text:
Gualtēr
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Gualtēr (Gualtieri in italiân) l’ é un cmûn ed 6.500 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz.
Mèsa a 25 km da Rèz (a s’égh rîva lòunga la Statêla 63), a l’ardôs ed l’êrṣen dal Po ch’ al sègna al cunfîn cun la Lumbardéia, Gualtēr l’é ‘na sitadèina ‘d urégin medievêla ch’ l’ à subî pió vôlti lòungh i sècol la piêga dal j aluviòun (l’ûltma, catastrôfica, int al 1951).
La Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
A neghêr la convinsiòun che Gualtēr al duvés la só nasîta a i Rumâni a’gh pèinsen al sustansiōṣi catêdi relatîvi a l’etê dal fèr e al peréiod etrósch e cuncentrê ind la zôna ‘d la Palasèina dal dé d’incô e dal Castlâs, unî a quî che a s’arfân a l’etê dal brònz e che în da coleghêres a l’aṣvèin teramêra ed Sânta Rôsa (ed Puvî), a sègnen sti pôst cme préma abitasiòun stâbila ed probâbil coloniṣadōr ed l’època. Al nòm ed Gualtēr al sêlta fôra cêr e nèt sōl dimòndi tèimp pió têrd, a la fîn dal peréiod rumân, al nòm al deṣvîn fôrsi da “Castrum Vulturena”, pó “Castrum Walterii”, pôst fundê dal Longobêrd Gualtiero (VII sec.) Al cèinter sitadèin pió antîgh ed Gualtēr l'é d'arcgnòser cun la Cēṣa ed Sânt' Andrea, tirêda só int al IX sèc. cme 'na nurmêla capèla, int a XII l'é dvintêda cēṣa parochièla, ch' la servîva ânca pr' al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa, che d' intôren a s'în mési in fîla al prémi cà, che àn fât al sistèma ed Piâsa Felice Cavallotti dal dé d'incô fâta a teriângol, circundêda da strèti cà in fîla d' impiânt medioevêl e rinasimentêl, probabilmèint druvêdi ind al pasê ad ûṣ ed furesteréia dal Cunvèint aṣvèin. Ind la piâsa a gh'é in pió ed la cēṣa ed S.Andrea ânca al Pòs arnuvamèint, dôp avèir subî 'na parsiêla spianêda intōren a j ân ‘50, dal pió antîgh fât intōren al 1776 insèma a un prugèt ed Giovan Battista Fattori in fōrma ed 'n' elegânt caplèina.
Pr' al contròl dal véi dal fióm ed al pôst per la tèra bòuna i sgnōr ed l'època àn fât un castèl inséma a la rîva drèta dal Po, còl che gh'armâgn ed l'antîga furtèsa l'é stê mudê e més dèinter ind l'usadûra dal Palâs Bentivoglio che al tîn d'acât i sègn ed l'antîgh spiandōr ind la facêda ed frûnt la grânda piâsa e ind al dō tòri d' ângol davânti. Al gróp ed fabrichê, ed grândi mzûri ed fōrma a quâter cantòun circundê, fôrsi, da fusòun fònd furnî a i quâter angôl ed tòri, al gh'îva dèinter un lêregh curtîl. La stôria polética ed Gualtēr, decisamèint cumplichêda e turmintêda, l'à vést pasêr al pusès da 'na mân a cl'êtra. A l’inési dal Tersèint la properietê dal castèl l'é ed Azzo d’Este che a'gh và a drê, int al 1326, l' avtoritê di Da Correggio. Int al 1345 al pâsa al Marchèiṣ Obizzo d’Este che, sibèin i tetatîv ed rinfursêr al difèiṣi dal castèl, an égh la chêva mìa schivṣêr, vêrs la fîn dal 'stès ân, la cunquésta da pêrt di Gunṣêga, che a tînen al fèdev per cûnt di Visconti. Ind al tèimp ed la dipendèinsa gunṣaghèiṣa al castèl, pôst ed cunténov scûnter, al câsca sóta la giurisdisiòun ed Bresèl. Int al 1402, Gian Galeazzo, Dóca ed Milân, al dà al fèdev Ottobono Terzi, cambiê int al 1442 da Erasmo Trivulzio. Int al 1452, Gualtēr al vîn més sóta da i Da Correggio, per caschêr ed nōv sóta al pusès milanèiṣ int al 1454. Un ât ed barât sarê só int al 1479 tra i Visconti e i sgnōr ed Frêra al decèd che Gualtēr al fâga pêrta dal Duchê estèins e la só sotmisiòun a la Duchessa Bona, invistîda da Ercole I. J Este mantînen al lôr pusès fîn a quând Alfonso I al decéd, int al 1567, ed cuncêder al feèved ed Gualtēr a Cornelio Bentivoglio, sostitût generêl dal Stêt Ferarèiṣ cun al tétol ed Marchèiṣ.
Atravêrs la costrusiòun dal palâs Cornelio Bentivoglio al mudéfica in môd pió impurtânt l'impiânt sitadèin dal paèiṣ. Per tirêr só al palâs, che l'inzgnêr incarichê, Giovan Battista Aleotti ciamê l'Argenta, al dîṣ: “erezione di tanta mole”, a's drôva al materiêl ch' al deṣvîn dal ṣventramèint dal Castlâs druvê cme pôst dal Consèli ed la Cumunitê. Al magnéfich Palâs Bentivoglio rispetōṣ di critèri dal Rinasimèint al gnirà finî da Ippolito fiōl ed Corneglio subèintrê a ló al gvêren int al 1594. Cornelio e só fiōl Ippolito, àn dê l'inési a còla grandiōsa ôvra ed bunéfica ch' l'à salvê dal la padòla la pianûra arzâna e che j impiânt impurtânt în incòra vâlid e funsionânt.
A's pōl dîr che al periéod de spiandōr per la stôria ed Gualtēr a's cunclód int al 1634, quând Francesco I ed Mòdna l'à tôt adôs a ló al Marcheṣê. Int al 1661, sóta al gvêren ed la Duchèsa ed Mòdna Laura, a s' intervîn inséma al palâs Bentivoglio ṣlargândel e dubândel. J Este int al 1750 vènden la rôca al Cmûn, ch' égh l'à incòra adès. Int al 1751 'na grând pêrta dal fabrichêt l'é stê butê zò per arznêr al pîni dal Po. A la fîn dal setsèint int l'êla ed mansèina é stê zuntê, per ôvra ed Giovan Battista Fattori, al teâter, che incô an s' pōl mìa druvêr. Int al l1796 al paèiṣ al tôṣ pêrta a la Repóblica Cispadâna. Int al 1860 al va a fêr pêrta dal Règn d’Itâlia. Al 9 novèmber dal 1879 a ’s costituèṣ la préma Societê ed Mótvo Socôrs e Prèstit tra j operâri dal cmûn ed Gualtēr. A la vigélia ed la préma guèra, i coperadōr ed Sânta Vitôria a dân véta a n’impurtânt speriĵnsa ed coperasiòun agrécola cûmprând la pussiòun di Grèpi. L’inési dal sècol l’é sgnê da nōvi pîni dal Po. Al 15 novèmber 1951 l’âcva dal Po l’à invêṣ la Bâsa arzâna e la rîva al cêvi ed vôlta dal j archêdi ed Piâsa Bentivoglio a 3 mêter e 80 d’ altèsa. Da alōra la riprèiṣa socio-conômica dal cmûn l’é stêda sèimper in chersûda.
Palâs e monumèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Palâs Bentivoglio[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirê só tr’ al 1594 e al 1600 da Cornelio e Ippolito Bentivoglio. In urégin al fabrichêt l’êra fât da quâter facêdi in côt lòunghi 90 mêtri, cumpâgni a còla ch’ a’s vède incô. I quadrê di trî lêt chi incô égh manchén în stê druvê per rifursêr e tirêr só j êrṣen dal Po al tèimp ed la pîna dal 1751. Al piân tèrra dal palâs a’s câta la Sêla di Marangòun, druvêda in pasê da artigiân dal lègn, adèsa druvêda per mòstri e sêla conferèinsi. Al piân d’ed sôvra catòm al Salòun di Gigânt, la Sêla ed l’Eneide, la Sêla d’ Icaro, la Sêla ed Giove e la Capèla Gentilésia.
La Tòra Cévica[modifica | mudéfica la surzéia]
Mésa ind al fiânch a sîra, la tòr cévica la s’lêva só incastêda tra i pôrdegh che, cuntènev, ôrnen i trî fiânch ed la piâsa. A piânta cun quâter spîgh, l’é stêda fâta ind i prém dal ‘700. L’intêra impalcadûra l’é tgnûda só da un êrch a tót sèst che la dà l’ingrès in via Vittorio Emanuele II. La tòr l’é fâta da trî piân che se stréchen vêrs l’êlta: ind al prém piân, tra dō côpi ed riliêv vertichêl cun capitèl, a’s câta l’antîgh arlòj ch’ al dà inséma a la piâsa, ind al secònd tra còsti a’s câta ‘na perfiladûra archêda. Al têrs piân l’é un lucernâri cun la bês a ôt ângol, cun un’archêda cèca per lê, cun imséma un tambór ciléndrich, quacê da ‘na coplèta e da ‘na bandirîna segnaèient. Inséma a la facêda a mezdé ed la tòr l’é ste restarvê da pôch un antîgh arlòj solêr.
Véla Torello – Malaspina - Guarienti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter uriginâri a’s pōl probabilmèint arcgnòser cun l’antîgh castèl dal veschév ed Pèrma, arcurdê in un documèint dal 1388. L’é pasê Torello int al XVI sècol. La véla a’s preṣentêva alōra a piânta fâta a retângol e a dû piâni. Al prugèt dal giardèin, més zò secònd a mudê rumântich, al fà vèder ûn di pió interesânt esèimpi ed prugèt ed giardèin pitorésch a l’inglèiṣa int l’arzân.
Ospedêl Felice Carri[modifica | mudéfica la surzéia]
L’ospedêl, incô cà protéta per ansiân, l’é intitulê al benefatōr Felice Carri, che a n’à prugetê l’istitusiòun int al 1781. L’é gnû só in ‘na zôna bèle destinêda a Convèint ed l’ōrden ‘’Francescano Minore Osservante’’, ciamê i “Zoccolanti”. Che l’ é môrt, ind al 1965, dôp avèir pasê j ûltemi ân in malatéia, còl che l’é fôrsi incō al pió famōṣ sitadèin gualtierèiṣ, l’artésta Antonio Ligabue.
Palâs Greppi[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la frasiòun ed Sânta Vitôria a’s câta sté grând fabrichêt tirê só tr’ al 1770 e al 1775 (al giardèin e chi êter fabrichêt atâch în stê finî int al 1783) da la faméja di Cûnt Greppi ed Milân, che îven ricevû da j Estèins, in sté zôna, ‘na pussiòun ed grôsi dimensiòun, che îven urganiṣê e l’îve fâta dvintêr funsinânt e ch’ la rendîva. J adôb ed l’intêren în stêd in grând pêrta fâti da Giovanni Morini e préma ed tót dal gualtierèiṣ Giovanni Sogliani, ch’ l’ à imblîe al salòun Greppi, da considerêres cme esèimpi d’adôb ed la metê dal ‘700 ind l’arzân. Ind al salòun a’s tîn da cât un camèin in mêlmer, dal Bolognini, che insèma a gh’êra, probabilmèint, un spèc. Da segnalêr la preṣèisa dal pôrti e fnêstri uriginâri, e la schêla d’ ingrés al salòun.
Al Pòs ed Piâsa Nōva[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la secònda metê dal sècol XVIII al Dóca ed Mòdna l’à impôst la sarêda ed tót i pós privê per vansêr infiltrasiòun cèchi d’ âcva surzéia dal Po ind l’abitê. Per gnîr incûntra al necesitê d’ j abitânt ed la piâsa al Cmûn l'à fât fêr un pós pōblich, finî intōren al 1776, l’é stê da pôch arpurtê a la só fōrma uriginâria.
Pûnt Purtèini[modifica | mudéfica la surzéia]
Sté pûnt ch’ al s’arfâ a la secònda metê dal ‘700 a’s câta a S. Vitôria, inséma al turèint Cróstel, e l’ é al pió antîgh dal gualtierèiṣ. L’ é in quadrê côt, a trèi archêdi. Al nòm al deṣvîn, probabilmèint, dal “paradôri” che mési a piòmb al côrs dal Turèint a tirêven só al livèl ed l’âcva, necesâri pr’ al funsionamèint dal mulèin, pôst l’ a tâch. Al pûnt al costituîva ‘na poṣisiòun stratégica: un tèimp a ‘gh pasêva l’antîga véia ‘’Domorum de Boscho’’ e al permetîva al pasâg da la pianûra a la culèina e invicivêrsa.
Al piâsi[modifica | mudéfica la surzéia]
Piâsa Bentivoglio[modifica | mudéfica la surzéia]
In sté piâsa a dân al Palâs cun al ‘stès nòm, la colegêda ed Sânta Maria ed la Nèiva e la Tòr Cévica. La piâsa l’é un perfèt quadrê ed sèint mêter ed lê, curonê per trî lê da ariōṣ pôrdegh muvimentê da 69 archêdi.
Piâsa Felice Cavallotti (Bèle Piâsa Nōva)[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirând drèt per via Vittorio Emanuele II a s’ arvésa la lòunga Piâsa Felice Cavallotti, a fōrma ed teriângol, circundêda da strèti cà in fîla. Ind la piâsa a gh’é la cêṣa ed S.Andrea e al Pòs.
Al cēṣi[modifica | mudéfica la surzéia]
La Colegêda ed S. Maria ed la Nèiva[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa l’é steda tirêda só int al 1547 e in sègvit l’à subî di arnuvamèint ed nèt per ôvra ed l’inzg. Vacca. Òna dal dō facêdi la s’unès cun al purdghêl ed la piâsa, ch’ l’êtra sóta al purdghêl. În preṣèint sê caplèini ed fiânch piturêdi a frèsch: la pió impurtânta l’é còla a mansèina atâch al preṣbitèri, zuntêda int al 1660, dóve a’s câta l’Anunciasiòun dal Bononi. Al sufèt a’s preṣèinta in vôlti a bòt e a vèila.
Cēṣa ed l’Imacolêda Cuncesiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
La costrusiòun de sta cēṣa, mésa in un spâsi indrê rispèt a la cuntrêda, l’é stêda dêda a la diresiòun ed l’inzg. Vacca a j inési dal XVII sècol. La cēṣa l’é servîda pr’ al funsiòun religiōṣi ed la Cunfratêrnita gnûda só a Gualtēr bèle int al 1547
Cēṣa ed Sant' Andrea[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirêda só int al IX sec. cme nurmêla capèla, int al XII l’é dvintêda cēṣa parochiêla, druvêda ânca pr’ al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa. Che, int al 1547, l’é gnûda só la Cunfratêrnita ed la Cuncesiòun. Quêṣi tóti al ōvri tgnûdu da cât ind l’ intêren în dal XVIII sècol, mēno la stâtva ed la Madòna ed Loreto (del XV°) ed ‘na tèila figurânt Sant’Ignazio ed Loyola e S.Filippo Neri in adorasiòun ed la Crōṣ (metê XVII°). A gh’ é che, sèinsa nisûn sègn per arcgnòsrel, la tòmba dal frê Ludovico Grossi, ciamê al Viadâna, fondadōr ed la múṣica sâcra modêrna, che l’é gnû suplî int al 1627 dôp avèir pasê i só ûltem ân ind al cunvèint aṣvèin.
La Cēṣa ed Pēv Salṣêr (SS.ma Anunsiêda)[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la frasiòun ed Pēv Salṣêr la gh'é la Cēṣa ed la SS.ma Vêrgin dal Grâsi. Al fabrichêt uriginâri, més pió a sîra, l’à subî dimòndi dal pîni dal Po, che a n’àn cumprumés gravemèint la stabilitê. A n’é gnû fât un nōv fr’ al 1653 e al 1670. L’intêren ed la cēṣa l’é a ‘na navêda cun sê capèli ed fiânch. La vôlta l’é stêda dal tōt restavrêda tr’ al 1914 e al 1915, cme grân pêrte dal tèimpi.
La Cēṣa ed Sânta Vitôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L’é davânti al Palâs Greppi. L’ é stêda arfâta cme l’é adèsa insèm al campanîl int al 1683, insém al ruvîni ed la préma costrusiòun ed la fîn dal 1500, vrûda préma da Cornelio, pó da Ippolito Bentivoglio a conclusiòun dal j ôvri ed bunéfica int al teritôri. A l’intêren Sânta Vitôria l’é tôta zò a mèz bóst, in lègn decorê cun ōr e argînt, in manēra barôca; a i pē ed la scultûra ‘na custôdia ed vêder la tîn da cât l‘arléquia ‘d la sânta, dòun dal Cardinêl Vicâri ed Ròma all’Arcidiâchen ed Guastâla (1647).
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Giancarlo Grassi, Manuela Maccagnani, Valter Rosa - Gualtieri : la città nuova dei Bentivoglio - [collaborazione di Giuliano Cervi e Gian Luca Torelli]. - Reggio Emilia : Diabasis, 2001
- Leila Palazzolo Salomoni. Gualtieri : piccola capitale del Po : guida al patrimonio storico e artistico - Luzzara : M.C.M. Azienda Grafica, 1990.
- Fulvio Simonazzi - Storia di Gualtieri e del suo centro monumentale - Parma : La Nazionale Tip.- Ed., 1967
- Gualtieri, piccola capitale del Po - Breve guida al patrimonio storico e artistico. - Gualtieri : Comune di Gualtieri, 1984
- Anselmo Mori - Della chiesa di Sant'Andrea e dell'annesso Convento Francescano in Gualtieri. - Guastalla : Tip. Artigianelli, 1916
- Pier Paolo Balbo, M. Cristina Costa, Valerio Messori, Daniel Modigliani - Gualtieri : un centro storico nel suo territorio Il rinnovo urbano nei centri di piccola dimensione. - Roma : Multigrafica Editrice, 1980. -
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


c: text/html

text:
Eurodance
L'Eurodance a l'è un sota-gener de la müsega eletroniga dance di agn '90 che la mes'cia element de House, Hip-Hop e Hi-NRG. A l'è cugnussüda anca 'me Dance agn nuanta. I sò carateristich a hinn vus meludius o anca rap, sintetisadur, un ritm munutòn fort e melodich del bass e de la bateria eletroniga in 4/4. I test a hinn quas tücc in ingles - anca se despess l'è minga la maderlengua del cantan - e canten la pas, l'amur, la festa, el bal e'l divertiss, o anca situaziun cumplicaa ligaa al amur.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Turbie
La Turbie l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Villefranche-sur-Mer, del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime.
El g'ha 'na popolasiù de 3 194 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7,42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 146 méter a 'na altèsa màsima de 658 méter s.l.m.
La Turbie el se tróa söndèn col pròpe sùra 'l Pricipàt de Mònaco. A La Turbie gh'è 'l monümènt ciamàt Trofèo de le Alpi, fat sö ai tép dei romàni (an 6-7 prìma del Signùr) per celebrà la glòria del Imperadùr Augusto dòpo la cunquìsta dei pòpoi de le Alpi.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La finamira da «Rheinquelle Events» è dentant betg mo d'organisar «Fevra da schlagher» mabain er da planisar e realisar occurenzas da tut gener en la regiun Sedrun, Mustér ed Andermatt. Uschia duai era la collavuraziun tranter indigens e possessurs da segundas abitaziuns vegnir promovida ed era stgaffir lieus d'inscunter. Vinavant è previs da planisar e realisar occurenzas da tut gener en la regiun Sedrun, Mustér ed Andermatt.
L'emprim event – 7 da settember
Ils dis da schlagher eran fitg populars. E blers eran lura era da l'avis ch'ins duess – malgrà ils problems finanzials – manar vinavant in tal event. Uschia Silvio Schmid, il nov elegì president da l'uniun. Perquai vul ins uss organisar ils 7 da settember 2019 in event da schlagher en la halla polivalenta «Dulezi». Per pudair spargnar ils custs per ina tenda, han ins decidì da manar tras quai event en la halla polivalenta.
RR novitads 15:00


text:
Giovan Trapattoni
El Giovan Trapatton (Giovanni Trapattoni; Cusan, 17 de marz del 1939) a l'è on alenador e ex giugador de folber italian.
L'è staa l'alenador de squader italiann compagn de Milan, Inter e Juventus, oltra che de squader todesch, portoghes e austriegh. L'è l'alenador italiann pussee titolaa, e l'unegh (insemma al Tomislav Ivić, al Ernst Happel e al José Mourinho) a vincc almanch on campionaa nazional in quatter paes diferent.
L'ha alenaa la Nazional Italiana de Folber del 2000 al 2004 e quella irlandesa del 2008 al 2013. L'è vuna di iconn del folber italian.


text:
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord (Paris, 1754 - Paris, 1838) l'era on rapresentant del cleer aj staat general, poeu l'è staa member de la costituenta e in del 1792 l'è staa costrett a emigraa. Tornaa indree in del 1796 l'haa sostegnuu el Direttori e poeu el Napuleoon.
In tra ij artefiis de la restaurazion Burbonica in del 1815 l'haa ciapaa part al Congrèss de Vièna in qualitaa de minister dj esteri francees, e l'haa savuu desfrutaa a favor del sò paiis i rivalidaa in tra i vincitoor.
In del 1834 a l'era ambasciatoor a Lundra e l'haa firmaa el trataa francu-inglees.
L'haa lassaa on interessant liber de memori.


text:
L'interpresa start-up «Graubünden Vivonda SA» survegn sustegn chantunal per ses project da render vesaivla la regiunalitad grischuna. La regenza garantescha a l'interpresa maximalmain 1,1 milliuns francs. Vitiers datti anc ulteriurs 160'000 francs da la Confederaziun.
La Vivonda SA vul stgaffir ina structura professiunala che commerzialisescha e venda products grischuns en differents lieus. Ella vul dentant er producir sez. In emprim lieu da vendita è planisà a Jenaz. Per endrizzar ils emprims lieus da vendita èn previsas investiziuns da passa 4 milliuns francs.


text:
Per l'ensolver dovra ella nuschs dal grond nuscher sin il bain Schönenhofen ed era paira tosta u suc da maila ord l'atgna producziun.
L'ensolver da Brida dat forza
Il mais da zercladur fa RTR visita en cuschina tar Brida Haefele-Berther a Wittenbach en il chantun Son Gagl. La pura da 31 onns cuschina gugent cun ils agens products.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Cun il chastè da Prangins sper Nyon han ils chantuns Vad e Genevra surdà a la Confederaziun l'onn 1975 in edifizi adattà per laschar realisar in giavisch daditg desiderà: la constituziun da la sedia romanda dal Museum naziunal svizzer. Ina renovaziun difficultusa ma la finala bain reussida ha fatg in museum modern or d'in chastè cun ina lunga tradiziun e situà en in conturn da bellezza. A l'intern è vegnida creada in'exposiziun permanenta davart l'istorgia svizra tranter 1750 e 1920.
(Foto: Marco Zanoli / CC BY-SA 2.5)


text:
La raschun persuenter è in discurs filmà zuppadamain. Tenor medias indigenas haja el dà als reporters tips, co guntgir reglas da transfer. Ils schurnalists eran sa dads ora sco umens da fatschenta ed avevan filmà el zuppadamain.
Plinavant duai Allardyce avair martgadà in lucrativ contract da cussegliaziun. Sinaquai ha la federaziun englaisa da ballape cumenzà cun investigaziuns cunter el. Allardyce era stà en uffizi mo 68 dis.
Ad interim vegn la naziunala englaisa trenada da coach dals U21, Gareth Southgate.
RR novitads 21.00


text:
Il musical «Adia Surselva – hello New York !» tracta il temps modern dall’emigraziun da Svizzers, Grischuns, Sursilvans en l’America ni vi sur mar. L’emigraziun suenter la Secunda Uiara mundiala ei pil pli buc succedida ord raschuns economicas mobein surtut persunalas. Cunzun glieud giuvna leva veser e viver en la tiara nua che tut era pusseivel, nua che la libertad era senza cunfins, nua che las schanzas havevan negins cunfins.
Il musical «Adia Surselva – hello New York !» tracta era l’historia dalla emigraziun dils «nos» el Niev Continent, quei dapi l’entschatta da quella ils onns 1807. La pli gronda unda da Svizzers e Grischuns sur mar ei succedida el decenni da 1881 – 1890. Buc meins che 90‘000 cumpatriots ein navigai muort munconza da lavur e paupradad en quei decenni sur mar. Gl’emprem mo singuls, suenter ils 1850 entiras famiglias, quei grazia al scomi dils bastiments a tenda tier quels a vapur.
El center dil musical «Adia Surselva – hello New York» stattan Nuscha e Toni. Els ein parti 1955 da casa per serender a Le Havre nua ch’els ein s’embarcai. Quei indepen-dentamein in da l’auter. La traversada digl Ocean atlantic cuzzava lu pli u meins duas jamnas. Nuscha, la giuvna da Rueun, ha giu sco destinaziun New York. Toni in fravi d’aur da Sagogn ch’era serendius a S. Gagl era sedecidius pil Canada, pli precisamein per la regiun da Vancouver.
Per Svizzers e tonpli per Grischuns muntava ina tala scoperta ils onns 1955 in pass extrem. Il mund era aunc fetg gronds. Mo il viadi dalla Surselva tochen alla mar el vest dalla Frontscha cuzzava treis tochen tschun gis. Viadis liungs cul bastiment eran fetg cars, sgular cun aviun – per glieud buc detg beinstonta – buc pagabel. In viadi per l’America fuva da lezzas uras in pass fetg definitivs. Ins saveva lu buc semplamein turnar. Ins saveva era buc traso telefonar. Per l’ina era il telefonar fetg car, per l’autra eran las casas cun telefon els vitgs muntagnards dil Grischun raras. Telefon havevan lu la posta, igl augsegner, la spindrera e l’ustria, forsa aunc il president communal.
Biars ch’ein serendi ell’America ni el Canada han giu fortuna, han fatg carriera, han nezegiau las immensas pusseivladads da sescolar e sesviluppar. Ton Nuscha sco Toni han nezegiau la caschun.
Il musical raquenta da quei enorm spagat ch’els dus han fatg. Dil vitg Rueun, lu diltuttafatg puril, a New York, nua ch’ei era els onns tschunconta strusch da fugir ord via pervia d’in auto. El raquenta dil schar encrescher, ton dad ina vart digl ocean sco da l’autra. Il musical muossa las temas, fetgas, ils quitaus e panzieris dils da casa per Nuscha ni era per Toni. Mo era l’autra vart vegn presentada: las situaziuns legras ed ils muments da ventira.
Il musical «Adia Surselva – hello New York!» lai reviver biografias impressiunontas. El sebasa ton sin fatgs vivi, sin raquents e documentaziuns – mo lu era sin in libret, sin parts, constructs litterars che surveschan, che dattan tensiun, che transportan sentiments, che fan ord biografias quellas bialas historias dramaturgicas. L’historia dil musical «Adia Surselva – hello New York !» vegn fortificada, cumpletada ed enramada da cumposiziuns che sustegnan mintgamai l’acziun. Ellas lain denton adina puspei era sentir la mischeida da duas culturas musicalas.


text:
Simon Camartin ha studegià biologia e lavurà plirs decennis sco magister al gimnasi a Mustér. Cun bun 50 onns ha el dentant decidì da sa deditgar cumplainamain a quella passiun ch’accumpogna el dapi sia uffanza: la musica. Dapi lura dirigia el orchesters sin l’entir mund, ils ultims mais p.ex. a Cuba, en l’Ucraina ed en China.
Quai che stat spezialmain a cor a l’epicureer sursilvan è la promoziun da giuvens cumponists. Quest giavisch ha manà a sia chasa editura «Sordino» che publitgescha ovras da musica classica contemporana.
Redacziun: Astrid Alexandre


text:
Sin las pistas regularas na saja betg pussaivel da trenar tempo. Il privel da collisiuns cun skiunzs pli plauns saja memia grond. Quai di l’anteriur president da Swiss Snowsports, Riet Campell. El pretenda perquai ch'i dettia pistas separadas per trenar il tempo.
Ils magisters da skis duain avair la pussaivladad da mussar a la clientella, co ch'ins fa cun aut tempo las differentas curvas cun ils skis da carving, e quai sin pistas segiradas. Las pendicularas han gia fatg experiments cun pistas per skiunzs che vulan ir plaun, però senza success.
Ellas vulan porscher als passiunads dal tempo las uras da la damaun avant che la massa da skiunzs vegn sin pista.
RTR Telesguard 17:40


text:
Las premissas s’han müdadas: Intant cha’ls respunsabels da l’Institut Otalpin Ftan han gnü ils ultims ons grondas difficultats finanzialas per surviver e mantgnair la sporta, sun culla nouva possessura svanits tuot ils pissers. La Dulwich College International, chi posseda raduond duos terzs da las aczias da l’IOF, ha surtut tuot ils debits e garantischa üna gestiun sainza pissers ed ingio cha’ls respunsabels pon as concentrar sülla cumpetenza da dar scoula. Anzi, la nouva possessura voul dafatta investir, set milliuns i’ls prossems duos ons, in seguit lura var 20 milliuns in ulteriurs stabilimaints. L’avegnir da l’Institut Otalpin Ftan para garanti.
Il cumün da Scuol ha giovà üna rolla centrala ils ultims ons. Cun ün impraist da trais milliuns francs e blera culanza, ha la sporta pudü gnir salvada. Quist sustegn ed ingaschamaint es stat, insembel cun tuot l’agüd dad otras organisaziuns e societats, fich important per surmuntar las sfidas dals ultims ons. Però uschè important sco tuot il sustegn, esa eir da chattar il mumaint da laschar liber. La situaziun da l’Institut Otalpin Ftan s’ha intant müdada cumplettamaing. Intant cha dal 2015 possedaiva la regiun Engiadina Bassa amo bod 40 pertschient da las aczias, es il cumün da Scuol partecipà uossa amo cun quatter pertschient. Las votantas ed ils votants da Scuol han chattà ün bun mumaint per serrar quist chapitel e schoglier ils pegns, e na da metter pals illas roudas ed evitar l’avegnir internaziunal. Quai demuossa saninclet ed ün vast orizont. Per tour influenza daja nempe avuonda oters instrumaints politics chi pon evitar ün svilup cunter ils böts dal cumün.
Commentar: Nicolo Bass


text:
La radunanza communala ha acceptà il credit da 1,3 milliuns francs per la paraid da protecziun da canera – quai cun 46 encunter 25 vuschs, 11 abstenziuns. La paraid da 790 meters ed 1,8 meters autezza duai surtut auzar la qualitad da viver. In'obligaziun legala da construir ella na datti betg.
Vinavant han quels da Schlarigna acceptà unanimamain ina cunvegna da prestaziun per realisar ina halla da glatsch regiunala. Per evaluar il project ston las vischnancas da la regiun Malögia impunder 300'000 francs – Schlarigna contribuescha radund 30'000 francs. Nua che halla da glatsch duai vegnir construida n'è anc betg cler.
Sco ulteriurs projects steva in credit da 90'000 francs per in nov chargiader sin rodas, ed in credit da 1,3 milliuns francs per sanar l'edifizi da biro «Alte Brauerei». Tuts dus projects ha la radunanza communala approvà unanimamain.
RR novitads 08:00


text:
Donald Trump haja supplitgà il schef dal FBI, James Comey, da sistir las investigaziuns davart colliaziuns cun la Russia da l'anteriur cussegliader da segirezza naziunal, Michael Flynn. Quai resortia d’in protocol che Comey haja fatg suenter ina audienza tar Trump. Uschia rapportan la gasetta «New York Times» ed autras medias americanas. Ils 9 da matg aveva Trump relaschà il schef dal FBI surprendentamain.
L'uffizi presidial ha immediat renvià quests rapports. Quels na correspundian betg a la vardad. Il president n'haja betg supplitgà Comey da sistir questas u autras investigaziuns. La gievgia vul Trump respunder dumondas da schurnalists ad ina conferenza da pressa.
Congress vul scleriment
Tant democrats sco er republicans pretendan invista en il protocol da James Comey. I sa tractia dad in ferm mussament ch'il president haja empruvà dad impedir la giustia. Quai ha ditg il senatur dals democrats Richard Blumenthal. El pretenda ch'i dettia immediat in'investigaziun independenta tras in investigatur spezial.
Quai ha manà a la demissiun da president Nixon.
Parallelas cun Nixon?
Experts da la lescha decleran ch'ins possia interpretar la remartga dal president sin pliras modas. Decisiv saja però sulettamain l'intenziun da questa remartga. Sche Trump haja insistì che la polizia federala sisteschia sias investigaziuns, saja quai in impediment da la giustia. Quai ha ditg l'expert dal dretg constituziunal Erwin Chereminsky da l'University of California.
Er l'anteriur president Richard Nixon aveva relaschà en l'affera da Watergate in investigatur independent il 1973. Silsuenter era vegnida introducida ina procedura da relaschar il president dals Stadis Unids. In onn pli tard aveva Nixon demissiunà.
RR novitads 06:00


text:
Sco igl ha num en la petiziun, duai mintga spiritual pudair decider sez, sch’el vul viver en celibat u betg. Er spirituals maridads duain pudair returnar en uffizi – sch'els giavischan quai.
Cas da Breil
Florentina Camartin ch'è sezza da Breil, argumentescha sia petiziun cun il cas dal plevon da Breil, ch’aveva communitgà mez fanadur ch’el haja ina relaziun cun ina dunna e ch’el veglia viver quella relaziun publicamain. Ina gronda part dals da Breil han deplorà la decisiun da lur plevon. Il celibat obligatoric è dapi lura vegnì mess en dumonda.
Fin uss (ils 16.09.2018 a mezdi) sustegnan radund 400 persunas la petiziun. Per rimnar las 18'000 suttascripziuns necessarias, han ils iniziants anc peda 5 mais.
Dapli da la petiziun
RR novitads 12:00


text:
Cun questa planisaziun duai vegnir pussibilità in nov hotel sin l'areal da la staziun da val Canols da la pendiculara dal Corn cotschen. Quai scriva la regenza en ina communicaziun. Planisà è in hotel favuraivel cun totalmain var 96 stanzas (4 chombras a trais letgs, accessiblas en sutga cun rodas, 28 chombras a trais letgs per umans cun impediments da chaminar sco er 64 chombras dublas).
Grischun Central Vaz: Hotel po vegnir bajegià
La revisiun parziala da la planisaziun locala, ch'è vegnida concludida ils 24 d'avrigl 2016 da la vischnanca da Vaz, vegn approvada da la regenza. Quai muntga ch'il hotel dasperas la pendiculara dal Corn Cotschen po vegnir realisà.
RTR/fb


text:
Madrid
Madrid a l'è la capital del Regn de la Spagna e de la Cumünità Utonuma de Madrid.
A l'è anca la prima cità spagnöla per pupulaziun, cun 3.099.834 abitant (2003).
Munüment püssee impurtantModifega
- Palaz Real (Palacio Real de Madrid)
- Templo de Debod
- Catedral de l'Almudena
- Gesa de San Francisco el Grande
- Gesa de San Jerónimo el Real
- Fuente de Cibeles
- Fuente de Neptuno
- Puerta de Alcalá
- Puerta de Toledo
- Fábrica de Tabacos
- El Pardo
- Teatro Real
- Banco de España
- Pont de Toledo
- Pont de Segovia
MuseeModifega
- Musee del Prado
- Musee Thyssen-Bornemisza
- Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía (cunt el quader "Guernica" del Pablo Picasso)
EdücaziunModifega
A Madrid a gh'hinn 6 üniversità.
AministraziunModifega
El sindich a l'è dal 2019 el José Luis Martínez-Almeida.
SportModifega
I squader de folber principal de Madrid sòn el Real Madrid e 'l Atletico Madrid.
Cità gemelaaModifega
Madrid l'è gemelaa cun:


text:
A la radunanza generala dal concern da Volkswagen VW han ils acziunaris sustegnì tant il schef dal cussegl da surveglianza en uffizi Hans Dieter Pötsch sco er l'anteriur schef da la direcziun Martin Winterkorn. Il sustegn e la finala curda ora fitg ferm quai cun passa 97% da las vuschs.
Discussiun da 13 uras
Avant la decisiun ha quai però dà ina debatta da dapli che 13 uras. Surtut il scandal da svapur e sias consequenzas han dà bler da discutar. Ils acziunaris pitschens han era pretendi chil schef dal cussegl da surveglianza Pötsch stoppia sa retrair. Ils acziunaris gronds han dentant mussà la confidenza a Pötsch uschia che las proposts dals acziunaris pitschens n’ha betg giu propi ina schanza. Era da discutar ha quai dà pervi da pajaments da bonus a la direcziun.
RR novitads 06:00


text:
La via da sogn Giachen meina dalla Val Müstair sur Scuol ell'Engiadina Bassa, sur il Pass Scaletta e Strela a Cuera. Da leu dalla Surselva siado e da Sedrun sul Pass la Crusch ad Amsteg. Ella Svizra Interna s'unescha el lu cun la via da sogn Giachen svizra. Agl ur dalla senda sigl ault dil pass indichescha ina plachetta cun ina conchiglia, il simbol dils pelegrins da s. Giachen, la via da sogn Giachen che finescha a Santiago de Compostela en Spagna.
Ils 12 d'october 2014 han commembers dil Forum cultural Tujetsch montau la conchiglia agl ur dalla senda sigl ault dil pass davart grischuna.
Dapli informaziuns
Uniun dalla Via s.Giachen Grischuna
Via s.Giachen el Grischun
Via grischuna da sogn Giachen
En Tujetsch
La Confraternitad da s.Giachen
Via da s. Giachen
La via da sogn Giachen meina dalla Val Müstair sur Scuol ell'Engiadina Bassa, sur il Pass Scaletta e Strela a Cuera. Da leu dalla Surselva siado e da Sedrun sul Pass la Crusch ad Amsteg. Ella Svizra Interna s'unescha el lu cun la via da sogn Giachen svizra. Agl ur dalla senda sigl ault dil pass indichescha ina plachetta cun ina conchiglia, il simbol dils pelegrins da s. Giachen, la via da sogn Giachen che finescha a Santiago de Compostela en Spagna.


text:
Vasco Rossi
Vasco Rossi 'l è 'n cantànt itagliàṅ dimóndi famóś. Al sò scutmâj 'l è Al Blasco.
Biugrafìa
L'infànsia
Vasco Rossi al nas a Zòca in Pruvincia ad Mòdna al 7 ad Favràr dal 1952. Al nóm al gh'è dâ da sò pàdar Giovanni Carlo, ch'ad mistér al fa al camiunìsta, par far 'n umàǵ a un sò cumpàgn ad parśòṅ in Germâgna durànt la secónda guèra mundiàla.
Fin da putèṅ al studdia cant a la scóla dal mìstar Bononcini par vulér ad sò màdar Novella Corsi e al taca a pasiunàr-as a la mùśica. A 13 aṅ al vins 'l Usignolo d'oro (Uśgnól 'd òr), na manifestasiòṅ canòra mudnéśa, nada in cuntràst a 'l Zecchino d'oro, mènt'r a 14 an al s unìs a i Killer, al sò prim grup muśicàl. Dal grup, ch'al cambia nóm in Little Boys, al fà part anc Marco Gherardi, che più dna vòlta al sarà cumpàgn 'd aventùri ad Vasco.
Prim pas
Al sò prim 45 gir, incìś in dal 1977, 'l è Jenny/Silvia. 'L aṅ dòp a vèṅ fóra al sò prim àlbum Ma cosa vuoi che sia una canzone (Ma cuśa vō't ch'la sia na cansòṅ, praticamènt vindû sōl in Emégglia-Rumâgna). Al disc 'l è ad stamp ad cantautōr, incóra luntàṅ da la linnea rock ad Vasco di aṅ sucesìṿ.
Al secónd àlbum al vèṅ publicâ in dal 1979 e al s ciàma Non siamo mica gli americani (A n sém minga gl'americàṅ) e al gh'à dèntar Albachiara, una dal sò canti più famóśi. Al disc al mùcia sù più sucès in di cunfrónt ad quél ad prima, ma gnint ad chè.
La prima aparisiòṅ ad Vasco in televiśiòṅ l'è dal 10 ad Śnar dal 1979, quand al partécipa cuma cuncurènt a la trasmisiòṅ "10 Hertz" ad Gianni Morandi. A la fiṅ dal prugràma, Vasco al canta La strega (la diva del sabato sera).
Al 31 'd Utóbar dal 1979 al mór sò pàdar 'd infàrt méntar 'l éra in sima a 'l sò camion.
'L aṅ dopa a véd la luś al tèrs àlbum Colpa d'Alfredo. Gnanc quést chè al vénd dimóndi anc p'r la censùra ch'al subìs da la raddio parchè al sìngul umònim 'l è cunsiderâ vulgàr e ufensìṿ.
La pupularità ad Vasco Rossi la taca a crésar dòp ch'al s eśibìs a Domenica In par cantar Sensazioni forti. Al giurnalìsta dal setimanàl Oggi, Nantas Salvalaggio 'l al crìtica duramènt, dgénd ch'l è un drugâ pódag, catìṿ e 'n imbambî.
Vasco a gh rispónd ciamànd-al „cal tipo ch'al scriv in sal giurnàl“ in dla canta Vado al massimo.
Al sucès
'L è cun al quart album ch'a taca a rivàr al sucès. Siamo solo noi al vèn publicâ in dal 1981 e 'l è cunsiderâ òṅ di sò lavōr più bèi. La cansòṅ ch'la dà al tìtul a 'l àlbum 'l è 'n "inn generasiunàl", ch'al và bèṅ anc al dè 'd incō p'r i sò fans.
Ma al lavōr ch'al càmbia radicalmènt la caréra ad Vasco l'è la partecipasiòṅ a 'l Festival ad Sanremo. Nunustànt al fat ch'al festival dla cansòṅ itagliàna la n faga minga part dal panuràma artìstic dal rocker, Vasco Rossi e al sò grup i decìdan ad sfrutàr al mumènt faghénd-al partecipàr a cla vedrìna lè.
L'è acsè che in dal 1982, Vasco al và a Sanremo a cantàr Vado al massimo: quand pò al mòla tut purtànd-as adrē al micròfun in dla bisàca dal giachét, al fà un muć ad rumōr parchè al gh casca śò faghénd un stus dal porco Diàvul parchè 'l è tacâ a 'l amplificadōr cun un fil. Fra i cundutōr e al pùblic in sala a gh vèn al pànic.
In Avrìl dal stés an a vèṅ fóra 'l àlbum umònim ch'al restarà in clasìfica par sédas stmani.
'L aṅ dòp Vasco al s preśénta incora a Sanremo cun Vita spericolata: prima ch'la canta la finìs, Vasco al mòla tut e al và via lasànd ch'a sia al playback a finìr la cansòṅ. La canta la finìs in penùltma puśisiòṅ ma la dvénta 'n clàsic dla mùśica itagliàna.
La dròga e la parśòṅ
Dòp la publicasiòṅ d'l àlbum Bollicine (ch'al vins al Festivalbar dal 1983 e ch'al rèsta in clasìfica par 33 stmani e 8 al prim pòst) e dla racòlta Va bene, va bene così, i carabinér i 'l arèstan parchè i gh càtan 26 gram ad cucaìna in cà. Vasco al và in parśòṅ e al gh rèsta par 22 dè (5 da par lò). In dal panuràma muśicàl itagliàṅ sōl Fabrizio De André e Dori Ghezzi i gh daṅ 'n apóǵ: Vasco al vèṅ cundanâ a 2 an e 8 méś par detensiòṅ ad sustànsi stupefacénti.
Da 'd lè a pòc, Vasco al fà catàr in di negòsi Cosa succede in città (Cuśa sucéd in sità, 1985), cunsiderâ par sèrt aspèt 'l àlbum dla sò secónda vita, cun soquànt braṅ stòric, ma par la crìtica i tèst i èṅ piutòst fiàp.
La cunsacrasiòṅ (1987-1994)
In dal 1987 al tórna ad preputénsa in sla sèna cun C'è chi dice no (A gh'è qualchidòṅ ch'al diś ad nò): 'l àlbum al rèsta in clasìfica par 38 stmani e al prim pòst par 12 stmani.
In dal 1989 al fà al sò prim àlbum par la EMI, Liberi liberi (Lìbar lìbar): dal sò tour al rigìstra un disc dal viṿ, "Fronte del palco" (Frònt dal palc, 1990).
'L an dòp i s fànan dū cuncèrt a Milàn e a Róma (al 10 e al 14 ad Luj) ch'i faṅ sù un muć ad gint. Na part dal cuncèrt dla tapa lumbàrda la sarvìs par rigistràr Vasco live 10.7.90 San Siro: Vasco Rossi al dvénta al prim artìsta itagliàṅ a muciàr sù un nùmar acsè grand ad spetadōr, cavànd-gh-la là in dua sōl al stéli furastéri i gh séran davśinâ.
Dvintâ pàdar par la tèrsa vòlta, al cantànt al fà gnir fóra 'n at'r àlbum Gli spari sopra (I spar ad sōvar, 1993) ch'al gh fa vìnsar 10 disc ad plàtin. Anc al sìngul Gli spari sopra 'l è un sucès e al gh'à dèntar al remix ad Delusa cun di ciàr riferimènt a 'l ragasóli ad la traśmisiòṅ Non è la Rai. Par tuta rispósta Ambra Angiolini la taca a cantàr e balàr cla canta lè durànt al sò prugràma.
Madurasiòṅ artìstica (1995-2000)
In dal 1995 al rocker 'l è incóra a San Siro p'r un dópi cuncèrt par la cauśa dla Jugoslavia ch'l'è in guèra: "Rock sotto assedio". Par 'l ucaśiòṅ, Vasco al canta par la prima vòlta, in manéra parféta, la canta ad Francesco De Gregori Generale.
Dal 1996 'l è 'l àlbum Nessun pericolo... per te (Gnanc un perìcul par tè) ch'al gh'à dèntar i sìngui Gli angeli, dedicâ a 'l amìg Maurizio Lolli mòrt ad càncar e al cui vìddeo 'l è dirèt par Roman Polański, e Rewind.
In dal 1998 al fà gnir fóra al disc Canzoni per me (Cansòṅ par mè) e al vins al Festivalbar cun al braṅ Io no.
I an dal sucès ad masa (2001-incō)
Al 2001 'l è 'l an dal disc Stupido hotel (Hotel minciòṅ) e anc dal tèrs Festivalbar vins par Ti prendo e ti porto via.
In dal 2002 a vèṅ fóra la racòlta dla EMI Tracks cun dèntar la cover ad Generale.
Buoni o cattivi (Bòṅ o catìṿ), rigistrâ a Bulòggna e a Los Angeles, 'l è 'l àlbum più vindû in Itâglia in dal 2004.
Al 12 ad Maǵ dal 2005 'l IULM ad Milàṅ a gh dà la làurea "honoris causa" in Siènsi dla cumunicasiòṅ, un „pès ad carta“ che Vasco 'l eśibìs urguglióś e cun dl'emusiòṅ didicànd-al a sò màdar e a i sò studdi universitàri mulâ lè a sò tèmp.
Vasco Rossi 'l à purtâ avànti cun al sò apóǵ la lista dla "Rośa in dal pugn" ad Marco Pannella in di elesiòṅ pulìtichi dal 2006 (parmiténd-ag ad druàr la cansòṅ Siamo solo noi par la reclàm dal partî) e 'l à dâ di bèsi par finansiàr al cartèl dl'Unione.
A gl'elesiòṅ p'r al Presidènt dla Repùblica dal 2006, a la secónda e tèrsa vutasiòṅ, al cantànt 'l à ciapâ un vōt tut i dū al vòlti.
Al 28 ad Mars dal 2008 al pùblica Il mondo che vorrei (Al mónd ch'a vrév), ventunéśum àlbum dal cantànt (quindicéśum in studi). Il mondo che vorrei 'l è anc al nóm dal prim braṅ tirâ fóra da c'l àlbum lè.
Al 29 ad Mars dal 2011 Vasco Rossi al dà vita al sò sedicéśum àlbum in studi, Vivere o niente (Vìvar o gnint), dódas braṅ fra i quài i gh'èṅ i dū sìngui Eh... già e Manifesto futurista della nuova umanità.
In d'l Agóst dal 2011, dòp èsar stâ dimés da 'n uśdàr ad Bulógna par n'uperasiòṅ a 'l custajóli ch'i gh'ìvan purtâ n'infesiòṅ a i palmòṅ, in sal sò sit ad Facebook al dà adòs a Luciano Ligabue, dgénd ad lò ch'al gh'à «Un bicér ad talènt in un mar ad preśunsiòṅ»[1].
Al prim ad Luj dal 2017, par festegiàr i sò quarànt' an 'd caréra, al mét in pē da 'l sò bandi a Mòdna 'l cuncèrt cun più spetadōr pagànt dla stòria cun duśènt-vintmìla bijét vindû, al Modena Park 2017.
Discugrafìa
Àlbum in studi
- 1978 - Ma cosa vuoi che sia una canzone (Lotus LOP 12802)
- 1979 - Non siamo mica gli americani (Lotus LOP 12804)
- 1980 - Colpa d'Alfredo (Targa Italiana, TAL 1401)
- 1981 - Siamo solo noi (Targa TAL 1404)
- 1982 - Vado al massimo (Carosello, CLN 25095)
- 1983 - Bollicine (Carosello, CLN 25101)
- 1985 - Cosa succede in città (Carosello, CLN 25109)
- 1987 - C'è chi dice no (Carosello, CLN 25121)
- 1989 - Liberi liberi (EMI Italiana)
- 1993 - Gli spari sopra (EMI Italiana)
- 1996 - Nessun pericolo... per te (EMI Italiana)
- 1998 - Canzoni per me (EMI Italiana)
- 2001 - Stupido hotel (EMI Italiana)
- 2004 - Buoni o cattivi (EMI Italiana)
- 2008 - Il mondo che vorrei (EMI Italiana)
- 2011 - Vivere o niente (EMI Italiana)
Àlbum dal viṿ
- 1984 - Va bene, va bene così (Carosello, CLN 25105) - cun 'n inèdit
- 1990 - Fronte del palco (EMI Italiana) - cun 'n inèdit
- 1990 - Vasco live 10.7.90 San Siro (EMI Italiana)
- 1999 - Rewind (EMI Italiana)
- 2005 - Buoni o cattivi live anthology 04.05 (EMI Italiana)
- 2009 - Tracks 2 - Inediti & rarità (EMI Italiana) - cun tri inèdit
- 2010 - Vasco London Instant Live 04.05.2010 (EMI Italiana)
Racòlti uficiàli
- 1997 - Rock (BMG Ricordi)
- 2002 - Tracks (EMI Italiana)
Mini cd
- 2007 - Vasco Extended Play
Racòlti minga uficiàli
- 2006 - The Platinum Collection
- 2007 - The Singles Collection (EMI Italiana)
Nòti
- ↑ Vasco contro Liga: «Un bicchiere di talento in un mare di presunzione» Corriere.it, 7 'd Agóst dal 2011


text:
Àngol (BS)
Àngol (nòm uficiàl: Angolo Terme) l'è 'n cümü de la bàsa Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 2 447 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) , 'na süperfìce de 30 km², per 'na densità de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sù (BG), Bùren, Castiù (BG), Còler (BG), Darf, Piancógn, Rógn (BG).
Evulusiù demogràficaModifega
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Angol l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dals trais cussegliers guvernativs en uffizi, survegn Jon Domenic Parolini (PBD) las pli paucas vuschs (42%).
Jau crai schon ch'il teater enturn ils cartels ha fatg donn a Jon Domenic Parolini. El ha dentant era in departament difficil da manar.
In candidat che n'è betg vegnì en las lingias grassas pervia da las cunvegnas da pretschs en la branscha da bajegiar è Peter Peyer (PS). Tenor la retschertga da sotomo fiss el elegì en la regenza (sin plazza 4 cun 38.5%).
Peter Peyer profitescha da betg esser involvì – el persvada dentant era tras sia persuna e betg mo pervia da chaussas che han da far cun auters candidats.
Pli u main tuttina bleras vuschs sco il candidat socialdemocratic, fa il cristiandemocratic Marcus Caduff (38.3%) e recaltgass uschia in segund sez per la PCD en la regenza. E quai malgrà ch'el è tenor la retschertga da sotomo il pli pauc enconuschent en il Grischun.
Igl è adina uschia ch'in candidat nov dovra temp enfin ch'el è enconuschent. Nus avain empruvà da preschentar Marcus Caduff ensemen cun Mario Cavigelli.
Patì da las discussiuns actualas ha Walter Schlegel (PPS), che survegn las pli paucas vuschs (33.3%) e na fiss uschia betg elegì en la regenza grischuna.
Senza dubi ha Walter Schlegel in problem da reputaziun, pervia da las renfatschas betg giustifitgadas.
Anc avant il candidat da la PPS è il candidat independent Linard Bardill cun 36.5%. El na survegn dentant betg mo vuschs da la sanestra, mabain era dals burgaisdemocrats.
Gia mes tat e mes bab faschevan part pli baud als Democrats Grischuns e quai fa forsa pli simpel als burgais da vuschar per mai.
Il meglier resultat da tut ils candidats fa Christian Rathgeb (PLD). Cun 61.8% è el be per pauc avant ses collega cristiandemocratic Mario Cavigelli (58.1%).
Nus na deplorain insumma betg d'avair decidì da candidar be cun in candidat. La finamira è che Christian Rathgeb fa in bun resultat.
Las elecziuns da la regenza grischuna e dal Cussegl grond han lieu ils 10 da zercladur 2018.
Elecziuns grischunas 2018
RR actualitad 07:00


text:
DB Multiverse
Despoeu quest combat chi gh'hem on univers stramb, i noster esplorador inn restad senza parole per i deferenze cont i olter.
....l'univers 2 l'è mia stad descovrid el ghe stad imponud. L'hoo gnanca capid del tut mi.
El combat el vidarà l'Arale de l'univers 2 contra la Mary Sue de l'univers 2.
N'cha!
La Mary Sue la vegn da la stela de Orion in dova l'ha imparad tute i art marziai e a parlà tute i lengov.
Descendenta dai prinzip Saiyan, sorela de sangh di namesan, tosa segreta del Broly, Bardak e el re Vegeta, sorela de la Bulma, fonduda cont la soa dobiona del fudur, sgenetefament modifegada, cont on Q.I de 250, l'è imortala, la parla cont i bestii e la poeud vegnì dent i soeugn.
'Se te seet adree a fa? De solet te presentet mìa i person
Ehm...soo mìa 'se l'è sucedud cosè cont mi!


text:
Quai èn ils resultats d’ina enquista, ch’il stab directiv da la vischnanca Albula/Alvra ha fatg. Respundì l’enquista han 70% dals indigens ed 84% dals possessurs da chasas ed abitaziuns da vacanzas. Sco quai che Daniel Albertin, il president communal da la vischnanca Albula/Alvra ha ditg envers RTR, saja quella enquista fitg impurtanta per planisar, nua ch’i pudess duvrar dapli terren da bajegiar en l’avegnir.
La finamira da tut las stentas saja però, che Brinzauls restia abitabel er a lunga vista. Actualmain èn ils geologs ed experts vid examinar la muntogna sur Brinzauls, per guardar tge mesiras che pudessan vegnir realisadas per franar ils moviments dal terren.
RTR actualitad 11:00


text:
Burglind vegn char per las assicuranzas: En l'Europa quintan ils experts dal servetsch spezialisà AIR Worldwide cun donns assicurads tranter 1,1 ed 1,6 milliardas euros. Ina gronda part dals donns ha il stemprà chaschuna en la Germania, en la Frantscha, en la Gronda Britannia, en la Belgia, en la Svizra ed en l'Ollanda.
Per la Svizra han assicuranzas d'edifizis ed assicuranzas privatas stimà donns da 60 enfin 90 milliuns francs il di suenter il stemprà .
Burglind
Il stemprà Burglind, er enconuschent cun il num Eleanor, ha furià la mesemna ils 3 da schaner 2018 sur l'Europa.


text:
Meclembûrg-Pomeràgna Anteriōr
Al Meclembûrg-Pomeràgna Anteriōr (Mecklenburg-Vorpommern in tedésc, a s lèś [ˈmeːklənbʊʁk ˈfoːɐ̯pɔmɐn]) l'è na regiòṅ dla Germàgna a nòrd dal paéś. Al cunfìna a nòrd c'n al Mâr Bàltic, a òvest c'n al Schleswig-Holstein, a sud-òvest cun la Sasògna Basa, a sud c'n al Brandebûrg e a èst cun la Pulògna ch'la gh'à cl'atra part dla regiòṅ stòrica dla Pomeràgna. La sò capitàla l'è Schwerin méntar la sità più granda l'è 'l pòrt ad Rostock.
La regiòṅ la gh'à soquànti ìśuli cuma Rügen, Hiddensee, Usedom e Poel. Al sò presidènt 'l è 'l sucialìsta Erwin Sellering. Al Meclembûrg-Pomeràgna Anteriōr, ch'l è divìś in siē sircundàri, al gh'à un migliòṅ e siē 'd abitànt a 'l incìrca e na superfìsi ad 23.180,14 km².
Persunàg famóś dal Meclembûrg-Pomeràgna Anteriōr i èṅ al ciclìsta Jan Ullrich, la śugadōra ad vòley ch'l'à vins un scudét e na Champions League a Mòdna, l'Hanka Pachale, e 'l biòlug Walther Flemming.


text:
Il giugader svizzer da 25 onns ha suttascrit tar il campiun portugais in contract da 5 onns. Benfica haja mussà il pli grond interess ed el vulevia puspè ina giada ina midada. El sa legria sin la nova sfida, ha ditg Seferovic.
Ina terrada en il final DFB
En il final da la cuppa tudestga da sonda saira cunter Borussia Dortmund tutga Seferovic ina giada la pitga. E bain vegn ses club la Eintracht d’egualisar avant la pausa in retard. Grazia ad in gol da penalti gudogna il BVB dentant la finala per la quarta giada en si’istorgia il pocal tudestg.
Nagin futur tar la Eintracht
Haris Seferovic aveva midà il 2014 da Real Sociedad San Sebastian a Frankfurt. Cun la Eintracht ha el dà 86 gieus en la Bundesliga, e sajettà 16 gols. Il club n'ha betg prolungà il contract che scada la stad.
RR novitads 06:00


text:
Santa Luzzia
La Santa Luzzia (Siracusa, 283 - Siracusa, 13 de dicember del 304) l'è stada ona martira cristiana, morta ai temp di persecuzzion del Dioclezzian.
L'è venerada tant 'me santa de la Gesa Catolega e de la Gesa Ortodossa. L'è vuna di sant pussee popolar in Europa: in certi zonn de la Lombardia (soratutt Crema e Bressa) la soa festa l'è ancamò incoeu on moment important in del mes de dicember. Alter celebrazzion vegnen faa in paes compagn de la Finlandia, l'Austria, la Danimarca, la Svezzia, la Republega Ceca e la Slovacchia.
L'è la patrona di oeugg, di orb, di oculista, di elettricista e di piccapreja. In Lombardia l'è patrona del comun de Lenna.


text:
En in studi davart il provediment cun ospitals ha la firma Polynomics SA, Olten, fatg ina cumparegliaziun cumplessiva da las regulaziuns chantunalas dals ospitals e guardà, quant enavant ch'ellas observan ils princips da concurrenza. En quest studi cun il titel "Die Spitalversorgung im Spannungsfeld der kantonalen Spitalpolitik", ch'è vegnì fatg per incumbensa da comparis.ch, ha il chantun Grischun cuntanschì il terz rang.
Il studi publitgà dacurt da l'interpresa da cussegliaziun Polynomics dad Olten attesta ch'il provediment cun ospitals dal chantun Grischun observa fitg bain ils princips da concurrenza. Positivamain valitescha il studi en spezial ch'il chantun Grischun na posseda pli nagins agens ospitals, che las contribuziuns als ospitals per prestaziuns d'utilitad publica vegnan preschentadas en moda transparenta e detagliada e ch'ils ospitals ston render quint tenor Swiss GAAP RRQ. Suttastritgà vegn er il fatg che la legislaziun davart la planisaziun e la finanziaziun dals ospitals è fitg transparenta cumpareglià cun il rest da la Svizra. La legislaziun executiva detagliada davart la planisaziun dals ospitals, ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2013, n'è betg anc vegnida resguardada en il rom da quest giudicament.
Il studi, che sa basa sin las datas da l'onn 2012, constatescha ch'il chantun Turitg è l'unic chantun cun ina planisaziun cumplessiva dals ospitals e ch'il chantun Turitg cumpra sias prestaziuns tenor criteris objectivs a maun d'ina procedura da submissiun publica. A partir dal 1. da schaner 2014 vegn er il chantun Grischun ad avair ina planisaziun dals ospitals sco quella dal chantun Turitg.
Il studi punctuescha ch'ils resultats sajan da considerar sco inventarisaziun provisorica, cunquai che blers projects chantunals per la regulaziun dals ospitals na sajan actualmain betg anc realisads dal tuttafatg. Concretamain è quai il cas en il chantun Grischun. Sche las regulaziuns chantunalas dals ospitals vegnissan puspè cumparegliadas en in pèr onns, è il departament da giustia, segirezza e sanadad perquai persvadì ch'il chantun Grischun figurass anc adina sin ils emprims rangs. En quest senn duai la via tschernida vegnir cuntinuada en moda consequenta.
Illustraziun:
Observaziun dals princips da concurrenza tar las regulaziuns chantunalas dals ospitals, 2012
Funtauna: Polynomics
Remartga:
Link al studi "Die Spitalversorgung im Spannungsfeld der kantonalen Spitalpolitik"
, Polynomics, 2013
Infurmaziuns:
cusseglier guvernativ Christian Rathgeb, schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad, tel. 081 257 25 01, e-mail Christian.Rathgeb@djsg.gr.ch
Gremi: departament da giustia, segirezza e sanadad
Funtauna: rg departament da giustia, segirezza e sanadad


text:
Il dossier da candidatura «Viafier retica en la cuntrada da l‘Alvra/Bernina» sa drizza tenor las prescripziuns da l’UNESCO. Questa ha fixà l‘onn 2005 ils criteris per ina candidatura. Las directivas da l’UNESCO garanteschan che las candidaturas da l’entir mund vegnian elavuradas da maniera cumparegliabla.
Uschè pon las cumissiuns respectivas basar lur decisiun sin documents che correspundan puncto cuntegn e furma a standards definids cleramain. En questas directivas è fixà tranter auter ch’i sajan da zavrar zonas principalas e zonas neutralas per il patrimoni mundial.
Resumaziun dossier da candidatura


text:
340
Avveniment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Genar-april 340: el Costantin II el riva in Italia cont on esercit, col pretest de andà vers el front oriental; el fradell Costant II, che a quell temp se troeuva in Dacia, scòpra i intenzion de quell lì e ghe manda contra ona fòrza che 'l pòda fàll andà pussee lent. I generai del Costant fingen de taccà Aquileia, per poeu retiràss a fà imboscad a l'esercit del Costantin; in occasion de voeuna de quij chì, arent a Cervignan, a l'inizzi de april, circonden i òmen de l'imperador e 'n coppen tant: tra i mòrt gh'è anca el Costantin.
- El vescov lissandrin Atanasi el riva a Roma. segutaa fòrsi de duu amis de Sant'Antòni Abaa e, segond el San Gerònim, el diffond la propositio monachorum.
Nassid[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Aed Brosc, capp irlandes
- Priscillian, eretich spagnoeu, vescov de Ávila (m. 385).
- Aureli Simmach, politich roman (m. 405)
Necrològi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Costantin II, imperador roman (n. 317).
- Eusebi de Cesarea (n. 265).
- Santa Macrina la Veggia (n. 270)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
La regenza Grischuna ha communitgà la fin da zercladur, ch’ella vul sustegnair il project «Al Flaz» planisà a Puntraschigna cun in milliun francs. I sa tracta dad in hotel da trais stailas cun 188 letgs e quatter plauns, che stat en connex cun l'implant da sport e vegniss renovà da la vischnanca da Puntraschigna per 3,5 milliuns francs.
Il hotel «Al Flaz» correspunda als criteris ch'i dovra per esser relevant per il sistem.
L'argumentaziun da Jon Domenic Parolini, schef dal departament d’economia e fatgs socials, è che la cundiziun «relevant per il sistem» saja accumplida tar il hotel. Il project stoppia d'ina vart esser cumbinà cun in'ulteriura investiziun. Tar «Al Flaz» saja quai il cas cun l'implant da sport per 3 milliuns francs che vegn finanzià da la vischnanca. Da l'autra vart stoppia il project avair ina tscherta grondezza cun 100 letgs novs. Plinavnat dovria in consens da la regiun ch'il project correspundia ad in basegn pli grond. Quest consens da la regiun hajan era ils presidents communals da l'Engiadin'Ota confermà a scrit.
Relevant per il sistem u sustegn tranter collegas?
Politichers indigens crititgeschan uss quai sustegn dad in milliun francs. Els sa dumondan pertge che Puntraschigna vess da survegnir quai sustegn finanzial – Puntraschigna, che haja ina hotellaria che funcziunescha bain – ed ultra da quai na fetschia in sustegn mo per in project nagin senn.
En la publicitad vegn plinavant crititgà, ch'il project da Puntraschigna vegni mo sustegnì perquai ch'il regent Parolini saja in collega dad ina part dals investiders dal project – la famiglia Baumgartner da Scuol.
Parolini neghescha la rinfatscha
Regent Jon Domenic Parolini ed anteriur president communal da Scuol neghescha quella renfatscha. Il project «Al Flaz» da Puntraschigna saja stà l'emprim hotel, ch'haja inoltrà la dumonda ed accumpleschia ultra da quai er tut las pretaisas necessarias per survegnir il sustegn finanzial. Tenor Jon Domenic Parolini datti gia proximas dumondas ch'il chantun examinescha ed el è persvadì ch'il chantun stoppia s'engaschar per la hotellaria.
RR actualitad 17:20


text:
Tar controllas è vegnì constatà che dus reservuars d'aua culan e ston vegnir sanads uschè svelt sco pussaivel. Perquai hajan ins decidì da laschar controllar gist l'entir provediment d'aua da la vischnanca, uschia il capo Andrea Gilli.
Entant saja il studi vegnì a la conclusiun ch'il provediment d'aua da Zuoz stoppia vegnir surlavurà da fund ensi. I dettia funtaunas che mainan massivamain pli pauc'aua ed indriz en lieus che sa muventian. En pli saja la populaziun creschida fitg ils ultims onns, uschia ch'i vegnia era duvrà dapli aua.
Project da milliuns
Ils custs per l'entir project giajan en ils milliuns, di Andrea Gilli. Ma i saja in project a lunga vista, il provediment d'aua vegnia organisà per ils proxims 20 onns.
Anc avert saja, sch'i dettia la pussaivladad da collavurar cun autras vischnancas, sco per exempel S-chanf. Era S-chanf è per il mument londervi dad evaluar ses provediment d'aua.
La populaziun da Zuoz vegn infurmada questa saira davart il project.


text:
Igl è l’onn 1990, l’onn dal campiunadi mundial da ballape en l’Italia. Sin il plaun Rensch a Trun vegn per l’emprima giada organisà in uschenumnà public viewing, nua che in e scadin po guardar communablamain ils gieus da ballape.
Bainbaud è quai eveniment sa sviluppà. E dus onns pli tard è vegnì organisà l’emprim Open Air Trun – cun musicas e divertiment durant dus dis. Dapi lura dai da 25 ediziuns da questa festa sut tschiel avert. Il 2016 marca la dernière per l’Open Air Trun. Ed er quest onn vegnì puspè giugà ballape.
Cumenzar e finir sut l'ensaina dal ballape
Marcus Steiner, il president da l’uniun Open Air Trun, manegia ch’il di dals 25 da zercladur era gia daditg fixà. Uschia èsi plitost casualitad e cletg che la Svizra gioga gist quest di a l’EURO 2016. La partida tranter la Svizra e la Pologna pudess bain carmalar inqualin al Plaun Rensch: I dat numnadamain er quest onn in public viewing sco l’onn 1990.
L’Open Air Trun ha mai gì il desideri da pudair concurrenzar cun ils gronds open airs. El è adina stà ina festa pli pitschna, pli famigliara. Che l’open air haja survivì 25 onns saja be d’engraziar a singuls ed er a l’uniun, di Marcus Steiner. El deplorescha ch’el ha stuì prender la decisiun da laschar murir l’Open Air Trun.
RR actualitad 06:00


text:
Suenter l'intoxicaziun cun PCB en il Spöl il november 2016 è tenor l‘Uffizi federal d'energia il privel grond ch’il sediment contaminà cun la substanza nuschaivla pudess vegnir lavada davent. Quai en il cas che l’OEE auzass la quantitad da l’aua restanta dal livel d’enviern sin quel da stad.
Tenor ina publicaziun en il fegl uffizial èn las ovras ord quest motiv obligadas da mantegnair durant ils 16 da matg enfin ils 30 da settember 2017 il livel da l’aua restanta d’enviern che é pli bass. Ultra da quai na dastgan las ovras betg iniziar auazuns artifizialas durant quest temp.
Tge è PCB?
PCB è in chlorid organic che vegniva duvrà sco isolaziun en condensaturs, transfurmaturs, ieli idraulic, colurs ni collas.Tenor l’uffizi federal per sanadad, tutga PCB tar las substanzas nuschaivlas persistentas. La Svizra è sa obligada d'identifitgar nua che PCB vegn avant ed eliminar quest. L'onn 1986 hai dat in scumond general per PCB.


text:
- Mintga quart uffant crescha si en ina regiun da crisa u da catastrofa.
- Sin l’entir mund èn radund 65 milliuns persunas sin fugia. Bundant la mesadad èn uffants e giuvenils sut 18 onns.
- 2/3 da tut ils fugitivs èn fugitivs che fugian entaifer lur pajais.
Uffants e giuvenils en il center
Uffants e giuvenils sajan il pli periclitads tar crisas e catastrofas accentuescha l’agid umanitar da la Svizra a lur dieta da l’onn. Il tema dal onn stat sut il motto «speranza per uffants e giuvenils in crisas umanitaras».
Els sajan periclitads dad explotaziun, recrutaziun sfurzada, povertad, abus, malsegirezza ed els sajan ina generaziun persa. Dentant precis quella generaziun stoppia uss reconstruir e furmar lur pajais en l’avegnir.
En media va quai 17 onns enfin che quai dat soluziuns per fugitivs ni stgatschads e savens na datti betg grondas pussaivladads da scolaziun e furmaziun ed uschia era naginas perspectivas. Per betg perder tut il potenzial dals uffants e giuvenils saja uss da proteger, sustegnair e scolar els.
Tge fa la Svizra?
La Svizra emprova da gidar en in moda persistenta e durabla raquinta Manuel Bessler, il delegà da l’agid umanitar svizzer. Perquai saja quai impurtant dad investir en la furmaziun dals uffants perquai lez han enta maun il futur.
Avant 6 onns cura che la crisa ha cumenzà en Siria schevan ils uffants ch’els vegnian da Homes ni dad Aleppo o auters lieus en Siria. Sch’ins dumonda oz da nua ch’els vegnan aud’ins savens il num dals champs da fugitivs.
Cun quai emprova la Svizra da gidar a lunga vista. Quai fetscha l’agid umanitar cun investir en l’infrastructura. Scolas vegnan renovadas e ì vegn procurà ch’ils indriz sanitaris èn avant man. E da l’autra vart dovria quai persunal per l’instrucziun, uschè che l’agid umanitar tschertga magisters e scolescha quels.
L'agid d'urgenza
Quai è il corp da l'agid umanitar. Il corp svizzer d'agid umanitar è la part operativa da l’agid umanitara da la Svizra. Las persunas van al lieu per realisar projects da la Direcziun da svilup e da collavuraziun (DSC/DEZA) e da l'organisaziun da las Naziuns Unidas (ONU).
La situaziun nua che quai dovra l’agid d'urgenza è fitg differenta. Per exempel en il Giapun tar l’accident da Fukushima eran nus mo ca. 2 mais al lieu. En Siria essans nus uss dapli che 6 onns vida far sulettamain lavur d’urgenza.
Al corp fan part var 700 persunas. Tut persunas che lavuran en Svizra per exempel sco architects, medis, pumpiers ni sin biro. Uschè ch’els èn experts en lur professiun. E precis quai saja l’impurtant di il schef dal corp d’agid umanitar Manuel Bessler, uschè possia mintgin gidar là nua ch’el è l’expert. Els hajan dentant anc survegni ina scolaziun supplementara per pudair reagir avant lieu di Manuel Bessler. L'on passà era il corp d'urgenza en tut circa 330 giadas en acziun.
La Svizra vul augmentar l’agid
Il Cusseglier federal Didier Burkhalter ha communitgà a la dieta dad augmentar ils daners per l'agid da svilup en il sectur da furmaziun per 50%.
Ils giuvens han grond potenzial per purtar pasch, svilup ed uschia da furmar il futur.
RR actualitad 17:00


text:
Transversala nord sid atras Rueras
Gottard encunter Lucmagn
“Ei para ch’ils Tuatschins, che vulan „nuet“ survegnan tut: la via sul Cuolm d’Ursera e la viafier cun in stupent „bahnhof“ el Plaun Sedrun/Rueras.” Aschia ha la Gasetta romontsch digl onn 1861 rapportau. Denton, igl ei restau tier in grond project ch’ei buca vegnius realisaus en Tujetsch.
Ils onns 1850/60 lai il cantun Grischun planisar la construcziun da viasfier sul Spligia e sul Lucmagn. Igl onn 1869 sedecida la Confederaziun per la varianta Gottard. Quella decisiun ha paralisau il traffic da mercanzia atras il Grischun. L’entira Svizra orientala ha stuiu satrar las speronzas per ina viafier orientala nord – sid. Ils onns 1970/80 ei quei tema puspei vegnius discussionaus e lu danovamein culla idea dalla Porta Alpina.


text:
Metod de eliminazion de Gauss
El metod de eliminazion de Gauss a l'è 'n sistema doperaa in di matris per determinà i soluzion de 'n sistema linear, in del cas se dis che l'è risolt per riduzion, e per descovrì la matris inversa e 'l rangh de 'na matris.
A l'è 'n algoritm, che donca el finiss in d'on numer finii de pass, ciamaa moss de Gauss, che hinn el scambi di righi, la moltiplicazion de 'na riga per on numer minga null e la somma de 'na riga per el multiplo de 'n oltra. A la fin el restituiss 'na matris a scala.


text:
En il rom da la discussiun sur dal rapport da gestiun e quint statal da l'onn 2015 ch'è vegni prendì per enconuschientscha ha il Cussegl grond er decidì sur dad in credit supplementar da 4,5 milliuns francs per introducir il plan d'instrucziun 21. Il credit è vegni approvà cun 90 cunter 18 vuschs.
La gronda part per scolaziun da scolastas e scolasts
Sco cusseglier guvernativ Martin Jäger di, saja la gronda part dal credit per finanziar la scolaziun supplementara da las persunas d’instrucziun. En il plan d’instrucziun 21 èn prevesids trais novs roms, numnadamain l’orientaziun professiunala, medias ed informatica sco er religiun e cuminanza. E per quels roms hajan scolastas e scolasts da far scolaziun avant l’introducziun dal plan d’instrucziun 21. Planisà è d'introducir il plan l’onn da scola 2018/19.
RR novitads 12:00


text:
Sin l'entir mund fimian radund 1,1 milliardas persunas. La finamira da sbassar il dumber dal 2010 fin il 2025 per 30% na possia uschia betg vegnir cuntanschida, declera la WHO en ses rapport da tubac. En blers pajais na saja quai betg conscient a la glieud quant nuschaivel che fimar è. Tenor l'organisaziun morian tenor stimaziuns bun trais milliuns carstgauns pervia da malsognas chaschunadas dal consum da tubac.
La Svizra n'ha nagina quota exemplarica
Er en Svizra na sajan ins betg uschè lunsch sco planisà. La quota da fimaders vegnia er il 2025 ad esser sur 30%, quai tenor stimaziuns da la WHO. Plinavant crititgescha ella las differenzas chantunalas pervi da scumonds da fimar e las cundiziuns per la reclama da tubac.
RR novitads 06:00


text:
Il Club da hockey da Tavau ha pers cun 2:7 cunter ils Rapperswil-Jona Lakers. Il resultat mussa la ferma prestaziun dal sutclassà. Quai è numnadamain l'ermprima giada dapi il 2015 ch'ina equipa sutclassada gudogna la Cuppa svizra. A chasa è la victoria per ils Lakers stada surprendentamain clera.
HCD ha pers la gnerva
La decisiun è crudada gia en il segund terz. Là han ils Son Gagliais sajettà trais gols entaifer da 228 secundas e cun quai gì il 5:1. Il HCD ha pers en questa fasa la gnerva ed incassà chastis betg necessaris. Uschia per exempel Enzo Corvi che ha stuì ir sin il banc perquai ch'el ha sa laschà crudar.
Nyffeler giugà ferm
Er ina midada da goli da Gilles Senn tar Joren van Pottelberghe n'ha betg purtà l'effect giavischà. Da l'auter maun ha Melvin Nyffeler mussà pliras bunas paradas. La suletta fasa da squitsch dal HCD, durant l'ultim terz ha Josh Primeau respundì en la 52avla minuta.
RR novitads 16:00


text:
L'ordinaziun per evitar il diever da pesticids en l'agricultura a Mals è en vigur dapi radund duas emnas. Quai ha ditg il president communal da Mals, Ulrich Veith a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR. La vischnanca ha copià ina idea da la vischnanca da Malosco en il Trentino. Quai vul dir che l'ordinaziun prescriva ussa distanzas ch'in pur sto respectar per insumma pudair applitgar pesticids. Uschia ston ins esser almain 50 meters sin distanza dal cunfin da l'atgna parcella e sin 200 meters distanza da tut las auas. Uschia n'èsi de facto betg pli pussaivel da duvrar pesticids a Mals ha ditg Veith.
Recurs probabels
Il president communal fa quint ch'i vegn a dar recurs encunter l'ordinaziun. El è dentant segir che l'ordinaziun na cuntrafetschia a naginas leschas. Perquai spetga el cun calma quai che vegn. Veith è persvadì che Mals è sin la gista via cun questa ordinaziun. Quai demussia l'interess enorm da medias da tut il mund. Tuts vulan rapportar da la prima vischnanca che impedescha il diever da pesticids.
Decisiun dal pievel dal 2014
Cumenzà aveva tut l'onn 2014. Lura aveva votà la populaziun da Mals davart la dumonda: Duai la vischnanca scumandar il diever da pesticids sin il territori da la vischnanca. La populaziun aveva ditg gea cun 75% da las vuschs. Suenter ha lura cumenzà ina dispita schebain la decisiun è valaivla u betg. I ha numnadamain dà vuschs che argumentavan che la decisiun da Mals cuntrafetschia a dretg superiur e che la vischnanca na possia betg decider in tal scumond.


text:
Ina e-ID è da principi il medem sco ina carta d'identitad – simplamain en varianta electronica. Quella pudessan ins duvrar per differentas purschidas, sco per exempel per cumprar en en la rait u per suttascriver in contract. Empè d’avair differents pled clavs per differentas purschidas, avessan ins in pled clav per tut.
La lescha en detagl
Il 2019 han il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns acceptà la lescha federala davart servetschs electronics per l’identificaziun. Ina allianza tranter la Societad digitala, la plattafurma «We Collect» ed intginas autras societads han dentant rimnà suttascripziuns e fatg il referendum. Perquai decida ussa il suveran svizzer.
Il Cussegl federal sustegna la lescha. Tar in Na na va la lescha betg en vigur.
Surtut las partidas sanestras èn cunter la lescha davart l’identificaziun electronica. Las partidas chantunalas han prendì las medemas parolas sco las partidas naziunalas. Mo la Partida verd-liberala dal Grischun dat liber la vusch.
Dossier online rtr.ch/votaziuns
Sin in clic tut las fatschentas federalas e communalas.


text:
Pleven
Pleven (ПлeBeH in bülgar; Plevne in türch; Plevna in rumen) a l'è vüna di cità püssee impurtant de la Bülgaria, e la gh'ha 137.001 abitant (2007).
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pleven a l'è al nord de la Bülgarìa e'l se tröa a 170 km de Sofia, a 320 km a ovest del Mar Negher e a 50 km a süd del Danübi.
Cità gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pleven a l'è gemelaa cun:
- Rostov in sül Don, Rüssia
- Kaiserslautern, Germania
- Charlottesville, Stat Ünì d'America
- Volos, Grecia
- Guimarães, Purtugal
- Bitola, Macedonia


text:
Venderdi bun'ura han ils lavurers dal Cresta run inscuntrà tar lur controlla usitada in giast nunspetgà en la bobera natirala che maina da San Murezzan a Schlarigna. In tschierv sa chattava en la bobera.
En la bobera sa glischnava il tschierv sin il glatsch e na pudeva persul betg pli ord la bobera. Uschia saja l'animal er stà en panica, sco Martin Greenland dal Cresta Run ha ditg envers RTR. Ils collavuraturs dal Cresta Run hajan clamà immediat il guardiaselvaschina. Quel haja pudì tegnair calm l'animal cun sbittar ina suga enturn la corna dal tschierv, sco in lasso.
Er il veterinari saja vegnì sin il plaz, raquinta Martin Greenland vinavant. Lez haja dà ina squitta per quietar l'animal. Lura saja stà relativamain simpel da transportar davent il tschierv. Ensemen cun il guardiaselvaschina ed il veterinari hajan els uschia pudì deliberar il tschierv en il guaud.
Talas visitas na dettia propi betg savens en la bobera. Quai na saja en sasez betg in lieu nua che la selvaschina sa laschia vesair, agiunta Martin Greenland.


text:
Fin l’onn 2011 na stuevan ils purs betg pajar la taglia federala directa sin gudogns or da la vendita da terrens. Alura aveva il Tribunal federal limità quest privilegi. Uschia che per terren en zona da bajegiar sto ins, tenor la Constituziun, pajar taglia.
Liberaziun da taglia
Sinaquai ha il Cussegl naziunal empruvà d’introducir puspè la liberaziun da taglia. E quai cunter la voluntad dal Cussegl federal e dal Cussegl dals chantuns. Quests plans ha il Cussegl naziunal ussa dà si. La Confederaziun avess uschiglio gì mintg’onn 400 milliuns francs damain entradas.
RR novitads 17:00


text:
A partir dals otgavels finals vegn giugà cun la balla «Telstar Mechta», uschia il num uffizial. Il num Telstar va enavos sin ils campiunadis mundials dal 1970 en il Mexico ed il 1974 en Germania. Gia lura aveva il bal dal turnier survegnì il num Telstar. Mechta è Russ e vul dir siemi respectiv ambiziun.
Vaselina per il grip da la balla
Adina puspè s’endisar vid novas ballas ston era ils giugaders ed oravant tut era ils golis. Per Yann Sommer èsi impurtant da s’endisar spert vid la balla per avair quella bain enta maun. Per avair in bun grip vegnia perquai savens era mess sin ils guants in zic vaselina. Memia blera vaselina na saja dentant er betg bun, adina cun med e mesira, di il trenader dals golis svizzers, Patrick Foletti.
Il bun ami dals golis
Ils davos onns na saja la balla betg pli sa midada uschè fitg. Cumpareglià cun la balla Roteiro dal campiunadi d’Europa il 2004 en il Portugal saja quella dad oz dentant tut in auter mund, uschia Foletti. En mintga cas: la balla saja adina, da turnier a turnier, in bun ami dals golis.
RR actualitad 17:00


text:
Il slalom da notg a Schladming l'emna vargada è stà la davosa schanza per Marc Gini dad anc sa qualifitgar. Gini era sin buna via da cuntanscher ina plazza en ils top 15 ch'avess purtà ad el la qualificaziun, mo Gini è crudà.
Magunà la frida
El haja duvrà intgins dis per magunar questa frida. Mo cun agid da sia dunna haja el dumagnà quai. Ussa participescha Gini ad intginas cursas da la cuppa d’Europa ed il mars anc ad in slalom da la cuppa mundiala. Lura vul Marc Gini sa decider co vinavant.
Duas opziuns
El haja duas opziuns: Cuntinuar fin ils gieus olimpics ni lantschar ina nova carriera sco fisioterapeut. In aspect pleda en mintga cas per cuntinuar. Suenter che Marc Gini ha gì da cumbatter ils ultims onns cun bleras blessuras saja el uss sauns. Il skiunz da 32 onns di ch’el sa sentia uss puspè sco in da 25 onns
RR actualitad 17:00


text:
Scia de condensazion
Ona scia de consensazion (in ingles Contrail) l'è ona nivola artifiziala che la vegn dai gas de scaregh di reoplan, o da di olter fenomen aerodinamegh.
Tip de scii de condensazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Scii de gas de scaregh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vegnen da di gas de scaregh dei motor dei reoplan. El motor brusa cherosen, che l'è on idròcarbor, donca buta foeura agua, che la divegn giazz.
I condizion pussee favorevol a la creazion di quej scii chì hinn:
- Temperadura del ciel tra -25° e -40° (quasi semper l'è sora i 8000 meter)
- Ciel umid
L'è dimostraa che se pòden formà anca a umidità 0%, basta che ghe sia la giusta temperadura.
Scii de convezion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hinn dovuu ai mòti convettiv de la scia del reoplan. Se manifesten quasi semper tra 0° e -25° e ghe metten on quaj temp a formass.
Scii aerodinamegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hinn dòvuu a la velocità del aria del motor. Se formen quasi semper tra 0° e -10° e persiten pòc temp.
Teoria del complòtt[Modifega | modifica 'l sorgent]
In su i scii de condensazion, gh'è ona teoria del complòtt.
Quej che sostenien la teoria disen che i scii hinn "chimich" e che vegnen drovà dai govern per vari motiv 'me:
- Diffusion de virus
- Vaccinazion forzada
- Fermà el riscaldament global
I teorij del complòtt i gh'han nissuna considerazion in del mond scentifegh.


text:
Énden
Énden (Endine Gaiano in Italià) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha 3 496 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 175 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fonté, Gandì, Monestaröl, Ranzanìch, Sólt e Sùer. El se tróa 'n de la Al Caalina, so la spónda setentriunàla del Lach de Spinù, a 32 km de la sità de Bèrghem e a 382 méter söl lièl del mar.
Frasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Énden el g'ha divèrse frasiù sparnegàde:
Énden l'è 'l cèntro principàl, 'ndoe che gh'è la sede del cümü. Fànöf la se tróa a 1,61 km de Énden, Custitusiù a 0,86 km, la Roa a 3,08 km, Pura a 1,16 km, Figadei a 3,05 km, San Filìs a 3,43 km, Tirónega a 2,65 km, Val de le Fontàne a 4,93 km e Almaiù a 1,82 km).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Énden l'è mustrat 'n de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Las dunnas:
- Nadine Fähndrich
- Laurien van der Graaff
- Nathalie von Siebenthal
Ils umens:
- Jonas Baumann
- Dario Cologna
- Roman Furger
- Jovian Hediger
- Beeda Klee
- Toni Livers
- Jason Rüesch
- Roman Schaad
- Ueli Schnider
Las 12 atletas ed atlets selecziunads han ademplì dus classaments en la cuppa mundiala tranter ils 25 u 15 megliers. Tgi che fa part da la staffetta vegnia decis pli tard, communitgescha Swiss-Ski.
Il campiunadi mundial nordic a Seefeld è dals 19 da favrer fin ils 3 da mars.
RR novitads 15:00


text:
En il territori da skis da Lai-Arosa èsi vegni glindesdi tar ina collisiun tranter duas persunas. Ina dunna da 76 onns è vegnida blessada mez-grev, communitgescha la polizia chantunala.
Tar la staziun d’ina da las sutgeras saja quai vegni tar la collisiun d’in snowboarder cun la dunna da 76 onns. Il snowboarder n’era para betg conscient da las consequenzas dal accident e saja i vinavant. La dunna ha pudì ir sezza fin en la val e tar il medi. Lura è ella vegnida ospitalisada cun blessuras mez grevas en l'ospital chantunal a Cuira.
RR novitads 15:00


text:
Nozzas
‘Recamondai vossa via al Segner e sefidai dad el, el vegn a dar reussida!’ (Tenor Psalm 37,5)
Vus vais cattau l’amitga, l’amitg per vossa veta, e vulais maridar en baselgia. Cun las nozzas in baseligia empermetteis vus amur e fideivladad, ‘en buns e schliats temps’. Vus mettais voss’amur sut la benedicziun dal Segner. Nus stain bugen a disposiziun per far in bel servetsch divin da nozzas!
Il servetsch divin preparain nus ensemen, contactei a dretg temps l’uffeci parochial per fixar termins per la preparaziun ed il cult divin.


text:
Ils success en l’America dal Nord èn ina gronda satisfacziun, perquai ch'il bulletin da blessuras da Caviezel è grond. Il 2011 ha el rut il liom cruschà e blessà il meniscus en in schanugl, il 2015 ha el rut in oss d’in ventrigl e curt suenter in maun. Caviezel è adina puspè vegnì sfurzà da far lungas pausas.
Dapi la stagiun 2016/2017 ha Mauro Caviezel gì dapli cletg cun blessuras e dapi lura er adina puspè mussà tge ch’è pussibel sch’el è saun. Al campiunadi mundial il 2017 a San Murezzan ha il skiunz da 30 gudagnà la medaglia da bronz en la cumbinaziun alpina ed in mais pli tard cuntanschì ses emprim plaz da podest en la cuppa mundiala, quai al super-g dad Aspen en ils Stadis Unids.
Finalmain là nua ch’el ha adina vulì esser
Il grond success ha il skiunz dal Club da skis Beverin dentant festivà a l’entschatta da la nova stagiun cun trais plazs da podest en seria. En sia disciplina da parada, il super-g, dastga Caviezel schizunt purtar a la proxima cursa mez december en la Val Gardena il numer cotschen sco leader dal classament en questa disciplina.
Ils success en l’America dal Nord èn sa chapescha nagina garanzia ch’i funcziunescha durant l’entir enviern. Ma Mauro Caviezel ha mussà ch’el tutga tranter ils megliers dals megliers en las disciplinas spertas sch’el na sto betg gist cumbatter cun malsognas e blessuras. E vegn il frar grond da Gino Caviezel da conservar sia buna furma va el franc er sco in dals gronds trumfs al campiunadi mundial da skis il favrer ad Are en Svezia.
RR actualitad 08:00


text:
Lengov brittonegh
Quella di lengov brittonegh l'è vuna di dò famej di lengov celtegh insular. L'è cognossuu anca 'me P-celtic, per diferenziàll del grupp di lengov goidelegh (o Q-celtic).
Se cred che 'l brittonegh el fudess la lengua parlada di Celta in Gran Bretagna (e forsi on temp anca in Irlanda e in su l'Isola de Man) prima che rivassen i Roman e poeu i Sasson.
Al dì d'incoeu esisten duu lenguagg de origin brittonega: el galles e 'l breton, ai quai ghe vann giontaa el cornovajes (che l'è dree a rinass dopo 'n period indè che l'era staa desmentegaa) e 'l cumbregh, sparii in del Medioev.
El breton l'è ona derivazion di lenguagg brittonegh parlaa de on rosc de emigrant de la Gran Bretagna, scappaa in Francia despoeu i invasion di popolazion germanegh.


text:
Olivier Panis
L'Olivier Panis (Oullins, el 2 de setember del 1966), l'è un ex pilota de Formula 1 frances.
Cariera[Modifega | modifica 'l sorgent]
Panis el cumincia a corr in de la Formula 1 a 27 agn cun la Ligier, che nel 1994 l'è una machina abastanza afidabel, ma mia tant velus. La machina la migliura l'ann che vè, quand Panis el cunquista i prem punti e anca el prem podi in del ültem Gran Premi de la stagion, in Australia. Nel 1996 Panis el se ritira tanti volt, ma in del Gran Premi de Monaco el cunquista una vitoria incredibel, cun dumà quater machin che i rüven al traguardo. Panis el vinc el Gran Premi denanz a David Coulthard e a Johnny Herbert.
In del 1997 el pasa a la Prost, che quel ann lè la fà una machina inscè velus che in di prem ses Gran Premi Panis el va in söl podi dü volt e a punti olter dü. Dopu el Gran Premi de Spagna, Panis l'è terz in del Mundiaa, ma in del Gran Premi del Canada el fà un brött incident e 'l se s'cepa tüss dò i gamb. El rientra in temp per fà i ültem tri Gran Premi, ma a la fen el rüva dumà 9° in del Campiunaa. In di dü ann dopu, la Prost la g'ha minga i stess prestazion del 1997, e Panis el fà dumà dü punti.
In del 2000 el resta a pè, ma l'ann dopu el tröva un cuntratt per dü agn cun la BAR. I ültem dü stagion de la sua cariera i'hee pasa cun la Toyota, ma i risültaa e i punti i'henn pochi. El se ritira a la fen de la stagion del 2004.


text:
Spray a 'l pavrunsèṅ
Al Spray a 'l pavrunsèṅ o Gas OC (acrònim 'd “Oleoresium Capsicum”) 'l è 'n gas lagarmōl naturàł ch'al dasfrùta al pruprietà vaś-ślargadōri dal sò prinsìpi atìṿ, la capsaicìna, ch'la s cata in soquànti piànti dal gènar Capsicum cuma 'l pavrunsèṅ.
C'l agìnt chìmic chè 'l è bòṅ ad dar dimóndi fastìdi a i òć, dand dulōr a 'l sò balòti faghénd-i anc lagarmàr, bruśōr a la pèl (in fiṅ a n'óra), cauśànd urbìśum par soquànt tèmp (da quìndas a trénta minùt) a la parsòna culpìda e anc tós e fadìga a tiràr fiâ (da tri a quìndas minùt) o anc la mòrt, specialmènt in di sugèt aśmàtig. Al Los Angeles Times in dal 1995 al nutàva ssant'òṅ caś ad mòrt ligâ a 'l uś dal gas OC.
Par far pasàr al dulōr più in présia a gh'è da far di lavàǵ in dl'àrea espòsta druànd dl'àqua frésca o dal sulusiòṅ fiśiulògichi.
Mis dènt'r a dal bumbuléti spray cichi che tut al dóni i pōlan tgnir sèg in dla burséta, 'l è druâ in di uperasiòṅ ad pulisìa, cuntròl dal manifestasiòṅ viulénti e diféśa persunàla cónt'r al bèsti o i delinquènt esénd ch'al vitmi dal sprusàdi i n gh védan piò e dònca a gh'è la manéra 'd scapàr via.
In Itàglia cal spray chè 'l è parmìs da 'l Maǵ dal 2011 quànd al minìstar d'l intéran Roberto Maroni 'l à firmâ 'l decrēt léǵ 103 ch'l à liberaliśâ la sò véndida in di negòsi, dònca tut i al pōlan cumpràr esénd abàsta ch'a s gh'àppia séd'ś an. In di ùlt'm an al spray a 'l pavrunsèṅ 'l è stâ druâ da 'l pùblic soquànti vòlti a di cuncèrt ad cantànt trapper cuma Sfera Ebbasta, Ghali e Gué Pequeno par far di schèrs o dal rubarìi[1].
Al gas OC al n inquìna minga 'l ambînt e al n è briśa 'n agìnt patògen.
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Spray a 'l pavrunsèṅ
Nòti
- ↑ Spray a 'l pavrunsèṅ a i cuncèrt: Sfera Ebbasta, Ghali, Guè Pequeno: tut i precedènt. Al Pierre: «Na banda ch'la 'l dróa par rubàr» Il Messaggero, 8 ad Dicémbar dal 2018


text:
En il «Ranking da Shanghai» da las meglras scolas autas dal mund, èn sper las duas ETHs era l’universitad da Genevra e Turitg tranter las meglras 100 dal mund. La Scola politecnica federala da Turitg (ETHZ) è dentant la meglra scol’auta cun plazza 19. Ella resta cunquai la meglra scol’auta da l’Europa continentala.
L'universitad da Genevra sa chatta sin plazza 53, l'universitad da Turitg sin 54 e l'ETH Losanna sin il 92avel plaz. Per l’universitad da Basilea n’hai per l’emprima giada betg tanschì tranter las 100 meglras dal mund.
Universitads americanas domineschan
Sco era tar autras rangaziuns da scolas autas, domineschan tar quella dal «Ranking da Shanghai» las scolas autas dals Stadis Unids da l’America. Tranter las 20 meglras scolas autas dal mund èn 15 instituts americans, cun Harvard a la testa.
Las suletas universitads betg-americanas tranter las top 20 èn sper la ETHZ (19), las universitads da Cambridge (4) ed Oxford (7), l'University College London da l'Engalterra (17) e l'universitad da Tokyo (20).
RR novitads 16:00


text:
Na valutazion razionala dl ladin dolomitan
Zenza n liam formal scrit resta i idioms n folclorism linguistich - Svp de Urtijei: reazions isteriches
Al basta dí "Ladin dolomitan" y tla Svp de Gherdeina sclòpel na crisa de isteria. L ultim atach vegn dal obmann Hans Rifesser che rejona endò de "Kunstsprache" y de "völlig verflachte Einheitsprache" (n lingaz unifiché completamenter aplatì) te na touta de posizion bendebot agressiva tl sfuei Dolomiten (13.03.2007). L ladin dolomitan ne é no l un y no l auter, al é na forma de lingaz scrit sciche vigni auter lingaz standard. La chestion é n' autra: al se trata de na sort de isteria ideologica che ne à nia da en fé con na valutazion razionala dl problem.
L prof.univ. Heinrich Schmid, romanist y linguist de renom. Liam a sia biografia: prof.univ. Heinrich Schmid
L ladin standard o dolomitan é scemplamenter na forma unitara de scrive ladin. Al ne muda no paroles, no la strutura gramaticala dl lingaz ladin. Cie che vegn adaté é certes formes locales per ester n lingaz t plu saurì da entene y da scrive te duta la Ladinia. Sia funzion é belavisa sciche pro l lingaz talian y todesch, y pro vigni auter lingaz ofizial.
P
raticamenter duta la comunité scientifica rata che l lingaz unifiché sie na condizion essenziala per varenté l ladin. Zenza n tel liam formal resta i idioms locai (o "Tolsproch" desche la Svp de Urtijei i à batié) n folclorism linguistich che ne é nia bon de ti tegnì bot ai lingac foresc'. L ejempl plu cler vegn propi da chi che dij de volei defene la rejoneda dla oma (i idioms): la SVP "ladina" adora te si comunicac y lingaz de verbal l todesch! (ence sun sia plata internet: http://www.svpartei.org/de/partei/svp-ladina/).
I prums tentatifs de mete adum n lingaz scrit unifiché va zeruch al 1833 canche Micurà de Rü ova metù adum na gramatica. Al é resté n manoscrit. Baudi, ajache a la fin dl 19eisem secul fóssel ju dret de uega per damané reconesciment desche grup etnich aladò dla costituzion nueva dl Imper Austro-Ungarich (1869) che ti essa permetù de introduje l lingaz te scola y tla aministrazion. Con nazionalism y iredentism, pruma vera mondiala, fascism, opzions y e.i. se àl dut archité via y an ruva ti agn ´80 canche l debujegn é endò vegnù a lum con la ofizialisazion dl 1988 dl ladin desche lingaz de aministrazion. Dl 1985 se ova la jonta provinziala de Bulsan tout dant de envié via varesc concrec per crié n lingaz scrit unifiché ("Die Landesregierung verpflichtet sich konkrete Schritte zur Schaffung einer einheitlichen ladinischen Schriftsprache einzuleiten", desche al sta scrit tl sfuei dla provinzia de Bulsan da enlaouta). Defat á l istitut Micurà de Rü enciarié dl 1988 deberieda con l istitut ladin de Fascia l prof.univ. Heinrich Schmid de elaboré les regoles generales per chest lingaz, coche al ova bele fat con suzes ti Grijons. En chi agn òven ence bele fat valch aplicazion concreta, p.ej. sun i formulars dla declarazion dl grup linguistich o sun les pageles de scola.
Do n cert pesimament lié a les lites provinziales fòvel vegnù metù su dl 1994 SPELL (Servisc per l'elaborazion dl lingaz ladin) con l'enciaria de laoré fora n prototip de ladin scrit (gramatica, dizionar, massaries informatiches) che jissa ben per duta la Ladinia. Chest projet interladin é vegnù cofinanzié, do n arat dret positif da pert de 5 esperc ladinisc', enchin al ann 2002 da la provinzia de Bulsan tres l'istitut Micurà de Rü. Les massaries linguistiches é bele da n valgugn agn dant man con na gramatica (2001) y n dizionar de basa (2002), laours laudés y apriejés lonc y lerch tla Europa. La dezijion dl istitut ladin de San Martin y spo dl govern de Bulsan de refudé l ladin standard sciche n "lingaz artifizial " (do che ai l à finanzié 20 agn alalongia!) y de adoré en paralel - o a rodul doi - l gherdeina y l badiot sciche lingac ladins ofiziai va donca contra vigni logica scientifica y politica-culturala, ma ala à dessegur na fazion, chela de boicoté l'unité di Ladins. L'alergia al standard de chi dla Regula ne é nia nueva, al é veira, ma ai à giaté flé da canche Florian Mussner é assessour a la cultura ladina a Bulsan, sciche al reconesc H. Rifesser enstes: "Wenn die Landesregierung und ganz besonders der Landesrat gegen eine künstliche, von niemandem gesprochene und völlig verflachte Einheitssprache ist…". Cie che fova enlaouta na alergia é deventeda sot a la direzion de F. Mussner na isteria blota che n'en bazila nia a jì contra vigni logica, ence contra chela defenuda te autri temps y luesc da la SVP y dal govern de Sudtirol.


text:
L’aviun «Solar Impulse 2» è partì per la davosa etappa da ses viadi enturn il mund. Dumengia a bun’ura è il pilot Bertrand Piccard sa mess sin via da Cairo en direcziun dad Abu Dhabi. Ad Abu Dhabi aveva l'aventura cumenzà il mars 2015.
Piccard aveva stuì spustar la partenza per la davosa etappa pervi dad ina grippa e pervi da schlett’aura per in’emna. Il sgol duai cuzzar tranter dus e trais dis. La davosa saja er la pli difficila da las totalmain 17 etappas. Quai ha communitgà la squadra da «Solar Impulse 2». La raschun sajan cunzunt las diversas zonas cun scumond da sursgular e l’aura.
RR novitads 06:00


text:
Il project prevesa in hotel da «ski-in-ski-out» cun 100 stanzas dublas en il sectur da trais stailas. Sco proxim duai il project vegnir concretisà.
Nov teams d’architectura han gì temp tschintg mais per elavurar il project. Els han tranter auter gì da resguardar il concept da gestiun e da spazi ch'è vegnì giavischà da la Gastgeber 3.0. SA. L’organisaziun ch'è spezialisada en manar hotels e che vegn a surprender il manaschament dal nov hotel a Segl.
La primavaira duain lura tut ils nov projects da la concurrenza d’architectura vegnir preschentads a la publicitad.
RR novitads 14:00


text:
lCun desister d’ina taglia sin gudogns vegnia schlià ina inegualitad tranter gudogns da lotto, gudogns en Casinos e gudogns tar purschidas sumegliantas online. Plinavant vegnian purschiders svizzers rinforzads en cumparegliaziun cun tals a l’exteriur. Uschia argumentescha la maioritad dals cussegliers naziunals.
Actualmain ston ins pajar taglia sin gudogns da passa 1000 francs.
Cussegl dals chantuns è d’in auter avis
Il Cussegl dals chantuns vul sulet relaschar la taglia sin gudogns da lotto sut in mez milliun francs. Uss va la fatschenta enavos en il Cussegl naziunal. Lez sto tractar da nov la lescha davart gieus per daners.
RR novitads 12:00


text:
L’anteriur schef dal concern d'assicuranzas Zurich Martin Senn è mort. El ha fatg suicidi venderdi passà. Quai ha communitgà Zurich. El haja fatg suicidi a Claustra en il Partenz. Davart la raschun na datti naginas indicaziuns uffizialas.
Martin Senn è stà durant 6 onns (2009-2015) il schef da Zurich. La fin dal 2015 ha el bandunà il concern d'assicuranzas. La demissiun surprendenta da Senn era vegnida annunziada be in mais avant. Avant n’era la surpigliada da l’assicuranza britannica RSA Insurance Group betg gartegiada. Ultra da quai era er il gudogn sfundrà.
Il 2013 aveva gia il schef da finanzas da Zurich, Pierre Wauthier, fatg suicid. En ina brev da cumià aveva lez rinfatschà al cussegl d'administraziun d'avair fatg memia grond squitsch.
RR novitads 10:00


text:
Sin la London Bridge entamez la chapitala britannica, è in auto da furniziun charrà en ina fulla da glieud. Silsuenter èn ils attatgaders charrads paucs tschients meters fin al Borough Market, in quartier per ir en sortida. Là han ils trais umens attatgà persunas en ustarias. La finala ha la polizia mazzà ils trais attatgaders. En connex cun l'attentat ha la polizia britannica entant arrestà 12 persunas en l'ost da Londra.
Attatgaders han fatg finta
La polizia ha sajettà giu ils attatgaders al Borough Market otg minutas suenter avair survegnì l'emprim clom d'agid. Ils attatgaders hajan purtà vestas che vesevan ora sco sch'ellas cuntegnessan material explosiv, ha la polizia era communitgà. Quai sajan dentant mo stadas attrapas. Tenor la schefa da polizia, Cressida Dick, èn ils attatgaders anc betg identifitgads.
Dasper las unfrendas blers blessads
La polizia britannica discurra actualmain da set unfrendas. L'emprim aveva ella anc discurrì da sis unfrendas. Tenor ils servetschs da salvament èn 48 persunas vegnidas ospitalisadas cun blessuras. Pliras persunas cun blessuras main grevas hajan ins tractà ambulant al lieu, han ils servetschs da salvament communitgà sin Twitter.
Il Departament federal per affars exteriurs n'a il mument naginas infurmaziuns che persunas svizras sajan pertutgadas.
Plan per cumbatter il terrorissem
La primministra Theresa May ha suenter ina sesida da crisa preschentà in plan da quatter puncts per fruntar il terrorissem:
- la derasaziun da l'ideologia islama stoppia vegnir franada
- l'internet – il spazi virtual stoppia vegnir controllà meglier
- als terrorists stoppia vegnir retratg il territori en il mund real – tranter auter cun attatgar basas dal IS
- la strategia antiterror da la Gronda Britannia stoppia vegnir surlavurada
Cumbat electoral interrut
Pliras partidas politicas da la Gronda Britannia han interrut il cumbat electoral. Damaun vegnia quel dentant a cuntinuar, ha communitgà la primministra. Gievgia che vegn han lieu elecziuns da parlament anticipadas en il pajais.
Medem muster
L'attatga sin la London Bridge fa endamen in'attatga dal mars passà, sin la Westminster Bridge. Lura era in um da 52 onns charrà en peduns, avant che stilettar in policist betg armà. Tar quest'attatga eran sis persunas mortas, l'attatgader aveva la polizia sajettà giu.
Pleds da tristezia e consolaziun
Il president da Londra Sadiq Kahn a discurrì d'ina attatga intenziunada sin persunas innocentas, abitants da Londra e visitaders. Il president american Donald Trump ha telefonà cun la primministra Theresa May anc la notg, ed exprimì sia cumpassiun. E che la Frantscha sentia cun la Gronda Britannia suenter la nova tragedia, ha scrit sin Twitter il president franzos Emmanuel Macron.
RR novitads 06:00++


text:
A Marina Jamnicki vai sin la gnerva il pli fitg che las spetgas èn bler memia autas. Las spetgas ed il sentiment che mintgin haja il dretg sin la vaccinaziun. Cunquai ch'il vaccin vegn dentant mo zic a zic saja la situaziun actuala quella, che blers ston spetgar ed avair pazienza.
Mutaziuns sa derasan
Sper quai vegnan er anc las mutaziuns vitiers. Marina Jamnicki parta dal fatg che radund 30% fin 40% dals cas actuals èn mutaziuns e quai dumber vegnia a s'augmentar vinavant. Gia en in pèr emnas u mais dominieschian lura las mutaziuns. Quai saja dentant normal tar in virus e vegnia betg nunspetgà. Quai muntia dentant er che las vaccinaziuns ston sa sviluppar ensemen cun il virus.
Igl è bun pussaivel che nus sa tschentain tar il scenari sco tar la vaccinaziun da la grippa, nua ch'ins sto adina puspè adattar il vaccin.
Il virus sa sviluppescha, las vaccinaziuns ston sa sviluppar. Dentant a lunga vista stuain nus tenor la media chantunala s'arranschar cun il virus.
Fatg è ch'igl n'è betg pussaivel da dumagnar tut sin nulla, quai na dumagnain nus betg, il virus è qua, il virus resta.
Perquai saja uss il temp da far ils plans co chattar ina via da vegnir a frida a lunga vista cun il virus.


text:
Mintga punct al dretg lieu, la colur exact l'originala, las glischs alvas e cotschnas che funcziunan ed era l’interiur exactamain quel da l'original, quai vul Andreas Hui agiunscher.
Dapi 25 onns construescha el models da trens ad Ardez. Sco mattatsch ha el vivì en la chasa da la staziun da Bubikon en il chantun Turitg. Ses bab era là il capo staziun. Andreas Hui era fascinà da quels trens, ma tuttina ha el fatg ina scolaziun sco cuschinier e pli tard lavurà sco camarier. Ma tuttenina ha el gì in siemi.
Jau hai decis dad in di a l’auter da bandunar Turich e da daventar constructur da models da tren ad Ardez
Trens betg propi per uffants
Il pli grond success ha el gì cun il tren da las Viafiers federalas svizras. La locomotiva cun ils vaguns dal ICN ha el construì 65 giadas e quai tut a maun. In da quests trens custa radund 6’500 francs.
Andreas Hui enconuscha ses clients persunalmain, ses giavischs e basegns. Oz lavuran dus enfin trais collavuraturas ad uras tar sia pitschna firma ad Ardez. E sco Hui ha menziunà, ha el lavur avunda ils proxims dus enfin 3 onns.
RR actualitad 11:00


text:
Bill of Rights
El Bill of Rights l'è 'na legg approvada dal Parlament ingles in del 1689 e considerada vun di cardin del Sistema Westminster. I disposizion principal i eren:
- La libertà de parolla in del Parlament
- La fin di persecuzion religios
- Liber elezion de la Cambra di Comun
- La proibizion per el Re de avègh 'n esercit in temp de pas senza el permess del Parlament
- Diviet de 'n Re cattolegh
L'è stada firmada dal Guglielm III d'Orange, Statolder d'Olanda, genero del Giacom II, decaduu per vess scappaa in Franza dopo de la Gloriosa Revoluzion e che l'ha poduu ciapaa el trono dopo avèlla firmada.


text:
Ferrovia Turin-Milan (AV)
[[File:|thumb|Foto]] La Ferrovia Turin-Milan a l'è 'na ferrovia italiana a volta velocità che la conliga Milan Centrala e Stazion de Turin Porta Susa e longa 125 km.
Verta del 2006, l'è in Lombardia e Piemont e l'è de proprietà de Red Ferroviaria Italiana. La velocità massima a l'è de 300 km/h. La pendenza massima l'è de 15 per milla.
L'è servida di treni Le Frecce de Trenitalia e de Italo de Nuovo Trasporto Viaggiatori.
RiferimentModifega
Alter progettModifega
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su ferrovia ad alta velocità Torino-Milano