c: text/html

text:
Depeche Mode
I Depeche Mode (in francéś a ś diś /dəˌpɛʃ ˈmoʊd/) i èṅ un grup ad rock letrònic ingléś, uriginàri ad Basildon, mis in pē in di prim an Utànta. In dal lōr caréra i aṅ vindû da piò ad 100 migliòṅ ad disc.
Biugrafìa
Gl'inìsi
In dal 1976 Vince Clarke e Andrew Fletcher i métan sù na banda cun al nóm ad No Romance in China ma i n gh'aṅ minga furtùna.
'L è par qual lè ch'in dal 1979 Vince al s unìs a Martin Lee Gore di Norman and the Worms par dar vita a i French Look e pò a i Composition of Sound quand anc Andrew al và sèg.
'L an dòp al pòst da cantànt al vèṅ tòlt par David Gahan (par tut Dave) e chi lò al prupòṅ cun sucès ad cambiàr al nóm dal grup in Depeche Mode (Buletèṅ ad Moda e briśa Mòda par la présia cuma dimóndi gint la créd śbaliànd, faghénd dal caśèṅ cun al vèrb francéś se dépêcher ch'al vōl dir Dar-'s na mòsa/Far in présia).
I Depeche Mode i faṅ al sò debùt in manéra uficiàla a la fiṅ d'l an quand i dànan al sò braṅ Photographic a la compilation ciamàda Some Bizzarre ch'la gh'iva dèntar dal canti anc di àtar grup nóṿ, cuma The The e Soft Cell. In séguit, sóta 'l òć dal prudutór Daniel Miller, i regìstran Dreaming of Me (57śum pòst in dla clasìfica dal Régn Unî) e pò New Life (11śum pòst), dū braṅ ch'i gh'aṅ la furtùna ad pasàr dimóndi da spés a la ràddio e ch'i gh parmétan al 5 'd Utóbar dal 1981 ad far gnir fóra 'l àlbum Speak & Spell, scrit praticamènt tut da Vince Clarke a part Tora! Tora! Tora! e la strumentàla Big muff fati da Martin Lee Gore ch'al canta pò in Any Second Now (Voices). I sìngui tirâ fóra i èṅ la bèla cgnusùda New Life ma specialmènt al martèl Just Can't Get Enough, sunàda dimóndi in dal discutéchi.
Al sucès, rivâ tut 'd un cólp, al mét al grup in dal cundisiòṅ ad tacàr a far na vita on the road, un quèl ch'al n stava minga tant bèṅ a Vince ch'al decìd ad mulàr-i, fundànd subìt al grup di Yazoo insém a la Alison Moyet e pò quél di Erasure insém a Andy Bell.
I prim sucès
Andâ via Vince Clarke, 'l ùnic mémbar armàst in grâd ad scrìvar di pès cuma cumpiśidór 'l è Martin Gore. P'r al secónd lavōr dal grup, A Broken Frame (Na vampa śbragàda) dal 1982, Martin al tōś di sò pès fat soquànt an prima, quànd al 'n iva sédas. La cupertìna dal disc la véd na vècia ch'la lavóra in un camp ad grâṅ cun na mśóra. La canta ad punta l'è The meaning of love. P'r al tour ch'al gh'à da gnir, al grup al gh'à biśógn ad 'n àtar tasterìsta e acsè a vèṅ tòlt Alan Wilder ch'al dvénta acsè un mémbar nóṿ.
Cun cla furmasiòṅ lè, e cun un Gore ispirâ sèmpar da piò (i èṅ tut suo i pès, incóra na vòlta), i Depeche Mode i faṅ gnir fóra Construction Time Again (Cantér in córs) in dal 1983. Al disc al gh'à in cupertìna un frap śóvan ch'al dróa na masa in muntàgna e dèntar òṅ di sìngui dal grup più cgnusû, Everything Counts.
In dal 1984 i gh la càvan a sfundàr anc in d'l Amèrica dal Nord cun al sìngul People Are People, òṅ di braṅ dal furtunâ disc Some Great Reward (Soquànt premi bèi grand) insém a Master and Servart e Somebody (cantàda da Gore).
In dal 1985 a vèṅ fata na racòlta di sìngui di prim disc, The Singles 81-85 (Catching Up with Depeche Mode p'r al marcâ americàṅ), cun dèntar dū canti nóvi, Shake the Disease e It's Called a Heart.
Mùśichi p'r al masi
In dal 1986 la taca na faś nóva p'r al grup quand in Mars a véd la luś Black Celebration (Selebrasiòṅ négra, ùnic tìtul dla lōr discugrafìa cun al nóm di òṅ di sò braṅ), un lavōr dimóndi più madûr, ma anc più scur e malincònic di precedènt. I sìngui i èṅ Stripped, A Question of Lust, A Question of Time.
Cun al braṅ Here Is the House Martin (che chè al canta quàtar vòlti) al tōś incóra a sunàr la chitàra, mulàda lè in dal primi òpri dla banda ch'iva sarnî un sòṅ più letrònic.
Al 28 ad Setémbar dal 1987 cun la gnuda fóra dal sèst disc dal grup, Music for the Masses (Mùśica p'r al masi), i Depeche Mode i càtan la cunsacrasiòn in di Stat Unî definitivamènt, cun tut i sìngui ad c'l an lè (Strangelove, Never Let Me Down Again e Behind the Wheel) ch'i s fànan pòst in dla clasìfica ad Billboard. Al cuncèrt dal Rose Bowl ad Paśàdina (in frònt a 60.000 parsòni a 'l incìrca) al sarà tirâ śò par far-an na caséta vìddeo, 101, e un disc dal viṿ dòpi.
Al tìtul dal disc al nas da n'idéa ad Gore mèntar 'l éra drē a viśiunàr di disc e al séra imbatû in òṅ ad quéi cun un tìtul blèṅ, Music for the Millions.
Al sucès mundiàl
Al sètim lavōr in studi al véd la luś in dal 1990 e al s ciàma Violator (Traśgresōr), al disc più vindû ad tut cun da piò ad trédas migliòṅ ad còpi. Gore (ch'l à scrit tut i braṅ e ch'al canta in Sweetest perfection e Blue dress) al taca a druàr la chitàra cum al n iva mai fat prima, cuma in dal sìngul Personal Jesus gnû fóra siē méś prima d'l àlbum e druàda pò anc da Marilyn Manson par la sò racòlta dal 2004 Lest We Forget. Enjoy the Silence (secónd sìngul) invéci l'è la cansòṅ di Depeche Mode più vindùda ad tuti e l'è cumpagnàda p'r un vìddeo in dua Gahan, vistî da rè, al s pòrta sèg da drē da lò un scranèṅ e pò al s mét a sédar in mèś a un prâ ad muntàgna da par lò a gustàr-as al paiśàǵ e al silénsi. I àtar sìngui i èṅ Policy of Truth e World in My Eyes, quésta chè cantàda in séguit anc p'r i The Cure.
Al tour seguènt (The World Violation Tour) al fà al pîṅ: in siē óri i vènan vindû 40.000 bijét p'r al Giants Stadium dal New Jersey e 48.000 p'r al Dodger Stadium ad Los Angeles. A la fiṅ dal tour però a taca un perìud ad criśi par via dal stress ad 'n an intér ad lavōr e ad cuncèrt sénsa dal pàuśi. In dal 1991 Dave al cgnóś na dóna nóva (Theresa Conway) e al mòla lè la sò famìja e al grup par spatinàr a Los Angeles.
Al 23 ad Mars dal 1993 i Depeche Mode, dòp tri an ad silénsi, i faṅ catàr in di negòsi Songs of Faith and Devotion (Canti ad fêd e devusiòṅ) al lōr disc più rock, anc se la letrònica la n vèṅ minga mulàda lè. Incóra na vòlta, tut i pès i èṅ firmâ par Martin ch'al dà la vóś anc a Judas e One caress, mèntar David al canta in di sìngui I Feel You, Walking in My Shoes, Condemnation (la canta ch'la gh piàś da piò) e in dla trista In Your Room.
Alan Wilder al taca a druàr na baterìa véra dabòṅ anc se pò al sistetiśadōr al n vèṅ minga mis da na banda.
'L àlbum 'l à vindû sinc migliòṅ ad còpi a 'l incìrca in tut al mónd, dvintànt anc di disc 'd òr e ad plàtin in Europa e in di Stat Unî.
La criśi
I Depeche Mode i partìsan par na tournée ciamàda The Devotional Tour al 19 ad Maǵ dal 1993 e i s pòrtan sèg 18 parsòni, 80 adét a la manutensiòṅ e 'n cunsiliér spirituàl. Al tour al tóca al nòstar cuntinènt e quél americàṅ ma 'l è lè che Dave 'l è sèmpar più stuf e sfinî par via dl'eruìna e dal speedball ch'al tōś. Durànt la tapa ad New Orleans, al 5 'd Utóbar dal 1993, Dave al patìs 'n infàrt esénd in overdose e al vèṅ ricuverâ a 'l uśdàl p'r èsar rianimâ.
A la fiṅ di cuncèrt in dal Régn Unî, i Depeche Mode i s férman p'r un méś e mèś prima ad turnàr a sunàr dal viṿ in Àfrica, Àśia, Amèrica Latìna e in di Stat Unî in d'l àmbit di tour ciamâ The Exotic Tour e Summer Tour '94. In cal mèntar Alan Wilder al và in di Windmill Lane Studios ad Dublìn par mixàr i braṅ d'l àlbum Songs of Faith and Devotion Live dal 1993, la versiòṅ dal viṿ dal disc precedènt, e quéi dla caséta vìddeo Devotional, dirèta par Anton Corbijn.
P'r al grup i èṅ di mumènt brut. I èṅ divìś fra lōr e fóra di cuncèrt i vaṅ tut par sò cònt (Martin e Alan i n s pōlan minga védar). Mèntar Alan Wilder al pénsa ad mulàr-i lè, Martin Gore al s taca a la butìglia e al patìs dal criśi epilètichi e Andrew Fletcher al finìs dèntar a la depresiòṅ (par cal mutìṿ lè al sarà pò rimpiasâ par Daryl Bamonte in dla tapa braśiliàna d'l Avrìl dal 1994 a San Paolo). Dal cant suo, Dave Gahan al và in a risć ad murìr soquànti vòlti, cun di mumènt dimóndi dificìi da pasàr, al sa śbraga anc dū custajóli butànd-as śò in dal pùblic durànt 'l ùltim cuncèrt dal tour a 'l Deer Creek Music Center. Al cantànt di Primal Scream Bobby Gillespie al dirà pò 'd avér ciapâ un spaghét guardànd tut la dròga ch'la prilàva 'd intóran a Dave.
Al tour al finìs a Indianapolis 'l òt ad Luj dal 1994 dòp 154 cuncèrt e 14 méś in gir p'r al mónd, lasànd i quàtar sprufundâ sò in na crìśi ad c'l àtar mónd. A 'l inìsi dal 1995 Dave al próa a dar-as la mòrt tajànd-'s al véni dòp avér tòlt dal sustànsi lucinógeni ma al la scampa. In séguit però al mòla sò mujér.
In c'l ambiènt lè malsàṅ Alan al n gh la cava piò ad andàr avànti e acsè al prim ad Śugn dal 1995 al mòla definitivamènt al grup, lasànd a bòca vèrta Martin e Fletcher che però i decìdan ad cuntinuàr in tri sénsa pascàr-an 'n àtar al sò pòst. In dal Nuvémbar dal 1995 i dū i s càtan pò in studi par lavuràr a dal materiàl nóṿ insém a 'l prudutōr Tim Simenon ch'al s éra purtâ sèg al baterìsta Christian Eigner. Al registrasiòṅ i vaṅ avànti bèṅ ma 'l è Dave ch'al gh'à di prubléma parchè 'l è mis mâl, drugâ pódag cum 'l è, e al n gh la cava minga a cantàr gnanc na canta.
Par cal mutìṿ lè 'l è custrét a turnàr a Los Angeles par curàr-as ma al 28 ad Maǵ dal 1996 al patìs n'overdose ad speedball (un mix d'eruìna e cucaìna) e par tri minùt 'l è mòrt clinicamènt ma par furtùna i gh la càvan a rianimàr-al. Gnû fóra da 'l uśdar, al finìs drit in parśòṅ parchè al suicìdi in Califòrgna 'l è un reàt, acsè cuma tgnir sèg dla dròga. Dave al finìs pò in un sèntar specialiśâ par tiràr-as via la dipandénsa dla dròga. Finî al tratamènt, al cantànt 'l è prònt par turnàr in studi cun i sò cumpàgn par registràr al disc nóṿ.
La ripréśa
I Depeche Mode i pàran finî ma quànd al 14 'd Àvrìl dal 1997 a véd la luś Ultra (Da 'd là), un lavōr più madûr e nutùran di precedènt cun di braṅ trist e dark cuma The Love Thieves, a s capìs che la pensiòṅ l'è là da gnir, tant ch'l àlbum al finìs al prim pòst in dal clasìfichi ingléśi, spagnōli, śvedéśi e tedéschi, al secónd in quéli dal nòstar paéś e al quint in quéli americàni.
I prim dū sìngui tirâ fóra, prima ch'a gnis fóra al disc, i èṅ Barrel of a Gun e It's No Good, mèntar Gore al canta in dal tèrs Home, un braṅ dimóndi sintî, a und'ś an dal precedènt A Question of Lust. A gh'è anc al tèmp ad far gnir fóra un quàrt sìngul in Utóbar, Useless, cun un riff ch'al gh vèra al pòrti dal discutéchi.
Al disc al finìs cun un braṅ lugâ, al dudicéśum, Junior Painkiller.
P'r al fat che Gahan al n s éra minga armìs a pòst dal tut, par cla vòlta lè i Depeche Mode i n vaṅ minga in tour ma i faṅ sōl dū cuncèrt: òṅ a Lóndra e òṅ a Los Angeles, cun Dave Clayton a 'l sistetiśadōr e Christian Eigner a la baterìa. I gh turnàran pò a la granda 'l an dòp (ssanta dati in tri méś) par la prumusiòṅ dla racòlta The Singles 86-98 cla fà sù i sìngui gnû fóra in di ùltim tréd'ś an in mèś a i quài a gh'è anc al braṅ nóṿ Only When I Lose Myself.
Dòp na pàuśa ad tri an, al grup ingléś al tórna in dal 2001 cun al dècim disc in studi, Exciter, e chè a s sènt un puchinèṅ la mancànsa di arangiamènt 'd Alan. I sìngui i èṅ la sugnànta Dream on, al braṅ dance I Feel Loved, la balàda Freelove e al gòspel ad Goodnight Lovers.
In dal 2003 Gahan al fà gnir fóra 'n àlbum da par lò, Paper Monsters, mèntar 'l an dòp 'l è la vòlta dna racòlta ad remix, Remixes 81-04.
Playing the Angel al capulavōr
A òt an da Ultra, cun dū racòlti in dal mèś e un disc piàt cuma Exciter a impinìr al vōd sénsa cavàr-gh-la dal tut, i sustenidōr i s dmàndan cum al sarà al disc nóṿ di Depeche Mode. Playing The Angel (Recitàr la part d'l Àngil) al vèṅ fóra in d'l Utóbar dal 2005 e 'l è un capulavōr séns àtar, cun un pachét ad canti da nuànta sparàdi tuti subìt, i sìngui A pain that I'm used to, la martlànta John the Revelator, Suffer well (prìm braṅ scrit par David Gahan sarnî cun cal còmpit lè) e Precious, cun in mèś na canta dark parfèta fata a la sò manéra, The sinner in me. Anc la secónda part dal disc la s difénd bèṅ, cun di giujèi cuma la stranìda Nothing's impossible o al pès cantâ par Gore, Damaged people. A la fiṅ a s riva a The darkest star, 'n àtar braṅ dark ch'al sèra al lavōr lasànd 'l amàr in fónd a la góla.
La cupertìna dal disc, ch'al dascór dal rapòrt fra 'l bèṅ e al mâl, Àngil (paròla dita in di braṅ Suffer Well, John the Revelator, Precious e The Darkest Star) e Diàvul, al véd un putòcio in prim piâṅ fat ad plumi e péni ciamâ Tubby Goth (Ciciòṅ gòtic) p'r al grup e Mister Feathers (Sgnór plumi) par la cà discugràfica e i fans. Martin Lee Gore in cal perìud lè 'l éra drē a lasàr-as cun sò mujér.
Par la prima vòlta, al cantànt Gahan al dà al sò cuntribùt in faś ad scritùra, cumpunénd i tèst ad Suffer Well, I Want It All e Nothing's Impossible mèntar la mùśica l'è fata par Christian Eigner e Andrew Phillpott. Tut chi atri canti, cum al sòlit, i èṅ farìna dal sac ad Martin Lee Gore.
Dal punt ad vista dal vénditi, al disc al riva dagnóra a sinc migliòṅ ad còpi, tucànd al prim pòst in clasìfica in dimóndi paéś dal nòstar cuntinènt, anc in Itâglia in dua al dvénta disc ad plàtin dòpi, quàrt marcâ p'r al grup ingléś. 'L è anc al disc dl'etichéta Mute Records più vindû di prim an Dumìla.
Dòp la publicasiòṅ d'l àlbum, i Depeche Mode i partìsan p'r un tour in gir p'r al mónd, cun 124 tapi in tut. I rìvan anc in Itâglia, al 18 e 19 ad Favràr dal 2006 a Milàn (cun al Forum pîṅ stóp), al 16 ad Śugn dal 2006 dal nòstri bandi a Iómmla a 'l Heineken Jammin' Festival e al 17 ad Luj dal 2006 a 'l stadi ulìmpic ad Róma insém a i scuséś Franz Ferdinand in frónt a 40.000 parsòni.
In ucaśiòṅ dla tapa lumbàrda, i regìstran un DVD dòpi fat bèṅ, Touring the Angel: live in Milan, cumpagnâ anc par na selesiòṅ su CD muśicàl 'd òt braṅ, tut tirâ fóra da Playing the Angel.
I an 'd adès
Al 13 ad Nuvémbar dal 2006 al grup al s tōś dal tèmp faghénd gnir fóra na racòlta ad daśdòt cansòṅ intitulàda The Best of Depeche Mode - Volume 1 cun al braṅ inèdit, scart dal disc precedènt, Martyr.
In cal mèntar a vèṅ dada na secónda vita a i prim déś lavōr in studi, cun al canti rimixàdi e cun un bonus DVD dèntar cun di eśibisiòṅ dal viṿ, filmâ râr e di intervìsti 'd in alóra.
In dal 2007, Fletcher e Gore i s daṅ da far faghénd i deejay in soquànti tournée mèntar Gahan al dà in past a i negòsi al sò secónd lavōr da sulìsta, al disc Hourglass.
P'r avér un disc nóṿ, al grup al fà spétar al 17 'd Avrìl dal 2009 quand Sounds of the Universe (I sòṅ d'l Univèrs) 'l è a dispuśisiòṅ in di negòsi dū méś dòp al sìngul Wrong ch'al fà gnir in mènt al vèć braṅ Barrel of a gun. Al vìddeo dla canta al fà gnir al magòṅ dabòṅ: 'n óm in camìśa e cravàta ligâ e cun na mascra in sal grugn 'l è custrét a giràr ad nòt in màchina a cûl indrē in séns cuntràri p'r al stradi ad Los Angeles, dal tut imputènt, miténd sóta tut quél ch'a cata in cal mèntar e stablénd-as a la fiṅ atàc a un furgòṅ.
I braṅ dal disc i èṅ a firma ad Martin Lee Gore a part Hole to Feed (àtar sìngul insém a Fragile Tension e Peace), Come Back e Miles Away/The Truth is fat, incóra na vòlta, par David Gahan insém a Christian Eigner e Andrew Phillpott. Al disc 'l à vindû da piò ad tri migliòṅ ad còpi in tut, restànd al prim pòst in Itâglia par dū stmani.
Al 14 ad Maǵ dal 2009, prima 'd un cuncèrt ad Aténe, a Dave a gh vèṅ catâ un càncar a la psiga dl'urìna. Uperâ in présia, al s rimét a pòst e al pōl cuntinuàr al tour mundiàl dal grup, rivànd anc a Bulógna al 25 ad Nuvémbar.
Al 3 ad Śugn dal 2011 al grup al fà gnir fóra la sò secónda racòlta ad remix, Remixes 2: 81–11, in dū versiòṅ, quéla nurmàla cun trédas braṅ dèntar, e quéla speciàla cun 37 cansòṅ in tri disc.
Furmasiòṅ
Quéla 'd adès
- Dave Gahan - vóś (1980 - incō)
- Martin Gore - tastéri, chitàra, percusiòṅ e vóś (1980 - incō)
- Andy Fletcher - tastéri e percusiòṅ (1980 - incō)
Ex cumpunènt
- Vince Clarke - tastéri e chitàra (1980 - 1981)
- Alan Wilder - tastéri, piâṅ e percusiòṅ (1982 - 1995)
Discugrafìa
Àlbum
- Speak & Spell (1981)
- A Broken Frame (1982)
- Construction Time Again (1983)
- Some Great Reward (1984)
- Black Celebration (1986)
- Music for the Masses (1987)
- Violator (1990)
- Songs of Faith and Devotion (1993)
- Ultra (1997)
- Exciter (2001)
- Playing the Angel (2005)
- Sounds of the Universe (2009)
dal Viṿ
- 101 (1989)
- Songs of Faith and Devotion Live (1993)
- Recording the Angel (2006)
- Touring the Angel: Live in Milan (2006)
- Recording the Universe (2009)
- Tour of the Universe : Barcelona 20/21.11.09 (2010)
Racòlti
- People Are People (1984)
- The Singles 81→85 (1985)
- Catching Up with Depeche Mode (1985)
- Greatest Hits (1987)
- The Singles 86>98 (1998)
- The Singles 81>98 (2001)
- Remixes 81–04 (2004)
- The Best of – Volume 1 (2006)
- The Complete Depeche Mode (2006)
- Remixes 2: 81–11 (2011)
Sìngui
Vìddeo
- The World We Live In and Live in Hamburg (1985)
- Some Great Videos (1985)
- Strange (1988)
- 101 (1989)
- Strange Too (1990)
- Devotional (1993)
- The Videos 86>98 (1998)
- Some Great Videos 81>85 (1998)
- One Night in Paris (2002)
- Videos 86>98 (2002)
- Touring the Angel: Live in Milan (2006)
- The Best of - Volume 1 (2006)
- Tour of the Universe : Barcelona 20/21.11.09 (2010)
Tour
- 1980 Tour 1980
- Speak and Spell Tour 1981
- UK Tour 1981 1981
- 1982 Tour 1982
- See You Tour 1982
- A Broken Frame Tour 1982-1983
- Construction Time Again Tour 1983-1984
- Some Great Reward Tour 1984-1985
- Black Celebration Tour 1986
- Music For The Masses Tour 1987-1988
- World Violation Tour 1990
- Devotional Tour 1993
- Exotic Tour/Summer Tour '94 1994
- The Singles 86-98 Tour 1998
- Exciter Tour 2001
- Touring the Angel 2005-2006
- Tour of the Universe 2009-2010
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (IT) Tut i tèst dal grup in ingléś cun la tradusiòṅ in itagliàṅ
- (EN) Al vìddeo 'd A pain that i'm used to in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd A question of lust in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd A question of time in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Barrel of a gun in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Behind the wheel in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad Boys say go in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Condemnation in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Dream on in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Enjoy the silence in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Everything counts in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Fragile tension in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Goodnight lovers in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Home in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd I feel loved in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd I feel you in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd In your room in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd It's no good in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad John the revelator in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Just can't get enough in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Only when i lose myself in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Martyr in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Master and servant in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Never let me down again in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Peace in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Personal Jesus in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Policy of truth in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Precious in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Route 66 in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Strangelove in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Stripped in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Suffer well in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The meaning of love in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad The sinner in me in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Useless in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Walking in my shoes in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad World in my eyes in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Wrong in sal Youtube

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
SUR DA NUS
Nus essan cheu per tei tier damondas appartanent tiu vehichels. Bugen exequin per tei il service e fagein tuttas reparaturas che crodan. Plinavon ein era construcziuns da fier, bugliadiras vid tschaduns, renovaziun da carrs annex, etc. nies métier. Vulas ti in’offerta per ina targida pneus – lu dei in telefon. Tier in set pneus novs ei il trer si els, equilibrar e dismetter ils vegl inclusiv. Era has ti la pusseivladad da schar cheu tes pneus – en nies «Hotel da pneus». Per lavar e magasinar els vegn quintau ina mudesta pauschala. Has interess da saver dapli lu s’annunzia.
Plinavon vendin nus era autos ed maschinas agricolas d’occasiun e novs tenor giavisch. Lessas ti ver in bi curtin – duront l’entira stat? Bugen offerin a ti nunligiont in «mower», in segapastg che sega persuls tiu curtin.
LECI DEPLAZES
Meccanist d'autos EFZ, meinafatschenta
MANUELA DEPLAZES
Lavurs d'administraziun e contabilitad
MARCO MAISSEN
Meccanist maschinas agricolas EFZ
NIC CULAN JACOMET
Meccanist maschinas agricolas, egl emprendissadi
ELISABETH ED TONI BASS
Gidonters el zuppau
GEMMA ED ROBERT DEPLAZES
Gidonters el zuppau


text:
Villingen-Schwenningen
Villingen-Schwenningen l'è 'na cità todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. L'è 'l capolöch del circondare rüràl (Landkreis) de Schwarzwald-Baar. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 165.47 km² e 'ndel 31. Dic 2017 la gh'ìa 'na popolasiù de 84 557 abitàncc.
La cità de Villingen-Schwenningen la se tróa a 'na altèsa de 704 méter sura 'l leèl del mar.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Savona, Italia
- La Valette-du-Var, Francia
- Pontarlier, Francia
- Tula, Russia
- Zittau, Germania
- Friedrichsthal, Germania
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La partenza en il mund professiunal po esser privlusa. Mintg'onn ha mintga 8avel emprendist u emprendista in accident – en tut èsi 25milli ad onn. Dus da quels èn mortals.
Tenor la Suva è il ristg per in accident professiunal tar glieud giuvna practicamain duas giadas uschè aut sco tar ils auters. Ils motivs sajan savens mancanza d'experientscha u privels sutvalitads d'ir enturn cun maschinas e guaffens. Accidents dettia dentant era perquai ch'emprendistas ed emprendists na ristgian betg da dumandar, sch'els sajan malsegirs. La Suva appellescha perquai als patruns da lavur da far attent sin ils privels e mussar, co evitar quels.


text:
Strotöra "La Spona"
Portadú
Le Salf de laur protezioné y la Comunité d’abitaziun „La Spona“ é regolá aladô dles diretives dades dant dala lege provinziala nr. 20 („Provedimënc nüs por porsones cun disabilité“) y dala lege nr. 13 di 30.04.1991 („Reorganisaziun di sorvisc soziai dla Provinzia de Balsan“).
Funzionamënt dla strotöra
Le salf de laur protezioné é na strotöra de sojornanza en pert-stazionara, daverta ca. 210 dis al ann, dal lönesc ala jöbia dales 8.00 ales 15.00 y le vëndres dales 8.00 ales 13.00. Tratan döes edemes al ann vëgnel fat ativites desvalies mo nia laoré te bercstot; le salf de laur protezioné n’é nia davert mo al vëgnel impó pité assistënza.
La comunité d’abitaziun é na strotöra de sojornanza stazionara, daverta ca. 210 dis al ann, dal lönesc dales 15.00 al vëndres ales 8.00. De nöt vëgnel pité en cajo de bojëgn n sorvisc apronté.
Sce un di assistis é püre, pol ciafé assistënza söl post o gní acompagné a ciasa da n familiar.
Al gnará pité plü inant la poscibilité, sce ara vëgn damanada almanco da dui a trëi assistis, da ciafè n’assistënza por 365 dis al ann.
L’abitaziun de proa é ince na strotöra stazionara, daverta danter 210 y 365 dis al ann. I dis de daurida vëgn fac fora plö avisa en ocajiun dl’amisciun y aladô di bojëgns y dl livel d’autonomia dl’assistí. L’abitaziun resta spo daverta vigni dé, ince tratan le fin dl’edema y tratan les festes.
L’assistì é dal vëndres dales 13.00 al lönesc ales 8.00 y tratan les festes da sú, zënza assistënza. Tratan la nöt ne vëgnel nia pité n sorvisc apronté. Sce l’assistí ess da ester püre, spo él la poscibilité de ciafé assistënza tres le salf de laur protezioné o de gní acompagné a ciasa da n familiar.
Strotöraziun dla ciasa
La strotöra é partida sö te cater alzades.
Da jí da porta ite röion te n setur d’ingres ampl, cun n pice bar por les manifestaziuns y l’ofize dl manajadú dla strotöra che vëgn ince anuzé sciöche local por les sentades.
Da chësc setur pon rové ti salfs de laur, tl’abitaziun y tl partimënt bas ite.
Tl’alzada a tera él la tesciaria y la stüa da cují, coliades tres na porta, ci che va dër bun por i debojëgns dl’assistënza. Te chësta alzada él ince n local por le tëmp lëde, na ciasadafüch y n salf di computer. La ciasadafüch vëgn ince adorada por fá ativites cun n grup de porsones cun na disabilité grave.
Bas ite él na tistlaria, cun n salf de laur y n magazinn por les mascins, materiai y massaries. Implö él na palestra, che po ince gní anuzada da d’atri.
Tla pröma alzada él l’abitaziun, por cinch assistis, cun trëi ciamenes da un, na ciamena da dui, na ciasadafüch, na stüa, trëi bagns y dui sorasc. Al é ince na ciamena por i colaboradus che ciara sura.
Tla secunda alzada vëgnel pité trëi de pici apartamënc por tliënc autonoms. Te chisc apartamënc él na stüa y na picera ciasadafüch y aladô dl’apartamënt, öna o döes ciamenes singules. Implü él te chësta alzada n apartamënt singul che vëgn adoré sciöche abitaziun de proa. Te chësc apartamënt él na ciamena cun n bagn y na stüa cun na picera ciasadafüch.


text:
Rügen
Rügen (in svedes e danes anca Rygen) a l'è on'isola del Mar Baltegh, e la pussee granda de la Germania.
La se troeuva denanz ai riv del Meclemburgh-Pomerania Anteriora.
La costa de Rügen l'è pienna de lagunn e baj che ghe dann ona forma e on aspett del tutt particular. In del giugn del 2011 l'UNESCO 'l gh'ha daa 'l status de Patrimoni Natural Mondial.
A l'è stada on vegg insediament de popolazion slav. L'è cognossuda de bon per i quader del pitor todesch Caspar David Friedrich, oltra che per ona quai località toristega e balnear.
Del pont de vista ministrativ, el toeu part al circondari de Rügen.


text:
Per ch'ins po discurrer d'ina unda da grippa ston almain 68 persunas avair sintoms da grippa. En Svizra è quai stà dapi l'entschatta da l'onn il cas. L'ultima emna da mars è la cifra da persunas malsaunas dentant stada sut quella valur. La fin da mars hajan las medias e medis anc annunzià 6,4% cas da grippa per 1'000 consultaziuns. Quai correspundia a 45 cas per 100'000 abitants.
L'unda da grippa ha durà quest onn 11 emnas. L'onn avant ha ella durà 15 emnas, uschè la statistica da Sentinella publitgada da l'Uffizi federal da sanadad.
Punct culminant da la grippa è stà quest onn l'entschatta favrer. Là hai dà 306 cas da grippa sin 100'000 abitants. Er sche l'epidemia è terminada è la grippa anc deresada en plirs chantuns, tranter auter er en il Grischun.
RR novitads 12:00


text:
Dialett mantovan
El Mantovan (nòmm local: dialét mantuàn) a l'è on dialett neolatin che 'l partegn al grupp gall-italich.
El s'è discutuu a longh se 'l mantovan el faga part del Lombard ò de l'Emilian, perchè, come alter dialett al confin tra i duu grupp lenguistich (el Piasentin, el Paves, el Cremones...) el gh'ha caratteristegh de tutti e duu. A bon cunt incoeu el ven classificaa come dialett emilian, anca se questa distinzion l'era stada giamò fada del Biondelli in del 1853 (e lù l'ha ditt che 'l Mantovan el fa de la variant mantovan-ferraresa de l'Emilian).
I dialett de la Provincia de Mantova[Modifega | modifica 'l sorgent]
El mantovan, intes come on dialett de l'Emilian compagn del Mirandules e del Ferares, a l'è parlaa a Mantova e in tutta la zòna meridional de la provincia, due hìin parlà i dialet de l'Ultrepò mantuan che hìin puttòst compagn anca al dialett guastalles (comun de Guastalla, Luzzera e Reggioeu) e a quell de Borett e Gualtee. A nòrd inveci i parlà hinn pussee vesin al Bressan e al Verones, e ciapèn el nom de parlàt ólt mantuà. I comun indove se parla nò el Mantovan ma se parla l'ólt mantuà a hinn, Aquanegra, Asola, Cannee, Casalmòr, Casalòld, Casalroman, Castell Goffred, Castion, Cavriana, Ceresara, Gòit, Guidizzoeu, Mariana, Medol, Monzamban, Piubega, Redondesch, Solferin, Sermed e Vòlta.
A Sabbioneda, Viadana, Pomponesch e Doeusol el dialett a l'è on poo different del mantovan, perchè 'l gh'ha anca di influenz del Cremones e del Parmesan.
Grammatega[Modifega | modifica 'l sorgent]
ATTENZION: El Mantovan chì de sotta l'è scrivuu con l'ortografia oriental unificada.
Articol[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Articol determinativ:
- El: Al
- La: La
- I: I (mas'c)/li (dònn)
- Articol minga determinativ:
- On: Ün/An
- Ona: Üna
Pronòmm[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Mì: mì.
- Tì: tì.
- Lù lü.
- Lee: lé.
- Numm: nüàntar o noàlter.
- Vialter: vüaltar o voàlter.
- Lor: lór o lóre.
Formazion de la fras[Modifega | modifica 'l sorgent]
In general, la formazion de la fras in Mantovan l'è minga tròpp different de quella in Lombard. Per esempi, anca in Mantovan l'esista la costruzion de dree pù l'infinii, per esempi:
A gh'è un bagèt müs ca l'è dré ciücàr la sò tèsta incòst al mür
La negazion l'è fada compagn del Frances, ciuè cont ona partesella negativa sia al principii che dòpo del verb:
Mì an g'hò mìa bèsi.
Verb[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verb vess[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì a sò, tì at sè, lü a l'è, nüàntar sém/séma, vüàltar a sif/sì, lór i è.
- Indicativ imperfet: mì a séri, tì at séri, lü a l'éra, nüàntar séram, vüàltar séraf/séri/séro, lór i éra.
- Indicativ futur: mì sarò, tì at sarè, lü al sarà, nüàntar sarém, vüàltar sarì, lór i sarà.
- Congiuntiv present: che mì sìa, che tì at sìa, che lü al sìa, che nüàntar sìam, che vüàltar sìaf, che lór i sìa.
- Congiuntiv imperfett: che mì füs/füdési, che tì at füsi/füdési, che lü al füs/füdés, che nüàntar füsam/füdésam, che vüàltar füsaf/füdésaf/füsi/füdési, che lór i füs/füdés.
- Condizional present: che mì sarìa/sarés, che tì at sarési, che lü al sarìa/sarés, che nüàntar sarésam, che vüàltar sarésaf/sarési, che lór i sarìa/sarés.
- Participi passaa: astà/stà.
- Infinii present: vésar.
Verb avègh[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì a g'hò, tì at g'hè, lü al g'ha, nüàntar g'ém, vüàltar a gh'if, lór i g'ha.
- Indicativ imperfet: mì a gh'éf, tì at gh'évi, lü al gh'éa, nüàntar gh'éam, vüàltar a gh'éu, lór i gh'éa.
- Participi passaa: abü.
- Infinii present: vérgh
Verb vegnì[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì a végni, tì at végni, lü al végn, nüàntar a gnéma, vüàltar a gnì, lór i végn.
- Indicativ imperfet: mì a gnévi, tì at gnévi, lü al gnéa, nüàntar a gnéam, vüàltar a gnéu, lór i gnéa.
- Participi passaa: gnì/gnést/gnü.
- Infinii present: végnar
Verb andà[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì a vàghi, tì at vè, lü al va, nüàntar a 'ndéma, vüàltar a 'ndè, lór i va.
- Indicativ imperfet: mì a 'ndàvi, tì t'andàvi, lü l'andàva, nüàntar a 'ndàum, vüàltar a 'ndàu, lór i andàva.
- Participi passaa: andà.
- Infinii present: andar.
Verb stà[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì a stàghi, tì t'astè, lü al sta, nüàntar a stéma, vüàltar a stè, lór i sta.
- Indicativ imperfet: mì a stàvi, tì at stàvi, lü al stàva, nüàntar a stàum, vüàltar a stàu, lór i stàva.
- Participi passaa: astà.
- Infinii present: astàr.
I coniugazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì a vàrdi, tì at vàrdi, lü al vàrda, nüàntar vàrdem/vardéma, vuàltar vardè, lór i vàrda.
- Indicativ imperfett: mì a vardàvi, tì at vardàvi, lü al vardàva, nüàntar a vardàum, vüàltar a vardàvi/vardàu, lór i vardàva.
- Indicativ futur: mì vardarò, tì at vardarè, lü al vardarà, nüàntar vardaréma, vüàltar vardarì, lór i vardarà.
- Congiuntiv present: che mì vàrdi, che tì at vàrdi, che lü al vàrda, che nüàntar vardéma, che vüàltar vardè, che lór i vàrda.
- Congiuntiv imperfett: che mì vardés, che tì at vardési, che lü al vardés, che nüàntar vardésam, che vüàltar vardésaf/vardési, che lór i vardés.
- Condizional present:
- Participi passaa:
- Infininii present:
II coniugazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present:
- Indicativ imperfett:
- Indicativ futur:
- Congiuntiv present:
- Congiuntiv imperfett:
- Condizional present:
- Participi passaa:
- Infininii present:
III coniugazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present:
- Indicativ imperfett:
- Indicativ futur:
- Congiuntiv present:
- Congiuntiv imperfett:
- Condizional present:
- Participi passaa:
- Infininii present:
IV coniugazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present:
- Indicativ imperfett:
- Indicativ futur:
- Congiuntiv present:
- Congiuntiv imperfett:
- Condizional present:
- Participi passaa:
- Infininii present:
I numer[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ün/Üna
- Dö; Dü
- Trì
- Quàtar
- Sinch
- Sié
- Sèt
- Òt
- Nöf
- Diès
- Ündas/Öndas
- Dödas
- Trédas
- Quatòrdas
- Quìndas
- Sédas
- Darsèt
- Dasdòt
- Dasnöf
- Vint
- Vintün
- Trènta
- Quarànta
- Sinquànta
- Sesànta
- Setànta
- Utànta
- Nuànta
- Sént
- Mìla
- An milión
- An migliàrd
I mes de l'ann[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Znér
- Favrér
- Mars
- Avrìl
- Macc
- Giügn
- Lüi
- Agóst
- Setémbar
- Utòbar
- Nuémbar
- Dicémbar
Esempi de lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
Moeud de dì[Modifega | modifica 'l sorgent]
- At g'hè la maravèla sbüza.
- Cüm a fémia a 'ndàr a mésa e a star a cà? A ciamém al prét in cà.
- At g'hè la spìnta d'an böf.
- At sè trist ad 'mè 'l fréd.
- At càti gnànca 'l Signór 'nd l'òrt.
- Ch'at gnis an càncar!
- At sè fòrt ad 'mè l'azé.
- Star da la bànda dal furmantón.
- Ad nòt li lazàgni le par gnòch.
- Al n'è mìa bun da catà l'argnàl.
- Al tìra li s'ciàfi a dò a la vólta infìn ch'i è dìspari.
- Al s'è tót sö e l'è 'ndà.
- Andàr indùa a mósga mìa i can.
- La fa töti li spianàdi cmé l'àzan dal strasèr.
- La vach(a) ca t'ha faa!
- L'è 'n àzan ch'al pìga.
- Pasàr dal Pò cun l'as da pàsta.
- L'è 'n arvèrs/Bastiàn cuntràri.
- L'è arvèrs cmé 'na bréta.
Proverbi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ch'as ciava l'avarésia: a màgnom 'n öv in trì e la balòta a la mìtom in dal sfòi admàn!
Suzzera[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Pötòst che gnint, l'è mèi pötòst.
- Quand al cavalér al s'imbròia, al padrùn al s'desbròia.
- I Mantoàn, quèl ch'i fa mìa incö i la fa dmàn.
Sabbioneda[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Quand tìra 'l vènt ad sùra, s'è serén as nìula.
- Quand al malgòt al tra föra la mànsa, dagh ad l'àqua infìn a la pànsa.
- Pèrsagh, figh e mlón, töti bón a la sò stagión.
- Invèran sènsa néf, pùar furmènt.
- La vàca püsé bùna l'è cóla bucalùna.
- Sul e vènt i süga par cènt.
- Bèl Nadàl, bröt Carnuàl.
- Per San Mubón, tüti i stras i sa 'd bón.
- Chi dòrum d'agóst, al dòrum a sò cóst.
- Par San Bernardèin al fiurès al lèin.
- A San Bias la néf agh piàs.
- Chi völ an bèl ruzèr, ch'a la püda in fabrèr.
- Fabrèr uèr.
Mantova[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Andàr in còlara l'è da òm, stàragh l'è da bèstia.
- Chi ia fa a 's dismèntga, e chi ricév sü a tègn a mènt.
El Pader Noster in Mantovan[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pàdar nòstar, ch'at sè in ciél,
ch'al sìa santificà al tu nom,
ch'al vegna al tu règn,
ch'la végna fàta la tu volontà,
in ciél cóm in tèra.
Dàs incò al nòstar pan cutidiàn,
e armèt a nuàltar i nòstar débit,
isè com nuàltar li armètom ai nòstar debitùr.
E non indùras in tentasiòn,
ma réndas lìbar dal mal, amen.
La parabola del Fioeu Trason[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ón òm al gh'avéva dü fiöi.
E 'l piü zóvan 'd lór l'ha dit a sò pàdar: "Papà, dam cla part de patrimòni che am tóca!" e lü al g'ha divìs la ròba.
E dòp pòchi gióran, mücià sü tüt, al fiöl piü zóvan l'è andà ind una tèra luntàna, e là l'ha strüsià la sò sustànsa, vivènd da lüsüriùs.
E dòp ch'l'ha 'vü cunsümà tüt, è gnü in quèl sit 'na gran carestìa, e lü stès l'ha prinsipià a vér de bizógn.
E l'è andà e 'l s'è mìs a servìr ón sitadìn de cla tèra, che 'l l'ha mandà ind la sò campàgna, perchè cundüzès föra i pursèi.
E l'avrìa vulü impinìras la pànsa có le giànde che mangiàva i pòrch, ma nisün gh'an dàva.
Alùra, turnànd in lü stès, l'ha dit: "Quànti servitùr in càza 'd mè pàdar i g'ha del pan in abundànsa, e mì chì möri de fam!
Am farò spìrit e andarò da mè pàdar e agh dirò: "Papà, hò ofés al Signùr e tì;
zà 'n són dégn d'ésar ciamà tò fiöl; tòm cóme ón di tò servitùr".
E al s'è tòlt sü e l'è andà vèrs sò pàdar. Quand l'éra ancùra luntàn sò pàdar al l'ha vist, al s'è mòs a cumpasión e, curèndagh incùntra, al s'è bütà e l'ha bazà.
E 'l fiöl al g'ha dit: "Papà, hò ofés al Signùr e tì. Zà 'n són piü dégn d'ésar ciamà tò fiöl".
Ma 'l pàdar l'ha dit ai sò servitùr: "Prest, purtègh chì la piü bèla vèsta e vestìl, metìgh l'anèl al dit e le scàrpe ai pè;
e menè chì ón vdèl ingrasà, masèl e magnémal e stém alégar;
parchè 'stu mè fiöl l'éra mòrt e l'è resüsità, l'éra pèrs e l'è stà truà!" e i s'è mìs a magnàr.
Intànt sò fiöl piü vècc e, quand l'è turnà e l'è stà darént a càza, l'ha sentì ch'i sunàva e i cantàva.
E l'ha ciamà 'n servitùr e 'l g'ha dmandà cus'éra cla ròba.
E quèst al g'ha dit: "È rivà tò fradèl e tò pàdar l'ha masà 'n vdèl gras, parchè l'è turnà san e salv".
L'è andà sübit in còlera e no 'l voléva 'ndàr déntar; sò pàdar dùnca l'è gnü e l'ha cuminsià a pregàral.
Ma quèl, rispundèndagh, l'ha dit a sò pàdar: "Ècu, tanti an che 't sèrvi, e an hò mài trascürà i tò órdin, e 'n at m'hè mài dà ón cavrét da magnàr cói mè amìgh;
Ma, sübit rivà 'stu tò fiöl, che l'ha strüsià tüt al sò cun dle sgualdrìne, at g'hè fat cupàr ón vdèl ingrasà".
Ma quèl al g'ha dit: "Fiöl, tì 't sè sémpar cun mì, e tüt al mè l'è tò;
Ma l'éra bén giüst magnàr e star alégar, parchè 'stu tò fradèl l'éra mòrt e l'è resüsità, l'éra pèrs e l'è stà truà".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti-gallo italici, 1853, pag. 239
On dialogh teatral[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Padron: Eben, Batista, gh'èt fat, cal t'ho dit?
- Servitor: Siorsì, al staga sicür che mì gh'ho fat cal che hoo pudüü per mustràmegh puntüal. Stamatina, a le ses e ün quart mì a sera zà in viazz, a le set e mezza mì a sera a mità strada, a le ot e trii quart andava dentar in cità, ma pò al gh'ha tant piövüt!
- P: Eh, al solit tì 't saree staa a far al pultron int 'na qual ustaria a sptàrgh a 'n piövess. Par cosa n'èt tölt con tì l'umbrela?
- S: Oh bela, par an purtar con mì cl'imbroj; e pò iersira, quand a son andaa a let, a 'n piöveva miga e, se piöveva, piöveva puchissim; 'sta matina, int l'alba, quanda mì a son levaa sü, l'era seren, e int l'alvaras al sol al s'è nivulaa; a mezza matina a s'è alvaa ün gran vent, ma incambi da serenaras a l'è 'gnüü zò üna tempesta che l'ha dürat mezzura, e pò s'è miss a piövar a secc arvers.
[...]
Attilio Zuccagni Orlandini, Raccolta di dialetti italiani con illustrazioni etnologiche, 1864, a partì de pag. 53
Ona novella del Boccasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialett de Mantova[Modifega | modifica 'l sorgent]
A ì dùnca da savér che ind al tèmp che a Cìpri a gh'éra 'l prim rè, dòp che Gofrè ad Büglión l'avéa ciapà Tèra Sànta, è sücès che üna gran siùra francéza l'è andàda al Sepülcar dal nòstar Siùr, e ind al turnàr indré l'è pasàda par Cìpri, dùva du scavesacòi i 'gh n'ha fat da tüt li sòrti. E lé, daspràda par la sö disgràsia, l'ha pensà d'andàr dal rè a fàras giüstìsia. Ma i g'ha dit ch'la podéva vansà, che al rè l'éra acsì da pòch ch'al n'al s'la toléva gnanch par lü, e ch'al mandàva zò li piü gròsi ingiüri ch'i 'gh fàva, in manéra che tüti i podéva fàrach quèl ch'i voléva. Ascoltànd 'sta siùra 'sti còzi chì, e conoscénd che par lé a n'ach podéva ésar piü rimédi, l'è volüda andàr l'istès dal rè par fàrgan 'na bèla; e pianzénd cóme mài, la g'ha dit: "Cara 'l mè siùr, mé a 'n sòn mìga chì da vü parchè a 'm fèghi qualcòza par mì da quèl ch'a m'è stà fat, ma sulamént sòn gnüda a pregàrav ch'a m'insgnèghi cóma fè a süpürtàr tüti i insült ch'i 'f fa, parchè ànca mì pòsa imparà a süpürtàr i mè, che al sa al Signùr, s'a podès, a v'ià donarìa vontéra, parchè sò che vü a sì brav da pasàrvla vìa".
Al re, santénd 'stu discùrs, al s'è tüt vergugnà e, facéndas spìrit, l'ha cominsià intànt a castigàr bén chi birbùn ch'éva ofés la siùra francéza, e pò dòp l'ha seguità a far giüstìsia par lü, e difèndar l'unùr dla sö curùna, el n'ha lasà pasà piü nisüna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 267-268
Dialett de Bòssol[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dónca av dìghi ch'al témp dal prém rè 'd Cìpri, dòp che Gotifrè 'd Bügliòn l'avè ciapà la Tèra Sànta, è sücès che 'na siùra 'd Guascógna l'è andàda in pelegrinàcc al Sepùlcar e ind al turnà indré l'è pasàda per Cìpri, dùa l'è stàda maltratàda da di balòs. Lé, tüta rabiàda per st'asiòn, e non savènd còza fà, l'ha pensà d'andà dal rè; ma i g'ha dét sübit che 'l sarés témp trat vìa inütilmènt, parchè l'éra 'n òm tant da póch e stras, che nò 'l tolìva al strach d'vendicà gl'insült fat a chiàter, ma gnànca cói fat a lü; tant l'è véra che cói ch'a gh'ìva qualcòs cóntra 'd lü, i sa sfogàva fazèndagh ògni sòrt d'asiòn. Cla siùra che, santènd acsé, l'ìva pèrs ògni sperànsa d'èsar vendicàda, per volés procurà 'na sudisfasiòn in mès al sò dispiazér, l'ha pensà 'd volì dàgh al rè, in bùna manéra, dal bòn d'angót; e, andàndagh pianzulènta davànti, la g'ha dét: "Càra 'l mè siùr, mé végni mìa ché pr'èsar vendicàda di insült ch'i m'ha fat, ma parchè t'am fàghi almèn al piazér d'inseiàm cmüta 't fè a portà tüti cói che, da cól ch'a sènti, i 't fa 'nca a té; parchè, quànd aró savì cmüta 't fè, alùra podró portà con püsè pasiènsa cól ch'i m'ha fat a mé; cla pasiènsa ch'la sa 'l Signór, s'avès da pudì at vorès donà, zà che at sè portàla acsé bén".
Al rè, che fin alùra l'éra stà trascurà e pìgar, cóma s'al s'füdès tüt in 'na vòlta dasmisià, cominciànd di insült fat a 'sta dóna, ch'al g'ha vendicà a sangh, l'è dventà rigorós cóntra tüti cói che dòp i s'è ris'cià da fà qualcòs cóntra l'onór dla sò coróna.
ibidem, pagg. 263-264
Dialett de Ostilia[Modifega | modifica 'l sorgent]
A digh dónca ch'al témp da prim rè 'd Cìpri, dòp che Gofrè 'd Bügliòn l'ha desliberà Gerüzalèm dài Türch, gh'éra 'na siùra ch'l'è 'ndàda par 'n aòt al Sant Sepùlcar e, ind al turnàr, quànd l'è rivàda a Cìpri, da 'nsoquànti da 'sti scavesacòi agh n'è stà dit e fat da tüt li sgnàdi. 'Sta pòvra dòna an s'an pudènd dar pas, la voléva andàr dal re, par fargh insgnàr. Ma i g'ha vulü far crédar ch'l'era fadìga pèrsa: che lü l'éra csì trascüra e csì da póch, che pasiènsia pr'i tórt ch'a 's fàva ai àltar, ma ch'al na s'an toléva gnànca par chi tànti ch'igh fàva a lü, ch'l'éra fin 'na vargógna màrsa, tant che chi gh'éva bìla al s'dasfugàva con di insolènsi a lü. 'Sta dòna, daspràda 'd vendicàras, par fàrsla un póch pasàr, la s'è mìsa in tèsta d'andàr a smüstasàr al rè d'èsar csì mìzar. E, tòltas sü pianzànd, quand la s'è vìsta d'adnans a lü, l'ha tacà a dir: "Al mè siùr, mì an són mìnga gnüda parchè vója giüstìsia, ma par tüt rimédi, av préghi ch'a m'insgnèghi cóma fè vü a mandàr zó tant da ladìn tüti cl'ingròsi che mì a sò ch'iv fa, parchè da vü imparànd ànca mì pòsa con pasiènsia supurtàr l'ingiüria ch'i m'ha fat: che, s'a pudès, al Signùr al la sa quànt vuluntéra v'la donaréa a vü, pòst ch'a fè csì bèl a supurtàli".
Al rè, che infin alùra l'éra stà intrégh e mìzar, a pars cóma ch'al s'dasmisiès e, tacànd da l'ingiüria da 'sta dòna, ch'al l'ha castigàda ma da bòn, l'è dvantà 'l pü sütìl ch'agh sìa mài stà, che guài dòp a tucàral ind l'unùr dla sò curùna.
ibidem, pag. 268
Dialett de Pòsg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Av dìgh dónca che ind i témp dal prim rè ad Cìpri, dòp che Gofrè ad Bügliòn l'ha avü vint Tèra Sànta, è sücedü che una zentildóna ad Guascógna l'è andàda in pelegrinàcc al Sepùlcar, e quand l'è turnàda da 'd là, arivàda ch'la fü a Cìpri, da chi óm ch'an g'ha cör, da vilàn la fü insültàda. Lé, tüta duluràda sènsa nesün ch'la cunsulès, lamentàndas la pansè d'andàr dal rè a dar zò la sò denünsia; ma 'gh fü dét da alcün ch'la gh'andarè per gnènt, perchè l'éra tant al gran balòs e pòch ad bòn che, invéze ad far giüstìsia ai àltar, quand lór i éra ufés, l'éra tant vil ch'l'an supurtàva tànte d'insolènse per sua màrsa vargógna, e tüt quèi gh'avévan di dispiazér, i sa sfugàvan col fàragh ün quàlch insült o svergugnàral. La pòvra dóna, sènsa sperànsa 'd far vandèta, per cunsulàras ün pòch dla sò nòia, la s'è decìza 'd volér musgàr la mizéria dal rè; e, pianzènd, la gh'è andàda davànti e la g'ha dit: "Car al mè siór, mì an vègn mìnga a la tò prezènsa parchè mì am aspèta che tì a fàsi vandèta dl'ingiüria ch'm'è stàda fàta ma, in cumpèns ad quèla, at prégh che at m'insègni cóme at sufrìsi quèle che a sò ch'i 't fa, parchè imparànd da tì, mì a pòsa supurtàr la méa, che lü, al nòstar Siór, al sa se mì a podès far, luntéra at la darìa, parchè tì 't sè bòn ad purtàran ün mücc".
Al rè, che fin d'alùra l'éra stà tard e pégar, cóm sa 'l sa 's füs dasmisià, l'incuminzè da l'ingiüria fàta a 'sta dóna, che con tüt la ràbia al l'ha vendicàda, ad ésar ün rigurùs parsecütór ad tüt quèi che cóntra l'unór dla sò curóna i avès fat quèl in séguit.
ibidem, pagg. 268-269
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Scrìvar e lésar in dialet, Sometti editore, 1979.
- La scrüfna: barzellette in dialetto mantovano, Sometti editore, 1999.
- Vocabolario mantovano-italiano de Francesco Cherubini, 1827
- Ferdinando Arrivabene, Vocabolario mantovano-italiano, Mantova, 1882
- Mario Bardini, Vocabolario mantovano-italiano: come si dice in Italiano?, ed. La Tor dal Sücar, 1964
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lombard
- Emilian
- Bernardino Biondelli
- Mantova
- Dialett de transizion


text:
Vus avais il dretg da supplements da famiglia, sche Vus essas emploiada u emploià u avais in'activitad da gudogn independenta, sche Vus n'avais betg in'activitad da gudogn e sche Vossas entradas suttamessas a la taglia èn bassas. (L’import minimal po variar tenor il chantun).
Sche Vus essas registrada u registrà sco dischoccupada u dischoccupà, n’avais Vus nagin dretg da supplements da famiglia. Vus avais dentant il dretg d’in supplement a las diarias da dischoccupaziun.
Da resguardar: Er sche Vus essas cunfinaria u cunfinari ubain stagiunaria u stagiunari, avais Vus il dretg da supplements da famiglia sut tschertas cundiziuns.
Per mintga uffant survegnis Vus in supplement d’uffants en l’autezza da 200 francs per mais, e quai davent da la naschientscha da l'uffant fin ch'el ha cumplenì 16 onns (u 20 onns, sch'el na po betg lavurar per motivs da sanadad). Per uffants da 15 fin 25 onns en scolaziun survegnis Vus supplements da scolaziun en l’autezza da 250 francs per mais.
Ils chantuns (ed ils patruns) pon pajar supplements pli auts ed er supplements spezials che vegnan pajads a chaschun da la naschientscha u da l’adopziun d'in uffant.
Per mintga uffant avais Vus mo ina giada il dretg da supplements da famiglia. Cun auters pleds: Sche Vus e Vossa partenaria u Voss partenari lavurais omadus, vegnan ils supplements pajads mo ad in genitur.
Supplements da famiglia na vegnan betg pajads automaticamain. Vus stuais far ina dumonda:
Sche Vus essas emploiada u emploià, prenda Voss patrun las mesiras necessarias per che Vus survegnias ils supplements. Sch’el na fa betg quai, stuais Vus far ina dumonda per supplements da famiglia tar Voss patrun. Il patrun trametta vinavant Vossa dumonda a la cassa da cumpensaziun per famiglias. Sche la cassa accepta la dumonda, paja Voss patrun ils supplements mintga mais ensemen cun la paja.
Sche Vus avais in'activitad da gudogn independenta, stuais Vus far persunalmain ina dumonda per supplements da famiglia tar la cassa da cumpensaziun per famiglias.
Sche Vus n'avais betg in'activitad da gudogn, stuais Vus far Vossa dumonda a la cassa chantunala da cumpensaziun per famiglias che vegn manada da las cassas da cumpensaziun da la AVS.
Resguardai per plaschair:
Sche Vus avais emblidà da far ina dumonda per supplements da famiglia u sche Vus n’avais betg savì che Vus avais il dretg sin supplements, pudais Vus far ina dumonda da supplements cun effect retroactiv entaifer maximalmain tschintg onns.
Ulteriuras infurmaziuns davart ils supplements da famiglia chattais Vus sin las paginas Dumondas e respostas davart supplements da famiglia e Geners e tariffas dals supplements da famiglia da l'Uffizi federal d’assicuranzas socialas (UFAS) sco er sin la pagina Supplements da famiglia dal Post d’infurmaziun da la AVS/AI.
Sche Vus avais uffants che vivan a l’exteriur, chattais Vus infurmaziuns sin la pagina Uffants cun domicil a l’exteriur dal UFAS.
Infurmaziuns generalas davart l’andament a chaschun da la naschientscha u da l’adopziun d'in uffant chattais Vus sin las paginas Naschientscha ed Adopziun.


text:
«En il Grischun viva en media sin bunamain mintga kilometer quadrats ina chaura-capricorn u in buc-capricorn. In zic pli datiers in da l’auter èn las Rumantschas ed ils Rumantschs: sin in kilometer quadrat vivan circa quatter persunas che inditgeschan il rumantsch sco lingua principala.»
Infurmaziuns sco questa pon ins scuvrir a l'exposiziun «Rumantsch è». I èn cristals en furma da chartun sin quels che infurmaziuns enturn la lingua e la cultura rumantscha èn da chattar en tut las linguas. Ins vul che quels cristals straglischan en tut la Svizra, respectiv duai l’exposiziun sensibilisar per il Rumantsch.
Inizià l'exposiziun ha il cusseglier guvernativ grischun Christian Rathgeb. Quai a chaschun da ses uffizi sco President da la conferenza da las regenzas dals chantuns. Cun l’exposiziun vul el «semnar lingua». Sch'auters chantuns vegnan pli sensibels per ils basegns da Rumantschas e Rumantschs datti era ina pli gronda schanza che per exempel canortas rumantschas pon vegnir instradadas, di Rathgeb.
Emprender ad enconuscher basegns da la diaspora
L’exposiziun na ha betg mo l'intent da sensibilisar pli fitg per la lingua, mabain era da pudair nizzegiar la chaschun per sustegnair pli fitg a Rumantschas e Rumantschs en la diaspora. In terz da Rumantschas e Rumantschs vivan ordaifer il Grischun. Per il minister da cultura grischun Jon Domenic Parolini èsi era in’exposiziun che suttastritga il focus ch’ins vul dar a la diaspora. Per ch'era quellas e quels hajan ina schanza da pudair tgirar lur lingua e dar vinavant quella era a la proxima generaziun.
Gidà ad organisar l'exposiziun ha era la Lia Rumantscha, il president Johannes Flury è persvas che l'exposiziun gidia a promover il rumantsch en la diaspora. Cunzunt uss ch'ella è en la chasa dals chantuns a Berna nua che represchentantas e represchentants dals chantuns van en ed ora. L'exposiziun duess però era gidar ad emprender ad enconuscher pli bain la diaspora. La diaspora saja numnadamain anc adina nunenconuschenta. Ins na sa endretg nua, tge e tgi. Tras l’exposiziun vul ins uschia emprender ad enconuscher Rumantschas e Rumantschs en la bassa e chattar ora che basegns che quellas han.
Rumantsch sin viadi
Per il mument resta l'exposiziun en la chasa dals chantuns. Davent dal december duai l'exposiziun bandunar la chasa dals chantuns ed ir sin viadi en divers chantuns da la Svizra. Tenor il President da la conferenza da las regenzas dals chantuns, Christian Rathgeb, è l'interess grond tar blers chantuns. Avant l’uffiziala avertura da la vernissascha ha el numnadamain preschentà l'exposiziun als collegas d'uffizi dals auters chantuns e quels sajan interessads d'avair l’exposiziun era en lur chantun. Ils lieus d'exposiziun n'èn dentant anc betg fixads.
L'exposiziun ambulanta «Rumantsch è…» è in project dal chantun Grischun. Ella è vegnida creada en collavuraziun cun la Lia Rumantscha, cun la Promoziun da la cultura dal Grischun e cun la CdC. Finanziada vegn l'exposiziun dal chantun Grischun cun 210'000 francs ord ils meds dal budget da la lottaria naziunala. Quel budget prevesa da sustegnair projects d’utilitad publica.


text:
Framura
Framura (en lìgure: Framua) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 671 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 18,9 km² e 'na densità de popolasiù de 36 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bonassola, Carrodano, Deiva Marina, Levanto.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Framura l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lengua leton
La lengua leton (nom ofizzial: latviešu valoda) a l'è ona lengua baltega oriental. L'è la lengua ofizzial de la Letonia e donca voeuna de quei ofizziai anca de l'Union Europea. L'è parlada de intoren 1,3 milion de sgent in de la Letonia e de pussee de 200 mila sgent foeura de la Letonia, soratut in di Stat Unid d'America. L'è spartida in 3 dialet: quell central (Vidus dialekts) che l'è la bas de la lengua standard, quell livonegh (Lībiskais dialekts) che 'l gh'ha on sostrad livonegh, e quell letgallegh (Augšzemnieku) che l'è di voeulte considerad ona lengua a part.
StoriaModifega
I orisginModifega
Prima de la crosgiada baltega, el leton ancamò l'esisteva minga. L'è nassud intoren al '500 'me ona confluenza di quater lengov balteghe orientai, ossia 'l curonian, semigallegh, selonian e 'l letgall antegh, quand che i popoi che i parlaven questi lengov i eren tucc voramai in del istess Stat, o ben la Terra Mariana. A gh'hem minga de testimonianze scrivude di queste lengov. El livon, ona lengua ugro-finnega, l'ha influenzad fess el desvilupàss de la lengua letona, ma a l'è mai stad assimilad e l'è restad viv fin a l'ann 2013.
La leteraduraModifega
La testimonianza pussee antiga de la lengua a l'è on epigraf in d'on document del 1522.
L'epigraf el se tradus 'me "Andrea Bolman, fioeu d'on sesgioner". In de l'ortografia moderna la fras la se scrivaria Andrievs Bolmanis, mucenieka dēls. Intant el liber pussee antegh soravivud a l'è on catechisem catolegh del 1585. Sgiamò cent agn despoeu la vegn voltada la Bibia. La leteradura letona a l'è però nassuda domà in del '700 quand che el leton a l'è stad dovrad in de la poesia e in del teater. In del resorgiment coltural leton, la pupart di germanisem i vegnen sostituid con di neologisem, e di linguist 'me 'l Kārlis Mīlenbahs e 'l Jānis Endzelīns i fann su ona gramadega unifegada del leton. L'è divegnud l'unega lengua ofizial de la Letonia in del 1918 despoeu de la deciarazzion de l'independenza de la Letonia.
El leton d'incoeuModifega
La Constituzzion letona la recognoss do lengov 'me autoctone in del territori nazzional: el leton e 'l livon, intratant che 'l letgall a l'è tirad a man 'me "ona varietà storega del leton" ancaben ch'on quai linguista i la recognoss 'me lengua. In Letonia la gh'è anca ona minoranza alloctona di lengua russa che l'è andada dent in de la Letonia despoeu de l'ocupazzion sovietega del 1940. Al dì d'incoeu el 37% de la popolazzion letona la dovra el russ 'me lengua primaria de comunicazzion. La pupart de lor i stann de cà in de l'est del paes, arent a Zilupe e Daugavpils, ma anca a la capital Riga indova che i constituissen el 43% de la popolazzion.[1] Inscambe, el 62% di abitancc del paes intregh i dovran el leton 'me lengua primaria. [2]
FonetegaModifega
I vocaiModifega
El leton el gh'ha 5 vocai, do de lor i sparten el midem fonema "e".
- [a]: a
- [ɛ]: e
- [æ]: e
- [i]: i
- [u]: u
La [o] l'esist domà in di prestid di alter lengov. Ogni vocal la poeul havégh anca ona version longa, marcada cont on macron (ā). La longhezza a l'è fonemega e la poeul cambià el signifegad, per esempi kazas (cavre) e kāzas (sposalizi). De sorapu, i vocai i poeuden fà su di ditongh:
- ai: [ˈaj]
- au: [ˈaw]
- ei: [ˈej]
- ie: [ˈie]
- ui: [ˈuj]
- iu: [ˈiu]
- o: [ˈuɔ]
ConsonanccModifega
El leton el gh'ha minga poch di consonancc palatalizad 'me [c] o [ɟ], scrivud cont i grafem ķ e ģ. In del passad, la gh'era anca la r palatalizada [rʲ] che voramai la se parnonzia no. L'era rapresentada cont el grafema ŗ e la se poeul ancamò trovà in di test leterari o poetegh.
RiferimentModifega
- ↑ Arqiviad qé: [https://web.archive.org/web/20200324070840/https://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB_2020.pdf Iedzīvotāju skaits pašvaldībās pēc nacionālā sastāva. Pilsonības un Migrācijas Lietu Pārvaldes (PMLP) dati 2020. gada 1. janvārī.
- ↑ At Home Latvian Is Spoken by 62% of Latvian Population; the Majority – in Vidzeme and Lubāna County (en). Central Statistical Bureau of Latvia (26 September 2013).
Alter progetModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su lettone


text:
Caribica
La Caribica è ina regiun situada en la part occidentala, tropica da l’Ocean Atlantic al nord da l’equator. Sco part dal subcontinent da l’America Centrala consista quella da las inslas e gruppas dad inslas situadas en la Mar Caribica e dal territori da mar situà tranter quellas. En il vest tanscha la Caribica fin en il Golf da Mexico.
Il num da la Caribica deriva dal pievel dals Caribs, sin ils quals ils conquistaders spagnols èn fruntads sin las Pitschnas Antillas (latin ante ilium, ‹inslas situadas davantvart›). La regiun vegniva e vegn er numnada India dal Vest, damai ch’ins ha cret dal temp che quella è vegnida scuverta ch’ins sa chattia sin via directa vers l’India.
Geografia e populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la cunfinaziun da l’Organisaziun idrografica internaziunala sa chattan las inslas da la Caribica, ordinadas en furma d’artg, entaifer la Mar Caribica.[1] Questa furma davent da la Peninsla Yucatán fin la part settentriunala da l’America dal Sid quasi in rectangul. Ultra da quai sa chatta davant la costa da Belize il segund grond sistem da grips da curals dal mund, il Belize Barrier Reef. La pli auta elevaziun da la Caribica furma il Pico Duarte cun 3098 m s.m. che sa chatta en la Republica Dominicana. Las pli grondas cascadas èn ils Mt. Carmel Falls.
En l’entira Caribica vivan radund 40 milliuns umans da derivanza fitg differenta sin ina surfatscha totala da ca. 220 000 km². Sper las fitg pitschnas cumparts restantas d’etnias autoctonas vivan sin las differentas inslas surtut umans d’origin african ed europeic, creols sco er Inds (surtut sin Trinidad e Tobago) e Chinais. Il spagnol cun radund 70 % e l’englais cun radund 24 % furman las linguas principalas da la Caribica, daspera vegn er discurrì franzos (surtut a Haiti), ollandais e diversas furmas da creol u caribian (surtut en il mintgadi).
L’aspectativa da vita en la regiun ha muntà il 2013 en media 72 onns. 26 % da la populaziun eran pli giuvens che 15 onns, 9 % pli vegls che 65 onns. L’emigraziun è per ordinari in pau pli gronda che l’immigraziun, tuttina è la spessezza da la populaziun relativamain auta cun 180 abitants per km².[2]
Impurtantas instituziuns da furmaziun en la Caribica – che vegnan purtadas da numerus stadis en la regiun e cun sedia sin differentas inslas – furman l’University of the West Indies ed il Centre for Hotel and Tourism Management. Il turissem è ina da las pli impurtantas funtaunas d’entrada dals stadis caribics. Daspera existan en il sectur dals servetschs da finanzas bleras oasas fiscalas, surtut sin las Inslas Cayman.
La cuschina da la regiun è oravant tut segnada da peschs, leguminosas e spezarias.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
La Mar Caribica fa da sia vart part da la Mar Mediterrana Americana e cuntanscha en il Foss da Cayman ina profunditad da 7680 m. La mar sa chatta per gronda part sin la platta caribica, be la part en il nordvest, da l’autra vart dal foss maritim, sa chatta sin la platta nordamericana. Tras activitads tectonicas als cunfins da las plattas datti adina puspè terratrembels e per part erupziuns da vulcans. Uschia han ins stuì dar si il 1995 suenter pliras erupziuns dal vulcan Soufrière la chapitala dal Montserrat, Plymouth, suenter che gia var 800 umans eran fugids. L’ultim grond terratrembel a Haiti l’onn 2010 ha chaschunà la mort da radund 300 000 persunas.
Natira e clima[modifitgar | modifitgar il code]
En general prevala in clima tropic, vul dir ch’i regia in clima tenor il di (las differenzas da temperatura tranter di e notg èn pli grondas che tranter las stagiuns) cun temperaturas d’en media sur 20 °C. Ils mais da stad dal zercladur fin il settember è la probabilitad da plievgia ca. 30–50 %; ils mais d’enviern tranter november ed avrigl percunter èn cun tschintg fin nov dis da plievgia ils mais ils pli sitgs. Ultra da quai ha il Current dal Golf che sa mova vers l’Europa ses origin en las Bahamas. La denominaziun sur/sut il vent da las Antillas renviescha a l’influenza dal passat dal nord. In ulteriur fenomen da la natira furman huricans che passan sperasvi e che chaschunan regularmain donns, per exempel tras inundaziuns.
Tar las spezias d’animals indigenas tutgan tranter auter il manati (vatga da mar) da la Caribica, la langusta da la Caribica u leguans. Autras spezias sco ils misarogns da la Caribica èn gia morts or pervi dad influenzas antropogenas. Tras la cultivaziun da plantas d’export (tradiziunalmain p.ex. channa da zutger) sin plantaschas en furma da monocultura vegnan spezias da plantas indigenas sco las mangrovas stgatschadas ferm a l’ur. Blers dals terrens da la regiun èn d’origin vulcanic e da differenta fritgaivladad.
Istorgia e scuverta da la Caribica[modifitgar | modifitgar il code]
En l’emprim millenni a.C. èn arrivads nà da la Venezuela sin las inslas Caribicas Indians Arawaks (ch’appartegnevan surtut als Taíno). Sur Trinidad èn quels sa derasads vers nord. Ad els èn suandads radund 1500 onns pli tard ils Caribs guerrescs, ils quals han stgatschà plaunsieu ils Arawaks da las Pitschnas Antillas. Dal temp dals viadis da scuverta da Cristof Columbus vivevan ils Arawaks sin las inslas Cuba, Hispaniola e sin las Bahamas, entant ch’ils Caribs vivevan sin las Pitschnas Antillas.
Ils Arawaks, che discurrivan tuts linguas parentadas, vivevan en vitgs (communas) e cultivavan tranter auter granezza, patats e manioc. Els eran abels da filar e taisser, na tegnevan però nagins animals da chasa e na disponivan da nagin fier.[3] Muntada cultica aveva tar ils Arawaks in crap triangular, numnà zemi (‹sontg›) che serviva a marcar la posiziun ierarchica dal dieu protectur da mintga chasada, ma che simbolisava er ils dieus, ils defuncts e las pussanzas cosmicas en general.[4] Ozendi existan etnias d’Arawaks be pli sin la terra franca americana; en la Caribica èn els morts or curt temp suenter ch’ils Europeans han prendì possess da questa regiun.
Ils Caribs èn immigrads tranter il 8avel ed il 15avel tschientaner en la Caribica odierna. Anc oz vivan Caribs en ils stadis Venezuela, Guyana, Suriname ed en la Brasilia dal Nord; quests pievels numnan sasezs Kalihna resp. Galibi. Lur lingua tutga tar la famiglia caribica ch’è derasada vastamain en la part settentriunala da l’America dal Nord. Ils Caribs ch’eran arrivads en la Caribica (dal temp da Columbus surtut sin las Pitschnas Antillas) eran percunter sa maschadads là cun ils Arawaks, furmond uschia il pievel dals Kalinago che discurrivan ina lingua che tutgava tar la famiglia arawak. Da quests ‹Caribs da las inslas› vivan oz anc radund 3500 sin l’insla Dominica. Da la maschaida tranter ‹Caribs da las inslas› e sclavs africans derivan ils uschenumnads ‹Caribs nairs›, ils Garifuna.[5] Entant che Columbus descriva ils Arawaks sco paschaivels, valevan ils Caribs sco guerrescs. Schebain els pratitgavan però – sco che Columbus rapporta a basa d’infurmaziuns dals Arawaks – praticas cannibalicas, è contestà.
Cur che Columbus è ì a riva per incumbensa da la curuna spagnola l’onn 1492 a San Salvador (Bahamas), era el surtut en tschertga dad aur e d’autras ritgezzas. Ma ils pievels indigens n’han betg dà grond pais a quai ch’ils Europeans consideravan sco ritgezza. Uschia è la Caribica bain vegnida conquistada, ma ils conquistadores èn gia bainspert ids vinavant sin il continent american. En il decurs dal temp èn arrivads Englais, Ollandais e Franzos; schizunt il Danemarc, la Svezia e la Curlanda possedevan intginas colonias. St. Barthélemy per exempel è stà stgars in tschientaner en possess svedais. Ina gronda part dals Indians autoctons èn la finala daventads l’unfrenda da malsognas e sclavaria.
La Caribica ha surtut furmà en il 17avel ed a l’entschatta dal 18avel tschientaner il champ d’acziun da bucaniers e pirats (uschenumnà temp dad aur da la pirataria). Las pitschnas inslas purschevan als pirats, ils quals eran per part sco corsars en viadi per incumbensa d’in retg, numerusas pussaivladads da refugi e las flottas da tresor spagnolas eran ina finamira d’attatga buna e lucrativa. Port Royal a Jamaica e la colonia franzosa sin l’insla Tortuga furmavan da quel temp veritablas colonias da pirats.
Inslas e territoris da la Caribica[modifitgar | modifitgar il code]
En la Caribica sa chattan tant stadis independents sco er inslas ch’èn dependentas da stadis (surtut europeics). En direcziun da l’ura èn quai:
Legenda: CELAC: Cuminanza dals stadis da l’America Latina e da la Caribica, CARICOM: Cuminanza caribica, ALBA: Allianza da Bolivar per l’America, SICA: Sistem d’integraziun da l’America Centrala, OECS: Organisaziun dals stadis da la Caribica Orientala, UE: Uniun europeica, UNASUR: Uniun da las naziuns sidamericanas
1 Persunal militar al lieu. 2 Abità temporarmain da pestgaders haitians. 3 Cumplettà cifras mancantas cun agid da las paginas dals pajais respectivs.
Stadis che vegnan attribuids a la Caribica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils suandants stadis tutgan geograficamain tar la terra franca americana, vegnan però – pervi da lur istorgia coloniala sco er lur relaziuns economicas, da traffic e linguisticas – savens attribuids a la Caribica:
3 Cifra tenor la pagina dal pajais respectiva.
Stadis vischins da la Caribica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils suandants stadis cunfineschan cun la Caribica (dal nordvest vers il sidost):
- America dal Nord: Stadis Unids, Mexico
- America Centrala: Belize, Guatemala, Honduras, Nicaragua, Costa Rica, Panama
- America dal Sid: Columbia, Venezuela, Guyana, Suriname, Guyana Franzosa
Partiziuns d’inslas e gruppas d’inslas communablas[modifitgar | modifitgar il code]
Las suandantas inslas vegnan administradas da plirs stadis:
- Hispaniola: Haiti e Republica Dominicana
- St. Martin (insla): Dependenta da la Frantscha e dals Pajais Bass
Las suandantas inslas vegnan reunidas a gruppas:
- British West Indies: Pitschnas Antillas anglofonas, las qualas èn colliadas tras instituziuns ed occurrenzas.
- India occidentala franzosa: Las Pitschnas Antillas francofonas.
- Inslas Virginas: Spagnolas (vest), americanas (part centrala) e britannicas (ost).
- Inslas da la vart protegida cunter il vent (leeward): Pitschnas Antillas dal nord e sidvest.
- Inslas da la vart exposta al vent (windward): Pitschnas Antillas meridiunalas.
- Inslas ABC: Aruba, Bonaire, Curaçao sa chattan geograficamain ina sper l’autra.
- Inslas BES: Bonaire, St. Eustatius e Saba furman vischnancas particularas dals Pajais Bass.
Las suandantas gruppas d’inslas èn vegnidas schliadas:
- India dal vest danaisa: ha existì fin il prim d’avrigl 1917 e furma dapi lura las Inslas Virginas americanas.
- Federaziun da l’India dal vest: ha existì fin ils 31 da matg 1962.
- Antillas ollandaisas: ha existì fin ils 10 d’october 2010.
- Arrondissement Saint-Martin-Saint-Barthélemy: ha existì fin ils 22 da favrer 2007.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ International Hydrographic Organization: Limits of Oceans and Seas, terza ediziun, Monte Carlo 1953.
- ↑ Länderdatenbank, consultà ils 6 da mars 2014.
- ↑ Howard Zinn: A People’s History of the United States: 1942–present. Harper Perennial Modern Classics, New York 2005, ISBN 0-06-083865-5, p. 3.
- ↑ Michael D. Coe (ed.), Dean Snow, Elizabeth Benson: Weltatlas der alten Kulturen: Amerika vor Kolumbus. Geschichte, Kunst Lebensformen. Christian, Minca 1986, ISBN 3-88472-107-0, p. 161s.
- ↑ Cf. Christopher Taylor: The Black Carib wars. Freedom, survival and the making of the Garifuna. Signal Books, Oxford 2012.
- ↑ World Factbook, consultà ils 6 da mars 2014.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ottmar Ette: Von Inseln, Grenzen und Vektoren. Versuch über die fraktale Inselwelt der Karibik. En: Marianne Braig e.a. (ed.): Grenzen der Macht – Macht der Grenzen. Lateinamerika im globalen Kontext. Vervuert, Francfurt a.M. 2005, p. 135–180.
- Heinrich Hasebeck, Andreas Venzke (ed.): Gasparan oder die letzte Fahrt des Francis Drake. Benziger-Verlag, Turitg 1996, ISBN 3-545-36531-X.
- Bernd Hausberger, Gerhard Pfeisinger (ed.): Die Karibik. Geschichte und Gesellschaft 1492–2000. Promedia, Vienna 2005, ISBN 3-85371-236-3.
- Holger Henke: Modern Political Culture in the Caribbean. Kingston: Univ. of the West Indies Press 2003, ISBN 976-640-135-7.
- Holger Henke: Between Self-Determination and Dependency: Jamaica’s Foreign Relations, 1972–1989. The University of the West Indies Press, Kingston 2000.
- Gabriele Knauer, Ineke Phaf-Rheinberger (ed.): Caribbean worlds – Mundos caribeños – Mondes caribéens. Vervuert, Francfurt a.M. 2020, ISBN 978-84-9192-106-6.
- Matthew Mulcahy: Hurricanes and society in the British Greater Caribbean, 1624–1783. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2006, ISBN 0-8018-8223-0.
- Edith Oppens: Karibik. Mittelmeer der Neuen Welt. Prestel, Minca, 2. ed. repassada, 1981, ISBN 3-7913-0431-3.


text:
Per il giubileum da 25 onns Impuls preschenta RTR ensemen cun la Lia Rumantscha la turnea da lectura «Sin il viv!» ed envidan a tadlar impuls prelegids live là nua ch’ils impuls vegnan uschiglio era tadlads. En lieus dal mintgadi da las audituras e dals auditurs da radio. Pia en stivas e stallas, en lavuratoris ed en ierts. Mintgamai quatter auturas ed auturs prelegian novischems impuls anc mai publitgads, ma era impuls ch’èn vegnids scrits gia avant onns aposta per l'emissiun Impuls dal Radio Rumantsch.
Sin il viv! En garascha a Sedrun
Susi Rothmund, Jürg Gautschi, Leo Tuor e Gianna Olinda Cadonau han legì vegls e novischems impuls a l'emprima lectura da la turnea «Sin il Viv!» dumengia ils 28 da schaner 2018.


text:
6 Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Fusce a dui sit amet quam…
5 Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Fusce a dui sit amet quam…
4 Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Fusce a dui sit amet quam…
3 Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Fusce a dui sit amet quam…
2 Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Fusce a dui sit amet quam…
1 Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Fusce a dui sit amet quam…


text:
La lista cun i lëures sun Radio Gherdëina, for atuela y cun l numer de telefon lepro, tlo da pudei ciarie ju! Y sce te abines nia zech de nteressant, nuzeite dl servisc per di tres nstësc na anunzia sun Radio Gherdëina, son segures de pudëi te judé a abiné l drë lëur per te!
Radio Gherdëina, vosc radio numer un tla Dolomites, cun n bel program rich de mujiga, la ultima nutizies atueles dl luech y nternaziuneles y trasmiscions y ntervistes de uni sort.
Nosc radio ie unì metù su tl ann 1979 per pité ala jent de vester for nfurmeda sun dut chel che suzed te nosta valedes. Dala mujiga ladina al pop al rock, veniel lascia ji na gran vela de hits y trasmiscions, per pie via cun energia y mutivazion tl nuef di.


text:
Tema da l’inscunter saja tranter auter stà la situaziun pertutgant las firmas fictivas en il Mesauc. En il Cussegl grond ha questa problematica dà da discutar ils ultims mais. Cunzunt deputads da las valladas dal sid renfatschan al chantun da far memia pauc cunter talas firmas. En egl dat cunzunt il grond dumber, en l'entir Mesauc dettia sin 8'300 persunas bunamain 1'600 firmas.
Er la sanaziun dal tunnel dal Gottard ed il program d'aglomeraziun da la quarta generaziun per l'aglomeraziun da Bellinzona, èn stadas sin la glista da tractandas.
RR novitads 15:00


text:
Il mediatur da la SRG, Achille Casanova ha crititgà l’emissiun Kassensturz da SRF. Tenor Casanova ha l’emissiun offendì l’obligaziun da diligenza e quai pliras giadas.
L’emissiun era vegnida emessa avant las elecziuns federalas. Là era la Partida populara vegnida preschentada sco partida il pli pauc buna per ils consuments. Il facit da l’emissiun era che la PPS voteschia en il parlament gia dapi onns cunter ils interess dals consuments. La PPS dal chantun Turitg aveva sinaquai purtà plant cunter l’emissiun Kassensturz.
RR novitads 18:00


text:
Resultats, rapports e reacziuns: Cun il Liveticker da RTR essas al current.
Il ticker è a fin
-
18:20
Quai fiss stà da nus per vus...
Engraziel per l'attenziun ed ina bella saira.
PS: reacziuns, resuns e critica gugent trametter a multimedia@rtr.ch
Salids en il num da l'entir team online da RTR, Gion Gieri Flepp
-
18:12
Ed anc intginas reacziuns grischunas...
... da la Lia Rumantscha
«In di legraivel per il Grischun» titulescha la Lia Rumantscha e prenda «enconuschientschas cun plaschair» da la decisiun clera en Grischun. Il resultat valiteschia ella surtut sco «expressiun da solidaritad tranter las regiuns linguisticas».
Da refusar l'iniziativa garanteschia betg l'ultim l'existenza da RTR sco «pitga impurtanta per la preschientscha, la derasaziun ed il mantegniment» dal rumantsch, fa a savair la Lia en ina communicaziun a las medias.
... da la cultura grischuna
Il resultat cler mussia, ch'il engaschi cunter quest'iniziativa «radicala ed en plirs aspects absurda» haja sa rendì, commentescha Andy Kollegger, il president da l'Uniun chantunala da musica dal Grischun e organisatur da la manifestaziun da cultura «NA a No Billag» per las medias. El saja tant cuntent sco er surlevgià dal resultat da la votaziun.
Tut ils rapports, resultats e reacziuns da la dumengia da votaziuns chattais qua.
-
17:56
Il Telesguard da votaziuns
Cun reacziuns da Jan Koch (aderent da l'iniziativa No Billag), Stefan Engler (adversari da l'iniziativa No Billag), Ladina Heimgartner (directura da RTR) e Hanspeter Leubrument (editur da la Somedia).
-
17:51
Dad Arosa fin Zernez...
èsi vegnì votà ed elegì oz. Betg mo davart l'iniziativa No Billag ed il nov urden da finanzas 2021.
- Arosa ha p. ex. approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala per explotar e deponer dapli material a Valmischein – quai cun 847 cunter 68 vuschs.
- Trun ha approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala cun 404 cunter 45 vuschs. Quella pertutga tranter auter ina nova enzonaziun en il territori Ferrera per pussibilitar ina pratica da fisioterapia.
- Ubain: Bravuogn Filisur ha elegì Erwin Caviezel en la cumissiun da l'ovra electrica cun 259 vuschs.
La survista da tut las votaziuns ed elecziuns en 20 vischnancas datti qua.
-
17:22
Telesguard da votaziuns cun Jan Koch e Stefan Engler
- a las 17:35 sin SRF 1
- er a pled vegnan Ladina Heimgartner, directura RTR e Hanspeter Lebrument, editur da la Somedia
-
17:10
Commentari da Flavio Bundi: In Na a l’individualissem – in Gea a la cuminanza
La fin finala èsi in fitg cler resultat. Suenter in cumbat da votaziun lung e stentus e per part era fitg emoziunal èn las votantas ed ils votants s’exprimì en favur da medias independentas en Svizra.
Per il schefredactur da RTR, Flavio Bundi è tranter auter er il cler na grischun in segn ed in'obligaziun per mantegnair ina ferma plazza da medias en il chantun triling.
-
17:00
Era RTR vegn a metter il focus sin infurmaziun e cultura
Quant che RTR sto spargnar en il rom dal pachet da spargn da la SSR na possian ins il mument anc betg dir, uschia Ladina Heimgartner, la directura da RTR.
-
16:43
SRG – Ina nov'entschatta cun in pachet da spargn da 100 milliuns francs
Suenter il na a l'iniziativa No Billag empermetta la SRG SSR refurmas. Il resultat saja legraivel, cunzunt er perquai ch'el è vegnì confermà en tuttas regiuns linguisticas. I saja dentant er ina conferma che obligheschia.
- Il pachet da spargn da 100 milliuns francs saja necessari perquai che las taxas vegnan reducidas sin 365 francs ad onn ed las entradas da la SSR èn danovamain plafonadas.
- La SSR duai daventar pli effizienta tar l'administraziun, tar l'infrastructura e tar la tecnica.
- La mesadad da las entradas duai vegnir duvrada per l'infurmaziun.
- Las unitads da la SSR sa concentreschan en l'avegnir sin lur mandat da basa. Quai cun stritgar las reclamas durant films pli lungs per sa differenziar da televisiuns privatas. Er na duai betg pli dar purschidas en la rait senza video u audio sin las paginas d'infurmaziun da SRF, RTS e RSI.
- Dapli pais duai però survegnir la collavuraziun cun medias privatas. Tranter auter cun metter a disposiziun material d'archiv.
- L'SSR duai mussar la Svizra en si'entira variaziun. Perquai vegn l'engaschament tar producziuns indigenas en la sparta films e serias augmentà.
-
15:41
L'interess dad autras medias è grond en chasa RTR
Per ina giada n'èsi betg mo da far program da radio, televisiun ed online ma er da sez dar pled e fatg ad autras medias.
-
15:33
Grond levgiament er tar la Somedia
Silvio Lebrument, il mainafatschenta da la sparta medias è cunzunt levgià ma er surprais dal cler na grischun a l'iniziativa No Billag.
-
15:24
«In grond crap è crudà giu dal cor»
A Ladina Heimgartner, directura dad RTR è crudà in grond crap giu dal cor cun il a NA a No Billag. Ma i saja er in cumenzament per la SRG.
-
15:07
Er l'adherent da No Billag Olivier Kessler vesa il positiv
Gia il fatg ch'il pievel haja pudì votar davart questa dumonda saja bun.
-
14:54
Martin Candinas è cuntent
Il cusseglier naziunal è s'engascha fermamain cunter l'iniziativa No Billag.
-
14:29
No Billag è gia la 5avla votaziun en connex cun la SRG
- 14-06-2015: Votaziun davart la nova lescha da radio e televisiun (50,1% gea cunter 49,9% na)
- 2011 e 2013: Duas votaziuns per abolir la SRG fan naufragi gia avant che vegnir en votaziun
- 2011: Il parlament di na a la petiziun per sbassar las taxas da radio e televisiun sin 200 francs.
- 1994: L'iniziativa «Trumpf-Buur» per abolir la SRG na survegn betg avunda suttascripziuns
- 1982: L'iniziativa «libertad ed independenza da radio e televisiun» na cuntanscha betg las suttascripziuns necessarias.
-
14:05
Cuira creescha basa per sviluppar implants da sport Obere Au
Cuira approva revisiun parziala da l'urden fundamental per sviluppar enavant ils implants da sport Obere Au e per pussibilitar ina halla d'events, quai cun 9'937 cunter 1'743 vuschs.
La survista da tut las elecziuns e votaziuns communalas datti qua.
-
14:01
Naziunal: In cler GEA al nov urden da finanzas...
Quai mussa la terza calculaziun approximativa da gfs Berna: 83% gea cunter 17% na.
-
13:55
Naziunal: No Billag fa naufragi
La maioritad dals chantuns ha ditg na. Per reussir avessi duvrà la maioritad da las vuschs e la maioritad dals chantuns.
- Tenor l'ultima calculaziun approximativa dian 71% na e 29% gea a l'iniziativa No Billag.
-
13:35
Fatschas rientas tar ils adversaris da l'iniziativa No Billag a Berna
-
13:26
NA a No Billag – il Grischun tut cotschen...
-
13:20
Grischun: 77,1% NA a No Billag
Quai è il resultat final dal Grischun. Nagina da las 108 vischnancas han ditg gea. La directura da RTR Ladina Heimgartner è levgiada.


text:
Sco cunfinari/a valan burgais d'UE/AECL che sa chattan resp. abiteschan en in stadi da l'UE/l'AECL e che han in'activitad da gudogn en Svizra.
Cunfinaris/as dals stadis commembers da l'UE/l'AECL disponan da mobilitad professiunala e geografica. Per els na valan betg pli zonas da cunfin. Els pon uschia abitar dapertut en ils stadis da l'UE/l'AECL e lavurar dapertut en Svizra. Cundiziun è almain il return emnil al domicil ester.
La permissiun da cunfinari da l'UE/l'AECL è valaivla tschintg onns, premess ch'ina conferma da lavur ubain in contract da lavur saja avant maun ch'è valaivel illimità u da passa in onn. Sche la conferma da lavur ubain il contract da lavur vegn concludì per ina durada da valaivladad da pli pauc ch'in onn, ma pli ditg che trais mais, sa drizza la durada da valaivladad da la permissiun da cunfinari tenor la durada da la conferma respectivamain il contract da lavur. Per ina durada d'engaschament da fin trais mais vala la procedura d'annunzia.
Ins sto inoltrar:
- Il formular da dumonda A1 cun conferma da lavur dal patrun ubain il contract da lavur
- Ina copia da la carta d'identitad valaivla u dal pass valaivel
Il formular da dumonda ston ins inoltrar ultra dals documents precedents tras la controlla d'abitants da la vischnanca cumpetenta dal lieu da patrun en il chantun Grischun.
Ulteriuras infurmaziuns survegnis Vus dal ressort d'entrada, numer da telefon: 081 257 25 25.
Link al fegl d'infurmaziun


text:
Éla d'Almé
Éla d'Almè l'è ü paìs con 6 712 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la proìncia de Bèrghem, a 8 km de Bèrghem. Al gh'à dò frassiù: Brüntì e Campana.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Éla l'à cuminsàt a ès abitada in del 4000 innante Cristo, i à troàt di préde che i è stace laurade in chèla època.
In del IV sècol innante Cristo i Gài i conquista Bèrghem e tace paìs in de la zòna, e in chesti gh'è dèt po a Éla. In dèl I sècol i romà i cöströés ol pùt de la règina söl Brèmb lonc 180 méter e òlt 24 méter, che al faa part de la strada Cóm-Bèrghem.
Sòta la duminassiù vèneta a l'è cüstrüida öna fonderéa de canù per l'esèrcet e la marina vénessiana.
In del 1859 Giuseppe Garibaldi a l'è pasàt per Éla e l'à 'ngagiàt di zuèn per la sò Spedissiù di méla.
In del 1926 i se fònt i cümü de Brüntì e Lmé. In del 1927 i fònt Éla con Lmé ch'i fòrma ol cümü de Lmé con Éla.
In de la ségonda guèra mondial a Éla gh'è öna compagnéa de partigià organisada del preòst, Don Antonio Milesi, che la gira per töta la Vàl Brèmbana.
L'11 de mars 1948 Éla insèma a Brüntì i se stàca de Lmé.
In del 2002 e l'è crèada öna organisasiù suracümünal ciamada Üniù di Cümü (Unione dei Comuni) tra Éla e Lmé per gestì töte i quèstiù rèlative a töi dù i cümü.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ela l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Vus tacacc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Pli tard ei il local dalla ferbra vegnius nezegiaus sco luvratori dad elaborar crap-scalegl e serpentin. En nossa vallada ei quei crap aunc oz bein enconuschents per construir pegnas da scalegl en nossas stivas. Tscheu e leu han ins anflau en cavas d’excavaziuns da quei crap tut special. Innovativs vischins da Disla, numnadamein Giusep Levy cun
siu frar Alfons han entschiet a luvrar cun crap-scalegl. Il local che veva surviu entochen uss per ils indrezs dalla ferbaria era ual predestinaus sco luvratori. Ils suranumnai han priu quella caschun, damai ch els havevan gia luvrau en in semegliont menaschi a Hospental ella Val d’Ursera. Damai chels havevan giu luvrau leu sco turnaders (Drechsler). Cun quei luvratori da turnader al Pass dil Gotthard bastava buca pli, han ins dislocau ina part da quella a Disla. Treis traias (Drechselbänke) han giu plaz el local. Cun sempels utensils e mudestas maschinas da mular vegnevan bialas vasas, tschendrers, scadialas, cups e buccals turnai e mulai. Quella industria occupava dus tochen treis luvrers ed ha cuzzau in tschuppel onns. Quels artefacts eran dumandai dad ina fideivla clientella e vegnevan buca mo vendi ella regiun, mobein vegnevan per gronda part tarmess ella Bassa. Dapi entgins decennis, cun la mort anetga digl iniziant Giusep Levy, ei quella mudesta industria medemamein svanida da Disla.
Il local el plaunterren che veva surviu numerus onns per quellas duas occupaziuns economas ei lu in temps suenter vegnius adattaus sco local per sentupadas dalla giuventetgna dil vischinadi da Disla. Toni Berther, il possessur actual dalla casetta, ha surschau il local alia giuventetgna ed als vischins sco localitad per organisar leu sentupadas e radunonzas. Senza pagar tscheins e sulettamein cun adattar il local tenor basegns han giuventetgna e vischinadi fatg diever da quella purschida. Aschia ha il vischinadi giu plirs onns in local per las radunonzas annualas ed extraordinarias, sco era per sentupadas e seras familiaras. Cun lavertura dall’Ustria dalla Fravia, vegnan radunonzas e sentupadas fatgas oz en quella.


text:
Fals amis
I fals amis hinn, in lenguistega, i paroll de 'n altra lengua che somijen fiss a quej de 'na lengua ma i gh'ha on significaa different, despess per di motivazion etimologich o fonetich.
Per esempi, gh'è per l'italian "segare" che 'l voeur dì "resegà" e minga "segà", comé pò parè, o per l'ingles "cold" che 'l voeur dì "fregg" e mia "cald".
Di voeult a gh'è anca di fals amis in tra di dialett different de la midemma lengua, per esempi in l'ingles american 'na "public school" a l'è 'na scoeula pubblega, menter che in quell britannegh a l'è 'na scoeula privada.


text:
La Posta retira in plant ch'è pendent dapi trais onns cunter ina disposiziun da la cumissiun da concurrenza Weko. Quell'aveva rinfatschà a La Posta d'avair concedì rabats gronds nunlubids nà dal dretg da cartell. Uschia accepta La Posta in chasti da 22,6 milliuns francs.
Tenor communicaziun sajan mesiras da pretsch in'impurtanta pitga en la nova strategia da La Posta. Latiers tutgian era rabatts. Per ch'i na dettia dentant betg retards relevants, na veglia La Posta betg ir vinavant onns en ed onns ora la via giudiziala.
22,6 milliuns francs La Posta retira il recurs encunter chasti
La Posta retira in plant ch'è pendent dapi trais onns cunter ina disposiziun da la cumissiun da concurrenza Weko. Quell'aveva rinfatschà a La Posta d'avair concedì rabats gronds nunlubids nà dal dretg da cartell. Uschia accepta La Posta in chasti da 22,6 milliuns francs.
RTR Novitads 15:00


text:
A Bondo han las bovas da l'avust 2017 chaschunà donns considerabels vi d'edifizis, vi da la cuntrada e vi da l'infrastructura. L'acziun da collecta da las ovras d'agid e da la vischnanca ha procurà per ina gronda unda da solidaritad tar la populaziun en Svizra.
Tut en tut èn vegnidas fatgas donaziuns da passa 14 milliuns francs. Ils daners da donaziuns han la suandanta cumposiziun:
- Chadaina da Fortuna: 5,9 milliuns francs
- Conto da donaziuns da la vischnanca: 4,8 milliuns francs
- Padrinadi svizzer per vischnancas da muntogna: 2,4 milliuns francs
- Caritas Svizra: 1,3 milliuns francs
Cumissiun procura per repartiziun gista
Per reparter ils daners da donaziuns è vegnida nominada ina cumissiun da donaziuns che sa cumpona da represchentantas e represchentants da las ovras d'agid, da la vischnanca, da l'assicuranza d'edifizis e dal chantun. Questa cumissiun giuditgescha las dumondas da sustegn da las persunas pertutgadas, procura per ina repartiziun gista da las donaziuns e documentescha l'utilisaziun dals daners.
Donaziuns a vischnanca da Bregaglia
Fin ussa ha la vischnanca investì var 15 milliuns francs per mesiras immediatas e per reparar sia infrastructura. Las subvenziuns da la Confederaziun e dal Chantun importan 9,9 milliuns francs.
Auts custs restants per vischnanca
Anc adina n'èn ils custs effectivs da l'eveniment da la natira respectivamain da sias consequenzas betg sclerids definitivamain, perquai che quels stattan en in connex cun l'andament da la reconstrucziun a Bondo. Per la perioda 2019–2023 vegn la vischnanca ad esser confruntada cun custs presumtivs da var 30 milliuns francs per reconstruir l'infrastructura, per mesiras da protecziun sco er per novas punts, vias e sendas da viandar.
RR novitads 09:00


text:
A Genevra èn charradas ier saira tranter 50 e 60 persunas cun lur velos sin l’autostrada. La polizia ha reagì spert e bloccà las vias d’access, sco ella ha communitgà. Blessads n’hai dà nagins ed er naginas arrestaziuns. Gia il suentermezdi èn pliras persunas sa radunadas cun lur velos davant il palaz da giustia. Là èn tschintg da lur camarats vegnids declerads nunculpants. Il process va enavos sin l’onn 2020.
A Genevra datti dapi 20 onns mintga mais ina parada da velos, enconuschenta sut il num “Critical Mass”. Cun questa acziun vulan els far attent al traffic betg motorisà.


text:
Pestél
El pestél o ginecèo (tèrmen che 'l vé de la paròla Gynaeceum, che pò l'è la fùrma latinizada del Gréco antìch Yuvaιkeῖov, gynaikeíon: gyn- "fómna" e aíkion "cà pesèna", cioè cà peséna de la fómna) l'è la pàrt feminìl del fiùr, furmàda de tré elemèncc morfològich che i è fondamentài per la clasificasiù de le spéci 'n botànica. Endèla strütüra piö sèmplice, 'l ginecèo 'fa nì 'n mènt la fùrma de 'n fiàsch, có:
- la part piö bàsa piö gròsa, ciamàda ovàre, furmàda de giü o divèrsi carpèi,
- la part de mès piö o méno bislónga (àle ólte la gh'è mìa) ciamàda stil
- la pàrt ensìma, de fùrma vària, ciamàda stigma.
Ovàre[Modifega | modifica 'l sorgent]
La puzisiù de l'ovàre 'n relasiù al resetàcol l'è giü de i aspècc de clasificasiù piö 'mportànti e 'l vé discriìt con chèsta terminulugìa:
- Ovàre sùpero. El se 'nserés de sùra del resetàcol de 'ndóche 'l vé sö en maniéra bèla ciàra. De conseguènsa i óter elemèncc del fiùr i è ciaramènt inserìcc söl resetàcol sóta a l'ovàre e per chèsto i vé ciamàcc ipogìni.
- Ovàre semi-ìnfero. L'è tacàt a metà del resetàcol. i óter elemèncc del fiùr i se tàca söndèna ipotética lìnea equatoriàl furmàda de la part süperiùr del resetàcol, per chèsta rizù i è ciamàcc perigini.
- Ovàre ìnfero. L'è completamènte dét endèl resetàcol, del qual ànsa sö 'l stil. I óter elemèncc del fiùr i se 'nserés endèla pàrt finàl del resetàcol che 'l vé a furmà 'n anèl ensìma al ovàre, e per chèsta rizù i vé ciamàcc epigìni.
Stil[Modifega | modifica 'l sorgent]
El stil l'è 'l prolongamènt de l'ovàre e 'nsìma al stil gh'è 'l stigma. La funsiù del stil l'è de minà i gaméti maschìi del stìgma 'nfìna ai òvuli che i se tróa 'ndèl ovàre.
Stìgma[Modifega | modifica 'l sorgent]
El stìgma l'è la part ensìma al pestél e l'è l'órghen endóche se pòsta i granilì del pólen endèl momènt de la 'mpolenasiù. La fùrma del stìgma l'è 'n óter elemènt de clasificasiù sistemàtica. El pöl véser furmàt d'en còrp ünich, piö o méno slargàt, o se nà dividìt en lòbi piö o méno bislónch 'nfìna a ciapà la fùrma de filamèncc.
Fùrme de ginecèo[Modifega | modifica 'l sorgent]
Semài che se töl en considerasiù el nömer dei pestéi se pöl distìnguer tré càzi co la sò terminulugìa specìfica:
- ginecèo apocàrpich: l'è furmàt d'en nömer indefinìt de pestéi piö o méno lìber, ognü furmàt d'en carpèl, en stil e 'n stìgma;
- ginecèo sincàrpich: l'è furmàt de divèrsi carpèi saldàcc ensèma a furmà 'n ovàre ünich separàt de déter en giöna o divèrse stansète;
- gineceo monocàrpich: l'è fumàt de 'n carpèl ünich.
I fiùr dei öltem du tìpi de sòlit i g'ha apéna 'n stil con ensìma giü o divèrsi stìgmi, tacc, quacc che i è i carpèi.


text:
La maschina dal tip Antonow -148 saja sparida curt suenter la partenza dal radar. Ella saja stada sin via en direcziun da la citad Orsk en l'Ural. L'aviun tutgia a la societad aviatica russa «Saratow Airlines». Las forzas da salvament hajan chattà pliras baras en in vitg datiers da la chapitala russa rapporta l’agentura da novitads Intefax.
Dapli indicaziuns uffizialas na datti il mument anc betg. Er n'è la raschun per l'accident betg enconuschenta.
Pliras crudadas
Crudadas d'aviuns èn en russia nagina raritad. En tut hai dà dapi il 2010 almain quatter grevs accidents d'aviuns da passagiers civils cun totalmain 240 morts. La davosa crudada è capitada il mars 2016. Lura è ina Boeing 737-800 da Dubai crudada tar in stemprà sin l'eroport da la citad Rostow. 50 persunas èn mortas, nagin ha survivì l'accident.
RR novitads 14:00++


text:
Tenor la Pro Infirmis è il dumber dad edifizis ch’èn construids tenor ils basegns da persunas cun impediments creschids ils ultims onns. Tuttina n'è la realisaziun anc betg cuntentaivla.
Be var la mesadad da las chasas e dals edifizis sa tegnan vi da las perscripziuns da fabrica adattadas per persunas cun impediments di Urs Mugwyler ch'è cussegliader da construcziun da la Pro Infirmis.
Sche las perscripziuns vegnan tegnidas en u betg dependa il mument fitg da las persunas responsablas en las vischnancas.
Scolaziun, sensibilisaziun e leschas
I detta blers architects, schefs da fabricas e patruns da construcziun tar las vischnancas che n'enconuschian betg las normas bain avunda. Perquai as stuess tenor la Pro Infirmis metter dapli paisa sin la scolaziun.
Il mument dependia ferm da las persunas che sajan responsablas schebain i vegnia bajegià tenor las normas u na.
Perquai vul la Pro Infirmis laschar elavurar leschas che prescrivan precis co i è da construir. La finamira da la Pro Infirmis è che almain 80% dals bajetgs sajan adattads a persunas cun impediments.
Exempels concrets
In edifizi ch’è ideal ed adattà per persunas cun impediments, saja l'edifizi dal Cussegl Grond a Cuira, di Roman Brazerol da la Pro Infirmis Grischun.
Ma i dat er bajetgs che na correspundan insumma betg al basegn d’ina persuna impedida. Qua menziuna Brazerol il bajetg da la Posta, gist dasper la citad veglia. Ina persuna cun sutga da rodas n'ha nagina schanza da vegnir en quest bajetg. Gia dapi blers onns procuria quest bajetg per discussiuns.
RR actualitad 07:00


text:
Ina ch’è vi dal finir la furmaziun per cuntanscher il certificat professiunal federal sco pura è Ramona Stgier da Parsonz. Sco quai ch’ella ha ditg saja la scolaziun fitg interessanta e multifara. En sia scolaziun emprendia ella pli pauc da maschinas da tractors, e dapli chaussas ch’ins fetschia plitost en il conturn da la chasa. Per exempel emprender la tecnica da nettegiar, manar in tegnairchasa e far l’iert. Ad ella plaschia era ch’ella emprendia co elavurar products e co vender quels. Ussa fetschia ella regularmain jogurts, che vegnian era vendids en lur pitschna butia purila. En la classa da Ramona Stgier èn 23 dunnas, e nagin um.
Fin oz anc nagin um
Sco quai ch’il Plantahof ha ditg ad RTR fissi en general era per umens pussaivel da visitar questa scolaziun, ma enfin oz n’haja deplorablamain en il Grischun anc nagin s’annunzià per la furmaziun che sa numna per tudestg: «Bäuerin mit eidgenössichem Fachausweis».
Emprendissadi sco pura
Tut in’autra scolaziun ha fatg Anita Capeder da Duin. Durant quatter envierns ha ella fatg l’emprendissadi sco pura. Per la dunna da 31 onns saja quest emprendissadi stà pli raschunaivel che da far il certificat professiunal sco pura. Ella saja plitost quella che giaja pli gugent en stalla a far ora la grascha, che da far lavurs en chasa. Quellas stoppian schon er esser, ma il pli gugent giaja ella giuadora. Al computer sesa ella betg uschè gugent.
Manaschi cun vatgas mamma
Anita Capeder maina il bain puril ensemen cun ses partenari ch’è mecanist da marschias agriculas. Anita Capedar ha surpiglià il manaschi puril da ses bab ch’è ì en pensiun. Sin il bain puril han els 26 vatgas mamma ed in per vadels, 20 nursas, giaglinas, la stad trais portgs, cunigls, chaun e giat.


text:
La partida pretenda da midar or tut ils commembers da la cumissiun d'administraziun cun excepziun da Gian Peter Niggli che represchenta la vischnanca purtadra da l'eroport.
Cavigelli è il giavischà da las vischnancas da l'Engiadin'Ota
Suenter la demissiun da l'anteriur president Christian Meuli duai il cusseglier guvernativ actual Mario Cavigelli daventar commember da l'INFRA, l'organisaziun che posseda l'infrastructura da la plazza aviatica Samedan. Sco l'organisaziun ha scrit en ina communicaziun la mesemna, saja Cavigelli perencletg da surpigliar questa plazza suenter la fin da ses temp d'uffizi sco Cusseglier guvernativ la fin da l'onn.
Las vischnancas da l'Engiadin'Ota han proponì che Cavigelli duai vegnir elegì sco commember da la cumissiun da gestiun da l'INFRA a la conferenza da l'eroport l'avrigl 2023. I saja previs ch'el surpiglia sia funcziun a partir dal prim da zercladur 2023. Enfin lura vegnia il post al timun da la INFRA vinavant occupà ad interim dal vicepresident Gian Peter Niggli.
Tenor las vischnancas fiss Cavigelli er la persuna giavischada per surpigliar il presidi da la cumissiun. Quella sa constituescha però sezza cura ch'ella è cumplaina.


text:
Suenter la cursa rapida dals umens ha er il slalom gigant da las dunnas stuì vegnir ditg giu pervi dal vent. Problems chaschunan però er las temperaturas da passa minus 20 grads a la partenza. Enstagl da glindesdi ha il slalom gigant da las dunnas ussa lieu la gievgia. Ils responsabels han spustà la cursa pia sin il medem di sco la cursa rapida dals umens.
Program da gievgia:
- slalom gigant dunnas - prim percurs a las 01:30 uras (temp svizzer)
- cursa rapida dals umens a las 03:00 uras
- slalom gigant dunnas - segund percurs a las 05:15 uras
Sco motiv per il spustament han ils responsabels inditgà sco gia il di avant il vent burascus. Per blers n'è la decisiun betg stada ina gronda surpraisa.
RR novitads 06:00