text:
RTR: Maurus Blumenhal, interprendiders e directuras en Grischun pajan actualmain bler per lur forz’electrica. Er sche quai tuna ussa forsa in pau cinic han els fin ussa simplamain pajà memia pauc? Era l’energia memia favuraivla?
Maurus Blumenthal: Tscherts han segir profità da pretschs bass. Ma la situaziun è fitg diversa. Fin ussa han las interpresas pajà tranter 10 e 20 raps sin il martgà liber. E persunas privatas tranter 20 e 30 raps. Sch'il pretsch per interpresas s'augmenta ussa sin 50 raps, è quai supportabel per las interpresas. In augment sur 50 raps u perfin sur in franc è dentant bler memia bler.
Che duai succeder per ch’ils pretschs d’energia daventan puspè supportabels en avegnir per il scrinari da Müstair u per la pasternera si Mustér?
Nus stuain producir dapli electricitad! Noss problem è che nus vulain partir da las energias fossilas e duvrain dapli electricitad per ils stgaudaments, per autos electrics e per la digitalisaziun. Il quint è simpel, sche nus duvrain dapli electricitad, duain nus producir dapli.
I dat er cloms d’agid da quels e quellas che pretendan sustegn finanzial dal maun public. Vus schais che quai na vegnia betg duva, laschais vus pender a voss commembers?
Nus schain che sustegn finanzial na po betg esser la soluziun. Nus stuain studegiar tge ch'ins sto midar vi da noss sistem dal martgà d'energia. Ma simplamain stizzar il fieu cun subvenziuns na porta nagut, i vegn numnadamain adina puspè a dar fluctuaziuns da pretsch sin il martgà d'electricitad durant ils proxims onns e lura na pon ins betg simplamain stizzar in fieu mintga dus fin trais onns cun daners dal man public.
Ma ha cun quai il model dal martgà liber fatg naufragi? Sto il stadi puspè surpigliar las mastrinas.
D'ina vart n'essan nus betg propi en in martgà fitg liber, da l'autra vart na funcziuna el en la situaziun actuala sco i para betg. Ins sto perquai tschentar la dumonda, pertge ch'el na funcziuna betg. I dovra forsa adattaziuns. Sut tschertas cundiziuns stuessan las interpresas en l'avegnir pudair midar dal martgà liber enavos en il martgà regulà. Uschia cuntanschess ins ina tscherta dinamica. Quella è necessaria per ch’il martgà gira.


c: text/html

text:
da Mariano Tschuor
Las semeglias da Jesus ein ina provocaziun cuntinuonta. El va bugen als cunfins da quei ch’in human po supportar. Pitaunas e publicans ell’emprema retscha, buc quels che suondan el en gronda admiraziun e devoziun. El concept da Jesus vala ina veta lischada apparentamein dapli ch’ina tala bein organisada. Quei ei fatal tochen sil di dad oz. Buca quellas e quels empleni dall’illusiun d’esser en posses dalla verdad absoluta van el «reginvel», mobein quels ch’enqueran, han dubis – e creien.
Crer ei zatgei intim, crer ei ina reit tessida bufatgamein ellas relaziuns verticalas ensi tier Diu e horizontalas tier ils carstgauns. Sin quella reit semova ed agescha il carstgaun cartent – cun tut quei che la cundiziun humana implichescha: stenta e fastedi, desillussiun e trumpada, legria e letezia. Nus stuein buc ual prender ils publicans e las pitaunas sco exempel per ir nossa via, ei basta sche nus stein cun tut quei che nus essan avon el, promts per la ricla e la metanoia, promts da supplicar el: «Gida mei, Segner, da crer».
Mt 21,28–32
28Mo tgei manegeis da quei? In um veva dus fegls. El ei ius tier igl emprem ed ha detg: Miu fegl, va ti oz ella vegna! – 29Jeu vi buc, ha quel rispundiu. Mo pli tard eis el s’enriclaus ed ei ius. 30Lu eis el ius tier il secund fegl ed ha detg il medem. Lez ha rispundiu: Giebein, miu signur! Mo ius eis el buc. 31Tgeinin da quels dus ha fatg la voluntad dil bab? – Igl emprem, han ei rispundiu. Jesus ha detg ad els: En verdad, jeu ditgel a vus: Ils publicans e las pitaunas vegnan ad ir avon che vus el reginavel da Diu. 32Pertgei Gion ei vegnius tier vus sin la via dalla giustia, e vus veis buca cartiu enten el; ils publicans e las pitaunas denton han cartiu enten el. Vus veis viu quei, mo veis gnanc lu fatg ricla e cartiu enten el.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il vitg olimpic ha la gievgia en damaun a las sis avert las portas. Per esser precis dattan perfin dus vitgs albiert als 6'8000 sportists e lur accumpagnaders. In vitg sa chatta en la regiun muntagnarda da Pyeongchang ed in en la citad da costa Gangneung en l’ost da la Corea dal Sid.
Radund 2'900 sportists da passa 90 pajais vegnan a sa participar als gieus olimpics en la Corea dal Sid ch'han lieu dals 9 enfin ils 25 da favrer.
Il president dal comitè internaziunal IOC è gia dapi mesemna en la regiun muntagnarda e di:
Quai è in vitg d'olimpia grondius!
RR novitads 10:00


text:
L'eroport da l'insla canara La Palma ha per il mument interrut il manaschi. Las pistas sajan cuvertas cun tschendra dal vulcan sin l'insla ch'è activ dapi la dumengia. La gestiunaria da l'eroport ha scrit via Twitter ch'ils teams da nettegiar sajan en acziun, che la situaziun possia però mintga mument sa pegiurar. L'erupziun dal vulcan è tenor las autoritads en sia pli vehementa e privulusa fasa da fin qua. Sgols sin las inslas vischinas Teneriffa e La Gomera han ins puspè pudir prender si.
420 chasas destruidas
Pervia da las explosiuns e la lava han var 6'000 persunas stuì vegnir evacuadas. Dapi ch'il vulcan è rut ora èn gia vegnidas destruidas 420 chasas e 190 hectaras èn vegnidas sepulidas, quai èn 265 plazzas da ballape. Igl n'è anc betg cler quant ditg che l'emprima erupziun dapi 50 onns cuzza anc.


text:
Ischi da muntogna
L’ischi da muntogna (Acer pseudoplatanus) è ina planta da feglia ch’appartegna al gener dals ischis (Acer). La planta che verdegia la stad è derasada vastamain en l’Europa. Ella vegn appreziada tant en parcs sco er per diever forestal.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’ischi da muntogna po vegnir fin a 30 meters aut e cuntanscher ina vegliadetgna da bundant 500 onns. Cun sia roma che sa stenda ad aut e la curuna radunda posseda el ina cumparsa imposanta sco planta solitaria.
La scorsa da plantas giuvnas è d’in grisch brin cler e guliva. Cun ils onns daventa quella grisch stgira e spaletscha pli e pli. En quest stadi regorda il bist ad ina platana.
Ils fegls opposts sa cumponan da tschintg parts; las trais parts dal fegl situadas amez èn sviluppadas dal tuttafatg. En cumparaziun cun l’ischi giz han las parts dals fegls da l’ischi da muntogna pizs pli curts; ellas fruntan ina sin l’auter en in angul giz. Al punct da colliaziun cun il moni è il plat dal fegl in pau curvà. Ils fegls cuntanschan ina lunghezza da ca. 20 cm ed ina ladezza da ca. 15 cm. Survart èn els da colur verd stgira, sutvart in pau pli clers; nua che passan las avainas u sa chattan gnervs èn ils fegls levamain pailus. L’ur dal fegl è dentà fin crennà. Ils fegls entagliads en furma d’in maun regordan a quels da la platana; a quai renviescha er il num botanic pseudoplatanus. Sco tar autras spezias d’ischis tendescha er la feglia da l’ischi da muntogna l’atun savens vers in cotschen glischant.
Las flurs èn da princip ermafroditas; tar singulas flurs da la medema planta pon las disposiziuns masculinas u femininas esser supprimidas. Las flurs èn da colur verd melnenta ed ordinadas en furma da paniclas pendentas. L’ischi da muntogna flurescha il matg cur che la feglia chatscha u pauc suenter.
I sa sviluppan mintgamai dus fritgs ch’èn fermads in vi da l’auter vi dal chau e che disponan a la cua d’ina ala (ordinadas en il angul giz). Ils fritgs sa derasan cun il tipic sgol a spirala, e quai cun ca. 16 vieutas per secunda. Dal vent vegnan els savens purtads davent dapli che 100 meters.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 52.[1]
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’ischi da muntogna è derasà en l’Europa ed en l’Asia dal Vest. En l’Europa Centrala furma el la spezia d’ischis la pli frequenta. Sco tipica planta dal clima da muntogna frestg-umid è el surtut da chasa en autezzas mesaunas e superiuras da las muntognas da l’Europa dal Sid e da l’Europa Centrala. En las muntognas mesaunas è l’ischi da muntogna derasà da ca. 900 (Harz, Erzgbegirge) fin 1300 m (Guaud Bavarais); en las Alps Settentriunalas cuntanscha el autezzas da fin a 1700 m, en las Alps Centralas da fin a 2000 m. Savens munta l’ischi da muntogna ensemen cun il culaischen fin al stgalim superiur. Ensemen cun il fau cumpara el però er en regiuns collinusas; ensemen cun il fraissen e l’ulm da muntogna furma el qua uschenumnads guauds da chavorgias.
En la Spagna dal Sid ed en la Grezia dal Sid manca l’ischi da muntogna dal tuttafatg. Er en la planira da la Germania dal Nord al chatt’ins be là, nua che l’uman al ha manà cun sai.
En l’Europa dal Nord e sin las Inslas Britannicas na datti nagina derasaziun natirala da la planta. Savens vegn l’ischi da muntogna però cultivà e po alura er sa derasar a moda selvadia.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista da la planisaziun forestala contribuescha l’ischi da muntogna a moda essenziala a stabilisar il terren. Ultra da ses lieus da derasaziun natirals vegn el er emplantà intenziunadamain en guauds maschadads, e quai tranter auter pervi da las suandantas qualitads da la planta: la ragisch principala da la planta sa chava en la profunditad senza sa diromar pli fitg; la feglia da tut ils ischis smarschescha ad ina pulvra che serva a furmar humus; l’ischi da muntogna regiuvinescha fitg bain a moda natirala; sco planta da pionier po l’ischi da muntogna er render accessibels terrens crivs e pli povers.
Tuttina sco l’ischi giz crescha l’ischi da muntogna ils emprims onns a moda fitg sperta. Suenter 10 onns ha el gia cuntanschì in’autezza da ca. 4 meters e suenter 20 onns da ca. 16 meters. L’autezza finala munta a ca. 35 meters. En lieus da derasaziun ordinaris lascha la creschientscha però suenter gia relativamain baud; uschia vegn l’ischi da muntogna surpassà qua cun il temp dal fau verd.
Surtut en regiuns pli autas u en valladas umidas sa servan mistgels e litgens savens da l’ischi da muntogna per arrivar meglier a la glisch. Damai che quels na penetreschan betg en la planta, na pon els betg donnegiar quella. Litgens fitg sensibels sco il litgen-barba èn indicaturs per ina buna qualitad da l’aria.[2]
Spazi da viver per insects[modifitgar | modifitgar il code]
En ed enturn il lain da l’ischi da muntogna vivan per exempel las rasulaunas dal tarader da salesch. Las rasulaunas d’ulteriuras spezias da tgirallas sa nutreschan da la feglia da la planta. En fegls enrullads u en ils fritgs vivan differentas spezias da chamulaunas. Da roma setga u marscha sa nutreschan las larvas da diversas spezias da baus. L’ischi da muntogna flurescha tranter il salesch ed il tscharescher ed attira sper avieuls da mel er ina gronda varietad da spezias d’avieuls selvadis. Ultra da quai vivan en la feglia da l’ischi da muntogna savens vespras da la gala e chariels da gala.[3]
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Lain[modifitgar | modifitgar il code]
En l’economia forestala sa lascha l’ischi da muntogna trair a niz il meglier cur ch’el ha cuntanschì ina vegliadetgna da 120–140 onns. Suenter 120 onns ha il bist cuntanschì in diameter da ca. 60 cm.
Il lain è dir, ma sa lascha elavurar tgunsch; pervi da sias qualitads vegn el attribuì a la laina da feglia preziusa. Per bists d’auta qualitad vegnan pajads plirs milli euros. Tar ca. 3 % dals ischis da muntogna sviluppan las fibras ina structura undegianta ch’è spezialmain tschertgada. En Frantscha ha in tal bist cuntanschì in pretsch da 61 000 euros.
Gia ils palissaders dal temp da crap e da bronz han adina puspè utilisà lain d’ischi; fitg resistent a l’aura n’è el però betg. Savens vegn lain d’ischi duvrà per lavurs da scrinari e da turnader. Il lain da l’ischi da muntogna vegn er apprezià sco lain da resonanza per la construcziun d’instruments (instruments ad artg, instruments da trair, oboas). En la construcziun da violinas vegnan las rischlas ed ils funds fatgs da lain d’ischi. Per la qualitad dal tun sezza è però sulettamain responsabla la cuverta e quella vegn praticamain adina fatga da laina da pign.
L’ischi da muntogna canadais è spezialmain dir e vegn perquai duvrà per far aissas da skateboards. Per quest intent vegnan pliras stresas da lain d’ischi coluradas e tatgadas ensemen; cur ch’il lain isa sa furman uschia musters da colur.
Ulteriura utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper vias porscha l’ischi da muntogna ina buna protecziun cunter canera (pervi da la feglia vaira gronda); la planta reagescha però sensibel sin sal da sdregliar.
Il suc che sorta sch’ins fa in tagl en la planta – surtut quel da la primavaira –, vegniva duvrà pli baud per far zutger. Quest suc sa lascha er fermentar ad ina bavronda sumeglianta a most u vin.
Las flurs furman la primavaira ina ritga funtauna da nectar, da la quala ils avieuls da mel fan diever stediamain. Il mel che vegn fatg da quel, savens en cumbinaziun cun nectar da flurs-portg, è d’excellenta qualitad. Ils avieuls pon er racoltar ritgamain grauns da pollen. Cun 25 milliuns grauns da pollen per portaflurs sa chatta l’ischi da muntogna cleramain davant l’ischi giz cun 238 000 grauns da pollen.[4]
Malsognas ed inimis[modifitgar | modifitgar il code]
Creschì ora è l’ischi da muntogna resistent cunter schelira. Plantas giuvnas reageschan percunter sensibel sin sfradentadas tard la primavaira. Medemamain vegnan las plantas ruisas gugent da mieurs-sfuigna e da la selvaschina; en plantaziuns ston ellas perquai per ordinari vegnir protegidas. L’ischi da muntogna na cumporta ni lungas stgarsezzas d’aua ni inundaziuns. Pervi d’in bulieu parasitic pon parts da la feglia savens sa colurar nair; questa malsogna n’è però betg mortala per la planta.
L’ischi da Trun[modifitgar | modifitgar il code]
Legendar è daventà l’ischi da Trun, sut la curuna dal qual ins ha fundà il 1424 la Lia Grischa. Fin il 1778 è la Lia vegnida renovada quatter giadas. L’onn 1750 aveva la planta ina circumferenza da radund 16 meters. En il decurs dal 19avel tschientaner è la planta però ida spert en decadenza. Il bist era sa dividì en trais parts; da quellas stevan il 1824 anc duas.
Sin iniziativa dal selvicultur chantunal Johann Wilhelm Coaz han ins tratg l’onn 1867 chatschs or da sems da la planta. Ils 28 da zercladur 1870 ha in stemprà terrà la planta d’ina vegliadetgna da bunamain 500 onns. Al medem lieu han ins emplantà in giuven ischi da muntogna d’in sem dal vegl. Il cusch da la veglia planta han ins transferì il 1890 en la sala dals ‹landrehters› a Trun che furma oz il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ed., Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 647.
- ↑ Dr. Silvius Wodarz Stiftung (ed.): Der Berg-Ahorn. Baum des Jahres 2009, Marktredwitz 2009.
- ↑ Tierische Nutzniesser am Bergahorn, datoteca PDF, 1,7 MB.
- ↑ Helmut Hintermeier: Baum des Jahres 2009. Der Berg-Ahorn, en: Allgemeine Deutsche Imkerzeitung, schaner 2008, p. 31.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Egon Hoffmann: Der Ahorn. Wald-, Park- und Strassenbaum. Berlin 1960.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Thomas Meyer: Ischi da muntogna tar: flora-de
- Ischi da muntogna (LWF Wissen 62).
- Der Bergahorn – Beschreibung, Nutzung und Kulturgeschichte
- Ischi da muntogna tar: www.baumkunde.de


text:
Suprastanza
La suprastanza da l'uniun grischuna d'art consista da nov commembras e commembers en uffizi d'onur e vegn presidiada d'ina parsura.
Ella vegn sustegnida d’ina manadra da fatschenta cun in pensum da lavur dad 80 %. Stephan Kunz, directur artistic dal museum d’art dal Grischun, sa participescha cun vusch consultativa a las sesidas da la suprastanza. La suprastanza è tranter auter cumpetenta per il program d’exposiziun, per il preventiv annual, per la butietta da museum sco er per la gestiun dal café dal museum.


text:
Asti
Asti (en lombàrt ucidentàl e 'n piemontés: Ast; en italià: Asti; en latì: Hasta Pompea; en fransés: Aste) l'è 'na cità italiàna, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti.
El sò cümü 'l g'ha 76 135 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 151 km² e 'na densità de 504 ab./km². El cunfìna coi cümü de Azzano d'Asti, Baldichieri d'Asti, Calliano, Castagnole Monferrato, Castell'Alfero, Castello di Annone, Celle Enomondo, Chiusano d'Asti, Cinaglio, Cossombrato, Isola d'Asti, Monale, Mongardino, Portacomaro, Refrancore, Revigliasco d'Asti, Rocca d'Arazzo, San Damiano d'Asti, Settime, Tigliole, Vigliano d'Asti.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
"Municipium" romano cunusìt col nòm de Hasta Pompeia o apò apéna Hasta, l'è stat séde del Dücàt de Asti, de la Neustria Longobàrda. Cümü lìber endèl medioévo col dirìt de "bàter monéda", l'è stat giü dei cèntri comerciài piö 'mportancc 'ntrà i sècoi XII e XIII, i sò mercàncc i g'ha svelöpàt el comèrcio e 'l crèdet en töta l'Europa.
Endèl 1312 el cümü de Asti el s'è sotamitìt de sò volontà a la protesiù del Re de Napoli Roberto d'Angiò. Endèl 1349 la cità la g'ha aclamàt Gioàn II el Paleologo marchés del Monferàt e 'ndèl 1379 la pasarà sóta Giangaleazzo Visconti, che 'l la farà deentà 'na contèa e 'ndèl 1387 sóta i dùchi de Orleans, come dòte per la sò fiöla Valentina Visconti, ensèma a 'n sentenér de tère, castèi e paizì che custitüìa la sò antìca Repüblica, che de alùra la vegnarà definìda con orgòi "Patria Astese"
Endèl 1531 la Contèa de Asti la vegnarà cidìda de l'Imperadùr Carlo V ai Savoia come dòte de spùze per la sò chignàda, Beatrice del Portogàl che la g'ha spuzàt el duca Carlo III de Savoia. De alùra 'n aànti la cità la g'ha seguìt le sórcc dei Savoia.
Manifestasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è cunusìda 'n töt el mónt me i sò vì, en particolàr l'Asti spumante e töcc i agn, endèl més de setèmber, se organìza a Asti giü dei concórs enologich piö 'mportàncc de töta Itàlia, ciamàt la Douja d'Or.
Rinomàt l'è apò 'l sò Palio stòrich, manifestasiù 'ntra le piö antìche d'Italia, che la se té 'ndèl més de setèmber e che la g'ha 'l sò momènt piö significatìf co la gàra dei caài montàcc "a pél" (sènsa la sèla).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
Asti l'è nzemelàda co le cità de:
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
En l’emissiun da questa dumengia dain nus in sguard sin in eveniment da musica populara ch'ha gì lieu l'entschatta d’avust. Il lieu: in restaurant da muntogna sin 1'660 meters sur mar, cun vista magnifica sur tut la vallada ed in’atmosfera da bellezza, er perquai ch’il sulegl ha splendurà quel di.
Nus essan a l’inscunter da chapellas a Furgglis sur Tschiertschen e durant l’entira dumengia hai dà musica populara per tut ils gusts, en ina cuntrada cun vista magnifica ed atmosfera patgifica. RTR è stà da la partida e nus avain registrà tut las furmaziuns ch'èn stadas sin il palc. En l’emprima ura udis las chapellas grauBÜNDIG e Grischuna Örgeler en la segunda part datti musica dal Ländlertrio Hermann e da la chapella Rhygold. Las represchentaziuns da la chapella Alp Stätz, dals Wasewachser e dal duo d’accordeons Just/Meierhans preschentain nus en ina da las proximas emissiuns da musica populara da la gievgia saira.
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Malgrà che l’equipa Volley Surselva ha terminà la stagiun 2018/2019 sin il segund plaz da la tabella, in punct davos Walenstadt, dastga l’equipa ir in pass da stgala si, er perquai ch’ils da Walenstadt desistan sin ina promoziun en ina liga pli auta.
Finì cun victorias en seria?
Volley Surselva ha gudagnà la stagiun passada 13 da 16 gieus. En la 2. liga regia lura in auter vent. Tut è pli professiunal, pli spert, pli exact e tuttina crai il trenader e giugader Roman Cantieni ch’i saja pussibel d’avair in pled en chapitel en questa liga.
Nus avain in fitg bun spiert d’equipa, ina fitg buna colleghialitad ed il ballarait è en sasez quai che tegn ensemen nus.
Per ils umens da Volley Surselva èsi la terza giada ch’els pon cumbatter per puncts en la 2. liga, l’emprima giada dapi il 2012. En general giaja il mument bain cun il club da Glion. Avant prest tschintg onns ha Roman Cantieni cumenzà a trenar intgins giuvens. Oz visitan emna per emna passa 40 uffants ils trenaments dal club da ballarait da Glion.
Jau hai emprendì da giudair il mument e betg patratgar memia fitg tge che vegn ad esser en il futur. Avair plaschair cun quai ch’ins ha il mument.
La nova stagiun da ballarait cumenza per Volley Surselva mez october. Fin lura sa legra il club da pudair trenar giuadora cun giugar beachvolley nua ch’il club è era fitg activ.
Roman Cantieni – in um per tut ils cas
President, trenader e giugader en ina – quai è ina raritad. Roman Cantieni da Glion è ina tala figura. El è president da Volley Surselva ch’el ha fundà il 1994, el trenescha la buobanaglia, ils giuvenils e l’equipa dad umens ed dat sez anc campiunadi cun ses umens. Vitiers è Cantieni anc commember da la suprastanza da la federaziun svizra da ballarait «Swiss Volley». Cantieni tutga tar il volley sco las curregias vid ils chalzers.
Dapi 25 onns fascinà dal ballarait
Malgrà tut sia lavur per il club da Glion prendia el tuttina anc peda per la famiglia. Roman Cantieni è maridà e bab da trais buobs. Ils dus gronds ch’han 9 ed 11 onns dattan er gia ballarait. El sez ha cumenzà a la scola claustrala a Mustér cun quest sport. Dapi lura saja el fascinà dal volley, di Cantieni ch’ha sias ragischs en la Serbia, ina da las meglras naziuns da ballarait dal mund.
Jau n’hai mai gì pli grond contact cun il ballarait da la Serbia, dentant la charezza tar ils sports da balla è forsa schon da là.
Il ballarait saja sia gronda passiun di Roman Cantieni che lavura anc parzial tar la Formaziun Surselva a Glion e ch’è anc involvì fitg en la politica. La blera energia dovria el dentant sco trenader dals juniors. Suenter in trenament u in turnier cun ils giuvenils saja el fix und fertig, di Roman Cantieni ch’è il pli gugent sez sin il plaz, er cun 45 onns.
RR actualitad 11:00


text:
turnier da premis 2018
Il turnier da premis 2018 ha giu liug dumengia, ils 17 da zercladur. Da bialaura e temperaturas fetg emperneivlas per dar ballapei han buca meins che 29 equipas fatg part dil turnier tradiziunal, il qual ei uonn vegnius organisaus dalla secunda equipa. En quei senn vala in grond engraziament a tut quels che han priu part, sco era a tuttas persunas ch'ein segidadas sin ina moda ni l'autra per possibilitar l'organisaziun dil turnier.
Ils victurs dallas differentas categorias ein ils suandonts:
Entginas impressiuns da quei di a Pustget anfleis vus cheu sut. Bien divertiment!
fotografias da Sandro Tomaschett


text:
En ses roman «Fortunat Kauer» lascha Linard Bardill partir il schefmedi da l’ospital da Savognin sin in viadi aventurus e bizar. Kauer ha pers sia memoria e sto chattar plaun a plaun sias regurdientschas. Sin il viadi entaupa el bleras persunas, ma surtut emprenda el d’enconuscher sasez. «Fortunat Kauer» è scrit en tudestg ed en rumantsch grischun.
Linard Bardill Culpa a Savognin – pasch a Sarajewo
Il 1998 publitgescha Linard Bardill in roman en tudestg e rumantsch. L'istorgia da «Fortunat Kauer» è situada a Savognin, Turitg e Sarajevo, ella raquinta d’in um che tschertga la guerra e che chatta in uffant.
ec/gd


text:
Il punct culminant da la saira da tschaiver a Salouf è mintgamai in toc da teater. «La clica dalla detta lunga» è in toc en dus acts da l’autur Josef Brun. Adattà il text en surmiran ha Anita Netzer. L’istorgia raquinta dad in pur da muntogna che va cun sia dunna a Cuira per far vacanzas en la citad. Là fruntan els sin ina ustaria bandunada, che survegn visita d’in schaic accumpagnà da laders che vegnan tschertgads da la polizia. Reschia dal toc da teater ha gì Flavia Demarmels.
Demascraziun suenter mesanotg
A las biodas èn sa participadas quatter persunas en duas gruppas. Uschia è stà tema la visita da Donald Trump a Tavau, e las Ovras electricas da Turitg ch’han gì in'interrupziun da la forza electrica perquai ch’ina firma indigena ha terrà plantas.
RR actualitad 08:00


text:
En il emprims dus terzs ha Losanna betg persvadì, uschia ch'igl era pari 2:2. Il HCD ha dentant er gì da sbatter cun giugaders blessads. Sis giugaders dal club da hockey da Tavau han mancà, vitiers è Marc Wieser stà serrà per in gieu.
En las emprimas 10 minutas da l'ultim terz ha l'equipa da chasa dentant augmentà il tempo. Cory Emmerton en la 44avla minuta e Ronalds Kenins en la 48avla minuta han sajettà ils gols al 4:2. Inti Pestoni ha anc pudì scursanir en l'ultima minuta, dentant paucas secundas avant la fin ha Joël Vermin fatg cler la chaussa.
Tabella Liga naziunala
RR novitads 22:00


text:
La mira da l'iniziativa saja che la Svizra surpiglia seriusamain sia responsabladad e mantegnia sia buna reputaziun. Quai han ils iniziants ditg a Berna.
L'iniziativa vegn da var 80 organisaziuns per ils dretgs umans ed ovras d'agid. Part dal comité d'iniziativa fan er l'anteriura cussegliera federala Micheline Calmy-Rey, l'anteriur president dal Comité internaziunal da la Crusch Cotschna Cornelio Sommaruga e l'anteriur cusseglier dals stans Dick Marty.
Coc da l'iniziativa è la uschenumnada obligaziun per las interpresas da controllar ils duairs. Quella prevesa ch'interpresas svizras stuessan en l'avegnir intercurir lur activitads ed er quellas da lur fatschentas affiliadas en l'exteriur sin ristgs per ils umans e per l'ambient. E sch'i dat ristgs fissan las interpresas obligadas da cumbatter quels cun mesiras adattadas ed er da rapportar da lur activitads.
Tenor in'emprima retschertga vegn l'iniziativa sustegnida d'ina gronda part da la populaziun svizra. Il pli grond sustegn para l'iniziativa da survegnir en la Svizra franzosa.
RR novitads 11:00


text:
La finamira da la vischnanca è stada da salvar la scola uschè ditg sco pussaivel en Tujetsch.
La statistica per il stgalim superiur mussa il suandant: L’onn da scola 2019/20 ha Tujetsch anc 32 scolars, 2025/26 datti ina digren a 20 scolars e 2029/30 crescha il dumber puspè sin 25 scolars. Il chantun pretendia ch’il dumber na dastga betg sa reducir sut 17 scolars.
Fusiun giud maisa
La suprastanza ha acceptà ed approvà unanimamain quest studi. Uss saja era il squitsch da fusiun cun la scola da Mustér giud maisa, di il suprastant da scola. Ed uss possian era scolastas e scolasts lavurar en tutta ruassaivladad.
RR novitads 06:00


text:
En il Nordost da la Svizra hai puspè dà ferma plievgia. Tenor SRF Meteo hai dà ad Eschenz en il chantun Turgovia entaifer da be 10 minutas passa 27 millimeters plievgia. Quai saja fitg bler, dentant betg in record absolut. Ferms urizis cun granella hai cunzunt dà en la regiun da Kreuzlingen.
Tenor SRF Meteo saja la situaziun sa calmada per il mument. Dentant saja il decurs dal suentermezdi puspè da quintar cun ferms urizis en la regiun.
Segunda notg cun malauras
Gia la notg sin ier èn vias e tschalers vegnids inundads en il nordost da la Svizra.En il chantun da Turitg saja la polizia stada passa 160 giadas en acziun. Bovas hajan bloccà vias, sco per exempel tranter Kempthal ed Illnau-Effretikon. Er en il chantun da Turgovia saja la polizia stada bleras giadas en acziun pervi da tschalers inundads. Durant la notg haja dà radund 50 annunzias pervia da innundaziuns. Las autoritads dal chantun avevan gia il glindesdi a bun'ura annunzià in privel d'aua gronda.
Er la Svizra franzosa saja stada pertutgada da ferma plieviga. La via dal pass al Col del a Croix en il chantun Vad resta serrada pervi dal privel da bovas. Tenor SRF Meteo resta la situaziun per part tendida enfin damaun.
Blera plievgia la dumengia e glindesdi
Tenor SRF Meteo hai dà en Svizra tudestga fin a 100 millimeters plievgia durant 48 uras. Cunzunt en la Svizra orientala èsi vegnì ensemen blera plievgia. Il pli bia ad Urnäsch en il chantun Appenzell Dadora – Quai cun 103 millimeters entaifer 24 uras. Quai correspunda a la mesadad da la plievgia totala durant il zercladur.


text:
Ils curlists svizzers han cumenzà ils campiunadis europeics en Svezia cun ina victoria. A Helsingborg en Svezia ha l'equipa cun il skip Yannick Schwaller battì l'Ollanda cun 9:4. En la segunda runda fruntan ils Svizzers sonda saira sin il top-favurit Svezia cun skip Niklas Edin.
Avantatg pir en 8avla runda
En l'emprima mesadad era la partida a Helsingborg fitg guliva. Pir a la fin da 8avla runda han l'equipa cun Marcel Käufeler, Romano Meier, Michael Brunner e Yannick Schwaller dal CC Berna Zähringer procurà per in avantatg.
Schwaller curt avant la partenza a Helsingborg:
RTR novitads 12:00


text:
Prunus
Prunus l'è 'l nòm de 'n zèner botànich inserìt endèla famìa de le Rosaceae. El té 'nsèma de piö de duzènt spéci de piànte a portamènt de piànta o de boscàl, 'ntra le quài gh'è la brògna (Prunus domestica; brügna in Lumbard Ucidental), l'ambrognàga (Prunus armeniaca; mugnaga in Lumbard Ucidental), el pèrsech (Prunus persica; pèrsegh in Lumbard Ucidental), la saréza (Prunus avium; scirésa in Lumbard Ucidental), la maréna (Prunus cerasus) e la màndola (Prunus dulcis; armandura in Lumbard Ucidental), che i è piànte de fröta cunusìde e sfrötàde de l'òm en agricültüra zamò de tancc sècoi.
'Na quach spéce l'è dopràda apò come piànta ornamentàl per la fiuridùra rigugliùza e delicàda, come per ezèmpe 'l Prunus serrulata (sura de töt i cultivar Kanzan, Amanogawa, Pendula), 'l Prunus cerasifera, che 'l gh'à i fòie róse, e 'l Prunus subhirtella. Dovràt de spès per fà i séze in sità, dezà che l'è röstech e 'l sopórta bé de ès teàt, l'è 'l Prunus laurocerasus.
En natüra, endel'àrea de la Pianüra Padàna l'è bastànsa difundìt el Prunus padus e 'l Prunus spinosa o brognöl che se 'l tróa de spès in di séze e 'n di filàr de piànte.
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fiùr i g'ha sich pétali e sich sépali e de sòlet i và del biànch al ròza.
La fòia l'è sèmpia e de sòlet lanceolàda. L'òrlo l'è capetàt.
El fröt de töte le spéci del zèner Prunus i è dele drùpe condèn giandì piötòst gròs fài sö de lègn.


text:
A la radunanza generala da la Conferenza generala Surselva a Glion èn las pli che 160 scolastas e scolasts preschents vegnids infurmads, che la pagina d'internet Center didactic online (CEDID) vegn serrada il fanadur 2018. Quella pagina han las trais conferenzas generalas dal Grischun (Conferenza Generala Ladina, Conferenza Generala Surselva, Conferenza rumantscha Grischun central) lantschà l'onn 2009 per che scolastas e scolasts possian barattar simpel e spert fegls da lavur ch'els han translatà ni schizunt creà sezs. La pagina sezza vegn administrada da educa.net, ina instituziun communabla da la Confederaziun e da la Conferenza svizra da directuras e directurs chantunals d'educaziun. Causa ina restructuraziun ha educa.net uss infurmà, ch'il CEDID vegn serrà il fanadur 2018.
Naginas discussiuns
Quella infurmaziun n'ha betg chaschunà discussiuns tar las scolastas ed ils scolasts da la Surselva. Per il president da la Conferenza generala Surselva Francestg Friberg è quai nagina surpraisa. La plattafurma na saja betg vegnida duvrada savens, dapi il 2009 sajan vegnids chargiads mo 208 documents, ed i dettia era alternativas al CEDID. Quels 208 documents sajan segirads ed uss saja da chattar ina schliaziun co metter a disposiziun els en l'avegnir.
L'incumbensa da chattar ina schliaziun ha l'anteriur scolast Conradin Klaiss. Tenor el datti gia ina varianta pussaivla cun ina plattafurma existenta, el veglia dentant anc evaluar autras pussaivladads. Impurtant saja ch'i dettia mo ina plattafurma che uneschia tut las purschidas existentas. Prescha na fa ina decisiun anc betg, cunquai ch'il CEDID vegn stizzà pir il fanadur 2018.
RR actualitad 12:00


text:
Romontsch
Per nus a Laax ei la bilinguitad ina caussa normala. Nies lungatg mumma ei il romontsch, pli precis il sursilvan che vegn discurrius en Surselva da 15’000 persunas. Ultra dil sursilvan vegnan aunc discurri e scret en Svizra quater auters idioms romontschs.
Dapi 1982 exista era il rumantsch grischun, in lungatg da scartira unificau, che vegn en special duvraus dalla confederaziun e dil cantun Grischun.
La scola. In garant per il futur dil romontsch a Laax ei la scola. Tenor la lescha da vischnaunca vegnan la scoletta e las empremas treis classas menadas per romontsch. Ella 4. classa vegn lu il tudestg instruius sco emprem lungatg jester.
Cuors. Sche vus passenteis in temps pli liung a Laax, ni sche vus prendeis schizun dimora en nossa vischanunca, recumandein nus la viseta d’in cuors da romontsch. Per aschidadir in «cuors gratuit» ei la commembranza en ina da nossas uniuns. Leu vegnis vus en contact cun la glieud e cul lungatg romontsch.
1991, cura che la Confederaziun svizra ha festivau igl anniversari da 700 onns, e la 3. «Scuntrada rumantscha» ei vegnida organisada a Laax, ha la vischnaunca tschentau in clar signal per mantener l’identitad romontscha. A caschun dalla radunonza da vischnaunca dils 15 da mars ei la revisiun dalla lescha da vischnaunca vegnida approbada. En quella ha Laax stipulau sco emprema vischnaunca insumma in «principi territorial», sco era ulteriurs artechels che gidan da promover il romontsch. En special ein quei
Art. 4 La vischanunca da Laax sesanfla el territori linguistic romontsch.
Art. 25 Ils protocols dalla radunonza communala, dalla suprastonza e dil cussegl da scola vegnan screts per romontsch.
Art. 56 63 L’instrucziun en scoletta sco era en scola primara tochen la tiarza classa vegn fatga exclusivamein en romontsch.
ADRESSA DA CONTACT PER INFORMAZIUNS E CUORS
VOCABULARIS E DICZIUNARIS ROMONTSCHS ANFLEIS VUS CHEU
DERASAZIUN DILS TSCHUN IDIOMS
© Lia Rumantscha
Situaziun da llas vischnauncas il schaner 2015


text:
Minchatant sun eu simplamaing trist. Eu sun trist e nu sa vairamaing perche.
Cler, i dà eir adüna darcheu situaziuns in mia vita, ingio ch’eu sa precis perche ch’eu sun trist. Forsa n’ha eu güsta let alch istorgia illa gazetta o vis üna novità illa televisiun o dudi alch i’l radio chi m’ha fat gnir trist. Adüna darcheu sun eu pertoc in mia vita da minchadi dad üna situaziun greiva chi’m fa gnir trist.
Ma eu nu sun adüna miss sü bain, eu nu poss adüna be rier.»
Ma minchatant sun eu simplamaing trist, sainza savair perchè e sainza motivs evidaints. E lura cumainz eu ad analisar la situaziun. Eu am dumond, schi d’eira capità alch, sch’inchün a forsa dit o fat alch chi m’ha offais o schi da alch chi m’occuppa. Ma minchatant nu güda nüglia da stübgiar, id es lura simplamaing uschè ch’eu sun trist. E minchatant esa dafatta uschè ch’eu sun trist perquai ch’eu sun trist.
Ma l’esser trist nu vain vis jent in nos muond ed in nossa società. L’esser trist nun ha plazza in ün muond, ingio cha tuot ha da glüschir e dad esser super – sco cha las fotografias e las istorgias sün facebook ed instagram ans voulan far crajer. Ma eu nu sun adüna miss sü bain, eu nu poss adüna be rier. A mai para eir cha’ls conumans nu san ir intuorn bain cun quist sentimaint.
Sch’eu quint ad inchün ch’eu nu stetta bain, ch’eu saja uossa simplamaing trist, schi nu vain quai suvent na acceptà. «Ma dai, che esa, guarda üna jada che cha tü hast tuot, co poust tü be esser trist? Tü hast uffants frischs e sans chi nu fan ingüns problems, tü hast ün bun manster chi fa sen, tü hast ün tet sur il cheu – perche mâ vessast tü dad esser trist? Tü stuvessast esser cuntaint ed ingraziaivel, i dà blera glieud chi sta bler plü mal co tü, chi ha fom ed ingün da chasa – co be poust tü esser trist?»
Uschè tunan las reacziuns sün meis esser trist. E sco dessert daja lura amo suvent ün pêr tips che ch’eu pudess far per na plü esser trist. Ma ne tuot quistas bunas ideas e neir ils tips am güdan inavant, a l’incuntrari, els am fan gnir bod amo plü trist perquai ch’eu am saint lura ün zich da nun esser inclet ed acceptà.
E lura lasch eu simplamaing esser trist a mai, eu ignoresch tuot quai cha’ls oters han da dir e quintar. Eu sa nempe ch’eu das-ch esser trist, chid es in uorden dad esser trist, chi’d es normal dad esser trist. Esser uman voul eir dir, dad esser trist da temp in temp. Eu das-ch sentir quist sentimaint, eu nu til stoss zoppar o scurrantar, eu nu stoss provar da müdar alch – i po simplamaing esser uschè sco chid es. Eu accept meis esser trist – e perquai suna lura minchatant simplamaing trist.


text:
Tut ils tschintg giugaders han dà pliras stagiuns en il cader da juniors dal HCD. Dasper han els absolvì il gimnasi u in emprendissadi. Dapi ch’il HCD ha cumenzà cun il trenament da stad l’entschatta matg treneschan ils tschintg juniors cun l’emprima equipa dal HCD.
Canova, Ritzmann e Rubanik pudessan da la vegliadetgna anora er anc giugar la proxima stagiun en il cader d’elita dals U20. Il schef da sport dal HCD, Raeto Raffainer, vul dentant surtut laschar giugar quest trio cun ils profis, primar en la Swiss League, la segunda auta liga da hockey en Svizra. Pussibel saja dentant era che quels trais giugaders possian ina u l’autra giada giugar cun l’emprima equipa dal HCD en la National League u en la Cuppa Svizra, tut tenor il svilup da mintgin, uschia Raffainer.


text:
A moda dramatica ha l'equipa da la Foppa fatg il zercladur il pass en la 2. liga regiunala. En ils ultims gieus è Schluein Glion anc vegnì da surpassar l'equipa da Bogn Ragaz a la testa da la tabella.
Liga pli auta cun pli paucs giugaders
Durant la stagiun 2018/2019 èn 3. liga ha la USSI gì radund 25 giugaders en il cader. Suenter l'ultima stagiun han dentant plirs giugaders bandunà il club ed auters han midà en la segunda equipa. Betg tuts sajan pronts d'investir anc dapli temp en il ballape. En 2. liga vegn trenà pli bler, pli intensiv ed er ils viadis als gieus èn pli lungs.
Tenor il trenader Alessandro Giacomelli, fissi grev da tegnair pitg en la 2. liga regiunala cun mo 16 giugaders. La finamira saja d'avair bun 20 giugaders en il cader sin che la stagiun 2019/2020 cumenza.
En l'entir chantun a la tschertga da giugaders
Las ultimas emnas han Alessandro Giacomelli ed il schef da sport dal club, David Caduff contactà numerus giugaders en la regiun. Dentant quai, per il solit senza success. Er divers clubs en Surselva èn vegnids contactads:
Giugaders dal CB Lumnezia u dal CB Trun/Rabius na vulan betg exnum vegnir tar nus. Ins senta la rivalitad tranter ils clubs.
Er a Cuira u a Domat èn ils responsabels da Schluein Glion stads a la tschertga da giugaders - dentant era là senza success.
Agid da la 2. equipa
Per dar en 2. liga è il cader actualmain fitg pitschens. Tuttina è Alessandro Giacomelli optimistics che la situaziun vegn a sa meglierar enfin il cumenzament da la stagiun ils 24 d'avust 2019. Uschia spera el da sustegn da la segunda equipa, che dat en 4. liga. Là haja fitg buns giugaders, che hajan er la qualitad da dar ballape en 2. liga.
Plinavant spera il trenader da l'US Schluein Glion ch'i gartegia tuttina anc cun in ni l'auter transfer d'in giugader dad in auter club.
RR Sportissimo


text:
VÄNT VÊNETI êren i tû cavî dal supièr dal vänt arufè e dala quêrza al scaravänt dl’est al śbufèva śbufèva e al scusèva int äl radîś chi diśarmè cavî tént nîgher malnétt. . Dal infêren un curiåuś sóppi al travarsé chi pûc pléin in cal mänter che al vänt vênet såura i capî l’agitèva i cavî: . n û d dnanz al davanzèl t’avanzèv danśant spiritèl dal mèr cån i môr dal vänt inbrujè cavî. . E mé at spièva amirè arpiatè de drî dala frè.
§Erano i tuoi capelli
dal soffiar del vento arruffati
e
dalla quercia la bufera dell’est
sbuffava sbuffava
e
scuoteva nelle case-bulbi
gl’indifesi capelli
TINTI neri mal netti.
Dagli ìnferi quel buffo rèfolo
traversò i pochi peli
mentre
il vento veneto
sui cappèlli
sommuoveva i capélli:
n u d o
davanti al davanzale avanzavi danzante silfo del mare
coi mori
dal vento imbrogliati
capelli.
Ed io ti spiavo
ammirata
nascosta dietro l’inferriata.


text:
Gia avant la lutga finala avevan Staudenmann ed Ott fatg il pass sin posiziun in da la rangaziun. Il dominatur da questa stagiun, Samuel Giger, ha en la lutga finala mess il retg da la lutga Kilian Wenger en il resgim ed ha uschia pudì egalisar. Avant la decisiun en la secunda minuta aveva Wenger giu duas giadas la schanza da metter Giger sin il dies.
Sch'i na fiss betg stà la runda finala avess Giger sulettamain survegnì 9,75 puncts per sia victoria cunter Wenger ed avess uschia manchentà la posiziun a la testa. Avant intgins onns ha la Federaziun naziunala dentant decis ch'il victur da lutga finala survegn en mintga cas 10,00 puncts.
Staudenmann aveva avant la 6avla runda tuttina blers puncts sco Wenger e Giger. Ses ultim cumbat cunter Samir Leuppi ha el gudagnà cun metter en dies el – per questa acziun ha el survegnì 10,00 puncts. Ott, ch'ha questa stagiun gia gudagnà duas festas da cranz, era avant l'ultima lutga en la medema situaziun. Er el ha gudagnà suveran cunter Bernhard Kämpf.
Betg da la partida a Kilchberg è stà Armon Orlik. Il meglier lutgader dal Grischun ha da cumbatter cun problems vi dal dies.


text:
Lavurs
Manaders d'implants lavuran en differents manaschis industrials, sco p.ex. en l’industria da victualias, chemia, farma, biotecnologia, da materias sinteticas, d’uras e da maschinas. Els manevreschan e surveglian ils implants da producziun e d’emballadi che produceschan ed emballeschan ils products producids en gronds dumbers. La paletta da products è fitg vasta e tanscha da bavrondas e medicaments sur mecanissems da l’ura fin a tocca da maschinas.
Manadras d'implants planiseschan l’andament da la producziun tenor l’incumbensa. Cun endrizzar e midar ils implants a moda professiunala garanteschan els il pli aut grad d’utilisaziun pussaivel e procuran per la pli gronda productivitad. Els èn responsabels per la qualitad da la producziun da serias e procuran ch’ils products correspundan a las prescripziuns ed als giavischs da la clientella. En cas da basegn adatteschan els ils implants. Ils products ston per exempel vegnir emballads bain e la data da la vendita e da scadenza sto vegnir inditgada correctamain.
Il process da producziun surveglian ils manaders d'implants a moda precisa. En cas da disturbis e pannas intervegnan ils manaders d'implants spert e cun clera finamira. Sch’els constateschan deviaziuns, vegnan quellas curregidas. Pitschnas reparaturas e mantegniments fan ils manaders d'implants sezs, uschia che la producziun po cuntinuar. Grazia a lur enconuschientschas da la pneumatica, da l’electrotecnica e da la mecanica san els exact co las maschinas funcziunan.
Durant la lavur resguardan las manadras d'implants las prescripziuns da segirezza, da la sanadad e da l’ambient. L’igiena è in impurtant factur en bleras branschas, sco p.ex. en la producziun da products farmaceutics e da victualias. Ils manaders d'implants sa tegnan vi da las prescripziuns da la vestgadira da lavur e garanteschan uschia cundiziuns igienicas. Els portan in protegiabucca, in vestgì suren, ina schlappa e guants.
Per ordinari lavuran las manadras d'implants en in team: en blers manaschis èn las lingias da producziun ed ils implants en funcziun 24 uras per di e quai set dis per emna. Ellas surveglian per quest motiv las maschinas en squadras.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 12-12-2008 (versiun dal 1-1-2020)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi industrial
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala u emnas da bloc en ina scola professiunala a Bulle, Cuira, Friburg, Olten u Porrentruy
Roms professiunals
- lingias d’implants e da producziun
- producziun ed emballadi
- garanzia da qualitad
- economia da manaschi
- scienza e tecnica, igiena, segirtad da lavur, protecziun da la sanadad, protecziun da l’ambient
Curs ordaifer il manaschi
emprender ed exercitar las basas professiunalas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun «manader / manadra d'implants AFQ»
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- enclegientscha tecnica: enclegientscha da basa per apparats tecnics e process mecanics
- inschign manual resp. dun pratic
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- abilitad da sa concentrar
- fidadadad e senn per responsabladad
- dun d’organisar
- abilitad da lavurar en in team
- abilitad da supportar squitsch e prontadad da lavurar a temp irregular (lavur en squadras)
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’associaziuns professiunalas e scolas professiunalas
Spezialisaziun
persuna responsabla per il team da manaders e manadras d'implants, manader da sectur u mainagestiun
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal:
p. ex.
spezialist / spezialista d’automatica
logisticher /logisticra
spezialist/spezialista da logistica
spezialist / spezialista da process
spezialist / spezialista da producziun
Scola spezialisada superiura (SSS)
p. ex.
tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da maschinas
tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS tecnica da sistems
tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS process da manaschi
Scola auta spezialisada (SAS)
p. ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da sistems
Cundiziuns da lavur
Manaders e manadras d'implants lavuran en divers manaschis industrials. Els chattan plazzas en l’industria da farma e da chemia sco era en la branscha da victualias, bavrondas e da la producziun dad uras.
Era interpresas da producziun ord las spartas tecnica, energia, cement, biotecnologia, palpiri ed emballadi porschan numerusas plazzas. La purschida da plazzas d’emprendissadi è perquai gronda.
Grazia a lur vasta furmaziun pon ils manaders d'implants lavurar en differents manaschis. Suenter curt temp d’introducziun en la nova lavur pon els midar la branscha.
Il temp da lavur è savens irregular e cuntegna servetsch da notg e da fins d’emna. Ils manaders d'implants èn cunresponsabels per la productivitad e lavuran savens sut squitsch da temp.
Ulteriuras infurmaziuns
Vereinigung für die Ausbildung von Anlagenführern / Anlagenführerinnen FOMA
3007 Bern
Tel: +41 31 381 64 54
URL: www.foma-oma.ch
Berufsbildungszentrum Olten
Gewerblich-Industrielle Berufsfachschule GIBS
URL: www.bbzolten.so.ch


text:
Concret sto il SECO dar ora infurmaziuns davart exports da l’onn 2014. In schurnalist da la gasetta emnila WOZ ha vulì savair, tge firmas cun sedia en Svizra ch’han dumandà là ina lubientscha da pudair exportar material da guerra.
Il SECO n’ha betg vulì dar quellas infurmaziuns al schurnalist. Il secretariat è stà da l’avis, che mo la cumissiun da controlla federala haja il dretg da vesair detagls davart l’export da material da guerra. Vinavant han els fatg attent sin motivs da politica da segirezza.
Nagins interess periclitads
Tenor la decisiun dal Tribunal federal na sajan ils interess da la Svizra dentant betg periclitads cun questas infurmaziuns. Vinavant ha il Tribunal fatg attent sin la rolla da las medias. Ellas hajan l’incumbensa da rapportar sch’ils organs da controlla statals funcziunan.
RR novitads 14:00


text:
Jörg Perron è naschì il 1945 a Kesswil en il chantun Turgovia ed ha fatg il seminari da magisters, studis da musica a l’universitad e la scol’auta da musica a Turitg e dapi il 1978 abita el a Ftan.
Là è el sta magister al Institut Otalpin ed er dirigent dal cor da la scola.
Sia gronda passiun: sunar l’orgla da baselgia
Jörg Perron è organist a Ftan ed a Scuol – ed el suna er l’orgla sin il chastè da Tarasp, in instrument tut spezial cun 3'000 tschivlots, ch’in dals anteriurs possessurs dal chastè, Karl August Lingner, aveva installà il 1916.
Dapli da l’orgla dal chastè da Tarasp
Enturn l’onn 1040 es il chastè vegnì construi dals signurs da Tarasp, oriunds dal lai da Como. L’on 1239 è la fortezza ida als conts dal Tirol. Dal 1464 è daventà il chastè in contadi austriac. Il 1803 è il chastè da Tarasp daventà part da la Republica Helvetica, sco ina da las ultimas enclavas svizras. Durant ils proxims decennis ha mida il chastè pliras giadas maun.
La stad dal 1900 ha Dr. Karl August Lingner, industrial da Dresden, fatg la cura a Vulpera. L’inventader dad Odol ha lura decidì da cumprar la fortezza falombra. Per renovar il chastè ha el ramassà stivas e mobiglia or da chasas patrizianas dal Grischun, dal Tirol, e da la Germania. Dal 1916, ha Lingner installà en la anteriura chombra dad armas ina orgla Jehmlich da Dresden ch’è oz la pli gronda orgla privata da l’Europa cun sur 3000 tschivlots da l'orgla
Il medem onn è mort Lingner nunspetgadamain. El veva lascha en ierta il chastè al ultim retg da la Saxonia, Friedrich August III. Cun quai che quest n’ha betg acceptà è il chastè riva tar il grond duca Ernst Ludwig von Hessen. La famiglia von Hessen è stada possessura fin ils 30 mars 2016. Lura ha cumprà Not Vital il chastè da Tarasp.
Il 1991 è l’orgla vegnida renovada ed uss datti mintg’onn ils concerts dal chastè en la sala da festa.
Il cumponist
Perron è er cumponist e dad el datti divers tocs che sa basan sin la musica da baselgia, però er cumposiziuns da tempra pli moderna.
El ha realisà in disc cun il cor dal Institut Otalpin e 2 discs cumpacts cun musica d’orgla da baselgia:
- Jörg Perron - Die grosse romatische Orgel auf Schloss Tarasp
- Esther Reinalter und Jörg Perron – Die Orgeln der Evangelischen Kirchen von Sent und Scuol


text:
Kurt Brüllhart, il manader da fatschenta da la Iten SA ha ditg, che sia firma haja gia spustà dapli che 500 chasas e punts. Il project a Mulegns saja per el tuttina in project spezial e difficil: Ins saja da manaivel dal Raine da la via ed ins stoppia lavurar sin in’autezza da prest 1'500 meters sur mar.
Enfin ussa saja tut ì tenor plan. L’entira chasa saja uss gia segirada sin 170 pitgas d’atschal, vul dir il fundament è distatgà da la chasa. Il spustament da la chasa che paisa radund 1'800 tonnas, è planisada per questa stad. Suenter vegn la via schlargiada e gia a partir dal proxim enviern duess la via pudair vegnir duvrada sin l’entira largezza.
Davos grond project avant la pensiun
Il manader dal plazzal Guido Luzio è medemamain cuntent cun il decurs da las lavurs da spustar la chasa. Ina gronda sfida saja da spustar in vegl furn da paun, che sa chatta en il tschaler da la chasa. Tut en tut saja quai in bel project ch’el possia anc realisar avant sia pensiun. Enfin oz n’haja el anc mai pudì realisar in project cun spustament d’ina chasa.
Project «Spendrar Mulegns» dovra anc daners
L'idea da spustar la Tgesa Alva ha gì la Nova fundaziun Origen. L'intendant ha ditg che tar il project da Mulegns sa tractia betg mo da spustar la Tgesa Alva, i giaja era per spendrar il vitg cun oz anc 15 abitants e per dar a quel dapli vita. Dals 5,6 milliuns francs per il project «Spendrar Mulegns» manchian il mument anc 600'000 francs, hai gì num a l'infurmaziun per las medias da la mesemna en damaun.
RTR actualitad 11:00


text:
Davart las mesiras definitivas decida «Musik Hug» la fin d'october. Planisà èsi tranter auter da liquidar tut a Son Gagl e da serrar il local da vendita a Basilea. La purschida da service per pianos na saja betg pertutgada. Plinavant vulan els metter ensemen la stizun Jecklin cun la sedia principala al Limmatquai. La sedia a Turitg duai vegnir adattada als novs basegns dal martgà. L'interpresa vul metter en pei in plan social cun agid dals represchentants dals lavurants.
L'interpresa da tradiziun è vegnida fundada il 1807. Els fan responsabel l'ambient grev sin il martgà. La branscha da musica haja da cumbatter cun quai ch'ils discs cumpacts sajan quasi svanids dal martgà. Era na possian els pli vender tantas notas da musica en furma da palpiri. Plinavant n'èn entginas gruppas d'instruments sco per exempel quels da sturs, betg pli uschè dumandadas.
RR novitads 18:00