text:
Fabrizio De André
El Fabrizio Cristiano De André (Genua, 18 Febrar 1940 – Milan, 11 Genar 1999) l'è staa un cantautur talian.
Al ven de spess surnuminaa cunt l'apelativ Faber, che 'l gh'ha daa el so amis d'infanzia Paolo Villaggio in riferiment a la so predileziun per i pastei de la Faber-Castell[1].
In pressapoch 40 agn de atività artistega, l'ha registraa trides album in stüdi, cunt di canzun vegnüü föra dumà 'me singui e pöi rimudifegaa in vari antulugii.
Tancc test di so canzun i cönten sö stori de emarginacc, rebei, prustitüt e i henn staa cunsideraa de di critich cume di puesii[2], tant de vess metüü dent in di antulugii scörastegh de literadüra[3][4].
El Fabrizio De André l'è staa anca vön di artista che ha valurizaa püssé la lengua ligür. L'ha anca espluraa, in manera minur e difarenta olter lenguv cume el galüres e 'l napulitan.
La pupularità e 'l volt nivel artistegh de la so müsega hann faa in möd che di istitüziun gh'hann dedicaa straa, piazz, parch, bibliutech e scör sübit dopu la premadüra mort.
Cuntegnüü
- 1 Biugrafia
- 1.1 L'infansia e la giuvineza
- 1.2 I inizi in del 1961 e 'l temp de la Karim
- 1.3 In tra esistenzialism e contestaziun: del 1968 al 1973
- 1.4 La crisi e i esibiziun del viv
- 1.5 El De André sdöciaa de i servizi segrecc
- 1.6 Colaburaziun e sperimentaziun ind i agn Setanta
- 1.7 El sequester
- 1.8 De Crêuza de mä a Anime salve: agn Utanta – Növanta
- 1.9 L'ültem salüt tra la so zent
- 2 El Fabrizio De André ind la memoria culetiva
- 3 El Fabrizio De André e la fed
- 4 Paternità ind i canzun
- 5 Discugrafia
- 6 El De André ind la cultüra de massa
- 7 Riferimencc
- 8 Vus arent
- 9 Ligamm de föra
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'infansia e la giuvineza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Fabrizio De André l'è nassüü el 18 de Febrar 1940 ind el quartier genues de Pegli, in via De Nicolay 12 (indue l'è stada piazzada gio una targa cumemurativa) de una fameia de la volta burghesia indüstrial citadina. I parencc henn de tüt i part piemuntes. El pader Giuseppe (Turin, 15 setember 1912 - Genua, 19 Lüj 1985), l'è staa el vice-sindach repüblican de Genua, aministratur delegaa del'Eridania e l'ha passaa l'edificaziun de la Fiera del Mar de Genua, ind el quartier de la Foce. La mader l'è la Luigia "Luisa" Amerio (Pocapaglia, 26 Agost 1911 - Genua, 3 genar 1995).
El Fabrizio el viv prima in de la campagna astigiana a Revignano d'Asti, lögh de urigin de la fameia, indue 'l s'è refügiaa per i bumbardamencc e per stà püssee arent al so pader, recercaa de i fascista per vegh prövaa a scampaa la deportaziun di so scölar giüdee. Pöi l'ha vivüü ind la Genua del dopuguera, in tra i cuntrast di catolegh e di cumünista[5].
Dopu vegh frequentaa i scör elementar ind un istitüt privaa purtaa inanz de suor, l'è passaa a la scöra statal, induè el sò mött föra di schem el gh'ha impedii una pacifega cunvivenza cunt i persun che lé 'l gh'ha truaa, suratüt cunt i prufesur. Per chest l'è staa mandaa in de la scöra di gesüita del'Arecco, scöra media inferiur frequentada di bagai de la Genua-ben. Chichinscì el Fabrizio l'è staa vitima, ind el cors del prim ann, de un tentativ de mulestia sessüal de un gesüita del'istitüt; malgraa l'età, la reaziun vers el “pader spiritüal” l'è rüada sübit e suratüt l'ha faa sö un grand bacan, inscì tant che a s'vöreva mandaa via el giuven De André, ind el tentativ de placaa el scandal. Quand el Pruveditur a i Stüdi l'è vegnüü a cunuss el fatt, dopu un prucess, s'è scernii de desluntanaa el gesüita de l'istitüt scörastegh. A segütà, el Fabrizio l'ha stüdiaa press el Licee Cumünal "Cristoforo Colombo". Dopu vegh frequentaa di stüdi de Leter e olter de Medicina press l' üniversità de Genua, el cantautur el scerniss la facultà de giürisprudenza, ispiraa del pader e del fredel püssé grand Mauro (Turin, 26 magg 1936) - Bogotà, 18 agost 1989), che avraa un grand sücess cume avucat. A ses esam per laureass l'ha lassaa perd e l'ha decidüü de descuminciaa una növa e deversa strada: la müsega.
Dopu un prim e dificil inconter cunt la müsega (i parencc el vöreven custringg a sunà el viulin) el Fabrizio l'ha rescuvert la passiun in tant che l'era dré a scultà el Georges Brassens, metend dent ind i prim album anca di so canzun cunt la tradüziun. El so amur per la müsega l'aveva tacaa a tö cuntatt anca per la "scuverta" del jazz e per el fatt che i so mei amiss sunaven pür lur: cunt i amiss ha tacà a sunà la ghitara e a cantaa in del lucal "La borsa di Arlecchino". De André, in chesti ann, l'ha avüü una vita föra di abitüdin de la so fameia, e l'ha frequentaa di amiss de tücc i status suciai e cultürai. De spess, cunt l'amiss de infanzia Paolo Villagio, el prövava a tirà a cà cunt di lavur saltüari. In chest periud chì l'ha legiüü anca di liber ch'i han cambiaa la so visiun del mund, 'me per esempi i över de l' Michail Bakukin, Errico Malatesta e olter: l'è stada fundamentala per lü la scuverta del liber "L'Unico e la sua proprietà" del filosof todesch Max Stirner, che l'ha purtaa a tacà sö di idei anarchich. La prima dona del De André l'è stada una fiöla de fameia burghesa, l'Enrica Rignon (ciamada "Puny"), cunt la qual l'ha avüü el bagai Cristian a la fin del 1962, per pöi desüniss de lee a la metà di agn setanta. El testimon de nozz l'è staa un amiss e culega de partit del pader, el Randolfo Pacciardi. A segütà al matrimoni e a la nascita del fiöö, el Fabrizio, per tö part al manteniment de la fameia, l'ha cataa un lavur 'me prufesur ind un istitüt scörastegh privaa.
I inizi in del 1961 e 'l temp de la Karim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el otober del 1961 la Karim[7] la püblica el so prim 45 gir, cunt cupertina standard förada. El disch el gh'ha dent dü bindei, Nuvole barocche e E fu la notte. Segond chel che 'l cantautur l'ha dit ind un intervista al Corriere della Sera, ind el 1964 l'ha faa l'esam de amisiun cume autur de la part lideraria a la SIAE[8] de Roma per pödé lassaa giò a so nom i canzun (la data l'è tütavia erada, perchè el De André giamò ind el 1961 al firmava i test e i müsegh di so canzun e i lassava a la SIAE); ind el 1997, dürant la cunegna del Premi Lunezia, l'ha descufenssaa de vegh druvaa una buna part del test de la canzun Le foglie morte del Jacques Prévert ind la pröva d'esam.
Ind i agn a venì el De André 'l sömeia semper püssee un müsicista colt e riservaa. El ciapa ispiraziun de di cantautur storegh frances, de i prublem suciai, tradiziun müsegai talian e del Mediteràneo. In chel temp chì i ven föra i so prim 33 gir. La so discugrafia l'è minga tropp grand. L'album del debütt l'è "Tutto Fabrizio De André" (del 1966, restampaa dü agn dopu cunt el titul "La canzone di Marinella" suta un'oltra eticheta e cunt una deversa cuver), una regolta de canzun che fin de chel mument gh'eren dumà in 45 gir, cunt el Volume 1, cunsideraa cume el so prim ver album. Tutto morimmo a stento (1968), Volume III (1968), Nuvole barocche (1969); chest ültem l'è la regolta di 45 gir del temp de la Karim, taiaa föra de Tutto Fabrizio De André. El bindel de vertüra de Volume I l'è "Preghiera in gennaio", una canzun scriüda dopu la mort a Sanremo del Luigi Tenco, un grand amiss de giuventüü del Fabrizio. El cantautur, che l'aveva interpretaa la canzun "La ballata dell'eroe" ind el film "La Cuccagna", l'ha perdüü la vita, forsa süicida dürant el Festival della Canzone Italiana di Sanremo del 1967, giösta a genar.
In tra esistenzialism e contestaziun: del 1968 al 1973[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I agn in tra'l 1968 e'l 1973 i hann faa a reet per l'autur, che l'ha descumenciaa la serie di concept cunt Tutti morimmo a stento. Chest album chì, ispiraa a la puetega del François Villon, a l'è el quart concept album a vess püblicaa in Italia[9]; el test del prim bindel, "Cantico dei drogati" l'è ciapaa de una puesia del Riccardo Mannerini, Eroina. El De André l'ha registraa anca una versiun inglesa de l'album, incö gh'è in ünega copia, che l'è stada pruprietà de un culeziunista di Stat ünit e incö l'è de un culeziunista püjes.[10]
A Tutti morimmo a stento següta La buona novella; un album impurtant, ch'a interpreta el penser cristian a la lüs di vangei apocrif (particularment, cume gh'è scrii giò ind i not de la cuver, del Protovangel de Giacomo e del Vangel arab del'infanzia), mettend l'acent sö l'aspett üman de la figüra de Gesü, in grand cuntraposiziun cunt la dotrina de sacralità e verità assulüda, che el cantautur al pensa che la sia inventada de la Cesa dumà per vegh puder.
Cume ha cöntaa sö el Rober Dané[11], l'ideia del disch l'ha avüda propri el Dané, che ha pensaa de fàla sö cunt el Duilio Del Prete.
Ind el disch a sunen, tra i olter, I Quelli, che ind el 1971, dopu l'intrada del Mauro Pagani, möderann el nom in Premiata Forneria Marconi.
Dopu un pu de ann, el Faber naraa inanz a cunsideraa chest disch cume el meiur .
Ind el 2010 el disch al sarà re-incidüü de la Premiata Forneria Marconi, cunt növ rangiamencc; el disch, ciamaa "A.D. 2010 – La buona novella", al ven fö ad avril.
El disch sücessiv, del 1971, l'è Non al denaro, non all'amore né al cielo, liver datament (sunaa insema al Giuseppe Bentivoglio) de i puesii de la Antougia de Spoon River, övra puetega del Edgar Lee Masters; i müsegh henn scriüü giò insema al Nicola Piovani. El De André in chel temp lé al cugnuss la Fernanda Pivano, tradütura e scritris che l'ha faa cugnuss in Italia la literadüra 'merigana e che l'ha faa la tradüziun de l'Antolugia di sepolcher indue la ciapa ispiraziun per l'album. Per tö via el prublema de la pagüra del cantautur a fàss intervistà, la Pivano l'ha nascundüü suta el lecc del De André un registratur e l'ha scriüü giò tüta la lünga cunversaziun che i dü hann faa sö Spoon River e sö i canzun del'album. Ind el 2005 el cantant Morgan ha püblicaa “Non al denaro, non all'amore né al cielo”, una növa versiun de l'album cunt di növ rangiamencc e un quai interval müsegal.
Chichinscì, cume l'ha cöntaa sö el Roberto Dané[14], l'ideia del disch l'è stada del Sergio Bardotti, che defacc l'è vegnüü a dré insema al Dané cume prudütur.
El Gian Piero Reverberi l'ha cöntaa sö chesta völta ch'el prugett l'era nassüü per el Michele, ins la scia de Senza orario bandiera, donca cunt i test elaburaa del De André e i müsegh del Reverberi, ma 'l prugett a l'è staa scargaa giò söl De André e donca el Reverberi (anca per un toch di so cuntrast cunt el Roberto Dané) a l'è staa pö dent e i müsegh e i rangiamencc i henn staa ingerlaa al Nicola Piovani. El co-autur di test, el Bentivoglio, al s'era presentaa cunt di test scriüü de lü, che i henn staa giüdegaa interessancc e che, dopu una prima culaburaziun in “Tutti morimmo a stento” (indue ha scriüü el test de “Ballata degli Impiccati”), i ha purtaa el De André per i test in chest LP e in chel che sücesiv.
Ind el 1972 la Produttori Associati, senza cunsültà l'artista, l'iscriv al Festivalbar cunt el bindel Un chimico (püblegaa sö 45 gir): el De André al ven a savé la növa de i giurnai e reciama una conferenza de pressa indue el deciara che «La cà discugrafega la m'ha trataa 'me una verdüra[15]. Apus l'intervent del patron de la manifestaziun, el Vittorio Salvetti, a se rüva a una cumudaziun: la canzun la ven metüda dent ind i juke-box, 'me al vör el regulament, ma 'l cantautur al s'esibiss no in tant che gh'è la final de Verona nianca in cas de vitoria (l'ediziun la ved vinsitris la Mia Martini cunt el Piccolo uomo).
Ind l'autün del stess ann l'è vegnüü föra un singul cunt do canzun tradüssüü del Leonard Cohen Suzanne/Giovanna d'Arco (bindei che i sarann pöi metüü dent cunt un rangiament devers ind l'album Canzoni del 1974).
L'album apus l'è staa, ind el 1973, Storia di un impiegato, un "concept album" indue el Giuseppe Bentivoglio, autur di test cunt el Faber, cönta sö la vita de un impiegaa dürant el magg del '68; el disch, piötost pulitegh, al ven tacaa de la pressa müsegal arenta al mövement di stüdencc, e inscì la ven fada la recensiun, per ezempi, del Simone Dessì:
In tra i critich püssé fort gh'hem de regordà chela del Riccardo Bertoncelli, ch'al definiss l'övra 'me un disch baletös[17], a la fin fröst[18] [19] e chela del Enrico Deregibus:
Un'oltra recensiun negativa l'è chela de la Fiorella Gentile, cumparüda in sö Ciao 2001:
La crisi e i esibiziun del viv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand ch'al ven föra Storia di un impiegato el Fabrizio 'l se tröva ind un mument de crisi prufessiunal e anca persunal (ind el stess ann al finiss definitivament el matrimoni cunt la Puny e 'l cantautur 'l taca sö una relaziun cunt una növa tusa, la Roberta (al scriaraa dü agn dopu la canzun Giugno '73[20] che la parla propri de lee), e la püblicaziun de un növ disch de re-make de vecc canzun faa sö per la Karim (cunt dü növ tradüziun de la müsega di Brassens, i dü canzun de Cohen vegnüü föra ind el 1972), intitulaa Canzoni, al darà inizi a la culavuraziun cunt el Francesco de Gregori.
Propri dürant i registraziun de chest disch chì, ind el stüdi arent l'è dré a registraa el so növ disch de sulista la Dori Ghezzi: l'è l'inizi de 'na növa e lünga relaziun. El 7 de desember 1989, dopu cincdes agn insema, el Fabrizio la tö mer. I henn anca i agn indue el De André 'l fa sö i so prim esibiziun del viv. Lavuradur che 'l se straca minga, perfeziunista in stüdi, el Fabrizio 'l fa fadiga a esibiss denanz de un püblich. Un mötiv l'è anca 'l problema a l'öcc sinister, un zich püssee seraa del dest, a caüsa de una ptosi palpebral che l'ha vedüü segütà anca una paralisi del nerv oculmutur, quand che l'era anc'mò un bagai, e che pöi l'ha pruvaa a cürà cunt un'operaziun chirurgega.[21]
El Sergio Bernandini, el patron de La Bussola, al taca sö a faa di pressiun perché 'l vör che 'l Fabrizio al fa di esibiziun ind el so lucal, e 'l cantautur al vör indré un cumpens de 300 miliun de lire. El De André donca el scerniss che l'è ura de mett de part la so südiziun (che 'l vincerà dumà cunt i agn) semp trincand sniapa.
Dopu la prima esibiziun del viv ind el 1975 a La Bussola de Marina di Pietrasanta, scumencia un tour cunt dü cumpunimencc di New Trolls: cunt chest grupp l'aveva giamò culavuraa ind el 1968 per i test del so disch Senza orario senza bandiera (Belleno e D'Adamo), e dü di Nuova Idea (Belloni e Usai). Ind la part de tour del 1976 a i quater se giönta anca l'Alberto Mompellio al viulin e ai taster. El cantautur el ven criticaa inscì ind el vulüm Liber Bianch in söl pop d'Italia:
.
El De André sdöciaa de i servizi segrecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è propi in chest temp (per circa des ann, del 1969 al 1979) che 'l De André al ven cuntrulaa de i servizi segrecc talian e de la puluzia. Al s'è savüü dumà ind i agn nuvanta (i controll i eren descumenciaa apuus un so cunuscent, simpatiser del marxsim-lenism, l'era staa sdöciaa dürant i prim inchest sö'l massacher de Piazza Fontana.) Ind i agn sücesiv, pür catand minga föra i pröv de una so partecipaziun ativa a grupp pulitegh o extraparlamentaar, el De André al ven vedüü del SISDE un "simpatiser de i BR", menter quand che a compera insema a la mer Dori Ghezzi un toch de teren a Tempio Pausania, al ven cunsideraa un tentativ de fà sö un refugi per chei del mövement extraparlamentaar de sanestra.
Colaburaziun e sperimentaziun ind i agn Setanta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì del 1974, el De André l'ha tacaa sö di növ colaburaziun cunt olter müsicista e cantautur e a 'spluraa la prudüziun müsegal di autur american, apröf a chei frances. Ind i ann setanta el De André ha tradüü defacc di canzun del Bob Dylan (Romance in Durango e Desolation Row), Leonard Cohen ("It seems so long ago, Nancy", "Joan of Arc", "Famous Blue Raincoat" per l'Ornella Vanoni e "Suzanne") e 'l Georges Brassens (lavur che a portaraa a la sortida de l'album Canzoni del 1974). Ind el 1975 al lavura cunt el Francesco De Gregori, ind la scridüra de un fracch de bindel de l'album Volume VIII del 1975, indue se discüt de tematich esistenziai 'me el strös vers el mund burghes e i stent de cumünicaziun. Anca chest disch chì al scöt devers critich negativ, cume chela del Lello D'Argenzio, che al pensa che 'l De André el se sia dataa al stil del culega anca ind el möd de cantà[23].
Rimini (1978), dà inizi a la colaburaziun, che naraa inanz per un lüngh temp, cunt el cantautur verunes Massimo Bubola. Chest album al ghe figüra un De André esploratur de una müsega püssé stravacada, de spess de ispiraziun americana. I canzun parlen de atüalità e pulitega (El naufragg de una nav a Genua, Cua de Lüf) inscì cume tematich suciai (l'abort e l'omosessüalità) ed esistenziai ("Sally"). "Andrea" l'è vön di bindei püssé pupulaar de tüta la prudüziun del De André, che'l so co-autur Massimo Bubola al va inanz a insübì del viv dürant i so cuncert; püssé de una völta l'artista genuves - per ezempi ind el 1992, al teater Smeraldo de Milano - ha sunaa el bindel a lüs s'ciaraa sö, propi a vöré dì cume l'omosessüalità la gh'avia minga de vess mötiv de südiziun.[24].
Un' oltra canzun, “Rimini”, la ven ispirada a i atmusfer de I Vitelloni del Fellini, vön di capulavur del celeber regist. [25] Ind el 1978 la Premiata Forneria Marconi l'ha faa sö di növ rangiamencc de qualch bindel püssé impurtancc del cantautur genuves, insübend al De André, ind el principi ch'al vöreva minga acetà, un tour insema, che l'è partì el 21 december 1978 de Forlì e l'è andaa inanz per tüt el mes de genar 1979 [26]. L'operaziun la demustraa de vess pusitiva, inscì tant che el tour l'ha daa urigin a dü album live (i prim album Live del cantautur), tra el 1979 e 'l 1980, che i ha cugnussüü una volta riüssida de vendite, anca se el segond l'è minga riüssii a faa el “bis” di resültaa del prim. Qualch rangiamencc faa sö de la PFM i henn staa druvaa del cantautur fin a la fin de la so carera, Bocca di Rosa, La canzone di Marinella, Amico fragile, Il pescatore. Per chel che revarda Volta la carta o Zirichiltaggia del tour Anime Salve e M'innamoravo di tutto (i ültem cuncert) el De André l'era turnaa indré ai rangiamencc del disch del 1978.
El sequester[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind la segonda part di agn setanta, quand che la so fiöla Luisa Vittoria l'è dré a nass, el De André al se stabiliss ind la so cà in Sardegna, che l'è a dü pass del Tempio de Pausania, insema a Dori Ghezzi, la so dona del 1974, pöi turüda mer ind el 1989.
La sira del 27 ogost del 1979, i dü i henn staa tacaa de l'anonima sequestri sardegnöla (in lumbaart pödumm anca dì: anonima de i sequester, un'organizzaziun criminal) e tegnüü presüner a i pendiss del Munt Lerno a Pattada, per vess lassaa liver dumà dopu quater mes (La Dori l'è stada livrada el 21 december, el Fabrizio el 22), apus el pagament del riscatt, de breegh[27] 550 miliun de lir, in grand part pagaa del pader Giuseppe.
Quand che pöi l'è staa intervistaa (el 23 december ind la cà del fredel Mauro) de un badalöcch de giurnalist, el Faber l'ha cöntaa sö un toch de la so esperienza («…ghe lassaven, de quai völta, restà a lüngh sligaa e senza garz. ») e l'ha avüü parol de pietà per i so carcerer («Nualter ghe semm vegnüü föra, menter lur i pödrann fal mai. »)[28]
Un quai mes apus el De André l'ha daa el semanal “Oggi” i diritt per la püblicaziun del memurial de la tacadüra: anca se a l'era la revista purtada inanz del Edilio Rusconi cunt vertament simpatii a destra, el De André l'ha acetaa la paga per la sortida del cönt. L'esperienza del sequester la s'è giöntada al cuntat giamò cunsulidaa cunt la realtà e cunt la vita de la zent sardegnöla, e al gh'ha ispiraa di canzun, scrivüü ancamò cunt el Bubola e cataa insema ind un album senza titul, sortii ind el 1981, cumünement cugnussüü 'me L'indiano per la fotugrafia ins la cuver del disch che figüra un nativ american. El fil che liga i var bindei l'è 'l paralelism tra el popul di pellerossa e chel sardegnöö.
De Crêuza de mä a Anime salve: agn Utanta – Növanta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1980 el De André l'ha faa sö Una storia sbagliata/Titti, cunt di bindei (cugnussüü per la prima völta in CD dumà ind el 2005), i henn tücc dü scrivüü cunt el Bubola. El Faber l'ha regurdaa ind un'intervista sö Una storia sbagliata:
Ind el 1982 l'ha faa sö un'eticheta discografega (cunt el iüt de la Dischi Ricordi per la distribüziun): la Fado (el nom al ven de i leter al principi del so nom e de chei del nom de la Dori Ghezzi), cunt la qual la püblicheraa disch del Massimo Bubola, di Tempi Duri e propi de la Ghezzi.
Ind el 1984 la ven föra Creuza de mä, disch dedicaa a la realtà al mund del Mediterrani e per chest cantaa tüt in genues, cunt la grand culavuraziun del Mauro Pagani, ch'a vardaa i müsich e i rangiamencc. Chest disch chì al spartiss la carera del cantautur: apus chest album, el Fabrizi al vör cantaa pö in talian ma al vör fögalizà dumà söl genues. A partì de Creuza de mä el De André al mett la tenziun dumà suratüt in sö i minuranz lenguistegh (argument che aveva giamò tacaa sö a fruntaa quand che l'ha scrivüü giò Zirichiltaggia, ses agn a dré.) Creuza de mä l'è incö cunsideraa defacc un piöt angular de la world music e un grand pezz de tüta la müsega etnega.
Ma Creuza de mä l'è anca l'album che a livra el De André de i impustaziun vucai ereditaa de la tradiziun di chansonniers frances, ch'a ghe garantiss la libertà de espressiun tunal föra de chei regul de stil che aveva ciapaa del Brassens e del Brel.
In del 2004, de vint agn de la sortida de Creuza de mä, el Mauro Pagani al serniss de fà un tribüt al so amiss scumparüü sinch agn a dré, scrivend giò e cantand de növ lüü l'album. Ai set canzun uriginari del disch, el Pagani al ghe giönta dent, un bindel faa sö insema al Fabrizio e metüü dent ind l'album Le Nuvole e dü bindei scugnussüü, Quantas Sabedes, che l'è staa no metüü dent in Creuza de mä perché brüsaa apus l'inserziun ind la müsega de un film e Nuette, ciapaa de un frament de lirica greca mai desvelüpaa del tüt ind el temp del De André.
Ind el 1985 al scriv insema al Roberto Ferri el test de Faccia di cane per i New Trolls, cunt i quai al tö part cume autur al Festival de Sanremo 1985, tütavia vörend no vegnì fö üficialment cume autur[29].
Propi in chel ann al mör el pader e'l De André al möca de trincà alcolegh – ma minga de fümà – per una promessa ch'al gh'aveva faa un toch a dré. [30][31]
In del 1988 al lavura cunt el Ivano Fossati, cantand ind la canzun Questi posti davanti al mare (cuntegnüda ind l'album La piante del tè) insema al Francesco De Gregori e al Fossati.
Ind el 1989 al tö mer la Dori Ghezzi a Tempio Pausania, cunt el Beppe Grillo cume testimoni de nozz (el De André al sarà testimoni al matrimoni del Grillo cunt Parvin Tadjk [32]).
Pöi la descumencia la lavuraziun del so album a segütà, che al ven fö ind el principi del 1990: Le nuvole (1990) titul che (cume ind la cumedia de l'Aristofane che al gh'ha el stess nom) a s'parla di putencc che foschen el sul, al ved de növ la culavuraziun del Mauro Pagani per la scritüra di müsich (e de l'Ivano Fossati cume co-autur de dü test, , Mégu Megún e  çímma, del Massimo Bubola per el test de Don Raffaé e del Francesco Baccini per chel de Ottocento.) Cunt chest album chì el De André al turna in part al so stil müsegal püssé tipich, metendel apröf a i canzun in dialett e a l'ispiraziun etnega. A turna anca la critega de atüalità, specialment in La domenica delle salme e in Don Raffaè.
In tra el 1990 e 'l 1996 al lavura cunt devers autur, cume autur o interpreter: in tra chei regordem el Francesco Baccini ("Genoa Blues", un bindel spassiunaa per la so cità e la so squadra del cör, el Genoa, del qual el De Andrél l'è staa un grand fanategh), i Tazenda, el Mauro Pagani, el Max Manfredi, la Teresa De Sio, el Ricky Gianco, i New Trolls e el fiöö Cristiano de André ("Cose che dimentico").
Impurtant l'è anca la colavuraziun cunt "Li Troubaires de Coumboscuro" ind l'album "A toun souléi", indue el De André al tö part a la registraziun del bindel in pruvenzal antich "Mis amour", insema a la Clara Arneodo, la cantant solista del grupp, e al ghitarista Franco Mussida.
Ind el 1996 el De André lavura cunt el Alessandro Gennari a la scridüra del rumanz "Un destino ridicolo", del qual dudes agn apus el Daniele Costantini ha ciapaa l'ideia per el film "Amore che vieni, amore che vai"
El 26 lüj 1997, la Fernanda Pivano ghe dà al Fabrizio De André el premi Lunezia, metend in südiziun el cantant in tant che l'era dré a parla de lü cume "el pueta püssé grand tra tücc ind i ültem cinquanta agn in Italia", "chel dulz menestrell che per prim gh'ha faa le so proposte per de pacifism, de non-viulenza, de anticonformism", giöntand che "l'è mei, inscambi de dì che el Fabrizio l'è el Bob Dylan talian, dì che el Bob Dylan l'è el Fabrizio american". Un tender abrasc in tra i dü l'ha seraa sö l'event. [33].
I ültem contruvers[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dürant l'estat 1998 el De André al s'esibiss ind una növa tournée in devers lucalità talian. El 13 agost 1998, dürant un cuncert a Roccella Ionica (RC), al dis chel a segütà metend pagüra e timur a la zent (3000 spetatur)
Apus al rebelot caüsaa e a i deciaraziun de prutesta e sdegn de part de var espunencc sindacai e pulitegh lucai e naziunai, el De André prima al rebatt:
e pöi al tanta de minimizà inscì [34]:
Un quai cumentatur l'ha vurüü ciapaa chesta fras cume l'ültem "scandal" faa de un arista che ind el curs de la so carera l'aveva de spess lutaa cuntra el perbenism e i "bon maner" de chela stessa class burghesa de la qual a l'era part e che, a la so mort, l'avria usanaa ciamandel "Grand Pueta". Un quaivön l'ha tantà de defendel, disend che el De André al vöreva minga lodà la mafia, ma dà cunferma de una realtà de fatt, ciuè che tant impres i henn pruprietà de la criminalità urganizada, che in un quai möd dunca la gh'ha di impiegaa föra de lee.
L'ültem salüt tra la so zent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Apus el cuncert a Roccella Ionica, el 13 agost del 1998, el Fabrizio De André l'era in vià a fà un cuncert a Saint Vincent el 24 de l'istess mes. Tütavia dürant i pröv el De André al pareva rintronaa e minga a post: el riüssiva no a setàss giò o a 'mbrassà la ghitara cume al vöreva e al gh'aveva anca un fort mal al pett. El cantautur l'ha bütaa per aria la ghitara e l'ha mi'a faa el cuncert chela sira (i bijecc i henn staa pöi pagaa indré). Per dàggh un mötiv de chel che l'era sücedüü, un quai dé inanz al gh'è staa cataa un carcinoma pulmunar, che l'ha purtaa a mett fin del tüt a i cuncert.[35]
Malgraa el malann, l'è 'naa inanz a lavurà cunt el Oliviero Malaspina al disch de Notturni, prugett che l'ha mai vedüü la lüss[36][37].
El De André l'è staa recuveraa dumà a la fin de nuvember 1998, quand che pürtropp el malann a l'era a un stat avanzaa: l'è vegnüü föra de l'Uspital dumà el dé de Nadal, per pudé passà i fest a cà insema a la fameia, quand che i dutur uramai ghe daven de matt per salval.
La nocc de l'11 genar 1999, a i ur 02:30, el Fabrizio De André l'è mort a l' Istituto dei tumori de Milan, indue l'era staa recuveraa per el malann. Al gh'aveva 58 ann, l'era in vià a fàn 59 el sücesiv 18 febrar. I fünerai i è staa faa ind la Basilica de Santa Maria Assunta a Genua el 13 genar: insema al dulur de la fameiea gh'era anca una fola de püssé de desmila persun, indue i tören part estimatur, amis e zent de pulitega, cultüra e spetacul. [38]
Dopu la cremaziun, ch'a gh'è stada 'l dé a segütà al füneral, a l'è staa suteraa ind la fopa de la fameia ind el cimiter de Staglieno, apröf al fredel Mauro, al pader Giuseppe e a la mader Luisa Amerio.
El Fabrizio De André ind la memoria culetiva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El De André l'è ancamò un fracch present ind la ment de la zent, che'l regorda cume "el cantautore di emarginacc" o 'l "poeta degli sconfitti" (pueta di scunficc).[39] I estimatur del Fabrizio De André amiren el curagg mural e la cuerenza artistega cunt el qual lü, ind la sucietà taliana del dopuguera, l'ha scernii de sutalineà i tratt nobii e üniversai di emarginacc, metendei del "ghett" de i indesiderabii e cunfruntand la so düra realtà ümana cunt la cativa cuscienza di so accusatur.[40] El senter del Fabrizio De André al gh'ha avüü inizi in sö el söl scunness ed ümid de la "creuza" de Via del Campo, slüngament de la famusa Via Pré, strada devetada dürant el dé per vess praticada dürant la nocc. L'è in chel ghett de ümanità tropp mandada indré e in segret bramada che i avaress tö corp i so ispiraziun; de ghett in ghett, de i prustitüt a i minuranz etnegh, passand per diseredaa, biger, bumbaröi e un'infinità d'olter figür. Ind la so antulugia de vincc, indue l'essensa di persun l'è püssé impurtant di aziun e del so passaa, el De André l'è rüaa a resültaa puetegh che incö i ghe vegnen grandament recugnussüü.
La discugrafia del De André l'è granda, ma minga assé cume chela de olter autur del so temp; pür tütavia al par memurabil per varietà e intensità. La ven nünch resümada in sücessiv recustrüziun filologich, tegnüü de la veva e de espercc tecnegh del sun che han scernii de mantegnì, ind i növ süporcc, i sunurità de i vecc LP. Fina ad adess i henn staa faa sö dü regolt, tüt dü in tripel CD, intitulaa "In direzione ostinata e contraria" e "In direzione ostinata e contraria 2". Un quaivön in tra i magiur cantancc e cantautur talian, ind el marz del 2000, l'ha regurdaa el Fabrizio De André cunt un cuncert celebrativ, al teater Carlo Felice de Genua, interpretand i so sücess püssé grand. De chel cuncert lé l'è staa faa sö un cd dupi, del titul Faber, püblicaa ind el 2003: i daner cataa sö i henn staa daa via in beneficenza.
La Premiata Forneria Marconi ha sunaa, e anca adess la suna cuncert ind i quai re-interpreta i canzun del De André, indue a se regorda la vantagiusa culavuraziun in tra el grupp e 'l cantautur.
A Genua, in Via del Campo, indue el labirint de vii cume ind un Suq mediuriental, ind el negozi de disch del Gianni Tassio, nünch tö del cumün de Genua, la gh'è föra la ghitara cunt la qual, forsa, el De André l'ha stüdiaa i test de i canzun de "Crêuza de mä". El strüment, la "Ghitara Estudio" n. 097 fada sö de l'artigian spagnöl Francisco Esteve ind el 1983, al ven metüü a l'asta per Emergency de la fameia un toch de temp dopu la so mort e cumperaa de i butegher del capulögh ligür, apus una düra lota per tirà sö el prezz cunt un quai culeziunista: i cumerciant genuves i henn rüvaa a tirà föra 168 miliun e 500 000 lire, per ciapà la ghitara del De André.
El cavaa l'è staa druvaa de l' Emergency per l'edificaziun de l'uspital de Goderich, lucalità a la periferia de Freetown, capital de la Sierra Leone, strutüra sanitaria muderna e ünega in tüt el Paes, indue i paziencc i vegnen cüraa gratüitament e indue un repart al se ciama, defacc, "Via del Campo".
Nünch la butega de via del Campo, ind i lögh indue el cantautur l'avaria vurüü passà i so ültem ann, a l'è deventaa un müsee, e chi ve passa denanz al pö scultà i not di so canzun; tra l'olter, gh'henn in sö la vetrina i cuvertin uriginai di tücc i so disch, ma de febrar 2011 la butega l'è serada.
A Sarzana ind la pruvincia de la Spezia l'è stada dedicada una piaza al cantautur, inscì cume el piazzal denanz al növ center universitari de Asti.
Per ideia de la veva Dori Ghezzi e de la Fernanda Pivano l'è nada la Fundaziun Fabrizio De André Onlus che la gh'ha de mantegnì viva la memoria del cantautur.
Umagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim umagg "üficial" al De André l'è del 1995. De un'ideia de l'Adele di Palma de l'ann indré, per fà festa per el desem cumpleann de "Crêuza de mä", al ven püblicaa l'album "Canti randagi" indue vöndes artista che i eren dent per la grand part ind la müsega pupular gh'han faa sö la tradüziun e interpretaa ind i so lenguv regiunai i bindei del De André.
Ind el 1994 la Mia Martini l'ha registraa Hotel Supramonte e Fiume Sand Creek per el so album "La musica che mi gira intorno" (lmo: la müsega che la me gira intorna).
Ind el 1999 el Franco Battiato in el so album Fleurs al ghe mett anca dent, cunt una reinterpetaziun, i bindei La canzone dell'amore perduto e Amore che vieni, amore che vai (chest'ültema interpretada anca dürant el cuncert Faber amico fragile, ind el 2000).
Ind el 2000, gh'è staa un cuncert cumemurativ Faber, amico fragile, el 12 de marz al Teater Carlo Felice de Genua cunt, tra i tancc, l'Adriano Celentano, el Ligabue, la Fiorella Mannoia, el Vasco Rossi, el Roberto Vecchioni, el Zucchero, e del qual al ven pöi ciapaa l'album Faber, amico fragile. Ind el stess ann, el Renato Zero, l'interpreta La canzone di Marinella ind la so trasmissiun televisiva "Tutti gli zeri del mondo", in tant che a l'era dré a fà la registraziun anca per l'album cunt l'istess nom Tutti gli Zeri del mondo.
Ind el 2001 el Francesco De Gregori l'ha registraa Canzone per l'estate ind el so album Amore del pomeriggio, bindel del qual l'è autur per la müsega e part de i test.
Ind el 2003 l'Ornella Vanoni l'ha registraa Bocca di rosa per el so album Noi, le donne noi.
Cunt 2004 Crêuza de mä, rivisitaziun de Crêuza de mä (con la giönta de dü inedit de l'istess temp e de Mégu megún, ciapaa de l'album a segütà Le nuvole) el Mauro Pagani l'ha faa un umagg al De André, cunt el qual al gh'ha de spess lavuraa insema.
Ind el 2004 i Afterhours i meten ind l'EP "Gioia e Rivoluzione" la so interpretaziun de La canzone di Marinella.
Ind el 2005 al ven faa sö Le Nuvole, cuncert de tribüt al De André che gh'è staa el 10 lüi 2005 a l'Anfiteater de Cagliari. Püssé de cincmila persun in tra el püblich i varden i interpretaziun de i canzun e de i puesii de part de artista cume l'Antonella Ruggiero, el Morgan, el Massimo Ranieri, el Francesco Di Giacomo e 'l Massimo Ghini, in sö i not de l'Orchestra Internazionale Sarda. El cuncert al ven filmaa per Rai 1, che el trasmett des dé apus. De chì a inanz l'è staa mandaa in unda olter völt, anca in sö Rai International. De l'event al sarà anca scernii el DVD "Omaggio a Fabrizio De André".
Ind el 2006, al gh'è el cuncert tribüt "Buon Compleanno Faber" a Milan, indue la tö part, in tra i olter, la Patti Smith, la Premiata Forneria Marconi e la Cristina Donà[41].
I fan anca un umagg al De André el Morgan, cunt l'album Non al denaro, non all'amore né al cielo, remake de l'album cunt l'istess nom del Fabrizio De André vegnüü föra ind el 1971; la Loredana Bertè che la mett dent ind el so album Babybertè la versiun live deUna storia sbagliata, registrada cinch agn a dré al cuncert-tribüt del Teater Carlo Felice; i püiesFolkabbestia, che i registranCarlo Martello ritorna dalla battaglia di Poitiers ind el so album "25-60-38. Breve saggio sulla canzone italiana"; e i Giganti, che i regitran Il pescatore (cunt l'Enrico Maria Papes a la vus sulista) per el so album "Mettete dei fiori nei vostri cannoni".
In tra 'l 2006 e 'l 2012, la Patti Smith la parla de la registraziun de tri versiun in lengua inglesa de Amore che vieni, amore che vai, Fiume Sand Creek e Una storia sbagliata (chest ültem dü scriüü cunt el Bubola), cunt tradüziun cüraa del Shel Shapiro ]][42]; l'istess ex-leader de i The Rokes l'incid ind el 2007 "River Sand Creek" ind el so album "Storie, sogni e rock'n'roll". Tütavia la Smith la metarà no cover del De André ind l'album "Twelve" e gnà in chel apus, "Banga".
A desember del 2008 el Massimo Bubola al fa surtì l'album "Dall'altra parte del vento", indue al reved vöndes canzun scriüü in culavuraziun cunt el cantautur genuves.
Ind el 2009 el fiöö Cristiano De André l'ha püblegaa l'album "De André canta De André", indue al reprupus di canzun del pader cunt növ rangiamencc.
Ad avril 2010 la Premiata Forneria Marconi l'ha püblegaa "A.D. 2010 - La buona novella", una növa letüra cunt növ rangiamencc e la giönta de un quai intermezz strümental del 33 gir La buona novella del 1970.
A nuvember 2010 al ven föra "De André canta De André – vol. 2" cunt bindei sunaa ind la segonda tournée de fila del fiöö Cristiano De André.
Ind el 2010 el cantant Al Bano al mett dent ind el so album "Amanda è libera" la canzun "Ave Maria" (ciapada de La buona novella).
La prima sira del Festival de Sanremo 2014 el cantautur Luciano Ligabue al s'esibiss ind una muvent versiun de Creuza de mä, cume umagg per el cumpleann del cantautur genuves, el 18 febrar.
Tribute band[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insema a i artista famus, anca 'na lünga linea de cantancc manch cugnussüü e, suratüt, de Grupp giuvanii, han registraa album faa per la grand part o propi del tüt de canzun del De André, de spess cunt resültaa 'pressabii. Ind i piazz e ind i teater de cità e de pruinsa i henn sentinaia i rapresentaziun che, tücc i ann, i vegnen dedicaa al müsicista. Tra i püssé cugnussüü interpreter e tribute band, gh'hem de regordà el Giorgio Cordini, i Khorakhanè, i Mercanti di Liquore, tücc a bun cünt cunt una so carera e un repertori autonum, insema a i cover del De André.
Premi Fabrizio De André[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A dü mes de la mort del cantautur, ind el 1999, al ven institüii el premi De Fabula in so unur, pöi renuminaa Premio Fabrizio De André, ch'al ven daa a chì, ind i devers branch de la cultüra, al sia staa capass de spantegà la cultüra ligür e specialment genuvesa föra de la regiun.
El premi al cunsist ind l'assegnament al vincitur de un quartar d'or (muneda un temp dupraa a Genua).[43][44]
El Fabrizio De André e la fed[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tancc bindei el De André el fa vidé la so visiun religiusa. Giamò ind el so prim album Volume I, al mett dent bindei cume Preghiera in Gennario, dedicaa al süicidi de l'amiss Luigi Tenco, Spiritual, Si chiamava Gesù. Cunt el concept album La buona novella (1970) el cantautur al dedica tüta un'övra a la tematega, ümanizand i persunagg del Vangel e de i vangei apocrif. Riferimencc a la fed, a la religiun, gh'henn in möd dirett o indirett anca in olter bindei, ma l'è dificil descriv cunt següreza la visiun (prubabilment semp in evulüziun) del cantautur sö chesti tema, föra che per i so deciaraziun avert.
A bun cünt, el carater del De André vers l'üs pulitegh de la religiun, de i gerarchii eclesiastegh e de l'ipocrisia de la pruinsa ligür l'è de spess ironegh e fortement critich quand se cuntesta i cumpurtamencc cuntraditori, cume, per esempi, ind i canzun Un blasfemo, ''Il testamento di Tito, La ballata del Miché e ind i ültem vers de Bocca di rosa[5].
Dopu el sequester, la visiun religiusa del De André la gh'ha avüü una növa evulüziun:
Un quai mes a dré de la so sparüda, ind el cuncert al teater Brancaccio de Roma ind el 1998, el De André l'ha faa chesti deciaraziun chì sö l'album La buona novella[46]:
Paternità ind i canzun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lüngh tüta la propria carera el De André l'ha culavuraa, sia per la part müsegal che per la part testüal, cunt olter artista: i canzun del qual el De André l'è l'ünegh autur per el test e per la müsega, defacc i henn dumà vot.
In tüt, tütavia, i bindei indue al figüra cume autur, minga per forza ünegh, sia del test che de la müsega i henn 87. [48]. Ind i sitüaziun cume chel de La canzone dell'amore perduto, intermanent acreditada al De AndrP, la müsega l'è chela de un bindel del XVIII secul de Georg Philipp Telemann senza vegh faa nota ind i creditt (tütavia el bindel l'è al dé d'incö senza diritt de autur); el var anca per La guerra di Piero e Si chiamava Gesù, indue a la cumpusiziun al gh'ha lavuraa anca el Vittorio Centanaro, culavuradur del De André minga iscritt a la SIAE, ma che i resülten acreditaa dumà al De André; o ancamò El Fannullone e Carlo Martello ritorna dalla battaglia di Poitiers (1962), test che forsa l'è staa scrivüü interament del Paolo Villaggio[49], che tütavia l'ha no firmà el deposit SIAE, e Gordie, tradüziun taliana del De André de un bindel tradiziunal ingles e faa deventà pupular ind i stess agn anca de l'interpretaziun del Joan Baez. La zanzone del maggio l'è acreditada cume cant del magg frances, ma defatt l'è una rielaburaziun de un pezz del cantant Dominique Grange, che l'aveva dunada al De André, fand a manch de i so diritt d'autur. In giönta a i cover (cume chei del Georges Brassens, del Dylan e del Cohen e ai recuver de i tem müsegai e leterar avertament deciaraa cume umagg a i autur (cume el test de Smisurata preghiera, tö de Imprese e tribolazioni di Maqroll il Gabbiere de l'Álvaro Mutis o i bindei recuveraa de l'Edgar Lee Masters) gh'è anca Il re fa rullare i tamburi, acreditada al De André, anca se, in nota, l'è indicada cume rielaburaziun de una canzun pupular frances del XIV secul, mentra Hotel Supramonte al recuvera per la part müsegal Hotel Miramonti del culavuradur Massimo Bubola. Fila la lana l'è stada presentada cume «una canzun pupular francesa del sincdesem secul» che'l De André l'aveva cugnussüü per el Vittorio Centanaro, ma in realtà l'è stada fada sö del Rober Marcy ind el 1948 e interpretada del Jacques Douai ind el 1955.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1967 - Volume I
- 21 nuvember 1968 - Tutti morimmo a stento
- 1968 - Volume III
- 19 nuvember 1970 - La buona novella
- 1971 - Non al denaro, non all'amore né al cielo
- 2 utuber 1973 - Storia di un impiegato
- 12 avril 1974 - Canzoni
- 1975 - Volume 8
- 31 marz 1978 - Rimini
- nuvember 1981 - Fabrizio De André
- 6 febrar 1984 - Crêuza de mä
- 24 setember 1990 - Le nuvole
- 19 setember 1996 - Anime salve
El De André ind la cultüra de massa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I över scritt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Testimonianza in Gianni Borgna, Luca Serianni (a cüra de), La lingua cantata. L'italiano nella canzone dagli anni Trenta ad oggi, Roma, Garamond, 1994.
- Fabrizio De André, Alessandro Gennari, Un destino ridicolo, rumanz, Torino, Einaudi, 1996.
- Prefazione a Francois Villon, Poesie, Milano, Feltrinelli, 1996.
- Fabrizio De André (cinch puesii de cinch olter test), Maura Cantamessa (sei calcugrafii), Luce, luce lontana, Bergamo, El Bagatt, ediziun a tiradüra limitada, 1997. Cunt un scritt del' Alessandro Gennari.
- Fabrizio De André, Oliviero Malaspina, Notturni, 1999, scugnussüü.
- Fabrizio De André, Come un'anomalia. Tutte le canzoni, Turin, Einaudi, 1999. ISBN 88-06-15306-4
- Fabrizio De André. Tutte le canzoni. Cunt DVD. Liber cunt tücc i test cumentaa + DVD-Rom, Pag. 336. Mondadori editur, 2006. ISBN:8804554266.
- Fabrizio De André, Una goccia di splendore. Un'autobiografia per parole e immagini, Milan, Rizzoli, 2007. ISBN 9788817011662
Ind el cinema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La müsega del Fabrizio De André gh'è dent ind i film:
- La cuccagna, regia del Luciano Salce, 1962.
- O pai de Migueliño, regia del Miguel Castelo, 1977.
- Topo Galileo, regia del Francesco Laudadio, 1987.
- Ilona arriva con la pioggia, regia del Sergio Cabrera, 1996.
- Non al denaro non all'amore né al cielo, regia del Ielma Adinolfi, Francesco Crispino, Flavio Rizzo e Gabriele Scardino, 1996.
- L'odore del sangue, regia del Mario Martone, 2004.
- A correggere la fortuna, regia del Luca Facchini, 2006.
- In fabbrica, regia de la Francesca Comencini, 2007.
- Un piede in terra e l'altro in mare, regia del Silvio Soldini, 2007.
- Amore che vieni, amore che vai, regia del Daniele Costantini, 2008.
- Palermo Shooting, regia del Wim Wenders, 2008.
Recugnussimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Premi Tenco
- 1975 - Premi Tenco al De André, premiaa insema al Vinicius de Moraes, al Fausto Amodei, a l'Umberto Bindi, al Francesco Guccini, a l' Enzo Jannacci.
- 1984 - Targa Tenco per l'album Crêuza de mä e a l'umonima canzun premi per la meiur canzun in dialett.
- 1991 - Targa Tenco per el bindell La domenica delle salme e per l'album Le nuvole
- 1997 - Targa Tenco per el bindell Princesa e per l'album Anime salve
- Altri premi
- 1997 - Premi Lunezia per el bindell Smisurata preghiera de l'album Anime salve
- 2001 - Ghe ven daa (ültem) el Premi Librex Montale Poetry for music
- 2009 - Premi Fionda di Legno (ültem)
Ducümentari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Emozioni - Fabrizio De Andrè de la Simona Ercolani, 2012
- Che tempo che fa - Speciale Fabrizio De André, 2010, in ucasiun dell 70m cumpleann
- Che tempo che fa - Speciale Fabrizio De André, 2009, a des agn de la sparüda
- Speciale TG1 - Raccontando De André del Vincenzo Mollica, 2008, 63'
- Effedia - Sulla mia cattiva strada de la Teresa Marchesi, 2008, 87'
- Faber – del Bruno Bigoni e del Romano Giuffrida, 1999, 45'
- Rai Radio 3, rubrica Storyville (De lünedé 12 a venerdì 16 genar 2009 da i ur 16:00 ai 16:30)
Filmugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amore che vieni, amore che vai del Daniele Costantini, 2008, 101' - ciapaa del liber Un destino ridicolo del Fabrizio De André e del Alessandro Gennari
- Faber nostro del Lino Pinna, 2008, 15' - film narativ spiraa al Fabrizio De André e ai sò persunagg
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Riccardo Bertoncelli (a cura di), Belin, sei sicuro?, cit., p. 44
- ↑ Riccardo Bertoncelli (a cura di), Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, Firenze, Giunti, 2003, pp. 16-18.
- ↑ Arturo Cattaneo e Donatella del Flaviis, Literary maps. A modular history of English literatures, Milano, Carlo Signorelli, 2002.
- ↑ Massimo Emanuelli, 50 anni di storia della televisione attraverso la stampa settimanale, Milano, Greco & Greco, 2004, Pag. 292
- ↑ 5,0 5,1 Livio Gatti Bottoglia, Non al denaro, non all'amore né al cielo, mensile Civetta, marzo 1999
- ↑ Intervista di Adriano Botta a Fabrizio De André, pubblicata su L'Europeo del 13 marzo 1969
- ↑ Michele Ceri; Claudio Sassi; Franco Settimo. Fabrizio De André-Discografia illustrata. Roma, Coniglio editore, 2006, p. 11.
- ↑ Cume cunferman i etichett di disch e i föi müsegai
- ↑ Per chel che nünch savem, a se el ven no scuvert un olter disch registraa prima, el prim concept album de la storia de la müsega taliana pö vess Diario di una sedicenne de laDonatella Moretti, vegnüü föra ind el 1964, segütaa de Vi parlo dell'America de Giovanna Marini, vegnüü fö ind el 1966 cume Le canzoni del West de Bobby Solo, pübblicaa un quai mes dopu. L'articul püblicaa ins Onda Rock del Claudio Fabbretti l'è, donca, minga atendibil
- ↑ Scoperto inedito di De André in inglese
- ↑ Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 85, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Intervista fada del Riccardo Bertoncelli che gh'è dent in Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 85, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Intervista fada del Doriano Fasoli e che gh'è denter in Passaggi di tempo, 2009, Coniglio editore
- ↑ Intervista fada sö del Riccardo Bertoncelli che gh'è dent in Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 89, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Chesta l'è la fras che la ven in sö i giurnal de merculedé 26 avril
- ↑ Recensiun del Simone Dessì püblicada sö Muzak e restampada pöi ind el vulüm C'era una volta una gatta, "edizioni Savelli-Il pane e le rose", Roma, 1977, pag. 44
- ↑ Tradüziun del talian "verboso", cume al dis el Riccardo Bartoncelli. (El "baletöö" l'è un quaivön che'l parla tropp.)
- ↑ Un olter möd de dì "vecc", l'è püssé specifegh e püssé arent al talian "datato".
- ↑ Riccardo Bertoncelli (a cura di), in Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 94, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Enrico Deregibus, Traccia biografica, püblicada in Riccardo Bertoncelli (a cüra de), Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 54, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Articul de E. Ferri in "Anna" del 16 otober 1990.
- ↑ AA.VV., Libro bianco sul pop in Italia. Cronaca di una colonizzazione musicale in un paese mediterraneo, Arcana Editore, Roma, pag. 159
- ↑ http://www.viadelcampo.com/Intrepido_20.3.75_b5.jpg
- ↑ Presentaziun del bindel fada del De André el 19 genar 1992
- ↑ Ind el sücessiv disch del viv registraa cunt la PFM, el De André el met dent una gaffe. Al püblich ghe parla di Vitellini (i büscìn) del Felloni (che in talian al gh'ha un riferiment a la parola “fallo”, che el vör dì üzel). Ma l'è no l'ünegh erur del disch. In tant che'l interpreta la “Sally”, el Faber al sustiüiss el vers “la me mader la m'a gh'ha dit: te gh'het de giügà minga cunt i strolegh ind el vald, cantand “la me mader la m'a gh'ha dit: te gh'het de giügà minga cunt i svizer ind el vald (in talian i dü termen i se sömeia: zingari per strolegh e svizzeri per svizer). cfr. FaberDeAndre.Com - Scritti su Fabrizio De André: Sally
- ↑ 1978-79
- ↑ de circa
- ↑ Vus söl sequester del Fabrizio De André e la Dori Ghezzi
- ↑ Vito Vita, "New Trolls: l'Araba Fenice. Intervista a Vittorio De Scalzi]], sortida sö Musica Leggera, nümer 10, avril 2010, pagg. 42-55
- ↑ El De André l'ha dit: "La me droga l'è stata l'alcol, mì seri propri marciön fin al 1985. A trincavi dü bütei de whisky a dé, e chest breegh de quand che gh'avevi desdot ann, de quand che seri 'naa via de cà. A ghe sunt vegnüü föra perché el me pader, cunt el qual gh'avevi faa sö de növ un raport otim, in sö el lecc de mort al m'ha ciamaa e al ma gh'ha dit: "Insübissem una roba" e mì: "Chel che te vöret pà". "Möchela de bev". E mì, "Ma, ciuspa, propri chest te gh'eret de quistiunà?". Mì, praticament, gh'avevi el bücer in man. Ma ho prumess. E l'ho möcaa. (it: La mia droga è stata l'alcol, io ero proprio marcio fino al 1985. Bevevo due bottiglie di whisky al giorno, e questo praticamente da quando avevo diciotto anni, da quando ero andato via di casa. Ne sono uscito perché mio padre, con il quale avevo ricostruito un ottimo rapporto, sul letto di morte mi chiamò e mi disse: "Promettimi una cosa" e io: "Quello che vuoi papà". "Smetti di bere". E io, "Ma porca di una vacca maiala, proprio questo mi devi chiedere?". Io, praticamente, avevo il bicchiere in mano. Ma ho promesso. E ho smesso.)
- ↑ Giuseppe Cirigliano, Amico fragile
- ↑ Il trucco della signora Grillo
- ↑ De Andre' : quella volta ho copiato Prevert
- ↑ http://archiviostorico.corriere.it/1998/agosto/19/mafia_lavoro_Andre_dice_stupidaggini_co_0_9808195607.shtml "La mafia dà lavoro? De André dice stupidaggini." - Corriere della Sera, 19 agosto 1998]
- ↑ Enrico Marcoz, Non batté ciglio quando seppe del tumore
- ↑ I "Notturni", inedit del De André. L'övra che'l Faber l'ha mai scrivüü.
- ↑ L'ultimo album, ecco i testi inediti
- ↑ Una folla silenziosa per Fabrizio De André
- ↑ Fabrizio De André: il poeta cantautore dei perdenti e degli emarginati (di G.Aufiero)
- ↑ Le nuvole di Faber
- ↑ [1]
- ↑ Tgcom - Patti Smith, omaggio a De Andrè
- ↑ Premio Fabrizio De André - Homepage, premiofabriziodeandre.it. URL consultato il 27 febbraio 2013.
- ↑ Premio Fabrizio De André söl sit de l'Associazione De Fabula
- ↑ Citaa in L'amore sacro, l'amor profano – omaggio a Fabrizio De André, a cüra del Piero Ameli, BURsenzafiltro, Berghem, 2006. Alegaa al DVD Omaggio a Fabrizio De André, cuncert tribüt registraa el 10 lüj 2005 a l'Anfiteater Ruman de Cagliari. ISBN 8817012963.
- ↑ I se pöden scultà ind el DVD tö de la tournée
- ↑ uriginal: it millenovecentosessantanove
- ↑ Archivio della SIAE
- ↑ http://www.railibro.rai.it/interviste.asp?id=94


c: text/html

text:
Che Guevara
L'Ernesto Guevara de la Serna, ciamaa Che Guevara u anca Che (nassüü el 14 de Giügn 1928 a Rosario, in Argentina, mort el 9 de Utuber, 1967 a La Higuera, in Bulivia) l'è staa un revulüziunari e guerijee argentin.
Per i sò aziun de gueriglia e per el sò ajüt al Fidel Castro düranta la Revulüziun Cübana, el Che Guevara a l'è devegnüü, a tort u a resun, un simbul di lot de liberaziun di popuj e di muviment d'ispiraziun prugressista.
Infurmaziun Generaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I vegg de'l Che eren member de la volta burghesia argentina. Giamò menter che'l stüdiava medesina el Che l'ha viagiaa assee e l'ha ducümentaa tüsscoss: el ghe ürtava vedè i ingiüstizi suciaj in de l'America Latina. La sua prima miee, el Che l'ha tolta in Guatemala: una tusa che la laurava per el guerna a che l'ha faa cugnuss a tanc ativista pulitegh de'l paes.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ruegnu
Rovegno (en lìgure: Roegno; bobiés e emilià: Ruégnu) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 578 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 45,1 km² e 'na densità de popolasiù de 13 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Fascia, Fontanigorda, Gorreto, Ottone (PC), Rezzoaglio.
Fìna 'l 1923 l'è stacc giü dèi cümü de la Pruvìncia de Pavìa, 'n Lumbardìa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Rovegno l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nek
Filippo Neviani, cgnusû méj cn'al nóm 'd art ad Nek (Sasōl, 6 ad Śnar dal 1972), 'l è 'n cantànt e sunadōr emigliàṅ. In dla sò caréra 'l à vindû da piò ad déś migliòṅ ad disc in tut al mónd.
Biugrafìa
Nek al taca na caréra ad cantànt da par lò in dal 1991 quànd al vins al fèstival ad Castruchèra c'n al braṅ Io ti vorrei (Mè a t vrév). Al prim àlbum, inciś par la Fonit Cetra in dal 1992, al s intìtula Nek e al gh'à di ciàr arciàm a la mùśica country e a Sting. In dal 1993 al mónta in sal palc ad Sanremo cun la canta In te ch'la s piàsa tèrsa fra qvéli dal prupòsti nóvi. L'eśibisiòṅ la fà sù 'n pandemòni: la cansòṅ l'è batśàda cuma 'n manifèst cóntar 'l abòrt e la fà crés'r al rabiadùri dal feminìsti, dgl'aburtìsta e 'd sèrt pulìtic ad sinìstra. 'L àlbum umònim al gh'à dèntar nóṿ braṅ ma sōl siē i èṅ di inèdit.
In dal 1994 al fà gnir fóra al sò tèrs àlbum Calore umano dimóndi più madūr di precedènt. A 'l fèstival itagliàṅ al s piàsa a 'l secónd pòst cun Angeli nel ghetto.
'L àlbum seguènt dal 1997 'l è Lei, gli amici e tutto il resto (Lē, gl'amìg e tut al rèst). La sò ristàmpa la gh'à dèntar la cansòṅ ad sucès, diretamènt da Sanremo, Laura non c'è (Laura la n gh'è minga) un braṅ incìś anc in di atri léngui cuma 'l ingléś, al spagnōl e 'l francéś. Nek al s fà cgnósar in Itàglia (più ad 600.000 còpi vindùdi), in Europa e in dal mónd (3 migliòṅ ad còpi in tut). I àtar dū sìngui dal disc i èṅ Dimmi cos'è (Dì-'m cuś'l è) e Sei grande (At sē grand).
In due, al disc nóṿ, al vîṅ publicâ 'l an dòp. La versiòṅ spagnōla la s ciama Entre tú y yo. Anc c'l àlbum chè, fat in vint-i-òt dè e basta, al vénd dimóndi. Nek al canta Se io non avessi te (S'a n gh'is minga tè) a 'l Festivalbar e quést chè 'l è òṅ di quàtar sìngui insém a Sto con te (A stag tèg), Se una regola c'è (S'a gh'è na règla) e Con un ma con un se (C'n un ma c'n un se).
Al sèst àlbum 'l è dal 2000 e al s ciàma La vita è (La vita l'è) e al gh'à dènt'r al sìngul Ci sei tu (Ta gh sē tè). Dū an dòp 'l è 'l tùr'n ad Le cose da difendere (Al ròbi da diféndar) e lè Filippo al canta Sei solo tu (At sē sōl tè) insém cun la Laura Pausini.
Al 2003 'l è 'l an ad The Best of Nek - L'anno zero (Al méj 'd Nek - 'l an śèr), na racòlta cun daśdòt braṅ dèntar e 'l nóvi Almeno stavolta e L'anno zero. I èṅ 250.000 al còpi vindùdi in Itàglia.
Al 13 ad Maǵ dal 2005 Nek al fà catàr in di negósi Una parte di me (Na part ad mè), in séguit al fà in manéra ad partecipàr a 'l Live 8 in du al canta Almeno stavolta, Se io non avessi te e 'l nóṿ sìngul Lascia che io sia (Lasa ch'a sia) ch'al vins al Festivalbar e ch'al gh'à dimóndi sucès in Spaggna c'n al tìtul Para ti seria. I àtar dū sìngui tirâ fóra da cal disc lè i èṅ Contromano (Cóntarmàṅ) e L'inquietudine.
In dal 2006 al fà vgnir fóra Nella stanza 26 (In dla stansa 26) cantànd Si viaggiare (Sè viaśàr), na cover ad Lucio Battisti misa dènt'r a 'l tribùt Innocenti evasioni 2006, un lavōr ch'al véd la partecipasiòṅ ad Luciano Ligabue, ad Samuele Bersani, dla Giorgia e 'd Max Pezzali.
Da 'l 2 ad Setémbar dal 2006 Nek 'l è spuśâ cun la Patrizia Vacondio e sèg al gh'à na fiōla, la Beatrice Maria, nada quat'r an dòp.
A séguit dal taramòt dla basa mudnéśa dal Maǵ dal 2012, Nek al decìd ad dar 'n ajùt tulénd part a 'n cuncèrt par catàr sù di fónd, insém a di àtar artìsta dla regiòṅ Emìglia Rumàgna cuma i Nomadi, Francesco Guccini, la Laura Pausini, Luciano Ligabue, Gianni Morandi e i Modena City Ramblers.
In dal 2013 a cata la luś 'l àlbum Filippo Neviani méntar dū an dòp 'l è 'l tur'n ad Prima di parlare, disc ch'al gh'à dènt'r al pès cantâ a Sanremo, e rivâ secónd, Fatti avanti amore. In dal 2016 al cantànt sasuléś al tōś part cuma giùdas a la traśmisiòṅ Amici di Maria De Filippi, pò 'l pùblica 'l sìngul Uno di questi giorni e 'n braṅ rap su la sò paśna Facebook ciamâ Sassuolo/Palm Springs, vìddeo vdû da piò ad tri migliòṅ ad vòlti in gnanc vint-quàt'r óri[1], in vista dal sò tredicéśum disc prevìst par 'l Aṿtòṅ.
Discugrafìa
Àlbum
- 1992 - Nek
- 1993 - In te
- 1994 - Calore umano
- 1997 - Lei, gli amici e tutto il resto
- 1998 - In due
- 2000 - La vita è
- 2002 - Le cose da difendere
- 2003 - The Best of Nek - L'anno zero
- 2005 - Una parte di me
- 2006 - Nella stanza 26
- 2009 - Un'altra direzione
- 2013 - Filippo Neviani
- 2015 - Prima di parlare
Àlbum in spagnōl
- 1997 - Nek
- 1998 - Entre tú y yo
- 2000 - La vida es
- 2002 - Las cosas que defenderé
- 2003 - Lo mejor de Nek - El año cero
- 2005 - Una parte de mí
- 2006 - Esencial
- 2006 - En el cuarto 26
- 2009 - Nuevas direcciones
Culegamènt Estéran
- Wikiquote contiene citazioni di o su Nek
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nek
Nòti
- ↑ Nek in versiòṅ rapper TRC, 27 ad Maǵ dal 2016


text:
John Ronald Reuel Tolkien
El John Ronald Reuel Tolkien, ciamaa anca dumà Tolkien a l'era un filologh e scritur ingles nassüü el 3 de genar del 1892 a Bloemfontein (Südafrica) e murüü el 2 de setember del 1973, a Bournemouth (Regn Ünii).
A l'è famus per vess l'autur de la trilugia The Lord of the Rings (El sciur di anej), che l'è cunsideraa vün di liber fantasy püssee impurtant de semper. Alter so över impurtant a hinn The Hobbit (L'Hobbit) e The Silmarillion (El Silmarillion).
El Tolkien a l'era un espert de lenguv e de filulugia germaniga, e anca un catoligh fervent.


text:
Giovan Battista Perasso
El Balilla, nomìgnol del Giovan Battista Perasso (Genova, 1735 – Genova, 1781), l'è el bagaj che l'ha daa el via a la rivolta di Genovês contra i occupant austro-piemontês ai temp de la Guerra de Succession Austriaca, el 5 december 1746. Anca se l'è on personagg stòrich, se sa praticament nagott de la sò vita a part el sò roll in de l'insurrezzión.
Contest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Durant la Guerra de Succession Austriaca, i trupp de l'Austria e del sò alliaa el Regn de Sardègna han invaduu la Republica de Genova e han occupaa l'istessa cittaa de Genova nel december del 1746. I occupant han toeu foeura de la cittaa on fracch de danee et han trattaa mal la populazzión.
I fatt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 5 de dicember del 1746 di artilliee austrìach eren adree a tirà giò ona batteria de canón dai fort in sui collin a la cittaa, quand vun di quej canón el s'è trovaa bloccaa in de la palta nel quartee de Portoria. I soldaa se sont mettuu a frustà i gent che ghe staven intorn per obligài a iudà a tirà sù el canón. A quel punt el Balilla l'ha toeu sù on sass, l'ha vosaa "Che l'inçe?" ("Gh'emm de comincià?" in lengua genovesa) e l'ha tiraa el sass ai austrìach. L'è staa quell el cominciament de l'insurrezzión.


text:
Monastér de Santa Giulia de Brèsa
El Monastér de San Salvadùr (piö tàrde cunusìt come Santa Giulia) l'è 'n ex-monastér de Brèsa, che adès l'è dopràt come muzèo. El complès monàstich l'è cunusìt per la varietà de le architetüre del Romànich enfìna al Rinasimentàl.
Endèl 2011, l'è deentàt patremóne del UNESCO come giü dei sit del potére dei Longobàrcc en Itàlia (568÷774 dòpo del Signur).
Per tradisiù l'è cunsideràt el pòst endóche Desiderada, spùza de Carlo Magn e fiöla del Re Desiderio la g'ha pasàt el sò ezìlio dòpo che Carlo el l'ìa refüdàda endèl 771.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Salvadùr l'è stat fondàt endèl 753 de Desiderio (che pò 'l deentarà Re dei Longobàrcc) e de sò moér Ansa, come convènt beniditì de mòneghe con sò fiöla Anselperga a fà de badèsa. En prensépe l'ìa stat entitulàt a San Mighél Arcàngel (car ai Longobàrcc) e San Piéro Apòstol, ma zabèla 'ndei agn de la custrusiù el gh'ìa ciapàt la dedicasiù a San Salvadùr e a Santa Maria [1]. La denominasiù de Santa Giulia la g'ha ciapàt pè póch a la olta a pàrter del 763÷764 perchè Desiderio el g'ha fat trasferéser a Brèsa i rèscc de la Santa che prìma i éra custudìcc endèl monastér beneditì de l'ìzola de la Gorgona.
Dòpo la fì del régn dei Longobàrcc per mà de Carlo Magn, San Salvadùr el g'ha mantignìt i sò privilégi come istitusiù reàl, e 'l g'ha istindìt i sò posedimèncc. Endel sècol XII 'na bùna part dei sò ambièncc l'è stàda restrütüràda o recustrüìda en stil Romànich, e gh'è stat fat sö l'oratóre de Santa Maria en Solér. Endel sècol XV le strütüre i è stàde restaüràde amò 'na ólta e gh'è stat zontàt en dormetóre. Endel 1599 gh'è stat finìt la céza de Santa Giulia.
Al tép de Napuliù, endel 1798, el monastér l'è stat suprimìt e 'ndei sò ambièncc gh'è stat fat dét 'na cazèrma. L'è restàt en bröte cundisiù 'nfìna l 1882, quan che gh'è stat fat dét el Muzèo de l'età Cristiàna; ma la ruìna l'è mìa stàda fermàda del töt enfìna al 1966, quan che gh'è stat fat 'na restaürasiù generàla che 'l l'ha trasfurmàt endèl Muzèo de Santa Giulia del dé d'encö.
El complès architetònich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El monastér el töl dét:
- la Bazìlica de Salvadùr, daàda del sècol IX. La g'ha 'na naàda e dò àbsidi, e l'è stàda fàda sö 'nsìma a 'na céza che ezistìa amò prima, che la gh'ìa 'na naàda e trè absidi, e che a sò ólta l'ìa stàda fàda sö söi rèscc de 'na custrusiù romàna del prim sècol dopo del Signùr, e nat en ruìna endèl sècol V. El campanìl, rifàt endèl cors dei sècoi XII-XIV, el g'ha afrèsch del Romanino. El dedét de la bazìlica gh'è dei afrèsch del Paol de Cailina el Zùen, e dei óter de l'época Carulìngia. El presbetére (trasfurmàt endèl sècol XVI) l'ìa 'n còro del 1466.
- L'Oratóre de Santa Maria en Solér, zontàt endè sècol XII. El g'ha 'na bàze quadràda condena lantèrna otagonàla e 'na lozèta. El segónt pià l'è decoràt con scéne de la vìta del Siignùr.
- La céza de Santa Giulia del sècol XVI.
- El muzèo, che 'l g'ha dét repèrcc che part de l'Età del Bróns enfìna i tép dei romàni.
L'è pusìbol vizità apò a i rèscc de quach cà del tép dei Romàni (Domus de le Ortàie), ritroàcc sóta chèl che l'ìa l'órt del convènt.


text:
Marcel Lefebvre
Ol Marcel Lefebvre (Tourcoing, 29 de nuémber 1905- Martigny, 25 de márs 1991) a l'è stacc ü arcivèscov fransès, poi scomünegàt del Papa Gioàn Paòl II.
La sò éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasìt in Fransa el 29 de nuémber 1905, lé stácc Misionare 'n Africa nigra per 40 agn, superiùr de la congragasiù misionaria di Pàder de l'Ispìret Sant, arcivèscov de Dakar per 15 agn, responsàbel del seminare francés a Róma.
L'é mórt el 25 de márs 1991
Fraternità San Pio X[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo 'l Concilio Vatigà secónd l'à fondàt nel 1971 la Fraternità San Pio X che la gh'à séde a Ecône in Sguisera.
L'idea de l'Arcivèscov Lefebvre l'éra chèla de das de fà cóntra i troade moderniste e liberale egnide fò dal Vatigà secónd per salvà la Tradisù (la véra Féde) isé cóme l'éra stacia tramandada dal Magistero (la Césa Catòlega) da la fì de la Rivelasiù 'n poi.
Acusàt de ès restàt 'n del pasàt, lü l' repondìa che che "l'è mia questiù de pasàt, presènt o fütùr, perchè la Erità la gh'à mia età, l'è etèrna".
I précc che i è formàcc in di sò seminare i pórta la talàr e i dis ol Sant Sacrifése de la Mèsa 'n latì segónt ol rito Tridentìn stabiliti da Papa Pio V.
Bibliograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- "Lettera aperta ai cattolici perplessi"


text:
Mazà
Mazà, (nòm uficiàl en Italià: Mazzano) l'è 'n cümü de 12 222 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla periferìa orientàl, a 11 km de la cità de Brèsa.
El teretóre 'ndoche 'ncö gh'è 'l cümü de Mazà l'è stat abitàt zamò dei tép dei Romàni, come dimustràt de le làpidi e dei óter repèrcc de chèi tép là ritroàcc endèla zòna. El stès süfis -à del nòm del cümü el fa pensà segónt vergü a 'n urìgin romàna del abitàt.
Se tratàa fórse d'en nùcleo rüràl picinì, colocàt söndèna via romàna de 'na sèrta 'mportànsa, che de la antìca Brixia la minàa 'nvers el Lach de Gàrda e Verùna.
Le prìme nutìsie sö Mazà endèi docümèncc scriìcc, i è del 961 e del 1041. En chèste càrte se pàrla de Mazà come d'en "vicus".
El teretóre cumünàl el ciàpa la fùrma e la dimensù del dé d'encö quan che 'ndèl 1928 el vé tacàt ensèma al cümü de Silièrghe che de alùra l'è dientàda frasiù de Mazà. L'ótra frasiù de Mazà l'è Mölenèt.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Mazà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta.
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cümü de Mazà l'è 'nzemelàt col cümü fransés de Saint-Germain-des-Fossés, sitüàt endèla Francia centràl endèl dipartimènt de l'Allier (Alvèrnia) a dés chilòmetri de Vichy. El züramét de fraternità che g'ha uficializàt el gemelàgio l'è stat fat endèl més de utùer del 2002 a Saint-Germain-des-Fossés e ai 25 de bril del 2003 a Mazà Töcc i agn, se fà 'n scàmbe 'ntra s·cècc dei du paés enzemelàcc che i vé ospitàcc de le famìe per fàga vizità 'l teretóre e la zòna 'ntùren.[2].
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ (FR) Sit del cümü de Saint-Germain-des-Fossés


text:
Boudevilliers
Boudevilliers a l'è un cumün svizzer del distret de Val-de-Ruz, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.57 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 785 abitant.
El cumün de Boudevilliers al se tröva a una altitüden de 753 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Coffrane, Fontaines, La Sagne, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Valangin. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Boudevilliers l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Richard Stallman
El Richard Matthew Stallman (nasüü el 16 de Mars del 1953 a New York), de spess scürtà rms, a l'è un ativista american per el software liber, un hacker, un desvilüpadur de software, cunsideraa de quejvün un radical e un estremista. In del setember del 1983 l'ha scuminciaa el GNU Project (Prugett GNU) per creà un sistema uperatif 'me Unix ma liber, e lü l'era el capo e l'urganisadur. Cunt el GNU Project l'ha scuminciaa el muiment per el software liber e, in del 1985, l'ha faa la Free Software Foundation (fundasiun per el software liber).
El Stallman l'è staa anca el piunier del cuncett del copyleft e l'autur de un fracch de licens 'me la GNU General Public License, la licensa per software liber püsee duprada.
El Stallman l'ha anca desvilüpaa dij bej tocch de software dupraa un fracch, come l'uriginal Emacs, la GNU Compiler Collection e'l GNU Debugger. L'è staa anca in del 1989 el cu-fundadur de la League per Programming Freedom.


text:
Lengua greca
'L Grech, nom nativ Eλλnvιkά (Eliniká), l'è una lengua Indo-urupea. L'è la lengua ufiziala de la Grecia e de Cipru. Int la sò furma antiga l'era parlaa anca ins i cost de l'Asia minur, de l'Italia del süd e in Sicilia.
Cuntegnüü
Evulüzion de la lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prutugrech[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pò cumincià a parlà de una lengua greca giamò a partì del II mileni prima del Signur: de fat se pensa che in quel temp chì la ghe füss giamò una quai furma embirunal de grech, che pö l'ha purtaa a la nassida di vari dialet de l'edà storiga. El prutugrech el saria staa parlaa in di Balcan, per pö difundes in Grecia, in di isul del Mar Egee e in di cost de l'Asia minur.
El Micenee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l dialet grech püssee antigh cunussüü, grazie a vari iscrizion pruveninent da una quai zona de la Grecia cuntinental e da Creta, scrivüü in Linear B, una scritüra de tipu silabich. El Micenee, per di sò carater particular, el pò minga vess cunsideraa l'antenaa di tücc i alter dialet sücessiv, asca, forsi, el dialet arcadu-cipriota.
Grech arcaich e classich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu i migrazion di Dor, Ion ed Eul e la fin de l'edà micenea, la gh'è stada un'epuca de division lenguistiga forta. I lenguista de norma dividen i dialet grech del temp in cinch grup: dialet nord-ucidentai, dialet dorich, dialet ionich, dialet eolich e dialet arcadich-cipriota. In 'stu periud el nass l'abecee grech (derivaa da quel feniciu) e la leteradüra in lengua, scrivüda suratüt in d'un dialet leterari ciamaa umerich, cun carateristich ciapaa da l'Eolich e dal Ionich.
A causa de la culunizazion, el grech el se difund in tüt el Mediterani, suratüt in Italia del Süd. Dopu i guer Persian, la nass l'egemunia de Atene, che la diventa el center pulitich e cultüral püssee impurtant de la Grecia. El dialet atich, variant del Ionich, el s'è difundüü dapertüt.
La Koiné[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che el Lissander III de Macedonia l'ha cunquistaa una buna part del mund cunussüü, gh'è staa 'l besogn de una lengua cumün a tücc, almanch per la scritüra e per fàss capì tra etnii diferent. L'è nassüda dunca una furma de Grech püssee slegaa dai dialet parlaa in Grecia (ma basaa in sü l'Atich, che lera el dialet püssee "internaziunal"), ciamaa koiné diálektos. La koiné l'è resistida anca sota el dumini ruman, cunt el diventà la lengua franca de tüt el toch uriental de l'Imperi, ultra a vessen l'ünica altra lengua leteraria ultra al latin.
Grech bizantin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bizantin l'è l'evulüzion natüral de la koiné düranta el Mediuev. In quel periud chì scumincen a fàss nudà vari müdament funetich, gramaticai e lessicai. In particular, l'aumenta la diferenza tra la lengua parlada e la lengua scrivüda, che l'è restada legada a canun püssee tradiziunai e arcaicizant.
El Grech mudernu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diferenza tra scrit e parlaa la cress sota la duminazion türca: menter el Patriarcaa Ecümenich de Custantinopul el següta una tradizion leteraria legada a quela antiga, el Grech parlaa el se semplifiga anmò e 'l ciapa vari termin che vegnen de alter lenguv, cumpagn del Türch, el Latin, l'Italian e 'l Venezian.
Cun l'indipendenza de la Grecia, el nass el prublema de la lengua: la ven creada inscì una barera tra la lengua uficiala, la kathareúousa (o katharévusa) e la lengua parlada tücc i dì, la dēmotiké (o dhimotikí), e i sò dialet. La prima l'era una lengua leteraria e artificiala, "pürificada" dai inflüenz esterni al grech, la segunda l'era el früt di vari evulüzion gramaticai, lessicai e sintatich che gh'eren staa lungh el curs di secui. Pratigament eren dò lenguv diferent, tantu che di volt per dì la medema parola gh'eren dò vucabui divers. Dumà in del 1976 una refurma lenguistiga la fà diventà la dhimotikí la lengua uficiala. In del 1982 un'altra refurma lenguistiga l'ha semplificaa anmò püssee el sistema de acentazion, che l'è quel del dì d'incö.
Scritüra e parnunzia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech el dupra l'umonim abecee, che tra l'alter l'è quel che l'ha ispiraa quel latin, che l'è cumpost da 24 leter, set vucai e derset cunsunant.
A a, B B, Γ Y, A δ, E e, Z Z, H n, Θ θ, I ι, K k, A λ, M u, N v, E E, O o, Π π, P p, E σ/ς, T t, Y u, Φ φ, X x, Ψ ψ, Ω w.
Lungh i secui la parnunzia de una quai letera e di ditungh gh'han avüü di müdazion, e se pò dì che el möd antigh de parnunzià i parol l'è multu diferenta de quel mudernu (e giamò in l'antichità gh'era staa tanti müdament, cume la scumparsa de leter cume 'l digama o 'l sampi).
Gramatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gramatica de la lengua greca l'è multu semplificada rispet al grech antich. La custrüzion de la fras l'è cumpagna de quela di lenguv neulatinn, vist che la següta el schema suget-verb-cumplement uget. La presenza di declinazion però la cunsent una certa libertà che la ven duprada suratüt per reson stilistigh. In di cas in di quai el cumplement uget el sia un verb sustantivaa, el grech el dupra el cungiuntiv inscambi de l'infinii lumbard.
I sustantiv se dividen in trii gener: mascülin, feminin e neuter; el gener del sustantiv el determina minga semper el sess: per esempi, gh'è di parol neuter che varen cume mascülin o feminin (cume el sücedeva anca in del grech antich).
Ogni sustantiv se declina a segunda del cas e del nümer. Per la nümerusità gh'è di desinenz singular e plüral (altra carateristiga cumün al grech classich, ma anca al Latin, a l'Albanes e ai lenguv slav). Per quel che 'l reguarda i cas, n'esisten dumà cinch, e vün l'è dupraa propi de rar. I cas hinn indicaa da la desinenza del sustantiv.
- Numinativ: l'indica el suget de l'azion.
- Genitiv: el respund a la dumanda de chi?. L'indica el pussess o la partegnenza.
- Dativ: el respund a la dumanda a chi?. L'è dupraa dumà in de la lengua culta e in d'una quai fras fada.
- Acüsativ: l'indica l'uget de l'azion.
- Vucativ: edl vucativ el gh'ha una sua desinenza dumà per i nom mascülin de la segunda declinazion.
I sustantiv che hin prestit da i lenguv furest vegnen minga declinaa, e se capiss qual el sia el sò rol in de la fras a segunda del cuntest in del qual se tröven, o mej, a segunda de l'articul che j'acumpagna.
I articui hin ubligatori. Esisten sia quij determinativ che quij indeterminativ, ma dumà per numinativ, genitiv e acüsativ: el dativ, cume emm giamò dii, in del grech mudernu el cünta poch, menter el vucativ l'è per definizion determinaa semper, e dunca 'l gh'ha minga besogn d'articul. I articui determinativ poden vess integraa da i prepusizion de mot a lögh o lucativa "σe"; inveci i articui indeterminativ se poden minga cuniügà cunt i prepusizion. Per esempi:
- Πaue σe eva Eevoδoxeιo: Andemm a un albergu.
- Πaue σto Eevoδoxeιo: Andemm a l'albergu.
In 'stu cas, σto l'è l'ünion tra la prepusizion σe e l'articul neuter to.
In Grech gh'hin dò cuniügazion e dumà un ausiliar, el verb avègh, che 'l furma temp verbai divers.
Distribüzion geugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech el gh'ha avüü cume prim sit de difüsion la Grecia e i sò isul, per pö rivà in Asia Minur e Cipru (prima culunizazion) e anca in Italia, Libia, Egit e Pruvenza (segunda culunizazion). El mument de magiur difüsion del Grech però el gh'ha de vess cercaa in seguitt ai cunquist del Lissander Magn, grazie al qual l'è rivaa fina in India, ultra a vess, cume emm giamò dii, lengua cumün in bona part del Visin Urient, sia cume lengua parlada (Lissandria d'Egit e Antiochia eren cità a magiuranza greca) che cume lengua franca. Se cun la nassida de l'Imperi Partich in Asia l'üs del Grech l'è scumparii in manera velus, in del basin del Mediterani uriental la sua impurtanza l'è dürada fina al VIII secul dopu Crist. Cunt el rivà di pupulazion müsülmann (arab e türch) la zona grecofuna la s'è redota gradüalment. Fina a medà del secul passaa el Grech, ultra che in di arei tradiziunalment grecofunn, l'era parlaa in tüt quij cità utumann induve gh'eren di fort cumünità grech, cume Lissandria d'Egit, Antiochia, in Liban, in Palestina.
Dopu la Prima Guera Mundial e 'l faliment de la pulitiga de la Mégalē Idéa (el sugn naziunalistigh de reunì sota un Stat unigh tücc i teritori abitaa da Grech) el s'è rivaa a la distribüzion geugrafica atüala. Al dì d'incö, el Grech l'è parlaa in Grecia e in d'una quai zona de cunfin di paes arent (Albania, Macedonia e Bülgaria), in d'una quai lucalità del Mar Negher in Rumania, Ücraina, Rüssia e Georgia, a Cipru, a Custantinopul e in certi zon de la Türchia (cume a Trebisunda). In Italia, in Calabria e Salent, hin present di cumünità che parlen di dialet grech.
Inultra, el Grech l'è parlaa in tücc quij paes ucidentai tucaa de l'imigrazion elenica, cume i Stat Ünii, el Canada e l'Australia. L'ültim censiment australian (2006) l'ha segnalaa che 'l Grech l'è la terza lengua püssee parlada a cà dopu l'Ingles e l'Italian (252.200 personn).
In del cumpless, i personn che al dì d'incö parlen el Grech cume lengua mader hin circa 15 milion.
Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El grech, sia quel antich che quel mudernu, hann avüü una lunga serie de dialet. I dialet de l'antichità (eolich, dorich e ionich) hin scumparii gradüalment cunt el rivà de la koiné senza lassà di eredi muderni (se cüntum minga el tsacònich, de ciara derivazion dorica). De la koiné hin derivaa quij dialet chì:
- La Dēmotiké: la lengua uficiala de tücc i paes grecofun. L'è la lengua cumünement definida grech.
- El Cipriota, simel ai variant meridiunal de la dēmotiké.
- El Tsaconich, parlaa in d'un tuchelin de la Laconia, in del Pelupunes, l'è l'ünich dialet mudernu che 'l ven föra da vün antigh, el Dorich.
- El Puntich e 'l Capadoci, cun carateristich de urigin ionica, eren parlaa lungh i cost türch del Mar Negher (cume in de la cità de Trebisunda). La magiur part di sò parlant hin scapaa in Grecia dopu i guer tra 'l Stat elenich e la Repüblica Türca.
- El Griko, parlaa in del Salent, in de la Püja meridiunal.
- El Grecanich, parlaa in de la zona de Rez de Calabria, in d'un teritori ciamaa Buvesia.
I dialet grecu-talian hin scrivüü cun l'abecee latin.


text:
Snakes on a Plane
Snakes on a Plane (Bisi in d'l Aparéć) 'l è 'n thriller 'd asiòṅ americàṅ dal 2006 ad David R. Ellis. L'idéa dl'òpra l'è nada in sla réda internet in dua la gh'à abû dimóndi séguit prima che la New Line Cinema la dicidìs ad far-'n un film.
La pelìcula l'à fat sù da piò ad ssanta-dū migliòṅ ad dòlar esénd-an custàda sōl trénta-tri.
Sunt
Sean Jones (Nathan Phillips) 'l è stâ testimòni d'l umisìdi 'd un giùdas da part di óm dal gangster Eddie Kim (Byron Lawson). Par cal mutìṿ chè gl'agînt d'l FBI Neville Flynn (Samuel L. Jackson) e John Sanders (Mark Houghton) i 'l tōśan sóta la sò prutesiòṅ e i vànan sèg in dal vōl in aparéć ch'al gh'à da purtàr-al da Honolulu a Los Angeles par testimuniàr a 'l prucès. Par far-al fóra Kim al gh fà cargàr insìma na casa pîna ad sarpènt velenóś in manéra ad cupàr-al diretamènt o anc faghénd vgnir śò 'l aparéć.
Sean e la sò scòrta i viàś'n in prima clas, chi àtar in dla clas turìstica anc s'i aṅ pagâ al bijét pîṅ, cuma 'l rapper Three G's (Flex Alexander), ch'al gh'à 'l ciòld fis par la pulisìa, e i sò cumpàgn Troy (Kenan Thompson) e Big Leroy (Keith Dallas). A bōrd i gh'èṅ anc la Mercedes (Rachel Blanchard) c'n al sò caṅ, la Maria (Elsa Pataky) cun la sò putìna in bras, al campiòṅ ad kickboxing Chen Leong (Terry Chen), i spóś frésc Tyler (Tygh Runyan) e l’Ashley (Emily Holmes), 'l óm 'd afâr britànic Paul (Gerard Plunkett) e dū putèṅ da par lōr, Curtis (Casey Dubois) e Tommy Brown (Daniel Hogarth). 'L equipàǵ invéci al pōl cuntàr su gl'hostess Claire Miller (Julianna Margulies), Grace (Lin Shaye), a 'l sò ùltim vōl, e Tiffany (Sunny Mabrey) e su 'l steward Ken (Bruce James).
Pasâ la mità dal tragìt, la gàbia di sarpènt la s vèra e 'l bisi i tàcan a 'ndàr in gir par 'l aparéć. I prim a lasàr-'g al péni i èṅ na còpia ad muróś malnét, ch'i ér'n andâ a gusàr in dal lìcit. Cal bèsti lè i èṅ dimóndi rabìdi parchè i sèntan 'l udōr ad ferumòṅ stramnâ insìma a i fiōr dâ a i pasegēr.


text:
1Majta aɨme ɨ maj hua'ajijva'aca'a ɨ tyaɨte mej ti'itɨcɨ, majta aɨme ɨ maj a'ij pua'a titetyújcha'ɨ, aɨ mu ajtyáxɨɨraca'a mej mi raanamua. 2Ma ajta aɨme ɨ fariseos, ajta aɨme ɨ mej ti'imua'ata ɨ yu'uxari jetze Moisés tɨ ra'uyu'uxaca'a, aɨ mu meyan tí'ixajtacaa tɨcɨn: ―Amɨjna mɨ tyaata'a, amɨɨ pu hui rɨ'ɨ tihua'ancure'evi'itɨ ɨ maj a'ij pua'a titetyújcha'ɨ, ajta hua'a jamuan ti'icua'aca. 3Aj pu i Jesús ayan sei nyuucari cɨn tihua'uta'ixaa tɨcɨn: 4―Tiche'e teyan tiraataxaj. Tɨ pua'a saɨj muan canya'axɨ tíya'amua a'achu cumu anxɨte maj ara'ase. ¿Ni cai ayan rɨni tɨ pua'a saɨj a'uveti? Aa pu hua'utyahuiite'esin ɨ seica ɨtzitá. Ajta raarahuausin ɨ saɨj tɨ á'uvej asta na'a cai raatyauni. 5’Tɨ'ɨj raatyauni, aj pu i huataujtyamua'ave'esin. Tɨ'ɨj i uhuatyaujratziira. 6Tɨ'ɨqui u a'uméj ɨ ruche. Aj pu i ru'amiincustyamua'a huatájeevi. Majta maɨn, ajtyaxɨɨri. Aj pu i ayan tihua'uta'ixaate'esin tɨcɨn: “Sata'aj huataujtyamua'ave'en. Nu'uri yeehui ráatyau ɨ canya'a tɨ á'uvej.” ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 7Ajta ayan tɨcɨn: ―Ayaa nu hui tyaja'amue'ixaate'e tɨ ayan ti'en aun tajapua tɨ Dioj e'eseijre'e, tɨ pua'a a'atɨ saɨque tyu'umua'ati tɨ ij cai che'e a'ij pua'a ti'ityujcha'ɨ, tɨ ij ajta ayan huarɨni a'ij tɨ Dioj ti'ijxe'eve'e, aɨ mu ɨ maj maun e'eseijre'e jemin ɨ Dioj, eitze'e mu rutyamua'ave'e maɨjna cɨme'e tɨ aɨn a'atɨ ayan saɨque tyu'umuá'a ɨ Dioj jemi macai aɨme cɨme'e ɨ seica, ɨ maj mui'i, ɨ maj rɨ'ɨ ti'ityetyaɨte, ɨ tɨ cai hua'aturaate'e maj saɨque tyu'umua'ati. 8’Tiche'e teyan tiraataxaj. Tɨ pua'a hui jɨita'a ayan ti'ituave'e a'achu cumu tamuaamuata'a tumin. ¿Ni qui cai ayan rɨni tɨ pua'a seij a'uraini? Aɨ pu ti'itɨ aparaatu ájtairan. Tɨ'ɨqui uhuare'icha'uta u ruchi'ita. Rɨ'ɨ pu ti'ihuauni asta na'a cai raatyauni. 9Tɨ'ɨj raatyaún, ru'amiincustyamua'a pu huatájeevi, aɨme ɨ maj vejli'i antachaatɨme. Majta maɨn ajtyaxɨɨri. Aj pu i ayan tihua'uta'ixaate'esin tɨcɨn: “Sata'aj huataujtyamua'ave'en neetzi jemi, a'ini nu'uri ráatyau yeehui ɨ tumin nyej ya'urai.” 10’Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e tɨ ayan ti'irɨnyaca u tajapua ɨ Dioj jemi, ajta aɨme jemi ɨ maj ravaɨre'e. Au mu hui rutyamua'ave'e maɨjna cɨme'e tɨ saɨj tɨ a'ij pua'a ti'ityújchaɨca'a ɨ jajcua ɨmɨ, aj pu i autyejche tɨ saɨque tyu'umua'ati ɨ Dioj jemi. 11Jesús pu ajtahua'a seij nyuucari cɨn tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Aa pu nu'u a'ahua'a a'atɨ e'echajca'a. Hua'apuaca pu nu'u tiyaujmua'a. 12Ajta aɨn yaujra'an tɨ pa'arɨ'ɨ, ayaa pu nu'u tiraata'ixaa ɨ rutaata tɨcɨn: “Pata'aj yee tinaata'an ineetzi ɨ tɨ tinaacɨ'ɨti patɨ'ɨj cai che'e ma'ahua'atan muaa.” Ajta aɨn taatajra'an, aɨ pu nu'u e'ita'a tihua'uta'a nain a'achu tɨ tí'ijchaɨca'a. 13’A'atzu pu'u a'atyeevi'ica aɨjna tɨ pa'arɨ'ɨ. Tɨ'ɨqui nu'u tí'ijsaɨj ɨ tɨ tí'ijchaɨca'a ɨ taatajra'an. Ajta á'uraa aɨjna ɨ yaujra'an. Aa pu nu'u a'ɨmɨ a'ará'a seij chuejra'a japua. Au pu nu'u ca'anacan tyu'uxɨjte nain tɨj na'a tɨ tiraacɨ́'ɨ aɨjna cɨme'e tɨ a'ij pua'a ti'ityújchaɨca'a. 14’Tɨ'ɨj nain tyu'uxɨjte, aj pu nu'u i eihua huatatujritze aujna seij chuejra'a japua. Aj pu i tira'utyaturaate ti'itɨ tɨ huacua'ani. 15Aj pu i á'uraa. Aj pu nu'u i seij jemi a'uré'enye tɨ ij aɨn ɨ a'atɨ raata'an tɨ tyu'umuare'en. Ajta aɨn ɨ a'atɨ, ayaa pu nu'u hui tiraamuáriste tɨ aun a'ume'en a'u maj tuiixu a'urauu tɨ ij tihua'umín. 16’Eecan pu nu'u huata'icuataca'a aɨjna tɨ pa'arɨ'ɨ. Ayaa pu nu'u tirajpueijtzica'a. Ruxe'evi'ira'a cɨme'e tyu'ucua'aniiche'e aɨjna ɨ cutzape'e ti'itɨ, tuiixu maj racua'aca. Ma ajta i cai, capu a'atɨ raata'acara'a tɨ ti'itɨ huacua'ani. 17’Aj pu nu'u i u huaujmua'atzɨ. Ayaa pu nu'u tyu'umuá'a tɨcɨn: “Majta aɨme yeehui ɨ maj ravaɨre'e ɨ nitaata, matɨj mana'a pua'amua ruxaahua mu ti'icua'a. Ajta tya'ava'aturaave hua'a jemi. Me nyajta inyaa, iiya nu huatyejvee nye'icuata. Ayej nya'ase nyamɨ'ɨni tujri cɨme'e. 18Ayej nya'ase yeehui na'ura'ani neyajna. A nu a'uméj ɨ nitaata jemi. Ayaa nu tiraata'ixaate'esin yee: Taata, eihua nu autyajturaa ɨ Dioj jemi, nyajta mueetzi jemi. 19Capu che'e ayan tiraavijte'e pej peyan naatamua'ati yee niyauj. Pata'aj peyan naaruuren ineetzi patɨj hua'aruure ɨ maj a'a jemi ti'imuare'e.” 20’Tɨ'ɨqui á'uraa. Aj pu i aun e'ire'enye ɨ rutaata jemi. Tɨ'ɨj a'ɨmɨ auuma'aca, aɨ pu nu'u hui taatajra'an raaseij. Eecan pu rá'ancu'uvajxɨ. Tɨ'ɨj i a'utáichajraa a'u tɨ e'eve'eme ɨ yaujra'an. Aj pu nu'u i ru'ure'ichuixɨ, ajta ru'ityévisiitɨmua. 21’Ajta aɨn yaujra'an, ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: “Taata, eihua nu yeehui autyajturaa ɨ Dioj jemi, nyajta mueetzi jemi. Capu che'e yeehui ayan tiraavijte'e pej peyan tinaatajeeva yee niyauj.” 22’Ma ajta aɨn taatajra'an, ayaa pu nu'u tihua'uta'ixaa ɨ mej jemin ti'imuare'e tɨcɨn: “Ca'anacan ma sa'ave'echui ɨ siicu'uri tɨ eitze'e naa een sej si saɨjna ru'ucáchejte'en. Sajta aniira sata'aj ru'ucarujti'i ɨ xɨtyaara'an jetze, sajta ra'ajtaca'acaite'en. 23Sata'aj sajta yeehui seyan huarɨni, saj saɨjna ɨ visaaru'u ɨ tyej teri rajrújte, sata'aj u ya'uva'ajan, sata'aj raame'eni. “Tiche'e yeehui tyu'uyesten, tyajta tyu'ucua'ani taxaahua. 24A'ini i niyauj, pu'uri ajtahua'a mu'u e'ejnye. Pueere yee ari mu'u a'umɨ'ɨ. Ajta á'uvej, aru tu'uri tyajtahua'a ráatyau.” Ayaa pu tihua'uta'ixaa. Aɨj mu nu'u hui cɨn ma'utyajhuii mej tyu'uyesten. 25’Meenti aɨn yaujra'an tɨ vasta'a, aa pu a'ahua'a tyaja'amuara'acaa a'u tɨ a'upa'atza. Tɨ'ɨj ari a e'eve'ema'acaa a vejli'i a'u tɨ a'utyejvee ɨ chi'i, aɨ pu raanamuajri'i mej ti'icuiina, majta ti'inye'e. 26Tɨ'ɨj nu'u i seij huatajee ɨ tɨ ravaɨre'e ɨ taatajra'an. Aj pu nu'u i ayan tiraataihua'uri'i a'ij maj rɨcɨ. 27’Ajta aɨn tɨ ti'ivaɨre'e, ayaa pu hui tiraata'ixaa tɨcɨn: “Pu'uri yeehui uve'enye ɨ a'ajuu. Ajta a'ataata, aɨ pu raamee ɨ visaaru'u ɨ tyaj rajrújte aɨjna cɨme'e tɨ ajtahua'a uve'enye jemin ɨ rutaata. Capu yeehui á'ij eenya'a. Rɨ'ɨ pu naa tya'uve'ene.” Ayaa pu nu'u tiraata'ixaa. 28’Ajta aɨn tɨ vasta'a, tɨ'ɨj ayan tiraanamuajri'i, tɨ'ɨj nu'u i huatanyu'ucaca'a. Capu raxe'eva'acaa tɨ utyarute u chi'ita. Ajta aɨn taatajra'an, aɨ pu nu'u huirajraa tɨ ij ya'utajée. Eihua pu raatyéejee tɨ utyarute u chi'ita. 29’Ajta aɨn tɨ vasta'a, ayaa pu nu'u tiraata'ixaa ɨ rutaata tɨcɨn: “Casi'i. Tɨj na'a nyej ya huaca mueetzi jemi, eihua nu ti'imuare'e. Canu yeehui a'anaj ti'itɨj cɨn autyajturaa mueetzi jemi. Nain nu yeehui cɨn tya'ara'aste a'ij pej tinaataij. Pajta muaa, capaj yeehui a'ana ti'itɨ naata'a ɨ nyaj cɨn tyu'uyesten hua'a jamuan ɨ nya'amiincustyamua'a, ni ti'itɨj caura. 30Ma pajta muaa, ayaa paj huarɨj, amɨjna mua'ayauj, aɨ pu juuca jamuan raaxɨjte nain ɨ paj tiraata'a. Ajta tɨ'ɨj uve'enye, muaa paj raaje'icatze ɨ visaaru'u ɨ tyaj rajrújte.” 31’Ajta aɨn taatajra'an, ayaa pu nu'u tiraata'ixaa tɨcɨn: “Niyauj, tɨj pana'a peri pua'an xɨcaj ya huaca ineetzi jemi. Ajta tɨj na'a ti'ipua'amua ɨ nyej tí'ijcha'ɨ, mueetzi pu tiá'a. 32Aru amɨjna mua'ajuu, ayaa pu eenya'a cumu tɨ mɨ'ɨchica'a a'ini capu ma'ahua'acaa. Ayaa pu een ijii cumu tɨ ajtahua'a huatarun. Aɨ pu yeehui a'uvajcaa, aru pu'uri ajtahua'a huataseijre. Aɨj pu cɨn ayan tyu'ujxe'eve'e tyej huatatatyamua'ave'en, tyajta tyu'uyesten.”
Copyright
Learn More


text:
Lili Marleen
Lili Marleen (id.) 'l è 'n film tedésc dramàtic dal 1981 ad Rainer Werner Fassbinder trat da 'l rumànś autobiugràfic "Al cēl al gh'à dimóndi culōr" dla cantànta Lale Andersen.
Sunt
In Śvisra, durànt la Secónda guèra mundiàla, al sunadōr ad piàṅ ad Śurîg Robert Mendelsson (Giancarlo Giannini) al s mét cun la cantànta ad bar Willie (Hanna Schygulla), cónt'r al vulēr di sò genitōr pîṅ ad bèsi. Al muśicìsta a s dà da far anc par far scapàr via da la Germâgna naśìsta di ebrèi cuma lò.
Cun 'l apòǵ dal pès grôs dal Ministēr dla cultùra tedésc, Henkel (Karl-Heinz von Hassel), la Willie la taca a far caréra, anc par via dna sò canta sunàda par caś da la ràddio ad Belgrâd, Lili Marleen, ch'la gh'à dimóndi sucès fra i suldâ a 'l frónt. Sénsa dar-'g a mènt, chi lē la dvénta in présia al sìmbul dal regìm, anc al Führer al la ricév par cgnós'r-la.


text:
Monvall
Monvall (nom ufizial in italian: Monvalle) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 1 948 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 4 km² e 'na densità de 487 ab./km².
El paes el se troeuva longh i spond del Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Belgiraa). Oltra al center comunal a gh'è ona frazion (Turr) e on quai rion, come Canton e Goree.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Monvall l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
1Rü yexguma Tibériu 15 ga taunecü ãẽ̱xgacü ga tacü ixĩxgu ga Dumawa, rü yexguma nixĩ ga Pṍũchiu Piratu rü Yudéaaneãrü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃, rü Erode rü Gariréaaneãrü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃, rü naẽneẽ ga Piripi rü Itúreaane rü Taconíteaneãrü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃, rü Dichániã rü Abiríniããneãrü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃. 2Rü Aná rü Caipá rü paigüeru nixĩgü ga yexguma. Rü yexguma nixĩ ga Cuáü̃ ga Zacaría nanemaã yadexaxü̃ ga Tupana ga dauxchitawa ga ngextá taxúema íxãpataxü̃wa. 3Rü guxü̃ma ga yema nachicagü ga Yudáü̃cutüarü ngaicamana yexmagüxü̃gu nixũgüchigü ga Cuáü̃. Rü duü̃xü̃gümaã nüxü̃ nixuchigü ga na namexü̃ na nüxü̃ naxoexü̃ ga nacümagü ga chixexü̃ rü ínabaiü̃xü̃, na yemaãcü Tupana nüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x ga norü pecadugü. 4Rü guma nuxcümaü̃cü ga Ichaía ga Tupanaãrü orearü uruü̃ naxümatüxü̃rüü̃ nixĩ ga nangupetüxü̃. Yerü duü̃xü̃güarü maxü̃ãrü mexẽẽchigaxü̃ nixu ga yexguma ñaxgu: “Ngẽma nachica i ngextá taxúema íxãpataxü̃wa rü tá nangẽxma i wüxi i duü̃xü̃ i ngẽ́ma tagaãcüma ñaxü̃: ‘¡Pegü pemexẽẽ naxca̱x ya Cori! ¡Rü naxca̱x ipeyanawe̱xãchixẽẽ i perü maxü̃!’ 5Rü guxããrü maxü̃ rü tá inayarüwe̱xãchi ñoma wüxi i ngatexü̃ rügütaxü̃rüü̃ na iyawéxü̃ca̱x i nama. Rü guxãma ya yíxema togüétüwa tügü ngẽxmaxẽẽgüxe rü tá ítarüxĩ ñoma wüxi ya ma̱xpǘne rü wüxi i ngüchitaeru idoxochixẽẽxü̃rüü̃. Rü guxü̃ma i nacüma i wü̃xü̃ rü tá inayarüwe̱xãchigü. Rü ngẽma duü̃xü̃güarü maxü̃wa tama mexü̃ rü tá nayamexẽẽgü. 6Rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü rü tá nüxü̃ nadaugü ya yima Maxẽxẽẽruü̃ ya Tupana núma namucü”, ñanagürü ga Ichaíaarü ore ga ümatüxü̃wa. 7Rü yexguma Cuáü̃xü̃tawa naxĩxgu ga duü̃xü̃gü na ínabaiü̃xẽẽãxü̃ca̱x, rü nüma ga Cuáü̃ rü ñanagürüama nüxü̃: —Pema rü ãxtapearü duü̃xü̃gü pixĩgü. ¿Rü ñuxãcü nagu perüxĩnüẽ na naxchaxwa pibuxmüxü̃ i ngẽma poxcu i ãũcümaxü̃chixü̃ i marü ingaicaxü̃ ega tama nüxü̃ perüxoegu i pecüma i chixexü̃? 8—¡Rü meã pemaxẽ na ngẽmaãcü guxü̃ma i duü̃xü̃gü nüxü̃ daugüxü̃ca̱x na aixcüma marü nüxü̃ perüxoexü̃ i pecüma i chixexü̃! Rü tama name i ñaperügügü: “Tãũtáma Tupana toxü̃ napoxcue, erü Abráü̃tanüxü̃ tixĩgü” ñaperügügü. Erü tama ngẽmaca̱x nixĩ ya Tupana i duü̃xü̃güxü̃ nayaxuxü̃. Rü pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽxguma Tupana naxwa̱xegu rü tama nüxü̃́ naguxcha na daa nutawa Abráü̃tanüxü̃ nanguxü̃xẽẽxü̃. 9—Tupanaãrü yuema rü marü íimemare na yadaxü̃ãxü̃ca̱x i ngẽma nanetügü i tama mexü̃. Rü guxü̃ma i nanetügü i chixearü õṍxü̃ rü tá nadaxü̃, rü ñu̱xũchi üxüwa tá ínagu —ñanagürü ga Cuáü̃. 10Rü yexguma ga duü̃xü̃gü rü Cuáü̃na nacagü, rü ñanagürügü: —¿Ṯacü e̱xna nixĩ i mexü̃ na tanaxüxü̃? —ñanagürügü. 11Rü Cuáü̃ rü nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Texé ya taxrearü gáuxü̃chiruã́xẽ rü name nixĩ i texé ya tüxü̃́ nataxúxena tanaxã. Rü texé ya õnaã́xẽ rü name nixĩ i texé ya ngearü õnaã́xẽmaã tangau i tümaãrü õna —ñanagürü. 12Rü Cuáü̃xü̃tawa naxĩ ta ga ñuxre ga yatügü ga Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ ideetanüxü̃. Rü nanaxwa̱xegü ga Cuáü̃ na ínabaiü̃xẽẽxü̃. Rü Cuáü̃na nacagü, rü ñanagürügü: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, ¿Ṯacü nixĩ i mexü̃ na tanaxüxü̃ i tomax? —ñanagürügü. 13Rü Cuáü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Tama name i ãẽ̱xgacü pemaã nüxü̃ ixuxü̃ãrü yexera penayauxgü i dĩẽru i duü̃xü̃güxü̃tawa —ñanagürü. 14Rü ñuxre ga churaragü rü ta Cuáü̃na nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Toma rü ṯacü nixĩ i mexü̃ na tanaxüxü̃? —ñanagürügü. Rü nanangãxü̃ ga Cuáü̃ rü ñanagürü: —Tama name i texéxü̃ pexãxũneãcüma tümaãrü ngẽmaxü̃gü pepuxü̃. Rü tama name i ṯacü rü doraxü̃ tümachigaxü̃ pixu na ngẽmaãcü tümaãrü ngẽmaxü̃gü pepuxü̃xü̃ca̱x. Rü name nixĩ i ngẽma dĩẽru i ãẽ̱xgacü pexü̃́ ngĩmaã naxütanücümaãtama petaãẽgü rü tama yexeracüca̱x ípeca —ñanagürü. 15Rü yexguma ga duü̃xü̃gü rü poraãcü ínanaṉg̱uxẽẽgü na paxa ínanguxü̃ ga Tupana Nane ga Cristu. Rü nagu narüxĩnüẽ ga na bexmana Cuáü̃ rü Cristu yiĩxü̃. 16Natürü ga Cuáü̃ rü guxãxü̃ ñanagürü: —Aixcüma i choma rü dexáwamare pexü̃ íchabaiü̃xẽẽ, natürü tá ínangu i to i Tupanaãrü orearü uruü̃, rü nüma tá pexna nananguxẽẽ i Tupanaãẽ i Üünexü̃ wüxi i üxüemarüü̃. Erü nüma rü poraãcü choxü̃ narüyexera na ãẽ̱xgacü yiĩxü̃. Rü choma rü nape̱xewa rü taxuwama chame rü bai i norü chapatucunüãrü wẽgüwa chame. 17—Rü nüma rü marü ínamemare na ñoma i naãnewa yadexechiãxü̃ca̱x i norü duü̃xü̃gü ñoma wüxi ya yatü trigu naã́tüna idexechixü̃rüü̃. Rü ngẽmaãcü tá nayadexechi i ngẽma noxrü ixĩgüxü̃ na naxü̃- tawa nangẽxmagüxü̃ca̱x, natürü ngẽma tama noxrü ixĩgüxü̃, rü tá ínanagu nawa ya yima üxü ya taguma ixoxü̃ne —ñanagürü. 18Rü yema oremaã rü muxü̃ma ga to ga ucu̱xẽgümaã, rü Cuáü̃ duü̃xü̃gümaã nüxü̃ nixu ga ore ga mexü̃ ga Ngechuchuchiga. 19Rü Cuáü̃ rü ãẽ̱xgacü ga Erodexü̃ nanga, yerü ngĩmaã naxãma̱x ga Erodía ga naẽneẽ ga Piripi nama̱x. Rü nananga ta naxca̱x ga yema togü ga chixexü̃ ga naxüxü̃. 20Natürü ga Erode rü tama Cuáü̃ga naxĩnü. Rü yexeraxü̃ ga chixexü̃ naxü, yerü poxcupataü̃wa Cuáü̃xü̃ namu. 21Naxü̃pa ga na napoxcuxü̃ ga Cuáü̃, rü guxü̃ma ga duü̃xü̃güxü̃ ínabaiü̃xẽẽxguwena, rü Ngechuchuxü̃ rü ta ínabaiexẽẽ. Rü yexguma Ngechuchu íyumüxẽyane rü ningena ga daxũguxü̃ ga naãne. 22Rü Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü wüxi ga muxtucurüü̃ inanago rü Ngechuchuna nangu. Rü daxũwa inanaxũ ga wüxi ga naga ga ñaxü̃: —Cuma nixĩ i Chaune i cuxü̃ changechaü̃xü̃chicü, rü cumaã chataãẽxü̃chicü —ñaxü̃. 23Maneca 30 ga taunecü nüxü̃́ nayexma ga Ngechuchu ga yexguma norü puracü inaxügügu. Rü duü̃xü̃gü nagu narüxĩnüẽ rü Ngechuchu rü Yuche nane nixĩ. Rü Yuche rü Erí nane nixĩ. 24Rü Erí rü Matá nane nixĩ. Rü Matá rü Lebí nane nixĩ. Rü Lebí rü Merequí nane nixĩ. Rü Merequí rü Yana nane nixĩ. Rü Yana rü Yuche nane nixĩ. 25Rü Yuche rü Matatía nane nixĩ. Rü Matatía rü Amó nane nixĩ. Rü Amó rü Naṹ nane nixĩ. Rü Naṹ rü Echiri nane nixĩ. Rü Echiri rü Nagaí nane nixĩ. 26Rü Nagaí rü Maã́ nane nixĩ. Rü Maã́ rü Matatía nane nixĩ. Rü Matatía rü Chemeĩ́ nane nixĩ. Rü Chemeĩ́ rü Yucheca nane nixĩ. Rü Yucheca rü Yudá nane nixĩ. 27Rü Yudá rü Yunáü̃ nane nixĩ. Rü Yunáü̃ rü Decha nane nixĩ. Rü Decha rü Chorobabé nane nixĩ. Rü Chorobabé rü Charatía nane nixĩ. Rü Charatía rü Nerí nane nixĩ. 28Rü Nerí rü Merequí nane nixĩ. Rü Merequí rü Adí nane nixĩ. Rü Adí rü Cocháü̃ nane nixĩ. Rü Cocháü̃ rü Erudamáü̃ nane nixĩ. Rü Erudamáü̃ rü Erú nane nixĩ. 29Rü Erú rü Yochué nane nixĩ. Rü Yochué rü Eriechéru nane nixĩ. Rü Eriechéru rü Yoríü̃ nane nixĩ. Rü Yoríü̃ rü Matá nane nixĩ. Rü Matá rü Lebí nane nixĩ. 30Rü Lebí rü Chimeṹ nane nixĩ. Rü Chimeṹ rü Yudá nane nixĩ. Rü Yudá rü Yuche nane nixĩ. Rü Yuche rü Yonáü̃ nane nixĩ. Rü Yonáü̃ rü Eriaquíü̃ nane nixĩ. 31Rü Eriaquíü̃ rü Meréa nane nixĩ. Rü Meréa rü Mena nane nixĩ. Rü Mena rü Matata nane nixĩ. Rü Matata rü Natáü̃ nane nixĩ. Rü Natáü̃ rü Dabí nane nixĩ. 32Rü Dabí rü Ichaí nane nixĩ. Rü Ichaí rü Obé nane nixĩ. Rü Obé rü Boú nane nixĩ. Rü Boú rü Charu nane nixĩ. Rü Charu rü Naãchã́ũ nane nixĩ. 33Rü Naãchã́ũ rü Amináda nane nixĩ. Rü Amináda rü Amí nane nixĩ. Rü Amí rü Arǘni nane nixĩ. Rü Arǘni rü Erúü̃ nane nixĩ. Rü Erúü̃ rü Pare nane nixĩ. Rü Pare rü Yudá nane nixĩ. 34Rü Yudá rü Acobu nane nixĩ. Rü Acobu rü Ichaá nane nixĩ. Rü Ichaá rü Abráü̃ nane nixĩ. Rü Abráü̃ rü Taré nane nixĩ. Rü Taré rü Nacú nane nixĩ. 35Rü Nacú rü Cherú nane nixĩ. Rü Cherú rü Dagáu nane nixĩ. Rü Dagáu rü Peré nane nixĩ. Rü Peré rü Ebé nane nixĩ. Rü Ebé rü Charu nane nixĩ. 36Rü Charu rü Caináü̃ nane nixĩ. Rü Caináü̃ rü Arupácha nane nixĩ. Rü Arupácha rü Chéü̃ nane nixĩ. Rü Chéü̃ rü Noẽ́ nane nixĩ. Noẽ́ rü Damé nane nixĩ. 37Rü Damé rü Matucharéü̃ nane nixĩ. Rü Matucharéü̃ rü Enó nane nixĩ. Rü Enó rü Yaré nane nixĩ. Rü Yaré rü Mararé nane nixĩ. Rü Mararé rü Caináü̃ nane nixĩ. 38Rü Caináü̃ rü Enú nane nixĩ. Rü Enú rü Che nane nixĩ. Rü Che rü Adáü̃ nane nixĩ. Rü Adáü̃ rü Tupana nane nixĩ.
Copyright
Learn More


text:
Strachin
El Strachin l'è un furmai a pasta mola e de cürta stagiunadüra fai cun lat intregh de vaca. El se presenta cume un furmai grass e cremus, sensa rüsca e dal culur bianch.
Tipich d'la Lumbardia, el sò num el vegn dal fat che in urigin par fal se drueva el lat d'le vache strache dopu che i evun fai 'l San Martìn a val a la fin de l'alpeg estiu. In Valtelina, in del Paves e in del Piasentin el num de Strachin vegn druad anca par el gurgunzöla che l'è 'na particolar version dal strachin, uriginariament ciamad "strachin de Gurgunzöla".
Insema a la Lumbardìa, anca la Tuscana e el Veneto hann miss el strachin in d'la sò lista de prudut agrualimentar tradisiunai.


text:
Canton Lüzerna
El Canton Lüzerna (en todèsch: Kanton Luzern) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla Svìsera central e l'òcupa 'n àrea de 1493 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 381966 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca o la sò variànt locàl ('ntra töt presapóch l'89%) e de religiù catòlica (presapóch el 71%). La capitàl del cantù l'è la cità de Lüzerna.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Lucerna l'è sitüàt endèla part centràl de la Svìsera (Mitelland). L'è streersàt dei fiöm Reuss e Kleine Emme. El teretóre del cantù 'l cunfìna a nort co le alpi svìsere e col Canton Argovia, a èst col Canton Zug e col Canton Svit, a sud coi cantù de Nidwalden e Obwalden e a ocidènt col Canton Berna. El mut piö alt l'è 'l Brienzer Rothorn che 'l rìa a 2350 méter de altèsa söl leèl del mar.
Demografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca o la sò variànt locàl ('ntra töt presapóch l'89%) e de religiù catòlica (presapóch el 71%).
Sistéma aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Lucerna l'è furmàt de sés distrècc (Ämter) e de 88 cümü.
I distrècc i è:
- Lüzern che g'ha per capolöch Lüzerna
- Hochdorf che g'ha per capolöch la citadìna de Hochdorf
- Sursee che g'ha per capolöch la citadìna de Sursee
- Willisau che g'ha per capolöch la citadìna de Willisau
- Entlebuch che g'ha per capolöch la citadìna de Schüpfheim
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lucerne (Canton) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Senyera
La Senyera l’éra la bandéra de la Corùna de Aragùna e la gh’à 4 fàse róse in orizontàl sö ü fóndal d’ór e al dé de ‘ncö l’è la bandéra de la Catalògna, ma l’è dovràda ach, con ergotìna de diferènt, da i comünità autònome de l’Aragona, di Baleàr, da la Cümünidà Valensiàna e de tate pruìnse e sità.
Chèsta bandèra la compàr in de la stòria per la prima ólta in del 1150 e per chèsto l’è öna di bandére piö ègie d’Eüròpa e l’è la prìma bandéra nasiunàl. La piö ègia Senyera riàda ‘nfina a nöter l’è ‘l Penó de la Conquesta la bandéra dovràda in del 1238 da i mòri de Valènsia per arèndes al rè Giàcom I de Aragóna.