text:
Precipitazion
Cont el tèrmen precipitazion a se voeuren indicà, in meteorologia, tucc quèj fenòmen de trasferiment de l’acqua in stat liquid o sòlid de l'atmosfera al soeul – compagn de la pioeuva, la nev, la tempèsta, la rosada, la brina. La precipitazion a l'è ‘na fase del ciclo idrològich. Quèj acqui chì, che poeu tàchen a svaporà de noeuv (a differenza de quèj litosferegh che circolen semper e unicament in del terrén), hinn anca ciamàd meteòrich.[1]
Genesi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand che l'aria ùmeda, scaldada de la radiazion solà la leva su, la se slarga foeura e la se infrèggia fin a condensàss (l'aria frèggia la pò ‘vègh denter men vapor de acqua rispètt a quèlla calda e vicevèrsa) e la va a formà i nivol, ch'a hinn fàd su de gottìnn microscòpich d’acqua spandùd che gh’hànn ‘na dimension de l’orden di micron. Sti gott chì, con el mèttess insèma (coalescenza), vegnen pussée gròss e pesànt e bòrlen giò in tèrra in forma de pioeuva, nev o tempèsta.
Misurada[Modifega | modifica 'l sorgent]
I precipitazion, generalment, hinn misuràd cont el doprà du tipi d’istrument: pluviometer e pluviografo. El primm istrument a l’è fàa su d’on recipient piscinìn, de sòlit de forma clilindrica e de grandèzza standardizzada che ‘l fa el lavorà de catà su e conservà la pioeuva che la gh'è capitada denter ind on cèrt intervàll de temp, generalment de on dì, in sul territòri indoe l’è stàa miss. In quèlla manera chì a l’è possibil ottegnì ’na misura giornadera di precipitazion d’ona cèrta localitàa.
Diversament el pluviografo a l’è on istrument che ‘l fà el mestée de registrà la pioeuva borlada giò de li a ‘n perìod de temp minor del dì; incoeu a hinn disponibil di pluviografi digitaj con ‘na risoluzion temporal de l’orden d’on quaj minut. In Italia la pioeuva, d’usanza, la ven misurada in millimeter (misura indipendenta de la superfice). Al fin de ‘vègh on’idèa se pò considerà che in Italia bòrlen giò intra i 100 e i 3000 mm de pioeuva per ann; on ùnegh dì de pioeuva fina el mena tuttalpù 1 mm de acqua, inscambi on temporal longh e violent l’è bon de portànn anca 30 mm de acqua, cont ont record intorna di 440 mm (in Italia i zòn pussée pioverasg hinn i Prealp e i Alp Giulie e Carnich in Friùl Venezia Giulia e i Alp Apuàn in Toscana.
Orografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La pioeuva, la nev e la tempèsta tenden a distribuìss soratùtt sora i versànt montagnós espòst ai corrent indoe la gh'è salida di mass d'aria ùmeda fin a la condensa (convezion sforzada). I perturbaziontenden a subì i azion de blòcch (stau) sora versant soravent; vicevèrsa in di versant sòtavént i vent discendent de crodada i favorissen la stralattonaria di nìvol e de conseguenza la riduzion di precipitazion ( ombria pioverasgia) e l' effètt ‘’favòni’’. Per quèlla resón chì i precipitazion tenden a aumentà con la quòta, In Italia, per esempi el versant del mar Tirren l'è pussée pioverasg del versant del mar Adriatich per la presenza di mont Penin e ‘l predomini di corrent occidentaj.
Regimm[Modifega | modifica 'l sorgent]
I precipitazion massim hinn intorna de l’equator (sora ona fascia larga 10° de latitudin). A'ndà de l'equator ai pòli a gh’è manemàn ‘na sbassada di precipitazion foeura che intra el 45° e ‘l 55° de latitudin indoe a gh’è la massima attività ciclònica. Quèst second massìm chì de precipitazion a l’è però inferior de quèll de l’equator. Per mèzz del studi di isoiét, o ben di lìnej che collighen insèma i sit de eguàl precipitazion, se pòden reconóss quèj regìmm chì de precipitazion o regimm pluviometrich:
- Regimm di bass latitudin.
- Tipo equatorial: senza stagion sècca e con du màssim de precipitazión (es. Amazzonia, Guyana, Uganda).
- Tipo subequatoriàl: con dò stagion sècch e dò piovós (es. Congo, Etiopia).
- Tipo subtropical: con domà on period de pieouv violént (3-4 mesi) e ‘n longh period de sècch (es. Sudan, Senegal, Mato Grosso).
- Regimm mediterraneo. Estaa serena e sùccia, invèrna piovós (es. Mediterraneo, California).
- Regimm di alt latitudin. Quèll regimm chì l’interèssa la fassa di latitudin infra el 43° e ‘l 60° e l’è caratterizzàa de la mancanza d’ona stagion sècca del tutt, inscambi gh’è di stagion pu o manc piovós e distribuìd in vari maner.
- Tipo continentàl: pioeuva d’estaa (es. Europa centrale, Russia, Siberia, Canada).
- Tipo di oceani’': pioeuv spantegàd in del cors de tutt l’ann, portàd adrée di vent marittim, cont on màssim in autun (per esempi Euròpa occidental, Gran Bretagna, Scandinavia, Stat Unìi occidentaj).
- Tipo de transizión: pioeuv in primavera e autun (per esempi Francia orientàl, Italia settentrionàl).
- Regimm polàr (de là di 60° de latitudin). Precipitazion scarsi. Domà in Antartid el fiòca in vesinanza di còst.
- Regime del desèrt. Precipitazion inferiór de 250 mm/anno. A l’è caratteristich di alt pression di zòn tropicaj.
- Regime di monsón. Con di periòd piovós e succ. L’interèssa di grand territòri de l'Asia e l’Australia. I monson de l’invèrna de porten adrée del temp serén in India, Cina settentrionàl e Manciuria. I monson de l’estaa , inveci, se porten adrée la pioeuva in Birmania, Cina meridionàl, e Giappon.
Effètt[Modifega | modifica 'l sorgent]
I precipitazión atmosferegh ciapen ‘na importanza significativa in del compiment del ciclo de l'acqua. Despèss, in del settór de l’idrologia, ghe se dà el nòmm de acqui meteòrich i quàj ciapen denter oltra i acqui piovàn tucc i alter precipitazion che vegnen di fenòmen meteòrich compagn de la nev, la tempèsta, la rosada, la brina. Quand che a hinn giamò borlà giò al soeul i acqui piovàn ghe se spanteghen de sora e donca ghe pénetren o se infiltren denter in di terrén che lassen passà l’acqua per via de la gravità oppùr incanalandoss adrée ai canàa del soeul, oppur se muccen su in forma de giazz in di nevee e in di giazze in sui montagn pussée elevàa, indoe fànn su di risèrv preziós de acqua, o in di lastrón de giazz del pòlo.
In del cors del deslinguàss che la nev e ‘l giazz subìssen manemàn in presenza de temperadùr maggior del pont de fusion de l’acqua, l’acqua al stat liquid la comenza anàgh adrée al stèss percors di acqui piovàn come che la corr via e la se inacanala in del terrén alimentand inscì i riaa, i fiumm, i lagh, i estuari fin a raggiungiòng el mar (circolazion superficiàl), oppur penetrànd e alimentànd i àves indoe fa su i prezios risérv de acqua sotterranea e in generàl a la circolazion sotterranea che l’è compagna, oppùr la torna direttament in atmosfera per via del svaporament dirètt del soeul ùmed e la svapotraspirazion di piant. In quèlla manera chì l’acqua la ven disponìbil per la biosfera perchè l’alimenta la vegetazion superficiàl e i animàj.
I acqui meteòrich hinn assée interessant per divèrsi disciplìn tècnegh correlaa con l’ingegneria idraulica:
- Idrologia e idrografia
- Idrogeologia e geotècnica: basta pensà al laorà fondamentaj che el fluss superficial di acqui meteòrich el fà in sui terrén carsich. Con l’interagì con la microflòra vegetàl e batterica l'acqua se impienìss de CO2, e la diventa ofensiva per el substrato de calcar e la ghe laora adrée al fenòmen carsich
- Provisión idrica di comunità di òmen, de già che l’è on element fondamental per la vita di organismi vivent. In di àrei a ris’c de desertificazion a l’è importantìssim a accumulà l'acqua in di ìnvas superficiaj o in di cistèrni. Al fin pussée generàl de fa su i acquedòtt la soa misurada l’è importanta per el progètt di intercettazion, dai digh oppur direttament dai cors d’acqua.
- El regolà el regìmm di acqui de pioeuva al fin de la gestión di fluss in ambiént cittadìn, relativament al fà i progètt e a la costruzión di cantaràn bianch in di center cittadìn che gh’hànn ‘n’andadura del terrén piana, indoe i inondazion capiten despèss e al fin de on giust progètt di profìl stradàj (cunètta, tombìn, ecc.) in di center cittadìn de collina o montagnós indoe i pendenz elevàa créen di alter tipi de problema.
- Agricoltura: el studi di fluss meteòrich a l’è fondamentàl al fin de programmà i giust intervent in del settór de l’agraria.
In del settór de l’inquinament ambientàl i precipitazion assumen ‘n’importanza fondamentàl per via de la soa azión de lavadura de l'atmosfera di aerosòl e di sostanz inquinant compagn del pulviscol atmosferegh. De conseguenza i precipitazion eserciten ‘n’azion naturàl de moderazion di situazión particolàr de inquiment de l’aria compagn che in del caso di grad città e àrej metropolitàn.
Modifica artificial[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cont el sfruttà i conoscenz in su la genesi di nìvol a l’è stà possibil a cambià el temp atmosferegh per mèzz de la modifica artificiàl d’on quaj tipo de nìvola al fin de ottegnì ‘me risultàa finàl, on aument di precipitazion. Per esempi a l’è possibil alterà l’equilibri di nìvol sorafondùd per fa de manera che in del sò intèrna comparen di cristaj de giazz che vegnen grand per differenza de tension de vapor satur con l’acqua sorafududa. Taj cristaj de giazz pòden vèss ottegnùd per mèzz de:
- el mètt denter di ballinn de giazz sècch (o ben de anidride carbònica al stato sòlid) de manera de fàgh sbassà la temperadura a la nivola fin al pont che i cristàj de giazz pòden formàss direttament di gottìnn sorafondùd. La nivola, in quèll caso chì la cambia la forma de la soa sommitàa indoe l’è stàa miss denter el giazz sècch.
- l'introduzion di partìcol de iodur d'argent bon de fa el mestée di nucli de congelament per i gott sorafondùd (di quaj la ven foeura l’espression "sèmina di nivol"). Defàtt, in su el iodùr de argent la se fà ‘na pellesina suttilissima de acqua che la gh'hà el spessor d’ona quaj molecola che, che cont el dispònness ‘me ‘na struttura sòlido-cristallina compagna del giazz, la ven sòlida e quèst l’è el princippi del cristàll de giàzz. El iodùr d'argént fa el so mestée sòta i -5°C e, rispètt al giazz sècch che ‘l gh’hà de vèss miss denter in de la nivola per mèzz d’on reoplàn, gh’hà el vantagg de podè vèss spandùa anca del soeul: a di alt temperadur de fàtt el svapora, e l'è tirà in alt di corrent ascedent, poeu el condensa in tanti partìcol piscinìnn con la sbassada de la temperadura. Domà la lus dirètta la ghe fa pèrd ‘na part de la capacità a quèj partìcol chì.
Per mèzz de la génesi di cristaj artificiàj, cioè con la diminuzion de l’acqua sorafonduda, a se pensa de podè redù anca la formazion di gràn de tempèsta pussée gròss in del cors di tempestàd.
A l’istèssa manera l’è stà possibil alterà l’equilibri di nìvol cald (con temperadura maggiora del pont de fusion) cont el mètt denter ind la nìvola di nucli de sal gigant e de acqua polverizzada in partìcol piscinìtt sora i quàj i gottìnn de nìvola a hinn pussée facil de formàss e sviluppàss.
Per dimostrà el lavorà de quèj sistema chì, o ben che ‘l ghe sia de bon on aument di precipitazion, s’è sòlit doprà di istrument unicament statistich, ma i càlcoj relativ fànn vedè che ‘l laorà che fànn l’è putòst scars.
Statistich[Modifega | modifica 'l sorgent]
I precipitazion hinn nò costant in del cors de l’ann, defàtt esisten di perìod pu o manc piovós, inscì ‘me i dì de la settimana.
Quèj dati chì varien de bon de nazión in nazión, defàtt se per la Gran Bretagna el dì pussée pioverasg a l’è el martedì Giovanni Filocamo, Il matematico curioso: dalla geometria del calcio all'algoritmo dei tacchi a spillo, cap. 2, Milano, Felrinelli, 2013.  in Italia a l’è la domenica, e quèst a l’è caosàa soratutt de l’oscillazion de l'Onda di Rossby, che la gh’haà on ciclo de circa sètt dì.[2]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Acqua
- ↑ Stefano Anghileri & Matteo Dei Cas. Ma è proprio vero che piove sempre la Domenica?
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Jean Louis Battan, Le nubi: introduzione alla meteorologia applicata, Bologna, Zanichelli, 1981.


c: text/html

text:
Chërsantin
Cressentin (Chërsantin in dialet verceles; Chërsentin in Piemuntes; Crescentino in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 7 962 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 48,3 km² e ona densità de popolaziun de 165 ab./km².
El paes, che 'l gh'ha vari fraziun, el se tröva in la Pianüra Padana, al cunfin cunt i pruvincc de Türin (cumün de Brüsasch, Verulengh e Verüa) e de Lissandria (cumün de Mustin).
A Cressentin se incuntra el Po e la Dora Baltea.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Chërsantin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'Uniun sindicala svizra pretenda perquai controllas da paja. Sco quai che l'uniun sindicala scriva dettia anc adina fin 15% differenza tranter la paja da l'um e la paja da la dunna e quai per la medema lavur. Var la mesadad da quella differenza saja discriminaziun.
Lescha stoppia vegnir revedida
Ils meds actuals per cuntanscher l'egualitad da paja na tanschian betg tenor l'uniun sindicala. Per exempel stoppia vegnir pli simpel e renconuschì da far plogn en cass concrets. Tals plogns sajan anc adina ina ristga per la carriera. La lescha d'egualitad stoppia vegnir revedida e las controllas da la paja stoppian vegnir nudadas en la lescha, uschia l'uniun sindicala.
Discriminaziun da paja
Da quella vegn tschantschà, sche dus emploiads da different sex u derivanza survegnan en il medem post ina paja differenta. Quai cun resguardar ch'els han la medema scolaziun, lavuran medem ditg sin la clamada e prestan usche circa il medem per l'interpresa.


text:
Entant che 40% dals giuvenils svizzers survegnan tranter 50 e 200 francs al mais survegnan passa la mesadad dals giuvenils en Spagna pli pauc che 50 francs al mais da lur geniturs. In terz dad els survegn insumma nagins daners da satg. Forsa tutgas ti schizunt tar quests giuvenils en Svizra che survegnan tranter 200 e 500 francs al mais? Quai èn numnadamain 19% dals giuvenils che han respundì questa damonda da retschertga dal project Generation What. Bun, forsa èsi d'agiuntar che mo 266 giuvenils svizzers tranter 16 e 17 onns han respundì enfin ils 8 d'avust 2016 a questa dumonda. Quà pos er ti far part a la retschertga!, il link avra en ina nova fanestra
Damain che 50 francs
Passa la mesadad dals giuvenils da la Belgia, la Germania e da l'Irlanda survegnan damain che 50 francs al mais. E quai vala er per in zic pli pauc dals Franzos, Talians, Englais e Hollandais. Dals Hollandais han schizunt 48% dals giuvenils tranter 16 e 17 onns inditgà ch'els survegnan damain che 50 francs al mais da lur geniturs.
Austriacs survegnan anc dapli
Anc meglier che cun ils Svizzers vai - tenor il stan dals 08-08-2016 da la retschertga - cun ils Austriacs. Guarda tez ils resultats cun cliccar en la tabella sin l'Austria:
Las datas numnadas en quest artitgel sa midan cuntinuadamain.
En blers pajais na vegni betg discurrì da daners
Forsa è quai er ina conclusiun fallada, ma fatg è ch'ils blers giuvenils dals pajais ch'han fatg part a l'enquista n'han gnanc respundì a questa dumonda. Els han dentant anc temp fin l'avrigl 2017.


text:
Per sanar ed engrondir la chasa da scola a Zernez ha la radunanza communala concedì in credit dad 1,7 milliuns francs per prefinanziar il project. Medemamain han ils da Zernez approvà ina prefinanziaziun da vias da guaud – e quai cun in import da 300'000 francs.
Ils votants e las votantas da Zernez han approvà il glindesdi saira il quint annual. Damai ch'ils dus credits da prefinanziaziun èn ids per grevezza dal quint communal 2019, munta il surpli d'entradas per l'onn passà anc a bun 70'000 francs – quai tar expensas da stgars 20,6 milliuns francs.


text:
Dapi sia uffanza ha Saskia ina stinada migrena, da tala guisa ch’ella sa senta gia famigliara cun la dolur: «Bun de mies mal» – cun quel salid bunamain ironic cumenza la giuvna da strusch 16 onns il novischem Top Pop Rumantsch. E quel monolog cun la malsogna cuntinuescha tras l’entira chanzun, demussond la ferma veglia da cumbatter cun tut «mies cor» ch’ha «fatg tras schi bler», enfin che cumparan vers la fin intgins radis da sulegl. L’intimitad persunala da la chanzun empermettia in sentiment pli credibel, manegia la chantadura.
Far curaschi
La chantadura ch’ha cumenzà questa stad l’emprendissadi da florista a Cuira spera da cuntanscher blers cors cun sia chanzun, da magari «far curasch ad otras tgi òn er betg adegna schi bagn».
Emprims pass musicals
E propi, l’istorgia è magari sombra, ma la vusch è fina e vibranta, ella regorda a la tempra d’ina veritabla staila. Crudada en ureglia è la scolara gia avant passa dus onns en il conturn da Salouf, sia vischnanca nativa. Ella ha entschet cun pitschnas cumparsas sin festas, ha bain svelt ristgà da concertar sin tribunas ordvart Surses ed ha perfin participà al pitschen premi walo. Adina s’accumpagnond cun la ghitarra u magari er cun playbacks electronics, chanta Saskia Demarmels però be represas da hits anglofons, chanzuns che tanschan d’Ed Sheeran enfin tar Beyoncé.
Emprima chanzun rumantscha
Sia unica emprova rumantscha è stada fin a qua ina versiun surmirana dal «Hallelujah» da Leonard Cohen, ina translaziun d’in collega veteran chantautur. Uss suonda damai l’emprima «atgna» chanzun rumantscha da Saskia, «Mies cor». Per il text ha ella survegnì agid da Giganto e Mattiu Defuns, la musica han cumponì Sandro Dietrich e Lou Zarra dal studio Klangstark.


text:
Vìla Carsìna
Vìla Carsìna (Villa Carcina en Italià) l'è 'n cümü de 11 004 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la pruvincia de Brèsa, endèla bàsa Val Trompia. El cümü de Vìla Carsìna el se tróa a 10 km a Nort dèla cità de Brèsa.
L'è custitüìt de 'na fàsa centràl che va de Nort a Sud, postàda endèl fónt de la àl, söle dò spónde de la Mèla. A Est e Ovest el teretóre l'è caraterizàt de mucc de altèsa média entùren ai 1.000 méter (M. Palòs, 1151 méter). Sö la spónda orientàla (sinìstra de la Mèla) gh'è le frasiù de Carsìna e Prègn, sö la spónda ucidentàla (dèstra de la Mèla) gh'è le frasiù de Cailìna, Vìla (séde del municìpio) e Cogós.
Quan che la Val Trompia l'ìa sóta la Repüblica de Venésia, en prensépe al paés, piö o méno 'n località Strà, gh'ìa 'n arch che segnàa i cunfì aministratìf de la Val col distrèt aministratìf de Brèsa.
El cümü isé come che l'è adès l'è stat istitüìt endèl 1927 co l'agregasiù dei cümü de "Villa Cogozzo" con chèl de Carsìna (che 'l tülìa dét apò a Prègn).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il quint è equilibrà – cun tant 72 milliuns francs entradas sco era sortidas. Che quai è uschia è dentant d'engraziar a las 2 garanzias da deficit dal chantun e da la regiun Engiadin'Ota da radund 1,1 milliuns francs ch'ins aveva dumandà il davos mument. Quai perquai ch'ils custs per il traffic public èn stads pli auts e perquai ch'ins aveva era stuì investir dapli raps per la segirtad publica. Fitg cuntents èn ils organisaturs cun la vendita da bigliets che ha generà passa 10 milliuns francs.
Ils organisaturs dal campiunadi mundial da skis 2017 a San Murezzan han preschentà il quint final a la conferenza da presidents da la regiun Malögia.


text:
A chaschun da lur inscunter suprem en il Giapun han ils G7 pretendì ina schliaziun paschaivla en il conflict. La China stoppia sa tegnair vid il dretg internaziunal, ha i num en la communicaziun dals 7 pli gronds stadis industrials. I saja da respectar ina decisiun d'ina dretgira da cumpromiss internaziunala, che vegn spetgada ils proxims dis. Quella dastgass crudar ora a favur da las Filippinas, la Malaisia ed il Vietnam e cunter la China.
Inslas artifizialas
En la Mar Sidchinaisa datti dispita tranter la China, las Filippinas, il Vietnam, la Malaisia, il Taiwan ed il Brunei per inslas nua ch'i vegn supponì da chattar ieli.
La Mar sidchinaisa vala ultra da quai sco via maritima strategicamain impurtanta sur la quala radund in terz da l'ieli da l'entir mund vegn transportà.
Er la Russia vegn sut squitsch
Er en il conflict en l'ost da l'Ucraina vulan ils stadis G7 intervegnir pli fitg. Els smanatschan a la Russia cun novas sancziuns sch'il pajais na sa participeschia betg ad ina schliaziun dal conflict. En il text d'explicaziun, sin il qual ils stadis G7 èn sa cunvegnids ad Ise-Shima en il Giapun, èsi scrit ch'ils G7 sajan pronts d'auzar ils custs per la Russia sche quai fetschia da basegn. Ils ultims dis avevi danovamain dà grevs cumbats tranter las truppas ucranaisas ed ils separatists sustegnids da la Russia.
RR novitads 6:00


text:
Il pli impurtant en curt:
- Curt avant las 14:00 era terminà il rapinament, ha communitgà la regenza da la Cipra via Twitter.
- Tut ils ostagis - crew e 55 passsagiers - han pudì bandunar l'aviun sauns e salvs.
- Suenter è sortì il rapinader culs mauns en aul. L'um egipzian è vegnì arrestà. El
purtava in'attrappa da bumba vid il corp e dumandava la libertad per intginas praschunieras egipzianas e per sa sez asil en Europa.
- Il sgol MS181 da l'Egyptair era vegnì rapinà sin ses viadi a Kairo ed era vegnì sfurzà da sa tschentar en la Cipra.
- L'acziun n'haja gì nagins motivs terroristics.
In Airbus da l’interpresa aviatica egipziana Egyptair è vegnì rapinà durant in sgol aifer l’Egipta e silsuenter atterrà en la citad Larnaca sin l’insla Cipra. L’emprim era quai nuncler sch’i sa tracta dad in u da plirs rapinaders.
Nagin motiv terroristic
Tenor indicaziuns dal president cipriot n’ha il rapinament nagin motiv terroristic. Quai ha ditg Nikos Anastasiades en la televisiun cipriota. L’agentura da novitads statala da l’Egipta rapporta ch’il rapinader duai esser in um egipzian.
Tenor la televisiun cipriota vuleva l’um discurrer cun si’anteriura dunna. Las autoritads da segirezza hajan tschertgà la dunna per purtar ella a l’eroport.
La maschina è sgulada d’Alexandria en l’Eqipta en la chapitala Kairo. Ils pilots hajan suenter la partenza prendì si contact cun la plazza aviatica da Larnaca e dumandà da pudair atterrar pervi d’in rapinament.
La plazza aviatica da Larnaca era vegnida fermada, tut ils sgols èn vegnids sviads.
RR novitads 09:00+


text:
Durant ils davos tschintg onns è Marco Jola stà il trenader dal CB Schlarigna. Sut la batgetta da Jola è il CB Schlarigna creschì ad ina da las fermas equipas da la quarta liga. L’equipa ha terminà ils davos trais campiunadis adina sin plaz dus. Era la stagiun actuala è stada fin tar la fin atras il coronavirus ina fitg buna stagiun. Il CB Schlarigna era puspè sin plaz dus da la tabella. Pervia dal virus n'ha l’equipa dentant betg gì la schanza da cumbatter per la promoziun en terza liga.
Successiun interna
Suenter ch'igl è vegnì enconuschent che Marco Jola banduna l’equipa èn ins ì a la tschertga dad in successur. Pervia ch'il dumber da trenaders cun licenza n'è en Engiadina betg uschè grond è spert stà tema, ina successiun interna tar il CB Schlarigna. Uschia han ins pudì persvader Carlos Rodriguez ch'era trenader da juniors da surpigliar questa carica. Rodriguez è gia passa diesch onns tar il CB Schlargina e conuscha l’equipa gia fitg bain. Ensemen cun Amos Sciuchetti sco assistent surpiglia Carlos Rodriguez l’equipa cun la nova stagiun. Quella cumenza sch'il coronavius lubescha l'avust.


text:
Sco in pledader da l'uffizi da protecziun da catastrofas ha communitgà, sajan la gronda part dals sparids ord ils quartiers destruids Petobo e Balaroa da la citad Palu.
In video da satellit ch'è vegnì publitgà da curt, mussa co in'entira part da la citad Palu è simplamain svanida en la profunditad. Radund 1'000 chasas èn stadas pertutgadas ed almain tants abitants, scrivan las agenturas da novitads.
Il venderdi avant in'emna hai dà sin l'insla Sulawesi da l'Indonesia dus ferms terratrembels suandads dad in tsunami che han fatg enormas devastaziuns. Fin uss èn almain 1'700 persunas mortas da la catastrofa.
RR novitads 12:00


text:
La mesemna saira è ì a fin l’emprim di da l’inscunter suprem dals schefs dals stadis e da las regenzas dals commembers da l’Uniun europeica UE a Salzburg – quai puspè senza che l’UE e la Gronda Britannia èn sa cunvegnidas davart il Brexit.
May: Soluziun UE signifitga partir si la Gronda Britannia
Puspè ha la primministra Britannica Theresa May refusà la proposta da la cumissiun da l’UE davart ils cunfins en l’Irlanda dal Nord. L’UE propona numnadamain a la Gronda Britannia da laschar la provinza da l’Irlanda dal Nord en il martgà intern ed en l’uniun da dazi da l’UE per il cas ch’i na dettia betg ina soluziun.
Per May na va quai betg: Quella varianta signifitgass «la spartiziun giuridica da la Gronda Britannia en dus regiuns da dazi» rapporta la SDA.
Brexit duai valair a partir dals 29 da mars 2019
La gievgia prevesan ils schefs dals stadis e las regenzas dals 27 commembers da l’UE da discutar la fasa finala da las tractativas da Brexit senza la primministra May.
En in referendum istoric era la Gronda Britannia sa decidida da sortir da l’UE. Sche Londra e Brüssel na vegnan betg perina fin ils 29 da mars 2019 davart ils detagls, datti in Brexit senza cunvegna.
RR novitads 06:00


text:
Giorgio Sassi
Un blog di scritti, idee, pensieri e appunti
Quändu cünti i ur che segnan ul mumènt
e vedi ul dì sprufundaa nu la nócc scüra;
quändu vedi i to cavèi negar cun fir d’argènt
e la viuléta sfiurìva su la müra;
quändu i ram hinn sènza föi e frund
dópu vèss stai ripär par i besti dul mund;
quändu i verd piänt du l’estaa ligaa in cuvûni
a vegnan purtaa cun la bärba biänca süi casûni…
Alûra pènsi a la to beltà
e che änca ti in rüina te devat nà,
parché i róbb dulz e bèi, möran
män män che i ältar cresan e marüan.
E nagótt al pô difènd dal tèmp ch’al và via
a mèn che un fiö a te gh’het mìa,
cun lü te sfidat ul so putér
änca s’al ta pórta via dai to avér.
“Ludà sii, mè Signûr cun tütt i To creatür
specialmènt ul fradèll Su
che l’è dì, e l’ilümina nünch par lü.
L’è bèll, al g’ha i ragg da gränd splendûr
e da Ti, Altìsim, a l’è ul significaa.
Ludà sii, mè Signûr par la surèla Lüna e i stèll,
in ciel te i het furmaa ciär e preziûs e bèll.
Ludà sii, mè Signûr par ul fradèll Vènt
e par l’äria e i niul e ul serèn e ógni tèmp
par ul quäl ai To creatür te ghe det sustentamènt.
Ludà sii, mè Signûr, par ul Fögh mè fradèll,
par ul quäl te ilüminat la nócc:
l’è giucûnd e rubüst e fórt e bèll.
Ludà sii, mè Signûr, par la Tèra nóstra surèla,
la quäl la ga sustènta e guèrna,
la ga dà frütt, fiur e èrb a capèla…”
(da “Il cinque maggio”, Alessandro Manzoni)
…
Oh, quänti vólt al silenziûs
murì d’un dì incèrt,
sbasaa i öcc maliziûs,
i brasc al sen cunsèrt,
al s’è fermaa e, dul pasaa,
la memória l’ha ritruvaa!
E alûra al s’è regurdaa:
i móbil tènd, i percûrs vall,
ul guizz di suldaa,
l’unda di cavall,
i urdin impartii
e ul svèlt übidì.
Ahi, fórsi a täntu strazi
l’ha cedüü ul so spirit sazi,
al s’è disperaa; ma l’ha iütaa
’na män rivaa dal ciel
e, in spazi püsee bèll,
pietûsa l’ha purtaa;
e l’ha indirizaa par i süpremi
sentee du la speränza,
ai praa etèrni, ai premi
che i desidéri avänza,
dua gh’è silènzi e scür
sü la glória anteriûr.
Bèla. Imurtäl! Benéfica
la fed ai glóri santìfica!
Scriv änca quest, fa’ fèsta;
che ’na süperba tèsta
al disunûr du la crus
la mäi ünii la so vus.
Ti, dai stracch rèst,
spèrd ógni inütil tèst:
ul Diu che al sutèra e al fa rinass,
che al fana ma duè te pô cunsulass,
sul giacìli desèrt,
visin a lü, al s’è asèrt.
(da “Ul cinch mägg”, Lisändar Manzûn)


text:
Il referendum cunter la carta d'identitad electronica, l'uschenumnada e-ID, è reussì tenor ils iniziants. Enfin ussa hajan els rimnà pli che 55'000 suttascripziuns, hai num da l'allianza d'organisaziuns da la societad civila e partidas da la sanestra. L'entschatta october aveva l'allianza prendì il referendum cunter la lescha da E-ID ch'il parlament ha decis.
Al comité per la votaziun che vegnia il mument furmà, fetschian part commembers da tut las partidas. L'allianza vul surtut cuntanscher, che la Confederaziun dettia ora la carta d'identitad electronica e betg firmas privatas. La privatisaziun dal pass svizzer è per il comité «ina midada da sistem istorica» ed in absolut no-go.
Concret vulan ils iniziants evitar ch'il pass digital e datas sensiblas vegnian en ils mauns da bancas, assicuranzas u concerns. En spezial davart la protecziun da datas manchia la fiduzia en las interpresas privatas.
RTR novitads 17:00


text:
Johann Gutenberg
Johann Gutenberg (nòm entréch: Johann Gänsfleisch zur Laden zum Gutenberg) (nasìt entùren al 1398; mórt a Magónsa, en Germània, ai 3 de febrér del 1468) l'è stat en inventùr, tipògrafo e òrafo todèsch. El g'ha 'nventàt la stàmpa a caràter mòbii.
Inovadùr per vìa del üzo dei caràter metàlich mòbii, l'è cunsideràt l'inventùr de la stàmpa tipogràfica 'n Euròpa, aisebéche Bi Sheng, en Cìna el gh'ìa zamò 'nventàt i caràter mòbii de porcelàna en bèl tòch prìma ('ntra 'l 1041 e 'l 1048), e piö tàrde 'n lègn e 'n Corèa 'n metàl. Adognimòdo la sò 'nvensiù la g'ha revulusiunàt la maniéra tradisiunàla per la prudusiù dei lìber.
La sò 'nvensiù l'è cunsideràda come 'n avenimènt 'ntra i piö 'mportàncc del Rinascimènt, ma chèsto 'l g'ha mìa schiàt al Gutenberg de ìga 'na vìta difìcil. El vegnarà priàt de töt el sò materiàl de giü dei sò sòci, el Johann Fust, che 'l gh'ìa finansiàt l'impréza de stampà la Bìbia, e 'l vegnarà salvàt de la mizéria apéna gràsie al vèscof Adólfo II de Nassau che 'l ghe dunarà 'na pensiù a vìta e 'l tìtol de zentilòm de la sò córt.


text:
Cumpareglià cun la medema perioda da l'onn avant han las pendicularas grischunas registrà fin la fin da mars 18% damain giasts durant la stagiun d’enviern. Cumpareglià cun la stagiun d’enviern 2018/19 saja la svieuta sa reducida per 11%. Quai scrivan las Pendicularas Svizras.
Il monitoring da las pendicularas grischunas dal mars ha constatà che la stagiun saja cumparegliabla cun onns da crisa:
Grondas differenzas regiunalas en Svizra
En l’entira Svizra saja il dumber dals giasts e la svieuta sa reducids il mars per mintgamai 24%. I manchian oravant tut giasts da l'exteriur.
La bilantscha en il Vallais ed ils chantuns da la Svizra Centrala è pli bassa che quella dal Grischun. Sulettamain la regiun dal Tessin ha cun 73% pudì registrar in augment da svieuta, quai grazia al dumber da giasts ch'è creschì.
Malgrà la bell’aura e la buna situaziun da naiv na quintan las Pendicularas Svizras betg che las cifras sa revegnian fin la fin da questa stagiun.


text:
FIBA
La Federaziun internaziunala da ballabasket (FIBA - Fédération Internationale de Basketball amateur) è ina organisaziun internaziunal che coordinescha las federaziuns da ballabasket da l'entir mund. La sedia da la federaziun sa chatta a Genvra. La FIBA organisescha differentas arranschaments da ballabasket, sco per exempel ils campiunadis mundials da ballabasket dals umens sco era da las dunnas. Il president actual da la FIFA è il australian Bob Elphinston ed il secretari general è il svizzer Patrick Baumann.
Federaziuns continentalas[modifitgar | modifitgar il code]
- FIBA Africa - Africa
- FIBA America - America dal Sid e dal Nord
- FIBA Asia - Asia
- FIBA Europa - Europa
- FIBA Oceania - Oceania


text:
Il motiv per l’acziun da spiunascha supponida dal servetsch federal d’infurmaziuns en Germania è stada ina dumonda da la polizia federala «Fedpol». En connex cun datas da banca enguladas haja «Fedpol» dumandà il servetsch d’infurmaziuns per agid il 2011. Quai ha confermà la pledadra Cathy Maret envers Radio SRF.
«Il 2011 hajan ins dumandà si l’NDB per infurmaziuns davart datas da banca enguladas e surtut sche quai dettia gia infurmaziuns. I sa tractia dad in proceder usità damai che la Germania n’haja betg purschì assistenza giudiziala», ha ditg Maret.
RR novitads 06:00


text:
Don Simon Lauton del Lip, Otto Weiss e Guido Jori Rocia, pionieri del movimento ladino in Val di Fassa, anno 1976.
Union Autonomista Ladina
35 egn de empegn per la Val de Fascia
L’é passà 35 egn da canche, via per de firé del 1983, l president del Comprenjorie ladin de Fascia, Danilo Dezulian dal Garber, fajea manèr fora travers l boletin del C11 (che aea inom “Comun General de Fascia”) na zedola-sondaje per saer chel che pissèa i fascegn de la politica generala e de defendura de Val de Fascia desche raion de mendranza, domanan se i fossa stac a una che vegne metù sù n moviment politich unitèr di ladins de Fascia.
L’era ruà de retorn entorn mile zedoles, e béleche dutes se dijea a una su la idea de meter sù n moviment politich che mete adum duta la val de Fascia per se autoraprejentèr e portèr inant si besegnes.
Ai prumes de otober del 1983, ence su la basa de l’ejit de chest sondaje, vegn tegnù la pruma radunanza de l’Union Autonomista Ladina (UAL). Chest moviment se met dant soraldut la defendura politica di ladins e ai 15 de november, te la litazions regionèles, Ezio Anesi candidat de l’UAL doventa conseier provinzièl, lità tel Partit Republican, che l’é chel che dajea la maor possibilità de ruèr ite. L’é la pruma outa che tel Consei provinzièl de Trent rua n raprejentant ladin.
Del 1992, te la litazions politiches, l’Union Autonomista Ladina sostegn la candidatura de Ezio Anesi al Senat e con gran desmostrazion de unità i fascegn rua a manèr a Roma l prum Senator ladin de la Republica.
Del 1993 l’é la litazions regionèles e l’Union Autonomista Ladina dezide che l medemo President, sen. Ezio Anesi, se prejente desche raprejentant de Fascia, indipendent te la listes del PATT. Ai 9 de november, demò 12 dis inant la litazion, Ezio Anesi mor, lascian tel moviment ladin de Fascia n gran gran vet. Ai 21 de november passa 1000 fascegn ge dèsc a Anesi la stima “ad memoriam” e l PATT rua a tor te man la redenes del goern trentin.
La UAL mana amò n so raprejentant a Roma del 1996, canche l’avocat Bepe Detomas vegn lità deputat. Del 2001, con lege costituzionèla, Detomas fèsc aproèr l mudament al Statut che ge dèsc zacan a la Val de Fascia n raprejentant de derit tel Consei provinzièl de Trent, concretisan l’obietif che la Val de Fascia chierìa de arjonjer da passa 30 egn.
Alla pagina Statuto, sotto la voce di menu U.A.L., troverete il nuovo Statuto pubblicato a seguito dell' Assemblea Generale del 15 Dicembre 2019, Per vedere il vecchio Statuto utilizza il pulsante qui sotto.


text:
Sco quai che Alireza Darvishy (58) ha ditg envers RTR, saja la vita pli baud stada pli difficila per persunas cun in impediment da la vesida. Cura ch’el haja fatg ses studi d’informatica, haja el per exempel gì da laschar preleger tut la materia da ses camarats, cun tadlar las registraziuns sin bindel haja el lura pudì emprender.
Digitalisaziun sco schanza
Oz saja tut vegnì pli simpel. I dettia cudeschs digitals, cun programs saja pussaivel da laschar preleger ils cuntegns da paginas d’internet, ed er il telefonin saja stà ina da las grondas revoluziuns per persunas cun vesida restrenschida. Il svilup giaja però enavant, uschia dettia gia prototips d’ina channa ed in chalzer che gidia a navigar e quai cun agid da vibraziuns. Potenzial vesa Darvishy en la mobilitad. En il traffic public dettia anc bleras chaussas che possian vegnir meglieradas. A lunga vista possia el schizunt s’imaginar, ch’i dettia ina giada vehichels che van a moda autonoma fin tar il binari giavischà.


text:
Suenter la panna da l'emna passada, è il schef da la Swisscom, Urs Schaeppi sa perstgisà tar ils pumpiers e tut las persunas pertutgadas. L'emna passada n'han ils numers d'urgenza betg funcziunà e quai sur pliras uras. En in’intervista cun la gasetta «Neue Zürcher Zeitung», ha el ditg che l’interrupziun haja schoccà el. Il concern vegnia a far tut per evitar talas pannas en l’avegnir.
En quest connex ha Schaeppi fatg attent sin mesiras che las Swisscom haja prendì suenter las pannas da l’onn passà. Questas mesiras sajan sa cumprovadas. En pli ha el refusà che programs da spargn hajan gì in’influenza negativa sin la rait da telecommunicaziun. La Swisscom investeschia mintg’onn radund 20% da la svieuta en l’infrastructura.
Raschun per ils problems
Sin la dumonda tge che saja la raschun per la panna da l'emna passada, ha Schaeppi respundì ch'ins haja fatg lavurs da mantegniment vi da la plattafurma da telefonia da clients da fatschenta. In update da la software haja lura chaschunà in sbagl e cun quel haja dà in effect da domino. La raschun ch'i saja ì uschè ditg, saja che la Swisscom haja stuì cumpigliar il furnitur da la cumponenta da la rait. Il sistem da telefonia d'urgenza haja en sasez funcziunà, ma perquai ch'ils numers d'urgenza sajan er numers da fatschenta che giajan sur la rait fixa, sajan er quellas stadas pertutgadas.


text:
de la Simona Scuri, Associazion Far Lombard
G’è vegnud fœra el quart dopiaj cinematografeg in lengua lombarda a cura del TEPSI, el Teater Popolar del Texin. El titol orijinal todesc del film a l’è ‘Die schwarzen Brueder’ ma a l’è diventad ‘I spazacamin’ ind l’edizion lombarda. La sotascrita l’ha prestad la soa vox per la protagonista feminil.
Ind el 2010, a Monça, a g’è jemò staita la projezion de ‘Se ta cati ta copi’, version in lengua lombarda del film western ‘The searchers’ (Sentieri selvaggi), cont el John Wayne.
El film, voltad integralment in lombard, l’emoziona fin del prim dialog e al colpiss per la qualitaa professionala dei vox dei ator e de la nœva rejistrazion.
L’istess valor al se trœv anca ind i olter films dopiads in lombard sota la direzion e produzion de l’ator e rejista professionista Yor Milano, tradutor, produtor e anema dei iniziative del TEPSI : ‘Scapa ti che scapi anca mi’ (La Grande Vadrouille-Tre uomini in fuga) cont el Louis de Funès e ‘Duu testimoni scomod’ (Some Like it Hot) qe a l’è el famos
‘A qualcuno piace caldo’, cont la Marilyn Monroe, el Tony Curtis e el Jack Lemmon, qe se pœ tastar ind un bellissem trailer del film in sul Youtube.
I version lombarde de quei films qì podarien verossimelment incontrar un otem sucess, se fudessen trasmetude a la television o presentade ind una quai rassegna in sul cinema in lengua lombarda.
Insema ai long-metraj anca i curt-metraj se fann strada e representen una fioridura interessanta del cinema in lengua rejonal, un quaivun pœdom citar-l : ‘Panasce’ del Stendhal Syndrome (Texin), ‘L’Elvira’ de la Ornella Fiorini (MN), ‘Il mattino sorge a Est’ del Stefano Tagliaferri (LC), ‘La Pimpa: na giurnada fòra du solit’ de l’Altan/Smallcodes (Texin); ma anca ‘Ona strada bagnada’ e ‘Desmentegass’ del Lamberto Caimi (MI), ‘El prét nöf’ e el ‘Matrioskar’ de l’Ettore Bonetti (BS). Anca i plussee ironeg Frontaliers o per finir, semper curade del Yor Milano/TEPSI, i trasposizion dei œvre teatrai ‘A duu pass da l’eternità’, ‘Na bela tosa par tri dotor’, ‘Do tosan e tré valiis’.
El cine in lengua lombarda a l’è viscor ! Sperem de veder-l prest ind una quai bella rassegna, magara itineranta, in jir per tute i citaa de la Lombardia.


text:
«Sco giuvna er’jau pulit schenada, ins pudess dir propi ina brava mattetta. Pir cura ch’jau hai cumenzà a lavurar en la gastronomia, è quai sa midà plaun a plaun», di Cornelia Casanova. En ses mastergn sco assistenta d’hotellaria è ella stada en blers vitgs dal Grischun. Trun, Sursaissa, Domat e Glion èn be in pèr da quels.
Dapertut ha ella emprendì d’enconuscher plunas da glieud, quai che vegn oz da bun ad ella. En ses café Splerin, ch’ella maina uss a Glion, vegnan era bleras persunas da quels vitgs, nua ch’ella ha lavurà pli baud.
Surpigliar in’ustaria durant il temp da corona, quai è stada ina sfida per Cornelia Casanova. U sco ch’ella di, i va vid las reservas.


text:
Gia per la 44avla giada ha lieu questa fin d’emna la cursa populara da Martina a Scuol. La cursa che è naschida durant ils onns settanta manava l’emprim da la val engiu da Scuol a Martina. Dapi intgins onns maina la cursa uss dentant da la val ensi da Martina a Scuol. Il pli popular era la cursa da tradiziun durant ils onns otganta nua che circa 500 amis dal passlung han mintgamai fatg part a la cursa. Durant ils ultims onns ha dentant era la cursa da Martina a Scuol da cumbatter per participants. Actualmain participeschan stgars 200 curriduras e curridurs a la cursa.
Cursa per l’elita dentant era per in e mintgin
Sper Nico Salutt dal cader C da Swiss Ski e Jogscha Abderhalden dal Pro Team dal BSV participeschan era ina massa curriduras e curridurs da la regiun a la cursa da tradiziun. Fertant che ils pli sperts cumbattan per il podest e la trofea dal passlung vai tar ils curridurs populars en emprima lingia per il plaschair. L’ediziun da la cursa da quest’onn spetga cun in novum. Per trair dapart schon tar la partenza in zichel la fulla datti sin il plan in latsch da circa in kilometer avant che la cursa maina lura da la val ensi en direcziun da Scuol.


text:
Per contonscher ina tala finamira han las Viafiers federalas suttascrit ina decleraziun ensemen cun differentas uniuns da la branscha da farmazia, uniuns economicas e l'uffici federalas da traffic e d'ambient. Enfin il 2018 han els peda da metter enturn las mesiras per megliurar la segirezza per ils transports da chlor.
Disturbis tar transports èn betg probabels
La probabilitad d'in disturbi duront in transport da chlor e fitg pitschna. Sch'i dat dentant, saja cas fitg privlus. Las consequenzas ch'il chlor po chaschunar èn considerablas. Las mesiras duain perquai sminuir il privel sin diesch giadas pli pauc. Tranter auter vegnan era discutads novs chars da transport pli segirs.
Pertutgada è en emprima lingia la regiun enturn il Lai da Genevra. Gia uss lain las Viafiers federalas ir tals trens mo cun spertadad reducida tras l'aglomeraziun da Genevra e Losanna.
RR novitads 14:00


text:
Finalmënter giapa i pec di ani sessanta dl secul passà na si lerch
Coche respunsabl dl Südtiroler Heimatbund per i tòc metui ora, sons cuntënt che i à finalmënter abinà na lerch ulache la jënt possa unì a ti cialé, ajache ala fin dla finedes iesi pec mpurtanc di cumbatënc per la lidëza te Südtirol che n pert à nce sacrificà si vita per la Heimat. D’autri à metù n pericul si vita ntan la batalies de nuet. Per l fat che duc chëi che fova leprò pra la batalia se ova batù per i dërc y la lidëza dla Heimat, dantaldut chëi che messova pona se n mucé y lascé la Heimat, iel defin drët che i tòc metui ora abina finalmënter na si lerch per pudëi unì cialei.
Duc i cumëmbri dl BAS à dat n gran cuntribut per fé su l’autonomia che à purtà pro truep a nosc bënsté de al didancuei! L Sëurastant de Südtirol Silvius Magnago ova tl 1976 dit ntan la senteda dla Südtiroler Volkspartei che di atentac se oven juà dassënn acioche l “Südtirol-Paket” unisse a se l dé. I Sëurastanc de n iede Luis Durnwalder y Wendelin Weingartner à cunfermà chësc plu tert!
Purtruep ova 13 cumbatënc per la lidëza sacrificà si vita per la lidëza de nosta Heimat! Perchël iel mpurtant ti lascé udëi i tòc metui ora a duc acioche l lecort de chëi tëmps riei ne sfante nia. Mé nsci pudons judé do che n se mëte inant a despusizion per cumbater aldò dla lege per la lidëzes che mancia mo. L’autonomia de al didancuei ne possa nia salvé per for la cultura y la tradizions südtirolejes, la ie mé adateda sciche soluzion per ntant. Nosc fin ie y resta la autodeterminazion, mé nsci pudons arjonjer na pesc che dura te nosta Heimat Südtirol!
Cun de biei saluc tirolesc
L sëurastant de unëur dl Südtiroler Heimatbund
Sepp Mitterhofer


text:
Il cartel en la branscha da construcziun ha chaschunà grond travasch enturn las votaziuns: In candidat per la regenza è sa retratg, in auter candidescha nov e la mesadad dals candidats eran cumpigliads. Per ina pluna travasch a l'urna na procura quai dentant betg. En las chanzlias da las vischnancas han ins ramassà 20-25% da la vuschs. Quai saja dentant relativ pauc. Curt avant las elecziuns èn uschiglio dapli copias en lur chaschas da brevs.
En ils vitgs dals candidats ...
Era in candidat per la regenza en la vischnanca na para betg da motivar pli ferm als votants. En tut las vischnancas èn vegnidas en fin uss tranter ils 20-25% da las vuschs. Els quintan cun fin 40 % fin dumengia. Sulettamain a Scuol èsi in pau spezial: Tenor il chanzlist Andri Florinett han be 17 % dals votants dà giu lur vusch. El na quinta era betg, ch'i vegnia ils proxims dis anc bler dapli vuschs.
Tar las elecziuns da la regenza avant quatter onns era la participaziun tar 43.10%.
RR actualitad 17:00


text:
Numer de Graham
El numer de Graham l'è 'l primm numer de grandezza inconcepibil a vess doperaa in d'ona demostrazion matematega seria. Scrivel l'è impossibil, anca se tucc i longhezz de Plank de l'univers, ossia la longhezza pussee piscininna ad avègh on sens in fisega, fussen on bit ghe saria el spazzi per ona part assee piscininna del numer. El midemm limit el ghe saria in del vorè scriv el numer de cifer o el numer del numer di cifer e inscì via.
L'è in del Guinnes di Primaa dal 1980.
El problema[Modifega | modifica 'l sorgent]
El problema che l'ha menaa a la descoverta l'è:
- El se consideri ipercub de dimension. Se unissen tucc i vertes, e se ottegn on grafo complet con vertes. Se colore donca tucc i spigoi de ross e de bloeu, a piesè. Qual è el valor pussee bass de per che ogni possibil colorazion la gh'ha de 'vègh dent necessariament almen on sub-grafo monocromo complet con vertes che giacen in su 'n pian?
El numer de Graham a l'è no 'na soluzion, ma domà el limit pussee volt di soluzion. Quell pussee bass, comé dimostraa in del 2008, l'è .


text:
Sco la regenza ungaraisa communitgescha, vegnia il parlament a sa cussegliar l'emna che vegn en chaussa. Il pajais da l'Uniun europeica erigia il mument ina saiv da 175 kilometers lunghezza per lung dal cunfin cun la Serbia. Uschia vul il pajais evitar che fugitivs entrian en il pajais. La regenza ha gia engaschà millis da policists per franar l'unda d'immigraziun.
Blers fugitivs cunzunt da l’Asia emprovan da cuntanscher il nord e il vest da l'Europa sur l'Ungaria ed ils ulteriurs pajais dal Balcan.
RR Novitads 12:00


text:
Las Svizras ed ils Svizzers n'èn anc betg s'occupads fitg cun la proxima votaziun federala. Uschia decleran ils politologs tranter auter la simpatia per l'iniziativa che vul restrenscher la construcziun ordaifer zonas da bajegiar.
I dettia dentant arguments PRO: Bleras persunas hajan il sentiment ch'i saja vegnì bajegià memia sparpaglià l'ultim temp e ch'ins stoppia far insatge encunter, declera Lukas Golder da l'institut gfs.berna. Tuttina quinta el plitost cun in Na en la votaziun dals 10 da favrer 2019, surtut perquai ch'ils arguments CONTRA na sajan anc betg uschè enconuschents e perquai che surtut las consequenzas economicas na sajan anc betg uschè en il focus.
Il Cussegl federal propona da refusar l'iniziativa dals giuvens Verds, che han inoltrà quella l'onn 2016 cun passa 113'000 suttascripziuns.
L'iniziativa prevesa che las zonas da construcziun na vegnan betg pli extendidas. Novas zonas da bajegiar duai quai be dar, sch'ina surfatscha da la medema dimensiun e cun ina qualitad da terren cumparegliabla vegn prendida ord la zona. Qua tras duessi esser pussaivel da cultivar il terren da bajegiar existent a moda pli effizienta.
La retschertga
L'institut gfs.berna ha fatg la retschertga per incumbensa da la SRG/SSR e quai cun dumandar 3028 votantas e votants tranter ils 4 ed ils 13 da december 2018. La quota da sbagl munta a +/- 2.9%.
RR actualitad 06.00


text:
La victoria da Real è er stada pussaivla cun dus sbagls fatals dal goli da Liverpool, Loris Karius. Benzema ha profità da l'emprim sbagl en la 51avla minuta e sajettà il 1:0 ed en la 83avla minuta ha lura Garret Bale fatg cler tut cun il 3:1 danovamain suenter in sbagl dal goli da Liverpool.
Tranter en ha Mané pudì egualisar al 1:1 avant che Garret Bale ha sajettà sin moda spectaculara il 2:1 en la 63avla minuta.
Gia en l'emprima mesadad ha il grond tiragols da Liverpool, Mohamed Salah, stuì dar si il gieu suenter ina blessura.
RR novitads 23:00


text:
Il territori da skis a Samignun duai vegnir schlargià en direcziun da «Ravaischer Salaas». Las premissas èn uss dadas cun l’approvaziun da la planisaziun locala tras la regenza grischuna. Sper l’engrondiment dal territori da la Silvretta Arena da la vart da Samignun, duai er l’access en la regiun da skis vegnir megliurà.
Access direct
Finamira saja, uschia il directur da las pendicularas, Marco Jenal, d’investir en dus novs implants en la regiun da «Ravaischer Salaas» ed ina pendiculara che maina da Samignun direct sin la muntogna.
Ultra da quai è previs da realisar in’ulteriura pendiculara davent da la fracziun Compatsch vers la regiun Alp Trida. Uschia avess mintga fracziun da Samignun ina pendiculara vers il territori da skis, ina uschenumnada purschida da «ski-in/ski-out».
Populaziun decida
Sco il directur da las pendicularas Samignun, Mario Jenal ha ditg ad RTR, vegnia tut il pachet cun ils singuls projects d’investiziun, avant la populaziun. El fa quint cun la fin da november / entschatta december.
Tut ils plans sajan dentant be realisabels cun il sustegn dals dus acziunaris principals da las pendicularas: la vischnanca da Samignun e la part austriaca Ischgl, ch'è colliada cun l’arena da skis svizra.
Radunanza generala
Sper prender cogniziun davart ils projects da las pendicularas Samignun per ils proxims onns, han ils acziunaris er approvà il rendaquint 2017/18 da l'interpresa. Quel serra cun in cashflow da bun 8,72 milliuns francs.
RR novitads 17:00


text:
Suenter la decisiun dal Cussegl federal, da puspè lubir occurrenzas grondas a partir dal prim d'october, hai dà in suspir tar las branschas da sport e cultura. Ma er blera malsegirezza è denturn. I n'è anc betg cler sut tge cundiziuns ch'i duai lura esser pussaivel da lubir talas occurrenzas.
Impurtant saja dentant che la populaziun fidia er a quellas mesiras. Pertge sch'ins va gia ad ina tala occurrenza, vulan ins era sa sentir segir. Ma i dependa betg be da las mesiras – er la populaziun sto esser pronta d'esser responsabla e sa tegnair vid las mesiras. Be uschia pon ins tegnair en mira il coronavirus.


text:
Meridiàna
La meridiâna, dìta anca arlói sulèr u sciòter, l' è 'n strumèint ed miśurasiòun dal tèimp ch' al fa léśer che ōra l' è a secònda 'dla puśisiòun dal Sōl. La gh' à dàgli urìgin dimòndi antîghi e nurmalmèint a s in ciacàra per di arlói sulèr ch' i stàn tachê davànti ai mùr di edifìsi.
Caraterìstichi
L' àsta 'dla meridiâna la s ciàma gnumòun e 'l è fichê int sul piât (dìt quadrànt), ch' al gh' à dal tàchi disgnèdi apòsta, in dùa l' ôra (l' òmbra) 'dal gnumòun la s fa léśer l' uràri.
I arlói solèr i éren già cgnusû in dl' Egìt antîg e in dagli ètri siviltê antìghi, pò dai Grèc e dai Rumàn. Mo dal testimuniànsi 'dl' archiulugìa i' s fàn capîr ch' i èren cgnusû anca in dal Neolìtic. Al stòdi 'd i arlói solèr al s' ciàma ''gnumònica'' u anca sciatèrica.


text:
La punt collia Faveras cun Valens. Enfin ussa duvrav’ins mes’ura cun auto, dad in lieu a l’auter, cun la nova punt pon ins ir a pe en in pèr minutas dad in lieu a l’auter.
La punt collia
Per Ferdinand Riederer, president dal comité d’organisaziun ed anteriur president da la vischnanca da Faveras, ha la punt in’enorma muntada. Ella collia las scolas, ils pumpiers e las duas clinicas, dentant era l’agricultura ed il commerzi. La populaziun saja uss unida.
Festa spectaculara
Daditg hajan ils abitants siemià da questa punt. Uschia hajan blers fatg a mogna da sa participar vi da l’organisaziun da la festa. Sper ina festa cun DJs amez la punt datti tranter auter era ina show da velos che sgolan sur ina rampa, musica da tut ils geners, in martgà cun spezialitads regiunalas ed ina concurrenza da marschar da 12 uniuns da musica sin la punt. La populaziun saja intgantada e veglia festivar quai da rudent, di Ferdinand Riederer. Ils 22 da zercladur vegn la punt surdada als autos ed als automobilists.
RR actualitad 11:00


text:
La midada saja necessaria, perquai che autras messas han lieu il medem temp e pervia da las relaziuns climaticas il matg, scrivan ils organisaturs. I na saja però betg stà ina simpla decisiun da renunziar al termin tradiziunal ed enconuschent sur Ascensiun.
Ils organisaturs èn dentant persvadids ch'il nov termin porscha er dapli potenzial per visitaders. Sco ch'els scrivan planiseschian adina pli blers vacanzas curtas sur Ascensiun. Il mars sajan percunter blers indigens sco er blers giasts e lavurants da stagiun en las regiuns turisticas.
Avantatg per las pendicularas Brambrüesch
Cun la midada dal cumenzament da la Higa pon uss era las pendicularas Brambrüesch cumenzar cun la stagiun da stad gia da Pasca. Quai è in grond avantatg per las pendicularas. Fin uss stuevan ellas numnadamain interrumper la stagiun da stad per bun sis emnas pervi da las lavurs da preparaziun per la Higa. L'exposiziun resta er cun la midada da termin vinavant sin l'areal da la Stadthalle.
RR novitads 11:30


text:
Ils organisaturs han in budget da 65 milliuns francs. La vischnanca da San Murezzan ha sbursà 12 milliuns francs per engrondir l'infrastructura fixa en la regiun da skis, uschia per exempel per la chasa tar l’arrivada u ils indrizs per ennavar la pista da cursa.
Tenor Thomas Rechberger, il schef da finanzas da l'organisaziun dals CM, hajan ins resguardà tant sco pussaivel purschiders locals e products regiunals. En pli paja l’organisaziun ina summa da pajas da 10 milliuns che suttastat a la taglia sin entradas. Quants raps che vegnan dads ora per propi en Engiadina mussia dentant pir l’analisa dal refluss dals meds suenter ils campiunadis.
Mastergn dapli svieuta, commerzi betg propi
Michael Pfäffli, il president da la Societad da commerzi e mastergn San Murezzan, conferma, ch’ils organisaturs resguardian tar lur cumpras tant sco pussaivel il commerzi en la regiun. Tar il mastergn sajan involvids tuts en ils campiunadis, tar il commerzi saja quai different: Il segment da luxus na profiteschia betg da svieutas pli autas durant ils campiunadis.
Per l'hotellaria indigena na saja l'occurrenza betg in success finanzial, di il president da l'uniun d'hoteliers da San Murezzan, Urs Höhener.
70'000 persunas èn l'emprima giada en Engiadina
Per Ariane Ehrat, directura da l'organisaziun da turissem Engadin St.Moritz, èn ils Campiunadis mundials cleramain in'investitziun en l'avegnir. Betg da sutvalitar saja numnadamain l'effect da reclama direct: Uschia saja la mesadad dals 140'000 visitaders e visitadras per l'emprima giada en Engiadina.
RR novitads 14:00


text:
Dumengia è l'emprim scrutini per las elecziuns dal parlament Franzos. In'emna pli tard è lura il segund scrutini. Las meglras schanzas ha tenor las pli novas retschertgas il moviment dal president Emmanuel Macron «La République en Marche».
Il moviment dastga quintar cun 30% da las vuschs d'electurs. Uschia daventass el la pli ferma forza en l'assamblea naziunala. Grazia al sistem da maiorz en ils 570 circuls electorals pudessi schizunt esser, ch'il moviment cuntanschess il pli absolut en il parlament.
Candidats «sincers» han avantatg
Electurs han ditg en las retschertgas, che la sinceradad dal candidat è il pli grond motiv per eleger el. «La République en Marche» profitescha cunzunt dal giavisch dals electurs da trametter novs chaus en il parlament. Pli che la mesadad dals candidats da Marcon èn fin uss numnadamain betg stads activs politicamain.
Blers electurs en Frantscha vulan precis quai. Els na vulan betg pli eleger ils vegls politichers, ch'èn per part gia dapi 20, 25 u 30 onns en il parlament.
Elecziuns dal parlament
En ils 570 circuls electorals vegni elegì tenor sistem da maiorz en dus scrutinis. En l'emprim scrutini è elegì quel che ha pli che la mesadad da las vuschs, sche almain in quart dals votants ha dà giu lur vusch. Sche quai na grategia a nagin dals candidats lura datti in segund scrutini. Là tanscha la maioritad relativa da las vuschs.
Sin donn e cust da partidas etablidas
En emprima lingia ston las partidas etablidas quintar cun pli paucs electurs. La partida socialista da l'anteriur president François Hollande survegn tenor retschertgas mo pli 9% da las vuschs. In zic meglier guarda quai or tar «Les Républicains». Qua quintan las retschertgas en l'emprim scrutini cun radund 20% da las vuschs.
«Front National» vul daventar la pli ferma opposiziun
Marine Le Pen, ch'era ida en il cumbat per la partida dretg extrema, ha annunzià ch'il «Front National» duai daventar la pli ferma opposiziun en Frantscha. Dentant tenor Charles Liebherr, il correspundent dad SRF en Frantscha, ha la partida fatg ina flaivla parita las davosas emnas. Ins haja il sentiment, che Marine Le Pen n'ha betg magunà la terrada. Tenor las retschertgas po il «Front National» quintar cun radund 17% da las vuschs, uschia che las schanzas da daventar la pli ferma opposiziun èn tenor Liebherr pitschnas.
RR actualitad 07:00


text:
En Engiadina datti quest enviern ina premiera. Gist en duas equipas da hockey datti la constellaziun che la mamma dat en la medema equipa sco la figlia e ch'il bab en la medema squadra sco il figl. En la liga D da las dunnas tar il SC Schlarigna dat Patrizia Chiavi il campiunadi cun la figlia Romana. En segunda liga da hockey dat Gian-Marco Crameri cun il figl Nico.
Vis gia tut en il mund da hockey
Gian-Marco Crameri è in dals hockeyans grischuns cun il pli grond success. Crameri ch'ha lantschà sia carriera tar il EHC San Murezzan ha dà circa 700 partidas en la liga naziunala A e B. En la pli auta liga è el daventà cun trais differentas equipas campiun Svizzer. E Gian-Marco Crameri ha era fatg ina stupenta carriera en l’equipa naziunala da hockey cun esser stà da la partida tar ils Gieus Olimpics e numerusas giadas era a campiunadis mundials da hockey.
Uss en l’atun da sia carriera vegn il giugader da San Murezzan dentant anc ad ina premiera. Per l’emprima giada dat el uss ensemen cun ses figl Nico en la medema equipa.
Turnada in zichel er per dar cun la figlia
Las dunnas dal SC Schlarigna èn stadas las pionieras dal hockey da dunnas en Engiadina. Gia avant passa 20 onns han in pèr amias cumenzà cun quest sport a San Murezzan. Suenter ha l’equipa fatg midada a Schlarigna, nua che las dunnas dattan gia blers onns il campiunadi en liga B, en liga C, e dapi la stagiun passada era en la liga D da las dunnas.
Ina da las pionieras è er Patrizia Chiavi da Samedan. Suenter la pausa da famiglia è la hockeyana turnada sin il glatsch. Uss ha er ella la pussaivladad da dar per l’emprima giada cun sia figlia Romana. Tar las mattas èsi pussaivel da dar gia cun 14 onns en l’emprima squadra. Cura che Romana ha gì cuntanschì quella vegliadetgna, ha ella tschiffà l’occasiun e dat uss ensemen cun la mamma en l’emprima equipa da Schlarigna.


text:
Suenter stuair suttacumber a la Svezia en il mezfinal cun sajettar penaltis, ha la squadra naziunala svizra dad unihockey gudagnà il pitschen final. Al campiunadi mundial en Tschechia ha il team dal trenader David Jansson gudagnà cunter la Tschechia cun 4:2. Il final tranter la Svezia e la Finlanda è questa saira.
Cumenzà ferm – e suenter serrà las ritschas
Avant 16'112 aspectaturs n'han ils Svizzers laschà sentir nagut dad eventualas crisas suenter la terrada cunter la Svezia. L'emprim quart d'ura èn els gia ids en avantatg cun 2 gols. In avantatg ch'i han per part lura pers durant il gieu. Suenter il 3:2 tras Tim Braillard curt avant la fin dal segund terz, ha la defensiva svizra però serrà las ritschas.
Adina bronz
Per la Svizra è quai gia il 12avel campiunadi mundial, e la la settavla giada che la naziunala dad unihockey gudogna bronz. Quasi adina ha la squadra finì il turnier en il pitschen final. Quai cun 2 excepziuns: il 1998 èni vegnids segunds, il 1996 eran els crudads ora pli baud.
RR novitads 16:00


text:
La PLD stat per ina societad liberala ed ina economia ferma. Ils liberals dal Grischun han dapi che la Confederaziun exista adina gì almain in um – anc mai ina dunna – en la Chombra gronda a Berna – fin il 2011. Quel onn n'èsi betg gartegià a Tarzisius Caviezel da defender ses sez en il Cussegl naziunal.
La sperdita è stada dolurusa per la PLD dal Grischun. Tant pli, sch'ins sa che la partida ha occupà ils emprims decennis da la Confederaziun tut ils sezs ch'il Grischun aveva dabun. Pir cura ch'il proporz è vegnì introducì avant tschient onns, han ils liberals gì l'emprim be trais, lura be dus e suenter in per decennis be in cusseglier naziunal – e dapi duas legislaturas nagin sez pli en la Chombra gronda.
Gartegia a la PLD da conquistar enavos il sez?
La PLD grischuna va cun quatter glistas e 20 candidats en il cumbat electoral – ina da quellas è ina giuvna. Questas dimensiuns pon far la parita che la PLD è malsegira da ses agens candidats e candidatas. I saja però stà ina decisiun da strategia, manegia Bruno Claus en il discurs cun RTR:
Tar las ultimas elecziuns han be paucas vuschs mancà a nus. Sinaquai avain nus analisà tut e decis da midar la strategia: Dapli glistas duain cuvrir meglier l'entir chantun.
I croda en egl che la partida sa fida vinavant sin la tradiziun masculina – dasper 15 umens chattan ins be 5 dunnas sin las glistas. Quai correspunda ad ina quota da 25%.
Cumpareglià cun noss concurrents essan nus en ina buna posiziun cun tschintg dunnas.
Sch'ins cumpareglia però la quota da dunnas sin las glistas, pon ins constatar che tuttas partidas – cun excepziun da la PPS – han ina pli auta quota da dunnas. La top-candidata da la PLD, Vera Stiffler, è sin il segund plaz da la glista principala.
Clau Dermont: «La PLD turna franc enavos a Berna»
La Partida liberaldemocratica haja fitg bunas schanzas da survegnir enavos il sez en il Cussegl naziunal, di il politolog Clau Dermont. Cun agid da la Partida burgais-democratica e da la Partida cristiandemocratica – cun quellas duas partidas furma la PLD ina colliaziun da glistas – pudess quai esser bain pussaivel.
Il politolog vesa las pli bunas schanzas per Michael Pfäffli. Dentant era Anna Giacometti s’haja fatg in num en il Grischun. Tras la catastrofa cun la bova a Bondo han Grischunas e Grischuns emprais ad enconuscher la dunna da la Bregaglia. Ella haja pudì mussar, ch'ella possia ir enturn cun catastrofas ed ella pudess profitar dal moviment da las dunnas, finescha il politolog Clau Dermont.
Cun Martin Schmid en la Chombra pitschna
Avant otg onns ha la PLD bain pers il sez en il Cussegl naziunal, persuenter conquistà cun Martin Schmid in sez en il Cussegl dals chantuns. En la Chombra pitschna avevan ils liberals grischuns avant stuì dar durant 70 onns la precedenza a la PCD ed a la PPS. Martin Schmid candidescha er quest onn anc ina giada per il Cussegl dals chantuns.
RTR elecziuns 2019


text:
Plinavant duai vegnir meglierà la protecziun da datas e da dretg sco er la protecziun da dunnas en speranza, quai scriva la regenza grischuna.
La revisiun prevesa las suandantas midadas:
- L'automatissem, tenor il qual la summa dals salaris vegn auzada mintga onn per 1 pertschient per il svilup dals salaris, vegn abolì.
- La regulaziun d’occupaziun accessoricas vegn cumplettada cun in’obligaziun generala d’annunzia.
- Per elavurar datas persunalas quai surtut per manar sistems electronics d’infurmaziun vegn stgaffi las basas giuridicas.
- La protecziun giuridica vegn concepida confurm a la constituziun, uschia po en futur er vegnir fatg recurs tar ina dretgira chantunala superiura.
- Per l’engaschament e la disditga da plazzas d’instrucziun a las scolas chantunalas è da nov la direcziun da las scola responsabla.
- Per meglierar la cumpatibilitad da la professiun cun la famiglia vegn extendì il congedi da maternitad ed era il congedi da paternitad e d’adopziun vegn francà explicitamain en la lescha.
Il Cussegl grond tracta la fatschenta en sia sessiun d'avust. La revisiun da la lescha duai ir en vigur sin il prim da schaner 2017.
RR novitads 09:00


text:
Tenor indicaziuns da las academias da la scienzas vegnia la limita da las emissiuns d'ozon savens surpassada, malgrà mesiras per reducir las immissiuns. La midada dal clima possia anc pegiurar il problem e ruinar ils success da fin qua en chaussa reducziun da la polluziun da l'aria.
Ozon en l'aria dal conturn po chaschunar severs problems da sanadad sco allergias e malsognas da respiraziun. Il smog da stad maina però er a perditas tar l'agricultura.
Dapi ils onns 80 emprova la Svizra perquai da sbassar las emissiuns d'ozon.
RR novitads 12:00


text:
Àngol esplementêr (giumetrìa)
In dla giumetrìa Evclidéa, 'l àngol esplementêr, dit anca àngol replementêr 'l è c'l àngol che, s'al vin tachê cun la só metê rèta ed fiànc a 'n èt'r àngol, al fà la diferèinsa da c'l àngol chè infìn a 'rivèr a 'l àngol gîr. Dū àngol i s ciàmen dòunca esplementêr quand mìs insèm ùn atàc a c'l èter i fàn 'n àngol gîr e la só sóma in grêd la dvèinta ed 360°.
El só proprietê
- In dla trigonometrìa,'l àngol esplementêr B al gh'à sèinB = sèin(2π-a)=-sèina e cośB = cośa.
- 'L àngol esplementêr edl àngol vōd 'l è 'l àngol gîr.
- 'L àngol esplementêr edl àngol drìt 'l è 'l àngol ed 270°.
- 'L àngol esplementêr edl àngol piàt 'l è 'n èt'r àngol piàt.
- 'L àngol esplementêr edl àngol gîr 'l è 'l àngol vōd.
Vóś lighèdi
- àngol
- piàn (giumetrìa)
- àngol vōd (giumetrìa)
- àngol puntû (giumetrìa)
- àngol drìt (giumetrìa)
- àngol piàt (giumetrìa)
- àngol gîr
- àngol cumplementêr (giumetrìa)
- àngol suplementêr (giumetrìa)
- sèin (trigonometrìa)
- cośèin (trigonometrìa)
- trigonometrìa
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Àngol esplementêr (giumetrìa)
Colegamèint estèren
Noti e referèinsi
- ↑ (IT) Na spiegasiòun di êrc asociê in dla reda


text:
La partida verd-liberala sa concentrescha questa giada cumplainamain sin las elecziuns cirquitalas. L'emprima giada en sia istorgia anc giuvna desistan ils verd-liberals grischuns da nominar in candidat per la regenza. Percunter ha la partida nominà 5 candidatAs per il Cussegl grond. Vul ella sco proclamà cuntanscher fermezza da fracziun, ston tut ils nominads vegnir elegids ils 10 da zercladur.
Pulit illusoric manegia il politolog Clau Dermont. Speranzas sin in terz sez po la PVL far. Quai grazia al pli prominent en sias retschas. Josias Gasser vul turnar sin la tribuna politica. Suenter ch'el è stà 4 onns en il Cussegl naziunal e n'ha avant 3 onns betg dumagnà la reelecziun, vul el uss puspè prender plaz per sia partida en il parlament grischun. En il cirquit da Cuira cumbatta Josias Gasser per in dals desiderads 20 sezs.
PVL en il Cussegl grond
2010: 2 sezs
2014: 2 sezs
2018: Nominà 5 (2 veders/3 novs)
RR actualitad 08.00


text:
«GraubündenVIVA» vul focussar sin products regiunals e sias tradiziuns. Dal lieu da la producziun, la producziun sezza fin tar la vendita e las persunas cun lur istorgias che stattan davos ils products. Per realisar quai è vegnida fundada l'uniun «GraubündenVIVA». Part a l'uniun pon far tuts affars, hotels ed uniuns interessadas u singulas persunas. Entant quinta l'uniun 31 commembers.
Anc bleras dumondas avertas
L’idea è uss sin maisa. Dentant bler dapli che mo in'idea n'è il project anc betg. Fitg blers detagls tar il project mancan anc. Per exempel prevesa il project da parter il Grischun en 5 differentas regiuns turisticas e tematicas. Mintga regiun duai survegnir ses agen accent culinaric. Cun quai duai il giast avair in motiv da visitar differentas regiuns en il Grischun. Però quai che tuna bain sin palpiri n'è anc betg concret. Sco che quella differenziaziun vegn propi a vesair ora na po «GraubündenVIVA» anc betg dir. Il project è per il mument en la prefasa. In emprim pass è dentant fatg cun fundar l’uniun.
Privat-Public-Partnership
La finanziaziun dal project duai succeder cun in uschenumnà privat-public-partnership. Ina part dals raps duai vegnir da l’economia e l’autra part dal maun public. Il chantun Grischun è pront da sustegnair il project en la prefasa cun 550'000 francs.
Turistichers e producents beneventeschan «GraubündenVIVA»
Il resun dals turistichers è fitg positiva, era sche blers detagls mancan anc. Saja quai da la hotelleriesuisse Grischun fin tar la gruppa d’interess per il turissem, las singulas destinaziuns u Grischun Vacanzas ch'è sez in commember da l’uniun.
Ils producents che fan gia part a l’uniun èn intgantads dal project. Per els èsi oravant tut era in'occasiun per far reclama. Dentant tge che als spetga propi sto per gronda part anc sa mussar.
RR actualitad mezdi 11:00


text:
Nua vegnan duvrads ils aviuns da cumbat?
Conferenzas internaziunalas
Ils aviuns da cumbat vegnan oravant tut duvrads per conferenzas internaziunalas sco per il Forum mundial d’economia. En acziun èn ils aviuns da cumbat dal tip F/A-18. Dentant era en acziun per proteger l’aria durant il WEF èn aviuns PC-7 ed ils helicopters dal tip Super Puma.
Sper il WEF èn ils aviuns da cumbat er en acziun per autras conferenzas internaziunalas sco per exempel l’onn passà per il forum da fugitivs a Genevra u per proteger il papa ch’è vegnì sin visita en Svizra il 2018.
Servetsch da polizia aviatica
Quel servetsch è la gronda part nua ch’ils aviuns da cumbat èn en acziun. E quai per 365 dis l’onn.
L’aviatica militara è tut onn en prontezza per quest servetsch e quai da las 6:00 fin las 22:00. Davent da l’auter onn vegn augmentà la prontezza. Uschia èn ils pilots ed ils aviuns da cumbat pronts durant 24 uras per di. Ed els ston esser en l’aria en maximalmain 15 minutas. Quai cun dus aviuns da cumbat dal tip F/A-18.
Guardà sur in onn datti uschia 20-40 hot missiuns. Tar quellas acziuns sto la polizia aviatica intervegnir perquai che las reglas dal traffic aviatic u la suveranitad aviatica vegn ferida fermamain. Vitiers vegnan en media 250-350 live missions durant in onn. Tar quellas acziuns vegnan controllads aviuns da l’exteriur. Ina tala acziun dura en media 1 ura. En tut èn ils aviuns uschia per 600 uras en acziun per il servetsch da la polizia aviatica.


text:
Uran
Uran é le setim planët dl Sistem solar en cunt dla destanza dal Sorëdl, le terzo en cunt dl diameter y le cuarto en cunt dla massa. So simbol astronomich é U+26E2 [1]y so inom vá zoruch ala divinité dl cil Uran (Oὐpavός tl grech antich) tla mitologia greca, le pere de Chronos (Saturn) che ê pere de Zeus (Iupiter).
Uran é da odëi ince zënza telescop, mo al ne é nia gnü araté n planët cina al XVIII seco, canche William Herschel l’á descurí sciöche planët ai 13 d emerz dl 1781. La composiziun chimica de Uran é por la maiú pert sciöche chëra de Netun, che vëgn araté so planët jomelin y é metüda adöm da idrogen, elio y tröpa dlacia cun ega, amoniaca, metan y idrocarburs. Ai dui planëc ti vëgnel ince dit “planëc dlaciá”. L’atmosfera de Uran é la plü frëida dl Sistem solar, cun na temperatöra che o ruvé cina a -224°C (49°K). La pert interna dl planët é metüda adöm dantadöt da dlacia y crëp[2].
Öna dles carateristiches plü de morvëia de Uran é l’orientamënt de süa assa de rotaziun, che é prësc paralela al plan dl’orbita impede che perpendicolara schiöche düs i atri planëc dl Sistem solar.
La sonda Voyager 2 ti é roada plü pormez a Uran ai 24 de jené dl 1986 a na destanza de ca. 81.500 km.


text:
Ils Bernais Lo & Leduc han fitg bunas schanzas da gudagnar in Swiss Music Award, cunquai ch’els èn nominads trais giadas. Sper ils artists da pop, sco per exempel Yokko u Ed Sheeran, èn questa giada era nominads artists da schlagher.
Artists da schlagher als Swiss Music Awards
Quest onn vegn ad esser l’emprima giada ch’artists da schlagher pon insumma sa participar als SMA's. Quai suenter ch’ils organisaturs han midà il reglament. Beatrice Egli vegn a pudair profitar da quest midament. Ella è nominada duas giadas per in SMA. Helene Fischer è nominada en la categoria internaziunala per il meglier album.
Ils Swiss Music Awards pudais Vus guardar live sin SRF 2 a las 19:55. Noss moderaturs da la parada da hits Adrian Stecher e Livio Chistell èn live da la partida per vus e tegnan vus sin il current sur Twitter e Facebook. Sonda vegnan els alura a preschentar in’ura speziala a chaschun dals SMA's, quai suenter las 14:00 al Radio Rumantsch.


text:
Borchfòrt
Borchfòrt (nòm uficiàl en italià: Borgoforte) l'è 'n ex cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha Erùr: Còdice sbagliàt020 005 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 38,9 km² e 'na densità de Eror in l'espression: operador < minga spetad. ab./km².
El cunfìna coi cümü de San Vito Bagnöl, Cürtatùn, Marcarìa, Munticiàna, San Benedét, Viadàna, Vergìli.
Del 2014 a l'è part del cümü nöf de Borch Vergili.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Borchfort l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il gieu da la segunda runda al turnier a Canada è stà per Federer ina partenza lucca. En be 53 minutas ha el gudagnà cunter il numer 116 dal mund, quai in di suenter ses 36avel anniversari.
En l'otgavelfinal da gievgia frunta Federer lura ubain sin il numer 17 dal mund, l'American Jack Stock u sin il spezialist a la lingia da basa, il Spagnol David Ferrer. Cunter omadus n'ha Roger Federer anc mai pers.
Era Nadal cuntanscha l'otgavelfinal
Suenter Roger Federer ha er Rafael Nadal cuntanschì l’otgavelfinal da l’ATP Masters 1000 a Montreal. Il Spagnol ha battì il Croat Borna Coric cleramain en dus sets cun 6 ad 1 e 6 a 2.
En la proxima runda frunta Nadal sin il Canadais Denis Shapovalov ch’ha battì surprendentamain l’Argentin Juan Manuel del Potro.
Sche Nadal cuntanscha il mezfinal da Montreal, daventa el suenter trais onns puspè il numer 1 dal mund.
RR novitads 20:00++


text:
Il terrorist suspectà da Lüttich ha sco para mazza anc in'ulteriura persuna. Quai intginas uras avant las attatgas. Quai ha communitgà il minister da l'intern beltg, Jan Jambon. L'attentader haja mazzà la notg sin mardi in cunarrestà en la provinza belgia Luxemburg.
Suenter ha il terrorist suspectà mazzà ier a Lüttich duas policistas ed in civilist. Duas dunnas ha el piglià sco ostagis, avant ch'el è vegnì sajettà giu da la polizia. Ils investigaders supponan in motiv terroristic.
RR novitads 12:00


text:
(1) Por slisiré la tratativa nöia o l’estinziun dan tëmp de imprësć ipotecars tl setur dl frabiché abitatif alisiré vëgn i contribuć de fić dla Provinzia sön domanda dla porsona che à ciafè l’imprëst trasformà por la dorada che romagn dl imprëst originar te contribuć costanć da paié fora diretamënter ala porsona benefiziada.
(2) La trasformaziun di contribuć de fić te contribuć costanć vëgn aprovada a chëstes condiziuns:
- sce le contribut de fić paié ćina chël momënt va sura le sis porcënt dl imprëst a fić basc vëgn le contribut smendrì ćina al sis porcënt;
- sce le contribut de fić paié ćina a chël momënt é sot al sis porcënt spo vëgn le contribut paié inant tla medema mosöra.
(3) Dala norma dl coma 1 vëgnel stlüt fora i imprësć ipotecars che à, tl momënt dla jüda en forza de chësta lege, na dorada restënta de manco de trëi agn.
(4) Por i imprësć tuć sö pro Istitut de credit fondiar dla Regiun Trentin-Südtirol mëss les domandes por la trasformaziun dl contribut de fić te n contribut costant gnì dades jö tla banca nominada chilò dessura o a so suzessur y ares gnarà menades inant dales banches instësses ala Repartiziun provinziala por le frabiché abitatif por l’aprovaziun. L’aprovaziun dles domandes vëgn fata jon do l’ordinn cronologich de süa presentaziun.
(5) Sce por la costruziun, la cumpra o la recuperada de n’abitaziun che é proprieté de de plü porsones él gnü conzedü n contribut de fić mëss la domanda gnì sotescrita da düć i comproprietars.
(6) Les desposiziuns aladô di comesc 1, 2 y 3 vëgn aplicades inće tl caje de estinziun dan tëmp di imprësć por chi che le contribut de fić vëgn paié diretamënter ala porsona benefiziada aladô dl articul 7/ter dla lege provinziala di 2 d’aurì 1962, nr. 4 che valô dan la jüda en forza de chësta lege. Te chësc caje mëss la domanda gnì fata diretamënter ala Repartiziun provinziala por le frabiché abitatif.
(7) Les desposiziuns aladô di comesc 1, 2, 4, 5 y 6 vëgn inće aplicades ai imprësć por la recuperada convenzionada de abitaziuns aladô dl articul 24, coma 1 dla lege provinziala di 25 de novëmber 1978, nr. 52 che valô dan chësta lege.
(8) Por les porsones che à presentè domanda dan la jüda en forza de chësta lege por l’estinziun dan tëmp dl imprëst aladô dl articul 7/quinquies dla lege provinziala di 2 d’aurì 1962, nr. 4, injuntè dal articul 10 dla lege provinziala di 16 de novëmber 1988, nr. 47, y spo dedô mudé dal articul 9 dla lege provinziala di 9 d’agost 1990, nr. 18, vel la regolamentaziun da denant.


text:
267
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Invasion de Gòtt in de l'Iliria .
- I Erui tachen Bisanzi, Atene e Corint.
- La Zenòbia la diventa regina de Palmira.
- El general roman Aureol el vegn nomenaa imperador di sò soldaa e l'invad l'Italia.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
La resistenza da citads e vischnancas è stada in impurtant motiv per la disditga da la refurma da taglias sin interpresas III. En l'organ che duai preparar ina nova proposta, n'èn gist quellas partidas betg represchentadas. Ueli Maurer, il minister da finanzas defenda quest proceder.
L'organ che duai preparar ina nova proposta è sa constituida ils 2 da mars, ha Maurer declerà glindesdi en l'ura da dumondas dal Cussegl naziunal. Las citads e las vischnancas vegnian cumpigliadas stretgamain en questa lavur. In'emprima audiziun haja gia gì lieu.
Partenaris da contact directs da la Confederaziun sajan adina ils chantuns, ha ditg Maurer. Il Cussegl federal giaja da quai anora che las situaziuns spezialas da las citads e da las vischnancas vegnian resguardadas. Quels sajan per la gronda part cuntents cun la cumposiziun da l'organ.
L'emna passada aveva la suprastanza da l'Uniun da las citads svizras crititgà che las citads e las vischnancas na sajan betg represchentadas en l'organ. Ils chantuns han quatter represchentants u represchentantas.
RR novitads 17:00


text:
In avegnir duai igl esser obligatoric da registrar dronas. Quai vul il Cussegl federal introducir e cusseglia perquai d’approvar ina moziun dal cusseglier naziunal Martin Candinas (PCD). I dettia adina dapli dronas. Uschia creschia er il privel da collisiuns en l’aria, argumentescha Candinas.
Sper l’obligaziun da registrar dronas vul il Cussegl federal l’uschenumnà «U-Space». Quai èn spazis d’aria, nua che dronas astgan sgular e nua ch’ellas astgan vegnir localisadas.
In tal spazi è il servetsch da controlla dal traffic aviatic il mument vid elavurar.
RR novitads 14:00


text:
Las investigaziuns cunter Kushner giajan da quai ora ch'el haja infurmaziuns relevantas. Las investigaziuns na muntian dentant betg che Kushner vegnia accusà d'esser in criminal u ch'el vegnia cità avant dretgira. I saja dentant n'er betg cler sche l'FBI haja gia contactà Kushner.
La Washington Post aveva gia l'emna passada rapportà ch'ina persuna che stettia datiers da Trump haja sveglià l'interess dals investigaders. Ussa scriva la gasetta ch'i s'interesseschian sur tut per intginas s'entupadas da Kushner cun l'ambassadur russ e cun in banchier da Moscau.
Um pussant davos las culissas
Jared Kushner è maridà cun Ivanka Trump, la figlia dal president. En la Chasa alva saja Kushner in um fitg pussant davos las culissas. El è tranter auter incumbensà cun il process da pasch en il Proxim Orient, las relaziuns cun la China, ina refurma dal dretg penal ed ina renovaziun da la regenza.
Svilup malempernaivel
Per Trump è quest svilup probablamain malempernaivel. Trump è il mument sin viadi en l'exteriur. El stat il mument davant ses emprim inscunter suprem dals G7. Ch'el pudess esser involvì cun la Russia engrevgescha gia dapi l'entschatta sia perioda d'uffizi.
Tenor resultats dad investigaziuns haja Moscau empruvà d'influenzar activamain las elecziuns a favur da Trump. En las investigaziuns dal FBI e quellas dal congress vai principalmain per la dumonda sch'i haja dà cunvegnas tranter commembers dal team d'elecziun da Trump e Moscau. Il ministeri da giustia ha l'emna passada mess en in investigader spezial che duai manar las investigaziuns dal FBI.
RR novitads 06:00


text:
Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha surpiglià il timun da la gruppa d'interess l'onn passa. I ha dà discurs cun il cusseglier federal Johann Schneider-Ammnann e l'empermischun che la Cofederaziun mettia ina giada l'entira situaziun sin palpiri. Entant ha Jon Domenic Parolini survegnì il palpiri, quel è dentant – sco spetgà gia suenter il discurs – negativ.
In ristg da la branscha
La posiziun da la Confederaziun è clera: Sco Oliver Schärli dal Secretariat da stadi per l'economia (SECO) declera, saja la mancanza da giasts ed uschia er da lavur pervi da mal'aura in ristg da la branscha. E qua saja tant la Confederaziun sco er il parlament adina stà da l'avis che quai saja in ristg che las gestiuns stoppian purtar sezzas.
Las pendicularas ubain ustarias pon dentant er avrir da mal'aura.
Ultra da quai vegni vitiers ch'en autras branschas na possia la glieud betg lavurar sche la dumonda manchia. En cas fitg urgents possian las gestiuns però introducir lavur curta tenor l'uschenumnada regla «lavur curta pervi da mancanza da giasts chaschunada da l'aura».
Resposta na cuntenta betg
Ils chantuns da muntogna na partan dentant insumma betg l'opiniun da la Confederaziun. Savens saja l'existenza da las gestiuns periclitada pervi da las reglas uschè severas cumpareglià cun autras branschas. E quai pericliteschia lura las structuras economicas d'entiras regiuns, uschia Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini.
Schlettas perspectivas per la via parlamentara
Cunquai che la Confederaziun na vul betg vegnir encunter als chantuns da muntogna na resta ad els nagut auter che la via parlamentara. Ma persvader ils parlamentaris da schluccar las reglas, quai vegnia grev, manegia Oliver Schärli dal SECO. Il 2011 haja il SECO numnadamain empruvà sez da far il medem ed incassà in na unanim en la cumissiun responsabla dal Cussegl dals chantuns.
RR actualitad 12:00


text:
La nova firma da reclama duai sa drizzar pli fitg als basegns dals clients da reclama e da las medias svizras, sco era rinforzar il martgà da reclama svizzer en la concurrenza globala. Sco interpresas da concurrenza vegnan numnads Google e Facebook che hajan l’onn passà cuntanschì ina cumpart dal martgà da reclama digitala da 50%.
Publisuisse vegn cumplainamain integrada
La Swisscom contribueschia tranter auter sias cumpetenzas da la tecnologia, Ringier e la SRG ils dretgs per lur vastas purschidas da medias en la nova firma, hai num en ina communicaziun communabla. Uschia integrescha per exempel la SRG l’interpresa Publisuisse cumplainamain en la nova firma. La Publisuisse fa tranter auter exclusivamain reclama cun ils cuntegns publicistics da la SRG SSR.
A partir da l'emprim quartal 2016
Sche tut va tenor plan vegn la nova firma a partir da l’emprim quartal 2016 a vegnir activa. I vegn ad esser ina societad d'aczias cun bun 290 collavuraturs. Il CEO da la nova firma vegn Martin Schneider ad esser, ch'è uss anc schef da la Publisuisse, e president dal cussegl d'administraziun daventa il schef da la Ringier, Marc Walder.
Il directur da la SRG, Roger De Weck ed il schef da la Swisscom, Urs Schäppi vegnan ad esser commembers dal cussegl d'administraziun.


text:
A l’emprim di da l’inscunter han els tranter auter discutà davart ina collavuraziun pli stretga per far frunt ad extremissem violent.
Er temas èn stads la segirezza en l’Europa e la promoziun da la lingua tudestga. Quai resulta dad ina communicaziun dal Departament federal d'affars exteriurs.
Il Svizzer Didier Burkhalter, l’Austriac Sebastian Kurz, il Luxemburgais Jean Asselborn, il Tudestg Frank-Walter Steinmeier ed Aurelia Frick dal Liechtenstein cuntinueschan lur inscunter la sonda.
RR novitads 23:00


text:
Arbeitsblatt: absolutissem: monarchia absoluta in frauntscha
Material-Details
traducziun e riassunt DGzG 1 (puter)
Rumantsch
Reals - Istorgia
7. Schuljahr
1 Seiten
Statistik
56572
1138
0
09.03.2010
Autor/in
Maria Kasel
Land: Schweiz
Registriert vor 2006
Textauszüge aus dem Inhalt:
Istorgia Absolutissem Nr. 3a Monarchia absoluta in frauntscha (17evel 18evel tschientiner) Il raig dvainta monarch unic Già dal temp medievel vaiva la Frauntscha ün raig. Sia pussaunza deira però pitschna. Cur chel vaiva dad ir in guerra deira el dependent da lagüd dals nöbels. Sias entredgias retraiva el unicamaing dal purs chi vivaivan sün sieu terrain privat. Daspö il 13evel tschientiner haun pruvo ils raigs da Frauntscha da rinfurzer lur pussaunza da domescher ils signurs nöbels be arsaja per la guerra. Per quist intent druvaivan els sudos. Es haun perque cumanzo furmer ünarmeda permanenta: ünarmeda da mercenaris chi staiva adüna disposizun. Fermezza da larmeda francesa: Per pudair pajer ils sudos nu bastaivan las tayas dals purs chi vivaivan sül terrain privat dal raig. Il raig ho perque cumanzo ad inchascher impostas da tuot ils abitants da la Frauntscha. Eir ils commerciants richs illas citeds lhaun do ad impraist raps. La pussaunza dal raig: Funcziunaris ledschas Il raig ho eir cumanzo decreter ledschas chi valaivan per tuot ils abitants da la Frauntscha. El pretendaiva eir cha be el possa güdicher sur dals Frances. Cun que chel nu pudaiva esser persunelmaing preschaint dapertuot inua chel vaiva da güdicher dad inchascher impostas, inastallaiva el funcziunaris. Quists gnivan pajos dals raps la las impostas.


text:
Tomils
Tomils (Tumegl in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 713 abitant e una süperfiss de 30.56 km², e al se tröva a una altitüden de 801 meter sura al livel del mar.
Al cunfina a nord col cumün de Domat/Ems, a est con Churwalden, a sud coi cumün de Almens e Paspels, e a ovest coi cumü de Cazis e Rothenbrunnen.
La situazion aministrativa del dì d'incö l'è el resültaa de la fusion, operatìva dal 1 de ginee del 2009, dei cumün de Feldis/Veulden, Scheid, Trans e Tumegl/Tomils.
Situazion linguistega[Modifega | modifica 'l sorgent]
I abitant dei borgh che i furmen el cumün de Tomils i parlaven in urigin el Rumanc Sutsilvan, cun di percetual che rivaven arent al 100%. Questa situazion l'ha scumenzaa a cambià in del secul XIX, cun un increment gradual de gent de lengua tudesca. In de le tabele chi de sutta l'è mustraa l'andament de la situazioun linguistega segonda i censiment dei ültim ann per i center abitaa del cumün de Tomils:
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official website (Todesch)


text:
Durant in di ordinari passan radund 30'000 passagiers pli pauc il port aviatic da Turitg. Cun in dumber da 107'000 passagiers hai dà quest onn in nov record. L'onn passà era ils 29 da fanadur il di da record cun passa 103'000 passagiers. Pervi dal manaschi intensiv durant il temp da vacanzas duain ils viandants calcular avunda temp.
Tgi che viagescha en ils Stadis Unids duess quintar anc ina giada in'ura dapli temp. Pervi da las controllas pli severas vegnan tut ils apparats electronics controllads separadamain al gate per sgols en ils Stadis Unids.
RR novitds 11:00


text:
Abresé: Esse ‘d cristian a veul dì d’avèj arseivù la grassia d’esse entà coma ‘d mèmber d dël pòpol sernù, dont le rèis a fongo ant l’antichità pì lontan-a. La Bibia a conta ‘d coj përsonagi e d’aveniment ch’a son ij pì amportant e la fondassion dë sto pòpol. La Bibia a l’é nòst pressios “liber ëd famija” ch’an parla nen mach ëd nòst Signor e Salvator Gesù Crist, ma ch’an presenta përsonagi emblemàtich tanme Abraham e Sara, ch’a son ëd modej ëd fej e d’angagg. Le leture bibliche dë sta sman-a a parlo dla preuva ‘d fej ch’a l’é stane sugetà Abraham an Génesi 22:1-14. Vëddoma.
Për ël cristian, la Bibia, soa còpia përsonal dla Bibia, a l’é quaicòsa ‘d motobin pressios. La Bibia a l’é pressiosa për ël cristian, a l’ha ‘n grand valor, nen mach përchè ch’a l’é la paròla ‘d Nosgnor, la paròla che Nosgnor a-j adressa, ma ‘dcò përchè ch’a l’é ël lìber dël pòpol ëd Nosgnor, ël pòpol che Nosgnor a l’ha ciamà ‘dcò mi a fene part, e che ‘l Batésin a n’é ‘l cacèt. ël sigil. A l’é për lòn ch’i podrìa bin dì che sto-sì a l’é nòst lìber, ël lìber ch’a conten nòstra stòria, la stòria dla nòstra gent. Ël cristian, an efet, a l’é cossient d’esse stàit ciamà a fé part d’un pòpol foravìa, ël pòpol ëd Nosgnor, un pòpol ch’a fonga soe rèis ant l’antichità la pì lontan-a, e ch’a l’é spantiasse, travers ij sécoj, an tut ël mond. Ant la Bibia ël cristian a trova le fondamente ‘d soa stòria e ‘d soa fej, soa Costitussion. Për ël mojen dla Bibia Nosgnor a-j parla. A l’é për lòn che ‘l cristian a les la Bibia con un riguard, un rispet, motobin grand, e ch’as ancalerìa mai a butela an question o a critichela, përchè lë Spirit Sant a-j dà la përsuasion ancreusa che lòn ch’a conten a l’é vrità.
Ant la Bibia ‘l cristian a treuva ij pare e le mare ‘d soa fej. Ël cristian a peul identifichesse con lor e con soe esperiense. Chiel a l’amprend da lor lòn ch’a sìa vive an comunion con Nosgnor e ‘d servilo. Ant la Bibia, dzurtut, ël cristian a treuva ‘l visagi ‘d sò Signor e Salavtor Gesù Crist, ch’a l’é prefigurà e nunsià ant ël Testament Vej, e peuj arvelà ant ij vangej e, a la fin, nunsià e dëspiegà an tut ël Testament Neuv.
Pensoma al përsonagi stòric d’Abraham. Quand che la Bibia an parla d’Abraham, is trovoma al cheur istess dla fej, prima ebràica e peuj cristian-a. Chiel a l’é nòst grand, nòstr antich ant la fej, “l’amis ëd Nosgnor” për ecelensa, ël model, l’esempi dla fej e dl’ubidiensa a Nosgnor. Vera, Nosgnor Gesù Crist a l’é bin pì grand d’Abraham e ‘d chëcchëssìa d’àutri, ma Nosgnor Dé a l’ha vorsù che Abraham a dventèissa un dij testimòni prinsipaj dla fej ch’a-j pias a Nosgnor.
La stòria d’Abraham a l’é un dij pì grand esempi ‘d lòn ch’a veul di d’avèj fej ant ël Dé ver e ch’a viv. Lesoma l’episòdi anté che la fej d’Abraham a l’é buà a la preuva. Nosgnor a-j ciama ‘d smon-e an sacrifissi pròpi col fieul ùnich che ch’el a-j vorìa tant bin, che chiel a l’avìa tant ëspetà e che, për motiv ëd soa vejëssa a pensava ‘d podej pì nen avèj. Col fieul a l’era stàit promëttuje e a l’avìa otnulo. É-lo ch’a sarìa stàit dispòst a arnunsieje se Nosgnor, coma ch’a l’ha fàit, a l’avrìa ciamaje d’arnunsieje?
Ël sacrifissi d’Isach. “Apress dë stj’aveniment, Nosgnor a l’ha butà a la preuva Abraham e a l’ha dije: “Abraham! Abraham!”. A l’ha rëspondù: “I son sì”. Nosgnor a l’ha dije: “Pija tò fieul, tò fieul ùnich ch’it jë veule bin, Isach. Va ant ël teritori ‘d Morija e smonlo an sacrifissi complet ansima a la montagna che mi it mostrerai”. L’indoman, Abraham a l’é aussasse ‘d prima matin, a l’ha anslà l’aso, a l’ha pijà con chiel doi servitor e ‘l fieul Isach, a l’ha s-ciapà ‘l bòsch për ël sacrifissi complet e a l’é butasse an viagi anvers al leugh che Nosgnor a l’avia mostraje. Ël ters dì, Abraham a l’ha aussà j’euj e da lontan a l’ha vëddù col leugh. Antlora Abraham a l’ha dije ai sò servitor: “Fërmeve ambelessì con l’aso; mi e mè fieul i androma fin-a là ansima, is prostërneroma për adoré Nosgnor e peui i torneroma da vojàutri”. Abraham a l’ha pijà ‘l bòsch dl’olocàust e a l’ha carialo an sël fieul Isach, a l’ha pijà la brasa për ël feu e ‘l cotel, peui a l’han seguità tùit e doi ansema. Isach a l’ha dit a sò pare “Scota, pare”. Abraham a l’ha rësponduje: “Che veus-to, car ël mè fieul?”. A l’ha dije Isach: “I l’oma ‘l feu e ‘l bòsch për l’olocàust, ma andova ch’a l’é ‘l babero për l’olocàust?”. Abraham a l’ha rësponduje: “Car ël mè fieul! A sarà Nosgnor medésim a provëdde ‘l bebero për l’olocàust!”. Parèj a son rivà al leugh che Nosgnor a l’avìa mostraje. Ambelelì Abraham a l’ha tirà sù n’autar ëd pere, a l’ha piassaje ‘l bòsch. Peui a l’ha gropà ‘l fieul Isach e a l’ha posalo an sl’autar, dzura ‘l bòsch. Peui Abraham a l’ha dëstendù la man e a l’ha pijà ‘l cotel për sacrifiché sò fieul. Ma l’àngel ëd Nosgnor a l’ha ciamalo dal cél e a l’ha dije: “Abraham! Abraham!”. Chiel a l’ha rësponduje: “I son sì”. L’àngel a l’ha dije: “Àussa pa la man contra ‘l fieul e faje gnun mal! Adess i sai che ti ‘t l’has tëmma ‘d Nosgnor e it l’has nen arfudame tò fieul, tò fieul ùnich”. Antlora Abraham a l’ha aussà j’euj e a l’ha vëddù ‘n moton angavignà con ij còrn ant un busson. Abraham a l’é andàit a pijé ‘l moton e a l’ha smonulo an sacrifissi complet an leu dël fieul. Abraham a l’ha ciamà col leugh: “Nosgnor a provëdd”. A l’é për lòn che ancheuj ancora as dis: “An sla montagna Nosgnor a provëdd”. Peui l’àngel ëd Nosgnor a l’ha ciamà dal cél Abraham për na sconda vira, e a l’ha dije: “I lo diso mi, ël Signor: già ch’it l’has fàit sossì, già ch’it l’has nen arfudame tò fieul, tò fieul ùnich, mi it ampinirai ‘d benedission, e i farai che toa dissendensa a sia numerosa parèj dle stèile dël cél, parèj dla sabia ch’a-i é an sla rivera dël mar. Ij tò dissendent a saran padron dle sità dij sò nemis ëd lor. Tùit ij pòpoj dla tèra as valèiran dël nòm ëd toa dissendensa për benedisse, përchè ti ‘t l’has fàit ubidiensa a lòn ch’it l’avìa comandate”. Apress ëd lòn, Abraham a l’é tornà dai sò servitor e tùit ansema a son butasse an marcia anvers Bersabéa. Abraham a l’é restà a vive a Bersabéa” (Génesi 22:1-14).
Ëd sicur as trata d’un racont ch’a fà bin ampression e a l’é lontan da nòstra sensibilità, ma a-i son ambelessì ‘d lession d’amprende motobin ëd pèis. I vorìa ancheuj mach fërmene ans lòn ch’a j’é a la fin dë sto racont, quand ch’as arferiss a Nosgnor Dé coma a col ch’a provëdd.
É-lo che vojàutri i l’eve quaicòsa che mai i sarìe dispòst a arnunsieje? Ant ël cas d’Abraham, col fieul ch’a l’avìa avù da Sara, soa fomna, a l’era l’l bin ël pì pressios ch’a l’avìa. Abraham a l’era ‘n chërdent. La fej e l’ubidiensa a Nosgnor a l’era motobin amportanta për chiel. Abraham a l’avìa la cossiensa che tut lòn ch’a l’era e a l’avìa a l’era ‘n don, un cadò, ‘d Nosgnor. Lòn ch’a l’era, contut, ël pì amportant për chiel? Ij beni ch’a l’avìa an abondansa, sò fieul, o Nosgnor Dé? Sarìa-lo stàit dispòst a sacrifiché fin-a sò fieul për amor ëd Nosgnor? La fej d’Abraham a l’é parèj butà a la preuva.
A l’ha da esse bin ciàir a nojàutri che për ij cristian la pràtica dël sacrifissi rituaj a l’é nen necessaria, nì Nosgnor an la ciamerà mai pì. Përchè? Përchè lòn ch’a l’ha fàit Nosgnor Gesù Crist quand ch’a l’é smonusse an sacrifissi e ch’a l’é mòrt an sla cros për fé l’espiassion dij nòstri pëccà e parèj arconciliene con Nosgnor, a l’é ‘l sacrifissi ùltim ch’a peul nen e ch’a l’ha nen da esse arpetù. Nosgnor Dé a na ciama e na ciamerà mai pì d’àutri: lolì a l’é bin ciàir an soa Paròla.
Ai temp d’Abraham, contut, ij sacrifissi rituaj a l’ero na pràtica ‘d tùit ij dì, përchè viva a l’era la cossiensa dla gent che tut lòn ch’i l’oma, e fin-a lòn ch’i vanioma con nòstr travaj, a l’é ‘n don dla grassia divin-a. Për ël mojen dij sacrifissi lor a esprimìo soa arconossensa e devossion a Nosgnor. Ancheuj i l’oma pì nen da manca ‘d fé ‘d sacrifissi ‘d cola sòrt-lì, ma l’idèja a resta l’istessa e nojàutri i pensoma mai a lòn, nen vera? Pì ‘d lòn, ij sacrifissi rituaj a l’ero n’espression dla cossiensa ‘d cola gent che lor, ansema a tuta l’umanità, a l’ero ‘d pecator ch’a l’avìo da manca ‘d ciamé ‘l përdon a Nosgnor e ij sacrifissi a n’ero ‘l mojen. Lor a savìo che j’uman a son dj’arviros a Nosgnor e che, dëdnans a chiel, i meritoma pròpi gnente, se nen d’esse castigà da Nosgnor. Lor a savìo ch’i podìo nen pretende d’avèj ëd dirit dnans a Nosgnor e che tut lòn ch’i l’oma i lo otnoma mach për soa grassia e misericòrdia. Tut a l’é grassia. Tùit ij përsonagi dla Bibia a rendo testimoniansa dë sta cossiensa che lor a l’avìo e che a nojàutri a manca dël tut. Nen vera? Pensé mach al përsonagi biblich ëd Giòb. Giòb a perd tùit ij sò beni e fin-a tùit ij sò fieuj. I podrìo pensé ch’as tratèissa ‘d na fatalità, ma Giòb, combin che sò dolor a fussa bin grand, a dis: “Patanù i son sortì dal vènter ëd mia mare e patanù i tornrai ant ël vènter ëd la tèra. Ël Signor a dà, ël Signor as lo arpija. Sìa benedèt sò nom!" (Giòb 1:21).
Nosgnor Dé a dis a Abraham d’arnunsié ‘d pianta a sò fieul, ël fieul dla promëssa. E chiel a ubidiss. A patiss motobin për lòn, ma a fà gnun-a discussion. Lòn ch’a dis Nosgnor as peul nen butesse an discussion e, s’a lo ciama, a l’ha bin da essje ‘n motiv, un motiv giust, un motiv che chiel a capiss nen, ma ch’a lo rispeta. Abraham a l’ha fiusa an Nosgnor. Nosgnor a l’avìa faje la promëssa ch’a l’avrìa avù col fieul, e adess as lo arpija. Abraham a pensa: “Nosgnor a l’é fedel, se col fieul chiel as l’arpija e ch’a meuir, Nosgnor a podrà bin torna deje la vita. Abraham a ubidiss, chiel a l’é n’òm ëd fej. La letra a j’Ebreo, ant ël Testament Neuv, a cost propòsit a fà sti coment-sì: “A l’é grassie a la fej che Abraham, butà a la preuva, a l’ha smonù Isach an sacrifissi. A l’era sò fieul ùnich ch’a l’avìa smonù, combin ch’a l’avèissa arseivù le promësse, Nosgnor a l’avìa dije: ‘La dissendensa ch’a porterà tò nòm a sarà cola d’Isach’. Abraham, contut, a l’avìa fàit ël rasonament che Nosgnor a l’avrìa bin podù arsussitelo dai mòrt; e a l’é stane, an efet, na sòrt d’arsurression, la manera ch’a l’ha vëduss-lo dé andaré” (Ebreo 11:17-19).
Nojàutri, arogant ch’i soma, gònfi d’orgheuj, i chërdoma d’avèj tùit i dirit e ‘d merité le benedission ëd Nosgnor. Quand ch’i scotoma dla grassia ‘d Nosgnor an Gesù Crist, i l’arfudoma përchè i chërdoma d’esse già a pòst coma ch’i soma, o i chërdoma ch’a sia quaicòsa ch’a n’é dovùa, për nòstra bela facia… I chërdoma ‘d savejne da pì e ‘d mej che lòn ch’an dis Nosgnor an soa paròla. A nòstra onta, contut, i perdroma tut lòn ch’i l’oma, përchè l’òm o la fomna che Nosgnor a salva a l’é tanme Abraham, ch’a aronòss che tut a l’é për grassia, tut a l’é për fej, fej an col ch’a provëdd. E coma che Nosgnor a l’ha provëddù un sacrifissi an sostitussion a col d’Isach, për nojàutri Nosgnor a provëdd la grassia ‘d Nosgnor an Gesù Crist, për tuti coj ch’as arpentisso dai sò pëccà e arvira e a buto soa fiusa mach an lòn ch’a l’ha fàir Gesù Crist, e mach an chiel, dësnò a sarìo bin përdù.
La stòria d’Abram a l’é donca pressiosa e na gran lession: a sta al cheur medésim dla fej an Nosgnor. Abraham a l’é dispost a privesse ëd lòn ch’a l’é pì pressios, se mach Nosgnor a-j lo ciama. Abraham a ubidiss combin che lòn che Nosgnor a-j ciama a smija insensà, ma cola-lì as arvelerà na preuva necessaria. Abraham a discut nen con Nosgnor e a l’ha fiusa ant soa fidelità. Abraham a sà che Nosgnor Dé a provëdd e lolì a sarà nen dësmentì. Abraham a ubidiss sensa ‘d riserve. Abraham a l’é nen un fanàtich religios, ma a l’ha cola fej che Nosgnor a-j pias. É-la ‘dcò la vòstra fèj? Arcordeve dla vira che n’òm a l’avìa ciamà a Gesù ëd varì sò fieul? “Antlora Gesù a l'ha dije: "Che veules-to dì con 'Se ti 't peude'? Tut a l'é possibil a coj ch'a chërdo!". D'amblé 'l pare dël fiolin a l'ha crià: "I chërdo pro, ma giutme a vince mia miscredensa!" (March 9:23-24).
Mia preghiera a l’é ch’i ciame a Nosgnor ëd deve la fej d’Abram, l’òm che a Nosgnor a-j pias.
Domenica 2 luglio 2017 - Quarta Domenica dopo Pentecoste
D’àutre leture për sta Duminica: Génesis 22:1-14; Salm 13; Roman 6:12-23; Maté 10:40-42