text:
Müzica medievàla
Se ghe dis müzica medievàla a la müzica europèa 'ntra la fì del sècol V e 'l prensépe del sècol XV.
Cuntegnüü
Premèsa: parlà de müzica medievàla al dé de 'ncö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tìtol, dopràt per la müzica de piö o meno mìla agn de stória e per la müzica de 'n sach de paés, el bràsa sà 'n möcc de ròbe diferènte. En piö, per diferènte rizù, la müzica del medioévo, cóme quàze töta la müzica del pasàt, l'è vergóta 'mpusìbil de recostrüì precìs spacàt a cóme che l'éra 'na ólta. 'Na part de chèla müzica là l'è mai stàda scriìda e l'ia 'mparada a orècia o 'nventàda al momènt. La müzica che gh'è stàt scriìt, envéce, l'è mia fàcil de capéser perchè la fòza de scrìer müzica l'éra diferènta e apò perchè la scritüra la pöl mìa descrìer töte le finèse che le fa pàrt de la müzica che se scùlta.
I prufisùr e i müzicìsti del dé de 'ncö i stüdia töta la docümentasiù del pasàt per sercà de capéser mèi e recostrüì con piö tacc detài la müzica medievàla. L'è 'n camp de ricérca stòrica e artìstica 'n gran vìf per el nömer de docümencc nöf che se seghéta a troà e per le pusìbii diferènse de 'nterpretasiù dei docümencc che se conós zabèla. Chèl che sa conós de chèsta müzica 'l prezènta 'n gràn nömer de tradisiù che le 'nterèsa töcc i momèncc dèla vìda: müzica de céza, müzica civìl, müzica de sunà 'n bàita, müzica per le fèste o per el disnà, müzica de balà, müzica de cantà o de sunà, müzica rafinàda e cumplicàda o müzica piö fàcil. Müzicìsti de mestér o müzicìsti per pasiù: pròpe compàgn che al dé de 'ncö, apò alùra la müzica la ötàa a vìver mèi e l'éra giü de le maniére de isprimìs.
Docümencc de müzica medievàla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Docümèncc dirècc:
- manüscrìcc originài dei bràni de müzica;
- manüscrìcc originài de teurìa de müzica;
- ciapèi dei strümèncc uriginài che i era dopràcc per sunà;
- òpere d'àrt (pitüre e scültüre) che le raprezènta 'na sunàda, na cantàda o i strümèncc dopràcc per sunà;
- stórie che parla dei muzicìsti o dèle ocasiù de müzica (quàt, cóme e 'ndóe se sunàa);
- contràcc o pagamèncc facc a 'n quach müzicìsta.
Docümèncc indirècc:
- fóti dei manüscrìcc originài;
- edisiù modèrne dè töcc i tìpi de manüscrìcc e docümèncc originài;
- stüde dei prufisùr;
- registrasiù modèrne dei bràni;
- recustrüsiù dèi strümèncc dopràcc per sunà.
El pòst dèla müzica 'ndèla socetà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La müzica 'ncödé l'è consideràda 'n àrte però al stès temp l'è part de la vìda de töcc i dé e chèsti du aspècc i se mes·cia 'nsèma. Endel medioévo le ròbe i éra diferènte e la müzica l'éra dividìda en du. 'Na part l'éra 'ndèla famìa de le scènse perfète, cóme l'arimmética e l'astronomìa, e l'éra consideràda 'na ròba de prufisùr e zènt che gh'ìa fat le scöle àlte. Le persùne che le fàa müzica per vìver, i cantarì e i sunadùr, i éra consideràde de 'n leèl inferiùr perchè le se ocupàa del aspèt pratìch de la müzica. Entra i prufisùr de müzica e i muzicìsti gh'éra 'm pó la diferènsa che gh'è adès 'ntra stilìsti de móda e scarpulì.
Apéna 'na part de la müzica medievàla la pöl véser cunsideràda müzica de céza. L'è éra che i piö tacc dèi autùr dei bràni che se tróa 'ndei manüscrìcc che ghe rüàt 'nfina a noàlter i éra précc, frà o òm de céza, però gh'è de dì che chèle stèse persùne le g'ha scriìt müziche che i è mìa pensàde per ocaziù religiùze. Al stès tép i òm de céza i éra 'ntra le póche persùne che gh'ìa stüdiàt e che i éra bù de scrìer la müzica; en gèner la müzica per stümèncc la ignìa mìa scriìda e l'éra tramandàda a us ensèma a töte le tècniche che ucurìa per sunà.
El càntus plànus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chel che se conós dei prìm sècoi (V-X) i'è quàze töcc càncc de céza. A la fòza döpràda per chèi càncc ché, en üzo amó al dé de 'ncö, se ghe dis càntus plànus e se pènsa che la sàpes nasìda 'ntùren al sècol III. I prìm docümèncc scriìcc i è del sècol X, perchè prìma de alùra i càncc se i emparàa apéna a orècia; en pö ghéra mìa bezògn de scrìer zó vergót che sa cunusìa zà 'n gràn be e che sa dopràa töcc i dé.
El Gregorià l'è apéna giü 'ntra töte le diferènte tradisiù per cantà che gh'ìa 'n gir. Condel pasà del tép vergöne de chèle tradisiù ché le s'è mes·ciàde e ótre i è sparìde, al pónt che 'nvèrs el sècol XII el Gregorià l'éra la fòza pö difundìda per cantà 'n céza. La sùla tradisiù che s'è salvàt de töcc chèi alter càncc diferèncc del Gregorià l'è 'l cant Ambrosià, döpràt 'nfìna al dé de 'ncö 'ndel milanés.
El càntus plànus i la cantàa i précc, i cèrech, i fedéi (òm e fómne) e i còri (facc apéna de òm e s·cècc); 'ndèi convèncc de mòneghe i còri i éra de fómne. L'éra e l'è amò adès dopràt per la Mèsa e per l'ofése. En prensèpe l'éra sèmper cantàt al unìsono, però a 'n cèrt momènt ('ndel secol IX se mìa prìma) se g'ha cuminciàt apò a tacàga 'n ótra ùs che la và con de la principàl (lès zó de bas el capìtol söl òrganum).
El òrganum e l'ars antìqua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chel capìtol ché 'l pàrla de 'n tìpo de müzica. Per el enstrümènt, lès Órghen.
'Nvèrs la fì del sècol IX i cantarì de sèrte convèncc i g'ha ambiàt a tacàga 'n ótra ùs ai càncc plàni endena fòza 'n gràn fürba: la ùs nöa l'è precìsa spacàda a chèla ècia, sul che la part de 'na nòta diferènta. Le dò ùs i è döpràde al stès tèmp, ognöna cantàda de 'n còr o de 'na persùna diferènta. En vé föra 'na sinfunìa sènsa besògn de mitìs decòrde prìma e sènsa scrìer zo niènt.
Piö 'n nàcc en del tép chèla tècnica ché, ciamàda òrganum, la vé elaboràda per fa de le müziche pö complicàde che a 'n cèrt momènt le vé apó scriìde zó (per ezèmpe chèle fàde 'ndel convènt fransès de San Marsiàl, a Limòns). Parìgi 'ntra 'l 1170 e 'l 1250 la deènta 'n gràn cèntro de cültüra e i maèstri Leonìnus e Perotìnus, che i lauràa 'ndela catedràl de Nòtre Dàm, i la trasfùrma apò 'ndela capitàl européa de la müzica. Le sò òpere le dèrf en momènt nöf de la stória de la müzica che 'ncö l'è ciamàt ars antìqua e che 'l rüa 'nfina al prensépe del sècol XIV. I maèstri de Nòtre Dàm i scrìf òrgana e chèi de Perotìnus i rüa a éser per tre e apo' quàter ùs. Le so òpere le gìra per töta Euròpa e l'òrganum el vöta a nàser dei óter tìpi de müzica compàgn del motèt.
Endei motècc de la fì del sècol XIII (motècc petroniàni) la melodìa uriginàl, giöna de chèle tradisiunài del càntus plànus, de sòlet l'è cantàda de la ùs piö bàsa, che l'è ciamàda Ténor (lat. tenere) perchè la té le nòte bèle lónghe. Le ótre ùs ensìma al Ténor, che le pöl véser giöna, dò o trè, le cànta nòte piö velóci e le pöl doprà tèsti deferèncc (en latì o en fransés) che i comènta 'l tèst sàcro cantàt en chèl stès momènt de la ús del Ténor. Condel pasà del tép i rìtmi i deènta pö complicàcc e le ùs de 'nsìma le cumìncia apò a cantà stórie che le cèntra negót con del Ténor religiùs, 'nfìna al pùnto che apò a 'l Tènor el pöl cantà meludìe profàne.


c: text/html

text:
Rita Atria
La Rita Atria (Partanna, 4 de setèmber – Roma, 26 de löi l’è stàcia öna testimòne de giöstìsia siciliàna, öna testimónia e mia öna pentìda, dezà che l’à mai facc di reàcc.
La sò éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è nasìda 'n d’öna famèa de màfia e a 11 agn l’à perdìt sò pàder Vito, mafiùs de la famèa de Partanna, che l’è stài copàt da Cosa Nostra al tép de la segónda guèra de màfia che l’à portàt i Corleunés a comandà töta la màfia.
Dòpo che gh'è mórt sò pàder, la Rita la se ligàda tat al sò fradèl Nicòla, pò a lü 'n de la màfia, e a la sò cögnàda Piera Aiello e pròpe dal sò fradèl l'è egnìda a saì töcc i afàre di famèe mafiùze de Partanna fina che in del zögn del 1991 'l sò fradèl Nicòla 'l vé copàt pò a lü.
L'è alùra che la sò cögnàda, la Piera Aiello, l'à decidìt de dientà öna colaboratrìce de giöstìsia e la Rita, che la gh'éra adóma 17 agn, la gh'è 'ndàcia dré pò a lé e l'è 'ndàcia di magistràcc per contàga sö chèl che la saìa isé de fà ciapà chi che gh'éra copàt ol pàder e 'l fradèl. Ol prim a regòi i sò confidènse l'è stacc ol Paolo Borsellino che l'è dientàt per lé compàgn d'ü pàder e l'è isé che con chèl che i à contàt sö la Piera Aiello e la Rita Atria i è stacc arestàcc tàce mafiùs e i è stacc indagàcc ach di polìtech compàgn del Vincenzo Culicchia.
Ol 19 de löi del 1992 ol magistràt Paolo Borsellino 'l sàlta 'n ària in de la stràge de via d'Amelio, la Rita l'è disperàda e la gh'à piö nisü, dezà che co la màder, che la ölìa mia che la 'ndès di magistràcc, la se pàrla gnà piö. Isé la se fà ciapà da la biligòrnia e da la depresiù e 'l 26 de löi, apéna öna setimàna dòpo che l'è mórt ol Paolo Borsellino, la se böta zó da la finèstra del apartamét de Roma indo che l'è scundìda e la se cöpa.
Dòpo la sò mórt sò màder la ghe spacherà sö a martelàde töta la tómba e la straserà sö la sò someànsa.
La sociasiù antimàfia Rita Atria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol sìto del sociasiù antimafia che la pórta 'l sò nòm [1].

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 1Nyatɨ'ɨj ni nyajtahua'a seij huaseij tɨ ti'ivaɨre'e u tajapua. Eecan pu ruca'anye aɨjna, ajta ute'e pu a va'acáma'acaa. Jaitɨri pu racánajca'a, ajta cu'uxai atavɨjca'a ɨ muura'an jetze. Ayaa pu tyá'ajtaave'e ɨ nyeerima'ara'an tɨj ɨ xɨcaj, ajta ayan seijra'acaa ɨ ɨɨcajra'an tɨj ti'itɨ tɨ tyataasin. 2Aɨ pu ru'ityépijcaa ɨ rumuajca'a jetze ɨ yu'uxari tɨ cɨle'en. Pu'uri autácuuri'ihuaca'a. Aj pu'i a a'araɨ́ɨcataca'a ɨ jaj japua ɨ tɨ ve'e aɨjna cɨme'e ɨ ruɨɨca ru'ɨrɨɨta'a pujme'en. Aɨ pu ajta a'araɨ́ɨcataca'a ɨ chuej japua ɨ seij cɨme'e ɨ ruɨɨca ruutata'a pujme'en. 3Aj pu'i ca'anin cɨn huajijhuaca'a. Ayaa pu namuajra'acaa tɨj muajye tí'iji'ihuaca. Cɨme'en pu'u ayan tyu'ujijhuaca'a, matɨ'ɨj mi huateenyuu aɨme ɨ maj arahua'apua ara'ase. 4Matɨ'ɨj meyan huateenyuu, nyaa nu rá'ayu'uxáche'e. Nyajta e'eyan raanamuajri'i ɨ a'atɨ tɨ ute'e nyaja'utajée ayan tɨcɨn: ―Pata'aj ru'umua'areera a'ij mej tyu'utaxajtaca'a ɨ maj huateenyuu aɨme ɨ maj aráhua'apua ara'ase. Capaj ra'ayu'uxa. 5- 6Ajta aɨn ɨ tɨ tajapua ti'ivaɨre'e ɨ nyaj raaseij tɨ jaj japua a'araɨ́ɨcataca'a, ajta chuej japua ajta a'araɨ́ɨcataca'a, aɨ pu ajméijca'ataca'a, ajta ayan tya'ataujratziiri'i tɨ nu'u ari tyaja'ure'enyejsin ajna xɨcajra'an tɨ jetzen nain te'entipua'ari. Aɨj pu jetze tya'ataujratziiri'i ɨ nyuucajtze'en aɨjna tɨ rusen cɨn ruuri. Ai pu aɨn pueen ɨ Dioj tɨ tajapua huatyataahuaca'a, ajta naijmi'ica tɨ aun e'eseijre'e. Aɨ pu ajta raatyataahuaca'a ɨ chaanaca ɨ tyaj japuan yen seijre'e, aɨ pu ajta raatyataahuaca'a tɨj na'a tɨ japuan ti'iseijre'e, ajta ɨ jaj tɨ ve'e, ajta tɨj na'a tɨ aun e'eseijre'e. 7Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ a'atɨ tɨ nu'u ajna a'araurastejsin aɨjna ɨ tɨ ru'avaa ɨ Dioj jemi a'ij tɨ aɨn Dioj tya'ataujratziiri'i hua'a jemi ɨ maj ravaɨra'acaa maɨjna cɨme'e mej jetzen ma'acan ti'ixaxa'ata'a. Ajna pu nu'u ayan a'araurastejsin ajna xɨcajra'an tɨ jetzen ucajijhua ɨ tɨ tajapua ti'ivaɨre'e ɨ tɨ arahua'apua pueen. 8Aj pu'i aɨn ɨ nyaj raanamuajri'i tɨ ute'e tyaja'utaxajtaca'a, ayaa pu tinaata'ixaa tɨcɨn: ―Aricu, aɨjna jemi pata'aj ra'ancura'ɨn ɨ yu'uxari tɨ autacuuri'i muajca'ara'ara'an jetze aɨjna tɨ tajapua ti'ivaɨre'e, tɨ aun japuan huatejvee ɨ jaj japua, tɨ ajta aun japuan huatejvee ɨ chuej japua. 9Nyatɨ'ɨj ni nyaun á'umej nyaɨjna jemi tɨ tajapua ti'ivaɨre'e. Ayaa nu tiraata'ixaa tɨ naata'ɨte'en ɨ yu'uxari tɨ cɨle'en. Aj pu'i ayan tinaata'ixaa tɨcɨn: ―Ya'acui, nya'u. Pata'aj hui raatyajcua'ani. Aɨ pu mua'atzíivitya'a pu a'ame mua'a jucaatze'e. Ajta, ayaa pu mua'améncatya'a a'ame mua'aténi'itze'e tɨj sarate. 10Nyatɨ'ɨj ni ra'ancura'ɨ nyaɨjna ɨ yu'uxari tɨ cɨle'en. Au nu ya'ancura'ɨ ɨ muajca'ara'ara'an jetze aɨjna tɨ tajapua ti'ivaɨre'e. Nyatɨ'ɨj ni raatyajcuaa. Eecan pu naa tinú'ucacarajca'a ɨ neteni jetze'e tɨj sarate. Ajta, nyatɨ'ɨj yá'uxɨj, eecan pu na'atzíjvitya'acaa ye nyajucaatze'e. 11Aj pu'i ayan tinaata'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa pu ajta ayan tyu'uxe'eve'e paj pajtahua'a tyu'utaxaj aɨme jemi ɨ tyaɨte ɨ maj seij chuejra'a japua e'ema'acan, ɨ maj majta seij nyuucari cɨn ti'ixaxa'a, pajta hua'a cɨme'en ɨ mej tihue'ijte'e.


text:
Latèin
Artécol in dialèt arzân
Al latèin (latino in italiân) l'é 'na léngua indoeuropea (gróp ed léngvi parlêdi in quêşi tót al mònd) ch' la fà pêrt dal gróp da léngui latino-falisiche o vènet-latèini[1]. La gnîva parlêda a Ròma ed int al Lâsi almēno da i prém dal I sècol p.C.. Al latèin l'à quistê grôsa impurtânsa cun al şlargamèint dal stêt rumân e cme léngua uficêla ed l'impêr l'à tachê in grôsa pert ind l' Euròpa e in l' Africa setentrionêla. Tóti al léngui rumânşi a deşvînen dal latèin dal pôpol, mó parôli'd urégin latèina a 's câten despès ânch in dimòndi léngvi 'd êtri râsi:còst perché ânca dōp la fîn ed l'Impēr rumân 'd Ocidèint, per pió ed mél ân al latèin l'é stê, int al mònd ocidentêl, la léngva frânca ed la cultûra, ed la siĵnsa, e dal relasiòun internasionêli, e ind l' istèsa manēra l'à 'vû dal pèiş insém al divêrsi léngvi lochêli.
Quând è gnû mēno stà funsiòun, intōren al XVII sècol e al XVIII sècol, còsta l'é stêda tōta dal léngvi vîvi europèi dal tèimp e, in soquânt ambiĵnt leteterâri (in particulêr ind i léber ed memôri o stôri ed véta) e ind la diplomaséia, dal francèiş. St' ûlma, pôst che l'é 'na léngva rumânşa, l'à cuntinvê a pasêr parôli 'd urégin latèina ind al j êtri léngvi fîn a prém dêş ân dal Novsèint, fîn a quând a s'é impôst pôch a la vôlta, in Euròpa e int al mònd, cme léngva frânca l'inglèiş, che ânca s' l'é ed la 'stèsa râs dal tedèsch, al preşèinta, préma ed tót int al vocabolâri, un grôs nómer ed parôli 'd urégin latèina, ânch in môd indipendèint da l'impurtânsa dal francèiş.
Int al mèinter, in sègvit ed la catêda ed l'Amèrica e a la polética coloniêla di stêt europèi, soquânt léngvi rumânşi (francèiş, spagnōl e portoghèiş) insèm a êtri léngvi ed l'Euròpa ocidentêla, dóve al sègn dal latèin l'ēra fôrt, fra quisché l'inglèiş, a s' ēren pó sparpagnêdi in quêşi tót al mònd.
La léngva latèina la s'é şvilupêda grâsia ânca a l'ajōt ed tóti al léngvi di pôpol ch' l'é gnûda in cuntât al tèimp ed l'època rumâna, e in partoiculêr cun i dialèt itâlich, l' etrósch e cun al léngvi parlêdi in al Mediterraneo orientêl (préma ed tót al grēch).
Adèsa al léngvi cun pió arvişèria cun al latèin în al sardagnōl per la pronûnsia, l'italiân per la parlêda, al rumēn per l'impalcadûra ed la gamâtica (declinasiòun).
Al latèin ed cēşa uficialmèint l'armâgn la léngva ed la Cēşa catôlica rumâna incòra incō e l'é la léngva uficêla ed la Sitê dal vaticân; la Cēşa catôlica l' à druvê al latèin cme légva p'r al só funsiòun fîn al Cuncéli Vaticân II.
Divêrsi scōli 'd incō a pêrlen latèin (Schola Nova in Bēlgio, Vivarium Novum in Itâlia).
Al latèin l'é druvê per sgnêr i nòm int al clasificasiòun sientéfich ed j èser vivèint.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Un tèimp al léngui latino-falisiche e osco-umbre (lengui parlêdi dal cèinter a la bâsa italiâna) ēren cunsiderêdi pêrt 'd un ónich gróp ed léngui indoeuropee còl ciamê dal lingue italiche; sté vişiòun l' é stêda pôch a la vôlta bandunêda dai studiōş dal léngui indoeuropee bèle da pió ed dêş ân d'acôrdi ind al cunsiderêri dû râm indoeuropei distînt, ânca se aşvinê da fenômen ch' àn purtê vêrs i 'stès pûnt a câşva dal stêr dimòndi insèm int la Penìşola Itâlica.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Lingua latina trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikisource contiene un'opera di Filippo Artico: Pensieri di uomini classici sulla lingua latina
- Wikibooks contiene testi o manuali sulla lingua latina
- Wikimedia Commons contiene file multimediali sulla lingua latina
- Wikiversità contiene informazioni sulla storia della lingua latina
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «latino»
- Wikiquote contiene citazioni sulla lingua latina
Colegamèin d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- (lat) Bibliotheca Latina
- (lat) Ephemeris, un giurnêl tót in latèin
- (lat) Nuntii, giurnêl arâdio in in latèin


text:
Intròzz
Intròzz (nom ufizial in italian Introzzo) l'è on comun de la Provincia de Lecch. In del paes, situaa in de la Val Varron, ghe viven 130 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,8 km² e ona densità de 34 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Derf, Dòr, Suej, Tremenech.
Intròzz el gh'ha minga ona soa parròcchia, ma 'l fa riferiment a ona del vesin paes de Suej.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Intròzz l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ös de Sura
Ös de Sura (Osio Sopra in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 10 km de la sità e a 192 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 5 217 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 5,0 km² e 'na densità de popolasiù de 1 043 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Dàlmen, Filàch, Leàt e Ös de Sóta.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ös de Sura l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pordenon
Pordenon, pr: Purdenùn (inscì anca in lengua Veneta e Forlan; Portus Naonis in Latin; Pordenun in Sloven; Portenau in Todesch stòrich) l'è on comun forlan che 'l cunta 51.517 abitant, capploeugh de l'omònima provincia.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In epoca romana el nucli urban se trovava in sul cors alt del fiumm Noncell, pressapòcch in del loeugh indove incoeu la gh'è la frazion de Torr, come l'è staa dimostraa del ritrovament di rest de ona villa romana. El sitt l'è staa scernii probabilment per la presenza pussee a nòrd de on passasg in sul fiumm puttòst largh.
Cont el princippi del period del Medioev Alt, i strad fluvial hann ciappaa on'importanza maggior e 'l nucli de la città el s'è spostaa, de conseguenza, vers la vall, in d'ona posizion che la permettess el rivà de barch pussee gròss. La città la s'è sviluppada donca in su la sponda destra del Noncell, arent on golf. La soa vocazion de pòrt l'è testimoniada anca del sò vegg nòmm latin: Portus Naonis, var a dì Pòrt in sul Noncell.
Tutt el temp che 'l va de l'epoca romana fina a circa el X secol l'è, a bon cunt, pòcch documentaa. Retrovament recent in l'area del dòmm de San March, e in particolar in l'area denanz el municipi e sòtta el Palazz Ricchieri, fann vedè che Pordenon l'era abitada, duranta elregn del Berengrari, de popolazion che vegniven de la Carinzia, che al temp l'era de coltura slava.
Dòpo, duranta el XI e 'l XII secol, la cort l'è stada in di man di duca e marches de Austria, Carinzia e Stiria. El castell de Torr, cont on territòri pinin intorna l'era, inveci, de proppietà di patriarca de Aquileia, che dòpo l'avarien conceduu in feud ai nòbil de Prada. El paes de Valnoncell inveci el partegniva al vescov de Salisborgh.
Tra 'l XIII e 'l XIV secol la frammentazion politiga de la zòna l'è aumentada anmò pussee perchè el comun de Còrva (che al dì d'incoeu l'è ona frazion de Azzan) l'è stada dada ai de Prada, che poeu hann ciappaa anca di territòti che adess hinn de Fiumm Veneto.
In del 1282 Pordenon l'è 'gnuda patrimòni personal di Asborgh, cont el diventà on'exclave de l'Arciducaa d'Austria in del territòri del Patriarcaa de Aquileia.
El 23 agost del 1318 on incendi furios l'ha traa giò i cà de legn de la città. In del 1347 l'è staa inauguraa el campanil, faa sù arent al dòmm de San March.
La città l'ha subii - come quas tutt i città del temp - anca sossenn pestilenz ed epidemii (in del 1444, in del 1485, in del 1556 e in del 1576), ma quella peggior l'è stada quella del 1630, quand che l'è mòrta quas la medà de la popolazion.
In del XIV secol Pordenon la s'è slargada grazie ai commerz portaa del fiumm e in del 1314 el status de città.
El 20 april 1508 el capitan Bartolomeo d'Alviano l'è entraa a Pordenon per cunt de Venezia, e l'ha tòlta via ai Asborgh. Venezia l'ha mantegnuu la città domà per on ann, perchè in del 1509 Pordenon l'è tornada a l'Austria. A bon cunt, in del 1514 el Bartolomeo d'Alviano l'ha reconquistada. Venezia l'ha minga governaa direttament la città, ma l'ha dada pròppi al d'Alviano. A la soa mòrt (1515) gh'è succeduda la miee Pantasilea Baglioni, e poeu el fioeu Liviano, fina al 1537.
In quell ann Pordenon e i sò territòri aproeuv hinn passaa sòtta el contròll dirett de la Repubblica de Venezia e gh'hinn restaa per pussee de duu secol e mezz. La Serenissima l'ha mantegnuu i statut de la città e la n'ha reconossuu i privilesg che Pordenon l'aveva ciappaa sòtta l'Austria e l'ha faa in moeud che l'economia pordenonesa la fioriss, cont el realizzà on pòrt noeuv e cont el rend pussee fòrt l'artisanaa.
Con la borlada de Venezia, Pordenon l'ha vist on primm retorna a l'Austria, segutaa de la parentesi napoleòniga. Dòpo el Congress de Vienna, Pordenon l'ha faa part del Regn Lombard-Venet, fina al 1866, quand che l'è passada al Regn d'Italia.
Dòpo l'Unità d'Italia, Pordenon l'è diventada ona città industrial.


text:
Canton Apenzel de Föra
El Canton Apenzel de Föra (en todèsch: Appenzell Ausserrhoden; en fransés: Appenzell Rhodes-Extérieures; en romàncio: Appenzell dador; en italià: Appenzello Esterno; en alemà: Appezäll Osserrhode) l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera, l'è sitüàt endèla part nord-orientàla del paés. El cunfìna coi cantù de San Gal e Apenzel de Dét.
La popolasiù del cantù l'è de 53017 abitàncc (dàto del Dicember 2010) 'n magiurànsa de religiù cristiàna protestànta e de lèngua todèsca.
I teretóre de chèsto cantù i s'è ünìcc a la Confederasiù Svìsera endèl 1513 e zamò 'ndèl 1597 'l s'è dividìt del Apenzel de Dét per quistiù religiùze: l'Apenzèl de Föra l'è 'n magiurànsa protestànt e 'nvéce l'Apenzel de Dét l'è 'n magiurànsa catòlich.
La séde del goèrno del cantù l'è a Herisau e l'autorità giüdisiària l'è a Trogen.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ìa cunsideràt en mès cantù (halbkanton, semicantone) ma adès chèsta denominasiù l'è mìa piö 'n vigùr.
Enfìna al 1995 l'ìa dividìt en tré distrècc: Hinterland, Mittelland e Vorderland. Al dé d'encö i però la sudiviziù 'n distrècc l'è stàda abulìda.
Al momènt el Canton Apenzel de Föra l'è spartìt endèi 20 cümü (Einwohnergemeinden) elencàcc ché sota:


text:
Rhäzüns
Rhäzüns (en rumanc: Razén) a l'è un cumün svizzer del distret de Imboden. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1338 abitant e una süperfiss de 13.28 km², e al se tröva a una altitüden de 657 meter sura al livel del mar.
El cumün de Rhäzüns a l'è tacaa ai cumün de Bonaduz, Cazis, Domat/Ems, Rothenbrunnen e Versam.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rhäzüns l'è staa menziunaa la prima volta in dei docüment inturen a l'ann 840 col nomm de Raezunne.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Rhäzüns fina al secul XIX la popolazion la parlava squas esclüsivament un dialet de la lengua Rumancia. Da la seconda metà del secul l'ha cuminciaa a cress el nümer dei parlant tudesch, a bun cünt in del 1880 i parlant rumanc i eva ancamò el 96 % e in del 1910 i eva el 82 %. Da alura però la percentüal l'ha cuminciaa a calà e in del 1941 i eva el 76 % e in del 1970 el 52% (ciuè 466 person)[2]. In dei an '70 gh'è staa el surpass e la situazion dei ültem ann l'è mustrada in de la tabela chi desuta:
Nota: Anca se 'l 23.5% de la gent la cumprend el rumanc ancamò al didincö, la lengua di istitüziun l'è dumà 'l tudesch deperlü. Pö, quij che parla talian hin minga grisunes de lengua taliana u lumbarda ma gent vegnüda de l'italia.
Galeria de fotu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Rhäzüns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Lia Rumantscha (Hrsg.): Romanisch – Facts & Figures. 2., überarbeitete und aktualisierte Ausgabe. Chur 2004, ISBN 3-03900-034-9. S. 31. (online).
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rhäzüns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cavìi
I cavìi (cavìl a 'l singulàr) i èṅ i péi ch'i crésan in sla tèsta e in sal crani dal parsòni umàni.
Spiegasiòṅ
Faś
I cavìi i s fórman bèla in sla tèsta di putèṅ in dla pansa dla mama a quàtar méś. I crésan ad 0,3 mm a 'l dè (1 cm a 'l méś), specialmènt a la matìna (da 10 óri a 11 óri) e a la basóra (da 16 óri a 18 óri). Un cavìl al viṿ in gènar da dū a siē an (ma al pōl scampàr anc déś an) e pò al casca śò e al vèṅ rimpiasâ.
Al cicclo 'd un cavìl al gh'à tri pas:
- Ànagen - la faś in dua al cavìl al crés (fiṅ a sèt an)
- Càtagen - la faś dl'invulusiòṅ dal cavìl ch'al sa strinś (da dū a tri stmani)
- Tèlogen - la faś dal punsàr (da dū a tri méś)
Lunghésa e Fórma
Anc la lunghésa di cavìi la cambia dimóndi da parsòna a parsòna ma pôchi vòlti la và da 'd là dal mètar. Cavìi, ungi e barba i èṅ al sōli parti dal còrp umàṅ ch'i crésan par sèmpar.
I fulìcui di cavìi i èṅ prilâ da na banda ad 75° a 'l incìrca in sal cùram dla tèsta. I s preśéntan i tri manéri:
- Crésp - i èṅ i cavìi cun na sesiòṅ piàta ch'i daśvènan da la rasa négra
- Lis - i èṅ i cavìi cun na sesiòṅ tónda ch'i daśvènan da la Mungòglia
- Ris - i èṅ i cavìi cun na sesiòṅ uvàla ch'i daśvènan da 'l Caucàś
Culōr
I s càtan cavìi ad tant culōr: négar (i più difuś in dal mónd), castàgn (tìpic in Europa), biónd (dal culōr śal, i più sutìi ch'a sa gh sia) o rós (p'r un quèl ch'al s ciama rutilìśum). Da vèć i cavìi i càmbian culōr dvintànd biànc o griś.
Al spesōr al càmbia a secónd dla rasa e al và da 0,06 mm a 0,1 mm. In sla tèsta al nùmar di cavìi al dipénd anc da 'l sò culōr: generalmènt quéi biónd i èṅ 150.000, quéi castàgn 110.000, quéi négar 100.000 e quéi rós 90.000.
Prubléma
In di cavìi al s pōl catàr na bestiulìna ch'la gh viṿ in dal mèś e ch'la ciùcia al sangṿ: al Piōć.
In di masć (e dal vòlti anc in dal fémni) a pōl sucédar 'd avér i cavìi sensibìi a 'l testusteròṅ ('n urmòṅ di óm) e par cal mutìṿ lè i crōdan, lasànd al crani plâ. Ch'al prubléma chè al s ciàma alopècia.
-
-
-
La biónda cantànta Madonna (ma la s i tinś)
-
-
-


text:
Calóls e Cùrt
Calóls (nom ufizial in italian Calolziocorte) l'è ü cümù de 14 162 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) 'n de la pruinsa de Lèch e l' se tróa 'n de la Al Sàn Martì', al cunfì con la pruinsa de Bèrghem dè la quàl l'hà fàj pàrt fin àl 1992. In chèsto pais l'è nàsida Michela Vittoria Brambilla (1967).
Ol paés a 'l g'ha ü pó de frasiù, ciamàde: Cornèl, Cùrt, Föpenìch, Galaéza, Lurentì, Pàscol, Russì, Sàla e Suracòrnola.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Calóls e Cùrt l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Urtiga
L'Urtiga (Ortica en Italian) l'è un quarté de Milan che'l fà part d'la zona de decentrament 3.
El se tröva ind la part urietal d'la cità. En passad l'era una frassion dal cumün de Lambrà.
L'Urtiga la cumencia ai Trii Punc e la ria finn a Lambrà.
L'Urtiga l'è vegnüda famusa per la canson de Walter Valdi (ma püssee cugnussüda ind la version de l'Enzo Jannacci) Faceva il Palo, che la parla de una banda de lador dl'Urtiga che la ven ciapada d'la pulisia perchè 'l sò palo a l'era sguercc e donca l'ha pudüd mia avertìi.


text:
Leuzigen
Leuzigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1193 abitant.
El cumün de Leuzigen al se tröva a una altitüden de 456 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arch, Bettlach (SO), Bibern (SO), Lüterkofen-Ichertswil (SO), Nennigkofen (SO), Selzach (SO), Tscheppach (SO).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Leuzigen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Leuzigen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Homepage of the Municipal Council
- Homepage of the sports club


text:
Argolid
L'Argolid (ApYoλίς/Argolís in Grech; Argolis in Latin) l'è una prefetüra e una regiun storiga de la Grecia. L'è sitüada in del Pelupunes e 'l sò caplögh l'è la cità de Naupli.
La regiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Argolid la ciapa el sò nom da la cità de Argu, la cità eurupea püssee antiga anmò abitada. L'Argolid la gh'ha 'vüü una granda impurtanza in la storia e in la mitulugia de la Grecia: chì se tröven, ultra ad Argu, anca i cità de Micene, Lerna, Epidaur, Naupli e de Tirint. L'è stada dunca el cör de la cultüra micenea.
La cunfina a nord cun la Curinzia, a est cul Mar Egee, a süd e a ovest cun l'Arcadia.
Cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Argu, Asínē, Asklēpieío, Epidaur, Ermiónē, Koutsopódi, Kranídi, Lerna, Lurkeía, Midéa, Micene, Naupli, Néa Kíos, Növa Tirint.


text:
Ouest Lausannois (distret)
El Distret de Ouest Lausannois l'è giü dei dés distrècc del Canton Vaud, en Svìsera. Endèl més de Dicember 2012, la popolasiù totàl del distrèt l'ìa de 69 553. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Renens.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Ouest Lausannois l'è furmàt dei cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Ternaa
Ternaa (nom ufizial in italian: Ternate) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 520 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de 504 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Biandrònn, Cazägh, Comabbi, Inarz, Travedone Monaa e Varan
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ternaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gettnau
Gettnau a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.06 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1025 abitant.
El cumün de Gettnau al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alberswil, Ohmstal, Schötz, Willisau, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gettnau l'è menziunaa la prima volta in del secul IX col nom de Kepinhouva.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gettnau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Inglesism
On inglesism (o anglicism) l'è on termen de la lengua inglesa che l'è rivaa anca in alter lenguagg. Al dì d'incoeu hinn bei present, per via de l'importanza de l'ingles in tucc i camp del savè uman.
Esempi de inglesism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lombard[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del lombard gh'è rivaa tutta ona serie de inglesism in de la segonda metà del Vottcent, quand che l'ingles l'ha scominciaa a vess ona lengua important in camp compagn del sport e di trasport. Compagn di francesism, anca i inglesism vegniven dattaa a la parnonzia e a la grafia doperada al temp: ona quai testimonianza di inglesism a poeudom trovàlla in di dizionari del Giuseppe Banfi (1856 e 1870). On quai inglesism doperaa al temp el s'è perduu, despess sostituii de italianism. Incoeu i inglesism hinn dree a tornà cont el lenguagg informategh e scentifegh.
- Boldocch (en. bulldog)
- Brumm (en. (Lord) Brougham)
- Folber o fobal (en. football)
- Mitingh (en. meeting)
- Sanguis (en. sandwich)
- Tramvai (en. tramway)


text:
Éla d'Almé
Éla d'Almè l'è ü paìs con 6 813 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la proìncia de Bèrghem, a 8 km de Bèrghem. Al gh'à dò frassiù: Brüntì e Campana.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Éla l'à cuminsàt a ès abitada in del 4000 innante Cristo, i à troàt di préde che i è stace laurade in chèla època.
In del IV sècol innante Cristo i Gài i conquista Bèrghem e tace paìs in de la zòna, e in chesti gh'è dèt po a Éla. In dèl I sècol i romà i cöströés ol pùt de la règina söl Brèmb lonc 180 méter e òlt 24 méter, che al faa part de la strada Cóm-Bèrghem.
Sòta la duminassiù vèneta a l'è cüstrüida öna fonderéa de canù per l'esèrcet e la marina vénessiana.
In del 1859 Giuseppe Garibaldi a l'è pasàt per Éla e l'à 'ngagiàt di zuèn per la sò Spedissiù di méla.
In del 1926 i se fònt i cümü de Brüntì e Lmé. In del 1927 i fònt Éla con Lmé ch'i fòrma ol cümü de Lmé con Éla.
In de la ségonda guèra mondial a Éla gh'è öna compagnéa de partigià organisada del preòst, Don Antonio Milesi, che la gira per töta la Vàl Brèmbana.
L'11 de mars 1948 Éla insèma a Brüntì i se stàca de Lmé.
In del 2002 e l'è crèada öna organisasiù suracümünal ciamada Üniù di Cümü (Unione dei Comuni) tra Éla e Lmé per gestì töte i quèstiù rèlative a töi dù i cümü.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ela l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Vus tacacc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Róssa (VC)
Róssa (nom ufizial in italian: Rossa) a l'è un cumün valsesian de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 182 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,6 km² e ona densità de popolaziun de 16 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Balmücia, Buciulèi, Cervàt, Cravajan-a, Fubeli, Rimasch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Róssa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Mudel:Demografia/Rossa (Italia)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bristol
Bristol (Bryste in galles; Briostó in irlandes; Bricgstōw in ingles antigh) l'è ona città de l'Inghilterra del sud-ovest, cont ona popolazion de pussee de 430.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in de la region del Sud-Ovest, la gh'ha el status de city e l'è anca ona contea e on distrett minga metropolitan.
L'è traversada del fiumm Avon e la confina cont i contee del Gloucestershire e del Somerset.
L'è minga lontana del Galles, e la se troeuva in sui spond del Canal de Bristol (part de l'Ocean Atlantigh).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm antigh, Bricgstōw, el voeur dì piazza in sul pont.
Bristol l'esist giamò del XI secol; ai temp di Normann a Bristol el gh'era vun di castei pussee important de l'Inghilterra del sud.
In del XII secol Bristol l'è vegnuda on port important, perchè l'era chì che la partiva la pupart di nav che l'andava in Irlanda.
El genoves Giovanni Caboto l'è partii de chì quand l'è andaa in America in del 1497.
Oltra a vess on port bell grand, Bristol l'era anca on centro de la tessidura, e per quest, a partì del 1760, l'è entrada in concorrenza con Liverpool.
El blocch contra l'Inghilterra voruu del Napoleon, insema a l'abolizion de la s'ciavitù (1807), la gh'ha portaa via a Bristol on bell poo de ricchezza: a bon cunt, dopo la guerra cont i Frances, la città l'ha conossuu la Rivoluzion Industrial, e la popolazion l'è cressuda de brutt in del Vottcent.
Duranta la Segonda Guerra Mondial, Bristol l'è stada bombardada on fracch de volt.
Gent nassuda a Bristol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cary Grant, attor.
- Bansky, artista.


text:
Aljaksandar Lukašenka
Aljaksandar Ryhoravič Lukašenka (AляkcaHдap PыropaBiч ЛykaшэHka), mej conossuu col nomm russ de Aleskandr Grigor'evič Lukašenko (AлekcaHдp ГpиropbeBич ЛykaшeHko; Kopys', 30 d'agost del 1954) l'è on politegh bieloruss, president del sò paes a partì del 1994.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lukašenka l'è nassuu a Kopys', on paes arent a Vicebsk. L'ha studiaa e 'l s'è laureaa a Mahilëŭ a vint ann (in del 1974) e l'è staa soldaa de l'esercit sovietegh (ai temp gh'era anmò l'URSS) in del 1975-1977 e in del 1980-1982. Lassaa l'esercit, in del 1985 l'è staa eleggiuu direttor de la Sovchoz, la granda fattoria del Statt. In del 1990 l'è staa eleggiuu deputaa del Soviet bieloruss. L'ha fondaa el partii Comunista per la Democrazia. El sostegn de vess staa l'unegh a votà contra l'accordi che 'l vedeva la fin de l'URSS e la nassida de la CSI.
In del 1994, a la prima votazion democratega de la Bielorussia l'ha ottegnuu al primm turno el 46% di vot; al ballotagg (el des de luj) el gh'ha 'vuu el 80% e inscì l'è vegnuu president.
Come president, l'ha faa ona gran lotta contra la corruzion e l'ha provaa a fermà la crisi economega del paes, che 'l pativa per el passagg al capitalismo. Ma già che la Bielorussia la gh'aveva minga di bei resors economegh, Lukašenka l'è tornaa a ligàss a la Russia.
In del 1996, settanta di 110 deputaa del Parlament hann provaa a accusà Lukašenka de vess andaa contra la Costituzion: per resposta, lù l'ha faa sù on referendum col qual el s'è faa slongà el mandatt de president de quatter a sett ann. L'ha vinciuu cont el 70% di sì, ma i organizzazion internazionai disen che la votazion l'è stada truccada de bon. Coi sò noeuv podè l'è riessii a scascià via vottantanoeuv deputaa di quai el se fidava nò. I Statt Unii e l'Europa hann refudaa de recognoss l'esit del referendum.
In del 1998 la Banca Central Russa (l'unega a trattà anmò con la Bielorussia per i quistion economegh, perchè 'l paes el gh'aveva pù i finanziament del Fond Monetari Internazional e de la Banca Mondial) l'ha desmettuu de trattà col rublo bieloruss, e inscì el paes l'è finii in bancarotta. Allora el Lukašenka l'ha ciappaa lù el controll de la Banca Central Bielorussa e 'l s'è miss a controllà l'economia pussee personalment. In del 1998 l'ha scasciaa via del Paes i ambassador de Francia, Italia, Regn Unii, Statt Unii, Germania, Grecia e Giappon. In 'sta manera chì, la Bielorussia a l'è stada isolada anmò pussee del rest del mond.
In del 2001, a la fin del sò primm mandatt presidenzial, Lukašenka el s'è candidaa anmò, e l'ha vinciuu al primm turno. L'OCSE l'ha ditt che però l'era minga stada ona votazion corretta. Lukašenka l'è staa però sostegnuu del governa russ del Vladimir Putin.
In del 2004 l'ha propost on referendum per toeu via la regola che on president el pò fà domà duu mandatt: l'ha vinciuu cont el 79%, ma anca in 'sto cas ona motta de organizzazion internazionai l'ha ditt che gh'è minga stada tanta democrazia in de la votazion. Inscì però Lukašenka l'ha poduu candidàss ancamò in del 2006, per la terza voeulta: l'ha vinciuu cont el 82% e, compagn di alter voeult, in Occident hann ditt che l'era minga stada on'elezion onesta. I oppositor hann protestaa, ma gh'è staa nient de fà.
Lukašenka l'è staa eleggiuu anmò 'na voeulta in di elezion anticipaa del 2010, semper cont i stess polemegh.
Ligna politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lukašenka a l'è staa ciamaa "l'ultem dittador de l'Europa": tucc i paes occidentai (denanz a tucc i Statt Unii) gh'hann minga di bei rapport con lù. L'ha faa eccezion el president del Consili italian Silvio Berlusconi, che l'è andaa a trovàll in del 2009 e 'l n'ha parlaa ben. Istess el var per la Russia, che la gh'ha semper avuu on bon rapport cont el paes vesin.
Quei che 'l sostegn disen che l'ha salvaa l'economia bielorussa de la crisi che la gh'era stada dopo la fin del comunismo: el PIL el saria cressuu de brutt, anca se l'è cressuda l'inflazion.


text:
Sère
Al Sère (Serio 'n italià) l'è 'n fiöm da la Lumbardia che 'l traèrsa le pruincie da Bèrghem e Cremuna.
L'è lunch 124 chilòmetri con purtada media 23 m³/s e 'l finés 'n da l'Ada visì a Bóca Sère.
Al nóm l'è ècc bé e 'ól dì "aqua curént" o magari "caminà sö l'aqua".
Al Sère (altitüden de la surgeent 2.583 méter) 'l traersa la Val Seriana e l' cumincià a 'na 'n pianüra visì a Seriàt e 'l va 'nanc sempre 'n pruincia da Bèrghem.
Tra Musànega e Castèl Gabià entra 'n Pruincia da Cremuna e 'l traèrsa la cità da Crèma. Dopo 'l scór tra le còste, prufunde 10-15 méter, fin a rià a l'Àda.
'N pianüra i g'ha facc pó 'n parch, 'al parch dal Sère.


text:
Peio
Peio (Péj 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha 1 877 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na süperfìce de 160 km², per 'na densità de 12 ab./km². El cunfìna coi cümü de Martello (BZ), Valfurva (SO), Rabbi, Pónt Dalègn (BS), Vermiglio, Ossana, Pellizzano.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vìa Āpia
La Vìa Āpia l' è la piò antìga strèda romàna p'r el gràṅdi cumunicasiòun, lastrichèda apòsta, custruìda a partìr dal 312 a.C., ciaméda da Stàsi anca longarum regina viarum, a dir "la regìna 'd al strèdi lunghi". La purtèva a Brìndeś pasènd per Sistèrna, Fòrmia, Benevèint, Venôsa e Tàrant. Subìt fôra dai mùr la pasèva da mèś, per di lùngh pês, a soquànti gròsi tòmbi pagàni, e però anca a dal grandi catacòmbi cristiàni (ed Sàn Sebastiàn, ed Calìst, ed San Sotèrid) e da dū tombi ebrèi. In dal III secòl, i còrp ed S. Pēder e d' S. Pàol i vgnìven trasferî chè d' lùng in dla céśa 'd S. Sebastiàn.


text:
Karolína Plíšková
La Karolína Plíšková (Louny, 21 ad Mars dal 1992) l'è na tenìsta céca.
Prufesiunìsta da 'l 2009, l'è élta 186 cm e la péśa 72 chilo. I gh piàś'n i lìbar ad Paulo Coelho e la và mata par la pasta.
In dla sò caréra 'l à vins un turnèo WTA e nóṿ ad qvéi ITF e l'è stada bòna ad rivàr a 'l 71śum pòst in clasìfica.
Caréra
In dal Luj dal 2009 la śōga 'l turnèo ad Praga, prufitànd dna carta salvàdga, ma la pèrd a 'l prim tùran da l'Iveta Benešová par 7-6 1-6 3-6, stés quèl anc 'l an dòp ma 'sta vòlta la céd a la Johanna Larsson.
In dal 2011 la pèrd a 'l prim tùran a Cupenàghen da l'Angelique Kerber 2-6 2-6. La próa al qualificasiòṅ a gl'US Open ma la pèrd subìt da la Mandy Minella. In Setémbar la i pasa invéci a Tokyo ma incóra na vòlta la và fóra a 'l prim tùran (6-1 3-6 4-6 da l'Irina-Camelia Begu).
In dal 2012 la pèrd a Auckland 3-6 4-6 da la Yanina Wickmayer dòp avér pasâ 'l qualificasiòṅ cóntar la Monica Puig. Finalmènt la vins al sò prim incóntar WTA a Kuala Lumpur baténd la Kai-Chen Chang 6-3 6-2 ma pò la céd in dū sét a l'Agnieszka Radwańska. A 'l Roland Garros la s fà strada in dal qualificasiòṅ dand la paga a la Laura Robson ma pò la tasta al pugnét alvâ dla Marion Bartoli ch'la la manda a cà 6-3 6-3. A Wimbledon invéci la pèrd subìt da la Sloane Stephens. In Utóbar la n gh la cava briśa a śugàr in dal tablòṅ prinsìpal ad Linz par cólpa dla Bethanie Mattek-Sands ch'la la bat 6-3 7-6. La finìs 'l an a 'l 102śum pòst.
In dal 2013 la fà sù tri scunfìti ad fila a 'l prim tùran a Brisbane (6-7 6-7 da l'Ol'ga Alekseevna Pučkova), a Sydney (1-6 3-6 da la Sara Errani) e a gl'Australian Open (5-7 7-5 4-6 da l'Eleni Daniilidou). Da nùmar 127 dal mónd la và a śugàr al turnèo ad Kuala Lumpur e la 'l vins, dand la paga prima a l'Ayumi Morita in semifinàl e pò a la Bethanie Mattek-Sands, crudàda śò in cal méntar a 'l 197śum pòst, par 1-6 7-5 6-3. A Indian Wells la pèrd a 'l secónd tùran da la Caroline Wozniacki 7-5 3-6 3-6 e la s férma in di quàrt a Katowice par maṅ dla Roberta Vinci, pò vinsidōra, ch'la gh'à la méj par 6-1 6-0.


text:
Volusian
El Volusian (nomm complett in Latin: Caius Vibius Afinius Gallus Veldumnianus Volusianus; ... - Terni, agost 253) l'è staa on imperador roman in del period 251-253.
Vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lù a l'era el fioeu de l'Imperador Trebonian Gall e de la soa miee Afinia Gemina Bebiana.
Quand che 'l pader l'è diventaa imperador in del 251, lù l'è staa nominaa ceser, menter co-imperador l'era el fioeu del vegg August Decio, cioè l'Ostilian.
Poeu però l'Ostilian l'è mort de peste, inscì el Trebonian Gall l'ha ciamaa el proppi fioeu e l'ha faa vegnì imperador insema a lù. In 'sto period l'è staa consol dò volt: la prima in del 252 insema al pà, poeu in del 253 insema al Valeri Massim.
Quand che 'l general ribell Emilian l'è partii per l'Italia, i duu imperador hann taccaa a 'ndàggh incontra, anca se adasi: speraven che rivass el sò amis Valerian de la Rezia coi sò armad:. Ma el Valerian l'è minga rivaa, inscì gh'hann avuu de combatt arent a Terni e hann perduu. Menter ch'eren dree a scappà, i sò soldaa j'hann tradii e j'hann coppaa. L'era l'agost del 253.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zosim, Storia noeuva, I.28.


text:
Al Dipartimèint 'dla Charente ch' al gh' a per capitèl Angoulême
Na piantèina 'dla sitê 'dal 1914
Angoulême 'l è 'n cumùn dal Sud-Òvest 'dla Frància, capitêl 'dal dipartimèint 'dla Charente, in dla regiòun Poitou-Charentes. I só abitànt i s ciàmen Angoumoisins.
Custruìda in sìm' a 'n prumuntòri, la s fàcia in sìm' ai dū fiùm 'dla Charente e 'dla Touvre ch' i gh' pàsen 'd sòta. La sitê la n' gh' à brìśa 50.000 abitànt, mo cun al conglomerê ch' al gh' è tachê, la 'rìva ai 110.000 abitànt.
Al sìndègh 'l è Philippe Lavaud, dal partî sucialìsta, in carga dal 2008.
La só storia
La sitê l' éra cgnusùda in dl' antichitê cuma Iculisma.
Al re Clovì al la tulìva vìa ai Viśigôt in dal 507 mo però in dal IX sèc. la gnìva tòlta dai Normàṅ. In dal 1204 al re 'd Inghiltèra Śvan sèinsa tèra al firma na chèrta 'd cuncesiòun per la creasiòun 'dal cumùn 'd Angoulême.
Angoulême la patì dimòndi in dal tèimp 'dal Guèri 'd religiòun, sovertùt dop che 'l amiràli protestànt Coligny al tulìva la sitè in dal 1568. La cuntéa 'dl Angoumois, dintór'n a Angoulême, l' éra 'd cal ram 'dla famìja Valois, ciamê per quèst di Valois-Angoulême, d' indû a deśgnìva anc' al Fransèsc I ed Francia.
«
Angoulême est une vieille ville, bâtie au sommet d'une roche en pain de sucre qui domine les prairies où se roule la Charente. Ce rocher tient vers le Périgord à une longue colline qu'il termine brusquement sur la route de Paris à Bordeaux, en formant une sorte de promontoire dessiné par trois pittoresques vallées. L'importance qu'avait cette ville au temps des guerres religieuses est attestée par ses remparts, par ses portes et par les restes d'une forteresse assise sur le piton du rocher. Sa situation en faisait jadis un point stratégique également précieux aux catholiques et aux calvinistes, mais sa force d'autrefois constitue sa faiblesse d'aujourd'hui; car en l'empêchant de s'étaler sur la Charente, ses remparts et la pente trop rapide du rocher l'ont condamnée a la plus funeste immobilité. Vers le temps où cette histoire s'y passa, le gouvernement essayait de pousser la ville vers le Périgord en bâtissant le long de la colline le palais de la préfecture, une école de marine, des établissements militaires, en préparant des routes. Mais le commerce avait pris le devans ailleurs. Depuis long-temps le bourg de l'Houmeau s'était agrandi comme une couche de champignons aux pieds du rocher, sur les bords de la rivière, le long de laquelle passe la grande route de Paris à Bordeaux. Personne n'ignore la célébrité des papeteries d'Angoulême, qui, depuis trois siècles s'étaient forcément établies sur la Charente et sur ses affluens où elles trouvèrent des chutes d'eau. L'État avait fondé à Rouelle sa plus considérable fonderie de canons pour la marine. Le roulage, la poste, les auberges, le charonnage, les entreprises de voitures publiques, toutes les industries qui vivent par la route et par la rivière, se groupèrent au bas d'Angoulême pour éviter les difficultés que présentent ses abords.»
(FR
)(In dai Illusions perdues quand Balzac al descrîṿ la sitè in dal 1837
)
«
Angoulême l' è na vècia sitè, custruìda in sìma a 'n prumuntòri cuma 'n pàn 'd sùcher, ch' la guèrda i prê in dû a gira la Charente. Cal màs chè al prìla vers al Périgord in na lunga culèina ch' la finìs bruscamèint in sìma a la strèda da Parì
a Bordó
, dvintènd un prumuntòri disgnê da trī valèdi pitorèschi. L'importànsa 'd cla sitè chè in dal tèimp dal guèri 'd religiòun l' è testimugnèda dai só mùr, dal só porti, e dai rest 'd na furtèsa śachèda in sìm' a 'l sprôc edla ròcia. La só puśisiòun la in ìva già fat un punt stratègic presiōś sìa p'r i católic che p'r i calvinìsta, ma la só fòrsa 'd na vòlta l' è dvintèda la só deblèsa 'd incō; perchè i só mùr e la pendèinsa tròp drìta 'dla só préda i gh' impedìsen ed spianèr-es ins a la Charente e i la cundànen a la piò sfurtunèda imubilitè. Vers al tèimp quand a sucéd cla stòria chè, al guvèren al pruvèva a cucèr la sitè vers al Périgord tirènd sù 'd lung a la culèina al palàs ed la prefetûra, na scōla marinèra, dal custrusiòun militèri e anca dal strèdi. Mo 'l cumérsi 'l ìva già tolt n' ètra strèda. Da dimòndi tèimp al quartēr ed 'l Houmeau al s éra ingrandî cuma un spròc ed fùnś sciampignóṅ ai pē 'dal prumuntòri, ins ai rîv dal fiùm, ed lung al quêl a pàsa la grand' estrèda da Parì a Bordó. Tùt i cgnùsen el famóśi cartéri 'd Angoulême, che da trī sècul egl' în stèdi custruìdi per forsa chè 'd fianc a la Charente e ai só afluèint in dû i ìven catê dal caschèdi 'd aqua. Al Stêt 'l ìva custruî a Rouelle la só piò gròsa funderìa 'd canòun per la marèina. La sirculasiòun, la pòsta, i albèreg, i riparadōr, el dìti 'd traspòrt publìc, tuti el fàbrichi ch' i vìven in del strèdi e in di fiòm, i s éren grupèdi sòta 'd Angoulême, per evitèr el dificultè di só fiànc rìpid. »
Persunàǵ famóś lighê a Angoulême
I só mùr (monumèint estòric ed Francia)
-
-
Al mùr śvèin al marchê quacê
-
-
Ligàm a fōra


text:
Sentinel
La lèngua Sentinel l’è öna di lèngue di pòpoi del arcipélach di Andamane in del gólf del Bengala e per ès piö precìs l’è öna di trè lèngue meridunàle che se parla sö l’ìsola de Nòrt Sentinel.
Se pènsa che ghe sìes dóma 50 persune che i è bune de parlà chèsta lèngua.
De la lèngua Sentinel se sà póch o negót, se cognòs gnach öna quach paròle giöst de riaga a capì che rasa de lèngua l’è.
De fati ‘l pòpol di Sentinel l’è quaze mai entràt ‘n contàt con di forestér che l’à mai völìt ìga tra de lur, ma ach ol goèrno ‘ndià l’à pensàt bé de tègn töi de luntà da chèsta ìsola per salvà chèsta zét, la sò lèngua e la sò cültüra. De fati la lèngua Sentinel l’è öna di póche lèngue andamanéze che la s’è salvàda e che l’à mia lasàt ‘l pòst al Hindi.
Fòrse l'à gh'à ergóta 'n cümü co la lèngua Öñge.
Ol còdes Iso[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol còdes Iso de la lèngua Sentinel l’è ISO 639-3:std.
I lèngue di Andamane[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lèngue andamanéze magiùre (10)
del setentriù (4)
del mès de l’arcipélagh (6)
Lèngue andamanéze meridiunàle (3)


text:
Ciür
Sciür (nom ufizial in talian: Chiuro) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 2 536 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 51 km² e 'na densità de 50 ab./km². A l’è tacaa a Castel, Lanzada, Muntagna, Punt, Tej e cunt i cumün svizer de Brüs e Pus'ciaf.
Sciür al se tröva in del mès de la Altelina, in sül fiüm Ada l'è sitüaa a 10 Km da la sità.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dachau KZ
El camp de concentramènt de Dachau el g'ha cuminciàt a funsiunà ai 31 de Mars del 1933, póc dé dòpo che 'l Reichstag el ghe dàes a Adolf Hitler el potér pié.
L'è stat el prim camp de concentramènt importante fat sö 'n Germània, giü dei póc facc sö prìma che mürìes el présidènt Paul von Hindenburg endèl 1934. Al prensépe l'ìa destinàt a pòst de internamènt dei upuzidùr pulìtic, ma piö tàrde gh'è ambiàt a rià apò a Ebrèi de Baviéra, prizunér de guèra soviètic e pò a fómne, omosesuài e sénghègn.
L'ezistènsa del camp de Dachau l'ìa cunusìda fò dei cunfì de la Germània zamò del 1934. L'ìa cunsideràt dei nazìsti come 'l protòtip per i camp, isé come piö tàrde, el camp de Auschwitz.
A l'entràda del camp, söl cancèl négher, se pöl lèzer amò 'ncö le paròle Arbeit Macht Frei (El laurà 'l rènt lìber).
I prizunér i éra 'nmocelàcc endèle baràche (ghe n'ìa 34). Ogna baràca la g'harès duzìt contègner 208 prizunér, ma, quan che gh'è riàt i soldàcc americà, sèrte baràche le riàa a contègner 'nfìna a 1600 prizunér. El camp en totàl el g'ha risiìt de piö de 200.000 prizunér che ignìa de piö de 30 nasiù.
Endèl Zenér del 1945 gh'è nìt a sègn la càmera a gas, ma mài nösöna pröa l'è stàda troàda che la sàpe stàda dopràda adilbù per le ezecusiù de màsa. I malàcc e chèi mìa piö bù de laurà 'nvéce i vignìa trasferìcc endèl castèl de Hartheim, endóche i è stàcc a miér a véser copàcc col gas.
Dét endèl camp gh'ìa apò a 'na stasiù sperimentàla dirèta del dutùr Sigmund Rascher e 'n quac midizìna l'è stàda sperimentàda söi prizunér, suratöt per pröà la rezistènsa a le malatìe.
Liberasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ai 29 del Bril del 1945, la 45ma diviziù de fanterìa de la sètima Armàda americàna la lìbera 'l camp. Quan che i soldàcc americà i è pènetràcc endèl camp, i s'è troàcc deànti de le scéne terìbii: prizunér endèn stat de magrèsa spaintùs, fòse 'n cümü 'ndóche gh'ìa 'nmuntunàt dét sentenér de còrp mütilàcc. Vergü dei soldàcc americà i ìa restàcc talmènte naüzeàcc de chèl che i gh'ìa ést che i g'ha ambiàt a tràga adòs ai üficiài che comandàa 'l camp (Stràge de Dachau).


text:
Rock 'n Roll
El Rock o Rock and roll a l'è un gener müsegal che l'è nassüü in America a la fin di agn '40 e al scuminci di agn '50. I radis del rock and roll a hinn suratüt el blues, el country, el rhythm and blues, el folk e la müsega gospel. El stil al s'è pöö spantegaa in gir per el mund e'l s'è desvilüpaa fina a diventà la muderna müsega rock.
El Rock and Roll al se sona cun vüna o dò ghitar eletrich (vüna che la dà el ritm e l'altra che l'è sulista), un bass (in urigin a cord e pöö dopu la metà di agn '50 eletrich) e una bateria.
L'urigin del Rock and Roll[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Rock and Roll al nass a la fin di agn '40 - scuminci di agn '50 cunt el messedass di gener de müsega pupulara del temp: el blues, el country, el R&B, el folk, e'l gospel.
A bun cünt, i element del Rock and Roll se poden sentì in d'un bel poo de registraziun de müsega "hillbilly" e "race" (afruamericana) di agn '20 e '30.
Cunt el gran sücess de l'Elvis Presley in del 1956, el Rock and Roll a l'è vegnüü un gener fundamental per l'indüstria de la müsega in America.


text:
Areb
Artéccol in dialatt bulgnais
L'Areb (الْعَرَبيّة al-ʿarabiyyah o sulameint عَرَبيْ ʿarabī) l'è 'na langua seméttica ch'as dscårr int'na bóna pèrt d'l èlta Africa e int'l Uriänt ed mèz. In tòtt, quî ch'î bacàjen in Areb sràn 60 migliòn. As pôl incuntrèr trai varietè d'la Langua: la varietè Mashrèq (dscåursa in tott l'Uriänt ed Mèz) e la varietè Maghreb (ch'î dscårren in totta l'Africa èreba). Pô ai é anch' la varietè egizièna ch'l è 'na vî ed mèz däl dåu varietè.
La Langua dal Curân l'è la langua classica, ch'as studia a scola e ch'l è druvè anch' par televisiån, int î giurnèl e par radio.


text:
Canöbi (VB)
Canöbi (in Piemuntes Caneubi; in Italian Cannobio) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 5 139 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 51,2 km² e ona densità de popolaziun de 100 ab./km².
L'è sitüaa in sü la riva nord-ucidentala del Lagh Magiur e al principi de la Val Canubina; l'estensiun del cumün l'è multu elevada, circa 51 km², a causa del grand nümer de fraziun (sedes) sparpajaa in de la zona.
El cumün el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Vares e cunt el Cantun Tisin. L'è tacaa ai cumün de Caner, Cavaj, Falmènte, Lüin (VA), Maccagn (VA), Trarich, Tronzan (VA).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Canöbi (VB) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Teurema fundamentaal da l'àlgebra
Ul teurema fundamentaal da l'àlgebra al aferma che
Vargott a dí che, par tütt pulinomi dal tiip:
i esiist n nümar z1, ..., zn (mia necessariameent tücc difereent) taal che p(z1) = 0, p(z2) = 0, ..., p(zn) = 0 e, par taant,
Cheest resültaa-chí al è fundamentaal par che al demustra che ul còorp (matemàtica) di nümar cumpless al è un còorp algebraicameent saraa, a diferenza dal còorp di nümar reaal. Una cunseguenza direta a l'è ul fatt che el prudüit da tüti i ariis al è iguaal a (−1)na0 e che la suma da tüti i ariis a l'è −an−1.


text:
Breakbeat
El Breakbeat (ciamaa anca breakbeats o breaks) a l'è un insema de sotagener de la müsega eletroniga che gh'hann un ritm cun la cassa che l'è minga in 4/4 cume per la house o la techno. I ritm a hinn sincupaa e cun puliritm. A gh'è anca grüp cume i Breakestra che sonen el breakbeat cun i istrüment tradiziunaj ma cunt un ritm che'l va püssee adasi perchè l'è minga pussibil per un om de sunà inscì in pressa la bateria.
I Break[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se ciamen break i tòch de canzun che gh'è dumà la bateria e i alter istrüment se senten nò. Vün di break püssée dupraa a l'è lAmen Break de Amen dij The Winstons. 'N'altra canzun a l'è Funky Drummer del James Brown.


text:
Elio
El Stefano Roberto Belisari (Milàn, 30 luj 1961), mej cognossuu cont el nòmm de Elio, a l'è on cantant, musicista, compositor, attor, dobbiador, ingegner elettrònich e còmich italian. L'è famos soratutt per vess el leader e 'l cantant del grupp rock Elio e le Storie Tese, che l'ha fondaa in del 1979, quand che 'l gh'aveva 18 agn.
L'è la vos solista del grupp, ma 'l sòna despess anca el flaut travers (strument cont el qual el s'è diplomaa al Consevatòri "Giuseppe Verdi" de Milan) e la ghitara (finna al 1984, quand l'è entraa in de la formazion uffizial el Cesareo, l'era lù el ghitarista). In de la canzon Omosessualità (Eat the Phikis, 1996) el sòna el bass, perchè el bassista Faso l'amava minga el gener musegal de quella canzon (el metal) e donca voreva nò sonàla.
El nòmm Elio el vegn de la primma canzon del grupp (Elio), che la vegn citada a la fin del disch Esco Dal Mio Corpo E Ho Molta Paura (1993).
El ver nòmm de l'Elio l'è staa tegnuu nascòst per on mugg de temp: in occasion de concert ò intervist, l'Elio el s'inventava al moment di nòmm fals, cont el dì che eren ver, come "Roberto Moroni" ò "Roberto Gustavivi". In di agn '80 el se faseva ciamà di voeult anca Ielaio (la parnonzia inglesa di letter E, L, I, O), menter in del period dòpo el Festival de Sanrem del 1996 el s'era trovaa on nòmm anglòfon (come tutt el rest del grupp), var a dì Steve.
Oltra a la soa attivitaa de frontman del pròpri grupp, l'Elio l'ha participaa come musicista ò òspit a divers album de collega, traj quaj regordem el Claudio Bisio (Patè d'Animo, 1991), i Tenores de Neoneli, la Giorgia (Stonata, 2008) e 'l Graziano Romani (Tre Colori, 2007). El Graziano Romani, inscambi, in del 2002 l'ha cantaa C'è solo l'Inter, l'inn uffizial de l'Inter, scrivuu pròpri de l'Elio (che ghe sona la ghitara e 'l pianofòrt).
Come scrittor l'ha pubblicaa in del 2004 Fiabe Centimetropolitane e Animali Spiaccicati (insemma al Faso, al Rocco Tanica, al Cesareo e a la Chiara Rapaccini), e in del 2006, insemma al rest del grupp, la biografia (ò mej eterobiograifa, vist che l'è stada scrivuda anca de altra gent) Vite Bruciacchiate.
Come attor, l'ha participaa a on quaj de film (Rocco e le Storie Tese, Asini), ma soratutt a spettacoi teatrai, come l'Òpera de trii ghej del Bertold Brecht, Storia d'Amore e d'Anarchia de la Lina Wertmüller, Il Re Nudo del Luca Lombardi e alter anmò.
L'Elio (insemma al Faso) l'è staa vers la fin di agn '90 dobbiador del carton Beavis and Butt-head e poeu, in del 2004 del film Terkel in Trouble. Insemma al Faso l'è anca commentador di partid de baseball de la MLB per SKY Sport: de fatt i duu hinn appassionaa del quell gioeugh chì, tant che tucc e duu hann giugaa per agn in de la squadra milanesa Ares Milano Baseball (fondada a la fin di agn '80 pròpri del Faso): al dì d'incoeu el Faso l'è president de la squadra, l'Elio el vispresident.
In del 2009 (e poeu anca l'ann dòpo), l'Elio l'ha participaa a la seri còmica Drammi Medicali sul canal online FlopTv, insemma al Marcello Macchia (mej cognossuu come Maccio Capatonda), cont el fà el personagg del dottor Giolsot. Per evità de vedè mettuu el pròpri nòmm trai titoi de coa, l'Elio el s'è inventaa on alter nòmm: Julio Hammurabi.
In de l'estaa del 2010 l'è staa scernii per vess vun di quatter giudes de la noeuva edizion de X-Factor.


text:
♣♣♣
Dein nus aunc ina gada ina quorta egliada sin nies document, sche vesein nus, che quel ei elaboraus cun gronda stenta e, schi lunsch sco nus savein giudicar, cun tutta pusseivla obiectivitad. Igl auctur sefundescha sin veglias, senza dubi verdeivlas fontaunas, cunzun las scartiras da P. Maurus Cathrin, ch' ein, sco ei vul parer a nus, buca stadas enconuschentas agl auctur della „Synopsis“.
Ei seresultescha ord quei document — cuntrari alla historia entochen dacheu —, che la bulla da Papa Urban VIII seigi, entras in sbagl cun il diplom dil doctorat de Avat Adalbert II, gnanc stada sin Cumin, nundir vegnida tagliada en tocs cun in cunti. Ultra de quei secapev' ei da sasez per in um sco Adalbert II ei staus, ch' el vegnessi a prevegnir a scadina profanaziun della bulla cun far adatadas condiziuns, avon che surdar quella, las qualas ein era vegnidas fatgas ed observadas, malgrad tutta alteraziun da part dil pievel e de ses manaders.
Ord las numerusas notizias sur Mistral Giachen Berchter semuoss' ei plinavon claramein, ch' el seigi staus da tut temps in sincer e beinvesiu amitg della Claustra e ch' el seigi gia ord tala rischun buca staus staus el cas de far in tal afrunt alla Claustra. Ils differents arguments cun las notizias accompignontas muossan evidentamein, che Mistral Giachen Berchter hagi buca tagliau en tocs la bulla, che siu scontener sin Cumin hagi fatg en negin gran dishonur a siu num e che sias relaziuns finanzialas seigien tuttavia buca stadas ord moda, sco era ch' el seigi silsuenter vivius e morts en honurs.
Las bunas relaziuns, che regeven denter la Claustra e la famiglia Berchter avon il Cumin de 1656, ein era semantenidas suenter, sco nus vesein quei principalmein tier sia mort 1676, ed ein era scartadas vi sils affons de Mistral Giachen Berchter. Perdetga da quei datan pliras notizias, che nus havein anflau sur ses dus fegls, P. Adalgott, conventual de Nossadunnaun e Podestat Gion


text:
Pistoia (Pistoria 'n latì; Pistoya 'n spagnöl; Pistoie 'n fransés stòrich) l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima.
La g'ha presapóch 90.040 abitàncc (dàto ISTAT del setèmber 2009), 'na superfìce de 236 km² e 'na densità de 380 ab./km².
El cümü de Pistoia 'l cunfìna coi cümü de Agliana, Cantagallo (PO), Granaglione (BO), Lizzano in Belvedere (BO), Marliana, Montale, Piteglio, Porretta Terme (BO), Quarrata, Sambuca Pistoiese, San Marcello Pistoiese, Serravalle Pistoiese.


text:
Ürbin
Urbino (Urbìn en Gal-Italich Marchigian; Urbinum en latì; Urbin en fransés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 15.128 abitàncc, 'na superfìce de 228 km² e 'na densità de 66 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acqualagna, Auditore, Colbordolo, Fermignano, Fossombrone, Isola del Piano, Lunano, Mondaino (RN), Montecalvo in Foglia, Monteciccardo, Montefelcino, Montelabbate, Peglio, Petriano, Piandimeleto, Sant'Angelo in Vado, Sassocorvaro, Tavoleto, Urbania.
Ensèma a Pesaro l'è la capital de la pruvincia de Pesaro e Urbino.
El centro stòrich de Urbino, duminàt del Palàs Dücàl e de la Catedràl, l'è 'nserìt, a pàrter del 1998, endèl Patremóne Mondiàl da l'Umanità de l'UNESCO.
En chèst acità gh'è nasìt 'ntra i óter: el Papa Clemente XI, el pilòta de moto Valentino Rossi e 'l pitùr rinascimentàl Raffaello Sanzio.


text:
Novitads
- Details
- Kategorie: Uniun
- Veröffentlicht am 16. Mai 2012
Campiunadi atun 2014
Ils giugs, ils resultads e la tabella da nossas equipas activas e da juniors anfleis mintgamai actualisau els links cheusut:
Nus selegrein da vossa viseta tier nus sil plaz da ballapei a Mutteins. Sper attractivs e tensivs giugs da ballapei purschin ina pintga ustria cun grondiusas caussas pil beinstar da mintgin. Vegni e gudi.
US Danis-Tavanasa
Fotas dil di da skis
- Details
- Kategorie: Uniun
- Veröffentlicht am 23. April 2010
Las fotas dil di da skis 2014 ein online!
Cordial engraziament a tut quels e quellas che han fatg cun alla cuorsa. Gl'ei stau in bellezia di da cumpignia e nus sperein era l'auter onn d'astgar seveser puspei sin pista. In special engraziel va a nos dus organisaturs dalla cuors, Renato Livers e Darius Tuor. Super caussa, merci!
Training cun l'emprema
- Details
- Hauptkategorie: Equipas
- Kategorie: Juniors
- Veröffentlicht am 15. September 2014


text:
Che Guevara
L'Ernesto Guevara de la Serna, ciamaa Che Guevara u anca Che (nassüü el 14 de Giügn 1928 a Rosario, in Argentina, † el 9 de Utuber, 1967 a La Higuera, in Bulivia) l'è staa un revulüziunari e guerijee argentin.
Per i sò aziun de gueriglia e per el sò ajüt al Fidel Castro düranta la Revulüziun Cübana, el Che Guevara a l'è devegnüü, a tort u a resun, un simbul di lot de liberaziun di popuj e di muviment d'ispiraziun prugressista.
Infurmaziun Generaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I vegg de'l Che eren member de la volta burghesia argentina. Giamò menter che'l stüdiava medesina el Che l'ha viagiaa assee e l'ha ducümentaa tüsscoss: el ghe ürtava vedè i ingiüstizi suciaj in de l'America Latina. La sua prima miee, el Che l'ha tolta in Guatemala: una tusa che la laurava per el guerna a che l'ha faa cugnuss a tanc ativista pulitegh de'l paes.


text:
Provincia de Venezia
- Süperfiss: 2.460 km²
- Pupulazziun (2001): 809.586 ab.
- Densitaa: 329 ab./km²
- Nümer de cumün: 44
- Capitaal (pup. 2004): Venezzia (271.251 ab.)
La pruvincja de Venezzia l'è tüta custitüida da pianüür; la purta via la magjuur part de la costa del Veneto, e l'è ucüpada per la metaa meridiunaal da la lagüna veneta; ul tocch püssee setentriunaal (cumprendüü tra i fiümm Piaaf e Tajameent) l'è staa bunificada in dii ann indree. In del sò teritori sa trann in del Maar Adriatich i fiümm Adiss, Siil, Tajameent, Piaaf, Bachijum, Brenta.
La cunfina cunt i pruvinz de Üdin e Purdenun (a nurdest), de Ruviich a S, Padua a O e Treviis a nurdovest.
Ul teritòri l'è bèn pupulaa, cunt cuncentrazziun in de la zona de la tèraferma de Venezzia (cunürbazziun Venezzia-Treviis); i center principaj a inn, föra che ul cumün de Venezzia, Chiògja, Portugrüaar, San Micheel al Tajameent, San Dunaa de Piaaf.
La pruvincja, anca se suratütt ul sò tocch setentriunaal bunificaa, l'è zona de agricultüra specjalizada e intensiva (cereaj, bietul da zücher) e alevameent buvin. Un'oltra resursa a l'è uviameent ul türiism, vista la presenza de la citaa de Venezzia e del lituraal adriatich (Jesul, Caorle, Eraclea). L'indüstria la sa basa sü i stabilimeent piscinitt u artigianaj (ünica ecezziun a inn i stabilimeent petrulchimich de la zona de Marghera).


text:
Provincia de Verona
- Süperfiss: 3.120 km²
- Pupulazziun (2001): 826.582 ab.
- Densitaa: 265 ab./km²
- Nümer de cumün: 98
- Capitaal (pup. 2001): Verona (253.208 ab.)
L'è la pruvincja püssee ucidentaal del Veneto, bagnada a nurdòvest dal Laach de Garda; la cunfina cunt i pruvinz de:
- Brèssa a òvest (in mezz al laach de Garda);
- Mantua a südòvest;
- Ruviich e Padua a südest;
- Vicenza a est;
- Treent a nòrd.
Ul teritori sa pö spartìll in trì tocch:
- I muntagn a setentriun, bagnaa dal laach de Garda a ucideent, cunt i grüpp del muunt Bald e i muunt Lessitt;
- La pianüra volta, duperada per l'agricultüra intensiva, l'è la zona püssee pupulada e svilüpada;
- La pianüra bassa, paludüsa in dii ann indree, bunificada (Vall graand verunees) e incöö cultivada.
Tüta la pruvincja l'è traversada dal fiümm Adiss.
L'ecunumìa l'è rica: l'agricultüra l'è intensiva, specjalizada e urientada a i cultür indüstriaj; l'indüstria l'è svilüpada sü praticameent tütt ul teritori; in de la zona de muntagna e in sül Laach de Garda una resursa a l'è ul türiism.
I paees püssee impurtaant a inn la capitaal Verona, Legnagh, Vilafranca, Isola de la Scala.


text:
Saint-Maurice (VS)
Saint-Maurice a l'è un cumün svizzer del distret de Saint-Maurice, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4402 abitant.
El cumün de Saint-Maurice al se tröva a una altitüden de 414 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bex (VD), Collonges, Evionnaz, Lavey-Morcles (VD), Massongex, Mex, Vérossaz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)
ohh yess yees in deed....


text:
Urgànśa
L' urgànśa l' è 'n tisû ad armadûra tela abàsta trasparèint, 'd séda (filê urganśèin) u 'd polièster, u in poliamìde.
La varietê 'd séda l' è la piò presiósa e destinèda a na sartorìa rafinèda, mo in di merchê nurmêl a s cata gli urgànśi in di filê sintètic. Al dè 'd incō a s pól catèr soquànti varietê diferèinti 'd finidûra dl' urgànśa, cùma quèla spigasèda, lìsa u anca cangiànta (quand al filè 'dla trâma 'l è diferèint da quèl edl urdî).
L' urgànśa la s' pōl druèr per di vistî da sìra, per soquànt tindàģ ed cà, e la s' càta anca in di cumpunèint piò trasparèint di tutù dal balerèini.


text:
31 07
Ol dé 31 de löi l'è 'l 212 ( 213 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 154 dé a finí l'an.
Ul dí 31 de löi al è ul dí da pòost 212 ( 213 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 154 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1556 - Roma: ol Sant Ignasio de Loyola, sant de la Céza Catòlega e fondadùr de la Compagnéa de Gezü, cioè del Ùrden di Gezüìcc.
1849 - Segesvár (Transilvània, Rumania): Sándor Petöfi pueta Ungares, mort in la bataja de Segesvár.
Feste e selebrassiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Altenburg
Altenburg (Starograd in lusazian inferior; Starohród in lusazian superior; Starohrad in cech stòrigh; Altenburgo in spagnoeu; Altenbourg in frances) a l'è ona città de la Germania centro-oriental. El territori aministraa de la città l'è abitaa de 32 992 personn (dato del 31. Dic 2013)
La città la se troeuva in de la Turingia, in del circondari de l'Altenburger Land.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada abitada a longh de popolazion slav: la prima citazion de la città la ven de on document de l'imperador Otton II (976). El Barbarossa el n'ha faa vun di centri pussee important del sò regn.
In del 1256 l'ha ciappaa el titol de città.


text:
Pac-Man
Pac-Man l'è on videogioeugh criàa in Giappon e idejàa de Toru Iwatani in del 1980. El gh'ha vùu tant success in America, tant che hann fa tant version del gioeugh finn al di d'incoeu .
El gioeugh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gioeugh el funziona inscì: gh'è on lambirint pien de ballitt piscinitt, el protagonista, el Pac Man, el gh'ha de mangià tutt i ballitt e fà anca attenzion a di fantasmitt che ghe van adrèe, e 'l gh'ha minga de fass ciapà, sedenò el perd. Se el riess a mangià foeura tutt i ballitt del labirint el veng.
I personagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Pac Man - L'è el protagonista del gioeugh, a l'è ona balletta giolda e tonda che ghe pias mangià balitt. El gh'ha de mangià tutt i ballitt piscinitt e 'l gh'ha de scappà via di quatter fantasmitt, però quand che 'l mangia un balla granda i fantasm scappen via perchè adess hinn lor che pòden vess mangiaa foeura.
- El Blinky, el Pinky, l'Inky e el Clyde - Hinn i quatter fantasmitt che ghe corren adree al Pac Man, e se 'l ciapen, lu el perd.
- Miss Pac Man - L'è la miee del Pac Man, l'e' stada criada in del vottantun quand ch' i produttor del gioeugh s'hinn incorgiuu ch'el gioeugh del Pac Man el ghe piaseva anch ai tosann.
La leggenda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La leggenda la voeur ch'el criador del gioeugh, el giappones Toru Iwatani, l'era dree a mangià ona pizza, quand che l'ha tajaa foeura ona fetta, e l'ha veduu la forma, gh'è vegnùu in ment come fà el protagonista del sò gioeugh.


text:
Pin (VA)
Pin (nom ufizial in italian: Pino sulla Sponda del Lago Maggiore) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 212 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 30 ab./km².
El paes el se troeuva in sul Lagh Maggior e l'è l'ultim comun italian prima del confin svizzer (comun de Gambarögn, Brissagh e Ronch sora Ascòna). L'è el comun pussee settentrional del Varesòtt e quell che in Italian el gh'ha el nòmm pussee longh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bigezziú
Una funziú a l’è cjamada bigetiva u a l’è una bigezziú si par tütt y íntal cungjuunt da rivada Y al esiist ü e noma ü x íntal cungjuunt da definizziú X taal che Sa diis apò in cheest caas che cada elemeent y da Y al amet un ünich antecedeent x (par f).
Da manera equivalenta, una bigezziú a l’è una funziú ch’a l’è cuntempuraniameent ingetiva e sürgetiva. Le bigezziú i è apó cjamade da le aplicazziú biunívuche.
Cura che X e Y i è töcc i düü iguaj a la drita reala , una funziú bigetiva la gh'a un graaf ch’al intersega cada drita urizuntala in esatameent un puunt.
Si X e Y i è di cungjuunt finii, alura al esiist una bigezziú intra i düü cungjuunt X e Y ssi X e Y i gh’a l istess nümar d’elemeent. La generaalizazziú da cheest chí aj cungjuunt infinii la porta al cuncet da cardinaal d’un cungjuunt, una manera da distinguí le diferente taje infinide da cungjuunt infinii.
Esempi cuncrett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cjapemm ul caas d'una stazziú da vacanze indúe un grup da turiist al gh’a da vess lugaa int un hôtel. Cada manera da repartí chiist turiist in le cambre dal hôtel la pöö vess representada par una aplicazziú dal cungjuunt di turiist veers ul cungjuunt da le cambre (a cada turista a l’è sucjada una cambra).
- I turiist i vöör che l'aplicazziú la síes ingetiva, i.e. che ognidü da luur al gh'àbies una cambra individüala’’. Cheest chí al è pussíbil noma si ul nümar da turiist al sürpassa mia ul nümar da cambre.
- L'hôteliée al vöör che l'aplicazziú la síes sürgetiva, i.e. che cada cambra la síes ucüpada. Cheest chí al è pussíbil noma si a gh’è taant da turiist che da cambre.
- Chiist desiderata i è incumpatíbil si ul nümar da turiist al è difereent dal nümar da cambre. Íntal caas cuntrari, al sarà pussíbil da repartí i turiist da tala sorta che i ghe n àbies noma ü par cambra, e che tüte le cambre i síes ucüpade : l'aplicazziú la sarà alura cuntempuraniameent ingetiva e sürgetiva ; sa dira che ela a l’è bigetiva.
Esempi e cuntra-esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunsideremm la funziú definida par , Chesta funziú a l’è bigetiva, gja che par tütt nümar reaal arbitrari daa y, sa la pöö truvá esatameent una sulüzziú reala da l’equazziú , d’incògnita x a savé .
D’altra banda, la funziú definida par a l’è mia bigetiva, par essenzialameent düü resú diferente. La prima a l’è che, a gh'emm (par esempi) g(1) = 1 = g(−1), e dunca g al è mia ingetiva; la seguunda a l’è che a gh’è (par esempi) nissü nümar reaal x taal che x2 = −1, e dunca g a l’è gnanca sürgetiva. L’una u l’otra da cheste cunstatazziú a l’è assée par mustrá che g a l’è mia bigetiva.
D’otra banda, si a definíssumm la funziú par la istessa relazziú che g, però cuj cungjuunt da definizziú e da rivada restrecc a , alura la funziú h a l’è bigetiva. L’esplicazziú a l’è che, par un nümar reaal pusitiif daa y, sa l pöö truvá esatameent una sulüzziú reala pusitiva da l’equazziú y = x2 ch’a l’è .
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Una funziú f: X → Y al è bigetiva si e noma si al esiist una funziú g: Y → X tala che al síes l’aplicazziú idéntica sü X e al síes l’aplicazziú identica sü Y. I bigezziú i è precisameent i isomurfiism in la categuria di cungjuunt. In cheest caas, g al è determinada da manera ünica par f e a apelemm g l’aplicazziú recípruca da f e a scrivemm f −1 = g. Da plüü, g al è apó una bigezziú , e la recípruca da g al è f da nööf.
- Si f o g al è bigetiva, alura f al è sürgetiva e g al è ingetiva.
- Si f e g i è tüte düü bigetive, alura f o g al è apó bigetiva.
- Si X al è un cungjuunt, alura le funziú bigetive da X sü sí-istess, i furma cun l’uperazziú da cumpusizziú da le aplicazziú (o), un grup, ul grup di permütazziú da X, ch’al è netaa indiferentameent S(X), SX, σX u σ(X).


text:
Beinvegni tier la vischnaunca da Mustér
Actualitads
21.10.2014
La legenda da «Sigisbert en Rezia» reviva(hh) La dumengia suenter miezdi ei la nova ediziun dil cudisch «Sigisbert en Rezia» vegnida presentada ella Sala Peter Kaiser dalla claustra a Mustér. La legenda scretta avon biebein tschien onns da pader Maurus Carnot ei vegnida adattada dad Esther Hendry-Decurtins ed illustrada da niev dil pictur-artist Linus Flepp.
01.10.2014
Las Pendicularas Mustér SA ston nudar in deficit(hh) La schliat’aura igl unviern vargau ha caschunau in deficit allas Pendicularas Mustér SA. Il cash flow ei cun rodund 530'000 francs per rodund la mesadad pli bass ch’igl onn avon. La colligiaziun da Sedrun cul territori da skis da Mustér ed il project d’ennevar ein tenor ils responsabels dallas pendicularas realisabels mo cun agid dil maun public.
28.09.2014
Votaziuns dils 28.09.2014Ils resultats dallas votaziuns.
26.09.2014
Sedrun Mustér Turissem ha nudau dameins pernottaziuns igl onn 2013/14(hh) Sedrun Mustér Turissem mira anavos sin onn cun grondas midadas. La principala pertucca la surdada dil marketing a Grischun Vacanzas. Igl onn da fatschenta 2013/14 ei il diember da pernottaziuns sereducius levamein. Il pli fetg han ils camps da giuvenils spiars, ferton che las plazzas da campar san nudar in tschéc augment.
19.09.2014
Academia VivianIls 13 da settember 2014 ei l'Academia Vivian vegnida inaugurada. Dapli informaziuns anfleis sut...
Agenda
24.10.2014, - uras
Center da sport e cultura
01.11.2014, 20:00 uras
Claustra Mustér
09.11.2014, 14:30 uras
Claustra Mustér
20.11.2014, - uras
Casa communala
21.11.2014, - uras
Casa communala


text:
Nel buio da soli
Nel buio da soli (In dal buj da par lōr) 'l è 'n film thriller dal 1982 ad Jack Sholder, chè a 'l sò debùt da regìsta. 'L è stâ girâ par quéi dla New Line Cinema.
Sunt
Al dutōr Dan Potter (Dwight Schultz) 'l è 'l psichiàtar nóṿ dla clìnica par piciâ in dla tèsta dal dutōr Leo Bain (Donald Pleasence). Al taca subìt a 'vér da far cun quàtar pasiènt dal tèrs piàṅ: al paranòic Frank Hawkes (Jack Palance), al predicadōr impisafōg Byron Sutcliff (Martin Landau), al mulestadōr ad putèṅ budlòṅ Ronald Elster (Erland van Lidth), ciciòṅ anca lò, e al manìac masadōr John Skaggs (Phillip Clark) dit "al Sangvinàri".
Ad nòt a Hawkes a gh salta in tèsta ad dir a chi àtar tri ch'al nóṿ dutōr 'l è lè parchè 'l iva masâ qvél vèć e che adès a tucarév a lōr. In cla manéra lè al gh la cava a cunvìns'r-i a cupàr al dutōr Potter. Ray Curtis (Brent Jennings), la guàrdia ad cal piàṅ lè, la scólta incòsa e 'l al cònta a Dan ma qvést chè al n gh dà minga a mènt.
Un dè Ronald al gh la cava a spìnśar-'s in d'l ufìsi ad Potter par lèś'r al sò indirìs ad cà, in du al viṿ insém a sò mujér Nell (Deborah Hedwall), e al véd anc na fóto ad sò fiōla. Dòp avér masâ Ray, cun dal manàri e di curtèi sèg, i partìsan p'r andàr a catàr a cà sua ad nòt al dutōr Potter e la sò famìja.


text:
Distrito Federal
Artìcol in dialët piasintëin
Al Distrëtt Federäl (in Portoghês: Distrito Federal), al sarëss praticamëint al 27° Stä dal Brasil, anca sall'è mìs cunsidarä un Stä vèr e pròpri. In dal sò teritòri a ghè Brasilia, la capitäla federäla dal paès. Al Disträtt in dal 2010 al g'hava 2.562.963 abitänt e 'na süparfìs ad 5.801,937 km2.
Al fa part ad'la Regiòun Centro-Oeste.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Bèle in dal 1922 i pulìtic i'avan pansä da purtä la capitäla da Rio de Janeiro püsä dëintar, m i gh'enn mìa riasì. Apäina in dal 1955, al presidëint Juscelino Kubitschek all'hà dìt püblicamëint c'al vurìva spustä la capitäla, e i laurä i'enn cumanciä in dal 1956.
I strä e i cà da la sitä nova i'ènn stä prugetä da Lucio Costa e Oscar Niemeyer. Al trasferimëint e la stabilisasiòn dla sitä al gh'è stä vers i ann 1960-1970.
Sitä prinsipäi[modifica | mudéfica la surzéia]
Taguatinga, Gama, Guará.


text:
Canton Vaud
El Canton Vaud l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera, sitüàt endèla part sud-ocidentàla del paés, endèl teretóre a magiurànsa linguìstica franséza. La capitàl è Losanna.
El cantù 'l rìa 'nfìna al Lach de Neuchâtel a nòrt, 'ndóche 'l cunfìna col Canton Neuchâtel e 'l Canton Fribùrgo, al Lach de Ginevra a sud, endóche 'l cunfìna col Canton Ginevra e l'Alta Savoia franséza.
Sö la cadéna del Giüra a ucidènt, el cantù 'l cunfìna coi dipartimèncc fransés del Ain , Giüra, e Doubs e col Canton Neuchâtel. A oriènt, el canton Vaud el cunfìna col Canton Friburgo, Canton Berna, e Canton Vales. La superfìce totàl del cantù l'è de 3.212 km² e 'ndèl Dicember 2012 la popolasiù totàla l'ìa de 729971 abitàncc.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton Vaud l'è spartìt en 10 distrècc:
- Aigle, che g'ha per capolöch la cità de Aigle
- Broye-Vully, che g'ha per capolöch la cità de Payerne
- Gros-de-Vaud, che g'ha per capolöch la cità de Echallens
- Jura-Nord Vaudois, che g'ha per capolöch la cità de Yverdon-les-Bains
- Losanna, che g'ha per capolöch la cità de Losanna
- Lavaux-Oron, che g'ha per capolöch la cità de Cully
- Morges, che g'ha per capolöch la cità de Morges
- Nyon, che g'ha per capolöch la cità de Nyon
- Riviera-Pays-d'Enhaut, che g'ha per capolöch la cità de Vevey
- Ouest lausannois, che g'ha per capolöch la cità de Renens


text:
Brina
La brina o prina, provina l'è on residov de giazz granulos e de aspett cristallin a forma de scaj o agh che 'l se forma per el brinament del vapor de l'aqua in de l'atmosfera.
Cuntegnüü
Formazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La brina de inragiament l'è la pussee comuna in Lombardia e la se forma soratutt in su superfis che tenden a desperd el calor: la troeuvom soratutt duranta i nocc d'inverna, cont el ciel seren e senza vent, condizion che favorissen la despersion del calor. La se forma per el brinament del vapor aqui in su 'na superfis freggia (el soeul, i ogett, i tecc): donca bisogna che 'l pont de rosada el sia pussee alt de la temperadura superficial, ma pussee bass a 0°C.
Gh'è anca on'altra brina, ciamada brina de avenzion, e che l'è minga tant frequenta in Italia. La se forma cont i vent fregg, che fann nass di cristai de brina proppi fin anca sui superfis rialzaa in direzion oposta al vent, compagn di borr o i lampion, ma con di nivei de umidità de l'aria bei alt.
Tutt dò i varietà de brina poeuden parè compagn de la calabrosa: ma la calabrosa però la se forma cont el gelàss di gottinn denter a la scighera, quand che la temperadura l'è sotta ai 0°C.
La brina l'è diferenta de la rosada che, in d'on moment che 'l vegn dopo la soa formazion, la gela e la forma di strutur de giazz a boll piscininn che se ciamen rosada bianca.
La brina la pò formàss anca de soravia a altra brina, giazz o nev, e la vegn ciamada brina de superfis. Quell lavorà chì el suced minga domà in natura, ma anca in di frigorifer e in di congelador. In montagna la nev fioccada de poch la pò gelà, se l'aria l'è umeda assee. In 'sta manera, se formen di strutur gelaa e ciamaa fior de nev. Quei lavorà chì se poeuden vedè in di region polar, compagn de l'Islanda.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla brina e i sò variant vegnen tucc del latin pruīna, con l'istess significaa. Pruīna l'è anca colegaa a frost, parolla doperada in ingles, islandes, danes, norveges e svedes per ciamà la brina, e che l'è colegada anca al verb ingles to freeze[1].
El termen brina (e compagn) l'è doperaa soratutt in Lombardia, Piemont, Emilia e Liguria, oltra che in Toscana, Umbria e Lazzi (insemma a brinata). In del Trentin, inscambi, se dopera la parolla bruma (compagn del rumen brumă e l'albanes bryma, ma anca de l'ossolan bruma, che l'è ona manera de ciamà l'autunn[2]), intant che in del Venet se dopera pussee broxa o bròxema[3]. In del sud e in Sardegna se dopera pussee el tipo gelata, compagn del frances gelée (blanche), del portoghes geada branca e del catalan gelada.


text:
Kaiserstuhl (AG)
Kaiserstuhl a l'è un cumün svizzer del distret de Zurzach. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 123 abitant e una süperfiss de 0.32 km², e al se tröva a una altitüden de 347 meter sura al livel del mar.
El cumün de Kaiserstuhl a l'è tacaa ai cumün de Fisibach, Hohentengen am Hochrhein (DE-BW), Weiach (ZH).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kaiserstuhl in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Rò
Rò (Rho) l'è on comun de la Provincia de Milan con 50 844 abitant. Rò al se troeuva a 14 km da Milàn, e in paes passen el fium Olòna e i sò affluent, el Bozzent e 'l Lura, in part interraa in del territòri comunal.
Rò al gh'ha vati frazion: Biringhell, Cassina Brusada, Castellazz, Ghisolfa, Lucernaa, Mazz Milanes, Pantanee, Passirana e Terrazzan.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rò l'è vun di comun pussee antigh de la Lombardia; quest l'è dimostraa dal fatt che duranta i scav archeològigh per la costruzion de palazz e strad, hinn vegnuu al ciar on mucc de repert archeològigh relativ a l'edà romana.
In de l'organizzazion di strad principal, al se troeuva el Decuman (Est-Òvest de via Matteotti e via Porta Ronca) e 'l Card (nòrd-sud de via Madonna e via Garibaldi). Quest chì s'incontren in de la piazza S. Vittor, anca mò el center de l'insediament.
In de l'Edà de Mezz, Rò al compar in dù scritt, cont el nòm de Vicho Raudo.
In de l'ann 1000, Rò al cominza a rivendicà la soeu autonomia de Comun. In del 1004, l'Imperador Enrich III al s'è faa incoronà Re d'Italia a Pavia e poeu, l'ha stazionaa a Rò, indove che l'ha firmaa di document "decis" in Rodo o in campo qui dicitur Raudoe per ricambia l'ospitalità el ghe da el titol de borgh e Capp piev inscì che la destaca de Nerviàn.
A l'è del XI sec. anca la figura semilegendaria da Gioann de Raude, dii anca Gioann de la Cros (Giovanni della Croce), segond el qual a l'è staa el primm ad andaa dent a Gerusalemm in di Crociad, con la bandera de la Cros rossa.
In del 1160, duranta l'attach a Milan, l'imperador Federich Barbarossa al fa destrugg Rò, che la venn ricostruida en pòcch temp. In del 1305, Crisson Crivell, al tenta d'impradoniss de Rò ma a l'è staa respingiuu da la popolazion.
In del Cinqcent hann faa su anca dù convent, quel di Agostinian (induè che 'l se dis che l'avaria celebraa el Martin Luter) e quel di Cappucin, tucc i dù traa giò da l'invasion Napoleònica.
In del 1583, in de la capela de la Madona Addolorada, on òmm, Girolamo de Ferri, che'l laorava in di camp in di dintorn, coma 'l sòlit, l'è andaa a pregà e l'ha viduu che'l volt de la Madònna a l'era pussee pallid del sòlit e a l'ha pensaa che on quai pittor l'avess ritoccaa; inscì a l'era andaa via senza pensàgh sora. Poeu, a la fin del dì, l'ha incontraa on sò amis, Alessandro de Ghioldi, che l'ha invitaa a andaa a pregà la Madònna a la capela. I dù amis a hinn andaa a la capella e, mentar ch'eren dree pregà, el Ghioldi l'ha dii al Ferri : Varda quel oeugg là, l'è vonsc. A l'era minga inscì quand che avevum dii el Vesper. Te ghe resun,l'era minga sporch nanca prima quand che son vegnuu chì prima a pregaa". El Ferri a l'è andaa in su l'altar, el s'è faa daa on mantin e l'ha cercaa de netà l'oeugg de la Madonna. A l'era lì che'l voreva fà quand che l'ha viduu che l'oeugg de la Madonna a l'era tutt rosseggiant e che ghe andaven giò trì lagrim ross de sangh. A l'è staa ciamaa allora l'Arcivescov de Milan, che l'era poeu el San Carl, che l'ha recognossuu el miracol.
On om rich de Milan l'ha faa poeu faa sù on santuari lì in su la capela. Quest aveniment chì l'è regurdaa tutt i 24 april de ogni ann.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Rò l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Alfonso La Marmora
Alfonso Ferrero de La Marmora (Turin, 1804 - Firenze, 1878) l'è staa on general e omm politigh piemontes (poeu italian).
L'ha tolt part ai trii guerr de indipendenza e l'è staa nominaa diversi voeult minister de la guerra in tra l 1848 e 'l 1859. In quell period lì l'ha reorganizzaa l'esercit piemontes, e l'è staa el capp de la spedizion i Crimea in del 1855.
L'è staa el primm minister in del 1859 e in del period 1864-1866, quand el s'è dimettuu per ciappà ancamò el comand l'esercit in del la guerra contra l'Austria (Terza guerra de Indipendenza italiana); però l'è staa battuu a Custoza el 22 de giugn.


text:
L'adolescente
L'adolescente (La baghéta ch'la crés) 'l è 'n film eròtic francéś dal 1975 dla Catherine Breillat, chè a 'l sò debùt. La pelìcula l'è pò vgnuda fóra sōl in dal 1999.
Al film al tōś ispirasiòṅ da 'l quàrt rumànś dla Breillat, vgnû fóra in Frància cun al tìtul ad Le Soupirail.
Sunt
L’Alice Bonnard (Charlotte Alexandra) l'è na ragasōla ad quìnd'ś an ch'la và a 'l licèo. In d'l Agóst dal 1963 la decìd ad pasàr al sò vacànsi 'd Istâ a cà di sò genitōr in Achitàgna. Chi lōr i s dróan al sò tèmp laurànd e guardànd la televiśiòṅ.
Da par lē, cun na màdar vilìda (Rita Maiden) e 'n pàdar (Bruno Balp) gréś cuma la śmalta, la scriv qvél ch'a gh sucèd e i sò sentimènt in un diàri, sénsa daśmindgàr-'s i fat ligâ a 'l sès, anc parchè lē l'è dimóndi spurcaciòna e a gh piàś giràr in bicicléta sénsa mét'r-as al mudàndi adòs.
Quànd a riva lè al śóv'n e bèl Pierre-Evariste Renard (Hiram Keller), dit "Jim", ch'al taca a lauràr par sò pàdar, chi lē la ciàpa na còta par lò ma a n gh'è vèrs parchè al gh'à bèla la muróśa.


text:
Giovann Battista de Asburgh-Lorena
El Giovann Battista de Asburgh-Lorena, arciduga d'Austria e cont de Meran (Todesch: Johann von Habsburg-Lothringen, erzerzog von Österreich; 1782 - 1859) l'è staa on nobil e general austriegh.
L'era el fradell pussee giovin de l'imperador Francesch I e de l'arcidura Carlo. L'è staa minga on general bon de fà la guerra, miss al comand domà perchè 'l partegniva a la famiglia real.
La soa prima battalia l'è stada in la campagna todesca contra i Frances in del 1800, e per la soa inesperienza i Austriegh hinn staa battuu a Hohenlinden (arent a Monegh) el 3 de december.
Duranta la campagna del Danubi (1809) l'è riessii a batt l'Ugeni de Beauharnais in de la Battalia de Sacile, per poeu però vess sconfiggiuu in l'istess period a Raab.
Dopo de la Battalia de Wagram, el sò fradell Carlo l'ha ditt che la battalia l'è stada persa proppi perchè quell lì gh'è rivaa tardi in sul camp: de quell moment el rapport tra i duu l'è andaa semper pesg.
Col lassà perd i ambizion militar el s'è dedicaa a la Stiria, indove 'l s'è interessaa a la nadura, a l'agricoltua e a la tecnologia. L'è staa on alpinista, on casciador e on collezionista de minerai.


text:
Electro house
L'Electro House a l'è un sota-gener de la müsega house che incö a l'è vün di püssé famus. I sò carateristich a hinn:
- un ritm de 120-130 bpm bel dür cun dumà la cassa e rülant/handclap e sòta el charleston o i cymbal in d'un schema tipich de la müsega house e despess anca cumplicaa de men;
- un bass sintetich bel fort, che l'è faa de und sempi, de solit a quadraa o a denc de resega. El bass la fà una part impurtanta per la ritmiga e'l gh'ha un sun che'l sumeja a un sun acid;
- a gh'è minga semper una part cantada, e se la gh'è, el timber a l'è mudifigaa cunt i efet cume el distursur, el dalay, el reverb, filter,... I test a hinn trasgressif.
I sò gener derivaa a hinn la Dirty House, püssé cumerciala e cantada, e l'Electrotech, che l'è la Electro house mes'ciada cun la Tech house.
Cà discugrafich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Artista principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(minga tücc hann faa dumà Electro house)
- Steve Angello
- John Acquaviva
- Benny Benassi
- Benassi Bros
- Alessandro Goggi
- Stephan Bodzin
- Dim Chris
- John Dahlbäck
- DJ Delicious
- Digitalism
- DIN A Testbild
- Sebastien Drums
- Miles Dyson
- Joachim Garraud
- Mr. Gee
- Maurizio Gubellini
- DJ Hell
- Justice
- Klaas
- Laidback Luke
- Lory D
- Michael Mind
- Moguai
- Micha Moor
- MSTRKRFT
- Nogales
- Outwork
- Richard Bartz
- Lexy & K-Paul
- Anthony Rother
- Booka Shade
- Dave Spoon
- Tocadisco
- Tube & Berger
- Sven Väth
- Vinylshakerz
- Zombie Nation


text:
Carl de Provenza
El Carl de Provenza (845-863) l'è staa el primm re de la Provenza.
La familia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carl a l'era el terz fioeu de l'imperador del Sacher Roman Imperi Lotari I, e donca l'era nevod del Luis I el Religios (fioeu a soa voeulta de Carlomagn). La soa mader l'eva l'Ermengarda de Tours (...-851).
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lotari I, primma de morì, l'ha deciduu de divid el sò regn, la Lotaringia (voeuna di tre part del Sacher Roman Imperi) in trii tòcch:
- Al maggior, el Luis II, l'ha daa el tròn d'Italia e 'l titol imperial;
- Al segond, el Lotari II, l'ha daa la Frisia, i territòri tra 'l Reno e la S'celda, i mont Giura e la Savòia;
- Al Carl, la Provenza e ona part de la Borgogna al confin con la Savòia;
Ma el Carl l'eva anmò on bagaj, e l'eva anca epilettich. Per quest i sò fradei hann cercaa a dagh el sò territòri, ma i nòbil provenzai s'hinn rebellaa e lù l'ha poduu restà re.
In del 860 l'è riessii a batt el sò zio Carl II de Francia, che 'l voreva conchestà la Provenza (anca se podom dì che 'l merit de la conservazion de l'indipendenza l'è pu del sò tutor, el cont Gerard II de Vienne, che l'era sò zio).
Quand l'è mòrt, in del 863, el regn l'è staa spartii tra el Lotari II e ' Luis II, che l'è diventaa el noeuv re de Provenza.


text:
Apri gli occhi
Apri gli occhi (Vèra i òć) 'l è 'n film fantàstic dal 1997 'd Alejandro Amenábar, vinsidōr dal prèmi p'r al film mijór a 'l Fèstival ad Tokyo. Al gh'à anc abû sèt candidadùri a i Prèmi Goya spagnōi.
In dal 2001 i americàṅ i aṅ arfàt cal film chè cun al tìtul ad Vanilla Sky cun Tom Cruise, la Cameron Diaz e la Penélope Cruz ch'la gh fà un rōl cumpàgn.
Sunt
“Vèra i òć”, la diś la vóś dla śvéglia ch'la déśda César (Eduardo Noriega), un ragàs ad vint-sinc an ad Madrid, bèl, pîṅ ad bèsi e ad sucès ch'al s cata in parśòṅ in dla sesiòṅ par malâ ad mènt parchè i pènsan ch'l àppia masâ na parsòna. La sò fàcia l'è quaciàda par na mascra parchè l'è sfiguràda e in part spaplàda. Chi lò al cònta a 'n picòlug qvél ch'l è sucès dabòṅ.
La sira dal sò cumpleàn 'l iva cgnusû, par mèrit dal sò amìg Pelayo (Fele Martínez) na dóna dimóndi bèla, la Sofia (Penélope Cruz), ch'la gh'iva fat pèrdar la tèsta. Al dè dòp però la sò ex muróśa Nuria (Najwa Nimri), ch'la n l'iva minga tòlta tant bèṅ, la gh'iva śibî ad dar-'g un pasàǵ in màchina cun na scuśa par pò far ad prupòśit 'n incidènt in dua lē la mōr méntar lò al rèsta sfigurâ in dal grugn. Quànd César al s mét in cuntàt cun la Sofia, lē la s in và parchè la n s pōl briśa cumpatìr al sò aspèt. Al dè dòp però lē la tórna indrē par dir-ag ch'la gh vōl bèṅ.
In séguit César al s fà far 'n intervènt par mét'r a pòst la sò fàcia e l'uperasiòṅ la gh'à sucès e lò al tórna cumpàgn a prima, cun la Sofia sèg. Dòp na nòt 'd amōr, quànd al s déśda a la matìna, la n la cata piò ma a 'l sò pòst in dal lèt a gh'è la Nuria. 'L óm al n pōl mia crédar a i sò òć e al gh dà dū marùc in sal grugn par pò ligàr-la e ciamàr la pulisìa, pinsànd che la Nuria l'àppia fat finta ad murìr par pò far sparìr cl'atra par far-ag dal mâl in dla mènt.
Tut i créd'n invéci che César al sia dvintâ mat, anc Pelayo ch'al gh diś che la Nuria l'è mòrta dabòṅ. Ma lò al cuntìnua a véd'r-la ógni tant, scambiànd-la cun la Sofia. Na nòt, mént'r al fà na ciuladìna sèg, cardénd-la cl'atra, al la masa miténd-ag un cusèṅ in fàcia.


text:
01 11
Ol dé 1 de noèmber l'è 'l 305 ( 306 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 61 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de noèmber al è ul dí da pòost 305 ( 306 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 61 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1604 - Londra (Inghiltèra): Wiliam Shakespeare el met en scena l'Otello.
- 1755 - Lisbona (Portogal): el piö fòrte teremòt mai registràt en Euròpa a memória de òm, seguìt de 'n tsunàmi, el sbat pelària töta la cità. Stimàt de 8 gradi e mès de magnitùdo el g'ha fat miér de mórcc apò 'n Africa setentriunàla e segont le testemognànse del tép l'è stat sintìt enfìna 'n Norvegia.
- 1922 - Imper Otomà: Atatürk l'abolés ol sültanàt e 'l Mehmed VI l'è ubligàt a nà 'n ezilio: l'è la fí de l'Imper Otomà e l'at de nascita de la Türchia modèrna.
- 1981 - Le ìzole de Antigua e Barbuda le oté la 'ndependènsa del Regn Ünit.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fira de Töcc Sants de Cocentaina
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.