text:
Fau verd
Il fau verd (Fagus sylvatica) è ina planta da feglia dal gener dals faus (Fagus) ch’è derasada en vastas parts da l’Europa. En Svizra cumpiglia il fau verd 19 % da tut las plantas da feglia (Germania: 15 %[1], Austria: 10 %[2]). En la lingua da mintgadi vegn il fau verd per ordinari be numnà ‹fau›, damai ch’i na dat en l’Europa Centrala naginas autras spezias dal gener dals faus. Cuntrari a quai ch’il num pudess sugerir n’è il fau alv (u fau coller) betg parentà directamain cun il fau verd.
Guauds da feglia cun blers faus verds furman potenzialmain la vegetaziun natirala da vastas parts da l’Europa Centrala. Il fau verd vala sco planta indicativa per in clima atlantic.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Statura[modifitgar | modifitgar il code]
Il fau verd crescha sco planta che perda d’atun la feglia e cuntanscha autezzas da fin a 30 m, en guauds spess er da fin a 45 m. Il diameter dal bist da plantas singulas po mesirar fin a 2 m. La planta po vegnir fin 300 onns veglia; en cas singuls han ins er chattà exemplars pli vegls.
La curuna d’in fau verd creschì ora po sumbrivar ina surfatscha da fin a 600 m². La planta flurescha e porta fritgs en la vegliadetgna da ca. 30 fin 200 onns. En lieus ideals crescha ella spert (40 fin 70 cm ad onn) en la vegliadetgna da sut 30 fin 50 onns; la curuna n’è betg fitg spessa ed orientada dretg si; la roma crescha a l’entschatta en ina posiziun marcantamain laterala. En situaziuns da concurrenza cun autras plantas tutga il fau tar las plantas cun ina dinamica da climax tardiva che sa mettan tras cun lur creschientscha en lunghezza a partir d’ina vegliadetgna da ca. 45 onns.
L’emprim stausch da creschientscha, tranter l’avrigl ed il matg, crescha spert fin ad ina lunghezza da ca. 40 cm e penda l’emprim levet vers engiu. Pir alura vegn – sco che quai è il cas tar tut las plantas lainusas – producì adina dapli lignin ed ils roms sa drizzan si. La creschientscha en lunghezza è terminada suenter trais fin tschintg emnas. Mintgatant pon ins er observar vers la fin zercladur in uschenumnà chatsch da son Gion.
Tar plantas pli veglias cumenza la creschientscha a laschar suenter e suenter ca. 100 fin 150 onns ha ina planta singula gia cuntanschì si’autezza maximala. Silsuenter crescha ella pli plaun e cura che la vitalitad cumenza a laschar suenter (a partir da ca. 200 onns) daventa la curuna adina pli spessa. Ils stauschs da creschientscha daventan ussa adina pli pitschens, fin che quels muntan be pli a paucs centimeters. Exemplars che stattan sulets pon furmar en la vegliadetgna ina curuna vasta, regulara e munida cun roma spessa che cuntanscha in diameter da 20 fin 30 m e da la quala la roma la pli bassa tanscha bunamain fin giun plaun. Roma centrala pli veglia ha ina posiziun bunamain orizontala ed è ordinada a moda regulara ed alternanta. Il giuven chatsch consista d’in brumbel principal drizzà vers ensi e d’in brumbel lateral. La mancanza da glisch a l’intern da la curuna sforza la planta a questa diromaziun simmetrica e fina cun ina posiziun da la feglia orizontala; a l’intern da la curuna na lascha la stgirezza percunter tiers nagins novs chatschs pli. En il guaud crescha il fau percunter sco planta satiglia e la roma situada il pli giudim mora per mancanza da glisch. Il cumenzament da la curuna è qua savens situà pir en in’autezza da 10 fin 20 m. In diameter maximal da la curuna da 20 fin 30 m cuntanscha il fau be en guauds fitg vegls – ils quals èn daventads stgars – , cura che autras plantas situadas en la vischinanza pireschan. Pervi dal squitsch da concurrenza per la glisch, èn ils roms principals plitost orientads en il guaud vers ensi che en posiziun orizontala. Pervi da sia grondezza, simmetria e coluraziun d’atun d’in ocher cler vegn il fau verd apprezià sco planta da parc.
Paletscha (‹scorsa›)[modifitgar | modifitgar il code]
La paletscha satiglia dals giuvens roms è a l’entschatta da colur verd stgira fin naira e glischa, ma gia suenter paucas emnas daventa ella pli clera. Vi da la roma ed il bist è ella per ordinari da colur grisch clera; roms ch’èn crudads laschan enavos nodas ch’èn anc vesaivlas suenter decennis vi dal bist sco pitschnas rubaglias. Tar la creschientscha en ladezza dal bist e da la roma sa schlargia la paletscha medemamain, furmond finas sfessas per lung. Il fellem che mora, l’uschenumnà corc, na croda betg davent visiblamain, mabain scroda ad ina fina pulvra da colur grisch clera. Tar faus pli vegls daventa la paletscha al pe dal bist groppa e plain sfessas; ma vi dal bist principal resta ella, cuntrari a la gronda part da las autras spezias da plantas, fina e glischa fin en l’auta vegliadetgna. Ina varietad dal fau verd (Fagus sylvatica var. quercoides) furma ina paletscha pli grossa cun bleras sfessas.
Feglia[modifitgar | modifitgar il code]
La feglia è ovala, ha in piz curt ed ina basa en furma da cugn u radunda. Ils singuls fegls èn tranter 7 e 10 cm lungs e fin a 5 cm lads. L’ur dal fegl è enchavà-ondulà fin levamain crennà e pailus. A la fin dals 6 fin 7 gnervs laterals sa chattan dents curts. La vart sut dal fegl è levamain u ferm pailus sin ils gnervs ed ils champs intercostals. Il moni ha ina lunghezza da 1 fin 1,5 cm ed è medemamain pailus. Feglia giuvna è d’in verd frestg, per part er fustga e munida cun in pail da saida. Da stad è la feglia da vart sura d’in verd stgir e glischanta, da vart sut da colur clera. L’atun daventa la feglia l’emprim mellen fustga, pli tard cotschen oranscha fin brin cotschnenta. Savens resta la feglia setgada pendida vi da la roma durant l’entir enviern.[3]
Brumbels, portaflurs e flur[modifitgar | modifitgar il code]
Il fau verd flurescha a partir d’ina vegliadetgna tranter 30 fin 50 onns. I sa tracta d’ina planta monochasana; las flurs masculinas e femininas èn pia da chattar vi da la medema planta. Ils brumbels èn da colur brin clera ed en furma da fis. Els èn zugliads en 2 fin 3 fegls da cuvrida dubels ordinads en posiziun opposta che sa cuvran sco squamas. Las flurs cumparan dal temp che la roma prui, pia da l’avrigl fin il matg. Flurs da la medema schlattaina èn mintgamai ordinadas en portaflurs. Ils tschofs da las flurs masculinas han ina lunghezza tranter 3 e 5 cm e pendan; mintga flur masculina cuntegna 4 fin 7 stamins. Da las flurs femininas che stattan sidretg cuchegian viadora stigmas da colur rosa.
Fritg[modifitgar | modifitgar il code]
Las nuschs-fau giaschan mintgamai en duas en in portafritgs. Nuschs crivas cuntegnan trimetilamin (er numnà tenor la planta fagin) e bler acid oxalic ed èn perquai levamain toxicas.
Suenter in onn sitg e fitg chaus è la racolta da nuschs-fau savens spezialmain ritga. Tals onns da sem tutgan tar la strategia da surviver dals faus. Sch’els sviluppassan mintg’onn tuttina bler sem, adattassan las mieurs, ils portgs selvadis ed ils utschels lur populaziuns a questa purschida da nutriment constanta. Cun furmar be da temp en temp ina surproducziun vegn garantì ch’i vegnan producids dapli sems che quai ch’ils animals èn abels da mangiar. Per la singula planta è in onn da sem però collià cun gronds sforzs; perquai producescha ella suenter in tal onn cleramain pli paucas nuschs-fau, e quai er sche las relaziuns climaticas fissan favuraivlas.
Er durant onns da producziun da sem ordinaria contribueschan ils animals a regiuvinar a moda natirala l’effectiv, numnadamain cun purtar davent nuschs-fau en zups. Stgilats e mieurs fan tals deposits da nuschs-fau sco provisiun d’enviern, ma emblidan savens ina part dals fritgs zuppads, uschia che quels pon schermigliar.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.
Derasaziun ed abitadi[modifitgar | modifitgar il code]
Durant l’ultim temp da glatsch è il fau sa retratg da l’Europa Centrala. El ha survivì en la regiun da la Mar Mediterrana ed ha cumenzà avant ca. 10 000 onns la reconquista da ses territori da derasaziun europeic. En ils sediments dal Luttersee sper Göttingen ch’è s’enterrà cumpara il pollen dal fau l’emprima giada en il temp chaud tardiv avant ca. 4800 onns.
Oz tanscha il territori da derasaziun dal fau verd dal sid da la Scandinavia fin en Sicilia. En la part orientala da la Mar Mediterrana ed en la Scandinavia cumpara el fin en autezzas da ca. 500 m; en l’Europa dal Vest fin 800 m ed en la part meridiunala da las Alps fin ca. 1000 m. Dal vest a l’ost tanscha il territori da derasaziun da la costa da l’Atlantic franzosa, nua ch’el è fitg derasada, fin a la planira da la Weichsel en la Pologna dal Nordost ed en las Carpatas en l’Ucraina dal Vest. En la Pologna subcontinentala cumpara el be anc en guauds maschadads protegids. En regiuns da la Crim a la Mar Naira datti territoris isolads che cumpiglian probablamain ibrids tranter il fau verd ed il fau oriental; questas populaziuns èn per part vegnidas resguardadas sco spezia intermediara e numnads pli tard Fagus taurica Poplavska.[4][5]
Il fau verd è ina planta indicativa fitg caracteristica per il clima umid-moderà da la zona temprada (l’uschenumnada zona nemorala). La planta è liada ad in clima euoceanic fin subcontinental. Per ch’ella possia crescher dovri precipitaziuns annualas d’almain 650 mm ed ina temperatura media annuala da sur 8 °C. En l’ost vegn il territori da derasaziun cunfinà da la zona da transiziun vers il clima suboceanic.
Il fau verd preferescha terrens da sablun e d’arschiglia ritgs da substanzas nutritivas ch’èn levamain acidics u ritgs da chaltschina. En regiuns pli sitgas è la planta dependenta da terrens arschiglius. Terrens ch’èn constantamain umids n’èn però betg adattads; medemamain na supporta la planta naginas periodas da sitgira pli lungas.
Da giuven è la planta relativamain toleranta envers sumbriva; perquai vegn ella attribuida a las spezias da plantas da sumbriva. En ina vegliadetgna pli avanzada dovra il fau verd però dapli glisch. L’atgna toleranza da sumbriva en cumbinaziun cun il grond effect da sumbriva da l’atgna curuna pussibilitescha al fau da stgatschar autras spezias da plantas dals abitadis ch’èn adattads per ella. Sut cundiziuns natiralas furmassan perquai guauds da faus u guauds maschadads cun faus la tipica vegetaziun potenziala da vastas parts da las regiuns bassas da l’Europa dal Vest.
Sin surfatschas che vegnan pasculadas a moda extensiva sto il fau verd percunter succumber al ruver puschlà (Quercus petraea; er numnà ruver tardiv). Tenor l’ipotesa dals megaerbivors – ch’è però contestada – han ils gronds erbivors preistorics (sco visent, bov selvadi, tschierv e chaval selvadi) influenzà fermamain la vegetaziun da l’Europa Centrala, uschia che la dominanza dal fau verd na saja betg da resguardar sco natirala. Tenor quest’ipotesa na consistiva la vegetaziun natirala da l’Europa Centrala betg da guauds serrads e spess, mabain da guauds mez averts sco ch’els han existì fin en il temp modern tempriv en furma dals guauds da pasculaziun.[6]
Ils guauds da faus da l’Europa Centrala sa laschan sutdivider en trais tips, cundiziunads mintgamai dal lieu:
- Guauds da faus liads a terrens da chaltschina. Quest tip da guaud predominescha surtut en regiuns collinusas e muntagnardas, uschia era en las Alps. En lieus umids sa furman guauds maschadads cun fraissens ed ischis.
- Guauds da faus liads a terra brina. Quels prevalevan surtut en la Germania dal Nord. Sin terra brina pon ils faus sviluppar lur potenzial maximal. Be en lieus fitg ritgs da substanzas nutritivas ed umids reusseschi qua a fraissens ed ischis da sa far valair sper ils faus; en lieus fitg sitgs cumparan per part er ruvers puschlads e (pli darar) tigls. Da quest tip da guaud da faus existan be anc pitschnas restanzas; gia baud han ins numnadamain transfurmà els en terren agricul u remplazzà tras plantaschas da pigns.
- Il terz tip furman ils guauds da faus che creschan sin terrens acidics e plitost povers da substanzas nutritivas sco ch’els sa furman da morenas pli veglias, crap da sablun e plattamorta. Quests guauds èn surtut derasads en la planira da la Germania dal Nord. En ils abitadis cun ina fitg pitschna cumpart da substanzas nutritivas cumparan er ruvers puschlads. Quest tip da guaud è medemamain vegnì runcà per gronda part u remplazzà tras plantaschas da pigns.
En regiuns muntagnardas, vul dir en il stgalim montan, cumpara il fau verd per ordinari en cumbinaziun cun l’aviez ed il pign e furma cun quels in tip da guaud maschadà caracteristic.
Periclitaziun e protecziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il fau verd è derasà vastamain en tut l’Europa. L’Uniun europeica ha però renconuschì sia responsabladad per la protecziun dals guauds da faus ed ha perquai mess sut protecziun differents tips da spazi vital che cumpiglian guauds da faus.
Giudida forestala da guauds da faus[modifitgar | modifitgar il code]
Er en l’economia forestala regiuvineschan ins effectivs da guauds da faus cun stgaffir a scherms bunas cundiziuns sut la protecziun da plantas veglias. Il success da talas regiuvinaziuns intenziunadas dependa fermamain dal dosadi da l’incidenza da la glisch. Avran ins memia grondas largias, crescha il privel da schelira e la concurrenza tras la vegetaziun bassa; memia pauca glisch percunter far pirir u sa struptgar ils chatschs.
Guauds da faus dovran er pli tard ina zerclada selvicultura regulara e minuziusa per pudair furnir plantas ch’èn economicamain rentablas. Plantas che creschan en stretga uniun furneschan lungs bists senza roma, sco ch’els vegnan duvrads en la producziun da mobiglias d’auta qualitad. Pervi dal grond squitsch da concurrenza che regia sut talas cundiziuns, sviluppan las plantas però curunas irregularas. Quai maina da sia vart a grondas tensiuns a l’intern dal lain, uschia ch’il lain ch’è vegnì elavurà sa sfenda tgunsch u sa tira. Plantas che creschan memia ina ord l’auter èn percunter diromadas fitg ferm, uschia ch’ellas n’èn strusch adattadas per in’elavuraziun d’auta qualitad.
Cura che la feglia dal fau da l’onn avant smarschescha, furma quella in fundament da schermigliar ideal per autras plantas da l’Europa Centrala sco per exempel il pign u l’aviez. Ils faus han en general in bun effect sin la qualitad dal terren, damai che lur feglia sa decumpona entaifer in fin dus onns. La valita forestala dals faus è oz incontestada, suenter che smarschim cotschen, terrada dal vent ed infestiuns cun il bau-scorsa han mussà quant sensibels surtut effectivs da pigns èn. Ma er faus èn suttamess a malsognas. Uschia hai per exempel da ils onns 2000 fin 2002 be en Belgia ina perdita da bundant in milliun meters cubic lain pervi d’ina muria da faus.
Caracteristicas dal lain[modifitgar | modifitgar il code]
Il lain dal fau verd ha ina leva glischur cotschnenta; da qua deriva er il num tudestg Rotbuche. In tun cotschen pli intensiv survegn il lain tras l’uschenumnà coier a vapur. Questa procedura serva a prender al lain l’inclinaziun da sa trair e da survegnir sfessas.
Il lain è d’ina structura fitg fina e surtratg cun ina structura d’avainas regulara; el sa lascha splanar e turnar bain. Il fau ha per ordinari ina coluraziun omogena che sa tira tras l’entir diameter dal bist. I po però dar ina coluraziun facultativa dal cor (vul dir da la part centrala dal bist). Pli veglia e lada che la planta è e pli tgunsch ch’ella sviluppa ina tala part interna da colur pli stgira. Laina da fau cun in cor colurà cuntanscha pretschs pli bass che lain alv. En la fabricaziun da mobiglias individualas po ina tala coluraziun però tuttavia esser dumandada. Laina da fau è adattà fitg bain sco parchet, damai ch’el è fitg dir. Il lain na sa lascha atgnamain betg storscher fitg bain, ma cun al coier daventa el flexibel e fitg plastic, quai ch’è d’attribuir a sias fibras da lain ch’èn curtas. A basa da questa procedura vegnan producids da la laina dal fau tocs prefabritgads sturschids sco per exempel mobiglias da seser cun elements furmads a moda anatomica. Michael Thonet ha sviluppà il 1830 ina procedura da storscher lain da fau ed ha producì uschia las sutgas da Thonet ch’èn oz enconuschentas en tut il mund.
Il fau sco furnitur da laina da diever[modifitgar | modifitgar il code]
En l’economia tradiziunala vegniva il fau verd resguardà sco main adattà sco laina da diever ch’il ruver. Dal ruver derivava in lain universal ch’era bundant pli resistent cunter marschira ch’il lain da fau e che sa laschava perquai er utilisar per la construcziun da navs ed en la construcziun al liber. Ultra da quai furniva il ruver las glondas ch’eran da gronda muntada en la tegnida da portgs tradiziunala. Superiur al lain da ruver era il lain da fau sulettamain areguard la valur termica. Sur lung temp han ins perquai negligì il fau en favur dal ruver. L’inschigner forestal Christian Küchli ch’è sa fatschentà intensivamain cun l’istorgia da las plantas forestalas europeicas discurra d’ina tendenza d’eliminaziun dal fau ch’ha perdurà sur blers tschientaners.
Ina muntada pli gronda ha il fau verd cuntanschì entaifer la selvicultura cura ch’ins ha constatà che traversas da viafier da lain da fau èn protegidas 40 onns cunter infecziun da bulieus, sch’ins las impregnescha cun ieli da catram. Uschia èn quellas daventadas tuttina conservablas sco las traversas da viafier fatgas da lain da ruver. Ils manaschis forestals han cun quai cuntanschì buns pretschs per il lain da fau, uschia ch’igl ha puspè rendì d’endrizzar plantaziuns. Vers il 1930 vegniva be anc la mesadad dal lain da fau che vegniva pinà duvrà sco laina da brisch; l’autra mesadad serviva a fabritgar traversas da viafier ed objects da diever sco bogneras, mursets, barschuns u paluttas. Quai è sa midà a moda signifitganta en quel mument ch’ils combustibels fossils han chatschà enavos la laina dad arder e ch’ins ha a medem temp cumenzà a gudagnar da l’ieli materias sinteticas per la producziun d’objects da diever.
Oz furnescha il fau verd in impurtant lain da diever per la construcziun da giugarets, da mobiglias, da parchet e da stgalas. En l’Europa Centrala munta la cumpart dal fau verd a la laina da diever ca. 1/6. En Svizra èn per exempel vegnids pinads vers la mesadad dals onns 1980 in fin dus milliuns meters cubic lain da fau ad onn; ma be 6 % era lain d’ina qualitad suffizienta per al elavurar a moda industriala.
Sco gia descrit, po lain da fau vegnir elavurà a products multifars; restrenschì è sulettamain il diever sco lain da construcziun en furma massiva, damai che lain da fau na sa lascha betg tegnair fitg ditg. Percunter vegn lain da fau apprezià en la producziun da plattas cumprimidas, en l’industria da palpiri e surtut sco cellulosa chemica per la producziun da textilias sinteticas e fils tecnics a basa da viscosa e liocell.
Utilisaziun sco laina dad arder[modifitgar | modifitgar il code]
Il fau verd furnescha in lain dad arder excellent ch’arda plaun e ruassaivel e ch’è segnà d’in’auta valur termica (19,7 mj/kg).[7] Perquai ch’il lain da fau furma bler burnida è el er adattà fitg bain per grillar. Il fatg ch’il fau verd vegniva apprezià sco laina dad arder, ha manà a furmas da cultivaziun specificas che na vegnan oz strusch pli pratitgadas: las plantas vegnivan adina puspè tagliadas, quai che manava ad ina fisionomia tut speziala da quellas. Faus puschlads sa sviluppan sch’ins taglia enavos ina planta giuvna fin pauc sur la terra e la planta chatscha danovamain. Da faus-pe discurr’ins en il cas da plantas che vegnan tagliadas a l’autezza dal pèz e ch’ins lascha puspè crescher per gudagnar laina. Quai maina ad ina creschientscha struptgada che dat a las plantas ina parita bizarra. Omaduas furmas ves’ins be pli darar en furma d’exemplars vegls (che stattan savens sut protecziun da la natira).
Faus verds sviluppan magari furmas pendusas. Quellas èn caracterisadas d’ina axa principala curta che cuntinuescha en quatter roms laterals, segnads d’ina creschientscha en lunghezza rinforzada, ma d’ina creschientscha en ladezza e fitg modesta. Ils lungs roms laterals pendan sco cuas. Talas furmas pendusas sa sviluppan per ordinari en il guaud supprimì. La roma ordinada en furma da parasol pussibilitescha a la feglia da trair a niz meglier la glisch che penetrescha tras las stresas superiuras dal guaud. S’augmenta l’incidenza da la glisch – per exempel suenter in stemprà – sviluppan tals faus pendus da brumbels inactivs in chatsch che crescha dretg si; ma suenter ina tscherta creschientscha prenda er quel per ordinari en ina posiziun pendenta. Talas furmas natiralas èn vegnida cultivadas vinavant ed ins las vesa magari sco plantas solitarias en parcs e zonas verdas.[8]
Il fau e la producziun da vaider[modifitgar | modifitgar il code]
En il temp medieval e temp modern tempriv serviva la tschendra da lain a la producziun da laschiva e da vaider. Surtut per la producziun da vaider èn vegnids pinads vasts effectivs da faus. Duas parts tschendra da fau ed ina part sablun devan ensemen il vaider da guaud da colur verda. La dumonda suenter laina per la producziun da vaider era enorma. Per 100 kilos potassa duvravan ils vaidrers radund 200 meters cubic laina. Ulteriurs 100 meters cubic eran necessaris per luentar la potassa cun sablun da quarz a vaider. Er per quest pass d’elavuraziun vegniva preferì il lain da fau.
Plantadis da faus ch’eran vegnids tagliads, vegnivan per ordinari remplazzads tras pigns. Quai ha manà ad in tip da guaud ch’ins numnava ‹guaud da vaider›.
Utilisaziun sco nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Pli baud han las nuschs-fau giugà ina tscherta rolla en il nutriment da l’uman. Malgrà ch’ellas èn levamain toxicas, è vegnì pressà en il 19avel tschientaner ed en il temp da crisa suenter la Segunda Guerra mundiala da las nuschs ieli; quel è vegnì duvrà per cuschinar e sco ieli da lampas. In pugn plain nuschs-fau po gia chaschunar malesser. La feglia dal fau verd è mangiabla e duai gidar a retegnair inflammaziuns. Uschia l’han ins mastegià en cas d’inflammaziuns da las schunschivas u mess directamain sin la plaja en cas d’ulceraziuns.
Utilisaziun da la feglia sco sternim e pavel[modifitgar | modifitgar il code]
En regiuns muntagnardas n’eri pli baud strusch pussaivel da cultivar quantitads da granezza ch’avessan furnì suffizientamain sternim per la tegnida en stalla. E plantas da feglia devi sper il fau verd be paucas en questa zona. Sur tschientaners èsi perquai stà usit en bleras regiuns che las dunnas ed ils uffants rimnavan la feglia dal fau che vegniva silsuenter utilisada sco sternim. Or dals guauds vegniva quasi scuà mintga fegl e per part han ins schizunt fatg commerzi cun feglia da fau. A l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins per exempel manà tschients da chargias sur il Lai da Brienz per offrir la feglia da fau en vendita. Cun allontanar la feglia han ins però impedì ch’il guaud possia sa regiuvinar; pertge ch’uschia mancava d’enviern als scherms la protecziun natirala cunter la schelira. Per ils purs muntava la feglia percunter ina necessitad per pudair administrar lur bains a moda economica. Gia a l’entschatta dal 19avel tschientaner ha la scienza forestala crititgà che tant la rimnada da feglia da fau sco er – en il cas dal ruver – l’engrasch cun glondas donnegeschian a lunga vista ils guauds. Ils rempars da lavinas ch’èn daventads necessaris en la regiun dal Lai da Brienz èn d’attribuir per part a l’explotaziun da rapina dals guauds da protecziun da pli baud.
Giuvens roms da faus che purtavan anc feglia vegnivan liads a faschs e setgentads per als duvrar d’enviern sco pavel per il muvel. Surtut chauras appreziavan questa roma. Ma er la primavaira cura ch’ils faus cumenzavan a chatschar vegniva la roma tagliada e pavlada, perquai che quai gidava ad augmentar la producziun da latg.
Il fau verd sco spazi vital[modifitgar | modifitgar il code]
En cumparegliaziun cun autras plantas enconuscha il fau verd relativamain paucs spezialists da habitat ed endemits. In motiv pussaivel è il fatg che questa spezia da planta è sa derasada relativamain tard nà da las zonas da refugi dal temp glazial; uschia n’è betg stà a disposiziun bler temp per adattaziuns coevoluziunaras. Willner, Moser e Grabherr (2004)[9] discurran d’in culiez da buttiglia genetic per la flora ch’era sa spezialisada sin il fau verd, damai che bleras cundiziuns ecologicas n’eran betg dadas en las zonas da refugi da quel. Plinavant pon ins constatar en general che la paletscha glischa ch’è caracteristica per il fau verd porscha a las spezias damain diversitad da nischa che scorsas groppas.[10]
Erbivors[modifitgar | modifitgar il code]
Per ca. 170 fin 180 insects e chariels furma il fau verd la planta ospitanta principala.[11] Bundant 100 ulteriuras spezias sa nutreschan da temp en temp da faus verds, ma sa trategnan pli savens sin autras plantas. La cumpart da spezialists monofags, vul dir che cumparan exclusivamain vi dal fau verd, munta a ca. 27, pia a ca. 15 %. Cun quai è il fau verd situà statisticamain entamez las spezias da plantas, ma cleramain davos las spezias da ruvers. La suletta spezia da bau che viva a moda monofaga vi da faus è Rhynchaenus fagi. En tut han ins dumbrà vi da faus 63 spezias da tgirallas (grondas), però nagina tgiralla dal di e nagina spezia che cumparess a moda monofaga. Er spezias che portan il fau en il num sco Stauropus fagi èn sa mussadas sco polifagas. Ina spezia da plugl da feglia che viva sulettamain sin faus verds è Phyllaphis fagi.
Abitants dal lain[modifitgar | modifitgar il code]
Da las spezias da baus che vivan en il lain mussan 323 ina tscherta colliaziun cun il lain dal fau.[12] Spezias che vivessan vi dal fau a moda monofaga na datti però betg en l’Europa Centrala (percunter en las Carpatas). Da las 115 spezias da baus che sa laschan attribuir a las spezias da relict dal guaud selvadi cumparan vi dal fau 63. Ils baus che vivan da laina morta disponan savens d’in vast spectrum da plantas ospitantas; lur preschientscha dependa plitost da la vegliadetgna e da la dimensiun da las plantas singulas, da la cuntinuitad dal habitat e dal microclima. La muntada dal fau verd per ils abitants dal lain è pia bundant pli pitschna che quella dal ruver, senza esser però frappantamain bassa. En la survista cumplessiva da Köhler han ins chattà tranter ils abitants dal lain be 147 spezias che mussan ina colliaziun exclusiva cun ina planta da feglia da l’Europa Centrala.[13] Trais da quellas èn liadas al fau verd (per cumparegliar: 31 al ruver).
Foras da pitgalain en faus verds[modifitgar | modifitgar il code]
Differentas spezias da pitgalains fan lur foras da gnivar en faus verds. En l’Europa Centrala èn quai surtut il pitgalain grond, il pitgalain grisch ed il pitgalain nair.
Flora dal terren[modifitgar | modifitgar il code]
En cumparegliaziun cun guauds d’autras spezias da plantas ch’èn situads en lieus sumegliants, vivan sin il terren da guauds da faus plitost paucas spezias dad ervas. Quai è probablamain collià cun la spessezza da las curunas, las qualas bittan grondas e stgiras sumbrivas. En guauds da faus acidics pon ins far quint cun stgars 20 spezias dad ervas, en guauds mesauns cun bun 25 ed en guauds da chaltschina cun radund 30 spezias. Tut en tut valan en l’Europa radund 110 spezias dad ervas dal terren da guaud sco accumpagnaders da faus caracteristics. In fitg grond dumber da spezias ch’accumpognan ils faus è da chattar en la muntogna da la part settentriunala dal Balcan; quella è situada en vischinanza dal territori da refugi glazial supponì da la planta.
Ritgezza generala da las spezias[modifitgar | modifitgar il code]
Da las indicaziuns fatgas survart na pon ins betg concluder ch’i sa tractia tar guauds da faus en general d’abitadis cun paucas spezias. Surtut retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en reservats da guaud natiral han manà a glistas da spezias impressiunantas. Quant aut ch’il dumber da spezias effectiv è, na sa lascha betg dir cun tutta segirezza. En dus reservats en il Vogelsberg (Hessen) han ins chattà 2328 resp. 1873 spezias d’animals e da plantas.[14] Ins suppona però ch’il dumber da spezias na stettia betg en in connex direct cun il fau verd sco spezia da planta e che la colliaziun da las spezias en spezial cun il guaud da faus saja plitost pitschna. Er ina cumparegliaziun tranter guauds da rendita en Svizra e guauds selvadis situads en las Carpatas ucranaisas n’ha – cunter tuttas aspectativas – betg exnum manà a la glisch dapli spezias d’animals invertebrads en la natira intacta.[15]
Plantas decorativas[modifitgar | modifitgar il code]
Dal fau verd existan numerusas furmas cultivadas che vegnan duvradas en parcs e curtins sco plantas decorativas. Quellas sa differenzieschan ina da l’autra areguard la coluraziun da la feglia, la furma da la feglia e la statura. In exempel furma il fau purpur (Fagus sylvatica forma purpurea).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Bundeswaldinventur 3, 2012, consultà ils 12 da mars 2015.
- ↑ W. Russ (2011): Mehr Wald in Österreich. BFW-Praxisinformation 24, p. 3–5. Funtauna: Österreichische Waldinventur 2007/09.
- ↑ B. Felbermeier, R. Mosandl: Fagus sylvatica. En: Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: Enzyklopädie der Laubbäume. Nikol, Hamburg 2006, p. 241–260. ISBN 978-3-937872-39-1.
- ↑ Igor M. Patlaj, Svitlana A. Los, Roman M. Jatzyk, Ihor M. Shvadchak: Conservation of genetic resources of Social Broadleaves in Ukraine. En: J. Turok, A. Kremer, S. de Vries (ed.): First Euforgen Meeting on social broadleaves. Bordeaux 1997.
- ↑ Dušan Gömöry, Ladislav Paule (2010): Reticulate evolution patterns in western-Eurasian beeches. Botanica Helvetica, tom 120, nr. 1, p. 63–74.
- ↑ F.W.M. Vera: Grazing Ecology and Forest History. CABI Publishing, 2000, p. 88. ISBN 0-85199-442-3.
- ↑ Martin Kaltschmitt, Hans Hartmann und Hermann Hofbauer (ed.): Energie aus Biomasse. Grundlagen, Techniken und Verfahren. Springer Verlag 2009, 2. ed., p. 360, ISBN 978-3-540-85094-6.
- ↑ Dietrich Böhlmann: Warum Bäume nicht in den Himmel wachsen – Eine Einführung in das Leben unserer Gehölze, Quelle & Meyer Verlag, Wiebelsheim 2009, ISBN 978-3-494-01420-3, p. 7.
- ↑ D. Willner, G. Moser, G. Grabherr: Alpha and Beta Diversity in Central European Beech Forests. Fitosociologia, 41 (2004), p. 15–20 (PDF).
- ↑ Peter Meyer, Marcus Schmidt: Aspekte der Biodiversität von Buchenwäldern – Konsequenzen für eine naturnahe Bewirtschaftung. En: Beiträge aus der Nordwestdeutschen forstlichen Versuchsanstalt 3 (2008), p. 159–191 (PDF).
- ↑ Martin Brändle, Roland Brandl: Species richness of insects and mites on trees: expanding Southwood. En: Journal of Animal Ecology 70 (2001), p. 491–504. (PDF, 500 kB).
- ↑ J. Müller: Waldstrukturen als Steuerungsgröße für Artengemeinschaften in kollinen bis submontanen Buchenwäldern. Dissertation TU München, Fakultät Wissenschaftszentrum Weihenstephan 2005, p. 1–235 [1].
- ↑ Frank Köhler: Totholzkäfer in Naturwaldzellen des nördlichen Rheinlandes. (Schriftenreihe der Landesanstalt für Ökologie, Bodenordnung und Forsten / Landesamt für Agrarordnung), NRW 6 (200), 283 p.
- ↑ Wolfgang Dorow, Günter Flechtner: Ergebnisse umfassender Faunenuntersuchungen in montanen Buchenwäldern auf Basalt und Buntsandstein in Hessen. En: Buchen-Naturwaldreservate, unsere Urwälder von morgen. Natur- und Umweltschutzakademie NRW NUA-Seminarbericht 4 (2000).
- ↑ Peter Duelli, Vasyl Chumak, Martin K. Obrist, Peter Wirz: The biodiversity values of European virgin forests. Forest Snow and Landscape Research 79, 1, p. 91–99 (2005, PDF).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Horst Bartels: Gehölzkunde. Ulmer, Stuttgart 1993. ISBN 3-8252-1720-5, ISBN 3-8001-2648-6.
- Gerhard Dönig: Die Park- und Gartenformen der Rotbuche – Fagus sylvatica L. Gartenbild, Rinteln 1994, ISBN 3-928521-05-5.
- Heinz Ellenberg: Vegetation Mitteleuropas mit den Alpen aus ökologischer, dynamischer und historischer Sicht. Ulmer, Stuttgart 1996, ISBN 3-8252-8104-3.
- Norbert Kessel: Das Wachstum von Buchenwildlingen und Baumschulpflanzen. Dissertaziun, Freiburg 1994.
- Gerhard Veldmann, Helmut Vogt: Die Krankheiten und Schädlinge der Rotbuche (Fagus silvatica L.). Universitätsbibliothek, Jena 1985.


c: text/html

text:
Il fanadur 1914 è l'armada vegnida mobilisada per segirar ils cunfins. L'uniun cun il num «per il bainesser da la schuldada» ha sinaquai gì l'idea d'avrir stivas da schuldada. Inizianta da questas stivas è stada Else Züblin-Spiller. «Ella ha preschentà si'idea da questas stivas – che na duain betg servir alcohol – sco proposta al stab general a Berna», declera Jakob Tanner, istoricher e professer emerità da l'universitad Turitg. Ensemen cun autras giuvnas saja Else Züblin-Spiller allura sa messa vid realisar si'idea.
Guntgir la lungurella durant la guardia sin il cunfin
La fin finala haja ella pudì construir 700 stivas da schuldada senza purschida d'alcohol. «L'armada era intgantada da quest concept, perquai ch'ils schuldads stuevan spetgar ditg sin ils cunfins senza ch'insatge capitass», uschia Jakob Tanner.
Dals cunfins en fabrica
Cun las stivas da schuldads pudevan els tenor Jakob Tanner guntgir la lungurella. Else Züblin-Spiller haja anc durant la guerra ponderà, co ins sappia manar vinavant il concept da las stivas. Ella haja gì l'idea da transferir ellas en las fabricas e prendì si il discurs cun divers interprendiders. Tranter auter era cun la quinada dad Adolf Bühler, schef da la fabrica da maschinas frars Bühler ad Uzwil en il chantun St. Gallen. Suenter tractativas haja Adolf Bühler lubì la construcziun da l'emprima cantina da la Svizra ch'exista fin oz.
RR actualitad 08:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Passa 200 propostas per projects èn vegnidas inoltradas, 36 projects vegnan ussa sustegnids dal fond naziunal svizer. Ils sis da mars aveva il fond mess a disposiziun tschintg milliuns francs per perscrutaziun. Trais tozzels possian ins realisar, ha ditg il president dal fond naziunal svizzer Matthias Egger en in’intervista cun la gasetta «Le Temps». Ils emprims projects hajan gia cumenzà.
Sistem da surveglianza
Ultra da quai haja er il Cussegl federal incumbensà il matg in program da perscrutaziun naziunal, uschia Egger. Ils projects sajan fitg differents. Egger spera, ch'ins gudognia tras ils novs projects spert scuvertas concretas ch'ins possia lura applitgar. Plinavant propona el era dad introducir in sistem da surveglianza per malsognas infectusas.


text:
1. Num, sedia ed intent
Art. 1
Il CB Trun fundaus ils 11-10-1934 e la US Rabius (secziun ballapei) fundada ils 22-05-1941 seuneschan tier il Club da ballapei Trun/Rabius sin fundament dil conclus dalla radunonza generala dil CB Trun dils 12-01-1991 e dalla US Rabius dils 12-01-1991. Las duas uniuns presentan las gliestas dils commembers activs (seniors e juniors) e commembers d’honur che daventan era commembers dalla nova uniun da ballapei. Activas e passivas dallas duas uniuns crodan tenor approbaziun dils davos quens el CB Trun/Rabius.
La sedia dil CB Trun/Rabius ei a Trun.
Art. 2
Il Club da ballapei sededichescha al giug da ballapei e cultivescha il spért da cumpignia e cameraderia.
Il Club da ballapei Trun/Rabius ei politicamein e confessiunalmein absolut neutrals.
2. Commembers
Art. 3
Il Club consista da:
a) Commembers activs (incl. seniors e juniors)
b) Funcziunaris
c) Commembers d’honur
d) Commembers passivs
Art. 4
Recepziun e nominaziun
a) Sco commembers activs san tuttas persunas integradas vegnir recepidas ch’han cumpleniu la vegliadetgna fixada reglamentarmein dalla USB e vulan far part activamein d’ina equipa. Per la recepziun sco junior ein las stipulaziuns dalla USB decisivas. Las damondas da recepziun da tuts giugadurs minorens (era giugadurs activs) ston esser suttascrettas era dils geniturs ni da lur representabel legal.
b) Sco funcziunaris valan persunas ch’han ina scharscha el Club (comite, caus, trenaders, chefs dils plazs e kiosk e.a.v.)
c) Sco commembers d’honur san persunas vegnir nominadas dalla RG sin proposta dil comite, sch’ellas ein sefatgas meriteivlas sin moda extraordinaria pil Club. Per quella nominaziun drova ei 2/3 dallas vuschs dalla RG.
d) Sco commembers passivs valan tuts activs che calan da dar ballapei, bandunan denton buca il Club, sco era persunas che vulan s'integrar el Club ord in motiv u l'auter.
3. Entradas, extradas ed expulsiun
Art. 5
Damondas da recepziun per tuts commembers (cun excepziun dils commembers d’honur) ein d’annunziar a scret ni a bucca al comite. Il comite reglescha il passadi d’ina categoria en l’autra. Juniors ch’han contonschiu la vegliadetgna d’activ, vegnan aschuntai automaticamein als commembers activs.
A mintga commember ch’entra da niev ston las statutas vegnir surdadas. La recepziun el Club includa l’acceptaziun dallas statutas e dils reglaments da giug dalla USB. Pertuccont la recepziun el Club decida la RG definitivamein.
Art. 6
Extradas e transfers ein d’annunziar a scret al comite. Quel decida definitivamein giudlunder. Resalvada ei l’ademplida dallas obligaziuns finanzialas visavi il Club e las stipulaziuns dalla USB sur dils transfers. Dad in commember extront astgan ins buca pretender ina taxa d’extrada.
Art. 7
Commembers che cunterfan allas statutas, als conclus ni als interess dil Club, che fan donn da bi maun al num dil Club general ni ch’adempleschan buca lur obligaziuns finanzialas visavi il Club, san vegnir exclaus entras il comite. Encunter l’expulsiun san ins recuorer enteifer diesch dis a scret e per mauns dalla RG vegnenta. La RG decida definitivamein davart il recuors cul relativ.
4. Dretgs ed obligaziuns dils commembers
Art. 8
Ils commembers dueien mantener e promover da tut temps il bien num ed ils interess dil Club. Ils commembers activs ein obligai da prender part dallas radunonzas d’activs. Recuors e reclamaziuns ston ils commembers adressar a scret al comite. Sche las cundiziuns damondan, sa mintga commember era vegnir engaschaus per autras lavurs (lavurs vid il plaz, arranschaments dil Club e.a.v.). Els astgan buca far part sco commember activ d’in auter Club da ballapei e buca dar bal cun autras equipas senza la lubientscha dalla cumissiun da giug.
Art. 9
Finanzas
Las contribuziuns annualas per las differentas categorias da commembers vegnan fixadas dalla RG.
Art. 10
Castitgs
Sche las statutas, las prescripziuns da giug, ils reglaments, ils conclus vegnan surpassai, ni en cass specials, han il comite e las cumissiuns il dretg da reparter castitgs.
Castitgs per admoniziuns ed expulsiuns da giugs ston vegnir pagai dils giugadurs sezs.
Ils castitgs ein da pagar alla cassa dil Club sil pli tard 30 dis suenter la visada.
Art. 11
Dretg da vuschar
Alla RG han tuts commembers (16 onns ensi) che pagan ina contribuziun sco era commembers d'honur e funcziunaris il dretg da vuschar. Tier las elecziuns e votaziuns vala il pli absolut dils votants, schilunsch che las statutas pretendan buca enzatgei auter. Per regla vegn votau cun maun pli. Ina maioritad sa pretender scrutini. Il president votescha era e decida tier egualitad dallas vuschs.
5. Organisaziun
Art. 12
Organs dil Club
a) Radunonza generala (RG)
b) Comite
c) Cumissiun da giug
d) Revisurs da quen
e) Cumissiuns specialas
Art. 13
Igl onn da fatschenta entscheiva e finescha mintgamai cun la RG.
Art. 14
Radunonza generala (RG)
Suenter la fin dalla stagiun, schi spert ch'il quen ei serraus giu, sil pli tard avon che la sesiun nova entscheiva, ha la radunonza generala ordinaria liug e quei en alternaziun ellas vischnauncas da Trun e Sumvitg.
La RG ha da liquidar las suandontas fatschentas
1. Elecziun dils dumbravuschs
2. Protocol dalla davosa RG
3. Rapport annual
4. Rendaquen e rapport dils revisurs
5. Contribuziuns dils commembers
6. Mutaziuns
7. Elecziuns
a) dil comite
b) dalla cumissiun da giug
c) dils revisurs
d) dils survigiladers dalla plazza da giug e dil material
8. Undraziuns
9. Propostas
10. Varia
Propostas per la RG ston vegnir inoltradas a scret sil pli tard sis dis avon la radunonza.
Radunonzas generalas extraordinarias vegnan convocadas tras decisiun dil comite ni sche 1/5 dils commembers cun dretg da vuschar pretendan quei. La radunonza extraordinaria sto vegnir clamada enteifer 30 dis.
Art. 15
La gliesta da tractandas dalla RG sto vegnir publicada silmeins otg dis avon la radunonza. En tuttas damondas decida il pli relativ dils votants presents, sche las statutas prescrivan buca enzatgei auter. Propostas urgentas che figureschan buca sin la gliesta da tractandas, san vegnir tractadas mo cul consentiment dalla maioritad dils votants presents. Propostas da revegnir a decisiuns pridas drovan 2/3 dils votants presents.
Art. 16
Radunonza da commembers activs
Radunonzas da commembers activs vegnan convocadas dil comite ni sche 30 commembers activs cun dretg da vuschar pretendan quei.
Art. 17
Comite
Il Club vegn empalaus dil comite. Quel secumpona dil:
1. President
2. Actuar
3. Secretari
4. Cassier
5. Chef cumissiun da giug
6. Chef juniors
7. Chef seniors
In uffeci cuoza dus onns. Tuts commembers dil comite san vegnir reelegi. Dat ei vacantas el comite duront il temps d'uffeci, ha il comite dad el anora il dretg d'eleger in remplazzant entochen la proxima RG.
Art. 18
Il comite sa prender decisiuns, sche pli che la mesadad dils commembers ein presents. Tier egualitad dallas vuschs decida il president. Il comite seraduna sin invitaziun dil president ni sche pli che la mesadad dils commembers pretenda quei. Ils commembers dil comite pagan neginas taxas.
Art. 19
Il comite ha la cumpetenza da decider expensas unicas da frs. 3'000.-- ad onn per la medema caussa.
Art. 20
Il president meina las radunonzas e representa il Club anoviars. El mira che las statutas vegnien respectadas e ch'ils conclus vegnien exequi. Ensemen cun in commember dil comite dispona el dalla suttascripziun ligionta dil Club. En cass urgents ha il president il dretg da prender disposiziuns presidialas. Quellas ein da presentar alla poxima sesida dil comite per l'approbaziun. Il president elaborescha in rapport annual per mauns dalla RG. El sa far part da tuttas cumissiuns.
Igl actuar ei il substitut dil president. El scriva protocols dallas radunonzas.
Il secretari meina gliesta da commembers e gida il president e la cumissiun da giug en caussas da corrispundenza. El ei responsabels che tuttas invitaziuns als giugs dallas equipas dil Club vegnien spedidas ad uras als arbiters ed als Clubs.
Il cassier meina la contabilitad pertuccont las finanzas dil Club. Quella contabilitad sto da tut temps saver dar sclariment sur dalla situaziun finanziala dil Club. Il cassier astga pagar mo tals quens ch'ein visai dil president. El prepara per mauns dalla RG in rendaquen detagliau. Sch'ei fa basegns sa vegnir dau gidonters al cassier per exequir sias funcziuns.
Chef cumissiun da giug el representa la cumissiun da giug el comite.
Chef junior el representa tut las equipas da juniors el comite.
Chef seniors el representa l'equipa da seniors el comite.
Art. 21
Cumissiun da giug
La cumissiun da giug consista dils caus ensemen cun ils trenaders da mintga equipa. Ell'ei responsabla per in uorden regulau da giug sco era per la necessaria propaganda ed ils rapports ella pressa.
Art. 22
Revisurs
Ils revisurs revedan il quen annual e pesentan in rapport alla RG.
Art. 23
Cumissiuns specialas
Tenor basegns san il comite ni la RG proponer ed engaschar cumissiuns specialas. Commembers dil comite ein era elegibels schilunsch che quei stat egl interess dalla caussa. La cumissiun seconstituescha sesezza suenter sia elecziun. Ella ei obligada d’orientar dafertontier il Club ni il comite pertuccont sia lavur. Damondas finanzialas ein tenor altezia mintgamai da suttametter al comite ni alla radunonza dil Club.
6. Finanzas
Art. 24
Las entradas dall’Uniun secumponan da:
a) Contribuziuns da commembers
b) Entradas da giugs
c) Reclamas
d) Contribuziuns da fauturs
e) Subvenziuns
f) Occasiuns specialas dil Club
g) Diversas entradas
En cass specials sa il Club pretender contribuziuns extraordinarias.
7. Responsabladad
Art. 25
Ei exista negina responsabladad persunala dils commembers pils deivets dil Club da ballapei Trun/Rabius.
8. Determinaziuns finalas
Art. 26
Ina midada ni revisiun da quellas statutas sa succeder mo a caschun d'ina radunonza generala e cun il consentiment da 2/3 dils presents cun dretg da vuschar. Midadas da statutas pretendan l'approbaziun tras l'Uniun svizra da ballapei (USB).
Art. 27
Sch'ei vegn decidiu da sligiar si il club, duei ina eventuala facultad (exclaus stabiliments ed indrezs) vegnir surdada ulivamein allas vischnauncas da Trun e Sumvitg per l'administraziun per mauns d'ina nova uniun che vegness eventualmein fundada pli tard cun il medem intent. Vegn ina tala uniun buca fundada enteifer 20 onns, san las vischnauncas disponer libramein dalla facultad en favur dil sport.
Art. 28
Tuts cass ch'ein previ en questas statutas ni ellas directivas liquidescha il comite cun respectar igl interess dils commembers e cun dar rapport a caschun dalla radunonza generala (RG).
Art. 29
Las statutas ed ils contracts dil Club da ballapei Trun/Rabius sedrezzan tenor las statutas, ils reglaments ed ils conclus dall'Uniun svizra da ballapei (USB), dalla FIFA sco era dall'UEFA, ligionts per commembers, giugadurs e funcziunaris.
Art. 30
Quellas statutas van immediat en vigur suenter l'approbaziun tras la radunonza generala dils 12-01-1991 e tras il comite central dall'Uniun svizra da ballapei (USB).
Quellas statutas remplazzan las statutas dils 24-04-1991 muort midada dils Art. 17 e 20, ch'ein vegni approbai dalla radunonza generala dil venderdis, 05-07-1996.
Trun/Rabius, ils 08-07-1996
Club da ballapei Trun/Rabius
Approbaus entras il comite dall'Uniun svizra da ballapei (USB).


text:
L'emprim cas saja vegnì registrà avant duas emnas, ha declerà il departament da sanadad sin dumonda. Suenter che tut las 120 cussadentas e cussadents sco er il persunal saja vegnì testà, hajan ins chattà ulteriurs cas. Ina persuna sajan morta en consequenza da l'infecziun, duas hajan stuì ir en l'ospital.
Situaziun actuala en Svizra
L'Uffizi federal da sanadad ha registrà 210 ulteriuras infecziun da corona aifer las ultimas 24 uras. Ier gievgia eran quai anc 220, la mesemna 198.
Plinavant èsi vegnì annunzià in ulteriur mort en consequenza dal virus. Cunquai è il dumber da las unfrendas creschì sin 1705 persunas. Il mument sa chattan 1019 persunas infectadas en isolaziun, prest 2900 en quarantina.


text:
En tschertas regiuns da vacanzas saja la dumonda uschè gronda ch'ils hotels hajan pudì augmentar lur pretschs. En il Grischun èn quels en media creschids per 4% cumpareglià cun il medem temp da l'onn passà. En il Tessin per 5%. Autras regiun da vacanzas en Svizra pateschian però da pretschs che crodan. En la Surselva bernaisa èn quels sa reducids quest onn per 18% en il Vallais schizunt per 20%.
Differents facturs per il svilup
En il Grischun ed il Tessin giogan tenor l'evaluaziun gist plirs effects ina rolla positiva. Ils chantuns tutgan tar las regiuns perifericas en Svizra, la distanza è per blers relativ gronda. Ord quest motiv fetschian ils blers gist in per dis vacanzas e betg mo in'excursiun dad in di. Plinavant hajan las regiuns gia giu ils ultims onns ina gronda quota da giasts svizzers en cumparegliaziun cun las autras regiuns turisticas en Svizra.
Quai dentant betg exnum voluntari. Suenter la crisa da finanzas, cura ch'il pretsch per l'euro è crudà, èn blers giasts europeics restads a chasa. La Surselva bernaisa, il Vallais e la regiun al Lai dals Quatter Chantuns han cumpensà questa gruppa cun novs giasts ord l'Asia, l'Orient Central ed ils Stadis Unids.
Quai n'è dentant betg gartegià uschè bain al Tessin ed al Grischun. Pervia da la mancanza d'alternativas èn ils chantuns sa focussads sin il martgà svizzer. Durant questa stad, nua ch'igl è strusch pussibel da far vacanzas en l'exteriur, han ils dus chantuns alura pudì profitar da questa decisiun.


text:
Ils 21 da schaner 2005 va in tren cun material en direcziun dal portal Bodio. Tar ina stgomia sa distatgan ils dus pli davos vaguns e collideschan cun in tren da lavur che stat sin il binari lateral. Il tren da lavur vegn catapultà enavant e smatga ensemen e splattitscha Salvatore di Benedetto e ses collega talian Andrea Astorino.
La procura publica dal chantun Tessin porta plant pervi da mazzament per negligientscha. «Insatge n’ha betg funcziunà endretg», di il bab da Salvatore. «Igl è il medem sche jau vom cun auto cun pneus davant isads e defects. Sch’i capita insatge, na poss jau lura dir: Quai è stà destin.»


text:
Ulrich Brogt è oriund da la Germania ed ha accumplì quest on ses 80’avel anniversari. El viva cun sia dunna gia 45 onns a Zernez. Chattà la via en l'Engiadina ha el tras sia professiun sco architect. Dapi ch' el abitescha a Zernez è els'engaschà fitg per il vitg. Pass per pass è el daventà culs onns ina persuna che tutga simplamain a Zernez.
Mes vitg ed jau Daventar en 6 pass in Zernezer
Co quai va sa il Tudestg Ulrich Brogt. El enconuscha ils tips e trics per daventar en paucs pass in vair Zernezer.
rtr/fC


text:
Galgagnàn
Galgagnàn (Galgagnano in Italian) l'è un cumün de 1 241 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) del nord de la pruìncia de Lod, Lumbardia. El se tröva a circa 12 km da Lod, in sü la strada che porta a Paü e Zèl.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Galgagnàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas dad autras naziuns. Per motivs d’actualitad vulain nus guardar, tge Franzos che nus inscuntrain en nossa lingua – e sa chapescha en il DRG.
1. ils portgs franzos
Na, ussa betg quai che vus pensais forsa! Igl èn simplamain ils portgs en il vair senn dal pled, ils portgs da chasa, che vegnan numnads «ils Franzos». Pervi da lur viers a la franzosa «oui, oui, oui». A Scuol èsi cler ch’i sa tracta qua dals purschels, be quels han ils viers charins «ouiii, ouiii, ouiii». Tschels, ils gronds, èn lura schon portgs pli prussians: «Ils franzesins naschan frances e moran tudais-ch» (pervi da lur grugnir «joh, joh, joh»).
2. tartuffels e buglias franzosas
Il franzos ha chattà la via er en nossa cuschina – schegea betg gist en furma dad «haute cuisine»: ils «ardeffels frances» da Latsch èn tartuffels crivs brassads (simplamain avant ch’i avevan num pommes frites). A Castrisch numnani la buglia arsa cun latg la «buglia franzosa» e la buglia arsa per propi (quella cun farina e groma u pischada) è en divers lieus da la Sut- e Surselva la «buglia da Frontscha».
Lura avain nus anc ils «franzs»: quels tunan zuar in pau franzos, na vegnan però betg da la Frantscha. Els vegnan or dal furnel, han num «franz en pegna» (a Bravuogn, Flond e Duin) ed èn ina sort petta da tartuffels, sumeglianta al plain in pigna. Flond la descriva sco tartuffels crivs cun farina, charnpiertg ed ivettas u tschareschas.
3. avair la furia franzosa
Sch’ins vul crair a locuziuns ladinas, èn ils Franzos ina naziun spezialmain impulsiva ed en prescha. U co declerar l’expressiun «avair la furia francesa» a Ftan e Lavin? Ina persuna (memia) passiunada e vehementa vegn franada a Lavin cun la remartga «Che furia francesa es quista?». A Ftan furiescha la medema prescha franzosa, numnadamain tar quels che vulan adina esser ils emprims cun segar u cun chavar ils tartuffels.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
4. il mal franzos
Na din ins betg ch’ils Franzos sajan buns amants? U èni simplamain memia promiscus e malprecauts? Betg per nagut numnain nus la sifilis «il mal franzos». Per taxar in pertutgà da questa malsogna sexuala basti mintgatant era be da dir: «Quel ha ils franzos.»
Ils Franzos sezs n’han però betg ils franzos, mabain «le mal anglais». Ed uschia attribuescha mintga pajais la sifilis al pajais, danunder che la malsogna pudess esser importada: ils Russ dattan per exempel la culpa als Polacs, ils Portugais ed Ollandais als Spagnols.
5. sfranzosar
Restain gist tar ils Franzos amants: «Quels dus là vi sfranzosan.» Ubain: «Quels fan in vaira sfranzosim.» Quai tuna bain in pau da quai da bitschergnar e da far enturn, u betg? U forsa pli maltschec: «Quella ha sfranzosà (enturn)», per ina dunna giudend la vita libertina.
Questas muntadas numnadas na datti però betg. Sfranzosar signifitga infectar cun malsognas sexualas; esser (s)franzosà munta ch’ins haja ils franzos, pia la sifilis. Dentant questa muntada è uschè solitaria ed antiquada ch’ins pudess ristgar da l’abandunar – e da reintroducir il «sfranzosar» cun ina nova muntada, ina pli simpatica e daletgaivla… Tgi sa?
Fotografia: In «Franzos» da Medel sin l’Alp Pazzola (W. Derichsweiler / Fototeca dal DRG).
Suonda LATABLA!
-
Ursina – ina vusch che connectescha corp ed olma Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».…25 d'avust 2021396 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era…18 d'avust 2021423 giadas
-
5 giadas sport tranter las lingias Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la stad –…21 da fanadur 2021557 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Anc adina, era stgars trais onns suenter l’emprima publicaziun da quest artitgel.…16 da zercladur 2021601 giadas


text:
L’era un che menaa la pegna. No sé se la é suzeduda sa Poza, me par, chesta chiò. I metea ite la brama te chest afare de legn, i la menaa ensoma fin che vegnìa smauz. E una de cheste che i dijea che la fajea strionamenc, no? La disc: “Ge augure che no ge vegne la pegna a chela aló”, che i aea na ira per zeche, gio no sé… E chest mai più ge vegn la pegna, e mena e mena… e sta brama la vegnìa semper più lujia e mai no la vegnìa. E l ge à pensà sù, ma l disc: “L’é ruà chela una chiò”, l disc “te stua, ma ves’ veder che la me à fat n faturec!”. Ensoma l disc: “Ge sbare ite te chela pegna!”. L’à ciapà n revolver e l’à tirà te la pegna. E i contava che tel medemo temp chesta una a so ciasa la é morta. Canche chest om l’à sbarà te la pegna, chesta a ciasa soa la é morta.
Ma gio, i dijea aló ta Ciasa rota che l’era zeche “ritrovo”, scheche i dijea, che se binaa le strie, che le vegnìa jù de Vael, i dijea no?, che cò i vegnìa da Sin Jan jù, perché chisc egn i cognea jir sa Sin Jan a le funzion, chisc da Soraga, che i vedea semper lum e che i sentìa, i sentìa sonar e ciantar e dapò i vedea fum e…
Ciasa rota l’é sche sul confin tra Vich e Soraga, tinsom i pré, apena passà l rif, chel rif che vegn jù che dapò cajù l’é l Pont da le Laste.
E su sai pré, sal bosch, sal bosch aló, apena passà ite i ge disc Ciasa rota. Se veit ancora zeche velge sedim, zeche mures velges. I dijea che l’era la ciasa de le strie. Dapò i dijea che canche sonaa l’Aimaria no se vedea [più nia], l’era dut fenì. Cò vegnìa sonà l’Aimaria le sćiampaa sun Vael i dijea. I dijea che l’era le strie che balava.
Intervista Cesare Poppi, Soraga, 5 ottobre 1976 (SCRCD 025, Soraga 1)


text:
1ª partida de campionat - Sest
Prüm fin dl’edema de campionat stort por la scuadra da La Val, che subësc dui goi pesoc dan le publich de ciasa.
Ince la scuadra da La Val, sot la direziun dl’alenadù da l’ann denant Gerhard Hilber, á scomencé só secundo ann tl rode C de 2 categoria. Na bela desfida por düt le grup, che s’á batü cun orenté l’ann denant y purvarà de dé le miú ince te chësc nü campionat. La scuadra á bel sughé sües prümes döes partides ofiziales de Copa Provinzia cuntra l’aversar da Oberland, daulache chisc ultimi é passá le rode (3-3 a La Val, 2-2 fora de ciasa).
Do les bunes prestaziuns de Copa Provinzia ne ti é le prüm vare te campionat indere nia garaté. A La Val é ruvé adalerch l’aversar da Sest cotan plö determiné a se tó i trëi punc.
Sot la plöia mët man la partida cun le Sest che chir atira la pröma ocajiun. Dai vint metri pro l’atacant na trata sëcia cuntra porta, chiló é le un da La Val Sepl reatif a desfanté le curan te ciantun. Plö presënta te ciamp é la formaziun aversara, che röia denant sön i palés y i süga fora bun. Insciö ti gareta ince le vantaje al 16^. Sön trata dal ciantun vëgn le sterch Lanzinger lascé sú y pó rebat le curan cun le ce te porta. I ladins stënta a se sbloché y a tigní la posiziun, deblëza che vëgn anuzada bun dal Sest: cun na ripartënza röia le palé al’atacant Happacher, chësc se fej lerch cuntra porta y tira le palé sot les giames dl portier ladin fora te porta por le 2 a 0, chësc suzed al 35^. Tosc pó i ladins jí tla palsa sënza avëi mostré na tlera ocajiun da segné.
Le prüm tëmp se stlüj jö sön le 2 a 0 por le Sest.
Cun coraje röia i padruns te ciamp cun n ater spirit y mostra bel atira de urëi rimedié ala debla prestaziun dl pröm tëmp. Ince sce sëgn é le jüch scialdi tl mezciamp aversar, ti mancia ai ladins la dërta prezijiun dan porta. Cun le tëmp che passa se fej ince sintí le nervosism, chiló é l’arbiter le protagonist, che se fej sciampé la direziun fora dles mans. Da alzé fora le duel tl’aria anter n atacant y le defensur Vallazza, ulache chësc ultim se ciafa en comedun y se rump l’os dl nês y sciöche al ne bastass nia, se vëighel alzé na cherta ghela, senza motivaziun da pert dl diretur. Le gran marcé te ciamp y i scrai dl publich rovina le tlima y l’arbiter fej ince ruvé i nonanta menüc de jüch. Nia le dërt dé por la scuadra da La Val, che pó sambëgn ince capité. I ladins pó bel se refà chësta dumenia cuntra le Tasten.
La Val – Sest 0-2
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Marco Sottara, 3. Marco Castlunger, 4. Paolo Vallazza (dal 65^ Christian Terza), 5. Christian Dapoz, 6. Max Nagler, 7. Franz Tolpeit, 8. Daniel Frenes (dal 75^ Andreas Verginer), 9.Micky Frenes (dal 70^ Michele Campei), 10. Stefan Sottara – capitan, 11. Alex Elzenbaumer
Proscima partida: La Val süga in dumënia ai 09 de setëmber dales 15:30 a Tasten cuntra la scuadra de ciasa
Atri resultac:
Altherren (La Val): Welsberg – La Val : 3-0


text:
L'emprima etappa da revitalisaziun da las zonas umidas dal En a Bever è vegnida realisada ils onns 2012 enfin 2014. Quai è stà in project da protecziun cunter aua gronda sin il traject tranter la sbuccada dal Beverin e la pund d'Isellas.
La segunda etappa
Cun la segunda etappa duai in traject dad 1,7 kilometers da l'En chanalisà vegnir schlargià ad ina ladezza da radund 90 meters. Per quest intent vegn spazzà il rempar da la riva dretga e spustà per radund 70 meters. Il curs d'aua survign uschia dapli dinamica. Quai promova il svilup da biotops multifars ed ecologicamain prezius en las zonas umidas.
Segirar las auas internas existentas
Plinavant vegn segirà sin in traject da 20 enfin 90 meters il sistem existent d'auas internas. Ultra da funcziuns ecologicas preziusas regulescha quest sistem er ils currents da l'aua sutterana. Uschia impedescha quai ch'il terren vgenia saturà nungiavischadamain cun aua.
Malgrà questa mesira duain ils sistems ecologcs ch'èn resultads tras la construcziun dal chanal da pli baud, vegnir mantegnidas uschè bain sco pussaivel.
RR novitads 17:00


text:
Trìgol
Trìgol (Trìgul en suresinès; nòm uficiàl en Italià: Trigolo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 746 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), con de 'na superfìce de 16,2 km² e 'na densità de popolasiù de 108 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castleòn, Cumignan, Fiesch, Salviròla e Suresina.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Trigul l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dracula di Bram Stoker
Dracula di Bram Stoker (Dràcula 'd Bram Stoker) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ e britànic dal 1992 ad Francis Ford Coppola trat da 'l rumànś umònim dal 1897 dal scritōr irlandéś Bram Stoker.
La pelìcula l'à vins tri Prèmi Òscar, p'r al truc, p'r i custùm e p'r al muntàǵ sunōr. In tut l'à fat sù da piò ad duśènt-quìndas migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad quarànta. In di tìtui ad cóa l'Annie Lennox la canta Love Song for a Vampire.
Sunt
A la fiṅ dal XIX sécul, 'l avucàt Jonathan Harker (Keanu Reeves) al gh'à d'andàr in Transilvàgna, in Rumanìa, par far firmàr soquànti carti a 'l cònt Dracula (Gary Oldman) ch'l à cumprâ di bèṅ a Lóndra. Chi lò, in segrét, al n è àtar che la reincarnasiòṅ ad Vlad Ţepeş, cavalēr dal Sàc'r Órdan dal Dragòṅ ch'l iva batû i turc in dal 1462.
Quànd Jonathan al riva in dal sò castèl, vdénd na fóto dla sò muróśa Mina Murray (Winona Ryder), al cònt al fà a mènt ch'l'è cumpàgna a la sò Elisabeta ch'la s éra tòlta la vita quatarsènt an prima. Dracula al partìs par l'Inghiltèra p'r incuntràr la Mina ma prima, p'r armàgna śōvan, al mòrśga la Lucy Westenra (Sadie Frost) par bévar-'g al sangṿ. La dóna, dimóndi fiàpa, la và da 'l dutōr Jack Seward (Richard E. Grant) ch'al ciàma in ajùt al prufesōr universitàri ulandéś Abraham Van Helsing (Anthony Hopkins) ch'al sà incòsa su i vampîr.


text:
Il ticker è a fin
-
12:00
Quai fissi stà …
… dal ticker live da las elecziuns da l'Assamblea federala, che
- ha dà cumià a Doris Leuthard e Johann Schneider-Amman,
- ha elegì danov en il Cussegl federal Viola Amherd e Karin Keller-Sutter ed
- ha elegì Ueli Maurer president 2019 e Simonetta Sommaruga vicepresidenta 2019.
Dapli reacziuns, rapports, analisas e valitaziuns pudais tadlar en il Radio Rumantsch, guardar en il Telesguard e leger qua sin rtr.ch.
-
11:48
Vicepresidenta 2019 è Simonetta Sommaruga
Era senza surpraisas è vegnida elegida Simonetta Sommaruga sco vicepresidenta dal Cussegl federal 2019. Era ella era vegnida proponida da la fracziun socialdemocratica, e tut las fracziuns l'han sustegnida. La finala è ella elegida cun 196 da 216 vuschs valaivlas.
-
11:35
Ueli Maurer presidiescha il Cussegl federal 2019
L'Assamblea federala ha era anc gì d'eleger il president da la Confederaziun 2019. La Partida populara svizra ha proponì il cusseglier federal Ueli Maurer, e tut las partidas han sustegnì sia elecziun. Uschia ha Maurer survegnì 201 da 209 vuschs valaivlas.
-
11:13
Bain sco spetgà – però tuttina cun surpraisas …
Era sche las favuritas Viola Amherd e Karin Keller-Sutter èn vegnidas elegidas, hai dà surpraisas. Il fatg ch'omaduas èn elegidas gist en l'emprim scrutini è surprendent:
- Viola Amherd (148 da 240 vuschs valaivlas)
- Karin Keller-Sutter (154 da 237 vuschs valaivlas).
-
11:01
Reacziuns «grischunas» sin l'elecziun da Karin Keller-Sutter
Il cusseglier dals chantuns Stefan Engler, ils cussegliers naziunals Heinz Brand e Martin Candinas.
-
10:46
Reacziuns «grischunas» sin l'elecziun da Viola Amherd
Il cusseglier dals chantuns Stefan Engler, ils cussegliers naziunals Martin Candinas e Heinz Brand.
-
10:37
Il nov Cussegl federal
-
10:13
La saramentaziun
-
10:07
Karin Keller-Sutter accepta l'elecziun
Karin Keller-Sutter engrazia avant l'Assamblea federala per la confidenza e supplitgescha tuts d'accumpagnar ella criticamain. Ella surpiglia quest uffizi cun il pli grond respect per l'incumbensa. Per ademplir quai pretenda ella il dialog sin tut ils nivels.
-
9:58
Elegida è … Karin Keller-Sutter
Era en l'emprim scrutini è elegida Karin Keller-Sutter en il Cussegl federal sco successura da Johann Schneider-Ammann. Quai cun 154 vuschs tar in pli absolut da 119.
-
9:50
Gia tar il proxim …
Ussa vai per eleger la successiun per il cusseglier federal Johann Schneider-Ammann. Qua sa decidi tranter la cussegliera dals chantuns Karin Keller-Sutter ed il cusseglier dals chantuns Hans Wicki. Favurisà cler vegn Karin Keller-Sutter.
-
9:49
Grond plaschair tar la PCD
La PCD haja candidà cun duas fitg fermas candidatas, di il cusseglier naziunal grischun Martin Candinas. Sco grond success taxescha el il fatg che Viola Amherd ha cuntanschì il pli absolut gia en l'emprim scrutini.
-
9:43
Viola Amherd accepta l'elecziun
Avant da declerar d'acceptar l'elecziun engrazia Viola Amherd a l'Assamblea per la confidenza, ed a la cuntracandidata Heidi Z'graggen (60 vuschs) per la campagna electorala faira. Ella veglia servir a ses stadi, ha declerà Viola Amherd.
-
9:20
Elegida è … Viola Amherd
Surprendentamain gia en l'emprim scrutini è elegida la vallesana Viola Amherd che succeda a Doris Leuthard. Quai cun 148 vuschs tar in pli absolut da 121 vuschs.
-
9:06
E gia l'emprim scrutini
Suenter il pled dal schef da la fracziun da la PCD Filippo Lombardi è gia suandà l'emprim scrutini. Lombardi ha suttastritgà anc ina giada las candidaturas da Heidi Z'graggen e Viola Amherd. Actualmain vegni dumbrà.
-
8:59
Ussa cumenzi...
Il Cussegl federal ha bandunà la sala e las elecziuns cumenzan – il pli emprim cun ils pleds da las fracziuns areguard las elecziuns. Per il pli cun mussar colur e recumandar candidatas e candidats.
-
8:56
«Pussibilitar dapli e scumandar damain»
Cun umor ha Johann Schneider-Ammann fatg ses pled da cumià. I saja bel da star avant l'assamblea senza pretender insatge e spetgar sin ils puncts da votaziuns. Da l'autra vart ha Schneider-Ammann punctuà l'impurtanza da l'occupaziun, la furmaziun e la perscrutaziun. I saja da pussibilitar dapli e scumandar damain. Ed era el ha engrazià a sia famiglia per il sustegn, senza il qual el n'avess betg pudì s'engaschar.
-
8:43
Ussa vegn undrà e prendì cumià da Johann Schneider-Ammann
La presidenta dal Cussegl naziunal undrescha il cusseglier federal Johann Schneider-Ammann. El saja stà in minister d'economia publica fitg engaschà ed in grond promotur da la furmaziun professiunala en Svizra – quai per dar perspectivas a la giuventetgna. In sistem che tiria l'attenziun era dad auters stadis. Era per Schneider-Ammann è l'entira sala stada en pe per applaudir.
-
8:36
Valurs democraticas «für die Schweiz, pour la Suisse, per la Svizra, per la Svizzera»
En ses pled da cumià ha Doris Leuthard appellà ad ina buna cultura da debatta en il parlament ed ha punctuà las valurs democraticas. Ella è era repassada ils dossiers impurtants sco la cunvegna da basa cun l'Uniun europeica, nua ch'il temp tentia. Finì ha Leuthard cun engraziar er a la glieud davos las culissas – dals ortulans fin tar las persunalitads en la cafetaria. Il pli fitg ha ella però engrazià a ses um.
-
8:21
«Cussegliera federala dals cors»
La presidenta dal Cussegl naziunal Marina Carobbio ha dà cumià a la cussegliera federala partenta Doris Leuthard. Quai cun punctuar sia rolla tar il project dal tunnel da basa dal Gottard, però era cun numnar e suttastritgar che Leuthard saja adina stada buna en ils dossiers. Ella saja ina «Grande Dame». L'Assamblea federala ha undrà la cussegliera federala partenta cun standing ovation.
RR live 08:00


text:
Il scandal dal cartel en urden alfabetic: Adam Quadroni, Andreas Felix, Anja Conzett, betun, Bezzola Denoth SA, cartel, chantun, chasti, construcziun auta, construcziun bassa, cumissiun da gestiun, cunvegnas da pretsch, Elecziuns grischunas, Engadin 1-10, filz, Foffa&Conrad SA, Gion Mattias Durband, Hohenegger SA, Implenia Schweiz AG, innocent, inquisiziuns, Lazzarini AG, Mario Cavigelli, maun public, plazzas da lavur, Polizia chantunala, presesidas, Ramosch, Republik, Roland Conrad, sancziuns, scandal, Scandella Bau AG, sesidas clandestinas, Societad grischuna dals impressaris, Stefan Engler, Uffizi da construcziun bassa, Viafier retica, vischnancas, Walter Schlegel, Weko, whistleblower, Zindel Gruppe AG.
Chalender d'advent 2018 17-12-2018 – L’ABC dal cartel
David Truttmann


text:
Nus vulain transmetter als uffants il plaschair da chantar e sautar cun chanzuns d’acziun, gieus e preschentaziuns. Cun ina scolaziun fundada e pretensiusa emprendan ils uffants da duvrar endretg lur corp e lur vusch.
Ils uffants vegnan scolads da persunas d’instrucziun professiunalas. Cun emprender era chanzuns da linguas estras vegn promovì il sentiment linguistic. La tscherna da litteratura universala pussibilitescha da survegnir ina invista en l’atgna cultura sco era en culturas estras.
Nus ans laschain purtar e diriger oravant tut da la musica. Nus sperain da pudair uschia transmetter blers bels muments musicals ed interumans, impressiunants e nunemblidaivels.
Ils uffants vegnan manads da « lur » musica ritmica (pop etc.) a la sonoritad. Quella vegn promovida cun il concert da Nadal en la baselgia da la Sontga Crusch a Cuira. La musica ritmica chatta ses post mintgamai en ils concerts da primavaira ch’èn accumpagnads d’ina band professiunala.
Entant ch’il chor 1 vegn oravant tut accumpagnà da gests, elavurescha il chor 2&3, la boygroup e la powegroup, gia choreografias «perfecziunadas» per las chanzuns sut la direcziun d’ina pedagoga da saut.
Il saut ed il moviment cumpiglian en circa 30-40% dal trenament.
Cun elavurar pli e pli chanzuns da linguas estras acquistan ils uffants a maun dals texts da las chanzuns bler dal sentiment linguistic e da la melodia da las diversas linguas.


text:
Tier la planisaziun locala saudan ils instruments da manischar il svilup territorial sin nivel dalla vischnaunca. Cheu anfleis Vus impurtontas informaziuns e documents tier la planisaziun locala dalla vischnaunca Lumnezia.
En connex cun la fusiun dallas anteriuras vischnauncas Cumbel, Morissen, Vella, Degen, Vignogn, Lumbrein, Vrin e Suraua alla nova vischnaunca Lumnezia sto era la planisaziun d’utilisaziun vegnir adattada. La vischnaunca Lumnezia ei actualmein vid exequir quei pensum, vid harmonisar las otg leschas da baghegiar e vid adattar las differentas parts dalla planisaziun d’utilisaziun. Quei succeda tenor las perscripziuns dalla revisiun dalla lescha davart la planisaziun dil territori sco era observond il plan directiv cantunal. La vischnaunca Lumnezia sto adattar las zonas da baghegiar tenor ils basegns digl avegnir. El mument ei la vischnaunca Lumnezia vid elaborar la basa per la revisiun.
Plans
La lescha federala davart la planisaziun dil territori (LPT) revedida pretenda ch'il svilup dils habitadis hagi liug egl avegnir en emprema lingia enteifer la zona da baghegiar gia existenta e cuntegn entginas disposiziuns per realisar questa finamira.
La suprastonza communala ha incaricau la planisadra Tanja Bischofberger dil biro Plan-Idee d'elaborar in plan directiv per il svilup dil territori dalla vischnaunca Lumnezia. Il cuntegn e las finamiras da quei plan directiv san vegnir resumai sco suonda:
- Il plan directiv communal per il svilup dil territori muossa las imaginaziuns dalla vischnaunca per siu svilup ed ei aschia il fundament per la planisaziun locala communala.
- Cun agid da quellas premissas sco era entras ina collaboraziun participativa dils convischins – cun in questiunari – ei quei plan cun directivas e mesiras vegnius elaboraus.
- La vischnaunca Lumnezia decida cun quei plan directiv il principi tenor il qual ella vul nezegiar il terren el futur. Per quei intent vegnan las differentas premissas dall’entira vischnaunca sco era dils singuls vischinadis elaborai e tschentai ensemen.
- Las directivas representan il svilup giavischau e las mesiras muossan co quellas san vegnir implementadas. Il plan directiv seconcentrescha sil territori habitau.
- Las directivas ed il plan ein ligionts per las autoritads communalas e cantunalas. Las mesiras han caracter d’orientaziun e surveschan sco agid per las lavurs vid la planisaziun locala.
Il plan directiv per il svilup dil territori dalla vischnaunca Lumnezia ei exponius per investa en casa communala a Vella e publicaus cheu:
Retscherca 2017 sur internet en connex cun la revisiun dalla planisaziun d'utilisaziun
En connex cun la revisiun dalla planisaziun d’utilisaziun ha la vischnaunca Lumnezia menau atras egl emprem quartal 2017 ina retscherca tier ils indigens e possessurs da habitaziuns secundaras. Legreivlamein han buca meins che 1002 persunas empleniu ora il questiunari. La vischnaunca Lumnezia engrazia a tuts che han priu part alla consultaziun.
A caschun digl aperitiv da Daniev 2018 dalla vischnaunca ha il president communal Duri Blumenthal presentau ils resultats dil questiunari. Resumau sa ei vegnir fatg las suandontas constataziuns: Dus tiarz dils participonts ein jasters. Tier la structura dalla vegliadetgna croda en egl che 64 pertschien dils dumandai ein denter 31 e 65 onns. 32 pertschien ein pli vegls che 65 e mo 3 pertschien ein denter 19 e 30 onns. La cumpart dalla giuventetgna schai aunc tier 1 pertschien. 97 pertschien sesentan bein ella vischnaunca. Era sch'ils singuls vitgs han valetau la damonda suenter l'impurtonza dil center d’in vitg viv differentamein, ei la maioritad dil meini che quei punct seigi fetg impurtonts. Il manteniment dils nuegls vegls vegn medemamein considerau per impurtont. Sur 62 pertschien ein persuenter ch'ils nuegls vegls duein vegnir mess a disposiziun sco terrren da baghegiar pils indigens, denton mo 55 pertschien lessen schar baghegiar entuorn quels sco habitaziuns secundaras. Tier las purschidas per giuvenils ed affons exista in deficit. Quei ei la suletta damonda, ch’ei vegnida rispundida dalla maioritad da 53 pertschien per nuncuntenteivel.
Ils resultats dil questiunari vegnan ad esser ina basa ed in muossavia per la revisiun totala dalla planisaziun d’utilisaziun per la vischnaunca Lumnezia.


text:
Le dejidêr
I scraii a te pieté! Amur – tres amur!
Misericordius amur che ne comana mai de damanè,
sarè ia te n pinsier, sterch, amur tler,
che ne n’à degöna maschera, che degöna taćia ne po ajié!
Dame döt de tè – döt, döt, sides mi!
Tües formes beliscimes, la picia contentëza tan ducia
dl amur: tü basc – edli divins y mans,
y de to piet blanch tan ćialt y pur la baldëza;
dame te instës y l’anima – por pieté scìnchete a mé,
no roviné n atom sce ne t’ôs che i möres;
o, vion inant, oramai tüa püra coscera
stlava, che i pois perde les rajuns plü tleres
dla vita: la garsara de mia mënt la saù
y, te chël ćiarü steril, mies ambiziuns tan verces.
John Keats
Do da chësta rima dl poet inglesc John Keats, che à vit dal 1795 al 1821, oressi ves cuntè valch sön l’ert dl orëi bun. La rima de introduziun cunta dl amur che ne damana mai, che ne comana nia y che trasporta te n ater monn, te n’atra realté. I ùn aldì che le pröm vare por se daurì al amur é chël de deventè na porsona atraënta, chël de ester bogn de se trà pormez les porsones cun chëres che an s’un sta saurì. N iade che chësc vare é fat, ći él mo da fà por vire fora deplëgn chësc bel sentimënt? Ći él pa che rënd ćiamò plü bela la sëmena dl amur?
Canche döes porsones s’à incuntè, canche ares s’à ciafè, mëtel man le tëmp dl entusiasm, le tëmp dla gran esaltaziun. Chësta amiraziun por l’atra porsona ti fej strada a na realté plü sota, che va sura vigni confin dla conescënza fora. Te chësc stadium röion canche l’atraziun danter les döes porsones é tan sterscia da les trasportè ia delà dla perzeziun ordinara, ia delà dl sintì normal. Te chësc momënt devënta le monn da vigni dé, le monn che an conësc dé por dé valch de magich y de incantè.
Canche ara passa dlungiaìa te süa belëza
sciöche la nöt te n cil plëgn de stëres
döt le miù dl scür y dla löm
bagna süa porsona y sü edli
che é tan duc te chë löm tëndra
te chëra che la tempesta dl dé ne ti po nia pormez.
Ma na ambria deplü o n rai demanco
rovinass en pert la grazia
che vibrëia sön sües trëces scöres
o bel fin ilominëia so müs
che se mostra alberch prezius
de sü pinsiers sarëgns y fins.
Sön süa massëdla, sön süa frunt,
tan morjeles y chîtes mo plënes d’espresciun
i corusc, le sorì tan atraënt,
ti à crëta ai dis che tira al bëgn,
a süa mënt che cun döt é en pesc
y a so cör che tres so amur é inozënt!
George Byron
Vignun de nos à fat val’ esperiënza de chësc entusiasm y dles trasformaziuns che chësc tëmp descëda. L’entusiasm tan sterch trasporta la porsona che ô bun ia delà dl banal y dl mondann, chël ô dì ia delà dla vita normala cun sü crüzi, sü fistidi y sü problems. L’entusiasm alza sö chël che ô bun sura i crüzi da vigni dé fora, plü alalt co i problems da vigni dé. Sce an prô da splighé chësc momënt cun parores plü spirituales, spo podésson dì che chësc gran entusiasm di dui amanć ti somëia ales vijiuns che i sanć fej canche ai se sënt lià a Chël Bel Dî. Tl delire dl gran entusiasm pê döt cant nü. Al pê sciöche sce döt cant s’ess trasformè, sciöche sce chël che an vëiga foss impormò gnü cherié. La liberaziun dai vedli confins fej deventè döt ći che i dui amanć à incëria valch de nü, valch de particolar. Te chësc stadium se venerëia i dui amanć un cun l’ater. L’entusiasm é na forma de renasce dla inozënza, y sciöche vigni fantù vëiga le monn te na manira sacra, insciö él inće vigni amant entusiasmè che le perzepësc y le tol sö te na maniera inozënta.
Al mëss s’alzè sö danter mi amur
y me, trëicënt nöts sciöche trëicënt mürs
y le mer sarà na magia danter nos.
I arun ma plü recorć.
O sëres miritades cun dolur,
nöts cun la speranza de te ćiarè,
ćiamps de mia strada, firmamënt
che i vëighi se perde...
sciöche l’ermo tan sterscia
fajarà dala ria d’atres sëres tüa manćianza.
Jorje Luis Borges
Scebëgn che i amanć dijes de se sintì sciöche sce ai foss nasciüs danü, ne n’é la fontana de chësta novité nia na porsona nöia, chël ô dì che al ne n’é nia gnü al monn n’atra porsona, mo al é sozedü valch ite te chëstes porsones. La porsona che ô bun perzepësc, tol sö le monn te n’atra maniera. Y chësta mudaziun dla perzeziun pëia ia avisa dala separaziun y porta ala unité. Na porsona che se sintî denant sóra y che à finalmënter ciafè compagnia, na porsona che s’à finalmënter incuntè cun n’atra vëiga döt le monn cun d’atri edli, ara tol sö döt cant ći che ara à incëria cun n’atra maniera de sintì. L’amant entusiasmè vëiga le monn sciöche valch che fej pert de süa natöra y tl medem tëmp inće sciöche valch che passa, valch che al mëss lascè jì. L’amant entusiasmè vëiga le monn sciöche sce Chël Bel Dî ess tut la dezijiun de vire ti ciüfs, ti lëgns y tl corp dla porsona amada. Y al é dantadöt te chësta ultima che le divin pê avëi süa sënta. Al po ester che i amanć ne conësces nia le significat de valch che sciampa y de valch che resta, mo ala fin fin ne n’é les parores nia la realté, ares é ma na descriziun smarida de ći che ai vir. Ći che sciampa é le monn ordinar, le monn normal che ti pê a nüsc sënsc valch de material, valch che an po pié ite y che se müda. Valch che é lié al tëmp. Ći che resta indere é le monn ia delà dla materia, chël monn che pê ester etern y zënza tëmp. L’entusiasm ti deura la porta avisa a chësta realté che va sura la materia, sura chël che an po pié ite fora.
Amur, amur, scìncheme le chît y la pesc
o zed, o cun na erma plü sterscia
taia ia la vita, laôra dan la mort.
Ducia é la mort che vëgn debota.
Sides che le dé se destödes sides che al leves
al é n pinsier che tres me mangia sö
y tl sbunf contënt me fêjel mè,
al me fej la vera y mies pënes devënta plü pesoćes.
Ći mai fajarài? Sce al me fej massa falè
l’amur, por me salvè, oramai sperè
m’infidi ma da me desperè.
Porvia che l’amur ne n’ô nia me daidé
ne me réstel ater da fà por me defëne co morì
y cun la mort ti sciampè a so jüch.
Pierre de Ronsard
Gonot aldiunse da valgügn che ti ćiara pro a döes porsones che s’ô bun y che desprijëia chësc sentimënt chëstes parores: mo ći mai odaràl mo te chë porsona ilò? Ći mai àra de bel chësta porsona che al ti salta do tan dassënn? De te’ parores âldon dijon da porsones che ne n’é nia bones de ćiarè sura l’ordinar fora, da porsones che vëiga le monn sciöche al se mostra te süa iesta da vigni dé. I amanć indere s’à fat lerch te na realté plü sota, te na realté che i edli normai ne n’é nia bogn da tó sö. Ai à scovrì le straordinar te chël che düć i atri vëiga sciöche valch de ordinar, valch de normal. Ai é stà bogn de se spostè ia delà dla maschera dl’aparënza, te n monn zënza confins, zënza gauja y zënza tëmp. Le persian Rumi, che vëgn reconesciü sciöche le plü gran poet sufi, dijô insciö: “Corajö, ia delà dla idea dl bëgn y dl mal, ilò él le ćiamp. Se incuntun ma ilò.” Chësc jì ia delà se damana na sort de cosciënza nöia, na cosciënza che se pormët de jì sura i confins dl bëgn y dl mal fora.
Al chir sü slefs,
mo ara storj le će.
Ara n’ô nia che al mëtes
süës mans sön so piet.
Por se defëne se tëgnera
la vëta che ê morjela,
mo gnon döta cöcena
bele le dejidêr desmóstrera.
La fancela é sensibla,
dër espert l’amant,
co śogarài mo
le jüch dl amur?
Bele se descürel so piet
stlüt tles mans
sonjins vërć y aji
che madorësc bel plan...
Borjëntes sües aundles
se möi sigüdes cuntra so piet,
y les cëies de ëra
sciöche na löna se storj.
Impié da so müs
se damànel tan dî
che ara podarà ćiamò
ascogne la löna te süa gonela.
(Vidyapati)
Secunda pert: "Le dejidêr"
- Le dejider.pdf(file pdf)54 K


text:
Frars Grimm
Las praulas
Sursilvan
Surselva Romontscha, 2000, restampa 2013, numer d’empustaziun 3-906680-56-8
Ina collecziun da las pli bialas praulas e fablas dils frars Grimm. Praulas che perdan mai lur magia. – In accent special da quest’ediziun ein las numerusas illustraziuns fatgas cun gronda premura tochen en il pli pign detagl. Ellas dattan veta a las figuras da las praulas e sveglian la fantasia da quel e quella che legia ellas.
Nevana ed ils siat nanins
Gionin e Grettina
Il luf ed ils siat anseuls
La fumitgasa dallas aucas
Il giavel culs treis cavels dad aur
La Capetscha cotschna
Il pauper ed il reh
Ils musicants da Brema
Gion da cletg
Il cusunz valerus
La dunna Holla
Il retg dils rustgs
Ils treis nanins egl uaul
Rampuniala
La siarp alva
Runcafletg
L’aua dalla veta
Alvetta e Rosetta
Il retg Barbacorn
Igl utschi dad aur


text:
Suenter Sursaissa hai er dà ina ulteriura attatga dad in luf sin ina muntanera da nursas. Quai ha il schef da l'uffizi per chatscha e pestga, Adrian Arquint confermà envers RTR. Sche quai sa tracta dal medem luf che ha avant trais dis stgarpà 12 nursas sin l'alp Gren a Sursaissa n'è anc betg cler.
D'in luf problematic na possian ins anc betg discurrer, uschia il schef da l'uffizi per chatscha e pestga, Adrian Arquint. Per il mument sajan ins vidlonder d'identifitgar ils lufs cun agid da la DNA. Era stoppian ins sclerir sche las bestgas stgarpadas tutgavan tar muntaneras protegidas.
RR novitads 12:00+