text:
Marina militara
La Marina militara a l'è una forza armada specializzada in guerra naval e anfibia, soratut in del mar e in l'ocean. Al dì d'incoeu la marina la gh'ha anca di alter fonzion important de sostegn per i forze armade, per esempi cont i porta-avion che menen in sgir di reoplan o con l'infanteria de marina.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote contiene citazioni di o su marina militare
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su marina militare


c: text/html

text:
Irma
«Irma» èn istorgias che procuran per in surrir. Tematicas da cultura, politica, da l’istorgia ubain da la vita sociala vegnan transfurmadas en gieus auditivs divertents cun bain inqual gag....
«Irma» èn istorgias che procuran per in surrir. Tematicas da cultura, politica, da l’istorgia ubain da la vita sociala vegnan transfurmadas en gieus auditivs divertents cun bain inqual gag. Mintg'emna publitgescha RTR ina nova part d'ina istorgia cun differentas tematicas. Da Dating Apps sur Star Wars enfin tar enguladitschs da banca.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Umens han buca sempel»
Il titel dal concert dals Acabellos tradescha ch'els tractan la vita dals umens en lur program. Sa chapescha adina ord lur atgna vista, quai vul dir ils umens èn quasi perfetgs, mo els n'han betg simpel. Quai vegn tractà en 14 chanzuns e differentas scenettas. Las chanzuns èn per gronda part novas mo sa chapescha na dastgan ils hits sco «Ils cuolms» betg mancar.
Acabellos quai è ina maschaida da teater, cabaret e chant. Divertentas èn lur producziuns senza dubi ma mintgatant èn ellas er fatgas per dar da pensar. Ils chantadurs han numnadamain er il dun da metter il det en la plaja u tegnair il spievel avant il nas e quai cun in surrir.
Producziuns
- 31-10-18, 20:00 uras
- 02-11-18, 20:00 uras (producziun supplementara)
- 03-11-18, 20:00 uras
- 04-11-18, 17:00 uras
RR actualitad 17:00


text:
Las autoritads n’han betg lubì ina ruta tras il center da la citad, mabain ina ruta alternativa fin tar la sedia principala da Syngenta, in dals gronds producents da pesticids dal mund.
Ils demonstrants han tranter auter protestà cunter ils tissis en ils pesticids, la tecnologia da gens, patentas sin semenza e la logica da profit tar la producziun da vivonda.
La manifestaziun è gia la quarta a Basilea e vegn purtada quest onn da radund 60 organisaziuns e partidas. Era en la Svizra franzosa a Morges hai dà ina sumeglianta manifestaziun.
RR novitads 16:00


text:
Dudesch onns è Doris Leuthard stada commembra dal Cussegl federal. Ils 31 da december vegn Doris Leuthard a surdar la clav da ses biro en il Departament federal d'ambient, traffic, energia e communicaziun a sia successura Simonetta Sommaruga.
A chaschun dad ina sentupada cun las schurnalistas ed ils schurnalists da la Chasa federala ha la magistrata partenta guardà enavos sin ses temp en la regenza ed ha dà pled e fatg.
I dovri adina ina buna maschaida, di Leuthard. Far politica pragmatica, era mintgatant esser dira e betg dar suenter. Ma lura era pudair mussar ina vart umana. Ad ella haja il rir adina gidà tar negoziaziuns u temas difficils. U cura ch’in uffizi aveva in problem. Lura na possian ins betg mo savilar. «Ins sto era empruvar da calmar e da motivar.»
Futur anc betg decidì
Plans per il temp suenter la funcziun sco cussegliera federala n’haja ella anc nagins. Ella haja bain survegnì inqual proposta, inqual dumonda sch'ella na veglia betg s'engaschar per ina u l'autra chaussa. Decidì n’haja ella dentant anc betg. Pli concrets èn ils plans per las vacanzas che spetgian ussa. Ma tradir na vul ella nagut. Ella reagescha sco savens cun in surrir sin la dumonda dad ina schurnalista.
RR actualitad 17:00


text:
Tenor Umberto Camathias dovria quai in temp, fin ch’in dirigent haja il chor là nua ch’el veglia. Ma il dirigent stoppia era guardar ch’il chor na daventia betg dependent dad el. Perquai è el persvas, che chalar suenter 10 fin 15 onns saja ideal. La fin d’emna dirigia el ses ultims concerts. Fin la fin d’october datti dentant anc intginas occurrenzas profanas ed ecclesiasticas, nua ch’il chor sa preschenta. Tge ch’el fa lura, na sa Umberto Camathias anc betg. Forsa fetschia el in pau pausa per s’inspirar danovamain. Chors che cutizzassan da diriger dettia schon. Ma quai na saja forsa anc betg madir avunda.
Nov dirigent
Sco quai ch’il president dal Chor viril Laax Simon Caviezel di, hajan els gì avunda temp da tschertgar in nov dirigent. La finala hajan els lura gì cletg da chattar cun Remo Arpagaus ina persuna oriunda da Laax che saja pronta da surpigliar il chor.
Concerts
Ils concerts communabels dal Chor viril Laax ed il Chor mischedau Laax èn sonda, ils 6 da matg las 20.00 e dumengia ils 7 da matg las 17.00 en chasa da scola a Laax. Suenter concert datti mintgamai ustaria.


text:
La proposta dal Departament federal da giustia co reveder la lescha davart l'acquist da bains immobigliars tras persunas a l'ester, disturbassi il svilup economic e turistic dal chantun Grischun, scriva la regenza. Suenter l'iniziativa cunter las abitaziuns secundaras avessan talas regulaziuns danovamain consequenzas fatalas per il chantun Grischun.
Cun la revisiun da la lescha dessi novas restricziuns ed obligaziuns per survegnir ina permissiun da cumprar abitaziuns principalas u stabiliments d'interpresas.
Plinavant muntassi la revisiun planisada perfin anc dapli custs per il chantun. Perquai refusa la regenza grischuna cumplainamain la revisiun da la Lex Koller.
RR novitads 12:00
Tge è la «Lex Koller»
Quai è ina lescha svizra che regla ch'il plaun svizzer na vegnia betg surpopulà dad esters. Ella restrenscha la pussaivladad da cumprar immobiglias svizzras ad esters.
Il num da la lescha vegn da l'anteriur Cusseglier federal, Arnold Koller ch'era Cusseglier naziunal durant elavurar la lescha.


text:
Grand Scisma d'Orient
Ol Grand Scisma (ciamad d'Orient per destinguir-l de qell d'Ocident) l'è stait la division relijosa de la cristianitaa intra la Ciexa Catolega (de rit latin) e qella Ortodossa (de rit grec). L'è cognossid come Scisma dei Latin o d'Ocident dei Ortodoss, e come Scisma del 1054 dei storeg.
La desbœta (principalment in sul filioque e sul Primad papal in sui olter vescov) l'era adoma una dei tante ind el cors dei agn, tant qe per la jent del temp l'è miga stait un event insé significativ. L'at final l'è stait quand qe delegads de Papa Lion III i ha scomunicads in Santa Sofia ol Miqel I Cerulari, Patriarc de Costantinopoli, ol 15 de lui del 1054.
La conquista de Costantinopoli ind la IV Croxada e la creazion de l'Imper Latin d'Orient l'ha ricomponid manu militari ol Scisma per una qualc agn, ma a la longa l'ha prefondid anc'mò de plu la division.
Un olter tentativ l'è stait fait cond el Concili de Firenz, ma l'union formala dei Ciexe proclamada de l'Imperador Costantin XI (per circar de salvar l'Imper dei Otomagn) l'è miga durada.
L'è adoma ind el XIX secol qe l'è recomençad un dialog (qe al va inants anca al dé d'incœ) qe l'ha portad i Ciexe a ritornar un poo plu aprœv.


text:
cuntegn
Artg musical
-
RTR e ses archiv da musica – Nostalgia 2. part
Registraziuns dals onns 1988 fin 1991.
Autur:
Giusep G. Decurtins
Per nus RumantschAs muntan chant e musica identitad. Promover, tgirar e collectar quai è ina finamira. Dapi 35 onns fa RTR quai en atgna reschia. Bain in motiv da guardar enavos? E gist quai fa igl «Artg musical».
Sut il titel «Nostalgia» purtain nus en ina segunda part registraziuns dals onns 1988 fin 1991 e quai cun furmaziuns pitschnas, gruppas e cun solistas e solists. Nus udin: Werner Frey cun sia arpa, Alexi e Marcus, Peder Rizzi cun sia flauta da pan, Linard Bardill, Semi-Dixie-band, Quartet dubel da la Scola chantunala Cuira, Soras Scherrer, Uniun d'harmonicas Cadi, Gion Lechmann-Brass-Quartet, Alvin Muoth e Claudio Simonet, Paolo Vignoli ed Esther Sialm, Pia Deplazes e Gion Antoni Derungs.
Ils titels en l'emissiun


text:
Malgrà la bell'aura sur ils firads da Pasca è la populaziun grischuna sa tegnida bain vi da las reglas da corona. Tar las controllas rinforzadas hajan ins stuì chastiar fitg paucas persunas, ha René Schuhmacher da la Polizia chantunala ditg envers RTR. En tut haja la Polizia chantunala stuì reclamar 63 giadas e metter ora tschintg multas disciplinaras. La gronda part da las reclamaziuns han reguardà l'uschenumnà «social distancing».
Vias vidas
Che la glieud saja per gronda part restada a chasa, saja er sa mussà tar il traffic vers sid. Sin la ruta dal San Bernardino haja dà bler pli pauc traffic cumpareglià cun auters onns. Percunter haja dà dapli traffic sin las vias principalas, uschia la Polizia chantunala. En tut ha la polizia controllà 4'620 vehichels sur ils dis da Pasca.
Passa 60 acziuns a Son Gagl
En il chantun Son Gagl è la polizia vegnida en acziun plirs tozzels giadas. Tranter dumengia ed glindesdi da Pasca bun’ura haja dà 61 acziuns.
Sporadicamain haja la ella chastià persunas che sa chattavan sin plazzas serradas, uschia la Polizia chantunala da Son Gagl. Tar plirs shops a tancadis sajan gruppas pli grondas sa furmadas. La polizia haja rendì attent da tegnair avunda distanza durant star en colonna. Tuttina fa er ella bilantscha positiva dals dis da festa.
En general è l’entira populaziun svizra però sa tegnida bain vi da las reglas da corona.


text:
-
-
Articoli recenti
Commenti recenti
Archivi
Categorie
Meta
Archivi categoria: Uncategorized
El battasg de Legnan e el sò ver significaa
In occasion de l anniversee d el Battasg de Legnan che el gh à vu sit el 29 de magg 1176, quan che l armada de la Lombardia communala l à desconfii l armada d el Barbarossa, in sossen ambient … Continua a leggere
“Ciappassevella cont i padron, mia i migrant”
Da part de sossen ambient d i pseudoribbei (coma per esempi i centri sociali) e anca “complottist”el suzzed soven de sentì la critega per la che el sariss fallaa ciappassella cont l immigrazion de massa e cont el degrad che … Continua a leggere
Independentism o Nazionalism?
A la lumm d el recent e definitiv cambiament de la Liga Nòrd in sens “taianista”, e d el consequent partasg d i “dur e pur” restaa fedei a l independentism, che soluzion la poeudariss vess giusta? Viduu che soven … Continua a leggere
Lettera dervida de Viktor Orban a i Oeuroppee de l Ovest
La situazion, car amis, l è che ghe voeuren trà via el nòst paies. Ma l è mia on colp de staa coma zent agn indree, cont el Trattaa de Trianon. Quell che numm dess semm adree a fà l … Continua a leggere
Lombardia Granda: omasg a Gilbert Onee
Framment d el test d el Gilbert Onee, “Quaderni Padani(https:/archivio.associazionegilbertooneto.org/), “Come si chiama questa terra”, traslaa in Lenga Lombarda. “A riproeuva de la totala identità tra Lombardia e Padania la vegn la denominazion de la Liga Lombarda, la che in … Continua a leggere
Elezion d el 4 marz, tra politega e ideai
A sgiudegà la scena d on punt de viduda d i nòster (mia domà) prinzippi, el Salvin che el sgiura in su la Costituzion de la RI e in su el Vangel (coma la Boldrin, Bergoeui, o coma on quai … Continua a leggere
Perchè numm semm Lombardist
Per chi el ghe cognoeuss ben el par evident che d on punt de viduda ideologegh numm de Lombardia Granda gh emm d i posizion contracorrent mia domà in d el contest de questa sozietà chi in d la che … Continua a leggere
Andii tucc a vodà!
Coma sossen poeuden savè, doman el se tegnerà el referendum in su l otonomia de la Region Lombardia e de la Region Venet. Anca se i entità scitaa gh ann mia i confinn etnolenghistegh sgiust, el va a bon cunt … Continua a leggere
La democrazia repressiva e el sò battasg contra l oeudi e el complottism
Coma el suzzed durant i ultemm agn anca questa voeulta chi, in d el mond occidental el mes de sgiugn el passa in d el nomm d el vess dervii e de la tolleranza in d i confront d i … Continua a leggere
Padania o Lombardia Granda?
Anca se soven numm vegnom assozziaa a la Lega Nòrd da defferent categorii de personn (da i fascist-statalist a i simpatizzant de la manzina occidentala), numm saremm mai strach de remarcà la nòstra estraneità a quest partid chi. Anca se … Continua a leggere


text:
Giats sco magnet da public
Speziala è l’exposiziun internaziunala da giats da razza, l’emprima fin d’emna da l’exposiziun. In gremi da derschaders valitescha e premiescha ils giats da l’entir mund. Ed era il public dastga surdar in premi. Ed il schef da la HIGA Marco Engel è intgantà da l’exposiziun speziala da quest onn. Quai saja propi in punct culminant da quest onn, accentuescha Engel. Ils allergichers stoppien halt buc ir memia datiers als giats, manegia Marco Engel.
«La HIGA è sco adina, dentant meglra»
Quai è il nov slogan da l’exposiziun. Passa 50’000 persunas visitan mintgamai la HIGA, l’exposiziun da commerzi, industria e mastergn a Cuira. Passa 200 expositurs envidan la glieud a far cumpras, a degustar vin e s’entupar cun amis ed enconuschents. Dasper ils expositurs datti quatter exposiziuns spezialas, che tractan tranter auter il tema uffants e puresser ed il giubileum da 125 onns clinica Waldhaus a Cuira.
Or da l'archiv dal Minisgsuard
RR actualitad 12:00


text:
Viulin
El viulin l'è un strüment müsegal de la fameja di arch, cunt quater cord intunaa a intervaj de quinta.
Semm dré a parlà del strüment püssee picinin e cunt la tessidüra püssee güzza in tra i member de la so fameja. La corda püssee bassa (e donca la nota püssee bassa che se pö tö) l'è el sol2 , el sol sübit de suta al do central (do3); i olter cord i henn, in orden cressent, el re3, el la3 e 'l mi4.. I part per viulin druven la ciav de viulin (ciav de sol). Quand che i gh'han de vess sunà di not e passagg debon güzz se druva un'indicaziun ch'a la dis de trà sö i not interessaa a l'utava de sura. Fina al XVIII secul, tütavia, a segond de la tessidüra del specifegh bindell o frament müsegal, al l'era druvaa un grand nümer de ciav segundarii: ciav de bass a l'utava de sura[1], cuntralt, mezusuvran, suvran e ciav de viulin frances [2].
El Violinista l'è chel lü che'l suna el viulin; l'omm de mester che 'l fà sö o 'l mett a post l'è el liüter.
El püssee cugnussüü viulinista de tücc i temp l'è staa el Niccolò Paganini, nassüü a Genua ind el 1792 e mort a Nizza ind el 1840. Anca un fracch in tra i liüter püssee celeber e piasüü ind el mond i henn lumbard: tra chest, l'Antonio Stradivari, el Giovanni Paolo Maggini, apus de i famej storegh di Guarneri e Amati.
Riferimencc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Cuncert per viulin e urchestra del Vivaldi e 'l Telemann; per esempi, el Georg Philipp Telemann, Cuncert in sol minur, 3° mövement (Alegher), 1ª ed. Wolfenbüttel, Möseler Verlag, 1963.
- ↑ La prima, per esempi, a l'è druvada in di över del Johann Jakob Walther (Scherz musegaj, Hortulus Chelicus), i olter tre in Modell:Cita liber
Apus de una grand part di sunaa frances de la prima part del XVIII secul, la ciav de viulin francesa l'è de spess druvada del Johann Sebastian Bach, tra l'olter anca in de la celeber Ciaccona de la Partida n.2 in re minor, BWV 1004.


text:
Var ¾ dals simpatisants dals Socialdemocrats han vuschà per la lescha. Dals aderents da la PPS a mo ¼ sustegnì la lescha. Tar las partidas dal center eran las simpatias e las antipatias per la lescha davart radio e televisiun divididas.
Blers èn da principi cuntents cun la SRG/SSR
L'analisa Vox di ch'ils blers «na» na sa laschian betg reducir sin ina malcuntentientscha cun la SRG/SSR, pertge passa 60% da quels ch'han votà «na» èn cuntents cun la SSR. I saja plitost ì per la valitaziun dal sistem da taxas.
Quai mussa l'analisa Vox da las votaziuns federalas, fatga da l'institut da perscrutaziun «gfs.bern».
RR novitads 11:00


text:
Maestral
El maestral a l'è el vent ch'al bufa de Nord-Ovest. Chela direziun chì la ven figürada in la Rösa di vencc.
A gh'è do pussibil etimulugij de chest nom, in bas al cunsiderà l'abitüden rumana de piazzà giò la rösa di vencc in del senter del Mediteraneo, o inscambi chela medieval che la mett in l'isula de Zant, in Grecia. In tücc dü i cas la direziun nord-ucidental la punta a la cità püssee impurtanta per chi ch'al gh'ha daa el nomm al vent: in del prim cas Roma, Magistra Mundi, upür Venezia, la via maestra del port de urigen.


text:
In derschader sa chatta en ina situaziun nua ch’el vuless gugent decider autramain che la via legala prescriva. Cun la mort dal barun sa schlia dentant il problem d’ierta d’ina famiglia da purs ed il dretg turna ad esser dretg entras la mort.
Participants: Donat Cadruvi, Arnold Spescha, Rita Cathomas-Bearth, Valentin Vincenz, Esther Simeon
Infurmaziun
Per motivs da dretg na pon ins betg tadlar qua la contribuziun giavischada. Vus pudais dentant empustar quella tar rtr sur il formular da contact ubain dumandar scleriment directamain da l’archivar sut 081 255 75 75.
Redacziun: Ernst Denoth
Scuntrada 26-9-1981
Numer d’archiv: 55043


text:
La excellenta situaziun dil vitg sin ina terrassa surveseivla era predestinada per survigilar e defender la val. Perquei fa ei buca surstar ch'ei ha dau cheu sin in pign spazi quater castials ni fortezias habitai tschentaners alla liunga.
Ina semeglionta cumulaziun da castials anfl'ins el Grischun mo aunc ella Tumliasca. Il cumplex fortificau dil temps medieval Munt sogn Gieri ei il pli vegl ed impurtont dalla Surselva. In monument singular. Gia el testament da Tello digl onn 765 ed egl urbari dils beins imperials dalla mesadad dil 9avel tschentaner vegn numnau en quei liug in casti- "igl agnum super castellum" - ed ina baselgia. Il casti apparteneva igl emprem alla claustra da Mustér, lu agl uestg da Cuera e pli tard sco casti feudal als signurs da Razén. La pli gronda impurtonza ha il segneradi dil Munt sogn Gieri giu el 14/15avel tschentaner, surtut sco dertgira aulta da Vuorz. Pér 1734 ei il casti vegnius en possess dalla vischnaunca da Vuorz.
Els onns 1997-2001 succeda ina restauraziun en etappas tras la fundaziun fundada egl onn 1996. En connex cun la conservaziun da quei monument ei, en collaboraziun cun las persunas participadas ed ils uffecis participai alla restauraziun, in guid d'art en elavuraziun.


text:
L'opera San Murezzan mussa adina operas specialas en lieus specials, numnadamain en hotels da l'Engiadin'Ota. Quest'onn datti l'opera Bianca e Fernando da Vincenz Bellini. Igl è la 16avla producziun da l'opera San Murezzan. Il reschissur ollandais Peter George d'Angelino Tap ha en pli bunamain integrà il public en la dramaturgia: Uschia cumenza l'opera durant che il public è anc en il foyer e spetga da pudair entrar. Era en la sala è il public sparpaglià, ina part sesa amez la tribuna.
Chantadurs svizzers
L'opera Bianca e Fernando da Vincenzo Bellini n'è betg fitg enconuschenta ed ella vala sco opera fitg pretensiusa. L'Opera San Murezzan lavura per gronda part cun solists svizzers sco per exempel il Grischun Flurin Caduff che chanta la rolla da Filippo, il "nausch" dal toc.
Las radund 300 persunas che han visità la premiera han dà in grond applaus als solists ed a l'orchester per la prestaziun a la premiera.


text:
Che Martin Gabriel n'è betg in ladin ed er betg oriund dal Grischun Central na disturba betg las presidentas da l'Uniun dals Grischs e da l'Uniun Rumantscha Grischun Central. Tant Annalea Stuppan sco er Zegna Pitet-Dosch èn persvasas che Martin Gabriel saja il dretg um per quest post.
Martin Gabriel ha mussà cun tut sias lavurs ch'el ha fatg ils ultims onns che ses cor batta per il rumantsch.
Annalea Stuppan, presidenta da l'Uniun dals Grischs avess natiralmain gì plaschair sch'in Ladin avess surpiglià il post dad Urs Cadruvi. Ella è dentant er dal maini ch'i dovria er buna glieud en l'Engiadina e perquai possian ins er surlaschar quest post ad in Sursilvan. Plinavant è ella er persvasa che Martin Gabriel haja in'ureglia averta er per ils giavischs ladins e ch'el vegnia er a resguardar quels.
Sco Sursilvan ha Vitus Gartmann sa chapescha plaschair d'in Sursilvan a la testa da la Lia Rumantscha. Dentant er el punctuescha las qualitads ed abilitads da Martin Gabriel. El haja fitg blera experientscha en connex cun il rumantsch, er sco chanzlist da la vischnanca fusiunada da Glion, experientscha sin champ politic e tut quai gidia segiramain el en ses nov post sco secretari general.
Temas n'èn betg sa cumprovadas
La tema ch’i pudess forsa vegnir in «extremist» al timun da la Lia Rumantscha, in ch’ha nagin contact cun la basa, quella tema na saja betg sa cumprovada, manegia il president da la Pro idioms Engiadina, Domenic Toutsch. L'emprima impressiun ch'el haja survegnì da Martin Gabriel durant ils inscunters dals delegads da la Lia Rumantscha, saja en mintga cas stada buna. Ed el crai ch'il chanzlist da Glion da 55 onns saja in che sappia far las punts ch'i dovria.
El quinta che la via cumenzada sut Urs Cadruvi, cuntinueschi cun Martin Gabriel: «Jau spetg ch’el maina vinavant la politica ch’è vegnida fatga ils ultims onns e ch’i vegn cun el prendì serius la populaziun, cunzunt quai che pertutga il rumantsch grischun en scola », uschia Toutsch.
Martin Gabriel è ina persuna che taidla tiers, ponderescha, e lura ponderescha el anc ina giada avant da decider.
Medem tuna quai da Lorenz Alig, il president da la Pro idioms Surselva. Era el spetga che Martin Gabriel cuntinueschia ussa cun la via instradada. «Metter memia bler en moviment en differentas direcziuns, fiss la fallida via», manegia el. Pertge dapi ch’i dettia il consens davart il rumantsch grischun en scola, dettia quai finalmain puspè ina tscherta ruassaivladad en la Rumantschia.
Puspè in Sursilvan a la testa
Auter che Domenic Toutsch enconuscha el in zic meglier Martin Gabriel e sa uschia er d’ina u l’autra qualitad dal nov secretari general da la Lia rumantscha: «El è ina persuna che taidla tiers, ponderescha, e lura ponderescha el anc ina giada avant da decider e quai è gea ina buna qualitad per quest post», concluda Lorenz Alig
Ch'igl è suenter Urs Cadruvi puspè in Sursilvan a la testa da la Lia, n’è per el sco era per Domenic Toutsch nagin problem. Impurtant saja ch'ins haja chattà ina persuna cumpetenta a la testa e betg ch'el saja in Sursilvan u in Engiadinais.
Speranza che la Lia vegn pli activa
Con cumpetent che Martin Gabriel è la fin finala per quest post, gliez na sa Gian Peder Gregori da la Pro Rumantsch betg giuditgar. El enconuschia per gliez memia pauc Martin Gabriel. El speria dentant che la Lia vegnia cun il nov secretari general a la testa era pli activa che fin ussa: «Igl è ina elecziun che po ir bain, sch’el vegn da sviluppar activitads, ina tscherta dinamica da la Lia e forsa era dapli preschientscha en la publicitad che quai ch’igl è stà ils ultims onns il cas.»
Nagina via da cumpromiss
Ch’i saja stà l’ultim temp ina politica nua ch’ins haja chattà cumpromiss e fatg punts tranter las differentas opiniuns pertutgant il rumantsch grischun, na lascha Gian Peder Gregori dentant betg valair. Per el èn la fin finala quels sa mess atras, ch’han fatg la pli gronda canera ed il pli grond squitsch. Ed ussa saja quai da guardar co quai cuntinueschi cun Martin Gabriel a la testa.
RR actualitad 12:00


text:
Carta d'identitad / passaports
Affons drovan naven dalla naschientscha in agen document d'identitad, l'inscripziun dils affons el passaport dils geniturs ei buca pli pusseivla.
Cartas dad ID
Las damondas per ina carta d'identitad san vegnir fatgas all'administraziun communala. Per suttascriver sto la persuna petenta, resp. per affons era in genitur, ir persunalmein al spurtegl dall'administraziun communala. Sch'ei vegn plinavon duvrau in passaport, eis ei d'avantatg da sedrizzar directamein al center da documents d'identitad a Cuera.
Prender cun Vus:
- foto da passaport tenor las directivas
- carta dad ID ni attest da perdita
Cuosts:
- CHF 70.00 carschi
- CHF 35.00 affons
Passaports
Persunas cun domicil el cantun Grischun empostan passaports per telefon ni via internet directamein tier il center da registraziun a Cuera ni a Zernez. Dapi igl onn 2010 vegn il niev passaport svizzer emess cun ina fotografia ed improntas dils dets memorisadas electronicamein, igl aschinumnau passaport 10. Per viadis senza visum els Stadis Uni dall'America ston ils passaports cuntener datas biometricas.
Prender cun Vus:
- documents d'identitad vegls ni attest da perdita
Cuosts:
- CHF 140.00 carschi (combi CHF 148.00)
- CHF 60.00 affons (combi CHF 68.00)


text:
Udénse
Udénse (Odense in Danéś, a s lèś [oʼðənsə]) l'è na sità dla Danimàrca, la tèrsa più granda dal paéś c'n i sò 168.798 abitànt (2012) dòp Cupenàghen e Århus. La s cata su l'ìśula Fiògna in dla regiòṅ ad Syddanmark. La dév al sò nóm da „Odins Vé“ ch'a vōl dir „Santuàri 'd Udîn“, al pàdar dal Dio dal tròṅ Thor, tant ch'in sità a gh'è na tór in sò unōr, la Odinstårnet, la secónda più élta 'd Europa dòp la Tór Eiffel ad Parì.
L'è 'n pòrt dimóndi impurtànt, cun di indùstri ch'i lavóran la carta, al tabàc, i vistî, al magnàr e 'l metàl. A gh'è nâ 'l scritōr ad fòli Hans Christian Andersen e la sò cà l'è dvintàda 'n muśèo.
Da 'l an 2010 al sò sìndig 'l è al sucialìsta Anker Boye.
Persunàǵ ligâ a Udénse
- Hans Christian Andersen, scritōr ad fòli
- Thomas Helveg, śugadōr ad balòṅ
- Caroline Wozniacki, tenìsta
- Carl Nielsen, cumpuśidōr
- MØ, cantànta


text:
Vèner (astronoméia)
Vèner (Venere in italiân) l'é al secònd pianēt dal Sistēma Solêr in ōrdin ed distânsa dal Sōl, cun un gîr ch' al dûra 224,7 di nôster dé. Al só sègn druvê int al stódi dal strèli l'é al disègn, fât cun pôch sègn, ed la mân ed la dèja Vèner ch' la tîn só un spèc (;Unicode: ♀).
L'é, int al cēl ed nôt, al pûnt pió luşèint, a pêrt la Lûna, e al rîva fîn a -4,6 ed la mzûra ed la lûş ch' a 's vèd. Vèner al rîva a la só mâsima lûş un pô préma ed l' êlba o dôp al tramûnt, e per còst l'é ciamê despès: Stèla matutèina o Stèla ed la sîra.
Vèner l'é al pianēt pió chêld dal sistēma solêr e an gh'à mìa satèlit o anê e al gh'à un câmp magnètich dèbel.
Clasifichê cme un pianēt ch' al s' arvîşa a la Tèra, dal vôlti ciamê al "pianēt zmèl" ed la Tèra, sènd che i dû mònd în quêşi cumpâgn per còl che riguêrda critèri cme grandèsa e mâsa.


text:
Uss pon ils anteriurs radund 200 collavuraturs puspè s'annunziar tar la societad aviatica Belair. Quels aveva la Belair relaschà en il decurs da l'insolvenza da la Air Berlin da l'october passà. Fin qua tutgava la Belair a la Air Berlin. Davart il pretsch da la transacziun n'ha la nova possessura – la gruppa d'investment SBC da Düsseldorf – vulì tradir nagut.
Sgular uschè spert sco pussaivel
Sut tge marca, e da tge temp che la nova societad vegn puspè activa, na saja anc betg fixà, communitgescha la SBC. Ins saja en discurs cun clients da l'Europa. Finamira saja da puspè sgular la stad 2018. Qua stoppian però las autoritads svizras anc dar las lubientschas.
Sgols da charter en la regiun mediterranas
La Belair ha gì fatg il 2016 entaifer la gruppa da l'Air Berlin ina svieuta da radund 90 milliuns francs. Ella era oravantut preschenta enturn la Mar Mediterrana e l'Africa dal Nord cun sgols da charter.
RR novitads 06:00


text:
Sper ils cumbats per tschientavels èn cursas da skis oravant tut er in cumbat da material. Las atletas ed ils atlets da tut las naziuns èn dependents dal meglier material per esser uschè svelts sco pussaivel.
Christian Coray schonglescha cun tut quai ch`è pussaivel per cuntanscher ils megliers resultats sin tut las pistas da cuppa e campiunadi mundial. El accumpogna 10 atletas e 5 atlets da differentas naziuns da cursa tar cursa sin l’entir mund.
Quest’emna è il «race manager» stà cun skis ed atlets als finals da la cuppa mundiala a San Murezzan.


text:
Archiv cultural Tujetsch
Il Forum cultural Tujetsch ei vegnius fundaus igl onn 1997 cugl intent da promover, tgirar e cultivar e rimnar la cultura tuatschina. Igl Archiv cultural Tujetsch ch'ei integraus egl archiv communal dumbra numerus documents culturals, mellis fotografias ed ina biala retscha da films.
Responsabels pil plazzar las fotos e pils texts ei Tarcisi Hendry, suprastont dil Forum cultural Tujetsch ed archivar dalla vischnaunca da Tujetsch. Las pli biaras fotografias ein accumpignadas d'in text, allas persunas hai empruau da dar il dretg num, quei denton cun resalva. Perquei sundel leds per mintga correctura! mailto:info@thendry.ch
L’istorgia dal chantun Grischun...


text:
Perquai ch'i haja dà problems cun il pajar, hajan els la fin finala prendì a fit in camiun pitschen. En il caumiun ha la polizia chattà 13 buttiglias da vin, emplenidas cun in liquid inflammabel. La Polizia da Londra smina ch'i haja dà in plan b da bittar las buttiglias sin la glieud.
En consequenza da l'attatga a Londra sonda passada eran vegnidas per la vita 8 persunas. Passa 50 persunas eran vegnidas blessadas. Curt suenter l'attatga ha la polizia sajettà giu ils trais attentaders.
RR novitads 06:00


text:
La fundaziun Steinhauser-Casanova survegn ina contribuziun da la vischnanca Sursaissa Mundaun dad 1 milliun francs per in bajetg nov. Il suveran ha approvà questa dumengia cleramain a l'urna la dumonda ed er ditg Gea a la contribuziun annuala da 300'000 francs al manaschi dal center Steinhauser per ils onns 2021 fin 25.
Er cun gronda maioritad han las votantas ed ils votants da la vischnanca concedì in credit da 300'000 francs per sanar la chasa da scola veglia a Meierhof.
Plinavant ha il suveran da Sursaissa approvà il preventiv 2021 che quinta cun in quint equilibrà.


text:
La IBC maina il mument ina centrala sin l'areal da l'anteriur lavuratori forestal entamez la citad da Cuira. Enstagl da la centrala veglia è previs ina nova construcziun sper la via da Masans, sut la plazza da gieus Quader. La plazza da gieus ch'è la pli gronda da Cuira, vegn serrada per in onn.
En il nov lieu installescha la IBC dus transfurmaturs novs. Il project duai custar radund 20 milliuns francs. Las lavurs da construcziun duain cumenzar la stad che vegn, e durar fin il 2018.
A la tschertga d'autras plazzas da gieus
Per geniturs ed uffants sa tschenta uschia la dumonda, tge alternativas ch'i dat en la vischinanza. Bain a Cuira sis ulteriuras plazzas da gieus, quellas én dentant pli lunsch davent dal center. Ina plazza è en la citad veglia, gist sut il Marsöl. Quest'alternativa é dentant zuppada e detg pitschna. Differents geniturs sa lamentan, che la plazza na tanschia betg per tut ils basegns dals uffants.
In provisori n'è betg exclus
Il president da la citad da Cuira Urs Marti ha communitgà, ch'els installeschian eventualmain sper la plazza dal Quader ina pitschna plazza da gieus. Quai na saja dentant anc betg cler dal tut. Durant il temp da construcziun haja num esser creativ ed chattar alternativas, per exempel ir sin la plazza da gieus tranter Cuira e Haldenstein, u en il guaud u sper il Rain.
La stad 2018, cura ch'ils dus novs transfurmaturs da la IBC èn sut terra, vegn la citad a bajegiar ina nova plazza da gieus Quader. Quai di il president da la citad da Cuira Urs Marti.


text:
En consequenza da quai manchian las premissas per ina sanaziun, uschia scriva Häfeli en ses scriver a la dretgira regiunala Giura bernais-regiun dal Lai da Bienna. Il president dat si ses cumbat per salvar il club da ballape.
Daivets da plirs tschientmilli francs
L'FC Bienna ha daivets da 300'000 francs, vitiers vegnan pretensiuns dispitaivlas en l'autezza da 500'000 francs. Plinavant spetgan ils giugiaders dapi il schaner sin lur pajais.
La fin d'avrigl ha la Federaziun svizra da ballape retratg la licenza per la Challenge League per immediat. Cunquai che l'FC Bienna na po uss era betg sa participar a la terz'auta liga da ballape svizra è la FC Bienna Football SA a fin.
RR novitads 10:00


text:
Curiosità
( Ecco uno scritto nella nostra parlata che spiega in poche parole il travaglio delle nostre genti. Scritto da un anonimo rivisto e corretto da Guglielmo Borda )
Quand as parla d’università, s’antend n’istitut d’ordin superior ch’a conferis a chi la frequenta un particolar tìtol giurìdich: “LA LAUREA” Sue radis an linea ‘d màssima a son ëd l’età ‘d mes e a j’ero sènter ëd sapiensa per afermé costa o cola dutrin-a filosofica.
An’Italia, le pì antiche a son cole ëd “Salerno” dël sécol décim e cola ëd “Bologna” dël dodicesim sécol, dova da na scòla ‘d lege as forma e potensia la vera UNIVERSITÀ con le facoltà ‘d MEISIN-A e FILOSOFIA. Dapress tante àutre as formo ,mi arcòrdo mach la pì veja dël Piemont cola ëd Vërsej dël 1228, e cola ëd Turin dël 14O5. Ma a l’è probabil che tanti piemontèis a sapìo nen che mach a 60/70 chilomèter da Turin sij mont ëd le valade dël Pelìs as trova, dita polémicament: L'UNIVERSITÀ DLE CRAVE (adess musé për arcordè) fondà da pastor protestant Valdèis për dé n’istrussion ai montanar përsequità da la secolar egemonìa dla cesa Catòlica. Ma l'agetiv Valdèis arciama a la ment na cesa e na region. Dzoratut na cesa Evangelica motobin ativa ‘n Italia da tanti secoj, as trata dla pì antica comunità nen catòlica ch’a l’ha vivù an nòstre tère ant l’epoca ed l’arforma protestanta. Valdèis a indica ‘dcò na part a ponent dël Piemont andova doe valade (PELIS e CHISON-GERMANASCA) së slontano da Pineròl vers le Alp ciamà , ancora al di d' ancheuj “LE VALADE VALDEISE”. Contut a l’e nen la comunità religiosa, ne colt tòch ëd Piemont ad avej dàit le origin al nòm Valdèis. As parlava già ant l'età ‘d mes, da quand el comerciant “Pietro Valdo” nait a Lion ant ël 1140 a decid d’arnunsé a sòi guadagn e a na rica vita. A lassa darera sò passà e a pija a model la vita umil e pelirant ëd j’apòstoj, avend come nòrma për la divulgassion ‘d soa fé: ël SERMON DLA MONTAGNA con ij precet ëd Crist ai dissépoj scond Maté (X5-42) ij dissepoj ed Valdo “ij pover ed Lion” censor ëd le spatus e dla corussion dij prèive a peregrino da pais a pais, da ca a ca portand le parole dël ver: Chërdo. Autri compagn ëd comersi ’d Valdo mentre a bato ij mercà e a buto la mercansia ’n vista a perdo nen l’ocassion per critiché ël clero catòlich. As peul dise che da sì a s’anviara ël nòm Valdèis per el mond. Ma sta predicasion laica a l’e nen bin vista dal Vësco ‘d Lion e ant ël 1179 ël papa Alesandr III a coferma a Valdo e sòi dissepoj la proibssion a prediché sensa la contenta vëscovil. Valdo che fin-a a col moment a l’avia mai dëscontradì l'autorità dla cesa Roman-a arten antlora ‘d butése contra a la proibission pontifical e con sò anlev arpìja a prediché ël verb Evangélich. Ma nen mach lòn a fà, s’ancala ‘dcò a tradùe an patoà (Dìalet provensal parlà 'n tanti sit ed la diaspora.) la Bibia e sòn a l'era për la cesa “ERESIA”. Per l’autorità d’antlora-a l’era pericolos porté la vos ‘d Dé a la portà dël popol, parei a l’era tant facil da capì mentre lor an latin a podio mastrujela mej. A l'avìo peui nen tuti i tòrt le autorità; ste bibie stampà an còdes cit, scrit an carater mnù për fé economia, ma pì che d’àutr per giuté ‘l traspòrt dë scondion. Schivand ij contròl a rivavo an baite drocà, an casopole veje, an cusin-e scure, ant stansiot stërmà ma viv andova la letura e ël coment dla vos ed Dé a l’ha giutà a forgie ‘n popol sempi. Ste cite Bibie a son ëstàit ‘dcò le reis ëd la cultura Valdèisa , ant cole scòle dla valada scondùe ant le stale, andova as mostrava che le guère as vincio, ’dcò con le arme dla cultura. Për parei soa dzubidiensa a ven denunsià dal neuv vësco ‘d Lion Gioann “Bellesmains” e Valdo e sòi compagn a veno condanà (1184) ant ël concil ëd "Verona". Antant che Valdo a ven scomonicà, San Fransech d'Asiss che a l'avìa fàit l'istessa sernìa ‘d vita a ven canonisà ma chiel a l'ha anginojase ai pè dël Pontefis ciamandìe perdon. Ma ai Valdèis la condana i piega nen al contrari a-j fà aumentè la resistensa a la repression. Antant ël moviment as fà conosse ant l’“Europa” ocidental e sentral, specialment ant la Fransa dël mesdì, ant l’“Aragogna” e an “Boemia”. Ant l’“Italia”, an sènter ëd Milan andova la contestassion a l’era ,’d ca, a son ativ ij dissepoj “d’Arnaldo da Brescia” e as parlava già dij pover Lombard; ij Valdèis an mes a tant fërvent a l'han temp d'organisese an cesa dissidenta con soe regole. La repression da part ëd le autorità catòliche tut subit legera as fà sempe pì dura: dal secol XIII al secol XVII a ven-o përseguità sia da part eclesiastìca che da part dij prinsi. Lj Valdèis ansem ai “Albigesi” a son ëstàit dëspers da la crosìa bandìa da papa Inocens III e ant ël 1209 a van an contra a na persecussion che ij stòrich a son nen anterdoà da ciamelo “GENOSSIDI”. Contut tanti as salvo trovand arfugi an le valade dle “ALPI COZIE” për ël motiv ch’a j’ero pòst che da secoj a vivìo popolassion fidel a l’EVANGELI e sit economicament pòver an crisi për le invasion sarasine. Ma ant el secol XVI për ordìn ëd Fransèch I rè ‘d Fransa, la repression a ripìa sensa treva e antlora s'arfugio ant le valade piemontèise dantorn a Pineròl e Tor Pelis. Ant col perìod ij Valdèis a s’avzino a l’arforma e ant ël 1532 con ël sìnod ëd “CHANFORMAN” (val Angrògna) a aderìso a l’ arforma "Svissera" moderant ij prisipi che hai dividìo. An sëguit a un tentativ ëd solevament ant la prima dl’ani 1655 le trupe piemontèise a l'han fà-ne un massacri. Sta prima ‘d sangh la responsabilità a ven nen tant arconossùa al duca regnant Carlo Emanuel II ancora giovo ma a soa mare Cristin-a ëd Fransa che për longh temp a l'ha tenù le rëdne dle stat Sabàud. An costi trist moment la fratlansa protestanta a manifesta ël sò arsentiment e ël prim ch'as comeuv a l’e “OLIVERO CROMWEL” ch'a pija la difèisa dij Valdèis colpèivoj d'avej vorsù serve Dé second la purëssa Evangelica. Con le potense protestante àrbiter dla situasion a ven concordà për iscrit a Pinerol un tratà che conced ai Valdèis ëd pratiche ël pròpi cult an drinta ai confin dle valade che a l’avìo stabilìsse. Ij Valdèis a confermo che a l’e nen soa intension varie l’ordin social ma che lòr a s’ocupo mach ëd fedeltà Evangélica e arvendico l’autonomìa ed soa fè. Sua dutrin-a a l’ha na dissiplin-a moral ëd rigorosa osservansa dij «SERMON DLA MONTAGNA»: l’arfud al giurament, a la fandònia, a la pen-a ‘d mòrt, a la negassion ëd la validità dle «SACRE SCRITURE» ch'a son la fondamenta dël cult praticà col guida ‘d retor o missionari itenerant (ciamà barba). Aj’ero ciamà ëdcò pastor, tanti a l’avìo studià ant ij Canton Svisser, specialment a “GINEVRA”, ël senter dël protestantèsim pì important; dle vire a rivavo a ca compagnà da na sposa ‘d cole part lì. As butavo a disposission ëd la comunità; dop avej travaja a posavo j’atrass ant un canton e a tenìo sermon an cese umij ciamà «CIABAS». A j’ero bicòche gròse, con tèit ëd paja për arparese da la pieuva e fiòca, ël paviment an batù ‘d tèra, con banch rùstich, al senter ël pulpit për esse pì avzin ai fedej. Soe funsion a finìo nen lì, a l’avìo ‘dcò cola ‘d l’istrussion, an veje stale andova a butavo a la sosta le crave, quàich banch sgangherà a funsionavo da scòla. Però a-j ero la vantarìa dij Valdèis, an confront con le popolasion catòliche ch’a savìo në lese në. scrive. Ma sòn a-j ero motiv ‘d paura per Vitorio Amedeo II, ch’a sta pì nen ai pat, s’arcorda con Luis XIV e an comenso na përsecussion ancora pì violenta contra ij Valdèis obligand un bon numer a la përzonìa o la emigrassion(1687-1689) ant la toleranta “SVISSERA, patria ‘d CALVINO”. A dura tre ani l'esil ma la neuit tra ël 26 ël 27 agost ëd l'ani 1689; mila suvravivù a laso ël lagh “Lemant” press “NYON”. Dòp na lunga marcia ciamà «GLORIOS RIMPATRIAMENT» che gnanca l'esèrcit fransèis ansema a col del Duca , ‘d Savòia , fort ëd 22.000 soldà a riesso nen a fërmé. A rivo ël 6 stèmber al vilagi “BALZIGLIA” e ansima a un spron ròcios dit ël “CASTEL” a resisto set lungh mèis, durant l’invern rìgid del 1689-9O. A rompo l'assedi ël 25 magg al cant dël salm 68 dit dle bataje:
Che De as mostra e ant un sludi
as veddrà el pòst abandonà
dij nemis despers e spaventà
ël camp scaperà dë ‘dnans.
Edcò ël brut temp hai dà na man e për un pasagi squasi impossìbil a laso ël Castel Ormai a son a ca, giutà ‘dcò dal neuv quadèr politich: Vitòrio Amedeo II sospeta la Fransa d’anession dël Piemont, s’alea con “Guglielmo d’Orange” e aferma guèra a rè Luis. An montagna a-i e ël caòs ma për ij Valdèis a veul di ,’n pòch ëd tranquilità. Apress alternand vicende nè bele né brute ‘n mes a tante bòte as riva al 1848 e ij Valdèis con la legislatura “Albertin-a” oten-o ël dirit a la parificassion con ij Catòlich. A dirit civij otnù as giunta la simpatìa dël general Anglo-Canadèis “John Charles Beckwith” che ansema a un sostegn moral e finansiari a consent a lòr ëd consalidé l'organisassion e a buté le fondament ëd seminari, scòle, imprèise editorial. Na scòla ‘d teologia, istituìa a “TORRE PELLICE” e ant ël 1861, spostà a “FIRENZE” e peui a “ROMA” e ant ël 1922 sgrandìa , ‘n UNIVERSITÀ VALDEISA. As peul dise che sta università a l’é ‘l lieto fin ëd cola “UNIVERSITA DLE CRAVE” inissià tanti secoj prima an mes a tanti sacrifisi e paure.


text:
Sesso ed altre indagini
Sesso ed altre indagini (Sès e atri investigasiòṅ) l'è na cumèdia dal 2001 'd Alan Rudolph ch'la tōś ispirasiònṅ da 'n rumànś ad José Pierre da 'l tìtul “Recherches sur la sexualite archives du surealisme”. L'è stada giràda a Berlîṅ e l'è custàda òt migliòṅ ad dòlar e 'l incìrca.
L'è cgnusùda a 'l èstar c'n i nóm ad “A Ciência do Sexo” in Braśìl, “Eine kleine Geschichte über Sex” in Germâgna, “Misterios del sexo” in Spaggna e “Intimate Affairs” in di Stat Unî (tìtul nóṿ).
Sunt
In di an Vint Edgar (Dermot Mulroney) al tira avànti faghénd 'l artìsta a Parì. Un dè al decìd ad ciamàr a cà dal migliardàri Faldo (Nick Nolte) e ad sò mujér Sasha (Tuesday Weld) di àt'r artìsta sò para, di scritōr e di pitōr, par dascórar sćèt ad sès in tut al sò fórmi rivànd anc a di argumènt visióś dimóndi cuma 'l ménage à trois, 'l unanìśum e 'l sès c'n al bèsti. A tōr śò incòsa i èṅ ciamàda dū stenògrafi, la Zoe (Robin Tunney), una ch'la stà a 'l śōg, e l’Alice (Neve Campbell) ch'la s vargógna tant in dal méntar ch'la 'l sà sōl lē.
Edgar al fà savēr ch'al gh'à 'l ciòld fis par na dóna demòni ch'la s insùnia tut al nòti e al n capìs minga parchè la gint la s tira indrē quànd a gh'è da tratàr 'l argumènt “sès” ch'l è òṅ di più impurtànt dal mónd a sò dita.


text:
Fòrza del Coriolis
La fòrza del Coriolis (o fòrza devianta) a l’è ‘na fòrza apparenta caosada del girament terrèster. Tucc i còrp in moviment perpendicolar a la direzion del girament de la Tèrra cambien direzion vèrs dèstra in del’emisfero nòrd o vèrs sinistra in del’emisfero sud per via de la fòrza del Coriolis. [1] Le fòrza del coriolis l’è dirètta a l’incontrari del girament terrèster e la var: [1]
indoe
- Fc a l’è la fòrza del Coriolis;
- m l’è la massa del còrp che subìss la fòrza del Coriolis;
- w a l’è la velocità angolar de girament terrèster;
- ϕ l’è la latitudin;
- V a l’è la componenta de la velocità adrée a la direzion di meridian;
- l’è ciamàa parametro del Coriolis.
La fòrza del coriolis l’agiss domà in sui còrp ch’a hinn ‘drée a moeuvess.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 315-318. ISBN 88-483-1168-7.


text:
Il glindesdi saira è danovamain in tren da la SBB vegnì tutgà d'ina part d'ina crana. Nagin dals raduns 200 passagiers n'è blessà. La locomotiva dal tren interregiunal Son Gagl - Basilea ha tschiffà en il chantun Solothurn ina chadaina u ina suga d'ina crana. Tenor la Polizia chantunala da Soloturn è l'accident capità al plazzal dal tunnel da Eppenberg, tranter Aarau ed Olten. Ils motivs vegnan anc sclerids.
Il donn vi dal tren saja pitschen, ha ditg in pledader da la SBB envers l'agentura da novitads SBB. Il tren haja pudì cuntinuar il viadi fin a la proxima staziun, nua ch'ils passagiers hajan pudì midar sin in tren da substituziun.
Segund accident aifer curt temp
La sonda passada era gia crudà in bratsch d'ina crana a Schinznach Bad sin in tren regiunal da la SBB. Er tar quel accident era la fanestra davant ida rutta. La locomotivista aveva gì in schoc. Passagiers n'èran nagins vegnids blessads.
RR novitads 06:00


text:
En il mund digital hai immens bleras datas, e questas datas ston vegnir arcunadas sin servers e quels servers ston la finala chattar in plaz. E plaz, gliez avess l’anteriur ospital da militar da la claustra da Mustér. Perquai han dus giuvens da 17 onns Maurus Fry e Flurin Jacomet gì l’idea da realisar ord da questas catacumbas in center da datas.
Blera infrastructura è gia avant maun
Sco ils dus scolars da la 5avla classa dal gimnasi da la claustra da Mustér dian saja l’idea vegnida spontanamain. L’ospital na vegnia betg pli nizzegià ma saja tuttina qua ed er l’infrastructura saja per part gia avant maun. Uschia saja per exempel la segirtad dada, ma er generaturs sajan gia avant maun ed ina ventilaziun installada.
La farm da servers è dentant pir a l’entschatta
Concret na saja il project anc betg, uschia na possian els betg far ina valitaziun dals custs, perquai ch’els n’hajan anc betg l’experientscha. «Qua duvrassan nus agid da persunas scoladas», dian ils dus giuvens. Ma impurtant saja l’idea e forsa chattian els lura investiders u persunas interessadas che vulessan realisar il project.
Durant l’EX18 vegnan preschentads tut ils projects
Durant ils trais dis da l’exposiziun da commerzi a Mustér vegnan tut ils projects inoltrads preschentads en ina atgna halla nua che mintgin po sa preschentar co el vul. Il schaner datti lura la concurrenza finala nua ch’ils victurs vegnan communitgads.
Ma i na saja betg impurtant da gudagnar dian ils dus giuvens. Impurtant saja da dar impuls per in svilup en la regiun e sin la dumonda, sch’els pudessan s’imaginar da returnar en Surselva di Maurus Fry gea, el pudessi s’imaginar quai e Flurin Jacomet lascha avert. Il futur possia purtar tut, di Jacomet.
RR actualitad 08:10


text:
Ils dretgs spezials per las autoritads restan uschia en vigur fin a l'entschatta dal 2017. La regenza aveva proponì da prolungar il stadi d'urgenza per 3 mais. Ma suenter ha ella acceptà la pretensiun dals conservativs da prolungar il stadi d'urgenza per sis mais.
Igl è dir da dir quai, ma igl è mes duair: I vegn a dar ulteriuras attatgas... Nus na dastgain betg s'endisar vi da questa smanatscha, ma nus stuain emprender da viver cun ella.
Cun la lescha pon las autoritads tranter auter decider da far arrests da chasa senza il decret d'in derschader. Il senat sto anc approvar questa decisiun. El discuta mesemna da quai. En il senat vulan ils conservativs anc rinforzar pli fitg il stadi d'urgenza.
Il stadi d'urgenza era vegnì proclamà suenter las attatgas dal november 2015 a Paris ed è gia vegnì prolungà 3 giadas dapi lu.
RR novitads 06:00


text:
Commembers da l’armada e da la protecziun civila han prestà var 620’000 dis da servetsch durant la pandemia da corona. Il mardi fineschan er ils davos commembers da l’armada lur engaschi, ordinà dal Cussegl federal.
50 commembers da l’armada e policists militars che sustegnevan l’Administraziun federala da duana, han pudì finir il mardi lur incumbensas. Quai scriva l’armada svizra. Uschia è l’engaschi d’assistenza «Corona 20» a la fin suenter 107 dis.
Armada e protecziun civila
Commembers da l’armada han prestà en questa perioda var 320’000 dis da servetsch. Igl è stà la pli gronda mobilisaziun dal militar dapi la Segunda Guerra mundiala. E la protecziun civila è stada activa en tut ils 26 chantuns – ed ha fatg la finala bun 300’000 dis da servetsch. Profità ha cunzunt il sectur da sanadad.


text:
Ora dla Under 16 y dla Under 19 ąla chėstena nce scumencią per la serie C, ulache l campiunat talian ie spartģ su te doi grupes, chėl est ulache l ie leprņ l Gherdėina, Venuesta, Sterzing y Pieve, y chėl vest cun l Valpellice, Aosta, Real Torino y Diavoli Sesto.
U16 Gherdėina - Aosta 6:3 (1:0, 2:3, 3:0)
N sada ai 1. de utober ą la Under 16 jugą n cėsa contra l Aosta. La partida fova scialdi valiva, l Gherdėina ą vencił l prim tėmp cun 1 a 0 y ą nce scumencią l segondo tėmp cun truepa energia positiva, ma mpo ąi perdł chėsc tėmp per 2 a 3. Nsci stajņvela 3:3 y la partida fova inņ davierta. Tl terzo tėmp ą i mutons dl Gherdėina mo dat dut y n ą udł la bona preparazion a sėch de chisc mutons ntan l instą y nsci ovi mo forza assé per vėncer l terzo tėmp per 3 a 0 y la partida per 6:3. Tlo iel propi da ti fé na lauda al trainadėur a sėch Karl Mussner che ą njenią ca chisc mutons sciche l toca. I goi per l Gherdėina ie unic fac da: Nicolas Demetz (2), Marc Frisch (2), Markus Mair y Leo Messner.
U19 Fiemme - Gherdėina 2:5 (2:0, 0:4, 0:1)
La Under 19 ą jugą n dumėnia 2 de utober tla Val de Flėm. I mutons ą sotvalutą defin l averser pensan bonamėnter che cun chėi vėncen saurģ y nsci ie l prim tėmp finą via cun n 2:0 per l Fiemme. Do la craunia da pert dl trainadėur y respunsabl iela jita suvier y i jugadėures dl Gherdėina ą mo vencił do la rata saurģ per 5:2. Per l Gherdėina ąl fat i goi Diego Glück, Tobias Moroder, Damian Bergmeister, Lukas Mair y Bean Schmalzl.
Serie C: Gherdėina - Vinschgau 10:7 (2:1, 7:1, 1:5)
Prima partida tla serie C per l Gherdėina n vėnderdi ai 30 de setėmber n cėsa contra la scuadra dla Venuesta. L Gherdėina ova ti prim doi tėmps la sėuravėnta y venciova saurģ per 9:2, pona, pensan bonamėnter de avėi bele vencił, ąi lascią do dassėnn y se ą mo giapą cin goi n fajan mé plu un. La partida ąi mpo mo vencił ala fin per 10:7. Per l Gherdėina ąl fat i goi Juri Runggaldier (2), Lukas Mair (2), Patrick Kelder, Andrea Demetz, Gabriel Senoner, Nicolas Demetz, Damian Bergmeister y Diego Glück.


text:
Jauer
El Jauer l'è 'l dialet rumancc che 'l ven parlaa tradiziunalment in la Val Munastee 'me lengua magiuritaria. El sò nom el ven dal son "jau", una carateristiga de la Val Munastee e del paes de Zernez (Bassa Engadina) in la furma "jo". In del rest de l'Engadina dröven "eu" o "eau". I abitant de la Val Munastee han 'me nom ils jauers", ciuè quei che se ciamen "jau".
El jauer l'ha mai svilüpaa una lengua de scritüra. In di scoll, fina a l'an 2008, el veniva insegnaa dumà el vallader. Dal 2009 pö la ven druvada la lengua ünificada del Rumantsch Grischun per i ducüment scrit, cumünicaziun de l'aministraziun e in la scola.
In del 2007 el ven föra el prim codes scrit per el jauer, cul liber Dschon Uein id atras istorias grischunas (ciuè John Wayne e alter stori grisonn) del sciur Plinio Meyer. El liber l'è staa pübligaa 'me audiuliber legiüü da Plinio Meyer medem.
Carateristigh lenguistighModifega
El jauer, insema cul vallader e 'l puter, el furma el ram ladin de la lengua rumancia. La cumünicaziun tra i varietà di trii idioma la se fa senza tropi prublema.
Un trat carateristigh del jauer l'è l'acentüaziun de quei verb che in del rest de la Rumancia finissen cun la desinenza -ar acentüada. In la Val Munastee quei verb vegnen acentüaa in sü la penültima silaba, e la desinenza la ven indebulida cul diventà -er. Per esempi el verb rumancc guardár el ven guárder. Un'altra carateristiga, che se pò vedè suratüt in cumparaziun cul vallader, l'è la prunüncia de la silaba -an, acentüada 'me -aun (es. rumantsch => rumauntsch). 'Sti dò carateristigh s'ünissen in del verb cháunter (ciuè cantà), che in del vallader l'è prunünciaa chantár.
Esempi de lenguaModifega
- Jauer: La uolp d'era darchiau üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tegnea ün toc chaschöl in ses pical. Quai ma gustess, ha'la s'impissà, ed ha clomà al corv: "Cha bel cha tü esch! Scha tes chaunt es ischè bel sco tia apparentscha, lura esch tü il pü bel utschè da tots".
- Rumantsch Grischun: La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".


text:
Nossa tiara, nies cantun e nossas regiuns da muntogna stattan avon grondas sidas. Gest la iera actuala pretenda adina dapli engaschi savens senza remunerar quellas stentas inanzialmein. Quei ei ina realitad che nus stuein acceptar e dumignar communablamein. La gronda sida per nossa Svizra ei la relaziun cun l’Uniun europea.
Leger vinavon: Quotidiana. Nossa tiara, nies cantun e nossas regiuns da muntogna stattan avon grondas sidas. Gest la iera actuala pretenda adina dapli engaschi savens senza remunerar quellas stentas inanzialmein. Quei ei ina realitad che nus stuein acceptar e dumignar communablamein. La gronda sida per nossa Svizra ei la relaziun cun l’Uniun europea.
Leger vinavon: Quotidiana. Nossa tiara, nies cantun e nossas regiuns da muntogna stattan avon grondas sidas. Gest la iera actuala pretenda adina dapli engaschi savens senza remunerar quellas stentas inanzialmein. Quei ei ina realitad che nus stuein acceptar e dumignar communablamein. La gronda sida per nossa Svizra ei la relaziun cun l’Uniun europea.
Leger vinavon: Quotidiana.


text:
La scola industriala en Val Müstair exista gia dapi 90 onns. Actualmain en dus miradurs e dus falegnams che van a scola. La gronda gruppa en las 14 tessunzas da tut la Svizra. Quellas absolvan divers curs da bloc en la scola.
Dapi onns retschaiva la scola industriala Val Müstair in permiss spezial dal chantun Grischun per pudair manar ina scola. Il motiv che la Val Müstair retschaiva in permiss spezial è d’ina vart il dumber minimal da 16 emprendists e natiralmain era la distanza fin pro las proxima scola d’emprendists.
Giarsuns dal Tirol dal Sid
Per pudair augmentar la cifra dals emprendists ha il rectur Fausto De Stefani fatg reclama sur il radio regiunal. Gia oz lavuran radund 300 persunas dal Tirol dal Sid en la Val Müstair. El vesa perquai ina schanza da survegnir era emprendistas e emprendists da quella regiun.
Emprendists da la scola industriala Val Müstair - 2016/17
RR actualitad 11:00


text:
L'autoritad da surveglianza da la Procura publica federala (curt AB-BA) ha decis da nominar in procuratur extraordinari per examinar la denunzia penala en connex cun l'affera Berset. Suenter in'artitgel ch'è vegnì publitgà en la Weltwoche davart Berset, ha la Procura publica federala purtà plant pervia da violaziun dal secret d'uffizi.
Concret vai per la dumonda, tgi ch'ha dà vinavant infurmaziuns al magazin. Perquai ch'il delinquet pudess era esser in procuratur public, ha la AB-BA decis d'engaschar in procuratur extraordinari.
«Weltwoche» fa renfatschas a Berset
L’onn passà è ina dunna vegnida sentenziada pervia d’extorsiun encunter Alain Berset. Ella aveva mess sut squitsch il cusseglier federal, cun fotografias e correspundenza tranter els dus e vuleva 100’000 francs.
Avant duas emnas aveva il magazin «Weltwoche» alura rapportà ord actas d’investigaziun secretas dal cas d’extorsiun e tranter auter fatg la reproscha al cusseglier federal d'avair duvrà persunal da la Confederaziun per reglar il cas.


text: Aschi multifars e divers sco ils carstgauns ei era la veta culturala en nossa vischnaunca. Quei semuossa cun in sguard sin ils 13 differents maletgs dil vitg. Mintga vitg ha siu agen caracter, seigi quei muort la historia, la posiziun topografica ni l'orientaziun. Duront che Riein vegn influenzaus da casas da crap cun tetgs da culmar quasi ulivs, croda Castrisch si cun ses massa portals ad artg e las cuorts internas cun biars cantuns, Luven cun casas da lenn barschadas ner che schain fetg stretg e Siat cun la contextualisaziun dalla cuntrada romantic-selvadia da Tuf. Numerus baghetgs sacrals dil temps da baroc s'audan vitier medemamein sco l'architectura interessanta dil temps.


text:
L'emprima seria ficziunala da RTR tschertga anc statistas e statists. Tgi ch'ha schon adina vulì dar in sguard davos las culissas d'in set da film po far quai durant la perioda da temp dals 20-07 fin 08-08. La seria da web rumantscha «METTA DA FAIN» dat betg be la pussaivladad da guardar davosa las culissas, mabain er la pussaivladad da pudair prender part a l'emprima seria-web rumantscha insumma.
Il scenari
En in vitget en la Surselva vegnan regularmain chattads animals cun chommas tagliadas giu. La pitschna cuminanza è tementada. Entant che plirs abitants crain vi d’in mitus, emprova il policist da sclerir il cas, quai però senza success. Ils mazzaments s‘augmentan sco er la disfidanza dals abitants dal vitg. La seria da mazzaments finescha cun ina catastrofa a la festa dal vitg.
Cura e nua?
23-07-2020 a Vrin
03-08-2020 en la baselgia a Vrin
05-08-2020 a Nussaus
06-08-2020 a Vrin (halla da gimnastica)
08-08-2020 a Vrin (halla da gimnastica)
Sche er Ti has interess lura t'annunzia cun contact, data preferida e fotografia.
Adressa da contact
La firma Filmgerberei realisescha per RTR la seria-web: statisten@filmgerberei.ch


text:
Lavurs
Materialias tradiziunalas per construir bartgas èn diversas sorts da laina, rascha artifiziala rinforzada cun fibra da vaider e metals en furma da tola. Ozendi lavuran construiders e construidras da bartgas dentant adina pli savens cun material cumponì da hightec. Els resgian, fresan, splanan e collan lain, lamineschan material sintetic, storschan e collian atschal e tola d’aluminium. Quests materials tractan els cun guaffens a maun sco er cun maschinas.
Tar ina nova construcziun d’ina bartga fan ils construiders da bartgas cun agid da plans sco emprim il bist. Tar la moda da construir cun material sintetic vegn fatga ina furma adattada per il material da construcziun e per la moda da construir. En questa furma vegnan integradas mattas da vaider bognadas en materia sintetica liquida, quellas vegnan silsuenter diras. A la fin gliman ils construiders da bartgas la surfatscha, la surtiran e vernischeschan. Cun quests pass na vegn ella betg mo pli bella, mabain er resistenta a l’aura.
Silsuenter cumpletteschan els las bartgas cun motors sco er cun indrizs da cumond e propulsiun. Tar bartgas a vela monteschan els l’apparatura nautica che consista da las pitgas, las velas e las sugas. Tar lur lavurs tutgan er la construcziun da la cabina, las installaziuns dals indrizs electrics sco er l’installaziun dals indrizs radiofonics e da navigaziun ed auters accessoris navals.
Sper la construcziun nova e las renovaziuns da bartgas s’occupan construiders da bartgas er da lavurs da reparatura e da restauraziun. Els mantegnan ils indrizs tecnics, megliereschan ils corps da las bartgas, nettegian e tgiran la punt e repareschan e remplazzan accessoris defects. Ultra da quai èn els responsabels per in deposit d’enviern professiunal.
Per il pli lavuran els suttetg en ils chantiers, mintgatant dentant er sut tschiel avert en il doc sitg u sin l’aua. Tar tut lur lavurs resguardan els las prescripziuns da protecziun da l’ambient e da la sanadad e sa tegnan vi da las mesiras da segirtad da lavur.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 6-8-2015
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
en chantiers
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala a Zofingen, Morges u Bellinzona
Roms professiunals
- fabritgar/reparar tocca da bartgas or da lain
- fabritgar/reparar tocca da bartgas or da material sintetic u da metal
- exequir lavurs da montascha e da modificaziun dals indrizs tecnics da bartgas
- manevrar bartgas e manischar cun sistems da transport e d‘auzar
- exequir lavurs da planisaziun, da controlla e da mantegniment
Permiss dad ir cun bartga
Tar la scolaziun da basa tutga er l’acquist dal permiss d’ir cun bartga categoria A (bartgas a motor) e categoria D (navs a vela). Il manaschi da scolaziun surpiglia ils custs per mintgamai 10 lecziuns per l’instrucziun pratica.
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "construider / construidra da bartgas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- stgalim da scola mesaun è giavischà
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- imaginaziun dal spazi
- movibilitad corporala
- buna sanadad e constituziun robusta
- plaschair vi dal sport d’aua
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da l’Associaziun svizra dals constructurs da bartgas tar divers temas sco electrotecnica, construcziun, cussegliaziun da clientella e vendita etc.
Furmaziun da basa scursanida
survegliader / survegliadra da bartgas AFQ
Examen professiunal superiur (EPS)
maister constructur da bartgas / maistra constructura da bartgas
A l’exteriur
cun scolaziun correspundenta vegnan purschids studis da las scolas autas spezialisadas en la Germania ed en l’Engalterra, p.ex. studi da Bachelor en construcziun da bartgas u tecnica da mar a las scolas autas spezialisadas da Bremen e da Kiel
Cundiziuns da lavur
Construiders da bartgas lavuran en chantiers pitschens u mesauns. Er la polizia da mar/lai e l’autoritad da duana dovran construiders da bartgas. Ulteriuras lavurs èn: scolast d’ir cun bartga a motor u a vela u ina funcziun sco expert dal donn tar ina assicuranza.
Tut tenor stagiun variescha il temp da lavur. Per regla lavuran construiders da bartgas il pli ditg la primavaira e l’atun.
Schegea che la branscha da construcziun da bartgas e survesaivla, datti per interessads avunda plazzas d’emprendissadi.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweiz. Bootbauer-Verband
Bündtengasse 2
4800 Zofingen
Tel: 062 751 91 88
URL: www.traumberuf-bootbauer.ch
Revistas professiunalas:
URL: www.marina-online.ch


text:
Viù (BS)
Viù (nom ufizial: Vione) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa.
El g'ha 691 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condena superfìce de 35,6 km² e 'na densità de popolasiù de 19 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Édol, Put de Lègn, Temù e Èza.
L'abitat el se tróa a 1250 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar.
Cuurdinade[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
In'ovra, ch'è accessibla dapi intgins dis per l'emprima giada dapi radund 450 onns en transcripziun e traducziun per in e mintgina. E quella u quel na chatta en la descripziun da la cuntrada ed istorgia betg be muntognas, draguns e chastels, ma er las ideas e perspectivas da l'autur Chiampell. Chiampell era bain umanist ed istoriograf, ma en emprima lingia in refurmatur ardent. Perquai resplendian las lingias da sia ovra maxima betg be sia patria geografica, ma er sia patria spiertala, quinta lelavuratur Florian Hitz a la Vita e cretta.
«Patria mea dulcissima» – il refurmatur Durich Chiampell e sia Rezia
El vala sco bab da l'istorgia grischuna – l'Engiadinais Durich Chiampell. En sia «Raetiae alpestris topographica descriptio» as spievla il Grischun dal 16avel tschientaner.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Suenter dus remis senza gols, po la Svizra nudar sia emprima victoria meritada en la qualificaziun. A Genevra è la naziunala svizra sa messa tras cunter l'Irlanda dal Nord e quai cun 2:0.
En la 91avla minuta han ils Svizzers anc pudì segirar la victoria cun il segund gol da Christian Fassnacht. Quai suenter l'emprim gol a la fin da l'emprima mesadad, che Steven Zuber avva fatg. Omadus gols aveva preparà Breel Embolo.
Dapi la minuta 37 han ils Svizzers dà cun in um dapli sin la plazza, suenter che Jamal Lewis aveva incassà la segunda carta melna per avair retardà il gieu.
Bleras schanzas – paucs gols
La victoria dals Svizzers avess dentant stuì esser pli clera. A chasa a Genevra èn els stads sin il plaz davant radund 20'000 aspectaturas ed aspectaturs. Suenter la pausa han els giugà ferm, dentant han els pudì realisar be dus gols, malgrà numeruas schanzas.
La proxima partida dattan ils Svizzers mardi saira a Vilnius, encunter Lituania. Cun in'ulteriura victoria fiss la naziunala sin plazza 2 da la gruppa e pudess sminuir la distanza tar il leader, l'Italia.
Il proxim gieu
Mardi dat la Svizra cunter la Lituania. Murat Yakin prenda cun el Fabian Frei ch'aveva mancà pervia d'in scumond da giugar. Persuenter manca Denis Zakaria pervia din scumond da giugar suenter ina carta melna cunter l'Irlanda dal nord. Manuel Akanji e Kevin Mbabu èn sa blessads.


text:
MUSEO SUL TERITORIe
Estra la senta zentrèla, l Museo tol ite ence na lingia de Sezions metudes a jir ti paijes de la val, olache l'é stat recuperà strutures de enteress etnografich e culturèl: la Sia a Penìa e l Molin de Pèzol a Pera.
Amò apede l'é doi neva sezions, nasciude co l'intendiment de analisèr tematiches spezifiches e de valorisèr a na vida didatica regoete etnografiches de particolèr enteress: L malghier a Pera, L segat a Sèn Jan e L Stònt a Ciampedel.
En ocajion del prum centené da canche l'é crepà fora la Pruma Vera, tel teater Navalge de Moena l'é stat metù a jir na mostra-event dal titol 1914-1918 "La Gran Vera". La Grande Guerra: Galizia, Dolomiti, nasciuda de gra al lurier de colaborazion anter enc, istituzions, sociazions culturèles e volantadives.
Istituto Culturale Ladino “Majon di Fascegn” Museo Ladin de Fascia
La Sia
INFO
La Sia de penia
str. de Ciamp Trujan
Penìa (Cianacei)
Entrèda debant
Orarie
dal 1 de messèl ai 10 de setember
dal lunesc a la sabeda
10.00-12.00 / 16.00-19.00
Fora per l'an
su prenotazion
tel. +39.0462.760182
(d'invern la sia no pel jir)
La Sia de penia
La Sia de Penìa l'é la ùltima sia "a la venezièna" amò en funzion te duta Fascia. Documentèda jà tel sec. XVI, anchecondì la se prejenta te sia strutura realisèda del 1929 dal marangon Giochelon da Pardac.
L restaure portà inant ti egn 1985-88 da Giuseppe Longo da Tieser à permetù de reduperèr deldut la strutura: anchecondì estra che per vijites vidèdes ai enjignes metui a jir per desmostrazion, la sia pel ence esser durèda per i besegnes dei sentadins de la frazion de Penìa.
L Molin
INFO
l Molin de Pèzol
str. Jumela
Pera - Sèn Jan di Fassa (TN)
Entrèda debant
Orarie
dal 1 de messèl ai 10 de setember
dal lunesc a la sabeda
10.00-12.00 / 16.00-19.00
Fora per l'an
su prenotazion
tel: +39.0462.764089 - 760182
l molin de pèzol
L Molin de Pèzol, de proprietà de la familia Rizzi (Salin) jà da l'Otcent, va amò aldidanché e sie enjignes per majenèr é formé da doi moles per la bièves e l pestin per l'orc, metui a jir da trei gran rodes da pèles.
Amò apede l'é ence la piles (n sistem primitif a moviment vertical per pestèr l'òrc), l molin da vent e duta l'autra massarìes del moliné.
Restaurà da l'artejan Giuseppe Longo da Tieser e inaugurà tel 1983, l Molin de Pèzol l'é stat la pruma sezion locala del Museo Ladin.
L Malghier
INFO
L Malghier
str. Dolomites 233
38036 Sèn Jan di Fassa
Entrèda debant
Orarie
dal 1 de messèl ai 10 de setember
dal lunesc a la sabeda
16.00-19.00
Vijites vidèdes
per gropes de amancol 15 persones con prenotazion tel +39.0462.760182
L Malghier
La neva sezion del Museo Ladin la é loghèda te la senta de la Mèlga de Fascia e la é dedichèda a la èrt veiora de l'arlevament e del fèr smauz e formai, ativitèdes che ti sécoi à caraterisà l sistem economich de la Comunità de Fascia.
L lurier col lat, col smauz e col formai e la gestion comunitèra di pèscoi e de la monts tel jir di sécoi i vegn despieghé tras ogec, tesć e fotografìes che vegn cà da l'atività de regoeta etnografica portèda dant da l'Istitu Cultural Ladin per passa trent'egn, per ruèr enscin aldidanché e poder veder, tras la sales de produzion, coche laora la Mèlga anchecondì.
Zenza desmentièr che se podarà cercèr duc chisc prodoc te la boteiga lò apede.
L Segat
INFO
L Segat
Strada de Ruacia
Meida - Sèn Jan di Fassa (TN)
Entrèda debant
Orarie
dal 1 de messèl ai 10 de setember
dal lunesc a la sabeda
16.00-19.00
Vijites vidèdes e atività didatiches
demò su prenotazion. Se cogn se oujer ai Servijes Educatives de Museo
tel. + 39.0462.760182
L SEGAT
La neva Sezion sul teritorie de “L Segat” la é nasciuda, jà da sia projetazion, desche na strutura museèla caraterisèda da na gran atenzion a la didatica, che se compagna a la Sezion de “La Sia” ta Penia. Dedicà soraldut al confront anter la sies tradizionèles a èga e la tecniches modernes che se doura a lurèr l legnam, chest spazie dèsc ence l met de cognoscer duc i setores produtives leé al lurier del bosch.
A peèr via da la emportanza del desfrutament del bosch per la comunanza de Fascia ti sécoi, se podarà cognoscer la essenzes prinzipèles del post e cognoscer trei mestieres leé al lurier primèr del legnam: l boschier, l segat e l marangon.
Vigniun de chisc setores é portà dant da tesć, retrac storics, ogec etnografics e filmac touc sù ti egn da l’Istitut Cultural Ladin, e, anter chisc, se tol fora la gran colezion “Bepo e Jan Cherlo” da Moena, che vegn cà da na familia de marangons da cater generazions.
L’é stat possìbol meter a jir chesta sezion de gra a la colaborazion co l’A.S.U.C. de Poza che à metù a la leta la sales de la Sia de Meida, metuda a nef, e co la Scola Ladina de Fascia che à tout pèrt ai momenc
de projetazion e a la realisazion di materièi didatics col projet “Dò l troi del legn”.
La Gran Vera
INFO
Mostra
1914-1918 "La Gran Vera"
Moena, Teater Navalge
Orarie
dai 26 de jugn ai 12 de setember
SERA' DE SABEDA
10.00-12.30 / 15.30-19.00
Priesc e vijites vidèdes
Atività Didattica de la Gran Vera
per endrez di Servijes Educatives del Museo Ladin
didattica@istladin.net
tel. +39.0462.760182
Desciarea la brochure di percorsc de la Didatica de la Gran Vera
1914-1918 "LA GRAN VERA" GALIZIA, DOLOMITES
Per i cent egn dal scomenz de la Gran Vera, l Comun de Moena, l'Istitut Cultural Ladin e la Sociazion culturèla “Sul Fronte dei Ricordi”, col sostegn del Comun General de Fascia, i à realisà n'esposizion tematica che porta dant i evenc de vera dal front austro-rus (Galizia-Bucovina-Volina) enfin a la vera a l’auta sui monts de Fascia e Fiem, per recordèr no demò i fac storics ma soraldut sie efec su la jent del post.
Cher de l'esposizion l’é dantdaldut la colezion “Simonetti - Caimi”, con passa 20 mondures da zacan, reperc, retrac, e c.i., en dut beleche mile tòc che é stac metui a la leta dal Museo Ladin de Fascia, con apede amò da etres reperc de colezions privates.
La mostra se dejouc sun cater sezions staboles (Galizia 1914, La trincea, Dolomites 1915 e Vera a la Vera!), che troa lèrga ti gregn spazies del Teater Navalge de Moena, olache vegn dant un dò l’auter diorames zis scenografics, vedrines tematiches, placac con tesć, retrac da zacan e gigantografìes, che met ensema na esposizion de presciapech 500 metres cadrac. Amò apede, ogne an la mostra tol ite na sezion temporana dedichèda a n tem particolèr: "Èrt e Standschützen", "1916: Taliegn a l'Assaut!" e per l'istà 2017 "Richard Löwy, n judier a Moena".
Ideatores e curadores de la mostra l’é Michele Simonetti Federspiel e Mauro Caimi, conservatores onorères del Museo Ladin; i alestiments é stac realisé col didament operatif di volontadives de la Sociazion “Sul Fronte dei Ricordi”, che se cruzia ence de endrezèr i percorsc vidé sui lesc del front sun Costabela, Sèn Pelegrin e Boce.
L Stònt
INFO
L Stònt
str. Pent de Sera
Campitello di Fassa (TN)
Entrèda debant
Orarie
dal 1 de messèl ai 10 de setember
dal lunesc a la sabeda
16.00-19.00
su prenotazion
Info
Comun de Ciampedel
tel: +39.0462.750330
info@comune.campitellodifassa.tn.it
Museo Ladin de Fascia
tel.+ 39.0462.760182
museo@istladin.net
l stònt
Te duc i maores paìjes e te vigni zità del veie Tirol l’era n lech olache i omegn bogn de durèr èrmes da fech se arcedèa a trèr al tulac: n picol fabricat de legn o mur, con n gran avertor da olache se podea spièr i tulaces, metui a desvaliva distanzes.
L spirit de la veiora milizies populères che n’outa aea da defener la patria tiroleisa, recognosciudes da l’Emperador del 1511, l’é passà te l’Otcent te la libera sociazions di Standschützen, chiamé Scìzeres per ladin e “Bersaglieri immatricolati” per talian.
L Stònt imperièl-regio comunèl de Ciampedel l’é la soula testimonianza de na storia secolèra, conservà enscin aldidanché te val: fat sù del 1905, l’é stat en doura enscin canche l’é crepà fora la Gran Vera.


text:
Bunas chatschas da chamutschs e da chavriels han procurà per chatschadras e chatschaders per gronda part cuntents, malgrà che la chatscha da tschiervs è stada plitost sut la media. Tranter las regiuns datti dentant differenzas. Per ademplir la planisaziun da la chatscha è ina chatscha speziala da tschiervs necessaria en bunamain tut las regiuns, ina chatscha speziala da chavriels dovri mo pli en ina dimensiun fitg restrenschida. Ils gronds effectivs da selvaschina ston vegnir adattads a la capacitad da lur quartiers d'enviern.
L'onn 2012 n'hai strusch dà naiv durant il mais da chatscha auta settember. Savens dentant han plievgia, tschajera e favugn impedì d'ir a chatscha. Perquai che las pastgiras d'atun eran per gronda part verdas, èn las cundiziuns da pavel en ils asils da selvaschina ed en il parc naziunal svizzer stadas bunas. Tenor l'experientscha ha quai medemamain consequenzas negativas per l'intervenziun en las populaziuns da tschiervs.
En la cumparegliaziun da plirs onns han ins stuì registrar ina chatscha da tschiervs plitost sut la media, entant che la chatscha da chavriels e da chamutschs ha gì buns resultats. 5477 persunas, vul dir 165 chatschadras e 5312 chatschaders, èn sa participadas a la chatscha auta grischuna 2012.
Chatscha da tschiervs: cundiziuns betg idealas, sajettà memia paucs animals
Cun 2823 tschiervs sajettads durant la chatscha auta grischuna è vegnì cuntanschì mo in resultat sut la media. Il dumber da tschiervs sajettads variescha dentant da regiun a regiun.
Cun excepziun da la Bregaglia n'èn ils plans da prelevaziun betg vegnids ademplids en il chantun.
Las relaziuns da vegetaziun ch'eran il settember anc sco durant la stad, il fatg ch'il temp da copulaziun ha cumenzà pli tard e relaziuns disfavuraivlas da l'aura èn ils motivs ils pli impurtants ch'il dumber da tschiervs sajettads è bunamain dapertut sut la media. Tar las excepziuns positivas tutgan las vals grischunas dal sid, la Tumleastga e la regiun da Valragn.
Cun passa 1548 taurs-tschierv en cumparegliaziun cun 1275 vatgas-tschierv è la relaziun tranter ils animals sajettads masculins e feminins pli equilibrada che auters onns. Ils effectivs da tschiervs vegnan regulads en emprima lingia sur la part feminina da la populaziun resp. sur la prelevaziun d'animals feminins. Tras la chatscha d'atun duai vegnir fatga l'intervenziun necessaria tar ils animals feminins tut tenor il basegn regiunal.
Chatscha da chavriels surprendentamain buna
Suenter las navadas da l'ultim enviern en il Grischun dal nord po il resultat da la chatscha da chavriels vegnir designà sco surprendentamain bun. Cun 1501 bucs-chavriel sajettads è il resultat bain in pau mender che l'onn passà. Las bundant 1000 chauras-chavriel sajettadas signifitgeschan in resultat levamain meglier che l'onn 2011. Ina clera differenza da qualitad sa mussa tar la furma da las trofeas. Suenter in enviern miaivel èn vegnids sajettads en il Grischun dal sid bucs-chavriel ferms. Tut auter è quai stà en il Grischun dal nord. En 11 da 27 regiuns resp. regiuns parzialas sto il dischequiliber tar la relaziun tranter animals masculins e feminins anc vegnir cumpensà tras la chatscha d'atun.
Ils dus ultims dis da chatscha èn vegnids sajettads en Engiadina 25 ansiels-chavriel. En las regiuns Sur Funtauna Merla (Engiadin'ota), Zernez-Ardez e Val Müstair n'è ina chatscha d'atun sin chavriels betg necessaria.
Buna chatscha da chamutschs
Cun bundant 3000 chamutschs èn vegnids sajettads cleramain dapli animals che l'onn precedent. Uschia èn vegnids sajettads quasi tants animals sco planisà. La protecziun supplementara da la chaura-chamutsch durant quatter dis da chatscha è bain vegnida crititgada da numerus chatschaders, ha dentant gidà a limitar l'intervenziun en ils effectivs da chamutschs. Quai è stà l'intenziun, cunquai ch'ins ha observà durant ils ultims 20 onns ina reducziun dals effectivs da chamutschs en numerusas regiuns dal chantun. Tras questa strategia da chatscha precauta duai vegnir evità ch'er la chatscha chaschunia in svilup negativ dals effectivs da chamutschs.
Ils gronds effectivs da tschiervs e da chavriels pretendan ina realisaziun consequenta da la planisaziun da la chatscha
Perquai ch'il dumber da tschiervs sajettads sa chatta sut la media, dovri en bunamain tut las regiuns dal chantun ina chatscha d'atun sin tschiervs. Grondas chatschas d'atun èn ina giada dapli necessarias en ils conturns dal parc naziunal svizzer. Il plan da prelevaziun da la proxima chatscha d'atun è bain pli aut ch'ils ultims 5 onns, dentant pli bass ch'ils onns 2004 e 2006.
En pliras regiuns è il plan da prelevaziun da chavriels vegnì ademplì gia durant la chatscha auta. Tar il chavriel sa concentreschan las intervenziuns anc necessarias oravant tut sin ils territoris da l'ost dal chantun.
Cuntrari als chamutschs ed als capricorns han ils effectivs da tschiervs e da chavriels ina gronda rata da reproducziun. L'effectiv da primavaira da questas duas spezias crescha annualmain per bundant in terz fin l'atun. Per il tschierv signifitgescha quai in augment annual da var 5000 animals. D'ina dimensiun correspundenta sto esser il dumber d'animals sajettads per cuntanscher almain ina stabilisaziun dals effectivs da tschiervs en il chantun. La chatscha d'atun vul adattar ils effectivs da selvaschina a lur quartiers d'enviern. Uschia vegn realisada la mesira da tgira la pli impurtanta, numnadamain d'adattar la grondezza dals effectivs da selvaschina a la capacitad da lur spazi da viver. En la Mesolcina vegnan er sajettads portgs selvadis durant la chatscha d'atun.
Per la chatscha d'atun èn s'annunziads 2400 chatschadras e chatschaders che adempleschan ina incumbensa impurtanta cun adattar ils effectivs da selvaschina a lur quartiers d'enviern. Cun ina chatscha consequenta pon vegnir reducidas las perditas tras selvaschina disgraziada durant l'enviern. Plinavant vegnan sminuids resp. impedids donns vi dal guaud e vi da culturas agriculas.
Remartga:
Davart quest tema stat a disposiziun in video sut www.gr.ch
.
Infurmaziuns:
- dr. Georg Brosi, manader da l'uffizi da chatscha e pestga dal Grischun, tel. 081 257 38 92
- Hannes Jenny, biolog da selvaschina, uffizi da chatscha e pestga dal Grischun, tel. 081 257 38 92
Gremi: uffizi da chatscha e pestga
Funtauna: rg uffizi da chatscha e pestga


text:
Sabi mòbili
Al sabi mòbili i èṅ 'n insém ad sabi fini misćiàdi cun dl'àqua e cun di àtar cumpunènt cuma 'l sâł, la śmalta o tèra créda. Da fóra, quànd l'è férma, a pâr ch'la sia tamùgna abàsta mo invéci la fà fadìga a tgnir sù di pēś esénd un gèl idro-culòid.
I s càtan da piò darènt a i padói o a la fōś di fiùm cuma in dla spiàgia 'd Tèxel in Ulànda, in dla regiòṅ ciamàda Everglades in Flòrida e in dla baja dal mònt ad San Michēl in Frància.
Quànd qualchidòṅ al la pista la ténd a dasfàr-as subìt parchè i lìgam ch'i tìn'n insém i granèṅ ad sàbia i vìnan méno armagnénd suspéś in dl'àqua. I còrp i tàc'n acsè a 'ndàr ad sóta par via dal pēś e più i s mōvan più 'l è pèś anc s'l'è impusìbil finìr-ag dal tut dèntar parchè i óm i gh'àn'n un fis ch'l è la mità 'd qvél dal sabi mòbili dònca a s và śò sōl p'r al 50% a 'l incìrca.
Par vgnir fóra da 'l sàbi mòbili, prima 'd murìr ad fréd, sē, fam o andgâ s'a riva la marèa, a gh'è da pruàr piàṅ pianèṅ a métar-'s pari cun la schina in na puśisiòṅ uriśuntàla, muvénd i pē un pôc a la vòlta e arbaltànd-as a 'l indrē, par pò nudàr ad fóra da cla trapla lè.
Tiràr fóra la gint cun na lasa o 'n spróc 'l è impusìbil parchè a gh avrév la fòrsa ch'la sarvìs p'r alvàr na màchina e pò, in tut al manéri, al còrp al sa scavśarév.
S'al sabi mòbili mòsi i pònsan pò i tórnan a vgnir dûri cuma prima.
Tgnénd adrē a 'n artìcul dal 2010 dla rivìsta Slate, durànt i an Ssanta in di cìnema in dagnóra al 3% di film a sa vdiva dla gint śliciàr śò in sabi mòbili par pò murìr andgàda.


text:
Librizzi
Librizzi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 1 712 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 23,4 km² e 'na densità de popolasiù de 73 ab./km².
Librizzi el cunfìna coi cümü de Montagnareale, Montalbano Elicona, San Piero Patti, Sant'Angelo di Brolo e Patti.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Librizzi l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
- A la staziun da Berna ha in tren ICE chaschunà in disturbi d'ina lingia electrica
- Il traffic da tren sin la axa ost-vest è interrut. Trens crodan or ed i dat retards e sviaments.
- Ord dus trens ch'èn stads airi han 400 persunas stuì vegnir evacuadas.
- Las lavurs da reparatura cuzzan anc fin pli tard la saira.
Il traffic da viafier en la regiun da Berna è dapi il venderdi a bun'ura ferm disturbà. Tranter Wankdorf e la staziun principala da Berna è il traffic sin rodaglias interrut dal tuttafatg.
Chaschunà il disturbi ha in ICE da Basilea ad Interlaken che ha stratg giu vers las 08:30 ina lingia electrica, communitgeschan las Viafiers federalas. En consequenza è sper l'ICE er anc in tren da la S4 vers Thun stà airi. Tranter 300 e 400 persunas han stuì vegnir evacuadas ord ils dus trens. Questa acziun saja ida senza problems e serrada giu, uschia la SBB.
Era ils trens or da l'ost da la Svizra na pon il mument betg ir en la staziun da Berna e quels dal vest na pon betg ir tras la staziun. En la regiun da Berna èsi perquai vinavant da quintar cun gronds retards e trens che crodan ora. Uschia scrodan per exempel la mesadad dals trens tranter Turitg e Berna.
Quant ditg ch'il disturbi cuzza anc n'è actualmain anc betg enconuschent. Las lavurs da reparatura che stoppian vegnir fatgas sajan grondas e quai cuzzia, ha ditg in pledader da la SBB.
Lingia electrica sur plirs binaris
La lingia electrica che il tren ICE ha rut giu giascheva sur plirs binaris. Quella ha l'emprim stuì vegnir rumida davent, avant che las lavurs d'installar ina nova lingia han pudì cumenzar.
Pertge che la lingia electrica è vegnida rutta giu da l'ICE vegn intercurì. La raschun po esser in defect vi dal tren u da la lingia electrica.


text:
Curt avant mesanotg ha il Cussegl naziunal vuschà - e ditg na a l'iniziativa «Dretg svizzer enstagl da derschaders esters» cun 127:67 vuschs. Auter che la partida populara èn tut las fracziuns stadas encunter.
Ils iniziants vulan che la constituziun federala haja adina prioritad avant il dretg internaziunal. Excepziuns duai sulet dar sche la Svizra è obligada da resguardar il dretg internaziunal.
Tge che l'iniziativa pretenda
L'iniziativa d'autodeterminaziun «Schweizer Recht statt fremde Richter» vul francar che la constituziun federala vala en mintga cas avant il dretg internaziunal ed è da resguardar avant lez. Excepziun fissan sulettamain las definiziuns obligantas dal dretg internaziunal.
Tar in conflict stuessan la Confederaziun ed ils chantuns adattar ils contracts dal dretg internaziunal a las prescripziuns da la Constituziun federala. Sche las contractivas giessan da la glatscha giu stuess il contract che cuntrafa a la Constituziun vegnir visà. Obligaziuns dal dretg internaziunal che cuntrafan a la constituziun na pudess la Confederaziun betg pli surpigliar u acceptar.
RR novitads 06:00


text:
Sin ils plazzals grischuns vegn lavurà mordio. Serrar plazzals saja la cumpetenza da la Confederaziun e betg dal chantun, di il minister d’economia Marcus Caduff.
Cun declerar la situaziun extraordinaria decida la Confederaziun, tge che resta avert e tge che vegn serrà. Ils chantuns èn da princip sa cunvegnids da sa tegnair vi da quai che la Confederaziun di. Betg che mintga chantun na giaja sia atgna via.
Uschè ditg sco la Confederaziun na serra betg ils plazzals sajan surtut ils impressaris responsabels. Els stoppian valitar da plazzal tar plazzal, sche las reglas d’igiena e las mesiras da prevenziun pervi dal coronavirus possian vegnir respectadas.
Esser al lieu per prender la decisiun
Dal medem avis è era Andreas Felix, manader da fatschenta da la Societad grischuna dals impressaris constructurs. Impressaris e patruns hajan d’evaluar la situaziun da plazzal tar plazzal.
Ulteriuras mesiras
Evitar infecziuns possian ins sin ils plazzals cun metter a disposiziun ulteriuras installaziuns sanitaras e meds da dischinfectar. Er il transport da lavurers e lavureras stoppia vegnir organisà uschia che las persunas hajan avunda distanza. Pausas communablas èn stritgadas.
Nagins plazzals serrads
Enfin uss tanschan questas mesiras, nagins plazzals n'èn vegnids serrads enfin ussa en il Grischun. Dentant accentuescha Andreas Felix, che blers plazzals en la periferia, en ils auts, n’èn gnanc anc averts. El spera ch’ils impressaris e patruns sa tegnian vid las perscripziuns da la Confederaziun.
In scumond da plazzals en l’entira Svizra fiss ina decisiun cun consequenzas gravantas. Ina decisiun che la Societad grischuna dals impressaris constructurs acceptass dentant senza commentari.


c: application/xml

text:
Detlaraziun Universala di Dërć dles Porsones
Ressoluziun 217 A (III) dla sentada generala di 10 de dezëmber dl 1948
Pream
Deache le reconescimënt dla dignité de düć i mëmbri dla comunité dla jënt y di medemi dërć inalienabli, é la fondamënta dla liberté, dla iustizia y dla pêsc tl monn;
deache la manćianza de reconescimënt y le desprijamënt di dërć dles porsones à portè pro a ać de barbaria, che ofënn la cosciënza dles porsones y deache al é gnü anunzié che n monn, olache les porsones à la liberté de parora y de religiun y la liberté da tëma y meseria é la majera aspiraziun dla porsona;
deache al va debojëgn da defëne i dërć dles porsones cun normes iuridiches a na moda che la porsona ne vëgnes nia sforzada da adorè la rebeliun sciöche ultimo meso cuntra la tirania y l’opresciun;
deache al va debojëgn da sostignì le svilup di raporć d’amizizia danter les Naziuns;
deache i popui dles Naziuns Unides à reconfermè tl Statut süa crëta ti dërć fondamentai dla porsona, tla dignité y tl valur dla porsona, tl’avalianza di dërć danter ël y ëra y à tut la dezijiun da promöie le progrès sozial y de mius condiziuns de vita te na majera liberté,
deache i Stać mëmbri s’à tut dant da miré, en colaboraziun cun les Naziuns Unides, al respet y al’osservanza universala di dërć dla porsona y dles libertês fondamentales;
deache na comprenjiun coletiva de chisc dërć y de chëstes libertês é de grandiscima importanza por realisé deplëgn chëstes oblianzes,
protlamëia la Reuniun Generala
chësta detlaraziun universala di dërć dles porsones sciöche ideal coletif da arjunje da düć i popui y dötes les Naziuns, a na moda che vigni porsona y vigni organn dla sozieté se sforzes, tignin tres amënt chësta Detlaraziun, da sostignì cun l’insegnamënt y l’educaziun, le respet de chisc dërć y de chëstes libertês, y da garantì tres mosöres nazionales y internazionales progressives, le reconescimënt universal y efetif y le respet danter i popui di Stać mëmbri y chi di teritori sotmetüs a süa iurisdiziun.
Articul 1
Dötes les porsones nasc lëdies y cun la medema dignité y i medemi dërć. Ares à na rajun y na cosciënza y mëss s’incuntè öna cun l’atra te n spirit de fraternité.
Articul 2
A vigni porsona ti spétel düć i dërć y dötes les libertês protlamà te chësta detlaraziun, zënza degöna desfarënzia porvia dla raza, dl corù dla pel, dl ses, dl lingaz, dla religiun, dl’opiniun politica o de n’atra sort, dla provegnënza nazionala o soziala, dla richëza, dla nasciüda o de d’atres condiziuns.
Ala medema manira ne pol gnì fat degöna desfarënzia por la posiziun politica, iuridica o internazionala dl paîsc o dl teritore de chël che la porsona fej pert, anfat sce chësc é independënt, sot a n’aministraziun de crëta, nia autonom o sotmetü a val’ sort de limitaziun de sovranité.
Articul 3
Vigni porsona à le dërt de vita, de liberté y de segurté dla porsona.
Articul 4
Degöna porsona ne po gnì tignida te stlavité o sorvidù; la stlavité y le comerz de stlâfs te bel anfat ći forma é proibis.
Articul 5
Degöna porsona ne po gnì sotmetüda a tortöra, tratamënć crödi, inumans o umilianć o puniziuns.
Articul 6
Vigni porsona à le dërt che al ti vëgnes reconesciü indlunch süa personalité iuridica.
Articul 7
Dötes les porsones é anfat dan la lege y à le dërt, zënza degöna desfarënzia, da gnì defenüdes dala lege ala medema manira. Dötes les porsones à le dërt da gnì defenüdes ala medema moda cuntra de vigni sort de descriminaziuns, che va cuntra chësta detlaraziun y cuntra vigni impiziamënt a na te’ descriminaziun.
Articul 8
Vigni porsona à le dërt de na poscibilité reala de recurs pro i tribunai statai competënć cuntra aziuns che violëia i dërć fondamentai che ti vëgn reconesciüs a vigni porsona dala Costituziun o dala lege.
Articul 9
Degöna porsona ne po gnì arestada, sarada ia o esiliada arbitrariamënter.
Articul 10
Vigni porsona à le dërt, te na posiziun de avalianza plëna, a n’audiënza publica y valia dan n tribunal independënt y imparzial, cun na determinaziun de sü dërć y de sü dovëis, sciöche de vigni acüsa penala te sü confrunć.
Articul 11
Vigni porsona che vëgn incolpada de n reat à le dërt da gnì reconesciüda sciöche inozënta, ćina che süa colpa ne é nia gnüda cumprovada aladô dla lege te n prozès publich, olache ara à albü dötes les garanzies che va debojëgn por süa defenüda.
Degöna porsona ne po gnì condanada porvia de n’aziun o na tralascianza che ne ê nia punibla tl momënt dl’esecuziun, aladô dl ordinamënt iuridich nazional o internazional. Implü ne pol nia gnì dè na sanziun plü alta co chëra aplicabla tl momënt che le reat é gnü eserzité.
Articul 12
Degöna porsona ne po gnì sotmetüda a interferënzes arbitrares te süa vita privata, süa familia, süa ćiasa y süa corespondënza o gnì ofenüda te so onur y süa reputaziun. Vigni porsona à le dërt da gnì sconada dala lege cuntra chëstes interferënzes o ofenüdes.
Articul 13
Vigni porsona à le dërt da se möie lediamënter te n stat y da se chirì fora süa residënza lediamënter.
Vigni porsona à le dërt da s’un jì da n paîsc, inće dal sò, y da gnì zoruch te so paîsc.
Articul 14
Vigni porsona à le dërt da chirì y da ciafè te d’atri paîsc asil cuntra les persecuziuns.
Chësc dërt ne podarà nia gnì ghiré sce la porsona vëgn veramënter chirida por reać che n’é nia politics o por aziuns cuntra i fins y i prinzips dles Naziuns Unides.
Articul 15
Vigni porsona à le dërt da avëi na zitadinanza.
A degöna porsona ne pol ti gnì tut arbitrariamënter no süa zitadinanza, no le dërt da baratè zitadinanza.
Articul 16
Ëi y ëres cun n’eté adatada à le dërt da se maridé y mëte sö familia, zënza limitaziun de raza, zitadinanza o religiun. Ai à i medemi dërć por ći che reverda le matrimone, tratan le matrimone y canche al vëgn deslié.
Les porsones po ma gnì dades adöm cun le consëns lëde y plëgn di nüc.
La familia é la basa naturala y fondamentala dla sozieté y à le dërt da gnì defenüda dala sozieté y dal Stat.
Articul 17
Vigni porsona à le dërt da avëi na proprieté personala o deboriada cun d’atri.
A degöna porsona ne pol ti gnì tut arbitrariamënter süa proprieté.
Articul 18
Vigni porsona à le dërt de liberté de pinsier, cosciënza y religiun; chësc dërt tol ite la liberté da mudé religiun o fede, y da mostrè, dassora o deboriada cun d’atri, tl publich o tl privat, süa religiun o süa fede tl insegnamënt, tla pratica, tl cult y tl’osservanza di rituai.
Articul 19
Vigni porsona à le dërt de liberté de minunga y espresciun, cun laprò le dërt da ne gnì nia scintiné por süa minunga, y da chirì, ciafè y dè inant informaziuns y idees tres vigni meso y zënza tignì cunt de confins.
Articul 20
Vigni porsona à le dërt da se incuntè y se assozié en pêsc.
Degöna porsona ne po gnì sforzada da fà pert de n’assoziaziun.
Articul 21
Vigni porsona à le dërt da tó pert al govern de so paîsc, sides diretamënter che tres rapresentanć chiris fora lediamënter.
Vigni porsona à le dërt da ti rové pormez ales medemes condiziuns ai posć de laûr publics te so paîsc.
La orentè popolara é la fondamënta dl’autorité publica; chësta orentè mëss gnì a espresciun tres lîtes regolares y dërtes, universales y valies, cun litaziun socrëta o n’atra prozedöra ecuivalënta a na votaziun lëdia.
Articul 22
Sciöche mëmber dla sozieté à vigni porsona le dërt de segurëza soziala, sciöche inće da realisé tres mosöres nazionales y la colaboraziun internazionala, tignin cunt dl’organisaziun y dles ressurses de vigni stat, i dërć economics, soziai y culturai che va debojëgn por süa dignité y le svilup lëde de süa personalité.
Articul 23
Vigni porsona à le dërt da podëi laurè, da se chirì fora lediamënter süa profesciun, da avëi condiziuns de laûr iüstes y dalvers y da gnì defenüda cuntra la dejocupaziun.
Vigni porsona à le dërt da ciafè le medemo paiamënt por le medemo laûr zënza descriminaziuns.
Vigni porsona che laôra à le dërt da ciafè n paiamënt adatè y dalvers che ti garantësces a d’ëra y a süa familia n’esistënza aladô dla dignité umana, integrada sce al va debojëgn, cun d’atres mosöres de proteziun soziala.
Vigni porsona à le dërt da mëte sö sindacać y da jì laprò por defëne sü interesc.
Articul 24
Vigni porsona à le dërt da palsè y da avëi tëmp lëde y dantadöt na limitaziun adatada dles ores de laûr y feries periodiches paiades.
Articul 25
Vigni porsona à le dërt da avëi n standard de vita che garantësces süa sanité y so bëgnester y chël de süa familia, tignin cunt dantadöt dl’alimentaziun, dl guant, dl’abitaziun, dles cures mediches y di sorvisc soziai che va debojëgn, sciöche inće la segurëza tl caje de dejocupaziun, maratia, invalidité, vedovanza, vedlëza o sce ara perd a val’atra moda i mesi de sostëgn, porvia de condiziuns che ne depënn nia da d’ëra.
Les umes y i mituns à le dërt da ciafè cures speziales y sostëgn. Düć i mituns, nasciüs tl matrimone o defora da d’ël, mëss ciafè la medema sconanza soziala.
Articul 26
Vigni porsona à le dërt da ciafè n’istruziun. L’istruziun mëss ester altamo por ći che reverda la scora elementara y la formaziun de basa debann. L’istruziun elementara mëss ester obligatoria. Dötes les porsones mëss podëi ciafè n’istruziun tecnica y profescionala y ti rové pormez ala medema manira al’istruziun alta aladô de sües capazitês.
L’istruziun mëss se orientè al svilup plëgn dla personalité umana y al renforzamënt dl respet di dërć dles porsones y dles libertês fondamentales. Ara mëss portè pro ala comprenjiun, toleranza, amizizia danter dötes les naziuns y i grups raziai y religiusc y sostignì l’ativité dles Naziuns Unides por mantignì la pêsc.
I geniturs à le dërt de priorité da chirì fora l’istruziun de sü mituns.
Articul 27
Vigni porsona à le dërt da tó pert lediamënter ala vita culturala dla comunité, da se gode les erts y da tó pert al progrès scientifich y a sü benefizi.
Vigni porsona à le dërt che i interesc morai y materiai che vëgn da süa produziun scientifica, leterara y artistica vëgnes sconà.
Articul 28
Vigni porsona à le dërt da avëi n ordinn sozial y internazional, olache i dërć y les libertês nominades te chësta detlaraziun po gnì realisà deplëgn.
Articul 29
Vigni porsona à dovëis devers la comunité, deache ma dailò vara da se daurì al svilup lëde y plëgn de süa personalité.
Da eserzité sü dërć y sües libertês mëss vigni porsona ma gnì sotmetüda a chës limitaziuns che vëgn fates fora dala lege por garantì le reconescimënt y le respet di dërć y dles libertês di atri y por ademplì i dërć bojëgns dla morala, dl ordinn publich y dl bëgnester general de na sozieté democratica.
Chisc dërć y chëstes libertês ne po a degöna moda gnì eserzità cuntra i fins y prinzips dles Naziuns Unides.
Articul 30
Degöna desposiziun de chësta detlaraziun ne po gnì interpretada a na moda da ti dè insaći dërt a n stat, n grup o na porsona da eserzité n’ativité o n’aziun por tó y jì i dërć y les libertês nominades te chësta detlaraziun.


text:
L’iniziativa per in project da fusiun da tschintg vischnancas en la Cadi procura actualmain per discussiuns animadas. Perquai ha l’Uniun da tschaiver Mustér decidì dad eleger quai sco motto dal tschaiver 2017. I saja da sa dumandar tge che quellas discussiuns portian.
Medaglia en bronz, argient ed aur vegl
La medaglia mussa in chamin da sfradentar d’ina ovra atomara. Or da quel chamin vegn grond la vopna da Mustér, en la quala las vopnas da Tujetsch, Medel, Sumvitg e Trun èn integradas. Agl ur da la medaglia è scrit il motto dal tschaiver: Confusiun – explosiun – fusiun.
Er quest onn è la medaglia vegnida producida en bronz, argient ed aur vegl. Ella custa 7 francs (bronz), 13 francs (argent) u 20 francs (aur vegl) e vegn vendida durant il til da tschaiver a Mustér. Cun las entradas da la vendita da la medaglia finanziescha l’Uniun da tscheiver Mustér ils custs per organisar il til da tschaiver. Plinavant vegnan era finanziads ils custs da material da las classas da scola che prendan part al til. La medaglia è pia ina sort d'entrada al til.


text:
Saw III - L'enigma senza fine
Saw III - L'enigma senza fine (Saw III - 'L enìgma sénsa fîṅ) 'l è 'n film ad scarésa dal 2006 ad Darren Lynn Bousman, tèrs capìtul dla saga ad Saw tacàda in 2004 cun Saw - L'enigmista e purtàda avànti in dal 2005 cun Saw II - La soluzione dell'enigma. 'L è stâ dedicâ a 'l prudutōr dal primi dū pelìculi, Gregg Hoffman, mòrt in dal 2005 prima che Saw III al fus finî.
Al film 'l à muciâ sù sènt-a-ssantasìnc migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca a frònt 'd un budget ad sōi déś.
Sunt
Al detective Eric Matthews (Donnie Wahlberg) 'l è sarâ dènt'r a 'n lìcit parśunēr d'l enigmìsta John Kramer (Tobin Bell) ch'al s fà jutàr in tut qvél ch'al fà da la sò asistènta Amanda (Shawnee Smith) parchè lò 'l è in punt ad mòrt. Al detective al próa a śgar al cadéni ch'al gh'à adòs ma 'l è impusìbil. Al decìd alóra ad tajàr-as via 'n pē ma pò al càmbia idéa, sarnénd invéci ad scavśar-'s-al ad prupòśit par dasfurmàr-al cun na préda. In cla manéra chè 'l è bòṅ ad dasfilsàr-al via e a catàr la libertà. Più dasfurtunâ 'd lò invéci 'l è 'l pòvar Troy (J. LaRose) ch'al sćiòpa p'r ària in na scóla bandunàda parchè al n gh 'l à minga cavàda a sćiancàr-as via gl'anèi da la pèl ch'i gh tgnìvan sòdi la sò carna dapartùt.
In sal pòst a riva l’Allison Kerry, una ch'la cgnós bèṅ 'l enigmìsta, e chi lē la capìs ch'a gh'è quèl ch'a traśa parchè 'l us 'l éra sarâ c'n un cadnàs, dònca a n gh'éra pròpria mia scamp p'r al puvrét e 'l è 'n fat strân parchè quàla lè la n è minga la manéra ad cupàr ad Jigsaw. Adès però a tóca a lē. Qualchidòṅ al la ciàpa e al gh mét na gàbia adòs. Par libràr-as, la dóna la gh'arév da tōr c'n al sò bras la ciàṿ prima ch'la s disfa in fónd a 'n vas pîṅ 'd àcid. Ma la ciàṿ la n vèra minga 'l luchét e par la dóna a n gh'è gnint da far.
In cal méntar la duturésa Lynn Denlon (Bahar Soomekh) la vèṅ purtàda via par l’Amanda par curàr 'l enigmìsta ch'l è mis dimóndi mâl parchè al gh'à 'n prubléma a 'l sarvèl. P'r èsar sicùra ch'la n faga mia di schèrs, la gh mét un culàr a 'l còl cun un sćiòp dèntar ligâ a la batarìa 'd cōr ad Jigsaw: se chi lò al mōr, anc la duturésa l'è cundanàda a far na bruta fîṅ.


text:
1929
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 24 de utuber: ul gjöbia negher, ul dì ca l'è partii ul croll de Wall Street.
- Rifurmaa del Campionaa italian cun la creaziun del giron ünic a l'italiana ne la noeuva Serie A.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.