text:
Il motiv da visar il contract cun SMT saja, tenor Beat Roeschlin, ch’els hajan betg chattà in consens sur da finamiras. Els veglian posiziunar e vender products sco regiun da la tgina dal Rein fin la Ruinaulta, e quai haja SMT na betg vulì. Beat Roeschlin na crititgescha dentant betg Grischun vacanzas che fa il marketing per SMT. Ed el di era che la collavuraziun cun Mustér na pateschia betg.
Durant la stagiun da stad resta tut sco fin uss
Il president da Sedrun Mustér Turissem ha confermà ch’el haja retschavì l’abdicaziun dal contract da collavuraziun da la vischnanca da Tujetsch. Sco el di veglia la vischnanca da Tujetsch surpigliar ils contracts da lavur per ils collavuraturs e per il biro a Sedrun. La vischnanca veglia lura manar vinavant il biro en atgna reschia. Curdin Brugger è dentant led ch’ins possia cuntinuar la stad cun la lavur e serrar giu la stagiun da stad en endretg.
Per ils ins ina surpraisa, per auters betg
Per il directur da las pendicularas da Mustér Rudolf Büchi èsi ina gronda surpraisa che Tujetsch ha visà il contract da collavuraziun cun Sedrun Mustér turissem. El manegia dentant che la regiun possia sa sviluppar mo sche Mustér e Tujetsch collavuran en il sectur turistic.
Ina surpraisa èsi era per il president da Gastro Sedrun Christian Gerber. El di ch’i dettia malsegirtads tar ils ustiers, ma i saja grev da dir co quai giaja vinavant. La decisiun da Tujetsch saja ina schanza per Mustér, di Annalisa Giger da l’hotel Alpsu a Mustér. Ella è era en suprastanza da Gastro grischun. I saja stà ina surpraisa che questa decisiun saja vegnida uschè spert. Mo ella n’è betg surstada, perquai ch’els na tiravan betg vid las medemas sugas ed els na avevan er betg las medemas opiniuns. Sumegliant giudichescha Vrena Werth, la president da Gastro Mustér Val Medel, la situaziun. Insacura stueva quai dar ina explosiun. Mo uss saja uss ina nova schanza.
L’ultim chapitel d’ina istorgia turbulenta
Tenor Curdin Brugger vegn Sedrun Mustér Turissem a far sia lavur enfin la fin d’october sco usità ed uschia terminar la stagiun da stad endretg. Sin lura stoppia dentant era la dissoluziun da l’uniun vegnir preparada. «Senza daners na pudain nus betg exister» declera Curdin Brugger. Uschè va probabel l’ultim chapitel da Sedrun Mustér turissem a fin. Quest’organisaziun è vegnida fundada 1998 ed ha gì blera fluctuaziun cun almain sis directurs e plirs presidents.
Bratscha averta tar Surselva turissem
Sche l’uniun Sedrun Mustér Turissem vegn schliada restan enavos duas vischnancas che ston chattar novas furmas per la vendita turistica.
Ina uniun la Surselva turissem che tgira gia la vendita da Trun, Breil, Sursaissa, Lumnezia e Glion, fiss pronta dad era surpigliar il timun per las duas vischnancas sisum la Surselva. Marcus Caduff il president da Surselva turissem discurra da products communabels sco il Rain mo el pudess era metter avant che l’entira Surselva fis sut in tetg turistic numnadamain quel da Surselva turissem.


c: text/html

text:
Val-de-Travers
Val-de-Travers a l'è un cumün svizzer del distret de Val-de-Travers, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.90 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 10812 abitant.
El cumün de Val-de-Travers al se tröva a una altitüden de 737 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Les Verrières, La Côte-aux-Fées, La Brévine, Les Ponts-de-Martel, Brot-Plamboz, Brot-Dessous, Boudry, Gorgier, Provence, Romairon (VD), Mauborget (VD), Fontaines-sur-Grandson (VD), Sainte Croix (VD), Les Alliés (FR-25) e La Fresse (FR-25). La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
El cumün de Val-de-Travers l'è staa istitüii el prim de ginee del 2009 come resültaa de le fusion de 9 cumün: Boveresse, Buttes, Couvet, Fleurier, Les Bayards, Môtiers, Noiraigue, Saint-Sulpice et Travers.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Boveresse in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Radund 50 persunas èn sa participadas al lavuratori d’avegnir. Quai è stà il segund da quest gener. Il «Parc da natüra Biosfera Val Müstair» sto inoltrar mintga quatter onns in program al chantun per survegnir vinavant sustegn finanzial dal chantun e da la Confederaziun.
Il team dal parc da natira ha preschentà il program cun projects en ils secturs da turissem, economia regiunala, cuntrada e natira, cultura e furmaziun, fabritgar, biodiversitad ed auters. La populaziun ha gì la pussaivladad da cumplettar projects u era vegnir cun ideas novas.
Cuntegn dal program
Il program dal parc da natira metta accents persistents en il sectur da turissem cun in nov post per il svilup da purschidas. Persistenza vul ins cuntanscher era en il sectur da l’economia regiunala surdar in label a products d’auta qualitad. En il center da la cultura e furmaziun stat la lingua rumantscha.
Co vinavant?
Enfin la fin dal 2018 vegnan tractads il projects da la cumissiun strategica da la Biosfera Val Müstair e da la suprastanza communala avant ch’inoltrar quels definitivamain al chantun.
RR actualitad


text:
Cun quest resultat han ils favurits sin aur olimpic pudì realisar lur siemi.
Mario Gyr, Simon Niepmann, Simon Schürch und Lucas Tramèr èn remblads da maniera suverana sur la Lagoa Rodrigo de Freitas a lur victoria.
Ils campiuns mundials e dubels campiuns europeics han distanzià la bartga culs Danais suenter 2’000 meters per 1,46 secundas. Bronz han fatg ils Franzos.
Emprima medaglia dad aur per rembladers svizzers dapi 20 onns
Il quartet en la bartga a pais lev ha segirà la setavla medaglia dad aur olimpica a la societad da remblar svizra. L’emprima dapi il 1996. Quella giada eran vegnids Xeno Müller en il skiff e Michael e Markus Gier en la bartga dubla a pais lev campiuns olimpics.
Per la delegaziun svizra a Rio è quai la segunda medaglia dad aur suenter la prestaziun da Fabian Cancellara e la terza insumma.
RR novitads 17:00 ++


text:
Sco ch’il manader actual da la WEGA a San Murezza, Philipp Guyer, ha ditg a RTR surpiglia la chasa editura Baeschlin e Schuler la butia per il prim da zercladur 2018. La butia vegn a restar serrada in'emna per far la surdada.
Cun in egl larmond...
Cun quai che Philipp Guyer ha da dar or da mauns ina butia da tradiziun, ch'è dapi trais generaziuns en possess da la famiglia Guyer-Halter, na saja il midament betg propi simpel per el, ha deplorà il manader da gestiun.
...e cun in egl rient
Dentant è Guyer er fitg grat, che l’istorgia da la libraria e papetaria na va be uschè a fin. El spera però ferm, che la populaziun sustegnia er la purschida da ses successurs. Senza quel sustegn na saja in’existenza en l'Engiadina cun la gronda concurrenza digitala betg pussaivla.
Il cumenzament da mars era vegnì enconuschent, che la libraria e papetaria WEGA haja da serrar sias portas per dal bun.
RR novitads 17:00


text:
Ludesan
El Ludesàn l'è vüna d'le variànt lenguìstiche d'la Lengua Lumbarda, parlàd ind la pruincia de Lod, ind i cumün d'le pruince de Milàn (Paü) e Pavìa (Chignö e Miradò) atàch al ludesàn, ind i paés püssè ucidentài dal teritori cremàsch (Pandìn e Rivolta) e ind la exclava milanesa in teritori ludesàn de San Culumbàn al Lambor[1]. La parlada de Melegnàn l'è cunsiderada cume una transissión tra el milanés e el ludesàn[2].
Particularità[Modifega | modifica 'l sorgent]
El ludesàn l'è classificàd tra le lengue galo-itàliche. I popul galich prelatìn ind el teritori d'la pruincia, la culunisassión rumana e le duminassión tugnine, spagnöle e francés i han determinàd l'evolüssión e la caraterisassión d'la parlada ludesana.
El ludesàn l'è miga istéss in tüta la pruincia de Lod, ma ghe n’è tante versión. Bele ind la cità de Lod gh'è d'le diferense tra la parlada dal centor e quela di rión. Apena föra Lod, vers Pavìa, Piasensa, Crema, Cremuna e Milàn, le diferense se fan sempor püssè marcade. I dialèt de Sant'Angiul, Casàl, Cudògn, Castión e San Culumbàn i gh'han paròl, acént e mod de dì diferént[3].
A diferensa dal visìn pavés, par el quàl l'è dübia l'apartenensa a la lengua lumbarda o a quela emiliàn-rumagnola, par sicür che el ludesàn el sia part dal lumbàrd ucidentàl, anca se inflüensàd da la parlada emiliana, suratüt ind le zone de Cudògn e Casàl che i en visine a la cità de Piasensa.
I element che el ludesàn de la bassa al ciapa dal piasentìn i en suratüt la prepusissión "de" che la diventa "ad" e l'articul "el" che'l diventa "al".
Ind i cumün d'la pruincia particularmént visìn a la cità de Piasensa cume San Roch, Guardamèi e Caseli, la parlada lucàl la sumija amò püssè al dialèt piasentìn.
Pö, la parlada de Cudògn e Casàl insema a quela de San Culumbàn, cume sò caraterìstega, la scambia la "e" cun la "o" in pusissión miga tònega intra-cunsunàntega: "alter" el diventa "altor", "alber" el diventa "albor", "pader/pador", "mader/mador", "peder/pedor", "veder/vedor" ecc.
Cunfrùnt cun el milanés[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parlada ludesana l'è miga pü quela dal mund paisàn. Lod l'ha sübìd da la scunda metà dal milavotcént, prufùnd cambiamént ind i mudèi de vita. I ludesàn sensa dasmentegàss de la lur urigin agrìcula, i en diventàd urguglùs del lur status de citadìn.
Eco donca che visìn a mod de dì ligàd a la tera e al passà d'i stagión, i en 'rivade espressión citadine, de solit ciapade dal visìn dialèt milanés.
Se se cunsìdera el milanés cume la parlada centràl d'la lengua lumbarda ucidentàl, el ludesàn el cunserva però d'le pecüliarità rispèt a la lengua de Carlu Porta che i s'en mantegnide fin al dì d'incö.
A la metà dal 1800 el Bernardino Biondelli l'imagineva el cumplét asurbimént d'la parlada ludesana ind al milanés cume suta dialèt. Quést l'è sücèss par tanti d'i sò carater uriginài. Par esempi la "én" finala, un temp druada in tüta la pruincia, adéss la se dröva apena a Sant'Angiul (es. giardén/giardìn, campanén/campanìn). Un altor cambiamént che'l gh'è stai l'è la sustitüssión d'la "ó" cun la "ö".
La terminassión di paròl al plüràl cun la vucàl "i", cume in italiàn, l'è rimasta in part e in part l'è andaia a perdoss. L'è famùs par quést el vec mod de dì: I gati süi téci rumpun i cupi. In tante part d'la pruincia adéss se dis: I gat ins/sura i tec rumpun i cup (menter a Milàn se dis I gat in süi tèt rumpen i cup). El plüràl in "i" el se cunserva specialmént ind el center de Lod.
Ludesàn/Milanés
*I prunùm cambiun insì:
l'òlter,l'àltor/l'àlter
l'oltra/l'àltra
i òlter, i àltor/i àlter
viòlter/viàlter
* Sustitusiòn d'la finàla -ona- cun -ùna-:
persùna/persona
bigutùna/bigutòna
brütùna/brütòna
ciciarùna/ciciaròna
pastisùna/pastisòna
grasùna/grasòna
striùna/striòna
* Cugnugasión d'la tèrsa persùna pluràla dal vèrb -és-:
èn, i èn, a i èn/hinn
* El cundisiunàl dal vèrb -és-:
mi sarési/mi saria (anca mi sarissi)
* Cugnugasión dell'indicatìu imperfèt (es. saltà):
mi saltévi/mi saltàvi
ti té saltévet/te saltàvet
lü èl saltéva/lü el saltàva
nüm saltévum/nüm saltàvum
viàltor saltévu, viòlter saltévu/viàlter saltavi
lur saltéven/lur saltàven
* Cugnugasión dal cungiuntìu imperfèt (es. saltà):
mi saltèssi/mi saltàssi
ti te saltèsset/ti te saltàsset
lü el saltès/lü el saltàss
nüm saltèssum/nüm saltàssum
viòlter, viàltor saltèssu/viàlter saltassi
lur saltèssen/lur saltàssen
Bibliugrafìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Enrico Achilli, El scaldalett. E cento altre poesie in vernacolo lodigiano con dizionarietto, Il Pomerio 1981, ISBN 88-7121-031-X
- Enrico Achilli, Su la ringhiera e lessico Lodigiano, Lodigraf 1973, ISBN 88-7121-032-8
- Giovanni Agnelli, Dizionario storico-geografico del lodigiano, Il Pomerio 1990, ISBN 88-7121-055-7
- Giacomo Bassi, Aldo Milanesi, Le parole dei contadini: ricerca a Casalpusterlengo, Silvana 1976, ISBN 88-366-0144-8
- Alessandro Caretta, Proverbi - Motti e sentenze del Parlare Lodigiano, Il Pomerio, ISBN 88-7121-083-2
- Alessandro Caretta, Vocabolario lodigiano-italiano, Il Pomerio, ISBN 88-7121-017-4
- Francesco de Lemene, Sposa Francesca: comedia in dialetto lodigiano, Tipografia di C. Wilmant 1857
- Aldo Milanesi, Dizionario Casalino-Italiano, Casalpusterlengo 1991
- Bruni Pezzini, Dizionario del Dialetto Lodigiano, Lodi 2005
- Bruni Pezzini, El Vangel del Signür. Versione in dialetto lodigiano del Vangelo di Gesù, Il Pomerio 2002, ISBN 88-7121-441-2
- Tranquillo Salvatori, La Divina Commedia tradotta in dialetto Lodigiano, Lodi 2005
Riferimént[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici
- ↑ Articul ins al dialèt de Melegnàn
- ↑ Bruno Pezzini, Nuovo Dizionario del Dialetto Lodigiano con Antologia


text:
Imperialissem
Il term imperialissem (dal latin imperare ‹herrschen›; imperium ‹imperi mundial›; p.ex. tar Imperium Romanum) designescha l’intenziun d’in stadi resp. d’ina regenza da cuntanscher influenza economica e politica en auters stadis u tar auters pievels. Quai po tanscher fin a lur sutmissiun ed a l’annexiun en l’atgna sfera da pussanza. Tipic per l’imperialissem è ch’i vegn stabilì e mantegnì ina relaziun ineguala, saja quai sin il champ economic, cultural u territorial.[1]
Posteriuramain èn tendenzas imperialisticas er vegnidas supponidas per intgins imperis gronds da l’antica. Il term sco tal è però vegni creà en il 16avel tschientaner e valeva da quel temp sco designaziun negativa per ina pussanza che na sa basava betg sin il stadi da dretg, mabain sin pussanza militara e despotia. Sco epoca da l’imperialissem per propi vala la fasa tardiva dal 19avel tschientaner, quai ch’è er d’attribuir a las differentas teorias marxisticas areguard l’imperialissem.
Il term ‹imperialissem› cumpiglia dapli che ‹colonialissem› e duess surtut vegnir differenzià da ‹colonisaziun›. Edward Said accentuescha tar l’imperialissem «la pratica, la teoria e las reglas da cumportament d’in center citadin dominant envers in territori che vegn regì en il lontan». Tenor el na designescha ‹colonisaziun› betg dapli che da sa stabilir en pajais lontans. Robert J.C. Young sustegna questa definiziun en quel senn che l’imperialissem opereschia nà dal center, or da la perspectiva da la politica statala, entant ch’il term ‹colonisaziun› sa refereschia simplamain al svilup colonisatoric u economic al lieu.
Da l’autra vart è ‹imperialissem›, en il senn da l’extensiun da la pussanza guvernativa sin differents territoris, da cunfinar dal term pli vast da l’imperialissem cultural e medemamain da l’egemonia culturala en il senn dad Antonio Gramsci.
Istorgia da la noziunEdit
Utilisaziun tradiziunala dal termEdit
Ils terms imperialist (englais) ed impérialiste (franzos) èn sa furmads en il decurs dal 16avel tschientaner. Da quel temp designavan els per ordinari aderents dal regent dal Sontg Imperi roman. En quest senn è er vegnì duvrà il term imperialissem tar la pli veglia attestaziun ch’è enconuschenta: il 1791 è la tenuta spiertala dals aderents da la chasa imperiala habsburgaisa vegnida numnada per l’emprima giada impérialisme.[2] A partir da l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins chapì tant en il territori da lingua englaisa sco er franzosa sut in imperialist in aderent da Napoleun e pli tard ina persuna che sustegneva la revendicaziun da pussanza da la famiglia da quel. En quest senn cumpara il term Imperialist il 1826 er en la lingua tudestga. Ma pir vers la mesadad dal 19avel tschientaner è la noziun sa derasada pli vastamain, e quai sa fundond sin il culp da stadi da Napoleun III (1851). Ils proxims onns è ‹imperialissem› per ordinari vegnì duvrà sco sinonim per ‹cesarissem›, ‹napoleonissem› u ‹bonapartissem›. Il focus na giascheva pia betg sin las tentativas d’expansiun territorialas, mabain sin las pretensiuns da la dinastia da reger il stadi. Daspera era per part gia sa mussà en il decurs da l’emprima mesadad dal tschientaner in auter diever dal term, tar il qual na steva betg en il center la persuna dal regent, mabain l’idea da success militar e da grondezza naziunala ch’era colliada cun il num da Napoleun. Tgi che cultivava en Frantscha in naziunalissem da tala orientaziun, era in impérialiste, ma betg necessariamain in bonapartist.[3]
En ils decennis enturn il 1850 è la muntada dal term sa midada plaunsieu. En emprima lingia chapiv’ins sut ‹imperialissem› vinavant il medem sco cesarissem: il domini d’in singul regent che sa basava tenor l’exempel da Caesar sin meds da pussanza militars e sin ses prestige persunal, cuvrind tras quai la mancanza da legitimitad constituziunala. Quest tip da regent represchentava tenor la chapientscha da quel temp Napoleun III. E colliada cun quest’imaginaziun era – medemamain tenor il model roman antic – la tendenza d’expansiun e da domini dal mund. En quel senn è il term ‹imperialissem› uss er vegnì applitgà sin l’Empire britannic (cumbain ch’i na deva là nagin regent singul en il senn dal cesarissem).[4] Daspera ha er existì vinavant la muntada dal term tradiziunala; suenter che Napoleun III è vegnì mess a ferm e destituì l’atun 1870 ha Wilhelm I ditg che «l’imperialissem giaschia per terra», sa referind cun quai a l’imperialissem en il stil da Napoleun III.[5] Anc il 1888 è ‹imperialissem› vegnì definì en il ‹Meyers Konversations-Lexikon› en il senn d’ina situaziun politica, en la quala «betg la lescha regia, mabain l’arbitrariadad dal regent che sa basa sin la pussanza militara».[6]
Novas utilisaziuns dal termEdit
Ina nova utilisaziun dal term è l’emprim sa fatga valair ils onns 1870 en l’Engalterra. Punct da partenza han furmà las discussiuns cuntraversas dals aderents d’ina ferma colliaziun tranter ils territoris d’ultramar ed il pajais d’origin e da lur adversaris liberals. Ils critichers liberals, ch’eran adversaris da la politica dal primminister Benjamin Disraeli, avevan la disa da designar la posiziun da la cuntrapartida cun il term ‹imperialissem›. Faschond quai, han els fatg sapientivamain allusiun a la connotaziun negativa tradiziunala dal term che steva en connex cun il bonapartissem, il qual era ordvart malvis en l’Engalterra. Ina politica d’imperi mundial uffiziala als era suspectusa, damai che quella sa basava sin l’applicaziun senza scrupels da pussanza militara. Els temevan che l’expansiun imperialistica mainia ad ina concentraziun da la pussanza, la quala sveglia ina mentalitad drizzada cunter la controlla parlamentara e che mainia la finala er en l’Engalterra a despotissem.[7]
Ils terms ‹imperialist› ed ‹imperialissem›, ch’avevan oriundamain in senn pegiurativ, èn però bainprest er vegnids applitgads dals aderents da l’expansiun da la pussanza imperiala e duvrads sco designaziun da sasez en in senn positiv. Per sa distanziar da la connotaziun negativa tradiziunala e da la polemica da vart dals critichers da la politica d’expansiun, discurriv’ins da imperialism in its best sense u da true imperialism. Questa nova applicaziun dal term è plaunsieu er sa fatga valair en auters pajais sco muntada laterala: ins discurriva dals ‹imperialists› en il senn d’in moviment entaifer las cuntraversas politicas a l’intern da l’Engalterra.[8]
La moda e maniera co ch’il term ‹imperialissem› è vegnì duvrà en il decurs dal 20avel tschientaner e fin en il temp preschent sa referescha a l’unda d’expansiun europeica ch’ha gì lieu tranter il 1870 ed il 1914 sco er a las consequenzas da quella. L’aspiraziun dals stadis europeics da daventar pussanzas grondas ha manà a l’Emprima Guerra mundiala che vegn en general considerada sco punct final da l’epoca classica da l’imperialissem.
Suenter l’Emprima Guerra mundiala è il term vegnì duvrà en general per tuttas ambiziuns, saja quai da cuntanscher – per motivs ideologics-missiunars – il domini dal mund u almain sur da vasts territoris situads ordaifer l’agen stadi. Uschia han ins surtut discurrì (e discurra) da l’‹imperialissem sovietic› e da l’‹imperialissem american›. Per cunfinar l’epoca da l’imperialissem classica da quest neo-imperialissem, vegn discurrì oz da quest’emprima sut la noziun da l’‹imperialissem istoric›.
Entaifer il marxissem èsi stà Karl Kautsky a furnir ina definiziun che dueva dominar l’emprima fasa da discussiun. Partind dal dialog da Platon ‹Politeia› ha el circumscrit l’imperialissem sco ina politica specifica che servia a suttametter in territori agrar situà ordaifer il stadi.[9] A quai ha cuntraditg la teoria da l’economia marxistica, entaifer la quala l’imperialissem è vegnì descrit sco stadi da svilup specific dal chapitalissem. En ina versiun oriunda, formulada da Rosa Luxemburg, è la teoria respectiva partida a moda analitica da martgads interns saziads, da la conquista dal martgà mundial e da la concurrenza per quel tras ils chapitals naziunals.[10] La teoria imperialistica da Lenin da pli tard ha percunter prendì a moda empirica tscherts svilups sco punct da partenza (sco per exempel la fusiun dal chapital industrial e bancar al chapital da finanzas). Ultra da quai ha Lenin resguardà la fasa monopolistica dal chapitalissem, la quala el ha considerà sco significativa per l’imperialissem, sco stadi il pli avanzà ed a medem temp final da quel.[11] Cuntrari a si’opiniun oriunda ha Lenin discurrì vers la fin da sia vita en sia brev ‹Davart la dumonda da las naziunalitads› da la pussaivladad da relaziuns imperialisticas tranter l’Uniun sovietica ed auters stadis.[12] Entant che Lenin, Luxemburg e Kautsky han refusà decididamain l’imperialissem ed il colonialissem sco elements d’in sistem cumplessiv da suppressiun chapitalistica, èn er sa fatgas udir cuntravuschs ch’han defendì conquistas colonialas da regiuns ordaifer l’Europa en il senn d’ina «politica da civilisaziun» (uschia il socialdemocrat ollandais Henri van Kol). Talas opiniuns han però furmà ina pitschna minoritad entaifer il marxissem; tant en la teoria sco er en la politica han dominà las analisas criticas da l’imperialissem.[13]
Cuntrari a la concepziun marxistica è l’econom Schumpeter stà da l’avis che l’imperialissem na furmia betg necessariamain il resultat d’ina situaziun da concurrenza entaifer l’urden economic chapitalistic. Il cuntrari ha el vis en quel l’expressiun d’in schovinissem irraziunal da classas socialas superiuras cun l’intent da fortifitgar lur pussanza. En quel reguard possia l’imperialissem cumparair en tut ils stadis da l’istorgia ed en differents sistems politics.
Il term ‹imperialissem› sa cuvra en blers puncts cun quel dal colonialissem. Ina differenza vesa Jens Flemming en la dumonda da l’aspiraziun da pussanza. Tenor el na s’orientescha betg mintga furma da colonialissem exnum a l’intenziun da stgaffir in imperi. Ultra da quai cumpiglia la categoria da l’imperialissem betg be furmas da domini directas, mabain er relaziuns d’independenza indirectas.[14]
Ina cuntratesa a l’imperialissem ch’è gia vegnida formulada il 1902/12 è la pussaivladad d’in ultra-imperialissem paschaivel. Quella implitgescha che l’imperialissem cun sias cuntradicziuns, las qualas mettian savens ad ir acziuns da guerra, possia vegnir surmuntà – e quai entaifer il sistem dal chapitalissem sez. En questa muntada economica vegn er discurrì oz d’ina ‹globalisaziun›, la quala po – per exempel tenor Thomas L. Friedman – er sezza avair in effect pacifitgant.
CriticaEdit
Ils istoriografs John Andrew Gallagher e Ronald Robinson han refusà l’idea d’ina controlla legala formala d’ina regenza sur d’in’autra sco fundament da l’imperialissem. La gronda part dals istoriografs sa laschian engianar da chartas geograficas da differenta colur (verbalmain «chartas coluradas cotschen» en il senn da Cecil Rhodes). Facticamain haja la gronda part da l’emigraziun britannica, dal commerzi e da las investiziuns gì lieu ordaifer ils cunfins formals dal British Empire.[15][16]
Tar il svilup da differents imperis ha la forza militara furmà ina rolla centrala; auter è quai percunter stà en il cas da l’Empire britannic ch’è sa basà sin la collavuraziun da las elitas economicas ed administrativas al lieu. Il domini indirect sur l’India è stà d’attribuir fitg ferm a la flaivlezza politica dals stadis da moguls ch’ils Brits han inscuntrà.[17]
Painter e Jeffrey van schizunt uschè lunsch da pretender che la segunda expansiun europeica sa basia pli ferm sin in’interacziun casuala tranter las pussanzas europeicas e lur politica da l’intern che sin in imperialissem intenziunà. Nagin imperi europeic haja persequità ina finamira definibla, ni economicamain ni politicamain. Ils imperis represchentian be ina fasa da l’interacziun cumplexa da l’Europa cun il rest dal mund.
Imperialissem avant il 19avel tschientanerEdit
Gronds imperis da l’anticaEdit
Emprimas extensiuns imperialas èn resultadas da la concentraziun da pussanza en connex cun ils gronds rempars ed indrizs da sauar en la China (Hoangho), India (Indus), Mesopotamia (Eufrat e Tigris) ed Egipta (Nil); Wittfogel discurra en quest connex da las ‹culturas idraulicas›. Bain da curta durada è stà l’imperi dad Alexander, ma tuttina impurtant areguard la derasaziun dal helenissem. Decisiva dueva alura daventar la creschientscha da Roma. Tenor il princip divide et impera (latin ‹divida e dominescha›) han ils Romans però er concedì als territoris conquistads ina tscherta cundecisiun en furma d’in dretg d’autodeterminaziun da la populaziun u d’ina atgna regenza che vegniva represchentada tras in administratur. La Pax Romana sa referiva a l’entir domini S.P.Q.R., vul dir dal senat e dal pievel roman; entaifer quel han ils Romans pacifitgà ils territoris ch’els avevan conquistà cun parter la pussanza cun las elitas localas.
Temp medievalEdit
A l’Imperi bizantin èsi reussì en il decurs dal temp medieval tempriv da conquistar la part orientala da la Mar Mediterrana, l’Asia Anteriura e parts da l’Italia; uschia ha pudì vegnir restabilida – almain en tschertas parts – la veglia extensiun da l’Imperium Romanum. Fin en il 13avel tschientaner è Bizanz restà ina da las pussanzas grondas dominantas en l’Europa. Pir a partir da la quarta Cruschada ch’ha manà a la conquista da Constantinopel tras ils Venezians e ‹Francs›, ha la pussanza cumenzà a dar ensemen, fin che Constantinopel dueva crudar il 1453 dal tuttafatg en ils mauns dals Osmans. Er las citads-stadi da l’Italia Superiura, Genua e Venezia, han stgaffì vasts imperis da commerzi cun basas e colonias a la Mar Naira ed en l’intschess da la Mar Mediterrana.
Ulteriurs impurtants gronds imperis dal temp medieval han furmà il Reginavel dals Francs, che pretendeva medemamain per sai da star en la successiun da l’Imperium Romanum, e la curuna d’Aaragon che dominava surtut la part occidentala da la Mar Mediterrana.
Imperialissem medieval ordaifer l’EuropaEdit
Expansiun islamicaEdit
Entaifer l’islam, ch’è sa furmà en il decurs dal 7avel tschientaner, ha l’expansiun furmà da l’entschatta ennà ina da las pitgas centralas. Quai ha manà ad in imperialissem per motivs religius. Suenter la mort dal profet Mohammed han las dinastias da califs dals Umayyads ed Abbasids conquistà vastas parts da l’Africa dal Nord sco er l’Asia Anteriura, stgaffind uschia in imperi arab-islamic ch’è sa mantegnì parzialmain fin en il 13avel tschientaner.
Imperi osmanicEdit
Cun la conquista da Constantinopel (1453) è l’Imperi osmanic avanzà ad ina da las pussanzas grondas dominantas en l’Asia Anteriura ed en la regiun da la Mar Mediterrana.
Dal temp da sia pli grond’extensiun en il 17avel tschientaner tanscheva quel vers nord fin en la regiun da la Mar Naira e Mar d’Asow e vers vest fin sin il Balcan. Sur plirs tschientaners ha l’Imperi osmanic fatg valair en l’Europa sia posiziun sco pussanza gronda sper il Sontg Imperi roman, la Frantscha e l’Engalterra. En la zona mediterrana ha l’Imperi cumbattì cun las republicas talianas Venezia e Genua, cun il Stadi papal e cun l’Urden maltais per la predominanza economica e politica. A partir dal 18avel e fin viaden en il 19avel tschientaner tardiv ha l’Imperi osmanic battì cunter la Russia zaristica per la predominanza en la regiun da la Mar Naira. Ed en l’Ocean Indic ha l’Imperi empruvà da tegnair pitg cun il Portugal en il commerzi a distanza en direcziun da l’India e da l’Indonesia. Tras questas relaziuns intensivas e nuninterruttas, tant sin il champ politic, economic sco er cultural, è l’istorgia da l’Imperi osmanic colliada stretgamain cun quella da l’Europa dal Vest.
Imperi mundial mongolicEdit
L’ Imperi mundial mongolic è sa furmà tras las conquistas da Dschingis Khan. Ses biadi Kublai Khan ha collià quel pli tard cun l’Imperi chinais (dinastia da Yuan) che cumpigliava vers il 1260 prest l’entira Asia Centrala.
Colonialissem portugais e spagnolEdit
Gia dus onns suenter la scuverta da l’America tras Cristof Columbus (1492) ha la cursa tranter las duas pussanzas maritimas Portugal e Spagna culminà en la spartiziun dal mund tras il Contract da Tordesillas. Silsuenter ha cumenzà la colonisaziun da l’America Centrala e dal Sid. Aventuriers sco Hernán Cortés e Francisco Pizarro han accelerà l’explotaziun dals pievels indigens (Aztecs ed Incas) a favur da la Spagna. La finamira era quella da surventscher la populaziun indigena che vegniva resguardada sco ‹nuncivilisada›, vul dir sutsviluppada. Ils Spagnols sut Cortés e Pizarro han mess en sclavitid ils Aztecs ed Incas. Els han agì tenor il princip conquistar (il pajais), destruir (la cultura) ed eriger (agens stadis); ins discurra perquai dal sistem da conquistadores dals Spagnols.
Er en l’Asia han ils dus pajais iberics empruvà da fitgar pe. Al Portugal èsi reussì da gudagnar Goa, Macau e las Moluccas; la Spagna ha occupà las Filippinas ed intginas inslas pacificas. Ils Portugais han l’emprim be installà basas tar las culturas estras ed han plitost duvrà quests contacts per intents economics. Pir en il decurs dal 17avel tschientaner han ins er cumenzà a conquistar surfatschas pli grondas sco la Brasilia en l’America dal Sid u Mosambic ed Angola en l’Africa.
Epoca da l’imperialissemEdit
L’epoca da l’imperialissem (er ‹imperialissem classic›) cumpiglia il temp da ca. 1870 fin l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala (1914). Ella è segnada da l’extensiun dals dominis da las pussanzas grondas e mesaunas en l’Europa sin territoris d’ultramar, e quai en tut il mund. La motivaziun han surtut furmà interess strategics tant da natira economica sco er politica; pli tard è vegnida vitiers l’aspiraziun sin prestige e rivalitads irraziunalas tranter las pussanzas imperialas. L’imperialissem formal (colonialissem) da quel temp, surtut en l’Africa, furma be in aspect parzial da l’imperialissem che cumpigliava er furmas economicas e da politica da pussanza informalas (p.ex. en la China ed en l’Imperi osmanic).
A l’epoca da l’imperialissem classic è precedida la fasa da l’imperialissem tempriv. Quella cumenza ca. vers il 1815 ed è stada segnada surtut da furmas da l’imperialissem formal.
I sa laschan distinguer trais furmas da constituziun da la pussanza imperiala:
- Da la basa da commerzi al domini, cun svilup parzial d’ina atgna industria (exempel: India)
- Domini sut l’apparientscha da preservar l’atgna suveranitad ed autonomia (exempel: China dal temp dals ‹contracts ineguals›, durant la dinastia Qing)
- Dominaziun economica da stadis suverans senza atgna industria (exempels: stadis dal Balcan, Imperi osmanic).
Quant ferm che l’imperialissem ha dominà temporarmain il pensar politic en l’Europa, sa lascha gia deducir dal diever parallel da la terminologia correspundenta en las diversas linguas europeicas: Charles Dilkes ha scrit il 1869 en l’Engalterra ses cudesch ‹Greater Britain›[18], Paul Rohrbach ha publitgà il 1915 sia scrittira ‹Das grössere Deutschland› ed en Frantscha ha ‹la Plus Grande France› furmà dapi ils onns 1880 ina moda da dir e pretensiun derasada vastamain.[19] Enconuschenta fin oz è la poesia da Rudyard Kipling ‹The White Man’s Burden› dal 1899. Il messadi da Kipling è quel che stadis moderns e dinamics sco ils Stadis Unids stoppian chatschar enavos pussanzas colonialas stagnantas sco la Spagna u auters pajais europeics; d’eriger in imperi saja collià cun grondas obligaziuns ed unfrendas. Questa poesia vala sco ina da las perditgas centralas ed emprovas da giustificaziun moralas da l’imperialissem; ses titel è daventà proverbial.
Gronda BritanniaEdit
En la Gronda Britannia ha la Revoluziun industriala gì lieu pli baud ch’en mintga auter stadi dal mund. Il 1805 han ils Brits victorisà Napoleun en la Battaglia da Trafalgar ed il 1806 fin il 1814 ha il Reginavel Unì fatg frunt a la bloccada continentala imponida da vart franzosa, tranter auter cun s’orientar a novs martgads da vendita (surtut l’America dal Nord).
Il svilup da l’industria greva ha pussibilità progress en la construcziun da bastiments. Surtut la navigaziun a vapur ha avert al traffic ed a l’economia novas dimensiuns. Giaschaments da cotgla e da fier èn daventads impurtants facturs da pussanza. Entras l’industrialisaziun è la Gronda Britannia sa transfurmada d’in stadi agrar en in stadi industrial. L’augment da la producziun en massa ha clamà suenter novs martgads da vendita, ils quals ins sperava da chattar en las colonias. En las colonias devi er bleras surfatschas agriculas nuncultivadas e forzas da lavur bunmartgadas, quai che pussibilitava gronds gudogns.
Suenter la sconfitta da Napoleun en l’Europa (1815) e la fin dal conflict colonial tranter la Gronda Britannia e la Frantscha, è la Gronda Britannia restada la suletta pussanza maritima mundiala. Ils Brits han surpiglià la rolla ‹d’ina polizia mundiala›, ina doctrina statala ch’ins dueva pli tard numnar ‹Pax Britannica›.[20] La politica da l’exteriur è stada segnada dal princip da la ‹splendid isolation›: autras pussanzas eran involvidas en conflicts en l’Europa, entant ch’ils Brits èn sa tegnids davent da quels ed han consolidà lur predominanza cun sa concentrar sin il commerzi.[21] Cun sia ferma posiziun entaifer l’economia mundiala ha la Gronda Britannia er influenzà la politica da l’intern da numerus stadis ch’eran nominalmain independents: tranter auter da la China, da l’Argentinia e dal Siam (uschenumnà ‹empire informal›). L’onn 1858 ha la regenza britannica surpiglià da la Cumpagnia britannica da l’India da l’Ost il domini sur l’India e suenter la Segunda Guerra da burs (1899–1902) il domini sur l’Africa dal Sid.[22]
Fin il 1914 ha il British Empire regì sur in quart da la surfatscha da la Terra. L’Emprima Guerra mundiala ha flaivlentà tut las pussanzas europeicas ed uschia er la Gronda Britannia. Tuttina ha quella obtegnì sut mandat da la Societad da las naziuns anteriurs territoris da l’Imperi osmanic e da l’Imperi tudestg (t.a. Tanganjika, la Palestina e l’Irac); uschia ha l’imperi colonial britannic cuntanschì da quest temp sia pli gronda extensiun.
Durant la Segunda Guerra mundiala – sco gia durant la ‹Guerra gronda› – è il Reginavel Unì vegnì sustegnì da truppas colonialas. Tuttina sa chattava il pajais a la fin da la guerra datiers da l’insolvenza. L’onn 1947 è l’India britannica vegnida dividida en ils dus stadis independents India e Pakistan; Burma è daventà independent il 1948. La Crisa da Suez dal 1956 ha mussà ils cunfins da las veglias pussanzas colonialas Gronda Britannia e Frantscha en in mund sa midond. L’‹onn african› 1960 èn il Somaliland e la Nigeria daventads independents. La fin da la preschientscha britannica en il Proxim Orient è vegnida annunziada il 1967 e terminada il 1971 cun sa retrair dal Bahrain. En il Pacific è Vanuatu daventà il 1980 in stadi independent. La Guerra dal Falkland cunter l’Argentina (1982) è stà sco ina curta recidiva en temps imperialistics. La surdada da Hongkong a la China l’onn 1997 è vegnì considerà da pliras varts sco la fin da l’Empire.
Ils imperis europeics èn vegnids schliads d’in temp che l’inegualitad militara tranter las colonias e las pussanzas europeicas Frantscha e Gronda Britannia era gronda sco anc mai.
In’ierta dal temp imperial furman ils 14 territoris britannics d’ultramar, ils 15 Commonwealth Realms (stadis dals quals la monarca britannica è la scheffa da stadi) sco er la cuminanza da stadis da las anteriuras colonias britannicas, il Commonwealth of Nations.
FrantschaEdit
Las ambiziuns imperialisticas da vart da la Frantscha han savens concurrenzà quellas dal British Empire che furmava dapi la Guerra da Trafalgar (1805) la pussanza maritima dominanta. Blers Franzos resguardavan l’Engalterra sco inimi mortal; da restabilir l’agen status sco pussanza mundiala aveva in’auta prioritad. La sconfitta en la Guerra franzos-tudestga dal 1870/71 ha però fatg ir ad interim ad aua quests plans. Ina situaziun da concurrenza tranter la Frantscha e la Gronda Britannia hai er dà en connex cun tschertas colonias (cf. p.ex. la Crisa da Faschoda). En il 18avel tschientaner possedeva la Frantscha anc numerusas colonias en l’America ed en l’India; suenter la Guerra da set onns en l’America dal Nord (1754–1762) ha ella però pers quellas a la Gronda Britannia.
Er vastas parts da l’Africa dal Nord furmavan colonias franzosas (l’Africa dal Vest franzosa che cumpigliava la gronda part da la Sahara e dals territoris circumdants). Cun il Contract da Fès dal mars 1912 èn la Frantscha ed il sultan dal Maroc sa cunvegnids d’eriger in protectorat franzos (il Maroc franzos cun la chapitala Rabat); formalmain è il sultan restà schef da stadi. Il contract franzos-spagnol dal november 1912 ha concedì a la Spagna in’atgna zona d’influenza en il nord dal Maroc; Tanger è daventà il center d’in territori internaziunal demilitarisà. Suenter l’Emprima Guerra mundiala han la Frantscha e l’Imperi osmanic surpiglià sut mandat da la Societad da las naziuns anteriurs territoris da l’Imperi tudestg, tranter quels Camerun, Togo, la Siria ed il Libanon. L’imperi colonial franzos aveva uschia cuntanschì si’extensiun maximala.
L’Indochina è daventada independenta il 1954 pir suenter ina guerra. La Crisa da Suez ha mussà il 1956 er a la Frantscha ils cunfins da la politica coloniala da fin qua. L’‹onn african› 1960 han 14 colonias franzosas en l’Africa cuntanschì lur independenza. L’Algeria è vegnida independenta il 1962, e quai medemamain pir suenter ina guerra.
In’ierta dal temp imperialistic furman ils territoris d’ultramar franzos, la rolla speziala da la Frantscha en l’Africa (Francafrique) sco er la cuminanza da stadis che sa cumpona surtut da las anteriuras colonias franzosas, la Francophonie.
Imperi tudestgEdit
La politica coloniala tudestga ha cumenzà il 1884/85. Bismarck ha designà plirs territoris africans (l’Africa dal Sidvest, l’Africa da l’Ost tudestga, il Camerun e Togo) sco er la Nova Guinea tudestga sco territoris da protecziun tudestgs. Entaifer paucs onns han ins transfurmà quests territoris en colonias formalas. Suenter che Bismarck è vegnì substituì il 1890 ha l’Imperi tudestg sviluppà sut l’imperatur Wilhelm II cun il ‹curs nov› ina politica d’orientaziun imperialistica. L’onn 1897 ha il chancelier imperial da pli tard Bernhard von Bülow pretendì en il parlament ina ‹Plazza al sulegl› tudestga. Questa premissa per pudair satisfar al prestige naziunal dueva dominar la ‹politica mundiala› tudestga fin il 1914. En il temp da la ‹politica mundiala› sut Wilhelm II (1888–1914) han be anc pudì vegnir acquistads territoris pli pitschens (t.a. Kiautschou e la Samoa tudestga), ils quals valevan però sco ‹colonias da model›. Economicamain e strategicamain eran las colonias ch’èn vegnida acquistadas da la Germania senz’impurtanza, damai ch’ellas disponivan ni da ritgezzas natiralas ni da surfatschas utilisablas pli grondas e na pudevan er betg servir da martgà da vendita relevant.
Il 1905 èsi vegnì tar l’Emprima Crisa dal Maroc, perquai che la Germania ha fatg frunt, sa referind a contracts internaziunals, a las tentativas d’agiuntar il Maroc a l’imperi colonial franzos. Ultra da quai han ils Tudestgs sperà da pudair metter talmain sut pressiun l’Entente cordiale – sut smanatscha da guerra – che quella sa dissolvia. Facticamain ha quai però gì per consequenza che la Frantscha e la Gronda Britannia han mess ad ir discurs tranter ils stabs generals, uschia che l’Entente cordiale è sa transfurmada en in’allianza.
Il 1911 ha gì lieu la Segunda Crisa dal Maroc: sin l’annunzia da la Frantscha da spedir truppas en las citads marocanas Rabat e Fès ha la Germania smanatschà da trametter la chanuniera ‹Panther› en la regiun. La Germania ha sinaquai retschet da la Frantscha territori ch’ha cumplettà las possessiuns tudestgas en il Camerun; areguard la politica da l’exteriur è la Germania però s’isolada pli e pli fitg. Surtut las leschas da flotta che Alfred von Tirpitz ha chatschà tras tranter il 1898 ed il 1912 – e ch’avevan evidentamain motivs imperialistics – han strapatschà las relaziuns tranter la Germania e la Gronda Britannia ch’eran gia avant vaira tendidas.
Suenter la sconfitta da las Pussanzas centralas en l’Emprima Guerra mundiala (1918) han las pussanzas victuras fixà il destin da las colonias tudestgas en rom dals Contracts da pasch da Versailles. Las colonias èn vegnidas suttamessas a la Societad da las naziuns, la quala las ha surdà sco territori sut mandat a pussanzas victuras interessadas.
Dal temp dal naziunalsocialissem (a partir dal 1933) hai dà en il Reich tudestg tentativas divergentas da reconquistar las veglias colonias. Pli ferm è però sa fatg valair il concept da stgaffir spazi da viver en l’ost; er quel sa basava a la fin sin teorias imperialisticas. Suenter l’attatga tudestga sin l’Uniun sovietica han ins empruvà da metter en la pratica quest plan.
RussiaEdit
L’imperialissem da la Russia sa differenziava en sia furma cleramain dals imperialissems da las autras pussanzas grondas. El serviva surtut ad engrondir l’agen territori statal e cumpigliava la Sibiria (fin a l’insla Sachalin), en il sid ils territoris dal Caucasus ch’eran fin qua per gronda part anc betg chartografads (e nua che la Russia è vegnida en conflict cun l’Imperi osmanic), la Persia dal Nord, l’Afganistan, Samarkand, Taschkent e la Mongolia dal Nord. Ina raschun centrala per quest’extensiun territoriala ha furmà l’intenziun russa da cuntanscher in port da mar liber da glatsch per pudair staziunar ina flotta che steva a disposiziun durant l’entir onn. En quest connex stattan surtut l’extensiun vers ost cun la fundaziun da la citad Wladiwostok (per rumantsch ‹dominatura da l’ost›) sco er la politica en connex cun las stretgas da mar al Bosporus (ch’ha manà ad in ulteriur conflict cun l’Imperi osmanic). La relaziun tranter la Gronda Britannia e l’imperi zaristic è stada segnada en il 19avel tschientaner sur lung temp d’ina rivalitad areguard la predominanza en l’Asia Centrala (The Great Game). Il 1876 han ils Russ conquistà ils territoris dal Kirgistan, Kasachstan e Turkmenistan dad oz.
L’imperialissem russ è stà accumpagnà d’ina politica da russificaziun intenziunada dals territoris conquistads. La russificaziun ha servì sco instrument per stabilisar il domini ed era perquai drizzada cunter l’independenza culturala dals pievels dominads.
Latiers è vegnida l’idea da pudair cuntanscher tras l’expansiun vers sid ina posiziun da contractivas cun la Gronda Britannia. Cun far pressiun sin la periferia (Persia dal Nord, Afganistan ed India dal Nord) han ins smanatschà il gnerv central da l’Imperi britannic, numnadamain la via maritima vers l’India e la colonia roiala sezza. Uschia speravan ils zars che la Gronda Britannia dettia suenter en la dumonda areguard las stretgas da mar al Bosporus.
Il 1904/05 è l’expansiun russa vegnida franada tras la guerra cunter il Giapun. Gist il fatg ch’ils champs da conflict èn sa spustads en l’Asia da l’Ost ha mess il fundament per l’escalaziun da pli tard en l’Europa Centrala (Emprima Guerra mundiala), la quala na para betg chapibla senza resguardar ils eveniments a l’ur da las sferas d’interess.
Suenter la Revoluziun russa dal 1917 èn intgins pajais vegnids relaschads en l’independenza, uschia la Finlanda, la Pologna ed ils pajais baltics. Auters han cuntanschì durant e suenter la guerra civila ina tscherta autonomia en furma da republicas sovieticas, uschia l’Ucraina, la Bielorussia, ils territoris en il Caucasus ed en l’Asia Centrala.
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha l’Uniun sovietica annectà territoris al cunfin occidental, ha furmà en l’Europa da l’Ost in sistem da stadis da satellit (Patg da Varsovia) ed empruvà da gidar il communissem a vegnir en ulteriurs pajais a la pussanza. Questa politica vegn savens numnada ‹imperialissem sovietic›.
GiapunEdit
L’imperialissem giapunais, il qual è sa fatg valair vers la fin dal 19avel tschientaner, vegn resguardà il pli pauc en la litteratura dal fatg, e quai cumbain ch’il decurs da quel n’è betg main impurtant per chapir ils eveniments che duevan suandar.
Il 1854 è l’admiral american entrà cun sia flotta da quatter bastiments da guerra en il port da la citad da Tokio dad oz; quai ha terminà l’isolaziun giapunaisa e pussibilità la restauraziun da Meiji. En in svilup senza exempel han ins mess tras refurmas radicalas e prendì suenter il retard tecnic envers ils stadis industrialisads. Gia 30 onns pli tard era il Giapun sa sviluppà ad ina pussanza territoriala respectabla. A quella èsi reussì da victorisar il 1894/95 la China en ina guerra e da far il 1902 in’allianza cun la Gronda Britannia sco partenari egual. En la Guerra russa-giapunaisa dal 1905 ha il Giapun destruì ina gronda part da la flotta russa ed ha uschia pudì limitar l’ulteriura expansiun da l’imperi zaristic en l’Asia (Mandschuria, Corea). En connex cun questa guerra stattan er ils cumenzaments da la Revoluziun russa ed il fatg che l’accent principal dal conflict tranter las pussanzas grondas è sa spustà enavos en l’Europa, surtut sin il Balcan.
Cun la victoria dal 1905 era il Giapun avanzà en il circul da las pussanzas grondas. Cun inschign è il pajais sa participà al gieu imperial da la diplomazia secreta ed ha pudì realisar sias ambiziuns en la Corea e la China dal Nord gia avant l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala. Suenter l’Emprima Guerra mundiala ha il Giapun retschet da la Societad da las naziuns, sco territori sut mandat, gruppas d’inslas en il Pacific ch’avevan tutgà fin qua a la Germania. Il 1931 ha il Giapun conquistà la Mandschuria ed inizià il 1937 la guerra cunter la China.
Il 1941 è il Giapun entrà en la Segunda Guerra mundiala sco partenari d’allianza dal Reich tudestg. Successivamain ha il pajais conquistà ils territoris colonials da la Gronda Britannia, da la Frantscha, dals Pajais Bass e dals Stadis Unids ch’eran situads en il Pacific. Fin la fin da la Segunda Guerra mundiala è il Giapun restà la suletta pussanza imperiala en il territori da l’Asia da l’Ost. Suenter la sconfitta il 1945 ha il Giapun stuì dar enavos tut ils territoris occupads.
Stadis UnidsEdit
Cun la conquista dals territoris dal vest, la suppressiun dals Indians e l’acquist da Texas e d’auters territoris dal Mexico (1848) ha la politica dals Stadis Unids, segnada da l’atgna persvasiun da la missiun (Manifest Destiny), sviluppà gia baud tratgs imperialistics. La dumonda schebain er ils Stadis Unids duain sa stentar da posseder atgnas colonias è però vegnida retardada tras la debatta areguard la sclavaria che dueva vegnir decidida en la Guerra da secessiun (1861–1865).
Suenter la victoria en la Guerra spagnol-americana l’onn 1898 han er ils Stadis Unids fatg part da las pussanzas mundialas imperialisticas. Igl èn suandads l’acquist da las Filippinas e da Puerto Rico, l’occupaziun da Cuba e la construcziun dal Chanal da Panama – pass ch’ins ha er resguardà en la discussiun politica a l’intern dal pajais sco emprova da concurrer cun las pussanzas colonialas europeicas.[23][24]
Suenter lur victoria en l’Emprima Guerra mundiala han ils Stadis Unids retschet sco mandat sut protecziun da la Societad da las naziuns differentas gruppas d’inslas en il Pacific che stevan fin qua sut domini tudestg. En il decurs da la Segunda Guerra mundiala èn ulteriuras inslas pacificas vegnidas en possess dals Stadis Unids.
La politica da l’exteriur dals Stadis Unids en l’America dal Sid e surtut en l’America Centrala fin en ils onns 1980, segnada d’intervenziuns ed emprovas da prender influenza, vegn savens allegada sco exempel per ina politica da pussanza postimperiala.
In’ierta dal temp imperialistic furman ils territoris exteriurs dals Stadis Unids.
ItaliaEdit
Sumegliant a l’Imperi tudestg ha er l’Italia chattà pir en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner la via vers l’unificaziun naziunala. Sinaquai han er inizià qua, sa basond sin il progress da l’industria taliana, tentativas da vegnir en possess da colonias per pudair cuvrir il basegn creschent da materias primas.
En in emprim pass han societads commerzialas privatas acquistà colonias en l’Africa da l’Ost; pli tard èn quellas passadas en possess statal. Dal 1894 al 1896 han ins empruvà adumbatten da conquistar il reginavel d’Abessinia. Pir il 1935/36 duevi reussir a l’Italia da surventscher l’Abessinia – faschond diever d’iperit – e da colliar il pajais cun sias possessiuns en l’Africa dal Sidost a la colonia Africa dal Sidost taliana. Il 1911 ha l’Italia cumenzà ina guerra cunter l’Imperi osmanic per vegnir en possess da sias provinzas Tripolitania e Cyrenaika. Suenter be in onn ha l’Imperi osmanic, ch’era flaivlentà da quel temp, stuì surlaschar questas provinzas a l’Italia, la quala las ha collià il 1934 a la colonia Libia taliana.
Suenter l’Emprima Guerra mundiala èsi reussì a l’Italia da cuntanscher las pli impurtantas finamiras irredentisticas cun gudagnar territoris en il nord e nordost, tranter auter il Tirol dal Sid e l’Istria. Il 1939 è ultra da quai vegnida annectada l’Albania.
Sco alliada da la Germania naziunalsocialistica ha l’Italia faschistica empruvà da schlargiar durant la Segunda Guerra mundiala ses possess colonial. Il 1940 han ins conquistà per curt temp il Somaliland britannic, avant ch’igl è reussì als Brits da rebatter las truppas talianas.
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala ha l’Italia pers sias colonias. Il Somaliland talian è stà dal 1950 fin il 1960 sco mandat da l’UNO sut administraziun taliana.
BelgiaEdit
Suenter ch’il stadi beltg è sa constituì il 1830, ha la dumonda imperiala er cumenzà a survegnir qua dapli pais. Tranter auter è retg Leopold I sa stentà dal 1842 fin il 1855 d’acquistar territoris d’ultramar; ma tant quai sco er l’idea da far quest pass cun forza militara n’ha betg purtà il success giavischà.
Pir a retg Leopold II èsi reussì il 1885 d’acquistar l’uschenumnà Stadi liber dal Congo sco possess privat. En rom da las Atrocitads dal Congo dal 1908 ha el però stuì surlaschar quel al stadi beltg; lez al ha transfurmà en la colonia Congo beltg. Suenter l’Emprima Guerra mundiala ha la Belgia anc retschet l’anteriura colonia tudestga Ruanda-Urundi sco mandat da la Societad da las naziuns; er quella han ins integrà en la colonia existenta. Dal 1894 fin il 1910 è er l’enclava da Lado en il Sudan dal Sid stada, sco territori a fittanza da la Gronda Britannia, sut administraziun beltga. L’‹onn african› 1960 è il Congo daventà independent, suenter che la Belgia è sa retratga precipitadamain ed il pajais è sfundrà en il caos.
Pajais BassEdit
Il colonialissem ollandais ha cumenzà vers la fin dal 16avel tschientaner. Da quel temp han ils Pajais Bass conquistà e surpiglià bleras colonias portugaisas, sa concentrond bainprest sin ils dus territoris centrals India dal Vest ed India ollandaisa. Sin las Moluccas (che tutgan oz tar l’Indonesia) han ils Ollandais mess tras il 1630 cun la forza lur monopol da commerzi, quai ch’ha manà a mazzaments e deportaziuns da la populaziun indigena. Durant l’occupaziun franzosa e las Guerras da coaliziun (1811 fin 1816) han ils Pajais Bass pers ina gronda part da lur imperi colonial a la Gronda Britannia. En l’Indonesia percunter als èsi silsuenter reussì da schlargiar lur domini. Tranter il 1890 ed il 1910 han ins organisà la retroterra da las basas d’enfin qua en furma da colonias; il 1908 è vegnì conquistà Aceh.
Suenter esser vegnids stgatschads durant la Segunda Guerra mundiala, han ils Ollandais empruvà adumbatten da puspè occupar l’Indonesia en quel mument che la sconfitta giapunaisa è stada da prevesair. La Nova Guinea ollandaisa è crudada il 1962 a l’Indonesia; Surinam è pir daventà independent il 1975.
Il Reginavel dals Pajais Bass consista dapi il 2010 da quatter parts cun ils medems dretgs: Aruba, Curaçao, Sint Maarten ed il territori ollandais sez. Trais ulteriurs territoris insulars, Bonaire, Saba e Sint Eustatius, furman ‹vischnancas spezialas›.
Austria-UngariaEdit
La monarchia dal Danubi n’ha bain betg pratitgà in colonialissem explicit; ma pervi da sia politica dal Balcan sto ella medemamain vegnir attribuida a las pussanzas imperialisticas. Legitimà tras il Congress da Berlin ha l’Austria-Ungaria occupà il 1878 cun forza la Bosnia-Erzegovina ed annectà il pajais il 1908. Da qua davent e fin l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala ha surtut Franz Conrad von Hötzendorf adina puspè pretendì l’annexiun da la Serbia. Il conflict cun quest pajais ha manà il 1905 ad in boicot d’import da products agriculs serbs, quai che correspundeva a ca. 90 % dals exports da la Serbia. Per part ha la Frantscha gidà la Serbia ad emplenir la largia d’export.[25][26]
AnnotaziunsEdit
- ↑ Johnston, Ronald John (2000). The Dictionary of Human Geography (4. ed.). Wiley-Blackwell, ISBN 0-631-20561-6, p. 375.
- ↑ Dieter Groh: Cäsarismus. En: Geschichtliche Grundbegriffe, tom 1, Stuttgart 2004, p. 726–771, qua: 731s.
- ↑ Richard Koebner/Helmut Dan Schmidt: Imperialism. The Story and Significance of a Political Word, 1840–1960, Cambridge 1964, p. 2s.
- ↑ Dieter Groh: Imperialismus III-VI. En: Geschichtliche Grundbegriffe, tom 3, Stuttgart 2004, p. 175–221, qua: 175s.
- ↑ Dieter Groh: Cäsarismus. En: Geschichtliche Grundbegriffe, tom 1, Stuttgart 2004, p. 726–771, qua: 761.
- ↑ Meyers Conversations-Lexikon, 4. ed., tom 8, 1888, p. 904.
- ↑ Dieter Flach: Der sogenannte römische Imperialismus. En: Historische Zeitschrift, tom 222, 1976, p. 1–42, qua: 15–17.
- ↑ Dieter Groh: Imperialismus III-VI. En: Geschichtliche Grundbegriffe, tom 3, Stuttgart 2004, p. 175–221, qua: 177–179.
- ↑ Karl Kautsky en: Die Neue Zeit nr. 2 dals 11 da settember 1914, p. 909, cità tar Lenin: Der Imperialismus als höchstes Stadium des Kapitalismus, en: Lenin Werke 22, p. 272.
- ↑ Rosa Luxemburg: Die Akkumulation des Kapitals. En: Gesammelte Werke 5, Dietz Verlag Berlin 1975.
- ↑ Lenin: Der Imperialismus als höchstes Stadium des Kapitalismus, en: Lenin Werke 22, cf. era Lenin: Der Imperialismus und die Spaltung des Sozialismus, en: Lenin Werke 23, Dietz Verlag Berlin 1974.
- ↑ Lenin: Zur Frage der Nationalitäten oder der Autonomisierung, en: Lenin Werke 36, p. 596.
- ↑ Cf. Ralf Hoffrogge, Sozialismus und Arbeiterbewegung in Deutschland, Stuttgart 2011, p. 167s.
- ↑ Jens Flemming: Kolonialismus. En: Geschichte. Lexikon der wissenschaftlichen Grundbegriffe. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1994, ISBN 3-499-16331-4, p. 381s.
- ↑ Louis, Wm. Roger. (1976) Imperialism, p. 4.
- ↑ John Gallagher, Ronald Robinson: The Imperialism of Free Trade. En: The Economic History Review, tom VI, nr. 1, 1953.
- ↑ J. Painter, A. Jeffrey: Political Geography 2nd ed., Sage 2009, p. 183–184.
- ↑ H. Arendt, EuU, p. 397.
- ↑ Olivier Le Cour Grandmaison: La République impériale. Politique et racisme d’État. Fayard, Paris 2009, p. 18.
- ↑ Porter: The Nineteenth Century, p. 332.
- ↑ Olson: Historical Dictionary of the British Empire, p. 285.
- ↑ Porter: The Nineteenth Century, p. 8.
- ↑ James M. McPherson: Für die Freiheit sterben – Die Geschichte des amerikanischen Bürgerkrieges, List 2000, ISBN 3-471-78178-1.
- ↑ Cf. era Hans-Ulrich Wehler: Der Aufstieg des amerikanischen Imperialismus. Studien zur Entwicklung des Imperium Americanum 1865–1900. 1974 (2. ediziun 1987).
- ↑ H. Angermeier: Der österreichische Imperialismus des Feldmarschalls Conrad von Hötzendorf. En: D. Albrecht (ed.): Festschrift für Max Spindler zum 75. Geburtstag
- ↑ dtv-Atlas zur Weltgeschichte, tom 2.
LitteraturaEdit
- Hannah Arendt: Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft. Cuntegna sco part 2: Imperialismus. Minca 1986, (emprim’ediziun englaisa 1951).
- Hannah Arendt: Über den Imperialismus. En: Die verborgene Tradition. Acht Essays. Francfurt a.M. 1976, ISBN 3-518-06803-2.
- Robert Bickers, Christian Henriot (ed.): New frontiers: imperialism's new communities in East Asia, 1842–1953. Manchester University Press, Manchester 2000, ISBN 0-7190-5604-7.
- Ralph Bollmann: Lob des Imperiums – Der Untergang Roms und die Zukunft des Westens. wjs-Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-937989-21-8.
- François Caron: Geschichte Frankreichs. Tom 5: Frankreich im Zeitalter des Imperialismus 1851–1918. Stuttgart 1991.
- Alexander Demandt (ed.): Das Ende der Weltreiche. Von den Persern bis zur Sowjetunion. Verlag H. Beck, Minca 1997, ISBN 3-406-41850-3.
- Frank Deppe e.a.: Der neue Imperialismus. Distel Verlag, Heilbronn 2004.
- Frank Deppe, David Salomon, Ingar Solty: Imperialismus. Papyrossa, Cologna 2011.
- Jared Diamond: Arm und Reich. Die Schicksale menschlicher Gesellschaften. S. Fischer, Francfurt a.M. 1999, ISBN 3-596-14539-2.
- Philip S. Foner: The Spanish-Cuban-American War and the Birth of American Imperialism 1895–1902. 2 toms, New York/Londra 1972.
- David Harvey: Der neue Imperialismus. VSA, Hamburg 2005.
- Karl Held (ed.): Imperialismus 1: Ableitung – Anti-imperialistische Illusionen über Staat und Revolution. Minca 1979.
- Eric J. Hobsbawm: Das imperiale Zeitalter 1875–1914. Fischer, Francfurt a.M. 2004, (TB 16391).
- Richard H. Immerman: Empire for liberty. A history of American imperialism from Benjamin Franklin to Paul Wolfowitz, Princeton e.a. (Princeton University Press) 2010, ISBN 978-0-691-12762-0.
- Wladimir Iljitsch Lenin: Der Imperialismus als höchstes Stadium des Kapitalismus. 1917, (versiun online).
- Michael Mann: Geschichte der Macht. 3 toms, Francfurt 1990–1998.
- Rudolf A. Mark: Im Schatten des ‹Great Game›. Deutsche ‹Weltpolitik› und russischer Imperialismus in Zentralasien 1871–1914. Ferdinand Schöningh Verlag, Paderborn 2012, ISBN 978-3-506-77579-5.
- Herfried Münkler: Imperien. Die Logik der Weltherrschaft – vom Alten Rom bis zu den Vereinigten Staaten. Rowohlt, Berlin 2005.
- Oliver Nachtwey: Weltmarkt und Imperialismus. Zur Entstehungsgeschichte der klassischen marxistischen Imperialismustheorie. Neuer ISP-Verlag, Cologna 2005, ISBN 3-89900-021-8.
- Sönke Neitzel: Weltmacht oder Untergang. Die Weltreichslehre im Zeitalter des Imperialismus. Schöningh, Paderborn 2000, ISBN 3-506-76102-1.
- Daniel A. Offiong: Imperialism and Dependency – Obstacles to African Development. Fourth Dimension Publishers, Enugu/Nigeria 1980, ISBN 978-156-111-4.
- Leo Panitch, Sam Gindin: Globaler Kapitalismus und amerikanisches Imperium. Or da l’american dad Ingar Solty, VSA, Hamburg 2005.
- John Pilger: Verdeckte Ziele. Über den modernen Imperialismus. Zweitausendeins, Francfurt 2004, ISBN 3-86150-632-7.
- Klaus Schwabe: Weltmacht und Weltordnung. Amerikanische Außenpolitik von 1898 bis zur Gegenwart. Schöningh Verlag, Paderborn 2006.
- Gregor Schöllgen: Das Zeitalter des Imperialismus. (Oldenbourg Grundriss der Geschichte, tom 15), 4. ed., Minca 2000.
- Gerhard Stapelfeldt: Der Imperialismus – Krise und Krieg 1870/73 bis 1918/29. Tom 1: Politische Ökonomie. Dr. Kovac, Hamburg 2008, ISBN 978-3-8300-3654-8.
- Gerhard Stapelfeldt: Der Imperialismus – Krise und Krieg 1870/73 bis 1918/29. Tom 2: Anthropologie und Rationalität. Dr. Kovac, Hamburg 2008, ISBN 978-3-8300-3655-5.
- Wolfgang Caspart: Das Gift des globalen Neoliberalismus. Mit Turbokapitalismus in die Krise. Amalthea Signum Verlag, Vienna 2008, ISBN 978-3-85436-395-8.
- Christian Zeller (ed.): Die globale Enteignungsökonomie. Verlag Westfälisches Dampfboot, Münster 2004, ISBN 3-89691-549-5.
- René Hauswirth, Lukas Meyer, Christian Felix: Das Zeitalter des Imperialismus 1870–1912. (AKAD Bildungsmedien Geschichte, GS301), Compendio Bildungsmedien, Turitg 1999, ISBN 3-7155-1659-3.
ColliaziunsEdit
- Der europäische Imperialismus – Wettlauf um die Welt
- Bibliografia davart l’Empire
- Die Wiederentdeckung des Imperiums (Telepolis)
- Hintergrundmaterialien der Europäischen Stabilitätsinitiative zur aktuellen State Building Debatte
- Herfried Münkler: Imperium und Imperialismus, versiun 1.0, en: Docupedia Zeitgeschichte, 11 da favrer 2010


text:
Lavurs
Spezialists e spezialistas d’economia da chasa èn responsabels per tut ils secturs d’economia da chasa. Tut tenor manaschi han els differents accents pertutgant nettegiament, lavandaria u mangiar. Els planiseschan e fan lur lavur a moda raschunaivla e favuraivla a l’ambient.
Spezialists d’economia da chasa organiseschan il nettegiament da stanzas e da l’instituziun. Els elegian meds da nettegiar adattads, repartan la lavur e nettegian svelt ed exact. Sch’insatge è en paglia, procuran els per la reparatura. Els drizzan en las stanzas a moda abitabla ed andanta.
En chasas d’abitar publicas, ospitals e clinicas, en manaschis da gastronomia e hotels datti mintga di bler da lavar. Spezialists d’economia da chasa rimnan e sorteschan la laschiva. Els san utilisar maschinas da lavar, maschinas da stirar e nettegian las differentas textilias a moda professiunala.
Spezialists d’economia da chasa collavuran er en cuschina. Els mettan ensemen menus e resguardan ils differents basegns da persunas pli veglias u persunas malsaunas. Els valiteschan la qualitad ed il pretsch da victualias e guardan ch’i vegnia cuschinà stagiunal. Tratgs simpels preparan spezialists d’economia da chasa sezs tiers.
Spezialists d’economia da chasa collavuran en il service ed adempleschan ils giavischs dals giasts. Suenter il mangiar èn els responsabels ch’i vegnia fatg urden e che tut vegnia lavà giu e mess davent igienicamain.
En ospitals, clinicas e chasas d’abitar publicas han spezialists d’economia da chasa da far cun umans che dovran sustegniment e tgira. Els als scuntran a moda curtaschaivla e servetschaivla. Els vesan, sch’i va bain cun ils abitants e pazients e sch’els dovran agid.
Spezialists d’economia da chasa han er incumbensas administrativas. Els scrivan al PC plans per menus e servetschs e mainan simplas statisticas. Ultra da quai administreschan els en ils deposits vaschella, laschiva e material da diever. Spezialists d’economia da chasa sa barattan cun lur team e tgiran la collavuraziun cun autra glieud da professiun e partiziuns en lur manaschi. Els èn responsabels per l’instrucziun da practicists d’economia da chasa.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 10-09-2015
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En chasas d’abitar publicas, ospitals, clinicas, u hotels.
Furmaziun en scola
Per regla 1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- Beneventar, cussegliar e servir clients
- nettegiar e decorar stanzas
- exequir lavurs en la lavandaria
- crear, preparar e reparter menus
- exequir lavurs administrativas
- promover l'atgna sanadad e sustegnair las clientas ed il clients
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "spezialist / spezialista d’economia da chasa AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- plaschair vi da contact
- empatia
- buna demananza
- conscienza da servetschs
- persuna inschignaivla
- conscienza d’igiena
- talent d’organisaziun
- senn per urden
- movibilitad corporala
- abilitad da supportar squitsch
- abilitad da lavurar en in team
- buna savida da la lingua tudestga e chapientscha dal dialect svizzer
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da las scolas spezialisadas e professiunalas sco era da la OdA 'economia da chasa'
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: guvernanta, manader / manadra da sectur hotellaria ed economia da chasa, guvernanta purila, spezialist / spezialista da mantegniment, spezialist / spezialista per nettegiar edifizis
Examen professiunal superiur (EPS)
cun diplom federal: manader / manadra hotellaria-economia da chasa, manader / manadra gastronomia collectiva, manader / manadra en facility management, pura / guvernanta purila, manader / manadra d’instituziun, manader / manadra da mantegniment, spezialist / spezialista per nettegiar edifizis
Scola spezialisada superiura (SSS)
manader / manadra da gestiun en facility management SSS, hotelier / hoteliera dipl.- ustier / ustiera dipl.
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en facility management
Cundiziuns da lavur
Spezialists d’economia da chasa lavuran en manaschis gronds, nua che vegnan tgirads blers giasts, clients u pazients. Latiers tutgan chasas d’abitar publicas, ospitals, clinicas, hotels e manaschis da gastronomia.
Tut tenor manaschi ha la glieud da professiun differents accents. Cun la furmaziun supplementara correspundenta san els manar teams u secturs.
Ulteriuras infurmaziuns
OdA Hauswirtschaft Schweiz
Adligenswilerstr. 22
Postfach 3027
6002 Luzern
Tel: 041 921 62 77
URL: www.oda-hauswirtschaft.ch
Revistas professiunalas:
"Newsletter"


text:
Carugaa
Carugaa (nom ufizial in italian: Carugate) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l gh'ha ona popolazion de 13.979 abitant.
El paes el se troeuva al confin con la Provincia de Monscia e Brianza (comun de Agraa, Brughee e Caponagh) e l'è denter ai territori de la Martesana e del Vimercates.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'etimologia del nomm l'è minga ciara.
Segonda la tradizion, Santa Marcellina, sorella de Sant Ambroeus e San Satir, l'è vivuda a Carugaa.
Ai temp di piev, Carugaa el faseva part de la Piev de Vimercaa.
In di primm del Noeuvcent, a Carugaa el lavorà principal l'era la seda.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Carugaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Bainbaud po l'applicaziun d'avertiment da corona en Svizra vegnir duvrada regularmain. Suenter il Cussegl dals chantuns ha er il Cussegl naziunal approvà la basa legala per l'app. Quella duai vegnir en acziun la fin da l'emna proxima, suenter las votaziuns finalas da la sessiun.
Betg surprais ha ch'i haja dà paucas discussiuns fundamentalas davart l'app en il parlament. A l'ultima sessiun extraordinaria aveva il parlament la finala sez pretendì ina basa legala per lantschar l'app.
Da pudair las vias d'infecziun saja uschè impurtant, perquai ch'in vaccin vegn anc betg ad esser pront uschè svelt cunter il virus, ha ditg il cusseglier naziunal Benjamin Roduit (PCD/VS) en il num da la cumissiun che ha discussiunà ordavant la fatschenta.
La Swiss-Covid-App è vegnida sviluppada da la Confederaziun e da las duas scolas autas politecnicas federalas. Ella duai gidar da persequitar chadainas d'infecziun ed er avertir persunas che han gì contact cun persunas infectadas.


text:
Piür
Piür (nom ufizial in talian: Piuro; in tudesch storich: Plurs; in latin: Plurium) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 929 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 85 km² e 'na densità de 23 ab./km². A l’è tacaa ai cumün sundrin de Campdulscin, Sciavena, Madésan, Nuaa, Prada, San Giacum e Vila de Sciavena, e a quei grigiunes de Bargaja (CH-GR), Ferrera (CH-GR) e Avers (CH-GR).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cussegliers guvernativs dal Grischun che na pon betg sa participar a sesidas da la regenza pervi da quarantina u malsogna pon far part da quella via conferenza da video u da telefon. Quai è ina da las regulaziuns che valan per che la regenza grischuna restia abla d'agir. Ella entra en vigur immediat e vala enfin che la situaziun sa normalisescha.
In'autra è, che sche dapli che trais commembers da la regenza crodan ora, vegn la regenza cumplettada cun il president dal Cussegl grond, il vicepresident dal Cussegl grond – e sch'i fa da basegn entras anteriuras presidentas u presidents, uscheditg che quels èn anc activs en il Cussegl grond.
Ord l'archiv
RTR novitads 08:00


text:
La fracziun liberaldemocratica leva gnanc entrar en la debatta e trametter enavos il sboz a la regenza. Sco prim duai lezza mussar tge ch’ella prevesia da sustegnair cun ils daners. Uschiglio saja quai sco da bittar en l'aria 40 milliuns francs e da guardar tgi che piglia lura si els, uschia l'argument dal deputà Rudolf Kunz. Sia proposta n'ha dentant gì nagina schanza: Tut tschellas partidas èn dal avis ch'i saja urgentamain da dar in stausch a la digitalisaziun - in stausch che saja gia daditg necessari.
Per tge vai?
La «lescha per promover la transfurmaziun digitala» saja formulada a moda fitg schlanca e generala per tegnair avert tut las opziuns, scriva la regenza en ses messadi al Cussegl grond. Profitar duain firmas ed organisaziuns, dentant era il chantun sez po finanziar projects strategics u sa participar a projects.
Tgi survegn daners?
Daners duain tals projects survegnir che han in tschert effect per l’economia publica, pia che fan pli attractiv il Grischun sco lieu da lavur e plazza economica. Quai ha il minister d'economia Marcus Caduff accentuà pliras giadas en la debatta. Tgi che survegn quants daners na decida betg la regenza grischuna, mabain in’organisaziun dal fatg cun commembras e commembers ord differentas branschas.
Ina pitschna midada han deputadas e deputads fatg: Las contribuziuns finanzialas valan per tschintg onns - la regenza aveva proponì otg onns.
Damai ch’i va explicit per dar in stausch a la digitalisaziun, duain projects survegnir contribuziuns substanzialas. Concret vul quai dir: Contribuziuns da maximalmain 50% dals custs d’investiziun e da maximalmain 50% dals custs da manaschi.
Betg cumpiglià: Lingua, cultura, raits d’internet
La promoziun linguistica e culturala en il chantun na duai da principi betg succeder via quest credit da 40 milliuns francs. Sch’i dat dentant in project ord questa sparta, che correspunda a las finamiras da la digitalisaziun, saja pussaivel da sustegnair quel.
Era per l’infrastructura da telecommunicaziun ubain per colliar las regiuns cun raits ultra sveltas na duai betg dar daners ord quest pot da digitalisaziun. Tals projects vegnan finanziads ord il pot per infrastructuras ch’èn relevantas per il sistem. Persuenter vegn quai credit prolungà da l’onn 2023 sin l’onn 2030.
Exempels concrets
Per survegnir in'impressiun pli concreta, numna la regenza grischuna exempels che pudessan vegnir realisads grazia als 40 milluns francs per la digitalisaziun, tranter auter:
- Stgaffir in center d’innovaziun a la Scol’auta da pedagogia dal Grischun che scolescha persunas d’instrucziun, s’occupa da material didactic e cusseglia las scolas.
- Promover l’acceptanza dal dossier electronic per pazients cun ina campagna d’infurmaziun e sustegnair ospitals, medis, chasas da tgira tar la realisaziun.
- Sustegnair ils tests per autos da posta automatisads a Maiavilla e chattar almain sis ulteriurs trajects per far tests cun vehichels che charreschan senza manischunz.
- Sviluppar in e-ticket per l’entir traffic public en il Grischun – in sistem ch’è cumpatibel cun il SwissPass.
Cussegl grond è gia uss pli digital
En temp da corona è er il Cussegl grond vegnì pli digital en la sessiun da zercladur: Intervenziuns parlamentaras na curseschan betg pli sin palpiri tras las retschas, mabain pon vegnir suttascrits a moda e maniera digitala.


text:
Ord il communicau dalla 326avla conferenza plenara ordinaria dalla Conferenza Episcopala Svizra (CES) dils 2 – 4 da december 2019 a Lugano:
“Communablamein sin via alla renovaziun dalla Baselgia
A moda intensiva han ils uestgs svizzers discussiunau sur dil process ‘communablamein sin via alla renovaziun dalla Baselgia’. Oravontut las realitads variontas els differents uestgius e regiuns linguisticas ein ina gronda sfida per in proiect per l’entira Svizra. Perquei entscheiva il process sin palancau local, diocesan ed ellas regiuns linguisticas. Igl ei caussa dils uestgius d’instradar pass concrets.
La voluntad dad ir quella via communablamein cun tuts cartents dalla Svizra ei fermamein avon maun. Quei vala era per la formaziun d’ina gruppa empalonta. Il discuors cun ina persuna previda ha confirmau ch’ei dat el ravugl dalla CES quei che pertucca il cuntegn, differents aspects e che la tscherca per ina via communabla drova aunc empau temps. Igl ei era la via d’ina lutga communabla”.
Tenor la proposta dalla Conferenza Episcopala Svizra entscheiva la via alla renovaziun dalla Baselgia els singuls uestgius ed en lur pleivs e cuminonzas.
Suenter ver giu endamen el cussegl episcopal hai jeu decidiu che quella via duei succeder en treis fasas:
1.) Tedlar il plaid da Diu
Lein tedlar il plaid da Diu! Quella emprema fasa duei entscheiver els cors da tuts cartents! Nossas pleivs e cuminonzas ein envidadas da sviluppar iniziativas per envidar tuts da tedlar sin Diu e da survegnir aschia ina relaziun renovada cun Diu e sia Baselgia che nus essan gie. Quei duess saver schabegiar senza finanzas e structuras. Igl invit va a scadina persuna e famiglia, scadina pleiv e cuminonza. Ella sa vegnir vivida persunalmein ed immediat. En special ein era tuttas claustras en nies uestgiu envidadas dad esser sin quella via spirituala exempels vivents per tuts! Igl onn ecclesiastic 2019/2020 ein leutier in temps da grazia. El duei esser l’entschatta da quella via da renovaziun diocesana che meina al pugn culminont digl onn liturgic: Pastgas, la fiasta dalla levada da Cristus! “Preparei la via dil Segner! Fagei uliv las sendas per el!” (Mt 3,3). Naven dad oz san ins sin la pagina d’internet digl uestgiu da Cuera (www.bistum-chur.ch) anflar mintga di in’oraziun. Ella sa vegnir urada persunalmein ni da cuminonza. Jeu sperel che era la brev pastorala 2020 che vegn a cumparer sin l’emprema dumengia da Cureisma, duei esser sin quella via per nus tuts in agid. Lein seradunar per l’oraziun e per l’adoraziun. Lein urar Diu per l’assistenza da siu Sogn Spert, per che la Baselgia vegni renovada tras el!
2.) Tedlar in l’auter
Nus tedlein in l’auter! La secunda fasa vul gidar tuts a tedlar in l’auter ella glisch dil Sogn Spert. Sco ils cartents ein seradunai ell’emprema fasa (tochen Pastgas 2020) per l’oraziun, vegnan ussa instradadas novas iniziativas per formar gruppas da dialog en famiglias, pleivs e cuminonzas.
Ins savess duvrar leutier il niev document dalla conferenza episcopala svizra “…e Dieus ha plidau…” per sediscussiunar giudlunder. Era ils texts dil secund Concil vatican ein aunc adina e pli che zacu empalonts per la renovaziun dalla Baselgia. Nus s’udin tuts tier l’unica Baselgia ed essan uni cun ella en l’unica cardientscha!
Per in scomi pli profund e per la communicaziun communabla savess il niev uestg formar ina gruppa da coordinaziun. Quella secunda fasa sa aschia menar ad ina via da renovaziun dalla Baselgia egl uestgiu da Cuera ed en Svizra. Ella savess cuzzar tochen il temps d’Advent 2020. “Tarmetta tiu Spert e la fatscha dalla tiara serenovescha!”
3.) Lein seschar surprender
Lein seschar surprender! Quella tiarza fasa duei en sia fuorma concreta pil mument aunc esser aviarta. Pertgei sia fuorma dependa digl andament dallas empremas duas fasas. Neu dil temps savess quella tiarza fasa dalla via alla renovaziun egl uestgiu da Cuera ed en concordanza culs auters uestgius svizzers, cuzzar da 2020 tochen 2021. Possi il Sogn Spert, entras la renovaziun dils cors, provocar surpresas en sia Baselgia!
Cuera, la fiasta da Buania, ils 6 da schaner 2020
+ Peter Bürcher
Administratur apostolic digl uestgiu da Cuera


text:
21 persunas tranter 15 e 30 onns sa participeschan a la quart'ediziun dal Riverwalk organisà dal WWF, il link avra en ina nova fanestra. Durant trais emnas vulan ils giuvenils scuvrir ils ultims flums intacts en Europa e gidar a proteger els.
3 emnas plain acziuns
Dals 14 da fanadur fin ils 5 d’avust 2017 chaminan ils giuvenils lung il flum En. Els èn er en viadi cun velo e bartgas sin il traject da 500 kilometers da Malögia fin a Passau. Cun differentas activitads vulan els sensibilisar la glieud per proteger las auas er en avegnir.
Emprimas notgs fraidas
Surprais da las temperaturas plitost frestgas a Malögia, han ils giuvenils passentà las emprimas notgs sin il campadi cun temperaturas da paucs grads sur nulla grad. Las temperaturas e l’aura en general èn perquai er ina da las pli grondas sfidas ch’ils giuvenils menziunan unisono, avant ch’els partan per il Lej da Longhin, tar la funtauna da l’En.
Ils proxims dis fa la gruppa sut il patronat dal WWF adina puspè fermativas en l'Engiadina, sa scuntra cun politichers e tschertga il discurs cun la glieud per via.
RR actualitad 08:20


text:
I pitli dla Under 10 ova n sada ai 28 de nuvėmber da jģ sun l Renon a fé pea pra n turnoi. Ėi ą jugą contra la scuadres dl Renon, Bulsan Academy blue, Bulsan Junior y l Persenon. L Academy white ova liede. I mutons dl HC Gherdėina ą inņ fat cater partides y n parcour y ą vencił la partida contra l Bulsan Junior per 4:1. De ndut ą la scuadra dl Gherdėina fat cin' goi: Aaron Oberbacher, Niklas Piccolruaz, Jonas Piccolruaz, Erik Kantioler y Christian Bernardi.
U14 Bulsan - Gherdėina 1:23 (0:9, 0:7, 1:7)
Pra chėsta partida de n sada 28.11. a Bulsan tléchel cialé al resultat. La Under 14 ą stravencił, nsci ti ą i mutons ulgą al trainadėur Kevin Senoner che ti ova bele dit dant che i muessa ti n fé almanco 20 goi y nsci iela nce stata. Bėn 23 goi ie tumei n chėl di che l ne fova nianca plu lerch sun la zedula, ulache l ą mé lerch 21 goi!!! Bravi mutons!
Per l Gherdėina ąl fat 5 goi prun Tobias Moroder y Markus Mair, 4 goi Leo Messner, 3 goi Philipp Demetz, 2 goi prun Giordan Insam y Nicolas Paratoni y un n gol prun ą fat Tobias Fill y Ben Linder.
U16 Gherdėina - Pinerolo 2:3 (1:0, 0:2, 1:1)
N dumėnia ai 29 de nuvėmber ą la Under 16 jugą n cėsa contra l Pinerolo. I mutons ą tenģ pea drėt bėn y la partida fova for valiva, nce sce i averseres fova fisicamėnter majeri y plu gherc. Dantaldut i mėndri ą jugą scialdi bėn, purempņ ne ąla nia butą y puech dan la fin dla partida se ą l Gherdėina mo giapą l terzo gol.
Per l Gherdėina ąl fat i goi Fabian Kasslatter y Markus Mair.
U18 Maran - Gherdėina 3:2 (0:0, 1:1, 2:1)
Na partida da desmincė y chėl debota fova chėla dla Under 18 n sada a Maran. L juech plu stlet dal scumenciamėnt dla sajon. I mutons se lą tėuta massa ala lesiera, minan che i vencėssa saurģ contra l Maran, che ne nie nia iust la miėura scuadra. Ma la ie jita autramėnter, i mutons ą jugą uniun mé per si cont y ne ną nia tenģ adum y cumbatł per ti vester ai averseres. Nsci ąi purtruep perdł per 2:3. Per l Gherdėina ąl fat i goi Nicolas Demetz y Juri Runggaldier.
U20 Gherdėina - Cortina 10:4 (1:0, 4:3, 5:1)
Na bela sudesfazion se ą tėut la Under 20 n dumėnia te Sėlva contra la scuadra dl Cortina. Lavia a Cortina ovi mo perdł 1:2, ma chėst iede se ąi mustrą na bela scuadra che tėn adum y che są da jughé n bel hockey. Ala fin ai vencił per 10:4. bravi mutons!
Per l Gherdėina ąl fat i goi Samuel Moroder (2), Patrick Major, Christian Mussner, Miran Holzknecht, Leo Holzknecht, Florian Moroder, Lukas Mair, Jean Marc Moling y Damian Bergmeister.
La proscima partides di jėuni n cėsa:
Sada ai 5.12. dala 17.00 jugherą la U18 contra la scuadra de Asiago. (im)


text:
viadi d'atun – 5. & 6. classa
Da fina bialaura essan nus serendi la damaun cul tren sil Pass Alpsu. Ferton ch'ina gruppa ha preferiu il trutg empau pli pacific al Lag da Tuma han entgins affons priu suttapeis la via empau pli liunga e stentusa sur il Péz Pazzola; accumpignai essan nus vegni dil tgaun Paco. Pass per pass essan nus serendi dil cuolm siadora per la finfinala saver guder la biala survesta – d'in maun la Val d'Ursera e da tschei maun la biala Val Tujetsch e pli lontan la Surselva. Arrivai sisum han ils affons giu meritau ina pausa e secapescha havein era tuts nudau nos nums el cudischet spegl um da crap.
Per gentar essan allura serendi direcziun Lag da Tuma nua che nossas conscolaras e nos conscolars spitgavan ensemen culla scolasta Lea. Suenter che tuts han giu gudiu il paus e puspei rimnau avunda energia pil retuorn sil Pass Alpsu essan nus viandai direcziun sbuccada dil Lag da Tuma e da leu anora dil trutg giuadora viers la via da Maighels. Per turnar al Pass Alpsu havein allura puspei priu il trutg ch'enqualin enconuscheva digl avonmiezdi. Da leu anora havein puspei priu il tren per arrivar a casa.
Nus havein astgau guder in bi viadi d'atun ed ils affons san esser loschs ch'els han murdiu sils dents e la finfinala contonschiu il Lag da Tuma – tgi directamein e tgi sur il Péz Pazzola.
fotografias da Tim Loretz, Lea Berther & Sandro Tomaschett


text:
Dio
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Quand as bacàja ed Dio, as dîs 'na parôla ch'la vén dal latén deus, deriv. da divus=luminåus. Al nomm al vén da la radîs *div/*dev, ch'al vré dîr un quèl cme "pén ed lûs" (anch'in grîg ai é δῖoς - al genitîv ed Zeύς [Zeus] l'è Aιός [Diòs] -, al sanscrit dèvas e l'agetîv latén divus), al vrè dîr un quèl ed såura, trascendentèl.
La siänza ch'la dscårr ed Dio l'è la teologî (da teos, ch'al vôl dîr Dio e logos, dscåurs, strulgamänt).
La relaziån stra Dio e i ômen la tôl al nomm ed religiån. La radîs sanscrita, al parôl Divus i vôlen totti dîr lómm, parché dai ténp antîg fén al dé d'incû, chi dîs d'avair vésst Dio, l'à sänper vésst d'la lûs, e l'à vò sänper pès e tranquillitè.


text:
Lavurs
Micromecanists e micromecanistas produceschan en lavur fitg precisa tocca singula ch’è savens minuscla. Questa tocca fitg pitschna vegn duvrada per exempel per utensils tecnics fins, parts d'uras e da computers, instruments da mesirar e controllar, pitschens apparats ed iseglia u protesas medicinal-tecnicas e.u.v.
Tut tenor product e dumber da la tocca tschernan micromecanistas in proceder da producziun adattà. Sco basa da lur lavur servan plans exacts. Cun elavurar quels prototips u pitschnas serias exclusivas resgian, furan, gliman, puleschan u fresan ellas cun iseglia a maun la tocca da metal u da materia sintetica. Tar tocca spezialmain delicata dovran els l’agid da maschinas dirigidas dal computer. Ellas controllan la tocca producida cun instruments da controlla mecanics ed electronics. Tut tenor il resultat obtegnì curregian ellas la producziun. Ultra da quai s'occupan ellas dal mantegniment e da la reparatura da las maschinas.
Tar serias pli grondas vegn la tocca tagliada ora. Micromecanists cun spezialisaziun "iseglia da punschar/cular" dovran apparats u maschinas dirigids dal computer tipics per lur champ spezial sco p.ex. pressas u electroerosiun. Cun quests apparats produceschan els differenta iseglia per punschar u differentas furmas per cular.
Micromecanistas cun spezialisaziun " décolletage" èn ablas da producir tocca en elavuraziun minuscla cun agid da turns automatics dirigids da curvas e garanteschan la producziun en quest sectur.
Per producir tocca pitschna e prototips cun agid da maschinas dirigidas dal computer (CNC) e da maschinas tradiziunalas èn responsabels micromecanists cun spezialisaziun "producziun e CNC".
Micromecanistas planiseschan ed organiseschan independentamain lur lavurs. Sch'ellas na pon betg ademplir in giavisch da la clientella u al pon ademplir mo per part, p.ex. per motivs da custs u per mancanza da materials u da maschinas, preschentan ellas alternativas praticas ed innovativas. Perquai che las tecnologias sa midan permanentamain en lur professiun, frequentan ellas adina puspè furmaziuns supplementaras. Durant lur lavurs garanteschan ellas che las prescripziuns da la segirezza da lavur e da la protecziun da la sanadad e da l’ambient vegnan observadas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 20-01-2020
Durada
4 onns
Direcziuns
- producziun e CNC
- décolletage
- iseglia da punschar/ cular
Furmaziun en la pratica (a partir dal 2. onn d'emprendissadi)
Ils emprendists / las emprendistas frequentan lur furmaziun pratica en ina scola a temp cumplain u en manaschis da la branscha da microtecnica u d'uras.
Furmaziun en scola
2 dis per emna (1. onn d'emprendissadi)
1 di per emna (2. fin 4. onn d'emprendissadi) a la scola professiunala
Roms professiunals
- micromecanica
- dissegn
- tecnica da mesirar
- tut tenor spezialisaziun: producziun e CNC, décolletage (lavurs da turnar en il micro-sectur) u iseglia da punschar e furmas da cular.
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar en la pratica las basas professiunalas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "micromecanist / micromecanista AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- examen d'admissiun en il manaschi d'emprendissadi ed en la scola professiunala
Pretensiuns
- mauns inschignaivels e ruassaivels per lavurar a moda fitg precisa
- chapientscha tecnica
- interess da la lavur cun maschinas e computers
- abilitad da leger plans e bun’imaginaziun spaziala
- pensar logic e metodic
- gronda abilitad da sa concentrar
- senn per urden e nettezza
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas e scolas spezialisadas
Examen professiunal (EP)
Spezialist / spezialista da process cun certificat federal u commerziant tecnic / commerzianta tecnica cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra d’industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist / tecnicista dipl. SSS microtecnica, (furmaziun mo en franzos) / tecnicist / tecnicista dipl. SSS construcziun da maschinas (spezialisaziun tecnica da construcziun u da producziun)
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en microtecnica, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas
Cundiziuns da lavur
Micromecanists e micromecanistas chattan plazzas en tut las branschas che produceschan instruments d’auta precisiun (industria d’uras, optica, robotica, aviatica, informatica, electronica u telecommunicaziun).
Cun in'experientscha da lavur correspundenta pon els er surpigliar posiziuns da responsabladad, p.ex. sco schef u scheffa dal team u sco commerziantas u commerziants tecnics.
La microtecnica è ina branscha cun grond avegnir che survegn adina dapli impurtanza. Micromecanists e micromecanistas ch'en pronts da sa furmar vinavant han bunas schanzas sin il martgà da lavur. Las paucas plazzas d’emprendissadi en l’industria èn situadas en la regiun, nua ch’i vegnan producidas uras, pia tranter Genevra e Schaffusa.
Ulteriuras infurmaziuns
Center per la furmaziun professiunala Bienna
Scola tecnica spezialisada
Salzhausstr. 18
Chascha postala 4264
2500 Bienna 4
Tel: +41 32 344 38 11
URL: www.bbz-biel.ch
Associaziun svizra dals patruns da l'industria d'uras
Avenue Léopold-Robert 65
Chascha postala
2301 La Chaux-de-Fonds
Tel: +41 32 910 03 83
URL: https://cpih.ch/


text:
Esters ed estras duain survegnir il dretg da vuschar a San Murezzan. Il suveran decida ils 7 da mars. Survegnir il dretg da vuschar duain esters cun permissiun da domicil C. Quai vul dir persunas da pajais da l'UE/EFTA che stattan dapi almain 5 onns en Svizra u persunas da terzs stadis che stattan dapi almain 10 onns en Svizra.
Impurtanza per San Murezzan
A San Murezzan vivian e lavurian bleras persunas da l'exteriur. E bleras dad ellas fetschian era part activamain da la vita communala e s'identifitgeschian cun la vischnanca, uschia Prisca Anand, cussegliera communala dal PLD. Perquai saja quai be gist che quellas persunas survegnian la pussaivladad da sa participar a las decisiuns politicas. Vinavant fiss quai ina schanza per il svilup da la democrazia.
Be sur natiralisaziun
Auter vesa quai Mario Salis, anteriur cusseglier communal da San Murezzan e deputà en il Cussegl Grond da la PPS. Tenor el duain persunas estras survegnir ils dretgs per sa participar a decisiuns politicas be sur la natiralisaziun. Mintga persuna domiciliada haja la pussaivladad da sa laschar natiralisar, sch’ella vul er propi quai. Il dretg da vuschar per esters na saja betg ina mesira d’integraziun adattada e duai esser collià cun il dretg da burgais svizzer.


text:
Butte
I Butte (parnunziaa bjuut) i è di culìne che i se tróa desperlùre ‘n mèss a öna pianüra o a ün altipià e i gh’à prìma di versàncc piö o méno ‘n pé che i dientà di mür verticài e ‘nfìna sö ‘n sìma i è piàte e i gh’à öna spéce de "teràss" che l'è metìt ach a 300 méter sùra ‘l lièl de la pianüra. Gh'è però di Butte che i gh'à mia 'l tochelì 'n pià sö sö la sìma.
Butte l'è öna paròla che la é dal Francés e la öl dì culìna picinìna e l'è dovràda sura de töt in del òest di Stacc Ünìcc; in del süd òest i Butte i è ciamàcc ach Mesa.
I Butte piö famùs i s'i a tróa in de la Monument Valley, che in Lumbàrt l’ völ dì la Al di Monümencc, che l’è öna regiù del altipià del Colorado, 'ndóe i è stai giràcc tace film de s-ciopetì e tra chès-ce gh'è de regordà Stage Coach e Se ta cati ta copi giràcc dal John Ford e 'nterpretàcc dal John Wayne.


text:
Imper Bizantin
L’Imper Bizantin, a chël che ti al ti vëgn ince dit Imper Roman dl Oriënt, á ciafé so inom canche al é gnü despartí dal Imper Roman d’Ozidënt dl 395 do C. do la mort de Teodose I. Süa capitala ê Costantinopolis, a chëra che al ti gnô ince dit la “Nöia Roma”, la Istanbul d’aldedaincö, costruida dal imparadú Costantin sön les ruines dla vedla cité greca de Bisanz dl 330.
Dl 313 êl gnü proclamé tres l’Edit da Milan la liberté por le cult cristian, insciö che le cristianejim é devanté la religiun de stat. Al é gnü fat sö dlijies monumentales, sciöche la Hagia Sophia (532-537) a Costantinopolis y al é gnü realisé operes artistiche importantes, dantadöt mosaics y dlijies che é danter l’ater a Ravenna.
Dl 476 á Odoacre concuisté Roma y ti á surandé i sëgns imperiai al imparadú dl Oriënt Zenon, insciö che l’Imper Roman d’Oriënt é sté l’arpadú dl Imper Roman d’Ozidënt y é deventé le su imper. L’ Imper é gnü desdrüt dai Crujá dl 1204 y jü a na fin definitiva dl 1453 cun la concuista de Costantinopolis da pert di türcs otomans.
Fontanes[mudé | muda l codesc]
- John Julius Norwich, Byzantium. The Early Centuries (330-800), Viking, London, 1988
- Julius Norwich, Byzantium. The Apogee (800-1081) , Viking, London, 1991
- John Julius Norwich, Byzantium. The Decline and Fall (1081-1453), Viking, London, 1995
Wikidata[mudé | muda l codesc]
Liams[mudé | muda l codesc]


text:
Scandulèra
Scandulèra (nòm uficiàl en italià Scandolara Ravara) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardia, en Pruvìncia de Cremuna. El g'ha 1 413 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 17,1 km² e 'na densità de 83 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cingia de' Botti, Gussola, Motta Baluffi, San Martino del Lago, Solarolo Rainerio e Torricella del Pizzo.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Scandulèra l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dapi dacurt datti il project da pilot «Leihbar» a Berna. Il concept è simpel e funcziunescha sumegliant sco ina biblioteca. Ins va ad emprestar la chaussa ch'ins dovra e la porta suenter l'utilisaziun puspè enavos.
Il sortiment è concepì spezialmain uschia ch'i dat da mintga sparta in pèr products ch'ins dovra sin il pli ina u duas giadas ad onn. Per exempel ina funtauna da tschigulatta u maschinas da furar. Quatras n'han ins betg da cumprar chaussas ch'ins dovra darar. Quai fa bain a l'ambient ed a la bursa.
L'entschatta è gartegiada
La fundaziun da protecziun da consuments aveva lantschà il project sco project da «Crowdfunding». Curt suenter han els gì radund 200 simpatisants ch'han sustegnì il project. Latiers vegnan anc 30 voluntaris che vegnan en il futur a mantegnair la bar. Finanzià vegn la bar d'emprest tras abunaments mensils.
RR actualitad 11:00


text:
Las mesiras per dumagnar la pandemia da corona e per sustegnair l’economia chaschunan custs supplementars da 1,6 milliardas francs en il budget da la Confederaziun. La gronda part da quests custs chaschunian ils test da corona, cun radund 1,5 milliardas. Quai ha communitgà il Cussegl federal. 46 milliuns van al BAG per la surveglianza da novas variantas da corona e la cuntinuaziun da l'organisaziun da crisa.
Ultra da quai sustegna la Confederaziun il turissem svizzer cun 17 milliuns per il «Recovery-Programm». 25 milliuns duai dar l'onn 2022 per la tgira e cultivaziun persistenta dal guaud.
Per l’entir 2022 ha la Confederaziun budgetà custs da bunamain 80 milliardas francs. Quai munta in deficit da bunamain ina milliarda francs. Fin uss ha ella quintà cun in surpli da 620 milliuns francs. En la sessiun d’enviern discutescha il Parlament federal il preventiv ed approvescha silsuenter il budget definitiv.


text:
Cort de Monscia
La Cort de Monscia a l'è stada una piev del milanes in pee 'me division ministrativa del XIV secol fina al 1797 e religiosament del IX secol al 1972, cont el sinod Colombo.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
De quel che l'ha did el Paol Diacon a fondà la gesa monsciasca l'è stada la Teodolinda, che l'ha mitud la prima preja del Dom de Monscia e per quela reson chi l'éra ciamada Cort, termen marcad anca del Gofred de Busser in del so Liber Notitiae Sanctorum Mediolanensis e cont el Renassiment la ciapa anca di fonzion ministrativ in del Ducad de Milan.
In del XV secol la gh'aveva 32 canonegh e un arciprevet, titol sora al prevost ma al che l'éra assimilad e l'era squasi independent de l'Arcidiocesi de Milan propi per l'antiga concession regia, roba che l'ha cread di problema quand che hann tacad a doperà el rit patriarchin, doperad anca a Com ma minga a Milan, roba superada grazia al San Carlo Borromee che l'ha vorzud l'unificazzion de tut i rit de Lombardia in del rit ambrosian, ma dopo poch l'è garantida 'n esenzion che la permet de fà el rit roman in la Cort.
Del cinchcent l'è fiancada de un decanad e 'l nom Cort l'è via via sfavorid in favor de Piev e con l'invasion del Napoleon tut i piev perden la fonzion civil.
Quela religiosa la resta in pee fina al 1972 quand che el vescov Giovanni Colombo ja aboliss tucc cont di decret che renden definitiv i decanad, ma el pret del Dom l'ha mantegnud el titol de arciprevet e di prerogative in su tuta l'area de l'ex Piev, vun di poch cas indova che l'è sucedud.
Division[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Liber notitiae sanctorum Mediolani di Goffredo da Bussero. Manoscritto della Biblioteca Capitolare di Milano, a cura di M. Magistretti, U. Monneret de Villard, Milano, 1917.
- Diocesi di Milano. Sinodo 46°, Milano, 1972, Pubblicazione curata dall'ufficio stampa della Curia arcivescovile di Milano.
- G. Vigotti, La diocesi di Milano alla fine del secolo XIII. Chiese cittadine e forensi nel “Liber Sanctorum” di Goffredo da Bussero, Roma, 1974.
- Istituzione dei nuovi vicariati urbani e foranei, 11 marzo 1971, Giovanni Colombo, arcivescovo di Milano, Rivista Diocesana Milanese, 1971.
Note[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Parochia che la quata l'area sora la cità.
- ↑ Parochia con sed a Monscia, che la quatava l'area ocidental e meridional, e estesa a San Lissander.
- ↑ Parochia con sed a Monscia, de che la quatava l'area oriental, e estesa a San Damian.
- ↑ in quel cas lì la gh'eva diferenza in tra la Piev ministrativa e religiosa, perché la paròchia la tocava anca el Comune de Cassina Baraggia, compres ministrativament in la Piev de Vimercaa.
- ↑ In quel cas lì la gh'eva diferenza in tra la Piev ministrativa e religiosa, perchè el comun corispondeva a la Parochia di Sant March e Grigoeu, compresa eclesiasticament in la Piev de San Steven de Segraa.
- ↑ In quel cas lì la gh'eva diferenza in tra la Piev ministrativa e religiosa, perchè el comun corispondeva a la Parochia d San Giulian, compresa eclesiasticament in la Piev de San Steven de Segraa.
- ↑ In quel cas lì la gh'eva diferenza in tra la Piev ministrativa e religiosa, perchè el comun corispondeva a la Parochia de San Remigi, compresa eclesiasticament in la Piev de San Steven de Segraa.


text:
Blers hotels han da cumbatter per chattar successurs. Il Münsterhof è in dals paucs hotels en Engiadina Bassa ed en la Val Müstair che ha chattà la soluziun en l’atgna famiglia. Ils dus frars Kevin e Linus han surpiglià l’hotel da lur geniturs. Il Münsterhof era in hotel tradiziunal da trais stailas. Ils novs possessurs han vulì midar il concept per pudair surviver en il sectur da l’hotellaria.
Concept da «b&b»
Sa distinguer da la concurrenza è ina da lur devisas ed era da daventar pli economics. In hotel che dovra main persunal e che porscha quai ch'il giast giavischa era lur visiun. Lur soluziun è in hotel cun appartaments gronds e stanzas da «bed and breakfast» cun in Bistro-Café.
Finanziaziun entras crowdfunding
La finanziaziun na era dentant betg simpla. Els avessan gugent survegnì sustegn finanzial da l’agid da muntogna, da la societad da credit d’hotel ni da l’uffizi d’economia e turissem. Quai sustegn n'han els dentant betg survegnì. Cun in’acziun da crowdfunding han ils frars rimnà varga 40’000 francs che mancavan anc.
RR actualitad 17:00


text:
Sara Hermann: Nus vivain per murir e perquai duvrain nus umor (part 1)
«Umor e la mort, duas chaussas che tutgan ensemen.» Di l'actura e teatrista Sara Francesca Hermann en vita e cretta. L'umor saja fitg parent cun la mort. La tragica e la comica na vegnan betg ora ina senza l'autra.Sche nus pensain vid nossa vita, saja l'unica gronda absurditad che nus murin. Nus vivain per murir. E quai fa vegnir nossa existenza absurda. Per betg gist finir la vita, èsi da viver cun ligerezza. E perquai dovri umor.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sche Friburg e Tavau dattan in cunter l'auter è in spectacul quasi garantì. Ils 12 da schaner ha il HCD manà a Friburg cun 4:0 suenter 10 minutas e lura tuttina anc pers. Oz ha Friburg manà suenter 33 minutas cun 5:0 e tuttina anc stuì tremblar. Duas giadas Marc Wieser (al 4:5 ed al 6:7) e Fabrice Herzog (al 5:6) han pudì scursanir il terz terz sin sulet in gol differenza. Il club da hockey da Tavau n'è dentant betg pli stà bun da volver il gieu. Suenter sis victorias è il HCD vegnì franà.
Ils ulteriurs resultats:
Lugano batta ils Lakers cun 5:2, ils ZSC Lions perdan a chasa cunter ils SCL Tigers cun 1:3 ed il derbi bernais gudogna Bienna cunter l'SC Berna cun 6:5 suenter prolungaziun.


text:
Gron
Gron (Grono in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 959 abitant e una süperfiss de 14.83 km², e al se tröva a una altitüden de 336 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gron a l'è tacaa ai cumün de Cama, Castaneda, Doss (IT-CO), Legia, Rorè, Santa Maria in Calanca, Verdabi.
L'85% de la popolaziun de Gron l'è de lengua italiana o lombarda, el 6% l'è de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gron l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1219. In de l'ann 1395 inveci l'eva staa menziunaa cume Agrono.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Gron l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]