text:
Pertge in Museum dal Stgazi da la catedrala a Cuira?
Il Museum dal Stgazi da la catedrala
Il Museum dal Stgazi da la catedrala, endrizzà a l’entschatta dals onns quaranta en la sacristia inferiura, è vegnì serrà l’onn 2002 pervi da las lavurs da restauraziun. Il Stgazi da la catedrala è vegnì deponì en il local da protecziun per bains culturals dal Museum retic.
En il decurs da las lavurs da restauraziun dal chastè episcopal han ins decis da preschentar tant il Stgazi da la catedrala sco er ils maletgs da la mort da Cuira da nov en l’ala sid da quel.
L’inauguraziun dal nov Museum dal Stgazi da la catedrala ha gì lieu la fin d’avust 2020.
La paraid a travs picturada dals maletgs da la mort sa chattava oriundamain en l’emprim plaun sura dal chastè episcopal.
Cunquai che la paraid ha stuì vegnir allontanada il 1882 pervi d’ina renovaziun, èn las singulas tavlas da maletgs vegnidas transferidas en il Museum retic e pli tard vegnidas deponidas en in local da protecziun per bains culturals. Suenter l’ultima restauraziun èn els ussa per l’emprima giada puspè accessibels a la publicitad. “Davart la planisaziun e la realisaziun d’in lieu degn per preschentar il Stgazi da la catedrala ed ils maletgs da la mort en il chastè episcopal“ rapporta il Bündner Jahrbuch il 2019 sco suonda:
Gestiun
La gestiunaria dal Museum dal Stgazi da la catedrala è la Fundaziun catedrala da la diocesa da Cuira. Per incumbensa da la Fundaziun catedrala è ina cumissiun da manaschi responsabla per la gestiun dal Museum dal Stgazi da la catedrala.
President da la Fundaziun catedrala: Sia excellenza Joseph Maria Bonnemain, uvestg da l’uvestgieu da Cuira
Presidenta da la cumissiun da manaschi: Anna Barbara Müller
Purtaders
Il Museum dal Stgazi da la catedrala vegn purtà da la Fundaziun catedrala da l’uvestgieu da Cuira.
Uniun Amis dal Museum dal Stgazi da la catedrala da Cuira
La “Uniun Amis dal Museum dal Stgazi da la catedrala da Cuira” sustegna il Museum dal Stgazi da la catedrala a moda ideala e finanziala. Sche era Vus vulais As engaschar per il manaschi dal Museum dal Stgazi da la catedrala, daventai commember da l’uniun!
Contact: info@domschatzmuseum-chur.ch
President:
Commembers da suprastanza:
Finanzas:
Hans Rutishauser, Trin
Christian Boner, Cuira
Catherine Glutz von Blotzheim, Schwyz
Roland Tremp, Cuira
Andreas Brunold, Cuira
Gion-Luzi Bühler, Dompfarrer, Cuira
Hugo Hafner, Cuira
Contact
Fundaziun catedrala da la diocesa da Cuira
Museum dal Stgazi da la catedrala da Cuira
Curt 19
CH – 7000 Cuira
Telefon +41 81 258 60 20
info@domschatzmuseum-chur.ch
Il Museum dal Stgazi da la catedrala sa chatta en il chastè episcopal sin l’areal da la curt da l’ uvestgieu da Cuira. Indicaziuns pli detagliadas davart il viadi d’arriv chattais Vus qua.
Colliaziuns
Uvestgieu da Cuira
Pravenda da la catedrala da Cuira
Archiv episcopal
Museum retic
Museum d’art dal Grischun
Museum da la natira dal Grischun
Servetsch archeologic dal Grischun
Tgira da monuments dal Grischun
Abbaye de St.-Maurice, Trésor
Basler Münsterschatz
Domschatz Solothurn
Kirchenschatz von Valeria
Museum da la claustra da Mustér
Museum da la claustra da Müstair
Rapports da las medias davart il nov Museum dal Stgazi da la catedrala a Cuira
Reportascha cumplessiva da RTR davart il nov Museum dal Stgazi da la catedrala


c: text/html

text:
Màlaga
Màlaga (Málaga in Spagnōl, a s lèś [ˈmalaɣa]) l'è na sità dal sud dla Spaggna ad dagnóra siesènt-mila abitànt, la sèsta più granda dal paéś, ch'la s cata in dla regiòṅ dl'Andaluśìa, in sla Còsta dal Sōl. In mèś i gh pàsan dū fiùm, al Guadalmedina e 'l Guadalhorce. Al 21,68% dla sò pupulasiòṅ la gh'à manc ad vint an.
L'è stada tiràda sù dumìla-utsènt an fà p'r i Fenîs par pò pasàr sóta i rumàṅ, i viśigôt e gl'àrab.
L'è divìśa in ùndas distrét e 'l sò sìndig, da 'l 2000, 'l è Francisco de la Torre Prados dal PPE. Dimóndi impurtànt per l'ecunumìa i èṅ 'l turìśum, l'edilìsia e i servìsi tecnulògic. La banca d'l Unicaja la gh'à chè la sò sēd.
Persunàǵ ligâ a Màlaga
- Pablo Picasso, pitōr
- Ramón Salazar, regìsta
- Antonio Banderas, atōr
- Jonás Berami, atōr
- Pablo Puyol, cantànt, atōr e balarèṅ
- Pablo Alborán, cantànt

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Isola (FR-06)
Isola l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Saint-Étienne-de-Tinée, del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 769 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 97,98 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 719 méter a 'na altèsa màsima de 2 méter s.l.m.
Paés enzemelàcc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
此刻许多汽车的价格都不高,而且许多钱汽车都是专门为了家庭所设计出来的车型 ,以是这一类的汽车也获得了许多人的喜欢,并且许多汽车在上线之后也都获得了消费者的接待
尤为是那些高质量,并且汽车的价格不高 ,合适一些没有太多资金的人 .就像是一路飞跃这款车就是此刻许多消费者喜欢的车型,在一路飞跃T33(图片|配置|询价)上市之后,就引起了许多人的存眷.
起首看这款车的外不雅 ,前脸的格栅很是的年夜气,尤为是接纳了全玄色的设计,双侧的车灯也十分的不错 ,从汽车的侧面来看,实在这款车的曲线也很不错,总的来讲这款车的的设计感也具备轿车的超脱感另有汽车的灵动,以是也是T33的特色之一 ,这款车的总体尺寸为4330x1780x1680妹妹,轴距为2600妹妹,车身尺寸在小型汽车中也比力受用 ,究竟汽车的总体质量长短常高的,以是这款车也获得了许多人的喜爱.然后看汽车的尾部设计,接纳了不少人喜欢的个性化的设计感 ,看起来很也具备不错的视觉感触感染,以是这款车也获得了许多人的接待 .
以后再看这款车的内饰,飞跃T33的中控屏幕是悬浮式的 ,而且下方就是空调的出风口,这款车内饰的质量也比力好,看起来没有一点劣质的觉得 ,也算是一款中高等的车型吧,要害是价格比力自制.10.25英寸的屏幕也是比力拥有亮点的,另有就是这款车内部的配置十分的富厚,此中包孕了定速巡航 ,另有空调,和多媒体的功效体系等,这款车可以说内饰十分的精美了.另有就是汽车的空间巨细 ,实在汽车的尺寸一般的,可是空间的储物能力很强 .
末了是这款车的动力体系了,汽车匹配的是1.6L的策动机 ,并且汽车的马力为114摆布,相对于来讲也是很不错的,匹配了6速手自一体的变速箱 ,最重要是汽车在驾驶历程中也很平稳恬静,感触感染不到一丁点的不恬静,由于这款车的动力也是值患上各人必定的.一直以来飞跃汽车都是各人的车型 ,由于性价比很高,汽车的质量也比一般的初级汽车越发的好,以是T33一上市就获得了许多人的接待了.亚搏手机版官网-app下载
(读音):
cǐ kè xǔ duō qì chē de jià gé dōu bú gāo ,ér qiě xǔ duō qián qì chē dōu shì zhuān mén wéi le jiā tíng suǒ shè jì chū lái de chē xíng ,yǐ shì zhè yī lèi de qì chē yě huò dé le xǔ duō rén de xǐ huān ,bìng qiě xǔ duō qì chē zài shàng xiàn zhī hòu yě dōu huò dé le xiāo fèi zhě de jiē dài
yóu wéi shì nà xiē gāo zhì liàng ,bìng qiě qì chē de jià gé bú gāo ,hé shì yī xiē méi yǒu tài duō zī jīn de rén .jiù xiàng shì yī lù fēi yuè zhè kuǎn chē jiù shì cǐ kè xǔ duō xiāo fèi zhě xǐ huān de chē xíng ,zài yī lù fēi yuè T33(tú piàn |pèi zhì |xún jià )shàng shì zhī hòu ,jiù yǐn qǐ le xǔ duō rén de cún juàn .
qǐ shǒu kàn zhè kuǎn chē de wài bú yǎ ,qián liǎn de gé shān hěn shì de nián yè qì ,yóu wéi shì jiē nà le quán xuán sè de shè jì ,shuāng cè de chē dēng yě shí fèn de bú cuò ,cóng qì chē de cè miàn lái kàn ,shí zài zhè kuǎn chē de qǔ xiàn yě hěn bú cuò ,zǒng de lái jiǎng zhè kuǎn chē de de shè jì gǎn yě jù bèi jiào chē de chāo tuō gǎn lìng yǒu qì chē de líng dòng ,yǐ shì yě shì T33de tè sè zhī yī ,zhè kuǎn chē de zǒng tǐ chǐ cùn wéi 4330x1780x1680mèi mèi ,zhóu jù wéi 2600mèi mèi ,chē shēn chǐ cùn zài xiǎo xíng qì chē zhōng yě bǐ lì shòu yòng ,jiū jìng qì chē de zǒng tǐ zhì liàng zhǎng duǎn cháng gāo de ,yǐ shì zhè kuǎn chē yě huò dé le xǔ duō rén de xǐ ài .rán hòu kàn qì chē de wěi bù shè jì ,jiē nà le bú shǎo rén xǐ huān de gè xìng huà de shè jì gǎn ,kàn qǐ lái hěn yě jù bèi bú cuò de shì jiào gǎn chù gǎn rǎn ,yǐ shì zhè kuǎn chē yě huò dé le xǔ duō rén de jiē dài .
yǐ hòu zài kàn zhè kuǎn chē de nèi shì ,fēi yuè T33de zhōng kòng píng mù shì xuán fú shì de ,ér qiě xià fāng jiù shì kōng diào de chū fēng kǒu ,zhè kuǎn chē nèi shì de zhì liàng yě bǐ lì hǎo ,kàn qǐ lái méi yǒu yī diǎn liè zhì de jiào dé ,yě suàn shì yī kuǎn zhōng gāo děng de chē xíng ba ,yào hài shì jià gé bǐ lì zì zhì .10.25yīng cùn de píng mù yě shì bǐ lì yōng yǒu liàng diǎn de ,lìng yǒu jiù shì zhè kuǎn chē nèi bù de pèi zhì shí fèn de fù hòu ,cǐ zhōng bāo yùn le dìng sù xún háng ,lìng yǒu kōng diào ,hé duō méi tǐ de gōng xiào tǐ xì děng ,zhè kuǎn chē kě yǐ shuō nèi shì shí fèn de jīng měi le .lìng yǒu jiù shì qì chē de kōng jiān jù xì ,shí zài qì chē de chǐ cùn yī bān de ,kě shì kōng jiān de chǔ wù néng lì hěn qiáng .
mò le shì zhè kuǎn chē de dòng lì tǐ xì le ,qì chē pǐ pèi de shì 1.6Lde cè dòng jī ,bìng qiě qì chē de mǎ lì wéi 114bǎi bù ,xiàng duì yú lái jiǎng yě shì hěn bú cuò de ,pǐ pèi le 6sù shǒu zì yī tǐ de biàn sù xiāng ,zuì zhòng yào shì qì chē zài jià shǐ lì chéng zhōng yě hěn píng wěn tián jìng ,gǎn chù gǎn rǎn bú dào yī dīng diǎn de bú tián jìng ,yóu yú zhè kuǎn chē de dòng lì yě shì zhí huàn shàng gè rén bì dìng de .yī zhí yǐ lái fēi yuè qì chē dōu shì gè rén de chē xíng ,yóu yú xìng jià bǐ hěn gāo ,qì chē de zhì liàng yě bǐ yī bān de chū jí qì chē yuè fā de hǎo ,yǐ shì T33yī shàng shì jiù huò dé le xǔ duō rén de jiē dài le .


text:
Minnesota
El Minnesota a l' è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 225.365 km² e una pupulaziun de 5.100.958 abitant.
A l'è tacaa a nord al Canadà, a ovest al Dakota del Nord e al Dakota del Süd, a süd a l'Iowa, a est al Wisconsin.
La capital a l'è Saint Paul (287.151 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Minneapolis (382.618 abitant).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Minnesota a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1858.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Minnesota al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Modell:Minnesota


text:
Ils commembers dal cussegl d’administraziun da la Raiffeisen svizra han survegnì il 2018 ina indemnisaziun totala da 2,7 milliuns francs quai èn 5,7 pertschient dapli che l’onn avant.
La banca argumentescha l'augment per l'ina cun quai ch'ils commembers hajan commembers stuì ir a dapli sesidas. Per l'autra cun las midadas intensivas ch'i ha dà en ils gremis. Entras la affera Vincenz hai dà bleras midadas en il cussegl d’administraziun sco er en la direcziun generala da la banca Raiffeisen.
RR novitads 09:00


text:
La parobola del Figliol Prodigo LMO/8
La Parabula del Fiö Strasun (dialet de Bron)[edit]
Ün om äl gh'ävivä düü fiö.
E äl second l'ha dit äl sò padär: "O pà, dem lä part dlä robä ch'äm tócä!" e lü äl gh'ha spärtii in tra lór lä sò sostänsä.
E dä lì a poch dì ävend miss tütcoss änsemä, äl fiö därdè äl s'n'è ändat in päis lontän, e là l'ha consümaa tüt äl fat sò ä bägurdà.
E quänd äl gh'ha 'vüü pü gnent, in cól päis ä gh'è stat 'nä grän cäristiä, e l'ha cominsiaa a mäncà 'd tüt äl necessari.
E l'è ändai e 'l s'è miss gió äpress äd vün di äbitänt äd cól päis, ch'äl l'ha mändaa a ünä sò pussión ä cürà i gugnö.
E äl särcavä 'd cävàss lä fam coi giänd ch'ä mängiavän i gugnö, e änsün ä 'gh ni davä.
Ma pö pensänd a la sò sitüäsión, äl s'è miss ä dì: "Qänti servitur in cà 'd mè padär i gh'hann däl pän a brass, e mö chì cräp äd lä fam!
Sältärò sü, ändärò ä cà 'd mè padär e 'gh dirò: O pà, hoo fat di pcaa cónträ däl Signór e incónträ 'd vu!
Ah! ch'ä són pü dägn äd vess ciämaa voss fiö; trätém tärequal vün di voss servitur".
E, sältänd sü, äl s'è portaa dä sò padär; e in cól méntär ch'l'erä äncór lontän, sò padär äl l'ha sgosii, äl s'è miss ä compässión, e 'l gh'è ändat incónträ e, trändägh i brass al col, äl l'ha bäsaa.
E 'l fiö äl gh'ha dit: "O pà, gh'hoo fat di mäncäment cónträ däl Signór e cónträ 'd vu; són piü dägn äd vess ciämaa tò fiö".
E älórä sübet äl padär l'ha comändà ai servitur: "Prest, tirè ä män äl pü bel vestid e metìgäl ädòss, e mätègh in did l'anè e i scarp ai pè;
Mnè chì äl videl grass e mässèl, e ch'äs mängiä e ch'äs stagä in grän ligrìä
pärchè 'stu mé fiö l'erä mort e ädess l'è ärsüssitaa; l'erä pers e äl s'è truvaa" E i hänn cominsaa ä mängià e bev.
Intänt äl prim fiö l'erä in cämpägnä e, tornändä per vnìssän ä cà, l'ha sentii ä sonà e bälà.
E l'ha ciämaa ä vün di sò servitur csa l'erä 'stu bordel.
E lü äl gh'ha rispost: "L'è ärivaa sò frädè, e sò padär l'ha fai mässà ün videl grass, pärchè äl l'ha tornaa ä ved sän e salv".
E lü sübet l'è ändai 'n coldrä, e 'l vorivä pü ändà in cà; äl padär l'è 'gnüü förä e l'ha cominsaa a pregàl.
Ma lü l'ha rispost e l'ha dit ä sò padär: "I henn giämò tänti änn che mì ät serv, e n'hoo mai mäncaa d'obdì ai tò comänd; e mai üna voltä ät m'hee dat ün cravén dä podì god coi mè ämis;
Ma dop ch'è vnüü ä cà 'stu tò fiö ch'l'ha consümaa tüt äl fat sò con di väcass äd donn äd malä vitä, t'hee mässaa 'l videl grass!".
Ma 'l padär äl gh'ha dit: "Oh, äl mè fiö, tì t'è sempär con mì, e tüt quel che gh'hoo l'è tò;
Ma l'erä giüst dä stà älegär e fà festä, pärchè 'stu tò frädè l'erä mort e l'è ärvistaa; l'erä pers, e äl s'è trovaa".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti Gallo-italici, 1853, pag. 244


text:
Lesa
Lesa (inscì anca in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 275 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,5 km² e ona densità de popolaziun de 182 ab./km².
Tra i cumün nuvares che se tröven in sül Lagh Magiur, Lesa l'è quel püssee setentriunal. De fat Lesa la cunfina cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Belgiraa, Bruvel Campugnin e Stresa) e cun quela de Vares (cumün de Ispra e Ranch).
Persunalità ligaa a Lesa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El scritur Lissander Manzun, che cun la sua segunda miee Teresa Borri Stampa el gh'aveva chì una vila.
- El pitur milanes Siro Penagini (1882-1952), che 'l gh'aveva chì el sò stüdi e che chì l'è mort.
- El pitur Amerigo Leber (?-1905), che gh'è mort anca lü.
- El patriota e senatur milanes Giulio Carcano (1812-1882).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lesa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
El cézio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Cs. El g'ha nömer atòmich 55, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de cézio el g'ha 55 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla latìna "Caesius", che völ dì "celèst compagn del cél", per vìa del culùr de 'n pér de rìghe caraterìstiche del sò spétro de emisiù.
En natüra, el cézio el se prezènta sóta fùrma de en ünech izòtopo stàbil, el 133Cs, ma el ghe n'ha apò a 38 instàbii, de piö de töcc i óter elemèncc föra che el francio; le màse atòmiche de chèsti izòtopi le và de 112 a 151.
L'è 'n metàl mulzì, de culùr arzentàt/doràt, El fà part dei metài alcalì terùs, l'è 'n elemènt che reagés facilmènt e 'l fónt a póch de piö de la temperadüra ambiént (28,44°C).
L'è 'n espluzìf potènte semài che 'l vé 'n contàt co l'àiva, se l'è de cunsiderà tòsech. L'idròsido de cézio l'è 'na bàze 'n gran gaiàrda e la pöl coróder el védre.


text:
cuntegn
La populara
-
En memoria ad Arno Caflisch
Oz cun ina emissiun deditgada ad Arno Caflisch, il clarinettist dals Engadiner Ländlerfründa ch'è mort ils 20 da favrer cun 78 onns.
Arno Caflisch è naschì l'october 1942 a Cuira. Là ha el er cumenzà a sunar il tambur e suenter la clarinetta. Il 1959 è el vegnì engaschà da Peter Zinsli per sia chapella «Churer Ländlerfründa» ed il 1968 è el stà commember da fundaziun da la chapella Oberalp ed er dals Engadiner Ländlerfründa. Cun quella chapella ha el sunà blers onns la clarinetta. Ils 20 da favrer 2021 è el mort a Domaso al Lai da Como.
Dad Arno Caflisch datti diversas cumposiziuns che vegnan sunadas en emprima lingia dals Engadiner Ländlerfründa, però gugent er d’autras furmaziuns. En «La populara» tadlain nus furmaziuns cun Arno Caflisch a la clarinetta: Peter Zinsli und sini Churer Ländlerfründa, la chapella Oberalp e natiralmain er ils Engadiner Ländlerfründa.
Ils tocs da l'emissiun
Ils tocs da l'emissiun


text:
Per il chantun Grischun èn ils fugitivs ch'arrivan ina pulita sfida. Ins è avisà sin mintga letg. Tut sto ir pulit svelt. Uschia era succedì cun il center temporar a Valchava nua ch'ils emprims requirents d'asil èn arrivads ier e sa mussads pauc intgantads. Davent dal center a Laax, ch'è datiers da la chapitala grischuna, èsi ì en la periferia en Val Müstair. Ch'i giaja memia lunsch che fugitivs possian far la schelta nua ch'els veglian ir, ha ditg il minister da giustia Christian Rathgeb.
Chantun è cuntent da mintg'offerta
Il chantun haja da chattar e dar in suttetg e saja cuntent da mintg'offerta. Che cun Werner Braun metta ina persuna privata a disposiziun ina chasa e maina era gist sezza quella, è in novum en il Grischun. Cunquai ch'ils centers existents èn als cunfins da las capacitads saja stà da proceder svelt. Las autoritads en Val Müstair sajan vegnidas infurmadas da l'uffizi da migraziun.
Mesiras urgentas pretendian in proceder d'urgenza
Quai saja è stà il cass cun ils centers temporars a Cuira ed a Domat. Che la populaziun da la Val Müstair vegn pir orientada quest'emna, suenter ch'ils emprims requirents èn gia sa chasads, haja gì da far cun mancanza da temp, ha ditg il minister da giustia vinavant.
Gia avert 6 novs centers
Per pudair dar suttetg a requirents d'asil e fugitivs ha il chantun be quest onn avert 6 novs centers cun plaz per mintgamai 70 fin 100 perunas. Intgins èn permanents, auters temporars, sco quel a Valchava, che vegn puspè serrà la primavaira. Ch'ins è als cunfins cun las capacitads mussia er il fatg ch'il chantun veglia proximamain orientar nua en il Grischun ch'i vegnia avert dus ulteriurs centers per requirents d'asil.
RR novitads 20:00


text:
I saja indiscutabel ch'i saja vegnì bajegià ils davos onns en blers lieus memia bler, nuncontrollà e quai cun in enorm surdiever da terren. Las finamiras dals iniziants sajan èn blers secturs chapaivlas, ma ellas sajettian però en blers secturs lunsch sur la mira. Uschia stoppian ins per novas zonas da bajegiar stringent excluder autras zonas da bajegiar e quai eventualmain sur cunfins da vischnancas u schizunt chantuns. Quai na saja betg realistic. Era possia l'agricultura be pli realisar edifizis e stabiliments liads al lieu e tar bajetgs existents possian ins be far midadas minimalas.
Il suveran svizzer decida ils 10 da favrer davart l'iniziativa lantschada dals giuvens verds.
RR novitads 15:00


text:
Glindesdi, las 17:30, hai dà in'annunzià ch'in object suspect saja avant la chasa federala. Persunas en la Chasa federala pudevan silsuenter anc sortir. Il plaz avant la Chasa federala è vegnì serrà giu. La polizia ha duvrà in roboter per inspectar il satgados.
Las 19:30 ha la polizia dà liber puspè il plaz avant la Chasa federala. Fauss alarm ha chaschunà l'intervenziun. Il satgados saja tenor la polizia chantunala da Berna probabel vegnì engulà.
Ils 12 da settember ha cumenzà la sessiun d'atun dal parlament che va anc fin la fin dal mais.


text:
Il sprint è ina disciplina che schai a Selina Gasparin. Duas giadas ha ella gudagnà ina concurrenza da la cuppa mundiala da biatlon. Omaduas giadas èsi stà in sprint. En il sprint han las biatletas da sajettar mo duas giadas enstagl da quatter, quai vul dir ina giada en venter ed ina giada en pe. Cunquai che Selina Gasparin è en emprima lingia ina buna curridra e per regla main buna en il sajettar è quai in pitschen avantatg.
Gasparin na quinta sa sezza betg tar las favuritas
Cler che Selina Gasparin siemia era quatter onns suenter la medaglia d’argient a Sotschi dad ina medaglia. Quella giada era ella vegnida segunda en la cursa singula.
Mo Gasparin na quinta sa sezza betg tar las favuritas. Sia ultima plazza da podest haja ella realisà avant dus onns. Mo sch’ella haja ina cursa optimala saja ina surpraisa adina pussaivla ha Gasparin ditg a RTR.
actualitad 07:20


text:
La paràbola dël sëmnor
An col di-lì, dòp esse sortì dla ca, Gesù a l'é setasse davsin al lagh. Ma tut d'antorn a Chiel a l'é assemblasse tanta 'd cola gent, che Gesù a l'é montà ant na barca për setessie, antramentre che tuta la gent a stasìa an sla riva. A-j contava tante còse an dovrand ëd paràbole e a-j disìa:
"Scoté! Un sëmnor a l'è sortì për sëmné. E antramentre ch'a sëmnava, dla smëns a l'é cascà arlongh ël senté e j'osej a son vnù e a l'han divorala. D'àutra a l'é cascà ant un teren giarin, andoa ch'a j'era pòca tèra, e sùbit a l'é brojà përché 'l seul a l'era nen përfond. Quand ch'al sol a l'é levasse, nopà, ël broj a l'é brusatà përché a l'avia nen bastansa 'd rèis e a l'é sëccasse. D'àutra smëns a l'é cascà an mes dle ronze, le ronze a son chërsùe e a l'han stenzula. Ma d'àutra smëns a l'é cascà ant na bon-a tèra e a l'ha frutà 'd gran, chi sent vòlte tant, chi sessanta, chi tranta. Chi ch'a l'ha d'orije për sente, a farìa bin a sente".
Antlora ij dissèpoj a son avzinasse 'd Chiel e a l'han dije: "Përché ij parle-tu parèj për ëd paràbole?". A l'ha risponduje: "A vojàutri a l'é stàit acordà 'd conòsse ij segret dël regn dël cel, ma nen a lor, përché a col ch'a l'ha a sarà dàit ancora 'd pì e a n'avrà an abondansa, ma col ch'a l'ha pa nen, fin-a 'l pòch ch'a l'ha a-j sarà gavà. A l'é për costa rason ch'ij parlo an dovrand ëd paràbole, parèj ch'an vëdend a vëddo nen e ch'an sentend a sento e a capisso nen. A lor rësguard as compiss la professìa d'Isaia ch'a dis: 'Vojàutri i scotreve con atension, ma i capireve nen; i vardreve con atension ma i comprendreve mai, përché 'l cheur ëd sta gent-sì a l'é vnì gargh; a son dur d'orija e a l'han sarà j'euj, parèj che con ij sò euj a s-ciairo nen e con le soe orije a sento nen, con ël cheur a capisso nen, (e 'd conseguensa) as converto nen e mi i-j varisso nen'. I vòstri euj, nopà, a son beat përché a s-ciairo e vòstre orije a sento. Iv diso la vrità: tanti profeta e 'd gent giusta a l'avrio tant vorsù vëdde lòn che vojàutri i vëdde ma a l'han nen vëddulo, e sente le còse che vojàutri i sente e a l'han nen sentule.
Antlora scoté lòn ch'a veul dì la paràbola dël sëmnor. Quand che quejdun a scota la paròla dël regn e ch'a la capiss nen, ël malign a ven e as pòrta vìa lòn ch'a l'era stàit sëmnà an sò cheur: sosì a l'é la smëns ch'a l'era stàita sëmnà arlong ël senté. La smëns sëmnà ant un teren giairin, a l'é col ch'a scota la paròla e ch'a l'arsèiv sùbit con piasì, ma sicoma ch'a l'ha gnuna rèis an chiel istèss e a ten nen dur, quand ch'a ven-o dij sagrin o la persecussion për motiv dla paròla [soa fej] a resist nen e a ven a manché. La smëns sëmnà an mes dle ronze a l'é col ch'a scota la paròla ['d Nosgnor], ma ij crossi për le ròbe 'd sto mond e la sedussion dle richesse a stenzo la paròla, parèj ch'a fruta nen. Ma coj ch'a l'han arseivù la smëns an bon-a tèra, a son coj ch'a scoto la Paròla e ch'a la capisso. Coj-li a dàn ëd frut, chi sent vòlte tant, chi sessanta, chi tranta 'd lòn ch'a l'era stàit sëmnà" (Maté 13:1-23).
Tut ël capìto 13 as trova ambelessì
"Toa Paròla a l'é na lampia për ij mè pé e 'n lum pr' anluminé mè senté.
I l'hai fàit na promëssa pùblica: cola d' osservé toe giuste prescrission.
Quanti ch'a son ij mè sagrin! Signor: con toa Paròla torna a deme na vita.
Signor, it suplico: aceta l'oferta 'd làude ch'it faso bin volenté. Mostrame le toe prescrission.
Combin che mia vita a sìa sèmper an pericol, i dësmentio mai toa lej.
Dle canaje a stërmo dij trabucèt për antrubieme, ma mi i son pà andàit 'd sa e 'd là lontan dai tò precet.
La testimoniansa 'd tòa Paròla am la ten-o bon-a coma s'a fussa n'ardità da sgnor; am dà tanta gòj.
Con tut mè cheur, mi i ubidiraj ai tò statut fin-a la fin". (Salm 119:105-112).


text:
Cusseglier naziunal Martin Candinas (PCD GR) s’engascha a favur dal service public medial. Il Cussegl federal n’è betg promt da prender ulteriuras mesiras per stabilisar la finanziaziun dal service public medial da la SSR e dals 34 emetturs da radio e televisiun privats. Ina planisaziun da finanzas prospectiva tutgia tal ristg da l’interpresa. Leger vinavon:QU140320
14.03.2020 / Medien / /
Era radios e televisiuns ston spargnar
Cusseglier naziunal Martin Candinas (PCD GR) s’engascha a favur dal service public medial. Il Cussegl federal n’è betg promt da prender ulteriuras mesiras per stabilisar la finanziaziun dal service public medial da la SSR e dals 34 emetturs da radio e televisiun privats. Ina planisaziun da finanzas prospectiva tutgia tal ristg da l’interpresa. Leger vinavon:QU140320


text:
Dramatic è la partida vegnida en il tiebreak dal terz e davos set. Stan Wawrinka era avant cun 6:1, lascha dentant ora 5 bals da matsch. Suenter che Nishikori manchenta in ulteriur punct, nizzegia Wawrinka il 6avel bal da matsch cun in ass.
En il mezfinal frunta Stan Wawrinka sin il meglier giugader dal mund, Novak Djokovic.
Serena Williams er en il mez-final
La giugadra americana Serena Williams ha gudogna la partida cunter la Slovaca Dominika Cibulkova cun 6:2 e 6:2. La numer 1 dal mund cuntanscha uschia puspè suenter 5 onns absenza il mez-final en l’Australia.


text:
Ils 7 da favrer ha Bruno Ritter retschavì il premi da renconuschientscha da la regiun Maloja. Il pictur, illustratur e cartoonist oriund da Schaffusa è vegnì avant 38 onns en la Val Bregaglia. Sapientivamain guntgescha el la scena d'art per avair uschia dapli temp per lavurar.
Tuttina n'è l'um da 68 onns betg in eremit. El s'interessescha per ils desideris, dubis e deblezzas da l'uman ch'el transfurmescha en ovras d'ieli, da rispli u da tusch. Ina gia regordan las ovras als maisters da la Renaissance, in'autra gia a cartoons or da gasettas da satira.
Nus avain inscuntrà Ritter en ses atelier malordinà a Chiavenna e discurrì cun el davart la fascinaziun per instagram, tge ch'in auto da posta ha da far cun muments religius e tge ch'ins po emprender da dilettants.
En la rubrica litterara sa fatschentain nus cun ina giubilara. Ils 25 da favrer festivescha Erica Pedretti ses 90avel anniversari. Nus dain in sguard sin l'ovra litterara da la scriventa ed artista.


text:
da sur Marcus Flury
La crappa ei restada giun plaun. Negin ha condemnau. Mo atgnamein era tut sempel e clar. La lescha da Moses vul schurmegiar la lètg e di: Tgi che vegn traplaus vid il rumper la lètg, sto vegnir encarpaus. Ils docturs dalla lescha san sereferir sin quella lescha ed els drovan ella oravontut per metter Jesus sin emprova. Mo el selai buca pigliar. Per el ei il carstgaun el center e buca la lescha. Ei va a Jesus era buca per far pigns ils docturs dalla lescha ed ils farisès. Sin moda fetg sublima muossa el quei. El stat davongiu e scriva el sablun. Mo pér cu els insistan, di el: «Quel da vus ch’ei senza puccau, fieri igl emprem crap sin ella!»
Nus vein cheu da far cun ina historia da conversiun. Mo il remarcabel ei, che buca mo quella persuna seconverta che ha surpassau la lescha, mobein era quels che secapeschan sco survigiladers dalla lescha e dalla morala. Els ston tschentar en damonda lur principis dirs.
Jesus ha liberau ton ils farisès sco la dunna. Ils ins dallas cadeinas da lur principis dirs, la dunna dalla mort. Ad omisdus ha el dau la pusseivladad per ina nova entschatta. Alla dunna di el: «Va e buca fai pli puccau!» Ella astga viver ord la forza da sia misericordia.
Gn 7,53–8,11
53Sinquei ei scadin turnaus a ca sia. 1Jesus denton ei serendius sil Cuolm dallas ulivas.
2La damaun marvegl eis el puspei turnaus el tempel. Cu tut il pievel ei vegnius tier el, eis el sesius ed ha instruiu els. 3Cheu han ils mussaders dalla lescha ed ils farisès menau neutier ina dunna ch’era vegnida traplada enten rumper la lètg. Els han postau ella enamiez 4e detg ad el: Mussader, quella dunna ei vegnida traplada gest il mument ch’ella rumpeva la lètg. 5Moses ha cumandau ella lescha d’encarpar talas femnas; tgei dias ti da quei? 6Cun quella damonda han els vuliu metter el sill’emprova per ver in motiv da tgisar el. Mo Jesus ei staus davongiu ed ha entschiet a scriver cul det giun plaun. 7Cura ch’els han turnau a dumandar, ei Jesus staus 8sidretg ed ha detg ad els: Quel da vus ch’ei senza puccau, fieri igl emprem crap sin ella! 8Ed el ei puspei staus davongiu ed ha scret giun plaun. 9Udend ses plaids, ein els seretratgs in suenter l’auter, ils vegls ordavon. Jesus ei staus anavos tut persuls cun la dunna che steva enamiez. 10EI ei staus sidretg ed ha dumandau ella: Dunna, nua ein els? Ha negin condemnau tei? 11Ella ha rispundiu: Negin, Segner! Cheu ha Jesus detg: Era jeu condemnel buca tei. Va e buca fai pli puccau!


text:
En la segund'emprova da fusiunar las vischnancas da Breil, Vuorz ed Andiast, han las radunanzas communalas da Vuorz ed Andiast approvà cleramain il contract da fusiun per la nova vischnanca Breil/Brigels.
Entant che Andiast aveva gia ditg il 2012 cun 68 cunter 21 vuschs gea, aveva Vuorz lezza giada refusà la fusiun cun 110 cunter 101 vuschs. In resultat piz a cup. Il president communal da Vuorz Guido Dietrich spetgava era questa giada in resultat fitg stretg. Damai che quai n’è betg capità, è in crap dà ad el giu dal cor.
Jeu sun fetg cuntents, cunzun perquei ch'igl ei in resultat aschi clar. Quei hai jeu buca spitgau.
Ina surpraisa è il cler resultat da Vuorz era stà per il president communal d’Andiast, Sievi Sgier.
Ei muossa exact che nus havein fatg in bien project. Nus havein adatau quel dil 2012, aschia ch'ei ha era dau ina clara maioritad giu Vuorz e gliez ei per mei impurtont.
Ils adversaris da la fusiun saja quai dentant era da prender serius, di Sievi Sgier. Uschia tranter auter cun mussar si ch'i na dettia betg dapli traffic tras Vuorz. Quai ch'ils adversaris teman cun la nova via da colliaziun tranter Vuorz e Breil, ch'è francada en il contract da fusiun.
Cuntent è era il president communal da Breil, Clau Schlosser. Ina giada pervia dal fitg cler resultat da la vischnanca da Breil. A Breil hajan ins bain spetgà in “gea”, na dentant betg gist in uschè cler. Ch’igl ha dà da Vuorz in cler resultat legra era Clau Schlosser. Quai dettia la legitimaziun da far la fusiun.
Jeu less cumparegliar quei in tec cun l'aura dad oz. Sin quella calira ha ei dau ina frestgentada ed ins sa puspei entscheiver da niev.
Era per el èsi impurtant da far tut il pussaivel per tegnair en il contract da fusiun.
4 milliuns per la fusiun
Per la nova vischnanca Breil/Brigels, che duai ir en vigur il 2018, ha la regenza concedì ina contribuziun da promoziun da 4 milliuns francs ed ina contribuziun da 2 milliuns francs per la via da colliaziun tranter Breil e Vuorz.
La fusiun sto anc vegnir approvada dal Cussegl grond.
RR novitads 12:00++


text:
Ils organisaturs da la tura d'ATP e WTA hajan dà lur consentiment al plan dals Americans, quai ha rapportà l'emettur da sport «ESPN». Il plan prevesa ch'era il turnier a Cincinnati, gist avant quel a New York, vegn spustà a New York. Omadus events duain vegnir realisads senza aspectaturas ed aspectaturs. Plinavant datti in concept da segirezza che las autoritads da New York stoppian anc approvar.
Mesiras da segirezza severas
Intgins topstars han crititgà ils plans da la federaziun americana ils ultims dis. Novak Djokovic ha discurrì durant ina conferenza da video cun passa 400 giugaders, da mesiras «extremas» ch'ils organisaturs vulan realisar. Uschia pudess be ina persuna accumpagnar il giugader. U er ch'ils participants dal turnier vegnissan isolads cumplet en in hotel datiers dal port aviatic a New York. Er Rafael Nadal, Simona Halep u Ashleigh Barty hajan retegnientschas da viagiar a New York nua che la pandemia ha gì consequenzas severas.
Dapi l'entschatta mars èn ils turniers internaziunals da tennis interruts pervi da la crisa da corona. I vegn quintà en il decurs da l'emna cun in nov chalender per il rest da l'onn u almain ina part da quel. Ch'ils Swiss Indoors a Basilea han lieu quest onn, n'è betg probabel.


text:
Vran
Vran (nòm uficiàl in italian: Aurano; Ran in Piemuntes) l'è un cumün de la pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula .
El gh'ha ona popolaziun de 104 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), cunt ona superfis de 21,2 km² e ona densità de popolaziun de 5 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Caner, Falmènte, Intragna, Misgina, Ugebi, Premen e Trarich.
L'è sitüaa in la Val Intrasca e insema al paes cunfinant, Intragna, l'è vün di simbui del spupulament de la val: de fat, inturna al 1861 ghe viveva almanch una pupulaziun des volt püssee nümerusa.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vran l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ils 25 da mars 2021 ed ils 7 d'avrel 2021 han dus luvratoris aviarts cun persunas interessadas dalla populaziun giu liug el rom dil «project da model Reuniun». Envidau a tals havevan la vischnaunca sco era la scol'aulta per scienzias applicadas da Turitg (ZHAW) che meinan atras communablamein il project. La finamira dils luvratoris era d'encurir e sviluppar ideas per projects da pilot pusseivels per la societad civila ella vischnaunca fusiunada che duein vegnir realisai el decuors digl onn 2021. Quels projects da pilot duein promover la colligiaziun dallas differentas fracziuns, demussar in caracter che promova l'identitad, possibilitar l'integraziun da persunas ch'ein tochen dacheu aunc buca s'engaschadas sco era esser sempels, nunbirocratics e realisabels. Agl emprem luvratori ein 24 ed al secund 23 persunas da differentas gruppas da vegliadetgna, premissas e fracziuns separticipadas. Suenter discussiuns interessantas ed in brainstorming communabel ein las suandontas sis ideas per projects da pilot vegnidas scaffidas:
- Ciclus d'occurrenzas davart differents temas tenor il model «da cuminonza» a Ruschein.
- Cant aviert: cant communabel regular per tuts.
- Plattafuorma da brat online: ina plattafuorma digitala resp. ina plazza dil vitg digitala per sebrattar, crear reits e planisar communablamein projects ed occurrenzas.
- Via Glion: ina via aulta turistica tras tut las fracziuns dalla vischnaunca vegn lantschada cun ina staffetta.
- Coworking space: localitads a Glion che vegnan tratgas a nez communablamein per luvrar ordeifer il biro/il menaschi ed il homeoffice individual.
- Tgira d'affons/project d'affons a Glion.
Essas Vus interessai da separticipar ad in da quels projects da pilot?
Lu s'annunziei cheu: brdn@zhaw.ch


text:
Imperialissem
Il term imperialissem (dal latin imperare ‹herrschen›; imperium ‹imperi mundial›; p.ex. tar Imperium Romanum) designescha l’intenziun d’in stadi resp. d’ina regenza da cuntanscher influenza economica e politica en auters stadis u tar auters pievels. Quai po tanscher fin a lur sutmissiun ed a l’annexiun en l’atgna sfera da pussanza. Tipic per l’imperialissem è ch’i vegn stabilì e mantegnì ina relaziun ineguala, saja quai sin il champ economic, cultural u territorial.[1]
Posteriuramain èn tendenzas imperialisticas er vegnidas supponidas per intgins imperis gronds da l’antica. Il term sco tal è però vegni creà en il 16avel tschientaner e valeva da quel temp sco designaziun negativa per ina pussanza che na sa basava betg sin il stadi da dretg, mabain sin pussanza militara e despotia. Sco epoca da l’imperialissem per propi vala la fasa tardiva dal 19avel tschientaner, quai ch’è er d’attribuir a las differentas teorias marxisticas areguard l’imperialissem.
Il term ‹imperialissem› cumpiglia dapli che ‹colonialissem› e duess surtut vegnir differenzià da ‹colonisaziun›. Edward Said accentuescha tar l’imperialissem «la pratica, la teoria e las reglas da cumportament d’in center citadin dominant envers in territori che vegn regì en il lontan». Tenor el na designescha ‹colonisaziun› betg dapli che da sa stabilir en pajais lontans. Robert J.C. Young sustegna questa definiziun en quel senn che l’imperialissem opereschia nà dal center, or da la perspectiva da la politica statala, entant ch’il term ‹colonisaziun› sa refereschia simplamain al svilup colonisatoric u economic al lieu.
Da l’autra vart è ‹imperialissem›, en il senn da l’extensiun da la pussanza guvernativa sin differents territoris, da cunfinar dal term pli vast da l’imperialissem cultural e medemamain da l’egemonia culturala en il senn dad Antonio Gramsci.
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Utilisaziun tradiziunala dal term[modifitgar | modifitgar il code]
Ils terms imperialist (englais) ed impérialiste (franzos) èn sa furmads en il decurs dal 16avel tschientaner. Da quel temp designavan els per ordinari aderents dal regent dal Sontg Imperi roman. En quest senn è er vegnì duvrà il term imperialissem tar la pli veglia attestaziun ch’è enconuschenta: il 1791 è la tenuta spiertala dals aderents da la chasa imperiala habsburgaisa vegnida numnada per l’emprima giada impérialisme.[2] A partir da l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins chapì tant en il territori da lingua englaisa sco er franzosa sut in imperialist in aderent da Napoleun e pli tard ina persuna che sustegneva la revendicaziun da pussanza da la famiglia da quel. En quest senn cumpara il term Imperialist il 1826 er en la lingua tudestga. Ma pir vers la mesadad dal 19avel tschientaner è la noziun sa derasada pli vastamain, e quai sa fundond sin il culp da stadi da Napoleun III (1851). Ils proxims onns è ‹imperialissem› per ordinari vegnì duvrà sco sinonim per ‹cesarissem›, ‹napoleonissem› u ‹bonapartissem›. Il focus na giascheva pia betg sin las tentativas d’expansiun territorialas, mabain sin las pretensiuns da la dinastia da reger il stadi. Daspera era per part gia sa mussà en il decurs da l’emprima mesadad dal tschientaner in auter diever dal term, tar il qual na steva betg en il center la persuna dal regent, mabain l’idea da success militar e da grondezza naziunala ch’era colliada cun il num da Napoleun. Tgi che cultivava en Frantscha in naziunalissem da tala orientaziun, era in impérialiste, ma betg necessariamain in bonapartist.[3]
En ils decennis enturn il 1850 è la muntada dal term sa midada plaunsieu. En emprima lingia chapiv’ins sut ‹imperialissem› vinavant il medem sco cesarissem: il domini d’in singul regent che sa basava tenor l’exempel da Caesar sin meds da pussanza militars e sin ses prestige persunal, cuvrind tras quai la mancanza da legitimitad constituziunala. Quest tip da regent represchentava tenor la chapientscha da quel temp Napoleun III. E colliada cun quest’imaginaziun era – medemamain tenor il model roman antic – la tendenza d’expansiun e da domini dal mund. En quel senn è il term ‹imperialissem› uss er vegnì applitgà sin l’Empire britannic (cumbain ch’i na deva là nagin regent singul en il senn dal cesarissem).[4] Daspera ha er existì vinavant la muntada dal term tradiziunala; suenter che Napoleun III è vegnì mess a ferm e destituì l’atun 1870 ha Wilhelm I ditg che «l’imperialissem giaschia per terra», sa referind cun quai a l’imperialissem en il stil da Napoleun III.[5] Anc il 1888 è ‹imperialissem› vegnì definì en il ‹Meyers Konversations-Lexikon› en il senn d’ina situaziun politica, en la quala «betg la lescha regia, mabain l’arbitrariadad dal regent che sa basa sin la pussanza militara».[6]
Novas utilisaziuns dal term[modifitgar | modifitgar il code]
Ina nova utilisaziun dal term è l’emprim sa fatga valair ils onns 1870 en l’Engalterra. Punct da partenza han furmà las discussiuns cuntraversas dals aderents d’ina ferma colliaziun tranter ils territoris d’ultramar ed il pajais d’origin e da lur adversaris liberals. Ils critichers liberals, ch’eran adversaris da la politica dal primminister Benjamin Disraeli, avevan la disa da designar la posiziun da la cuntrapartida cun il term ‹imperialissem›. Faschond quai, han els fatg sapientivamain allusiun a la connotaziun negativa tradiziunala dal term che steva en connex cun il bonapartissem, il qual era ordvart malvis en l’Engalterra. Ina politica d’imperi mundial uffiziala als era suspectusa, damai che quella sa basava sin l’applicaziun senza scrupels da pussanza militara. Els temevan che l’expansiun imperialistica mainia ad ina concentraziun da la pussanza, la quala sveglia ina mentalitad drizzada cunter la controlla parlamentara e che mainia la finala er en l’Engalterra a despotissem.[7]
Ils terms ‹imperialist› ed ‹imperialissem›, ch’avevan oriundamain in senn pegiurativ, èn però bainprest er vegnids applitgads dals aderents da l’expansiun da la pussanza imperiala e duvrads sco designaziun da sasez en in senn positiv. Per sa distanziar da la connotaziun negativa tradiziunala e da la polemica da vart dals critichers da la politica d’expansiun, discurriv’ins da imperialism in its best sense u da true imperialism. Questa nova applicaziun dal term è plaunsieu er sa fatga valair en auters pajais sco muntada laterala: ins discurriva dals ‹imperialists› en il senn d’in moviment entaifer las cuntraversas politicas a l’intern da l’Engalterra.[8]
La moda e maniera co ch’il term ‹imperialissem› è vegnì duvrà en il decurs dal 20avel tschientaner e fin en il temp preschent sa referescha a l’unda d’expansiun europeica ch’ha gì lieu tranter il 1870 ed il 1914 sco er a las consequenzas da quella. L’aspiraziun dals stadis europeics da daventar pussanzas grondas ha manà a l’Emprima Guerra mundiala che vegn en general considerada sco punct final da l’epoca classica da l’imperialissem.
Suenter l’Emprima Guerra mundiala è il term vegnì duvrà en general per tuttas ambiziuns, saja quai da cuntanscher – per motivs ideologics-missiunars – il domini dal mund u almain sur da vasts territoris situads ordaifer l’agen stadi. Uschia han ins surtut discurrì (e discurra) da l’‹imperialissem sovietic› e da l’‹imperialissem american›. Per cunfinar l’epoca da l’imperialissem classica da quest neo-imperialissem, vegn discurrì oz da quest’emprima sut la noziun da l’‹imperialissem istoric›.
Entaifer il marxissem èsi stà Karl Kautsky a furnir ina definiziun che dueva dominar l’emprima fasa da discussiun. Partind dal dialog da Platon ‹Politeia› ha el circumscrit l’imperialissem sco ina politica specifica che servia a suttametter in territori agrar situà ordaifer il stadi.[9] A quai ha cuntraditg la teoria da l’economia marxistica, entaifer la quala l’imperialissem è vegnì descrit sco stadi da svilup specific dal chapitalissem. En ina versiun oriunda, formulada da Rosa Luxemburg, è la teoria respectiva partida a moda analitica da martgads interns saziads, da la conquista dal martgà mundial e da la concurrenza per quel tras ils chapitals naziunals.[10] La teoria imperialistica da Lenin da pli tard ha percunter prendì a moda empirica tscherts svilups sco punct da partenza (sco per exempel la fusiun dal chapital industrial e bancar al chapital da finanzas). Ultra da quai ha Lenin resguardà la fasa monopolistica dal chapitalissem, la quala el ha considerà sco significativa per l’imperialissem, sco stadi il pli avanzà ed a medem temp final da quel.[11] Cuntrari a si’opiniun oriunda ha Lenin discurrì vers la fin da sia vita en sia brev ‹Davart la dumonda da las naziunalitads› da la pussaivladad da relaziuns imperialisticas tranter l’Uniun sovietica ed auters stadis.[12] Entant che Lenin, Luxemburg e Kautsky han refusà decididamain l’imperialissem ed il colonialissem sco elements d’in sistem cumplessiv da suppressiun chapitalistica, èn er sa fatgas udir cuntravuschs ch’han defendì conquistas colonialas da regiuns ordaifer l’Europa en il senn d’ina «politica da civilisaziun» (uschia il socialdemocrat ollandais Henri van Kol). Talas opiniuns han però furmà ina pitschna minoritad entaifer il marxissem; tant en la teoria sco er en la politica han dominà las analisas criticas da l’imperialissem.[13]
Cuntrari a la concepziun marxistica è l’econom Schumpeter stà da l’avis che l’imperialissem na furmia betg necessariamain il resultat d’ina situaziun da concurrenza entaifer l’urden economic chapitalistic. Il cuntrari ha el vis en quel l’expressiun d’in schovinissem irraziunal da classas socialas superiuras cun l’intent da fortifitgar lur pussanza. En quel reguard possia l’imperialissem cumparair en tut ils stadis da l’istorgia ed en differents sistems politics.
Il term ‹imperialissem› sa cuvra en blers puncts cun quel dal colonialissem. Ina differenza vesa Jens Flemming en la dumonda da l’aspiraziun da pussanza. Tenor el na s’orientescha betg mintga furma da colonialissem exnum a l’intenziun da stgaffir in imperi. Ultra da quai cumpiglia la categoria da l’imperialissem betg be furmas da domini directas, mabain er relaziuns d’independenza indirectas.[14]
Ina cuntratesa a l’imperialissem ch’è gia vegnida formulada il 1902/12 è la pussaivladad d’in ultra-imperialissem paschaivel. Quella implitgescha che l’imperialissem cun sias cuntradicziuns, las qualas mettian savens ad ir acziuns da guerra, possia vegnir surmuntà – e quai entaifer il sistem dal chapitalissem sez. En questa muntada economica vegn er discurrì oz d’ina ‹globalisaziun›, la quala po – per exempel tenor Thomas L. Friedman – er sezza avair in effect pacifitgant.
Critica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils istoriografs John Andrew Gallagher e Ronald Robinson han refusà l’idea d’ina controlla legala formala d’ina regenza sur d’in’autra sco fundament da l’imperialissem. La gronda part dals istoriografs sa laschian engianar da chartas geograficas da differenta colur (verbalmain «chartas coluradas cotschen» en il senn da Cecil Rhodes). Facticamain haja la gronda part da l’emigraziun britannica, dal commerzi e da las investiziuns gì lieu ordaifer ils cunfins formals dal British Empire.[15][16]
Tar il svilup da differents imperis ha la forza militara furmà ina rolla centrala; auter è quai percunter stà en il cas da l’Empire britannic ch’è sa basà sin la collavuraziun da las elitas economicas ed administrativas al lieu. Il domini indirect sur l’India è stà d’attribuir fitg ferm a la flaivlezza politica dals stadis da moguls ch’ils Brits han inscuntrà.[17]
Painter e Jeffrey van schizunt uschè lunsch da pretender che la segunda expansiun europeica sa basia pli ferm sin in’interacziun casuala tranter las pussanzas europeicas e lur politica da l’intern che sin in imperialissem intenziunà. Nagin imperi europeic haja persequità ina finamira definibla, ni economicamain ni politicamain. Ils imperis represchentian be ina fasa da l’interacziun cumplexa da l’Europa cun il rest dal mund.
Imperialissem avant il 19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Gronds imperis da l’antica[modifitgar | modifitgar il code]
Emprimas extensiuns imperialas èn resultadas da la concentraziun da pussanza en connex cun ils gronds rempars ed indrizs da sauar en la China (Hoangho), India (Indus), Mesopotamia (Eufrat e Tigris) ed Egipta (Nil); Wittfogel discurra en quest connex da las ‹culturas idraulicas›. Bain da curta durada è stà l’imperi dad Alexander, ma tuttina impurtant areguard la derasaziun dal helenissem. Decisiva dueva alura daventar la creschientscha da Roma. Tenor il princip divide et impera (latin ‹divida e dominescha›) han ils Romans però er concedì als territoris conquistads ina tscherta cundecisiun en furma d’in dretg d’autodeterminaziun da la populaziun u d’ina atgna regenza che vegniva represchentada tras in administratur. La Pax Romana sa referiva a l’entir domini S.P.Q.R., vul dir dal senat e dal pievel roman; entaifer quel han ils Romans pacifitgà ils territoris ch’els avevan conquistà cun parter la pussanza cun las elitas localas.
Temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
A l’Imperi bizantin èsi reussì en il decurs dal temp medieval tempriv da conquistar la part orientala da la Mar Mediterrana, l’Asia Anteriura e parts da l’Italia; uschia ha pudì vegnir restabilida – almain en tschertas parts – la veglia extensiun da l’Imperium Romanum. Fin en il 13avel tschientaner è Bizanz restà ina da las pussanzas grondas dominantas en l’Europa. Pir a partir da la quarta Cruschada ch’ha manà a la conquista da Constantinopel tras ils Venezians e ‹Francs›, ha la pussanza cumenzà a dar ensemen, fin che Constantinopel dueva crudar il 1453 dal tuttafatg en ils mauns dals Osmans. Er las citads-stadi da l’Italia Superiura, Genua e Venezia, han stgaffì vasts imperis da commerzi cun basas e colonias a la Mar Naira ed en l’intschess da la Mar Mediterrana.
Ulteriurs impurtants gronds imperis dal temp medieval han furmà il Reginavel dals Francs, che pretendeva medemamain per sai da star en la successiun da l’Imperium Romanum, e la curuna d’Aaragon che dominava surtut la part occidentala da la Mar Mediterrana.
Imperialissem medieval ordaifer l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Expansiun islamica[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer l’islam, ch’è sa furmà en il decurs dal 7avel tschientaner, ha l’expansiun furmà da l’entschatta ennà ina da las pitgas centralas. Quai ha manà ad in imperialissem per motivs religius. Suenter la mort dal profet Mohammed han las dinastias da califs dals Umayyads ed Abbasids conquistà vastas parts da l’Africa dal Nord sco er l’Asia Anteriura, stgaffind uschia in imperi arab-islamic ch’è sa mantegnì parzialmain fin en il 13avel tschientaner.
Imperi osmanic[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la conquista da Constantinopel (1453) è l’Imperi osmanic avanzà ad ina da las pussanzas grondas dominantas en l’Asia Anteriura ed en la regiun da la Mar Mediterrana.
Dal temp da sia pli grond’extensiun en il 17avel tschientaner tanscheva quel vers nord fin en la regiun da la Mar Naira e Mar d’Asow e vers vest fin sin il Balcan. Sur plirs tschientaners ha l’Imperi osmanic fatg valair en l’Europa sia posiziun sco pussanza gronda sper il Sontg Imperi roman, la Frantscha e l’Engalterra. En la zona mediterrana ha l’Imperi cumbattì cun las republicas talianas Venezia e Genua, cun il Stadi papal e cun l’Urden maltais per la predominanza economica e politica. A partir dal 18avel e fin viaden en il 19avel tschientaner tardiv ha l’Imperi osmanic battì cunter la Russia zaristica per la predominanza en la regiun da la Mar Naira. Ed en l’Ocean Indic ha l’Imperi empruvà da tegnair pitg cun il Portugal en il commerzi a distanza en direcziun da l’India e da l’Indonesia. Tras questas relaziuns intensivas e nuninterruttas, tant sin il champ politic, economic sco er cultural, è l’istorgia da l’Imperi osmanic colliada stretgamain cun quella da l’Europa dal Vest.
Imperi mundial mongolic[modifitgar | modifitgar il code]
L’ Imperi mundial mongolic è sa furmà tras las conquistas da Dschingis Khan. Ses biadi Kublai Khan ha collià quel pli tard cun l’Imperi chinais (dinastia da Yuan) che cumpigliava vers il 1260 prest l’entira Asia Centrala.
Colonialissem portugais e spagnol[modifitgar | modifitgar il code]
Gia dus onns suenter la scuverta da l’America tras Cristof Columbus (1492) ha la cursa tranter las duas pussanzas maritimas Portugal e Spagna culminà en la spartiziun dal mund tras il Contract da Tordesillas. Silsuenter ha cumenzà la colonisaziun da l’America Centrala e dal Sid. Aventuriers sco Hernán Cortés e Francisco Pizarro han accelerà l’explotaziun dals pievels indigens (Aztecs ed Incas) a favur da la Spagna. La finamira era quella da surventscher la populaziun indigena che vegniva resguardada sco ‹nuncivilisada›, vul dir sutsviluppada. Ils Spagnols sut Cortés e Pizarro han mess en sclavitid ils Aztecs ed Incas. Els han agì tenor il princip conquistar (il pajais), destruir (la cultura) ed eriger (agens stadis); ins discurra perquai dal sistem da conquistadores dals Spagnols.
Er en l’Asia han ils dus pajais iberics empruvà da fitgar pe. Al Portugal èsi reussì da gudagnar Goa, Macau e las Moluccas; la Spagna ha occupà las Filippinas ed intginas inslas pacificas. Ils Portugais han l’emprim be installà basas tar las culturas estras ed han plitost duvrà quests contacts per intents economics. Pir en il decurs dal 17avel tschientaner han ins er cumenzà a conquistar surfatschas pli grondas sco la Brasilia en l’America dal Sid u Mosambic ed Angola en l’Africa.
Epoca da l’imperialissem[modifitgar | modifitgar il code]
L’epoca da l’imperialissem (er ‹imperialissem classic›) cumpiglia il temp da ca. 1870 fin l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala (1914). Ella è segnada da l’extensiun dals dominis da las pussanzas grondas e mesaunas en l’Europa sin territoris d’ultramar, e quai en tut il mund. La motivaziun han surtut furmà interess strategics tant da natira economica sco er politica; pli tard è vegnida vitiers l’aspiraziun sin prestige e rivalitads irraziunalas tranter las pussanzas imperialas. L’imperialissem formal (colonialissem) da quel temp, surtut en l’Africa, furma be in aspect parzial da l’imperialissem che cumpigliava er furmas economicas e da politica da pussanza informalas (p.ex. en la China ed en l’Imperi osmanic).
A l’epoca da l’imperialissem classic è precedida la fasa da l’imperialissem tempriv. Quella cumenza ca. vers il 1815 ed è stada segnada surtut da furmas da l’imperialissem formal.
I sa laschan distinguer trais furmas da constituziun da la pussanza imperiala:
- Da la basa da commerzi al domini, cun svilup parzial d’ina atgna industria (exempel: India)
- Domini sut l’apparientscha da preservar l’atgna suveranitad ed autonomia (exempel: China dal temp dals ‹contracts ineguals›, durant la dinastia Qing)
- Dominaziun economica da stadis suverans senza atgna industria (exempels: stadis dal Balcan, Imperi osmanic).
Quant ferm che l’imperialissem ha dominà temporarmain il pensar politic en l’Europa, sa lascha gia deducir dal diever parallel da la terminologia correspundenta en las diversas linguas europeicas: Charles Dilkes ha scrit il 1869 en l’Engalterra ses cudesch ‹Greater Britain›[18], Paul Rohrbach ha publitgà il 1915 sia scrittira ‹Das grössere Deutschland› ed en Frantscha ha ‹la Plus Grande France› furmà dapi ils onns 1880 ina moda da dir e pretensiun derasada vastamain.[19] Enconuschenta fin oz è la poesia da Rudyard Kipling ‹The White Man’s Burden› dal 1899. Il messadi da Kipling è quel che stadis moderns e dinamics sco ils Stadis Unids stoppian chatschar enavos pussanzas colonialas stagnantas sco la Spagna u auters pajais europeics; d’eriger in imperi saja collià cun grondas obligaziuns ed unfrendas. Questa poesia vala sco ina da las perditgas centralas ed emprovas da giustificaziun moralas da l’imperialissem; ses titel è daventà proverbial.
Gronda Britannia[modifitgar | modifitgar il code]
En la Gronda Britannia ha la Revoluziun industriala gì lieu pli baud ch’en mintga auter stadi dal mund. Il 1805 han ils Brits victorisà Napoleun en la Battaglia da Trafalgar ed il 1806 fin il 1814 ha il Reginavel Unì fatg frunt a la bloccada continentala imponida da vart franzosa, tranter auter cun s’orientar a novs martgads da vendita (surtut l’America dal Nord).
Il svilup da l’industria greva ha pussibilità progress en la construcziun da bastiments. Surtut la navigaziun a vapur ha avert al traffic ed a l’economia novas dimensiuns. Giaschaments da cotgla e da fier èn daventads impurtants facturs da pussanza. Entras l’industrialisaziun è la Gronda Britannia sa transfurmada d’in stadi agrar en in stadi industrial. L’augment da la producziun en massa ha clamà suenter novs martgads da vendita, ils quals ins sperava da chattar en las colonias. En las colonias devi er bleras surfatschas agriculas nuncultivadas e forzas da lavur bunmartgadas, quai che pussibilitava gronds gudogns.
Suenter la sconfitta da Napoleun en l’Europa (1815) e la fin dal conflict colonial tranter la Gronda Britannia e la Frantscha, è la Gronda Britannia restada la suletta pussanza maritima mundiala. Ils Brits han surpiglià la rolla ‹d’ina polizia mundiala›, ina doctrina statala ch’ins dueva pli tard numnar ‹Pax Britannica›.[20] La politica da l’exteriur è stada segnada dal princip da la ‹splendid isolation›: autras pussanzas eran involvidas en conflicts en l’Europa, entant ch’ils Brits èn sa tegnids davent da quels ed han consolidà lur predominanza cun sa concentrar sin il commerzi.[21] Cun sia ferma posiziun entaifer l’economia mundiala ha la Gronda Britannia er influenzà la politica da l’intern da numerus stadis ch’eran nominalmain independents: tranter auter da la China, da l’Argentinia e dal Siam (uschenumnà ‹empire informal›). L’onn 1858 ha la regenza britannica surpiglià da la Cumpagnia britannica da l’India da l’Ost il domini sur l’India e suenter la Segunda Guerra da burs (1899–1902) il domini sur l’Africa dal Sid.[22]
Fin il 1914 ha il British Empire regì sur in quart da la surfatscha da la Terra. L’Emprima Guerra mundiala ha flaivlentà tut las pussanzas europeicas ed uschia er la Gronda Britannia. Tuttina ha quella obtegnì sut mandat da la Societad da las naziuns anteriurs territoris da l’Imperi osmanic e da l’Imperi tudestg (t.a. Tanganjika, la Palestina e l’Irac); uschia ha l’imperi colonial britannic cuntanschì da quest temp sia pli gronda extensiun.
Durant la Segunda Guerra mundiala – sco gia durant la ‹Guerra gronda› – è il Reginavel Unì vegnì sustegnì da truppas colonialas. Tuttina sa chattava il pajais a la fin da la guerra datiers da l’insolvenza. L’onn 1947 è l’India britannica vegnida dividida en ils dus stadis independents India e Pakistan; Burma è daventà independent il 1948. La Crisa da Suez dal 1956 ha mussà ils cunfins da las veglias pussanzas colonialas Gronda Britannia e Frantscha en in mund sa midond. L’‹onn african› 1960 èn il Somaliland e la Nigeria daventads independents. La fin da la preschientscha britannica en il Proxim Orient è vegnida annunziada il 1967 e terminada il 1971 cun sa retrair dal Bahrain. En il Pacific è Vanuatu daventà il 1980 in stadi independent. La Guerra dal Falkland cunter l’Argentina (1982) è stà sco ina curta recidiva en temps imperialistics. La surdada da Hongkong a la China l’onn 1997 è vegnì considerà da pliras varts sco la fin da l’Empire.
Ils imperis europeics èn vegnids schliads d’in temp che l’inegualitad militara tranter las colonias e las pussanzas europeicas Frantscha e Gronda Britannia era gronda sco anc mai.
In’ierta dal temp imperial furman ils 14 territoris britannics d’ultramar, ils 15 Commonwealth Realms (stadis dals quals la monarca britannica è la scheffa da stadi) sco er la cuminanza da stadis da las anteriuras colonias britannicas, il Commonwealth of Nations.
Frantscha[modifitgar | modifitgar il code]
Las ambiziuns imperialisticas da vart da la Frantscha han savens concurrenzà quellas dal British Empire che furmava dapi la Guerra da Trafalgar (1805) la pussanza maritima dominanta. Blers Franzos resguardavan l’Engalterra sco inimi mortal; da restabilir l’agen status sco pussanza mundiala aveva in’auta prioritad. La sconfitta en la Guerra franzos-tudestga dal 1870/71 ha però fatg ir ad interim ad aua quests plans. Ina situaziun da concurrenza tranter la Frantscha e la Gronda Britannia hai er dà en connex cun tschertas colonias (cf. p.ex. la Crisa da Faschoda). En il 18avel tschientaner possedeva la Frantscha anc numerusas colonias en l’America ed en l’India; suenter la Guerra da set onns en l’America dal Nord (1754–1762) ha ella però pers quellas a la Gronda Britannia.
Er vastas parts da l’Africa dal Nord furmavan colonias franzosas (l’Africa dal Vest franzosa che cumpigliava la gronda part da la Sahara e dals territoris circumdants). Cun il Contract da Fès dal mars 1912 èn la Frantscha ed il sultan dal Maroc sa cunvegnids d’eriger in protectorat franzos (il Maroc franzos cun la chapitala Rabat); formalmain è il sultan restà schef da stadi. Il contract franzos-spagnol dal november 1912 ha concedì a la Spagna in’atgna zona d’influenza en il nord dal Maroc; Tanger è daventà il center d’in territori internaziunal demilitarisà. Suenter l’Emprima Guerra mundiala han la Frantscha e l’Imperi osmanic surpiglià sut mandat da la Societad da las naziuns anteriurs territoris da l’Imperi tudestg, tranter quels Camerun, Togo, la Siria ed il Libanon. L’imperi colonial franzos aveva uschia cuntanschì si’extensiun maximala.
L’Indochina è daventada independenta il 1954 pir suenter ina guerra. La Crisa da Suez ha mussà il 1956 er a la Frantscha ils cunfins da la politica coloniala da fin qua. L’‹onn african› 1960 han 14 colonias franzosas en l’Africa cuntanschì lur independenza. L’Algeria è vegnida independenta il 1962, e quai medemamain pir suenter ina guerra.
In’ierta dal temp imperialistic furman ils territoris d’ultramar franzos, la rolla speziala da la Frantscha en l’Africa (Francafrique) sco er la cuminanza da stadis che sa cumpona surtut da las anteriuras colonias franzosas, la Francophonie.
Imperi tudestg[modifitgar | modifitgar il code]
La politica coloniala tudestga ha cumenzà il 1884/85. Bismarck ha designà plirs territoris africans (l’Africa dal Sidvest, l’Africa da l’Ost tudestga, il Camerun e Togo) sco er la Nova Guinea tudestga sco territoris da protecziun tudestgs. Entaifer paucs onns han ins transfurmà quests territoris en colonias formalas. Suenter che Bismarck è vegnì substituì il 1890 ha l’Imperi tudestg sviluppà sut l’imperatur Wilhelm II cun il ‹curs nov› ina politica d’orientaziun imperialistica. L’onn 1897 ha il chancelier imperial da pli tard Bernhard von Bülow pretendì en il parlament ina ‹Plazza al sulegl› tudestga. Questa premissa per pudair satisfar al prestige naziunal dueva dominar la ‹politica mundiala› tudestga fin il 1914. En il temp da la ‹politica mundiala› sut Wilhelm II (1888–1914) han be anc pudì vegnir acquistads territoris pli pitschens (t.a. Kiautschou e la Samoa tudestga), ils quals valevan però sco ‹colonias da model›. Economicamain e strategicamain eran las colonias ch’èn vegnida acquistadas da la Germania senz’impurtanza, damai ch’ellas disponivan ni da ritgezzas natiralas ni da surfatschas utilisablas pli grondas e na pudevan er betg servir da martgà da vendita relevant.
Il 1905 èsi vegnì tar l’Emprima Crisa dal Maroc, perquai che la Germania ha fatg frunt, sa referind a contracts internaziunals, a las tentativas d’agiuntar il Maroc a l’imperi colonial franzos. Ultra da quai han ils Tudestgs sperà da pudair metter talmain sut pressiun l’Entente cordiale – sut smanatscha da guerra – che quella sa dissolvia. Facticamain ha quai però gì per consequenza che la Frantscha e la Gronda Britannia han mess ad ir discurs tranter ils stabs generals, uschia che l’Entente cordiale è sa transfurmada en in’allianza.
Il 1911 ha gì lieu la Segunda Crisa dal Maroc: sin l’annunzia da la Frantscha da spedir truppas en las citads marocanas Rabat e Fès ha la Germania smanatschà da trametter la chanuniera ‹Panther› en la regiun. La Germania ha sinaquai retschet da la Frantscha territori ch’ha cumplettà las possessiuns tudestgas en il Camerun; areguard la politica da l’exteriur è la Germania però s’isolada pli e pli fitg. Surtut las leschas da flotta che Alfred von Tirpitz ha chatschà tras tranter il 1898 ed il 1912 – e ch’avevan evidentamain motivs imperialistics – han strapatschà las relaziuns tranter la Germania e la Gronda Britannia ch’eran gia avant vaira tendidas.
Suenter la sconfitta da las Pussanzas centralas en l’Emprima Guerra mundiala (1918) han las pussanzas victuras fixà il destin da las colonias tudestgas en rom dals Contracts da pasch da Versailles. Las colonias èn vegnidas suttamessas a la Societad da las naziuns, la quala las ha surdà sco territori sut mandat a pussanzas victuras interessadas.
Dal temp dal naziunalsocialissem (a partir dal 1933) hai dà en il Reich tudestg tentativas divergentas da reconquistar las veglias colonias. Pli ferm è però sa fatg valair il concept da stgaffir spazi da viver en l’ost; er quel sa basava a la fin sin teorias imperialisticas. Suenter l’attatga tudestga sin l’Uniun sovietica han ins empruvà da metter en la pratica quest plan.
Russia[modifitgar | modifitgar il code]
L’imperialissem da la Russia sa differenziava en sia furma cleramain dals imperialissems da las autras pussanzas grondas. El serviva surtut ad engrondir l’agen territori statal e cumpigliava la Sibiria (fin a l’insla Sachalin), en il sid ils territoris dal Caucasus ch’eran fin qua per gronda part anc betg chartografads (e nua che la Russia è vegnida en conflict cun l’Imperi osmanic), la Persia dal Nord, l’Afganistan, Samarkand, Taschkent e la Mongolia dal Nord. Ina raschun centrala per quest’extensiun territoriala ha furmà l’intenziun russa da cuntanscher in port da mar liber da glatsch per pudair staziunar ina flotta che steva a disposiziun durant l’entir onn. En quest connex stattan surtut l’extensiun vers ost cun la fundaziun da la citad Wladiwostok (per rumantsch ‹dominatura da l’ost›) sco er la politica en connex cun las stretgas da mar al Bosporus (ch’ha manà ad in ulteriur conflict cun l’Imperi osmanic). La relaziun tranter la Gronda Britannia e l’imperi zaristic è stada segnada en il 19avel tschientaner sur lung temp d’ina rivalitad areguard la predominanza en l’Asia Centrala (The Great Game). Il 1876 han ils Russ conquistà ils territoris dal Kirgistan, Kasachstan e Turkmenistan dad oz.
L’imperialissem russ è stà accumpagnà d’ina politica da russificaziun intenziunada dals territoris conquistads. La russificaziun ha servì sco instrument per stabilisar il domini ed era perquai drizzada cunter l’independenza culturala dals pievels dominads.
Latiers è vegnida l’idea da pudair cuntanscher tras l’expansiun vers sid ina posiziun da contractivas cun la Gronda Britannia. Cun far pressiun sin la periferia (Persia dal Nord, Afganistan ed India dal Nord) han ins smanatschà il gnerv central da l’Imperi britannic, numnadamain la via maritima vers l’India e la colonia roiala sezza. Uschia speravan ils zars che la Gronda Britannia dettia suenter en la dumonda areguard las stretgas da mar al Bosporus.
Il 1904/05 è l’expansiun russa vegnida franada tras la guerra cunter il Giapun. Gist il fatg ch’ils champs da conflict èn sa spustads en l’Asia da l’Ost ha mess il fundament per l’escalaziun da pli tard en l’Europa Centrala (Emprima Guerra mundiala), la quala na para betg chapibla senza resguardar ils eveniments a l’ur da las sferas d’interess.
Suenter la Revoluziun russa dal 1917 èn intgins pajais vegnids relaschads en l’independenza, uschia la Finlanda, la Pologna ed ils pajais baltics. Auters han cuntanschì durant e suenter la guerra civila ina tscherta autonomia en furma da republicas sovieticas, uschia l’Ucraina, la Bielorussia, ils territoris en il Caucasus ed en l’Asia Centrala.
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha l’Uniun sovietica annectà territoris al cunfin occidental, ha furmà en l’Europa da l’Ost in sistem da stadis da satellit (Patg da Varsovia) ed empruvà da gidar il communissem a vegnir en ulteriurs pajais a la pussanza. Questa politica vegn savens numnada ‹imperialissem sovietic›.
Giapun[modifitgar | modifitgar il code]
L’imperialissem giapunais, il qual è sa fatg valair vers la fin dal 19avel tschientaner, vegn resguardà il pli pauc en la litteratura dal fatg, e quai cumbain ch’il decurs da quel n’è betg main impurtant per chapir ils eveniments che duevan suandar.
Il 1854 è l’admiral american entrà cun sia flotta da quatter bastiments da guerra en il port da la citad da Tokio dad oz; quai ha terminà l’isolaziun giapunaisa e pussibilità la restauraziun da Meiji. En in svilup senza exempel han ins mess tras refurmas radicalas e prendì suenter il retard tecnic envers ils stadis industrialisads. Gia 30 onns pli tard era il Giapun sa sviluppà ad ina pussanza territoriala respectabla. A quella èsi reussì da victorisar il 1894/95 la China en ina guerra e da far il 1902 in’allianza cun la Gronda Britannia sco partenari egual. En la Guerra russa-giapunaisa dal 1905 ha il Giapun destruì ina gronda part da la flotta russa ed ha uschia pudì limitar l’ulteriura expansiun da l’imperi zaristic en l’Asia (Mandschuria, Corea). En connex cun questa guerra stattan er ils cumenzaments da la Revoluziun russa ed il fatg che l’accent principal dal conflict tranter las pussanzas grondas è sa spustà enavos en l’Europa, surtut sin il Balcan.
Cun la victoria dal 1905 era il Giapun avanzà en il circul da las pussanzas grondas. Cun inschign è il pajais sa participà al gieu imperial da la diplomazia secreta ed ha pudì realisar sias ambiziuns en la Corea e la China dal Nord gia avant l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala. Suenter l’Emprima Guerra mundiala ha il Giapun retschet da la Societad da las naziuns, sco territori sut mandat, gruppas d’inslas en il Pacific ch’avevan tutgà fin qua a la Germania. Il 1931 ha il Giapun conquistà la Mandschuria ed inizià il 1937 la guerra cunter la China.
Il 1941 è il Giapun entrà en la Segunda Guerra mundiala sco partenari d’allianza dal Reich tudestg. Successivamain ha il pajais conquistà ils territoris colonials da la Gronda Britannia, da la Frantscha, dals Pajais Bass e dals Stadis Unids ch’eran situads en il Pacific. Fin la fin da la Segunda Guerra mundiala è il Giapun restà la suletta pussanza imperiala en il territori da l’Asia da l’Ost. Suenter la sconfitta il 1945 ha il Giapun stuì dar enavos tut ils territoris occupads.
Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la conquista dals territoris dal vest, la suppressiun dals Indians e l’acquist da Texas e d’auters territoris dal Mexico (1848) ha la politica dals Stadis Unids, segnada da l’atgna persvasiun da la missiun (Manifest Destiny), sviluppà gia baud tratgs imperialistics. La dumonda schebain er ils Stadis Unids duain sa stentar da posseder atgnas colonias è però vegnida retardada tras la debatta areguard la sclavaria che dueva vegnir decidida en la Guerra da secessiun (1861–1865).
Suenter la victoria en la Guerra spagnol-americana l’onn 1898 han er ils Stadis Unids fatg part da las pussanzas mundialas imperialisticas. Igl èn suandads l’acquist da las Filippinas e da Puerto Rico, l’occupaziun da Cuba e la construcziun dal Chanal da Panama – pass ch’ins ha er resguardà en la discussiun politica a l’intern dal pajais sco emprova da concurrer cun las pussanzas colonialas europeicas.[23][24]
Suenter lur victoria en l’Emprima Guerra mundiala han ils Stadis Unids retschet sco mandat sut protecziun da la Societad da las naziuns differentas gruppas d’inslas en il Pacific che stevan fin qua sut domini tudestg. En il decurs da la Segunda Guerra mundiala èn ulteriuras inslas pacificas vegnidas en possess dals Stadis Unids.
La politica da l’exteriur dals Stadis Unids en l’America dal Sid e surtut en l’America Centrala fin en ils onns 1980, segnada d’intervenziuns ed emprovas da prender influenza, vegn savens allegada sco exempel per ina politica da pussanza postimperiala.
In’ierta dal temp imperialistic furman ils territoris exteriurs dals Stadis Unids.
Italia[modifitgar | modifitgar il code]
Sumegliant a l’Imperi tudestg ha er l’Italia chattà pir en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner la via vers l’unificaziun naziunala. Sinaquai han er inizià qua, sa basond sin il progress da l’industria taliana, tentativas da vegnir en possess da colonias per pudair cuvrir il basegn creschent da materias primas.
En in emprim pass han societads commerzialas privatas acquistà colonias en l’Africa da l’Ost; pli tard èn quellas passadas en possess statal. Dal 1894 al 1896 han ins empruvà adumbatten da conquistar il reginavel d’Abessinia. Pir il 1935/36 duevi reussir a l’Italia da surventscher l’Abessinia – faschond diever d’iperit – e da colliar il pajais cun sias possessiuns en l’Africa dal Sidost a la colonia Africa dal Sidost taliana. Il 1911 ha l’Italia cumenzà ina guerra cunter l’Imperi osmanic per vegnir en possess da sias provinzas Tripolitania e Cyrenaika. Suenter be in onn ha l’Imperi osmanic, ch’era flaivlentà da quel temp, stuì surlaschar questas provinzas a l’Italia, la quala las ha collià il 1934 a la colonia Libia taliana.
Suenter l’Emprima Guerra mundiala èsi reussì a l’Italia da cuntanscher las pli impurtantas finamiras irredentisticas cun gudagnar territoris en il nord e nordost, tranter auter il Tirol dal Sid e l’Istria. Il 1939 è ultra da quai vegnida annectada l’Albania.
Sco alliada da la Germania naziunalsocialistica ha l’Italia faschistica empruvà da schlargiar durant la Segunda Guerra mundiala ses possess colonial. Il 1940 han ins conquistà per curt temp il Somaliland britannic, avant ch’igl è reussì als Brits da rebatter las truppas talianas.
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala ha l’Italia pers sias colonias. Il Somaliland talian è stà dal 1950 fin il 1960 sco mandat da l’UNO sut administraziun taliana.
Belgia[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ch’il stadi beltg è sa constituì il 1830, ha la dumonda imperiala er cumenzà a survegnir qua dapli pais. Tranter auter è retg Leopold I sa stentà dal 1842 fin il 1855 d’acquistar territoris d’ultramar; ma tant quai sco er l’idea da far quest pass cun forza militara n’ha betg purtà il success giavischà.
Pir a retg Leopold II èsi reussì il 1885 d’acquistar l’uschenumnà Stadi liber dal Congo sco possess privat. En rom da las Atrocitads dal Congo dal 1908 ha el però stuì surlaschar quel al stadi beltg; lez al ha transfurmà en la colonia Congo beltg. Suenter l’Emprima Guerra mundiala ha la Belgia anc retschet l’anteriura colonia tudestga Ruanda-Urundi sco mandat da la Societad da las naziuns; er quella han ins integrà en la colonia existenta. Dal 1894 fin il 1910 è er l’enclava da Lado en il Sudan dal Sid stada, sco territori a fittanza da la Gronda Britannia, sut administraziun beltga. L’‹onn african› 1960 è il Congo daventà independent, suenter che la Belgia è sa retratga precipitadamain ed il pajais è sfundrà en il caos.
Pajais Bass[modifitgar | modifitgar il code]
Il colonialissem ollandais ha cumenzà vers la fin dal 16avel tschientaner. Da quel temp han ils Pajais Bass conquistà e surpiglià bleras colonias portugaisas, sa concentrond bainprest sin ils dus territoris centrals India dal Vest ed India ollandaisa. Sin las Moluccas (che tutgan oz tar l’Indonesia) han ils Ollandais mess tras il 1630 cun la forza lur monopol da commerzi, quai ch’ha manà a mazzaments e deportaziuns da la populaziun indigena. Durant l’occupaziun franzosa e las Guerras da coaliziun (1811 fin 1816) han ils Pajais Bass pers ina gronda part da lur imperi colonial a la Gronda Britannia. En l’Indonesia percunter als èsi silsuenter reussì da schlargiar lur domini. Tranter il 1890 ed il 1910 han ins organisà la retroterra da las basas d’enfin qua en furma da colonias; il 1908 è vegnì conquistà Aceh.
Suenter esser vegnids stgatschads durant la Segunda Guerra mundiala, han ils Ollandais empruvà adumbatten da puspè occupar l’Indonesia en quel mument che la sconfitta giapunaisa è stada da prevesair. La Nova Guinea ollandaisa è crudada il 1962 a l’Indonesia; Surinam è pir daventà independent il 1975.
Il Reginavel dals Pajais Bass consista dapi il 2010 da quatter parts cun ils medems dretgs: Aruba, Curaçao, Sint Maarten ed il territori ollandais sez. Trais ulteriurs territoris insulars, Bonaire, Saba e Sint Eustatius, furman ‹vischnancas spezialas›.
Austria-Ungaria[modifitgar | modifitgar il code]
La monarchia dal Danubi n’ha bain betg pratitgà in colonialissem explicit; ma pervi da sia politica dal Balcan sto ella medemamain vegnir attribuida a las pussanzas imperialisticas. Legitimà tras il Congress da Berlin ha l’Austria-Ungaria occupà il 1878 cun forza la Bosnia-Erzegovina ed annectà il pajais il 1908. Da qua davent e fin l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala ha surtut Franz Conrad von Hötzendorf adina puspè pretendì l’annexiun da la Serbia. Il conflict cun quest pajais ha manà il 1905 ad in boicot d’import da products agriculs serbs, quai che correspundeva a ca. 90 % dals exports da la Serbia. Per part ha la Frantscha gidà la Serbia ad emplenir la largia d’export.[25][26]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Johnston, Ronald John (2000). The Dictionary of Human Geography (4. ed.). Wiley-Blackwell, ISBN 0-631-20561-6, p. 375.
- ↑ Dieter Groh: Cäsarismus. En: Geschichtliche Grundbegriffe, tom 1, Stuttgart 2004, p. 726–771, qua: 731s.
- ↑ Richard Koebner/Helmut Dan Schmidt: Imperialism. The Story and Significance of a Political Word, 1840–1960, Cambridge 1964, p. 2s.
- ↑ Dieter Groh: Imperialismus III-VI. En: Geschichtliche Grundbegriffe, tom 3, Stuttgart 2004, p. 175–221, qua: 175s.
- ↑ Dieter Groh: Cäsarismus. En: Geschichtliche Grundbegriffe, tom 1, Stuttgart 2004, p. 726–771, qua: 761.
- ↑ Meyers Conversations-Lexikon, 4. ed., tom 8, 1888, p. 904.
- ↑ Dieter Flach: Der sogenannte römische Imperialismus. En: Historische Zeitschrift, tom 222, 1976, p. 1–42, qua: 15–17.
- ↑ Dieter Groh: Imperialismus III-VI. En: Geschichtliche Grundbegriffe, tom 3, Stuttgart 2004, p. 175–221, qua: 177–179.
- ↑ Karl Kautsky en: Die Neue Zeit nr. 2 dals 11 da settember 1914, p. 909, cità tar Lenin: Der Imperialismus als höchstes Stadium des Kapitalismus, en: Lenin Werke 22, p. 272.
- ↑ Rosa Luxemburg: Die Akkumulation des Kapitals. En: Gesammelte Werke 5, Dietz Verlag Berlin 1975.
- ↑ Lenin: Der Imperialismus als höchstes Stadium des Kapitalismus, en: Lenin Werke 22, cf. era Lenin: Der Imperialismus und die Spaltung des Sozialismus, en: Lenin Werke 23, Dietz Verlag Berlin 1974.
- ↑ Lenin: Zur Frage der Nationalitäten oder der Autonomisierung, en: Lenin Werke 36, p. 596.
- ↑ Cf. Ralf Hoffrogge, Sozialismus und Arbeiterbewegung in Deutschland, Stuttgart 2011, p. 167s.
- ↑ Jens Flemming: Kolonialismus. En: Geschichte. Lexikon der wissenschaftlichen Grundbegriffe. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1994, ISBN 3-499-16331-4, p. 381s.
- ↑ Louis, Wm. Roger. (1976) Imperialism, p. 4.
- ↑ John Gallagher, Ronald Robinson: The Imperialism of Free Trade. En: The Economic History Review, tom VI, nr. 1, 1953.
- ↑ J. Painter, A. Jeffrey: Political Geography 2nd ed., Sage 2009, p. 183–184.
- ↑ H. Arendt, EuU, p. 397.
- ↑ Olivier Le Cour Grandmaison: La République impériale. Politique et racisme d’État. Fayard, Paris 2009, p. 18.
- ↑ Porter: The Nineteenth Century, p. 332.
- ↑ Olson: Historical Dictionary of the British Empire, p. 285.
- ↑ Porter: The Nineteenth Century, p. 8.
- ↑ James M. McPherson: Für die Freiheit sterben – Die Geschichte des amerikanischen Bürgerkrieges, List 2000, ISBN 3-471-78178-1.
- ↑ Cf. era Hans-Ulrich Wehler: Der Aufstieg des amerikanischen Imperialismus. Studien zur Entwicklung des Imperium Americanum 1865–1900. 1974 (2. ediziun 1987).
- ↑ H. Angermeier: Der österreichische Imperialismus des Feldmarschalls Conrad von Hötzendorf. En: D. Albrecht (ed.): Festschrift für Max Spindler zum 75. Geburtstag
- ↑ dtv-Atlas zur Weltgeschichte, tom 2.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hannah Arendt: Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft. Cuntegna sco part 2: Imperialismus. Minca 1986, (emprim’ediziun englaisa 1951).
- Hannah Arendt: Über den Imperialismus. En: Die verborgene Tradition. Acht Essays. Francfurt a.M. 1976, ISBN 3-518-06803-2.
- Robert Bickers, Christian Henriot (ed.): New frontiers: imperialism's new communities in East Asia, 1842–1953. Manchester University Press, Manchester 2000, ISBN 0-7190-5604-7.
- Ralph Bollmann: Lob des Imperiums – Der Untergang Roms und die Zukunft des Westens. wjs-Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-937989-21-8.
- François Caron: Geschichte Frankreichs. Tom 5: Frankreich im Zeitalter des Imperialismus 1851–1918. Stuttgart 1991.
- Alexander Demandt (ed.): Das Ende der Weltreiche. Von den Persern bis zur Sowjetunion. Verlag H. Beck, Minca 1997, ISBN 3-406-41850-3.
- Frank Deppe e.a.: Der neue Imperialismus. Distel Verlag, Heilbronn 2004.
- Frank Deppe, David Salomon, Ingar Solty: Imperialismus. Papyrossa, Cologna 2011.
- Jared Diamond: Arm und Reich. Die Schicksale menschlicher Gesellschaften. S. Fischer, Francfurt a.M. 1999, ISBN 3-596-14539-2.
- Philip S. Foner: The Spanish-Cuban-American War and the Birth of American Imperialism 1895–1902. 2 toms, New York/Londra 1972.
- David Harvey: Der neue Imperialismus. VSA, Hamburg 2005.
- Karl Held (ed.): Imperialismus 1: Ableitung – Anti-imperialistische Illusionen über Staat und Revolution. Minca 1979.
- Eric J. Hobsbawm: Das imperiale Zeitalter 1875–1914. Fischer, Francfurt a.M. 2004, (TB 16391).
- Richard H. Immerman: Empire for liberty. A history of American imperialism from Benjamin Franklin to Paul Wolfowitz, Princeton e.a. (Princeton University Press) 2010, ISBN 978-0-691-12762-0.
- Wladimir Iljitsch Lenin: Der Imperialismus als höchstes Stadium des Kapitalismus. 1917, (versiun online).
- Michael Mann: Geschichte der Macht. 3 toms, Francfurt 1990–1998.
- Rudolf A. Mark: Im Schatten des ‹Great Game›. Deutsche ‹Weltpolitik› und russischer Imperialismus in Zentralasien 1871–1914. Ferdinand Schöningh Verlag, Paderborn 2012, ISBN 978-3-506-77579-5.
- Herfried Münkler: Imperien. Die Logik der Weltherrschaft – vom Alten Rom bis zu den Vereinigten Staaten. Rowohlt, Berlin 2005.
- Oliver Nachtwey: Weltmarkt und Imperialismus. Zur Entstehungsgeschichte der klassischen marxistischen Imperialismustheorie. Neuer ISP-Verlag, Cologna 2005, ISBN 3-89900-021-8.
- Sönke Neitzel: Weltmacht oder Untergang. Die Weltreichslehre im Zeitalter des Imperialismus. Schöningh, Paderborn 2000, ISBN 3-506-76102-1.
- Daniel A. Offiong: Imperialism and Dependency – Obstacles to African Development. Fourth Dimension Publishers, Enugu/Nigeria 1980, ISBN 978-156-111-4.
- Leo Panitch, Sam Gindin: Globaler Kapitalismus und amerikanisches Imperium. Or da l’american dad Ingar Solty, VSA, Hamburg 2005.
- John Pilger: Verdeckte Ziele. Über den modernen Imperialismus. Zweitausendeins, Francfurt 2004, ISBN 3-86150-632-7.
- Klaus Schwabe: Weltmacht und Weltordnung. Amerikanische Außenpolitik von 1898 bis zur Gegenwart. Schöningh Verlag, Paderborn 2006.
- Gregor Schöllgen: Das Zeitalter des Imperialismus. (Oldenbourg Grundriss der Geschichte, tom 15), 4. ed., Minca 2000.
- Gerhard Stapelfeldt: Der Imperialismus – Krise und Krieg 1870/73 bis 1918/29. Tom 1: Politische Ökonomie. Dr. Kovac, Hamburg 2008, ISBN 978-3-8300-3654-8.
- Gerhard Stapelfeldt: Der Imperialismus – Krise und Krieg 1870/73 bis 1918/29. Tom 2: Anthropologie und Rationalität. Dr. Kovac, Hamburg 2008, ISBN 978-3-8300-3655-5.
- Wolfgang Caspart: Das Gift des globalen Neoliberalismus. Mit Turbokapitalismus in die Krise. Amalthea Signum Verlag, Vienna 2008, ISBN 978-3-85436-395-8.
- Christian Zeller (ed.): Die globale Enteignungsökonomie. Verlag Westfälisches Dampfboot, Münster 2004, ISBN 3-89691-549-5.
- René Hauswirth, Lukas Meyer, Christian Felix: Das Zeitalter des Imperialismus 1870–1912. (AKAD Bildungsmedien Geschichte, GS301), Compendio Bildungsmedien, Turitg 1999, ISBN 3-7155-1659-3.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Der europäische Imperialismus – Wettlauf um die Welt
- Bibliografia davart l’Empire
- Die Wiederentdeckung des Imperiums (Telepolis)
- Hintergrundmaterialien der Europäischen Stabilitätsinitiative zur aktuellen State Building Debatte
- Herfried Münkler: Imperium und Imperialismus, versiun 1.0, en: Docupedia Zeitgeschichte, 11 da favrer 2010


text:
Lexicon Istoric Retic (LIR)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Dretgiras
Dretgiras èn instruments per garantir e mantegnair l'urden public e privat. En il Grischun èn naschidas dretgiras cun l'introducziun da la constituziun giudiziala francona en il 9. tschientaner. Questas dretgiras imperialas e distr. (per la Rezia Sura) resp. dretgiras da contadi (per la Rezia Sut) èn sa sviluppadas pli tard a dretgiras da cumpromiss (per la LCD e la LDD) ed a dretgiras d'appellaziun (per la LG), cumplettadas da la Helvetica ed amplifitgadas il 1851 ed il 1854 cun dretgiras cirquitalas (criminalas) e cun dretgiras districtualas (civilas). La Dretgira chantunala grischuna era ina dretgira d'appellaziun. Il 1907 è entrà en vigur in nov urden da process civil ch'ha survivì il tschientaner. Las refurmas giudizialas dal 2000 e 2009 han abolì las dretgiras cirq. en favur da las dretgiras districtualas.
Temp feudal
Dapi l'introducziun da l'organisaziun giudiziala francona en il 9. tsch. ha la dretgira da contadi, presidiada d'in burgamester autorisà, exequì la pussanza giudiziala. L'onn 960 ha l'imp. Otto I cedì la giurisdicziun a l'uvestg da Cuira. L'elecziun dal stab da derschaders per ils dis d'audienza ordinaris la primavaira e l'atun succedeva senza la participaziun dal pievel. Durant il temp feudal era il signur feudal a medem temp era signur giudizial. En il decurs da la dissoluziun successiva dal domini feudal en il Grischun han cuvitgs surpiglià il presidi da la dretgira (dretgira da mastral).
Dal 1524 fin a la Helvetica
En il temp medieval tardiv han ils vischinadis acquistà successivamain dals signurs il dretg d'eleger libramain il persunal da la dretgira (derschader, burser, giurads/truaders, mussaders/assessurs) u da proponer agens candidats per l'elecziun da quel. Cun la fundaziun dals cumins en il 15. tsch. è sa manifestada pli e pli era la pretensiun da dar al pievel il dretg d'eleger il mastral che adempliva - sper sia rolla politica e militara dominanta entaifer la Lia respectiva, las dretgiras autas ed ils cumins - era funcziuns da derschader entaifer la dretgira criminala e savens era entaifer quella civila. La dretgira da la curt episcopala, ina dretgira d'appellaziun, è vegnida abolida tras ils Artitgels da Glion dal 1526. Avant il 1395 n'existivan naginas dretgiras per dispitas tr. ils signurs ed ils cumins resp. ils singuls individis. Responsablas per tals cas eran la dretgira da contadi a Rankweil (Vorarlberg) per la Rezia Sut resp. la dretgira imperiala e districtuala a Rottweil (Württemberg) per la Rezia Sura. Questas dretgiras eran però memia lunsch davent, uschia ch'ins installava, tenor basegn, dretgiras da cumpromiss en la regiun. La LCD e la LDD han mantegnì il sistem da la dretgira da cumpromiss, entant ch'ils signurs da la LG han instituì il 1395 ina dretgira d'appellaziun per l'entira Lia. Quella è vegnida mantegnida il 1424 e declerada impegnativa per tut la LG.
Suenter la fundaziun da la Republica il 1524 ed a basa dals Artitgels da Glion dal 1526 han la plipart dals cumins e vischinadis cumprà ora relativamain spert la gronda part dals dretgs giudizials e d'auters dretgs feudals. En la nova giurisdicziun han cuntinuà ils signurs nobilitads en il decurs dals trais tschientaners republicans a giugar la rolla principala. L'uffizi da derschader, collià cun la mastralia, era interessant o.t. per glieud che steva politicamain en la segunda lingia u per persunas che aspiravan ad ina carriera politica.
Chantun Rezia
L'organisaziun da las dretgiras republicanas era ordvart multifara. La LCD e la LDD possedevan mo dretgiras d'emprima instanza e dretgiras da cumpromiss localas, installadas ad hoc. En cas da litas che surpassavan ils cunfins da las Lias engaschav'ins ina dretgira cun represchentants da la Lia betg participada. En cas d'ina lita tr. duas Lias è sa sviluppada la pratica da convocar la terza Lia betg participada sco dretgira da cumpromiss. En cas impurtants, che reguardavan tuttas trais Lias, installava la Dieta fed. ina dretgira mixta ed engaschava era derschaders externs. Las dretgiras autas eran districts puramain administrativs, senza cumpetenzas giudizialas. La fragmentaziun federalistica dal Grischun ha cuntanschì ina culminaziun en la diversitad caotica da las dretgiras e dals statuts giudizials.
Ils 18-7-1800 è la veglia organisaziun giudiziala vegnida schliada e remplazzada per decret en il spiert da la centralisaziun ed unificaziun da l'administraziun e da la giurisdicziun tras ils decasteris helvetics, ils derschaders da pasch, las dretgiras distr., ina Dretgira chantunala ed ina dretgira suprema. La situaziun politica ha permess da realisar mo parzialmain en il Grischun in tal decasteri tenor las directivas da la Helvetica. Mintgina da las (da quel temp) 177 plaivs ha stuì eleger in derschader da pasch sco intermediatur resp. sco derschader singul per cas civils da bagatella (fin ad ina valur da lita da 27 rentschs en la valuta da Cuira). Las 11 dretgiras districtualas, che consistivan da nov derschaders da pasch dal district sut il presidi dal statalter distr., exercitavan la dretgira civila superiura e quella criminala. Parallel a quellas operavan las dretgiras da fraud e quellas da multa en las vischnancas. La Dretgira chant. sco dretgira d'appellaziun n'ha betg pudì vegnir installada a temp. Per il recurs (en substituziun) a la dretgira suprema helvetica mancava als derschaders la furmaziun giuridica adequata ed il temp da s'acquistar ina tala. L'organisaziun giudiziala da la Helvetica ha dentant influenzà las refurmas posteriuras, o.t. quella dal 2000.
Dal 1803 fin il 1851
La Constituziun da Mediaziun dal mars 1803 ha provocà la restauraziun ed inizià la modificaziun punctuala dal vegl urden giudizial e giuridic. La Const. chant. dal 1814 ha dividì il chantun Grischun en 26 dretgiras autas rapreschentadas cun 65 vuschs comizialas en il Cussegl grond: LG otg dretgiras autas/27 vuschs comizialas (plis); LCD 11/25; LDD 7/13. Il 1836 han la LG e la LCD obtegnì mintgamai ina vusch dapli, la LDD ina damain. La vaira pussanza da decider avevan ils cussegls e cumins; quella s'exprimiva en lur plis. Sin plaun chant. existivan mo ina dretgira d'appellaziun da nov comm. (ch'era a medem temp la dretgira criminala per delicts commess cunter il Stadi) ed ina dretgira per vagants e lumbarduns esters. L'administraziun da las 61 dretgiras, che decidevan autonomamain dals cas civils da bagatella fin a quels criminals cun paina da mort, era cumplexa, fracziunada, custaivla ed en general totalmain insuffizienta, tr.a. era perquai ch'ils derschaders laics ed ils giuraders avevan savens mo enconuschientschas giuridicas rudimentaras.
Lia Grischa
La dretgira d'appellaziun è puspè vegnida installada il 1803, ella è dentant stada ina pura dretgira civila tr. il 1816 ed il 1849. La vischnanca da Razén è vegnida administrada da la Frantscha tr. il 1809 ed il 1814, alura da l'Austria; il 1819 è ella vegnida suttamessa tras contract statal a la suveranitad cumplaina dal chantun Grischun.
Lia da la Chadè
La Curt episcopala (Cuira [Curt, sedia episcopala]) è vegnida incorporada il 1803 a la citad da Cuira, nua ch'ella ha dentant mantegnì in status spez. fin il 1852. Fin il 1833 han ils burgais da la Curt (mo catolics) elegì in'atgna dretgira per lur administraziun, lur economia e lur polizia civila. La dretgira d'appellaziun exercitavan las dretgiras munic. correspundentas. Il 1838 è la Curt vegnida separada provisoricamain da la citad da Cuira; il Cussegl pitschen da la citad ha tschernì dals burgais da la Curt e da la citad ina dretgira episcopala per la durada dad in onn. A partir dal 1852 èn idas tuttas cumpetenzas giudizialas al cirquit resp. al district da Cuira. Lantsch Sut è vegnì defeudalisà il 1803 ed attribuì, ens. cun Termin, als Quatter resp. als Tschintg Vitgs.
Lia da las Diesch Dretgiras
Il status spez. da la dretgira auta da Maiavilla sco member suveran da la LDD e signuradi communabel da las Lias è vegnì abolì il 1803 en favur da la suveranitad cumplaina dal Chantun. L'Austria ha pers tuttas restanzas da vegls dretgs en la dretgira da Castels.
Dal 1854 fin il 2000
L'organisaziun giudiziala dal 1851 ha dividì il chantun Grischun en 39 cirquits e 14 districts ed installà la Dretgira chantunala. La giurisdicziun e la procedura giudiziala èn vegnidas unifitgadas entaifer dus decennis. Las dretgiras cirq. han pudì delegar l'emprim delicts e crims grevs a la Dretgira chantunala. Il 1890 èn quels vegnids transferids cun vigur legala a la Dretgira chantunala. A partir dal 1907 eran mo las dretgiras distr. cumpetentas da decider en cas civils (appellaziun a la Dretgira chant.). Davart recurs processuals civils na decideva betg pli la Regenza (Cussegl pitschen), mabain la giunta da la Dretgira chantunala. La Regenza era vinavant l'instanza da cassaziun per las dretgiras penalas. La refurma giudiziala dal 1967 ha reglà tr.a. da nov la repartiziun da las cumpetenzas tr. la dretgira administrativa e la Regenza ed ha stgaffì la dretgira penala per giuvenils. Il 1877 ha il pievel refusà in emprim sboz per la dissoluziun da las dretgiras cirq. en favur da las dretgiras districtualas.
La refurma dal 2000
Ils 12-3-2000 è la refurma da las dretgiras vegnida acceptada cun 35'213 cunter 7'664 vuschs. Quella sa basa essenzialmain sin la proposta elavurada dad Alex Schmid, pres. da la Dretgira chantunala. La structura vegn mantegnida, cun excepziun da la nova repartiziun dals districts; la suveranitad administrativa appartegna als cumins che decidan sezs davart la cumposiziun ed il modus d'elecziun dal cussegl da cumin (urna u tschentada da cumin); las dretgiras cirq. vegnan schliadas e lur cumpetenzas cedidas als districts, reducids da 14 ad 11; il mastral daventa en ses cirquit derschader da pasch, derschader singul (en cas civils), derschader da mandat penal (en cas da delicts cun praschun fin a trais mais) e pres. dal cussegl cirq.; el ed ils comm. d'ina dretgira na pon - en l'interess da la separaziun da las pussanzas e da l'independenza giudiziala - betg pli esser a medem temp comm. d'ina autra dretgira u dal Cussegl grond. La refurma da l'onn 2000 na tanghescha ni la dretgira penala per giuvenils ni la Dretgira chant. e quella administrativa.
Funtaunas:
CDG; Wagner-Salis, Rechtsquellen; SSRQ GR; RQGR; FDR.
Litteratura:
F. Manatschal, Graubünden seit 1815, en: Bündner Geschichte, 1902; R. Steiner, Der Kanton Rätien zur Zeit der helvetischen Verwaltungskammer, 1936, 330-55; Schwarz, Gerichtsorganisation; Liver, Abhandlungen; Grimm, Aristokratie, 135-42; P. Liver, Rechtsgeschichtliche Aufsätze, 1982; Metz, Graubünden; HbBG; P.C. von Planta, Der Bernina-Bergwerkprozess von 1459-1462 [...], en: JHGG, 2000, 1-144; IG.
Adolf Collenberg


text:
Sche Vus vulais As laschar divorziar, As drizzai a la dretgira responsabla en Voss chantun da domicil.
Sche Vus e Vossa conjugala u Voss conjugal essas d’accord cun il divorzi, pudais Vus inoltrar ina dumonda cuminaivla da divorzi (“divorzi sin dumonda cuminaivla”) cun ils suandants documents:
In document suttascrit da tuts dus (brev u formular), nua che Vus exprimis Vossa voluntad da sa laschar divorziar. Vus na stuais betg inditgar las raschuns per il divorzi.
In document, nua che Vus descrivais las consequenzas dal divorzi, davart las qualas Vus essas vegnids perina (cunvegna da divorzi): la schliaziun da l'urden dals bains, la partiziun dal provediment professiunal, il dretg da tgira dals uffants, la contribuziun da mantegniment, l’abitaziun e.u.v.
La dretgira po pretender ulteriurs documents.
Il proceder finescha cun la sentenzia da divorzi da la dretgira. La dretgira fixescha las consequenzas per Vus, per Vossa anteriura conjugala u Voss anteriur conjugal e per Voss uffants. Ella resguarda las propostas da Vossa cunvegna da divorzi, nun che quella na saja betg equilibrada (per exempel sche Vus renunziais – perquai che Vus vulais dumagnar uschè svelt sco pussaivel il divorzi – a las pretensiuns da provediment che Vus avais acquistà durant la lètg) u sch’ella cuntrafa als interess dals uffants. Quai è per exempel il cas, sche Vus renunziais als pajaments da mantegniment da l'anteriura conjugala u da l'anteriur conjugal per survegnir suletta u sulet il dretg da tgira.
Vus pudais er dumandar il divorzi, sche Vossa conjugala u Voss conjugal n’è betg d’accord. Vus stuais dentant avair vivì separadamain durant almain dus onns.
En cas excepziunals po ina lètg vegnir divorziada avant la scadenza da quest termin da separaziun da dus onns. Premess vegni dentant che la lètg saja daventada insupportabla per Vus per motivs gravants, p.ex. en cas da violenza corporala.
La dretgira infurmescha davart ils documents che Vus stuais preschentar.
La procedura finescha cun la sentenzia da divorzi da la dretgira. La dretgira decida davart tut las consequenzas dal divorzi. En quest connex resguarda ella ils puncts, nua che Vus e Vossa anteriura conjugala u Voss anteriur conjugal essas tuttina anc vegnids perina.
La durada d’ina procedura da divorzi è differenta. Sche Vus e Vossa conjugala u Voss conjugal essas d’accord davart las consequenzas dal divorzi, dura quai per regla trais fin quatter mais. Sche Vus na vegnis betg d'As cunvegnir davart ina u pliras consequenzas, po ina procedura da divorzi durar plirs onns.
En cas d’in divorzi resultan spezialmain custs da dretgira (1000 fin 4000 francs tut tenor il chantun) ed eventualmain custs d’advocat (in pèr tschient fin millis francs, tut tenor la cumplexitad da la procedura).
En cas da difficultads finanzialas pudais Vus dumandar in’assistenza giudiziala ch'è cumplainamain u parzialmain gratuita. En quest cas surpiglia il stadi cumplainamain u parzialmain ils custs da dretgira e d’advocat.
Infurmaziuns davart la pussaivladad da survegnir tals agids survegnis Vus tar la dretgira responsabla per il divorzi.
Per infurmaziuns davart la procedura e davart l’instanza da divorzi sco er per in'eventuala cussegliaziun As drizzai ad in’advocata u ad in advocat ubain a Vossa assicuranza da protecziun giuridica. Ulteriuras infurmaziuns utilas davart il divorzi chattais Vus plinavant sut las suandantas adressas:
Provediment professiunal en cas d’in divorzi – directiva per conjugals e per pèrs en in partenadi registrà
Uffizi federal da giustia: formulars per inoltraziuns da las partidas (p.ex. divorzi sin dumonda cuminaivla, dumonda per ina giurisdicziun gratuita)