text:
L “Südtirol-problem”
nuvëmber 1918
“Österreich-Ungaria” stancià ju y sfinà tumova ndalauter. La majera pert dla trupes nia tudësces se n fova mucedes dala front per jì a cësa te si Stac nazionei, mpermò nasciui. Aldò dla cundizions de armestize, metudes dant dala Talia, ova la trupes de “Österreich-Ungaria” messù se tré zeruch do la linia dl Prëner. La trupes talianes ova fat sie Südtirol cun la anescion ai 10 de utober 1920, zënza messëi cumbater. Chësta anescion vën mo ncuei ududa y festejeda coche vënta de gloria dla Talia. Ades 230.000 tirolesc ruva pra la Talia, 300.000 resta pra Österreich.
24 de auril 1921 – “Bozner Blutsonntag”
Fascisć talians ti fova sautei ite a na defileda n ucajion dla fiera d’ansciuda, stlupetan y trajan granates a mesa la jënt. 50 südtirolesc fova unii ferii y l maester Franz Innerhofer fova unì mazà.
28 de utober 1922 – Marcia sun Bulsan
I fascisć fova ruvei al pudëi tla Talia.
1923 nchin al 1939 – “Mesures” per la talianisazion de Südtirol
Ettore Tolomei planificadëur fascist per mudamënc radicai y nventëur di toponims talians tl Südtirol ova cunedì ai 15 de lugio 1923, tl teater de Bulsan sun ncëria dl “duce” Benito Mussolini, n prugram de talianisazion dl Südtirol, che fova riesc unì metù n droa.
1939 – La “Opzion”
I südtirolesc ova, aldò de na acurdanza danter Hitler y Mussolini, da fé na “Opzion” danter zitadinanza tudëscia o taliana. La alternativa da temëi fova: pierder si ncësa o pierder si vester tirolesc. Zirca 74.500 südtirolesc se n fova jic cun gran duel da si luesc y si cëses. Aldò de informazions melsegures ëssa i “Dableiber” messù jì a sté tl sud dla Talia.
1943 – “Operationszone Alpenvorland”
Do l mudamënt de acurdanza dla Talia y la sovranità tudëscia sun Südtirol cun la “Operationszone Alpenvorland” fovel unì fermà la emigrazion. Tl prim ova la populazion tudëscia de Südtirol na gran legrëza, canche i saudeies tudësc ruvova adalerch. L semiova che la deliberazion dala uprescion fascista fossa fineda via. Nce de “Umsiedlung” di südtirolesc da si ncësa te autri raions dl “Reich” ne n’univel nia plu rujenà. Ma la speranzes per n miëur daunì ova mé durà puech.
1945 – Restaurazion dl fascism te n guant democratich
Bele inò se ova la Talia metù per tëmp y ëura dala pert de chëi che ova venciù, pudan pië do nsci dai aleac Südtirol coche pest de cunselazion per l desćiaut abù de avëi perdù la colonies dl’Africa, la costa dla Dalmazia y la majera pert dl’Istria. L ann 1945 ne n’ova nia judà pea a fé nascer n spirit democratich nuef te Südtirol. L guviern democristian sota Alcide De Gasperi ova l fin de mantenì Südtirol a uni maniera sota la denuminazion taliana.
L democristian De Gasperi ova bele tl 1923 de persona dat l sustëni che i fascisć ruve al pudëi. Do che la viera fova fineda mudova idea truepa persones, che ova dant da nfé cun i fascisć, deventan democrac y “democristians”, fajan pert dla “Democrazia Cristiana (DC)”. Danter chisc fova i plu cunesciui Giovanni Leone, Amintore Fanfani, Fernando Tambroni, Giulio Andreotti, Paolo Taviani y Giacinto Bosco.
Na funzion particulera ova abù tla Talia de do la viera l Minister dl intern dla DC Mario Scelba, che ova scumencià a urganisé na malterjeda sterscia contra l muvimënt per la ndependënza tla Sizilia y contra revoltes comunistes se nuzan de fascisć de mestier pra la malterjedes di śarei via. Scelba univa sustenì tla provinzies dai Prefec, i reprejentanc de Roma. Mo tl 1960 fova 62 di 64 Prefec de prim livel y duc i 241 Vizeprefec vedli fascisć. Duc i 135 Cuestores (Presidënc dla polizai tla provinzies) y i 139 Vizecuestores fova nce fascisć da dant. [1]
Fascism nuef te Südtirol y imigrazion prugrameda
Tò ora ti ani 1945 y 1946 i fascisć da ufizies dl servisc publich ne fova defin nia unì fat. I funzioneres fascisć fova te si gran maiuranza unii riabilitei o tenii te si ncëries dala cumiscions metudes su aposta y chësc dantaldut tla giustizia. Südtirol deventova n luech segur per fascisć che messova te d’autra provinzies avëi tëma che si passà unissa descurì. Leprò univa truep muciadives dala Dalmazia, dal’Istria y dala puera regions dla Talia dl sud, che univa judei dal Stat per unì a sté te Südtirol. La persones che univa da oradecà pudova riesc pië do cuatieres soziei, che univa fac su dai milesc, ma ulache i südtirolesc pudova me n giapé zirca l 6%. Riesc giapova chëstes nce stieres tla aministrazion publica o privata che univa dates ora dai ufizies dl lëur y che ti univa neghedes ai südtirolesc. Perchël ova messù truep südtirolesc se n jì da cësa, 7.000 mé tl ann 1959. Sëuraprò cuntrastova o ne lasciova Roma nia pro, coche l fova unì fat ora tl 1946 tla “Acurdanza de Paris”, l unì de reviers de 75.000 südtirolesc che se n fova jic dl 1939 cun la “Opzion”. Mé 20.000 nchina 25.000 fova ruvei de reviers per gauja de chësta politica. L fin dla strategia dl 51% fova chël de arjonjer l plu riesc che la jiva na maiuranza taliana te Südtirol y de pudëi refudé nsci scumenciadives de autodeterminazion.
N cuntrat sfauzà
Al Bundeskanzler Leopold Figl ti fovel unì sëurandat pra na manifestazion a Dispruch, ai 22 de auril dl 1946, 155.000 sotscrizions de südtirolesc de rujeneda ladina y tudëscia, belau duta la populazion adulta de Südtirol. I südtirolesc ova sotscrit la ressoluzion ulache l fova scrit: „L ie nosc dejidere y nosta ulentà che nosc Südtirol vënie metù adum dal Prëner nchin a Salurn cun Nordtirol y cun Österreich”. La dumanda de “Österreich” per la autodeterminazion y de giapé inò Südtirol fova unida refudeda. Ai 5 de setëmber fovel pona unì sotscrit, sun druch di aleac, la acurdanza danter i doi ministri Karl Gruber y Alcide De Gasperi, che ti cunzedova ala “Provinzia de Bulsan” y ai chemuns cun doi rujenedes dla Provinzia de Trënt (chisc fova i chemuns dl Unterland che fova ruvei ntan l fascism sota la Provinzia de Trënt) na autonomia de pudëi fé leges sies y de aministrazion. Tl prim Statut de autonomia dl 1948 univa la autonomia mé data ala Region Trentin-Südtirol. Chësc jiva contra la ulentà di südtirolesc che univa sotmetui da na maiuranza taliana. Chësc suzed mo ncuei tl Cunsëi regiunel.
L ie n “Todesmarsch”
La Talia “democratica” jiva inant cun si politica fascista de fé unì adalerch jënt fulestiera. L ann 1910 vivovel 2,92% talians te Südtirol, nchin al 1953 fova jita su la perzentuela n cunfront ala populazion ntiera al 33,55 %. La politica univa fata fajan su cuatieres che univa mé dac ai talians. Dal 1946 al 1956 fovel unì frabicà su a Bulsan 4.100 cuatieres y de chisc n ova giapà i talians 3.854 y i südtirolesc mé 246. L reprejentant de prestige dla grupa de rujeneda tudëscia, l preve y publizist Kanonikus Michael Gamper, scrijova ai 28 de utober dl 1953 tla zaita “Dolomiten”:
„Che nosc popul devënta mendranza te si ncësa, chësc svilup va inant. Milesc y milesc ie ruvei adalerch da d’autra provinzies dal 1945 incà te nosc Südtirol, do che l fova unì stlut ju la ‘Acurdanza de Paris’, y d’auter cont ne ti iel nia unì cunzedù a milesc de nosc cunzitadins, che ova optà per jì oravier, che i posse unì de reviers. …L ie n ‘Todesmarsch’ per nëus südtirolesc, sce tl ultim mumënt ne vëniel nia docà la salvëza.” [2]
Prim atentac dla grupa “Stieler”
Da setëmber 1956 a jené 1957 fovel unì fat da na grupa de ëi jëuni, ntëur a Hans Stieler y a si doi fredesc, atentac desmustratifs per ti fé cunëscer ala minonga publica te Europa cie che l suzedova te Südtirol. Hans Stieler y si cumpanies fova unii śarei via y malterjei cun mesuns adurvei ntan l fascism.
Nasciuda dl “Befreiungsausschuss Südtirol-BAS”
L marcadënt de Frangart Sepp Kerschbaumer ova metù su, n sucrët y deberieda cun d’autri patrioc, l “Befreiungsausschuss Südtirol-BAS”. Tl prim univel mo prutestà cun mesuns pazifics, cun julantins, lëtres zirculeres y scrites. Canche l minister dl lëur Giuseppe Togni ova pona detlarà de fé su a Bulsan 5.000 cuatieres per jënt unida da oradecà, ova la “Dolomiten” publicà ai 16 de utober 1957 na prutesta cun n majer titul sun la prima plata cun chësc cuntenut: „Das Deutschtum in Bozen völlig abgewürgt – Rom scheut keine Gelder, um neue Italiener anzusiedeln.” Ai 17 de nuvëmber 1957 ova prutesà 35.000 südtirolesc pra na gran manifestazion sun l Ciastel Sigmundskron. Silvius Magnago pertendova te si rujeneda sota l leitmotif “Los von Trient” na drëta autonomia per Südtirol y Sepp Kerschbaumer spartiva ora julantins dl BAS, ulache l fova scrit:
„Südtirolesc! Mo mei, da belau 40 ani incà de pudëi talian ne fova nosc popul te na situazion tan periculëusa. Cie che l ne ti ie nia garatà te 20 ani al fascism cun mesuns viulënc de uprescion, à la Talia democratica arjont te belau 10 ani. Nce sce on la ‘Acurdanza de Paris’! Mo 10 ani de pudëi democristian te Südtirol y i à arjont cie che i se à tëut dant coche obietif: de strënjer i südtirolesc te na posizion de mendranza …. Südtirolesc! L ie cin menuc dan la dodesc …. Südtirol descëidete! Njenieve ca per la batalia! Ala batalia per nosta ejistënza. La va dl vester o dl nia vester de nosc popul! La va dla ejistënza de nosc mutons y nepoc! Liedesc ulons inò vester te nosc ncësa, liedesc coche nosc antenac l fova per 1.000 ani tl Südtirol tudësch!”
La populazion ova tëut pea truepa tofles ulache l univa pertendù la autodeterminazion y la lidëza. Magnago ova mandà l di do te n comunicat stampa n apel de viers de Roma che dijova nsci: „Chëi che ne n’uel for mo nia udëi ite ne daussa nia se fé marueia, sce la pazienza dl popul vën mancia!”
Sistems fascisć de uprescion
Te Südtirol messova la populazion tenì ora tresora represcions, la univa cuineda y slauderneda ora. Grupes fascistes dramova y desturbova ancuntedes dla populazion tudëscia. Sëuraprò metova la giustizia taliana n droa te na maniera sciorfa la despusizions de represcion dl “Codice Rocco” che valova mo te chëi ani. Pruibì fovel sibe depënjer la terles cun i culëures dla bandiera dl Tirol che taché ora la bandiera. L univa ënghe fat pruzesc per “vilipendio” ulache südtirolesc univa cundanei per avëi ufendù l pudëi dl Stat y la “nazion taliana”. L popul messova unì chità ju y de chësc se cruziova dantaldut la “forzes dl orden”. Canche l univa metù ai 21 de fauré 1960 do mëssa, tla dlieja de Bulsan na gherlanda n unëur dan l monumënt dl cumbatënt per la lidëza dl 1809 Peter Mayr y ciantà la ciantia de Andreas Hofer, ova la polizai “Celere” scumencià a dramé chëi che fova iló. N valguni fova unii śarei via, tachei ju cun ciadëines y cundanei dala sunieria a straufonghes de perjon cun la cundizionela.
“Der Knüppelsonntag”
Canche l univa metù ai 21 de fauré 1960 do mëssa, tla dlieja de Bulsan na gherlanda n unëur dan l monumënt dl cumbatënt per la lidëza dl 1809 Peter Mayr y ciantà la ciantia de Andreas Hofer, ova la polizai “Celere” scumencià a dramé chëi che fova iló. N valguni fova unii śarei via, tachei ju cun ciadëines y cundanei dala sunieria a straufonghes de perjon cun la cundizionela.
Ansciuda 1961 – la scritura de fuech su per parëi
Do che Österreich, coche “Schutzmacht” de Südtirol, fova jit dan la UNO, arjunjan la ressoluzion nr. 1497 di 31 de utober 1960, che ti cumetova ala Talia y a Österreich de nvië via tratatives, minova Roma for mo de ne messëi nia fé cunzescions y la tratatives univa trates n lonch. L “Befreiungsausschuss Südtirol-BAS”, sota la direzion de Sepp Kerschbaumer, fova dla minonga de messëi ti fé al savëi al mond l problem de Südtirol cun azions spetaculeres. I uemes dl BAS, la majera pert pitli paures, lauranc y pitli marcadënc, se njeniova ca cun l aiut de cumpanies de Österreich. Ntant se ova l BAS urganisà nce te Österreich. I cumpanies de Österreich giapova scioldi, esplojif y nce ermes per se defënder. Cursc per fé sauté tl aier univa urganisei te Nordtirol. Un di sustenidëures plu atifs fova l marcadënt de Dispruch Kurt Welser, dassënn bon de jì a crëp y gran patriot tirolesc. Nce i politicri de Österreich, coche l Minister per i stac fulestieres Bruno Kreisky (SPÖ), y i assessëures de Nordtirol Aloys Oberhammer (ÖVP) y Rupert Zechtl (SPÖ) ma nce d’autra personaliteies cunesciudes fova unides nfurmedes de chësc. Ëi ova dat pro y susteniva i plans di BAS-ativisć che ova l fin de fé mé dann a cosses. Persones ne daussova nia unì danejedes. Te Südtirol fova l Vizesëurastant dla SVP y cunselier provinziel Hans Dietl, i cunselieres provinziei Friedl Volgger, Peter Brugger y n valgun funzioneres dla SVP persones de crëta dl BAS. Si inuemes ne n’univa nia dic dai cundanei canche i univa malterjei. L presidënt dl partit y Sëurastant de Südtirol Silvius Magnago savova plu o manco de chësta scumenciadives, davia che i BAS-ativisć Sepp Kerschbaumer y Georg Klotz ti l ova dit bel bret che i fajova azions de resistënza. Magnago ne n’à do dejeneies de ani nia strità jù chësc, detlaran tl medem tëmp de ti avëi descunsià a Kerschbaumer y a Klotz de fé azions contra la leges. Coche la fova stata o no, ti details ne fova Magnago nia unì nfurmà sun azions dan che les univa metudes a jì. N ulova nia l danejé y mëter n pericul l partit. Tla nuet dai 29 ai 30 de jené ova i ativisć fat sauté l “Aluminium-Duce”, n gran monumënt lascià fé su da Mussolini dan la zentrela dala lectrisc de Pruca. Tl tëmp dl fascism ova chësc monumënt mo la scrita “al genio del fascismo”.
Ai 1 de fauré 1961 ova l BAS-ativist Josef Fontana de Neumarkt cun esplojif zarà ora n busc tla vila de Ettore Tolomei, l senadëur fascist che ova scumencià a mëter n droa la mesures de talianisazion y represcion contra la populazion tudëscia de Südtirol. La cësa de Tolomei fova deventeda n luech de pelegrinaje per nazionalisć. L fova unì fat nce d’autri atentac sun cëses nueves cun cuatieres per talians imigrei.
Na lege per ti tò la zitadinanza taliana dassova unì data pro
Ai 25 de nuvëmber 1959 ti ova trat dant “L’Adige”, organ dl partit “Democrazia Cristiana (DC)” te n articul ai südtirolesc, de avëi cun la pertenduda de na autonomia per Südtirol, nia usservà la “Acurdanza de Paris”. Davia che i südtirolesc che ova optà per l “Reich” tudësch ova giapà tres chësta Acurdanza de reviers la zitadinanza taliana, pudova l guviern talian mëter n droa sanzions contra d’ëi, nsci minova chësta zaita dla DC. Ai 6 de fauré 1961 ova purtà ite n valgun senadëures talians na pruposta de lege tl senat, per ti tò la zitadinanza a zitadins talians che ne se teniva nia ala regules metudes dant dala Republica. La pruposta udova dant che la zitadinanza ti pudova unì tëuta ai südtirolesc cun mesures mé aministratives. La zaita de Roma “Il Tempo”, daujin al Guviern, scrijova che l tò y jì de ënghe mé 10.000 nazisć ëssa pudù chité ju la situazion te Südtirol. L tò y jì de 200.000 südtirolesc ne fossel nia stat de bujën. Ai 27 de auril 1961 fova la pruposta de lege unida data pro tl Senat sun dumanda di senatores dla “Democrazia Cristiana”, l manciova mé plu la apruvazion da pert dla Majon di deputac per fé jì n droa la lege.
L’ultima tratativa sun Südtirol dan la “Nuet di Fuesc” fina via zënza resultat
Ai 25 de mei 1961 ova purtà dant l Minister per i stac fulestieres Kreisky, pra la tratatives sun Südtirol a Klagenfurt, la lege sun la zitadinanza taliana y ti ova dit al Minister per i stac fulestieres talian Segni sun l mus: „L sënn dla populazion de Österreich y de Südtirol devënta tan grant da nia se nmaginé sce chësta lege ëssa da unì data pro. Chësc ulëssa dì, che ai südtirolesc ti pudëssa unì tëuta la zitadinanza cun na sëula mesura aministrativa. Ie ve dije bele śën che chësc messëssa avëi la cunseguënzes plu tragiches … Sce chësta lege vën data pro uniral a se l dé na situazion che dajerà dassënn da cë … Ie ve dije bel bret, sce chësta lege va n droa, ne saral plu deguna tratatives.” Segni ova respundù, astilan ora, che ël ne fova nia cumpetënt coche Minister per i stac fulestieres, ma coche Minister dl intern. Ël minova nce che „chësta lege ne sibe nia na reazion contra i südtirolesc”. Ël cialerà de „ti sté do a puntin ala cossa”. Segni ne se ova n chësc cont nia tëut a dì deplù.
La tratatives fova pona finedes via l medem di zënza resultat, davia che la pert taliana ne fova nia a una de rujené di mudamënc dl Statut de autonomia massa dëibl. N slargiamënt de cumpetënzes per la “Provinzia de Bulsan” fat cun lege dl Stat o lege costituzionela ne fova nia da tò n cunscidrazion, davia che na tel soluzion ne n’ëssa l Parlamënt mei dat pro.
Nsci fova la streda per la “Nuet di Fuesc” marcheda y la scumenciadiva per ti tò la zitadinanza tumova. La Majon di deputac ne n’ova nia plu dat pro la pruposta de lege.
La “Nuet di Fuesc”
Tla nuet dla dumënia dl Cuer de Gejù, dai 11 ai 12 de juni, fovel unì desdrù o dassënn danejà cun cëries de esplojif plu de 40 pei dla lectrisc.
Ai 22 de juni 1961 ova dat ju l Minister dl intern Scelba la relazion sun i danns: 37 pei dla lectrisc tumei ntëur, na zentrela dala lectrisc dassënn danejeda, ot zentreles dala lectrisc fërmes. Dla nuef cundotes dala lectrisc longes restova me doves zënza dann. N valguna frabiches tl raion ndustriel de Bulsan ova messù la dé su o smendrì la produzion. Duta la stazions dla ferata fova fërmes.
Franz Widmann, cumëmber dla direzion dl partit dla SVP, ova fat na descrizion coche l ova vivù la “Nuet di Fuesc” a Bulsan. L fova „n gran tumblamënt tla nuet dai 11 ai 12 de juni 1961. Puech do mesanuet zitrova l raion de Bulsan per belau doi ëura sota la gran esplojions una ndolauter che fajova unì linëusa te n colp la nuet, per la fé deventé puech do scura. Vieresc jiva n flistra, truep abitanc dla zità jiva dala tëma sun streda. L medemo ti autri luesc, dantaldut tla Val Venuesta, tl raion de Maran y tl Burggrafenamt, tla Val de Ulten, tl Unterland. I Südtirol-ativisć ova fat, aldò de cie che i ova dit, n bon lëur”. [3]
Dlongia ai südtirolesc ova nce BAS-ativisć de Nordtirol tëut pert a atentac. I ativisć chirova ora, calculan, i posć per fé atentac a na moda che l ne n’unisse nia metù n pericul la vita de persones. Nsci l ova pertendù Sepp Kerschbaumer y si cumpanies y duc fova a una cun chësc. Pra la batalia per la lidëza ne dassova nia regorer sanch.
L di do fovel mpo mo suzedù na desgrazia. L laurant dla stredes Giovanni Postal ova udù pra n lën a Salurn na cëria de esplojif nia sauteda tl aier, davia che l timer fova da defet. Postal ulova to demez la cëria, chësta fova sauteda tl aier y l laurant fova mort.
Situazion particulera, cumando de stlupeté y premies de stlupeté
Cun la “Nuet di Fuesc” ova l BAS arjont si travert politich. L mond cialova sun Südtirol, sun n zënter de cunflit tl cuer dl’Europa. Roma ova mandà te curt tëmp truep carabinieres, polizaies y saudeies te Südtirol che fova deventà nsci n aciampamënt de saudeies. Aldò de sciazedes fovel tlo 40.000 uemes. Sun belau uni cuinto südtirolesc nen fovel un te na uniform. Aldò de n cumando sucrët univel pertendù de stlupeté riesc sun chëi zivilisć che ti ruvova massa daujin a nfrastrutures publiches. Dl cumando ova la jënt permò sapù canche i doi südtirolesc Josef Locher y Herbert Sprenger fova unii mazei, un dlongia a Sarnthein y l auter a Mals. Ai 28 de juni 1961 ova l secreter de Stat Josef Gschnitzer dat la nutizia che ai saudeies talians ti univel mpermetù na premia de 20.000 lires y 14 dis de feries per uni “terorist” mazà.
Malterjedes y mort
L Stat talian se njeniova ca per na “soluzion” dl problem:
L Minister dl intern democristian Mario Scelba ova do la “Nuet di Fuesc“ spustà na grupa de carabinieres, cric ora tl sulentum de casermes, sun l Monte Bondone. L fova 200 uemes te 80 mesuns de trasport y 20 cians che fova unii mandei a n curs speziel. Do n mëns ova pudù i carabinieres se n jì da ilò y fova unii spartii su tla casermes de dut Südtirol.
N mëns do la “Nuet di Fuesc” fovel unì arestà a Laas l maior di scizri Franz Muther. Tla caserma di carabinieri fovel unì malterjà nchin che l ova dit i inuemes de si cumpanies. Depona fova chisc unii śarei via y malterjei, danter chisc l maior di scizri Jörg Pircher de Lana y Sepp Kerschbaumer. Persones dl post y datrai turisć audiva sciautrii l briamënt di malterjei tla casermes di carabinieres.
For deplù persones univa śaredes via. Nchin ala fin de setëmber 1961 fovel unì śarà via plu de 140 persones. Canche les univa damandedes ora univel adurvà mesuns de tortura. Cuinan ti dijova i maltratadëures ala vitimes che i ova giapà dal Minister dl intern “carta bianca” de pudëi fé cie che i ulova.
La metodes metudes n droa, danter chëstes chëles dla “cassetta”adurveda per cumbater la mafia, fova spaventëuses y documentedes drët bën te truep protocoi dla vitimes. L Sëurastant de Südtirol Silvius Magnago ova giapà te chëi dis da truep perjunieres relazions sun malterjedes, ma per rejons politiches ne n’ovel fat nia y nsci ova chisc pudù jì inant. Per gauja de malterjedes fova morc i südtirolesc Franz Höfler, Anton Gostner y l fundadëur dl BAS Sepp Kerschbaumer. D’autra vitimes fova daldò per l rest dla vita amaledes y n valgunes fova mortes massa abenëura.
Umiliazions per i malterjei
Do che da pert dla politica ne fovel unì fat nia, nce sce l fova ruvà ora dla perjons desëines de lëtres di malterjei, ova 44 śarei ite de Südtirol dat sëura per tortura 21 carabinieres cunesciui per inuem. Mé set plures fovel unì tratà dala suneria y 10 carabinieres che ova malterjà fova ruvei l ann 1963 dan l giudesc a Trënt. A duc i autri ti fovel unì cunzedù la amnestia. Te n prozes giuridicamënter suspet fova doi carabinieres unii cundanei, ma riesc do ovi giapà la amnestia y d’autri ova giapà l’assoluzion. Daldò ti fovel unì dat udienza a Roma dal cumandant di carabinieres, l general y daldò deputat dl Parlamënt Giovanni De Lorenzo. Da chësc fovi unii laudei y unerei per si mpëni y n pert nce auzei de livel.
L gran Südtirol-pruzes de Milan
Ai 9 de dezëmber 1963 ova scumencià tla sunieria de Milan l pruzes contra 94 südtirolesc. Chësc fova deventà na desmustrazion contra la politica taliana davia che i acusei dajova pro si azions y metova la Talia politicamënter, moralmënter y per i dërc dla persona sun l banch di plurei. Sepp Kerschbaumer ti ova damandà al Presidënt dla sunieria: „Ie ulësse damandé sce la Talia, che damanda la autoderminazion per Triest, à na rejon de straufé i südtirolesc per la medema pertenduda.”
Kerschbaumer mustrova su n cheder tler dla azions politiches dl stat talian y di dërc giuridics di südtirolesc: „Sce l stat talian ti ëssa cunzedù ai südtirolesc la rejons che ti spitova, pona ne fossa chësta tragedia nia suzeduda y nëus fussan restei a cësa pra nosta families.” Bel bret cuntova i acusei dla malterjedes che i ova messù patì. Chësc pruzes ova nce mudà la minonga dla jënt te Deutschland, Österreich y n pert nce tla Talia. Te Europa scumencioven a udëi ite l Südtirol-problem. I giudizies dassënn dures fova roc ora ai 16 de lugio 1964, do belau 8 mënsc de udienzes, la proa che i acusei ova tucà sot l Stat talian.
L fova unì fat mo d’autri pruzesc, pra chëi che Roma fova sun l banch di plurei.
La batalia per la lidëza sforza su na soluzion politica
N valgun cumbatënc per la lidëza ne fova nia unii piei do i truep aresć. D’autri ova pudù mucé l ultim menut sëura l cunfin ora te Österreich. Danter chisc fova l maior di scizri Georg Klotz (1919-1976) de Walten te Passeier, l ufezier di scizri Luis Amplatz de Bulsan-Gries (1926-1964) y i “Pusterer Buben” (vulgo “Puschtra Buam”) Siegfried Steger, Sepp Forer, Heinrich Oberlechner y Heinrich Oberleiter. Chisc fova mucei te Österreich y ruvova te cërta ucajions da sëui o cun cumpanies de Österreich sëura l cunfin ite per jì inant cun si batalia. I jiva, do avëi audì dla malterjedes, armei y zënza bazilé a cumbater; miec murì te n stlupetamënt che ruvé tla mans di maltratadëures. L univa a se l dé mo d’autra azions cun ermes, ulache l fova vitimes pra la forzes armedes talianes.
Te Südtirol univel inò su grupes de resistënza dl BAS nueves, canche n minova che l fossa unì desdrù. De giapé do esplojif da Österreich, de chësc se cruziova l cumponist y prufessëur de Dispruch Günther Andergassen che fova deventà atif al post de BAS-ativisć de Österreich plu cunesciui publicamënter, fajan nstës atentac. D’ansciuda dl 1964 fovel per tradimënt capità tla mans di carabinieres. A crì ora i mesuns ne se fajova l Stat talian nia de gran pensieres. L fova for inò unì fat aresć nueves cun tortures aricëules y straufonghes autes te de gran pruzesc. L univa malterjà inant zënza bazilé davia che i repunsabli dla politica de Österreich y Südtirol scutova per rejons de politica dl intern y internazionela. La lëtres di piei, te chëles che l univa cuntà dla malterjedes y purtedes n ascundon ora de perjon, univa tenides sucrëtes per ne desturbé nia l tlima de dialogh cun Roma.
Na pert particulera ova abù i servijes sucrëc talians. La regules de n Stat de dërt ti fova fulestieres. Luis Amplatz fova unì mazà ntan che l durmiva tla nuet di 7 de setëmber 1964 te n tublà sun la Brunner Mahdern te Passeier, da n assassin nciarià dal servisc sucrët talian SIFAR (daldò SID, SISDE, SISMI). Georg Klotz fova unì ferì dassënn y ova pudù se salvé, cun si forzes y per miracul, sëura l cunfin te Nordtirol. L assassin Christian Kerbler fova sparì y, sce l ie mo n vita, iel nzaul ascundù.
N jëun, Peter Wieland de Olang, che ne n’ova nia da nfé cun chisc fac, fova unì tenì su ai 24 de setëmber 1966 da na patulia de saudeies ntan che l jiva a cësa do na proa dla mujiga y fova unì mazà, zënza che chësc fat ova abù cunseguënzes per i saudeies. Chësc fat ova udù de plu persones y la nutizia fova nchinamei unida stampeda sun la zaita “Dolomiten”.
Nzidënc bonamënter suzedui, ulache l fova pona unì ferii o mazà saudeies talians, fova unii reprejentei cun mutivazions ora de mesura coche “atentac da maladët” fac da ativisć. Chisc univa cundanei zënza vester prejënc cun straufonghes autes te pruzesc de chëi che l univa rujenà truep. Te un n cajo dassovel vester stat n carabinier vitima de n stritoz privat. Aldò dla reprejentazion data da n si cumpani da dant fova Vittorio Tiralongo ai 3 de setëmber 1964 unì mazà a Aussermühlen do l spinel da n superiëur ntan n stritoz.
Al pudëi dl Stat ne ti fovel nia garatà de fermé la resistënza dl BAS, nchina che n ova abinà cun tratatives na soluzion politica per Südtirol.
Na soluzion politica ne fova nia plu da schivé
L mond uzidentel se aspitova che la Talia metëssa n droa mesures da fundamënt per mëter pesc te chësc raion de cunflit y tan mpurtant per la lianza uzidentela NATO.
Do che ai 4 de lugio 1961 oven messù finé via zënza resultat, cun na nota verbela nia sotscrita da Österreich, la tratatives longes y cumplichedes danter Österreich y la Talia sun l’autonomia, per gauja dla posizion dura de Roma, se ova la situazion, sota l druch di atentac, mudà. L Minister dl intern talian Scelba ova scumencià tratatives diretes cun la Südtiroler Volkspartei (SVP) metan su na cumiscion de tratatives, la cumiscion di 19, de chëla che fajova pert nce l sëurastant dla SVP Silvius Magnago, per crì soluzions per l’autonomia. Te n promemoria per l guviern de Nordtirol y per l guviern de Österreich, tlassificà sucrët, scrijova la diretëura dl Referat Südtirol dut.a Viktoria Stadlmayer ai 18 de agost 1961, puech do i atentac de juni y lugio de chël ann, che da pert taliana: „l dëssa śën vester tlo la despunibltà de marciadé cun i südtirolesc nia mé sun cër ponc, ma de resté tresora n cuntat per stlù ora cun ëi ponc cuntestei. Chësc desmostra che Roma se tol scialdi plu a cuer cie che l ie suzedù da puech te Südtirol che no chël che la zaites uel fé crëier. A Roma ti iel tler che cun i truep aresć ne n’ie la resistënza nia unida rota ma renfurzeda y la manacia de se slargë ora sun pertes dla populazion che la à nchina ncuei refudeda”. [4]
La resistënza fova la gauja dl druch internazionel sun Roma
Nce ti U.S.A. fovel alarm pervia dla resistënza te Südtirol y chësc ova judà do a auzé l druch per na soluzion politica dla cuestion de Südtirol y de chité ju nsci n raion zite dla lianza NATO. La “viera frëida” fova ntlëuta ruveda a si pont plu dramatich y pudova te uni mumënt deventé na “viera ciauda”. Tl 1961 fajova su l Guviern dla DDR, sotmetù ai rusc, l mur de Berlin; tl 1962 manaciova l mond, cun la crisa de Cuba, de sbriscé ite tla Terza Viera mundiela, ulache l fova da temëi che n ëssa pudù adurvé ermes atomiches. Tl cajo de cunflit cun i stac comunisć dl’Europa fova per la NATO l raion tla Talia dl nord strategich. Tlo ne pudoven nia avëi n raion da birbl. L reprejentant de Österreich pra la UNO, Franz Matsch, ova fat al savëi ai 29 de agost 1961 che l ambasciadëur di U.S.A. pra la Nazions unides, Adlai Ewing Stevenson jr. ti ova purtà dant che: „Ël à cialà de ti fé capì a Fanfani (Presidënt dl Cunsëi di ministri talian) y a Segni (Minister dl Intern talian) che aldò de si minonga persunela muessen abiné na soluzion a chësc problem, che dà mpaz a n cunzet europeich, tres mesures radicales y che ti va ancontra ai bujëns y nia cun mesa mesures, nsci coche l ti ova cunsià ai franzëusc tla cuestion sun la Tunisia de dé su Bizerta”. [5] Österreich fova stat bon dl 1960 de fé dé pro na ressoluzion da pert dla UNO cun chëla che la doi pertes ova giapà la ncëria de traté sun i problems y de abiné soluzions renfurzan l druch internazionel sun la Talia. Ai 13 de setëmber 1961 ova Österreich purtà dant avisa te n memorandum ala UNO che i atentac di BAS-ativisć sfurzova duc de abiné na soluzion politica. „Purtruep”, nsci iel metù tl memorandum de Österreich, ne n’à la tratatives nchina ncuei „purtà degun resultac cuncrec” … Ntant se à la situazion spizà pro … N cont di mpënies zënza suzes de ressolver l problem per tramedoi pertes y tenian cont dla situazion de tenscion te Südtirol se sënt l Guviern de Österreich, coche partner dla ‘Acurdanza de Paris’, tl duvier de se damandé de traté la cuestion pra la senteda generela”. [6]
For canche la tratatives y la cunsultazions tla “cumiscion di 19” se fermova, purtova pro i atentac dl BAS che Roma messova dé su si posizion de tré n lonch la cuestion. A mesa i ani 1960 se ova mudà la situazion: l suzedova for deplù atentac fetri, ulache n ne capiva nia la rejons, cun for deplù vitimes, canche l univa arjont resultac sun druch dl Presidënt dl
Cunsëi di ministri talian Aldo Moro. De chisc ti univa dat la gauja da pert ufiziela taliana ai BAS-ativisć, ma bonamënter fova i cumpunënc dl servisc sucrët talian respunsabli, dantaldut cumpunënc dla urganisazion “stay behind/Gladio”.
Ala fin dla ntraunides fovel unì ora na soluzion per l’autonomia, l “Südtirol-Paket” che fova unì azetà tl ann 1969 cun maiuranza strënta tla senteda dla Südtiroler Volkspartei (SVP). La Talia ova messù cunzeder na autonomia. La Region “Trentin-Südtirol” fova resteda, ma Südtirol “Provinzia autonoma de Bulsan” ova giapà na autonomia lergia. Tl 1972 fovel jit n droa l Statut de autonomia nuef. La grupes de rujeneda tudëscia y ladina ova pudù depierpul miuré si pusizions. I tirolesc tudësc y ladins ti fova nsci stac permez al fascism y ala politica neofascista de snazionalisazion do l 1945, ma cun de gran sacrifizies ala fin da duta la pertes. L ie śën tla mans dla generazions jëunes de jì inant la streda dla lidëza per arjonjer l travert dla autodeterminazion.
La batalia per la lidëza fërma l ruvé adalerch de persones da oradecà
Ai 2 de jené 1965 scrijova la “Salzurger Nachrichten”: „Al mumënt ne n’iel unì adalerch plu deguna jënt da oradecà. Deguni uel jì te n raion ulache l sauta tl aier bombes y l suzed atentac desgrujënc.” La cumpëida di talians te Südtirol fova jita su ti ani cun na imigrazion aviseda: dal trëi percënt pra l’anescion tl 1918 ovela arjont l 36% tl 1960. Duc i sforc de fermé la imigrazion artifiziela aviseda dal Stat cun mesuns politics ne n’ova nia juà. I südtirolesc pudova saurì se fé i conc che cun na imigrazion lineèra fossel unì a se l dé te curt tëmp na maiuranza de talians. La resistënza fata cun forza ova mudà dut. L svilup demografich ova desmustrà che la imigrazion fova unida fermeda. L ann 1971 fova la perzentuela de populazion taliana l 33,3 %, l ann 1981 l 28,7% y l ann 2011 mé plu l 26,5%.
L pudëi dl Stat ne n’ie nia a una
Roma ne n’ova nchina śën mei dat pro che, nce tres la batalia di BAS-ativisć fovel unì fermà la politica de snazionalisazion, de imigrazion y l fova tumà la pruposta de lege per ti tò la zitadinanza ai südtirolesc. Che l Stat adurvova mesuns fetri y de malterjeda, de chësc ne n’ulova Roma nia nsavëi. Nchina ncuei ne se à degun politicher talian metù de zes da chisc delic aricëui di ani sessanta dl secul passà, mo de manco ti ai dat na refata finanziela ai malterjei. Ativisć südtirolesc ova bën giapà dan n valgun ani la “grazia”. I “Pusterer Buabm” y mo d’autri BAS-ativisć che viv te Österreich y Deutschland aspieta mo śën sun na reabilitazion da pert dl Presidënt dla Republica, nce per vel’ fac ulache aldò di documënc a despusizion, ne possi nia avëi gaujes!
Cialan de reviers: la batalia per la lidëza metuda te na stleta lum
La politica taliana y la majera pert di media talians – dantaldut chëi de tendënza neofascista – ova respundù ala “Nuet di Fuesc” marcan i respunsabli coche “pangermanisć” y “nazi”. Na pert di media austriacs y tudësc ova sëurantëut nchina ncuei chësta cualificazions zënza les ejaminé plu avisa. Canche i BAS-ativisć cun a cë Sepp Kerschbaumer ova tl 1964, tl pruzes de Südtirol de Milan, cun si cumpurtamënt da snait, metù sun l banch di cundanei dan sunieria la politica neofascista de Roma y dat na lezion de storia ai reprejentanc dla stampa europeica, ëssa la “prupaganda de nazism” messù finé via. Dan dut l mond fovel ilò unì a lum che i terorisć ne fova nia estremisć cun na ideologia ora dla set mesures, ma persones rëidles ora de n milieu catolich che fova daujin ideologicamënter ala “Südtiroler Volkspartei (SVP) ”, partit plutosc cunservatif. Chisc se dajova da fé coche desperei, per salvé l destin dla grupa de rujeneda y contra na politica fascista dla “Talia democratica”. La prupaganda contra i BAS-ativisć de Österreich fova jita inant da pert dla maiuranza di media talians y de na pert di media de Österreich. N chësc cont se ova fat inant cun articuli sciorfs dantaldut la “Arbeiterzeitung”, organ de partit dla SPÖ. L univa bën dat pro che i uemes dla prima ëura ova tenì ite la regula de cialé sun la vita de persones. La zaita argumentova che plu tert, do la “Nuet di Fuesc”, se n ëssa dut d’autra forzes, dantaldut chëles de man drëta, aprufità dla situazion, metan n pericul la vita dla persones. Chësc univa dit nce sce belau duc i acusei, atachei dala stampa, fova tl 1961 leprò pra la “Nuet di Fuesc” y deberieda cun i cumpanies südtirolesc, coche Luis Amplatz y Georg Klotz per fé atentac te Südtirol. I BAS-ativisć, atachei ideologicamënter ova l merit de ne n’avëi mei dit ora che i politicri sozialisć Bruno Kreisky y Rupert Zechtl tucova pra chëi che ova informazions sun i atentac planifichei dal BAS. Sce nce mé un di ativisć se ëssa lascià tré de l dì ora, pona fossa la sudesfazion stata granda a Roma. Pra l BAS de Österreich fovel leprò persones de duta la grupes politiches, ora che dla man ciancia radicala. L nen fova dal studënt catolich dla “CV-Verbindung” a chël naziunel-tudësch de na “Burschenschaft”, dal funzioner dla lia di paures dla ÖVP al laurant sozialdemocrat. N valgun uemes dl BAS, coche l publizist y etnologh Wolfgang Pfaundler, l prufessëur de Università Dr. Helmut Heuberger y l paur Hans Dzugan, fajova pert dla resistënza antinazista tl tëmp dl terzo “Reich”. L uem dl BAS de Nordtirol, Helmut Heuberger, che ova tenì permez al rejim NS, fova contra desferenziazions danter de “bon” y de “stlet” ativisć dijan: „Dantaldut canche l univa njenià ca la azions tl 1961, pona fova la despunibltà de les fé deberieda de majera mpurtanza che no la descuscions sun ponc de ududa deferënc tla grupa. Ora de uni descuscion fova l obietif chël de judé i südtirolesc y de fé udëi ite tan grieva che fova la situazion … Cie fossel pa stat de davanià sce n se ëssa, cun la defrënza de minonghes, stlut ora l un cun l auter? Chëi che l à purvà n iede cun na tel vagheda, ulache la vita ie ala zibla, chël sà tan puec che ie njeniei a l fé.” [7]
Nce a chëi che fova bele unii śarëi via te Südtirol ti fovel drët che la resistënza jissa inant. Tl ann 1966 ova scrit l BAS-ativist Jörg Pircher de Lana na lëtra sucrëta. Te chësc scrit, smughelnà ora de perjon, ti la cumetova Pircher a si cumpanies mo dedora dijan: „L ne resta deguna autra streda che jì inant cun la batalia per la lidëza, nce sce la dura giut, l ie l sëul mesun per se desgatië dala uprescion, de bater l pudëi dl colonialism, de ti mëter brëna al ultimo mumënt ala assimiliazion y de salvé la cultura tudëscia tl sud … Sce l ne garata nia chëst iede ie Südtirol n iede per for perdù y a cie che jiron ancontra, possa mé chël se nmaginé, che ie unì malterjà da chisc maltratadëures.”[8]
I cumpanies de Jörg Pircher ova fat inant la batalia nchin al 1969, canche l fova unì abinà la soluzion per l mumënt, chëla dl “Paket”. Che n valgun jurnalisć i cuinova y metova ite te si reportajes la ideies y i ponc de ududa di talians, ti dajova manco da cë che no l pericul de mort, de n daunì prufesciunel melsegur y l manacë de unì śarei via y maltratei. Truep jurnalisć ti trajova dant ai BAS-ativisć che si azions fova dut auter che de utl, ma de dann; cun si atentac ëssi fat jì ala nia l dërt ala autodeterminazion.
N studio plu avisa y na nterpretazion plu sota di documënc sun l “Südtirol-problem” nes mostra n cheder cuntrer; zënza l mpëni di BAS- ativisć y zënza la ntraunides politiches internes y internazioneles che si azions ova muet, nchin ala “strategia dla tenscion”, ne n’ëssa la Talia nia cunzedù la autonomia, bele mpermetuda cun la “Acurdanza de Paris” dl 1946, y meneda “ad absurdum”, sfurzan su la Region cun maiuranza taliana.
Valutazions de testemonesc de chëi ani
Testemonesc de chëi ani, persunaliteies dla vita publica y politicri da śën ruva, te si maiuranza, feter ala medema cuntlujions:
Anthony Evelyn Alcock
Storich y espert sun Südtirol, prufessëur dla New University of Ulster.
„Scebën che la politica di Guvierns talians per Südtirol fova ti ani cincanta dl secul passà segura y costanta, strenjan ite la mendranza südtiroleja, per scunjaré l pericul che univa da chësta per la populazion taliana dla Provinzia y per la segurëza dl Stat, à la bombes dla nuet dl Cuer de Gejù fruzà su chësta politica.” [9]
Gerd Bacher (1925-2015)
Jurnalist, Ntendënt generel dl Radio de Österreich (ORF), BAS-ativist de Österreich dal scumenciamënt.
„I atentac cun bombes a sud dl Prëner à fat te puecia enes chëla fazion che dejeneies de politica fata cun muderazion per Südtirol ne n’à nia abù. La minonga publica dl mond se rënd śën cont dl problem. Nia i argumënc conta, nia l tort scassa su, nia la cossa drëta devënta dejidere. I mesuns dla muderazion, pazienza y dl fundamënt va sot tla vita politica da uni di nchina che l tumbl spierd duc y i fej pensé do. Te n colp ie la marueia granda: ajache cie che l ie suzedú, ie cunseguënza de n svilup jit inant per dis y ani.” [10]
„L ie segur che l ‘Paket’ y la situazion da śën di südtirolesc ne fossa nia unida a se l dé zënza la ntraunides de chëi ani. ” [11]
Luis Durnwalder
La minonga de dut. Luis Durnwalder, dal 1989 nchin al 2014 Sëurastant de Südtirol, sun chësc argumënt vën repurteda nsci tla zaita da uni di “Dolomiten” di 18 de fauré 2002:
„Per mantenì la Heimat … muessel unì cumbatù di per di … dijova l Sëurastant. L ne te vën scincà nia, n muessa viver chësc pensier y se mpenië per chësc. Nce ti ani sessanta dl secul passà fovel persones che ova chësta idea (la idea de lidëza de Andreas Hofer). Per la situazion da śën te Südtirol pudons ti vester recunescënc a d’ëi, à dit l Sëurastant.” [12]
Y l “Tiroler Anzeiger” di 2 de auril 2005 reporta la paroles de Luis Durnwalders n ucajion dla festa di 60 ani dla SVP nsci: „… l sustëni de Österreich y l mpëni di cumbatënc per la lidëza à muet la tratatives per na autoaministrazion, na autonomia, ulache n à pudù ruvé a na soluzion te tan curt tëmp.” [13]
Do che la “Südtiroler Volkspartei” (SVP) ova dat pro tl Cunsëi provinziel de auril dl 2009 na dumanda dla “Süd-Tiroler Freiheit”, ulache l univa pertendù la grazia per i ex cumbatënc per la lidëza de Südtirol, defendova l Sëurastant Durnwalder y l Assessëur Berger (tramedoi SVP) sun na cunferënza stampa si scumenciadiva:
„Che i se ova falà adurvan de auril la definizion ‘Freiheitskämpfer’ ” ne se lasciova l Sëurastant Durnwalder y l assessëur Berger nia tré dant: „L ne me mueia nia. Nce Garibaldi fova per n valguni n eroe y per d’autri nia. Uniun dëssa pensé cie che l miena”, nsci Durnwalder. Mo plu tler fova Berger: „Sce l à da nfé cun nosc südtirolesc ne me dëudi nia per la parola ‘Freiheitskämpfer’ ”. [14]
Felix Ermacora (1923-1995)
Ex prufessëur de Università dl dërt publich y aministratif tla Università de Viena, espert de dërt internazionel, cumëmber dla cumiscion europeica per i dërc umans y dla cumiscion dla UN sun i dërc umans, reladëur dla UN, cunselier dl Nationalrat, deputat dl Parlamënt de Österreich, diretëur dl “Ludwig- Boltzmann-Institut” per dërc dla persona, autëur de opres standard sun dërt internazionel, costituzionel y storich.
„D’instà dl 1961 fovel ruvà leprò n elemënt nuef tla cuestion de Südtirol. La resistënza urganiseda y sistematica contra l pudëi dl Stat, cun l fin de bater tres la autodeterminazion. [15]
Permò chësta resistënza ova purtà pro che l mond ova descedà ora l nteres per la cuestion de Südtirol.”
Bruno Hosp
Sota Magnago secreter dla SVP, per de plu ani Assessëur provinziel per la cultura, maior y cumandant dl Südtiroler Schützenbund, stat ambolt dl chemun de Renon.
„Chëi che à fat pea i tëmps turbulënc y pesoc de chëi ani ne dubitea nia che i ativisć di ani 60 dl secul passà à dat cun si mpëni y si sacrifizies n cuntribut essenziel per arjonjer na autonomia nueva, qualitativamënter miëura per Südtirol. ” [16]
Peter Jankowitsch
Diplomat de Österreich, sëurastant dl cabinet dl canzelier federel-Bundeskanzler dut. Bruno Kreisky y Minister per i stac fulestieres.
“Zënza atentac deguna cumiscion di 19.” [17]
Rudolf Lill
Storich tudësch, prufessëur y a cë dla “Forschungsstelle Widerstand gegen den Nationalsozialismus im deutschen Südwesten” dla Università de Karlsruhe y secreter generel da dant dl Zënter tudësch-talian Villa Vigoni.
„Chësta soluzion (dl “Südtirol-problem”) ie unida nce a se l dé de gra ai ativisć che à fat atentac ti ani 60 dl secul passà. Te dut l pruzes de democratisazion ova i atentac na fazion positiva. Cun chësta azions ti univel mustrà te na maniera tlera a chëi che ova da ndì tla Talia, che cun n spirt fascist y cun la ideies de talianisazion ne pudovel nia unì abinà na soluzion per l ‘Südtirol-problem’. I atentac à purtà pro te na maniera tlera a chësc pruzes de mudé idea y de democratisazion.” [18]
Silvius Magnago (1914-2010)
Per truep ani Sëurastant de Südtirol y Presidënt dla Südtiroler Volkspartei.
„I atentac da ntlëuta y i pruzesc daldò toca, coche truep d’auter, pra la storia de Südtirol de do la viera y ie n cuntribut de valuta per chësta storia y per la arjonta de na miëura autonomia. N muessa cunstaté che la Talia ne dajova nia pro che l fova l ‘Südtirol-problem’ y teniva dur sun la pusizion che la mesures ududes dant dala ‘Acurdanza de Paris’ fova bele unì metudes n droa y ne n’ulova nia jì ite, ora de ancuntedes zënza resultat, te tratatives cuncretes.” [19]
„Che l fova unì metù su la cumiscion di 19, chësc ie dessegur unì a se l dé do che l fova suzedù chisc fac y l fej mel a messëi udëi che Stac, coche suvënz sun chësc mond, se muev permò do che l ie unì fat viulënza, mpede se cruzië per tëmp de fé si duvier tl respet dla cumpetënzes y di duvieres democratics.” [20]
FF-Magazin: „À pa i atentac juà?”
Magnago: „Ie ne dé nia na interpretazion. Chësta minonga possa uniun se fé, do che é detlarà coche y canche la cumiscion di 19 ie unida a se l dé.”
FF-Magazin: „Pona fossel śën l mumënt, de rengrazië chëi che à fat i atentac.”
Magnago: „Sce tole ca la tratatives Magnago-Scelba, pona possen i rengrazië. Te uni cajo plu rengrazië che nia rengrazië.” [21]
Ennio Maninga (1904-1977)
Sostitut Publich Minister Generel.
„Nce a livel internazionel ie la Talia, cun la ressoluzions dla UNO, metuda tresora sota druch, y chësc pudëssa ruvé tan inant che l Stat dà do. Pudessans ruvé a n pont ulache la Talia dij: Assé de vitimes umanes, scioldi, material, sanch y legrimes. Tulëve Südtirol y lascënes n pesc!” [22]
Harald Ofner
Aucat, deputat tl Parlamënt de Österreich, Minister dla giustizia da dant.
„I sacrifizies di südtirolesc dan n valgun dejeneies ne fova nia mé sëni de snait, ma i fova nce sënies de n suzes. Chësc ne daussons nia se lascé tò. Chëi che ti cëla ala statistica possa udëi che do la ‘Nuet di Fuesc’ ne n’ova la jënt nia plu tëma de jì sot. Ie sé che truep duel ie restà, ma na mudazion dla situazion, y dut chël che ie unì do, ons abù do la ‘Nuet di Fuesc’.” [23]
Franz Pahl
Secreter y vizepresidënt dla Junge Generation tla Südtiroler Volkspartei (SVP). Cunselier provinziel y regionel, assessëur regionel, presidënt dl Cunsëi regionel dla Region Trentin-Südtirol.
„L ie bën tant che segur che l ne fossa da pert taliana nia stat la despunibltà de fé tratatives, zënza chësta batalia per la lidëza che à purtà al ‘Paket’.” [24]
„Nce i reprejentanc plu auc dla Volkspartei ne schiva nia de dì che nosta autonomia ne n’ie nia mé unida a se l dé y deventeda realtà cun l mpëni tla tratatives, ma nce te na maniera determinënta cun l druch dl dinamit. Storics dl daunì meterà chësc fat ti libri de storia….” [25]
Elmar Pichler-Rolle
Presidënt da dant dla SVP
„Ie vëighe ite drët che n ti mostre respet a chisc uemes”, nsci Pichler-Rolle.
„I uemes dlongia a Sepp Kerschbaumer à dat”, nsci Pichler-Rolle, „n cuntribut dezisif che nosc Südtirol ie ncuei nsci. ” [26]
Ernst Trost (1933-2015)
Storich, columnist y redatëur dla “Kronen Zeitung” de Österreich.
„Nchin che l ne n’ie nia tumà i prim pei dla letrisc, ne fovel per i talians degun ‘Südtirol-problem’. Ëi se refudova de traté sun l destin dla “mendranza plu cuntënta dl’Europa” coche ëi dijova. Ntant se à mudà truep te Südtirol. Dai talians iel unì marciadà ca truepa cunzescions y la posizion di südtirolesc ie dassënn miureda. Al scumenciamënt fova tlo uemes coche Kerschbaumer, Amplatz y Klotz. Zënza atentac ne n’ëssa i talians mei dat do.” [27]
Karl Zeller
Giurist, senator dla SVP da dant tl Parlamënt talian, deputat tl Parlamënt talian
„Nce l deputat Zeller udova i atentac di ativisć coche n mesun per crì n’autra streda per arjonjer la despunibltà de traté da pert dl Stat talian.” [28]
Luis Zingerle
Cunselier provinziel dla SVP, presidënt dl Cunsëi regionel dl Trentin-Südtirol da dant y vizecumandant dl Südtiroler Schützenbund.
„Franz Höfler y i cumbatënc per la lidëza di ani cincanta y sessanta dl secul passà se à batù per fé udëi al mond la ngiustizia tl Tirol (Südtirol)”, miena Zingerle. I cumbatënc per la lidëza à fat per nosta Heimat „n bon y gran servisc che jiva de bujën y si mpëni y sacrifizies à dat n cuntribut fundamentel per giaurì la streda al Segondo Statut de autonomia che i tirolesc a sud dl Prëner ruve ora da na gran stauscia.” [29]
Friedl Volgger (1914-1997)
Cumbatënt per la lidëza de Südtirol, jurnalist y cumëmber dl Parlamënt, persunalità de mpurtanza per la autonomia de Südtirol.
„Aldò de mi valutazion persunela ie la ‘Nuet di Fuesc’, la dumënia dl Cuer de Gejù dl 1961 stata, l scumenciamënt de na politica nueva per Südtirol. Roma ova tëut finalmënter la dezijion de ti dé l drë pëis al problem. Zënza i atentac ne n’ëssa l Guviern mei metù su na cumiscion che ova la ncëria de studië la problematica de Südtirol sota duc si aspec y de ti fé prupostes al guviern. I lëures dla cumiscion, aldò de si cumpëida tlameda cumiscion di 19, ie stac scumenciamënt y fundamënta per l Statut de autonomia nuef. Sepp Kerschbaumer, che ie mort tl 1964 te perjon, y si cumpanies à dat n cuntribut fundamentel per la arjonta dla autonomia. [30]
Jonta provinziela de Südtirol
„La cumiscion di 19 ie da mëter nce tl cuntest cun la ‘Nuet di Fuesc’, canche desëines de pei dla lectrisc ie unii fac sauté tl aier. I atentac, pra chëi che n à cialà de stravardé vites de persones, descëida l nteres dl’Europa per Südtirol, y de chësc à da tenì cont la Talia. ” [31]
- Gianni Cipriani, Lo Stato Invisibile, Milan 2001, pl. 168 y inant.
- „Dolomiten”, 28 de utober 1953.
- Franz Widmann, Es stand nicht gut um Südtirol, Bulsan 1998 pl. 561.
- Denkschrift Viktoria Stadlmayer di 18. 8. 1961, Tiroler Landesarchiv, Referat S, 1961.
- Franz Matsch (New York) a Bruno Kreisky (Viena), Österreichisches Staatsarchiv, Archiv der Republik (ÖStA/AdR), Bundesministerium für Auswärtige Angelegenheiten (BMfAA), II-pol, Südtirol 2 B/A Zl 30.548-Pol/61.
- Memorandum de stlarimënt dla UNO-Österreich di 15.9.1961, ÖStA/AdR, BMfAA II-pol, Südtirol 2 B/A Zl 34.057-Pol/61.
- Helmut Heuberger, Zur Sache. In: Otto Scrinzi (Hrsg.), Chronik Südtirol 1959-1969. Von der Kolonie Alto Adige zur Autonomen Provinz Bozen, Graz-Stuttgart 1996, pl. 16.
- Sepp Mitterhofer/Günther Obwegs (Hrsg.) „ … Es blieb kein anderer Weg … ”, relazions y documënc dla batalia per la lidëza de Südtirol, Maran, Auer 2000, pl. 237 y inant.
- Anthony Evelyn Alcock, Geschichte der Südtirolfrage, Südtirol seit dem Paket 1970 bis 1980, Viena 1982, pl. 200.
- “Die Presse”, 18 de lugio 1961.
- “Die Zeit” di 18.05.1984.
- “Dolomiten”di 18 de fauré 2002. Articul sun la rujeneda de Luis Durnwalder n ucajion dla festa de Andreas Hofer ai 17 de fauré 2002 a Maran.
- “Tiroler Anzeiger”, 2 de auril 2005. Luis Durnwalder n ucajion dla festa di “60 ani SVP”.
- “Dolomiten”, 21 de mei 2009.
- “Berichte und Informationen des österreichischen Forschungsinstituts für Wirtschaft u. Politik” nr. 1172, 7 de fauré 1969.
- Bruno Hosp, “50 Jahre “Feuernacht” – Wendepunkt für Südtirol”, te: “Tiroler Schützenkalender” 2011.
- Dut. Peter Jankowitsch pra la prejentazion dla publicazion de Hubert Speckner, Von der “Feuernacht” zur “Porzescharte” … Das “Südtirolproblem” in den österreichischen sicherheitspolitischen Akten, Viena 2016, ai 28 de nuvëmber 2016 tl Café Landtmann a Viena.
- Univ. Pruf. Dut. Lill te na ntervista sun si liber “Geschichte Südtirols 1918 bis 1948. Nationalismus, Faschismus, Demokratie” tla zaita “Z – Zeitung am Sonntag”, 27 de jené 2002
- “Volksbote” zaita dla SVP, ai 8 de auril 1976.
- Dut. Silvius Magnago ai 24 de merz 1976, sun l cungres dl partit SVP a Maran.
- Dut. Silvius Magnago tla edizion de juni 2001 dla “FF” n ucajion di 40 ani dla “Nuet di Fuesc”
- Dut. Maninga te si at de acusa tl prim pruzes de Milan ai 23 de mei 1966
- Harald Ofner, ai 6 de merz 1999, pra l nvit de na delegazion de ex cumbatënc per la lidëza de Südtirol tl Parlamënt a Viena.
- “Schicksal Südtirol 1945-1979” brosciura data ora tl 1979 dala Junge Generation dla Südtiroler Volkspartei (SVP).
- Dut. Franz Pahl, Presidënt dl Cunsëi regionel Trentino-Südtirol, 1984, tla zaita “Tiroler” unida ora a Lana sota l titul “Werden nur Tote gefeiert? ”
- Elmar Pichler-Rolle pra la festa n lecort de Sepp Kerschbaumer a St. Pauls, articul sun la “Dolomiten” di 10 de dezëmber 2005.
- “Kronen Zeitung” de jené 1976, Repurtà, zitat te: Robert. H. Drechsler, Georg Klotz, Der Schicksalsweg des Südtiroler Schützenmajors 1919-1976, Wels 1976, pl. 247 y inant.
- Reportage, articul de Peter Seebacher sun la descuscion a Kurtatsch ai 16 de setëmber 1999 tla “Südtiroler Tageszeitung” di 18 de setëmber 1999.
- Dut. Luis Zingerle te na rujeneda de cumemorazion tenida a Lana ai 18 de nuvëmber 2001 per l cumpani di scizri Franz Höfler, mort ai 22 de nuvëmber 1961 per la cunseguënzes dla malterjedes. Articul sun “Der Tiroler” nr. 53, sfuei 1 /2001, pl. 19.
- Friedl Volgger, Mit Südtirol am Scheideweg, Dispruch 1984, pl. 250.
- Jonta provinziela de Bulsan (ed.), Manual de Südtirol 1997, Bulsan 1997.


c: text/html

text:
Stüdi y relevamënc
Anemona söi pra d'Armentara
I parcs naturai é raiuns ampli cun na contrada naturala y culturala en gran pert ciamó nia azicada, cun na gran varieté d’ambiënc de vita y na flora y na fauna da spavënt rica. Ai é caraterisá da particolarités geologiches y da raiuns dër desvalis. Porchël éres ince tan interessantes dal punt d’odüda scientifich.
Por podëi garantí plü dî n anuzamënt sostenibl di raiuns sot a sconanza, él important da aprofondí les conoscënzes de chisc raiuns tres laurs d’inrescida y relevamënc.
AQUILALP - Le variöl da sas tles Alpes orientales
La sconanza dles sorts de tiers y de plantes é na responsabilité y na indesfidada internazionala. Avisa por les sorts sciöche le variöl da sas, che á debojëgn de n ambiënt de vita dër ampl, él debojëgn de na colaboraziun che vá sura i confins dles provinzies y di stac fora, por svilupé y mëte en pratica strategies de sconanza efiziëntes. Le fin de AQUILALP.NET é chël da intensifiché la colaboraziun danter les aministraziuns di raiuns de sconanza tles regiuns interessades. Le relevamënt coordiné y standardisé dla popolaziun di variöi da sas te cin’ raiuns de sconanza importanc por la spersa ch’ai tol ite tles Alpes orientales (parcs naturai Rieserferner-Ahrn y Fanes-Senes-Braies, i parcs nazionai Stilfser Joch, Hohe Tauern y Dolomites de Belun), conzedará de controlé sce les strategies de sconanza dl variöl da sas sura i confins regionai brancia. Implü dessel tl cheder de AQUILALP.NET gní informé plü y plü la jënt sön i sforc che vëgn fac por sconé la fauna y la flora alpina.
Chiló ciafëise la relaziun finala dl proiet „Le variöl da sas tles Alpes orientales“ da desćiarié en PDF (grandëza: 13 MB)
Stüde faunistich ti parcs naturai Fanes-Senes-Braies y Trudner Horn
Chësc stüde é gnü fat ti agn danter le 1995 y le 1997 dala Wildbiologische Gesellschaft - München (W.G.M.) sön inciaria dl Ofize Parcs naturai (atualmënter Ofize Natöra). Te chësc stüde ciafon, tan inant ch’ai é conesciüs, dac sön la destribuziun dles singoles sorts y sön sü aspec fenologics (fenomens de svilup tla natöra che vëgn dant vigni ann danü). Implü vëgnel ince cumpedé sö chës sorts de tiers, de chëres ch’an ne sá nia ciamó cis tröp y che messará porchël gní studiades plü avisa tl dagní. Le stüde é gnü scrit por todësch.
I pra d’Armentara
Ti agn 1998 y 1999 á l’injinier da Desproch Dietmar Gstrein fat n stüde sön i pra d’Armentara por cunt dl Ofize Parcs naturai (atualmënter Ofize Natöra). Chësc plateau dla Val Badia tol ite pert di comuns de La Val y Badia. Tipics de chësc raiun é i pra cun zones tömies, eghes stagnëntes, lëgns y brüsces, na gran varieté de ciüfs y de tiers. Al é chiló dantadöt tröpes sorts de vicí. Le fin de chësc stüde ê chël de registré les sorts de tiers y de plantes, sciöche ince i ambiënc de vita de chësc raiun, por podëi lauré fora mosöres de sconanza y de mantignimënt.
Le stüde é gnü scrit por todësch; na brosciüra, cun le ressumé de chësc stüde ciafon sides por todësch co por talian.
I vicí da rapina ti parcs naturai Fanes-Senes-Braies y Pöz-Odles
Chësc stüde é gnü fat ti agn 1999-2001 dal dr. Antonio Borgo sön inciaria dl Ofize Parcs naturai. Le fin de chësc laur d’inrescida ê chël de registré les sorts de vicí da rapina de de y de nöt ti parcs naturai Fanes-Senes-Braies y Pöz-Odles. Por vigni sort él impröma gnü fat n’analisa dl ambiënt de vita y sön la basa di resultac che é gnüs fora, él gnü fat chertes che evidenziëia l’estenjiun potenziala. Chësc stüde é gnü scrit por talian. Na brosciüra, cun le ressumé de chësc stüde ciafon sides por talian co por todësch.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Co sa protegian ins correctamain cunter arsentadas dal sulegl? Tge precis èn bacterias? Tge capita tar ina radiografia? Cura èn tge pollens en l’aria? Èsi d’avantatg d’esser schumellin? Tge bulieus pon ins mangiar senza privel? E tge è propi malaria? Il Simsalabim dat resposta.
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ha adina er empruvà d’integrar en ses program emissiuns per uffants e giuvenils. In chapitel tempriv da questas stentas furman las emissiuns da ‹Radioscola› ch’èn vegnidas emessas tranter il 1955 ed il 1990 e che cumpigliavan adina er in carnet accumpagnant. Vers il 1990 suondan ils onns da fluriziun da las duas emissiuns da radio ‹Battaporta› (per giuvenils) e ‹Simsalabim› (per uffants).
L’entschatta dal nov millenni ha alura er muntà per RTR la sfida da sa posiziunar en las novas medias, vul dir al cumenzament surtut en l’internet. En in’emprima fasa han ins installà paginas d’internet ch’accumpagnavan las emissiuns correspundentas (battaporta.rtr.ch a partir dal 2007, simsalabim.rtr.ch a partir dal 2008). Surtut la pagina d’uffants sa distingueva tras ina vasta purschida da texts accumpagnants, quasi cumparegliabel a la situaziun dal temp da ‹Radioscola›. Successivamain è la preschientscha da las emissiuns al radio alura vegnida substituida tras ina purschida «webexclusiv» (Battaporta) resp. tras il ‹Minisguard› – l’emissiun d’uffants a la televisiun (ch’ha da sia vart substituì l’‹Istorgina da buna notg›). En il temp da youtube, twitter e facebook han alura omadus portals mess l’accent sin contribuziuns da video e reducì ils texts accumpagnants. Dapi il 2016 è er il portal d’uffants accessibel sut il num ‹Minisguard› (e betg pli ‹Simsalabim›).
Las emissiuns dal ‹Simsalabim› ch’èn vegnidas accumpagnadas en la rait d’ina vasta purschida da text e maletg èn vegnidas producidas tranter l’avust 2009 ed il favrer 2012, vul dir a l’entschatta da la producziun dal ‹Minisguard› sco emissiun d’uffants a la televisiun. Ils texts online servan ad approfundar il cuntegn da l’emissiun. Savens vegn introducì en il tema cun agid d’ina dumonda ch’è prendida or da l’ambient dals uffants sezs. Qua in exempel:
«Enconuschais quai: vus stuais metter si trasor crema da sulegl per che vus na survegnias betg in’arsentada e voss’amia po star uras en il sulegl e na vegn insumma betg cotschna. Propi in pau malgist! Ma pertge è quai uschia?»
Partind da talas dumondas vegn alura preschentada la tematica a moda bain enclegentaivla ed illustrada ritgamain (per part cun atgnas graficas e visualisaziun). Il cudesch digital ‹Corp e sanadad› cuntegna las suandantas set contribuziuns: ‹I va meglier en dus›, ‹Cura èn tge pollens en l’aria?›, ‹Tge tip da pel avais vus?›, ‹Bulieus: delicatessa privlusa›, ‹La radiografia – u co ch’il medi po guardar tras il corp›, ‹Bacterias› e ‹Tge è malaria propi?›.


text:
La vischnanca d’Albula/Alvra ha approvà il credit da 10,5 milliuns francs per il project per ina gallaria da sondagi a Brinzauls. Quai cun 152 cunter 40 vuschs. La participaziun a l'urna era tar 19,74%.
La vischnanca quintava cun custs da passa 7,8 milliuns, ussa sa movan ils custs dentant tar 10,5 milliuns. Ils custs per il project èn uschia s’augmentads per 35%. En il rom da la planisaziun da detagl han ins constatà ch'il preventiv dal prim project na tanscheva betg. Cun scuvrir dapli davart dal fundament e pussaivlas cumplicaziuns, han ins ussa stuì adattar il credit.
Repartiziun dals custs
90% dals custs surpiglia la Confederaziun ed il chantun, il rest vegn finanzià da la vischnanca, da l’Uffizi da construcziun bassa, da la Viafier retica e dad auters partenaris che profiteschan da la gallaria da sondagi a Brinzauls. Quella gallaria duess avair ina lunghezza da passa 600 meters.
Ulteriuras fatschentas
Tranter auter ha la vischnanca d’Albula/Alvra era detg Gea al project da servetsch da preavertiment 2021 fin 2024 en l'autezza da 2'420'000 francs. Plinavant ha il suveran approvà il preventiv 2021 ed è d'accord a laschar il pè da taglia tar 100% da la taglia chantunala simpla.


text:
La chatscha da lajetg è probabel la pli nunenconuschenta chatscha en il chantun Grischun. Ella cuzza dal 1. da november enfin il davos da favrer. Durant la notg emprovan ils chatschaders da sajettar fiergnas, tais ed vulps.
Chatscha da vulps vegn restrenschida
Cun metter estga emprovan ils chatschaders da carmalar las vulps avant lur chamonettas da lajetg per uschia savair sajettar ellas. En territoris nua ch’i ha lufs vegnan quels attents sin il pavel destinà per las vulps e tschertgan quel. Cun il scumond vul la surveglianza da chatscha impedir ch'ils lufs vegnan carmalads en ils vitgs.
La zona da scumond da pavlar las vulps e da tschentar chamonas da lajetg vegn definida da cas tar cas. Sco norma vala ina distanza da 200 meters dals vitgs.
Prest en l'entir Grischun
Il mument pertutgan ils scumonds cunzunt la Surselva, il territori enturn Haldenstein, parts da la Muntogna ed era la Val Alvra. L'uffizi da chatscha e pestga quinta che cun il svilup dals lufs savess quai scumond en paucs onns esser valaivel en l'entir chantun Grischun.
Inqual chatschader ha stuì allontanar sia chamona da lajetg nua ch’el gieva gia blers onns cun success sin la chatscha da lajetg. Quai ha schon dà reacziuns. Per il pli han ils blers dentant gì chapientscha per las mesiras


text:
En Svizra datti vinavant differenzas da paja tranter umens e dunnas. Dal 2014 fin il 2018 èn las differenzas schizunt s'augmentadas levet. Quai mussan las novas cifras da l'Uffizi federal da statistica.
En media han las dunnas il 2018 gudagnà en Svizra radund 19% pli pauc che lur collegas masculins. Il 2014 muntava la differenza anc a 18,1%. Be per part pon las differenzas da paja vegnir decleradas cun facturs structurals sco nivel da furmaziun, onns en servetsch u cun la funcziun da manar. Per passa 45% da quellas differenzas da paja na datti dentant nagina explicaziun.
Da tuttas persunas ch'han il 2018 gudagnà per ina plazza cumplaina pli pauc che 4'000 francs, eran 60% dunnas. Tar las pajais da sur 16'000 francs il mais eran dentant passa 80% umens. Las cifras mussan er, che la differenza da paja tranter um e dunna vegn adina pli gronda, pli auta che la funcziun da cader è.
Chastis per manaschis che discrimineschan dunnas
Travail.Suisse dat alarm e pretenda ch'il parlament federal inizieschia immediat ina revisiun credibla da la lescha d'egualitad per uschia pudair chastiar tals manaschis che discrimineschan las dunnas en las pajas. L'uniun tetgala da lavurantas e lavurants crititgescha che la differenza da paja crescha en Svizra adina pli fitg e ch'en 45% dals cas na sajan las differenzas betg explitgablas. Quests daners manchian a las dunnas dentant er en l'AVS, scriva Travail.Suisse.


text:
Cadregiaa
Cadregiaa (nom ufizial in italian: Cadrezzate) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 1 817 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5 km² e 'na densità de 363 ab./km²..
El paes el se troeuva longh i spond del Lagh de Monaa.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Cadregiaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La Taliana Sofia Goggia è stada ina classa per sasez. La spezialista da speed n'ha laschà nagina schanza a la concurrenza ed è a la fin stada bunamain ina secunda pli svelta che la segunda, l'Austriaca Tamara Tippler, e l'Americana Breezy Johnson sco terza.
Er Corinne Suter, ch'aveva gudagnà l'emprima cursa rapida da la stagiun, n'ha betg pudì tegnair pitg a Goggia – a la fin è Suter arrivada cun 1.16 secundas retard en l'arrivada. En las ultimas set cursas da speed era Suter mintgamai vegnida tranter las top trais.
Cuntenta cun ses resultat dastga esser Jasmine Flury. La Grischuna ch'è partida cun il numer 24 vegn a la fin 14avla.
Il classament:
- 1. Sofia Goggia 1:24.06
- 2. Tamara Tippler +0.96
- 3. Breezy johnson +1.04
Las Svizras:
- 6. Corinne Suter +1.16
- 8. Lara Gut-Behrami +1.34
- 14. Jasmine Flury +1.74
- 20. Michelle Gisin +1.86
- 20. Joanna Hählen +1.86


text:
di: A.Bracchi - G.D'Anzi
Mì te spetti semper ògni sera,
ma in d’el coeur te senti tutti i or:
anca mì son còtta, come ona marmòtta
tutta tremante d’amor.
Se mì te stringi adasi in di mè brasc
i gamb diventen mòll come duu strasc
oh car el mè Doard, che limonada…
de capp a pè me senti già sudada.
Se l'è sta ròba che me senti adòss?
E sì che a guardatt ben te see tutt òss.
Saroo tutt'òss, ma se te doo on basin
te sbatti in terra come on salamin.
Ven chì ven chi stellascia
sont còtt come on sorian.
Doard fa nò el bauscia e ten a pòst i man.
Famm nò diventà matt facciassa bella
se nò te pòrti minga in carozzella.
Come se fa a resist a sto volpon
Doard te seet el rè di lumagon.
Quand la sera sari sù la bottega
corri chì a spettatt tutt infiammaa.
Ona toa carezza piena de dolcezza
la me fa tutta tremà.
Stasera se se troevom ai boschett
te pòrti al Monte Merlo a fà on balett.
Ma guarda che penser de bollettari
podevi innamoramm d’on milionari?
Allora damm a trà ven a cà mia
stasera hinn foeura tucc compres la zia.
Te penset minga cara el mè car fioeu
al ris’c de mett el car davanti al boeu.
Ven chi tosetta in gamba e lasset carezzà.
Doard fa minga el bamba
con mì ghe nient de fà.
Stasera mi soo nò come ciappatt
foo pròppi di figur de ciccolatt.
Oh cara el mè Doard te vegni a press
son còtta come on tòcch de manz a less.
Semm còtt come duu tòcch de manz a less.


text:
Has ti veglia da ta sfunsar en il mund dals cudeschs, dals mediums audiovisuals e da las publicaziuns en l'internet sco er d'acquistar e da cataloghisar questas medias ubain da las intermediar a las utilisadras ed als utilisaders da la biblioteca? Sche ti ta sentas appellada u appellà ed has ultra da quai in bun attestat da la scola secundara, chattas ti ulteriuras infurmaziuns davart questa professiun interessanta sin la pagina d'internet sut Ausbildungsdelegation I+D.
Per il mument avain nus disponibel nagina plazza d'emprendissadi sco spezialista u spezialist d'infurmaziun e da documentaziun en la biblioteca chantunala dal Grischun.
Dapli infurmaziuns dat dunna Ulrica Fontana (ulrica.fontana@kbg.gr.ch, Tel. 081 257 28 32).
Praticum a la biblioteca chantunala dal Grischun
Per regla datti annualmain ina plazza da praticum. Il praticum è ina preparaziun per il studi da bachelor en scienza d'infurmaziun. Las candidatas ed ils candidats vegnan ad avair la pussaivladad d'emprender ad enconuscher tut ils secturs dal manaschi. La premissa per survegnir la plazza da praticum è in bun attestat da maturitad.
Las interessentas ed ils interessents tramettan lur annunzia cun in curs da la vita a: nadine.wallaschek@kbg.gr.ch.
Ulteriuras infurmaziuns davart la scolaziun da la scienza d'infurmaziun chattais Vus sut il suandant link: Ausbildung Informationswissenschaft an der HTW Chur


text:
Tar il ferm taifun en il Giapun èn almain 10 persunas mortas. Nov unfrendas èn vegnidas chattadas tar ina chasa da vegls en la citad Iwaizumi, quai rapportan medias giapunaisas. In'ulteriura dunna veglia è morta en la citad Kuji.
Ier saira è il taifun «Lionrock» fruntà sin terra franca en la regiun Tohoku, en il nordost dal pajais. Tar il tsunami d'avant tschintg onns era questa regiun pertutgada il pli ferm.
Pervi dal taifun han las autoritads appelà a radund 410'000 persunas dad ir en segirtad. Las autoritads admoneschan però era da far adatg da bovas.
RR novitads 06:00


text:
Tavò
Tavò[1], mej cugnussüü cunt el nom tudesch de Davos (Tavate in Italian; Tavau in Rumancc, Tavaa in Lumbard standard) a l'è una cità de la Svizera, distret de Prättigau/Davos, in del Canton Grisun. El so cumün al gh’ha pressapoch 11131 abitant e una süperfiss de 283.99 km², e al se tröva a una altitüden de 1560 meter sura al livel del mar.
A l'è tacaa a nort a Klosters-Serneus, a est a Susch, a süd a Schanf e Bergün/Bravuogn, e a ovest a Wiesen, Arosa e Langwies.
Davos a l'è famus perchè tücc i agn a l'è la sede del World Economic Forum (Forum Ecunomich Mundial). A l'è impurtanta anca per i sport invernaj e per i aveniment cume la Cupa Spengler, el turnee püssee vecc de hockey sura el giaz.
Davos a l'è anca la cità püssee volta d'Europa (1.560 - 2.844 m).
Se pö andà a Davos cun l'utumobil o'l trenu. El reuport püssee arent a l'è quel de Zürich.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'abitaa atual l'ha cuminciaa a ess abitaa in de l'Alta Età de mezz, con l'immigrazion de gent de lengua rumancia. El paes de Davos l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1213 col nom de Tavaus.[2]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sota:[2]
Turism[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Pupulaziun: 13.000 abitant
- Lengua: tudesch
- Gastrunumia: 100 risturant
- Hotels: 24.000 lecc
- Vies / remuntis: 54 instal·lacions
- Staziun püssee volta: 2.844 m d'altitüdin
- Chilometer de pista: 300 km
- Major pista d'esquí en descens: 12 km
- Camins de senderisme a l'hivern: 97 km
- Itineraris per a esquí de fons: 75 km clàssic / 40 km skating
- Itineraris per a esquí: 700 km
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Referiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Emanuele Mambretti, Remo Bracchi, Dizionario etimologico-etnografico dei dialetti di Livigno e Trepalle, IDEVV, 2011
- ↑ 2,0 2,1 Davos in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La Svizra haja avunda instruments per regular la convivenza tranter urs ed uman. A questa conclusiun vegn il Cussegl federal che ha deliberà in rapport correspundent. Dentant ves'ins potenzial tar la prevenziun.
Pli bain ch’ins dismetta ils ruments e meglra che la protecziun dals avieulers e dals animals da niz è – pli pitschen è il ristg ch’in urs daventa problematic. L’Uffizi federal d’ambient examinescha perquai il concept da prevenziun actual, ed amplifitgescha tut tenor quel.
Per il Cussegl federal tanschan quests pass il mument. Che ursas arrivian en Svizra e ch’i sa furmia ina populaziun – cun quai saja da quintar il pli baud en 10 fin 20 onns, manegia la regenza.
Dapi passa 15 onns puspè urs en Svizra
Suenter 100 onns è arrivà l’onn 2005 in urs da l'Italia en Svizra. Dapi lura han ins chattà bunamain mintg’onn fastizs dad urs. Ed ins va da quai anora che var 20 urs han visità la Svizra dapi lura. Quai sulettamain urs mastgel. Dus han las autoritads laschà sajettar, il 2008 ed il 2013 – per proteger la populaziun.


text:
L'Uffizi federal da sanadad ha fatg in contract cun l'interpresa GlaxoSmithKline per ina reservaziun da medischina encunter il nov coronavirus. I sa tracta da dosas da l'anticorpul Strovimab, quai communitgescha l'uffizi federal da sanadad.
Reservadas èn vegnidas 3'000 dosas, cun quellas pon vegnir tractà pazientas e pazients ch'han ina gronda ristga per in grev andament da covid.
Firma tessinaisa
L'anticorpul è vegnì scuvert d'ina interpraisa da biotech tessinaisa. Il mument n'è il medicament empermettent però anc betg lubì en Svizra, communitgescha il BAG.


text:
La vischnanca da Puntraschigna ha sustegnì gia pli ditg il project da Felix Keller en connex cun il glatscher dal Morteratsch. En ina sesida ha il cussegl communal uss decidì da sustegnair vinavant il project.
Il project da Felix Keller, glaziolog da l’Academia Engiadina, prevesa da zugliar ina part dal glatscher cun naiv artifiziala. Uschia vul el impedir ch'il glatscher lieua a lunga vista. Emprims experiments la stad passada han mussà ch'i funcziunescha.
Ennevar cun sistem en furma da pendiculara
Per franar il regress dal glatscher stuess'ins ennavar radund 1 dals 15 kilometers quadrats dal glatscher. Quai tenor calculaziuns da Felix Keller. Per ennavar questa surfatscha sin in glatscher, stuess ins sviluppar in sistem da far naiv en furma d’ina pendiculara.
Finanziaziun anc betg garantida
Felix Keller quinta cun custs da radund 100 milliuns francs per sviluppar, bajegiar e duvrar il sistem per 30 onns. La finanziaziun n'è anc betg garantida. Sche tut va sco planisà, pudess il sistem ir en funcziun en trais onns. E suenter 10 onns avess il glatscher gia da cumenzar a crescher.
Quest sistem pudess ins duvrar sin tut il mund per garantir cun ils glatschers il mantegniment da las reservas d’aua, di Felix Keller.
RTR Telesguard 17.40


text:
La citad da Cuira ha dasper la chasa da scola Montalin avert ils 8 da schaner 2018 ina canorta d’uffants cun plaz per fin a 48 uffants, scriva la citad.
Eliminà ina stretga tar la tgira d'uffants
Sco pliras autras citads en Svizra dettia quai era a Cuira ina gronda dumonda per plaz supplementars da tgira d’uffants dasper la scola. Era oblighescha la lescha da scola chantunala da l’onn 2013 la citad da porscher a tuts uffants interessads e s’annunziads ad uras ina tala plazza. Sco la citad scriva, saja uss vegni stgaffì ulteriur plaz e meglierà la situaziun per la tgira d’uffants.
RR novitads 17:00


text:
Mississippi Burning - Le radici dell'odio
Mississippi Burning - Le radici dell'odio (Al Missisìpi al bruśa - Al raìś d'l òdi) 'l è 'n film dramàtic dal 1988 'd Alan Parker scrit par Chris Gerolmo tulénd spunt da di fat sucès dabòṅ in dal 1964 in Missisìpi[1] quànd qvéi dal Ku Klux Klan i aṅ masâ tri vuluntàri p'r i dirìt sivìl impgnâ a far in manéra ch'i nég'r i s iscrivìsan par vutàr in dla cuntèa 'd Neshoba.
A la 61śma serimògna di Prèmi Òscar 'l è stâ candidâ a sèt statṿi vinsénd qvéla par la futugrafìa 'd Peter Biziou. Al film 'l è custâ quìndas migliòṅ ad dòlar ma al 'n à pò fat sù dagnóra trénta-sinc.
Sunt
In dla nòt fra 'l 21 e 'l 22 ad Śugn dal 1964 tri vuluntàri p'r i dirìt sivìl di négar i vìnan cupâ da di mémbar dal Ku Klux Klan e i sò còrp saplî par far-i sparìr. 'L FBI al manda dū agìnt a far dgl'indàśin là, Rupert Anderson (Gene Hackman) e Alan Ward (Willem Dafoe). Ma la gint biànca dal Missisìpi la gh'è tuta cóntar, specialmènt gl'istitusiòṅ cuma 'l sìndig Tilman (R. Lee Ermey), al sierìf Ray Stuckey (Gailard Sartain) e 'l sò vice, Clinton Pell (Brad Dourif). Chi lò in particulàr 'l à tòlt part a i masamènt e sò mujér (Frances McDormand), ch'la fà la paruchéra, la 'l quàcia dand-'g un àlibi.
La pupulasiòṅ di négar la taś par paùra, al sò céśi e 'l sò cà i vìnan bruśàdi tut al vòlti che qualchidòṅ a vèra bóca, e quànd qvéi dal clan i vìnan bcâ i gh péns'n i giùdas a mandàr-i lìbar dand-ag sèmpar dal giustificasiòṅ. Anderson al taca a dascórar da spés cun la sgnōra Pell e piàn piàṅ chi lē la vōda 'l sac dgénd che la gint la n nas briśa cun 'l òdi dèntar ma ch'i gh 'l inségnan un pôc a la vòlta e pò ta gh créd dabòṅ.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Usa: mòrt in parśòṅ al leader dal Ku Klux Klan, mandànt dal masèl 'd 'Mississippi Burning' La Repubblica, 13 ad Śnar dal 2018


text:
Represchentants da la cumissiun da l’Uniun europeica, dal parlament e dals stadis commembers èn sa cunvegnids sin ils custs maximals che las interpresas da telecommunicaziun ston pajar ina a l'autra sche lur clients dovran il telefonin sin viadis. Omaduas varts stoppian però anc confermar uffizialmain las novas reglas.
Il cumissari da l'UE responsabel ha numnà la cunvegna l'ultim toc da la cumbinella. A partir da mez zercladur pon utilisaders da telefonins viagiar aifer l'UE senza pajar dapli ch’a chasa per telefonar u navigar en l'internet.
RR novitads 12:00


text:
Montemezz
Montemezz (nom ufizial in italian: Montemezzo) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion 243 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,1 km² e ona densità de 27 ab./km².
El paes el confina con la Provincia de Sondri (comun de Samolach).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Montemezz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fin l'onn 2030 pudessan fin 170 milliuns uffants viver en povradad. Quai tenor la stimaziun dad UNICEF, l'Ovra d'agid per uffants da las Naziuns Unidas. En ses rapport annual scriva UNICEF ch' il territori en il sid da la Sahara saja spezialmain pertutgà.
Là pudessan 9 da 10 uffants crescher si en povradad extrema. Vinavant scriva l'ovra d'agid che 69 milliuns uffants sut 5 onns moran probabel fin il 2030 pervi da raschuns che fissan per gronda part evitablas. I va per avunda da mangiar ed il provediment medicinal.
UNICEF pretenda en consequenza dapli engaschi da las regenzas en l'entir mund cunter quest svilup.
RR novitads 06:00


text:
Caritas Svizra supplitgescha il cusseglier federal Alain Berset che famiglias povras dastgan prender ord la franschisa ils custs da medi en connex cun tractament dal coronavirus. Pertge «tuts umans en Svizra duain pudair sa laschar testar tar in suspect sin la malsogna Covid-19 senza quitads finanzials», scriva l'organisaziun caritativa. Ils custs duain vegnir pajads ord il pachet da mesiras ch'il Cussegl federal ha decidì.
Tenor la Caritas èn bleras famiglias pervi da la crisa da Corona en ina situaziun d'urgenza acuta. Tar in suspect sin la malsogna dal nov coronavirus na possian blers umans povers betg sa prestar las examinaziuns necessarias, perquai che lur cassa da malsauns na surpiglia betg ils custs pervi da la franschisa.


text:
Papa Francestg è vegnì operà cun success vi dal begl. Ils medis hajan fatg l’operaziun planisada la dumengia saira. Quant ditg ch’il papa resta en la clinica a Roma, n’ha il Vatican betg communitgà.
Il papa (84) patescha d’ina malsogna che defurmescha la paraid dal begl, uschia che quel po s’inflammar. Ils medis discurran en quest cas dad ina divertikulitis che po tranter auter chaschunar dolurs e fevra. Da la malsogna pateschan savens persunas pli veglias.
Novitad ha spert fatg la curella
La novitad davart sia operaziun veva speratamain fatg sensaziun en l’Italia. Blers politichers talians, tranter auter il president dal pajais, Sergio Mattarella, vevan giavischà bun meglierament al papa. La dumengia da mezdi era Papa Francestg anc sa drizzà als cartens sin la plazza da son Peder. Tranter auter ha el er communitgà ch’el veglia visitar l’Ungaria e la Slovachia il settember.
Ord l'archiv: Il 2018 veva il papa visità la Svizra:


text:
Evoluziòun
In d'la biologia, l'evoluziòun d'le speci l'è al fenòmen dal cambiaméint dal fenotipo, espressiòun visibil e franca dal genotipo, ch'l'è po' al patrimòni genetico di individui ed'na specie. L'è impurtànt capìr che al cambiaméint evolutîv al porta brìsa par forza a un quel miòr.
La teoria dl'evoluziòun l'è di mandi important par la biologia d'adésa. Par dirla in pochi paròli, l'è nèda dall'óvra ed Charles Darwin, quel ch'la vèst nella seleziòun nadurèl al mutòr generèl dl'evoluziòun d'la vètta in d'la Téra, e dai stòdi d'la genetica.
I prinzìppi generèli d'la teoria dl'evoluziòun iein pacific par tòtta la comunitê scientifica, ma d'etra pért i gh'iein di quistiòun secondari d'la teoria ch'i van profundìdi e difàti incô un bel nòmmer ed rizercadór iein ancàra drê a lavuréregh.
Al cuncèt ed evoluziòun l'è stê na gròsa rivoluziòun in dal pinsèr scientific biològic e l'ha ispirê divèrsi teorî e mudéli in di mandi setòr d'la conusciénzia.


text:
La notg avant la maridaglia sa regorda il spus da sia emprima amur. El ponderescha las raschuns che han motivà el per sa decider autramain. El smina in’intriga da la vart da sia spusa. E sch’el vegn a sa render la damaun davant l’altar n’è insumma betg pli segir.
Participants: Marco Gieriet, Roman Caviezel, Elsbeth Willi, Gitta Seglias, Werner Nay, Maria Cadruvi
Infurmaziun
Per motivs da dretg na pon ins betg tadlar qua la contribuziun giavischada. Vus pudais dentant empustar quella tar rtr sur il formular da contact ubain dumandar scleriment directamain da l’archivar sut 081 255 75 75.
Redacziun: Gion Pol Simeon
Il patnal 5-5-1974
Numer d’archiv: 6046


text:
El selénio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Se. El g'ha nömer atòmich 34, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de selénio el g'ha 34 prutù. El g'ha sich izòtopi stàbii, chèl che bónda de piö l'è el 80Se (el nùcleo el g'ha 46 neutrù) che 'l reprezènta presapóch la metà del selénio che se càta en natüra. L'è clasificàt come semi-metàl e 'l se prezènta en divèrse fùrme alotròpiche. Del pónt de vìsta chìmich el se compórta en maniéra mìa tat diferènta del sùlfer e del telùrio.
L'è en micronütriènt per töte le fùrme de vìta che se conós e se 'l tróa endel pà, endei cereài, dendel pès, endela càrne, endèle lentìchie, endèla scórsa de le patàte e 'ndèi öf. L'è 'n antiosidànt, l'àisia a neütralizà i radicài lìber, el favorés la apoptózi, e l'agés de stimoladùr del sistema imunitàre e sö la funsiù de la tiròide.
L'è stat scuprìt endel 1817 del chìmich svedés Jons Jacob Berzelius en asociasiù col telùrio. Endel vizità la fàbrica de àcit solfòrich de Gripsholm el g'ha oservàt en lìquit maròn/rós che a scaldàl a la fiàma el fàa sö en bröt udùr che 'nfìna alùra se 'l asociàa apéna al telùrio, ma a 'ndagà bé el Berzelius el g'ha stabilìt éser cauzàt del selenio. Piö tàrde, col perfesiunàs de le tècniche de anàlizi s'è püdìt troàl en divèrsi óter minerài ma sèmper en quantità bàase fés fés.


text:
Sē
La sē l'è 'l bisògn ed bèver ch'a gh'à i èser ch'a viv. Send che per scampèr in vìta tùt i èser i magnen, i bèven, i digerìsen e i ciapen fiê, la sē l'è cl avertimèint che 'l corp al s manda ch'a gh'è biśògn ed bèver e anca in présia.
Difàt s'l è dimòndi tèinp ch'a n's bèv, soquànta sechèsa in di lìquid ch'i despègnen dimòndi funsiòun dal còrp i fan capìr a cl èser lè ch'l'è óra 'd mèter rimédi a l'arsùra ch'è gnuda sù.
Manéri 'd dìr
Vōś lighèdi
Èter progêt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Sē
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sē
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Sē»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Lavurs
Construiders e construidras da metal èn spezialisads en la construcziun da metal, la construcziun d’atschal u en lavurs da ferrer. Entaifer la domena da la construcziun da metal fabritgeschan els elements da construcziun sco portas, fanestras, fatschadas, stgalas, balcuns e penslas. Construiders da metal en il champ da la construcziun d’atschal lavuran en grondas hallas da montascha e fabritgeschan construcziuns purtantas per hallas, punts u ascensurs. Durant las lavurs da ferrer vegnan en funcziun tant tecnicas da fabricaziun da la construcziun da metal e da la construcziun d’atschal sco era il martè e la mazza. Il construider da metal fa vegnir cotschen il fier battì en il fuclar e fravegia lura a maun u cun agid dal martè da vapur.
Construiders da metal lavuran cunzunt cun atschal ed aluminium, dasperas utiliseschan els dentant era metals sco atschal cromà-niclà, mesch, bronz da construcziun u arom sco era materia sintetica, materialias d’isolar e vaider.
Construiders da metal sa participeschan a la construcziun ed a la montascha dals elements da construcziun da l’entschatta enfin la fin. Els planiseschan las lavurs uschia ch’ellas pon vegnir fatgas ad uras ed en la qualitad giavischada. Savens fan els era las empustaziuns necessarias.
En il lavuratori taglian construiders da metal stangas, bischens e tolas cun agid da maschinas dirigidas dal computer. Per far questas lavurs s’orienteschan els a dissegns tecnics. A maun u cun maschinas ed indrizs dattan els als profils adattads tras stanzar, furar, tagliar crennadiras, squadrar e fresar la furma giavischada. Quels elements da construcziun mettan els ensemen cun agid da tecnicas da collar, buglir e struvegiar. Lura adatteschan els ils scharniers, ils marschlos u las stuppadiras minuziusamain. Suenter avair surtratg cun colur u suenter avair zincà ils elements da construcziun vegnan els preparads per la montascha, transportads al plazzal e montads en lavur da team sin basa dals plans.
Construiders da metal controlleschan regularmain construcziuns existentas e las repareschan en cas da necessitad. Ultra da quai mantegnan e tgiran els ils guaffens e las maschinas.
Construiders da metal resguardan las prescripziuns davart la segirezza da lavur e davart la protecziun da la sanadad e da l’ambient. Els portan per exempel ina protecziun da l’udida ed egliers da protecziun. Els dismettan ils ruments en moda cumpetenta ed adattada a l’ambient.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 20-12-2006 (stan dals 1-1-2018)
Durada
4 onns
Direcziuns
- construcziun da metal
- construcziun d’atschal
- lavurs da ferrer
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria d’atschal, da l’industria da metal u da la branscha da fanestras e fatschadas
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- economia da manaschi ed organisaziun da manaschi
- logistica ed economia da material
- ambient e segirtad
- construcziun
- fabricaziun
- montascha
- mantegniment da la valur
- basas planisatoricas
- lavurs specificas entaifer las direcziuns da spezialisaziun
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "construider da metal / construidra da metal AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada cun pretensiuns mesaunas u autas
- bunas prestaziuns en matematica, en il dissegn tecnic ed en lavurs manualas èn d’avantatg
Pretensiuns
- plaschair vi da l’elavuraziun da metal
- enclegientscha tecnica
- inschign manual
- constituziun dal corp ferma e sauna
- movibladad
- naginas allergias cunter metals
- resistenza a l’aura
- abilitad da lavurar en in team
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas, da scolas spezialisadas superiuras sco era da la Federaziun svizra dals lavurers da la metallurgia e da l’uraria FLMU
Furmaziun da basa scursanida
examen en in’autra direcziun da scolaziun suenter avair lavurà 1 onn en la domena specifica, constructur da metal / constructura da metal AFQ (entrada en il 3. onn da la furmaziun da basa)
Examen professiunal (EP)
manader / manadra da construcziun en metal, dal lavuratori e da la montascha cun certificat professiunal federal, constructur / constructura da metal cun certificat professiunal federal, spezialist / spezialista da buglir cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra da construcziun en metal, manader da project diplomà / manadra da project diplomada en construcziun en metal
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun en metal
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en inschigneria da construcziun
Cundiziuns da lavur
A construiders da metal stat in grond champ da lavur a disposiziun: Els èn spezialists dumandads en firmas da construcziun en atschal e manaschis da la construcziun en metal, en fravgias, en l’industria, en fatschentas da construcziun, en lavuratoris communals, en lavuratoris da carossarias e sumegliants. Bleras firmas èn spezialisadas, per exempel en la construcziun en atschal u en la construcziun da fatschadas.
Las lavurs en il lavuratori, per exempel las lavurs cun il fieu, las lavurs da montascha da tutt’aura sco era il cumenzament da la lavur la damaun baud èn corporalmain fitg pretensiusas.
Ulteriuras infurmaziuns
AM Suisse
Seestr. 105
Postfach
8027 Turitg
Tel: 044 285 77 77
URL: www.metall-und-du.ch
Revista professiunala:
"Metall"


text:
Las decisiuns principalas dal Cussegl federal:
- Occurrenzas cun passa 50 persunas èn scumandadas – occurrenzas privatas èn limitadas sin 10 persunas.
- Discos e locals da sautar ston serrar.
- Occurrenzas sportivas u activitads da temp liber cun passa 15 persunas èn scumandadas.
- L'obligatori da mascra vegn schlargià en il liber: zonas da peduns, avant butias, ustarias e sin fieras.
- Scolas autas ston far instrucziun a distanza.
- Obligatori da mascra per scolas a partir dal stgalim secundar II (p. ex. scolas professiunalas)
Qua datti tut las restricziun sin in'egliada:
En il liveticker pudais anc ina giada leger l'impurtant ord la conferenza da medias dal Cussegl federal.
Il ticker è a fin
-
17:52
Grischun beneventa reglas dal Cussegl federal
Sche la regenza grischuna decida ulteriuras mesiras per il chantun, sto ella pir anc decider.
-
17:44
La conferenza da medias è a fin
Cun las novas restricziuns vul il Cussegl federal franar il svilup dal coronavirus. Las diversas mesiras pertutgan occurenzas publicas e privatas, la gastronomia sco er l'obligatori da mascras. Ellas duain impedir in segund lockdown.
-
17:42
Sbagl da lubir events gronds?
«Nus avain empruvà da laschar tiers dapli, dentant stuì constattar ch'i n'è uschia betg pussaivel da lubir enavant occurenzas grondas.»
-
17:35
Restricziuns per gieus da sport
Il mument saja betg pussaivel da dir cura ch'ins possia puspè schliar il dumber maximal da 50 aspectaturs per gieus da sport. Quai saja bain frustrand per ils clubs, ma ins stoppia uss esser modest, uschia Alain Berset.
-
17:33
Reschim da testar
A partir da proxima emna datti la pussaivladad da far tests cun ils uschè numnads tests svelts. La Svizra haja survegnì ina emprima furniziun. Ils chantuns èn alura responsabels per il diever da quels.
-
17:24
Salata da cifras?
In schurnalist crititgescha ch'i dettia bleras diversas reglas ed uschia er divers dumbers maximals, quai chaschunia bain chaos. Tenor Berset hajan els empruvà da chattar dapertut ina buna soluziun. Uschia dettia quai bain differentas reglas, quellas contribueschien dentant a prevegnir in lockdown.
-
17:22
Èn occurenzas sco las cursas dal Lauberhorn lubidas?
Il limit da 50 persunas vala per aspectaturas ed aspectaturs. Quai vul dir prendì or atlets ed ils teams enturn quels. Quai munta che in'occurenzas sco las cursas dal Lauberhorn èn permissas.
-
17:17
Mascras en il liber
«Il Cussegl federal vul mascras là nua che blera glieud vegn ensemen. Pia en las citads, sin fieras ubain tar staziuns da bus. Quella mesira duai gidar da survegnir sut controlla la situaziun», uschia ha explitgà Alain Berset.
-
17:08
Proceder da lavur curta pli simpel
Enfin la fin da l'onn vala in proceder pli simpel per lavur curta, declera il minister d'economia. Uschia ston firmas betg respectar in temp d'annunzia per lavur curta da 10 dis, sco quai ch'i vala normalmain.
-
17:05
Situaziun en ospitals è sut controlla
«Ils chantuns èn sa preparads bain ed igl è da dir: Nus n’essan anc betg datiers d’in collaps. Ils chantuns pon dentant decider da desister da tractaments che n’èn betg necessaris il mument», uschia il minister da sanadad.
-
17:02
Visitas en chasas d'attempads ed ospitals
Las reglas da visita en instituziuns sco ospitals e chasas d'attempads fan ils chantuns. La Confederaziun na veglia betg far in scumond da visita sco la primavaira.
-
17:00
Occurrenzas avant las votaziuns dals 29 da november
La chanzlia chantunala ed ils chantuns observan la situaziun – èn dentant da l’avis che las votaziuns possian avair lieu e ch’il suveran haja la pussaivladad da sa far in’opiniun. Las occurrenzas ordavant stoppian dentant resguardar las mesiras, declera il pledader André Simonazzi.
-
16:58
Chastis per persunas che respectan betg las reglas
La polizia haja la pussaivladad da dar chastis. Ins haja dentant fatg l'experientscha che la glieud sa tegnia bain vid reglas sco l'obligatori da mascras.
-
16:55
Co statti cun ils territoris da skis?
La finamira saja da franar l'augment d'infecziuns, per uschia pussibilitar uschè bler sco pussaivel per il turissem ed ils territoris da skis. Las mesiras dad oz hajan er effect en questa branscha. Dapli po la presidenta da la Confederaziun dentant betg dir pertutgand la stagiun d'enviern.
-
16:49
Flexibilitad è dumandada
Il Cussegl federal na sa betg dir cura ch'el communitgescha novas mesiras. En temp da pandemia saja quai fitg impurtant da restar flexibel e da na betg suandar automatissems. Ins stoppia vesair in effect da las mesiras dad oz - uschiglio saja la regenza sfurzada da prender ulteriuras mesiras.
-
16:47
Èn las restricziuns memia pauc severas?
La Svizra haja encurrì ina via tranter restricziun e lubir tschertas chaussas. Sche quai na funcziuni betg uschia, stoppian ins puspè restrenscher pli fitg la vita publica, uschia il minister da sanadad Alain Berset.
-
16:45
Pers 7 dis
In schurnalist è da l'avis ch'il Cussegl federal haja pers temp enfin communitgar las mesiras.
Sommaruga: «Nus n’avain betg pers 7 dis. L’ultim temp èn ils chantuns stads responsabels per mesiras e quai han els fatg. Ed il Cussegl federal ha gia decis avant duas emnas mesiras. Las reglas stuain nus dentant coordinar cun ils chantuns e las mesiras ston esser chapiblas per la populaziun.»
-
16:43
Runda da dumondas
Schurnalistas e schurnalists pon tschentar dumondas.
-
16:42
Preparads bain per minimar consequenzas
«Quella giada essan nus preparads bler meglier sin las consequenzas economicas cumpareglià cun la primavaira. Sch’i dovra dentant ulteriuras mesiras, vegn il Cussegl federal a prender quellas.»
-
16:41
Lescha da Covid-19
«Cun introducir la lescha da Covid-19 exista la basa legala da cuntinuar cun sustegns sco gia la primavaira. Uschia per exempel indemnisaziuns per la perdita da gudogn per persunas sur sa sezzas. I vegn er da dar contribuziuns a fond pers, en cas da direzza.»


text:
- En in'apoteca a la staziun principala da Cologna hai dà in rapiment d'ostagis.
- Entant ha la polizia mess a ferm il rapinader che saja vegnì blessà grevamain.
- Ina dunna saja vegnida blessada levamain.
- La staziun è serrada dal tuttafatg. Il traffic da trens è impedì.
En in'apoteca a la staziun principala da Cologna hai dà in rapinament d'ostagis. In um haja fatg ostagi ina dunna. Quai ha communitgà la polizia tudestga. En'in'acziun gronda haja la polizia pudì liberar la dunna lev blessada. Il rapinader saja vegnì blessà grevamain tar l'acziun da la polizia. Davart l'identitad u ils motivs dal rapinader na datti anc naginas indicaziuns.
Impediments dal traffic da trens
La «Deutsche Bahn» ha communitgà che trens da pliras lingias sajan vegnids fermads. I vegnia a dar retards e trens vegnian a crudar ora.
RR novitads 15:00


text:
Il sacerdote Don Michele Ponza nacque a Cavour nel settembre 1772, morì il 18 novembre 1846.
Un cassadör a s'era andurmisse s'un maciairon d' fen con la testa pogià s'una man, e lì dacant ai pè a l'avia so fusíl carià a quadërton.
Una levr paurosa, cöm a lo son tutte, apena ch'a l’à vdù coul caga-feu a bërluse, ai è subit piaje na fouffa ch'i'dio nen aut, e a l'a fait për scapè: ma ant coula avend osservà, ch'ël càssadör a durmia cöm na marmota su coul montruch d'erba, a l'a pià couragi, e pian pianin avsinandsie, a l’a avù la tola d'andé a balindronè antorn a coul sciop.
Chial-sì, vedend la baldansa ch'a s' pìava coula bërnuffìa d' levr, a l'è butasse a dì: «Eh! che manera ela clalì d'avnime a piè a fè; e t'chërdesto d'vote ch’i sia 'n toni, un toutblan, ch'i pia i afront për compiment? Sasto nen, ch' mi son bon, a brusete le servele ant na minuta, e fete surtì l'anima d'ant ël corp? Sasto nen ch' ël feu ch' mi t' slanso, a fa' tramblé i lion, i ours, le pantere, le jene, e i sent diavo, ch'a son pi feroci e pi furb ch' ti? Giura pastiss! i’ seu nen com im tena…»
«Puh!» la levr ai a rispost, «aussa nen tant ël nas, me amis; ch'i t' ses ant un eror, ma bel gross; e i t'assicuro, ch' tutte toe bravade a fan nen scapè un gat.
Coul ch'noi i temoumo a l'è to padron, lolì a l'é vera, ma solament fin ch'a stà dësvià: ma s'a fa tant d'andurmisse, ciarea, soure maschre; to feu a l’à pi gnun efet, e i të spuomo a doss alegrament.»
La moralità d' sta faula a sauta tant a j'eui ch'a fa nen da bsogn dë spieghela.


text:
Mistretta
Mistretta l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 4 877 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 126,8 km² e 'na densità de popolasiù de 38 ab./km².
Mistretta el cunfìna coi cümü de Capizzi, Caronia, Castel di Lucio, Nicosia, Reitano, Santo Stefano di Camastra, Cerami e Pettineo.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Mistretta l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La pestga en il Grischun
Per pudair garantir ina pestga sauna en ils flums ed en ils lais ston las auas vegnir survegliadas e controlladas. Quai è ditg vegnì tralaschà en il Grischun. Per exempel ils onns da la conjunctura auta cun la construcziun da mirs da fermada. In film da Svizra Rumantscha aveva mussà ils onns 80 co ch’il dumber da peschs era sa reducì pervia da las intervenziuns artifizialas dals umans.
En il Grischun vegn introduci ina statistica dals peschs che vegnan pigliads
Las malauras fan donn a la pestga
Las fermas malauras il 1987 en il Grischun han gì consequenzas fatalas per la pestga. Las auas grondas han lavà ora blers flums e destruì ils peschs e l’ova dals peschs. La Svizra Rumantscha aveva visità differents lieus pertutgads en il Grischun:
La stgala da peschs a Domat
La construcziun dal rempar idraulic da las ovras electricas Reichenau SA a Domat ha bloccà per bunamain 40 onns la via per ils peschs en Surselva ed en Valragn. Suenter lungas discussiuns è vegnida realisada ina stgala da peschs. Sco ils Cuntrasts da la Televisiun Rumantscha han rapportà l’onn 2000 eran ils pestgaders fitg cuntents cun questa stgala.
I dat bainprest dapli pestgaders che peschs.
La frega da peschs
Co funcziunescha la frega da peschs da tutta fradaglia il mais da november? Quai aveva interessà il 1961 il reporter dal Radio Rumantsch Tista Murk. El era viagià cun ses microfon a la riva dal En e realisà cun ils pestgaders da San Murezzan ina reportascha.
Betg quel che pestga prudent, mabain quel che pestga ils blers ed ils gronds peschs è il campiun.
Auas mortas
Ils onns 70 dal davos tschientaner eran blers flums contaminads ed impestads cun rauba da tuttas sorts. En Engiadin’Ota aveva il tartagnament dals flums manà tar ina muria dals peschs. Ina malsogna cun in virus aveva decimà ina gronda part dals peschs. Il Balcun tort aveva realisà in film cun maletgs impressiunants al lieu. A pled era vegnì tranter auter il giuven Peider Ratti ch’è daventà pli tard inspectur chantunal da chatscha e pestga.
RR actualitad 11:00


text:
El veglia cuntinuar da propi vegnir tar ina deescalaziun dal conflict en Siria, er en collavuraziun cun la Russia, ha ditg Obama avant las medias.
Avertiment d'attatgas da l'SI
Il president american ha averti d'ulteriuras attatgas da la milissa da terror Stadi Islamic. En la Siria ed en l’Irac saja la milissa sut squitsch militar, ma ella possia da tut temp commetter attentats, ha ditg Obama.
Il president è sa mussà cuntent cun il progress en il cumbat cunter la milissa. Ils success en il cumbat mussian progress ma la liberaziun da citads sco Mossul e Rakka saja anc lunsch davent, ha ditg Obama.
RR novitads 06:00