text:
Brianza
La Brianza o anca Briansa (Italian: Brianza; Latin: Brigantia) l'è ona region stòrega de la Lombardia del nòrd-òvest, che la se troeuva intra Milàn e'l Lagh de Còmm. Al dì d'incoeu, a l'è in di provinc de Monscia e Brianza, Còmm e Lecch. Chì viven pussee de on milion de gent.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Brianza l'è fada in duu grand tòcch, vun meridional e in pian e on olter a nòrd e intra i colinn, vers i Prealp. La primma zòna la ciapa dent la part pussee setentrional de tutta la Pianura Padana. La pianura de la Brianza la va dij 160 meter sora el nivell del mar a Monscia ai 360 de Cantuu; Fin Mornasch, l'è a 334 meter sora el nivell del mar. Quèsta zòna de la Pianura Padana l'è ciamada Alta Pianura, in opposizion a la Bassa. Vist che la pianura brianzoeula l'è assee a nòrd, in di giornad cont el Sô l'è possibil vedè anca di montagn lontan, comè el Mont Roeusa, oltra al Resegon e aj Prealp oròbegh.
La seconda part inveci l'è quella di collin e la se troeuva in de la Provincia de Lecch e in de la zòna nòrd-est de quèlla de Còmm. I montagn de la Brianza hinn in general intorna aj 500-600 meter, ma gh'è anca di eccezion, comè el Corniscioeu (1241 m), el mont Bolleton (1317), el Palanzon (1436 m) superaa domà del Mont San Primm, e i Coronghei, ciamaa anca Coronghei ò Colonghei (1371). De quèsta zòna la risulta staccada quèlla del Còl de Brianza, che la gh'hà comè pont pussee important el Mont Crocion (877 m), el Mont San Genesi (832 m), indove che nassen el Molgora e'l Mont Regina (817 m). I mont brianzoeui pussee a sud hinn quij arent a Montaveggia che pòden vess vist anca del Dòmm de MIlan, se'l gh'è el Sô. Intra el Còl de Brianza e i Prealp la gh'è la Piana d'Erba.
La Brianza l'è anca drent a la region italiana di lagh. A confin cont el Comasch e'l Lecches el gh'è el grand Lagh de Còmm (ò Lari), che però l'è minga el lagh principal de la Brianza. El lagh pussee grand l'è el lagh de Annon che l'è profond domà 11 meter e l'è dividuu del lagh de Oggiònn de ona penisola piscinina ciamada Isella. A l'è famos el lagh Pusian, o Eupili, grazie ai descrizion del Giuseppe Parini, che l'era nassuu lì arent. Alter lagh hinn quell de Garlaa, de Olginaa, de Alseri, del Segrin e de Sartirana. Tucc sti lagh se troeuven o in de la Provincia de Còmm o in quella de Lecch.
El fiumm pussee grand e important l'e l'Ada (on temp el confin intra el Ducaa de Milan e la Repubbliga de Venezia), ma bisògna minga desmentegàss el Lamber el Seves e'l Molgora.
On'altra division de la Brianza l'è quella tra la Brianza Milanesa (la noeuva provincia de Monscia e Brianza) e quella a nòrd, in di provincc de Lecch e Còmm. La prima l'è ciamada inscì per duu motiv: l'è stada a longh ona part de la Provincia de Milan e el sò dialett l'è pussee compagn de quel milanes respett ai dialett del nòrd de la Brianza.
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Brianza, giamò de l'Etaa de Mezz, l'è voeuna di zòn del Mond pussee densament abitada. El motiv de quèsta cosa l'è che la terra chì l'è assee grassa e in pian. In del period del boom econòmich la gh'è stada ona grand immigrazion del Sud de l'Italia, pròpri perchè la Brianza l'è inscì ricca e fèrtil. A partì poeu di ultim desen de agn hinn rivaa di migrant anca de paes del Terz Mond, che hann poduu trovà chì on fracch de lavorà, anca se a vòlt (comè el pò succed in sti cas) hinn sfrutaa di lor capp ò anca vist mal de on quai de personn del loeugh.
L'industria l'è sviluppada su tutt el teritòri, per la maggior part costituida da aziend medi e piscinitt (a voeult anca dumà aziend a livell familiar) che lavoren on poo in tutt i settor anca se 'l tessil, i arredament e la meccanica hinn on poo pussee present. Come in tutt i economii modern, fin daj ann '70 l'è dree a sviluppàss el process de terziarizzazion; donca, insema a l'industria fòrta, in dii ultimm trent'ann al s'è sviluppaa on settor terziari, fin a rivà al terziari avanzaa (marketing, reclàm, servizzi informatich, ricerch e svilupp, comunicazion).
El tass de disoccupazion l'è pròppi bass,e quell de la Provincia de Lecch l'è el pussee bass de tuta l'Italia. El 98,9% di brianzoeui (seconda i convenzion di Nazion Unii) el viv in di città, contra la media taliana del 67%. Monscia l'è el comun pussee grand, menter el pussee piscinin l'è Longon. Monscia l'è anca el comun con pussee de abitant (121506 abitant) , menter quèll che'l ghe n'ha de manch l'è Proserpi (933 abitant), in Provincia de Còmm.
El dialett del loeugh l'è el brianzoeu, che'l gh'ha come variant el monsciasch, e quij parlaa in del Comasch e in del Lecches.
A bon cunt la Brianza l'è diventaa voeuna di zòn pussee ricch de la Lumbardia , e per quest l'è diventaa on center de attrazion per l'immigrazion interna, ma anca per la coltura e l'industria. e la sua tradizzion (briantitudin , briantitudine )
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòmm Brianza per i stòregh roman el vegniva del celta Briantee, che'l sariss staa vun di general de quell Belloves che l'aveva fondaa Milàn, òpur del pòpol celta di Brigant. De segur la Brianza l'è stada abitada prima di Insuber (comè se pò vedè di nòmm de paes che finissen in -aa ) e poeu di Roman. A sto temp l'esisteva giamò Monscia, ciamada di Roman Modicia.
Alter nòmm de paes brianzoeui che vegnen del latin a hinn:
- Vedugg, che'l vegn de Abetuculum;
- Cassagh, che'l vegn de Cassiciacum;
- Vimercaa, che'l vegn de Vicus Mercati;
- Verdee, che'l vegn de Viridarium (varda anca el milanes verzee);
- Dees, che'l vegn de Decium;
- Giussan, che'l vegn de Gluxianum;
- Canz, che'l vegn de Cantium;
- Arcor, che'l vegn de Arculi;
- Cantuu, che'l vegn de Canturium;
- Intimian, che'l vegn de Anthemianum;
- Figin, che'l vegn de Figlinus;
- Erba, che'l vegn de Herba;
Vers la fin de l'Imperi roman, grazie a l'òpera del Sant'Ambroeus e del Sant'Agostin (che prima de convertìss l'ha passaa del temp a Cassagh), la Lombardia l'è diventada vun di center del cattolicesem. In de l'Etaa de Mezz l'è stada ona terra de comun indipendent e pròpri de Giussan el vegniva el famos Albert, vun di capp de la Lega che l'ha battuu l'imperador Federich I de Hohenstaufen a Legnan (29 mâgg del 1176).
Dòpo la battaglia de Des (21 sgenee 1277) tutta la Brianza l'è finida sòtta al domini de Milàn, del qual l'ha seguii i sòrt, prima sòtta i Spagnoeu e i Frances, poeu sòtta i Austriach.
Quand l'Italia l'è stada unificada, i tass hann portaa on fracch de brianzoeui a la poertaa e l'è staa pròpri a Monscia che'l re Umbert I l'è staa faa foeura del Gaetano Bresci (29 luj 1900).
La Brianza l'è stada anca sòtta l'influenza de la gesa de Milan e per quèst in de la magior part de la region (a eccezion fada de Monscia e de olter sitt situaa pusee vers el nòrd, in di provinc de Còmm e Lecch) el ritt l'è quell ambrosian, tipich de tutta la diòcesi de Milàn.
Personagg famos[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Albert de Giussan
- Aribert de Intimian
- Papa Pio XI
- Egidio Brugola
- Cesare Cantù
- Piero Corti
- Luigi Giussani
- Paolo Mantegazza
- Giuseppe Parini
- Giovanni Battista Scalabrini
- Luigi Talamoni
- Filippo Turati
- Eugenio Villoresi
- Bartolomeo Zucchi


c: text/html

text:
Val Sessera
La Val Sessera (in Italian: Valle Sessera) a l'è ona val del Piemont nòrd-oriental, situada in la Provincia de Biella e, in misura on poo pussee pinina, la Provincia de Vercei. La val la ciappa 'l sò nòmm del riaa Sessera, che le traversam, per poeu rivà dent in del Sesia.
Comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Provincia de Biella: Anlòch, Cavril, Còggiola, Crevacoeur, Pòrtola, Praj e Sostegn.
- Provincia de Vercei: Vardaboson, Pòstua.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La val la se troeuva in del nòrd-est de la Provincia de Biella arent ai scimm del grupp del Mont Roeusa e la gh'ha 'me montagna pussee alta el Mont Bo (2556 meter). La confina a nòrd e a est con la Valsesia, a òvest con la Val del Cerv e sud con la Val Mòss. La banda pussee a mont de la val l'è minga abitada, anca se d'estaa ghe vegnen i pastor per fà mangià i vacch in di praa; la banda pussee a vall, inveci, ciovè quella arent a Còggiola, l'è fess abitada, e l'è anca sede de industri.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Metai alcalitt-teros
I metàj alcalítt-teruus (u tèrr alcalítt) a inn i elemeent del grupp 2 de la taula periòdica:
I metàj alcalítt-teruus a g'ann dü eletrún in del livèll de valénza, e per quèst g'ann la tendénza a pèrdii per furmà catiún divaleent; istèss dii metàj alcalítt a inn de aspètt argentaa e g'ann densità bàssa.
Chimicameent sa cumpòrtenn cumè i alcalítt: reagíssenn cunt i alògen per furmà sà jònich e cunt l'aqua per furmà idròssiit; generalmeent però a g'ann mègn la tendénza a reagí respètt a i alcalítt.


text:
Cvetana Pironkova
La Cvetana Pironkova-Kirilova (Plovdiv, 13 ad Setémbar dal 1987, a sa scriv ЦBeTaHa ПиpoHkoBa-KиpилoBa in bùlgar) l'è na tenìsta bùlgara, prufesiunìsta da 'l 2002. L'è élta 180 cm e la péśa 65 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
La śóga bèṅ dimóndi in sl'èrba in dua l'è rivàda in semifinàl a Wimbledon in dal 2010.
In dla sò caréra l'è rivàda a èsar la nùmar trént'òṅ dal mónd al 13 ad Setémbar dal 2010 e l'à vins siē tìtui ITF, 'l ùltim in qvél da sènt-mila dòlar ad Bordeaux cóntar la nisàrda Alizé Cornet, e 'n tìtul Premier WTA a Sydney cóntar l'Angelique Kerber in dal Śnar dal 2014.
Caréra
La taca la sò caréra in dal mónd dal tènis in dal 2002 in dua la śóga dū finàli ITF vinsénd-an una cóntar la Monica Niculescu ma 'l an dòp la fà incóra méj parchè la s in mét in bisàca tri.
La bùlgara la śóga al sò prim turnèo WTA in dal 2005 a Ìstanbul. Dòp avér fat al qualificasiòṅ, la céd giùst in semifinàl a la Venus Williams par 1-6 3-6. In Luj la gh'à di punt asâ par tōr part a 'l turnèo ad Palèrum. Chè la fà fóra subìt la nùmar òṅ dal tablòṅ, la Silvia Farina Elia, par 7-6 2-0 bandòṅ e pò anc l'Anna Smashnova e la Nathalie Vierin ma pò la s férma in semifinàl cun l'Anabel Medina Garrigues. La sèra 'l an a la puśisiòṅ utànt'òt.
In dal 2006 la vèra 'l an mandànd a cà subìt la Venus Williams da gl'Australian Open, 2-6 6-0 9-7 al puntéǵ, anc se pò l'è lē a far al valìś al tùran dòp. A Miami la pasa 'l qualificasiòṅ baténd na śóvna Viktoryja Azaranka in tri sét ma pò la s férma lè. In sl'èrba ad Birmingham la pèrd in di utàṿ da la Francesca Schiavone par 6-3 3-6 1-6 mént'r a Wimbledon l'incróśa in dal secónd tùran l'Agnieszka Radwańska, in alóra nùmar 217 dal mónd, e la gh pèrd par 5-7 6-7. In Agóst la bat in di quàrt la Na Li a Stucólma ma pò cun la Jie Zheng la và a cà in dū sét. In Utóbar la mùcia sù dū scunfìti cun la Jelena Janković a Stucàrda (utàṿ) e a Śurîg (prim tùran).
La taca mâl al 2007 pardénd subìt a Melbourne da l'Akiko Morigami par 5-7 6-2 4-6 e la cuntìnua acsè anc a Doha, Indian Wells, Miami, Bùdapest, Varsàvia e Praga in dua l'è bòna ad bàtar sōl la Stéphanie Foretz Gacon pardénd invéci cun la Francesca Schiavone, cun la Marion Bartoli, cun la Kaia Kanepi, cun la Gisela Dulko, cun l'Agnieszka Radwańska e cun la Julia Schruff. In Agóst, baténd la Stéphanie Cohen-Aloro in tri sét, la riva in semifinàl a Stucólma ma incóra na vòlta la pèrd da l'Agnieszka Radwańska par 4-6 3-6. Dòp un secónd tùran a gl'US Open (4-6 0-6 da la Justine Henin), la s mét in dal bisachèṅ 'l ITF ad Bordeaux cóntar la padròna ad cà, l'Alizé Cornet.
In dal 2008 la s fà nutàr a Róma in dua, parténd da 'l qualificasiòṅ, la mét in riga la Klára Zakopalová 6-4 6-2, l'Ana Ivanović 6-4 5-7 6-2 e la Viktoryja Azaranka 6-2 1-0 bandòṅ. In di quàrt la pèrd però in tri sét da l'Anna Čakvetadze acsè cum a sucéd anc a Ìstanbul cun l'Agnieszka Radwańska ch'la vins sèg in semifinàl par 7-6 3-6 6-1. A New Haven la bat la carta salvàdga Bethanie Mattek-Sands par 7-6 0-6 6-0 ma pò la pèrd da la Marion Bartoli, nùmar trédas dal mónd. In Setémbar la tōś part a 'n ITF a cà sua a Sòfia ma la 'l pèrd in finàl cun la Nuria Llagostera Vives.
In dal 2009 la partìs cun gl'utàṿ a Brisbane (7-6 5-7 3-6 da la Sara Errani) e c'n i quàrt a Hobart (4-6 1-6 da la Virginie Razzano) ma a gl'Australian Open la pèrd incóra na vòlta da la Marion Bartoli a 'l secónd tùran. In Primavéra la mét in fila tri prim tùran a Miami (3-6 7-5 3-6 da la Francesca Schiavone), a Marbella (7-6 2-6 4-6 da la Roberta Vinci) e a Barcelóna (1-6 6-3 0-6 da la Lucie Šafářová). A Stucàrda la pèrd da la sò bistiàsa négra, l'Agnieszka Radwańska, e pò la 'l fà cun tuti, tacànd da la Flavia Pennetta a Róma, la prima ad déś scunfìti a 'l prim tùran. Quànd pò la śóga 'l qualificasiòṅ, cuma a Eastbourne, a New Haven e a Linz, la n è bòna gnanc ad pasàr-i. Giùst a Mósca la cumbìna quèl, rivànd in di quàrt vinsénd cun l'Anastasija Pavljučenkova e cun la Vera Zvonarëva.
'L inìsi dal 2010 par la bùlgara al sà da pôc parchè in fiṅ a Maǵ la n è bòna ad pasàr mai a 'l secónd tùran. A Varsàvia la riva in di quàrt par via ad dū partìdi vinti cun l'Aleksandra Wozniak e cun l'Elena Dement'eva ma pò la s férma cun la ruména Alexandra Dulgheru par 4-6 5-7. In Istâ la śóga al turnèo dla vita a Wimbledon. La Pironkova la riva fàcil in semifinàl sénsa mai pèrd'r un sét, dand anc la paga a la Marion Bartoli par 6-4 6-4 e a la Venus Williams par 6-2 6-3. Cun la Vera Zvonarëva la vins al prim sét ma pò la s férma lè, cun la rusa ch'la gh'à la méj sèg par 3-6 6-3 6-2. A 'ndàr a la fiṅ d'l an però la mùcia sù sōl di prim e di secónd tùran.
Diśàstar cumplét par lē in dal 2011. La bùlgara la vins sōl quàt'r incóntar in siē méś pardénd-an invéci quatórdas cun la Shuai Peng, la Monica Niculescu, la Barbora Záhlavová-Strýcová, la Svetlana Kuznecova, l'Alizé Cornet, la Lourdes Domínguez Lino, la Dinara Safina, la Marion Bartoli, l'Alberta Brianti, l'Ágnes Szávay, la Daniela Hantuchová, la Francesca Schiavone, la Gisela Dulko e la Serena Williams. A Wimbledon però la tórna a far la vóś grôsa baténd la Camila Giorgi 6-2 6-1, la Petra Martić 6-1 6-4, la Vera Zvonarëva 6-2 6-3 e la Venus Williams 6-2 6-3. Sōl la Petra Kvitová, e sudànd dimóndi, la la bat in tri sét in di quàrt. Dòp 'n àtar quàrt a Palèrum (2-6 2-6 da la Flavia Pennetta), la tórna a pasàr i prim tùran a fadìga, muciànd sù dal scunfìti cun la Christina McHale, cun la Monica Niculescu, cun la Shuai Peng, cun la Vera Zvonarëva, cun la Samantha Stosur e cun la Svetlana Kuznecova.
In dal Śnar dal 2012 la pèrd a 'l secónd tùran a Hobart cun n'Anna Čakvetadze, in cal méntar crudàda śò a 'l 234śum pòst. A gl'Australian Open e a Parì a 'l quèrt la n fà minga méj, bcand-as un 4-6 4-6 da la Galina Voskoboeva e un 0-6 3-6 da la Klára Zakopalová. A Doha la bat la Polona Hercog par 6-0 6-4 e l'Angelique Kerber par 6-4 6-1 ma in di utàṿ la céd a la Marion Bartoli par 3-6 3-6. A Miami, dòp avér pigâ la Petra Martić, la và a cà cun la Roberta Vinci par 5-7 1-6. Dòp quàtar prim tùran, a Bruxelles la gh'à la méj cun l'Eleni Daniilidou e cun la Nadia Petrova ma minga cun la Kaia Kanepi in di quàrt. A 'l Roland Garros la pèrd a 'l secónd tùran da la Francesca Schiavone in tri sét. In Śugn la taca la stagiòṅ in sl'èrba baténd fàcil l'Agnieszka Radwańska par 6-2 6-4 e pò anc la Stéphanie Dubois par 6-0 4-6 6-4. In di quàrt la cata però 'l us sarâ cun la Tamira Paszek. A Wimbledon la pòrta la Marija Šarapova a 'l tèrs ma da piò la n pōl briśa far e la fà 'l valìś a 'l secónd tùran. A gl'US Open la s insfìlsa in di utàṿ baténd la Camila Giorgi, l'Ayumi Morita e la Silvia Soler Espinosa par pò farmàr-as cun l'Ana Ivanović c'n al puntéǵ ad 0-6 4-6. A la fiṅ d'l an la tōś part a 'l Master "B" ad Sòfia cun na carta salvàdga in bisàca e la vèṅ batùda in semifinàl da la Caroline Wozniacki par 4-6 1-6.
In dal prim turnèo dal 2013, a Hobart, la Cvetana la pasa dū tùran e pò la và a cà cun la Mona Barthel par 3-6 3-6. 'L è 'l inìsi 'd un arbgàt dimóndi lung fat ad sèt prim tùr'n ad fila. A Marrakech la tórna a vìnsar cun la Karolína Plíšková ma pò la in pèrd sinc una a drē a c'l atra. In sl'èrba la s tira sù, faghénd secónd tùran a Birmingham (4-6 4-6 da la Sorana Cîrstea), quàrt a 'S-Hertogenbosch (6-2 4-6 4-6 da la Carla Suárez Navarro) e utàṿ a Wimbledon. Chè la bat l'Anastasija Pavljučenkova 6-0 6-1, la Barbora Záhlavová-Strýcová 7-5 6-3 e la Petra Martić 6-1 4-6 6-2. La pèrd pò da l'Agnieszka Radwańska in tri sét. Cum a 'l sòlit, dòp Wimbledon, al sò śōg al fà vgnir al lat a i śnòć. La bùlgara la pèrd subìt a Båstad, a gl'US Open e in Lussembûrgh, la n pasa minga al qualificasiòṅ a Cincinnati, a New Haven, a Tokyo e a Pechîn e la pèrd tri partìdi su tri a 'l Master "B" ad Sòfia, in dua lē la pōl śugàr sōl par via dna carta salvàdga parchè in dla sò caréra la n à mai vins gnanc un tìtul WTA.
Crudàda in clasìfica, da 'd là da 'l sentéśum pòst in clasìfica, la Pironkova l'è custréta a śugar al qualificasiòṅ a Shenzhen in Cina ma la gh và mâl parchè la pèrd da la nùmar 196 dal mónd, la śvisra Viktorija Golubic. In Śnar la i pasa invéci a Sydney. Chè la và avànti baténd subìt la Sorana Cîrstea 6-4 6-1 e pò anc la Varvara Lepchenko 6-3 6-2 e la Sara Errani 7-6 6-3. 'L éra da 'l 2010 che la bùlgara la n éra minga bòna ad pasàr i quàrt in un turnèo WTA. La Cvetana la gh cata gust e la bat pò anc la Petra Kvitová in semifinàl par 6-4 6-3 e l'Angelique Kerber in finàl par 6-4 6-4.


text:
Primula vulgaris
Primula vulgaris Huds. (clasificàda amò pò a cóme Primula acaulis (L.) Hill e Primula grandiflora Lam.) l'è 'na spéce de piànta de la famìa botànica de le Primulaceae.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbàcea perène che pöl furmà de le bèle tópe, con dele raìs filifùrme e 'n rizòma orizontàl o 'n pó de sviès.
Le fòie i è töte bazài, spatolàde o oblanceolàde, co l'òrlo crenat-dentat. La fàcia de 'nsìma de la fòia l'è sènsa pelüria, chèla de sóta en bris peluzèta. La fòia la deènta sèmper piö strèta 'nfìna a tacàs al sò gambì. Quan che i è zùene l'òrlo l'è giràt endré e i è lónghe compàgn dei fiùr; quan che i è madüre le se dèrf del töt e le deènta piàne o quàze e le se 'ndópia de longhèsa.
I fiùr i è a fùrma de turtaröl, en vé sö divèrsi per ògna rözèta e i sènt de póch. I è portàcc ensìma a dei gambì lanuginùs che part de la raìs. A la bàze i g'ha dele bràtee lanceolàde-lezinifùrme. El tübo curulì l'è lonch dei 13 ai 20 mm; la coròla l'è de culùr zàlt ciàr ciàr che ciàpa de le sfömadüre aràncio 'nvèrs el cèntro del fiùr (fàuce).
I fröcc i è dele càpsule a fùrma de öf,con dét divèrsi granì de somésa.
Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La crès endèi pracc arènt ai bósch de latifòie, dré ai sentér, endèi bósch de fó, rùer e càrpegn 'nfìna ai 2.000 m s.l.m. L'è prezènte 'n töte le regiù de l'Itàlia e


text:
Filipopul
Filipopul (ПлoBдиB/Plovdiv in bülgher; Filippopoli in italian; Φιλιππόπoλις/Filippoúpolis in grech antigh; Φιλιππoύπoλn/Filippoúpolē in grech mudernu; Philippopolis in latin; Filibe in türch) l'è una cità de la Bülgaria cun quasi 350.000 abitant. L'è la segunda cità püssee granda del paes (la prima l'è Sofia) e l'è la capital storiga de la Tracia. L'è semper staa un sit induve s'hin incuntraa gent de vari cultür. Grazie a la belezza del sò centru storigh, vün di mej cunservaa de la regiun, la cità l'è cunussüda anca 'me la Firenz de la Bülgaria.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Filipopul l'è traversada dal fiüm Marica e la se tröva a 152 chilometri a süd-est de Sofia. L'è 'l caplögh de la regiun umonima.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è stada fundada dai Tras cul nom de Eumolpias. In del 341 prima de Crist l'è rivaa el Filip II de Macedonia che l'ha ciapaa la cità e l'ha ciamada Filipopul (ciuè Cità de Filip). Cun la fin de l'Imperu macedun hin turnaa al cumand i Tras, che hin restaa i padrun fina a quand che hin rivaa i Ruman (46), ai temp de l'imperadur Claudi.
Sota i imperadur Traian e Adrian la cità l'è cressüda de impurtanza, tant che l'Adrian l'ha fada vegnì capital de la Tracia rumana fina al Danübi. L'ha furtificaa tre culinn de la zona e per quest l'ha ciamaa la cità Trimontium. In del periud püssee volt del sò splendur la cità l'era uturizzada anca a fà sü di muned. La gh'eva di termi, teater e edifizzi pübligh. In del IV secul hin staa cupaa 38 martir cristian.
I barbar hin rivaa per la prima volta in del 251; pö i Ünn l'ha trada giò del tüt in del 447. L'è staa dumà el Giüstinian, quasi un secul püssee tard, a fàla recustrüì. In del 679 hin staa faa vegnì chichinscì un frach de armen e sirian (i upusiziun ai invasiun bülgher): quei chì han purtaa l'eresia bugumila, che pö la saria rivada in Europa ucidentala cul nom de eresia catara.
Düranta tüt el Mediuev Filipopul l'è stada uget de cuntesa tra i Bizantin e i Bülgher, e ultra a quest l'è stada despess devastada dal passagg di armad di Crusaa. In del 1364 hin rivaa i Utuman del Murad I, che l'han fada vegnì capital de la Rümelia. Dumà in del 1885 la cità la s'è riünida cul rest de la Bülgaria.
Da vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Müsee etnugrafigh
- Müsee archeulogigh
- Gesa de San Lüis di Frances
- Foru ruman
- Teater ruman
- Stadi ruman
Personn nassüü chichinscì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Boris Christov (1914-1993), cantant lirigh.
- Petăr Stojanov (1952-...), ex president de la Bülgaria.
- Moni Ovadia (1946-...), om de spetacul.
Gemelagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brno, Cechia.
- Türchia:
- Columbia, Stat Ünii.
- Daegu, Curea del Süd.
- Košice, Sluvachia.
- Macedonia:
- Gyumri, Armenia.
- Kutaisi, Georgia.
- Lipsia, Germania.
- Luoyang, Cina.
- Okayama, Giapun.
- Petra, Giurdania.
- Poznań, Pulonia.
- San Pederbürgh, Rüssia.
- Valencia, Venezuela.
- Salunich, Grecia.


text:
Luscinia megarhynchos
El rossignoeu (Luscinia megarhynchos) al è on usel de la fameja di Muscicapidae che viv indela foresta, de preferenza arent a l'aqua, però se poeul troval anca int i giardin, i boschett e i ort. El sò cant al è l'un di pussée melodiós, ma anca di pussée compless: se dis ch'al canta, grignòta o trilla, da dí comè da nòcc. Al ha fassinaa i ressercadór, ch'i han cuntaa entra 120 et 260 sequens diferent, ch'i duren de 2 a 4 second. El mas-c gióin al impara a cantà scoltant i pussée anzian e al marca iscí el sò territòri, o al tenta a seduí i fémin. Da quand che i s'han cobiaa, i mas-c i desmeten generalment de cantà la nocc. Vargòt al lassa supònn che ul celéber cant de nocc al serviss dabord a tirà i fémin. I tréj del rossignoeu i era revudaa calmà la dolór, accelerà i varison e dolsà la mort, comè l'evoca la cunta del Hans Christian Andersen, l'imperadór de Cina e el rossignoeu'
Aspett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò avertura la mesura entra 22 et 24 cm per ona altura d'arent 16 cm ; al pesa da 18 à 27 g. El sò piumagi al è brun, i sò gamb lóngh.
Alimentazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al mangia bacch, d'aragn o d'insett piscin.
Nidifiation[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La toeu loeugh da magg a giugn. El sò nid al è pòch ordinaa e bass (rarament sora de 30 cm), a vidé parfin al soeu. La fémina la ponn 4 o 5 œuf chi'a hinn bloeu- o verdaster, on poo magiaa. L'incubazion la dura aproeuf 14 dí. L'emancipazion la dura 11 a 12 dí e el gór al siguta a poeu pré. La prima nidifiazion la vegn a la prima dopu e i rossignoeu i viven finn a 6 agn.
Migrazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Setember, al migra vers l'Afriga sotasahariana passant par el strecc da Gibraltéra, o per di sitt che la sò estension marina a l'è mia importanta.
Liamm esteriór[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ BirdLife International (2004). Luscinia megarhynchos. 2006 Lista Rósa de le spéci menasàde IUCN]]. IUCN 2006. Consültàt ai 18 febrero 2011.


text:
Romairon
Romairon a l'è staa un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.89 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 32 abitant.
In del mes de setember del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Fontanezier, Romairon, Vaugondry e Villars-Burquin han acetaa de fundiss insema per furmà un cumün ünegh ciamaa Tévenon. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Romairon al se tröva a una altitüden de 807 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün desperlü l'eva tacaa ai cumün de Champagne, Fleurier (NE), Fontanezier, Mauborget, Môtiers (NE), Provence, Vaugondry e Villars-Burquin.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Almé
Almé (anca: 'lmé) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem a 8 km de la sità e a 294 méter söl lièl del mar. El g'ha 5 669 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 2,0 km² e 'na densità de popolasiù de 2 835 ab./km².
A l' se tróa al prensépe de la Al Brembana sö la ria mansina del Brèmb.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
ol sò etimo (Lemine) l' fà sospetà ön urigine preromana, ma l'è co i Romà che l' paìs l' diènta 'mportànt, poichè l' vé a troàs 'ndóe la strada militàr Bèrghem - Còm la traèrsa ol Brèmb.
L'è l'imperatùr Traià che l' comanda de fà sö ol Put de la Regina che l' pasa ol fiöm. Fórse ol nòm "Regina" l' vè da la paröla "Rezia", la stada 'nfàti la 'ndàa vèrs la Rezia. Uramai del put del Regina rèsta adóma 'na quàch rùderi 'n del fiöm.
Almè l'è pò stacc séde de öna curtis regia di longobàrcc e pò de öna curtis comitàl al tèp di Franch, pò l' pasa sóta 'l contròl de la Catedràl de Sant Alissant, e in chèl època lé la se furma la cümünità cuntadìna del paìs.
In del 1230 Almé l'è guernàt del congrèss di capofamèa, e in del 1596 al gh'à i cunfì che al gh'à po incö.
In del 1926 Almé e Brüntì i se fònt e l'an dòpo ol nöf cümü al se taca 'nsèma pò a Éla. Almè con Éla al düra inféna al 1948 quan che i du cümü i se destaca.
In del 2002 l'è crèada öna organisasiù suracümünal ciamada Üniù di Cümü (Unione dei Comuni) tra Éla e Almè per goèrnà töte i quèstiù di dù cümü.
La césa parochiàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cèsa parochiàl l'è dedicada a San Gioàn Batista e a Santa Maréa Asunta. De dét a la césa i è conservade òpere de Gioàn Batista Morù e del Carl Cerésa.
Sortida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aque de la sortida de Almé i è 'mbutigliade 'n de l'istabilimènt di "Fonti Prealpi".
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Almè l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Vus tacacc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Almè.


text:
Ceuta
Ceuta (Septa in latin; Setta in italian medieval; سبت/Sebta in arab) a l'è un exclave de la Spagna in sü la costa del Maroch.
la gh'ha una süperfiss de 18,5 km² e una pupulaziun de 75.861 abitant (2006).
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta a l'è in sü la costa africana del Stret de Gibiltera, che'l spartiss el Mar Mediterani e l'Océan Atlàntich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta l'aveva ucüpada Purtugal in del 1415 e l'è un pussediment de la Spagna del 1580.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta a l'è gemelada cun:


text:
Juglandaceae
Le Juglandaceae DC. ex Perleb (1818) i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber o de boscài grant, co le fòie che cröda 'n envéren, uriginàre de le zòne temperàde e tropicài de l'emisféro nòrt. L'è la famìa botànica 'ndóche gh'è dét apò a la nus (Juglans regia).
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segónt la clasificasiù filogenética (APG II) del dé d'encö le Juglandaceae i è stàde inserìde 'ndel'ùrden de le Fagales. 'Na ólta però, segont la clasificasiù del Cronquist e apò dei óter sistèmi, i éra part de l'urden de le Juglandales.


text:
George Berkeley
Ol George Berkeley (Dysert, 12 mars 1685; Oxford 14 zenér 1753) a l'è stàcc ol pensadùr piö importàt a leèl anglosassone del Setsènt che, impegnàt in prema persona cuntra ol materialismo e l'ateismo e cuntra i libèr pensadùr, l'à tràcc in pé 'na dutréna uriginala féss, idealistéga e che la varda al Platù.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassìt in Irlanda indel 1685, de religiù anglicana, l' istüdìa a Düblì, doe pò l' à 'nsegnàt inféna al 1713, an che el vèd pò la fì de la prema laborassiù de la sò filoseféa, che l'è ducümentàda prensepalmét in trì scrécc de sto tép ché: Sagio sö 'na teoréa nöa de la isiù (1709), Tratàt in sö i prénsepe de la cugnussénsia ümana (1710), Ciciarade in tra l'Hylas e ol Filonous (1713); ol Berkeley al trà di righe bele ciare zamò co ste spissigade de zuèn.
Dopo sèrte agn dedegàcc a di laùr püblègh a Lundra e in zìr a strösa per l'Öropa, ol Berkeley al manda in stampa ol tratat in latì "De motu" (1721) doe gh' i a càssa là a i dutrene del Newton. L'è prope adess che al Berkeley ghe salta 'n mét de fundà ü colegio a i Bermüde per invià là i Nativ 'meregànegh; la sò idea de lü l'è tegnida sö de la persüasiù che la Bretagna Granda e l' Öropa intrega i era 'dré a scadì moralmèt, dóca meava guadegnaga a siiltà e religiù i forse nöe di zécc zuegn.
Issé indel 1729 ol Berkeley al va là in 'Merega, e 'ntat che 'l spiciaa i sólcc ch' i gh' ia stacc 'mprometicc d'ol parlamét bretanegh, a'l gh' è stacc adré a la campagna e l' à tracc insema i ciciarade de l'Alcifrù doe ghe teca zo la marsena a i dutrene di liber pensadur.
L'óvra la vé föra a Lundra indel 1732, dopo che ol filosef l' ia stacc buserat del parlamét che ghe n'à mandat là gnà ü, e issé gh'è tocat de turnà in Irlanda. Indel 1734 al vé nüminat vescov de Cloyne in Irlanda, e 'ntat che l'è lé in de sta sità l' istüdìa i platonegh andigh e moderni; e ol scrìt che a ' l vé fò indel 1744 e che 'l parla de 'na «cadena de riflessiù e de resérche filosofeghe sö i vertü de l' aqua de catràm» l'öbedes prope debù a di persüasiù ligade al platonismo. A 'l dìs defat che l' aqua de catràm, dovrada a brondò di Nativ 'mereganegh per cürà i malatee, la gh' à ü potére special che a' l ghe ria de Dio per mès de l' etere. In di ültem tép de la sò eta a'l va a sta de cà a Oxford doe 'l mör indel 1753.
Pensér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'enderéss de pensér che ol Berkeley a 'l 'brassa fin de zuen l'è ligat a la cunvinsiù che «la caüsa de töcc i laur materiai a l'è domà Dio» e doca «l' interesas di caüse segonde a l'è töt tép strasat». Dio l'è inviamét sensa fì che a'l ghe rüga det söbet indel mónd di fenomeni; i caüse segonde i ghe serviss a ü bel negót a Dio che a 'l se met in mostra diretamét co la realtà. Se però l' inviamét diì a 'l mena a tö zo valur de sostansa a i realtà del mónd, chesto el var miga per i spirècc fenicc che, acassibé in manera sótordenada rispèt a Dio, a i gh' à pò a lur inviamét e desidére.
Domà Dio e i spirècc fenicc a i è sènter de atiità; al cuntrare la natüra l'è pasìa e la gh' è perchè l' è ol tèrmen de l' atiità diina, i fenomeni e i fati natürai, prope perchè tèrmen de l' atiità diina, a i rend pasìv pò a 'l sentimét di omègn. In di sò scrécc de lü, ol Berkeley, a 'l ciariss i pucc cardinài de 'sto sistema de 'ntind la realtà che 'l ghe dà a met insema ü ciàr ategiamént religiùs e öna considerassiù sèntefega di fenomeni.
Ol prìm pónt a l'è chel che salta fò indela resérca sö la teorea de la isiù; «la mè idéa de mé, a l' iscriv ol Berkeley, l'è de spigà cumè che 'm fa nóter ed, co i öcc, distansa, grandessa e posissiù di laur»; distansa, grandessa e posissiù di laur i è domà ü vergót di tancc caratèr piö importancc del mónd de fò, i è sertedüne di face piö considerevole de chela realtà de fò e libera che a 's cred la ghe sées in di laur föra de nóter. Moral, la nosta percessiù de la distansa l'è fada issé:
- «Quan che notèr a 'm ghe arda co töcc e dù i öcc a ü laur apröv, a segond che lü a 'l se vesina o che 'l se slontana de notèr, notèr a 'm cambia la disposissiù di öcc, indel tö zó o cress sö ol spasse in tra i burline, 'sta disposissiù o müimét di öcc la se compagna viadré a ü sentì e l'è lü che 'l ghe da al servèl l'idéa de 'na distansa piö o meno granda»;
- «pö ü laur sistemat a öna sèrta distansa de l' öcc, che la larghessa di burline l'è con lé in d'ü rapòrt che 'l dis vergót, quand che a 'l vé isinat, l'è piö tat ciàr , e co piö a 'l vé derènt, piö la sò figüra l'è miga ciàra; dezà che se ed che a'l capita issé töte i ólte, a 's pöl pensà che 'l ghe sées ü ligam üsüàl in tra i tancc basèi de miga ed ciàr e de distansa, de manera che ol miga ed ciàr piö grand a'l ciame sèmper la distansa piö pisséna e ol miga ed ciàr piö pissén la distansa piö granda d'ol laur»;
- «tèrs pónt, quand che ü laur l'è de lontà e pò dopo a'l vé derènt a l' öcc, a'm pöl miga impedìga, almànch per ü petinì de tép, che la figüra la deènte miga ciàra e chèsto con de 'na sèrta tensiù de l' öcc; e alura 'sto sentì a 'l se cambia dét con chèl del ved mia tat ciàr indel ötà la crapa a zödegà la distansa d' ol laur, che l'è zödegat tat piö isì quat piö l'è granda la fadiga o la tensiù de l' öcc per rià a èdega ciàr>>.
Segónd ol Berkeley, chèl che 'l cünta l'è che:«gna ü di tacc cas ch' i ghe öta a fas l' idéa de distansa a ' l gh 'à, per natüra, di ligam che s' vöia co la distansa; 'sti cas a i è bù de cöntaga sö i basei de la distansa domà perchè la maléssia gh 'i à facc ved ligacc a i basei stèss». Dóca la percessiù de la distansa l' è miga ligada a öna distansa ira e la ghe fa mia de spècc; sichè gnà la percessiù de la distansa a 'm ghe da ol permèss de zürà sö öna distansa ira.
Ol Cartesio e ol Galilei a i gh'ìa riacc a la distinsiù di qualità ogetìe e sogetìe di laur pròpe co l' insest söl fat che sertedüne nòste percessiù i è miga ligade a öna realtà stèssa e corispondénta; ma 'ntàt che ol Cartesio e ol Galilei a i ghe rìa a chèsta conclüsiù col parlà de la natüra ciàra e quantitatìa o qualitatìa e miga ciàra di idée. Ol Berkeley a' l ghe rìa al stèss resöltàt co l' analés psicologega del cognóss; pò a lé la fa ed che aspècc importàncc de la percessiù del mónd de fò i ciama pròpe mia ü ligam col mónd de fò, ma i è ligade a di fùrme de atiìtà dol sogèt. Issé l' è francada la premèssa per l' imaterialìsmo d' ol Berkeley, var a dì per la negassiù de l' esistènsa d' öna sostànsa materiàl, che la té sö i facc che a 's dìs ess de fò.
I ogècc de la cognossènsa de l'òmen i è, a 'l dis amò ol Berkeley, o idèe stampade adèss in di sèns o idée percepide co 'l fa atensiù a i emossiù o a i acc d' ol sérvel, o pò a idée trade insèma de la memória e da l' imaginassiù söl teré di idèe risiìde indele dò fòze spigade prima.In piö di idée «a 'l gh' è pò ergót che 'l cognóss o 'l ricév chèle idèe e a 'l ghe fà adré di acc; chèst éser che 'l ricév e che 'l fà l'è ol mé; ol mé a l'è pròpe ü laùr del töt diferènt de töte i idée e i idée a i è in d' ol mé; var a dì i è risiìde; defat l'esistensa de 'n idéa la stà indel véss risiìda: esse est percipi».
Teoréa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dóca, mia domà i nòscc pensér e i nòscc sentimécc e i idée de l' imaginassiù i pö mia èssega sènsa la mét, ma chèsto a'l var pò a per i sensassiù: :«dise che ol taól che dovre per scrìv a 'l gh' è, var a dì che a 'l vede e a 'l toche; e se mé födèss fò del mè stöde diserèss che 'l gh' è: issè 'ntinde dì che pöderess percepél se mé födèss indel mè stöde, o mèi che 'l gh 'è quach otèr spirèt che 'l percepéss adèss; a'l gh 'ìa ün udùr, var a dì l' ìa sintìt; a 'l gh ' ìa ü sun, var a dì l' ìa ödìt; a 'l gh' ìa ü culùr o öna fórma e l' ìa ésta co i öcc o tocada co i mà; ecola, töt chèl che 's pöl intìnd co espressiù del zèner»; dóca a l'è «del töt incomprensìbel chèl che 'l se dìs de l' esistènsa sènsa fal di laùr ch ' i pensa mia, e sènsa gnach ü riferimét al fat ch 'i è percepécc; l' esse di laùr l' è ü percipi e l' è mia possebèl ch 'i pöde ìga üna quach esistènsa che se öl fò di có o di laùr inteligéncc ch 'i a percepéss».
Dóca, se notèr a 'm pénsa che di ogècc sensebél a i ghe seès sènsa besògn de ess percepécc, l' è fòrbe perchè notèr a 'm fà òvra de astrassiù che la deslìga la sò esistènsa dal sò èss percepécc; ma per ol Berkeley la teoréa del Locke de l' astrassiù l' è falàda; töte i nòste idée a i gh 'è pròpe debù e i è singóle; mé pöde mia ìga l' idèa o represantassiù de ü triangól che 'l seès gnach co i bande töte compàgne (equilatéro)o gnà co dù bande compàgne e üna dièrsa (isoscéle) o gnà co i trì bande töte dièrse (scaléno); ògne idèa l'è chèla particolàr idèa che l'è; notèr a 'm dìs che ön' idèa l'è zeneràl quan che 'm ciàpa ön' idèa particolàr e 'm la dovra per vardaga a töte i idée compàgne; dóca a 'm pöl mia fàs l' idéa de öna percessiù che la cömbase mia co i tate impressiù di sènsi: >. Móral, > La dutréna l' è confermàda di contradissiù ch 'i se nìa dét sia indela distinsiù tra qualità prìmare e segóndare, sia indela concessiù de la sóstansa materiàl. I idée di culùr, di saùr, di sùn etc..., i dìs i sostegnidùr de la distinsiù di qualità primàre e segóndare, a i rispècia mia di laùr ch 'i gh ' è fò del có; ma i idée de estensiù, de fórma, de muimét i rispècia di laùr ch' i gh 'è indela matéria. Ma mé pöde mia, a 'l dìs ol Berkeley >. Quat a l' idéa corént de la sostànsa materiàl, ol Berkeley a'l ciàma : >,  >. Del rèst, >. Netàt ol terè da la matéria , notèr a 'm gh 'à de fà üna distinsiù importànt fess tra i nòste idèe; sertedüne i è ligade pròpe debù a la fantàsia e i pöl vèss dessedade e cambiade come se öl; ma  >. I idée del séns i è mia domà piö fòrcc de chèle de l' imaginassiù; lùre a i gh 'à pò > e i dà lögh a >i bèle mage de chèsta cadèna, a 'l fenèss ol Berkeley, a i fà èd deperlùre ol saì e la bontà diìna, defàt i rególe fìsse, i möd dovràcc de la Mét, che notèr a' m ghe s'è ligàcc, per daga i idée del séns, a i se ciàma lége de natüra; e notèr m' i a impàra co la 'speriènsa che la ghe dìs che chèste o chèle idée a i se compàgna viadré con chèste o chèle oltre, indel córs normàl di laùr, chèsto a 'l ghe dà öna sèrta capassità de preisiù , che la ghe mèt in cas de regolà i nòscc acc a segónd di ocorènse de la eta; sènsa chèsta capassità a 'm sarèss sèmper in imbaràss e 'm pödarèss mai saì come dovrà i laùr che 's völ, che ol mangià a l' impienéss, che ol sónch a 'l póssa, che 'l fögh a 'l rescólda, che sómnà con furma l' è l' önègh sistèma per regòi ol gré ol mìs de zögn, in zeneràl che chèscc e chèscc mèssi i pórta a ìga 'sti resöltàcc, töt chèst notèr a 'm la sà mia perchè a 'm descovrìss ü quach lìgàm nesessare in tra i nòste idée, ma domà perchè 'm ghe stà atécc tat fess a i lege de natüra, che sènsa de lùre a 'm sarèss töcc mai sèrte de nigót e confüs, e ün omèn a 'l savarèss mia se fà indela eta de töcc i dé mèi de 'n s-cetì 'pena nassìt.
Dóca l' intensiù d' ol Berkeley l' è mia chèla de töga vià realtà a la natüra: >; l'önegh laùr che se dìs che 'l gh 'è mia l' è chèl  >; issé ghe se fà mia dispèt a l' ümanità, che la se n' incorzerà gnach del mancà de la sostànsa materiàl; e specialmét ghe se tö vià a l'ateo öna giöstificassiù >. Indel insèma i dutréne d' ol Berkeley a i è derécc a chèle d' ol Malebranche, ma al contràre de lü, ol Berkeley a 'l dìs che pò a i spirècc fenìcc i è atìv, issè come l'è atìv Dio, fossura, intat che ol Malebranche a 'l se möv dét indel cap del rassionalismo matematègh, ol Berkeley a'l rèsta ligàt a öna cognossènsa del reàl fondàda sö l' esperiènsa.
Sénsia e religiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Berkeley a 'l se ciàma se la sò concessiù idealistèga la scasse >e la ghe rüghe sö i ....(bösèche?)a > el fòrbe mia ìra che töcc i pass inacc fa de la sénsia i partéss del crèd che la ghe seès debù la sostànsa corporéa o matéria?  >. La sénsia de la natüra però la pöl piö, segónd ol Berkeley, distinguì fra tacc caratèr ch 'i tè sö ol mónd, de considerà obietiv, e di oltèr dati sensebèi de sbiótà, per fà saltà fò giöstomènta a ün ordenamét matematègh de la realtà; töt ol sensebèl e persepebèl l'è, adèss, de tegnéss per ugetìv issé cumè töt l' ubietiv l' è tal a l' istèss titól e a l' istèss leèl. Ol mónd fisègh a ' l vé issé svödat de la sostàssa, var a dì deleguat fò in di sò tacc elemènt sensebèi, töcc particular e mia metìcc insèma in sènter reai fèrmi; l' üniù di fenomèni l' è piö consideràda cumè determinada di sostasse, dóca de sostègni sconosicc; Lè la se risòlv, zà, in di sèmpe  > ligàcc in tra de lùr de l' ordèn stèss che 'l paregia pò a i fenoméni indela 'speriénsia. Ol mónd de la sénsia a 'l pèrd issé töcc i caratèr de sostassialità, de necesità, de 'solütèssa; la sénsia stèssa la rìa a èss üna sèmpe preisiù de chèl che 'l sarà, ligada a i tacc cas doe m' à tocàt con mà che a ü fenoméno ghe n' à egn dré ün oltèr; scassà la sostàssa materiàl l'öl dì scassà pò a 'l ligàm de caüsalità, 'ntìs cumè sègn de ü putér segréto in mà a i fósche sostàsse materiài, defat la caüsalità la é conservàda d' ol Berkeley domà in quat cadéna salda de fenoméni, var a dì quan che notèr a 'm dìs che A l' è caüsa de B, a 'm 'ntìnd dì domà che A e B i è mage sistemade üna in fila a chèl' oltra in chèla cadéna che 'm tóca co i mà.
I beghe d' ol Berkeley cóntra ol Newton i è domà ol resöltat de la manera nöa d' ol Berkeley de 'ntìnd la resèrca senteféga. Come se sà, ol Newton l' ìa dìcc che 's gh 'à de dàga piö realtà al spasse, al tép e al muimét sènsa fal de la matematéga, che gnach al spasse, tép e muimét relatìv, issè comè a i vé catàcc indela percessiù sensibèl. Al contrare per ol Berkeley ol tép, ol spasse e 'l muimét sènsa fal ai è domà laùr caiacc fò de la realtà o, mèi amò, paròle, che notèr a 'm ghe teca dré di percessiù particolàr, dóca a i se gh ' à mia oltèr spasse, tép e muimécc de chèi che 'm persepéss söbèt e 'm misüra indela 'speriènsia, pò a l' atrassiù üniversàl per lü l'è mia che ü nóm per ciamà la percessiù de sèrte ligàm.
Ciaramét indel Newton la matematéga, pör che la gh 'abìe mia ü particolàr significàt ontologègh, la se lìga là a üna isiù de la sénsia doe la sèmpe 'speriènsia la gh 'à besògn de èss intregàda (mia >  >), e l'è pròpe indela diressiù de chèsta intregassiù matematéga de la 'speriensia che la sènsia la deénta ressèrca di caüse, al contrare per ol Berkeley, scancelacc töcc i lìgàm in tra i laùr e i fenoméni, scancelade töte i prodüssiù caüsai, la sènsia la deénta descrissiù e mesürassiù püra e sèmpe di fenoméni.
Intensiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ültéma intensiù d' ol Berkeley, in chèsta ridüssiù fenomenéga de la portada de la sénsia, l'è de natüra religiusa, defat, quat piö la sénsia la se ristréns a cattà ol ligàm pür di fenoméni e la sò cadéna salda, tat piö l' è garantìda la isinansa de Dio a la natüra e a l' omèn e tat piö sigür ol passà dal fenìt a l' infenìt; pò a l' imaterialismo d' ol Berkeley a ' l gh ' à la sò raìs indel fat che la sostàssa matériàl la pöl servéga a i atèi e a i libèr pensadùr per tö vià ol mónd a l' assiù de Dio e ligàl là a ü prensépe fósch che l' iscancela la spiretüalità. La lòta cóntra i libèr pensadùr e i deisti l' è al sénter de töta la riflessiù d' ol vescóv de Cloyne; pò a se de 'na banda la crèss sö indel sircà de daga a la céra religiùsa ü pé sald indela cognossensa ümana e de chèl' oltra la se dèrvess fò indel reciàm fórt del valùr de la rivelassiù e del sò cumpèt de intregà i vedìde de la sénsia. Pò a 'l tentatìv de rend libéra l' etica del séns moràl, a 'l gh' à per ol Berkeley, ü significàt contràre a la religiù; defat lü l' è del parèr che domà la rivelassiù la seés in cas de daga a la lege moràl chèla stabilità che la ghe ocórr per pödì èss de aiöt indela lòta cóntra istìnti e passiù.Dio, issé, l' intervé a guidà l' omèn per dù diverse strade. chèla che, col stabilì i lege de natüra, la ghe dà stabilità e indà inàcc a i fenoméni, e chèla che la ghe sègna a l' omèn la strada de ciapà per rià a gòd la ìra contetèssa. Per chèl che 'l rearda la preöcupassiù de stabilé ü lìgàm sald in tra sénsia e religiù, a 's pöl dì che la strada de pensér ciapàda dal Berkeley la seés mia tròp de lontà de chèla d' ol Leibniz, pò a se ol vescóv anglicano a 'l rìa a cà con d' ün empirismo bel marcàt. Ol mèret piö gròss al spirèt de la cultüra 'lömenestéga l' è chèl che 'l vé fò, indel Berkeley, del sò daga 'dré a l' impiànt realistégh de la sénsia e dal sò vóltà la sènsia stèssa da ressèrca in sö i caüse a nèta descrissiù di fenoméni; ma per ol quadèr intrégh de la filosefea, per la sò preöcupassiù de brassà Dio e l' ünivèrs töt insèma, ol Berkely a 'l se rifà piötòst a i caratèr che la ressèrca filosofega a 'l la gh 'ìa ìt indel secól prima; miga per negót lü l' è ol pensadùr che, caiada fò in partènsa l' ispirassiù da la tradissiù nöa-platonèga de Cambridge, a 'l ghe tórna amò indré a lè in di ültèm agn de la sò eta co 'n d' üna nöa contetèssa, ol mónd a 'l ghe par sempèr piö com è ün organismo rödit insèma e viv doe Dio a 'l gh e cassa dèt la sò vertü mia fenìda.
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mario M. Rossi, Saggio su Berkeley, Edizioni Laterza, Bari 1955
- Mario M. Rossi, Introduzione a Berkeley, Edizioni Laterza, Bari 1970
- Paolo Mugnai, Segno e linguaggio in George Berkeley, Edizioni dell'Ateneo, Ruma 1979
- Luigi Neri, George Berkeley. Filosofia e critica dei linguaggi scientifici, CLUEB, Bulogna 1992
- Paolo Spinicci, La visione e il linguaggio. Considerazioni sull'applicabilità del modello linguistico all'esperienza, Guerini e Associati, Milàn 1992
- Silvia Parigi, Il mondo visibile. George Berkeley e la "perspectiva", Olschki, Firéns 1995
- Gaetano Chiurazzi, L'essere inutile. Il problema della mediazione in George Berkeley, nella rivista Filosofia, n.1, 1998 pp. 53-75
- Ornella Bellini, Berkeley e la critica al tempo assoluto newtoniano, in: Il tempo, pp. 199-215, Gesp, Città Di Castello 1999
- Daniele Bertini, Sentire Dio. L'immaterialismo come via per una interpretazione mistica dell'esperienza, Cittadella, Assisi 2007


text:
Monthey
Monthey a l'è un cumün svizzer del distret de Monthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.7 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 16628 abitant.
El cumün de Monthey al se tröva a una altitüden de | meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bex (VD), Châtel (FR-74), Collombey-Muraz, Massongex, Montriond (FR-74), Ollon (VD), Troistorrents, Val-d'Illiez, Vérossaz.
Citaa ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Monthey l'è ingemelaa con:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Monthey
- Media relaa a Monthey al Wikimedia Commons


text:
Cinch Giornad de Milan
Cont el nomm de Cinch Giornad de Milan (italian: Cinque Giornate di Milano) intendom ona revolta popolar s'cioppada a Milan in del marz del 1848, che l'ha portaa a la liberazion de Milan del domini austriegh. A l'è vun di episodi pussee cognossuu del Risorgiment italian.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1848, in quella che tutta l'Europa gh'era dree a s'cioppà la revoluzion, anch a Milàn el 18 de marz de quell ann lì la popolazion la tacava a fà su baricad e a sparà di tecc e di fenester contra el presidi austriegh comandaa del Radetzky, che dopo el primm dì de la revolta el s'è baricaa denter el Castell.
La resistenza l'è stada trada insemma del Podestà Gabrio Casati e del Consej de Guerra comandaa del Carlo Cattaneo, che 'l menava i sò messagg in gir per la città grazzia ai Martinitt (come se disen i fioeu de l'orfanotrofi milanes). El Radetzky, che 'l gh'aveva paura de vess taccaa di spall de l'esercit piemontes che l'era in sul fà de cobbiàss ai milanes, l'ha deciduu de ciappà el largh e retiràss invers al Quadrilater, indove la se trovava la pupart di sò armad. I austriegh vegniven donca foeura de la Porta Tosa, che de quell dì lì l'ha mudaa el sò nomm in Porta Vittoria.
I Cinch Giornad in de la poesia milanesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El poeta milanes Giovanni Rajberti l'ha scrivuu on componiment dedicaa ai Cinch Giornad. Chì de sotta, ona soa citazion:
18-22 MARZO 1848
...L'è staa de quel moment
Ch'è comenzaa ona guerra disperada
D'on popol disarmaa contra on'armada:
Roba che fa spavent!
I s'ciopp contra i baston,
I sass contra i cannon,
E ona cittadinanza sueffada
A tutti i comoditt,
E a scoeud tutti i petitt,
Moresina e pacifica de coeur,
Che tutta insemma salta sù in d'on tratt
A fa quell che Dio voeur.
Fieri come leon,
Svelti come legoratt,
E senza distinzion
De pitocch, sciori o nobil...


text:
El Madrigal
El Madrigal l'è ü stàde de fùbal che 'l se tróa 'n de la sità de Villarreal, 'n de la pruìnsa de Castellón che l'è 'n de la Comunidad Valenciana 'n Spàgna. L'è stài fài sö 'n del 1923, in de stàde i ghe stà 'n 25.000 e in del Madrigal la zóga i sò partìde de cà la squàdra piö 'mportànta de la sità che l'è 'l Villarreal Club de Fútbol.
Nòm e suernòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per i prim dù agn chèst istàde l'è stài ciamàt adóma Campo del Villarreal, menimà dal 1925 l'è dientàt El Madrigal dal nòm che 'l gh'éra 'l tòch de tèra 'ndóe l'è stài fài sö. El Madrigal l'è ach suernominàt El feduo amarillo che 'l völ dì ol féudo zàlt.


text:
Grömèl
Grömèl del Mut l'è 'n cümü de la pruinsa de Bèrghem nè la Al Calèpe nè l'ólta pianüra, pròpe ai pè doi còi e apröf a la ria drécia del Òi.
El g'ha 'na popolasiù de 7 337 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 9,8 km² e 'na densità de popolasiù de 749 ab./km².
Ol paìs al sa tróa a 19 km de la sità e a 208 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Caròbe, Calèpe, Ciüdü, Gandòss, Palasöl (BS), Telgàt.
Per Grömèl el pasa e 'l sà ferma ol tréno Bèrghem - Brèsa e ghè pò 'l casèl de l'autostrada A4 Grömèl - Telgàt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl medioeàl e l'insèma agrìcol e naturalìstech doi còi quase töcc cultivàcc a óa; Grömèl l'è 'nfati nol comprensòre dol Valcalèpio DOC.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Grömèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Ol sit del cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
http://www.comune.grumellodelmonte.bg.it/
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Crespiàdega
Crespiàdega (Crespiatica in Italian) l'è un cumün de 2 191 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruincia de Lod. L'è l'ültim paès prima de la Purincia de Cremuna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Crespiàdega l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fumbi
Fumbi (Fombi in Piasentìn; Fombio in Italiàn) l'è un cumün d'la Pruincia de Lod cun 2244 abitant[2]. El gh'ha 'na frassion che la s'ciama Artegn (Retegno).
Cuntegnüü
Num[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes, anticament l’era ciamad Flumpo o Flumbo, da la cuntrassion de Ad Flumen Padum (Al Fiüm Po). El num el gh’ha da dipend da la cundission che'l burgh l’era arent al fiüm: el toch de tera indue l'è stai custruid el castel l’era prubabilment l'incrus tra la Via Emilia e un vecc ram dal Po.
Par che Fumbi el sia stai anca cunussid cume Amfenengo[3], num che'l saress d’urìgin lungubarda. Quand, ind el 1750, el burgh l’era ind al dumini d'la città de Piasensa, l’era ciamad Fumbi Piasentin[4].
Gh’è dù ipotesi in merit a l’etimulogia dal num Artegn. La prima la s'riferiss ai red che i pescadù dal Po i metevun a stend ind i sò camp. La scunda fa riferiment a la sitüassión che ad Artegn gh’era la Zeca di Trivulzio che i erun cunsiderad d'i parsimunius. A dà man fort a la scunda ipotesi gh’è anca la sumijansa cun i parol dialetal tegnin e tegnon che vörun dì sciaton[5]. I sò abitant i en i Artegnin.
I fumbies i en cunussüd anca cun le scumagne de Gialdon o de Magot. I artegnin i en Lador o Assassin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind i temp passad, Fumbi l’è stai in pussess dal munaster paves de San Pédor in Ciel d’Or (sin dal 723).
Ind el 1226 l’è passad al pudestà de Piasensa e ind el 1299 l’è diventad feud d’Alberto Scotti, che'l gh’ha fai sü un castel.
Ind la sò storia, el castel de Fumbi l’è stai prutagunista d'impurtant bataie.
Ind el 1500, el paes l’è stai brüsàd dai Landi, ind el scenari d'i cumbatiment tra i ghelf e i ghibelin. Ind al 1600, la furtificassion l’è staia anca prutagunista d’un cuntrast cun i Trivulzio d’Artegn.
Ind al 1635 una part d'la Lumbardìa la partegeva par i Frances, méntor un'altra l'era par e Spagnöi. El marches Leganes che'l guerneva Milan l'ha mandai el sò esèrcit, guidad dal marches Caracena a ucupà i stat d'i piasentin Farnese, ligad cun i francés. I abitant d'la spunda nord dal Po i han par quest riparad a Piasensa. Alura i Farnese i han mandad 4.000 suldà e 1.500 caval a Fumbi. Ma par poch, parchè i frances i erun tanti püssè e alura i Farnese i s'en ritirad e i han lassad apena un presidi a difesa dal castel che, ciapad da l'esercit de'l Caracena, l'è stai sachegiad insema a quei de Guardamèi e Caseli.
A l'inissi dal 1700, ind al burdel d'le guere de sücessión spagnöla, pulaca e 'ustìega, a Fumbi l'era acampad el regiment de i Dragon de Savoia.
El teritori de Fumbi, tacad al cumün de Guardamèi, l'è stai pö el sit d'la prima bataia in Lumbardìa tra i frances de Napuleon e i 'ustrìegh ind la Campagna d'Italia dal 1796.
Ind al cumbatiment s’en fruntegiad un'avanguardia de quatormila granatè frances cundut dal General Jean Lannes, e un grüpét d’ustrìegh. Passad ind al ludesan ins al Po a Piasensa, i frances i s'en scuntrad cun i 'ustrìegh cumandad dal General Lipthay, che l'ha pruad a fermà l’esèrcit cuntrari.
Penalisad da 'na difesa urganisada mal, i poch 'ustrìegh i en scapad a Pissigheton. I frances i han ciapad Cudogn[6].
Ind al 1797, quand l’è staia pruclamada la Repüblica Cisalpina, e'l cumün l’è stai tacad al ludesan. Dürànt la Repüblica, el paes l'è stai anca Quarté General.
Cun un decret dal 20 Mag, Napuleon l'ha numinad un agent par la Cità e la Pruincia de Lod. In Nuémbor s'è furmada la Repüblica Transpadana che dopu el Tratat de Campoformid l'è diventada Repüblica Cisalpina. Ind la Repüblica Cisalpina, Fumbi l'era inden al Dipartiment de l'Ada cun capital Lod e Crema ad alternansa bienal. El dì definitìu par el pasag aministratìu dal paes in teritori ludesan l'è stai el 7 lüi dal 1799.
Ind la scunda guera mundial, Fumbi l'è stai bumbardad dai american el 15 Setémbor dal 1944, parchè gh'era 'na baterìa anti aeruplàn sistemada indùe al dì d'incö gh'è el vilag "Le primule".
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Fumbi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Teritori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brembiöl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El burgh l’è legerment sulevad dal teritori che'l ghe stà a sud par andà vers Piasensa. Anca se la storia de Fumbi e el sò num i en ligadi al Po, incö el fiüm el ghe passa a des chilòmetor de distansa.
Fumbi però el cunserva 'na sò rusa: el Brembiöl el nass a Usagh, el passa a est de Brembi e'l traversa Casal, fin a incrusà el terassin padan a Fumbi, par andà a finì ind la Murtissa che la andarà ind al Po a Mezzana Casati. Quel de la Murtissa l'è el percurs che'l feva una volta el Làmbor.
Via Emilia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fumbi l’ha anca pers cuntat cun la Via Emilia. La via rumana che incö l’è 'na strada statal cun denuminassion SS 9, ind i an '90 l’è staia deviada cun una tangensial a dupia caregiada su quàtor cursìe sensa incrus. La tangensial la passa a süd-ovest dal paes. El vec toch de strada declasad l’è diventad 'na strada pruincial.
Munümént[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castel Douglas Scotti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castel l’è stai custrüìd da Alberto Scotti ind al 1300 par cuntrulà el fiüm Po. El sit l’è stai rimanegiad cun el passà d'i an, fin a quand i Douglas Scotti l’han vendüd al Cumün.
Architetonicament, la rucafort l’è bela grossa e la gh’ha un svilüp a U che'l guarda vers a la pianüra. I mür i en de maton. I foss de difesa che'l circundèun, cun el passà d'i an i s'en niempìd.
I intervent püssè grand i en stai fai ind al 1700: i en stai tirad sü un portegh che'l guarda ins al curtil, e 'na veranda che la culega i dü brass dal castel.
L’entrada al pianteren la mantegn suta i sò arch e sura i mür d'le pitüre dal 1600. La custrüssión l’è staia missa a post da poch temp, par es dervida al püblich.
Cesa di Sant Pédor, Paul e Culumban Abat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cesa de Fumbi l’è staia tirada in pé in num d'i Sant Pédor, Paul e Culumban Abat ind al mag dal 1390 par vuluntà de Alberto Scotti. Cun el passà d'i an, el decadiment strütüràl e le dimensión miga pü bune par uspità la pupulassion dal paes, i han purtad ind al 1621 a un’òpera de ricustrüssión che la gh'ha avüd el cùmpit de dagh 'na növa imàgin e 'na növa furma, cumpatibil cun i bisogn de la sò gent.
L’òpera d'ampiamént dal 1900 l’è quela che la gh'ha dai le furme d’incö. El 31 utùbor dal 1928, un crol l’ha distrüt una part de la cùpola. Ma prubabilment i laurà de cunsulidament i èrun miga stai fai abastansa ben, parchè ind al 1974 gh’è stai un àltor crol amò püssè brüt, che l’ha purtad a 'na scuerta da crédogh no.
Föra da quel che l’era el perìmetor de la cesa uriginal dal 1390, l’è stai truad, anca se gh’erun miga d'i riferiment de tumbe o cimiteri, un müc d’oss. Quel che l’è misterius, l’è che i corp i erun bass e defurm. I oss i presentèun d'le particularità. Indén al perìmetor d'la cesa i en pö staie truade quàtor stanse de maton cun el tec a volta. Anca chi gh’èrun d'i rest ümàn mis’ciadi cun la buiaca: gh’era, tra i àltor, un schéletor ingregh de dona che la gh’eva amò i cavéi ch'i erun racolt ind una lunga tressa negra.
Indén a la custrüssiòn crulada, i en staie truade quàtor tumbe lunghe dü métor e vint ghei e volte un métor. In dù de queste, che se presentèun 'me ussari, gh'erun dü corp ben cunservad. Vüna d'le dù salme l'era vultada vers l’entrada d'la cesa, la gh’eva adoss d'i parament sàcor, fibie e 'na perüca culur ram, prubabilment dal 1700. L'oltra, visin ai gradin dal presbiteri e girada vers l'altar la gh’eva adoss, 'me i spagnöi, scalfarot sura la cavigia e d'i calson ligad suta i snög[7].
Incö la cesa la se mustra cun una faciada baroca divisa in dü pian e curunada da un frunton cüspidàd. L'intern, a crus latina, l’è surmuntad da la cùpola che ind i sò penag la mustra i quàtor Evangelista. Ind al cadin absidal l’è pitüràd el Crist che'l dà i ciau a San Pédor.
El Purtal d'la Zeca d'la Famija Trivulzio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un toch dal teritori dal cumün l’è ucupad dal burgh Artegn, che incö l’è 'na frassion de Fumbi, ma che in passad l'è stai par un po' de temp part de Cudogn, ma suratüt un'Imperial Barunìa, feud d'la vecia famija d'i Trivulzio. A pröva de quest, ad Artegn se cunserva el purtal d’la zeca. El sit l'è impurtant par la strütüra baroca a capanina, surmuntada da statue, che incö la fà part dal recint de 'na cà privada. El purtal l'è stai disegnad da l'ingegner piasentin Giuan Batista Barattieri[8], famus anca par el pruget d'le cese de Santa Marìa d'le Grassie e San Teudor a Cudogn.
Chi, tra el XVII e'l XVIII secul i en staie stampade munede d'argent e d’or faie propri ben, che par fatüra i pudarésun es paragunade a quele faie dai Viscunt de Milan o dai Gunsaga ad Mantua.
L'Imperial Barunìa de Artegn e Bétula l'è staia missa in pé ind el 1654 da Ferdinand III, che'l gh'ha dai al Cardinal Gian Giacomo Teodoro Trivulzio la pussibilità de stampà muneda. El cardinal l'ha però mai vursid sfrütà ch'la roba chi. I en staie invece cuniade munede dal Prìncip Ercole Teodoro Trivulzio, Cunt de Mesocco e Baron de Artegn che, ind la zeca dal burgh tra el 1656 e'l 1664, l'ha fai cunià sold d'argent dal valur de mes filip[9].
Cese e Cassine[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le oltre cese dal cumün i en quela de Sant Isidor e quela d’la Beata Vérgin Marìa dal Munt Carmelo che se tröun ad Artegn.
In campagna, ma visin al paes, gh’è d’le cassine custrüìde ind al 1800, tirade sü cun la tìpica strütüra a curt lumbarda, cun mür de maton. Fra tüte, quela püssè famusa l’è la Primi, 'na vecia casera indùe se feva el furmài grana.
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’agricultüra l’è amò impurtant ind l'ecunumia de Fumbi: i camp i en principalment cultivad a melga, anca se i mancun no i prà tegnüd a fürmént, altor cereal, fasöi e tumatiss. L'alevament d'i vach da lat e da carn, un temp tant svilüpàd, l’è andài prugresivament a pèrdoss.
Ind i ültim vint an i en nassüde d’le asiende cumercial e de servissi. Le vece cassine i en staie lassade andà. L’indüstria s’è svilüpàda suratüt ind al sit prodütiu che Fumbi spartiss cun Cudogn e lungh la Via Emilia vers Guardamei.
Tra le imprese fan bela mustra quele chìmiche e mecàniche e vün di püssè grand prudutur italian de tera par cultivassion. Anca se gh’è un bon nümor d'imprese, l’è grand el pendularism diret vers Milan, Lod e Piasensa.
Cüsìna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vün d'i piat tìpich de Fumbi l’è la panissa che, a diferensa da quela de Vercèi, la gh'ha miga indén i fasöi. Àltor mangià del sit, e de tüta la bassa de Lod, i en la raspadüra, la büsèca cunsümàda specialment ind i dì d’la Fera de Cudogn e i oss da mort, biscot de farina de melga fai par el dì di mort.
In passad el paes l'era famus par el pan, che vegnevun a tö anca da Milan, par la mariöla[10] e par el furmài. Fumbi l'era difati part dal circundari de Cudogn, specialisad ind la prudüssión dal grana. El piat tìpich d'Artegn i èrun invece i ran.
Ligam in sü la red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fombio.com - Giurnal telemàtich de Fumbi
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovanni Guareschi, Carlotta Guareschi e Alberto Guareschi, Chi sogna i nuovi gerani?
- ↑ Il Cittadino dal 14 Agust dal 2010
- ↑ Patrologiae cursus completus, compilato da Jacques-Paul Migne e pubblicato nel 1853
- ↑ Antonio Domenico Rossi, Ristretto di storia patria ad uso de' Piacentini
- ↑ Francesco Cherubini, Vocabolario milanese-italiano
- ↑ Carlo Botta, Storia d'Italia dal 1789 al 1814
- ↑ Stefano Tansini, Gli scheletri della Chiesa di Fombio, in Racconti e Leggende del Basso Lodigiano, Castiglione d'Adda, Tip. Il Graffito, 2006
- ↑ Regione Lombardia - Università degli Studi di Pavia
- ↑ Aldo Cairola, Le zecche degli stati italiani
- ↑ Gian Paolo Bergamaschi ed Erminio Pettinari, Fombio tra cronaca e cenni storici, Volume V


text:
Kristina Mladenovic
La Kristina Mladenovic (Saint-Pol-sur-Mer, 14 ad Maǵ dal 1993, KpиcTиHa MлaдeHoBић in Sèrb) l'è na tenìsta francéśa prufesiunìsta da 'l 2009 ch'l'è stada la nùmar trénta-sèt dal mónd in singulàr al 24 ad Śugn dal 2013. I sò genitōr, Dragan e la Dzenita, śugadōr ad palamàṅ e ad palavōl, i daśvènan da la Sèrbia.
In dla sò caréra l'à vins un tìtul WTA Challenger in singulàr e quàtar ad qvéi d'l ITF. In dópi invéci la s è purtàda a cà al tìtul dal dópi misć ad Wimbledon (insém a 'l canadéś Daniel Nestor) in dal 2013 e pò anc àtar sinc tìtui WTA, sarnénd sèmpar dal cumpàgni difarénti.
La Mladenovic l'è élta 185 cm e la péśa 60 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è bòna ad dascórar in Francéś, Ingléś, Sèrb, Itagliàn e Spagnōl.
Caréra
La francéśa la śōga na quàlc pardìda in dal sircùit ITF in dal 2007. In dal 2008 la próa a pasàr al qualificasiòṅ a 'l Roland Garros ma la và fóra subìt da la Petra Kvitová par 3-6 2-6.
In dal 2009 la tōś part a gl'Australian Open (da nùmar 999 dal mónd) par via dna carta salvàdga ma la céd in tri sét a la Patty Schnyder. In Mars la śōga 'l ITF ad Buchèṅ in Germâgna ma la pèrd a 'l prim tùran da la Justine Ozga 2-6 6-2 1-6. In Maǵ, cun n'atra carta salvàdga in bisàca, l'è a 'l via dal Roland Garros ma incóra na vòlta la fà 'l valìś subìt paténd un 1-6 6-2 6-8 da la Magdaléna Rybáriková. In Luj la pasa 'l qualificasiòṅ a Praga ma pò la và fóra a 'l prim tùran. In Agóst la n gh la cava minga a bàtar l'Elena Bovina in d'l ITF ad Westende. I gh dànan na carta salvàdga anc a gl'US Open ma lē la n s inprufìta briśa lasànd strada in dal prim incóntar a la canadéśa Stéphanie Dubois 0-6 4-6. La sèra 'l an a la puśisiòṅ 202.
In dal 2010 la manca 'l qualificasiòṅ a Melbourne, a Marbella e a Madrid. A Straśbûrg la gh và cun na carta salvàdga pardénd pò a 'l secónd tùran 1-6 2-6 da la lètuna Anastasija Sevastova. A 'l Roland Garros la ciàpa la quìnta carta salvàdga in pôc méś ma a n è mia abàsta p'r andàr avànti parchè la pèrd a 'l prim tùran da la Na Li 5-7 3-6.
In dal 2011 la s mét in bisàca al tìtul 'd un ITF ad vintsinc-mila dòlar a Sutton (Régn Unî) baténd in finàl la Mona Barthel par 6-3 1-6 6-2. La stmana dòp la francéśa la fà suo anc 'l ITF ad Stucólma baténd in semifinàl l'Annika Beck e in finàl l'ulandéśa Arantxa Rus cun al puntéǵ ad 6-3 6-4. Incóra na vòlta la tōś part a 'l Roland Garros cun na carta salvàdga e incóra na vòlta la gh pèrd subìt, 6-2 4-6 5-7 da l'Ayumi Morita. In Śugn la vins 'l ITF ad Padva baténd in finàl la Karin Knapp par 3-6 6-4 6-0. Da lè a la fiṅ d'l an la n è minga bòna ad pasàr gnanc na qualificasiòṅ in di turnèo WTA ma almànc in Dicémbar la vìns 'n àtar ITF a Ànkara baténd l'Elina Svitolina in semifinàl 6-2 6-3 e la rusa Valeria Savinykh in finàl par 7-5 5-7 6-1. Cun i stanta punt catâ sù lè, la Kristina la dvénta la nùmar 183 dal mónd.
La sò maledisiòṅ cun al qualificasiòṅ di turnèo WTA la cuntìnua anc in dal 2012 parchè la fà 'l valìś prima da 'l tèmp in sinc ucaśiòṅ. A Kuala Lumpur la gh'à i punt asè par tōr part diretamènt a 'l tablòṅ prinsipàl ma la vèṅ misa a pòst subìt da la Jelena Dokić par 3-6 1-6. In Avrìl, p'r atri tri vòlti, la n pasa briśa 'l qualificasiòṅ a Charleston, Cupenàghen e Bùdapest. A 'l Roland Garros la riva da nùmar 158 dal mónd e la n pōl far gnint cun la Dominika Cibulková ch'la gh'à la méj sèg par 6-2 6-1. A Wimbledon finalmènt la pasa 'l qualificasiòṅ ma pò la céd subìt a la nùmar 178 dal mónd, la Jana Čepelová. A Flushing Meadows, cun na carta salvàdga in maṅ, la bat prima la Marina Eraković par 7-5 6-4 e pò anc la nùmar vint dal mónd, la rusa Anastasija Pavljučenkova par 6-1 6-2. La céd a 'l tèrs tùran a la còrsa Marion Bartoli par 2-6 4-6. In Setémbar la riva in semifinàl a Quebec City (daśvgnénd da 'l qualificasiòṅ) in dua però la pèrd da la Lucie Hradecká par 5-7 6-7 ma la gh la cava listés a dvintàr una dal primi sènt śugadōri dal mónd. La n al fà mia védar però in d'l ITF ad cà sua ad Poitiers parchè la pèrd subìt da la Nastassja Burnett par 4-6 6-4 4-6. La gh và méj in dal WTA Challengers ad Taipèi, turnèo purtâ a cà 6-4 6-3 in finàl su la śugadōra ad cà, la Kai-Chen Chang.
La Kristina la taca al 2013 cun un secónd tùran a gl'Australian Open (4-6 3-6 da la Sloane Stephens). A Parì a 'l quèrt la fà fóra tri dal primi vint-a-dū śugadōri dal ranking, la Julia Görges, la Yanina Wickmayer e la Petra Kvitová. In semifinàl la pèrd però da la tedésca Mona Barthel par 1-6 4-6. A Memphis la s férma in di quàrt pardénd 3-6 3-6 da la Sabine Lisicki mént'r a Florianópolis la và fóra in semifinàl (0-6 2-6 da la Monica Niculescu). Fra Indian Wells, Miami e Charleston la vins sōl na partìda cun l'Aleksandra Wozniak. A Marrakesch la bat l'Alexandra Cadanțu e la Julija Putinceva prima ad cédar a la Chanelle Scheepers par 1-6 2-6. A Madrid e a 'l Roland Garros la fà secónd tùran, pardénd da la Marija Kirilenko e da la Samantha Stosur, pèś a Esturìl e a Róma in dua la và invéci a cà subìt ad òpra dla Kaia Kanepi e dla Dominika Cibulková. In s'l èrba ad Birmingham e ad 'S-Hertogenbosch la pèrd da la Daniela Hantuchová (pò vinsidōra dal tìtul) 6-3 6-7 4-6 e da la Cvetana Pironkova 4-6 4-6. A Wimbledon invéci la fà 'l valìś bèla in dal prim incóntar, 6-7 3-6 da la Marija Šarapova. A Palèrum in Luj la và fóra a surpréśa cun l'andalùśa Estrella Cabeza Candela a 'l secónd tùran dòp na partìda tiràda par 3-6 6-2 6-7.


text:
Sistema Solar
Sistema Solar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sistema solar l'è formaa de 8 pianeta:
4 sòlid:
4 gassos:
A metà del 2008 la IAU (International Astronomical Union - Union Astronomega Internazional)[1][2] l'ha deciduu che 4 còrp pussee piscinin di pianeta i vegnissen classificaa compagn di Pianeta Nan: Ceres, ch l'è in de la Cintura di Asteròid, e alter trì (Pluton, Makemake e Eris) tucc in sù on òrbita trans-nettuniana e in gir intorna a el Sô.
Ses pianeta e Duu de qui Nan gh'hann di satellit naturai, ciamaa Lunii compagn de la Luna terrester. Ognidun di pianeta esterni, qui gassos, l'è circondaa de on Anell de polvera e de partisei.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Circul Pulaar
Ul circul pulaar l'è ul paralel c'al marca ul cunfìn tra i pòost in dela Tèra indué ul Suu al tramunta (u al luva sü) semper e quii ca g'ann almèn un dì ca ul Suu al tramunta no (u al luva minga sü); püsséé precisameent, al Circul Pulaar Artich ul Suu al resta semper de suravìa al'Urizuunt dumé al d' del'sulstizzi d'estaa, al 21 de gjügn. Ala stèssa manera, al dì del sulstizzi d'invernu (21 de diçember) ul Suu al luva minga sü. Uviameent, in del'Emisferu süüt al süceet ul cuntràri.
I circul pulaar a inn metüü ala latitüdin de 67° 33', ca la curespuunt ala diferenza tra 90° e 23° 27' (ca l'è l'inclinazziun del'ass dela Tèra).


text:
Lèngua dei sègn americàna
La lèngua di segn americàna, u ASL, (nom natif American Sign Language) l'è 'na lèngua di sègn druada in de la Cumümidaa Surda in di Stat Ünì d'America, Portu Ricu, e Canada. El còdes ISO 693 l'è ase[1]. El sumeja che la sia parlada di 500.000 ai 2.000.000[2] de gent.
La ASL la gh'ha 'vüü urìgen in di prim agn del secul desnöf in de la "American School for the Deaf" (Scöra Mericana per i Surd) a Hartford, in del Connecticut. De chi agn li la ASL la s'è spantegada a smàgia d'öli in di i cumünidaa e scör per i surd in de l'intrega Merica. A despèt de la pupularidaa de la ASL un cünt de tücc i so druadur l'è mai staa faa, anca se 'l se pensa che ghe sien di 250.000 ai 500.000 druadur maderlengua. Quij che dröven la ASL gh'han de fà i cünt cunt la stigma che la ASL la gh'ha minga 'na grafia standard.


text:
Rùsc
Al rùsc 'l è tut cal materiêl che, in post diferèint, al ne s dróva piò, e alòra a bśògna desfèr's-en e śbàt'r-el vìa; a s ciàma rusc anc'al só cuntenidōr (in del cà la s ciàma ruscarōla).
Mèinter che na vòlta a n'se śbatìva vìa quèśi gnìnt, ch'a gh'era dla miśéria e a s tgnìva da cat de tut, mo invéci in dal śgònd Novsèint a s è śbatû vìa in cósa e in dal manéri piò sparpajèdi e indiferèinti, ch'a gh'era 'l bum econòmic, mucènd acsè in di sircundàri di paéś, dop ch'a s era tolt sù 'l rùsc ed lung el stredi e 'l cà c'n al só càmion, soquànt cùmul ed rùsc a forma 'd culèini (cun soquànt dan p'r al colamèint di só liquàm śò 'd lung a l'aqua ch'a stà sòt tèra).
Mo però in di ùltem tèimp invéci, a s è guardê de piò a calèr i diśàster per 'l ambînt, che 'l tròp rùsc mucê diśurdnê al pōl cavsèr: alóra, cun soquànti arcmandasiòun, in piò Cumùn a s è decîś ed cucêr vers ai inisiatìvi per la racòlta diferensièda dal rùsc, d'in dû al stès rùsc, diferensiê per qualitê in dal mumèint ch'a 'l s fica vìa e dòunca śbatû in diferèint casunèt divìś apòsta, al gh'la chèva 'd gnìr śmaltî piò in fuga e cun meno dàn per 'l ambînt dintórna.
Vóś lighèdi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Rùsc


text:
Arosa
Arosa a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 3353 abitant e una süperfiss de 42.54 km², e al se tröva a una altitüden de 1775 meter sura al livel del mar.
El cumün de Arosa a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Davos, Langwies, Lantsch/Lenz, Molinis, Peist, Schmitten, Tschiertschen, Vaz/Obervaz, Wiesen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arosa l'è staa menziunaa la prima volta in de l'ann 1330 col nom de Araus.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Arosa tourism site
- Sit ufizial
- Perle alpine
- Livecam
- Hans Danuser: Arosa in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Arosa al Wikimedia Commons
- ↑ Arosa in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La regenza grischuna ha avert la consultaziun tar ina revisiun totala da la lescha davart la cassa da pensiun chantunala dal Grischun.
La basa giuridica per la cassa da pensiun chantunala vegn adattada
La lescha davart la cassa da pensiun chantunala dal Grischun sto vegnir revedida totalmain pervia da las novas disposiziuns federalas. La regenza grischuna ha tramess en consultaziun in sboz da lescha correspundent. La consultaziun dura fin ils 31 da fanadur 2012.
Dapi il cumenzament dal nov millenni èn ils relaschs da la cassa da pensiun chantunala dal Grischun vegnids suttamess a quatter revisiuns parzialas e totalas. Ils puncts principals da questas revisiuns èn stads la midada al primat da contribuziun, la creaziun d'ina lescha davart la cassa da pensiun (pli baud ordinaziun davart la cassa da pensiun), la finanziaziun da la cassa a 100 pertschient (senza la dar ina reserva en cas da midadas da la valur) sco er l'independenza da la cassa e la distatgada da la cassa or da l'administraziun centrala dal chantun. Tras questas revisiuns sin plaun chantunal èn vegnids realisads gia ordavant aspects fundamentals dal dretg naziunal.
Nov è percunter ch'il legislatur po relaschar per las instituziuns da prevenziun da dretg public – tenor il dretg federal – mo pli ubain las disposiziuns davart las prestaziuns ubain las disposiziuns davart la finanziaziun, dentant betg omadus geners da disposiziuns. En il sboz da consultaziun vegni proponì ch'il cussegl grond sco legislatur fixeschia las contribuziuns per constituir las prestaziuns da vegliadetgna, entant che la cumissiun administrativa sco organ suprem da la cassa da pensiun chantunala dal Grischun determineschia las prestaziuns d'assicuranza. Il legislatur federal deleghescha da nov ina retscha d'incumbensas nunprivablas ed intransferiblas a la cumissiun administrativa.
Tenor il dretg federal èsi vinavant pussaivel da tscherner ina chapitalisaziun parziala da la cassa da pensiun. La regenza cusseglia da desister da quai. Tar la cassa da pensiun chantunala dal Grischun èn tut las stentas stadas drizzadas ils ultims onns sin ina chapitalisaziun cumplaina. Ils 31 da december 2011 aveva la cassa in grad da garanzia da 98 pertschient.
(Link als documents da consultaziun)
La cassa da pensiun chantunala dal Grischun è in institut autonom da dretg public chantunal. Ad ella èn affiliads 224 patrunas e patruns (chantun, instituts chantunals, vischnancas, corporaziuns da vischnancas e da scola). Ella ha 7'810 persunas assicuradas activas e paja var 3'000 rentas (stadi da l'onn 2011).
Da vischnancas e da regiuns
- Rossa: A la vischnanca da Rossa vegn garantida ina contribuziun pauschala da 198'000 francs per renovar e per engrondir il provediment d'aua. Quai cun resalva d'ina contribuziun federala.
- Trimmis: La revisiun parziala da la constituziun communala da la vischnanca da Trimmis dals 11 da mars 2012 vegn approvada.
Contribuziuns chantunalas a differentas instituziuns
Organisaziun da tetg da las uniuns da pumicultura dal Grischun: Per l'acziun da plantar bostgs cun bist aut 2012/2013 vegn concedida ina contribuziun chantunala da 50'000 francs a favur da l'organisaziun da tetg da las uniuns da pumicultura dal Grischun.
Projects da vias
La regenza ha approvà 4'190'000 francs per lavurs da construcziun sin ils suandants trajects:
- via naziunala A28: lavurs d'impressari, sviament da Saas
- via dal Güglia: lavurs da cuvrida, Mot – Sur Gonda
- via da Scharàns: lavurs d'impressari, aual da Clusa – Scharàns
- via da Valleina: lavurs d'impressari, via da la Mantogna dador – Valleina
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Sempervivum tectorum
Sempervivum tectorum (en bresà: Uricìne[1]) l'è 'na piànta erbàcea, perène, sempervérda e suculènta de la famìa de le Crassulaceae. L'è difundìda en töta l'Euròpa meridiunàla.
Chèsta piànta l'è stàda discriìda la prìma ólta 'ndèl 1753 del Linèo.
Fùrma Biologica: Ch succ - Camèfite suculènte.
Le fòie le fùrma 'na rözèta principàl e dele ótre a l'àpice dei stulù. Le fòie bazài i è vérde ciàre, le pöl tirà 'n bris al celèst, i è bèle carnùze, bislónghe, mucrunàde e göse 'n pùta, co l'òrlo intèrno 'intréch e cigliàt ma sènsa péi sö le fàce. El gamp del fiùr el pöl rià a éser lónch 50 ghèi, l'è cuarciàt de fòie sö töta la longhèsa, lanceolàde e con dei pilizì fì fì sö töte dò le fàce. I fiùr i è ermafrudìcc, de fùrma regolàr, reünìcc en curìmbi che pöl portàn enfìna a 40. l'androcèo el g'ha 'n nömer de stam en nömer dópe, piö de rar precìs, a chèl dei pétali, perlopiö en nömer de 13; El ginecèo l'è furmàt de carpèi lìber, tacc compàgn dei pétali e ognü condena squàma netarìfera sèmpia o bìfida, co divèrsi òvuli. La fiuridüra 'l la fà 'ndèi més càlcc, 'ntra zögn e setèmber.
El fröt l'è cumpunìt de fulìcoi en quantità precìza al nömer dei carpèi, töcc sormontàcc del stil persistènt e con divèrsi granì de somésa picinì picinì.
Habitat: el crès en mès a le préde, söi mür vècc, endèi pràcc sèch e picàcc al sul.
Oservasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le spéci de chèsto zèner en sèrte ocaziù i è mìa tat fàcii de discriminà 'ntra de lùre, suratöt quan che 'ndèna stèsa zòna se tróa ezemplàr de spéci diferènte. el fat de mìa ìga mecanìsmi de izolamènt reprodütìf o bariére genétiche 'ntra vergöne de chèste spéci, suratöt 'ntra Sempervivum arachnoideum, Sempervivum montanum e Sempervivum tectorum, el fà che 'l sàpe mìa difìcil troà dei fenòmeni de ibridasiù, e chèsto 'l pórta a fà nàser dei "sam de ìbridi", che i pöl dürà e slargà 'l sò areàl per vìa de la reprudusiù vegetatìva.[2]
-
Sempervivum Tectorum "Greenii", Huntington Desert Garden
-
-
-
-
-
-
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Elisa Zersi, Prospetto delle piante vascolari spontaneee o comunemente coltivate nella provincia di Brescia, 1871 - Brescia, in Commentari dell'Ateneo di Brescia, per gli anni 1868 e 1869. (pò a sö google.books)
- ↑ Sempervivum L..


text:
Gap
Gap l'è 'na citadìna franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del circondàre (arrondissement) omònim e la fa part del dipartimènt Hautes-Alpes. Gap la g'ha 'na popolasiù de 40 654 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre 'l g'ha 'na superfìce de 110,43 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 625 méter a 'na altèsa màsima de 2360 méter s.l.m. ma 'l cèntro abitàt principàl el se tróa a 745 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
28 03
Ol dé 28 de mars l'è 'l 87 ( 88 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 279 dé a finí l'an.
Ul dí 28 de mars al è ul dí da pòost 87 ( 88 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 279 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Fraga (ol Baix Cinca): i franchés·c i ocüpa la éla.
1982 - Madrid (Spagna): ol Congress di Depütacc Spagnöj al apröa ol Statüt d'autonoméa del Paes Valencià.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Svízzera: Peter Ustinov, sineasta Britànegh d'orísen Röss.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Aktuelle Position
Structura da l'interpresa
La SSR cumpiglia 5 unitads d'interpresa e 6 societads affiliadas. Ella è la pli gronda interpresa per medias electronicas en Svizra cun circa 6000 emploiadas ed emploiads u 5000 plazzas a temp cumplain, ina svieuta annuala da var 1,6 mia. francs, 17 programs da radio ed 7 programs da televisiun, sco era paginas d'internet e servetschs da teletext cumplementars. Cun ses programs da radio e - durant il temp d'emissiun principal – era cun ils programs da televisiun è ella en tut las quatter regiuns linguisticas a la testa dal martgà e sa fa valair cun success cunter numerus concurrents esters bler pli bainstants.
La SSR è in'interpresa da medias organisada tenor il dretg privat e manada tenor ils princips dal dretg d'aczias, ed ella è obligada da porscher in service public. Sia incumbensa sa basa sin la Constituziun federala, sin la lescha da radio e televisiun (LRTV) sco era sin la concessiun. Giuridicamain è la SSR in’uniun.
Sco interpresa da nonprofit sa finanziescha la SSR per radund 75 pertschient sur las taxas e per var 25 pertschient sur sia activitad commerziala. Ella è politicamain ed economicamain neutrala.
Documents


text:
Mantva
Artécol in dialèt arzân
Mântva l'é 'na sitê ed 48.357 abitânt ind la Lumbardéia.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·
Artéccol in dialatt bulgnais
Mantva (Mantua in mantuan e latén; Mantova in Itagliàn) l'è onna däl zitè d'la Lunbardî con 48.000 abitant, capitèla d'la pruvénzia dal nomm cunpâgn.
La s câta drî al Ménz, l'è stè fundè dal 2000 prémma ed Crésst; dåpp l'è stè un pajais etróssch ch'i àn dè al nomm dal låur dio, Mantus. I Romàn l'àn ocupè int'la prémma e int'la secånda guèra pûnica, e atais a la zitè ai êra nèd Virgélli, famåus povêta latén.
Dal rinasimänt Mantva l'êra gvarnè dai Gonzaga, dåpp dai tugnén d'l Austria.
Napoleån l'à dgé fèr batâglia par tôrla dal 1796; po dåpp Mantva l'è entrè a fèr pèrt d'la Repóbblica Cisalpénna (formè da l'ugnån d'la Repóbblica Transpadèna con la Repóbblica Cispadèna), dal Raggn d'Itâglia såtta Napoleån e dal Raggn Lunbèrd-Vènet. A la fén d'la Têrza guèra d'indipendänza, dal 1866, Mantva l'è entrè a fè pèrt dal Raggn d'Itâglia såtta i Savoja.
Guèrda anch[modifica | mudéfica la surzéia]
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·
Articol in dialet mantuan
Mantua l'è una città in t' la Lumbardia.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Ossana
Ossana l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 865 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na süperfìce de 25 km², per 'na densità de 35 ab./km². El cunfìna coi cümü de Peio, Vermiglio, Pellizzano, Pinsöl, Carisöl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Isul Ioni
I Isul Ioni o Ionich (Iόvιa vnσιά/Iónia nēsiá in grech mudernu; Ἰόvιoι Nῆσoι/Iónioi Nêsoi in grech antich; Isole Ionie in Italian) hin un arcipelagh grech del Mar Ioni, che 'l cumprend set isul principal e vari isul püssee piscininn. I isul magiur hin Cefalonia, Itaca, Zant (o Zacint), Curfü, Leucad (o Santa Maura), Cerigh (o Citera) e Pass. I set isul hin ciamaa anca Eptanes. Tra i isul minur gh'è Meganissi, Antipass, Cerigot ed Elafónēsos. Quela di Isul Ioni l'è anca vöna di dudes regiun aministrativ grech, e la sua capital l'è Curfü.


text:
25 06
Ol dé 25 de zögn l'è 'l 176 ( 177 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 190 dé a finí l'an.
Ul dí 25 de zögn al è ul dí da pòost 176 ( 177 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 190 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1678 - Pàdoa - La Elena Lucrezia Corner Piscopia o Elena Lucrezia Cornaro Piscopia l'è la prìma dòna al mónt a lüreàs e la se làürea 'n filozoféa a l'Üniersità de Pàdoa.
1811 - Tarragona (ol Tarragonès): i tröpe Fransese i ciàpa la sità.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1852 - Riudoms (ol Baix Camp): Antoni Gaudí, architèt Català.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1856 - Max Stirner, filòsof.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
18 10
Ol dé 18 de utùer l'è 'l 291 ( 292 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 75 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de utùer al è ul dí da pòost 291 ( 292 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 75 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1961 - Nöa Orleans (la Louisiana, SÜA): Wynton Marsalis, trompetesta de jazz, fiöl d'Ellis Marsalis.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
St. Johann in Tirol
St. Johann in Tirol l'è un cumün in Tirol che 'l pertuca a'l distret de Kitzbühel.
Cuntegnüü
Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pusiziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
St. Johann in Tirol 'l se tröa spetasciáa int 'l center de'l cadin furmáa de'l massiv de'l Wilder Kaiser e 'l Corn de Kitzbühel. El Scirö de'l paes 'l se tröa a 660 meter in sü'l nivel de'l mar, menter che'l punt püssée volt (la Maukspitze, u Scima de'l Murigiö in Insübregh) 'l se tröa a 2231 meter in sü'l nivel de'l mar. El cumün tüt intregh 'l quata n'area de 5.915 etar.
Fraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Paes l'è fáa sü di fraziun Almdorf, Apfeldorf, Bärnstetten, Berglehen, Fricking, Hinterkaiser, Mitterndorf, Niederhofen, Oberhofen, Reitham, Rettenbach, Scheffau, Sperten, Taxa, Weiberndorf, Weitau, Winkl Schattseite und Winkl Sonnseite.
Türism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Türism e la Gastrunumía hin intra ij atividáa püssée impurtant de'l lögh. Cunt i sö 520.000 pernutament di Türista a l'an, spartíi in toch inguaj in Invern e Istáa, Sankt Johann l'è vün di sit türistegh püssée impurtant de tüt 'l Tirol. A nivel türistegh, Sankt Johann 'l gh'ha asquas tüt de ufrì: hutej, pensiun, camping, Descutegh. tüsscoss.
Sehenswürdigkeiten[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Museum der Marktgemeinde St. Johann in Tirol
- Galerie für zeitgenössische Kunst: im Museum der Marktgemeinde
- Alpinmuseum der Heeresversorgungsanstalt: am Oberhofenweg
- Dekanatspfarrkirche
- Antoniuskapelle
- St. Nikolauskirche in der Weitau
- Ortszentrum
Gent Famusa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fiö e Tusan de'l Sit:
- Edmund Angerer (24 de Mai, 1740-1774 Fiecht), Cumpunista de la Kindersinfonie
- Emma Hellenstainer (23 de Avril 1817 - 9 de Marz, 1904 Meran), Piunera de la Gastrunumía Tirulesa.
- Dj Ötzi (a l'Anagref: Gerhard Friedle) (7 de Sgenee, 1971), Animadur e Müsegh


text:
16 04
Ol dé 16 de bril l'è 'l 106 ( 107 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 260 dé a finí l'an.
Ul dí 16 de bril al è ul dí da pòost 106 ( 107 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 260 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1919 - Gandhi al nönsia ü dé d'orassiú e desdesü in resposta al Massàcher d'Amritsar (Índia) desfidant l'Impere Britànegh.
1943 - Ol dotur Albert Hofmann al descuvriss i efecc psicodélich de la dröga LSD.
1947 - Bernard Baruch, al ütilisa per la pröma ölta ol tèrmen Guèra fregja, per descri·í i relassiú intra Stacc Ünicc e la üniú Soviétega.
1963 - Valentina Tereshkova lansada in la càpsüla spassiala Vostok-6, de·entant la pröma dona astronauta.
1969 - Barcelona: ol scritur Jordi Rubió i Balaguer al utegn ol pröm Premi d'Honor de les Lletres Catalanes.
2003 - Atenes (Gréssia): se ghe signa ol tratat per ol qual Polònia, Ungària, la Repüblega Ceca, Slovàquia, Slovènia, Estònia, Letònia, Litüània, Malta e Síper, 10 stat, che la masöransa de i era de l'antiga Öròpa del Est, i de·enta osservadur de la Üniú Öropea. Chèst tratat al ghe permeterà da egní-n det a partí del 01 05 del 2004.
2004 - Madrid (Spagna): ol Congress al eles José Luis Rodríguez Zapatero president del Goèrn de Spagna.
2010 - La nìola de sènder che la é sö dal vülcà islandés che l'se tróa sóta ‘l giasèr Eyjafallajokull in Islanda l'è isé granda che l’è stai seràt fò pò 'nfina l’areopòrt de Enésia 'nsèma a chèi de gran part de l'Eüròpa e di 28.000 gùi giurnalìer che se fà ‘n Eüròpa i n’è partìcc dóma 11.000, i óter i è stai töcc scancelàcc.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1958 - Barcelona: Xavier Sardà, periodista.
1972 - Montsú (Aragó): Conxita Martínez, tenesta.
778 - Gironda (atüaal Fransa): Luís I ol Pietus, rei d'Aquitània e imperadur
1646 - Paris (Fransa): Jules Hardouin Mansart, architèt Franses
1844 - Paris (Fransa): Anatole France, scritur Franses e Premi Nobel de Literadüra.
1889 - Walworth (Londra, Regn Ünit): Charlie Chaplin, atur, diretur, copionesta e mösegh Britàneghh.
1921 - Svízzera: Peter Ustinov, atur de sínema Britànegh d'orísen Rössa.
1924 - Cleveland (Ohio, SÜA): Henry Mancini, mösegh compositur de bande sonore.
1927 - Marktl (Baviera, Zermania): Benedett XVI, Papa de Roma.
1940 - Copenhagen (Dinamarca): Margarida II de Dinamarca, reina de Dinamarca.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1973 - Villarrubio (Tarancón, Conca) -Luis Manuel Ferri Llopis, cognossit come Nino Bravo, cantant melòdich Valencià, d'assident de trànsit.
1972 - Kamakura (Zapú): Yasunari Kawabata, novelesta zapunes e Premi Nobel de Literadüra.
1991 - Londra (Regn Ünit): David Lean, diretur britànegh.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pianaid
Stand a quall ch'as dîs normalmänt un pianaid (pl pianîd) l'è un starlôt zilèst ch'as vàdd anch da la Tèra e ch'as môv anch rispèt a cäli ètri strèl ch'i n s môven ménga int'al zîl. I pianîd ch'a vdän i én donca quî chi gîren atåurn al såul. Int'la nòstra època a sän stè bón ed vàdder anch' Uràn e Netón. As pôl vadder Plutån såul col telescòpi e, anch' se par di mondi ed tänp l'è stè considerè un pianaid, adès l'è considerè un pianidén. Dåpp la rivoluziån copernichèna la Tèra l'è stè considerè un pianaid cme chi èter. La léssta dî pianîd atåurn al såul l'è:
e fåurmen al sistêma solèr. La stòria d'la clasificaziån ed Plutån la s fà vadder che la stòria d'l astronomî l'è pénna ed starlût ch'i én stè clasifichè mèl. Acsé quand al Giuseppi Piazzi l'avêva dscuêrt un starlòt ch'as muvêva int'al zîl la sîra dal prémm d'l ân dal 1801 as cardêva a un pianaid nôv. Invêzi i dscuvrénn che l'era Ceres, al prémm d'una sêrie ed starlût ch'i gîren atåurn al såul mo chi n'én brîsa i pianîd: i asteròid.
Un'ètra rivoluziån int'la stòria dî pianîd l'è stè qualla ed dû astrònom svézzer, Mayor e Didier Quelot, ch'i àn dscuêrt dî pianîd ch'i gîren atåuren al såul. I àn dscuêrt al prémm pianaid extrasolèr. Al nommer dî pianîd extrasolèr al crass sänper e i strumént d'oservaziån i parmatten d'individuèr i pianîd sänper pió luntàn e pió cén.
Môd ed dîr[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al pôl dèr che st månnd al séppa l infêren d un èter pianaid.
Artéccol in dialatt bulgnais


text:
Goumoëns
Goumoëns a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud. in del Canton Vaud. Al gh’ha pressapoch 888 abitant e una süperfiss de 13.9 km², e al se tröva a una altitüden de 618 meter sura al livel del mar.
El cumün l'è staa istitüii in del mes de lüi del 2011 in cunseguensa de l'union dei cumün de Eclagnens, Goumoens-la-Ville e Goumoens-le-Jux[1].
El cumün de Goumoëns a l'è tacaa ai cumün de Oulens-sous-Echallens, Bavois, Echallens, Penthéréaz, Saint-Barthélemy e Villars-le-Terroir.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Biberach an der Riß
Biberach an der Riß l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. La fà part del circondare rüràl de Biberach. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 72.16 km² e 'ndel Dic 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 31 157 abitàncc.
El cümü de Biberach an der Riß el se tróa a 'na altèsa de 533 méter sura 'l leèl del mar.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Valence (Francia)
- Tendring (distrèt), Essex (Inghiltèra)
- Asti (Italia)
- Świdnica/Schweidnitz (Polònia)
- Telawi (Georgia)
- Guernsey
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Eurasia
L'Eurasia a l'è la massa cuntinentala terestra che la curispunt ai teritori de l'Europa (10.236.000 km2) e de l'Asia (44.300.000 km2). La se tröa per la püssee part in di emisfer est e nord.
Anmò incö al gh'è minga un cunfin intra l'Europa e l'Asia che tücc recugnussen. El cunfin tradiziunal a l'è quel di Munt Uraj, che se tröen in de la Rüssia ucidentala. L'Eurasia la fa part, insema a l'Africa (30.259.000 km2), del Cuntinent Andigh, che l'è ciamaa inscì perchè l'è staa la cüna di civiltà püssee andigh. El Cuntinent Növ a hinn inscambi i dò Americh e'l Cuntinent Növissim a l'è l'Uceania.


text:
Wisconsin
El Wisconsin a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 189.790 km² e una pupulaziun de 5.509.026 abitant.
A l'è tacaa a nord e a est al Michigan, a ovest al Minnesota e a l'Iowa, a süd a l'Illinois.
La capital a l'è Madison (208.054 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Milwaukee (596.974 abitant). L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Green Bay.
Cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Wisconsin a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1848.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Wisconsin al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Wisconsin


text:
Ronny Keller restà schirà
-
- Zoom
- Nagina speranza pli per il giugader da hockey da l'EHC Olten, Ronny Keller. Suenter l'operaziun resta el schirà. (Keystone)
Il profi da hockey sin glatsch, Ronny Keller da l’EHC Olten,ha rut il quart spinal dal pèz e resta perquai schirà. Quai ha il schefmedi da la clinica svizra per paraplegichers a Nottwil confermà.
En il duel da playoff tranter Olten e Langenthal è il defensur dad Olten, Ronny Keller, vegnì blessà talmain ch'el resta paraplegic.
Actualmain è Keller anc sin la staziun intensiva. El n’è betg vegnì blessà vid il chau u il tscharvè. El saja alert, ins possia pledentar el ed el saja era orientà davart las consequenzas da ses accident. (sda/ec)


text:
Pavia di Udine
Pavia di Udine (en furlà: Pavie) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha presapóch 5.614 abitàncc, 'na superfìce de 34,58 km² e 'na densità de 162 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bicinicco, Buttrio, Manzano, Mortegliano, Pozzuolo del Friuli, Pradamano, Santa Maria la Longa, Trivignano Udinese, Udine.
El cümü de Pavia de Udine, el g'ha divèrse frasiù: Chiasottis, Cortello, Lauzacco (séde del municìpio), Lumignacco, Moretto, Percoto, Persereano, Popereacco, Risano, Ronchi, Selvuzzis.


text:
Mariàna
Mariàna (nòm uficiàl en Italià: Mariana Mantovana) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha presapóch 730 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 8 km², per 'na densità de 74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Àsula, Piübega, Redundèsch.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Mariàna l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sur
Sur (en lengua romancia: Sour) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 90 abitant e una süperfiss de 23.18 km², e al se tröva a una altitüden de 1530 meter sura al livel del mar.
El cumün de Sur a l'è tacaa ai cumün de Bever, Bivio, Marmorera, Mulegns, Tinizong-Rona.
L'andament storegh de la popolazion de Sur l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La püssee part de la popolazion l'è de lengua romancia, segond el censiment de l'ann 2000 la percentual dei parlant en romanc come prima lengua l'è del 75%.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Sur in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.