text:
Il vent è il mument betg in grond tema pli, sulet sin las muntognas poi anc suflar era il suentermezdi. Persuenter vegnia la plievgia a fatschentar tuts e quai era anc la notg che vegn, ha ditg Luzian Schmassmann da SRF Meteo sin dumonda da RTR. In dals problems saja quai la plievgia vegnia en la naiv e fetschia uschia luar ella, che anc dapli aua vegn en ils flums. Quant gronds ch’il privel per inundaziuns è alura per propi dependia fitg dal cunfin da naiv, pli engiu che quai naiva e pli pitschens ch’il privel è, uschia Schmassmann.
Dapli naiv munta dentant in pli aut privel da lavinas
Il privel da lavinas è dentant gia uss en la pli gronda part dal chantun sin il stgalim quatter, quai che munta in grond privel da lavinas. Surtut la Surselva saja quai pertutgada ha ditg Gian Darms l’expert dal Institut da naiv e lavinas a Tavau sin dumonda da RTR. Pli lunsch en il sid e pli pigns ch’il privel da lavinas vegn. Tenor Darms vegn l’aura a sa quietar fin damaun uschia ch’il privel da lavinas sa sminueschia probabel. Ma ir giud pista cun skis na recumondia el tuttina betg dad ir. Ma sin la fin d’emna sa mida la situaziun pervia dal favugn, uschia Schmassmann da SRF Meteo.
Quanta naiv che vegn e nua la blera na pon experts betg dir
Tenor il meteorolog da SRF Meteo Luzian Schmassmann na possian ins betg dir nua che la blera naiv vegnia a vegnir ed er betg quanta naiv. La situaziun saja il mument da observar, era pervi dal favugn che cumenzia la fin d’emna.
RR actualitad 12:00


c: text/html

text:
Gieus olimpics
Gieus olimpics è la noziun collectiva per ils gieus olimpics (da stad) ed ils gieus olimpics d’enviern, occurrenzas da sport cun participaziun da tut il mund ch’han mintgamai lieu en in interval da quatter onns. Il term deriva dal grec vegl tὰ Ὀλύuπιa ta Olýmpia (‹ils gieus olimpics›), grec nov oλuuπιakoί aYώveς olymbiakí agónes (‹concurrenzas olimpicas›). Tar ils gieus olimpics sa mesiran atlets e squadras da numerusas disciplinas in cunter l’auter. Organisads vegnan els dal Comité olimpic internaziunal (IOC). L’interval tranter ils gieus vegn numnà oλuuπιάδa olymbiada (‹olimpiada›).
Il num deriva dal lieu d’occurrenza dal gieus antics Olympia, situà en il nordvest da la Peninsla Peloponnes. L’origin e declin da quels è stà collià cun il temp da fluriziun da la Veglia Grezia sco pussanza politica e culturala. La decisiun d’introducir ils gieus olimpics dal temp modern è vegnida prendida l'onn 1894, e quai sin iniziativa da Pierre de Coubertin. Sco ‹inscunter da la giuventetgna dal mund› duevan quels pussibilitar da sa mesirar a moda sportiva e promover la chapientscha tranter ils pievels. Dapi il 1896 han lieu mintga quatter onns gieus olimpics da stad e dapi il 1924 mintga quatter onns gieus olimpics d’enviern. Dapi il 1994 alterneschan ils gieus d’enviern e da stad en in ritmus da dus onns.
L’IOC surpiglia er il patrunadi dals paralimpics, ils cumbats dals sportists impedids, dals Deaflympics, Special Olympics e dals World Games per disciplinas betg olimpicas. Ultra da quai existan dapi il 2010 ils gieus olimpics da la giuventetgna cun participants tranter 14 e 18 onns.
Ils gieus olimpics èn creschids cuntinuadamain en il decurs dals onns, uschia che praticamain mintga pajais dal mund è oz represchentà cun sportists. Sper il campiunadi mundial da ballape valan ils gieus olimpics sco pli grond eveniment da sport dal mund.
Gieus olimpics da l’antica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils origins dals gieus olimpics da l’antica èn probablamain da chattar en il segund millenni a.C. Las glistas dals victurs tanschan enavos fin l’onn 776 a.C. ed èn vegnidas reconstruidas en il quart tschientaner a.C. La dumbraziun tenor olimpiadas era ina mesira dal temp derasada en l’entira Grezia antica. La noziun ‹olimpiada› è pia – cuntrari a quai ch’i vegn oz savens manegià – betg in sinonim per ‹gieus olimpics›, mabain designescha il spazi da temp da quatter onns che cumenza cun ils gieus. Ils gieus olimpics ad Olympia faschevan part d’in ciclus che cumpigliava trais ulteriurs gieus panhellenics: ils Gieus pithics a Delphi, ils Gieus nemeics a Nemea ed ils Gieus istmics sin l’Istmus da Corint.[1]
A l’entschatta devi be ina concurrenza da currer sur la distanza dal stadion 192,24 meters. Cun l’ir dal temp èn ils gieus daventads adina pli impurtants. Els na furmavan però betg in’occurrenza sportiva en il senn odiern, mabain ina festa religiusa en onur dal bab dals dieus Zeus e da l’erox divin Pelops. En lur temp da fluriziun duravan ils gieus tschintg dis; l’emprim da quels era reservà per ceremonias culticas e l’entrada dals atlets ed aspectaturs en il sontg guaudet d’Olympia. Sper ils cumbats – a la fin eran quai 18 en las disciplinas atletica leva, atletica greva, pentatlon e chavaltgar – eran occurrenzas musicas tuttina impurtantas. Betg il sport sco tal steva en il center, mabain la cumponenta religiusa.
Ils gieus sco tals cumenzavan cun il til da tuts participants tar il tempel da Zeus. Qua engiravan ils atlets da sa tegnair vi da las reglas dals gieus. Ils victurs survegnivan in cranz da roma d’ulivas sco er in fruntagl. Ins als considerava sco ‹favurisads dals dieus› ed als perpetnisava cun poesias e statuas. Mintga sconfitta, schizunt gia in segund u terz plaz, valeva sco vargugna che na sa laschava betg pli far bun. Ils perdents returnavan tut adascus en lur patria per mitschar da las beffas ch’als spetgavan. Sco pli famus olimpionic da l’antica vala il lutgader Milon da Kroton; l’emprim ch’è insumma enconuschent per num è Koroibos.
Ils gieus antics eran ord vista odierna extraordinariamain brutals. Mintga participant da las disciplinas da cumbat classicas (boxar, lutgar, scrimar cun il fist, pancraziun) stueva er far quint cun la mort, e per part vegnivan concurrents proclamads sco victurs per avair tegnì la dira suenter ch’ins aveva constatà lur mort en il cumbat.[2]
Cura ch’ils Romans han conquistà l’onn 148 a.C. la Grezia, han ils gieus olimpics pers lur caracter panhellenistic. Da qua davent eri er admess ad atlets da derivanza betg greca da sa participar. Ils ultims gieus da l’antica han probablamain gì lieu l’onn 393 s.C., avant che l’imperatur roman Theodosius I ha scumandà tuttas ceremonias pajaunas. Segir èsi ch’ils gieus n’han betg pli pudì avair lieu suenter l’onn 426 s.C., damai che Theodosius II ha laschà destruir lez onn tut ils tempels grecs. Inundaziuns, sbuvaditschs e terratrembels han fatg ir en muschna ils ulteriurs implants.
Ils gieus olimpics dal temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
Precursurs[modifitgar | modifitgar il code]
L’idea olimpica n’è betg ida dal tuttafatg a perder. Uschia han gì lieu en il vest da l’Engalterra a l’entschatta dal 17avel tschientaner per l’emprima giada ils Cotswold Olympick Games. In’ulteriura emprova da far reviver ils gieus olimpics èn stadas las Olympiades de la République ch’han gì lieu ils onns 1796, 1797 e 1798 en la Frantscha revoluziunara. A quest’occurrenza èsi er d’attribuir ch’i vegn fatg diever en il sport en general dal sistem metric. L’onn 1850 ha la societad da lectura da Much Wenlock en il ducadi englais Shropshire introducì ina ‹classa olimpica›, da la quala duevan sa sviluppar diesch onns pli tard ils Wenlock Olympian Games che cuntinueschan fin oz. Il 1866 ha William Penny Brookes, il president da la Wenlock Olympian Society, organisà a Londra en il Crystal Palace gieus olimpics naziunals.
L’interess grec da reintroducir ils gieus olimpics è naschì suenter la Revoluziun greca cunter il domini da l’Imperi osmanic. Il poet ed editur Panagiotis Soutsos ha pronunzià ina tala proposta en sia poesia cumparida il 1833 ‹Dialog dals morts›. Sco pli impurtant precursur dals gieus olimpics moderns valan las Olimpias, las qualas han gì da lur vart l’Oktoberfest da Minca sco model. Mess ad ir quellas ha il commerziant grec bainstant Evangelos Zappas; in decret roial dad Otto I las ha attribuì muntada naziunala e tras quai han ellas er chattà l’attenziun internaziunala. L’emprima ediziun ha gì lieu il 1859 en il center da la citad dad Athen. Zappa ha laschà renovar il stadion Panathinaiko, il qual ha er figurà sco lieu d’occurrenza per ulteriuras Olimpias.[3]
Reintroducziun dals gieus[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1766 han ins rescuvert ils implants da sport ed il tempel ad Olympia. Il 1875, sut la direcziun dal Tudestg Ernst Curtius, han ins alura fatg en quest lieu vastas exchavaziuns archeologicas. Da quest temp è la recepziun romantic-idealisanta da l’antica vegnida pli e pli en moda en l’Europa; ed en quest connex è er naschì il giavisch da dar nova vita a l’idea olimpica. Uschia ha il barun Pierre de Coubertin ditg da quel temp: «La Germania ha exchavà quai ch’era anc avant maun dal vegl Olympia. Pertge na duess la Frantscha betg restaurar la veglia grondezza?» Tenor l’opiniun da de Coubertin aveva la mancanza da trenament corporal da vart dals schuldads furmà in dals motivs principals per la sconfitta da la Frantscha en la guerra cunter la Germania dal 1870/71. El aveva en mira da meglierar questa situaziun cun introducir a moda lianta l’instrucziun da sport a las scolas. A medem temp vuleva el surmuntar ils egoissems naziunals e contribuir a la pasch ed a la chapientscha vicendaivla tranter ils stadis. La ‹giuventetgna dal mund› dueva sa mesirar en rom da cumbats sportivs enstagl da far quai sin ils champs da battaglia. Da laschar reviver ils gieus olimpics al pareva la meglra soluziun per cuntanscher questa finamira.
Ils Wenlock Olympian Games, ils quals de Coubertin ha visità il 1890, han rinforzà en el l’idea ch’i stoppia esser pussaivel da reintroducir ils gieus olimpics en grond stil. El è sa basà sin las ideas da Brooke e da Zappa ed ha sez agiuntà il princip da rotaziun tranter divers pajais d’occurrenza. De Coubertin ha preschentà sias ideas ad in auditori internaziunal en rom d’in congress ch’ha gì lieu il fanadur 1894 a l’Universitad da la Sorbonne a Paris, ed il qual dueva entrar en l’istorgia sco emprim congress olimpic. L’ultim di dal congress èn ils participants sa cunvegnids ch’ils emprims gieus olimpics dal temp modern duain avair lieu l’onn 1896 ad Athen, pia en il pajais d’origin. Per organisar ils gieus han ins fundà il Comité olimpic internaziunal (IOC). L’emprim president è daventà il Grec Dimitrios Vikelas, entant che de Coubertin è stà en uffizi sco emprim secretari general.
Ils emprims gieus dal temp modern duevan sa mussar sco grond success. Cumbain che be radund 250 atlets èn sa participads, han ils gieus furmà in grond eveniment sportiv. Ils uffizials grecs eran talmain fascinads dal success ch’els han fatg la proposta da manar tras ils gieus en avegnir adina en Grezia. Ma l’IOC è sa tegnì vi dal princip da laschar rotar ils gieus tranter divers pajais.
Suenter il success inizial è il moviment olimpic vegnì en ina crisa. Ils gieus dal 1900 a Paris e dal 1904 a St. Louis eran integrads en l’exposiziun mundiala ch’aveva lieu parallelamain. Las concurrenzas sa tiravan a la lunga, eran organisadas mal e vegnivan strusch recepidas; a St. Louis eran ultra da quai sa participads be paucs atlets da l’exteriur. Tar ils gieus olimpics dal 1906 ad Athen èn las concurrenzas sportivas puspè stadas en il center. L’IOC ha bain consentì a quels, ma cunter veglia e senza renconuscher uffizialmain ils resultats. Tuttina considereschan intgins istorichers da sport quests gieus sco salvament da l’idea olimpica, damai che quels hajan impedì che quella perdia dal tuttafatg si’impurtanza.[4]
Ulteriur svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Ils onns 1908 e 1920 steva er il patinadi artistic sin il program dals gieus da stad, il 1920 ultra da quai hockey sin glatsch. L’IOC sa stentava d’extender questa glista per cuvrir ulteriuras activitads d’enviern. A chaschun dal Congress olimpic dal 1921 a Losanna è crudada la decisiun ch’ils organisaturs dals gieus da stad duain organisar supplementarmain in’‹emna internaziunala da sport d’enviern› sut il patrunadi da l’IOC. Quest’‹emna› a Chamonix (effectivamain han ils gieus durà indesch dis) è sa mussada sco grond success. Uschia ha l’IOC decidì il 1925 da renconuscher quella cun effect retroactiv sco emprims gieus olimpics d’enviern e da realisar en avegnir ulteriuras occurrenzas da quest gener il medem onn sco ils gieus da stad.
Il 1986 ha l’IOC decidì da metter ad ir a partir dal 1994 per ils gieus d’enviern in ciclus separat e da manar tras quels mintgamai dus onns suenter ils gieus olimpics da stad.[5]
En la Gronda Britannia sa stentava Ludwig Guttmann da promover la reabilitaziun corporala da schuldads impedids da la Segunda Guerra mundiala e d’als integrar uschia en la societad. Per quest intent ha el organisà il 1948 ina concurrenza sportiva da pliras disciplinas tranter divers ospitals. Quests Stoke Mandeville Games èn sa sviluppads ad in eveniment da sport annual. Guttmann ed auters han intensivà lur lavur da publicitad, fin ch’han la finala gì lieu il 1960 ils emprims paralimpics. Quels han dapi lura medemamain lieu mintga quatter onns e vegnan er realisads dapi il 1976 l’enviern. Dapi il 1988 è il lieu d’occurrenza dals paralimpics e dals gieus olimpics identic. Medemamain renconuschids da l’IOC èn ils Special Olympics per umans cun impediment spiertal ch’han lieu dapi il 1968, ils Deaflympics per surds (dapi il 1924) ed ils World Games ch’han lieu dapi il 1981 e che furman ina plattafurma per disciplinas betg olimpicas cun gronda irradiaziun e derasaziun mundiala.
Ils gieus olimpics da la giuventetgna (per sportists giuvenils en la vegliadetgna tranter 14 e 18 onns) derivan d’ina idea dal president da l’IOC Jacques Rogge. Il 2012 han gì lieu a Singapur ils emprims gieus olimpics giuvenils da stad, il 2012 ad Innsbruck ils emprims gieus olimpics da giuvenils d’enviern.
Dal 1912 fin il 1948 han gì lieu supplementarmain concurrenzas d’art olimpicas. Ed ils onns 1924, 1932 ed 1936 han ins undrà cun il Prix olympique d’alpinisme prestaziuns extraordinarias en l’alpinissem.
Creschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Als emprims gieus olimpics dal temp modern da l’onn 1896 eran sa participads radund 250 atlets da 14 pajais. En il decurs dal temp è il dumber da participants creschì cuntinuadamain. Als gieus olimpics dal 2008 a Peking èn per exempel sa mesirads bundant 11 000 atlets or da 204 pajais en 302 concurrenzas. Ils gieus d’enviern èn da dimensiun bundant pli pitschna. A chaschun dals gieus d’enviern dal 2006 a Turin eran annunziads 2500 atlets or da 80 pajais ch’èn sa mesirads en 84 concurrenzas.
Il dumber dals stadis commembers da l’IOC munta a 205. Igl è quai dapli ch’ils pajais ch’èn renconuschids da las Naziuns unidas. Il motiv è quel ch’igl èn er admessas naziuns che n’adempleschan betg las pretensiuns rigidas per suveranitad politica, sco che quellas vegnan pretendidas da la gronda part da las ulteriuras organisaziuns internaziunalas. En consequenza da quai disponan pliras colonias resp. territoris dependents d’atgnas delegaziuns che sa participeschan independentamain dal pajais ch’exequescha en lur territori la suveranitad.
Organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Moviment olimpic[modifitgar | modifitgar il code]
L’uschenumnà moviment olimpic sa cumpona d’in grond dumber d’organisaziuns ed associaziuns da sport naziunalas ed internaziunalas, da partenaris da medias renconuschids sco er d’atlets, coachs, arbiters e d’autras persunas ed organisaziuns ch’èn s’obligads da tegnair la Charta olimpica. Lur organisaziun tetgala furma il Comité olimpic internaziunal (IOC) cun sedia a Losanna. Il moviment olimpic stat sut il patrunadi da l’IOC e quel dispona da tut ils dretgs areguard ils simbols olimpics ed ils gieus sezs. Si’incumbensa principala è d’eleger ils lieus d’occurrenza, d’accumpagnar e da gidar ad organisar ils gieus olimpics sco er da commerzialisar ils dretgs d’emissiun.[6]
Il moviment olimpic sa cumpona da trais cumponentas principalas:
- Associaziuns da sport internaziunalas sco p.ex. FIFA (ballape), FIS (skis) u UCI (ciclissem). Quellas èn responsablas che las reglas en lur disciplinas vegnian observadas.
- Comités olimpics naziunals represchentan l’IOC en ils singuls stadis commembers e selecziuneschan ils atlets che pon prender part dals gieus.
- Comités d’organisaziun dals gieus olimpics planiseschan e surveglian la realisaziun dals gieus en ils singuls lieus d’occurrenza. Quests comités existan be intgins onns e vegnan mintgamai schliads suenter la fin da l’occurrenza, uschespert ch’il rapport final è avant maun.
L’englais ed il franzos èn las linguas uffizialas dal moviment olimpic. Vitiers vegn mintgamai la lingua dal pajais en il qual sa chatta il lieu d’occurrenza.
Lieus d’occurrenza[modifitgar | modifitgar il code]
La citad en la quala han lieu ils gieus olimpics vegn mintgamai eruida set onns ordavant. Il process d’elecziun cumpiglia duas fasas che s’extendan sur dus onns. Ina citad candidescha l’emprim tar il comité olimpic naziunal da ses pajais. Inoltreschan pliras citads dal medem pajais ina candidatura, fa il comité olimpic naziunal ina selecziun interna, damai ch’i dastga vegnir preschentada a l’IOC be ina citad per pajais. Suenter che l’emprim termin d’annunzia è spirà, cumenza l’emprima fasa. Ils comités d’organisaziun da las singulas citads vegnan dumandads d’emplenir in questiunari detaglià areguard divers criteris-clav en connex cun l’organisaziun dals gieus olimpics. Las citads che candideschan ston segirar ch’ellas resguardian la Charta olimpica ed autras prescripziuns fixadas dal comité executiv da l’IOC. Ina cumissiun spezialisada examinescha a basa dals questiunaris ils projects da tut ils candidats e lur potenzial. A basa da quest’evaluaziun decida il comité executiv da l’IOC davart las citads che pon avanzar en la segunda fasa.[7]
En la segunda fasa da candidatura ston las citads inoltrar a l’IOC ina preschentaziun dal project vasta e detagliada. Mintga citad vegn analisada a fund da la cumissiun d’evaluaziun. Ils commembers da la cumissiun visitan las citads, discurran cun represchentants da las autoritads localas ed inspecteschan ils lieus d’occurrenza previs. In mais avant la decisiun definitiva da l’IOC publitgescha la cumissiun in rapport cun sias valitaziuns. Durant la segunda fasa ston las citads er far ina decleraziun da garanzia areguard las finanzas. Suenter ch’il rapport d’evaluaziun è avant maun, tschenta il comité executiv da l’IOC ensemen la glista definitiva dals candidats. La surdada dals gieus ha lieu a chaschun da la radunanza generala dals commembers da l’IOC; quels sa scuntran en in pajais che n’ha inoltrà nagina candidatura. En votaziun secreta vegn la finala eruì il lieu d’occurrenza dals gieus olimpics. Suenter avair survegnì l’incumbensa da realisar ils gieus, suttascriva il comité d’organisaziun da la citad victura ensemen cun il comité olimpic naziunal dal pajais respectiv in contract cun l’IOC (Host City Contract).
Muntada economica[modifitgar | modifitgar il code]
Oriundamain è l’IOC s’opponì a l’idea da vulair gidar a finanziar ils gieus tras sponsurs. Pir suenter la demissiun dad Avery Brundage, ch’aveva en questa dumonda ina tenuta fitg stricta, ha l’IOC cumenzà a partir dal 1972 a sondar il potenzial dal medium televisiun e dal martgà da reclama lucrativ ch’è collià cun quel. Sut il presidi da Juan Antonio Samaranch è l’IOC s’adattà adina dapli als basegns da sponsurs internaziunals che vulevan far reclama sin lur products cun il num ed ils simbols olimpics.
La commerzialisaziun da las ensainas dals gieus olimpics è contestada. Ils critichers fan surtut valair ch’ils gieus olimpics na sa laschian uschia strusch pli distinguer d’auters spectaculs da sport commerzialisads. L’IOC è vegnì crititgà ch’igl haja gì lieu surtut durant ils gieus da stad dal 1996 e 2000 ina saturaziun dal martgà e che las citads ospitantas sajan vegnidas inundadas d’interpresas e commerziants che vulevan vender lur products d’olimpia. L’IOC ha empermess da procurar en avegnir ch’i n’haja betg lieu ina commerzialisaziun exagerada. In ulteriur punct da critica pertutga il fatg ch’ils gieus olimpics han da vegnir finanziads da las citads ospitantas e da las regenzas dals pajais respectivs. L’IOC na sa participescha betg als custs, ma controllescha tuttina tut ils dretgs, profitescha dals simbols olimpics e pretenda per sai ina part da tut las entradas da sponsurs e da medias. Malgrà l’intschertezza finanziala candidescha mintgamai in grond dumber da citads; tge che renda ils gieus olimpics attractivs è il fatg che quels han in’irradiaziun mundiala sco strusch in auter eveniment (cun excepziun dal campiunadi mundial da ballape).
Budget[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima mesadad dal 20avel tschientaner disponiva l’IOC be d’in pitschen budget. Avery Brundage ha refusà tuttas emprovas da colliar ils gieus olimpics cun intents commerzials. El era persvas ch’ils interess da las interpresas influenzeschian uschiglio a moda inacceptabla las decisiuns da l’IOC. La refusa da Brundage ha gì per consequenza ch’ils comités d’organisaziun da singuls gieus han sez cumenzà a far contracts da sponsurs. Cura che Brundage è sa retratg il 1972, disponiva l’IOC d’ina facultad da 2 milliuns dollars. Otg onns pli tard eran quai gia 45 milliuns dollars, damai che l’IOC aveva uss ina tenuta bundant pli liberala envers il sponsoring e la vendita da dretgs d’emissiun. Cura che Juan Antonio Samaranch ha surpiglià l’onn 1980 l’uffizi dal president, era el fermamain decis, da far l’IOC finanzialmain independent.
Ils gieus da stad dal 1984 a Los Angeles han marcà in punct d’inversiun. Al comité d’organisaziun sut la direcziun da Peter Ueberroth èsi reussì dar far grazia a la vendita da dretgs da commerzialisaziun exclusivs in avanzament da 225 milliuns dollars – ina summa che fiss stada fin qua nunimaginabla. L’IOC è sinaquai sa stentà da segirar questas entradas da sponsurs per l’atgna organisaziun. Samaranch ha mess ad ir il 1985 il program da sponsurs exclusiv The Olympic Program. Las interpresas che sa participeschan a quest program survegnan per lur categoria da products dretgs da commerzialisaziun mundials e pon duvrar en lur reclama ils simbols olimpics.[8]
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Per las citads ed ils pajais ospitants porschan ils gieus olimpics ina chaschun prestigiusa da sa preschentar al mund e da far reclama. Ils gieus da stad dal 1936 a Berlin èn stads ils emprims ch’èn vegnids emess a la televisiun; il svilup tecnic da quel temp n’ha però betg anc lubì ina derasaziun fitga vasta dals maletgs televisivs. Sco emprims han alura ils gieus d’enviern a Cortina d'Ampezzo dal 1956 cuntanschì in public internaziunal per propi ed a partir dal 1960 han emetturs da televisiun pajà l’emprima giada per ils dretgs d’emissiun. Ils proxims decennis duevan ils gieus olimpics sa sviluppar ad ina front ideologica en rom da la Guerra fraida. Tras la concurrenza dals sistems politics er sin il sectur dal sport è creschì l’interess da las medias, e da quai ha la finala profità er l’IOC. La vendita da dretgs d’emissiun ha pussibilità a quel da render pli enconuschents ils gieus olimpics e da generar uschia anc dapli interess. Quai è stà attractiv per interpresas che cumpravan temp da reclama a la televisiun. Tras quest ciclus ha l’IOC pudì pretender adina pli autas tariffas per quests dretgs.
Dals onns 1960 fin la fin dal tschientaner è la cifra d’aspectaturs creschida a moda exponenziala. Per ils gieus da stad 1968 a Mexico-City èn vegnids stimads 600 milliuns aspectaturs. Fin il 1984 a Los Angeles è questa cifra creschida sin 900 milliuns, il 1992 a Barcelona muntava ella gia a 3,5 milliardas. Vers il 2000 èn las quotas d’aspectaturs dals emetturs da televisiun tradiziunals per part sa sbassadas. Quai è stà d’attribuir a la gronda concurrenza tras la televisiun a cabel e tras las novas medias (surtut l’internet). Sco concessiun a la lobi da televisiun (surtut en ils Stadis Unids) è l’IOC sinaquai sa stentà d’adattar il program en quel senn che las concurrenzas sportivas las pli popularas pon vegnir emessas live durant la prime time.[9]
Simbols e ceremonias[modifitgar | modifitgar il code]
Simbols[modifitgar | modifitgar il code]
Il moviment olimpic fa diever da divers simbols ch’èn fixads en la Charta olimpica e protegids en tut il mund. Il pli enconuschent simbol è la bandiera olimpica cun ils tschintg rintgs da differenta colur sin fund alv. Las sis colurs alv, cotschen, blau, verd, mellen e nair han ins elegì perquai che la bandiera da mintga pajais dal mund cuntegna almain ina da questas colurs. Ultra da quai stattan ils tschintg rintgs per ils tschintg continents (tenor la dumbraziun classica). La bandiera è vegnida concepida il 1914 e vegn tratga si dapi ils gieus olimpics da stad dal 1920 ad Antwerpen.
Il motto uffizial dal moviment olimpic sa cloma citius, altius, fortius (latin per ‹pli svelt, pli aut, pli ferm›). Ils ideals da de Coubertin sa mussan il meglier en il credo olimpic: «Il pli impurtant vi dals gieus olimpics n’è betg la victoria, mabain la participaziun, sco che quinta er en la vita betg la victoria, mabain il batter per ina finamira. Il pli impurtant n’è betg d’avair conquistà, mabain d’avair battì bain.»
Intgins mais avant ils gieus vegn envidà al lieu istoric ad Olympia il tizun olimpic, e quai en rom d’ina ceremonia che s’orientescha a rituals antics. In’actura vestgida sco sacerdota envida il tizun cun agid d’in collectur parabolic – pia directamain vi da la glisch dal sulegl – e surdat quel a l’emprim currider da la cursa da staffetta che suonda. Questa cursa maina d’Olympia fin en il stadion principal da la citad ospitanta, nua che la flomma arda durant l’entira durada dals gieus. L’emprima giada han ins envidà in fieu olimpic ad Amsterdam a chaschun dals gieus da stad da l’onn 1928. I n’ha però dà lezza giada nagina cursa da staffetta e la flomma n’è er betg vegnida envidada d’ina persuna elegida. Tenor in’idea da Carl Diem ha l’emprima cursa cun il tizun gì lieu a chaschun dals gieus da stad 1936 a Berlin ed il 1952 ad Oslo l’emprima giada tar ils gieus d’enviern.
Da surdar la bandiera olimpica a la proxima citad ospitanta dals gieus è usità dapi il 1924 a Paris. Quest act simbolic fa mintgamai part da la ceremonia finala dals gieus olimpics.
Dapi ils gieus d’enviern dal 1968 a Grenoble datti per motivs da promoziun mintgamai in mascottin olimpic uffizial. Per ordinari s’orientescha quel ad ina spezia d’animals indigena ch’è tipica per la regiun, magari er ad ina figura umana che represchenta l’ierta culturala.[10]
Festa d’avertura[modifitgar | modifitgar il code]
Las festas d’avertura dals gieus olimpics cumpiglian ina retscha d’elements tradiziunals ch’èn fixads en la Charta olimpica. La festa cumenza per ordinari cun trair si la bandiera e sunar l’imni naziunal dal pajais ospitant. I suondan diversas contribuziuns artisticas (musica, chant, saut, teater) che represchentan la cultura dal pajais ospitant. La grondezza e cumplexitad da quest’occurrenza è creschida cuntinuadamain, damai che mintga pajais sa stenta da surpassar las ceremonias precedentas. Uschia han ils custs da la festa d’avertura dals gieus olimpics a Peking (2008) muntà dapli che 100 milliuns dollars.
Silsuenter cumenza l’entrada dals atlets participants en il stadion; in atlet va mintgamai intgins pass avant sia squadra e porta la bandiera da ses pajais. Dapi il 1928 marscha adina la squadra da la Grezia sco emprima en il stadion (per regurdar a la tradiziun antica). Silsuenter suondan las naziuns participantas en successiun alfabetica tenor la lingua principala dal pajais ospitant. Na dispona questa lingua da nagin alfabet cun successiun fixa, vegn per ordinari entrà tenor la lingua englaisa u franzosa. Il 2008 a Peking han ins elegì sco criteri il dumber da stritgs tenor las letras chinaisas. La finiziun da l’entrada furma mintgamai la squadra dal pajais ospitant.
Èn tut ils atlets entrads en il stadion, tegna il parsura dal comité d’organisaziun in curt pled. Alura suonda il president da l’IOC, il qual preschenta a la fin da ses pled il schef da stadi dal pajais ospitant. Quel avra formalmain ils gieus. Sco proxim vegn sunà l’imni olimpic, entant che la bandiera olimpica vegn manada en il stadion (dapi il 1960). Alura sa rimnan ils bandierels da tut ils pajais participants enturn in podium. Sin quel prestan in atlet (dapi il 1920) ed in arbiter (dapi il 1972) l’engirament olimpic, cun il qual els s’obligheschan d’observar las reglas.
A la fin porta il penultim currider da la cursa da staffetta il tizun olimpic en il stadion e surdat quel a l’ultim currider. Quel, savens in enconuschent sportist dal pajais ospitant, envidà alura cun il tizun il fieu olimpic.
Surdada da las medaglias[modifitgar | modifitgar il code]
Ad atlets (u squadras) che sa classeschan en in’occurrenza sportiva sin l’emprim, il segund u il terz plaz, vegnan surdadas sco distincziun medaglias. Tar la surdada stattan ils sportists sin in podest ed i vegn sunà l’imni naziunal dal pajais victur.
Il victur retschaiva ina medaglia d’aur. I sa tracta da medaglias d’argient cun ina cuvrida dad aur; l’IOC prescriva che la medaglia stoppia sa cumponer d’almain 92,5 % argient e stoppia cuntegnair almain sis grams aur. L’atlet sin il segund plaz survegn ina medaglia che consista d’almain 92,5 % argient, l’atlet sin il terz plaz ina medaglia da bronz. En intginas occurrenzas che vegnan manadas tras tenor il sistem da k.-o. (p.ex. boxar) vegnan surdads als perdents d’omadus mezfinals medaglias d’argient.
L’onn 1896 e 1900 han be ils dus megliers survegnì medaglias (argient per l’emprim e bronz per il segund). Il 1904 han ins alura introducì per il victur la medaglia d’aur e spustà las duas autras colurs da medaglia per in plaz. Dapi il 1948 survegnan ils atlets sin ils plazs 4 fin 6 diploms olimpics (dapi il 1976 er ils victurs da medaglias). Dapi il 1984 survegnan er ils atlets sin ils plazs 7 ed 8 diploms. Uschia duevan vegnir onurads tut ils participants d’in quart final ed ultra da quai n’eri betg pli necessari da manar tras en occurrenzas cun sistem da k.-o. ulteriurs cumbats per ils plazs 5 fin 8.
Festivitad finala[modifitgar | modifitgar il code]
La festivitad finala suonda cura che tut las occurrenzas sportivas èn terminadas. Dapi il 1956 èn las festas da finiziun bundant main formalas e structuradas che las festas d’avertura. Danovamain marschan ils atlets en il stadion, questa giada però betg tenor pajais, mabain tuts ensemen. Quai duai simbolisar la colliaziun tranter ils atlets a la fin da las concurrenzas. Il president da l’IOC tegna in pled, en il qual el accentuescha il success dals gieus. Alura surdat el als commembers dal comité d’organisaziun la distincziun olimpica e declera la fin dals gieus; a medem temp fa el appel a la ‹giuventetgna dal mund› da sa reunir danovamain en quatter onns. Tenor la tradiziun vegnan tratgas si trais bandieras, quella da la Grezia, quella dal pajais ospitant actual e quella dal pajais ospitant futur. Sinaquai vegn surdada la bandiera olimpica al president da la proxima citad ospitanta. A la fin vegn sunà l’imni olimpic e stizzà il fieu. Silsuenter sa preschenta il pajais ospitant dals proxims gieus olimpics cun ina pitschna represchentaziun culturala. Dapi la fin dal 20avel tschientaner èsi usità che l’occurrenza va a fin cun in concert da rock u da pop, il qual na tutga però betg pli tar la part uffiziala.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Disciplinas olimpicas[modifitgar | modifitgar il code]
Il program actual dals gieus olimpics cumpiglia en tut 35 disciplinas, da quai 28 la stad e set l’enviern. Tenor questa moda da dumbrar da l’IOC vegnan mintgamai reunidas tut las disciplinas d’in’associaziun da sport ad ina singula. Cun enumerar las disciplinas sco usità, resultan 41 disciplinas da stad e 15 d’enviern. Fatg part dal program da tut ils gieus da stad ch’han gì lieu fin qua han atletica leva, nudar, scrimar e gimnastica artistica. Tar tut ils gieus d’enviern han gì lieu concurrenzas da sport da skis nordic, patinadi da sveltezza, patinadi artistic e hockey sin glatsch. Fin il 1992 èsi savens er stà usità da realisar occurrenzas en uschenumnadas disciplinas da demonstraziun. Quellas servivan a render pli enconuschentas tschertas disciplinas tar in public pli grond. Ils victurs da questas concurrenzas na valevan però betg sco victurs olimpics uffizials. Intginas da questas disciplinas eran be popularas en ils pajais ospitants respectivs, autras però vegnivan pratitgadas en tut il mund. Singulas da questas disciplinas da demonstraziun sco curling e taekwondo han ins la finala integrà en il program uffizial.
Reglamentadas vegnan las disciplinas olimpicas da las associaziuns da sport internaziunalas che l’IOC renconuscha sco autoritad da surveglianza globala. Da preschent èn represchentadas en l’IOC 35 associaziuns da sport. Ultra da quai renconuscha l’IOC, pervi da la derasaziun mundiala e sut resalva che tscherts standards vegnian observads, diversas associaziuns da sport che n’èn betg represchentadas cun concurrenzas en il program uffizial. En rom da revisiuns dal program pon talas disciplinas vegnir recepidas cun ina maioritad da dus terzs en il program uffizial u er puspè vegnir excludas.
Il 2004 ha l’IOC incumbensà ina cumissiun d’elavurar criteris per pudair tractar en avegnir a moda pli sistematica la recepziun da novas disciplinas. A partir dal 2005 han ins alura applitgà quest nov proceder che tira en consideraziun l’istorgia e tradiziun da la disciplina, sia derasaziun e popularitad, la sanadad dals atlets, il svilup da l’associaziun da sport responsabla ed ils custs per realisar concurrenzas. Per che las dimensiuns dals gieus olimpics na creschian betg senza fin, han ins però er decidì – gia il 2002 – da limitar il program dals gieus olimpics da stad a 28 disciplinas (vul dir associaziuns), 301 occurrenzas e 10 500 atlets. Tar las disciplinas ch’èn stadas ils ultims onns en discussiun d’integrar resp. d’excluder tutgan tranter auter golf, rugby, baseball, softball e skateboard.
Status d’amatur e da profi[modifitgar | modifitgar il code]
Pierre de Coubertin steva fermamain sut l’influenza da l’etos da l’aristocrazia sco ch’el vegniva vivì a las scolas privatas englaisas. Tenor quest’opiniun furmava il sport in’impurtanta part da l’educaziun; ina tenuta che s’exprima en la moda da dir mens sana in corpore sano (latin: ‹In spiert saun en in corp saun›). Tenor quest ethos sa tracti tar in gentleman d’ina persuna che sa far bleras chaussas bain, il qual na sto però betg esser per forza il meglier sin in champ specific. Impurtant era ultra da quai il concept da la fairness che resguardava trenament sco engion. Profis avevan uschia il num da sa procurar envers amaturs in dischavantatg betg fair.[11]
D’excluder ils profis da la participaziun a gieus olimpics ha adina puspè manà a discussiuns da princip, ma er a conflicts concrets areguard l’admissiun da singuls sportists. Per exempel han ins disqualifitgà Jim Thorpe, il campiun olimpic dal 1912 en il pentatlon e decatlon, suenter ch’igl era vegnì enconuschent ch’el aveva giugà avant a moda semiprofessiunala baseball; pir il 1983 al ha l’IOC reabilità. Il 1936 han ils skiunzs da la Svizra e da l’Austria desistì a moda demonstrativa da sa participar als gieus d’enviern, per mussar uschia lur solidaritad cun ils magisters da ski, ils quals valevan tenor l’IOC sco sportists professiunals.[12] Il 1972 ha il president da l’IOC Avery Brundage exclus il skiunz Karl Schranz curt avant ils gieus d’enviern 1972 a Sapporo pervi d’ina cuntravenziun cunter il status d’amatur. Returnond Schranz a Vienna han plirs dieschmilli persunas beneventà el sco in erox.
Cun l’ir dal temp han ins considerà la regla areguard il status d’amatur pli e pli sco antiquada. Surtut ils atlets or da pajais communistics profitavan dal statuts d’emploiads statals ch’als declerava uffizialmain sco amaturs, ma facticamain als vegniva concedida la pussaivladad da sa deditgar cumplainamain al sport. En il vest pudevan schuldads da sport sa deditgar cumplainamain al sport, valevan però sco schuldads e vegnivan perquai tractads sco amaturs. Er sportists che derivavan da classas socialas bainstantas pudevan sa deditgar cumplainamain al sport, senza stuair gudagnar daspera il da viver. Tuttina ha l’IOC insistì sur lung temp che be amaturs possian sa participar als gieus olimpics.
A partir da la fin dals onns 1970 è questa regla vegnida schluccada e la finala schliada dal tuttafatg en il decurs dals onns 1990. L’exempel il pli evident da questa midada da tenuta ha furmà il ‹Dream Team› che sa cumponiva dal tuttafatg da stars da la NBA e ch’ha gudagnà il 1992 a moda suverana la medaglia d’aur da ballabasket. Dal 2004 fin il 2016 ha il boxar furmà la suletta disciplina, nua ch’eran admess nagins profis; dapi il 2016 dastgan profis sa participar senza resalvas. En il turnier da ballape dals umens (betg però en quel da las dunnas) è il dumber da giugaders sur 23 onns limità a trais per squadra.
Cuntraversas[modifitgar | modifitgar il code]
Il fatg ch’ils gieus olimpics èn creschids cuntinuadamain ed han cuntanschì in’impurtanza internaziunala adina pli gronda, ha medemamain manà a tscherts problems. Uschia è l’IOC vegnì differentas giadas sut squitsch: ins al ha considerà repetidamain sco instituziun immovibla, inflexibla, commerziala ed intransparenta. Spezialmain cuntravers èn stads ils temps d’uffizi dad Avery Brundage e Juan Antonio Samaranch. Brundage è vegnì crititgà d’avair ina tenuta rassistica ed antisemitica. E dal temp da Samaranch valeva l’IOC sco autocratic e corrupt. Er ses stretgs contacts cun il reschim da Franco e ses lung temp d’uffizi da 21 onns èn vegnids crititgads. E betg mo Samaranch ha demissiunà pir en la vegliadetgna da 81 onns, mabain er numerus auters commembers da l’IOC eran en ina vegliadetgna avanzada ed èn per part restads en uffizi fin lur mort.
L’onn 1998 è vegnì enconuschent che plirs commembers da l’IOC avevan sa laschà corrumper da surdar lur vusch per ils gieus d’enviern a la citad da Salt Lake City. L’IOC ha fatg in’inquisiziun, en rom da la quala quatter commembers èn sa retratgs e quatter ulteriurs èn vegnids exclus. Quest scandal ha manà a refurmas. Tranter auter han ins adattà la procedura da tscherna per evitar ulteriurs cas da corrupziun. En pli ha l’IOC nominà plirs atlets activs ed anteriurs atlets sco commembers ed ha limità il temp d’uffizi.
Incaps[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari a quai che Pierre de Coubertin aveva sperà, n’èsi betg reussì d’impedir cun il spiert olimpic ch’i rumpian ora ulteriuras guerras. Ils gieus da stad dal 1916 n’han betg pudì vegnir realisads pervi da l’Emprima Guerra mundiala, ils gieus da stad e d’enviern 1940 e 1944 pervi da la Segunda Guerra mundiala.
Ils naziunalsocialists han profità cun success dals gieus d’enviern 1936 a Garmisch-Partenkirchen e dals gieus da stad 1936 a Berlin sco forum da propaganda per meglierar la reputaziun da la Germania a l’exteriur e per sugerir la buna veglia e la prontadad da s’engaschar per la pasch. En pli dueva vegnir demonstrada la superiuritad da la «razza arica», quai che n’è però betg reussì pervi dals success dal currider afroamerican Jesse Owens. Parolas antisemiticas èn vegnidas allontanadas per in tschert temp e la gasetta polemica ‹Der Stürmer› n’ha betg dastgà esser deponida publicamain en ils kiosks durant la durada dals gieus.
Fin l’onn 1952 n’è l’Uniun sovietica betg sa participada a gieus olimpics. Enstagl ha ella organisà a partir dal 1928 Spartaciadas. En il tranterguerras han gì lieu pliras giadas olimpiadas da lavurants. Questas occurrenzas furmavan alternativas tar ils gieus olimpics che vegnivan considerads sco chapitalistics ed aristocratics. Plirs stadis ch’eran gist daventads independents (per il pli da tenuta socialistica) han manà tras ils onns 1960 occurrenzas da concurrenza che l’IOC n’aveva betg renconuschì. Quellas purtavan il num GANEFO (‹Games of the New Emerging Forces›) ed han gì lieu il 1963 a Jakarta ed il 1966 a Phnom Penh. La revoluziun culturala en China ha impedì la terza occurrenza l’onn 1969.
Diesch dis avant l’avertura dals gieus da stad 1968 a Mexico-City èn vegnids abattids a moda brutala protests ch’han manà a la mort da 300 fin 500 students (Mazzacra da Tlatelolco). Medemamain durant ils gieus dal 1968 a Mexico-City han ils dus curriders Tommie Smith e John Carlos auzà ad aut durant l’undrientscha dals victurs lur pugns cun guants nairs – il simbol dal moviment Black Power che sa drizzava cunter la discriminaziun da la populaziun afroamericana en ils Stadis Unids. L’IOC ha mess il comité olimpic dals Stadis Unids (USOC) avant la decisiun da trametter a chasa ils dus atlets, ubain da retrair l’entira squadra d’atletica leva. L’USOC è sa decidì per l’emprima varianta.
Durant ils gieus da stad da l’onn 1972 a Minca ha l’organisaziun terroristica palestinaisa Settember nair rapinà indesch commembers da la squadra israeliana. In’acziun da liberaziun sin la plazza d’aviaziun Fürstenfeldbruck ha fatg naufragi e chaschunà la mort da tut ils ostagis, da tschintg terrorists e d’in policist. Quest rapiment d’ostagis è restà en memoria en tut il mund sco Mazzacra da Minca. Il president da l’IOC Avery Brundage è s’engaschà per laschar cuntinuar ils gieus. Famusa è daventada si’expressiun «The games must go on». Quest eveniment tragic ha furmà la basa per plirs films, tranter auter da Kevin Macdonald (‹Ein Tag im September›, 1999) e da Steven Spielberg (‹München›, 2006).
L’Uniun sovietica ha empruvà da boicottar ils gieus olimpics dal 1984 a Los Angeles. Ella ha tramess als comités olimpics naziunals dad indesch stadis asiatics ed africans brevs che duevan apparentamain derivar dal Ku Klux Klan e che smanatschavan ils atlets, surtut quels da pel stgira, da vegnir sajettads e cun giustia da Lynch. Che las brevs eran falsifitgadas han ins però pudì cumprovar relativamain svelt.
En il Centennial Olympic Park d’Atlanta è explodida durant ils gieus da stad dal 1996 ina bumba. Quella ha chaschun la mort da duas persunas e blessà 111 ulteriuras. Mess la bumba aveva Eric Rudolph che steva datiers dal moviment rassistic Christian Identity. Suenter ina fugia da bunamain set onns ha el pudì vegnir mess a ferm il 2003. L’emprim avev’ins inculpà il guardian Richard Jewell ed al suttamess en las medias ad ina condemnaziun prematura senza paregl.
La Guerra dal Caucasus tranter la Georgia e la Russia è prorutta precis il di d’avertura dals gieus olimpics dal 2008 a Peking. Tar il tir cun pistola pneumatica da las dunnas ha la Russa Natalja Paderina gudagnà la medaglia d’argient e la Georgiana Nino Salukwadse la medaglia da bronz. Omaduas dunnas èn s’embratschadas ed han bitschà demonstrativamain ina l’autra sin il podest, mettend uschia in signal cunter la guerra, il qual ha chattà in grond resun.
Boicots[modifitgar | modifitgar il code]
Ils gieus olimpics dal temp modern èn vegnids boicottads pliras giadas d’in u da plirs stadis, e quai per ordinari per motivs politics.
L’emprima emprova da boicottar ha gia gì lieu avant ils gieus dal 1896. Sut il motto «sa participar als gieus olimpics è tradiment da la patria» han circuls naziunalistics empruvà d’impedir la participaziun da la Germania. Els disturbava il fatg ch’ils gieus eran vegnids iniziads da Pierre de Coubertin – pia nà da la Frantscha che furmava da quel temp l’inimi mortal dals Tudestgs – e l’idea insolita d’occurrenzas da sport internaziunalas. Ma la finala duevan ils naziunalists tudestgs betg avair success cun lur appel.
Il 1936, suenter ch’ils naziunalsocialists eran arrivads a la pussanza, hai dà da vart da divers pajais tentativas da boicottar ils gieus a Berlin. A moda la pli intensiva è questa dumonda vegnida dilucidada en ils Stadis Unids, nua che la Federaziun da sport americana AAU ha la finala decidì cun ina maioritad da be trais vuschs a favur d’ina participaziun. Senza la suttascripziun da la federaziun na fiss ina participaziun strusch stada pussaivla, damai che be quella pudeva cumprovar il status d’amatur dals atlets.[13]
Ils Pajais Bass, la Spagna e la Svizra han boicottà ils gieus da stad dal 1956 a Melbourne per protestar cunter la suppressiun da la Revolta ungaraisa tras l’Uniun sovietica. Pervi da la Crisa da Suez dal medem onn èn er l’Egipta, l’Irac, Cambodscha ed il Libanon stads absents.
Il 1972 e 1976 ha in grond dumber da stadis africans smanatschà cun in boicot, sche l’IOC refusia d’excluder dals gieus l’Africa dal Sid e la Rodesia. En omadus cas la l’IOC dà suenter per metter uschia in signal cunter la discriminaziun da las razzas. Il 1976 han ils Africans er pretendì d’excluder dals gieus la Nova Zelanda. La squadra naziunala da rugby union aveva giugà en l’Africa dal Sid e rut uschia il boicot da sport che vegniva uschiglio pratitgà cunter il reschim d’apartheid. Damai che rugby union n’era però da quel temp nagina disciplina olimpica, ha l’IOC refusà d’excluder tut ils sportists da la Nova Zelanda. 28 stadis africans han sinaquai retratg lur squadras da Montreal (intgins atlets eran gia sa participads ad emprimas concurrenzas). Dals ulteriurs pajais èn sulettamain l’Irac e Guyana sa solidarisads cun ils Africans. Medemamain a Montreal hai dà in ulteriur conflict politic: Sut pressiun da la Republica Populara da la China ha la regenza canadaisa communitgà a la squadra da la Republica da la China che quella na possia betg sa participar sut quest num. La proposta da cumpromiss Taiwan han ins refusà e la Republica da la China ha sinaquai desistì da sa participar. Pir dapi il 1984 prenda ella puspè part sut il num Taipeh chinais e cun ina bandiera creada da l’IOC aposta per quest intent.
Il 1980 e 1984 han las superpussanzas da la Guerra fraida boicottà vicendaivlamain ils gieus ch’han gì lieu en il pajais da l’adversari. Ils Stadis Unids han refusà da sa participar als gieus olimpics da stad dal 1980 a Moscau; il motiv ha furmà l’invasiun sovietica da l’onn precedent en l’Afganistan. Cun la Republica Federala Tudestga, il Canada, la Norvegia e la Tirchia èn quatter dals 15 partenaris en la NATO medemamain suandads l’appel dals Stadis Unids. Sa solidarisads cun l’Afganistan èn ultra da quai 37 comités olimpics naziunals surtut dal Terz Mund resp. dal mund islamic. Cunter in boicot categoric è sa decidida la gronda part dals stadis dal vest sco la Gronda Britannia, l’Italia, la Frantscha, la Spagna e l’Austria; enstagl han ins applitgà furmas da protesta differenziadas sco per exempel la nunparticipaziun a las occurrenzas d’avertura e da finiziun ubain da far diever da la bandiera olimpica enstagl da la bandiera naziunala. Ulteriurs 25 comités naziunals han desistì per motivs finanzials u sportivs da sa participar u n’han betg respundì l’invit, uschia ch’en tut 66 stadis n’èn la finala betg stads preschents a Moscau.[14]
L’Uniun sovietica da sia vart n’è betg sa participada als gieus da stad dal 1984 a Los Angeles. Argumentà l’absenza han ins cun la mancanza da segirezza per ils atlets sovietics en vista a l’atmosfera ostila e l’isteria antisovietica en ils Stadis Unids. Vairamain eran sa mussadas en ils Stadis Unids dapli acziuns da gruppaziuns anticommunisticas, e quai il pli tard suenter che l’aviatica militara sovietica aveva sajettà il prim da settember 1983 in aviun da passagiers sidcorean. Ed en il senat e congress da la California eran vegnidas relaschadas resoluziuns cunter l’‹agressiun sovietica› che pretendevan tranter auter d’excluder ils atlets sovietics dals gieus olimpics. Malgrà ulteriuras confruntaziuns – a l’attasché olimpic da l’Uniun sovietica han ins refusà l’accreditaziun perquai ch’el duai esser stà commember dal servetsch secret sovietic – han dus presidents americans garantì che tut ils sportists che vegnian acceptads da l’IOC possian entrar senza impediments en il pajais. A la fin dals quints ha l’Uniun sovietica insistì sin ses curs, cumbain che quel era er contestà tranter ils alliads entaifer il Patg da Varsovia. Uschia è la Rumenia la finala tuttina sa participada ed er la Republica democratica tudestga ha pir l’ultim mument, e sut squitsch sovietic, desistì da sa participar. A la fin èn 19 comités olimpics naziunals suandads il boicot, il qual l’Iran aveva instradà il 1982. Ils stadis ch’èn sa participads al boicot han da lur vart realisà il 1984 las Concurrenzas da l’amicizia.
Il december 1984, suenter ch’avevan gì lieu en il fratemp trais gronds boicots dals gieus olimpics, ha l’IOC deliberà a chaschun d’ina radunanza extraordinaria ina resoluziun en la quala ins ha declerà sco «obligaziun fundamentala d’in comité olimpic naziunal» da segirar la participaziun dals atlets da ses pajais als gieus olimpics. Ina proposta fatga da la Grezia gia il 1976, numnadamain da manar tras en avegnir ils gieus sin in territori neutral entaifer la Grezia per prevegnir en il futur a dispitas politicas, han ins percunter refusà.
Malgrà la resoluziun da l’IOC n’hai betg sa laschà evitar che la Corea dal Nord ha boicottà ils gieus da stad dal 1988 en la chapitala da la Corea dal Sid Seoul, perquai ch’il pajais n’era betg vegnì resguardà – cunter las empermischuns da pli baud – sco segund stadi ospitant. Las contractivas en connex cun la realisaziun da singulas concurrenzas en la Corea dal Nord eran sa tratgas a la lunga ed avevan la finala stuì vegnir interruttas senza success. L’Etiopia, Cuba e la Nicaragua èn sa solidarisads cun la Corea dal Nord ed èn medemamain stads absents.[15]
Avant ils gieus da stad dal 2008 a Peking hai dà en divers pajais protestas cunter la politica da la Republica Populara da la China en il Tibet (cf. Tumults dal 2008 en Tibet) e la suppressiun dals dretgs umans. Er la cursa da faclas è vegnida disturbada en divers pajais ed ha la finala be pudì vegnir manada tras sut grondas mesiras da segirezza. In boicot dals gieus olimpics na dueva la finala tuttina betg avair lieu.
Exclusiun da stadis[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da motivs politics (acts d’agressiun cunter auters stadis, violaziun dals dretgs umans e.a.) u sportivs (afferas da doping) han ins exclus en il decurs da l’istorgia dals gieus olimpics dal temp modern ils suandants stadis:
- 1920 – Antwerpen: Germania, Austria, Tirchia, Bulgaria, Ungaria
- 1924 – Paris: Germania
- 1948 – Londra: Germania, Giapun
- 1964 – Tokio: Africa dal Sid
- 1972 – Minca: Africa dal Sid, Rodesia
- 1976 – Montreal: Africa dal Sid, Taiwan
- 1980 – Moscau: Africa dal Sid
- 1984 – Los Angeles: Africa dal Sid
- 1988 – Seoul: Africa dal Sid
- 1992 – Barcelona: Jugoslavia
- 2014 – Sotschi: India (annullà durant ils gieus)
- 2016 – Rio de Janeiro: Kuwait
- 2018 – Pyeongchang: Russia
Doping[modifitgar | modifitgar il code]
In dals gronds problems tar ils gieus olimpics (e tar il sport en general) è l’augment da la prestaziun nunlubì tras doping. Gia a l’entschatta dal 20avel tschientaner han numerus atlets cumenzà a prender drogas; uschia era per exempel il consum da cocain derasà vastamain. Thomas Hicks, il victur dal maraton dal 1904, aveva survegnì da ses trenader durant la cursa brandy ch’era enritgì cun stricnin. Sa servind ils atlets ed ils trenaders da meds adina pli drastics, han ils responsabels cumenzà a realisar che questas metodas na sajan betg pli cumpatiblas cun l’ideal da ‹sanadad tras sport›. L’emprim (e fin uss il sulet enconuschent) mortori tras doping a chaschun da gieus olimpics ha gì lieu il 1960 a Roma, cura ch’il ciclist danais Knud Enemark Jensen è crudà da ses velo ed è mort pli tard. In’autopsia ha mussà ch’el era stà dopà cun amfetamins.[16]
Betg il davos pervi da quest incident han pliras associaziuns da sport cumenzà vers la mesadad dals onns 1960 cun tests da doping; l’IOC è suandà quest exempel il 1967. L’emprim atlet ch’è vegnì testà a moda positiva sin substanzas scumandadas è stà il 1968 il Svedais Hans-Gunnar Liljenwall; per avair consumà alcohol ha el stuì dar enavos la medaglia da bronz ch’el aveva gudagnà en il pentatlon modern. Dapi lura han ins pudì cumprovar tar numerus atlets d’avair fatg diever da substanzas scumandadas. Il cas il pli spectacular è bain stà quel dal currider canadais Ben Johnson: El era daventà il 1988 campiun olimpic sur 100 meters e quai cun nov record mundial; silsuenter è el però vegnì testà positiv sin il med scumandà stanozolol. Malgrà ils tests han blers atlets duvrà doping senza vegnir scuverts. Documents ch’èn vegnids a la glisch l’onn 1990 mussan che blers atlets en la Republica democratica tudestga eran vegnids dopads sistematicamain da lur trenaders cun steroids anabols ed auters meds, e quai per incumbensa da la regenza.[17]
Vers la fin dals onns 1990 ha l’IOC cumenzà ad organisar meglier il cumbat cunter il doping; il 1999 han ins installà l’Agentura mundiala d’antidoping (WADA). Las controllas pli severas tras la WADA han gì per consequenza ch’ins ha pudì cumprovar tar in dumber da sportists bundant pli grond d’avair fatg diever da meds scumandads (surtut en l’auzar pais e passlung). Ils standards fixads da l’IOC valan en il fratemp sco exemplarics e servan en tut il mund sco model per associaziuns da sport e per leschas d’antidoping naziunalas.
In sistem da doping statal han schurnalists mess a la glisch en Russia suenter ils gieus d’enviern dal 2014. Sinaquai hai dà discussiuns ed exclusiuns ch’han pertutgà ils gieus olimpics dal 2016 e dal 2018.
Campiuns olimpics[modifitgar | modifitgar il code]
Ils gieus olimpics porschan ad atlets main enconuschents la pussaivladad da daventar enconuschents a nivel naziunal ed internaziunal. Perquai ch’ils gieus olimpics han lieu be mintga quatter onns, giaudan els tar il public e tar ils atlets in pli grond prestige ch’ils campiunadis mundials che vegnan savens organisads mintg’onn u mintga dus onns. Blers atlets èn daventads suenter ina victoria olimpica prominents en lur pajais ed intgins en tut il mund. Da vulair cumparegliar las prestaziuns dals atlets en las differentas disciplinas e da differents temps è problematic, damai che las cundiziuns da basa (reglas, tecnica, equipament, trenament, nutriment e.a.) èn adina puspè sa midadas. Prendan ins percunter il dumber da medaglias dad aur sco basa, alura sa laschan resguardar ils suandants atlets sco participants dals gieus olimpics cun il pli grond success:
Datas dals gieus olimpics moderns[modifitgar | modifitgar il code]
Gieus olimpics da stad[modifitgar | modifitgar il code]
- 1894 Athen Grezia
- 1900 Paris Frantscha
- 1904 St. Louis Stadis Unids da l'America
- 1906 Athen Grezia
- 1908 Londra Reginavel Unì
- 1912 Stockholm Svezia
- 1916 Berlin Germania
- 1920 Anversa Belgia
- 1924 Paris Frantscha
- 1928 Amsterdam Pajais Bass
- 1932 Los Angeles Stadis Unids da l'America
- 1936 Berlin Germania
- 1940 Tokio/Helsinki / Giapun/Finlanda
- 1944 Londra Reginavel Unì
- 1948 Londra Reginavel Unì
- 1952 Helsinki Finlanda
- 1956 Melbourne Australia
- 1960 Roma Italia
- 1964 Tokio Giapun
- 1968 Citad da Mexico Mexico
- 1972 Munich Germania dal Vest
- 1976 Montreal Canada
- 1980 Moscau Uniun sovietica
- 1984 Los Angeles Stadis Unids da l'America
- 1988 Seoul Corea dal Sid
- 1992 Barcelona Spagna
- 1996 Atlanta Stadis Unids da l'America
- 2000 Sydney Australia
- 2004 Athen Grezia
- 2008 Peking Republica Populara da la China
- 2012 Londra Reginavel Unì
- 2016 Rio de Janeiro Brasilia
Gieus olimpics d'enviern[modifitgar | modifitgar il code]
- 1924 Chamonix Frantscha
- 1928 San Murezzan Svizra
- 1932 Lake Placid Stadis Unids da l'America
- 1936 Garmisch-Partenkirchen Germania
- 1940 Sapporo Giapun
- 1940 Garmisch-Partenkirchen Germania
- 1944 Cortina d'Ampezzo Italia
- 1948 San Murezzan Svizra
- 1952 Oslo Norvegia
- 1956 Cortina d'Ampezzo Italia
- 1960 Squaw Valley Stadis Unids da l'America
- 1964 Innsbruck Austria
- 1968 Grenoble Frantscha
- 1972 Sapporo Giapun
- 1976 Innsbruck Austria
- 1980 Lake Placid Stadis Unids da l'America
- 1984 Sarajevo Jugoslavia
- 1988 Calgary Canada
- 1992 Albertville Frantscha
- 1994 Lillehammer Norvegia
- 1998 Nagano Giapun
- 2002 Salt Lake City Stadis Unids da l'America
- 2006 Torino Italia
- 2010 Vancouver Canada
- 2014 Sotchi Russia
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ The Olympic Games in Antiquity, sin: www.olympic.org, consultà ils 23 da november 2009.
- ↑ Michael B. Poliakoff: Kampfsport in der Antike – Das Spiel um Leben und Tod. Artemis Verlag 1989, ISBN 3-7608-1015-2.
- ↑ Infurmaziuns tenor David C. Young, The Modern Olympics.
- ↑ Svilup istoric tenor David C. Young, The Modern Olympics.
- ↑ Volker Kluge: Olympische Winterspiele, Die Chronik. Berlin 1999, ISBN 3-328-00831-4.
- ↑ Factsheet: Roles and responsibilities during the Olympic Games, ed. dal Comité olimpic internaziunal, consultà ils 3 da matg 2012.
- ↑ Indicaziuns tenor la Charta olimpica, edida dal Comité olimpic internaziunal.
- ↑ Trevor Slack: The Commercialisation of sport. Routledge, New York 2004, ISBN 0-7146-8078-8.
- ↑ Ian Buchanon, Bill Mallon: Historical Dictionary of the Olympic Movement. Scarecrow Press, Lanham (Maryland) 2006, ISBN 0-8108-5574-7.
- ↑ Davart ils simbols e rituals olimpics cf. The Olympic symbols, sin olympic.org, consultà ils 3 da matg 2012.
- ↑ Simon Eassom: Critical Reflections on Olympic Ideology. International Centre for Olympic Studies, Londra 1994, ISBN 0-7714-1697-0.
- ↑ Volker Kluge: Olympische Winterspiele, Die Chronik, p. 119.
- ↑ Arnd Krüger: Die Olympischen Spiele 1936 und die Weltmeinung. Ihre außenpolitische Bedeutung unter besonderer Berücksichtigung der USA. (= Sportwissenschaftliche Arbeiten, tom 7). Bartels & Wernitz, Berlin 1972, ISBN 3-87039-925-2.
- ↑ Volker Kluge: Olympische Sommerspiele. Die Chronik III. Mexiko-Stadt 1968 – Los Angeles 1984. Sportverlag Berlin, Berlin 2000, ISBN 3-328-00741-5, p. 671ss.
- ↑ Volker Kluge: Olympische Sommerspiele. Die Chronik IV. Seoul 1988 – Atlanta 1996. Sportverlag Berlin, Berlin 2002, ISBN 3-328-00830-6, p. 28–31.
- ↑ Geschichte des Doping, sin: doping.de, consultà ils 23 da november 2009.
- ↑ Karl-Josef Ulmen: Pharmakologische Manipulationen (Doping) im Leistungssport der DDR. Peter Lang, Europäischer Verlag der Wissenschaften, Francfurt a.M. 2000, ISBN=3-631-35586-6.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Die Chronik der Olympischen Spiele. Chronik Verlag, Gütersloh, Minca 2004, ISBN 3-577-14632-X.
- Horst Callies: Über Olympia, die Olympischen Spiele und die Politik im Altertum. En: Gerhard Hecker (ed.): Sportpädagogik. Diesterweg, Francfurt a.M. 1996, ISBN 3-425-05129-6, p. 5ss.
- Vyv Simson, Andrew Jennings: Geld, Macht und Doping. Das Ende der olympischen Idee. Knaus Albrecht, Minca 1993, ISBN 3-8135-0445-X.
- Das Olympia-Buch. Delius Klasing Verlag, Bielefeld 2004, ISBN 3-7688-1545-5.
- The Economics of staging the Olympics. A comparison of the Games 1972–2008. Edward Elgar Publishing, Cheltenham 2005, ISBN 1-84376-893-3.
- Ulrike Prokop: Soziologie der Olympischen Spiele. Sport und Kapitalismus. Carl Hanser, Minca 1971, ISBN 3-446-11503-X.
- David C. Young: The Modern Olympics – A Struggle for Revival. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1996, ISBN 0-8018-5374-5.
- Klaus Zeyringer: Olympische Spiele. Eine Kulturgeschichte von 1896 bis heute. Tom 1: Sommer. S. Fischer, Francfurt a.M. 2016, ISBN 978-3-10-002248-6.
- Klaus Zeyringer: Olympische Spiele. Eine Kulturgeschichte von 1896 bis heute. Tom 2: Winter. S. Fischer, Francfurt a.M. 2018, ISBN 978-3-10-002249-3.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
direcziun dal project
Marco Solmi e Christoph Correll èn ils medis responsabels cun ina istorgia lunga e productiva da collaburaziun, da maschadar curusiadad, ideas e rait. Per motivs da la pandemia COVID-19 tuts dus sentivan la necessitad da midar la posiziun passiva ed activar resursas internas ed exteriuras per far ina differenza durant e suenter la pandemia COVID-19. Tuts dus èn fortunà per esser accumpagnà da blers excellent collavuraturs mundials che cumparter il medem sentiment da responsabladad e che furman il team COH-FIT.
Prof. Christoph U. Correll
Christoph U. Correll, MD è professer da pschiatria infantil in la “Charité Universitätsmedizin”, Berlin, Germania.
Ses retschertgas e lavur clinic focusseschan sin las malsognas psichicas da ils giuvenils e uffants, la psicofarmacologia, epidemiologia, e l’intersecziun da la sanadad fisica e psichica.
El ha scrit pli che 600 artitgel e obtegnì pli che 40 premis naziunals ed internaziunals. Dapi 2014, el stà proclamà “one of the most influential scientific minds” e “top 1% cited scientists in the area of psychiatry” da Clarivate/Web of Science.
Dr. Marco Solmi
Marco Solmi, MD, PhD è in psichiater e professer assistent in la “Neurosciences Department of the University of Padua” (Italia), e “Visiting Researcher at King’s College, Institute of Psychiatry, Psychology, and Neurosciences, Early Psychosis: Intervention and Clinical-detection Laboratory (EPIC Lab)”.
Ses domenas da retschertgas e lavur clinic èn la sanadad fisica da persunas che suffreschan da disturbis psichics.
El ha scrit pli che 180 publicaziuns internaziunalas en revista spezialisas dapi l’onn 2013.


text:
Isol del Canal
I Isol del Canal (ingles: Channel Islands o British Islands; normann: Îles d'la Manche; frances: Îles Anglo-Normandes o Îles de la Manche) l'è on rosc de isol in del Canal de la Manega, minga delongg de la costa francesa.
I isol abitaa hinn Jersey, Guernsey, Alderney, Sark, Herm, Jethou, Brecqhou, Lihou e Chausey.
Organizazion politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
I isol se spartissien in tra i bailad de Jersey e de Guernsey. Tucc duu hinn dipendenz de la Corona inglesa, ma fann minga part del Regn Unii. De fatt i isol hinn tutt quell che 'l resta de l'antigh Ducaa de Normandia. Domà l'isolin de Chausey el ghe partegn a la Francia.


text:
Jaun
Jaun a l'è un cumün svizzer del distret de Gruyère, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 55.24 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 684 abitant.
El cumün de Jaun al se tröva a una altitüden de 1015 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Charmey, Plaffeien, Saanen (BE) e Boltigen (BE).
Del cumün de Jaun fan part anca le frazziun de Im Fang (in frances: La Villette, 922 s.l.m.), Zur Eich (943 s.l.m.), Kappelboden (1020 s.l.m.), Oberbach (1025 s.l.m.) e Weibelsried (1050 s.l.m.). L'è l'ünegh cumün del distret de la Gruyère a magiuranza lenguistega tudesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Jaun in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Il club da hockey da Cuira perda cun Livio Roner ina da sias pitgas. L'Engiadinais da 28 onns ha decidì da terminar sia carriera. Engiadina – Cuira – Arosa – Cuira. Quai èn stadas las staziuns da Livio Roner. Cun Arosa e Cuira ha el giugà sin il pli aut stgalim da hockey d'amaturs, la Mysports League.
«Per mai devi be il gieu cun il puck»
Sco mattet a Zernez nua che tut ha cumenzà, aveva el il siemi da daventar profi. Che la via n'è betg ida uschè lunsch na deplorescha el betg. Sche Livio Roner guarda enavos è el fitg cuntent sco tut è ì. Cun ses club da tschep da Cuira, nua ch'el è arrivà cun 15 onns e passà tras tut ils caders fin en l'emprima equipa ed era cun Arosa, nua ch'el ha giugà 3 stagiuns, è el stà ina ferma pitga, sin e sper il glatsch ed in dals capo-tiragols. Cun omaduas squadras ha el pudì festivar bels muments e success.
Era la vita senza hockey è bella
Sia decisiun da chalar ha surtut raschuns da professiun. Tar la polizia d'esters nua che Livio Roner lavura è el avanzà en ina posiziun da menar. Quella lavur na sa laschia betg pli combinar cun dar hockey sin il livel da la terza auta liga svizra. Il fatg che la stagiun da hockey è gia in temp interrutta pervia da las mesiras da corona ha anc fatg in zichel pli simpel da prender la decisiun. Al hockey resta Livio Roner fidaivel sco trenader dals uffants U9 tar il club da Cuira. El vul dar vinavant ad els quest plaschair ch'el ha adina gì sin il glatsch. Sch'el sez turna sin il glatsch na sa el betg. Sche, lura be en 2. u 3. liga u forsa era be en in'equipa che dat hockey per divertiment.


text:
Per questa acziun han ins aposta construì ina cella là, nua che Wiborada era mirada en. L'acziun fa part dal project ecumenic «Wiborada 2021», che ha lieu dals 23 d’avrigl enfin ils 3 da fanadur a Son Gagl. Cun quel project less ins render attent a quella dunna, ch’ha vivì durant il dieschavel tschientaner e ch’era ordvart impurtanta per la citad da Son Gagl.
Gist perquai ch’ella aveva sa laschà mirar en e viveva sco inclusa, era la sontga Wiborada in uman da la libertad. Ella aveva sa deliberà da tut las normas da la societad, per exempel quellas che prescrivevan, sco ch’ina dunna ha da viver en il temp medieval.
Wiborada aveva decidì da sa laschar mirar en en ina cella sper la baselgia da St. Mangen a Son Gagl. La ha ella vivì sco inclusa ed ha sa deditgà a la spiritualitad e la religiun. Sia cella aveva nagina porta, dentant duas pitschnas fanestras. Cun guardar tras ina pudeva ella far part a servetschs divins. Tras l’autra, quella cunter anora, cussegliava Wiborada la glieud en dumondas da la vita e la religiun. Era auts dignitaris politics e spirituals tadlavan sin ses cussegl.
Ch’era umens, e cunzunt auts dignitaris spirituals e politics, tadlavan sin il cussegl d’ina dunna, è remartgabel.
Tgi è in inclus u ina inclusa?
Quai eran umens e dunnas, che sa laschavan serrar u sa mirar en en ina cella u en ina pitschna chasa. Uschia pudevan els ed ellas sa deditgar cumplainamain al far uraziun. Inclus ed inclusas vivevan ina vita fitg simpla e modesta, ina vita en isolaziun.
Las cellas d'inclus ed inclusas eran savens construidas directamain en ils mirs da baselgias. Uschia pudevan ils inclus e las inclusas prender part a servetschs divins tras in fanestrin.
A partir dal 5avel tschientaner vivevan umans en inclusiun. Zunt populara è questa furma da vita stada en il 12avel ed en il 13avel tschientaner.
Wiborada aveva previs in’attatga dals Ungarais. Sin basa da sia recumandaziun avevan ins evacuà l’entira citad da Son Gagl anc avant l’attatga. Wiborada sezza era restada en sia cella ed era vegnida mazzada dals Ungarais l’onn 926. La martira è vegnida declerada sontga da Papa Clemens l’onn 1047. E quai sco emprima dunna insumma.
L’inizianta Hildegard Aepli declera l'impurtanza da la sontga Wiborada en Vita e cretta. Ed ella raquinta da sia atgn'emna sco inclusa en la cella.


text:
La fundaziun è in'alternativa per donaturas e donaturs che vulessan evitar las stentas temporalas, administrativas e finanzialas en connex cun la constituziun e cun la gestiun d'ina fundaziun independenta. Lur ideals possian ellas ed els realisar gia a partir da 50'000 francs cun in fond spezial, scriva il chantun.
Cun ils meds dal fond cuminaivel vegnan promovids projects en ils secturs cultura, sport, fatgs socials, furmaziun e sanadad. Il cussegl da fundaziun vegn presidià da la cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner. La fundaziun tetgala d'utilitad publica è vegnida stabilida sin iniziativa d'in'incumbensa parlamentara. Ella è in'alternativa per donaturas e donaturs.
RR novitads 11:00


text:
Europa (mitulugia)
La principèsa Europa l'è 'na figüra de la mitulugìa gréca. L'ìa fiöla de Agenore, el rè de la antìca cità fenìcia de Tir. El Zeus, el s'è 'namuràt de lé quan che gh'è capetàt de idìla ensèma a dele ótre s•cète 'ntàt che le catàa sö dei fiùr arènt a la spiàgia. Zeus alùra 'l g'ha 'nventàt giü dei sò trüch: el g'ha urdinàt a Ermes de minà i bò del bubà de Europa 'nvers la spiàgia. Dòpo, el g'ha ciapàt la fùrma de 'n tòr bianch e 'l ghe s'è fat arènt e 'l s'è sbötat zó ai sò pè. Europa l'è saltàda sö 'la schéna del tòr, e chèsto el l'ha portàda vià, el g'ha streersàt el mar e l'è riàt a l'ìzola de Creta.
'Na ólta lò el Zeus el s'è svelàt per chi che l'ìa e 'l g'ha tentàt de pusidìla, ma Europa la s'è mìa cuncidìda e la g'ha fat rezistènsa. Zeus alùra el s'è trasfurmàt enden àquila e l'è riàt estès a sirvìs de Euròpa endèn boschèt de sàles.
Europa l'è deentàda la prìma regìna de Creta. La g'ha ìt tré fiöi del Zeus: Minosse, Radamanto, Sarpedonte, che i vegnarà piö tàrde adotàcc del sò òm Asterione, el re de Creta.
Dòpo la mórt del Asterione, Minosse el deenta re de Creta.
En unùr de Asterione e de sò màder, i Greci i g'ha dat nòm "Europa" al cuntinènt che 'l se tróa a nord de Creta.


text:
Il project cumenza a Panaduz tar il spartavias da la via sursilvana da la vart dretga dal Rain e finescha en la regiun Prau Figiu. Sin quest traject è la via per part memia stretga. Plinavant ha la via donns è defurmaziuns. Part da la sanaziun è da renovar la surstructura ed il sistem da l'allontanament da l'aua sco er da meglierar il trassé existent en las parts memia stretgas.
La finamira dal project da 2,37 milliuns francs è d'augmentar la segirtad dal traffic e dal manaschi. Era la circulaziun da traffic duai vegnir meglra.
RR novitads 11:00
Via Sculms
La via fa part da la rait chantunala da vias da colliaziun. Ella collia la fracziun Scardanal da la vischnanca da Panaduz e la fracziun Sculms da la vischnanca da Val Stussavgia.


text:
Dapi in'emna fan 500 interpresas grischunas tests da corona cun lur persunal.
Ed uschia fetschian 23'000 collavuraturs e collavuraturas las proximas emnas tests, sco il chantun ha ditg sin dumonda dal schurnal regiunal da SRF.
Ina raschun daco che betg dapli firmas sa participeschan, èn ils custs. Quai sappian els, di il schef dal stab da crisa chantunal Martin Bühler:
Il chantun ha a disposiziun per sia strategia da testar maximalmain 12 milliuns francs. El sclerescha il mument, sch'i fiss pussaivel da surpigliar ils custs dals tests.
Fin uss hai dà passa 2'700 tests en firmas grischunas e mo trais persunas èn stadas positivas.


text:
Bun 5 onns suenter ch'igl è vegnì avert ina procedura penala cunter l'anteriur president da la FIFA, Joseph Blatter, smanatschan ulteriuras malempernaivladads giuridicas. La procura Publica federala investighescha cunter Blatter en il cas d'in pajament da milliuns da la FIFA a l'Associaziun federala a Trinidad e Tabago il 2010. Quai resulta da documents da las autoritads ch'èn en ils mauns da l'agentura da pressa tudestga, DPA.
A Blatter – ch'è stà dal 1998 fin 2015 a la testa da la FIFA – ed a dus ulteriurs top funcziunaris vegn renfatschà gestiun malfidaivla. Per tut ils involvids en la procedura valia la supposiziun d'innocenza, uschia la Procura publica federala.


text:
Suenter dus onns va il project da «Alp-Tracker» a fin. Sin las alps da Flem, Laax, Falera e Trin avevan vatgas mamma survegnì in cularin cun in «tracker». Quel emetta minga mes'ura in signal. Uschia èsi pussaivel da controllar nua che las muntaneras pasculeschan en il mument.
Niz turistic
Il signals vegnan ina giada a di tramess a la centrala e davent da là importads en la carta geografica da la destinaziun turistica. Turists pon lura decider sch'els vulan guntgir il territori u far insacura auter la tura per evitar conflicts cun las vatgas mamma.
Cun quella tecnologia savain nus mussar a noss giasts nua che las muntaneras pasculeschan il mument ed ils viandants san planisar lur rutas gia ordavant
Niz agricul
Ils possessurs da bestga e chauns da protecziun han la pussaivladad da persequitar ils moviments da lur muntaneras sin fundament dals signals ch’ils emetturs emettan. Tar la bestga funcziuna il sistem gia bain, perquai che quellas muntaneras sa movan mo plaun e sur pitschnas distanzas. Tar ils chauns da protecziun che curran grondas distanzas en curt temp è il niz anc dispitaivel.
Ils chauns da protecziun sa movan bler pli spert che quai ch’ils signals vegnan elavurads. Perquai è il chaun mai là nua ch’el vegn mussà sin la carta geografica
Sistem cun potenzial
Ils signals da GPS dals emetturs vegnan transportads sur la rait da func da la Swisscom. Quai ha procurà il davos onn per difficultads tecnicas ed uschia han ils responsabels stuì installar per quest onn a Cassons e sin il Grauberg duas ulteriuras antennas per avair sin l'entir perimeter d’alp la rait necessaria.
La tecnologia montada sin las alps avra anc ulteriuras pussaivladads da surveglianza per l'avegnir.
Il sistem sa mesirar tut quai che ha da far cun sensorica. Uschia savessan ins per exempel mesir quant plain ch’in bigl è, tge temperatura che regia en in lieu specific u schizunt sch’ina via è schelada u betg.
Per avair ina rait suffizienta per tut las alps dal Grischun duvrassi tenor Aschwanden bun 100 antennas supplementaras. Cun la montascha da quellas fissan quai custs da enturn 1 milliun francs.
Il rapport final dal project «Alp-Tracker» vegn elavurà da l'Uffizi da construcziun bassa e duai vegnir publitgà pli tard.


text:
Il CEO dal club da la Super League Servette Constantin Georges banduna per immediat ils «Grenats». Sco quai ch’i vesia or il mument, giaja quella stagiun a fin anticipadamain. Perquai saja uss in bun mument per reorganisar il club.
Uschia sa lascha il CEO citar sin la pagina d'internet da Servette.
Dapi la primavaira 2015 è Georges stà tar Servette che ha fatg il 2016 il pass en la Challenge League. Dapi l'onn passà è il club da Genevra enavos en la pli auta liga, la Super League.
L'FC Servette è stà fin oz 17 giadas campiun da ballape svizzer.


text:
Cassan (VA)
Cassan (nom ufizial in italian: Cassano Valcuvia) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha 664 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,1 km² e 'na densità de 162 ab./km²..
El paes, situaa longh la Val Cuvia, el gh'ha tre frazion: Nòga, Sòtta el Sass e Via Provincial.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Cassan Valcuvia l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tgi che vul laschar scurlattar a Cuira la chomma da saut sa tschenta per il pli en il Welschdörfli. Dentant en la giassa da bars, clubs ed etablissements n'è anc betg tut avert. Ils clubs da sautar per exempel han anc adina serrà lur portas. Il «Selig» scriva sin sia pagina d'internet: «Entant ch'ins dastga be avrir enfin mesanotg resta il club anc serrà». Probablamain vai cun el sco cun blers auters clubs en Svizra che han gia dà d'entellir lur opiniun en las medias: Avrir il club cun las reglas da la Confederaziun na rendia betg. Ins sto numnadamain serrar da mesanotg e mintga osp sto avair a disposiziun 4 meters quadrat spazi.
Ils beats vegnan ord las bars
Sch'ins va percunter sper las bars vi pulseschan ils beats or da l'isch quasi sco avant corona. Dentant cun guardar viaden ves'ins: Las bars sa tegnan vid las reglas da distanza, ils plaz da seser èn ordinads uschia ch'igl è avunda distanza tranter las sutgas ed èn spartids cun schibas da vaider ubain plastics. Er vegn controllà quantas persunas ch'èn mintgamai en la bar. Cun la distanza tranter ils osps avant la bar e sin via vesa quai dentant or auter. Nagin porta ina mascra d'igiena e cura che l'ura s'avanza envers mesanotg e cun mintga schluc dapli vegnan er las distanzas tranter la glieud pli e pli pitschnas.
Manaders da bars han quitads
Entant ch'ils hosps paran pia dad avair laschà ils quitads da corona a chasa avant ir en sortida èn ils manaders da las bars schon anc in zic gnervus. Johanna von Ott per exempel di: «Jau hai tema per mia bar, las entradas da dus mais mancan ed uss dastg'jau er be laschar en in quart dal dumber usità da persunas. Ils hosps èn bain grondius ed emprovan da sa gidar, dentant blers han er gì lavur curta ubain pers la plazza e ston uss guardar dals daners.»


text:
Cumpareglià cun il 4. quartal 2017 e cun il 4. quartal 2018 è il dumber da cunfinaris sa reducì per 2’000 sin 314'000 persunas. Quai è in minus da 0,6% cumpareglià cun l’onn passà. Quai scriva l’Uffizi federal da statistica.
Da quellas 314'00 persunas èn
- 55% da la Frantscha
- 22,4% da l'Italia
- 29,2% da la Germania
La cumpart dals cunfinaris è en il Tessin cun 27,3% la pli auta en Svizra.
Damain da l'Italia e la Germania, dapli da la Frantscha
Cunzunt saja il dumber da cunfinaris tudestgs e talians sa reducì. I sa tracta da l’emprima reducziun dapi 20 onns. Ils blers cunfinaris lavuran en il sectur terziar.
- 4,1% damain da l'italia
- 2,4% damain da la Germania
- 1,3% dapli da la Frantscha
RR novitads 12:00


text:
Duront in emprendissadi ella PUNTREIS survegnan giuvenils motivai ina scolaziun dil fatg interessanta e d’aulta qualitad. Tier nus stat il contact social ed il plascher dall’interacziun cun persunas attempadas el focus.
Nus purschin emprendissadis els suandonts secturs. Per survegnir in’emprema impressiun ei in fuffergnaddi il meglier pass.
Informaziuns detagliadas dils differents emprendissadis dein nus bugen tier in discuors persunal. Il meinafatschenta Gian-Reto Nufer statt bugen a Vossa disposiziun.


text:
Il parlament britannic ha vuschà per la cunvegna da Brexit dal primminister Boris Johnson. Cun approvar la lescha da ratificaziun per il Brexit è il termin da sortir da l'UE tant sco segir: ils 31 da schaner 2020.
Ina gronda maioritad ha ditg gea a la segunda lecziuns da la lescha da ratificaziun. Las ulteriuras votaziuns en l'entira procedura duai dar il schaner. Quai è dentant bunamain ina formalitad. Suenter che Boris Johnson ha gudagnà cleramain las elecziuns n'ha l'opposiziun naginas pussaivladads pli da metter obstachels en via a Johnson.
Impurtant pass
Il president dal cussegl da l'UE Charles Michel ha valità l'approvaziun dal parlament britannic sco impurtan pass sin la via da la ratificaziun. Vitiers saja inidispensabel per la relaziun futura tranter UE e Gronda Britannia, ch'i dettia mdemas cundiziuns da concurrenza.
Per tadlar curt e concis:
RTR novitads 17:00


text:
L'hotel Scuol Palace a Scuol vegn anc adina renovà. Las lavurs n'èn anc betg finidas. Ussa annunzia ina nova tavla avant l'hotel dentant che l'avertura da l'hotel è pir l'onn 2017. Enfin avant paucas emnas annunziava in'autra tavla anc l'avertura per quest onn.
Guido Lazzarini, advocat a Samedan e commember dal cussegl administrativ da la societad Palace hotel LLC, ha ditg ad RTR che las lavurs da renovaziun sajan stadas pli cumplicadas che previs. Quai saja il motiv principal per la midada dal termin d'avertura. Davart discussiuns tranter ils possessurs dal hotel e l'interpresa da fabrica che fa las renovaziuns na vuleva Lazzarini betg prender posiziun. I dettia anc proceduras pendentas.
Lazzarini è dentant persvadì ch'ils investurs enturn l'investur american Avi Nakash vulan segiramain avrir l'hotel l'onn 2017.
RTR actualitad 17:00


text:
Spìga
Endèla terminulugìa botànica, la spìga l'è 'na 'nfiurescènsa sèmpia. De fat, l'è 'na gràta che però la g'ha i fiùr sèsii, cioè che g'ha mìa 'l pedùncol e isé i è tacàcc diretamènt a l'as (che 'l vé ciamàt apò ràchide). Chèsta caraterìstica la ghe dà a la 'nfiurescènsa a spìga 'n aspèt spès, strèt, bislónch, e a pùta.
'Na spìga la pöl a véser cumpunìda, cioè furmàda pò a lé de spighète tacàde diretamènt a l'as principàl.
Ezèmpe de spìghe[Modifega | modifica 'l sorgent]
La spìga oblonga de l'Ananas
Ilüstrasiù de 'na spìga cilìndrica de Plantago major
Spìga cilìndrica de Plantago major
Enfiurescènsa de la Plantago lanceolata
Enfiurescènsa cumpunìda: spìga de spighète, típica de divèrse graminàcee, compàgn de l'órs.


text:
Il giuven da 19 onns, Joshua Wong, il pli enconuschent dals manaders sto prestar 80 uras lavur sociala. Nathan Law, in da ses collavuraturs ha da prestar 120 uras da lavur sociala, Alex Chow ha survegnì in chasti d’arrest cundiziunà.
Tuts trais èn vegnids sentenziads il fanadur pervi da «radunanzas illegalas». «Jau respect la giustia ed il stadi da dretg, er sche jau na sun betg d’accord cun la sentenzia», di Wong suenter il termin d’audienza il glindesdi.
Protests paschaivels n'en nagin delict criminal.
Activists per ils dretgs umans crititgeschan il process malgrà las sentenzias miaivlas en vista al chasti maximal da tschintg onns arrest. «Cun la sentenzia dals students sa cuntegnan las autoritads a Hongkong adina dapli sco lur collegas a Peking», di Sophie Richardson da Human Rights Watch. «Protests paschaivels n’èn nagin delict criminal.»
Ils «protests da parasol»
La sentenzia va enavos sin ils «protests da parasol» dals 26 da settember 2014. Là èn ils manaders raivids sur ina saiv en la curt d’entrada da la sedia da la regenza a Tamar. Pli tard èn suandadas pliras demonstraziuns che han bloccà impurtantas parts da la metropola economica Asiata. Ils protests èn vegnids clamà en vita pervi da ina decisiun da Peking. Là èsi vegnì decidi da far il 2017 l’emprima giada ina elecziun directa a Hongkong. Ils electurs avessan dentant betg pudì nominar sezs ils candidats.
RR novitads 12:00


text:
Cipre
Cipre ie n stat dl'Europa.
Vocabolar dl ladin leterar[mudé | muda l codesc]
Cipri 6 1878 Cipri (RifesserJB, DecameronIXBRA1875:649)
gad. Cipro mar. Cipro Badia Cipro grd. Cipri, Ziper fas. Cipri, Cipro bra. Cipri moe. Cipri fod. Cipri
topon.
(gad., grd. F 2002, fas., fod.)
a) canche la tornava, arivada che la é stata a Cipro, la é stata da valgugn bricogn vilanamente enjuriada canche la tornava, arrivada che la è stata a Cipro, la è stata da valgugn bricogn villanamente enzuriada SommavillaA, DecameronIXMOE1875:639 (moe.);
b) Tel retorn da aló, arivada a Cipri é stata maltratada vilanamenter da omegn catives Nel ritorn d’allò, arrivada a Cipri è stata maltrattada villanamenter da o̱mini cattives RifesserJB, DecameronIXBRA1875:649 (bra.);
c) tal dé ota da iló (éra) röada a Cipro, y é gnüda patociada dër bort da jont dal malan tęl dẹ ǫtta da illò (ęra) rǫada a Cipro, ed è gnöda patoććàda dęr burt da šont dale malon PescostaC, DecameronIXMAR1875:650 (mar.); d) rovada a Cipro éra gnüda vilanamënter strabaciada da valgügn omi scelerá ro̮ada a Cipro̮ ẹlla gnüda villanamåintr strabaććidada da valgügn o̮mi scẹlẹrati PescostaC, DecameronIXBAD1875:652 (Badia); e) Rueda tl ritorn a Cipri iela unida meltrateda vilanamënter da canaia de jënt. Rueda nęl rito̬rn å Cipri ięla unida meltratteda villanamęnter då cånaia dę žęnt. RifesserJB, DecameronIXGRD1875:654 (grd.); f) Tel retourné da ilò, ruada a Cipri éla stada maltratada vilanamenter da cativi omegn Tel reto̮rné da illò, ruåda a Cipri ẹlla stada maltrattada villanamẹnter da cattivi o̲mẹni PescostaC, DecameronIXFOD1875:655 (fod.).


text:
La campagna «inamurà da la Svizra» duai gidar a stabilisar il martgà da chasa e custia radund 4 milliuns francs.
Svizra Turissem vul dentant era rinforzar la reclama en ils martgads da l’Europa, en spezial en ils pajais dal nord. Cun agid da la societad aviatica Swiss, che porscha sgols directs, vul l'organisaziun era attrair dapli giasts ord ils stadis baltics, dal Balcan e da la Tirchia.
Prognosas per ils proxims 2 onns
L’offensiva da reclama è necessaria sch'ins dà in sguard sin la prognosa per ils proxims dus onns. Uschia fa Svizra Turissem quint cun in minus da pernottaziuns da fin 10% en regiuns alpinas. Quai surtut pervia da giasts europeics che vegnan a mancar il avegnir.
Giasts tudestgs per exempel reageschian fitg sensibel sin augments da pretschs. Per il directur da Svizra Turissem, Jürg Schmid, èsi perquai per il mument difficil fin betg pussaivel da gudagnar enavos il giast tudestg.
Recepts per il turissem svizzer
Dasper la campagna da reclama dettia anc auters recepts per il turissem svizzer. Uschia stoppian ils differents purschiders lavurar anc pli stretg ensemen, ins stoppia reducir ils custs e la politica stoppia porscher meglras cundiziuns da basa, uschia Jürg Schmid.
270 milliuns da la Confederaziun
L'organisaziun da marketing Svizra Turissem vegn finanziada da la Confederaziun. Il Cussegl federal propona da pajar 220 milliuns francs a l'organisaziun per ils onns 2016-19. Jürg Schmid pretenda però 50 milliuns dapli. Senza quels ulteriurs milliuns na saja ina campagna cumplessiva a pli lunga vista per far frunt als effects dal ferm franc svizzer betg da finanziar, argumentescha el. L'ultim pled en chapitel ha il parlament, quel sto deliberar la contribuziun per Svizra Turissem.
RR novitads 11:00/17:00


text:
Cusseglier guvernativ Christian Rathgeb è cuntent sco il WEF è passà. Bain haja quai dà in caos da traffic pervi da la naiv ed ina pitschna demonstraziun saja vegnida fatga nunlubidamain, dentant tut en tut saja la bilantscha positiva.
Er quai che pertutga la visita dal president dals Stadis Unids Donald Trump n'haja dà nagins incaps. La collavuraziun cun il «Secret Service» dals Stadis Unids haja funcziunà senza problems. Quai ha communitgà la regenza grischuna.
Situaziun da traffic
Uss giaja d’evaluar il Forum mundial d’economia a Tavau. Tranter auter vegnia il concept da traffic reponderà. Quants policists, ch'èn stads en acziun per garantir la segirezza al WEF, na po Christian Rathgeb betg dir. Pervi da la visita da Donald Trump na sajan quai però betg stads dapli che usità.
Dimensiuns dal forum
Tenor il landamma da Tavau, Tarzisius Caviezel, haja il WEF cuntanschì ses cunfins. Quai ha el ditg venderdi saira davant schurnalists ed agiuntà che la grondezza dal forum haja cuntanschì in punct plitost critic.
Tendenzialmain sto il forum daventar pli pitschen.
La raschun per quest parairi sajan cunzunt ils profitunzs. Manegiadas èn organisaziuns e firmas che n'han atgnamain da far nagut cun il WEF, ch'affitan dentant bleras butias a Tavau.
RR novitads 18:00+


text:
Republega Socialista Sovietega Azera
La Republega Socialista Sovietega Azera (AзәpбajҹaH CoBeT CocиaлиcT Pecпyблиkacы in azer) a l'è stada una republega socialista sovietega part de l'URSS, in pee del 28 april 1920 al 17 ottober 1991.
I lengove ofizziai eren la Lengua azera e Lengua rüssa e la capital a l'era Baku. Incoeu l'è sostituida de l'Azerbaigian e del Stat a recognossiment limitad de l'Artsakh.
RiferimentModifega
Alter progetModifega
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Repubblica Socialista Sovietica Azera


text:
Zernez - center da l'Engiadina
Pro'l Cumün da Zernez toccan ils lös da vacanzas Zernez, Brail, Susch e Lavin. Els sun la porta pel Parc Naziunal e sun il center da l'Engiadina. Els collian l'Engiadina Bassa e la Val Müstair cull'Engiadin'Ota. L'attracziun principala es sgür il Parc Naziunal cun sia grondezza da 170 kmq, l'unic Parc Naziunal Svizzer, il plü grond reservat da natüra dal pajais. El es la patria da indombrablas bes-chas raras da las alps e lascha in üna cuntrada muntagnarda, sulvadia a la natüra seis gir.
Il Cumün da Zernez es situà tanter ils trais pajais cunfinants Svizra-Italia-Austria ed es causa quai eir il punct da partenza per bleras excursiuns, chi sun ragiundschablas infra ün'ura: lapro toccan blers lös per ir cul velo o per far gitas, plüssas plazzas da golf, loipas da passlung e pistas da skis. Zernez, Brail, Susch e Lavin han ün'hotellaria classica cun predschs onests e buna qualità. Üna vasta sporta da restorants regiunals augmaintan la sporta.
Brail – 100 abitants, üna staila da Michelin
Brail es güst avant Zernez ed ha be var 100 abitants. L'attracziun turistica principala dal cumün es - sper la baselgia refuormada, chi sta suot protecziun da monumaints – il In Lain hotel Cadonau, chi spetta cun trais restorants. Ün da quels es dafatta onurà cun üna staila da Michelin e 16 puncts Gault-Millau.
Ultreiuras infuormaziuns
Zernez – la porta al parc naziunal
Zernez nu fascinescha be sco porta al parc naziunal, dimpersè eir cun architectura e möd da viver engiadinais autentic sco eir cun üna fich buna infrastructura turistica: Cun ün bogn da famiglias e da wellness, il Center da Sport cun plazza da sport, implant da minigolf, plazza da giovar, implant da cuorrer, parc per assas ed inlines, plazza da glatsch artificiala e natürala sco eir gardarobas pel passlung spordscha el premissas idealas per bellas vacanzas. La gronda plazza da camping es pro blers giasts regulars fich bainvissa. Situà al pass dal Fuorn, al punct da traffic istoric tanter Engiadina Bassa ed Engiadin'Ota, es Zernez predestinà sco lö da partenza per aventüras in üna cuntrada magnifica: Davant las portas da la regiun as chatta üna rait da sendas, vias da velo.
Ulteriuras infuormaziuns & broschüras
Susch – il cumün al pass dal Flüela
„La Tuor“ e la baselgia marcan il purtret dal cumün da Susch. Aint il triangul tanter Scuol, Zernez e Tavo es il cumün da pass al Flüela ideal per excursiuns i'ls cumüns e las vals vaschinas. L'unic cumün in Engiadina Bassa, ingio cha l'En passa immez il cumün, es el l'unica colliaziun da traffic vers nordvest cul pass dal Flüela ed il tunnel dal Vereina. Cur cha'ls vittürins e marchadants i'l temp da las charozzas da posta giaivan sur il Flüela fluriva Susch. Fich da cusgliar es üna visita sülla fortezza „Rohan“.
Ulteriuras infuormaziuns & broschüras
http://www.engadin.com/ferienorte/engadin-scuol-winter/susch/?S=2&R=2
Lavin – ün cumün cun caracter
Lavin as lascha gugent da la vart, o a schnestra o a dretta, dependa schi's vegn da Scuol o da Zernez. Perquai cha Lavin nun es ün tipic cumün Engiadinais ed es situà plütost illa val invezza sülla costa sulagliva. Ma quai es bun uschè, quai cun laschar da la vart e quai cun giò la val. Lavin nun es üna bellezza, Lavin ha caracter. Ma quel as sto il prüm scuvrir. Lavin dovra temp, perquai cha bellezza chi vegn dadaint oura, nu's vezza subit. E Lavin es oter, quai as vezza subit.


text:
Cussagliaziun sociala ed agüd social (sustegn public)
La cussagliaziun e l'agüd social sgüran l'existenza da persunas bsögnusas, promouvan lur independenza economica e persunala e sustegnan l'integraziun sociala e professiunala. La cussagliaziun es voluntaria, ella es gratuita. Las collavuraturas suottastan a la discreziun professiunala.
I'l agüd social vegn disferenzchà tanter agüd material (sustegn public tras il cumün) e tanter agüd persunal (cussagliaziun sociala). Ils servezzans socials regiunals güdan als cliaints ed a las instanzas cumünalas pro dumondas per sustegn finanzial. Sur da la masüra da quist agüd social decidan ils cumüns.
La cussagliaziun sociala es l'incumbenza suletta dals servezzans socials regiunals.
Ils servezzans socials spordschan agüd professiunal per persunas singulas, famiglias, giuvenils sco eir per persunas cun problems da dependenzas. Ils seguaints temas vegnan elavurats:
- problems persunals e familiars
- dumondas dad educaziun, divorzi, dret da visita e partenadi
- noschas situaziuns finanzialas, cussagliaziun da büdschet, sanaziun dals debits
- dumondas in connex cun sgüranzas socialas, dret da lavur e dret da locaziun
- sclerimaints e dumondas in connex cun uffants adoptivs
- dumondas per contribuziuns da maternità
- dumondas per sustegn public
- dumondas in connex cun drogas
Per persunas chi abitan i'l Cumün da Zernez es ils servezzan social regiunal Engiadina Bassa-Val Müstair respunsabel.
Servezzan social regiunal Engiadina Bassa / Val Müstair
Stradun 403A
CH-7550 Scuol
T. +41 81 257 64 32
F. +41 81 257 64 37
E. rds.scuol@soa.gr.ch
Homepage
Persunal
- Manadra: Claudia Staffelbach
- Impiegà: Niccolò Nussio
- Impiegada: Seraina Caviezel
- Secretariat: Anna Chatrina Brunold


text:
Suenter entgins onns ha la secziun da catschadurs Vallatscha decidiu da puspei fenar palius,e quei el territori da Stagias – Plauns.
Oz, ils 17 d`uost, in di da bial`aura essan stai tut surstai cons commembers (17) eran semtgai a Curaglia cun fuortgas e ristials per serender alla lavur.
Suenter il beinvegni da nies cau da
tgira Hans-Peter Bundi essan serendi encunter Stagias per fenar las palius gia segadas avon enzacons dis dil cau da tgira e siu substitut. Cun gronda motivaziun e bunaveglia ei vegniu rischlau e dustau ca. 187 aras paliu.
A tuttas commembras e commembers ch‘ein separticipai a quei di da tgira in grond engraziament per tutta buna lavur prestada e pertuccont la participaziun vinavon aschia, lu motivescha ei era d`organisar e preparar dis da tgira. Engraziel fetg.
PS: A tuttas catschaduras e tuts catschadurs giavischein ina biala catscha, buna fortuna e tut bien vinavon.
Il cau da tgira Hans-Peter e substitut Werner


text:
Hey ti - Bainvegni!
Sche ti cumenzas quels dis u en ils proxims onns tes emprendissadi lura gratulain nus a ti: Ti es arrivà al dretg lieu. En quella seria d'artitgels declerain nus a ti tut quai che ti stos savair per in bun cumenzament per tia scolaziun professiunala.
You can do this!
Era sche Konfuzius n'ha forsa mai ditg quai, ha el tuttina raschun. E per che tes emprims pass en tes nov biro u en tia nova «buda» gartegian, avain nus discurrì cun responsabels per emprendists, collavuraturs u er cun in scolast davart temas sco gnervusitad, l'emprim di da scola, responsabladad u tge che ti na duais propi betg far durant l'emprim temp en tia nova plazza.
Ti n’es betg persul. En il Grischun cumenzan quest onn bun 1'250 giuvnas e giuvens l’emprendissadi. Ina da quellas è Andrina Janki e nus avain discurrì cun ella curt avant il cumenzament da l'emprendissadi commerzial.
RR actualitad 17:00


text:
Atgnamain avessan autos da seria modifitgads per far rallyes gì da filar sur vias en Tujetsch, en la regiun d’Andermatt e Göschenen ed en la Val Leventina proxim settember. Mo sco il president dal comité d’organisaziun da la Rallye Gotthard, Bernhard Brägger, ha ditg a RTR sto l’occurrenza vegnir stuschada. Per pudair far las cursas saja quai da sa cunvegnir cun autoritads e proprietaris da las vias. Entant che quai è reussì en la Val Tujetsch ed en il chantun Uri, dovria quai en il Tessin dapli temp che quintà. «Jau hai sutvalità il temp ch’i dovra da discutar cun ils pertutgads» ha Bernhard Brägger ditg. I na gidia nagut da sfurzar atras insatge e perquai hajan ins decidì da spustar la rallye sin il 2017. Ina data concreta n’è anc betg vegnida definida. Ins veglia nizzegiar il temp per pudair organisar anc meglier l’occurrenza che duai esser persistenta ed era purtar insatge a las regiuns.
Budget da 350'000 francs
La lavur fatga fin ussa na saja betg fatga per il giat. Il sulet ch’i saja da far da nov saja da contactar anc ina giada ils pertutgads e guardar sch’els sajan era d’accord sche la rallye vegn fatga in auter onn. Co ils sponsurs reageschan sin la novitad n’è anc betg cler. Mo era quai vesa Bernhard Brägger sco schanza. I possia bain esser ch’in u l’auter sponsur seglia giu dal char, da l’autra vart hajan ins temp da tschertgar ulteriurs sponsurs. Calculà vegni cun in budget da 350’000 francs. Sper ils sponsurs han ils participants da pajar in daner da partenza.
Reactivar suenter 33 onns
L’idea è da reactivar la Rallye Gotthard ch’è vegnida manada atras l’ultima giada l’onn 1983. Gia da quest temp vegniva fatg cursas sin vias lateralas en la Val Tujetsch. La rallye consista ord pliras cursas sin vias chantunalas u era lateralas, natiralas ed era cun cuvrida da catram. Sin questas vai dad esser il pli svelt. Tar la cursa vegnan dentant era quintads ils trajects che han da vegnir surmuntads per vegnir da cursa tar cursa. Là han ils automobilists da tegnair en ina sveltezza media e da sa tegnair vid las reglas da traffic. Per la nova ediziun da la rallye datti ina categoria cun autos da seria bajegiads enturn per far rallyes ed ina categoria cun autos istorics. En tut quintan ins cun var 90 participants.


text:
Pervi da problems cun la spatla aveva Warinka gia stuì dar giu il turnier a Gstaad. Cura che Wawrinka ha dà si era el 0:4 enavos. L’emprim set aveva el gudagnà cun 1:6, il segund era ì a Kyrgios cun 6:3.
Bencic eliminescha il numer 5 dal mund
Belinda Bencic perencunter persvada vinavant al turnier da tennis a Toronto. En la segunda runda ha la svizra da 18 onns eliminà il numer 5 dal mund, la danaisa Caroline Wozniacki cun 7:5 e 7:5. En l'8avel final frunta Bencic lura sin la tudestga Sabine Lisicki.
RR novitads 06:00


text:
CAN DA CACIA
Sum ad la rasa da cän da cacia,
l’era un segugio mè papà , mè mama v’üna un po’ inarià
ma sempar rasa da cän da cacia,
possiedo un fiuto sopraffino ma al cervel l’è ‘d barboncino.
“Ma va che rasa ad cän da cacia! “
al sa lamenta al mè padron ca curi nanca adrè al baston,
Signur che angoscia al dì dla cacia
am vegna adoss un dispiasè pr’i pori besti in tal carnet.
Andrisi a spasi cui andót , pütost che adré al padron cu sciop,
in mes ai prà cur ‘s adré , am pias da mat fa vulà i usé.
Voglio una vita ma non spericolata!
vöri andà a cucia e non a cacia
culpa ad mè mama cl’ha tirava su la soca
ma va che vita adèss am tuca ….da can da cacia!
L’è una vargogna pr’un cän da cacia
sta lì bel cucc in t’al salót, mangià in cüsina in t’al padlót.
Giù nel cortile, dentro il canile
d’inveran geli me un barbon, d’estad adoss g’ho i gravalon
Ma ho catà sü la mè ghitara e la maièta ad Che Guevara
e ho trat in pé un quarantót contr’al padron e al só sciop.
Sèt una facia da cü da cän da cacia!
chi o as cambia vita o ‘s cambia rasa!
Tam me mè mama , cla tirava sü la soca,
am pias la cucia e non la cacia!
Ho ciapà post in sl’utumana , propi arenta la padrona
pö in cüsina ho fat nèt al so risott cui erbètt
Sèt una facia da cü da can da cacia,
ma va che rasa ad cän da cacia!