text:
Storia dles valades ladines dles Dolomites
Preistoria[mudé | muda l codesc]
Tl raiun dles Dolomites roâ bele danter 7000 y 5000 agn dan Crist les prömes porsones sciöche ciaciadus mo ne se lasciâ nia jö dailó por döt l’ann, sciöche dai tröc reperc ciafá sön Plan de Frea, Ju de Börz y Ju de Sela. Impormó tratan l’Eté dl Brom danter 1700 y l’850 dan Crist vëgnel a se le dé insediamënc che ospitëia jënt ia por döt l’ann sciöche Sotciastel de Badia, Peraforada da La Plí de Mareo y Ciastelat de Sëlva.
Storia antica[mudé | muda l codesc]
Dl 15 dan Crist mëna l’imparadú roman Augustus sü fis de lën Drusus y Tiberius a concuisté döt le raiun dles Alpes, la Rezia. Al vëgn fat strades, staziuns militares y ciastí y al nasc les cités de “Tridentum” (Trënt) y de “Aguntum” (dlungia Lienz). I soldas porta adarlerch ti raiuns concuistá le latin volgar che se moscëda cun le lingaz autochton dles popoluziuns retiches insciö che al se formëia n püch al iade n lingaz neolatin nü, le retoroman o ladin.
Storia medievala[mudé | muda l codesc]
Danter le V. y le X. seco vëgn i Baiuvaresc dal nord y i Longobarc dal süd ti raiuns ladins y tol ite le teritore, deperpo che l’Imper Roman vëgn tres plü debl. Ai se lascia jö dantadöt tles gran valades, insciö che tröc abitanc dl post se tira zoruch tles valades plü ascognüdes, olache so lingaz vëgn tigní inant y pó se svilupé por so cunt[1]. Tl Xi seco nasc i Prinzipac di Vëschi da Trënt y da Porsenú, sot a chi che ai ê sotmetüs ince i raiuns dles valades ladines dles Dolomites, tut fora Ampëz, che tocâ pro le Prinzipat de Acuileia. Encër l’ann 1000 ti sorandá l’imparadú ai vëscui ince la gestiun aministrativa de so teritore. I vëscui â tosc dificoltés da conzilié le podëi spiritual cun chël temporal y ti dê inant la funziun aministrativa a porsones de süa crëta, i licari, che deventâ tosc i patruns di raiuns ladins. Cun l’istituziun dl convënt dles monies de Ciastelbadia encër le 1083 ti á le grof Volkhold de Puster scinché la pert y ost dla Gran Ega ales monies, insciö che al é gnü segné le destin dla valada por ca. 700. L’atra pert dla Val Badia ê sotmetüda al Prinzipat dl Vësco da Porsenú[2].
Dl 1248 vëgn metüda sö la Contea dl Tirol da pert dl grof Albert III, che vëgn unificada da so nu Minert II insciö che i Prinzipac de Trënt y de Porsenú ê conscidrá sciöche pertes dl Tirol, reconesciü sciöche stat autonom da pert dl re Rudolf de Habsburg dl 1282. Te chësc tëmp nasciôl les Signories, les zircoscriziuns te chëres che le Tirol y le Prinzipat da Porsenú é stá partis sö dal mëteman cina al 1800 por almanco cinch sechi[3]. La Signoria formâ na comunité y na ploania sora[4]. Ti raiuns ladins dles Dolomites êl:
Ai 26 de jené dl 1363 ti surandá l’ultima arpadëssa dla familia di grofs dl Tirol, Margareta Maultasch döta la Contea dl Tirol a so nu Rudolf IV de Habsburg. La Contea dl Tirol y i raiuns ladins che tocâ lapró è insciö restá sot ala Ciasa Habsburg d’Austria por ca. 500, cun püces interuziuns, cina al 1918. Do la vera danter l’imparadú Massimilian d’Austria y Aunejia á cun la desfata dl Ciatel de Botestagn ai 18 d’otober dl 1511 inant ince Ampëz fat pert dla Ladinia tiroleja[5].
Storia moderna[mudé | muda l codesc]
Cun i Ordinamënc dl Tirol dal 1526 inant êl gnü metü adöm deplü Statuc por les Signories ti raiuns ladins, cun chi che al messâ danter l’ater gní dé jö le diejo ai signurs. Al é documenté deplü prozesc tles valades ladines dantadöt dl XVI. seco, sciöche chi ales stries te Fascia y sot ala Signoria de Tor y chël ai nobli Colz por l'asassinada dl Gran Bracun dl 1582.
Cun les reformes de Maria Teresia d’Austria gnôl dl 1744 porté ite ince tles valades ladines l’oblianza da jí a scora por i mituns dai 6 ai 12 agn y i catasć teresians. Sot a Maria Teresia êl ince gnü trat les terminaziuns tleres danter l’Imper dl’Austria y la Republica d’Aunejia. Tratan le tëmp de Napoliun (1796-1815) roâ le Tirol y i raiuns ladins cater iadi sot ala Franzia y por n valgügn agn ince sot a Paiern. Dal 1809 comanâ Andreas Hofer soldas taliagn, todësc y ladins cuntra i franzeji. Tratan les veres napoleoniches â la jona Catarina Lanz desmostré gran coraje da jí cuntra i soldas franzeji y s’â presenté sön mür de cortina da Spinges dlungia Porsenú cun na furcia tla man[6].
Dl 1810 â Napoliun spartí sö le Tirol te trëi pertes. Le Trentin y l’”Alto Adige” (inom cherié te chësta ocajiun[7]) incina a nord de Balsan ê passâ al Rëgn dla Talia nü, pro chël che al ess ince toché i Ladins. Aladô dles protestes de Gherdëna y dla Val Badia ê les döes valades gnüdes lasciades pro le Paiern, mo ma deache ares ê davertes cuntra i raiuns todësc[8]. Fascia fajô pert dl’Alto Adige, Ampëz y Fodom dl Dipartimento della Piave. Dl 1815 roâ cun le Congres de Viena indô döt le Tirol sot al’Austria. Dl 1817 é Fascia gnüda destacada da Balsan y é roada pro la zircoscriziun da Trënt ince sce ara â fat pert dl Prinzipat da Porsenú dal scomenciamënt cina ala aboliziun dl 1803. Le Trentin ê te chël tëmp austriach y gnô nominé “Welschtirol” (“Tirol talian”), mo la popolaziun de Fascia â tres albü lians cun Balsan. Dl 1818 é Fascia ince gnüda destacada dala diozeja da Porsenú y è roada pro chëra da Trënt. Dl 1817 á l’Austria indô metü sö les vedles “signories” y á statalisé chëres che ê ciamó tles mans di nobli dl 1822. Dl 1822 é Sëlva y dl 1828 é Urtijëi y S.Cristina gnüs sotmetüs ala Signora die Ciastel, insciö che Gherdëna é stada conliada politicamënter por le pröm iade[9]. Dl 1828 cun le roé de Calfosch pro la Val Badia él gnü a se le dé la unificaziun dla valada sciöche ara é aldedaincö[10].
Dl 1833 á Micurá de Rü (Nikolaus Bacher) da S.Ciascian metü adöm la pröma gramatica ladina dla Val Badia. N resultat important dla revoluziun dl 1848 é sté l’aboliziun dl’alta proprieté, insciö che i paurs podô deventé definitivamënter patruns de sü lüs do le paiamënt de na licuidaziun. A Ampëz ê la liberalisaziun di grunc bele gnüda realisada en gran pert dl 1477 y spo dl 1789 [11]. La maiú pert di paurs dles atres valades dl Tirol ê ma afitadins cun dërt d’arpejun y nia de dër patruns de sües ciases y de sü grunc. Ti agn 80 dl XIX. secul â l’agricoltöra arjunt süa majera crisa, insciö che tröc paurs ê plëgns de debic y messâ vëne sü lüs. Por afronté la situaziun él nasciü les prömes cooperatives a Ampëz dl 1893 y les prömes casses. Dl 1864 á siur Ujep Antone Vian da Vich de Fascia, ploan a Urtijëi publiché la pröma gramatica tl ladin de Gherdëna.
Tla secunda pert dl 1800 y tl scomenciamënt dl 1900 él sté de gragn progresc ti raiuns ladins dles Dolomites nia ma tl ciamp dla costruziun de strades y cun le mëte man dl turism, mo ince en cunt dl svilup dla cultura ladina. Dl 1870 vëgn metüda sö la pröma assoziaziun ladina cun l’inom Naziun Ladina por mirit de teologs ladins de Badia, Fodom y Ampëz. Dl 1905 vëgn metüda sö a Desproch l’Uniun Ladina, che se bat por l’unificaziun y le reconescimënt de düc i Ladins y se fistidiëia da studié les regoles de grafia y da dé fora publicaziuns por ladin[12]. Dl 1905 él ince gnü fora le pröm periodich dl’assoziaziun, “L’amik di Ladins”. Dl 1911 él gnü fora a Desproch le pröm “Kalënder de Gerdëina che è spo deventé “Calënder ladin” dl 1913 y é jü inant cina dl 1915.
La Pröma Gran Vera[mudé | muda l codesc]
Cun le rumpí fora dla Pröma Gran Vera, che por i Ladins â metü man ai pröms d’agost dl 1914, êl les ativités culturales che s’architâ. La frunt dla vera passâ fora por les Dolomites y i raiuns ladins y al gnô combatü söi crëps. La Marmolada ê deventada na “cité de dlacia” [13]. Ti paisc do la frunt gnôl fat sö baraches por i soldas y por deposité muniziuns. Te Fodom passâ la linia dla frunt amesa la valada fora y dötes les ciases ê gnüdes evacuades. Dl 1916 â ca. 6000 projoniers rusc metü jö les scines dla ferata che jê da Tlüses cina Plan de Gherdëna. AI 17 d’aurí dl 1916 él sté la maiú esplojiun sön Col de Lana metüda a jí dai taliagn. Do novëmber dl 1917 scomenciâ la retrata di soldas fora por les valades ladines. Cun l’armistize dl 1918 se röia la Pröma Gran Vera y por tigní ite le pat de London dl 1915 danter la Talia, l’Austria y i Paisc Todësc röia la regiun Trentin-Südtirol do la Pröma Gran Vera dl Monn sot la Talia. Ai 10/09/1919 vëgnel metü sö le confin nü al Prener.
I raiuns ladins danter les döes Veres dl Monn[mudé | muda l codesc]
Cun le Fascism vëgnel porté inant cun forza n program de nazionalisaziun cun l’obietif da talianisé düc i raiuns roá sot la Talia cun la proibiziun de scora y cultura ti lingac ladin y todësch. Impó él porsones co se dá jö cun la cultura ladina y cun d’atri lingac sciöche Siur Antone Pizzinini. Ai 21 de jené dl 1923 vëgn i Ladins partis sö danter döes regiuns(Trentin-Südtirol) y Venet y dl 1927 danter trëi provinzies (Balsan, Trënt y Belun). Le funzionar fascist Ettore Tolomei detlarëia insciö i Ladins “I Ladini delle Dolomiti sono come una macchia grigia che bisogna grattar via” [14]. Do che la politica de assimilaziun dl govern talian ne â nia porté früc á B.Mussolini y A.Hitler soghé na ultima cherta, chëra dles opziuns dl 1939, insciö che la popolaziun che n’orô nia ester taliana ess messü sunrantó la zitadinanza todëscia y s’un jí demez da süa tera tl “Reich”. Te chësta acordanza êl ince gnü tut ite i trëi comuns ladins de Fodom, Ampëz y Col de Santa Lizia, che ê stà sot al’Austria cina al 1918[15]. L’86% dla popolaziun todëscia y ladina de Südtirol á detlaré da orëi s’un jí, mo cun le scomënciamënt dla Secunda Vera dl Monn él ma sté ca. 75.000 porsones che s’un é jüdes demez, danter chëstes ca. 2000 ladins. La situaziun é gnüda ciamó plü complicada danter le 1943 y le 1945 do l’armistize danter le govern talian y les Forzes Aleades, canche les valades ladines é gnüdes sotmetüdes diretamënter al’aministraziun nazista tla regiun Operationszone Alpenvorland, te chëra che an â metü adöm les provinzies de Balsan, Trënt y Belun. La comunanza tles valades ladines ê spartida sö te döes pertes coalisades öna cuntra l’atra, danter i optanc y che restâ, cun boicoc de öna cuntra l’atra. Tles valades ladines n’el nia sté n movimënt de resistënza organisé cuntra le fascism o le nazism, mo al é gnü a se le dé deplü scomenciadies individuales d’oposiziun por chëres che al é gnü paié n prisc dër alt. [16]. Cun le Contrat de Paris -o Contrat De Gasperi-Gruber- do la Secunda Vera (ai 05/09/1946) ti él gnü reconesciü ales popolaziuns dla regiun Trentin- Südtirol n valgügn dërc speziai y n valgönes competënzes autonomes. I Ladins ne vëgn nia nominá te chësc documënt y al resta inant la despartiziun danter döes Regiuns y trëi provinzies che ê gnüda a se le dé dal fascism.
I Statuc d’Autonomia[mudé | muda l codesc]
Le 1. Statut d’Autonomia ratifiché dala Costituente taliana [17] ti conzed ala regiun Trentin-Südtirol la maiú pert dles competënzes y ma püces ales provinzies de Trënt y da Balsan. I articui 2 y 87 rajona de "respet dla cultura, dla toponomastica y dles tradizions dles popolazions ladines". L’articul 87 de chësc statut ti conzed ai Ladins le dërt da insigné so lingaz ladin te scora y da valorisé süa toponomastica, süa cultura y sües tradiziuns. Al vëgn ma apliché tla provinzia da Balsan y nia te chëra de Trënt.
Dl 1972 dá pro le Parlamënt talian le 2. Statut d’Autonomia[18] cun normes y desposiziuns a dl bëgn dla popolaziun ladina y todëscia conzedüdes ala Provinzia da Balsan y nia plü ala Regiun Trentin-Südtirol. Les comisciuns “di 12” y “di 6” laora fora normes d’atuaziun dl Statut co regolëia vigni ciamp dl’aministraziun. Cun l’aprovaziun dla Lege Costituzionala di 31/01/2001 vëgnel sotrissé la colaoraziun danter les döes provinzies y al vëgn dé la poscibilité ai Ladins da tó pert al Guern Provinzial ince nia respetan le proporz.
Cun la “Lege ladina” dl 2017 vëgnel mioré les normes de rapresentanza te deplü gremi politics y aministratifs y ince odü danfora la poscibilité che le vize-presidënt dla Provinzia da Balsan sides n rapresentant ladin.
Plates colegades[mudé | muda l codesc]
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 19
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 31
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 38
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 42
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 67
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 20
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 104
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 104
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 38
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 106
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 108
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 21
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 106
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 21
- ↑ Opziuns y secunda vera mondiala tles valades ladines, Luciana Palla, Departimënt Educaziun y Cultura Ladina - Ciamp Inovaziun y Consulënza, Bulsan, 2015, pl. 8
- ↑ Opziuns y secunda vera mondiala tles valades ladines, Luciana Palla, Departimënt Educaziun y Cultura Ladina - Ciamp Inovaziun y Consulënza, Bulsan, 2015, pl. 8
- ↑ Lege Costituzionala 26/02/1948, n. 5
- ↑ D.P.R. 31/08/1972, n. 670


c: text/html

text:
I na saja betg stà pussibel per els dad ir suenter a mintga indizi, di il vicedirectur da la cumissiun da concurrenza, Frank Stüssi. Els hajan focusà las inquisiziuns sin 40 fatschentas. Gia uschia hajan els gì fitg blera lavur. Els avessan anc gì pli blers indizis, hajan dentant betg gì la pussaivladad dad ir suenter a mintgin da quels.
Nus n’essan betg ids suenter a mintga indizi che nus avevan.
L’uniun d’impressaris da la Surselva aveva gia detg avant in onn e mez, ch’els na sajan betg cumpigliads. Il president da la secziun Surselva da l’uniun Daniel Blumenthal veva lura detg envers RTR, ch’els hajan adina sa tegnì vid la lescha da cartel e perquai haja la WEKO naginas raschuns da vegnir en Surselva.
RR actualitad 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Prest 90 deputads e deputadas pretendan da la regenza grischuna da puspè prender si il fil da la Porta Alpina sco staziun da viafier. En vista a las grondas investiziuns en il turissem da la Surselva e l'actual interess d'investiders duai la regenza far tut il pussaivel per puspè metter en moviment il project Porta Alpina. Quai scriva il deputà René Epp da la PCD en sia incumbensa a la regenza.
L'idea da la Porta Alpina era da colliar la Surselva cun il tunnel da basa dal Gottard. Entras la Porta Alpina sco attracziun turistica e colliaziun da traffic, possian ins dar ulteriurs impuls a la regiun Surselva, sco destinaziun turistica, uschia l'argumentaziun.
Ord l'Archiv:
Il 2016 ha il Telesguard dumandà il Cusseglier guvernativ Mario Cavigelli sche la Porta Alpina haja anc ina schanza – ils dretgs per nizzegiar las hallas en il tunnel da basa dal Gottard èn il mument anc tar il chantun.
RTR novitads 12:00


text:
300 acturs dals fatgs da sanadad èn s'inscuntrads cun cusseglier federal Alain Berset per discurrer davart mesiras pussaivlas per franar il crescher dals custs da sanadad.
Duas mesiras
Duas mesiras per franar ils custs da sanadad èn stadas en il center da la conferenza. Per l'ina han ins discutà davart ina limità da custs per tractaments. Per l'autra davart in artitgel d'experiment. Quel duai lubir als chantuns da far projects da pilot per franar ils custs. Cassas da malsauns, ospitals, medis e chantuns na vegnan però betg perina.
Quai èn duas mesiras ch'ina gruppa d'experts han preschentà l’atun passà sin incumbensa dal minister da sanadad Alain Berset. En tut han ils experts preschentà 38 mesiras. Da primavaira vul il Cussegl federal decider, tgeininas da quellas mesirass che duain vegnir realisadas e co.
RR actualitad 17:00


text:
Cóv
Cóv l'è ü cümü de la basa pianüra de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 27 km de la sità e a 115 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 4 041 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 12,7 km² e 'na densità de popolasiù de 318 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Antegnàt, Barbada, Cals, Curt Nöa, Fara de Söla, Iss E Romà.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cóv l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
cuntegn
Regiunal e stagiunal
-
Products da stailalva da Patrick Thurner
Tés, cremas per il corp u er vinars. Tut quels products vegnan producids ed er vendids en la drogaria. Sper ils products da stailalva datti er ina lingia da products fatgs cun grass da muntanella. E lura fa Patrick Thurner, il schef da la drogaria, er anc sez divers vinars.
Patrick Thurner ha surpiglià la drogaria da sia mamma. La drogaria festivescha quest onn il giubileum da 50 onns. Dapi passa 10 onns racoglian els a Savognin, Filisur ed er in Engiadin'Ota la stailalva. En la drogaria Surses produceschan els ord la stailalva cremas per la pel, tés u er vinars.
RTR Tips, trics e tacs 10:15


text:
Da las praticas dals corps da guardias da cunfin dettia per il mument blers rapports cuntradictorics. Per quest motiv pretenda l'organisaziun da l'Agid svizzer als fugitivs dapli transparenza da las autoritads svizras, spezialmain da la basa legala, sin la quala ils corps sa basian. Quai en vista als numerus fugitivs bloccads en la citad da cunfin taliana da Como. Tenor il cussegl federal correspundia la pratica envers requirents d’asil al cunfin a la lescha.
La situaziun actuala a Como
Enturn la staziun da Como bivacheschan actualmain radund 600 fugitivs. La citad da Como planisescha entant albierts provisorics datiers da la staziun. Ina pledadra da la citad da Como admonescha che la situaziun per ils fugitivs possia vegnir anc mendra a partir dal settember.
RR novitads 07:00


text:
Las cifras èn alarmantas. Il dumber dad insects ed utschels va enavos sin l’entir mund. Ins discurra da la muria d’insects e da la digren d’utschels. Ma vala quai era per il Grischun?
Casper Nicca ha observà cun la camera ils animalets che dattan il soundtrack a nossa vita, quest mund misterius, plain colurs e plain tuns ed è ì a la tschertga da respostas. El ha vis che utschels ed insects han bleras amias e blers amis tar nus carstgauns ed ha pudì discurrer cun glieud che sa, co ch’i va a noss utschels ed insects. Tranter auter ha el pudì accumpagnar Erika Nicca, la collavuratura da la staziun ornitologica Sempach a Cuira, tar las lodolas da prada ubain il perscrutader da tgirallas Jürg Schmid durant la notg sin la tschertga da tgirallas da notg. Ma sin ils fastizs dad insects ed utschels en il Grischun ha l’autur dal film cunzunt era chattà maletgs impressiunants dals animalets che vivan cun nus.


text:
- En l’Italia ha Mario Draghi surpiglià l’uffizi da schef da regenza, suenter che l’Italia ha patì durant emnas d’ina malsegirezza politica.
- Il president da stadi Sergio Mattarella ha saramentà l’anteriur president da la Banca centrala europeica sco primminister.
- Silsuenter è la nova squadra da regenza vegnida saramentada en il palaz Quirinal, la sedia dal president.
La regenza «da l'unitad naziunala» vegn sustegnida cun ina excepziun, da tut las grondas partidas. Ils commembers vegnan da partidas da la sanestra sco era da la dretga, e d’experts independents da partidas. Mario Draghi che ha 73 onns aveva preschentà il venderdi sia schelta.
La nova regenza taliana sto sa preschentar entaifer ils proxims diesch dis a las duas chombras parlamentaras – e survegnir la confidenza da quellas. Tenor experts pudess quai grategiar.
Cun Draghi va a fin ina crisa da regenza, ch’aveva bloccà l’Italia amez la pandemia da corona dapi il schaner. Fin lura aveva Giuseppe Conte manà durant var in onn e mez ina coaliziun dal center e da la sanestra.


text:
La suprastanza da la hotelleriesuisse Grischun tema ch'ins periclitass la diversitad da medias cun dir «gea» ils 4 da mars. Per els saja l'iniziativa la faussa via, uschia l'uniun en ina communicaziun. Ella è sa decidida per in «na».
Dal medem avis è er la suprastanza da la chombra da commerzi grischuna. Il text d'iniziativa saja cuntradictoric e memia radical – perquai cusseglian els da refusar l'iniziativa «No Billag». Il Service Public haja ina funcziun impurtanta per la democrazia e contribueschia a la stabilitad da la Svizra.
Nagina unitad
En il sectur d'economia grischun na datti uschia nagina unitad en connex cun la votaziun che vul abolir las taxas da radio e televisiun. L'uniun grischuna d'artisanadi e mastergn è sa decidida per in «gea».
RR novitads 06:00


text:
Ils Russ èn campiuns olimpics en il hockey sin glatsch. Els han gudagnà cunter ils Tudestgs cun 4:3 suenter prolungaziun. Fin la davosa minuta dal temp regular manavan ils Tudestgs anc cun 3:2. 55 secundas avant la fin han ils Russ pudì egualisar al 3:3. Quai cun in um pli pauc sin il glatsch.
Il gol decisiv per la Russia ha fatg Kirill Kaprisow en la 10avla minuta da la prolungaziun durant ina fasa da powerplay. Per la «Sbornaja» èsi l'emprim titel da campiun olimpic dapi l'onn 1992 ad Albertville ed il novavel insumma. La Germania ha gudagnà l'emprima medaglia dapi bronz il 1976 ad Innsbruck. Tranter auter han ils Tudestgs eliminà ils Svizzers, ils Svedais ed ils Canadais.
RR novitads 08:00


text:
Betg mo en differents territoris en la Surselva ed a Valragn, mabain er en il Partenz ed en la Mesolcina han lufs stgarpà l'ultim temp pli savens animals da niz. En quest connex èn vegnidas stgarpadas numerusas nursas ed ina chaura. Sin differentas alps da la Muntogna da Schons èn ultra da quai dus asens vegnids blessads per part grevamain d'in luf ils 22 ed ils 25 da fanadur. Ils 23 da fanadur è vegnì chattà in vadè cun blessuras sin il territori communal da Trimmis. Questas blessuras han mussà ch'ellas derivan d'in luf.
Sin bleras alps en il chantun Grischun èn las mesiras per proteger ils animals da niz cunter stgarpadas da lufs vegnidas rinforzadas anc pli fitg quest onn cun grond engaschament da las persunas responsablas per ils manaschis sco er da lur gidantras e gidanters. Las mesiras per proteger las muntaneras demussan dad esser necessarias. Ellas pon er vegnir realisadas grazia al sustegn pli intensiv da la Cussegliaziun per la protecziun da muntaneras al Plantahof, grazia a la nova moda da proceder per la selecziun e per l'utilisaziun da chauns da protecziun da muntaneras en il Grischun sco er grazia a las regulaziuns davart la naschientscha sin pastgira ch'èn vegnidas fixadas da nov quest onn. Malgrà quai èn durant questa stagiun da pasculaziun vegnidas stgarpadas fin ussa 106 nursas ed 1 chaura da lufs singuls u da trieps da lufs. Quest dumber da stgarpadas correspunda circa a quel da l'onn precedent.
Spezialmain en egl dat in luf singul en il Partenz che ha stgarpà entaifer curt temp numerusas nursas en in areal protegì. Ils 22 ed ils 25 da fanadur èn ultra da quai vegnids chattads sin differentas alps da la Muntogna da Schons en il territori da chatscha dal triep dal Beverin en in areal circumdà d'ina saiv dus asens ch'eran blessads per part grevamain. Questas blessuras han mussà cleramain ch'ellas derivan d'in luf. Ils animals èn vegnids manads giu en la val per als laschar tractar dal veterinari. Ultra da quai ha in luf blessà in vadè da 10 mais ils 23 da fanadur sin in'alp en la val Valzeina sin il territori da la vischnanca da Trimmis. Quest vadè è er vegnì purtà al veterinari per il tractament. Il vadè è sa trategnì en ina muntanera da 21 animals. Tenor las enconuschientschas actualas è quest fatg capità ordaifer il territori da chatscha d'in triep da lufs.
Differentas mesiras entaifer ed ordaifer il territori da chatscha d'in triep da lufs
Per pudair sajettar pli svelt lufs che fan donns u che han in cumportament problematic ha la Confederaziun cun effect a partir da mez da fanadur 2021 reducì la valur da toleranza che dat als chantuns la pussaivladad da prender mesiras cunter lufs singuls u per regular trieps da lufs suenter eveniments da donn. En quest connex vegnan mess a quint mo animals da niz stgarpads ch'èn stads protegids suffizientamain da chauns da protecziun da muntaneras u da saivs electricas, e premessas autras prescripziuns respectivas dal dretg federal. Sche las premissas èn ademplidas, realisescha il chantun Grischun las mesiras pussaivlas. En spezial ordinescha el er la sajettada.
Per il Partenz resguarda il chantun las premissas per sajettar il luf singul che chaschuna donns sco ademplidas. Las mesiras executivas èn lantschadas. En il territori da chatscha dals dus trieps da lufs Valgronda e Stagias en la Surselva è la limita da donns er gia vegnida cuntanschida. Per realisar las mesiras sto però l'emprim vegnir constatà, sch'il triep è sa reproducì er quest onn e quants lufs giuvens ch'èn naschids. Pir a partir da quel mument pon vegnir prendidas mesiras. En il territori da chatscha dal triep dal Beverin vegnan er analisadas las premissas per ordinar la sajettada da tscherts lufs.
Infurmaziuns concernent il management da lufs
Adrian Arquint, manader da l'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun, tel. +41 81 257 38 92 (cuntanschibel per telefon tranter las 10.30 e las 12.00), e-mail Adrian.Arquint@ajf.gr.ch
Infurmaziuns concernent la protecziun da muntaneras
Peter Küchler, directur dal Plantahof, tel. +41 81 257 60 01, e-mail Peter.Kuechler@plantahof.gr.ch
Responsabladad: Uffizi da chatscha e pestga


text:
Il coronavirus ha chaschunà en il chantun Grischun in cas mortal: En la Val Puschlav è morta ina dunna da 78 onns durant la notg sin mardi. Gia avant l'infecziun cun il coronavirus pativa la dunna dad ina malsogna pre-existenta. Ord respect envers ils confamigliars, na fa il chantun naginas ulteriuras indicaziuns davart quest u auters mortoris.
En Svizra crescha il dumber dals infectads entant vinavant. Actualmain han las autoritads fadia dad elavurar il dumber, perquai che quel creschia uschè svelt, ha ditg Daniel Koch da l'Uffizi federal da sanadad. La Confederaziun dumbra entant 2'650 persunas ch'èn testadas positiv sin il virus, 300 dapli che glindesdi.


text:
220'000 francs ha la citad da Cuira dà liber per il project «Mühleturm»: Per ina per il lift che vegn duvrà e per l'autra per egualisar la paraid. Tut la colur che vegn duvrada è sponsurisada. Per l'artist Fabian Florin alias Bane è quest project in project da cor. Gia avant che la citad aveva dumandà el, aveva el decidì ch'in di dat el colur a la tur. L'idea per il motiv ha duvrà lung temp per arrivar al punct ch'ella è uss. Però uss na vegn nagut pli midà.
En trais fin quatter emnas vess l'entira ovra dad esser a fin. Enfin lura ha l'aura simplamain da star bella. Tuttina han ins anc avunda «puffer» da temp per dis nua ch'i n'è betg pussibel da lavurar.
RR actualitad 08:10


text:
Cusseglier naziunal da la Partida cristiandemocratica svizra Martin Candinas ha inoltrà in’interpellaziun che dumonda la Confederaziun per agid a curta vista per la gasetta rumantscha dal di. Il mars aveva la Somedia decidì da betg pli pajar ils custs d’onurari e da persunal da «La Quotidiana». Concret sa tracti da 300’000 francs ad on per che la gasetta possia exister vinavant. La Somedia ha perquai dumandà l’Agentura da novitads rumantscha (ANR) per agid. Leger vinavon: Il mars aveva la Somedia decidì da betg pli pajar ils custs d’onurari e da persunal da «La Quotidiana». Concret sa tracti da 300’000 francs ad on per che la gasetta possia exister vinavant. La Somedia ha perquai dumandà l’Agentura da novitads rumantscha (ANR) per agid.
08.05.2017 / Medien / /


text:
Eco
In fisica e acustica l'eco a l’è ‘n fenòmen prodòtt de la riflession di ond sonòr contra d’on ostàcol che vegnen al sò turno percepìd de noeuv de quèll ch’a i hà emettùd cont on cèrt ritàrd rispètt al son dirètt. Quèll ritàrd chì el gh’hà de vèss nò inferiór d’on décim de segond. Sòta quèll valór chì a se pò pu parlà de eco, ma de rivèrber. On esempi tipich del rivèrber a l’è quèll che ’l ven prodòtt ind ona stanza per via de la riflession di ond sonòr in sui paréd del perìmeter.
Descrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se parla giustament de eco quand che i vari riflessión hinn percepìi in deperlór del scoltadór.
In di tèrmin pussée generaj, l'eco el pò vèss definìi come on’onda che la ven riflettuda de 'na seuperfice indeoe che ‘l mèzz de propagazion el cambia la soa natura, e che la torna indrée cont ona intensità acustica e ‘n ritàrd che 'l sia assée de vèss percepìi.
L'eco el pò vèss vorsùu (compàgn che in di sònar) oppùr minga vorsùu compàgn che in di telefon.
L'intensità la ven generàlment misurada in decibel (dB).
Propagazion del son - eco e rivèrber[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al fin che ‘l son el se propaga, la condizión essenziàl l’è la presenza del mèzz de propagazión; de conseguenza in del voeud gh’è nò la propagazión del son, ma domà el silenzi totàl. Per capì com’a l’è che ‘l se propaga el son, a se pò buttà on sass in l’acqua e se vedarà el che ‘l "desturb" el se proèpaga travèrs di lìnej concentrich. In realtà, l’è nò l’acqua che la se spòsta, ma l’impùls de propagazión perché l’acqua la fa domà di spostamént vèrs l’alt e vèrs el bass.
On fenòmen fondamentàl de la propagazión del son l’è la riflession che la càpita quand che l’onda sonòra l’incontra on ostàcol e la torna indrée. A se reconóssen inscì dò ond: l’onda incidenta e quèlla riflettuda. La riflession la pò vèss percepuida in do manér: come rivèrber e come eco.
El rivèrber el succèd quand che l’onda incidenta la ven percepida de l’orèggia del scoltadór insèma a quèlla riflettuta, inveci a gh’è 'n eco quand che i dò ond vegnen percepìd in deperlór. Al fin che ‘l se faga l'eco a l’è necessari che la distanza intra la sorgént sonòra e l'ostàcol la sia de almanch 17 meter. Quèsta misura chì l’è fornida d’on càlcol che ‘l ten in cunt el fàa che ‘l son el se propaga in l’aria a 20 °C a circa 340 m/s. Per distingu de bon du son (e donca avègh on eco) a l’è necessari che sti du sìen distànt in tèrmin de temp almànch de 1/10 di segond. Quèll intervàll de propagaziٙón chì el corrispónd a la distanza de 34 meter, o ben de 17 meter infra la sorgènt sonòra e l’ostàcol e de alter 17 meter per el percórs a l’incontrari. Se la distanza l’è minora de 17 meter gh’è inveci el rivèrber.
L’eco pussee longh[Modifega | modifica 'l sorgent]
El record del mond relatìv a l’eco pussée longh in di struttùr fàa de l’òmm a l’è de 112 segond. L’è staà registràa a la freguenza de 125 Hertz, quèll record chì l’è stàa stabilìi del professór de ingegneria acustica Trevor Cox ind on magazzin de combustìbil in Inchindown.[1]
Toponimi[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di vari part del mond a gh’è di leough che ‘l sò nòmm el sortìss fOeura de l’eco, compàgn del Bric Resonau in Liguria, de Rhêmes-Saint-Georges in Valle d'Aosta o de la Contea di Suwannee in Florida.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Paolo Virtuani. L'eco più lunga: con 112 secondi il nuovo record del mondo. corriere.it, 18 gennaio 2014. URL consultato in data 22 settembre 2014.


text:
Il podest
- 1. Marcel Hirscher, Austria
- 2. Michael Matt, Austria + 0,13
- 3. Henrik Kristoffersen, Norvegia + 0,16
24 uras suenter ses success en il slalom gigant dad Adelboden ha il skiunz austriac Marcel Hirscher era gudagnà il slalom spezial. Segund è vegnì ses cumpatriot Michael Matt e terz il Norvegiais Henrik Kristoffersen. Hirscher ha ussa gia gudagnà 7 giadas al Chuenisbärgli.
Loic Meillard è sco meglier Svizzer sin plazza 8. Per la segunda giada en sia carriera è Meillard uschia vegnì sut ils emprims 10.
Ils Svizzers
- 8. Loïc Meillard +1,56
- 12. Daniel Yule +1,82
- 15. Ramon Zenhäusern +1,96
- 17. Luca Aerni +2,26
RR novitads 15:00


text:
Teletubbies
I Teletubbies (ciamê acsè anca in itagliàn) egl'ìn di pupâs protagonìsta edla séri TV ch'la porta al stès nom, per putèin dimòndi cìc, mìsa in ònda dala BBC tra 'l 1997 e 'l 2001. Tùt e quàter i Teletubbies egl'ìn impersunê da di atōr vistî cun di custùm ed na stófa colorèda e imbutìda. I gh'àn anc na banda retangolèra sàimper 'd stófa griśa in dla pansa che, ind un sert mumèint edla puntèda, la dvèinta a só volta un schérum dla televiśiòun, ch'al fà vèder di bē filmèin per putèin, cun dagli aventùri da cinèin dimòndi, c'ma p'r eśèimpi di sèlt dàint'r el pósi 'd aqua, o dal brìśi stremnèdi per dèr-i a di nader, e via descurènd.
I Teletubbies i stàn dàint'r in na cà tùta 'd fêr e 'd plàstica, cun di letèin, na tèvla e dal scrani c'ma ch'i fùsen ind un tèimp futûr, cun di tûb, dal lûś e di ptòun ch'i par'rèven cmandèr dal funsiòun edla cà. Fóra dala porta, i Teletubbies i vàn in dal giardèin in dû i s caten anca dimòndi cunìi drē a magnèr dl'èrba. Despès i Teletubbies i tàch'n a dìr:"Tante coccole, tante coccole" màinter ch'i s brasen, e "Ciao ciao, ciao ciao", quand i salùt'n al public di putèin.
I protagonìsta dal fóli
- Al Tinky Winky 'l è al pupâs viōla, al più grand ed tùt chi èter, ch'al gira cun na bursèta 'd pèla ròsa, e al gh'à in sìm'a la sùca, n'antèna a forma 'd triàngol.
- Al Dipsy 'l è al pupâs verdèin, màsć, cun n'antèna drìta in sù in sìm'a la testa, e 'n capêl a forma 'd silìnder ch'al s incàstra a la perfesiòun adôs a l'antèna.
- La Laa-Laa l'è na pupàsa śala, cun n'antèna in sìm'a la testa a forma 'd rìs ch'al và in sù, e na grósa bòcia aràns sèimper sēg per śughèr-eg.
- La Po l'è la pupàsa più cica 'd tùt chi èter, cun n'antenàina a forma 'd sérć in sìm'ala sùca, e 'n monopàtin sàimper sēg per śughèr-eg.
- Al Noo-Noo 'l è 'n aspirapólver, ch'al gira per cà per fèr el pulisìi, e però na quelc volta al tōś sù per śbàli anch i tubbytoast, a dìr al magnèr di Teletubbies.
- Al sōl drē a rìder 'l è 'n sōl ch'al gh'à però la ghìgna 'd na putinèina cichìna ch'la rìd dimòndi cuntàinta.
Vōś lighèdi
Èter progêt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Teletubbies
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Teletubbies
Colegamèint estèren
- (EN) Al sit dla BBC cun di śōg e dal tiritéri.
- (EN) Quèl ch'a sucéd drē 'l quinti.


text:
L’uffizi chantunal per la segirezza da victualias e per la sanadad d’animals ha controllà il 2016 en tut 306 cuschinas da la gastronomia e prendì 1’100 emprovas tenor las prescripziun da igiena federalas. 302 da questas emprovas na correspundevan betg a las prescripziuns d'igiena, quai è ina quota da 27,5%. En cumparegliaziun cun il 2015 è quai in augment da 2,2%, hai num en il rapport annual.
Las provas èn vegnidas fatgas durant l'entir onn e quai tar products mezfinì sco era products finì. Per cuschina èn per regla vegnidas controllads trais fin sis spaisas. Sch'i ha dà dapli che tar las mesadad reclamaziuns han ins fatg ulteriuras controllas. Uschia hai dà tar 987 emprimas provas anc 113 segundas provas.
Glista da reclamaziuns da las spaisas
- pasta (39,2%)
- groma (32,4%)
- verdura (31,5%)
- ris (30,0%)
- desserts (17,9%)
- salata (13,3%)
- buffets d’ensolver (10,6%)
RR novitads 16:00


text:
Rumper il tabu e prevegnir a cas da suicidi tar giuvenils en la regiun, quai è la finamira da la Giuventetgna Cadi. Sco quai che la lavurera da giuventetgna Gabriela Cabalzar di, occupeschia il tema suicidi la giuventetgna - quai cunzunt sch’i capitia in tal en lur conturn.
L’impuls per questa discussiun da podium sajan stads ils dus cas da suicidi en Surselva da l’onn passà. Entras la lavur ed il contact cun la giuventetgna en la Cadi sentia ella che tals cas commuventian ils giuvenils e ch’in u l’auter saja fitg trist.
Sensibilisar
Cun tematisar il suicidi duain giuvenils vegnir sensibilisads da ponderar co ch'els van enturn cun auters giuvenils. Savens na sajan els betg conscients che sa participar en gruppa e far maltschec cun insatgi u scriver nauschas chaussas en las raits socialas sur d’insatgi, possia esser in da plirs facturs che possia manar in giuvenil tar la decisiun da far suicidi, declera Gabriela Cabalzar.
Ma era glieud creschida sto vegnir sensibilisada dad avair ureglias avertas. Giuvenils dettian signals e quels valia quai da recepir. Frasas sco «jau pos betg pli», «igl è uschè grev» u «jau na vi betg» possian esser in alarm. Lura saja da tschertgar il discurs. Tenor Gabriela Cabalzar discurrian els era, sch’els hajan il sentiment ch’els vegnian prendids serius.
Betg bagatellisar ils fastidis dals giuvenils
Giuvenils hajan problems che paran a glieud creschida piculezzas. Sche l’amicizia cun l’amia u cun l’ami saja ida en stgaglias, sche pensian ils creschids savens: quai è nagin problem. Ti es giuven, i dat anc blers auters e quai n’è betg uschè nausch.
Sco Gabriela Cabalzar di, sajan quai dentant dramas per ils giuvenils. Vegnia latiers ina miserabla nota en scola, nauschs messadis via chats e raits socialas e gia saja quai avunda per in giuvenil u l’auter.
I saja mussà si che sch’ins discurria giudlonder, lura hajan ils giuvenils era la fidanza da discurrer cun insatgi ed ils giuvenils sappian che betg mo els hajan forsa ina crisa e che betg mo els hajan patratgs da prender la vita, di Gabriela Cabalzar. Perquai è ella era persvadida che discurrer davart il suicidi saja bun e n’animeschia absolutamain betg da far suicidi.
Discussiun da podium a Trun
La discussiun è , ils 18 da matg 2016, las 19.00 en sala da cultura (chasa da scola) a Trun.
A la discussiun fan part:
- Thomas Lechmann, medi
- Silvana Calanchina e Lucrezia Berther, psichiatria d’uffants e giuvenils
- Marcus Corai, prevenziun criminalitad da giuvenils da la polizia chantunala
- Gabriela Cabalzar, promotura da la lavur da Giuventetgna Cadi


text:
Uties da mont
Cun l nascer dl alpinism iel nce stat de bujën de fé su vel’utia te n raion mpue plu daujin ai crëps. Ti paejes fovel bele ustaries drët bën njiniedes ite, ma l messëi jì plu ëura per ruvé daujin ai crëps y vester tl pericul de ruvé te d’uni sort de tëmps à riesc fat capì che l fova de bujën de dé d’albierch daujin ai crëps. La uties de Sëlva ie per la majera pert unides frabichedes bele ala fin dl 1800. Daldò iel mé plu unì leprò vel’utia sun i purtoies dai schi zënza albierch y mé daviertes ntan l tëmp de sajon.
Ospize sun Frea
Dl 1896 iel unì giaurì l ospize sun Frea (ulache l fova suzedù bele n grum de desgrazies dantaldut d’inviern per levines y dlacedes) da pert de n cunsorz de osc de Urtijëi. Chësta utia fova unida afiteda via cun l mpëni de la tenì davierta dut l ann a na maniera de judé for chëi che ova de bujën. L prim ost dla utia fova l mëinacrëp Rudiferia y pona n cër Franzelin. Dal 1925 iel stat ost Vigil Mutschlechner (l pere de Oskar) fin dl 1930 canche l se à fat su la ustaria Frara (tl chemun de Curvea). Ost tl ospize ie mo stat Giuani Demetz da Tlusel, pona la surans Amalia y Christina Demetz de Plan che dl 1935 ova metù ite l strom. Amalia ova pona maridà Quirino Zardini y scumencià a frabiché l hotel Cir. Per gauja dla opzion se n fovi jic ora tl “Reich” y ntant fova l hotel Cir unì destëut dal Ente Tre Venezie. L’autra sor à maridà Luis Pederiva de Fascia y à cumprà l ospize dal consorz de osc de Urtijëi. Pederiva l à menà inant fin dl 1979 canche l ie unì vendù ala sozietà dai lifc Dantercëpies che l à dsarà dl 2001. Per la storia y la tradizion che chësta utia à, se meritëssela de unì dertureda y inò giaurida. L Jëuf de Frea fova tla storia dla valedes ladines de gran mpurtanza y l fova per milesc de ani l troi o la streda de majer cunliamënt danter la valeda dl Isarch, Gherdëina, Colfosch, Ciaulonch, Reba, Fedom y la planadures de Unieja. Dessegur passova sun l Jëuf de Frea l Troi Paian, che ie pu l prim cunliamënt tres Gherdëina. Sun chësc jëuf iel nce unì scrit una dla plu bela stories de solidarietà dla jënt da mont y dl prim judacrëp (Bergretter) de nosta valedes: la storia dl Vedl Linacia (1829-1905).
Utia de Ncisles
La sezion de Regensburg dl DÖAV ova giaurì ai 26 de agost dl 1888 te Ncisles na utia. Tla prima utia ne fovel degun ost, l fova na stua cun cësadafuech, n local da durmì cun 8 madroc, na majon per l’ëiles y lueges da durmì tl fën. Tla storia dl DÖAV dl 1894 iel ndicà che 2.260 persones se ova bele scrit ite tl liber dla utia, de chisc bën 537 tl ultim ann. Dl 1897 pona bele 987 fulestieres, massa per chësta utia, tan da messëi la ngrandì ti fajan nce n cuatier al ost. Dl 1902 fovela unida ngrandida per l segondo iede y pona inò dl 1905. La utia univa meneda da na cërta Luisa Skasa de Urtijëi, ma ajache i patrons de Regensburg ova plu iedesc abinà si uem cioch ti ovi dat la utia dl 1907 a Johann Nepomuk Demetz da Tlusel che ie stat iló nchin al 1939. Dl 1913 ova la utia giapà na cundota d’ega; l telefonn ovela bele dal 1911 inant. Deberieda cun la utia fovel unì giaurì i troies sun Stevia (Furcela dla Piza), sun Col dala Pieres y sun Sas Rigais. Dl 1921 iela unida ocupeda dai saudeies, dl 1923 destëuta dal Stat talian y sëurandata ala sezion dl CAI de Firënza. L cuntrat ie permò unì sotscrit dl 1949. Dal 1940 inant iela unida meneda dala familia de Matie Perathoner da Costa.
Utia de Sela
La utia sun l Jëuf de Sela ie unida fata su dai mëinacrëp Josef Pescosta y Alois Rudiferia dl 1902, ma bele n ann do ai messù vënder la cësa mo nia fineda ala sezion dl “Alpenverein Bozen” ajache i ne fova nia boni de ruvé ora di debic. Giaurida iela unida de agost dl 1903 cun 40 liec (10 majons da doi y na gran majon cun madroc). La ova custà 32.637 Mark, na soma true massa auta per i mëinacrëp. La sezion de Bulsan ti ova sëurandat a Pescosta de mené la utia per l prim ann, ma bele l ann do iel unì a mené la utia per la sezion de Bulsan Anna Krautschneider de Arco. Ntant fovel bele unì fat mo lëures per mëter l’ega te cësadafuech y fat ora mo vel’majon tl sotët. Dl 1904 ova passa 2.000 persones durmì tla utia de Sela y dl 1905 fovela inò unida ngrandida, fat n troi sun Col de Toi y cumprà nce na gran spersa de grunt ntëurvia. L ann 1905 fova la utia unida giaurida per l prim iede nce d’inviern (zënza servisc y mé per i cumëmbri dl DÖAV che giapova la tle). D’instà oven nce tëut su bestiam per la pastura che n ova cumprà (doi vaces, na desëina de cëures y 170 biesces) y njinià n troi sun Dantersasc tres la furcela de Saslonch ulache n minova de fé passé l prim troi tres duta la Dolomites. Dl 1906 fovel pona mo unì cumprà leprò l pra da mont de Matthias y Isidor Perathoner de Odum metan adum de ndut n avëi de 200 Joch y 609 Klafter (1 Joch = 6400 m2 y 1 Klafter = 4 m2) che fossa 128 ha y 2436 m². Te chël ann ova albergià tla utia l rë de Sachsen Friedrich August y l cumandant dla trupes dl’Austria Kaiserliche Hoheit Erzherzog Eugen. Dl 1909 univela inò ngrandida y ntant fova i ghesc bele passa 3.000 te n ann. L ann 1914 fova l lëur cun i fulestieres jit zeruch dassënn pervia dl rumpì ora dla viera y dl 1915 univa la utia tenida davierta dut l ann cun l fin de defendura (“Verteidigungszwecke“) coche dij l protocol.
La utia dl Sela fova pona unida tl tëmp dl fascism (1923) destëuta al Alpenverein y passeda al CAI de Bulsan che dl 1925 la ova data a fit ala familia Valentini de Ciampedel (che ie stata 85 ani iló). Arturo Valentini ie stat ost dal 1925 nfin al 1962, daldò si muta Laura marideda cun Erildo Cappadozzi y pona i mutons nchin d’ansciuda dl 2010. L “Rifugio Passo Sella” à abù si ani de gloria propi danter la doi vieres canche sun l Jëuf de Sela jiva a sté seniëures dla borghesia auta y nce vel’rë (nsci l rë dl Belgio Albert I, che fova n gran apasciunà dl jì a crëp). La utia fova deventeda te chisc ani un di hotiei plu renumei de Sëlva y fova dai ani 1930 for nce davierta d’inviern dajan nce da lëur a plu maestri de schi.
Ciajea de Michl
La ciajea de Michl (che ie bonamënter plu vedla dla utia dl Sela) ie unida cumpreda dal Alpenverein adum cun dut l grunt y passeda al CAI de Bulsan. Ala familia Michl Ploner de Laion fovela unida afiteda dl 1939 cun n cuntrat firmà dal podestà per mëter su biesces. L priesc fova de 225 lire al ann.
Utia de Puez
La prima pitla utia de Puez fova unida giaurida ai 22 de juni dl 1889 dala sezion “Ladinia” dl DÖAV. Presidënt fova l badiot Anton Alton. Ngrandida l prim iede dl 1903 iela stata destëuta dal’aministrazion fascista dl 1923 y sëurandata al CAI de Bulsan, che l’à inò giaurida dl 1934. La utia nueva che ie åën davierta ie unida fata su dl 1982 dal CAI de Bulsan. Chësta utia univa crissa su da puec alpinisc (povester nce ajache daujin ne n’iel nia vel’gran piza da arjonjer), nsci fovel mé uni ann feter da 40 a 60 persones che ruvova tlo. Permò ala fin dl 19ejim secul rejonen de feter 200 persones (danter chisc mé 40-50 turisc). Sambën ne fovel tl prim degun ost te utia. La utia de Puez ie sun l cunfin danter i chemuns de Sëlva y chël de Curvea.
Utia de Dantersasc (Langkofelhütte - Rifugio Vicenza)
La utia de Dantersasc che ie te chemun de S. Cristina fova unida fata su dala sezion academica dl DÖAV de Viena y giaurida ai 9 de setëmber dl 1894. Na levina l’à desdruda dl 1901 y tosc do iela unida fata su te n luech plu segur y inò giaurida dl 1903. Dl 1909 iela unida ngrandida mo n iede cun 40 liec. Do la prima viera fovela unida åareda per 10 ani y dal 1924 fovela unida sëurantëuta dala sezion dl CAI de Vicenza che la à inò dertureda su y njinieda ca.
Utia Furcela de Saslonch (Toni Demetz)
L ann 1952, ai 17 de agost, ti ova dat ju l tëune a trëi alpinisc sun Saslonch. L fova l mëinacrëp jëunn Toni Demetz da Iman cun doi seniëures. Toni y n seniëur fova unii mazei. Giuani da Iman che fova sota Saslonch fova jit su a tò l ferì y l ova salvà y permò dedò, adum cun d’autri mëinacrëp, ovel purtà ju si mut Tone y l’autra persona morta. Per chësc lëur ova bera Giuani giapà dal presidënt dla Republica l “Ordine del Cardo” dl 1953 y pra chësta ucajion ti ovel damandà al Presidënt de pudëi fé su la utia, cossa che ti fova unida cunzeduda; tan che bele dl 1954 d’autonn ovel giaurì la utia cun l inuem de si mut Toni. La utia ova lerch da durmì per 6 persones. Dl 1955 ovel fat su la teleferica purtan su n motor de bën 75 chilo a spinel. La condles ie unides giaurides l ann 1960 adum cun l ngrandimënt dla utia.
La Bambergerhütte (utia de Boé) sun Mëisules ie unida giaurida dl 1894, y dl 1903 la utia de Pisciadù. (chëstes ne n’ie nia tl Chemun de Sëlva)
Utia Emilio Comici
La utia Comici ie unida fata su dl 1948 sun scumenciadiva de Carl Runggaldier da Ciaslat che pervia che l ne fova nia bon de paië n tel frabicoz ova messù la vënder mo nia fineda. N valgun fulestieres pasciunei dl schi la ova cumpreda, danter chisc fova nce Gianni Marzola che la ova pona fineda y giaurida n doi ani do.
Utia de Stevia
Nia danter la uties fates per i turisc iel stat nfin feter ntëur l 1970 la utia de Stevia, che fova mé na ciajea, restrutureda dal patron Leonhard Ploner de Gudon dl 2006. Ntant ova si fra Toni, patron dla pastura de duta la mont de Stevia (za. 294 Joch y 326 Klafter = za. 188 ha) fat su dl 1975 dlongia na pitla cësa de lën per dé ora da bever y maië. La mont de Stevia ie unida cumpreda dl 1939 da si pere Veit Ploner de Gudon.


text:
di: Mazzola - Comolli
De tutt e de nient a l’è fada la vita
coi ciar e coi scur come el gris d’ona nivola
de tutt e de nient hinn faa i sògn de la pòvera gent
sconduu denter in d’on fagottell
faa de freguj d’amor, ma
se mes’cen fra lor nel concert de la vita
speranz e vision per la smania de vivela
e in ògni moment ghe pò vess on motiv per trovà
el gran segret de la felicità.
On attim d’amor, ona paròla sincera
on poo de bontà paren quasi ona favola
in del coeur de la gent gh’è sconduu i pussee bei sentiment
soffegaa de torment e pagur d’on viv de disperà, ma
de tutt e de nient se vestiss la speranza,
ma senza l’amor l’è la vita ona gabola
de tutt e de nient de in d’on attim sincer de bontà
basta on freguj de bòna volontà
fòrsi doman on quaicòss el cambiaraa
de tutt e de nient, ma ghe voeur fantasia
de tutt e de nient come on boff de poesia.


text:
Incumbensas dal secretariat dal departament
Il secretariat dal departament è il post da stab dal departament da giustia, segirezza e sanadad. El sustegna la scheffa dal departament en la direcziun politica spezialisada sco er en tut las dumondas da la direcziun, communicaziun e da la lavur da publicitad. El ha la direcziun administrativa dal departament e garantescha il contact sco er las relaziuns da fatschenta dal chau dal departament cun ils uffizis, la chanzlia chantunala e cun ils auters departaments. Il secretariat dal departament coordinescha u elavurescha spezialmain il preventiv ed il quint. El examinescha u elavurescha dumondas e rapports a la regenza. El tracta recurs cunter disposiziuns dals posts da servetsch ed instruescha la regenza en proceduras da meds legals cunter il departament da finanzas e vischnancas. Collavuraturas e collavuraturs dal secretariat dal departament mainan u lavuran en projects interns dal departament u interdepartamentals. Els cusseglian e sustegnan er posts da servetsch e terzas persunas ed elavuran sbozs da constituziuns, leschas e d’ordinaziuns.
Sut questa rubrica chattais Vus qua sutvart ils champs d'incumbensas da noss posts da servetsch en ina curta survista. Infurmaziuns detagliadas stattan mintgamai a disposiziun sin las paginas d'internet respectivas da noss posts da servetsch.
Champs d'incumbensas dals posts da servetsch:
- Procura per giuvenils
- Uffizis d’inquisiziun
- Chastis e mesiras
- Taglias da vehichels
- Examinaziuns dal manischunz ed acceptaziun da vehichels
- Permissiuns spezialas
- Navigaziun
- Polizia da traffic
- Polizia criminala
- Polizia da segirezza
- Polizia da persunas estras e centers da documents d’identitad
- Asyl ed execuzium
- Integraziun
- Natiralisaziuns
- Servetsch dal stadi civil
- Midada del num
- Verificaziun da paisas e mesiras
- Stabiliment chantunal da Realta
- Praschun dal Sennhof
- Servetsch per l'assistenza da reabilitaziun
- Execuziun da chastis e da mesiras
- Finanzas e logistica
- Engiadina/Vals dal sid
- Grischun central/Moesa
- Grischun dal nord
- Partenz/Tavau
- Surselva
- Servetschs
- Militar
- Protecziun civila – instrucziun
- Protecziun civila – infrastructura/logistica
- Stab directiv chantunal
- Ospedali
- Case per anziani e di cura
- Spitex
- Servizio di salvataggio
- Medi chantunal
- Apotecra chantunala


text:
A Savognin è la stagiun stada curta. Enturn il Lai Barnagn vegn numnadamain investì en novs stabiliments. Ma enfin la fin d'avust han ins pudì recaltgar ina uschè gronda svieuta sco l'onn passà enfin la fin d'october. Uschia ch'ils responsabels èn cuntents cun las cifras.
Quai vala era per Glion. En il bogn Fontanivas han ins pudì dumbrar 41'200 entradas. Quai èn pli bleras ch'ils davos onns. Ins è dentant anc lunsch davent da l'onn da record, il 2003. Lura avevan ils responsabels pudì dumbrar 68'000 entradas.
Era a Cuira bunas cifras, ma betg a Vulpera
En la chapitala han ins gì ina fitg buna stagiun. Las cifras d'entradas èn pli autas ch'ils davos onns. Ma era qua è l'onn da record, il 2003, lunsch davent. Ins ha quest onn gì 30% pli paucas entradas che lura. Il motiv saja, che l'aura na saja betg stada buna il matg ed il zercladur. Il fanadur e l'avust han ils da Cuira dentant pudì notar fitg bunas cifras.
Auter vesa la situaziun ora a Vulpera. Là è il bogn avert ils mais fanadur ed avust. Il fanadur han ins anc gì fitg bunas cifras, sur la media. Tut auter lura l'avust. Là hajan ins gì in bun cumenzament, silsuenter sajan las cifras dentant stadas sut la media dals ultims onns. Il motiv n'enconuschan ils responsabels betg.
RR actualitad 17:00


text:
Tenor in'enquista che LCH ha fatg tar sias secziuns chantunalas èn las pajas da las magistras svizras e dals magisters svizzers anc adina cleramain sut las pajas d'autras branschas cun sumegliantas pretensiuns.
Precara saja la situaziun en spezial tar las pajas da mussadras da scolina e tar ils magisters primars. L'uniun da la magistraglia pretenda da chantuns e vischnancas da conceder ils augments da stgalim da paja.
Situaziun dal 2013 fin il 2018
L'onn 2013 hai l'uniun da la magistraglia pretendì dals chantuns d'egualisar e d'eliminar quests deficits fin la fin da l'onn 2018. Dapli lura han els adina puspè fatg quest appel. In onn avant che quest termin fixà scroda, sa mussia che la situaziun da paja saja restada manglusa.
Mussadras da scolina e magisters primars
Il pli grond basegn d'adattar las pajas saja tar las mussadras da scolina e tar ils magisters primars. En ils chantuns Turitg, Argovia e Schaffusa è vegnì fatg plant. Ed en ils chantuns Argovia e Schaffusa han las accusadras survegnì dretg. En il chantun Grischun, nua che las mussadras da scolina gudognan il pli pauc en l'entira Svizra, vegn preparà in plant.
Pretensiun dal LCH
- Pajas gistas tenor pretensiun
- Fidaivla perspectiva da paja
- Mantegniment da la capacitad da cumpra
RR novitads 09:00


text:
Filipopul
Filipopul (ПлoBдиB/Plovdiv in bülgher; Filippopoli in italian; Φιλιππόπoλις/Filippoúpolis in grech antigh; Φιλιππoύπoλn/Filippoúpolē in grech mudernu; Philippopolis in latin; Filibe in türch) l'è una cità de la Bülgaria cun quasi 350.000 abitant. L'è la segunda cità püssee granda del paes (la prima l'è Sofia) e l'è la capital storiga de la Tracia. L'è semper staa un sit induve s'hin incuntraa gent de vari cultür. Grazie a la belezza del sò centru storigh, vün di mej cunservaa de la regiun, la cità l'è cunussüda anca 'me la Firenz de la Bülgaria.
GeugrafiaModifega
Filipopul l'è traversada dal fiüm Marica e la se tröva a 152 chilometri a süd-est de Sofia. L'è 'l caplögh de la regiun umonima.
StoriaModifega
La cità l'è stada fundada dai Tras cul nom de Eumolpias. In del 341 prima de Crist l'è rivaa el Filip II de Macedonia che l'ha ciapaa la cità e l'ha ciamada Filipopul (ciuè Cità de Filip). Cun la fin de l'Imperu macedun hin turnaa al cumand i Tras, che hin restaa i padrun fina a quand che hin rivaa i Ruman (46), ai temp de l'imperadur Claudi.
Sota i imperadur Traian e Adrian la cità l'è cressüda de impurtanza, tant che l'Adrian l'ha fada vegnì capital de la Tracia rumana fina al Danübi. L'ha furtificaa tre culinn de la zona e per quest l'ha ciamaa la cità Trimontium. In del periud püssee volt del sò splendur la cità l'era uturizzada anca a fà sü di muned. La gh'eva di termi, teater e edifizzi pübligh. In del IV secul hin staa cupaa 38 martir cristian.
I barbar hin rivaa per la prima volta in del 251; pö i Ünn l'ha trada giò del tüt in del 447. L'è staa dumà el Giüstinian, quasi un secul püssee tard, a fàla recustrüì. In del 679 hin staa faa vegnì chichinscì un frach de armen e sirian (i upusiziun ai invasiun bülgher): quei chì han purtaa l'eresia bugumila, che pö la saria rivada in Europa ucidentala cul nom de eresia catara.
Düranta tüt el Mediuev Filipopul l'è stada uget de cuntesa tra i Bizantin e i Bülgher, e ultra a quest l'è stada despess devastada dal passagg di armad di Crusaa. In del 1364 hin rivaa i Utuman del Murad I, che l'han fada vegnì capital de la Rümelia. Dumà in del 1885 la cità la s'è riünida cul rest de la Bülgaria.
Da vedèModifega
- Müsee etnugrafigh
- Müsee archeulogigh
- Gesa de San Lüis di Frances
- Foru ruman
- Teater ruman
- Stadi ruman
Personn nassüü chichinscìModifega
- Boris Christov (1914-1993), cantant lirigh.
- Petăr Stojanov (1952-...), ex president de la Bülgaria.
- Moni Ovadia (1946-...), om de spetacul.
GemelaggModifega
- Brno, Cechia.
- Türchia:
- Columbia, Stat Ünii.
- Daegu, Curea del Süd.
- Košice, Sluvachia.
- Macedonia:
- Gyumri, Armenia.
- Kutaisi, Georgia.
- Lipsia, Germania.
- Luoyang, Cina.
- Okayama, Giapun.
- Petra, Giurdania.
- Poznań, Pulonia.
- San Pederbürgh, Rüssia.
- Valencia, Venezuela.
- Salunich, Grecia.


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Messè/Agost 2021Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 55/62 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
E-COMMERCE
Cie fé sce l pachetl ne vën nia o ie danejà?H3L possa suzeder, ënghe sce l ne dassëssa nia suzeder, che canche n compra ite zeche online àn na drëta mueia ajache l prudot apustà ruva danejà, o mo piec, ne ruva nianca a destinazion, datrai pervia de na trapuleda. Per se schivé da de tei problems dëssen: paië cun sistems segures (coche la cherta de credit o Paypal), cun chëi che n possa dejëujer la pruzedura de chargeback; se seguré, sce n ne abina nia l pachetl a cësa, che chësc ne sibe nia unì lascià nzaul daujin al’abitazion ulache n sta o da n ujin; mé tò ju cun resserva prudoc zic y/o che costa truep; documenté la situazion canche n gëura l pachetl cun na fotografia o n video per avëi na proa dl fat che l prudot fova bele danejà canche l ie ruvà. Per n savëi deplù lijëde nosc comunicat stampa.
FUFULES OTP
Canche l ne ie nia vosta banca ma n falotTi mënsc passei iel suzedìu plu suvënz che cunsumadëures scrijova te na chat cun si banca y che l ti univa damandà de dé ite n codesc sucrët, na nsci tlameda One Time Password (OTP), genereda automaticamënter. Chësta vën adurveda per autorisé paiamënc, la scrijan ite sun l portal dla banca tla sezion aposta, ma te chësc cajo univela damandeda al telefon, ntan che n rujenova o tres n messaje. Danz ne fovel dal’autra pert dl telefon nia la banca ma n trapulon che rubova nsci milesc de euro al melcapità. La moral dla storia? Mei mandé na OTP a deguni, nianca a si banca, ajache chësta passwords “adrova y scirma demez” vën mé generedes per unì dates ite diretamënter y ne unirà mei damandedes dal operadëur de degun istitut de credit. Deplù nfurmazions te nosc comunicat stampa.
REGULES IVA NUEVES
Dal prim de lugio iel n forza la mudazions preududes dala diretiva UECun la diretiva UE 2017/2455 modernisea la Union Europeica l’aplicazion dla chëuta sun l valor njuntà (IVA) per la transazions de e-commerce internaziuneles. Da lugio: tl cajo de compres online, unirà l’IVA paieda tl luech te chël che l vën fat l cunsum dla marcanzia y di servijes; l vën inò crià na cuncurënza leala danter operadëures de e-commerce europeics y stac oradecà, coche nce danter e-commerce y butëighes tradiziuneles; la mprejes arà a despusizion n sistem scëmpl y uniform per detlaré y paië l’IVA sun la transazions transnaziuneles de viers de cumpradëures dla Union Europeica, tres doi sistems online nueves, la purtela unica (OSS) y la purtela unica per la mpurtazions (IOSS). I cunsumadëures messerà mëter verda tl cajo che i compra prudoc che vën da marceies dedora dala Union Europeica, ajache i priejes pudëssa vester dac sëura zënza IVA y chësta pudëssa nsci unì damandeda al cunsumadëur. Per n savëi deplù lijëde nosc comunicat stampa
CAJO DL MËNS
L’analises genetiches ie for plu de moda y la rejons per les fé ie defrëntes: scuvierjer la pruvenienzes, abiné parënc, dianostiché malaties... N cunsumadëur rumenn ova damandà l test dl DNA per tò dezijions de mpurtanza. L ova detlarà chësta cossa al lauratuere d’analisa cun sënta tla Talia, paian n suplemënt per giapé i resultac tl tëmp de doi enes da canche l ova mandà l kit cun l material genetich. Scebën che n ti ova dit che l ëssa giapà i resultac a tëmp y ëura ne iela nia stata nsci. Pervia che i tëmps ne fova nia unic tenii ite se à l cunsumadëur damandà de unì rembursà. Y ajache l ne fova nia bon de ressolver l problem iel jit a se cunsulté pra l Zënter Europeich Cunsumadëures dla Romania, che ova mandà inant coche l ie usanza, la pratica al Zënter Europeich Cunsumadëures dla Talia (ZEC). L ZEC Talia à inò cuntatà l lauratuere lecurdan che la data essenziela fova tan de gran mpurtanza che la prestazion ne fova dadedò nia plu de utl y de nteres per l creditëur. Tres l lëur di doi Zëntri Europeics Cunsumadëures talian y rumenn ie l cunsumadëur ala fin unì rembursà cun la soma de 1199 euro.


text:
Papa Francestg na vegn betg sin visita uffiziala da la Svizra politica a Genevra, mabain sin visita tar il Cussegl ecumenic mundial. Lez fa là sia sesida giubilara cun chaschun dals 70 onns ch'il cussegl ecumenic ch'il cussegl ecumenic reunescha 300 baselgias da l'entir mund. Quai però senza che la baselgia catolic-romana saja commembra. Uschia vala la visita sco segn da Papa Francestg per avischinar las differentas religiuns e confessiuns.
Ed era sch'i na sa tracta betg d'ina visita uffiziala, cuntegna il program pulpì era in inscunter cun commembers dal Cussegl federal. Quai tar il bainvegni tras il president da la Confederaziun Alain Berset, accumpagnà da Doris Leuthard ed Ignazio Cassis.
Punct culminant vegn ad esser la messa da Papa Francestg cun 41'000 cartentas e cartents. Quai en las hallas da la Palexpo. Quai che mussa era la popularitad dal papa: Ils tickets 41'000 tickets per la messa èn stads davent aifer paucs dis.
L'ultima giada ch'in Papa è stà sin visita en Svizra è quai stà il 2004 cun Papa Gion Paul 2.
Dapli da la baselgia roman-catolica e da la visita
Era live
- La visita e ses pled tar il Cussegl ecumenic mundial emetta SRF 1 live a partir da las 15:35.
- La messa vegn emessa live sin SRF info a partir da las 17:30.
RTR actualitad 11:00


text:
Durant la pandemia han las Svizras ed ils Svizzers cumprà dapli en l’agen pajais. Il commerzi en detagl, la mastergnanza ed ils producents svizzers vulan profitar da quest effect e lantschan la campagna «Shopp Schwiiz».
Studis mussian che las consumentas ed ils consuments en Svizra cumprian pli savens products regiunals e che la qualitad, la persistenza ed la disponibilitad ed il gudogn da temps gioghian ina rolla pli gronda ch’avant la pandemia. Fitg tschertgadas sajan per exempel stadas las stizuns da bains purils ed era il turissem da cumpra en l’exteriur, che fascheva ora avant la crisa tranter nov ed indesch milliardas francs, saja sa sminuids.
L’Uniun svizra d’artisanadi e mastergn sco era la Federaziun dal commerzi en detagl e l’organisaziun da marketing da l’agricultura svizra vulan perquai nizzegiar la chaschun e lantschan perquai la campagna «Shopp Schwiiz! Qua viv - qua cumprel». Cun placats e reclamas sin las plattafurmas socialas vulan els motivar la populaziun da far cumissiuns en Svizra.


text:
Il mardi saira curt avant las 09:00 sajan ils dus vaguns sviads cun manevrar. Ils motivs sajan anc betg enconuschents, ha in pledader da la SBB detg envers l'agentura da novitads SDA. Latiers sajan ils dus vaguns cupitgads ed hajan donnegià ina pitga da lingias da contact.
Vers las 23:00 è lura ina lingia electrica vegnida donnegiada ed il traffic da viafier tranter Cuira e Landquart è stà interruts per radund trais uras. Ils passagiers èn vegnids transportads cun bus. Sch'i dat in connex tranter il sviar dals dus vaguns e la lingia electrica defecta, n'ha il pledader da l'SBB betg pudì dir.
RR novitads 06:00


text:
«Visitai il quartier da Saint-Gervais, nua che l'industria d'uras da l'entira Europa para dad esser unida!» Uschia resumescha Rousseau las particularitads da la fabrica da Genevra en sia brev a d'Alembert. Cun la noziun «Fabrique» vegnan designadas dapi il 18avel tschientaner las abilitads unidas da l'art d'urer, d'aurer e da giuvelier sco er da professiuns parentadas da l'elavuraziun da metals prezius. Las enconuschientschas cumpiglian tant il dissegnar, il gravar, las lavurs da guilloche e d'emagl sco er la producziun da lantschettas, da pennas, da spiralas, da capslas, da chadainas, d'etuis e da truclettas – insumma, l'eleganza da l'art d'urer en tut sia finezza.
Il quartier da Saint-Gervais è il center da questas activitads pulsantas. Tenor ina repartiziun exacta da la lavur surpiglian ils differents ateliers la successiun da las lavurs da detagl ch'èn indispensablas per la bellezza e per la qualitad dal product final. Da questa diversitad da lavurs manualas e da las enconuschientschas colliadas cun quellas èn resultadas bleras tecnicas da producir e da decorar tipicas per la regiun – per exempel l'emagl da Genevra («Émaux de Genève»), las cullas da Genevra («Boules de Genève») u il sigil da Genevra («Poinçon de Genève»). Ellas èn tuttas il fritg d'ina ritgezza da fantasia che caracterisescha fin oz la gronda reputaziun da Genevra en l'industria d'uras da luxus.
«Visitai il quartier da Saint-Gervais, nua che l'industria d'uras da l'entira Europa para dad esser unida!» Uschia resumescha Rousseau las particularitads da la fabrica da Genevra en sia brev a d'Alembert. Cun la noziun «Fabrique» vegnan designadas dapi il 18avel tschientaner las abilitads unidas da l'art d'urer, d'aurer e da giuvelier sco er da professiuns parentadas da l'elavuraziun da metals prezius. Las enconuschientschas cumpiglian tant il dissegnar, il gravar, las lavurs da guilloche e d'emagl sco er la producziun da lantschettas, da pennas, da spiralas, da capslas, da chadainas, d'etuis e da truclettas – insumma, l'eleganza da l'art d'urer en tut sia finezza.
Sparta
Chantun
Descripziun detagliada
La Fabrique (PDF, 407 kB, 04.06.2018)description détaillée
Tradiziuns parentas
Publicaziuns
Antony Babel : La Fabrique genevoise. Neuchâtel, 1938
Estelle Fallet : L’Horlogerie à Genève. Magie des métiers, trésors d’or et d’émail. Ed. Musée d’art et d’histoire, Genève. Genève, 2011
Anne-Marie Piuz, Liliane Mottu-Weber et al. : L'économie genevoise, de la Réforme à la fin de l'Ancien Régime. Genève, 1990
Chavazzins


text:
Differentas vischnancas grischunas han partenadis cun vischnancas dad auters chantuns, dad auters pajais u perfin dad auters continents. Per mintgina portan ils partenadis era auters avantatgs. Per ils ins è il barat cultural impurtant e per ils auters plitost il barat en dumondas turisticas.
Profitar sin differentas modas
Uschia è il partenadi da la vischnanca da San Murezzan cun Vail en l’America cunzunt impurtant perquai che omadus lieus han in territori da skis. Plinavant sa San Murezzan profitar da las experientschas che Vail ha fatg l'onn passà cun organisar il campiunadi mundial da skis.
La vischnaunca da Breil tgira in partenadi cun la vischnaunca tudestga da Gammelshausen. Là datti cunzunt in barat cultural. Ils da Gammelshausen han per exempel fundà ina musica da sturs suenter ch’els avevan emprendì d’enconuscher la societad da musica da Breil. Plinavant han els l'onn passà visità la stgargiada a Breil.
Cuira ha plirs partenadis
Pli che mo ina vischnanca partenaria ha la citad da Cuira che fa part ad in circul da partenadis cun tschintg autras vischnancas. Quai è ina vischnanca tudestga, ina taliana, ina franzosa, ina austriaca sco era ina dal Luxemburg. Quest onn s'inscuntran ils presidents dals vitgs e da las citads partenarias a Cuira per festivar il giubileum da 60 onns. Sper ils presidents fan era en tut 120 giuvenils part ad activitads da sport. Plinavon èn ils hosps dalla partida a la Schlagerparade e quai cun in agen «Hossamobil».


text:
Tej
Tej (nom ufizial in talian: Teglio; in latin: Telium; in tudesch storich: Tell; in rumanc: Tegl) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 4 540 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 115,2 km² e ona densità de 39 ab./km².
A l’è tacaa a L'Abriga, Bianzun, Castel, Sciür, Cùrten (BS), Paísc Loé (BS), Punt, Scülpér (BG), Valbundiun (BG), Vila de Tiran, Vilminur (BG) e cunt el cumün svizer de Brüs.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tej l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Malgrà ch'ils pumpiers èn stads spert sin il plaz è il bajetg brischà dal tuttafatg. Era donnegiads èn maschinas agriculas. Il fieu ha era chaschunà fim spess, cunquai ch'i aveva fain en la stalla. Tenor la polizia chantunala munta il donn a plirs tschientmilli francs. Fin uss n’èsi betg anc cler pertge che quest bajetg ha brischà.
Surselva Incendi en Val Medel
A Pali en la vischnanca da Medel ha in clavà brischà questa notg. I sa tracta d’ina halla da giaschair per ils animals. La halla era dentant vita, uschia ch' i ha dà mo donns da material.
RTR/hg


text:
Cauch
Cauch (Cauco) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 35 abitant e una süperfiss de 10.89 km², e al se tröva a una altitüden de 992 meter sura al livel del mar.
El cumün de Cauco a l'è tacaa ai cumün de Arvigh, Biasca (TI), Lostal, Osögna, Rossa, Santa Maria, Selme, Soazza, Verdabi.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La gesa de Cauco l'è menziunada la prima volta in de l'ann 1497. El paes l'eva part del cumün de Squadra de Calanca fina l'ann 1851 e dopu l'è devegnüü indipendent.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Cauco l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
San Roch (LO)
San Ròch (San Rocco al Porto in italian) l'è un cumün del süd de la Lumbardia, in pruìncia de Lod cun 3 536 abitant (dàto del Dic 2015 [1]).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'é l'ültim paés de la pruìncia de Lod prima del Po e de Piasensa. La tradisión la dis che San Ròch, el famùs pelegrìn, malád de pést, el se sia fermad propi chi per ripusás.
Quant al Port, in de l'antichitá gh'era un port ch'el culegheva el teritori cun la citá de Piasensa.
A San Roch è nasüd mons Dumènich Mezzadri, vesc de Chioggia dal 1920 al 1936.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de San Roch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Alter futugrafii[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ils custs d'emissiuns da televisiun ed ils custs dals emetturs da radio per l'onn 2018 sa refereschan exclusivamain sin la regiun linguistica respectiva. Ultra da quai collavuran las unitads d'interpresa da la SSR stretgamain tant quai che reguarda il program da mintgadi sco er en il rom da numerus projects naziunals e d'events da sport.
«Dataland»: RTR, RSI, RTR e SRF tematiseschan la midada digitala
Il november 2018 han RTR, RTS, RSI e SRF realisà ina saira tematica naziunala davart il futur digital da la Svizra. L'element central da l'emissiun da televisiun «Dataland» è stà in film documentar davart ils temas surordinads «l'elavuraziun da datas» e «la pussanza da las datas». Reportaschas curtas da RTR, RSI, RTS e SRF e colliaziuns en directa en las autras regiuns linguisticas han mussà il stan actual da la digitalisaziun en Svizra. Ils temas tractads en las contribuziuns filmicas èn silsuenter era stads l'object da differents discurs d'experts cun spezialists da la politica, l'economia e la cultura. Cun agid dal hashtag #dataland ha er il public pudì far part da la discussiun en las medias socialas. L'emissiun da televisiun da trais uras è vegnida transmessa durant la primetime en tut las quatter regiuns linguisticas. Ella ha custà en total 1,9 milliuns francs.
«SwissSkills 2018»: la fiera da professiuns svizra en il focus
In ulteriur project naziunal, al qual tut las unitads d'interpresa èn sa participadas èn stads ils «SwissSkills 2018». Als «SwissSkills», la pli gronda fiera da professiuns dal mund, han emprendistas ed emprendists sco era persunas che han gist terminà l'emprendissadi preschentà 135 professiuns ed èn sa mesirads en 75 disciplinas professiunalas. La SSR ha accumpagnà l'event da tschintg dis cun differentas contribuziuns e colliaziuns en directa al radio, en la televisiun ed online. La producziun naziunala ha custà 1,4 milliuns francs.
Collavuraziun en ils secturs cultura e divertiment
RTR, RTS, RSI e SRF han era collavurà stretgamain per promover la generaziun giuvna da musicistas e musicists svizzers. Uschia per exempel a chaschun da «Purple Nights» e «8x15» – dus formats da concert innovativs ch'èn vegnids realisads en tut las regiuns linguisticas. Las unitads d'interpresa han en emprima lingia rapportà al radio ed online davart ils dus events da musica. Ils custs per «Purple Nights» han importà en total 1,2 milliuns francs e per il format da musica «8x15» en total 0,6 milliuns francs.
Ulteriurs exempels per la collavuraziun naziunala da SRF, RTS, RSI e RTR è l'emissiun da televisiun «Vier Dörfer – ein Land» / «Quatre villages – un pays» / «4 villaggi – un paese» (1 milliun francs custs totals), l'emissiun da televisiun «Signes» davart la surdadad (0,9 milliuns francs) e l'emissiun per il 1. d'avust producida communablamain che ha custà a las unitads d'interpresa 0,4 milliuns francs.
En il sectur dal sport cumpra la SSR ils dretgs da transmissiun medials d'eveniments da sport naziunals ed internaziunals ed ulteriurs dretgs per tut las unitads d'interpresa. En la perioda 2015-2018 han ils custs importà en media 48 milliuns francs ad onn.


text:
Intēr coprìm
In dla matemâtica, i nùmer intēr a e b i s dìśen coprìm (o anca prìm tra 'd lōr o anca relativamèint prìm) se e sōl se i n' gh'àn nisùn diviśōr in cumùn fóra edl 1 e dal -1 o, a la stèsa manéra, se 'l só màsim cumùn diviśōr 'l è 'l 1.
P'r eśèimpi, 6 e 35 egl'ìn coprìm (vìst che 'l 6 al s divìd p'r al 2 e p'r al 3, mèinter che 'l 35 al s divìd p'r al 5 e 'l 7), mo 6 e 27 i n'l ìn mìnga, perchè tùt e dū egl'ìn diviśìbil anca p'r al 3.
'L 1 'l è coprìm cun tùt i nùmer intēr; al 0 'l è coprìm sōl cun 'l 1 e c'n al -1.
Na manéra śvélta per catèr se dū nùmer j ìn coprìm, al la dà 'l algorìt'm edl Euclìde.


text:
La chasa che Adrian Bigliel e sia dunna Seraina han cumprà il 2017 è ina chasa veglia dal onn 1908. Alura han els renovà e bajegià enturn la chasa dal tuttafatg. Il tetg na fissi betg stà da far, perquai che quel era vegnì renovà avant strusch 20 onns, di Adrian Bigliel ch’ha emprendì d’electricist.
Ma cunquai che nus eran gist vidlonder da renovar ed jau hai pudì far blera lavur sez, avain nus decis da gist installar ina ovra solara sin il tetg.
Idealissem dovri
Ina tala ovra solara integrada en il tetg dovra idealissem da realisar, pertge rentabel n’è quai betg. Il sulet ch’ins possia far saja scriver giu ella, ma gudogn na vegnian ins mai a far. Ma l’idea da producir l’atgna energia haja adina fascinà e perquai saja quai stà ina buna investiziun, di Adrian Bigliel.
Pauca naiv è bun
Cura ch’il tetg n’è betg cuvert cun naiv alura vegn era producì energia. L’onn passà saja surtut l’entschatta da l' enviern la naiv glischnada automatic giu da tetg, ma cura ch’igl haja pluvì saja la naiv tatgada sin tetg, quel temp n’haja betg dà energia per els. Cura che la previsiun da l’aura haja lura mussà ina fasa da bler sulegl, saja el raivì sin tetg ed haja stuschà giu la naiv, di il bab da duas figlias.
Il mument ideal
Il mument produceschia el avunda energia per pudair chargiar la battaria e per stgaudar cun la pigna d’electricitad. Cun quella possia el dentant sulet stgaudar cun electricitad producida sez. La gronda part, bun 80%, vegn stgaudada cun la pigna da laina, di Adrian Bigliel. El e cunzunt era sias figlias giavischassan naiv da Nadal e prendessan en cumpra da producir il mument in zic pli pauc energia.
RTR actualitad 08:00


text:
In magistrat da Turitg scriva il 1750, suenter in viadi en Surselva: “Ils Sursilvans mussan en lur fisionomia pauc umanitad, anzi fan parita da selvadis e brutals.” L’istoricher Adolf Collenberg dat in sguard a la parita dals vegls Grischuns, lur nutriment ed a las malsognas. Tranter auter raquinta el era l’istorgia da la famusa guerrra e la curta vita da la charnpiertg engiadinaisa da l’onn 1565.
Il forum 2007-2008 Ils vegls Grischuns: Selvadis e brutals?
In magistrat da Turitg scriva il 1750, suenter in viadi en Surselva: “Ils Sursilvans mussan en lur fisionomia pauc umanitad, anzi fan parita da selvadis e brutals.”


text:
cuntegn
Chantun
-
Grischun Vacanzas n'elegia naginA presidentA
La radunanza generala da Grischun Vacanzas n'ha anc betg pudì eleger in successur u ina successura per il president Marcel Friberg.
Sco l’organisaziun da marketing Grischun Vacanzas ha communitgà, n'ha la radunanza generala da mardi anc betg pudì eleger in nov president u ina nova presidenta. Raschun per quai saja che la persuna proponida unanimamain da la suprastanza na possia betg anc vegnir numnada cun resguard sin sia situaziun professiunala actuala. Per quest motiv ha Grischun Vacanzas spustà l’elecziun sin ils 14 da zercladur. Enfin là resta Marcel Friberg president.
Avant la radunanza generala avevan las medias speculà che Ariane Ehrat savess surpigliar il presidi. Ella piglia quels dis suenter 9 onns cumià da ses uffizi sco directura da la destinaziun Engiadina San Murezzan.
Maletg
1 / 6
Legenda:
Marcel Friberg da Breil ha manà Grischun Vacanzas ils ultims onns.
ANR
Maletg
2 / 6
Legenda:
Andreas Wieland ha timunà Grischun Vacanzas ils onns 2006 fin 2012.
SO
Maletg
3 / 6
Legenda:
L'anteriur cusseglier dals chantuns Christoffel Brändli è stà a partir dal 1998 fin il 2006 president da Grischun Vacanzas.
Keystone
Maletg
4 / 6
Legenda:
Luregn Matthias Cavelty ha presidia Grischun Vacanzas tranter ils onns 1987 fin 1998.
RTR
Maletg
5 / 6
Legenda:
L'anteriur cusseglier federal Leon Schlumpf (dretg) ha presidia Grischun Vacanzas durant quatter onns.
Keystone
Maletg
6 / 6
Legenda:
Ettore Tenchio era passa 10 onns al timun da Grischun Vacanzas, qua a chaschun da las festivitads d'RTR.
RTR
Ils presidents da Grischun Vacanzas da fin qua
Bun onn da gestiun
Grischun Vacanzas ha fatg in gudogn da 92’000 francs e reservas da 610’000 francs e po guardar enavos sin in onn da success. Las reservas èn prevesidas per la realisaziun da la nova strategia 2017-2020. Betg mo a reguard las finanzas èsi stà in bun onn per l’organisaziun, a la fin da l’onn han era las ultimas plazzas da lavur en connex cun la reorganisaziun savì vegnir occupadas. Da numnar è qua surtut Martin Vincenz sco CEO.
RR novitads 17:00


text:
Tenor l'Uffizi federal da vias Astra sajan las lavurs s'avanzadas sco planisà. Dapi las emprimas lavurs il favrer 2014 hajan ins durant l'entir onn 2015 pudì far las lavurs da perforaziun da la galaria ch'è 665 meters lunga. La stad 2017 vegn la galaria da segirtad prendida en funcziun. Ils custs muntan a 24 milliuns francs.
audio
Saira: Il tunnel da segirtad da Viamala è perfurà
02:44 min, Actualitad dals 04.03.2016.
laschar ir. Durada: 02:44 minutas.
Maletg
1 / 7
Legenda:
Ils miniers han preparà il mir per la davosa siglientada.
ASTRA
Maletg
2 / 7
Legenda:
Ils emprims miniers pon traversar il tunnel ora en il liber.
ASTRA
Maletg
3 / 7
Legenda:
La Sontga Barbara ha protegì ils miniers durant las lavurs da construcziun.
RTR, F. Belotti
Maletg
4 / 7
Legenda:
En questa galeria gist dasperas il ciosc da la Viamala, è la sortida dal portal nord dal tunnel da segirtad.
RTR, F. Belotti
Maletg
5 / 7
Legenda:
En l'emprima mesadad dal 2017 duessan las lavurs esser a fin.
RTR, F. Belotti
Maletg
6 / 7
Legenda:
Marco Ronchetti, manader da projects da l'uffezi federal da vias ASTRA engrazia a tut ils involvids vi dal project.
RTR, F. Belotti
Maletg
7 / 7
Legenda:
A partir dal 2017 daventa il tunnel da Viamala pli segir.
RTR, F. Belotti


text:
Novas mesiras da segirezza pudessan tranter auter esser da serrar cafés, quai rapporta l'agentura da novitads franzosa AFP sa referind sin l'uffizi dal schef da la regenza Jean Casetex. Ustarias percunter pudessan restar avertas cun mesiras da precauziun. La sonda aveva la Frantscha annunzià in nov record d'infecziuns aifer in di cun prest 17'000.
Stgalim maximal d'alarm per Guadeloupe e Marseille
Enfin uss valeva il stgalim d'alarm il pli aut be per il territori d'ultramar franzos Guadeloupe e la citad da Marseille. A Marseille han bars e restaurants gia stuì serrar. Cunter quai hai dà protests.
Ord l'archiv da SRF:
Er en Spagna ha la chapitala Madrid puspè stuì serrar bars e restaurants. Ma la regenza da la citad vul ir davant dretgira per cumbatter questa decisiun.


text:
Malgrà che la situaziun economica da bleras interpresas en Svizra saja sa meglierada, mussa la nova retschertga d'Economiesuisse che bleras fatschentas ed associaziuns èn scepticas. La crisa na saja betg superada ed i vegnia fatg quint cun in grev enviern, uschia il facit da l'associaziun d'economia. Cunzunt per l'industria d'export saja la situaziun anc adina tendida.
Nagin meglierament en la branscha d'export
Radund in 5avel da las fatschentas dumandadas ha inditgà ch'i giaja mender cun ellas. Quai pertutgia cunzunt la branscha d'export, danor l'industria da farma. La situaziun d'exports saja anc betg sa revegnida. Dapli che 70% da las interpresas d'exports han problems da vendida e na quintan betg cun meglierament ils proxims dus mais.


text:
Las taxas d'aua da la vischnanca da Breil vegnan sbassadas ed adattas tenor la decisiun dal cussegl communal dals 24 da zercladur. Il referendum ch’era vegni prendì cunter questa midada è vegnì refusà da la radunanza communala cun 38 cunter 19 vuschs. La discussiun principala è dentant stada, pertge ch’ins haja insumma midà las taxas.
Discussiun viva
La populaziun da la vischnanca da Breil è stediamain vegnida a la radunanza communala. Cun la distanza en il temp da corona e cun mascrinas era la halla quasi plaina. Che l’auzament da las taxas sveglia talas emoziuns era da quintar. La lescha è entrada en vigur gia il favrer 2019 e quai senza opposiziun. Quai saja la finala l’incumbensa da la suprastanza da far attent la populaziun sche quai dettia ina tala midada da las taxas, è stà in da plirs votums.
Elavurar ina nova lescha
La finala èn vegnidas inoltradas duas moziuns. Ina da la vart da la gruppaziun che aveva prendì il referendum, l’autra è vegnida d’in abitant da Breil. La moziun ord las retschas da las persunas ch’han inoltrà il referendum n’ha betg chattà ina maioritad.
La segunda moziun è alura vegnida approvada cleramain. Ella pretenda da crear ina cumissiun che elavurescha ina nova lescha da taxas d’aua. Surtut duai vegnir integrada la populaziun en quest process. I na saja betg simplamain da surpigliar models da leschas sco quai che autras vischnancas fetschian, è stà in dals arguments decisivs.
Cunter ils quints d’aua han 7 persunas fatg recurs
La gronda part da quests recurs èn giud maisa cun adattar ils quints a la lescha vertenta. Uschia èn ils quints vegnids sbassads tar ils recurrents, ma betg tar l’entira populaziun. Quai ha dà da discutar, ma la finala n'è il punct betg vegni tractà vinavant. Dus da quests recurs èn il mument pendents tar la Dretgira administrativa dal Grischun.


text:
Tranter auter ha la polizia annunzià d'augmentar la preschientscha al lieu. Per na betg disturbar las retschertgas che duran anc, na dettia il mument betg dapli infurmaziuns. La procura publica responsabla Muri-Bremgarten ha instradà ina inquisiziun.
Entaifer l'emna passada hai brischà trais giadas a Merenschwand: Il venderdi ha ina chasa d'ina famiglia brischà. In fieu haja dà en la garascha ed in segund en il tschaler. Il glindesdi saira han ils pumpiers stuì ir a la lavur perquai ch'in banc ed in clavà vegl han brischà. E la dumengia passada han flommas destruì in'anteriura chasa da purs cun il clavà.
Seria dad otg incendis
La seria d'incendis ha gia cumenzà la stad. Dapi lura hai brischà tut en tut otg giadas. Tranter auter han il pumpiers pudì impedir il mez avust in incendi grond en ina fabrica da chistas. In di pli tard è ina saiv viva da tujas stada en flommas ed anc la medema notg è la chamona da guaud brischada dal tuttafatg.
Dus dis pli tard ha la polizia prendì en fermanza duas persunas ch'han dat tiers d'avair mess ils fieus. In um da 22 onns ed ina giuvna da 17 onns. L'entschatta november ha l'um pudì bandunar l'arrest d'inquisiziun. Tenor la procura publica na dettia naginas indicaziuns ch'el saja responsabel per ils fieus da l'ultima emna. Sch'i dat in connex tranter ils incendis da l'avust e quels da l'emna passada sto anc vegnir sclerì definitiv. Per la giuvna da 17 onns è la procura per giuvenils responsabla.
Ord l'archiv
RTR novitads 14:00


text:
La raschun principala per la sminuziun dal gudogn saja che l'activitad commerziala da la clientella saja stada uschè bassa sco anc mai, uschia ha communitgà la UBS. Las malsegirtads economicas e geopoliticas hajan attribuì a quest cuntegnair. Pattì il pli fitg da quai ha l'administraziun da facultad e la banca d'investiziuns.
Blers daners novs
La pli impurtanta sparta en il concern, il wealth management, ha surprais. Questa sparta ha registrà ils emprims trais mais daners novs en la valita da 15,5 milliardas francs. En spezial la regiun Asia/Pacific è sa svilupada fermamain. Cun 636 milliuns francs gudogn ha il wealth management ha la UBS gudagnà radund 130 milliuns dapli che l'ultim quartal 2015.
Speculaziuns davart reducziuns da plazzas
La banca gronda svizra ha pudì reducir ils custs. Cun 5,9 milliardas francs èn ils custs stads l'emprim quartal radund 200 milliuns sut ils custs da l'emprim quartal 2015. Il schef da l'UBS, Sergio Ermotti, è sa mussà cuntent cun il resultat: «Nus avain fatg in resultat robust en in conturn da martgà difficil. En vista a las activitads mudestas dals clients avain nus nizzegià nossas resuras a moda effectiva ed avain fatg progress tar ils custs.»
RR novitads 07:00


text:
Curt avant la fin ha Alexandre Picard decidì il gieu cun sajettar il 5:3 en il gol vid da Kloten. Il gieu è stà egualisà per la gronda part da la partida. Suenter che Kloten ha egualisà duas giadas la partida èn els en la 31avla minuta schizunt ids en avantatg. Suenter mo 8 secundas Powerplay ha Lukas Frick sajettà il 3:2. Be 6 secundas pli tard ha dentant Perttu Lindgren gia puspè egualisà. Il Finlandais ha ussa gia 25 gols sin ses conto.
Hockey: mez finals playoffs 2. runda liga naziunala A
RR novitads 23:00


text:
Cunzunt en citads saja la situaziun fitg difficila. Il favrer sajan en media mo 15% dals letgs stads occupads. Gia l’entira stagiun d’enviern hajan ils hotels en las citads fatg grondas perditas. Pervi da las restricziuns da viagiar haja il minus muntà en media ad 1,5 milliuns francs per manaschi.
Er en ils lieus da sport d’enviern saja la situaziun dramatica: Là sajan be 50% dals letgs stads occupads il favrer e quai malgrà las vacanzas da sport. Tenor Hotelleriesuisse resulta sur l’entira stagiun d’enviern en media in minus da 773'000 francs.
Er las prognosas per ils proxims mais sajan negativas. Las cifras actualas mussian perquai, quant impurtant ch’i saja dad optimar l’agid per cas da direzza.


text:
Las pendicularas d'Arosa hajan gì in bun onn da fatschenta e quai malgrà la fin abrupta pervi da la pandemia da corona – quai scrivan ellas en ina communicaziun a las medias.
Fin la fin favrer saja l'interpresa stada sin in meglier stan che l'onn avant. La finala resultia «in gudogn annual superbi» da 1,3 milliuns francs, communitgeschan las pendicularas. La svieuta saja sa reducida per 2,2 milliuns sin 27,2 milliuns.
Il Cussegl d'administraziun ha fatg la dumonda da desister da pajar ora la dividenda. Raschun saja ch'ins na sappia anc betg propi tge che spetgia l'enviern che vegn – ins restia dentant «precautamain optimistic».


text:
Meròn
Merun (Meron in del dialet del loeugh; Merone in Italian) l'è ün cumün de la Pruvincia de Còmm de 4 147 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,3 km² e ona densità de 1 257 ab./km² .
El sitt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Merònn se troeuva in su la spunda süd-ovest del lach de Püsiann e l'è traversàa dal fiüm Lamber.
L'è ün sitt cugnusüü specialment perchè 'l ghè la cimenteria, fabrica fada sù in del 1928 e che anca incoeu dà de lavurà a ün frach de uperari.
De nà a vedè[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La gesa de San Giàchem e Filipp;
- L'Oasi de Bàgger, poch foeura dal paès, visìn a Lambrügh: hin düü laghett, ricavàa dai büs scavàa per trà foeura la marna per fà sü'l ciment, che sun stàa dopu rempìi cun l'aqua de la Roeugia Cavôlt. El sitt, caraterisàa da la presenza di besti aquatich cumè i anatri, i cigni ed i och, l'è al dì d'incoeu üna di met dumenicai preferidi dij Brianzöö.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Meròn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Utilisar cookies
Sche Vus visitais nossa website nossaistorgia.ch, vegnan arcunads cookies sin Voss computer. En quest paragraf mussain nus a Vus co che cookies funcziunan e co che Vus als pudais configurar cun ils utensils actuals.
Tge è in cookie? In cookie è ina datoteca da text ch'il server (la website) che Vus consultais arcuna sin Voss disc dir u en l'arcun da Voss navigatur. En questa datoteca memorisescha Voss computer differentas datas tecnicas che permettan ina controlla generala da l'access public a la website (p.ex. dumber da visitas, frequenza d'exposiziun ad ina bandierina da reclama, colliaziun cun autras websites) u la persunalisaziun da las paginas visualisadas per Vossa proxima interacziun cun questa website (p.ex. Voss conto, Vossa via d'access).
Ils cookies da la website nossaistorgia.ch I sa tracta da cookies che nossaistorgia.ch depona sin Voss computer, tablet u telefonin per pussibilitar la navigaziun sin nossa website. Datas persunalas rimnadas a moda automatica Durant che Vus navigais sin questa website, maina Voss computer in dialog cun in server. Quel furnescha ad el tut las infurmaziuns dumandadas e registrescha automaticamain tut las operaziuns en ina datoteca specifitgada, en la quala Voss apparat vegn identifitgà a basa da sia adressa IP. Voss navigatur ans transmetta uschia automaticamain tschertas datas da standard. Ultra da Vossa adressa IP cumpiglian questas datas il tip da navigatur che Vus utilisais, il gener da sias funcziunalitads, Voss sistem operativ, l'identificaziun da la website da terzs (p.ex. Facebook e Twitter) ch'è forsa stada Voss punct da partenza per visitar nossa website sco era la data ed il temp d'access a nossaistorgia.ch. Questa rimnada automatica ans permetta da survegliar l'activitad generala da la website, dad eliminar errurs e da garantir che la website dispona da resursas materialas adattadas.
Num resta anonim Questas datas ed en spezial Vossa adressa IP n'ans permettan betg d'eruir Voss num. Per far gliez stuessan nus dumandar Voss provider e quai è pussaivel mo en il rom d'ina procedura giudiziala. Sco numerusas websites commerzialas rimnain nus automaticamain infurmaziuns mintga giada che Vus visitais questa website (p.ex. paginas, colliaziuns, documents consultads, dumber da bytes transferids). Grazia a questas infurmaziuns persunalas pudais Vus consultar questa website a moda pli facila. Quai signifitga concretamain che Vus na stuais betg far las medemas indicaziuns mintga giada che Vus visitais ella e ch'ils cuntegns vegnan adattads tenor Vossas preferientschas e Voss interess persunals.
Website emetta cookies Nus pudain utilisar cookies per registrar Vossa ID da l'utilisader (identitad digitala) cun l'intent da facilitar Vossas retschertgas d'infurmaziuns e Vossas colliaziuns sin la website e d'arcunar autras infurmaziuns che pudessan esser impurtantas durant Vossa consultaziun. Tschertins da quests cookies, en spezial quels che stattan en connex cun Vossa visita da la website, vegnan stizzads automaticamain a la fin da Vossa consultaziun. Auters vegnan conservads en il rom dals termins legals per acquirir clients ed interessents. Puspè auters vegnan utilisads en furma agregada, pia anonima, e permettan a nus da meglierar la navigaziun e d'identifitgar ils interess dals utilisaders da l'internet en general.
Vossa decisiun Vus pudais decider, sche Vus vulais acceptar u refusar quests cookies. I basta da modifitgar tschertas configuraziuns da Voss navigatur per refusar ils cookies u per survegnir in avertiment per cas ch'in cookie vegn arcunà sin Voss computer. Vus pudais era stizzar ils cookies arcunads sin Voss computer per allontanar definitivamain las infurmaziuns ch'els cuntegnan. Ils cookies da terzs
Ils cookies per mesirar l'utilisaziun Nus utilisain Google Analytics, Amplitude e Hotjar per rimnar infurmaziuns davart il diever da la website nossaistorgia.ch.ch. Pertge? • per mesirar e studegiar l'effizienza da noss cuntegn interactiv • per suandar las datas analiticas sin la website ed il diever da la website • per meglierar ils servetschs da la website
Google Analytics rimna infurmaziuns davart: • las paginas che Vus visitais ed il temp che Vus passentais sin quellas • la moda e maniera co che Vus essas arrivà sin la website (website da referenza, raits socialas, maschina da tschertgar) • las colliaziuns cliccadas sin la website durant la visita
Nus na rimnain betg Vossas infurmaziuns persunalas (p.ex. Voss num u Vossa adressa). Nus na permettain betg a Google Analytics d'utilisar u parter questas datas. Vus pudais definir da betg trametter infurmaziuns al servetsch Google Analytics. Administrar Vossas configuraziuns
Pussaivladads d'administrar ils cookies Voss navigatur po er esser configurà da maniera ch'el inditgescha ils cookies sin Voss computer ed As dumandar, sche Vus als vulais acceptar u betg. Vus pudais acceptar u refusar ils cookies da cas a cas ubain refusar els sistematicamain. Nus faschain endament a Vus che las configuraziuns pon midar las experientschas che Vus faschais sin nossa website. Mintga navigatur ha in'autra configuraziun. Ella è descritta en il menu d'agid da Voss navigatur. Là pudais Vus leger co midar tenor Voss giavisch la configuraziun pertutgant ils cookies.
L’istorgia dal chantun Grischun...