text:
Da Benedetto Vigne – La chantautura Chiara preschenta ses emprim album cumplet «da mesanotg»
Chiara Jacomet ha ina bella vusch chauda e simpatica che sgarguglia sensual en ils bass e sautiglia tentalus en ils auts. Quai ha la chantautura da Rabius demussà gia sin ses mini-album «mascras» dal 2017. Ma lezza lavur giuvenila aveva, sper ina tscherta monotonia musicala, ina tendenza vers in liricissem pubertar che oszillava tranter il «ti» ed il «jeu» predicatur, e che discurriva savens mo da sentimentalitads e tut las flosclas liadas a quellas.
Sin ses emprim vair album «da mesanotg», producì da Manfred Zazzi, emprova Chiara uss cleramain dad evader da questa stretga artistica. E per quest intent sa lascha ella gidar da la poetessa ed autura Asa S. Hendry, coetana sia. Gia ils titels reflecteschan la frestgezza da quella collavuraziun: «glatsch da citrona», «libellas selvadias», «calzers vegls». Ma er texts che Chiara ha scrit suletta portan gia quella nova colur en sai: «glischs blauas», «emblidabucamei» – l’emprest germanic per noss chalamandrin che la chantautura dovra qua per far in bel gieu da pleds, «emblida buc mei biala stad.» Nundir da la garmaschia da far rima tranter citrona e Verona!
Dasperas datti muments in zic contradictorics: va quai, sche ti «tiu tgierp cul ritmus muentas», va quai en medem mument da «tiu cor per in mument ruassar»? Problematica para er la chanzun «agen assassin», ils chavazzins enumerads là han in tif da flosclas: «fantoms fatals dil vargau, la glisch dil futur tralaschau» – bain ina bella alliteraziun, ma insaco croda Chiara qua enavos en confusiuns adolescenticas. Meglier exprima ella quellas bregias en las «glischs blauas»: «mias rodas ein adina en moviment – sco mes dubis che roteschan traso».
Sin ina buna via pia. E quai er cun la musica: Las chanzuns dal primalbum da Chiara èn baintemperadas e variantas, diesch atgnas cumposiziuns che fladan la feminitad da l’entira gruppa che sa numna er «Chiara»; ellas bandunan zvar strusch la sveltezza mesauna ed il modus dal moll, ma ellas strivlan bufatg zinslas da reggae, da funk e ska, ristgan ritems pesants, stops imprevis e midadas da tempra, tact e tempo. E mintgatant schizunt ina pitschna assonanza.
L’entira rimnada vegn manada francamain da batteria (Momo Kawazoe) e bass (Lea Huber), purtada da las tastas da la maistra, ornada da grondius agens chors e dad inquala figurina da ghitarra (Larissa Cathomen). Ina da las duas unicas chanzuns englaisas mussa chants ospitants da duas amias da la giuvna chantautura sursilvana. Ma en il center flurescha la vusch da Chiara, che collia mintgatant pliras lingias senza perder il flad, purtond bellischems melismas sur pliras notas, manond quellas famusas scurlattadas ensi ed engiu, figuras che genereschan qua e là frasaziuns inusitadas, zaclinas che paran dad ir cunter la lingua – sco gist per exempel tar il «glatsch da citrona». Ma nagin dubi, «da mesanotg» è in album che gudogna bellezza al tadlond datier e sapientivamain.
Chiara: «da mesanotg» (R-Tunes)
Dapli: https://www.musicchiara.ch/
Text: Benedetto Vigne, cumparì ils 29 da schaner 2020 en La Quotidiana
Fotografias: (c) Oceana Galmarini, Chiara. Cover art work: Annatina Nay, Oceana Galmarini
Forsa er insatge per vus:
Da Flavia Hobi – Svetlana Munderich ei naschida e carschida si en Russia. Dapi 17 onns viva ella en Svizra a Turitg, nua ch’ella scriva pil mument vida sia lavur da master. E quei buc en russ ni tudestg, mobein per romontsch sursilvan.
L’emprema confruntaziun cul romontsch ei stau cuort suenter ch’ella ei vegnida en Svizra. Sin ina carta postala culs uoppens cantunals dalla Svizra ha Svetlana legiu il plaid Grischun sper Graubünden.
„Jeu sai aunc oz seregurdar da quella situaziun. Cu jeu hai legiu quei plaid ha miu um giu grond plascher ed ha detg che quei seigi romontsch. Aschia ei Grischun staus miu emprem plaid romontsch.“ Silsuenter ha ella mai pli emblidau il romontsch e semiau dad astgar studegiar quei lungatg. Suenter differents cuors en instituziuns publicas ed uras privatas ha Svetlana entschiet il studi da master en plurilinguitad e romontsch all’Universitad da Friburg.
Romontsch tuna enzaco sc’in dacasa per mei.
La fascinaziun vid’il lungatg romontsch ei per Svetlana grev dad explicar. „Ei constat semplamein tut. Romontsch tuna enzaco sc’in dacasa per mei.“ Ella empren romontsch dapi siat onns, ha denton il sentiment dad enconuscher biaras persunas gia sia entira veta.
Silla damonda tgei che seigi per ella il pli bi plaid romontsch manegia Svetlana: „Ei dat biars plaids romontschs che plaian a mi. Ei fuss donn da numnar mo in ni l’auter. Igl ei sc’ina canzun nua che mintga plaid ei impurtonts e senza quel vegn ei a rumper la melodia, vegn ei a muncar enzatgei.“
Buc muncar astgan sper il studi e las autras obligaziuns la gasetta La Quotidiana ed RTR. Era ses geniturs en Russia ni la cusrina che stat ell’Ucraina - e che muossi grond interess per il romontsch - san denton bia. Seigi quei davart la historia, la geografia, la veta culturala, scribentas e scribents ni canzuns romontschas. „Jeu sai buca sch’ei dat enzatgei tgei ch‘jeu hai buca raquintau ad els.“ E tuttina: „Ei dat mintgaton muments nua ch’ei maunca enzatgei. Lu teidlel jeu canzuns russas ni era ucraenas. Quei fa bein.“
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Flavia Hobi – Anne-Louise Kleberg Joël – tuna buc suenter in num romontsch, ella Rumantschia sesenta ella denton dacasa. Oriundamein dad Odense en Danmarca eis ella dapi 21 onns adina puspei en Svizra. Oz stat Anne-Louise a Vella ed ei meinafatschenta dalla Casa d’Angel a Lumbrein. „Damai che jeu hai da far cun bia glieud duront luvrar, gaudel il ruaus ton pli el temps liber; seser sin canapé cun in bien cudisch danès e strihar il gat ni far yoga – aschia sai jeu serevegnir il meglier.“
Cunquei che Anne-Louise ei carschida si cun plirs lungatgs, ha ella sviluppau ina gronda affinitad. 1997 eis ella arrivada a Vella per luvrar in unviern en in’ustria. Leu ha ella lu spert empriu da salidar e da dumbrar per romontsch. Grazia a siu plascher per lungatgs ha la Danesa era giu naven dall’entschatta in grond interess per il romontsch. Da vegnir sin in bien nivel ei per ella denton vinavon ina sfida, ha la perfecziunista bein la pretensiun a sesezza da „variar l’expressiun dil lungatg plidau e dad ir pli fetg en detagl cun la muntada dils singuls plaids.“
Jeu tschontschel aschi bia romontsch sco pusseivel, era cun glieud dils auters idioms romontschs
Oz descriva Anne-Louise il romontsch sco lungatg da famiglia; mintga di lavura, scriva e discuora ella per romontsch. „Jeu tschontschel aschi bia romontsch sco pusseivel, era cun glieud dils auters idioms romontschs – damai che jeu cape-schel buc adina tut.“ Cunquei ch’igl ei per Anne-Louise buc pli logic da tschintschar tudestg che romontsch, mida ella buc aschi tgunsch sche enzatgi sa buc bein romontsch. La guida da cultura ha era la disa da salidar la glieud per romontsch e lura vegn ella spert sisu sche la glieud sa romontsch ni buc. Aschia datti per exempel era ella Casa d’Angel adina in „beinvegni“ per tuts. Ils turists selegran dad udir il lungatg romontsch, ch’ei „purtader dalla cultura ed igl ei impurtont dad intermediar ei.“
Ina super gruppa da glieud engaschada
La Casa d’Angel e la plazza dad Anne-Louise, ch’ei cul temps carschida sin 50%, exista pér dapi 2015. La gronda sfida seigi da buc vuler memia bia, mobein dad era saver dir na. Cunquei ch’il romontsch ed il tudestg ein omisdus buc lungatgs mumma, schabegian plitost sbagls linguistics. „Mo lu tratgel tant pis e sperel che enzatgi anfli il sbagl – quei vul numnadamein dir che enzatgi ha legiu il text e gliez ei il pli impurtont.“
Spezialmein gauda Anne-Louise muments co „cu jeu arvel igl esch dil fuorn dil cristagl e vesel co ils egls dils affons tarlischan cu els vesan il grond cristagl dil péz Regina.“ Ella selegra era adina puspei dils commentaris el cudisch da hosps, che partan lur plascher vida las exposiziuns e las occurrenzas organisadas ella Casa d’Angel. Engrazieivla ei Anna-Louise era per la fundaziun da cultura, „ina super gruppa da glieud engaschada – seigi quei sco survigiladers, sco guids ni el cussegl da fundaziun.“ Quei motivescha ella aunc dapli da far sia lavur sco meinagestiun cun gronda passiun.
Engraziel fetg per il discuors, Anne-Louise!
Intervista: Flavia Hobi
Fotografia: (c) Marco Hartmann, Somedia
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Romana Ganzoni - Sonntag & Sohn. Juweliere. I sun a Leipzig. A Leipzig ha stübgià Goethe giuris prudenza, ed uossa vaja darcheu amunt, la cità es hip, pulsescha. In...


c: text/html

text:
Manuela Steiner e sia sora han entamez il vitg d'Ardez la chasa paterna da lur mamma. En la gronda chasa engiadinaisa han ellas adina puspè passentà lur vacanzas. Creschidas si èn ellas a Lucerna ed en California. Il rumantsch steva fitg a cor a lur mamma. Dapertut ed adina ha ella discurrì rumantsch cun sias figlias ed uschia creà per ellas in'insla rumantscha. Era lur bab, in Svizzer tudestg, ha emprendì rumantsch. Durant las visitas ad Ardez era il rumantsch dapli ch'ina lingua da famiglia.
Tge capita cun la chasa?
La sora da Manuela Steiner è sa decidida d'emigrar en il Canada, e las duas soras ston decider tge che capita cun lur gronda chasa engiadinaisa. Manuela Steiner sto sa dumandar sch'ella è pronta da surpigliar la responsabladad per questa ierta.
En il film «Nossa chasa» confruntescha l'autura dal film, Manuela Steiner, sia famiglia cun la dumonda da l'ierta da la chasa e da l'ierta rumantscha. Ella sezza sto sclerir tge valur che la chasa ed il linguatg rumantsch han per ella.
RTR actualitad 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La scola da pedagogia curativa en Engiadina ha in nov da chasa. La scola resta en la vischnanca da Zernez, è dentant ussa danov domiciliada a Susch en l'anteriura chasa communala. Quai perquai che las localitads a Zernez eran memia pitschnas. En la chasa nova a Susch ha la scola tut las localitads sut in tetg, era las localitads per mangiar giantar.
Uffants da tut la regiun
La scola da pedagogia curativa en Engiadina è part dal Center da pedagogia speciala Giuvaulta. La scola vegn visitada d'uffants cun basegns specials da tut l'Engiadina e da la Val Müstair.
RR actualitad 11:30


text:
Per la votaziun dal pievel da dumengia, ils 11 da mars 2012, concernent in credit per la construcziun d'in nov center administrativ chantunal – project "sinergia" èn las vuschs vegnidas verifitgadas d'uffizi. La verificaziun ha purtà il suandant resultat: il project "sinergia" dals 11 da mars 2012 è vegnì approvà cun 27'206 cunter 27'168 vuschs.
Ils 13 da mars 2012 ha la regenza grischuna ordinà che las vuschs da la votaziun chantunala dals 11 da mars 2012 concernent in credit per la construcziun d'in nov center administrativ chantunal – project "sinergia" vegnian dumbradas anc ina giada. Quai sin basa da la lescha davart ils dretgs politics en il chantun Grischun che prevesa ina verificaziun d'uffizi, sch'il resultat total eruì provisoricamain a chaschun d'ina votaziun demussa ina differenza tranter las vuschs affirmativas e las vuschs refusantas da main che 0,3 pertschient dals cedels da votar consegnads valaivels. Perquai ch'ils resultats da duas vischnancas èn vegnids curregids posteriuramain, èn stadas ademplidas las premissas respectivas per il project "sinergia".
Suenter ch'il material da votar da tut las 176 vischnancas grischunas è stà avant maun, ha la chanzlia chantunala dumbrà anc ina giada las vuschs per incumbensa da la regenza, e quai ils 19 da mars 2012 en las localitads da la Chasa grischa a Cuira. La verificaziun ha gì lieu tenor ina procedura cleramain structurada e cun agid da controllas, uschia che la correctadad da la verificaziun è stada garantida. La chanzlia chantunala ha eruì il suandant resultat per il project "sinergia":
- cedels entrads: 56'092
- cedels vids: 1'247
- cedels nunvalaivels: 471
- cedels valaivels: 54'374
- vuschs "gea": 27'206
- vuschs "na": 27'168
Tras la verificaziun hai dà tar totalmain 45 da 176 vischnancas midadas envers il resultat ch'era vegnì publitgà ils 15 da mars 2012 en il fegl uffizial dal chantun Grischun. Midadas relevantas per il resultat (vuschs "gea"/"na") èn vegnidas constatadas tar 43 vischnancas. Las midadas constatadas han principalmain ils suandants motivs:
- sbagls da zavrar las vuschs (vuschs "gea"/"na"; project chantunal 1 e project chantunal 2)
- sbagls da dumbrar (adiziun da las vuschs)
- emblidà da resguardar vuschs da vote électronique da las Svizras e dals Svizzers a l'exteriur
- betg resguardà vuschs nunvalaivlas inoltradas per posta
La regenza ha prendì enconuschientscha dal resultat da la verificaziun da las vuschs dal project "sinergia". Il resultat da la verificaziun dals 19 da mars 2012 vegn publitgà uffizialmain en il fegl uffizial dal chantun Grischun dals 22 da mars 2012 (ils resultats communals midads èn marcads). Il medem di vegn il resultat detaglià da la verificaziun publitgà en l'internet sut www.gr.ch
.
Infurmaziuns:
Walter Frizzoni, vicechancelier, tel. 081 257 22 22
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Rümlang
Rümlang a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.39 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6 935 abitant.
El cumün de Rümlang al se tröva a una altitüden de 443 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Kloten, Niederhasli, Oberglatt, Opfikon, Regensdorf, Winkel, Zurich. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
«Cun il cudesch dal piz digital vulain nus motivar la populaziun da scuvrir il bel mund alpin dal Grischun», ha ditg Martin Rust, il manader dal project da giubileum «GKB2020», envers il schurnal regiunal da Radio SRF.
Surses, Furna e Flem na vulan naginas tavlas
En tut haja la banca dumandà 70 vischnancas schebain ella possia montar las tavlas sin las muntognas. Mo da trais haja quai dà in na, e quai da Surses, Furna e Flem. A Puntraschigna per exempel na sajan ins betg stà intgantà da l’idea, ins na veglia betg che las muntognas vegnian «mobigliadas» cun tavlas. La fin finala hajan ils responsabels dentant decidì d'acceptar l’acziun. Quai sche las tavlas vegnian demontadas da la banca la fin da l’onn da giubileum, ha ditg il president communal da Puntraschigna Martin Aebli.
Betg tuts han plaschair da l'acziun
Tar las organisaziuns da l’ambient èn las opiniuns divididas. Fertant ch’il WWF e la Pro Natura acceptan l’acziun, datti critica da l’organisaziun per la protecziun da las alps «Mountain Wilderness». «Nus na beneventain betg il fatg che las davosas cuntradas da natira intactas vegnan malduvradas per reclama», ha ditg Maren Kern, la manadra da Mountain Wilderness envers Radio SRF.
RR actualitad 07:00


text:
Per il mument gira il «puck» per il club da hockey da Tavau. Suenter las dus victorias a chasa cunter il leader Bienna e Friburg ha il HCD ussa era gudagnà ordaifer cunter Ambri. E quai malgrà che l’equipa da la Leventina è era fitg ferma sin l'agen glatsch.
Il december omadus equipas a la Coppa Spengler
L’emprim duel tranter Ambri ed il club da hockey da Tavau è questa stagiun spezial. Quai perquai che las duas equipas s’entaupan la fin da december a la Coppa Spengler. Per l’emprima giada è Ambri da la partida al turnier da tradiziun. Ed uschia dat quest onn sper il HCD puspè ina segunda squadra svizra il turnier da renum.
Ils ulteriurs resultats da la saira:
- Berna – Genevra 5:4 suenter prolungaziun
- Friburg – Losanna 3:2
- Lugano – Zug 2:1 suenter prolungaziun
Hockey tabella liga naziunala A
RR novitads 23:00


text:
22 06
Ol dé 22 de zögn l'è 'l 173 ( 174 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 193 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de zögn al è ul dí da pòost 173 ( 174 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 193 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialeccModifiché
AenimencModifiché
1343 - Palma (Mallorca): a la sé, Pere III ol Serimonius al è proclamat rei de Mallorca, con che i teritore del Regn de Mallorca i resta reincorporacc a la confederassiú Catalano-Aragonesa.
1941 - Öròpa: Zermania la invadiss la Üniú Soviétega (Segonda Guèra Mondiala).
NassimencModifiché
2006 - Barcelona: Marta Mata pedagoga e depütada sossialesta al Parlament, i Corte Spagnöle e ol Senat.
NecrolòseModifiché
FesteModifiché
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
25 12
Ol dé 25 de dezèmber l'è 'l 359 ( 360 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 7 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de dezèmber al è ul dí da pòost 359 ( 360 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 7 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialeccModifiché
AenimencModifiché
800 - Carlmagn al è coronat a Roma imperadur de l'Impere Romà d'Ossident per ol Papa Leú III
1989 - Nicolae Ceauşescu, president de Rumania al è föselat conzuntament con la sò dona, Elena, a Targoviste
1991 - Mikhaïl Gorbacov al dimissiuna come president de la Üniú Soviétega
NassimencModifiché
NecrolòseModifiché
1933 - Barcelona: Francesc Macià i Llussà, polítegh e militar Català, president de la Generalitat de Catalunya.
1948 - Prada de Conflent (ol Conflent): Pompeu Fabra, filòlegh e inzegnér Català.
1983 - Gjoan Miró i Ferrà, pitur
1977 - Corsier-sur-Vevey (Losana, Svízzera): Charle Spencer Chaplin, cognossit come Charle Chaplin (e popülarment apó come Charlot, ol sò principal personas), atur de sínema Stadünindench d'orísen Anglesa.
FesteModifiché
Nadal: per la Cristianità ossidentala, comemorassiú del nassement de Zesücrist, la festa cristiana plö importanta.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nino Schurter e Mathieu van der Poel han pudì sa distanziar gia baud da la concurrenza. En la davosa da set rundas ha Van der Poel anc ina giada auzà la cadenza e laschà nagina schanza pli a Schurter ch’ha la finala cuntanschì l’arrivada cun in retard da 19 secundas.
Per l’Ollandais èsi l’emprima victoria en ina cursa da la cuppa mundiala da cross-country. Avant aveva el dentant gia gudagnà tschintg cursas da shorttrack. E dacurt ha il talent ollandais er triumfà cun il velo da via a l'Amstel Gold Race, in dals gronds classichers.
Schurter mussa ina reacziun
Il campiun olimpic e campiun mundial Nino Schurter dastga tuttina esser cuntent cun ses segund plaz a sia cursa preferida a Nove Mesto. Quella cursa ch’el ha gia gudagnà sis giadas en sia carriera. Schurter ha oravant tut er pudì mussar ina reacziun, suenter ch’el aveva stuì sa cuntentar be cun il 6avel plaz en l’emprima cursa da la cuppa mundiala en questa stagiun, avant in’emna ad Albstadt en Germania.
Cumplettà il podest sco terz ha Mathias Flückiger, il Svizzer ch'aveva triumfà en l’emprima cursa ad Albstadt. A Nove Mesto ha Flückiger dentant pers bunamain duas minutas sin il nov star en la scena da mountainbike, Mathieu van der Poel. In plaz en ils top diesch hai er dà per Andri Frischknecht ch’è vegnì 9avel.
Discletg per Jolanda Neff
En la cursa da las dunnas n’hai dà nagin plaz da podest per las Svizras. La giuvna Sina Frei ch’è partida fin quest onn cun las U23 è dentant vegnida quarta en sia segunda cursa cun l’elita ed ha uschia manchentà be piz a cup ses emprim podest.
Il grond trumf svizzer, Jolanda Neff ch’è stada per part a la testa da la cursa, ha gì in defect en la davosa runda, uschia ch’ella è crudada enavos sin l’otgavel plaz, dus plazs suenter Linda Indergand ch’è vegnida sco segunda meglra svizra sisavla. Gudagnà tar las dunnas ha sco gia avant in’emna ad Albstadt, l’Americana e campiunessa mundiala Kate Courtney.
Ursin Spescha e Vital Albin
En la cursa dals umens sut 23 onns è Ursin Spescha da Sevgein vegnì 22avel. Vital Albin da Tersnaus ha stuì magunar ina terrada. El è vegnì be 63avel. Meglier Svizzer è stà il Tessinais Filippo Colombo sco segund.
Vinavant cun la cuppa mundiala da mountainbike vai lura l’entschatta fanadur. Lura stattan sin il program las cursas ad Andorra. Dals 9 fin ils 11 d’avust vegn la cuppa mundiala da mountainbike a Lai en il Grischun.
RR Sportissimo 17:00


text:
Contract d'emprendissadi
Il contract d'emprendissadi unitar naziunal vala per:
- tut las furmaziuns fundamentalas da 3 u da 4 onns cun in attestat federal da qualificaziun (AFQ)
- tut las furmaziuns fundamentalas da 2 onns cun in attest federal da furmaziun professiunala (AFP)
Ils manaschis d'emprendissadi ston posseder ina permissiun chantunala da furmaziun per pudair far in contract d'emprendissadi.
Il formular da contract d'emprendissadi è vegnì actualisà. Per las furmaziuns fundamentalas che cumenzan la stad 2016 sto vegnir duvrà il nov formular.
Contract d'emprendissadi: Adattaziuns dal formular 2018 (deutsch) (9 KB)
En cas da dumondas As po gidar l'uffizi chantunal per la furmaziun professiunala.
Per simplifitgar la moda d'emplenir il contract d'emprendissadi ed il rapport da furmaziun stattan a disposiziun sin questa pagina d'internet divers meds d'agid electronics. En cas da dumondas tecnicas, scrivai in mail a berufsbildung[at]sdbb.ch.
Program per il contract d'emprendissadi
Il program per manaschis pitschens e mesauns che vulessan administrar en moda centrala ils contracts d'emprendissadi ed ils rapports da furmaziun da las emprendistas e dals emprendists.
Contract d'emprendissadi sco formular
Per emplenir e per stampar il contract d'emprendissadi sco er per al arcunar sco exemplar da cumprova electronic entaifer l'administraziun da l'agen manaschi.


text:
Uniun europeica
L’Uniun europeica (UE) è ina federaziun da stadis europeics che dumbra actualmain (2020) 27 stadis commembers. La populaziun da l’entira UE munta a radund 450 milliuns abitants. Tar il martgà europeic che vegn furmà da tut ils stadis commembers sa tracti – mesirà vi dal product naziunal brut – dal pli grond martgà communabel en tut il mund.
Suenter las experientschas or da las duas guerras mundialas èn ils fundaturs dal process europeic d’integraziun vegnids manads da la voluntad d’impedir la guerra sco med politic. Per quest intent duevan ils stadis europeics collavurar adina pli stretgamain – l’emprim sin plaun economic e pli tard er sin plaun politic – e laschar vegnir lur entretschaments vicendaivels uschè stretgs, ch’i daventia nunpussaivel da far guerra per schliar conflicts.[1] Da quai è resortida en ils onns 1950 l’emprima allianza da stadis europeics. En il decurs dals proxims decennis èn adina dapli pajais s’associads a quest’emprima communitad.
En il decurs da si’istorgia ha l’Uniun europeica odierna purtà differents nums: Il pass da fundaziun decisiv è succedì il 1957 cun ils Contracts da Roma ch’han mess ad ir la Communitad economica europeica. Dapi il Contract da Maastricht (1992) sa numna quella Communitad europeica e s’occupa er da champs politics che na concernan betg en emprima lingia dumondas economicas. E cun il Contract da Lissabon (2007) èn las singulas pitgas da la collavuraziun europeica vegnidas reunidas a l’Uniun europeica odierna. Quai è però be la vart giuridica e formala – en la pratica politica ed en la lingua da mintgadi èn ils nums respectivs gia sa fatgs valair pli baud: il num ‹Communitad europeica› successivamain a partir dal Contract da fusiun dal 1965/67 (ch’ha unì las organisaziuns dals Contract da Roma sut la noziun superiura ‹Communitads europeicas›) ed il num ‹Uniun europeica› dapi il Contract da Maastricht dal 1992 (ch’ha definì las ‹trais pitgas da l’Uniun europeica›).
Dals 27 stadis da l’Uniun europeica furman 19 in’uniun economica e monetara. L’onn 2002 han ins introducì ina valuta communabla per quests pajais, l’euro. En rom dal spazi da libertad, segirezza e dretg collavuran ils stadis commembers en la politica da l’intern e da giustia. Entras la politica exteriura e da segirezza communabla sa stentan els da sa preschentar communablamain envers stadis terzs.
L’Uniun europeica ha furmà il 2016 en tut il mund il segund grond spazi economic tenor product interiur brut nominal (suenter ils Stadis Unids) e tenor product interiur brut cun resguardar la capacitad da cumpra (suenter la Republica Populara da la China). Sco federaziun da stadis furma ella il pli grond producent da bains e la pli gronda pussanza economica dal mund. Ils stadis commembers han in dals pli auts standards da viver dal mund, schebain ch’i dat entaifer l’Uniun europeica cleras differenzas tranter ils singuls stadis. En l’Index dal svilup uman èn vegnids qualifitgads il 2015 26 dals 28 commembers sco «fitg sviluppads».
Suenter l’extensiun a l’ost ils onns 2004 e 2007 è l’Uniun europeica confruntada, surtut pervi da la crisa da finanzas dal 2007 e la crisa da fugitivs dapi il 2015, cun ina sceptica creschenta da parts da la populaziun cunter il process d’unificaziun europeica. Quai è tranter auter sa manifestà en furma dal referendum da brexit dal 2016 ch’ha manà il favrer 2020 a l’extrada da la Gronda Britannia da l’Uniun europeica. Cun divers plans da refurma sa stenta l’UE da dar cuntrapais a questas tendenzas.
IstorgiaModifitgar
Dals sis stadis fundaturs a las Communitads europeicas da dudesch commembersModifitgar
L’onn 1950 ha Robert Schuman, minister dals affars externs da la Frantscha, proponì la creaziun d’ina communitad da las industrias europeicas da charvun e d’atschal. A l’origin da questa proposta è stà il quità d’impedir l’industria d’armament naziunala. L’onn 1951, pia be sis onns suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala, han la Belgia, la Republica Federala Tudestga, la Frantscha, l’Italia, il Luxemburg ed ils Pajais Bass segnà il contract da Paris e fundà uschia la Communitad europeica da charvun ed atschal.[2]
Sis onns pli tard, il 1957, han ils dus contracts da Roma dà l’entschatta a duas ulteriuras communitads, la Communitad economica europeica (CEE) e la Communitad europeica da l’energia atomara (Euratom). La CEE è vegnida creada cun la finamira da stgaffir in martgà communabel, entaifer il qual dueva esser garantida la libra circulaziun da raubas, servetschs, chapital e forzas da lavur. L’Euratom dueva garantir in svilup communabel a favur d’ina utilisaziun paschaivla da l’energia atomara.[3]
L’onn 1959 han ins cumenzà a reducir successivamain ils dazis entaifer la CEE. Stgars diesch onns pli tard, il prim da fanadur 1967, èn las trais organisaziuns d’enfin qua (Communitad europeica da charvun ed atschal, CEE ed Euratom) vegnidas reunidas sut il term general da las trais Communitads europeicas. In onn pli tard è entrada en vigur l’uniun da duana. Quella ha dismess ils dazis per il traffic commerzial a l’intern da la CEE e fixà ina tariffa da dazi communabla per il commerzi cun stadis terzs.
Il december 1969 è vegnì decidì d’instradar in’uniun economica e monetara. Cun limitar la fluctuaziun dal curs da stgomi è suandà il 1972 in emprim pass en direcziun d’ina valuta communabla.
Il 1973 èn s’associads il Danemarc, l’Irlanda e la Gronda Britannia als sis stadis fundaturs. L’onn precedent aveva il pievel norvegiais percunter refusà d’aderir a las Communitads europeicas.
L’ulteriur svilup fin il 1990Modifitgar
Il 1978 è crudada la decisiun areguard il sistem da valutas europeic ch’ha manà ad in’ulteriura unificaziun en direcziun da l’uniun monetara. Ed il 1979 ha gì lieu in pass da democratisaziun cun laschar eleger il Parlament europeic directamain dal pievel.
Il 1981 è la Grezia daventada il 10avel commember; il 1986 èn vegnids vitiers la Spagna ed il Portugal. Quests stadis avevan per part gia empruvà dapi lung temp da s’avischinar a las Communitads europeicas. Pervi da lur regenzas autoritaras n’eran els però betg vegnids admess; quai è pir stà pussaivel suenter avair instradà vasts process da democratisaziun. Ils dudesch stadis dal 1986 dumbravan ensemen gia 340 milliuns abitants (en cumparegliaziun cun radund 240 milliuns dals Stadis Unids da l’America).
Sper las singulas staziuns d’integraziun han las Communitads europeicas però adina puspè er stuì vegnir a frida cun fasas da stagnaziun. Gia ils onns 1950/60 aveva tranter auter il plan d’ina communitad da defensiun europeica fatg naufragi pervi dal veto da la Frantscha sut Charles de Gaulle. E durant ils onns 1980 èsi surtut stà la Gronda Britannia sut Margaret Thatcher ch’ha franà ulteriurs pass d’integraziun.
In’impurtanta etappa en l’istorgia da l’integraziun europeica ha furmà l’Acta unica europeica ch’è entrada en vigur il prim da fanadur 1987. Questa acta ha rinforzà las incumbensas da las Communitads europeicas ed accelerà la realisaziun da la fiera interna dals 12 pajais da la CEE. Dapi lura vegnan las trais Communitads europeicas administradas d’instituziuns communablas – Cumissiun, Cussegl dals ministers, Parlament europeic, Curt da giustia e Curt da quint – ed ins discurriva gia da quel temp, per simplifitgar e per disa, sulettamain da la «Communitad europeica» (che dueva purtar quest num uffizialmain pir dapi il 1992).
L’onn 1990 han gì lieu emprimas contractivas tranter la Communitad economica europeica e l’Associaziun europeica da commerzi liber per furmar in spazi economic communabel. Anc il medem onn è vegnì inizià l’emprim stgalim vers il Spazi economic europeic (SEE).
Dal Contract da Maastricht a l’introducziun da l’euroModifitgar
La fin da la confruntaziun tranter vest ed ost l’onn 1990 ha puspè da nov schlantsch al process d’integraziun: l’october 1990, suenter la reuniun tudestga, è l’anteriura Republica democratica tudestga daventada automaticamain ina part da la Communitad europeica.
Ils 7 da favrer 1992 han ins segnà a Maastricht il contract davart la fundaziun da l’uniun economica e monetara. La Communitad economica europeica è vegnida renumnada Communitad europeica (CE). A medem temp èn la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla vegnidas definidas sco las trais pitgas da l’Uniun europeica.
A partir dal 1993 è sa furmà il martgà naziunal europeic. Entaifer quel vala il princip da la libra circulaziun da persunas, rauba, servetschs e chapital. Il 1995 èn l’Austria, la Finlanda e la Svezia daventads commembers da l’Uniun europeica. La Norvegia ha danovamain votà cunter l’adesiun.
Il mars 1995 è entrada en vigur la Cunvegna da Schengen. Quai ha muntà che las controllas da cunfin entaifer ils stadis da l’UE – cun excepziun da l’Irlanda e da la Gronda Britannia – èn crudadas davent.
L’onn 1998 ha la Banca centrala europeica cumenzà cun sia lavur. Il 1999 è l’euro vegnì duvrà l’emprima giada a la bursa sco valuta virtuala; il 2002 è l’euro lura daventà il daner contant en indesch stadis da l’Uniun europeica.
L’engrondiment vers ostModifitgar
Per l’integraziun dals anteriurs stadis dal bloc da l’ost han ils stadis commembers da l’Uniun europeica fixà il 1993 ils uschenumnads criteris d’adesiun da Copenhagen. Cun quels èn vegnids declerads la libertad, la democrazia, il stadi da dretg, ils dretgs umans e las libertads fundamentalas dals burgais sco valurs da basa da l’Uniun e sco premissas centralas per aderir a quella.
Il prim da matg 2004 hai dà l’engrondiment il pli grond en l’istorgia da l’Uniun europeica: Otg pajais da l’Europa Centrala e da l’Europa da l’Ost sco er Malta e Cipra (facticamain: la part greca situada en il sid da l’insla) èn daventads commembers da la UE. Tgi avess pensà avant il 1990 che l’Estonia, la Lettonia, la Lituania, la Pologna, la Slovachia, la Slovenia, la Tschechia e l’Ungaria daventassan in di commembers da l’UE? Quest’extensiun ha signifitgà definitivamain la fin da la divisiun da l’Europa e da la Guerra fraida. Grazia a l’extensiun vers l’ost è l’UE s’augmentada per 75 milliuns abitants e 740 000 kilometers quadrat ed ha cumpiglià en tut 25 stadis.
L’october 2004 han ils schefs da stadi e da la regenza segnà a Roma in’emprima proposta per ina constituziun europeica. Il 2005 è questa constituziun però vegnida refusada en rom da referendums en Frantscha ed en ils Pajais Bass.
Il prim da schaner 2007 èn suandads la Rumenia e la Bulgaria sco 26avel e 27avel stadi commember. Ed il prim da fanadur 2013 è la Croazia daventada il 28avel stadi commember da l’Uniun europeica.
Lissabon 2007 – la via a l’Uniun europeica odiernaModifitgar
En la lingua da mintgadi discurr’ins gia dapi il Contract da Maastricht dal 1992 da l’«Uniun europeica». Il 1992 è numnadamain vegnì segnà il «Contract davart l’Uniun europeica». Quel ha furmà il pli grond pass d’integraziun europeica dapi la fundaziun da las Communitads europeicas ils onns 1950/60 ed ha definì l’Uniun europeica sco furma da collavuraziun surordinada che collia – sco gia menziunà survart – la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla.
En rom d’ulteriurs contracts da refurma èn vegnidas schlargiadas las cumpetenzas supranaziunalas da l’UE (Amsterdam 1997, Nizza 2001). A medem temp han ins inizià il process da democratisar las instituziuns communablas. Damai ch’igl aveva dà il 2005 referendums en Frantscha ed en ils Pajais Bass cunter ina constituziun europeica, han ins alura fatg il Contract da Lissabon. En quel èn bain vegnids integrads ils elements constituziunals centrals, però cun reveder il Contract dal 1992 e betg cun remplazzar quel dal tuttafatg tras ina constituziun, sco che quai era previs oriundamain. En rom dal Contract da Lissabon èn er vegnidas fusiunadas la Cuminanza europeica e l’Uniun europeica ed integradas en quest’ultima la collavuraziun sin ils champs da giustia e da politica da l’exteriur. Dapi lura sa numna la Cuminanza europeica pia er de jure «Uniun europeica ».
Dapi il Contract da Lissabon dispona l’Uniun europeica ultra da quai d’ina atgna persunalitad giuridica e posseda uschia il dretg da discurrer e d’avair invista en las Naziuns unidas.
Sfidas actualasModifitgar
L’Uniun europeica è sa furmada cun l’intent d’impedir ch’ils stadis europeics mettian ad ir in cunter l’auter acziuns da guerra per cuntanscher intents politics. Quest’obligaziun centrala ha l’Uniun europeica ademplì fin oz. Ma en l’ulteriur svilup da l’Uniun èn dumondas economicas e socialas, sco er la participaziun politica a l’intern e la dumonda d’ina politica exteriura cuminaivla daventadas adina pli impurtantas. La crisa da l’euro dal 2010, la decisiun da la Gronda Britannia d’extrar da l’Uniun europeica (zercladur 2016; entrada en vigur il favrer 2020) e la sfida da l’emigraziun actuala mussan che l’Uniun europeica vegn adina puspè a stuair sa definir da nov tegnend quint dals svilups actuals.
GeografiaModifitgar
Tut en tut cumpiglia il territori statal dals stadis commembers actuals (2020, senza GB) ina surfatscha da 4 132 796 km². Sin la terra franca europeica han ils stadis cunfins exteriurs cun en tut 17 stadis betg commembers.
Al territori da l’Uniun europeica appartegnan ordaifer l’Europa
- ils tschintg departaments d’ultramar franzos Guayana Franzosa, Guadeloupe e Martinique en l’America, Mayotte e Réunion en l’Africa sco er la Collectivité d’outre-mer Saint-Martin,
- las Inslas Canarias sco er Ceuta e Melilla a la costa marocana (sco part da la Spagna),
- Madeira e las Azoras (sco part dal Portugal),
- la Republica da la Cipra situada en l’Asia.
Topograficamain è l’Uniun europeica sparpagliada fermamain. Ella cumpiglia intginas peninslas pli grondas sco la Peninsla Iberica, la Peninsla da las Apenninas, parts da la Peninsla Scandinava e da la Peninsla dal Balcan sco er peninslas pli pitschnas sco la Bretagna e Jütland. Las pli grondas da las numerusas inslas furman l’Irlanda, Sicilia e Sardegna.
Pervi da moviments colliads cun al tectonica da plattas èn sa furmadas muntognas sco las Alps, las Pireneas, las Apenninas e las Carpatas. La subducziun da la platta continentala africana sut quella europeica maina en tschertas regiuns ad in vulcanissem activ.
Il pli aut punct da l’Uniun europeica furma il Mont Blanc (4810 meters sur mar), situà en las Alps tranter l’Italia e la Frantscha; il punct il pli bass sa chatta en ils Pajais Bass en la vischnanca Zuidplas (7 meters sut il nivel da la mar).
En ils stadis commembers vivan tut en tut radund ina mesa milliarda umans. En la gronda part dals pajais stagnesch u sa sbassa il dumber da la populaziun indigena; l’immigraziun tegna il dumber da la populaziun sin in nivel pli u main constant.
Stadis commembersModifitgar
Ils suandants 27 stadis èn commembers da l’Uniun europeica (en successiun alfabetica, situaziun dal prim da favrer 2020):
Sistem politicModifitgar
Il sistem politic da l’Uniun europeica cumpiglia tant elements interguvernamentals (Cussegl europeic e Cussegl da l’Uniun europeica) sco er elements supranaziunals (tut las ulteriuras instituziuns). Ils organs principals sa laschan tuttavia metter en relaziun cun la legislativa e l’executiva dals singuls stadis naziunals.
Per far la cumparegliaziun cun la Svizra: il Parlament europeic represchenta il pievel e correspunda al Cussegl naziunal da la Svizra; il Cussegl da l’Uniun europeica represchenta ils interess dals singuls stadis ed ha en quest senn ina funcziun sco en Svizra il Cussegl dals stans. Ensemen furman il Parlament europeic ed il Cussegl da l’Uniun europeica la legislativa. La Cumissiun europeica percunter ha da represchentar l’Uniun europeica independentamain dals interess dals singuls stadis commembers. En questa funcziun sco er areguard las incumbensas executivas sa lascha quest gremi cumparegliar en Svizra cun il Cussegl federal.
Las singulas instanzasModifitgar
Cussegl europeicModifitgar
L’onn 1974 han las scheffas ed ils schefs da stadi dals stadis commembers decidì da sa reunir regularmain; da quai è resultà il Cussegl europeic. Quest cussegl fixescha las finamiras e las directivas politicas generalas da l’Uniun europeica sco per exempel il sistem monetar europeic, la finanziaziun da las incumbensas communablas, la politica agrara u er la recepziun da novs commembers. En l’ulteriura procedura da legislaziun da l’Uniun europeica n’è il Cussegl europeic percunter betg involvì.
Las decisiuns dal Cussegl europeic vegnan prendidas «en consens», pia unanimamain. Da las sedutas dal Cussegl europeic prenda er part la presidenta u il president da la Cumissiun europeica, dentant be a moda consultativa. Il Cussegl europeic sa raduna almain quatter giadas l’onn, per regla a Brüssel.[4]
Cussegl da l’Uniun europeicaModifitgar
Il Cussegl da l’Uniun europeica – er numnà Cussegl da las ministras e dals ministers u simplamain Cussegl – furmava oriundamain l’organ da decisiun central e l’organ legislativ da la Uniun europeica. En rom da las stentas da democratisar l’Uniun europeica è sa sviluppà en il decurs dals davos onns il Parlament europeic ad in segund organ legislativ cun dretgs quasi eguals a quels dal Cussegl.
Commembras e commembers dal Cussegl da l’Uniun europeica èn las ministras ed ils ministers dals stadis commembers. Sia cumposiziun variescha tenor las tractandas, dentant vala il Cussegl dals ministers da l’exteriur sco la delegaziun la pli impurtanta. Il Cussegl po dentant er sa cumponer dals ministers d’agricultura, finanzas, transport, economia u fatgs socials dals stadis commembers.
Il Cussegl da l’Uniun europeica vegn presidià en roda da mintga stadi commember per ina durada da sis mais. Il Cussegl ha sia sedia a Brüssel, las sesidas han per part er lieu a Luxemburg.
En cunvegnientscha cun il Parlament europeic decida il Cussegl davart las propostas elavuradas da la Cumissiun. Ils ministers delegads dals stadis commembers prendan lur decisiuns u a l’unanimitad u cun ina maioritad qualifitgada. La procedura da votaziun è concepida da maniera ch’ils stadis gronds na pon betg maiorisar sistematicamain ils stadis pitschens.
Parlament europeicModifitgar
Las delegadas ed ils delegads da quest parlament professiunal vegnan elegids directamain da las burgaisas e dals burgais dals stadis commembers per tschintg onns. En il process legislativ da l’Uniun europeica preschenta il Parlament ubain ina posiziun consultativa u bain ha – en spezial dapi il Contract da Lissabon dal 2009 – la medema cumpetenza da decider sco il Cussegl da las ministras e dals ministers.
En il Parlament europeic n’existan naginas secziuns naziunalas, mabain sulettamain fracziuns politicas, en las qualas las deputadas ed ils deputads dals divers stadis cun sumegliantas posiziuns politicas s’uneschan (p. ex. la fracziun socialista, la fracziun da la partida populara europeica u la fracziun liberaldemocratica). Las elecziuns sco talas vegnan dentant manadas tras al nivel naziunal. Il dumber da las deputadas e dals deputads sa drizza tenor la grondezza dal stadi. Stadis pli pitschens han dentant in dumber da sedias surproporziunal per pudair correspunder a la situaziun politica al nivel naziunal.
Il Parlament europeic sa raduna mintga mais per quatter dis a Strassburg; ulteriuras sesidas (da cumissiun, per part er plenaras) han lieu a Brüssel. Questa moda da pendular tranter dus lieus da lavur vegn adina puspè crititgada, betg il davos er da las delegadas e dals delegads sezs.
Cumissiun europeicaModifitgar
La Cumissiun europeica furma l’executiva da l’Uniun europeica. Ella ha sco suletta la cumpetenza da prender iniziativas per crear nov dretg cuminaivel ed ella surveglia ch’il dretg da l’Uniun europeica vegnia observà dals stadis commembers. La Cumissiun consista bain d’in represchentant da mintga stadi commember; ma ella ha da represchentar ils interess da l’Uniun europeica, lavura pia en tutta independenza tant da lur regenzas sco er dal Cussegl. Sulettamain il Parlament europeic po provocar ina demissiun en bloc da la Cumissiun.
La Cumissiun europeica sa raduna ina giada per emna. En emprima lingia surveglia ella ch’ils contracts da basa da l’Uniun europeica vegnian resguardads. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia e surveglia silsuenter l’applicaziun dals acts giuridics. In’autra funcziun impurtanta è la surveglianza da las clausulas da protecziun che permettan excepziuns transitoricas da las reglas dals contracts en cas che questas reglamentaziuns portan difficultads particularas per in dals stadis commembers.
Entaifer la Cumissiun surpiglia mintga cumissari in ressort, cumparegliabel als ministers entaifer las regenzas dals stadis commembers. Il president da la Cumissiun ha ina funcziun centrala entaifer las instituziuns da l’Uniun europeica, eguala a quella dal schef da la regenza sin nivel naziunal. In’administraziun da ca. 23 000 funcziunaris, installada per gronda part a Brüssel e per ina pitschna part a Luxemburg, lavura per ordra da la Cumissiun. Ella è sutdividida en passa 20 direcziuns generalas. Cumpareglià cun l’administraziun en ils singuls stadis naziunals n’è l’administraziun da l’Uniun europeica betg fitg gronda.
Curt da giustia da l’Uniun europeicaModifitgar
La Curt da giustia da l’Uniun europeica cun sedia a Luxemburg è l’instanza giuridica suprema da l’Uniun europeica. Ella ha l’incumbensa da proteger il dretg da l’Uniun europeica cur ch’ils contracts cuminaivels vegnan applitgads ed interpretads.
Sch’in stadi commember surpassa quests contracts, per exempel cun violar las reglas da la circulaziun libra da bains industrials u agriculs, alura avra la Cumissiun in’inquisiziun e fa da savair al stadi pertutgà las mesiras necessarias per regularisar la situaziun. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia. La sentenzia da questa curt è lianta tant per il stadi commember sco per las instituziuns. Da l’autra vart po era in stadi commember appellar a la curt cunter decisiuns da la Cumissiun.
Dapi il 1989 exista supplementarmain in tribunal d’emprima instanza, il Tribunal europeic. Omadus Tribunals cumpiglian mintgamai almain in derschader da mintga stadi commember.
Banca centrala europeicaModifitgar
La Banca centrala europeica ha sia sedia a Francfurt a.M. Ella furma l’instanza monetara communabla dals stadis commembers da l’Uniun europeica. Ensemen cun las bancas centralas dals singuls stadis furma ella il Sistem europeic da las bancas centralas. Dapi il Contract da Lissabon posseda la Banca centrala europeica formalmain il status d’in organ da l’Uniun europeica.
Curt da quintModifitgar
La Curt da quint controllescha che las entradas ed expensas sajan correctas e correspundian a las leschas da l’Uniun europeica. Ella po era extender sias examinaziuns sin ils stadis commembers, uschè lunsch che quels han funcziuns cun effect per il quint da l’Uniun europeica (p. ex. l’incasso da duanas). La Curt da quint ha sia sedia a Luxemburg.
Procedura da legislaziunModifitgar
La Cumissiun europeica funcziunescha tenor il princip da collegialitad. Ella sto pia prender las decisiuns, confidadas ad ella tenor ils contracts, sco gremi e na po betg delegar la cumpetenza a l’in u l’auter da ses commembers.
Avant che fixar las directivas d’ina politica, saja quai en il sectur da l’agricultura, dal svilup regiunal, da la perscrutaziun u en mintg’auter sectur da sia cumpetenza, dumonda la Cumissiun ils avis dals tschertgels interessads.
Il project decidì da la Cumissiun vegn alura debattà en il Parlament europeic e silsuenter en il Cussegl da l’Uniun europeica. Quests dus gremis emprovan – sche necessari cun adattar en pliras lecturas la proposta da lescha – da chattar in cumpromiss che po vegnir acceptà da domaduas chombras.
FinanzasModifitgar
Per finanziar las expensas posseda l’Uniun europeica agens meds che sa cumponan da contribuziuns dals stadis commembers e – per ina pli pitschna part – da duanas d’import al cunfin exteriur da l’Uniun europeica. Ils daners che vegnan sbursads dals stadis derivan d’ina cumpart da la taglia sin la plivalur e da contribuziuns directas. Questas contribuziuns vegnan calculadas en proporziun al product naziunal brut dals singuls stadis.
Il 2009 disponiva l’Uniun europeica d’in budget da bun 130 milliardas euros. Radund 45 % da quests meds finanzials èn vegnids duvrads per il fonds da structura e da coesiun, 43 % per la politica agrara communabla, 6 % per mesiras a l’exteriur (per exempel per projects d’agid a pajais en svilup) ed 1 % per la segirtad ed il cumbat cunter la criminalitad. Il rest da radund 5 % è vegnì duvrà per l’administraziun da l’Uniun europeica. Questa survista mussa che radund 90 % dals meds finanzials van puspè enavos en ils stadis commembers. Quai succeda dentant tenor criteris ch’emprovan d’egualisar las differenzas economicas e structuralas da las singulas regiuns, uschia che singuls stadis retschaivan dapli che quai ch’els impundan e viceversa.
PerspectivasModifitgar
La maschaida singulara da caracteristicas structuralas tant supranaziunalas sco er interguvernamentalas ha adina puspè fatg vegnir en la critica l’Uniun europeic e ses organs. Medemamain sa laschan deducir da la furma da l’uniun perspectivas divergentas areguard ses svilup futur.
In dals puncts da discussiun furma la dumonda, quant stretga che l’uniun tranter ils stadis commembers duaja esser, pia quantas cumpetenzas che duain restar al nivel dals stadis naziunals e tge grad da suveranitad che duaja vegnir transferì da quels a las structuras supranaziunalas. D’ina vart stat qua – per allegar ils piuniers da l’emprim ura – la visiun da Churchill dals stadis unids da l’Europa (analog als Stadis Unids da l’America), da l’autra vart in’Europa dals pajais naziunals en il senn da de Gaulle. Er il politolog Zielonka vesa en il process d’integraziun da l’Uniun europeica tant elements d’in stadi central sco er d’in imperi neomedieval policentric en il senn dal Sontg Imperi roman.[5]
In ulteriur tema che dat adina puspè da discutar è la dumonda suenter la legitimaziun democratica dals organs da represchentaziun e da decisiun da l’Uniun europeica. Sin la critica d’in deficit da democrazia instituziunal han ins reagì cun diversas refurmas (t.a cun rinforzar la posiziun dal Parlament europeic); ma la problematica fundamentala n’è tras quai betg schliada e las vuschs criticas n’èn betg stulidas.[6]
Svilups ed eveniments dals ultims onns ch’han furmà per l’Uniun europeica situaziuns da crisa, ma ch’han er animà la discussiun davart la structura futura da quella èn stads la crisa da finanzas dapi il 2007, la crisa da fugitivs dapi il 2015, il referendum da brexit da la Gronda Britannia il 2016 e la crisa da corona dapi l’entschatta dal 2020.
Incontestads èn percunter ils merits da l’Uniun europeica a favur da la reconciliaziun en l’Europa suenter las guerras mundialas e da la reuniun dad ost e vest suenter la fin da la Guerra fraida. Per quest engaschament han ins surdà il 2012 a l’Uniun europeica il Premi Nobel da la pasch.[7]
AnnotaziunsModifitgar
- ↑ Peter Krüger: Das unberechenbare Europa: Epochen des Integrationsprozesses vom späten 18. Jahrhundert bis zur Europäischen Union. W. Kohlhammer Verlag, Stuttgart 2006, ISBN 3-17-016586-0.
- ↑ Gehler, Michael: Europa: Ideen, Institutionen, Vereinigung. Olzog, Minca 2005, ISBN 3-7892-8129-8.
- ↑ Il svilup istoric da l’Uniun europeica tenor europa.eu, consultà ils 14 da matg 2014.
- ↑ Infurmaziuns davart las instanzas politicas da l’Uniun europeica tenor europa.eu, consultà ils 14 da matg 2014.
- ↑ Jan Zielonka: Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union. Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-929221-9.
- ↑ Jürgen Rüttgers / Frank Decker: Was ist los mit Europa? En: Jürgen Rüttgers / Frank Decker (ed.) Europas Ende, Europas Anfang. Neue Perspektiven für die Europäische Union. Francfurt a.M./New York 2017.
- ↑ nobelprize.org, consultà ils 12 d’october 2012.
LitteraturaModifitgar
- Ovras da survista
- Ruth Reichstein: Die 101 wichtigsten Fragen – Die Europäische Union. (C.H.Beck Paperback, tom 7034), 4. ed. amplifitgada, C.H. Beck, Minca 2016, ISBN 978-3-406-68396-1.
- Werner Weidenfeld: Die Europäische Union. 3. ed. actualisada, UTB / Fink, Minca 2013, ISBN 978-3-8252-3986-2.
- Andreas Wehr: Die Europäische Union. 2. ed. actualisada, Papyrossa, Cologna 2015, ISBN 978-3-89438-498-2.
- Politologia
- Hans-Jürgen Bieling: Die Globalisierungs- und Weltordnungspolitik der Europäischen Union. VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-531-17303-0.
- Sven Bernhard Gareis, Gunther Hauser, Franz Kernic (ed.): The European Union – A Global Actor? Opladen, Berlin e.a. 2013, ISBN 978-3-8474-0040-0.
- Jürgen Hartmann: Das politische System der Europäischen Union. Eine Einführung. 2. ed. actualisada, Campus, Francfurt a.M. 2009, ISBN 978-3-593-39025-3.
- Ulrike Jureit, Nikola Tietze (ed.): Postsouveräne Territorialität. Die Europäische Union und ihr Raum. Hamburger Edition, Hamburg 2015, ISBN 978-3-86854-287-5.
- Claus Offe: Europa in der Falle. Berlin 2016.
- Jürgen Rüttgers, Frank Decker (ed.): Europas Ende, Europas Anfang. Neue Perspektiven für die Europäische Union. Francfurt a.M./New York 2017.
- Wolfgang Wessels: Das politische System der Europäischen Union. VS Verlag, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-8100-4065-7.
- Jens Wissel: Staatsprojekt Europa. Grundzüge einer materialistischen Theorie der Europäischen Union. Münster 2015, ISBN 978-3-89691-859-8.
- Jan Zielonka: Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union. Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-929221-9.
- Istorgia
- Wilfried Loth: Europas Einigung. Eine unvollendete Geschichte. Campus, Francfurt a.M. 2014, ISBN 978-3-593-50077-5.
- Guido Thiemeyer: Europäische Integration. Motive, Prozesse, Strukturen. Böhlau / UTB, Cologna 2010, ISBN 978-3-412-20411-2.
- Scienza dal dretg
- Manfred A. Dauses (ed.): Handbuch des EU-Wirtschaftsrechts. 24. ed., Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-44100-4.
- Dieter Grimm: Europa ja – aber welches? Zur Verfassung der europäischen Demokratie. Minca 2016.
- Stephan Keiler, Christoph Grumböck (ed.): EuGH-Judikatur aktuell. Linde, Vienna 2006, ISBN 3-7073-0606-2.
- Marcel Haag, Roland Bieber, Astrid Epiney: Die Europäische Union: Europarecht und Politik. 11. ed., Nomos, Banden-Baden / Helbing Lichtenhahn, Basilea 2015, ISBN 978-3-8487-0122-3.
- Politica
- Daniel Cohn-Bendit, Guy Verhofstadt: Für Europa. Ein Manifest. Translatà da Philipp Blom. Hanser, Minca 2012, ISBN 978-3-446-24187-9.
- Ulrike Guérot: Warum Europa eine Republik werden muss!: Eine politische Utopie. Dietz, Bonn 2016, ISBN 978-3-8012-0479-2.
- Jürgen Habermas: Zur Verfassung Europas. Ein Essay. Bonn 2012.
- Johannes Heinrichs: Die Logik des europäischen Traums. Eine systemtheoretische Vision. Academia Verlag, Sankt Augustin 2014, ISBN 978-3-89665-641-4.
- Bodo Hombach, Edmund Stoiber (ed.): Europa in der Krise. Vom Traum zum Feindbild? Marburg 2017.
- Srecko Horvat, Slavoj Žižek: Was will Europa? Laika, Hamburg 2013, ISBN 978-3-942281-68-3.
- Jeremy Rifkin: Der Europäische Traum: Die Vision einer leisen Supermacht. Translatà da Hartmut Schickert. Campus, Francfurt a.M. 2004, ISBN 978-3-593-37431-4.
- Thomas Schmid: Europa ist tot, es lebe Europa! Eine Weltmacht muss sich neu erfinden. Minca 2016, ISBN 978-3-570-10318-0.
ColliaziunsModifitgar
- Paginas uffizialas
- Pagina uffiziala da l’Uniun europeica
- Publicaziuns da l’Uniun europeica
- Eurostat – statisticas davart l’Uniun europeica
- Uniun europeica – portal politische-bildung.de
- Europäische Union – dossier da la Bundeszentrale für politische Bildung
- Zahlen und Fakten: Europa
- Archiv istoric da l’Uniun europeica
- Portals d’infurmaziun e da medias independents
- CVCE – infurmaziuns e funtaunas davart l’Uniun europeica e si’istorgia
- europa-digital – infurmaziuns davart l’Uniun europeica
- EurActiv – portal da medias davart dumondas che concernan l’Uniun europeica
- eurotopics – revista da pressa da tut ils pajais da l’Uniun europeica e da la Svizra


text:
Sco ch’ils islamists radicals communitgeschan sez, s’è decidì il cussegl suprem, la Schura, unanimamain per il nov manader.
Il nov schef n'è betg sta cumbattant
Mullah Haibatullah Achundsada è in manader religius renconuschì ed in derschader d'aut rang. Fin ussa n'ha el gì nagina rolla sin il champ da battaglia. Quai è insolit per ils taliban. El ha dentant dus suppleants: a Siradschuddin Hakkani, ch’era gia suppleant dal manader mazzà, ed a Mullah Jakub, il figl dal fundader dals taliban, Mullah Omar.
Antecessur mort tras drona americana
L’antecessur Mullah Achtar Mansur era vegnì mazzà avant 4 dis tras in attatga da dronas americana en il Pakistan. Quai pervi ch’il Pentagon haja gi mussaments che Mansur era per exequir acts violents «directamain» encunter las truppas dals Stadis Unids e ses partenaris.
Obama cloma ad ina participaziun a discurs da pasch
La mort da Mansur saja tenor il president american Barack Obama in term impurtant sin la via da l’Afghanistan a la pasch. Ussa sa duajan participar ils schefs dals taliban a discurs da pasch. Quai saja l’unica via reala per surventscher il conflict.
RR novitads 10:00


text:
L'iniziativa «Corona immunitiy» vul chattar ina via ord la situaziun da bloccada en Svizra. Part da questa iniziativa fan medis, cassas da malsauns, scienziads ed autoritads.
In avantatg da tests a chasa è ch'ins vesa quantas persunas che han gia gì il virus.
E sch'ins fetschia ils tests a chasa na surchargian ins betg ils ospitals e las praticas, di Gieri Cathomas. Cun ils resultats, vul dir cun savair quantas persunas ch'èn immunas e nua, pudess ins alura giuditgar, co ins po returnar a la vita normala e reactivar l'economia. La finamira fiss da cumenzar mez matg cun quests test.
Betg anc tests cun las qualitads necessarias
L'Uffizi federal da sanadad na vul betg prender posiziun a questa iniziativa. La pledadra da medias, Katrin Holenstein, scriva dentant ch'i na dettia il mument betg anc tests che han las qualitads necessarias. Perquai na possian ins era betg constatar, sch'insatgi saja immun cunter il virus.


text:
Costantinopel
Costantinopel o Costantinopol (in latin Constantinopolis, in grec antig Kwvσtavtιvoύπoλις, in grec modern Kwvσtavtιvoύπoλn, in turc otoman قسطنطینیه, in armen Կոստանդնուպոլիս) l'è staita capitala inants de l'Imper Roman e, despò de la so spartizion, de l'Imper Roman d'Orient. La g'ha ol nom del so fondador, l'imperador Costantin ol Grand.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citaa l'è staita fondada de l'imperador Costantin ind el 330 sul sit de l'antiga Bizanzi, per vesser la nœva capitala de l'Imper. Ind i agn l'è slargada semper plussee, fina a quand l'è stait necessare far su una nœva cerca de mure, inscambe de qelle vegie del Costantin; ol lavorar l'è inviad de l'Imperador Teodosi II e i sarà finide ind el 413. I protejerà la citaa per plu de mella agn, e i sarà superade domà do volte: la prima, dei croxads ind el 1204 (qe però i passa de la banda del Corn d'Or, a travers i mure maritime) e dei Otoman ind el 1453, ann de la borlada de la citaa de de l'Imper.
Despò de la conquista croxada la citaa la sarà capitala per una qualc agn (1204-1261) fina a la so reconquista (faita de l'Imper de Nicea).
Ind el 1453 la deventa capitala de l'Imper Otoman (e la comença a vesser ciamada anca Istanbul), fina a la fin de la prima guerra mondiala. Sota i nœv dominador l'è renœvada, despò del declin de l'ultem period bizantin (e i distruzion de l'ultem assede); la plu part dei ciexe i è trasformade in mosqee, infina la plu granda, Hagia Sophia.
Col rivar de la republega turca, la capitala l'è spostada a Ankara, e ind el 1930 l'Atatürk al lasserà domà ol nom Istanbul.


text:
Grécia
Artéccol in dialètt mudnés
La Grécia (a s diś Eλλάδa → Ellada o Eλλάς → Ellas in Grèc) l'è na nasiòṅ dl'Európa dal sud ch'la s cata in dla part ad sóta dla penìśula balcanìca, in frònt a i Mâr Egéo, Jòni e 'd Créta. La sò capitàł l'è Atēn cun Salunìc, Patràs, Pirèo e Càndia àtri sità impurtànti. La cunfìna a nòrd cun l'Albanìa, la Macedògna e la Bulgarìa e a nòrd-èst cun la Turchìa. La gh'à na superfìsi 'd 131.940 km² e la mùcia sù dagnóra ùndas migliòṅ 'd abitànt.
Al turìśum al và dimóndi fòrt chè par via dla sò stòria, dal sò clima, dal sò spiàgi e dal sò siē-mila e pasa ìśuli, 227 abitàdi cuma Mykonos, Santurèṅ, Rôd, Lèśbo, Créta, Curfù e Cefalògna.
La Grécia cuma stat indipendènt la gh'è da 'l 1 ad Śnar dal 1822 quànd la s è dastacàda da 'l Impēr Utumàṅ méntar da 'l 1 ad Śnar dal 1981 la fà part dl'Ugnòṅ Européa.
Al sò prim minìstar, da 'l 21 ad Setémbar dal 2015, 'l è Alexīs Tsipras dal partî SYRIZA.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Grécia
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
2˚ turno Copa Provinzia - andata cuntra Niederdorf
Insëra, mercui ai 01 de otober él gnü sughé l'andata dl secundo rode de Copa Provinzia por la scuadra da La Val. Sughé él gnü sön la plaza dl sport a La Val cuntra le Niederdorf.
Sciöche l'ann passè, à La Val inće in chësc ann incuntè le Niederdorf sön le trù dla Copa Provinzia. Na partida in chësta ôta daldöt nia saurida, cun le gol dl vantaje che toma pormò a püć menüć dala fin.
I śogadus da La Val süga n bun pröm tëmp y bel do püć menüć él bel Adrian che ti sciampa ala defenjiun sön n pal arlungé dal mezćiamp, mo la trata röia dlungia porta ia. Alexander M. mëss bel dô püć menüć lascè le ćiamp a gauja de na strata. Alex E. tôl sò post y atira se prejëntel al limit tl'area a tra na puniziun, la bela trata sëcia vëgn de püch deviada dlungia le pé de porta ia. Le medemo é ince protagonist de na bela trata cuntra porta püch do, chësta vëgn architada sö de man da n defensur aversar, mo le mandl fosch ne à nia odü le fal evident, che ti ess costè le önescmetri ala scuadra Pustra. De döt le pröm tëmp ne é le Niederdord nia stè plö cotan prigorus. Al 35ejim é spo Adrian che porta la scuadra da La Val in vantaje cun n bel gol al jore. La defenjiun spizura de će le pal che röia a Adrian, chësc sighita nia dui iadi y abina le pal al jore sëch te porta.
Ti ultims menüć ne suzedl nia tröp y insciö sciüra l'arbiter la fin dl pröm tëmp sön le resultat de 1- 0 por La Val.
A confront dl pröm tëmp é la prestaziun dla secunda fraziun cotan plö debla. Bel do 10 menüć é na ripartenza dl Niederdorf fatala por la defejiun ladina. Le atacant röia da na pert ite y mët le pal amez por le compagn che röia adalerch, chësc fala le pal y te na gran confujiun te area abina ćiamò n aversar le pal che cogora bel plan te sach. Le resultat à sëgn arjunt la parité de 1-1 y La Val mëss se sotmët al jüch dl Niederdorf.
Le alenadù Floriani passa spo a n modul plö ofensif cun l'inserimënt de n atacant. Michi à ince süa ocajiun sön n bel assist delizié da pert de Andreas Miribung, a sò debut cun la maglia da La Val. Al ciafa le pal mo la bela trata al limit vëgn ćiamò deviada dal verdaporta te ciantun. A püć menüć dala fin sciüra le arbiter n önescmetri por La Val. Sön n cross de Alex vëgn Stefan antizipé y sburlé a tera. Michi se prejënta sön le punt di önescmetri, le pal da üna na pert y le portier dal atra. 2 a 1 por La Val al 87ejim. Da remuntè le resultat ne purdüj le Niederdorf nia plö. L'andata dl secundo rode va insciö a La Val.
La partida de retöda gnarà sugada ai 15 de novëmber a Niederdorf.
In sabeda ai 04 de otober süga La Val la sesta partida de campionat a Aicha cuntra la scuadra de ćiasa, dales 17:00!
Formaziun titolara: Julian Moling, Elmar Valentin, Paolo Vallazza, Marco Casltunger, Egon Frenes, Max Nagler - capitan, Marco Sottara, Freddy Sottara, Adrian Miribung, Manuel Stampfer y Alexander Miribung.
Alenadù: Floriani Claudio
Sostituziuns:
Alex Elzenbaumer gnü ite imped Alexander Miribung (10^ menüt)
Michi Frenes gnü ite imped Adrian Miribung (60^ menüt)
Andreas Miribung gnü ite imped Manuel Stampfer (65^ menüt)
Stefan Sottara gnü ite imped Marco Sottara (70^ menüt)
A chësc linch pon ciafè i resultać dles atres partides de Copa Provinzia : altoadigegol
Insëra, mercui ai 23 de aurì él gnü sughé l’andata dla semifinala de Copa Provinzia cuntra la scuadra da Ritten, che süga le campionat três te 3 categoria mo te n ater girone. La scuadra da La Val à incuntè na scuadra sterscia, che à lascè udëi sües cualitês portan a ciasa la devënta por 2 a 0. Ai 7 de mà gnaral sughé le ritorno sön le ćiamp dl Ritten.


text:
Emil Nolde è naschì l'onn 1867 en la regiun da cunfin tranter la Germania ed il Danemarc. Suenter studis a Minca e Paris daventa Nolde 1906 per in temp commember da la societad d’artists «Brücke» a Dresden.Suenter la praisa da la pussanza tras ils naziunalsocialists vegni pretendi da Nolde ch’el dessistia da la commembranza a l’academia dals arts. En il rom da l’acziun «Entartete Kunst» vegnan sequestrads 1937 passa milli ovras da Nolde en ils museums da la Germania. 1941 obtegna Nolde in scumond da malegiar. Malgrà quest scumond fa el fin 1945 bundant 1300 aquarels en pitschen format ch’el numna «maletgs che n’èn betg vegnids pitturads».
(Foto: PD via Wikimedia Commons)


text:
Feusisberg
Feusisberg a l'è un cumün svizzer del distret de Höfe, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.56 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 4773 abitant.
El cumün de Feusisberg al se tröva a una altitüden de 685 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Einsiedeln, Freienbach, Hütten (ZH), Oberägeri (ZG), Wollerau.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feusisberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann the 13th Century coi nom de Berg e Uffenberg.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Feusisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
(DE)
External links[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Feusisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Poss jau unfrir ina suletta vita umana per salvar uschia autras vitas? Pertge restain nus ils medems, schegea che nus ans midain di per di? Danunder savain nus ch’i dat propi il mund? Fai senn da crair vi dad insatge, senza pudair cumprovar che quai exista insumma?
Adina puspè essan nus confruntads cun talas dumondas davart il senn, la morala e la logica da nossa vita. E savens èsi grev da dar ina resposta clera e definitiva. Igl è propi in dilemma. Però precis tals dilemmas e talas dumondas furman il punct da partenza per uschenumnads «gieus da patratgs». I sa tracta tar ils gieus da patratgs dad exempels or da la vita, da pitschnas istorgias che vulan concretisar u exemplifitgar in problem filosofic. E quests gieus da patratgs èn la basa dals otg filmins animads da la seria Filosofix.
Ils films animads spiertus e divertents èn vegnids creads dal dissegnader da comics Nino Christen per incumbensa dad SRF Kultur. Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) ha translatà e sonorisà quellas per rumantsch. Las istorgias vegnan però discutadas, exemplifitgadas u decleradas en singulas emissiuns dad RTR – en il magazin da religiun Vita e cretta, en il Magazin da cultura, en il Minisguard ed en l’actualitad dal Radio Rumantsch.


text:
Curt e concis
- Il president american ha tegnì ses emprim pled avant il congress davart la situaziun da la naziun
- Trump pretenda dapli daners per l'infrastructura ed il militar (en spezial per l'arsenal d'armas atomaras)
- la praschun da Guantanamo na vegn betg serrada
- Anteriurs praschuniers duain survegnir ina «segunda schanza»
I n'haja maina dà in meglier temp per cumenzar a viver il siemi american, uschia ha ditg Donald Trump en ses pled a la naziun (State of the Union). El ha appellà a la populaziun da sa tegnair ensemen. «Ensemen pudain nus cuntanscher tut», ha el ditg. En enquistas è ina maioritad dal maini che Trump haja fatg avanzar l'ultim onn la separaziun dals Stadis Unids.
Ils uschènumnads «dreamers» - pia immigrants illegals ch'èn gia vegnids sco giuvenils en ils Stadis Unids - possian survegnir il dretg da burgais, uschia ha ditg Trump. La lottaria da visa e la reuniun da famiglia vul el abolir.
In minister manca tar il pled
Mintgamai in minister na dastga betg seser en il public durant il pled a la naziun. Uschia duai vegnir garantì che la regenza americana exista vinavant en cas d'ina disgrazia u d'in attatga.
Quest onn ha il minister d'agricultura Sonny Perdue gì questa rolla dal «designated survivor» (il survivent designà)
Il cumbat cunter il terrorissem islamistic vegnia el a cuntinuar enfin la destrucziun definitiva dal "Stadi islamic", ha annunzià Trump. Fin uss sajan reconquistà bunamain 100% dals territoris occupads dal SI en la Siria e l'Irac. Il cumbat stoppia dentant ir vinavant.
Cuntrari a ses antecessur Obama vul Trump mantegnair la praschun Guantanamo. E Trump ha era ditg che l'arsenal dad armas atomaras stoppia vegnir modernisà e restructurà. Per l'infrastructura pretenda il president 1,5 billiuns dollars.
RR novitads 06:00


text:
Tar l'inscunter durant il Forum mundial d'economia ha ina delegaziun grischuna discurrì cun represchentants da la China davart d'ina collavuraziun en ils secturs da turissem e furmaziun. Quai cumpigliass per exempel la collavuraziun tranter la scola d'hotellaria a Passugg cun l'universitad a Tianjin u la participaziun dal Grischuna a l'exposiziun da turissem en la citad gronda Tianjin.
Ina collavuraziun tranter las dus delegaziuns saja gia existenta, la finamira saja dentant dad intensivar ella.
RR novitads 16:00


text:
Emploiads en la tgira, canortas d’uffants u en il commerzi en detagl survegnan sustegn da la presidenta da la Confederaziun, Simonetta Sommaruga. La cussegliera federala da la Partida socialdemocratica pledescha envers Tamedia per ina debatta davart las pajas en professiuns relevantas per il sistem.
Senza persunas en la tgira, vendita u logistica na fiss nagut pussibel en la crisa, ha ditg Sommaruga. Il Cussegl federal na possia dentant betg perscriver pajas pli autas, el possia però sustegnair la discussiun. Da l'applaus na possian ils pertutgads numnadamain betg viver.


text:
A Murschetg, amiez ils hotels e las localitads da fatschenta, sesanfla igl Oratori ecumen. Sco gia il num tradescha quei, setracta ei d’ina localitad d’oraziun che vegn duvrada dalla baselgia catolica sco era dalla reformada.
Las dumengias denter Nadal e Pastgas han liug cheu survetschs divins catolics mintgamai allas 17.00 uras. Quels vegnan frequentai oravontut da nos hosps, ton pli che quels survetschs divins vegnan celebrai per tudestg.
Per informaziuns pertuccond ils survetschs divins reformai san ins sevolver tier la pleiv evangelica reformada.
Adressa da contact:
David Last, plevon
Via Cresta 10
7152 Sagogn
Tel. 081 921 68 55
dlast@gmx.net


text:
- Ils Stadis Unids han sgulà enavos radund 400 burgais a bord d'ina cruschera ch'era sut quarantina en il Giapun.
- Entant è il dumber da persunas infectadas dal virus da Corona s'augmentà sin passa 70'500 cas
- Aifer in di èn mortas 105 persunas. Uschia è il dumber total da morts pervi dal virus sin 1'770 mortoris, ha communitgà la cumissiun da sanadad naziunala NHC a Peking.
Spezialmain pertutgada è la provinza Hubei en la China centrala cun 60 milliuns abitants cun la metropola Wuhan. Sulet là datti 58'182 infecziuns e 1'696 mortoris confermads entras il virus.
Lubids èn be vehichels d'urgenza
Cun in scumond per autos privats ha la regiun da crisa decidì ulteriuras mesiras drasticas. En las citads da la provinza èn permiss be transports cun autos d'urgenza, da servetschs sco er transports cun rauba dal diever quotidian. Scadins viadis privats cun vehichels èn scumandads.
Entant è arrivada a Peking in'equipa d'experts internaziunals sut la direcziun da la WHO che discurran cun represchentants d'autoritads chinaisas. La WHO aveva pretendì da la China da metter a disposiziun dapli infurmaziuns davart las pussaivladads da diagnostitgar ils cas dal virus da Corona.
Consequenzas per l'economia
En la China ha la banca centrala sbassà il tschains per emprests a termin mesaun. Uschia vul il stadi mitigiar las consequenzas dal virus da Corona sin l’economia. Experts quintan che la banca centrala sbassia sco proxim er il tschains directiv. En consequenza èn ils curs da las aczias als martgads chinais s’augmentads.
Blers experts quintan che l’economia pateschia fitg l’emprim quartal da l’onn pervi dal virus da Corona. Tranter auter vegn quintà che marcantamain damain autos vegnian vendids.
RTR novitads 06:00


text:
Togliatti
- Mardi, 26.6.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 26.6.2018, 8:40, RTR
En la citad russa Togliatti ha la squadra da ballape svizra ses quartier durant il campiunadi mundial da ballape. La citad ha ses num dal politicher talian Palmiro Togliatti.
Il 1964 ha la citad russa Stawropol-Wolschskij survegnì il num Togliatti per render onur al politicher communist da l'Italia Palmiro Togliatti (1893–1964). Togliatti è stà secretari general da la partida communistica da l'Italia, el ha er fatg part da la regenza taliana e dal parlament talian.
Durant la dictatura faschistica en l'Italia ha Togliatti vivì en l'exil per insaquants onns en l'Uniun sovietica. Pli tard ha el gidà da fundar la fabrica d'autos Lada en la citad Stawropol-Wolschskij en collaboraziun cun Fiat. A Togliatti sa chatta oz la pli gronda industria d'autos da la Russia.
La citad Togliatti ha var 700'000 abitants ed è situada 1000 km davent da Moscau en il sidvest da la Russia.


text:
Quai resulta dad ina retschertga da la gasetta “SonntagsBlick”. Il trend pudess cuntinuar l’onn current. Tenor la polizia è la raschun per quest trend la tema da terror che saja creschida.
Tenor la gasetta han las autoritads da Basilea-Champagna l’emprima mesadad da l’onn tschentà or bunamain 800 lubientschas d’acquistar armas – quai correspunda al dumber da l’entir onn 2012.
Quant bleras armas ch’i dat en las chasadas svizras n’è betg propi cler.
Pir dapi il december 2008 èn las armas suttamessas al duair d'annunzia en Svizra.
RR novitads 08:00


text:
A questa conclusiun vegn il Cussegl federal. Schebain Parmelin avess stuì s'abstegnair da la vusch pervi dad interess persunals resta però avert.
Il mars era Parmelin s'engaschà activamain per ils previlegis per possessurs da terren agricul. Lura era el sez anc cumproprietari d'ina vigna en il Vad. Uschia avess era el profità da tals privilegis, er suenter che la vignia fiss vegnida surdada a ses frar. Suenter che quai è vegnì a la glisch aveva Parmelin però ditg ch'el desistia d'in gudogn eventual.
RR novitads 17:00


text:
Al é passé plu de doi meisc da canche al é vegnù davert sun l sit www.noeles.info la recoiuda de firmes per l Memorandum ladin. Cie él pa vegnù arjont y co vàla pa sen inant?
Dampruma volessi ti dì n bel gran dilan a duc chi che à sotescrit; con sie firma ti ài dé plu forza a les ghiranzes dla mendranza ladina contegnudes tl Memorandum. Fina sen à sotescrit 194 persones; pueces o truepes? Rie da dì: per n valgugn se trataràl de n got mez plen, per d’autri de n got mez vuet. Plu enteressant é, me pérel, de vedei chi che à sotescrit y dantaldut chi che ne à nia sotescrit. La maiour pert de chi che à sotescrit é dla Val Badia, dolarata puec de Gherdeina. L fat che i autours dl Memorandum é badioc pò splighé en pert chesta desferenzia. N’autra rejon pò ester che la coscienza ladina é plu sota tla Val Badia che te Gherdeina.
Da la Val de Fascia ne él ruvé feter degunes firmes y chest fej n puech demarevueia ence sce i savon che i fascians se bat per siei derc tl cheder
dl’autonomia dl Trentin. L Memorandum é focalisé sun i problems di ladins de Südtirol, peremò pòrtel dant ghiranzes generales (unité, parité de derc, autoraprejentazion, etc.) che messessa perdret enteressé duc i ladins, ence chi Fascia.
Truepes firmes vegn da Fodom y da Col, n segn che la unité é na aspirazion fosc plu sentida laite che tles valedes ladines de Südtirol y dl Trentin.
Dolarata pueces firmes él ruvé da Ampez. Sce an pensa che la gran maioranza di ampezans ova lité tl referendum dl 2007 per la reunificazion con Südtirol pòn se damané sce chest tema ne à nia plu encuei chela gran ressonanza anter la jent; la reunificazion é la pruma ghiranza dl Memorandum.
N fat emportant é che truepes firmes vegn da persones che ne se dà nia ju con i problems ladins “per mestier”; chest é n segn che les ghiranzes portedes dant tl Memorandum é sentides da duta la sozieté. N auter fat che dà al uedl é che degugn di responsabli dla politica y dles
istituzions ladines ne à sotescrit l Memorandum: no l parlamentar y i assessours provinziai, no i ombolc, no i presidenc y diretours di istituc
culturai, no i dirigenc dles scoles ladines, da una y da l’autra pert di joufs ladins. Chesta assenza “a l’unanimité” fej demaremueia sce an conscidra che trueps de chisc raprejentanc istituzionai à tout pert al ‘open space’ de La Ila, organisé da la Convenzion sun l’Autonomia, olache les medemes tematiches fova al ordin dl di. Ne la dirigenza politica y culturala ladina nia a una con les propostes dl Memorandum, o se tràtel de na diretiva politica vegnuda dal aut, o de deguna creta te na inizitiva vegnuda dal bas, da la sozieté zivila? La domanda restarà plu dessegur zenza resposta ciuldì che chi che podessa respone scutarà chiec.
L Memorandum ti é vegnù mané a dutes les aministrazions, istituzions y assoziazions culturales che reverda la Ladinia; te n per de dis ti vegnirà l document firmé ence mané ai presidenc dles provinzies de Bulsan, Trent y Belun y al minister per i afars regionai e les autonomies. Da les autorités locales y subalternes ne onse abù nience na rissa de resposta (sciche al tocassa perdret te na bona aministrazion), i vedaron sce i gragn capi dla politica provinziala y nazionala se tolarà la bria de mané na resposta.
La recoiuda de firmes jirà ciamò inant per pez. Da una na pert volonse ti pité a chi che ne l à ciamò nia fat la poscibelté de sotescrive; vigni firma conta! Da l’autra pert volonse ti signalé a chi che sciacareia a inom dla mendranza ladina – tla Covenzion per la reforma dl Statut de autonomia, ti governs provinziai y regionai y ti ministeres competenc a Roma – che la jent se aspeta respostes concretes a sies ghiranzes.
L’unité, l’autonomia, l’autoraprejentazion, la valivanza de derc é ghiranzes storiches y fondamentales – y donca nia da patajé – di ladins dles Dolomites.
Dr. Erwin Valentini
Al me plej(5)Al ne me plej nia(0)
1601 iadesc liet


text:
Dacurt ad in inscunter cun ils proprietaris d’abitaziuns en il Disentiserhof hajan quels decidì da na betg sustegnair il bogn. Perquai restan lez sco era la recepziun ed il restaurant serrads.
Regenza grischuna stuess approvà plan da zonas
L’atun passà aveva la vischnanca da Mustér approvà il plan da zonas. Uss spetga Rolf Engler che la regenza grischuna approvescha era quel. Suenter datti ina concurrenza d’architectura per in hotel nov da ca. 50-60 stanzas. Il bogn vegniss duvrà sco center da terapia.
Istorgia da passa 100 onns
Il Disentiserhof exista dapi 1877. Iniziant è Augustin Condrau stà. L’hotel era renumà pervia dals bogns curativs en l’aua da radon. 1979 è el vegnì spizzà e construì da nov 1981/82. El è daventà in hotel cun 157 abitaziuns e ca. 600 letgs. 2010 fa la Disentiserhof SA concurs; e suenter cumpra la Banca Raiffeisen Cadi ils bajetgs inclusiv terren per 1 milliun francs.
Il december 2011 ha la Mettlen Immo SA da Rolf Engler surpiglià il Disentiserhof.


text:
Bussnang
Bussnang a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2189 abitant.
El cumün de Bussnang al se tröva a una altitüden de 445 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affeltrangen, Amlikon-Bissegg, Braunau, Bürglen, Schönholzerswilen, Weinfelden.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bussnang in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Régn Unî
Artéccol in dialètt mudnés
Al Régn Unî (Regno Unito in itagliàṅ, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland in ingléś) 'l è 'n stat dl'Europa ucidentàla cun capitàla Lóndra. A n gh'è minga da cunfónd'r-al cun l'Inghiltèra (ch'l'è sōl una dal sò regiòṅ) o cun la Gran Bretàggna (ch'l'è sōl l'ìśula più granda in du a s cata al régn). Al sò mòt 'l è „Dieu et mon droit“ (Dio e al mè dirìt), scrit in Francéś e minga in Ingléś ch'la sarés invéci la sò léngua uficiàla. Àtri léngui regiunàli druàdi lè i èṅ al Galéś, al Gaèlic Scuséś, al Gaèlic Irlandéś, al Còrnic dla Curnuvàglia, al Scots dla Scòsia e al Scots d'l Ulster in dl'Irlànda dal Nòrd.
La sò ultma regìna catòlica (di Stuart) l'è stada la mudnéśa Marìa ad Mòdna méntar quéla 'd adès l'è la Śabéta II di Windsor da 'l 6 ad Favràr dal 1952.
Al Régn Unî ad Gran Bretàggna e Irlànda al nas cun 'l At 'd Ugnòṅ dal 1800 ch'al mitìva insém al Régn ad Gran Bretàggna cun al Régn 'd Irlànda anc se pò na bèla part ad cl'ìśula chè l'è andàda par sò cònt in dal 1922 dand vita a 'l Stat Lìbar 'd Irlànda. Sōl l'Irlànda dal Nòrd (siē cuntèi su nóṿ ad la regiòṅ d'l Ulster) l'è armàsta in du l'éra dand vita a 'l Régn Unî insém a l'Inghiltèra, a 'l Gàles e a la Scòsia. Al stat 'l è guernâ p'r un sistéma parlamentàr. La prima minìstra 'd adès l'è la Theresa May dal Partî Cunservadōr (da 'l 13 ad Luj dal 2016) ch'l'à tòlt al pòst ad David Cameron ch'al s è dimìs dòp la Brexit.
Al Régn Unî, catànd-as mis prinsipalmènt su dū ìśuli, al gh'à tut 'd intóran dagl'àqui: al Mar dal Nòrd (a èst), al Canàl dla Mandga (a sud) e al Mar 'd Irlànda e 'l Ucéan Atlàntic (a nòrd e a òvest). Àtri ìśuli più pìculi i èṅ quéli ad Man, Wight, Urcàdi, Shetland e Ebridi a nòrd dla Scòsia.
'L è mémbar d'l ONU (in du al gh'à na scrana permanénta), dal G8, dla NATO e dl'Ugnòṅ Europea da 'l 1973.
Stòria
Scòsia e Inghiltèra i gh'éran bèla cuma dū quèi dastacâ a 'l inìsi dal X sècul. Al Gàles 'l è pasâ sóta 'l cuntròl ingléś in dal 1284 par pò tacàr a far part dal Régn 'd Inghiltèra da 'l 1536. Al 1 ad Maǵ dal 1707 a véd la luś al Régn ad Gran Betàggna cun al curóni 'd Inghiltèra (cun i Galéś dèntar) e Scòsia misi insém. Cun 'l At 'd Ugnòṅ dal 1800 a s śònta anc al Régn 'd Irlànda e a nas acsè al Régn Unî ad Gran Bretàggna e Irlànda.
In di elesiòṅ dal Dicémbar dal 1918, al partî dal Sinn Féin, ch'al vliva al dastacamènt d'l Irlanda da 'l Régn Unî, al mùcia sù 73 séǵ di 106 dispunìbii a la Cambra di Cumùn e gl'elèt i decìdan ad n andàr minga a Westminster stand in un parlamènt par sò cònt fóra dla léǵ, al Dáil Éireann. Dòp na dichiarasiòṅ 'd indipendénsa e na guèra, in dal 1921 al guèran britànic e al gabinét irlandéś (Aireacht) i s métan 'd acòrd par catàr na sulusiòṅ ch'la pòrta a la separasiòṅ dal dū ìśuli a part siē cuntèi dal nòrd, ad religiòṅ prutestànta, ch'i decìdan ad restàr sèg. A nas acsè al Stat lìbar 'd Irlànda (Saorstát Éireann in Gaèlic Irlandéś, pò Repùblica 'd Irlànda o Eire) ch'al gh'iva dèntar anc tri cuntèi d'l Ulster (Cavan, Monaghan e Donegal) e al Régn Unî ad Gran Beràggna e d'l Irlànda dal Nòrd.
Pulìtica
Al Régn Unî 'l è na munarchìa parlamentàra sóta la cà di Windsor. Al parlamènt 'l è divìś in du Cambri (Houses): la Cambra di Lòrd (House of Lords) cun di mémbar minga elèt e ad fat sénsa putēr, e la Cambra di Cumùn (House of Commons) ch'la fà al léǵ. In dal dū cambri, ch'i s riunìsan insém sōl durànt 'l evènt dal "State Opening of Parliament", i gh'èṅ sèmpar i rapriśintànt 'd Inghiltèra, Scòsia, Irlànda dal Nòrd e Gàles. I tri partî più impurtànt dal Régn Unî i èṅ al Partî Cunservadōr dla prima minìstra Theresa May, al Partî Laburìsta, dimóndi vutâ in Scòsia, e 'l Partî Liberàl-Demucràtic.
Al quàtar nasiòṅ dal Régn Unî
Al Régn Unî al gh'à dèntar quàtar regiòṅ, o méj, nasiòṅ: Inghiltèra, Scòsia e Gàles ch'i s càtan in dl'ìśula ad Gran Bretàggna, e Irlànda dal Nòrd che invéci la s cata in dl'ìśula 'd Irlànda (a la sò sinìstra).
Al sità
La capitàla dal Régn Unî l'è la sità ad Lóndra ch'la cònta 7.744.942 abitànt e ch'la s cata in dal sud dla Gran Bretàggna, bagnàda da 'l fiùm Tamìgi.
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Da Flavia Hobi - Mei fascineschan persunas che sefascineschan per enzatgei. Buc perquei che jeu savess buc sefascinar per il mund (eba fascinond) – gliez fuss lu tuttina empau trest – mo jeu quetel ei adina enorm bi sch’ins vesa co enzatgi reflurescha en siu fatg, fa quei cun tgierp ed olma e plein engaschi.
En in seminari da pedagogia mavi inagada per interess e che quei ei atgnamein sco la stimulaziun per ch’ins vegni vinavon. Mo danunder deriva interess che munta tenor Duden „geistige Anteilnahme“, „Neigung“, „Belange“? Co il mund ei creaus dependa era da nos interess e nos interess vegnan puspei influenzai dil mund – in’interacziun permanenta, inspiraziun per la naschientscha dad interess. Daco ch’ins s’interessescha ussa per la derivonza da plaids specifics ella linguistica e buc per fuormlas cumplexas ord la matematica ni viceversa, gliez ei probabel buc aschi tgunsch da rispunder. Aschia era la damonda suenter la raschun per interess, pertgei ch’ins ha quel ni eba buc. Clar ch’ins savess cheu ussa cuntinuar cun fatgs ord la scienzia, vegnir cun models e resultats da retschercas.
Text: Flavia Hobi
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
Autura daspö favrer 2020 - Alina Müller (*1995) as sainta svelt e jent in plüs lös dachasa: D’uffant in prüma lingia in Engiadin’Ota e Bassa e ed illa Val Müstair, plü tard lura eir a Cuoira, in Surselva, a Turich ed a Berna. Giò la Bassa e sün facebook as preschaint’la per brich esser mainstream svizzer sco Alina Müglinera. Oter co in noschs stincals linguistics ha’la ils ultims ons eir amo investi si’energia i’l stüdi da psicologia ed i’l instruir vallader.
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Annatina Nay, viva a Trun e Turitg, lavura sco graficra independenta, observadra en differentas situaziuns, savens sin viadi el tren, s'interessescha per carstgaus e lur raquintaziuns, rimna regurdientschas e muments per crear historias el tgau e sin pupi.
Autur LATABLA dapi avust 2016 - Benedetto Vigne è naschì en Italia (1951), creschì en Surses e viva dapi quarant’onns a Turitg. El scriva istorgias e chanzuns, el descriva suns e tuns e fa magari er in zic radio. De facto ha el scrit onns or recensiuns per la gasetta Tages-Anzeiger ed ha tgirà per RTR las emissiuns «La truvaglia» e «Las perlas». Ultra da quai fa el oz part da la gruppa da rock rumantscha-turitgaisa L_MAR.
Autura LATABLA dapi avuost 2016 - Uffanza ad Ardez , studi da romanistica comperativa, tudestg e rumantsch a Turitg, 2013-2017 translatura per il rumantsch en la Chanzlia federala a Berna, 2014-2016 redactura dal magazin da cultura Subkutan tar Radio Bern RaBe, sa participescha al Tavulin litterar dad RTR , dapi 2017 redacziun dal Chalender Ladin. Viva cun ses um e lur dus uffants a Uetikon.
Fundatura ed autura - creschüda sü a Tschlin in Engiadina Bassa. Davo la finischiun da la HTF a Cuoira ha'la lavurà 6 ons i'l marketing pro ün'agentura da viadis. Daspö il 2007 ingaschada sco assistenta pro üna banca.
Il DRG (Dicziunari Rumantsch Grischun) è in dals quatter vocabularis naziunals e documentescha la lingua rumantscha dal Grischun, qvd. tut ils idioms e dialects rumantschs dal Grischun en furma scritta e discurrida. Il coc dals artitgels dal DRG furma il pled cun sia muntada, sia derasaziun, ses diever e sia derivanza. Latiers tutga era la cultura populara cun locuziuns, spruhs e proverbis. Collavuraturas e collavuraturs dal DRG preschentan qua en questa rubrica pleds e proverbis chattads en il DRG. Quel è dapi il december 2018 er accessibel online. (www.drg.ch)
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Fadrina Hofmann es creschüda sü a Scuol e viva hoz darcheu cun sia famiglia quia. Ella ha stübgià scienza da medias e comunicaziun, schurnalissem e rumantsch a l'università da Friburg. Daspö 2009 è'la redactura pro "Die Südostschweiz". Ella ha publichà plüs cudeschs e diversas istorgias.
Autura LATABLA dapi october 2018 - Creschida si e stat a Vilters. Ella ha studegià pedagogia e rumantsch a l’universitad a Friburg. Gugent ha ella temp cun ses chars ed en cumpagnia, discurs, observaziun e reflexiun, musica, tschigulatta da latg, da pudair viagiar e turnar.
Autur LATABLA dapi december 2016 - Mario Pacchioli (*1981 en Surselva) ei musicist ed actur da teater. Suenter haver absolviu il seminari da scolasts a Cuera, sededichescha el cumpleinamein alla musica. Sco collaboratur liber scriva el dapi il 2011 ils “Impuls" per il Radio Romontsch. Oz viva e lavura Mario Pacchioli a Paris sco actur da teater e musicist. (infos: www.mariopacchioli.com)
La GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) emprova da promover contacts tranter la giuventetgna da las tschintg differentas regiuns rumantschas e da la bassa. Ella porscha a giuvnas Rumantschas e giuvens Rumantschs raps, communicaziun ed agid per la realisaziun d’in project cultural rumantsch. La GiuRu è uniun affiliada a la Lia Rumantscha e po trametter quater delegads a las radunanzas generalas. Entant che la GiuRu figurescha sco uniun tetgala per las uniuns da giuventetgna localas, è la YEN la uniun tetgala da las minoritads linguisticas da l’Europa.
Autura LATABLA dapi schaner 2017 - Romana Ganzoni (*1967) es autura da Scuol. Ella lavura e viva a Schlarigna. Raquints, poesias, essais, columnas. Seis prüm cudesch cumparü in marz 2017 pro Rotpunkt, Turich, ha nom "Granda Grischun“.


text:
529
AvenimentModifiché
- El San Benedet el funda el munastee de Munt Cassin e l'Urdin Benedetin.
- El Giüstinian I de Bisanzi el püblica el Corpus Iuris Civilis.
- El Giüstinian el sara anca la scola neuplatoniga de Atene, fundada dal Platun 387 ann prima de Crist. I ültim scularca, el Damasc e 'l Simpliciu, a scapen in Persia insema ad alter cinch filosuf.
NassidModifiché
MortModifiché
- 1 febrar: Sant'Urs de Aosta, vescuv irlandes.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
In um (38) viagiava cun in camiun pitschen cun char annex curt avant las 18:00 sin la via chantunala H19 vers Trin Mulin. En ina storta a dretga è ses vehichel rivà da tschella vart da la via ed il char annex e collidà cun in camiun che vegniva da sutensi.
En consequenza da questa collisiun èn collidads ulteriurs trais vehichels cun in dals dus camiuns involvids sco emprims. Il manischunz (50) dal camiun, che vegniva da sutensi, è vegnì blessà levamain. Las differentas collisiuns han causà donns da radund 50’000 francs vi dals vehichels.
Il traffic ha stuì vegnir manà durant radund 90 minutas sin in vial sper il lieu da l’accident via.
RR novitads 12:00


text:
Lavurs
Butias, mazlarias, pasternarias e restaurants èn dependents da sistems da schelentar. Era per patineras artifizialas, manaschis da l’industria d’alimentaziun e da l'industria chemica, ospitals, labors da perscrutaziun e centers da calculaziun èn indrizs frigotecnics ina necessitad. En chasas d'abitar ed edifizis da mastergn procuran indrizs d’aria cundiziunada per in clima agreabel.
Practicists da montascha d’indrizs da schelentar gidan a construir ed installar ils indrizs. Cun agid da las instrucziuns da lur schefs construeschan els conducts da bischens. Els taglian bischens d’arom e d’atschal, als storschan en la dretga furma ed als monteschan en l’edifizi.
Quests bischens transportan las substanzas da sfradentar davent dal condensader, il motor dal sistem da schelentar, a las localitads che ston vegnir sfradentadas. Empè da radiaturs che dattan giu chalira èn installads elements da sfradentar che duain extrair la chalira da la localitad.
Sistems da schelentar cumpiglian sper ils conducts da bischens differents apparats ed armaturas: condensaders, transfurmaturs da chalur, pumpas, recipients, ventils, instruments da mesirar u organs regulativs. Quests apparats e questas armaturas collian practicists da montascha d’indrizs da schelentar cun agid da las instrucziuns da lur schefs al sistem da conducts da bischens.
Tar las incumbensas da practicists da montascha d’indrizs da schelentar tutgan era lavurs da mantegniment dals sistems da schelentar gia montads sco la demontascha d’indrizs antiquads.
Tar tut las lavurs resguardan practicists da montascha d’indrizs da schelentar las prescripziuns davart la segirezza da la lavur, la protecziun da la sanadad e la protecziun da l’ambient. Ruments e substanzas ch’èn privlusas per l’ambient dismettan els tenor las normas legalas e las prescripziuns dal manaschi.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 4-11-2011
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la branscha d’indrizs da schelentar e climatisar u da pumpas a chalur
Furmaziun en scola
1 di l'emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- construir conducts da bischens e montar cumponentas
- garantir la segirezza da la lavur, la sanadad, la protecziun da l’ambient, il mantegniment da la valur e la tgira
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Diplom
Attest federal professiunal "practicist / practicista da montascha d'indrizs da schelentar AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha pratica
- enclegientscha tecnica
- sanadad robusta
- movibladad corporala
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas, d’associaziuns sco era da manaschis da furniziun da la branscha d’indrizs da schelentar
Montader / montadra d’indrizs da schelentar AFQ
Practicists da montascha d’indrizs da schelentar AFP pon frequentar ina furmaziun da basa sco montader / montadra d’indrizs da schelentar AFQ (access al segund onn da la furmaziun da basa). Suenter han els las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco montaders d’indrizs da schelentar AFQ.
Cundiziuns da lavur
Practicists da montascha d’indrizs da schelentar lavuran sco emploiads en in manaschi da la branscha d’indrizs da schelentar. I sa tracta oravant tut da manaschis pitschens e mesauns cun ca. 7 - 9 collavuraturs. Ulteriuras plazzas porschan firmas industrialas e commerzialas, nua che practicists da montascha d’indrizs da schelentar pon lavurar en il servetsch da mantegniment u en la logistica.
Ulteriuras infurmaziuns
Uniun svizra per la frigotecnica SVK
Secretariat
Eichistr. 1
6055 Alpnach Dorf
Tel: 041 670 30 45
URL: www.svk.ch


text:
El Giapun (Zapù en lumbard oriental) a l'é un paes del Asia urientala. La sua capital a l'é Tokyo.
El gh'ha una süperfiss de 377.873 km² e'l gh'ha de pü o de men 128 miliun d'abitant.
El Giapun a l'é faa de püssee de 3.000 isul in del ucean Pacifich, a est de la penisula de la Curea.
I isul püssee impurtant a hinn (de nort a süd) Hukkaidō, Hunshū (la püssee granda), Shikuku e Kyūshū.
La muneda ufiziala del paes a l'é 'l yen.
La disucüpaziun a l'é al 3,7%.
La cressita ecunomiga del 2007 a l'é stada del 2,1%.
El Giapun a l'é una munarchia.
L'imperadur a l'é l'Akihito (del 1989).
El prim minister a l'é el Shinzo Abe (del 2012).


text:
Terren da baghegiar
Terren da baghegiar ella vischnaunca Ilanz/Glion d'acquistar
Gliesta actuala
Per ulteriuras informaziuns contactei per plascher l'administraziun communala Ilanz/Glion.
tel. 081 920 15 15
infoilanz-glionch
Terren da baghegiar a Glion d'acquistar
Cheu intervegnis Vus dapli dallas parcellas cun terren da baghegiar a Glion.
Per ina uatga ed ulteriuras informaziuns contactei per plascher signur Gieri Darms da IMMO Darms SA, Glion.
tel. 081 925 41 51 / 079 610 51 00
infoimmo-darmsch
Terren da baghegiar e parcellas ella vischnaunca Ilanz/Glion
Link tier www.newhome.ch


text:
Cussagliaziun sociala ed agüd social (sustegn public)
La cussagliaziun e l'agüd social sgüran l'existenza da persunas bsögnusas, promouvan lur independenza economica e persunala e sustegnan l'integraziun sociala e professiunala. La cussagliaziun es voluntaria, ella es gratuita. Las collavuraturas suottastan a la discreziun professiunala.
I'l agüd social vegn disferenzchà tanter agüd material (sustegn public tras il cumün) e tanter agüd persunal (cussagliaziun sociala). Ils servezzans socials regiunals güdan als cliaints ed a las instanzas cumünalas pro dumondas per sustegn finanzial. Sur da la masüra da quist agüd social decidan ils cumüns.
La cussagliaziun sociala es l'incumbenza suletta dals servezzans socials regiunals.
Ils servezzans socials spordschan agüd professiunal per persunas singulas, famiglias, giuvenils sco eir per persunas cun problems da dependenzas. Ils seguaints temas vegnan elavurats:
- problems persunals e familiars
- dumondas dad educaziun, divorzi, dret da visita e partenadi
- noschas situaziuns finanzialas, cussagliaziun da büdschet, sanaziun dals debits
- dumondas in connex cun sgüranzas socialas, dret da lavur e dret da locaziun
- sclerimaints e dumondas in connex cun uffants adoptivs
- dumondas per contribuziuns da maternità
- dumondas per sustegn public
- dumondas in connex cun drogas
Per persunas chi abitan i'l Cumün da Zernez es ils servezzan social regiunal Engiadina Bassa-Val Müstair respunsabel.
Servezzan social regiunal Engiadina Bassa / Val Müstair
Stradun 403A
CH-7550 Scuol
T. +41 81 257 64 32
F. +41 81 257 64 37
E. rds.scuol@soa.gr.ch
Homepage
Persunal
- Manadra: Claudia Staffelbach
- Impiegà: Niccolò Nussio
- Impiegada: Seraina Caviezel
- Secretariat: Anna Chatrina Brunold


text:
Il Chasseral, il grondius balcun da la Svizra, ha bleras fatschas diversas: Pasturas, vignas, chavorgias, planiras e valladas èn il fritg d’ina gronda voluntad da viver dignamain. Ses abitants, superbis da lur ragischs, èn er piuniers da la tecnologia spezialisada: Uras da qualitad e chaschiels da renum internaziunal èn las valurs segiras da questa regiun. Mintgin vegn a chattar qua chaminond, respirond, guardond enturn e discurrind cun la glieud il vair plaschair da viver.
(Foto: Zacharie Grossen / CC BY-SA 3.0)


text:
Festivus
- Sonda, 23.12.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 23.12.2017, 8:40, RTR
«Festivus» è ina festa alternativa avant la festa da Nadal. Ella vegn celebrada en ils Stadis Unids ils 23 da december.
En parts dals Stadis Unids vegn festivà il di avant la Vigilgia da Nadal la festa «Festivus». Ina festa alternativa tar Nadal che crititgescha il commerzi ed aspects religius da Nadal. Enstagl d'in pignol da Nadal èsi tar «Festivus» tradiziun da metter si ina stanga d'aluminium. Plinavant vegn la famiglia ensemen ed enstagl da giudair ensemen in bun temp han els la pussaivladad da sa vilentar in sur da l'auter e dir quai che n'ha betg plaschì ad els.
«Festivus» è ina parodia da la festa da Nadal è vegn cunzunt pratitgada da giuvens gidieus en l'America. L'idea deriva ord ina seria da televisiun dals onns novanta. En questa seria vegniva festivà sin questa moda.


text:
Las plievgias intensivas da las ultimas emnas ha chaschunà ina bova en in tschancun da la via tranter Tinizong e Rona per ir sur il pass dal Güglia, scriva la polizia chantunala. La bova ch’è vegnida mo plaun ha chaschunà ch’ils mirs da sustegn èn per parts ruts e la via chantunala è sa sbassada sin ina lunghezza da radund 50 meters. Perquai ch’i smanatscha da rumper tras la via vala il scumond per il traffic pesant sin quest tschancun.
Mesiras immediatas
L’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun ha immediat instradà mesiras per segirar la via. Las lavurs previsas vegnan probabel a cuzzar fin la sonda ils 2. da fanadur 2016, uschia ch' alura po era il traffic pesant passar il lieu sin in vial. Las ulteriuras lavurs da mantegniment vegnan probabel a cuzzar dus mais, scrivan ils responsabels.
RR novitads 18:00