text:
Inhalt
Ulteriur Grischun
-
Curvalda vul in terminal da bus
En vista a la fusiun da la vischnanca Curvalda, ch'è succedida avant 5 onns, ha la radunanza communala approvà pliras revisiuns parzialas da la planisaziun locala. Vitiers han ils preschents surdà a la suprastanza communala la cumpetenza da realisar in terminal da bus.
Quest terminal stat en connex cun il portal d'entrada da Curvalda. dretg da construcziun per realisar in terminal da bus.
Per finir ha la radunanza communala approvà la lescha d'ustaria da la vischnanca da Churwalden, ina da las ultimas leschas che ha anc stuì vegnir unifitgada dapi la fusiun il 2010.
RR novitads 09:00


c: text/html

text:
Bosinada
La bosinada (bosinava in varesott) a l'è ona composizion poetiga popolar scritta in lombard sù di foeuj volant, cuntada o cantada sù de bosin sù on tema de solit satirigh. La gh'ha 'vuu la massima popolarità in del Vottcent.
Originari del Varesott, hinn rivaa a Milan e poeu s'hinn spantegaa anca in alter zonn de la Lombardia (a Cremona, per esempi).
Cuntegnüü
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bosin a l'era forsi el diminutiv de Ambroeus, nomm ligaa particolarment a Milan. Però in Milanes l'è come dì brianzoeu: i bosin hinn quei che viven a nord-ovest de Milan, in la Provincia de Vares.
In effett i bosinad, anca quei scritt di autor, vegniven presentaa 'me over de on bosin, cont on dialett bell sagorii in paragon a quell de Milan, e che 'l s'adattava mej a la vivacità de la composizion rustiga.
Gh'è anca chi che dis che bosin el vegna del nomm del fiumm Bozzent, che 'l bagna la region del Varesott.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
XVII e XVIII secol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I bosinad pussee vegg che se cognossen j'hann faa in del princippi del XVIII secol, ma del moment che de rar i foeuj indove eren stampaa ghe je metteven sù la data, se pò minga esclud che i primm componiment poden vess de la fin del XVII secol. De fatt el C. Repossi el fa notà: el princippi [...] a l'è de pensà de la fin del Cincent, ma de tutta la fase arcaiga a gh'emm minga testimonianza: [...] i bosinad pussee vegg fina a 'dess a hinn de collocà tra la metà del XVII secol e 'l princippi de quell dopo.
Come esempi se poden cità noeuv bosinad de Gaspar Fumagai, intorna al 1723:
- Sora la gran sciora miserabela.
- Contrast tra marì e miee
- Sora on omm che porta el scossaa.
- Sora el pont se se ha pù valor la fam o l'amor.
- Contrast tra el moros e la morosa.
- Sora quij che giuga al lott.
- Sora i patron che ben no osserva a ona volpona d'ona serva.
- Sora el pont che no gh'è pù discrezion tra i omen.
- Sora i donn de Milan che no poden stà senza on omm.
Tanti alter bosinad hinn staa scrivuu in del primm volum del Cherubin (1816-1817) e del Ferdinando Fontana (1901).
XIX secol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca i poetta pussee grand, compagn del Porta, a gh'è piasuu ciamàss bosin, anca se i sò composizion eren ben different de quei improvvisaa di bosin ver. In de vun de quei lì se descorr in de la Ninetta del Verzee. La pora tosa, perseguitada del sò moros-sfruttador, la tacca litt insemma a lù che, per vendicàss, el se fa fà ona bosinada per mettela a la berlina:
XX secul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I bosinad hinn andaa innanz per tutt el Vottcent e anca in di primm agn del Noeuvcent, sora argoment moderni. Per esempi, La Balonada del Gaetano Crespi (1907) che 'l descriv ona gara tra ballon aerostatigh o quella anonima de l'ann dopo, che la descriv i tentativ de record de vol de part del Léon Delagrange (giugn del 1908, cont el titol Delagrange volerà! Satira e Businada de rid de Ambrosian / le a sura l'om che vula su l'Areoplaan).
Ecco l'incipit de la prima:
Col passà del temp i bosinad hinn staa pubblicaa.
In de l'album de I Gufi Milano canta n. 1 (1965), a l'è presenta ona bosinada, ciamada El ridicol matrimoni:
Struttura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In la bosinada gh'era minga ona forma rigida. El meter el podeva vess de tanti mesur (di volt anca dent a l'istessa composizion: i vers zopp eren ona caratteristiga che la mancava mai in quei composizion, di volt de ordinari proposit) e l'andava de l'ottonaei a l'endecassilleb. I vers de norma eren taccaa insemma in distigh a rima basada e la longhezza complesisva de ogni composizion l'era anca lee variabila.
Despess i bosinad podeven anca vess cantaa.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Francesco Cherubini, Collezione delle migliori opere scritte in dialetto milanese, Milano, Pirotta, s.d. (ma 1816-17), 12 voll. [Un'ampia bibliografia sulle Bosinate nel vol. 1, pp. xxxvii ss.]
- Gaetano Crespi, La balonada. Satira giornalistica in sestine milanesi di G.C., Milano, Libreria Renato Baggio, 1907
- Ferdinando Fontana, Antologia Meneghina, Bellinzona, E. Colombi, 1901
- Cesare Repossi, "Bibliografia delle Bosinate in dialetto milanese (1650-1848)", in: F. Della Peruta, R. Leydi, A. Stella (a cura di).Milano e il suo territorio, Milano, Silvana ed., 1985 ["Mondo popolare in Lombardia" 13], II vol., pp. 167-246

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il center da huricans american ha degradà Michael da stgalim 5 sin stgalim 1. Tuttina ha el chaschunà grondas devastaziuns. Tenor las autoritads èn passa 310'000 chasadas e fatschentas senza electricitad en la regiun. En la Florida è in um vegnì sturnì d'ina planta ch'è crudada enturn.
Il hurican era fruntà mesemna cun spertadads dal vent da fin a 250 kilometers l'ura sin terra franca. Al hurican han pia mancà be 2 kilometers l'ura spertadad per vegnir auzà sin il stgalim il pli ferm, 5.
Blers restads a chasa empè d'ir en segirezza
Las autoritads avevan supplitgà bleras persunas da bandunar lur dachasa e dad ir en segirezza. Blers na sajan dentant betg suandads la supplica. Il guvernatur, Rick Scott è stà trumpà da la populaziun.
RR novitads 06:00


text:
Il trenader da speed dals skiunzs svizzers Sepp Brunner è vegnì relaschà per la fin da mars. Quai ha l'Austriac confermà envers SRF. La raschun saja stada sia critica publica dal schaner.
Critica da Brunner
Brunner aveva crititgà ch'ils Americans n'han betg pudì trenar sin la pista dals Campiunadi mundials a San Murezzan – e quai malgrà ina cunvegna. Quest cumportament na saja betg stà en urden, ha crititgà Brunner.
Brunner è stà activ durant radund 20 onns tar Swiss Ski. Sco quai ch'el ha ditg envers SRF na chapeschia el betg la decisiun. Ins n'haja mai tschertgà il discurs cun el.
Cumportament illoial
La pledadra da Swiss Ski ha medemamain confermà la relaschada dal trenader. Sco raschun per quest pass ha ella numnà in cumportament illoial envers Swiss Ski. Malgrà ils success ch’ins haja festivà ensemen, haja Swiss Ski perquai decis da relaschar Sepp Brunner.
RR novitads 11:00


text:
Curt e concis:
- I dat adina dapli lieus nua che zeccas èn activas – uss ponderescha la Confederaziun da cussegliar a l'entira Svizra da laschar virolar.
- Ina recumandaziun da laschar virolar en l'entir pajais obligass las cassas da malsauns da surpigliar ils custs.
- Era la presidenta da l'uniun dals medis grischuna Edith Oechslin beneventa da recumandar ina virola generala cunter il virus FSME.
- Enfin uss èn gia prest 230 persunas s'infectadas cun il virus da FSME, perquai ch'ellas èn vegnidas morsas da zeccas. Quai èn dubel uschè bleras sco durant il medem temp da l'onn passà.
Il Grischun ha pliras regiuns da ristg
Era en il Grischun sa derasa il virus che vegn surdà tras raischens adina pli fitg, di Edith Oechslin la president da l'uniun grischuna. Enfin uss recumonda la Confederaziun sulettamain en regiuns da ristg da laschar virolar. En il Grischun èn quai las vischnancas enturn Cuira e da la regiun dals Tschintg Vitgs fin a Fläsch, il Scanvetg ed en Surselva las vischnancas da Sumvitg, Trun e Breil.
Las zeccas sa derasan
Turitg, l'entira Svizra dal nordost, grondas parts da l'Argovia sco er ina gronda part dal chantun Berna, las zeccas sa derasan pli e pli ferm. Da be pli cussegliar las regiuns pertutgadas da sa laschar virolar cunter il virus fa pli e pli pauc senn, ha ditg Christoph Berger, il president da la cumissiun federala per dumondas da virolas ad SRF.
Questas regiuns creschan gie prest ensemen. Insacura na fai uschia nagin senn pli ed i daventa pli simpel da dar giu ina recumandaziun generala.
La cumissiun saja gia vegnida activa. «Nus avain realisà ina gruppa da lavur, che duai ponderar sch'i fa senn da schlargiar la recumandaziun e da cussegliar a l'entira Svizra da sa laschar virolar – senza il Tessin», ha ditg Berger. La raschun è ch'i n'ha fin uss dà nagins cas en il Tessin.
Cassas da malsauns stuessan surpigliar custs
Enfin uss pajan las cassas be la virola sch'ins viva en ina regiun pertutgada u sch'ins è savens en ina regiun pertutgada. Cun la recumandaziun schlargiada sin l'entir pajais stuessan ellas surpigliar ils custs per la virola. Per esser propi segir dal virus dovri trais squittas repartidas sin plirs mais. Quai custa tranter 200 fin 300 francs.
Sche nus guardain quant grevs che quests cas èn e tge che nus pudain evitar cun quai, èsi in'analisa da custs e niz.
Quest onn èn gia prest 230 persunas s'infectadas cun il virus da FSME, entras ina morsa d'ina zecca. Quai èn radund dubel uschè bleras persunas sco durant il medem temp da l'onn passà. Il virus da FSME po chaschunar in'inflammaziun dal tscharvè, ina meningitis cun consequenzas che restan. Cunter ina tala inflammaziun po sulet gidar ina virola e nagins medicaments. Quai sco differenza tar ina inflammaziun cun il virus da Boreliose nua ch'ina terapia da medicaments vegn fatga.
Proxim onn pudess la recumandaziun gia ir en vigur, ha declerà Berger. La cumissiun dal fatg fetschia dumondas correspundentas a la Confederaziun. Il minister da sanadad, Alain Berset decida la finala.
RR novitads 07:00


text:
La finamira era stada da renovar questa chasa patriziana ch'è vegnida construida en stil franzos. Susanne Hollenstein vuleva investir 1.5 fin 2 milliuns francs. Per tegnair ils custs da la renovaziun en in tschert rom hajan els vulì rimnar daners da fundaziuns. Mo quellas n'hajan betg sustegnì il project.
Betg pudì vender
Alura sajan els sa decidids da vender ina fin duas abitaziuns. Mo quai na saja reussì. Il motiv: I fiss stà cumplitgà da parter la chasa en pliras parts ed els n'hajan chattà nagins interessents. Hollenstein suppona ch’in interessent veglia savair, co in'abitaziun sa preschentia cura ch’ella saja renovada. Quai saja sco ina serp che morda a sa sezza en la cua: Els na possian betg vender insatge che na saja betg fatg, ed els n'hajan betg pudì renovar sco els vulevan perquai ch’ils daners hajan mancà.
L'istorgia
La chasa Desax è vegnida construida 1782. Ludwig Hercules Caspar Deodatus de Caprez (1736 – 1799) era uffizier en servetsch franzos ed ha laschà construir ella sper la chasa Tödi, la chasa da ses geniturs. Cura ch’el è mort è il bajetg vegnì en ils mauns da sia figlia giuvna Maria Ludovica de Caprez. Il proxim che ha survegnì quest bajetg è stà in figl da Maria Ludovica, Bruno Lombris (1830 – 1908). Sia figlia, Sabina Lombris (1866 – 1940) ha maridà Sepp Fidel Desax (1848 – 1913). Quel possedeva in hotel a Madrid ed è turnà a Trun, perquai che sia dunna na sa sentiva betg bain en il clima da la Spagna. Alura ha Sepp Fidel acquistà il bajetg da ses sir. El ha laschà construir grondas pignas scalegl ed ha renovà la chasa il 1904.
Da Augustin Desax tar Tarcisi Maissen SA e Susanne Hollenstein
L’ultima persuna da schlattaina nobla che ha vivì en la chasa Desax era Augustin Desax (1896 – 1993), in figl da Sepp Fidel e Sabina. El viveva en la segunda auzada ensemen cun sia nezza e chasarina Mathilda Pajarola. 1998 ha la cuminanza d’ierta Desax vendì la chasa a l’interpresa Tarcisi Maissen SA, e quella ha vendì ella 2015 a Susanne Hollenstein.
RR actualitad 07:00


text:
Il territori da skis Sursaissa /Mundaun ha patì l'enviern passà da la mancanza da naiv. Era cun in minus da 5,8% skiunz hai tuttina anc tanschia per in gudogn da 160'000 francs.
Malgrà il digren da frequenzas han las amortisaziuns en il territori da skis pudì vegnir fatgas. Quai èn per las pendicularas dal Piz Mundaun 1,4 milliuns e per quellas da Sursaissa 1,6 milliuns francs. Sco quai che Josef Brunner, il president dad omaduas pendicularas scriva en ses rapport annual, han els plinavant pudì investir 1,4 milliuns ord agens meds en ina nova pendiculara.
Dividenda da 24 francs
Per las pendicularas da Sursaissa vegn pajà ora ina dividenda da 24 francs per aczia. La proposta d’utilisaziun dal retgav sto anc vegnir approvada da la radunanza generala da las duas pendicularas.
RR novitads 12:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Vallais
Stgaffir in equiliber tranter il mantegniment da las resursas a lunga vista d'ina vart e da lur utilisaziun optimala da l'autra vart è in giavisch general dal mund odiern. Sut la noziun da la persistenza u da la durabilitad è el vegnì integrà en l'utilisaziun moderna da la lingua. Il Vallais enconuscha dapi tschientaners ina instituziun che funcziuna tenor quest giavisch. Cun las communitads numnadas «Geteilschaften» è sa sviluppà qua in sistem che serva a l'administraziun ed a l'utilisaziun collectiva da bains sco l'aua, las pastgiras d'alp u il guaud.
Tractament vegl e nov da la natira
Ils conflicts d'utilisaziun smanatschants e las stgarsezzas imminentas da las resursas fan che las «Geteilschaften» vallesanas daventan in bain cultural cun in grond potenzial per l'avegnir. Il medem mument vivain nus en in temp, nua ch'i vegnan creadas novas tradiziuns e nua che usits vegls vegnan interpretads en moda innovativa. Quest nov interess vi d'usits tradiziunals sa mussa forsa il meglier vi da l'exempel da la vatga dal raz Eringer, perquai ch'il fenomen dal cumbat da vatgas è daventà l'essenza dal Vallais stget e tipic. «Le Valais tout entier est dans la race d'Hérens», ha scrit l'autur Maurice Chappaz gia avant onns. En conturns caracterisads dal turissem, da spectaculs da las medias e da la tecnica agrara la pli moderna, cuntenta il cumbat da vatgas ils novs basegns, sia multifuncziunalitad è creschida.
Questa multifuncziunalitad na vegn betg caracterisada sco ultim da valurs simbolicas e socialas sco il restar fidaivel a las tradiziuns, il plaschair vi da quai ch'ins fa ensemen, la superbia da posseder insatge spezial... Per motivs sumegliants daventan l'ultim temp puspè popularas er autras praticas purilas sco la cultivaziun da seghel ed il far cuminaivlamain paun-seghel en blers lieus dal Vallais. Integrà anc pli ferm en ciclus economics è percunter il rimnar plantas selvadias. Grazia ad associaziuns iniziativas vegnan veglias enconuschientschas rendidas utilisablas per intents industrials grazia a novas metodas scientificas.
Fatgs istorics, economics e topografics han laschà nascher praticas e cumpetenzas spezialas per ir enturn cun la natira alpina. Directamain exemplaric per quai è la relaziun cun il privel da lavinas. En la societad preindustriala èn questas experientschas tradidas sa manifestadas tranter auter en la structura d'abitadi sco er en praticas religiusas sco ils fatgs votivs. Ultra da quai enconuscheva er il Vallais da pli baud instituziuns per dumagnar il privel da lavinas e sias consequenzas sco per exempel l'ospizi sin il Grond Son Bernard cun il chaun bernardin sco essenza dal servetsch da salvament alpin. En il decurs dal 20avel tschientaner èn vegnidas sviluppadas adina pli savens metodas per la prevenziun activa. E cun l'installaziun d'instituziuns spezialas en chaussa ha la relaziun cun il privel da lavinas er prendì l'ultim temp novas vias scientificas en il Vallais.
Rituals vivids
Dar ina furma ed in urden a la vita è il giavisch estetic general da mintga societad. En il Vallais ha questa stenta senza dubi chattà sia expressiun la pli auta en il sectur sacral. La tendenza caracteristica per il catolicissem, vul dir d'exprimer ses sentiments religius, ha laschà sviluppar ina ritgezza da furmas ritualas. Quella è restada viva quasi mo pli en ils usits da sepultura actuals. Cun la diminuziun da l'impurtanza da la baselgia èn las «manifestaziuns publicas da l'auter mund en quest mund» svanidas per gronda part. Quels usits però che han survivì han profità l'ultim temp d'ina nova valitaziun cunquai ch'els han ussa survegnì ina nova funcziun sco bains culturals locals. Uschia èn per exempel las processiuns da Sontgilcrest en divers vitgs dal Vallais anc adina il punct culminant da la vita festiva locala. Cun lur ceremonias ritualisadas, cun la cumparsa da gruppas costumadas e cun l'accumpagnament acustic cun musicas instrumentalas, cun tamburs e cun chants chorals sumeglian questas processiuns ad ina spezia da teater. Uschia daventan ellas fitg fascinantas per il public. E per la societad che las salva èn ellas anc adina en cas da far valair ina tscherta forza integrativa.
Ina processiun da Sontgilcrest represchenta per uschè dir l'urden tradiziunal dal vitg. Da metter sin il chau quest urden en moda rituala è gia adina stà il privilegi da la giuventetgna - er sche quai è il cas mo ina giada l'onn durant il tschaiver en favrer. Dal grond dumber da figuras dals tschaivers da pli baud han mo paucas pudì sa mantegnair fin al temp dad oz; tranter quellas per exempel las «Empaillés» e las «Pelluches» ad Evolène u las «Tschäggättä» en il Lötschental. En il gieu tranter ils purtaders dals usits e las aspectativas dal public han quests tschaivers pudì sa segirar ina plazza fixa er en la postmoderna che tschertga l'autenticitad e fatgs tipicamain regiunals. Ma il maletg dal tschaiver vegn ozendi caracterisà er en il Vallais da las furmas da tschaiver urbanas sco las musicas da tschaiver («Guggenmusiken») ed ils cortegis organisads. Gist quest fatg dat perditga d'ina dinamica da quai che nus numnain per ordinari tradiziun. Grazia a sias furmas d'expressiun modernas para il tschaiver da correspunder als basegns da la societad odierna uschè bain sco quasi nagin auter usit.
In svilup tut auter enconuscha la figura da l'um selvadi, «ts wild Mandji». En quest connex sa tracti oriundamain d'in usit da reprimanda ch'è sa midà en il decurs dals tschientaners ad ina preschentaziun teatrala. Ils gieus da l'um selvadi eran fitg populars il 19avel e 20avel tschientaner en blers vitgs da la part sura dal Vallais. Oz vegn questa tradiziun anc cultivada a Baltschieder. Ils auturs che scrivan mintgamai in text nov per la preschentaziun midan dad onn ad onn. Da quai resulta in'adattaziun permanenta da quest usit a la situaziun sociala actuala. Baltschieder e «ts wild Mandji» daventan uschia l'exempel classic per l'appropriaziun e per la midada d'ina tradiziun viva.
Francadas en la populaziun
Las tradiziuns mediatisadas ed ils puncts festivs culminants dal decurs da l'onn èn l'ina. Precis uschè ferm vegn il chalender vallesan dals usits però caracterisà da tut quellas festas localas e regiunalas che han lieu dal matg fin l'october en il ritmus da las fins d'emna: festas da musica, festas dal vitg, festas d'alp, occurrenzas folcloristicas... Ils tamburs ed ils tschivlunzs dattan ina tempra particulara a questas festivitads. Cun lur melodias unicas, cun lur unifurmas marcantas e cun lur costums spezials furman els ina sort emblem acustic e visual dal Vallais. Il medem mument stattan els per la motivaziun principala da la folclora en il Vallais che sa basa - malgrà ils conturns turistics - anc adina sin la participaziun activa dals purtaders da l'usit, da lur gust vi dal teatralic e dal basegn da passentar ensemen in eveniment.
Ditg avant ils tamburs ed ils tschivlunzs è sa furmada cun «Champéry 1830» la fin dal 19avel tschientaner ina da las emprimas gruppas folcloristicas dal Vallais. Ma sumegliantamain a las furmas numnadas qua survart sa basan las melodias ed ils sauts da «Champéry 1830» sin la tradiziun da l'emigraziun che ha caracterisà ils usits e las isanzas dal Vallais en blers reguards. En il decurs dals decennis èn ils bains culturals musicals, ch'èn vegnids dads vinavant en moda orala, vegnids elavurads da cumponistas e da cumponists locals. Quai ha promovì supplementarmain lur francaziun en la populaziun. En moda exemplarica sa mussa quai en la chanzun «Abschied vom Gantertal» ch'è daventada la chanzun populara dal Vallais Sura per excellenza. Er sin ina tradiziun orala sa basa il «Patois» en la part franzosa dal Vallais. Quest dialect franco-provenzal vegn però discurri mo pli darar en il mintgadi. Dapi in tschert temp datti però ina veritabla revalitaziun en furma da preschentaziuns da teater, da raquints e d'autras furmas d'inscenaziuns.
Ultra dals gronds eveniments mediatisads na dastgan ins betg emblidar tut quellas tradiziuns localas main enconuschentas che dattan lur ritmus al chalender d'usits vallesan. Uschia per exempel las donaziuns da paun, da chaschiel u da vin che han lieu en differents lieus a chaschun da festas da patrunadi, da Bavania, da Pasca, da Tschuncaisma, il di da las olmas u d'autras occurrenzas ecclesiasticas. U las festas d'alp la stad, nua ch'i vegn celebrà il raclette e las festas communalas d'atun ch'èn deditgadas a products agriculs sco il vin, l'apricosa u la chastogna. L'exempel dal raclette mussa co ch'ina tradiziun rurala po daventar urbana e perfin globala. Actualmain pon ins observar co che la generaziun giuvna s'appropriescha da questa tradiziun dond ad ella ina funcziun sociala ed integrond ella en novs formats culturals.
Ma l'identitad d'ina societad na sa furma betg mo sur manifestaziuns tradidas sco usits e folclora. Anzi, per pudair sa sviluppar dovra mintga societad il barat d'experientschas, da rauba e d'umans. En moda exemplarica sa mussa quai en l'influenza pregnanta dals immigrants talians sin la cultura, sin l'economia e sin la societad dal Vallais. Perquai è l'italianitad daventada en il decurs dals tschientaners ina cumponenta fixa da l'identitad vallesana.


text:
Ils babs che RTR ha dumandà a Cuira èn tuts da l'avis ch'i saja in bun svilup, sch'ils umens sa gidan e surpiglian dapli responsabladad per ils uffants ed en il tegnairchasa. L'in u l'auter ha dentant er menziunà ch'i saja mintgatant bunamain in zic in sfurzim en il senn da: «Ti na vas betg a nudar cun tes pops, lura n'ès betg in bun bab.»
Pia er in tschert squitsch da s'adattar al svilup da la societad – ad in pensar, nua ch'ils umens surpiglian adina dapli responsabladad per l'educaziun ed en il tegnairchasa. La quintessenza dals babs sin las vias da Cuira: I sto mintgamai constar per la situaziun dal pèrin, tgi che va a lavurar quant, u tgi che stat cura a chasa.
L'exposiziun en il Center da furmaziun per la sanadad ed ils fatgs socials a Cuira cuzza anc fin ils 22 da zercladur.


text:
Gia per la terza giada entaifer otg onns organisescha la societad da lutga da l’Engiadina ina lutga en l’Engiadin’Ota. Suenter la lutga grischuna–glarunaisa l’onn 2009 a Silvaplauna e la festa da lutga NOS l’onn 2012 er al pè dal pass dal Güglia ha questa giada lieu ina lutga sin l’areal da militar a S-chanf. La plazza da tir en l’Engiadin’Ota e predestinada per organisar ina festa da lutga. Qua datti gia ina buna part da l’infrastructura uschia ch’i na sto betg vegnir fatg uschè grondas investiziuns.
140 lutgaders cumbattan per il titel
Radund 140 lutgaders, en emprima lingia dals chantuns Grischun e Glaruna, cumbattan a S-chanf per il titel dal retg da la lutga grischuna-glarunaisa. L’onn passà ha Armon Orlik da Maiavilla gudagnà quest titel a Flem. Ed era quest onn vala il lutgader da 22 onns sco grond favurit.
A Tavau vai jau pudì far la lutga sco jau hai giavischà.
Era sche Armon Orlik ha stuì far questa primavaira ina pausa da sis emnas è il lutgader ch’era vegnì tar la festa federala ad Estavayer fin en la lutga finala segir in candidat per il titel. Tar la festa da lutga NOS a Tavau ha Orlik mussà ch’el ha magunà l’accident tar la festa dal chantun Argovia a Brugg e ch’el è pronts per far il proxim pass. Sin la via vers il punct culminant da questa stagiun, la festa da lutga dad Unspunnen ad Interlaken la fin d’avust, è la lutga grischuna-glarunaisa a S-chanf in ulteriur pass.
Tar la festa da lutga grischuna-glarunaisa a S-chanf è Armon Orlik segir in da quels che la concurrenza ha da batter. Ensemen cun Fabian Kindlimann, Roger Rychen, Peter Horner e Mike Peng tutga el tar ils nauschs da la lutga, vul dir tar quels cun in cranz federal. E quels emprovan franc mintgin da gudagnar la lutga sin l’areal dal militar a S-chanf.


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Considerond tgi la rancunaschientscha dalla dignitad da tot igls members dalla famiglia umana e da lour dretgs eguals ed inalienabels furma igl fundamaint dalla libertad, dalla gisteia e dalla pasch aint igl mond;
considerond tgi las scunaschientschas ed igl sprez digls dretgs umans on mano ad acts da barbareia tgi offendan la cunsienztga dall’umanitad e tgi la creaziun d’en mond, aint igl qual igls carstgangs on la libertad da discorrer e da creir libers da terror e misergia, è neida proclamada per l’aspiraziun suprema digl carstgang;
considerond tg’igl è essenzial da proteger igls dretgs umans cun leschas per tg’igl carstgang na seia betg sfurzo d’applitgier scu davos med la revolta cunter la tiranneia e l’oppressiun;
considerond tg’igl è essenzial da promover las relaziuns amicablas tranter las naziuns;
considerond tg’igls pievels dallas Naziuns Uneidas on proclamo danovamaintg aint igl statut lour cardientscha aint igls dretgs fundamentals digl carstgang, ainten la dignitad ed ainten la valeta dalla persunga umana, ainten l’egualitad digls dretgs dad om e donna, e tgi els èn sa declaros decis da favorisar igl progress social e d’institueir miglras cundiziuns da veiver ainten ena libertad pi vasta;
considerond tg’igls stadis commembers èn s’obliias da sierar, an cooperaziun cun l’Organisaziun dallas Naziuns Uneidas, igl respect universal ed effectiv digls dretgs umans e dallas libertads fundamentalas;
considerond tgi ena concepziun communabla da chests dretgs e da chestas libertads è d’impurtanza suprema per adampleir cumplagnamaintg chest angaschamaint,
proclamescha l’Assamblea generala la preschainta declaraziun universala digls dretgs umans scu ideal tg’è da contanscher communablamaintg da tot igls pievels e da tot las naziuns, per tgi tot igls carstgangs e tot igls organs dalla societad vegian adegna preschaint chesta Declaraziun, e sa stentan da promover ainten l’instrucziun ed ainten l’educaziun igl respect da chests dretgs e da chestas libertads e da sierar a chels cun maseiras progressivas sen plang naziunal ed internaziunal rancunaschientscha ed applicaziun universala ed effectiva, tant tranter las populaziuns digls stadis commembers sezs scu tranter igls territoris sottamess a lour giurisdicziun.
Tot igls carstgangs neschan libers ed eguals an dignitad ed an dretgs. Els èn dotos cun raschung e schientscha e duessan ager l’egn vers l’oter an spiert da fraternitad.
Mintga persunga pò far valeir tot igls dretgs e tot las libertads proclamos ainten la Declaraziun preschainta sainza distincziun, particularmaintg da razza, da calour, da schlattagna, da religiun, d’opiniun politica u otra, d’origen naziunal u social, da possess, da naschientscha u d’otras circumstanzas.
Pinavant na vignigl fatg nigna distincziun fundada sen igl statut politic, giuridic u internaziunal digls paeis u da territori, digl qual ena persunga dereiva, tgi chest paeis u territori seia independent, sot guideia, nun-autonom u sottamess ad en’otra limitaziun da suveranitad.
Mintga carstgang ò igl dretg da veta, da libertad e da siertad dalla persunga.
Nign na dastga neir tignia an sclavareia u an servitut; la sclavareia ed igl commers da sclavs èn scumandos an tot lour furmas.
Nign na dastga neir sottamess alla tortura, ni a pagnas ni a tractamaints crudevels, inumans u degradonts.
Mintga carstgang ò igl dretg da neir rancunaschia dapertot scu persunalitad giuridica.
Tot igls carstgangs èn eguals davant la lescha ed on sainza distincziun igl dretg da protecziun eguala cunter totta discriminaziun tgi violess la Declaraziun preschainta e cunter totta provocaziun ad ena tala discriminaziun.
Mintga persunga ò igl dretg da protecziun legala davant las giurisdicziuns naziunalas cumpetentas cunter acts tgi violeschan igls dretgs fundamentals garantias ainten la constituziun u ainten la lescha.
Nign na dastga neir arresto, detignia u exiliia arbitrariamaintg.
Mintga persunga ò igl dretg, an egualitad cumplagna, tgi igl sies cass vigna tracto gistamaintg e publicamaintg d’en tribunal independent ed imparzial, tgi decida davart igls sies dretgs e las sias obligaziuns u davart la validitad da totta tgisa penala drizzada cunter ella.
1. Mintga persunga inculpada d’en act punibel è innocenta anfignen tgi la sia colpa è cumprovada legalmaintg ainten en process public, noua tgi tot las garanzeias necessarias per la sia defensiun l’èn neidas sieradas.
2. Nign na vign condemno per acziuns u omissiuns tgi valevan igl mument tgi ellas èn neidas commessas betg scu act punibel tenor igl dretg naziunal ed internaziunal. Mademamaintg na dastga la pagna betg esser pi gronda tgi chella applitgabla igl mument tgi igl act punibel è nia commess.
Nign na dastga davantar igl object d’intervenziuns arbitrarias ainten la sia veta privata, la sia famiglia, igl sies domicil u la sia correspondenza, ni d’attatgas cunter la sia onour e la sia reputaziun. Mintga carstgang ò igl dretg da protecziun legala cunter talas intervenziuns u talas attatgas.
1. Mintga persunga ò igl dretg da circular libramaintg e d’eliger igl sies domicil aint igl intern d’en stadi.
2. Mintga persunga ò igl dretg da bandunar mintga paeis, er igl sies agen, e da returnar aint igl sies paeis.
1. An cass da persecuziun ò mintga persunga igl dretg da tschartger asil e da survagneir asil ainten oters paeis.
2. Chel dretg na pò betg esser invoco an cass da persecuziun perveia da delicts betg politics u perveia d’acziuns tgi cunterfon allas fegnameiras ed agls prancepis dallas Naziuns Uneidas.
1. Mintga carstgang ò igl dretg d’ena naziunalitad.
2. Nign na dastga neir privo arbitrarmaintg dalla sia naziunalitad u digl dretg da midar naziunalitad.
1. Om e donna cun vigliadetna adattada on igl dretg da maridar e da fundar ena famiglia sainza restricziuns concernent la razza, la naziunalitad u la religiun. Els on igls medems dretgs arisguard igl matrimoni, durant igl matrimoni e tar la sia dissoluziun.
2. Igl matrimoni pò esser conclus sulettamaintg cun igl consentimaint liber e cumplagn digls conjugals futurs.
3. La famiglia è igl element natural e fundamental dalla societad e stò neir protegeida dalla societad e digl stadi.
1. Mintga persunga ò igl dretg d’aveir ena proprietad atgna u communabla cun oters.
2. Nign na dastga neir privo arbitrarmaintg dalla sia proprietad.
Mintga persunga ò igl dretg dalla libertad da patratg, da schientscha e da religiun; chel dretg cumpeglia la libertad da midar religiun u persvasiun scu er da manifestar l’atgna religiun u l’atgna persvasiun sulet u an communitad, publicamaintg u privat, ainten l’instrucziun, ainten la practica, aint igl cult ed ainten l’execuziun da ritus.
Mintga persunga ò igl dretg dalla libertad d’opiniun e d’expressiun, chegl tgi cumpeglia igl dretg da betg neir mulesto perveia dall’atgna opiniun scu er igl dretg da tschartger, retschever, derasar, sainza risguardar cunfegns, las infurmaziuns e las ideas cun tot igls meds d’expressiun.
1. Mintga persunga ò igl dretg dalla libertad da reuniun e d’associaziun paschevla.
2. Nign na dastga neir obliia da far part d’ena associaziun.
1. Mintga persunga ò igl dretg da participar agl guvern digl agen paeis, directamaintg u cun l’intermediaziun da represchentants eligias libramaintg.
2. Mintga persunga ò sot cundiziuns egualas igl dretg d’access allas funcziuns publicas digl sies agen paeis.
3. La voluntad digl pievel è igl fundamaint dall’autoritad dallas pussanzas publicas; chesta voluntad duess s’exprimer an elecziuns periodicas ed onestas cun dretg d’elecziun general ed egual an votaziun secreta u tenor ena procedura equivalenta tgi garantescha la libertad da votar.
Mintga persunga ò scu commembra dalla societad igl dretg da siertad sociala; ella pò pretender d’obtigneir igls dretgs economics, socials e culturals indispensabels per la sia dignitad e per igl svilup liber dalla sia persunalitad, chegl antras sforzs interns digl stadi ed ainten la cooperaziun internaziunala, risguardond l’organisaziun e las resursas da mintga paeis.
1. Mintga persunga ò igl dretg da lavour, da tscherna libra dalla sia lavour, da cundiziuns da lavour gistas e cunvignaintas e dalla protecziun cunter disoccupaziun.
2. Tots on igl dretg, sainza discriminaziun, d’en salari egual per lavour eguala.
3. Tgi tgi lavoura ò igl dretg d’ena remuneraziun gista e commensurada tgi sierescha ad el ed alla sia famiglia en’existenza conforma alla dignitad umana e tgi vign cumplettada, schi necessari, cun oters meds da protecziun sociala.
4. Mintga persunga ò igl dretg da fundar ansemen cun oters sindicats e da s’affiliier a sindicats per defender igls sies interess.
Mintga persunga ò igl dretg da repôss, particularmaintg d’ena limitaziun raschunevla digl taimp da lavour, e da vacanzas periodicas paedas.
1. Mintga carstgang ò igl dretg d’en standard da veiver suffiziaint per sierar la sanadad ed igl bagnstar da sasez e dalla sia famiglia. Chegl concerna particularmaintg l’alimentaziun, la vistgadeira, l’abitaziun, la tgira medicinala scu er igls sarvetschs socials necessaris. El ò igl dretg da siertad an cass da disoccupaziun, da malsogna, d’invaliditad, da vivanza, da vigliadetna u aint igls oters cass da perdita da meds da subsistenza tras circumstanzas independentas dalla sia voluntad.
2. Mamma ed unfant on igl dretg d’ageid e d’assistenza speziala. Tot igls unfants, tg’els seian naschias aint igl matrimoni u ordvart igl matrimoni, gioldan la madema protecziun sociala.
1. Mintga persunga ò igl dretg d’instrucziun. L’instrucziun stò esser gratuita, aglmanc chegl tgi concerna l’instrucziun elementara e fundamentala. L’instrucziun elementara è obligatorica. L’instrucziun tecnica e professiunala stò esser accessibla a tots; igl access agls studis superiours stò esser liber a tots an cumplagna egualitad tenor lour marets.
2. L’instrucziun duess aveir an meira igl svilup cumplagn dalla persunalitad umana e rinforzar igl respect digls dretgs umans e dallas libertads fundamentalas. Ella duess promover la tgapientscha, la toleranza e l’amiceztga tranter tot las naziuns e tot las gruppas da razza u da religiun scu er sustigneir las activitads dallas Naziuns Uneidas per igl mantignamaint dalla pasch.
3. Igls genitours on da prioritad igl dretg d’eliger igl gener dall’instrucziun per lour unfants.
1. Mintga carstgang ò igl dretg da sa participar libramaintg alla veta culturala dalla communitad, da galdeir igls arts e da participar agl progress scientific ed agls benefizis tgi sa resultan da chel.
2. Mintga carstgang ò igl dretg da protecziun digls interess morals e materials derivonts da totta producziun scientifica, litterara u artistica, dalla quala el è l’autour.
Mintga persunga ò igl dretg tgi rigia sen igl camp social e sen igl camp internaziunal en urden, aint igl qual igls dretgs e las libertads menziunadas ainten la Declaraziun preschainta possan contanscher en effect cumplagn.
1. Mintga carstgang ò dueirs anvers la communitad, ainten la quala suletta è pussebel igl svilup liber e cumplagn dalla sia persunalitad.
2. Ainten la realisaziun digls dretgs e dallas libertads è mintga carstgang sottamess sulettamaintg allas limitas stabileidas antras la lescha per sierar la rancunaschientscha ed igl respect digls dretgs e dallas libertads digls oters e per satisfar allas exigenzas dalla morala, digl urden public e digl bagnstar general ainten ena societad democratica.
3. Chests dretgs e chestas libertads na dastgan an nign cass neir realisos cunter las fegnameiras ed igls prancepis dallas Naziuns Uneidas.
Nigna disposiziun dalla Declaraziun preschainta na dastga neir interpretada uscheia tgi en stadi, ena gruppa u ena persunga vegia igl dretg da sviluppar en’activitad u d’accumplaneir en act tgi ò an meira la destrucziun digls dretgs e dallas libertads menziunadas ainten chesta Declaraziun.


text:
Hawaii
Gl’Hawaii (a s lèś /həˈwaɪ.iː/ o /həˈwaɪʔiː/ in ingléś, scólta'l chè) i èṅ un grup 'd ìśuli ch'i s càt'n in dal mèś d'l Ucéan Pasìfic in dal cuntinènt dl'Uceàgna. Insém i s èṅ unìdi a i Stat Unî cuma stat in dal 1959. Gl'ìśuli più impurtànti, in mèś a dimóndi atri più cichi, i èṅ òt: Niihau, Kauai, Oahu, Molokai, Lanai, Kahoolawe, Maui e l'Ìśula 'd Hawaii, la più granda. Ólt'r a 'l ingléś chè a s dascór anc 'l Hawajàṅ.
Gl’Hawaii i mùcian sù da piò 'd un migliòṅ e quàtar 'd abitànt par na superfìsi ad 28.311 km². Al stat 'l è divìś in sinc cuntèi.
La sò capitàl la s cata in dl'ìśula 'd Oahu e l'è Honolulu méntar gl'atri sità ch'i pàs'n i trénta-mila abitànt i èṅ Hilo, Kailua, Waipahu e Kaneohe. Insém a 'l Ariśòna 'l è 'l ùnic stat federàł in du a n s dróa minga 'l óra legàł.
Al sò mòt 'l è „Ua Mau ke Ea o ka ʻĀina i ka Pono“ ch'in dla léngua dal pòst a vōl dir “La vita dla tèra la và avànti in dla giustìsia” mént'r al sò scutmàj ufisiàł 'l è Al stat d'l Aloha parchè là, par far ciào a la gint, a s diś pròpria Aloha ch'a vōl dir paś e afèt.
La sò ecunumìa la ciàpa dimóndi da 'l turìśum esénd-ag là 'n clima trupicàł, un mâr bèl, di vulcàṅ da studiàr e 'n paradìś p'r i surfìsta. In dal 2003, tgnénd adrē a i dat dal guèr'n americàṅ, gl’Hawaii i gh'aṅ abû siē migliòṅ e quàt'r ad turìsta, dimóndi giapunéś, cinéś e cureaṅ, ch'i gh'aṅ lasâ da piò ad déś migliàrd ad dòlar. L'agricultùra la prudùś l'ànanas, la cana da sùcar e 'l cafè. Gl’Hawaii i èṅ impurtànti anc da 'l punt ad vista militàr parchè chè di suldâ e dal baśi d'l eśèrcit a gh 'n è dimóndi. La stasiòṅ navàla 'd Pearl Harbor la s cata pròpria chè, su l'ìśula 'd Oahu. Al stat federàł al gh dà anc di fónd par cal mutìṿ chè.
Òṅ di sò balét fulclurìstic 'l è la Hula (a s lèś /ˈhuːlə/) un bal pulineśiàṅ ch'a s fà cantànd na canta ciamàda mele. Tut i an da cal bandi chè a gh'è na manifestasiòṅ ciamàda Merrie Monarch Festival c'n un cuncōrs ad bal.
Al sò guvernadōr, da 'l 2014, 'l è David Ige dal partî demucràtic. Cal stat chè 'l à sèmpar vutâ p'r i demucràtic a gl'elesiòṅ p'r elèś'r al presidènt di Stat Unî a part i an 1972 e 1984. Tant par dir Barack Obama, ch'l è nâ chè, 'l à ciapâ al 71,85% di vōt in dal 2008 e 'l 70,55% in dal 2012.


text:
43 radios locals e 13 emetturs da televisiun regiunals survegnan ina part da las taxas da radio e televisiun che l'iniziativa vul dismetter. Abolir las taxas muntia per ils blers emetturs la fin, uschia han declerà las associaziuns avant las medias. Els averteschan d'in tagl radical, oravant tut en la Svizra romanda, en il Tessin sco era en las regiuns da muntogna. En spezial en las regiuns periferas sajan rapports regiunals periclitads. Ils emetturs sa laschian finanziar sulet per 50% entras reclama, è in argument.
Nagin plan B
Ord vista da las uniuns saja ina finanziaziun tras chantuns empè tras la Confederaziun «cumplet absurd». Ina gea a l'iniziativa fiss in votum cunter ina finanziaziun publica. «In plan B per in service public per l'entir territori regiunal na dettia betg». Quai è il facit da las uniuns.
L'argument che «pli baud gieva era senza taxas», na laschan els betg valair. Pli baud avevan las chasas edituras grondas pudì cumpensar las perditas e gidar da finanziar ils emetturs regiunals. En la situaziun odierna saja quai impussibel, ha ditg Marc Friedli, il manader da fatschenta da Telesuisse.
RR novitads 14:00


text:
Klischée a l’Open Air Lumnezia
- Sonda, 21.10.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 21.10.2017, 19:00, RTR
Igl è bunamain stà impussibel dad ir sperasvi a la tribuna da l'Open Air Lumnezia il fanadur passà, cura che la band Klischée ha preschentà là ses sound dad electro-swing.
Ils musicists da Klischée, che derivan da Berna, da Turitg e dal Vallais èn musicists cun experientscha. Els èn gia stads sin las grondas tribunas da festival da la Svizra ed da l'exteriur. E la stad passada han els conquistà la tribuna da la Lumnezia. Sco che quai ha tunà pudais vus tadlar en il Soundcheck.


text:
Missiun accumplida per Piccard
- Mardi, 26.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 26.7.2016, 8:40, RTR
En 17 etappas e cun tscherts incaps èsi reussì a Bertrand Piccard e ses copilot André Borschberg da traversar il mund cun l'aviun «Solar Impulse 2». Per Bertrand Piccard (58), il piunier da l'aviatica, è in siemi ì en vigur.
Questa notg èn ils dus pilots da l'aviun «Solar Impulse 2» sa tschentads ad Abu Dhabi. Doris Leuthard, la ministra da traffic ed energia, è sgulada ad Abu Dhabi per retschaiver ils dus heroxs da l'aviatica solara. La traversada dal mund ha cuzzà passa 15 mais. Bertrand Piccard ed André Borschberg han temì insaquantas giadas da na pudair cuntanscher lur finamira. Bertrand Piccard aveva gia battì il record mundial cun in ballun l'onn 1999, cura ch'el ha traversà la terra en strusch 20 dis.


text:
Acid sulforich
L'acid sulforich (ciamaa anca Vedriol, nom IUPAC diidrossid de diossisulfer) a l'è un cumpost chimich cun furmula chimiga H2SO4. El sò nümer CAS a l'è 7664-93-9. El par un oli un frach viscus senza culur. A l'è vün di acid püssee fort e l'è dunca un fort curusif. El sò cumpost püssee cugnussüü a l'è el gess, che l'è el carbunaa de calci.
L'acid sulforich el gh'ha un frach de aplicaziun e l'è vün di prudot pussee impurtant del indüstria chimiga. In del 2001 la prudüziun in del mund l'è stada de 165 miliun de tunelat, per un valur de pü o de men de 8 miliard de dolar.


text:
2005 è la partiziun da stanzar vegnida dischlocada a Trun per avair dapli plaz e pudair engrondir la partiziun. Sco quai che Marino Elia Wagner, il responsabel per la communicaziun da la Distec SA, ha ditg a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, saja quai betg reussì d’acquistar uschè blera lavur per pudair engrondir la partiziun. Il cuntrari saja il cas. Fatschentas svizras laschian far las lavurs da stanzar en l’exteriur. Lavurs da l’exteriur na saja era betg pussaivel d’acquistar pervi dal ferm franc svizzer ed ils auts custs da producziun en Svizra. Perquai pondereschia la Distec SA ussa da puspè dischlocar la partiziun da stanzar da Trun enavos a Mustér.
Sche pussaivel betg relaschar collavuraturs
Sche quai ha ina consequenza per las 4,5 plazzas da la partiziuns da stanzar n’è anc betg cler. Sco quai che Marino Elia Wagner ha ditg lavurian tscherts collavuraturs gia ussa per part en partiziuns a Mustér. Per ils collavuraturs tschertgia la Distec SA la meglier pussaivla schliaziun e sa sprovia da na betg stuair relaschar persunal. La decisiun tge che capita cun la partiziun da stanzar duai vegnida prendida fin il mars.


text:
Il Cussegl dals chantuns ha concedì in credit da 350 milliuns francs. El è plinavant persuenter che la Confederaziun mettia a disposiziun agen terren per il project a pretschs ch'èn confurm al martgà.
Parc duai vegnir repartì sin 5 lieus
Per discussiuns han però sutut procurà ils lieus che vegnan en dumonda per il parc d'innovaziun. Il mument duai il parc che vegn organisà sco rait vegnir repartì sin 5 lieus. Dus sa chattan datiers da las duas scolas politecnicas federalas a Turitg e Losanna, ils auters èn previs en il chantun Argovia, en la regiun da la Svizra dal Nordvest ed a Bienna.
La chombra pitschna na vul però betg ch’il tschains dal dretg da construcziun va a la fundaziun "Swiss Innovation Park". Perquai va la fatschenta va enavos al Cussegl naziunal.
RR novitads 16:00


text:
Sco argument principal han ils dumandads inditgà, che 100 milliuns francs sajan memia blers daners. Las persunas che dessan percunter in credit faschessan quai cunzunt per preschentar il Vallais sin la tribuna internaziunala.
Sco quai che la retschertga sin incumbensa da RTS mussa èn tranter ils 58%, che schessan «Na» al credit, cunzunt las dunnas pli criticas. Be in terz da las dunnas dumandadas fissan per sustegnair il credit per la candidatura da «Sion 2026», tar ils umens fiss la mesadad persuenter.
RR novitads 17:00


text:
Sco la Posta Svizra scriva èn las raschuns principalas per la reducziun dal gudogn sajan stadas damain brevs tramessas, il squitsch sin las marschas sco er ils tschains bass.
Stritgà passà 600 plazzas da lavur
La posta ha gia cumenzà il 2001 a stritgar filialas da posta e quest process cuntinuescha fin oz. L’onn passà ha il concern stritgà radund 600 plazzas, ed emploiava la fin dal onn 2016 en tut 43’485 persunas.
Postfinance cun dapli gudogn grazia ad in effect spezial
La banca da la Posta la Postfinance ha pudì augmentar il resultat da gesitiun per 83 milliuns francs sin 542 milliuns. Sco motiv principal numna l’interpresa gudogns ord da la vendita d’aczias e participaziuns. L’onn 2016 ha la Postfinance puspè pudì augmentar ils daners da clients. Suenter ch’ella aveva pers il 2015 anc 2,8 milliardas francs daners da clients ha ella pudì augmentar quels il 2016 per 4,5 milliardas francs.
RR novitads 11:00
La Posta Svizra 2016
- Il gudogn net da la Posta è sa reducì l’onn passà per 13,5% sin 558 milliuns francs.
- Era operativ ha l’interpresa nudà in deficit uschia ch’il gudogn d’interpresa è sa reducì per 704 milliuns francs, quai -14%.
- La svieuta è dentant sa reducida mo levet per 0,4% sin 8,2 milliardas francs.


text:
Chi è sepolto in quella casa?
Chi è sepolto in quella casa? (Chi gh'è saplî in cla cà là?) l'è na cumèdia ad scarésa americàna dal 1986 ad Steve Miner. La gh'à abû tri séguit ch'in Itàglia i aṅ ciapâ anc al nóm dla “cà” par far inténdar ch'i fùsan ligâ a 'l film La casa ad Sam Raimi: House II: The Second Story (La casa di Helen o La casa 6) in dal 1987, The Horror Show (La casa 7) dal 1989 e House IV (House IV - Presenze impalpabili o anc Chi ha ucciso Roger?) dal 1992.
Cal film chè 'l è stâ bòṅ ad far sù da piò ad vint-a-dū migliòṅ ad dòlar, esénd-an custâ sōl tri.
Sunt
Roger Cobb (William Katt) al fà 'l scritōr dòp èsar turnâ da 'l Vietnam e al s è stablî a cà 'd sò sîna Elizabeth (Susan French) ch'la s è tòlta la vita da pôc impicànd-as. 'L óm al s è divìś da sò mujér e al gh'à 'n fiōl ch'l è sparî sénsa dir gnint. Al sò editōr al gh dà 'l incàrag ad scrìv'r un rumànś ad guèra anc s'i sò sustenidōr i vrév'n invéci 'n àtar lìbar ad scarésa cuma qvéi ch'al fava prima.
Ma in dla cà i tàc'n a sucédar di fat strâṅ e lò al i cònta a 'n śò vśèṅ ad cà ch'al n s fà mai i cas suo, Harold (George Wendt). Inóltar al gh'à di arbgàt in dua al véd sèmp'r al sò cumpàgn in d'l eśèrcit mòrt in batàja, Big Ben (Richard Moll). Na nòt da 'n tanabùś a salta fóra 'n móstar cun la vóś da dóna ch'al próa a cupàr-al.


text:
Power da dunnas!
-
Glindesdi, 1.10.2018, 19:00
Insatge han las duas musicistas dad oz anc communabel sper il chantar: lur amicizia. Ed er ils partenaris dad ellas èn er stars da schlaghers.
Legenda da maletgs:
Anna Carina Woitschack 2018
MAD
Anna Carina Woitschack è l'amia da Stefan Mross. La giuvna da 26 onns ha cumenzà sia carriera sco giugadra da marionettas ed oz è ella chantadura da schlaghers.
Anna Carina ha fatg ina visita a Radio Rumantsch. Dapli da sia vita sco musicista e forsa era intginas anecdotas ord la vita privata e co ses disc nov tuna savais vus tadlar tut en la stailalva dad oz.
Plinavant preschentain nus a vus il disc «Rosenfeuer» da Christin Stark. Ella è la partenaria da Matthias Reim. Rosenfeuer è il terz album da studio da Christin, in album fitg persunal producì da Matthias Reim.
Nus avain pront il disc dad Anna Carina Woitschack e cun in zichel cletg savias Vus gudagnar el! Bun divertiment e buna fortuna ...!
Redacziun: Christa Soliva
Ils titels en l'emissiun


text:
Il terratrembel saja capità en ina profunditad da 10 kilometers, scriva l'observatori da terratrembels american USGS. Il center saja stà sut l'insla da Sulawesi en il nord da la citad Palu.
Il servetsch da catastrofa da l'Indonesia haja l'emprim admonì dad in tsunami, haja dentant revocà questa admoniziun suenter puspè.
Il stadi dad inslas Indonesia è situà sin il uschenumnà rintg da fieu dal pacific e cun quai en la zona geologicamain pli activa dal mund. Da là vegn adina puspè rapportà dad erupziuns da vulcans e terratrembels.
RR novitads 14:00


text:
Vaduz
Vaduz (Vadoz in Aleman; Dulcis Vallis in Latin) a l'è la capital del Principaa del Liechtenstein.
La se troeuva a una altituden de 460 meter sora del nivel del mar e 'l gh'ha 5429 abitant e ona superfis de 17.315 km² per ona densità de popolazion de 314 ab./km².
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vaduz l'è ona città alpina e la se troeuva in su la riva drita del fium Ren. L'è tacaa ai comun de Eschen, Gamprin, Schaan, Planken, Triesenberg, Balzers, Triesen, Sevelen e Buchs.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par che Vaduz la sàpe mensiunàda endei manüscricc del sècol XII col nòm de Farduzes ma la tradisiù la öl che la sàpe stàda fondàda entùren al 1322 dei cóncc de Werdenberg. Del stès an gh'è 'na citasiù del castèl de Vaduz. Endel 1499, endel córs de la Guèra svéva el castèl l'è stat sachegiàt dei Svìser e la cità l'è stàda distrugìda.
Endel sècol XVII la famìa dei Liechtestein, uriginària de la Bàsa Austria, l'ìa dré a sercà la maniéra de ìga 'n pòst endela Dieta Imperiala (Reichstag), ma i pòscc i éra reservàcc apéna ai nòbii che gh'ìa posedimèncc diretamènt sóta 'l tròno imperiàl, sènsa personàgi feudài intermediàre, e nisü dei posedimèncc de la famìa a chèl tép là i respetàa chèsto requizìt.
Endel 1699 la famìa la g'ha ìt l'ocaziù de crumpà de la famìa dei Hohenems la Signurìa de Schellenberg, e quach agn dòpo, endel 1712 la contèa de Vaduz, du teretóre picinì ma che gh'ìa le caraterìstiche che i Liechtestein i sercàa, cioè ìga nisü óter signùr feudàl che l'emperadùr stès.
Endel més de zenér del 1719, dòpo che töte le trafìle per el pasàgi de proprietà i éra stàde completàde, l'emperadùr Carlo VI, el g'ha decretàt l'üniù de Vaduz e Schellenberg, e l'inalsamènt de chèsto teretóre al rànch de Principàt (Fürstentum) col nòm de "Liechtenstein" en unùr al sò fidàt servidùr, Anton Florian del Liechtenstein". L'è alùra che el Liechtenstein l'è deentàt en stat sovrà mèmber del Sàcro Romàno Impéro. A testemognànsa del fat che töta la vicènda l'ìa apéna 'n espediènt pulìtich, el Prìncipe del Liechtenstein el g'ha mìa mitìt pè endel sò nöf teretóre per piö de 120 agn.


text:
La Regiun dal Partenz Pany-St.Antönien è nov commember da l’uniun Bus alpin. La dumonda da la vischnanca Luzein saja vegnida approvada pir dacurt ha communitgà l'uniun Bus alpin. Planisadas èn colliaziuns cun trais alps a St. Antönien. Quellas eran enfin ussa cuntanschiblas mo a pe u cun l’auto. Per questa stad è previs in manaschi d’emprova.
Sper la regiun en il Grischun è cun Lenk-Simmental er ina regiun da la Part sura bernaisa da nov commember da l'uniun. En tut porscha il Bus alpin uschia colliaziuns en 15 regiuns muntagnardas.
RR novitads 11:00


text:
Nom / vopna
Il nom Scuol
La ragisch da quist nom es – cun fich gronda probabiltà – il pled latin "scopulus", quai voul dir "spelm" o "grip" (tudais-ch "Klippe"). Quista derivanza es plausibla impustüt schi's resguarda la posiziun da la baselgia sün ün grip marcant sur la riva da l'En. Il grip sunteri ha dimena dat il nom a tuot il cumün.
Il nom ufficial dal cumün es stat fin aint pel 20avel tschientiner Schuls resp. Scuol/Schuls. Dal 1969 ha decis la radunanza cumünala da dovrar be plü il nom Scuol. Schuls es però derasà amo adüna, forsa cun quai cha'l cumün es gnü cuntschaint cun quist nom sco lö da cura.
La vopna da l'anteriur cumün da Scuol *
Descripziun: Funtana sigliainta cun coppa naira e quatter fils d'aua da culur blaua ed alba.
Motivaziun: La vopna simbolisescha la reputaziun dal cumün sco lö da bogns. Ils quatter fils d'aua rapreschaintan la richezza e varietà da las funtanas mineralas: las "auas da sal" e'ls geisirs da Nairs, las auas fortas da Scuol e la "funtana amara" da Lischana.
Culuors dal cumün: nair-gelg-blau
* Quista vopna vain dovrada eir pel cumün fusiunà fin cha la nouva vopna es avant man.


text:
Nosc pitli dla Under 9 dl Gherdėina ova n sada ai 11 de nuvėmber da fé n turnoi a Corvara, che fej pert dla prima raida dl campiunat. Iló ovi sciche averseres l WSV Sterzing, l HC Maran Blue y l HC Alta Badia. N ą tlo inņ udł i fruc dl bon lėur che i trainadėures Larry Sadler y Gabriel Lang fej cun nosc mutons. Un n juech ąi vencił saurģ y i autri ąi perdł de puech. Chisc resultac ti dą na gran ueia ai mutons per i proscimi turnoies. L proscimo sarą bele duman sada ai 18.11. a Auer.
U13 Toblach - Gherdėina 2:4 (0:2, 2:1, 0:1)
Nosc mutons y nosta muta (Alessia Glira) dla Under 13 ie ruvei sun dlacia n mierculdi ai 8 de nuvėmber bele bėndebņ ciariei y segures de si capaziteies. Ėi ą laurą truep tl training ntan lultima enes y chėsc ąn pona nce udł tla partida. La scuadra ą jugą scialdi bėn tl prim tėmp, stlujan ju ntant per 0:2. Tl segondo tėmp se l'ąi coche for durmida via mpue, ą fat mé 1 n gol y se n ą giapą doi dal Toblach. Tl terzo tėmp ą duta la scuadra inņ jugą scialdi miec, i ą cialą de tenģ l resultat y i pecs ą fat n bon lėur. L ie mo tumą n gol per l Gherdėina a mez al tėmp y nsci ą l Gherdėina vencił chėsta partida per 4:2. I goi per l Gherdėina ie unii fai da: Matthias Perathoner (2), Nikolas Hofer y Julian Kostner.
U17 Gherdėina - Como 6:5 (2:0, 2:3, 2:2)
La Under 17 ą fat n dumėnia na partida contra l Como, che ne fova perdrėt nia sun l program, ma che n ą fat ora al ultim mumėnt de la fé dant. Na partida inņ scialdi cumbatuda contra l Como, ma nia jugheda bėn da pert dl Gherdėina. Ala fin ąla mpo mo butą a la tré decą, vencian de n gol per 6:5.
I goi per l Gherdėina ie unii fai da: Ben Linder (2), Giordan Insam, Julian Senoner, Tobias Fill y Tim Linder.
N mierculdi ai 15 de nuvėmber ą la Under 19 jugą contra l Renon, ma davia che la redazion fova bele stluta, repurterons chėstena che vėn l resultat de chėsta partida.
Proscima partides di jėuni n cėsa:
N sada ai 18.11. dala 14.00 juega la U13 contra l Persenon y n mierculdi 22.11. dala 17.00 contra l Puster. N dumėnia ai 19.11. dala 11.00 fajerą la U11 n turnoi y dala 17.00 jugherą la U15 contra i Foxes de Bulsan.


text:
Ils differents Lions Clubs èn plitost clubs dad umens. Singuls clubs èn gia averts er per dunnas. Avant dus onns è il club da Savognin/Surses sa decidì dad er s'avrir per dunnas. «Nus avain contactà quatter dunnas» ha ditg il president Guido Luzio. Per la fin da l'onn han duas decidì da vulair far part.
Cun Sandra Luzio, ch'è sora superiura en il spital Surses e cun Margeritha Poltera, uffizianta dal stadi civil pensiunada ha il Lions Club Savognin/Surses ussa las emprimas dunnas en il club. Per Luzio sco er per Poltera saja quai ina fitg gronda onur dad esser vegnidas dumandadas. E tuttas dus dunnas èn persvadidas da pudair contribuir lur part en il club da service.
«We serve» – «nus servin»
Il Lions Club è vegnì fundà il 1917 en ils Stadis Unids cun il motto «We Serve». Far dal bun ad auters e metter il servetsch envers ils auters, sur l'agen profit è quai che ha persvas las duas dunnas da s'engaschar. Il Lions CLub Savognin/Surses è vegnì fundà il 1992.
RR actualitad 08:00


text:
Musica resuna ord nossas valladas
- Mesemna, 18.1.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 18.1.2017, 19:00, RTR
En L'instrumentala dad oz tadlain nus registraziuns da musicas ord nossas valladas rumantschas ch'èn vegnidas fatgas dal Radio Rumantsch.
Las musicantas ed ils musicants da las suandantas musicas èn pronts e sunan per vus marschs, polcas ed inqual toc musica da divertiment. La musica da Sedrun, Sumvitg-Cumpadials, Danis-Tavanasa, Glion, Lumbrein, Vignogn, Sagogn, Falera, Trin, Domat, Lantsch, Savognin, Val Müstair, Scuol, Ramosch, Zernez, S-chanf e la musica da Samedan.


text:
En consequenza da quai manchian las premissas per ina sanaziun, uschia scriva Häfeli en ses scriver a la dretgira regiunala Giura bernais-regiun dal Lai da Bienna. Il president dat si ses cumbat per salvar il club da ballape.
Daivets da plirs tschientmilli francs
L'FC Bienna ha daivets da 300'000 francs, vitiers vegnan pretensiuns dispitaivlas en l'autezza da 500'000 francs. Plinavant spetgan ils giugiaders dapi il schaner sin lur pajais.
La fin d'avrigl ha la Federaziun svizra da ballape retratg la licenza per la Challenge League per immediat. Cunquai che l'FC Bienna na po uss era betg sa participar a la terz'auta liga da ballape svizra è la FC Bienna Football SA a fin.
RR novitads 10:00


text:
Sper la concurrenza da chantar davant ina giuria è la cumpagnia per la gronda part dals participants stada il pli impurtant da la festa da chant districtuala. Uschia han ins era udì or da tut las ustarias pussaivlas chant ed allegria.
Nagins sponsurs principals
Per il Coro misto poschiavino che ha organisà l’inscunter suenter passa 50 onns puspè ina giada en la Val Puschlav è surtut la finanziaziun da la festa stada ina sfida.
Enstagl da paucs sponsurs principals, figureschan radund 70 donaturs pli pitschens en il program da festa. Cun organisar ina festa da chant sur dus dis hajan ins dentant pudì generar pernottaziuns en val, ha declerà il president dal comité d’organisaziun, Claudio Paganini.
Tensiun e concentraziun
Silenzi ed ina concentraziun maximala han ins pudì observar durant il chant en las dus baselgias a Poschiavo, nua ch’ils coros han sa preschentads a la giuria mintgamai cun trais chanzuns. Suenter avair chantà èn la tensiun e l’agitaziun dentant puspè sa baltgadas, uschia ch’ils chantadurs han pudì giudair l’atmosfera e chantar da cor en cumpagnia.
In dils puncts culminants da la festa da chant è er il chant dal cor dal parc naziunal svizzer la dumengia, nua che bun 120 umens chantan ensemen sin la Piazza da Poschiavo.
RR actualitad 21:00+


text:
Azoto
L'Azòto l'è 'l elemènt chimich nömer 7 e ol sò simbul l'è "N" che 'l starès per Nitrogenum, che l'è 'l sò nòm en latì e che a sò ólta el vé del Grech nitron (nitrat de potasse) + -gen (che völ dì dàga éta a). En cundisiù de presiù e temperadüra stàndard el se tróa en fùrma molecolàra furmàda de du àtomi (sintetizàda col sìmbol N2) al stat gasùs, e sóta chèsta fùrma el costetöés el 78% en volüm de l'ària che se respìra. L'è stat scuprìt del scensiàt scosés Daniel Rutherford endel 1772. L'è 'n elemènt prezènt endel strütüra de töcc i éser vivèncc come componènt esensiàl dei aminoàcidi e doza de le protetìne.


text:
145'000 umens e dunnas èn povras malgrà ch'ellas han ina lavur. 49'000 uffants vivan en tegnairchasa pertutgads da povradad. Questas cifras fan surstar, n'èn dentant betg novas. Dapi il 2010 eruescha l'Uffizi federal da statistica las datas davart la povradad. Durant quest temp èn ils motivs che sforzan ils carstgauns en la povradad restads ils medems: Furmaziun mancanta, perdita da la plazza da lavur, trais u dapli uffants en ina famiglia sco era la separaziun u il divorzi. Quai èn ils pli gronds ristgs per la povradad en Svizra.
I dovra l'engaschament da tuts
Cun il program naziunal cunter la povradad il 2013 ha la Confederaziun vesì il basegn d'agir. Durant tschintg onns vegnan elavurads en il program principis davart la povradad ed ils acturs centrals da vischnancas, chantuns, Confederaziun e la societad civila vegnan colliads. Caritas crititgescha dentant che la largia tranter «savair» e «far» vegn adina pli gronda. Savens vegn spargnà sin donn e cust da l'engaschi cunter la povradad e sco motiv vegn numnà il squitsch da spargnar.
RR novitads 11:00


text:
Ils dus accidents tar ils dus runals grischuns èn tuts dus succedids il venderdi enturn mezdi.
Val Son Pieder: Matta (8) grevamain blessada
La matta era en viadi cun dus auters uffants cun il runal, cura ch’ella è dada giu da la staffa. Sinaquai è ella glischnada in lung toc dal trassè giu – uschia la polizia. Accumpagnada da sia mamma è ella vegnida transportada cun l'helicopter en l’ospital a Cuira.
La polizia tschertga perditgas che pon far indicaziuns tar l’accident.
Grüsch Danusa: Um (43) è vegnì tutgà da la suga dad in runal
L’um è ì cun skis tar il runal Schwendi, cura che la suga dal runal saja siglida or dal spol dad ina pitga. La suga haja tutgà l’um, che purtava ina chapellina vi dal chau, scriva la polizia.
Er el è vegnì transportà cun blessuras betg anc scleridas cun l’helicopter en l’ospital a Cuira.
La polizia chantunala ed il concordat interchantunal per pendicularas e runals IKKS investigheschan il cas.
RR novitads 20:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Manchester United gudogna mezfinal da l’Europa League
L’equipa da ballape englaisa Manchester United ha gudagnà l’emprima partida dal mezfinal cunter l’equipa spagnola Celta Vigo ordaifer cun 1:0.
Autur:
SDA / Gionduri Maissen
Il sulet gol da la partida ha marcà Marcus Rashford en la 67avla minuta per culp liber. Manchester United n’ha fin uss anc mai gudagnà la concurrenza da l’Europa League. La partida da return a Manchester è alura gievgia en in emna.
RR novitads 06:00


text:
«La natira è il meglier sculptur»
- Sonda, 23.12.2017, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 23.12.2017, 11:03, RTR
Ils 24 da december vegn avert a Sur En il «Palazi da Parablas», in dom da naiv e glatsch che duai intgantar pitschen e grond.
Dapi emnas lavura il sculptur Daniel Cotti quasi di e notg cun naiv e glatsch. Cotti, oriund da Surmeir, ma che viva dapi onns a Ramosch, raquinta da las sfidas d'in tal project, dal stuair improvisar, e da la rolla che la glina po giugar durant la fabricaziun da glatsch.
En la rubrica litterara preschenta Clà Riatsch ses top ten litterars: questa giada vai per amur, per in «tintenkiller» e per attatgas da panica che er in professer po avair.
Contribuziuns
-
Il glatsch – in material che fascinescha Daniel Cotti
-
Daniel Cotti davart ses «Palazi da Parablas»
-
Ils tips da cultura dals 23 da december
-
Novs films da la seria «Filosofix»
-
Hitparada litterara


text:
Voss giavischs 2016
- Mardi, 17.1.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 17.1.2017, 19:00, RTR
Chanzuns da chors vegnan savens era giavischadas en las gratulaziuns ni tar il concert sin giavisch. Uss a l'entschatta da l'onn fa «Noss chors» in Best of da las chanzuns giavischadas.
La sera sper il lag? Il pur suveran? Mia mumma? Ni tut in'autra chanzun? Tge chanzun è vegnida giavischada il pli savens l'onn 2016?
«Noss chors» preschenta oz ils top 16 dals chors da las gratulaziuns e dal concert sin giavisch.


text:
Sin l'app datti bleras rutas da viandar, ch’ins po far cun agid dal gps. Sco quai che Dieter Müller, il manader da fatschenta dal Parc Ela ha ditg, haja quai dà blers resuns positivs enfin oz. L’avantatg saja, ch’ins possia integrar en l'app bleras infurmaziuns davart attracziuns per lung da las sendas da viandar e l'app vegnia adina puspè actualisada.
L’onn passà saja p.ex. vegnì integrà in viadi circular a Filisur «Filitour». Ina istoricra haja fatg bleras retschertgas ed intervistas per l'app. Tranter auter pon ins tadlar registraziuns d’avant passa 60 onns, nua ch’igl è anc da sentir il rumantsch local da Filisur, ch’è oz mort ora.


text:
Reigoldswil
Reigoldswil a l'è un cumün svizzer del distret de Waldenburg, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.25 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 1556 abitant.
El cumün de Reigoldswil al se tröva a una altitüden de 509 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arboldswil, Bretzwil, Lauwil, Liedertswil, Mümliswil-Ramiswil (SO), Seewen (SO), Titterten, Waldenburg, Ziefen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Dapi il return l’onn 2004 è la gruppa Ils Furbaz puspè presenta sin las tribunas Svizras, e quai cunzunt cun concerts durant il temp da Nadal. La furmaziun actuala cun Marie Luise Werth, Giusep Quinter, Gion Andrea Casanova ed Ursin Defuns ha era quest onn puspè dà il november e december ina seria da 13 concerts en l'entira Svizra tudestga. Tenor Ursin Defuns è quai dentant stà, per il mument, la davosa seria da concerts da Nadal.
Pausa creativa
Sco mintg’onn ils davos 13 onns han ils Furbaz planisà ina turnea da Nadal d’in mais. Per Ursin Defuns è quai stà la dretga schliaziun. Uschia hajan els savì sa concentrar durant l’onn sin lur professiuns e giudair durant in mais lur hobi, il chantar.
Ils Furbaz na vulan betg daventar ina gruppa professiunala, las ristgas finanzialas d’ina vita sco musicist na sajan els betg pronts da purtar. Quai na vegnia era betg a sa midar. La gruppa veglia dentant far ina pausa per mirar tge focus ch’ella veglia metter en l’avegnir.
Averts per novs impuls
Tge focus che quai pudess esser suenter la pausa creativa lai Ursin Defuns avert. Era il tema Nadal na saja betg sacrosanct. Uschia pudessan ils Furbaz midar sin ina seria da concerts per exempel la primavaira ni forsa sa participar a festivals. Era ina participaziun a l’Eurovision Song Contest pudess puspè daventar in tema.


text:
Heavy metal
'L Heavy Metal (a s lèś [ˈhɛvɪ ˈmɛtəl] in ingléś, Metàl Pēś in miranduléś, cgnusû da spés anc sōl cuma „Metal“) 'l è 'n gènar muśicàl ch'al fà part dla mùśica rock o, par dir-la méj, da 'l sò sót-gènar d'l Hard Rock (Rock Dûr). Al gh'à di ritm dimóndi agresìṿ e di sòṅ putènt tirâ fóra dand impurtànsa a 'l amplificasiòṅ e a 'l distursiòṅ dal chitàri lètrichi, di bas e, dal vòlti, anc dla vóś.
Al gh'à abû dimóndi impurtànsa in di an Stanta e Utànta dand vita a dimóndi sót-gènar cuma 'l speed metal, al thrash metal, al power metal, al black metal, al death metal e 'l doom metal.
La prima vòlta ch'a s è druâ al tèrmin Heavy Metal par batśàr un gènar muśicàl 'l è stâ in di prim an Stanta in di giurnài di Stat Unî mént'r i Steppenwolf i 'l aṅ druâ par prim in dal tèst dla sò canta Born to Be Wild. Dimóndi di prim grup ch'i 'l aṅ sunâ, da la fiṅ di an Ssanta andànd avànti, i daśvgnìvan da la sità industriàla ingléśa 'd Birmingham cuma Led Zeppelin, Deep Purple, Blue Cheer, The Move, Blue Öyster Cult, Black Sabbath e i Judas Priest.
In gènar la furmasiòṅ tìpica 'd un grup metal la gh'à dèntar: un baterìsta, un basìsta, un chitarìsta rìtmic, un chitarìsta sulìsta e 'n cantànt. Dal vòlti a gh pōl ès'r anc un tastérista.
Muimènt tìpic d'l Heavy Metal
Durànt i cuncèrt Heavy Metal a sucéd da spés ch'in dal pùblic o fra i sunadōr stés i gh sìan di muimènt o di gèst caraterìstic dal gènar, i più impurtànt i èṅ qvist chè 'd sóta:
- Air guitar - mimàr al gèst ad sunàr la chitàra;
- Pogo - saltàr adòs e dar di cuć c'n al spali a la gint darènt;
- Moshing - praticamènt cumpàgn a 'l pogo ma più rabî;
- Headbanging - squasàr al cô tgnénd adrē a la mùśica;
- Còran - gèst 'd amicìsia;
- Crowd surfing - far-as traśàr insìma a la gint;
- Stage diving - butàr-as śò da 'l pac finénd in mèś a 'l pùblic;


text:
Orbita
En fìzica, 'na òrbita l'è 'l percórs encürvàt per vìa de la gravitasiù de 'n ogèt entùren a 'n pónt endel spàsio, mèt de mösta l'orbita de 'n pianeta entùren al cèntro de 'n sistéma planetàre compagn del nòst Sistema Solar. Le orbite dei pianét de sòlet i è elìtiche.
Le conoscènse de la mecànica del müimènt orbital l'è bazàt sö la teurìa de la relatività general de Albert Einstein, che la spiéga che la gravità l'è cauzàda de la cürvadüra del spasio-tép, co òrbite che va dré a le geodetiche. Per rènder piö fàcii i cöncc, la relatività de sòlet l'è aprosimàda co la lége de gravitasiù üniversàla, bazàda sö le légi de Keplero che descrif le müimènt dei pianeti


text:
Critichers d'atom e pliras partidas crititgeschan las novaziuns tar la revisiun davart l'energia atomara dal Cussegl federal. Il Cussegl federal fetschia propostas avant ch'i saja decidì sche l'ovra atomara Beznau vala definitivamain sco segira u betg. Organisaziuns da l'ambient pretendan che l'ovra na fiss betg resistenta encunter terratrembels.
Ins duai spetgar cun las midadas da las ordinaziuns enfin che la dretgira haja decidì. Pir suenter duain ins interpretar las ordinaziuns actualas e far eventualas midadas. Da quest avis e il chantun da domicil da l'ovra atomara, il chantun Berna. Ma er ils Verds, la PVL e la PPS sustegnan questa posiziun. Il Cussegl federal veglia adattar las ordinaziuns per pussibilitar da cuntinuar il manaschi da Beznau.Quai cuntrafetschia al principi da la repartiziun da la pussanza, han ils Verds crititgà.
RR novitads 12:00


text:
Uorden dallas alps
1886 il mars, per evitar tuttas dispetas e malemperneivladads che pudessen nescher entras ver da stabilir in niev uorden dallas alps e pastiras, ha la suprastonza anflau per bien da metter avon alla ludeivla vischnaunca il sequent pareri per quel schar ponderar e lura el acceptar ni refusar.
1. Ei vegniu terminau e stagiau las alps da schetgs sco cheu suonda:
a) Per ils stiarls. L’alp da Maighels cul Surpalits sco quella ei stada terminada ed usitada da guder sco tochen dacheu. La stagiada ei stipulada sin 200 tgaus. Duess il stagiau buca saver vegnir cumpletaus cun stiarls, sche sa quella stagiada vegnir cumpletada tochen sin il stipulau diember da 200 tgaus cun vadials. En cass ch’il quantum da stiarls survargass la stagiada, sche sto era quei surpli vegnir cargaus en quell’alp.
b) Per las stiarlas. Las s.v. stiarlas dall’entira vischnaunca che vegnan cargadas dueien vegnir cargadas ella vals Mila e Strem cun il Caschlè e zuar en omisduas vals ulivamein. Il Caschlè duei vegnir gudius ensemen cullas stiarlas d’omisduas vals e zuar fatg il medem di quella midada ord las vals sin il cuolm. Las stiarlas da Strem han il dretg da pascular naven dils 20 da settember davart da Camischolas entochen o tier il Mir e da vart da Valtgeva sco il Mir taglia via. Las stiarlas dalla Val Mila dil maun da Malamusa tochen o tier il Run dalla Vallatscha e dil maun da Mila tochen oragiudem il Crest Liung. Per aber saver levgiar quellas alps eis ei concediu da schar metter stiarlas che vessen en vadi avon cargar cun las vaccas. Semusass ei aber el termin da treis jamnas, ch’ina ni l’autra da quellas stiarlas fuss vita, sche stuess ella ir en l’alp nua ch’ella udess e lura zuar era purtar mo leu las spesas.
2. Alps da vaccas
a) Tschamut, Val Giuv, Culmatsch, Nual e Mut, stagiada cun 250 tgaus.
b) Val Val, Tiarms, Cuolm Val cun Tgom e Cuolm da Vi, stagiada cun 250 tgaus.
c) Cuolm Cavorgia cun Stavelsecs, stagiada cun 60 tgaus, dau tier aber da schar vegnir giun Pardatsch da Vaccas ils 17 da settember.
3. Vadials
Per ils vadials ei schau liber da metter en ils Pardatschs, ton d’in maun sco l’auter, ni mintgin da tener sin sia pastira da casa.
4. Ils cavals han alp en Pardatsch, ton dad in maun sco l’auter. Tgi che drova il cavagl da trer, ha il dretg da tener otg dis da fein grass ed otg dis da risdiv a casa.
5. Ils s.v. bos entirs, stai igl unviern cheu per néz dalla vischnaunca e restan era cheu la stad, dueien e stoppien vegnir cargai cullas vaccas ni era culs stiarls.
6. Schau prender dapart las caschadas, vegn ei concediu per igl emprem d’october, nua che mintgin sa lura ira libramein sillas pastiras nua ch’el vul.
7. Davart il tener tiers a casa ei concediu da schar tener dus tiers per fiug, cass ch’el havess in malsaun, sche po el tener nuot tiers vitier.
8. Per las nuorsas ei vegniu fatg negin uorden mo duei vegnir concludiu mintgamai sco ils auters tiers cura cargar ni ellas descargar.
9. In tier che stuess ord l’alp per malsogna, duei puspei turnar ell’alp cura ch’el ei sauns e habels d’ir ell’alp. In tier che fuss malsauns avon cargar, duei vegnir fatgs urentar d’in visitader da tiers ed el medem temps era vegnir fatg da saver alla suprastonza avon cargar, cass cuntrari stuess tal star avon donn ed aunc pagar las spesas en l’alp ch’el udess. Finalmein dueien tuts pasturs vegnir marcadai la pagaglia en daners e lura buca aunc dau tier da schar prender en da ses tiers che’audan buca en quell’alp, priu ora ina vacca per diever dil latg al pastur e ch’ils pasturs stoppien pertgirar tut ils tiers che quell’alp po purtar, seigi da tgei specia ch’ei veglien e quei tochen ch’ei descarga, ni dat lartg. En cass ch’in ni l’auter pursanavel vul, encunter prender dapart las caschadas, restar ell’alp, sche duei tal pur haver dretgs d’in pastur, tenor sco el vul, da sia caschada tochen dar lartg.
Terminaziuns ed untgidas dueien restar las medemas sco tochen dacheu.
Essend terminadas tuttas alps, sche han ins anflau per bien, d’era terminar tuttas pastiras da casa, per cheutras duvrar il necessari spargn e quitau ed ein vegnidas terminadas sco suonda.
Sedrun. Pastira da casa sco quei ch’ei vegniu gudiu entochen dacheu, cun aunc puder ir entochen entatier la punt da Plaun Miez e las Paluttas buca, aber il Plaun Vallatscha e puder ira suenter miez uost cun ils s.v. tiers casa si Valtgeva.
Gonda. Sco entochen dacheu, era cun ils tschun dis a Ruina Plauna e dapli aunc dau tier da puder guder la Val Strem cun ils da Camischolas dalla Gonda Dadens anen, quei dadens il Mir.
Camischolas. Sco tochen dacheu cun aunc schar guder cun els ils da Gonda la Val dadens il Mir anenasi.
Rueras. Sco pli da vegl cun aunc stuer schar guder ils da Sedrun dalla punt anora, priu ora il Plaun Vallatscha, cun lura schar vegnir ils da Selva mo o tier l’aua Nual.
Tschamut. Sco tochen dacheu.
Surrein e Cavorgia. Sco pli da vegl.
1886, mars ils 21 ei il present uorden dallas alps, sco era dallas pastiras da casa, vegnius cumpleinamein approbaus dalla ludeivla vischnaunca, cun aunc schar tier da cargar cauras mintgamai sco mintga alp anfla per commensurau era a quels che han neginas vaccas, duei vegnir dau enzanua plaz da schar far ina caschada da cauras.
En consideraziun ch’ei vegn schau cargar cauras, sche secreian ins, che las vals duessen vegnir levgiadas, per quella raschun dueien las stiarlas restar tuttas ellas vals.
L'aura ei megliera ed il Leci vi Surrein sa far ora in paner ch'el veva aunc cuvretg cun in blah/ponn da fein.


text:
L'onn passà ha l'Assicuranza d'invaliditad (AI) pajà prestaziuns a radund 430'000 persunas. Bunamain la mesadad da questas persunas ha survegnì ina renta d'invaliditad. En total ha l'AI pajà 5,4 milliardas francs per rentas d'invaliditad. Quai ha communitgà l'Uffizi federal d'assicuranzas socialas.
L'assicuranza d'invaliditad ha fatg in resultat positiv l'onn passà cun entradas totalas da 10 milliardas francs ed expensas da totalmain 9,2 milliardas. A 252’000 persunas ha l’AI pajà ina renta d’invaliditad. 221’000 da quellas persunas vivan en Svizra e 31’000 en l’exteriur. Per mesiras individualas che duain promover la reintegraziun da persunas en il martgà da lavur, ha la AI dà ora 1,8 milliardas francs. Var 200’000 assicurads han pudì profitar da talas mesiras.
RR novitads 11:00


text:
Konrad Graber (PCD/LU) dal comité cunter l’iniziativa che vuleva che la quota da l’aur vi da las activas da la Banca naziunala svizra (BNS) vegnia auzada sin almain 20% è levgià dal resultat: “Cunquai che l’iniziativa aveva l’entschatta anc ils megliers resultats che la cuntraposiziun, n’era quai betg uschè cler ch’i dettia uschè in cler na a l’iniziativa”, uschia Konrad Graber. I saja en mintga cas in resultat fitg bun per l’independenza da la BNS ed era per ils chantuns saja quai fitg impurtant.
Votaziuns dals 30-11-2014 Iniziativa «Salvai l'aur da la Svizra»
L'iniziativa da l'aur saja cunzunt ìda da la glatscha giu, pervia dal ferm engaschi da la Banca naziunala, ha ditg Luzi Stamm, in dals iniziants. La Banca naziunala svizra saja evidentamain fitg vardaivla.


text:
En blers lieus dal chantun Grischun n’èsi betg pussaivel dad ir cun il chargia fain. Numnadamain là nua ch'igl è memia taiss. Pli baud devi sulettamain rastels da rimnar il fain en da quels lieus. Suenter avair raschlà il prà, mettev’ins il fain en ponns e purtava els insanua nua ch'igl era pli pauc tais.
Oz datti sper ils rastels anc suffladers da fain ch'il pur porta si dies. Ultra da quai datti uschenumnads stauscha-fain che funcziunan ensemen cun in motor da segar, simplamain cun in auter indriz si davant.
Pli effizient che suffladers da fain
Tenor Konrad Merk dil Plantahof gidian ils stauscha-fain als purs. Sch'ils prads sajan bels e gulivs sajan las maschinas che sumeglian in criec da naiv pli effizientas che suffladers da fain. Savens stoppian ins tuttina anc ir suenter cun il rastè. La canera dal stauscha-fain saja dentant pli empernaivla che quella dal sufflader, di Merk.


text:
L'ura atomara
- Mardi, 6.12.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 6.12.2016, 8:40, RTR
Tge uras èsi? I dat strusch ina dumonda en il mintgadi ch'è uschè derasada. Ed engraziar che noss'ura va ozendi uschè exact dastgain a l'ura atomara. Oz avant 70 onns è ella vegnida inventada.
L'ura atomara è la pli exacta ura dal mund. L'ura mesira il temp talmain exact, ch'ella va suenter 300'000 onns maximalmain ina secunda memia tard.
Inventada è lura vegnida dil chemicist e fisicher american Willard Fank Libby.


text:
- In crap dad 1,5 tonnas è crudà sin in auto en moviment sin la via principala tranter Rueun e Tavanasa.
- Trais persunas èn blessadas, las duas persunas ch'eran davant en l'auto mez-grev ed ina persuna davostiers en l'auto lev.
- Rega, Heli Bernina ed ambulanza èn stadas en acziun per salvar las persunas. Ils pumpiers da Glion e commembers da l'uffizi forestal da Breil èn stads en era stads.
In um da 27 onns è ì cun duas ulteriuras persunas a las 10:20 l'avantmezdi da Rueun en direcziun Tavanasa. A Sut Grotta è in grond crap, cun ina paisa dad 1,5 tonnas crudà sin la front da l'auto. Il crap ha serrà en il manischunz e la cunautista da 28 onns dasper el. Els dus èn vegnids blessads mez-grev. Ils pumpiers da Glion han deliberà las duas persunas.
Il manischunz è vegnì transportà cun in helicopter da la Rega en l'ospital chantunal da Cuira. La cunautista è vegnida transportada cun in helicopter da la Heli Bernina en l'ospital a Glion. In giuven da 16 onns sin il sez davos è sa blessà be lev ed è vegnì transportà cun in'ambulanza a Glion.
Crudà d'ina paraid radund 10 meters sur via
L'acziun da salvament sco era las lavurs al lieu da l'accident èn vegnidas sustegnidas d'in camiun da crana, sco era da commembers da l'uffizi forestal da Breil e da l'uffizi da construcziun bassa Grischun.
Tenor emprimas enconuschentschas è il crap crudà davent d'ina paraid radund 10 meters sur la via. Crudà è el lura era sur il mir da radund quatter meters autezza, gist dasper via, sin l'auto. La via è stada serrada per radund duas uras.
RR novitads 14:00


text:
Fanadur
- Sonda, 1.7.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 1.7.2017, 12:45, RTR
L'originalitad dal rumantsch en ils nums dals mais.
Durant la revoluziun franzosa han ins empruvà da dar nums originals per ils differents mais. Per la stad eran quels messidor tenor la racolta (moisson) e thermidor da termal (chaud). Questas denominaziuns n'han betg gì success.
Probabel han la Surselva ed il Grischun Central stgaffì tenor il Heuer tudestg il bellischem num fanadur che sa referescha al fain. Tgi fa fain, fa bain, din ils Engiadinais cun respect per quella lavur essenziala dals purs durant la stad. Donn e putgà che la tentativa d'introducir quella furma mo rumantscha era en Engiadina cun il vocabulari tudestg-ladin n'ha betg gì success!


text:
Il procuratur public responsabel, Juan Gomez, ha ditg che Figueredo haja confermà ch'i dettia ina gronda rait da corrupziun en l'America dal Sid. Figueredo (83) haja concedì d’avair survegnì grondas summas da daners. Ultra da quai hajan 10 auters presidents da federaziuns da ballape sidamericanas prendì encunter daners da corrupziun, tranter auter per il commerzi cun dretgs d'emetter en la televisun.
La sonda è Figueredo vegnì ospitalisà pervi da problems cun il cor, ha confermà sia advocata. Figueredo era vegnì extradì quest’emna or da la Svizra. Ina derschadra ha decis da metter el en praschun pervi da corrupziun e lavada da daners suspectus.
Arrest a Turitg, praschun a Montevideo
La gievgia saira era Figueredo arrivà en la chapitala Montevideo en l'Uruguai. Là è el vegnì mess en la praschun centrala. Er ils Stadis Unids da l'America avevan pretendì si’extradiziun pervi da rinfatschas da corrupziun.
Il matg passà era Figueredo vegnì arrestà a Turitg. La Svizra ha extradì il funcziunari ad Uruguai e betg als Stadis Unids, perquai ch’i dat dapli enquistas cunter el en il stadi sidamerican.
RR novitads 6:00


text:
In’ulteriura terrada hai dà per il SC Berna. Il club da la chapitala ha pers a Genevra cun 2:4. Igl è la terza terrada en seria per ils Bernais.
Puspè ina gia pudì ir giu dal glatsch cun ina victoria ha Losanna. Il club romand ha suenter tschintg terradas gudagnà il derbi cunter Friburg Gottéron cun 6:3.
Plinavant ha Bienna pers a chasa cunter Ambri cun 3:6 e Lugano ha gudagnà cunter Kloten cun 4:3.
ZSC resta il leader
En la tabella restan ils ZSC Lions a la testa cun 55 puncts, 6 puncts avant il EV Zug ch’ha dentant giugà trais partidas pli pauc. Il HCD resta sin il quart plaz da la tabella cun 45 puncts, dus puncts davos Friburg. Sut il stritg sa chatta il quartet cun Losanna, Ambri, Langnau e Bienna.


text:
Peter Appenzeller ed il chant en la Rumantschia
- Dumengia, 4.12.2016, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 4.12.2016, 14:03, RTR
«Nus stuain promover talents giuvens da cumponer per noss chors», di Peter Appenzeller.
«Fontaunas cantinontas», in disc cun chanzuns da Peter Appenzeller chantadas da la Ligia Grischa sut sia batgetta (2000-2012) e «Tannhuser/Carmina Helvetica», in disc cun atgnas cumposiziuns interpretadas da ses CantAurora (2015) – l'Artg ha discurrì cun il pedagog da chant e musica, dirigent e cumponist Peter Appenzeller da quellas duas ediziuns e davart plaschairs e quitads dal chant da chors rumantsch en general. E nus tadlain la Ligia Grischa ed il CantAurora.
redacziun: Giusep G. Decurtins


text: L’istorgia dal dretg è la scienza dal dretg dal passà e dal svilup dals differents urdens giuridics. L’object èn las funtaunas da dretg, las instituziuns giuridicas, las ductrinas giuridicas (dogmas) e las scienzas dal dretg, en pli l’istorgia da la cultura e da las ideas dal dretg. L’istorgia dal dretg ha ses origin en la scienza dal dretg; ella vegniva pratitgada a partir dal 16avel tschientaner ad universitads da giurists erudits, instruids en il dretg roman ed en il dretg ecclesiastic. Essend l’istorgia dal dretg adina stada colliada inseparablamain cun il sistem dal dretg vertent, era ella oravant tut in rom da la giurisprudenza e mo a l’ur in rom istoric. [Tenor e-lir].


text:
Fin ussa ha l'Uffizi federal da sanadad quintà cun in mez pachet da cigarettas a di. La differenza saja da declerar cun las diversas metodas da retschertga, uschia hai num. Il studi da l'universitad da Neuchâtel sa basa sin calculaziuns sin fundament da cifras da vendita, l'Uffizi da sanadad fa sias calculaziuns sin fundament d'enquistas.
Il perscrutaders da Neuchâtel han atgnamain be vulì savair per quants products da tubac ch'ils Svizzers pajan taglia. La resposta: Per bunamain tut las cigarettas che vegnan fimadas en Svizra vegn er paja taglia qua. Pli pauc che 10% derivan da l'exteriur u dal martgà nair.
RR novitads 06:00


text:
Lexicon Istoric Retic (LIR)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Inschigneria
La noziun inschigneria cumpiglia la summa da las enconuschientschas e cumpetenzas dals inschigners. Il term inschigner cumpara per l'emprima giada en il temp medieval e designava en il 14. tsch. ils constructurs tal. spezialisads en las novas tecnicas dad ovras militaras e da fortificaziuns urbanas.
En il 16. tsch. designava il term inschigneria l'architectura militara (architectura militaris). En reacziun als midaments provocads en la tecnica da guerra tras las armas da fieu han ins concepì a partir dal 15. tsch. novs elements da construcziun e novs sistems da fortificaziun, las uschen. bastiuns. Lur architects sa numnavan inschigners. Els operavan en servetsch d'in suveran, d'in cussegl da burgais u d'in chau militar. Els construivan fortificaziuns per la defensiun e manavan l'assedi u cussegliavan il cumandant durant l'attatga. Questa funcziun cuntanschevan els suenter ina carriera militara, per part sco uffiziers cun experientscha da guerra, u suenter ina furmaziun sco tagliacrappa, impressaris u architects.
Per construir fortificaziuns stuevan ils inschigners avair bunas enconuschientschas dal dissegn perspectivic e da l'architectura civila. Els stuevan era dumagnar ils roms geometria, aritmetica e mecanica. Il Grischun ha fatg l'emprima enconuschientscha cun l'inschigneria moderna a Müsch enturn il 1530, ed il 1603 ha sveglià l'immensa fortezza da Fuentes, construida en vischinanza da Colico, temas politic-militaras (bloccada dal transit tras ils Spagnols sco smanatscha permanenta). Durant ils Scumbigls grischuns è vegnida construida a Landquart la fortezza da Rohan tenor ils princips da l'inschigneria militara moderna. Per la citad da Turitg ha realisà Johann Ardüser in sistem da bastiuns. En il 18. tsch ha regì stagnaziun en il Grischun. La construcziun u renovaziun da vias è vegnida tralaschada. Menziun speziala tr. ils paucs palazs erigids en il 18. tsch. merita il Palazzo Salis (1765-74) a Buond.
Las transfurmaziuns radicalas da las structuras statalas e l'industrialisaziun han manà era en Svizra al svilup d'ina inschigneria moderna. Il 1837 è vegnida fundada la Societad svizra dals inschigners ed architects (confundatur: Richard La Nicca) ed il 1877 la Societad grischuna dals inschigners ed architects cun l'intent da promover il barat d'experientschas e l'examinaziun da projects pli gronds. La furmaziun dals inschigners ha surpiglià a partir dal 1855 il Politecnicum fed. a Turitg. Ils inschigners han promovì sin il plaun politic la furmaziun tecnica ed èn sa dotads d'ina basa scientifica inspirada dal model franz., quai ch'ha modifitgà l'identitad d'ina professiun liada a novas disciplinas.
Entaifer il Grischun han ils inschigners operà sco emploiads tecnics u sco mandataris specifics. Els vegnivan engaschads en la construcziun da vias, viafiers e punts, per correcziuns da flums (Rain) sco era per l'elavuraziun dad ovras da cartografia e mesiraziun (p.ex. Johann Wilhelm Coaz). Las incumbensas da construcziun, raras fin a la Segunda Guerra mundiala, vegnivan ademplidas da las truppas fed. da genia. Menziun spez. en la construcziun da vias e punts en il Grischun meritan Richard La Nicca, Simeon Bavier, Adolf e Friedrich von Salis ed Ulysses von Gugelberg, en la construcziun da viafiers Achilles Schucan, Friedrich Hennings, Giovanni Gilli, Peider Saluz e Robert Maillart. Exponents grischuns da l'inschigneria actuala èn Christian Menn, Dialma J. Bänziger, Walter Bieler, Jürg Conzett, Jürg Buchli.
Quai che valeva anc en il 19. tsch. sco inschigneria è vegnì subsumà a partir dal 1909 sut la noziun inschigneria da construcziun. Dapi la refurma da la SPF da Turitg il 1998 cumpiglia l'inschigneria 15 singuls curriculums da studi, la subdivisiun tradiziunala è vegnida remplazzada.
Litteratura:
G. Bener, Ehrentafel Bündnerischer Ingenieure und Ingenieurwerke, 1927; C. Clavuot, J. Ragettli, Die Kraftwerkbauten im Kanton Graubünden, 1991; H. Straub, Die Geschichte der Bauingenieurkunst, 19924; Geschichte des Ingenieurs, edì da W. Kaiser e.a., 2006.
Bruno Meyer


text:
User:Dragonòt
Template:Babel-2
Dragonòt a l'era lë stranòm ëd mia famija. Ij mè Cè a na blagavo, përchè as disìa ch'aj ciamavo parèj përchè un ëd lor a l'era stàit ant ij Dragon dël Re 'd Sardegna.
Ant costo moment sì, i mè antëressi a son l'informàtica, la lenghìstica e la micologìa. Naturalment la famija a ven prima 'd tut e i na parlo gnanca, coma i parlo nen dl'informàtica, ch'a l'é mè camp ëd travaj.
An lenghìstica i m'antëresso an particolar dle lenghe padanèise, val a dì l'ansema dle lenghe reto-cisalpin-e. Për esse preparà, i l'heu studià 'dcò lenghìstica indoeuròpea e lenghìstica romanza. I faso part dl'[ALP] (Associazion Linguìstica Padaneisa) e i giuto a fé andé anans ël Portal e i Forum dl'ALP.
An micologìa i son particolarment antëressà a cheuje i bolé, ma am dëspias nen ëdcò studieje. I faso part dl'[AMINT], andova i son Tutor per la region Piemont.


text:
Tenor l’interpresa Kansai mussia la decisiun da la dretgira, che las ovras sajan segiras; ils reacturs duain vegnir activads uschè spert sco pussaivel.
Giapun vul avanzar return a l'energia atomara
Cunter ils plans dal concern d'energia Kansai avevan vischins protestà e cuntanschì il matg ina disposiziun provisorica. La dretgira era stada da l'opiniun ch'il certificat da segirtad per dus reacturs saja insuffizient. Il ristg da terratrembel vegnia sutvalità. La nova sentenzia revochescha ussa questa disposiziun.
Cunter la resistenza da la populaziun stimulescha il primminister giapunais Shinzo Abe il return a l’energia atomara. Quest onn ha il Giapun per l’emprima giada puspè activà duas ovras atomaras.
RR novitads 11:00


text:
L’effectiv cumpiglia passa 20'000 medias per creschieus ed iffaunts in lingua tu-das-cha, retorumauntscha, taliauna, francesa, inglaisa e portugaisa.
In gövgia, ils 13 september vains darcho preschanto nouvs cudeschs insembel cullas bibliotecaras da San Murezzan.
Scu giast vains pudieu bivgnanter ad Anna Ratti a Segl e la saira, a San Murezzan, ad Alfred Riederer.
Ün cuort rapport e fotografias as chattan cò.
Il motto da l'eivna grischuna da las bibliotecas d'eira quist an
BIBLIOTECA DIGITELA.
Eir düraunt las eivnas chi vegnan Las invidains a fer üna rallye tres nossa biblioteca. Cul smartphone u cul tablet as po scuvrir la chesa e nossa spüerta.
Vessans grand plaschair da Lur visita!
La Biblioteca es avierta düraunt la stagiun morta. Eir in november velan las uras d'avertüra normelas.
Nus vains plaschair da tuottas e tuots chi haun uossa temp da ler e chattan la via tar nus!
Impreschiuns captivantas, nouvas idejas per spassagedas in Engiadina, intermezzi musicals ed invistas in duos vitas da duonnas interessantas.
Tuot quelo d'eira dad udir tar nossas prelecziuns da sted cun Silvia Schaub e Verena Hartmann -Roffler.
Dapü suot Aktuelles.
La biblioteca vain purteda da la Fundaziun «Biblioteca Engiadinaisa».


text:
Gian-Reto Meier-Gort remplazza Peter Dörflinger che surpiglia il settember la direcziun da la KESB da l'Appenzell dador. Sco manader da la KESB Grischun dal nord vegn Meier-Gort a surpigliar il timun organisatoric dal pli grond dals 5 uffizis spezialisads en il sectur da la protecziun d’uffants e creschids cun 23 collavuraturs, scriva la regenza grischuna.
La KESB Grischun dal nord è responsabla per ils circuls da Lanquart, Plessur e Plaun. En pli vegn el er a seser en la gestiun da la KESB Grischun che sa cumpona dals 5 manaders dals uffizis spezialisads. Meier-Gort è maridà e bab da dus uffants.
RR novitads 10:00


text:
In aviun da l’armada americana ha transportà las restanzas umanas da la Corea dal Nord sin ina basa americana en la Corea dal Sid. Là datti lura ina ceremonia uffiziala il 1. d'avust, ha communitgà la regenza americana. Betg enconuschent èsi quants schuldads americans che la Corea dal Nord ha surdà.
Resultat da l'inscunter suprem
Il dictatur Kim Jong Un aveva fatg amogna tar l’inscunter suprem cun il president american Donald Trump il zercladur passà, da surdar las restanzas umanas da 200 schuldads americans. La repatriaziun succeda 65 onns suenter la fin da la guerra da la Corea. Lura eran pli che 35’000 schuldads americans vegnids mazzads, e 5’300 schuldads valan sco sparids sin il territori da la Corea dal Nord.
RR novitads 06:00


text:
Tar temperaturas da passa 30 grads e cun in sulegl ferm na saja quai nagut da nov, che l’ozon s’augmenta da quest temp.
Oravant tut en il Tessin ed en las valladas talianas dal chantun Grischun è vegnì mesirà in'auta concentraziun d’ozon. Fin enturn ils 10 d'avust stoppian ins far quint cun dapli ozon en l’aria.
Passa 3 giadas dapli en ils onns 90
Sch’ins conguala la situaziun cun ils onns 90, sche lura è ha la concentraziun d’ozon sa diminuida enormamain. Hanspeter Lötscher da l'Uffizi per ambient e natira dal Grischun sa regorda vi da valurs da passa 360 µg/m3 tar ina temperatura da 30 grads. Diversas mesiras en ils secturs da traffic, industria e commerzi han dentant procurà ch’ins ha pudì sbassar in bun tant la concentraziun d’ozon.
Però era sche las mesiras gidan, e la valur è in toc pli pitschna, pensar che tut saja bun na possian ins betg, di Hanspeter Lötscher. Adina puspè s’augmenta la valur sur la limita. E quai duai vegnir evità.
Problems da respirar
Persunas che pudessan sentir l'ozon, èn persunas sensiblas. Cunzunt uffants e persunas pli veglias pudessan tut tenor avair fadia da respirar. Hanspeter Lötscher recumonda tranter auter a quels da betg far sport durant las pli grondas chalurs. La gronda part da la glieud na vegnia dentant betg a sentir ch'i ha dapli ozon. Per reducir l'ozon possia mintgina e mintgin però contribuir insatge, di il manader da l'Uffizi per la natira e l’ambient dal Grischun.
Ir pli pauc cun l’auto è ina da las mesiras las pli effectivas per sbassar la valur d’ozon.
Dentant era desister da far cun il segapastget possia gia contribuir sia part.
Mesiras en cas extrem
Sche la concentraziun d’ozon na sa sbassia betg, lura reageschia il chantun, di Hanspeter Lötscher. Ina mesira pussaivla saja da limitar la sveltezza per ils autos sin l’autostrada sin 80 kilometers l’ura. Talas mesiras dettia dentant be sche la valur s’augmentia sin il dubel da la limita da 120 µg/m3. La probabilitad che quella creschia talmain, saja ozendi fitg pitschna.
RR actualitad 07:00


text:
Arosa
Arosa a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 3353 abitant e una süperfiss de 42.54 km², e al se tröva a una altitüden de 1775 meter sura al livel del mar.
El cumün de Arosa a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Davos, Langwies, Lantsch/Lenz, Molinis, Peist, Schmitten, Tschiertschen, Vaz/Obervaz, Wiesen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arosa l'è staa menziunaa la prima volta in de l'ann 1330 col nom de Araus.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Arosa tourism site
- Sit ufizial
- Perle alpine
- Livecam
- Hans Danuser: Arosa in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Arosa su Wikimedia Commons
- ↑ Arosa in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Koblenz (AG)
Koblenz a l'è un cumün svizzer del distret de Zurzach. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 592 abitant e una süperfiss de 4.09 km², e al se tröva a una altitüden de 319 meter sura al livel del mar.
El cumün de Koblenz a l'è tacaa ai cumün de Klingnau, Küssaberg (DE-BW), Leuggern, Rietheim, Waldshut-Tiengen (DE-BW).
El nomm al ven del Latin Confluentia. Koblenz el se tröva en mira a Waldshut in del Baden-Württemberg (Germania) indue 'l fiüm Aar el se sbüta in del fiüm Ren.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
GuimbardaGuimbarda tiene 9 letras
Definición de guimbarda aquí
Resultados de búsqueda:
Resultados de imágenes:
Youtube: guimbarda
Nube de palabras :
- guimbarda fuimbarda vuimbarda buimbarda huimbarda yuimbarda tuimbarda gyimbarda ghimbarda gjimbarda giimbarda g8imbarda g7imbarda guumbarda gujmbarda gukmbarda guombarda gu9mbarda gu8mbarda guinbarda guikbarda guijbarda guimvarda guimnarda guimharda guimgarda guimbzrda guimbsrda guimbwrda guimbqrda guimbaeda guimbadda guimbafda guimbatda guimba5da guimba4da guimbarsa guimbarxa guimbarca guimbarfa guimbarra guimbarea guimbardz guimbards guimbardw guimbardq


text:
Ils delegads dal sindicat Unia sustegnan la refurma 2020 per la prevenziun da la vegliadetgna ch'è vegnida decisa dal parlament. La refurma cuntegnia svilups impurtants. Per l'emprima giada dapi decennis vegnian las novas rentas da l'AVS auzadas. In ulteriur punct positiv per l'Unia saja la protecziun da persunas cun entradas bassas tras la prevenziun professiunala, la segunda pitga. Main positiv saja tenor l'Unia l'auzament da vegliadetgna da pensiun per las dunnas sin 65 onns. La decisiun è gist perquai era stada plitost stretga cun 55 cunter 47 vuschs.
Puspè cifras nairas
Motiv principal per la refurma saja per l'Unia l'auzament dals 70 francs per mais, quai fetschia or radund 3% enfin 6%. E l'AVS vegnia manada enavos en las cifras nairas. Bleras midadas sajan impurtantas gist per dunnas cun entradas bassas.
RR novitads 17:00


text:
Giuseppe Verdi
Artìcol in dialètt pramsân
Giuseppe Verdi (Busé o Busèi, 10 Otobor dal 1813 - Milàn, 27 znär dal 1901) l'è stè al pu important muzicista nassù in Emilia.
Vitta[modifica | mudéfica la surzéia]
A gh'è qualchidón ch' a pensa ch'al sia nassù dal 9 , ma còst al n'è miga ciär.
Par còl ch' à da fär con l'Emilia, l'à passè in t' la región la pu longa pärta 'd la vitta: fin a 14 an l'è restè a Róncal äd Busé, indò l'era nassù e a s' pol ancòrra vizitär la so ca; podopa l'è passè in citè a Busé par studiär, infinn al 1839 quand ch'al s'è spozè con la Ghita Barezzi e l'è andè stär a Milàn; dal '47 l'è bél e tornè indrè a 'l s'è comprè la pu béla ca 'd Busé, Palazzo Orlandi, mo al n'è gh'è miga restè dentor bombén, parchè al ghe vrèva stär con la Giuseppina Strepponi c' la n'era miga ancòrra so mojera (i s'én spozé solament dal 1859) e donca tuta la genta la gh' fis'ciäva adrè e la fäva dil protésti; dal 1850 infinn al 1901 l'à abitè fora 'd Busèi, a Villa Sant'Agata (n'ätra ca c' a s'pol vizitär e gh'è dentor tutta la so roba).Al fäva di gran viag, al pasäva l'inveron al mär, mo pò al gniva sémp'r indrè a ca sòvva.
Però quazi par cäz l'è mort a Milàn, al Grand Hotel ef de Milan, parchè al gh'era andè (che la Strepponi l'era bél e morta dal 1897) par pasär il fésti 'd Nadäl dal 1900 coj so amiz e 'l gh'era restè anca in znär.
Cò l'à scritt[modifica | mudéfica la surzéia]
Dilj òperi famozi al n'j à fatt un mucc; fòrsi il pu conosudi da la so genta j én al Rigolètt, la Traviata, al Trovator, la Forsa, al Bal, l'Otello e l'Aida. Mo l'è dal Nabucco ch'a vén al coro pu cantè, Va pensiero, che quand j al canton a Pärma gh'è la tradisión che un qualchidón, propria sul pianissimo finäl, al zbraja: "Viva Verdi"- e po a vén zo 'l teator.
I dan l'Otello[modifica | mudéfica la surzéia]
La pu béla poezia in dialètt, ch'a s' vèdda tuta la pasión di Pramzàn par Verdi, l'è "I dan L'Otello" 'd Renzo Pezzani.


text:
Il mument èn 54 schurnalist ostagis en l'entir mund. Quai communitgescha l'organisaziun «Reporters senza cunfin». Ella declera quai fatg cun ils cumbats pli intensivs en il Jemen.
Ils pli blers ostagis dettia dentant en la Siria, actualmain 26. La milissa terroristica «Stadi Islamic» tegna a ferm il mument 18 represchentants da medias.
Tenor l'organisaziun è il dumber da schurnalists arrestads sa reducì per 14% sin 153. Anc adina sajan schurnalists en la China, l'Egipta, l'Iran e l'Eritrea periclitai da repressiun e da praschun.
Indicaziuns davart il dumber d'unfrendas n'ha l'organisaziun anc betg fatg. Questas cifras preschenta ella la fin da december.
RR novitads 10:00