text:
Reforma Prutestanta
La Refurma (de'l Latin reformare = fà sü de nöf) l'è 'l muiment religius scumenzaa int'l 16° secul de'l Martin Lüther in Germania e de'l Giuan Calvin e Ulrich Zwingli int la Sgüizzera che l'ha s'cepaa la Cristianedaa in düü scioch: quel Catolegh e quel Prustestant (u refurmaa).
El Prenzipi de la refurma l'è cunsideraa de squas tücc l'ann 1517, quand che'l Martin Lüther l'ha tacaa i sö 95 Tes in sü l'üss de la Gesa de Wittenberg. La fin de la Refurma l'è cunsiderada la Pas de Westfalia de'l 1648.
In prenzipi 'l muiment prutestant l'eva un tentativ de rufurmà la Gesa Catolega. A tanc Catolegh in de l'Üropa centrala e ucidentala ghe piaseva no quel che lur vedeven cuma fols insegnament e curüziun denter de la Gesa, suratüt per quel che'l revarda la vendida di indülgenz.
Premissa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Che la Refurma l'abia scumenzaa propi in Germania e la gh'abia vüü un inscí grand süzzess 'l po vess espligaa de svariaa resun.
Resun Ümanistegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ümanism e Pressa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ümanism l'eva staa fin de'l 14. secul un muiment vegnüü de la penisula italega che'l se crüzziava de reinstaurà l'antigh saè. Segund 'l so primari prenzipi, ciamaa Ad fontes, ij ümanista stüdiaven ij antigh ütur e gh'even un möd de fà critegh cunt la realtaa. Ij ümanista han inflüenzaa ij üniversidaa de quij agn chi e hann inscí daa anca lur una man a "creà" tanc di refurmadur de'l devegnì. Suratüt 'l leng in manera critega la Sagra Scritüra l'ha inflüenzaa 'l pensee di refurmadur. La descuverta de la pressa, int la mitaa de'l 15. secul, l'ha pö daa na man ai refurmadur a spantegà i so laur literari.


c: text/html

text:
La regenza grischuna ha avert la consultaziun tar ina revisiun totala da la lescha davart la cassa da pensiun chantunala dal Grischun.
La basa giuridica per la cassa da pensiun chantunala vegn adattada
La lescha davart la cassa da pensiun chantunala dal Grischun sto vegnir revedida totalmain pervia da las novas disposiziuns federalas. La regenza grischuna ha tramess en consultaziun in sboz da lescha correspundent. La consultaziun dura fin ils 31 da fanadur 2012.
Dapi il cumenzament dal nov millenni èn ils relaschs da la cassa da pensiun chantunala dal Grischun vegnids suttamess a quatter revisiuns parzialas e totalas. Ils puncts principals da questas revisiuns èn stads la midada al primat da contribuziun, la creaziun d'ina lescha davart la cassa da pensiun (pli baud ordinaziun davart la cassa da pensiun), la finanziaziun da la cassa a 100 pertschient (senza la dar ina reserva en cas da midadas da la valur) sco er l'independenza da la cassa e la distatgada da la cassa or da l'administraziun centrala dal chantun. Tras questas revisiuns sin plaun chantunal èn vegnids realisads gia ordavant aspects fundamentals dal dretg naziunal.
Nov è percunter ch'il legislatur po relaschar per las instituziuns da prevenziun da dretg public – tenor il dretg federal – mo pli ubain las disposiziuns davart las prestaziuns ubain las disposiziuns davart la finanziaziun, dentant betg omadus geners da disposiziuns. En il sboz da consultaziun vegni proponì ch'il cussegl grond sco legislatur fixeschia las contribuziuns per constituir las prestaziuns da vegliadetgna, entant che la cumissiun administrativa sco organ suprem da la cassa da pensiun chantunala dal Grischun determineschia las prestaziuns d'assicuranza. Il legislatur federal deleghescha da nov ina retscha d'incumbensas nunprivablas ed intransferiblas a la cumissiun administrativa.
Tenor il dretg federal èsi vinavant pussaivel da tscherner ina chapitalisaziun parziala da la cassa da pensiun. La regenza cusseglia da desister da quai. Tar la cassa da pensiun chantunala dal Grischun èn tut las stentas stadas drizzadas ils ultims onns sin ina chapitalisaziun cumplaina. Ils 31 da december 2011 aveva la cassa in grad da garanzia da 98 pertschient.
(Link als documents da consultaziun)
La cassa da pensiun chantunala dal Grischun è in institut autonom da dretg public chantunal. Ad ella èn affiliads 224 patrunas e patruns (chantun, instituts chantunals, vischnancas, corporaziuns da vischnancas e da scola). Ella ha 7'810 persunas assicuradas activas e paja var 3'000 rentas (stadi da l'onn 2011).
Da vischnancas e da regiuns
- Rossa: A la vischnanca da Rossa vegn garantida ina contribuziun pauschala da 198'000 francs per renovar e per engrondir il provediment d'aua. Quai cun resalva d'ina contribuziun federala.
- Trimmis: La revisiun parziala da la constituziun communala da la vischnanca da Trimmis dals 11 da mars 2012 vegn approvada.
Contribuziuns chantunalas a differentas instituziuns
Organisaziun da tetg da las uniuns da pumicultura dal Grischun: Per l'acziun da plantar bostgs cun bist aut 2012/2013 vegn concedida ina contribuziun chantunala da 50'000 francs a favur da l'organisaziun da tetg da las uniuns da pumicultura dal Grischun.
Projects da vias
La regenza ha approvà 4'190'000 francs per lavurs da construcziun sin ils suandants trajects:
- via naziunala A28: lavurs d'impressari, sviament da Saas
- via dal Güglia: lavurs da cuvrida, Mot – Sur Gonda
- via da Scharàns: lavurs d'impressari, aual da Clusa – Scharàns
- via da Valleina: lavurs d'impressari, via da la Mantogna dador – Valleina
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gràta
Endèla terminulugìa botànica, la gràta (o racemo) l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa che la g'ha la caraterìstica de ìga 'n as (o ràchide) che 'l crès indefinitamènt e de le dò bànde nas dei böcc pedezelàcc che i se dèrf de menemà che l'as el se svelöpa. La fiuridüra se dis che l'è 'n sènso "acròpeto", cioè, se dèrf prima i fiù che stà sóta e la madürasiù va và 'n nacc 'nvèrs la pónta de la 'nfiurescènsa.
I óter tìpi de 'nfiurescènse recemùze sèmpie (spìga, amènt, ombrèla, ecc.) se i pöl derivà facilmènt de chèsta strütüra. La 'nfiurescènsa cumpunìda furmàda de 'na gràta de gràte (gràta cumpunìda) la ciàpa el nòm de panòcia, compàgn de chèla de l'ùa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs.
- Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.


text:
Pattada
Pattada l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 3.501 abitàncc, 'na superfìce de 165 km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Benetutti, Buddusò, Bultei, Nughedu San Nicolò, Nule, Oschiri, Osidda (NU), Ozieri.
El fà part del teretóre del Logudoro e coi sò 794 m de altèsa sùra 'l leèl del mar, l'è 'l cümü piö alt de la pruvìncia de Sassari, e 'ntra i prim dés de töta la Sardegna.
Pattada l'è famùs per vìa de la prudusiù de cortèi a seramànech ciamàcc en lèngua sàrda sa resolza.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Thonon-les-Bains
Thonon-les-Bains l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è capolöch dei cantù de Thonon Est e Thonon Ouest e del circondàre (arrondissement) de Thonon-les-Bains. El fà part del dipartimènt de l'Alta Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 33 928 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 26,23 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 371 méter a 'na altèsa màsima de 569 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Bubikon
Bubikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Hinwil, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.58 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6 776 abitant.
El cumün de Bubikon al se tröva a una altitüden de 509 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dürnten, Gossau, Grüningen, Hinwil, Hombrechtikon, Rapperswil-Jona (SG), Rüti. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bubikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 811 col nom de Puapinchova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
Schwarztöbeli valley between Bubikon and Rüti
-
-
-
-
Gemeindehaus (town hall) nearby Reformed church
-
-
Barenberg, a small hamlet between the village of Wolfhausen and Kempraten
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Bubikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tresa
La Tresa (inscì anca in Italian; Tretia in Latin) l'è on fiumm che 'l nass del Lagh de Lugan.
La nass al confin tra l'Italia e la Svizzera e la riva fina al Lagh Maggior. L'è longa tredes chilometri, e prima de nà dent al Verban, la se gionta a la Margorabbia.
In Italian, la gh'ha on nomm de mas'c in Italia (il Tresa), de donna in Isvizzera (la Tresa, tant 'me in Lombard).
Comun traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Svizzera: Pont de Tresa, Croeuj e Montegg.
- Italia: Lavena Pont, Cremenaga e Luin.
Lì indè la gh'è la font de la Tresa, a gh'è anca el pont che 'l spartiss Lavena Pont in Italia de Pont de Tresa in Isvizzera.


text:
Asti
Asti (en lombàrt ucidentàl e 'n piemontés: Ast; en italià: Asti; en latì: Hasta Pompea; en fransés: Aste) l'è 'na cità italiàna, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Asti.
El sò cümü 'l g'ha 76 135 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 151 km² e 'na densità de 504 ab./km². El cunfìna coi cümü de Azzano d'Asti, Baldichieri d'Asti, Calliano, Castagnole Monferrato, Castell'Alfero, Castello di Annone, Celle Enomondo, Chiusano d'Asti, Cinaglio, Cossombrato, Isola d'Asti, Monale, Mongardino, Portacomaro, Refrancore, Revigliasco d'Asti, Rocca d'Arazzo, San Damiano d'Asti, Settime, Tigliole, Vigliano d'Asti.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
"Municipium" romano cunusìt col nòm de Hasta Pompeia o apò apéna Hasta, l'è stat séde del Dücàt de Asti, de la Neustria Longobàrda. Cümü lìber endèl medioévo col dirìt de "bàter monéda", l'è stat giü dei cèntri comerciài piö 'mportancc 'ntrà i sècoi XII e XIII, i sò mercàncc i g'ha svelöpàt el comèrcio e 'l crèdet en töta l'Europa.
Endèl 1312 el cümü de Asti el s'è sotamitìt de sò volontà a la protesiù del Re de Napoli Roberto d'Angiò. Endèl 1349 la cità la g'ha aclamàt Gioàn II el Paleologo marchés del Monferàt e 'ndèl 1379 la pasarà sóta Giangaleazzo Visconti, che 'l la farà deentà 'na contèa e 'ndèl 1387 sóta i dùchi de Orleans, come dòte per la sò fiöla Valentina Visconti, ensèma a 'n sentenér de tère, castèi e paizì che custitüìa la sò antìca Repüblica, che de alùra la vegnarà definìda con orgòi "Patria Astese"
Endèl 1531 la Contèa de Asti la vegnarà cidìda de l'Imperadùr Carlo V ai Savoia come dòte de spùze per la sò chignàda, Beatrice del Portogàl che la g'ha spuzàt el duca Carlo III de Savoia. De alùra 'n aànti la cità la g'ha seguìt le sórcc dei Savoia.
Manifestasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è cunusìda 'n töt el mónt me i sò vì, en particolàr l'Asti spumante e töcc i agn, endèl més de setèmber, se organìza a Asti giü dei concórs enologich piö 'mportàncc de töta Itàlia, ciamàt la Douja d'Or.
Rinomàt l'è apò 'l sò Palio stòrich, manifestasiù 'ntra le piö antìche d'Italia, che la se té 'ndèl més de setèmber e che la g'ha 'l sò momènt piö significatìf co la gàra dei caài montàcc "a pél" (sènsa la sèla).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Asti l'è nzemelàda co le cità de:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lot (dipartiment)
Lot l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Midi-Pyrénées, che g'ha 174 754 abitancc, 'na superfìce de 5 217 per 'na densità de 33 Ab./km².
El dipartimènt de Lo (nömer identificatìf: FR-46) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: arrondissements), 31 cantù e 340 cümü. I circondàre i è: Cahors, Figeac, Gourdon. La prefetüra l'è: Cahors.
Turìsmo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El turìsmo, per la regiù del Lot l'è 'na atività aconòmica de prìma 'mportànsa. La gròta de Pech-Merle a Cabrerets con dele pitüre rupèstri e l'òrido de Padirac i è de le atrasiù natüralìstiche e stòriche.
I paés de Autoire, Loubressac, Saint-Cirq-Lapopie e Carennac i è 'nserìcc endèla lista dei pio bèi paés de la Francia . Rocamadour (1 miliù de vizitadùr a l'an) l'è 'l segont pòst de pruvìncia pio vizitàt de töta la Francia dòpo mont Saint-Michel.
Viticültüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sudòvest del dipartimènt (la àl del Lot) l'è giöna de le regiù vitìcole piö antìche de la Francia. I vì de Cahors i è cunusìcc en töt el mónt.


text:
Jalta
Jalta, cognossuda anca 'me Yalta (ЯлTa/Jalta in ucrain, russ e tater de Crimea) l'è ona città de l'Ucraina cont ona popolazion de 135.000 abitant.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jalta la se troeuva in de la Repubblega de Crimea, in sù la costa del Mar Negher. L'è traversada di fiumm Derekoj e Ucian-su.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'esistenza de Jalta l'è stada regordada per la prima volta in del XII secol de on esplorador arab, che l'ha cuntaa sù che l'era on port di Bizantin, indove che viveven soratutt di pescador. On bell moment el paes l'è entraa dent a l'imperi colonial genoves, e al temp l'eva cognossuu 'me Etalita o Galita. I Ottoman hann brancaa la Crimea in del 1475, e l'hann fada vegnì ona specie de statt mezz indipendent, sotta el regn de on khan: però inveci Jalta l'era dent al domini dirett di Turch, in del vilayet de Kefe (Feodosija).
In del 1783 gh'è rivaa i Russ, prima del rest de la penisola (ciappada depos la guerra 1787-1792).
In del XIX secol Jalta l'è diventada on post indove i Russ andaven a fà i vacanz: tra i gent che gh'è andaa a troeuvom Tolstoj e Čechov. El zar Lissander II el gh'aveva la soa villa lì arent, a Livadija.
Ma Jalta l'è vegnuda famosa e importanta in tutt el mond perchè l'è staa lilinscì che in del 1945 s'hinn incontraa Winston Churchill, Franklin Delano Roosevelt e Josif Stalin per parlà de come la saria dovuda vess l'Europa dopo la fin de la II Guerra Mondial; per on quaivun, l'è staa lì che l'è scominciada la Guerra Freggia.
A Jalta l'è anca mort el Palmiro Togliatti (21 agost del 1964), capp del Partii Comunista Italian.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rodi, Grecia.
- Nizza, Francia.
- Italia:
- Baden-Baden, Germania.
- Batumi, Georgia.
- Galac, Romania.
- Fiumm, Croazia.
- Margate, Regn Unii.
- Santa Barbara, Statt Unii.
- Xaçmaz, Azerbaigian.
- Sanya, Cina.
- Ulan Ude, Russia.


text:
Monreale
Monreale l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 31.343 abitàncc, 'na superfìce de 529 km² e 'na densità de 59 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alcamo (TP), Altofonte, Bisacquino, Borgetto, Calatafimi-Segesta (TP), Camporeale, Carini, Contessa Entellina, Corleone, Giardinello, Gibellina (TP), Godrano, Marineo, Montelepre, Palermo, Partinico, Piana degli Albanesi, Poggioreale (TP), Roccamena, San Cipirello, San Giuseppe Jato, Santa Cristina Gela, Torretta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
18 09
Ol dé 18 de setèmber l'è 'l 261 ( 262 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 105 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de setèmber al è ul dí da pòost 261 ( 262 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 105 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 96 - Marco Cocceio Nerva 'l deènta Imperadùr de Róma
- 324 - Costantino I el bàt 'na ólta per töte el Licinio endèla batàia de Crisopoli, e isé 'l deènta l'ünic Imperadùr de l'Impér romàno
- 1454 - Endèla Batàia de Chojnice, per la Guèra dei trédez'àgn, l'ezèrcit polàc el vé batìt dei Cavaliér Teutònec
- 1739 - Firma del Tratàt de Belgrado, la cità de Belgrado la vé cidìda al Impér Otomà
- 1759 - I britànic i ciàpa Quebec City
- 1810 - Prima Junta de goèrno en Cile. Aisebé che l'ìa prevista per goernà apéna se gh'ìa vià 'l Re, l'è stàda de fat el prim pas vers la 'ndependènsa de la Spagna e la vé regordàda come tal
- 1850 - El congrgès dei Stàti Ünìcc l'apröa 'l Fugitive Slave Act
- 1851 - ENew York Times l'àmbia le püblicasiù
- 1872 - Re Oscar II 'l va söl tròno de Svesia-Norvégia
- 1914 - Fì de la Batàia del Aisne
- 1931 - Incidènt de Mukden. Scuza co la qual el Giapù l'òcupa la Manciuria
- 1970 - Vé troàt a Londra el cadàer de Jimi Hendrix
- 1973 - La Repüblica Federal Todèsca (Germania Ovest) e la Repüblica Democràtica Todèsca (Germania Est) le vé amitìde 'ndèle Nasiù Ünìde
- 1985 - Steve Jobs el se dimèt de la Apple Computer
- 1997 - I eletùr del Gàles i vóta Sé (50,3%) al referendum sö l'autonomìa galéza
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
53 - Itàlica (la Bètica, Impere Romà): March Ülpi Trajà, imperadur romà de 98
1923 - Stockton-on-Tees (Durham, Anglatèra): Peter Smithson, architèt
1952 - Fort Les (Virginia, SÜA): Douglas Colvin, cognossit come Dee Dee Ramone, mösegh de rock Stadünindench, bassesta de The Ramones
1971 - Plano (Texas, SÜA): Lance Armstrongh, siclesta Stadünindench.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1970 - Barcelona: Eduard Fontserè i Riba, meteoròlegh e sismòlegh Català
2004 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Russ Meyer, produtor e diretur de sínema eròtegh Stadünindench
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Coluche
Coluche, nasìd Michel Gérard Joseph Colucci (Paris, 28 d’utùber 1944 - Opio, 19 de giügn 1986) l'è stài un cantánt, atur còmic de cinema e teáter, francés.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Paris el 28 d’utùber 1944, da 'na famiglia italiana de Frosinone, a 26 ann el cumencia a laurà cume còmic e a fàss ciamà Coluche. L'é cungusüd per i so mesàgg a dùpi sèns, un po’ vulgàr, ma sensa mài una finalità murbùsa.
L'è mort in d'un incident in moto, el 19 de giügn 1986. Da la sò tragica fiìn, el sò amìs e cantant Renaud, l'ha incìs el dìsc Putain de camion ('Ste pütana de camion).
Risturànt del cör[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Coluche l’è anche cunusüd per i famusìsim Risturànt del cör (Restos du coeur): in del 1985, insema a Frà Pèder (Abbé Pierre) l’ha fundàd un’Asuciasiòn de risturant che cateva sü el mangià e i vestìd e gh’ià deva ai barbòn, ai sensa tètt, e a tütt i pòver in generàl.
Tüti dü i disèven:


text:
Triticum spelta
El Triticum spelta o Triticum aestivum ssp. spelta, (endèla terminologìa popolàr l'è ciamàt spèlta o far grant ma de spès apò apéna far) l'è 'na piànta de la famìa de le poaceae, emparentàda strèta col formét tèner, ma a diferènsa de chèsto la g'ha 'l granì istìt (quan che l'è madür el granì 'l rèsta cuarciàt zó de le glume, endèl formét envéce le se destàca e 'l granì 'l rèsta nüt).
Cuntegnüü
Caraterìstiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El rendimènt de chèsto cereàl l'è 'n bèl tòch de méno de chèl del formét e per chèsto l'è stat en pó lasàt en bànda dei agricultùr. Giöna de le sò caraterìstiche l'è la prezènsa de glömèle che se destàca mìa e che i è bèle düre. Chèsta caraterìstica de 'na bànda l'è 'n defèt perchè tóca lauràga dré piö tat per tiràle vià e rènder el prodót prónto per dopràl, ma de l'ótra bànda l'è apò a 'na qualità perchè le difènt el granì de le möfe e de le malatìe. Chèste glömèle le conté tat silìcio.
Gràsie a le sò raìs profónde, la spèlta la pöl crèser sö dei teré màgher, con póch nütrièncc e bèi sèch. Chèsto el rènt la spèlta en cereàl piö fàcil a doperà endèla agricültüra biològica.
Co la farìna de spèlta se pöl fà pà e pàste.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le prìme mensiù de chèsto cereàl se le tróa endèla Bìbia[1]. L'ìa cunusìda e cultiàda endèl antìco Egito. Ezechiéle el la doperàa come ingrediènt per fa sö 'l sò pà[2].
La farìna de spèlta la custitüìa la bàze del regìm alimentàr dei pòpoi latì. El pà de spèlta l'ìa cönsömàt dei du spùs endèl rit de la cumfarreatio, la fúrma piö solène de matremóne endèla Roma antìca.
Dòpo che s'è ambiàt a cultià dèle ótre varietà de cereài, suratöt el formét tèner, el furmintù e 'l ris, la coltüra de la spèlta l'è stàda de menemà lasàda 'n bànda 'nfìna a scoparéser quàze del töt.
Ai nòst dé, l'è stàda 'n pó recüperàda per vìa de le sò proprietà dietétiche presiùze, l'è cultiàda endèla Euròpa meridiunàla, suratöt en Italia endóe la vé prutigìda del màrchio IGP come prodót regiunàl col nòm de farro della Garfagnana (Far de la Garfagnàna).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lìber de Ezechiéle:28,25 La Bible en hébreu, 'HITA חיטה en ebràich
- ↑ Ézéchiel 4:9


text:
Il sipario strappato
Il sipario strappato (Al sipàri sćiancâ) 'l è 'n film ad spiunàǵ americàṅ dal 1966 'd Alfred Hitchcock. L'è custâ tri migliòṅ ad dòlar e al 'n à fat sù trédas.
I dū prutagunìsta dal film i èṅ Paul Newman, ch'al n piaśìva minga tant a 'l regìsta ingléś, e la Julie Andrews, sarnìda da i prudutōr par via dal sucès dal film Mary Poppins.
Sunt
Durànt la guèra fréda, al fìśic americàṅ Michael Armstrong (Paul Newman) al và a Cupenàghen p'r un cungrès internasiunàl in dua al decìd, lasànd sénsa paròli i sò culéga e anc la sò muróśa Sarah (Julie Andrews), ad pasàr c'n i cumunìsta par lauràr sèg. A dir-la tuta però qvést chè 'l è sōl un truc par dasquaciàr, par cònt di Stat Unî, i segrét 'd un prugèt misilìstic dla Germàgna d'l Est e tōr-an śò la fórmula.
Dòp avér savû par caś ch'al bijét d'l aparéć ad Michael al n è minga par Stucólma, cuma lò al gh'iva dit, ma par Berlîn d'l Est, la Sarah la decìd ad tgnir-'g adrē, sénsa dir-ag gnint. Michael al fà 'l viàś insém a 'l prufesōr Karl Manfred (Günter Strack) e, quànd i rìvan a destinasiòṅ, al pòpul al gh fà fèsta. 'L agìnt di servìsi ad sicurésa Herrmann Gromek (Wolfgang Kieling) però al n è minga parsuàś dal tut ch'al fìśic al sia pasâ da la sò banda e al taca a tgnir-al 'd òć ad nascòst p'r andàr-'g a fónd.
Rivâ in albêrg, spetànd 'd èsar trasferî a Lìpsia par lauràr insém a 'l prufesōr Gustav Lindt (Ludwig Donath) a 'n prugèt ad mìsii cóntar-misii, Armstrong al s litga cun la sò muróśa parchè al vrév che lē la turnìs indrē ma a n gh'è mia vèrs. La matìna dòp Michael al và a far dū pas ma invéci al gh'à in mènt 'd andàr a catàr un mémbar dl'urganiśasiòṅ segréta "Pi-grèc" ch'la s fà càrag ad jutàr la gint a scapàr via da 'l blòc sucialìsta. Chi lò al gh'à da butàr śò un piàṅ par turnàr in di Stat Unî quànd tut a sarà finî. Ma Gromek, ch'al gh astà sèmp'r in di calcàgn, al capìs incòsa.


text:
Magüt
El magüt o müraduu (anca müradùr) l'è vön che l'è specializaa int la custrüzion de müradür, cume cà, mür, e ólter tip d'edifizzi. L'è vön di mestee püssee antich del mond.
Urìgin del nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è tre ipòtesi per la derivazion etimulogega de la parola "magüt". La prima l'è che 'l vegn dal lungubard magatt, che 'l vuriva dì "bagaj" (altra parola con la derivazion iputizada da "magatt"), nom cun al qual i ciamaven i garzon di müraduu. La seconda ipòtesi l'è che 'l riva dal tudesch mach gut, imperativ che 'l vö dì "fa un bel lavur". La terza ipotesi l'è che 'l vegn da la sigla latina "Mag.Ut" druada ind el inventari de la Fabbrega del Domm de Milan. Par pagaa i lauraduu, ind el register se segnava la mansión "Opus Magister" abreviada cume "Mag". El "Ut", semper in latin, el sta a indicaa el cumpens "cume de quel de sura" che'l se dava a tücc quei del stess mansiunari.


text:
Porta Noeuva (Milan)
Porta Noeuva (Porta Nuova) l'è vuna di ses port istoregh de Milan.
La se troeuva in sui Bastion, a nord del centro, in su la strada che la menava a Monscia. A l'è in mezz tra Porta Comasina (ovest) e Porta Venezia (sud-est)
Al dì d'incoeu l'è vuna di poch port milanes che hinn restaa in pee, in de la forma del Vottcent voruda de l'architett neoclassegh Giuseppe Zanoia e fada in tra el 1810 e 'l 1813, con scià i duu casei del dazzi.
On temp Porta Noeuva l'era anca el nomm de vun di ses quartier principai de Milan. Arent a la Porta a gh'è 'l Pont di Gabell, el sit indè che la Martesana l'entrava dent a Milan, per giontàss al Navili.


text:
Riultèla
Riultèla (Ripalta Arpina in Italià) l’è ‘n paìs da 1 038 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) da la Pruincia da Cremuna.
'Na ólta gh'era 'n castèl co i Cunt da Riultèla.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è mustràt in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Pagine Tacade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sempru setaa, sempru in quel bar
Stessa cadrega vegia, stess öcc incavaa
Ann da sapienza seraa denta in un bar
anca 'na candela la va ben par ciciarà...
Parla e beef, a vegn föö tütt
Tanti esperienz i henn ann da fadiga
E tütt sa ferman, e tütt ta scultan
Ta cünti da tütt, ta incanti tütt...
L'ispiraziun la cola gio tranquila
E i gamb dal tavul a par che i balan
Ma dopu sa incanta, l'urigin da tütt
Eh sì, l'è finii anca l'ültim gott...
La gola la grata, i labri i henn squamaa
La lingua l'è sücia e ul cervell 'l po' pü pensà
La lapa la trota, però vegn fö nagott... Nagott...
E alura, scià sota, che 'n bevum ammò un gott!


text:
New York
New York (Nöa York) l'è öna di sità piö grande e cognüside del mónt e l'è suernominada "Big Apple" ol póm grant.
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
New York l'è öna sità di Stacc Unìcc, fórse la piö cognusida, de sigùr la piö popolusa. La se tróa in de l'istàt de New York sö i rie de l'Océano Atlàntech.
La se tróa pròpe 'ndóe 'l fiöm Hudson l' se böta 'n de l' océano.
Dù quartér de la sità de Nöa York, Brooklyn e Queens per eès precìs, i se tróa sö l'isola de Long Island (ìsola lónga) che l'è pròpe denàcc a la còsta.
Ol nòm e la fondasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sità l'è stacia fundada 'n del 1624 da i Olandés che i l' l'à ciamada New Amsterdam (nöa Amesterdam).
Ol nòm de adès, che 'l völ dì nöa York, l'à ciapàt ol pòst de nöa Amsterdam dòpo la segónda guèra tra Inglés e Olandés combatida tra 'l 1665 e 'l 1667.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
ol Central Park;
la Fifth Avenue.


text:
Mi n'hu vist tanti da soci borla gio
Quei vün a l'Infernu, quei vün in dal so cò
Quei vün in un büceer, quei vün in Paradiis
E i henn tropp pooc quii che i restan chi a viif
Forsi l'è tropp quell che t'hu dumandaa
Forsi un suriis ma la dà gnanca ul me pà
E forsi perd, l'è ul nostru mestee
Forsi ul prosim che borla gio sun me
Ma prima da nà vöri parlà cun te
O perlomeno dumandat ul parchè
Parchè tanti ropp mi ai capisi mia
Te g'het piantaa chi e pö ta s'het nai via
Parchè i to omm quand a parlan cun te
I g'hann i secocc pien dumà da danee?
Pö parlan cun nüm e g'hann pien dumà ul cöör
Par nüm dumà paroll e intant gh'è gent che möör
E g'het dai da beef trop sanc a questa tèra
In dal tò nom a fann anca la guèra
In dal tò nom sa mazan cumè can
Dimm te parchè ta seet inscì luntan?
Parchè robi par me, e finisi in galera?
Parchè robi par te, e finisi a fa cariera?
Eh sì, forsi perd l'è la nostra benediziun
Ma alura mi lasi e borli gio in una canzun
Forsi l'è tropp quell che t'hu dumandaa
Forsi un suriis ma la dà gnanca ul me pà
Forsi bestemi ma mi in dal tò nom
A preferisi, ves un diavul che un omm...


text:
Ardez
Ardez a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 428 abitant e una süperfiss de 61.43 km², e al se tröva a una altitüden de 1467 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ardez a l'è tacaa ai cumün de Ftan, Galtür (Austria), Guarda, Lavin, Tarasp, Zernez.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ardez l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 840 col nom de Ardezis[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La magiuranza de la gent de Ardez la parla el Vallader, 'na varietà de la lengua rumancia, che la vegn insegnada anca in de la scöla. Fina al inizzi del secul XX la percentüal di parlant el rumanc l'eva inturna al 95% e da alura l'ha scumenzà un poo a calà fina a rivà al dì d'incö inturna al 75% o anca un poch manch. L'andament rilevaa in di ültim censiment l'è mustraa in de la tebela chi desutta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website
- Pictures of Ardez
- Ardez in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Piasensa
Piasensa (Piasëinsa in Piasenten; Piacenza in Italian; Piesänza in Bulugnés; Placentia in Latin; Plaisance in Fransés; Placencia in Spagnö; Placência in Purtughés) l'è una citaa italiana ad 102 404 abitant (dato del Dicember 2013[1]) abitaant.
La se tröva tra l'Emilia e la Lumbardia, e tant la cità cume la so pruencia i hann semper sentüü l'inflüenza de Milan, cità con la qual Piasensa l'è stada culegaa sia ecunumicament che sturicament.
El comün de Piasensa al cunfìna coi comün de Calendasco, Caorso, Caseli Landi (LO), Cor Giun (LO), Gossolengo, Gragnano Trebbiense, Podenzano, Pontenure, Rottofreno, San Roch (LO) e San Steu (LO).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Piasensa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Intrigo internazionale
Intrigo internazionale (Intrîg internasiunàl) 'l è 'n film thriller dal 1959 'd Alfred Hitchcock. 'L à fat sù da piò ad trédas migliòṅ ad dòlar c'n un cóst ad tri.
Sunt
Mént'r al s cata in d'l hutèl Plaza ad New York, 'l agìnt publisitàri Roger Thornhill (Cary Grant) al vèṅ farmâ sénsa mutìṿ da dū óm ch'i al ciàman George Kaplan. Chi lōr i al tìnan sòdi par pò spinś'r-al in màchina par purtàr-al, cónt'r al sò vulēr, in dla vila 'd 'n óm ciamâ Lester Townsend (Philip Ober), davśèṅ a Glen Cove, a Long Island. Chè 'l è custrét prima a rispónd'r a dal dmandi ad Townsend e dal sò scagnòs Leonard (Martin Landau) e pò a mandàr śò soquànt bicér ad whisky che lōr i gh dànan par far-al dvintàr imbariàg. Mis incóra in màchina, chi lōr i próan a cupàr-al finśénd 'n incidènt stradàl ma Roger al la scampa, sōl p'r èsar farmâ pò da la pulisìa parchè al gh'à la bala.
Dòp che Thornill al gh'à cuntâ incòsa, la pulisìa la và a cà ad Lester ma la n gh cata gnint, anc parchè i faṅ tut in présia. Vgnû a savér che Townsend al lavóra a 'l O.N.U. cuma diplumàtic, Thornhill al decìd 'd indagàr par sò cònt, andànd-'l a catàr là. Quànd 'l al véd però al capìs ch'a n s trata minga d'l óm dla vila. Al n fà gnanc in tèmp a scambiàr quàtar paròli sèg che lò al vèṅ cupâ. In dal tintatìṿ ad dar-'g ajùt, Roger al gh s davśìna pròpria quànd i futógraf i al tìran śò cun al curtlàs dal masamènt in maṅ. Batśâ da tut cuma 'l culpévul, Thornhill 'l è custrét a scapàr via e a lugàr-as. Durànt un viàś in trên par Chicago, chi lò al cgnós la bèla Eva Kendall (Eva Marie Saint) che, anc s'la 'l à arcgnusû, la gh śibìs ad jutàr-al listés.


text:
Fiurinsöla
Fiurenzöla (en emilià: Fiurinsöla; en italià Fiorenzuola d'Arda) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
Al gh'ha 15 394 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 59,7 km² e ona densità de 258 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Alseno, Besenzone, Cadeo, Carpaneto Piacentino, Castell'Arquato, Cortemaggiore.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Fiurinsöla l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Inglesism
On inglesism (o anglicism) l'è on termen de la lengua inglesa che l'è rivaa anca in alter lenguagg. Al dì d'incoeu hinn bei present, per via de l'importanza de l'ingles in tucc i camp del savè uman.
Esempi de inglesism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lombard[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del lombard gh'è rivaa tutta ona serie de inglesism in de la segonda metà del Vottcent, quand che l'ingles l'ha scominciaa a vess ona lengua important in camp compagn del sport e di trasport. Compagn di francesism, anca i inglesism vegniven dattaa a la parnonzia e a la grafia doperada al temp: ona quai testimonianza di inglesism a poeudom trovàlla in di dizionari del Giuseppe Banfi (1856 e 1870). On quai inglesism doperaa al temp el s'è perduu, despess sostituii de italianism. Incoeu i inglesism hinn dree a tornà cont el lenguagg informategh e scentifegh.
On quai olter inglesism, spantegaa soratutt in del Tesin, l'è dovuu ai prestet rivaa con l'emigrazzion in paes de lengua inglesa.
- Boldocch (en. bulldog)
- Brumm (en. (Lord) Brougham)
- Folber o fobal (en. football)
- Mitingh (en. meeting)
- Sanguis (en. sandwich)
- Tramvai (en. tramway)
- Toeurchi: polon (en. turkey)
- Tracs: ruspa (en. trucks)


text:
Lengov ugro-finnegh
I lengov ugro-finnegh hinn ona branca de la fameja di lengov uralegh. A l'è on insemma de lenguagg parlaa in tra l'Europa e l'Asia.
Cuntegnüü
Classificazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengov uralegh
- Lengov ugro-finnegh
- Lengov ugher
- Grupp ungheres
- Lengua ungheresa (magyar)
- Grupp oburgich
- Lengua hanti (chanty)
- Lengua mansi (man'si)
- Grupp ungheres
- Lengov finno-permegh
- Grupp permegh
- Lengua komi (komi)
- Lengua permiacca (perem komi)
- Lengua udmurta (udmurt)
- Grupp finnovolgaich
- Lengua mari (marij)
- Grupp mordvin
- Lengua erza (erzänj kelj)
- Lengua mokša (mokšen' kjal')
- Grupp finnolappen
- Lengov sami
- Grupp ocidental
- Grupp oriental
- Grupp baltofinnegh
- Lengua finlandesa (suomi)
- Lengua estona (eesti)
- Lengua ingriana (ižorian)
- Lengua careliana (karjala)
- Lengua livona
- Lengua vepso (vepsän)
- Lengua võro
- Lengua votega
- Lengov sami
- Grupp permegh
- Lengov ugher
- Lengov ugro-finnegh
Origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se sa gnamò ben indove l'è che hinn nassuu i lengov ugro-finnegh. Se pensa che 'l sit pussee probabel la sia la Russia central, setentrional e a ovest di mont Urai, intorna al III millenni p.d.C. Quei lavorà chì vegnen sugerii perr via de la diferenziazion intralenguistega bella olta in de l'istessa fameja in de la zona central del Volga, indè che se troeuven trii brocch ben diferenziaa in di lengov uralegh: i lengov mordvinn, la lengua mari e i lengov permegh. Inoltra, la recostruzion di nomm di piant e di besti (la pescia, el pin siberian, el lares siberian, el sares, l'olma e 'l miniatura ) a someja che se coleghen proppi a quei sit chì. L'ugro-finnegh primitiv recostruii el gh'ha prestit di lenguagg iranegh e indoari: per esempi per paroll compagn de ava e mel. La vesinanza la se pò spiegà col pensà che on temp i gent indoariann viveven in de la brughera de l'Asia Central.
Se cred che prima anmò del temp che hinn rivaa i Slav lainscì indè che adess gh'è la Russia, i gent che parlaven i lengov ugrofinnegh viveven in de l'area in tra i Urai e 'l Mar Baltegh. Quella situazion chì la ghe corespond a la coltura de la ceramega a petten, ona coltura de l'Età de la Preja che la someja vess stada praticada di popolazion ugrofinnegh in tra el 4200 e 'l 2000 p.d.C.
Gh'è staa di tentativ de demostrà ona parentella in tra i lengov ugrofinnegh e quei indoeuropei, ma gh'è nissuna caratteristega che l'è bona de provàll. Gh'è ona quai concordanza in de la declinazion, ma el lessegh e la fonetega coresponden proppi per negott.
On rosc de paroll del balto-finnegh el troeuvom minga in di alter lenguagg ugrofinnegh: forsi quell lavorà chì l'è dovuu a on substraa pre-finnegh, che l'è compagn de quell di lengov baltegh (indoeuropei). Inscì gh'è staa l'ipotesi che i av di popolazion che incoeu parlen el sami on temp i parlassen di lenguagg diferent.
A gh'è staa anca di ipotesi che voreven demostrà che i lenguagg ugrofinnegh fudessen nassuu in de l'Europa del nord, e che on temp eren spantegaa anca in d'on tocch pussee grand del continent.
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tutt i lengov ugrofinnegh spartissen ona quai caratteristega struttural e on vocabolari de bas. A gh'è circa 200 paroll basegh che hinn staa propost e che gh'hann denter radis de sostantiv per concett ligaa a nomm de parentella e part del corp. 'Sto vocabolari comun, segond el Lyle Campbell, el gh'ha dent anca 55 paroll per la pesca, 33 per la cascia, 12 per la renna, 17 per i piant che se poeuden mangià, 31 per la tecnologia, 26 per i costruzion, 11 per i vestii, 18 per el clima, 4 per la società, 11 per la religion, 3 per el comercc. In 'sta manera se pò 'vèggh on'imagin bella interessanta de la società ugro-finnega antiga.
I caratteristegh struturai vegnen consideraa ona evidenza bella forta de la parentella. A troeuvom, per esempi:
- La declinazion formada cont el giontà di sufiss (inscambi di preposizion, comè 'l suced in lombard).
- La coniugazion per persona e per numer (compagn di lengov europei).
- La mancanza del gener gramatical, foeura che per on quai nomm (re/regina) e per i pronome personai.
Vocabolari comun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Besogna stàggh atent al fatt che i paroll chì de sotta gh'hann minga semper l'istess significaa precis, ma spartissen domà l'origin comun.
El pess viv el noda in de l'aqua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quella chì l'è la traduzion in lombard d'ona fras intrega che, in ungheres, eston e finlandes, la gh'ha di fort somejanz, che se poeuden trovà in de l'origin comun. L'è stada inventada del filologh eston Mall Hellam.
- Eston: Elav kala ujub vee all.
- Finlandes: Elävä kala ui veden alla.
- Ungheres: Eleven hal úszik a víz alatt.


text:
Teurema da Stokes
Ul teurema da Stokes in geumetría diferenziala al è una declarazziú sura la integrazziú da forme diferenziale che generaliza in diveers teureem dal càlcül veturiaal. Al deef ul sò nomm a Sir George Gabriel Stokes (1819-1903). Ul teurema al töö ul sò nomm par l'àbit da Stokes a' l mett deent aj exàmen da Cambridge.
Al síes M una varietaa da dimensiú n diferenziàbila a tocch, urientada e cumpata, e al síes una furma diferenziala in M da degrée n−1 e da classa C1 n−1. Si ∂M aò denota ul límit da M cun la suva urientazziú indüida, alura
Chí, d al è la derivada esteriura, che sa la definiss duvraant noma la strutüra da varietaa. Ul teurema da Stokes sa 'l pöö cunsiderá cuma una generaalizazziú dal teurema fundamentaal dal càlcül; da fatt, cheest seguunt sa 'l pöö trá fàcilmeent dal primm.
Ul teurema sa 'l dövra da spess in situazziú indúe M al è una sübvarietaa urientada sübmergida int una varietaa plüü granda in la quala sa la definiss la furma .
Ul teurema s’al esteend fàcilmeent a le cumbinazziú lineare da le sübvarietaa diferenziàbile a tocch, apó numenade cadene. Alura, ul teurema da Stokes al demustra che forme sarade definide fí a una furma esata sa i pöö integrá sura cadene definide fí a una vora. Chesta chí al è la basa da la realazziú intra i grupp umulògich e la cu-umulugía da Ram.
Ul teurema da Kelvin-Stokes clàssich:
che al relazziuna la integralaa da süperfiis dal rutazziunaal d'un caamp veturiaal sura una süperfiis íntal 3-spazzi euclidià a la integrala da línia dal caamp veturiaal sura la suva vora, al è un caas spescjaal dal teurema da Stokes generaal (cun n = 2) si identifichemm un caamp veturiaal cunt una 1-furma druvaant la métrica al 3-spazzi euclidià. La prima declarazziú cugnussüda dal teurema al è par Wiliam Thomson (Lord Kelvin) e la pariss a la suva carta a Stokes. Sa la pöö rescriif cuma
indúe P, Q e R i è le cumpunente da v.
Inscí istess, ul teurema da Ostrogradsky-Gauss (apó cugnussüü cuma ul teurema da la divergenza u ul teurema da Gauss)
al è un caas spescjaal si s'identifica ul caamp veturiaal cun la furma n-1 otegnüda cuntraeent ul caamp veturiaal a la furma da vulümm euclidiana.
Ul teurema fundamentaal dal càlcül e ul teurema da Green apó i è di caas spescjaj dal teurema generaal da Stokes.
La furma generala dal teurema da Stokes duvraant da le forme diferenziale al è plüü pudeent che i caas spescjaj, apó si chiist darée i è i plüü acessíbij e da spess cunsideraa cuma plüü cunvenieent paj sjentífich e ingegnéer.
Referenze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Ingles) Stewart, James. Calculus: Concepts and Contexts. 2nd ed. Pacific Grove, CA: Brooks/Cole, 2001.


text:
Magenta
Magenta (inscì anca in Italian; Mazenta in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 23 511 abitant. L'è staa fondaa forsi intel V secol prima de Crist dij Insuber, ma 'l sò nòmm de incoeu el vegn de quèll de l'imperador roman Massenzi (e infatt in Latin Castra Maxentia voeur dì "Castej de Massenzi"). In de la Segonda Guèra de Indipendenza italiana l'è staa loeugh d'ona bataja contra i Austriach.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Magenta l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Mismarich
Mismarich (nom ufizial in italian: Mesmerich in Piemuntes; Mezzomerico in Italian; in tücc i cas, l'acent a l'è in sü la i) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 222 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,6 km² e ona densità de popolaziun de 161 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cunturbia, Dimian, Marön, Vlésc, Sön e Vavru.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Mismarich l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Maroch
El Maroch (المغرب in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacaa a l'Algeria, a la Repübliga Saharawi e i "exclave" spagnöj ed Ceuta e Melilla. El Mar Mediterani e l'Ucean Atlantich bagnen i sò cost.
La capital a l'è Rabat.
Al gh'ha una süperfiss de 446.550 km² e una pupulaziun de pressapoch 34 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Maroch l'è staa un pruteturà de la Francia e de la Spagna del 1912 al 1956, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Maroch (nom ufizial: المملكة المغربية) a l'è una munarchia.
El re a l'è Maumet VI (del 1999).
El prim minister a l'è l'Abdellilah Benkirane (del 2011).


text:
Vella
Vella (en tudesch e nom ufizial fina al 1987: Villa) a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 438 abitant e una süperfiss de 7.38 km², e al se tröva a una altitüden de 1244 meter sura al livel del mar.
El cumün de Vella a l'è tacaa ai cumün de Cumbel, Degen, Morissen, Obersaxen, Suraua, Mundaun.
In del an 2000 la magiuranza de la popolazion (84%) de Vella la parlava 'l rumanc (sursilvan) 'me lengua mader, el 14% la parlava tudesch.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Vella in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- http://www.vallumnezia.ch
- Vella in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Aquanégra
Aquanégra (nòm uficiàl en Italià: Acquanegra sul Chiese) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 989 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 28,3 km² e 'na densità de 106 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Àsula, Bòsul, Calvatone (CR), Cané, Marcarìa, Mariàna e Redundèsch.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Aquanégra l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Gráfica poblacional
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
26 10
Ol dé 26 de utùer l'è 'l 299 ( 300 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 67 dé a finí l'an.
Ul dí 26 de utùer al è ul dí da pòost 299 ( 300 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 67 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Zerösalèm (Palestina): ol Parlament Israelià al apröa ol pla de retirada de Gaza impülsat per Ariel Sharon.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Lleida (ol Segrià): Joan Oró, biochémegh Català.
1916 - Jarnach (la Charente, Poitou-Charentes, Fransa): François Mitterand, polítegh Franses, president del paes.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pruvèinsa ed Mòdna
Artéccol in dialètt mudnés
La Pruvèinsa ed Mòdna l'è 'na pruvèinsa dl'Emélia-Rumàgna ed circa 700 méla cristiàn.
La cunfèina a nord cun la Lumbardìa (Pruvèinsa ed Mantua), a est cun la Pruvèinsa ed Frèra e la Pruvèinsa ed Bulägna, a sud cun la Tuschèna (Pruvèinsa ed Lócca e Pruvèinsa ed Pistója), a ovest cun la Pruvèinsa ed Rèz.
Geografia[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvèinsa l'è divìsa in trî pèrti da nord a sód: piàn, culèina e muntàgna. I fiómm pió impurtànti dla pruvèinza i én la Sëccia ed il Panèr ch'i vàn tótt e dô in dal Po.
Cumùn prinsipèli[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
391
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Imperadùr Teodosio I l' decìt de fà dientà 'l Cristianésem religiù de stat de l'impér romà. L' vé smorsàt ol föch de Vesta.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Felice de Com, èscof;
- ol 26 de Mars - Piero de Sebaste, sant bizanì, nasìt in del 340;
- Zhai Liao.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Tussilago farfara
Tussilago farfara l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Asteraceae. L'è l'ünica spéce del zèner Tussilago. L'è 'na spéce uriginària de l'Eurasia, ma l'è deentàda familiàr apò a 'ndel'Amèrica Setentriunàla e Meridiunàla 'ndóche l'è stàda portàda de l'òm per la sò 'mportànsa come piànta medicamentùza.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fùrma Biològica: G rhiz - Geòfite rizomatùze. Piànte che g'ha 'n gamp töt particolàr che rèsta sóta tèra (ciamàt rizòma), che töcc i agn el trà fò raìs e gamp che düra apéna chèl che sèrf.
L'è 'na piànta erbàcea perène, che de spès la fùrma dei bèi squacc, àlta dei 8 ai 30 ghèi.
La g'ha 'n rizòma urizontàl, quàze biànch e che se spàca facilmènt. De chèsto rizòma part i gambì che pórta i fiùr, pò a lur ciàr ciàr quàze biànch, sènsa ramificasiù, con tàte fuiulìne tacàde al gambì, ormài rüdìde a schìde de culùr 'ntra 'l vért e 'l rós. En sìma al gambì se fùrma 'l fiùr. L'è furmàt de 'n invòlucro cilìndrich e de 'n capulì de culùr zalt bèl vif, de 2÷3 ghèi. El capulì l'è furmàt de fiùr mascc e tubulùs en mès e de fiùr fèmina ligulàcc töt entùren. El fiùr el se sàra de nòt. El fiorés de febrér a bril. El pöl crèser de la pianüra 'nfìna al leèl subalpì, 'nfìna ai 2400 méter.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tussilago farfara l'è stàda discriìda del Linèo e püblicàda 'ndèl Species Plantarum 2: 865. 1753.[1]
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cineraria farfara Bernh.
- Farfara radiata Gilib.
- Tussilago alpestris Hegetschw.
- Tussilago umbertina Borbás[2][3]


text:
Aragunéś
'L Aragunéś (aragonés [aɾaɣoˈnes] in uriginàl) 'l è na lingua rumànśa ucidentàla ch'a s dascór in dal nòrd dla Spaggna, in dla regiòṅ dl'Aragóna. La n è minga arcgnusùda uficialmènt in dal sò paéś, cuntrariamènt a 'l Galisiàṅ, a 'l Catalàṅ e a 'l Basc, léngui regiunàli in śònta a 'l Spagnôl o Castigliàṅ. I èṅ 10.000 a 'l incìrca al parsòni ch'i la dascóran cuma léngua màdar anc se pò i èṅ da piò qvéi ch'i la capìsan scultànd-la.
Na variànta misćia 'l è al benasquès (o patuès) ch'al mét insém 'l Aragunéś c'n al Catalàn e 'l Ucitàn.
Stòria
La léngua aragunéśa la viṿ al sò mumènt più bèl durànt al Régn 'd Aragóna (1035-1479) e al perìud dla Reconquista. Ma subìt bèla da 'l 1412, cun i Trastámara dla Castìglia ch'i tac'n a 'rgnàr, al Castigliàṅ al dvénta la léngua druàda a cōrt. Cun al pasàr dal tèmp, 'l Aragunéś l'è sèmpar più custrét a far-as da na banda turnànd a èsar dascórs praticamènt sōl in dla piàna d'l Ébar, in di dintóran ad Saragòsa, e in sal muntàgni di Pirenei.
Durànt al franchìśum pò 'l è stâ mis da na banda. Tant par dir-'n una, a scōla i mìstar i gh'ìvan da sunàr-i a i putèṅ bcâ a dascórar in Aragunéś. Al dè 'd incō in Aragóna a s è turnâ a tgnir a drē a la sò léngua màdar, rivànd a butàr śò dal règhli ad scritùra standardiśàda e faghénd vgnir fóra soquànt lìbar e rivìsti scriti in Aragunéś.
'L ént ch'al gh tîṅ a adrē 'l è l’Academia de l'Aragonés.
Ségn distintìṿ
'L Aragunéś al gh'à soquànti difarénsi in di cunfrònt dal Spagnōl:
- al dróa incóra la /f/ a 'l inìsi dal paròli (fillo invéci che hijo, feito invéci che hecho);
- al tîṅ stric la /b/ latìna in d'l indicatìṿ imparfèt (teniba invéci che tenía);
- al pèrd la /e/ in fiṅ ad paròla quànd la n gh'à briśa 'l asènt insìma (gran invéci che grande, importán invéci che importante);
- palatiśasiòṅ di sòṅ latîn /lj/ e /cl/ ch'i dvéntan /λ/;
- partisìpi pasâ, a secónd di pòst, in -au/-iu o -ato/-ito (trobau-trobato invéci che hallado, conoxiu-conoxito invéci che conocido, perdiu-perdito invéci che perdido, pasau-pasato invéci che pasado);
Funémi
'L Aragunéś al dróa al sinc vucàli dal Spagnōl ch'i èṅ pò anc quéli dal Miranduléś sénsa però quéli vèrti (e e ɔ).
Al cunsunànti d'l Aragunéś i èṅ qvisti chè 'd sóta:
Al “Pàdar Nòstar”
Aragunéś
Pai nuestro, que yes en o cielo, santificato seiga o tuyo nombre, vienga ta nusatros o tuyo reino e seiga feita a tuya voluntat igual en a tierra como en o cielo. O pan nuestro de cada dia da-lo-mos hue, perdona as nuestras faltas como tamién nusatros perdonamos á os que mos faltan, no mos dixes cayer en a tentación e libera-mos d'o mal. Amen.
Spagnōl
Padre nuestro que estás en el Cielo, santificado sea tu nombre. Venga a nosotros tu Reino. Hágase tu voluntad aquí en la tierra como en el cielo. Danos hoy el pan nuestro de cada día y perdona nuestras ofensas, así como nosotros perdonamos a los que nos ofenden. Y no nos dejes caer en la tentación y líbranos del mal. Amén.
Miranduléś
Pàdar nòstar ch'at sē in dal cēl, ch'a sia benedét al tò nóm, ch'a végna al tò régn, ch'a sia fat al tò vlēr, in sla tèra cum in dal cēl. Dà-'s al nòstar paṅ ad tut i dè, pardóna i nòstar dèbit, cuma nuàtar a i parduném a i nòstar debitōr e fà in manéra ch'a n caschém minga in dla tentasiòṅ ma lìb'r-as dal mâl, Amèn.


text:
Andrea Petković
L’Andrea Petković (Tuzla, 9 ad Setémbar dal 1987) l'è na tenìsta tedésca prufesiunìsta da 'l 2006 nada in Bòśgna. La s è stablìda a Darmstadt in dl'Àssia. L'è élta 180 cm e la péśa 69 chilo, la dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
L'è bòna ad dascórar in Tedésc, in Ingléś, in Francéś e in Sèrb. A gh piàś lèś'r i scrit 'd Oscar Wilde e ad Johann Wolfgang von Goethe. Al film dla sò vita 'l è 300. L'à dit ch'a gh piaśrév far pulìtica ma minga in di partî tedésc ch'i gh'èṅ bèla ma in òṅ suo tut nóṿ, ch'al tgnis a drē a i śóvan.
L'è stada la nùmar nóṿ dal mónd al 10 'd Utóbar dal 2011 e in dla sò caréra l'à vins dū tìtui WTA (tut in sla tèra rósa mént'r i èṅ quàt'r al finàli pardùdi) e òt ad qvéi d'l ITF.
In di Gran Slam l'è rivàda in dal 2011 in di quàrt a gl'Australian Open, a 'l Roland Garros e a gl'US Open.
Caréra
In dal 2004 i tedésc i gh dànan na carta salvàdga par mét'r-la a la próa a Buchèṅ e lē la riva in di quàrt dòp ch'in dal 2003 la s éra farmàda a gl'utàṿ. La gh và a śugàr anc in dal 2005 ma la fà védar 'd ès'r incóra un pôc aśèrba parchè la n pasa gnanc un tùran. In Śugn però la fà suo 'n ITF da dèś-mila dòlar in Śvisra, ch'a s và a śuntàr a i dū mis in bisàca 'l an prima. In dal 2006 la śōga al sò prim turnèo WTA a Hasselt (Bélgi), dòp avér batû l'Angelique Kerber in dal qualificasiòṅ, ma la pèrd subìt 3-6 5-7 da l'Ana Ivanović.
In dal 2007 la pasa 'l qualificasiòṅ a Berlîn ma pò la gh'à da pigàr-as 3-6 5-7 a la Shuai Peng. A la fiṅ 'd Maǵ la i pasa anc a 'l Roland Garros e a Parì la vins anc al sò prim incónt'r in un turnèo WTA dand un 4-6 6-3 6-3 a l'austragliàna Jarmila Gajdošová. A 'l secónd tùran la taca a la granda cun la Marion Bartoli, mulànd-ag un 6-0 clamuróś, ma pò la francéśa l'arbàlta la situasiòṅ sèg par 6-2 6-3. In Agóst la riva a 'l secónd tùran anc a gl'US Open in dua la pèrd par 3-6 3-6 da la Lucie Šafářová. L’Andrea la finìs 'l an a la puśisiòṅ sènt dal mónd.
In dal 2008 la cata sù pôc anc parchè prima la n pasa minga al qualificasiòṅ a Gold Coast e Sydney e pò la patìs na leśiòṅ a 'l legamènt cruśâ dal śnòć dèstar durànt 'l Australian Open e par cal mutìṿ lè la n śōga gnanc al prim incóntar cóntar la rusa Anna Čakvetadze. La gh'à biśógn 'd òt méś par turnàr a śugàr a tènis e la 'l fà in d'l ITF ad Màribor in dua la s férma in di quàrt. La próa a 'ndàr dèntar a i tablòṅ prinsipài ad Stucàrda e dal Lussembûrgh ma la n gh la cava mia. La s fà nutàr sōl vinsénd in Nuvémbar 'n ITF da vintsìnc-mila dòlar in Turchìa.
'L inìsi dal 2009 'l è difìcil par lē pò in primavéra la riva in finàl in dal turnèo ITF ad Sivtavècia (2-6 4-6 da la Polona Hercog), la pasa 'l qualificasiòṅ a Stucàrda (par perdàr pò a 'l prim tùran 4-6 7-5 1-6 da la Svetlana Kuznecova) e la vins 'l ITF ad Bùcarest dand la paga a la Simona Halep in di quàrt, a la Jelena Dokić in semifinàl e a la Stefanie Vögele in finàl. In Luj la s pòrta a cà al sò prim tìtul WTA a Bad Gastein, 6-2 6-3 a la ruména Ioana Raluca Olaru. La stmana dòp la fà bèla figùra anc a Ìstanbul parchè l'è bòna ad rivàr in semifinàl in dua la céd a la Lucie Hradecká 7-6 5-7 5-7. Dòp avér fat al valìś a 'l prim tùr'n a gl'US Open (4-6 7-5 3-6 da l'Angelique Kerber) e a Seùl (3-6 4-6 da la spagnōla Anabel Medina Garrigues), la riva in di utàṿ a Tokyo tacànd da 'l qualificasiòṅ. La tedésca la mét in riga prima la Sybille Bammer 7-5 6-4 e pò la Svetlana Kuznecova 7-5 4-6 6-3, pardénd sōl da la nùmar dódas dal mónd, l'Agnieszka Radwańska, cun al puntéǵ ad 4-6 6-3 3-6. La finìs 'l an a 'l nùmar sinquànta-siē.
La taca al 2010 cun na semifinàl pardùda a Brisbane cun la Kim Clijsters 4-6 2-6 dòp avér batû l'Iveta Benešová 6-7 6-2 6-1, la Vania King 4-6 6-2 6-1 e la Daniela Hantuchová 6-4 6-2. A gl'Australian Open la céd a 'l secónd tùran a la Carla Suárez Navarro 1-6 4-6 par pò rivàr in di quàrt a Parì a 'l quèrt in dua la pèrd par 6-3 4-6 2-6 da l'Elena Dement'eva. In Favràr la gh'à la pèś a 'l secónd tùran cun la Flavia Pennetta in Dubai ma pò la la bat 6-3 3-6 6-0 a Miami prima ad far al valìś a 'l tèrs tùran cun la Jaroslava Švedova. In Maǵ la tōś part a 'l turnèo ad Róma e in Itâglia la tedésca la bat la Vera Duševina par 6-3 6-0 e pò anc la Petra Kvitová par 6-3 6-4 prima 'd alvàr la bandéra biànca cun la Serena Williams, nùmar òṅ dal mónd, par 2-6 6-3 0-6. La stmana dòp la mét in riga gl'itagliàni Sara Errani e Flavia Pennetta a Madrid andànd pò fóra cun l'Aravane Rezaï. A 'l Roland Garros e a Birmingham la śōga cun al rusi Elena Vesnina, Svetlana Kuznecova e Anna Čakvetadze, vinsénd sōl cun la prima. Cun l’Anna la gh pèrd anc a 'l prim tùran ad Wimbledon, in mèś na finàla pardùda a 'S-Hertogenbosch cun la Justine Henin par 6-3 3-6 4-6 dòp avér mis in riga la Petra Kvitová, l'Ana Ivanović, la Sandra Záhlavová e la Kirsten Flipkens. A Ìstanbul, Cincinnati, Montreal e US Open la s piga a 'l rusi Elena Vesnina (semifinàl), Marija Šarapova (secónd tùran), Dinara Safina (prim tùran) e Vera Zvonarëva (utàṿ). La tedésca la cata sù di punt bòṅ a Tokyo (utàṿ cun l'Agnieszka Radwańska) e a Linz (semifinàl cun la Patty Schnyder). La sèra 'l an da nùmar trénta-dū dal mónd, pardénd 4-6 6-2 1-6 a 'l secónd tùran a Mósca cun la Viktoryja Azaranka.
La Petković la và a la granda a 'l inìsi dal 2011 parchè la riva in finàl a Brisbane sénsa lasàr par strada gnanc un sét e dand la paga a la Marion Bartoli in semifinàl par 6-4 6-2 ma pò al tìtul la 'l vins la Petra Kvitová. A gl'Australian Open la s imprufìta dal bandòṅ dla Venus Williams par rivàr in di utàṿ in dua la dà la paga a la Marija Šarapova 6-2 6-3. In di quàrt però la và avànti la Na Li cun al puntéǵ ad 6-2 6-4. A Parì a 'l quèrt la règla l'Angelique Kerber 7-5 3-6 6-2 e la Kristína Kučová 6-4 6-2 ma pò la céd in di quàrt a la Bethanie Mattek-Sands 6-7 6-2 3-6. A Miami la fà fóra la nùmar òṅ dal mónd Caroline Wozniacki 7-5 3-6 6-3 e la nùmar sèt Jelena Janković prima ad lasàr strada in semifinàl a la Marija Šarapova 6-3 0-6 2-6. A Stucàrda la bat incóra la Jelena Janković ma minga la Caroline Wozniacki ch'la la fà fóra in di quàrt. In Maǵ la vins al sò secónd tìtul WTA dand un daspiaśēr in finàl a la padròna 'd cà Marion Bartoli par 6-4 1-0 bandòṅ. L’Andrea la riva in di quàrt anc in dal secónd Gran Slam d'l an a Parì. Prima la fà fóra la rusa Marija Kirilenko par 6-2 2-6 6-4 ma pò la patìs un 0-6 3-6 da la siberiàna Marija Šarapova. In Agóst la bat fàcil la carta salvàdga Sloane Stephens in di quàrt dal turnèo ad Carlsbad ma in semifinàl la pèrd in tri sét da l'Agnieszka Radwańska. La pèrd cun la pulàca anc in di quàrt ad Turònt, pròpria dòp avér sćiancâ par 6-1 6-2 la nùmar sèt dal mónd, la Petra Kvitová. La stagiòṅ 'd Istâ la gh pòrta incóra dimóndi sudisfasiòṅ. A Cincinnati la bat via via la Jarmila Gajdošová 5-7 7-6 6-2, la Sofia Arvidsson 6-2 6-4, la Petra Kvitová 6-3 6-3 e la Nadia Petrova 7-5 6-1, rivànd in cla manéra lè in semifinàl in dua la pèrd par 6-7 1-6 da la Jelena Janković. A gl'US Open la fà incóra i quàrt, cun al vinsìdi su la Roberta Vinci 6-4 6-0 e su la Carla Suárez Navarro 6-1 6-4. In sal più bèl la s férma cun la Caroline Wozniacki cun al puntéǵ ad 1-6 6-7. La sèra 'l an miténd-'s in bisàca sèt-sènt punt cun la finàl ad Pechîn pardùda cun l'Agnieszka Radwańska 5-7 6-0 4-6, dòp na sfilaràda ad sucès cun la Lucie Šafářová, la Carla Suárez Navarro, la Marion Bartoli, l'Anastasija Pavljučenkova e la Monica Niculescu.
Al 2012 par lē 'l è 'n an dasfurtunâ parchè la gh'à da farmàr-as p'r un mâl a la schina (da top déś) dòp avér pardû in di quàrt a Brisbane (1-6 6-7 da la Kaia Kanepi) e a 'l secónd tùran a Sydney da l'Agnieszka Radwańska. La tórna a śugàr in Fed Cup in Avrìl, pardénd al sò incóntar cun la Samantha Stosur par 4-6 1-6, ma la rèsta in śōg par gnanc na stmana parchè pò la s fà incóra mâl a la férla durànt 'l incóntar dal secónd tùran cun la Viktoryja Azaranka a Stucàrda e l'è custréta a star fóra p'r àtar quàtar méś crudànd sò a 'l 43śum pòst in clasìfica. La tórna a pistàr i camp dal sircùit WTA in Agóst a New Haven vinsénd cun l'ungheréśa Tímea Babos ma pò la in pèrd quàt'r ad fila, cun la Dominika Cibulková, cun la Romina Oprandi a gl'US Open, cun la Petra Martić a Tokyo e cun la Jelena Janković a Pechîn. A Linz i gh dànan na carta salvàdga par śugàr e lē la và fóra a 'l secónd tùran cun l'Ana Ivanović. In Utóbar la tōś part a 'l turnèo dal Lussembûrgh in dua la riva in semifinàl par pò pèrdar 7-5 4-6 4-6 da la Venus Williams. La sèra 'l an cun na semifinàla pardùda in d'l ITF ad Pune da l'Elina Svitolina e la s piàsa acsè a 'l 143śum pòst dal ranking.
La tedésca la n pōl briśa tacàr la stagiòṅ 2013 cum a ś dév parché a la fiṅ ad Dicémbar la s fà mâl incóra, 'sta vòlta a 'n śnòć. La próa a tùrnar in Mars ma la n pasa minga al qualificasiòṅ a Indian Wells. A Miami i gh daṅ na carta salvàdga e lē la bat la Bojana Jovanovski 6-3 6-1 e la Marion Bartoli 6-3 4-1 bandòṅ ma pò la và a pèrdar da la nùmar 242 dal mónd, l'Ajla Tomljanović, dòp avér purtâ a cà al prim sét 6-0. Anc a Charleston e a Stucàrda i gh śibìsan na carta salvàdga e la Petković la riva in di utàṿ in di Stat Unî (ma la n pōl minga śugàr cun la Caroline Wozniacki p'r un prubléma a 'l pulpàs dèstar) ma pò la s férma subìt in cà sua p'r òpra dl'Ana Ivanović. A Madrid la tedésca l'incróśa la Bethanie Mattek-Sands e la fà incóra fagòt a 'l prim tùran par 6-3 7-5. In Śugn la s tira sù vinsénd 'l ITF ad Marsìglia da sènt-mila dòlar, sćiancànd la pòvra Mónica Puig in semifinàl 6-0 6-0 e l'Anabel Medina Garrigues in finàl 6-4 6-2. A Nurinbèrga, cun na carta salvàdga in bisàca, la bat via via la Sofia Arvidsson 6-3 6-2, la Julia Görges 6-1 7-5, l'Annika Beck 4-6 6-3 7-5 e la Jelena Janković 6-4 6-3 par pò cédar in finàl a la śugadōra dal mumènt, la Simona Halep, par 3-6 3-6. Turnàda in dal primi sènt, la tedésca la pèrd però in di prim tùran a Wimbledon (6-7 6-2 8-6 da la Sloane Stephens) e a Bad Gastein (7-6 5-7 3-6 da la Petra Martić) ma in dal turnèo sucesìṿ la riva in finàl a Washington baténd la Jessica Pegula, la Mona Barthel, la Paula Ormaechea e l'Alizé Cornet e pardénd pò par 4-6 6-7 da la Magdaléna Rybáriková. A Cincinnati, dòp ès'r-as qualificàda, la và fóra a 'l secónd tùran cun la Roberta Vinci mént'r a Seùl l'è n'atra itagliàna, la Francesca Schiavone, a bat'r-la a 'l prim tùran par 6-1 2-6 6-4. A Pechîn l’Andrea la fà la vóś grôsa baténd la Viktoryja Azaranka par 6-4 2-6 6-4 e la rusa Svetlana Kuznecova par 4-6 6-4 6-1 prima ad lasàr strada in di utàṿ a la Lucie Šafářová pardénd par 7-9 al tie-break dal tèrs sét. La sèra la stagiòṅ cun tri secónd tùr'n a Tokyo (6-7 3-6 da la Simona Halep), a Linz (6-7 6-4 3-6 da la Sloane Stephens) e in Lussembûrgh (5-7 5-7 da la Karin Knapp) ch'i gh parmétan però ad rivàr a 'l 39śum pòst dal ranking WTA.
In dal 2014 la vèra 'l an c'n al turnèo ad Brisbane in Austràglia. A 'l prim tùran la manda a cà l'americàna Bethanie Mattek-Sands par 6-4 7-5 ma pò la céd par 4-6 4-6 a la nùm'r òṅ dal mónd Serena Williams. A gl'Australian Open la patìs subìt un 2-6 3-6 da la Magdaléna Rybáriková faghénd pò méj in dal turnèo ad Parì a 'l quèrt. Chè la bat la Bojana Jovanovski par 6-2 6-3 e la Kristina Mladenovic par 6-4 6-2. In di quàrt cun l'Alizé Cornet a sucéd da tut: la tedésca la pèrd al prim sét dòp ès'r-as purtàda avànti par 5-1 e pò anc 6-4 in dal tie-break ma la vins al secónd tirànd-as sù da 5-6 15-40 in sal servìsi dla francéśa. In dal tèrs la gh'à la bucìna dal 4-1 ma pò la pèrd i ùltim sinc śōg ad fila e 6-7 7-5 3-6 la partìda.


text:
El Vietnam (Việt Nam in vietnames) a l'è un paes de l'Asia süd-urientala.
A l'è tacaa al Laos, a la Cina e a la Cambogia.
La capital a l'è Hanoi.
Al gh'ha una süperfiss de 331.689 km² e una pupulaziun de pressapoch 85 miliun d'abitant, che'l 73% al vif in di campagn.
Mudel:Sisterlinks El Vietnam (nom ufizial: Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam = Repübliga Sucialista del Vietnam) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Trương Tấn Sang (del 2011).
El prim minister a l'è el Nguyễn Tấn Dũng (del 2006).


text:
Mèn
Ul Mèn l'è un fiümm de la Germània, aflüeent de drita del Renu; cunt 524 km de lünghèzza (574 sa sa cunsidera anca la püssee lünga dii sò dü bròch surgentifer) l'è ul püssee graant tra i sò tribütee; Al nass in del staat federaal de la Bavaria e al travèrsa anca ul Baden-Württemberg e l'Assia.
Al sa furma da l'üniun de dü fiümisèj püssee piscinitt, cjamaa Mèn Russ (50 km) e Mèn bianch (41 km), areent al paesòtt de Kulmbach; da lì, al taja la regjun cjamada Francònia cunt un andà a zigzag. In del sò cuurs al bagna, tra i olter, citaa cumé Würzburg, Offenbach, Francufòort in sül Mèn; al sa büta deent in del Renu tra Mainz-Kostheim (quarter de la sità de Wiesbaden) e Gustavsburg, propi pressapoch in mira a la cità vegia de Magunza.
Ul fiümm l'è de granda impurtanza per ul trafich cumercjaal in Germània: 384 km primm de la sò buca in del Renu al sa destaca un canaal de cumünicazziun c'al culega ul Renu cunt ul Danübi (cjamaa defatt Canaal Renu-Mèn-Danübi). Per permètt a i naff de rivach, a quèll pünt lì, in dii ann inn staa fà gross lavurà de sistemazziun idraülica del fiümm.


text: 1Ayaa pu jajcua ɨmɨ Dioj mui'itɨ tihua'uta'ixaa ɨ tavaujsimua'acɨ'ɨ, mui'icaca cɨme'e ɨ nyuucari. Ajna'ɨmɨ Dioj pu ayan seica huataityaca'a mej mi tyu'utaxaj Dioj jetze ma'acan. 2Ma ajta ijii, tyaj huatyaɨte, tɨj na'a tɨ nain araurastejsin, aɨn Dioj ayan tiraijca ɨ ruyauj tɨ ij aɨn titaata'ixaate'en ɨ Dioj jetze ma'acan. Aɨ pu ajta ayan ra'antihuau tɨ'ij nain ti'ijcɨ'ɨti aɨjna ɨ ruyauj. Dioj pu ajta jamuan tyu'utaahuaca'a ɨ chaanaca ɨ tyaj japuan yan seijre'e. 3Ajta aɨn ɨ yaujra'an, ayaa pu nain cɨn che'eta na'a rɨ'ɨ huapɨ'ɨ naa seijre'e tɨj ajta ɨ Dioj. Ajta ɨ tevijra'an, ayaa pu che'eta na'a seijre'e tɨj ajta ɨ Dioj. Aɨ pu ajta ravi'i tɨj na'a tɨ iiyan ti'iseijre'e ɨ chaanaca japua, ajta u tajapua. Runyuuca pu cɨn huapɨ'ɨ antyujmua'aree, aɨ pu ayan rɨcɨ tɨ'ij a'ateevi'in. Tɨ'ɨj aɨn yaujra'an tihua'aca'ari'iri'i ɨ maj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi, aj pu'i aun a'ujyeijxɨ ɨpuari japua ɨrɨɨta'an aɨjna tɨ nain cɨn antyujmua'aree, tɨ ute'e e'eseijre'e. 4Ayaa pu een cɨn huarɨj, ajta ayan te'irajraa tɨ aɨn ayan huapɨ'ɨ eitze'e re'enya'a a'araa macai aɨme ɨ xaijnyu'ucari ɨ maj tajapua ti'ivaɨre'e. Ajta eihua pu eitze'e ti'ivaɨre'e ɨ Dioj jemi aɨjna ɨ nyuucari tɨ cɨn Dioj ari raatamuá'a ɨ ruyauj cai aɨjna ɨ nyuucari tɨ ajta cɨn hua'utamuá'a aɨme ɨ mej tajapua ti'ivaɨre'e. 5Ayaa pu'u xaa, Dioj capu a'anaj ayan tiraata'ixaa seij tɨ hua'a jetze ajtyama'acan tɨj ayan tiraata'ixaa ɨ ruyauj tɨcɨn: Muaa paj niyauj pueen. Nyajta inyaa, ijii nu mua'antíhuau. Ajta ayan tɨcɨn: Nyaa nu ya'upuaara'an pueenya'a na'ame. Ajta amɨn, amɨ pu niyauj pueenya'a a'ame. 6Ajta, tɨ'ɨj ayan ya'araavi'itɨ iiyan chaanaca japua aɨjna tɨ jajcua ɨmɨ seijra'acaa, ayaa pu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: Miche'e maɨn raatyaanajche matɨj mana'a pua'amua ɨ mej ti'ivaɨre'e ɨ Dioj jemi. 7Ajta, ayaa pu hua'a cɨme'en ti'ixa aɨme ɨ maj tajapua ti'ivaɨre'e tɨcɨn: Ayaa pu hua'aruure aɨme ɨ mej ti'ivaɨre'e u tajapua mej mi meyan seijra'a tɨj aaca, majta mej mi meyan seijra'a tɨj taij tɨ a'ataa aɨme ɨ tɨ tihue'ijte'e. 8Ma ajta, cɨme'en ɨ ruyauj, ayaa pu ti'ixa tɨcɨn: Muaa, mɨ paj Dioj pueen, muaa paj anti'amua'areera pua'ame tɨj na'a rusen cɨme'e. Papu'uri icu ru'iteechui ɨ ’itzɨj ɨ maj cɨn raamua'aree paj uraré'en cɨn seijre'e, paj pajta xa'apɨ'ɨn ti'ijta a'ij tɨ tiraavijte'e. 9Muaa paj raataxe'eve maj rɨ'ɨ ti'ityujcha'ɨ tzaahuati'ira'a cɨme'e. Ajta, capu a'atzu mua'aránajchaca'a maj a'ij pua'a ti'ityújchaɨca. Aɨj pu cɨn, aɨn Dioj ɨ paj jemin seijre'e, aɨ pu ayan rɨ'ɨ timuaatyajtuaa pata'aj eitze'e huata'atyamua'ave'en macai aɨme ɨ mej mueetzi jamuan seijre'e. 10Ajta ayan tɨcɨn: Muaa, nyavastara'a, jajcua ɨmɨ paj raatyataahuaca'a ɨ chaanaca. Ajta, tɨj na'a tɨ iiyan seijre'e u tajapua, amuajca'a paj cɨn raatyataahuaca'a. 11Aɨ pu te'entipua'ari tɨj na'a pua'amua tɨ ti'iseijre'e. Ma pajta muaa, pauche'e paj huatyavaa pua'ame. Ajta tɨj na'a tɨ tyu'utaavijhuaca'a, ayaa pu tyu'utémí'ima'acantari tɨj cɨɨxuri tɨ cai che'e ti'itɨj vaɨre'e. 12Ayaa paj raatyáxu'uta'inaxɨ'ɨsin tɨj cɨɨxuri tɨ mi'ima'acan, ɨ maj raatyajtutzi. Naimi'i pu saɨque ruruuren. Ma pajta muaa, pauche'e peyan che'eta pana'a seijre'e tɨj na'a rusen cɨme'e. Capaj a'anaj á'apua'aren. 13Dioj capu a'anaj ayan tiraata'ixaa seij tɨ tajapua ti'ivaɨre'e silu ruyauj pu xaa ayan tyu'uta'ixaa tɨcɨn: Pata'aj ye a'ujyéijxɨ'ɨn nya'ɨrɨɨta'a. Pata'aj peyan huacati asta nyana'a cai hua'antimue'itɨn aɨme ɨ maj muájchaɨre'e mej mi meyan timua'ara'astijre'en mueetzi. 14Capu xaa nya'u ayan tihua'uta'ixaa aɨme ɨ mej tajapua ti'ivaɨre'e a'ini aɨ mu aɨn pueen ɨ xaijnyu'ucari tɨ Dioj ayan tihue'ijte'e mej mi meyan ti'ivaɨra'a ma'ujhua'anye'en, mej mi hua'utyavaɨre'en aɨme ɨ tɨ hua'acɨ'ɨti tɨ Dioj hue'irajtuaani.


text:
Derivada
La derivada l'è, cungjuntameent a l'integral vüna di dò uperazziun centrall dal càlcül (videe anca teuréma fundamentaal dal càlcül).
Matematicameent, la derivada , la sa definiss cuma ul límit:
Di òltri maneer da designá la derivada :
Intuitivameent la derivada la espressa :
- la resun da cambiameent da la funziun. Pensaant sü a la definizziun, sa veet che la variazziun da la funziun
(f(x+h)-f(x)) int un intervall da 'teemp' h la ven cumparada cun la valuur h dal teemp che al è passaa tra x e x+h.
Un esempi in cinemàtica al è l'espressiun da la pusizziun d'una partícüla espressa in funziun dal teemp, x(t). Se adess vuremm savé a che velucitaa la sa mööf la partícula, a gh'emm da derivá la funziun pusizziun par utegní la velocitaa, i.e. : vardemm la distanza parcursa (i.e. x(t+h)-x(t)) e la divisemm pal teemp trascuurs "h": inscí utenemm la velucitaa média sura l'intervall (t,t+h): al teent de h a 0 a s'uteegn la velucitaa istantànea.
Sa diis che una funziun l'è diferenziàbil in x se al esiist la suva derivada a x. Sa pöö pruvá che una funziun diferenziàbil in x a l'è cuntínua in x. Par cunvèers, una funziun che la sía no cuntínua a x la sarà mía diferenziàbil. D'altra banda, ul fatt che una funziun la sía cuntínua al vöör mía dí che la sía diferenziàbil. Un esempi al è la funziun da Weierstrass .
- La tangent: la derivada d'una funziun in un puunt A la mesüra la pendenza da la drita tangeent al gràfech da la funziun intal puunt
(A,f(A)).


text:
Vìla Carsìna
Vìla Carsìna (Villa Carcina en Italià) l'è 'n cümü de 11 031 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la pruvincia de Brèsa, endèla bàsa Val Trompia. El cümü de Vìla Carsìna el se tróa a 10 km a Nort dèla cità de Brèsa.
L'è custitüìt de 'na fàsa centràl che va de Nort a Sud, postàda endèl fónt de la àl, söle dò spónde de la Mèla. A Est e Ovest el teretóre l'è caraterizàt de mucc de altèsa média entùren ai 1.000 méter (M. Palòs, 1151 méter). Sö la spónda orientàla (sinìstra de la Mèla) gh'è le frasiù de Carsìna e Prègn, sö la spónda ucidentàla (dèstra de la Mèla) gh'è le frasiù de Cailìna, Vìla (séde del municìpio) e Cogós.
Quan che la Val Trompia l'ìa sóta la Repüblica de Venésia, en prensépe al paés, piö o méno 'n località Strà, gh'ìa 'n arch che segnàa i cunfì aministratìf de la Val col distrèt aministratìf de Brèsa.
El cümü isé come che l'è adès l'è stat istitüìt endèl 1927 co l'agregasiù dei cümü de "Villa Cogozzo" con chèl de Carsìna (che 'l tülìa dét apò a Prègn).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ruschein
Ruschein a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 345 abitant e una süperfiss de 12.54 km², e al se tröva a una altitüden de 1155 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ruschein a l'è tacaa ai cumün de Elm (GL), Falera, Ilanz, Laax, Ladir, Schluein, Schnaus, Siat.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ruschein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de Rucene.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1][2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Ruschein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Graubunden in Numbers accessed 21 September 2009
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Ruschein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Emilia-Rumagna
L'Emilia-Romagna l'è ona region de l'Italia del nòrd. La confina a nòrd con la Lombardia e el Veneto, a òvest con el Piemont, a sudòvest con la Liguria, a sud con la Toscana e i March; a est la varda el Mar Adriatigh per on dusent chilometer. La region l'è formada da dò part different, saria a dì l'Emilia (al center e a òvest e la Romagna, slungada tutt intorna a la còsta adriatega.
El territòri el se slunga in direzion òvest-est; a nòrd el confin al passa giust giust in sul fiumm Po fin al sò delta, oppur al massim el se destacca per on quai tocchell; el confin a sud (con la Toscana specialment) el passa in su l'Appennin. La region la toeu via on bell tocch de la Pianura Padana, che la pòrta via on poo pussee de la metà del territòri total, i montagn de l'Appennin quasi tutt el rest, foeura che ona zenta de ronch specialment in de la zòna de la Romagna.
El capp-loeugh de la region l'è Bològna, vuna di città pussee important de tutta l'Italia del nòrd; anca tutt i alter vòtt capp-loeugh de provincia (Mòdena, Piacenza, Regg Emilia, Rimini, Forlì, Ravena, Ferrara, Parma) gh'hann pussee de centmila abitant (ghe saria anca Cesena, che però l'è in de l'istessa provincia de Forlì). Alter città e paesòtt de on quai importanza hinn Carpi, Imola, Sassoeu, Cento, Faenza.
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Equazziun
NOTA: ul tèrmin 'iguaal' al è tòolt dal Pus·cjavin e 'igualtaa' al è custrüii gjuntaant ul prefiss d'astrazziun in manera fisc natürala.
Una equazziun a l'è una igualtaa intra di espressiun matemàtegh, sudisfada noma par vargüna valuur di paràmetar u variàbil ga cuntegnüü. Nurmalameent chiist paràmetar sa inòmena i incògnit. I valuur ch'i-gh'a da töö i incògnit par reend vera l'espressiun sa icjama sulüzziun da l'equazziun e resòolf l'equazziun al vöör dí da truvá sti valuur. Par esempi:
a l'è una equazziun in noma una incògnita, la x. Cuma sa pöö mustrá facilmeent, noma dò valuur x = 2 i x = 3 i-resòolf l'equazziun. Cada oltra valuur la fa inscí che l'espressiun chí-da-sura la síes falsa. Un òolt esempi al pöö vess:
che apó a l'è una equazziun (mia algebràica) d'una variàbil. In cheest caas-chí, i sulüzziun i-è: x = 0, x = 2π, etc. Sa scriif anca: .
Abitüalameent sa i dröva i primm lètar dal alfabett latin a, b, c, evi, par denutá di custaant int i equazziun, cura ca sa reserva i lètar finaal x, y, z, evi, par indicá i incògnit. I dò espressiun igualaa s'i-nòmena tèrmen da l'equazziun.
In acordi a la putenza màssima n a che a l'è elevada la incògnita sa parla d'equazziun da degrée n, par esempi equazziun da primm degrée, equazziun da seguunt degrée, evi.
Intal caas ch'a sa i gh'àbies di diveers equazziun da verificá simultaniameent, sa parla da sistema d'equazziun.
Ul cuncett d'equazziun al è fisc generaal e s'al pöö aplicá apó a funziun (matemàtica), mia simplameent a nümar. In cheest caas-chí ul prublema al è da truvá una funziun u fameja da funziun ch'i verífica determinaat cundizziun. Par esempi, s'al pöö imponn la cundizziun che una funziun la síes iguala a la suva derivada:
Chesta-chí a l'è un equazziun diferenziala, e i söö sulüzziun i-è:


text:
Nogarole Rocca
Nogarole Rocca l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.
La g’ha presapóch 2.849 abitàncc e la g’ha ‘na superfìce de 29,25 km², per ‘na densità de 98 ab./km².
Nogarole Rocca la se tróa in de la pianüra del Verunés, 21 chilòmeter a mesdé de la sità e l'è söl cunfì co la Pruìnsa de Màntoa de fati l'è tacàda a i cümü de Mozzecane, Povegliano Veronese, Roverbella (MN), Trevenzuolo, Vigasio.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La ròca che la dà 'l nòm al paìs.
- La céza de San Lorèns del sécol XIV.
- La céza de San Martì del sècol XVI.


text:
Butér
Artéccol in dialètt mudnés
Al butér l'è un prodòt ch'as fà dal lat: l'è 'd cunsistèinsa a metê tra l'èser sòlid e la créma. As dróva da cundimèint e anch da fèr di pietànzi, acsè cóm al òli e al strótt.
A temperadùra ambièint al butér l'è sòlid ma tànder, as squàia a metê tra 28 e 33 °C.
Ed sòlit l'è 'd culó zal sbiadê, mo al varia da zal impiê a quèsi bianch. Pió o meno, al butér sèinsa tratamèint al vin fóra bianch d'invéren e zal d'istê, per via ch'i dan da magnèr di lavór advérs al vach a secànda dla stagiòun.
Cóm l'è fat[modifica | mudéfica la surzéia]
Al butér tipicamèint l'è fat da:
L'è un alimèint cun dimòndi vitamèina A e sèl minerèl e, acsè cóm tótt i èter gras animèl al gh'à anch dimòndi colesteròl. Per lég' al butér al gh'à da èser fat per pió ed l'80% ed gras e per méno dal 16% d'aqua.
Al butér al sfaléstra in dla padèla sul fógh pròpria per l'aqua ch'al gh'à dèinter: l'aqua e al gras i bóien a di temperadùri advérsi.
Urégin dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
La paròla butér la vin dal tedèsch Butter.
Èter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali sul butér


text:
La mosca
La mosca (La mósca) 'l è 'n film fantàstic e ad scarésa dal 1986 ad David Cronenberg, arfacimènt 'd un vèć film dal 1958 ad Kurt Neumann da 'l tìtul L'esperimento del dottor K cun Vincent Price. Custâ nóṿ migliòṅ ad dòlar, al 'n à purtâ a cà da piò ad ssanta.
La pelìcula l'à vins al Prèmi Òscar dal 1987 p'r al truc fat méj dâ a i trucadōr Chris Walas (ch'al s éra preparâ studiànd di lìbar ch'i dascurìvan di mâi dasfurmànt e che pò al s farà càrag ad giràr al séguit La mosca 2 in dal 1989) e Stephan Dupuis.
Sunt
Seth Brundle (Jeff Goldblum) 'l è 'n siensiâ ch'l à mis sù na màchina bòna p'r al teletraspòrt. 'L aparéć al funsióna bèṅ cun di śavàj ma al gh'à di prubléma cun i èsar vivènt. Dòp avér tacâ na relasiòṅ cun la Veronica Quaife (Geena Davis), na giurnalìsta dna rivìsta sientìfica, Seth al gh la cava a mét'r a pòst al sò machinàri, ciamâ telepod, faghénd in manéra ad teletraspurtàr cun sucès al sò babuèṅ. Bèl càrag, a chi lò a gh vèṅ vója ad pasàr la sira insém a la sò muróśa ma chi lē invéci la và via. Seth al gh'à l'usesiòṅ che lē la vója turnàr insém a 'l sò ex amànt, 'l editōr Stathis Borans (John Getz).
Sōl a pinsàr-ag a Seth a gh vèṅ al magòṅ. Imbariàg pódag e fóra ad tèsta par la geluśìa al decìd ad pruàr la sò màchina su 'd lò sénsa dar a mènt ch'in cal méntar la s éra insfilsàda dènt'r anc na mósca. Sót i òć dla sò sìmia, ch'la gh salta adòs dòp ch'l éra vgnû fóra da na màchina misa in 'n àtar cô, Seth al créd 'd avér-'g-la fata anc parchè tut a pâr a pòst.
A 'l inìsi chi lò al sènt 'd èsar dvintâ più fòrt e un ciuladōr minga da rìdar ma anc più rabî a śgarbâ. Ma pò Seth al taca a cambiàr piàn piàṅ, i gh spùntan di péi bèi grôs in sla schina, e al s rénd cònt ch'i DNA suo e dla mósca i s éran misćiâ insém.
Dòp soquànti stmani Brundle al dvénta sémpar da può un quèl ad mèś fra 'n óm e 'n insèt, la sò salìa e i sò scaràć i èṅ bòṅ ad dasfàr al magnàr in 'n àtim, pròpria quànd la Veronica la vèṅ a savér 'd aspitàr un fiōl da lò. Par far in manéra 'd avér minga un putèṅ mutànt o dasfurmâ chi lē la decìd 'd aburtìr ma Seth al s mét ad travèrs parchè al pìcul al sarés la sōla manéra ad lasàr in cal mónd chè un quèl umàṅ ch'al daśvgnìs da lò.
Ardùt a cal punt lè a móstar fiśicamènt (al "Brundlemosca"), Seth al vōl fónd'r-as par sèmpar cun la Veronica andànd sèg dènt'r a 'l machinàri.


text:
Anières
Anières a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.85 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 2502 abitant.
El cumün de Anières al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Corsier, Hermance, Mies (VD), Tannay (VD), Veigy-Foncenex (FR-74), Versoix. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Demugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anières in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pompià
Pompià (en Italià: Pompiano), l'è 'n cümü de 3 948 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Ucidentàl a 23 km a Sudòvest de la cità de Brèsa.
Pompià 'l ciàpa dét apò a la frasiù de Gerölanöa e Zürlènc.
El nòm el sömèa vègner de Fundus Pompeianus, cioè del nòm de la gens Pompeia che gh'ìa ciapàt en consègna chèsta tèra quant che part de la Pianüra Padàna l'è stàda spartìda en sentürie de part dei Romàni.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pedmelera
Pedmelera (nòm uficiàl in italian: Piedimulera) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 1 548 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,6 km² e ona densità de popolaziun de 204 ab./km².
El paes l'è sitüaa in la bassa Val d'Ossula (per la precisiun in la Val Anzasca) e 'l gh'ha vari fraziun, trai quai a trövum Cimilera (cumün autonum fina al 1928). L'è tacaa ai cumün de Calasca-Castiun, Palanzén, La Pieu e Vugogna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pedmelera l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
[nap:Piedimulera]]


text:
Il club dei 39
Il club dei 39 (Al club di 39) 'l è 'n film thriller dal 1935 'd Alfred Hitchcock trat da 'l rumànś I trénta-nóṿ scalèṅ ad John Buchan. In Itâglia 'l è cgnusû anc c'n al nóm 'd I 39 scalini e 'l è stâ girâ in biànc e négar.
In dal 1999 al British Film Institute al 'l à mis a 'l quàrt pòst di sènt film britànic fat méj dal XX sècul.
Sunt
Richard Hannay (Robert Donat) 'l è 'n canadéś a Lóndra par di afâr. Na sira al và a teàtar par véd'r un spetàcul ad Mister Memory (Wylie Watson), òṅ ch'al gh'à la memòria ad Pic dla Miràndla e al sà rispóndar a tut qvél ch'a gh vèṅ dmandâ. A 'd un sèrt punt a s sènt un sćiòp fra 'l pùblic e a mónta sù na casutarìa. In mèś a 'l caśèṅ Hannay al juta na dóna a scapàr via sèg. Chi lē la diś ad ciamàr-'s Annabella Smith (Lucie Mannheim) e la gh dmanda ad psēr pasàr la nòt da lò.
Rivâ in d'l apartamènt che Richard al gh'à a Portland Place, la dóna la gh cònta 'd èsar n'agìnta di servìsi segrét ingléś e ch'l'è drē a pascàr qvéi dn'urganiśasiòṅ ad spìi ciamàda “I trénta-nóṿ scalèṅ”. Chi lōr i vrévan purtàr via i piàṅ par muntàr gl'aparéć militàr dal Régn Unî. In teàtar l'éra stada 'rcgnusùda e alóra, par paràr via tut qvi là, l'iva sparâ 'n cōlp a salve. Al cap dl'urganiśasiòṅ al cambia nóm e aspèt da spés ma al s pōl arcgnósar listés parchè a gh manca 'n pès dal dî mìgnul in dla maṅ dèstra.
Durànt la nòt l’Annabella la ciàpa na scurtlàda da qualchidòṅ ma prima 'd murìr almànc la fà in tèmp a numinàr a Richard al nóm dal pòst in dua la gh'iva d'andàr par la sò misiòṅ in Scòsia. P'r al fat che la dóna la sia mòrta in cà sua, Hannay al gh'à tut i òć adòs e la pulisìa la créd ch'al sia stâ lò a cupàr-la. 'L óm al tōś un trên p'r andàr in dua la gh'à dit 'd andàr l’Annabella ma anc lè al gh'à i pulisiòt ch'i gh tìn'n a drē. P'r a n far-as minga védar e p'r èsar lasâ in paś méntar i pulisìot i pàsan p'r al sò scumpartimènt, 'l óm al s prila e al taca a baśar na ragasōla sintàda lè davśèṅ, la Pamela (Madeleine Carroll).


text:
Limù (BS)
Limù (nom uficiàl en italià: Limone sul Garda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 1 169 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 45 ab./km².. El cunfìna coi cümü de Malcesine (VR), Molina di Ledro (TN), Rìa del Garda (TN), Tremùzen.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Limù l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bonstetten (ZH)
Bonstetten a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.42 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 173 abitant.
El cumün de Bonstetten al se tröva a una altitüden de 543 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf, Birmensdorf, Hedingen, Islisberg (AG), Stallikon, Wettswil am Albis. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bonstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1120 col nom de Buonstetin, ma la coretesa de questa atribuzion l'è in discüssion. In del 1184 l'è staa menziunaa col nom de Bowensteden.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Bonstetten ZH al Wikimedia Commons
- Sit ufizial
- Bonstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Offenburg
Offenburg (Offäburg in alemann; Offenbourg in frances) a l'è ona cità todesca del Baden-Württemberg.
La cunta 57 328 abitant (dato del 31. Dic 2012) e l'è nassuda 'me fortin del limes roman-germanigh. Offenburg el se troeuva in del circondari de Ortenaukreis. Al temp del Sacro Roman Imperi a l'era on territòri dominaa di Asburgh e 'l gh'aveva el status de città libera imperial.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lons-le-Saunier, Francia.
- Weiz, Austria.
- Borehamwood, Regn Unii.
- Altenburg, Germania.
- Olsztyn, Polònia.
- Pietra Ligure, Italia.


text:
Senna (CO)
Senna (nom ufizial in italian: Senna Comasco) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm che 'l cunta 3 215 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,7 km² e ona densità de 1 191 ab./km².
El paes el se troeuva tra Còmm e Cantù.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Senna (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Aeroport Internassiunal de Barcelona
L'Aeroport Internassiunal de Barcelona - El Prat del Llobregat al è l'aeroport ch'al dà servisse a Barcelona, Catalunya, Spagna. Al è sitüat a 10 km al süd-oest de Barcelona, ind el münissipe de El Prat de Llobregat, a 6 meter sura ol nivel del mar. Al è ol segund aeroport piö grand de Spagna, ol primm de Catalunya e de la costa mediterrània, e ol nöé co piö tràfich de passager d'Europa, in acorde a di stadístiche de l'an 2004. Ol 2005 i à dövrat chest aeroport 27.131.448 passager, e i è stade realisade 307.798 operassiú. Ind El Prat i opera ü gran nömer de gur domèstich, prinsipalament di compagnie Iberia e Spanair, e apó öna gran quantitat de gur internassiunaj e ergü d'intercontinentaj. Pit a pit, ind i darer agn, al s'à convertit ind ü destí important de fiss aerolínie de bass cost. L'aeroport al gh'à ol còdes d'aeroport de IATA: BCN, e ol còdes ICAO: LEBL.
L'aeroport al gh'à 3 zone de decolàs i ateràs igant da chesta manera ü total de 3 piste in servisse, dò d'ele en paralél nomenade 07L/25R i 07R/25L (chesta darera inaügürada ol 2004), i öna tersa scaàda, la 02/20. De piö, al disponn de tri terminaj A, B e C, con 114 mostradur de fatürassiú, e 24 piataforme d'imbarcamènt.
L'aeroport del Prat al è assessíbel co Renfe per la línia de Rodalíes, dapress del senter de Barcelona (Estassiú Aeroport), con öna línea de autobusos direta, nomenada Aerobús i per ü servisse de taxi permanènt.
Atüalament l'aeroport al è in pié prossèss d'ampliassiú, con la costrüssiú d'öna nöa terminala, ch'al è previdit inaügürá ol 2008, sitüada intra l'antiga pista, i la nöa pista paralela. Apó s'é dré realisá d'otre atüassiú comè la costrüssiú de nöf assess per strada i per tren, la riada de la fütüra línia 9 del metró, l'ampliassiú di plasse de parcamènt, assé comè la ürbanisassiú de piö de 300 ectàrie com a zona de servisse per al desvilüpamènt comersial e indüstrial de l'aeroport.
L'aeroport al è la basa de la compagnia de bass cost Vueling Airlines, assé comè la segonda basa d'Iberia in Spagna. Al è oert noma a gur strümentaj, i è proibicc i gur VFR (Vol a esta), essett i gur VFR sanitare, d'emergensa i de stat.
Öna detajada descrissiú de l'aeroport, manere d'assedí-gh, stat di gur in tep real, trasport, sitüassiú di diferente aerolínie det l'aeroport, informassiú meteorolòseghe, etc, i pöl èss consültade in la pàgina web ofissiala de l'aeroport de Barcelona.
Terminala T2-A[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aeroflot,
- Aerolineas Argentinas,
- Air France,
- Air Malta,
- Alitalia,
- Alpi Eagles,
- Czech Airlines,
- Delta Airlines,
- Easyjet,
- Egyptair,
- Flyglobespan
- Icelandair,
- KLM,
- Lagun Air
- LOT Polish Airlines,
- Meridiana,
- Monarch Airlines,
- My Travel Lite,
- Portugalia,
- Royal Air Maroc,
- SN Brussels,
- Sterling Europe,
- Swiss International Airlines,
- TAP Air Portugal,
- Transavia,
- Tunisair,
- US Airways,
- Virgin Express.
Terminala T2-B[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aer Lingus,
- Air Berlin,
- Air Dolomiti,
- Air Europa,
- Austrian,
- Braathaens,
- British Airways,
- El Al,
- Finnair,
- Germanwings,
- Iberia,
- Lufthansa,
- Luxair,
- Maersk Air,
- Spanair,
- Vueling.
Terminala T2-C[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Iberia (pont aeri),
- Iberia Regional/Air Nostrum.
- Aviassiú General (compagnie de gur execütif e aviú privacc)


text:
Bosco Chiesanuova
Bosco Chiesanuova (en vèneto: Bosco Chiesanuova; en cìmbro Kirche) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 3.162 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 64,66 km², per 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ala (TN), Cerro Veronese, Erbezzo, Grezzana, Roverè Veronese, Selva di Progno.
Piste de sci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bosco Chiesanuova l'è la stasiù de sci piö 'mportànta del óltpià de la Lesinia, 'ndóe s'pöl fà sci de fónt a i pé del Carega e sci de disceza in de la ólta Val de Squaranto suradetöt a partì dal bórgh de San Zórs (1505 méter).


text:
Sion (VS)
Sion (en tudesch: Sitten) a l'è una cità svizzera, capital del Canton Vales e del distret de Sion. La süperfiss del teritori aministraa de la cità de Sion l'è de 25.6 km² e in del Dicember 2011 la gh'eva una popolazion de 30717 abitant.
Sion la se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ayent, Conthey, Grimisuat, Grône, Les Agettes, Nendaz, Saint-Léonard, Salins, Savièse, Mont-Noble e Vex.
Cità 'ngemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Sion al Wikimedia Commons
- Official website (Todesch) (Franzés)
- Tourism guide


text:
Prugramadur
El prugramadur (o coder) a l'è chel che de mestè al scrif i prugrama software in d'un quaj lenguac de prugramassiun. De solit el nom del lenguac che'l prugramadur a l'è bun de duprà a l'è metüü prima del nom de la prufessiun in ingles (ad esempi Java Programmer). Quij che lauren cun lenguac per el web se ciamen Web Programmer.
Un prugramadur a l'è minga un desvilüpadur de software (software developer), un ingegner del software (software engineer), un infurmatech o un analista del software (software analyst).
La Ada Lovelace a l'è cunsiderada la prugramadris dela storia, perchè l'aveva desvilüpà un alguritem de dupral cunt un cumpiüter, la machina analitega del Charles Babbage in del utuber del 1842.


text:
Trnava
Trnava (Nagyszombat in ungheres; Tyrnau in todesch; Tyrnavia in latin) l'è ona città de la Slovacchia cont ona popolazion de quasi 70.000 abitant.
L'è ona sede arcivescovil e universitaria. Per el gran numer de ges present, l'è anca ciamada la "Roma slovacca" (Slovenský Rím).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in de la region e in del distrett con l'istess nomm.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm insediament permament hinn del Neolitegh.
In del Medioev l'è vegnuda on mercaa bell important, perchè l'eva a l'incros de dò straa: voeuna che l'andava de la Boemia a l'Ungheria, l'altra che l'andava del Mediterrani a la Polonia.
La prima menzion de Trnava l'è in d'on document del 1211. Al temp la toveva part al regn d'Ungheria (e inscì l'è staa fina al 1918). In del 1238 l'è stada la prima città slovacca a toeu i diritt comunai. L'è resistii anca a l'invasion di mongol, e l'è segutada a cress (anca per via de migrazion de todesch in de la region). A Trnava hinn staa faa anca di accordi tra monarca, per esempi in tra el re de Boemia e quell de Ungheria.
I todesch hann scominciaa a vess meno di slovacch domà dopo i revolt di ussita del XV secol. Dopo che la pupart de l'Ungheria l'era finida sott ai Turch, Trnava (compagn de alter città slovacch) l'ha ciappaa in del regn on'importanza pussee granda; in del 1541 l'è vegnuda la sede de l'arcidiocesi de Esztergom (che l'era occupada di musulman). Con la Contrareforma l'è deventada on centro important per la Gesa, e gh'hann faa su on mucc de edifizzi de culto, oltra che seminari e scoeul. La prima traduzion cattolega de la Bibbia in ungares l'è stada fada in del 1573 proppi a Trnava. I Gesuita hann faa su anca on'Università. Per tucc 'sti reson Trnava l'è deventada on centro de la coltura e la litteradura slovacca. La primma codificazion del slovacch, fada su de Anton Bernolák in del 1798, la gh'ha 'me fondament el dialett de Trnava.
L'importanza de Trnava l'è calada in del Vottcent, quand che l'Università l'è stada spostada a Buda e la diocesi a Esztergom. A bon cunt, la prima ferrovia del regn d'Ungheria l'è stada fada in su la ligna Bratislava-Trnava. In del Vottcent Trnava l'è deventada ona città industrial, e inscì l'è staa anca ai temp de la Cecoslovacchia.
In del 1977 l'è nassuda l'arcidiocesi de Trnava: per la prima volta, la Slovacchia l'era vegnuda independenta de l'Ungheria anca del pont de vista religios.


text:
Multee
Multee (nom ufizial in italian Molteno in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun circa 3 580 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,2 km² e ona densità de 1 119 ab./km². A Meltee gh'è la tumba dal Lucio Battisti.
L'è tacaa ai comun de Anon, Bùsis, Còsta Masnaga, Garbagnaa Munastér, Ugiòn, Rògen, Siron.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Multee l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lengua bavaresa
El Bavares (nom nativ boarisch, bairisch in tudesch) a l'è un insema de dialet del Tudesch Volt, u Oberdeutsch, ch'a hin parlaa suratüt in del südest de la Germania, in Austria, e in Südtirol (e anch int un quaj olter sit de 'l Norditalia), e pö anch a Samignun, un cumün de la Sgüissera de l'Est.
El gh'ha trè variant fundamentaj:
- el Nordbairisch (o Bavares Setentriunal);
- el Mittelbairisch (o Donaubairisch, Bavares Central - bavares del Danübi, la variant püssée cugnussüda e püssée "in", e che la se sent püssee despess a la TV u a la radiu);
- el Südbairisch (Bavares Meridiunal).
Cuntegnüü
Urigen del Nom di Bavares[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom bavares, u Baiuvar, disen che'l vegna d'una radis celtega-germanega "baio-wariōz" e 'l vör dì "gent de la Buemia", u "Omen de la Buemia". Olter stüdius pensen inscambi che el nom di Bavares el vegn del popul celtegh di "Boii". L’ideja l'è che i Boii se sien messedáa prima cunt i Ruman e pö cunt i popuj germanegh migráa püssée tard int la zona.
Carateristegh Cumünabij a tüt i Parlád Bavares[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La "a fusca", u "Dunkles a". "Worm, Woam" - Tudesch "Warm"
- La parnunzia de "s" cuma "sch" despö "r". "Erscht" - Tudesch "Erst"
- El messedà de la "m" e la "n". "Mit'n bruadar" - Tudesch "Mit dem Bruder"
- El müda de "ei" in "oa" "I woaß ned" - Tudesch "Ich weiß nicht".
- El müdà de "oi" in "ei". "Feier" - Tudesch "Feuer".
- El mancà di vucaj türbáa. "Es war schien Glickh zu homn" - Tudesch "Es wäre schön Glück zu haben"
- El Lessegh. Per esempi: "Paradeiser, Melanzani, Karfiol, Bader, Gaudi" - Tudesch "Tomaten, Aubergine, Blumenkohl, Friseur, Spaß"
Nordbairisch (Bavares Setentriunal)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bavares Setentriunal el vegn parláa int la püpart de l'Oberpfalz, int i part püssée a südest de l'Oberfranken e de'l Mittelfranken, int la part püssée a nord de l'Oberbayern e int una part ben piscinina del süd de la Sassonia (la Südvogtland).
Mittelbairisch (Bavares Central)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bavares Central el vegn parláa suratüt a Münegh e in Niederbayern, Oberbayern, int'l süd de l'Oberpfalz, int'l Flachgau, int l'Oberöstereich, int'l Niederöstereich e a Viena. I patuáa parláa int'l Tiroler Unterland (a Est de Schwaz), in Salzburg (ma minga int'l Flachgau), int la Steiermark, e int'l Burgendland hin messedáa cunt el Südbairisch e vegnen inscí ciamáa Südmittelbairisch.
Südbairisch (Bavares Meridiunal)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bavares Meridiunal el vegn parláa int la püpart del Tirol (a ovest de Schwaz), int'l Südtirol, int'l Kärnten, int una part ben piscinina de la Steiermark, e in Karnien e olter isul lenguistegh int'l Norditalia.
El Pader Noster (in Bavares Central)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insa vådar im himi,
ghàiligt soi werdn dài' nåm.
Dài' ràich soi kema,
dài' wuin soi gscheng,
wia-r-im himi, aso àf dar eardn.
Gib ins hàind insa täglis broud,
und vargib ins insar schuid,
wia-r-à mia dene vagebm,
dé an ins schuidig wordn sàn.
Und fiar ins nét in d vasuachung,
sundan darles ins vom ibe, amen.