text:
Radund 110 fanatichers da bulieus èn dapi la sonda vargada a Landquart al Plantahof per engrondir lur savida davart il bulieu. Tschertas persunas fan la scolaziun da controllader ed auters èn a Landquart per refrestgentar lur savida.
Ina classa d'experts che vul prender d'enconuscher anc meglier il bulieu
En ina stanza è sa rimnada ina classa da bun 10 persunas – tut persunas che controllan gia bulieus. Sco ellas dian èsi dentant impurtant da prender part a curs da repetiziun. Ina participanta di ch'ils bulieus sajan pli spert ord il chau che quai ch'i vegnian en il chau. Ed emprender san ils controlladers durant ina tala emna da repetiziun ina massa.
L'instructura da questa classa, Rita Illien, di ch'i dettia er per ella talmain blers bulieus nunenconuschents: «Ins vesa adina puspè novs bulieus.» Enconuscher tut ils radund 8'000 bulieus en Svizra saja strusch pussibel.
Per mai na datti betg insatge pli bel che da guardar in'emna mo sin bulieus.
Differenziar quels da mangiar e quels da tissi
Il pli impurtant saja dad enconuscher ils bulieus da tissi. Quai è il tenor en la classa. Il pli malsegir saja il «amanita», declera Rita Ilien. In bulieu insignifitgant che na dat betg spezialmain en egl.
I haja dentant era gia mortoris tar persunas che han mangià quest bulieu. El attatga numnadamain il dir. Sco controllader han ins dentant ina gronda responsabladad. Els dastgan mo dar l'ok tar bulieus, nua ch'els èn 100% segirs ch'els èn buns.
RR actualitad 11:45


c: text/html

text:
Maccagn
Maccagn (nom ufizial in italian: Maccagno) a l'è staa on comun de la Provincia de Vares cont ona süperfis de 16,9 km².
El paes el se troeuva in la Val Travaja e longh i spond del Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Cannoeubi). In del 1955 l'ha ceduu voeuna di sò tanti frazion, ciamada Colmegna, al comun de Luin.
Del 2014 l'è taccaa a 'n noeuv comun ciamaa Maccagn con Pin e Veddasca.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Maccagn l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kuressaare
Kuressaare (del 1952 al 1988: Kingissepa; todesch: A(h)rensburg; finlandes: Kuressaari) l'è la cità pussee granda de l'isola Eston Saaremaa (in Todesch Ösel) e la gh'ha ona popolazion de circa 14.000 abitant (censiment del 2010).
El nomm istoregh todesch Arensburg (bass todesch: Adlerburg) el vegn de l'aquila che troeuvom in sul scud del comun: a l'è 'l simbol de l'evangelista Giovann. Anca 'l nomm Eston el po vess che 'l vegna de l'imagen mal interpretada del scud del Giovann: kurg, al genitiv kure el voeur dì Gru in Eston. Kuressaare, alora, 'l voraria dì Isola di Gru.
L'è cognossuda per el sò castell del XIII secol.
In tra el 1952 e 'l 1988 l'era stada ciamada Kingiseppa, in onor del revoluzionari comunista Viktor Kingisepp, nassuu in de l'isola.


text:
Uschia han las dretgiras sentenzià il 2015 radund 12’100 giuvenils. Quai communitgescha l’Uffizi federal da statistica. Quai èn 2% pli pauc en cumparegliaziun cun l’onn 2014 e schizunt 21% pli pauc en cumparegliaziun cun il 2011.
Ils blers delicts commess da giuvenils èn consum e possess da drogas illegalas, sco er enguladitschs. Quai scriva l’Uffizi da statistica. En bun la mesadad dals cas èn ils giuvenils vegnids sentenziads a lavurs da schubregiar u a la participaziun a curs. En 26% dals cas èn ils giuvenils vegnids admonids, en 20% ad in chasti. Be 7% han stuì ir en praschun.
RR novitads 12:00


text:
Malgrà l'atmosfera tendida pervia dals cravals enturn la «Reitschule» a Berna ha la chombra pitschna refusà ina moziun or dal Cussegl naziunal. Quella pretenda chastis da praschun da tranter in e tschintg onns per smanatschas u violenza cunter autoritads u policists.
La violenza cunter ils policists è bain creschida. Aifer ils ultims 15 onns è quella creschida per il traidubel. Dapi il 2009 n'èn las cifras però betg pli creschidas a moda significanta.
La decisiun
La chombra pitschna suonda uschia la recumandaziun da sia cumissiun e dal Cussegl federal. Chastis da praschun d'almain in onn na sajan betg commensurads, uschia l'argumentaziun. Cussegliera federala Simonetta Sommaruga ha empermess da far propostas co proteger meglier ils policists, quai aifer la segunda mesadad da l'onn.
RR novitads 21:00


text:
Wikipedia per ladin
La Wikipedia per ladin ie la verscion ladina dla enzitlopedia online Wikipedia. Metuda su ai 17 de agost 2020, la à śën 1 485 articuli[1].
Storia[mudé | muda l codesc]
L pruiet per na Wikipedia ladina ova bel scumencià tl 2005. L svilup ie stat plutosc plan per via che l da plu variazions dl ladin, che l ladin standard vën mé adurvà puech y per l pitl numer de persones che rejona ladin. Ai 14 de nuember dl 2019 ovun arjont 1000 articuli, ma a chël pont fova la Wikipedia ladina mo for na test wiki tl Wikimedia Incubator.
Carateristiches[mudé | muda l codesc]
I articuli ie scric tl ladin standard nscì sciche tla cinch variazions dl ladin: gherdëina, badiot, fascian, fedom y ampenzan.I ultimi doi vën mé adurvei dinrer.


text:
Anna Lydia Capaul posseda sezza in‘acla ed ella era adina gia fascinada da las midadas che las aclas han fatg tras ils davos decennis. Quai ha ella ditg a la saira tematica a Bravuogn, ch’è vegnida organisada dal Parc Ela.
A la fin da ses doctorat en dus onns, vul l’architecta edir in cudesch, che sensibilisescha davart il bain cultural da las aclas. Las tesas duain lura era pudair vegnir applitgadas en il mintgadi.
RR actualitad 06:00
Cun in clic sin quest text pudais vus dar in sguard en l'archiv sin emissiuns da RTR da pli baud.
Sas anc 2014 …?
La concurrenza per la pli bella tegia 2014.


text:
Stanislav Petrov
Stanislav Yevgrafovich Petrov (en rüso: CTaHиcлaB EBrpaфoBич ПeTpoB; Ucraina, 1939 - Frjazino, 19 de magg 2017) l'è stàcc 'n ex-militar sovietich, tenènt colonèl de l'Armàda Rósa ai tép de la Guèra Frèda. L'è cunusìt suradetöt per ìga identificàt endel 1983 en fals alàrme misilìstich e éser nat cùtra al protocòl che l'harès ubligàt a 'nfurmà sübit i sò süperiùr i quài i g'harès respundìt de sigür al fals atàch e se sarès ambiàt fò 'na guèra nücleàra 'ntra l'Üniù Soviètica e i Stati Ünìcc, che el sò comportamènt el g'ha 'nvéce evitàt.
L'incident del 26 de setèmber del 1983[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ai 26 de setèmber del 1983, al cùlem de la guèra frèda, Petrov l'ìa l'uficiàl de servìsio al bunker Serpuchov 15, arènt a Mosca, e 'l gh'ìa lencàrech de monitorà 'l sistema satelitar che tignìa d'öcc i sit misilìstich americà. Cazomài che 'l sistema el gh'ès segnalàt 'na agresiù, la strategia de l'Üniù Soviètica l'ìa chèla de lancià sübit en contratàch nücleàr de gròse dimensiù cùtra ai Stati Ünìcc, segónt la dutrìna de la "distrüsiù recìproca sigüràda".
A le 00:14 (ùra de Mosca) el sistema satelitàr el g'ha dat l'alàrme per en mìsile lanciàt de la bàze de Malmstrom endel stat del Montana e 'n viàs 'nvèrs el teretóre soviètich. Petrov el g'ha cunsideràt che l'ìa mìa credìbil en atàco conden mìsile apéna e 'l g'ha pensàt a 'n erùr del sistéma e 'l g'ha mìa segnalàt el fat ai sò süperiùr. Dòpo póch minücc però el sistéma satelitàr el g'ha segnalàt amò quàter vólte el stès rapórt per en totàl de 5 mìsii en viàs cùtra l'URSS; dàga crèdet al sistéma e lancià l'alàrme el g'harès significàt ambià là la procedüra de rispòsta nücleàra cùtra ai USA de part Soviètica, ma 'l Petrov - che 'l cunusìa bé el sistema satelitàr soviètich OKO, e 'n cunsiderasiù del fat che sich mìsii i éra amò tròp póch en relasiù a le potensialità dei americà, el g'ha pensàt che se tratàa amò de erùr del sistéma, e a la fì de le anàlizi, coi mìsii amò ipoteticamènt en vul a stà al sistéma de monitoramènt, ma mìa rileàcc de nesöna ótra fónt, el g'ha dicidìt de segnalà el fat ai sò süperiùr come 'n difèt del sistéma e mìa come 'n atàco nücleàr dei americà[1]. La decisiù del Petrov la s'è dimustràda giösta.
De le 'nvestigasiù fàde dòpo i fàcc gh'è saltàt fò che l'ìa 'n fals alàrme cauzàt de 'na ràra cungiunsiù astronomica 'ntra la Tèra, el Sul e 'l sistema satelitar OKO.
La 'mportànsa e 'l coràgio del comportamènt del Petrov el và valütàt pò a 'n cunsiderasiù de 'l contèst endel qual el s'è troàt a müìs: vintisìch dé prima, el prim de setèmber, en càcia soviètich el gh'ìa sbatìt zó en aparèchio civìl coreà con 269 persùne ensìma che l'ìa entràt per erùr endel spàsio aèreo de l'URSS. L'uficiàl ai radar el g'ha riferìt ai sò süperiùr che 'n aparèchio, fórse 'n aparèschio spia dei Stati Ünìcc, el gh'ìa violàt el teretóre soviètich. I generài e i pulìtich i gh'ìa aplicàt a la lètera le regole e póch minücc dòpo el magiùr Gennadij Osipovich el g'ha ezeguìt l'ùrden de sbàter zó l'invazùr, aisebé che 'l gh'ìa ést che l'ìa 'n aparèchio civìl, ma 'l l'ha mìa riferìt perchè nisü che l'ìa domandàt.
Petrov envéce el gh'ìa enterpretàt i dàti e i ùrdegn endela maniéra piö giösta, e a fà i sé el g'ha schiàt a töt el mónt la tragédia de 'na guèra nücleàra. Chèsto però el mitìa endena bröta puzisiù töta la tecnologìa dei machinàre dopràcc per controlà i sit misilìstich americà, e per chèsta rizù el fat l'è stat mitìt en surdìna. Piö 'n nacc el colonèl l'è stat adiritüra mitìt en discusiù e rimproeràt, uficialmènt per ótre rizù, e la sò cariéra militàr l'è finìda co la pinsiù anticipàda[2].
El segrét l'è stat mantignìt per quàze 10 agn[3] e rivelàt quan che 'l Petrov el s'ìa zamò ritiràt a Frjazino, en paizì arènt a Mosca.


text:
Ils dus favurits han battì ad Arosa ils Talians Fabian Rabensteiner e Samuele Porro per 23 secundas. Sin il terz plaz suondan Kristian Hynek e Martin Stosek da la Tschechia ch’avevan anc gudagnà l’etappa da la mesemna da Laax ad Arosa. Oz han ils Tschecs pers passa 4 minutas sin Schurter e Forster.
Resultats Swiss Epic 2020:
En il classament general mainan Nino Schurter e Lars Forster suenter trais da tschintg etappas cun in avantatg da 5:55 minutas sin ils Talians Fabian Rabensteiner e Samuele Porro.
Langvad e Batten ina classa per sasezzas
Tar las dunnas gudognan las duas favuritas Annika Langvad dal Danemarc e l’Americana Haley Batten er la terza etappa ad Arosa, quai cun in avantatg da passa 8 minutas sin la Svizra Jacqueline Schneebeli che parta ensemen cun l’Ollandaisa Sophie Von Berswordt-Wallrabe. En il classament general ha il duo Langvad/Batten augmentà ses avantatg sin passa 25 minutas, sin las duas Tudestgas Stefanie Dohrn ed Elisabeth Brandau ch’èn vegnidas en la terza etappa ad Arosa terzas.
Tut en tut èn radund 200 teams da dus a la partenza. La quarta etappa maina il venderdi d’Arosa a Tavau. Cun 74 kilometers e bun 2’700 meters differenza d’autezza èsi l’etappa roiala dal Swiss Epic 2020.


text:
- Circolo - Lia Mostra d'Ert
“Torpore Atarassico” Thabata Arduini
Aspité nia minà coche se aspité de velch de cuncret, ma coche n vester belau ontologich dla persona che ie ´sareda ite te n tëmp che ne ie nia plu lineel, ma toch y straceus, da chël se n mucé ie per nia ma che ie scialdi mpurtant per mantenì viva la flama dla vita. Chësta cundizion y chësc pont de ududa dl aspité y dl tëmp che vën suenz ascundù tl subconsce devënta l zënter tematich ntëur a chël che ie idealisà la mostra “atarassic torpor”.


text:
Ils quatter giuvens musicants han emprendì d'enconuscher in l'auter en l’ufficina da musica dals Fränzlis da Tschlin. Il quartet furman: Adriano (orgel da maun) e Mauro (ghitarra) Caflisch, Anna Staschia (gìa) e Gian Andri (cello) Janett.
Furmaziun spontana
Ils quatter giuvens èn s'inscuntrads a l’Academia Engiadina, nua ch’els han sa decis da far puspè musica ensemen. Lur repertori sa cumpona da tocs vegls e tradiziunals, ma er da cumposiziuns pli novas. Ultra da quai emprovan ils Janischs da reinterpretar las melodias, senza ferir l’olma dals tocs musica da pli baud.


text:
Tar ina votaziun dal pievel fissan oz 57% per ina candidatura. Oravant tut persunas pli giuvnas e persunas da la Svizra franzosa fissan persuenter. Trais da quatter persunas dumandadas vesessan ils gieus olimpics d’enviern sco in effect positiv per l’industria da turissem svizra. Quai che pertutga las schanzas da la Svizra tar ina tala candidatura vesan ils pli blers nagins problems. Dus da trais dumandads manegian che l’infrastructura che saja gia avant maun fetschia la Svizra sco in candidat ideal. Passa la mesadad è dentant era da l'idea ch'ils custs fissan pli auts ch'il niz.
Candidatura decentrala en la rola da favurit
Per ils gieus olimpics d’enviern 2026 èn vegnidas inoltradas a Swiss Olympic tschintg candidaturas. Trais da quellas èn projects regiunals e duas candidaturas vulan che las concurrenzas vegnan partidas sur l’entira Svizra.
59% dals dumandads fiss per ina candidatura decentrala. Da las candidaturas regiunals vegn il Grischun favurisà.
Ils projects duain ussa vegnir discutads da rudent fin l’october. La votaziun dal pievel duai succeder la primavaira 2017.
1928 e 1948 a San Murezzan
En Svizra è vegnì organisà fin oz be duas giadas gieus olimpics d’enviern, quai il 1928 ed il 1948 mintgamai a San Murezzan. La davosa giada èn ina candidatura ida da l’aua giu a l’ura il mars 2013. Lura veva il pievel ditg na cun 53%.
RR novitads 12:00


text:
RTR: Questa sessiun pudessi esser in pau pli ruassaivel en Chasa federala che uschiglio. Tge èn las raschuns?
Adrian Camartin: Tut tenor di èn bler dapli che 1'000 persunas en Chasa federala durant la sessiun. Sper ils parlamentaris ed ils emploiads dal parlament era ils schurnalists e lobists e lura cunzunt era las gruppas da scolas e da giasts che fan lur tura tras chasa e ch’observan il far e demanar da las tribunas en il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns.
Memia blera glieud en connex cun il coronavirus, di la delegaziun dal Parlament federal ed ha perquai decidì da restrenscher l’access en Chasa federala. Sper las parlamentarias ed ils parlamentaris sco era ils collavuraturs dal parlament duain mo anc ils schurnalists ch’èn accreditads permanentamain ed ils giasts che possedan in badge dad in parlamentari dastgar entrar en Chasa federala. Sch’ins quinta tut ensemen dat quai anc adina da quai da 900 persunas. Tuttas na vegnan dentant segir betg ad esser permanentamain al lieu. Ma era sch’i ha pli pauca glieud en Chasa federala, pli pauca lavur na datti perquai betg.
Il program da questa sessiun è schon anc pulit pulpì. Tge èn ils puncts principals?
I dat inqual project che fa prescha. Ils 17 da matg decidan las Svizras ed ils Svizzers tranter auter davart l'iniziativa da limitaziun da la PPS. Quella vul far fin cun la libra circulaziun da persunas cun l'UE. La gronda maioritad dal parlament ed era il Cussegl federal èn cunter l’iniziativa e vulan preschentar in pachet cun prestaziuns transitoricas per persunas pli veglias senza lavur. Per pudair far quai ston las duas chombras dentant anc decider quellas en questa sessiun.
Squitsch da temp datti era tar l'iniziativa per concerns responsabels. Vul il parlament anc preschentar ina cuntraproposta a quella ston las duas chombras anc vegnir perina en la sessiun da primavaira.
Main prescha, almain quai che pertutga ils termins dal Parlament federal, fa la revisiun da la lescha da CO2. Suenter ch'il project ha fatg naufragi en la chombra gronda aveva il Cussegl dals chantuns elavurà ina nova proposta l’atun passà. Quella cumpiglia tranter auter era ina taxa sin bigliets da sgol. Pervia da las novas maioritads en la chombra gronda èsi quella giada da spetgar ch'il project chatta dapli sustegn.
Quai èn tut projects naziunals dals quals natiralmain era il Grischun è pertutgà en ina u l’autra moda. Datti era fatschentas ch’èn pli fitg en il focus grischun?
Gea, talas datti era. Ina moziun vul ch'il Cussegl federal mira ch'ils purs da latg vegnian infurmads meglier davart il pretsch ch'els survegnan per il latg ch'els furneschan. Oz vegn quel fixà per il proxim mais. En il futur duai il pretsch vegnir fixà per trais mais. Per ils purs munta quai dapli pussaivladads da planisar e da per exempel vender muaglia sch'il pretsch è bass u da midar la tratga. Il Cussegl dals chantuns ha gia acceptà la moziun ed era en la chombra gronda èn las schanzas bunas. Sia cumissiun ha dà suatientscha cun gronda maioritad.
E la segunda fatschenta ha da far cun il turissem. Ina moziun vul reducir la birocrazia sch’i va per emploiar stagiunaris. Bleras ustarias, per exempel en ils territoris da skis, emploieschan mintga stagiun la medema glieud. Malgrà quai pretenda la lescha per la precedenza da persunas indigenas che talas plazzas ston vegnir annunziadas al Center regiunal per l'intermediaziun da lavur. La moziun vul ussa qua in'excepziun, quai per distgargiar ils manaschis turistics da quella lavur administrativa. Il Cussegl federal è cunter ina tala excepziun.
RR actualitad 12:00


text:
Il Tribunal administrativ federal ha refusà il recurs dal Chantun Grischun. La Cumissiun da concurrenza WEKO haja agì endretg cun refusar al chantun l'invista en ils documents, che stattan en connex cun il cartel da construcziun en Val Müstair. La decisiun da refusar l'invista saja confurm a la lescha federala da protecziun da datas.
Vinavant argumentescha il tribunal cun consequenzas negativas per la pratica. Ad Interpresas che sa denunzieschan sez concedan ins en in tschert rom la protecziun da lur datas. Sch'il chantun avess survegnì invista cumpletta, vegniss l'auto-denunzia en futur nunattractiva. Quai vul il Tribunal administrativ federal evitar.
Tge è capità?
La stad 2017 ha la Cumissiun da concurrenza WEKO publitgà l'emprima sentenzia en connex cun il cartel da construcziun da la Val Müstair. Els han fatg cunvegnas da pretsch illegalas en sur 100 cas tranter l'onn 2004 e 2012. Sinaquai ha il Chantun Grischun dumandà la WEKO per invista en tut ils documents. Quai per chattar or, sch'er il chantun è pertutgà.
La WEKO n'ha dentant betg vulì mussar tut ils documents. Cunter quella decisiun ha il chantun inoltrà recurs tar il Tribunal administrativ federal.
Reacziun dal chantun
Sco ch'il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha ditg envers RTR, na saja quella decisiun betg ina surpraisa. Ins stoppia uss dentant analisar la decisiun e ponderar ils proxims pass. Il chantun po anc trair vinavant la decisiun dal Tribunal administrativ federal ed ir davant il Tribunal federal a Losanna. Per inoltrar il recurs han els temp 30 dis.
RR novitads 12:00


text:
La Posta a Trun resta cunquai averta fin almain il 2020. En plirs lieus en Surselva ha la Posta serrà sias filialas ils ultims onns e chattà autras soluziuns. Uschia per exempel a Rabius u Sumvitg.
Suenter discurs cun ils chantuns aveva la Posta communitgà l'onn passà co sia rait da filialas per il 2020 guarda ora. Singulas filialas ha ella anc stuì examinar. Tranter quellas era la filiala a Trun.
La fin dal 2020 vul la Posta puspè pigliar si discurs cun la vischnanca da Trun per decider l'avegnir da la filiala.
RR novitads 17:00


text:
La finamira da quest register è da registrar las malsognas da cancer a moda unitara en tut la Svizra. Cun quest register vul ins meglierar la prevenziun, la diagnosa a temp ed il tractament da cancer. Pazients pertutgads pon dentant adina e senza inditgar las raschuns dir ch’els sajan cunter l'utilisaziun da lur datas.
Datas per part anonimas
Previs è ch'ospitals, medis ed instituziuns da sanadad tramettan las datas tar cas da cancer ad in register chantunal. Il chantun trametta lura quellas datas en furma anonimisada al register naziunal. Ina giada l'onn duain las datas vegnir evaluadas. Las datas vegnan arcunadas fin ad 80 onns.
RR novitads 12:00


text:
- 1. Nico Rosberg (Mercedes)
- 2. Lewis Hamilton (Mercedes)
- 3. Kimi Räikkönen (Ferrari)
Quai è la rangaziun da la quarta cursa da la stagiun da furmla 1. Il Tudestg Nico Rosberg è quasi stà senza concurrenza. El è partì bain ed è charrà cun in tempo che nagin dals concurrents n'ha pudì seguir.
Lewis Hamilton ch'era partì sco 10avel ha mussà ina show remartgabla. Entras sia cursa agressiva ha el pudì s'avanzar fin sin il segund plaz.
Per Sebastian Vettel è la cursa stada a fin gia suenter l'emprima runda, respectivamain suenter la terza storta. Daniil Kwjat è sfratgà duas giadas en la part davos da ses Ferrari, uschia che Vettel ha stuì dar si. Kwjat ha survegnì in chasti da 10 secundas.
Ils dus pilots da Sauber han, sco spetgà, fatg nagins puncts. Il Svedais Marcus Ericsson ha terminà la cursa sin posiziun 14 e Felipe Nasr sin posiziun 16.
RR novitads 16:00


text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
Lavurs da preparaziun
- leger e chapir plans
- far mesiraziuns e las nudar confurm a la scala
- marcar ils elements da construcziun che vegnan allontanads cun agid da nivels u apparats da laser
- preparar las maschinas ed ils guaffens necessaris sco resgias, taraders e sugas
- endrizzar il plaz da lavur, resguardar las mesiras da segirezza, p.ex. montar barrieras e tavlas u segirar palancas
Lavurs da resgiar e furar
- fixar las posiziun exactas nua ch'ils tagls per portas, fanestras, ascensurs, burals da ventilaziun ed auters chanals ston vegnir fatgs
- preparar pumpas e deflussiuns d'aua, sco er indrizs da protecziun encunter pulvra ed aua
- maschinas e guaffens per l'elavuraziun da betun, sco p.ex. per montar, endrizzar e manischar resgias, fresas e sugas cun segments da diamants
- survegliar d'in cuntin il progress e la qualitad da las lavurs
lavurs da spazzar e rumir
- spazzar ils edifizis cumplettamain u parzialmain cun differentas maschinas e duvrar latiers ils dretgs guaffens
- dismetter ils elements da construcziun allontanads ed auters ruments da construcziun adattà a l'ambient u reciclar quels
- scriver rapports da lavur
- nettegiar las maschinas e las mantegnair
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 16-10-2009 (stadi dal 1-1-2019)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
en ina interpresa da sondagi da betun u da tagliar betun
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala a Zofingen/AG
Roms professiunals
- savida fundamentala, lavurs da preparaziun, furar e tagliar, demontaschas spezialas
- segirar, dischlocar e dismetter elements da construcziun
- diever da maschinas, apparaturas e guaffens
- administraziun
Curs ordaifer il manaschi
Tar divers temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Permiss dad ir cun auto
Lavurants al tagl d‘edifizi survegnan la pussaivladad da far il permiss dad ir cun auto durant la furmaziun professiunala.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "lavurant / lavuranta al tagl d‘edifizi AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- temp da scola obligatoric terminà
Pretensiuns
- enclegientscha pratica
- inschign manual
- imaginaziun dal spazi
- enclegientscha tecnica
- sanadad robusta
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas, purschidas da l’Associaziun svizra per interpresas che foran e taglian betun (tud. : Schweiz. Verbandes der Betonbohr und Betonschneidunternehmungen SVBS) sco era da la Societad Svizra dals Impressaris-Constructurs (tud.: Schweiz. Baumeisterverbandes SBV)
Furmaziun da basa scursanida
en ina professiun parentada, p.ex. sco miradur / miradura AFQ, lavurer / lavurera da betun AFQ, dissegnader / dissegnadra AFQ
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal, p.ex. polier / poliera al tagl d’edifizi, polier / poliera da construcziun
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. maister constructur diplomà / maistra constructura diplomada
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS en surveglianza da construcziun u tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS en planisaziun da construcziun
Scola auta spezialisada (SAS)
Studis da bachelor en direcziuns da studi parentadas, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en la domena d’inschigner / inschignera da construcziun. Tut tenor scola auta spezialisada valan differentas cundiziuns d'admissiun.
Cundiziuns da lavur
Lavurants al tagl d‘edifizi lavuran en la branscha dal tagl d’edifizi. I dat manaschis spezialisads sco er partiziuns en manaschis da construcziun.
La situaziun da las empustaziuns dependa da la conjunctura da la branscha da construcziun, però vegn la branscha dal tagl d’edifizi adina pli impurtanta. Ils motivs èn il svilup da la tecnica da construcziun industriala ed il volumen gigantic da renovaziuns. Bleras construcziuns autas, dentant er construcziuns d’art en la construcziun bassa sco punts, tunnels ed implants atomars ch’èn vegnids bajegiads durant il boom da betun, ston vegnir sanads, renovads u demontads ils proxims onns.
Radund 40 interpresas en Svizra prendan emprendists da lavurant al tagl d‘edifizi.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweiz. Verband der Betonbohr- und Betonschneidunternehmungen SVBS
Bahnhofstr. 7d
4512 Bellach
Tel: +41 32 618 10 50
URL: www.svbs.ch


text:
Fonzion de hash
Ona fonzion de hash a l'è 'na fonzion che la ciappa in input on dacc de longhezza arbitrària e la restituiss on vergòtt de longhezza fissa. El termen el deriva de l'ingles hash, che hinn di mondeghili che hinn faa di tocch messedaa e donca indichen, per estension, on quajcoss de miss insemma in manera confusionaria.
Ona bona fonzion de hash, che la sibia doperabila per la crittografia, la gh'ha de respettà di criteri importànt 'me la resistenza ai collision, ciovè che 'l sia gramm trovà intenzionalment dò input cont el midemm hash, e che 'l sia gramm trovà de 'n hash l'input.


text:
Per il temp da stad – avant che la scola entschaiva puspè - regalain nus als uffants tschintg istorgias or dal «Gôt Miraculous», scrittas da Dominique Caglia Dosch.
Tadlai quest’emna la pli nova episoda mintgamai tranter las 08:00 e las 08:30 sin las undas dal Radio RTR. Qua pudais gia oz tadlar las istorgias !
Lina Lieur, Not la Vulp e Tschuetta Rut
La stad è arrivada ed entamez il guaud «Gôt Miraculous» sa scuntran ils amis Lina Lieur, Not la Vulp e Tschuetta Rut sut il Pign Grond e guardan co che ils auters animals vegnan e van. Tge fortuna ch’els han l’in l’auter e che mintgin e mintgina fa gugent surpraisas ed ha bunas ideas – lungurus n’han els uschia segir era betg durant la stad.


text:
Das Val Onsernone ist eines der faszinierendsten und wildesten Täler des Tessins. Westlich von Locarno gelegen, ist die Natur erhalten geblieben. Mit Ascona und den Brisago-Inseln ist das Tal Kandidat für den Titel eines Nationalparks. Wir laden Sie ein, diesen magischen Ort zu entdecken, die der Schönheit dieser Natur, der Geschichte und den Traditionen dieses Tals sehr verbunden sind.
Jean-Marc Chevillard
Passe-moi les jumelles (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Ils differents Lions Clubs èn plitost clubs dad umens. Singuls clubs èn gia averts er per dunnas. Avant dus onns è il club da Savognin/Surses sa decidì dad er s'avrir per dunnas. «Nus avain contactà quatter dunnas» ha ditg il president Guido Luzio. Per la fin da l'onn han duas decidì da vulair far part.
Cun Sandra Luzio, ch'è sora superiura en il spital Surses e cun Margeritha Poltera, uffizianta dal stadi civil pensiunada ha il Lions Club Savognin/Surses ussa las emprimas dunnas en il club. Per Luzio sco er per Poltera saja quai ina fitg gronda onur dad esser vegnidas dumandadas. E tuttas dus dunnas èn persvadidas da pudair contribuir lur part en il club da service.
«We serve» – «nus servin»
Il Lions Club è vegnì fundà il 1917 en ils Stadis Unids cun il motto «We Serve». Far dal bun ad auters e metter il servetsch envers ils auters, sur l'agen profit è quai che ha persvas las duas dunnas da s'engaschar. Il Lions CLub Savognin/Surses è vegnì fundà il 1992.
RR actualitad 08:00


text:
Avant 10 onns ha l'Uffizi federal per statistica registrà 5,5 aborts sin 1'000 giuvnas. L'onn passà eran quai anc in zic dapli che 3. Experts attribueschan quest svilup al support tras ils geniturs tar gravidanzas betg planisadas.
Tenor Christine Sieber da l'Uniun tetgala per sanadad sexuala en Svizra sustegnan ils geniturs lur uffants gia tar la cuntracepziun. Quai betg mo cun infurmar e sustegnair, mabain era cun surpigliar ils custs per meds da contracepziun sco la pirla, la spirala d'ormons ubain condoms.
Tar la finanziaziun vesa Sieber però anc potenzial. Sco per exempel il model en Garmania, nua che la cassa da malsauns surpiglia ils custs per la contracepziun per giuvens sut 20 onns.
RR novitads 10:00


text:
Remarca
Sco lungatg ufficial dalla vischnaunca da Sumvitg vala il romontsch sursilvan. Perquei ei era la collecziun da leschas redigida per romontsch. Sulet tier singulas ordinaziuns vein nus eligiu la formulaziun tudestga per motivs d'ina applicaziun pratica.
Duess ei cheutras dar problems d'entelgientscha, stein nus bugen a Vossa disposiziun per ina translaziun. info [at] sumvitg [dot] ch.
Legenda tiel sistem
Structura da ressort
- 000 Organisaziun fundamentala
- 100 Segirtad publica
- 200 Scolaresser
- 300 Cultura, temps liber, baselgia
- 400 Sanadad
- 500 Ovras socialas
- 600 Traffic
- 700 Ambient e planisaziun
- 800 Economia publica, agricultura e forestalesser
- 900 Finanzas, taglias e regalias
Successiun da legislaziun
- 000 Lescha ni reglament
- 010 Ordinaziun
- 050 Disposiziuns executoricas
- 090 Uordens


text:
La PCD Surselva fa reproschas al departament da sanadad che vul metter la centrala dal clom d’agid 144 da Glion a Cuira. Las reproscha ch'èn ussa sin maisa en cleras: Il chantun vul far responsabels la Surselva ch’i n’haja betg persunal avunda tar il 144. La raschun saja che nagin veglia vegnir en Surselva a lavurar pretenda il chantun. Uschè nunattractiv na saja la Surselva betg, manegia la PCD Surselva. Las plazza da lavur tar il clom d’agid 144 sajan in problem en l’entira Svizra e betg mo en Surselva, fa la PCD Surselva valair.
Sch’ins pren ussa naven quellas plazzas da Glion, lu ei quei aunc ditg buca detg ch’ins survegn emploiai che fan quei a Cuera. Quei ei in ualti lev argument dil cantun per sligiar si il 144 a Glion.
Il president da la PCD Surselva Kevin Brunold manegia che la mancanza d’attractivitad da la Surselva sco il chantun ha fatg valair, saja in falomber argument per dischlocar il clom d’agid davent da Glion.
Cumpensar las plazzas che van a perder
Plinavant pretenda la PCD ch’il departament repondereschia questa decisiun da centralisar il 144 a Cuira ed uschia stritgar 9 plazzas da lavur en Surselva. Sche quai fiss la finala la suletta soluziun pretenda la PCD Surselva che las plazzas vegnian cumpensadas cun atras plazzas chantunalas per la Surselva.
Sco quai che Cristian Rathgeb ha scrit ad RTR, sajan quai reproschas e pretensiuns gravantas che la PCD Surselva fetschia. El vegni a prender posiziun tar quellas rinfatschas, dentant pir cura ch’el haja sclerì ils fatgs cun ils responsabels dal spital regiunal a Glion, cun l’uffizi da sanadad e cun la cumissiun da salvament.
RR actualitad 17:00


text:
Il chauffeur da 54 onns che charrava da Tusaun en direcziun Cuira era vegnì sin l'autezza da Rehanau, sin il fauss vial. Curt suenter è quel lura collidà cun in auto da persunas che vegniva encunter sin il vial per surpassar. malgrà che quel ha empruvà da sviar èn ils dus vehichels collidads vehementamain da la vart. Blessads n'hai dà nagins.
Per radund duas uras han ins pudì charrar be sin ina vart da la via. Plinavant ha la via stuì vegnir schubregiada perquai ch'i ha da fitg bleras stgaglias. Perquai che la via da l'autostrada è stada memia satiglia per volver il camiun en la dretga direcziun, han ins lura anc stuì ir vinavant cun il camiun en la faussa direcziun, fin Cuira sid e là giu da l'autostrada.
RTR novitads 14:00


text:
Qua avais Vus la pussaivladad da tschertgar ils quaders d'urari giavischads da la collecziun d'uraris uffiziala (urari da las viafiers e dals autos da posta) da la Svizra e d'als telechargiar sco PDF.
L'urari è valaivel dals 13.12.20 fin ils 12.12.21. Versiuns pli veglias da l'urari uffizial chattais Vus en l'archiv.
Tschertga
Num local, fermada u nr. dal quader d'urari
Ulteriuras purschidas
Infurmaziun online davart ils uraris dal traffic public svizzer
Consultar l'urari actual ed il sboz da l'urari. Cun la pussaivladad da generar agens quaders d'urari e placats da partenza.
fahrplanauskunft-öv.ch
Sboz da l'urari
Publicaziun dal sboz da l'urari per l'onn che vegn mintgamai la fin da matg, e pussaivladad da prender posiziun per la publicitad.
fahrplanentwurf.ch
Plattafurma dad open data davart la mobilitad svizra
Datas avertas davart la mobilitad ed interfatschas per sviluppaders da software.
opentransportdata.swiss


text:
Il center da cumpras cumpiglia
- 1 stizun da chalzers
- 1 drogaria
- 3 fatschentas da victualias
- 1 fatschenta da commerzi en detagl
- ed 1 pasternaria.
El sa chatta tranter Glion e Schluein en la zona d’industria da Schluein. Per ils clients stattan a disposiziun 180 plaz da parcar.
Nagina fermada da traffic public
Ina fermada da bus per il traffic public n’è dentant betg planisada. Tenor plirs pledaders da las fatschentas preschentas en il center da cumpras n’è quai betg necessari. La gronda part dals clients vegnia cun l’auto privat a far las cumissiuns.
Era perquai ch’il client tipic d’in tal center cumpria per ordinari pliras chaussas en pliras fatschentas. Las fatschentas veglian l’emprim mirar co la situaziun sa sviluppeschia e lura decider sch’els veglian far ina dumonda per ina tala colliaziun cun il traffic public.
Sortida da la via chantunala nagin problem
Il traffic en la zona d’industria a Schluein vegn pia a crescher. Era perquai che las fatschentas survegnan lur rauba cun camiuns. Tenor l’uffizi da construcziun bassa dal chantun n’è quai dentant betg in problem.
Avunda plaz
Enturn il center da cumpras haja quai avunda plaz, e la sortida da la via chantunala per entrar en la zona d’industria na stoppia betg vegnir adattada. Tenor il pledader da l’uffizi Elia Lardi vegnia la situaziun dentant tegnida en egl. Sche la situaziun sa midass, vegniss il chantun ad analisar da nov la situaziun. Da la medema opiniun èn era las fatschentas dal center da cumpra.
RR Actualitad mezdi 11:00


text:
In di suenter l’ultim test da rachetas da la Corea dal Nord ha il vicepresident dals Stadis Unids, Mike Pence, visità la zona demilitarisada tranter la Corea dal Sid e dal Nord.
Pence rinforza l’allianza americana cun la Corea dal Sid
Davant ina gruppa da schuldada americana ha Pence numnà il test ina provocaziun e rinforzà l'allianza cun la Corea dal Sid.
Anteriura presidenta vegnida accusada pervi da corrupziun
In autra istorgia, ch’occupa la Corea dal Sid, èn ils affars sombers da l’anteriura presidenta Park Geun Hye. Ella è vegnida accusada uffizialmain pervi da corrupziun.
La procura publica da la Corea dal Sid rinfatscha ad ella tranter auter dad esser corrupta, dad avair malduvrà ses uffizi e dad avair violà secrets statals. Quai ha communitgà la procura publica.
Park è arrestada
Ils diesch da mars era Park vegnida relaschada da ses uffizi pervi d'in scandal da corrupziun ed avant duas emnas era ella vegnida arrestada.
En il center dal scandal stat ina persuna da confidenza da l'anteriura presidenta. Quella duai avair profità da quai ed incassà donaziuns.
RR novitads 11:00


text:
ARCHIVIe STORICh E FOTOGRAFICh
COLOCAZION
l materièl de l'Archivie Storich é logà te vedrines e armeres e se pel l consultèr demò su autorisazion del personal de la biblioteca o de la Direzion de l'Istitut.
ARCHIVIe STORICh
Te na sala aposta, sul medemo piano de la biblioteca, l’é l'Archivie storich. Se trata en gran pèrt del Fondo “Père Frumenzio Ghetta”, donà dal storich enstes a l'Istitut acioche duc i documents su la Val de Fascia biné adum da el vegne stravardé, conservé e valorisé te la ”majon di fascegn”.
Jà dai egn '80 la Biblioteca conserva l “Fondo Iori” che tol ite na gran varietà de documents che va da chi più veiores che revèrda la storia politica e sozièla de la Val enscin al passaje a la Tèlia, a chi su la sociazions e i moviments ladins dal 1946 en cà, enscin a chi che revèrda la vita e l'atività del medemo Guido Iori Rocia, apeda a articoi de stampa e auter amò.
N'autra regoeta emportanta l'é chela de l'Archivie “Canori-Piccoliori”. L’é documents de desferenta sort de l'artist moenat Ermanno Zanoner, en èrt Luigi Canori, e de sia atività de scritor e musizist (partidures, scric, letres, retrac, fotografìes, libres).
N auter archivie da recordèr l’é l'Archivie de la partidures de la Sozietà filarmonica de Vich jà ordenà aldò de na pruma catalogazion.
Apede chisc fondi troon ence etres archivies documentèi per ladin, na pèrt en originèl e na pèrt en copia fotostatica, de la seconda metà del XX secol: se trata en particolèr de l'Archivie “Mazzel”, regoeta di tesć radiofonics de la trasmiscion “Dai Crepes del Sela” a cura de don Massimiliano Mazzel, e de l'Archivie “Simon de Giulio” con na gran regoeta de tesć ladins de Simon Soraperra de Giulio. Apede chisc doi archivies se troa chiò ence regoetes mendres de etres autores fascegn.
COLOCAZION
I originai de la fotografìes e de la diapositives i é te n armer aposta e se pel i consultèr dò aer abù l’autorisazion del personal de la biblioteca e/o di archivies.
ARCHIVIe FOTOGRAFICh
Te na sala apede jù la biblioteca l’é ence l'Archivie fotografich con veia fotografies (originèi e reproduzions) e documentazion d’anchecondì (retrac a colores, bianch e neigher e dia). Gran pèrt di documents de l’archivie fotografich, en dut zirca 3500, é stata cataloghèda e schedèda e é desponibola su suport digitèl e se pel la consultèr ence tras l portal www.scrin.net.
Regolament per i servijes de archivie
Domana de autorisazion per dorèr l materièl fotografich e audio-video


text:
1-4-2017. La fin mars ha il cuors da meinagruppa organisaus dalla GVG giu liug el Center da scolaziun Pantun a Tusaun. Da vart dils Pumpiers Sursassiala han Robin Flury e Sandro Tomaschett absolviu il cuors cun success.
Ferton ch‘ils dus giuvens han retschiert ils 11 da mars in‘emprema introducziun entras ils instructers, ha ei la fin mars giu num da sez vegnir activs. Duront ina jamna fetg intensiva e buca meins interessanta han els saviu engrondir lur savida arisguard il mistregn da pumpier e rimnar beinenqual experientscha en caussa. En quei grau astgan segiramein il container da flashover, la casa da fiug, sco era il carr da schurmetg da flad cun siu parcours vegnir menziunai sco experientschas marcantas. Mo era ils ulteriurs posts han purschiu als pumpiers ina pluna pusseivladads d‘emprender.
Da l‘autra vart han nos dus pumpiers era saviu emplenir lur sacados cun ina pluna informaziuns partenent la funcziun da meinagruppa. Suenter entgins inputs didactics e metodics ha ei valiu preparar duas lecziuns sur sesez e da silsuenter menar atras quellas culla gruppa. En quellas ei vegniu valetau, schebein ils futurs meinagruppa disponan dallas premissas pretendidas per lur incarica. Tier nos dus representants ei quei legreivlamein stau il cass, aschia ch‘els ein vegni relaschai il venderdis sera a Tusaun sco novs meinagruppa. Cordiala gratulaziun!
Fotos: GVG


text:
In triumf suenter l’auter ha la medischina pudì festivar ils ultims decennis. Per bleras sorts da cancer – cunzunt da quellas che pertutgan uffants – existian oz terapias, di Flurin Condrau, istoricher da medischina.
Grazia a l’antibiotica sajan bleras malsognas mortalas daventadas be pli in problem da rutina. Ins possia prender intginas pirlas e suenter duas emnas sajan ins saun.
La medischina ans ha fatg crair che nus daventain segir vegls.
Cun la pandemia da corona vegnian talas tschertezzas forsa reponderadas. I fetschia bain da puspè ina giada vegnir pertschart che la vita ha ina fin, di l'istoricher e sociolog.
La mort haja nossa societad bandischà en las chasas da vegls u en staziuns palliativas. En il fratemp possian ins en Svizra decider sez cun agid dad organisaziuns da murir cura ch’ins less terminar la vita.
La mort senza fatscha
En la pandemia da corona cumpara la mort savens en furma da cifras: il dumber da morts en mintga pajais u la procentuala da mortoris per mintga vegliadetgna. Per part èsi gnanc pussaivel da prender part a sepulturas pervia dal scumond da sa radunar.
La mort daventa uschia invisibla.
Durant la grippa spagnola vesevan ins or da tge chasas ch’ins purtava ils morts. La mort era pli baud amez la societad, di Flurin Condrau.
Professer per istorgia medicinala
Flurin Condrau è professer a l’institut per etica en la biomedischina e per istorgia da medischina. L'institut perscrutescha a moda interdisziplinara – tant en collavuraziun cun la facultad medicinala sco era la facultad filosofica.
Studegià ha Flurin Condrau a Son Gagl: istorgia, sociologia ed economia publica. La dissertaziun ha el scrit davart la tuberculosa en la Germania e l’Engalterra en il 19avel e 20avel tschientaner.


text:
La skiunza svizra Wendy Holdener gudogna la cumbinaziun alpina a Lai.
Suenter il super-G era Holdener anc quarta. Cun ina buna cursa da slalom distanziescha ella la segunda e la terza:
- Wendy Holdener da la Svizra (2:01,18)
- Marta Bassino da l'Italia (+1,55)
- Ana Bucik da la Slovenia (+1,56)
La gronda surpraisa è stada la Slovena Ana Bucik ch'è daventada terza grazia al ferm slalom. Avant era ella anc 30avla. L'emprima dal super-G, l'Americana Lindsey Vonn, daventa la finala quarta.
Las ulteriuras Svizras
- 8. Denise Feierabend
- 9. Michelle Gisin
- 12. Lara Gut
- 14. Priska Nufer
Out tar la premiera
Il debut da Luana Flütsch n’è betg gartegià sco giavischà. Tar sia premiera en la cuppa mundiala è la giuvna skiunza da 23 onns da St. Antönien crudada ora gia en il super-G.
Per Luana Flütsch è l’impurtant dentant stà da rimnar intginas experientschas e da finalmain dastgà ir a la partenza cun las meglras skiunzas dal mund.
RR novitads 14:00


text:
Ghifa
Ghifa (nòm uficiàl in italian: Ghiffa) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 2 416 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,1 km² e ona densità de popolaziun de 171 ab./km².
El paes el se tröva lungh el Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Castelvecana, Laven-Mumbel e Port Valtravaja), ultra a vess arent al caplögh pruvincial. Ultra al center cumünal a gh'è i fraziun de Carpian, Cargiagh, Caroni, Cered, Decc, Frin, Runch, San Maurizi, Selva e Süsel.
A Ghifa l'è present anca un Sacher Munt.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ghifa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La NOL l'è stada desvilupada per permeter a tuta la lombardofonia de scriver cont una grafia unega ma respetosa de la tradizzion storega de la lengua.
Una grafia comuna l'è vun di pass pussee important per salvà el lombard in d'un mond che el dovra la scritura 'me principal mez de comunicazzion. Compagn de ogni lengua, el lombard el gh'ha tante variant diatopiche e i so diferenze inn pussee marcade che quei di lengov oficiai, soratut per el fat che i gh'hann mai havud un standard. Una grafia unitaria a l'è, donca, necessaria per schivà una “Babel” di ortografie con soluzzion diverse, despess vœuna contra l'oltra e incoerente in tra de lore.
La grafia Nœuva Ortografia Lombarda la se fonda in su la tradizzion grafega lombarda. La bas de partenza inn i grafie tradizionai lombarde. De queste chì, la s'è desvilupada una grafia nœuva con trat marcad pussee polinomich, e s'inn ranzade e sostituide carateristiche superflue o minga necessarie. De sorapu la grafia NOL l'è una grafia che l'è fazzil de scriver cont i tastere del dì d'incœu.
La NOL a l'è una grafia che la se adata ai situazzion di parlant e che la da la possibilità de scriver in de l'istessa manera a tucc, ma anca in manera diversa se gh'è besogn de fàll in d'un determinad contest. Per quell motiv chì, la tendenza la sarà vers la flessibilità, senza sgiontà tut in d'una unega e monolitega koiné. La NOL la met minga un standard de gramatega: el "gat" el sarà semper, al plural, "gat" a Milan e "gacc" a Berghem.
I interessad poden lensger la storia de la grafia.
La grafia NOL l'è pensada propi per el lombard e tut i so dialet.
Ghe vœul poch per imprender la grafia NOL se se cognoss vun di dialet lombard.
Rispet al parlad la grafia NOL la cambia no tant, a diferenza de alter proposte grafeghe.


text:
Gia in’emna avant aveva Nino Schurter pers il duel encunter Mathias Flückiger ad ina cursa a Nals en l’Italia. Per Flückiger ch’è adina stà en la sumbriva da Schurter èsi uschia la segunda victoria en sia segunda cursa il 2021. A Haiming ha el la finala battì Schurter per quatter secundas. Cumplettà il podest sco terz ha il Tschec Ondrej Cink. Ina buna prestaziun ha er Lars Forster, il collega d’equipa da Schurter, mussà. Forster è vegnì 5avel cun in retard da 41 secundas.
Schurter e Flückiger han mussà in grondius duel en la davosa runda. Flückiger ha mintgamai pudì restar sin ils chaltgogns a Schurter tar diversas attatgas. Bun 400 meters avant l’arrivada ha il mountainbiker Bernais pudì decider la cursa e distanziar levet ses pli grond rival oriund da Tersnaus.
Vital Albin ha persvadì
Ina cursa fitg solida ha er mussà Vital Albin. El ha pers 5:22 minutas sin Mathias Flückiger ed è vegnì 22avel. Tranter auter ha Albin er battì il Brasilian Henrique Avancini ch’ha sco 27avel stuì magunar ina terrada. Avancini aveva tranter auter gudagnà l’emprima cursa da la stagiun l’entschatta dal mais sin l’insla Elba en l’Italia, quai avant Nino Schurter.
Andrin Beeli da Sagogn ha pers bun 7 minutas ed è vegnì 30avel a quest festival da mountainbike a Haiming en l’Austria ed Ursin Spescha da Sevgein è vegnì 47avel. En la categoria dals umens U23 è il Grischun Janis Baumann vegnì 6avel ed en la categoria da las dunnas d’elita èn Alessandra Keller e Sina Frei classadas sin ils plazs 7 ed 8. Gudagnà tar las dunnas ha l’Ollandaisa Anne Terpstra.
En trais emnas stattan lura sin il program las emprimas cursas da la cuppa mundiala en questa stagiun, quai ad Albstadt en Germania.


text:
Stuair annullar 10 producziuns dettia blera lavur, di la directura dal Teater da Cuira, Ute Haferburg. Ins stoppia contactar tut ils artists e pajar enavos ils bigliets ch’ils aspectaturs han gia cumprà – tge ch’è tar ina chasa plaina varga 470 bigliets.
I manca daners – tar ils teaters sco era artists
Sper quai ch'il local da cultura Postremise perdia en quai temp 5'000 fin 6'000 francs, sco il manader Manfred Ferrari di, na survegnian era ils artists betg lur gascha e quai sappia esser in grond problem per lez.
Ins sto era ina giada pensar vid ils artists, quels han in fitg grond deficit finanzial.
In experiment sociologic
Per Manfred Ferrari è quella situaziun extraordinaria era in experiment sociologic fitg interessant. Da mirar tge che capita sch'i dettia naginas purschidas culturalas pli.
Films datti dentant anc da vesair en ils kinos a Cuira. Quai simplamain cun maximalmain 50 aspectaturs.
«Be ina grippa» ubain chapientscha per las mesiras
Malgrà che la citad da Cuira ha introducì mesiras rigurusas èn persunas stadas en sortida la fin d'emna passada. Ils ins han mussà chapientscha per las mesiras che muntan annullaziuns d'occurenzas, ils auters han discurrì d'isteria.
RR actualitad 08:00


text:
«La mort naira»
Tranter il 1346 ed il 1353 è in terz da la populaziun en l'Europa morta da la pestilenza – ins schazegia in dumber da passa 25 milliuns mortoris. La malsogna è vegnida cun martgadants. Bastiments han purtà rauba contaminada e passagiers malsauns en citads sco Venezia e Genua.
Là nua che la pestilenza rumpeva ora aveva quai consequenzas catastrofalas
La pestilenza laschava enavos vitgs ed aclauns abandunads. Tgi che pigliava la malsogna, muriva entaifer curt temp, di Flurin Condrau. I deva – en il veritabel senn dal pled – mantuns da morts ch’ins na saveva strusch nua ir cun tut.
Ils menders scenaris per corona èn lunsch davent da relaziuns sco tar la pestilenza
Grippa spagnola e sias trais undas
Dal 1918 fin il 1920 ha la grippa spagnola turmentà il mund. Oz schazegian ins ch’i haja dà fin 50 milliuns mortoris – dapli che durant l’emprima guerra mundiala. Cunzunt persunas tranter 20 e 40 onns èn mortas. Tipic per la grippa spagnola è stà ch'ella è vegnida en trais undas.
Adina sch'ins pensava d'avair surmuntà la grippa, è vegnida ina nova unda
Cunzunt la segunda unda saja stada fitg greva. La grippa spagnola haja uschia era favurisà crisas. Sche quai saja uss cun la pandemia da corona era uschia, na possian ins anc betg dir.
Grippa da Hongkong
Il 1968 è rutta ora la grippa da Hongkong. Ella è stada l’ultima gronda pandemia cun 1 fin 2 milliuns morts.
Roger Köppel ha crititgà en in tweet avant duas emnas las mesiras dal Cussegl federal cunter il coronavirus. Il politicher da la PPS ha argumentà cun la grippa da Hongkong: Cunter lezza n’hajan ins era betg prendì mesiras uschè rigurusas.
I saja ina «interessanta cumparegliaziun», di l’istoricher da medischina Flurin Condrau: La grippa dals onns 1960 saja stada ina malsogna ch’ins enconuscheva pulit bain. Ins era gia avanzà da perscrutar vaccinaziuns per talas grippas. Plinavant pudevan ins tractar infecziuns secundaras da la grippa, sco per exempel malcostas, cun antibiotica.
La cumparegliaziun istorica mussa ch’igl è duas pulit differentas malsognas
Tar il coronavirus percunter hajan ins stuì cumenzar quasi tar nulla cun la perscrutaziun per ina vaccinaziun. Ed era puncto tractament da la malsogna stettian ins anc a l’entschatta. Pertge infecziuns da virus na possian ins betg tractar cun antibiotica. Ed infecziuns secundaras bacterialas gioghian tar corona strusch ina rolla.


text:
Cordial beinvegni tier nus a Laax
PREZIADA VISITADRA E PREZIAU VISITADER DA NOSSA HOMEPAGE
Igl ei per nus in grond plascher ed ina honur, che Vus s’interesseis per nies vitg entras visitar nossa homepage. Jeu sperel che Vossa viseta sin nossa pagina porti bia informaziuns sur da nies vitg da habitar ni da vacanzas.
La vischnaunca da Laax ha fatg in svilup rasant, jeu astgel bein dir remarcabel. Aunc all’entschatta dils onns sissonta era Laax in vitg muntagnard idillic e pauper cun 300 habitontas e habitonts. Oz ha Laax ina populaziun da quasi 2’000 persunas ed ei in liug da vacanzas e da sport da renum internaziunal.
Buca mo igl unviern, mobein era la stad renda ei da visitar nies vitg. Vus vegnis a sustar da nossa biala cuntrada muntagnarda intacta, dil stupend liug da habitar e/ni dallas numerusas purschidas. Cheu sa mintgina e mintgin praticar tenor giavisch sport, cultura e divertiment.
Igl engrondiment dallas diversas infrastructuras, ina scola innovativa e la natira fascinonta cun ils lags da Laax fan ch’ins sesenta bein en nies vitg. La cuorta presentaziun da nossa vischnaunca duei intimar Vus da vegnir ina gada e seperschuadar el liug dalla qualitad da viver aulta e dallas preferenzas da nossa vischnaunca.
Haveis Vus damondas ni propostas? Communichei Vies meini a nus per mail ni per tel. +41 81 921 5151.
Grond engraziament per Vossa viseta egl web e tgi sa, forsa sentupein nus prest ina gada persunalmein. Jeu havess plascher!
Cordials salids
Franz Gschwend, president communal
INFRASTRUCTURA DALLA VISCHNAUNCA
Links
II pli vegl sigil ed ils pli vegls documents tradeschan aunc la vera derivonza dil num dalla vischnaunca: Lags. La fuorma «Lax» cumpara pér sin in sigil duvraus suenter 1424 e la fuorrma «Laax» schizun pér el 16avel tschentaner. Il lag vegn numnaus per l‘emprerma ga en in document 1434 cura ch‘ils Libers da Laax regalan agl uestg da Cuera il lag sul vitg. El Lag Grond anfl‘ins era il glischun, igl animal da uoppen dalla vischnaunca da Laax.
Liug nua ch’ins barschava caltschina.
Denominaziun per il crest cun la ruina Cuolm Liung.
Scadin da Laax enconuscha il Crap Fraissen che las strias han vuliu ruclar el lag per neghentar gl‘entir vitg. Il tuccar da dis ha denton spuentau las strias e spindrau la vischnaunca.
Paliu.
Lag e paliu sut il vitg. Tenor la tradiziun duei in colonel da Laax en survetschs jasters, Cristoffel Giuachin Anton de Montalta, haver contrahau culs Franzos a Staderas. EIs hagien sinquei schanegiau il vitg.
El temps medieval haveva liug leu pil di da s. Gag, (16 d‘october) in marcau che cuzzava treis dis.
El temps medieval in uclaun habitau. In num da famiglia Murtschickh ei documentaus a Sagogn dapi il 16avel tschentaner. II tratsch da Murschetg ei denton ordvart schetgs e carpus, aschia ch‘igl ei era buca sclaus che Murschetg fuva oriundamein il «munt” (cuolm) schetg.
El 17avel tschentaner ei il num documentaus sco «Madernal sura». Aschia eis ei da supponer ch‘el sereferescha al latin «maternalis» (dalla mumma), forsa pia «bein che deriva ord l’ierta materna».
Grep, platta al cunfin denter Laax, Falera, Sagogn e Schluein. Documentaus 1526 sco «Platta Cunsennas», pia «grep cun enzennas». Pli tard midaus en «Platta Pussenta» dil sursilvan «pussent» (da vertit e forza particulara). Entuorn ina crusch profundamein engravada en quella platta ein las inizialas da quels loghens medievals nudai cun colur cotschna.
II tierm regorda ch‘ins pesava cheu el temps medieval la rauba da dazi.
Treis uauls da tieu en vischinonza dil vitg.
Tudestg-svizzer «vorab(a)», «voranaba», pia num daus neu da Glaruna.
Probabel dil sursilvan «izun» + finiziun -iu/-eu, pia «liug cun bia izuns».


text:
En il Grischun han las temperaturas pli bassas laschà naiver ier sin fin 1'200 meters. Quai ha per muments er chaschunà disturbis sin las vias grischunas. Il pass dal Flüela e dal San Bernardino èn serrads per motivs da segirezza. Cuvertas da naiv èn er anc las vias sur ils pass dal Güglia, dal Fuorn, da l'Albula e da l'Alpsu.
Blera aua en il Tessin
Ferma plievgia ha chaschunà indundaziuns en parts dal chantun Tessin. Ils pumpiers han stuì vegnir en acziun pliras giadas, l'emprim en il Sopraceneri e lura era en la part sid dal Tessin. Il flumet Cassarate che cula er tras Lugano ha cuntanschì il nivel da privel 3 cun ina deflussiun maximala da passa 80 meters cubic per secunda. Tenor indicaziuns da Meteonews hai dà en tscherts lieus dal Tessin aifer 24 uras passa 160 liters plievgia per meter quadrat.


text:
Taula periodica
La tàola periòdica dei elemencc l'è 'na tabèla con dét indicàcc töcc i elemèncc chìmich, urdinàcc per nömer atòmich a crèser. La tàola l'è dividìda en grùpi diferèncc de elemèncc, che se caraterìza per vìga de le proprietà chìmiche che se 'nsomèa. Chèsti grùpi i reprezènta le colòne verticài de la tàola (grupi) e le rìghe (perìodi). En generàl, i elemèncc i pöl véser clasificàcc come metài (la pursiù centràla e a sinìstra), mìa-metài (part a dèstra), e semi-metài.
En piö, el grùpo piö a dèstra l'è chèl dei gas nòbil.
La prima tàola periòdica modèrna l'è stàda concepìda del Mendelejev e difàti l'è ciamàda ale óte pò a tàola de Mendelejev.
Cudifica dii culur duperaa per i nümer atòmich:
- I elemeent cunt ul nümer atòmich scrivüü in blö a inn líquit a temperadüra e pressiun standard (TPS);
- Quii scrivüü in véert a inn gasuus a TPS;
- Quii scrivüü in negher a inn sòlit a TPS;
- Quii marcaa in russ a inn sintétich (tüti sòlit a TPS);
- Quii marcaa in gris ann munan de vèss staa descuvèert.
Prupietà[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Racc atòmich: in d'un àtum, l'è la distanza tra ul nücli e i eletrúni püssee de föra; in d'un grupp, la crèss al crèss del nümer atòmich Z.
- Vulüüm atòmich: ul spazzi ucüpaa da un àtum; in d'un grupp, al crèss insèma al nümer Z. In d'un períut, inveci, al crèss del nümer atòmich Z al sa sbàssa.
- Energía (putenziaal) de iunizazziun: energía ca ga vöör dàch a un àtum al staat gasuus per scarpàch via un eletrún; deent in d'un grupp, la diminüíss al crèss del nümer Z, inveci in d'un períut la crèss al crèss del nümer Z.
- Afinità eletrònica: energía ca la ciapa un àtum (in del staat gasuus) quant al ciapa un eletrún da un quaj ólter àtum e al passa a vèss un aniún; i gas nòbil, per la sò caraterística de vèss stàbil, ga n'ann minga. In d'un grupp, cunt ul crèss del nümer atòmich la sa sbàssa; ul cuntrari sa sa vàrdenn i períut.
- Eletru-negatività: tendénza a rüba i eletrúni a i olter àtumi; in d'un grupp la sa sbàssa al crèss de Z, al süceet ul cuntràri per i períut.
A vardà i caraterístich minzunaa chí de suravía, sa pöö mètt in evidénza dü caràter difereent dii àtum: metàlich e minga metàlich:
- Metàll: bàssa energía de iunizazziun, bàssa afinità eletrònica e bàssa eletru-negatività.
- Minga-metàll: vólta energía de iunizazziun, vólta afinità eletrònica e vólta eletru-negatività.


text:
La Confederaziun budgetescha uschia cun in surpli da radund 344 milliuns francs. Quai tar entradas ed expensas da mintgamai passa 75 milliardas. Il Cussegl federal aveva oriundamain previs in surpli da 435 milliuns. Il parlament ha però decis d'augmentar las investiziuns en la furmaziun e la scienza per bun 100 milliuns francs.
Il minister da finanzas Ueli Maurer aveva però avertì d'augmentar singuls posts da budget. Quai pervia da perditas da taglia entras custs da l'AVS u er pervi d'investiziuns en il traffic ed il clima.
RR novitads 09:00


text:
La Lia Rumantscha pretenda ina garanzia per il provediment cun radio e televisiun en tut las quatter regiuns linguisticas. Quai scriva la Lia en sia posiziun davart il sboz per la nova Lescha federala davart las medias electronicas. Per ella na tanschan las cundiziuns da basa per il rumantsch betg ch'èn formuladas en la nova lescha. Crap da stgarpitsch è la formulaziun «en moda commensurada».
Er aspects positivs
Positiv valitescha la Lia Rumantscha che la nova lescha davart las medias resguarda tut ils chanals da derasaziun, pia era il chanal online. La lescha obligheschia la SRG SSR da concepir sias purschidas tenor ils basegns da sias gruppas en mira.
RR novitads 11:00


text:
Plaun plaunet èsi puspè pussaivel da chantar da cumpagnia, saja quai en lustaria u durant lemprova da chant. Il coronavirus ha ditg impedì quels bels muments. En lemissiun da «Noss Chors» dad oz purschain nus la pussaivladad demprender chanzuns novas e veglias, ed era da tadlar co quai tuna, sche chors chantan chanzuns da cumpagnia.
Da cumpagnia
er chantaduras e chantadurs è la cumpagnia almain uschè impurtanta sco il chant. Perquai datti era in vast repertori da chanzuns da cumpagnia.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
I dat era quest onn il CSI a San Murezzan. Quai communitgeschan ils organisaturs dal turbier da chavals CSI. La presidenta dal comité d'organisaziun Leta Joos di ch'ins haja pudì ademplir las pretensiuns da la vischnanca. Il president communal da San Murezzan Sigi Asprion ha ditg percunter envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR che la vischnanca decidia definitivamain en chaussa pir glindesdi ils 25 da fanadur. I saja dentant probabel che la decisiun vegn ad esser a favur dal CSI.
Cundiziuns da la vischnanca
San Murezzan aveva dà da principi la permissiun per il turnier da chavals gia la fin da zercladur. La vischnanca aveva dentant anc pretendì ch'in biro fiduziar examinescha ils contracts cun ils sponsurs ed il contract da leasing per il sablun. Plinavant aveva la vischnanca pretendì che las mesiras da segirezza e da traffic stoppian esser las medemas sco l'onn 2015.
Quest onn in turnier da la pli auta categoria
Il turnier da chavals a San Murezzan è quest onn perfin in turnier da la pli auta categoria cun 5 stailas. L'ediziun da premiera dal 2015 era anc in turnier da 4 stailas. Ussa tutga San Murezzan tar la categoria la pli auta sper turniers sco quels a Turitg, San Galla, Basilea, Losanna e Genevra. Il CSI San Murezzan 2016 dura 5 dis dals 24 enfin ils 28 d'avust. Tenor il directur dal turnier, Beat von Ballmoos, dettia quai ina gronda dumonda per las plazzas da partenza al CSI a San Murezzan. Uschia spetgan ils organisaturs che blers atlets da renum mundial vegnan ad esser a la partenza cun lur chavals.


text:
Vi ad üna terza tuotaffat daspera staun ils pleds:
Plasch Jon Jachen ha renovà
Dieu benedescha chi l’aint stà.
Anno 1680.
L’oter di volaiva l’Engiadinais as reporter in Val Müstair per fer eir lo auncha üna nouva raccolta, pero fand l’ora in quel di üna trida e seriusa muossa s’impisset el da ’s tgnair sül stredun e d’ir tres l’Engiadina bassa e da profitter della posta, perche ch’ün giaja pü liger e pü comod sün las chammas dad oters cu sün las egnas e pü spert sün quatter cu sün duos, que ho el già in sia giuventüna experimento.
Aunz cu partir pero da Zernez al comunichet üna duonna pü da temp, cha in Cierf as chatta vi ad üna chesa nellas usche nomnedas „cha d’ suras“auncha la seguainta bella inscripziun, chi non ais fin ora steda comunicheda:
Eu qui fabrich, ma qui non stun
Perche cha Dieu ais meis patrun
Ün’otra staunz’el m’ha pinà
Chi ais in tschel ma patria.
Arrivand a Lavin, descendet il giuven passagier darcho dalla charozza postela, perche da lo davent ais, scu contschaint, aunch’uossa la via noscha e ’ls squass, ch’el l’otra vouta avaiva agieu da ster oura, l’eiran auncha in frais-cha memoria.
E as pigliet usche il temp da ’s annoter l’inscripziun vi a quella chesa ota sper la punt, della quèla el gia pü bod ho fat menziun. Ella tuna:
Bleras nöblias sun in il muond
Ma tuottas sun vanited zuond
La nöblia vaira d’ün fidel
Ais il sieu nom scrit aint in tschel.
Auncha ün pêr otras inscripziuns staun vi alla medema chesa, pero causa ch’ellas sun per partim tres renovaziuns dazipedas, e causa sia cuorta vzüda non las podet el disciffrer.
In Guarda non avet l’Engiadinais bger temp da ’s tgnair sü, e perque al füt taunt pü agradieu, cha ün amih al mettet auncha las seguaintas inscripziuns, ch’el avaiva preparo e scrit sün ün bigliet, in sia tas-cha da viagiatur, e las quêlas affirman que, cha nus già l’otra vouta avains remarcho da quaista vschinauncha, cioe cha in Guarda saja bgera poësia; e quaista non la saro piglieda, eir scha in cuort temp üna nouva streda mnaro ils viagiatuors ün töch suot la vschinaunch’oura.


text:
Mesemna, ils 27 da zercladur 2012, vegn averta a Degen uffizialmain la nova basa da mantegniment Lumnezia da l'uffizi da construcziun bassa, district 6, Glion. Entaifer in onn èn las localitads insuffizientas vegnidas remplazzadas tras in nov stabiliment funcziunal.
Il district 6 da l'uffizi da construcziun bassa a Glion tgira ina rait da vias da 284 kilometers. El cumpiglia tut la Surselva da La Punt fin al pass da l'Alpsu resp. al pass dal Lucmagn inclusiv tut las vals lateralas. Cun questa rait da vias vasta e pretensiusa e cun ina surfatscha da 1383 kilometers quadrat è il district 6 da Glion il segund grond district dal chantun. Da la basa da Lumnezia anora garanteschan totalmain tschintg collavuraturs il mantegniment architectonic e funcziunal da la via da la Lumnezia da Glion fin a Vrin sco er da las vias lateralas appartegnentas.
Las localitads existentas na pudevan lunschor betg pli ademplir las pretensiuns che vegnan fatgas ozendi envers in mantegniment modern da las vias. Il fatg che las localitads sa chattavan en differents stabiliments difficultava il manaschi dal mantegniment da la rait da vias. Remisas per vehichels mancavan per gronda part e stuevan vegnir prendidas en locaziun en differents lieus. Il material ed ils apparats vegnivan deponids en sustas provisoricas. Al persunal stevan a disposiziun locals da segiurn e gardarobas d'in standard fitg modest.
Nova basa per il servetsch quotidian
En la fracziun da Vattiz da la vischnanca da Degen ha pudì vegnir cumprà l'onn 2010 in bain immobigliar adattà per la construcziun d'ina nova basa. Sa basond sin il concept da gestiun e sin il program da spazi da l'uffizi da construcziun bassa è vegnì planisà in edifizi simpel ed adequat en lain.
La realisaziun ha durà in onn. Sut in sulet tetg èn ussa unids ina halla per parcar vehichels, localitads da deposit sco er locals da segiurn e gardarobas per ils collavuraturs. Il stabiliment sa distingua tras ina moda da construcziun funcziunala e persistenta e tras furmas cleras. El correspunda a las pretensiuns che vegnan fatgas ozendi ad ina basa moderna e sustegna ils collavuraturs en lur servetsch quotidian sin via.
La basa è accessibla a la publicitad interessada sonda, ils 30 da zercladur 2012, a chaschun d'in di da las portas avertas.
Remartga:
Las collavuraturas ed ils collavuraturs da las medias èn envidads a la festa d'avertura che ha lieu mesemna, ils 27 da zercladur 2012, a las 16.00, a la quala vegn er ad esser preschent cusseglier guvernativ dr. Mario Cavigelli. La festa ha lieu en la nova basa da mantegniment Lumnezia da l'uffizi da construcziun bassa district 6, Vattiz, a la via da la Lumnezia. (Link al plan d'access
).
Infurmaziuns:
- Markus Dünner, architect chantunal, uffizi da construcziun auta, tel. 081 257 36 31
- Reto Knuchel, schef dal mantegniment da vias, uffizi da construcziun bassa, tel. 081 257 37 35
Gremi: uffizi da construcziun auta dal Grischun
Funtauna: rg uffizi da construcziun auta dal Grischun


text:
Bardell
Bardell (nom ufizial in italian: Bardello) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de 1 582 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,3 km² e 'na densità de 688 ab./km²..
El paes el gh'ha dò frazion, ciamaa I Casasc e Logasc.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Bardell l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sadiq Khan
El Sadiq Khan (Londra, 8 de otober del 1970) l'è on politegh ingles, sindech de Londra del 7 de magg del 2016 e deputaa per Londra del Sud. In del 2008 l'è staa nominaa Minister di Folitt del premier Gordon Brown, per poeu devegnì capp del Departiment di Straport. L' 11 de settember del 2015 l'ha dii che 'l se saria candidaa Sindech de Londra cont el Partii Laborista Britannegh.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è nassuu a Londra in del 1970 de ona fameja de immigraa del Pakistan. El lavora 'me pilotta de autobus per poeu laureass in Diritt.
Carrera politega[Modifega | modifica 'l sorgent]
El vegn eleggiuu deputaa in del 2005 per Londra Sud, e l'era critegh in di confront de la politega foresta del premier Tony Blair. In del 2010 el vegn eleggiuu de noeuv cont on volzament de popolaritaa. Ai elezzion del 2015 el vengg contra el deputaa Conservador con 2842 vot de scart.
El 7 de magg del 2016 l'è eleggiuu Sindegh de Londra.


text:
Pierluigi Martini
El Pierluigi Martini (Lugo de Rumagna, el 23 de april del 1961), l'è un ex pilota de Formula 1 italian. L'ha curüü des agn in de la Formula 1 cun la Toleman, la Minardi e la Scuderia Italia. L'è staa el pilota che l'ha curüü püssee Gran Premi (103) e l'ha cunquistaa püssee punti (16) cun la Minardi; cun la scüderia italiana l'ha anca faa un segund post in qualifica al Gran Premi di Stat Ünì 1990 e dü quart posti al Gran Premi de San Marin 1991 e al Gran Premi del Purtugall 1991.


text:
Shkumbin
El Shkumbin (en latì: Genusus) l'è 'n fiöm de l'Albania centràla. L'è cunsideràt la lìnea de spartisiù 'ntra i du dialècc principài de la lèngua albanéza: el tosk (a sud) e 'l ghegh (a nord).
En divèrsi perìocc stòrich el fiöm l'ìa cunsideràt el cunfì setentriunàl de la regiù geogràfica de l'Epiro, e 'ndei sècoi V e VI el fàa de cunfì 'ntra 'l mont cültüràl ilìrich e chèl gréco.
El fiöm l'è lónch 181 km e l' g'ha 'na portàda média de presapóch 61,5 m³/s. El nàs del mut Valamara a sud-ovest del Lach de Ohrid, arènt al paizì de Llëngë endela Prefetüra de Korça. El Shkumbin l'è alimentàt de le àive dei torèncc Dushna, Radicina, Bushtrica, Sheja, Hotolisht e Dragostunja e 'l scór en diresiù nord e 'l streèrsa Proptisht e Qukës, dòpo el ciàpa diresiù nord-est e 'l streèrsa la cità de Librazhd endoche 'l gìra 'nvèrs ovest e 'l pàsa Elbasan, Cërrik, Peqin e Rrogozhinë 'ndoche 'l töl dét le àive del fiöm Rrapun, e dòpo el và a sbötàs dét endel Mar Adriatich a nord-ovest de Divjakë.
Endela zòna de Elbasan vé tiràcc fò du canài , el Nuam Panxhi e 'l Ferras, che per mès de 'n sistéma de irigasiù i favorés l'agricoltüra endela pianüra bàsa de Cërrik.


text:
Ozzano dell'Emilia
Ozzano dell'Emilia (endèla parlàda locàl: Uzàn) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 10.399 (2001) abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 64 km², per 'na densità de 162 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castenaso, San Lazzaro di Savena, Budrio, Granarolo dell'Emilia, Castel San Pietro Terme, Monterenzio, Bologna, Pianoro, Medicina, Minerbio, Castel Maggiore, Dozza, Bentivoglio, Fontanelice, Borgo Tossignano, Castel Guelfo di Bologna, Casalecchio di Reno, Casalfiumanese, Baricella, San Giorgio di Piano.


text:
Sin las vias da Turitg duai valair en futur la limita da tempo da 30 kilometers per ura. Profitar da quella mesira duain 105'000 abitantas ed abitants da la citad ch'èn oz exposts a memia blera canera dal traffic.
Gia il 2012 e 2013 ha la citad da Turitg introducì tempo 30 sin diversas vias. Da quellas mesiras han 35'000 abitants ed abitantas profità. Fin ch'i vegn lura er propi pli quiet sin las autras vias, pudessi anc ir in temp. Il Cussegl da la citad quinta da cuntanscher sia finamira fin l'onn 2030.
Mesiras accumpagnantas
Da nov duai er vegnì introducì tempo 30 sin vias, nua che bus curseschan. Ils effects negativs da quella mesira, sco per exempel pli lungs temps da viadi, vul il Cussegl da la citad mitigiar cun mesiras accumpagnantas. Uschia duai dar signals da traffic, agens trassés per ils bus da lingia, fermadas gist sin il vial u che precedenzas da dretga vegnan evitadas. Nua che talas mesiras na tanschan betg, vul il Cussegl da la citad impunder bus supplementars. Quai vegn lura dentant a custar dapli.
Il Cussegl da la citad accentuescha en sia communicaziun, ch'i vegnia però er a dar excepziuns da quella regla. Sin trajects, nua ch'ils abitants e las abitantas na vegnan actualmain betg disturbads da la canera duai uschia vinavant valair tempo 50.


text:
Actualmain sa chatta quest mobil da giuventetgna a Scuol. L’Engiadina Bassa è sper il Partenz ina da las regiuns che n’enconuscha anc betg lavur da giuventetgna.
Vischnanca da Scuol fa stentas per chattar soluziuns
Il president communal da Scuol è persvas ch’i dovra en l’avegnir sforzs en quella direcziun. El è entrà en contact cun las differentas societads da giuventetgna da las ses fracziuns da la vischnanca da Scuol per chattar soluziuns. Per il mument èn els era en discussiun cun represchentants dal turissem e da la regiun da skis. Da soluziuns concretas san ins dentant anc betg discurrer; quest process pudess durar anc in temp.


text:
St. Margrethen
St. Margrethen a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rheintal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.85 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5667 abitant.
El cumün de St. Margrethen al se tröva a una altitüden de 402 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Au, Gaißau (AT-8), Höchst (AT-8), Lustenau (AT-8), Lutzenberg (AR), Rheineck, Walzenhausen (AR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
L'uniun da la citad, l'uniun tetgala da las uniuns da quartier, vulcumbatter quai. Tenor ses president Peter Metz dettia quai er la pussaivladad da spustar la chasa.
Urs Marti, il president da la citad da Cuira, vesa quai auter. Tenor el fissi bler memia char da spustar e sanar la chasa. Che quai vegniss uschè char saja dentant la culpa da la citad è Peter Metz persvas. La chasa tutgia numnadamain a la citad, e cunquai ch'ella n'haja ils davos onns betg sanà la chasa vegniss quai uss uschè char.
Tenor Urs Marti hajan ins dentant sapientivamain betg investì en la chasa veglia perquai ch'ins quintava da baud ni tard stuair stgarpar giu la chasa «Zur Kante». La citad publitgescha uss la dumonda per stgarpar giu la chasa. Sa chapescha possia ins er far recurs encunter quai. Sche l'uniun da la citad fetschia recurs n'è betg cler, ins stettia en scadin cas en stretg contact cun la citad, uschia Peter Metz.


text:
Discografia:
2004: «Narrafreiheit»
2006: «Legenda»
2008: «As isch nid immer alles crazy»
2010: «Was für a Moment»
2016: «Breitbild»
Atgnamain n'èn els mai stà davent!
Sis onns han els fatg pausa, scrit cudeschs, fundà ina famiglia e finì il studi. Però la musica ed ils amis han mancà, ed els èn adina puspè sa scuntrads per lavurar cun chanzuns novas.
Ed uss fan Andri, Claudio, Valerio e Thom puspè quai ch’els fan il pli gugent. Hip hop da Cuira cun las ingredienzas che èn lur segn da marca: texts divertents, ironics, profunds ed actuals.


text:
Sofia Arvidsson
La Lena Sofia Alexandra Arvidsson (Halmstad, 16 ad Favràr dal 1984) l'è na tenìsta śvedéśa prufesiunìsta da 'l 1999. Sò pàdar al fà al pulisiòt, sò màdar l'insgnànta 'd piàṅ.
La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è élta 176 cm e la péśa 69 chilo. Al cantànt ch'a gh piàś da piò 'l è Bruce Springsteen.
In dla sò caréra l'à vins dū tìtui WTA e daśdòt ad qvéi ITF. L'è stata bòna ad rivàr a èsar la nùmar vint-nóṿ dal mónd al 12 ad Setémbar dal 2006.
Caréra
In d'l Avrìl dal 2002 la pèrd i sò dū singulàr ad Fed Cup śugâ in Itâglia cóntar la mudnéśa Adriana Serra Zanetti e la Roberta Vinci. In Maǵ però la s cava la sudisfasiòṅ ad rivàr in finàl in d'l ITF 'd Edinbûrg, pasànd p'r al qualificasiòṅ, baténd a 'l prim tùran la Marion Bartoli e pardénd in ùltim da la Barbora Záhlavová-Strýcová 6-4 4-6 6-7.
In dal 2003 la pèrd la finàl d'l ITF 'd Urtiśèi (6-2 2-6 2-6 da la Mara Santangelo) e la semifinàl ad qvél ad Turèṅ (3-6 5-7 da la Kaia Kanepi) ma la fà suo al turnèo ad Jersey (7-6 6-2 a la Sybille Bammer). In Utóbar la śōga dū WTA in Lussembûrg e a Quebec City, rivànd a 'l secónd tùran pardénd pò da la Marion Bartoli e da la Marija Šarapova. La finìs 'l àn vinsénd dū ITF e piasànd-as a 'l 113śum pòst.
In dal Favràr dal 2004 la bèca la Galina Voskoboeva a 'l prim tùran ad Memphis e la gh pèrd 6-7 7-6 1-6. Stés quèl anc a Vancouver: a càmbia sōl al puntéǵ, 2-6 4-6. A la fiṅ d'l an la riva in finàl in d'l ITF ad Pittsburgh (baténd, fra gl'atri, la nùmar òṅ dal tablòṅ Samantha Stosur 6-2 7-5) ma pò la pèrd 2-6 1-6 da la Shenay Perry.
In dal 2005 la pasa al qualificasiòṅ dal Roland Garros ma la s férma a 'l secónd tùran incruśand la rusa Svetlana Kuznecova ch'la la bat 6-3 6-4. La i pasa anc a Wimbledon (lasànd par strada sōi sèt śōg in tri incóntar) e a Lóndra la pasa 'l prim tùran prima ad cédar a l'Antonella Serra Zanetti par 5-7 6-2 5-7. In d'l ITF ad Petange la cata na śóvna Viktoryja Azaranka ch'la gh'à la méj sèg in di quàrt par 7-5 7-6. In Utóbar la riva in di quàrt anc a Tokyo (6-2 3-6 2-6 da la céca Nicole Vaidišová). A Linz invéci la bat la Barbora Záhlavová-Strýcová prima ad lasàr strada a la Nadia Petrova par 3-6 3-6. In Nuvémbar la śōga la sò prima finàla WTA a Quebec City ma la la pèrd 1-6 6-7 da l'Amy Frazier. La finìs 'l an da nùmar ssanta-sèt dal mónd.
A gl'Australian Open dal 2006 l'è bòna ad bàtar la Dinara Safina prima ad cédar a 'l tèrs tùran a cl'atra rusa Anastasija Myskina. In Favràr la vins al tìtul a Memphis pigànd in finàl la Marta Domachowska par 6-2 2-6 6-3 (e in di quàrt na śóvna Caroline Wozniacki). A Miami la s férma a 'l quàrt tùran (7-6 3-6 2-6 da l'Ai Sugiyama). A Róma in Maǵ la ciàpa la paga (da nùmar trénta dal mónd) da la Roberta Vinci 6-2 6-1. In Agóst a Stucólma la pèrd incóra (par la quàrta vòlta ad fila) in semifinàl da l'Anastasija Myskina 2-6 4-6. La finìs mâl 'l an suo più bèl miténd in fila sōl di prim e di secónd tùran.
Prima ad vìnsar in dal Favràr dal 2007 'l IFT ad St. Paul, la pèrd quàtar vòlti a 'l prim tùran, a Hobart a òpra dla Serena Williams. Andànd fóra in di quàrt a Memphis la cróda śò in clasìfica, da 'd là da 'l sentéśum pòst. La pasa 'l qualificasiòṅ a 'l Roland Garros (ma la pèrd subìt da l'Ana Ivanović 2-6 0-6) ma minga a Wimbledon (6-7 4-6 da la Stéphanie Foretz Gacon). In Luj la s mét in bisàca al tìtul ITF ad Båstad (baténd però sōl dal śugadōri misi pèś dal 280śum pòst). In Utóbar la vins àtar dū ITF a Joue-Les-Tours e a Glasgow.
La taca bèṅ asè al 2008 baténd 6-1 7-5 l'Elena Dement'eva (nùmar ùndas dal mónd) a Sydney, 6-7 6-4 6-3 la Marion Bartoli (nùmar déś) a gl'Australian Open e 6-3 7-5 l'Anna Čakvetadze (nùmar siē) a Antwerp. La riva pò in di quàrt a Memphis (6-3 1-6 3-6 da la Shahar Peer). In Utóbar la pasa al qualificasiòṅ a Śurîg pigànd via via la Petra Martić, la Shuai Peng e l'Iveta Benešová. Dòp avér mandâ a cà anc la Sybille Bammer, la s férma a 'l secónd tùran p'r òpra dla Petra Kvitová ch'la gh lasa sōl tri śōg. In cal méś lè la śōga àtar dū turnèo WTA ma la pèrd subìt in Lussembûrg (6-2 3-6 4-6 da la Sabine Lisicki) e a Quebec City (3-6 2-6 da la Voskoboeva, cun la Galina che sèg la pōl alvàr sèmpar la crésta esénd 5-1 in di cunfrònt dirèt, la sò bistiàsa négra). La śvedéśa la finìs 'l an rivànd in finàl in d'l ITF 'd Udénse, pardénd 2-6 1-6 da la padròna ad cà Caroline Wozniacki ma baténd in di tùran precedènt prima l'Andrea Petković e pò anc cl'atra tedésca, l'Angelique Kerber.
'L inìsi dal 2009 par lē l'è 'n diśàstar: siē prim tùran ad fila. La s tira 'n pò sù vinsénd in Setémbar 'l ITF ad Saguenay e in Utóbar qvél ad Joue-Les-Tours (baténd incóra l'Angelique Kerber e la Jelena Dokić in finàl 6-2 7-6). In Nuvémbar la fà suo anc 'l ITF ad Poitiers baténd incóra l'austragliàna in finàl 6-4 6-4 e via via anc la Mandy Minella e la Jaroslava Švedova in di utàṿ par 7-5 6-1.
In dal 2010 la śōga n'atra finàl a Memphis ma 'sta vòlta la pèrd da la Marija Šarapova 2-6 1-6. A Miami la riva a 'l secónd tùran baténd l'Alberta Brianti 6-2 6-4 ma pardénd séc da la Dominika Cibulková par 0-6 2-6. A gl'US Open la dà la paga a la Sorana Cîrstea 6-1 6-2 prima ad cédar a cl'atra ruména, l'Alexandra Dulgheru 6-7 1-6. In Utóbar la gh'à da pigàr-as a la Roberta Vinci a Linz e in Lussembûrg. L'ardópia però al tìtul a Poiters baténd la Petra Kvitová in semifinàl e la Pauline Parmentier in finàl.
In dal 2011 la pèrd subìt a Melbourne (1-6 5-7 da la Na Li), a Memphis (3-6 1-6 da l'Alexandra Stevenson) e a Miami (1-6 4-6 da la Bethanie Mattek-Sands), però la bat par dū vòlti l'Alizé Cornet a Parì e a Charleston. A Madrid la fà arbasàr la crésta a la Sloane Stephens in dal qualificasiòṅ ma a 'l secónd tùran la gh'à da magnàr la pólvra cóntar la Viktoryja Azaranka. A Bruxelles la bat la Coco Vandeweghe 6-3 7-6 e la Jelena Janković 3-6 6-3 6-3 prima ad lasàr strada in di quàrt a la Shuai Peng par 2-6 4-6. A Wimbledon la gh và mâl cun la Nastas'sja Jakimava (6-4 2-6 1-6). A Båstad la s imprufìta dal bandòṅ dla Caroline Wozniacki par rivàr in semifinàl (3-6 1-6 da la Johanna Larsson). A Cincinnati la bat incóra l'Alizé Cornet in dal qualificasiòṅ par pò pèrdar a 'l secónd tùran da l'Andrea Petković. Gl'US Open i gh vànan mâl (prim tùran cun la Samantha Stosur) acsè cuma 'l turnèo ad Quebec City in dua la riva a 'l secónd tùran baténd l'Elena Bovina ma pò la pèrd da l'Heather Watson par 5-7 3-6. A Pechîn la bat incóra la Petra Kvitová ma pò la lasa strada a l'Agnieszka Radwańska a 'l tèrs tùran. In Utóbar la pèrd la finàl d'l ITF ad Limoges cóntar la Sorana Cîrstea 2-6 2-6.
In dal 2012 a Sydney la bat in d'l ùltim tùran dal qualificasiòṅ l'Alexandra Dulgheru par 6-7 7-6 7-5 ma pò la s la cata incóra cóntar cuma pardénta furtunàda in dal prim tùran dal tablòṅ prinsipàl e 'sta vòlta la gh'à la méj la ruména 6-1 6-1. La śvedéśa la s tira sù in Favràr vinsénd par la secónda vòlta al tìtul ad Memphis (6-3 7-5 a la parmśàna Alberta Brianti in semifinàl e pò 6-3 6-4 a la Marina Eraković). A Acapûlc invéci la pèrd a 'l secónd tùran da la Flavia Pennetta ch'la la bat 2-6 7-6 6-1. In Maǵ la Sofia la s fà strada a Bruxelles baténd la Shuai Peng 7-5 6-3, l'Arantxa Rus 6-2 3-1 bandòṅ e l'Urszula Radwańska. La pèrd però la semifinàl da la Simona Halep par 4-6 3-6. A 'l Roland Garros la bat subìt la Roberta Vinci par 6-2 4-6 6-3 par pò èsar asfaltàda da la Jaroslava Švedova 1-6 0-6. A 'S-Hertogenbosch l'è bòna ad far fóra la Jelena Janković e incóra l'Arantxa Rus prima ad cédar a l'Urszula Radwańska 2-6 6-7. A Wimbledon la và a cà subìt par maṅ dl'Anastasija Pavljučenkova (1-6 2-6 al puntéǵ). A Båstad la gh'à raśòṅ dla Roberta Vinci e dl'Arantxa Rus, sèmpar par 6-4 7-5, ma in di quàrt la gh'à 'd alvàr la bandéra biànca cóntar la Mona Barthel. Dòp soquànt prim e secónd tùran, la riva in di quàrt a Linz (1-6 4-6 da la Julia Görges) e in semifinàl a Mósca in dua la bat facilmènt la Bojana Jovanovski, la Marion Bartoli e la Marija Kirilenko prima ad pèrdar in tri sét da la Caroline Wozniacki 3-6 7-6 4-6.
In dal 2013 la bat a cà sua la Samantha Stosur a Brisbane ma a 'l secónd tùran la pèrd da la Sloane Stephens. A Memphis e a Indian Wells la riva incóra a 'l secónd tùran, pardénd da la Marina Eraković e da la Julia Görges. Dòp avér batû la Sloane Stephens in Fed Cup e avér ciapâ la paga da la Serena Williams, la fà sù tri prim tùran a Esturìl (3-6 4-6 da la Galina Voskoboeva), a Madrid (3-6 1-6 da la Sabine Lisicki) e a Bruxelles (3-6 0-6 da la Shuai Peng).


text:
Per plantar e tgirar las 200 plantas novas stoppian ins far quint cun var 4'000 uras lavur, di Urs Tischhauser, manader da l'orticultura da la citad da Cuira. Quest onn plantan els anc var 40 plantas, ils rest succedia ils proxims pèr onns. Per remplazzar tuttas aifer in onn n'hajan els betg avunda glieud.
Quasi naginas plantas indigenas
Las emprimas plantas han ils ortulans plantà perlung da la Ringstrasse. La gronda part da quellas è da la sort «platana». Quai è ina planta che crescha atgnamain plitost en il sid. Sorts indigenas na chatt'ins dentant strusch per lung las vias.
Tar la via èn las cundiziuns per plantas fitg diras. Mo paucas sorts indigenas pon vertir quai.
Donns da l'october passà
Dals 28 sin ils 29 d'october 2018 avevi tut en ina giada navì. La gronda part da las plantas purtava anc lur feglia. La naiv è uschia restada sin las plantas ed ha chaschunà in grond pais. Enturn 1'400 da las 3'600 plantas èn vegnidas donnegiadas. Il donn total munta tenor in rapport da l'orticultura da Cuira a var 600'000 francs.
TSG 17:40 / RR actualitad 07:00


text:
Cafà Terzi Cafeterî stièta
A sån cunvént ch’avâmen fât una quèlca canbiaziån, mo anc ch’avâmen purtè quèl ed nôv int al månnd dal cafà. Am é d avîṡ ch’a sâmen stè i prémm a lavurèr al cafà cunpâgna un prudótt dla canpâgna frassc, mäntr invêzi par tótt chi èter l êra prezîṡa ch’as fóss cafà frassc o vèc’.
Pò avän fât di sitarén piotòst tirè, in duv as psêva bàvver såul dal cafà o dal tè. Un sitarén cunpâgna quî ch’ai êra däntr int i albêrg una vôlta.
Pò a vói dîrv un èter quèl: nuèter a fän la torefaziån såul quand la sarvéss, acsé a n avän brîṡa dal cafà tustè ch’l avanza lé int al magażén a dvintèr vèc’. Acsé al Caffè Terzi l é sänper frassc ch’l é una blazza.
Al nòster cliänt l é quall ch’vôl sénter un bån cafà e an i intarèsa brîṡa ägli ûltmi uṡànz o la môda.


text:
Il Montenegro po daventar il 29avel commember da la Nato. Tut ils ministers da l'exteriur dals stadis commembers han suttascrit il protocol d’adesiun a Brüssel. Il secretari general da la NATO Jens Stoltenberg ha discurrì dad in pass istoric en quest connex.
Critica vehementa da la Russia
La Russia però ha crititgà la decisiun da la NATO. Ella ha numnà l'extensiun a l'ost da l'Organisaziun dal pact da l'Atlantic dal Nord nuschaivla per la segirezza da la Russia. Senza numnar detagls ha la Russia annunzià ina resposta adequata. Però haja il viceminister Nikolak Pankow sclaus da reagir sin las activitads da la NATO cun in augment da las atgnas truppas.
Extensiun a l'ost
Cun radund 600'000 abitants è il Montenegro il pajais il pli pitschenda l'anteriura Jugoslavia. L'adesiun dal Montenegro è l'emprima extensiun da l'allianza militara dapi il 2009. Lura èn la Croazia e l'Albania daventads commembers da la NATO.
RR novitads 20:00


text:
Tenor infurmaziuns da Christina Ragettli da l'Arena Alva è ina sutga sa bloccada circa a las 11:00 en la staziun sut da la sutgera da quatter che maina da Curnius a Crap S. Gion. Pervia da quella panna ha la sutgera stuì vegnir tschentada giu. Suenter var 50 minutas eri anc betg reussì da debloccar la sutga, uschia ch'ils responsabels han decidì d'evacuar cun sugas ils circa 200 passagiers ch'eran en quai mument sin la sutgera.
In'ura pli tard, circa 30 persunas eran gia vegnidas salvadas, ha il problem dentant pudì vegnir schlià. Curt suenter las 13:00 ha la sutgera puspè pudì vegnir messa en funcziun ed il rest dals passagiers ha bandunà normal la sutgera. Sco indemnisaziun han tut ils osps pertutgads survegnì in bon per ina carta dal di.
RR novitads 16:00


text:
Il Dialetto
Soddisfazion
a cura di Marco Sammarchi
Alla Parocchia della Pedrocca di Ospitaletto, una peccola fraziòn d'un paesèin dal bresciàn, in dov l'e andè a stèr ed cà con la sô famaiia, mi fiol piò anziàn, mi anvòud al stèva studiànd al Catechisom e dòu, trai dmàndg premma che al fess la sô premma comuniòn, a l'ho accumpagnè a la massa mattutèina dla dmàndga.
Don Renzo, al prit dla parôchia, officiata la messa in lingua italiana, l'andé in vatta al -pulpit e al cminzipié a fèr la predica ai su parruchiàn ìnt al sô dialatt bresciàn (dimondi usè so da qal pert là) e an spôl brisa ímmazinèr la soddisfazion che ai’ ho pruvrè in qal mumènt. Il suo dialetto è ben diverso dal nostro, ma prestànd al masom dl’attenzion, a son riuscé a capir quesi la totalitè dla sô predica. Parlando con lui e complimentandomi della sua spontaneità, mi ha detto: “Io sono fatto cosi; invece di parlare latino come mi hanno insegnato in seminario e che pochi parrocchiani comprenderebbero, parlo il dialetto bresciano che lo capiscono tutti perfettamente!"
Per stare in argomento di soddisfazioni, a vrév espremmer la mi soddisfazion int al esser dvintè nônn par la terza volta. A dispett ed qui che i n’hann brisa piasèir ed sentress cìamèr "NONNO" da i’anvud (mi suocero pr esèmpi al vleva che i mi fiu i’al ciamessén "Zio nonno”, parché al dsèva che acsé ai pareva d'esser piò zòuven, mah!) me invezì a son orgogliòus quand am sèínt ciamèr "NONNO" e am piès ed stèr insamm a lòur, tant’é veira che quand i mi anvud i num vaddèn brisa, i dmandèn ai su genitur: "Ma dov'è il nonno Marco?" Par quast am son sintò tamp fà, ed mettar zà suquanti righ sò sté fatt, dedichè ai mi anvud, in quant un psicolog l'ha dett che: “I nonni sono quasi indispensabili per i loro nipoti e che in compagnia dei loro nonni, crescono più buoni e più sociali!”
Magara pur; però i’anvud íén 'na bèla cumpagnì e na bèla soddisfaziòn pr’i nônn!
Se al pruverbi al dis che:dvintànd vicc as tourna ragazù", me am pisrèv tant ed turnèr i ragazôl all'impèr di mi anvud e psèir sàmper zughèr e perdrom insamm a lòur, par fèr in mod che i dventàn i miur ragazù dal mond!
UN FANDGEIN
Guerdal d'avsèin un peccol fandgèin,
ch'l'é l'esser al mònd piò genueín.
L'é cinèin eppur acsé parfett,
incusciènt sé, ma sinzèr, e stièt.
Guerdal e lò al t'farà zrisa,
che lò, ancòura an sà brisa
cus'l'é al bàn e la catíveria,
Cus'l'é al lusso e la miseria._
Guerdal pulid e in trasparènza,
ti vdrè totta la sô, ínnozènza.
Lò ancòura l'ha qal qualitè
che i'adult, i perdén par la strè.
Guerdal e sobbit et capirè
che quall, l'é al rítratt dl'onestè
e quand t'al tein in braza,
che argòi et prôv dla tò râza!
Guerdal e quant progett et farè,
sperànd, chi veggnan realízzè.
Però, t'an farè a manch et pensèr:
"Se sàmper acsé al psess avanzèr"


text:
Resguardadas èn tuttas vias ch'èn almain 2,8 meters ladas ed avertas per vehichels a motor. La lunghezza da las autostradas è 1'544 km, uschia communitgescha l'Uffizi federal da statistica.
La statistica mussa er ina evaluaziun per vischnancas. Il chantun cun la pli gronda rait da vias è Berna cun 12'326 km. Il Grischun sco pli grond chantun da la Svizra è sin posiziun set sun 4'597 km vias.
Viafier, tram e funicularas
Cumplettà vegn l'infrastructura tranter auter cun 127 kilometers traject da viafier a roda dentada, 327 kilometers lingias da tram, bunamain 1'000 kilometers funicularas e 109 kilometers pipelines d'ieli.
Temp liber
Quai che pertutga il traffic da temp liber pon viandantas e viandants far diever da 66'000 kilometers rait da vias marcadas. E per ils velocipedists e mountainbikers stattan 20'000 kilometers via a disposiziun.
Ord l'archiv
Da quai da 240 milliuns francs custan las vias chantunalas en il Grischun mintga onn ed aschia èsi in post da finanziaziun speziala pli grond che quel per spitals (incl. psichiatria) en il quint dal chantun.


text:
La Banca Raiffeisen, la UBS e la Banca chantunala han tuttas trais stritgà filialas ils ultims 10 onns. Fertant che la Raiffeisen ha serrà 35 filialas dapi l'onn 2009, ha la Banca chantunala serrà 14 e la UBS 1 en il Grischun.
Decisiun economica
La muria da filialas ha da far cun la digren da la populaziun e cun la dumonda reducida. Sin basa da la dumonda decidan las bancas schebain i renda da manar vinavant ina filiala u betg. Betg il davos èn er las novas pussaivladads sco per exempel E-Banking la culpa che la dumonda da filialas sa reducescha.
Banca Raiffeisen stritga 250 filialas en Svizra
La fin favrer aveva la banca Raiffeisen annunzià da stritgar var 250 filialas en Svizra ils proxims 5 onns. La raschun: adina dapli clients liquideschan lur fatschentas da banca via internet. Questa decisiun aveva procurà per discussiuns.
Oz preschenta l'uniun Grischuna da las Bancas Raiffeisen sias cifras. La bilantscha vegn spetgada cun tensiun.


text:
Intgins dis suenter che ses contrahent republican Donald Trump ha preschentà ses program d'economia ad in'occurenza a Detroit, ha er Hillary Clinton fatg empermischuns en cas ch'ella vegniss elegida sco emprima dunna insumma a la testa dal pajais.
Ils Stadis Unids da l'America vegnian a vesair la pli gronda investiziun en plazzas da lavur dapi la Segunda Guerra mundiala. uschia Clinton durant in'occurrenza electorala ad Iowa. Ella ha empermess d'investir daners en vias, punts, tunnels e plazzas aviaticas. Ultra da quai empermetta Clinton ina paja minimala da 15 dollars per ura.
Mardi, ils 8 da november 2016 è l'uschenmumnà «Super Tuesday» che decida davart la successiun da Barack Obama. Pervi da la limitaziun dal temp d'uffizi ad 8 onns, na dastga il president actual betg pli candidar per il pli aut uffizi.
RR novitads 06:00


text:
La seria d'attentats a Sri Lanka ha er sumbrivà las festivitads da Pasca en il Vatican. Il pontifex ha commemorà la dumengia da Pasca las unfrendas avant dieschmillis persunas a Roma. Pasca è la pli impurtanta festa per ils Cristians ed en sasez ina raschun per plaschair. I vegn numnadamain commemorà la levada da Jesus. La messa da Pasca la bun'ura è normalmain fitg festiva. La plazza dal dom da s. Peder è stada fullanada. Tenor indicaziuns dal Vatican sajan radund 70'000 persunas stadas là.
Commemorà ad unfrendas da guerra
En ses messadi per Pasca, avant ch'el dat la benedicziun «urbi et orbi», ha il papa discurrì da crisas e guerras sin l'entir mund. El ha er exprimì sia speranza sin ina fin da conflicts armads sin il mund. Tar il conflict en Siria saja qua il privel ch'ins vesa quel sco evident ed el vegnia a nus tuttina. El ha er accentuà quant impurtanta ch'ina schliaziun politica saja.
Las partidas da conflict en Libia ch'èn dapi dacurt puspè vid cumbatter, duain desister da violenza e puspè cumenzar in dialog. Ils responsabels en la Venezuela plinavant duain stoppian far fin cun la malgistadad sociala en il pajais ed er cun la violenza. Er sin il continent african ha el guardà, in continent che saja anc adina dominà da tensiuns, conflicts ed er d'extremissem che laschian enavos be malsegirezza, destrucziun e mort.
Avertì da malcuntentientscha e desperaziun
En la notg da Pasca ha Papa Francestg appellà als cartents da betg sa perder en malcuntentientscha e desperaziun. La Pasca fetschia nascher la speranza, uschia Papa Francestg. L’istorgia da Jesus mussia ch’i saja pussibel da passar da l’isolaziun a la cuminanza, da la desperaziun a la consolaziun e da la tema a la confidenza.
Papa Francestg terminescha oz las festivitads da Pasca cun ina messa sin la plazza da son Pieder. Suenter dat el anc la benedicziun dad «Urbi ed Orbi».
RR novitads 06:00


text:
Il spitachel sin il glatsch è mo ina part dal pli vegl turnier da hockey sin glatsch. Dals 26 fin ils 31 da december è Tavau ina gronda chasa da narramenta. Fans da hockey e fans da la cumpagnia e dal far festa giaudan dad esser ina part da la Cuppa Spengler.
Betg tuttas equipas èn enconuschentas
Sch'ins va enturn il stadion inscuntran ins da tutta sort fans. Ils passiunads che portan tricot, chapitscha e schlingia, dentant er quests senza utensils da fans. Simplamain persunas che giaudan la tempra da festa durant il turnier da tradiziun.
Il mix da festa e hockey è quai ch'è il spezial vid la Cuppa Spengler.
Uschia enconuschan blers fans n'er betg tut las equipas che fan part da la Cuppa Spengler 2019. Ch'il HCD ed il Team Canada tutgan quasi tar l'inventar dal turnier da tradiziun è enconuschent. Equipas sco Ocelari Trinec ni TPS Turku n'èn dentant betg enconuschentas a tuts.
RTR actualitad 07:00


text:
En vista a l’elecziun dal gremi da partida, ils 2 da settember 2020 ha Stefan Engler decis ch’el na veglia betg pli cuntinuar, ha communitgà la PCD. Er la vicepresidenta Silvia Casutt-Derungs ha annunzià sia demissiun. La PCD Grischun sto pia ir a la tschertga da dus novs candidats per la testa da la partida. Ils ulteriurs represchentants sa mettan a disposiziun per in'ulteriura perioda d'uffizi.
Stefan Engler
Il cusseglier dals chantuns è stà dapi il 2012 a la testa dals cristiandemocrats dal chantun. Avant era el tranter auter 12 onns cusseglier guvernativ, president dal cirquit Belfort e president communal da Surava. Sut la direcziun da Stefan Engler ha la PCD Grischun gì tant success sco gia ditg betg pli.
Silvia Casutt-Derungs
Il medem mument ha era vicepresidenta Silvia Casutt-Derungs inoltrà sia demissiun. Ella è dapi il 2010 deputada en il Cussegl grond per il cirquit Glion. Plinavant è ella presidenta da la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond. Pli baud era ella presidenta da la vischnanca da Falera.
Facit dad Engler davart la lavur da partida
«La lavur da partida è savens stentusa. Chapesch'ins la lavur dentant era sco contribuziun per la furmaziun da l'opiniun politica e nizzegia ella per vegnir en contact cun burgaisas e burgais u autras partidas per obtegnair differents puncts da vista sin dumondas socialas, lura prestan las partidas er ina prestaziun Service public. Quai è lura puspè la vart che cuntenta.»
Ord l'archiv
Sco cusseglier dals chantuns resta Stefan Engler vinavant en uffizi. L'atun passà è el vegnì reelegì:


text:
Entamez: la Microlotta
Amez la festa da la citad a Glion, sin plaz nr. 74 sa preschenta la chasa da medias rumantscha cun la Microlotta. Vers saira charrescha ella vinavant fin Sedrun e sa ferma entamez il vitg tal open air ROCKseDRUN.
La Microlotta porscha a grond e pitschen ina survista multifara da la lavur quotidiana da RTR che cumpiglia radio, televisiun, online ed er las medias socialas. Era la musica ha ina gronda impurtanza tar RTR. Perquai pon tut las visitadras e tut ils visitaders sa participar al «hits-quiz», engiavinar in dals hits tar RTR e gudagnar.
Festa da la citad Glion
- ve 04-08-2017, a partir da las18:00
- so 05-08-2017, da las 10:00 fin las 17:00
ROCKseDRUN
- ve 04-08-2017, 20:30 concert
- so 05-08-2017, da las 18:00 fin las 21:00 program per uffants, 20:30 concert


text:
Quai sin in terren che n'era betg uschè simpel. Surtut la dumengia tar las disciplinas grevas cun ils pli auts obstachels èsi stà il pli bletsch. Anastasia Wolf, la presidenta dal comité d'organisaziun, ha manegià ch'il terren haja tegnì bain malgrà la plievgia da la sonda serra e da la dumengia.
La fin dal turnier è automaticamain l’entschatta per il turnier da l’auter onn. La 14avala ediziun è dentant betg garantida. I dependa adina dals sponsurs che ston onn per onn vegnir recaltgads. In tal turnier custa da quai da 25’000 francs.
Il pli grond giavisch da l’organisatura Anastasia Wolf fiss in plaz da sablun per chavaltgar. Quai fa fagess bler pli simpel l’entir'organisaziun e lura fissan els independents da l’aura. Ma quai vegnia a restar in siemi, manegia ella.


text:
Il nov onn da scola 2020/21 en il chantun Grischun entschaiva tut normal cun entiras classas e cun instrucziun da preschientscha. Sin basa da la valitaziun da la situaziun actuala n'introducescha il chantun Grischun nagina obligaziun da purtar ina mascrina en las instituziuns da furmaziun per il cumenzament da scola. Central saja vinavant ch'ins sa tegnia vid las mesiras d'igiena e da cumportament.
Tut tenor situaziun possia in consorzi da scola introducir in obligatori da mascras per persunas creschidas en stanzas communablas. Scolaras e scolars da tut las vegliadetgnas u persunas creschidas che returnan d'in territori da ristga definì da la Confederaziun, ston ir per 10 dis en quarantina. Las scolaras ed ils scolars survegnan incumbensas e lezias u pensums.
Memia pauca distanza lura recumandà mascrinas
Quai vala era per scolas professiunalas, scolas medias e scolas autas. En cas che las distanzas minimalas na pon betg vegnir resguardadas e sche naginas autras mesiras da protecziun na pon vegnir realisadas, recumonda il chantun dentant da sa proteger cun mascrinas.
Igl è chaussa da las instituziuns da furmaziun da realisar consequentamain las mesiras da cumportament e d'igiena che sto vegnir adattà permanentamain. Las instituziuns da furmaziun pon prescriver mesiras pli severas, nua che la distanza minimala na po betg vegnir resguardada. La cumpetenza e la responsabladad per introducir in'obligaziun da purtar ina mascrina ha la direcziun da l'instituziun da furmaziun.
Sch'ina instituziun da furmaziun prescriva in'obligaziun da purtar ina mascrina, portan las scolaras sezzas ed ils scolars sezs cun sai las mascrinas. Tenor las disposiziuns legalas sto il manaschi d'emprendissadi metter a disposiziun a las emprendistas ed als emprendists l'equipament da protecziun persunal, sco per exempel mascrinas.