text:
Epoca da las revoluziuns
L’epoca da las revoluziuns, er numnada epoca da las revoluziuns burgaisas, cumpiglia il temp da ca. 1774/76 fin il 1848. Questa fasa relativamain curta – en cumparegliaziun cun autras epocas istoricas – è segnada d’in grond dumber da revoluziuns che tanschan da la Revoluziun americana e Revoluziun franzosa a la fin dal 18avel tschientaner fin las Revoluziuns europeicas dal 1848/49. Da discurrer d’ina èra da ‹revoluziuns› (en il plural) è er giustifitgà tras il fatg che l’illuminissem ha revoluziunà la moda da pensar da l’uman en in vast senn e ch’il medem spazi da temp è ultra da quai segnà da l’emprima fasa da la Revoluziun industriala.
Quest artitgel da survista focussescha surtut sin las premissas spiertalas e sin ils svilups politics da l’epoca. L’emprim vegnan tematisadas dumondas da periodisaziun. Co e daco che quellas divergeschan per part marcantamain ina da l’autra vegn illustrà a l’exempel dal term fundamental ‹temp modern› e da dus terms centrals da l’istoriografia, ‹temp da sava› (Reinhart Koselleck) ed ‹il lung 19avel tschientaner› (Eric Hobsbawm). En la segunda part da l’artitgel vegnan preschentadas curtamain las caracteristicas dal cumenzament da l’epoca (accents: illuminissem, Revoluziun franzosa), illustrads ils dus princips opposts Biedermeier e Vormärz ch’han segnà ils onns dal 1815 fin avant il 1848 e purschì ina survista dals eveniments revoluziunars dal 1848/49 che marcheschan la fin da l’epoca.
Terms fundamentals[modifitgar | modifitgar il code]
‹Epoca moderna›[modifitgar | modifitgar il code]
L’epoca da las revoluziuns furma in temp da transiziun tranter la premoderna e la moderna. Ma formulond questa constataziun sa tschenta automaticamain la dumonda: tge precis signifitga il term ‹moderna› u ‹epoca moderna›? L’avischinaziun che suonda cumenza cun in curt excurs en la ‹preistorgia› dal term e mussa silsuenter che ‹moderna› designescha tant in’epoca istorica sco er in concept spiertal.
Istorgia dal term[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima cumprova dal pled ‹modern› è da chattar en sia furma latina en ina circulara da papa Gelasius I or dal 5avel tschientaner. En quella vegn il term duvrà per il temp «che la persuna che scriva ha sez vivì».[1]
Bernhard da Chartres (numnà Sylvestris, 1080–1167) dovra il term en ina sumeglia istorica, en la quala el descriva la posiziun da l’uman modern envers la tradiziun cun ils suandants pleds: «Nus essan nanins che sesan sin ils givels da gigants. Nus pudain vesair pli lunsch che noss perdavants ed en quel grà è nossa savida pli gronda che quai che lur savida era. Ma nus na fissan nagut, sche la summa da lur savida n’ans mussass betg la via.»
Il pled latin modernus (‹nov›, ‹dal temp nov›, ‹contemporan›) deriva da l’adverb latin modo (‹gist›, ‹pir gist›). Pli tard è el arrivà sur il franzos (moderne e moderniser) tranter auter en il tudestg, nua ch’il term cumpara a partir dal 1727 sco pled ester che serva a cunfinar il nov dal vegl ed antic. Modernité sco substantiv vegn duvrà l’emprima giada il 1849 da Chateaubriand (en in senn pegiurativ), per vegnir reprendì a moda decisiva da Charles Baudelaire l’onn 1859. En la lingua tudestga vegn l’expressiun Moderne duvrada l’emprima giada dad Eugen Wolff che l’applitgescha en il senn dad ‹art modern›.
Dapi ch’il term ‹moderna› è s’etablì dal temp dal natiralissem, è el adina restà in pau intschert. Savens designescha el simplamain mintga nov stil u gener d’art ch’è londervi da s’etablir. Ozendi vegn la noziun ultra da quai duvrada en la lingua da mintgadi sco sinonim per ‹a la moda› ubain en il senn da ‹contemporan›. E l’expressiun ‹modernitad› vegn savens associada cun terms sco ‹progressiv›, ‹innovativ› ed ‹actual›. Er ‹modernissem› vegn applitgà en ils pli differents champs tematics e designescha fenomens spezials (e quai per part tuttavia er en in senn negativ u critic).
Epoca istorica – concept spiertal[modifitgar | modifitgar il code]
Istoricamain designescha ‹moderna› u (pli usità) ‹temp modern› la vieuta envers la tradiziun sco ch’ella ha gì lieu sin ils pli divers secturs da la vita en consequenza da la Revoluziun industriala, da l’illuminissem e da la secularisaziun. Da princip po il term designar tant in’epoca istorica sco er in concept filosofic.
En il disput ch’è vegnì enconuschent sut il num ‹Querelle des Anciens et des Modernes› (1687) vegniva ‹moderna› anc duvrà sco noziun opposta a l’antica. Pir en il 19avel tschientaner èsi vegnì en moda da cunfinar cun quest term en general il temp preschent dal passà. Sco epoca istorica designescha ‹moderna› dapi lura il temp da las grondas midadas spiertalas, economicas, politicas e culturas ch’han gì lieu a la fin dal 18avel ed a l’entschatta dal 19avel tschientaner.[2] Quest temp vegn magari er numnà ‹temp da fundaziun›, quai che renviescha a las repercussiuns che quests eveniments duevan avair sin las proximas epocas istoricas.
Sco elements caracteristics da la moderna sco epoca istorica vegnan considerads:
- La secularisaziun en consequenza da l’illuminissem e la speranza ch’ina sort ‹religiun da l’umanitad› vegnia a prender en la plazza da las religiuns instituziunalisadas.
- L’industrialisaziun, er numnada Revoluziun industriala, che marchescha la transiziun da la producziun artisanala a la fabricaziun en massa tras maschinas.
- La substituziun da la furma statala absolutistica (ancien régime) tras il chapitalissem e la democrazia.
- La cretta en il progress, vul dir l’idea che las prestaziuns materialias da l’uman vegnian a crescher a moda infinita.
- La raziunalitad, vul dir la cretta en la raschun ed en la predominanza da ponderaziuns raziunalas.
- L’autonomia dals divers secturs socials sco l’etica, la politica, il dretg e l’economia, l’art e la litteratura.
- L’individualisaziun en vista ad ina modernisaziun en furma dal liberalissem economic e da las revoluziuns burgaisas.
- La domesticaziun, vul dir l’idea che la natira sa laschia duvrar sco resursa neutrala, regenerabla.
Per la chapientscha da la moderna èsi impurtant da clamar en memoria ch’i na sa tractava tar blers da quests elements – che sa chapeschan pli tard da sasez – tuttavia betg da persvasiuns ch’èn stadas preschentas adina e dapertut. Epocas sa laschan caracterisar il meglier tras quai ch’ils umans dal temp respectiv acceptan senza ponderar pli ditg sco ‹vardads› evidentas e sco persvasiuns da basa. Questas evidenzas sa midan cun l’ir dal temp sco che mussa la teoria dals paradigmas da Thomas S. Kuhn.[3]
Cun schlargiar il term ad in concept filosofic ch’ha er influenzà las scienzas, la litteratura ed ils arts daventa ‹moderna› in’epoca spiertala che tanscha lunsch sur il ‹temp da fundaziun› ora. L’epoca da la moderna, chapida en quest senn, vegn substituida tenor tschertas teorias vers la mesadad dal 20avel tschientaner d’ina postmoderna; quella furma in cuntramoviment spiertal en il qual s’exprima la sceptica envers ils concepts moderns. Caracteristic per la moderna è – surtut en confrunt cun la postmoderna – ch’ella ha remplazzà la tradiziun tras novas ‹empermischuns› che sugereschan in catalog da valurs e punct da referiment bain vaira different dal precedent, ma tuttina danovamain stabil. Gist quai vegn crititgà dapi la mesadad dal 20avel tschientaner sco pretaisa che na sa lascha betg mantegnair. Norbert Bolz ha formulà quai sco suonda: «Tge che nus numnain moderna – pia il temp tranter l’illuminissem europeic e l’Emprima Guerra mundiala – ans ha surchargià cun pretensiuns idealisticas e giavinà cun ideals umanistics. Uschia avain nus oz ina tenuta ambivalenta envers la moderna: ella è a medem temp utopia e dischariel. Perquai avain nus oz talmain fadia, d’entrar a moda suverana en in temp nov. Nus avain in trauma da sdisada da la moderna ch’è ida a fin.»[4]
Tut tenor sch’ins accentuescha la moderna sco epoca istorica ubain sco concept spiertal, vegn er ses cumenzament definì a moda fitg differenta: sut l’aspect da l’istorgia spiertala cumpiglia la moderna er la premoderna ch’iniziescha en il 15avel tschientaner cun la renaschientscha; ord vista economica cumenza ella vers la mesadad dal 18avel tschientaner cun l’industrialisaziun; la moderna politica è colliada cun la Revoluziun americana e la Revoluziun franzosa sco er cun il naziunalissem dal 19avel tschientaner; ed en l’art, sco denominaziun d’in singul stil, è il term surtut collià cun ils decennis da la fin dal 19avel e l’entschatta dal 20avel tschientaner.
En la litteratura è la moderna segnada d’experiments cun novas tecnicas litteraras. Tar las ovras centralas da la moderna litterara tudestga tutgan: il roman da Rainer Maria Rilke ‹Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge› (1910) sco er ses ciclus da poesias ‹Duineser Elegien› (1923) e ‹Die Sonette an Orpheus› (1922), ils romans e raquints da Franz Kafka, ‹Berlin Alexanderplatz› (1929) dad Alfred Döblin, ‹Der Mann ohne Eigenschaften› (1930–1952) da Robert Musil, ‹Die Schlafwandler› (1931–1932) da Hermann Broch, ‹Tauben im Gras› (1951) da Wolfgang Koeppen. Ed en l’ulteriura litteratura mundiala: ‹A la recherche du temps perdu› (1913–1927) da Marcel Proust, ‹The Waste Land› (1922) e ‹Four Quartets› (1944) da T.S. Eliot, ‹Cantos› (1917–1970) dad Ezra Pound, ‹Mrs. Dalloway› (1925) da Virginia Woolf sco er ‹Ulysses› (1922) e ‹Finnegans Wake› (1923–1939) da James Joyce. Tut questas ovras èn segnadas d’in stil che reflectescha mintgamai sin si’atgna moda e maniera la fragmentaziun da champs d’experientscha e che tschertga suenter novas furmas d’expressiun.
En l’istorgia d’art sa tracti tar la moderna classica da l’epoca che suonda a la belle époque e ch’ha culminà a l’entschatta dal 20avel tschientaner en las ovras revoluziunaras dals fauves, cubists, futurists, vortizists, expressiunists ed avantagardists. Represchentants tipics èn Henri Matisse, André Derain, Pablo Picasso, Georges Braque, Max Beckmann, Franz Marc, Paul Klee, Piet Mondrian, Marc Chagall e Wassily Kandinsky.[5] En l’architectura è la moderna surtut colliada cun ils suandants nums: Frank Lloyd Wright, Le Corbusier, Ludwig Mies van der Rohe, Ernst May, Konrad Wachsmann, Oscar Niemeyer sco er en general cun il Bauhaus.
Sco segns caracteristics d’ina moderna entaifer la musica vala d’ina vart ina ruptura cun l’istorgia sco ch’ella n’era anc mai vegnida formulada a moda uschè radicala (quella tanscha da l’abandun da la tonalitad tar Schönberg fin al distatgament cumplet da la noziun da la musica e da l’ovra tradiziunala, per exempel tar John Cage). Da l’autra vart è però sa manifestà in pluralissem da stils sco ch’i n’aveva mai dà fin qua.[6] Pervi da quai n’è la ruptura cun la tradiziun er betg stada uschè radicala sco quai ch’igl era vegnì postulà. La gronda part da las represchentaziuns d’operas e dal manaschi da concerts è per exempel anc adina orientà quasi cumplettamain a la tradiziun.
Las expectoraziuns davart il concept da la moderna e sia dataziun ch’èn vegnidas fatgas fin qua èn segnadas d’ina perspectiva eurocentrica; sa restrenschend sin quella ston ins esser conscient che vastas parts dal mund sco il territori arab, l’Africa e l’Asia èn tut tenor stads da quel temp – abstrahà da l’influenza da vart dals commerziants u colonisaturs dal vest – sut l’ensaina da tut auters svilups politics e spiertals. Per reflectar il term da la moderna a moda critica ed al schliar dal context da l’istorgia europeica, vegn per part er fatg valair ch’i saja inditgà da discurrer tar ils svilups actuals d’ina ‹segunda moderna›. Per Ulrich Beck, ch’ha introducì quest term, è quella segnada dal fatg ch’ella sorta dal rom categorial da la societad industriala e dal stadi d’assistenza sociala naziunal ch’era collià cun quel; al lieu da questas veglias categorias èn ils novs svilups segnads d’ina politica da la globalisaziun e da l’avertura vers ina societad mundiala.[7] En il medem senn differenziescha Andreas Heuer tranter ina ‹moderna europeica› – istorica – ed ina ‹moderna mundiala› en plain svilup. Quest’ultima emprova da chapir ils svilups ordaifer l’Europa – en l’Asia, l’America Latina, il mund arab ed en l’Africa – en il context da lur svilups istorics respectivs. Sper svilups identics resp. sumegliants sa sviluppan là er tut atgnas furmas d’expressiun da ‹moderna›, e quai en la politica, la societad e la cultura. Cuntrari a la postmoderna sa tracti tar il term da la moderna mundiala d’ina formulaziun pli averta per svilups en tut il mund che sa laschan colliar cun la noziun generala da la moderna. Faschond quest pass na sa restrenschess il term ‹moderna› betg pli (be) a tschiffar in svilup istoric (europeic) gia terminà.[8]
‹Temp da sava›[modifitgar | modifitgar il code]
L’istoriograf tudestg Reinhart Koselleck (1923–2006) ha sa laschà inspirar da la metafra da la furca (Bergsattel) ed ha creà il term da la Sattelzeit per descriver il temp da transiziun u la sava d’epoca tranter il temp premodern e modern. (En las ulteriuras linguas vegn sia noziun per ordinari circumscritta sco ‹temp da scharnier› u ‹temp da sava›.) Koselleck emprova da tschiffar cun ses term la fasa tardiva da l’illuminissem ed il temp avant e suenter las revoluziuns (ca. 1750 enfin 1850 u 1870).
Sco in dals auturs da l’ovra da referenza ‹Geschichtliche Grundbegriffe› ha Koselleck constatà che quest temp da grondas midadas politicas e socialas ha effectuà tar numerus terms-clav ina midada da significaziun fundamentala (p.ex. ‹stadi›, ‹burgais›, ‹famiglia›) resp. che bleras noziuns-clav èn insumma pir vegnidas introducidas da quel temp (p.ex. ‹imperialissem›, ‹communissem›, ‹classa›). Questa midada da significaziun è da chapir tenor Koselleck en quel senn che l’epoca ha accentuà bler pli ferm che las epocas precedentas il svilup istoric sco midada e moviment; quai ha gì per consequenza ch’era las noziuns directivas entaifer la politica èn sa spustadas da l’atemporal e static vers cuntegns anticipatorics, orientads al futur. Cumplettond e schlargiond quest concept dals terms fundamentals sa laschan alura tschiffar ulteriurs process da midaments ch’èn caracteristics per l’epoca: la vieuta demografica e sociala, la revoluziun sin il sectur dal traffic, l’industrialisaziun, las novas furmas da cultura e da consum.[9]
Il ‹lung 19avel tschientaner›[modifitgar | modifitgar il code]
Il term dal ‹lung 19avel tschientaner› ha creà l’istoriograf britannic Eric Hobsbawm (1917–2012). Tenor sia chapientscha cumpiglia quel la fasa dal 1789 fin il 1914. En il decurs da la Revoluziun franzosa (1789) eri reussì a la burgaisia da rumper la predominanza da l’aristocrazia. E l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) dueva la finala manar ad ina nova unda da midadas politicas ch’han effectuà ina democratisaziun e popularisaziun da la politica.
Il 19avel tschientaner è segnà da l’industrialisaziun, da la vieuta demografica (migraziun ed urbarisaziun sco fenomens en massa), dal princip dal stadi naziunal sco er dal fatg che la societad è vegnida dominada pli e pli ferm dals princips da la burgaisia. La scienza e la furmaziun èn daventadas adina pli impurtantas ed èn vegnidas messas a disposiziun ad adina pli grondas parts da la populaziun. Per il mund ordaifer l’Europa ha quest’epoca en emprima lingia muntà sutmissiun e colonisaziun tras las pussanzas grondas europeicas, quai che dueva culminar en la fasa da l’imperialissem 1885–1914.
L’epoca che vegn resguardada sco caracteristica per il 19avel tschientaner cumpiglia uschia radund 125 onns ed è en quest senn per 25 onns ‹memia lunga›. Analog vegn savens discurrì dal ‹curt 20avel tschientaner› sco epoca che tanscha dal 1914 fin la vieuta dal 1989. La cesura tranter quests dus tschientaners furma l’Emprima Guerra mundiala che vala sco ‹catastrofa originara dal 20avel tschientaner›.
Ils eveniments en survista[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristicas dal cumenzament da l’epoca[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista da la filosofia è il 18avel tschientaner stà segnà da l’illuminissem e marchescha en quel senn il cumenzament dal temp modern en l’Europa. Ma facticamain è la noblezza stada sur lung temp a la pussanza, e quai en tscherts stadis en furma da l’absolutissem. Vers la fin dal tschientaner ha alura però l’uschenumnà terz stan u pli concret la burgaisia cuntanschì la pussanza u almain la participaziun politica. L’eveniment-clav en quest svilup ha furmà la Revoluziun franzosa, e quai cumbain che quella dueva manar a guerras revoluziunaras, ad in reschim da terrur ed a la praisa da la pussanza tras Napoleun Bonaparte.
La filosofia da l’illuminissem è stada in cuntramoviment cunter la curuna e la baselgia. Ella ha da sia vart influenzà intgins monarcs che sa chapivan sco monarcs sclerids. Diderot e d’Alembert han edì l’‹Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers› che dueva render accessibla ad in vast public la savida cumpletta dal temp e ch’ha uschia er derasà infurmaziuns brisantas. Ina nova schientscha da la burgaisia è ultra da quai sa formulada en la litteratura. En Germania ha per exempel Gotthold Ephraim Lessing refurmà il teater cun la tragedia burgaisa e cun las ideas da l’illuminissem. E las ovras da Goethe e Schiller sco er da Gottfried August Bürger duevan irradiar fin lunsch viaden en il 19avel tschientaner.
Entaifer l’economia han las ideas mercantilisticas, che prevesevan ina rolla centrala dal stadi, survegnì concurrenza en furma dal liberalissem economic. Ils princips da quel ha formulà Adam Smith il 1776, e quai betg senza ignorar la dumonda sociala. A medem temp è la scienza sa sviluppada vinavant ed ha dà novs impuls a l’agricultura ed a la producziun da rauba. En la segunda mesadad dal 18avel tschientaner han era cumenzà a vegnir visibels ils emprims effects da la Revoluziun industriala, a l’entschatta surtut en la Gronda Britannia.
Politicamain ha l’absolutissem furmà l’emprova dal monarc da liar a sia persuna uschè blera pussanza sco pussaivel, e quai a disfavur dals stans. Tras maridaglia resp. successiun d’ierta eran las relaziuns dinasticas sa stabilisadas talmain che la politica en l’Europa vegniva dominada da radund 15 famiglias. Il pievel cumin viveva percunter savens en relaziuns relativamain povras – sco gia en il tschientaner precedent e fin lunsch viaden en il 19avel tschientaner.
En Frantscha han divers motivs manà ad ina malcuntentientscha politica creschenta: in’auta chargia da tributs, l’inflaziun, la mancanza da refurmas, nauschas racoltas. Il 1789 è prorutta ina sullevaziun dal pievel e politichers da derivanza betg nobla èn arrivads a la pussanza politica. Quels han l’emprim introducì ina constituziun moderada-monarchistica, pli tard ina constituziun republicana. Ils princips da ‹libertad, egualitad, fraternitad› èn vegnids inscrits en la ‹Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais›. Al lieu da la ‹grazia da Dieu› è vegnida tschentada la suveranitad dal pievel ch’ha furmà ina premissa per il svilup dal stadi modern; plaunsieu èn sa constituidas partidas ed ideologias politicas. Er la pretensiun da l’emancipaziun da la dunna è vegnida formulada l’emprima giada. Bleras da las ideas e dals postulats han però pir pudì vegnir realisads en il decurs dal 19avel e 20avel tschientaner.
Suenter la fin dal reschim da terrur l’onn 1799 è bainprest sa mess a la pussanza dal stadi il general Napoleun Bonaparte. En rom da las Guerras da coaliziun ch’èn suandadas ha el manà cun success sias truppas tras mez l’Europa. En ils pajais occupads u dividids èn sa svegliads novs sentiments naziunals, uschia er en Germania u en Svizra. Il temp da Napoleun è ì a fin il 1815 cun il Congress da Vienna.
Ils dus princips opposts dal temp suenter il 1815[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la sconfitta da Napoleun en la Battaglia da Waterloo e si’exiliaziun han ins mess enturn ils conclus ch’eran vegnids negoziads en rom dal Congress da Vienna. La finamira era da restabilir en l’Europa in urden tenor ils princips da la restauraziun, vul dir cun returnar a las relaziuns dal temp avant la Revoluziun franzosa. Per quest intent han ils monarcs conservativs Franz I da l’Austria, il zar russ Alexander I ed il retg prussian Friedrich Wilhelm III fundà l’Allianza sontga.
In’impurtanta rolla politica ha giugà il prinzi von Metternich ch’era oriund da la Renania e che steva en servetsch da l’imperatur austriac. El ha fatg passar ils uschenumnads Decrets da Karlsbad dal 1819, ils quals han muntà ina ferma restricziun da tutta activitad politica. En Germania èn sinaquai emigrads litterats sco Heinrich Heine e Georg Büchner (1831 resp. 1835), medemamain Karl Marx (1843) ch’era stà avant redactur da la ‹Rheinische Zeitung› a Cologna.
Entaifer la Confederaziun tudestga èn ils onns suenter ils Decrets da Karlsbad segnads da duas tendenzas oppostas.[10] L’emprima da quellas furma l’uschenumnà (temp dal) Biedermeier. Cun questa noziun vegnan designadas las forzas politicas, socialas e culturalas ch’han acceptà las tendenzas restaurativas resp. ch’han resignà ed èn sa suttamessas a quellas. Sco denominaziun d’epoca è quest term però betg conturà cleramain, damai che bleras associaziuns cun il Biedermeier derivan da la fin dal 19avel tschientaner e ston perquai valair sco attribuziuns projectadas.
La segunda tendenza è quella dal Vormärz. Cun quest term – che sa referescha a la Revoluziun da mars dal 1848/49 – vegnan designadas las forzas ch’han empruvà da surmuntar la bloccada restaurativa e da fular (danovamain) via a midaments politics en il senn liberal e naziunal. Per intgins istoriografs cumenza la perioda dal Vormärz gia il 1815 e dura fin il 1848. Surtut entaifer l’istorgia politica è però pli usitada la definiziun dal Vormärz sco ils onns tranter il 1830 ed il 1848. Ina cesura politica decisiva ha numnadamain furmà la Revoluziun da fanadur franzosa dal 1830, la quala ha dà nov schlantsch als moviments liberals e naziunals che duevan culminar en ils eveniments dal 1848/49.
Revoluziuns europeicas dal 1848/49[modifitgar | modifitgar il code]
Sco Revoluziuns europeicas dal 1848/49 vegnan resguardadas las sullevaziuns revoluziunaras ch’han gì lieu da quel temp en divers principadis europeics e ch’èn tuttas l’expressiun d’ina modernisaziun retardada da la societad, l’economia ed il sistem politic. Quai ch’era vegnì stgatschà a l’ur decennis a la lunga entaifer il ‹sistem Metternich› è prorut andetgamain. E suenter avair abattì las revoluziuns, dueva suandar en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner l’epoca d’in naziunalissem sfranà, dirigì da surengiu, e da l’imperialissem.
En bleras regiuns da l’Europa eri vegnì a tensiuns socialas, economicas e politicas, las qualas èn sa stgargiadas l’entschatta 1848. Dal moviment revoluziunar èn vegnidas tschiffadas d’ina vart regiuns che sa chattavan gia pli u main a la sava da l’industrialisaziun (sco la Frantscha, ils stadis da la Confederaziun tudestga u l’Italia Superiura), ma er tals ch’eran anc structurads dal tuttafatg a moda agrara (sco p.ex. l’Italia dal Sid u vastas parts da la Monarchia da Habsburg). La finamira da cuntanscher l’autodeterminaziun naziunala po vegnir resguardada sco element communabel da tut questas revoluziuns. Sco impurtants centers da las revoluziuns europeicas dal 1848/49 valan sper la Frantscha surtut ils stadis da la Confederaziun tudestga (t.a. la Prussia, Baden, Holstein, Saxonia, Baviera, Francfurt, l’Austria e la Boemia) e da la Peninsla Taliana (t.a. la Toscana, Lumbardia, Veneto, Sardegna, il stadi pontifical e la Sicilia), la Pologna tripartida (surtut la provinza Posen che steva sut domini prussian) sco er l’Ungaria che sa sfadiava da daventar independenta. En l’ost da l’Europa han las sullevaziuns irradià fin en la Transilvania ed en ils principadis dal Danubi Valachia e Moldavia.
Per ils contemporans avevan las revoluziuns fatg naufragi il pli tard l’atun 1849. In tschientaner a la lunga èn er ils istoriografs stads da quest avis. Oz però giuditgesch’ins ils success immediats ed ils effects a lunga vista a moda bler pli positiva. En blers pajais europeics han ins terminà la liberaziun dals purs e la refurma agrara; plinavant è sa mess tras – cun paucas excepziuns – il princip constituziunal, èn vegnids segirads ils dretgs fundamentals individuals ed instradada ina parlamentarisaziun da l’urden politic, e quai cumbain che las resistenzas ed ils cuntrapais èn sa mantegnids anc ditg.
En ils principadis talians e tudestgs ha la terrada violenta da la furmaziun da stadis naziunals gì a mesa vista per consequenza che la revoluziun è quasi sa vieuta. Blers istoriografs interpreteschan ils svilups ch’èn suandads a la revoluziun sco ina ‹revoluziun da surengiu›. Sin la Peninsla Taliana ha quella manà a la fundaziun dal Reginavel Talian, e quai sin iniziativa da Camillo Benso, cont da Cavour, il primminister dal Reginavel da Sardegna-Piemunt. En Germania èsi vegnì tranter il 1866 ed il 1871 sin iniziativa dal primminister prussian Otto von Bismarck a la fundaziun dal stadi naziunal tudestg, l’Imperi tudestg sut predominanza prussiana.
- ↑ Anne-Marie Bonnet: Kunst der Moderne, Kunst der Gegenwart: Herausforderung und Chance. Deubner Verlag für Kunst, Theorie und Praxis, Cologna 2008, p. 10.
- ↑ Cf. per exempel Lothar Gall: Europa auf dem Weg in die Moderne 1850–1890. (Oldenbourg Grundriss der Geschichte, tom 14), Oldenbourg, Minca 1989, ISBN 3-486-49772-3.
- ↑ Thomas S. Kuhn: The Structure of Scientific Revolutions. University of Chicago Press 1962.
- ↑ Norbert Bolz: Theorie der Müdigkeit – Theoriemüdigkeit. 1997.
- ↑ Sandro Bocola: Die Kunst der Moderne. Zur Struktur und Dynamik ihrer Entwicklung. Von Goya bis Beuys. Prestel, Minca/New York 1994, ISBN 3-7913-1889-6.
- ↑ dtv-Atlas zur Musik. Tom 2, Minca 1985.
- ↑ Ulrich Beck: Was ist Globalisierung. Edition Zweite Moderne, Suhrkamp, Francfurt a.M. 1997.
- ↑ Andreas Heuer: Carl Schmitt. Die Dialektik der Moderne. Von der europäischen zur Welt-Moderne. Berlin 2010, p. 91.
- ↑ Reinhart Koselleck: Einleitung, en: Otto Brunner, Werner Conze, Reinhart Koselleck (ed.), Geschichtliche Grundbegriffe, tom 1, Klett Cotta, Stuttgart 1979.
- ↑ Cf. Dieter Langewiesche: Europa zwischen Restauration und Revolution 1815–1849, p. 1: «[...] die Begriffe ‹Restauration›, ‹Vormärz› und ‹Biedermeier›, mit denen die Verhältnisse im Bereich des Deutschen Bundes meist benannt werden.»
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Zygmunt Bauman: Moderne und Ambivalenz. Das Ende der Eindeutigkeit. Hamburger Edition, Hamburg 2005, ISBN 3-936096-52-X.
- Walter Fähnders: Avantgarde und Moderne 1890–1933. Metzler, Stuttgart/Weimar 1998, ISBN 3-476-01451-7.
- Peter Gay: Modernism: The Lure of Heresy. W.W. Norton, New York 2007, ISBN 978-0-393-05205-3 (ediziun tudestga: Die Moderne. Eine Geschichte des Aufbruchs. S. Fischer, Francfurt a.M. 2008, ISBN 978-3-10-025911-0).
- Anthony Giddens Konsequenzen der Moderne. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1995. (Englais: The Consequences of Modernity), Polity Press, Cambridge 1990).
- Hans Ulrich Gumbrecht: Artitgel ‹Modern›, ‹Moderne›, ‹Modernität›. En: Otto Brunner, Werner Conze, Reinhart Koselleck (ed.): Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland, tom 4, Stuttgart 1978, p. 93–131.
- Jürgen Habermas: Der philosophische Diskurs der Moderne. Zwölf Vorlesungen. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1989, ISBN 3-518-28349-9.
- Helmuth Kiesel: Geschichte der literarischen Moderne. Sprache, Ästhetik, Dichtung im zwanzigsten Jahrhundert. Beck, Minca 2004, ISBN 3-406-51145-7.
- Klaus Lichtblau: Transformationen der Moderne. Philo, Berlin 2002, ISBN 3-8257-0252-9.
- Niklas Luhmann: Beobachtungen der Moderne. Verlag der Sozialwissenschaft, Wiesbaden 2006, ISBN 3-531-32263-X.
- Armin Nassehi: Der soziologische Diskurs der Moderne. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-518-58452-9.
- Detlev Peukert: Max Webers Diagnose der Moderne. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1989, ISBN 3-525-33562-8.
- Ferdinand Tönnies: Geist der Neuzeit. En: Lars Clausen (ed.): Ferdinand Tönnies Gesamtausgabe, tom 22: 1932–1936: Geist der Neuzeit. Schriften. Rezensionen, emprima ediziun 1935, Walter de Gruyter, Berlin, New York 1998.
- Eric Hobsbawm: Europäische Revolutionen. 1789 bis 1848 (The age of revolution). Parkland, Cologna 2004, ISBN 3-89340-061-3, (restampa da l’ediziun Turitg 1965).
- Eric Hobsbawm: Nationen und Nationalismus. Mythos und Realität seit 1780 (Nations and Nationalism since 1780). 3. ed., Campus-Verlag, Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-593-37778-0.
- Franz J. Bauer: Das ‹lange› 19. Jahrhundert (1789–1917). Profil einer Epoche. Reclam, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-017043-5.
- Jürgen Kocka: Das lange 19. Jahrhundert. Arbeit, Nation und bürgerliche Gesellschaft. (Handbuch der deutschen Geschichte, tom 13), 10. ediziun, elavurada da nov, Klett-Cotta, Stuttgart 2002, ISBN 3-608-60013-2.
- Nils Freytag, Dominik Petzold (ed.): Das ‹lange› 19. Jahrhundert. Alte Fragen und neue Perspektiven. Herbert Utz Verlag, Minca 2007, ISBN 978-3-8316-0725-9.
- Jürgen Osterhammel: Auf der Suche nach einem 19. Jahrhundert. En: Sebastian Conrad (ed.): Globalgeschichte: Theorien, Ansätze, Themen, Campus, Francfurt 2007, ISBN 978-3-593-38333-0.
- Jürgen Osterhammel: Die Verwandlung der Welt: Eine Geschichte des 19. Jahrhunderts. Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-58283-7.
- Joachim Bark: Biedermeier und Vormärz/Bürgerlicher Realismus. (Geschichte der deutschen Literatur, tom 3), Klett, Stuttgart 2001, ISBN 3-12-347441-0.
- Marianne Bernhard: Das Biedermeier: Kultur zwischen Wiener Kongreß und Märzrevolution. Econ, Düsseldorf/Vienna 1983, ISBN 3-430-11313-X.
- Helmut Bock: Aufbruch in die Bürgerwelt. Lebensbilder aus Vormärz und Biedermeier. Münster 1994, ISBN 3-929586-37-1.
- Manfred Engel: Vormärz, Frührealismus, Biedermeierzeit, Restaurationszeit? Komparatistische Konturierungsversuche für eine konturlose Epoche. En: Oxford German Studies 40/2011, p. 210–220.
- Renate Krüger: Biedermeier. Eine Lebenshaltung zwischen 1815 und 1848. Vienna 1979.
- Hans Ottomeyer, Klaus Albrecht Schröder, Laurie Winters (ed.): Biedermeier. Die Erfindung der Einfachheit. Hatje Cantz, Stuttgart 2006, ISBN 978-3-7757-1795-3.
- Gerhard Schildt: Aufbruch aus der Behaglichkeit. Deutschland im Biedermeier 1815–1847. Braunschweig 1989.
- Friedrich Sengle: Biedermeierzeit. Deutsche Literatur im Spannungsfeld zwischen Restauration und Revolution, 1815–1848. 3 toms, Metzler, Stuttgart 1971; 1972; 1980, ISBN 3-476-00182-2; ISBN 3-476-00242-X.
- Michael Titzmann (ed.): Zwischen Goethezeit und Realismus. Wandel und Spezifik in der Phase des Biedermeier. Niemeyer, Tübingen 2002, en: Studien und Texte zur Sozialgeschichte der Literatur, tom 92, ISBN 3-484-35092-X.
- Wolfgang Hardtwig: Vormärz. Der monarchische Staat und das Bürgertum. Deutscher Taschenbuch-Verlag, Minca 1985, ISBN 3-423-04502-7.
- Sibylle Obenaus: Literarische und politische Zeitschriften 1830–1848. Metzler, Stuttgart 1986, ISBN 3-476-10225-4.
- Dieter Langewiesche: Europa zwischen Restauration und Revolution 1815–1849. (Sammlung Metzler, 225), 4. ed., Oldenbourg, Minca 2004, ISBN 3-486-49764-2 (Oldenbourg Grundriss der Geschichte, 13).
- Thomas Nipperdey: Deutsche Geschichte 1800–1866. Bürgerwelt und starker Staat. C.H. Beck, Minca 1983.
- Norbert Otto Eke: Einführung in die Literatur des Vormärz. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005, ISBN 3-534-15892-X.
- Alexa Geisthövel: Restauration und Vormärz 1815–1847. (UTB Seminarbuch Geschichte, 2894), Schöningh, Paderborn 2008, ISBN 978-3-8252-2894-1.
- Manfred Botzenhart: 1848/49. Europa im Umbruch. Schöningh, Paderborn 1998, ISBN 3-506-97003-8.
- Dieter Dowe, Heinz-Gerhard Haupt, Dieter Langewiesche (ed.): Europa 1848. Revolution und Reform. (Politik- und Gesellschaftswissenschaft, tom 48), Dietz, Bonn 1998, ISBN 3-8012-4086-X.
- Wolfgang Hardtwig (ed.): Revolution in Deutschland und Europa 1848/49. (Sammlung Vandenhoeck), Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1998, ISBN 3-525-01368-X.
- Christian Jansen, Thomas Mergel (ed.): Die Revolutionen von 1848/49. Erfahrung – Verarbeitung – Deutung. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1998, ISBN 3-525-01364-7.
- Dieter Langewiesche (ed.): Die Revolutionen von 1848 in der europäischen Geschichte. Ergebnisse und Nachwirkungen. Oldenbourg, Minca 2000, ISBN 3-486-64429-7.
- Wolfgang J. Mommsen: 1848. Die ungewollte Revolution. Die revolutionären Bewegungen in Europa 1830–1849. Fischer Taschenbuchverlag, Francfurt a.M. 2000, ISBN 3-596-13899-X.
- Mike Rapport: 1848. Revolution in Europa. Theiss, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-8062-2430-6.
- Heinz Rieder: Die Völker läuten Sturm. Die europäische Revolution 1848/49. Fourier, Wiesbaden 2000, ISBN 3-925037-94-2.
- Hans-Ulrich Wehler: Von der ‹Deutschen Doppelrevolution› bis zum Beginn des Ersten Weltkriegs 1849–1914. (Deutsche Gesellschaftsgeschichte, 3 toms), C.H. Beck, Minca 1995, ISBN 3-406-32263-8.
- Heinrich August Winkler: Von den Anfängen in der Antike bis zum 20. Jahrhundert. (Geschichte des Westens, tom 1), C.H. Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-59235-5.


c: text/html

text:
Las ulteriuras otg vischnancas avevan gia decidì a lur radunanzas communalas dals 27 da mars da vulair fusiunar, quai cun 336 vuschs gea e 71 vuschs na.
Sper Savognin fan part a la fusiun Bivio, Cunter, Marmorera, Mulegns, Riom-Parsonz, Salouf, Sur e Tinizong-Rona. La nova vischnanca Surses vegn a dumbrar radund 2'400 abitants. L’administraziun communala na vegn betg ad esser en la chapitala Savognin, mabain a Tinizong. Il chantun sustegna la fusiun cun 8,8 milliuns francs. Il pe da taglia duai vegnir fixà sin 100 %.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cavitazion
La cavitazion a l’è la formazión de boll de vapór denter ind on flùìd, che poeu collàssen. La cavitazión l'è caosada de la sbassada locàl de la pressión fin a la tension de vapor del lìquid che per quèst el diventa vapór e ‘l fa su di boll (cavità). Poeu quand che la pressión la va su de noeuv i boll collàssen. La cavitazión la fà di dagn degià che 'l collàss el crea di variazión brusch de pressión. On caso tipich de la cavitazión a l’è quèll che ‘l pò capità in di pomp ‘doe el collàss di boll el càpita per via de l’aumént de la pressión caosàa de lor. I boll pòden formàss quand che ind on quàj sit de la condòtta de aspirazión la pressión la va giò sòta el valór de la pressión de vapór de l'acqua.[1]
Com'a l'è ch'a se verifica l'assenza de la cavitazion in di pompModifega
Prevalenza nètta positiva de aspirazionModifega
Introdusèmm el concètt de prevalenza nètta positiva de aspirazion (NPSH- “net positive suction head” in lengua inglesa) o ben la differenza infra la pressión ind on cèrt pont e la pressión de vapór del flùid, esprèssa in meter che la gh’hà de esìst a l'entrada de la pompa al fin de fa minga succéd di fenòmen de cavitazión.
L’NPSH el ven donca definida inscì:
indoe:
- P1 a l’è la pression in corrispondenza de la pompa;
- Pv a l’è la pression de vapor satur de l'acqua
- P a l’è la densità de l'acqua e la var circa 100 kg/m3;
- g a l’è l’accelerazion de gravità e la var pressappòch 9,81 m/s2.
La pression del flùid in corrispondenza de la pompa la pò vèss trada foeura per mèzz del teorema del Bernoulli, quant a la pressión de vapor satùr del’acqua inveci a gh’hinn di fórmol empìrich (varda ► pression de vapor satur de l'acqua).
Verifica de l'NPSHModifega
Al fin che che la succeda nò la cavitazión el gh’hà de vèss:
NPSH(r) a l’è l’NPSH che gh’è besògn, anca ciamàa “depression dinamica totál”:
indoe:
- v a l’è la velocità in del ramm de aspirazión de la pompa (in m/s);
- ∆Hp a l’è la crodada de la pressión a l’entrada de la palettadura (in meter de càregh idràulich).
NPSH (a) a l’è invece l’NPSH disponìbil che ‘l ven calcolà per mèzz del teorema del Bernoulli, per esempi in del caso che la pompa l’aspira d’on serbatòi a superfice lìbera:
Indoe:
- Po l’è la pressión superficiàl del lìquid, esprèssa in Pascal; in del caso che Po l’è la pressión atmosferega P/Y=10,33m
- Ha a l’è el dislivèll infra la bocca de aspirazion e la superfice libera in del serbatòi de indoe el lìquid el ven apiràa de la pompa (in meter) e l’è positiva in del caso che la pompa la staga sora el serbatòi, diversamént negativa;
- Y a l’è el pes specifich de l’acqua Y=pg in N/m3
- Pv a l’è la pressión de vapor satur de l’acqua, o ben la pressión del passagg de stat de l’acqua a la temperadura del flùid in Pascal
- Hw hinn i pèrdit de càregh idràulich in del tratt de aspirazión (in meter).
Se ved che el problèma de la cavitazión a l’è on lìmit a l’altèzza massima de aspirazión Ha, con l’aumént de la temperadura del flùid el se redùss l’NPSH (Ha) e donca la massima altèzza de aspirazión ammissìbil per fa nò succèd la cavitazión. [2]
Vos correladModifega
Cavitazion in di motor DieselModifega
Cavitazion in del sistèma vascolar di piantModifega
RiferimentModifega
- ↑ https://www.asvstubbe.it/blog/fenomeno-della-cavitazione-nelle-pompe/
- ↑ Nicola Taraschi (2014). Reti idrauliche e impianti termotecnici (in italian). Grafill, 37-38. ISBN 978-88-8207-552-1.


text:
annada 45, nr. 32 dils 8 d’ uost 1901
Ina rara remarcabladat ellas montognas ei in giuven virtuos de 10 onns cun num Duri S . . el vischinadi de S.. a Mustér, che suna gia cun gronda habilitat e facilitat clavier ed orgla. Instruius gia cun 6 onns da siu bab, in autodididact ella musica, el sunar clavier, gauda ussa quei giuvenet dapli in onn fundamentala instrucziun d’ in oreifer organist e pianist (P. Leo), accompogn’ el gia cul orgla en siu vischinadi messas choralas e figuralas tier il survetsch divin e suna sil clavier cun virtuositat sonatas de Bethoven. Siu capabel instructer ha grondas speronzas silla svilupaziun musicala de quei buobet.


text:
In fan da Hillary Clinton n'è Lucretia Jacomet betg. A la mamma da 47 onns plascha dentant vid Clinton, ch’ella stettia tar ses sbagls. Tar l’affera dad e-mails haja ella concedì, ch’ella haja fatg sbagls.
Quai mussa er grondezza, sch’ins dat tiers ch’ins ha fatg fauss tschertas chaussas.
Cun Donald Trump na po ella entschaiver nagut. «Ditg simpel è Trump in rassist.» Insumma ha Lucretia Jacomet, che vegn numnada d’enconuschents «Lu», anc mai dà la vusch ad in candidat republican.
Las elecziuns èn era tema en famiglia cun ils uffants
Lucretia Jacomet è mamma da dus uffants da scola. A chasa a Surrein è l’elecziun dil president american adina puspè tema. Perfin ils uffants percorschian che Donald Trump fa chaussas che na sajan betg responsablas.
Malgrà ch'ella n'è schon plirs onns betg pli stada en ils Stadis Unids, ha ella tuttina anc bler contact via telefon u via social media. Spezialmain cun la mamma che viva anc adina en la California. Ma era cun collegas. Cun las collegas na discurra ella dentant mai davart las elecziuns.
Cun las collegas na discur jau mai davart las elecziuns, quai è ina chaussa privata.
Cunquai ch’ellas na sajan adina dal medem maini, savessi quai periclitar l’amicizia.
RR actualitad 08:00
Lucretia «Lu» Jacomet
- 47 onns
- Sco buoba immigrada en ils Stadis Unids
- Creschida si a San Francisco e San Diego
- Dapi il 1992 puspè en Svizra
- N'è gia plirs onns betg stada en ils Stadis Unids


text:
Roger Federer na turna betg sin il grond palc da tennis. Sco el scriva sin instagram, terminescha el sia carriera suenter il Laver Cup che cumenza l'emna che vegn. Suenter trais onns cun bleras feridas saja per el cler ch'i saja temp da finir sia carriera professiunala. Ils ultims trais onns eran dominads da blessadas e trais operaziuns vi dal schanugl dretg.
Sco ch'el scriva en sia carta da cumià haja el lavurà dir per turnar en furma per giugar, ma el enconuscha er ses corp ed il messadi da quel saja stat cler.
Jau hai giugà passa 1'500 gieus en 24 onns. Il tennis m'ha tractà en ina moda pli generusa che en mes siemis.
Ma ussa renconuschia el ch'i saja temp da finir sia carriera cumpetitiva. En sia carta, ch'el ha legì avant sin Twitter, engrazia el tar sia dunna Mirka, sia famiglia, ses trenaders e tar Swiss tennis.
Adina puspè tranà a Favugn
Var 10 giadas, adina puspè la primavaira, è Roger Federer stà giast sin ils plazs da tennis a Favugn per trenar. Uschia ha er il president dal club da tennis e moderatur dad RTR, Toni Poltera, pudì s'inscuntar cun el a l'ur dal plaz da tennis. Per il temp che Roger Federer era vid trenar aveva el be dus «giavischs spezials»
- il plaz dasperas era medamain reservà per el
- naginas fotografias sin socialmedia ed er betg raquintar enturn dapertut ch'el saja là
Cunquai che quai ha funcziunà bain a Favugn ed ils plazs han era satisfatg il profi, è el adina puspè turnà. Tar l'inscunter sper il plaz è Roger Federer sa mussà sco quai ch'el è er adina sa dà en las intervistas: A moda modesta, interessà vid la glieud ch'era là e senza cunfar da star. L'atmosfera è tenor il president dal club da tennis da Favugn adina stada fitg lucca, lerga e cun respect vicendaivel. Uschia haja Roger Federer er adina piglià temp per far fotografias cun ils fans che han chattà la via a Favugn ed a la fin dal trenament gieva el er sez sur il plaz cun il rastè e schubregiava las lingias. Ed apropos: El ha er tradì ch'el tiria adina en dua pèra soccas perquai che quai saja simplamain pli lom ed empernaivel per giugar.
Ina grondischma carriera
Cun passa 100 victorias tar turniers, 20 grand slams e 310 emnas sco numer in dal mund vala Roger Federer sco in dals megliers giugaders da tennis da l'istorgia. Cun sia moda eleganta er sper il court ha il Svizzer dominà il mund da tennis per passa 20 onns. Nunemblidaivels èn ses duels epics cun ils auters dus represchentants da la «Big Three», Novak Djokovic e Rafael Nadal.


text:
Stasi
La Stasi (breviazion de Ministerium für Staatssicherheit, ciovè Ministeri per la Sicurezza del Stat) a l'éra la principàl organizzazion de sicurezza e spionagg de la Republega Democratega Todesca, assee cognossuda per i sò istrument de repression, passaa de la tortura fisega di agn '50 a la tortura psicologega fàda dopo per rend grama la vita di oppositor, l'è stada voeuna di polizii secrett pussee invasiv, cont on mugg de informator: 1 ògni 83 abitant.
Fàda su del 1950, l'è fiss rinforzada dòpo di mott operari del 1953 e l'è sarada su in del 1990, con la reunificazion todesca. Al dì d'incoeu i sò archivi hinn publegh, anca se on mugg de ròbb hinn staa destrugaa in del caos che l'è seguii del borlà del Mur de Berlin.


text:
La Cassa da pensiun dal Grischun serra l'onn 2020 cun ina rendita totala da 6,4% sin la facultad da 3,3 milliardas francs. Sco quai che la cassa da pensiun communitgescha, haja il grad da garanzia cuntanschì 109,8%, quai èn sis puncts procentuals dapli ch'il 2019. Vinavant scriva la cassa ch'ella haja rinforzà las stentas en favur da la persistenza. Ella haja transferì sias investiziuns en aczias en novas furmas d'investiziun pli persistentas.
La Cassa da pensiun dal Grischun noda era custs administrativs fitg bass en cumparegliaziun svizra. Cun 122 francs per persuna assicurada èn quels lunsch sut la media svizra da 253 francs.
En il Grischun èn assicurads bunamain 12'500 persunas tar la Cassa da pensiun dal Grischun. Quai èn en spezial emploiadas ed emploiads dal chantun, il persunal da var dus terzs da las vischnancas grischunas sco er autras corporaziuns ch'adempleschan surtut incumbensas publicas.


text:
L'um da 55 onns era vegnì annunzià sco sparì la saira suenter ch'el n'era betg pli turnà enavos en il lieu fixà. La Polizia chantunala grischuna, ha sinaquai instradà in'acziun da tschertga a l'engronda, hai num en la communicaziun. Gievgia bun'ura, ha la REGA lura pudì localisar l'um en in cugn dad ina lavina sut il Jatzhorn. Quai suenter in'acziun da passa 16 uras. L'um ha però be pli pudì vegnir chattà mort.
Cumpiglià en l'acziun eran il Club alpin svizzer cun chaus da lavina sco er spezialists da salvament da la Rega, la staziun da SOS dal Jakobshorn ed er la surveglianza da chatscha. Er da la Polizia chantunala èn divers posts stads en acziun ed il Careteam dal Grischun è stà a disposiziun per la parentella. Total èn 35 persunas stadas en acziun.


text:
Iridio
L'irìdio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Ir. El g'ha nömer atòmich 77, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de irìdio el g'ha 77 prutù. En natüra se 'l tróa sota fùrma de du izòtopi 191Ir (37.3%) e 193Ir (62,7%).
L'è stat scuprìt a Londra del chìmich inglés Smithson Tennant endel 1803. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla gréca Ἶpις (corespondènt del latì iris), divinità de l'arcobaléno, perchè tacc dei sài che se oté de chèsta sostànsa i g'ha dei culùr bèi fòrti.
L'iridio el vé a 'nsomeàsen al plàtino; l'è 'n metàl de culùr biànch condena sfömadüra apéna apéna zaldìna. L'è dür fés ma l'è fràgil e dóca difìcil de laorà. L'è cunusìt per véser el metàl piö rezistènt de töcc a la curuziù chìmica. El pöl véser atacàt apéna a temperadüra elevàda con dei sài fundìcc compàgn del cloruro de sodio o del cianuro de sodio.


text:
Stein am Rhein
Stein am Rhein a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 3209 abitant e una süperfiss de 6.06 km², e al se tröva in sü la sponda del Renu a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar.
El cumün de Stein am Rhein a l'è tacaa ai cumün de Eschenz (TG), Hemishofen, Öhningen (DE-BW), Wagenhausen (TG).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Galeria de foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ùstascia
Gl’Ùstascia i èṅ stâ i militànt dal muimènt terurìsta, nasiunalìsta e fasìsta cruàt dimóndi 'd dèstra ch'in dal XX sécul al cumbatìva al Régn ad Juguślàvia duminâ da l'etnìa sèrba. I ér'n aleâ di fasìsta itagliàṅ e di naśìsta tedésc e la sò ideulugìa l'éra 'n misćiùs ad fasìśum, rasìśum, nasiunalìśum e catolicéśum (a difarénsa di àtar juguślàṿ ch'i ér'n urtudòs o musulmàṅ).
Cal nóm chè, ch'in cruàt a s lèś ['ustaʃa] (ustaša) e ch'a vōl dir “alvàr-'s in pē” o anc “arvuntàr-as” quànd na vòlta al batśàva la gint ch'la cumbatìva i turc, 'l è stâ sarnî in dal 1929 da 'l pulìtig cruàt ad Bòśgna Ante Pavelić, pò cap dal Stat Indipendènt dla Cruàsia (Nezavisna Država Hrvatska, NDH), stat fantòs di tedésc, da 'l 1941 a 'l 1945.
In dal 1941, cun l'invaśiòṅ dal Régn ad Juguślàvia 'd Pirèṅ II da part 'd Adolf Hitler, gl'ùstascia, in lòta c'n i cétnić sèrb e i partiśàṅ cuminìsta 'd Tito, i tōś'n al putēr in Cruàsia e i tàcan n'uperasiòṅ 'd pulisìa ètnica esénd ch'i vlìvan ch'in dal paéś i gh'armagnìsan sōl dla gint cun dal sànguv cruàt. In dal camp ad stermìni ad Jasenovac, cmandâ p'r al frâ fransescàṅ Miroslav Filipović-Majstorović, i gh cataràṅ la mònt dimóndi upuśidōr, cumunìsta, ebrèj, sigàgn e sèrb.
Finìda la secónda guèra mundiàla, dimóndi 'd chi ùstascia lè i èṅ pò stâ giustisiâ da i óm ad Tito méntar di àtar, specialmènt i cap, i aṅ catâ prutesiòṅ a 'l èstar (anc in Itàglia) cun 'l ajùt dal Vaticàṅ. Pavelić al s è lugâ in un munastēr in Àustria faghénd-as pasàr p'r un munsgnōr, pò pasànd par Róma al gh 'l à cavàda a 'vēr aśìl pulìtig in Argintìna prima e pò in dla Spaggna 'd Francisco Franco.


text:
Museums ed instituziuns culturalas
Chi saja litteratura, musica, film o referats: in Val Müstair daja per blers gusts il lö adattà per as confruntar cun bains culturals indigens. Il möd avert da la glieud da la Val as muossa per exaimpel i’l museum Chasa Jaura a Valchava: La maisa raduonda invida a giasts ed indigens duos o trais jadas l’on ad üna discussiun sur da temas culturals.
A Fuldera es l’anteriura chasa da scoula il lö per concerts, prelecziuns, rapreschentaziuns da teater, referats, exposiziuns ed arrandschamaints per perfecziunamaints; i’l Chastè da Cultura s’inscuntran artists, giasts ed indigens.
Ün muglin dal 17. tschientiner as rechatta, restorà in möd fidel a l‘original, a Sta. Maria. Daspö il 2004 giran sias roudas grazcha a donaziuns darcheu sco da temp vegl.
Ün program da contrast cull’aua spordscha üna località a Sta. Maria chi’d es rivada aint il cudeschs dals records da Guinness: la plü pitschna bar da whisky dal muond.
Illa Chasa Plaz, chi ha üna valur istorica, chatta il visitadur / la visitadura interessada per l’istorgia il museum da militar dal 1914/18. Quel raquinta sur dal temp da la prüma guerra mundiala illa regiun dal Pass d’Umbrail / Stelvio.


text:
Mariàna
Mariàna (nòm uficiàl en Italià: Mariana Mantovana) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha presapóch 735 abitàncc (dàto del Desember 2015[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 8 km², per 'na densità de 74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Àsula, Piübega, Redundèsch.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Mariàna l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Facebook a l'è un social network e sit internet nassud ind el Febrar 2004. Al partegn a Facebook, Inc. Del Setember 2012, Facebook al g'ha plussee de du milion de drovador ativ. I drovador pœden far su un cunt personal, juntar-g olter drovador 'me amix, e inviar-g messaj. Disponibil a l'è anca l'opzion de verer su grupp: i plussee comun inn qii miss in pè de students (grupp de scœla) o de lavorador, o anca grupp de vari interess. El nomm del servizi al ven de qell del liber dait ai students a l'inizi de l'ann scolasteg de una quai universitaa ind i Stats Unids: qii liber qì a vuten i students a cognosser-ss mei intra de lor. Facebook al permett de dervir un cunt a condizion de ver-g minim 13 agn.
Facebook a l'è stad cread del Mark Zuckenberg cont i so compagn de college e olter students de informatega, come Eduardo Saverin, Dustin Moskovitz e Chris Hughes, come idea domaa per i students de Harvard. Plussee tard l'ha tacad su a tœr insema olter scœle ind l'area de Boston, l'Ivy League, e la Stanford Univeristy: a segutar l'ha vert su per i students de oltre universitaa. Apos de qest, l'ha vert anca per students di Licee, e, a la fin, per tuts qii de almanc 13 agn. Segond una stima de ConsumersReport.org, ind el Maj del 2011, a g'era 7.5 milion de bagaitt de sota i 13 agn cont di cunts: qella roba qì a l'è contra i regole del sit.


text:
Mintga persuna che ha il dretg da votar en Svizra po lantschar ina iniziativa dal pievel. Quai vala er per las Svizras ed ils Svizzers a l'exteriur.
Avant che lantschar ina iniziativa dal pievel contactai per plaschair la Chanzlia federala. Ella furnescha tut las infurmaziuns davart la procedura.
Chanzlia federala
Chasa federala vest
3003 Berna
Tel. +41 58 462 21 11
info@bk.admin.ch
Il comité d'iniziativa sto contactar la Chanzlia federala e l'infurmar davart il project. La Chanzlia federala infurmescha il comité davart tut ils detagls da la procedura.
Ins sto fundar in comité d'iniziativa che consista d'almain 7 e da maximalmain 27 persunas che han il dretg da votar sin plaun federal.
Il comité sto scriver il text da l'iniziativa en ina lingua uffiziala e sto dar in titel al text.
Il text ed il titel vegnan suttamess a la Chanzlia federala. Quella translatescha il text ed il titel en las autras linguas uffizialas.
Il comité preschenta a la Chanzlia federala in model d'ina glista da suttascripziun.
La Chanzlia federala controlla, sche las glistas da suttascripziun adempleschan las pretensiuns giuridicas.
Il conclus da la Chanzlia federala vegn publitgà en il Fegl uffizial federal. A partir da quest mument ha il comité 18 mais temp per rimnar 100 000 suttascripziuns, da laschar examinar quellas da las vischnancas (guardar qua sutvart) e d'inoltrar ellas a la Chanzlia federala. Tenor las experientschas n'èn betg tut las suttascripziuns valaivlas. Perquai vegni recumandà da rimnar passa 100 000 suttascripziuns. La controlla tras las vischnancas po durar in tschert temp. Perquai vegni cusseglià da pensar a temp a quest fatg e d'inoltrar regularmain las suttascripziuns, per ch'il termin da 18 mais possia vegnir resguardà.
Ina iniziativa dal pievel reussescha, sche la Chanzlia federala conferma ch'i sajan vegnidas consegnadas almain 100 000 suttascripziuns valaivlas. La votaziun dal pievel n'ha dentant betg lieu gist suenter: Perquai ch'il Cussegl federal ed il parlament ston tractar l'iniziativa, poi durar plirs onns davent da l'inoltraziun fin a l'organisaziun da la votaziun.
Tgi dastga suttascriver ina iniziativa dal pievel e co vegnan controlladas las suttascripziuns?
Sche Vus vulais savair, nua e co che Vus stuais inoltrar las glistas da suttascripziun a la Chanzlia federala a Berna, cliccai sin il suandant link:


text:
Ternaa
Ternaa (nom ufizial in italian: Ternate) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 555 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de 511 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Biandrònn, Cazägh, Comabbi, Inarz, Travedone Monaa e Varan
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Ternaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En l'emissiun dad oz pudais vus tadlar chanzuns tradiziunalas e modernas chantadas da divers chors d'uffants e chors da giuventetgna. Intginas registraziuns èn detg veglias, autras er pli giuvnas. Da chors da scolars da la primara, stgalim secundar e scolas medias grischunas fin tar chors da giuventetgna dal Grischun e da la Svizra. In vair plaschair da tadlar.
En noss archiv da musica èn da chattar nundumbraivlas registraziuns da chors - en spezial chors rumantschs e grischuns.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
- Il president franzos, Emmanuel Macron vul reconstruir la catedrala, quai ha el empermess en in pled en la televisiun. Tenor experts duess quai a custar plirs tschients milliuns francs e durar plirs decennis.
- Il fieu è vegnì stizza pir il mardi avantmezdi. Tut en tut saja la Notre-Dame stabilsada. Las duas turs principalas possian vegnir salvadas, er ina gronda part dals stgazis sajan en salv.
- Cunzunt en l'arvieut datti però intgins puncts flaivels, en tut tegnia la structura dentant bain. La gronda part dal tetg ed ina tur en furma da chapellina a piz èn crudads ensemen.
- La dimensiun dals donns n'è anc betg enconuschenta.
La catedrala Notre-Dame a Paris saja «nossa istorgia, nossa literatura, noss'imaginaziun, il lieu nua che nus avain vivì tut noss gronds muments». Quai ha Macron gia ditg il glindesdi curt avant mesanotg. En il pled dal mardi saira è el sa mussà optimistic:
La fundaziun franzosa «Fondation du Patrimoine» ha gia lantschà ina campagna per ramassar daners per reconstruir la Notre-Dame. Fin mesemna la damaun èn gia vegnids ensemen var 700 milliuns euros da persunas privatas. Il milliardari François-Henri Pinault ha empermess 100 milliuns euros e la famiglia Arnault 200 milliuns. La citad da Paris vegn a contribuir 50 milliuns euros.
Nagin incendi intenziunà
Il fieu saja rut ora en il tetgom-baselgia e vegnì vesì vers las 18:50. Daco ch'igl ha brischà n'è anc betg cler. Investigaders partan il mument dal fatg ch'i saja stà in accident. Il mument excludan els ch'i pudess esser in incendi intenziunà. Quai ha la procura publica annunzià anc il glindesdi saira. Er in connex terroristic vegn exclus.
L'incendi pudess avair gì in connex cun lavurs da renovaziun, uschia ils pumpiers. Sin il tetg da la catedrala avevi in palancà. La Île de la Cité – nua che la catedrala sa chatta – era il glindesdi saira vegnida evacuada.
A las 10:00 han ils pumpiers da Paris communitgà ch'il fieu saja stizzà cumplettamain. La structura dal bajetg saja salvada da la destrucziun totala. Er las duas turs grondas sajan salvadas. Puncts flaivels dettia cunzunt en l'arvieut. La structura dal bajetg tegnia tut en tut dentant bain, ha ditg il mardi suentermezdi il minister da l'intern, Laurent Nuñez.
Radund 400 pumpiers èn stads en acziun durant la notg. In pumpier haja blessuras severas, ulteriurs sajan vegnids blessads levamain.
Bajegià durant 200 onns
La catedrala Notre-Dame è ina da las attracziuns grondas a Paris. Mintg'onn visitan milliuns persunas quest bajetg d'ierta culturala amez la citad. Il 12avel tschientaner han las lavurs da construcziun cumenzà. Quellas han cuzzà bunamain 200 onns.
Il lieu dal patrimoni mundial avant il fieu
Macron ha spustà pled a la naziun
Pervi da l'incendi ha il president franzos Emmanuel Macron spustà ses pled a la naziun. Macron saja trist da «vesair co ina part da nus tuts brischa». En in pled a la naziun leva Macron annunziar refurmas per calmar la populaziun suenter ils protests dals Gilets Jaunes. Cura ch'il pled vegn prendì suenter n'ha l'uffizi presidial anc betg annunzià.
RR novitads 20:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Guitader da la catedrala da Losanna
Descripziun
Tut ils pipistrels e spassegiaders nocturns da Losanna enconuschan il guitader da la catedrala, ina instituziun per excellenza a Losanna. Ina necessitad pratica per ses uffizi na datti betg pli, ma sco part dal flair tipic da la citad veglia è el indispensabel e vegn defendì a tuts custs, cur ch'i s’avischina er mo la sumbriva d'in privel als mirs da ses clutger. Dapi l'onn 1405 è il guitader da la catedrala documentà. Durant blers tschientaners avertiva el ils abitants da la citad cunter incendis smanatschants, ensemen cun il guitader ambulant e cun ses collega sin il clutger da la baselgia St. François.
Ultra da quai inditgava el er mintga ura plaina e clamava or il temp. Il progress tecnic dal 20avel tschientaner l'ha atgnamain liberà da sia funcziun oriunda, perquai ch'ils pumpiers n'eran betg pli dependents da ses agid e las uras battevan d'ussa envi automaticamain. Tuttina na fissi betg stà imaginabel d'al bandischar da ses clutger. Er suenter ch'igl eran vegnidas installadas sirenas da fieu en la citad, ha el anc ademplì sia funcziun fin suenter la Segunda guerra mundiala. E cur ch’ins ha pensà l'onn 1960 d’abolir il guitader e da modifitgar sias incumbensas, è la pressa regiunala vegnida bumbardada in mais a la lunga cun chartas da lecturs che han mussà quant ferm che la populaziun da Losanna sa senta colliada cun lur guitader simbolic. Dapi lura cloma el or las uras plainas giu da ses clutger, 365 dis l'onn tranter las 10 la notg e las 2 la damaun. Il titular actual ha num Renato Häusler, occupa ina plazza da 52 % e vegn sustegnì dad otg guitaders da reserva. L'onn 2002 è el entrà en plazza sco successur da l'anteriur guitader renumà Philippe Becquelin ch'è stà enconuschent oravant tut cun ses surnum «Mix et Remix».
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Charles-François Landry : Le guet. In : La ronde des métiers. Ed. Eglise nationale vaudoise. Lausanne, 1943, p. 25-34
Gapard de Marval : Moi, le guet. In : Mémoire vive no. 13. Lausanne, 2005, p. 6-15
Gapard de Marval : Le guet de la cathédrale. 6 siècles d’histoire, 100 ans de souvenirs et d’anecdotes. Avec une préface de Gilbert Coutaz, archiviste de la Ville de Lausanne. Chapelle-sur-Moudon, 1992
Fabien Ruf, Fabienne Hoffmann, Ulrike Golnick : Les cloches de la cathédrale de Lausanne. Ed. Service des bâtiments, monuments et archéologie. Lausanne, 2005
600 ans du guet. In : 24 Heures, 3 novembre 2005, p. 33-35
- Dossier
- Le guet de la cathédrale de Lausanne
description détaillée Ultima modificaziun: 27.06.2018
Dimensiun: 445 kb
Tip: PDF
- Le guet de la cathédrale de Lausanne


text:
Tant sco la gastronomia brama da puspè pudair beneventar giasts era endadens braman chantaduras e musicists da puspè pudair trenar e preschentar lur ovras a dapli che 100 persunas. Quai mo intginas da las schluccadas che pudessan vegnir decididas. Qua ina survista da tuttas:
Las schluccadas davart las qualas i vegn decidì oz:
- Ustarias duain puspè avrir er dadens
- Occurrenzas dadens cun fin 100 persunas, dadora cun fin 300 persunas
- Nagin obligatori da homeoffice per firmas che fan regularmain tests
- Sport e cultura d’amaturs po vegnir fatg cun fin 30 persunas
- Instrucziun da preschientscha tar scolas autas vegn schlargiada sin 50 persunas
- Indrizs da wellness e bogns termals pon avrir
- Persunas vaccinadas na ston betg pli ir en quarantina
Bunas premissas
La situaziun enturn il coronavirus sa calma dapi intginas emnas en Svizra. Dasper la cifra d'infecziuns che sa sbassa, datti era pli paucs mortoris ed adina dapli persunas ch'èn vaccinadas. Sin basa da questa situaziun pudess il glindesdi ir en vigur la segunda fasa – la fasa da stabilisaziun che permetta ulteriuras schluccadas.
Model da trais fasas
Il Cussegl federal lavura tenor in model da trais fasas:
- fasa da protecziun
- fasa da stabilisaziun
- fasa da normalisaziun
Per il mument sa chatta la Svizra en la fasa da protecziun. Quella vala enfin che tut las persunas da ristg che vulan laschar vaccinar han gì questa pussaivladad. Tenor il Cussegl federal è quai la fin da quest mais. Lura suonda la fasa da stabilisaziun. En questa fasa duai dar dapli schluccadas. Quella fasa dura enfin che tut las persunas creschidas che vulan sa laschar vaccinar han pudì far quai. Silsuenter suonda la fasa da normalisaziun. En quella duain tut las mesiras encunter il coronavirus pudair vegnir abolidas.
Da tge uras ch'il Cussegl federal preschenta las decisiuns definitivas n'è anc betg enconuschent. Sin RTR.ch pudais vus persequitar live la conferenza da pressa.


text:
Ils ultims dis è vegnì tramess il material da votar per las votaziuns dals 25 da settember 2022. A partir d'immediat pon las votantas ed ils votants dal Grischun votar gratuitamain per correspundenza er sin via postala.
La Regenza ha mess en vigur la revisiun parziala da la Lescha davart ils dretgs politics (votaziun per correspundenza senza custs da porto) per il 1. da zercladur 2022. Tras questas midadas vegn la votaziun per correspundenza sin via postala ad esser gratuita per las votantas ed ils votants a partir dal termin da votaziun dals 25 da settember 2022. Il chantun surpiglia ils custs da porto che resultan tras quai per las votaziuns respectivamain elecziuns federalas, chantunalas e communalas.
La votaziun per correspundenza sin via postala è pia ina pussaivladad supplementara per votar gratuitamain, ultra da la votaziun a l'urna, ultra da la votaziun anticipada tar in post designà da la vischnanca sco er ultra da la votaziun per correspundenza cun metter la cuverta en la chascha da brevs communala.
Tut las ulteriuras infurmaziuns davart las votaziuns e davart las elecziuns en il chantun Grischun chattais Vus sin la pagina d'internet da la Chanzlia chantunala.
Infurmaziuns:
Claudia Hartmann Lütscher, vicechanceliera, Chanzlia chantunala dal Grischun, tel. +41 81 257 22 22, e‑mail Claudia.Hartmann@staka.gr.ch
Responsabladad: Chanzlia chantunala


text:
Dapi il 1998 s’engascha la Fundaziun Waldhaus am See, lantschada dal medi Gian Meyer, en l’anteriura colonia portugaisa da São Tomé. Il Samedrin aveva stgaffì sin quest’insla avant la costa africana ina clinica per extirpar malsognas d’egls.
10 chasas da scola
Ensemen cun ses bun ami ed hotelier Claudio Bernasconi, ha Gian Meyer investì raps e temp en numerus projects a São Tomé. Tranter auter datti grazia il sustegn da la fundaziun chasas da scola, 4 scolinas ed er en il sectur da sanadad hajan els savì realisar plirs projects, uschia l’hotelier.
Investir ils ultims raps en buns projects
Ils radund 220’000 francs che la fundaziun Waldhaus am See posseda anc, vul il cussegl administrativ - cun Claudio Bernasconi a la testa - investir dad ina vart en apparats medicinals per São Tomé, da l’autra en in project d’aua en Tansania e sche pussibel er per gidar a dunnas en l’India ch’èn vegnidas brischadas. Suenter duai la fundaziun vegnir eliminada per dal bun.
Gian Meyer ha entant 71 onns e viva en la chasa da tgira Promulins a Samedan. El patescha vid la malsogna da demenza.
RR actualitad 11:00


text:
Bernardino Biondelli
El Bernardìn Biundeli (Bernardino Biondelli en italiàn) l'è stai un lenguista, numismatich e archeolugh italiàn, nassüd a Volón de Zevio el 14 mars dal 1804. [1]
Dopu avè insegnàd matemàtega, storia e geugrafìa ind le scole de Veruna e de altre cità dal Véneto, ind el 1839 el s'è trasferìd a Milàn, indùe l'ha culaburàd cun el Pulitecnich e a quàl püblicassión de lenguìstega. I sò articul fin al 1845 i en stai fai sü ind el libor: Studii linguìstici.
Dopu el s'è ucupàd de indoeuropeìstica e dialetulugìa. Anca se cun miga tanta furtüna, el Biundelli l'è rivàd prima dal famùs lenguista Graziadio Isaia Ascoli a tanti rob.
Ind el 1849, in merit a le sò cumpetense, l'è entràd ind el Gabinèt Numismatich Braidense indùe l'è stai cunservadù fin al 1883; ind el 1869 l'ha püblicàd el sag La Zecca di Milano.
El s'è pö ucüpàd de archeulugìa (argumént par el quàl l'è stai numinàd prufessùr a l'Academia scientifico-leteraria de Milàn dal 1859 al 1884), e de lenguìstica d'le cultüre preculumbiane d'America. Le sò ricerche ins a chi argumént chi i en staie püblicàde tra el 1858 e'l 1869.
L'è mort a Milàn el 11 lüi dal 1886, indùe l'è ricurdàd cun una làpide fissada sura la faciada d'la cesa de San March, in via Fatebenefratelli, apùs Brera.


text:
La regenza grischuna dat glisch verda per ina nova loipa da passlung a Samignun. Ella ha approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala che la vischnanca aveva concludì ils 26 d'avust 2018. Cun questa revisiun parziala vegnan stgaffidas las premissas da la planisaziun d'utilisaziun per realisar ina loipa da passlung da Samignun-Vitg fin tar la basa forestala a Samignun-Laret.
La vischnanca da Samignun vul rinforzar il sport da passlung sco segunda pitga al sport da skis alpin. Oz ha ella mo duas loipas da passlung che n’èn betg fitg lungas. La nova loipa duess esser radund 3.5 kilometers lunga e vegnir duvrada er cun pauca naiv dal cumenzament da la stagiun d'enviern fin la primavaira. Tut en tut è la loipa da Samignun uschia 7 kilometers lunga.


text:
Carèn
Carèn (nom ufizial in italian Carenno) l'è ü cümù de 1 466 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) 'n de la pruinsa de Lèch e l' se tróa 'n de la Al Sàn Martì', al cunfì con la pruinsa de Bèrghem dè la quàl l'hà fàj pàrt fin àl 1992, cun la quàl adès la cunfina (cümù de Còsta Imagna e Alsèca). In chèsto pais l'è mòrt el Davide Albertario, presbiter e giornalista del Osservatore Romano.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Carèn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Laj
Laj (nom ufizial in italian: Laglio) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 885 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,1 km² e ona densità de 145 ab./km².
El se troeuva in sü la sponda occidental del Lagh de Còmm e 'l gh'ha cinch frazion: Toriggia, Ossana, Germanell, Soldin e Ticee.
A Laj l'ha compraa ona cà el famos attor american George Clooney.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Laj l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Abecee
L'Abecee, ciamaa anca alfabett, a l'è l'insema urdinaa di segn grafich che i se duperen per rapresentà i funemi de 'na lengua.
Ogni segn o grafema el vee ciamaa anca "letera" e ogni letera la duaress indicà un fonema. Però despess se dupera una cumbinazion de leter quanta se pò migna rapresentà diversament tücc i sun cun una ünica letera.
La parola abecee etimulogicament la vee dai primm trii leter de l'abecee latin A - Be - Ce.
Solitament l'abecee a l'è asuciaa a una lengua (per esempi l'abecee grecch) a a un lenguagg (per esempi l'abecee Morse).
La lengua lumbarda la dupera diferent leter, a segunda del'urtugrafia ütilizada. Nurmalment se dupera i 21 leter de l'abecee latin: a b c d e f g h i l m n o p q r s t u v z. Certi urtugrafì i 'mpieghen anca la semivucal j, i vucai ö ô e ü e i grafemi oeu (o œ), s'c e s'g.


text:
124
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'imperadur Adrian el fa recustrüì el tempi de Zeus Ulimpich a Atene.
- Semper in de l'istess viagg in Grecia, l'Adrian a l'è intrudott aj Misteri de Eleusi.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- March Anni Ver, pretur e pader de l'imperadur March Aureli.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Perttu Lindgren na vegn betg pli a giugar per il club da hockey da Tavau. Il HCD ed l'attatgader finlandais èn sa cunvegnids da schliar il contract per immediat – quel avess durà fin la fin da la stagiun. La raschun sajan la prestaziun insuffizienta sportiva da Lindgren, sco il club communitgescha.
Il giugader da 33 onns ha cumenzà ses engaschi tar il HCD l'onn 2013. La stagiun 2015/16 è Lindgren vegnì elegì sco il pli prezius giugader da la liga. E las duas davosas stagiuns cun il trenader Christian Wohlwend è il Finlandais mintgamai stà il meglier sajettagols da Tavau.
Il schef da sport dal HCD Raeto Raffainer ha declerà envers RTR – ch'els hajan tschertgà schliaziuns ensemen cun Perttu Lindgren:


text:
Dumondas discutadas a la dieta davart il turissem alpin a Puntraschigna:
- Tge avegnir ha il turissem d'enviern insumma anc?
- Pertge na tract'ins betg ils centers turistics alpins sco centers urbans?
- Tge pon'ins emprender da l'istorgia dal turissem alpin per l'avegnir?
Era la regenza grischuna è stada preschenta: Cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha referì davart las pussaivladads per il turissem grischun ed el ha sa participà ad in podi davart l'avegnir dal turissem. En pli hai dà referats d'experts da l'Italia, da l'Austria, da la Germania e da la Svizra. Coorganisatur da la dieta è la gruppaziun independenta «Avegnir Engiadin'Ota» che ha gì l'idea d'iniziar ina dieta suenter l'iniziativa per restrenscher la fabrica da segundas abitaziuns, suenter l'emprim na a gieus olimpics en Grischun e suenter la crisa cun il curs da l'euro.
RR actualitad 08:00


text:
Apendice:Sgiontadure de contrarietà in lombard
Salta a la navigazzion Và a cercà
Sgiontadure de contrarietà[modifega]
I giontadure de contrarietà sgionten do parole o do fras a l'istess livell ma voeuna contra l'altra
Locuzzion de sgiontadura de contrarietà[modifega]
I locuzzion de giontadura de contrarietà sgionten do parole o do fras a l'istess livell ma voeuna contra l'altra; la segonda fras che la sariss una negazzion cont el drovà i sgiontadure chì de sora la gh'hà de havegh el verb a l'infinid


text:
Sche voss geniturs manegian ch’ils daners na tanschian betg per insatge che vus avessas gugent, lura po quai esser ch’i han gist survegnì il quint da taglia. In quint ch’è per il pli pulit grond. Al cumenzament da l’onn èsi mintgamai uschè lunsch. Lura vegn questa brev cun il quint. Mo pertge èsi insumma da pajar taglia?
Lexicon T Taglia
Al cumenzament da l’onn èsi mintgamai uschè lunsch. Lura vegn questa brev cun il quint da taglia. Il Minisguard declera tgi che sto pajar taglia e pertge ch'ins sto insumma pajar taglia.
az


text:
L’après-ski para er da giugar ina gronda rolla en connex cun la derasaziun da la varianta omicron. Quai mussan datas da l'Austria. Sco quai che l'agentura austraica per sanadad ha dà enconuschent sajan 70 fin 80% dals cas aifer il sectur temp liber d'attribuir a l'après ski. Tenor in rapport da sesida intern, ch'è en ils mauns da l'agentura da novitads APA, saja frappant quants clusters ch'ins haja identifitgà en il sectur d'après ski. En pendicularas e gondlas para il risico da s’infectar dad esser pli pitschen.
Clusters
Ina gronda part dals clusters en Austria han lur origin a Salzburg ed en il Tirol. Dentant betg be il turissem fa quitads. En tut ils Bundesländer han ins era en chasas d'attenpads constatà plirs cas da corona. A Vienna vegnan per exempel duas occurenzas d'artists numnads sco clusters.


text:
Prà San Peder è da Vnà anen nua ch’i dat mo in pèr stallas e clavads. Per rivar en quella stalla, che è questa stad in galaria, dovr’ins a pè radund in’ura. Cul auto na pon ins betg ir en. Il spezial è er che la stalla è tut il di averta e nagin nun é preschent. En in cudesch po mintgin scriver ses num ed in commentari u er sch’el vul cumpar in purtret. L’Exposiziun en la stalla a Prà San Peder è averta anc fin la fin d’avust.
Engiadina Ina stalla daventa in galaria
L’Exposiziun da questa stad, dad Iris Riascth, n’ha betg lieu en ina galaria u en in hotel. Ella expona ses purtrets en in stalla a Prà San Peder sin il territori dal la vischnanca da Valsot.
RTR/rm


text:
CLAM 2021
“Na inrescida soziolinguistica por verifiché la situaziun di lingac de mendranza tl raiun dla regiun Trentin-Südtirol y por dessigné tl dagní intervënc de politica linguistica ciamó plü tocá”
Dal mëis de messé 2021 inant gnarál metü a jí ti raiuns ladins, mochen y zimber na inrescida soziolinguistica metüda a jí dala Provinzia de Trënt, cun le coordinamënt scientifich dl’Université de Trënt – rapresentada dala Prof. Patrizia Cordin -, le sostëgn tecnich sön le post da pert di Istituc Ladins, mochen y zimber y la partezipaziun dla Regiun Trentin-Südtirol. L’inrescida é gnüda sostignida dassënn dai aministradus di comuns y dales istituziuns de referimënt tla Conferënza dles mendranzes dl 2019.
L’inrescida nasc por orenté di medemi raiuns y vëgn identificada cun l’acronim CLAM, che mët adöm les prömes lëtres de “cimbro”, “mocheno” y ladin. Ara se trata de n’inrescida soziolinguistica che vëgn fata tolon sö dac sön le post, che autovalutëia les competënzes, les usanzes y i comportamënc de chi che baia ti confrunc dl lingaz. Le fin é lié a na prospetiva d’atenziun por les desvalianzes, porciodí che les comunités de mendranza rapresentëia oportunités y richëza por döta la Regiun.
Al proiet colaborëiel esperc soziolinguisć conesciüs a livel internazional: le Prof. Fernando Ramallo dl’Université de Vigo tla Galizia, Spagna, y le Prof. Gabriele Iannaccaro dl’Université Biccocca da Milan, cun l’aiüt dl soziolinguist computazional Vittorio Dell’Aquila. N’inrescida de chësta sort ê bele gnüda fata dan da 20 agn, mo ara reverdâ ma les valades ladines; chësta da sëgn daidará da capí la realté da deplü lingac a livel regional. I informadus sará porsones dai 14 cina 80 agn, partis sö te 6 categories de eté, aladô dl’evoluziun dla vita dla porsona – dala scora al’université, dal tëmp de laur cina la ponsiun. Un di punc de forza de chëstes inrescides é ch’ares stimolëia l’aprofondimënt scientifich, mo dantadöt ch’ares pormët da dessigné, sön la basa di resultac che vëgn fora, intervënc de politica linguistica spezifics por sconé miú ch’ara vá, por fá crësce y ti dé n dagní al ladin, al mochen y al zimber.
Tles proscimes edemes gnará insciö contatada na pert dla popolaziun dles valades – apresciapüch 3.000 porsones indöt – da jogn dl post che jará a damané fora. Les porsones gnará trates ite te chësta inrescida soziolinguistica, y dará so contribut por definí tan sagns che i lingac de mendranza é tla Regiun. I resultac dla inrescida sará a desposiziun tl 2022.
I Istituc ladins, mochen y zimber s’aoda che i informadus chiris fora por respogne ai chestionars dais döt l’aiüt y la desponibilité ch’ara vá por fá a na moda che chësc proiet tan important garetes sciöch’al alda.
Por d’atres informaziuns pón contaté:
Por Fascia: Istitut Cultural Ladin “Majon di Fascegn”
Por Badia y Gherdëna: Istitut ladin Micurá de Rü
Por Fodom e Ampëz: Istitut Ladin “Cesa de Jan”
Por la Val di Mochegn: Bersntoler Kulturinstitut/Istituto culturale mòcheno
Por Luserna y i zimbres: Istituto Cimbro/Kulturinstitut Luser


text:
Villorsonnens
Villorsonnens a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.50 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1275 abitant.
El cumün de Villorsonnens al se tröva a una altitüden de 699 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Autigny, Chénens, La Folliaz, Le Châtelard, Le Glèbe, Massonnens, Sorens e Villaz-Saint-Pierre.
Evoluzion de la popolazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament de la popolazion de Villorsonnens (e dei cumün agregaa) in del period dal 1850 al 2008[1] l'è mustraa in de la tabela chi desuta:
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Evolution de la population des communes 1850-2000: Canton de Fribourg [archive] sur Office fédéral de la statistique. Consulté le 20 décembre 2008
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Elba
L'Elba (Cec: Labe; Todesc: Elbe; Polac: Łaba) a l'è un fiœm de l'Europa centrala; a l'è long 1.091 km e al quata sota un baxin de pressapoc 148.000 km².
I so sorjent a i inn ind i Montagn dei Gigant, al confin nord-ovest cech, a un' alteza de 1.400 m, da la confluenza de du torent: Bílé Labé e Malé Labé. Despœ al va in direzion sud, pœ al jira a ovest e anc'mo a nord-ovest; ind i kilometer qe i vegnen despœ, al ciapa l'acqua da tri afluent: el Jizera, la Muldava (Vltava) e l'Ohre.
Despœ, passad el confin Cechia-Germania al ciapa una direzion nord-ovest, qe al tegnarà fin a la fin, al bagna Dresda e Meissen e pœ al va denter a la pianura de la Germania setentrionala; qì al bagna, in fila, i citaa de Torgau, Wittenberg, Dessau, Magdeburgh, Wittenberge, Amburgh, Holstein prim de butar-s denter ind el Mar del Nord arent a Cuxhaven. Ind qel toc qì al ricev i fiœm Mulde, Saale, Elster Negher, Havel e Elde. L'Elba a l'è colegad, cont una red de canal navigabel, a i plussee grand bande produtiv todesc.
Quand a g'era anc'mò la Germania Orientala, l'Elba al marcava per un toc el cunfin cont la part ovest; qell lì a l'è minga stait però l'uneg confin marcad dal fiœm, vist qe a l'era anca el limit oriental de l'imper de Carlo Magn.


text:
La raschun sajan ils moviments sut terra che chaschunian era la bova da Brinzauls. Tut quai haja in’influenza fin giu en la val nua che la lingia dal tren passia. Cura ch’il tren saja svià la mesemna saja quel cursà cun ina sveltezza da radund 30 kilometers per ura. Normalmain valia là 50 kilometers l’ura. Perquai ch’ils binaris sa muvevan ins haja reducì il tempo. Tuttina sajan dus vaguns sviads. Tenor Christian Florin na saja quai dentant cun quest tempo plaun strusch stà da sentir dals viagiaturs.
Lavurs fan progress
La gievgia vers saira ha la Viafier retica communitgà, che las lavurs sin il traject tranter Casti e Filisur fetschian progress. Perquai quinta la Retica da puspè avrir la lingia da l'Alvra il venderdi en damaun.