text:
2012
ATENZIUN: quela pagina chì l'è scrivüda in püssee d'una variant del Lumbard
ÒCIO, che chèla pàgina ché l'è scrìcia 'n piö manére de Lumbàrt
Cuntegnüü
'Se l'è sücess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In del 2012, cunt el titul de Düü Testimoni Scomod, l'è surtii la versiun in Lumbard, cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana) del cinema de rid Someone like it hot (A quaivün el ghe pias cald) con Marilyn Monroe, Jack Lemmon e Tony Curtis e diregiüü del Billy Wilder in del 1959.
Genar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de genar: abuliziun de la pena de mort in Letonia.
- 13 de zenér: la và a fónt, dòpo ès fìnìda sö öna sèca apröf a l'ìzola del Giglio (pruìnsa de Grosseto), la Costa Concordia, naf de crocéra de la Costa Crociere. I mör 30 persùne.
- 16 de genar: la finiss la cundana del giurnalista ed ex cap de Lotta Continua Adriano Sofri, che l'era in presun perchè ritegnüü el mandant de quei che aveven cupaa el cumissari Luigi Calabresi in del 1972.
- 22 de genar: in Cruazia la gent la scerniss cunt un referendum, cunt el 67,7% di SÌ, d'entrà in la ÜE.
- 23 de genar: in Libia, di suldaa fedei al vegg regim de Gheddafi cunquisten la cità de Bani Walid e pö tachen anca Bengasi.
- 24 de genar: l'Üniun Eurupea la fa un embargu cuntra l'Iran, cul dì che la cumprarà pü el sò petroli fina a quand l'Iran l'andarà dree a lavurà l'ürani, perchè se cred che ghe sia sota l'ubietiv de fà sü una bumba atomiga.
- 25 de zenér: teremòt a l'1 de nòcc a söl Lach de Gàrda verunés de mangnitùdo 4.2 e a i 9 de matìna di bànde de Brescello 'n pruìnsa de Règgio Emìlia de magnitùdo 4.9: töi dù i teremòcc i è stài sentiìcc ciàr e nècc pò ach in Lumbardéa.
- 27 de zenér: teremòt a i 3 e 53 del dòpo mesdé in del Frignàno de mangnitùdo 5.4; ol teremòt l'è stàcc sentìt ciàr e nèt pò ach in Lumbardéa.
- 28 de zenér: ol frècc e la nif che i rìa da la Siberia e che i è dré a tormentà 'l èst Eüròpa, sura de töt l'Ücraìna 'ndóe i è piö de 60 barbù che i mör de frècc, 'l rìa pò 'n Val Padàna, sura de töt in Piemùt e 'n Ligüria e sö la fì del mis pò ach in Emilia-Rumagna; pò 'n Lumbardéa 'l tàca a fiocà a la fì del mis, ma n'a é mia zó tròpa cóme di ótre bànde, menimà i mìnime i è stèse e i rìa a méno 10/12 pò in di sità.
- 31 de genar: in Senegal, dopu che la Curt Custitüziunal la gh'ha dit de sì a la terza candidadüra del President Abdoulaye Wade (anca se la növa Custitüziun la dis che 'l massim di mandaa hin düü) e intant la refüdaa quela del cantant Yossou N'Dour, tanta gent la se inrabiss e la ven giò in strada a prutestà. In di dì seguent la mör anca de la gent düranta i scunter, tant che gh'è chi che gh'ha paüra che la s'ciopa una guera civil.
Febrar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de fevrér: in Egìto a Pórt Said, a la fì de la partìda, i tifùs de la squàdra de fùbal de la sità i è saltài dèt in del cap e i è 'ndàcc sóta la cürva di tifùs de l'ótra squàdra, chèla del Cairo, per picài: l'è finìda con 74 mórcc e piö de 1.000 ferìcc. Sömèa che la polisìa l'àbie lasàt fà.
- 4 de fevrér:
- 'L và 'nàcc ol frècc récord sö töta l'Eüròpa, in Ücraìna i mórcc de frècc i pàsa urmài i 100, 'n Polònia i è piö de 20, ma ghe n'è pò ach in Germània e 'n Aüstria e ach a Milà s'cónta ü barbù mórt de frècc in de la nòcc tra 'l 2 e 'l 3 de fevrér.
- A Homs, in Siria, düranta una repressiun vurüda del guvernu de Assad, vegnen cupaa 337 personn, anca se 'l president el smentiss e 'l dis che a cupài hinn staa i ribei.
- 6 de febrar: la regina Elisabeta II del Regn Ünii la festegia i sò 60 agn de regn.
- 7 de fevrér:
- Ol TAS, ol tribunàl arbitràl del ispòrt de Losanna, dòpo 'l apèl de l'UCI, Üniù Ciclistica Internasionàla, e del WADA, l'agensìa mondiàla anti doping, l'à decidìt de squalificà per dù agn ol coridùr de bìci spagnöl Alberto Contador che i gh'éra troàt in còrp del clenbuterolo ol 21 de löi del 2010. La squalìfica de dù agn la part a turnà 'ndrè dal 5 de Agóst del 2010, isé i è scancelàde töte i sò vitòrie egnìde dòpo e 'l pèrt ol Tour del 2010 che 'l và al Andy Schleck e 'l Gir del 2011 che 'l pàsa al Michele Scarponi che i éra riàcc segóncc.
- Mohammed Nasheed, prim minister di Maldiv, el se dimet dopu i pressiun de part de l'upusiziun e de la pulizia, che tra l'alter l'ha ucüpaa la televisiun e la radiu de Stat.
- 12 de fevrér: ol parlamènt gréch 'l dis de sé al pià del goèrno per mia fà falì ol paìs e a Aténe 'l is-còpa fò ü quarantòt: i manifestàncc i se pìca co i polisiòcc e i dà föch a 45 palàs.
- 13 de fevrér: in del procès a la Eternit, ol tribünàl de Türì l'à condanàt a 16 agn de galéra 'l sguìser Stephan Schmidheiny e 'l bèlga Jean Louis Marie Ghislain de Cartier de Marchienne che i èra dù 'mportàncc dirigèncc de la dìta. I avrès fài negót per tègn de cónt la salüt di operàre e i avrès iscondìt che 'l amiànt l'è cancerògen tat che i mórcc per l'amiànt de la Eternit i sarès 2.191 e i malàcc 665, operàre de la dìta, ma ach zèt che la stàa de cà in di paìs intùren a i fàbriche: pròpe per chèsto i è stài condanàcc per omisiù dolùza de caütéle cóntra i 'ncidèncc söl laurà e dizàster dolùs. La decisiù del tribünàl de Türì la gh'avrès de fà giurisprudènsa, dezà che l'è la prìma sö chèsto argomènt e la pöderès dàga 'l là a tàte ótre càüze stèse in töt ol mónt sùra de töt in chi pàis 'ndóe l'amiànt l'è amò dovràt al dè de 'ncö.
- 14 de fevrér: ol goèrno Monti 'l dis de nò a la candidadüra de Roma a i zöch olìmpech del 2020, de fati per ol goèrno l'è mia 'l momènt de spènt di gran sólcc, ma gh'è piötòst de tègn in ùrden i cóncc de stàto.
- 17 de febrar: dimissiun del president tudesch Christian Wullf, dopu che l'era 'gnüü föra un scandul per un prestit che l'aveva ricevüü; el vint de febrar la cancelera Angela Merkel (che l'eva sustegnüü de brüt l'eleziun del Wulff) l'aceta che 'l növ president tudesch el sia el Joachim Gauck, un ex pastur prutestant che ghe pias anca a l'upusiziun.
- 22 de fevrér: disàster feruviàr in Argentìna a Buenos Aires i mórcc i è 50 i ferìcc piö de 700 e de chès-ce 200 i è metìcc pròpe mal.
- 25 de febrar: Ali Abdullah Saleh, el president del Yemen, dopu i prutest pupular ch'eren scuminciaa in del 2011, el se dimet de la sua carega. El növ president del paes, numinaa düü dì dopu, l'è 'l sò segund, Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi.
Marz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de marz: in Iran a gh'è i eleziun del Parlament: già che i prugressista poden minga tö part a la cumpetiziun, a la fin di cünt l'è una sfida tra cunservadur. El vincc la faziun de Alì Khamenei, che inscì el bat el president Mahmud Ahmadinejad.
- 4 de mars: in Rùsia a i elesiù presidensiàle 'l vèns ol Vladimir Putin a la prìma turnàda e 'l diènta presidènt per la tèrsa ólta. Per i contràre ghe sarès istàcc di 'mbroiàde 'n del vóto.
- 14 de mars:in Sguìsera öna coriéra la se s-cèntra cóntra 'l mür d'öna galerìa, i mör 22 s-cècc bèlgi e 6 ótre persùne che i éra drè a turnàa a cà dòpo öna vacànsa sö la nif.
- 18 de marz: Joachim Gauck el vegn el növ president de la Germania, cunt una vutaziun de 991 preferenz (sura 1240) a l'Assemblea Federala Tudesca.
- 19 de marz: a Tulusa, in Francia, un om el riva denanz a una scöla giüdea e 'l taca a sparà. Mören un prufessur (un rabin), i sò düü fiö e un alter bagai. La pistola la saria l'istessa che un quai dì prima l'aveva cupaa trii suldaa frances de urigin magrebina. Düü dì dopu el salta föra che l'om che l'ha faa 'stu massacher l'è vün che 'l dis de lavurà per al Qaida, e che 'l dis che l'ha faa quei rob chì per vendicà i fiulit palestines.
- 22 de mars:
- a Tulùza, 'n Frànsa, dòpo piö de 30 ùre de asédio 'l mör ol Mohamed Merah, che l'avrès confesàt ciàr e nèt a ü giornalésta de ès istài lü a copà fò quach dé prìma di s-cetì ebrèi e ü sò profesùr, e prìma amò trì soldàcc francés uriginàre del Magrèb. Sèmper al giornalésta l'avrès dicc de ès ü militàn de Al Qaeda, ma sùra de töt che ghe dispiazìa de ìn mia copài fò amò de piö.
- Cólp de stat di militàr in Mali.
- Ol Giorgio Squinzi l'è 'l nöf presidènt de Confindustria, dòpo ì batìt 'l Alberto Bombassei.
- 25 de marz: i eleziun in Senegal, scuminciaa a febrar cun viulenz e acüs d'imbröj, finissen cun la vitoria al balutasg del cap de l'upusiziun Macky Sall, giamò prim minister (2004-2007) del vegg president Abdoulaye Wade.
- 26 de mars: ol minìster de la diféza de la Sguìsera, Ueli Maurer, 'l dis che se la Lumbardéa la dientès ü cantù sguìser per nóter 'l sarès mia ü probéma.
April[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de april: ai eleziun del Parlament in Birmania, el premi Nobel per la Pas Aung San Suu Kyi la vegn elegiüda, dopu vess stada ai arest dumiciliar per quindes agn per urden de la ditadüra del sò paes.
- 2 de april:
- A Oakland, in California, un om de quarant'agn el va dent a una scöla cristiana e 'l taca a sparà. Mören almanch cinch personn, menter gh'è una mota de ferii.
- Dimissiun del president üngheres Pál Schmitt: l'era saltaa föra che l'aveva cupiaa squasi tüta la sua tesi de laurea.
- 5 de avrìl: 'l Ümbèrto Bòsi dòpo piö de 22 agn a càpo de la Léga Nòrd 'l se dimèt da Segretàre Federàl e pò l'à spiegàt che 'l s'è dimetìt "per ol bé de la Lega". Pò l'à fài saì che 'l molà mia la polìtica e gnà la Léga. Al sò pòst, a càpo de la Léga i vé 'ncargàcc per ol momènt ol Roberto Maroni, ol Roberto Calderoli e la Manuela Dal Lago. Póch dé dòpo 'l se dimèt pò 'l sò s-cèt Renzo, consigliér regiunàl in Lombardéa, sospetàt de ì dovràt per lü di sólcc del partìt.
- 6 de april: in Mali i ribei tuareg deciaren l'indipendenza de la regiun de l'Azawad, in del nord del paes.
- 8 de avrìl: In del nòrt de la Nigéria ön aütobómba metìda da di terorìs-cc islàmech la cópa 20 cristià fò de öna céza dòpo la Mèsa de Pasqua.
- 10 de april: el candidaa ai primari repüblicann Rick Santorum el lassa perd la cumpetiziun per stàgh vesin a la sua tusa, che l'è malada de brüt.
- 11 de april: teremot in Indunesia (arent a l'isula de Sümatra), del gradu 8,6 de la scala Richter.
- 12 de april:
- El segund di düü italian rapii in India, el piemuntes Paolo Bosusco, el ven liberaa di sò rapidur.
- La mediaziun de l'UNÜ la pröva a fermà la guera civil in Siria, ma senza trop sücess.
- Golpe in Guinea-Bissau.
- 14 de avrìl: a Pescara 'l mör ol zögadùr de fùbal bergamàsch Piermario Morosini, pròpe 'ntat che l'è dré a zögà öna partìda de série B co la maièta del Liorno.
- 20 de avrìl: 'l bùrla zó ün aèreo 'n Pakistan, i mör in 118.
- 26 de april: el vegg president de la Libera, Charles Taylor, l'è recugnussüü culpevul de vündes gener de crimen de guera e cuntra l'ümanità.
- 27 de april:
- abuliziun de la pena de mort in Connecticut, Stat Ünii.
- in Ücraìna a Dnipropetrovs'k, sità 'ndóe l'è nasìda la Julija Tymošenko, i s-ciòpa 4 bómbe che i fà 27 ferìcc.
- in Nigéria i terorìsti islàmech i cópa almànch 16 catòlech in d'öna céza de Kano,
- in d'ü segónt atentàt sèmper in Nigéria i terorìsti i sbàra 'n d'öna céza de Maiduguri e i vé copàcc 5 catòlech, ol prét e 4 persùne che i scoltàa la Mèsa,
- in Kénya in d'ün óter atentàt öna granàda bötàda in d'öna céza de Nairobi la cópa 'l prét e la fà dés ferìcc.
- 30 de avrìl: la Tur de la Libertà de New York, che l'è dré a ègn sö al pòst del World Trade Center, la diènta 'l palàs piö ólt de la sità, ach se l'è gnamò finìda.
Magg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2 de Mas: a New York in d'öna àsta de Sotheby's l'è 'ndàcia endìda öna di quàter còpie del quàder "Ol cridùr" del pitùr norvegés Edvard Munch e l'è stàcia pagàda 119,92 miliù de dòlari, isé l'è dientàta l'òpera d'art piö pagàda al mónt. 3 de Mas:
- a Romà 'n del dòpo mesdé ün imprenditùr armàt de s-ciòp, che 'l ghe rìa mia a pagà di cartèle, 'l se sèra dét in di öfése de Equitalia e 'l ciàpa 'n ostàgio 15 persùne, 'l ne làsa 'ndà söbet 14 e pò a sìra 'l làsa 'ndà pò a'l öltìma e 'l se fà ciapà da i carabiniér.
- a Bèrghem 'l vé presentàt ol vocabulàre de Latì - Bergamàsch - Italià del Gioàn Batìsta Angelì, finìt de scrif in del 1740 e mia stampàt prìma, l'è 'l piö ècc vocabulàre de Lumbàrt de la stòria.
- János Áder el vegn el növ president de l'Üngheria, dopu i dimissiun del Pál Schmitt.
- 6 de magg:
- In Giapun desmeten de duperà el nüclear cume energia.
- François Hollande, dopu avè batüü Nicolas Sarkozy al balutagg, el vegn el növ president frances, el prim del Partii Sucialista (e, in general, de la sinistra) a partì del 1995.
- In Grecia i eleziun del Parlament porten minga a un quader bel precis, perchè nissün partii el gh'ha la magiuranza. El president Károlos Papoúlias el ghe da al cunservadur Antónēs Samarás l'incaregh de fà sü un guvernu növ. Dunca tachen sü in cunsültaziun tra i partii, per truvà un acordi.
- A Trièst la Juventus la èns per 2 a 0 söl Cagliari e dezà che 'l Mìlan 'l pèrt per 4 a 2 con Inter, la èns ol Campiunàt de fùbal de Serie A.
- 7 de magg:
- in Serbia van al balutagg per i eleziun presidenziai el president eurupeista Boris Tadić e 'l cunservadur Tomislav Nikolić. El prim a l'è un poo püssee in vantagg respet a l'alter.
- a i elesiù cümünàle i vèns o i è denàcc in di balotàgi per lo piö i candidàcc del centrosinistra, i ciàpa tàce vóti ach i òm del Beppe Grillo che i và al balotàgio a Parma e i ghe rìa a mèt sö 'l sò prim sìndech a Sarego; mal ol Pdl e mal la Lega che la se sàlva però a Verùna 'ndóe 'l Flavio Tosi l'è söbet sìndech.
- A Genuva ghe sparen ai gamb a un dirigent de l'Ansaldo, el sciur Roberto Adinolfi. Un quai dì dopu el salta föra un grüp de anarchegh che, cunt una letera, disen de vess staa lur a fà quel lavurà chì, e de vess staa cuntent de fàl.
- 8 de magg: in Grecia, Antónēs Samarás el rinüncia a l'incaregh de fà sü un guvernu, dopu el rebelot di eleziun de düü dì prima. La bala la passa a Aléxēs Tsípras, cap de la Cualiziun de la Sinistra Radical, el segund partii del paes.
- 9 de Mas: a Bùcarest 'l Atletico de Madrid 'l vèns per 3 a 0 la finàl de Europa League contra 'l Athletic Club de Bilbao con dò gòai del Radamel Falcao e 'l tèrs del Diego Ribas da Cunha.
- 11 de magg: dopu che anca Tsípras e 'l cap del Partii Sucialista Euággelos Benizélos hin minga riessii a fà sü un guvernu cunt un nümer grand assee de gent che le sustegna in Parlament, la Grecia a l'è per forza custringiüda a turnà a vutà, a giügn.
- 16 de magg: a L'Aja el scumincia el prucess a Ratko Mladić.
- 17 de magg: in Molise vegnen mandaa a muntun i eleziun regiunai del 2011.
- 19 de magg:
- a Brindisi la s'ciopa una bumba denanz a una scola, che la cupa una tusa de sedes agn e ne feriss un'altra. Se pensa che la sia stada la mafia püjesa.
- a Mònaco de Baviéra 'l Chelsea 'l vèns a i rigóri la finàl de la Còpa di Campiù contra 'l Bayern de Monaco.
- 20 de Mas:
- Teremòcc in de la nòcc tra Mòdena e Feràra che i se sènt bé ach a Milà e 'n Lumbardéa, ü a l'öna e ü quàrt de nòcc de 4.1 gràdi e ü apéna pasàt i quàter de 5.9 gràdi. I mör sèt persùne, de chèste 5 in Pruìnsa de Feràra, öna a Bondeno, ün operàre maruchì che l'è restàt sóta 'l capanù 'ndóe 'l lauràa e quàter a Sant'Agostino, amò trì operàre, pò a lùr restài sóta 'l tècc di fàbriche 'ndóe i éra de tùrno, e öna ègia de 103 agn, menimà 'n Pruìnsa de Bològna a Sant Albèrt de San Pietro in Casale l'è mórta de pùra öna sciùra todèsca de 37 agn.
- Al balutagg in Serbia el vincc el cap di naziunalista Tomislav Nikolić.
- 21 de magg: a San'a, in Yemen, la s'ciopa una bumba che la cupa 96 suldaa.
- 23 de magg: prim eleziun demucrategh in Egit dopu la fin del regim del Mubarak.
- 29 de Mas: amò ü fórt teremòt in pruìnsa de Mòdena, 5.8 gràdi Richter, con 17 mórcc söbet che i prim de zögn i diènta 20 per trè dòne ferìde che i ghe la fà mia. Tàce de chès-ce mórcc i è amò tùrna operàre che i lauràa 'n di capanù, ma gh'è ach ol preòst de Rovereto, frasiù de Novi di Modena menimà l'è adóma ferìt chèl de Carpi. I ferìcc i è 350 e i è piö de 8.000 i persùne fò de cà che i và a zontàs a i 7.500 che i èra zamò 'n di tènde dòpo 'l teremòt del 20. Tra i ferìcc ghe n'è 10 ach in Lumbardéa, 'n pruìnsa de Mantoa.
- 30 de magg: l'ex president de la Liberia Charles Taylor el ven cundanaa del tribünal de l'Aja a 50 agn de presun per i sò crimen de guera.
Giügn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Prim de giügn - 3 de giügn: per el VII Incunter Internaziunal di Famili, el papa Benedet XVI el vegn a Milan. L'è 'l terz papa in tüta la storia de la Gesa che 'l vegn a visità la cità lumbarda, dopu Martin V e Giuvann Paul II.
- 2 de giügn: Hosni Mubarak, giamò president de l'Egit, el ven cundanaa a passà tüt el rest de la sua vita in presun per via di sò urdin ai suldaa de sparàgh adoss ai gent che prutestava l'an passaa cuntra el sò regim.
- 3 de zögn
- 8 de giügn: el taca el campiunaa eurupee de fulber, giügaa tra Pulonia e Ücraina.
- 10 de zögn: i terurìs-cc islàmech i fà dù atentàcc cóntra i céze di cristià e per i cristià 'n Nigéria l'è la segónda dümìnica de sanch de fìla. In del prim atentàt a Biu Town i terurìs-cc i sbàra sö i fedéi e i cópa almànch 5 persùne, Jos ü terurìst 'l s'è fà saltà 'n ària fò de la céza e pò di óter i và 'n céza a sbàra, tra bómba e balòtole i cópa 4 persùne. In di dù atentàcc i mör 9 persùne e de chès-ce tàte i è dòne e s-cècc.
- 13 de giügn: l'ex president tünisin Ben Alì l'è cundanaa a passà tüt el rest de la sua vita in presun per i sò urdin de sparàgh ai gent che prutestava in de l'an prima. Però lü al mument l'è in Arabia, dunca i cundann servissen a nagot.
- 17 de zögn:
- i terurés-cc islàmech per la tèrsa dümìnica de fìla i fà di atentàcc cóntra di cèze 'n del nòrt de la Nigéria. In de la sità de Zaria, 'n del istàt de Kaduna, ü terorést 'l se fà saltà 'n ària fò d'öna céza evangèlica, i mör tri fedéi, di óter terorés-cc i tìra di bómbe cóntra la catedràl catòlega de la sità e i cópa 4 is-cetì che i zögàa fò de la céza, i terorés-cc i vé fermàcc e copàcc da la zét rabiùza. Pò a Kaduna trè céze i vé ciapàde de mìra, amò di mórcc, ma sta ólta i cristià per fàghela pagà a i müsulmà i fèrma 'l tràfech sö l'autostràda per Abuja e i pàsa de màchina 'n màchiana a sircà i müsulmà per copài;
- a i elesiù 'n Grécia 'l vèns ol partìt de Nöa Democrasìa e piö 'n generàl i paìs che i è per l'eüro;
- in Frànsa al balotàgio i vèns i socialìsti che desperlùr i pasà 'l 50%; la pèrt i elesiù la Ségolène Royal, menimà i rià 'n parlamènt di depütàcc del Front National.
Lüj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- prim del löi:
- in Kenya di terorés-cc islàmech i tìra di granàde in dò céze cristiàne e i cópa 17 fedèi che i pregàa;
- ol Roberto Maroni 'l diènta 'l segretàre federàl de la Lega Nord;
- a Kiev la Spàgna la èns 4 a 0 cóntra l'Italia e la diènta, per la segónda ólta de fìla, campiùna d'Eüròpa.
- 4 de lüj: i scienziaa del CERN de Ginevra ghe disen al mund intregh d'avè truvaa el busun de Higgs, ciamaa anca de la gent la partesela de Diu.
6 de löi: in Nigéria in del istàt del Plateau sentinér de terorés-cc islàmech i à tacàt i paìs cristià de Kakuruk, Kuzen, Ngyo, Kogoduk, Ruk, Dogo, Kufang, Kpapkpiduk, Kai e adóma in de la céza de Matsai i è stài troàcc 50 cadàer brüzàcc. I terorés-cc i è turnàcc al füneràl d'öna quach de chès-ce mórcc, i à sbaràt sö la zét e i à copàt amò 20 persùne e tra chès-ce i à copàt ol Gyang Dantong, ü senadùr cristià.
- 20 de lüj: in d'un cine de Denver, el dì che 'l surtiva föra el növ film de Batman, un om vestii cume vün di cativ de la pelicula el riva cun 'na pistola e 'l cupa dudes personn.
- 24 de lüj: el vescuv de Vigeven Vincenzo Di Mauro el da i dimissiun per resun de salüd. El sò post el vegn ciapaa, per el periud de regenza, del Dionigi Tettamanzi (giamò arcivescuv de Milan, fina al 2011).
- 27 de lüj: tachen i Ulimpiad a Lundra.
- 31 de lüj: dopu tanti pulemegh inturna al bilansc de la regiun Sicilia, el president Raffaele Lombardo el ghe da i dimissiun.
Agust[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 6 de Óst:
- in Nigéria a Otite di terorés-cc islàmech i và dét in d'öna céza, i sèra fò i pórte per fà scapà nisü e i se mèt a sbarà sö i fedéi che i scólta la Mèsa de la sira: i ne cópa 19 e tànce i è i ferìcc.
- el rover de la NASA ciamaa "Curiosity", spedii in del spazzi el 26 de nuvember del 2011, el riva finalment sü Mart, senza che ghe sia di gross prublema.
- el salta föra che 'l marciadur italian (tirules) Alex Schwazer l'è staa becaa, ai esam antidoping del 30 de lüj, a ciapà de l'EPO per cur mej. Per quest el CONI le scascia via e 'l ghe impediss de segütà a cur.
- 12 de agust: finissen i Ulimpiad de Lundra.
- 17 de agust: i cantant rüss Nadežda Tolokonnikova, Ekaterina Samucevič e Marija Alëchina, member del grüp punk feminista Pussy Riot, vegnen cundanaa a dü agn de presun per 'vè interot una messa a la Catedral de Crist Salvadur (a Musca) cul cantà una preghiera cuntra el president de la Rüssia Vladimir Putin. El mund de la müsega internaziunal e quel di dirit üman el s'era s'ceraa cuntra el prucess, ma l'è servii a nagot.
Setember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 de setèmber: in Lìbia a Bengasi 'l vè copàt l'ambasciadùr di Stacc Ünicc Chris Stevens, ü diplomàtech e dù Marines che i mör sofegàcc dal föm dòpo che di manifestàncc islàmech i gh'à dài föch al consolàt. I manifestàncc i protestàa cóntra 'l film Innocence of Muslims che 'l sarès, a sènt lur, blasfémo e che l'è stài giràt in di Stacc Ünicc. Ol cadàer del ambasciadùr l'è pò stài portàt in gir in di stràde compàgn d'ü troféo da i manifestàncc islàmech.
- 23 de setèmber: in Nigéria ün atentadùr islàmech 'l se fà saltà 'n ària sö l'ös de öna céza catòlega de San Gioàn, a Wunti: i mórcc i è trì e tra chès-ce öna dòna e ü s-cetì.
- 24 de setember: la Renata Polverini, presidenta del Lazzi, la se dimet dopu ch'hin sultaa föra di scandul ligaa ai spes esageraa de un quai member de la sua magiuranza e dopu i pulemegh che n'hin vegnii föra anca a nivel naziunal.
- 30 de setèmber: in Kénya a Nairobi di terorés-cc islàmech i tìra di granàde cóntra öna céza 'ndóe se tegnìa öna Mèsa per s-cetì tra i 6 e i 10 agn: 'l mör ü s-cetì e 3 i vé ferìcc.
Utuber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de utuber: ai eleziun ministrativ in Georgia el vincc (e 'l vegn prim minister) el sciur Bidzina Ivanišvili, un miliunari cunsideraa amis di Rüss (al cuntrari del president Saakašvili, che cuntra de lur gh'ha faa anca una guera, in del 2008). El sò vice a l'è l'ex giügadur de balun K'achaber K'aladze.
- 4 de utuber: scunter al cunfin tra Türchia e Siria, in del cuntest de la guera civil che gh'è in del paes arabu (la Türchia la sustegna i ribei). I scunter següten anca in di dì dopu.
- 7 de utùer: - in Venesuéla 'l Hugo Chávez 'l vèns i elesiù col 54,4% e 'l diènta per la quàrta ólta 'l presidènt del paìs, però i sò opozìdùr, güidàcc dal Henrique Capriles Radonski, i pórta a cà ol rizultàt piö bù de sèmper.
- 11 de utuber: el papa el derviss l'An de la Fed.
- 14 de utùer:
- in del dezèrt del New Mexico 'l tùrna a mèt pé sö la tèra ol Felix Baumgartner dòpo ès dientàt ol prim òm che 'l gh'è rìat a rómp ol mür del suòno. Per riàga l'è saltàt zó da ü balù aerostàtech riàt fìna 'n de la troposféra a piö de 39.000 méter, isè l'à stabilìt ach ol nöf récord de sàlto col paracadüte.
- a Kaduna, in Nigeria, öna bànda de làder e de delinquèncc la à dét in d'öna moschéa del pòst e la cópa fò piö de 20 persùne. De dré gh'è mia di rezù ligàde a la religiù, menimà 'l sömèa che i làder i völès vedicàs per cóme l'éra 'ndàcia a finì öna quach dè prìma, quàndo i è 'ndàcc in d'ü paìs del pòst per robà, ma la zét la s'è rioltàda e i à casài vià.
- 14 de utùer: ol Papa Benedet XVI 'l proclàma 7 nöf sancc, tra chè-ce la gh'è la Kateri Tekakwitha, la prìma sànta pelirósa de la céza catòlega.
- 26 de utuber: l'ex prim minister Silvio Berlüscun el vegna cundanaa in prim gradu a quatr'agn per frode fiscal.
- 28 de utuber: ai eleziun regiunai siciliann el vincc el candidaa del centru-sinistra Rosario Crocetta ma, per la prima völta in la sua storia, el Muviment 5 Stel l'è 'l prim partii, cun püssee del 18%. L'astensiun l'è del 53%.
- 29 de utùer:
- söl circuìto de Phillip Island ol Jorge Lorenzo 'l dientà campiù del mónt de la Moto Gp per la seónda ólta.
- a Nöa York 'l rìa la tempèsta Sandy che 'l làsa 5 milù de cà sènsa lüce, i se fèrma töcc i traspòrcc püblich, sùra de töt ol metró. Seràde fò töte i scöle, i müzèi, la sède del Onu, la bórsa de Wall Street. I sità de Moonachie, Little Ferry e Carlstadt in del New Jersey i è fìnide sotàqua e töcc i abitàncc i à dözìt lasà i sò cà dòpo che l'è egnìt fò 'l fiöm Hudson e gh'è pùra per öna centràl nücleàr. Ol presidènt Barak Obama l'à diciaràt dizastràcc i stacc de Nöa York e del Nöf Jersey. In töcc i Stacc Ünicc i mórcc i è piö de 50.
- 31 de utuber: el guvernu italian el dis de sì al taj di Pruvincc, che inscì passaran de 86 a 51, a partì del 2014. In Lumbardia sparissen i pruvincc de Com e Vares (tacaa insema), quela de Lech (tacada a quela de Sundri), Munscia (che la turna a Milan, che la vegn una cità metrupulitana), Lod, Cremona e Mantuva (tacaa insema).
Nuvember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 4 de nuvember: el vegn elegiüü el növ papa de la Gesa Copta (quel de 118), el vescuv Tawadros II.
- 6 de nuvember: ai eleziun presidenziai di Stat Ünii el vegn cunfermaa per alter quatr'agn el demucrategh Barack Obama, che 'l vincc cuntra el sò sfidant repüblican Mitt Romney: el resültaa l'è de 303 vut eleturai cuntra 206.
- 9 de nuvember: Justin Welby, vescuv de Durham, l'è ciamaa el növ arcivescuv de Canterbury, e dunca el vegna el növ cap spiritüal de la Gesa Anglicana.
- 14 de nuvember: el Cungress quel de 18 del Partii Cumünista Cines el scerniss el sücessur del segretari Hu Jintao, ciuè 'l sciur Xi Jinping.
- 25 de nuvember:
- In Italia se fa el prim turnu di eleziun primari per scernì el candidaa del centru-sinistra ai eleziun pulitegh de la primavera del 2013: passen el segretari del Partii Demucrategh Pierluigi Bersani (44%) e 'l sò aversari püssee impurtant, el sindegh de Fiurenza Matteo Renzi (36%). I alter sfidant a hin: Nichi Vendola, guvernadur de la Püja e cap del partii de sinistra SEL (15%), Laura Puppato, cunsijera regiunal del PD in del Venetu (3%) e Bruno Tabacci, assessur del bilansc a Milan e representant de l'API (1,2%). El balutagg l'è staa faa el 2 de dicember.
- In Catalogna i eleziun ministrativ fan vincc i partii autunumista.
- 29 de nuvember: l'UNÜ, cunt una resulüziun vutada de 138 stat sü 193 (9 cuntari, 41 astegnüü), la recugnuss la Palestina 'me stat usservadur. Israel l'è minga tant cuntent, e cun lü gnanca i Stat Ünii.
Dicember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de dezèmber: ol Pierluigi Bersani 'l vèns ol balotàgio di primàrie con piö del 60% e 'l diènta isé 'l candidàt del cèntro sinìstra a i elesiù del 2013.
- 21 de dicember: segund un poo de gent quela data chì la curespund a la fin del mund, in sü la bas de analisi de un calendari di Maya.
Chi gh'è nassüü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 15 de genar: Carlo Fruttero, scritur italian.
- 21 de genar: Etta James, cantanta blues americana.
- 24 de genar: Theo Angelopoulos, regista cinematugrafich grech.
- 24 de genar: Cecu Ferrari, pueta, atur teatral e scritur lumbard.
- 29 de genar: Oscar Luigi Scalfaro, magistràt, polìtich e Presidènt de la Repüblica Italiàna, chèl di 9, dal 1992 al 1999.
- 03 de fevrér: Ben Gazzara, atùr americà de famèa siciliàna.
- 11 de fevrér: Guido Fanti, òm polìtech bulognés del Partìt Comünìsta Italià, sìndech de Bològna, presidènt de la regiù Emilia-Romagna, depütàt, eüroparlamentàr e vìce presidènt del Parlamènt Eüropéo, prim òm polìtech a dovrà 'l concèt de Padania zamò in di agn '70.
- 11 de febrar: Whitney Houston, cantanta americana.
- 20 de febrar: Renato Dulbecco, dutur italian (natüralizaa 'merican), Premi Nobel de la Medesina in del 1975.
- 1 de marz: Lucio Dalla, cantant italian.
- 08 de mars: Domenico Sella, profesùr a la University of Wisconsin de Madison, fòrse 'l piö grant espèrt de la stòria econòmega lumbàrda del sécol XVII.
- 10 de mars: Jean Giraud, dizegnadùr de fümècc francès, che 'l se firmàa col nòm d'art Mœbius.
- 17 de marz:
- Ivan Mykolajovyč Dem'janjuk (mej cugnussüü mej 'me John Demjanjuk), criminal de guera ücrain.
- Shenouda III de Lissandria (nassüü Nazīr Jayyid Rūfāʾīl), papa quel de 117 de la Gesa Copta.
- 21 de marz: Tonino Guerra, pueta rumagnö.
- 24 de marz: Vigor Bovolenta, giügadur de palavolo italian.
- 25 de marz: Antonio Tabucchi, scritur italian.
- 1 de avrìl: Giorgio Chinaglia, ex zogadùr de fùbal de la Società Sportiva Lazio.
- 9 de avrìl: Maria Mafai, piö cognusìda col nòm de Miriam Mafai, giurnalésta, scritùra e politica che l'à fài nàs ol giurnàl La Repubblica.
- 14 de avrìl: Piermario Morosini, zögadùr de fùbal bergamàsch che 'l se sènt mal pròpe 'ntat che l'è dré a zögà öna partìda de série B.
- 17 de magg: Donna Summer, cantanta americana.
- 20 de magg:
- Abdelbaset al-Megrahi, terurista libigh, aütur de l'atentaa de Lockerbie in del 1988.
- Robin Gibb, cantant britanigh e member di Bee Gees.
- 6 de giügn: Ray Bradbury, scritur de fantascienza american.
- 3 de lüj: Sergio Pininfarina, imprenditur italian.
- 8 de lüj: Ernest Borgnine, atur american de urigin italiana (piemuntesa), Oscar in del 1956.
- 16 de lüj: Jon Lord, müsicista ingles, giamò member di Deep Purple.
- 22 de löi:
- Cesarino Monti, sindèch de Lasàt e senatùr de la Lega Nord;
- Romano Battaglia, gioranlìsta, scritùr e 'nventùr de la Versiliana.
- 23 de löi:
- Luigi Lazzaroni, imprenditùr de la famèa di Lazzaroni di amarècc de Saròn;
- Oswaldo Payà, òm polìtech e opozidùr del regìme de Castro a Cùba;
- 24 de lüj:
- Sally Ride, strunauta americana, la prima dona americana a 'ndà in del spazzi.
- John Atta Mills, president del Ghana.
- 1 de agust: Gore Vidal, scritur american.
- 10 de agust: Carlo Rambaldi, artista italian, che l'ha faa i disegn de E.T., l'extraterester del film del Steven Spielberg.
- 18 de agust: Scott McKenzie, cantant american.
- 19 de agust: Tony Scott, regista ingles.
- 25 de agust: Neil Armstrong, strunauta american, el prim om a met i pee in sü la Lüna.
- 31 de agust: Carlo Maria Martini, arcivescuv de Milan del 1979 al 2002.
- 1 de utuber:
- Shlomo Venezia, giüdee italian suravivüü al camp de stermini nazista de Auschwitz-Birkenau, induve l'era staa custringiüü a tö part a un sonderkommando.
- Eric Hobsbawm, storegh e scritur ingles.
- 15 de utuber: Norodom Sihanouk, re de Cambogia del 1941 al 1955, e pö del 1993 al 2004, president in del 1975 e prim minister per un muntun de völt (des) intra el 1945 e 'l 1961.
- 1 de nuvember: Gae Aulenti, architeta italiana.
- 2 de nuvember: Pino Rauti, pulitegh italian, espunent de la destra "estrema", giamò segretari del MSI tra el 1990 e 'l 1991 e pö cap de vari partii dopu la separaziun de Lianza Naziunal.
- 5 de dicember: Oscar Niemeyer, architet brasilian.


c: text/html

text:
Da num e da pum – Son Steffan/Steiven
- Sonda, 26.12.2015, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 26.12.2015, 11:03, RTR
En questa ediziun dal da num e da pum sa fatschenta Chasper Pult cun il di ed era il firà da Son Steffan. Dentant, tge munta il pled firà insumma? Ed, i dat era usits fitg locals per quest di da festa.
Litteratura: En la seria davart ils chalenders rumantschs preschentain nus per la midada da l'onn il «Calender per mintga gi».
Redacziun: Esther Berther
Contribuziuns
-
Chasper Pult respunda a dumondas
-
Chasper Pult davart Son Steffan
-
Tips da cultura
-
Tip da film
-
Calender per mintga gi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1895, ils 15 da december, ei stau stabiliu il suandont uorden d’alps e pastiras, il qual ei dalla ludeivla vischnaunca acceptaus
Igl uorden transcret sco PDF
Igl original sesarva cun smaccar sil document cheusut
1. Ei vegniu terminau e stagiau las alps da schetgs sco suonda:
a) Per ils stiarls. L’alp da Maighels cul Surpalits, nua ch’ils stiarls han dretgs da magliar naven dil Crest da Muschaneras anenasi quei sut il stradun e sco il Crest da Muschaneras fila orasi encunter las Pegnas quei engiu. Plinavon ei dau tier a l’alp da Tiarms da pascular en cass da ruha aura tochen oragiu tier la Gonda sut il Crest da Muschaneras.
b) Per las stiarlas dall’entira vischnaunca che vegnan cargadas ei fixau las vals Strem e Mila e Caschlè. Il Caschlè duei vegnir gudius ensemen cun las stiarlas d’omisduas vals e zuar fatg il medem di quella midada ord las vals sil cuolm. Las stiarlas da Strem han il dretg da pascular naven dils 20 da settember davart da Camischolas tochen otier il Mir, davart da Valtgeva sco il Mir taglia via. Las stiarlas da Mila sil maun da Malamusa tochen oratier il Run dalla Vallatscha e dil maun da Mila tochen oragiudem Crest Liung. Plinavon duei mintg’onn per onn cargar sias stiarlas en la medema val e stuer ni era mo saver midar entras la sort tier l’ulivaziun, perquei intent dueien mintgamai ils cautegias era menar controlla, sinaquei che buca adina ils medems stoppien ord si’alp, sonder onn per onn auters. Stagiau eis ei mesas per val.
2. Alps da vaccas e genetschas
a) Tiarms, Val Val, Cuolm Val, Nual Sura e Sut, Mut, Surpalits.
b) Tschamut, Val Giuv, Culmatsch, Tgom, Cuolm da Vi, la quala alp sto purtar tochen 10 genetschas jastras dapli che l’alp Tiarms, il surpli da 10 genetschas jastras vegn repartius miez a miez.
c) Cuolm Cavorgia cun Stavelsecs, dau tier da schar vegnir giu Pardatsch da Vaccas ils 17 da settember, stagiau 60 tgaus.
La stagiada per las empremas duas alps da vaccas restan las medemas, per Cuolm Cavorgia ei fixau 4 – 5 tiers dapli che la stagiada, sch’ils pursanavels da tal’alp han quei da surpli. Plinavon ei fixau che tuts stavels dueien vegnir gudi.
3. Vadials ei schau liber da metter en Pardatsch, ton d’in maun sco da l’auter, ni mintgin sin sia pastira da casa.
4. Cavals da Tujetsch han, per aschiditg sco ei vegn buca priu si la jarva cavals jasters da part dalla vischnaunca, dretg sin pastira da casa, mo duessen era magliar ora d’entuorn buca mo els vitgs.
5. Ils s.v. bos entirs, tenor uorden stai igl unviern cheu per nez dalla vischnaunca e restan cheu la stad, dueien vegnir cargai cun las vaccas, ils auters bos culs stiarls, sch’els restan cheu.
6. Schau prender dapart las caschadas vegn ei concediu ils 26 da settember, nua che mintgin sa lura ira libramein si las pastiras nua ch’el vul. Per aschiditg sco la caschada ei cumpleta, duei ella star en si’alp e quei era, sche mo 4 – 5 pursanavels formassen caschada. Ils pasturs vegnan pladi tochen dar lartg e quei en particular per las alps da biestga schetga. Plinavon dueien ei stuer pertgirar tuts tiers che l’alp po purtar, sch’enzacons purs restan sin l’alp enten prender da part, sche han els dretgs da tener in ni plirs pasturs da sia caschada tochen dar lartg.
7. Davart il tener tiers a casa ei concediu da schar tener dus tiers per fiug, cass ch’il respectiv fiug havess aber in tier malsaun a casa, sche po el metter mo aunc in tier sin pastira da casa. In tier che stuess ord l’alp per malsogna duei puspei turnar en l’alp cura ch’el ei sauns e habels d’ira en l’alp.
8. Tuttas terminaziuns restan sco tochen dacheu, cun excepziun denter Stavelsecs ed il Tgom, las Bostgas encunter Val Giuv che dueien vegnir fixadas d’in nunpartischont um. Untgidas restan sco igl uorden vegl plaida e las stiarlas dueien pil cass ch’ellas stuessen giu gl’Uaul Flurin sin l’untgida, vegnidas zavradas si, sch’ellas san buca turnar si Caschlè suenter in di e las da Strem dueien ira endadens il Mir sin pastira da Camischolas.
9. Per las nuorsas ei schau igl uorden vegl cun fixar mintgamai sco ils auters tiers, cura cargar ni descargar. Ils 20 d’uost ston ellas ira vi l’Alp Tschamut. Plinavon dueien las nuorsas da Plaun Miez suenter ils 28 da zercladur, vegnir tenidas naven da Nual, Mut e Tgom e messas cun la muntanera si Valtgeva, plinavon dueien ellas vegnir tenidas ord pastg da biestga ton sco pusseivel ton si Cuolm da Vi sco enta Strem. Aschigleiti sco las nuorsas da Plaun Miez vegnan unidas cun las da Valtgeva, dueien ils pasturs dalla stad surprender ellas da pertgirar cun agid dils pasturs dalla primavera, ils quals dueien omisdus, treis dis per in um, stuer gidar a pertgirar il pastur dalla stad. Ils nursers dueien aschigleiti sco els anflan nuorsas ventschidas prender giu la noda e tarmetter oragiu al president da vischnaunca, avon che senezegiar da quellas. Plinavon dueien ils nursers astgar duvrar mo buns tgauns, dressai da pertgirar las nuorsas e ton sco pusseivel dueien las nuorsas vegnir disadas da maner sin pastira da bietga temps d’atun, aschigleiti sco las vaccas vegnan giud ils aults, baul en in liug e baul en in auter.
10. Ariguard frietar ei concludiu che dapi igl emprem da fenadur dueien en tuttas alps vegnir serrau giu sin in toc pastira las pasculaziuns culs tiers e quei tochen cargar sco cheu fixau:
per Strem: naven dalla tegia dils Deragischs anen.
per Val Mila: sco la tegia fila vi e neu quei anen omisdus mauns,
per Val Giuv: il Culmatsch
per Tiarms: naven dalla Siara enasi
per Tschamut e Surpalits: sco la tegia si miez il cuolm fila en ed ora, quei ensi dil maun da Tgatlems naven dalla Tgauma, pils stiarls anenasi, plinavon giudem il Stavel da Tgatlems quei ensi.
allura Nual Sura e Mut
pil Tgom: naven dil stavel enasisum graden quei ensi.
Cuolm Cavorgia: Dil maun dalla Rieda scol putaun da Plaun da Pors fila ed engiu quei vul dir: Plaun da Pors, las Canals ed il Tscher, duein vegnir frietai. –
Pils da Pardatsch: encunter Cuolm Cavorgia tochen si tier la seiv dils Cugns.
11. Per cultivar las pastiras ed alps duei mintgin per mintga sis vaccas stuer far in di lavur cumina en l’alp ch’el gauda e sin pastiras da casa mintgin sin sia pastira per mintga dus tiers in di lavur. Il fixar tgei lavur e nua luvrar ei caussa dil survigilader dallas lavurs cuminas, la survigilonza tier talas lavurs stat sura als cautegias e cauvitgs. Stiarlas e stiarls, sch’ei drova enzatgei, sche dueien mintga 12 tiers far in di lavur.
12. Prender alp ston tut quels che han tiers schon gl’emprem onn.
Ariguard igl ulivar las alps
Ei duei vegnir ulivau las alps onn per onn e quei da s. Gions, num en urgents impediments e quei sco suonda: In pursanavel, per exempel, il qual sto per in onn ord sia alp cun la sort, ha l’auter onn il dretg da restar en si’alp e quei entochen tut ils auters pursanavels dalla respectiva alp han in onn ni l’auter entras la sort midau alp. Plinavon duei vegnir ulivau mo en cass ch’ei muncass en in’alp pli bia che tschun tiers e sch’ei maunca pli che tschun tiers, sche vegn ei tratg ina ni pliras sorts, denter tuts pursanavels dalla alp surcargada, entochen ch’ei resta mo tschun e sut tschun tiers differenza e sche la davosa sort che duei ulivar muossa per tschun tiers dapli, sche rest’ei era ulivau. Quel il qual negligescha il dar en lur tiers per ulivaziun, sto ira cun lur tiers nua ch’ei maunca e quei mintg’onn.
13. Plinavon ei a mintg’alp surschau il dretg da, cun il pli dils pursanavels dalla respectiv’alp, far lur uordens en sia alp.
1895, ils 15 da december ei il present uorden dallas alps e pastiras da casa, terminaziuns da pastiras da casa tenor uorden vegl, vegnius approbaus dalla ludeivla vischnaunca e stabilius per in decenni, ni diesch onns.
Per mauns dalla ludeivla vischnaunca
Gion Andriu Berther
protocollist


text:
Enfin igl onn 2026 vala la concessiun per la pendiculara da la staziun Känzeli a Brambrüesch. Radund 50 onns veglia è ella. Ed il meglier fiss da remplazzar ella bainbaud, pertge il mantegniment d'ina uschè veglia pendiculara custa blers daners. Ma sa chapescha ch'era ina nova pendiculara custa fitg bler: il cussegl d'administraziun schazegia investiziun da tranter 12 e 15 milliuns francs. Ina summa, che las pendicularas da Cuira na san betg finanziar senza l'agid da la citad da Cuira.
Sch'il pievel di na lura è quai uschia, lura na datti betg pli las pendicularas da Brambrüesch e lura è quai d'acceptar.
Nagin avegnir senza contribuziuns da la citad
Actualmain survegnan las pendicularas da Cuira da la citad duas grondas contribuziuns:
- 350'000 francs contribuziun da manaschi
- 500'000 francs contribuziun d'investiziun (pendiculara Cuira-Känzeli)
La contribuziun d'in mez milliun francs scada igl onn 2020. Senza questa contribuziun n'èsi betg pussibel per las pendicularas da Cuira da remplazzar la veglia gondla da Känzeli a Brambrüesch. Perquai dovri ina nova contribuziun da la citad. Uschia vegn il suveran da Cuira a decider tranter igl atun 2018 e la primavaira 2019 davart igl avegnir da las pendicularas sin il culm da chasa da la citad il Brambrüesch.
Cun pretschs bass a dapli svieuta
Enfin la votaziun vulan las pendicularas da Cuira anc megliurar il quint da manaschi. Per ina vegn quai giavischà da la citad da Cuira. Da l'autra vart quintan ils responsabels da las pendicularas da vair uschia pli grondas schanzas tar la votaziun a l'urna, sch'ins sto dumandar per contribuziuns main autas. Megliurar las cifras vulan els cun sbassar massiv ils pretschs per ils abunaments. Quai duai manar tar ina pli auta svieuta.
Ord l'archiv:
RR actualitad 07:00
Acziun da pretschs
In abunament custa cun la ChurCard 249.- francs, per ina famiglia 399.- francs, n'emporta betg quants uffants. L'acziun vala mo, sche 1'111 abunaments vegnan vendids enfin ils 30-11-2017. Quai muntass 4 giadas dapli abunaments che fin qua.


text:
Recuors dil vischinadi da Sedrun avon il Cussegl Pign
Cuera, ils 28 d’avrel 1883
Avon il Cussegl Pign dil Cantun Grischun
En caussa da recuors dil vischinadi Sedrun encunter l’entira vischnaunca Tujetsch concernent repartiziun dallas pastiras da casa ha il Cussegl Pign, suenter haver legiu atras il recuors daus en da signur advocat G. Cajacob per Sedrun, dataus dils 22 dil meins vargau, e la risposta da signur Florin Berther per la vischnaunca Tujetsch, dils 26 d’avrel – ord il qual constat il sequent:
Entras il conclus dils 4 da mars vargau ha la vischnaunca renviau anavos in petitium dil vischinadi Sedrun, da vuler carschentar igl intschess da lur pastira da casa sin fudament dalla pretensiun, che per temps da stad, hagien ils differents vitgs ni confinonts dall’entira vischnaunca in dretg privat vid las pastiras da casa ad els da vegl enneu concedidas, aschia ch’ina autra repartiziun da quellas sappi buca haver liug, ni vegnir fatga.
Encunter quei conclus e sia motivaziun recuora il vischinadi Sedrun e garegia il suandont:
1. Che la vischnaunca Tujetsch seigi, sco possessura dallas pastiras da casa obligada da rugalar sin dueivla moda la gudida da quellas tenor basegns, senza prender risguard sin la tochen ussa existenta repartiziun dallas sura numnadas, sin ils vischinadis.
2. Eventuel, ei duei vegnir priu a mauns ina pli gesta repartiziun dallas pastiras da casa, entras ina ordonanza dil Cussegl Pign, sin fundament d’ina nova schazegiada da quellas.
La vischnaunca encuntercomi setegn ferm vid il pugn, che la gudida dallas pastiras da casa hagi ina natira privata e vul quei mussar si entras sentenzias giudizialas ord pli vegls temps, dadas giu en semegliontas dispetas denter ils singuls cunfinonts vischinadis, ord las qualas quei caracter dil dretg da gudiment, vid las da vegl enneu stablamein terminadas pastiras, seigi vegnius renconuschius.
Il caracter da dretg privat seigi milsanavon constataus entras ils statuts e controllai conclus da vischnaunca sur la pasculaziun en cass da descargadas avon temps, ni intermisticas, muort neivs, e da tiers che vegnan buca cargai ellas alps en quei senn, ch’ils respectivs tiers dils vischinadis stoppien mintgamai vegnir pasculai exclusivamein sin la pastira da casa cumpartida a quels vischinadis.
In mussament plinavon seresulteschi ord la circumstanzia, che las lavurs cuminas sin las pastiras da casa vegnien adina e dapertut fatgas dils respectivs vischinadis, ils quals tegnien sur da quellas in separau quen.
Da quella posiziun da dretg anora, snega la vischnaunca giu al Cussegl Pign il dretg da decisiun en il present cass da recuors, essend che la repartiziun dallas pastiras da casa sappi buca vegnir rugalada giu sin via d’administraziun, la concernenta dispeta audi plitost avon il derschader civil.
Eventuel tschenta ella plinavon la pretensiun: Il recuors duei vegnir enviaus anavos per materialmein nunfundaus, essend ch’il vischinadi Sedrun, possedi schon ussa tonta pastira da casa per guder la stad, sco ella sappi garegiar tenor raschuneivladad e tenor las existentas proporziuns.
- En consideraziun, che domisduas parts renconuschan il dretg da proprietad dall’entira vischnaunca vid alps, uauls e pastiras, e specialmein era vid igl intschess e terren dallas questiuneivlas pastiras da casa.
- En consideraziun, che schon ord il factum digl expressivamein renconuschiu dretg da possess dalla vischnaunca sin las pastiras da casa seresuletscha claramein, che la repartiziun da quellas parcellas dil total possess sin ils differents vischinadis, per gudiment dils tiers casa, ha giu liug el senn d’ina ordinaziun administrativa, e ch’ei sa vegnir definiu negin tetel da dretg privat ord la da vegl enneu mai midada existenza da quella ordinaziun.
- En consideraziun che grad las allegadas destinaziuns dils statuts e protocolai conclus da vischnaunca plaidan en quei senn en la questiuneivla damonda ed ei setracta aschia d’in object d’administraziun e buca sur d’ina damonda da dretg privat.
- Per consideraziun ch’in caracter da dretg privat en quella damonda, sa era buca vegnir mussaus si cun sereclamar sin antecendentas sentenzias giudizialas denter singuls vischinadis confinonts, essend ch’igl uffeci da derschaders d’avon temps exercitavan era cumpetenzas administrativas, e che la cumpetenzas dallas autoritads eran da quei temps en general buca exactamein zavradas si.
- En consideraziun ch’il present recuors croda consequentamein en la cumpetenza da decisiun dil Cussegl Pign
- En consideraziun era che ils acts, quei che appartegn igl eventual petitium dils recurrents dattan buc il sufficient sclariment schebein quel seigi fundaus ni nunfundaus.
Renconuschiu
1. La vischnaunca Tujetsch vegn enviad’anavos cun sia pretensiun ariguard l’incumpetenza dil Cussegl Pign.
2. Igl ei caussa dalla vischnaunca, sco possessura dallas pastiras da casa da relaschar commensuradas ordinaziuns sur dil gudiment da quellas entras ils differents vischinadis, mintgamai tenor las circumstanzias ed il basegns da quels.
3. En la damonda dil vischinadi Sedrun, per ordinaziun d’ina revisiun dalla presenta repartiziun dallas pastiras da casa, intrescha il Cussegl Pign ussa buc en, sonder surlai als vischinadis da sentelgir cun l’entira vischnaunca en quella caussa, resalva aber en cass da novas lamentaschuns en quei punct, d’instradar tenor circumstanzias ina expertisa.
Il present conclus duei vegnir communicaus allas parts, ils produci acts e la admessa segirada restituidas.
Il president
per quel
B. Werth
En num dil Cussegl Pign
il directur da canzlia
Marckion
Documents en connex cun la dispeta denter vischnaunca ed il vischinadi da Sedrun
Pastira_Sedrun_Posiziun_Cussegl_Pign_Versiun_Romontscha (28 d'avrel 1883)
Pastira_Sedrun_Posiziun_Cussegl_Pign_Versiun Tudestga (28 d'avrel 1883)
Pastira_Sedrun_Cussegl_Pign (20 da fenadur 1883)
Pastira_Sedrun_Cussegl_Pign (1 d'uost 1883)
Pastira_Sedrun_Cussegl_Pign (12 da settember 1883)
Pastira_Sedrun_Cussegl_Pign (6 da november 1883)


text:
Accord cul „Camifeger“ Monn - ils 3 d’october 1873
Cheutras vegn ei memorisau ch’ei seigi denter la ludeivla vischnaunca da Tujetsch ed il meister „Camifeger“ Gion Giusep Monn da Mustér, nua ch’il detg Monn surpren da far giu tut ils tgamins dalla vischnaunca da Tujetsch e zuar quei duas gadas ad onn, ina duei daventar la fin da quei meins e l’autra 1874 la fin da mars, pagond la suandonta pagaglia sco cheu suonda.
1. Vegn ei dau in „vargeld“ per gada 4 frs.
2. Scadin tgamin da treis alzadas duei dils vischins vegnir pagau vegn raps in, ils auters meins da treis alzadas, gissiat raps in.
3. Aschia pia duei quei accord esser ligiaus per in onn, nua che las parts ein suenter quei onn puspei en libertad.
4. Plinavon ei il sura meister „Camifeger“ obligaus da dar rapport mintga gada sch’ei sesanflass tgamins cun defects.
Per verdad e vigur da quei, attestan las parts
En num dalla vischnaunca
Giachen Antoni Schmed
Gion Giusep Monn
Ils 3 da matg 1874 ei quei contract vegnius sligiaus si tenor il nudau el protocol da vischnaunca da quei di:
Eis ei dalla vischnaunca vegniu demissiunau il „Camifeger“ Monn da Mustér e priu si per nies „Camifeger“ Pieder Stoffel dalla Val Sumvitg, zuar nundeterminadamein ed il prezi ei il tgamin da duas alzadas 17 raps e quels da treis alzadas 20 raps cun mintgaga 2 frs. „Vargeld“ e quei vegn fatg giu duas gadas per onn, atun e primavera.


text:
Panòcia
En botànica, la panòcia o racémo cumpunìt l'è 'na 'nfiurescènsa cumpunìda, furmàda de 'n as principàl del quàl se destàca dei ram compàgn che 'ndèla gràta ma che 'nvéce de ìga 'nsìma dei fiùr sèmpe i g'ha amò 'n ótra gràta. En sostànsa l'è 'na gràta de gràte.
Panòcia del furmintù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Co la paròla panòcia (ciamàda piö de spès col nòm de canù del furmintù e in Insübregh col nòm de Lö(v)a) se ciàma 'ndèla lèngua parlàda de töcc i dé pò a la 'nfiurescènsa fèmina del furmintù che però 'n realtà tecnicamènt l'è 'na spìga, perchè le cariòsidi (spighète) i è sèsii (le g'ha mìa 'l pedezèl)[1]. La 'nfiurescènsa mas•cc del furmintù 'nvéce, cioè la part ciamàda "ciöf", l'è tecnicamènt pròpe 'na panòcia, perchè le spighète i è pedunculàde.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Us corelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Igl è stà il terz cumbat electoral en fila cun ils 2 candidats Gabriella Binkert Becchetti e Rico Lamprecht. Avant 4 onns han els cumbattì per il sez en il Cussegl grond - Rico Lamprecht aveva gudagnà. Avant 2 onns han els cumbattì per il presidi communal da la Val Müstair - Rico Lamprecht ha gudagnà. Ed oz il terz cumbat: puspè per il Cussegl grond. Rico Lamprecht ha gudognà era quel cun 303 vuschs encunter 233 vuschs. Lamprecht resta damai deputà per la Val Müstair.
Conferma per la lavur
Per Rico Lamprecht è il resultat dad oz ina conferma per la lavur prestada durant ils davos onns sco president communal e deputà. Ins saja sin ina buna via ha el ditg envers RTR. Gabriella Binkert Becchetti percunter accepta il resultat, è dentant era dischillusa che betg dapli persunas èn idas a votar. La participaziun a la votaziun è stada cun 553 vuschs be tar 47%.
Avegnir intschert
Suenter trais cumbats electorals encunter Rico Lamprecht na sa Gabriella Binkert Becchetti anc betg co che ses avegnir politic vesa ora. Ella è actualmain vicepresidenta da la vischnanca da Val Müstair. En il futur possia ella dentant s'imaginar dad investir sias forzas en auters projects che en la politica ha ditg Binkert envers RTR.


text:
Ord raschuns anc betg scleridas è in manischunz restà ferm sin in binari tranter las barrieras cun ses camiun. El e ses cunautist han savì bandunar il camiun avant ch’il tren è cupitgà en quel. Omadus han gì in schoc ed èn vegnids ospitalisads per segirtad.
Il camiun aveva chargià harassas da bavrondas ed è vegnì donnegià fermamain tras la collisiun. Medemamain hai dà in donn vi dal tren. Il locomotivist ed ils passagiers èn restads senza blessuras.
Lingia da tren interutta fin las 21:00
Tge che ha manà a l’accident n’è anc betg sclerì. La Polizia chantunala da Turitg, il post d’examinaziun da segirtad svizra (SUST) e la procura publica da Limmattal/Albis intercureschan l’accident.
Sco la SBB ha comunitgà resta la lingia tranter Au e Horgen anc serrada fin enturn las 21:00 la saira. Trens crodan ora u vegnan sviads. Ins sto far quint cun retard. Pertutgadas èn tant las lingias da la S-Bahn sco era trens regiunals ed internaziunals.
RR novitads 20:00


text:
Sco il selvicultur da Tujetsch Adrian Deragisch ha declerà ad RTR vegni construì dus rempars per proteger la serenera e trais rempars per proteger la centrala da la Axpo Hydro Surselva. Mo là ston ins laschar liber l’access, vul dir ins vul construir barrieras mobilas.
Demontar punts da la loipa
Ultra da quai vegnan trais punts da la loipa da pass lung demontadas. Mo sin la stagiun d’enviern duain ellas esser puspè en funcziun. La punt sur la tschiffada da la Axpo vegn auzada per 50 cm e quella resta alura. E la punt da fier sper il stan da sajettar vegn navend, ils cabels da polytronica e d’electricitad vegnan mess sut l’ual.
300'000 francs
Tut questas mesiras custan 300’000 francs. Uss vegn il project elavurà en detagl, e las lavurs cumenzan – sche pussaivel – l’atun, uschiglio la primavaira 2017.
Ulteriur material pudess vegnir anc
La saira dals 14 da mars era ina bova vegnida giu en la Val Strem. Crappa e terratsch da passa 200’000 m3 material èn crudadas en la val. Ils geologs quintan che anc dapli material pudess vegnir giuadora.
RR actualitad bunura


text:
l'EHC San Murezzan ha pers la quarta partida dal quartfinal da play-off da la segunda liga a chasa encunter Uzwil. San Murezzan avess gì schanzas avunda per decider il gieu a sia favur, surtut en l'emprim terz.
Omen a la fin a l'emprim terz
Cun la sirena per l'emprima pausa ha dentant l'EHC Uzwil fatg il 0:1. Uschia ha San Murezzan adina stuì reagir enstagl d'agir e prender si in retard. L'equipa dal trenader Adrian Gantenbein n'ha betg dentant betg pudì reagir avunda consequent ed ha pers a la fin cun 4:7.
Ussa dependa tut dal gieu decisiv da mardi l'emprim da mars ad Uzwil.
Playoff 1/4 final segunda liga ost
L’EHC Cuira perda emprima partida cunter Biasca
En l’emprima partida dal mezfinal da l’emprima liga perda l’EHC Cuira ordaifer cunter l’equipa tessinaisa da l’HCC Biasca suenter prolungaziun cun 3:2.
Survista gieus da playoffs grischuns (03-03-2016)
Emprim pass è fatg per il club da hockey Engiadina
Per il club da hockey d’Engiadina ha cumenzà oz la missiun return en segunda liga. L’equipa grischuna ha gudagnà l’emprima partida da promoziun encunter Ceresio. La decisiun è dentant crudada pir en la 54avla minuta. Sascha Gantenbein ha fatg il gol decisiv per il 6:5.
Sin la via enavos en segunda liga frunta Engiadina durant las proximas duos emnas anc sin las equipas da Zugerland e San Galla.
RR novitads 20:00/23:00


text:
La chasa dals represchentants abolescha Obamacare
La chasa dals represchentants a Washington ha decidì d'abolir la refurma da sanadad dal anteriur president Barack Obama - era enconuschent sut il num «Obamacare». Ils deputads e las deputadas han vuschà cun ina maioritad piz a cup da 217 encunter 213 vuschs per dismetter la refumra da sanadad. Tut ils Democrats èn stads per mantegnair Obamacare.
Empermischun da Trump
Il president american Donald Trump aveva empremiss en il cumbat electoral da dismetter Obamacare e da remplazzar il sistem da sanadad cun in nov model. Dapi 7 onns protestan ils Republicans gia encunter Obamacare. Il zercladur vegn il senat a decider en chaussa. La è la maioritad dals Republicans pli stretga.
RR novitads 22:00


text:
Samsung è il pli grond producent da smartphones dal mund. Il concern è responsabel per in tschintgavel da l’entir product naziunal brut da la Corea dal Sid.
Kwon Oh Hyun
L'um da 64 onns valeva sco numer dus da Samsung. Ins quintava che Kwon surpiglia ina rolla anc pli gronda. Sin cura che Kwon Oh Hyun dat giu ses post n'è anc betg enconuschent. Era tar pussaivels successurs vegn fatg naginas indicaziuns. Kwon lavura dapi 32 onns per Samsung ed è dapi tschintg onns a la testa dal concern da tecnologia.
Affera da corrupziun
Ina dretgira aveva sentenzià l’ertavel da l’imperi da Samsung, Lee Jae Yong, a tschintg onns praschun. Quai tranter auter pervi da corrupziun. Actualmain marscha in process d'appellaziun. Il cas stat en connex cun l’affera da corrupziun enturn l’anteriura presidenta da la Corea dal Sid, Park Geun Hye.
Ils investigaders accusan Samsung d'avair pajà grondas summas ad interpresas e fundaziuns da l'amia da Park – Choi Soon Sil - sco era a sia parentella per survegnir sustegn politic tar la fusiun da dus concerns. Lee ha snegà las reproschas da corrupziun.
RR novitads 06:00


text:
Giachen Martin Hendry, in emigrant d'avon varga 100 onns ell'America
da pader Vigeli Berther, Rueras/Mustér
en Ischi semestril Annada 60, nr 4, 1975
Giachen Martin Hendry ei emigraus cul tierz rosch Tuatschins ils 8 da november 1852. Cun el ein emigrai Giachen Martin Giacumet (=Jacomet) cun dunna e dus affons, il giuven Gion Antoni Beer, quels tuts da Surrein, e lu aunc il giuven Sep Ludivic Beer da Gonda, en tut siat persunas. Da lur viadi, da lur arrivada ella America e dils emprems diesch onns da lur dimora leu savein nus nuot. Forsa fuss ina u l'autra brev tscheu ni leu aunc avon maun, sche buca mauns da dunschalas, tschaffadas dalla pissiun da schubergiar, han fiers ellas el fiug. Mo ton pli interessantas ein las novas che Giachen Martin Hendry tarmetta en sia emprema brev als da casa.
Quella brev ei ina risposta ad ina brev dils da casa, scretta ils 25 da matg 1861 e retscharta suenter biebein in meins e miez. El era s'engaschaus sco schuldau ella Uiara dalla secessiun (1861-1865), la quala era erutta perquei ch'ils stadis dil sid levan sesparter dil nord. Sia emprema aventura ei stada la battaglia al flum Bull Run, nua che las truppas dil nord, ils Unionists, ein vegni batti ed han giu 380 morts e blessai ed in per tschien perschuniers. Ina victoria dils Unionists seigi stada nunpusseivla essend els 20'000, ils rebels (Confederai) dil sid denton 80'000.
Paregliein nus quels fatgs menziunai ella brev cuortamein cun l'historia, s'accordan els ualti gest cun la realitad. Mo gia lu veva la propaganda d'uiara surpriu la metoda dil stravagar quei che apparteneva las cefras. Suenter quei excuors guerril vegnan las novitads pli persunalas. El raquenta da ses amitgs romontschs dalla America:
Anton Zoller da Breil maridaus cun Barla Decurtins. Giachen Martin Hendry annunzia che otg Romontschs seigien en sia cumpignia, treis da Breil, dus da Glion (bab e fegl) e dus da Surrein Sumvitg. In seigi il Luis Miller, fegl dalla Carlina che seigi vegnius anen cun els. El seigi emprem litinent. Returnond alla realitad guerrila descriva Giachen Martin Hendry lur guardia al flum (Run) Potomac che fuorma ils confins denter il stadi Virginia (sid) e Maryland (nord).
Entira historia dil Giachen Martin:Giachen Martin Hendry
Mira dapli en America 1a part pagina 55!!
Stillwater 1912


text:
Dalai Lama
- Venderdi, 21.9.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 21.9.2018, 8:40, RTR
Il Dalai Lama, il manader spiritual dals budists dal Tibet, è quels dis sin visita en Svizra per il giubileum da 50 onns da l'institut tibetan a Rikon en il chantun Turitg.
Tenzin Gyatso è il num privat dal 14avel Dalai Lama. Tenzin Gyatso è naschì il 1935 sco figl da purs en il Tibet. Ch'el è la reincarnaziun dal Dalai Lama han ins constatà, cura ch'el aveva dus onns. Tenzin Gyatso ha lura survegnì l'educaziun e la scolaziun a Lhasa en la chapitala dal Tibet per ses pensum sco Dalai Lama.
Il 1959 è il Dalia Lama fugì ensemen cun millis Tibetans da l'occupaziun chinaisa en l'exil a Dharamsala en l'India, nua ch'el viva anc oz cun ses 83 onns. Da là anor porta el ses messadi per pasch e dialog viador en l'entir mund. Il 1989 ha el retschavì il premi Nobel da la pasch per ses engaschi paschaivel da liberar il Tibet da l'occupaziun chinaisa.


text:
Durant ina conferenza da medias da la AfD ha la presidenta da la partida Frauke Petry declerà, ch’ella na vegnia betg a far part da la fracziun da la partida. Ella vegnia ad entrar en il Bundestag sco deputada singula. Quai haja ella decidì suenter lunga reflexiun. Dentant veglia ella vinavant persequitar ina politica conservativa e realisar las ideas raschunaivlas che la AfD haja elavurà dapi il 2013. Suenter questa decleraziun ha Petry bandunà la conferenza da medias.
Dapi ditg è enconuschent ch’i dat tensiuns en la AfD. La critica da Petry sa drizza surtut cunter il topcandidat da la partida Alexander Gauland e sias polemicas da l’ultim temp che han procurà per lingias grassas. Pli detaglià n’ha Petry betg prendì posiziun oz, ella vegnia dentant a declerar sias raschuns ils proxims dis.
Er per il co-president da la partida Jörg Meuthen è la decisiun da Petry stada ina surpresa. Sco el ha declerà, n’haja Petry betg discurrì oravant cun el sur da questa decisiun. El ha crititgà che Petry haja l’ultim temp sa distanzià memia ferm dals dus topcandidats Alice Weidel ed Alexander Gauland.
RR novitads 11:00


text:
Pàm
Al pàm (o pòm) l'è al frùt ed l'èlber cun l'istèss nòm.
I urégin dal pàm i vìnen da l'Asia: adèsa in Itàlia agh én in teoréa duméla qualitê ed pàm, anch se quelchidùn l'è andê pérs.
Al pàm l'è un frùt ch'as pól catèr tót l'an; l'advèint matùr tra la fin d'agòst e la metê d'utóber.
Al tèimp in dal quel un pàm al tin a bòta l'è dimòndi advérse a secànda ed la qualitê, mo vést ch'l'è pin di àcid orgànich as pól conservèr ed nòrma tra un e quàter més.
Per cunservèr i pàm in ónna bòuna manéra is tìnen a 'na temperatùra ch'la và da 1.0 a 3.5 °C cun umiditê ed circa 59-68%.
Al pàm al gh'à vitamèni importànti, cóm la provitamèina A, al vitamèini B1, B2, B6, E e C, niacina e ètri lavór.
I pàm is pólen magnèr da per lór, mo is pólen anch druvèr in cusèina da fèr di prémm, di secànd e anch di dólz. In pió, al 's pól anch druvèr da fèr in cà di màscheri ed blàssa. Al pàm l'è un bòun amìgh dla blàssa: l'agh à pòchi pòchi calorìe e, gràsia ala pectina, la dà 'na man a sparìr via tót i lavór tòsich in dal corp. As pól anch druvèr per fèr di tratamèint a la pèla, la fà dvintèr lucèint e nóva.
Di èter lavór ch'is pólen fèr cun i pàm i én: i sócch ed frùta, al sìder, òli ed rumèli 'd pàm, (al dróven dimòndi in di paés dal nord Europa, as fà lavurànd al sócch e al sìder), di crémi[1], fèti ed pàm sacch, bevàndi alcòlici.
Pàm in dla cultùra
- Al pàm l'è al sémbol dla zitê ed New York;
- La fòla ed Guglielmo Tell la dis che lê lò al gh'àbia avû da tirèr na fràssa in d'un pàm sóvra la zócca 'd sô fiól;
- Secònd la legènda Isaac Newton l'à capî la lég' ed gravitaziòun;
- In dal film ed Walt Disney, ispirê a la fòla di fradê Grimm Biancaneve e i sette nani, al pàm ed la stréga per Biancaneve al gh'à dal velèin;
- Paride, in dla mitologéa, l'à dê in reghèl ad Afrodite, vést che l'éra la dànna pió bèla dl'Olimpo;
- Al frùt ch'l'à fat blisghèr in tentaziòun Adamo ed Eva as dis ch'l'éra un pàm;
- Al pàm con un mursgòt l'è al sémbol dl'aziènda Apple Inc. (e infàti al sô nòm al vól pròpria dir pàm);
- Avalon, l'isolòt di lébber ed Re Artó, al vól dir tèra di pàm.
Urégin dla paròla
La paròla pòm la vin dal francés pomme.


text:
Le Lezionar-A contëgn les letöres, les oraziuns, i salms y les antifones dles mësses dles domënies y dles gran festes dl ann de dlijia "A". Por le desfarenzié dai atri lezionars àl le corù bröm. Le lezionar ne n’öga nia ma por la zelebraziun dla mëssa y dla liturgia dla parora, mo al é ince n liber dër d'ütl te familia por s'arjigné ca ales domënies y ales festes. Tl ann de dlijia "A" vëgnel portè dant le vagnele do san Matî
che presentëia Gejù cun referimënt al Testamënt Vedl. Mo Gejù ti dà na interpretaziun nöia ales Scritöres y insëgna na manira nöia de vire. Al é n vagnele scrit por la comunité cristiana che l’autur à dan dai edli. Por Matî él tler che Gejù é le Fi de Davìde y le Messia che ti é gnü impormetü al popul de Israel. I tesc dl lezionar é gnüs traslatà da Tone Gasser y ?iarà jö da siur Iaco Ploner. Le liber vëgn proponü sciöche aiüt por la zelebraziun dla liturgia tl lingaz dla uma do l’intenziun dl conzil.
Ann de publicaziun 2004
Parores de Tone Gasser y Iaco Ploner
348 Plates
Lingaz: ladin
Prisc 40.00€


text:
En il center dals discurs cun la regenza da la provinza autonoma Bulsaun-Tirol dal sid èn stads il traffic da cunfin ed il provediment d'energia. Las 2 regenzas èn s'exprimidas per intensivar las colliaziuns dal traffic public tranter il Grischun ed il Tirol.
Meglierar ed amplifitgar il traffic public
Per l'ina ins vul meglierar las colliaziuns Scuol–Puntina e Mals–Puntina. Per l'autra è, sin impuls da la regenza dal Tirol dal sid, la colliaziun da viafier tranter l'Engiadina bassa ed il Vnuost puspè in tema.
Energia e turissem ulteriurs temas
Plinavant vulan ins meglierar il provediment d'energia en la Val Müstair ed en il Vnuost. Quai cun construir ina colliaziun permanenta da l'attatg d'urgenza tranter las duas regiuns. In ulteriur tema è stà ina cooperaziun eventuala tar las purschidas turisticas.


text:
Armon Cantieni 1907 – 1962
- Mardi, 12.9.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 12.9.2017, 19:00, RTR
Avant 110 onns è el naschì e daventà in impurtant cumponist ladin. Cun insaquantas ovras per chors maschadads sa regordan «Noss chors» oz da sia musica.
L'Engiadinais Armon Cantieni è naschì ils 10 da settember 1907 a Winterthur. Da chasa è el stà a Cuira. Là è el era mort il 1962. Cantieni è stà magister da musica, dirigent, organist e cumponist. Sia ovra cuntegn bleras chanzuns per chors maschadads e per l'instrucziun en scola. Perquai udin nus en l'emissiun dad oz mo paucs chors virils e blers chors maschadads.


text:
Persunas ord ses ambient social han il venderdi empruvà dad ir per quels, quai ha confermà la pledadra da la Polizia chantunala, Anita Senti, envers l'agentura da novitads sda. Perquai ch'il temp dad alp saja uss a fin, vegnia tschertgà nagin nov plaz per ils chavals.
Critica envers las autoritads
Il maltractader d'animals dal chantun Turgovia dat da discutar dapi l'entschatta d'avust. Era envers las autoritads dal chantun Turgovia datti pervi da quai cas critica. Sin la puraria dal possessur d'animals eran plirs chavals crappads. Auters animals eran smagrids u en in mal stadi.
En il Cussegl grond dal chantun Turgovia hai dà diversas intervenziuns pervi da la puraria a Hefenhofen. La regenza dal chantun ha nominà ina cumissiun independenta sut la direcziun da l'anteriur cusseglier guvernativ dal chantun Zug, Hanspeter Uster. Quella cumissiun duai intercurir il cas.
RR novitads 14:00


text:
Set emnas suenter la gronda crudada da crappa hajan ins gia pudì rumir 360'000 meters cubic crappa e glera. Las lavurs sa concentreschan entant sin las construcziuns da protecziun per ils vitgs da Bondo, Spino e Sottoponte. Quellas èn la premissa per ch'ils abitants d'ulteriuras zonas evacuadas pon puspè turnar enavos a chasa.
La fin d'emna avevan ils emprims 65 abitants da la zona verda puspè dastgà turnar en lur chasas. Per las ulteriuras zonas vala vinavant in scumond d'access pervia da motivs da segirezza.
RR novitads 18:00


text:
A la fin dals gieus olimpics a Pyeongchang ha la Svizra anc in’ulteriura schanza da gudagnar ina medaglia, quai entras Nevin Galmarini en il slalom gigant parallel da snowboard.
A chasa penda gia la medaglia d’argient
Gieus olimpics e Galmarini è dal reminent in’istorgia da success. Avant quatter onns a Sotschi era il snowboardist da 31 onns daventà segund ed aveva uschia gudagnà la medaglia d’argient. Gugent turnass Galmarini era da Pyeongchang cun ina medaglia.
Schanzas survegn Nevin Galmarini questa giada be ina. A Pyeongchang è sulet il slalom gigant anc olimpic, betg sco anc avant quatter onns cun il slalom ed il slalom gigant. Il slalom è vegnì stritgà dal program. Per el na saja quai nagin problem, ha Galmarini manegià a la conferenza da medias. Sia disciplina da parada saja uschia ni uschia il slalom gigant.
RR actualitad 17:00


text:
Końskowola
Końskowola [kɔɲskɔ'vɔla] è in vitg e sedia da la vischnanca rurala da medem num en il sid-ost da la Pologna. El appartegna al circul da Puławy dal voivodat da Lublin e giascha al flum Kurówka.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Dals 8 da zercladur 1532 fin l'onn 1870 aveva Końskowola il status d'ina citad. Il vitg è vegnì numnà tenor ses fundatur Jan Koninski ed è vegnì menziunà l'emprima giada il 1442.
L'onn 1532 ha Końskowola obtegnì il dretg da citad. El è daventà in center dal commerzi cun victualias ed aveva pliras fabricas da textilias. Carstgauns da l'entira Polognia ma era da la Saxonia èn sa domiciliadas qua.
En il rom da la terza spartiziun da la Pologna è il lieu vegnì il 1795 sut domini austriac. Il 1809 è el daventà part dal ducadi da Varsovia. Suenter la revolta da schaner ha Końskowola pers il 1870 il dretg da citad. Dapi il 1918 appartegna el puspè a la Pologna.
A l'entschatta da la Segunda Guerra mundiala, ils 15 da settember 1939, è Końskowola vegnì occupà dals Tudestgs. Igl è vegnì endrizzà in champ per praschuniers da guerra ch'era dentant da curta vita. Il champ da concentraziun ch'è vegnì erigì qua ha existì fin il 1943.
En il ghetto local èn vegnids domiciliads Gidieus da la regiun ma era Gidieus da la Slovachia. Ils 8 da matg 1942 èn blers Gidiues vegnids deportads en il champ d'extirpaziun da Sobibor. L'october 1942 è il ghetto vegnì liquidà dal III battagliun dal regiment da polizia 25, l'anteriur battagliun da polizia da reserva 101. Tar quest'acziun èn morts var 1000 persunas.
Vischnanca[modifitgar | modifitgar il code]
A la vischnanca da Końskowola appartegna il vitg Chrząchów.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il monument il pli enconuschent da Końskowola è la baselgia catolica cun fossas da famiglia dals Opalinskis e Lubomirskis e cun craps da fossa ch'èn vegnids planisads da Tylman van Gameren. In'ulteriura baselgia dal vitg è vegnida erigida l'onn 1613 en il stil da la renaschientscha da Lublin. Ultra da quai datti in santeri evangelic.
A Końskowola èn morts ils poets polacs Franciszek Dionizy Kniaźnin e Franciszek Zabłocki.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Istorgia da Końskowola (polac)


text:
Suenter che la Banca centrala europeica EZB lascha il tschains directiv sin il nivel bass d'enfin uss ed augmenta il tschains negativs, gudogna l'euro envers il franc svizzer. Il mument noda l'euro tar 1,09 francs - in plus da 0,99%.
Ed era envers il dollar american è l'euro creschì temporarmain per 2,6% sin 1,0890. Tenor l'agentura da novitads sda munta quai che la bursa quintava cun mesiras anc pli severas davart l'EZB.
Il tschains negativs augmenta la EZB da 0,3 sin 0,5%. Uschia ston las bancas pajar dapli per deponer daners tar ella.
Reacziuns da la bursa svizra
Entant mainan las decisiuns da la Banca centrala europeica a perditas tar la bursa svizra. Curt avant che la EZB ha infurmà era l'index anc tar 9'000 puncts. Actualmain noda l'SMI tar 8'935 puncts. Quai è in minus da 0.90%.
La strategia dal daner bunmartgà pudess vinavant far donn a l'industria d'export svizra ed al turissem. Ils products da la Svizra vegnan pli chars per cumpraders da la zona da l'euro.
RR novitads 15:00


text:
Ils 50 km n'èn betg la disciplina favurita da Dario Cologna. Tant als gieus olimpics a Vancouver sco a Sotschi è el cupitgà curt avant l'arrivada. Ed er tar ils gieus olimpics a Pyeongchang na po il Grischun betg festivar ina victoria. Cologna terminescha la cursa senza medaglia e vegn novavel.
Il titel da campiun va al Finlandais Iivo Niskanen. Segund vegn il Russ Bolshunov e terz vegn ses cumpatriot Andreî Larkov.
Medaglia d'aur tar 50 kilometers manca vinavant
Ina medaglia d'aur manca damai vinavant al star da passlung svizzer. Il star da passlung Dario Cologna ha gia festivà grondas victorias: campiun mundial, 4 giadas campiun olimpic e gudagnà 4 giadas la cuppa mundiala generala ed il Tour de ski.
RR novitads 08:00


text:
News
De di museums dl vedl Tirol 2015: Museums y pêsc
Söporjö 170 colaboradus di museums, di posć d’esposiziun y de atres istituziuns culturales á tut pert al „De di museums dl vedl Tirol“ 2015 organisé chësc ann a Ciastel Tirol (danmisde) y tles vijinanzes de Maran (domisde). Chëra da inann é oramai la sesta ediziun che vëgn metüda a jí da pert dles Repartiziuns Museums dl Tirol, Südtirol y Trentin en colaboraziun cun l’Euregio. La manifestaziun é ponsada dantadöt por esperc dl setur por aprofondí tematiches spezifiches dl laur museal y por cherié y mantigní na rëi de contac.
Tl contest dla manifestaziun da inann él gnü ponü tl zënter la chestiun sön co che i museums pó, tres sües mostres, la trascmisciun dl savëi y cun le laur d’inrescida, dé n contribut ala creaziun dla pêsc tla sozieté. A chësta tematica y ince a chëra dla Pröma Vera Mondiala ti él gnü dediché tröpes mostres y scomenciadies te döt le raiun dl’Euregio. Insciö él gnü tigní de plü referac incö danmisde a Ciastel Tirol che á metü tl zënter l’analisa dl’identificaziun dles dinamiches dl conflit, dles raisc storiches y dla museologia.
Le De di museums dl vedl Tirol 2015 é gnü inauguré dal assessur por i museums y la cultura ladina Florian Mussner, dal diretur dla Fondaziun Museum storich dl Trentin Giuseppe Ferrandi y dal diretur dla Repartiziun cultura dl Tirol Benedikt Erhart. L’assessur Mussner á sotligné te süa relaziun l’importanza de na rëi culturala sura i confins fora. „Al é important da costruí n coliamënt por confronté les esperiënzes y por tó demez confins che tla realté ne esist nia plü“, insciö l’assessur Mussner. Daldô á Friedrisch Glasl, espert internazional dl setur, splighé sciöche les situaziuns de conflit crësc, mo ince sciöche ares pó gní smendrides, dantadöt cun scomenciadies da pert dla sozieté zivila acompagnada profescionalmënter da mediadus. „Bele i jogn messass imparé deplü sön la gestiun de conflic, deache chësta competënza é fondamentala por podëi ciafé soluziuns a problems“, á splighé Glasl.
Danter i reladus êl ince Oswald Überegger, diretur dl Zënter de competënza Storia regionala dla Université da Balsan y Gunda Barth-Scalmani, professuria dla Leopold-Franzens-Unviersité da Desproch che á baié, danter l’ater, dla mostra speziala „Lüsc da paur zënza ëi“ de Dietenheim. „La storia dles ëres ne vëgn nia analisada tl’archirida storica dl’agricoltöra. Les inrescides che é gndües fates tl contest dla mostra a Dietenheim á indere porté a löm cosses dër interessantes y importantes“, á sotligné Barth-Scalmani.
I esperc de storia Pietro Fogales y Hannes Obermair á indere baié dl proiet „Pietre d’inciampo“. Tratan le domisde él gnü aprofondí les tematiches cun workshops y vijites acompagnades a Ciastel Tirol, tl Museum dles ëres, al Touriseum, al Palais Mamming y tres na spazirada sön le tru dles „Pietre d’inciampo“ a Maran.
Imajes y intervistes
Imajes De di museums dl Vedl Tirol 2015
http://we.tl/XClphvZyNZ
Intervista Karin Dalla Torre (por talian)
Direturia dla Repartiziun Museums dla Provinzia
http://we.tl/jiykm4AOhh
Intervista Mattias Fink (por talian)
Secreter general dl'Euregio GECT
http://we.tl/1iCXVe1klA
Intervista Giuseppe Ferrandi (por talian)
Diretur Fondaziun Museum storich dl Trentin
http://we.tl/EdOFbneWhB
Intervista Florian Mussner (por talian)
assessur por i museums y la cultura ladina
MP3 - audio
(Dalla Torre - Benedikt - Fink - Mussner - Ferrandi - Glasl)


text:
Il primminister grec Alexis Tsipras vul desister da daners ord il Fond monetar internaziunal IWF. La Grezia dovria il mument damain daners ord il fond d’agid monetar, ha ditg Tsipras en in intervista a la televisiun greca.
Ultra da quai saja la posiziun da l'IWF pauc constructiva, perquai ch’el pretendia dal pajais il medem mument refurmas pli diras e la capacitad da purtar ils debits.
Ils crediturs internaziunals avevan concedì il fanadur totalmain 86 milliardas euros. Tranter quels 25 milliardas euros per rechapitalisar las bancas. La fin finala èn dentant mo 5,7 milliardas euros stads necessaris per quest intent.
L’IWF ha annunzià da vulair decider davart ina participaziun a l'agid finanzial per la Grezia il schaner da l'auter onn. Enfin uss han sulettamain ils partenaris europeics pajà daners a la Grezia. Mardi proxim examineschan ils crediturs internaziunals las refurmas e mesiras da spargn da la Grezia.
RR novitads 08:00


text:
Las infurmaziuns chatt'ins integrà sin la carta interactiva da la destinaziun da turissem Engiadina San Murezzan.
Finamira saja tenor Gian Clalüna, responsabel per las alps sin territori da Segl da infurmar ils viandants ed uschè pussibilitar ina meglra schelta tge tura ch'ins vul far. La decisiun sch'ins va sin ina senda nua che vatgas mamma sa chattan e las sendas èn betg separadas d'ina saiv, quella responsabladad restia tar mintgin sez.
La carta mussa sendas sin tut il territori turistic. Numnadamain da la Bregaglia fin Zernez.
Custs da totalmain 40'000 francs
Quests duain vegnir repartids sin las vischnancas Bregaglia fin Zernez. Las vischnancas Puntraschigna, Bever e Zuoz èn tenor Gian Clalüna betg prontas da pajar lur part. Malgrà quai han ins realisà il project e speria che las opiniuns sa midan. Ins dastgia betg desister sin la prevenziun perquai che betg tuts vulan far part è Clalüna persvadì.
Mo l'entschatta da la prevenziun
Las infurmaziuns sin la carta interactiva online è l'emprim pass per prevegnir a conflicts tranter uman ed animal, di Gian Clalüna. Uschè saja la finamira a Segl che en 5 onns èn tut las sendas separadas cun saivs dals animals. Quai munta blera lavur e custs. Sch'ins fa dentant mintg'onn insatge, vegn ins a frida cun tut.


text:
Casàch San Martì
Casàch San Martì (de sòlit ciamàt apéna Casàch; en Italià: Cazzago San Martino), l'è 'n cümü de 10 996 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Franciacürta, a 17 km a Òvest de la cità de Brèsa.
El cümü de Casàch San Martì isé come che l'è adès l'è stat custitüìt endèl 1928 de l'uniù de tré cümü separàcc: Casàcch, Burnàt séde de 'na antìca piéf, e Calì. La frasiù piö pupulùza l'è chèla del capolöch Casàch con de piö de quatermìla abitàcc, la segónda l'è chèla de Burnàt con de piö de 2500.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Transistor
I transistor (parnonziaa sia a l'inglesa che a la lombarda) a l'è on dispositiv elettronich inventaa in del 1947 di Bell Laboratories de la AT&T e che se pò doperà 'me interruttor o amplificator. Granda revolizion in del mond elettronich, l'ha faa vinc ai sò inventor, Walter H. Brattain, John Bardeen e William Schockley, el Premi Nobel per la Fisica in del 1956.
El transistor, faa de on material semiconduttor, el gh'ha trii pòl e se l'è dada 'na tension a dò di pol a l'è possibil regolà l'elettricità del sistema e donca amplificà la sortida del transistor. L'è possibil anca doperàll 'me interruttor boolean per fà di circuitt che se pòen doperà in l'informatega.


text:
Tge resguardar tar la cumpra da daners esters?
- Mesemna, 28.6.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 28.6.2017, 11:15, RTR
Avant ir en in pajais ester, èsi da cumprar ils daners dal pajais. Nua survegn ins dentant il pli bun martgà las valutas? Fai insumma senn da pajar bar? In è en mintga cas cler, ir tar la banca da chasa n'è betg adina il pli bun martgà.
Curts tips e trics generals:
- Tar Euros, Dollars e Pfund Englais survegnan ins ils daners il pli bun martgà en la tiara da vacanzas.
- Ils curs da Euros, Dollars e Pfund Englais èn en Svizra tar mintga banca bunamain eguals. Schins vul pajar en las vacanzas cun carta, lura pajar pitschnas summas cun la carta da credit.
- Retrair daners dal bancomat adina cun la carta da debit, pia Maestrocard ni Postcard.
- Schi vegn dumandà, en tge valuta pajar, adina pajar cun ils daners da la tiara da vacanzas.


text:
Sut il tetg dal Museum naziunal svizzer èn unids ils trais museums – il Museum naziunal a Turitg, il Chastè da Prangins ed il Forum da l'istorgia svizra a Sviz – sco er il Center da las collecziuns ad Affoltern am Albis. Ils museums preschentan l'istorgia da la Svizra dals origins fin oz, e rendan accessiblas – er cun exposiziuns temporaras davart temas actuals – l'identitad svizra e la diversitad da l'istorgia e da la cultura da noss pajais.
Il Museum naziunal a Turitg è il museum istoric da la Svizra che vegn frequentà il pli savens. Il center da las collecziuns ha cun passa 820 000 objects la collecziun la pli gronda davart l'istorgia culturala e davart l'artisanadi da la Svizra. A la sedia dal Center da las collecziuns èn unids sut il medem tetg las collecziuns, ils ateliers dals conservaturs-restauraturs, il laboratori per la perscrutaziun da la conservaziun sco er la registraziun e la logistica d'objects, l'emprest sco er l'atelier da fotografar.
Sut il tetg dal Museum naziunal svizzer èn unids ils trais museums – il Museum naziunal a Turitg, il Chastè da Prangins ed il Forum da l'istorgia svizra a Sviz – sco er il Center da las collecziuns ad Affoltern am Albis. Ils museums preschentan l'istorgia da la Svizra dals origins fin oz, e rendan accessiblas – er cun exposiziuns temporaras davart temas actuals – l'identitad svizra e la diversitad da l'istorgia e da la cultura da noss pajais.
Organisaziun
Cussegl da museum
Direcziun
Stellen
Rapport da gestiun
Rapport da gestiun 2017 (HTML5/Flash)
Rapport da gestiun 2017 (PDF 25.7MB)
Rapport da gestiun 2016 (HTML5/Flash)
Rapport da gestiun 2016 (PDF 25.7MB)
Rapport da gestiun 2015 (Flash)
Rapport da gestiun 2015 (PDF 47MB)
Rapport da gestiun 2014 (Flash)
Rapport da gestiun 2014 (PDF 34MB)
Rapport da gestiun 2013 (PDF 13.1MB)
Ältere Jahresberichte sind bei www.e-periodica.ch verfügbar.
Servetschs
Abunar il «Magazin des Schweizerischen Nationalmuseums»
Noss «Magazin des Schweizerischen Nationalmuseums» As infurmescha davart las exposiziuns, davart activitads dals museums e davart purschidas per il public e permetta da dar in'egliada sin la lavur da museum cumplexa. La revista gratuita cumpara 3 giadas l’onn en tudestg ed en franzos.
Magazin des Schweizerischen Nationalmuseums 3 | 2018 (PDF 7.3MB)
Magazin des Schweizerischen Nationalmuseums 2 | 2018 (PDF 5.7MB)
Magazin des Schweizerischen Nationalmuseums 1 | 2018 (PDF 5.9MB)
Magazin des Schweizerischen Nationalmuseums 3 | 2017 (PDF 7.6MB)
Magazin des Schweizerischen Nationalmuseums 2 | 2017 (PDF 3.9MB)
Magazin des Schweizerischen Nationalmuseums 1 | 2017 (PDF 7.1MB)
Magazin des Schweizerischen Nationalmuseums 3 | 2016 (PDF 3.3MB)
Kulturmagazin 2 | 2016 (PDF 7.8MB)
Kulturmagazin 1 | 2016 (PDF 4.2MB)
Empustar il «Magazin des Schweizerischen Nationalmuseums»:
info@nationalmuseum.ch
Empustar maletgs
En il ARCHIV DA MALETGS vegnan tegnids en salv passa 400 000 maletgs che vegnan duvrads er sin plaun internaziunal en publicaziuns scientificas, en catalogs, en exposiziuns ed en las medias. Mintga onn vegnan vitiers var 3000 maletgs novs. Tar in'empustaziun duvrain nus indicaziuns concretas davart il maletg e davart l'intent d'utilisaziun. Nossas prestaziuns sco er l'acquist dals dretgs d'utilisaziun ston vegnir pajads.
Empustar maletgs:
T. +41 44 218 65 11
F. +41 44 218 65 09
bildarchiv@nationalmuseum.ch
Edifizi
Il Center da las collecziuns è la realisaziun d'ina visiun: Sut in tetg èn vegnids unids l'onn 2007 las differentas collecziuns dal Museum naziunal svizzer, ils ateliers da las conservaturas-restauraturas e dals conservaturs-restauraturs, il laboratori per la perscrutaziun da la conservaziun sco er la logistica d'objects, l'emprest, la registraziun d'objects e l'atelier da fotografar.
L'anteriur arsenal da l'Armada svizra è vegnì transfurmà dals architects Stücheli da Turitg, per incumbensa da l'Uffizi federal per edifizis e logistica 2005 – 2007 al Center da las collecziuns.
Pagina d'internet dals architects Stücheli: www.stuecheli.ch
Documentaziun dals edifizis 2007 (PDF 1.1MB) – Uffizi federal per edifizis e logistica UFEL
Documentaziun dals edifizis 2008 (PDF 1.1MB) – Uffizi federal per edifizis e logistica UFEL
Pagina d’internet da l’UFEL 2007 dal Center da las collecziuns
Museums e protecziun dals bains culturals (PDF 5.4MB)
Center da las collecziuns (PDF 5.1MB) – Publicaziun da l'Uffizi federal per edifizis e logistica UFEL
Medias
L'atun 2010 han sfunsaders chattà en il Lai da Zug – en il rom d'ina perscrutaziun – ina spada che giascheva var 600 onns giu il fund dal lai senza esser vegnida scuvrida. Ils archeologs han tschertgà explicaziuns per quest fatg. Tgi aveva construì questa arma preziusa? Tgi la possedeva ina giada? Ils perscrutaders han analisà durant mais quest chat misterius d'ina spada ed han chattà emprimas respostas.
Tar la contribuziun
emissiun da mesemna, ils 4 da fanadur 2012, a las 22.20 sin SF1 cun Nina Mavis Brunner en il Center da las collecziuns dal Museum naziunal svizzer
Tar la contribuziun
Da las Svizras ed ils Svizzers vegni pretendì ch'els hajan in ferm tic da rimnar particularmain en quai che reguarda ils "viertgelins da groma da café", ma il rimnar è ina passiun da nus tuts. SCHWEIZWEIT dat in'egliada sin il fenomen dal rimnar e mantunar chaussas.
Tar la contribuziun
Avertura dal Center da las collecziuns
Communicaziun a las medias davart il Center da las collecziuns ad Affoltern am Albis
dr. Andreas Spillmann, directur dal Museum naziunal svizzer, Turitg (PDF 49KB)
Center da las collecziuns ad Affoltern am Albis Heinz Wegmann, partenari Stücheli architects, Turitg (PDF 26KB)
Dal model directiv federal concernent las immobiglias fin al mantegniment dal patrimoni cultural dr. Gustave Ernest Marchand, directur da l'Uffizi federal per edifizis e logistica, Berna (PDF 30KB)
Pled da bainvegni da la vischnanca dad Affoltern am Albis Irene Enderli, presidenta communala, Affoltern am Albis (PDF 75KB)
Pled da bainvegni dal directur da l'Uffizi federal per edifizis e logistica dr. Gustave Ernest Marchand, Berna (PDF 34KB)
In sguard da dadora dr. Christiane Naffah, Conservateur Général du Patrimoine, Directrice du Centre de Recherche et de Restaurations des musées de France, Paris (PDF 52KB)
Fegl d'infurmaziun per il di da las portas avertas: sonda, ils 10 da november 2007 (PDF 60KB)
Fautur
Daventai fautura u fautur dal Museum naziunal svizzer e prestai uschia ina contribuziun impurtanta a la promoziun da l'istorgia e da la cultura svizra e gidai a promover il ritg program d'exposiziun ed ad amplifitgar cuntinuadamain las activitads per nossas visitadras e noss visitaders.
Sco fautura u fautur dal Museum naziunal svizzer (MNS) profitais Vus da nossas purschidas unicas ed exclusivas. Ultra da l'entrada libra en tut noss museums vegnis Vus envidà a tut las vernissaschas. Plinavant giudais Vus e 20 giasts che Vus pudais envidar ina visita guidada cun il directur dal museum u cun l'expositura.
Ils avantatgs en in'egliada
La contribuziun da fautur(a) vala mintgamai per in onn chalendar (a partir dal settember plus l'onn suandant) e custa CHF 800 per onn. La commembranza po vegnir fixada a la cassa, online, via mail u via Telefon (+41 58 466 65 11).


text:
Ils organisaturs han gia baud stuì trair las consequenzas. Trais uras avant che la cursa rapida avess duì cumenzar a Jeongseon, ha l'aura fatg in stritg tras il quint. Il vent burascus avess procurà per cundiziuns fitg differentas per ils singuls skiunzs.
Per il directur da cursas FIS Markus Waldner n'è la decisiun insumma betg stada ina surpraisa. Ils meteorologs avevian annunzià ferm vent, e las prognosas sajan fitg exactas en la regiun.
Meglier davent da mesemna
La partenza da la cursa rapida dals umens è da nov planisada la gievgia a las 04:00 temp svizzer. Il nov termin munta, ch'il Super-G previs ha da nov lieu il venderdi. Tenor Markus Waldner quintan ils meteorologs ch'il vent lascha suenter la mesemna.
Uschia croda l'emprima decisiun alpina a Pyeongchang il glindesdi, cun il slalom gigant da las dunnas. Ils umens sa mesiran lura il mardi en la cumbinaziun alpina.
Era autras disciplinas han stuì vegnir spustadas
Il ferm vent a Pyeongchang influenzescha era autras disciplinas.
Uschia an ins stuì dir giu la qualificaziun dal slopestyle da las snowboardistas, ch'era previsa per dumengia en damaun. Il final è previs la notg che vegn. Damai ch'i n'ha dà nagina qualificaziun dastga mintga atleta absolver sulettamain dus percurs. Per la Svizra èn en acziun: Sina Candrian, Isabel Derungs, Elena Könz e Carla Somaini.
RR novitads 06:00


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Il HCD dat bunamain or da maun ina victoria segira
Durant 40 minutas dominescha il club da hockey da Tavau la partida cunter il SC Berna questa saira, e tuttina sto el sa cuntentar cun 2 puncts.
Suenter 27 minutas manavan ils da Tavau gia cun 3:0. Dentant al cumenzament dal davos terz han els laschà suenter, uschia che Berna a pudì egualisar. En la prolungaziun marca Félicien Du Bois alura il gol decisiv per il HCD.
RR Novitads 23:00
Hockey: 47. runda liga naziunala A
Hockey: Classament liga naziunala A (stan 26-02-2016)


text:
Surbajegiadas da minergia sco per exempel il «Brunnenhof» a Turitg ni il «Burgunder» a Berna valan sco projects exemplarics ecologics. Ma sco retschertgas da biros d’inschigners mussan dovra per exempel la surbajegiada «Burgunder» 200% dapli energia da stgaudar che planisà. Ed era autras surbajegiadas cun il label da minergia dovran massiv dapli energia che previs, rapporta radio SRF.
Laschar avert fanestras è fauss
Savens sajan las ventilaziuns ni las storas da sulegl buc regladas correct ed ils locataris ageschian era per part fauss. Uschia laschian els savens avert fanestras e quai er l’enviern.
L’Uffizi federal d’energia tschertga uss per schliaziuns per megliurar la situaziun actuala.
RR novitads 11:00


text:
L'imposanta fanfara
- Mesemna, 25.5.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 25.5.2016, 19:00, RTR
Na – manegià n'è betg la trumbetta natirala che sa numna fanfara. Ed era la fanfara sco furmaziun instrumentala na vegnis vus betg ad udir en questa emissiun. Oz sa preschenta la fanfara sco cumposiziun a vus.
Curt, intensiv ed imposant – uschia sa mussa la fanfara a ses auditurs. Ella vegn sunada sco emprim toc dal concert ed è sco fatga per tschiffar il public e far impressiun davent da l'emprima secunda.
Oz pudais vus as legrar mintga pèr minutas d'in nov bainvegni musical en L'instrumentala!
Redacziun: Flavio Tuor


text:
Cun la nova ordinaziun vul l'UE metter a disposiziun a la Frontex, l’organisaziun per la protecziun dals cunfins externs da l’UE, ina reserva da 1'500 experts per la protecziun da cunfins. Sco ils ulteriurs stadis da Schengen sto la Svizra era sa participar cun ina tscherta cumpart. Uschia duajan 16 experts ord la Svizra vegnir mess a disposiziun. Quai munta in 0,8% da la cumpart dal entira guardia da cunfin.
Maximalmain 12 milliuns francs
Dispitaivel en il Cussegl naziunal era cunzunt la summa finanziala. Cun 91 cunter 85 vuschs ha la Chombra gronda decidì da limitar las expensas sin maximalmain 12 milliuns francs ad onn. Il minister da finanzas Ueli Maurer ha argumentà senza success ch’ina tala limita na fetschia nagin senn, il parlament possia da onn tar onn fixar ils custs en il budget, uschia Maurer.
RR novitads 14:00


text:
L’occurrenza ha lieu la gievgia saira sin la Plazza Grava dasperas il Punt Crap en il center da Savognin. Radund 2'000 visitadras e visitaders vegnan spetgads al lieu. En la televisiun miran enfin in mez milliun persunas il spectacul da jass. Sco quai che Karin Hersche, suprastanta da la vischnanca Surses ha ditg, hajan las lavurs da preparaziun gia cumenzà il mars. Ussa sajan ins fitg cuntent che grazia a la victoria dal davos Donnschtig-Jass, possia l’eveniment vegnir manà tras a Savognin. «Jau sun persvadida che quai è fitg in bun eveniment e buna reclama per Savognin, uschia ch’il num Savognin po vegnir purtà ora en l’entira Svizra», uschia la presidenta dal comité d'organisaziun.
RR actualitad 08:00


text:
Mo surtut las finanzas giogan ina impurtanta rolla. L'interpresa da construcziun da San Murezzan po tenor Markus Testa spargnar grazia a la sortida da l'uniun mintg'onn radund 200'000 francs. Quai entras il respargn dal daner da commembranza e da contribuziuns d'AVS pli bassas tar in'autra cassa.
Uniun d'impressaris perda ina da las grondas interpresas
Il president da l'uniun d'impressaris dal Grischun, Markus Derungs, deplorescha la decisiun da la firma Hartmann. Els vegnian la fin d'avust a seser ensemen e discutar, era cun l'uniun d'impressaris svizra.
Cun la grondezza da la Hartmann & Cie, cun radund 600 collavuraturs, pajava quella ina contribuziun annuala substanziala ord vesta da l'uniun d'impressaris. Perquai saja la sortida ord vesta finanziala remartgabla per els, uschia ha Markus Derungs prendì posiziun per scrit envers RTR. Tuttina possian els vinavant salvar la qualitad da lur servetschs.
RR novitads 12:00


text:
RTR: Pertge dovri insumma uschia in congress?
Adrian Camartin: Impurtant è da savair ch‘i dat da quai da 770‘000 Svizras e Svizzers che vivan e lavuran en l‘exteriur. Per illustrar quai: Sche l‘uschenumnada tschintgavla Svizra fiss in chantun, lura fiss quel - suenter Turitg, Berna ed il Vad - il quart grond chantun da la Svizra.
E tut quels conburgais en l‘exteriur han era basegns ed interess. Il congress che ha lieu duas giadas per onn è la buna chaschun da debattar ils problems, da vegnir en contact cun ils politichers en Svizra e da formular pretensiuns ad els.
Tge èn ils problems che fatschentan ils Svizzers en l‘exteriur?
Quai è fitg vast. Gist decidì han ils preschents da lantschar in project per commemorar las unfrendas svizras durant il temp dal naziunalsocialissem. Ina tematica che n‘è anc betg vegnida perscrutada entiramain.
Uschiglio vai era per las assicuranzas socialas, l‘AVS u problems cun las cassas da malsauns. E betg d‘emblidar las bancas ch'han per gronda part visà ils contos als Svizzers en l‘exteriur. Quai en connex cun la dispita da taglia cun ils Stadis Unids da l‘America.
Qua al congress vegn empruvà da sensibilisar la politica per quests problems. En la suprastanza da la ASO sesan era plirs parlamentaris federals che pon purtar questa posiziun direct a Berna.
Sche nus essan gist tar la politica: In tema che vegn discutà oz è era l'e-voting. I duai vegnir lantschada ina petiziun en favur da lez. Pertge è l'e-voting uschè impurtant per ils Svizzers en l‘exteriur? Ins po oz gia votar per correspundenza, via posta.
Quai è schon in grond avantatg e l‘Organisaziun dals Svizzers en l‘exteriur ha era cumbattì fitg per questa pussaivladad. Oz èn da quai da 160‘000 Svizras e Svizzers en l‘exteriur registrads tar ils chantuns, e survegnan il material da votar.
Dentant, la posta na funcziunescha betg dapertut uschè bain sco en Svizra. Cun agid da l'e-voting pudess ins meglierar questa situaziun nuncuntentaivla. Plinavant spera l‘ASO, che dapli Svizzers en l‘exteriur sa participassan grazia a l‘e-voting a las votaziuns federalas e chantunalas. E quai dess lura puspè dapli paisa a la tschintgavla Svizra.
L'ASO
L’Organisaziun dals Svizzers a l'ester (ASO) represchenta ils interess da las Svizras e dals Svizzers en l’exteriur. Ella infurmescha ils cumpatriots en l’exteriur davart quai che cura e passa en Svizra e porscha ina paletta vasta da servetschs.
La ASO vegn purtada da circa 650 associaziuns da Svizzers ed organisaziuns svizras en tut il mund. L’organisaziun ch’è vegnida fundada il 1916 è renconuschida da las autoritads sco portavusch da la tschintgavla Svizra. Tar las incumbensas da l’ASO tutgan sper l’infurmaziun e la cussegliaziun en dumondas giuridicas, da las assicuranzas socialas e da la furmaziun, er offertas sco la revista «Schweizer Revue» ed activitads per giuvens Svizzers en l’exteriur.
RR actualitad 12:00


text:
Minneśòta
Al Minneśòta (a s lèś [mɪnɨˈsoʊtə] in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1858. Al gh'à na pupulasiòṅ ad sinc migliòṅ 'd abitànt dagnóra par na superfìsi ad 225.181 km². 'L è cgnusû cuma 'l stat di déś-mila lâg anc se pò i lâg i èṅ dódas-mila, c'n in mèś anc na part dal Lâg Superiōr.
Al cunfìna a nòrd c'n al Cànada, a èst c'n al Mìchigan e c'n al Wiscònsin, a sud cun 'l Iowa, a òvest c'n al Dakòta dal Sud e c'n al Dakòta dal Nòrd. Al Minneśòta 'l è divìś in utànta-sèt cuntèi e in utsènt-quarantasèt cumùn. Al sò mòt 'l è „L'Étoile du Nord“ (La stéla dal nòrd).
La capitàl l'è Saint Paul ma la sò sità più granda l'è Minneapolis ch'la pasa i quatarsènt-mila cristiàṅ. Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l demucràtic Mark Dayton.
Al clima 'l è cuntinentàł, dimóndi fréd in Invèran e cald in Istâ. Tulénd via 'l Alàska, al Minneśòta 'l è 'l stat più a nòrd dal paéś parchè al gh'à 'n cunsèṅ ch'al pasa 'l paralēl 49. Al Minneśòta 'l è 'l stat federàł ch'al prudùś da piò ad tut chi àtar furmintòṅ, barbabiétuli, sòja e arvèa. La bèstia 'd alevamènt tiràda sù par la carna 'l è 'l tòc. Na vòlta 'l paéś 'l éra anc pîṅ ad minéri 'd fèr, in tut al manéri 'l è da 'd chè ch'a riva 'l 75% ad cal mineràl chè druâ in di Stat Unî.


text:
Tar las contractivas davart dal Brexit tranter l'UE e la Gronda Britannia haja dà in avanzament. Quai ha communitgà il president da la cumissiun da l'UE, Jean Claude Juncker suenter esser s'inscuntrà cun la scheffa da la regenza britannica, Theresa May.
Cunvegnas en connex cun l'Irland e l'Irlanda dal nord
La cunvegna saja reussida perquai ch'i haja dà concessiuns en la dumonda da cunfin tranter l'Irlanda e l'Irlanda dal Nord.
Ils progress da las contractivas sajan suffizients per entrar en la proxima fasa dals discurs davart dal Brexit. Ussa stoppian ils stadis commembers decider, sch'i haja era dà ord lur vista progress suffizients en l'emprima fasa.
Tenor cunvegna restan uss anc 15 mais als partenaris da contractiva per vegnir tar ina conclusiun.
RR novitads 10:00


text:
La societad pendicularas Corvatsch ha preschentà als acziunaris il rendaquint 2014/15. Quel serra, malgrà frequenzas pli bassas, cun in gudogn da 88’000 francs. Quest import vegn adì e transportà sin il proxim onn da gestiun cun in minus da 556’939 francs.
Damain mezs liquids
La liquiditad da la societad Corvatsch è sa diminuida per 2,23 milliuns francs. Quai surtut entras las investiziuns da 4,979 milliuns francs che cuntegnan: la sutgera Mandra, prestaziuns preliminaras per la nova sutgera Curtinella, per differentas pistas e l’ennavada da questas cun novs implants.
Glisch verda per nova sutgera Curtinella
Dapi ils 18 d’avrigl 2016 è la concessiun per ina nova sutgera colliabla da 6 valabla, uschia che la Corvatsch SA po realisar questa stad il nov implant. Sco quai ch’il maina-gestiun Markus Moser ha declerà a la radunanza generala sajan er las ulteriuras investiziuns planisadas – en tut 27 milliuns francs - sin buna via.
Spetgar sin resposta da Cuira
Cun brama vegnia uss spetgada posta da la regenza grischuna per proseguir cun il project d’in nov hotel tar la staziun da val Furtschellas. Ins possia far quint ch’il chantun decidia durant las proximas 4 emnas en chaussa.
Ultra da l’approvaziun dal rendaquint, han ils 169 acziunaris preschents reelegì il cussegl administrativ en globo per in ulteriur onn.


text:
Ch'ina scola da recruts da la musica militara concertescha en la Val Müstair è insolit. Quella musica e vegnida a Müstair grazia a Silvan Falett. Sco sergent è el in dals dirigents ed uschia responsabels per la part musicala. Per consequenza ha il manader da quella scola da recruts chapitani Philipp Werlen decidì da concertar en la patria da Silvan Falett
Mo dus recruts dal Grischun
En quella furmaziun da musica d'armonia èn be dus Grischuns, tuts dus èn Rumantschs. Sper Silvan Falett è quai anc il trumbettist da Sent, Flurin Clalüna. Il concert è stà fitg varià ed impressiunant ed a la fin hai dà in applaus frenetic.
RR actualitad 17:00