text:
Sester Levànt
Sester Levànt (Sestri Levante in italian, Sèstri in ligur) l'è ün cumün de 18 682 abitant in de la Liguria, Pruvincia de Genua. Per la sò particulàar pusiziùn geografica l'è ciamàa "la cità dij düü mar".
Cuntegnüü
- 1 Geografia
- 2 Storia
- 3 Sìmbul
- 4 Munument e olter sitt interessànt
- 4.1 Gesi
- 4.2 Palàzz
- 4.3 Castèll
- 4.4 Purtàj
- 4.5 Pinacotechi
- 5 Persunàgg famùs
- 6 Manifestaziùn
- 7 Ecunumia
- 8 Trasport
- 9 Gemelàgg
- 10 Sport
- 11 Olter prugètt
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sester la se tröva in de la Rivera de Levànt e l'è vüna dij cità pussee a uriént del Tigùli. L'è fàda sü in sü la piana furmàda in dij ànn dal turént Gròmul, cunter al prumuntòri ciamàa "Isula", che l'è tacàa a la teraferma da 'na striscia de tèra che partìss la "Baia dij Fàvul" (inscì ciamàda perchè chì gh'ha vissüü Hans Christian Andersen in del 1835) da la "Baia del Silenzi".
El center storich el se tröva tra i dò baij e la striscia de tèra; la part pussee muderna la se gh'ha svilupàda in sü la piana del Gròmul.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sester l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è stàda fundàda dai Ligur, ciamàa anca "Tigùli" (da chì el nòmm de quèla zona), cumè anca i olter paes del teritòri.
Ün temp Sester l'era fàa sü sunt ün isulòt, quèl che incöö l'è diventàa ün prumuntòri. La striscia de tèra che incoeu culega 'l prumuntòri a la piana el se gh'ha fàa sü cunt i depòset dij turént Gromul e Petròni e cunt l'aziùn del mar.
Sester l'era cugnusüda in de l'età dij Rumàn cunt el nòmm de Segesta Tigulliorum u dumà Segeste. In 'sta epuca chì l'è diventàda ün impurtant center de cumerci marìtim: vist che l'era arent ai stràdi che purtàven al Pass del Bracch e al Col de Velva, i merci rivàven al port e nàven in dij vàl Petròni, Gravéja, Vara e in de la Lunigiana; in pü, i materij prìmm rivàven daij zoni interni fin a Sester sèmper sü 'sti stràdi chì.
Sester l'è stada citàda in del "Diploma de Berengàri" del 909, quand l'è stàda dàda a la Basilica de San Giuàn de Pavia; dopu l'è stàda dàda a l'Abazìa de San Culumbàn de Bobi.
In del Mediuef la cità la gh'ha cuminciàa a svilupàss in de la piana.
In del 1133 i Fiesch de Lavagna gh'hànn pruvàa a ciapà Sester, ma la Republica Ligura l'è reusìda a batij e gh'ha metüü el burgh sòt la sò pruteziùn militàar e pulìtica in de l'ànn dopu.
In del 1145 l'è stàda ciapàda da l'Abazia de San Culumbàn la part pussee vôlta del teritòri, che l'è stàda trasfurmàda int ün castèll da Genua.
I naf de Pisa gh'hànn tacàa 'l Tigùli in del 1170, ma, cumè anca olter paes de la zona, Sester gh'ha minga cedüü aij atàcch dij Pisàn e la se gh'ha salvàda. In del 1172 i famìli Malaspina e Fiesch s'hin metüü insèma e gh'hànn ucupàa Sester al post dij Genués. In del 1212 gh'hànn creàa la "Pudesteria de Sester Levànt".
In del 1327 el Sciur de Lucca Castruccio Castracani gh'ha pruàa a ciapà el burgh, ma l'è minga stàa bun; al cuntrari, l'ucupaziùn l'è nàda a bun fin per i Viscunt de Milàn in del 1365. Venezia gh'ha pruàa a ciapà Sester in del 1432, ma anca lée l'è minga stàda buna.
Sester, cumè anca olter burgh del Tigùli, l'è stàda sachegiàda daj Turch in del 1542 e daj Saracén in del 1607.
Quand gh'èra Napuleun, Sester l'èra stàda metüda in del Dipartimént dij Apenìn. Dopu el Cungress de Viena del 1815 l'è pasàda al Règn de Sardegna e, in del 1861 l'è nàda a fà part del Règn d'Italia.
Sìmbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stèma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El stèma de Sester Levànt gh'ha sü ün isula ruciùsa cunt sü düü tur merlàdi sü sfund azur; sura la gh'è 'na curuna e sot ram de querc e de ulif.
Gunfalùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gunfalùn l'è azur, urlàa de or, e gh'ha in mèz el stèma del cumün.
Munument e olter sitt interessànt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Santa Maria de Nazareth[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa l'è stàda fàda sü tra'l 1604 e'l 1616 da l'architet Gio. Batta Carbone cumè nööva gesa paruchiàal, dopu che gh'han sistemàa'l culegament tra l'Isula e la piana. Fin al 1957 l'è stàda co-catedràal de la diocesi de Brügnàa; dopu Sester l'è pasàdaa la diocesi de Chiavari.
La faciàda, de stil neoclassich, prugetàda da Giambattista Prato, l'è del 1837-1840. Denter gh'hin teli de l'età barocca e'na Pietà de lègn de Anton Maria Maragliano.
San Nicolò de l'Isula[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è la gesa pussee vègia de Sester: l'è stàda fàda sü in del 1151 in de la part ciamàda Isula. Fin al XVII secul l'è stàda la paruchiàal de Sester (incöö l'è Santa Maria de Nazareth).
El prìmm edifizi l'èra de stil rumanich, ma in del XV secul l'è stàa fàa sü de nööf in stil barocch. Il campanìl, cul tec piramidàal, gh'ha finèster a bìfuri. Denter l'è de stil gotich e gh'ha trè navàdi.
San Stèven del Punt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se i primi nutizi hin del XI secul, 'sta gesa chì l'è stàda fàda sü del tücc in del XVIII secul; dopu l'è stàda ingrandìda, gh'han fàa sü'l Batisteri, ün nööf paviment de marm e i decuraziùn sü la faciàda, in duvè gh'han anca metüü sü la statua de San Stèven.
Denter gh'ha trè navàdi e trìi altàar (quèl in mèzz de San Stèven, i olter düü de la Madòna del Càrmen e de San Giusèpp); la navàda de mèzz la finìss cunt üna granda abside.
Sant'Antòni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa cumè l'è adèss l'è dij ànn Sesanta del XX secul, ma 'na vòlta gh'èren in quel sitt olter gesi.
A l'inìzi gh'èra 'n oratòri dedicàa a Giuànn Evangelista e Antòni, ma in del 1647 i fràa gh'han fàa sü 'na nööva gesa. In del 1948 l'è diventàda gesa paruchiàal.
Gesa de l'Imaculàda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fàda sü arent la Baia del Silenzi, l'è 'na gesa del 1688 de stil mediuevàal cunt la faciàda che la gh'ha i strìss bianch e negher urizuntaj. Arent gh'è'l cunvent dij Capucìn.
Denter gh'è 'na statua de lègn de l'Imaculàda del XVIII secul metüda in sü l'altàar magiùr, 'na pitüra de Domenico Fiasella cunt sü'l Miràcul de Sant'Antòni de Padua e'na tela, semper de l'istess pitùr, cunt sü San Felìs de Cantalìs che ciàpa'l Bambinèl da la Madòna.
Gesa de l'Istitüt dij Suori Maestri Pij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Üna vòlta l'èra la gesa dij Suori Turchini, rivàde a Sester in del 1658 e che l'han fàda sü sübit dopu. La gesa l'è stada fàda sü nööva ün frach de vòlt, ma in del 1798 l'è stàda abandunàda per la sò supresiùn, vörüda da Napoleun Bunapart.
Dal 1829 hin denter i Suori de la Presentaziùn.
San Peder in Cadènn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa, del 1640, la se tröva in del center storich, in vich Macelli, cunt arent ün cunvent dij Capucìn. Cunt la sistemaziùn de la cità el sitt el diventava minga isulàa assee, alura i Fràa gh'hànn dàa la gesa ai Prevet de San Peder in Cadènn in del 1686 e hin andàa in ün olter sitt.
In dij ànn la gesa l'è stàda sistemàda e ingrandìda pussee vòlt, anca perchè gh'ha avüü ün frach de dànn dopu l'arivi de Napuleun Bunapart e dopu che l'è s-ciupàda 'na bumba in d'ün edifizi arent in del 1951.
San Bartulumeu de la Ginestra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa la se tröva in del sitt cunt l'istess nomm e l'è anca cugnusüda cumè gesa de la Madòna del Sucurs dopu'l 1750. La gesa cumè l'è adèss l'è del 1838.
Oltri gesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- San Giàchem in Loto, del 1540
- Santa Vitoria in Lobiöla, fundàda daj Fràa Culumbaniàn in del XI secul in de la fraziùn Lobiöla
- San Bernàrd dij Cassini, del 1151 ma fàda sü de nööf in del 1636
- San Paul in Pila, cunsacràda el 26 utuber 1980
- Santa Margherìda in Fossalupara, che ün temp la se trövava in duvè che incöö gh'è 'l cimiteri de Fossalupara e che l'è stàda tràda a bass in del 1739, cunsacràda el 27 agust 1958
- Cunvent de l'Anunciàda, del XV secul, diventàda dopu 'na culonia marina e che incöö l'è 'n sitt in duvè fànn cunferenzi culturaj
- Santa Caterina, del 1578 e tràda a bass daj bumbardament in del 1944.
Palàzz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Palàzz Durazzo Pallavicini[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fàa sü in del XVII secul, incöö l'è el sitt in duvè gh'è la Casa Cumünàal. El se tröva in de la piazza Matteotti, in del burgh mediuevàal de Sester, arent la gesa de Santa Maria de Nazareth.
In de la Sala del Cunsìli Cumünàal,al segund pian, gh'è 'na pitüra de Francesco Bassano de l'Aduraziùn dij Màag.
Palàzz Cattaneo de la Volta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'n palàzz del XVII secul e gh'ha 'na capelèta del XVIII secul.
Denter gh'hin dij nicchi in dij pilaster de la cupola, cunt in cima ün lanternìn cunt sü i statui dij sant Ana, Giuachìn, Elisabèta e Giusèpp cunt el Bambinèl.
Oltri palàzz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Palàzz Fascie Rossi, in duvè incöö gh'è la Bibliuteca
- Vila Sertorio
- Vila Rimassa
- Vila Serlupi d'Ongran
- Vila Balbi
- Vila Gualino, incöö "Hotel dei Castelli"
- Castel Gandolfo
Castèll[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arent a l'Isula, in duvè che incöö gh'è 'l parch de l'Hotel dei Castelli, gh'èra ün castèll fàa sü in del 1145 da la Republica Ligura. In del 1440 l'è stàda in part fàda sü de nööf e in del 1810 l'è diventàa 'n cimiteri. L'è stàa tràa a bass del tücc in de l'inizi del XX secul.
Tra'l 1925 e'l 1928 han fàa sü i "Castèll Gualino", vili de stil mediuevàal che incöö hin albergh.
Purtàj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del center storich de Sester gh'hin ün frach de purtàj de ardesia del XIV secul, in particulàar in de la via XXV Aprìl, ciamàda anca "caruggio", la strada pussee impurtant de la zona vègia.
Pinacotechi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la Pinacoteca Rizzi gh'hin quader de pitùr dij Fiandri e'n frach de ceramichi lìguri.
Persunàgg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüü e uriginàri de Sester[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luigi Lambruschini (1776-1854), Cardinal Segretari de Stàat
- Giovanni Descalzo (1902-1951), pueta: la Baia del Silenzi, el gulf ad est de Sester, le stàda ciamàda inscì da lüü
- Giorgio Bo (1905-1980), pulitich e minister
- Carlo Bo (1911-2001), critich leterari
- Ferdinando Lambruschini (1911-1981), arcivescuf de Perugia
- Eraldo Fico (1915-1959), partigiàn ciamàa cunt el nòmm de bataja "Virgola"
- Fosco Becattini (1925), calciadùr
- Mino Bozzano (1933-2008), pugil
- Renzo Uzzecchini (1935), calciadùr e alenadùr
- Bruno Baveni (1939), calciadùr
- Ermes Paterlini (1947), calciadùr
- Claudio Agnetti (1950), calciadùr
- Silvino Chiappara (1954), calciadùr
- Andrea De Marco (1973), nasüü a Genua ma uriginàri de Sester, àrbiter de balùn e imprenditùr
- Aldo Traversaro (1948), nasüü a Chiavari ma uriginàri de Sester, pugil
- Samuele Podestà (1976), giugadùr de balacanèster
- Rodolfo Benevento (1943-1991), matematich
- Marcello Rezzano (1929), pitùr
- Vincenzo Gueglio (1946), scritùr, editùr e sagista
- Giovanni Magnelli (1910-1994), inventùr de la "Barcarolata" e promotùr del "Premi Andersen"
Ligàa a Sester[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hans Christian Andersen (1805-1875), scritùr e pueta danes: la Baia dij Fàvul, a ucident, la gh'ha 'stu nòmm in sò regord
- Dina Bellotti (Alessandria 1911 - Roma 2003), pitrìs. La stava de cà a Sester, che la gh'ha dedicàa 'na piazèta
- George Gordon Byron, pueta ingles
- Mary Wollstonecraft Shelley scritrìs inglesa
- Emanuele Narducci, latinista, cuurdinadùr del Centro di Studi sulla Fortuna dell'Antico de Sester Levànt
- Alberto Grilli, latinista, cunsulent del Centro di Studi sulla Fortuna dell'Antico de Sester Levànt
Manifestaziùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fera de San Giusèpp, a marz, cunt ün esposiziùn de fiùr e pianti
- Festival del Blues e del Soul, il 1 magg
- Premi Andersen, a la fin de magg; l'è 'n premi leteràri de lìber per bagaj
- Pàli marinàar del Tigùli, che la se tègn tra i Cumün de Santa Margherita Ligur, San Michee de Pagana, Rapàll, Zuaj, Chiavari, Lavagna e Sester Levànt in del mar innanz a 'sti sitt chì a rutaziùn in ciascün ànn tra lüj e agust
- Bagnun, la penultima setimana de lüj in de la spiàgia urientàal de Riva Trigùs; a tücc i dànn i sardi in del brudètt in sül biscott de pan
- Barcarolata, l'ultima dumenega de lüj; l'è 'na sfilàda de barchi in de la Baia del Silenzi, cunt ün premi per la barca pussee mej adubàda
- Festa de la Madòna del Càrmen, in lüj; i fànn 'na prucesiùn cunt dij grand crucifìss e 'na statua de la Madòna, adubàda cunt l'üga fàda madurà prima del temp
- Fera de San Stèven, el 26 dicember.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sester Levànt la vif per la magiùr part de turism. L'è svilupàa 'l setùr balneàr, che'l pò fà cunt sü düü spiàgi e 'na sculièra tipica dij sitt lìgur.
Üna vòlta l'ecunumia la se fundava sü la custruziùn dij "leudi", barchi a vela latina; incöö gh'è 'na barca del gener in de la spiàgia dij Balin, in de la Baia dij Fàvul.
A Riva Trigùs gh'è la fàbrica de naf de la "Fincantieri", che la fà naf de guèra; dopu 'n mument de crisi, incöö l'è anca anò in funziùn.
Trasport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stràdi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sester Levànt l'è sü la Via Aurelia, Strada Pruvinciàal (üna vòlta Statàal) 1; in pü gh'è anca 'na surtìda de l'Autostrada A12 Genua-Rusignàn.
Feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La staziùn de Sester Levànt la se tröva in sü la linea Genua-Pisa; anca la sò fraziùn Riva Trigùs la gh'ha 'na staziùn in sü l'istessa linea.
Gemelàgg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sester Levànt l'è gemelàda cunt la cità francesa de Dole dal 1983; la fraziùn de Riva Trigùs l'è gemelàda dal 2002 cunt Santa Cruz, in dij Stat Ünii.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Sester Levànt giùghen i squadri "Unione Sportiva Sestri Levante" (balùn, serie D) e "Centro Basket Sestri Levante" (balacanèster).


c: text/html

text:
Aquileia
Aquileia (en furlà: Aquilee; endèla parlàda locàl: Aquilea; en slovéno: Oglej; en francés: Aquilée; croàto: Akvileja; en todèsch antìch: Agley) l'è 'n cümü italià de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, pruvìncia de Udine, che g'ha presapóch 3.330 abitàncc, 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 93 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fiumicello, Grado (GO), Terzo d'Aquileia, Villa Vicentina.
Fondàda come colònia romàna 'ndèl an 181 prìma del Signùr, l'è stàda capitàl de la X regiù augustèa e metròpoli de la céza cristiàna. Enséma co Ravenna l'è sit archeològich piö 'mportànt de l'Italia del Nort, e 'nsèma a Cividale del Friuli e Udine l'è stàda giöna de le capitài stòriche del Friuli.
Famùs en töt el mónt i è i mozàich conservàcc endèla Bazìlica de la cità.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
San Vitor (Svizzera)
San Vitor (San Vittore in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 724 abitant e una süperfiss de 22.03 km², e al se tröva a una altitüden de 278 meter sura al livel del mar.
El cumün de San Vitor a l'è tacaa ai cumün de Arvigo, Buseno, Castaneda, Clar (TI), Cresciano (TI), Germasin (IT-CO), Lümin (TI), Rorè.
L'andament storegh de la popolazion de San Vitor l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ San Vittore in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Début secteur de contenu
8.3.-25.8. 2012
Vernissascha: 7.3.2012, 18.00, cun Massimo Rocchi
Il pitschen pajais cun las quatter linguas, hai num uffizialmain. Ma: Sapperlottas! Persunas che visitan la Svizra remartgan svelt ch'i dat tar nus bler dapli variaziun. Co ch'ins discurriva e discurra en noss pajais pon ins tadlar en l'exposiziun «Sapperlottas! Dialects da la Svizra».
In sguard sin la situaziun linguistica en Svizra mussa in maletg colurà e cumplex. Il franzos da la Svizra romanda sa differenziescha mo pauc da la lingua da la Frantscha, ed ils dialects, ils patois, vegnan mo pli discurrids en paucs lieus. Cun quest territori linguistic magari cumpact cuntrastescha il Grischun cun sia situaziun linguistica magari diversifitgada cun ils dialects ed idioms rumantschs, talians e tudestgs. Sper ils tschintg idioms rumantsch datti dapi trenta onns er il rumantsch grischun sco lingua standardisada, ina situaziun ch'ha adina puspè procurà per cuntraversas. En la Svizra taliana vegnan ils dialetti ed il talian standard discurrids mintga di l'in sper l'auter sco varietads d'ina medema lingua. En Svizra tudestga regna percunter la diglossia, en la tensiun tranter il tudestg da standard ed ils dialects. Er questa situaziun è adina puspè in motiv per discussiuns e conflicts.
En il center da l'exposiziun «Sapperlottas! Dialects da la Svizra» stat ina installaziun acustica cun registraziuns da las quatter regiuns linguisticas. Quests documents sonors istorics derivan da la collecziun da l'Archiv fonografic da l'Universitad da Turitg e dateschan dals onns 1910. Ins auda litteratura dialectala, dialects sparids sco il jiddic dal Surbtal, patois fitg rars da la Svizra romanda, dialects vitals da las valli dal Tessin e divers etnolects discurrids da la giuventetgna multiculturala. Tut en tut chattan ins en l'exposiziun tredesch staziuns acusticas cun var quaranta registraziuns.
Sper ils numerus pledaris regiunals, collecziuneschan e registreschan ils quatter gronds dicziunaris naziunals la varietad dialectala da la Svizra. Quests vegnan er preschentads en l'exposiziun: il Schweizerische Idiotikon, il Glossaire des patois de la Suisse romande, il Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana ed il Dicziunari Rumantsch Grischun. Ins vegn a savair co che quests dicziunaris èn vegnids fundads avant passa tschient onns e co ch'i vegn lavurà fin oz en las redacziuns.
La basa per la perscrutaziun dals dialects èn las registraziuns. En dus pitschens studios da tun po mintgin registrar l'agen dialect cun in microfon e deponer la registraziun en l'exposiziun. Sut il titel «las vuschs da la Svizra 2012» han ins access a questa purschida plurilingua er sin internet. Uschia pon las visitadras ed ils visitaders contribuir concretamain a la perscrutaziun dals dialects, siond che las datas vegnan evaluadas ed analisadas pli tard a l'Universitad da Turitg.
En l'exposiziun vegnan mussadas er diversas apparaturas da registraziun istoricas, per exempel in fonograf ed autras maschinas che documenteschan l'istorgia da la tecnica da registraziun.
En vista a quest'exposiziun digitalisescha la Biblioteca naziunala svizra diversas ouvras da la dialectologia. Var tschient cudeschs e diversas revistas vegnan a star a disposiziun online a partir da l'avertura da l'exposiziun.
Ein L'exposiziun vegn accumpagnada d'in vast program d'occurrenzas. Igl èn planisadas per exempel dus discurs moderads e duas dietas. Sco adina è er il program da la notg dals museums deditgà al motto da l'exposiziun actuala, uschia che la notg dals 16 da mars 2012 vegn a daventar en la Biblioteca naziunala la notg dialectala. Ils 26 d'avrigl emetta il radio DRS 1 l'emissiun Schnabelweid directamain da la Biblioteca naziunala. Excepziunalmain avra la Biblioteca naziunala quest onn sias portas er il 1. d'avust - per in ensolver en biblioteca ed ina guida tras l'exposiziun. La pussaivladad da far ina visita guidada datti er ad auters termins.
Fin secteur de contenu


text:
Dolceacqua
Dolceacqua l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 2 051 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 20,2 km² e 'na densità de popolasiù de 102 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Airole, Apricale, Breil-sur-Roya (FR-06), Camporosso, Isolabona, Perinaldo, Rocchetta Nervina, San Biagio della Cima, Ventimiglia.
-
-
Targa 'n memória de Claude Monet
-
-
-
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Dolceacqua l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Monthey
Monthey a l'è un cumün svizzer del distret de Monthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.7 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 16628 abitant.
El cumün de Monthey al se tröva a una altitüden de | meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bex (VD), Châtel (FR-74), Collombey-Muraz, Massongex, Montriond (FR-74), Ollon (VD), Troistorrents, Val-d'Illiez, Vérossaz.
Citaa ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Monthey l'è ingemelaa con:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Monthey
- Media relaa a Monthey al Wikimedia Commons


text:
Cità del Vatican
El Staat de la Cità del Vatican (in latin Status Civitatis Vaticanæ, in italian Città del Vaticano), comünement ciamaa Citaa del Vatican, l'è un stat indipendent de l'Europa sott la suvranità de la Santa Sede, a travers l'uturità del Papa de la Gesa Catolica ch' al v'esercita i pudè de munarca assolüt. Cunt una süperfiss de 0,44 km, inserida in dal tessüt urban de la cità de Roma, in dai press de la riva dester d'al Tevar, su in dal Col Vatican, a l'è 'l pussee picul stat indipendent del mond, in termin de populaziun e in termin de estenziun teriturial.
Storia e Urigin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Staat de la Gesa, ca per circa un mileni al s'era estendüü su bona part de l'Italia central, a l'era staa definitivament ocupaat in dal 20 de setembar 1870, ch'a i Bersajee del Regn d'Italia eren andaa dent a Roma a travers la porta Pia. El Papa Pio IX al vureva nò l'anessiun con l'Italia, inscì in nasciüü brut raport intra l'Italia e la Gesa, quela che l'è ciamada la Questiun Romana. La questiun a l'è stada risolta el 11 de febrar del 1929, quand i dö Alt Cuntendent hann firmaa i pat del Lateran, segund i quai l'Italia al ricugnuss la citaà del Vatican come un stat indipent in tütt e per tütt.


text:
Üniun Eurupea
L'Üniun Eurupea (UE) a l'è un üniun suranaziunala de 28 stat de l'Europa. A l'è nassüda in del 1992 de la Cumünità Ecunomiga Eurupea cunt el Trataa de Maastricht. In del temp el nümer di stat a l'è vegnüü püssee grand e istess anca i sò cumpetenz.
L'UE a l'è vüna di entità ecunomigh e pulitigh püssee gross del mund, cunt i sò 494 miliun de personn e un GDP cumbinaa de €11.6 triliun (US$14.5) in del 2006.[1]
L'Üniun a l'è un marcaa ünegh cunt una pulitiga de cumerci cumüna.[2]. La püssee part di stat member al dupra una muneda ünega, l'euro.
La pulitiga furestera cumüna a l'è inscambi limitada.
L'Üniun Eurupea a l'è fada de 28 stat de l'Europa:
- Austria
- Belgi
- Bülgaria
- Ciper
- Cruazia
- Danimarca
- Estonia
- Finlandia
- Francia
- Germania
- Grecia
- Irlanda
- Italia
- Letonia
- Lituania
- Lüssemburgh
- Malta
- Üngheria
- Paes Bass
- Pulonia
- Purtugal
- Regn Ünii
- Repübliga Ceca
- Rumania
- Sluachia
- Sluenia
- Spagna
- Svezia
Urganizaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presidenza de l'Üniun Eurupea la birla per ses mis intra i guern di stat member.
El president del parlament eurupee a l'è el Hans-Gert Pijttering.
Lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Üniun Eurupea la gh'ha vintitrì lenguv ufiziaj; i lenguv che dupren i funziunari de la cumissiun e del cunsej a hinn trì: l'ingles, el frances e 'ltudesch.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ EU nominal GDP 2006, International Monetary Fund, cuntrulaa el 17 d'April del 2007
- ↑ Activities of the European Union: Internal Market,EUROPA


text:
PUMPIERS LUMNEZIA
Cordial beinvegni tier ils pumpiers Lumnezia
Vus sesanfleis silla homepage dils pumpiers Lumnezia. Cheu anfleis vus las informaziuns impurtontas davart noss'organisaziun.
Dapi il schaner 2016 ei la pagina surluvrada ed en niev vestgiu. Ina versiun per tablets e smartphones suonda.
Pumpiers Lumnezia
novitads
Terminau cuors da meinagruppa cun success
La jamna dils 14-18-03-2016 ha Willi Caviezel frequentau il cuors da meinagruppa a Tusaun e terminau quel cun success.
Cuors da basa per novizs a Trun
Sonda, ils 12 da mars han 10 novizs frequentau cun success il cuors da basa a Trun.
trenament a Tusaun 19-11-2016
correctura:
igl exercezi dils 5-11-2016 (Lumnezia dado)
ha liug avonmiezdi allas 09.00 e buca sco indicau silla survesta dils exercezis persunals allas 20.00 uras. Perstgisei quei sbagl.
Malauras en Lumnezia 16/17/18 -06-2016
La plievgia intensiva ha caschunau entgins donns ils davos dis. Cun buna lavur da prevenziun e survigilonza han ils lavurs communals e per part ils pumpiers evitau donns pli gronds.
survesta da prighels
l'aura en Lumnezia
relaziun sin via el Grischun
© pumpiers lumnezia 2016
contact: info@pumpierslumnezia.ch


text:
Bauhaus
I Bauhaus i èṅ un grup muśicàl Post-punk/Gothic rock ingléś ch'al s è furmâ a Northampton in dal 1978. A 'l inìsi i ìvan sarnî al nóm ad Bauhaus 1919, nóm tòlt da la scóla 'd art tedésca fundàda pròpria in dal 1919.
Biugrafìa
Gl'inìsi (1978-1980)
I fradèi Haskins, Kevin (baterìa e percusiòṅ) e David J (bas), i ìvan bèla partecipâ a di prugèt muśicài cuma i Craze o i Submerged Tenth ma sénsa avér dal sucès. A chi lōr a s śònta pò al chitarìsta Daniel Ash ma al ròbi i n càmbian minga par gnint in fiṅ tant ch'i cgnósan la parsòna ch'la cambiarà al destìṅ dal grup: Peter Murphy. Pèla dimóndi śbiàvda cuma un cadàvar, grugn dasquadrâ, còrp da schéltar, màgar cum un ciòld, cavìi drit in sla suca tut négar: un umèṅ cumpàgn al n psiva minga pasàr sénsa èsar vdû da i tri ch'i al sarnìsan cuma cantànt.
Da 'd lè a pôc (Agóst dal 1979) a vèṅ fóra par la cà discugràfica Small Wonder Records al prim sìngul Bela Lugosi's Dead/Boys, na canta ch'la dura da piò ad nóṿ minùt in unór dal famóś atōr ungheréś ad film da scarésa Béla Ferenc Dezső Blaskó, dit Bela Lugosi, ch'al ś véd in sla cupertìna cun di ali da papastrèl.
Murphy al la canta ad parsòna anc dènt'r al film cult ad Tony Scott Miriam si sveglia a Mezzanotte (Miriam la s darséd a Meśanòt dal 1983) mèntar al vampîr David Bowie al diś a la sò cumpàra Catherine Deneuve «A n gh'è mia giàs». La canta la dvénta fiṅ da subìt un sucès in dal discutéchi underground e la s pòrta sèg la mòda p'r i śóvan ad vistìr-as ad négar scultànd cla mùśica lè acsè vilìda e scura.
In dal Nuvémbar dal 1979 i Bauhaus i fìrman pò un cuntràt cun l'etichéta 4AD dla Beggars Banquet e in dal Śnar dal 1980 i faṅ gnir fóra al sìngul Dark entries/Untitled dal stîl post-punk vèrs al dark śvélt e turturâ.
Al tèrs sìngul Terror couple kill colonel al dascór 'd un culunèl masâ in dla sò cà par maṅ dna còpia naśìsta. Da cl'atra banda dal disc a gh'è invéci Scopes, un braṅ misterióś ch'a n s capìs gnint.
In dal Setémbar dal 1980 a taca al sò prim tour in di Stat Unî. In cal mèntar a véd la luś la cover di T-Rex Telegram Sam e in Utóbar al prim àlbum dal grup, In the Flat Field (In dal camp tut cumpàgn). In dla cupertìna, in na cambra scura, a ś véd un risulèṅ cavâ śò nûd ch'al sòna un sibiulòṅ. Al disc uriginàl al gh'à dèntar nóṿ pès (fra i quài la title track, Double Dare, Spy in the Cab e Stigmata Martyr) ma in séguit l'è gnuda fóra n'edisiòṅ cun òt braṅ da piò, i tri sìngui precedènt e al sò b-side. Cal disc chè al finìs in di prim pòst dal clasìfichi di lavōr muśicài indipendènt e a 'l 72śum ad quéla uficiàla dal canti pop.
I ùltim an insém in di an Utànta (1981-1983)
Al sucès dal prim disc al pórta in élt i dū sìngui gnû fóra in séguit. Difàti Kick in the Eye e The Passion of Lovers (ch'i faràṅ part d'l àlbum ch'l éra drē a gnir fóra) i gh la càvan a 'ndar dèntar in di prim ssanta pòst dal clasìfichi ingléśi.
In d'l Utóbar dal 1981 al grup al fà catàr in di negòsi al sò secónd lavōr fat par la nóva cà discugràfica Beggar's Banquet Records, Mask (Mascra), un disc cun dal sulusiòṅ muśicàli nóvi (da 'l dub a la letrònica), cun di strumènt mai druâ prima (tastéri e chitàra acùstica), sénsa però luntanàr-as da 'l stamp dark di inìsi. La cupertìna la nas da un diśégn ad Daniel Ash. 'L àlbum 'l è stâ un sucès, tucànd al pòst 30 in dal clasìfichi dal Régn Unî, cun i dū sìngui vèć e al nóvi Hair Of The Dog, Dancing, Mask (a gh'è un vìddeo ad cla canta chè) e Hollow Hills braṅ ad punta.
Anc al 1982 'l è stâ 'n an fis ad sucès p'r i Bauhaus. In Mars a vèṅ fóra 'l EP Searching for Satori (45śum pòst in clasìfica) mènt'r in Istâ 'l è al tùran di sìngui Spirit e pò Lagartija Nick. Prima ad far gnir fóra al tèrs àlbum The Sky's Gone Out (Al cēl 'l è andâ fóra) in d'l Utóbar dal 1982, al grup al rigìstra na cover ad sucès dal braṅ ad David Bowie Ziggy Stardust (15śum pòst in clasìfica) ch'al pòrta in élt anc 'l àlbum (ch'al finìs drit a 'l quàrt pòst a sò vòlta). Al pès ch'al al vèra (Third Uncle) 'l è na cover a sò vòlta ad Brian Eno mèntar i èṅ dvintâ di clàsic dla banda i braṅ Silent Hedges, Swing The Heartache e la trista The Three Shadows part 2. La versiòṅ su CD, cum al sòlit, la gh'à dèntar anc soquànti b-side cuma la strana Party of the First Part in dua i Bauhaus i faṅ sōl la mùśica, śuntànd-ag dèntar un dascórs fra 'l Diàvul e na dóna ch'la vrév far la cantànta, tòlt diretamènt dal cartòṅ animâ canadéś The Devil and Daniel Mouse dal 1978.
La prima versiòṅ dal disc la gh'iva dèntar anc al disc dal viṿ Press the Eject and Give Me the Tape (Schisa Eject e dà-'m al nàstar), un lavōr gnû fóra anc par sò cònt in dal 1982 e ch'al mitìva insém al registrasiòṅ di cuncèrt ad Lóndra e ad Liverpool di ùltim dū an. La versiòṅ su CD la gh'à anc siē bonus tracks cuma Terror Couple Kill Colonel e la cover ad Lou Reed Waiting for the Man rigistràda a Manchester al 28 'd Utóbar dal 1981.
In dal 1983 Peter Murphy al s bèca na palmunìte e 'l è custrét a mulàr al sesiòṅ ad rigistrasiòṅ dal disc nóṿ (al più acùstic ad tut), lasànd spasi a Daniel Ash e David J che acsè i càntan anc in soquànt braṅ.
Al disc Burning from the Inside (Bruśànd ad dèntar) al véd la luś in dal 1983 cun al sìngul sarnî ch'l è She's in Parties. 'N àtar sìngul The Sanity Assassin al farà pò part dla versiòṅ su CD ad cal lavōr chè insém a àtar tri braṅ.
Na vòlta armìs, Murphy al pōl turnàr insém a la banda a far di cuncèrt in Giapòṅ. Subìt dòp i quàtar i vànan in Inghiltéra par la prumusiòṅ dal nóṿ disc ch'al gh la cava a finìr al 13śum pòst in clasìfica. In dal Luj dal stés an però al grup al s mòla lè, dand briśa na spiegasiòṅ dal parchè. A cal punt lè al cantànt al s mét insém a Mick Karn di Japan dand vita a i Dali's Car par pò tacàr na caréra da par lò. Dal cant suo Daniel Ash al taca a sunàr prima cun i Tones on Tail e pò cun i Love and Rockets insém a Haskins e David J.
La riugnòṅ (1998-2008)
Durànt al perìud dla separasiòṅ, i vénan fóra soquànti racòlti e dū disc dal viṿ: Swing the Heartache: the BBC Sessions (cun dèntar dal vèci registrasiòṅ fati par John Peel e David Jensen) dal 1989 e Rest In Peace: The Final Concert (cuncèrt rigistrâ a Lóndra in dal Luj dal 1983) dal 1992.
In dal 1998, a quind'ś an da la fiṅ di Bauhaus, al grup al decìd ad met'r-as insém incóra, e a partìs na tournée mundiàla in dua i vénan cantâ dū pès nóṿ: Severance e The Dog's a Vapour. Al prim ad quist dū chè 'l è na cover di Dead Can Dance e la s cata in dal disc dal viṿ Gotham gnû fóra in dal 1999 (in dal versiòṅ live e fata in studi).
A s trata però 'd un fōg ad paja parchè subìt dòp Murphy al cuntìnua la sò caréra da par lò, a part un tour incóra insém in dal 2005 e 2006, cun di disc rigistrâ in sal mumènt par la Instant live.
Sōl in dal Mars dal 2008 i Bauhaus i daṅ a la luś un nóṿ lavōr ad studi, Go away white (Và via biànc), sénsa però far di tour prumusiunài. I pès i èṅ déś, tut incìś in pôc dè, soquànt bèla sintî (Dog's a Vapour la fava part dla compilation Heavy Metal 2000, Adrenalin e Endless Summer of the Damned i éran stadi sunàdi dal viṿ in dal 2006). Al grup al diś però che cal disc chè al sarà 'l ùltim dla sò caréra e che la stòria di Bauhaus la finìs lè.
Mémbar
- Peter Murphy vóś e chitàra
- Daniel Ash chitàra e vóś
- David J bas e vóś
- Kevin Haskins baterìa
Discugrafìa
Àlbum
- 1980 - In the Flat Field
- 1981 - Mask
- 1982 - The Sky's Gone Out
- 1983 - Burning from the Inside
- 2008 - Go away white
dal Viṿ
- 1982 - Press The Eject And Give Me The Tape
- 1989 - Swing the Heartache: the BBC Sessions
- 1992 - Rest In Peace: The Final Concert
- 1999 - Gotham
Racòlti
- 1983 - The Singles 1981-1983
- 1985 - 1979-1983
- 1986 - 1979-1983 Volume 1
- 1986 - 1979-1983 Volume 2
- 1997 - Beneath the Mask
- 1998 - Crackle
Sìngui/EP
- 1979 - Bela Lugosi's Dead/Boys
- 1980 - Dark Entries
- 1980 - Terror Couple Kill Colonel
- 1980 - Telegram Sam
- 1981 - The Passion of Lovers
- 1982 - Kick In The Eye
- 1982 - Searching For Satori EP
- 1982 - Ziggy Stardust
- 1982 - Lagartija Nick
- 1982 - Beggars Banquet
- 1983 - She's In Parties
- 1983 - The Sanity Assassin
- 2007 - The fona's song
Videografìa
- 1992 - Archive
- 1995 - Shadow & Light
- 1999 - Gotham
- 2005 - Shadow of Light Archive
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Bela Lugosi's Dead in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Dark Entries in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Ziggy Stardust in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad She's in Parties in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Mask in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Telegram Sam in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ 'd Hair of the Dog/Stigmata Martyr in sal Youtube


text:
Såul
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Såul l'è la strèla al zänter dal nòster sistêma solèr. Un såul, ed sòlit, al pôl anch èser una strèla al zänter d'un èter sistêma extrasolèr. Atåuren al såul i gîren i pianîd, i asteròid e atåuren al nòster Såul i s câten anch i pianîd, i asteròid e äl cumatt.
Va bän a vadder anch:[modifica | mudéfica la surzéia]
Artécol in dialèt arzân
Al Sōl l'é la stèla al cèinter dal nôster Sistēma Solêr. Un sōl, ed sôlit, al pōl èser 'na stèla al cèinter 'd un êter sistēma solêr. Atōren al sōl a gîren i pianēt, j asterôid e d' atōrna al nôster Sōl a 's câten ânch i pianēt, j asterôid e al cumèti.


text:
Caseli Landi
Caséli Landi (o apéna Caséli, Caselle Landi in Italian) l'è un cumün d'el sud de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 3 059 abitant (dàto del Dic 2015 [2]). El se tröva in de la Basa Val Padana sü la spunda sinistra del Po.
L’è püsée visìn a Piasensa che a Lod. L'ativitá principal de laurá l'é l'agricultüra, ma gh'é ánca un quál artigián e un para de imprese d'edilìsia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prima de diventá pruprietá di Marchés Landi, in d'el 1262, el se ciaméva Caséli del Po, e prima amó Caséli Vécc.
L'è semper stái sü la spunda déstra del Po, ma a la fìn del 1500 i'hann deviáa el fiüm a causa d'i straripamént, e Caséli el s'è truá sü la riva sinistra, in teritóri lumbárd.
L'ha mantegnüd la Diocesi e l'Aministrasión piasentina fin al Cungréss de Viena, 1815.
Al center del paés, ghé dü castéi, ciamád Castell Vécc e Castell Nöu; quell vécc l'è decrépit e disabitád. Quell nöu, de pruprietá del Marchés Manfredi Landi, l'é abitád amò incö da tre famiglie.
La cesa l'é dedicada a la Madona Asunta, e l'è del secul XVII.
Demugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Àlter futugrafìi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
La cesa del Caséli, dedicada a l'Asunta, in piàsa mons. Mezzadri
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il sipario strappato
Il sipario strappato (Al sipàri sćiancâ) 'l è 'n film ad spiunàǵ americàṅ dal 1966 'd Alfred Hitchcock. L'è custâ tri migliòṅ ad dòlar e al 'n à fat sù trédas.
I dū prutagunìsta dal film i èṅ Paul Newman, ch'al n piaśìva minga tant a 'l regìsta ingléś, e la Julie Andrews, sarnìda da i prudutōr par via dal sucès dal film Mary Poppins.
Sunt
Durànt la guèra fréda, al fìśic americàṅ Michael Armstrong (Paul Newman) al và a Cupenàghen p'r un cungrès internasiunàl in dua al decìd, lasànd sénsa paròli i sò culéga e anc la sò muróśa Sarah (Julie Andrews), ad pasàr c'n i cumunìsta par lauràr sèg. A dir-la tuta però qvést chè 'l è sōl un truc par dasquaciàr, par cònt di Stat Unî, i segrét 'd un prugèt misilìstic dla Germàgna d'l Èst e tōr-an śò la fórmula.
Dòp avér savû par caś ch'al bijét d'l aparéć ad Michael al n è minga par Stucólma, cuma lò al gh'iva dit, ma par Berlîṅ d'l Èst, la Sarah la decìd ad tgnir-'g adrē, sénsa dir-ag gnint. Michael al fà 'l viàś insém a 'l prufesōr Karl Manfred (Günter Strack) e, quànd i rìvan a destinasiòṅ, al pòpul al gh fà fèsta. 'L agìnt di servìsi ad sicurésa Herrmann Gromek (Wolfgang Kieling) però al n è minga parsuàś dal tut ch'al fìśic al sia pasâ da la sò banda e al taca a tgnir-al 'd òć ad nascòst p'r andàr-'g a fónd.
Rivâ in albêrg, spetànd 'd èsar trasferî a Lìpsia par lauràr insém a 'l prufesōr Gustav Lindt (Ludwig Donath) a 'n prugèt ad mìsii cóntar-misii, Armstrong al s litga cun la sò muróśa parchè al vrév che lē la turnìs indrē ma a n gh'è mia vèrs. La matìna dòp Michael al và a far dū pas ma invéci al gh'à in mènt 'd andàr a catàr un mémbar dl'urganiśasiòṅ segréta "Pi-grèc" ch'la s fà càrag ad jutàr la gint a scapàr via da 'l blòc sucialìsta. Chi lò al gh'à da butàr śò un piàṅ par turnàr in di Stat Unî quànd tut a sarà finî. Ma Gromek, ch'al gh astà sèmp'r in di calcàgn, al capìs incòsa.


text:
Paluzza
Paluzza (en furlà: Paluce) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine, che g'ha presapóch 2.596 abitàncc, 'na superfìce de 69 km² e 'na densità de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arta Terme, Cercivento, Comeglians, Forni Avoltri, Ligosullo, Paularo, Ravascletto, Rigolato, Sutrio, Treppo Carnico.
El cümü de Paluzza l'è repartìt sö divèrse frasiù: Casteons, Cleulis, Naunina, Rivo e Timau.
Lèngua todèsca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la frasiù de Timau s'pàrla ü todèsch de la famèa carinsiàna e chèsta parlàda l'è tütelàda da la lège 482/99. [1]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Marcato C., 2012, Il Plurilinguismo, Editori Laterza, Bari, pag 118.


text:
1Pajta muaa, pej ni'iyauj, pata'aj huata'aca'anyen ɨ a'atzajta'a paɨjna cɨme'e tɨ Dioj rɨ'ɨ timuaata'a a'ini muaa pa ra'astijre'e ɨ Cɨriistu'u tɨ ajta i'i Jesús. 2Ayaa papu'u huarɨni. Aɨjna pej peri nyeetzi huanamuajri'i a'ij nyej tihua'uta'ixaa ɨ tyaɨte, seica mej ti'iseiraca, patɨj pana'a tinaanamuajri'i, aɨj papu'u cɨn tihua'utaijte'en seica ɨ tyetyaca ɨ maj rɨ'ɨ titetyújcha'ɨ, mej mi raayɨ'ɨtɨhua'an mej tihua'umua'aten ɨ tyaɨte. Pata'aj tya'utaviicue'i tajamuan. 3Pata'aj rɨ'ɨ tiraatyavaɨre'en ɨ Cɨriistu'u tɨ ajta i'i Jesús. Pata'aj peyan che'eta pana'a ta'utaviicue'i tajamuan aɨjna cɨme'e ɨ paj rajpueijtzi tɨj ajta xantaaru'u tɨ ti'ivaɨre'e ta'utaviicue'i aɨjna cɨme'e tɨ rajpueijtzi. 4Ajta, a'atɨ tɨ na'a tɨ ti'ivaɨre'e tɨj xantaaru'u, tɨ'ij aɨn rɨ'ɨ raata'an aɨjna tɨ ta'uyu'uxaca'a, aɨ pu'u na'a jetzen ruxe'eve'e a'ij mej rɨcɨ ɨ mej i'i xantaaru'u. 5Ayaa pu che'eta na'a een aɨme ɨ mej maun a'utyarute mej mi tyu'utatyese'en hua'a jamuan ɨ maj huatyaruaache. Tɨ ij seij raamue'itɨn aɨjna ɨ curuun, ayaa pu tyu'ujxe'eve'e tɨ aɨn ayan tyu'utatyese'en a'ij mej tiraaxa'apɨ'ɨntare aɨme ɨ mej ti'ijta. 6Ajta aɨjna tɨ eihua ti'imɨjhuaca japuan ɨ ruchuej, ayaa pu tiraavijte'e tɨ anacaican tiraacɨ'ɨti aɨjna tɨ tyu'ucɨɨraca'a. Aj pu tihua'acɨ'ɨti ɨ seica. 7Pata'aj peijna jetzen peyan ti'imua'atzaa a'ij nyej ti'imue'ixaate'e, a'ini tavastara'a pu muaata'asin pej yau'eitaa pua'ara'ani nain cɨme'e a'ij tɨ huataujmua'a. 8Pata'aj ra'utamua'aree peijna cɨme'en ɨ Jesús, tɨ ajta i'i Cɨriistu'u. Aɨ pu ajtahua'a huatarú hua'a tzajta'a ɨ mɨ'ɨchite. Aɨ pu ajta huaacɨxa'ara'an pueen aɨjna ɨ David tyaacan. Ai pu aɨn pueen ɨ nyuucari ɨ nyej tihue'ixaate'en ɨ tyaɨte. 9Aɨj nu cɨn neyan rajpueijtzi, mej meyan na'anaajɨ'ɨquen a'ij mej tihua'anajɨ'ɨqui ɨ mej a'ij pua'a titetyujcha'ɨ. Aru nyauche'e nu tihua'uta'ixaate'esin a'ini capu ti'irɨ'ɨri mej ratya'avaa aɨjna ɨ nyuucari tɨ Dioj jetze raxa a'u nyaj aiityanami'i. 10Aɨj nu cɨn nain cɨn ta'utaviicue'ira nyaɨme jemi ɨ tɨ Dioj hua'antihuau, tɨ ij ajta Cɨriistu'u tɨ ajta i'i Jesús hue'irajtuaani mej mi jemin huatyaturan rusen cɨme'e a'u tɨ á'unyeeri'i tyamua'a naa. 11Ayaa nu ti'imue'ixaate'e tzaahuati'ira'a cɨme'e seij nyuucari tɨ ayan tɨcɨn: Tɨ pua'a tyej teyan jamuan huacuii, tyan tu tyajta jamuan ruuri ta'ara'ani. 12Tɨ pua'a tej teyan ta'utaviicue'i ɨ tyaj rajpueijtzi, tyan tu tyajta jamuan tie'ijta ta'aju'un. Na'ari cai, tɨ pua'a teyan ma ruurai, aɨ pu ajta ma tuurai itejmi. 13Tɨ pua'a teyan titya'utá'ɨtza'ara'an ɨ Dioj jemi, aɨ pu cai a'anaj a'uta'ɨtzeesin itejmi jemi a'ini capu rɨ'ɨri tɨ aɨn rusaɨj rutíte. 14Pata'aj pauj paɨjna cɨn tihua'uta'ixaate'en mej mi maɨjna cɨn ra'utamua'aree a'ij nyej neri timue'ixaa. Pata'aj rɨ'ɨ tihua'uta'ixaate'en ɨ Dioj jemi mej mi cai tyú'ujtyesi'ira'a rujɨɨmua'a nyuucari cɨme'e a'ini capu ti'itɨj vaɨre'e silu a'ij pu pua'a na'a hua'aruure aɨme ɨ maj ranamua. 15Pata'aj peyan paɨjna cɨn ti'ityesa'a nain cɨn a'achu paj caj tiru'umua'aree pej pi huata'aseijrata ɨ Dioj jemi, patɨj seij ɨ tɨ Dioj raataxajtaca'a tɨcɨn xa'apɨ'ɨn paj huarɨj. Ayaa paj peyan eenya'a pua'ame tɨj seij tɨ ti'imɨjhuaca tɨ cai a'anaj autyajturaa ti'itɨj cɨme'e tɨ raatatyevi'iraste'en. Ayaa pu'u na'a, a'ini aɨ pu xa'apɨ'ɨn rɨjca aɨjna cɨme'e tɨ ti'imua'ata a'ij tɨ tiraavijte'e aɨjna ɨ nyuucari tɨ ayan ti'ayajna. 16Capej hua'ajaahuate'e aɨme ɨ mej eihua tyu'ujxajtave'e, a'ini aɨme ɨ maj meyan tyu'ujxajtave'e, eitze'e mu maruujɨpua ɨ ye'ira tɨ ayan ti'ayajna asta mana'a cai che'e ti'itɨ xajta tɨ xa'apɨ'ɨn een. 17Eihua mu a'ij pua'a tyu'uruure aɨme ɨ mej meyan tyu'ujxajtave'e, tɨj na'a tɨ tyu'ume a'ij mej ti'ixa, eitze'e pu a'ij pua'a hua'aruuren ɨ tyaɨte. Ayaa pu ti'irɨnyaca aɨme jemi ɨ maj hua'apua, aɨjna ɨ Himeneo, ajta aɨjna ɨ Fileto. 18Aɨ mu meri ma ruuhua'axɨ ɨ nyuucari tɨ ayan ti'ayajna a'ini ayaa mu ti'ixaxa'a maj nu'u meri majtahua'a huatarú ɨ mɨ'ɨchite. Mu'uri seica huatyaamue'itɨ a'ij mej tya'antzaahuate'en. 19Ma ajta, Dioj ayan tyu'uruu tɨ ij cai ti'itɨ ta'antipua'arite'en itejmi. Cu xuee tɨj chi'i ájtaahuaca'a tɨ cimieentu japua ru'ujche tɨ cai rɨ'ɨri tɨ a'atɨ ra'anján, ajta, tɨ a'ayu'usi'i tɨ ayan tɨcɨn: “Tavastara'a pu hua'amuajte aɨme ɨ rutyaɨtestyamua'a”; ajta tɨ ayan tɨcɨn: “Naimi'i matɨj mana'a pua'amua ɨ maj meyan raataxaj yee tɨ ra'astijre'e ɨ tavastara'a, miche'e maɨn ma rúuhua'axɨn ɨ maj a'ij pua'a cɨn titetyujcha'ɨ.” 20Eihua pu ti'itɨ aun tya'useijre'e chi'i tzajta'a tɨ ve'e. Capu aɨ na'a seijre'e ti'itɨ tɨ taavijhua ɨ ooro cɨme'e na'ari plaata cɨme'e silu ajta pu aɨn tya'useijre'e tɨ cɨye cɨn ti'itaavijhua, ajta xarij cɨme'e. Seica tɨ aun tye'irá'a, ayaa pu ti'ivaɨɨre'e matɨ'ɨj ti'iyeste, ajta seica tɨ ajta aun tye'irá'a, cha'a na'a pu cɨn ti'ivaɨre'e. 21Ayaa pu tí'en. Tɨ pua'a a'atɨ ayan raxe'eve'e tɨ ti'ivaɨre'e ɨ Dioj jemi tɨj aɨjna ɨ ti'itɨ tɨ ayan ti'ivaɨre'e matɨ'ɨj ti'iyeste, ayaa pu ruxe'eve'e tɨ ma ruuraini naijmi'i tɨj na'a tɨ a'ij pua'a een, aj pu xaa ayan tiraaviitya'a a'ame tɨ ij tiraatyavaɨre'en ɨ tavastara'a, tɨ ij tavastara'a ayan ratya'avaa tɨ ij tiraatyava'ɨrihua'an ti'itɨj cɨme'e tɨ xa'apɨ'ɨn een. 22Pata'aj pauj ma rúuhua'axɨn ɨ maj cɨn a'ij pua'a titetyujcha'ɨ ɨ mej tyaamua. Pata'aj peyan huarɨni hua'a jamuan ɨ mej meyan ti'ixa yee mej ra'astijre'e ɨ tavastara'a maɨjna cɨme'e ɨ mej uraré'en ɨ rutzajta'a. Pata'aj peyan rɨjca a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ Dioj. Pata'aj pajta hua'axe'eve'e ɨ tyaɨte. Pajta peyan hua'utyapua'arite'en ɨ hua'a tzajta'a ɨ a'ihuaamua'a. 23Capej hua'astijre'e aɨme ɨ mej eihua tyú'uxajtave'e a'ini papu'uri ramua'aree tɨ ayaa na'a ti'ivaɨre'e mej mi tyu'ujaaxaijte'en ɨ tyaɨte ɨ maj rɨ'ɨ me tityaumuámua'aree. 24Ajta, capu ayan tiraavijte'e seij tɨ tavastara'a vaɨre'e tɨ ayan eenya'a aucha'acanya'a tɨ seica jamuan ti'ijaaxaijta. Capu a'atzu, silu che'e aɨn rɨ'ɨ tihua'umua'aten. Che'e ajta cai nyu'ucamɨ'ɨ tya'utaviicue'i. 25- 26Ajta aɨn tɨ ravaɨre'e ɨ tavastara'a, ayaa pu ruxe'eve'e tɨ ruxaahua rɨ'ɨ hua'uruuren aɨme ɨ maj rajchaɨre'e a'ij tɨ aɨn ti'imua'ataca. Ruxe'eve'e tɨ aɨn ra'utamua'aree yee rɨ'ɨri tɨ Dioj hua'uta'an mej mi saɨque tyu'umua'ati mej mi raamua'ati ɨ nyuucari tɨ ayan ti'ayajna, mej mi majtahua'a rɨ'ɨ me títya'umuámua'araa mua'ara'ani. Matɨ'ɨj meyan huarɨni, rɨ'ɨriista pu a'ame maj huiracɨɨnye a'u tɨ tiyaaru'u huáje'ityáana a'u tɨ ayan hua'uruu a'ij tɨ aɨn ti'ijxe'eva'acaa maj ra'ara'astijre'en.
Copyright
Learn More


text:
Orinoco
L'Orinoco l'è un fiümm del'America del Süüt, lünch 2.151 km e cunt un basin imbrìfer de 948.000 km²; l'è cumprees per intrech in del stat del Venezuela. Al nass in dela Serra Parima, e ul sò prim tocch de cuurs l'è in pratica un ünich curvun tüt aturnu ai Muntàgn dela Guayana; dopu chel curvun chì al cumencja a puntà deciss inver Nordest fin a che al riva a svujass dent in del Maar dii Caraibi, cunt un delta de 25.000 km².
L'Orinoco l'è famuus per ul Casiquiare, un fiümm c'al sa destaca da lü un quai chilometru dopu la surgeent, e al và a svujà la so acqua in del Riu Negher, un aflüeent del Riu dii Amazzun; l'è l'ünich caas al muunt de cumünicazziun natüral tra dü fiümm de chela dimensiun lì.


text:
Molin
On molin (ciamaa anca morin; in Lombard Oriental, mulin, parnonziaa [my'li] o [mø'li]) l'è on istrument che 'l produss on lavorà mecanegh.
Quell lavorà chì el pò vegnì foeura cont el drovà ona forza fada su de l'energia eletrega, de l'aqua, del vent, de l'omm o anca de ona bestia. Storegament i molin hinn staa drovaa per masnà i cereai o per fà su de la farina, ma gh'è on mucc de alter fonzion (per esempi, quell de trà foeura la saa).
Per estension, cont el termen molin s'intend anca tutta la costruzion che la contegn quell istrument chì.
I molin hinn spantegaa in tutt el mond e, a segonda di zonn, hann ciappaa di formi diferent. Per 'sta reson, per esempi, tutta l'Europa l'è piena de toponem ligaa ai molin: per esempi, la città alsaziana de Mulhouse (todesch: Mühlhausen, cioè cà di molin). In Lombardia, de solet, i molin fonzionen con l'aqua, che despess la ghe vegn portada di ronsg.
El mestee del mornee l'è proppi vegg, e de fatt a gh'è on fracch de personn che gh'hann on cognomm che le regorda: per esempi, a gh'è Miller in ingles, Müller in todesch, Mulder in bass todesch, Molinari in italian, Meunier in frances, Molnár in ungheres, Mjölnar in svedes, Molinero in spagnoeu.


text:
Azoto
L'Azòto l'è 'l elemènt chimich nömer 7 e ol sò simbul l'è "N" che 'l starès per Nitrogenum, che l'è 'l sò nòm en latì e che a sò ólta el vé del Grech nitron (nitrat de potasse) + -gen (che völ dì dàga éta a). En cundisiù de presiù e temperadüra stàndard el se tróa en fùrma molecolàra furmàda de du àtomi (sintetizàda col sìmbol N2) al stat gasùs, e sóta chèsta fùrma el costetöés el 78% en volüm de l'ària che se respìra. L'è stat scuprìt del scensiàt scosés Daniel Rutherford endel 1772. L'è 'n elemènt prezènt endel strütüra de töcc i éser vivèncc come componènt esensiàl dei aminoàcidi e doza de le protetìne.


text:
Val Sàbia
La Val Sàbia l'è giöna dèle trè ài principài dèla pruvincia de Brèsa. La pàrt de la strèta dei Türmegn e la rìa 'nfìna a Nòrt del Lac d'Ìder, ai cunfì co la pruvìncia de Trènt. L'è streersàda del Cés e l'è caraterizàda de mucc piötòst bas endèla part piö bàsa che però i diènta sèmper piö alcc e àsper menemà che se và 'nvers el Nòrt.
Le atrasiù türìstiche de la àl i è suratöt le tèrme de Vài e 'l Carneàl de Bagulì.
I cümü de la Val Sàbia i è: Anf, Bagulì , Bàrghe, Biù, Boàren, Capovalle, Cast, Elanöa, Gaàrt, Gnùzen, Ìder, Lainù, Müra, Ódol, Paitù, Pèrtega Àlta, Pèrtega Bàsa, Prezéi, Proài, Roè, Sàbio, Sèrle, Treìs, Vài, e Vistù.


text:
Ils posts spezialisads federals per privels da la natira surveglian cuntinuadamain la situaziun da privels da la natira ed averteschan las autoritads e la populaziun. En cas da gronds e fitg gronds privels da la natira èn ils avertiments suttamess ad in'obligaziun da vegnir derasads. En quest cas vegnan els transmess dals emetturs da radio e televisiun publics e privats sco "avertiments da la Confederaziun".
Avertiments da privels da la natira a la populaziun
Differents posts spezialisads federals surveglian cuntinuadamain la situaziun da privels da la natira ed èn responsabels per emetter avertiments correspundents en cas da privels smanatschants. Las cumpetenzas èn regladas sco suonda:
- eveniments privlus da l'aura: Uffizi federal per meteorologia e climatologia (MeteoSvizra)
- auas grondas e sbuvadas che resultan qua tras: Uffizi federal d'ambient (UFAM)
- incendis da guaud: Uffizi federal d'ambient (UFAM)
- lavinas: WSL Institut per la perscrutaziun da la naiv e da las lavinas SLF
- annunzias da terratrembels: Servetsch seismologic svizzer (SSS) da la Scola politecnica federala Turitg
Coordinaziun dals avertiments
Ils singuls posts spezialisads coordineschan lur avertiments ed utiliseschan ina scala da tschintg nivels per tut ils privels. Sch'in eveniment pertutga plirs posts spezialisads, vegnan publitgads avertiments cuminaivels che sa basan sin in giudicament general da la situaziun da privel (princip da la "vusch uffiziala unica"). Las coordinaziuns tecnicas tranter ils posts spezialisads federals per privels da la natira han lieu en il Stab spezialisà Privels da la natira.
Derasaziun dals avertiments sur radio e televisiun
En spezial suenter las auas grondas da l'onn 2005 èsi vegnì pretendì che la populaziun vegnia infurmada meglier ed en moda pli activa davart avertiments da privels da la natira dals servetschs federals. Per tscherts avertiments è perquai vegnida introducida in'obligaziun da derasaziun che vala per ils programs da radio e televisiun dad SRF / RTS / RSI sco er per tut ils emetturs da radio e televisiun locals concessiunads cun ina incarica da prestaziun, uschenavant che lur territori da diffusiun è pertutgà. Uschia pon ils posts spezialisads responsabels declerar che avertiments da privels da la natira dals nivels 4 e 5 ("grond privel" resp. "fitg grond privel") stoppian vegnir derasads, sch'els èn da l'avis che quai saja necessari. En in tal cas vegn l'avertiment emess al radio ed a la televisiun en il territori pertutgà tenor process definids e cun caracteristicas acusticas ed opticas unitaras sco "avertiment da la Confederaziun".
La CENAL
Sco post central procura la Centrala naziunala d'alarm CENAL tar l'Uffizi federal da protecziun da la populaziun UFPP ch'ils avertiments dals posts spezialisads vegnian transmess svelt, segir ed en moda coordinada a las medias ch'èn obligadas da derasar ils avertiments. La CENAL procura plinavant ch'ils avertiments a la populaziun vegnian coordinads areguard il cuntegn ed il temp cun ils avertiments a las autoritads (servetschs federals / chantuns).


text:
Val S. Pieder: 71 onns suenter las bombas da 2. guerra mundiala
- Glindesdi, 22.2.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 22.2.2016, 11:45, RTR
Pervia d'in sbagl da navigaziun bumbardeschan truppas americanas il vitg da Val S. Pieder.
L'onn 1945. La segunda guerra mundiala rampluna en l'Europa e la Svizra è era pertutgada a l'ur. Las citads da Turitg, Basilea e Schaffusa èn vegnidas tutgadas da bumbas americanas. Dentant era vitgs sco Rafz en il chantun Turitg ha l'armada dals alliads bumbardà.
Sbagls da navigaziun
A Rafz è ina famiglia cun 9 persunas vegnida per la vita entras bumbas sin quai vitget. En tut è la Svizra vegnida tutgada 9 giadas da bumbas americanas. Il motiv pertge che quai haja pudì capitar ha l'armada dals alliads commentà cun «sbagls da navigaziun».
Victimas e donns
Val S. Pieder en Surselva è era daventà ina da quellas unfrendas. Là èn 10 bumbas da mintgamai 200 kilos crudadas giu ed igl ha dà 3 morts. Ils donns da material a Val S. Pieder èn vegnids calculads cun CHF 270'000. En tut èn 78 chasas e clavàs vegnids donnegiads, uschia rapporta la cronica da Val S. Pieder.


text:
Canton Zürigh
El Canton Zürigh (en todèsch: Kanton Zürich) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'òcupa 'n àrea de 1729 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 1392396 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La capitàl del cantù l'è la cità de Zurìgo
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zurìgo l'è sitüàt endèla part setentriunàla de la Svìsera. L'è tacàt ai cantù de Sciafüsa a nord, Argovia, Zug e Svit a sud, Türgovia e San Gal a èst. El lach de Zurìgo l'è per lo piö sitüàt endèl teretóre del cantù.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stória del cantù l'è paraléla a chèla de la cità de Zurìgo. 'N época antìca, la zòna l'è stàda 'n bùna part colonizàda dei Romàni, che i gh'ìa dat nòm Turicum a la cità. El teretóre el reprezentàa la frontiéra del Impér.
Quan che 'ndèl sècol V, l'Impér el s'è desfàt fò, le tère del cantù i è stàde devastàde dei Alemanni, e pò ricostrüìt sóta la tutéla de la cità de Zurìgo.
El nùcleo centràl del cantù de Zurìgo 'l consìst endèi teretóre acquizìcc de la cità dòpo che l'è dientàda 'na cità lìbera (en todèsch: reichsfrei) endèl an 1218, en particolàr dòpo de la revulusiù de le corporasiù 'ndèl 1336.
El cantù l'è nit a fà part de la Confederasiù Elvética endèl an 1351. La part bàsa del cantù la gh'è stàda zontàda 'ndèl 1362. Endèla Vècia Guèra de Zurìgo (1440-1446) che 'l cantù de Zurìgo 'l g'ha combatìt cùtra i óter sèt cantù de la confederasiù de alùra, la cità la gh'ìa rivendicàt la sovranità söl Toggenburg ma a la fì de la guèra gh'è tocàt rinuncià. Le zòne a nòrd, enfìna al Réno i è deentàde part del cantù dòpo che la cità la g'ha crumpàt Winterthur dei Asbùrgo 'ndèl 1468. I teretóre a òvest envéce, 'ndèl 1803, i s'è destacàcc e i è nàcc a fà part del Canton Argovia. De alùra 'l teretóre cantunàl l'è restàt envariàt.
La custitusiù 'n vigùr al dé d'encö l'è stàda apröàda 'ndèl més de febrér del 2005 e l'è entràda 'n vigùr endèl zenér del 2006 en sustitusiù de chèl ècia del 1869
Sudiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zurìgo l'è dividìt en 171 cümü, repartìcc söi dùdes distrècc (en todèsch: bezirke) elencàcc ché sóta.
- Zurìgo che 'l töl dét i quartér (vergü ex-cümü indipendècc) de la cità de Zurìgo
- Affoltern che g'ha per capolöch la citadìna de Affoltern am Albis
- Andelfingen, che g'ha per capolöch la citadìna de Andelfingen
- Bülach, che g'ha per capolöch la citadìna de Bülach
- Dielsdorf, che g'ha per capolöch la citadìna de Dielsdorf
- Dietikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Dietikon
- Hinwil, che g'ha per capolöch la citadìna de Hinwil
- Horgen, che g'ha per capolöch la citadìna de Horgen
- Meilen, che g'ha per capolöch la citadìna de Meilen
- Pfäffikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Pfäffikon
- Uster, che g'ha per capolöch la citadìna de Uster
- Winterthur, che g'ha per capolöch la citadìna de Winterthur


text:
San Maurizi (NO)
San Maurizi (San Mauritsi in Piemuntes; San Maurizio d'Opaglio in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 3 105 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,3 km² e ona densità de popolaziun de 374 ab./km².
El paes l'è sitüaa in sü i spund del Lagh d'Orta, al cunfin cun la Pruvincia de Verbania. L'è tacaa ai cumün de Gussön, Bulèj (VB), Orta, Pèla e Pogn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de San Maurizi el nass cun la custitüziun de la parochia umonima in del 1568, da l'üniun di antich paesot de Rial, Lagna e Upai. La paruchiala de San Maurizi l'è stada cunsacrada in del 1590 sura un uratori che gh'era prima. La devuziun a San Maurizi l'è atestada de fat giamò a la prima metà del XVI secul.
Dal 1928 al 1946 i cumün de San Maurizi, Pogn e Pela hin staa tacca insema in d'un ünich cumün, ciamaa Castei Cüsian.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de San Maurizi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Güttingen
Güttingen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.5 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1485 abitant.
El cumün de Güttingen al se tröva a una altitüden de 396 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altnau, Hagnau am Bodensee (DE-BW), Immenstaad am Bodensee (DE-BW), Kesswil, Langrickenbach, Sommeri, Stetten (DE-BW).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Güttingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Aruna
Aruna (scrivüü in Piemuntes Aron-a, ma prunünciaa in de l'istessa manera; Arona in Italian) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuvara, situaa in sül Lagh Magiur.
El gh'ha ona popolaziun de 14 268 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,9 km² e ona densità de popolaziun de 958 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Angera (VA), Cümiaagh, Drumlét, Invó, Meina, Ulesc Castel, Parscé.
L'è vün di center püssee grand de la pruvincia e di püssee antigh de tüta la regiun (l'è stada fundada di Ligür). Al dì d'incö, grazie a la sua pusiziun lungh la via tra 'l Sempiun e Milan, l'è un paes impurtant e svilüpaa, e anca un rinumaa center türistigh.
Cumün gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è gemelaa cun trii paes eurupei:
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Aruna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Oltressènda Ólta
Oltressènda Ólta (Oltressenda Alta in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 37km de la sità e a 714 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 161 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 17,3 km² e 'na densità de popolasiù de 9 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Ardés, Clüsù, Gróm, Ruèta, Éla d'Ògna e Vilminùr.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Oltressènda Ólta l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nichi Vendola
Nicola Vendola (Bari, 26 'd Agóst dal 1958), cgnusû anc cuma Vichi in unōr ad Nikita Krusciov, 'l è un pulìtic itagliàṅ dal partî Sinistra Ecologia Libertà dòp soquànt an in dal Partî Cumunìsta e in dla Rifundasiòṅ Cumunìsta.
Da 'l Avrìl dal 2005 'l è al presidènt dla regiòṅ dla Pùglia dòp avér batû a 'l primàri dla sò cualisiòṅ Francesco Boccia dal Partî Demucràtic e pò Raffaele Fitto ad Fòrsa Itàglia par na cria. In dal Mars dal 2010 al vèṅ cunfirmâ a 'l sò pòst vinsénd a la granda còntar Rocco Palese.
Laureâ in létri cun na téśi ch'la dascurìva ad Pier Paolo Pasolini, ad mistēr al fà anc al scritōr e al giurnalìsta.
Al s è dit gay in dal 1978 e 'l è stâ òṅ di fundadōr d'l Arcigay. Al gh'à 'n buclèṅ a 'l uréć sinìstar.
In dal Nuvémbar dal 2012 Vendola al s preśénta a 'l primàri ad cualisiòṅ par dvintàr al candidâ uficiàl dal schieramènt ad sèntar-sinìstra Itàglia. Bèṅ Cumûn ma al n gh la cava briśa a 'ndàr a 'l balutàǵ contra Pierluigi Bersani e Matteo Renzi parchè al cata sù sōl al 15.6% di vōt rivànd tèrs.


text:
1Nayexma ga wüxi ga Parichéu ga Nicodémugu ãẽ́gacü. Rü nüma rü wüxi ga ãẽ̱xgacü ga nüxü̃ nangechaü̃gücü nixĩ ga Yudíugütanüwa. 2Rü guma Nicodému rü Ngechuchuxü̃tagu nanaxũãne ga chütacü. Rü ñanagürü Ngechuchuxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, toma nüxü̃ tacua̱x na aixcüma Tupana núma cuxü̃ muxü̃ na toxü̃ cungúexẽẽxü̃ca̱x. Erü taxucürüwa texé cuxrüü̃ tanaxü i ngẽma taxü̃ i mexü̃gü i Tupanaãrü poramaã üxü̃, ega tama Tupana tümaxü̃tawa ngẽxmagu —ñanagürü. 3Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Aixcüma cumaã nüxü̃ chixu, rü yíxema tama wenaxãrü buxe rü taxucürüwama Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa tangu —ñanagürü. 4Rü Nicodému rü Ngechuchuna naca, rü ñanagürü nüxü̃: —¿Natürü ñuxãcü i wüxi i yatü i marü yaxü̃ i wena nabuxü̃? ¿E̱xna wena naẽãnügu naxücuxü̃ rü ngẽmaãcü wena nabuxü̃? —ñanagürü. 5Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Rü aixcüma cumaã nüxü̃ chixu rü yíxema tama nüxü̃ rüxoxe i tümaãrü pecadu rü tama Tupanaãẽ i Üünexü̃wa nayaxúxe i maxü̃ i ngexwacaxü̃xü̃, rü taxucürüwama Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa tichocu. 6—Yíxema duü̃xü̃wa buxe rü duü̃xü̃tama tixĩ. Natürü yíxema Naãẽ i Üünexü̃wa nayaxúxe i maxü̃ i ngexwacaxü̃xü̃, rü Tupanaxãcü tixĩ. 7—¡Tãũtáma cuḇaixãchiãẽ na cumaã nüxü̃ chixuxü̃ na Tupana naxwa̱xexü̃ na guxü̃ma i duü̃xü̃gü rü wena nabuexü̃! 8—Ya buanecü rü nüma ínanaxwa̱xexü̃wa nabu. Rü nüxü̃ cuxĩnü i naga, natürü tama nüxü̃ cucua̱x na ngextáama ne naxũxü̃ rü ngextáama na naxũxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta tixĩgü ya guxãma ya yíxema Naãẽ i Üünexü̃wa nayaxúxe i maxü̃ i ngexwacaxü̃xü̃ —ñanagürü. 9Rü Nicodému wenaxãrü Ngechuchuna naca, rü ñanagürü: —¿Natürü ñuxãcü nixĩ i ngẽma? —ñanagürü. 10Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Cuma rü Yudíugüarü ngúexẽẽruü̃ i nüxü̃ cuáxü̃ quixĩ. ¿Rü ñuxãcü chi i cuma i tama nüxü̃ cucuáxü̃ i ngẽma? 11—Aixcüma cumaã nüxü̃ chixu rü toma rü namaã tidexagü i ngẽma nüxü̃ tacuáxü̃. Rü norü uruü̃ tixĩgü i ngẽma nüxü̃ tadaugüxü̃. Natürü pema rü tama toxü̃́ peyaxõgü i ngẽma pemaã nüxü̃ tixuxü̃. 12—Rü ñu̱xma na tama choxü̃́ peyaxõgüxü̃ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃ i ñoma i naãneãrü ngẽmaxü̃chiga, rü ¿ñuxãcü tá peyaxõgüxü̃ ega pemaã nüxü̃ chixuxgu i daxũguxü̃ i naãneãrü ngẽmaxü̃chiga? 13—Taguma texé daxũguxü̃ i naãnewa taxũ. Natürü i choma i Tupana Nane na duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃, rü chaxicatama nixĩ i ngẽ́ma ne chaxũxü̃ rü ngẽ́ma tá chaxũxü̃. 14—Pema nüxü̃ pecua̱x ga ñuxãcü nuxcümaxü̃chima yema nachica ga ngextá taxúema íxãpataxü̃wa, rü Moĩché wüxi ga naĩgu nanaxünagü ga yema ãxtape ga dĩẽrumünaxca̱x. Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta i choma i Tupana Nane i duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃, rü wüxi i naĩgu tá choxü̃ naxünagügü i duü̃xü̃gü na guxãma ya texé ya choxü̃́ yaxõgüxe rü tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 16—Rü Tupana rü poraãcü nüxü̃ nangechaü̃ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü. Rü yemaca̱x inanamu ga Nane ga nügümaã wüxicacü na guxãma ya texé ya nüxü̃́ yaxõgüxe rü tama itarütauxexü̃ca̱x rü tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 17—Yerü ga Tupana rü tama ñoma ga naãnewa nanamu ga Nane na duü̃xü̃gümaã naxueguãxü̃ca̱x na napoxcuexü̃. Natürü núma nanamu na namaxẽxẽẽãxü̃ca̱x i duü̃xü̃gü. 18—Rü yíxema Tupana Naneãxü̃́ yaxṍxẽ, rü Tupana rü tama tümamaã nanaxuegu na tapoxcuxü̃. Natürü yíxema tama nüxü̃́ yaxṍxẽ, rü marü tümamaã nanaxuegu na tapoxcuxü̃, erü tama nüxü̃́ tayaxõ ya yima Tupana Nane ya nügümaã wüxicacü. 19—Rü yíxema tama nüxü̃́ yaxõgüxe, rü Tupana rü marü tümamaã nanaxuegu na tapoxcuexü̃. Yerü yexguma ñoma ga naãnewa nanguxgu ga Tupana Nane ya duü̃xü̃güarü ngóonexẽẽruü̃, rü tama nawe tarüxĩxchaü̃. Natürü yexera tümaãrü me nixĩ ga ẽãnexü̃waama na tayexmagüxü̃, yerü chixexü̃ taxügü. 20—Guxãma ya yíxema chixexü̃ ügüxe rü naxchi taxaie i ngóonexü̃. Rü tama nüxna tangaicamagüchaü̃ erü tama tanaxwa̱xe na nangóxü̃ i ngẽma chixexü̃ i ítaxügüxü̃. 21—Natürü yíxema aixcüma Tupanaãrü ore nüxü̃ ixuxü̃ãcüma meã maxẽxẽ rü nüxna tangaicama i ngẽma ngóonexü̃. Rü ngẽmaãcü tanaxü na meã nangóxü̃ca̱x na Tupanaãrü ngúchaü̃ãcüma na yiĩxü̃ i guxü̃ma i ngẽma taxügüxü̃ —ñanagürü. 22Rü yemawena rü tomaã Yudéaanewa naxũ ga Ngechuchu. Rü ñuxre ga ngunexü̃ tomaã yéma nayexma rü yéma duü̃xü̃güxü̃ ítabaiü̃xẽẽgü. 23Rü Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ rü Enóãrü ĩãnewa ga Charíarü ngaicamana rü ínanabaiü̃xẽẽ ta ga duü̃xü̃gü yerü yéma nayexma ga taxü̃ ga dexá. Rü yema yéma íngugüetanüxü̃ ga duü̃xü̃gü, rü Cuáü̃ ínayabaiü̃xẽẽtanü. 24Rü yemaãcü nangupetü naxü̃pa ga na poxcupataü̃gu yata̱xcuchixü̃ ga Cuáü̃. 25Rü yexguma rü ñuxre ga norü ngúexü̃gü ga Cuáü̃, rü wüxi ga Yudíumaã niporagatanücüü nachiga ga nacümagü na ñuxãcü namexü̃ na Tupanaca̱x nügü yamexẽẽgüxü̃ ga duü̃xü̃gü. 26Rü Cuáü̃maã nüxü̃ nayarüxugüe, rü ñanagürügü: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, dücax guma yatü ga tomaã nüxü̃ quixucü rü cumaã yexmacü ga natü i Yudáü̃ãrü tocutüwa, rü yima rü ñu̱xma rü duü̃xü̃güxü̃ ínabaiü̃xẽẽ, rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü rü nawe narüxĩ —ñanagürügü. 27Rü Cuáü̃ nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Taxúema ṯacü tüxü̃́ nangẽxma ega Tupana tama tüxna naxãxgu. 28—Pematama rü marü choxü̃ pexĩnüẽ ga yexguma ñachagu: “Choma rü tama Cristu chixĩ. Natürü choma chixĩ i Tupana yima Cristupe̱xegu choxü̃ imuxü̃ na nüxü̃ chixuxü̃ca̱x i nachiga”, ñachagu. 29—Rü wüxi i ngĩgüwa rü yima yatü ya ingĩcü rü naxma̱xãrü yora nixĩ. Rü yima yatümücü i naxü̃tawa ngẽxmaxü̃ rü nüxü̃́ inarüxĩnü i norü ore. Rü nataãẽ i ngẽxguma nüxü̃ naxĩnügu i ngẽma na yadexaxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ i choma rü aixcüma Cristumaã chataãẽxü̃chi i ñu̱xmax. 30—Nüma rü tá nixĩnagüchigü na ãẽ̱xgacü yiĩxü̃, natürü i choma rü tá ícharüxĩchigü. 31—Rü yima Cristu ya daxũwa ne ũxcü rü guxãẽ́tüwa nangẽxma. Natürü i choma rü ñoma i naãnewa changẽxma, rü ñoma i naãnecü̱̃ã̱x chixĩ, rü ngẽma ñoma i naãnewa ngẽxmaxü̃chigaxü̃ chixu. Natürü i nüma ya Cristu ya daxũwa ne ũxcü, rü guxãẽ́tüwa nangẽxma. 32—Rü nüma rü tamaã nüxü̃ nixuchiga ga yema nüxü̃ nadauxü̃ rü nüxü̃ naxĩnüxü̃. Natürü noxretama nüxü̃́ nayaxõgü i ngẽma nüxü̃ yaxuxü̃. 33—Natürü ngẽxguma texé nüxü̃́ yaxõxgu i norü ore, rü ngẽmaãcü tanango̱xẽẽ na aixcüma yiĩxü̃ i ngẽma Tupana nüxü̃ ixuxü̃. 34—Rü yima Tupana núma namucü, rü Tupanaãrü orexü̃ nixu. Erü Tupana rü nüxna nanamu i Naãẽ i Üünexü̃ na guxü̃guma naxü̃tawa nangẽxmaxü̃ca̱x. 35—Rü Tanatü ya Tupana rü Nanexü̃ nangechaü̃. Rü ngẽmaca̱x marü naxme̱xwa nanangẽxmaxẽẽ i guxü̃ma i ṯacü i ngẽxmaxü̃. 36—Rü yíxema Tupana Naneãxü̃́ yaxṍxẽ rü tüxü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃. Natürü yíxema tama nüxü̃́ yaxõxchaü̃xẽ ya Tupana Nane, rü tãũtáma tüxü̃́ nangẽxma i ngẽma maxü̃ i taguma gúxü̃. Natürü tá tanayaxu i ngẽma ãũcümaxü̃ i poxcu i Tupana tá namaã tüxü̃ poxcuxü̃ —ñanagürü ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃.
Copyright
Learn More


text:
Francesch I de Francia
El Francesch I de Valois-Angoulême (frances: François I; Cognac, 12 de settember del 1494 - Rambouillet, 31 de marz del 1547) l'è staa re de Francia del 1515 fina a la soa mort.
L'è staa vun di re pussee important de la storia francesa: oltra a vess staa el primm re de la Cà de Valois-Angoulême (finida in del 1589 cont el sò nevod Enrigh III), l'ha cercaa de fà vegnì la Francia la nazion pussee forta de l'Europa.
Dopo avè provaa a deventà imperador del Sacher Roman Imperi, l'ha combattuu per tutta la soa vita contra i Spagnoeu e i imperiai del Carlo V e contra i Ingles de l'Enrigh VIII.
L'ha provaa pussee d'ona voeulta a conquistà el Ducaa de Milan. In del 1515 l'ha combattuu la battaja de Meregnan (restada proverbial), che l'ha segnaa la fin de la potenza militar isvizzera. Des agn dopo però el perdeva a Pavia contra el Carlo V, che l'ha faa anca presonee. Ona voeulta tornaa in libertà, l'ha taccaa de noeuv a combatt contra l'Imperi.
A l'è staa anca on promotor di art, e l'ha invidaa a la soa cort el Leonardo da Vinci (che lilinscì l'ha vivuu fina a la fin di sò dì). La soa sorella (Margherita de Navarra), tra l'alter, l'era ona poetessa e ona scrittora. L'è andaa a viv in del Castell de Fontainebleau, che l'è restaa ona residenza real fina al 1870.
Dopo on primm period de toleranza religiosa, l'ha scominciaa a perseguità i protestant frances (i ugonott). L'è cognossuu anca per vess staa el primm a imponn el frances comè lengua ofizial del sò regn, inscambi del latin.
Gh'è suceduu el fioeu Enrigh II.


text:
Groucho Marx
Groucho Marx (New York 2 ottober 1890 - Los Angeles 19 agust 1977 ), l'è stàa un attur, còmich, cantant e scrittur american.
El faseva part d'on quartett ( poeu divenùu terzett) chamàa "I Fredej Marx", insemà ai sò fredej:
- Harpo Marx
- Chico Marx
- Zeppo Marx
Descrisiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunt el sigar semper in man, dei barbisuni e sopracìi pitturàa cunt el pennel, de spess vestìi elegant, cunt la soa camminada tipica chinada e ona parlada svelta tuta sua, fada de gioeuch di paroj e frecciadin, l'era vun ch'el ga la mandava a dì a nissun.
Film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sò film pussèe famus hinn stàa:
- Zùppa d'anatra (duck soup)
- Tri matt a spass (tre pazzi a zonzo, at the circus)
- Pùmm de cavall (horse feathers)
- On dì ai curs ( a day at the races)
- Ona sira all'opera (A night at the opera) che tra l'altr, in part l'è ambientàa in del noster Teater la Scala de Milan.
- Ona noch in sui tech (Una notte sui tetti, love happy)
- Quater matt in mess al mar (Quattro matti in alto mare, monkey business)
Televisiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo che el gh'ha avùu success in del cinema, in di anni 50, el s'è dedicàa alla televisiun. L'è stàa presaentatur d'un quiz popular dell'epoca, ch'el se chamava Te poedet scumettegh la vida (You bet your life) ed el talk show Dighel al Groucho (Tell it to Groucho).


text:
Complotto di famiglia
Complotto di famiglia (Tragatèṅ ad famìja) l'è na cumèdia śala dal 1976 'd Alfred Hitchcock trat da 'n rumànś dal scritōr ingléś Victor Canning ciamâ The Rainbird Pattern.
Al film, 'l ùltim fat da 'l regìsta ingléś prima ch'al murìs, 'l è stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 29śum Fèstival ad Cannes.
Sunt
In na sitadìna dla Califòrgna, la Blanche Tyler (Barbara Harris) la tira avànti faghénd la medium in un camarèṅ davśèṅ a la cuśìna ad cà sua faghénd finta ad mét'r-as in cuntàt c'n i spìrit di marè mòrt ad soquànti védvi. Al sò amìg George Lumley (Bruce Dern) invéci 'l è 'n atōr ch'al spèta sèmpar ch'un quàlc regìsta 'l al ciàma par lauràr ma in cal méntar al s adàta a far al taxìsta e a jutàr la Blanche a catàr sù dal nutìsi dal parsòni ch'i vaṅ da lē acsè la gh'à quèl da dir sénsa far di śbali.
Arthur Adamson (William Devane) al gh'à 'n negòsi ch'al vénd di giujèi ma 'l s pasa 'l tèmp muciànd sù di diamànt bèi grôs e 'l al fà rapénd di persunàǵ pîṅ ad bèsi par pò dmandàr a 'l sò famìji di diamànt in cambi. Chi lò al s è inśgnâ faghénd far na cambra lugàda dimóndi bèṅ darènt a 'l garàǵ dla sò vila. A gh dà na maṅ la sò amànta, la Fran (Karen Black). Cuma 'l à sèmpar dit anc al scritōr Edgar Allan Poe, Arthur al lōga i diamànt «… in dua tut i pōlan véd'r-i», in atri paròli fra 'l gósi ad cristàl dal lampadàri grôs ch'a s cata in dla sala ad cà.
Un dè na vècia puta pîna 'd bèsi e sénsa fiōi, la Julia Rainbird (Cathleen Nesbitt), la và a cà dla Blanche parchè la gh'à 'n pinsēr in tèsta ch'al n la fà minga punsàr a la nòt, qvél ad murìr sénsa savér a chi lasàr tut i sò avēr parchè la n gh'à piò di parènt. La sà però che sò surèla l'iva abû 'n putèṅ che però l'à pò dâ in adusiòṅ parchè la n éra briśa spuśàda e la n vliva minga avér di scàndai. La Julia la gh prumét déś-mila dòlar se lē l'è bòna ad catàr-al, dòp tant an, druànd i sò putēr ad medium.
La dóna la s mét a 'l lavōr insém a George e, dòp na quàlc litgàda, la taca a muciàr sù soquànti trasi. A pâr ch'al pìcul al sia stâ adutâ da i Shoebridge, na còpia ch'la vivìva in un paiśèṅ ad campàgna, ma pò ch'i fùsan mòrt in 'n inséndi quànd sò fiōl al gh'iva darsèt an.


text:
Edoardo Bennato live
- Sonda, 30.7.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 30.7.2016, 19:00, RTR
In concert registrà il 1979 dal Radio della Svizzera italiana a Lugano.
Edoardo Bennato ha gì dacurt, ils 23 da fanadur, ses 70 avel. Il musicist napoletan ha cumenzà sco chantautur ed è lura daventà star dal rock, cun chanzuns sco «OK Italia», «Sembra ieri», ubain «Unestate italiana», ses hit da stad dal 1990 ensembel cun Gianna Nannini. Tar ses concert dal 1979 a Lugano ha el preschentà chanzuns da ses temps da chantautur critic e murdent sco: La Torre di Babele, Rinnegato, Cantautore e Venderò. Bennato dal viv: questa sonda al Radio Rumantsch e sin rtr.ch sco podcast.
Redacziun: Jachen Prevost


text:
Leonardo Di Caprio
Leonardo Wilhelm Di Caprio (Los Angeles, California, U.S.A., 11 Nuvembar dal 1974) l'è un atür american d'urigin italiana e tedesca. L'é rivà a la fama mundial a la fin di ann nuvanta cun ül ròl da prutagunista in dal film Titanic, e in di ultim ann l'ha lavurà principalment cun Martin Scorsese.
Vita privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Di Caprio l'è stò fidansò cun tanti mudell: Gisele Bundchen dal 2001 al 2005, Bar Refaeli dal 2006 al 2011, Blake Lively in dal 2011 e Erin Heatherton in dal 2012.


text:
Kyburg (ZH)
Kyburg a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Pfäffikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.58 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 427 abitant.
El cumün de Kyburg al se tröva a una altitüden de 640 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Illnau-Effretikon, Weisslingen, Winterthur, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kyburg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1027 col nom de Chuigeburch.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Kyburg village in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Statistics


text:
Put de Lègn
Put de Lègn (en bresà cunusìt perlopiö col nòm de Pont de Lègn[1] o Put de Lègn; nòm uficiàl: Ponte di Legno) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa.
El g'ha 1 729 abitàncc (dàto del Dicember 2015[2]), 'na süperfìce de 100 km², per 'na densità de 17 ab./km².
Put de Lègn el se tróa a l'estremità de la Al Camònega endena puzisiù che fà de crocevìa 'ntra la Lombardìa e 'l Trentì (per el Pas del Tunàl) e 'l Al Telìna (per el Pas del Gàvia). A Put de Lègn se önés le àive che é zó dei gias del Pisgàna col torènt Narcanèl e le àive de la Al Marsa e del Lach Négher col torènt Frigidólfo. El pónt endoche le se önés l'è cunsideràt el pónt endóche nas el fiöm Òi.
Put de Lègn el cunfìna coi cümü de Édol, Peio (TN), Saviùr, Sondel (SO), Spias (TN), Temù, Valforba (SO), Varmèi (TN), Èza e Viù.
Cuntegnüü
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm uficiàl del paés el par fà riferimènt a 'n put fat de lègn ma l'è piö realìstech pensà che 'l vègne de la denuminasiù geogràfica antìca de Dalègn/Dalegno.
La prìma atestasiù docümentàda de 'na fùrma riferìbil a "Dalègn" l'è del löi del 774, enden diplóma 'ndèl qual el Carlo Magno el ghe afidàa la Al Camònega al Monastér de Tours:
L'indicasiù "Dalania" o "Dalaunia" a chèl tép là la par riferìs a töta la part piö àlta de la Al Camònega, en pràtica chèi che adès i è i teretóre de Put de Lègn e Temù, coi paés de Temù, Le Canù, Mulìna, Puntàgna, La Vìla, Póia, Pónt (custitüìt de le contràde de Pónt, Cuzìcla, Nì e Sancampél), Suàn, Parchezài e Pés.
Endel docümènt còdes 188 del Seminàre de Pàdova e püblicàt endel 1886 de Antonio Medin, docümènt del 1493 che 'l discriìa le tère bresàne, se lümìna el cümü de "Ponte de Legno".[3]
'Na sinquantìna de agn piö tàrde, endel 1548, vé istitüìcc i statuti de Put de Lègn e 'n chèsto docümènt se dòpra ach la denominasiù de "Comune de Ponte di Legno"[4]
Endel 1624 le tère de "Ponte di Legno" le vé separàde en dò entità: Le "terre di fori di Ponte di Legno, cioè Villa, Pontagna, Themù e Lecanù" le se destàca de le "terre di dentro, cioè Ponte di Legno, Pezzo, Precasaglio, Zoanno e Poia"[5] Le prìme le furmarà chèl che 'l deentarà el cümü de Dalègn e le segónde le costetöés el cümü de Put de Lègn.
Co la denuminasiù Dalègn difàti se indicàa uficialmènt 'nfìna al 1810 el cümü che fàa riferimènt al paés che adès se ciàma "Villa Dalegno"[6], che al dé d'encö l'è frasiù del cümü de Temù e che alùra l'izistìa a fiànch del cümü denuminàt uficialmènt "Ponte di Legno"[7].
Del 1810 al 1816 Temù, Vìla Dalègn e Pontàgna i vé riagregàcc a Put de Lègn ma a pàrter del 1816 i è stacc turna separàcc.
Ai 27 de setèmber del 1917, endel córs de la prìma guèra mondiàl, le frasiù centrài del paés i è stàde ogèt de 'n bombardamènt per mà de l'artiglierìa austrìaca efetuàt co granàde 'ncendiàrie che g'ha lasàt en pé 'n gran póche abitasiù e ubligàt la popolasiù civìl a bandunà 'l paés.
A la fì de la guèra gh'è ambiàt sübet la recustrüsiù e ai 3 de setèmber del 1922 gh'è stat celebràt la fì dei laurà, co la prezènsa del rè Vitorio Emanuele III de Savòia.
Turìsmo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endel córs de l'öltem sècol Put de Lègn la s'è afermàda come 'na località türìstica tat d'istàt come 'n envéren. En particolàr, per i spòrt de la néf, la g'ha atresàt e preparàt presapóch sènto chilòmetri de pìste de scià, equipagiàde per sparà la néf artificiàla e con 'na trintìna de impiàncc per portà la zét ensìma a le pìste 'ntra ki quài 'na cabinovìa che 'n méno de 'n quart d'ùra la coléga Put de Lègn col Pas del Tunàl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ Antonio Medin. "Descrizione della città e terre bresciane nel 1493", “Archivio storico lombardo”, XIII, 1886.
- ↑ Maculotti Giancarlo (a cura di), "Statuti del Comune di Ponte di Legno sec. XVI-XVII", Brèsa 1993.
- ↑ AA.VV. "Temù. Un paese, una storia." NED - Milà, 1987 ISBN: 88-7023-106-2.
- ↑ Lombardia Beni Culturali Comune di Dalegno 1798 - 1809
- ↑ Lombardia Beni Culturali Comune di Ponte di Legno 1798 - 1815


text:
Ornagh
Ornagh (nom ufizial in italian: Ornago) l'è on comun del Vimercates, in la Provincia de Monza e Brianza con 4 931 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,8 km² e ona densità de 850 ab./km².
El se troeuva al confin con la Provincia de Milan (Basian) e a 14 chilòmeter del sò capploeugh.
A Ornagh l'è mòrta voeuna di figur pussee grand e important de l'Illuminismo lombard e italian, el Peder Verri (Milan, 12 dicember 1728 - Ornagh, 28 giugn 1797).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del coumun de Ornagh l'è mostraa in de la tabella chi de sota
Abitàncc censìcc
Referiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lengua rumagnòla
Artìcol in dialètt rumagnòl
La lengua ciameda dialèt rumagnòl lan fa pèrt dla lèngua emilièna-rumagnola cl' esest sol int al lez e int l unesco, in particulèr la ciapa insen i divirs dialèt cu's zcuress t'la Rumagna e int'la Ripòblica d'San Marein; us pò dì ch'un esèst un'ònic dialèt rumagnol, in quènt e lessic o la pronuncia i pò cambiè int'e ràg ad puc chilomitar, sènza tnì count d'al diferenzi tra e rumagnol cu's zcuress in pruvenza'd Furlè da quèl ad Rèmin, piutòst d'quel ad San Marein.
E dialett rumagnol l'è ste cunsidereda lengua par cont su (Friedrich Schurr studious austriach lenguesta). Quest parchè la zent d'rumagna l'ha sempar pinseda divers da i bulgnis (chi era lumbeard). A Ravena us dis incora zirche mariola par ravenna com a cassino (fr) us dis "cercar maria per roma" indichend chal don lumberdi agli e pez dal romagnoli. Stecchetti e geva che in rumagna s t vu be it fa be de ven in emilia it da l'acqua e pu e pu.
Sta lengua l'ha divirs dialett (quel cus scor a Ravena, quel d Furlè, d Rèmin....) mo al radis aglie sempar quelli.


text:
1Rü pemaã nüxü̃ chixu rü tórü Coritama nixĩ ya choxü̃ yaxucü rü choxü̃ mucü na norü puracü chaxüxü̃ca̱x, rü ngẽmaca̱x taxuü̃ma i duü̃xü̃güme̱xẽwa changẽxma i ñu̱xmax. Rü chomatama chauxetümaã tórü Cori ya Ngechuchuxü̃ chadau, rü ngẽma puracü i nüxü̃́ chaxüxü̃gagu nixĩ i peyaxõgüxü̃ i pemax. 2Rü woo togü i duü̃xü̃gü tama choxü̃ cua̱xgüchaü̃gu na tórü Cori choxü̃ muxü̃, natürü i pema rü meãma nüxü̃ pecua̱x na nüma yiĩxü̃ ga choxü̃ namuxü̃. Yerü chauxü̃tawa nixĩ ga tórü Coriaxü̃́ peyaxõgüxü̃, rü ngẽmawa nüxü̃ pecua̱x na aixcüma yiĩxü̃ na nüma choxü̃ namuxü̃. 3Rü ñaã nixĩ i chorü dexa i namaã chanangãxü̃xü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i chauchiga idexagüxü̃: “¿ E̱xna tama inamexü̃ na duü̃xü̃gü choxna naxãxü̃ i chorü õna rü chorü axexü̃ naxca̱x i chorü puracü? 5¿E̱xna tama inamexü̃ ta na wüxi i ngexü̃ i yaxõxü̃maã na chaxãmaxü̃ na chayagaxü̃ca̱x ngẽxgumarüü̃ na naxãmaxü̃ i Pedru, rü naẽneẽgü ya tórü Cori, rü ngẽma togü i yatügü i Tupana imugüxü̃? 6¿Rü e̱xna pema nagu perüxĩnüẽgu rü choma rü Bernabéxicatama i tama namexü̃ na toxü̃ perüngü̃xẽẽgüxü̃ ngẽma togü i orearü uruü̃güxü̃ na perüngü̃xẽẽgüxü̃rüü̃? 7¿Ṯacü rü duü̃xü̃ i churarawa ũxü̃ i nügüxü̃́tama naxütanüxü̃ i norü õna? ¿Rü ṯacü rü duü̃xü̃ i ori̱x itoxü̃ i tama namúxü̃ i norü o? ¿Rü ṯacü rü duü̃xü̃ i carnerugüna dauxü̃ i tama nagünenixü̃ ne ixaxüxü̃?” Ngẽma ñacharügü nüxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i chauchiga idexagüxü̃. 8¡Rü ñu̱xma rü tãũtáma nagu perüxĩnüẽ na chorü orexicatama yiĩxü̃ i ñaã nüxü̃ chixuxü̃! Erü Tupanaãrü ore ga Moĩché ümatüxü̃wa rü ta ngẽma ñanagürü. 9Erü ngẽma ore rü ñanagürü: “¡Rü ngẽma woca i aruchuarü pute̱xewa puracüxü̃, rü tãũtáma cunaw̱ẽxnagu na tama yima aruchuwa nachibüxü̃ca̱x!” ñanagürü i ngẽma ore. Rü nüxü̃ tacua̱x na tama wocagügu naxĩnüxü̃ ga Tupana ga yexguma yema ñaxgu. 10Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü tagu nixĩ ga naxĩnüxü̃ ga yexguma yema ñaxgu ga Tupana. Rü tachiga nixĩ ga naxümatüxü̃ ga yema ore. Erü yíxema aruchunecü ǘxe rü yíxema norü oarü pu̱xwa puracüxe, rü ngẽxguma tapuracüeyane rü tanaxwa̱xegü na ítanaṉg̱uxẽẽgüxü̃ i ngẽma norü o i tüxna üxü̃. 11Rü toma rü wüxi ya nanetüchire ya itatoxü̃nerüü̃ tixĩgü ga yexguma pemaã nüxü̃ tixuxgu ga Tupanaãrü ore. ¿Rü ñu̱xma rü tama e̱xna i pexca̱x namexü̃ na toxna penaxãxü̃ i ṯacü i toxü̃́ taxuxü̃? 12Rü ngẽxguma ngẽma togü i orearü uruü̃gü petanüwa nayauxgügu i ngẽma nüxü̃́ taxuxü̃, rü maneca toma rü yexera name nixĩ i petanüwa tanayaxu i ngẽma toxü̃́ taxuxü̃. Natürü i toma rü tama ngẽmaãcü tanaxü. Erü toma rü guxü̃ i guxchaxü̃maã taporae na tama pexü̃́ tanaguxchaxẽẽxü̃ca̱x na Cristuaxü̃́ peyaxõgüxü̃. 13Pema nüxü̃ pecua̱x rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü i tupauca ya taxü̃newa puracüexü̃, rü ngẽma õna ya yima tupaucawa ngẽxmaxü̃tama nangõ̱xgü. Rü ngẽma duü̃xü̃gü i tupaucagu Tupanaca̱x naxü̃nagü ḏaixü̃, rü nanade i ñuxre i ngẽma namachi norü ngõ̱xruü̃. 14Rü ngẽxgumarüü̃ ta ya yíxema nüxü̃ ixugüxe i ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃, rü tórü Cori nüxü̃ nixu rü name nixĩ i tümaãrü puracüca̱x tanayaxu i tümaãrü natanü na ngẽmamaã tamaxẽxü̃ca̱x. 15Natürü i choma rü taguma ngẽmaãcü chanaxü. Rü ñu̱xma na pexca̱x chanaxümatüxü̃ i ñaã popera, rü tama ṯacü choxna pexãxü̃ca̱x nixĩ. Erü ngẽma na taguma texéxü̃tawa ṯacüca̱x íchac̱axü̃, rü wüxi i chorü taãẽ nixĩ. Rü narümemaẽ chierü nixĩ na chayuxü̃ naxü̃pa na texé choxna nayaxuxü̃ i ñaã taãẽ i choxü̃́ ngẽxmaxü̃. 16Rü ñu̱xma na nüxü̃ chixuxü̃ i ngẽma ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃, rü taguma ngẽmaca̱x chaugü chicua̱xüü̃. Erü woetama ngẽma nixĩ i chorü puracü ga Tupana choxna ãxü̃, rü ngẽmaca̱x taxucürüwama chanangexrü. Rü poraãcü chi chachixexü̃gu i ngẽxguma tãũ chima nüxü̃ chixuxgu. 17Rü ngẽxguma chi chaugagu chitama chanaxü̱xgu i ngẽma puracü, rü nagu chi charüxĩnü na choxü̃́ naxãtanüxü̃. Natürü ngẽxguma Tupana choxü̃ muxü̃ãcüma chanaxü̱xgu, rü chanaxüama erü woetama ngẽma nixĩ i chorü puracü ga Tupana choxna ãxü̃. 18¿Rü ñu̱xma rü ṯacü tá nixĩ i chorü natanü naxca̱x i ngẽma puracü i chaxüxü̃? Rü dücax, rü chorü natanü nixĩ i ngẽma taãẽ i chayaxuxü̃ i ngẽxguma ngetanüãcüma nüxü̃ chixuxgu i ngẽma ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃. Rü ngẽmaãcü, rü woo Tupanape̱xewa name na petanüwa chanayaxuxü̃ i chorü natanü na ngẽmamaã chamaxü̃xü̃ca̱x, natürü taguma chanaxü i ngẽma. 19Rü woo taxúxeme̱xẽwa changẽxma i chomax, natürü guxãme̱xẽwa chaugü changẽxmaxẽẽ, na ngẽmaãcü yexeraãcü muxü̃ma i duü̃xü̃g üxü̃ charüngü̃xẽẽxü̃ca̱x na Cristuaxü̃́ yaxõgüãxü̃ca̱x. 20Rü ngẽxguma Yudíugütanüwa changẽxmagu, rü Yudíurüü̃ chaugü chixĩxẽẽ na ngẽmaãcü nüxü̃ charüngü̃xẽẽxü̃ca̱x na Cristuaxü̃́ yaxõgüãxü̃ca̱x. Rü woo tama yema Moĩché ümatüxü̃ ga mugütüü̃wa changẽxmagu, natürü chayanguxẽẽãma i ngẽma mugü na ngẽmaãcü Cristuxü̃tawa chanagagüxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i ñu̱xma rü ta nagu ĩxü̃ i ngẽma mugü ga Moĩché ümatüxü̃. 21Rü ngẽxguma natanüwa changẽxmagu i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gürüü̃ chaugü chixĩxẽẽ na ngẽmaãcü nüxü̃ charüngü̃xẽẽxü̃ca̱x na Cristuaxü̃́ yaxõgüãxü̃ca̱x. Natürü taguma íchanange̱x i Tupanaãrü mugü erü guxü̃guma Cristuarü mugütüü̃wa changẽxma. 22Rü ngẽxguma natanüwa changẽxmagu i ngẽma duü̃xü̃gü i tama poraãcü Cristuchigaxü̃ cua̱xgüxü̃, rü choma rü ta ngẽma duü̃xü̃gürüü̃ chaugü chixĩxẽẽ, na ngẽmaãcü nüxü̃ charüngü̃xẽẽxü̃ca̱x na Cristuaxü̃́ yaxõgüãxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü guxü̃ma i duü̃xü̃gürüü̃ chaugü chixĩxẽẽ, rü nagúxü̃raü̃ãcüma naxca̱x chadau na ngẽmaãcü düxwa Tupanaxü̃tawa chanagagüxü̃ca̱x i ñuxre i nümagü. 23Rü ngẽmaãcü nixĩ i chapuracüxü̃ na guxü̃wama nanguxü̃ca̱x i ngẽma ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃. Erü chanaxwa̱xe na choma rü ta choxü̃́ nangẽxmaxü̃ i ngẽma maxü̃ i taguma gúxü̃, naxrüü̃ i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i nüxü̃́ yaxõgüxü̃. 24Pema rü meãma nüxü̃ pecua̱x i wüxi i inüca i nawa iñaãchixü̃ rü muxü̃ma inaxü̃ãchi, natürü wüxixicatama nixĩ i ngẽma nüxĩra ínguxü̃ rü nayaxuxü̃ i norü ãmare. Rü name nixĩ i meã na pemaxẽxü̃ na Tupanaxü̃tawa penayaxuxü̃ca̱x i ngẽma perü ãmare. 25Guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i nügü mexẽẽxü̃ naxca̱x i wüxi i inüca i nawa iñaãchixü̃, rü meã nügüna nadau na taxuü̃ma nachixexẽẽxü̃ca̱x i naxü̃ne. Rü ngẽmaãcü nanaxü na nayauxgüãxü̃ca̱x i norü ãmare i paxaãchixü̃mare ixĩxü̃. Natürü yixema na yaxõgüxü̃ rü yigüna tadaugü na meã naxügüxü̃ca̱x rü meã imaxẽxü̃ca̱x na nayauxgüxü̃ca̱x i tórü ãmare i taguma gúxü̃. 26Rü ngẽmaca̱x i choma rü tama ñoma chauechitamare chiñaxü̃rüü̃ chixĩ, rü tama ñoma ṯacü i nügü ḏaixü̃ i ngürüanegumare idagüxü̃rüü̃ chixĩ. 27Rü ngẽmaca̱x meã chaugüna chadau i chaxunewa na taxuü̃ma i chaxuneãrü ngúchaü̃ chaxüxü̃ca̱x. Erü tama chanaxwa̱xe i mexü̃maã togüxü̃ changu̱xẽẽchire̱xãcüma choxü̃́ nataxu i chorü ãmare.
Copyright
Learn More


text:
Dietikon (distret)
El Distret de Dietikon (en todèsch: Bezirk Dietikon) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 82 191 abitàncc. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Dietikon, sitüàda endèla val del Limmat (en todèsch: Limmattal).
El distrèt de Dietikon l'è stat istitüìt endèl 1989 en conseguènsa de la diviziù del vècc distrèt de Zurìgo en tré parcc. La part ucidentàl l'è deentàda el distrèt de Dietikon, chèla orientàla l'è deentàda 'l nöf distrèt de Zurìgo e 'l cümü de Zollikon (sitüàt a èst de Zurìgo) l'è stat integràt endèl distrèt de Meilen.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Dietikon l'è spartìt sö 'ndèi öndes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Duchêt ed Mòdna e Rèz
Artécol in dialèt arzân
Stêt italiân (int al peréiod ed mâsima grandèsa al gh’îva dèinter ânca al Duchêt ed Mâsa e Carêra) in véta, cun un intervâl fr’al 1798 e al 1814, dal 1452 al 1859, sòta al pusès ed la faméja 'd j Este.
Urègin: i pusès estèins
Al cmûn léber ed Mòdna int al 1288, a câşva da lôti civîli fra al faméj di nôbil dal pôst, l’îva rinuncê a la libertê comunêla cun al sotomètres a Obizzo II d'Este, marchèiş e Frêra. Un ân dôp ânca Rèz la s’ēra zibîda a Obizzo II ch’lé dvintê acsé sgnōr de sté dō pruvînci cme fevdatâri ed l’imperadōr, mèinter a Frêra al l’ēra dal Pêpa.
Int al 1452 Borso d'Este (1413-1471) l’îva ricevû da l’imperadōr da Sâcher Rumân Impēr Federico III al tétol ed Dóca 'd Mòdna e Rèz e int al 1471 dal Pêpa Paolo II al tétol ed Dóca 'd Frêra.
La pèrdita ed Frêra
Al 27 utòber 1597 al murîva Alfonso II d’Este, ch’ àn n’îva mìa ‘vû di fiō sibèin ch' a’s fōs spusê trèi vôlti e sibèin che al famōş strôlegh Nostradamus al ‘gh avés pervést la nâsita ‘d un fiōl mâs’c da la têrsa mujēra. Alfonso II l’îva sgnê per testamèint al cuşèin Cesare d'Este cme só erêd e sucesōr, mó an n’é mai stê arcgnusû dal pêpa Clemente VIII (Ippolito Aldobrandini ed Fân), che, dôpa cîrca 260 ân ed bòun gvêren d’ j Estèins dal fèdev papêl, al vrîva turnêr èser al padròun ed Frêra, dvintêda int al ‘500 un cèinter ed dimòndi valōr artéstich e culturêl e cun ‘na cōrt splèndida. Al Pêpa al pinsêva difâti Cesare ûn mìa ed la ‘stèsa râsa 'd Alfonso I d'Este, che l’îva spuşê préma Anna Sforza e pó, môrta còsta, Lucrezia Borgia e l’îva ‘vû quâter fiō, du legétim Ercole II d'Este, còl che al gh’é gnû dôp, e Ippolito II d'Este cardinêl e dû da Laura Dianti che, cun pôca fantaséia, l’îva ciamê i dû fiō Alfonso e Alfonsino.
Al nutèsi che cuntêven i fât ed lèpoca a dîşen che Alfonso I "...per soddisfare la sua esuberanza.... si provvide di una concubina..." Laura Dianti fiōla ‘d ûn ed Frêra ch’ al fêva al brèti, ch’ al l’à pó spouşeda préma ed murîr e ch’al gh’à regalê la Delésia dal Verginèiṣ e l’à dê al fiōl Alfonso al teritôri ed Muntèc, purtê a marcheşêt da l’imperadôr Ferdinando.
Alfonso l’à spuşê Giulia della Rovere fiōla dal dóca d’Urbino e da sté matrimòni é nasû Cesare, che al Pêpa an n’à mìa vrû cunsiderêr ed la ‘stèsa râsa d’ j Estèins, cun al citêr ‘na bòla papêla ed Pio V ch’al scartêva dal sucesiòun, ind i fèdev ed la Cêşa, quî mìa ed la ‘stèsa râsa. Clemente VIII l’à scumunichê Cesare quând al s’é numinê dóca e l’à mandê al só trópi cmandêdi da l’anvōd cardinêl Aldobrandini a Faèinsa a i cunfîn dal duchêt. A Cesare, ed carâter bòun e ânca tradî da j aleê che ló 'l pinsêva 'gh désen 'na mân, an gh’é armêş êter che mulêregh. Al duchêt al s’é ridòt al sōli dō pruvînci ed Mòdna e Rèz, fèdev imperêl e mìa ed la cêşa, cun Mòdna capitêla preferîda a Rèz dal nōv dóca.
Şvilóp ch’în gnû dôp
Vicèndi ed guèra gnûdi dôp àn fât quistêr a j Este l’avtoritê in séma 'l Duchêt ed la Mirândla, al Principêt ed Curèz e la Cuntèa ed Nuvalêra, préma stêt indipendèint. Da j inési dal XV sècol l’ēra gnûda a fêr pêrt ânca la Garfagnâna.
Int al 1796 al duchêt l’é stê ocupê da Napoleòun e l’é andê a fêr pêrta ed la Repóblica Cispadâna. Cun al cungrès ed Vièna al duchêt l’é pasê a Francesco IV Asburgo Este, ch’ l’ à ereditê da la mêdra ânch i teritôri dal Duchêt ed Mâsa e Carêra acsé l’utîn ânca 'l sbòch al mêr. In sté peréiod al duchêt al gh’îva uficialmèint sté pruvînci: Mòdna, Rèz, Mirândla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carêra.
Cun un tratêt pacéfich, int al 1847 al Duchêt a gh’é stê zuntê ânca Guastâla, préma l’ēra dal Duchêt ed Pèrma e Piaşèinsa, a s’é rivê acsé a la mâsima grusèsa dal teritôri.
Al só teritôri, insèm a Pèrma e a la Tuscâna, l’é dvintê pêrta dal pruvînci unîdi ed l’Itâlia centrêla zuntêdi al Règn ed Sardègna dal 1860.
Al dâti e i fât
- 27 utòber 1597 : Cesare d'Este al dvèinta Dóca ed Frêra, Mòdna e Rèz e al quèsta dal tót Sasōl, bèle 'd la faméja di prîncip Pio .
- 13 znêr 1598 : cun al Cunvensiòun faentèini al Stêt Pontifési tgnû da Clemente VIII al vín in pusès ed Frêra. Mòdna la dvèinta la capitêla dal Duchêt sòto al gvêren dal dóca Cesare d'Este.
- 1628: a dvèinta dóca Alfonso III d'Este ch’al spôşa Isabella ed Savoia, ch’ la môr mèinter la da a la lûş al quatordicèişem fiōl la lêsa Alfonso ind la disperasiòun, ch’ al li pôrta a pinsêr de dvintêr frê.
- 1629: Alfonso al tôş i vōt da Capusèin cun al nòm ed Giovanni Battista da Mòdna e l’arnûnsia al cmând a favōr dal fiōl Francesco I d'Este.
- 1632: cumîncia la costrusiòun dal Palâs duchêl ed Mòdna, incō pôst ed l’Acadèmia Militêra.
- 1658: Alfonso IV d'Este al ciâpa al pôst ed Francesco I.
- 1659: Alfonso IV l'è invistî dal Principêt ed Curèz.
- 1662 : Alfonso IV al mōr: cmând pruvisôri ed só mujēra Laura Martinozzi p'r al fiōl Francesco II d'Este ch’al gh’à dû ân.
- 1674 : Francesco II a 14 ân al ciâpa al cmând, cun l’ucasiòun ch’ an gh’é mìa só mêdra ch’l’ ēra andêda in Inghiltèra p'r al matrimòni ed la fiōla 'd quendşân Maria Beatrice cun al dóca ed York erēd al trôno d’Inghiltèra.
- 1694 : mōr Francesco II.
- 1695 : al cardinêl Rinaldo d'Este, sío ed Francèsco, al dvèinta dóca ed Mòdna cun l'arnûnsia 'd èser cardinêl cun dispèinsa dal pêpa e cun al spuşêr Carlotta Felicita di Brunswick per asicurêr la râs a la cà d’Este, perchè Francèsco II l’ēra môrt sèinsa lasêr fiō.
- 1 agòst 1702: a sègvit di fât ed guèra ed la Guèra ed sucesiòun Spagnôla i francèiş ed Luigi XIV ed Frância a vân dèinter ed Mòdna.
- fervêr 1707: al dóca Rinaldo, cun l’ajót ed l’eşêrcit imperiêl, al tôrna a Mòdna e al tôrna a mèter só un gvêren legtim.
- 1707: Rinaldo al cûmpra da l’Impēr al Duchêt ed Mirândla e còl ed Cuncôrdia.
- 1721: cumîncia la costrusiòun ed la véla ed Rivêlta atâch a Rèz.
- 1737: Rinaldo l’é invistî di fèdev ed Nuvalêra e Bagnōl in Piân
- 1737: Francesco III d'Este al sucêd al pêder Rinaldo.
- 1738: cumîncia la costrusiòun ed la Via Vandelli per coleghêr al sitê ed Mòdna Mâsa e Carêra
- 1740: Guèra ed sucesiòun in Avstrìa.
- 1741: j Avstrîach a ciâpen al Duchêt e Francèsco II al scâpa.
- 1746: Francesco III, sèinsa sôld, al vènd per 100.000 schînd'ôr venesiân a Augusto II, rè 'd Polônia e eletōr ed Sasônia, 100 quêder ed valōr ed la galerèia estèins che vân a Dresda in dōv' a gh'în incòra adès. La galerèia óna dal dmèj d' Eurôpa la vîn acsé screditêda ch'l'armâgn vâlida ânca per efèt d' j aquést fât da i dóca gnû dôp.
- 1748: pêş d' Aquisgrana.
- 1753; Francesco III al vîn numinê gvernadōr ed la Lumbardìa cun al stêr ed cà ind la Véla d 'Este fâta da ló a Varèiş e gvernând da lé ânca Mòdna in dōv' al fa dimòndi intervèint ind la sitê, fra còst la costrusiòun 'd un grôs uspedêl e 'd l' Albêregh di pôver, incô pals di muşèi. 'Na stâtva cun ló a cavâl fâta tirêr só da i mudnèiş per arcgnusèinsa, cla stâtva la gnirà pó pêrsa dôp ch'l'é stêda butêda zó a martlêdi da un fanâtich, ch' al vrîva fêres di mêrit cun Napoleòun rivê a Mòdna.
- 1761: al Dóca l'arvés al póblich la Bibliotêca Estèinsa ed Palâs Duchêl e al giardèin.
- 1780: Ercole III d'Este al sucêd al pêder Francesco III, al spôşa Maria Teresa Cybo Malaspina, fiōla ónica, ch' égh pôrta in ereditê al duchê ed Mâsa e Carêra, ch'al pasarà a la fiōla Maria Beatrice Ricciarda bèla prumésa spôşa a un arsidóca d'Asburgo,
- 1796: invasiòun di francèiş: Napoleone Bonaparte al rîva a Mòdna e Ercole al nômina un câp pruvisôri ind la persòuna ed Benedetto d'Este, fiōl naturêl ed Francesco III, al và a Venèsia cumpagnê da la favurîda Chiara Marini cantânt, che dôp la dvèinta só mujēra. Benedèt al cunclód un acôrd cun Napoleòun in dó 'l Dóca o chi per ló, al s'impègna a paghêr 7 miliòun e mèz ed frânch francèiş in trèi râti e dêregh grâtis vînt fra i quêder pió ed valōr ed la galerèia. In câmbi Napoleòun al s'impègna a garantîr ch'al só trópi mèinter a pasêven p'r al teritôri dal duchêt a n'avrén mìa fât perquişisiòun e arén paghê 'l gióst prèsi p'r ôgni rôba cumprêda. Al dóca al rifiûta ed paghêr gnînto ânca se l'à purtë sëgh a Venèsia al teşôr dal stët perché, al dgîva, al n'ēra al proprietâri, e Benedèt l'é custrèt a fër dimòndi dèbit, a bzër ins éma ai sitadèin e saczêr al cēşi e cunvèint di lōr caplavōr mèinter al j ôvri d'êrt a ciâpen la strêda ed Parîg. Ercole II al vîn ciapê a Venèsia da un gróp ed gînta armëda che 'gh impònen al pagamèint ed duşeinméla schîn, pôch mēno de stânta quintël d'ôr. A palâs Rangoni a Mòdna a fân 'na riuniòun i deleghê ed Mòdna, Rèz, Bològna e Frêra che insèm a fân la Repóblica Cispadâna, a fân pó 'na secònda riuniòun a Rèz in dóv' a vîn dichiarê cme bandēra al triculôr e vînen scanşlê tót i tètol nobiliêr.
- 1797: Napoleòun al fa andêr la Repóblica Cispadâna in còla Cişalpèina.
- 1803: Ercole III al môr in esèli. A finès acsé la râsa di mâs'c in lénia dirèta.
- 1805: Napoleòun a's fa dichiarêr imperadōr di francèiş e rè d'Itâlia, a vînen més só ed nōv i tétol nobiliêr e tôt via al této ed “sitadèin”. Mèinter al pâsa da Mòdna 'l vîn ricevû cun intusîâşem , égh vîn dë alôg in grân lóso ind al palâs duchêl e lé a 'gh vîn dê al cëvi ed la sitê.
- 1814 : Napoleòun l'é batû. Dôp al cungrès ed Vièna a Mòdna a vîn restarvê al duchêt sòta la cmând ed Francesco IV d'Este Asburgo, fiōl ed Ferdinando d'Asburgo Lorena, fiōl ed Maria Teresa imperadōra d'Avstrìa, e da Maria Beatrice, fiōla d'Ercole III erēde da só pëder dal duchêt ed Mòdna e Rèz e ed Maria Teresa Cybo Malaspina ed còl ed Mâsa e Carêra.
- 1820: Francesco I al mânda fôra un decrét cûntra i carbonêr
- 1822: al tribunêl de Stêt al procèsa quarantasèt persòuni acusê ed fêr pêrta ed la Carboneria, e nōv ed lōr a vînen cundanê a môrt, però a vîn masê sōl al prēt Giuseppe Andreoli.
- 1831: rivôlta ed Ciro Menotti. Francesco IV al fà imperşunêr e pó impichêr Ciro Menotti e Vincenzo Borelli.
- 1834: Francesco IV al fà fêr a Mòdna al Marchê dal bèsti: "a onore e comodo dei fedeli agricoli", mó quisché 'gh dân ed nêş e al fabrichêt l’armâgn vōd, i vultòun a vînen sarê e al grôs fabrichêt in sègvit al vîn druvê in divêrsi manēri. Incô l’é al post ed la facoltê ed cunuméia ed l’Universitê.
- 1839: cumîncia la costrusiòun dal Teâter Comunêl ed Mòdna. Inavgurê int al 1841.
- 1846: Francesco V d'Este al ciâpa al pôst dal pêder Francesco IV.
- 1847: in ubidiĵnsa al Tratêt ed Firèinsa, a la môrt ed Maria Luigia d'Avstrìa al Duchêt ed Mòdna al 's unés al Duchêt ed Guastâla e a vînen cambiê i cunfîn cun al Pramşân e a vîn quistê Rōl, paèiş dal Lumbêrd-Vènet in teritôri duchêl.
- 1848: Francesco V al se şluntâna per soquânt mèiş da Mòdna, câşva i muvimèint ed rivôlta.
- 1856: inavgurê a Rèz al grandiōş Teâter Municipêl ed Rèz
- 11 zógn 1859: Francesco V al lêsa per sèimper al duchêt, dôp che j Avstrîach în stê batû a Magèinta, al và a Mântva cun a drē 3500 suldê fedelèsim e 118 uficêl cmandê dal generêl Sacozzi che a fâncòla che vîn ciamê la Brighêda Estèins. Al pôrta sēgh j ôr e tóta la rôba presiōşa ed faméja e ânca 80 cundanê a vèta in cadèini che vînen sarê ind al perşòun ed Mântva. A Mòdna a rîva Luigi Carlo Farini, cumisâri dal Gvêren piemuntèiş, numinê pó ditadōr e dôp guvernadōr ed tóta l’Emélia ch’la vîn unîda al Piemûnt insèm a la Tuscâna.
- 1860: tót i Mudnèiş aprûven l’uniòun al Règn ed Sardègna
- 1863: a Vièna a vîn sarê l’imbasêda (ciamêda “Legasiòun”) Estèins e l’eşêrcit dal Dóca incòra fedêl a ló e fērom in Vènet (la Brighêda Estèins), al 24 setèmber al vîn deşfât.
- 1875: a Vièna mōr al 20 novèmber Francesco V ûltem Dóca ed Mòdna, al vîn suplî ind al Soterâni Imperiêl ind la cêşa di Capusèin.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Atti e memorie della Deputazione di storia patria per le antiche province modenesi, Modena 1956 e 1986
- Luigi Amorth, Modena capitale, Martello editore, Milano 1967
- Benedetti, Biondi, Boccolari,Golinelli,Righi, Modena nella storia, Edizioni il Fiorino, Modena 1992
- Silvio Campani, Compendio della storia di Modena, Ediz. Aldine, Modena 1992
- G. Carlo Montanari, I fedelissimi del duca. La brigata estense, Edizioni il Fiorino, Modena 1995
- Bruno Rossi, Gli Estensi Mondadori, Milano 1972
- G. Panini, La famiglia Estense da Ferrara a Modena, Ed. Armo, Modena 1996
- AEDES MURATORIANA, Modena 1977 Giornale della Reale Ducale Brigata Estense Ristampa anastatica


text:
Mönchaltorf
Mönchaltorf a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Uster, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.62 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3 442 abitant.
El cumün de Mönchaltorf al se tröva a una altitüden de 442 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Egg, Gossau, Maur, Seegräben, Uster, Wetzikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
The following table shows the population development of Möchaltorf.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mönchaltorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Offizielle Website der Gemeinde Mönchaltorf
- Statistische Daten des Kantons zur Gemeinde Mönchaltorf
- Mönchaltorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Gemeinde Mönchaltorf im GIS des Kantons Zürich