text:
Project:A propòsit
Translatewiki.net a l'é na piataforma ëd localisassion për le comunità ëd tradutor, le comunità lenghìstiche, e ij proget lìber e a sorgiss duverta. A l'ha ancaminà con la localisassion për Mediawiki. Apress a l'é stàit giontà ël manteniment për j'estension Mediawiki, FreeCol e d'àutri proget lìber e a sorgiss duverta. Vëdde la lista completa dij proget mantnù.
Translatewiki.net a l'é pa part dij proget ëd la Fondassion Wikimedia, ni ëd qualsëssìa fondassion o proget a sorgiss duverta. A l'é gestì da Nike e Siebrand, ch'a son tùit doi dësvlupador e a l'han na serta esperiensa an i18n e L10n, com d'àutri mèmber ëd l'echip. La funsionalità ëd tradussion a l'é fornìa da l'l'estension Translate ëd MediaWiki. Sta wiki a conten sempe ëd còdes sperimental, e a peul esse ëd tansantan fòra ëd servissi. Për piasì, ch'a pòrta passiensa, ij problema a son ëd sòlit arzolvù an pressa. Ij problema a peulo esse signalà a la pàgina d'assistensa.
Esploré
- Tanti contributor a son già familiar con l'usage dël programa wiki. S'a l'é nen pràtich dël programa wiki alora a peul amprende le base e trové agiut su com modifiché dzora a MediaWiki.org.
- Dëscheurve com ij tradutor a travajo su costa introdussion a la tradussion.
- Anformassion técniche an sël programa dovrà al moment da translatewiki.net.
- Translatewiki.net a produv dë statìstiche për ten-e cont dij progress ant le tradussion, për lenga e për proget. Ch'a dëscoata le statìstiche e d'àutre anformassion sla pàgina general dle statìstiche.
Përchè dovré translatewiki.net
Mach chèiche pont ciav as treuvo ambelessì. Che vëdda pi dzor d'anformassion an sla tradussion ant la documentassion; e përchè a chiel a dovrìa volté ij nòstri proget, an soe pàgine.
- Ël mej utiss ëd tradussion disponìbil an sla Ragnà. Tute le modìfiche ëd localisassion a ven-o fàite dzor a n'antërfacia, e a-i son dle përson-e ch'a peulo giuté ij tradutor. Quand as fà na tradussion, a son dàit dij sugeriment për capì sò giust significà e usagi, e ëdcò dij sugeriment da ëd servissi ëd tradussion memòria/màchina.
- A-i và pa gnun privilegi particolar, mincadun a peul contribuì. Tuti coj ch'a peulo contribuì ant na lenga (vardé sì-sota) a peulo giuté a la localisassion ëd cola lenga.
- Ten-e trassa dle modìfiche a l'é sempi. Ij mëssagi nen voltà a son pa ij soj ch'a l'é belfé trové: quand che ël test sorgiss a cangia, le tradussion tocà a son marcà për ch'a sia belfé identificheje. Ij tradutor a devo nen perde 'd temp sërcand lòn ch'a-i é da fé.
Abilité sò proget ëd programa dzora translatewiki.net s'a-i é ancor nen.
Panoràmica dël métod ëd translatewiki.net
- Su translatewiki.net ij tradutor a vòlto l'antërfacia dël programa për ij prodot anté che le stringhe ëd test anglèis a son ëstàite isolà dal còdes e a son ëstàite organisà an «mëssagi» sìngoj.
- Quand a-i riva un proget neuv, a son amportà ij mëssagi sorgiss an anglèis. Ëd neuv mëssagi an anglèis a son amportà vira për vira.
- Le tradussion a peulo esse fàite për minca mëssagi ant na sot-pàgina separà ëd l'original anglèis për minca lenga, /xxx për ël còdes lenga xxx.
- Le sot-pàgine ciamà /qqq a son dovrà për la documentassion dij mëssagi. La documentassion a l'é scrivùa a man e ëd sòlit a l'é ëd pi bon-a qualità quand a esisto ëd bon-e comunicassion con l'echip dij dësvlupador dël programa original. Se ij coment dël còdes sorgiss a son part d'un proget ëd programa, costi-sì a son ëdcò smonù ant l'antërfacia ëd tradussion.
- Ij tradutor a fan dij sugeriment për amelioré o corege un mëssagi an anglèis original, o adatelo për përmëtt-ne na localisassion. Se a-i é l'acòrd, costi a son modificà dai mèmber ëd translatewiki.net che a son ëdcò dësvlupador an sij sò proget, o signalà ai dësvlupador dël proget.
- Le tradussion complete për minca lenga a son "consignà" al proget da l'echip ëd translatewiki.net, quand che ël nùmer ëd tradussion për un proget an cola lenga a l'ha sorpassà ël lìmit concordà për col proget. Për la frequensa ëd consigna e ël lìmit vëdde le pàgine dij proget.
- La publicassion dle tradussion dël programa che a l'é stàita consignà a un proget a l'é controlà e fàita da j'aministrator dël proget e a l'é fòra dël contròl ëd translatewiki.net.
- Ij tradutor ch'a travajo su MediaWiki a vòlto ëdcò ij nòm dle pàgine speciaj, le paròle màgiche e jë spassi nominaj, an dovrand la pàgina tradussion avansà ëd MediaWiki.
- Quand che na lenga neuva a l'é ampostà su translatewiki.net, j'element localisà a l'inissi a ancludo ël copion e soa diression e na lenga ëd sigurëssa; d'àutri element localisà a peulo anclude ël formà ëd data e ora, ël formà ëd nùmer, e le funsion ëd plural, ëd gramàtica e ëd géner. La convergensa con ij dat ëd localisassion ëd CLDR a ven pijà an cont. Al moment j'ùnich dat pijà diretament da CLDR për translatewiki.net, e su mediaWiki, a son ij nòm localisà dle lenghe.
Drit d'autor e avertiment
Ch'a deuvra le tradussion an translatewiki.net a sò arzigh. A sërco d'esse ùtij ma translatewiki.net a peul pa garantì la validità dël contnù trovà ambelessì.
Translatewiki.net e ij sò editor a dan gnun-e garansìe an sij contnù an gnun-a manera, ch'a sia esplìssita, implìssita, o dë statù, comprèisa, ma nen mach, qualsëssìa garansìa ëd comersiabilità o d'adeguatëssa a 'n but particolar o qualsëssìa garansia che ël contnù a l'abia gnun eror.
Le tradussion fàite dai tradutor a son ësmonùe an licensa CC-BY 3.0, e ij travaj derivà a peulo ëdcò esse smonù sota le license dij rispetiv proget lìber e a sorgiss duverta anté che le tradussion a son ëstàite e a saran giontà. Ij contnù dle pàgine utent a son considerà «Tùit ij drit riservà» da l'autor. Tut ël rest dël contnù a l'é smonù an licensa CC-BY 3.0 gavà che na licensa diferenta o dij drit d'autor a lo stabilisso ëd fasson ciàira.
Stòria
Translatewiki.net a l'é partì ant ël 2006 com wiki ëd test, dësvlupà da Nike, an colaborassion con Gangleri, com n'utiss d'antërnassionalisassion për la localisassion dël programa ëd MediaWiki. A l'é partìa sota ël nòm ëd Betawiki, che a l'é dventà translatewiki.net a l'inissi dël 2009, da già che ël sit a l'é stàit tramudà a un servent virtual ospità sota sò nòm ëd domini, ël 9 ëd novèmber dël 2007. Da otóber 2007 translatewiki.net a contribuiss a la localisassion ëd sirca 70 lenghe, che da giugn 2010 a son chërsùe a 329 lenghe. Com ël nùmer ëd le lenghe a l'é chërsù a l'é visìbil ant la tàula dle pere miliar dle tradussion passà për MediaWiki. Da gené 2010 a-i é staje da manca ëd n'ameliorassion a la capacità dël servent, për coaté l'aument ëd l'atività. Netcup a l'ha con generosità ospità translatewiki.net dal novèmber 2007.
D'àutri proget lìber e a sorgiss duverta a son ëstàit man a man giontà a translatewiki.net, an partend con FreeCol an aost 2007. Da giugn 2010 ël nùmer ëd proget mantnù a l'é chërsù fin a 16.
Ij contributor ëd translatewiki.net a son tùit volontari, an gavà un mèmber ëd l'echip ch'a arsèiv un pagament për part ëd sò temp (vëdde finansiament sì-sota). Dësvlupador, aministrator e tradutor a son stàit pijà inissialment dai proget MediaWiki, dzortut Wikimedia. Tanti dij nòstri contributor a rivo anco' sì da MediaWiki, ma con dij proget ch'a rivo a tuti ij moment, MediaWiki a l'é pa pi l'ùnica sorgiss ëd contributor. Ëd giugn 2010, ël nùmer ëd tradutor registrà a l'é ëd 1.860.
An collaborassion con Stichting Open Progress e FUDForum, translatewiki.net a l'ha organisà vàire gare ëd tradussion con premi disponìbij për ij tradutor, për amelioré la localisassion ëd MediaWiki e FUDForum.
- Ant ël 2008 l'ONG olandèisa Hivos a l'ha dàit dij sòld via Stichting Open Progress. Ij sòld a son ëstàit dovrà për dé dij premi për le tradussion ant na lista dë 70 o 80 lenghe parlà an Àfrica, Asia, e América Latin-a che a l'han un nùmer important ëd parlant, ma pa basta ëd mantniment an MediaWiki.
- A la fin dël 2008 a l'é tnusse na gara ëd tradussion ëd fin ëd l'ann duverta a tùit ij tradutor.
- An aost 2009 a l'é stàita organisà n'àutra gara ëd tradussion, finansià da Wikimedia Nederland, ël capìtol ëd Wikimedia olandèis.
- Wikimedia Nederland a l'ha ëdcò finansià la gara ëd fin ann 2009.
Ij but ëd translatewiki.net a son descrivù ant l'introdussion. J'agiut técnich ai tradutor a son descrivù ant sla pàgina tecnologìa. Sti agiut a son ëspantià e ameliorà an continuassion për fé ven-e ël travaj ëd tradussion ël pi eficient possìbil. Jë bzògn corent dël sit e sò dësvlup a son descrivù su Problema e caraterìstiche.
Finansiament
- Translatewiki.net is kindly hosted by Netcup – webspace and vServer, at their expense since November 2007, with upgrades in February 2008, January 2010, October 2013, and July 2015.
- Stichting Open Progress e d'àutria l'han organisà ëd tansantan ël finansiament ëd le gare ëd tradussion për amelioré la localisassion ëd MediaWiki e d'àutr, com spiegà sì-dzora.
- An otóber 2009 la Fondassion Wikimedia a l'ha faje un contrat a Siebrand për travajé un di a la sman-a su translatewiki.net.
Le përson-e darera a translatewiki.net
Echip prinsipal
Ij mémber dl'echip sentral a son amplicà scasi tuti ij di për fé marcé translatewiki.net. A l'han ëdcò acess ai servent e a son responsàbij ëd fé an manera che le ròbe a marcio con men problema possìbil. Për savèjne ëd pi, për piasì ch'a consulta soe pàgine përsonaj d'utent.
- Nike
- Fondator, dzortut travaj ëd dësvlup
- Siebrand
- Mansé ëd la comunità, coordinator ëd proget, dësvlupador
- Raymond
- Amportador dle tradussion për MediaWiki, dësvlupador
I dipendoma ëdcò dal travaj fàit da d'àutri mèmber ëd nòstra comunità:
- Gangleri – vej visionari, pi nen ativ
- GerardM – Ambassador, areclam an dovrand un contat diret, jë scartari, StatusNet, Twitter
- Tùit ij contat an minca proget
- Tùit ij tradutor e j'àutri mèmber d'ës proget
Partìe
Tùit ij contributor a son organisà an vàire partìe e minca partìa a l'ha ij sò privilegi. Parèj che ant j'àutre wiki, le përson-e ch'as registro an sla wiki a son ciamà utent. J'utent a son confermà ëd fasson automàtica 4 di apress la registrassion, an përmëttendje ëd mandé dij mëssagi ëd pòsta eletrònica a j'àutri utent. J'aministrator a l'han pi 'd privilegi, dzortut për protege ël sit dai vandalism. Ij mangiapapé a l'han chèich privilegi an pi, per dé e gavé ij normaj drit dj'utent, ma a son fàit mangiapapé dai mèmber dla partìa dl'echip. Ij trigomiro a son dij cont d'utent che a peulo fé ëd travaj an automàtich. Ij drit d'amportassion, ch'a përmëtto a n'utent d'amporté dle pàgine da d'àutre wiki, a son dovrà da ràir ambelessì.
An dzorpì dë ste partìe usuaj, translatewiki.net a l'ha ëdcò dle partìe speciaj d'utent për ij sò but. Ij tradutor a peulo modifiché ant jë spassi nominaj protegiù, an dovrand l'antërfacia ëd tradussion. Chèich tradutor a peulo travajé fòra ëd linia sle soe tradussion. La partìa dl'echip a son tùit ij mansé d'ës sit. Lor a ampòrto ij mëssagi da volté e a mando le tradussion completà ai proget che a deuvro translatewiki.net. Lor a peulo modifiché ij mëssagi sorgiss an anglèis su chèich proget, comprèis MediaWiki. A gestisso tuti j'aspet dël programa dovrà ambelessì.
Ij drit tacà a minca partìa d'utent a son listà an sla pàgina dij drit dle partìe utent. Le liste dij mèmber ëd minca partìa a peulo esse consultà an sla pàgina dla lista dj'utent.
Ch'an contataSupport. S'a preferiss le discussion vive antlora ch'a preuva nòstr canal IRC #mediawiki-i18n su freenode. Pa ël preferì, ma se necessari për rason ëd sicurëssa o d'arzervatëssa, a peul dovré la pòsta eletrònica com métod ëd contat a «translatewiki LUMASSÒLA translatewiki PONT net» - an rampiassand «LUMASSÒLA» con «@» e «PONT» con «.», e an gavand ëdcò jë spassi da l'adrëssa ëd pòsta eletrònica.
- A peul dëscute dij problema ëd na lenga particolar con ij sò tradutor an sla pàgina ëd discussion dël portal ëd la lenga.
- A peul dëscute dij problema d'un proget particolar con ij sò sostnidor e la partìa dij dësvlupador an sla pàgina ëd discussion dla pàgina dël proget.
- A peul discute dij problema con j'utent individuaj an soa pàgina ëd ciaciarade, o për pòsta eletrònica (ch'a sgnaca an sl'anliura ant la bara lateral sla pàgina utent), se lor a l'han sërnù ëd përmëtte ij mëssagi an pòsta eletrònica.


c: text/html

text:
Grosut
Grosut (nom ufizial in talian: Grosotto) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 1 622 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 53,1 km² e ona densità de 31 ab./km².
A l’è tacaa a Gros, Mazz, Mòn (BS), Verv e cunt i cumün svizer de Brüs e Pus'ciaf.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Domm de Milan
El Domm de Milan l'è la gesa la pu granda de Milan, e la se troeuva in mezz a la Piazza del Domm, in del center de la cittaa. L'è vunna di costruziun gotich pussee famos e pussee grand del mond.
El Domm l'è dedicaa a la Santa Maria Nassent, e in scima a la gulia pu alta del Domm gh'è ona statoa tutta d'ora de la Madonna (ciamada, per l'appunt, La Madonnina).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dove che gh'è adess el domm, ona voeulta gh'era la cattedral veggissima de Santa Maria Maggior e la Basilica de Santa Tecla, la pussee granda di dò.
Quij che han decis de fabricà el Domm hin staa l'arcivescov Antoni de Saluzz e el padron de Milan Gian Galeazzo Visconti. In del 1418 el papa Martin V l'ha consecraa l'altar maggior.
In del 1400, dopo Filippin di Organi e Giorgio di Organi gh'è staa Marco Solari e Giovan Solari de Carona, in del XV secol Giovan Antoni Amadeo che l'ha faa sù el lanternin de la cupola, Gian Giacom Dolcebuono e Pellegrin Tibaldi, finna a tant che, in del 1572 San Carlo Borromeo l'ha consecraa la gesa, ancaben che la fabbrica l'era nanmò finida.
In del XV secol gh'han lavoraa dent Martin Bassi, Francesch Maria Richino, Lelio Buzzi e Carlo Buzzi, i Quadrio. In del XVIII secol han faa sù la gulia pussee alta, dove che gh'han miss desoravia la statua dora de la Madonnina.
Finalment, in del 1813 s'hin decis a finì anca la facciada, squas cinqcent ann dopo ch'hann mettuu giò la primma preja, dal moment che Napoleon el voreva toeu chì la corona de re d'Italia.
Per tutt el XIX secol el lavorà principal l'è staa quell de finii i guli, i decorazion de architettura e mett a post el porton principal, de bronz, faa de Ludovich Pogliaghi: tra quej che gh'hann lavoraa in di primm ann del Vottcent, podom regordà Luigi Acquisti.
In temp de la Seconda guerra mondial la Madonnina l'è staa coverta de strasc, per minga corr el ris'c de fà la gibigianna che la podess vess vista di aeroplan che vegneven a lassà giò i bomb. Dopo la guerra, el Domm, che gh'aveva avuu di dagn, l'è staa restauraa e al post di ultim port che eren anmò de legn gh'hann miss di port de bronz, faa di scultor Arrigo Minerbi, Giannino Castiglioni e Luciano Minguzzi.
La manutenzion de la cattedrala la pertocca a la Veneranda fabbrica del Domm, che la desmett mai de lavorà, e l'è per quest che a Milan se dis "la Fabbrica del Domm" per tutt quej lavorà che finissen pù.


text:
Emilia-Rumagna
L'Emilia-Romagna l'è ona region de l'Italia del nòrd. La confina a nòrd con la Lombardia e el Veneto, a òvest con el Piemont, a sudòvest con la Liguria, a sud con la Toscana e i March; a est la varda el Mar Adriatigh per on dusent chilometer. La region l'è formada da dò part different, saria a dì l'Emilia (al center e a òvest e la Romagna, slungada tutt intorna a la còsta adriatega.
El territòri el se slunga in direzion òvest-est; a nòrd el confin al passa giust giust in sul fiumm Po fin al sò delta, oppur al massim el se destacca per on quai tocchell; el confin a sud (con la Toscana specialment) el passa in su l'Appennin. La region la toeu via on bell tocch de la Pianura Padana, che la pòrta via on poo pussee de la metà del territòri total, i montagn de l'Appennin quasi tutt el rest, foeura che ona zenta de ronch specialment in de la zòna de la Romagna.
El capp-loeugh de la region l'è Bològna, vuna di città pussee important de tutta l'Italia del nòrd; anca tutt i alter vòtt capp-loeugh de provincia (Mòdena, Piacenza, Regg Emilia, Rimini, Forlì, Ravena, Ferrara, Parma) gh'hann pussee de centmila abitant (ghe saria anca Cesena, che però l'è in de l'istessa provincia de Forlì). Alter città e paesòtt de on quai importanza hinn Carpi, Imola, Sassoeu, Cento, Faenza.
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Olbia
Olbia (Tarranóa 'n galürés; Tarranòa 'n lèngua sàrda) l'è 'na citadìna italiàna, de la regiù de la Sardegna, capolöch — ensèma a Tempio Pausania — de la Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 57 889 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 376 km² e 'na densità de 154 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alà dei Sardi, Arzachena, Golfo Aranci, Loiri Porto San Paolo, Monti, Padru, Sant'Antonio di Gallura, Telti.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Viano
Viano (endèla parlàda locàl: Viân) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia.
El g'ha 3 419 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 45,2 km² e 'na densità de 76 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albinea, Baiso, Carpineti, Casina, Castellarano, Scandiano e Vezzano sul Crostolo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Viano l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
12Ayaa pu Dioj hua'uta'a mej mi meyan raamua'aree maj cai rujɨme'e meyan tí'ixajtacaa silu ayaa mu maɨjna cɨn ti'ivaɨra'acaa muejmi cɨme'en, matɨ'ɨj meyan cɨn tyu'utaxajtaca'a a'ij tɨ aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj ayan ca'anijra'a hua'uta'a mej mi meyan tyu'utaxajtaca'a maɨjna cɨme'en ɨ nyuucari tɨ cɨn Dioj amue'iratuaasin a'ij sej sauchan tiraanamuajri'i. Dioj pu u tajapua ya'utaityaca'a ɨ ruxaijnyu'uca tɨ ij aɨn hua'a jamuan huatyaturan. Majta aɨme ɨ maj tajapua ti'ivaɨre'e, mauche'e mu meyan raxe'eve'e mej meyan yau'eitaa mua'ara'ani aɨjna tɨ cɨn Dioj amue'iratuaasin.
FREE!
One App.
1218 Languages.


text:
Dübendorf
Dübendorf a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Uster, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.61 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 25 074 abitant.
El cumün de Dübendorf al se tröva a una altitüden de 440 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dietlikon, Fällanden, Schwerzenbach, Volketswil, Wallisellen, Wangen-Brüttisellen, Zurich. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dübendorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 946 col nom de Tuobilindorf.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Dübendorf al Wikimedia Commons
- Sit ufizial
- Dübelstein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cunfiensa
Cunfiensa (nom ufizial: Confienza) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 649 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 26,7 km² e ona densità de 62 ab./km². Al cunfìna coi comün de Casalin (NO), Granòss (NO), Palestar, Ròbi, Vispulaa (NO), Vinsaj (NO).
Se troeuva in del nòrd-òvest de la Lumellina, al confin con la Provincia de Noara e arent a la riva de manzina del Sesia.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò nòmm deriva fòrsi de confluentia. A partì del 999 el paes l'è staa dominaa del vescov de Vercej, per donazion de l'imperador Otton III. Confienza, come anca el vesin comun de Ròbbi, l'è restaa leada de Vercej duranta el Medioev finna a che el Federich II, alter imperador, l'ha deciduu minga de affidàla a Pavia. Finida sòtta i Milanes prima e i Savòia del 1743, in del 1859 l'è tornada a la Provincia de Pavia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cunfiensa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Castelnoeuv (CO)
Castelnoeuv (Italian: Castelnuovo Bozzente) l'è on comun de la Provincia de Còmm che gh'ha 929 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 3,7 km² e 'na densità de 251 ab./km².
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Castelnoeuv (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
08 05
Ol dé 8 de magio l'è 'l 128 ( 129 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 238 dé a finí l'an.
Ul dí 8 de magio al è ul dí da pòost 128 ( 129 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 238 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1707 - València: i tröpe filipiste i ocüpa la sità.
1870 - Barcelona: se ghe pöblega ol pröm nümar del setmanari satíregh "La Campana de Gràcia".
1945 - Dé de la Vitòria a Öròpa: i aliacc ossidentaj i sélebra la vitòria sura Zermania a la Segonda Guèra Mondiala.
1945 - Berlin (Zermania): Ol maressal Todèsch Keitel al signa davant i maressaj Žukov e Tedder e i zeneraj Spaas e Lattre de Tassigny ü segon docüment de rendissiú incondissiunala de Zermania (daspus de chèl signat a Reims ol dé anteriur).
1945 - A i 23:01 CET, entra in igur la rendissiú incondissionala de la Zermania.
2004 - Barcelona: se l' inaügüra ol Fòrum Üniversal di Cültüre.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1899 - Viena, Àustria: Friedrich Hayek, economesta conferit del Premi Nobel d'Economéa l'an 1974.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1873 - Avignon (la Provença): John Stuart Mill, filòsof e economesta Angles.
Feste e selebrassiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lavurer
Lavurer in ün ambiaint dinamic
L'economia e'l bainster dal lö sun collios fermamaing cul turissem e dependents da quel. Zuoz spordscha fich bunas cundiziuns da lavur: peja confuorm al marcho, deducziuns bassas, pè d'impostas bass ed üna granda sgürezza sociela. Tuot in tuot spordscha Zuoz plazzas interessantas in ün ambiaint dinamic.
Da l'otra vart staun collavuratuors motivos a disposiziun dals affers.
Il temp da lavur per eivna es pü ot cu tar tuot ils oters pajais europeics. Tiers vegnan però cundiziuns da basa ideelas pels affers ed üna buna collavuraziun cun las instanzas. Grazcha a tuot quists factuors es Zuoz üna vschinauncha attractiva per viver e lavurer.
Plazzas libras a Zuoz e contuorns as chatta sülla seguainta plattafuorma:


text:
Ness (CO)
Ness (nom ufizial in italian: Nesso) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion de 1 240 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 15,0 km² e ona densità de 83 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Argegn, Brienn, Caglio, Faggee, Laj, Lescen, Pognana, Surman, Veles e Gelbi
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ness (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Samóne
La élia de Samóne (in Irlandés Samhain; in scosés Samhuinn; in manés Sauin; Samòni in Insübrech), l'ìa la fèsta piö importànta del tacuì cèltegh e probabilmént la se festegiàa al 31 de Otùer có l'öltem racòlt. Incö chèsta nòcc l'è mèi conossìda cont ol nóm de Halloween.
Acasibé in del tacuì de Coligny, l'önega testimoniànsa archeològica che la spiéga 'me i fazéva i Cèlti a tegnì ol cönt del tép, la sóla fèsta segnàda bèl in ciàr Trinuxtion Samoni (Samonios), per tradisiù 's pénsa che i dividìa fò l' an in dù: l'invéren geimhredh (che l'incomensàa pròpe con Samóne) e l'estàt samhradh (che l'inviàa a Beltain). I Cèlti a i ghe ardàa specialmént a la löna e a i stèle per stàga 'dré al laurà in campàgna che l'inviàa a Samóne, a la fì di racòlcc, quand se paregiàa ol teré per l'invéren.
I falò menabù a i è sèmper istacc fés importàncc in chèsta nòcc. In de la dimensiù sircolàr e ripetitìa del tép, pròpia de la cültüra cèltega, Samóne l'ìa fò del tép e la fàa mìa part gnà de l'an vècc e pò mìa gnàch de chèl nöf. In chèl momént l'arlèt che 'l spartìs fò ol mónd de sà e ol mónd de là quàze a 'l se desfantàa e 's pölìa pasà da l'üna a l'ótra bànda.
Comè töte i fèste celtéghe, pò a Samóne l'ìa selebràda sö dièrsi pià: materialmét l'ìa l'ùra de mèt in casìna i vìer per l' invéren. És desperlùr in chèst'ocaziù l'ülìa dì lasà fò al frècc ànima e còrp.
Incö chèsta fàcia de Samóne l'ha perdìt ol sò aspèt, dezà che ghe n'è piö de carestée.
Ma piö importànt, spiritualmét la fèsta l'ìa ü momét de contemplasiù: per i Cèlti crapà con unùr e scampà in de la memòria de la sò zét per ès regordàcc la élia de Samóne l'ìa fés importànt; ol dè piö màgech de l'an, ol dé che 'l gh'éra mìa i mórcc i pülìa tornà a cà sò de lùr e per lùr se fàa fèsta. Isé i Cèlti a i èra ü laùr sól có 'l sò iér e ol sò domà. E gnàch ol cristianézem l' à scanselàt chèsta fàcia del töt.
L'éra üna fèsta del fàs e desfàs de tép üniversàl, dóca chi no 'l fàa fèsta a 'l ris-ciàa de ès sbrizàt, dezà che l'è fò del tép.
In del perìodo che la nòcc l' è söperiùr al dé, 's paregiàa pò ü dóls che 'l sarèss deentàt ol pà di mórcc.


text:
Barba Scrooge
Barba Scrooge u Scrooge McDuck al è un caràtar fizziunaal Scuzzees creaa pal Carl Barks, parüü par la prüma völta in Dell Comics Four Color Comics #178 Christmas on Bear Mountain in Dicembru 1947. Sura i décad, ul Scrooge al è emergjüü dal vess gjüüst un caràtar da süpòort dal Àned Donald, generaant la sò pròpia séria da líbar da còmich, Barba Scrooge, cun di aparizziun in difereent specjaal da televisiun, film e videogjööch. La séria animada del 1987, DuckTales la sigüta i aventüür dal Scrooge e di sò nevuut Àned Donald e Huey, Dewey and Louie Duck e da la sò vita sitüada in la citaa fizziunala de Duckburg.
Ul nomm dal Scrooge al è basaa sül Ebenezer Scrooge, un caràtar da la A Christmas Carol dal Charles Dickens. Ul Scrooge, insema a fisc òolt caràtar da Duckburg, al à gudüü da pupularitaa internazziunala, particülarameent in Europa, e al è da frequeent tradüii int òolt lénguf.


text:
Armistizi
- Venderdi, 13.2.2015, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 13.2.2015, 8:40, RTR
Ier ha Vladimir Putin, il manader da la Russia, communitgà chins saja sunids sin in armistizi en lUcraina. Las armas duain pia taschair en il Donbass, la regiun en lUcraina da lost. Quai davent da dumengia saira punct mesa notg. Plinavant duain las armas grevas vegnida prendidas or da la regiun, ils praschuniers duain vegnir laschads liber e la front actuala duai vegnir discharmadas. Dapli da larmistizi en lUcraina oz en il chavazzin dal di.


text:
Beàt John Henry Newman
Ol John Henry Newman (Londra, 21 de Fevrér del 1801 – 11 de Aóst del 1890, Edgbaston) l’è ü beàt de la Céza Catòlega.
Nasìt a Londra ol 21 de Fevrér del 1801 l’éra ‘l is-cèt d’ü banchér, menimà sò màder la egnìa d’öna famèa de Ugonòcc francés. In del 1817 l’è ‘ndàcc a stödià al Trinity College de Oxford ‘ndóe l’à ciapàt ol tìtol de baccellierato of arts. Ol 13 de Zögn del 1824 l’è stacc urdinàt diàcon de la Céza d’Inghiltèra e dal Mars del 1828 infina al [[1843] l’è stacc ol pàroco de la céza üniersitària de Saint Mary.
In del 1832 l’è partìt per ü viàgio ‘n Eüròpa, riàt a Roma l’à cognusìt in del Colégio ‘nglès ol Nicholas Wiseman che l’ sarès dientàt ‘l Arcièscof de Westminster, pò riàt in Sicilia l’ s’è malàt e l’éra metìt pròpe mal tat che l’ se l’ispetàa gna lü de riàga a guarì e quando l’è turnàt a stà bé l’à ciapàt ol vése de pregà ‘n chèst manéra: Insègnem la stràda, Lüce gentile, in del fósch insègnem té la stràda.
Turnàt a Oxford l’è s’è metìt insèma a di óter anglicà che i ragiunàa sö di argomèncc de céza, ma i sò pensér i è stài sconfesàcc da öna quarantìna de èscof anglicà. Rinünciàt a la sò paròchia, ‘l 8 de Utùer del 1845 l’à pronünciàt l’abiüra del anglicanézem in di mà del pasionìsta Domenico Barbieri, l’è dientàt catòlech e l’è turnàt a Roma l’àn dòpo per indà dét in del Oratòre del San Filippo Neri e dientà sacerdòt ol 2 de Fevrér del 1847 .
In del 1864 l’à scricc ol sò lìber piö ‘mportànt, ol sò capolaùr, intitolàt Apologia pro vita sua e nel 1879 ol Papa Leù XIII l’à luminàt cardinàl.
De regordà che in di sò öltem agn l’è s’è fai sènt e mia póch cóntra 'l relativìsm e ‘l liberalìsm che in del cap de la religiù i pórta a considerà piö la fede compàgn d’ü laùr concrèt e miracolùs, ma i l’ la sbàsa a öna manéra de pensà.
Ol John Henry Newman l’è mórt a Edgbaston (Birmingham) ‘l 11 de Aóst del 1890.
Ol Papa Benedèt XVI l’ l’à luminàt beàt ol 19 de setèmber del 2010 a Rednal.
Referense[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Domenica, 19 settembre 2010


text:
Provincia de Verona
- Süperfiss: 3.120 km²
- Pupulazziun (2001): 826.582 ab.
- Densitaa: 265 ab./km²
- Nümer de cumün: 98
- Capitaal (pup. 2001): Verona (253.208 ab.)
L'è la pruvincja püssee ucidentaal del Veneto, bagnada a nurdòvest dal Laach de Garda; la cunfina cunt i pruvinz de:
- Brèssa a òvest (in mezz al laach de Garda);
- Mantua a südòvest;
- Ruviich e Padua a südest;
- Vicenza a est;
- Treent a nòrd.
Ul teritori sa pö spartìll in trì tocch:
- I muntagn a setentriun, bagnaa dal laach de Garda a ucideent, cunt i grüpp del muunt Bald e i muunt Lessitt;
- La pianüra volta, duperada per l'agricultüra intensiva, l'è la zona püssee pupulada e svilüpada;
- La pianüra bassa, paludüsa in dii ann indree, bunificada (Vall graand verunees) e incöö cultivada.
Tüta la pruvincja l'è traversada dal fiümm Adiss.
L'ecunumìa l'è rica: l'agricultüra l'è intensiva, specjalizada e urientada a i cultür indüstriaj; l'indüstria l'è svilüpada sü praticameent tütt ul teritori; in de la zona de muntagna e in sül Laach de Garda una resursa a l'è ul türiism.
I paees püssee impurtaant a inn la capitaal Verona, Legnagh, Vilafranca, Isola de la Scala.


text:
Mestre
Mestre l'è 'na cità[1] de piö de 50.000 abitàncc[2] che fà part del cümü de Venésia. L'è sitüàda sö la teraférma de Venésia en mìra ala lagùna.
A cumincià dei agn '60 del sècol XX, Mestre la g'ha tacàt a 'ngrandìs suratöt per vìa de la prezènsa del pól endüstriàl de Marghera e l'è deentàda el cèntro de espansiù de la lagüna. 'Na ólta el cèntro abitàt de Mestre l'ìa bel separàt dei óter de la teraférma de Venésìa (Marghera, Favaro Veneto e Chirignago-Zelarino), ma adès l'è nìda a furmà en ünica conurbasiù che la i a töl déter töcc.
Co la crìzi del setùr de la chìmica, fondamentàl per el pólo de Marghera, la popolasiù l'è turnàda a calà 'nfìna ai 186 000 abitàncc dei prim agn del sècol XXI. Mestre la rèsta però la cità piö grànda 'ntrà chèle che g'ha mìa 'l statùto de cümü 'ndipendènt.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ El tìtol de cità l'è stat conferìt endèl 1923
- ↑ A tègner cönt apéna del vècc quartér de Mestre. 180.000 se se cönta pò a töt el rèst de la teraférma, con dét apò a Marghera
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Página dedicàda a Mestre söl sit del cümü de Venésia (en italià)
- Sit del parco San Giuliano e Mestre Bissuola


text:
Far
Col tèrmine far se pöl fà riferimènt a tré cereài diferèncc, ma 'mparentàcc entrà de lùr, töcc tré che fa part del zèner botànich Triticum.
Far Grant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El piö cümü l'è 'l Triticum spelta L. o Triticum aestivum L. subsp. spelta (L.) Thell., cunusìt col nòm popolàr de spèlta o far grant o piö de spès semplicemente far. L'è 'mparentàt strèt col formét tèner, col qual el g'ha 'n cümü 'l fat de éser ezaplòide. La diferènsa piö gròsa l'è che la spèlta la g'ha 'l granì istìt (le glömèle le se destàca mìa quan che l'è madür) envéce el formét el ghe l'ha nüt (le glömèle le se destàca quan che l'è madür). L'è 'l tipo de far cultiàt piö de spès en Euròpa centràl e orientàl. Segónt le clasificasiù tasonòmiche che g'ha 'n apròcio piö genétich la spèlta e 'l formét tèner le sarès dò sotaspéci diferènte ma töte dò le apartegnarès a la spéce Triticum aestivum.
Far medio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tèrmine far (o far médio) el fa riferimènt apò al Triticum dicoccon Schrank ex Schübler o Triticum turgidum L. subsp. dicoccum (Schrank ex Schubl.) Thell., che l'è 'na spéce tetraplòide, emparentàda cól formét dür ma apò a 'n chèsto càzo se 'l conós per vìa del granì istìt envéce che nüt. L'è 'l tipo de far cultiàt piö de spès en Itàlia al dé d'encö ma apò 'ndèla antichità. I romàni i la cultiàaa per ezèmpe 'ndèla zòna de San Pàol en Pruvìncia de Brèsa, tat che chèla zòna lé l'ìa ciamàda Pagus farraticanus. Segónt le clasificasiù tasonòmiche che g'ha 'n apròcio piö genétich far e formét dür le sarès dò sotaspéci diferènte ma töte dò le apartegnarès a la spéce Triticum turgidum.
Far pesèn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Apò a 'l Triticum monococcum L. (o Triticum monococcum L. subsp. monococcum) l'è ciamàt far o far pesèn; l'è 'na spéce diplòide col granì istìt e l'è l'ünica spéce de Triticum diplòide demestegàda e cultiàda zamò de l'antichità. Aisebé che la sàpe stàda de menemà lasàda piötòst en bànda per el rendimènt bastànsa scars en favùr dei formécc che rènt de piö. Endèi öltem agn, co l'intrudusiù de l'agricültüra biològica, apò a chèsto tìpo de far el g'ha troàt en mercàt de nìchia che 'l g'ha pirmitìt en recùpero de chèsta coltüra.


text:
Segónda guèra mondiàl
La segónda guèra mondiàl l'è stàda 'l cunflìt che tra 'l 1939 e 'l 1945 la g'ha ést confrontàs de 'na bànda le potènse de l'Asse comandàde de la Germania nazista e de l'ótra bànda i Aleàcc entràcc en guèra per contrastà 'l desègn de egemunìa de Hitler. El vé definìt "mondiàl" perchè - isé come che gh'ìa sücidìt en ocaziù de la prima guèra mondiàl - g'ha partecipàt nasiù de töcc i cuntinèncc e le operasiù de guèra le g'ha 'nteresàt 'na bùna part del pianéta.
El cunflìt l'è cuminciàt co l'invaziù de la Polònia de part de la Germània, e l'è finìda col bombardamènt atòmic de Hiroshima e Nagasaki e co la réza del impér giapunés.
L'è cunsideràt el piö grant cunflìt armàt de la stória, e l'è costàt séz'agn de patimèncc incalculàbii, destrüsiù e stràgi per en totàl de 55 miliù de mórcc. Le pupulasiù civìi difàti i è stàde cuinvulgìde 'ndèla guèra per vìa de l'üzo de àrmi sèmper piö potènti. Endèl córs de la guèra s'è cönsömàt apò a la tragédia de l'Olocàusto perpetràda dei nazisti cùtra ai Ebrèi.
A la fì del cunflìt s'è stabilìt en ùrden modiàl nöf, fondàt sö la contrapuzisiù 'ntra Stati Ünìcc e Üniù Soviètica, e düràt enfìna a la disgregasiù de chèsta öltema al prensépe dei agn noànta (guèra frèda). El cunflìt el g'ha segnàt apò a la fì de l'egemunìa de l'Euròpa söl pianéta.


text:
Poltranga
Poltranga (Ponteranica in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 4 km de la sità e a 245 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 6 849 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 8,4 km² e 'na densità de popolasiù de 815 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Alzà, Bèrghem, Ranga, Surìsel, Tur Buldù e Dógn.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Poltranga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Petra Kvitová
La Petra Kvitová (a s lèś Pètra Qvìtovâ [ˈpɛtra ˈkvɪtovaː]) l'è na tenìsta céca nada a Bílovec 'l 8 ad Mars dal 1990. L'è élta 182 cm e la péśa 70 chilo.
Da pìcula la psiva śugàr a vòley, tgnénd a drē a sò pàdar Jiří ch'al fava 'l alenadōr ad cal spòrt lè, ma invéci 'l à pò sarnî al tènis anc parchè al sò ìdul l'éra la Martina Navrátilová, tacànd però dimóndi tard, a séd'ś an.
In dla sò caréra 'l à vins déś turnèo in tut (cun la pèrla ad Wimbledon 2011) rivànd a èsar la nùmar 2 dal mónd al 10 ad Śnar dal 2012. L'à anc purtâ a cà al Master dal 2011 (cóntar la Viktoryja Azaranka) e dū Fed Cup (2011 e 2012).
Caréra
La Kvitová la taca a śugàr in dal tènis di prufesiunìsta in dal 2008 e la fà subìt na vitma impurtànta: la Venus Williams a la Cellular South Cup. In Śugn la và dimóndi avànti a gl'Open ad Frància rivànd a 'l quàrt tùran baténd in d'l órdan la giapunéśa Akiko Morigami, l'austragliàna Samantha Stosur e l'ungheréśa Ágnes Szávay.
In dal 2009 la fà sèntar vinsénd al prim tìtul WTA a Hobart. A gl'US Open la bat la nùmar òṅ dal mónd Dinara Safina in tri set a 'l tèrs tùran quànd lē l'éra sōl la nùmar 72 dal ranking. A Linz la riva in finàl baténd via via l'Andrea Petković, la Iveta Benešová, la Carla Suárez Navarro e l'Agnieszka Radwańska ma la n gh la cava briśa a far fóra la bélga Yanina Wickmayer ch'la vins par 6-3 6-4.
In dal 2010 la pèrd 6-2 6-1 a gl'Australian Open da la Serena Williams che pò la vinsarà 'l tìtul. A la Cellular South Cup la gh'à d'inchinàr-as a la Marija Šarapova in semifinàl. Stés riśultâ anc a Wimbledon, batùta incóra da la più śóvna dal Williams, ma la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar la Viktoryja Azaranka e la danéśa Caroline Wozniacki e a dvintàr la nùmar 29 dal mónd. Quànd a pâr ch'la pòsa vulàr in élt a sucéd 'l eśàt cuntràri cun di prim e di secónd tùran ad fila. A và 'n pò méj a gl'Us Open (tèrs tùran, batùda par la Kim Clijsters) e a i China Open (quàrt ad finàl pardénd da la Caroline Wozniacki, la nóva nùmar òṅ). La finìs 'l an a 'l nùmar 34 dal mónd.
In dal Śnar dal 2011 la vins al turnèo ad Brisbane cun un séc 6-1 6-3 a la tedésca Andrea Petković. A gl'Australian Open la riva a i quàrt e pò la vins incóra un tìtul baténd la Kim Clijsters a Parì par 6-4 6-3. 'L 8 ad Maǵ dal 2011 la s pòrta a cà anc al turnèo ad Madrid dand la paga a la Viktoryja Azaranka par 7-6 6-4. Chi riśultâ chè acsè bèi i la cùcian dimóndi in élt in di prim dèś pòst dal ranking WTA. Al 2 ad Luj la vins al sò prim Slam a Wimbledon e la 'l fà cóntar la Marija Šarapova cun al puntéǵ ad 6-3 6-4. Incóra na vòlta però la sò stagiòṅ dòp l'èrba l'è dimóndi fiàpa ma a Linz la tórna a 'l sucès cóntar la śluvàca Dominika Cibulková batùda in finàl par 6-4 6-1. In Utóbar la śōga al Master a Ìstanbul. In di round robin la mét sóta la Vera Zvonarëva, la Caroline Wozniacki e l'Agnieszka Radwańska. In semifinàl la gh lasa strada la Samantha Stosur méntar la finàla l'è sua par 7–5, 4–6, 6–3 in di cunfrònt dla Viktoryja Azaranka. Cal tìtul chè la gh parmét ad rivàr a sōi 115 punt da 'l èsar la nùmar òṅ dal clasìfichi mundiàli dal tènis dal fémni. Cuma s'a n fus incóra asè, la Petra la vins i sò dū singulàr dla finàl dla Fed Cup, cópa ch'la s pòrta a cà par 3-2 in di cunfrònt dla Rùsia.
In dal 2012 la gh'à da patìr soquànt infurtùni e pò la fà fadìga a catàr la fórma giùsta. Dòp soquànt prim tùran la gh la cava a rivàr in semifinàl a gl'Australian Open e a 'l Roland Garros ma la và fóra a i quàrt ad finàl a Wimbledon ad òpra dla Serena Williams. A Montreal la bat la cinéśa Na Li in finàl par 7–5, 2–6, 6–3 e la fà 'l bis anc a New Haven quànd a inchinàr-as l'è la Marija Kirilenko par 7-6, 7-5, dòp avér pardû in semifinàl la stmana prima a Cincinnati cóntar l'Angelique Kerber. A gl'US Open la và invéci fóra a 'l quàrt tùran par maṅ dla francéśa Marion Bartoli. In Nuvémbar la vins però la sò secónda Fed Cup a Praga cóntar la Sèrbia.
In dal Favràr dal 2013 la vins al sò dècim turnèo a Dubai cóntar la Sara Errani par 6-2, 1-6, 6-1. In Mars la buta in dal rusc la sò partìda di quàrt di Indian Wells Masters in Califòrgna cóntar la rusa Marija Kirilenko quànd la pèrd al secónd set faghénd quàtar fai dópi ad fila e pò la partìda par 6-4 4-6 3-6.


text:
Canton Tesin
El Canton Tesin (in Todesch, Frances e Romanc Tessin; Talian: Ticino) l'è 'l canton püssee a süd de la Sguizzera. El ciapa el sò nom del fiüm Tesin che 'l ghe passa in del mezz, de la funt al Pass de la Nuvena (tudesch: Nufenenpass) al Lagh Magiur.
Cuntegnüü
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufficial del Canton Tesin l'é 'l Talian. L'è parlaa departutt anca 'l lombard occidental (variant ticinesa), ma l'è minga recognussuda a nivel ufficial. El Canton Tesin el forma, insemma ai val Mesolcina, Calanca, Bargaja e Pos'ciav (del Canton Grison), la Svizera Taliana.
In del Comun de Bosch/Gürin on quejivun el parla on patovaa todesch, el "Guriner/Guryner Titsch" o "Ditsch" (dialett de la lengua Walser).
I dialet lumbard del cantun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dialet del Cantun Tisin poden vess spartii in düü grüp: quei sota al Munt Scender e quei che se tröven sura de quel. I dialet del Sotascender (quei de la zona de Ciass, Mendris e Lügan) hin cumpagn assee di dialet cumasch e varesot parlaa in Italia; i dialet del Surascender (zona de Belinzona, Lucarn e di vai Verzasca, Magia, Bregn e Leventina) inveci gh'han carateristigh particular, püssee cumpagn a quei del Lumbard Alpin e dunca di lenguv returumanz. I dialet del Surascender vegnen parlaa anca in l'alta Val d'Ossula.
L'italian ticines[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialett del Italian parlaa in del Canton l'è particolaa. Gh'hinn di influenz lessicaj del todesch (lengua pussee parlada in de la federazion), del frances e del lombard.
La parnonzia l'è arenta al model lombard.
Elvetism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I elvetism hinn di paroll drovà domà in del italian ticines.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'epoca antiga, i territori del Canton hinn staa abitaa de la tribuu de sciocch celtegh, i Leponz. Pussee tard, probabilment in l'epoca de la dominazion de l'August, la region l'è stada ciapada dent in de l'Imperi Roman. Dopo la ruvina de l'Imper Roman de Ocident, la region l'ha patii on poo j'istess tribuleri de la Lombardia: l'è stada sota ij Ostrugot, i Longobard e i Franch.
L'Età de mezz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'Età de Mezz, la region l'è stada uget de cuntesa in tra i cumün liber de Milan e Com. In del secul XIV l'è stada cunquistada dal Dücaa de Milan ma intant, in del secul XV, i cunfederaa svizzer i s'eren lanciaa a cunquistà i ter a süd di Alp in del curs de tre campagn diferent. El Cantun Uri l'ha cunquistaa una volta per tüt la Val Leventina, giamò in del 1440, dopu che intra 'l 1403 e 'l 1422 una part de quest ter, giamò una volta cunquistaa de Uri, eren staa perdüü. In del mes de marz del 1440, l'è staa firmaa l'acord de pas in tra 'l Dücaa de Milan e i Svizzer, in de l'Albergh dei Dò Spad[1].
In quest cuntest, gh'è de regurdà tri batali impurtant in tra i cunfederaa e 'l dücaa milanes:
- el 30 de giügn del 1422 i trüp dei Milanes de Filipp Maria Viscunt han batüü i Svizzer in de la bataia de Arbed[2].
- el 12 de lüi del 1426 la vegn firmada la pas in de la culegiada de San Peder e Steven a Belinzona in tra i Svizzer e Filipp Maria Viscunt; cunt un pagament in or, i cunfederaahan daa indree la Leventina[3].
- el 7 de mas del 1450 el Giuvan Taddei dei Pepoli el dona la Val de Bregn al cunt Sante Bentivoglio de Bulogna[4].
- el 10_07 del 1477 el ven cunfermaa el trataa de pas tra i Svizzeri e la Bona e 'l fiö Giuvan Sforza[3].
Püssee tard, i Svizzer i ha prufitaa di invasiun di Frances in Italia, a cumincià dal 1494. El 10 de april del 1503 cun de la pas de Arona i Svizzer han utegnüü el pusses de Belinzona e dei paesit de Medeja e Isun[5]. De fat, in del curs de una segunda campagna, in del 1500 Uri, el Canton Svit e 'l Canton Unterwald, han mantegnüü la cità de Belinzona e la Riviera, anca lur tra l'alter giamò ocupaa da Uri in del 1419, ma pers in del 1422. El 29 de lüi del 1506 la Dieta Elvetiga l'ha decretaa de mandà dei suldaa per difend i castei de Belinzona[6].
Ciamaa di Stat italian, in del 1512, per cascià vìa el frances Lüis XII, i trüp de tüta la Confederaziun han miss sü al Dücaa de Milan el Massimilian Sforza, che in sustanza l'è vegnüü el fantos di Svizzer. Quest ültim saran recumpensaa con l'estensiun del cuntrol militar minga apena sü i distret de Lügan e Mendris, ma anca püssee in là dei cunfin del dì d'incö. De la Pruvincia di Vares atüal, eren svizzer la Valtravaglia e la Valcuvia, in cima al lagh de Comm, la tera ciamada "di Tre Piev" e anca una part de la Val d'Ossula.[4].
Poch temp püssee tard però, giamò in del 1515 el cunfin l'è staa ripurtaa in de la so posizion atüal, in cuseguenza de la scunfita dei Svizzer in de la bataia de Marignan (al dì d'incö Melegnan).
Cin l'ann 1515 cumincia inscì el periud ciamaa di cunfederaa. I teritori che püssee tard, in del 1803 avarissen custitüii el Canton Tesin, eren spartii en vott baliag, che corespund pressapoch ai distret del dì d'incö. I baliag cisalpin patregniven minga però tüt ai tredes Cantun, che alura furmaven la Cunfederaziun Elvetiga. De fat, se mai che la Leventina la dependeva apena de Uri, i teritori de Bregn, Riviera e Belinzona i era di baliag, anca de Svit e del Nidwald. El rest del teritori del Tesin, inscambi, l'era spartii sü in quater baliag de proprietà cumün dei dudes cantun, e i eva ciamaa Baliag Ultramontan o Ennetbergische Vogteien.
El dumini cunfederaa el se manifestava praticament apena in ambit giüdiziari: el baliv (en tudesch: Landvogt) che i cantun suvran mandaven in tücc i distret el gh'aveva en pratega la funzion de giüdes. Föra de la sfera giüdiziaria però el pudè l'era lassaa in man ai uturità lucal. In dei baliag svizzer, de fat, a diferenza de quel che sücedeva in del rest de la Lumbardia, gh'è scampaa infina al dì d'incö l'istitüziun del patriziaa e quela del cunsili paruchiai (l'asemblea, elegiüda dei catolegh de un vilag, che la aministra i prupietà de la parochia).
L'indipendenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del periud in tra 'l 1798 e 'l 1803 — el periud de la Repüblica Elvetiga — per decisiun del Napuleun Bunapart[7] i baliag vegnen reünii in del 1798 per furmà dü cantun diferent: Belinzona e Lügan.
In del 1803, i dü Cantun saran ünificaa una volta per tüt in d'un suget növ, e per 'l nom vegnaraa scernii el nom del fiüm püssee impurtant del teritori, el Tesin, in sül mudel de la denuminaziun di dipartiment frances dopu de la revulüziun del 1789.
Anca se 'l cantun l'era staa diciaraa gianmò in del 1803 un stat member de la Cunfederaziun, la Francia l'è andada inanz a gestì i afar del cantun, infìna a rivà a anet i distret de Mügg e Mendris a la Repüblica Cisalpina, anca se per un periud de poch temp.
La capital la sarà metüda a Belinzona, ma Lügan la restarà minga tant cuntenta de questa decisiun. El prublema el vegnarà sistemaa cun la Custitüziun del 1814, che la decretarà che i trii cità püsee impurtant, Belinzona, Lügan e Lucarnu saran ses an per ciaschedünala capital del cantun. 'Stu sistema l'andrà innanz fina al 1878, quand che Belinzona la vegnarà deciarada capital ünica e permanent.
Politica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parlament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El parlament ticines l'è el Gran Consili, che 'l gh'ha 90 diputaa. I diputaa han deciduu de vess ciamaa minga "onorevol", dal 2000.
Composizion del Parlament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Legisladura 2015-2019:
- Lega dei Ticinesi: 22
- Partito liberale radicale ticinese: 24
- Movimento per il socialismo - Partito comunista: 2
- Partito socialista: 13
- I Verdi del Ticino: 6
- MontagnaViva: 1
- Partito popolare democratico + Generazione Giovani: 17
- La Destra (Canton Tisin): 5
Han partecipaa ai elezion, senza ciapà nissun segg, i partii Lega Sud Ticino, Verdi liberali, La Noce, el Fronte degli indignati e el Partito Operaio e Popolare.
Govern[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El govern, el Consili de Stat, el gh'ha cinch minister. Hinn:
- Claudio Zalli, Lega dei Ticinesi
- Norman Gobbi, Lega dei Ticinesi
- Chrsitian Vitta, Partito liberale radicale ticinese
- Manuele Bertoli, Partito socialista
- Paolo Bertraminelli, Partito popolare democratico + Generazione Giovani
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Emilio Motta, Effemeridi ticinesi, ristampa Edizioni Metà Luna, Giubiasco 1991, 33.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 57.
- ↑ 3,0 3,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 61.
- ↑ 4,0 4,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 42.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 35.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 65.
- ↑ Mudel:DSS


text:
Surmiran
El Surmiran a l'è vün di dialet rumanc che'l se parla in del Grisun central, che l'è ciamaa el Surmeir.
Esempi de dialet del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En bap veva duos fegls.
Et il pli giouen ô detg agl bap: "Bap! Do a me or la part della roba tgim tocca!" et el ô partia or ad el la roba.
Pacs deis siva ô igl fegl giouen, mess ensemel tot, et é ia ainten enna terra lunscheinta, e lo ô el futg eir la siu roba cun veiver schlaschdeaiment.
[...]
Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 354-355


text:
Gignés
Gignés (Italian: Gignese; Latin Medieval: Zinexium) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 981 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,9 km² e ona densità de popolaziun de 66 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Armagn (NO), Bruvél-Campugnin, Umegna e Stresa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gignés l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sîra
Artécol in dialèt arzân
Sîra (ovest o occidente o ponente in italiân) l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinel. L'é al cuntrâri ed matèina e a piòmb ed Nôt e Mezdé.
Sîra l'é la diresiòun in dó al Sōl câla int al giōren che al dó l'é lòngh cumpâgn a la nôt.
L'urégin ed la parôla ovest [1] la deşvîn dal francèiş ouest, che a só vôlta al deşvîn dal tedèsch west ch' al deşvîn dal svedèiş wester e dal gôtich vasi. Vâsi al deşvîn prubabilmèint da l'istèsa raîş sancrita vas'-ati (nôt) da dó deşvîn al latèin ves-per (sîra) per sgnêr al pûnt in dó al câla al Sōl. La parôla vèsper (vespri in italiân) l'é atmêşa in italiân apûnt per sgnêr al j urasiòun ed la calêda. Int al léngui rumânzi a s'é unî l'artécol a la parôla west e acsé còsta l'é dvintâda ovest.
Int al fôli antîghi ed la Scandinavia a gh'ēra un nanèin a sîr ch' al tgnîva só al quarciòun: Vestri, a cunfērma ed l'urégin ed la parōla int i paèiş frèd.
Cun l'Ovest despès as vōl arfêres al nasiòun ocidentêli. Quând al vîn druvê in sté sèins, al pōl vrèir dîr tânt lavōr da la NATO, a Europa e Nord Amèrica, cun o sèinsa Giapòun, fîn a l'intēra civiltê ocidentêla
Int la Cina préma ch' la dvintés modêrna, l' ovest al sgnêva la tèra dal Budda e al pôst da dó deşvînen al sâcri scritûri budésti
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Urégin ed la parôla ovest, disionâri ed l'urégin dal parôli insém a Internèt
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Ovest trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Venerdé
Artécol in dialèt arzân
Venerdé (Venerdi in italiân) l'é al dé ed la stmâna tr' al Giovedé e al Sâbet, dal latèin Venĕris dies, giōren ed Vèner
Al parôli inglèişi Friday e tedèsch Freitag a 's arfân quând, un tèimp, l'ēra al dé sâcher ed la dèja Freyja, quêşi cumpâgna a la dèja latèina Vèner.
I venerdé specêl:
- Venerdé Sânt: dû dé préma ed la Pâsqua, la cristianitê l'arcôrda la môrt ed Crést.
- Venerdé işlâmich: per l' Islam al venerdé l'é al dé sânt e as và int al muschéj per l'urasiòun.
- Venerdé ebrâich: a la calêda dal venerdé a cumîncia al shabbath ebrâich, ch' al dûra fîn a la calêda dal dé dôp.
Superstisiòun
Secònd 'na superstisiòun, che gh'é int i paèiş cristiân, al venerdé l'é un giōren ed melavgóri perché as pèinsa che in cól dé ché a sia môrt Gesó.
In cêrti cultûri în cunsidrêdi ed dimòndi melavgóti al dâti venerdé 13 e venerdé 17.
A gh'é invēci chi cunsîdra al venerdé un dé fortunê a pêrt in dó al câsca cme dâta dal calendâri: al famōş navigadōr Cristoforo Colombo, per eşèimpi, l'é partî dal pôrt ed Palos un venerdé[1]. P'r i siciliân invēci chi nâs in venerdé l'é un "vinnirinu" (ch' al pré èser tradòt in "venerdèin"), e al srà un òm valurōş e furtunê[2].
Vōş coleghêdi
Nôti
- ↑ Venerdì 17, una giornata temuta - Tgcom
- ↑ Artécol insém a Le tradizioni.net ch' al pêrla dal superstisiòun
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Venerdé
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Venerdi trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Orphan
Orphan (Òrfan) 'l è 'n film ad scarésa dal 2009 ad Jaume Collet-Serra. Al film, prudót par Leonardo Di Caprio, 'l è vgnû fóra in di Stat Unî al 24 ad Luj dal 2009, mént'r in Itâglia 'l è stâ distribuî a far data da 'l 16 'd Utóbar dal 2009.
Sunt
La famìja Coleman, John (Peter Sarsgaard) e la Kate (Vera Farmiga), la gh'à dènt'r un vōd ch'al n s pōl minga impinìr parchè, anc s'i gh'àṅ dū fiōi e i staṅ bèṅ a livèl ad bèsi, 'n abòrt al gh'à lasâ na frida ch'la i fà patìr dimóndi. L'ùnica sulusiòṅ ch'i gh'ànan la par èsar qvéla ad tōr in adusiòṅ la pìcula Esther (Isabelle Fuhrman), na putìna dōlsa e inteligìnta ad dód'ś an ch'la i à culpî durànt un gir in 'n urfanutròfi. Na vòlta sèg però i sucédan di brut quèi e di incidènt spavintóś e tuti 'l vòlti a gh'è sèmpar l’Esther in mèś. I genitōr i tàc'n a preucupàr-'s e acsè i decìdan 'd andàr a dmandàr dal nutìsi ad lē a 'l urfanutròfi ma ninsòṅ a sà gnint.
Pulèmichi
Pròpria in dal méntar ch'al film 'l è vgnû fóra in di schér'm americàṅ, la pelìcula l'à muciâ sù na mùcia 'd pulèmichi par via di argumènt tratâ. Dimóndi asuciasiòṅ ch'i gh'aṅ a cōr al bèṅ di putèṅ dasfurtunâ ch'i èṅ custrét a vìv'r in di urfanutròfi i aṅ fat sù 'n sapèl puntànd al dî cónt'r al film dgénd ch'al stramnìs dal paùri e di stereòtip fals in di cunfrònt dl'adusiòṅ, dand acsè còrda a 'l risć ad lasàr di baghét sénsa genitōr. Chi lōr i s èṅ anc dâ da far par far star fóra la gint da i cìnema ch'i dàv'n Orphan[1].
Gl'asuciasiòṅ a favōr di adusiòṅ i s èṅ anc misi in cuntàt c'n al presidènt dla Warner Bros., Barry Meyer, dmandànd-'g ad tiràr via da 'l film la fraś «A gh'a d'èsar difìcil vlēr bèṅ a 'n fiōl adutìṿ a la stésa manéra 'd òṅ di tuo» che la Esther la dgiva a sò pàdar nóṿ. Inóltar 'l è stâ dmandâ che na part di bèsi tirâ sù i fùsan dâ a gl'urfanutròfi ch'i gh'ìvan biśógn e ch'a la fiṅ dal film a fus śuntâ 'n mesàǵ a favōr di adusiòṅ[2].
Culegamènt estéran
- (IT) Al sit ufisiàł
- (EN) Al sit ufisiàł
- (EN) La schéda dal film su IMDb
- (IT) La schéda dal film in sal FilmTV
- (IT) La schéda dal film in sal sit dla Cunferénsa Episcupàla
Nòti
- ↑ Acùśi a 'l film ad scarésa ad DiCaprio Corriere Della Sera, 21 ad Luj dal 2009
- ↑ L'Òrfna stramaladìda la stramna la scarésa ma l'Amèrica la mónta sù Il Giornale, 21 ad Luj dal 2009


text:
Bagnöl
Bagnöl, (Italià: Bagnolo Mella) l'è 'n cümü de 12 775 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna Centràl a 14 km de la cità de Brèsa en diresiù Sud.
El cunfìna coi cümü de Cavreà, Dèl, Ghét, Lé, Manèrbe, Muntirù, Oflàga e Poncaràl.
El cümü l'è stat fregiàt col tìtol de cità a pàrter del zenér del 2011 del Presidènt de la Repüblica Italiana Giorgio Napolitano, per mèrecc de caràter stòrich e cültüràl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Gemelàgi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bagnöl l'è 'nzemelàt coi cümü de:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mâg
Artécol in dialèt arzân
Mâg (maggio in italiân) l'é al quînt mèiş ed l'ân secònd al Lunâri Gregoriân e l'é al têrs e ûltem mèiş ed la premavèira ind la pêrta d' ed sōver ed la Tèra, ed l'avtûn ind la pêrta d' ed sòta, al cûnta 31 dé e l'è ind la préma metê 'd un ân civîl. Al nòm al pré deşgnîr dal dèja rumâna Maia. Int al cultûra cristiâna mâg l'è al mèiş dedichê a la Madòna.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Maggio trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mâg
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
Calvatòn
Calvatòn (nòm uficiàl en Italià: Calvatone) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna.
El g'ha 1 208 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 13,5 km² e 'na densità de 89 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra (MN), Bòsul (MN), Cané (MN), Piadena e Turnada.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Calvatòn l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Decàgon
Ol decàgon (dal Gréch Antìch da deca cioè dès e gonov cioè àngol), l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che 'l gh'à dés làti; menimà se ciàma decàgon regolàr, ün decàgon che 'l gh'à i dés làti töi lónch istès e i dés àngoi töi gràncc istès e cioè de 144 gradi.
Ol perìmeter d'ün decàgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter d'ü decàgon, se 'l decàgon l'è mia regolàr, mè fà l somatòria de töcc e dés i làti, menimà se l'è regolàr bàsta fà.
L'àrea d'ün decàgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è dò manére dièrse per troà l'àrea d'ü decàgon regolàr:
'ndóe l l'è 'l làto, a l'è l'apotéma e 10l e 2P i'è 'l perìmeter. Per capì chèsta fórmula, bàsta pensà che 'l enàgon 'l sìes facc de dés triàngoi regolàr e per ògnü de chès-ce triàngoi 'l làto del enàgon l'è la bàze, menimà l'altèsa l'è 'l apotéma, isé per troà l'àrea de ü de chès-ce triàngoi s'fà come per töcc i triàngoi, cioè bàze per altèsa e pò gh'è de dividì töt per dù, e alùra per troà l'àrea del decàgon l'è asé moltiplicà per nöf.
Öpör s' pöl fà:
'ndóe l l'è 'l làto e ns' l'è 'l nömer stàndard che per 'l decàgon l'è piö o méno 7,69421.


text:
Würenlos
Würenlos a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 5 653 abitant e una süperfiss de 9.03 km², e al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.
El cumün de Würenlos a l'è tacaa ai cumün de Wettingen, Otelfingen, Hüttikon, Oetwil an der Limmat, Spreitenbach, Killwangen, Neuenhof.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Kempfhof in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
902
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El calif de Corduva el cunquista l'isula de Maiorca.
- I Irlandes recunquisten dai Nurveges la cità de Düblin (fina al 919).
- El re frances Lüis III el passa da l'Italia a la Pruvenza. El Berengrari del Friul el pò turnà in la penisula.
- A magg, i Arab, cumandaa da l'emir de Tünis Ibrahim II, sbarchen a Trapan, in Sicilia.
- 17 lüj: El Berengrari del Friul el cuntrola Pavia.
- 1 agust: i Arab de l'Ibrahim II cunquisten la cità siciliana de Taurmina, l'ültim sit de l'isula tegnüü in man dai Bizantin.
- 3 setember: l'Ibrahim II el traversa el Stret de Messina e 'l riva in l'Italia cuntinentala.
- 1 utuber: l'Ibrahim II el met sota assedi la cità calabresa de Cusenza. Dopu la sua mort in bataja (avegnüda el 23 del mes) el sò esercit el turna in Sicilia.
- 6 nuvember: El Balduvin II di Fiander el fà cupà l'Erbert de Vermandois, per vendigà la mort del propi fradel Raul.
- 13 december: in la Bataja de Holme, l'Æthelwald del Wessex, leaa di Danes, el ven batüü del cüsin Eduard el Vegg.
Nassid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Eilulf, vescuv de Ast.
- Garibald, vescuv de Nuvara.
- Adelgis II (n. 880), cunt de Piasenza.
- Al-Mu'tadid, calif de Bagdad (n. 857).
- 23 utuber: Ibrahim II de Tünis.
- 16 nuvember: Erbert de Vermandois.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Treni Amorosi (Collegamenti ferroviari da / per Amorosi)
Treni Apice (Collegamenti ferroviari da / per Apice)
Treni Apollosa (Collegamenti ferroviari da / per Apollosa)
Treni Arpaia (Collegamenti ferroviari da / per Arpaia)
Treni Arpaise (Collegamenti ferroviari da / per Arpaise)
Treni Baselice (Collegamenti ferroviari da / per Baselice)
Treni Benevento (Collegamenti ferroviari da / per Benevento)
Treni Bonea (Collegamenti ferroviari da / per Bonea)
Treni Bucciano (Collegamenti ferroviari da / per Bucciano)
Treni Buonalbergo (Collegamenti ferroviari da / per Buonalbergo)
Treni Calvi (Collegamenti ferroviari da / per Calvi)
Treni Campolattaro (Collegamenti ferroviari da / per Campolattaro)
Treni Campoli del Monte Taburno (Collegamenti ferroviari da / per Campoli del Monte Taburno)
Treni Casalduni (Collegamenti ferroviari da / per Casalduni)
Treni Castelfranco in Miscano (Collegamenti ferroviari da / per Castelfranco in Miscano)
Treni Castelpagano (Collegamenti ferroviari da / per Castelpagano)
Treni Castelpoto (Collegamenti ferroviari da / per Castelpoto)
Treni Castelvenere (Collegamenti ferroviari da / per Castelvenere)
Treni Castelvetere in Val Fortore (Collegamenti ferroviari da / per Castelvetere in Val Fortore)
Treni Cautano (Collegamenti ferroviari da / per Cautano)
Treni Ceppaloni (Collegamenti ferroviari da / per Ceppaloni)
Treni Cerreto Sannita (Collegamenti ferroviari da / per Cerreto Sannita)
Treni Circello (Collegamenti ferroviari da / per Circello)
Treni Colle Sannita (Collegamenti ferroviari da / per Colle Sannita)
Treni Cusano Mutri (Collegamenti ferroviari da / per Cusano Mutri)
Treni Dugenta (Collegamenti ferroviari da / per Dugenta)
Treni Durazzano (Collegamenti ferroviari da / per Durazzano)
Treni Faicchio (Collegamenti ferroviari da / per Faicchio)
Treni Foglianise (Collegamenti ferroviari da / per Foglianise)
Treni Foiano di Val Fortore (Collegamenti ferroviari da / per Foiano di Val Fortore)
Treni Forchia (Collegamenti ferroviari da / per Forchia)
Treni Fragneto L'Abate (Collegamenti ferroviari da / per Fragneto L'Abate)
Treni Fragneto Monforte (Collegamenti ferroviari da / per Fragneto Monforte)
Treni Frasso Telesino (Collegamenti ferroviari da / per Frasso Telesino)
Treni Ginestra degli Schiavoni (Collegamenti ferroviari da / per Ginestra degli Schiavoni)
Treni Guardia Sanframondi (Collegamenti ferroviari da / per Guardia Sanframondi)
Treni Limatola (Collegamenti ferroviari da / per Limatola)
Treni Melizzano (Collegamenti ferroviari da / per Melizzano)
Treni Moiano (Collegamenti ferroviari da / per Moiano)
Treni Molinara (Collegamenti ferroviari da / per Molinara)
Treni Montefalcone di Val Fortore (Collegamenti ferroviari da / per Montefalcone di Val Fortore)
Treni Montesarchio (Collegamenti ferroviari da / per Montesarchio)
Treni Morcone (Collegamenti ferroviari da / per Morcone)
Treni Paduli (Collegamenti ferroviari da / per Paduli)
Treni Pago Veiano (Collegamenti ferroviari da / per Pago Veiano)
Treni Pannarano (Collegamenti ferroviari da / per Pannarano)
Treni Paolisi (Collegamenti ferroviari da / per Paolisi)
Treni Paupisi (Collegamenti ferroviari da / per Paupisi)
Treni Pesco Sannita (Collegamenti ferroviari da / per Pesco Sannita)
Treni Pietraroja (Collegamenti ferroviari da / per Pietraroja)
Treni Pietrelcina (Collegamenti ferroviari da / per Pietrelcina)
Treni Ponte (Collegamenti ferroviari da / per Ponte)
Treni Pontelandolfo (Collegamenti ferroviari da / per Pontelandolfo)
Treni Puglianello (Collegamenti ferroviari da / per Puglianello)
Treni Reino (Collegamenti ferroviari da / per Reino)
Treni San Bartolomeo in Galdo (Collegamenti ferroviari da / per San Bartolomeo in Galdo)
Treni San Giorgio del Sannio (Collegamenti ferroviari da / per San Giorgio del Sannio)
Treni San Giorgio La Molara (Collegamenti ferroviari da / per San Giorgio La Molara)
Treni San Leucio del Sannio (Collegamenti ferroviari da / per San Leucio del Sannio)
Treni San Lorenzello (Collegamenti ferroviari da / per San Lorenzello)
Treni San Lorenzo Maggiore (Collegamenti ferroviari da / per San Lorenzo Maggiore)
Treni San Lupo (Collegamenti ferroviari da / per San Lupo)
Treni San Marco dei Cavoti (Collegamenti ferroviari da / per San Marco dei Cavoti)
Treni San Martino Sannita (Collegamenti ferroviari da / per San Martino Sannita)
Treni San Nazzaro (Collegamenti ferroviari da / per San Nazzaro)
Treni San Nicola Manfredi (Collegamenti ferroviari da / per San Nicola Manfredi)
Treni San Salvatore Telesino (Collegamenti ferroviari da / per San Salvatore Telesino)
Treni Santa Croce del Sannio (Collegamenti ferroviari da / per Santa Croce del Sannio)
Treni Sant'Agata De' Goti (Collegamenti ferroviari da / per Sant'Agata De' Goti)
Treni Sant'Angelo a Cupolo (Collegamenti ferroviari da / per Sant'Angelo a Cupolo)
Treni Sant'Arcangelo Trimonte (Collegamenti ferroviari da / per Sant'Arcangelo Trimonte)
Treni Sassinoro (Collegamenti ferroviari da / per Sassinoro)
Treni Solopaca (Collegamenti ferroviari da / per Solopaca)
Treni Telese Terme (Collegamenti ferroviari da / per Telese Terme)
Treni Tocco Caudio (Collegamenti ferroviari da / per Tocco Caudio)
Treni Torrecuso (Collegamenti ferroviari da / per Torrecuso)
Treni Vitulano (Collegamenti ferroviari da / per Vitulano)


text:
Roubaix
Roubaix (Robaais in ulandes) a l'è una veggia cità indüstriala in del nord de la Francia, in de la regiun Nord-Pass de Calais-Piccardia, arent al cunfin cunt el Belgi.
La gh'ha püssee de 95.000 abitant e a l'è la terza cità de la regiun Nord-Pass de Calais-Piccardia, dopu de Lilla e de Amiens.
Cuntegnüü
Musee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La Piscine, musee d'art e d'indüstria.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Roubaix a l'è cugnussüda per la cursa ciclistiga Paris-Roubaix.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Roubaix a l'è gemelaa cun:
- Bouira, Algeria
- Bradford, Regn Ünì
- Covilhã, Purtugal
- Mönchengladbach, Germania
- Praa, Italia
- Skopje, Macedonia
- Sosnowiec, Pulonia
- Verviers, Belgi


text:
Cavrèsc
Cavrezz (Cavrèsc in verbanes; Cavress in Piemuntes; Caprezzo in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 168 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,3 km² e ona densità de popolaziun de 23 ab./km².
El paes l'è sitüaa in la Val Granda e 'l gh'ha una fraziun ciamada Pont Nivia. L'è tacaa ai cumün de Cambiasca, Ntragna, Misgina e Vignun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavrèsc l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
San Peter a Samedan - in santeri a l'intern da la baselgia
- Dumengia, 10.7.2016, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 10.7.2016, 8:06, RTR
Fitg veglias u modernas, pitschnas u grondas, opulentas u modestas: Il Grischun è ritg da baselgias, ed enturn mintgina datti in puschel istorgias. Per questa stad ha Vita e cretta tschernì inqual baselgia per raquintar l'ina u l'autra da questas istorgias.
L'entschatta faschain nus cun l'anteriura baselgia parochiala da Samedan, San Peter. La dretga persuna per raquintar or da sia istorgia è Ottavio Clavuot, ch'è sa fatschentà en particular cun las veglias plattas da fossa en baselgia.
Il predi da questa dumengia fa Albrecht Merkel da la plaiv Luven, Flond, Pitasch e Duvin.
Redacziun: Mathias Kundert
Contribuziuns
-
Predi dad Albrecht Merkel


text:
Tallinn a l'è la la capital de l'Estonia.
A l'è anca la prima cità del paes per pupulaziun, cun 400.320 abitant (2006). A Tallinn sa parla uficialment l'estun. Son parlàa anca l'ingles, el russ, el todesch.
L'è una vegia cità medieval, l'era una cità anseatica, e fin al principi de la Secunda guera mondial come tüt el rest de l'Estonia, a l'era abitada da burghes tudesch, ch' a un bel moment a hinn stàa tut riciamad da l'Hitler a turnà in Germania.
La cultüra e l'aspet de la cità hinn pretament germanich.
In del 2011 l'è anca stada nominada Cità Europea de la Cultüra.
Geugrafia
Tallinn a l'è al nord de l'Estonia, in sül Mar Baltich. L' è uno splendor de cità medieval, e l'è diventada Patrimoni de l'Unesco.
Aministraziun
El sindich a l'è el Jüri Ratas.
Cità gemelaa
Tallin a l'è gemelaa cun:
- Venèzia, Italia
- Dartford, Regn Ünì
- Los Gatos, Stat Ünì d'America
- Schwerin, Germania
- Kiel, Germania
- Gent, Belgi
- Malmö, Svezia
- Riga, Letonia
- Annapolis, Stat Ünì d'America
- Groningen, Paes Bass


text:
16 03
Ol dé 16 de mars l'è 'l 75 ( 76 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 291 dé a finí l'an.
Ul dí 16 de mars al è ul dí da pòost 75 ( 76 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 291 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1562 - Salou (ol Tarragonès): di piracc i atacal paes e gh'i fa nömerus parzonér.
1938 - Barcelona: l'aviassiú franchesta la scumensal plö devastadur di bombardament che la patirà la sità dürat la guèra Civila Spagnöla; al durarà tre dé.
1978 - Roma (Itàlia): i Brigade Rosse i seguestra Aldo Moro (al sassinarà ol 09 05).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
20 08
Ol dé 20 de óst l'è 'l 232 ( 233 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 134 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de óst al è ul dí da pòost 232 ( 233 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 134 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1705 - Vic (Osona): i Vigatà se i reölta contra i autorità borbòneghe.
1866 - Stacc Ünicc: ol president Andrew Johnson al declara formalament la fí de la Guèra Sivila Americana
1914 - ocüpassiú de Brüssèl (Bèlzica) per i tröpe Todèsche a la Pröma Guèra Mondiala
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1890 - Stacc Ünicc: Howard Philips Lovecraft , noelesta de terur gòtich .
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Sur
Sur (en lengua romancia: Sour) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 90 abitant e una süperfiss de 23.18 km², e al se tröva a una altitüden de 1530 meter sura al livel del mar.
El cumün de Sur a l'è tacaa ai cumün de Bever, Bivio, Marmorera, Mulegns, Tinizong-Rona.
L'andament storegh de la popolazion de Sur l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La püssee part de la popolazion l'è de lengua romancia, segond el censiment de l'ann 2000 la percentual dei parlant en romanc come prima lengua l'è del 75%.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Sur in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Criśe
Criśe, in dla mitulugìa gréca, l' è 'n prēt in dal tèimpli dal dio Apòl in dla sitê 'd Criśe, śvèin a Tróia, e 'l è anc al pèder 'dla śóvna Criśèide.
Send só fiōla finìda in del man di gréc cuma pert 'd un butèin ed guèra, al pèder Criśe al gh' à d' andèr al camp di gréc, sot' a la sitê 'd Tróia, in dû lē l' è dré a fer la serva e l' amànta dal re Agamènon. Al vèć Criśe al préga in tùt' el manéri che la fiōla la gh vegna dèda indrē, mo 'l re 'l è iremovìbil e 'l finìs per tratèr mel e ofènder al ṿcìn. Criśe da prēt quèl ch'l ē, al dmanda alóra al só dìo 'd pinsèreg lò a giustèr i lavōr, e difàti al dio Apòl al manda la pésta in dl acampamèint di gréc. Avènd acsè capî al re Agamènon 'd ès'r in dal tort, al dév rimedièr ed cursa e perciò al manda la śóvna indrē dal pèder, anca s' l' è ormài ingrevdèda. Al fiōl stès ed Criśèide ch' a nasarà, al gnarà ciamê Criśe cum' al nōn.


text:
13 10
Ol dé 13 de utùer l'è 'l 286 ( 287 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 80 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de utùer al è ul dí da pòost 286 ( 287 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 80 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1900 - Barcelona: ü gröp de esportis·c, lideracc per Àngel Rodríguez, i fonda ol Reial Club Deportiu Espanyol.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1940 - Sabadel (ol Vallès Occidental): Ramon Barnils, periodesta Català.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1909 - Barcelona: Francesc Ferrer i Guàrdia, pedàgogh üniversal fondadur de la Scöla Moderna, al mör esegütat al castell de Montjuïch, acüsat d'èss stat l'istigadur de la reölta cognossida come la Setmana Tràgica.
54 - Claudi, imperadur de l'Impere Romà, problabelament verenat per la sò dona.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Carboni
Ul carbòni a l'è un elemeent chímich de nümer atòmich 6, de sòlit tetravaleent, minga metàlich e sòlit a temperadüra ambieent.
A l'è l'elemeent de baas de la vida in sü la Tèra, inscí cuma la cugnússum, vist ca tütt i mulécul impurtaant per i sisteem viveent g'ann deent ul carbòni, àsca idrògen, nitrògen, fòsfur, ussígen; nissügn de chii elemeent chí al g'à però l'impurtànza del carbòni. I resún de chèsta impurtanza a vègnenn dal fatt ca ul carbòni a l'è bun de ligàss sü cunt quater àtum, e al pöö mètt in pè strutür cumplicaa, ca fann vegní föra fin a 10 miliun de cumpòost urgànich difereent.
Ul carbòni al g'à difereent fuurm alòtrup: grafiit, diamaant, fülereen a inn quii püssee cugnussüü; in del 2004 n'è staa descuvèert un ólter. Ga vöör dí ca ul carbòni al pö anca esíst cumè mineraal amòorf, a l'öcc símel a la grafiit, e cumè furma isutròpica de la grafiit, cunt i fujètt ca stann minga vün de suravía a l'ólter ma a inn metüü in tütt i direzziun. La fibra de carbòni la sa utègn slüngaant dii fíber urgànich, de manéra ca i piàn del carbòni sa mètenn in línea cunt la direzziun de la fibra; chèll prucediment chí ga dà una resisténza iguaal a l'azzàl.
Aplicazziun del carbòni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aplicazziun püssee impurtànta del carbòni a l'è cumè cumbüstíbil e fuunt de energía, cunt i idrucarbüür: gas natüraal, petròli, sciustra. Chii cumpòost chí a inn anca la fuunt de tütt i plàstich.
Ólter maneer de duperà ul carbòni, in dii sò fuurm, a inn:
- l'isòtup carbòni-14, descuvèert ul 27 de febraar del 1940 a l'è duperaa per la datazziun radiuatíva;
- la grafiit, mis'ciàda cunt l'argíla, la sa dupéra de fà i min dii làpis;
- ul carbòni, insèma cunt ul fèr, a l'è duperaa de fà l'azzàl;
- de par lü, al dupérenn de fà i barr de cuntròll in dii reatuur nücleaar;
- ul diamaant a l'è duperaa in de l'indüstria, de fà i mulètt e i laam perchè l'è ul mineraal püssee düür in natüra; àsca quèst, al sa dupéra uviameent cumè prea prezziusa e cumè bisgiuu.
Ga vöör dí, a la fin, ca ul fülereen al paar c'al g'à un futüür in de la nanutecnulugía.
Fuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni, cumè gemò spiegaa, a l'è l'elemeent püssee impurtaant de la vida in sü la Tèra, e l'è preseent in quantità in tütt i strutüür urgànich e biulògich. In del muunt inurgànich, ul carbòni a l'è preseent in d'un muntún de mineràj (tütt i carbunaa) e in de l'anidriit carbònica (CO2).
I diamaant sa trövenn in d'un quaj giacimeent de un mineraal ciamaa kimberliit, specialmeent in Repüblica Südafricàna, Sibéria, Congo, Australia; la grafit la sa cata in quantità in Mèssich, Rüssia, India, Gruenlàndia.
Ul carbòni al sa furma in dii stèll, cunt un s'ciòcch tra trii partisèj alfa (nücli de éli), in d'un prucèss ciamaa defatt prucèss triplu alfa. Una quaj grígula de carbòni a l'è deent in dii meteuriit, suta la furma de diamaant piscinítt.
Cumpòost[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni al furma, cuma gemò dii de suravía, un muntun de cumpòost (10 miliun).
A catà tra i püssee impurtaant, a g'inn:
- idrucarbüür, insèma cunt l'idrògen;
- aminuàcit, i munòmer dii pruteín, insèma cunt l'azòot;
- àcit grass e lipiit;
- cumpòost arumàtich;
- èster;
- zücar, dùma insèma cunt l'idrògen e l'ussìgen;
- àlcul, cunt ussígen e idrògen;
- plàstich, dùmà insèma cunt l'idrògen o cunt olter àtum.
Perícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cumpòost del carbòni, vist ul nümer, a g'ann un bel puu de difereent azziun tòssich: per esémpi, ul munòssit de carbòni (CO), preseent in dii scàrich dii mutuur a cumbüstiun intèrna, e ul cianüür (CN-) a inn tòssich per i mamífer.
I cumpòost cumè i idrucarbüür (per esémpi ul metàn, la benzína, l'acetileen a tàchenn fööch a svèlta, in d'un atmusféra de ussígen.
Ga vöör dí, a la fin, ca anca ul metàn a l'è vün dii gas sèra, e anca püssee puteent de la CO2 u del vapuur de aqua.
Isòtup[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni al g'à dü isòtup stàbil, dispuníbil in natüra: ul 12C (98.89%) e 13C (1.11%); ul carbòni-12 a l'è staa ciapaa da la IUPAC cumè baas per la misüra de la màssa atòmica. Ul 14C a l'è un isòtup radiuatiif, c'al sa dèsfa in, a stèmm, 5.730 ann e al vègn duperaa per datà lègn, fòssil, sítt archeulògich.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni (dal latín carbo, c'al vöör dí sciustra) l'è staa, uviameent, vün dii primm elemeent c'inn staa descuveert, in de la preistòria, quand i òmen s'inn curgiüü c'al sa furmàva quand sa gremàva ul lègn.
In de la furma del diamaant a l'è staa cunsideraa da sémper una prea de valuur; ul sò ültim alòtrup, ul fülereen, l'è rivaa dumè in dii ann '80, ma al paar c'al g'à un gran futüür.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ (EN) National Institute of Standards and Technology - carbon
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
rsc
- ↑ Fourier Transform Spectroscopy of the System of CP (PDF), bernath.uwaterloo.ca. URL consultato il 6 dicembre 2007.
- ↑ Fourier Transform Spectroscopy of the Electronic Transition of the Jet-Cooled CCI Free Radical (PDF), bernath.uwaterloo.ca. URL consultato il 6 dicembre 2007.
- ↑ Carbon: Binary compounds, webelements.com. URL consultato il 6 dicembre 2007.
- ↑ (EN) National Institute of Standards and Technology - carbon, Phase change data
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Vohler, cap. 1.


text:
Aktuelle Position
Maletg directiv
Missiun
Nus infurmain, divertin e contribuin a la furmaziun ed al svilup cultural. Nus promovin la furmaziun democratica d’opiniuns, l’infurmaziun da la societad e l’identitad culturala. Per noss public derasain nus en las quatter regiuns linguisticas programs equivalents sut las medemas cundiziuns. Nus resguardain las spetgas da maioritads e minoritads e favurisain qua tras la chapientscha vicendaivla e la solidaritad.
Visiun
Noss service public audiovisual è part integrala e spievel da la realitad svizra. Noss programs èn nunconfundibels e sa fan valair cun success envers la concurrenza internaziunala. Nus remartgain ad uras novs cumportaments dal public en il diever da nossas medias ed essan averts per l’innovaziun tecnologica. Nossas purschidas fixeschan la norma qualitativa e contribueschan a moda indispensabla a la coesiun sociala en Svizra.
Princips
- Credibladad: Nus ans orientain tenor ils fatgs, infurmain a moda transparenta e preschentain las differentas opiniuns. Nus pretendain e promovain l'auta cumpetenza da nossas collavuraturas e da noss collavuraturs concernent il schurnalissem e la concepziun dal program. Nus purtain la responsabladad che nossas emissiuns sajan fidadas e lur cuntegns credibels.
- Independenza: Nus elegian e furmain noss cuntegns independentamain da gruppas d’interess politics ed economics. Noss mandat da service public e las taxas da concessiun obligheschan nus da realisar la meglra qualitad en responsabladad envers noss public. Nus essan averts per critica, transparents per la publicitad ed ans suttamettain a controllas internas ed externas.
- Diversitad: Nus concepin noss programs cun resguardar ils basegns multifars da las maioritads e minoritads en la Svizra plurilingua e multiculturala. La diversitad caracterisescha noss formats, noss cuntegns e nossa optica. Nus tematisain ils eveniments internaziunals e lur influenza sin la rolla ed impurtanza da la Svizra.
- Creativitad: La creativitad è la premissa ed il motor da noss success. Nus promovain in clima avert per midadas tecnicas, socialas ed economicas. Nus sustegnain ideas e prestaziuns creativas da nossas collavuraturas e da noss collavuraturs per far frunt a la concurrenza da medias internaziunala adina pli dira.
- Loialitad: Il respect da la dignitad umana è ina premissa essenziala per nossa lavur editoriala. En nossa activitad publicistica tractain nus ils conumans cun respect e fairness. Partenaris da fatschenta e partenaris socials pon sa fidar da nus. A nossas collavuraturas ed a noss collavuraturs offrin nus cundiziuns da lavur progressivas e quintain cun lur loialitad e lur engaschi per il service public.


text:
Diocesi de Nuara
La Diocesi de Nuara (Dioecesis Novariensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia del Piemunt, da la diocesi metrupulitana de Vercèj e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi, in del 2004, la gheva 545.065 d'abitant e quasi 525.265 batsàd, con 346 paròchie. L'e guernada dal vesch Renato Corti.
Quasi tüta la diocesi la g'ha el rìt rumàn. El rìt ambrusiàn el gh'è in de le paròchie de è adottato nelle parrocchie di Canöbi, Sant'Agata, San Bartulumee, Trafiüm, Falmenta, Creala, Cavaj-Gürun, Spocia, Cürsel-Urass, Gür, Finer, Traregh-Vigiuna, Caner.


text:
Musć
Al musć 'l è na pianta cica ch'la n gh'à minga di tesû vasculàr e al fà part dla diviśiòṅ Bryophyta.
In dal mónd a gh 'n è 12.000 spéci a 'l incìrca e al s cata specialmènt in di bòsc e davśèṅ a i fiùm. In generàl, al crés in du a gh'è l'òra e dla tèra mója.
I fust i èṅ pòc śvilupâ e i vènan sù cun dal strutùri a fója. Al musć più grand al pól rivàr a 50 cm 'd altésa (Dawsonia superba, ch'al crés in di tròpic) ma ad sòlit la sò dimensiòṅ la và da òṅ a déś cm.
Da 'l nòstri bandi al musć a'l s dróa par far al preśèpi.


text:
Microscope
Ol microscope (de micro-, picinì, e scopio, σkoπew, ardà) l'è ön strüment che permèt de ardà laur che i'è trop pesegn per veser véscc a öcc nüt.
Gh'è deerse tipulugie de microscope:
Ol microscope otich l'è ol piö cümü, e ol prüm a veser stat anventat. L'è ön strüment otich che 'l conté dò o piö lencc che permet de votègner öna imagen sgrandìda del ogèt, e che funsiùna per refrassiù. La sciènsa che anvestiga i ogecc picinì che dòpra chèl strüment ché la sa ciàma microscopéa
Ol `poder de amplificasiù d'ön microscope l'è regulàt da tri lencc:
- condensadur: al serf per regulà la quantesa de lüs
- ubietif: ghe n'è tre (10x, 40x, 100x). An del 100x ol méde l'è mia argia, ma oj
- öcülàr: sgrandess la imagen de 10
Ol poder de resolusiù de ön microscope l'è la capasità de deferensià du póncc adiacencc cumé separacc. L'è mizüràt cont de chèla fòrmula ché:
d=x/(n·sinθ)
d = distansa
x = lönzitüd de unda (lüs visibila 400nm)
n = indes de refrasiù del méde (argia=1, oi>>1)
θ = metà angol de dervidüra del ubietìf


text:
Bos taurus
El Bos taurus, piö cunusìt col nòm popolàr de àca (in Lumbard Ucidental vaca, u anca vacja, in Lumbard Alpin - pr IPA: /'vakɒ/, /'vaçɒ/) per i ezemplàr fèmina, tòr per i ezemplàr màscc, bò per i ezemplàr màscc castràcc (in Lumbard Ucidnetal anca Böf) i e vedèl per i ezemplàr zùegn (Büscin in Lumbard Ucidental), l'è 'na spéce de mamìfer erbìvor artiodàctilo de la famìa dei Bovidae. L'è 'na bès·cia demestegàda de l'òm, ma 'n sèrte zòne del mónt se pöl troàl amò al stato salvàdech.
L'è stat demestegàt presapóch 10.000 ans fà 'ndèl Medio Oriènt, e de lé l'aleamènt de chèste bès·ce 'l s'è difundìt en pó 'n töt el mónt.
L'òm el la léa fò per doprà la sò càrne e 'l sò lat come nütrimènt, per la sò pèl (el cüràm), ma 'ndèla stória (e amò al dé d'encö 'n sèrte pàrcc del mónt) l'è stat apò dopràt per trasportà dei càrech gréf e per laurà la campàgna.


text:
Épendes (CH-FR)
Ependes a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.63 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1071 abitant.
El cumün de Ependes al se tröva a una altitüden de 750 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arconciel, Ferpicloz, Le Mouret, Marly, Senèdes, Villarsel-sur-Marly.
El risülta citaa la prima volta in del ann 1150 col nom de Spindes.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ependes in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)
- Sit de la parochia de Ependes en frances


text:
Tardubiaa
Tardubiaa (nom ufizial in italian: Terdobbiate) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 499 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,5 km² e ona densità de popolaziun de 59 ab./km².
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Pavia. L'è tacaa ai cumün de Cassö (PV), Garbagna, Nibiula, Sussach, Torgän e Vispulaa.
Esempi del dialet de Tardubiaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Na volta gh'eva jün ch'al gh'eva dü fiö.
Al püssee giuvan agh fa un bel dì a sò padar: "Pà, ohi! Dim la mè parta che mì vöj spartìm", e 'l pà l'è bü da deghla.
Passa dü o trii dì e 'stu fiö l'è fai sü fagot, gh'ha dì bandì ai sö e l'è 'ndai fina 'n coi al mund, e lì a füria 'd giöch, plandasc e cioch l'è ristà bel e biut cumè 'n veram.
'Na volta ch'l'è stai plà cumè un män, gh'è gnü 'n sül pat una grän caristia 'nta cul pais, ad manera che l'ha cmansipià a santìss suta 'na grän sgajusa.
A s'è pö luà da jün ad cui part là, che t'am la parà föra 'nt i sò camp a fé al giniral di logg.
E lì 'l crapeva 'd la vòja 'd limpìss ad giandal cumè i sò purscè, parchè 'nsün agh an deva.
Alora, pansand ai sò cas, al dzeva: "Quanci suta mè pà i la sbatan fin ch'hin vòja, e 'nscambi mì son chì a fé dla fam!
Chì l'è vura 'd furnìll, adess ciapa sü, vaga da mè pà e 'gh diga: Oh pà, mì son fai tramenta mal 'ncrunta 'l cel e ai vost ögg ad vü;
Mì m'aumerta gnanca pü 'd jess vost fiö: tignim pür cumè jün di vost sarvitù".
Lü dunca l'è spià sü e l'è gnü da sò padar: l'eva 'ncón luntän a l'ha vüst, a n'ha santü cumpassión; l'ha ciapà sü la sbruncia, gh'ha trai i brasc al col e a l'ha basà sü.
Inura 'l fiö agh fa: "Oh, pà, quanta mal j'ho mai fai mì 'ncrunta 'l cel e ai vost ögg ad vü, mì m'aumerta gnanca pü nom ad vost fiö".
'Nscambi 'l padar al da urdan ai sarvitù: "Tirè fora la pü bela müda 'd pagn e vistìl sü, e mitigh un anee 'n digh e di scarp in pee;
e tirè fora 'l videe püssee grass, degh 'na massà 'ns la cassa di còran. Trincuma e stuma 'legar.
Parchè 'stu mè fiö chì l'eva mort a 'dess l'è arsüscità, l'eva pardü e l'è stai truvà".
Intarment al prüm l'eva andai lavré, e 'ntant ch'al gneva cà, quand l'è stai renta cà sua, al senta ch'as sona e 's bala.
Gh'ha sübat spià a jün di sarvitóir e gh'ha ciamà: "'Sa ch'l'è 'stu strépat?".
E lü al gh'ha dii: "Gh'è rivà sò fradee, e sò pà l'ha fai massé 'l pü bel videe ch'as gh'eva sü".
Ma lü l'è 'ndai in bestia, e l'è propi gnenta vurü 'ndé denta; ma 'l padar l'è gnü fora lü a preghél da 'ndé denta.
Ma lü 'n resposta gh'ha dii: "Väghi gnenta, pà? L'è tanc agn che mi i ruma al vost teri e mi 'v son sempar übidì, e vü m'hii mai dai gnanca 'n cravin par andé sté 'n poo alegar cum i mè camarada.
'Dess parchè 'stu vost fiö ch'l'è fai nät tüt al fai sò cum i baltroch, l'è rabatà cà, vü gh'hii massà 'l pü bel videe ch'i uman ingrassà".
E 'l pà l'ha 'rpià: "Car al mè fiö, ti ta sè sempar cum mi, e paräcc cul ch'l'è mè l'è incassì tò".
'Dess bsugneva fé festa e sté 'n poo alegrament, parchè tò fradee l'eva mort e 'dess mò 'nscambi l'è arsüscità, l'eva pardü e 'dess l'è stai truvà".
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878, pagg. 110-111)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tardubiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dolar statünidens
El dolar di Stat Ünii (in ingles United States dollar o U.S. dollar o dumà dollar), cugnussüü anca 'me dolar amerigan e dolar USA, a l'è la muneda ufiziala di Stat Ünii del 7 de giügn del 1785. El simbul dupraa a l'è el $, anca se el Fund Munetari Internaziunal al dupra el US$. El codes ISO 4217 del dolar a l'è USD. L'emissiun del dolar a l'è cumpetenza de la Federal Reserve del 1929.
A l'è dividüü in 100 centesim (cents) cun simbul ¢. In urigen a l'era dividüü anca in 1000 "mill" che i hann dupraa fina a la segunda guera mundiala, quand che l'alümini a l'era vegnüü trop car e quij muned chì vareven trop poch per culpa de l'inflaziun.
El dolar di Stat Ünii a l'è muneda ufiziala anca in alter paes: l'Ecuador, El Salvador e Panama in America, Timor Est in l'Asia e i antigh dipendenz uceanigh 'me i Isul Marshall, i Stat Federaa de la Micronesia e Palau.
Muned e bijet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dolar a l'è dividüü in 100 cents cun simbul ¢. Incö i sò fraziun minur gh'hann el nom de:
- penny o cent: 1¢, cun la facia de l'Abraham Lincoln
- nickel: 5¢, cun la facia del Thomas Jefferson
- dime:10¢, cun la facia del Franklin Delano Roosevelt
- quarter: 25¢, cun la facia del George Washington
Muned de 50 ¢ (cun la facia del John Fitzgerald Kennedy) e de 1 dolar a hinn rar. I emissiun de bijet a hinn de 1 $, 5 $, 10 $, 20 $, 50 $ e 100 $. Un temp gh'eren anca bijet de 1000 dolar. I bijet gh'hann i facc di president Washington, Jefferson e Lincoln per i valur püssee bass; quela de l'Alexander Hamilton per i bijet de 10, de l'Andrew Jackson per quel de 20, de l'Ulysses S. Grant per i 50 e del Benjamin Franklin per i 100.


text:
Michael Jackson
Michael Joe Jackson (Gary, 29 'd Agóst dal 1958) 'l è stâ 'n cantànt e balarèṅ americàṅ, cgnusû cun al scutmàj ad Rè dal Pop. Al sò nóm 'l è finî dènt'r a 'l Guinness di Primâ p'r èsar stâ 'l artìsta nùmar òṅ ad tut i tèmp, rivànd a véndar da piò 'd un migliàrd ad disc.
'L à tacâ la sò caréra a sōi sinc an cuma leader dal grup ad famìja, i Jackson Five. Al sò àlbum dal 1982 Thriller, vinsidōr 'd òt Grammy Awards, 'l è 'l disc più vindû ad sèmpar. Par dū vòlti i 'l aṅ sarnî par mét'r al sò nóm in dla Rock and Roll Hall of Fame, in dal 1997 cuma cantànt di Jackson Five e in dal 2001 par la sò caréra da par lò.
Al 29 'd Agóst dal 2010, al dè in dua lò 'l arév cumpiû sinquàntà-dū an, 'l è dvintâ 'l artìsta più dascargâ ad tut i tèmp. In dla sò vita al s è impgnâ da spés p'r al bèṅ dla gint, dand quàtar-sènt migliòṅ ad dòlar in beneficénsa.
In dal 1994 Jackson al s è spuśâ cun la fiōla 'd Elvis Presley, Lisa Marie, cgnusùda in dal 1992 ma pò 'l à divursiâ sèg dū an dòp.
In dla sò vita Michael 'l à patî un prucès par pedufilìa ma dòp la sò mòrt a s è saû ch'i gh'ìvan dâ cóntar sōl par purtàr-ag via di bèsi.
Discugrafìa
Àlbum e Racòlti
- 1972 - Got to Be There
- 1972 - Ben
- 1973 - Music & Me
- 1975 - Forever, Michael
- 1979 - Off the Wall
- 1982 - Thriller
- 1987 - Bad
- 1991 - Dangerous
- 1995 - HIStory: Past, Present and Future - Book I
- 1997 - Blood on the Dance Floor
- 2001 - Invincible


text:
Charles Baudelaire
El Charles-Pierre Baudelaire (Paris, 1821- Paris, 1867) a l'era un pueta, critich e tradütur frances. A l'è staa vün di pueta püssee inflüent del secul XIX, e l'ha rapresentaa - cun la sua vita bohemien e i sò ecess - la figüra del pueta malarbet. A l'è cunsideraa el pader de la puesia muderna. La sua övra principala a l'è la racolta de puesii Les fleurs du mal (I fiur del mal).
Inflüenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Baudelaire a l'è vün di pueta decadent püssee famus e prubabilment quel püssee impurtant. A l'è famusa la sua critiga de la puesia "ütil": lü'l pensava la puesia cume una furma de beleza püra e superiura, che la serviva minga per insegnà o per trasmet un messagg pulitich. A l'è el pader del decadentism, un precursür del simbulism e un autur inflüent per la puesia e la literadüra muderna - minga dumà francesa - del secul quel de XX.
Simbulism e Aleguria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'övra del Baudelaire a hinn dü i puetich principaj: el simbulism, che l'ha generaa el desideri grant de truà anmò un ligam fort intra la sucietà pre-indüstriala e la natüra, e che'l se realiza cun la figüra retoriga de la sinestesia, e l'aleguria.
Över[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le Salon de 1845 (1845)
- Le Salon de 1846 (1846)
- Le Salon de 1859 (1859)
- Journaux intimes (Diari) (1851-1862)
- Les Paradis artificiels (I paradis artificiaj) (1860)
- Curiosités esthétiques (1868)
- Réflexions sur quelques-uns de mes contemporains (1862)
- Richard Wagner et Tannhäuser à Paris (1862)
- Le Peintre de la vie moderne (1863)
- L'œuvre et la vie d'Eugène Delacroix (1863)
- Mon cœur mis à nu (1864)
- L'art romantique (1869)
- La Fanfarlo (1847)
- Du vin et du haschisch (1851)
- Les Fleurs du mal (I fiur del mal) (1857)
- Fusées (1867)
- Petits poèmes en prose ou Le Spleen de Paris (Puema piscinit in prosa o El Spleen de Paris) (1862)


text:
Sicilia
La Sicilia (Sikelía in grech; Sicile in frances) l'è l'ìsola piö granda del Mar Mediteraneo e l'è pò a' öna regiù a statüt ispeciàl de la Repüblica italiana.
Cuntegnüü
Trinacria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sicilia l'éra ciamada Trinacria che l'è ü nòm gréch che l' völ dì trè pónte e l' nas da la furma de la Sicilia che l'è pròpe ü triàngol in mès al mar. I trè pónte i è ol capo Peloro a matina (est) apröf a Mesina, ol capo Boeo o Lilibeo di bande de Marsala a sira (ovest) e 'l capo Passero di bande de Portopalo a mesdé (sud).
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I rèscc archeològich gréch, specialmènt la Al di Templi a Agrigento, che l'è Patrimòne de l'Ümanità de l'Unesco.
I méla testimonianse del baròch sicilià che i è 'mpó despertöt in Sicilia e specialmènt a Noto.
L'Etna co i sò 3.000 mèter, la lava e la nif.
I ótre belèse de la natüra e suèrtöt ol mar.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sicilia l'è stacia abitada da i Fenici e da i Cartaginés suertöt ol tòch a sira (est) de l'isola e da i Greci suertöt ol tòch a matina (ovèst) de l'ìsola.
Dòpo i guère tra Roma e Cartagine la Sicilia l'è pasada sóta 'l contròl de Roma fina a che i è riàcc i barbari. Gh'è riacc pò i Arabi che i restàc in Sicilia fina al 1060 quando i Normani i à casàcc vià.
Per sücesìù dinastega la Sicilia l'è finida a Federico II, suernominàt stupor mundi, imperadùr del Sacro Romà Germànech Impér che l's'è stabilìt pròpe 'n Sicilia. Ol sò s-cèt Manfredi in del 1266 l'è stacc isconfìt dal Carlo d'Angiò e isé pò la Sicilia l'è dientada angioina e dopo i Angiò gh'è riàcc i Aragonés e i Spagnöi.
In del 1713 la Siclia l'è pasada a i Savoia, pò in del 1718 a l'Austria e in del 1734 ü cadèt da la famèa di Burbù che la regnàa 'n Ispagna, ol Don Carlos, l' conquistà la Sicilia e töt ol süd italia.
A l'època del Napoleù la Sicilia l'è töt chèl che ghe rèsta a i Burbù, desà che 'l süd italia l'è gornàt dal Gioachino Murat.
La dinastia di Burbù la fenès quando in del 1860 l'isbarca in Sicilia ol Garibaldi, i sò mèla e tace óter melér de soldàc piemontés, dòpo che i gh'à dacc öna bèla mà la flòta 'nglésa a sbarcà. Se dis che ol Garibaldi l' sìes stacc ötàcc pò da la Mafia.
Da alùra la Sicilia l'è restada sóta ol Règn e pò la Repüblica Italiana.
Va regordàt che la Sicilia l'à mai soportàt ontéra i dominasiù straniére, basta regordà i Vespri, i méla riólte contra i Burbù, desà che Palermo la ölìa mia stà sóta Napoli, i riólte e la quase guera civìl che gh'è stacc in del 1946 quando col Finocchiaro Aprile e 'l bandìt Giuliano la Sicilia l'à sircàt amò öna ólta de dientà autonoma e 'ndipendenta, ma l'à portàt a cà dóma o' Statüt Ispeciàl.
Etna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In sicilia l' se tróa 'l vulcà piö ólt de töta l'Eüròpa, l'Etna che l'è in Pruinsa de Catania.
Mafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Mafia, ciamada pò Cosa Nostra, l'è öna orgnaisasiù de criminai nasida 'n Sicilia e de lé l'è riada 'n töt ol mónt e l'è 'l probléma piö grand de la Sicilia.
Sità de la Sicilia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pruvincia de Palermo (che l'è la capitàl de l'ìsola Palerm)
- Pruvincia de Agrigento (Agrigento)
- Pruvincia de Caltaniseta (Caltaniseta)
- Pruvincia de Catania (Catania)
- Pruvincia de Enna (Ena)
- Pruvincia de Messina (Mesina)
- Pruvincia de Ragüsa (Ragüsa)
- Pruvincia de Siracüsa (Siracüsa)
- Pruvincia de Trapani (Trapani)