text:
Nagins problems cun ils requirents d’asil a Mustér
- Mardi, 28.6.2016, 5:22
Dapi quasi in mais èn persunas che tschertgan asil en Svizra a Mustér. Ellas han dimora en l’hostel Cucagna. Sco la manadra da quest hostel Marianne Röthlisberger ha confermà ad RTR sajan il mument 70 requirents d’asil là.
Mintgatant entaupan ins persunas cun pel stgira sin via a Mustér. E plirs indigens conferman ch’els salidan.
Ils vischins dal center d’asil dian ch’els n'hajan betg gì problems fin uss. Ils requirents d’asil sajan curtaschaivels e servetschaivels e veglian schizunt gidar sch’i dettia ina chaschun.
Marveglias
Il substitut dal manader dal Coop Pauli Steger di ch’ils requirents d’asil vegnian savens a cumprar en. Fin uss n'hajan els gì nagins problems. Quai conferma Lorenz Vincenz ch'è vischin dal hostel Cucagna e che fa part da la gruppa da lavur dal center d’asil. Mo el haja percurschì che la glieud da Mustér giaja uss pli savens tras il quartier – pervia da las marveglias.
Naginas reclamaziuns
Er il president da vischnanca Francestg Cajacob di ch’els n'hajan gì naginas reclamaziuns.
RR actualitad


c: text/html

text:
Guarda là 'n cula pianura
Guarda là 'n cula pianura, le ciminéie fan pì nèn füm fan pì nèn füm Guarda là 'n cula pianura, le ciminéie fan pì nèn füm fan pì nèn füm sa l'è 'na cosa straurdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan sa l'è 'na cosa straurdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan Ant l’officina ai manca l’aria ant le süfiette ant le süfiette ai manca ‘l pan ai manca 'l pan Ant l’officina ai manca l’aria ant le süfiette ant le süfiette ai manca ‘l pan ai manca 'l pan sa l'è 'na cosa urdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan sa l'è 'na cosa urdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan E cule fìe cal travàiu e cal travàiu cal travàiu al fabricùn al fabricùn e cule fìe cal travàiu e cal travàiu cal travàiu al fabricùn al fabricùn e cule bèle e ben turnìe a sun le gioie sun le gioie di padrùn cui lasarùn e cule bèle e ben turnìe a sun le gioie sun le gioie di padrùn cui lasarùn.
La Guarda là 'n cula pianura, Mi le ciminéie fan pì nèn füm La fan pì nèn füm La Guarda là 'n cula pianura, Mi le ciminéie fan pì nèn füm La fan pì nèn füm Re La sa l'è 'na cosa straurdinaria Mi La i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan Re La sa l'è 'na cosa straurdinaria Mi La i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan
Informazioni
Una delle molte versioni di questa canzone, attribuita per altro a diversi autori, con diverse datazioni, e riferita a svariati contesti di lotte operaie a cavallo tra '800 e '900.
Questa versione è stata raccolta da Roberto Leydi e Amerigo Vigliermo, nel 1972 a Perosa Canavese (TO).
Per ulteriori approfondimenti e altre versioni:
Gustavo Buratti
Le canzoni ed un poeta della protesta operaia in piemontese
"l'impegno", a. VIII, n. 3, dicembre 1988© Istituto per la storia della Resistenza e della società contemporanea nelle province di Biella e Vercelli.
Cesare Bermani
Guarda giù an cola pianura
Un canto sociale di non facile razionalizzazione
"l'impegno", a. IX, n. 1, aprile 1989© Istituto per la storia della Resistenza e della società contemporanea nelle province di Biella e Vercelli.
Gustavo Buratti
A Bermani rispondo che...
"l'impegno", a. IX, n. 2, agosto 1989© Istituto per la storia della Resistenza e della società contemporanea nelle province di Biella e Vercelli.
(Violadelpensiero)
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Contignü prinzipal
Normes de atuazion
L articul 107 dl Statut de autonomia vëija danora avisa che l vënie dat ora normes de atuazion al statut y l cuntën la despusizions sun si pruzedura. Aldò de chël che ie udù danora vën la normes de atuazion dates ora cun n decret dl presidënt dla Republica do avëi damandà la tëuta de pusizion de na cumiscion paritetica y do na delibra dl Cunsëi di ministri. La cumiscion paritetica nunzieda dant ie metuda adum da dodesc cumëmbri; de chisc nen iel sies reprejentanc dl Stat, doi reprejentanc dl Cunsëi regiunel, doi reprejentanc dl Cunsëi provinziel de Trënt y doi dl Cunsëi provinziel de Bulsan. Trëi cumëmbri muessa fé pert dla grupa de rujeneda tudëscia. Daujin ala cumiscion di dodesc che ie cumpetënta per duta la cuestions che à da nfé cun la doi provinzies de Trënt y Bulsan o cun la region Trentin-Sudtirol iel mo na cumiscion speziela per la normes de atuazion che à da nfé cun la materies de cumpetënza dla provinzia de Bulsan. Chësta ie metuda adum da sies cumëmbri, trëi ie reprejentanc dl Stat y trëi reprejentanc dla provinzia. Di trëi cumëmbri che reprejentea l stat nen muessa un fé pert dla grupa de rujeneda tudëscia y al cuntrer muessa un di reprejentanc dla provinzia vester dla grupa de rujeneda taliana. A chësta cumiscion ti dijen n generel cumiscion di sies. Chësta cumiscions ne dà nia mé n scëmpl bënsté sun la prupostes de normes de atuazion njiniedes ca dai ufizies dl Guviern cumpetënc a Roma, ma lëura pea canche les vën metudes adum. Duta la normes de atuazion ëssa messù unì ora ntan i doi ani do l jì n droa dl Statut de autonomia, ma la materia fova plu cumplicheda che n pensova y l ne n'ie nia unit a se l dé nscila. L tëmp ntan chël che la normes de atuazion ie unides ora ie perchël dal 1973 nchin ncuei y n ne possa mo śën nia dì che les ie dutes, sce n pënsa aldò de n cunzet de autonomia dinamica y tën cont che l ie de bujën o de utl mudé ora nce zeche pra normes de atuazion bele dates pro.


text:
Danis-Tavanasa: Cantata d'Ursin per giubileum
- Mardi, 31.5.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 31.5.2016, 11:45, RTR
Il Chor Uvriu Danis-Tavanasa po festivar quest onn ses 10avel giubileum. Quai vegn fatg cun ina primaudiziun.
Per il giubileum ha il dirigent Daniel Pally surdà ad Albert Spescha da cumponer ina cantata ord l'istorgia d'Ursin. Il cumponist ha elegì ord l'istorgia 10 da las 20 scenas e cumponì tar il text translatà en sursilvan da Gion Cadieli la musica.
El haja sa laschà inspirar dals purtrets d'Alois Carigiet, ha ditg Albert Spescha. I sa tracta da cumposiziuns per chor maschadà e clavazin. Sco Daniel Pally di, èn las chanzuns adattadas al chor uschia ch'i giaja bain da chantar ellas. Il chor chantia gugent las chanzuns popularas, manegia il dirigent vinavant.
Istorgia adattada per ina cantata
L'idea da laschar cumponer ina cantata ord l'istorgia d'Ursin per il concert da giubileum, ha Daniel Pally gì sez. El haja tschertgà ditg fin ch'el haja chattà ina istorgia rumantscha che saja adattada persuenter. Savens erian ils texts memia lungs.
Las scenas da l'istorgia che na vegnan betg chantadas, vegnan raquintadas da Giorgio Arpagaus. La chanzun finala vegn chantada ensemen cun ils uffants dal stgalim aut. Avant la cantata chantan ils uffants anc intginas chanzuns da tut different gener.


text:
Sant Antogn abaa
El Sant Antogn u Sant Antogn del Purscel, cugnussüü anca cunt un'oltra fila de nomm (el Grand, d' Egitt, del Foeugh, del Desert, l' eremita) l'è nassüü a Qumans 'dree al 251 e l'è mort indel desert de la Tebaid el 17 de ginee del 357. L'è staa un eremita egizzian, cunsideraa cumè 'l fundadur del muneghesim cristian e 'l primm di priur.
Grazzi a lüü s'hinn furmaa in pianta stabil ruscèt de munegh che, sot a la guida de un pader spiritüal, hann cunsacraa la sò vita de lur al servizzi del Dia.
La vita del Sant' Antogn l' è stada tramandada del sò scular Atanasi de Alessandria. Vee regurdaa in del tacuin di sancc da la Gesa catolega e de chela lüterana el 17 de ginee, ma la Gesa copta ghe fà memoria el 31, de ginee, che per lur l'è el 22 del mes de Tüba.
Cuntegnüü
La vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vita del sant Antogn l' è cugnussüda per merit de la Vita Antoni, vegnüda fö indel 357, ad övra de l'Atanasi, vescuv de Alesandria che l'eva incuntraa l'Antogn e de lüü l' è staa vütaa a cumbat l'arianesim. L'è stada vultada in tanci lenguv e l' è deventada pupulara tant in Urient cumè in Ucident e la gh'ha daa un bel rüzzun ai vucaziun per la vita del munegh.
Indela Vita Anton féss impurtanta l'è la lota del sant cuntra i tentazziun del diaul. Un bel riferiment a la vita del Sant Antogn l'è denter in de la Vita sancti Paulii primi eremitae scrivüda del San Girolem 'dree al 375, indue se parla de l'incunter indel desert de la Tebaid tra el Sant' Antogn e 'l Paul de Tebe, püssee vegg. El racunt di raport tra i düü eremiti (cun la storia del sgurbat che le ghe porta la micheta per pacià, fintant che l' Antogn l'ha metüü via el Paul) l'è staa trà a man amò inde l'etaa de mezz, prima fra töcc la Legenda Aurea del Jacopo de Varagine.
L'Antogn l'è nassüü a Coma (in Egit) dree al 251, bagai de paisan cristian che gh'even mia i pè fregg. I sò resgiur hin crapaa fö che lüü el el gh'eva gnamò vint ann; desuramaross gh'eva una surela püssee piscinina de stagh adree, ma l'ha sentüü la vucaziun de viv confurma al [Vangel] "S' te vöret vess perfet và a vend chel che te gh'eet e daghel a i puaret" (Mt, 19-21). Iscé gh'ha daa töcc i sò danee a i puaret, l'ha menaa la surela in d'un cunvent de munegh femen e pö dopu l'ha faa cumpagn di olter eremiti e l'è naa a viv deperlüü in preghiera, puertà e castità in del desert inturnavia a la sò zitaa.
El dis iscé che gh'ha 'vüü una visiun indue un eremita cumè lüü l'impiendiva la giurnada cunt el pregà e cunt l'intrisià una corda. Iscé l'ha capii che 'l le gh'eva mia dumà de pregà ma anca de laurà per pudè pacià e fà la carità. In di prim agn de chesta vita l'è staa turmentaa de tentaziun fess fort e gh'ha 'vüü 'l dübi in söl valur de la sulitüdin, ma i sò soci gh'hann faa forza per nà inanz e gh'hann cunsejaa de destacàss püssee amò del mund. Alura, vestii sö de strasc, s'è 'l saraa de dent in d'una tumba scavada indela corna arent a Coma: chechisé el diaul gh'i ha sunaa de santa resun de manera che quij che ghe purtaven de mangià l'hann truaa cunsciaa 'me 'n stüin, l'hann purtaa in de la gesa del paes indue el le s' è riprendüü.
Dopu, l'Antogn l'è naa in de la regiun del Mar Ross söl munt Pispir, indue gh'eva una furtezza rumana derucada, cunt una surgent d' aqua. L' heva el 285 e ché l è restaa per 20 agn, cunt el mangià domà el pan che ghe mandaven gió un para de volt a l'ann per pürificàss del töt, anca se 'l diaul ghe dava mia requi.
Cunt el passà del temp semper püssee gent l'ha vurüü fass arent a lüü e i hann traa gió i mür per fal vegné fö del sò nascundili. Alura l'Antogn l'ha inviaa a guaré i malaa e a fà l'esurcista.
I sò scular s' hinn spartii fö in düü rosc: vün a urient chèl otro a ucident del fiöm Nilu. 'Sti Pader del desert i viveven in di grott ma semper sott a la direziun de un eremita püssee vegg e con l'Antogn cumè guida spirituala.
L'Antogn l'ha cuntribüii a spantegà in gir l'ancoretismu cuntrapost al cenubitismu.
Anca l'Ilariun in del 307 l' è nda a truà l'Antogn per ciamàgh di cünt per fundà el primm cunvent cristian a Gaza, in Palestina. Indel 311 la gh'è stada la persecüziun de l' imperadur Massimen Daia, iscé l'Antogn l'è turnaa a Alessandria per stàgh adree ai cristian perseguitaa. Lüü, gh'hann faa negot, ma ol sò amis Atanasi gh' haa scrivüü a l'imperadur Custantin I per interced in di sò cunfrunt. Balcaa el pericul s' è tegnüü in cuntat cunt l'Atanasi per cuntrastà l'Arianesim, ma 'l le s'è ritiraa a passà i sò ültem dé indel desert de la Tebaid per pregà e cultivà ol sò urtisel. L' è mort a 106 agn el 17 de Ginée del 357 e i sò scular l' hann sutraa in d' un lögh segret.
La devuzziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Indel 561 i reliqui hinn staa trasferii a Alesandria d' Egitt, indela Gesa de san Giuann. Dré al 635 quand ch' hinn rüaa i müsülman hinn sta purtaa a Costantinopul. 'Dré al 1.000 el nobil franzes Jocelin de Chateau Neuf gh ' i haa ' vüü de regal de l' imperadur e i haa purtaa in Franza indel Delfinaa e indel 1.070 el Guigues de Didier gh' haa faa fà sö indel vilacc de La Motte apröv a Vienne üna gesa induee hinn staa trasladi. Per la prima olta indela storia, indel Ginee del 2.006, in ucasiun del gibilee antunian, i reliqui del Sant' Antogn del Purscel hann lassaa la zitaa de Arles e hinn staa faa girà un poo per tüta l' Italia meridiunala.
Art sacra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di sacher rapresentaziun el sant' Antogn el le vé rafigüraa de spess cunt vün o piö de 'sti simbui: Crus a T (tau) squas semper russa, in sö la vesta o in scimma al bastun;
Bastun, se l' è vestii sö de munegh, de spess cunt una campanela
Pastural, se l' è vestii sös de priur, de spess cunt una campanela
Mitria, se representaa in cunvent, in crapa, a i pee o tegnüda sö de angei
Campanej, in man o ligaa là al bastun
Liber de la Sacra Scritüra, in man, de solit avert, dent per dent a i pee o tegnüü de angei
Fögh, in söl liber o a i pee
Purscel, a i pee, de spess insema a alter animai, cumè el scin
Serpeent, schisciaa cunt i pee
Curuna del rusari, in man o che la dunda gió del bastun
Aquila, a i pee
Patrunaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Sant Antogn l' è staa sübet invucaa in Ucideent cumè prutetur de cervelee e fundeghee, paesan e alevadur e cumè prutetur di animai de cà. L' è cunsideraa un bun guaridur in cas de descasciaa i malatei püssee bröt.
I animai de cà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sant' Antogn l' è cunsideraa anca el prutetur di animai dumestegh, tant che de spess l' è rafigüraa cunt un purscel arent. El 17 de Ginee la gesa la benedes bestiam e stall. La tradizziun la ne vé del fatt che l' urden di Antunian gh ' heva 'vüü el permess de alevà i pursei in di lögh abitaa perchè el sò grass de lur le vegniva duperaa per cürà i malaa del fögh de sant' Antogn. I purscei i eren mantegnüü del cumün e naven in gir liber per el paes cunt una campanela al coll.
El fögh de Sant' Antogn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töcc quij che gh' hann a che fà cunt el fögh vegnen metüü sott a la proteziun de Sant Antogn, perchè legenda vör che el sant medemm l' indess adritüra a l' inferna per cuntendegh al diaul i anim di pecadur.
Sichè, tra la gent che la cureva a cercagh grazzi e salöt, tanci i gh'even el maa di ardent, mej cugnussüü cumè fögh de sant' Antogn, che le curispund a dò malatei: l' ergotismu, pruvucaa de 'n fung parasita de la gremegna, e l' erpes zoster, pruvucaa del virüs varicèla – zoster ( o VZV, che 'l te taca quand che se sbassen i difes imünitari per via de l' etaa o de olter malatei). Töcc e düü salten fö cunt di iritazziun de la pell o vessighett e düren una quaj semana. L' aqua di vessigh l' è cuntagiusa. Una olta passaa l' erpes l' infiamazziun di gnerv l' è fastidiusa e el dulur pö ndà inanz anca per un an. I medesen antivirai ghe fann pocch o negot.
El paccià de Sant' Antogn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Valmadrera ( o vall di béss o di crapun) che el dè de Sant' Antogn l' è la festa patrunala, gh' è l' üsanza de paregià i “uregiatt”; turtei impiendüü de carna e tajaa fö cunt un bücer a furma de grossa uregia, giüsto cünt. Impunemanch in Valsasna se prepara el “scapinasc”, turtel del saur dulzasc e a furma de scarpa.
Pruerbi e filastroch sura Sant Antogn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sant Antoni de la barba bianca, fam truà quel che 'l me manca; Sant Antoni del Purscel, fam truà propi quel.
- Sant Antoni de la barba grisa, fam truà quel che gh'hoo miga.
- Sant Antoni de la barba grisa, met sü la maja sota la camisa.
- Sant Antoni de la barba bianca, i è rar i agn che manca.
- Natal el pass d'un gal, Pasqueta un'ureta, Sant Antoni un'ura bona.
- A Sant Antoni un'ura bona, el fa fregg e nu 'l cujona.
- Sant Antoni paduan, salva nüalter e 'l nost bes'ciam del fögh, di luf, di can e di mal cristian.
- Sant Antoni de la barba bianca, u che 'l fioca u poch el manca.
- Dopu Sant Antoni, tücc i dì i è del demoni.
- A Sant Antoni abat, el salta föra tücc i mat.
- Sant Agnesa e Sant Antoni i è mercantun de nev.
- Sant Andrea l'è un gran ladrun, Sant Antoni l'è un bun padrun.


text:
Gran cripl de dlieja dl 1954 de Heindl Moroder
L Museum Gherdėina mostra chėst ann per l prim la gran cripl zipleda da Heindl Moroder de Doss, che nchin l ann 1978 fova da udėi uni ann da Nadel sun l autere de Sant Ujep tla dlieja San Durich a Urtijėi.
Heindl Morooder de Doss (1925-2012) ova ziplą chėsta cripl l ann 1954, do che l fova unit de reviers dalArgentina. L ferlėigher bera Pepi Stuflesser de Petlin ti lova cumpreda ju y mpresteda ca uni ann da Nadel ala dlieja de Urtijėi, nchin che la pluania ova lascią fé na cripl nueva dal scultėur Perathoner de Caio. La berstot de Petlin ą mustrą la gran cripl sun mostres naziuneles y internaziuneles, danterlauter a Roma y a Salzburg. De gra al mprėst de Christian Stuflesser ie la cripl inņ da udėi per la jėnt tl foyer dla Cėsa di Ladins, coche pez nuef dla mostra de criples storiches dl Museum Gherdėina.
La cripl de Heindl Moroder reprejentea ladorazion dl Bambin tl cianel, cun bo y musciat, Maria y Ujep, y pastri cun si biesces y aniei. La cumposizion fej mo referimėnt ala criples panoramiches y orientieles che dala fin dlOtcėnt insł nchin ti ani Cincanta fej pert dla gran produzion dert sacrela dla berstots a Urtijėi. L stil dl ziplé y l tai ie dalautra pert bel caraterisą dal prozes de modernisazion y astrazion che sėnta ite nce te Gherdėina do la prima viera mundiela y che Heindl Moroder sviluperą inant cun linies mo plu tleres y profil astrat di musc te si lėur persunel ti ani daunģ. Tla figures dla cripl dl 1954 iel mo da ntraudėi l stil tipich dla berstot de Luis Insam dl Tavela, ulache l jėunn Heindl fova jit a mparé (1946/47) do che l fova stat pra bera Hermann Moroder da Jumbierch (nchin dl 1944). Esperienza se ovel po mo fat pra l scultėur Mersa a Persenon y pra si berba Leo Moroder a Bs. Aires (1950/51). Scebėn che la gesticulazion dla figures ie reserveda, mantėnn i details dl muvimėnt y dlesprescion dla figures purempņ na intensitą dl sentimėnt, crian na emozion particulera a ti cialé. La stala cun l paesaj ie pludessegur n lėur fat su da bera Albert Moroder de Sodlieja.
La gran cripl de dlieja de Heindl Moroder, mpresteda al Museum Gherdėina da Christian Stuflesser de Petlin, ie metuda ora tl foyer dla Cėsa di Ladins y ie da udėi dal 1 de dezėmber 2016 nchin ai 2 de fauré 2017.
Foto: Christian Stuflesser de Petlin cun Filip Moroder Doss, 3.12.16


text:
23 morts en las auas grondas
- Mesemna, 30.12.2015, 22:04
Las inundaziuns en ils Stadis Unids èn s'extendidas. Tschients bajetgs èn vegnids evacuads. Pliras autostradas stattan sut l'aua.
En ils stadis federativs Missouri, Illinois ed Oklahoma èn almain 23 persunas mortas. Il servetsch meteorologic avertescha che l'aua en ils flums gronds sco Missouri e Mississippi pudessi cuntanscher autezzas da record perquai che la naiv lieua, er sch'i ha chalà da plover.
En il stadi Federativ Louisiana è vegnì proclamà il stadi d'urgenza.
RR novitads 22.00


text:
Mazà
Mazà, (nòm uficiàl en Italià: Mazzano) l'è 'n cümü de 12 222 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla periferìa orientàl, a 11 km de la cità de Brèsa.
El teretóre 'ndoche 'ncö gh'è 'l cümü de Mazà l'è stat abitàt zamò dei tép dei Romàni, come dimustràt de le làpidi e dei óter repèrcc de chèi tép là ritroàcc endèla zòna. El stès süfis -à del nòm del cümü el fa pensà segónt vergü a 'n urìgin romàna del abitàt.
Se tratàa fórse d'en nùcleo rüràl picinì, colocàt söndèna via romàna de 'na sèrta 'mportànsa, che de la antìca Brixia la minàa 'nvers el Lach de Gàrda e Verùna.
Le prìme nutìsie sö Mazà endèi docümèncc scriìcc, i è del 961 e del 1041. En chèste càrte se pàrla de Mazà come d'en "vicus".
El teretóre cumünàl el ciàpa la fùrma e la dimensù del dé d'encö quan che 'ndèl 1928 el vé tacàt ensèma al cümü de Silièrghe che de alùra l'è dientàda frasiù de Mazà. L'ótra frasiù de Mazà l'è Mölenèt.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Mazà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta.
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cümü de Mazà l'è 'nzemelàt col cümü fransés de Saint-Germain-des-Fossés, sitüàt endèla Francia centràl endèl dipartimènt de l'Allier (Alvèrnia) a dés chilòmetri de Vichy. El züramét de fraternità che g'ha uficializàt el gemelàgio l'è stat fat endèl més de utùer del 2002 a Saint-Germain-des-Fossés e ai 25 de bril del 2003 a Mazà Töcc i agn, se fà 'n scàmbe 'ntra s·cècc dei du paés enzemelàcc che i vé ospitàcc de le famìe per fàga vizità 'l teretóre e la zòna 'ntùren.[2].
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ (FR) Sit del cümü de Saint-Germain-des-Fossés


text:
Intervesta cun ils debattants – Tgei manegeis vus?
Sche ti audas persunas che discuoran Romontsch, tgei vegn a ti il pli emprem endament?
La maioritad dils interrogai capeschan buca il lungatg, quei ch’ei era capeivel. Entgins ein dil pareri, ch’il lungatg tuni fetg curios ed in tec legher. Auters perencunter ein dil meini ch’igl seigi in bi lungatg ed in’autra part, ch’el hagi negina harmonia. Ina persuna ha raquintau, ch’in enconuschent dad ella hagi schizun cumparegliau il Romontsch cun il lungatg Alban. Quei era per nus tut niev dad udir ed aschia havein nus entschiet a rir. Entgins dils giuvenils ein aunc mai vegni en contact cun il Romontsch.
Tier quella damonda eran las rispostas fetg differentas. Ins sa sparter las rispostas en duas gruppas:
L’emprema gruppa ei dil pareri, ch’ei mondi meglier cun il lungatg, el senn che dapli glieud s’engascha per il Romontsch. Las medias rapportan dapli davart il pign lungatg e quei seigi in bien segn. Ils biars speran, ch’il lungatg vegn mantenius, perquei ch’ei fuss fetg donn, sch’in lungatg, ed aschia era in toc cultura e tradiziuns d’in pievel massen a piarder.
Tschella gruppa ei dil meini, ch’il Romontsch hagi negin futur, quei ch’els quitassen donn, denton seigi ei nunevitabel. Il diember dils plidaders va en lur egls anavos ed aschia piarda il lungatg la muntada.
Segir ei denton, che omisduas partidas giavischan ch’il lungatg Romontsch ed aschia era il quart lungatg naziunal mondi buca a piarder. Ei fuss buca mo in lungatg che mass a piarder, mobein in’entira cultura cun tradiziuns.
S’encurschesses ti, sch’ei dess buca pli il lungatg?
Perquei che la pluralitad dils interrogai han negin ni pauc contact cun il lungatg, tgei che dependa en tgei regiun ch’ils interrogai ein domiciliai, s’encurschessen els buca sch’il lungatg murress ora.
In desideri da biars ei, dad udir il lungatg pli stedi.
Tgei interprendesses ti per mantener il Romontsch?
Per numerus ei in dils pli impurtonts puncts che tut las scolas el Grischun, schizun el Grischun tudestg e talian, mantenessen l’instrucziun romontscha. Denton stuess igl interess dil pievel per il romontsch esser avon maun. En mintga cass han era ils geniturs il pensum da dar vinavon alla nova generaziun il lungatg periclitau.
Biars dils giuvenils fussen schizun promts dad emprender il lungatg, denton buca mo perquei ch’els lessen mantener el, mobein era perquei ch’els quetan era il lungatg bials.
Il Romontsch Grischun ei per els ina buna sligiaziun, els vesan il Romontsch Grischun sco il Tudestg da scartira. Ils idioms vegnan denton era manteni en fuorma da lungatg plidau.
Stedi vegn era proponiu dad occupar la Sessiun da giuvenils cun texts romontschs, aschia vegn era la giuventetgna romontscha promovida dad esser dalla partida.
Tgei dat a ti en egl, sche ti considereschas la Sessiun da giuvenils en cumparegliaziun cun il lungatg Romontsch?
A tuts dat en egl, ch’il Romontsch ei il sulet lungatg naziunal ch’ei buca representaus alla Sessiun. Els proponan da dumandar specific giuvenils romontschs dad esser dalla partida all’occurenza. Aschia savessan ins schizun fundar ina gruppa da lavur romontscha, quei havess il resultat che tut ils lungatgs naziunals fussen representai.
Lein mirar l’auter onn, sche las propostas dils giuvenils vegnan messas entourn. Per nus era surprendent, che biars giuvenils schazzegiavan diltut falliu con biars romontschs che ei dat aunc en la Svizra.


text:
Midar la constituziun per daventar presidenta
- Dumengia, 7.2.2016, 11:14
La purtadra dal premi Nobel da la pasch, Aung San Suu Kyi, contractescha cun il militar en il Myanmar davart ina midada da la constituziun per ch'ella possia daventar presidenta dal pajais. Fin uss n’è quai betg pussaivel, perquai che ses figls èn Brits.
Las contractivas tranter Suu Kyi ed il militar han fatg a savair politichers da sia partida, la Liga naziunala per democrazia sco era politichers ch'èn datiers da l'armada.
Trais mais suenter che Suu Kyi ha gudagnà las elecziuns, datti glindesdi l'emprima assamblea naziunala che ha d'eleger in president fin la fin da mars. En omaduas chombras parlamentaras ha la partida da Suu Kyi la maioritad absoluta. Tenor constituziun po la partida uschia far valair lur candidats per il presidi.
RR novitads 09:00


text:
A l’é scasi quatr mèis che ‘s document a l’é stàit presentà, ma ij Piemontèis a son arnomà për soa passiensa – e ij polìtich a lo san pro.
Adonch, adess a smija ch’a sarà dëscutù màrtes 15 ëd fërvé, calendarisà al nùmer 138 ëd l’órdin dël di dij travaj.
A s’agiss ëd n’ Órdin dël Di bipartisan, ch’a vorërìa deurbje la stra a la dëscussion ëd le propòste legislative për l’arconossiment ufissial ëd tute le lenghe stòriche ‘d Piemont, comprèis ël piemontèis.
Antratan an tut ël Piemont as cheujo le firme për na Petission popolar për mandé an dëscussion ij dissegn ëd lej deposità për passé danans a l’odiosa discriminassion ch’a ved ël piemontèis tratà da lenga ‘d serie B.


text:
Daditg betg pli udì ...
- Mesemna, 4.11.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 4.11.2015, 19:00, RTR
«A gea exact, quai avevan nus era sunà ina giada!» u «Uiuiui, sas anc ...». Per tals muments da surpraisa vul «L'instrumentala» procurar oz betg mo tar musicantas e musicants mabain tar in e scadin. Quai cun laschar svegliar regurdientschas vid tocs gia daditg betg pli udids. Gea tals ch'eran forsa schizunt gia ids en emblidanza en il decurs dals onns. Pia sa laschai purtar enavos in pèr onns e sajas mirveglius sch'i dat era per vus ina surpraisa.
Redacziun: Flavio Tuor


text:
Berset è preoccupà da l’agressivitad cunter Muslims e Gidieus
- Glindesdi, 2.3.2015, 16:19
Il Cussegl federal fa quitads pervi da l’agressivitad creschenta cunter Muslims e Gidieus en l'Europa. El partia il quità da las cuminanzas religiusas, ha ditg il minister da l'intern Alain Berset ad in inscunter cun il Cussegl da las religiuns a Berna.
En la Svizra culturalmain eterogena saja la convivenza paschaivla in pensum collectiv permanent. La solidaritad na sa chapeschia betg da sez. La solidaritad funcziunia dentant bain en Svizra perquai ch'ils carstgauns e bleras instituziuns attribueschian bler a la pasch sociala, culturala e religiusa, uschia Berset.
RR novitads 18:00


text:
Nova sedia principala ad Olten
- Sonda, 14.3.2015, 15:10
Per ils trens da vitgira en Svizra è Olten da nov l'umbli dal mund. La SBB Cargo ha inaugurà là sia nova sedia principala.
En il futur succedia la planisaziun dals trens da vitgira en tut la Svizra da là, scrivan las Viafiers federalas. Ed da la nova sedia vegnia era dirigì il mantegniment da las locomotivas e dals vaguns. Fin uss succediva quai per part a Lucerna.
La SBB occupescha en la nova sedia da la partiziun vitgira ad Olten var 900 collavuraturas e collavuraturs.
RR novitads 15:00


text:
1936
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 02 - Spagna: el Fruunt Pupülaar al veenc de bun i elezziun.
19 07 - Spagna: part de l'esèrcit e i fassiist sa sülevan contra el governameent. I repüblican i töö i aarm par defeend la Repüblica.
21 07 - Barcelona: se suspeend l'Olimpiada Pupülara de Barcelona a causa de la sülevazziun fassista.
21 07 - Barcelona: Lluís Companys, Presideent de la Generalitat, al crea el Comitè Central de Milícies Antifeixistes.
07 08 - Formentera: i repüblican a ocüpan l'ísola.
20 09 - Eivissa e Formentera: i fassiist a ocüpan chesti ísul.
07 03 - Berlín (Germània): Adolf Hitler al órdena d'ocüpá i zoon desmilitarizaat de la Renània.
01 10 - Burgos (Spagna): Franco al è nomenaa Cap del staa e Generalisimo a la zona controlada paj nacionals.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
28 04 - Barcelona: i fradéj Josep e Miquel Badia, militanc de Stat Català, sassinacc per quàter pistolér vincölacc a la FAI.
19 07 - Barcelona: Apel·i Mestres e Oñós, scrituur.
06 08 - Barcelona: Josep Sunyol i Garriga, presideent del FC Barcelona, diretiif de la Federazziun Catalana de Futbol, destacaa polítegh d' Esquerra Republicana de Catalunya, depütaa d’ERC a i Corts de Madrid el 1931, 1933 e 1936, presideent del RACC, graant amaant del spòort, mecenaa cültüraal, fundaduur e impülsuur del periòdich sportiif La Rambla, lütaduur e patriota Catalan.
20 11 - José Antonio Primo de Rivera, ditaduur Spagnöö.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
par Adriano Boschetti-Maradi et Toni Hofmann
En il chastè-fortezza da Zug èn sa mantegnidas restanzas impurtantas d’ina construcziun en lain dal 1355 (cf. fotografia da cuverta). I sa tracta d’ina construcziun d’in plaun cun pitgas verticalas e revestgiment d’aissas orizontalas, che sa chatta sin l’annexa settentriunala da la tur construida en l’emprima mesadad dal 13avel tschientaner. Probablamain è la creaziun da questa construcziun en lain d’attribuir indirectamain al temp malruassaivel da la stad dal 1352, cura che truppas da confederads assediavan la citad ed il chastè-fortezza da Zug. Da quai dattan perditga ina mina scuvrida il 1979 sut il mir occidental da la tur d’abitar, fastizs d’in incendi vi da la tur e l’annexa sco era il fatg che la laina da construcziun la pli veglia databla deriva dal 1353. La structura, las caracteristicas da construcziun ed il svilup da questa construcziun en lain vegnan descrits detagliadamain en questa contribuziun e cumparegliads cun autras construcziuns en lain da quel temp.
Translaziun: Lia Rumantscha, Cuira/Chur
/
: Der Bohlen-Ständerbau von 1355 auf der Burg Zug , Toni
Mittelalter – Moyen Age – Medioevo – Temp medieval, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins, 11. Jahrgang 2006, Heft 4, 173 - 187.


text:
par Christiane De Micheli Schulthess
L'onn 2003 ha la "Divisione della pianificazione territoriale", sin dumonda dal "Servizio Inventario dell'Ufficio dei beni culturali" da Bellinzona, approvà in credit per ina cataloghisaziun sistematica da las fortezzas en il chantun Tessin. La finamira da questa lavur è stada da registrar d'ina vart las structuras anc identifitgablas e da l'autra vart da las proteger a moda adequata.
Las funtaunas scrittas sa refereschan en general ad objects enconuschents (p.ex. Castello Visconteo da Locarno, ils chastels-fortezza da Bellinzona, Serravalle etc.). Per in'emprima cataloghisaziun èn ins sa basà surtut sin singulas publicaziuns, sco p.ex. sin la charta dals chastels-fortezza da la Svizra (1985), ils texts da Clemente (1974) e.a. Grazia a la collavuraziun da Stefano Vassere han ins pudî integrar era infurmaziuns da la toponomastica. Dals toponims èn vegnids resguardads qua surtut las denominaziuns da dus tips da fortificaziuns: "castello" e "torre". En tut èn vegnids inventarisads passa 400 objects, distribuids sin 237 vischnancas. In grond dumber da tals toponims na renviescha dentant betg adina a l'existenza d'ina fortificaziun. Las fortezzas sa laschan localisar oz oravant tut en il conturn dals abitadis u en posiziuns elevadas. Numerus da quels objects èn oz mo pli identifitgabels sin fundament da paucas restanzas da mirs. Auters èn vegnids transfurmads en il decurs dal temp, uschia ch'i fiss mo cun retschertgas archeologicas pussaivel da metter questas construcziuns en il dretg context.
Cunquai ch'ina documentaziun precisa manca, èsi difficil da far ina classificaziun tipologica precisa. Ins po eruir surtut duas categorias: las turs isoladas e las fortificaziuns pli grondas che cumpiglian ina tur, in mir da tschinta ed edifizis interiurs. Las turs isoladas cun in plan orizontal quadratic, sco per exempel la Torraccia a Barbengo u la Torre Alta a Lodrino, èn fitg derasadas. Quai che pertutga las turs radundas è enconuschent mo in exempel, la tur da Campo Blenio. Autras turs èn vegnidas transfurmadas en il decurs dal temp en turs-baselgia (p.ex. a San Quirico) u integradas en bajetgs pli moderns (Torre dei Nobili a Prato Leventina). Tar ils implants pli gronds tutgan oravant tut ils chastels-fortezza che sa cumponan da plirs bajetgs (Castello di Bironico, Mezzovico-Vira e Castel San Pietro), dals quals existan anc restanzas da mirs pli grondas.
Las autras fortificaziuns sa laschan sutdivider en duas gruppas: in'emprima gruppa cumpiglia ils cumplexs, dals quals ins ha pudî eruir la surfatscha totala sin fundament d'ina retschertga scientifica (Castello di Torricella-Taverne, Castello di Caroggio, Castellaccio di Melano, Castello di Sta. Maria a Giornico, Castello di Pontegana etc.). A la segunda gruppa appartegnan las fortificaziuns, da las qualas èn vegnidas documentadas mo singulas parts dal mir da tschinta u dals edifizis interiurs (Casletto di Bedano, Castellaccio di Barbengo, Castello di Cresta etc.). Tar ils implants pli gronds ston ins era quintar quels che n'avevan en il passà betg mo ina funcziun da defensiun (tur ed abitadis da Redde a Vaglio, "Castello" di Tremona). Ils toponims sa refereschan era a cumplexs preistorics (Balladrum ad Ascona, Castelvedro a Barbengo, Tegna e Monte Barro a Torricella-Taverne).
Translaziun: Lia rumantscha, Cuira/Chur
, Christiane : Fortificazioni del Cantone Ticino: Inventario e indagini preliminari
Mittelalter – Moyen Age – Medioevo – Temp medieval, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins, 12. Jahrgang 2007, Heft 2, 42 - 48.


text:
Aktuelle Position
SWI swissinfo.ch
SWI swissinfo.ch, il servetsch internaziunal da la Societad svizra da radio e televisiun (SRG SSR), sa drizza ad in public internaziunal che s'interessa per la Svizra ed a las Svizras ed als Svizzers a l'exteriur.
SWI swissinfo.ch rapporta di per di da la Svizra davart ils temas politica, economia, cultura, societad e scienza. La plattafurma infurmescha en diesch linguas e porscha sco unica pagina d'internet svizra sper tudestg, franzos, talian ed englais istorgias d'emprima qualitad ed analisas multimedialas en spagnol, portugais, chinais, giapunais, arab e russ. swissinfo.ch cuntanscha cun quai passa 80 % dals utilisaders d'internet en tut il mund.
SWI swissinfo.ch infurmescha sur multimedia cun contribuziuns da text, maletg, audio e video. Reportaschas pli lungas, galarias da fotografias ed audioshows moviblas ed er emissiuns selecziunadas da radio e televisiun cumpletteschan la purschida.


text:
Amiens
Amiens (Anmien in piccard; Samarobriva in latin) a l'è ona città francesa de la Piccardia, situada in del departiment de la Somme.
A l'è 'l capploeugh de la Piccardia e 'l sitt indè che se troeuva la cattedral gòtica pussee granda de la Francia, cioè Notre-Dame de Amiens. La cunta 136.300 abitant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è staa el center principal de la tribù celtiga di Ambian, che hann daa el nòmm moderno de la città. In epoca romana la città l'era ciamada Samarobriva, cioè pont in su la Somme. Giuli Ceser le considerava on loeugh molto important strategicament, e l'imperador Claudi l'ha faa sì che la vegnìss vun di pont principai per la partenza de la spedizion de conquista de la Britannia. In del period roman a hinn staa faa sù i term e on anfiteater.
El primm che l'ha provaa a portà el Cristianesim ad Amiens l'è staa el San Firmin, al qual però gh'è staa tajaa el coo (303). L'è staa pròppi arent ad Amiens che, come se cunta, el San Martin de Tours el gh'ha daa metà del mantell al mendicant.
Duranta i invasion barbarigh la città l'è stada occupada de Vandai, Alan, Burgund e Franch. In del Medioev l'ha patii i scorriband di Vichingh (859 e 882), che hann anca brusaa la cattedral. L'ha faa part del Ducaa de Borgògna (1435-1477) e successivament l'è stada conquistada di Spagnoeu (1597), fina a quand l'Enrich IV de Francia l'ha minga reconquistada, dòpo on assedi duraa ses mes.
Amiens l'ha subii di grav distruzion in tutti dò i guerr mondial, soratutt duranta la prima, col vess staa loeugh de voeuna di ultimm battali del 1918.


text:
Quand a ieren cech a salutev'n i nostr amig
S'ieren fiô de sgnaur o fiô ed puvret an feva gnint
Se ti incountr ades chit ven a sbater cauntra al nes
Dam a meint a me se at deg cle seimper mei chet tes.
Quest al dgiva seimper al padroun dla nostra ca
Che non c'era posto nella loro società
Per chi andeva in gir col pes de dre per al paeis
Che non c'è decoro per nessuna povertà.
Prega, prega Crest perché an te faga piò pener
Giost sal t'impedes ed continuer a ragiuner.
Quand a rincaseva da la festa in societee
Con la testa pina ed chi descours gia consumee
Con la voia ed pianser l'ignoransa e i bas umaur
Ed chi quater gat ch'is'illudeven deser sgnaur
Che per tot la sira iven fat i intelletuee
Sensa mai acorsres dneser eter che muntee
Sensa mai capir deser ste fat come chi can
Che lour i vren veder a pianger e tendrel man.
A pregheva Crest perché an men fesa piò pener
Giost ch'al m'impedesa ed continuer a ragiuner.
Se per mas andeven a la novena per pregher
Et serchev un post un banch per pseires insnucer
Per tgnir fed a Crest cal dis che tot a sam uguee
Soul i sgnour in cesa i gan i post già riservee.
Se it insegnen a scola che a sam tot umanitee
Che c'è un solo padre e che tot a sam uguee
Lour i volen dir che ein tot uguee chi è uguel a lour
E che i operai i deven soul preger al sgnour.
Prega prega Crest perché an te faga piò pener
Giost sal t'impedesa ed continuer a ragiuner.
Se con tota la posa chi gan seimper seta al nes
Lour is seinten fort piò fort che mè ma in tot i ches
Chissà che paura che disaster che impresioun
Quand a sram a stof e andram a veder chi ha ragioun.
Quand a ieren cech e a saluteven i nostr amig
S'ieren fio de sgnour o fio ed puvret an feva gnint
Ma giorno verrà che i turnaran dedsà dal fos
Quand i sran supli con piò ed du meter ed tera ados.
Prega prega Crest perché an te faga piò pener
Giost sal t'impedes ed continuer a ragiuner


text:
Il cattivo tenente
Il cattivo tenente (Al tenènt catìṿ) 'l è 'n film dramàtic dal 1992 'd Abel Ferrara, scrit da lò insém a la mudèla e atōra Zoë Lund. Custâ un migliòṅ ad dòlar, a i butghèṅ al i à ardupiâ.
La pelìcula l'è stada preśentàda a 'l Fèstival ad Cannes dal 1992, in dla sesiòṅ Un Certain Regard.
Sunt
Un tenènt dla pulisìa amricàna (Harvey Keitel), curót e cun al visi dal śōg, al viṿ sōl par scumétar, drugàr-as e bévar. Quànd na sóra śóvna (Frankie Thorn) la vèṅ viulentàda in na céśa da dū magnasùchi, lò al ciàpa al caś in maṅ ma pò al gh armàṅ quànd al sènt che la dóna la i à pardunâ.
Sōl in séguit, quànd in céśa pinsànd a tuta la sò vita al fà a mènt a cuma la sia a l'arvèrsa e sénsa murâl, al capìs al significàt dal pardòṅ dla sóra anc parchè al gh'à na viśiòṅ ad Geśù (Paul Hipp) ch'al gh vèṅ datéś. Al pulisiòt al taca a cur'r adrē a i dū laśaròṅ ma invéci ad cupàr-i cuma 'l arév sèmpar fat par tgnir a drē a la sò sē ad vindéta, al i lasa andàr, dand séguit a 'l vulér dla sóra. Cal gèst chè, 'l ùnic bòṅ dla sò vita, 'l è anc 'l ùltim. Saénd ch'al gh'à cóntar di creditōr ch'i gh'aṅ 'd avér da lò di bèsi par na scumésa andàda mâl, al tenènt al s mét a sēdar in sla sò màchina spetànd ch'i végnan a cupàr-al. E 'l è qvél ch'a sucéd dabòṅ.


text:
Ligustrum vulgare
El Ligustrum vulgare (in Bergamàsch: cambròsen; en Bresà: cambròzen[1] ma apò martèl; in insübrich: ca(m)bròssen o cabròssol[2][3]), l'è 'na spéce de la famìa botànica de le Oleaceae. L'è uriginàre de l'Euròpa e de l'Àzia, e 'l crès endèi bósch ciocàcc al sul.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta che g'ha portamènt de boscài, che crès enfìna 2 o 3 méter de altèsa. Le fòie le se 'nsömèa a chèle de l'ulìf, i è de culùr vért ciàr quan che i è zùine e scür quan che i è piö madüre. En envéren de sòlet le cröda ma 'ndèn quach càzi le pöl restà sö. I è opòste e de fùrma lanceolàda. I fiùr i è biànch, gamopétali e profumàcc. El fröt l'è 'na bàca négra de saùr amàr e l'è tòsica.
Proprietà medicinài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La conté prensépe amàr e alcalòidi.
- La vé mìa doperàda per vìa de la tosicità, perchè a maià le sò bàche fà ègner la diarèa e 'l vòmit.
Sinònim botànich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ligustrum occidentale Gand. [1882]
- Ligustrum italicum Mill.
- Olea humilis Salisb.[4]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Franceso Cherubini, Vocabolario milanese-italiano. 1839.
- ↑ Dizionario milanese-italiano col repertorio italiano-milanese, Cletto Arrighi
- ↑ Sinónimos en Tela Botánica


text:
Martina Hingis terminescha sia carriera cun ina terrada
- Sonda, 28.10.2017, 9:55
En la concurrenza dubla ha il duo Svizzer-Chinais (Martina Hingis e Chan Yung-Jan) pers surprendentamain il mezfinal a Singapur cunter Timea Babos ed Andrea Hlavackova cun 4:6 e 6:7.
Cun quella partida è la carriera dad ina da las meglras giugadras da tennis da la Svizra a fin. Quai suenter 23 onns ed in gieu pli baud che spetgà. Martina Hingis aveva communitgà la gievgia che il final da la WTA a Singapur saja ses davos turnier.
L'ultim temp aveva il duo Hingis/Chan gudagnà 19 gieus en seria. Er il duo Babos/Hlavackova avevan ellas battì duas giadas entaifer quests 19 gieus. La victoria en il mezfinal a Singapur fiss stà la 65avla victoria en la concurrenza dubla. Malgrà la terrada terminescha il duo Svizzer l'onn 2017 sco numer in dal mund en la rangaziun.
RR novitads 10:00


text:
«Ils Franzos èn smarschuns»
- Actualisà Venderdi, 21.4.2017, 10:21
Enturn ils Franzos datti in entir mantun da clichés: Els èn para smarschuns, mangian l’entir temp, èn buns en letg ed insumma ils pli romantics. Mo co vesan ils Franzos insumma sa sez? Constattan quels clichés propi u èn quai propi mo clichés che n’èn betg vairs.
Il cliché di ch'ils Franzos lavuran be 35 uras l'emna, han sis emnas vacanzas ad onn e cu els avessan da lavurar fan els chauma. Quella pretaisa vegn immediat snegada cun gronda indignaziun.
Quai na saja insumma betg vair èn tut ils dumandads da l'avis. Ins lavuria fitg bler, savens dapli che quellas 35 uras e na saja insumma betg marschs. Quai cun la chauma sto in u l'auter dentant laschar valair, quai saja schon insatge tipic franzos.
RR actualitad 11:00


text:
China banduna la «politica d’in uffant»
- Dumengia, 27.12.2015, 15:00
Dapi la fin dals onns 1970 vala en la China l’uschenumnada «politica d’in uffant». La China aveva introducì la limita d’in uffant per famiglia per franar la creschientscha da la populaziun e per animar il svilup economic. Cun ina lescha banduna la China uss uffizialmain questa politica.
La nova lescha annullescha la politica d’in uffant ed entra en vigur il prim da schaner 2016. Uschia pon pèrs maridads en il futur survegnir in segund uffant, communitgescha l’agentura da novitads statala Xinhua. Per survegnir ulteriurs uffants datti però anc adina restricziuns.
Dapli mattets che mattettas
Entras la politica d’in uffant è l’equiliber tranter la schlattainas sa spustà: l’onn 2014 èn naschids stgars 116 mattets per mintga 100 mattettas, perquai che la populaziun rurala aveva survegnì il dretg sin in segund uffant, sche l’emprim era ina mattetta. Actualmain vivan passa 1,37 milliardas persunas en la China. Tenor adherents da la politica d’in uffant fissan quai uschiglio gia 400 milliuns dapli.
Midada duai mitigiar vegliandrament
La politica d’in uffant n’è mai stada valaivla per l’entira populaziun. Excepziuns eran las 55 minoritads etnicas. Avant dus onns era la politica d’in uffant vegnida schluccada. Dapi lura dastgavan pèrs aviar dus uffants, sch’in dals geniturs era in uffant sulet.
La schluccada toc a toc da la controlla da naschientschas duai cumbatter il vegliandrament successiv e la mancanza da forzas da lavur. Critichers èn dentant da l’avis che la midada arriva memia tard e n’è betg avunda vasta.
RR novitads 14:00


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Vej/Genesi/Genesi 1
Génesi[edit]
1[edit]
La creassion dël mond[edit]
1Ant ël prinsìpi dla creassion, quand che Nosgnor[1] a l'ha fàit ij céj e la tèra,[2] 2la tèra a l'era sensa forma[3] e veuida e a j'era 'd top dë dzora dël ravin[4], ma lë Spìrit ëd Nosgnor[5] as meuvìa[6] dë dzora dj'aque. 3Nosgnor a l'ha dit: "Ch'a sìa la lus" e a l'é fasse la lus. 4Nosgnor a l'ha vëddù che la lus a l'era bon-a. A l'é parèj che Nosgnor a l'ha separà la lus dal top. 5Nosgnor a l'ha ciamà la lus "dì" e 'l top "neuit". Antlora a l'é stàita na sèira e a l'é stàita na matin. Sto-sì a l'era 'l dì ch’a fà un[7].
6Nosgnor a l'ha dit: "Ch'a sia na vòlta[8] ant ël mes dj'aque e ch'a separa j'aque da j'aque". 7Antlora Nosgnor a l'ha fàit la vòlta e a l'ha separà j'aque ch’a son sòta la vòlta da j'aque ch’a son dzura la vòlta, e parèj a l’é stàit. 8Nosgnor a l'ha ciamà la vòlta "cél". Antlor' a l'é stàita na sèira e a l'é stàita na matin. Sto-sì a l'era 'l dì ch’a fà doi.
9Nosgnor a l'ha dit: "Che j'aque sota 'l cél as buto ansema ant un sol pòst e ch'a comparissa ël teren sùit. E parèj a l'é stàit. 10Nosgnor a l'ha ciamà 'l teren sùit: "Tèra" e j'aque ch'a l'ero butasse 'nsema: ij "mar". Nosgnor a l'ha vëddù che tut sòn a l'era bon.
11Nosgnor a l'ha dit: "Ch'a la tèra a pòrta 'd gich[9], ëd piante ch'a porto dla smens conforma le sò specie, e dj'erbo ch'a porto an lor dla smens conforma le sò specie. E parèj a l'é stàit. 12La tèra a l'ha portà ‘d vegetassion - ëd piante ch'a portavo dla smens conforma le sò specie, e dj'erbo ch'a portavo an lor dla smens conforma soe specie. Nosgnor a l'ha vëddù che tut sòn a l'era bon. 13A l'é stàita na sèira e a l'é stàita na matin. Sto-sì a l'era 'l dì ch’a fà tre.
14Nosgnor a l'ha dit: "Ch'a-i sio ‘d ciàir ant la vòlta dël cél për separé 'l dì da la neuit, e ch' a sio 'd marche për indiché lë stagion, ij dì e j'agn, 15e ch'a servo da ciàir ant la vòlta dël cél për anluminé la tèra". E parèj a l'é stàit. 16Nosgnor a l'ha fàit doi lus grande - ël ciàir pì grand për regolé 'l dì e ‘l ciàir pì cit për regolé la neuit. A l'ha fàit ëdcò le stèile. 17Nosgnor a l'ha butà ij ciàir ant la vòlta dël cél për anluminé la tèra, 1për regolé 'l dì e la neuit e për separé la lus dal top. Nosgnor a l'ha vëddù che tut sòn a l'era bon. 19A l'é stàita na sèira e a l'é stàita na matin. Sto-sì a l'era 'l dì ch'a fà quatr.
20Nosgnor a l'ha dit: "Che le aque a formiolo d'un formiolament ëd creature vive e che dj'osej a volo an sla tèra vers la vòlta dël cél". 21Nosgnor a l'ha creà ij pèss grand e tute le bestie vive ch'as bogio e ch'a formiolo ant j'aque, conforma le sò specie. A l'ha creà 'dcò minca n’osel con dj'ale, conforma le soe specie. Nosgnor a l'ha vëddù che tut sòn a l'era bon. 22Nosgnor a l'ha benedije e a l'ha dit: "Sie fosonant[10]. multipliché e ampinì j’aque dij mar, e che j'osej as multiplico an sla tèra". 23A l'é stàita na sèira e a l'é stàita na matin. Sto-sì a l'era 'l dì ch'a fà sinch.
24Nosgnor a l'ha dit: "Che la tèra a pòrta ‘d creature vive conforma le soe specie: ëd cabial, dij serpent[11] e 'd bestie sarvaje, conforma le soe specie, E parèj a l'é stàit. 25Nosgnor a l'ha fàit le bestie sërvaje conforma le soe specie, ëd bestiam conforma le soe specie, e tute le creature ch'a strusio an sla tèra conforma le soe specie. Nosgnor a l'ha vëddù che tut sòn a l'era bon.
26Antlora Nosgnor a l'ha dit: "Fasoma l'òm a nòstra imàgine, conform a nòstra smijansa, parèj ch'a peussa dominé ij pess dël mar, j'osej dl'aria, ël bestiam e tuta la tèra, e tute le creature ch'as bogio[12] an sla tèra. 27Nosgnor a l'ha creà l'òm[13] a Soa imàgine, a l'ha crealo a l'imàgine 'd Nosgnor, mas-cc e fumela a l’ha faje. 28Nosgnor a l'ha benedije e a l'ha dije: "Sie fosonant[14], multipliché, ampinì la tèra e sogetela! Dominé ij pess dël mar, j'osej dl'aria e minca na creatura[15] ch'as bogia an sla tèra.
29Peui Nosgnor a l'ha dit: "Adèss iv dago minca na pianta ch'a pòrta dla smens ch'a l'é an sla superfice 'd tuta la tèra e tuti j'erbo ch'a pòrto ‘d frut ch'a l’abio dë smens: tut lòn sarà vòstra noritura. 30E a tute le bestie dla tèra, e a minca n’osel dël cél, e a tute le creature ch'as meuvo an sla tèra - tut lòn ch'a l'ha an lor medésim ël sofi[16] dla vita, i-j dago tute le vërdure[17] për noritura, E parèj a l'é stàit.. 31Nosgnor a l'ha vëddù tut lòn ch'a l'avìa fàit e a l'era pròpi bon! A l'é stàita na sèira e a l'é stàita na matin. Sto-sì a l'era 'l dì ch'a fà ses.
Nòte[edit]
- ↑ Conforma la tradission, i voltoma coma "Dé" ël nòm ebraich ch'a l'é dovrà ambelessì (אֱלֹהִים,’elohim), na fòrma plural. Quand ch'as trata del ùnich ver Dé, ël verb a l'é sèmper al singular. La fòrma plural a dinòta majestà. Cost nòm a buta an evidensa la sovranità 'd Dé e ch'as peul nen comparesse con gnun d'àutri. Chiel a l'é "ëd Dé dij dé".
- ↑ O “Ant ël prinsìpi dla creassion, quand che Dé a l'ha fàit i céj e la tèra”.
- ↑ O “dësformà”.
- ↑ O “balatron”.
- ↑ O “ël sofi ëd Nosgnor”.
- ↑ O "voltegiava", a la létera: "a planava".
- ↑ Vera ch’a dovrìa disse “ël prim dì”, ma “ël dì ch’a fà un” a l’é pì conform a l’original, ch’a dis nel “ël prim dì”, ma “dì un”. Lolì a l’ha d’implicassion teològiche.
- ↑ O "firmament", "cél".
- ↑ O “vegetassion”.
- ↑ O “fecond”.
- ↑ O "bestie ch'a strusio", "reptij".
- ↑ O "a strusio".
- ↑ Ant ël sens coletiv, ch'a comprend mas-cc e fumela.
- ↑ O "fecond".
- ↑ O "creatura viva", "bestie".
- ↑ O "ël respir".
- ↑ O "erba verda".


text:
Finamiras da la fundaziun "Pro Kloster St. Johann in Müstair"
Finamiras
Igl è finamira principala da la fundaziun da duvrar meds finanzials dal maun public e da funtaunas finanzialas privatas sco donaziuns u relaschs per la restauraziun professiunala e la renovaziun adequata dal stabiliment da la claustra. La part da la finanziaziun privata daventa vi pli impurtanta. In grond resun ha adina l'acziun da las cartas postalas fundada da l'anteriura priura Pia Willi. Cun quella ed ulteriuras activitads gida er la communitad da la claustra essenzialmain da metter las finanzas sin ina buna basa.
Cun guardar da cuntanscher questas finamiras prenda la fundaziun rigurusamain resguard sin la vita claustrala. En pli lavura ella stretgamain ensemen cun instanzas ecclesiasticas sco l'ordinariat episcopal a Cuira, cun la scienza, sco er cun las instanzas chantunalas, regiunalas e localas.
Entant che la fundaziun metta l'accent principal da sia lavur sin il procurar meds finanzials e lavurs da coordinaziun, s'occupa la cumissiun da construcziun sco organ cuminaivel da la fundaziun e da la claustra da tut las lavurs architectonicas da renovaziun e da restauraziun. Per la planisaziun detagliada e la realisaziun pratica è responsabel il manader da gestiun, actualmain sar Ulrich Veith.


text:
Gejù Crist é chël che condüj inant te tèy tres tè l'opra de salvëza.
Vijites dla ćiasa
La ćiasa dà le bëgnodü a düć chi che passa. Te stüa éle documentaziuns y fotografies da odëi sura le Sant, süa vita y sura festes tignides en so onur. La ćiamena olache le Sant é nasciü ofrësc n bun ambiënt da stè a perié y a medité. Por avëi plü informaziuns sura la vita dl Sant, o por scrì sö Mësses o por se confessè él scialdi dagnëra valgügn a disposiziun che an po cherdè sonan la brunsina. Al vëgn aconsié da prenotè prozesciuns o grups che rüva a Oies.
P. IVA: IT02114971001
Ciasa nadè de Sant Ujöp Freinademetz | Str. Oies, 6 | 39036 Badia (BZ) | Tel. +39 0471 839 635 | Email: info@freinademetz.it


text:
Muammar Gheddafi
El Muammar Gheddafi (in areb: القذافي, Muʿammar al-Qadhdhāfī, nomm intregh Muʿammar Abū Minyar ʿAbd al-Salām al-Qadhdhāfī; Sirt, 7 de giugn 1942 - Sirt, 20 de ottober 2011) l'è staa on soldaa e on politigh libigh. A l'è staa de facto el capp de la Libia per oltra quarant'ann (del 1969, dopo on golpe contra el re), fina a la soa deposizion e mort duranta la Guerra Civil Libiga del 2011. In verità lù el gh'ha mai avuu a longh incarigh offiziai, perchè lù el s'era daa domà el titol de "Guida e Capp de la Rivoluzion de la Granda Jamāhīriyya Araba Libiga Popolar".
Cuntegnüü
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm de Gheddafi l'è vun de quei con pussee variant grafigh al mond: el sò nomm in areb classigh, l'emm giamò scritt pussee sora a l'è Muʿammar al-Qadhdhāfī, pronunciaa /muˈʕammaru lqaðˈðaːfiː/, menter in del dialett libigh el se dis /muˈʕæmmɑrˤ əlɡædˈdæːfi/. Lù istess l'è mai staa bell ciar sora a la manera de scrivel con l'abecee latin: in d'ona quai soa lettera el se firmava Moammar El-Gadhafi, menter in sul sò sitt offizial gh'era scritt Al Gathafi.
Chì de sotta, on esempi de come l'è scritt giò in di vari lengov:
- Italian: Muammar Gheddafi.
- Ingles: Muammar Gaddafi.
- Todesch: Muammar al-Gaddafi.
- Frances: Mouammar Kadhafi.
- Spagnoeu: Muamar el Gadafi.
- Olandes: Moammar al-Qadhafi.
- Turch: Muammer Kaddafi.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nass a Sirt, che al temp la partegn a la Provincia de Misurada (Italia), in d'ona famiglia islamiga de la qual però se sa proppi pocch. In del 2009 ona veggia sciora israeliana de origin libiga, ona tal Rachel Tammam, l'ha ditt che 'l Gheddafi el gh'avria 'vuu anca ona origin giudea, perchè la soa mader la saria stada la soa zia Razale Tammam; però i storigh hann mai confermaa quella storia chì, inscì la podria vess domà ona leggenda.
A ses ann Gheddafi l'è staa ferii al brasc del s'ciopp de ona bomba che l'era restada intrega di temp de la guerra: in de l'esplosion moeuren duu sò cusin.
La cunquista del podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tra el 1956 e 'l 1961 l'ha studiaa a la scola coraniga de Sirt, in de la qual l'incontra i idei panareb de Gamal Abd el-Nasser (president egizian), che ghe piasen proppi tant. In del 1968 el decid d'entrà in l'Accademia Militar de Bengas. Dopo el cors e dopo 'n brev period de specializzazion in del Regn Unii, el tacca la soa carrera in de l'esercit, col ciappà a vintsett ann el grado de capitan.
Già che l'era minga content del governa del re Idris I, che ghe somejava tropp visin ai Statt Unii e a la Francia, el 26 de agost del 1969 el se mett a la guida de on colp de Statt contra el re; el primm de settember la nass la Repubbliga, guifada de on Consili de la Rivoluzion faa sù de dodes militar de ispirazion nasseriana e comandaa del Gheddafi, che intant el s'è promoss indeperlù a Colonnell (titol che 'l tegnarà per tutta la vita). In pocch temp el regimm de Gheddafi el vegn ona vera e proppia dittadura.
El governa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fina ai Ann Vottanta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Consili, per vorè del Gheddafi, el fa sù ona noeuva costituzion che la fa sparì tucc i partii politigh e i elezion. La Libia la muda nomm e la se ciama Jamāhīriyya (on termin inventaa per l'occasion e traa foeura de la parolla jumhūr, che al plural el fa jamāhīr e 'l voeur dì "massa de gent"). El Gheddafi el gh'ha intenzion de trovà ona "terza via" al comunismo e al capitalismo: el proeuva a messedà insemma i princippi del panarabismo e quei de la socialdemocrazia (senza democrazia, però). El Gheddafi el scerniss de mostràggh a tucc i sà idei politigh e filosofigh in del sò Liber Verd (titol che 'l ciappa ispirazion del Liber Ross de Mao Zedong), sortii foeura in del 1976.
In nomm di sò ideai, el fa nazionalizzà la pupart di proppietà petrolifer forest, de sarrà sù i bas militar american e ingles e toeu via ai comunità italiana e giudea tucc i sò ben, e poeu de scasciài via in del 1970. A partì de quell ann, ogni 7 de ottober la gh'è stada la festa del "Dì de la Vendetta", cioè la scasciada di 20.000 italian che viveven anmò in Libia.
In de la politiga foresta, el Gheddafi el ghe da sostegn a l'OLP de Yasser Arafat contra Israel e 'l spera che ghe sia on'union tra i paes musulman de l'Afriga, soratutt con la Tunisia: ma la resposta negativa del primm minister tunisin del temp, el scior Bourguiba, el fa vegnì meno quella idea chì. Inoltra el Gheddafi l'è staa vun di pocch leader del mond che l'ha segutaa a vess amis di dittador Idi Amin Dada e Jean Bokassa (quell lì però domà in del temp che 'l diseva de vess musulman).
Per on poo de temp in del 1972 el Gheddafi l'è anca el primm minister de la Libia ad interim, ma poeu el lassa el post a ʿAbd al-Salām Jallūd.
In del 1977, grazie ai danee vegnuu foeura del petroli, el regimm el fà sù ona quai opera in favor de la proppia nazion, compagn de strad, ospedal e industri. Inscì, vista la popolarità che 'l gh'ha in 'sto moment, in del 1979 el Gheddafi el lassa ogni carega offizial: anca se 'l resta l'unigh capp de la Libia, de quell moment el tegn domà el titol de "Guida de la Rivoluzion".
I Ann Vottanta el veden sostegnì l'IRA e 'l Settember Negher, semper per i sò idei anti-americann e anti-israeliann; la CIA l'accusa de avè organizzaa di attentaa in Sicilia, Scozia e Francia.
In del 1986 lù l'è ormai el nemis numer vun di Statt Unii che inscì deciden de lanciàggh on quai razz contra el sò palazz: in del raid la moeur la soa tosa dottada, però lù el se fa nagott perchè l'era staa vertii del president del Consili italian Bettino Craxi; a bon cunt, per vendicàss, el Gheddafi el fa lancià contra Lampedusa on para de missil SS-1 Scud, che però finissen in del mar.
Inoltra, per ordin del Gheddafi, el 21 de dicember del 1988 el s'cioppa ona bomba in d'on aerei a Lockerbie (Scozia), che la coppa tutt i 259 passegger; l'ONU, stufida del comportament de Gheddafi, la fa sù on embargo contra la Libia; domà in del 1999 el Gheddafi el ghe consegna i terrorista.
Del 1990 in poeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì di Ann Novanta, col vedè come l'è che l'era dree a 'ndà mal l'economia libiga, el Gheddafi el decid de mudà el roeul del regimm in del camp internazional; per esempi el se s'cera contra l'invasion del Kuwait e 'l sostegn i trattativ de pas tra Etiopia ed Eritrea. Inoltra, la consegna di terrorista de Lockerbie la convincc l'ONU a toeu via l'embargo.
I Ann Dumilla inoltra veden Gheddafi tornà semper pussee amis de l'Occident, anca cont i Statt Unii e l'Italia.
La guerra civil e la mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ai inizzi del 2011, sù l'onda di rivoeult de la Tunisia e de l'Egitt, anca i libigh tacchen a protestà per el regimm de Gheddafi; lù el ghe respond cont el mandà l'esercit a coppà la gent, inscì la s'cioppa prima ona rivoeulta e poeu man a man ona vera e proppia guerra civil. Menter i ribei tegnen la zonna a est del Paes, i fedee de Gheddafi resten in de l'ovest. Ma la NATO la se s'cera cont i ribei, e inscì adasi adasi la vittoria la passa in di man del CNT (Comitaa Nazional Transitori); la pupart de la gent del governa de Gheddafi le bandona e la passa coi rivoltos.
I soldaa de Gheddafi resisten on fracch a Tripoli, poeu a Beni Ulid e infin a Sirt, la città indove l'è nassuu; insemma a lor gh'è anca el Gheddafi, che 'l voeur minga lassà el sò paes, e on sò quai fioeu. El 20 de ottober del 2011 i ribei ciappen finalment Sirt e troeuven el dittador sconduu in d'ona busa; le ferissen ai gamb e, menter el porten in gir per la città per fàggh vedè a tucc che l'è proppi lù, el coppen (anca se lù l'aveva pregaa de sparà minga).
Famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Gheddafi el s'è sposaa dò voeult; la prima voeulta (1969) cont ona certa Faitha, ma lù l'ha lassada dopo domà ses mes. La segonda voeulta l'è staa cont ona donna de origin ungares, ciamada Safia Farkas.
De la prima miee, el Gheddafi el gh'ha 'vuu on fioeu: Mudammad (1971).
La segonda miee inveci el gh'ha daa a lù alter sett fioeu:
- Sayf al-Islam (1972-...).
- Saadi (1973-...).
- Hannibal (1975-...).
- Aisha (1977-...).
- Mutassim (1977-2011).
- Saif al-Arab (1982-2011).
- Khamis (1983-2011).
Tucc i sò fioeu gh'hann avuu di incarigh politigh duranta el sò period de governa sora la Libia. Trii de lor hinn mort duranta la guerra del 2011, segutaa on poo dopo del sò pà.


text:
Scolars emprendan da cuschinar03.05.2017
(anr/sm) La mesjamna suentermiezdi ha il secund cuors da cuschinar per affons «cuschinar sco ils gronds» giu liug el hotel Rhätia a Mustér. Cun quels cuors vulan la Gilda dils gastronoms etabli e l’organisaziun «Carn Svizra» promover ina relaziun pli sapientiva dalla maglia. 27 menaschis svizzers offereschan uonn cuors da cuschinar per affons. In da quels menaschis ei il hotel Rhätia a Mustér. La mesjamna vargada ha il secund cuors el hotel Rhätia giu liug. Ad omisdus cuors ei la patruna dil hotel stada la cuschiniera mussadra pils affons. Vrena Werth ei dapi 20 onns commembra dalla Gilda dils gastronoms etabli ed ha per quei motiv menau quei cuors en siu hotel. Nov affons ein separticipai al secund cuors da cuschinar. Ils scolars dall’emprema entochen la tiarza classa da Mustér han cuschinau culla patruna e cuschiniera in menu recumandaus dalla Gilda. Sco emprem ha Werth cuschinau ina suppa da rieblas e vitier coccas da carn manizzada. Ils scolars han fatg giu la pelletscha dallas rieblas, dallas oranschas e turschau la suppa cul mixer. Il medem mument han entgins formau las coccas da carn. La dunna da Mustér ha dau tips als affons sco cuschinar pli effectiv e segir. Ella ha mussau e declarau mintga pass dalla preparaziun.
Scolars motivai
Duront ina pausa han ils affons buiu in sitg e raquintau dils hobis e da lur experientschas da cuschinar. Il giuven Lian-Mattia ha tradiu tgei ch’el cuschina bugen a casa. «Il pli bugen fetsch jeu la sosa da salata.» Insumma han tut ils scolars giu plascher dil cuschinar ed ein stai motivai da cuntinuar culla preparaziun dil ris casimir e las pizzas «prosciutto». Vrena Werth ei dapi 23 onns hoteliera ed ha dau bia cuors a carschi. La commembra dalla Gilda gauda ils cuors culs affons: «Els vesan tgei ch’ins sa tut far cun las differentas victualias. Quei promova la creativitad en cuschina. Forsa daventa in ni l’auter ina cuschiniera ni in cuschinier», ha ella detg cun in surrir.
Strusch ei la tscheina stada semtgada ein geniturs ed amitgs arrivai el hotel all’entschatta dil vitg da Mustér. Mintga scolar ha astgau envidar duas persunas alla tscheina. Geniturs ed auters parents han gudiu la tscheina. Pils pigns cuschiniers ei la lavur aunc buca stada alla fin. Els han gidau en cuschina e surviu. Alla fin dalla sera han tut ils scolars survegniu in diplom ed ils recepts dil cuors, in scussal da cuschina ed ina scatla per victualias. Pil 2018 s’annunzia Werth puspei per menar in cuors da cuschinar per affons.


text:
Bility na dastga betg candidar sco president da la FIFA
- Gievgia, 31.12.2015, 17:17
Il president da la federaziun libanaisa da ballape, Musa Hassan Bility na dastga betg candidar sco nov president da la FIFA. Quai ha decidì la curt penala per sport a Losanna. Ella sustegn uschia la decisiun dal comité d'elecziun da la FIFA.
Lez aveva argumentà ch'il funcziunaro n'haja betg dumagnà il check d'integritad. Bility aveva fatg recurs cunter questa decisiun.
Quai vul dir ch'anc 5 persunas pon candidar: Prinzi Ali bin al-Hussein da la Jordania, il secretari general da l'UEFA, Gianni Infantino, il Franzos Jérôme Champagne, il schef da la federaziun asiatica Salman bin Ibrahim al-Khalifa e Tokyo Sexwale da l'Africa dal Sid.
RR novitads 18:00


text:
1492: Construcziun da l’arvieut e da l’empora da las mungias en la baselgia claustrala
La baselgia-sala carolingica daventa ina baselgia cun nav tripla
Cun entrar en la baselgia claustrala dat oz dalunga en egl l'arvieut gotic tardiv. 1488-1492 ha l'abadessa Angelina Planta laschà fabritgar en l'arvieut, ils pilasters e l'empora per las mungias. Uschia è la baselgia daventada ina baselgia cun nav tripla. Quella giada eran ils frescos carolingics per gronda part gia surpicturads e per part renovads cun ils maletgs gotics.
Tadlar las uras canonicas da las mungias
L'empora da las mungias tutga tar la clausura. Da stad sa radunan las mungias benedictinas da Müstair là tschintg giadas al di per lur uras canonicas monasticas. Visitaders da la baselgia claustrala èn envidads da tadlar l'uraziun da las mungias e da chattar tras il sfunsar en ils psalms forsa er sezs in pau quietezza e pasch interiura.


text:
Guardamèi
Guardamej (Guardamèi in ludesan e piasentin, Guardamiglio in italian) l'è on comun de la Provincia de Lòd con 2 718 abitant (dàto del Dic 2015 [1]).
Se troeuva al confin con la Provincia de Piasenza, con la qual el gh'ha avuu on gran numer de rappòrt duranta la stòria.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Guardamèi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lescen
Lezzen (Lescen in Comasch; Lezzeno in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha 2 060 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 22,5 km² e 'na densità de 92 ab./km².
El paes el se troeuva in del Triangol Larian.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lescen l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mümliswil-Ramiswil
Mümliswil-Ramiswil a l'è un cumün svizzer del distret de Thal. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 2511 abitant e una süperfiss de 35.48 km², e al se tröva a una altitüden de 556 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mümliswil-Ramiswil a l'è tacaa ai cumün de Aedermannsdorf, Balsthal, Beinwil, Holderbank, Langenbruck (BL), Laupersdorf, Lauwil (BL), Matzendorf, Reigoldswil (BL), Waldenburg (BL).
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)


text:
Tujetsch: Approvà plan da zonas e plan general per Cuolm da Vi
- Dumengia, 21.5.2017, 12:11
Il suveran da Tujetsch ha approvà l'adattaziun dal plan da zonas e dal plan general d’avertura da la vischnanca. Cun questa adattaziun daventa la colliaziun dals territoris da skis da Mustér e Tujetsch pussaivla. La adattaziun è vegnida approvada cun 317 gea encunter 213 na.
La votaziun communala è pulit clera. Cun 59,81% vuschs per la l'adattaziun dal plan da zonas e dal plan general d'avertura da la vischnanca Tujetsch, po il project da colliaziun dals territoris da skis Sedrun cun Mustér avanzar.
En connex cun questa votaziun hai dà discussiuns surtut en la gasetta locala «La Tuatschina». Las posiziuns èn però surtut positivas envers il project da la pendiculara Sedrun – Cuolm da Vi.
RR actualitad 07:00


text:
Punct da scorer per defensurs svizzers en la NHL
- Venderdi, 6.3.2015, 11:18
En la NHL han ils defensurs svizzers Mark Streit, Roman Josi e Luca sbisa pudì realisar mintgamai in punct da scorer. Sulet Mark Streit ha dentant gudagnà cun ses club.
Philadelphia ha gudagnà cunter St. Louis Blues cun 3:1 e s'avischinan ad ina plazza da playoff. Lezza ha gia cuntanschì ils Nashville Predators cun Roman Josi. Ses club ha dentant pers cun 3:4 cunter ils New York Islanders. Igl è la 5avla terrada en seria.
Luca Sbisa ha pers cun ils Vancouver Canucks cunter ils Arizona Coyotes cun 2:3 suenter sajettar penaltis.


text:
Uffizi forestel
Collavuraziun da las gestiuns forestelas e las gruppas per lavuors cumünelas da las vschinaunchas da S-chanf e Zuoz
A partir dals 1. schner 2014 collavureschan las vschinaunchas da S-chanf e Zuoz illas spartas uffizis forestels e las gruppas da lavuors cumünelas. Il silvicultur da S-chanf maina ils duos uffizis forestels. Il silvicultur da Zuoz es nouv il mneder da las gruppas da lavuors scu eir da l‘infrastructura da las duos vschinaunchas. Üna cumischiun da coor-dinaziun chi‘s cumpuona our dals duos presidents cumünels e’ls duos chanzlists garantischa la direcziun operativa e la collavuraziun economica traunter la gestiun dal servezzan tecnic e la gestiun forestela. Ils depütos dals duos cussagls cumünels fuorman la cumischiun accumpagnatorica strategica.
Respunsabilted a partir dals 01.01.2014:
Uffizis forestels S-chanf e Zuoz
Persuna da contact:
Francesco Pietrogiovanna
Tel. Nr. : 079 682 04 41
• Uffizis forestels
• Rumida da naiv a S-chanf e filielas
• Progets vias da god e vias d‘alp
Ringiuvnimaint: Per motivs istorics sun nos gods fich inveteros. Gods stabils, sauns e da valur ecologica consistan da püs s-chelins d’otezza e da tuots geners da plauntas chi creschan natürelmaing. Quist es eir il böt dal sclarimaint dal god. Per pudair trer darcho las plauntas dal plaun bass e mezzaun dal god as stu s-chaffir plazza. Cun schmerdscher bos-cha veglia ed instabila pudain nus metter a disposiziun als bös-chs giuvens la clarited, il chod e las substanzas nudritivas. Sün quist'otezza drouva que pazienzcha fin cha'l success dvainta visibel.
Concept territoriel dals tagls da laina: Scha pussibel pruvains nus da planiser ils tagls da laina da maniera ch’els vegnan collios successivmaing. Uschè supportan las bes-chas meglder ils disturbis.


text:
Sentupada da 220 fugitivs en il chantun Argovia
- Dumengia, 19.2.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 19.2.2017, 12:45, RTR
Ins discurra bler sur da fugitivs en Svizra, ma be da rar dumond'ins ils fugitivs directamain tge ch'els manegian da lur vita en Svizra.
Gist en l'Argovia, il chantun d'autostradas e traffic, il chantun dal cusseglier naziunal Andreas Glarner (PPS), ha la Caritas lantschà in'iniziativa uschè gronda sco forsa nagina avant en Svizra: ella ha envidà 220 fugitivs da sa participar ad ina discussiun. Ils resultats da questa discussiun èn vegnids analisads da la scola auta da la Svizra nord-occidentala (FHNW). Per l'emissiun «ils auters» rapporta Christina Caprez dals resultats e raquinta dad in chantun cun in vast spectrum da posiziuns politicas.


text:
Suttascrit cunvegna Interreg 2015 enfin 2020
- Sonda, 28.3.2015, 9:55
Las trais regenzas dal Grischun, dal Tirol dal Sid e dal Tirol dal Nord han suttascrit a Scuol venderdi saira ina cunvegna per il partenariat en il rom da projects Interreg.
La cunvegna è la basa per projects sur cunfin per ils onns 2015 enfin 2020. Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini, il president dal Tirol dal sid Arno Kompatscher ed il president dal Tirol dal Nord Günter Platter han suttascrit la cunvegna che vul dar impuls economics a las trais regiuns.
En il center da las discussiuns stattan per exempel projects d’infrastructura dal traffic public u la collavuraziun da mastergnants sur cunfin.


text:
Gòrla (Milan)
Gòrla (Gorla) l'è on quarter de Milan.
La se troeuva in del nòrd-est (zòna de decentrament 2) de la città, tra i quarter de Turr e de Precòtt, arent a Viale Monza. L'è traversada de la Martesana. A Gòrla la gh'è ona stazion de la metropolitana milanesa, in sù la linea M1.
StòriaModifica
Gòrla la gh'ha on nòmm che 'l ven del latin gulula, cioè gora piscinina, in del sens de piccola zòna reparada.
L'è stada a longh on center agricol con vari vill, situaa longh la strada che de Milan la portava a la Villa Real de Monza, minga lontan de Sest San Giovann.
Gòrla l'è stada on comun autònom (che 'l faseva part de la Piev de Bruzzan) fina al 1920, quand che l'è stada unida a Precòtt per fà sù el noeuv comun de Gòrla e Precòtt. Quella azion chì la saria dovuda servì per evità l'union con Milan, che però l'è vegnuda in del 1923.
I Mòrt de GòrlaModifica
Gòrla l'è anca famosa per on event de la segonda guerra mondiala: el 20 ottober del 1944 i bomb di Anglo-American hann colpii i costruzion industriai de Gòrla, ma anca ona scòla elementara. In del bombardament de l'edifizzi hinn mòrt anca 184 fioeu.
In sul sitt de la tragedia al dì d'incoeu a gh'è on momument in onor a quei pòver pinitt e pòcch distant a gh'è on Musee de la Pas.


text:
Punt cardinal
Ul punt cardinal a l'è un sistema da referenza cartesian par representá l'urientaziun d'una mapa. Generalment Nòrt (òolt) Süt (bass) òvest (manzína) e est (drita). Chesta cumpusiziun la génera quatru àngul da nuvanta grad, ch'i sa dividiss al sò turn in du paart, generant Nort-òvest, Süt-òvest, Nort-est e Süt-est. Cun l'istessa uperaziun sa fa sü la rösa di vent, duvrada in navigaziun finn di sécul antich. I punt cardinaal i henn cugnusüü anca cuma i quatru direziun principal da la büssula:
Lunch la stòria, diferent cültür i hann segnaa diferent valur a ògni direziun.


text:
Aktuelle Position
Furmaziun
Cun sia vasta paletta d'emissiuns da radio e televisiun intermediescha la SSR savida e procura per la furmaziun dal public. Ma er ordaifer ils programs contribuescha ella a la furmaziun: ella sustegna museums, exposiziuns ed occurrenzas.
La furmaziun e la savida èn facturs da success: els han in'influenza directa sin la perscrutaziun ed il svilup, sin la lavur e l'economia, sco era sin il cumportament social u l'organisaziun dal temp liber dals umans. Perquai èn las tematicas instructivas ed educativas ina da las pitgas principalas da l'incumbensa da service public da la SSR.
Basas legalas
L'artitgel 93 da la Constituziun federala (CF) determinescha ch'il radio e la televisiun ston contribuir al svilup cultural, a la furmaziun libra da l'opiniun ed al divertiment.
En l'artitgel 24 da la lescha da radio e televisiun (LRTV), sco er en la concessiun, statti scrit che la SSR contribuescha a la furmaziun dal public, cunzunt cun emetter regularmain emissiuns cun in cuntegn instructiv.
Incumbensa da furmar l'opiniun politica
Ina democrazia funcziunanta dovra burgais bain infurmads. Perquai giogan las emissiuns d'infurmaziun da la SSR ina rolla impurtanta: ellas pussibiliteschan al public ina vista ord optica svizra sin la politica en Svizra ed a l'exteriur. Ultra da quai è la constanza, cun la quala la SSR tematisescha dumondas essenzialas, in agid d'orientaziun per il public.
In'incumbensa da la SSR è d'infurmar il public davart votaziuns federalas e da promover la furmaziun da l'opiniun dals votants. Perquai èn ils rapports da las debattas parlamentaras ina part integrala dals programs da radio e televisiun da la SSR. Era las elecziuns da l'Assamblea federala e dal Cussegl federal emetta la SSR adina en directa e las lascha commentar dad experts. Per pussibilitar rapports regulars e directs or da la Chasa federala ha la SSR endrizzà en il Center da medias da la Confederaziun in studio da televisiun e plirs studios da radio – l'uschenumnà Center da producziun Chasa federala.
Savida e furmaziun grazia a radio e televisiun
La gronda part da las emissiuns da radio e televisiun da la SSR na vegn betg producida cun l'intenziun da scolar il public, ellas han però in effect instructiv: da quellas fan part emissiuns davart la protecziun dals consuments, davart la medischina, animals e la natira, sco era magazins da viadi, da cultura u d'economia. La SSR porscha damai mintga di emissiuns da radio e televisiun d'auta qualitad cun cuntegns educativs ed ademplescha ina funcziun da cussegliadra per differentas gruppas da vegliadetgna.
- Radio: SRF porscha p.ex. emissiuns sco «Kontext», «Perspektiven», «Echo der Zeit», «Doppelpunkt», «Espresso» e «Ratgeber»; per uffants datti tranter auter il program «Zambo». RSR transmetta emissiuns sco «Atlas», «Impatience», «On en parle», «Histoire Vivante», «Médialogues» ubain l'emissiun per uffants «Les Zèbres». RSI producescha las emissiuns «Dentro le cose» ubain «Natura sott’occhio» e Radio Rumantsch las emissiuns «Forum», «Marella» ubain «Tavulin litterar».
- Televisiun: In cuntegn instructiv han tar SRF las emissiuns «DOK», «Horizonte», «Einstein», «NETZ NATUR», «kulturplatz», «Puls», «Kassensturz», «Rundschau» e «SRF Wissen mySchool»; tar RTS èn quai emissiuns sco «A Bon Entendeur», «36,9°», «Geopolitis», «Histoire des savoirs», «Passe-moi les jumelles», «TTC» ubain «Les docs»; RSI transmetta l'emissiun «Il giardino di Albert» u «Il filo della storia» e RTR «Cuntrasts».
- Interactivitad: Numerusas da las emissiuns da radio e televisiun menziunadas sura integreschan dumondas dal public en il program e creeschan uschia in contact direct cun il public. Via hotlines u forums d'internet pon persunas interessadas far dumondas individualas ad experts durant u era suenter l'emissiun, p.ex. ad in team da medis en l'emissiun da SRF «Puls» ubain a spezialists en l'emissiun da radio da RTS «On en parle».
- Visitas en il studio: Las unitads d'interpresa da la SSR organiseschan regularmain per classas ed autras gruppas visitas guidadas tras ils studios da radio e televisiun.
Savida e furmaziun grazia a l'internet
La SSR renda accessibla en l'internet sia savida fundada. Tras quella offerta extenda ella a moda marcanta si'incumbensa da furmaziun. La basa da sia purschida furman emissiuns da radio e televisiun actualas, las qualas ins po clamar giu sco podcast u stream. Per esser anc pli datiers dal public publitgescha la SSR tscherts cuntegns era sin plattafurmas estras sco p.ex. YouTube. L'onn 2014 èn las offertas d'internet da la SSR vegnidas visitadas en total 1,5 milliuns giadas (visits) per di.
Questas plattafurmas èn interessantas tant per scolasts e scolars, sco era per persunas privatas. Ellas cuntegnan numerusas contribuziuns e dossiers davart ina vasta paletta da temas, da la medischina, il clima, l'energia e la perscrutaziun sur l'economia, la politica e la religiun fin al sport.
Promoziun da la furmaziun ordaifer il radio e la televisiun
En il senn d'ina promoziun da la furmaziun datti cooperaziuns cun autras instituziuns e per part partenadis da medias da blers onns:
- Fondation du Centre Romand de Formation des Journalistes: La SSR è commembra fundatura dal Centre Romand de Formation des Journalistes (www.crfj.ch).
- MAZ – la Scola svizra da schurnalissem: La SSR fa part dal cussegl da fundaziun dal MAZ (www.maz.ch).
Memoriav: Memoriav è in'associaziun per il mantegniment dal patrimoni audiovisual da la Svizra (www.memoriav.ch).
- Fonoteca Naziunala Svizra: Ella ha l'incumbensa da collectar, render accessibels e metter a disposiziun al public tut ils portatuns che han tras lur cuntegn in liom cun l'istorgia e la cultura da la Svizra (www.fonoteca.ch).
- FSFA – Fundaziun svizra per la furmaziun tras purschidas audiovisualas: La FSFA ha la funcziun d'ina rait. SRF è commember dapi blers onns (www.ssab-online.ch).
Paginas d'internet da la SRG SSR
- Timeline (RM)
Extracts dad emissiuns dals davos 75 onns
- SRF mySchool
- SRF Wissen
- SRF Wissen
- RTS découverte


text:
Duchêt ed Mòdna e Rèz
Artécol in dialèt arzân
Stêt italiân (int al peréiod ed mâsima grandèsa al gh’îva dèinter ânca al Duchêt ed Mâsa e Carêra) in véta, cun un intervâl fr’al 1798 e al 1814, dal 1452 al 1859, sòta al pusès ed la faméja 'd j Este.
Urègin: i pusès estèins
Al cmûn léber ed Mòdna int al 1288, a câşva da lôti civîli fra al faméj di nôbil dal pôst, l’îva rinuncê a la libertê comunêla cun al sotomètres a Obizzo II d'Este, marchèiş e Frêra. Un ân dôp ânca Rèz la s’ēra zibîda a Obizzo II ch’lé dvintê acsé sgnōr de sté dō pruvînci cme fevdatâri ed l’imperadōr, mèinter a Frêra al l’ēra dal Pêpa.
Int al 1452 Borso d'Este (1413-1471) l’îva ricevû da l’imperadōr da Sâcher Rumân Impēr Federico III al tétol ed Dóca 'd Mòdna e Rèz e int al 1471 dal Pêpa Paolo II al tétol ed Dóca 'd Frêra.
La pèrdita ed Frêra
Al 27 utòber 1597 al murîva Alfonso II d’Este, ch’ àn n’îva mìa ‘vû di fiō sibèin ch' a’s fōs spusê trèi vôlti e sibèin che al famōş strôlegh Nostradamus al ‘gh avés pervést la nâsita ‘d un fiōl mâs’c da la têrsa mujēra. Alfonso II l’îva sgnê per testamèint al cuşèin Cesare d'Este cme só erêd e sucesōr, mó an n’é mai stê arcgnusû dal pêpa Clemente VIII (Ippolito Aldobrandini ed Fân), che, dôpa cîrca 260 ân ed bòun gvêren d’ j Estèins dal fèdev papêl, al vrîva turnêr èser al padròun ed Frêra, dvintêda int al ‘500 un cèinter ed dimòndi valōr artéstich e culturêl e cun ‘na cōrt splèndida. Al Pêpa al pinsêva difâti Cesare ûn mìa ed la ‘stèsa râsa 'd Alfonso I d'Este, che l’îva spuşê préma Anna Sforza e pó, môrta còsta, Lucrezia Borgia e l’îva ‘vû quâter fiō, du legétim Ercole II d'Este, còl che al gh’é gnû dôp, e Ippolito II d'Este cardinêl e dû da Laura Dianti che, cun pôca fantaséia, l’îva ciamê i dû fiō Alfonso e Alfonsino.
Al nutèsi che cuntêven i fât ed lèpoca a dîşen che Alfonso I "...per soddisfare la sua esuberanza.... si provvide di una concubina..." Laura Dianti fiōla ‘d ûn ed Frêra ch’ al fêva al brèti, ch’ al l’à pó spouşeda préma ed murîr e ch’al gh’à regalê la Delésia dal Verginèiṣ e l’à dê al fiōl Alfonso al teritôri ed Muntèc, purtê a marcheşêt da l’imperadôr Ferdinando.
Alfonso l’à spuşê Giulia della Rovere fiōla dal dóca d’Urbino e da sté matrimòni é nasû Cesare, che al Pêpa an n’à mìa vrû cunsiderêr ed la ‘stèsa râsa d’ j Estèins, cun al citêr ‘na bòla papêla ed Pio V ch’al scartêva dal sucesiòun, ind i fèdev ed la Cêşa, quî mìa ed la ‘stèsa râsa. Clemente VIII l’à scumunichê Cesare quând al s’é numinê dóca e l’à mandê al só trópi cmandêdi da l’anvōd cardinêl Aldobrandini a Faèinsa a i cunfîn dal duchêt. A Cesare, ed carâter bòun e ânca tradî da j aleê che ló 'l pinsêva 'gh désen 'na mân, an gh’é armêş êter che mulêregh. Al duchêt al s’é ridòt al sōli dō pruvînci ed Mòdna e Rèz, fèdev imperêl e mìa ed la cêşa, cun Mòdna capitêla preferîda a Rèz dal nōv dóca.
Şvilóp ch’în gnû dôp
Vicèndi ed guèra gnûdi dôp àn fât quistêr a j Este l’avtoritê in séma 'l Duchêt ed la Mirândla, al Principêt ed Curèz e la Cuntèa ed Nuvalêra, préma stêt indipendèint. Da j inési dal XV sècol l’ēra gnûda a fêr pêrt ânca la Garfagnâna.
Int al 1796 al duchêt l’é stê ocupê da Napoleòun e l’é andê a fêr pêrta ed la Repóblica Cispadâna. Cun al cungrès ed Vièna al duchêt l’é pasê a Francesco IV Asburgo Este, ch’ l’ à ereditê da la mêdra ânch i teritôri dal Duchêt ed Mâsa e Carêra acsé l’utîn ânca 'l sbòch al mêr. In sté peréiod al duchêt al gh’îva uficialmèint sté pruvînci: Mòdna, Rèz, Mirândla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carêra.
Cun un tratêt pacéfich, int al 1847 al Duchêt a gh’é stê zuntê ânca Guastâla, préma l’ēra dal Duchêt ed Pèrma e Piaşèinsa, a s’é rivê acsé a la mâsima grusèsa dal teritôri.
Al só teritôri, insèm a Pèrma e a la Tuscâna, l’é dvintê pêrta dal pruvînci unîdi ed l’Itâlia centrêla zuntêdi al Règn ed Sardègna dal 1860.
Al dâti e i fât
- 27 utòber 1597 : Cesare d'Este al dvèinta Dóca ed Frêra, Mòdna e Rèz e al quèsta dal tót Sasōl, bèle 'd la faméja di prîncip Pio .
- 13 znêr 1598 : cun al Cunvensiòun faentèini al Stêt Pontifési tgnû da Clemente VIII al vín in pusès ed Frêra. Mòdna la dvèinta la capitêla dal Duchêt sòto al gvêren dal dóca Cesare d'Este.
- 1628: a dvèinta dóca Alfonso III d'Este ch’al spôşa Isabella ed Savoia, ch’ la môr mèinter la da a la lûş al quatordicèişem fiōl la lêsa Alfonso ind la disperasiòun, ch’ al li pôrta a pinsêr de dvintêr frê.
- 1629: Alfonso al tôş i vōt da Capusèin cun al nòm ed Giovanni Battista da Mòdna e l’arnûnsia al cmând a favōr dal fiōl Francesco I d'Este.
- 1632: cumîncia la costrusiòun dal Palâs duchêl ed Mòdna, incō pôst ed l’Acadèmia Militêra.
- 1658: Alfonso IV d'Este al ciâpa al pôst ed Francesco I.
- 1659: Alfonso IV l'è invistî dal Principêt ed Curèz.
- 1662 : Alfonso IV al mōr: cmând pruvisôri ed só mujēra Laura Martinozzi p'r al fiōl Francesco II d'Este ch’al gh’à dû ân.
- 1674 : Francesco II a 14 ân al ciâpa al cmând, cun l’ucasiòun ch’ an gh’é mìa só mêdra ch’l’ ēra andêda in Inghiltèra p'r al matrimòni ed la fiōla 'd quendşân Maria Beatrice cun al dóca ed York erēd al trôno d’Inghiltèra.
- 1694 : mōr Francesco II.
- 1695 : al cardinêl Rinaldo d'Este, sío ed Francèsco, al dvèinta dóca ed Mòdna cun l'arnûnsia 'd èser cardinêl cun dispèinsa dal pêpa e cun al spuşêr Carlotta Felicita di Brunswick per asicurêr la râs a la cà d’Este, perchè Francèsco II l’ēra môrt sèinsa lasêr fiō.
- 1 agòst 1702: a sègvit di fât ed guèra ed la Guèra ed sucesiòun Spagnôla i francèiş ed Luigi XIV ed Frância a vân dèinter ed Mòdna.
- fervêr 1707: al dóca Rinaldo, cun l’ajót ed l’eşêrcit imperiêl, al tôrna a Mòdna e al tôrna a mèter só un gvêren legtim.
- 1707: Rinaldo al cûmpra da l’Impēr al Duchêt ed Mirândla e còl ed Cuncôrdia.
- 1721: cumîncia la costrusiòun ed la véla ed Rivêlta atâch a Rèz.
- 1737: Rinaldo l’é invistî di fèdev ed Nuvalêra e Bagnōl in Piân
- 1737: Francesco III d'Este al sucêd al pêder Rinaldo.
- 1738: cumîncia la costrusiòun ed la Via Vandelli per coleghêr al sitê ed Mòdna Mâsa e Carêra
- 1740: Guèra ed sucesiòun in Avstrìa.
- 1741: j Avstrîach a ciâpen al Duchêt e Francèsco II al scâpa.
- 1746: Francesco III, sèinsa sôld, al vènd per 100.000 schînd'ôr venesiân a Augusto II, rè 'd Polônia e eletōr ed Sasônia, 100 quêder ed valōr ed la galerèia estèins che vân a Dresda in dōv' a gh'în incòra adès. La galerèia óna dal dmèj d' Eurôpa la vîn acsé screditêda ch'l'armâgn vâlida ânca per efèt d' j aquést fât da i dóca gnû dôp.
- 1748: pêş d' Aquisgrana.
- 1753; Francesco III al vîn numinê gvernadōr ed la Lumbardìa cun al stêr ed cà ind la Véla d 'Este fâta da ló a Varèiş e gvernând da lé ânca Mòdna in dōv' al fa dimòndi intervèint ind la sitê, fra còst la costrusiòun 'd un grôs uspedêl e 'd l' Albêregh di pôver, incô pals di muşèi. 'Na stâtva cun ló a cavâl fâta tirêr só da i mudnèiş per arcgnusèinsa, cla stâtva la gnirà pó pêrsa dôp ch'l'é stêda butêda zó a martlêdi da un fanâtich, ch' al vrîva fêres di mêrit cun Napoleòun rivê a Mòdna.
- 1761: al Dóca l'arvés al póblich la Bibliotêca Estèinsa ed Palâs Duchêl e al giardèin.
- 1780: Ercole III d'Este al sucêd al pêder Francesco III, al spôşa Maria Teresa Cybo Malaspina, fiōla ónica, ch' égh pôrta in ereditê al duchê ed Mâsa e Carêra, ch'al pasarà a la fiōla Maria Beatrice Ricciarda bèla prumésa spôşa a un arsidóca d'Asburgo,
- 1796: invasiòun di francèiş: Napoleone Bonaparte al rîva a Mòdna e Ercole al nômina un câp pruvisôri ind la persòuna ed Benedetto d'Este, fiōl naturêl ed Francesco III, al và a Venèsia cumpagnê da la favurîda Chiara Marini cantânt, che dôp la dvèinta só mujēra. Benedèt al cunclód un acôrd cun Napoleòun in dó 'l Dóca o chi per ló, al s'impègna a paghêr 7 miliòun e mèz ed frânch francèiş in trèi râti e dêregh grâtis vînt fra i quêder pió ed valōr ed la galerèia. In câmbi Napoleòun al s'impègna a garantîr ch'al só trópi mèinter a pasêven p'r al teritôri dal duchêt a n'avrén mìa fât perquişisiòun e arén paghê 'l gióst prèsi p'r ôgni rôba cumprêda. Al dóca al rifiûta ed paghêr gnînto ânca se l'à purtë sëgh a Venèsia al teşôr dal stët perché, al dgîva, al n'ēra al proprietâri, e Benedèt l'é custrèt a fër dimòndi dèbit, a bzër ins éma ai sitadèin e saczêr al cēşi e cunvèint di lōr caplavōr mèinter al j ôvri d'êrt a ciâpen la strêda ed Parîg. Ercole II al vîn ciapê a Venèsia da un gróp ed gînta armëda che 'gh impònen al pagamèint ed duşeinméla schîn, pôch mēno de stânta quintël d'ôr. A palâs Rangoni a Mòdna a fân 'na riuniòun i deleghê ed Mòdna, Rèz, Bològna e Frêra che insèm a fân la Repóblica Cispadâna, a fân pó 'na secònda riuniòun a Rèz in dóv' a vîn dichiarê cme bandēra al triculôr e vînen scanşlê tót i tètol nobiliêr.
- 1797: Napoleòun al fa andêr la Repóblica Cispadâna in còla Cişalpèina.
- 1803: Ercole III al môr in esèli. A finès acsé la râsa di mâs'c in lénia dirèta.
- 1805: Napoleòun a's fa dichiarêr imperadōr di francèiş e rè d'Itâlia, a vînen més só ed nōv i tétol nobiliêr e tôt via al této ed “sitadèin”. Mèinter al pâsa da Mòdna 'l vîn ricevû cun intusîâşem , égh vîn dë alôg in grân lóso ind al palâs duchêl e lé a 'gh vîn dê al cëvi ed la sitê.
- 1814 : Napoleòun l'é batû. Dôp al cungrès ed Vièna a Mòdna a vîn restarvê al duchêt sòta la cmând ed Francesco IV d'Este Asburgo, fiōl ed Ferdinando d'Asburgo Lorena, fiōl ed Maria Teresa imperadōra d'Avstrìa, e da Maria Beatrice, fiōla d'Ercole III erēde da só pëder dal duchêt ed Mòdna e Rèz e ed Maria Teresa Cybo Malaspina ed còl ed Mâsa e Carêra.
- 1820: Francesco I al mânda fôra un decrét cûntra i carbonêr
- 1822: al tribunêl de Stêt al procèsa quarantasèt persòuni acusê ed fêr pêrta ed la Carboneria, e nōv ed lōr a vînen cundanê a môrt, però a vîn masê sōl al prēt Giuseppe Andreoli.
- 1831: rivôlta ed Ciro Menotti. Francesco IV al fà imperşunêr e pó impichêr Ciro Menotti e Vincenzo Borelli.
- 1834: Francesco IV al fà fêr a Mòdna al Marchê dal bèsti: "a onore e comodo dei fedeli agricoli", mó quisché 'gh dân ed nêş e al fabrichêt l’armâgn vōd, i vultòun a vînen sarê e al grôs fabrichêt in sègvit al vîn druvê in divêrsi manēri. Incô l’é al post ed la facoltê ed cunuméia ed l’Universitê.
- 1839: cumîncia la costrusiòun dal Teâter Comunêl ed Mòdna. Inavgurê int al 1841.
- 1846: Francesco V d'Este al ciâpa al pôst dal pêder Francesco IV.
- 1847: in ubidiĵnsa al Tratêt ed Firèinsa, a la môrt ed Maria Luigia d'Avstrìa al Duchêt ed Mòdna al 's unés al Duchêt ed Guastâla e a vînen cambiê i cunfîn cun al Pramşân e a vîn quistê Rōl, paèiş dal Lumbêrd-Vènet in teritôri duchêl.
- 1848: Francesco V al se şluntâna per soquânt mèiş da Mòdna, câşva i muvimèint ed rivôlta.
- 1856: inavgurê a Rèz al grandiōş Teâter Municipêl ed Rèz
- 11 zógn 1859: Francesco V al lêsa per sèimper al duchêt, dôp che j Avstrîach în stê batû a Magèinta, al và a Mântva cun a drē 3500 suldê fedelèsim e 118 uficêl cmandê dal generêl Sacozzi che a fâncòla che vîn ciamê la Brighêda Estèins. Al pôrta sēgh j ôr e tóta la rôba presiōşa ed faméja e ânca 80 cundanê a vèta in cadèini che vînen sarê ind al perşòun ed Mântva. A Mòdna a rîva Luigi Carlo Farini, cumisâri dal Gvêren piemuntèiş, numinê pó ditadōr e dôp guvernadōr ed tóta l’Emélia ch’la vîn unîda al Piemûnt insèm a la Tuscâna.
- 1860: tót i Mudnèiş aprûven l’uniòun al Règn ed Sardègna
- 1863: a Vièna a vîn sarê l’imbasêda (ciamêda “Legasiòun”) Estèins e l’eşêrcit dal Dóca incòra fedêl a ló e fērom in Vènet (la Brighêda Estèins), al 24 setèmber al vîn deşfât.
- 1875: a Vièna mōr al 20 novèmber Francesco V ûltem Dóca ed Mòdna, al vîn suplî ind al Soterâni Imperiêl ind la cêşa di Capusèin.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Atti e memorie della Deputazione di storia patria per le antiche province modenesi, Modena 1956 e 1986
- Luigi Amorth, Modena capitale, Martello editore, Milano 1967
- Benedetti, Biondi, Boccolari,Golinelli,Righi, Modena nella storia, Edizioni il Fiorino, Modena 1992
- Silvio Campani, Compendio della storia di Modena, Ediz. Aldine, Modena 1992
- G. Carlo Montanari, I fedelissimi del duca. La brigata estense, Edizioni il Fiorino, Modena 1995
- Bruno Rossi, Gli Estensi Mondadori, Milano 1972
- G. Panini, La famiglia Estense da Ferrara a Modena, Ed. Armo, Modena 1996
- AEDES MURATORIANA, Modena 1977 Giornale della Reale Ducale Brigata Estense Ristampa anastatica


text:
Millis da fugitivs arrivan en il port d’Athen
- Glindesdi, 14.9.2015, 11:24
En la Grezia han 3 bastiments manà ier saira e oz la damaun stgars 4’500 fugitivs da las inslas egeicas ad Athen.
E las autoritads greccas prevesan da transportar ulteriurs fugitivs cun agid dals bastiments nà dad inslas. Quai ha in responsabel da la guardia da la costa grecca ditg a l’agentura da novitads dpa.
La sonda era succedida ina tragedia avant la pitschna insla grecca Farmakonisi, cura ch’in bastiment da pestga surchargià cun fugitivs era cupitgà. La guardia da la costa aveva chattà suenter 34 baras, da quai 11 uffants morts. 99 persunas avevan survivì la disgrazia.
RR Novitads 12:00


text:
Newsletter educa.ch - distribuziun 11/2017
Center didactic rumantsch vegn annullà
30. november 2017 / educa.ch / Resursa didactica
En consequenza da la nova orientaziun dad educa.ch vegn la banca da datas CEDID schliada a partir da la mesadad dal 2018. Tenor cunvegna cun las Conferenzas rumantschas vegnan las datas arcunadas tar la Lia Rumantscha. En in proxim pass vegnan ils documents publitgads sin in nov portal.
Concept general FIDES
14. november 2017 / Identitad digitala / educa.ch
A chaschun da lur radunanza annuala ha la CDEP adaptà il concept general FIDES (Federaziun da servetschs d’identitad) e decidì en il medem temp da precisar las modalitads da lavur e da finanziaziun da la federaziun. L’agenzia spezialisada educa.ch ha l’incumbensa d’etablir in concept detaglià.
Futur digital da la Svizra
20. november 2017 / Occurrenza / Societad d'infurmaziun
L’emprima conferenza naziunala «Svizra digitala» a Bienna ha reunì var 700 represchentants da las autoritads, da l’economia, da la scienza, dal mund politic e da la societad civila. Numerusas propostas èn vegnidas fatgas per sviluppar la strategia da la «Svizra digitala» dal Cussegl federal.
ID digitala renconuschida
16. november 2017 / Identitad digitala
Il Cussegl federal vul instradar normas cleras per ina ID digitala. L’identitad digitala duai esser renconuschida uffizialmain, ella duai esser examinabla e segira. Il Cussegl federal ha incumbensà il Departament federal da giustia e polizia (DFGP) d’elavurar in sboz da leschas per la stad 2018.
OECD: Buns resultats per la furmaziun
21. november 2017 / Publicaziun / Internaziunal
En ses rapport davart l’economia da la Svizra, metta l’OECD l’accent sin l’impurtanza da la capacitad d’adaptar il sistem da furmaziun svizzer en il context da la digitalisaziun. Areguard ils deficits, duai la Svizra nizzegiar ils midaments actuals a moda flexibla e proactiva.
Digitalisaziun en las scolas
9. november 2017 / Good Practice / Furmaziun professiunala / Publicaziun
L’ultima ediziun dal Fegl scolastic dal chantun da Turitg è deditgada a la digitalisaziun. Visitas en numerusas scolas mussan co ch’i vegn duvrà ils meds digitals e tge influenza ch’els han sin il mintgadi en scola.
Emna svizra per programmar
16. november 2017 / Occurrenza / MINT
Dals 4 als 10 da december 2017 pon scolaras e scolars experimentar en il rom da la Swiss CSEdWeek 2017 cun accumpagnament da lur persuna d’instrucziun divers exercizis da programmar. La Scol’auta da pedagogia da la FHNW ha sviluppà dus tutorials per crear in gieu da video en trais dimensiuns.
Cumpetenzas da la generaziun giuvna
20. november 2017 / Cumpetenza da medias / MINT
A la dieta Promoziun tecnica da la generaziun giuvna da la ASST (SATW) èn las cumpetenzas e la digitalisaziun stadas en il focus. Divers referats d’impuls han dilucidà ils midaments da las cumpetenzas tras la digitalisaziun. Las preschentaziuns èn uss online.
Perfecziunament digital
27. november 2017 / Occurrenza / Furmaziun cuntinuada
Ils 25 da schaner 2018 organisescha la SVEB ina dieta davart il perfecziunament digital. La digitalisaziun è er en la furmaziun supplementara in tema impurtant ed actual. En keynotes e lavuratoris vegn dilucidà, tge teorias che valan e tge che la scienza intercurescha da preschent.
Camp d’informatica a Flem
23. november 2017 / Occurrenza / Cumpetenza da medias / MINT
Cun sustegn ed accumpagnament da docents e students da la SPF e da la SAPGR pon 60 uffants e giuvenils emprender da programmar. «i-CAMPs Flem» porschan in curs emnil concentrà per scolars da la terza fin la novavla classa durant la stad 2018.
Services
educanet² (de)
educa.Biblio (de)
educa.ID (de)
educa.Instrucziun
Support (de)