text:
Queen
Queen 'l è al nóm 'd un grup muśicàl ingléś pop/rock, ch'l à eśurdî in dal 1971, miténd insém al cantànt e pianìsta Freddie Mercury, al chitarìsta Brian May, al baterìsta Roger Taylor e al basìsta John Deacon. In dla lōr caréra i aṅ vindû fra i 150 e i 300 migliòṅ ad disc finénd anc in dla Rock and Roll Hall of Fame in dal 2001, dòp ch'al cantànt Freddie Mercury 'l éra bèla mòrt.
Al grup 'l à tacâ a 'vér dimóndi sucès vèrs la mità di an Stanta in dal Régn Unî par via 'd àlbum cuma Sheer Heart Attack dal 1974 e A Night at the Opera d'l an dòp. Cun cal lavōr chè i Queen i s faṅ cgnósar anc a 'l èstar, anc in di Stat Unî in fiṅ a i prim an Utànta.
Dimóndi famóś i èṅ stâ anc i sò cuncèrt (707 in tut in vint-siē paéś difarènt, da 'l 1971 a 'l 1986) in dua Mercury al s dava da far par dar vita a di spetàcui teatrài, tirànd dènt'r anc al pùblic. Dū ad chi live lè (al Live Aid dal 1985 e al cuncèrt tgnû a Wembley in dal 1986) i èṅ cunsiderâ fra qvéi più bèi ad sèmpar dla stòria dal rock.
Dòp la mòrt ad Freddy, al 24 ad Nuvémbar dal 1991, e al ritîr ad Deacon in dal 1997, chi àtar dū i aṅ pruâ a 'ndàr avànti da par lōr in dal 2005 tulénd cuma cantànt Paul Rodgers e sunànd c'n al nóm ad Queen + Paul Rodgers. I gh'aṅ dâ a muć in dal 2009.
Biugrafìa
I prim an cuma “Smile”
I prim pas in d'l àmbit muśicàl di cumpunènt dal grup i èṅ stâ fat in dal 1968 quànd al chitarìsta Brian May e al baterìsta Roger Taylor i s mét'n insém a 'l cantànt Tim Staffell par dar vita a 'n prugèt ciamâ Smile (Surìś) ch'al fava dal rock psicadèlic. Cun un cuntràt firmâ in dal 1969 cun qvéi dla Mercury Records, i tri i s càtan in studi par registràr soquànt pès.
Quànd Tim al decìd ad mulàr-i p'r andàr a sunàr cun i Humpy Bong, a séguit dal falimènt dal sìngul Earth publicâ in di Stat Unî, a 'l sò pòst a vèṅ tòlt un sò amìg da i tèmp dl'università, Farrokh Bomi Bulsara cgnusû méj in séguit cuma Freddie Mercury in unōr dal dio Mercùri. Chi lò al gh'iva na vóś fóra da 'l cumùn esénd bòṅ ad tucàr quàt'r utàvi e al saìva anc sunàr al piàṅ. Al grup al càmbia anc nóm in Queen (Regìna) da n'idéa ad Freddy e Roger anc se Brian al n éra briśa 'd acòrd.
'L arìṿ ad Deacon
Par catàr sù di bèsi par la Cróś Rósa, al 27 ad Śugn dal 1970 i s śibìsan par la prima vòlta da 'l viṿ, cun Mike Grose a 'l bas, ma pò chi lò al s in và par lasàr spasi a Barry Mitchell ma anc qvést chè al mòla la baràca parchè al pascàva di bèsi in présia. Dòp avér pruâ anc Doug Ewood Bogie, Taylor e May i cgnósan in dal Śnar dal 1971 John Deacon, un tisi càlum e ch'al dascurìva pôc, e i gh śibìsan ad dvintàr al basìsta nóṿ di Queen e lò al gh diś ad sè.
In Luj al grup al sòna par la prima vòlta a Surrey cun sèg al mémbar nóṿ par pò far soquànt cuncèrt in Curnuvàglia.
Al prim an (1972-1975)
In dl'Istâ dal 1972, Mercury e chi àtar i tàc'n a lauràr a 'l sò prim àlbum ch'i finiràṅ in dal Śnar dal 1973. In Mars i Queen i fìrm'n al sò prim cuntràt cun la EMI mént'r in di Stat Unî e in Giapòṅ i èṅ ligâ a l'Elektra Records. Al prim sìngul, Keep Yourself Alive, a véd la luś al 6 ad Luj méntar 'l àlbum Queen la stmana dòp cun dèntar di braṅ scrit in gènar soquànt an prima. Da 'l 13 ad Setémbar a 'l 2 ad Favràr, al grup al sòna da 'l viṿ, specialmènt in Inghiltèra.
Queen II, vgnû fóra 'l 8 ad Mars dal 1974, 'l è 'n concept album ch'al dascór dal bèṅ ch'al s mét cónt'r a 'l mâl. Difàti mità dal disc 'l è biànc e mità négar. La prima part, curàda par May specialmènt, 'l à gh'à dèntar di pès lènt e melòdic cuma White Queen (As It Began), Someday One Day e Father To Son, la secónda invéci, purtàda avànti par Mercury, la gh'à di braṅ più dûr cuma The March of the Black Queen e The Fairy Fellers Masterstroke.
'L 8 ad Nuvémbar dal 1974 a véd la luś al tèrs disc in studi dal grup, Sheer Heart Attack, in dua tut i mémbar di Queen i aṅ fat la sò part. Anc cal lavōr chè al misćia bèṅ i gènar muśicài, pasànd da 'l vóś di àngil ad In the Lap of the Gods a 'l heavy metal ad Stone Cold Crazy (braṅ cantâ in séguit anc da i Metallica), da 'l boogie-woogie ad Now I'm Here a 'l piàṅ ad Lily of the Valley e ad Dear Friends. Cunsiderâ 'n clàsic dal rock, c'l àlbum chè 'l è stâ bòṅ a tucàr al secónd pòst dal clasìfichi dal Régn Unî e al dudicéśum in qvéli di Stat Unî. Al 30 'd Utóbar al grup al partìs par na sfilaràda ad cuncèrt tut eśaurî.
La cunsacrasiòṅ (1975-1976)
In dl'Istâ dal 1975, dòp avér firmâ un cuntràt cun la EMI par ciapàr da piò, al grup al taca a lauràr p'r al disc nóṿ, A Night at the Opera, dispunìbil in di negòsi da 'l 21 ad Nuvémbar. Al tìtul al fà riferimènt a 'l nóm 'd un film di Fradèi Marx. Al prim sìngul tirâ fóra, Bohemian Rhapsody, al fà sù un sucès ad c'l àtar mónd rivànd a véndar 150.000 còpi in dū stmani anc s'al manager John Reid 'l iva pruâ in tut al manéri a scurtàr cal braṅ lè sénsa cavàr-'g-la. Al disc, ch'al misćiàva al rock cun l'òpra, 'l è stâ al lōr prim sucès in Amèrica faghénd al quàrt pòst in dla Billboard in dua 'l è armàś par sinquànta-siē stmani ad fila.
Fra 'l 29 ad Nuvémbar e al 2 ad Dicémbar al grup al tîṅ quàtar cuncèrt a 'l Hammersmith Odeon ad Lóndra eśaurî dal tut ch'i gh cunférm'n al sucès. I Queen i 'n fànan pò àtar stanta-sinc in tut al mónd prima ad far vgnir fóra, al 12 ad Nuvémbar dal 1976, al sìngul Somebody to Love (Qualchidòṅ 'd Amàr), braṅ ad punta dal quìnt disc in studi dal grup, A Day at the Races, in di negòsi da 'l méś dòp, ch'al gh'à dèntar anc al pès bèl dûr ad Tie Your Mother Down e Teo Torriatte (Let Us Cling Together), cun dal part cantàdi in Giapunéś.
I sucès dal perìud rock (1977-1979)
Al 14 ad Śnar dal 1977 al grup al partìs p'r al A Day at the Races Tour, ch'al và dimóndi bèṅ anc in di Stat Unî, e pò al taca a lauràr a 'l àlbum nóṿ. In dal gir ad dū méś e mèś 'l è prònt pròpria méntar Taylor al cata 'l tèmp par far vgnir fóra al sò EP (I Wanna) Testify. Al 7 'd Utóbar 'l è 'l tùran dal sìngul We Are the Champions/We Will Rock You, dū inn da stadi scrit òṅ da Mercury e òṅ da May, dvintâ subìt di clàsic dal grup. A la fiṅ dal méś 'l è prònt anc 'l àlbum News of the World, quàtar vòlti disc ad plàtin di in Stat Unî ma sōl dū in dal Régn Unî. Da nutàr anc i braṅ Sheer Heart Attack, ch'al sòna cuma 'n pès thrash metal, e 'l hard-pop 'd It's Late. Durànt un viàś in Frància, in dal 1978, al grup al gh'à la manéra ad védar na tapa dal Tour de France e Mercury al cata 'l tèmp par scrìvar al pès Bicycle Race, publicâ pò cuma sìngul in Utóbar insém a la Fat Bottomed Girls scrita par May.
Mémbar
- Freddie Mercury • vóś
- John Deacon • bas
- Brian May • chitàra
- Roger Taylor • baterìa
Discugrafìa
- Queen (1973)
- Queen II (1974)
- Sheer Heart Attack (1974)
- A Night at the Opera (1975)
- A Day at the Races (1976)
- News of the World (1977)
- Jazz (1978)
- The Game (1980)
- Flash Gordon (1980)
- Hot Space (1982)
- The Works (1984)
- A Kind of Magic (1986)
- The Miracle (1989)
- Innuendo (1991)
- Made in Heaven (1995)
- Queen Forever (2014)


c: text/html

text:
La Pessina
La Pessina (La Pesìna in Cremones; Pessina Cremonese in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Cremona con 667 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 22,1 km² e ona densità de 30 ab./km².
L'è tacàt ai cümü de Cappella de' Picenardi, Gabbioneta-Binanuova, Isola Dovarese, Ostiano, Pescarolo ed Uniti, Torre de' Picenardi, Volongo
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nomer de abitant del comun de La Pessina l'è mostraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Grazia per telechargiar Firefox! Sco organisaziun senza finamira da profit pudain nus preschentar innovaziuns senza stuair far cumpromiss. Quella differenza persvada.
- 1. Cumenzar entras cliccar 'Ausführen'. La telechargiada duess cumenzar automaticamain. Uschiglio pos ti cliccar qua. I pudess cuzzar in per minutas, ma i vala la paina.
- 2. Sche dumandà stos ti trair l'icona da Firefox en l'ordinatur da programs. Clicca sin 'Ausführen' per aviar l'assistent d'installaziun. E lura pos ti be suandar ils proxims pass.
- 3. Tira l'icona da Firefox da l'ordinatur da programs en il dock. Uschia pos ti adina be cliccar sin Firefox sche ti vuls utilisar il web! Ussa ès ti pront per cumenzar da navigar en la rait. Clicca dubel sin l'icona da Firefox adina sch ei vuls ir online.


text:
La dama rossa uccide sette volte
La dama rossa uccide sette volte (La dama rósa la cópa sèt vòlti) 'l è 'n film śal dal 1972 ad Emilio P. Miraglia.
Sunt
In un paéś dla Bavéra (Germâgna) i vìvan dū surèli dla rasa di Wildenbrück, la biónda Ketty (Barbara Bouchet) e la mòra Evelyne. Un dè, dòp avér-i visti litgàr par na bàmbula, sò nunòṅ Tobias (Rudolf Schündler) al i ciàma in dal salòt dal castèl in du i vìvan par far-ag védar un quàdar vèć ch'al figùra dū di sò aṿ: la Dama rósa e la Dama négra. I dit da na vòlta i dìśan che, pasâ sènt an, la catìva Dama Rossa la tórna tut al vòlti a 'l mónd par vindicàr-as dal sèt scurtlàdi che cl'atra la gh'iva mulâ in dal pasâ par di mutìṿ 'd amōr e la 'l fà cupànd sèt parsòni, cun in mèś la Dama négra. Al vèć al gh'à paùra ch'a pòsa sucédar incóra, difàti soquànt an dòp la Ketty la masa, sénsa vlér, l’Evelyne.
Dvintàda granda la Ketty la tira avànti faghénd la futògrafa e la s mét cun òṅ ch'al lavóra par la Springe cuma lē, Martin Hoffman (Ugo Pagliai). Quànd Tobias al mōr 'd infàrt, sò cuśìna Franziska (Marina Malfatti) la la ciàma a 'l funeràl e la gh diś 'd avér sintî na ridùda da ślar al sangṿ al dè ch'l è mòrt. Sò marè Herbert (Nino Korda) pò 'l iva vdû na dóna vistìda ad rós scapàr via da 'd là. La maledisiòṅ la pâr rivàda dabòṅ quànd a vèṅ masâ da la dóna in rós al diretōr dla Springe, Hans Mayer (Bruno Bertocci), in un parc pîṅ ad putàni. Al sò pòst in dla dita al vèṅ tòlt par Martin.
In cal méntar la Ketty la lasa na bòna part dla sò sórta a la Franziska e a Herbert ch'i saṅ al sò segrét: quél 'd avér masâ da pìcula sò surèla. Anc Petar (Fabrizio Moresco), al vèć muróś dl’Evelyne, al sà incòsa e al gh dmanda sèmpar di bèsi par star sit. Al gh'à da spénd'r-i p'r i sò visi: dròga, rój e liquōr.
La Dama rósa la và avànti cun i masamènt, prima tulénd la vita a la mudèla Lenore (ch'l'iva capî chi l'éra) e pò a la mujér mata ad Martin, l’Elizabeth.


text:
Memphis
Memphis l'è na sità di Stat Unî ad 677.272 abitànt ch'la s cata in dal stat dal Tennessee, in dla cuntèa ad Shelby, in dua i fiùm Wolf e Mississippi i s tac'n insém. I sò abitànt p'r al 61% i èṅ di afroamericàṅ, 34% biànc e 1% indiàṅ. Al sìndic 'l è al demucràtic A C Wharton.
L'aréa metrupulitàna dla sità, ch'la tōś dènt'r anc soquànti cuntéi di stat dal Mississippi e d'l Arkànsas, la pōl cuntàr su 1.316.101 abitànt in dal 2012.
N'epidemìa ad févra śala l'à fat murìr bòna part di abitànt dla sità in dal 1870.
Al 4 'd Avrìl dal 1968 a gh'è mòrt cupâ al pulìtic e pasifìsta Martin Luther King. A Memphis a gh'è anc la vila, ciamàda Graceland, in du 'l è saplî Elvis Presley.
Persunàǵ nâ a Memphis
- Kathy Bates, atōra
- Aretha Franklin, cantànta
- Morgan Freeman, atōr e regìsta
- Ben Spies, pilòta ad mòti
- Justin Timberlake, cantànt


text:
Melezza
La Melezza o Melezz (parnonzia a Versc: [mele'tsa], ciamada anca la Fimm[1]; in italian: Melezzo Orientale o Melezza) l'è on fiumm del Canton Tesin. L'è longa quaranta chilometri.
La nass in Italia, ai pee de la Pioeuda de Crana (Val Vigezz). La passa per el paes de Arvoeugn (frazion de Zen), poeu per Santa Maria e Malesch (indè che la toeu sù i aqui de la Loana).
La riva a Re, e lì la vall la tacca a strenges on poo. La passa el confin a Ribellasca e la ciappa el nomm Melezza (in Italia l'è cognossuu 'me Melezz) e la traversa i Cent Vai. A la fin de la vall la ciappa i aqui de l'Isorna, e dopo 'n poo la va dent a la Maggia.
A Palagnedra l'è sbarraa de ona diga.
In Italia el sò nomm toscan l'è "Melezzo Orientale", in Isvizzera inveci l'è "Melezza".


text:
Tizén
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Tizén l'è un fiómm d'la Svézzra e d l'Itâglia ed såura; al côver un basin ed 7.230 km².
Al nâs atais al Pâs d'la Nuvêna, a la cunfénna stral Cantån Tizén e la Pruvénzia ed Verbàn-Cûsi-Òssla, dåpp ch'l à traversè la Vâl Bedrètt, la Vâl Leventénna e la Pièna ed Magadén prémma 'd cazèrs int'al Lèg Mazåur. Ai véggn fòra a Sèst e al cårr in direziån ed såtta a maténna marcànd la cunfénna stra la Lunbardî e al Piemånt; atais a Pavî (4 km pió såtta) al s câza int'al Po, dåpp 248 km de cåurs, cun una purtè mêdia ogni ân ed 350 m³/s (ch'al fà al fiómm pió récc d'âqua strai afluént dal Po).
Al fiómm l'è di mondi inpurtànt par l'economî lunbèrda. In Svézzra i al drôven pr'al centrèl idroelètric, mänter che in Itâglia i al drôven par tirèr l'aqua int'la Bâsa Padèna cme al Navéll Grand ch'al partéss dal Tizén. L'anbiänt naturèl dal fiómm l'è, al cuntrèri ed squèsi tott i fiómm itagliàn, tgnó bän: al tragétt itagliàn l'à dè vètta a dû pèrch naturèl regiunèl (Pèrch naturèl d'la vâl dal Tizén, quall lunbèrd e quall piemuntais) cun una superfézzi generèl ed pió ed 97.000 ha, la pió granda d'Euròpa.


text:
Sânt'Ilâri
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Sant’Ilâri (Sant'Ilario d'Enza in italiân) l’é un cmûn ed circa 10.000 abitânt int la pruvîncia ed Rèz.
Al nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Sant’Ilâri l’ēra ciamê’ ind l’ antichitê Sânt’Eulalia, ch' l'é al tétol ed la Cēṣa parochiêla; al nòm l'é stê cambiê in Sant’Ilâri, probabilmèint per la preṣèinsa ed l' Hospitale S.Hilarii, pôst ed ripôṣ e arsôr per i pelegrèin che fêven l'antîga Via Emélia. Al nòm Sant’Ilâri a's vèd la prèma vôlta in un documèint uficêl int al 1714, ânca se al 's câta bèle int la "Chronica" dal frê Salimbene int al 1233. Al Cmûn ed Sant’Ilâri al tōṣ al nòm d'adès int al 1862 quând, cun la dmânda dal Guvernadōr ed l' Emélia, al Cunséli comunêl l'à stabilî d' unîr al nòm Sant’Ilâri la spiegasiòun "d’Èinsa", atravêrs còst al pôst al pōl èser catê subét e spartî da quî cun l'istès nòm.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al peréiod ed l’impēr rumân al pôst in dóv' adès a gh'é Sant’Ilâri l'ēra cun bòuna probabilitê un bōregh ed la sitê ed Tannetum, còst l'é sostgnû da la preṣèinsa ed dimòndi tòmbi rumâni, catêdi specialmèint ind al secònda metê dal XIX sècol. Cun la caschêda ed l’impēr rumân ind la zôna égh vînen dal popolasiòun d' urègin bârbera, cme testimônia la lapîda ed la tòmba ed Mavarta (cun la dâta tr’ al 487 e al 510 d.C.), scréta in carâter barbârich; dôp l’ é stêda la vôlta dal popolasiòun d’ urègin longobêrda, cme testimuniê da divêrs rèst antîgh catê ind al teritōri ed Sânt'Ilâri. L’é stêda pó la vôlta dal popolasiòun frânchi (VIII – IX sècolo) e óngheri (X sècol). Ind al peréiod ed Carlo Magno (774-814) la pēv ed SAnt’Eulalia l’ēra ed sicûr sòta la Diòceṣa ed Pèrma insèm a Campéṣen, Gàida, Calēren, pêrt ed Queriêgh, Bibiân e Bêrch. Finî al peréiod di ungarèiṣ la popolasiòun l’ēra turnêda a ‘n’ ativitê pió stâbila, mó l’é ind i sècol XI, XII e XIII che la via Emélia la vèd crèser i trâfich e l’ é in sté peréiod che vînen fât divêrs hospitali, tra quisché còl ch' l‘ à dê al nòm a Sant’Ilâri. In chî ân l’é Sânt’Eulalia l’ēra préma dal cuntêd, pó dal Duchê ed Pérma e l’ēra un cmûn cèch ch’ al dipendîva da la giurisdisiòun ed Muntèc. Dal 1349 al 1403 Muntèc e al sô véli ēren stêdi dêdi da i Visconti al capitân ed vintûra Alberico da Barbiano; int al 1404 Muntèc e i sô teritôri ēren stê vindû a Ottobono Terzi. A la só môrt al proprietê j ēren pasêdi sóta la sgnurèia ed j Estèins, pó Sânt’Eulalia l’ēra turnêda al Duchêt ed Pèrma e sōl int al 1428 l’ēra pasê dal tót a j Estèins e jostapûnt cme pêrta dal Marcheṣê ed Muntèc. Al pusès estèins, ânca se cun stôri ṣfalsêdi, l’armâgn fîno al 1796, oséja fîn al’uniòun a la Repóblica arzâna ed Sant’Ilâri e Calēren, che s’ ēren stachê da Muntèc per unîres in un lèber cmûn. Ed conseguèinsa int al 1797 Sant’Ilâri al fêva pêrt dal Dipartimèint dal Cróstel ed la Repóblica Cispadâna. Al Cmûn ed Sant’Ilâri a gh’ēren stêdi unîdi al frasiòun ed Calēren e Gàida. Al peréiod dôp l’é stê incòra ‘na vôlta convûls a câvṣa dal guèri napoleônichi, a gh’é stê un cûrt artōren d’ j estèins e a la fîn cun la creasiòun, int al 1800, ed la Repóblica Italiâna da pêrt ed Napoleòun, che dôp la s’é cambiêda 1805 in Règn d’Itâlia. Int al Règn d’Itâlia napoleônic Sant’Ilâri l’ēra cmûn indipendèint. Int al 1814 al Cmûn al gh’îva dèinter Sant’Ilâri, Calēren, Gàida, Tanêto e Marturân. Int al 1815 cun la restaurasiòun ēren turnen j Estèins mó Sant’Ilâri l’ēra ermêṣ cmûn indipendèint fîn al 1 znêr 1828, quând dôp ‘na nôva urganiṣasiòun ed l’aministrasiòun l’ēra ste unî a Muntèc. Int al 1859 la vitôria di frânco-piemontèiṣ a Magenta l’à més fîn per sèimper al pusès estèins e a gh’é stê l’uniòun al Règn ed Sardègna, a la fîn, a partîr dal 1° znêr 1860 al ditadōr Farini l’à promòs Sant’Ilâri a cmûn indipendèint cun la zûta ed la véla ed Calēren. Al 23 mêrs 1860 l’é stêda fâta la préma riuniòun dal Cunsèli comunêl ed Sant’Ilâri cun presidèint al Séndegh Gasparotti Andrea.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Alfredo Gianolio - Sant'Ilario d'Enza dall'Unita d'Italia alla Liberazione : storia e cronaca - Sant'Ilario d'Enza : Comune, 1998
- G. Ambrosetti, R. Macellari, L. Malnati Sant'Ilario d'Enza : l'età della colonizzazione etrusca : strade, villaggi, sepolcreti - Reggio Emilia : s.e., 1989
- Lina Violi - Sant'Ilario d'Enza dal medioevo all'unità d'Italia : storia e cronaca - Sant'Ilario d'Enza : Comune, 1996
- Sant'Ilario d'Enza: Guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 199
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
1883
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
27 de aguust: ul vülcaan Krakatoa, in Indunésia, al s·cjopa definitivameent dopu una faas erütiva dürada trii mees.
Ul tèrmin nümar reaal al pariss par la prima völta par Georg Cantor int i söö püblicazziun sü i fundameent da la teuría di cungjuunt.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
29 de lüj: Benito Mussolini, ditatuur italian.
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Atualité Wikimedia, Utòber 2013
Atualité dal Rapòrt 'dla Wikimedia Foundation e dal Rapòrt tècnic ed Wikimedia 'dl Utòber 2013, cun 'na selezion d' ètri impurtenti iniziatìvi di evènt ed Wikimedia
Contents
- 1 Atualitè 'dla Wikimedia Foundation
- 2 Dèt e direzion ed svilopp
- 3 Cuntabilité
- 4 Etar infurmazion dal muviment ed Wikimedia
Atualitè 'dla Wikimedia Foundation
Prugét pilota par l'aces mobil a Wikipedia par mez ed mesàg ed test in Kenia
Wikipedia Zero, al prugràma par dèr aces a gratis a Wikipedia con i telefunèin, 'l è dvintè dispunèbil in Kenia ste mais. L'assuciazion con al provider mobile Airtel l'ha coinvòlt al prugèt pilòta par pruvèr l'acès gratis a Wikipedia par mèz ed USSD/SMS. Par la premma volta, ste sarvezzi l' à permass a la zeint ch'la n' pol brisa avair di telefunèin da internet ed lezar Wikipedia con di SMS soura di telefunèin elementer a bas cost ("feature phones").
Un video soura i sforz dla bès di student pr'avair gratis Wikipedia soura i telefunèin
Int'al nuvambar dal 2012, i student dla scola superiour ed Sinenjongo, Sudafrica, i en scrett una lattra averta in Fecebook, par spenzar al cumpagnì di telefon a smettar ed fer pagher l'aces a Wikipedia, in mod ch'i posan fèer i coumpit ed scola. Victor Grigas e al regesta Charlene Music i en andè a truvèri ei an dmandè ed lezar ala telecamera la su lettra averta, acsé i an fat un filmein publichè ste mais d'Utabar (https://blog.wikimedia.org/2013/11/08/open-letter-free-access-wikipedia-south-africa) con la tradizion, al pruget e la pubblizitè ed ste filmein e dal documenteri piò grend ch'al sarà publichè soura la dmenda di student al cumpagnì telefonic ed firmer al prugrama Wikipedia Zero urganizè dala Fundazion Wikimedia
Prugetend al spustament dal zentar di dét 'dla Florida
Al gropp tecnic 'dla Wikimedia Foundation 'l a publichè 'na dmànda 'd propòsti (RfP), pr'invitèr dagli uferti par la nova pusizion dal zentar dét int'i Stet Uné, ch'al s'unirà al esistènt primèri zentar in Virginia, e ch'al sustituirà al zentar dét in Tampa, Florida. Wikipedia e i so prugèt-fradé i en stè uspitè in Florida fein dal 2004.
Dèt e direzion ed svilopp
Visitadur glubel in setambar: 506 milion (+1,82% in cunfrant d'Agost; +6,54% in cunfrant dl'an passè): :(comScore data par tott i pruget ed la Fundaziojn Wikimedia; com Score al darà i dét piò terd in Nuvambar)
Dmenda ed pagin pr'uttabar
- 27.05 milierd (+4.4% in cunfrant ed Setambar; +36.6% in cunfrant dl'an passè)
- (Projects.htm Server log data, tott i pruget dla Wikimedia Foundation inclus l'aces da telefunein)
Editur atìv registrê par setambar 2013 (>= 5 edizion/mais, esclus al risposti automatic):
- 76,959 (+0.76% in cunfrant d'Agòst / -5.83% in cunfrant dl'an pasè)
- (Database data, tott i pruget 'dla Fundazion Wikimedia.)
scheda ed raport (la cumpleta i vèri dèt statestic e l'andament di prugèt WMF):
Cuntabilité
(Agli infurmazion finanzieri i en dispunebli soul dopp al Setambar 2013 al temp ed ste raport.)
Totti agli infurmazion finanzieri presentè agl'i en pr' al mais e l'an 30 settambar 2013
L'intrè pr'al mais ed Setambar l'è ed $2.46MM, in cunfront a una prevision ed $0.99MM, zirca $1.47MM o al 149% in piò dla prevision
L'intrè dl'an in cours l'è ed $7.87MM in cunfront d'na previsiòn ed $2.98MM, zirca $4.89MM o 164% in piò dla previsiòn.
- al spaisi pr'al mais ed Setambar i en $3.33MM in cunfront d'na prevision ed $3.48MM, zirca 157K o 5% in manc dla prevision, prinzipalment dvò a piò basi spaisi personeli , spaisi ed capitel, uspitalitè d'internet, spaisi ligheli, e spaisi ed viaz , parzialment abasè da dunazion piò grendi, spaisi ed pagament e cuntrat ed sarvezzi fora dla sozietè.
Al spaisi pr'l an in cours en $9.39MM in cunfront d'na prevision ed $11.17MM, zirca $1.78MM o 16% in manc dla prevision, prinzipalment dvò a piò basi spaisi personeli , spaisi ed capitel, uspitalitè d'internet, spaisi ligheli. dunazion e spaisi ed viaz , parzialment abasè da piò grendi spaisi ed pagament.
- I fond in casa i en $37.77MM al 30 ed Setambar, 2013.
Etar infurmazion dal muviment ed Wikimedia
Prammi 'dla scienza par di automatism o di prugram automatic ch'i importan multimedia da publicaziòn academic a Wikimedia Commons
'L Impurtadòur automatic di Open Access (OAMI) al zairca i database dla Zantrel PubMed par publicazion universitèri ch'i cumprandan di archiv audio e video com materiel supplementèr. S'al trova di archiv chi polan esar druvè gratis, al robot ai scarga int'al Wikimedia Commons. La piò gran pert dal materiel al vein da publicazion ed rizerca biomedica. Al "bot" l'ha impurtè piò ed 14.000 files multimedia a partir dal 2012; la piò pert i en video. I en la piò gran pert di zirca 38,000 archiv video ch'i en ades int'la Wikimedia Commons. I archiv scientific-multimedia-i trovan-una-seconda-vetta in-wikipedia/ Piò ed 700 di archiv impurtè i en ades druvè int'i pruget Wikimedia, soura dal pagin che totti insamm i ricevan zirca 3 miglion ed vision par mais.
Al 21 'd Utòber, a na cerimònia in Washington, DC (USA) durànt la premiasiòun anuèla Smàna 'dl Open Access, 'l Utèint Daniel Mietchen al tulìva al prémi ASAP per la squèdra ch' la stèva de dré al OAMI. Al "Prémi Accelerating Science Program" 'l è spunsuriśè da 27 urganiśasiòun ch' i juten 'l open access. Ogni vinsidōr al porta a cà 30.000 US$.
Un nov pruget ch' l incuragia al Cumunitè africheni a purter di argument luchel ai Pruget Wikimedia
Kumusha Takes Wiki 'lè un prugèt nōv per jutèr la ginta in dl' Àfrica "a creèr e cuntribuìr a l' infurmasiòun, ai têst, al figùri e ai midia lìber, al riguèrd dal lōr cumunitè (vilàġ, sitê, periferìi, sèinter, ets)." L' è stê fundê dala Orange Foundation. El foto i s'ràn carghèdi in dla Wikimedia Commons, e i têst i gnaràn furnî in na forma ch' la s prèsta al riutilìśi ins a Wikipedia e in di èter prugèt edla Wikimedia.
"Kumusha" l'è una parola dala lengua Shona Shona language (ch'l'è druvè in Zimbabwe e ind'al nazion atais), e al vol dir " al sit d'in dov te't vein". Al pruget "Kumusha Takes Wiki" l'è pert ed "Activate Africa", una raid ed pruget e iniziativ ch'i volan incurager i cuntribut ai pruget Wikimedia in Africa, lanzè a Wikimania 2013.
Terz "Iberoconf" summit in Mexico City
Iberocoop l'è un'iniziativa cl'a mett insamm i gropp int'i muvimént Wikimedia da l' America lateina, da la Spagna, dal Purtugal e da l'Italia. Dal 12 al 15 d'Utabar I rapresentent ed 'sti urganizazion, diretur e personel dla fundazion Wikimedia is truvaren a Mexico city par Iberoconf 2013, al terz incontar dal zanar dopp al 2011 (Buenos Aires) e al 2012 (Santiago de Chile).
Tra i etar risultê gnû fòra a i è stè la decisiòn ed numiner un coordinatòur par Iberocoop. Carmen Alcázar ed Wikimedia Mexico 'l è al premm a sarvìr in 'sta carga.


text:
Camerun
El Camerun (Cameroun in frances; Cameroon in ingles; Kamerun in tudesch) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa a la Nigeria, al Ciad, a la Repüblica Centrafricana, al Gabon, a la Guinea Equaturiala e al Congo e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Yaoundé.
Al gh'ha una süperfiss de 475.442 km² e una pupulaziun de pressapoch 18 miliun d'abitant. In camerun se parlen pressapoch 260 lenguv.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Camerun a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 al 1919, quand che l'è staa spartii intra la Francia e'l Regn Ünii.
El Camerun frances l'ha utegnüü l'indipendenza in del 1960, el Camerun ingles in del 1961 e hann furmaa un stat federal.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cameron (nom ufizial: République du Cameroun / Republic of Cameroon) a l'è una repüblica.
El president a l'è el Paul Biya (del 1982).
El prim minister a l'è el Philémon Yang (del 2009).


text:
Baden-Württemberg
El Baden-Württemberg l'è giü dei sédes stàcc (en todèsch: Land, pl. Länder) de la Repüblica Federàl de la Germània. L'è sitüàt endèla part Sud-ocidentàl de la Germània e 'l cunfìna a sud co la Svìsera e a òvest co la Frància. A èst l'è tacàt a la Baviéra e a nòrt l'è tacàt a la Renània-Palatinàto e a l'Assia.
La capitàl del Baden-Württemberg l'è la cità de Stocàrda.
Cuntegnüü
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Distrècc aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Baden-Württemberg l'è spartìda 'n quàter distrècc aministratìf (en todèsch: Regierungsbezirke):
- Stocàrda (Stuttgart) (che g'ha per capitàl la cità de Stocàrda)
- Fribùrgo (Freiburg) (che g'ha per capitàl la cità de Fribùrgo)
- Karlsruhe (che g'ha per capitàl la cità de Karlsruhe)
- Tübinga (Tübingen) (che g'ha per capitàl la cità de Tübinga)
Circondàre e cità extra-circondariài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I distrècc aministratìf i reönés 35 circondàre (Landkreise) e 9 cità extracircondariài (kreisfreie Städte):
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistisches Landesamt Baden-Württemberg
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Spaggna
La Spaggna (denuminasiòṅ uficiàla: Régn ad Spaggna, in Spagnól: Reino de España, Spagna in Itagliàn) l'è na nasiòṅ dl'Europa dal sud-òvest ch'la s cata in dla penìśula ibèrica (ch'l è sua par 'l 80%).
La gh'à na pupulasiòṅ ad 46.954.694 abitànt e na superfìsi ad 506.030 km². Dal 1561 la capitàla l'è Madrid, na sità ch'la cònta da più ad tri migliòṅ 'd abitànt (i èṅ siē in dl'arèa metrupulitàna).
La lìngua uficiàla dal régn 'l è 'l Spagnól, ch'al sarév pò al castigliàṅ, na lingua ch'la daśvèṅ da 'l Latìṅ (p'r i Rumàṅ antìg la s ciamàva Hispania cuma tuta la penìśula mèntar p'r i grèc ch'la śòna lè l'éra la Iberia).
La cunfìna a òvest cun al Purtugàl, a sud cun al teritòri ad Gibiltéra (pusedimènt dal Régn Unî) e a nord cun la Frància e cuna al Principâ 'd Andòrra. Al sò sità Ceuta e Melilla i s càtan in Àfrica in mèś a 'l Maròc (i èṅ di exclavi).
Al stat 'l è urganiśâ secónd na munarchìa parlamentàra. La Spaggna la fà part dl'Ugnòṅ Europea a far data dal prim ad Śnar dal 1986 e dla NATO dal 1982.
La bandéra e 'l inn
La bandéra spagnóla l'è stada vluda dal rè Carlo III in dal 1785.
L'è furmada da dū bandi a la drita rósi e una śala più granda in dal mèś.
Ad dèntar i s pōlan védar al stéma nasiunàl, furmâ da quéi ad Castìglia (un castèl 'd òr su sfónd rós), Leòn (un leòṅ rampànt ad culōr pórpura), Aragóna (quàtar bandi ch'i vaṅ śò para su sfónd 'd òr), Navarra (cadéni 'd òr su sfónd rós) e Granàda (un melugràṅ cun fóji vérdi), sóta na curóna reàla e in mèś a 'l dū culóni 'd Èrcule (i èṅ al strét ad Gibiltèra) cun al distintìṿ Plus Ultra, in riferimènt a l'espansiòṅ imperiàla spagnóla.
'L inn spagnōl 'l è la màrcia reàla (Marcha Real), òṅ di pôc caś a 'l mónd in dua 'n inn 'l è sénsa paròli. Durànt la ditatùra ad Francisco Franco, 'l è stâ druâ anc un tèst mis śò par José María Pemán ma minga in manéra uficiàla. Na vòlta ch'al caudillo al fù mòrt, al rè Juan Carlos I, misa in pē incóra na vòlta la munarchìa, al s è però dat da far par scanślàr-al.
Al cumunità
Cumunità Autònuma 'l è al nóm sarnî p'r indicàr al darsèt regiòṅ spagnóli definìdi in dal 1978 in dal Tìtul VIII dla Custitusiòṅ. Dòp tant an ad ditatùra franchìsta, la Spaggna la cgnós na fórma più demucràtica e ad diviśiòṅ di putēr rispèt a prima.
La Custitusiòṅ la rimàrca al fat che tut al cumunità i èṅ cumpàgni in di dirìt e ch'i n pōlan minga avér di vantàś l'una cun cl'atra. Al Stat al n parmét briśa che soquànti cumunità i s métan insém mèntar 'l è parmis ad lavuràr insém.
Al cuncèt ad Cumunità Autònuma al nas dal fat che in Spaggna i viv'n insém pòpui e cultùri difarènti e l'unificasiòṅ l'è stada un prucès lènt e difìcil.
L'espluśiòṅ di nasiunalìśum, a 'l inìsi dal Nuvsènt, al purtò in dal paéś al nàsar ad fòrsi nasiunalìsti in Catalógna e in di Paéś Basc. La Custitusiòṅ dal 1931 l'à pruâ a risòlvar al prubléma dand vita a 'n stat unî, cumpatìbil cun l'autunumìa dal regiòṅ. Al prim pas 'l è stâ quél ad dar subìt l'autunumìa a la Catalógna e, durànt la guèra sivìla, anc a i Paéś Basc. Par la Galìsia a s éra tacâ a far un percòrs cumpàgn ma 'l arìṿ ad Francisco Franco 'l à farmâ tut.
Al regiòṅ i pōlan far tut quél ch'i vōlan in di lìmit dla Custitusiòṅ, basta ch'a 'l n sia minga pruibî da la léǵ.
- Andaluśìa (Andalucía)
- Aragóna (Aragón)
- Astùri (Asturias)
- Baleàri (Islas Baleares)
- Canàri (Islas Canarias)
- Cantàbria (Cantabria)
- Castìglia-La Mància (Castilla La Mancha)
- Castìglia e Leòn (Castilla y León)
- Catalógna (Cataluña)
- Cumunità ad Madrid (Comunidad de Madrid)
- Cumunità Valensiàna (Comunidad Valencia)
- Estremàdura (Extremadura)
- Galìsia (Galicia)
- La Rioja (La Rioja)
- Mùrsia (Murcia)
- Navàrra (Navarra)
- Paéś Basc (País Vasco)
A gh'è anc dū sità autònumi, in teritòri maruchèṅ:
Al lìngui
La lìngua uficiàla dal paéś 'l è al castigliàṅ o Spagnōl (par lōr español), na parlàda ch'la fà part dal grup dal lìngui rumànśi dla famìja indo-eurupéa e l'è la quàrta più parlàda in dal mónd cun 330 migliòṅ ad parsòni ch'i la cgnósan.
A s dascór spagnōl anc in bòna part dl'America dal Sud e in quéla sentràla, in dal śòni a sud di Stat Unî cuma la Califòrgna, l'Ariśòna, al Mèsic Nóṿ e al Tèxas e in dal Filipìni.
Al spagnōl 'l è dimóndi sìmil a 'l itagliàṅ ma a gh'è da star aténti a i amìg fals, al paròli ch'i pàran cumpàgni ma ch'i vōlan dir tut 'n àtar quèl.
Eśèmpi: Lo siento a vōl dir A m daspiàś e minga A 'l sènt. Salir a vōl dir Vgnir fóra e minga Andàr sù. Subir a vōl dir Andàr sù e minga Subìr. Sufrir a vōl dir Subìr e minga Sufrìr. Burro a vōl dir Àśan e minga Butér. Chichón a vōl dir Burgnòcla e minga Ciciòṅ. Cara a vōl dir Ghigna e minga Cara. Demandar a vōl dir Denunsiàr e minga Dmandàr. Mesa a vōl dir Tàvul e minga Mésa.
In soquànti cumunità autònumi dla Spaggna a s śònta anc la lìngua dal pòst: al Catalàṅ (Català, in Catalógna, in dla sità sardagnóla 'd Alghero e, cuma dialét majurchìṅ, in dal Baleàri), al Valensiàṅ (Valencià, ch'al s davśina dimóndi a 'l Catalàṅ) in dla Cumunità Valensiàna, al Galisiàṅ (Galego, imparentâ cun al Purtughéś) in Galìsia e al Basc (Euskera) ch'al s dascór in di Paéś Basc e anc in Navàrra.
I telegiurnài regiunài dla televiśiòṅ ad Stat TVE i èṅ traśmìs in dal lìngui lucàli. Difàti al Stat spagnōl e gl'aministrasiòṅ perifèrichi i dànan còrda e i tìnan sù 'l uś in àmbit lucàl ad tut al lìngui, anc ad quéli ch'i n gh'aṅ minga al status 'd uficiàl cuma 'l Asturiàṅ-Leunéś, al dialét Estremadûr e 'l Aragunéś. In dla val 'd Aran 'l è arcgnusû uficialmènt, a fianc dal Castigliàṅ e dal Catalàṅ, anc 'l Aranéś, na parlàda imparentàda cun al Guascòṅ dal grup linguìstic d'l Ucitàn.
Stòria
In di tèmp antìg (a partìr da 'l X sècul p.C. a 'l incìrca) al pupulasiòṅ dal pòst i èṅ stadi custréti a lasàr spasi a i duminadōr furastér ch'i daśgnìvan dal mónd dal Mediterraneo (Fenìsi, Grèc e Ibéri) o da l'Europa sentràla (Cèlt).
In di ùltim an dal III sècul p.C. al teritòri ibèric 'l ira dvintâ un camp ad batàja fra Cartagine, ch'la cuntrulàva bòna part ad cal śòni lè, e Róma. Quésta chè a la lunga la gh'à pò abû al sovravènt su 'l nemìg tulénd al cuntról dal pòst par siē sècui, dand-ag la sò lìngua, la sò cultùra, al sò istitusiòṅ pulìtichi e al sò dirìt. L'Hispania antìga la tulìva acsè la sò imprónta par sèmpar.
Al Cristianéśum al rivò dimóndi prèst in dla penìśula (II-III sècul) e al gh'à mis al sò fòrti raìś. In dal V sècul la Spaggna l'è stada invàśa da di pòpui bàrbar cuma gl'Alâṅ e i Vàndai (in Andaluśìa), i Śvēv (in Galìsia) e i Viśigôt (in tut al paéś méno ch'in dal nòrd). Quist chè i ìvan fat (fiṅ a 'l inìsi dal VI sècul) un régn dimóndi vast ch'al gh'iva dèntar di pès grôs dla Gallia e dl'Hispania. In sèguit al régn 'l iva tòlt un mòd 'd èsar tipicamènt ibèric anc parchè la capitàla la s éra spustàda da Tulóśa a Tulēd (che adès l'è la capitàla dla regiòṅ dla Castìglia-La Mancha).
In d'l VIII sècul l'Islam al fà la sò cumpàrsa in Spaggna, faghénd scumparìr dal tut al régn viśigôt e duminànd bòna part dla penìśula par di sècui sénsa però cavàr-gh-la a scanślàr al raìś latìni e al cristianéśum dal pupulasiòṅ dal pòst.
A partìr dal XI sècul, i musulmàṅ i tàcan a turnàr indrē sót i cólp di cristiàṅ impgnâ a tōr da la sò banda chi teritòri lè. I àrab però i sparìsan dal tut da 'l Sultanâ ad Granada, in dua i s éran ritirâ, sól in dal Śnar dal 1492 par maṅ ad dū stat cristiàṅ ch'i s éran furmâ in cal mèntar: al Régn ad Castìglia e al Régn 'd Aragóna.
Anc s a n gh è minga na data cèrta ch'la definìsa dabòṅ la nàsita dal Régn ad Spaggna a s è tacâ a dascórar dal paéś in cla manéra lè dòp al spuśalìsi fra Isabella I, la regìna ad Castìglia, e Ferdinànd V, al rè 'd Aragóna. Quand pò 'l è mòrt Carl V (Carl I ad Spaggna), cun la gnuda di Aśbûrg e specialmènt in dla secónda part dal XVI sècul, al régn al s è tacâ a ciamàr acsè in manéra definitìva in tut Europa.
Al sità
La Spaggna la gh'à 145 munisìpi ch'i sùperan i 100.000 abitànt. Ca-i chè al dódas sità più grandi dal paéś.
Àtri futugrafìi
Albania Andorra Austria Belgio Bielorussia Bosnia-Ezegovina Bulgaria Cipro Croazia Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia Liechtenstein
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Piav
El Piav l'è un fiümm del Vènet; al nass dal munt Peralba in dii Alp urientaj, in cumün de Sapada (Belün) e al cumencja a curr cunt una direziun mediameent südòvest; al bagna ul Cadur e al cjapa deent i turent Ansiei e Boite.
Dopu ul paees de Lungarun al va deent in Val Belüna e al bagna la citaa de Belün; un quaj chilometer dopu Felter al va deent in de la pruvincja de Treviis, al gira inver südest e al diventa un fiümm de pianüra. Dopu ca l'a bagnaa la citaa de San Dunaa de Piaaf al sa büta deent in del Maar Adriatich, dopu 220 km de cursa, areent al pòort de Curtelàsc.
El fiümm al drena un basin imbrìfer de 4.130 km².
El Piav al g'a vüü granda impurtanza stòrica in de la Prima guèra mundiaal, quaand a l'è staa ul fruunt de bataja dal nuvember 1917 a l'utuber 1918.


text:
Növa Zelanda
La Növa Zelanda (New Zealand in ingles, Aotearoa in maori) a l'è un paes de l'Uceania.
La capital a l'è Wellington.
La gh'ha una süperfiss de 268.680 km² e una pupulaziun de 4.280.000 abitant.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Növa Zelanda la gh'ha dü lenguv ufiziaj: l'ingles, che l'è parlaa del 98% de la pupulaziun, 'l maori, che l'è parlaa del 4% de la pupulaziun e 'l lenga de sign novazelandisa[1].
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Növa Zelanda a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim minister a l'è el John Key (del 2008).


text:
Pandôr
Al pandôr (pandoro in itagliàṅ) 'l è un dóls tìpic verunéś ch'a s magna durànt al Nadâl.
A s diś che gl'urìgini dla ricèta i èṅ da pascàr in Austria in du a s faśiva al Paṅ ad Viéna, prubabilmènt ligâ in na sèrta manéra a la brioche francéśa. Par di àtar invéci, al prév daśgnìr da 'l Pane de oro ch'a s magnàva in dal tavli di Venesiàṅ pîn ad bèsi.
'L è nâ in dal 1800 cuma evulusiòṅ dal Nadalin, un dóls verunéś. Al 14 'd Utóbar dal 1894 Domenico Melegatti, fundadór dla cà dulciària ch'la pòrta al sò nóm, al depòśita a 'l ufìsi di brevét, un dóls mòrbid e cun al caraterìstic còrp ch'al par na stéla cun òt punti, cuma n'òpera dal pitór Angelo Dall'Oca Bianca.
Insém al Panetòṅ i èṅ i dóls itagliàṅ più famóś ad Nadâl.
La pasta dal pandôr l'è mòrbida e ad culór durâ, parchè a gh'è dèntar di óṿ, e l'udóra ad vanìja. La fórma l'è a trònc 'd un côn, fat a stéla. I àtar ingrediènt i èṅ: farìna, sùcar, óṿ, butèr, butèr ad cacào e alvadór.
La tecnica ad lavurasiòṅ l'è dimóndi cumplèsa parchè a gh vōl un muć ad pasàǵ parchè al sia prònt.
Al pandôr tradisiunàl al n gh'à minga di candî e dla créma ma al dè 'd incō a s cata da tut parchè i s véndan bèṅ.
Prima ad magnàr-al, 'l è méj scaldàr-al un póc.
Al pandôr industriàl 'l è vindû da spés in scatli ad cartòṅ cun al sùcar a vēl mis in un sactèṅ a part acsè quéi ch'i al tóśan i pólan sarnìr se druàr-al o no. Esénd-ag bèla dal sùcar dèntar, al pandôr 'l è dólś ad suo.


text:
Léber dal j Ōri
Artécol in dialèt arzân
Al Léber dal j Ōri (Libro delle Ore in italiân) l'é la colesiòun dal j ōri dal funsiòun per i diferèint peréiod ed l' ân dal funsiòun. Per sècol ûn di léber ch'l'ēra in tót al faméj o int al comunitê che prîven permètres 'd avèir di léber. Ânca dōp ch'é gnû fōra la stâmpa, i lèber dal j ōri, ânca còl di pesunâg civîl potèint, l'armâgn cme sègn de stéma e 'd amōr per l'êrt. L'é dvintê bèin prèst, un quèl réch pr' al valōr dal miniadûri. Tra i léber dal j ōri pió cgnusû a 's arcôrden quî ed Filippo II [1]
Al comunitê di frê, acsé cme còli di canônich, ēren sôliti recitêr al j ōri tót insèm, in côro int la cēşa o int la sêla dal riuniòun di cunvèint e dal cēşi. Per còst al léber dal j ōri l'ēra ónich, e spieghê splendidamèint cun dal figûri.
Ed fiâch a l'edisiòun pió impurtânta, cun tóti i tèst da letûri e di sêlem, bèle int al medioēv, è stê mandē fōra un sûnt ciamê breviâri
Cun al Cuncéli ed Trēnto al Breviâri, invēce, l'é dvintê un quèl ch' al gnîva druvê tót i dé, intèiş, però, cme tèst ch' as prîva purtêr in gîr facilmèint, che però al permetîva a l'òm ed cēşa ed recitêr l' Ufési dal j ōri sèinsa druvêr ed j êter tèst. Ògni persòuna ed cēşa l'ēra ublighê avèirel e a recitêr al relatîvi urasiòun int al ōri canônich cmandêdi, mó an n'é mia pió stê capî, sêlov pôch chêş cme i Vrèsp grând, cme un quèl da fêr insèm, mó cme 'n' urasiòun personêla.
I muvimèint ed j òm ed la cēşa, ânca quî di zōven, a metê ed j ân '50, a tōrnen a catêr al valōr dal léber dal j ōri ânca p'r i civîl. Cla pîga ché l'é stêda cunfermêda dal Cuncéli Vaticân II, ch'l'à rèiş pió fâcil l'impalcadûra:
- l'à scartê l'ōra Préma
- l'à dê la pusibilitê ed recitêr al Matutèin a ógni ōra cun al cambiêregh al nòm in Ufési dal Letûri
- l'à dê la pusibilitê ed recitêr óna sôl dal j êtri Ōri (Têrsa, Sèsta e Nôna) e ciamêrla Ōra mèdia
- l'à scurtê l'impalcadûra: i 150 sêlem, che préma ēren recitê tót int al cōrs ed 'na stmâna, în stê urndê in un gîr ed quâter stmâni. In pió, cun chi cambiamèint ché, în stê ânca tajê fōra soquânt sêlem ciamê imprecatori
Còst l' à purtê a un fiurîr 'd edisiòun, tradòti int al léngvi comûni.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Libro delle Ore trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Luigi Padovese
Ol monsignùr Luigi Padovese (Milà, 31 de Mars del 1947 - Alesandrèta o Iskenderun, 3 de Zögn del 2010) l’è stacc ü vèscof lumbàrt de la Céza Catòlega.
Cuntegnüü
La sò éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasìt a Milà, 'n del 1965, a 18 agn, l'è 'ndài frà in del ùrden di Fràcc Minùr Capüsì e 'n del 1973 l'è dientàt prét. L'è stài profesùr de patristica a la Pontifìcia Üniersità Antonianum, per 16 agn l'è stacc ol diretùr de 'l Istitüt de Spiritüalità sèmper a la Pontifìcia Üniersità Antonianum, fò sura l'è stai profesùr invitàt a la Pontificia Üniersità Gregoriana e a la Pontificia Académia Alfonsiana, per 10 agn l'à lauràt per la Congregasiù per i Céze Orientàle e l'à facc ol consülènt per la Congregasiù di Caüse di Sàncc.
Ol 11 de Otùer del 2004 l’è dientàt èscof titolàr de Monteverde e Vicare Apostòlech de l’Anatòlia.
L’è stai copàt a cortelàde ‘l 3 de Zögn del 2010 dal Murat Altun, ol sò aütìsta e dipendènt de religiù müsülmàna che da sés agn l’ lauràa per lü.
Ol sò 'mpègn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol monsignùr Luigi Padovese l’éra catàt fò lü la Türchia cóme pòst de misiù, dezà che l’ gh’éra ‘n del cör de fà rinàs i cümünità cristiane ‘n Türchia ‘ndóe öna ólta, ‘nfina al 1924, i cristià i éra pròpe tàce. Monsignùr Padovese l'éra 'mpegnàt a in del ecümenìsmo e l' sircàa de troà la manéra de fà 'ndà decórde cristià e müsülmà. L' sircàa ach de fàga ciapà a la Céza Catòlega 'l riconoscimènt de la lège türca e l’se lamentàa che ach in di stacc islàmech ‘ndó che l’è permetìt ès cristià, ol Cristianésem l’è consideràt öna religiù de ‘nferiùr.
Ol perchè i l'là copàt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
‘l asasì l’à dicc de ìga üt öna ispirasiù divìna, ma i polisiòcc türch che i l’ l’à casàt in galéra e pò töcc i giurnài e i televisiù del mónt i à dicc che l’èra deprès o che l’éra malàt in del có. Ach ol Papa Benèt XVI, che pròpe ‘l dé dòpo, ‘l 4 de Zögn del 2010 l’è riàt a Cipro, prim Papa a ‘ndàga, l’à dicc che l’éra mia stàcc ü copamét polìtech. Pròpe a ‘ncontrà ‘l Papa l’ gh’éra de ‘ndà 'l monsignùr Padovese ol dé dòpo ès istài copàt, coincidènsa che la làsa di döbe söl perchè i l'là copàt.
De fati segónt Asia News [1] ol Murat Altun l' sarès mai stacc deprèss e ghe sarès gnà ü certificàt a dimostràl.
Fò sura dòpo ì copàt ol Monsignùr l' sarès salìcc söl tèt e l'avrès gridàt "Ó copàt ol Gran Satana. Allah Akbar". Pò la manéra che l'è stai copàt ol Monsignùr la starès a dimostrà che l'è stai copàt per la sò féde: i l'là scortelàt 'n de la sò cà, sura de töt al cör, e pò, dòpo che l'éra riàt sö la pórta de cà per sircà ergü che ghe dès öna mà, i gh'à teàt vià la cràpa quando fòrse l'éra zamò mórt e per i 'ntegraléscc islàmech teà vià la cràpa a ü l' fà part del sacrifése ritüàl cóntra 'l mal.
I óter précc e cristià copàcc prima de lü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ADN Kronos la regórda [2] che prìma del vèscof Luigi Padovese, sèmper in Türchìa,
- l’è stai copàt in del 2006 ol Don Andrea Santoro a Trebisonda da ü nasiunalìsta türch che l’à copàt a cortelàde ‘ntàt che l’ vuzàa “Allah l’è grant”, ma pò alùra s’éra dicc che, a la fì de la féra, l’asasì l’éra mia apòst de có;
- l’è stai scortelàt in del 2007 ol Don Adriano Franchini che l’à ciapàt di cortelàde ‘n de pànsa de ü zùen de 19 agn, söbet dòpo la Mèsa de la Dümìnica, ma l’gh’è riàt a salvà la pèl;
- i è stài copàcc in de la sità de Malatya, sèmper in del 2007, trì cristià, ü de chès-ce l’éra todèsch, che i se troàa dét in d’öna tipograféa cristiàna: i è stacc prìma ligàcc e po’ i gh’à teàt la góla.


text:
Cimiteri Monumental
El Cimiteri Monumental l'è on grand cimiteri che l'è staa faa da l'architett Carl Maciachini in del 1866 e che g'ha un fracch de statui, de templi grecch e de obelisch.
El Famedio (che in latin el voeur dì “el templi de la fama”) l'è l'entrada principal del Cimiteri Monumental. Ona volta el gh'eva de vess una gesa ma poeu l'è diventaa el loeugh in dov'hinn sepolt e regordaa i personagg pussee important de l'Italia. Per esempi a gh'è ona targa che la regorda el Giusepp Verdi, che l'è sepolt nò in del cimiteri, ma in de la Cà de Repos di Musicisti che l'ha fundaa lù. In de la Capela Palanti a gh'è un monument commerativ di 800 milanes che hinn mòrt denter i lager di nazist. El cimiteri el g'ha anca ona sezion special per i personn che hinn no de religion catolica.
Cià chì on elench di persònn pussee important che hinn staa mettuu via dent al Cimiteri Monumental:
- Alberto Ascari (pilotta automobilista)
- Antonio Ascari (pilotta automobilista, papà del Alberto)
- Ernesto Bazzaro (scultor)
- Luca Beltrami (architett e storico de l'art)
- Arrigo Boito (musicista, poetta e librettista)
- Carl Cattaneo (patriotta e politegh)
- Alfredo Catalani (musicista)
- Walter Chiari (attor)
- Franco Corelli (cantant de l'opera)
- Filippo Filippi (critegh musical)
- Giorgio Gaber (cantant e attor)
- Giuseppe Gervasini (sacerdott e benefattor)
- Luigi Giussani (sacerdott e teologh)
- Vladimir Horowitz (musicista)
- Lisander Manzon (el pussee grand scrittor de Milan)
- Francesco Maria Piave (poetta e librettista)
- Amilcare Ponchielli (musicista)
- Salvatore Quasimodo (poetta, premi Nobel de la Literadura)
- Medardo Rosso (scultor)
- Delio Tessa (poetta)
- Arturo Toscanini (direttor de orchestra)
- Bruno Valiani (artista)
- Leo Valiani (politegh e scrittor)


text:
Liun
Liun (Lyon in frances; Lugdunum in latin; Leyden antegament in tudesch; Lyon u anca Lyons in ingles; Lion in ucitan; Liyon in arpitan) a l'è una cità de la Francia de 491 268 abitant[1], dato agiurnaa al ginee 2011.
Al se tröa in sül Rodan, al süd-est de la Francia e l'è la sua segunda cità püssee granda, dopu de Paris. A l'è la capital de la region Rhône-Alpes.
El sò center storigh a l'è un patrimoni Mundial de l'Ümanità de l'UNESCO.
Evuluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
988
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 03 (u vargün òolt dí da cheest mees) - Catalunya: Borel II al renöva mia ul gjürameent da fedeltaa al rei Fraanch: al deventa, de facto, cuunt independeent e al scumenza a incuniá muneda pròpia; chesta independenza la cunfirmarà legalameent ul trataa da Corbeil (1258).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Rue (CH-FR)
Rue a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.20 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1265 abitant.
El cumün de Rue al se tröva a una altitüden de 675 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Auboranges, Chapelle, Ecublens, Le Flon, Montet, Oron-la-Ville (VD), Ursy, Vuarmarens.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Ermàn de Reichenau
Ol Ermàn de Reichenau (18 de löi del 1013, Altshausen – 24 de setèmber del 1054, Reichenau) ciamàt ach in latì Hermannus Contractus e 'n todèsch Hermann der Lhame che 'l völ dì Ermàn ol stropiàt, l'è stacc ü frà benedetì, ma ach ü cronìsta, ü poéta e ü di sapièncc piö 'mportàncc del Medioéf. 'l Ermàn de Reichenau l'è ü beàt de la Céza Catòlega.
La sò éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’éra 'l s-cèt del Wolverad II de la famèa di cóncc de Alshausen, nasìt istropiàt, sènsa che quàze 'l ghe riès a möes e a parlà e a sèt agn l'è stài portàt in del monastér de Reichenau söl lach de Costànsa 'ndóe l'à tacàt a stödià e 'ndoé l'è restàt per töta la sò éta. 'l Ermàn l'à stödiàt de töt, tat che 'l s'è dedicàt a la poézea, a la müzìca, a la matemàtica, a l'astronomìa e a la stória.
La Crònaca Üniversàla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol sò laurà piö ‘mportànt l'è la Crònaca Üniversàla, da Crést 'nfìna al 1054, laurà mia de póch per la manéra equilibràda de giüdicà e per la preciziù stòrega. La Crònaca la se pógia dal prensépe 'nfìna al 1039 sö öna crònaca svéva piö ègia, menimà dal 1039 al 1054 l'è töta fadìga del Ermàn ol stropiàt che 'l s'è bazàt sö chèl che 'l se regordàa. Dòpo che l’Ermàn l'è mórt l'è stàcia portàda 'nacc dal Bertòld, amìs e discépol del Ermàn, e dal Bernòld.
I sò antìfone mariàne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sèmper de l’Ermàn de Reichenau i è la Salve Regina e l'Alma Redemptoris Mater, dò di quàter antìfone mariàne 'nsèma al Ave Regina caelorum e al Regina coeli.
I ótre òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è de regordà ach i sò scricc de astonomìa, ol De Mensura astrolabii e 'l De utilitatibus astrolabii, de müzica, ol De conflictu rithmimachie e ol De Musica, de poezéa, ol De octo vitiis principalibus e 'l Conflictus ovis et lini.


text:
Zarvlån
Artéccol in dialatt bulgnais
Al zarvlån o anch' conpiuter l'è un aparacc' infurmâtich ch'al trâta äli informaziån andànd indrî a däl pruzès prezîs. L'è un sistêma digitèl con una téttnica microeletrònica ch'l è bånna ed pruzesèr dî dè partànd da un gropp d'istruziån ciamè progrâma. Un zarvlån dänter l'à normalmänt: dî micropruzesûr (al CPU), la memòria, dî dispositîf I/O (input/output, ch'i vrénn po dîr dänter e fòra). Bän in sustanza al zarvlån l'è 'na mâchina ch'al zónta al sistema operativ col hardware. Al software l'è quall ch'as métt insamm int'al disc dur, l'hardware l'è quall ch'as pôl vadder e tuchèr. Strai software pió famûs a psän arcurdèr: al pachàtt Microsoft Office, al sistêma Microsoft Windows, al snadrazåur Mozilla Firefox e i driver dî aparacc' lighè a la mâchina.
Al mànd di zarvlan l'è ste rivolusioné anch da la creasiòn di tavlátt.
Vad anch[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Eli Wallach
Eli Herschel Wallach (New York, sett de dicember del 1915 - New York, 24 de giugn del 2014) l'è staa on ator american.
De fameja giudea che la vegniva de la Polonia, l'ha scominciaa la soa cariera 'me ator de teater, per poeu entrà in del mond del cine al princippi del 1956. L'è devegnuu vun di caratterista pussee important de la soa generazion. In Italia l'è ben cognossuu per el sò roeul del bandii Tuco in del cine del Sergio Leone El bon, el brutt e 'l cativ. L'ha segutaa a fà l'ator fin'a pochi agn prima de la soa mort, che l'è rivada in del 2014, quand che 'l gh'aveva 98 agn.


text:
Carlasc
Carlazz ò anca Carlasc (nom ufizial in italian: Carlazzo) l'è on comun de la Provincia de Còmm con 3 084 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 12,7 km² e 'na densità de 243 ab./km². Se troeuva intela Val Menagg. L'è nassuu intel 1928 de l'union de trì comun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Carlasc l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pinguicula alpina
La Pinguicula alpina l'è 'na spéce de piànte carnìvore uriginàre de la setentriunàla de l'Eurasia. L'è giöna de le spéci de Pinguicula piö difundìde, tat che se la tróa endèle regiù de mut de l'Islànda 'nfìna a l'Himalaya. La crès en töta la cadéna alpìna, ma mìa sö i Apenìni.
La fùrma de le rözète bazài prostràde, le fòie i è vérde ma le pöl rià a tirà al rós; i è carnùze e le g'ha l'òrlo riultàt en dét; sö le fòie gh'è de le ghiàndole che fà sö 'na sostànsa mucilaginùza che la tìra i insècc piö pesègn, la ia 'ntacùla lé e a belazìne a belazìne la i a digerés.
'Na piantìna de P.alpina la àmbia a fioréser dòpo 6-8 agn (a le ólte 'nfìna a 13). Ogna gamp el pórta en fiùr sul e 'l g'ha mìa fòie; el pöl rià 'nfìna a 12 ghèi de altèsa. I fiùr i è zigomòrf, gràncc 10–16 mm condèn sperù cürt bianch-zaldì e i è furmàcc de 'n làer süperiùr a du lòbi e 'n làer inferiùr a tré. I è pò a lur bianch o maciàcc de zàlt. I fiùr i è protògini, dóca i stìgmi feminìi i madüra prìma de le antére (órghen maschìl), e i vé 'mpulinàcc de le mósche.


text: 1Tɨ'ɨj ari pɨti'irɨjcaa ɨ tɨ cɨn tya'utyé'iteesin i iteeri, iya'ata pu'u aun pu á'umej aɨjna ɨ Mariiya, Magdala tɨ e'ema'acan, aujna a'u maj ya'ava'ana. Auche'e pu huachuíjxavi'icaa. Tɨ'ɨj aun a'ará'a, aj pu'i raaseij tɨ a'atɨ ra'anta'ɨ ɨ tetej tɨ a'ityamuaaca'a a'u tɨ a'utyacun. 2Aj pu'i aun huara'araa. Tɨ'ɨj i a'utáichajraa a'u maj a'utyáuuca'a aɨjna ɨ Simón tɨ ajta i'i Pedro, ajta ɨ seij tɨ Jesús jamuan á'ucha'acanya'a. Ai pu aɨn pueen ɨ tɨ Jesús raxe'eva'acaa. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Mu'uri hui yá'uchui ɨ tavastara'a, maujna a'u maj yauuté. Tyajta ityan, catu ramua'aree a'u maj yáuutuaa. 3Ajta aɨn ɨ Pedro, ajta ɨ saɨj tɨ Jesús jamuan á'ucha'acanya'a, au mu a'uju'un a'u maj ya'ava'ana maɨjna ɨ Jesús. 4Naimi'i mu maun a'uruáachajraa. Ajta ɨ saɨj, aɨ pu eitze'e ca'anin a'utáichajraa. Aɨj pu cɨn ayan raatyaamue'itɨ aɨjna ɨ Pedro. Aɨj pu cɨn, anacai pu aun a'ará'a. 5Tɨ'ɨj aun a'ará'a, aj pu'i aicaujtutzi. Ajta aun utyenyeeraca'a. Tɨ'ɨj i raaseij tɨ an á'ujpiica'a aɨjna ɨ cɨɨxuri tɨ mestí ɨ maj cɨn raca'ijcataca'a. Ajta aɨn, capu aun utyajrupi. 6Ajta aɨn Pedro, tɨ cujta'an huatáijma'a, ajta pu aun a'ará'a. Au pu utyajrupi. Aj pu'i raaseij ɨ cɨɨxuri tɨ mestí tɨ aun á'ujpiica'a. 7Aɨ pu ajta raaseij ɨ cɨɨxuri ɨ maj cɨn ra'ava'ana ɨ múutze'en. Naa pu ti'ijiri'ihuaca'a. Ajta rujɨme'e pu á'ujpiica'a. 8Tɨ'ɨqui ɨ saɨj tɨ Jesús jamuan á'ucha'acanya'a, tɨ anacai aun a'ará'a, aɨ pu ajta aun a'utyajrupi. Cɨme'en pu'u raaseij, aj pu'i tya'antzaahua. 9Majta aɨme, camuu xɨ yau'eitaa mua'araa a'ij tɨ huataujmua'acaa maɨjna tɨ ayan te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze tɨ nu'u ayan ruxe'eva'acaa tɨ aɨn Jesús ayan a'itára'ani hua'a tzajta'a ɨ mej meri huacuii tɨ ij ajtahua'a huatarun. 10Majta aɨme ɨ maj Jesús jamuan á'ujhua'anya'a, matɨ'ɨj mi maun a'ucɨ́jxɨ u ruche. 11Ajta aɨn Mariiya, aun pu a'utyajturaa a pua'aque, ajna vejli'i a'u maj ya'ava'ana. Aɨ pu ruyeinyacaa. Tɨ'ɨj auj ruyeinyacaa, aɨ pu a'icaujtutzi, aun pu a'utyenyeeraca'a. 12Aj pu'i hua'apuaca huaseij ɨ mej ute'e ti'ivaɨre'e. Cueinavi'in mu tí'ichajcaa. An mu e'ejtya'acaa a'u maj ya'ujté. Saɨj pu an a'ujcatii a'u tɨ á'ujmu'ucaa. Ajta ɨ saɨj, a'u tɨ a'ucáɨɨcajma'acaa. 13Matɨ'ɨj mi meyan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―Muaa, jɨita'a, ¿a'ini yeehui een cɨn peyan ayein? Aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Aɨ mu yeehui yá'uchui ɨ nyavastara'a. Nyajta inyaa, canu ramua'aree a'u mej yáuutuaa. 14Cɨme'en pu'u ayan tyu'utaxajtaca'a, aj pu'i pɨ a'ure'eve. Tɨ'ɨj i raaseij tɨ aɨn Jesús aun a'utyavaaca'a. Ma ajta aɨn Mariiya, capu ayan raamuá'a tɨ aɨn pueenya'a ɨ Jesús. 15Aj pu'i ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Muaa jɨita'a, ¿a'ini een cɨn peyan ayein? ¿A'atajni pahuauhuau? Aɨ pu ayan ti'imua'atzajcaa tɨ aɨn pueenya'a tɨ rɨ'ɨ aun tya'uruuraa a'aye'i aujna huastari. Aɨj pu cɨn ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Nyavastara'a, tɨ pua'a muaa peyan yá'uchui, pata'aj peyan hui tinaata'ixaate'en a'u pej ya'uruu nyej ni nyaun u a'ume'en nyej ni ra'anchueni. 16Aj pu'i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Muaa, Mariiya. Aj pu'i pɨ a'ure'eve ɨ jemin. Ajta ayan tiraata'ixaa aɨjna cɨme'e ɨ hua'a nyuuca aɨme ɨ Hebreo tɨcɨn: ―Raboni. (Raboni, ayaa pu huataujmua'a aɨjna ɨ nyuucari tɨcɨn Mɨ Pej Ti'imua'ata.) 17Aj pu'i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Capaj xɨɨ nyamuare'e a'ini nyauche'e a'atzu a'amua jamuan seira'a na'ame. Aj nu ni hui nyaun a'ujnyejsin ɨ niya'upua jemi. Pata'aj paun a'ura'ani hua'a jemi ɨ nye'ihuaamua'a pata'aj peyan tihua'uta'ixaate'en yee nyaj nu'u nyajtahua'a nyaun a'ujnyejsin jemin aɨjna tɨ niya'upua pueen, tɨ ajta a'amuaya'upua pueen, jemin ɨ tɨ nye'iDioj, tɨ ajta a'amua Dioj pueen. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. 18Ajta aɨn Mariiya tɨ Magdala e'ema'acan, au pu á'umej hua'a jemi ɨ maj Jesús jamuan á'ujhua'anya'a. Aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Nyaa nu hui neri raaseij ɨ tavastara'a. Tɨ'ɨqui ayan tihua'uta'ixaa a'ij tɨ aɨn Jesús ayan tiraata'ixaa. 19Ajna'ɨmɨ tɨ'ɨj ari ajna pɨti'irɨjcaa ɨ seij jetze i iteeri, tɨ'ɨj ari huachúmua'ancaa, au mu e'ere'etya'acaa aɨme ɨ maj Jesús jamuan á'ujhua'anya'a. Majta meyan ra'ityaana u chi'ita a'u maj anu'ujtya'acaa maɨjna cɨme'e mej hua'atzɨɨnya'acaa aɨme ɨ mej maun ti'ijtaca'a u teyujta'a. Aj pu'i Jesús ayan e'ire'enye hua'a jemi. Au pu hua'a tzajta'a a'uteechaxɨ. Aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Che'e hui amuaatyápua'arite'en ɨ a'amua tzajta'a. 20Tɨ'ɨj ayan tihua'uta'ixaa, aj pu'i ayan hua'utaseijrate ɨ rumuajca'a, ajta ɨ ru'itza'apua a'u mej tiraapueij aɨme ɨ maj rá'utatai ɨ curuu jetze. Majta maɨn ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, huapɨ'ɨ mu huataujtyamua'ave matɨ'ɨj raaseij ɨ tavastara'a. 21Aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Che'e hui amuaatyápua'arite'en ɨ a'amua tzajta'a. A'ini niya'upua pu yan nyaja'utaityaca'a inyeetzi, ayaa nu che'eta nyana'a tyajamuaatáiti inyaa. 22Cɨme'en pu'u ayan tyu'utaxajtaca'a, aj pu'i ayan hua'utajɨ'ɨtze. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Sata'aj hui ra'ancura'an saɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj. 23Tɨ pua'a hui aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ayan ca'anijra'a amuaata'an sej si seyan tiraatauuni'i a'atɨ tɨj na'a ɨ tɨ cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi, Dioj pu xaa ayan tiraatauuni'ira, na'ari cai, tɨ pua'a aɨn xaijnyu'ucara'ara'an cai ca'anijra'a Amuaata'an sej si cai seyan tiraatauuni'i, capu xaa Dioj ayan tiraatauuni'ira. ―Ayaa pu Jesús tihua'uta'ixaa. 24Ajta aɨn Tomás ɨ mej meyan ratamua'amua tɨcɨn ɨ tɨ hua'apuarí, aɨ pu hua'a jetze ajtyama'acantaca'a ɨ mej tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'asicaa. Aɨ pu ajta cai aun hua'a jemi a'utyavaaca'a tɨ'ɨj Jesús ayan hua'a jemi huataseijre. 25Matɨ'ɨj meyan tiraata'ixaa maɨjna ɨ Tomás maj nu'u meyan raaseij ɨ tavastara'a, aj pu'i ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Canu yeehui a'anaj tya'antzaahuate'esin tɨ pua'a nyacai raaseij ɨ muajca'ara'ara'an jetze a'u maj ya'anajtze, tɨ pua'a nyajta cai anáxɨteta a'u tɨ claavu a'aná'upu'ujma'acaa, tɨ pua'a nyajta cai ajtyejmeini ɨ itza'apuara'ara'an jetze. 26Tɨ'ɨj ari tyauma'aca a'achu cumu sei iteeri, majtahua'a mu maun e'ere'etya'acaa u chi'ita. Ajta aɨn Tomás, au pu hua'a jamuan a'utyavaaca'a. Ajta e'ityanami'ihuaca'a ɨ pueerta. Aj pu'i Jesús aun e'ire'enye. Ajta a'utyéechaxɨ hua'a tzajta'a. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Che'e yeehui amuaatyápua'arite'en ɨ a'amua tzajta'a. 27Aj pu'i ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Tomás tɨcɨn: ―Casi'i, huaseij i nyamuajca'a. Pata'aj peyan anáxɨteta. Pata'aj pajta meve'emeeini mua'amuajca'a cɨme'e pej pi ajtyejmeini iiyaj nyeitza'apua jetze. Capej che'e peyan saɨque ti'imuajca silu pata'aj tya'atzaahuatya'a. 28Aj pu'i Tomás ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Muaa paj paɨn pueen ɨ nyavastara'a, pajta ɨ nyeDioj. 29Aj pu'i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Muaa papu'u peyan tya'atzaahuate'e paɨjna cɨme'e pej yeehui peyan nyeseij. Miche'e huaujtyamua'ave'en ɨ maj cai naaseij, ɨ maj majta mauche'e meyan tya'atzaahuate'e. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. 30Eihua pu maa ayan huarɨj ɨ Jesús tɨ ayan huapɨ'ɨ ruxe'eve'e, mejseiiraca aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, ɨ tɨ cai a'ayu'usi'i eijna jetze i yu'uxari. 31Ma ajta eijna jetze i yu'uxari, ayaa pu een cɨn te'eyu'usi'i sej si seyan rá'antzaahuate'en tɨ Jesús aɨn pueen ɨ Cɨriistu'u tɨ Dioj ra'antihuau, tɨ ajta aɨn pueen ɨ yaujra'an ɨ Dioj. Ayaa pu ajta een cɨn pɨ te'eyu'usi'i sej si seyan ruurican cɨn huatyaturan para rusen cɨme'e saɨjna cɨme'e sej seyan ra'astijre'e.


text:
Sère
Al Sère (Serio 'n italià) l'è 'n fiöm da la Lumbardia che 'l traèrsa le pruincie da Bèrghem e Cremuna.
L'è lunch 124 chilòmetri con purtada media 23 m³/s e 'l finés 'n da l'Ada visì a Bóca Sère.
Al nóm l'è ècc bé e 'ól dì "aqua curént" o magari "caminà sö l'aqua".
Al Sère (altitüden de la surgeent 2.583 méter) 'l traersa la Val Seriana e l' cumincià a 'na 'n pianüra visì a Seriàt e 'l va 'nanc sempre 'n pruincia da Bèrghem.
Tra Musànega e Castèl Gabià entra 'n Pruincia da Cremuna e 'l traèrsa la cità da Crèma. Dopo 'l scór tra le còste, prufunde 10-15 méter, fin a rià a l'Àda.
'N pianüra i g'ha facc pó 'n parch, 'al parch dal Sère.


text:
Dòrmia
Artéccol in dialètt mudnés
La paròla dòrmia la vin dal vèreb latèin dormio, dormis, dormīre (durmìr). Acsè cum a dis al nòm, la dòrmia l'è 'na sostànsa druvèda in medzèina ch'la fà adurmintèr, tótt al còrp o anch sól 'na pèrta. .
Agh n'è in dû qualitê: per durmìr e per fèr in mòd ech chi la tól an sèinta mia al dulór. La secònda qualitê l'è druvèda in di uspidèl, quand is fan al-i operaziòun ed chirurgéa o quand agh è un ch'al córr al rés'c ed dvintèr mat perchè al sèint tròp mèl (ad esèimpi s'al s'è brusê in 'na brótta manéra).


text:
Jack Kerouac
El Jack Kerouac (parnunziaa ˈkɛɹəwæk; 12 Marz 1922 – 21 Utuber 1969) a l'era un scritur e un pueta american de Lowell, Massachusetts. Insema al William S. Burroughs e l'Allen Ginsberg a l'è vün di artista püssee cugnussüü de la Beat Generation.
Anca se l'övra del Kerouac a l'era pupulara al sò temp, dumà poca critiga la gh'aveva daa stima al sò laurà. Incö a l'è cunsideraa vün di scritur püssé impurtant e inflüent del temp e l'ha ispiraa scritur 'me Hunter S. Thompson, Tom Robbins, Lester Bangs, Richard Brautigan, Ken Kesey, i gent del New Journalism e anca müsicista 'me The Beatles, Bob Dylan, The Barenaked Ladies, Tom Waits, Simon & Garfunkel, Ulf Lundell e Jim Morrison.
I sò liber püssé famus a hinn: On the Road (In sü la strada), The Dharma Bums (i vagabund del Dharma), Big Sur, The Subterraneans (I Suterani), and Visions of Cody (I visiun de Cody).


text:
Taramòt
In dla fìśica dla tèra, al taramòt (da 'l Latèin “terrae motus” ch'al vōl dir “muimènt dla tèra”), dit anc siśma, 'l è na vibrasiòṅ o 'n squasamènt tut 'd un cōlp dla grósta dla tèra ch'a sucèd quànd dal masi rucióśi i sa spòstan da 'd sót tèra. Ch'i spustamènt lè i tōśan vita da dal fòrsi ad natùra tetònica ch'i gh'èṅ sèmpar da 'd dèntar dla grósta dla tèra e ch'i stràmnan dl'energìa in un punt precìś (dit iposèntar) dla scavśadùra ch'la s è furmàda in cal mèntar. L'è da lè ch'i s fórman da gl'óndi elàstichi diti óndi sìśmichi ch'i partìsan da tut al bandi, rivànd anc in superfìsi, tucànd un punt dit episèntar, quél che in gènar al patìs da piò al fenòmen. La siénsa ch'la 'l stùddia l'è la sismulugìa.
Quàśi tut i taramòt ch'i sucèdan in dal superfìsi dla tèra i s càtan da spés in mèś a di pòst definî bèṅ, a cavàl dna placa e cl'atra ch'i èṅ bòni ad móv'r-as lentamènt o anc no, sfargànd-as insém o tulénd-as incòst.
Descrisiòṅ
Tut i dè in sla Tèra i sucédan più ad mila taramòt ma la gint l'è bòna ad sintìr-an sōl na part (da méno ad sènt) e da spés a n sucéd gnint. In gènar un taramòt al dura dimóndi ad méno ad trénta secónd ma par quéi più fòrt a s pōl rivàr anc a di minùt. Gl'óndi elàstichi ch'i partìsan in tut al diresiòṅ i pōlan èsar susultòri (s'i squàsan sù e śò) o undulatòri (s'i squàsan da 'l dū bandi).
Soquànt taramòt i s pòrtan sèg di sam sìśmic, prima (foreshocks) o dòpa (aftershocks, cgnusû anc, faghénd un sbali, cuma scosi ad giustamènt), sèmp'r in chi pòst. Dal vòlti un taramòt in un pòst al pōl sćiancàr da gl'atri ròci lè davśèṅ ch'i éran lè lè par sbragàr-as da par lōr, dand vita a di taramòt indót.
Al taramòt al pōl purtàr-as sèg anc di stus ch'i pàran di tròṅ o dal sćiuptàdi quànd gl'óndi i vènan a cuntàt cun l'ària. Quéi più fòrt, cuma quél dal Giapòṅ d'l 11 ad Mars dal 2011 i pōlan anc spustàr 'l as dla Tèra (in cal caś lè, 'd 11 sentìmetar).
Par miśuràr la fòrsa 'd un taramòt a s dróa la scalaróla Richter invintàda par Charles Richter in dal 1935. L'è na scalaróla ch'la miśùra l'energìa ch'la s fórma durànt i taramòt e la la descrìv baśand-as in sla magnitùdo dada da 'l lugarìtum a baś déś dal màsim spustamènt dla trasa 'd un siśmògraf a tursiòṅ ad Wood-Anderson se 'l evènt al fus sucès a 100 chilómetar da 'l episèntar.
Na vòlta a 'l sò pòst a s druàva la Scalaróla Mercàlli ch'la dascrivìva i taramòt in baś a i dan ch'i fàvan.
Al taramòt ch'l à masâ più gint in di ùltim mil'an 'l è stâ quél ad Shaanxi (Cina) dal 1556 (magnitùdo 8,3) ch'l à cupâ 830.000 parsòni. Invéci quél più pēś 'l è stâ quél ad Valdivia (Cîl) dal 1960 (magnitudo 9,5).
Léǵ 'd Omori e ad Gutenberg-Richter
Quànd un taramòt 'l è sugèt a di sam sìśmic, al rèplichi in gènar i tìnan a drē a la Léǵ 'd Omori dal 1894, mudificàda par Utsu in dal 1961, ch'la diś ch'al lōr nùmar al và śò in présia cun al pasàr dal tèmp, secónd la fórmula:
in dua
- n(t) 'l è al nùmar mèdi n ad rèplichi in dal tèmp t
- M l'è la magnitùdo (più l'è élta, più i gh saràṅ dal rèplichi)
- c 'l è 'n paràmetar ad cumpensasiòṅ
- p 'l è 'n paràmetar variàbil (in gènar da 0,7 a 1,5) ch'l incìd in sal tas ad crudamènt dal rèplichi;
Quést a vōl dir che s'a tulém un p=1, dòp 10 dè la prubabilità ch'a gh sia un taramòt la calarà ad dèś vòlti rispèt a quéla d'l inìsi. La léǵ la figùra un cumpurtamènt statìstic e la n è briśa bòna ad dir quànd e in dua i gh saràṅ di taramòt.
N'atra léǵ statìstica dimóndi impurtànta ch'la dascór di sam sìśmic l'è quéla ad Gutenberg-Richter ch'la fà dal previśiòṅ in sal nùmar e in sla magnitùdo dal rèplichi, secónd la fórmula:
in dua:
- 'l è al nùmar di evènt dla magnitùdo cunsideràda
- 'l è la magnitudo mìnima
- e i èṅ dal custànti (in gènar, b al s davśina a 1)
A s è vdû che cla fórmula chè la và bèṅ praticamènt par tut i taramòt. Par far 'n eśèmpi, se la magnitùdo 'd un taramòt l'è 4.0, i gh saràṅ 10 scòsi ad magnitùdo 3.0 e 100 scòsi ad magnitùdo 2.0.
Taramòt in dla Basa Mudnéśa e in dal Fraréś dal 20 ad Maǵ dal 2012
Al 20 ad Maǵ dal 2012, a quat'r óri e tri minùt dòp meśanòt, un taramòt ad 5.9 ad magnitùdo al culpìs fòrt la basa mudnéśa in dal cumùn ad Finàl, a 'l cunfìṅ cun al Fraréś, 6.3 km 'd sóta la tèra. P'r i Americàṅ d'l USGS invéci 'l episèntar 'l è a Campsànt a 5.1 km 'd sóta la tèra, cun na magnitùdo incóra più granda: 6.0. In dal gir dna stmana i èṅ daśnóṿ i taramòt ad sōvar o para a quàtar grad dla scalaróla Richter in cal teritòri lè.
Al siśma al fà alvàr la tèra dla basa mudnéśa (na tèra a bas risć sìśmic cun un livèl "3", secónd la clasificasiòṅ dal D.M. 14 Śnar 2008, “Nòrmi Tècnichi p'r al Custrusiòṅ”) ad 15 sentìmetar e al fà crudàr śò soquànt fnil, fàbrichi, cà, ciùś, stali e munumènt cuma la Tór di Mudnéś (tiràda sù in dal sinc-sènt) a Finàl insém a la tór dal dóm e a 'l palàs di Venesiàṅ. A La Miràndla al téǵ dal dóm 'l à mulâ e al sò mur ad banda al s è spustâ, al munisìpi 'l è a risć ad gnir śò mènt'r anc al castèl di Pico al gh'à di bèi śbrag. Stésa ròba anc par quél ad San Fliś ch'l à pardû dimóndi prédi da 'l tór mènt'r a n gh'è gnint da far par la Ròca Esténse dal tarśènt ch'l'è andàda in mila pès mèntar la Céśa dal Mulèṅ l'è gnuda via a mèś.
A San Pusidóni un squantèran ad fórmi ad furmàj ad Parmśàṅ-Arśàṅ i s èṅ śbragàdi in cal mèntar ch'i finìv'n a tèra in dal caśeifìsi dla Capléta. Da 'd là dal Sécia, a 'l Vrē (frasiòṅ ad Nóṿ) l'à patî di dan la navàda sentràla dla céśa.
Al Puz 'l à pardû al palàs cumunàl, inagìbil invéci a La Cuncòrdia. A Cavés i èṅ più ad sènt gl'edifìsi privâ minga agìbil acsè cuma al scóli cumunàli. A Mdóla 'l è gnû śò al téǵ in un alevamènt ad vachi mènt'r un muć ad nimài i èṅ armàst saplî viṿ in soquànt aśiéndi dla basa.
7.500 parsòni i èṅ custréti a 'ndàr via ad cà e a viv'r in ténda o in dal palèstri. Secónd dal stimi di imprenditōr dla basa, i èṅ 13.000 i lavuradōr armàst a cà p'r i dan a 'l fàbrichi e in di àtar pòst ad lavōr.
A San Carlo, frasiòṅ ad Sant Agustèṅ tajàda a mèś p'r un śbrag ad c'l àtar mónd in di camp, la tèra la buta fóra dla śmalta pina ad sàbia, p'r un fenòmen ligâ a la liquefasiòṅ dla sàbia.
I mòrt i èṅ sèt: quàtar uperài ch'i fàv'n al tùr'n ad nòt mòrt in dal frarés, na vècia ad 103 an mòrta sóta a 'l tasèl mòrt ch'al gh'è gnû adòs e dū dóni mòrti ad paùra. I aṅ tut pardû la vita in dal fraréś a part na tedésca mòrta a San Pîr in Casèl.
Al guèran al mét da part 50 migliòṅ 'd Euro p'r i prim intervènt, da druàr in dal pruvìnci ad Mòdna, Bulógna, Frara e Mantṿa.
Taramòt in Itàglia da 'l 1900, più élt ad 6,0 Mw (Scalaróla Richter)
- Mugèllo 29.06.1919, 6,2 Mw, 100 mòrt a 'l incìrca
- Garfagnàna e Lunigiàgna 07.09.1920, 6,4 Mw, 300 mòrt a 'l incìrca
- Lucàgna 23.07.1930, 6,7 Mw, 1404 mòrt
- Ancona e Pesaro-Urbino 30.10.1930, 6,0 Mw, 18 mòrt
- Irpìgna 21.08.1962, 6,2 Mw, 17 mòrt
- Bèlice 15.01.1968, 6,1 Mw, 370 mòrt
- Friåul 06.05.1976, 6,4 Mw, 989 mòrt
- Gólf ad Patti 15.04.1978, 6,1 Mw,
- Irpìgna e Lucàgna 23.11.1980, 6,9 Mw, 2914 mòrt
- Ùmbria e Marchi 26.09.1997, 6,1 Mw, 11 mòrt
- L'Àquila 06.04.2009, 6,3 Mw, 308 mòrt
- Campsànt e Finàl 20.05.2012, 6,0 Mw, 7 mòrt


text:
In Time
In Time l'é un film american dal 2011 diret da Andrew Niccol e recitò da Justin Timberlake, Amanda Seyfried e daCillian Murphy in di ròl di prutagunisti.
Trama[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fin dal XXI secul, i person in geneticament prugramà per viv sultant fin a venticinqu ann: ül limit al pò ess estes cun ulteriur temp, cal va però cumprà, e permett da viv anca mò, sensa invegià fisicament. Ül temp l'è diventò la valùta cun cui la gent la vegn pagada per ül propri laurà, e l'é ül mess da pagament per i necessità e i luss: esist infati una tecnulogia ca la permett d'imagazzinarl, trasferirl da persona a persona e in sci via. I sciur a vivan per sempar, e gli alter cercan da negusiàa per l'imurtalità. Ül prutagunista dal film, Will Salas, al viv in da la zona 12, la zona pùsé puarèta, ciamata "ül ghett", cun la mam, uramai cinquantenn.


text:
Nümar trascendeent
Un nümar trascendeent al è chel ch’ al è mia ariis da vargü pulinomi intreegh. Cada nümar trascendeent al è da plüü irazziunaal, però la prupusizziú inversa al è mia vera: mia töcc i irazziunaj i è trascendeent . I irazziunaj che i è mia trascendeent s'i nòmina algebràich. Al 1873 sa al demustrava che ’’’e’’’ al è trascendeent , e al 1882 che π apó al è . In scambi sa l saa mia si ee al è trascendeent u simplismeent irazziunaal. Da fatt, la pröva che π al è trascendeent la demustra la impussibilitaa dal famuus prublema da la quadradüra dal círcul.
La manca d'una régula general par pudé determiná si un nümar al è trascendeent u mia, a l’a purtaa ul David Hilbert a mett deent cheest prublema in la suva lista da 23 prubleem. Una sulüzziú parzial la dà ul teorema da Gelfond, ch’al pruponn una régula generala par determiná si in ceert caas spescjaj aB al è trascendeent : in cuncrett, al sa passa cura ca a al è algebràich e B al è irazziunaal e algebràich.
Vargü nümar trascendeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- e: demustraa par Hermite (1873).
- π: demustraa par Lindemann (1882).
- eπ: demustraa par Gelfond (1934).
- sin 1: demustraa par Ardy e Wright (1979).
- ln 2: demustraa par Ardy e Wright (1979).


text:
Oberweningen
Oberweningen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.86 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 739 abitant.
El cumün de Oberweningen al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bachs, Fisibach (AG), Regensberg, Schleinikon, Schöfflisdorf, Siglistorf (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberweningen l'è menzionaa la prima volta inturen al 1096-1111 col nom de Waningen. In del 1291 l'eva menzionaa col nom de Oberenweningen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Sant Angiäl
Sant Angiäl, o anca Sant Angiär[1] (nom ufizial: Sant'Angelo Lomellina) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 832 abitant (dato del Dicember 2013[2]), cont ona süperfis de 10,4 km² e ona densità de 80 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Castel, Castarnöv, Saré, Còss, Zem.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Sant Angel l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Teresa Cappello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli etnici e dei toponimi italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Latèin
Artécol in dialèt arzân
Al latèin (latino in italiân) l'é 'na léngua indoeuropea (gróp ed léngvi parlêdi in quêşi tót al mònd) ch' la fà pêrt dal gróp da léngui latino-falisiche o vènet-latèini[1]. La gnîva parlêda a Ròma ed int al Lâsi almēno da i prém dal I sècol p.C.. Al latèin l'à quistê grôsa impurtânsa cun al şlargamèint dal stêt rumân e cme léngua uficêla ed l'impêr l'à tachê in grôsa pert ind l' Euròpa e in l' Africa setentrionêla. Tóti al léngui rumânşi a deşvînen dal latèin dal pôpol, mó parôli'd urégin latèina a 's câten despès ânch in dimòndi léngvi 'd êtri râsi:còst perché ânca dōp la fîn ed l'Impēr rumân 'd Ocidèint, per pió ed mél ân al latèin l'é stê, int al mònd ocidentêl, la léngva frânca ed la cultûra, ed la siĵnsa, e dal relasiòun internasionêli, e ind l' istèsa manēra l'à 'vû dal pèiş insém al divêrsi léngvi lochêli.
Quând è gnû mēno stà funsiòun, intōren al XVII sècol e al XVIII sècol, còsta l'é stêda tōta dal léngvi vîvi europèi dal tèimp e, in soquânt ambiĵnt leteterâri (in particulêr ind i léber ed memôri o stôri ed véta) e ind la diplomaséia, dal francèiş. St' ûlma, pôst che l'é 'na léngva rumânşa, l'à cuntinvê a pasêr parôli 'd urégin latèina ind al j êtri léngvi fîn a prém dêş ân dal Novsèint, fîn a quând a s'é impôst pôch a la vôlta, in Euròpa e int al mònd, cme léngva frânca l'inglèiş, che ânca s' l'é ed la 'stèsa râs dal tedèsch, al preşèinta, préma ed tót int al vocabolâri, un grôs nómer ed parôli 'd urégin latèina, ânch in môd indipendèint da l'impurtânsa dal francèiş.
Int al mèinter, in sègvit ed la catêda ed l'Amèrica e a la polética coloniêla di stêt europèi, soquânt léngvi rumânşi (francèiş, spagnōl e portoghèiş) insèm a êtri léngvi ed l'Euròpa ocidentêla, dóve al sègn dal latèin l'ēra fôrt, fra quisché l'inglèiş, a s' ēren pó sparpagnêdi in quêşi tót al mònd.
La léngva latèina la s'é şvilupêda grâsia ânca a l'ajōt ed tóti al léngvi di pôpol ch' l'é gnûda in cuntât al tèimp ed l'època rumâna, e in partoiculêr cun i dialèt itâlich, l' etrósch e cun al léngvi parlêdi in al Mediterraneo orientêl (préma ed tót al grēch).
Adèsa al léngvi cun pió arvişèria cun al latèin în al sardagnōl per la pronûnsia, l'italiân per la parlêda, al rumēn per l'impalcadûra ed la gamâtica (declinasiòun).
Al latèin ed cēşa uficialmèint l'armâgn la léngva ed la Cēşa catôlica rumâna incòra incō e l'é la léngva uficêla ed la Sitê dal vaticân; la Cēşa catôlica l' à druvê al latèin cme légva p'r al só funsiòun fîn al Cuncéli Vaticân II.
Divêrsi scōli 'd incō a pêrlen latèin (Schola Nova in Bēlgio, Vivarium Novum in Itâlia).
Al latèin l'é druvê per sgnêr i nòm int al clasificasiòun sientéfich ed j èser vivèint.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Un tèimp al léngui latino-falisiche e osco-umbre (lengui parlêdi dal cèinter a la bâsa italiâna) ēren cunsiderêdi pêrt 'd un ónich gróp ed léngui indoeuropee còl ciamê dal lingue italiche; sté vişiòun l' é stêda pôch a la vôlta bandunêda dai studiōş dal léngui indoeuropee bèle da pió ed dêş ân d'acôrdi ind al cunsiderêri dû râm indoeuropei distînt, ânca se aşvinê da fenômen ch' àn purtê vêrs i 'stès pûnt a câşva dal stêr dimòndi insèm int la Penìşola Itâlica.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Lingua latina trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikisource contiene un'opera di Filippo Artico: Pensieri di uomini classici sulla lingua latina
- Wikibooks contiene testi o manuali sulla lingua latina
- Wikimedia Commons contiene file multimediali sulla lingua latina
- Wikiversità contiene informazioni sulla storia della lingua latina
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «latino»
- Wikiquote contiene citazioni sulla lingua latina
Colegamèin d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- (lat) Bibliotheca Latina
- (lat) Ephemeris, un giurnêl tót in latèin
- (lat) Nuntii, giurnêl arâdio in in latèin


text:
Gunsan
Gunsan (Hangul: 군산시; Hanja: 群山市) a l'è una cità in del nordest de la pruvincia de Nord Jeolla in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 280,000 abitant.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de 16 distret (dong; 동), vün eup (읍) e 10 myeon (면).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tacoma, Washington, Stat Ünii d'America
- Windsor, Ontario, Canada
- Yantai, Shandong, Cina
- Pimpri, Maharashtra, India
- Jharkand, Bihar, India


text:
Peul d'esse na rņba drņla, ma l'interesse pėr ėl piemontčis a la facia 'd tuti coj ch'a na predico la mņrt da un bordel d'ani (mi i l'hai sempe sentilo dģ; e i l'hai sempe pensą che come tute le rņbe uman-e, e j'ņmo midem, 'dcņ na lenga a l'ha ant sņ destin col ėd meuire,'d finģ, ma sņn a autorisa gnun a andé an gir tirand colp a drita e a mancin-a), a sė slarga, e sempe pģ soens as parla con pėrson-e ch'a l'han la cossiensa ciąira che nņsta lenga a vada conservą, giutą, studią.
Miraco an farą nen vagné pģ dė dné, ma a serve a nņst esse uman, al nņst marcé an costa tčra con pģ rispet pėr l'ambient e pėr soe creature.
E fin-a internet, ch'a podrģa smijé na rņba lontan-a come le stčile da le lenghe cite, destiną 'dcņ chiel a deje 'l colp ėd grassia, a s'arvela a l'incontrari nė strument ch'a ven motobin a taj: un giornal «modern» an costi dģ a l'ha publicą un servissi doa ch'as disģa che ant la fėtta dle lenghe dovrą ant la «ragną» (sul web), sempe pģ fņrta a l'é la presensa dle lenghe cite.
Pėr fé n'esempi, ant l'enciclopedģa Wģkipedia a-i son ancheuj pģ 'd 3000 articoj scrit an piemontčis. Ciapa lģ e pņrta a ca! Sņn a veul dģ che andoa la gent a peul esprimse sensa passé ant le maje strčite e gią tute ocupą 'd coj ch'a contrņlo l'informassion, ambelelģ as peul trovėsse spassi e vos.
E sņn a l'é un segnal motobin fņrt e amportant, pėrchč a veul ėdcņ dģ che chi a scriv ant na lenga diversa a son nen mach ėd mincion ambaliną, ma gent an piņta e che a sa marcé con ij so temp, e pieghé ņgni strument a soa cąusa.
N'ąutr segn ėd vitalitą as peul vėdd-se ant l'editorģa. Le publicassion an piemontčis, ma i cherdo che sņn a vala 'dcņ pėr d'ąutre lenghe, a conņsso un moment pģ che bon, e nen mach a Turin, ma an tuti ij canton dla region.
Am ven bin segnalé doi lģber surtģ da pņch: «Stņrie dij nņss pais» 'd Maria Pia Coda Forno, pėr le edissģon «Ieri e oggi» 'd Biela (via Italia 22, e-mail: ierieoggi@tiscalinet.it, pp. 111, euro 17), ch'a cheuj fąule, legende e conte dėl Bielčis, contą, e disegną, pėr ij cit d'ancheuj, combin ch'a ven-o da j'arcņrd lontan dl'autris masną: fra e brģgant dla Bėssa, ėl muliné 'd Zubiena, l'ņm servaj, l'or dl'Elf, ėl cavajer d'Ivreja e tante d'ąutre. A saran passą 'd moda? As ciama l'autriss; la rispósta a l'é fėrma: «I crėd nen, pėrchč a-i son l'anima dla nņssa gent, la vos dla nņssa tčra, dij nņs pais».
E n'ąutr lģber dl'Associazione Culturale San Giacomo 'd Lu Monfrą; Franco Zaio, «A l'é 'n darmagi lassą 'ndą 'n cņ la léngua piemontčisa e o dialėt 'd Lu»; nė studi lenghģstich sla parlada 'd Lu, con ant la sconda part dle pģ che 400 pagine, na miniera 'd parņle dij travaj dėl pais (prefassion ėd Dario Pasero e Sergio Garuzzo). Ma i na parleroma n'ąutra vira.
d'Albina Malerba - dal Vėnner dla Stampa dėl 9 ėd Fėrvé dėl 2007


text:
Trein
Artéccol in dialètt mudnés
Al trein l'è un meż ed traspòrt public utiliżê in tôt al mànd. La paròl trein la vin dal ladein Trahere, tirèr. Al trint l'è stê al prèm meż ed trasport ed màsa e l'è stê al piò important per di màndi ân.
Artéccol in dialatt bulgnais
On treno l'è, cum l'al cgnossen tòtt, on mèz par traspurtèr la zènt, faat ed tant elemént chi polen eser tachè insamm par dèr orizin ad onna onnica raiga ed vagòn chi viazen tott in t'una volta. La parola treno la vén da l'itagliàn, ch'l a tolta dal latén Trahere: trèr


text:
Davani minim soziel
N sorvisc di raiuns soziai
Descriziun generala
Jënt sëula y families à la rejon de giapé na soma de basa per sudesfé i bujëns fundamentei de vita coche l’alimentazion, l furnimënt, l’igiena y la sanità dla persona. Chi che ne n’à nia a despusizion chësc davani minim pò fé dumanda pra l’assistënza ecunomica soziela per giapé paià la deferënza dla soma a arjonjer l davani minim soziel. La premissa per giapé l aiut finanziel ie na valutazion de bujën fata ala menuda dl damandant y de si familia, pra chëla che l vën nce metù su deberieda n prugram individuel per ruvé inò a na autonomia finanziela. Mé sce i mesuns dl damandant y de si familia ie sot ai bujëns recunesciui, vën l damandant cunscidrà coche persona cun bujën de aiut y giapa la prestazion. Ëila y si familia muessa fé pea ativamënter al prugram.
La prestazion de paiamënt per l davani minim soziel vën de regula cunzeduda per alplù sies mënsc y vën paiëda ora uni mëns. Sce la situazion ecunomica dla familia ne se à te chësc tëmp nia miurà, muessen fé danuef dumanda. Tan aut y coche l vën cunzedù l davani minim soziel ie definì avisa dala lege y vën avalià uni ann dala Jonta pruvinziela.
Per l ann 2015 pò na persona che viv da sëula giapé alplù € 600,20, na familia cun doi persones € 785,30, cater persones € 1.100,00 y n.i.
Condiziuns d’azès
La persones nunziedes tlo dessot à la rejon de giapé prestazions de assistënza economica sce les sta, dan fé na dumanda, da almanco sies mënsc stabilmënter y tresora te Südtirol:
a) zitadins talians
b) zitadins de n stat dla Union europeica
c) zitadins de stac terc cun na permiscion de permanënza-Ue a tëmp lonch data ora dala Talia
d) persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de muciadifs
e) persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de defendura sussidiera.
Oradechël à nce chësta persones rejon de giapé la prestazins de assistënza economica, sce dan fé na dumanda àles si residënza anagrafica permanënta y stabila da almanco sies mënsc te Südtirol:
a) zitadins de stac terc
b) persones zënza zitadinanza.
Terminns
Te uni mumënt iel mesun fé dumanda pra l Servisc soziel cumpetënt – Servisc de assistënza ecunomica soziela.
Sce la dumanda per l servisc de assistënza ecunomica soziela vën presenteda dan l 21 ejim di dl mëns, vën la prestazion paiëda ora dal prim di de chël medem mëns. Sce la dumanda vën al incontra presenteda do l 20 ejim di dl mëns, vën la prestazion paiëda ora pian via dal prim di dl mëns do.
Documënć che va debojëgn
A) DOMANDA PRESTAZIUN DE TERZO LIVEL
B) „Autozertificazion de bujën de cura“
C) „Autozertificazion genitor singul“
Cosć
La nuzazion de chësc servisc ie gratis.
Referimënt a normes de lege; regolamënć
Regulamënt d’esecuzion en cont di pruvedimënc de assistënza ecunomica soziela y dl paiamënt dla tarifes ti servijes soziei: Decrët dl Presidënt dla Jonta pruvinziela di 11 de agost dl 2000, nr. 30, tla verscion en forza
Regolamënt sön le relevamënt unifiché dl davagn y dl patrimoni: Decret dl Presidënt dla Provinzia di 11 de jenà dl 2011, n. 2
Plata internet:
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Ënt competënt
Sozialsprengel Obervinschgau
Unité aministrativa competënta
Finanzielle Sozialhilfe
Misciun
Marktweg 4, 39024 Mals
Telefonn
0473 83 60 00
Fax
0473 83 60 06


text:
Atum
Generaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un àtum a l'è la paart püssee piscinína de un sistéma chímich; saría a dí ca l'è la quantità mínima de un elemeent chímich ca la mantègn i sò prupietà.
Anca sa la paròla àtum la vègn dal grech atomos, c'al vöör dí minga spartíbil, al s'è descuveert dòpu ca l'è cumpòost de trí partisèj püssee piscinítt ammò:
- Eletrún: al g'à càrica negatíva e l'è püssee lingeer de tütt i ólter partisèj;
- Prutún: al g'à càrica pusitíva; al pésa 1836 vöölt püssee de un eletrún;
- Neütrún: al g'à minga de càrica elétrica e al pésa a stèmm istèss de un prutún.
I prutúni e i neütrúni insèma, ciamaa nücleúni, ga stann deent in del nücli, invéci i eletrúni ga gírenn intuurn; chèla visiun chí a l'è in acòort al mudèll de l'àtum de Bohr.
Seguunt i régul de la mecànica quantística, invéci, i partisèj a g'ann una funziun de unda ca la definíss la prubabilità de la partisèla de truvàss, in d'un bèll mumeent, in d'un quaj spazzi; dunca, l'òrbita a l'è dumè ul spazzi de prubabilità püssee vólta.
Prupietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ólter prupietà a inn:
- ul nümer atòmich (Z), ca l'è ul nümer de prutún in del nücli (stèss nümer Z=stèss elemeent);
- ul nümer de màssa, ca l'è la súma del nümer de prutún e de neütrún, e al permètt de scerní i difereent isòtup.
I àtum a inn generalmeent néuter (g'ann minga de càrica elétrica); quaand un àtum al pèert u al ciàpa un eletrún, al cambia e al devénta un jún, pusitíff (catiún) sa n'al ciapa, negatíff (aniún) sa n'al pèert.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cuncètt de àtum a l'è staa prupòost per la prima völta da i filòsuf greech cumè Demòcrit e ul grupp dii Epicüree; in dii sécul dòpu g'inn minga staa pass inaanz, anzi a s'è desmentegaa tüscòss, fin almaanch a dopu l'Età de mèzz.
La teuría l'è stada rimetüda in pè dal John Dalton, chímich inglees; l'Amedeo Avogadro, in del sécul XIX, al cumencia a tegnii spartii àtum e mulécul.
Ul primm scenzià a mètt in ciaar la strutüra de deent de l'àtum a l'è staa, in del 1911, ul Rutherford; dòpu de lü, un quaj ann adree, Niels Bohr al püblica in d'un librètt ul sò mudèll de la strutüra de l'àtum. Per rivà a vècch magiuur detàj ammò, ga vöör però specià un quaj ólter ann fin al nassimeent de la física quantística e del micruscòpi eletrònich.


text:
Gelendžik
Gelendžik (ГeлeHджиk in abecee cirillegh; Xъyлъыжbый in adighè) l'è ona città de la Russia europea del sud. Ghe viven 50.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in del territori de Krasnodar, minga lontan de la cadena del Caucas. L'è bagnada del Mar Negher.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del territori arent a Gelendžik a gh'è semper stada la vita: prima i Grech, poeu i Roman, poeu i Genoves.
La città però a l'è stada fada sù domà in del 1831, duranta voeuna di tanti guerr che l'ha vist combattes i Russ e i Turch. I Russ hann miss in pee on mercaa che l'ha ciappaa el sò nomm de ona parola de la lengua adighè che la voeur dì praa piscinin. El mercaa poeu l'è vegnuu on fortin, dopo 'na città di cosacch, che l'hann ciamada Stanica Gelendžiskaja. In del 1864 l'ha ciappaa el status de città, in del 1915 l'ha tolt el nomm del dì d'incoeu.


text:
Assedi de Genova (1800)
L'Assedi de Genova l'è staa on fatt militar di guerr napoleonigh.
Quand, in del 1799, i Frances eren staa scasciaa foeura de la Repubbliga Cisalpina di Austriegh, hann segutaa a resist in de la Repubbliga Ligur, sotta el comand de l'Andrea Massena, ancamò per on ann.
In del mes de april del 1800 i Austriegh hinn riessii a strengg el Massena in de l'area del port de Genova, che lù e voreva difend fina a l'ultim omm, anca perchè 'l saveva che 'l Napoleon l'era 'dree a tornà in Italia.
Però el gh'eva minga de reforniment, anca perchè la flotta inglesa la bloccava el port e, in sul princippi de luj, l'è staa costringiuu a trattà la resa, con la qual l'ha ottegnuu de podè retiràss cont i sò omen in del territori controllaa di Frances e con l'onor di armi.


text:
Senegal
El Senegal (Sénégal in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa a la Mauritania, al Mali, a la Guinea, a la Guinea-Bissau e al Gambia e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich.
La capital a l'è Dakar.
Al gh'ha una süperfiss de 196.723 km² e una pupulaziun de pressapoch 12 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Senegal a l'è staa un pussediment de la Francia fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Senegal (nom ufizial: République du Sénégal) a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l Macky Sall (del 2012).
El prim minister a l'è la Aminata Touré (del 2013).


text:
Chieti
Chieti (Chijtë endèla parlàda locàl; en latì: Teate) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de l'Abruzzo, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Chieti 'l g'ha presapóch 56.000 abitàncc, 'na superfìce de 58 km² e 'na densità de 865 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bucchianico, Casalincontrada, Cepagatti (PE), Francavilla al Mare, Manoppello (PE), Pescara (PE), Ripa Teatina, Rosciano (PE), San Giovanni Teatino, Torrevecchia Teatina.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chieti la se tróa 'ndèla part centro-orientàla de l'Abruzzo, a 330 méter söl leèl del mar, söndèna culìna che la sepàra le àive del fiöm Aterno (a nòrt) de chèle del fiöm Alento (a sud).
La cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è spartìda 'n du nùclei ciamàcc Chieti Alta e Chieti Nöa.
Chieti Alta l'è colocàt söndèna culìna e l'è la part piö antìca de la cità..
Chieti Nöa 'nvéce l'è la part a vocasiù piö comerciàla. Sitüàda endèla valàda a nòrt de la culìna la rìa 'nfìna a lìàrzen dèster del fiöm Aterno. L'è popolàda apò a de divèrsi stüdèncc del Campus de l'Università Gabriele d'Annunzio (che 'ndel'an académich 2007-2008 la cöntàa 30.000 iscrìcc).


text:
El pòst
El pòst (Il posto, in Lengua italiana), l'è un film Italian del 1961 dirèt da Ermanno Olmi.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dumènic Cantoni, de Meda, el tröva el pòst de laurà in d'una Azienda de Milan. El s'inamura de Antonietta, ma i finìsen per laurà in dü repart diferènt.
La famiglia de Dumènic la spera che el sia cunfermàd sül laurà, perchè la spera per lü in del pòst fìss.
El film el cunta del mito del post fìss con tüti i sò prublemi e de 'ste fiöl chì, amò giùn e pien de bele sperànse[1]
Premi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1961: Premi d'la Critica a la Mustra del Cinema de Venèsia
- 1962: David de Dunatell per la migliùr regia (Ermanno Olmi)
- 1962: Espiga de oro
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Morando Morandini, in Lontano da Roma: il cinema di Ermanno Olmi. Firenze, La casa Usher, 1990.


text:
Anemone hepatica
Anemone hepatica (cunusìda 'n bresà col nòm popolàr de figadèla[1]) l'è 'na piànta erbàcea che fa part de la famìa botànica de le Ranunculaceae.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta perène de dimensiù pesène, la pöl rià a 20 ghèi de altèsa, e che g'ha 'na raìs furmàda de fìbre düre. Le fòie i è de culùr vért scür conden gambì bèl lónch che böta fò diretamènte de la raìs. La fòia la g'ha tré lòbi srotondàcc e co l'òrlo 'ntréch. I è de consistènsa scorzégna. I fiùr i è celèscc (de rar biànch o ròza), e i tàca a fioréser apéna che se fà vià la néf al prensépe de la primaéra. I g'ha de 6 a 10 sépali petalòidi. I è portàcc ensìma a 'n pedùncol peluzèt e che stà sö drit. El g'ha tré bràtee che le vé a furmà 'na sort de càles. El fröt l'è 'n achénio.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I è uriginàre dei bósch de le regiù temperàde de l'emisféro nòrt. Chèsta piànta l'è stàda ciamàda per tat tép col nòm scentìfich de Hepatica nobilis,[2] ma i stüde piö modèrni i g'ha stabilìt che 'l zèner Hepatica l'è mìa 'n zèner de per sò cönt ma 'l g'ha de éser cunsideràt part del zèner Anemone.[3] La crès sö terér calcàrei, dré a le préde e 'n zòne frèsche, a l'ombréa, montagnùs e bósch ömecc. La varietà H. nobilis var. nobilis l'è uriginària de l'Europa.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spéce Anemone hepatica, l'è stada discriìda del Linèo e püblicàda endèl sò lìber Species Plantarum 1: 538, endèl an 1753.[4]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovanni Battista Melchiori - Vocabolario bresciano-italiano (1817)
- ↑ «Taxonomic Serial No.: 508848». Integrated Taxonomic Information System.
- ↑ Sara B. Hoot, Anton A. Reznicek, Jeffrey D. Palmer (Jan. - Mar., 1994). «Phylogenetic Relationships in Anemone (Ranunculaceae) Based on Morphology and Chloroplast DNA». Systematic Botany 19 (1): pp. 169-200. doi:10.2307/2419720.
- ↑ Anemone hepatica en Trópicos


text:
Alma mater
Alma mater l'è öna manéra de dì latina che la öl dì màder che la ghe dà de mangià.
Chèsta manéra de dì l'éra zamò dovràda a i tép de l'antìga Róma per lüminà i Dèe Màder o Gran Màder compàgn de Cerere o de Cibele, pò col Cristianézem i l'à dovràda per lüminà la Madóna, ciamàda per ezèmpe Alma Redemptoris Mater. In del medioéf chèsta manéra de dì l'è stàcia dovràda pò da la Üniersità de Bológna, la piö ègia üniersità del mónt, che 'l l'à cambiàda 'n Alma Mater Studiorum che 'l völ dì che l'Üniersità l'è compàgn d'öna màder che la dà de mangià, ma per ès precìs l'è öna màder di stode che la dà de mangià ol saì.
Al dé de 'ncö Alma mater l'è dovràt de spès per ciamà la scöla, 'l colégio o l'üniersità, 'ndo che s'è stödiàt de zùegn.


text:
Cherson
Cherson (XepcoH/Cherson in ucrain e in russ) l'è ona città de l'Ucraina cont ona popolazion de pussee de 300.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in del sud del paes, in de l'oblast' con l'istess nomm. L'è traversada del Niper, e l'è bagnada del Mar Negher, del qual a l'è on port important.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zona, fina al 1774, l'era sotta el domini del Khanaa de Crimea.
In del 1778, sotta el comand de Grigorij Aleksandrovič Potëmkin, Aleksandr Vasil'evič Suvorov e Abram Petrovič Gannibal, l'è stada fada sù la città de Cherson. El nomm el vegn giò de ona contrazion de Chersónēsos, on'antiga città greca de la Crimea (incoeu Sebastopel). Voeuna di primm costruzion de la noeuva città l'è stada la gesa de Santa Catarina (del nomm de l'imperadris de la Russia Catarina II). L'è staa lì che l'è staa sevellii el Potëmkin.


text:
Skopje
Skopje (Ckoпje in alfabet cirilich; Shkupi in albanes, Üsküp in türch, Ekόπιa/Skópia in grech; Scopia in arumen) a l’è la capital de la Macedonia.
A l’è anca la prima cità de la repübliga per pupulaziun, cun 700.000 abitant (2007).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Skopje el se tröa in sül fiüm Vardar in sü vüna di püssee impurtant strad de cumünicaziun nord-süd di Balcan, intra el center Europa e Atene.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Skopje a l'è gemelada cun:
- Ankara, Türchia
- Blagoevgrad, Bülgaria
- Bradford, Regn Ünì
- Craiova, Rumania
- Digiun, Francia
- Dresda, Germania
- East York, Canada
- Ech Cheliff, Algeria
- Istanbul, Türchia
- Lecc, Italia
- Manisa, Türchia
- Nanchang, Cina
- Nurimberga, Germania
- Pittsburgh, Stat Ünì d'America
- Tempe, Stat Ünì d'America
- Waremme, Belgi


text:
Sant'Antioco
Sant'Antioco (Sant'Antiogu 'n lèngua sàrda; Sant'Antiòcco 'n lìgure) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha 11 462 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 87 km² e 'na densità de 132 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calasetta, San Giovanni Suergiu.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Giorgio Napolitano
Giorgio Napolitano (Napoli, 29 de zögn del 1925) l'è 'n òm pulìtich italià, presidènt nömer öndes de la Repüblica, en càrica a pàrter del 15 de màgio del 2006 e ri-iligìt per en segónt mandàt ai 20 de bril del 2013.
Prìma de deentà Presidènt de la Repüblica l'ìa stat apò a Presidènt de la Càmera dei Deputàcc endèla Legisladüra XI (el g'ha ciapàt el pòst de Oscar Luigi Scalfaro, che l'ìa dientàt Presidènt de la Repüblica endèl 1992) e Minìster de l'Intèrno endèl goèrno Prodi I. E pò amò l'è stàt deputàt del 1953 al 1996 e Senatùr a vita del 2005 (numinàt de Carlo Azeglio Ciampi) enfìna al dé che l'è stat iligìt a la prìma càrica de la Repüblica.
L'è 'l prim Presidènt che gh'è stat iligìt per en segont mandàt e 'l prim President che g'ha fat part endèla sò cariéra del Partit Comunista Italià.
Quan che l'è stàt iligìt la prìma ólta, l'è stat el tèrs presidènt a véser iligìt a la quàrta ciamàda (dopo Einaudi e Gronchi) co 543 vóti a favùr sö 990 che votàa e 1009 che gh'ìa dirìt (el segónta véser stat iligìt apéna coi vóti de la magiurànsa de goèrno de l'época — prìma de lü Luigi Einaudi); per el segónt mandàt envéce l'è stat iligìt a la sèsta otasiù e 'l g'ha ciapàt 738 vóti a favùr sö 997 che votàa e 1007 che gh'ìa dirìt.
L'è stat el sèst ex Presidènt de la Càmera a véser iligìt a Presidènt (dòpo de Enrico De Nicola, Gronchi, Leone, Pertini e Scalfaro), el segónt a véser stat iligìt quan che l'ìa zà senatùr a vita (prìma de lü l'ìa stat Leone), e 'l tèrs presidènt de urìgin napoletàna (dopo De Nicola e Leone).


text:
Uruguay
L' Uruguay a l'è un paes del America del Süd.
El cunfina a nord cunt el Brasil e a ovest cun l'Argentina. L'Ucean Atlantich al bagna i sò cost.
La capital a l'è Montevideo.
El gh'ha una süperfiss de 176.215 km² e una pupulaziun de quas 3.500.000 abitant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fium püssee impurtant del paes a l'è l'Uruguay, che'l marca anca la fruntiera cun l'Argentina.
L'estuari di fiüm Uruguay e Paranà se ciama Rio de la Plata.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Uruguay (nom ufizial: Repübliga Urientala del Uruguay) a l'è una repübliga presidenziala.
El president a l'è el José Mujica (del 2010).


text:
17 03
Ol dé 17 de mars l'è 'l 76 ( 77 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 290 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de mars al è ul dí da pòost 76 ( 77 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 290 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Barcelona: l'aviassiú franchesta la ghe sigüta i bombardament che la patirà la sità dürat la guèra Civila Spagnöla; i dürarà fí l'indomà.
1813 - Prössia: Frederic Göjem III de Prössia al declara la guèra a la Fransa.
2005 - Madrid (Spagna): ol goèrn de Zapatero al fa retirá l'ünega estàtua de Franco che ghe restàa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
180 - Vindobona, atüaal Viena (Àustria): March Aureli, imperadur romà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Patris, patrònn d'Irlanda
Sant Josep d'Arimatea
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.