text:
Elefant african
L’elefant african (Loxodonta africana) è ina spezia or da la famiglia dals elefants. I sa tracta dal pli grond mammal da la terra che viva da preschent. Entaifer la chatscha ed il safari fa l’elefant african part dals uschenumnads ‹Big five›.
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
In mastgel cuntanscha en media ina grondezza da 3,20 meters ed in pais da 5 tonnas. En cas excepziunals pon els er daventar fin 4 meters gronds e cuntanscher in pais da fin 7,5 tonnas. Las femellas èn pli pitschnas e pli levas; en media cuntanschan ellas ina grondezza da 2,5 meters ed in pais da 2,8 tonnas. Il chau ed il corp mesiran ensemen 6 fin 7,5 meters, la cua in pau dapli che 1 meter.
Tar l’elefant asiatic possedan be ils mastgels dents lungs; tar l’elefant african percunter han per ordinari tant ils mastgels sco er las femellas dents lungs. Quels pon cuntanscher tar il mastgel lunghezzas da fin a 3 meters ed in pais da fin a 100 kg. Il pli grond dent lung ch’è insumma vegnì chattà insacura mesirava 3,5 meters. Tar ils mastgels creschan ils dents lungs l’entira vita, e quai tant en la lunghezza sco er en la ladezza. Tar la femella creschan ils dents lungs suenter il 15avel onn da vita be pli per lung, e quai bundant pli plaun che tar ils mastgels; els èn perquai pli satigls che quels dals mastgels. Ils dents lungs vegnan duvrads per chavar, furitgar e sco arma da defensiun. Tras quai isan els e pon er rumper giu parzialmain u dal tuttafatg.
Tar la tromba sa tracti d’in nas prolungà munì cun foras-nas. Tar l’elefant furma la tromba in organ ordvart sensibel ch’è sa sviluppà en il decurs da la filogenesa or dal lef sura ed il nas. Radund 40 000 musculs ordinads en faschs fan quella fitg movibla e ferma. La tromba sezza na cuntegna nagin oss dal nas u autra ossa. Ella serva a palpar e tschiffar, a respirar ed odurar ed er sco pumpa d’aspiraziun e da pressiun per baiver. Cun mintga tratga s’emplenescha la tromba cun 8 fin 10 liters; en 5 minutas po in elefant baiver 200 liters aua. Sumegliant al culiez da la giraffa gida la tromba da l’elefant er a cuntanscher roma e plantas en grondas autezzas. E la finala serva la tromba a tgirar ils contacts socials entaifer il triep resp. sco arma da smanatscha e da defensiun cunter privels d’ordaifer.
Ina differenza exteriura tar l’elefant asiatic furman las ureglias ch’èn tar l’elefant african bundant pli grondas. Quellas pon cuntanscher ina lunghezza da 2 meters. A la fin da la tromba dispona l’elefant african da dus ‹dets›, l’elefant asiatic percunter be dad in. Vi dals pes davant ha l’elefant african per ordinari quatter e vi dals pes davos trais dets-pe. L’elefant asiatic percunter ha tschintg dets-pe davant e quatter dets-pe davos. Il dumber dals dets-pe po però variar e n’è perquai nagin indizi segir. L’elefant african ha in frunt plat, entant che quel da l’elefant asiatic è aut; ultra da quai ha l’elefant african in dies gob, l’elefant asiatic percunter betg. En pli datti er differenzas areguard la construcziun e la structura dals molars.[1]
Elefants na san betg suar. Be sur las ureglias, tras las qualas culan fin a 14 liters sang per minuta, po vegnir dada giu chalur ch’è danvanz. Quai explitgescha daco che las ureglias èn uschè grondas. Supplementarmain sa sfradentan elefants gugent en l’aua.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Pli baud eran ils elefants africans derasads da la costa da la Mar Mediterrana fin al Cap da la Buna Speranza. Al nord da la Sahara è la spezia però gia morta ora en il 6avel tschientaner a.C.
Pervi da frauduladers d’ivur e la destrucziun dal spazi da viver è l’elefant african svanì en il fratemp or da vastas parts da ses anteriur territori da derasaziun, surtut en il sid ed en il vest da l’Africa. Per lunschor la pli gronda populaziun en l’Africa dal Vest sa chatta en il cumplex da parcs naziunals W–Arly–Pendjari, nua che vivan anc adina bundant traimilli animals.[2] La populaziun situada il pli al sid viva en il parc naziunal d’elefants Addo en l’Africa dal Sid. Ils pli gronds effectivs insumma han pudì sa mantegnair en l’ost e sid dal continent, ma er là sa restrenscha lur derasaziun per gronda part sin parcs naziunals e territoris da protecziun.
La sutspezia settentriunala L.a. pharaohensis ha probablamain pudì sa mantegnair fin en il 19avel tschientaner a la costa sudanaisa ed en l’Eritrea. Elefants relativamain pitschens ch’èn tut tenor parentads cun quella, paran d’avair survivì pli ditg en la Mauretania ed existan là eventualmain anc adina. In’ulteriura sutspezia settentriunala è L.a. orleansi; en temps istorics era quella derasada en il nord da la Somalia ed en l’Etiopia, ma il pli tard l’onn 1987 era quella sa reducida a 60 fin 300 animals (en la regiun Harar en l’Etiopia).
En l’entira Africa èn tut tenor stimaziun anc derasads radund 400 000 fin 650 000 animals.
Spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Elefants pon viver en differents habitats, premess ch’igl è avant maun sumbriva, aua e quantitads da pavel suffizientas.
En deserts na vivan elefants per ordinari betg. Excepziuns furman la Sahara a Mali ed ils territoris da cunfin a Namibia (vers il desert Namib), nua ch’igl exista ina populaziun d’‹elefants dal desert› cun spezialas adattaziuns a quest spazi da viver sitg (t.a. in schlargiament da la sola-pe). Lur dumber en Namibia vegn, tut tenor funtauna, inditgà cun 60 fin 500 animals. En la muntogna cumparan elefants per part fin en autezzas da 5000 meters; lur spazi da viver preferì furma però la planira.
Elefants èn dependents en lur spazi da viver d’ina funtauna, tar la quala els pon ir ina giada per di. Sche l’autezza da l’aua lubescha quai, fan els gugent bogn e sfunsan magari uschè lunsch che be pli la tromba varga or da l’aua.
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Ils elefants èn activs da di e da notg. Els ruaussan per il solit durant la chalira da mezdi e/u suenter mesanotg. Quai fan els cun giaschair per terra u (pli savens) cun durmir pusads cunter ina planta. En media percurra in triep elefants mintga di in tschancun da radund 12 kilometers. Els sa movan cun ina sveltezza da ca. 10 km/h; sche necessari pon els però er currer cun 40 km/h. Na vegnan elefants betg smanatschads, èn els animals paschaivels. Elefantas cun animals fitg giuvens daventan però spert agressivas sch’ins s’avischina. Omaduas schlattas smanatschan cun auzar la tromba, manar las ureglias, leventar pulvra e scurlattar vi e nà il chau. Avant l’attatga vegn avertì cun trumbettar dad aut.
Il triep vegn per il solit manà d’ina elefanta madira, savens pli veglia. En media cumpiglia in tal triep diesch elefantas cun lur pitschens. Fruntan trieps in sin l’auter, poi esser ch’els s’uneschan per in tschert temp a furmaziuns luccas che pon cumpigliar plirs tschient animals. L’elefanta manadra tegna ensemen il triep e mantegna questa posiziun fin sia mort. Alura surpiglia per il solit sia figlia pli veglia questa posiziun. Ils mastgels fan be part dal triep sco animals giuvens; cur ch’els cuntanschan cun ca. 8 onns la pubertad, vegnan els stgatschads da las elefantas pli veglias. Savens s’uneschan ils mastgels ad agens trieps; be durant il temp da chalira èn els en gir a moda solitaria.
L’aspectativa da vita munta a ca. 70 onns. Abstrahà da l’uman n’enconuschan elefants africans betg blers inimis natirals. I para però ch’ils liuns en singulas parts da l’Africa sajan sa spezialisads pli e pli sin far chatscha sin elefants. En tscherts parcs naziunals en la regiun da cunfin tranter Botswana e Simbabwe cumpiglian elefants en il fratemp radund 20 % da la vivonda dals liuns; chatschads vegnan en quests cas surtut animals giuvens e mez creschids fin en la vegliadetgna da ca. 11 onns.[3]
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La musth, ina perioda da producziun da testosteron e d’activitad sexuala augmentada tar ils mastgels, sa mussa ca. a partir dal 25avel onn da vita. Ch’in mastgel sa chatta en questa fasa ves’ins vi da la secreziun or da glondas situadas davos l’egl, vi dal pischar d’in cuntin e vi da l’agressivitad augmentada. Ils emprims onns dura la musth be paucs dis, ma pli vegl ch’in mastgel vegn e pli ditg che quest stadi dura. A la fin po el durar trais mais u anc dapli. La fertilitad sa mantegna ca. fin il 55avel onn da vita. Elefants che sa chattan en la musth sa cumportan a moda dominanta envers auters mastgels che na sa chattan betg en questa fasa. En il cumbat gudognan els per il pli schizunt cunter concurrents che paran pli gronds e pli ferms.
Mastgels creschids s’uneschan cun il triep be per sa copular. Las elefantas sezzas sa chattan mintgamai be durant in pèr dis l’onn en chalur. Quai po esser il cas da tut temp, uschia che er las naschientschas sa repartan sur l’entir onn. Il temp da purtanza munta a ca. 22 mais. Per il solit nascha be in sulet giuven; schumellins datti en 1 fin 2 % dals cas. Cuntrari a la gronda part dals ulteriurs mammals sa chattan ils tettels tar las femellas tranter las extremitads davant (tuttina sco tar ils primats u las vatgas da mar). E la vulva na sa chatta betg sut la cua, mabain tranter las chommas davos; tras questa posiziun anatomica croda il pitschen che nascha be 70 centimeters enstagl da 1,70 meters.
In elefant giuven paisa radund 100 kg e po gia levar en pe ina mes’ura suenter la naschientscha. La mamma al lascha tettar ca. durant in onn. La madirezza sexuala vegn tut tenor gia cuntanschida suenter diesch onns, savens però er pir intgins onns pli tard. Avant ch’ils mastgels han cuntanschì ina vegliadetgna da 20 onns n’èn els betg ferms avunda per pudair far valair lur pretensiun sin la paregliaziun. Cumbats èn il pli savens svelt decidids; en intgins cas pon mastgels però er blessar in l’auter mortalmain cun lur dents lungs.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
L’elefant african sa nutrescha da fains, ragischs, fegls, roma, scorsas, lain e divers fritgs. En curtins zoologics survegnan elefants surtut fain. Elefants passentan radund 16 fin 20 uras cun magliar. Per di maglia in animal var 200 fin 300 kg.
Dents isads pon sa renovar fin sis giadas; da mintga vart da la missella è mintgamai en diever be in dals molar lunghents. Ins discurra en quest connex da l’uschenumnada midada da dents orizontala.[4] Suenter ch’ils ultims dents èn isads è l’elefant dependent da nutriment pli lom. Elefants fitg vegls sa trategnan perquai savens en palids nua ch’els sa nutreschan da pastg; perquai fruntan ins en tals lieus sin bleras restanzas d’elefants. Quest fatg ha manà a la legenda dals uschenumnads ‹santeris d’elefants›.
Da muntada absolutamain centrala per ils elefants è l’aua. Per di ston els pudair consumar ina raziun da 100 fin 150 liters. Durant setgiras èsi per els ina dumonda existenziala d’enconuscher resp. da pudair sa render tar funtaunas che porschan ina quantitad d’aua che basta per l’entir triep.
Muntada ecologica[modifitgar | modifitgar il code]
Elefants influenzeschan fitg ferm lur ambient. Quai sa mussa surtut là nua che elefants priveschan gronds areals da l’effectiv da plantas. Savens vai decennis fin ch’in anteriur territori da guaud ha percurrì ils stadis da mezdesert, savanna da pastg e savanna da plantas e sa transfurma puspè en in guaud serrà. Quests process n’èn betg automaticamain in indizi per surpasculaziun, mabain fan savens part da process ciclics che pon tut tenor s’extender sur tschientaners.
Ma per cas che la spessezza da la populaziun crescha fitg ferm – surtut sch’ils elefants vivan en in territori isolà – pon ils elefants effectivamain far donn a lunga vista a l’ambient. En il parc naziunal Tsavo-East (Kenia) è l’effectiv da plantas quasi vegnì destruì dal tuttafatg en il decurs dals onns 1970. Sper il fraud dueva quai la finala furmar in dals motivs principals per la sminuziun dramatica dal dumber d’elefants.
Cun lur grascha derasan elefants sems da planta sco per exempel quel da las acazias. Ina gronda part da la buatscha vegn ultra da quai duvrada da baus da grascha sco lieus da cuar, quai che serva supplementarmain a dar aria a la terra ed a proveder quella cun substanzas nutritivas. Da las foras d’aua che vegnan chavadas u schlargiadas tras elefants profitan la finala er autras spezias d’animals.
Ulteriuras particularitads dals elefants[modifitgar | modifitgar il code]
Da tests ch’èn vegnids fatgs en il Zoo da Bronx a New York cun elefants asiatics resorti che elefants disponan d’ina schientscha da sasez.[5] Sper giazlas, delfins ed ominids paran er elefants da pudair enconuscher sasezs en il spievel. Ultra da quai ha pudì vegnir cumprovà che elefants san dumbrar e ch’els vegnan da schliar simplas adiziuns. Probablamain als lubescha quai da controllar sch’il triep saja cumplet.
Elefants èn er abels d’enconuscher ils dents lungs e l’ossa da members da la medema spezia. Quai ha mussà in studi en il parc naziunal d’Amboseli che l’Universitad da Sussex ha realisà. Plinavant paran elefants da s’interessar nua che members da lur triep sparids u mazzads èn ids a finir. Uschia penetreschan els per exempel en vitgs, dals quals ils abitants han mazzà elefants da lur triep.
Cuntrari a quai ch’i vegn savens pensà, na communitgeschan elefants betg en emprima lingia cun trumbettar. Trumbettadas èn plitost in indizi per agitaziun, tema, agressivitad etc. Per communitgar cun auters members da la medema spezia fan els per gronda part diever da suns d’infrasun. Questas vibraziuns che l’uman n’auda betg vegnan transmessas tras l’aria e tras la terra sur plirs tozzels kilometers. En questa moda pon els communitgar cun animals che sa chattan lunsch davent.
Sistematica ed evoluziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils elefants (Elephantidae) (grec vegl ἐλέφavt- eléphant-, tschep da ἐλέφᾱς eléphās ‹Elefant›) furman ina famiglia entaifer ils Proboscidea. Questa famiglia cumpiglia tut ils animals cun tromba recents. Igl èn quai l’elefant african (Loxodonta africana) e l’elefant da guaud (Loxodonta cyclotis) ch’appartegnan omadus al gener Loxodonta sco er l’elefant asiatic (Elephas maximus) ch’appartegna al gener Elephas. Il proxim parent dals elefants entaifer ils animals dad oz furma la vatga da mar.
L’elefant african, che vegn er numnà elefant da la steppa, viva oz en quatter populaziuns ch’èn spartidas ina da l’autra: en las savannas da l’Africa da l’Ost e dal Sid, en l’Africa dal Vest, en la part settentriunala dal Namib (Africa dal Sidvest) ed en il guaud tropic centralafrican.
L’elefant da guaud viva en ils guauds tropics da l’Africa dal Vest, tranter auter en il Camerun, la Republica Democratica dal Congo e la Republica Centralafricana. Ina minoritad da scienziads ha proponì l’elefant nanin (Loxodonta pumilio) sco ulteriura spezia; quella duai viver sper l’elefant da guaud sco spezia pli pitschna en il guaud tropic (Gabun, Congo, Camerun). Retschertgas geneticas n’han però manà a nagins indizis correspundents, uschia che questa proposta n’è betg sa messa tras.
Oriundamain eran ins da l’avis che l’elefant african e l’elefant da guaud furmian duas sutspezias. Retschertgas pli novas vi dal genom dad omadus represchentants han però mussà ch’i sa tracta da duas differentas spezias. Quellas èn sa spartidas il pli tard avant 1,9 milliuns onns, probablamain però gia bundant pli baud (evtl. gia avant 2,5 fin 5,6 milliuns onns).
L’elefant asiatic (u elefant da l’India) era pli baud derasà en la part meridiunala da l’Asia per lung d’ina sdrima che tanscheva davent da la Siria fin en China. Oz è el anc da chasa en l’Asia dal Sid e dal Sidost. Il sulet ibrid tranter in’elefanta asiatica ed in elefant african ch’è enconuschent è naschì l’onn 1978 en il Zoo a Chester, ma è gia mort duas emnas suenter la naschientscha.
Dal punct da vist dals lungs process evolutivs furman ils elefants odierns ina famiglia relativamain giuvna entaifer ils Proboscidea.[6] Ils emprims Proboscidea èn sa sviluppads en il paleocen avant ca. 60 milliuns onns en l’Africa dal Nord. Igl èn sa sviluppadas diversas famiglias sco Moeritheriidae, Deinotheriidae, Barytheriidae, Gomphotheriidae, Mammutidae e Stegodontidae. Tar tut questas famiglias ch’èn mortas ora en il fratemp na sa tractavi betg dad elefants, cumbain che lur cumparsa era per part sumeglianta. Intginas da questas famiglias sco ils Stegodontidae, ils Gomphotheriidae ed ils Mammutidae han vivì fin en il temp da glatsch sper ils elefants. Ils elefants sezs èn sa sviluppads avant ca. 7 milliuns onns or da la famiglia dals Stegodontidae.
Als elefants fossils appartegnan tranter auter ils mamuts. Quels eran sa spartids avant ca. 6,7 milliuns onns dal gener che cumpiglia oz l’elefant asiatic. Emprimas cumprovas da mamuts derivan medemamain da l’Africa (il Mammuthus subplanifrons dal pliocen tempriv). La furma tempriva Mammuthus meridionalis ha cuntanschì avant ca. 3 milliuns onns l’Eurasia ed è sa derasada da là fin en l’America dal Nord. A l’entschatta dal temp da glatsch viveva il mamut da la steppa Mammuthus trogontherii. Pli tard al è suandada la spezia ch’è enconuschenta oz sco mamut per propi, il Mammuthus primigenius cun ses pail lom. Restanzas da quest ultim vegnan anc chattadas oz en la schelira permanenta da la Sibiria. Per il solit sa tracti dad ossa u da pail, ma magari fruntan ins en il glatsch er sin entirs mamuts ch’èn conservads surprendentamain bain. L’ivur da mamut vegniva duvrà da vegl ennà surtut en China ed en Russia per lavurs d’entagl. Ils umans en il pleistocen tardiv faschevan chatscha sin ils animals e tenor diversas teorias pudess l’uman er esser stà la culpa da si’extirpaziun. Autras teorias supponan che quai saja plitost d’attribuir ad ina successiun d’envierns fitg crivs e da mancanza da nutriment. En la gronda part dal territori da derasaziun en l’Eurasia e l’America dal Nord èn ils mamuts svanids avant ca 10 000 onns; ils ultims han vivì avant ca. 3700 onns sin l’insla da Wrangel (situada en il nordost da la Russia).
Parentà stretgamain cun il gener Loxodonta che cumpiglia ils elefants africans è il gener fossil Palaeoloxodon, al qual appartegneva tranter auter l’elefant da guaud european (Palaeoloxodon antiquus). Da quest ultim derivavan er ils elefants nanins ch’eran derasads en il pleistocen sin intginas inslas da la Mar Mediterrana e da l’Asia dal Sidost; ina pitschna populaziun ha survivì sin l’insla mediterrana Tilos fin ca. 1300 a.C.
Uman ed elefant[modifitgar | modifitgar il code]
Elefants en l’istorgia da l’uman[modifitgar | modifitgar il code]
Gia en il terz millenni a.C. eran ils elefants morts ora u vegnids extirpads en la zona d’influenza egipziana. Suenter ina guerra da conquista en il territori asiatic duaja Thutmosis III esser ì a chatscha d’elefants. Inscripziuns assiricas dal 8avel u 7avel tschientaner a.C. rapportan da la chatscha d’elefants en la Siria odierna; chats dad ossa correspundents cumprovan quai.
Entant ch’ins ha gia fatg diever en l’India d’elefants da lavur en l’antica, enconuschevan ils Grecs l’emprim be l’ivur sco rauba da commerzi. Emprims inscunters cun elefants han els gì l’onn 331 a.C. a chaschun da la Battaglia da Gaugamela tranter Alexander il Grond ed ils Persians sut Dareios III. Pli tard eran en diever en tut las armadas dals diadocs a medem temp fin a 500 elefants da guerra. In dals diadocs, Pyrrhus, als ha duvrà en ses cumbats cunter Roma. Tenor la regiun, nua ch’ha gì lieu l’emprim cumbat – la Lucania (oz Basilicata) –, numnavan ils Romans ils elefants a l’entschatta ‹bovs lucanics› (boves Lucas).
Il chau d’armada cartaghinais Hannibal ha traversà l’onn 218 a.C. las Alps cun elefants da guerra. A Roma sez eran ils emprims elefants stads da vesair l’onn 275 a.C. a chaschun d’in cortegi triumfal. Dapi l’onn 169 a.C. vegnivan elefants er preschentads en il circus.
En l’istorgia europeica èn daventads famus ils suandants elefants (surtut da derivanza asiatica): Abul Abbas, in regal dal calif Harun ar-Raschid a Carl il Grond, Hanno, l’animal preferì da papa Leo X, Soliman, l’emprim elefant a Vienna, Hansken, in’elefanta dal 17avel tschientaner famusa per si’intelligenza, e Jumbo (ca. 1861–1885), il retg dals elefants. Louis IX ha manà l’onn 1255 d’ina cruschada in elefant cun sai en Frantscha; pli tard ha el regalà quel a Henry III da l’Engalterra. Louis XIV ha tegnì 13 onns in rar exemplar african a Versailles.
Domesticaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari a l’elefant asiatic è la spezia africana probablamain vegnida dumestitgada be darar. Per part vegn quai explitgà cun il fatg che l’elefant african è pli agressiv e saja pli difficil da dumestitgar. L’ultim temp hai però dà emprovas da dumestitgar er elefants africans. Igl è reussì da mussar che quels sa laschan trenar per engaschaments da lavur; en tscherts lieus – per exempel en las palids da Botswana – vegnan els er duvrads per transportar turists.
Contestada è la dumonda, danunder che derivavan ils elefants da guerra da Cartago. Damai che la domesticaziun d’elefants africans è vegnida resguardada sur lung temp sco nunpussaivla, han bleras persunas dal fatg supponì ch’ils elefants da Cartago sajan stads descendents d’animals asiatics. Auters experts han mess en dumonda quest’ipotesa; els argumenteschan ch’ins na sappia oz betg bler davart la sutspezia da l’Africa dal Nord e che quella saja eventualmain stada pli lev da dumestitgar ch’ils parents al sid dal continent.
Per il reginavel Kusch, situà al sid da l’Egipta, datti medemamain indizis fitg clers ch’igl eran vegnids tegnids e dumestitgads elefants. Quai cumprovan numerusas illustraziuns e plasticas a Musawwarat es sufra.
Chatscha e fraud[modifitgar | modifitgar il code]
La chatscha suenter ivur ed il fraud han gì per consequenza che las populaziuns d’elefants èn svanidas en bleras parts da l’Africa. En las savannas da l’Africa dal Vest èn ils elefants morts ora a l’entschatta dal 20avel tschientaner, en l’Africa dal Sid han ins gist anc pudì eriger il 1931 il parc naziunal d’elefants Addo per proteger ils ultims indesch exemplars. Anc tranter il 1950 ed il 1980 han ins sajettà en las savannas da l’Africa da l’Ost radund 500 000 elefants.
Suenter ch’il commerzi cun ivur è vegnì scumandà l’onn 1989 en l’entir mund, èn ils effectivs en l’Africa da l’Ost e surtut en ils stadis meridiunals dal continent creschids cuntinuadamain. L’IUCN, ch’aveva manà l’elefant african tranter il 1996 ed il 2003 sco ‹fermamain periclità›, al classifitgescha dapi il 2004 sco ‹periclità›. Damai ch’ins aveva anc profetisà en ils onns 1980 che l’elefant saja extirpà fin il 2010, è quest svilup ordvart legraivel. Tuttina n’è il commerzi illegal cun ivur betg da sutstimar: l’onn 2009 han ins calculà ch’i vegnian fraudads mintg’onn radund 38 000 elefants per gudagnar ivur.[7]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Urania Tierreich, Urania Verlag, 1992, tom Säugetiere, p. 382–384.
- ↑ Bouché P., Douglas-Hamilton I., Wittemyer G., Nianogo AJ., Doucet J.-L. e.a. (2011). Will Elephants Soon Disappear from West African Savannahs? PLoS ONE 6 (6): e20619.
- ↑ Power, Compion: Lion Predation on Elephants in the Savuti, Chobe National Park, Botswana. En: African Zoology 44 (1), 2009, p. 36–44.
- ↑ Jeheskel Shoshani: Understanding proboscidean evolution: a formidable task. En: Tree 13, 1998, p. 480–487.
- ↑ J.M. Plotnik, F.B. de Waal, D. Reiss: Self-recognition in an Asian elephant. En: Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, tom 103, nr. 45, november 2006, p. 17053–17057.
- ↑ Jan van der Made: The evolution of the elephants and their relatives in the context of a changing climate and geography. En: Harald Meller (ed.): Elefantenreich – Eine Fossilwelt in Europa. Halle/Saale, 2010, p. 340–360.
- ↑ S. Wasser, B. Clark, C. Laurie (2009): The Ivory Trail. En: Scientific American 301, 1, p. 68–74.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Daryl Balfour, Sharna Balfour: Afrikanische Elefanten. Majestäten der Savanne. Heyne Verlag, Minca 1998, ISBN 3-453-13767-1.
- Iain Douglas-Hamilton, Oria Douglas-Hamilton: Unter Elefanten. DTV, Minca 1984, ISBN 3-423-01511-X.
- Vitus B. Dröscher: Rettet die Elefanten Afrikas. Goldmann Verlag, Hamburg 2000, ISBN 3-442-12322-4.
- Reinhard Künkel: Afrikas Elefanten. Verlag Frederking & Thaler, Minca 2001, ISBN 3-89405-510-3.
- Cynthia Moss: Das Jahr der Elefanten. Tagebuch einer afrikanischen Elefantenfamilie. Sierra Taschenbuch, Verlag Frederking & Thaler, Minca 2000, ISBN 3-89405-105-1.
- Cynthia Moss: Die Elefanten vom Kilimandscharo. Goldmann Verlag, Hamburg 1990, ISBN 3-442-12370-4.
- Ronald M. Nowak: Walker’s Mammals of the World. Johns Hopkins University Press, Baltimore (MD) 1999, ISBN 0-8018-5789-9.
- William Quindt: Die Strasse der Elefanten. Ein Roman aus Afrika. Verlag Piper, Minca e Turitg 1999, ISBN 3-492-22783-X.
- Barbara Voigt: Mein Patenkind heißt Jumbo. Die Elefanten-Waisen von Tsavo-East. Tecklenborg Verlag, Steinfurt 1995, ISBN 3-924044-76-7.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Documentaziun da l’IUCN davart il svilup da l’effectiv e la derasaziun da l’elefant african (PDF; 256 kB)
- IUCN/SSC African Elephant Specialist Group – vasta rimnada da materialias e da links
- Pachyderm. Journal of the African Elephant, African Rhino and Asian Rhino Specialist Groups


c: text/html

text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/62
Ona novella del Boccasc[edit]
Son per cuntàvv sù che in di temp del primm re da Cipro, dopo che Goffredo de Buglion l'aveva conquistaa la Terra Santa, è success che ona bella donna da Guascogna l'è andada a visità ol Sant Sepolcro, e quand lee l'è tornada a Cipro gh'è staa di omen cattiv che l'hann scherzada. E lee l'ha creduu ben d'andà a ciamà ol re; ma a gh'è staa quaidun che gh'ha dii de minga andà, perchè ol re el se sentiva migna ben e l'avaress faa ol viagg inutilment, e che la saress stada piuttost rimproverada. Quand quella donna l'ha sentii 'sti robb chì, mezza disperasa per vendetta, la s'è messa in ment d'andà del re fasendigh cognoss la sova povertà; e, arrivada là, la gh'ha dii: "Che 'l senta, scior, mì son migna vegnuda de lù per cuntàggh sù la vendetta che m'hann fai, ma per sentì de lù come 'l fa a sopportà quii che ghe fann a lù, affinchè anca mì possa imparà a sopportài, e Dio voeur che podess ottenèll".
Allora ol re, che l'era semper stai lì quiett, el s'è faa risentì, e de quell dì innanz el s'è mettuu a difend rigorosament tutt i sò popol che fuss maltrattaa.
Giovanni Papanti, I parlari italiani a Certaldo, 1875, pag. 630

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pontboset
Pontboset l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 188 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 6 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arnad, Champorcher, Donnas, Hône, Issogne, Traversella (TO), Vico Canavese (TO).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alsìa
L’alsìa l'era na solusiòun 'd àqua buìnta e sèndra 'd lègna filtrèda a travèrs al sindrēr ('na gràn pèsa 'd tela 'd cutòun ch'la fèva da sdâs), e ch'la dvintèva, gnènd śò in sìm'ai pan e i linsō spòrc, un perfèt detersìv, druê da 'l reśdóri in soquànti gròsi mastèli o anca in di parōl, da di tèimp dimòndi antìg infìn ai nòster an Essanta.
Al prinsìpi chìmic ch'a s cata in dl'alsìa, 'l è la solusiòun di carbunê 'd sòdi e 'd putàsi che gl'ìn dèintr' a la sèndra: i gh'àn dimòndi capacitê 'd śgrasèr e dòunca ed pulìr al bughê melnèt.
La mastèla acsè impinìda 'd pàn da lavèr con l'alsìa, la duìva armàgner férma per dagli ōri e anca tùta la nòt, acsè la matèina dôp el reśdōri i psìv'n avrìr'gh al tap ed sòta per descarghèrla vìa (mo a gh'éra anca d' quìli ch' i la tgniven da cât incòra per 'n èter lavàǵ). Cum'a sucéd anca in di lavàǵ modèren, dôp dal scargamèint edl'àqua melnèta con l'alsìa, a s duìva fer la śmulgadùra, a dir al risiàqvi, in dl'àqua dal canèl o dal fiùm, indû 'l bughè al duìva èser batû e strichê più e più volti.
Frèśi 'd rìsć
- R 36: Iritànt p'r i òć;
- H319: Al dà na grósa iritasiòun ai òć.
Cunsìli 'd prudèinsa
- S 2: Tgnìr luntàṅ dài ragasō;
- S 22: A n'respirèr mìa i fùm;
- S 26: S'a 'l và atâc ai òć, lavèr cun tant'àqua e sintìr al dutōr.
Manéri 'd dìr
(MUD) A lavèr la testa a l'èsen, a s gh'armàt l’alśìa, (IT) (lett.) A lavare la testa all'asino, si spreca il ranno, (fig.) Inutile tentare di correggere un tonto.


text:
Resultats per Trajects da colliaziun
L’emprim tunnel da basa
Hauenstein? Gia ditg avant il Gottard ed il Lötschberg è vegnì construì tras la chadaina da collinas sper Olten l’emprim tunnel da basa en l’istorgia da la viafier svizra.Guardar l'eveniment
L'express Europa-Africa
La visiun d'in inschigner: Cun il tren da Basilea a Chiasso en mo duas uras – temp avunda per far la duscha, tagliar ils chavels, telefonar.Guardar l'eveniment
Soluziuns transcunfinalas
La Conferenza europeica dal traffic metta l'onn 1989 a Francfurt al Main ils binaris per la viafier. Per la Svizra sa participescha Adolf Ogi a la conferenza.Guardar l'eveniment
La Svizra orientala sto desister
La viafier orientala da las Alps è il siemi da la Svizra orientala. Suenter che quest siemi n'è betg ì en vigur, vegn la regiun dentant resguardada en la varianta da rait.Guardar l'eveniment
Il parlament vul la NVTA
Cur ch'il parlament s'exprima a favur da la construcziun da la NVTA, preschenta el arguments da la politica regiunala, ecologica ed europeica.Guardar l'eveniment
Gea a la NVTA
Il suveran accepta cleramain il project NVTA, pia tranter auter la construcziun nova dals tunnels dal Gottard, dal Ceneri e dal Lötschberg.Guardar l'eveniment
Glisch verda per la varianta da rait
Il Cussegl federal conferma la NVTA sco varianta da rait. Tras quai pon vegnir construidas las duas axas Gottard-Ceneri e Lötschberg.Guardar l'eveniment
Colliaziun cun l'exteriur
Il success da la NVTA dependa da l'exteriur. Il traffic da rauba sin la viafier s'augmenta mo, sche l'axa Rotterdam-Genua vegn modernisada.Guardar l'eveniment
Rotterdam–Genua
La renovaziun da la lingia da martganzia Rotterdam–Genua avanza mo plaunsieu. Cun la colliaziun als ports da mar è l’Italia en retard.Guardar l'eveniment
Gea al Conclus federal davart la construcziun e la finanziaziun da projects d'infrastructura dal traffic public (FTP)
La finanziaziun da la NVTA è garantida: L'infrastructura da viafier da la Svizra duai vegnir modernisada per pli che 30 milliardas francs.Guardar l'eveniment
Adattaziuns nunobservadas
Strusch observà da la publicitad, anticipescha il Cussegl federal puspè la construcziun dal tunnel a dus binaris Turitg-Thalwil.Guardar l'eveniment
Geologia e mesiraziuns
La construcziun da tunnels è dependenta da savida scientifica. La geologia levgescha la via tras il grip.Guardar l'eveniment
Renunzia a la Porta Alpina
La visiun è populara. La Porta Alpina duai colliar Sedrun e la Surselva sur in ascensur cun il tunnel da basa dal Gottard.Guardar l'eveniment
Il corridor da 4 meters
Per pudair transportar las chargias pli grondas, na ston betg mo vegnir adattads ils tunnels, mabain er autras infrastructuras da viafier.Guardar l'eveniment


text:
Societad
Dapi l'invenziun da la viafier, da l'automobil e da l'aviun vivain nus en il temp da la mobilitad. Adina pli svelt circuleschan rauba e persunas enturn il globus. La NVTA represchenta l'acceleraziun da la societad. Pertutgads da quai èn oravant tut ils centers urbans ed economics. Las regiuns ruralas profiteschan sco destinaziuns turisticas. Uschia dirigia il tunnel da basa dal Lötschberg, ultra dal tunnel da basa dal Gottard è el l'axa purtanta da la NVTA, novs turists en il Vallais, e blers Vallesans pon grazia ad el pendular a lur plazzas da lavur en ils centers da la Svizra tudestga.
L'emprima «chaussée» en muntogna
La NVTA cuntinuescha cun la tradiziun da las vias da traffic ch’èn plis tschientaners veglias e manavan tras las Alps da la Svizra.Guardar l'eveniment
Temps da viadi adina pli curts
Durant il temp modern tempriv duvravan viagiaturas e viagiaturs almain 10 dis per ils 310 kilometers da Basilea fin al cunfin talian, oz gnanc pli 4 uras.Guardar l'eveniment
Ils tessinais èn svelts
La regiun periferica dal Tessin posseda staziuns istoricas magnificas. Ils Tessinais èn pli svelts che quels da la Svizra Centrala: els construeschan numnadamain durant ch’ils daners èn anc avant maun.Guardar l'eveniment
La viafier dal Gottard ed ils litterats
Spitteler, Moeschlin, Schädelin: La viafier dal Gottard ha fascinà ils litterats.Guardar l'eveniment
Cumbat cunter la natira
La viafier è in med da transport relativamain ecologic. Ma en las Alps cumbatta ella cunter las forzas da la natira.Guardar l'eveniment
Turissem cun il tren
La viafier è in med da transport popular. Ses trajects da viafier gidan la Svizra ad avair success sco pajais da turissem.Guardar l'eveniment
Traffic da rauba cumbinà
La Hupac è l'offerenta la pli gronda en il traffic da rauba cumbinà tras las Alps. Ella sa fa valair cunter l'opposiziun da la viafier e dals camiunists.Guardar l'eveniment
La concepziun globala dal traffic
La coordinaziun da la politica da traffic e da sia finanziaziun tras la Confederaziun è ina basa impurtanta da la NVTA.Guardar l'eveniment
Il mitus dal Gottard
Il Gottard è in mitus da la Svizra. El represchenta defensiun, dentant er la funcziun da la Svizra sco pajais da transit.Guardar l'eveniment
Il Cussegl federal arriva tar il pievel
La via a la NVTA è flancada d'occurrenzas d'infurmaziun. Lur devisa: infurmar e persvader. Ed anc ina giada infurmar e persvader.Guardar l'eveniment
Il consentiment da la Svizra occidentala
Dals dus tunnels da basa tras il Gottard e tras il Lötschberg profitan cunzunt Turitg, Berna, il Vallais ed il Tessin. Ma er la Svizra occidentala ha in grond niz da la NVTA.Guardar l'eveniment
La NVTA e l'Europa
Represchentantas e represchentants da l'economia e politicras e politichers vesan la NVTA dal cumenzament ennà sco project che promova l'integraziun da la Svizra en l'Europa.Guardar l'eveniment
Squitsch dal moviment ecologic
La «ovra da construcziun tschientenara» vegn discutada en moda cuntraversa: La politica, l'administraziun e las organisaziuns da l'ambient tschertgan soluziuns cuminaivlas.Guardar l'eveniment
Planisaziun dal territori
Vias da traffic transfurman la cuntrada. Perquai occupa il trassé da la NVTA la planisaziun dal territori.Guardar l'eveniment
Colliaziun cun l'exteriur
Il success da la NVTA dependa da l'exteriur. Il traffic da rauba sin la viafier s'augmenta mo, sche l'axa Rotterdam-Genua vegn modernisada.Guardar l'eveniment
Il grond spustament
Tras l'engrondiment da la NVTA vegn il traffic da rauba tras las Alps spustà cuntinuadamain da la via sin la viafier, dentant pli plaun che planisà.Guardar l'eveniment
Fieu cun consequenzas
L'incendi en il tunnel da via dal Gottard è in schoc. Silsuenter vegnan rendidas pli severas las mesiras da segirezza er en ils tunnels da viafier. L'incendi facilitescha il segund tunnel da via.Guardar l'eveniment
Istoriografia
Fin ussa è cumparida mo ina istorgia scientifica da la NVTA. Redigida è ella vegnida da l'istoricher tudestg Markus Höschen a l'Universitad da Paderborn.Guardar l'eveniment
Ils tunnels da temp liber
La part la pli gronda da las persunas che traversa las Alps cun la viafier, na viagia betg per motivs professiunals, mabain durant ses temp liber.Guardar l'eveniment
In milliun visitadras e visitaders
Durant la construcziun dals tunnels da basa dal Gottard e dal Lötschberg ha la populaziun gì l'occasiun da visitar l'interiur da la muntogna. L'affluenza è enorma.Guardar l'eveniment
Ils tunnels da quest mund
Tgi ha il tunnel il pli lung? Construcziun da tunnels vul dir aspirar al record mundial. Prest vegn in nov victur a muntar sin il podest.Guardar l'eveniment
Giasts prominents a la festa d'avertura
Cun ina festa pompusa vegn inaugurà l'onn 2016 il tunnel da basa dal Gottard. Merkel, Hollande e Renzi èn preschents, la testa da la UE betg.Guardar l'eveniment
Custs e niz
La NVTA ha custà blers daners. Quant grond che ses niz economic è, vegn a mussar il futur.Guardar l'eveniment
Al limit da capacitad
Il tunnel da basa dal Lötschberg vegn tschiffà da ses agen success. La renovaziun è gia en planisaziun.Guardar l'eveniment
43’152 trens
Ils emprims mais stagna il traffic en il nov tunnel da basa dal Gottard da temp en temp. Las VFF reageschan cun trens spezials.Guardar l'eveniment
Trajects da muntogna, ed uss?
I na dat betg mo victurs, mabain er perdents. L’avegnir dal traject da muntogna dal Gottard tras la Val d’Ursera e tras la Leventina – renumà sin l’entir mund – è avert.Guardar l'eveniment


text:
Disla era ina giada in lieu industrial. Uschia deva quai sin in pitschen intschess ina resgia, in fallun (per smatgar sems da glin) ed in mulin per mular graun. Tut quai funcziunava cun la forza d’aua. Dapi il 1995 ha l’uniun «Mulin – Fallun – cascharia Disla» cumenzà cun la restauraziun. L’emprim da la chascharia e dal fallun, pli tard dal mulin e la resgia. Quai en lavur cumina e cun l’engaschi dals commembers, di Valentin Bisquolm il president.
Farina da Disla è tschertgada
La farina che vegn mulada en il mulin a Disla è tschertgada. Uschia vulan persunas privatas da quasi l’entira Svizra cumprar farina da là. La differenza saja ch’els molian crap sin crap, e quai laschia alura in gust tipic, di Valentin Bisquolm che presidiescha l’uniun cun var 140 commembras e commembers. Mintga duas emnas vegnia mulà fin a 70 kg graun ed era vendì per pudair finanziar tut las restauraziuns.
Nov bajetg e forsa anc dapli
Durant il temp da pandemia ha l’uniun realisà in bajetg sco magazin. «La Truasch» saja vegnida fatga cun tualettas publicas e cun ina stanza pitschna. En quella possian els emplenir la faraina mulada ed era mussar fotografias veglias. Quai saja impurtant per las gruppas che vegnian a guardar ils cundrizs. Ch'i saja savens era gruppas cun persunas giuvnas che vegnian a guardar, dettia speranza ch’era la generaziun che vegn suenter apprezieschia la tecnica da pli baud, di Valentin Bisquolm. Per pudair prender invista en las localitads vegn organisà in di da las portas avertas, la sonda ils 21 d'avust.


text:
Dumengia è l'emprim scrutini per las elecziuns dal parlament Franzos. In'emna pli tard è lura il segund scrutini. Las meglras schanzas ha tenor las pli novas retschertgas il moviment dal president Emmanuel Macron «La République en Marche».
Il moviment dastga quintar cun 30% da las vuschs d'electurs. Uschia daventass el la pli ferma forza en l'assamblea naziunala. Grazia al sistem da maiorz en ils 570 circuls electorals pudessi schizunt esser, ch'il moviment cuntanschess il pli absolut en il parlament.
Candidats «sincers» han avantatg
Electurs han ditg en las retschertgas, che la sinceradad dal candidat è il pli grond motiv per eleger el. «La République en Marche» profitescha cunzunt dal giavisch dals electurs da trametter novs chaus en il parlament. Pli che la mesadad dals candidats da Marcon èn fin uss numnadamain betg stads activs politicamain.
Blers electurs en Frantscha vulan precis quai. Els na vulan betg pli eleger ils vegls politichers, ch'èn per part gia dapi 20, 25 u 30 onns en il parlament.
Elecziuns dal parlament
En ils 570 circuls electorals vegni elegì tenor sistem da maiorz en dus scrutinis. En l'emprim scrutini è elegì quel che ha pli che la mesadad da las vuschs, sche almain in quart dals votants ha dà giu lur vusch. Sche quai na grategia a nagin dals candidats lura datti in segund scrutini. Là tanscha la maioritad relativa da las vuschs.
Sin donn e cust da partidas etablidas
En emprima lingia ston las partidas etablidas quintar cun pli paucs electurs. La partida socialista da l'anteriur president François Hollande survegn tenor retschertgas mo pli 9% da las vuschs. In zic meglier guarda quai or tar «Les Républicains». Qua quintan las retschertgas en l'emprim scrutini cun radund 20% da las vuschs.
«Front National» vul daventar la pli ferma opposiziun
Marine Le Pen, ch'era ida en il cumbat per la partida dretg extrema, ha annunzià ch'il «Front National» duai daventar la pli ferma opposiziun en Frantscha. Dentant tenor Charles Liebherr, il correspundent dad SRF en Frantscha, ha la partida fatg ina flaivla parita las davosas emnas. Ins haja il sentiment, che Marine Le Pen n'ha betg magunà la terrada. Tenor las retschertgas po il «Front National» quintar cun radund 17% da las vuschs, uschia che las schanzas da daventar la pli ferma opposiziun èn tenor Liebherr pitschnas.
RR actualitad 07:00


text:
Il di cumenzà per Marcus Caduff en ses biro. El telefonescha cun differentas branschas per sentir il puls, legia e respunda mails. «Jau sun mirveglius tge ch'il Cussegl federal decida en paucas uras». Per il minister d'economia è quai in temp fitg intensiv. Igl haja dà insaquanta notgs ch'el n'haja betg durmì bain. «Il squitsch da stuair prender decisiuns è fitg grond».
Sa vilentar na gida nagut
Curt suenter las 14:00 survegn el il mail da la Confederaziun cun las novas mesiras. Ch'il Cussegl federal serra las stizuns n'è per el betg necessari. «Sa vilentar na gida nagut. Jau stos empruvar da chattar soluziuns». Marcus Caduff discutescha cun ses team, tge che questas mesiras muntan per il Grischun per pudair dar pled e fatg a las medias.
Maraton d'intervistas
Tut las medias dal chantun vulan savair, tge ch'il minister d'economia pensa da las novas restricziuns. Caduff dat in'intervista suenter l'autra. Oz na basta quai betg pli dad ir sin loipa. Normalmain prend jau peda da far passlung. Uschia poss jau ventilar mes chau». Il di va a fin en biro. «Jau sun stanchel aber jau na sun betg il sulet – qua stuain nus tras».


text:
Ueli Steck – Auf schmalem Grat
Einzelheiten
GenerMuntognas, Purtrets
Verstorben aber nicht vergessen. Vor drei Jahren ist der wohl bekannteste Bergsteiger der Schweiz, Ueli Steck, erst 40-jährig im Himalaya tödlich verunglückt. In Rekordtempo und ohne Seil kletterte er die höchsten Nordwände der Alpen hinauf. Was hat ihn angetrieben, so ans Limit zu gehen? Im neuen «DOK»-Film erzählt seine Familie, wie sie als die Zurückgebliebenen seine risikoreiche Leidenschaft erlebten. Drei enge Freunde reisen nochmals ins Everest-Gebiet, wo er ums Leben kam.
Jacqueline Schwerzmann
DOK (SRF)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
En la Svizra è il dumber d'artistas ed artists sa reducì per radund 5% l'onn passà. Quai mussa ina analisa da l'Uffizi federal da statistica. Dapi il 2010 saja quai la pli gronda reducziun. En tut han ins registrà il 2020 radund 300'000 persunas che lavuran en il sectur da cultura.
Dunnas e persunas da la cultura cun pensums parzials èn stads pli ferm pertutgads. Ed en territoris champesters è la reducziun bunamain trais giadas uschè auta sco en las citads, uschia l'Uffizi federal da statistica. Il svilup tar las scena da cultura saja da cumparegliar cun il svilup tar la gastronomia.


text:
Dapi ils gieus olimpics da Vancouver l’onn 2010 è la disciplina skicross olimpica. Dapi lura stat la disciplina da trend era en in focus da la publicitad. Gest en Svizra era pervia dal success da Mike Schmid. Il sportist da Fruttigen en il chantun Berna era l’emprim campiun olimpic en questa disciplina. Dapi ils emprims success tutgan las atletas ed ils atlets svizzers tar ils megliers dal mund.
Dal ski alpin al skicross
Era la giuvna Talina Gantenbein da Scuol è vegnida dal ski alpin tar il sport da skicross. Suenter ch'ella ha empruvà ina giada questa nova furma dad ir cun skis è ella stada fascinada da quest sport. Cun ils success ch'èn vegnids tar Talina Gantenbein magari sperts è era creschida la motivaziun d'investir anc dapli temp en il sport da skicross.
Suenter la matura professiunala
La stad vargada ha la sportista da 20 onns terminà la matura a la scola da sport a Tavau. Ella è part dil cader A da Swiss Ski ed ha pudì far l’emprima stagiun sco sportista da professiun. L’emprima giada en sia carriera ha Talina Gantenbein savì focussar dal tuttafatg sin il sport. La stagiun è dentant stada difficila. Ina squassada dal tscharvè ha fatg dapli problems che spetga. Gia al principi da la stagiun ha ella manchentà cursas, ed uschia era il campiunadi mundial a Park City en ils Stadis Unids. La giuvna da Scuol ha dentant savì sa participar al campiunadi mundial da juniors sin la Reiteralm en l'Austria, nua che la sportista ha gudagnà la medaglia d'argient.
RR actualitad 17:30


text:
Ich sage nein – Iö diji de no
Ich sage nein – Iö diji de no
„Ich sage nein – Iö diji de no“ é le titul de n workshop metü a jì de forà/merz tles scores altes da La Ila y ponsè por les studëntes dla secunda y dla terza tlassa dl Lizeum Linguistich. La manifestaziun se tol dant da sensibilisé les mitans en cunt dla problematica dla violënza cuntra les ëres, da ti pité informaziuns importantes y da renforzè süa personalité. Le workshop döra indöt 6 ores y vegn metü a jì in colauraziun cun i Sorvisc soziai - Frauenhaus da Porsenù y le Sorvisc por l’educaziun ala sanité dl Departimënt Scora y Cultura ladina.


text:
Sper las set nursas ch'il luf ha stgarpà glindsedi aveva el gia l'emna passada stgarpà 17 nursas e blessà trais. Tenor il directur da l'uffizi per chatscha e pestga dal Tessin ha il luf stgarpà a Cavagnago sper Faido 7 nursas. L'indizi ch'i sa tracta dal medem luf derivia d'ina trapla da fotografia. Il material per l'analisa da DNA saja gia sin viadi a l'universitad da Lausanne. Cun agid da questa analisa sappian ins era dir sch'i sa tractia din nov luf u d'in luf gia enconuschent.
L'uffizi per chatscha e pestga dal Tessin ha tramess in'avertiment a tut ils allevaturs d'animals. Da quai sajan era las valladas vischinas Riviera e Blenio pertutgadas, damai che lufs hajan in radius d'acziun fitg grond. Ils allevaturs duain serrar la notg tut ils animals en stalla per ch'il luf na vegnia mianc atratgs dals muvels.
Tenor il directur da l'uffizi per chatscha e pestga dal Tessin saja era ina cummissiun interchantunala vegnida infurmada en chaussa. Davent dal dumber da 25 nursas stgarpadas sappia la cummissiun dar liber il luf per sajettar. 24 nursas van actualmain sin il conto da quest luf en la Leventina.
RR novitads 20:00


text:
El è fruntà sin gronda resistenza ord tschertgels religius.
Tschients persunas ha Werner Kriesi accumpagnà en la mort. Malsauns, persunas unfisas da viver, desperads, cuntents.
En numerus discurs ha el raquintà a la filosofa Suzann-Viola Renninger da sia vita e da sias experientschas. Suzann-Viola Renninger che lavura sco filosofa a l’Universitad da Turitg ha mess en scrit quels discurs e fatg ordlonder in cudesch che vegn quels dis en las librarias. En Vita e cretta raquinta ella da sia lavur vi dal cudesch.
Jau na sai betg co jau vegn a murir e co jau vegn a decider.
En il cudesch vai per l’assistenza al suicidi, per savair murir, dastgar murir. Ma i va er per dilemmas morals, per dumondas filosoficas e teologicas, per l’istorgia da l’assistenza al suicidi e per midadas en la societad en connex cun persunas malsaunas che vulan murir.
Igl è stà fitg intensiv.


text:
16’341 persunas èn sa participadas a la retschertga da Tamedia e 20 Minutas davart las votaziuns dals 25 da settember. Ils resultats mussan cunzunt differenzas tranter umens e dunnas.
Refurma da l'AVS
Marcant è il foss tranter las schlattainas tar la Refurma per stabilisar l’AVS (AVS 21). Ils dus projects da votaziun entaifer la refurma cuntanschan omadus in Gea.
Tar la finanziaziun supplementara da l’AVS entras in’auzament da la taglia sin plivalur resulta in Gea cun 58% encunter 38% Na. Qua èn ils umens pli cler persuenter (65%) che las dunnas cun 50%.
Anc pli profund è il foss tar la midada da la lescha federala davart l’assicuranza per la vegliadetgna e da survivents. Il fitg cler Gea dals umens cun 71% vegn sminuì fermamain damai che sulettamain 36% da las dunnas din Gea. En summa dat quai 53% Gea e 44 % Na.
Sch'in dals projects vegn refusà, fa l’entira refurma naufragi.
Allevament intensiv e taglia anticipada
Tar l'iniziativa davart l'allevament intensiv en Svizra è l'opiniun da las dunnas fitg clera, 64% dad ellas din Gea. Tar ils umens vesa quai ora auter: mo 44% din Gea. Uschia resulta in Gea final da 55%, e 43% Na.
Il resultat da la midada da la lescha davart la taglia anticipada n’è betg uschè cler. 30% dals participants han ditg Gea e 51% Na. Pia ha prest in tschintgavel anc nagina opiniun. Era qua è la cumpart dal Gea tar ils umens pli grond che tar las dunnas.
Sa participar a la retschertga da SRG:


text:
Diśgiunsiòun lògica
In dla lògica e in dla matemàtica, la diśgiunsiòun lògica o diśgiunsiòun incluśìva (disgiunzione logica o disgiunzione inclusiva in itagliàṅ), ch'a s lēś "o" o "vel" e la se scrìv "", l'è cal conetîv lògic ch'l unìs do propośisiòun A e B dala relasiòun , ch'a s lēś A o B o anca A vel B, indû la nóva propośisiòun l'è vera se anca sōl ûn di du elemèint 'l è véra, màinter ch'l'è fèlsa sōl se tùt e dū i elemèint i 'l în. In dla teorìa di insèm, la diśgiunsiòun la gh'à al stès comportamèint edl'uniòun.
In dl'àlgebra 'd Boole, al só uvradōr lògic 'l è "OR".
La só tabèla dla veritê l'è la seguàinta:
-
Proprietê
Proprietê 'd idempotèinsa
Proprietê comutatìva
Proprietê asociatìva
Proprietê distributìva
(rispêt ala congiunsiòun lògica)
Tiuréma 'd asorbimèint
(rispêt ala congiunsiòun lògica)
Lēś dal De Morgan
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
- (EN) Na spiegasiòun in dla réda.
- (EN) Na spiegasiòun in dal sît MathWorld.


text:
Phenomena
Phenomena (id.) 'l è 'n film ad scarésa dal 1985 ad Dario Argento, ambintâ e girâ tut in Śvisra, a part soquànti séni in di Elios Studios ad Róma. In di Stat Unî i al cgnósan cuma Creepers.
Sunt
Na turìsta danéśa ciamàda Vera Brandt (Fiore Argento) la pèrd 'l àutobus in si mònt śvìsar e la và in na bàita par dmandàr ajùt. Lè dèntar la cata invéci la mòrt mént'r a s véd 'n óm in cadéni ch'al fà da tut par libràr-as. La tèsta tajàda via dla pòvra ragasōla la vîṅ pò butàta śò in un fiùm. Soquànt tèmp dòp la Jennifer Corvino (Jennifer Connelly), fiōla d'l atōr americàṅ Paul Corvino, la s iscrìv a un culéǵ par fémni dal pòst, al "R. Wagner", e i la métan in cambra insém a la Sophie (Federica Mastroianni). A purtàr avànti la scóla l'è na diretóra ch'la n lasa pasàr gnint (Dalila Di Lazzaro) c'n a fiànc la Frau Brückner (Daria Nicolodi), na dóna sò para ch'la li fà rigàr tut driti.
La Jennifer ad nòt la gh'à di atàc ad sunambulìśum e, quànd a gh sucéd, la n pōl far a méno ad tōr-as sù e tacàr a far dū pas lè 'd intóran. Na sira, durànt òṅ ad chi gir lè, prilànd-as da na banda in diresiòṅ dna fnèstra, la véd la studénta Gisela Sulzer (Fiorenza Tessari) ch'la riva lè da lē sigànd. A 'l impruvìś un bulsòṅ sparâ a 'l sò spali al s insfìlsa in dla sò gnuca vgnénd pò fóra da la bóca, masànd-la. Qvala là, a n psénd far gnint par farmàr-as, la tira drit, sénsa rénd'r-as cònt dal tut ad qvél ch'l'à vdû, prima ad cascàr śò da 'l curniśòṅ. Tgnénd pò a drē a na sìmia ciamàda Inga, la Jennifer la riva a cà 'd 'n entumòlug, al prufesōr John McGregor (Donald Pleasence), ch'al viṿ su na scrana a rudèli e ch'l è drē a studiàr la tèsta marsa dal tut e pîna 'd bègatèṅ dla Brandt, purtàda lè da 'l ispetōr Rudolf Geiger (Patrick Bauchau) e da 'l sò asistènt Kurt (Michele Soavi). Difàti, guardànt al cicclo 'd vita ad chi bgòṅ lè, chi lò al sarév bòṅ ad dar na data a 'l masamènt. La Jennifer la gh diś che lē la n gh'à minga scarésa di insèt, ansi la gh vōl bèṅ e l'è anc bòna ad dascórar sèg, a livèl telepàtic. Invéci al prufesōr al dascór da spés cun l’Inga, bèstia dimóndi inteligìnta ch'la gh dà 'l sò ajùt, dgénd-'g ad lasàr śò 'l raśōr parchè la s pōl far dal mâł a tgnir-'l in maṅ. John al cònta a l'americàna ch'in dal pòst a gh'è 'n manìac necròfil ch'al masa al śōvni par pò tgnir dacàt i còrp. Anc la sò asisténta, la Greta, l'è stata cupàda da lò soquànt tèmp prima.
Turnàda in dal culéǵ, la Jennifer la patìs incóra 'n epiśòdi 'd sunambulìśum, cun na luśla ch'la la pòrta da drē da na sēṿ faghénd-ag catàr un guànt dal sasèṅ, cun di bègatèṅ dèntar. Al manìac al và avànti incóra cun i masamènt, faghénd fóra prima la Sophie e pò incóra McGregor sót a i òć dna Inga fóra 'd tèsta.
La Jennifer la n in vōl più savēr, la ciàma sò pàdar par turnàr subìt a cà in aparéć ma la gh'à da spétar incóra un dè e la Frau Brückner la gh śibìs na cambra par durmìr la nòt a cà sua. Rivàda là, la Jennifer la véd che tut i spèć i èṅ quaciâ da di sugamàṅ e la Brückner la gh cònta ch'la gh'à 'n putèṅ dimóndi malâ ch'al n vōl briśa véd'r-as lè e pò la gh dà na madśìna par far-ag pasàr la févra. La Jennifer la và in bagn par tōr-la ma pò la stà mâł e la s fà vgnir 'l urt dal gòmit par sputàr-la via. L'americàna la véd anc ch'a gh'è di bègatèṅ dapartùt, atàc a 'l savòṅ e a i sugamàṅ, e lè la capìs incòśa.
Culòna Sunóra
La culòna sunóra ad Phenomena l'è vgnuda fóra su disc in dal 1985 e su CD in dal 1987 p'r òpra dla Cinevox Record e la gh'à dèntar 12 braṅ.
- Phenomena (04:24) • Claudio Simonetti
- Flash of the blade (04:08) • Iron Maiden
- Jennifer (03:50) • Goblin
- The quick and the dead (03:32) • Andi Sex Gang
- You don't know me (02:35) • Andi Sex Gang
- The wind (01:16) • Goblin
- Valley (04:30) • Bill Wyman & Terry Taylor
- Sleepwalking (03:50) • Goblin
- Locomotive (03:21) • Motörhead
- Jennifer's friends (03:27) • Goblin
- The maggots (01:36) • Simon Boswell
- The naked and the dead (02:45) • Andi Sex Gang
Ròbi curióśi
- In sal sit uficiàl ad Daria Nicolodi, mujér ad Dario Argento e Frau Brückner in dal film, a s pōl lèśar un pès dn'intervìsta data a "Primavisione Cinematografica" n.9 dal Setémbar dal 1985, in dua lē la gh và śò péśa dgénd «A mè i film ad scarésa i m piàśan dimóndi e Dario 'l è dimóndi braṿ. A gh'ò però da far un dascórs a part par "Phenomena", un film che da 'n sèrt punt ad vista a but da na banda. Minga parchè al n sia mia vàlid, mè a 'l cat fat bèṅ, ma par quél ch'al cònta; mè a m tóg a cōr al prubléma di handicapâ e in "Phenomena" a s vèṅ a savér a la fiṅ ch'i sasèṅ i èṅ un putèṅ dasfurmâ e sò màdar ch'la masa par difénd'r-al. Inóltar in dal film i bòṅ i èṅ pîṅ ad bèsi e bèi mént'r i catìṿ i èṅ brut e in buléta. La m è parsa n'òpra dimóndi reasiunària, e un bèl pas a 'l indrē ad Dario, un regìsta ch'al m è sèmpar piaśû ma ch'a n vój piò lauràr sèg, in fiṅ tant ch'al cuntinuarà par cla strada lè»[1].
- Al fiōl dasfurmâ ad Frau Brückner 'l è fat in dal film da 'l atōr napulitàṅ Davide Marotta mascrâ e trucâ da Sergio Stivaletti par far in manéra ch'al gh'is la sìndrum ad Patau.
- P'r al film i èṅ stâ druâ 40 migliòṅ 'd insèt, tirâ sù a pòsta.
Culegamènt estéran
- (EN) La schéda dal film in s'l IMDb
- (IT) La schéda dal film in sal FilmTV
- (IT) La schéda dal film in s'l Horror Movie Database
- (IT) Recensiòṅ ad Splattercontainer


text:
Ils dus auturs han scrit lur emprima columna per il magazin dal Coop sin il viadi cun il tren en il Puschlav. Els èn stads uschè fascinads da la vallada ch’els han gist era maridà là.
Il pèr n'è dentant betg sulettamain stà en l’ Engiadina, els han gia visità l'entir Grischun. Era zunt intgantà èn els da la Val Stussavgia, la Ruinaulta e da la Val Müstair.
Vus avais in temp limità d’emetter, ma nus avain istorgias senza fin dal chantun.
In segund da chasa
Uss han els da nov ina atgna abitaziun en il Grischun. Quella è dentant betg mo per far vacanzas cun l'entira famiglia, mabain era per scriver lur texts e cudeschs. In lieu da refugi, co ch'els din.
E pertutgant il rumantsch, els taidlan savens Radio Rumantsch ma chapeschan fin uss mo singuls pleds. Quai less il pèr midar.
RR famus e glorius 10:30


text:
Ils chantuns da la Svizra tudestga e taliana han quasi tuts sustegnì la cunvegna. Opposiziun hai surtut dà en la Svizra franzosa. Tar la cunvegna cun l'Indonesia para da dar in foss dal rösti.
Cunvegna cun l'Indonesia
Svizra: Cunvegna economica cun l'Indonesia
GEA
51.6%
1'408'380 Vuschs
NA
48.4%
1'318'630 Vuschs
Suveran grischun sustegna la cunvegna cun l'Indonesia
Il Grischun na decida betg auter che ses chantuns vischins. El tutga tar ils aderents da la cunvegna cun l'Indonesia.
Il pli cler Gea vegn da la vischnanca da Buseno en la regiun Moesa. 72% da las votantas e votants mettan là in Gea en l'urna. Percunter dapli resistenza che sustegn datti en las regiuns Viamala, Moesa e Partenz.
Ils resultats da las singulas vischnancas:
Funtauna votaziuns GR
RTR sa basa sin las datas che la Chanzlia chantunala dal Grischun metta a disposiziun. Quellas èn da chattar sin https://abstimmungen.gr.ch/, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser.
Tge sa mida uss?
Cun la cunvegna scrodan ils dazis per ils blers products svizzers en l’Indonesia. Quai vala er per l'import da products da l'Indonesia – tar l'agricultura vegnan ils dazis mo sbassads. Plinavant sto l'Indonesia resguardar dretgs per ils lavurants sin plantaschas d'ieli da palmas. Il guaud tropic na dastga betg pli vegnir runcà.


text:
Tel. +41 58 465 73 44 | fnoffice@nb.admin.ch
Catalog
Persunalitads da la Svizra - Resultats
THE SILVER STARLINGS
Luogo di provenienza
Svizra
2016c
Data di fondazione
Actividad
Copyright C; Copyright P
Corporaziun
Complesso
Tip da musica
Chanzun da chantautur; Pop; Folk Pop
Fonte consultata
Biografia cartacea allegata al CD 27.10.16
La Fonoteca naziunala svizra fa part da la Biblioteca naziunala svizra
© Fonoteca naziunala svizra. Tut ils dretgs d'autur da questa publicaziun èn reservads a la Fonoteca naziunala svizra, Lugano.
L'adiever commerzial è scumandà. Ils cuntegns publitgads electronicamain èn suttaposts a la medema reglamentaziun ch'è en vigur per ils texts stampads (LDA).
Per infurmaziuns areguard il copyright e las normas da citaziun vair: www.fonoteca.ch/copyright_rm.htm
URL:


text:
Pertge mangian mammas mandarinas adascus? Pertge dovra la figlia in team da camera per en scola? Pertge èsi normal da cumprar 25 pèra chalzers l’onn? Ludmilla Cahenzli – mamma da trais uffants e dunna cun job parzial – raquinta da las sturnadads dal mintgadi da famiglia.
Tranter il 2003 ed il 2011 èn cumparidas en ‹La Quotidiana› las columnas ‹Or da la vita da Ludmilla Cahenzli›. Medemamain il 2011 è suandada la versiun dals texts en furma dad e-book (ediziun da chattà.ch). Il 2012 ha l’autura (semi-)anonima edì sias columnas sco cudesch stampà, enritgì cun numerusas illustraziuns dad Yvonne Gienal. Ed il 2014 èn ils texts cumparids in’ulteriura giada sco fegliet en ‹La Quotidiana›, questa giada a basa da l’ediziun dal 2012.
En quests bundant diesch onns da preschientscha mediala ha Ludmilla Cahenzli gudagnà in bel dumber d’admiraturas ed admiraturs. Betg per nagut sa drizza «Milla» lura era en l’introducziun da la versiun stampada cun ils pleds «Hallo fans!» a ses public. Sche lain pia dar in sguard a las duas ediziuns cun l’egl dal collecziunader e fan…
La versiun digitala dal cudesch cumenza cun il bainvegni cun il qual Ludmilla Cahenzi ha introducì ils 17 da settember 2003 en la nova columna:
«Ludmilla Cahenzli è mes num. Dapi onns legel jau questa ed autras gasettas e ma grittent che nagin na scriva dals vairs problems. Perquai hai jau decidì da mezza prender a maun la tastatura e da dir tge che marscha en nossas chasadas, en nossas famiglias, en nossas lètgs. Tgi che crai che quai saja lungurus ed i na giaja tiers a nagin nagut tge che vegn traffitgà en la vita privata, lez va total d’accord cun mes um Eugen Cahenzli. Lez na s’interessescha er betg per problems da famiglia. Sche Vus pensais pia uschia sco mes um, lura faschai attenziun e na legì gea betg ils texts che cumparan da temp en temp sut la rubrica ‹Or da la vita da Ludmilla Cahenzli›.»
Silsuenter cumpiglia l’e-book tut las columnas en successiun cronologica, cun excepziun da l’ultima (ch’è cumparida suenter ch’il cudesch digital era gia preparà) ‹Mes auto tutga a mai e mes chastis era› e senza la mini-columna ‹Cuntenta cun pauc› che n’è betg cumparida en ‹La Quotidiana›.
La versiun stampada dal 2014 ha in’autra cuverta e cumparsa (illustraziuns dad Yvonne Gienal). Las columnas cumparan per part en in’autra successiun e sut differents titels. Ultra da quai èn vegnidas laschadas davent tut las columnas ch’èn stadas liadas a ses temp a persunas u ad in context actual (politica, societad e.a.). Igl èn quai ils suandants texts: ‹Mai pli litgar giu ina marca›, ‹Ludmilla è euforica e cinica pervi da la politica da famiglia›, ‹Ils Turitgais èn intgantads da l’urs – ch’è lunsch davent›, ‹In exempel pratic per plaschair!› ed ‹Eugen survegn la chautscha da far bogn da Leuenberger›.
Cun auters pleds: il vair fan da Ludmilla Cahenzli vegn a prender en maun tant l’e-book sco er il cudesch stampà per manchentar naginas da las expectoraziuns filosoficas da Milla!
Dal reminent: Tgi che smina che l’autura davos Ludmilla Cahenzli na saja nagin auter che Claudia Cadruvi – è sin la dretga via. Sco en ses ulteriurs cudeschs cuntegnan er las columnas da Ludmilla divers elements che renvieschan senza dubi a relaziuns realas ‹da la vita da Claudia Cadruvi›: la lavur sco schurnalista, la vita da famiglia cun duas figlias ed in figl… Ma malgrà tut ils tratgs autobiografics: la raquintadra na dastga mai vegnir messa a pèr cun l’autura – quai è ina da las emprimas chaussas ch’ins emprenda en l’instrucziun da litteratura. Ed uschia sviluppa la figura da Ludmilla Cahenzli sia tut atgna dinamica. Ella daventa cocheta ed isterica, stravaganta ed ipersensibla, ella exagerescha da gust (quai ch’ella na laschass sa chapescha mai valair!) e mintgatant è ella datiers dal collaps da la gnerva. Ditg curt: ella è gist uschia sco ses fans l’han gugent!


text:
Proceder en cas d'ina valitaziun da l'immobiglia
Ina valitaziun sto vegnir fatga en cas da:
- edifizis novs a partir da 20 000 francs;
- renovaziuns u engrondiments, sche la summa impundida che augmenta la valur da l'edifizi surpassa 100 000 francs ed importa passa 20 pertschient da la valur da nov ch'è indexada per l'edifizi;
- renovaziuns u engrondiments, sche la summa impundida che augmenta la valur da l'edifizi surpassa 500 000 francs;
- partiziuns da bains immobigliars, nua ch'i vegnan repartids edifizis sin plirs bains immobigliars;
- transfurmaziun en proprietad en condomini u en cumproprietad cun in urden d'utilisaziun e d'administraziun.
Correspundentamain sto la dumonda vegnir emplenida cun l'obligaziun da valitaziun.
Sche las premissas menziunadas qua survart na vegnan dentant betg ademplidas, po la dumonda vegnir emplenida senza obligaziun da valitaziun. Per autras dumondas u incumbensas As stattan a disposiziun expertisas da valitaziun separadas.
Agiuntai per plaschair il plainpudair correspundent, sche Vus As laschais represchentar d'ina terza persuna.
En cas che Vus duvrais ils documents giavischads sulettamain en Vossa funcziun sco notara/notar, ans inoltrai per plaschair la conferma respectiva.


text:
La realisaziun per trais centers da data per l'Armada svizra e l'Administraziun federala vegn radund 250 milliuns francs pli chara che budgetà oriundamain. In dals lieus previs na possia betg vegnir duvrà sco center da datas. Quai resultia d'in rapport dal Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport (VBS), scriva la «NZZ am Sonntag».
Il project vegn uschia a custar pli che 1,1 milliardas francs enstagl dals 900 milliuns francs ch'eran vegnids stimads a l'entschatta. Ultra da quai duai il project ch'è vegnì cumenzà il 2010 esser terminà pir il 2028, pia tschintg onns pli tard che previs, hai num en il rapport ch'il VBS ha publitgà la gievgia sin sia pagina d'internet.
Sco la «NZZ am Sonntag» scriva vinavant, ha il VBS realisà il 2020 be 8 da 23 projects gronds tenor ils criteris previs da finamiras, finanzas, persunal e temp. 7 projects sajan per part vegnids realisads tenor plan e tar ils ulteriurs 8 projects na sajan ils blers dals criteris betg vegnids resguardads.


text:
Courlevon
Courlevon a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.27 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 305 abitant.
El cumün de Courlevon al se tröva a una altitüden de 556 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courgevaux, Cressier, Münchenwiler (BE), Villarepos, Wallenried.
El paes l'è menziunaa per la prima volta in de l'ann 1214 col n om de Curlivin.
RiferimentModifega
- Courlevon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Far musica rumantscha saja important, è Andri Casty persvas, important er per mantegnair la lingua. Perquai saja quai adina stà cler per Prefix da chantar rumantsch, uschia co il pichel tils saja creschì.
Il rumantsch è ina lingua fitg melodica ed è adattà perquai perfettamain per chantar.
Il rumantsch n'è dentant betg mo la lingua da chantar, mabain era quella da communitgar ensemen. En il local da prova vegnia discurrì mo rumantsch, quai na saja nagina dumonda, di il chantadur e pur da Zuoz.
RR actualitad 12:00


text:
Strusch da crair ch'i dat 7 punts, sin var 1,5 kilometers dal Rain Anteriur. La punt a la quala l'uniun Nossa Punt ha dà grond pais è quella da Versell, construida l'onn 1928. Ina punt per tut il trafic. L'onn 1927 era la punt veglia da Maillart vegnida destruida d'ina bova. En mo 10 mais han ins construì la nova, quella da Versell.
Questa stad vegn la punt restaurada inaugurada e surdada al traffic plaun; vul dir als peduns ed als velos. Quella punt gioga la rolla principala en il cudesch Nossa Punt. Ella è documentada cun pleds e fotografias da tuttas varts. Ed era la populaziun da Danis-Tavanasa vegn a pled. Sin pliras paginas raquintan giuven e vegl da lur punt.
Il cudesch ha anc in'autra atgnadad. El è scrit en trais linguatgs: rumantsch, tudestg ed englais. Mo uschia fetschia ina ediziun da 1'300 tocs d’in cudesch d’architectura senn, manegia la presidenta da l’uniun Nossa Punt Rita Cathomas Bearth.


text:
cuntegn
Svizra
-
Gist 4 «Swiss Music Awards» per Nemo
Venderdi saira èn vegnids surdà per la 11avla giada en il stadion da halla a Turitg ils pli impurtants premis da musica da la Svizra – ils «Music Awards 2018». Il grond victur – il rappunz Nemo. Betg main che quatter premis ha il giuven da 18 onns da Bienna gudagnà.
Autur:
SDA / SRF / Corina Luck
Tranter auter ha Nemo survegnì in Swiss Music Award sco meglier artist sin tribuna e per il meglier hit. Actualmain fa Nemo ina pausa creativa sco el aveva annunzià gia avant in temp.
Da nov posseda il rappunz Nemo totalmain 5 «Swiss Music Awards». Il davos onn ha il giuven da 18 onns obtegnì il premi per il «SRF 3 Best Talent» 2017.
En tut èn artistas ed artists naziunals ed internaziunals vegnids onurads en 12 categorias. Las bleras decisiuns èn crudadas cun votar online. Sulet per tscherner il meglier hit haja dà in voting da telefon ed sms.
Swiss Music Awards 2018
RR novitads 06:00


text:
Il 2020 è corona stàda ina da las trais raschuns ch'èn stadas reponsablas per ils blers mortoris. Tar radund 12% da quels era Covid-19 la raschun. En cifras concretas èn quai 9'294 persunas cun sedia en Svizra nua che Covid-19 era il motiv principal per il mortori. La gronda part da quellas persunas eran pli veglias che 65 onns.
Responsabel per anc dapli mortoris ch'il coronavirus èn malsognas dal cor e da la circulaziun (27%) e cancer (22%). En general hai dà ils davos onns dapli persunas ch'èn mortas pervi da malsognas dal cor, dentant pli paucas persunas ch'èn mortas pervi da cancer. Er il dumber da suicidis saja sa reducì ils davos onns.


text:
En Svizra ha la golia rumantscha Seraina Friedli gudagnà tut quai ch'ins po gudagnar. La ballapedista da La Punt ha cumenzà cun quest sport tar ils Lusitanos da Samedan. Da là è il viadi ì vinavant tar Tusaun-Cazas en emprima liga e da là direct tar l’equipa da las dunnas dal FC Turitg.
Sis stagiuns ha Seraina Friedli dà cun la meglra equipa da las dunnas en Svizra. Tschintg giadas ha ella gudagnà durant quest temp il titel da campiunessa svizra. Quatter giadas er il titel da la cuppa svizra. Suenter quest temp ha ella vuli far il proxim pass. Ella ha midà per duas stagiuns a Berna tar l’equipa da las dunnas dad YB.
La Serie A taliana sco grond siemi
Durant il temp dals gronds success a Turitg è Seraina Friedli vegnida nominada en il cader da l’equipa naziunala. Ella è sper Gaëlle Thalmann ed Elvira Herzog ina da las golias da l’equipa naziunala. Cun la squadra da las dunnas è ella per exempel stada da la partida tar il campiunadi d’Europa l’onn 2017 en Ollanda. Per pudair sa sviluppar enavant ha la golia rumantscha decidì la stad passada da far il pass en l’exteriur tar Florentia San Gimignano. L’equipa da la Toscana dat en la pli auta liga da dunnas en Italia, en la Serie A, sco che quella vegn numnada. La stagiun ch'è gist ida a fin, ha Florientia San Gimignano terminà sin plaz set.
Il cumbat per la plazza en il gol
Ils responsabels da San Gimignano avevan gia pli ditg contact cun Seraina Friedli. Els vulevan engaschar dapi dus onns la golia da l’equipa naziunala. Malgrà ses merits en il ballape da las dunnas en Svizra, ha Seraina Friedli stuì cumbatter davent da l’entschatta per la plazza en il gol. Durant l’emprima stagiun en Italia ha ella barattà il gol da San Gimignano cun Amanda Tampieri. Quai n'è betg insatge insolit. Il cumbat per la plazza en il gol enconuscha Seraina Friedli era da l’equipa naziunala.
Proxim pass cun San Gimignano e cun la naziunala
Cun l’emprima stagiun en Italia è Seraina Friedli cuntenta. L’equipa ha fatg durant il campiunadi in pulit svilup. Quel svilup duai era cuntinuar la proxima stagiun. San Gimignano vul rivar anc in zichel pli datiers a las fermas equipas da la Serie A taliana. Il proxim pass vul la ballapedista engiadinaisa dentant era far en il dress da l’equipa naziunala. Ella lavura per esser part da l’equipa che po ir l’onn proxim al campiunadi d’Europa da las dunnas en Engalterra.


text:
Ch'ins haja ussa chattà dapli animals ch’avant 25 onns saja bain legraivel, dentant nagina gronda surpraisa, di Roland Graf, ch'è suprastant da la Societad svizra da biologia da la fauna ed in dals mainaproject dal cudesch «Atlas dals animals lactants da la Svizra e dal Liechtenstein».
Animals pitschens sut squitsch
Las pli bleras sorts na sajan betg novas, els hajan ussa simplamain identifitgà ellas sco atgnas sorts che vivevan gia il 1995 en Svizra. Lura avevi dà la davosa gronda retschertga davart ils animals lactants da la Svizra. Animals che sajan vegnids nov en Svizra sajan per exempel il schacal mellen u il chaun-vulp.
Pli surprendent saja per el che tscherts animals sco per exempel il luf-tscherver, il castur u er il tschierv cotschen hajan en quai temp populà novas cuntradas. Il luf-tscherver per exempel saja ussa da chattar en pli u main tuttas regiuns muntagnardas da la Svizra. Ina ferma populaziun dettia per exempel sisum la Surselva. Contribuì a quai success n’hajan betg il davos las mesiras da protecziun che mussian ussa effect.
Sut squitsch sajan percunter ils animals pitschens, sco ils utschels-mezmieur. Lur populaziun vegnia adina pli pitschna, quai che haja era da far cun il grond dumber da chazzolas ch’illumineschian la notg ed impedeschian uschia che tschertas sorts pon sgular en lur territori da chatscha, declera Roland Graf.
Project cun la populaziun
Tut quellas infurmaziuns cuntegn il cudesch che na descriva betg mo las singulas sorts d'animals mabain che tracta era las mesiras da protecziun e lur derasaziun en Svizra.
Gist quella summa d’infurmaziuns na fissi dentant betg stada pussaivel da ramassar senza l’agid da numerusas voluntarias e persunas interessadas, conceda Graf.
Dumbrar e registrar animals lactants è nunditg pretensius ed i na va prest betg auter senza l’agid da fitg bleras voluntarias e voluntaris.
Passa in milliun observaziuns èn vegnidas rimnadas ed analisadas per il project. Fastizs, excrements, registraziuns da tun e da video, traplas fotograficas e bler auter. Gidà da ramassar infurmaziuns hajan per exempel era las possessuras ed ils possessurs da giats en la regiun Berna Soloturn, quai en il rom dad in project in zic spezial, di Graf. L'idea era da fotografar las predas ch'il giat porta a chasa.
Il cudesch da circa 480 paginas, ch'i dat per tudestg, franzos e talian, n’adempleschia dentant betg mo criteris scientifics, mabain duaja era esser in ovra per tut las persunas interessadas. Las numerusas graficas e fotografias dals animals duajan era sensibilisar la populaziun per la diversitad da la fauna en Svizra ed en il Principadi da Liechtenstein ed uschia er augmentar la chapientscha per la protecziun dals spazis da viver dals animals indigens, spera Roland Graf.


text:
Questas mesiras na pertutgan dentant betg mo ils hotels. Il focus è sin la collavuraziun tranter ils furniturs da servetsch, l'organisaziun turistica e la politica. Il program «hotel impuls» haja pussibilità da metter sin maisa l'impurtanza d'ina posiziun turistica cuminaivla e tuts che lavuran per questa, en la medema direcziun. Quai tenor il directur da l'organisaziun turistica Val Bregaglia, Michael Kirchner. Mo sche tuts collavuran vai. E quai surtut era suenter il premi Wakker e suenter il giubileum d'Alberto Giacometti. Ils giasts vegnan mo sch'ins porscha adina puspè insatge nov.
Definì mesiras che han prioritad
- Sa posiziunar anc pli fitg sco regiun culturala.
- Porscher insatge era suenter il premi Wakker ed il giubileum da Giacometti. Sco da adattar uras d'avertura da l'atelier ni dal museum.
- Procurar per ina colliaziun davos il lai tranter Segl e Malögia durant l'enviern, era sch'il lai n'è anc betg schelà.
- Malögia duai sa posiziunar pli fitg sco lieu da cursa lunga, per far quai dovri infrastructura nova per far naiv.
RR actualitad 07:00


text:
Co duai l'iniziativa cunter l'immigraziun da massa vegnir realisada? Dapi il stretg gea da la populaziun svizra ils 9 da favrer 2014 fatschenta quella dumonda la politica naziunala. Cunzunt era il Cussegl federal. En sia sesida emnila ha el discutà in'emprima proposta. Detagls vegn el a preschentar en il decurs dal proxim temp.
La PPS stat tar contingents
Gia fatg in maini han las partidas. Per Heinz Brand da la PPS èsi cler ch'i na va betg senza contingents. Dasperas stuessi era dar levgiaments per persunas che vegnan be per curt temp en Svizra. Ed ils chantuns al cunfin duain survegnir dapli cumpetenzas per reglar il traffic dals cunfinaris. Illusoric saja dentant da crair ch'ins possia respunder questa dumonda senza definir ina limita fixa.
Sumegliant vesa quai era il president da la PLD, Phillip Müller. Las valurs directivas sajan scrittas en la Constituziun federala. Il Cussegl federal na possia betg s'allontanar da quellas.
Ch'il Cussegl federal presentia ina proposta strict tenor il text da l'iniziativa spera era Hans Grunder da la Partida burgais-democratica (PBD). Ses motiv è dentant in tut auter. Baud u tard vegni a dar ina votaziun, e cun ina schliaziun stricta poss’ins mussar a la populaziun, ch'in gea signifitgass la fin dals contracts bilaterals.
Contingents main relevants per la PS
Per ils socialdemocrats n'è la dumonda da contingents betg uschè relevanta. Pli impurtant è tenor Andy Tschümperlin ch'il Cussegl federal prevesia era mesiras, per reducir la dependenza da l'economia svizra da persunal da l'exteriur.
La cristiandemocrata Kathy Riklin pretenda ch'il Cussegl federal applitgeschia a moda stricta las leschas existentas, e ch'el n'introduceschia nagins contingents cunter persunas ord l'UE. Tar persunas d'auters pajais stoppia el dentant reducir marcantamain l'immigraziun. Quai ed in program per promover il martgà da lavur indigen augmentian las schanzas, ch'ils contracts bilaterals cun l'UE sappian vegnir salvads, è Riklin persvadida.
Tuts vegnan betg ad esser cuntents
Anc n'ha il Cussegl federal betg preschentà sia proposta. D'ademplir tut ils giavischs da las partidas na vegn dentant strusch ad esser pussaivel.
RR actualitad 11:00


text:
Gia tar l'emprima enquista da gfs.berna per la SRG SSR il schaner avessan 69% dals dumandads approvà il nov urden da finanzas. Uss è l'avantatg anc creschì per ulteriurs 5% sin 74%. Cun 16% che din na u plitost na èn ils adversaris restads stabils. 10% dals dumandads èn anc adina indecis.
Il trend dals dumandads per l'enquista va en la medema direcziun sco tar il parlament. La gronda part schess gea al nov urden da finanzas. Il sustegn per il nov urden da finanzas è bain pli ferm tar las partidas da mez e sanester che dretg, dentant chatta ella ina maioritad sur tuttas partidas. Sulet en la Partida populara svizra èn ils adversaris cun 30% stabils. Il trend va dentant tar tuttas gruppas en direcziun gea.
Er tenor regiuns linguisticas in «gea»
En tuttas trais regiuns linguisticas cumpigliadas va il trend en direcziun gea. Il pli ferm sustegn survegn l'urden cun 81% or dal Tessin. Il pli pauc sustegn vegn da la Svizra franzosa cun 68%. La Svizra tudestga avess votà cun 75% per l'urden da finanzas.
Segunda enquista
Segunda unda da l'enquista da la SRG SSR davart las votaziuns dals 4 da mars 2018 da l'institut da perscrutaziun gfs.bern. Realisà tranter ils 7 ed ils 14 da favrer 2018, tar 1'400 persunas cun dretg da votar, elegidas a moda represchentativa.
RR novitads 06:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Cultura da consens e democrazia directa
Descripziun
La convivenza da la societad ed il funcziunament da las instituziuns politicas fissan impensablas en Svizra senza la cultura da consens. Davart tut las dumondas da l’avegnir e las midadas en il pajais na duain betg pudair decider e discutar mo las maioritads, mabain er las minoritads. Mintgina e mintgin dastga dar sia opiniun. Per arrivar a decisiuns politicas dovri perquai savens discurs preliminars, rundas da barat, consultaziuns, debattas parlamentaras e las pussaivladads democraticas da cundecisiun. Perfin la regenza è suttamessa a quest princip omnipreschent. Las commembras ed ils commembers da la regenza duain chattar soluziuns ch’èn il resultat d’in consens e che vegnan defendidas da tuts ensemen sco decisiuns dal gremi collegial. Il princip da la «concordanza» n’è dentant betg fixà explicitamain en la Constituziun federala e mintgatant sa perdan ils confederads er en dialogs cumbattivs pauc efficazis. La gronda impurtanza ch’ins attribuescha a la cultura da consens deriva er propi dal fatg, ch’i regna savens in dissens general en Svizra. L’egualitad dals commembers da la regenza, il dretg electoral tenor il princip da proporz, il federalissem che vegn numnà er «spiert chantunalist» ed er la diversitad linguistica, regiunala ed economica da la societad promovan ina multifariadad d’opiniuns e posiziuns. Quai po mintgatant bloccar il process da decisiuns, ma mintgatant pussibilitescha la cultura da consens er resultats unics ed incumparabels. In exempel per ina tala decisiun da consens è la «Glista da las tradiziuns vivas en Svizra».
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Il cusseglier federal Alain Berset discurra ils 27 da favrer 2012 davart l’iniziativa «giuventetgna e musica» en il Cussegl dals chantuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Jean-Stéphane Bron: Mais im Bundeshuus – Le génie hélvétique (DVD). 2003
Michael Hermann: Konkordanz in der Krise. Zürich, 2011
Ulrich Klöti et al.: Handbuch der Schweizer Politik. Zürich, 2002 (4. Auflage)
Georg Kreis: Schweizer Erinnerungsorte. Aus dem Speicher der Swissness. Zürich, 2010
Arend Lijphart: Thinking about democracy. Power sharing and majority rule in theory and practice. London, 2008
Thomas Maissen: Geschichte der Schweiz. Baden, 2010 (2. Auflage)
Iwan Rickenbacher: Hat die Konkordanz Zukunft? In: Neue Zürcher Zeitung, 28. Januar 2011
Schweizerisches Nationalmuseum (Ed.): Geschichte Schweiz. Katalog der Dauerausstellung im Landesmuseum Zürich. Zürich, 2009
Adrian Vatter: Schweizerische Konkordanz der zwei Geschwindigkeiten. In: Neue Zürcher Zeitung, 2. März 2011
- Dossier
- Konsenskultur und direkte Demokratie
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 04.06.2018
Dimensiun: 427 kb
Tip: PDF
- Konsenskultur und direkte Demokratie


text:
Bestasc
Bestazz (Bestasc in del dialett local; Bestazzo in Italian) a l'è ona frazion del comun milanes de Cislian. L'è lontan almanch duu km del center comunal. El sant patròn a l'è la Madònna Assunta.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
I primm document stòrigh che parlen de on locho de Bestazo a hinn del 1396, ciovè l'ann che l'ha vist el borgh entrà a fà part di comun dipendent de la Piev de Corbetta.
Bestazz l'ha conossuu on moment de gran splendor in del Ses'cent, quand che i nòbil Terzagh n'hinn vegnuu i feudatari e gh'hann miss lì la soa residenza. Quest l'ha permiss l'espansion del paes e la costruzion de ona gesa noeuva.
Bestazz el s'era costituii in comun giamò in del XVI secol e l'ha mantegnuu on'economia d'impostazion agricola fina a la fin del Vòttcent, quand, in del 1870, l'è staa taccaa al paes de Cislian.
Monument[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gesa de Santa Maria Assunta: i primm notizzi de la soa costruzion hinn del 1396. Ai temp di piev, la gesa la gh'eva ai sò dipendez vari ges de la zòna. Le gesa, anca se l'è stada recostruida in del XVII secol, la gh'ha anmò ona pienta medieval. Hinn caratteristigh el campanin e la facciada fada in preia. La gesa la gh'ha tre navad, di quai la pussee gròssa l'è quella de mezz.
- Cappella de Ravett: l'è ona cappella piscinina minga lontana de la gesa parrocchial.
- Palazz Terzagh: l'è l'edifizzi pussee antigh de la città e 'l rappresentava la residenza in loco de la famiglia Terzagh, feudataria del paes. El palazz el se troeuva longh on inseriment tipigh di strad romann, ròbba che la fa pensà a ona struttura molto veggia, medieval o romana.


text:
L’ambulanza en la Cadi vegn manada dapi in temp era da pumpiers. Quai surtut durant la stagiun bassa e durant la notg. Uschia datti adina dapli muments, nua che pumpiers ed ils servetschs da salvament e sanitad han da collavurar. Per optimar questa collavuraziun saja necessari d’enconuscher in l’auter, di il manader dal servetsch da salvament Surselva Alex Gisler. Uschia sa mussia nua che mintga organisaziun haja sia fermezza, e nua ch'i saja necessari d’optimar.
RTR ha filmà l'exercizi a Mustér en 360°. Sche vus guardais quest video cun Voss telefonin, lura smatgai sin il titel dal video, lura s'avra l'app da youtube e Vus pudais guardar il video en 360°.
Co guardar videos da 360 grads?
Videos da 360 grads pudais Vus il meglier guardar cun Voss telefonn. Cun muventar quel pudais Vus eleger sez en tge direcziun che Vus vulais guardar. Medemamain èsi er pussaivel da guardar ils videos vid il desktop, là sto dentant vegnir muventà il purtret cun la mieur.
Ils videos datti er sin nossa pagina da Facebook, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser u sin noss chanal da Youtube, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser.
Surtut lauds per lavur dals pumpiers
La collavuraziun haja funcziunà propi optimal. Uschia haja el survegnì resuns da la REGA ma era dals medis da chasa da la Cadi che tut funcziuna il mument bain, di Alex Gisler. Ma optimar possian ins adina. Uschia saja era impurtant da savair tgi che ha tge equipament en ils autos. Dus posts da lavur da l'exercizi s’occupan perquai d’ina vart cun l’ambulanza e tut ils utensils, e da l'autra vart cun ils autos da pumpiers e tut ils utensils avant maun. Tenor il cumandant dals pumpiers Gion Tenner saja la collavuraziun sa mussada sco buna.
La stad stà bler da far
Il servetsch durant la stad 2020 saja stà per part intensiv per ils pumpiers. Uschia hajan els regularmain gìu da sa gidar cun il servetsch da salvament. Durant la stagiun auta saja stà pli pauc da far per ils pumpiers, conferma Gion Tenner.
Ma il servetsch da 24 uras a Mustér na saja betg adina simpel da realisar. Surtut la mancanza da persunas dal fatg saja la sfida principala per in tal servetsch d’ambulanza permanent per la Cadi, di Alex Gisler. Ma els sajan sin buna via e surtut fitg cuntents che la collavuraziun funcziuna – pertge quella saja probabel unica en l’entir chantun Grischun.


text:
La Festa federala da tir a Lucerna duai avair lieu. Quai han ils organisaturs decidì ensemen cun la Federaziun svizra dal sport da tir. La festa ha lieu dals 12 da zercladur fin ils 11 da fanadur.
Pervia da la situaziun intscherta da la pandemia vegnia la concurrenza naziunala manada tras a moda decentrala. Quai è l'emprima giada ch'ina festa ha lieu en quella furma. Ils var 40'000 tiradurs e tiraduras vegnan ad absolver il program en lur stans da tir a chasa. Ils resultats vegnan lura purtads ensemen en la centrala a Lucerna.
Il tir d'avertura vegn ad esser ils 5 da zercladur ad Emmen – quai dentant cun in dumber da participantas e participants limità. L'event vegn er emess via livestream.


text:
Grossen che ha 48 onns sesa dapi il 2011 en il Cussegl naziunal ed è dapi il 2016 vice-president da la cumissiun dals Verd-liberals. El s'engascha cunzunt en la politica da traffic e d'energia.
L’idea verd-liberala hai jau gia adina purtà en mes cor.
Vi da la politica verd-liberala fascineschia el la moda e maniera differenziada da far politica e da tschertgar soluziuns persistentas tranter las partidas polarisantas. Quai scriva l'electroplanisader sin sia pagina d'internet.
Ils delegads dals Verd-liberals vegnan alura probabel ad eleger Jürg Grossen ils 26 d'avust.
RR novitads 15:00


text:
Filip Vujanović
El Filip Vujanović (Belgrad, primm de settember del 1954) a l'è on politegh montenegrin.
L'è staa on magistraa a Belgrad (che al temp l'era in Jugoslavia, inscì 'me 'l Mont Negher) e a Podgorica (che se ciamava Titograd). L'è staa anca avocatt e minister de la Giustizia del Montnegher jugoslav.
Dopo vess staa anca minister di Interni e president del Mont Negher (quand che l'eva ammò taccaa a la Serbia), l'è diventaa president del sò paes, confermaa anca quand che l'è vegnuu indipendent de la Serbia (in del 2006).
A la fin di cunt, a l'è la carega pussee volta del Mont Negher a partì del 2003.


text:
Quasi in'istorgia d'amur
Einzelheiten
GenerSocietad
Blers dad els èn gia dapi decennis qua e tuttina na fan els betg propi part da la societad grischuna. Na lessan els betg s’integrar? U vegn l’integraziun engrevgiada? Cunzunt per ils uffants da famiglias portugaisas èsi grev da reussir en scola. Il film «Quasi in’istorgia d’amur – ils Portugais ed ils Engiadinais» raquinta l’istorgia dals emprims Portugais en l’Engiadin’Ota, da plaschairs, ma era da gronds quitads e fastidis e da lur giavischs e da la «saudade» portugaisa adina preschenta.
Beat Bieri
Ruedi Leuthold
Cuntrasts (RTR)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Nonàntla
Artìcol in dialët piaṡintëin
Nunàntla (Nonantola in Itagliàn) l'é 'na sitê itagliana ad 15.315 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 10 km da Mòdna a andä vèrs Frara.
In sal sò teritòri a ghè un'Abasìa Benedetëina fundä da Sant' Ansèlm dal Friåul in dal 752.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Ostrya
Ostrya, l'è 'n zèner de piànte che töl dét 10 spéci (giöna de chèste l'è 'n fòsil) de àlber de dimensiù pötòst pesène, a fòie che cröda 'n envéren e che fà part de la famìa botànica de le Betulaceae. L'è uriginàre de l'Europa meridiunàla, de l'Asia meridiunàla e orientàla, de l'America setentriunàla e centràla.
Le piànte de le spéci che fà part del zèner Ostrya i è alber de dimensiù pesène co la chiòma a fùrma cònica o iregolàr e la scórsa rügùza. Le fòie i è altèrne a dentadüra dópia e de longhèsa che và dei 3 ai 10 ghèi. I fiùr i compàr en primaéra, chèi mascc i è de 5÷10 ghèi e chèi fèmina de 3÷10 ghèi. I fröcc i vé a furmà 'na gratilìna che pindùla zó de 3÷6 ghèi de longhèza con 6÷20 granì de somésa.
Spéci[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ostrya carpinifolia Scop. o tàera.
- Ostrya chisosensis Correll
- Ostrya guatemalensis Rose
- Ostrya japonica Sarg.
- Ostrya knowltonii Coville
- Ostrya multinervis Rehder
- Ostrya rehderiana Chun
- Ostrya virginiana (Mill.) K.Koch
- Ostrya yunnanensis W.K.Hu
- † Ostrya oregoniana (fòsil)


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Wawrinka danovamain en il mezfinal a Paris
Stan Wawrinka è per la terza giada en roda en il mezfinal dal French Open. El gudogna cun 6:3, 6:3 e 6:1 cunter il Croat Marin Cilic. Wawrinka n'ha anc pers betg in set en il turnier da quest onn. En il mezfinal a Paris frunta Wawrinka sin Andy Murray. Il medem duel sco avant in onn.
Andy Murray ha battì il giapunais Kei Nishikori en quatter sets cun 2:6, 6:1, 7:6 e 6:1. Il mezfinal tranter Murray e Wawrinka è venderdi. En l'auter mezfinal dals umens datti il duel tranter Rafael Nadal e l'Austriac Dominik Thiem. Lez ha battì il defensur dal titel Novak Djokovic en trais sets.
RR novitads 20:00


text:
Segunda letera de'l Giuan
Segunda Giuan[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1L'anzian[1], a la signura scernida e a i so bagaj, che mi vöri bén in de la verità, e mi sull no, ma anca tücc che 'l sa la verità, 2segund la verità che la sta[2] in de nümm, e la sarà cun nümm per sémper. 3Grazia, misericordia e pas sarann cun nümm de Diu el Pader, e de Gesü Crist el bagaj del Pader, in de la verità e in del bén.
4Mi sun staa tant alegher che huu truaa un quaj di so fiö che caminen in de la verità, cume nümm èmm ricevüü un cumandament del Pader. 5E adess mi te dumandi, signura--no cume scrivendut un növ cumandament, ma chell che gh'èmm avüü del principi--che nümm se vörum bén vun cun l'alter. 6E chest l'è 'l bén: che caminum segund i so cumandament; chest l'è 'l cumandament, cume vialter avii sentii del principi, perchè en caminii. 7Perché hinn vegnüü föra in del mund tanti impustur che cunfessen no che Gesü Crist l'è vegnüü in de la carna: chest l'è l'impustur e l'anticrist. 8Vialter stí reguardaa, perchè nümm perdum minga quell che èmm faa, ma che ricevum una ricumpensa piena. 9Tücc che vann innanz e restann no in de l'insegnament[3] de Crist hann minga Diu. 10Se quajdün ven a vialter e porta minga chest insegnament, ricevíll no vialter a cà e salüdél no! 11Chi el ghe salüda, el partecipa a i so oper malign.
12Mi gh'huu tant de scrivuv, e huu vurüü no scrivel a carta e incoster, ma speri de vegnì a vialter e parlà facia a facia, perchè la nostra letizia la sia piena. 13I fiö de la tua surela scernida te salüden.


text:
Cireseu
Mè car amis e amise dla ragnà,
i son Dàvide d'an Crabia, na pcita frassion dël comun ëd Cèj an Valsesia, provincia ëd Vërsej. I l'heu sernù ël nòm Cireseu (ch'a veul dì "ciliegio selvatico" an italian) përché a l'é lë stranòm ëd tuti ij valsesian. E i chërdo pròpi ch'an rapresenta bin. Meraco përché i soma pitòst brusch, gent ëd montagna, va a savèj...
I l'heu decidù d'intré ant la wikipedia përché am piasrìa podèj dé na man e fé conòsse ëd pi la mia Valsesia. Am piasrìa scrive dzora costa valada che meraco a lo sa nen d'esse 'dcò chila piemontèisa e che soa lenga a l'è la varietà pi setentrional dël piemontèis.
Un dij mè interesse pi grand a l'è la lenghìstica, specialment la Filologìa Romanza.
I l'heu studià lenghe e literature strangere moderne e i son particolarment anteressà a le lenghe neolatin-e. Mè seugn a sarìa d'amprendje tute (i parlo spagneul, portughèis, romen, fransèis, foravìa dël piemontèis e dl'italian). I parlo 'dcò anglèis e alman e walser.
I l'heu doi cit ch'a comenso a parlé an piemontèis valsesian e costa a l'è mia gòj pi granda.
Adès i chito con na citassion pijà dal poeta Tavo Burat: "Ël piemontèis a l'é mè pais. Tuta la resta a l'è mach d'anviron"


text:
Musala
El Musala, scrivuu anca Mussala (in abecee cirillegh: Mycaлa) a l'è ona montagna del massizz del Rila.
Cont i sò 2.925 meter sora el nivell del mar a l'è la scima pussee olta del massizz, de la Bulgheria e de tucc i Balcan.
El sò nomm a l'è de origin turca: Musalla el voeur dì "la montagna de Allah". El vegg nomm doperaa in bulgher a l'è Tangra.
De la scima del Musala se poeuden vedè tutt i cadenn de montagn de la Bulgheria: i Balcan, i Antibalcan, el Pirin, i Rodop, la Vitoša.
I trii fiumm pussee important de la Bulgheria (el Marica, l'Iskar e 'l Mesta) a gh'hann la soa sortida arent a la scima del Musala.


text:
Mazin
Mazin (Mazzin par talian) l'é n comun de 565 abitanc de la Provinzia autonoma de Trent te la Val de Fascia. Mazin l'é n comun spartì: la cèsa de comun se troa a Fontanac de sot.
L'é l comun più picol de duta la val de Fascia, con sie 564 sentadins (ai 31.12.2017), spartii anter Mazin, Ciampestrin e Fontanac, paìjes che se scontra, un dò l'auter, a jir en su per la val, a presciapech 1.372 m s.l.m.
Reisc de l'inomModifica
No se cognosc inout da olache vegn cà l’inom del paìsc; pèr, aboncont, che l'inom l vegne cà dal todesch Mazung, e che l sie leà a la atività di molins. Defat enlongiajù l ruf de Udai se pel veder amò resć de sacotenc molins che jia tras sia èghes. Con la èghes de chest ruf, dant de se petèr te la Veisc, vegnia fat jir, amò dant che l secol passà, ence sacotanta sies.
GeografìaModifica
Da Mazin, se se vèrda a nord est, se veit Sas Pordoi (Grop del Sela) e se se vèrda a sud, enveze, se veit la crepa da calcar de Sas da les Doudesc.
La gejia parochièla dedichèda a Senta Maria Madalena, declarèda del 1802 espositura del Decanat de Fascia, la é presciapech del 1500. La raides che ponta via da Mazin les é dassen beles.
Frazions del comun de Mazin l'é Ciampestrin (dal latin campester, campestre) e Fontanac, dal ladin "fontèna" per segnalèr che se trata de n teren con fontènes de èga; l’é un di toponimes più veies de Fascia, jà scrit te n document del 1142, metù dant desche "Vundenates".
Avisa da Mazin se pel ruèr te la val de Antermoa, da olache se rua sotite a la crepes del Ciadenac; se trata de na val ciavèda ite e ite te la dolomia ladinica e sotite chesta crepes l'é n picol lech (lech de Antermoa, 2.497 m s.l.m.) leà a la veia lejendes ladines. Estra apede da Mazin se pel ruèr ence te la Val de Udai.
Lengac e dialecModifica
A Mazin vegn rejonà l cazet, un de la trei varietèdes ladines de Fascia.
LiamsModifica
Vocabolar dl ladin leterarModifica
Mazin 6 1856 Mazzin (PollamV, VivaSagraMoena1856-2008:268)
gad. Mazin grd. Mazin fas. Mazin bra. Mazin fod. Mazin amp. Mazin LD Mazin
topon.
comune e paese nell’alta val di fassa (gad. DLS 2002, grd. F 2002, fas. R 1914/99; DLS 2002; DILF 2013, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ Mazzin Ⓓ Mazzin ◇ a) Se i retorna par Gardena / I pelacrisć da Mazin / I ge peta dal manarin Se i ritorna per Gardena / I pelachristg da Mazzin / I je peta dal manarin PollamV, VivaSagraMoena1856-2008:268 (bra.).


text:
Il Chor dal gimnasi claustral da Mustér dat l'imni «Hör mein Bitten» da Felix Mendelssohn-Bartholdy, «Die sieben letzten Worte Christi am Kreuz» da César Frank e da Gabriel Fauré Cantique de Jean Racine.
Daspera èn d'udir cumposiziuns da Massenet (Méditation), Mozart (Misericordias domini), Rossini (dal Stabat mater: Pro peccatis suae gentis et Sancta Mater, istud agas) e musica sinfonica che enserra il patratg da la mort. Era nus possedain insaquantas ovras per quest temp dal patir e suffrir, uschia Confiert da Gion Duno Simeon e d'Alvin Muoth ses Stabat mater e Pater noster.
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sco quai che Matthias Gotschy, il manader da finanzas dal hotel, ha ditg envers RTR, veglia il hotel Cube puspè avrir la sonda ils 30 da schaner, sche las circumstanzas laschian tiers quai. Enfin ussa n’è l’hotel betg anc stà avert quest enviern. Pertutgant il directori haja l’hotel en vista dus persunas che vegnian en dumonda da surpigliar il directori.
Quai che pertutgia l’ulteriur persunal ch’il hotel dovria, dettia quai avunda candidaturas per ina plazza en l’hotel. Ins vegnia era a porscher ina restauraziun, donn saja simplamain ch’ins na possia betg ospitar glieud che na dormia betg en l’hotel, uschia Gotschy. Gia avert è l’affar da sport Cube Active, nua ch’igl è pussaivel da prender a fit skis e scarsolas.