text:
Imperi persian
Sco Imperi persian vegn designà il grond imperi antic dals Persians che tanscheva temporarmain da la Trachia fin en l’India dal Nordvest ed en l’Egipta. El ha existì, en dimensiuns territorialas fitg vastas u er pli pitschnas, da ca. 550 fin 330 a.C. (Imperi vegl persian dals Achemenids) e da ca. 224 fin 651 s.C. (Imperi nov persian dals Sassanids).
En quest artitgel da survista vegn er resguardà il temp dals Seleuchids (305 fin 129 a.C.) e l’Imperi dals Parts iranais sut ils Arsacids (ca. 240 a.C. fin 224 s.C.) ch’han terminà il domini ester grec-macedon. En blers reguards èn er ils Sassanids sa basads sin ils Parts, quai che furma in ulteriur motiv per tractar en quest artitgel a moda cumplessiva l’entira istorgia da la Persia preislamica.
Per pudair reconstruir quest temp è l’istoriografia dependenta da bleras funtaunas estras, ils auturs da las qualas resguardavan ils Persians sco inimis. La tradiziun persiana sezza è incumpletta e per part, uschia vegn almain supponì, segnada da l’emprova da metter tscherts fatgs en ina buna glisch – in problem ch’è er enconuschent da vart da las funtaunas babilonicas, armenas, sirianas, grec-romanas, arabas ed autras.
Cuntegn
- 1 Achemenids (550–330 a.C.)
- 2 Seleuchids (305–129 a.C.)
- 3 Arsacids (ca. 240 a.C.–224 s.C.)
- 4 Sassanids (224–651)
- 4.1 La Persia survegn nova forza
- 4.2 La relaziun tranter la Persia e Roma – tranter confruntaziun e coexistenza
- 4.3 Moviment dals Mazdakists e temp da Chosrau I Anuschirvan – il punct culminant da l’istorgia dals Sassanids
- 4.4 Ultima culminaziun e fin da l’Imperi – da Chosrau II fin l’expansiun islamica
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Achemenids (550–330 a.C.)[modifitgar | modifitgar il code]
Fundaziun da l’Imperi[modifitgar | modifitgar il code]
Il fundatur dal grond Imperi persian dals Achemenids è stà Kyros II; sco il regent che l’ha propi furmà vala però Dareios I. Kyros II, che na designava sasez betg sco Achemenid, mabain sco Teispid, è daventà curt suenter l’onn 560 a.C. retg d’Anschan, ina regiun en la Persis, en la quala ils Meds disponivan però dapi radund 100 onns da l’egemonia. A Kyros II èsi reussì da chatschar enavos quest domini ester. Ils proxims onns ha el conquistà il Reginavel dals Meds, stgaffind uschia il fundament dal grond Imperi persian, era sch’ils Meds sezs han giugà vinavant in’impurtanta rolla entaifer il nov reginavel. En las funtaunas grecas vegnan ils dus pievels iranais resguardads sco unitad; perquai vegnan er ils Persians numnas Meds.
Cun la victoria dals Lids sut Cresus l’onn 541 a.C. è l’Asia Minura vegnida per gronda part sut domini persian, inclus las citads-stadi grecas da questa regiun. L’onn 539 a.C. è ultra da quai crudada la Babilonia vaira svelt a Kyros II; la relaziun dal regent Nabonid tar ils sacerdots indigens ch’avevan grond’influenza era numnadamain disturbada da quel temp, uschia ch’el n’ha betg chattà grond sustegn en ses cumbat cunter Kyros II. Tras la conquista da Babilon è er Juda crudà sut la controlla persiana. En la Bibla èn ils Persians, sco liberaturs or da l’exil babilonic, quasi il sulet pievel betg gidieu che vegn descrit a moda fitg positiva.
Dareios I ed il cumenzament da las Guerras persianas[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la mort da ses successur e figl Kambyses II (522 a.C.), ch’aveva incorporà l’Egipta al Reginavel ed il qual vegn descrit en bleras funtaunas sco ordvart crudaivel, èsi vegnì ad ina crisa da successiun. Tenor l’inscripziun da Behistun è cumparì in Mag cun num Gaumata ed ha pretendì dad esser Bardiya, il figl da Kyros, dal qual ins pensava ch’el saja mort. Dareios I haja alura victorisà l’engianader e saja arrivà uschia al tron. Tenor la perscrutaziun moderna èsi pussaivel ch’i sa tracta tar il rapport da Dareios d’ina emprova da giustifitgar posteriuramain il fatg ch’el haja usurpà il tron e che Gaumata saja stà il dretg Bardiya – questa teoria cursava gia en l’antica, nua ch’ella vegn per exempel menziunada da Herodot; cumprovar dal tuttafatg na sa lascha ella però betg.
Dareios I vala tradiziunalmain sco parent lontan da Kyros II. En la perscrutaziun actuala èn percunter blers da l’avis ch’i sa tractia qua d’ina construcziun da Dareios; quel duai schizunt avair laschà falsifitgar inscripziuns per far da Kyros in Achemenid ed uschia in ses parent. Sut Dareios è vegnida cumplettada la structura da l’Imperi cun organisar l’administraziun da quel en satrapias, rinforzar l’economia ed agiuntar a l’Imperi parts da l’India e la Trachia. Plinavant ha el erigì las duas pli impurtantas residenzas dal temp dals Achemenids, Susa e Persepolis.
Ma bainprest ha gì lieu in eveniment che dueva avair grevas consequenzas per l’istorgia persiana. Enturn l’onn 500 a.C. èsi vegnì tar ina sullevaziun dals Grecs en l’Asia Minura. Quella ha durà fin l’on 494 a.C. ed è vegnida enconuschenta en l’istoriografia sco Sullevaziun ionica. Sco motivs per la revolta vegnan supponids, sper ils eveniments inditgads da Herodot, er problems economics. Ils Persians han reagì sin quai cun acziuns da vendetga en la Mar Egeica, tranter auter cunter Athen ed Eretria ch’avevan sustegnì ils revoltants. Cun excepziun da la sconfitta en la Battaglia sper Maraton ha la Persia gì success; las invasiuns cuntinuantas en il territori grec han la finala manà a las Guerras persianas. Davart l’andament da quellas infurmescha Herodot, cumbain ch’intginas da sias observaziuns èn d’examinar cun egl critic. Il conflict militar è daventà in element dominant en la relaziun tranter las poleis grecas e l’Imperi persian.
La campagna militara bundant pli gronda che Xerxes ha interprendì è – sco gia sper Maraton – vegnida abattida dals Grecs (Battaglia da Salamis 480 a.C. e Battaglia da Plataea 479 a.C.). La Lia hellenica ch’era vegnida fundada l’onn 481 a.C. ha uss schizunt lantschà ina cunterattatga ed ha liberà ils Grecs da l’Asia Minura. Per il mument ha la Persia acceptà questa sperdita, tant pli ch’il Reginavel era occupà cun problems a l’intern. In exempel furma il moviment separatistic da l’Egipta, cun il qual smanatschava d’ir a perder in’impurtanta part dal provediment da granezza; ultra da quai creschiva la pussanza dals satraps, dals quals intgins èn adina puspè s’opponids a la pussanza centrala.
Da la Guerra peloponnaisa a la Pasch d’Antalcidas[modifitgar | modifitgar il code]
Probablamain l’onn 449 a.C. èsi vegnì tar l’uschenumnada Pasch da Kallias (la quala è però contestada en la perscrutaziun). Tenor quella ha l’Imperi persian acceptà l’independenza dals commembers da la Lia da Delos situads en l’Asia Minura ed ha renconuschì la Mar Egeica sco territori da pussanza da quel; la Lia da la mar da sia vart è s’obligada d’interprender naginas acziuns guerrilas cunter la Persia.
Ma il retg da la Persia n’è tuttavia betg stà pront da sa retrair dal tuttafatg. En la Guerra peloponnaisa (431–404 a.C.) ha Dareios II sustegnì Sparta ch’ha declerà da sia vart da surlaschar l’Asia Minura als Persians. Areguard quest ultim punct èsi però vegnì suenter la victoria da Sparta tar dispitas ed acziuns da guerra. A Sparta n’èsi betg reussì da batter ils Persians a moda decisiva. Bain vegniva la Persia perturbada da quel temp dal cumbat per il tron tranter Artaxerxes II e ses frar Kyros (che Xenophon ha descrit en si’enconuschenta ‹Anabasis›). Ma tuttina cumpara l’Imperi persian l’onn 387/86 a.C. sco pussanza da garanzia en connex cun la Pasch d’Antalcidas. En rom da quella èsi reussì al retg persian Artaxerxes II d’obtegnair definitivamain l’Asia Minura, la Cipra e Klazomenai.
Insumma ha la Persia profità il pli fitg da la Guerra peloponnaisa. Quella ha numnadamain destruì l’equiliber da pussanza en la Grezia sezza, nua ch’han gì lieu uss tranter Athen, Sparta e Teba cumbats per l’egemonia.
Relaziuns a l’intern da l’Imperi dals Achemenids[modifitgar | modifitgar il code]
Che la Persia n’è betg procedida en rom da las Guerras persianas cun tutta forza cunter ils Grecs è er d’attribuir als disturbis permanents a l’intern dal Reginavel. Adina puspè hai dà cumbats per il tron, revoltas da pievels suttamess (surtut en l’Egipta) e sullevaziuns da singuls satraps, e quai tant pli ch’intgins dals regents da la Persia eran per part surdumandads cun la dominaziun d’in imperi da tala dimensiun. Ultra da quai è l’Imperi persian – sco quasi tut ils reginavels e stadis istorics situads sin il territori da l’Iran dad oz – adina puspè vegnì smanatschà dals pievels da la steppa sesents da l’autra vart dal cunfin nordoriental. Da l’autra vart disponiva l’Imperi persian dals Achemenids d’ina immensa capacitad finanziala. Quai è surtut sa manifestà durant la Guerra peloponnaisa, cura ch’il sustegn finanzial da vart da la Persia ha decidì la guerra a favur da Sparta e la Persia ha danovamain pudì sa profilar sco pussanza gronda.
Las relaziuns tranter l’Imperi persian ed ils Grecs n’èn però betg be stads da natira guerrila. Daspera hai numnadamain er gì lieu in stgomi cultural multifar. Sper la garda roiala furmavan ils mercenaris grecs ina da las parts las pli fermas da l’armada persiana ch’era bain immens gronda, ma per part relativamain inefficazia e ch’ha pers plaunsieu sia forza a partir dal quart tschientaner a.C. Ultra da quai èn er stads activs scienziads grecs en la Persia, sco per exempel il medi Ktesias da Knidos. Ktesias ed auters Grecs han schizunt scrit ovras istoricas che tractan explicitamain l’Imperi persian (‹Persika›). L’influenza persiana sin la cultura greca è stada pli pitschna, ma tuttina preschenta (p.ex. en furma da l’idea d’in dualissem divin). Insumma è la Grezia stada averta per impuls nà da l’orient, quai che sa manifestescha tranter auter en la litteratura greca dapi Homer.
Areguard las relaziuns religiusas entaifer l’Imperi persian ston bleras dumondas restar avertas. Dal temp dals Achemenids n’è la religiun ch’è vegnida fundada da Zarathustra en mintga cas betg vegnida declerada sco religiun statala.[1] Er il retg dals retgs na vegniva tuttavia betg onurà a moda divina sco che quai era il cas tar auters pievels. Tuttina steva el en ina relaziun speziala tar la divinitad centrala Ahura Mazda e vegniva venerà en ina moda e maniera ch’ils Grecs interpretavan sco despotissem oriental e che cuntrastava cun lur ideals da libertad.
Il ‹retg dals retgs› (= titel ch’è daventà caracteristic per ils regents da l’Imperi persian dal temp dals Achemenids) preschentava adina avertamain sia ritgezza, per exempel en furma da vasts palazs sco a Persepolis. Er auturs grecs ch’enconuschevan las relaziuns a fund (sco Ktesias, Herakleides da Kyme u Dinon da Kolophon) accentueschan repetidamain la pumpa da la curt roiala persiana. Ils retgs na residiavan betg be a Persepolis, mabain er a Susa, Ekbatana e Babilon. Els regivan cun agid d’ina birocrazia organisada a moda rigida ed apparentamain vaira effizienta; l’ulteriura divisiun administrativ sut il nivel da las satrapias n’è però strusch enconuschenta. L’arameic valeva sco lingua franca, daspera eran en diever il persian vegl, il babilonic vegl e l’elamitic sco linguas uffizialas. En dumondas religiusas èn ils Achemenids sa mussads tolerants, quai ch’ha er furmà in med per segirar la pussanza en ils territoris occupads.
[modifitgar | modifitgar il code]
Artaxerxes III è stà l’ultim impurtant regent dals Achemenids. Ad el è reussida la submissiun da l’Egipta ch’era sa schliada avant intgins decennis da l’Imperi. Ma suenter sia mort l’onn 336 a.C. ha cumenzà il declin da la veglia Persia. L’onn 334 a.C. ha il retg da la Macedonia Alexander il Grond conquistà l’Imperi persian. Quel furmava anc adina in reginavel intact. La tactica da cumbat dad Alexander e l’armada macedona ch’era furmada bundant meglier èn stads ils motivs centrals per la conquista andetga. Il davos Achemenid, Dareios III, è vegnì battì pliras giadas e la finala assassinà da ses subdits l’onn 330 a.C. Alexander è sinaquai penetrà fin en l’India, avant ch’el è stà sfurzà da returnar. Malgrà il declin da l’Imperi dals Achemenids, è l’idea da la pussanza mundiala sa mantegnida, l’emprim tar Alexander e silsuenter tar ses successurs en la Persia, ils Seleuchids.
Seleuchids (305–129 a.C.)[modifitgar | modifitgar il code]
A la mort dad Alexander èn suandadas las uschenumnadas Guerras dals Diadocs. En rom da quellas è sa mess tras en l’ost Seleukos I, in anteriur cumpogn dad Alexander. L’Iran però sa chattava dal temp dal hellenissem be parzialmain u insumma betg sut la controlla dals Seleuchids.[2] Quai è per l’ina stà d’attribuir a la grondezza da quest territori, per l’autra al fatg che la controlla da questa regiun era vegnida surlaschada ad in dumber da Grecs resp. Macedons relativamain pitschen. Ils emprims Seleuchids han bain dà la preferenza a Macedons e Grecs, ma han a medem temp empruvà da stgaffir in modus vivendi cun ils indigens. A l’entschatta ha quest’emprova da chattar l’equiliber tuttavia purtà fritgs. Daspera han ils Seleuchids er realisà ina politica d’urbarisaziun intenziunada, surtut en la Siria ed en la Mesopotamia (p.ex. Apameia, Antiochia u Seleukia).
Emprims sintoms d’in declin smanatschant èn sa fatgs valair cun la sperdita da la Bactria (vers 250 a.C.). Uschia han ils Seleuchids restrenschì lur domini sin la part occidentala da l’Iran odiern sco er sin la Mesopotamia, la Siria e l’Asia Minura. En l’ost han ils Parts occupà quest vacum da pussanza cun prender en possess vers 240 a.C. il nordost da l’Iran. Antiochos III ha bain anc empruvà tras sia famusa ‹Anabasis› (‹marsch vers ensi›, v.d. vers las satrapias superiuras, ch’ha ca. durà da 212 fin il 205/04 a.C.) da suttametter questas regiuns; la finala ha el però stuì sa cuntentar cun la supremazia formala sur questas regiuns.
Durant ils proxims decennis (188–140 a.C.) han ils Seleuchids pers praticamain tut ils territoris en l’ost. Quai è stà d’attribuir per l’ina a sintoms da dissoluziun a l’intern dal stadi, per l’autra al fatg che l’Imperi roman e ses alliads liavan las forzas militaras adina pli ferm en il vest. Antiochos VII ha anc empruvà in’ulteriura giada da chatschar enavos ils Parts; ma suenter emprims success è el crudà l’onn 129 a.C. en il cumbat cunter quels. Cun la sperdita da la Mesopotamia ch’è suandada è ida a perder er l’ultima residenza dals Seleuchids en l’ost, la citad Seleukeia situada al Tigris. Uschia è il domini dals Seleuchids stà limità a las possessiuns en il vest cun la Siria odierna sco center.
Arsacids (ca. 240 a.C.–224 s.C.)[modifitgar | modifitgar il code]
Il domini dals Parts sut ils Arsacids era bain betg da derivanza persiana, ma tuttavia iranaisa. (Ils Parts derivan dal sidost da la Mar Caspica ed eran probablamain parentads cun ils Scits, chavaliers nomads ch’èn s’orientads vers nord en la regiun da l’Ucraina e da la Russia dal Sid odierna). En il decurs dal process da dissoluziun ch’ha tschiffà l’Imperi dals Seleuchids han ils Arsacids conquistà plaun a plaun la regiun che correspunda pli u main a l’Iran e l’Irac dad oz. Sut Mitridates I (171–139/38 a.C.) han els occupà la Mesopotamia – chatschond enavos ils Seleuchids il pli al vest da lur anteriur reginavel d’immensa dimensiun – ed en l’ost parts dal reginavel grec-bactric. Cumbain che l’Imperi dals Parts è stà exponì vinavant ad attatgas dals pievels da steppa da l’Asia Centrala (en l’ost) resp. als Romans (en il vest), han ils Parts pudì sa tegnair. La finala dueva lur Reginavel avair la funcziun d’in liom tranter l’Imperi roman en il vest e l’Asia Centrala resp. la China en l’ost.
Surtut cun Roma n’èn ils cumbats betg pli tschessads dapi ils onns 50 da l’emprim tschientaner a.C. L’Armenia era ed è restada in punct dispitaivel e sut Pompeius èn ils Romans daventads suenter l’erecziun da la provinza Siria (64/63 a.C.) vischins directs dals Parts. Quests cumbats èn ids baud a favur d’ina partida, baud a favur da l’autra. Ils Parts han per exempel decidì en lur favur la Battaglia sper Carrhae cunter ils Romans l’onn 53 a.C. Ils Romans èn bain penetrads repetidamain en il reginavel dals Parts ed han schizunt assedià lur chapitala Seleukeia-Ktesiphon; ma da prender en possess a lunga vista quest territori n’als dueva mai reussir. Quai è d’attribuir en emprima lingia a l’armada dals Parts che consistiva surtut d’artgers a chaval e da chavaliers cuirassads.[3]
A l’intern èn ils Parts sa mussads fitg averts envers la cultura greca; en general paran els dad esser stads relativamain tolerants envers autras culturas. Numerus elements dal domini hellenistic han er segnà la vita curtaisa dals Parts; suenter la midada dal temp è l’influenza iranaisa alura puspè creschida. La noblezza disponiva da libertads relativamain grondas envers il retg. La structura statala era vaira lucca, senza che quai avess però periclità l’integritad dal stadi sco tala.
Tuttina èn ils motivs per la fin da l’èra dals Arsacids da chattar a l’intern dal Reginavel. L’onn 224 – suenter cumbats da pussanza che sa manifestavan adina puspè – è Artabanos IV vegnì mazzà en la Battaglia da Hurmuzgan da ses rival Ardaschir I. Pauc suenter è il domini dals Arsacids dà ensemen ed ina nova dinastia ha surpiglià la pussanza: ils Sassanids ch’han renovà il Reginavel e che duevan daventar per ils Romans in adversari pli privlus che quai ch’ils Parts n’eran mai stads.
Sassanids (224–651)[modifitgar | modifitgar il code]
La Persia survegn nova forza[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Sassanids (u etimologicamain pli correct: Sasanids) han conquistà entaifer curt temp il territori dals Parts – be l’Armenia han ils Arsacids pudì tegnair fin l’onn 428 cun agid dals Romans – ed èn per part anc penetrads sur quel ora. Ils conflicts tranter quest imperi nov Persian e Roma resp. la Roma da l’Ost duevan segnar decididamain l’entira istorgia da l’antica tardiva.
Sut ils Sassanids è l’element grec vegnì tschessentà quasi dal tuttafatg; enstagl èn vegnidas accentuadas las valurs tradiziunalas iranaisas. Facticamain sa tracti però da valurs ch’èn be apparentamain tradiziunalas, pertge che pir uss è l’‹idea da l’Iran› (G. Gnoli) naschida per propi, entant che l’èra dals Arsacids è uss vegnida qualifitgada sco domini ester. A pliras famiglias noblas dals Parts èsi tuttina reussì da s’arranschar cun ils Sassanids e da mantegnair lur influenza. La nova dinastia ha tschertgà suenter legitimaziun religiusa, uschia ch’il zoroastrissem ha cuntanschì in’influenza sco anc mai. D’ina religiun statala per propi na po tuttina betg vegnir discurrì; fin la fin èn per ordinari er vegnids tolerads auters cults (sco per exempel il cristianissem). Surtut la pretaisa ch’ils retgs sassanids han formulà repetidamain d’esser tant il retg da l’Iran (vul dir da tut las regiuns nua ch’abitavan Iranais) sco er dals territoris betg iranais suttastritga ils plans ambizius da quel temp.
Ils Sassanids sa resguardavan eventualmain sco successurs dals Achemenids (dals quals els na vegnan però betg ad avair savì bler ed ils quals els menziuneschan be a moda pauc precisa sco «babuns») ed èn sa referids a la politica d’expansiun da quels. Lur finamira era eventualmain da restituir ils cunfins da l’anteriur Imperi persian – pli probabel vulev’ins forsa er be stgatschar ils Romans da l’Armenia e Mesopotamia. Gia dal temp da Schapur I han ils Romans subì in’emprima terrada; la finala ha Roma però pudì sa tegnair e schizunt annectar sut Diocletian territoris en la Mesopotamia.
La relaziun tranter la Persia e Roma – tranter confruntaziun e coexistenza[modifitgar | modifitgar il code]
Il conflict tranter questas duas pussanzas grondas da l’antica è daventà adina pli critic; en il decurs dal temp èsi però er vegnì tar ina vieuta remartgabla: ils Romans han facticamain acceptà ils Sassanids sco partenari egual. Per els n’eran ils Persians betg barbars sco per exempel ils Germans, mabain ina pussanza civilisada, quasi tuttina ferma e ch’als steva pli u main a pèr – entant ch’ils Parts n’eran mai vegnids tractads dals Romans en quest senn. Ma er ils Sassanids resguardavan ils Romans a moda sumeglianta sco che mussan brevs da quel temp (titulaziun da «frar» e.a.). Fin il 6avel tschientaner era sa furmà in protocol diplomatic autamain sviluppà ch’era da resguardar en ils contacts tranter la Persia e l’Imperi roman (oriental). Uschia eri per exempel usità da communitgar in a l’auter la midada dal suveran en l’agen imperi.
Tuttina n’èn las acziuns militaras betg idas a fin dal tuttafatg en il quart tschientaner. L’impurtant regent Schapur II ha manà ina guerra pli lunga cunter Roma, la quala è enconuschenta tras in rapporta da l’istoriograf Ammianus Marcellinus. Cura che l’imperatur roman Julian è mort l’onn 363 durant ina champagna cunter ils Persians, ha Schapur II sfurzà il successur da quel Jovian da far ina pasch dischavantagiusa: ils territoris da la Mesopotamia enturn Nisibis, ils quals ils Romans avevan conquistà l’onn 298 sut Diocletian, èn puspè crudads als Persians. A l’intern ha Schapur II er mess ad ir ina persecuziun dals cristians ch’era motivada politicamain.
Probablamain l’onn 387 han Schapur III e l’imperatur roman Theodosius I fatg ina cunvegna: l’Armenia, per la quala ils dus reginavels eran sa dispitads sur lung temp, è vegnida partida; als Sassanids èn vegnids attribuids radund quatter tschintgavels dal pajais. A partir da quest mument èn ils cumbats tschessads marcantamain sur decennis. Abstrahà da duas curtas guerras sut Theodosius II ha regì tranter il 387 ed il 502 pasch tranter las duas pussanzas grondas. Ils Romans eran occupads cun la migraziun dals pievels, ils Sassanids battevan en il nordost cunter ils Heftalits e gia avant cunter ils Huns iranais. Il retg Peroz I (465–484) ha subì da quel temp pliras sconfittas, da las qualas el n’ha betg survivì l’ultima.
Moviment dals Mazdakists e temp da Chosrau I Anuschirvan – il punct culminant da l’istorgia dals Sassanids[modifitgar | modifitgar il code]
A l’intern èn sinaquai medemamain proruttas crisas e grevs conflicts. La noblezza pussanta empruvava apparentamain da schlargiar ses dretgs a donn e cust dal retg. A Kavadh I, ch’era vegnì privà per in tschert temp da la pussanza, èsi però reussì da far decididamain frunt a questas tentativas. Per quest intent para el d’avair promovì ils Mazdakists, tar ils quals i sa tracta probablamain d’in moviment religius-socialrevoluziunar da las classas socialas bassas. Ma quels duevan sa mussar sco in problem betg main grond. Pir a Chosrau I, il grond adversari da l’imperatur roman oriental Justinian, èsi reussì d’abatter il moviment e da restrenscher la pussanza da l’aristocrazia.
Sut Chosrau I (numnà Anuschirvan, ‹cun l’olma immortala›), che duai avair realisà vastas refurmas, ha l’Imperi dals Sassanids cuntanschì sia culminaziun. En ina guerra pli lunga ha el pudì sa far valair envers l’Imperi roman oriental; profità ha el dal fatg che l’Imperi roman era lià da quel temp tras la politica da restauraziun da Justinian en il vest. Davart quest temp è avant maun ina descripziun detagliada da l’istoriograf Prokopios da Caesarea; silsuenter han Agathias, Menander Protektor e la finala Theophylaktos Simokates descrit il temp fin ca. il 602.
L’onn 532 han las duas pussanzas grondas serrà ina ‹pasch perpetna› ch’ha però tegnì be paucs onns. Gia l’onn 540 è Chosrau penetrà en la Siria, nizzegiond l’engaschament da Justinian en la part occidentala da la Mar Mediterrana. Ils proxims onns èn stads segnads da cumbats cun resultats variants; il 562 è danovamain vegnì segnà in contract da pasch. A Chosrau èsi er reussì da segirar il cunfin vers ils pievels da la steppa (il Reginavel dals Heftalits è vegnì destruì l’onn 560 cun agid dals Tircs). Culturalmain ha quest temp furmà il punct culminant da la Persia sut ils Sassanids ed en tscherts reguards da la Persia veglia insumma. L’onn 572 è danovamain prorutta ina guerra, cura ch’ils Romans e Tircs han attatgà communablamain la Persia. A Chosrau èsi bain reussì da surmuntar la crisa militara; ma terminada è la guerra pir vegnida l’onn 591, pia suenter sia mort. Da Chosrau èn ins sa regurdads en l’Orient sur in fitg lung temp; el vegniva resguardà sco il retg ideal e gist – per part en grond cuntrast cun las descripziuns ch’èn cuntegnidas en las funtaunas dal vest.
Ultima culminaziun e fin da l’Imperi – da Chosrau II fin l’expansiun islamica[modifitgar | modifitgar il code]
Als successurs da Chosrau n’èsi betg reussì da mantegnair il stadi che quel aveva cuntanschì. Ses figl Hormizd IV è vegnì cupitgà l’onn 590 ed assassinà, il figl da quel, Chosrau II, è vegnì stgatschà paucas emnas pli tard, ma puspè instituì cun agid dals Romans. Suenter la mort da l’imperatur roman oriental Maurikios, il qual è vegnì assassinà en rom da disturbis a l’intern dal pajais, ha Chosrau II mess ad ir l’ultima e pli gronda guerra roman-persiana. Fin il 619 eran la Siria e l’Egipta crudadas ed ils Sassanids han cumenzà ad integrar quests territoris administrativamain en lur Imperi. Il vegl Imperi dals Achemanids pareva d’esser lavà da mort en vita. Schirin, la dunna cristiana da Chosrau, ha favurisà ils cristians; suenter la conquista da Jerusalem duai ella avair retschet la reliquia da la crusch. Ad ella n’èsi però betg reussì da far passar ses figl Merdanschah sco successur. Vers la fin dal temp da regenza da Chosrau ha l’imperatur Herakleios cuntanschì quai cha pareva nunpussaivel: malgrà la situaziun tendida a l’intern da l’Imperi ha el fatg ina champagna militara cunter ils Sassanids, e quai cun success. En la Battaglia sper Ninive ha el battì quels il december 627; a medem temp ha l’imperatur incità ils Tircs d’invader da lur vart l’Iran da l’Ost, uschia ch’ils Sassanids eran cumpigliads en ina guerra a duas fronts. L’aristocrazia veseva il grond privel en ils Tircs, entant che Chosrau vuleva cuntinuar cun la guerra cunter l’Imperi roman oriental. La finala è el vegnì assassinà e la Roma orientala ha survegnì enavos ils territoris ch’eran vegnids occupads (629/30). Ma da las lungas guerras e pervi dals conflicts ch’èn suandads a l’intern na sa laschava l’Imperi dals Sassanids strusch pli reger. Pir Yazdegerd III seseva la fin da l’onn 632 puspè ferm sin il tron; ma el na dueva avair nagina chaschun pli da rinforzar l’Imperi.
Ils Arabs muslims han uschia gì relativamain simpel d’avanzar cunter las duas pussanzas grondas flaivlentadas. L’onn 634 èsi bain anc reussì als Persians da rebatter ils muslims; ma silsuenter han quels conquistà en relativamain curt temp betg be las provinzas romanas da l’ost, mabain – suenter la sconfitta persiana en la Battaglia da Kadesia en l’Irac dal Sid (ca. 637) – era la Mesopotamia. En la Battaglia da Nehawend l’onn 642 è vegnida battida l’ultima armada dals Sassanids. Yazdegerd III è vegnì assassinà il 651 sper Merw en il nordost da l’Iran. Emprovas da ses figl Peroz da reconquistar il tron cun agid chinais èn stadas senza success. Uschia era l’ultim imperi vegloriental-preislamic ì a fin – e cun el in impurtant chapitel da l’istorgia da l’antica, cumbain che las tradiziuns sassanidas duevan per part influenzar il califat dals Abbasids da pli tard a Bagdad. La populaziun da l’Iran è silsuenter vegnida islamisada successivamain. Sco minoritad impurtanta han ils aderents dal cult dad Ahura Mazda bain pudì sa mantegnair relativamain ditg; ma la finala dueva l’islam sa metter tras cumplettamain. Lur lingua e cultura duevan ils Persians percunter mantegnair fin oz.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. latiers era Mary Boyce: Achaemenid Religion. En: Encyclopaedia Iranica 1 (1985), p. 426–429.
- ↑ Cf. Plischke: Die Seleukiden und Iran. Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien. Wiesbaden 2014.
- ↑ Latiers anc adina Karl-Heinz Ziegler, Die Beziehungen zwischen Rom und dem Partherreich, Wiesbaden 1964.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Survistas generalas davart la Persia antica
- The Cambridge History of Iran. Div. ed. Cambridge Univ. Press, Cambridge 1968ss.
- Maria Brosius: The Persians. An Introduction (= Peoples of the Ancient World). Routledge, Londra e New York 2006, ISBN 978-0-415-32089-4.
- Touraj Daryaee (ed.): The Oxford Handbook of Iranian History. Oxford University Press, Oxford 2012.
- Richard Nelson Frye: The History of Ancient Iran. C.H. Beck, Minca 1984 (Handbuch der Altertumswissenschaft, 3. partiziun, tom 7), ISBN 3-406-09397-3.
- Richard Nelson Frye: Persien. Bis zum Einbruch des Islam. Kindler, Minca/Turitg 1962.
- Josef Wiesehöfer: Das frühe Persien. Geschichte eines antiken Weltreichs. 2. ed. C.H. Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-43307-3.
- Josef Wiesehöfer: Das antike Persien. Von 550 v. Chr. bis 650 n. Chr. 3. ed. Albatros, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96151-3.
- Ehsan Yarshater (ed.): Encyclopædia Iranica. Routledge & Paul, Londra 1985ss.
- Imperi dals Achemenids
- Historisches Museum der Pfalz Speyer (ed.): Das persische Weltreich. Pracht und Prunk der Grosskönige. Theiss, Stuttgart 2006, ISBN 978-3-8062-2041-4.
- Pierre Briant: Histoire de l’empire perse. De Cyrus à Alexandre. Fayard, Paris 1996, ISBN 2-213-59667-0.
- John M. Cook: The Persian Empire. J.M. Dent & Sons, Londra e.a. 1983.
- Matt Waters: Ancient Persia. A Concise History of the Achaemenid Empire, 550–330 BCE. Cambridge University Press, Cambridge 2014, ISBN 978-0-521-25369-7.
- Josef Wiesehöfer: ‹Rulers by the Grace of God›, ‹Liar Kingsv, and ‹Oriental Despots›: (Anti-)Monarchic Discourse in Achaemenid Iran. En: Henning Börm (ed.): Antimonarchic Discourse in Antiquity. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2015, p. 45ss.
- Imperi dals Parts
- Stefan R. Hauser: The Arsacid (Parthian) Empire. En: Daniel T. Potts (ed.): A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East. Oxford 2012, p. 1001–1020.
- Charlotte Lerouge: L’image des Parthes dans le monde gréco-romain. Du début du Ier siècle av. J.-C. jusqu’à la fin du Haut-Empire romain. Stuttgart 2007.
- André Verstandig: Histoire de l’Empire parthe. Bruxelles 2001.
- Karl-Heinz Ziegler: Die Beziehungen zwischen Rom und dem Partherreich. Steiner, Wiesbaden 1964.
- Imperi dals Sassanids
- Henning Börm: Prokop und die Perser. Untersuchungen zu den römisch-sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike. Franz Steiner, Stuttgart 2007.
- Matthew P. Canepa: The Two Eyes of the Earth. Art and Ritual of Kingship between Rome and Sasanian Iran. University of California Press, Berkeley 2009.
- Touraj Daryaee: Sasanian Persia. The Rise and Fall of an Empire. I.B. Tauris, London 2009.
- James Howard-Johnston: East Rome, Sasanian Persia and the End of Antiquity: Historiographical and Historical Studies (Collected Studies). Aldershot 2006, ISBN 0-86078-992-6.
- Klaus Schippmann: Grundzüge der Geschichte des sasanidischen Reiches. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990.
- Engelbert Winter, Beate Dignas: Rom und das Perserreich. Zwei Weltmächte zwischen Konfrontation und Koexistenz. Akademie Verlag, Berlin 2001.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Encyclopædia Iranica – cun numerus artitgels davart l’Iran en l’antica
- Achemenet – pagina cun infurmaziuns scientificas davart la Persia dal temp dals Achemenids
- Persia tar livius.org


c: text/html

text:
Carlo Magn
Carlo Magn (en latì: Carolus Magnus; en todèsch: Karl der Grosse; en fransés: Charlemagne) (Herstal (?), 2 de bril del 742, 747 o 748 – Aquisgràna, 28 de zenér del 814), l'è stat rè dei Franchi del 768 'nfìna a che le mórt, rè dei Longobàrcc (764–814) e Imperadùr del Imperium Romanum Sacrum (800–814). El scötöm de "Magn" (en latì Magnus el vol dì "grant") el gh'è stat dat del sò biògrafo Eginardo, che g'ha dat tìtol a la sò òpera "Vita et gestae Caroli Magni".
Fiöl del rè Pipino 'l Breve e de Bertrada de Laon, el g'ha ciapàt el pòst de sò pàder e 'l g'ha regnàt ensèma a sò fredèl Carloman. Aisebé che le relasiù 'ntra i du fredèi le s'ìa deteriuràde, la mórt de Carloman la g'ha schiàt che s•ciopès 'na guèra 'ntra i du.
Carlo 'l g'ha renforsàt le relasiù de amicìsia che sò pàder el gh'ìa mantignìt col Papa e l'è deentàt el sò protetùr dòpo ìga batìt i Longobardi 'n Italia. El g'ha combatìt cùtra i musulmàni che minaciàa la penìzola Ibérica e 'l g'ha tentàt de 'mpadrunìs del teretóre ma 'l g'ha duzìt lasà pèrder e retiràs, e 'ntàt che i se ritiràa, la retroguàrdia del sò ezèrcit l'è stàda anientàda dei Basch endèla Batàglia de Roncisvalle.[1]
Dòpo de 'na 'na campàgna militàr che g'he düràt divèrsi agn l'è riàt a sotamèter i Sàsoni, e 'l i ha ubligàcc a convertìs al Cristianézem e a integràs endèl sò regn.
El g'ha espandìt i regn dei Franchi 'nfìna a fai deentà 'n Impér, endèl qual gh'è stat incorporàt 'na gran part de l' Europa Ucidentala e Centrala. El g'ha cunquistàt el Regn de Italia e l'è stat encurunàt Imperator Augustus del papa Leóne III el dé de Nedàl del 800 a Roma, gràsie a la pusibilità ufrìda de la depuzisiù de Costantì VI e che isé 'l tròno imperiàl l'ìa cunsideràt mìa asegnàt perché al momènt ocupàt de 'na fómna, Irene. Chèsti facc i g'ha fat enversà la cort imperiàla de Bezànse, che la s'è refüdàda de reconóser el sò tìtol. Gh'è nit fò 'na guèra che a la fì la g'ha ubligàt l'imperdùr de Oriènt Mighél I Rangabé a reconóser Carlo Magn come emperadùr (però mìa emperadùr dei Romàni).
El perìot del sò régn l'è asociàt a 'na ripréza de la cültüra e de le arcc latìne favurìde e veicolàde del Imper carolìngio, guidàt de la Céza Catòlica, che l'è stat giü dei fondamèncc de 'n identità europèa 'n cümü. Per mès de le sò cunquìste e de le sò rifùrme intèrne, Carlo Magn el g'ha mitìt zó le bàzi de chèla che la sarès deentàda l'Europa Ucidentàla endèl Medioévo. Al dé d'encö l'è mìa apéna cunsideràt come 'l fondadùr de le monarchìe franséza e todèsca, che i la ciàma col nòm de Carlo I, ma apò come el pàder de l'Europa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Andre Maurois, Stória de Francia, p. 36.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Irma
- Gievgia, 7.9.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 7.9.2017, 8:40, RTR
Irma è in dals pli ferms hurricans ch'èn vegnids registrads. Enfin uss èn vegnidas mesiradas spertadads da vent da 300 kilometers l'ura.
Il hurrican Irma ha be pudì vegnir uschè ferm perquai che l'aua da l'Atlantic è quai onn fitg chauda e cunzunt fitg profund anc fitg chauda. Ed aua chauda è l'ingrendienza principala dad in hurican. Uschia regian relaziuns optimalas per hurricans, e perquai èn gia ils huricans José vi da sefurmar en l'Atlantic e Katia en il Golf da Mexico.


text:
La radunanza da delegads a Lausen en il chantun Basilea Champagna ha decidì d'elavurar il text per l'iniziativa da restricziun, l'iniziativa che vul limitar l'immigraziun.
La lantschada da l’iniziativa è stada indiscutabla. Ils delegads eran perina che la libra circulaziun da persunas cun l’UE stoppi «ussa davent». Ils problems vegnian di per di pli gronds, hai gì num en in votum. Menziunà è vegnì il dumber dals dischoccupads. La Svizra na duai betg sfundrar en la mediocradad, hai gì num vinavant.
Planisà è che l'iniziativa vegn lantschada sin la fin da l'onn ensemen cun la AUNS, l'Acziun per ina Svizra independenta e neutrala.
RR novitad 15:00


text:
Inhalt
Exteriur
-
Montenegro: Djukanovic è nov president
Milo Djukanovic gudogna l'elecziun dal president en il Montenegro. Suenter che bunamain tut las vuschs èn dumbradas, vegn il socialist sin bun 54% da las vuschs. Quai ha communitgà la cumissiun electorala. Sin il segund plaz suonda l'interprendider Mladen Bojanic cun 33%.
Djukanovic ha 56 onns ed è dapi passa 25 onns il politicher cun la pli gronda influenza en il Montenegro.
Il Montenegro ha radund 620'000 abitants ed è daventà commember da la NATO l’onn passà. Ils proxims onns vul il pajas er entrar en l’UE.
RR novitads 08:00


text:
L’onn passà èn dapli uffants vegnids maltractads en Svizra. Il dumber da maltractaments segirs e da maltractaments supponids è creschì per 10% sin 1730 cas. Ils delinquents sajan cunzunt confamigliars.
Dus da tschintg uffants sajan vegnids maltractads psichicamain. Mintga quart uffant haja pattì da maltractaments corporals e mintga tschintgavel uffant haja survegnì memia pauca tgira. Quai ha annunzià la gruppa d’experts per la protecziun dals uffants da la Societad svizra per pediatria.
La relaziun tranter mats e mattas è stada pli u main sco l'onn avant – 44% mats e 56% mattas. Mintga sisavel uffant maltractà era pli giuven che 1 onn e 46% dals uffants eran sut 6 onns.
Trais uffants morts pervi da maltractament
Tar ils abus sexuals è il delinquent u la delinquenta stà en 39% dals cas or dal conturn famigliar. Radund mintga sisavel cas d'abus sexual vegn fatg d'ina persuna estra.
Tar mintga tschintgavel uffant, ch'è vegnì sclerì pervi da maltractament era la KESB (autoritad per la protecziun da l'uffant e da creschids) gia ordavant involvida. Tar mintga otgavel uffant era l'autoritad da persecuziun penala gia vegnida activa avant che l'uffant era en la clinica.
L'onn passà èn trais uffants morts pervi da maltractament. Dus d'els èran vegnids maltractads fisicamain ed in ulteriur è najà pervi da negligientscha. Tuts trais uffants eran anc gnanc in onn vegl.
RR novitads 11:00


text:
A New York è crudà giu in helicopter la dumengia saira vers las 19:00 cun sis persunas a bord. Tut ils tschintg passagiers sajan morts tar l'accident. Il pilot haja pudì sa deliberar a temp ed ha uschia survivì la crudada. Quai han communitgà las autoritads da la citad.
L’helicopter saja crudà tranter ils districts da Manhattan e Queens en l'East River. Tenor indicaziuns da la surveglianza da sgols hajan ils tschintg passagiers reservà il sgol per far fotografias privatas. La raschun per l’accident n’è anc betg enconuschenta.
RR novitads 06:00


text:
La chasa dals bogns, ingio cha la Fundaziun NAIRS ha seis sez, es ün edifizi neoclassicistic rapreschantativ dals architects Koch & Seiler da San Murezzan fabrichà l’on 1913. Ella es in ün stadi chi pretenda urgiaintamaing üna sanaziun. Il fabricat da bod tschient ons ha pati malamaing da la situaziun extrema giò aint illa val. Temperaturas bassas, variaziun da temperaturas, vent ed ora, in special l’aua e l’adöver intensiv dals bogns dürant decennis han laschà lur stizis. Il squitsch da la costa vers nord, l’aua da naiv ed üna terrassa chi cuorra han accelerà ils segns da decadenza. Hoz sun dvantadas masüras d’emergenza ed üna renovaziun cumplessiva indispensablas.
Il proget da sanaziun e renovaziun da la Fundaziun NAIRS as restrendscha sün la chasa dals bogns chi’d es in seis possess. La fundaziun spera però da dar cun seis exaimpel ün impuls per cha eir tschellas parts dal monumaint architectonic unic a Nairs possan gnir preservadas da la decadenza e – scha mâ pussibel – manadas vers ün’ütilisaziun culturala. Sco stabilimaint istoric es il cumplex unic e dumonda ün’ütilisaziun extraordinaria.
Il concept da sanaziun cuntegna masüras d’emergenza per mantgnair la substanza, üna restoraziun interna cumplessiva, renovaziuns da la tecnica da gestiun e müdamaints da fabrica plü pitschens.
Prüma priorità pro la sanaziun han masüras d’emergenza per mantgnair la substanza. Quellas cumpiglian la sanaziun e stabilisaziun dal mür da sustegn nord sün tuot la lunghezza dal fabricat sco eir la drenascha da tuottas duos varts. Urgiainta es eir la sanaziun da la terrassa e dals pilasters nord in crap natüral sco eir da tuot l’entrada, dals mürs exteriurs, da las sendas e da la s-chala vest.
Translation available / Traducziun disponibel : German, English


text:
Inhalt
Svizra
-
Pli paucas novas firmas en Svizra pervia ferm franc
Suenter che la Banca naziunala svizra ha abolì il curs minimal da l'euro èsi vegnì fundà 1,3% damain firmas en Svizra ch'anc avant in onn. Quai demussa ina elevaziun da «Startup.ch» e da l'Universitad da Son Gagl.
Igl è l'emprima giada dapi dus onns ch'il dumber da las firmas fundadas da nov e tschessà. El resta dentant cun bun 41'000 novas firmas fundadas il 2015 vinavant sin aut nivel, pertge la marca da 40’000 era vegnida cuntanschida l'emprima giada il 2013.
RR novitads 18:00


text:
Uschiglio han ils 2 Svizzers dentant gia giugà bleras giadas in cunter l’auter. Dals 19 duels ha Federer gudagnà 16, Wawrinka sulet 3. Tar l’ultim inscunter è però Wawrinka ì giu dal plaz sco victur. El ha gudagnà a moda suverana il quart-final dal French Open a Paris.
Jau stoss dar mes meglier tennis per avair ina schanza.
Federer spera uss sin revantscha per questa terrada. La cuvrida sperta a New York gida speranza el, ha Federer manegià. Ses adversari è conscient che Federer è actualmain en buna furma. Ma quai vala era per Wawrinka sez, ch’ha fin ussa persvadì a New York. El stoppia dentant dar ses meglier tennis per avair ina schanza, ha il Romand manegià.
Il gieu tranter Roger Federer e Stan Wawrinka è la notg da venderdi sin sonda enturn las 2:00 (temp svizzer).


text:
Ier endamaun hai dà in accident sin l’autostrada A13 a Lostallo. Ina poppa è morta, e set persunas èn blessadas. Quai communitgescha la Polizia chantunala. L’auto è svià da la via. La procura publica e la polizia investigheschan, tge ch’è exact capità e tschertgan perditgas.
En l’auto sa chattavan trais creschids e quatter uffants en la vegliadetgna da 9 mais fin sis onns. Tuttas persunas èn vegnidas blessadas tar l’accident. La poppa da nov mais è morta en l’ospital vi da las grevas blessuras.
RR novitads 09:00


text:
Durant il settember haja quai dà discurs tranter l’uniun d’apotechers grischuns e l’uniun da medis grischun. Quels èn vegnids organisads ensemen cun il departament chantunal da giustia segirtad e sanadad ed in moderatur extern. Il cuntegn da quels discurs èn: La dumonda da la distribuziun da medicaments, la dumonda da la qualitad dal cussegl da pazients en praticas ed apotecas, l’organisaziun da scolaziun communabla per medis ed apotechers e l’organisaziun dal servetsch d’urgenza. En il proxim temp duaja quai dar ulteriurs discurs da scleriment tranter apotechers e medis. Quai ha detg il schef dal departament da giustia, segirtad e sanadad Christian Rathgeb en l’ura da dumondas dal Cussegl grond.
Era anc las virolas
Il problem tranter apotechers e medis è, che medis na dastgan betg pli dar ora medicaments sez senza limita. Quai fissan però impurtantas entradas per ils medis. Qua pudessi dar in connex cun la mancanza da medis da chasa en il Grischun. In ulteriur aspect è ch’il dretg da virolar – e las entradas da quel servetsch – van tenor la lescha federala davart las professiuns medicinalas era dals medis vi als apotechers, sco l’uniun da medis ha communitgà la fin settember: «Ins pren puspei enzatgei naven als miedis e dat quei als apotechers, senza ch’ei vegn enzatgei anavos.».
Avant che quai vegnia implementà dovria quai dentant anc ina nov’ordinaziun, ed ils apotechers ston ademplir intginas premissas. Ina da quellas è, ch’ils apotechers stoppian esser abels dad «ir entuorn cun cumplicaziuns», sco l’uniun da medis scriva en il communitgà.
Tge ston ils apotechers savair?
La deputada Angela Casanova-Maron da Domat ch’è en la suprastanza da la Cassa da cumpensaziun dal mastergn Grischun/Glaruna ha dentant fatg attent: Betg far anc dapli pretensiuns envers ils apotechers. I saja era da ponderar che tar ils medis na fetschian betg ils medis sez mabain las gidantras, ils gidanters las vaccinaziuns. Las pretensiuns astgian dentant betg vegnir lumiadas memia fitg ha ditg la deputada Anna-Margreth Holzinger da Schiers che sesa en il cussegl d’administraziun da Grisomed, ina rait da medis en il Grischun.


text:
Da Corina Gustin - Bibi Vaplan tocca pro la garda dals acts rumantschs cun üna gronda popularità e preschentscha eir ourdvart il chantun da patria. Ella quinta da magia, ragischs e da seis nouv album chi surprenda cun tuns moderns electronics.
Co tuna teis nouv album, co descrivessast tü el?
Quai es amo greiv, a mai para ch’el es fich varià, fich viv ed eir profuond
Tü hast fich jent la plövgia?
Eu n’ha fichfich jent la plövgia, il cling da la plövgia, la savur. Eir sch’eu sun aint il auto ed i van ils chasperins vi e nan. Eu n’ha pero güsta usche jent il sulaj
La chanzun dal muos-chin tractor es meis favorit – per mai plütöst ün’otra bes-cha: Ün verm musical, ün «Ohrwurm». Dodast quai suvent?
Ils blers dischan plütöst cha «Tschigu» saja ün ma eir il titel «Iron B». Dal «Fies muos-chin tractor» nu n’ha eu fin uossa amo dudi quai. Ma bel da dudir!
Che titel dal nouv album es teis predilet e perche?
Quai es il titel «mia arma». Perche es amo greiv da dir… eu nu sa perche. Minchatant esa meglder da na savair.
Eu n’ha fich jent la quietezza. A mai para cha’l muond es “overdosed” cun tuns e roba
Daspö teis ultim album «Cul vent» e l'album «Cler, cler» sun passats trais ons. Che as ha müdà daspö quai?
Dal 2015 es cumpari l’album «Cul vent» ed uossa «cler, cler». Eu n’ha l’impreschiun cha in general esa aint daplü roba da rier e daplü ligerezza aint in mia musica
Perche hast tschernü il titel «Cler, cler» sco titel da l’album?
Perquai cha “Cler, cler” es statta üna da las prümas chanzuns ch’eu n’ha scrit per l’album nouv. Quai d’eira per mai ün mumaint ingio cha tuot d’eira cler, sainza ch’eu pudaiva incleger. La chanzun cumainza cun la frasa “Eu vez vez cler, tuot la bellezza vezza cler”: Ün möd positiv ed avert da sentir.
Il radio SRF3 lascha ir regularmaing tias ovras - las chanzun «Milli bels guottins» e «Iron B» sun stattas chanzun dal di, «Song vom Tag» in schner ed in avrigl. Quanta canera as stoja far e quanta lavur investir per gnir dudida sco musicista rumantscha?
Eu lavur schon fichfich bler ed is es ün dür lavur ma a la fin dals quints esa in paiin ün mix our da paschiun, creatività ed eir furtüna.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Pel mumaint est tü sün turnea svizra – quant grond es l'interess vi da concerts rumantschs illa Svizra Tudais-cha?
Eu stoss dir cha l'interess es fichfich grond. Il publicum es per 90% tudais-ch, eir sch’eu sun in Grischun. Ils indigens nun interessa quai usche ferm. Quai es schon curius…
Tü est dachasa in Val Lumnezia. Vain sco prossem ün album Sursilvan?
Na, quai sgüra na. Cler ch’eu n’ha imprais Sursilvan ma la lingua da meis chant es e resta Vallader
D'ingionder vain l'inspiraziun per tias chanzuns?
Quai es alch magic, eu nu chat ils pleds da descriver quai. In prüma lingia douvra temp, ün cour avert ed il dret mumaint da laschar ir tuot
Ün chantadur cuntschaint ha manziunà üna jada ch'el haja douvrà be 20 minuts per scriver sia chanzun pel film da James Bond. Hast fü fat experienzas similas?
Schi, ün bun exaimpel es “lascha a mai”. Quella es gnüda oura schwuppidup ed ella d’eira quia precis usche sco ch’ella vaiva dad esser. Tanteraint daja quels mumaints ma pro mincha chanzun es quai darcheu tuot different. Pro las bleras chanzuns - eir dal nouv album - haja dürà bler plü lönch
il rumantsch es per mai dachasa, profuondità
Co guarda oura per tai ün di perfect?
Ün di perfect es scha meis cour es calm, sch’eu poss ir a spass cun meis chan al lai e baiver ün bun cafè. Ma vairamaing chat eu in mincha di alch mumaints chi sun perfects. Mincha mumaint dürant mincha di po esser perfect.
Che musica taidlast tü svessa?
Vairamaing ingüna - eu n’ha fich jent la quietezza. Cur ch’eu vegn cul auto taidla minchatant radio o üna CD. Pel mumaint taidla güsta il nouv album da Pascal Gamboni. Ma eu taidl dinrar musica, a mai para cha’l muond es uschigliö fingià “overdosed” cun tuns e roba. Eu giod la quietezza.
Che t’occupa pel mumaint?
Pel mumaint m’occupa il Swiss Press Song cha nus vain da dar gio quist’eivna chi vain e ch’eu sto amo prodüer a fin. Quai es üna cumposiziun pel Swiss Press Award e tuot es ün zich stret. E lura m’allegra sün mias vacanzas davo quai.
(remarcha da l'autura: Bibi Vaplan ha gudagnà il Swiss Press Song 18 cun il titel Miss Pompus:)
Che nu sa la glieud da tai?
Eu nu sa che cha la glieud nu sa da mai…forsa ch’eu dorm fich jent e ch’eu passaint fich bler temp suletta. In meis lavur natüralmaing, eu stun eir suletta. Forsa nu sana ch’eu sun vegetariana e cha meis tofs nu spüzzan ;)
In tschinch ons…
Less eu avair ün’abitaziun plü gronda
Che es il rumantsch per tai?
Il rumantsch es per mai dachasa, profuondità. Per mai es scriver rumantsch bler plü simpel sco tudais-ch perquai ch’eu poss colliar vi dad alch magic in mai. Vi da ragischs chi implischan a mai cun inspiraziun
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Bibi Vaplan
Dapli: http://www.bibivaplan.ch/
PROSSEMS CONCERTS CLER CLER TOUR 2018:
25.05.18 Turbine Theater, Langnau
01.06.18 Bergfahrtfestivla, Bergün
02.06.18 Bergfahrtfestival, Bergün*
11.06.18 Lesebühne, Zug (prelecziun)
07.07.18 FL1 Live, Schaan
12.09.19 Kantonsbibliotek, Chur (prelecziun)
17.11.18 Kultur Kreuz, Nidau
* Solo
Suonda LATABLA!
-
Festival da diversitad: Culla GiuRu en Frislandia Da Naomi Arpagaus ed Uolf Candrian (GiuRu) - Uss ein las memorias d’ina jamna plein program aunc frestgas e valan la peina…10 d'october 2018498 giadas
-
5 chauns Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da…19 da settember 2018682 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias…15 d'avust 20181093 giadas
-
Meilgranats e Baklava Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Igl ei ils 7 da fenadur e nus arrivein encunter sera ad ina staziun da bus bandunada.…08 d'avust 2018439 giadas


text:
L’iniziativa fair-food pretenda ch’ils standards da protecziun dad animals ed ambient svizzers valian era per vivondas importadas en Svizra. Uschia vulan ils iniziants impedir che products ord la producziun da massa dad animals vegnian sin la fiera svizra.
La Confederaziun duai fixar las limitas e controllar, che quellas vegnian tegnidas en tar products agrars importads. Per victualias pli elavuradas e pavel dad animals haja la Confederaziun da prender in mira intents. En pli duajan vegnir reducidas las consequenzas ambientalas tras transport e deposits ed il squaz da mangiativas.
RR novitads 15:00


text:
Passa 2 milliuns francs custa la visita respectiv la messa ch'il papa fa a Genevra. Custs che l'uvestgieu sto surpigliar.
En il mender cas na pudain nus betg pli pajar las pajas a nossas collavuraturas e collavuraturs.
Sco ch'il quint final guardia ora precis na possia el però anc betg dir. Bler saja anc avert. Cler èsi però, ch'il vatican sez na surpiglia nagins custs. Però quai na disturbia betg, di l'uvestg auxiliar da Losanna, Genevra e Friburg, Alain de Raemy.
Plaivs duain gidar a finanziar
In conto per donaziuns è vegni drizzà en ed i dettia era blera glieud che vegnia persunalmain a far ina donaziun. L'uvestg auxiliar Alain de Raemy è surprais da la solidaritad. Blers voluntaris èn en acziun, in scrinari ha fatg gratuit l'altar per la messa e las mungias da differentas claustras mettan a disposiziun gratuit las hostias per la messa. E quai èn fitg bleras hostias: 41'000 persunas han bigliets per la messa. Quella è gratuita, uschia che là na datti naginas entradas. Sustegnair finanzialmain l'uvestgieu da Losanna, Genevra e Friburg vul era l’uvestgieu da Cuira.
Plevons grischuns betg perina
Cun telefonar a differentas plaivs en il Grischun sentan ins però che betg tuttas èn intgantadas da gidar a pajar la visita dal papa. Auters vulan spetgar giu il quint final e sch'il deficit è propi grond, gidan els ord solidaritad cun l'uvestgieu. E lura datti er plaivs che gidan bugen cun donaziuns: Il papa dettia bler ed ins possia uschia era dar enavos insatge.
Ina visita spontana
La visita saja oramai vegnida annunziada a curta vista e mettia cun quai sin l'emprova l'uvestgieu, di Alain de Raemy. Sch'ins avess savì pli baud, lura fiss la situaziun in'autra, di el.
Per l'administraziun è la situaziun schon malempernaivla. Uss è dumandada la spontanitad da la baselgia.
Ma era sche la visita maina ina u l’autra discrepanza è el persvas, ch'il positiv vegn a dominar. L'uvestgieu da Losanna, Genevra e Friburg sa legra en mintga cas – era sche la visita porta ina gronda fora en la cassa.
RR actualitad 12:00


text:
Chiurit e serrand
♥ 3735
Clementino
Yes Sound Mufi Clementino ... megl cà chiurit e serrand teng ù suon cà scass pur o dolby srraound rit. x2 ... ropp magnat pa panz annanz' a dance hall zomp in arie vec u ciel uccuntrarie cò mal e stommc' sì m' fum nù spliff cagn l' orarie rò tiemp ò tren sbaglie binarie deraglie e ngarr u bersaglie a miez a na vie port u sound 3D ò suon rest semp chill ò nomm spuorch Sound Mufi brucia calì bandulu come la torre di babele fuma a casa lipsi sistema L nelle papele sent nu suon nun sacc si è l' energie rò suon e sott ò suol pò ess che stann i nascost cà port ndì fatt cà a vit t'mpost chiù annaz' e quand r rest ancor à potenz' i sta region l' occorrenz i sta passion a credenz ra religion l' essenz rò sensimilla stai senza sens cà sta na guerr e nuie sfugamm ndi canzon se piens ca cap nostr nun è bon t rong ragion ... megl cà chiurit e serrand teng ù suon cà scass pur o dolby srraound rit. x2 ...
Chiurit e serrand — Clementino
inserito da yomimmoyo


text:
Qatar
El Qatar (قطر in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è una penisula in del Gulf Persegh e l'è tacaa dumà a l'Arabia Saudita.
La capital a l'è Doha.
Al gh'ha una süperfiss de 11.437 km² e una pupulaziun de pressapoch 840.000 abitant.
El Qatar a l'è urganizaa in 10 münicipalità.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Qatar (nom ufizial: دولة قطر, Dawlat Qatar) a l'è un emiraa.
L'emir a l'è 'l Tamim bin Hamad al-Thani (del 2013).
El prim minister a l'è l'Abdullah bin Nasser bin Khalifa Al Thani (del 2013).
Al fa part del Cunsili de cuuperaziun del Gulf.


text:
La Tirchia ha pretendì dal «Blick» da sa tegnair vi da las reglas dal «schurnalissem nunpartischant» cura ch'el rapporta davart la Tirchia. Plinavant spetgian els pass da restituziun pervi da la mancanza da respect envers lur president, scriva il ministeri da l'exteriur ad Ankara en ina communicaziun al «Blick».
«Schai na a la dictatura dad Erdogan» è stà da leger glindesdi bun'ura sin l'emprima pagina. E quai na betg be per tudestg mabain er en tirc. Il president tirc saja dapi mais sin tura da propaganda tras l'entira Europa, per survegnir las vuschs da milliuns da Tircs en l'exteriur, necessarias per ses referendum.
Il «Blick» saja s'exprimì cleramain per las preschentaziuns dad uffizials da la Tirchia. En Svizra valia, auter ch'en Tirchia la libertad d'opiniun. «Ma tgi che vul viver en la Svizra democratica sto era passar en per las valurs ch'el profitescha d'avair qua – u turnar consequentamain en sia patria.»
RR novitads 17:00


text:
Il nov vi da quai saja ch'il privel na vegnia betg mo pli importà, mabain sa furmia er dad endadens. Uschia experts envers la gasetta «Tribune de Genève».
Il milieu da dschihadists sa furmia da persunas che sajan creschidas si en Svizra. Fin ussa saja la Svizra be vegnida considerada sco cua dal comet perquai ch'ils acturs hajan be passà la Svizra.
La Confederaziun quinta che 88 persunas svizras èn viagiadas per cumbatter en il dschihad, l’expert quinta cun 100 persunas. Ma la rait enturn questas persunas sa cumponia da fin a 1’000 persunas ha ditg Jean-Paul Roullier.
RR novitads 12:00


text:
La dunna dal chantun Sviz resta per dus ulteriurs onns la scheffa da la Partida liberala svizra (PLD). Quai han ils delegads confermà la sonda cun in grond applaus.
En ses pled ha Petra Gössi ditg che la Partida liberala svizra (PLD) na stoppia betg plaschair a tuts. Ella na spetgia betg 100%, ma ella veglia surpassar la Partida socialdemocrata. Ella sa legria sin las elecziuns, la PLD saja sin ina buna via.
La Partida socialdemocrata sa retira en las citads, la Partida populara sa retira en la campagna – nus essan la suletta partida che s'engascha per ils votants en tut las regiuns.
Naginas midadas tar ils vicepresidents
Er ils vicepresidents èn vegnids elegids per in'ulteriura perioda d'uffizi. Quai pertutga: cusseglier naziunal Christian Lüscher (GE), cusseglier naziunal Philippe Nantermod (VS), cusseglier naziunal Christian Wasserfallen (BE), cusseglier guvernativ Christian Vitta (TI) e cusseglier dals chantuns Andrea Caroni (AR).
RR novitads 13:00


text:
IAAF
L'Associaziun internaziunala da las Fedaraziuns Atleticas (IAAF - International Association of Athletics Federations) è ina organisaziun internaziunala che coordinescha las federaziuns atleticas da l'entir mund. La sedia da la federaziun sa chatta a Monaco. La IAAF organisescha differentas arranschaments atletics, sco per exempel ils campiunadis mundials d'atletica en il liber u ils campiunadis mundials d'atletica en sala. Il president actual da la IAAF è il senegalais Lamine Diack.
Federaziuns continentalas[modifitgar | modifitgar il code]
- CAA - Africa
- CONSUDATLE - America dal Sid
- NACACAA - America dal Nord
- AAA - Asia
- EAA - Europa
- OAA - Oceania


text:
Sira
La sira (o sera) l'è ona part del dì, che la varia a segonda di coltur. La rapresenta, a bon cunt, la fin del dì, l'ultem moment prima che la riva la nocc.
Colturalment, a gh'è interpretazion diferent in sul princippi e la fin de la sira. In Italia despess la vegn sconfonduda cont el termen de nocc; in Francia, inscambi, la sira l'è 'l moment in tra el tramont e la mezzanott (cioè l'ultem quart de dì in sui 24 or). In ingles inveci la sira l'è 'l moment indè che la diminuiss la lus del dì, e donca l'è comprenduu in tra la bassora e la nocc vera e proppia.
La parolla sira la vegn del latin (dies) sēra; l'agetiv sērus el voeur dì "tard". El termen el vegn doperaa anca in alter lengov romanz (italian sera, frances soir, romen seară, romancc e ladin seira), intant che in alter lenguagg se doperen paroll derivaa de la veggia forma latina "vesper" (per esempi, in del catalan vespre). In frances la parolla "soir" l'è maschil.


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
HCD gudogna cunter ils SCL Tigers
Il club da hockey da Tavau ha gudagnà cunter ils SCL Tigers cun 4:3.
Il club da hockey da Tavau ha cun quai confermà sia buna furma. Pir vers la fin dal gieu èsi anc ina giada vegnì privlus per il HCD, cura ch’ils SCL Tigers han scursanì en l’ultim terz cun dus gols entaifer duas minutas sin 4:3. Ils da Tavau han cun quai en las ultimas tschintg partidas gudagnà quatter giadas.
Losanna - Friburg
En l'autra partida da dumengia ha Losanna gudagnà cunter Friburg cun 3:2 suenter sajettar penaltis.
Hockey – Liga naziunala A 2017 / 2018 12. runda
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 18:00


text:
Il papa aveva fatg ina messa ensemen cun l’uvestg anglican Robert Innes per il 200avel giubileum da la baselgia anglicana a Roma. Là saja il papa vegnì supplitgà dals uvestgs da la baselgia anglicana da visitar il pajais ensemen cun il timun da la baselgia anglicana, l'archuvestg da Canterbury, Justin Welby.
Quai ha ditg il papa sez. Cura che quella visita vegn dentant ad esser, n'ha el betg ditg. Las Naziuns Unidas han proclamà ch’i regnia fomaz en parts dal Sudan dal Sid. Radund 100’000 persunas sajan en privel da vita acut. En tut il pajais èn smanatschadas radund in milliun persunas dad ina crisa da fom.
RR novitads 07:00


text:
La Basler Zeitung BaZ che tutga per in terz a l'anteriur cusseglier federal da la PPS Christoph Blocher è en tractativas cun la Somedia che tutga a l'editur Hanspeter Lebrument.
Las discussiuns sajan gia pulitamain avanzadas, uschia Hanspeter Lebrument sin dumonda dad RTR. Co che la collavuraziun duai guardar or en detagl na vuleva el dentant betg tradir, quai na saja n'er anc betg cler.
Mo tant: I pudess pertutgar ils ressorts naziunal, exteriur, economia e cultura. Il ressort regiunal na fiss en scadin cas betg pertutgà.
Finamira è clera: Spargnar
Quantas plazzas che fissan pertutgadas da questa collavuraziun e quant bleras che vegnissan stritgadas na vuleva l'editur da la Somedia n'er betg tradir. Dentant saja la finamira cleramain quella da spargnar cun questa mesira.
Cura che la collavuraziun giaja en vigur saja anc avert. Ina collavuraziun vegnia dentant be en dumonda sch'il resultat dals discurs plascha tanta a la Somedia sco er a la Basler Zeitung.
Cura ch'il resultat da las tractativas è da spetgar na vuleva l'editur Hanspeter Lebrument betg dir.
Diversitad publicistica giess a perder
Ina collavuraziun tranter duas medias sco la gasetta Südostschweiz SO e la Basler Zeitung BaZ na fa betg surstar il professer per schurnalistica a la scol'auta ZHAW a Winterthur, Vinzenz Wyss. Las chasas da medias sajan sut squitsch e cumbattian per il surviver. Ina collavuraziun dettia in zic dapli aria per trair flad.
Tuttina deplorescha el questa idea d'ina collavuraziun pussaivla. Uschia tunassan temas naziunals, internaziunals ni er culturals tuttina a Basilea sco er en il Grischun. Per il lectur e la lectura giess la diversitad en il mund da medias a perder.
Concurrenza tranter editurs uss per finanzas e betg pli per cuntegns
Questa tendenza e concentraziun saja da vesair adina dapli. Uschia che la concurrenza tranter las chasas edituras saja sa midada:
Gia dapi 10 onn regia ina concurrenza economica e betg ina concurrenza publicistica tranter las chasas da medias.
Mintga chasa da medias miria nua ch'ella sappia anc spargnar in zic dapli. Uschia ch'ils editurs tschertgan la collavuraziun cun auters. Quai che pateschia saja la diversitad e cun quella era la qualitad da las medias.
RR novitads 12:00++


text:
Finamira dalla PRO IDIOMS
Mantener e promover ils idioms en scola cun mieds d’instrucziun idiomatics.
Nossas finamiras ein:
- da garantir il diever digl idiom sco lungatg d'alfabetisaziun e da scola / d'instrucziun
- da refusar ils mieds d'instrucziun en rumantsch grischun per nossa scola populara e pretender mieds adequats els idioms
- da mussar l'opiniun dalla populaziun enviers l'introducziun dil rumantsch grischun en scola ed il sforz da duvrar mieds d'instrucziun en rumantsch grischun.
Malgrad ch'il cantun ed il maun public investeschan onn per onn enormas summas per introducir il rumantsch grischun (RG) ha mo ina pintga part dil pievel romontsch acceptau quei lungatg artificial. Ussa pretenda il cantun da tuttas scolas primaras d'utilisar ils novs mieds d'instrucziun en RG. Quei encunter la veglia da biaras vischnauncas che han francau ella constituziun igl idiom sco lungatg ufficial. Tenor la constituziun cantunala ein las vischnauncas denton autorisadas d'eleger il lungatg. La Rumantschia stat avon ina separaziun, la pasch linguistica ei periclitada.
La PRO IDIOMS sedosta encunter l'introducziun sfurzada dil RG sco lungatg d'alfabetisaziun ed enquera primarmein il discuors cun la Ligia Romontscha ed il cantun.


text:
FAR LOMBARD associazion per la lengua lombarda
FAR LOMBARD a l’è una associazion regolarment costituida.
La finalitaa specifega de l’Associazion FAR LOMBARD l’è streitament pratega : realizar e divulgar dei scriits de interess editorial e dei audio-video in lengua lombarda, esclusivament per mez de l’ortografia polinomeg-local Scriver Lombard (SL) (L. Brasca, 2011-2015, ed. Menaresta).
Per la realizazion de qei scriits qì, i associads se impegnen a andar-g adree ai consili dei esperts associads (ativista de formazion academega – çoè PhD, MPhil e students de dotorad in lenguistega, sociolojia del lenguaj e filolojia – qe, in qualitaa de autor, habien publegad literatura scientifega dovè qe g’è manifestad un patent suport e auspici per una politega de recognossiment e revitalizazion de la lengua lombarda). Per quell qe concern i cerne ortografege, l’Associazion la g’ha per referiments domà el test Scriver Lombard (L. Brasca, 2011-2015, ed. Menaresta) el dizionari online dizionari.lombard http://dizionarilombard.eu5.net
Conforma un aproç ‘polinomeg’, cont ‘lengua lombarda’ l’Associazion l’intend l’insema dei varietaa locai romanze storegament parlade in tute i province aministrative de la rejon Lombardia, ind la totalitaa del territori aministrativ dei province de Novara e VCO, ind un quai comun de la provinça de Lissandria e del Garda verones, ind la totalitaa del canton Texin in Svizera, ind i vall Grixone del piovent meridional alpin in Svizera, e ind el Trentin ocidental. Intra i varietaa de la lengua lombarda elencade qì de sora e destinatarie de l’interess e ativitaa de l’Associazion, g’è inclus i insì-ciamade “varietaa de transizion in vers ai lengue confinant”, parlade ind una quai localitaa de confin a l’interna de l’area definida qì de sora.
L’Associazion la promœv ogni varietaa oral local del lombard, del moment qe çascuna a l’è espression istessament importanta de la lengua lombarda.
La lengua veicolar ind i reunion e ind i ativitaa de l’Associazion l’è el lombard.
FAR LOMBARD, associazion per la lengua lombarda
Codex fiscal n. 91592140155
IBAN : IT24 U030 6932 6801 0000 0000 882
BIC : BCITITMM
email : farlombard@gmail.com
sit web : www.lengualombarda.org
FAR (verb) : mi foo, luu al fa, nun fem... E ti ?


text:
Il cumpliment
- Venderdi, 15.12.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 15.12.2017, 10:15, RTR
Cumpliments èn bels pleds cun grond effect. Adina puspè entaup'ins glieud ch'avessan merità tals pleds: la vendidra dal Volg che serva adina cun in surrir, l'amia che gida en il perchasa, il vischin che dat da magliar al giat u simplamain insatgi che merita daditg in cumpliment che fa bain al cor.
Oz ha Adalrich Caminada da Seewis-Pardisla fatg in cumpliment a sia sora Renata Caminada da Cuira. El ha engrazià per la prontadad da gidar ch'avria bain inqual cor e stgaudia l'olma dad auters.
Ma era sch'els consistan mo d'in pèr pleds, vegnan cumpliments savens a la curta. RTR rimna e surdat quests cumpliments e gida uschia da dar enavos insatge a la glieud ch'ans embellescha mintga di la vita.
Audituras ed auditurs pon annunziar ad RTR lur cumpliment. Mintga gievgia decida la moderaziun tgenin che vegn resguardà. La moderatura registrescha lura in curt discurs cun la persuna che fa il cumpliment ed il venderdi telefonescha ella a la persuna che survegn il cumpliment.


text:
Tenor Corsin Degonda dal stab da crisa da Sumvitg è il privel da ruttivas da naiv (Schneebrett) sin las vias lateralas che mainan dal vitg en ils aclauns Laus, Clavadi, Campieschas, Val e S. Benedetg fitg gronds. Ils responsabels quintan cun ruttivas pitschnas che pudessan sepulir singulas persunas che van a pe, ch'èn dentant betg in privel per persunas en in auto. Perquai dettia per il mument mo in scumonda d'ir a pe sin quellas vias.
Encunter saira vegnia la situaziun evaluada da nov, il scumond d'ir a pe sin las vias che mainan da Sumvitg en ils aclauns restia dentant segir enfin venderdi. Sche i plovia vinavant ed il privel da ruttivas vegnia anc pli gronds, stoppian las vias tenor Corsin Degonda eventual vegnir serradas per tut traffic.


text:
Uschia vul il survegliader da pretschs sa deditgar al provediment d'energia e d'aua, a la branscha da dismessa, a la posta e la telecommunicaziun sco era al traffic public. Quai ha Meierhans communitgà cura ch’el ha preschentà il rapport annual a Berna.
Era en favur d'interpresas
Cunquai na veglia el betg mo proteger ils consuments da pretschs exagerads, mabain era gidar a segirar plazzas da lavur en Svizra. Quai cun cumbatter per interpresas svizras ch'èn dependentas da bunas e betg memia charas cundiziuns da rom.
Vinavant vul Meierhans era restar attent quai che pertutga las taxas ch’ils hotels ston pajar, per pudair sa participar a plattafurmas d’empustar chombras en hotels.
Passa 2'000 annunzias
L'onn passà è il survegliader da pretschs surtut s'occupà da 2’043 annunzias. Il pli savens han quellas tractà taxas e pretschs en il sectur da la sanadad, lura era en il sectur dal traffic, da la telecommunicaziun, da la posta e da la branscha da finanzas.
RR Novitads 12:00


text:
Il temp da la renaschientscha e da la refurmaziun enconuscha ina ritga tradiziun da texts litterars, ma er da pamflets e d’auters texts stampads che sa confruntan a moda critica cun la ierta medievala ed antica, cun las structuras e malgiustias socialas e politicas e cun dumondas religiusas e filosoficas. Savens vegnivan questas ovras accumpagnadas d’illustraziuns fatgas cun plima betg main gizza. Sco exempel vegn preschentà qua il pictur e dissegnader Tobias Stimmer da Schaffusa (1539–1584) ch’ha lavurà ensemen cun il satiricher e publicist Johann Fischart da Strassburg (ca. 1546–ca. 1590).
(Foto: PD via Wikimedia Commons)


text:
Al Grond Premi da San Marino han ils dus svizzers Dominique Aegerter e Tom Lüthi procurà per ina surpraisa: A Misano ha gudagnà Dominique Aegerter avant ses cumpatriot Tom Lüthi. Quai è la prima giada insumma che la Svizra po festivar ina victoria dubla en la categoria da Moto 2.
Segunda victoria per Aegerter
Per Aegerter èsi la segunda victoria da sia carriera suenter il 2014 en Germania. Il Bernais n'ha fatg nagins sbagls sin la pista bletscha.
Lüthi vinavant en campiunadi mundial
Tom Lüthi è cun quest segund rang la 10avla giada sin il podest. Grazia als 20 puncts da quest segund plaz è Lüthi be pli 9 puncts davos il leader dal campiunadi mundial, il Talian Franco Morbidelli. Lez era crudà ora en la quarta runda. Quai 5 cursas avant la fin da la stagiun.
Il terz Svizzer, Jesko Raffin è daventà 10avel. Era el cun ina cursa senza sbagls.
RR novitads 14:00


text:
Ils megliers lutgaders da la Svizra Orientala cumbattan a Schiers per il titel dal retg da la lutga Grischuna Glarunaisa. Clopath Beat ha vulì defender il titel ch'el ha gia gudagnà ils ultims 2 onns.
Bilantscha dals organisaturs è positiva
Ils responsabels èn cuntents cun il resun a la festa da lutga chantunala a Schiers. Il president dal comité d'organisaziun Rolf Hanimann quinta cun radund 3'000 visitaders.
La festa è in success cumplain. Nus avevan quintà cun radund 2'000 visitaders.
RR Sportissimo 12:00


text:
Tirabuscion
El tirabuscion o cavabuscion l'è on arnes doperaa per tirà foeura del coll di botegli (in gener de vin) on buscion, de legnazz o de plastega, per dervì el contegnidor.
De solet a l'è faa de azzal, opura de loton, e quai voeulta el gh'ha di part in legn (tant 'me el manegh).
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El termen tirabuscion l'è on francesism, derivaa de l'espression tire bouchon. L'è doperaa anca in alter lenguagg neolatin, tant 'me el sicilian (tirabusciò), el catalan (tirabuixó) e 'l piemontes (tirabosson).


text:
Pitùra (êrt)
La pitùra[1] l'è 'na manéra artìstica ed disgnèr cun soquànt culōr śmulèdeg, pugènd-i in sìm'a 'n quèl ch'al i tîn sódi.
Pitùra l'è anc al prodòt finêl ch'a in selta fóra. Al pitōr al pōl sernìr da mêś a dimòndi tètnichi 'd piturèr diferèinti: a partìr dai aquarêl, trasparèint un bel pô, per pasèr a 'l tèimpri, dimòndi più sustgnùdi, e pò anca 'rivèr ai òli e ai afrèsc, dimòndi diferèint sia p'r i materiêl di culōr druê, e anca però da vèd'r-i.
Tècnichi 'd pitûra
Vóś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Pitùra (êrt)
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Pitùra (êrt)»
- (EN) Al colegamèint ala Wikiversitê ingléśa indû a s descòr ed pitùra.
Colegamèint estèren
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.
- (EN) La pitùra in sìm'a DMOZ in dla réda.


text:
Regurdientschas da Selva
(avon 50 onns) da scolast Tumaisch Venzin (19.9.1896 - 3.10.1966)
Pelegrin 1955, annada 56 nr. 12
Regurdientschas da Selva
Biars onns ein vargai dapi lu, dapi gliez di che nus dus svelts mattatschs essan sestentai sil »Pastg« per pertgirar endretg il muvel de nossa mumma. Gie, de nossa mumma, demai ch'il hab ruaussa d'in triep onns ell'umbriva dil sanctuari de s. Vigeli a Sedrun. Gl'ei ina ualti prigulusa pastira, quella ual sur Selva che senumna »Pastg«. Per biestga gronda tucca ei de far bein adatg, essend ch'ella savess sin in dai sebetter en palas e ruclar en tgaubrochels sur ils tufs brin-cotschens tochen a val. Ils dus buobs ein bein allerta. L'in pertgira il muvel, ferton che l'auter studegia la grammatica latina. Si bene scribitis, laudamini. Si bene pingitis, laudamini. Con ha el gia empriu uonn tier il sur caplon. D'atun vul el semetter el studi da camifo.
Avon ils egls dils dus mattatschs serasa gl'intschess de Selva e Tschamut. Selva ei il vitg natal. Cheu giu havein nus dus fatg ils emprems giombers. Gl'ei buca ual ina biala ucliva, mo tuttina il tschespet carezau de nos perdavons. Selva ei bein mo in vitget cun in triep casas e ual tons clavaus, mo ha ina gronda historia pli u meins tresta. Giudapeis a Rusas e Clavausura stattan las casas a garnugl ual sco de survegnir fridas. Matei ch'ellas san il pertgei. Contas nauschas lavinas han fatg tremblar ellas. Dadens e dado il vitg schula lavina tocca Rein. E sch'ins ha ual elegiu quei plaz denter ils dus darguns, han nos vegls saviu detgavunda la raschun. Deno ual il tschespet, nua che las casas stattan a mun, gl'auter ei tut periclitau. Alla biala entrada dil vitg stat il caplut de s. Gion e s. Paul. Cheu avon gl'altar han ils Selvans adina puspei anflau agid e sustegn en lur solitariadad e pitgira. - Las casas sisum il vitget han tuttas ina ustonza viers mesanotg.
Giu el vitg avon casa legia sur Murezi siu brevier. El uarda meinsanual viers Ruinatsch. O, uss eis ei bi. L'entira spunda leuvi sco bugnada de vin tgietschen de Valtelina. Las flurs striaunas. Sur Muxezi sto rir. Da s.Giusep 1906 eis el tilaus a Selva ed ha surpriu la caplania. Igl ei stau bunamein in'entrada sco Jesus a Gerusalem. Nus scolarets gronds e pigns essan i encunter tocca Sontga Brida. Sur Engler, il plevon della val, vegn cun siu caplon beinasper. A Sontga Brida vein nus salidau ils augsegners. O, jeu seregordel sco sch'ei fuss oz, co sur Engler di a sur Murezi: «Schia, quei fuss uss la tiara dil grond suspir.» Buca senza raschun. - Sco ils leghers tschuts accumpognan lur mummas vein nus affons assistiu sur Murezi per sia entrada ell'ucliva de Selva. Sper baselgia beneventa il Toni statalter, el ch'ei adina staus plitost il cau dil vischinadi, cun in per mudests plaids il niev augsegner en num de tuts. Mia mumma veva dau cavegl en casa pervenda, fatg enzatgei de cauld e mess lenna en pegna. «Miez schelaus e ualti trits ei nies caplon», ha ella detg la sera a nus auters. Quel munglass ver ina buna natira. Nus essan tuts ruhs e vein in clima aunc pli ruh.» E l'auter di: tgei priedi! Bials en fuorma e cuntegn. Sur Murezi ha tuttavia ina aveina poetica. Donn per quels priedis per nus auters. Gliez hai jeu patertgau biaras gadas. Nies caplon fa era denteren enqual poesia e scriva mintgaton in'historietta pil Calender Romontsch. Motivs detgavunda. E la fin de tuttas finalas veva sur Murezi pastorau bein e veva aunc empau quet cun ses dus augsegners e treis scolasts denter sias nuorsas.
Sia fumitgasa Rosa, ch'ei de lungatg tudestg, burgheisa de Schmitten, cloma il «Herr Kaplan» ual a gentar. Sut in regiment ualti resolut lai ella muncar nuat el percasa. Ella ei surtut ina buna cuschiniera, ina survienta adattada sco fatga per nies caplon. La sera ch'ella vegn vin cuschina pil latg, raschuna ella bugen in mument e nus buobs tedlein cun bucca e nas quei lungatg jester, a nus aunc tut nunenconuschent. Ils fatgs ed eveniments dil vitg persequitescha ella plitost cun in egl critic. Ses pareris ein ualti recents. En quei «Kaiba Loch» de Selva san ins haver il purgatieri gia sin quest mund. Tonaton stat ella gnanc nuidis ed ei in'olma de spir paternos e d' in bien exempel.
Igl atun vargau el meins de november 1905 haveva sur Eduard Muoth bandunau Selva e fuva serendius a Dardin. Il plevon sur Engler vegneva ina gada per jamna viaden, laschond inaga bunamein la veta, havend piars la via pervia della cufla e stgiraglia. Allas sis della damaun tuccava el il zenn grond, deva penetienzia, celebrava la s. messa e fageva ductrina. Suenter in bien gentar a Selva, bein savens tier nossa mumma, turnava el frestgamein della val ora. Sur Engler ei staus bi leds, che Selva ha ton pli gleiti survegniu in bien caplon. Sur Muoth, che haveva partiu la sort cun Selva dapi nov onns, fuva tut in auter tip. El fuva buca mo pastur dellas olmas, anzi era miedi, catschadur ed apicultur. Sco augsegner fageva el las funcziuns en baselgia spert. Ils priedis fuvan cuorts, mo marcants. Cuort e bien fuva siu principi. Sco detg, sur Muoth haveva era bien quitau dil beinstar terrester dellas famiglias della val. Muort sia gronda enconuschientscha della flora medicinala, ha el cun ses recepts curau bia malsauns ni mitigau il mal. Ins raschuna aunc oz de siu success sco miedi. El deva per peis schelai seiv camutsch e per tuss e stretg ieli muntaniala. Sia ierta restonta anflein nus ellas «Annalas» d'anno 99 «Poesias de sur Eduard Muoth». Essend ch'el fuva sez catschadur, stueva el buca cumprar quellas caussas. Siu nevs, il Sep Antoni, ni semplamein «il bueb dil preir», cumpignava el sin las cuorsas de catscha. Dellas quater era la messa fatga, persesez senza tuchiez, ed ussa aspramein si encunter il Crispalt ni sin Tuma avon che las marmottas vegnien ord tauna. Allas endisch avon miezdi eran ils catschadurs gia a casa, darar senza haver fatg catscha.
Tgi encomuscha buca sia poesia della muntaniala en Tujetsch? Duront las liungas notgs de glina sittava el uolps e fiergnas, sepustond a Sutcrestas, per ordinari davos finiastra de nies nuegl. Ina gada ha il msgr. uestg Battaglia fatg agli la remarca, che la catscha sanctificheschi buca fetg il spiritual. Sin quei numna il caplon in entir triep gronds sogns, era sacerdots, stai catschadurs. Sco amitg della natira fuva el era in valent apicultur. El assisteva als vischins che vevan aviuls (sco ins di dadens gl'uaul) cun lavur e plaid e cussegl. Lura ed aunc ussa han ins il sistem dils truchets ed adina bia mèl. Sur Muoth formescha in toc historia de Selva, gest sco ses antecessurs sur Deplaz e pader Placi a Spescha. Donn ch'il vegl urbari della caplania, enscrets cun massa notizias dils sura numnai augsegners ha anflau ina tresta fin en las flommas.
Tgi vegn leu neu da Surrein? Il muliner dils vischins de Selva-Tschamut, il Toni Tudestg, vegn tut a buffond neu della punt e dils Rovens si encunter il vitg cun in sac frina si dies. Igl emprem mulin alla riva dretga dil giuven Rein fa per temps di e notg clip-clap. El sto seduvrar, pertgei da gliez temps vivevan ins aunc cun dil siu. Perquei ha il falun dasperas cun dus pisuns e la trucca cun ruosnas era per dus pisuns per smaccar il semglin, igl atun dus entirs meins lavur. Il cundrez de struclar igl ieli ha il muliner el vitg a casia. Quella lavur che vegn fatga la sera da cuminonza, dat caschun tier bia buns puschegns e legras uras, plitost denter la giuventetgna.
Propi il mulin vegl steva da vart dretga dil Rein sco ins di giu «Plaun de punt», e fuva en possess dils antenats dils «Heleners», ina famiglia Peder. Il Toni Tudestg, numnaus aschia a raschun che sia dunna fuva della Baviera, ei in original, in cumpogn malruasseivel, che ha plaz negliu sco il gediu perpeten. En siu malruaus ha el fatg treis ga viadi ell'America e giul Schuob quater ga. Ina damaun fuva el tut en ina svanius, sco las schualmas igl atun. Gnanc sia dunna saveva cura ni nua ch'il consort era pigliaus vi. Suenter in per onns fuva el in di tuttenina puspei a Selva. De sia gronda famiglia ein ils biars emigrai en Minnesota ed auters giul Schuob. Avon in per onns eis el vegnius dall'America cun siu fegl giuven, il Mehel, e staus lu a Selva. La casa nova odem Selva auda a Mehel Loretz. El fa il pur, mo lavura aunc de lennari e miradur, va a catscha e cava cristallas. De ses dudisch fegls ed ina feglia vivan aunc oz la gronda part, mo negin enta Selva pli.
Tgei canera da Tschamut oragiu e tgei puorla sil stradun dell' Alpsu! Igl ei la posta gronda che va tut el trot sur Selva oragiu. Con imposant e romantic! Il postigliun, in Planta de Mustér, ault sil buc davontier a pèr cul conditer, tegn cun in maun las hottas e cun l'auter la gheisla, la quala el smeina cuntinuadamein dretg e seniester, empalond cun inschign ils quater svelts tgulis. Nus dus dumbrein ils passagiers. Plaz eisi per 8-10 persunas.
Sper via, che va enagiu Selva, seferma la posta gronda ed il portabrevs depona il sac per Selva a Maria Peder, la dunna dil postenent. La posta va duas ga envi e duas ga enneu, exact las uras fixadas. A Tschamut vegnan ils cavals scumiai. Il Planta metta ils ses en stalla, ferton ch'il Casper d'Ursera va vinavon cun la posta sur l'Alpsu cun tschun cavals, dus davos e treis davontier. Nus admirein savens ses tgulis, duront ch'els maglian l'aveina en stalla. Als buobs pli giuvens fa el amogna latg cavagl, tenend ina sadlutta sut ina cavala sco sch'el mulschess.
Temps d'unviern va il posttenent Toni sez a Rueras per las caussas de posta de Selva e Tschamut ina ga per di. Aschia eisi daventau entochen ch'il tren ei cursaus era igl unviern sur cuolm.
Strusch ei la posta vargada, ch'il Caduff de Tschamut palandrescha cun siu tgaun de catscha de Cargnola oragiu, probabel giu Selva. El ei staus collega de catscha de sur Eduard, che fuva ussa naven. Suenter ch'el ha giu passentau ils biars onns de sia veta giul Schuob, eis el secasaus a Tschamut en ina casa amiez il vitg. Ins suspecta empauet el pervia de catscha scumandada. Perfin cavi el muntanialas igl atun tard. Vegnius ina sera tard a casa cun in triep de quellas, lai el durmir ellas vinavon sut baun-pegna en. Mo la damaun ein ellas allerta e stattan schulond siper las finiastras. Morts seigi il Caduff dil vierm plat, ch'el ha pegliau de siu tgaun, il qual el schavi adina magliar ord siu taglier, sco la glieud tschontschan.
Pervia de catscha scumandada ei il Caduff buca il sulet catschadur en suspect. Meinsanual aud'ins in siet dubius ord las «Vals Cavradi». Ins vul pli bugen preparar a quels grass camutschs ina mort anetga e sapientiva enstagl forsa schar ir els alla malura duront il criu unviern. Persesez ei quei tut mo scutinem sut cozza. Aviartamein sa negin de nuot. Probabel ei era tut mo tschontschas e nuot auter.
Donn eisi, che catschadurs tessines vegnan quasi mintg'onn a Tschamut e van a catscha cun terments tgauns gronds suenter utschleglia selvadia, ch'ei ussa bunamein ragischada ora. Ins auda buca pli las seras d'unviern il cant sgargugliond dil tgiet-selvadi.
Fiergnas ed uolps dat ei aunc dariet. Pertut cattan ins fastitgs sin la neiv nova. La catscha cun fallas ei en bien esit. Il cavacristallas Vigeli Peder ha pegliau ina fiergna igl unviern vargau en combra de carn della casa a Sutcrestas. A nossa mumma ha ella fatg ina viseta la stad vargada en gagliner ed ha engulau il saung de tuttas dudisch biulas. Tschei ha ella schau anavos alla patruna. Pia aunc empau creanza!?
Il zenn grond vid il clutger dil caplut, che stat a cavagl sil spitg dil tetg, lai tuttenina udir sia vusch, clara e sonora, malgrad blessaus e perforaus d'in ballin franzos ils anno 1799.
Benedetg siara la grammatica e la fom fa mirar omisdus giu sil vitg e dumbrar ils tgamins ch'entscheivan a fimar. En tut eis ei buca pli che in tozzel tgamins cuschina.
Grondas famiglias basegnan grondas cazettas per grondas tratgas e gliez eis ei era dapresent. Perquei spidan ils tgamins buca per nuot pli e pli spessas tschagheras.
Amiez il vitg stattan en casa dubla Flurin e Fidel Venzin de Giachen, frars de sur Gion Antoni Venzin, caplon de Rueras, che veva giu sia messa nuviala ils 15 d' uost 1885. La mumma de quella gronda famiglia de Giachen ei stada la davosa de schlatteina Condrau en Tujetsch. Ella senumnava Mengia ed ei morta en aulta vegliadetgna a Rueras tiel sur fegl.
En casa sisum han Flurin Venzin-Pally, frar de sur G. Giachen, plevon de Sumvitg, e vieua Rosa Venzin-Simonett lur dimora. Las famiglias Peder han da haheias enneu giu ils pli ferms umens e d'aulta vegliadetgna. Ins sto mo mirar la grossezia lenna clavau de lur baghetgs, che seigi vegnida pinada, runada ord gl'uaul e tschentada si tut verda. Il Peder tschiec fuvi fermezia cumpogn, che vegnevi menaus per in sughet d'in frestg mattatsch, per ch'el resti en via e crodi sin ses viadis si d'alp ed egl uaul buca els murasts. Il Sep Antoni Peder, in original, cun capetscha de tingalin sin tgau duront la pira calira-stad, viva aunc, ei cantadur baselgia e recitescha e conta igl uffeci de Nossadunna mintga dumengia ordado. El ei buca canoni, gie gnanc caplon, e tonaton ha el fatg ton pil survetsch divin onns ed onns. Nus buobs tenta el adina.
Mo la casa dil Giusep Steiner ha il tgamin che survegn negina veta. Siu avdont, in vegl scolast e poet ei avon cuort temps morts. Mo immortalas ein sias ovras poeticas: La poesia della val Tujetsch e la canzun dil tscheiver ed aunc autras. In di, jeu fuvel presents, vegn el de stiva si cun ina butteglia vinars ch'el veva survegniu. Mo el tremblava aschizun che la butteglia sgola tuttenina viagiu el cantun stiva. L'auter di fan ils vischins ora lenna ad el per l'amur de Diu, ed ussa stat el mal caussas per la bubronda sponsa.
Bein, plaunsiu dat ei tuttina gentar. Tut a buffond camina la sora siado culs maluns en ina tuaglia e la honta caffe. Il muvel stat cumadeivel e ruasseivel el sulet fiep dil «Pastg» e nus fagein il medem. A mi semeglia ei liung cheu in entir benediu di de primavera sin quella spunda butanusa. Sche mo ei cargass gleiti. Mo inaga cargau ha la mumma grond fastedi de survegnir in um che caschi nies latg si d'alp. Nus essan aunc memia giuvens e buca stgis per quella lavur. Ei han aunc negins signuns. Mintga pur cascha sez siu latg tenor sort e quantum. Scolast Duri Riedi che fa la stad paster grond, ha mussau de far il quen ded alp sin pupi. Il nudar sin lenn cun las aschinumnadas stialas de latg han ins practicau tochen encunter ils 1900. Ins ha lu entschiet a pladir signuns beingleiti e schau star ils purs a casa e far fein senza disturbar.
Igl ei gia suentermiezdi ed il sulegl entscheiva a s'enclinar encunter il Badus. Las vaccas sdrappan puspei da forza l'jarva fina e savurusa. Vieifer alla spunda teissa dil Péz Maler peinan ils Gelis draussa, ils treis umens della famiglia Schnoz, che han in'economia purila cun casa a Selva ed ina si Tschamut e habiteschan perquei in temps si leu. Della famiglia ein aunc sis en veta, treis frars e treis soras, tuts ledis. Igl ei buna glieud tut aparti, spir pietad e generusadad. In ei mazler dil vitg e quei ei ualti fadigius, cu ins fa aunc en ligiongias cun corns. In atun ei l'emprema maschina per far quella lavur tuttina cheu entras il frar de sur H. Giachen, Flurin Venzin. En stiva dils Gelis brischa adina ina glisch per las olmas. Margreta fa las candeilas e tscheps-tschera per l'entira val. Il fatg restau de quella famiglia ei ius vi alla vischnaunca.
Nus mirein viaden encunter Cavradi cul vitget de Sutcrestas giudapeis dil Crest Martinauns, in refugi per igl unviern, mo ussa bandunaus quasi igl entir onn. L'erecziun de Sutcrestas ei stau in plan de sur Giusep Deplaz, sez in Selvan, suenter la lavina digl onn 1808. Ins emigrava viaden igl emprem december cun scola, caplon e Sontgissim. Era il muvel vegneva prius els nuegls damaneivel e segir de lavinas. Da Pastgas turnavan ins anora. Steiner di gie: «Cu i smanatscha la lavina sche fuian i ain co adina, perfin la mumma digl agid, che ei per els in grond confiert.» All'entschatta de nies tschentaner eis ei mo la famiglia Gion Martin Peder che va igl unviern a Sutcrestas.
Oz vesan ins leu aunc sis casas e la caplutta cun habitaziun parvenda che survescha per scola. Igl onn 1929 ha ei dau scola nova si la costa dil crest sco miez liug denter ils dus uclauns Selva e Tschamut.
Leu davos caplutta sezuppa la casa paterna dals pasturs dil Pastg. Miu frar e la sora ein naschi leuen, ferton che jeu sun staus in della stad e perquei vegnius sil mund o Selva. Treis fargliuns eran morts a «Mariahilf» igl onn dellas pelletschas. Ins saveva far nuot auter che tener aviert la bucca cun in tschadun ch'ils paupers affons stoppien buca gest stenscher.
Havend a Selva scart de plaz, vegn ei magasinau e conservau a Sutcrestas il graun, la carn, resti de fiastas ed aunc autras caussas, ch'ins drova buca savens, sco per exempel il talè, asp d'urdir ed aunc auter hardumbel. A mi va in cert snuezi tras l'ossa, mirond encunter quei vitg niev. Escha e barcuns ein serrai e sperts ed olmas han segir bien ruaus en quels lagugns stgirs. Nunpusseivel d'astgar ir persuls en canossa a Sutcrestas. Dessegns de catschadurs che sietan sin utschleglia, e tgaus de carstgauns cun grimassas vid las preits ed escha fan tema, mond per la casa entuorn. Denton ein quei memorias de luvrers talians che habitavan cheu en casa els anno ca. 1860-65, cu il stradun dell' Alpsu ei vegnius baghegiaus. Sin crunas vesan ins cudischs, fatergiai cun curom e cuviartas de lenn. Igl ei cudischs de legendas e breviers dils vegls surs Venzins ni de sur Deplaz, che haveva ina mumma de schlatteina Venzin. Era la combra de resti fa autra pareta che pli tard. Vid, la preit paradescha l'uniforma veglia d'in antenat mistral ni sechelmeister, caultschas cuortas, casacca cun leuncas e capiala aulta, bategls che vegnan ussa duvrai de far bagordas il tscheiver. Tut resti de cadisch ni carpun, deno il vestgiu de fiastas della mumma, che ei de fin merino, vali e seida. Lu las miurs dentuorn ed en combra de carn lavuran incontin vid preits e plantschius e quei sgarem fa tema e savess forsa era esser striegn.
Il frar Vigeli bravamein superstizius, queta adina d'udir, mond da notg en «Maria Hilf» ed ora, enzatgi a pitgond la greppa vi la Caltgera da l'autra vart dil Rein. Tgi ei quei bein, franc sperts, ni forsa l' olma de quei Flurin Venzin, ch'era gia avon decennis morts ella lavina sin la catscha de cots selvadis sin las spundas dils Benauls. Tgisa! Star less jeu tuttina a Selva sin terren schetg e nua ch'il sulegl po aunc schar mirar sia biala fatscha era denter Nadal e Daniev.
Mira, di la sora, ch'ei pinada ded ir a casa. La mumma vegn ual da Sutcrestas cun resti de dumengias, porta sin tgau las capialas de ses treis buobs e sin bratsch ils vestgius per umens e femnas. Nus buobs vein caultschas carpun, sez filau e tessiu ed ils tschops de mangola dils biemauns de padrins e madretschas. Suenter vegn la sora pintga, la Paulina cun ina tuaglia. En quella porta ella la carn de vanaun, ina spatla nuorsa, in manetsch, ina stiala giud la scheta ed ina maseina andutgel. Oz ei gie sonda. Zera dat ei sco adina suppa de carn cun giutta tier truffels en mondura, che ston tuts vegnir mundai immediat de cuminonza. - Quei spargna per la dumengia bia lavur alla cuschiniera. La dumengia endamaun fa ella aunc en ils gnocs cun uettas e lai cuer quels duront messa en la suppa, che tuorna a buglir en la vanaun veglia de bronz de treis peis. Cuort suenter ei la mumma en ualer e metta si ils spazis de mèl, a mintga schaumna in truchet suren. Las striaunas han gia aviert lur calischs, ch'igl aviul sappi far la raccolta.
Denton sesbassa il sulegl pli a pli encunter igl occident ed ils pegns de Rusas fieran pli e pli liungas umbrivas, che remplazzan a nus l'ura de sac. Allas sis serenda tut en corda da gassa giu el vitg. Las vaccas cun ivers sco sadialas dattan cun engurdientscha vid il pursepen tgemblaus cun verd, ch'il frar Luregn ha purtau si dals rovens. La gronda part dils vischins han lur muvels els mises vi Surrein, nua che la pastira ei pli plauna e segira.
Ei tucca d'Ave Maria. Sur Elvedi entscheiva rusari e la glieud els bauns bein occupai, rispundan cun vigur. Vegnend ord baselgia, han ils vischins adina in batterdegl peda de dar ina raschunada e fimar ina pipa. Ei fa notg. Las cazzolas de petroli s'envidan en stivas e cuschinas bassas dellas casas. Il canditad dil gimnasi sesa puspei davos meisa vid ses cudischs. Era tudestg empren el da forza. Tumasch che ha buca tons fastedis pil futur, ei aunc per las streglias cul «bueb dil preir». Plaunsiu anfla el era la casa, svanend dabot dil barcun si. La sora gronda ha ual fatg controlla dil gagliner pervia della fiergna.
En stiva sesa aunc vieua Rosa. La corda paternos rocla aunc in mument cural per cural tras la detta. Tut per ses buobs bravamein vivs e sfarfatgs. Sche mo els fan endretg e mantegnan la sontga cardientischa tras l'entira veta, ussa ch'ei ston ira ora el mund. O, sch'ella havess viu e saviu ordavon il destin divin dils ses e digl entir vitg! Larmas de legria e tristezia havessen sescumiau. Sch'ella havess viu il vitg sco el ei oz? Ina casa nova stat sil sulom della vedra. En quella casetta viva ussa sia feglia gronda, ch'ei adina stada siu maun dretg. Ei turnada ual si da Cuera per passentar la sera de sia veta en la patria. Curonta onns ha ella fatg il percasa dil grond sur frar, gronds buca pervia digl ault uffeci ch'el haveva, mobein perquei ch'el ha duront tschun onns supportau ina dolorusa malsogna cun admirabla pazienzia. Havess ella viu tut quei, lu havess ella, en sia affonila fidonza de Diu, exclamau: «Tut sco il Segner vul. Sia veglia daventi semper.»
Ussa stezza la mumma la cazzola. Mo en stiva pervenda eis ei aunc glisch tochen mesanotg. Sur Elvedi ei probabel vid il priedi ni ch'el scriva ina historia de Nadal per il Calender Romontsch.
Lein schar passar cul patratg ils onns ruc a ruc tochen el novissim temps. Duront l'erecziun della viafier Furca-Alpsu (1911 -14) eisi puspei traffic e commers tochen sum la val. Puspei ein las casas de Sutcrestas habitadas da luvrers talians de Bergamo ed Udine che lavuran sut ils impressaris Spezia e Balocca. En cuort temps savevan ils indigens talian e tuttas mattauns saltar «Tango». Duront la secunda uiara mundiala (1939-45) han ins arrundau il funs de Selva, canalisau e construiu bunas vias.
Ins ha uniu quels onns igl Uaul de Rusas cun quel de Sontga Brida entras ina plontaziun dil «Pastg».
Il barschament dils 12/13 de zercladur 1949 necessitescha de baghegiar ina nova Selva. Igl entir pievel svizzer ei s'egidaus culs vischins, ch'els vegnien puspei tier casa e clavau. Caplon sur Stiafen Schuler ei staus igl um adattau per gidar a metter neu la Selva nova cun in bellezia sanctuari. El ha era procurau la forza electrica per Selva e Tschamut.
Sur Benedetg ha era gidau sco el ha saviu e pudiu, mo buca giu la forza e ventira de veser Selva el vestgiu niev.
Lein aunc inaga turnar tier ils dus pasturs dil «Pastg» avon ualti exact 50 onns. Igl onn 1917 fineschan els lur studis.
Ils 29 de fenadur 1917 ei per Selva e Tujetsch in di de fiasta gronda. Igl ei era il pli grond di de vieua Rosa, il di che siu sur fegl Benedetg fa messa nuviala. Tumasch, ch'ei en survetsch activ, vegn cun collega scolast secundar Bistgaun Bundi de Surrein-Sumvitg la sera avon la fiasta da Spligia a casa. Ina maseina-tschupi de semperverd e flurs ornescha igl esch-casa ed artgs triumfals paradeschan tras l'entira vischnaunca. Il bab spiritual e plevon sur Gaudenz Engler tarlischa en ornat de canoni.
La medema fiasta de legria serepeta suenter entgins onns, cura che sur Flurin Venzin, il futur plevon de Sagogn, passa per l'emprema ga tier igl altar en la parochiala de s.Vigeli, ils 15 de fenadur 1925.
1918 serendan sur Benedetg cun mumma e sora a Breil, ferton ch'il frar giuven dat scola a Sedrun.
14 onns vargan sco fem. A Selva viva ina secunda generaziun. Ils vegls van in suenter l'auter sur cuolm. Sur Murezi va a mun sut la peisa de ses varga 70 onns. Sur Gion Antoni Venzin, caplon a Rueras, metta era giu tgau il medem onn cun sur Elvedi, 1935.
Igl ei 1932, ina dumengia. Jeu retuornel dallas viaspras a casa per semetter in mument a ruaus della rischlada dil di avon. Tgi dat egl esch? Tgei surpresa: Sur Benedetg vegn tut a buffond dad esch en. Jeu sun miez morts della stauncladad, di el suspirond. Hai oz bandunau Breil, suenter 14 onns pastoraziun. Havessel mai cartiu, che quei prendi neu aschi fetg e mondi aschi vess de sesparter da tut quei ch'ins ha carezau tons onns. Refusond de durmir la davosa notg en casa jastra, sundel jeu staus tut persuls en casa pervenda giun plaun. Suenter il survetsch divin svaneschel jeu sco de fugir dellas plauncas de Breil e Dardin giu. Hai fatg aschia per evitar in liung prender comiau dolorus. Sur Gaudenz Engler haveva ils anno 1922 bandunau Tujetsch sin la medema moda ed ord il medem motiv.
Denton ha la casarina Anna Maria, feglia de Giusep Fidel Gamboni, che mava dapi 50 onns a Cuera per il s. Ieli, pinau ina buna tschavera per il quinau e di: «Ussa ruassei e prendei bien in tempset, che vus pudeies surprender igl uffeci de plevon a Cuera e far la gronda lavur, che spetga vus leu.»
Mumma e sora fuvan giu Cuera el spital della Crusch. In di essan nus, jeu e sur frar, si Salins vid risdiv. Cheu vegn ina depescha che cuosta larmas. Vieua Rosa, nossa mumma ei morta anetgamein. Il plevon de Sumvitg che fuva a S. Leci ad exercezis, ha ual fatg ina viseta ad ella ch'il secund amitg splunta. «Igl ei la mort». La mumma ha gnanc duvrau serrar il cudisch de «Sera Sontga». - «Neu cun mei», di l'entronta, «sas era ual schar il paternies entuorn il maun, nus mein sur cuolm».
In toc historia de Selva survegn puspei sutvi siu: Amen.


text:
In motiv saja segir, che la flur-portg possia sa derasar extrem ferm, ina gia ch' ella saja sflurida, declera il fisiolog da plantas e rectur da l' Academia Engiadina, Ueli Hartwig. «Ils sems dallas flurs-portg pon s' etabilir dapertut là, nua ch' igl n'ha nagut sin ils funs. Flurs-portg èn perquai indicaturs per largias en ils prads.»
Surviva bain fasas sitgas
Las largias possian sa furmar per differents motivs: Sch'igl è fitg sitg pireschan tschertas plantas. Er durant cultivar il prà, pon maschinas chaschunar donns. «Probabel hai da far cun la setgira da l'onn passà che la
flur-portg è stada derasada anc pli fitg che uschiglio quest onn.» La flur-portg cun sias ragischs a pal survivia per regla numnadamain relativ bain fasas sitgas.
Buna planta da pavel
Sche las flurs-portg sajan be uschè spessas durant ina stagiun, saja quai nagin problem, uschia Hartwig. «Per la raccolta da fain da quest onn è quai dentant schlet.» Cun ina gronda part da flurs-portg, dettia il fain numnadamain dapart. Sch'il pur sileschia dentant na fetschia quai nagut. Sco pavel per ils animals è la flur-portg tenor Ueli Hartwig schizunt buna.


text:
La controlla da finanzas federala ha scuvert la duplicitad che chaschuna custs supplementars da plirs milliuns francs. Tenor la controlla da finanzas n'haja dà naginas raschuns da planisar ils projects separadamain. I saja uss da guardar che la Confederaziun na paja betg duas giadas per la medema prestaziun.
Custs supplementars da plirs milliuns
Ils custs supplementars muntan a plirs milliuns francs, uschia il directur Michel Huissoud. Da metter ensemen ils dus projects saja ussa dentant memia tard.
RR novitads 06:00