text:
Genocid
In genocid furma tenor il dretg penal internaziunal in crim ch’è segnà da l’intenziun da «destruir dal tuttafatg u parzialmain ina gruppa naziunala, etnica, razziala u religiusa» (Convenziun per la preservaziun e puniziun dal genocid da las Naziuns unidas dal 1948). I sa tracta d’in fatg penal che na surannescha betg. Il term ‹genocid› sa cumpona dal pled grec Yέvoς (génos ‹derivanza, razza›; en il senn pli vast er ‹pievel›) e dal pled latin caedere (‹mazzar›).[1]
Pervi da si’intenziun explicita d’extirpar – saja quai a moda directa u indirecta – ina part specifica da la populaziun, vegn il genocid er designà sco «crim extraordinari» e «crim dals crims» (englais crime of crimes)[2] u sco «crim il pli terribel che cumpara en il dretg penal internaziunal»[3]. La definiziun giuridica che va enavos sin Raphael Lemkin serva er en la scienza sco definiziun dal term. Dapi il conclus tras l’Assamblea generala da las Naziuns unidas l’onn 1948 è la puniziun dal genocid vegnida francada explicitamain en divers urdens giuridics naziunals.
Convenziun da las Naziuns unidas cunter il genocid[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 9 da december 1948 ha l’Assamblea generala da las Naziuns unidas deliberà la Convenziun per la preservaziun e puniziun dal genocid, la quala è entrada en vigur ils 12 da schaner 1951. Tenor la convenziun è il genocid in crim suttamess al dretg internaziunal «che vegn condemnà dal mund civilisà».
Punct da partenza per elavurar la convenziun ha furmà la resoluziun 180 dals 21 da november 1947, en la quala l’Assamblea generala ha constatà «ch’il genocid è in crim internaziunal che dumonda suenter la responsabladad d’umans e da pievels». La discussiun sa referiva als crims cunter il dretg internaziunal ch’eran vegnids commess durant la Segunda Guerra mundiala.
En l’artitgel 2 definescha la convenziun il genocid sco «ina da las suandantas acziuns, commessas cun l’intenziun da destruir dal tuttafatg u parzialmain ina gruppa naziunala, etnica, razziala u religiusa:
- a) mazzar commembers da la gruppa
- b) chaschunar grevs donns corporals u spiertals tar commembers da la gruppa
- c) la submissiun intenziunada sut cundiziuns da viver ch’intendan – parzialmain u dal tuttafatg – da destruir fisicamain la gruppa
- d) da prescriver mesiras che servan ad impedir naschientschas
- e) da transferir sfurzadamain uffants da la gruppa en in’autra gruppa.»
Avant las Guerras da la Jugoslavia ils onns 1990 è la muntada pratica da la convenziun stada fitg pitschna. Fin lura hai be da fitg paucas accusaziuns pervi da genocid.
L’emprima sentenzia d’in tribunal internaziunal a basa da la convenziun ha gì lieu il settember 1998 en furma da la Sentenzia dad Akayesu tras la curt penala internaziunala per Ruanda.
Caracteristicas dals fatgs penals[modifitgar | modifitgar il code]
Da resguardar è che be l’intenziun da vulair destruir la gruppa è necessaria, però betg l’execuziun cumpletta da quest’intenziun. Las acziuns sco talas tenor l’artitgel 2 da la convenziun (cf. survart) ston però effectivamain avair gì lieu. Facticamain vul quai dir ch’i na sto betg avair dà bleras unfrendas per ch’ils delinquents sajan culpants da genocid. Be lur intenziun da destrucziun sto sa referir a l’entira gruppa u ad ina part essenziala da quella. Ils delinquents sa fan culpants tenor las determinaziuns da la convenziun sch’els fan seriusamain donn a singuls commembers da la gruppa, saja quai corporal- u spiertalmain, ubain sch’els vulan impedir la cuntinuitad da la gruppa, per exempel tras chastraziun sfurzada. Per in’accusaziun pervi da genocid na sto pia gnanc ina suletta persuna esser vegnida mazzada.
I vala però er il cuntrari: Acziuns tenor l’artitgel 2 da la convenziun na vegnan betg consideradas sco genocid, sche lur intenziun n’è betg quella da destruir ina gruppa dal tuttafatg u parzialmain, e quai independentamain dal dumber da persunas che vegnan mazzads u donnegiads en autra moda. Medemamain na vegnan talas acziuns betg consideradas sco genocid, sche lur intenziun è quella d’extirpar ina gruppa che n’è betg definida tras caracteristicas naziunalas, etnicas, razzialas u religiusas.
Schebain i sto er esser ademplì il fatg ch’ina gruppa protegida u ina part da quella è propi vegnida tras il succedì en privel d’extincziun è contestà.[4] Da la resposta sin questa dumonda dependi tranter auter, sch’i duaja er vegnì applitgà dretg penal internaziunal envers in delinquent ch’agescha sulet.
Persecuziun penala[modifitgar | modifitgar il code]
L’artitgel 6 da la convenziun parta dal princip da territorialitad, tenor il qual il genocid vegn persecutà dals tribunals en ils pajais, en ils quals ils delicts èn vegnids commess. Ultra da quai è previsa la cumpetenza da curts penalas internaziunalas, uschè lunsch sco ch’ils stadis contrahents èn sa suttamess a tala giurisdicziun.
Savens vegn applitgà il princip dal dretg mundial (p.ex. er en Svizra ed en Germania). Quai vul dir che malfatgs pon er vegnir persequitads sch’els n’èn betg vegnids commess en il stadi respectiv e sche nagin burgais da quest pajais n’è stà involvì. Schizunt la regla ch’ina persuna na vegnia betg pli persequitada sche ses malfatg è surannà a l’exteriur u sche quella è vegnida declerada là per nunculpanta vala be sch’i na dat nagins indizis che la dretgira exteriura n’haja betg sapientivamain bagatellisà ils malfatgs. In «acquittament» tras in reschim ch’ha consentì il genocid u ch’è sez stà involvì en quel na vegn betg renconuschì.
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Avant la Segunda Guerra mundiala eran en diever divers terms per descriver mazzaments intenziunads e sistematics, sco per exempel ‹mazzacra›, ‹crims cunter l’umanitad› ed ‹exterminaziun›.[5]
Il term tudestg ‹Völkermord› cumpara l’emprima giada tar il liricher tudestg August Graf von Platen (1796–1835) en sias ‹Polenlieder›, e quai en l’oda ‹Der künftige Held› da l’onn 1831. En quella sa drizza el cunter la partiziun dal stadi polonais, dal qual l’Austria, la Prussia e la Russia avevan mintgamai incorporà ina part. Ensemen cun auters democrats da la Germania dal Vest che duevan auzar a chaschun da la Festa da Hambach l’onn 1832 betg be la bandiera tudestga, mabain er la polonaisa, fa el appel da laschar reviver il stadi. Von Platen crititgescha surtut la politica d’oppressiun da la Russia ed appellescha da punir ils despots «Die nur des Mords noch pflegen, und nicht der Schlacht,/ Des Völkermords!»[6] Ulteriuras cumprovas temprivas èn da chattar en in pled dal deputà liberal da la Prussia da l’Ost Carl Friedrich Wilhelm Jordan (1848)[7] ed en ina prelecziun da l’istoriograf Heinrich von Treitschke dal 1897/98[8].
20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1943 ha l’advocat polonais-gidieu Raphael Lemkin (1900–1959) duvrà il term ‹ludobójstwo› (da ‹lud› = pievel e ‹zabójstwo› = mazzament) en in sboz da lescha ch’el ha formulà per la regenza d’exil polonaisa per punir ils crims tudestgs cunter la Pologna. Il 1944 ha el transferì la noziun en englais en la furma grecoromana ‹genocide›.
Il pli tard dapi il 1941 sa chattava Lemkin en tschertga d’in pled che descrivia a moda adequata ils malfatgs da l’Imperi osmanic cunter ils Armens e dal reschim naziunalsocialistic cunter ils Gidieus. Ch’i n’al era betg reussì il 1933 da persvader il gremi da la Societad da las naziuns cun ses sboz, ha Lemkin attribuì als pleds ‹barbaria› e ‹vandalissem› ch’el aveva duvrà da quel temp. I dueva esser in term che cumpigliava tut ils aspects d’attatgas intenziunadas sin ina gruppa da la populaziun (sco depurtaziuns en massa, la diminuziun sfurzada da la quota da naschientschas, l’explotaziun economica e la suppressiun intenziunada da l’intelligenzia). In term sco per exempel ‹mazzament en massa› n’enserrava betg tut ils aspects numnads.[9] E las noziuns ‹barbaria› e ‹vandalissem› eran gia en diever en in auter connex. Cun sviluppar il term ‹genocid› ha er giugà per Lemkin ina rolla che quel sa laschava duvrar en bleras autras linguas en precis questa furma. En ses cudesch ‹Axis Rule in Occupied Europe› dat el in’emprima definiziun da la noziun. In genocid saja
«in plan coordinà consistind da pliras acziuns ch’intenda da destruir fundaments essenzials da la vita d’ina gruppa da la populaziun cun la finamira da destruir questa gruppa. (...) Il genocid sa cumpona da duas fasas: En in’emprima vegnan destruidas las atgnadads e la moda da viver da la gruppa opprimida ed en ina segunda vegnan las atgnadads e la moda da viver dals oppressurs sfurzadas si als opprimids.»[10]
La noziun è sa derasada fitg spert en il territori anglosaxon, e quai suenter ch’ina retscha gasettas americanas avevan fatg diever da quel cun rapportar vers la fin dal 1944 a moda detagliada davart ils crims en massa commess dals naziunalsocialists en l’Europa. Per part è quai d’attribuir a l’intervenziun directa da Lemkin. Uschia ha el persvadì Eugene Meyer, l’editur da la ‹Washington Post› che sulettamain quest term saja adattà per quests malfatgs. Ed effectivamain è cumparì ils 3 da december 1944 en la ‹Washington Post› in artitgel principal, en il qual genocid vegn designà sco sulet pled adattà per descriver il grond dumber da Gidieus che sajan vegnids mazzads tras gas e brischads tranter l’avrigl 1942 e l’avrigl 1944 ad Auschwitz-Birkenau. I fiss fallà, uschia hai num vinavant en l’artitgel, da duvrar per il succedì la noziun ‹atrocitads›, pertge che quella vegnia savens er duvrada per acts nuncoordinads e per part casuals. Il punct decisiv saja però gist quel, ch’ils crims dals naziunalsocialists sajan vegnids planisads e realisads a moda sistematica ed intenziunada. Las chombras da gas ed ils crematoris na sajan stads nagina improvisaziun, mabain instruments sviluppads cun intenziun per exterminar ina gruppa etnica.[11]
Il ‹Webster’s New International Dictionary› ha integrà relativamain spert il term. En l’‹Encyclopédie Larousse› franzosa cumpara el en l’ediziun dal 1953 ed en l’‹Oxford English Dictionary› a partir dal 1955.[12]
Critica da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
La definiziun giuridica dal genocid è savens vegnida crititgada sco memia pauc concisa. Il politolog american Rudolph Joseph Rummel ha perquai sviluppà il concept pli vast dal democid, il qual cumpiglia en sia definiziun tut ils genocids mortals.[13] Acziuns betg mortalas d’ina regenza cun l’intenziun da destruir ina cultura vegnan percunter savens numnadas etnocid.
Genocids en l’istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
I n’è betg enconuschent cura ch’ha gì lieu l’emprim genocid. La perscrutaziun suppona che genocids sajan vegnids commess en tut las epocas ed en quasi tut las regiuns populadas da l’uman.[14] Enconuschents en genocids ch’han gì lieu en l’antica. Quels dal temp modern èn surtut vegnids commess en colonias: l’emprim en rom da la colonisaziun tras pussanzas europeicas (p.ex. cunter ils Indians durant las guerras dals Indians); pli tard per part danovamain durant la decolonisaziun. Suenter che las pussanzas colonialas èn sa retratgas, èn fruntadas ina sin l’autra en tschertas regiuns diversas gruppas etnicas che vivevan uss – pervi dals cunfins fixads tras las pussanzas colonialas – en in singul stadi (p.ex. a Biafra – che fa oz part da la Nigeria – ed a Bangladesch).
Tscherna da genocids renconuschids generalmain[modifitgar | modifitgar il code]
- Sullevaziun dals Herero e Nama (1904–1908): Guerra coloniala tranter truppas tudestgas ed ils pievels dals Herero e Nama en l’Africa dal Sidvest tudestga, la quala è ida a finir en in genocid tras la pussanza coloniala tudestga.
- Genocid cunter ils Armens e genocid cunter ils cristians sirians a partir dal 1915 en l’Imperi osmanic.
- Porajmos (1939–1945): Genocid dals Sinti e Roma dal temp dal naziunalsocialissem.
- Holocaust (1941–1945): Genocid cunter ils Gidieus dal temp dal naziunalsocialissem, surtut dapi l’attatga cunter l’Uniun sovietica.
- Genocid dals Ustascha (1941–1945): Durant il genocid tras ils Ustascha croats a partir dals 22 da zercladur 1941 èn morts surtut Serbs, ma er Gidieus e Roma.
- Genocid a Burundi (1965 e 1972): Genocid cunter ils Hutu commess dals Tutsi, ca. 100 000 fin 300 000 morts.
- Genocid a Ruanda (1994): En radund 100 dis han commembers da la maioritad dals Hutu mazzà 800 000, pia ca. 75 procent da la maioritad dals Tutsi che vivevan a Ruanda, sco er commembers moderads dals Hutu che n’èn betg sa participads al genocid u ch’èn s’opponids activamain cunter quel.
- Mazzacra da Srebrenica (fanadur 1995): Durant la Guerra da la Bosnia han l’armada dals Serbs bosniacs e paramilitars serbs mazzà en la regiun da Srebrenica fin a 8000 Bosniacs muslims, surtut umens e giuvenils tranter 13 e 77 onns.
Cas spezials[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las Atrocitads dal Congo ils onns 1888 fin 1902 sa tracti da malfatgs ch’èn succedids sut la responsabladad dal retg beltg Lopold II. Tras sclavaria, lavur sfurzada sco er rapiments e mazzaments en massa è la populaziun indigena vegnida decimada per radund la mesadad (8 fin 10 milliuns morts). Schebain il mazzament en massa en il Congo è – malgrà sias dimensiuns genocidalas – da resguardar sco genocid, è contestà. Ins n’ha numnadamain betg empruvà da destruir ina gruppa etnica a moda planisada, mabain ha sfruttà il pajais a moda extrema, chaschunond uschia in mazzament en massa.[15]
A moda sumeglianta – pia sut l’aspect dal sfruttament sfranà dal pajais senza nagin resguard envers la populaziun indigena – èn da vesair las guerras cunter ils Indians che vegnan per part er designadas sco genocid.
Il num holodomor (ucranais: ‹mazzament tras fom›) stat per ina greva fomina, parzialmain antropogena, ch’ha tutgà ils onns 1932/33 l’Ucraina e ch’ha chaschunà plirs milliuns unfrendas. Ils motivs per quella han furmà la collectivisaziun sfurzada tras Stalin, cun la quala dueva vegnir rutta la resistenza dals Ucranais, la dekulakisaziun sco er nauschas racoltas chaschunadas tras l’aura. Las stimaziuns dals dumbers d’unfrenda en l’Ucraina varieschan fermamain; ellas tanschan da 2,4 milliuns fin 14,5 milliuns morts da la fom. Dapi si’independenza l’onn 1991 sa stenta l’Ucraina per la renconuschientscha internaziunala dal holodomor sco genocid.[16]
Er il mazzament en massa ch’ha tutgà ils onns 1965/66 ils communists en l’Indonesia furma in cas spezial, tar il qual èn vegnids per la vita, tut tenor stimaziun, tranter 500 000 e 3 milliuns umans. Bain n’è vegnida mazzada nagina gruppa religiusa, etnica u naziunala, ma tuttina èsi stà la clera finamira da destruir dal tuttafatg ina part da la populaziun definida cleramain (numnadamain tenor lur orientaziun politica). Per quest motiv e perquai che la minoritad da la populaziun chinaisa è daventada l’unfrenda dals mazzaments en massa, èn intgins auturs da l’avis che quels sajan da resguardar sco genocid.[17] La noziun da l’autogenocid (cf. sutvart) sa laschass tut tenor er applitgar en quest cas.
Sco cas particular èn ultra da quai da resguardar ils eveniments ch’han gì lieu a Cambodscha ils onns 1975 fin 1979 durant il reschim dals Khmers cotschens. Damai ch’il genocid a Cambodscha sa drizzava cunter la populaziun da l’agen pajais, è er vegnì applitgà qua il term ‹autogenocid› (verbalmain ‹suicidi dal pievel›). En cas nua ch’ils Khmers cotschens èn sa drizzads intenziunadamain cunter tschertas gruppas da la populaziun, p.ex. ils Cham muslims, sa lascha però applitgar la noziun dal genocid.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Gerhard Werle (ed.): Völkerstrafrecht. 3. ed., 2012, ISBN 978-3-16-151837-9.
- ↑ Curt penala internaziunala per Ruanda: Prosecutor v. Jean Kambanda, 4 da settember 1998.
- ↑ Christoph Safferling: Wider die Feinde der Humanität – Der Tatbestand des Völkermordes nach der Römischen Konferenz (Juristische Schulung, 2001), p. 735–739, qua p. 736.
- ↑ Cf. p.ex. Claus Kreß, en: Münchener Kommentar zum StGB, 2. ed. 2013, § 6 VStGB, not. 14.
- ↑ Cf. per exempel Clifford E. Trafzer, Joel R. Hyer (1999): Exterminate Them! Written Accounts of the Murder, Rape, and Slavery of Native Americans during the California Gold Rush, 1848–1868. Michigan State University Press.
- ↑ Kurt Böttcher, Karl Heinz Berger, Kurt Krolop, Christa Zimmermann (ed.): Geflügelte Worte. 4. ed. repassada, Lipsia 1985, p. 466.
- ↑ Michael Imhof: Polen 1772 bis 1945, p. 183. En: Wochenschau, nr. 5, sett./oct. 1996, Francfurt a.M., p. 177–193.
- ↑ Wolfgang Wippermann: Der Deutsche Drang nach Osten. Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes. Darmstadt 1981, p. 93.
- ↑ Power: A Problem from Hell, p. 40.
- ↑ Cità tenor Power: A Problem from Hell, p. 43.
- ↑ Power: A Problem from Hell, p. 44.
- ↑ Cità tenor Power: A Problem from Hell, p. 44.
- ↑ R.J. Rummel: Democide versus Genocide: Which is what?
- ↑ Michael Puritscher: Bewusst sein. Entwicklung und Strategien des menschlichen Geistes. Böhlau, Vienna 2008, ISBN 978-3-205-77732-8, p. 374.
- ↑ Dieter H. Kollmer: Die belgische Kolonialherrschaft 1908 bis 1960. En: Bernhard Chiari, Dieter H. Kollmer (ed.): Wegweiser zur Geschichte: Demokratische Republik Kongo. Paderborn e.a. 2006, p. 45 ed Adam Hochschild: Schatten über dem Kongo. Die Geschichte eines der großen, fast vergessenen Menschheitsverbrechen. Klett-Cotta, Stuttgart 2000, ISBN 3-608-91973-2, p. 320s.
- ↑ Die Zeit: Stalinismus. Stille Vernichtung, 20 da november 2008.
- ↑ Boris Barth: Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert. Geschichte, Theorien, Kontroversen. Beck, Minca 2006 (Beck’sche Reihe, tom 1672), ISBN 3-406-52865-1.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Jörg Baberowski, Mihran Dabag, Christian Gerlach, Birthe Kundrus, Eric D. Weitz: Debatte: NS-Forschung und Genozidforschung, en: Zeithistorische Forschungen/Studies in Contemporary History 5 (2008), p. 413–437.
- Boris Barth: Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert. Geschichte, Theorien, Kontroversen. Beck, Minca 2006 (Beck’sche Reihe, tom 1672), ISBN 3-406-52865-1.
- Wolfgang Benz: Ausgrenzung Vertreibung Völkermord. Genozid im 20. Jahrhundert. dtv, Minca 2006, ISBN 978-3-423-34370-1.
- Donald Bloxham & A. Dirk Moses (ed.): The Oxford Handbook of Genocide Studies. Oxford University Press, 2. ed. 2013, ISBN 978-0-19-967791-7.
- Mihran Dabag, Kristin Platt: Genozid und Moderne. Leske+Budrich, Opladen 1998, ISBN 3-8100-1822-8.
- Daniel Jonah Goldhagen: Schlimmer als Krieg – Wie Völkermord entsteht und wie er zu vermeiden ist. Siedler, Minca 2009, ISBN 978-3-88680-698-0.
- Gunnar Heinsohn: Lexikon der Völkermorde. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1998, ISBN 3-499-22338-4.
- Irving L. Horowitz: Taking Lives: Genocide and State Power. Transaction Books, News Brunswick (N.J.)-Londra 1980, 5avla ed. cumplettada 2002, ISBN 0-7658-0094-2.
- Karl Jaspers: Die Schuldfrage. Für Völkermord gibt es keine Verjährung. Minca 1979.
- Ben Kiernan: Erde und Blut. Völkermord und Vernichtung von der Antike bis heute. Deutsche Verlags-Anstalt (DVA), Minca 2009, ISBN 3-421-05876-8.
- Samantha Power: A Problem from Hell – America and the Age of Genocide. 2003, ISBN 0-06-054164-4.
- William A. Schabas: Der Genozid im Völkerrecht. Hamburger Edition, Hamburg 2003, ISBN 3-930908-88-3.
- Frank Selbmann: Der Tatbestand des Genozids im Völkerstrafrecht. (Schriftenreihe zum Völkerstrafrecht, tom 1). Leipziger Universitätsverlag, Lipsia 2003, ISBN 3-936522-33-2.
- Jacques Sémelin: Säubern und Vernichten. Die Politik der Massaker und Völkermorde. Hamburger Edition, Hamburg 2007, ISBN 978-3-936096-82-8.
- Dinah L. Shelton (ed.): Encyclopedia of genocide and crimes against humanity. 3 toms, Thomson Gale Macmillan Reference, Detroit 2005.
- Christian J. Tams, Lars Berster, Björn Schiffbauer: Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide: A Commentary. Beck, Minca 2014, ISBN 978-3-406-60317-4.
- Yves Ternon: Der verbrecherische Staat. Völkermord im 20. Jahrhundert. Hamburger Edition, Hamburg 1996, ISBN 3-930908-27-1.
- Gerhard Werle (ed.): Völkerstrafrecht. 3. ed. 2012, part 3: Völkermord, ISBN 978-3-16-151837-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- NS-Forschung und Genozidforschung, en: Zeithistorische Forschungen/Studies in Contemporary History, ediziun online, 5 (2008), carnet 3.
- Boris Barth: Genozid und Genozidforschung, en: Docupedia Zeitgeschichte, 3 da matg 2011.
- Begriff Völkermord: Entscheidend ist, was im Kopf der Täter passiert, en: Süddeutsche Zeitung, 23 d’avrigl 2015.
- Ella Daum: Wann ist ein Völkermord ein Völkermord? Genozid in Armenien, en: Katapult, 15 da matg 2015.


c: text/html

text:
Christine, la protagonista principala en il toc «Rausch der Verwandlung» è ina dunna che viva en relaziuns modestas en in pitschen vitg en l'Austria. In di survegn ella ina invitaziun da sia onda bainstanta en l'hotel da luxus Walther a Puntraschigna.
Cura che Christine arriva en quest hotel vegn ella pertscherta da sia atgna povradad e sa turpegia per sia derivanza.
L'onda vestgescha sin quai sia nezza en vestgadira eleganta e la transfurmaziun da la mieur grischa en la princessa cumenza. La cumparsa eleganta evochescha reacziuns positivas e la sturnadad da la transfurmaziun cumenza per la protagonista. Ella sa perda en il mund dals bels e ritgs e sa dat ora per insatgi auter. Ma insacura vegn quella manzegna scuverta e Christine Hoflehner sto fugir enavos en sia veglia vita.
RR actualitad 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Stazion de Saronn
La Stazion de Saronn l'è 'na stazion ferroviaria regionala de la Lombardia, doperada anca del servizzi feroviari suburban de Milan, situada in la città de Sarònn. L'è in la ligna Milan-Saronn, Saronn-Comm, Saronn-Noara, Noara-Saronn e Saronn-Laven e l'è collegada ai stazion de Saronn Sud, Rescaldina, Gerenzan-Turaa e Rovell.
Struttur[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion a l'è in del center de Saronn e se incontren i lign:
El piazzal binari a l'è faa de noeuv binari de che 3 tronch, tipicament inscì doperaa:
- Binari passant
- Binari tronch
Finna al 2009 la linia per Seregn a l'era minga elettrificada e l'era doperada domà per el traffich merci e l'è verta dal dicember 2012 per el traffich passegee. El 14 de dicember 2014 a l'è attivaa el binari 7, tronch, per permett ai lign S, cadenzaa mezz'ora, de fermà no el traffich.
Moviment[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion a l'è vun di noeud principai di FerrovieNord e ghe passen circa 7'200'000 l'ann.
La stazion l'è servida di treni regionai, di suburban (S1, S3 e S9) e del treno Malpensa Express.
Servizzi[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion la gh'ha:
Interscambi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Fermada di bus (z110, z111, z112, z113, z114, z115, z117, z119, z160, z161-c, c67, h203, h204, s14)
- Articol in Milanes
- Articol in ortografia milanesa
- Stazion del servizzi feroviari suburban de Milan
- Stazion ferroviari regionai de la Lombardia
- Stazion del Malpensa Express
- Stazion de la ferrovia Saronn-Noara
- Stazion de la ferrovia Milan-Saronn
- Stazion de la ferrovia Saronn-Comm
- Stazion de la ferrovia Saronn-Laven


text:
Aljaksandar Lukašenka
Aljaksandar Ryhoravič Lukašenka (AляkcaHдap PыropaBiч ЛykaшэHka), mej conossuu col nomm russ de Aleskandr Grigor'evič Lukašenko (AлekcaHдp ГpиropbeBич ЛykaшeHko; Kopys', 30 d'agost del 1954) l'è on politegh bieloruss, president del sò paes a partì del 1994.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lukašenka l'è nassuu a Kopys', on paes arent a Vicebsk. L'ha studiaa e 'l s'è laureaa a Mahilëŭ a vint ann (in del 1974) e l'è staa soldaa de l'esercit sovietegh (ai temp gh'era anmò l'URSS) in del 1975-1977 e in del 1980-1982. Lassaa l'esercit, in del 1985 l'è staa eleggiuu direttor de la Sovchoz, la granda fattoria del Statt. In del 1990 l'è staa eleggiuu deputaa del Soviet bieloruss. L'ha fondaa el partii Comunista per la Democrazia. El sostegn de vess staa l'unegh a votà contra l'accordi che 'l vedeva la fin de l'URSS e la nassida de la CSI.
In del 1994, a la prima votazion democratega de la Bielorussia l'ha ottegnuu al primm turno el 46% di vot; al ballotagg (el des de luj) el gh'ha 'vuu el 80% e inscì l'è vegnuu president.
Come president, l'ha faa ona gran lotta contra la corruzion e l'ha provaa a fermà la crisi economega del paes, che 'l pativa per el passagg al capitalismo. Ma già che la Bielorussia la gh'aveva minga di bei resors economegh, Lukašenka l'è tornaa a ligàss a la Russia.
In del 1996, settanta di 110 deputaa del Parlament hann provaa a accusà Lukašenka de vess andaa contra la Costituzion: per resposta, lù l'ha faa sù on referendum col qual el s'è faa slongà el mandatt de president de quatter a sett ann. L'ha vinciuu cont el 70% di sì, ma i organizzazion internazionai disen che la votazion l'è stada truccada de bon. Coi sò noeuv poder l'è riessii a scascià via vottantanoeuv deputaa di quai el se fidava nò. I Statt Unii e l'Europa hann refudaa de recognoss l'esit del referendum.
In del 1998 la Banca Central Russa (l'unega a trattà anmò con la Bielorussia per i quistion economegh, perchè 'l paes el gh'aveva pù i finanziament del Fond Monetari Internazional e de la Banca Mondial) l'ha desmettuu de trattà col rublo bieloruss, e inscì el paes l'è finii in bancarotta. Allora el Lukašenka l'ha ciappaa lù el controll de la Banca Central Bielorussa e 'l s'è miss a controllà l'economia pussee personalment. In del 1998 l'ha scasciaa via del Paes i ambassador de Francia, Italia, Regn Unii, Statt Unii, Germania, Grecia e Giappon. In 'sta manera chì, la Bielorussia a l'è stada isolada anmò pussee del rest del mond.
In del 2001, a la fin del sò primm mandatt presidenzial, Lukašenka el s'è candidaa anmò, e l'ha vinciuu al primm turno. L'OCSE l'ha ditt che però l'era minga stada ona votazion corretta. Lukašenka l'è staa però sostegnuu del governa russ del Vladimir Putin.
In del 2004 l'ha propost on referendum per toeu via la regola che on president el pò fà domà duu mandatt: l'ha vinciuu cont el 79%, ma anca in 'sto cas ona motta de organizzazion internazionai l'ha ditt che gh'è minga stada tanta democrazia in de la votazion. Inscì però Lukašenka l'ha poduu candidàss ancamò in del 2006, per la terza voeulta: l'ha vinciuu cont el 82% e, compagn di alter voeult, in Occident hann ditt che l'era minga stada on'elezion onesta. I oppositor hann protestaa, ma gh'è staa nient de fà.
Lukašenka l'è staa eleggiuu anmò 'na voeulta in di elezion anticipaa del 2010, semper cont i stess polemegh.
Ligna politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lukašenka a l'è staa ciamaa "l'ultem dittador de l'Europa": tucc i paes occidentai (denanz a tucc i Statt Unii) gh'hann minga di bei rapport con lù. L'ha faa eccezion el president del Consili italian Silvio Berlusconi, che l'è andaa a trovàll in del 2009 e 'l n'ha parlaa ben. Istess el var per la Russia, che la gh'ha semper avuu on bon rapport cont el paes vesin.
Quei che 'l sostegn disen che l'ha salvaa l'economia bielorussa de la crisi che la gh'era stada dopo la fin del comunismo: el PIL el saria cressuu de brutt, anca se l'è cressuda l'inflazion.


text:
La segunda è la medema, ma cun en da mintga vart anc trais stailas blauas. La terza proposta è total differenta: Ina negla cotschna cun sis fegls sin funs alv, e sutvart trais muntognas nairas.
Or da sis proposta èn vegnidas tschernidas trais
La suprastanza communala ha decidì il settember passà da surdar l’incumbensa per in nova vopna a sis artists. La vopna da l’anteriura vischnanca da Scuol è restada sco opziun. Ora da questas sis proposta ha ina cumissiun elegì duas vopnas ch'èn vegnidas preschentadas ensemen cun la vopna existenta a la radunanza communala. Or da questas trais proposta ha il suveran da Scuol da decider per ina e quai a la votaziun da l’urna als 26 da mars 2017.
RR actualitad 06:00


text:
In automobilist da 55 onns è charrà la dumengia avant mezdi da Glion en direcziun Mustér. A Lumneins tranter Tavanasa e Trun ès el glischnà en ina curva a dretga pervia da glatsch sin via sin il vial oppost. Là ès el collidà frontalmain cun in auto che vegniva encunter. Dus dals tschintg passagiers dals dus autos èn vegnids blessads mezgrev, ils ulteriurs trais levamain. Ina dunna ha stuì vegnir sgulada cun la Rega en l'ospital chantunal a Cuira.
En acziun èn stads dus teams d'ambulanza ed il medi d'urgenza da Breil. La manischunza da l'auto che vegniva encunter ha l'agid stradal dals pumpiers Sursassiala stuì deliberar ord l'auto cun tagliar si il tetg da l'auto. Omadus autos han in donn total. La via ha stuì vegnir serrada per var in'ura e mez.
RR novitads 15:00


text:
Ali che pativa dapi 32 onns da la malsogna da Parkinson saja mort en in ospital a Phoenix. La carriera da boxar da l'icona ha cumenzà cun sia victoria olimpica il 1960 a Roma. Lura sa numnava el anc Cassius Clay. Pir tschintg onns pli tard cura ch'el è convertì tar l'islam ha el surpiglià il num Muhammad Ali.
Il 1964 è Ali vegnì per la prima giada campiun mundial en il pajs maximal. Silsuener ha el defendì onns a la lunga il titel. Ali ha procurà per cumbats nunemblidaivels sco il «Rumble in the Jungle» u il «Thrilla in Manila».
Il sportist dal tschientaner
Il 1967 è sia carriera però vegnida interrutta perquai ch'el ha refusà il servetsch militar durant la guerra dal Vietnam. El è vegnì arrestà ses titels èn vegnids annulads e per passa 3 onns n'ha el betg pli dastgà boxar. Set onns pli tard ha Ali lura puspè reconquistà il titel da campiun mundial cun la victoria da k.o. legendara cunter George Foreman a Kinshasa.
Il 1981 ha l'icona dal sport da boxar lura terminà sia carriera. Trais onns suenter ha Ali survegnì la diagnosa Parkinson. Ils ultims onns ha el adina puspè stuì vegnir tractà en l'ospital pervi da problems da sanadad.
Mund dal sport contristà
Il president dal Comité olimpic internaziunal, Thomas Bach, ha ditg che Ali saja stà in atlet ch'haja muventà ils cors dals umans sin l'entir mund. In atlet che saja s'engaschà lunsch sur il sport ora.
George Foreman ch'haveva pers il cumbat legendaric «Rumble in the Jungle» ha fatg a savair via Twitter ch'ina part dad el saja ida. L'anteriur campiun mundial Mike Tyson ha scrit, che Dieu saja ì per ses campiun.
RR novitads 07:00


text:
La Quotidiana dils 6 da schaner 2015
Vic Hendry ei morts a Schaffusa
(mc) Mo paucas jamnas suenter la mort da sia cara consorta Zaria ei era la flomma dalla veta dil scribent Vic Hendry sestizzada en siu 95avel onn. Cun sia ovra litterara voluminusa e multifara ha Vic Hendry relaschau passidas marcantas e restontas ella litteratura romontscha. Siu lungatg ei inconfundibels, el sa magari esser genuins e pulpius en ses emprems romans, denton era gigins e strebels en sias historias cuortas. Pliras da sias ovras ein vegnidas translatadas en lungatgs jasters. Sia ovra publicistica astgass muntar a varga 7000 paginas. E quei tut a pèr cun las obligaziuns da famiglia e clamada da scolast secundar, gl'emprem a Camischolas ed allura 25 onns a Schaffusa. En renconuschientscha "da sia ovra litterara ordvart vasta ed impurtonta ed en undrientscha da ses gronds merets per la promoziun dil lungatg e dalla cultura dils Romontschs" ei Vic Hendry vegnius undraus 2001 cul Premi grischun da cultura e cun numerusas ulteriuras distincziuns. Per la pressa romontscha - cunzun per la "Gasetta Romontscha" e "La Quotidiana" ei il trapassau staus ina veta ora in appreziau ed attaschau collaboratur.
La sepultura dil defunct ha giu liug el stretg ravugl familiar.
Mira: En memoria
Beinvegni sin la pagina da nies scribent tujetschin Vic Hendry.
Sch'ins vul
La mort prematura da miu bab (quendisch onns) e la mort da mia sora veglia che veva 27, omisdus mortoris enteifer 10 meins, han bess umbrivas sill'olma d'in mattatsch. Ed aunc en in ambient da Maunsut, quei vul dir sil tratsch darschalaun dils umbrivauns, quei tut ei stau dabia e .... buca senza consequenzas. Ed ins di forsa cun in tec raschun che mias historias seigien plitost passas. Ils avdonts dalla pervesa ed arclina dattan vessamein els egls. Ei capeta che jeu scrivess magari bugen in tec pli legher. Ins sa buca scriver da quei ch'ins ei buc. Era jeu stoi esser sco jeu sun. - Percass che zatgi dumandass, nua che jeu stetti cun mes raquens, schess jeu che jeu stetti ni dretg ni seniester ni zanua permiezora, jeu mon per mias vias, dabot, per satiuer e rimnar quei ch'ils mes piardan dafertontier. Nuot auter. Miu stil, el seigi cuorts e nominals e sai jeu aunc tgei. Jeu mez quetel ch'ils accords che jeu audel tunien aschia. E ... l'ureglia ei mia.
GR 19-8-1980
Vic (Ludivic) Hendry 1920
El ei naschius ils schotg d'uost dils anno 1920; oravontut eis el staus Tuatschin e vischin da Cavorgia. Suenter la scola publica eis el ius giu Cuera e vegnius scolast; igl emprem ha el mussau en Tujetsch (a Selva, a Camischolas ed a Sedrun) e sissu ha el dau scola secundara el marcau da Schaffusa e quei duront sia entira veta.
Vic Hendry ei semaridaus cun la Zaria Venzin ed ha giu quater affons, dils quals il pli giuven, il Martin, ei ius vi tier Niessegner cun biabein vegn onns - quei ch'el ha maina surventschiu.
Baul e tard e pli e pli ha Vic Hendry scret raquens e romans e historias entiras. Culs onns eis el daus vid las historias cuortas ed ha anflau dapli suatientscha.
Atras ses texts sefan adina puspei danovamein las enzennas tenor l'experienza da mintga di.
Hendry, Vic. Jeu. 1984 / Tujetsch - Igl andament da sia historia 1987 Vischnaunca Tujetsch pag. 666


text:
Vaccinium vitis-idaea
El Vaccinium vitis-idaea (o anca: gravalon/grovalon, lurionella, lurion ross, angroven, gajuda, etc.) l'è ona pienta perenn de la famija di Ericaceae, originaria de l'Eurasia e de l'America del Nord. El nomm de la specie el fa riferiment al mont Ida de la Grecia.
Distribuzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El lurion ross el viv in di zonn artich, del nord de l'Eurasia, del Giappon e de l'America del Nord. L'è donca assee comun in di Alp tra i 300 ai 3000 meter de altezza.
Caratteristigh[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è on bosch (sub-arbust) perenn a portament bass coi brocch che riven a on'altezza de 20 cm. El gh'ha i foeuj a forma de oeuv cont i bord arrotolaa. I fior hinn bianch o appena appena roeusa, faa sù insemma a grappellitt. El frutt l'è on borlin de color ross, bon de majà.
Referiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Sinonim: Tela Botánica


text:
FIFA
La Federaziun internaziunala da ballape (FIFA - Fédération Internationale de Football Association) è ina organisaziun internaziunala che coordinescha las federaziuns da ballape da l'entir mund. La sedia da la federaziun sa chatta a Turitg. La FIFA organisescha differents arranschaments da ballape, sco per exempel ils campiunadis mundials da ballape dals umens sco era da las dunnas. Il president actual da la FIFA è il svizzer Sepp Blatter.
Federaziuns continentalas[modifitgar | modifitgar il code]
- UEFA - Europa
- AFC - Asia
- CONMEBOL - America dal Sid
- CONCACAF - America centrala e dal Nord
- OFC - Oceania
- CAF - Africa


text:
Kurów
Kurów (pronunzià ['kuruf]) è in vitg en il sid-ost da la Pologna tranter Puławy e Lublin, a las rivas dal flum Kurówka. El è la chapitala d'ina vischnaca (gmina) separada da medem num, ina regiun entaifer il voivodat da Lublin ed ha 2'782 abitants (en il 2006).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Insacura tranter 1431 e 1442 ha il vitg retschavì ils dretgs da citad sa basond sin la lescha da Magdeburg. Sco lieu privat era el in center da martgà da victualias da tut la regiun. Numerusas fabricas da tgirom eran plazzadas en la vischinanza. En il 15avel tschientaner era Kurow in center dal Calvinissem, dapi che blers dals Brethrens polacs èn partids per là. L'onn 1660 era la gronda part dals aabitants convertì tar il Arianissem.
Suenter 1660 parta la citad sia istorgia cun il rest da la regiun. L'onn 1795, suenter la terza spartiziun da la Pologna, è Kurow vegni annectà da l'Austria. L'onn 1809 è la citad daventada part dal ducadi da Warschau. L'onn 1815 è Kurow daventa ina part dal reginavel da la Pologna. Durant la revolta dal november en il favrer 1831 ha gì lieu la battaglia da Kurow, nua che las forzas da la Pologna sut General Jozef Dwernicki han battì in'armada russa. Durant la revolta dal schaner l'onn 1870 ha la citad pers ses dretg da citad che n'è betg pli vegnì stabilì enfin oz. Dapi l'onn 1918 è Kurow puspè part da la Pologna.
Ils 9 da settember 1939, durant l'invasiun da la Pologna ubain la guerra defensiva da la Pologna, ils nums polacs per l'entschatta da la Segunda guerra mundiala, è Kurow vegnì bumbardà grevamain da las forzas aviaticas tudestgas. Tranter ils lieus tutgads era in ospital civil (marcà cun cruschs cotschnas), nua che bleras unfrendas eran en tgira. Durant la secunda guerra mundiala han ils nazis tudestgs stabilì a Kurow dus champs da concentraziun. L'onn 1942 è vegnì erigì in "ghetto". Tuttina èn il blers dals praschuniers polacs da Kurow scappai ed en s'attatgads a l'armada polaca che operava dals guauds vischinants.
Attracziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Attracziuns turisticas remartgablas vegnan surpassadas da la baselgia en stil da Renaissance, stabilida l'onn 1692 cun la fossa da la famiglia Zbąski e sculpturas da Santi Gucci (1587).
Persunalitads[modifitgar | modifitgar il code]
Kurow è era enconuschent sco lieu da naschientscha dal general Wojciech Jaruzelski.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Wiki davart Kurow (en polac)


text:
Las Festas federalas da tamburs han lieu sulet mintga quatter onns ed ellas èn mintgamai il punct culminant per ils schumbraders da Domat. Ed els han era gì fin uss gronds success, uschia han els gia pudì festivar quatter titels da campiun svizzer en la pli auta categoria. Ed era quest onn èn ils schumbraders pronts da gudagnar arbajas a la festa federala a Bulle en il chantun Friburg.
Senza trenar nagin success
Quai che vala per tut las uniuns vala per il dar sin il schumber en spezial. Ils trenaments – cunzunt en gruppa – basegnan concentraziun ed engaschi per che la perfecziun totala da tut ils 23 schumbraders gartegia. Perquai han ils tamburs da Domat fatg tut ed els han era engaschà in coach mental per ch’era il chau saja pront per la festa.
La finamira è clera, suenter 20 onns senza titel da campiun svizzer vulan ils tamburs da Domat quest onn recaltgar il titel. Quai era segir perquai ch’il dirigent actual Andri Seglias dat giu il timun da l’uniun e surdat lura a ses vicedirigent Tamino Weggler.
RR actualitad 11:00


text:
Quand in agust m’é stä prupost d’andä a Londra par fä un spetacul in piaśintein mé vegn’ un balurdon, mia tant parché gäva d’andä ancura in...
Seimpar pösé da spëss al dé d’incö l’é impurtant al fisich, parchè l’é facil avigal, al sarvéll un po’ menu. In una sucietä c’la bäsa tütt...
Gh’é dill rob ca pürtropp i giuan dal dé d’incö propi i san gn’an da che pärt ien vutä, al mond al và inans ma mé...
Vuriss vëd un film in piasintein, cul pulisiott cun tant ad pansa parché l'é un mangiatur d'anvein quindi fä dü pass ad cursa al ga passa...
A pruposit, Bon Nadäl e suartütt v'augür un ann növ tant bèll ca cridarì quand al sarà finì.
Un regal gross abota però vuris fäl ai piasintein: dunä a tütt viätar l'amur par la nossa citä, pr'i noss sass, in dua gh'é sö la...
Urmäi in television i fan vëd dal tütt, föra che dla roba bèlla, as sälva giüst giüst quälca film e quälca trasmision d’atualitä. Pr’al rést un...
Mé seimpar savì cär avigh un cagnulein, patiss abota quand i möran ma sum mia bon da stä seinsa. Tütt il voot “custi l’era l’ültim” e...
Cära la mé gint g’ho in a meint che da che un briś as guardarum pö in fassia, sicürameint i farann un’aplicasion par mëtt una bèlla...
Quand at crëd uramäi d’avì guadagnä ‘l diritt ad ciapä fiä dopa una giurnä ‘d lavur c’la t’ha imbacüchì e che vérs la fein śà at’imaginäva...


text:
La fundaziun che s'engascha dapi il 1909 per tradiziuns e monuments architectonics en Svizra cumbatta cun gronds problems finanzials. Perquai che las entradas da la vendita da las ensainas da l'emprim d'avust èn sa reducidas massivamain scriva Pro Patria cifras cotschnas, rapporta la NZZ am Sonntag.
Per l'onn 2021 è vegnì budgetà ina perdita da CHf 60'000.--. Il resultat saja be anc positiv, perquai che la Pro Patria possia retrair rendita ord lur possess e da duas immobiglias.
Blers embrugls
Pervi dals embrugls en la fundaziun han demissiunà dapi il 2019 tschintg commembers dal cussegl da fundaziun. Dapi il 2016 han quatter mainagestiun bandunà l'organisaziun u han stuì bandunar ella.


text:
Linard Bardill è chantautur ed artist. Tuttina è el adina puspè s'engaschà politicamain. Per exempel il cumenzament dals onns 1990, lura è el s'engaschà encunter l'EWR, il spazi europeic economic. Il 2014 ha el er candidà sco president communal da sia patria Scharans. Grategià n'èsi betg - Linard Bardill ha dentant fatg part da la cumissiun da la planisaziun locala e ha là fatg experientschas cun la politica communala.
L'onn passà è el lura s'engaschà fermamain per il directur dal museum d'art ch'era vegnì degradà. Tut acziuns politicas. Insumma, er sch'el na saja betg politicher, saja el in uman fitg politic, uschia Linard Bardill.
Per quai vul Linard Bardill s'engaschar
- la scol'auta da pedagogia duai restar en il Grischun
- la glieud duai pudair viver en la periferia
- per quella glieud che n'ha betg ina simpla vita
«Mes venter di: Jau vegn elegì»
Linard Bardill è in uman che taidla sin ses venter, quel saja fitg bain infurmà. Er tar la dumonda sch'el duai candidar per la regenza ha el dumandà quel. E ses venter di che sia schanza da daventar cusseglier guvernativ è tar 80%.
Sch'el vegn elegì lura spera el che ses spiert avert vegn a midar bler en il Grischun. Per exempel ch'ins discurra dals uffants e betg da plans d'instrucziun. In dals gronds problems en il Grischun saja che la glieud na restia betg en las valladas e midia en il centers. Perquai èsi per Linard Bardill fitg impurtant ch'er fatschentas pitschnas e mesaunas possian vinavant surviver en la periferia. I dovria dentant betg mo plazzas da lavur per che la glieud resta en las regiuns, mabain cunzunt identificaziun - per exempel enten promover la cultura dal lieu. Cultura dettia identificaziun ed identitad ed uschia restia la glieud era en las regiuns.
RR actualitad 07:00


text:
Padoa
Padoa (en Vèneto e 'n Lombàrt orientàl; in Italià Padova) l'è 'na cità de 212.500 abitàncc (440.023 a cunsiderà pò al a sò àrea metropolitàna [1][2]). L'è 'l capolöch de la pruvìncia omònima, che fà part de la regiù del Vèneto, endèl nord-est de l'Itàlia.
L'è séde de 'n Università 'ntra le piö ècie e prestigiùze, e la pórta testemognànse de 'n pasàt stòrich e cültüràl de gran emportànsa, Al dé d'encö la cità l'è apò a 'n cèntro econòmich rilevànt e la reprezènta 'n gróp de traspórt intermodàl tra i piö 'mportàncc de töta Europa.[3]
El cümü de Pàdova el cuàrcia zó 'na superfìce de 92 km² per 'na densità de 2267 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abano Terme, Albignasego, Cadoneghe, Legnaro, Limena, Noventa Padovana, Ponte San Nicolò, Rubano, Saonara, Selvazzano Dentro, Vigodarzere, Vigonovo (VE), Vigonza, Villafranca Padovana.
'Ntra le ótre ròbe, Pàdova l'è cunusìda 'n töt el mónt perchè l'è la cità de Sant'Antóne.
CuriuzitàModifega
- A Padova gh'è ambientàt 'na part de La Bisbetica Domata, de William Shakespeare.
- Galileo Galilei el g'ha pasàt 18 agn de la sò vìta a Pàdova.
- L'Università de Padova l'è giöna de le piö ècie del mónt (sètima 'ndèl mónt e tèrsa 'n Itàlia), fondàda 'ndèl an 1222.
- El Giardì Botànich de Padova, el fà part del patremóne mondiàl de l'UNESCO. L'è 'l giardì Botànich Üniversitàre piö ècc del mónt, fondàt endèl 1545.
De ètModifega
- La bazìlica del Sant, co i sò ciòster e i dò grande piante de Magnoglia grandiflora
- Ol münümènt del Gattamelata denàcc a la Bazìlica del Sant
- Ol Palàs de la Ragiù co la sò lògia e la sò tur
- Ol Pràt de la Val
- Ol café Pedrocchi
Ol ciòster de la Bazìlica co la Magnolia grandiflora


text:
Pòrt Valtravaia
Pòrt Valtravaia (nom ufizial in italian: Porto Valtravaglia) l'è un comün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha 2 368 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 16 km² e 'na densità de 148 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Brèsc de Béder, Brisaach Travàja, Casàl Sciuìgn, Castèll Vecàna, Dün, Ghìfa (VB), Ugébi (VB).
L'è sitüaa in sü la còsta d'ul Lach Magiur. Ul cumün a l'è nassüü in d'ul 1928 cunt la fusiun di ex-cumün de Muscìn, de Müsìn e de Pòrt. El fa part de la Comunità Montàna Val del Verban.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pòrt Valtravaia l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Vus curelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
In tal pass pudessi esser il resultat dal dialog politic, ha ditg il minister da l’exteriur en ina intervista cun la «SonntagsZeitung». Vegnissi uschè lunsch, stoppia la Svizra declerar davent da l’entschatta tge che saja pussaivel e tge betg.
Las premissas stoppian esser bler pli cleras, cumpareglià cun las tractativas passadas davart la cunvegna da basa. Uschiglio ristgia la Svizra ina nova cunvegna che n’haja politicamain nagina schanza. D’entrar en l’Uniun europeica saja ils proxims onns betg realistic, ha agiuntà Ignazio Cassis en l’intervista.
Collavurar tar singuls puncts
Tant la Svizra sco era l’UE hajan interess da collavurar, uschia per cumbatter la pandemia. Ultra da quai saja la Svizra in dals pli impurtants lieus per la perscrutaziun. Omaduas varts sajan interessadas da cuntinuar la collavuraziun, manegia Cassis en l’intervista.


text:
Scujàtul
Al scujàtul (Sciurus vulgaris) (scoiattolo in italiàn), cgnusû anc cuma śghirét o schiràtul, 'l è 'n mamìfar ruditōr dla famìja di Sciuridae e di Anomaluridae. 'L è anc ciamâ scujàtul rós o scujàtul europeo par difarénsa da qvél americàṅ, al scujàtul griś (Sciurus carolinensis).
In Itàglia i gh stànan dū dal vint-a-tri sóta-spéci dal Sciurus vulgaris, al Sciurus vulgaris fuscoater e al Sciurus vulgaris alpinus ch'al gh'à un mantèl négar.
Descrisiòṅ
Al scujàtul in gènar 'l è lung vint-sinc cm sénsa cuntàr la cóa ch'la riva a quìndas o anc vint cm sōl lē. La bèstia la pōl pśar da 250 a 340 gram e a n gh'è mia difarénsa fra masć e fémna ch'i pàran cumpàgn. A s créd che la cóa la sarvìs in di spustamènt e p'r armàgn'r in pē quànd al cur lung i ram. Al mantèl al pōl èsar rós rivànd anc a 'l maròṅ scûr méntar la pansa l'è sèmpar biànca. I scujàtui i gh'àṅ anc dgl'ungi dimóndi gusàdi e curvi par tgnir-as stric quànd i s tìran sù in si àrbul.
Al magna da tut e anc 'd Invèran al s dà da far, sōl s'a gh'è tròpa néṿ 'l armàgn in dla sò tana anc par soquànt dè.
Riprudusiòṅ e mòrt
La scujàtula la pōl avér fiōi, in gènar tri o quàtar pìcui, dū vòlti 'l an dòp avér gusâ fra Favràr e Mars o fra Śugn e Luj. Dòp trént'òt dè a 'l incìrca la parturìs. I śōvan quànd i nàsan i èṅ nûd, i péśan da déś a quìndas gram e i èṅ ór'b e sōrd dònca i n pōl minga scampàr da par lōr ma l'è sōl la fémna ch'la gh tîṅ adrē. A vint-i-òṅ dè ad vita i gh crés'n i pēi e pò i èṅ bòṅ ad védar c'n i sò òć. Dòp quàranta dè i gh la càv'n a magnàr dla ròba dura parchè in cal mént'r i dènt i gh'èṅ carsû anc se par vint stmani la màdar la cuntìnua a dar-'g anc al lat. Al fémni i pōl'n avér fiōl dòp dū an.
Al schiràtul al scampa in gènar tri an ma soquànt i rìv'n anc a sèt. In cà cun 'l óm cla bèstia lè l'è bòna ad vìv'r in fiṅ a déś an.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Scujàtul
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Scujàtul


text:
PPS Svizra vul survegliar persunas assicuradas
Ils delegads da la Partida populara svizra han ditg «gea» a la nova lescha per survegliar persunas assicuradas. Quai han els decis unanimamain tar lur radunanza a Les Bugnenets en il chantun Neuschatel. I saja necessari da cumbatter il maldiever da las assicuranzas socialas a moda rigurusa. La nova lescha stgaffeschia la basa legala per quest cumbat. Quai ha ditg la cussegliera naziunala dal Vad Alice Glauser.
Questa lescha dat a las assicuranzas socialas dapli pussaivladads da survegliar retschaviders da rentas d'invaliditad, dischoccupads ed auters assicurads. Tranter auter pon ellas engaschar detectivs socials. Quai sch’i dat in suspect da maldiever. Privats avevan lantschà il referendum cunter questa nova lescha.
Il pled final en chaussa ha il suveran svizzer probablamain la fin da quest’onn a l’urna.
Era davart l’iniziativa per l’autodeterminaziun han ils delegads e las delegadas vuschà. Els han ditg «gea» a quella. Tenor il president da la partida Albert Rösti muntia in «gea» a questa iniziativa in «gea» a la democrazia directa. Tenor el na saja l’iniziativa betg in privel per ils dretgs umans. L’iniziativa pretenda ch’il dretg naziunal stettia sur il dretg internaziunal. Il parlament è cunter l’iniziativa.
Il suveran svizzer decida il november en chaussa.
PS Svizra sa prenda en mira la refurma da taglia
La PS vegnia a decider probablamain in settember dad in referendum cunter la refurma da taglia. Quai ha ditg il president da la partida Christian Levrat a la radunanza da delegads a Losanna. Tut tenor dettia ina consultaziun da la basa en chaussa, sche quai saja necessari u giavischà. Levrat ha fatg ina bilantscha positiva da la refurma da taglia.
Plinavant ha el crititgà il cusseglier federal Ignazio Cassis per sias remartgas davart la Palestina, las mesiras da sustegn ed er davart l’agenda 2030 da l’ONU per il svilup durabel. I na saja betg cler, sche questas remartgas sajan part d’ina strategia u betg.
PLD Svizra persvadida da libra circulaziun da persunas
Per suttastritgar, ch'ella è persvadida da la libra circulaziun da persunas sco mez per rinforzar l'economia han 223 delegadas e delegads da la PLD approvà ina resoluziun en chaussa. Ina persuna è stada cunter, quatter èn s'abstenidas.
Tuttas varts duain profitar da las relaziuns tranter la Svizra e ses stadis vischins. Quai ha ditg Petra Gössi, la presidenta da la Partida liberaldemocratica, davant ils delegads ad Airolo en il Tessin. Per pudair profitar saja necessari da far frunt a las sfidas futuras e d’esser pront da s’inventar adina puspè danovamain.
Il minister da l’exteriur, Ignazio Cassis, ha ditg ch’el speria che la cunvegna da basa cun l’Uniun europeica saja sut tetg fin l’october. Uschia veglia il Cussegl federal rinforzar la via bilaterala.
RR novitads 16:00++


text:
Bologna
Bològna (Bulåggna 'n bulugnés; Bologna 'n italià; Bononia 'n latì; Bologne 'n fransés; Bolonia 'n spagnöl; Bolonha 'n purtughés) l'è la sità piö 'mportànta e piö granda de l'Emilia e l'è pò la capitàl de la regiù Emilia-Romagna e la se tróa 'n de la Pianüra Padana a i pé di Apenini.
Ol nòm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sömèa che 'l nòm 'l vègne da öna popolasiù de Cèlti che i stàa lé e che i se ciamàa Bòi de lé 'l nòm de "Bononia". Gh'è de di che però prima che i riès i Bòi ghe stàa lé i Etrùsch che i ciamàa la sità Felsina e amò adès chèi de Bològna i se ciama sia bolognès che felsìnei.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
1) Bològna l'è la sità di pórtech desà che a gh'è piö o méno 38 chilométer de pórtech che i è quase töcc in de la sità ègia e i è quase töcc del medioéf.
2) La basilica de San Petrònio co la sò fasada restada a méta, ü tòch in marm e l'ótèr tòch de préda.
3) i tur medioeale che i è amò dersèt ach se öna ólta i gh'éra de ès alméno ü sentinér: i dò piö 'mportante i è la tur di Asinèi e la Garisènda, facie sö tra 'l 1109 e 'l 1119. I dò tur i è mia drécie ma i pènt töte e dò, chèla di Asinèi la sbièsa de ü méter e 23 ghèi, la Garisènda adiritüra de trì mèter e 22 ghèi.
La Garisènda l'è stacia lüminada pò dal Dant Ligher 'n de la sò Diina Comédia (infèren, XXXI, 136-140).
L'Üniersità[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Bològna gh'è la piö ègia üniersità de Eüròpa fundada 'n del 1088.
Sit del cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Cusan (MI)
Cusan (Cusano Milanino in Italian; Cusanum ò Cuxanum in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan con 18 886 abitant, situaa a nòrd del capploeugh.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stòria de Cusan la scomincia in del 336, ann in del qual hinn rivaa in quij territòri chì di giudes mandaa de l'imperador Giovian: l'hann ciappaa ben prest el nòmm de Capuani, vist che vegniven de Capua. Spedii per funzion amministrativ, hann ottegnuu ben prest el titol de comites. Intorna al 1000, el poder el saria passaa a la famiglia di Cusan, a la qual quella precedent la gh'aveva daa i pròppi ben. Duranta el period spagnoeu, Cusan l'è staa legaa al feud de Des, del qual l'ha condividuu i sòrt fina al 1657, quand che l'è staa separaa e donaa a la famiglia Omodei. El palazz Omodei l'òspita i fresch di ann 1654-1655 dipingiuu del Carpoforo Tencalla.
In di primm ann del Vòttcent el comun - reggiuu de deputaa, di quai vun l'era el president, l'era giamò molto efficent e 'l gh'aveva on archivi: i sò primm att hinn del 1816. In del 1860 l'è staa istituii el Consili Comunal e l'è staa nominaa el primm sindich. Duu ann pussee tarda, Cusan l'è staa ciamaa in Italian Cusano sul Seveso e in del 1869 gh'hinn staa taccaa Corman e Brusuj, union finida giamò l'ann dòpo. A partì del 1915 el comun el gh'ha el nòmm de adess.
A Cusan gh'è nassuu l'allenador Giovanni Trapattoni (1939).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Cusan l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Las vischnancas da La Punt Chamues-ch e da Bever èn sa decididas da metter ensemen las scolinas. Uschia van dapi il cumenzament da scola 2020/2021 trais scolarets da Bever a scolina a La Punt Chamues-ch. Tenor Urs Niederegger, il chanzlist da La Punt Chamues-ch, saja quai ina situaziun da win-win. La Punt Chamues-ch ha in pli grond dumber da scolarets e Bever na sto betg sa participar finanzialmain vid la scolaziun sco tala.
Per la vischnanca da La Punt Chamues-ch na chaschuna questa situaziun betg per dapli custs. La vischnanca da Bever sa participescha però vid ils custs da material e surprenda il transport per ils uffants.
Fusiun da scola primara
Il project da metter ensemen las duas scolinas vulan ins testar tenor Urs Niederegger in onn. Suenter duai vegnir decidì sch’il project cuntinuescha. La Punt Chamues-ch saja però er interessà vid ina fusiun da tut la scola primara cun Bever. Er per quella decisiun hajan ins però vulì spetgar giu quest onn da test da las scolinas.


text:
En la lescha vegn era definida la taxa per promover il turissem: interpresas duessan vegnir debitadas tenor la summa da paja da l’AVS. Las trais vischnancas involvidas vulan generar in pau dapli entradas per il turissem. Vaz stima da pudair augmentar las entradas actualas da radund quatter milliuns francs per circa in mez milliun francs. Las taxas minimalas e maximalas èn gia vegnidas definidas, las summas exactas vegnan dentant anc decididas da las suprastanzas communalas.
La procedura da consultaziun da la nova lescha cuzza enfin ils 10 da settember. Il matg da l’auter onn duai la lescha ir en votaziun. A Curvalda ed a Lantsch decida la radunanza communala ed en la vischnanca da Vaz datti ina votaziun a l’urna. Tar in gea va la nova lescha en vigur il prim da schaner 2021.
Custs pli auts, ma betg dapli prestaziuns
Cunter questa nova lescha datti dentant era critica: Ina dunna ch’ha gia dapi blers onns in’abitaziun da vacanzas a Lai crititgescha, che la vischnanca veglia incassar adina dapli, senza cuntraprestaziun. Uschia na dettia quai auter ch’en autras regiuns turisticas dal Grischun, anc adina nagina carta dal giast cun reducziuns. La nova lescha da turissem lascha dentant avert l’introducziun d’ina carta dal giast. La basa legala d’introducir ina tala, fiss dada cun la nova lescha.
Daniel Bloch da l’uniun «Zweitheimische Lenzerheide» beneventa la nova lescha, el crititgescha dentant, che la lescha na defineschia betg anc exact l’autezza da las novas taxas. Quella vegn anc definida da las suprastanzas communalas. Plinavant crititgescha el, ch’ins na sappia per il mument betg, tge che capitia cun las entradas supplementaras che vegnian generadas cun la nova lescha da turissem.
RR novitads 06:00


text: Tge è per tai bun sex? Ed has ti en il mintgadi er quel sex che ti ta giavischas propi? Ubain has magari schizunt tema che ti na sajas betg «normala/normal»? U laschain nus influenzar da memia d’ideas, co che sex stuess esser, che hollywood, la baselgia ubain reclamas mussan a nus. En l’emissiun «Zona cotschna» tschantscha la reportra Sabrina Bundi cun differentas persunas avertamain sur da sex e co che quel è propi en il mintgadi. Ed er la «sexperta» Caroline Fux, che ha cusseglià durant 10 onns il public dal «Blick» cun sia columna «Fux über Sex», raquinta dad in u l’auter exempel or dal mintgadi che gida da vesair: Cun nossas dumondas e noss quitads puncto sex n’essan nus betg persuls.


text:
L’academia militara ed il «Center for Security Studies» da l’ETH Turitg han publitgà il studi «Segirezza 2016». Tenor la retschertga crajan trais quarts dals dumandads che la situaziun politica mundiala vegnia anc pli precara durant ils proxims tschintg onns. Avant in onn eran quai anc passa la mesadad.
Segirezza avant libertad
Nov da diesch persunas han inditgà da sa sentir segiras. Ma gist areguard il cumbat cunter il terrorissem è la segirezza pli impurtanta che libertad.
Uschia inditgeschan dus terzs dals dumandads d’esser pronts d’acceptar restricziuns da la libertad persunala per pudair cumbatter il terrorissem «cun tuts meds».
Dapli polizia - sustegn per l'armada
Tge che fa forsa surstar: 87 pertschient dals dumandads èn da l’avis ch’ins duaja rimnar datas davart persunas suspectads. Il medem dumber da persunas vul er duvrar l’armada per sustegnair la polizia, cura che quella è surdumandada da procurar per ruaus. Las valurs èn cleramain pli autas ch’ils ultims onns.
82 pertschient vulan dapli polizia ed 84 pertschient sprovan l’armada.
Svizra para da s'isolar
La neutralitad ha vinavant ina gronda muntada. 95 pertschient dals dumandads sustegnan il principi. Ensemen cun quest resultat va ina tendenza d’isolaziun da la Svizra: Mo anc 22 pertschient èn per daventar commember da l’Organisaziun dal pact da l’Atlantic da Nord NATO. A medem temp èn be pli 16 pertschient (avant 21 pertschient) per in’entrada svizra en l’Uniun europeica.
L’enquista è vegnida fatga il schaner passà. En tuttas regiuns linguisticas èn vegnidas dumandadas 1’211 votantas e votants.
RR novitads 11:00


text:
Emmanuel Macron ha pledà davant il chasti da Versaille davant deputads e senaturs per ina midada radical-nova en la politica. Uschia vul el midar las instituziuns politicas dal pajais e simplifitgar a partidas pitschnas d'entrar en il parlament.
Macron propona d'introducir elecziuns da proporz. Tar elecziuns naziunalas en Frantscha vala enfin uss in sistem d'elecziun da maiorz. Quai fa grev a partidas pitschnas da cuntantscher avunda vuschs per gudagnar sezs en il parlament. I na dat naginas glistas da candidats, be candidaturas per pudair represchentar in tschert circuit.
Plinavant vul Macron reducir il dumber da senaturs e deputads en il parlament, e quai per in terz. El vul era limitar ils mandats successivs. Sche necessari vul Macron laschar decider il pievel cun ina votaziun populara.
RR novitads 18:00


text:
Hanciuz
Hanciuz(Sawgun:汉朝,gyoepyaem:Hàn Cháo;gonq 202 nienz-220 nienz) dwg aen Cunghgoz funghgen vuengzciuz daih ngeih,youq Cinzciuz laeng,Samgoz gaxgonq.De dwg youh nungzminzgijyi lingjsiu Liuzbangh(刘邦) laebbaenz,Gyoengqvunz heuh de Hangauhcuj(汉高祖).Byongh gaenq
ngaiz Cinhciuz dajduenh.Ndigah Hanciuz baen song dingz,Saehan (gonq 202 nienz–9 nienz) caeuq Doenghan(25 nienz–220 nienz). Hanciuz veizciz le 400 lai nienz,vunz nyinhnaeuz de deg seizhoengh Cunghgoz lizsij.Seizneix,Cunghgoz cujdij mincuz doq gag heuh Hancuz.


text:
Collin McMahon
La spada magica – Ils lufs striunats
Vallader
Lia Rumantscha, 2011, numer d’empustaziun 978-3-03900-088-3
Jannik nu po bod crajer quai ch’el vezza: üna spada mürvagliusa e straglüschainta. Apaina ch’el tilla tegna in man, capita alch da l’impussibel: Jannik e sia sour Lea as rechattan dandettamaing in tuot ün oter muond – ester e fantastic. Pels umans in quel muond esa cler cha Jannik es il portader da Falibur, la spada magica. Els til surdan üna lezcha ourdvart privulusa. Sarà Jannik bun da deliberar il pajais dals terribels lufs?


text:
OE Zernez (EW Zernez)
(ouvra electrica-/provedimaint electric da las fracziuns Zernez e Brail)
Il cumün fusiunà Zernez cugnuoscha duos differentas circunstanzas spezialas dal provedimaint electric illas singulas fracziuns. Quistas circunstanzas han ragischs istoricas, voul dir, s'han dattas our da la fusiun dals cumüns Zernez/Brail cun Susch e Lavin.
l'OE Zernez (EW Zernez), chi'd es respunsabel per la fracziun Zernez e Brail, vegn manada sco gestiun da reschia 100 % dal cumün da Zernez.
Tuot la documainta (ledschas, reglamaints, process, formulars, uordens e.u.i.) sun da chattar quia, be in lingua tudais-cha. La basa d'energia specifica per las fracziuns Brail e Zernez sun da chattar quia.
In cas urgiaints o per dumondas in cas d'interrupziun da la forz'electrica
- Per tuot las persunas chi abitan illas fracziuns da Brail, Zernez, Susch, Lavin es la EE Energia Engiadina SA a Scuol respunsabla
nomer da telefon da piket: +41 81 861 23 00 obain e-mail
Per tuot ils oters cas
Organisaziun da l'OE Zernez (EW Zernez - valabel per las fracziuns da Zernez e Brail)
Preventiv e credits
Radunanza da cumün e/o urna dal cumün da Zernez
Direcziun strategica
Suprastanza cumünala dal cumün da Zernez
Direcziun operativa
Direcziun dal cumün da Zernez
Persuna da contact e respunsabel per dumondas da l'OE Zernez
Manader d'affar da l'OE Zernez
Corsin Scandella, chanzlist dal cumün da Zernez
Cumün da Zernez
OE Zernez
Center cumünal
Urtatsch 147A
CH-7530 Zernez
T. +41 81 851 44 41 obain +41 81 851 44 44
E. ew@zernez.ch
Gestiun (Betriebsinhaber) da l'OE Zernez
EE Energia Engiadina SA Scuol
Walter Bernegger, directur


text:
Il pilot sparì da l'aviun militar F/A 18 è mort. Quai communitgescha il Departament federal da defensiun. Il pilot militar da professiun da 27 onns saja vegnì identifitgà senza dubi tranter tocca dal vrac al lieu da l'accident en la regiun dal Pass dal Susten.
Tschertgà bunamain dus dis
Plirs helicopters da l’armada e da la Rega èn stads en acziun la mesemna dapi las 07:00. Er truppas a terra han sustegnì la tschertga. L'armada condolescha als confamigliars. Lezs vegnan tgirads dal CARE-team da l'armada.
La fitg bun’aura saja in agid per las forzas che sajan a la tschertga, aveva ditg il pledader da l’armada Daniel Reist l'avantmezdi.
Il glindesdi suenter la crudada ed il mardi aveva la schlett’aura engrevgià la tschertga per l’aviun ed il pilot sparì.
Motiv anc betg enconuschent
Il motiv per la crudada da l’aviun da cumbat vegn intercurì da la giustia militara. Ils proxims dis vegn la tocca dal vrac salvada dal difficil intschess autalpin che sa chatta en in'autezza da sur 3'000 meters sur mar.
Il lieu da la crudada restà serrà per alpinists fin ch’il salvament è terminà. Plinavant vala ina zona da scumond da sgol.
Crudada en rom d’in sgol da trenament
L’aviun d’in sez F/A-18 è partì sco segund da la plazz’aviatica militara a Meiringen en rom d’in sgol da trenament, 15 secundas davos il manader.
In emprim appel da func da la centrala ha il pilot respundì confurmamain. Il segund appel n’ha il pilot dentant betg pli respundì. Il vrac da l’aviun era vegnì chattà ord l’aria il mardi enturn mezdi en la regiun «Hinter-Tierberg».
RR novitads 10:00+


text:
Sch'il velo vegnia promovì consequentamain, possian ins meglierar la sanadad da la populaziun, reducir ils sbufs da CO2 ed en il medem mument spargnar daners publics. Cun in nov atritgel constituziunal possian ins cuntonscher exact quai , scrivan ils iniziants da Pro Velo Svizra.
La Svizra, cun distanzas per gronda part curtas saja predestinada per il velo e possia esser in exempel internaziunal.
Ils initiants avessan gì temp fin ils 3 da settember 2016 per rimnar las suttascripziun necessarias. L'iniziativa ha dentant gì tant success tar la populaziun che las suttascripziuns eran gia ensemen sunter in mez onn.
RR novitads 14:00


text:
Maya Lalive è in’artista ed alpinista che viva e lavura en la Val Bregaglia, a Turitg ed a Linthal.
Ses proxim project vegn betg a restar per adina - el è be da vesair tranter ils 5 e 29 avust. In maletg che penda vi dal mir da serra Albigna en Val Bregaglia. Sin 1300 meters quadrat duai el mussar quai che caracterisescha la Bregaglia: spelm, aua, aria e tut.
Lavur da montascha difficila
Sche l’aura constat, lura vegn l’ovra d’art montada ils 5 d’avust cun agid da helicopter e lavurants che pendan en sugas. El vegn a pender sur la surfatscha dal mir.
Suenter l'exposiziun vi dal mir da serra vegn l'ovra transfurmada en bleras parts, mintgina per sai furma in nov maletg. Tut la lavur vegn accumpagnada cun film e fotografias.
Dimensiun da l'ovra
- 1'300 meters quadrat taila
- in pais da 750 kilos
- 130 meters aut
- 10 meters lartg


text:
Stipendis da regenzas estras
Per incumbensa da la confederaziun administrescha swissuniversities ils stipendis da regenzas estras. Tals stipendis vegnan offrids da circa 30 pajais per ina dimora a l'exteriur. Per intgins pajais pon s'annunziar er artistas ed artists svizzers. Da l'auter maun porscha la Svizra a scienziadas ed a scienziads sco er ad artistas ed artists da l'exteriur stipendis federals per ina dimora da studi u da perscrutaziun en Svizra.
Sur il suandant link chattais Vus ulteriuras infurmaziuns:
per tudestg: Regierungsstipendien für das Studieren im Ausland
per franzos: Bourses pour les études à l'étranger


text:
A la radunanza generala da l’uniun «Gruppa d’interess Sezner-Um Su-Grenerberg» a Sursaissa Meierhof ha la suprastanza preschentà a las commembras ed als commembers il svilup dal project durant l’onn passà. Ina gronda midada dal project hai dà la fin november da l’onn passà. L'interpresa responsabla Altaventa Surselva SA è ida concurs ed ina nova interpresa, la Parc da Vent Lumnezia SA, ha surpiglià il timun. La nova interpresa ha gist era preschentà in nov project redimensiunà.
Mo pli 20 rodas e mo pli Lumnezia
Enstagl da 40 rodas da vent vegn mo pli discussiunà da ca. 20 rodas. E tut las rodas planisadas sa chattassan mo pli sin il territori da la vischnanca Lumnezia. Il territori da la vischnanca Sursaissa-Mundaun na fiss betg pli pertutgà. Tut quellas midadas han dentant tenor Gaudenz Alig, il president da la «Gruppa d'interess Sezner-Um Su-Grenerberg», nagina influenza sin las finamiras da l'uniun. La finamira resta d'impedir tuttas rodas da vent en quella regiun, emporta buc quantas, quant grondas ni en tge vischnanca.
Quatter pitgas da mesiraziun
Per il mument vegn discutà sur da quatter pitgas ch'i dovra per definir la spezia ed il dumber da pipistrels en la regiun nua che las rodas da vent èn planisadas. Quellas infurmaziuns dovri per l'examinaziun ecologica dal project. Ina da quellas pitgas exista gia (ella è vegnida duvrada per mesirar il vent), trais pitgas duain vegnir montadas da nov. La fin zercladur ha la Parc da Vent Lumnezia SA inoltrà la dumonda da bajegiar resp. per la midada d'intent da quellas pitgas. Tenor Gaudenz Alig ha l'uniun fatg recurs encunter quella dumonda, dentant na quinta el betg cun in success. Il recurs saja plitost stà in act per mussar, che l’uniun existia anc e saja anc activa.
Sur da la dumonda da bajegiar decidan la vischnanca Lumnezia ed il chantun Perquai che las pitgas n'èn betg en zona da bajegiar sto era il chantun dar ses consentiment las proximas emnas.
RR actualitad 07:00


text:
Lengua galesa
Al Galés (in gales Cymraeg), al fa part di lengu celtich. L'è parlaa in Gales (che al fa part ad la Gran Bretagna ucidental) e int la pruencia ad Chubut, una colonia galesa int la Patagonia argentína.
I ParlantModifega
Seconda un censiment dal 2001, al 20,5% di galés (circa 3 milion) i parlan al gales (un nümer magiur rispet al 1991, quand a gh'era dumà al 18,5% ch'i la parlavan). Quela percentual chi l'è particularment impurtanta se a s' cunsidera che l'inclüda ancasì gent nasüü föra dal Galess. Quand a s' cunsidera dumà la pupulazion nasüü in Galess la percentual di parlant la va sü fina a rivà al 30%.
La magiur part di gales i henn bilingu Gales-Ingles, anca se a gh'ne tanti ch'is sentan püssee bon da parlà al Gales pütost che l'ingles. I du lengu i henn comunque part ad la vita ad tüt i dì, e la magiur part i dröban sia vöna che l'altra.
Al gales cume prima lengua us tröva supratüt int i post meno indüstrializà a nord e a ovest dal Galess, tant me Gwynedd, Denbighshire, Merioneth, Anglesey (Ynys Môn), Carmarthenshire, Nord Pembrokeshire, Ceredigion, e in part dal Glamorgan ucidentaal.
StoriaModifega
Galés antichModifega
El galés antich (Hen Gymraeg) l'è el nom daa a la lengua galés ind el temp andue al s'è desvelüpaa del brittonegh e che al ven de spess cataa föra del VI/VII a i inizi del XII secul quand che a s'è desvelüpaa ind el galés mezz.
Un badalöcch de puesii e di över in prosa henn rüvaa de chest temp fin al dé d'incö, anca se in di manüscricc taard e minga uriginai, cume per ezempi el puema Y Gododdin. El test püssé antich in antich galés rüvaa intrech l'è forsa chel cataa föra in sö un piött fopal ind la Cesa de San Cadfan (Tywyn), a Tywyn (Gwynedd), anca se l'è databil a i inizi del'VIII secul. Se pensa che un test ind el Liber de San Chad al sia staa scriüü in tra la fin del VIII e el IX secul, ma pö vess la copia de un test del VI/VII secul.
Galés mezzModifega
El galés medi (Cymraeg Canol) l'è el nom daa al galés di secul XII-XIV, andue ghe restan debon püssé atestaziun de a chel antich. L'è la lengua, o sia ghe va arent a chela ch'a gh'è ind el Mabinogion, anca se i storia cöntaa sö henn püssé vecc. L'è anca la lengua dela grand part di manüscricc de la legislaziun galesa.
Galés d'incöModifega
Adüs del censiment del 2001, el 20,5% de la popolaziun tutala galesa (3 miliun de persun) deciarava de parlaa el galés (in via a cress respett al 18,5% del 1991). Chesta percentüal, giamò de per sé granda, la ciapa un valur ancamò püssé grand se a se pensa che, de i dacc del stess censiment, el 25% del la popolaziun tutal l'era fada sö de persun nassüü föra del Galles. In tra i Galés devera del lögh, la percentüal di parlancc la lingua nativa al sarìa el 30%. El nümer de persun che i druva el galés 'me lengua "veicolar", o che gh'ha un savér assé bon de chest idioma ind el rest del la Gran Bretagna l'è minga cugnussüü.
Gramatega del galés d'incöModifega
I verb in galésModifega
La grand part di temp la pö vess fada sö druvand l'aüsiliar bod (vess). I gh'han dü form: el galés pupular (Cymraeg Byw) e 'l galés leterar.
Present
Il galés pupular al druva fundamentalment form cuntracc de chel leterar.
"Mì sunt" è "yr wyf i" ma può diventare: "rwy" da "yr wyf i", "wi", o "rydw i", "dw i", "wi".
Cume aüsiliar pö vess: Dw i'n cerddeg = Mì camini (sunt dré a caminà).
"Tì te seet" l'aüsiliar al pö destrüss del tüt (vess presüpost) e dì Ti'n cerddeg = Te caminet (te seet dré a caminaa, lett. "tì in caminà!")
Ind i dumand
Wyt ti'n cerddeg? (te seet dré a caminà?) ydw (sé) - nag ydw (no).
Ydw i'n cerddeg? (sunt dré a caminà?) wyt (sé) - nag wyt (no).
Tabela di vucaiModifega
La Pulitica LinguisticaModifega
Anca se al Gales l'è stat minaciàa dal puter pulitich e sucial ad l'ingles, a gh'è stat un mügg ad campagn in favur dal Gales a partì dala metà dal 20esim secul, in particular da part ad urganisasion nasiunalista cme al partit Plaid Cymru e la sucietà dla lengua galees (Cymdeithas yr Iaith Gymraeg).
Int al 19sim secul, in quasi tüti i scöl dal Galess i lesion j'eran in inglees, ancasì int i post indè che i fiö i la capivan no. Int una quai scöla i drubavan ancasì di metud barbaric, tant cme al 'Welsh Not' (al No Gales), ch'l'era un tocc ad legn con insima i leter WN che i mester i metivan al cool di fiö chi parlavan galees. Cui fiö la pö i pudivan pasà al legn a un'alter fiö che lur i sentivan parlà galees. Gnuta sira, al fiö ch'u gh'ava al legn al cool u gniva picà sec dai mester.
La situasion l'a pö cumincia a cambià aturn al 1890 quand Hugh Owen l'a fat presion per cambià i leeg, e j'ann vert la prima scöla indè ch'as parlava galees; la Ysgol Syr Hugh Owen. L'era al 1894.


text:
Cunzunt en Svizra ha Emmi fatg damain svieuta. Cun 1,74 milliardas francs è quella sa reducida per 2,9% cumpareglià cun l’onn avant. Sco raschun numna il concern en emprima lingia il turissem da cumpra, ils bass pretschs da latsch internaziunals e dapli imports en Svizra. Quai ha communitgà Emmi.
Il gudogn è s'augmentà per 16,7% sin 140,3 milliuns francs. Il gudogn operativ (EBIT) è s'augmentà per 7,3% sin 202,7 milliuns francs.
Creschì en Europa ed America
Percunter è la svieuta s’augmentada en l’Europa (+6,5%) ed en ils Stadis Unids (+8,5%). Quest resultat saja cunzunt d’attribuir a diversas cumpras al martgà europeic ed american.
Dividenda pli auta
Grazia a questas cifras dal 2016 vul Emmi proponer da sia radunanza generala ils 20 d'avrigl 2017 ina dividenda da 5,90 francs per aczia nominala.
Prognosas 2017
Per l'onn current quinta il concern cun sedia a Lucerna che las svieutas s'augmentian levet – quai malgrà in ambient da martgà difficil, sco quai ch'Emmi scriva.
RR novitads 09:00


text:
Da principi èn las duas chombras sa cunvegnidas da far pli transparent ils lioms d'interess dals parlamentaris. Tranter duain els en l'avegnir er stuair inditgar en il register lur patruns da lavur. Davart quant transparentas che las indicaziuns duain esser n'èn las duas chombras però anc adina betg perina.
Uffizi d'onur u lavur pajada
Tenor la veglia dal Cussegl dals chantuns duai er vegnir inditgà sch'i sa tracta dad lavurs en uffizi d'onur u lavurs pajadas. Quai na saja betg uschè cumplitgà, sco quai ch'intgins cussegliers naziunals pretendian, ha ditg la pledadra da la cumissiun Andrea Caroni. I giaja per quai dad inditgar las entradas che vegnian er inditgadas en la decleraziun da taglia.
Igl è tgunsch pussaivel ch'il Cussegl naziunal accepta en la terza runda da cussegliaziun las pretensiuns dal Cussegl dals chantuns. En la segunda runda hai da in na be per ina vusch. Plinavant han intgins parlamentaris mancà
RR novitads 11:00


text:
Dario Argento
Dario Argento (Róma, 7 ad Setémbar dal 1940, a s lèś [ˈdaːrjo arˈdʒɛnto] in itagliàṅ) 'l è 'n regìsta, un senegiadōr e 'n prudutōr ad film itagliàṅ, cgnusû anc c'n al scutmàj ad „Mìstar dal śgriśōr“ par via ad tuti cal pelìculi ad scarésa ch'l à girâ in dla sò caréra cuma Profondo Rosso, L'uccello dalle piume di cristallo e Suspiria.
Insém a Mario Bava 'l è cunsiderâ òṅ di prutagunìsta dal gènar dal śal a l'itagliàna.
Biugrafìa
Fiōl dal prudutōr Salvatore Argento e dla futógrafa braśigliàna Elda Luxardo, Dario al mòla da śōv'n al lìceo clàsic p'r andàr a star a Parì in du al scampa lavànd śò a i piàt. In séguit al tórna in Itàglia par far al crìtig cinematugràfic a Paese Sera scrivénd anc soquànti senegiadùri cuma qvéli ad Metti, una sera a cena ad Giuseppe Patroni Griffi e ad C'era una volta il West insém a Bernardo Bertolucci e a Sergio Leone.
In dal 1970 al gira 'l sò prim film, L'uccello dalle piume di cristallo, tulénd spunt da 'l rumànś „La statṿa ch'la siga“ ad Fredric Brown. Piàn piàṅ la pelìcula la dvènta 'n sucès muciànd sù da piò 'd un migliàrd ad franc. Argento al dà vita a na sflisa 'd tri pelìculi cgnusùda cuma „La trilugìa dal bèsti“ girànd in dal 1971 i śai Il gatto a nove code e Quattro mosche di velluto grigio.
In dal 1973 al gira 'l film stòric Le cinque giornate cun prutagunìsta Adriano Celentano pò in dal 1975 al tórna a 'l thriller girànd una dal sò pelìculi più famóśi e spavintóśi, Profondo Rosso. In dla part dla Gianna a gh'è anc na śōvna Daria Nicolodi ch'la dvintàrà sò mujér e pò màdar dl'Asia Argento. Dario al taca a lauràr c'n al grup ad rock progressive di Goblin ch'i faràṅ pò anc la culòna sunóra dal film ad scarésa ad dū an dòp, Suspiria, na pelìcula cun prutagunìsti dū vèci star 'd Hollywood cuma l'Alida Valli e la Joan Bennett. In Giapòṅ la gh'à abû un bèl sucès tant che Profondo Rosso al sarà pò distribuî là c'n al tìtul ad Suspiria 2.
In dal 1980 l'è la vòlta dal secónd capìtul dla trilugìa dal „Tri madri“, Inferno, dòp Suspiria e prima ad La terza madre dal 2007. In dal 1982 Argento al tórna a 'l thriller cun Tenebre, pò i rìv'n atri dū pelìculi ad sucès cuma Phenomena e Opera, qvésta chè giràda anc a 'l teàtar Régi ad Parma.
In di an Nuànta Dario al gira 'l sò prim film americàṅ Trauma, cun sò fiōla Asia ch'la fà la part dna ragàsa anurèsica, ma 'l ròbi i n vànan minga tant bèṅ par lò e gnanc c'n al dū pelìculi a vgnir, La sindrome di Stendhal (1996) e 'l arfacimènt dal clàsic di film gòtic Il fantasma dell'Opera (1998).
Dario al próa a turnàr a 'l thriller in dal 2001 cun Non ho sonno, pò al gira tri film ch'i n èṅ minga piaśû par gnint a i crìtig cuma Il cartaio (2004), La terza madre (2007) e Giallo (2009), film ch'al gh'à abû dimóndi prubléma a èsar distribuî in di Stat Unî parchè 'l atōr prutagunìsta, Adrien Brody, 'l éra pasâ par gl'avucàt par ciapàr i bèsi cuncurdâ che qvéi dla prudusiòṅ i n gh'ìvan minga pagâ.
Filmugrafìa
- 1970 - L'uccello dalle piume di cristallo
- 1971 - Il gatto a nove code
- 1971 - Quattro mosche di velluto grigio
- 1973 - Le cinque giornate
- 1975 - Profondo Rosso
- 1977 - Suspiria
- 1980 - Inferno
- 1982 - Tenebre
- 1985 - Phenomena
- 1987 - Opera
- 1990 - Due occhi diabolici (epiśòdi Al gat négar)
- 1993 - Trauma
- 1996 - La sindrome di Stendhal
- 1998 - Il fantasma dell'Opera
- 2001 - Non ho sonno
- 2004 - Il cartaio
- 2005 - Ti piace Hitchcock? (film par la TV)
- 2007 - La terza madre
- 2009 - Giallo
- 2012 - Dracula 3D
Bibliugrafia
- Giovanni Aloisio, Alberto Pallotta, Universo Dario Argento, Ultra, 2017, ISBN 8867765310
- Dario Argento, Paura, a cura di Marco Peano, Einaudi, 2014 ISBN 8806218255
- Luigi Cozzi, Profondo Argento. Il cinema e la televisione di Dario Argento, Profondo Rosso, 2014, EAN 9788898896219
- Antonio Tentori, Tutto Dario Argento dalla A alla Z, Profondo Rosso, 2013 EAN 9788895294902
- Alda Teodorani, Alda Teodorani racconta Dario Argento, Video regesta Enrico Pagliara


text:
RTFM
RTFM l'è 'na sigla del gergh informadegh che la voeur dì "read the fucking manual", ossia "lensg quell diavol de manual". L'è doperada per respond a quej domand che poden trovà 'na respoeusta in di manuai pussee basich o che hinn faa cont ona violazion ciara de la netiquette e di regoll.
Vist che fucking l'è 'na parolla assee volgar de la lengua inglesa, squasi al nivell de 'na bestemma, di voeult F indica "fine" ("bell") o "fashonable" ("fascinos"), o l'è scricc domà "RTM", ossia "lensg el manual".


text:
Il december 2023 po l'arena da biatlon a Lai organisar per l'emprima giada cursas da la cuppa mundiala. Quai communitgescha Swiss-Ski. Il november passà era gia vegnì surdà a Lai l'organisaziun per ils campiunadis mundials dal 2025.
Ils megliers biatlets dal mund vegnan a Lai
Entant ha la federaziun da biatlon publitgà il chalender da la cuppa mundiala per las proximas stagiuns. Per l’emprima giada vegn era ina destinaziun svizra resguardada. Dals 11 fin ils 17 da december sa ferman ils megliers biatlets dal mund a Lai. Tenor Swiss-ski saja uschia cuntanschì in ulteriur punct culminant. Bain sajan ils campiunadis mundials ina chaussa grondiusa ed unica. La finamira principala saja dentant d'avair las meglieras biatletas e biatlets dal mund en l'avegnir regularmain en Svizra.


text:
Häggenschwil
Häggenschwil a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de San Gal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.10 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1200 abitant.
El cumün de Häggenschwil al se tröva a una altitüden de 565 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Egnach (TG), Hauptwil-Gottshaus (TG), Muolen, Roggwil (TG), Waldkirch, Wittenbach, Zihlschlacht-Sitterdorf (TG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
StoriaModifega
Häggenschwil l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 1419 col nom de Hergnschwylen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Sit ufizial
- Häggenschwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Te chësc regolamënt d’adoranza él gnü adorè la forma mascolina a na moda che al sides plü saurì da le lì; le regolamënt vel sambëgn inće por les ëres.
A Informaziuns generales
Art. 1 Funziuns y sorvisc dla Biblioteca provinziala
(1) La Biblioteca provinziala é gnüda metüda sö dl 1982 y porta le inom dl studié y politich Dr. Friedrich Teßmann. Aladô dl art. 1, coma 3 dla lege provinziala n. 5 àra la funziun de abiné adöm, de tignì sö y de mëte a desposiziun libri, publicaziuns y materiai documentars por ti dè la poscibilité ai zitadins da se dè jö cun la sciënza, la leteratöra y l’ert, sciöche inće cun la varieté dla cultura da chilò y de d’atri raiuns.
(2) La Biblioteca provinziala ademplësc sües funziuns cun le pité dantadöt chisc sorvisc a sü utënć:
A) mëte a desposiziun media, lercs de laûr y injins tecnics ti locai dla Biblioteca provinziala
B) imprestè fora media por i adorè fora dla Biblioteca provinziala
C) se procuré operes che ne n’é nia tla Biblioteca provinziala da d’atres biblioteches
D) pité sorvisc de informaziun dantadöt tres informaziuns bibliografiches, vijites cun acompagnadù, seminars, mostres y manifestaziuns
Art. 2 Autorisaziun de adoranza
(1) Autorisà da adorè la biblioteca é:
A) dötes les porsones
B) i ofizi y i sorvisc provinziai
(2) Imprestè fora po:
A) les porsones che à la residënza tla Talia che à cumplì 13 agn
B) les porsones che à la residënza al èster che à n zertificat de residënza
C) les biblioteches nazionales y èsteres tl cheder dl imprëst regional, nazional y internazional
D) i ofizi y i sorvisc provinziai
E) les istituziuns, les lies, les uniuns y les firmes
F) te düć i atri caji po le diretur o la porsona da d’ël inćiariada conzede na autorisaziun.
(3) Che che po s’anuzé dla Biblioteca provinziala ciafa na tessera dla biblioteca. Chësta romagn dla Biblioteca provinziala y ne po de regola nia ti gnì surandada a zacai d’ater. Por ciafè la tessera mëss l’utënt ti dè ala Biblioteca provinziala dötes les informaziuns che va debojëgn por garantì sü bojëgns y les desmostrè cun n documënt cun fotografia varënt. La fotocopia de chësc documënt y le formular d’iscriziun gnarà tignis sö tla biblioteca. L’utënt mëss atira ti lascè alsavëi ala Biblioteca provinziala sce i dać de contat s’à mudé o sce la tessera é jüda a perde. Sce la tessera va manćia garantësc l’utënt - inće sce al ne n’é nia ël de gauja - por dagns eventuai ala Biblioteca provinziala porvia dla maladoranza dla tessera tres terzi. Do che an à lascè alsavëi che la tessera é jüda a perde vëgnel relascè na tessera nöia. Le cost dla tessera nöia vëgn stabilì tl regolamënt dles tarifes dla Biblioteca provinziala.
(4) L’utënt azeta le regolamënt d’adoranza dla Biblioteca provinziala sotescrion le formular d’iscriziun por la tessera dla biblioteca.
(5) La Biblioteca provinziala po cöie adöm y elaborè i dać dles porsones tan inant che al va debojëgn por ademplì sües funziuns sciöche al alda. Chisc dać vëgn tratà aladô dles desposiziuns sön la sconanza di dać varëntes. L’utënt dà jö chilò n’autorisaziun scrita.
(6) Por s’anuzé dla Biblioteca provinziala ne vëgnel nia ghiré tarifes, ater co chëres dades dant tl regolamënt dles tarifes.
Art. 3 Orars de daurida
(1) I orars de daurida vëgn lascià alsavëi sön la plata internet dla biblioteca y tres avisc.
(2) La Biblioteca provinziala po vignitan gnì stlüta por rajuns fondades. La stlüta temporana vëgn lasciada alsavëi adora assà sön la homepage dla biblioteca y tres avisc.
Art. 4 Dovëis generai di utënć
(1) I utënć à da adorè cun cura y da nia dernè les operes che ti vëgn afidades y l’atrezadöra dla Biblioteca provinziala. Al é proibì da trà fora plates y da tó demez ajuntes, da les sotligné y da les lobrì adöm.
(2) La pordüda o le danejamënt de operes, sciöche inće de d’atri ogeć dl inventar dla Biblioteca provinziala mëss gnì rembursè, inće sce l’utënt ne n’é nia instës de gauja. La Biblioteca provinziala definësc la manira y la mosöra dla refata dl dann.
(3) La Biblioteca provinziala po limité l’adoranza de operes de gran valur y les mëte ma a desposiziun por fins scientifics o de laûr spezifics. Te chisc caji val debojëgn dla autorisaziun dl diretur o de na porsona da d’ël inćiariada.
Art. 5 Dërt de control, dërt de verda
(1) I colaboradus dla biblioteca à le dërt de verda. Ai po comanè i utënć. I ordinns di colaboradus dla biblioteca mëss gnì respetà.
(2) La Biblioteca provinziala po mëte sö istalaziuns de control y fà controi por sconè so patrimone. Sce al vëgn damanè mëss i utënć ti mostrè la tessera dla biblioteca ai colaboradus dla biblioteca. Ai mëss inće i lascè ćiarè ite te tasces, rucsoć y mapes.
(3) Sce l’utënt va cuntra les mosöres de control y i ordinns di colaboradus dla biblioteca po le diretur dla biblioteca relascè - do l’avëi amonì zënza suzès - na proibiziun d’adoranza temporana.
(4) Te caji gravënć, p.ej. danejamënć orüs, po le consëi d’aministraziun proibì l’imprëst o l’adoranza.
B Adoranza ti locai dla Biblioteca provinziala
Art. 6 Comportamënt ti locai dla biblioteca, gardaroba
(1) Ti locai di utënć dla Biblioteca provinziala él da fà ademanco de comportamënć che desturba l’adoranza dla biblioteca o d’atri utënć.
(2) Ti locai dla Biblioteca provinziala ne pon nia se tó para cosses che podess mëte al prigo i atri, l’inventar o le patrimone, o che podess tignì sö le decurs dl sorvisc bibliotecar, y gnanca tiers.
(3) Tl salamënt de letöra ne pon nia tó para mantì o de medemo, tasces, rucsoć, ambreles o d’atres cosses che sta te tru. Chisc mëss gnì metüs tles cassëtes de segurëza. Les cassëtes de segurëza po ma gnì adorades tratan l’orar de daurida por s’anuzé dla Biblioteca provinziala. Sce la tle dla cassëta de segurëza va a perde o sce la biblioteca mëss romenè sö le cassëta de segurëza, mëss l’utënt paié i cosć por baratè fora la saradöra.
(4) Tl salamënt de letöra y tla curt interna por la letöra él proibì da adorè fonins, fomé, mangé y bëre.
Art. 7 Adoranza dles lercs de laûr
(1) Les lercs por lì y chëres informatiches po gnì adorades anfat da düć i utënć. Les lercs de laûr ne po nia gnì apostades. La Biblioteca provinziala po indere resservè lercs de laûr sce ara va debojëgn por manifestaziuns internes.
(2) Les lercs de laûr mëss gnì romenades jö vigni dé do che an rové da les adorè.
(3) La Biblioteca provinziala conzed l’adoranza de laptops o d’atri aparać tan inant che i atri utënć ne vëgn nia desturbà.
(4) Ai utënć ti vëgnel metü a desposiziun n numer limité de lercs de laûr cun le computer y cun internet. N valgönes de chëstes à injins periferics sciöche scanners o stampantes. Al é proibì da mudé les configuraziuns dles ressurses dl computer y dla rëi, eliminé dassusc problems tecnics, istalè programs da portadać portà para o dala rëi.
(5) I utënć se tol dant da se tignì ales normes de dërt penal y de sconanza di minorenns, da ne adorè nia y da ne mëte nia fora tles lercs de laûr de EED informaziuns cuntra la lege, y da ne manipolè nia i files y i programs dla biblioteca o de terzi.
(6) I utënć à la poscibilité da adorè internet tres WLAN cun le computer pro lercs de laûr aposta o cun so laptop. Te chësc caje vëgnel ghiré la tarifa de adoranza fissada tl regolamënt dles tarifes. Aladô dles normes de lege varëntes mëss la Biblioteca provinziala memorisé les ativitês internet di utënć y ti les surandè sce al va debojëgn ales autoritês de inrescida. L’utënt detlarëia de ester a öna tres la iscriziun. I minorenns po ma adorè internet cun l’autorisaziun scrita da pert de na porsona autorisada al’educaziun che surantol la responsabilité.
Art. 8 Sorvisc de informaziun y de consulënza
(1) Ai utënć ti vëgnel metü a desposiziun i sorvisc de informaziun y de consulënza, sciöche inće i mesi d’informaziun dla Biblioteca provinziala, dantadöt catalogs, bibliografies, operes de consultaziun, banches dać y sorvisc online cun i injins che alda laprò.
(2) La Biblioteca provinziala dëida i utënć chirì informaziuns y fà inrescides bibliografiches tan inant che ara va.
Art. 9 D’atri sorvisc por i utënć
(1) I utënć po fà fotocopies por fins de stüde y de inrescida cun les stampantes y les mascinns da copié metüdes a desposiziun tla biblioteca o cun sü aparać da fà jö digitai. I utënć mëss se tignì ales desposiziuns sön i dërć d’autur odüdes danfora dala lege. Por fà fotocopies mësson paié la tarifa stabilida tl regolamënt dles tarifes.
(2) La reproduziun de perts de operes plü vedles, de valur o che se damana n’atenziun particolara po ma gnì fata da colaboradus dla biblioteca o cun süa autorisaziun. Te chisc caji po la Biblioteca provinziala fà fora co che la reproduziun vëgn fata (fotocopies, reproduziun, microforma y.i.i.) sciöche inće de la limité o de la refodè.
(3) Por na reproduziun por fins comerziai (p.ej. restampes, ediziuns facsimile, chertes) o de majera grandëza vëgnel damanè na acordanza spezifica che vëiga danfora inće na cuntraprestaziun. Le medemo vel inće por l’imprëst de operes por mostres o süa adoranza por la registraziun de films y por la televijiun.
(4) Pro i sorvisc por i utënć dla Biblioteca provinziala alda inće vigni forma de relaziuns cun le publich. Por les vijites cun acompagnadù, les mostres y d’atres manifestaziuns vel les regoles stabilides dala Biblioteca provinziala.
(5) Al’entrada dla Biblioteca provinziala él a desposiziun dui automać por boandes frëides y ćialdes y por snacks duc y sarà.
C Adoranza fora dla Biblioteca provinziala
Art. 10 Desposiziuns d’imprëst generales
(1) I media dla Biblioteca provinziala po gnì imprestà fora por gnì consultà fora dla biblioteca. Al é stlüt fora:
A) les operes che mëss ester tres a desposiziun ti locai dla Biblioteca provinziala por garantì la inrescida, l’adoranza y la gestiun dla biblioteca, y dantadöt les operes de consultaziun bibliografiches o d’atres operes de consultaziun.
B) i folieć y les revistes
C) les operes publicades dan l’ann 1910
D) d’atres operes de valur o che ara ne va nia da sostituì saurì
E) d’atres operes che à debojëgn de na cura particolara, sciöche p.ej. ediziuns cun plates singoles
F) les operes dla racoiüda Teßmann dl’Academia Austriaca dles Sciënzes de Viena che é sotmetüdes ales desposiziuns dl contrat de deponüda di 27 de messè dl 1983.
(2) An ne po nia imprestè fora libri a inom de d’atri y dè inant operes imprestades fora. Le titolar dla tessera dla biblioteca é responsabl dla maladoranza dla tessera.
(3) En general pon imprestè fora alplü 20 volums.
(4) L’utënt mëss lascè registré pro la portina de imprëst dötes les operes che al ô imprestè fora. Sce al ti vëgn dè n ejemplar danejè, mëssel ti le dì al personal competënt a na moda da ester bun da desmostrè canche al ret le liber che al ne n’à nia ël danejè le liber.
Art. 11 Terminn d’imprëst, apostaziun
(1) Le terminn d’imprëst por les monografies é de regola de n mëis.
(2) Le terminn de imprëst po gnì arlungé alplü dui iadi de n mëis sce l’opera ne n’é nia gnüda apostada da zacai d’atri. L’arlungiamënt dl terminn mëss gnì fat tres le cunt-online dl utënt o cun l’aiüt di colaboradus dla biblioteca dan la tomanza dl terminn d’imprëst.
(3) Düć i utënć che à lascè alsavëi süa misciun e-mail ciafa n avis por e-mail che i media imprestà fora toma tosc denant che le terminn d’imprëst tomes. La e-mail vëgn menada demez zënza garanzia.
(4) La Biblioteca provinziala po stabilì te caji singui terminns de imprëst plü cörć por garantì les ativitês de stüde o de inrescida o por rajuns de sorvisc; por les medemes rajuns po na opera imprestada fora inće gnì damanada derevers dan la tomanza dl terminn.
(5) Les operes imprestades fora po gnì apostades da n ater utënt. Pornache l’opera dejidrada é dan man ti vëgnel lascè alsavëi al utënt.
(6) Le diretur po fà ezeziuns al art. 10 y al art. 11 te caji motivà, tan inant che ares ne reverda nia la racoiüda Teßmann dla Academia Austriaca dles Sciënzes.
Art. 12 Restituziun
(1) Les desposiziuns che reverda la restituziun dles operes imprestades fora vel sides por les operes dla biblioteca che inće por les operes imprestades tres l’imprëst internazional.
(2) Les operes imprestades fora mëss gnì portades derevers alplü tert le dé che le terminn d’imprëst toma.
(3) Sce l’utënt ne se tëgn nia al terminn d’imprëst ti ortia la Biblioteca provinziala na amoniziun scrita cun laprò la tarifa de amoniziun. Sce l’utënt ne se tëgn nia a chësta amoniziun vëgnel ortié d’atres amoniziuns. La Biblioteca provinziala po, mo ara ne mëss nia, ti recordè al utënt por scrit de rete i libri.
(4) I terminns d’amoniziun, la tarifa d’amoniziun y la proibiziun de imprestè fora libri temporaneamënter é da ciafè tl regolamënt dles tarifes dla Biblioteca provinziala. Les tarifes de amoniziun vëgn ghirades dal pröm dé de tomanza dl terminn de imprëst inant.
(5) Sce l’utënt ne se tëgn nia al terminn d’imprëst po le diretur pronunzié na proibiziun de imprëst temporana, y te caji ziti, po le consëi d’aministraziun pronunzié na proibiziun de imprëst por tres.
(6) Le raport iuridich sön chël che le imprëst se basëia é n contrat de imprëst a chël che al vëgn apliché – zënza aziché les desposiziuns dl regolamënt dla biblioteca – les desposiziuns dl Codesc zivil. La Biblioteca provinziala po realisé la ghiranza de retüda dles operes imprestades y trà ite i cosć che i utënć ti vëgn tres i stromënć dl dërt zivil.
Art. 13 Imprëst internazional
(1) Les operes che ne n’é no tla Biblioteca provinziala no te d’atres biblioteches publiches de Balsan po gnì apostades tres l’imprëst internazional. Por la fornidöra de chëstes operes s’anüza la Biblioteca provinziala dles rëis d’imprëst regionales, nazionales o internazionales, olache al é dan man na convenziun. Les condiziuns generales ti corespogn ai prinzips y ales diretives aconsiades dal’Uniun internazionala dles assoziaziuns dles biblioteches (IFLA). Por l’imprëst nazional vel les desposiziuns dl D.P.R. di 05.09.1967, n. 1501. Le cost é da ciafè tl regolamënt dles tarifes.
(2) En linia de prinzip vëgnel ma comanè operes scientifiches por fins de inrescida y de stüde tres l’imprëst internazional. La leteratöra da devertimënt ne vëgn nia comanada, ater co por rajuns scientifiches.
(3) Al vëgn fat copies de articui y operes stampades o scrites cörtes, articui de folieć y de mëndri toć de n’opera sce al é conzedü.
(4) La Biblioteca provinziala po ti imprestè operes de so patrimone a d’atres biblioteches tl cheder dl imprëst regional, nazional y internazional.
D Desposiziuns finales
Art. 14 Estlujiun de responsabilité
(1) La biblioteca ne respogn nia por les conseguënzes dles violaziuns di dërć d’autur di utënć dles lercs de laûr dl’EED o di dovëis de contrat danter utënć y prestadus de sorvisc te internet.
(2) La biblioteca ne respogn nia por dagns al utënt che vëgn a se le dé porvia de contignüs da fai ti media che al adora, por dagns al utënt porvia dl’adoranza dles lercs de laûr de EED y di media pità ailò, sciöche files o portadus de dać, y por dagns al utënt che vëgn a se le dé porvia dla maladoranza di dać da pert de terzi porvia de na sconanza di dać te internet che ne basta nia.
Art. 15 Estlujiun de garanzia
(1) La biblioteca stlüj fora garanzies che reverda la capazité de funziuonamënt de hard- y software che ara mët a desposiziun y la desponibilité dles informaziuns y di media metüs a desposiziun te chëstes lercs de laûr.
Art. 16 Jüda en forza
(1) Chësc regolamënt d’adoranza va en forza al pröm de jenà dl 2010.


text:
Votaziun dal pievel dals 24 da settember 2017
Ils 24 da settember 2017 ha la populaziun votà davart dus projects.
Il provediment da la populaziun cun victualias duai esser garantì er en l’avegnir. Il nov artitgel constituziunal pretenda che la Confederaziun stgaffeschia las premissas necessarias per quest intent.
Extract da la conferenza da pressa cun cusseglier federal Johann N. Schneider-Ammann:
Ils dus projects duain segirar las rentas da la AVS e da la prevenziun professiunala obligatorica cun agid da mesiras da distgargia e d’entradas supplementaras.
Extract da la conferenza da pressa cun cusseglier federal Alain Berset:
Documentaziun
Explicaziuns dal Cussegl federal
Links
Co, nua, cura? – Infurmaziuns utilas per las votantas ed ils votants
Cura è avert mes biro da votaziun? Cura stoss jau trametter mia votaziun per correspondenza? Tge duai jau resgurdar cun emplenir il cedel da votar?


text:
San Pietro in Gu
San Pietro in Gu (en vèneto: San Piero en Gu) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Padova. El g'ha presapóch 4.362 abitàncc, 'na superfìce de 17 km² e 'na densità de 257 hab/km².
El se tróa a 14 km da Vicensa e a 34 km da Padova.
El cunfìna coi cümü de Bolzano Vicentino (VI), Bressanvido (VI), Carmignano di Brenta, Gazzo, Grantorto, Pozzoleone (VI), Quinto Vicentino (VI).
Munümént[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La céza de San Lorèns, restürada del 1906 al 1937 sö le ruìne de 'na céza del sècol XVIII.
- El palàs del Cümü
Le Vile[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Vila Biasia
- Vila Capra-Boschetti
- Vila Casarotto
- Vila Negri-Rigon
- Vila Sesso Cianciulli
- Vila Zilio
Demografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
ETHZ
L' ETHZ (Eidgenössische Technische Hochschule Zürich), l'è n'üniversità tecnica da Zürigh, lè la scöla püsée rinomada dala Svizra.
L'è staja metüda in pè 'l 16 de utuber nal 1855 col nom Eidgenössische Polytechnische Schule; la scöla l'è separada in du part: la püsée vegia la s' tröva nal centro dala città e chela püsée növa (che l'è anca la püsée granda) l'è bastanza fo dala Città, sü sül möt che s' ciama Höngerberg.
L'ETHZ l'è separada in 16 departiment e la g'ha 23 facoltà da bachelor e 39 da master. Pö gh'è anca la pussebiledaa de fà curs che menen a un duturaa in materi technegh, matemategh e de siens natüraj. Incö gh'è püsée che 16000 sgint ch'i stüdia a l'ETHZ.