text:
Plessur (distret)
El distrèt de Plessur (en todèsch: Bezirk Plessur) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. La superfìce del distrèt l'è de 266.75, endèl 2011 i abitàncc i éra 40256. El capolöch del distrèt l'è la cità de Coira.
El cunfìna a nòrt col distrèt de Landquart, a nordòvest e a èst col distrèt de Prättigau/Davos, a sud col distret de Albula, a sudòvest col distret de Hinterrhein e a nordòvest col distrèt de Imboden.
Diviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distret de Plessur l'è dividìt en 3 cìrcoi e 12 cümü:
Acorpamèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- endèl 2008: Sankt Peter e Pagig i s'è fundìcc ensèma per furmà 'l cümü de Sankt Peter-Pagig
- endèl 2009: Tschiertschen e Praden i s'è fundìcc ensèma per furmà 'l cümü de Tschiertschen-Praden
- endèl 2010: Malix e Parpan i è stacc acorpàcc al cümü de Churwalden
Situasiù linguìstica[Modifega | modifica 'l sorgent]


c: text/html

text:
Piasa Brembana
Piasa Brembana (o Piassa Brembana segónt la graféa del Dücàt) l'è ü bèl paìs de la Al Brembana ‘n pruinsa de Bèrghem, a 38 km da la sità, 536 méter söl mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 222 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,5 km² e 'na densità de popolasiù de 188 ab./km²
L'è tacàt ai cümü de Camerada, Cassèi, Lèna, Ólmo, Piassöl e Alnigra.
Piasa Brembana l'éra ol capolinea de la FVB, la ègia ferovìa de la Al Brembana.
In chèl paìs ché, gh'è nasìt ol vèscof misiunare Alisànt Carmél Rufinóni.
Evulusiù demogràfegaModifega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Piasa Brembana l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
A Bondo han las bovas da l'avust 2017 chaschunà donns considerabels vi d'edifizis, vi da la cuntrada e vi da l'infrastructura. L'acziun da collecta da las ovras d'agid e da la vischnanca ha procurà per ina gronda unda da solidaritad tar la populaziun. I èn entradas contribuziuns da sustegn da passa 14 milliuns francs. Da quests daners han pudì vegnir pajads ora fin ussa 2,1 milliuns francs..
En l'entira Svizra è sa mussada ina gronda solidaritad cun las persunas donnegiadas a Bondo. Tut en tut èn vegnidas fatgas donaziuns da passa 14 milliuns francs. Ils daners da donaziuns han la suandanta cumposiziun:
- chadaina da fortuna: 5,9 milliuns francs,
- conto da donaziuns da la vischnanca: 4,8 milliuns francs,
- padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna: 2,4 milliuns francs,
- Caritas Svizra: 1,3 milliuns francs.
Questas donaziuns vegnan impundidas en moda subsidiara. Quai vul dir: L'emprim vegnan pajadas ora contribuziuns da subvenziun dal maun public e prestaziuns da las assicuranzas, dal fond svizzer per donns elementars, da la cassa per donns elementars dal Grischun u d'auters donaturs. L'assicuranza d'edifizis dal Grischun per exempel ha contribuì fin ussa var 13 milliuns francs per ils donns vi d'immobiglias. Pir en in segund pass vegnan lura repartids ils daners da donaziuns.
Ina cumissiun da donaziuns procura per ina repartiziun gista
Per reparter ils daners da donaziuns è vegnida nominada ina cumissiun da donaziuns che sa cumpona da represchentantas e represchentants da las ovras d'agid, da la vischnanca, da l'assicuranza d'edifizis e dal chantun. Questa cumissiun giuditgescha las dumondas da sustegn da las persunas pertutgadas, procura per ina repartiziun gista da las donaziuns e documentescha l'utilisaziun dals daners.
I sa mussa ch'ils scleriments da la cumissiun da donaziuns e l'examinaziun da las dumondas dovran bler temp. En emprima lingia vegnan impundids ils daners da donaziuns per garantir l'existenza economica u per surpigliar grevezzas extraordinarias. Per part èn ils daners da donaziuns er destinads ad in intent specific. En quests cas vegnan las contribuziuns utilisadas correspundentamain. Avant che las prestaziuns d'assicuranza n'èn betg fixadas cumplainamain, na pon er vegnir pajads nagins daners da donaziuns. Fin ussa èn vegnids pajads ora daners da donaziuns da totalmain 2,1 milliuns francs.
Donaziuns a persunas privatas ed ad interpresas
Durant las emprimas emnas suenter la bova èsi stà pussaivel da prestar svelt e nunbirocraticamain agid immediat en l'autezza da 164 000 francs. En ina segunda fasa èn vegnidas examinadas fitg bleras dumondas, ed i èn vegnids pajads tut en tut var 380 000 francs. Fin ussa han pia pudì vegnir pajadas contribuziuns da 544 000 francs a persunas privatas, ad interpresas ed ad uniuns. Quests daners da la chadaina da fortuna èn vegnids permess en il rom da l'agid immediat, da l'agid transitoric sco er da contribuziuns als custs restants.
Donaziuns a la vischnanca
La vischnanca da Bregaglia ha investì fin ussa var 15 milliuns francs per mesiras immediatas e per reparar sia infrastructura. Las subvenziuns da la confederaziun e dal chantun importan 9,9 milliuns francs. L'assicuranza privata da la vischnanca e l'assicuranza d'edifizis dal Grischun han pajà 2,9 milliuns francs. Per cuvrir ils custs restants da la vischnanca han medemamain pudì vegnir impundids daners da donaziuns. Las contribuziuns dad 1 539 500 francs ch'èn vegnidas concedidas fin ussa consistan da 650 000 francs dal padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna, da 387 000 francs da la chadaina da fortuna, da 50 000 francs da la Caritas Svizra sco er da 452 500 francs dal conto da donaziuns da la vischnanca.
Auts custs restants per la vischnanca
Anc adina n'èn ils custs effectivs da l'eveniment da la natira respectivamain da sias consequenzas betg sclerids definitivamain, perquai che quels stattan en in connex cun l'andament da la reconstrucziun a Bondo. Per la perioda 2019–2023 vegn la vischnanca ad esser confruntada cun custs presumtivs da var 30 milliuns francs per reconstruir l'infrastructura, per mesiras da protecziun sco er per novas punts, vias e sendas da viandar. Ils custs vegnan subvenziunads da la confederaziun e dal chantun. Cumplementarmain vegnan impundids ils daners da donaziuns per mitigiar ils custs restants da la vischnanca.
En num da la vischnanca da Bregaglia, da la populaziun pertutgada e dal chantun Grischun engrazia la cumissiun da donaziuns per la gronda solidaritad che la populaziun svizra, las ovras d'agid e las instituziuns statalas han prestà u vegnan anc a prestar.
Infurmaziuns:
- Thomas Kollegger, manader da l'uffizi da vischnancas, tel. 081 257 23 81, e-mail Thomas.Kollegger@afg.gr.ch
- Alberto Crameri, president da la cumissiun da donaziuns, tel. 079 277 97 35, e-mail alcrameri@bluewin.ch
Gremi: uffizi da vischnancas
Funtauna: rg uffizi da vischnancas


text:
San Biagio Platani
San Biagio Platani (en Sicilià: San Biaggiu Plàtini ) l'è 'n cümü de la Pruvincia de Agrigento, en Sicilia. El se tróa a 70 km a sud de Palermo e a 20 km a nord de Agrigento. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na popolasiù de 3,689 abitàncc e 'na superfìce de 42.4 km².[1]
San Biagio Platani l'è tacàt ai cümü de Alessandria della Rocca, Casteltermini, Sant'Angelo Muxaro e Santo Stefano Quisquina.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Il traject da via da circa 400 meters lunghezza tranter Neukirch e Rinmatta duai vegnir schlargià al standard fixà da 4,2 meters. Questa correcziun da la via saja urgentamain necessaria, scriva la regenza grischuna. D'ina vart per in'avertura confurma al temp da la Val Stussavgia, lura pervia da l'augment dal traffic e per mantegnair la via. E la finala era per motivs da la segirezza dal traffic.
La punt Treuschtobel na fa betg part dal project. Quella è vegnida renovada gia l'onn passà. Ils custs per la correcziun da la via importan circa 3,5 milliuns francs.
RR novitads 09:00


text:
Les unions ladines da souramont: enviede via l referendum!
I trei comuns Ampez, Col y Fodom vegn damanés de envié via la prozedura
L gran vare é vegnù dé. Les Unions di Ladins di trei comuns de Fodom, Col y Ampez ti à mané a les aministrazions la domanda ofiziala percie che al vegne fat n referendum per damané de podei tourné con Bulsan.
Cristina Lezuo (Fodom), Paola Agostini (Col) y Siro Bigontina (Ampez).
N document unitar, mai ciamò vegnù dant y che an se aspetova oramai da valch meis. "Les Unions di Ladins de Ampez, Fodom y Col", liejen tla letra, "à dagnora abù te sie spirit y ti fins de sia ativité chel de chirì l’unité con les autres vals ladines dl Sela, per via dla storia, cultura y lingaz che les lieia. Do 420 agn de unité sot al Tirol y do la fin de la Pruma Vera, atuova l rejim fascist tl 1923 la despartizion dles vals ladines tres l’agregazion di trei comuns de Fodom, Col y Ampez pro la Provinzia de Belun y a la Region dl Venet, contra la volonté dla popolazion. Al articul 2 dl acord italo-todesch, aprové a Roma ai 21 de otober dl 1939 dal govern fascist y chel todesch, é l raion di trei comuns vegnù declaré "mistilingue", al à patì les opzions desche l Sudtirol y da setember dl 1943 enfin a la fin dla Seconda Vera él endò vegnù lié a la Provinzia de Bulsan." "A la fin dla Seconda Vera", scriv inant les Unions, "sonse endò vegnus agreghés a la Provinzia de Belun y a la Region dl Venet. Al é nasciù l moviment "Zent Ladina Dolomites" che à porté a la gran enconteda sun Jouf dl Sela ai 14 de messel dl 1946 per damané con forza la reagregazion al Trentin Adesc Aut. Purempò ai 5 de setember dl 1946, per efet di acords De Gasperi-Gruber, é chela gran aspirazion vegnuda destudeda y al é vegnù confermé la despartizion." Do la vera, te deplù ocajions (tl 1947, 1964, 1973 y 1977 ), à i trei Comuns, con spezifiches deliberes, damané, adum o despartis, l’agregazion a la Region Trentin Adesc Aut per motivazions storiches, economiches y culturales. La mendranza ladina di trei comuns de Ampez, de Col y de Fodom, che ne à nia les medemes sconanzes di fredesc che viv tla Region Trentin-Sudtirol, é do a vegnì derobés de si valours y l dann maiour é chel dla espulsion di aciasés, tres plu sofoiés y obliés a subì imposizions da foradecà. Tres la mudazion dl art 132, coma 2 dla Costituzion (lege costituzionala n.3 dl 2001 ) y dantaldut per merit dla sentenza n. 28 de otober 2004 dla Court Costituzionala, che à declaré ilegitim l'art.42 2° coma dla lege 25 de mei 1970 n.32, pòn tres n referendum damané de mudé Region. Per chest, scluj ju les trei Unions, se damàneles che les aministrazions mete a jì deberieda ti trei comuns n referendum per fé tourné adum chisc teritores sot a la Region Trentin-Sudtirol, ingiustamenter despartis do la Pruma Vera y contra la volonté dla popolazion, agreghés a la Region dl Venet. N at de dovei, végnel scrit, do 83 agn de struscies. Per ti dé peis a la domanda él ence vegnù lié pro dejenuef documenc storics.
Lorenzo Soratroi
- Referendum a souramont per gní permez a la provinzia de Bulsan
- Referendum - Luigi Chiocchetti: Lamon à gaujes economiches, Souramont à gaujes storiches
- Fodom: na valeda lasceda die sun na pert
- Lamon vuel vegnì con Trent, ma encuei apeina Souramont y Fascia con Bulsan
- Prospetives per n referendum: sen nia l dret moment
- Referendum: Lamon vuel jì con Trent
-


text:
Nagin sustegn dal Cussegl naziunal per l'iniziativa populara «Gea ad in scumond d'experiments cun animals ed umans». Bain èn las fracziuns da l'avis che l'intent da l'iniziativa saja giustifitgà. In scumond absolut d'experiments cun animals è dentant per tuts memia radical.
L'iniziativa
L'iniziativa «Gea ad in scumond dad experiments cun animals ed umans – Gea ad ina perscrutaziun cun impuls per la segirezza ed il progress» è vegnida inoltrads il 2019. Ella pretenda in scumond senza resalvas da far experiments cun animals e perscrutaziun vi da l'uman. Scumandà fiss er l'import da products, ch'èn vegnids sviluppads cun agid dad experiments cun animals.
L'iniziativa pretenda che quels vegnian taxads en la constituziun sco torturas e delicts. Products novs u existents per ils quals igl è vegnì fatg experiments cun animals duain ni dastgar vegnir importads ni exportads ed il commerzi cun quels duai medemamain vegnir scumandà. Era la sanestra, ils verds ed ils verd-liberals renvieschan l'iniziativa, pretendan dentant cuntrapropostas.


text:
Persunas vaccinadas cunter Covid-19 moran mo fitg darar da u en connex cun il coronavirus. E fin uss ha quai – cun in'excepziun – mo pertutgà persunas sur 80 onns. Quai è da leger en il nov rapport emnil da l'Uffizi federal da sanadad BAG.
19 persunas èn mortas dapi ils 27 da schaner da quest onn, malgrà ch'ellas eran vaccinadas duas giadas, pia cumplainamain. Da las total 460 persunas ch'eran vaccinadas cumplainamain, e tuttina infectadas cun corona, han 96 stuì ir en ospital.
Protecziun cunter decurs grev
Er cun resguardar ina cifra nunenconuschenta auta, saja il dumber da cas tar persunas vaccinadas cumplainamain probablamain anc adina entaifer il dumber ch'è stà da spetgar tenor studis. Tenor quels studis è l'effectivitad dals dus vaccins lubids en Svizra da Moderna e Pfizer/Biontech tar 94% fin 95%.
La virola cun quels vaccins protegia uschia cun auta effectivitad d'ina infecziun sintomatica cun las variantas ch'i dat fin uss dal coronavirus en Svizra, sco er d'in decurs grev da la malsogna.


text:
Il pilot da 55 onns è partì a Chrüz sur Pany. El ha gì l'intenziun da sa tschentar en la regiun Partenz davos. Durant che ses collega pli giuven è sa tschentà a Claustra-Vitg ha il pilot pli vegl annunzià via func da vulair sgular a Claustra-Platz. Cun sa tschentar ha il pilot da 55 cumenzà a turniclar ed è crudà enturn las 15:30 giu d'ina autezza da 5 fin 10 meters.
Persunas ch'han observà l'accident han pudì tgirar el enfin ch'il medi d'urgenza ed il helicopter da la Rega èn arrivads. L'um è vegnì sgulà en l'Ospital chantunal a Cuira.


text:
Ali
Ali ibn Abi Talib (arabic علي بن أبي طالب; c. 600 - 28 de januar 661) esset li cusino, belfilio e companior del profeta islamic Muhamad. Il governat quam li quaresim calif de 656 til su assassination in 661. Il es li person religiosi principal in li shiisme quam li unesim imam shiiste e anc un del figures central del sunnisme quam li quar del califes "corectmen guidat" (rashidun). Il esset li filio de Abu Talib e Fatimah bint Asad, li marito de Fatima, e li patre de Hasan, Husayn, Zaynab e Umm Kulthum.


text:
Surdi
Sördi (Sordio in Italian) l'è un cumün de 3 322 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) de la pruìncia de Lod, Lumbardia l'é l'ültim paés prima de la pruìncia de Milan.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Sördi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
«Levada» - Swiss-Ski ha preschentà il nov dress da cursa
Cun la midada dal sponsur principal Swisscom tar Sunrise datti er nova vestgadira per atletas ed atlets da Swiss-Ski. Mardi saira è vegnì preschentà il nov dress da skis. Enconuschent era fin uss mo ch'il dress porta in num rumantsch, numnadamain «levada», per la levada dal sulegl.
20 onns èn il skiunzs svizzers ids a la partenza en il medem dress tenor las colurs da la Swisscom. Al cumenzament era quai dress quasi be en la colur blaua, pli tard èn las colurs cotschen ed alv anc vegnidas vitiers. Quella èra è uss dentant a fin. A partir da la stagiun 2022/23 partan Marco Odermatt, Beat Feuz u Mauro Caviezel en novs dress da cursa.
Il principal è ch’igl è in bun ed in spert dress.
Cun il dress da la Swisscom han atletas ed atlets da Swiss-Ski procurà per bleras emoziuns e gronds success. Durant quels davos dus decennis ha Swiss-Ski er gudagnà 44 medaglias olimpicas. Il resti da cursa vegn dal reminent producì dapi il 1977 en Svizra entras la firma giapunaisa Descente.
audio
Tge spetgan ils skiunzs dals novs dress?
02:29 min, ord Actualitad dals 04.07.2022.
laschar ir. Durada: 2 minutas 29 Secundas.
«In nov dress da cursa era il pli impurtant»
Era Franco Cavegn ha gì durant sia carriera sco skiunz d’elita differents dress da cursa. Ses dress preferì era il nair da la Swissair. Cun quel ha el numnadamain pudì festivar ses pli gronds success.
Stoffa erodinamica saja decisiva per in bun dress da cursa, dentant era la vegliadetgna d’in dress. Gia suenter ina giada purtar in dress, sa stenda la taila uschè ferm, che quel daventa plauns. Uschia eri per Franco Cavegn il pli impurtant, da survegnir per mintga cursa in nov dress da skis.


text:
Lüj
Löj l'è 'l chèl dei sèt dei més del an segónt el calendàre Gregorià e 'l segónt més de l'istàt endèl emisféro boreàl, e del envéren endèl emisféro austràl. Löj l'è giü dei sèt més che g'ha 31 dé. Löj el ciàpa 'l sò nòm de Giulio Cesare, che l'éra nasìt ai 13 de chèsto més. Prima amò, 'ndèl calendàre de Ròmolo, l'éra ciamàt Quintilis.
Löj el vé dòpo del més de Zögn e prìma del més de Óst.
Oter progecc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su luglio
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su luglio
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su luglio


text:
Il maldiever da concurs chaschuna gronds donns per l’economia, per il maun public, per ils crediturs ed er per ils emploiads. Per reducir quests concurs abusivs ha il Cussegl dals chantuns deliberà in pachet cun differentas mesiras. Cun las mesiras ch’il Cussegl dals chantuns ha deliberà duaja tranter auter la communicaziun tranter ils uffizis vegnir meglierada.
Il maldiever na possian ins betg evitar, dentant engrevgiar, uschia la Chombra pitschna. Sco proxim decida il Cussegl naziunal en chaussa.


text:
Siria
La Siria (سوريا in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacada a la Türchia, al Liban, a l'Israel, a la Giurdania e a l'Irak. El Mar Mediterani al bagna i sò cost.
La capital a l'è Damasch.
La gh'ha una süperfiss de 183.885 km² e una pupulaziun de pressapoch 19 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitigaModifega
La Siria (nom ufizial: الجمهوريّة العربيّة السّوريّة, Al Jumhuriyah al Arabiyah as Suriyah = Repübliga Araba Siriana) a l'è una repüblica.
El president a l'è el Bashar al-Assad (del lüj 2000).
El prim minister a l'è el Wael Nader al-Halqi (del 2012).
Al dì d'incö gh'è una guera civil che la vör trà giò l'Assad, che l'è acüsaa de vess un ditadur, e quei che le sustegn.


text:
A partir dal 2050 na duai dar nagins carburants fossils pli tar il traffic en Svizra, pretenda il moviment. Cumenzar a rimnar suttascripziuns vulan ils iniziants dentant pir sche 20'000 persunas sustegnan il project. L'iniziativa vul tranter auter che las finamiras da la cunvegna dal clima da Paris dal 2015 vegnian fixadas en la Constituziun.
«Politica da clima è en retard»
L’iniziativa saja necessaria perquai che la politica da clima uffiziala da la Svizra saja fin ussa restada lunsch davos quai che saja necessari. L'ultim rapport dal cussegl dal clima mundial da l'october haja mussà ch’il stgaudament dal clima da passa 1,5 grads haja consequenzas gravantas, uschia ils iniziants.
Il svanir dals glatschers saja ina da las consequenzas las pli visiblas tar la midada dal clima. En las regiuns da las Alps s'augmentia la temperatura radund dubel uschè spert sco en la media globala. Glatschers e la schelira permanenta en regiuns autas contribueschia a la stabilitad da costas da muntognas che possian daventar instabilas. Sco exempel vegn numnà il Piz Cengalo sur Bondo dal qual èn sa distatgads ils 2017 radund 3 milliuns meter cubic grippa e crappa.
Uniun independenta per la protecziun dal clima
Vegnida lantschada è l’iniziativa da l’uniun independenta per la protecziun dal clima Svizra. Quella dumbra dapi sia fundaziun il 2018 radund 2’000 commembras e commembers. En il comité èn però er represchentads scienziads e represchentants da la politica da quasi tut las partidas ed organisaziuns da la natira e la protecziun dal clima.
Sustegn burgais
Sustegn na survegn l’iniziativa betg mo da politicras e politichers da la sanestra, era politichers burgais sco il cusseglier dals chantuns dal Grischun Stefan Engler cumbattan per ils glatschers.
L’iniziativa duai oravant tut era esser in instrument per far squitsch a la politica a reguard la revisiun da la lescha da CO2 en il parlament.
L’iniziativa saja ord sia vista radicala, però per far squitsch sin la politica fetscha quai da basegn. La politica da clima na saja era betg mo ina chaussa da la sanestra, quai saja in intent che giaja sur partidas ora, uschia Engler.
RR novitads 14:00


text:
La plazza vegn finanziada per ina mesadad cun daners da la nova politica regiunala che l’Uffizi per economia e turissem dal Grischun AWT metta a disposiziun, sco la regiun Alvra scriva. L’autra mesadad surpiglia il parc natiral regiunal Parc Ela. Tatjana Horvath vegn a lavurar tenor la finanziaziun mintgamai 40% per la regiun Alvra e per il Parc Ela.
Tatjana Horvath è creschida si a Cuira. Ella ha fatg la furmaziun sco economa da manaschi FH en Facility Management, ed è lura anc sa scolada en il management da process tar il svilup da vischnancas da citads e da regiuns. Ils davos 6 onns ha ella manà la partiziun d’immobiglias da la citad turitgaisa da Wädenswil.
RR novitads 16:00


text:
Dapi dus mais e mez è il center da cumpra «Porta Samedan» avert. In grond center cun diversas butias, restaurants ed in grond parcadi. Ils responsabels èn cuntents, il center attiria blera glieud, uschia Urs Pfister, il patrun da construcziun.
En il center da la vischnanca è la situaziun però autra. Cun spassegiar tras la vischnanca da Samedan croda numnadamain svelt si ch’i na gira betg bler. Ins inscuntra be paucas persunas, plirs locals da butias en vids. Quai constateschan er las Samedrinas ed ils Samedrins. La culpa na saja però betg il nov center da cumpra. Tenor els saja quai in process che capita gia dapi plirs onns.
La culpa è mintg’indigen sez. Tar ils affarists indigens van blers be a pruvar en la rauba e cumprà vegn suenter sur l’internet perquai ch’igl è pli bunmartgà.
Il center da butias plascha numnadamain a las indigenas ed ils indigens. Per els èsi però impurtant ch'i vegnia tschertgà soluziuns per ch'i dettia er puspè vita en la vischnanca.
Differentas purschidas sut in tetg
Differents motivs datti per vegnir a visitar il nov center da cumpras a Samedan. Natiralmain è il «Migros» insatge nov per l'Engiadina, ma era causa d'auters motivs vegnan abitantas ed abitants da damanaivel e lontan a visitar il nov lieu central a Samedan.
La maioritad dals visitaders vesan la simpla pussaivladad da parcar sco grond avantatg, auters chattan qua butias che n’existan betg pli en lur vischnanca e singuls van a la tschertga da contact. Qua ins chattia ed inscuntra ina massa glieud per ir a baiver in café.
Il start è reussì
Il manader dal center Urs Pfister è fitg cuntent cun la situaziun. El bada in grond interess da la populaziun. Criticas haja segir dà, ma betg gravantas. Il concept ha funcziunà, tenor Pfister, unic las tavlas d’indicaziun dals parcadis han ins stuì curreger.
A partir da subit è avert era il segund object gist dasper il center da butias. Là sa chattian lieus da lavar autos, in center da fitness e nov era il post da polizia.


text:
Jut:Grafie acetade
El titol d'una pagina (che la sia nò una redirezzion) te seet invidad a scrivel con la "Noeuva Ortografia Lombarda" opur con la "Scriver Lombard" (ortografie panlombarde acetade). Coi grafie locai acetade se poden fà poeu di pagine de redirezzion vers la pagina unega scrivuda con voeuna di grafie panlombarde, te podet drovà tut al pù i ortografie locai acetade se te see minga bon de drovà quei panlombarde acetade ma te gh'heet de segnalàll cont el scriver " {{G}} " in alt in del codes de la pagina, on quaivun el gh'avarà poeu de passà denter a voltà la vos che t'hee scrivud in voeuna di ortografie panlombarde acetade.
Denter in de la pagina te podet insegnà anca i ortografie locai:
Sondagg correlad
- Pagine scrivude con la Noeuva Ortografia Lombarda
- Dialet brianzoeul
- Dialet bustoch-legnanes
- Dialet comasch
- Dialet milanes
- Dialet laghee
- Dialet lecches
- Dialet lodesan
- Dialet lumelin
- Dialet noares
- Dialet oltrepadan
- Dialet paves
- Dialet trezzes
- Dialet varesot & verbanes
- Dialet vigevanes
- Dialet valtelines
- Dialet valassines
- Dialet ticines
- Dialet bergamasch
- Dialet bressan
- Dialet cremasch
- Dialet cremones
- Dialet trentin ocidental
- Dialet de passagg infra cremasch e cremones
- Pagine de ajut
- Linee guida


text:
La Drisùna
La Drizzòna (La Drisùna in Cremones; Drizzona in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Cremona che 'l cunta 557 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,7 km² e ona densità de 48 ab./km².
El comun el se troeuva arent al fiumm Òli e al confin con la Provincia de Mantoa (Cannee). I alter comun tacaa hinn Isola, Piadena, Li Tur, Vultèd.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nomer de abitant del comun de La Drizzona l'è mostraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Malgrà l'obligaziun n'hajan ils ospitals betg infurmà l'autoritad d'admissiun e da surveglianza Swissmedic davart ils products medicinals manglus. Uschia han ils ospitals violà a moda grevanta l'obligaziun d'annunzia. La pledadra da Swissmedic Danièle Bersier ha confermà in rapport dal «Tages Anzeiger» envers l'agentura da novitads svizra.
Canulas da ruina
Tar ils products medicinals tschufragnads sa tractia da canulas per operaziuns dal cor tar pops. Las canulas sajan per part stadas da ruina, stortas, che rumpevan spert u cuntegnevan scalgias da metal. Ils products derivan dal Pakistan ed èn vegnì distribuids dad ina firma en il chantun Zug.
Multa da 5'000 francs
Ils products manglus han ins chattà tar ina perquisiziun da la chasa da la firma a Zug. L'entschatta dal 2017 ha l'autoritad da surveglianza avert ina procedura penala cunter ils trais ospitals e la firma. Il fanadur han ils ospitals stuì pajar la multa da 5'000 francs. En cas da repetiziun è ina multa da 50'000 francs pussaivla.
RR novitads 12:00


text:
Cagapùi
Al Cagapùi (mora in italiàn) l'è 'n frut dla piànta dita Rubus ulmifolius o dla Crataegus monogyna, cgnusùda méj cuma Biancuspèṅ.
Descrisiòṅ
Al frut, ch'al fà part di frut ad bòsc, 'l è vérd a 'l inìsi e pò al dvénta rós o vióla in sal négar quànd al madùra. Dèntar al gh'à dimóndi vitamìni C e A. Sènt gram ad cagapùi frésc i gh'aṅ 52 calurìi, 0,7 gram ad pruteìni, 0,4 gram ad gras, 12,8 gram ad sùcar, 32 miligràm ad cals, 0,6 miligràm ad fèr. Cal magnàr chè al fà andràr ad còrp, minga sōl i pui ma anc i cristiàṅ.
Al cagapùi 'l è dimóndi delicâ e a s fà fadìga a cunservàr-'l a lung. In gènar a 'l s dróa par réndar bèi i dóls e par far di yogurt, di ślâ, dla marmelàda o anc di vèṅ.


text:
Il president da la dretgira regiunala da l'Engiadina Bassa/Val Müstair è vegnì accusà, pervia d'abus d'uffizi. Quai rapporta la «NZZ am Sonntag.»
L'abus d'uffizi stettia en connex cun il cartel da construcziun ed il whistleblower Adam Quadroni. I va per in'acziun da las autoritads dal november 2017 encunter Quadroni cura ch'il derschader accusà veva relaschà ina ordinaziun superprovisorica e mobilisà la polizia.
Il procuratur public ch'era vegnì incumbensà da la regenza grischuna d'intercurir il cas ha inoltrà l'accusaziun tar la dretgira regiunala dal Partenz/Tavau. Quella tracta il cas ils 16 da settember. Per l'accusà vala la presumziun d'innocenza.


text:
Il president columbian, Juan Manuel Santos spera anc adina sin ina cunvegna en ses pajais sidamerican. La cunvegna ch'el aveva laschà elavurar per far pasch cun ils rebels da la Farc aveva fatg naufragi.
Reacziun dal president
Baud la damaun haja il president da la Columbia Juan Manuel Santos intervegnì ch'el haja survegnì il Premi Nobel da la pasch - ed el saja stà surprais. Quai ha annunzià il comité dal premi Nobel.
Santos sez a scrit curt suenter sin Twitter ch'el acceptia il premi Nobel en num dal pievel columbian. Quel haja patì uschè bler en questa guerra.
En la Columbia regia dapi passa 50 onns ina guerra tranter ils rebels da la Farc ed il stadi. Avant curt ha il suveran columbian refusà ina cunvegna da pasch elavurada da Santos ensemen cun la Farc. Il process da pasch cuntinuescha dentant.
Passa 370 candidats per quest premi
La giuria ad Oslo n'ha betg gì simpel. Ella ha stuì sa decider tranter in dumber da record da candidats. En tut eran 228 persunas e 148 organisaziuns nominadas per il Premi Nobel. Mo paucas da quellas nominaziuns eran enconuschentas gia avant la tscherna.
L'onn passà avevan ils tschintg giurors dà il premi al quartet da la Tunesia per il dialog naziunal. Il Premi Nobel è dotà cun 8 milliuns curunas svedaisas - quai èn radund 908'000 francs svizzers.
RR novitads 11:00


text:
J'accuse
J'accuse...! (Accuso...! in itagliàṅ) 'l è 'l tìtol ed 'l artìcol publichê in prìma pàgina al 23 'd fervèr 1898 in sìm'a 'l giornèl socialìsta L'Aurore da 'l scritōr Émile Zola. 'L artìcol al tulìva la forma ed lettra avèrta a 'l Presidèint edla Repùblica francéś in carga in cal tèinp lè, Félix Faure, per fèr denùncia di persecutōr 'd Alfred Dreyfus e di tragatèin faśùl mìs in pē in dal procès ch'al 'l ìva condanê.
Vōś lighèdi
Noti e Referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su J'accuse
Colegamèint estèren
- (FR)


text:
da sora Florentina Camartin
Ina spisa senza sal e cungiment gusta buca bein e tgi che ei el stgir vesa buca nua ch’el va. Sche nus mirein entuorn en nies mund ei bein bia da quei che sepresenta senza mur e savur e bia sesanfla el stgir ed ei senza speronza. Quei ei buca pér oz aschia. Perquei ha Dieus tarmess a nus siu sogn Fegl, Jesus Cristus, dil qual gia il vegl Simeon ha detg: «Mes egls han viu il salit … El ei ina glisch per sclarir ils pagauns e glorificar tiu pievel Israel» (Lc 2,30ss). E daveras, duront sia veta publica di Jesus inagada sez: «Jeu sun la glisch dil mund. Quel che suonda mei, vegn buc a viandar ella stgiradetgna, mobein vegn ad haver la glisch dalla veta» (Gn 8,12).
Egl evangeli dad oz fa Jesus a nus ed a tut quels che suondan el in grond cumpliment schend: «Vus essas il sal dalla tiara!» e «Vus essas la glisch dil mund!» (Mt 5,13.14). Per saver esser sal dalla tiara e glisch dil mund stuein nus denton esser uni cun el. Dat el vegn la glisch ed il gust che nus savein dar vinavon. Cun el savein nus far di per di quei che el fagess en nies stagl. Quei ei buca adina lev e cumadeivel. Meinsvart ha ei era num mussar colur, star en per ina buna caussa ni prender partida per la giustia denter concarstgauns ni desister da zatgei per amur dad enzatgi auter. Quei dat sal e peiver, glisch e dinamica en nossa veta.
Mt 5,13–16
13Vus essas il sal dalla tiara. Mo sch’il sal piarda sia forza, cun tgei san ins far ch’el daventa puspei sal? El ei buns per nuot auter che da vegnir bess naven e zappitschaus dalla glieud. 14Vus essas la glisch dil mund. In marcau situaus sin in cuolm sa buca star zuppaus. 15Ins envida era buc ina cazzola per metter ella sut la curtauna, mobein sil candelier, nua ch’ella fa clar a tut quels ch’ein en casa. 16Aschia duei vossa glisch sclarir avon ils carstgauns, per ch’els vesien vossas bunas ovras e glorificheschien vies Bab en tschiel.


text:
Campofranco
Campofranco (en Sicilià: Campufrancu) l'è 'n cümü de la Pruvincia de Caltanissetta, en Sicilia. El se tróa a 70 km a sudest de Palermo e a 35 km òvest de Caltanissetta. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'ìa 'na popolasiù de 3.491 abitàncc e 'na superfìce de 36,0 km².[1]
Campofranco l'è tacàt ai cümü de Aragona, Casteltermini, Grotte, Milena e Sutera.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Canton Svit
El Canton Svit (en todèsch: Schwyz; en fransés: Schwytz; en italià: Svitto; en romàncio: Sviz; en arpità: Sieviche) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, sitüàt endèl cèntro del paés. El sò teretóre el rìa 'nfìna a le Alpi a sud, al Lach dei Quàter Cantù a est e al Lach de Zurìgo a nòrt. La capitàl del cantù l'è la stèsa cità che g'ha dat el nom, cioè la cità de Svit.
L'è giü dei quàter Waldstätte (cantù forestài), ensèma a: Uri, Canton Nidvald e Canton Lucerna.
StóriaModifega
El prim de óst de l'an 1291, el Canton Svit el 'g'ha fondàt la Confederasiù Elvética, ensèma al Canton Uri e al Canton Untervald (Pat del Grütli). El Canton Svit el g'ha ciapàt zamò del prensépe en mà la guìda de la confederasiù. Endèl 1320 el nom del cantù l'ìa zà aplicàt a töta la confederasiù. Endèl 1803, el nòm Svìsera (en todèsch: Schweiz), derivàt del nòm del del Canton Svit (Schwyz), l'è deentàt uficialmèntel nòm de la nasiù. La bandiéra svìsera l'è ach derivàda del stèma aràldich del Canton Svit.
Distrècc e cümüModifega
Le cità piö grànde del cantù i è Küssnacht e Pfäffikon. El cantù l'é dividìt en sés distrècc e 30 cümü, ma i distrècc de Einsiedeln, Küssnacht e Gersau i è furmàcc apéna del cümü omònim.
- Distrèt de Svit
- el töl dét i cümü de Svit, Arth, Ingenbohl, Muotathal, Steinen , Sattel, Rothenthurm, Oberiberg, Unteriberg, Lauerz, Steinerberg, Morschach, Alpthal, Illgau, Riemenstalden.
- Distrèt de Einsiedeln
- el töl dét apéna 'l cümü de Einsiedeln.
- Distrèt de Gersau
- el töl dét apéna 'l cümü de Gersau.
- Distrèt de Höfe
- el töl dét i cümü de Wollerau, Freienbach, Feusisberg.
- Distrèt de Küssnacht
- el töl dét apéna 'l cümü de Küssnacht am Rigi.
- Distrèt de Marsh
- el töl dét i cümü de Lachen, Altendorf , Galgenen, Vorderthal, Innerthal, Schübelbach, Tuggen, Wangen, Reichenburg.


text:
Chantuns da la Svizra
Ils 26 chantuns (tud. Kantone, frz. cantons, tal. cantoni, en la Svizra tudestga tradiziunalmain numnads Stände) èn ils stadis commembers da la Confederaziun svizra. La noziun è vegnida duvrada l'emprima giada l'onn 1475 en in'acta friburgaisa.
Sistem politicEdit
Mintga chantun ha in'atgna constituziun ed atgnas autoritads legislativas, executivas e giudizialas. Tut ils chantuns possedan in parlamant cun ina chombra (cussegl grond, cussegl chantunal, parlament; vesair era: parlament chantunal) ch'ha tranter 58 ed 180 sedias parlamentaras tut tenor chantun. La regenza chantunala (cussegl guvernativ, regenza, cussegl da stadi, cumissiun dal cussegl grond) consista tut tenor chantun da tschintg fin a set commembers.
Glista dals chantuns da la SvizraEdit
- Annotaziuns
- 31 December 2001, National Statistics
- km²
- Per km², populaziun on 2000
- Chapitala legislativa ed executiva è Herisau, chapitala judiciaria è Trogen
- Chapitala legislativa è Frauenfeld ed Weinfelden
- Istoricamain, altenanza cun Lugano ed Locarno


text:
Dapi onns è il CB Schlarigna la meglra equipa da ballape en l'Engiadina. Il CB ha terminà ils campiunadis durant las ultimas stagiuns adina tranter las quatter meglras equipas da la liga. Duas giadas è Schlarigna schizunt stà vicecampiun. Era durant questa stagiun è Schlarigna puspè ina da las meglras equipas da la quarta liga. Cun ina victoria encunter Triesen savessan ils giugaders engiadinais schizunt surprender la testa da la tabella.
In pari cunter Triesen fiss gia positiv.
La runda d’atun en quarta liga è quasi a fin. I mancan anc duas partidas. Il duel cunter Triesen e lura anc il gieu cunter Tusaun Cazas. Il CB Schlarigna vul esser a la testa da la tabella avant ch'ir en la pausa d’enviern. Lura è la motivaziun sa chapescha pli gronda da trenar durant ils mais d’enviern e sa preparar sin la fasa finala dal campiunadi.
Suenter buns resultats èn ils giugaders pli motivads da sa preparar sin la primavaira.
Durant ils ultims onns ha il CB Schlarigna adina dà megliers gieus durant la primavaira che l'atun. Sche quai gartegia er durant quest campiunadi è l’equipa da l’Engiadin'Ota segir in candidat valabel per far il pass en la terza liga.
RR actualitad 11:30


text:
En l'Australia èn tant la regenza sco era numerusas firmas ed organisaziuns stadas l'unfrenda d'ina cyberattatga massiva. Quai ha ditg il primminister, Scott Morrison, il venderdi tar ina conferenza da medias a Canberra. Davos las attatgas tecnicamain raffinadas stettia senza dubi in auter stadi, ha declerà Morrison senza menziunar nums.
Sper tut ils stgalims da regenza hajan ils hackers er attatgà ils sistems da computer d'organisaziuns politicas, da la sanadad e d'educaziun sco er ils gestiunaris d'infrastructura impurtanta.
La cyberattatga saja dentant en ina gronda part dals cas stada senza success. Fin uss na dettia nagins indizis ch'i saja vegnì engulà datas persunalas en gronda dimensiun.


text:
Scac
I Scac i èṅ un śōg ad strulgàdi e 'd strategìa ch'a s fà in dū su na tavla quadràda ciamàda scachéra 'd ssanta-quàtar caśèli ad dū culōr alternâ. I śugadōr i gh'aṅ da métar-'g insìma i sédas pès di sò eśèrcit culurâ 'd biànc e négar: un rè, na regìna, dū alfēr, dū tór, dū cavài e òt pidòṅ.
Par vìns'r a gh'è da dar “scac mat” a 'l aversàri che dònca al n gh'à minga manéra 'd difénd'r al sò rè sóta atàc.
La paròla scac la riva da 'l pruvensàł e da 'l catalàṅ antìg escac, a sò vòlta derivâ da 'l persiàṅ شاه shāh ch'a vōl dir "rè". Al śōg 'l è stâ invintâ in Ìndia in dal VI sécul e 'l è rivâ in Európa prubabilmènt intór'n a 'l an Mila purtâ da i Àrab.
Règhli
Al prim quèl da far 'l è mét'r i pès su la scachéra. I pidòṅ i èṅ tut in dla secónda fila mént'r i àtar pès i vaṅ mis in dla prima, tacànd da 'l estéran c'n al tór, pò i cavài e gl'alfēr. Al rè e la regìna i èṅ a 'l sèntar.
Al śōg al prevéd ch'a gh sia da mōv'r un pès a la vòlta p'r òṅ tacànd da 'l śugadōr biànc che dònca 'l gh'à 'n vantàś pìcul. Quànd un pès al finìs su na caśèla in du a gh 'n è òṅ d'l aversàri, al pès al vîṅ “magnâ” e tirâ via da la scachéra.
I muimènt parmés a i pès difarènt i èṅ qvist chè 'd sóta:
- ♚ Rè - Al s mōṿ in una dal nóṿ caśèli darènt, in avànti, da na banda o da drē ma minga in na caśèla in du 'l sarév sóta atàc;
- ♛ Regìna - La pōl mōv'r-as in tut al diresiòṅ par tut al caśèli ch'la vōl, andànd drit o in diagunàł. Praticamènt la mét insém al mòsi parmìsi a la tór e a 'l alfēr;
- ♜ Tór - La s mōṿ avànti, indrē o da na banda par tut al caśèli ch'la vōl ma sōl drit e minga in diagunàł;
- ♝ Alfēr - Al s mōṿ in diagunàł par tut al caśèli ch'al vōl, in avànti o a 'l indrē;
- ♞ Cavàl - Al s mōṿ in avànti o a 'l indrē faghénd un pas drit e òṅ ad travèrs, disgnànd acsè na "L" su la scachéra. Cal pès chè 'l è 'l ùnic ch'al pōl saltàr di pès ch'al gh'à davànti;
- ♟ Pidòṅ - Al pōl sōl andàr avànti dna caśèla (o anc dū s'l'è la sò prima mòsa) ma sōl s'l'è libra o sinò al pōl magnàr un pès aversàri ch'al s cata in una dal dū caśèli in diagunàł davànti a lò. S'un pidòṅ al gh la cava a rivàr a la baś d'l aversàri a s diś ch'l è “prumòs” esénd ch'al pōl dvintàr na regìna, na tór, 'n alfēr o 'n cavàl in baś a qvél ch'al sarnìs al śugadōr.
Fra tór e rè a gh'è anc n'atra mòsa a dispuśisiòṅ ciamàda aròc ch'la cunsènt ad prutéśar méj 'l rè. La s pōl far sōl quànd la tór la n s è mai mòsa e quànd a gh'è na fila 'd caśèli libri fra 'l rè e la tór. Al rè al sa spòsta 'd dū caśèli vèrs la tór, a dèstra o sinìstra, e la tór la s mét in dla caśèla darènt in dla diresiòṅ cuntrària.
I pès più fòrt dal śōg i èṅ la regìna e la tór ch'i èṅ bòṅ ad dar scac mat da par lōr cun 'l ajùt dal rè.
Sa gh'is da sucédar ch'un śugadōr al n è minga bòṅ ad mōvar gnanc un pès (a pōl sucédar c'n al rè ch'al n pōl minga mét'r-as sóta scac da par lò, a i pidòṅ ch'i gh'aṅ un pès davànti e dònca i èṅ blucâ o in generàł a i pès ch'i n s pōlan minga spustàr parchè i èṅ stupâ da di àtar pès dla stésa squàdra) alóra la partìda l'è para. A sucéd al stés quèl anc quànd su la scachéra i gh armàgnan sōl i dū rè o 'n rè e 'n alfēr o 'n cavàl cóntar 'l àtar rè.


text:
Suenter ina discussiun fitg animada han ils delegads s'exprimids cun 248 vuschs na, 5 gea e 3 abstenziuns cunter il referendum dal politicher socialdemocrat tessinais Nenad Stojanovic. Avant aveva gia la AUNS, l'acziun per ina Svizra independenta e neutrala, decidì da betg sustegnair il referendum.
Ina giada na e duas giadas gea
A chaschun da la radunanza da delegads ha la PPS er gist decidì las parolas per la votaziun dals 12 da favrer. Cun 228 cunter ina vusch refusa la PPS l'iniziativa che pretenda che persunas da la terza generaziun duain survegnir il pass svizzer a moda pli simpla. Gea di la PPS al fondo per las vias naziunalas ed il traffic d'aglomeraziun ed a la terza refurma da la taglia sin interpresas.
Pleds clers da l'anteriur cusseglier federal
«Il 2017 na dastgi betg dar ina cunvegna da basa instituziunala cun l'UE», ha ditg l'anteriur cusseglier federal Christoph Blocher durant la radunanza da delegads da la PPS en il Vallais. L'independenza da la Svizra saja en privel. Blocher ha fatg attent ch'ina tala cunvegna da basa avess per consequenza che l'Uniun europeica faschess las leschas per la Svizra, senza che la Svizra avessi da dir insatge en chaussa. La Partida populara svizra stoppia ultra da quai metter tras l'uschenumnada iniziativa d'autodeterminaziun (Selbstbestimmungsinitiative). Cun questa iniziativa vul la PPS metter la Constituziun federala sur il dretg internaziunal. Blocher vul ultra da quai dar nagina schanza a l'iniziativa «Vegnir ord las stretgas» - RASA ed a la cuntraproposta.
Durant la radunanza da delegads vul la PPS tranter auter decider schebain ella fa in referendum cunter la realisaziun da l'iniziativa cunter l'immigraziun da massa.
RR novitads 14:00


text:
Piz Kesch (3418 msm)
Claudia Janett | sur la Porta d'Es-cha 7.4.2018
Dal s-chür aint il cler: La gita sül Piz Kesch ha cumanzà bod: Las 5 eschna partits da Madulain davent cun glüms dal frunt. Il tschêl plain stailas, ed üna stailina es crodada. Svelt am n'haja giavüschà cha no rivan tuots sül piz e frischs e sans darcheu ingiò. Las cundiziuns d'eiran stupendas e las 10 eschna stats cun oters alpinists sül Piz Kesch chi'd es cuntschaint per sia bella vista. La skiada es statta ün plaschair e pro la chamonna d'Es-cha haja dat üna bavronda rinfrais-chanta. Darcheu a Madulain d'eiran no tuots grats cha meis giavüschs s'han accumplits plainamaing.
Participants: nos manader da gita Roman Luzzi ed als cumpogns Felix Helg e Stephan Husy


text:
Brandenburg
L Brandenburg ie un de i 16 stac federei (Bundesländer) de la Germania.L ie tl nord-est de la Germania y cunfina cun i stac federei Mecklenburg-Vorpommern, Niedersachsen, Sachsen-Anhalt, y Sachsen, y nce cun la Polonia. Si capitela y majera zità ie Potsdam. Autra gran ziteies ie Cottbus, Brandenburg an der Havel y Frankfurt (Oder). Cun 2 531 071 abitanc tl 2020[1] iel l cuinto majer stat federel de la Germania ncont de populazion.
Geografia[mudé | muda l codesc]
Referënzes[mudé | muda l codesc]
- ↑ "Germany: States and Major Cities". City Population. 3 October 2020.


text:
Tests da massa da corona en uschè bleras firmas sco pussaivel e quai en l’entira Svizra. Quai vul la Confederaziun. Ma realisar ston ils chantuns quai. Quels èn responsabels, ch'il material da test arriva tar las firmas e pli tard las provas en il labor.
Sch'in chantun preschenta in concept correspundent da testar, lura surpiglia la Confederaziun ils custs. Enfin uss han 22 chantuns preschentà concepts correspundents. Per interpresas che lavuran sin nivel naziunal fan questas reglas chantunals però tut pli cumplitgà.
Firmas sco las Viafiers federalas e La Posta prefereschan perquai in concept naziunal per ils tests da massa. La Confederaziun enconuschia il problem.
Ella saja vidlonder da chattar soluziuns cun las firmas pertutgadas. Quai ha confermà Jonas Montani, pledader dal BAG, envers l’emissiun «10vor10».


text:
Janis Spescha è partì cun il numer 101 ed uschia en ina da las davosas retschas. La finala ha el terminà la cursa amez la rangaziun cun in retard da bun set minutas sin il victur, il Chilen Martin Vidaurre Kossmann ch’era gia vegnì a Val di Sole campiun mundial en la categoria dals umens sut 23 onns.
Per Janis Spescha è en mintga cas in siemi ì en vigur e quai ad ina cursa da la cuppa mundiala quasi avant ses isch-chasa. Perquai haja el era gì grond sustegn da sia famiglia e collegas che hajan tuts fatg il viadi a Lai. El saja en mintga cas fitg cuntent, uschia il giuven talent da Cuira.


text:
Il minus dad 1,3 milliuns francs en il quint annual relativescha il president dal cussegl d’administraziun, Marcel Friberg. «Nus avain scrit giu la bella summa da passa 6 milliuns francs. L’onn avant èn quai stadas amortisaziuns da var 1,6 milliuns. Nus avessan era pudì schonglar las cifras e mussar in quint gulivà» declera el.
La situaziun difficila da la stagiun passada haja manà a damain frequenzas e grondas perditas tar las entradas, scrivan las pendicularas. Tut las stentas per porscher bunas cundiziuns per il sport d'enviern, n'hajan betg pudì cumpensar las sperditas tras la naiv mancanta.
Ulteriur engaschi dals investiders
Avant in onn han las pendicularas stuì sanar las finanzas. Uschia ha la Anavon Breil SA investì 3 milliuns en las pendicularas e surpiglià 90% da las aczias, entant ch’ils acziunaris existents han stuì scriver giu lur aczias sin 10% da la valita. Tenor Marcel Friberg hajan ins ussa ina sauna bilantscha. Ils investiders da l’Anavon Breil SA hajan dentant anc ina giada mess daners en las pendicularas, per ch’ins possia cumenzar bain la stagiun d’enviern. Ussa dovria quai in bun enviern per ch’era la liquiditad saja puspè sin in nivel acceptabel, di Marcel Friberg.
Resort Pradas n’ha betg gì effect giavischà
Il Resort Pradas saja stà occupà fitg bain en ses emprim onn ch’el è avert. 37’000 pernottaziuns hajan ins pudì nudar dal schaner fin zercladur 2016. Sco Marcel Friberg di, in dumber fitg legraivel. Quai cunzunt sch’ins cumpareglia cun las 56’000 pernottaziuns dals hotels en la regiun turistica Surselva. Direct a las pendicularas hajan quellas pernottaziuns dentant betg purtà uschè bler sco giavischà. Era quests giasts giajan pli pauc cun skis sche las cundiziuns da naiv sajan nauschas, declera Marcel Friberg. Sch’i dettia ussa in enviern normal, lura è Marcel Friberg persvas ch’il ressort portia in augment da giasts sin pista. Pertge tar ils giasts dal resort sa tractia quai da giasts ch’èn fin ussa betg stads a Breil ed il resort saja gia ussa praticamain vendì ora.
RR novitads 11:00
Onn da gestiun 2015/16
- svieuta CHF 5'158'943.77
- amortisaziun CHF 6'166'971.12
- sperdita CHF 1'341'946.00
- summa da bilantscha CHF 11'309'890.80


text:
En il chantun Vad è la dumonda per in termin per vaccinar cunter corona gronda. Quai suenter che tut las persunas sur 18 onns pon sa laschar vaccinar dapi l'entschatta da l'emna. Tut ils 110'000 termins per vaccinar dal matg sajan gia davent, ha communitgà il chantun. Ultra da quai dettia per il zercladur in zichel dapli che 100'000 ulteriurs termins a disposiziun – inclus la segunda dosa.
Ier èsi stà in tsunami, oz è il tempo in zichel sa reducì. Nus essan cuntent cun la reacziun da la populaziun.
Il Vad è l’emprim chantun ch'ha schlargià la campagna da vaccinar sin tut las persunas creschidas. Dapi ils 19 d'avrigl èsi era pussaivel da sa laschar vaccinar en tschertinas apotecas. Il chantun spera, ch'ins haja il pli tard la fin da fanadur vaccinà dapli che 500'000 Vadaisas e Vadais sur 18 onns.
Ord l'archiv
La halla da la citad da Cuira daventa in center da vaccinar e quai gia a partir da sonda, ils 24 d'avrigl 2021.


text:
Evaluaziuns èn examinaziuns scientificas metodicamain pretensiusas.
La CPA realisescha las evaluaziuns per las CdG tenor ils suandants pass (nair: cumpetenza da la CPA; alv: cumpetenza da las CdG):
Utilisaziun da las evaluaziuns da la CPA
- Las evaluaziuns da la CPA n'han effect betg pir suenter lur terminaziun. Gia la realisaziun d'ina evaluaziun (p.ex. discurs cun in'administraziun) e la consultaziun da sbozs da rapports pon effectuar
process d'emprender e da midaments da vart dals uffizis pertutgads.
- Las CdG utiliseschan ils resultats da las evaluaziuns da la CPA. Per regla tiran ellas en il rom d'in agen rapport conclusiuns e formuleschan
recumandaziuns d'agir per mauns dal Cussegl federal. Quel s'exprima concernent las recumandaziuns. Las CdG examineschan la posiziun dal Cussegl federal e pretendan en cas da basegn ulteriuras infurmaziuns. Evaluaziuns da la CPA èn damai ina basa impurtanta per il dialog tranter il Cussegl federal ed il parlament.
- Mintgatant inoltreschan las CdG
intervenziuns parlamentaras (moziuns, postulats) sin fundament d'evaluaziuns da la CPA per dar paisa a propostas da modificaziun per mauns dal Cussegl federal.
- Var dus onns suenter in'evaluaziun fan las CdG per regla ina
controlla posteriura e sa laschan infurmar dal Cussegl federal, quant enavant ch'èn vegnidas realisadas lur recumandaziuns. En quel context po la CPA sustegnair las CdG cun dar scleriments.
- Evaluaziuns da la CPA mussan eventualmain era che las basas legalas duessan vegnir adattadas. Via l'administraziun federala, las cumissiuns responsablas u cun agid d'iniziativas parlamentaras da las CdG pon resultats d'evaluaziuns vegnir integrads en la
revisiun da leschas e d'ordinaziuns.


text:
Emprim gieu da la stagiun – emprima terrada per il Club da Hockey da Tavau. Ordaifer ha il HCD pers cunter Genevra-Servette cun 2:3 suenter sajettar penaltis. Suenter 23 minutas era Tavau cun 0:2 en retard, ha dentant pudì egualisar, ma Praplan da Genevra è stà il sulet giugader ch'ha tuc en la lutga da penaltis.
Tavau ha uschia gia pers per la sisavla giada en seria l’emprima partida da la nova stagiun da la National League.
Questa saira frunta il HCD a chasa sin Losanna.
Las ulteriuras partidas
- Berna perda cunter Zug cun 1:2 suenter prolungaziun
- Fribourg-Gottéron perda cunter Ambri Piotta cun 1:2 suenter prolungaziun.
- Losanna perda cunter Bienna cun 2:3
- Lugano batta Ajoie cun 1:0.
- Ils SCL-Tigers gudognan cunter ils ZSC Lions 2:1 suenter prolungaziun.
Tabella hockey liga naziunala
Link tar Federaziun da hockey


text:
Be stgars ha il suveran approvà l'iniziativa da cuvrir la fatscha. La maioritad da las persunas dumandadas hajan vis burcas u nicabs sco simbols encunter ils dretgs da las dunnas. Tge che fa surstar: La maioritad da las dunnas dumandadas – var 56% – hajan ditg Na. Tar ils umens saja quai il cuntrari. Ed anc in'autra conclusiun: Pli veglias che las persunas dumandadas eran pli tgunsch ch'ellas han ditg Gea.
En general hajan atgnas ponderaziuns gì dapli pais che parolas da partida. La glieud haja ditg Na a la carta d'identitad electronica, perquai ch'els avevan dubi vi da la segirezza da datas.
Tar il Gea a la cunvegna da commerzi cun l'Indonesia era il bainstar economic pli impurtant che l'ecologia, malgrà che la differenza è stretga.
La retschertga
Per la retschertga ha gfs.berna dumandà passa 3'000 persunas – quai sin incumbensa da la Confederaziun.


text:
Incumbensa d'infurmaziun politica
Las reportaschas dal parlament e da la Chasa federala èn ina part integrala da noss programs da radio e televisiun. Nus infurmain davart votaziuns federalas e chantunalas a l'urna, emettain las elecziuns da l'Assamblea federala e las elecziuns dal Cussegl federal en directa e las laschain commentar dad experts.
Studio Chasa federala
Il studio Chasa federala rapporta directamain da Berna davart la politica. Il studio Chasa federala porscha in service cumplessiv per producziuns internas ed externas: da l'organisaziun e planisaziun d'emissiuns fin a lur diffusiun. La SSR è la partenaria da producziun uffiziala da la Confederaziun e registrescha sesidas: per ils Servetschs dal parlament tut las debattas dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns e per la Chanzlia federala tut las conferenzas da pressa dal Cussegl federal.


text:
Normalmain sa preparan ils chors per las festas da chant che avessan uss gì lieu. Là san ils chors lura sa preschentar, chantar ed era far in pau festa. Che quai n’è il mument betg il cas, savain nus tuts. Per gidar da surmuntar quest temp senza festas, avain nus lantschà il «Play Festas», il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser. Là chattais tranter auter era registraziuns da las festas dal 2011 a Glion ed a Zernez, 2013 a Laax, 2014 a Salouf ubain dal 2016 a Poschiavo. En l’emissiun dad oz pudais tadlar ina selecziun da quellas tschintg festas.
Ils titels en l'emissiun
En noss archiv da musica èn da chattar nundumbraivlas registraziuns da chors - en spezial chors rumantschs e grischuns.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Cun passa 500 vuschs avantatg è Markus Heer vegnì elegì. La regenza sa cumpona da nov da dus represchentants da la PLD e mintgamai ina persuna da la PBD, PS E PPS.
La PCD – respectivamain la «Allianza dal center» – n'ha betg pudì defender ses sez dal directur da finanzas partent, Rolf Widmer.
En l'emprim scrutini ha il candidat da la PCD anc fatg dapli vuschs che Markus Heer. A la PS saja dentant gartegià meglier da mobilisar las votantas e votants. La participaziun da votar è levet pli auta che tar l'emprim scrutini – malgrà ch'igl n'ha dà questa dumengia naginas votaziuns federalas.


text:
Guerra fraida
La Guerra fraida (u er: conflict tranter ost e vest) è stà ina confruntaziun tranter las pussanzas dal vest ed il bloc da l’ost ch’ha durà dal 1947 fin il 1989. Questa ‹guerra› n’è mai prorutta en furma d’in conflict militar direct tranter las duas superpussanzas Stadis Unids ed Uniun sovietica. Las divergenzas ideologicas tranter chapitalissem e communissem èn plitost sa manifestadas en furma da stentas politicas, economicas, tecnicas e militaras che duevan metter frain a l’expansiun da la cuntrapartida en il mund.
Tuttina èsi vegnì en il decurs dal conflict a divers eveniments fitg privlus ch’avessan tgunschamain pudì manar ad ina guerra ‹chauda›, sco per exempel la Bloccada da Berlin (1948/49), la Crisa da Cuba (1962) e la dispita pervia da las rachetas da mesa distanza (1979 fin 1982/83). Tranter questas fasas caracterisadas d’in tun smanatschant, hai dà muments cun damain potenzial da conflict u schizunt segnads da detensiun e discharmaziun.
Sco punct da partenza per la Guerra fraida vegn considerada la proclamaziun da l’uschenumnada Doctrina da Truman tras il president dals Stadis Unids Harry S. Truman ils 12 da mars 1947. Quest’offensiva ideologica steva sut l’ensaina da la crisa da l’Iran: En il decurs dals onns 1945/46 aveva l’Uniun sovietica empruvà d’etablir stadis prosovietics en las provinzas iranaisas abitadas da Curds ed Aseris. Josef Stalin planisava er d’installar a Teheran ina regenza communista. La primavaira 1946 ha Truman smanatschà a Stalin cun consequenzas severas, fin al diever d’armas atomaras, sche l’Uniun sovietica na retira betg sias truppas. Fiss l’Uniun sovietica stada buna da controllar l’ieli iranais – uschia la ponderaziun dals Stadis Unids –, avess quai gì per consequenza in spustament marcant da las relaziuns da pussanza en il mund. E quai avess pudì donnegiar massivamain l’economia dal vest ch’era londervi da sa revegnir da la Segunda Guerra mundiala.
Cun atgnas forzas armadas han ils Stadis Unids intervegnì il 1950 (Corea) ed il 1965 (Vietnam) en stadis ch’eran spartids dapi la Segunda Guerra mundiala. E l’Uniun sovietica ha occupà il 1979 l’Afganistan per sustegnair ina da las partidas da la guerra civila. En quests pajais dal Terz mund èn ils dus adversaris principals da la Guerra fraida sa confruntads en furma da «guerras da substituziun».
Là nua che las pussanzas dal vest temevan ch’in stadi pudess midar vart, han ellas organisà e controllà putschs militars tras acziuns zuppadas da lur servetschs secrets (tranter auter en l’Iran ed en il Chile). L’Uniun sovietica da l’autra vart ha abattì cun atgnas truppas la revolta dal pievel en la Republica Democratica Tudestga (17 da zercladur 1953) ed ha laschà occupar l’Ungaria (1956) e la Tschecoslovachia (1968) per liquidar las regenzas en uffizi. La Doctrina da Breschnew, sviluppada il 1968, dueva er giustifitgar en avegnir intervenziuns sovieticas entaifer il «champ socialistic».
La situaziun da concurrenza tranter ils dus sistems è er sa manifestada en furma da propaganda ideologica da vart da las superpussanzas e lur alliads, tras concurrenzas d’armament, en il svilup economic e sin ulteriurs champs sco la cultura, il sport, la scienza e la tecnologia. En il context da la Guerra fraida èn er vegnids iniziads ils programs da navigaziun spaziala che omaduas partidas han sviluppà cun gronds custs e ch’han manà a success d’omaduas varts.
Il term ‹Guerra fraida› è naschì quasi a medem temp sco l’epoca la quala el descriva. En in essai da l’october 1945, entitulà You and the Atomic Bomb, numna l’autur englais George Orwell (1903–1950) ina confruntaziun tranter superpussanzas che smanatschan cun ina guerra atomara ina «guerra fraida».[1] Popularisà il term ha la finala il schurnalist american Walter Lippmann (1889–1974) tras ses cudesch The Cold War (1947). Dumandà suenter l’origin da quest term, ha Lippmann renvià a l’expressiun franzosa la guerre froide che duai gia esser vegnida duvrada en ils onns 1930.[2]
Areguard la durada da la Guerra fraida, sco ch’ella vegn definida en l’istoriografia, hai dà in spustament suenter il 1989. Avant vegniva per regla be considerada la perioda dal 1947 fin il 1972 sco temp da la Guerra fraida; oz percunter vegn quest num d’epoca duvrà per l’entir suenterguerra dal 1947 fin la fin da l’Uniun sovietica il 1991.
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Origin e structura[modifitgar | modifitgar il code]
La Guerra fraida ha furmà la fasa decisiva entaifer in conflict mundial ch’aveva cumenzà il 1917 cun la Revoluziun d’october sut l’egida da Lenin. Quella era ida a finir en la Guerra civila russa ed en l’export da la revoluziun en furma da l’Internaziunala communista ils onns 1920/30. Durant la Segunda Guerra mundiala ha la coaliziun cunter Hitler mitigià in pau las differenzas tranter ost e vest. Suenter la fin da la guerra è il conflict dentant sa manifestà tant pli ferm en rom da la reorganisaziun politica dal mund. En consequenza èn sa furmads dus blocs da pussanza adversaris: la NATO ed ils stadis dal Patg da Varsovia. L’extensiun da quests dus blocs correspundeva pli u main a la preschientscha militara da las truppas americanas e da l’Armada cotschna il 1945. En l’Asia dal Sidost han ils Stadis Unids stgaffì in’allianza cumparegliabla (la SEATO, fundada il 1954 e schliada il 1977).
Mund bipolar[modifitgar | modifitgar il code]
Durant decennis han questas allianzas cun lur arsenals d’armas marcà in mund bipolar cun ideologias e concepts politics ch’eran dal tuttafatg incumpatibels in cun l’auter. Ord vista dal vest stevan libertad e democrazia cunter dictatura totalitara, ed economia da martgà cunter economia planifitgada. Ord vista da l’ost eran las partidas dal stadi londervi da realisar pass per pass il socialissem che dueva manar pli tard en il communissem; en il vest dominava percunter l’uschenumnada lescha dal luf, vul dir l’explotaziun sistematica sco caracteristica dal chapitalissem imperialistic.
Concurrenza d’armament[modifitgar | modifitgar il code]
Las superpussanzas han bain evità da manar avertamain guerra ina cunter l’autra cun far diever da las armas. Percunter èn omaduas varts sa participadas ad ina concurrenza d’armament sco quai ch’i n’aveva anc mai dà. Las smanatschas vicendaivlas d’iniziar ina guerra atomara duevan bain starmentar l’adversari, ma ellas han er fatg vegnir conscient ch’i smanatschava l’emprima giada la pussaivladad d’ina autoextirpaziun da l’umanitad (‹Overkill›). Pliras giadas è il conflict d’interess stà datiers d’ina escalaziun militara: durant la Bloccada da Berlin il 1948, durant la Guerra da Corea il 1950, en connex cun l’erecziun dal Mir da Berlin il 1961 ed en spezial durant la Crisa da Cuba il 1962.
Dialog e spustament en terzs pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Silsuenter han ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica regulà il conflict tras dialogs da crisa e controllas d’armament bilateralas. Malgrà quai ha cuntinuà la concurrenza d’armament ed er il cumbat militar per zonas d’influenza. Cun atgnas truppas èn ils Stadis Unids stads involvids en il Vietnam, e l’Uniun sovietica en l’Afganistan; en omadus cas ha il rival sustegnì la cuntrapartida cun daners, armas, logistica ed infurmaziuns strategicas. Ultra da quai han omaduas superpussanzas sustegnì partidas da guerras civilas en l’Africa ed en l’America Centrala e dal Sid ch’operavan en lur senn. Ils Stadis Unids consideravan ils stadis da l’America Centrala gia dapi il 18avel tschientaner sco lur ‹backyard› (curt interna). La Revoluziun cubana dal 1959 consideravan els sco smanatscha directa (quai che dueva sa verifitgar il 1962 durant la Crisa da Cuba).
La divisiun da la Germania sco element central per la separaziun da l’Europa en blocs[modifitgar | modifitgar il code]
La spartiziun da la Germania e da l’Europa per lung da la ‹tenda da fier› è stada ina consequenza spezialmain evidenta da la Guerra fraida. Il medem vala per la divisiun da la Corea per lung dal 38avel grad da latituda ch’exista fin oz. Ils dus stadis tudestgs, ch’èn vegnids fundads il 1949, stevan en ina relaziun spezialmain precara in visavi l’auter. La Republica federala tudestga n’ha ditg betg renconuschì la Republica Democratica Tudestga sco agen stadi. E la Republica Democratica Tudestga ha definì l’ost da la citad da Berlin sco chapitala dal stadi, cumbain che quai steva en cuntradicziun cun il status che las quatter pussanzas avevan imponì a la citad suenter la guerra.
La rolla dals servetschs secrets[modifitgar | modifitgar il code]
Ils servetschs secrets dad omaduas superpussanzas e da lur alliads han giugà ina rolla centrala durant l’entira Guerra fraida. Lur repertori cumpigliava spiunascha, operaziuns clandestinas, propaganda e desinfurmaziun intenziunada, sabotascha, rapiment d’ostagis ed assassinats da persunas malvesidas. Oz san ins per exempel che la Republica Democratica Tudestga ha sustegnì logisticamain e finanzialmain gruppas terroristicas e separatisticas ch’operavan en l’Europa dal Vest. In auter exempel è l’organisaziun Gladio ch’è vegnida stgaffida da la CIA e d’auters servetschs secrets dal vest. Quest’organisaziun operava en differents pajais dal vest ed era sa spezialisada sin acziuns illegalas e terroristicas che pudevan vegnir messas a dies a la sanestra politica per discreditar quella.
Guerras da substituziun en il Terz Mund[modifitgar | modifitgar il code]
En pajais main sviluppads hai dà differentas guerras da substituziun u ‹guerras secretas›. La regenza americana sut Ronald Reagen ha per exempel sustegnì en ils onns 1980 – e cunter la voluntad dal Congress dals Stadis Unids – la guerra dals contras drizzada cunter la regenza sanestra dals sandinists a Nicaragua. En la guerra civila ad Angola han gruppas che vegnivan sustegnidas dals Stadis Unids battì cunter gruppas che stevan sut la protecziun da Cuba e da l’Uniun sovietica. Cun agid da servetschs alliads ha la CIA sustegnì warlords ad Afghanistan. Ed en ils onns 1970 e 1980 han ils Stadis Unids sustegnì differentas dictaturas militaras en l’America dal Sid en lur cumbat cunter l’opposiziun a sanestra (uschenumnadas ‹guerras tschuffas›). Sco exempel per questa politica po valair El Salvador, nua che la dictatura militara che vegniva sustegnida dals Stadis Unids ha mazzà a l’entschatta dals onns 1980 var 40 000 persunas da l’opposiziun.[3]
Consequenzas e finiziun[modifitgar | modifitgar il code]
La cursa d’armament ha er accelerà il svilup tecnologic sin secturs civils sco l’astronautica e la tecnica da rachetas. Er las armas biologicas e chemicas ha stgaffì novs champs da perscrutaziun civils. La finala duevan ils svilups tecnologics da la Guerra fraida er fular via a l’electronica moderna, a la tecnologia da computer ed a la construcziun d’eroplans dad oz.
Cur che l’economia en il bloc da l’ost è plaun a plaun dada ensemen e suenter la midada a la testa dal Kreml il 1985 èn sa mussadas perspectivas d’ina avischinaziun politica dals dus blocs. Michail Gorbatschow ha desistì da la Doctrina da Breschnew ed ha relaschà a partir dal 1989 ils stadis alliads en l’autodeterminaziun. En consequenza è il bloc da l’ost sa dissolvì ed il 1991 è l’Uniun sovietica sa schliada. Cun quai è la Guerra fraida ida a fin.
Preistorgia 1917 fin 1940[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs da la Revoluziun d’october dal 1917 èn ils bolschevics sut Lenin vegnids a la pussanza en vastas parts da la Russia europeica. Ils Stadis Unids ed autras pussanzas han sinaquai empruvà d’impedir ch’in reschim vegnia a la pussanza che predegia la revoluziun communista en tut il mund. Suenter il nunsuccess da quest’intervenziun è sa derasada en ils Stadis Unids l’uschenumnada ‹tema cotschna›.
Pir il 1933 han ils Stadis Unids renconuschì l’Uniun sovietica. A patir dal 1934 ha l’Uniun sovietica lura era empruvà da s’avischinar a las democrazias europeicas. Ma pervia da la tenuta refusanta da la Frantscha e da la Gronda Britannia n’ha quai betg funcziunà.
Per sa segirar envers las smanatschas dal Reich Tudestg e per pudair realisar atgnas finamiras d’expansiun (en la Pologna, il Balticum e la Finlanda) ha l’Uniun sovietica concludì curt avant l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala in patg da nunagressiun cun la Germania (‹Patg da Hitler-Stalin›). Durant il temp che l’Uniun sovietica figurava sco allià da la Germania, ha Stalin fatg occupar ils trais stadis baltics. Medemamain ha el pretendì enavos da la Rumenia ils territoris ch’avevan stuì vegnir surlaschads suenter l’Emprima Guerra mundiala. Sco ulteriura acziun militara ha l’Uniun sovietica empruvà da conquistar la Finlanda. Durant la guerra d’enviern èsi dentant be reussì d’annectar singulas regiuns da cunfin.
Da la coaliziun cunter Hitler a la confruntaziun en blocs[modifitgar | modifitgar il code]
Coaliziun cunter Hitler[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 22 da zercladur 1941 ha il Reich Tudestg attatgà l’Uniun sovietica. Sinaquai ha quella midà en la coaliziun cunter Hitler ed ha battì communablamain cun ils alliads dal vest cunter la Germania e ses alliads. La relaziun tranter Josef Stalin ed il president dals Stadis Unids Franklin D. Roosevelt era relativamain buna; ils Americans speravan da pudair collavurar cun l’Uniun sovietica er suenter la guerra. Uschia han ils Stadis Unids furnì a l’Uniun sovietica material da guerra e purschì sustegn strategic durant la guerra aviatica.
Il 1944 ha Stalin installà en il Balticum regenzas communistas. Er en la guerra civila en Grezia cumbattevan communists, ed en l’Italia e la Frantscha existivan medemamain gruppaziuns communistas d’ina grondezza considerabla. En rom da la Conferenza da Jalta il favrer 1945 ha lura la coaliziun cunter Hitler cumenzà a dar dapart. Pervia da la predominanza creschenta da l’Uniun sovietica en l’Europa da l’Ost ha Roosevelt refusà cunvegnas concretas per il suenterguerra. Sinaquai ha Stalin midà strategia ed ha cumenzà a far valair ils interess sovietics en ils territoris occupads senza sa cunvegnir cun ils alliads dal vest.
Fin da la coaliziun[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la mort da Roosevelt ils 12 d’avrigl 1945 è la coaliziun cunter Hitler ida definitivamain en tocs. La finamira da ses successur Truman e da las pussanzas dal vest en general era d’impedir ch’il communissem sa derasia en l’Europa suenter la fin dal Reich Tudestg. Suenter che l’emprim test d’ina bumba atomara era reussì ils 16 da fanadur 1945 ha el immediat cumandà da far diever cunter il Giapun da quest’arma da destrucziun en massa. Ils bumbardaments da Hiroshima e Nagasaki ils 6 e 9 d’avust duevan bain accelerar la capitulaziun dal Giapun. A medem temp muntava quest’acziun militara er ina demonstraziun da pussanza envers l’Uniun sovietica e dueva prevegnir a si’expansiun en l’Asia da l’Ost.
Il potenzial da conflict tranter ost e vest è anc creschì suenter che acziuns da spiunascha da l’Uniun sovietica en la Gronda Britannia, ils Stadis Unids ed il Canada èn vegnidas enconuschentas. Dapi la conferenza dal suenterguerra a Londra han ils Stadis Unids laschà sentir l’Uniun sovietica l’atgna dominanza economica ed il monopol atomar (ch’ha existì fin il 1949). En lur politica da l’exteriur han ils Stadis Unids sustegnì ina reconstrucziun da l’Europa dal Vest che sa basa sin ils princips da l’economia privata e sin structuras parlamentaras. Las tentativas da l’Uniun sovietica d’endrizzar en l’Europa da l’Ost ina zona da segirezza ha manà da vart da l’administraziun americana en Europa a la politica da containment che dueva chatschar enavos il communissem. Er la posiziun da la Germania en il suenterguerra era vegnida definida en rom da la Conferenza da Potsdam be a moda fitg averta che sa laschava interpretar en differentas direcziuns.
Praschuniers da guerra[modifitgar | modifitgar il code]
Liberond las truppas sovieticas la Germania dal giuf naziunalsocialistic, èn ellas fruntadas sin champs cun praschuniers da guerra alliads ed han deportà quels en Sibiria. Als alliads dal vest èsi vegnì scumandà da visitar quests champs. Fin oz na san ins nagut da radund 3000 schuldads americans e d’in dumber tuttina grond da schuldads britannics e franzos. Er quai ha sa chapescha be anc incità il conflict latent.[4]
Crisa da l’Iran[modifitgar | modifitgar il code]
La disfidanza tranter ost e vest è anc creschida il 1946 en rom da la crisa da l’Iran. En il decurs dals onns 1945/46 aveva Stalin empruvà d’endrizzar stadis prosovietics en tschertas provinzas da l’Iran. Gia il 1941 eran truppas englaisas e sovieticas penetradas en l’Iran, ma anc adina na vuleva l’Uniun sovietica betg sa retrair dal pajais. Quai ha manà a l’emprima confruntaziun tranter ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica en il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas. Pir suenter che Truman ha smanatschà cun consequenzas severas, fin a l’utilisaziun da bumbas atomaras, è Stalin stà pront da dar suenter.[5]
Ductrina da Truman[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1947 ha il president dals Stadis Unids annunzià «da sustegnair tut ils pajais libers che s’opponan a la submissiun tras minoritads armadas u al squitsch d’ordaifer». Questa uschenumnada Doctrina da Truman era drizzada cleramain cunter il communissem e cunter l’Uniun sovietica. Il motiv concret ha furmà la crisa da l’Iran, ma er la situaziun en Grezia e Tirchia che na duevan betg survegnir regenzas communistas.
Questa vieuta politica ha er gì consequenzas sin il Plan da Marschall. Oriundamain preveseva quel da sustegnair tut ils stadis europeics, pia er l’Europa da l’Ost e l’Uniun sovietica. Damai ch’ils Stadis Unids faschevan dependent lur sustegn da cundiziuns da basa politicas ed economicas ch’eran inacceptablas, è l’Uniun sovietica sa retratga da quest program ed ha er sfurzà ils stadis da l’Europa da l’Ost da desister dal sustegn economic american.
Ils 20 da zercladur 1948 han ils alliads dal vest manà tras ina refurma monetara en lur secturs d’occupaziun da la Germania. Els avevan fatg quai senza coordinar cun l’Uniun sovietica, quai ch’ha muntà ina violaziun da las decisiuns da la Conferenza da Potsdam. Ils 24 da zercladur han il soviets reagì cun bloccar dal tuttafatg il sectur dal vest da Berlin. Cun agid d’ina punt aviatica èsi reussì al vest da mantegnair l’independenza economica e politica dal vest da Berlin. La Bloccada da Berlin è stada fin là il punct culminant da la Guerra fraida ed ha rinforzà en il vest la tema d’in’expansiun sovietica sur tut l’Europa.
Fundaziun da la Republica Federala Tudestga[modifitgar | modifitgar il code]
L’avrigl 1949 èn las trais zonas dal vest vegnidas unidas a la Republica Federala Tudestga. A medem temp è vegnida fundada l’allianza militara NATO (Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord). L’Uniun sovietica ha reagì cun la fundaziun da la Republica Democratica Tudestga, in pass ch’era gia preparà. Quests svilups han sigillà l’urden mundial bipolar ed instradà pass correspundents sin il sectur economic (fundaziun d’organisaziuns d’agid economic tranter ils pajais dal vest e da structuras analogas en l’ost; embargos vicendaivels areguard tecnicas da gronda precisiun e l’industria d’armament).
Strategia da rollback dals Stadis Unids cunter il communissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1949 ha l’Uniun sovietica fatg ses emprim test atomar; ed en China èn ils communists sut Mao Zedong vegnids a la pussanza. Perquai han ils Stadis Unids rinforzà lur politica da metter rempars. Els n’han betg renconuschì la regenza chinaisa, han refusà a la China la commembranza en las Naziuns unidas ed han sustegnì il svilup dal Giapun sco cuntrapol anticommunistic. La strategia militara dals Stadis Unids e da la NATO a partir dal 1954 preveseva «vendetga massiva» envers mintg’emprova d’expansiun communista. Tras quai è vegnida instradada a moda averta ina politica da rollback, vul dir da chatschar enavos il communissem statal en l’Eurasia.
Guerra da Corea, Mir da Berlin e Crisa da Cuba[modifitgar | modifitgar il code]
Emprima guerra da substituziun en Corea[modifitgar | modifitgar il code]
Il zercladur 1950 ha la Guerra fraida manà en l’Asia dal Nordost a la Guerra da Corea. En questa guerra da substituziun sustegnevan ils Stadis Unids la Corea dal Sid e la Republica Populara da la China la Corea dal Nord. Suenter la capitulaziun dal Giapun avevan truppas sovieticas ed americanas prendì possess dal pajais e spartì quel per lung dal 38avel grad da latituda. Suenter la retirada da las duas armadas il 1949 han ils dictaturs da la Corea dal Nord e da la Corea dal Sid mintgamai empruvà d’unir il pajais sut l’atgna direcziun. Il zercladur 1950 han truppas dal nord surpassà ils cunfins ed han occupà entaifer paucas emnas la gronda part dal sid dal pajais. Sinaquai han ils Stadis Unids tramess atgnas truppas. Quellas han stgatschà enavos las truppas dal nord uschè fitg, ch’il nord è be vegnì da tegnair l’agen territori cun agid da truppas inuffizialas chinaisas. Da la vart chinaisa èn er pilots sovietics – sut l’emblem naziunal da la Corea dal Nord – sgulads attatgas cunter aviuns americans.[6]
Perquai che l’Uniun sovietica ha boicottà per in tschert temp il Cussegl da segirtad da las Naziuns unidas, han quellas decidì d’intervegnir cun forzas armadas en la Guerra da Corea. Suenter ulteriurs cumbats, segnads da grondas perditas e pitschens gudogns territorials, è entrà en vigur il 1953 in armistizi al 38avel grad da latituda che vala fin oz.
Èra McCarthy: anticommunissem massiv en ils Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dals onns 1950 è l’anticommunissem creschì massivamain en ils Stadis Unids. Senatur Joseph McCarthy è vegnì elegì a la testa dal comité statal che dueva intercurir «acziuns antiamericanas». Cun metodas d’inquisiziun ed intimidaziun ha el empruvà d’eruir communists ed intellectuals liberals. Sco spiuns presumtivs ed inimis dal sistem duevan quels vegnir allontanads sistematicamain da lur uffizis (‹McCarthyism›). Pervi da ses proceder sproporziunà è McCarthy la finala vegnì admonì e remplazzà il 1954.
Mort da Stalin[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 5 da mars 1953 è Stalin mort. Quai ha purschì la chaschun da ‹destalinisar› l’Uniun sovietica. Pervi da la situaziun da patt atomara e gronds problems a l’intern, ha ses successur Chruschtschow persequità in curs da detensiun ed inizià la politica d’ina ‹coexistenza paschaivla›. Questa curta fasa è ida a fin cun la revolta dals 17 da zercladur 1953 en la Republica Democratica Tudestga. Quella ha mussà la mancanza da confidenza da la populaziun en la regenza e cumprovà che elecziuns libras avessan periclità l’independenza statala. La finala han truppas sovieticas abattì la revolta sanguinusamain.
Strategia da la retorsiun atomara massiva[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1954 ha er l’Uniun sovietica cuntanschì il nivel d’armament da la bumba idrogenica e dals pli novs aviuns da bumbardament a lunga distanza. Sinaquai è s’etablì l’uschenumnà ‹equiliber da sgarschur›. Quel dueva er dominar en avegnir la relaziun tranter las superpussanzas e dar in ulteriur stausch a l’armament. En l’Europa dal Vest han ils Stadis Unids cumenzà a postar artigliaria nucleara e rachetas a curta distanza. Tras quai vuleva l’America suttastritgar sia doctrina da la vendetga massiva e l’agen monopol da decisiun en il cas d’ina escalaziun atomara.
En consequenza dals contracts da Paris dal 1955 ha la Republica Federala Tudestga realisà il rearmament ed integrà las atgnas truppas en la structura da la NATO. L’onn proxim è suandà il Patg da Varsovia ed il rearmament da la Republica Democratica Tudestga. L’emprova da la Republica Federala Tudestga da cuntanscher l’armament cumplain (incl. armas atomaras sut agen commando) n’ha dentant betg gì success.
Revolta dal pievel en l’Ungaria[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1956 è prorutta en l’Ungaria in’insurrecziun dal pievel. Plirs tschientmillis demonstrants èn sa participads ad ina chauma generala, han occupà emetturs da radio e pretendì elecziuns democraticas. Imre Nagy è vegnì proclamà dals demonstrants sco primminister. Suenter che Nagy ha annunzià che l’Ungaria sa retiria dal Patg da Varsovia, han truppas sovieticas abattì l’insurrecziun e mazzà var 20 000 Ungarais. L’agir or dal vest sin il qual ins aveva sperà, n’è betg arrivà. Las pussanzas dal vest eran occupadas a medem temp cun la Crisa da Suez. Il nov manader da l’Egipta, Gamal Abdel Nasser, aveva decidì da transfurmar il Chanal da Suez en proprietad statal. Sinaquai han la Frantscha, la Gronda Britannia e l’Israel attatga l’Egipta cun forzas armadas.
Plans da discharmament e Schoc da Sputnik[modifitgar | modifitgar il code]
Gia il 1954 aveva il primminister da la Gronda Britannia, Anthony Eden, fatg la proposta da crear ina zona demilitarisada dad omaduas varts da la tenda da fier. Silsuenter han ils ministers da l’exteriur da l’Uniun sovietica (Molotow) e da la Pologna (Adam Rapacki) sviluppà vinavant quest’idea. Suenter il success da l’Uniun sovietica cun l’emprim satellit en l’univers (Schoc da Sputnik ils 4 d’october 1957) ha la NATO dentant decidì da cuntinuar cun l’armament atomar.
Er ‹tractativas da pasch› planisadas il 1960 a Paris tranter il president dals Stadis Unids, Eisenhower, e Chruschtschow èn la finala idas ad aua. Curt avant aveva l’Uniun sovietica numnadamain sajettà sur l’agen pajais in aviun da spiunascha american. Ils Stadis Unids han sinaquai stuì conceder d’observar l’Uniun sovietica dapi il 1956 prendend en cumpra violaziuns dal spazi d’aria. A medem temp han ils Stadis Unids cumenzà cun sancziuns economicas cunter la Cuba. Dapi l’entschatta 1959 aveva la regenza revoluziunara sut Fidel Castro instradà en il pajais in curs socialistic; pliras operaziuns zuppadas dals Stadis Unids cunter il reschim da Castro èn stadas senza success. Da l’autra vart dal mund è prorut da quel temp il conflict tranter l’Uniun sovietica e la Republica Populara da la China areguard il commando entaifer il communissem mundial.
Construcziun dal Mir da Berlin[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1958 aveva Chruschtschow fatg pressiun sin ils alliads dal vest da sa retrair da Berlin per demilitarisar la citad. Adina dapli burgais da la Republica Democratica Tudestga fugivan da quel temp en il vest da la citad (ca. 2,6 milliuns dapi il 1949), uschia che l’ost perdeva impurtantas forzas da lavur qualifitgadas. Il 1961 han ils manaders da la Republica Democratica Tudestga sut Walter Ulbricht cumenzà a serrar ils cunfins entaifer la citad ed a laschar eriger il mir. Al Checkpoint Charlie èn stads chars armads americans e soviets per curt temp in visavi l’auter. Fin il 1989 duevan la finala plirs tschients persunas vegnir per la vita cun empruvar da fugir en il vest.
Crisa da Cuba[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1962 èn las superpussanzas e l’entir mund stads curt avant ina nova guerra mundiala. Ils Stadis Unids avevan staziunà rachetas da mesa distanza en la Tirchia; sinaquai ha l’Uniun sovietica cumenzà a transferir rachetas atomaras vers Cuba. Tras questas fiss il temp da preavis per in’attatga sin ils Stadis Unids vegnì reducì massivamain. Sinaquai ha il president Kennedy relaschà ina bloccada per tut ils bastiments sovietics en viadi vers Cuba. La situaziun è escalada vinavant, fin che l’Uniun sovietica ha confirmà da sa retrair dal Cuba. Quai è reussì grazia a contacts diplomatics secrets, en rom dals quals er ils Stadis Unids avevan garantì da lur vart da retrair las rachetas da la Tirchia. La fin avust 1963 è la finala vegnì endrizzà ina lingia directa tranter ils schefs dals stadis da las duas superpussanzas, l’uschenumnà ‹telefon cotschen›, per evitar en l’avegnir confruntaziuns pervia da percepziuns falladas u malencletgas.
Politica da detensiun e mantegniment da la pussanza[modifitgar | modifitgar il code]
A partir dal 1963 è sa fatga valair plaunet ina politica da detensiun tranter ils blocs inimis. Ils 5 d’avrigl 1963 han ils Stadis Unids, l’Uniun sovietica e la Gronda Britannia segnà in’impurtanta cunvegna ch’ha scumandà tests da bumbas atomaras en l’aria e sut l’aua. Tras quai vulev’ins far frunt a la contaminaziun radioactiva da l’ambient creschenta. Blers stadis èn s’accordads ils proxims onns a questa cunvegna, dentant betg las duas pussanzas atomaras Frantscha e China. Cun s’acquistar la tecnologia atomara aveva la China rut il 1964 il monopol sovietic entaifer il bloc da l’ost.
Il 1968 han commembers refurmistics entaifer la partida communista da la Tschecoslovachia sut Alexander Dubček empruvà da realisar pass da democratisaziun en il pajais (abolir la censura, libertad d’infurmaziun e d’opiniun, refurmas economicas). Questa uschenumnada ‹primavaira da Prag› è dentant stada da curta durada. L’Uniun sovietica ha considerà ils effects da questas refurmas sco cuntrarevoluziunars, ha laschà marschar truppas dal Patg da Varsovia en il pajais ed ha sfurzà la regenza da returnar al curs prescrit da Moscau. Demonstraziuns antisovieticas èn vegnidas rebattidas sanguinusamain. Sco il 1956 en Ungaria, ha il vest bain condemnà l’intervenziun sovietica, ha dentant desistì d’intervegnir. Il schef da stadi e da partida sovietic Leonid Breschnew ha giustifitgà il proceder cun far valair che la suveranitad dals stadis socialistics na cumpiglia betg da renunziar als fundaments dal socialissem. Questa doctrina dueva valair fin a la vieuta che Gorbatschow ha instradà.
Il 1969 han l’Uniun sovietica ed ils Stadis Unids lantschà discurs bilaterals per controllar e limitar las armas atomaras. Questas contractivas han manà als emprims contracts da SALT (Strategic Arms Limitation Talks), als quals ulteriurs duevan suandar. A medem temp ha la coaliziun socialliberala sut il chancelier tudestgs Brandt instradà ina politica da detensiun ed avischinaziun cun ils vischins a l’ost. Ed il 1973 ha gì lieu l’emprima Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa ch’ha manà il 1975 a l’Acta finala da Helsinki.
Il favrer 1972 ha il president dals Stadis Unids Richard Nixon fatg visita uffiziala en la Republica Populara da la China. Quest gest da detensiun envers la segunda pussanza communista dueva tranter auter gidar a terminar la Guerra dal Vietnam sut cundiziuns acceptablas per l’administraziun americana. Dapi la Resoluziun da Tongking dal Congress american (1964) eran ils Stadis Unids in partenari da guerra uffizial dal Vietnam dal Sid cunter ils vietcong communists che vegnivan sustegnids dal Vietnam dal Nord. La Frantscha, l’anteriura pussanza coloniala en la regiun, era sa retratga avant suenter sconfittas militaras. Malgrà bumbardaments massivs e grondas unfrendas en las atgnas retschas, n’èsi betg reussì a la superpussanza dal vest da batter ils vietcong. Il 1973 han ils Stadis Unids ed il Vietnam dal Nord segnà in armistizi; sinaquai han ils Stadis Unids retratg lur ulteriuras truppas dal Vietnam dal Sid.
Davosa fasa da la cursa d’armament[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la fin dals onns 1970 ha il Patg da Varsovia cumenzà a rearmar massivamain las atgnas truppas. Il 1979 ha la NATO decidì da neutralisar cun in agen program d’armament il surpais sovietic da rachetas da mesa distanza. Il medem onn è l’Uniun sovietica marschada en l’Afghanistan ed ha uschia er tangà ils interess americans areguard las reservas d’ieli en il Proxim Orient ed Orient Central. Tut quai ha terminà la politica da detensiun dals onns 1970 ed ha puspè rinforzà la guerra fraida.
Sinaquai han ils Stadis Unids sut Jimmy Carter decidì da boicottar il 1980 ils Gieus olimpics da stad a Moscau. Numerus – ma betg tut ils – stadis dal vest èn s’alliads a quest boicot. En la Guerra da l’Afghanistan han ils Stadis Unids sustegnì ils mujaheddin cun armas e cun intervenziuns dal servetsch secret.[7] Ronald Reagen, il successur da Carter, ha augmentà las expensas d’armaziun dals Stadis Unids sin in nov record. En pli ha el lantschà la Strategic Defense Initiative (SDI), er numnada Program da Star Wars. Cun agid da quest scut da protecziun duevan rachetas strategicas da l’adversari vegnir eliminadas durant il sgol. L’effect dueva esser quel da gudagnar in tal avantatg d’armament envers l’Uniun sovietica ch’il bloc da l’ost vegniva destabilisà economicamain e politicamain. Tenor l’opiniun dal vest vegnivan las capacitads da l’ost da pudair sa prestar in tal chatsch d’armament bainprest ad esser consumadas.
Novas contractivas davart in discharmament èn idas a fin il 1982 a Genevra senza success. Ins n’aveva betg pudì sa cunvegnir davart la definiziun dal term ‹equiliber› areguard las rachetas da mesa distanza en l’Europa Centrala. Suenter il naufragi da las contractivas ha il vest planisà da staziunar ulteriuras rachetas dals tips Pershing II e Cruise Missiles en la Germania dal Vest. Il 1983 ha il parlament tudestg approvà il staziunament da las rachetas da la NATO. A medem temp han dentant cumenzà moviments da protesta che faschevan pli e pli er diever da furmas da resistenza nunviolenta. Tenor retschertgas eran bun dus terzs da la populaziun da la Germania cunter las rachetas. A las bloccadas dals lieus da staziunament han er blers politichers prominents, intellectuals e schizunt generals da l’armada tudestga prendì part. Parallelamain hai dà en la Republica Democratica Tudestga demonstraziuns nunlubidas cunter ils plans da rearmament dal Patg da Varsovia.
Entaifer la cursa d’armament ha la bumba neutronica inizià il 1978 ina nova runda, segnada da svilups tecnologics adina pli raffinads. Al svilup d’aviuns dal tip Stealth (invisibels per il radar) e da sistems d’elavuraziun electronica da datas n’ha l’Uniun sovietica betg pli pudì suandar sin il medem nivel sco ils Stadis Unids. Gia ils programs d’armament precedents e l’intervenziun en l’Afghanistan avevan strapatschà e per part surdumandà las forzas militaras e las pussaivladads economicas da l’Uniun sovietica.
Ultra da quai èn las relaziuns sociopoliticas vegnidas en moviment da quel temp en la sfera d’influenza sovietica. Las disposiziuns areguard ils dretgs umans cuntegnidas en l’Acta finala da Helsinki han dà nov schlantsch als moviments per ils dretgs dals burgais. Ils success dal sindicat independent Solidarność sut Lech Wałęsa il 1980/81 han irradià lunsch sur ils cunfins da la Pologna. Confurm a la Doctrina da Breschnew ha il reschim proclamà il dretg da guerra per cumbatter quests svilups destabilisants.
Finiziun e consequenzas[modifitgar | modifitgar il code]
Dissoluziun dal bloc da l’ost[modifitgar | modifitgar il code]
Refurmas da Gorbatschow e pass da discharmament[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la stagnaziun economica en il bloc da l’ost è la direcziun da l’Uniun sovietica stada sfurzada d’iniziar ina midada dal curs. Il nov secretari general dal biro politic, Michail Gorbatschow, ha instradà a partir dal 1985 in program da refurma che steva sut il motto da Perestroika (vieuta en l’economia ed en l’administraziun) e Glasnost (avertadad e transparenza a l’intern e vers anora).
En la politica exteriura duevan contractivas da discharmament gidar a reducir l’immens deficit dal budget sovietic. A questa tenuta s’opponivan a l’entschatta ils plans da la regenza dals Stadis Unids che vuleva lantschar ina nova runda d’armament (program SDI). Per pudair surventscher la bloccada americana ha Gorbatschow proponì surprendentamain da vulair dismetter fin l’onn 2000 tut las armas atomaras. A l’inscunter suprem a Reykjavík (1986) han Reagan e Gorbatschow la finala discutà davart ina reducziun da la mesadad da las bumbas atomaras. La finala han ins pudì sa cunvegnir d’allontanar tut las rachetas da mesa distanza en l’Europa e da reducir las armas atomaras strategicas (contracts da START-I).
Svilups autonoms en ils pajais da l’Europa Centrala e da l’Ost[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter che Gorbatschow ha vieut explicitamain il dies a la Doctrina da Breschnew hai dà differents svilups autonoms entaifer ils pajais dal bloc da l’ost. En Pologna hai dà gia l’avrigl 1988 chaumas betg lubidas. L’avust han lura gì lieu discurs tranter il sindicat scumandà Solidarność e la regenza communista. Il december è vegnì furmà in comité da burgais sut Lech Wałęsa ch’ha fatg uffizialmain politica d’opposiziun. Ils 4 da zercladur 1989 ha il comité da burgais gudagnà las elecziuns dal parlament. In svilup cumparegliabel hai dà en l’Ungaria.
In di suenter la crudada dal Mir da Berlin (9 da november 1989) è il primminister da la Bulgaria sa retratg da tut ils uffizis ed ha fullà via a votaziuns libras. A medem temp han protests en massa manà ad ina vieuta paschaivla en la Tschecoslovachia. Václav Havel ed Alexander Dubček, dus enconuschents critichers dal vegl reschim, èn daventads il nov president resp. schef dal parlament.
A medem temp hai dà en pliras citads da la Rumenia confruntaziuns sanguinusas tranter civilists e schuldada da l’armada resp. dal servetsch secret Securitate. Quests cumbats han custà la vita a var 1000 persunas. Suenter che grondas parts dal militar eran s’associadas als demonstrants, è il dictatur Nicolae Ceaușescu vegnì cità avant in tribunal militar e fisilà.
Revoluziun paschaivla en la RDT, crudada dal mir e reunificaziun tudestga[modifitgar | modifitgar il code]
En la Republica Democratica Tudestga (RDT) è s’intensivada a partir dal fanadur 1989 l’unda da fugitivs. Ils 19 d’avust ha l’Ungaria cumenzà a laschar passar persunas da l’ost senza impediments vers l’Austria – tranter questas er blers fugitivs da la RDT. A Leipzig, e silsuenter er en autras citads da la Republica Democratica Tudestga, han las uschenumnadas demonstraziuns dal glindesdi pretendì ina democratisaziun da la societad («Nus essan il pievel»). Ils 7 d’october ha Gorbatschow visità Berlin a chaschun dal 40avel anniversari da la RDT ed intimà Erich Honecker da surprender ses curs da refurma. La finala è Honecker vegnì relaschà da ses uffizi; e suenter ch’è vegnida annunziada ina liberalisaziun da las prescripziuns da viagiar, han las massas traversà ils 9 da november 1989 ils cunfins a Berlin. La data dals 3 d’october 1990 marchescha la finala la reunificaziun tudestga.
Fin dal dualissem da las superpussanzas[modifitgar | modifitgar il code]
La Charta da Paris dals 21 da november 1990 ha terminà formalmain la Guerra fraida. La Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa – che cumpigliava praticamain tut ils stadis da l’Europa – è s’exprimida a favur dals dretgs umans e per la democrazia sco suletta furma statala. La stad 1991 è er il Patg da Varsovia vegnì schlià.
La dissoluziun da l’Uniun sovietica[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1991 ha la renunzia al centralissem sovietic er tutgà l’Uniun sovietica sezza. Al clom d’independenza dals stadis baltics ha Gorbatschow empruvà da respunder cun federalissem ed autonomia parziala. Il putsch d’avust ch’era drizzà cunter las refurmas da Gorbatschow è vegnì abattì tras il pievel ed ha be anc accelerà la dissoluziun dal stadi. La finala è Gorbatschow sa retratg da ses uffizi; la fin dal 1991 è l’Uniun sovietica vegnida schliada. La fin andetga dal l’Uniun sovietica ha fatg surstar er blers observaturs dal vest.
Substituziun dal concept da las pussanzas mundialas?[modifitgar | modifitgar il code]
La fin da la structura da pussanza bipolara ha laschà enavos ina nova situaziun geopolitica. Suenter la fin da l’Uniun sovietica avevan per il mument be ils Stadis Unids pudì mantegnair il status d’ina pussanza mundiala. Latiers èn blers stadis da l’Europa da l’Ost ch’avevan appartegnì pli baud al Patg da Varsovia daventads commembers da la NATO. En in tschert senn pon ins dentant er constatar ina tscherta substituziun da l’anteriur concept da las pussanzas mundialas tras fenomens da la globalisaziun e princips dal commerzi liber.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ George Orwell: You and the Atomic Bomb, en: Tribune, 19 d’october 1945.
- ↑ Strobe Talbott: The Great Experiment: The Story of Ancient Empires, Modern States, and the Quest for a Global Nation, 2009, p. 441.
- ↑ Benjamin Schwarz: Dirty Hands. The success of U.S. policy in El Salvador – preventing a guerrilla victory – was based on 40,000 political murders, en: The Atlantic online, december 1998.
- ↑ Emettur da televisiun arte, 27 d’october 2010, documentaziun Kriegsbeute Mensch – Wie Regierungen ihre Soldaten verraten (online).
- ↑ Jamil Haslani: At the Dawn of the Cold War. Rowman & Littlefield Publishers, Inc., Lanham/New York/Toronto/Oxford 2006, ISBN 0-7425-4055-3, p. 408.
- ↑ Documentaziun dal National Geographic Channel: Luftkampf über Korea (online).
- ↑ Wolfgang Schreiber (ed.): Das Kriegsgeschehen 2007. Daten und Tendenzen der Kriege und bewaffneten Konflikte, Arbeitsgemeinschaft Kriegsursachenforschung (AKUF), VS Verlag, Wiesbaden 2009, p. 119.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Spencer C. Tucker, Santa Barbara (ed.): The encyclopedia of the Cold War: a political, social, and military history, 5 toms. ABC-CLIO, Calif. [e.a.] 2008.
- Michael R. Beschloss, Strobe Talbott: Auf höchster Ebene. Das Ende des Kalten Krieges und die Geheimdiplomatie der Supermächte 1989–91. Econ, Düsseldorf 1993, ISBN 3-430-11247-8.
- Jürgen Bruhn: Der Kalte Krieg oder: Die Totrüstung der Sowjetunion. Der US-militär-industrielle Komplex und seine Bedrohung durch Frieden. Focus, Gießen 1995, ISBN 3-88349-434-8.
- Whittacker Chambers: Witness 1952/1987, ISBN 978-0895267894.
- John Lewis Gaddis: Der Kalte Krieg. Eine neue Geschichte. Siedler, München 2007, ISBN 3-88680-864-5.
- Raymond L. Garthoff: Détente and Confrontation. American-Soviet Relations from Nixon to Reagan. Brookings Institution, Washington, DC 1994, ISBN 0-8157-3041-1.
- Bernd Greiner, Christian Th. Müller, Dierk Walter (ed.): Heiße Kriege im Kalten Krieg. Hamburger Edition HIS, Hamburg 2006, ISBN 978-3-936096-61-3.
- David Horowitz: Kalter Krieg. Hintergründe der US-Außenpolitik von Jalta bis Vietnam. Wagenbach, Berlin 1983, ISBN 3-8031-1013-0.
- Jeremy Isaacs, Taylor Downing: Der Kalte Krieg. Heyne, München 2001, ISBN 3-453-19710-0.
- Peter Krewer: Geschäfte mit dem Klassenfeind. Die DDR im innerdeutschen Handel 1949–1989. Kliomedia, Trier 2008, ISBN 978-3-89890-122-2.
- Melvyn P. Leffler, Odd Arne Westad (ed.): The Cambridge History of the Cold War. 3 toms, Cambridge University Press, Cambridge 2010, ISBN 978-1-107-60229-8.
- Nicolas Lewkowicz: The German Question and the International Order, 1943–48. Palgrave Macmillan, Basingstoke / New York 2010, ISBN 978-0-230-24812-0.
- Wilfried Loth: Die Teilung der Welt. Geschichte des Kalten Krieges 1941–1955. dtv, München 2000, ISBN 3-423-30756-0.
- Georges-Henri Soutou: La guerre de Cinquante Ans. Le conflit Est-Ouest 1943–1990. Fayard, Paris 2004, ISBN 2-213-60847-4.
- Rolf Steininger: Der Kalte Krieg. Fischer-TB 15551, Frankfurt am Main 2003, ISBN 978-3-596-15551-4.
- Bernd Stöver: Der Kalte Krieg. Geschichte eines radikalen Zeitalters 1947–1991. Beck, München 2007, ISBN 978-3-406-48014-0.
- Odd Arne Westad: The global Cold War. Third world interventions and the making of our times. Cambridge University Press, Cambridge e.a. 2010, ISBN 978-0-521-70314-7.
- Wladimir K. Wolkow, Harald Neubert (ed.): Stalin wollte ein anderes Europa. Moskaus Außenpolitik 1940 bis 1968 und die Folgen. Eine Dokumentation. Edition Ost, Berlin 2003, ISBN 978-3-360-01046-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland: Der Kalte Krieg
- Deutschland im Kalten Krieg, exposiziun dal Deutsches Historisches Museum
- Parallel History Project on NATO and the Warsaw Pact
- Bibliografia tar: Europa im Ost-West-Konflikt 1945–1991 (Historicum.net)
- Cold War (englais)
- Bernd Greiner: Kalter Krieg und Cold War Studies, en: Docupedia Zeitgeschichte, 11 da favrer 2010


text:
Grazia a sia 7avla victoria questa stagiun ha il Brit mo pli 8 puncts pli pauc ch'il leader dal classament Max Verstappen. Igl spetgan anc duas cursas – l'emprim grond premi da l'Arabia Saudita en duas emnas e il final ad Abu-Dhabi.
Ina gronda surpraisa è la plazza da podest dal Spagnol Fernando Alonso. Igl è l'emprima giada dapi 7 onns che Alonso ha fatg il pass sin il podest. L'ultima giada è stà il 2014, alura anc per Ferrari, al grond premi da l'Ungaria.
Alfa Romeo senza puncts
Gia per la 15avla giada questa stagiun han ils pilots dad Alfa Romeo, Antonio Giovinazzi e Kimi Räikönnen manchentà ils puncts. Räikönnen è vegnì 14avel, Giovinazzi 15avel.