text:
Tenor indicaziuns da l'automobilist saja el sa durmentà curt ed alura collidà frontalmain cun la statua, che ha ina paisa da 1,6 tonnas. La statua è derschada giu dal podest e rutta. Il sontg Johannes Nepomuk e l’auto han subì in donn total. A l’automobilist n’è capità nagut.
La collisiun è chara
L’inscunter cun la statua è char: Il donn munta a dapli che 100’000 francs. Tenor la polizia chantunala aveva il giuven um memia bler alcohol en il sang. Il permiss da conduir è vegnì prendì davent immediat.
La statua n'aveva betg ina leva sort
Tenor in artitgel en il fegl parochial da Cuira saja gia il viadi da la statua dal sontg Nepomuk a Domat stà stentus. Tenor la legenda saja ella stada sin la punt da Reichenau enfin ch’ella saja vegnida bittada durant il temp da la refurmaziun en il Rain. Ils da Domat, catolics, hajan puspè pestgà ora ella.
Cletg en il discletg
Il donn avess anc pudì esser pli aut: L’original da crap da sablun saja vegnì substituì l’onn 2007 cun ina copia fatga dal tagliacrappa Benno Willi, è da leger en il fegl parochial. Il ver sontg Nepomuk, u sia statua, sa chatta sauna en salv en l’entrada da la chasa da scola Tircal.
In dir mument per il sculptur Benno Willi
Il sculptur da Domat en terza generaziun ha gia lavurà sco giuven vi da l'emprima sculptura dal Sontg Nepomuk a Domat. Da lez temp, ils onns 80, ha el pinà il chau. Cura che quella era lura propi atras suenter 250 onns ha el dastgà far avant 10 onns ina nova statua, dal reminent l'unica statua resch nova en il chantun Grischun dapi passa 80 onns. Uschia èsi per el uss anc bler pli grev dad avair la statua concepida per radund 200 onns, gia uss puspè senza chau e bratsch en ses lavuratori.
Sch'i n'è betg pussaivel da pinar ella vegn Benno Willi a satrar ses Sontg Nepomuk. Quai cun in funeral uffizial e sco s'auda sco per il vair Sontg Nepomuk a Prag avant bun 600 onns.
RR novitads 12:00


c: text/html

text:
In onn, suenter che la pandemia da corona ha cumenzà, ha il president da la Confederaziun Guy Parmelin envidà ina chandaila. En in video latiers ha el ditg, che la glisch da la chandaila duai arder per quels, che gidian a render pli supportabla la crisa. Ella duai dentant er esser in segn da la speranza.
La chandaila da Guy Parmelin e ses messadi da video vesan ins era sin la pagina d’internet «Lichtschenken.ch», il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser. Lantschà han questa charta las baselgia en Svizra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Declaronza da num
Ina declaronza da num saveis Vus dar giu tier mintga uffeci da stadi civil svizer. Fixei persuenter in termin. Per dar giu la declaronza stueis vus cumparer persunalmein e seligitimar (pass, carta d'identitad). La taxa persuenter munta a frs. 75.00.
Els suandonts cass saveis Vus midar Vies num tras ina declaronza da num:
Suenter la dissoluziun dalla lètg ni dil partenadi registrau
La dissoluziun giudiziala dalla lètg (spartgida, annulaziun, declaronza da spariziun) ni dil partenadi registrau sco era la mort da Vies partenari ni da Vossa partenaria ha negina influenza sin Vies num da famiglia. Vus haveis denton da tut temps la pusseivladad da surprender Vies num da ledi.
Maridaglia avon igl 1. da schaner 2013
Sche Vus haveis midau Vies num da famiglia avon igl 1. da schaner 2013 tras maridaglia ed essas aunc adina maridai, saveis Vus da tut temps declarar tier igl uffeci da stadi civil, che Vus veglies puspei purtar Vies num da ledi.
La pagina d'internet digl uffeci da migraziun e dretg civil Grischun dat ulteriur sclariment en connex cun quei tema.


text:
Tras la nova legislaziun federala èn ils chantuns e las vischnancas responsabels per manar, per coordinar e per realisar la promoziun da l'integraziun.
L'integraziun da persunas estras duai vegnir realisada en emprima lingia sur las structuras regularas, sco en spezial la scola, la furmaziun professiunala, il mund da lavur, ma er sur las instituziuns da la segirezza sociala e dals fatgs da sanadad.
Cumplementarmain a las stentas da las structuras regularas dovri purschidas en ils secturs da l'infurmaziun e da la cussegliaziun, da la lingua e da la furmaziun sco er da la chapientscha e da l'integraziun sociala per serrar largias correspundentas en las purschidas regularas resp. per sustegnair persunas che n'han nagin access a tut quai en lur process d'integraziun e per las pussibilitar l'access a las structuras regularas.
Criteris per in sustegn
Criteris obligatorics
- Il project ha cleras finamiras e sa drizza a persunas estras che han prendì ina dimora legala e durabla en il chantun.
- Il project definescha la gruppa che vegn prendida en mira cun las mesiras da promoziun e declera, co che questa gruppa possia vegnir cuntanschida.
- Ils custs dal project stattan en ina relaziun adequata cun il niz intenziunà.
- Il project è persistent e tegna quint dal process d'integraziun individual a lunga vista.
- In sustegn finanzial vegn dà a cundiziun d’ina finanziaziun adequata da terzas persunas
Criteris previs
- Il project meglierescha e promova l'access da las persunas immigradas ad instituziuns statalas e privatas.
- Il project s'orientescha vi dals basegns da la vita quotidiana da las persunas estras. Il mintgadi cumpiglia er l'integraziun sociala e culturala.
- Il project rinforza las atgnas cumpetenzas e las resursas individualas. El qualifitgescha la gruppa en mira da mobilisar sias atgnas forzas per l'integraziun e da decider en atgna responsabladad.
- Il project tegna quint dal fatg che l'integraziun è in process vicendaivel ed integrescha – uschenavant sco pussaivel – l'entira populaziun.
- Il project promova l'acquist da cumpetenzas cardinalas per avanzar en scola, en la furmaziun ed en la lavur ubain per entrar u per returnar en la vita professiunala.


text:
Parlament italian
El Parlament italian l'è 'l orghen cont el poder legislativ e 'l controll politegh del governo italian. L'è spartii in tra la Cambra di Deputaa e 'l Senad de la Republica: tucc e du i camber i gh'ha i istess diritt e dovè, ma vist che 'l President del Senad italian el pò vess president supplent el Senad l'è consideraa cambra alta.
El status del Parlament[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Costituzion italiana la dis che i camber del Parlament i gh'ha i midemm competenz.
El Senad l'è elegiuu in su bas regionala, la Cambra de tutt el Stat.
I parlamentar i gh'ha no el vincol de mandaa, ossia pòden minga vess revocaa di elettor o dal Partii e hinn responsabil de la sò azion domà politicament in di elezion.
I parlamentar i gh'ha anca l'immunità per quell che fann politicament e istituzionalment.
Parlament in seduda comun[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Parlament italian el pò vess unii in d'ona seduda comun in 'sti cas chi:
- Elezion del President italian, cont i delegaa regionai
- Giurament del President italian
- Elezion di giudes de la Cort Costituzionala
- Mett in Stat de accusa el President
El Parlament in seduda comun l'è presieduu dal President de la Cambra di Deputaa, per bilancià la supplenza del President italian da part de quell del Senad.
Tentativ de reforma[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al dì d'incoeu el sistema parlamentar italian l'è l'istess del 1948. Però gh'è staa du tentativ de reforma, scassaa da la popolazion:
- El Referendum Costituzional del 2006 in Italia l'avaria sbassaa i parlamentar (da 630 a 518 Deputaa e da 315 a 252 Senator), oltra a toeu via el bicameralism perfett, vist che 'l faseva on Senad federal. I Senator a vita vegniven Deputaa a vita.
- El Referendum Costituzional del 2016 in Italia che l'avaria sbassaa i Senator a 100 e i faseva reppresentant dirett di Region, scernuu in tra i sindegh del territori e in tra i Consijee Regionai.
Comé giamò dii 'sti reform, che conteneven anca di alter disposizion, hinn staa tucc refudaa dal Popol.


text:
Runja e Malina fan in'experientscha tut speziala. Las soras ch’èn liadas vid la sutga da rodas pon ir cun pedalo. Fin uss n’era quai betg pussaivel per ellas. Il bab surmunta la rampa che maina da la via sin il quai. Alura vai anc sur ina segunda rampa, la nav fa in pau ballabaina. Quai saja nunusità di Runja, la sutga saja fitg stabila sin terren. In sistem da tschentas porscha stabilitad, ina vesta da nudar segirtad.
La famiglia accumpogna las giuvnas e manischescha la bartga. Els navigheschan vi e nà, tuts che rin e salidan. La Malina ha uschè grond plaschair ch’ella fa anc ina segunda tura. Runja era gia stada sin ina bartga da remblar, ma quella saja uschè bassa ch’ella n’haja betg vis bler. Sin il pedalo haja ella ina bellezza survista.
Sviluppà sez
Questa experientscha è pussibla entras l’organisaziun dal svilup regiunal «Access unlimited». In model specific da pedalo per sutga da rodas n’exista betg, di Johny Wenger da la scola da navigar a vela dal lai da Tavau. «Access unlimited» haja dumandà da far ina purschida senza barrieras. El haja adattà l’access al quai existent cun rampas ed il furnitur da la bartga haja agiuntà ina balustrada ed in sistem da fixar. Il quantum da lavur per adattar il pedalo, l'access sco er per porscher l'entira aventura è survesaivel.
Ils passagiers vegnan cun lur atgna sutga, il sistem da fixar è il medem sco en l’auto. Mo las sutgas electricas èn memia grevas, il mument na pon questas betg vegnir duvradas sin l'aua. Per el sa chapeschia da sasez ch’ins porscha era las pussaivladads a las persunas che na pon betg nizzegiar las purschidas regularas, il principal saja da far plaschair.
Nus vegnin mintga di a cunfins.
Runja haja bun access a blers lieus. Tge ch’ella giavischa è da cuntanscher pli lev l’aua per pudair nudar. Per la Malina cun sia sutga electrica na saja insumma betg bun. Là sajan gia ils pitschens stgalims nunpassabels.
Surmuntar barrieras dovra blera forza, cun purschidas senza barriera pon ils pertutgads giudair las vacanzas. Il svilup saja bun, di Claudia Althaus, mamma da Runja e Malina, dentant dettia anc bler potenzial. Impurtant saja ina vasta purschida, betg tuts fan gugent il medem ed era las restricziuns varieschan. Ella ha plaschair che sias figlias pon prender part activ a las vacanzas. Senza «accessibilitad senza barrieras» ston ils geniturs surmuntar ils obstachels cun forza, quai saja in «chrampf» che s’augmentia cura ch'ils uffants creschan.


text:
Usitadamain ha l'exposiziun annuala lieu mintgamai il schaner – dentant pervia dal lockdown è ella vegnida spustada. Davent dals 2 enfin ils 28 mars pon ins guardar ovras da 46 artistas ed artists dal Grischun, messas ensemen tar in bouquet dal directur Stephan Kunz. Per exempel beneventa ins en l'emprima stanza da l'exposiziun ina sculptura da Giro Annen, «ch'el ha furmà or da ses atelier, vul dir el ha resgià en tocca ses regals e mess ensemen els tar ina chaussa abstracta, insatge tranter animal e planta», descriva il directur l'object. En in'autra stanza s'entaupan ina fotografia da Florio Puenter, dissegns da rispli e tenta da Mirko Baselgia cun in bratsch da fier in zic inquietant da Sara Masüger.
Interessant è, che be duas da las ovras tractan corona. La gronda part da las lavurs n'illustrescha betg la pandemia.
Premi per il duo Frölicher/Bietenhader
Dus artists han survegnì en l'exposiziun ina stanza be per els – ils victurs dal premi da l'Uniun grischuna d'art Selina Frölicher e Micha Bietenhader. Els illustreschan l'instabilitad da la tecnologia e mettan il focus sin sias ruttadiras – la basa da lur installaziun èn videos vegls ch'il temp ha decumposiziunà. Vul dir: colurs ubain pixels mancan. Quels maletgs han els squitschà sin surfatschas da plexiglas transparentas e furmà tar novs objects.
Tura virtuala tras il museum
Cur che corona ha sfurzà ils museums da serrar lur portas ha RTR realisà turas virtualas da 360 grads per purtar in zic cultura a chasa e per dar ina invista en ils museums dal chantun Grischun. Er en il museum d'art essan nus stads.


text:
Barcamp tl Ćiastel Maretsch - Eschool
In vëindres, ai 28 de setëmber, sunse jüs nos dui, Marco Granruaz y Manuel Valentin, cun le
prof. Reinhold Pescoller a Balsan, por tó pert a na incuntada organisada da TIS Innovation Park. Al é stè le prüm iade che les Scores Altes da La Ila à tut pert a na conferënza de chësta sort, y nos dui sun stà i unics studënć che à tut pert. L'incuntada ê liada al tema dl'informatica tles scores, y porchël é stè le resultat dl “Proiet Tablet” fat te nosta tlassa, adüm a de atres scores, le argomënt prinzipal de chësc dé.
L'incuntada é gnüda tignida tl Ćiastel Maretsch, y ara é gnüda fata sot ala forma de BarCamp, che ne à nia n program preodü, mo che à n ordinn dl dé metü sö al momënt dai partezipanć instësc.
Le dé ê partì sö te dües perts, üna dan marëna y üna do marëna.
Tla prüma pert, do da avëi definì le ordinn dl dé, ele stè n colaboradù dl TIS che à mostrè in cürt, tla forma de grafics, i resultać dla inrescida online metüda adüm da ël instëss. Sciöche düć se aspetâ, ê le esit bindebo negatif.
Dedô él gnü prejentè de atri proieć fać tles scores de Südtirol mo inće tl Trentin. Dëgns de gnì nunzià é n proiet fat dal TIS por realisé n program aposta por i tablet da lì PDF, y n ater por svilupé n sistem operatif por les scores, che pò interagì cun deplü aparać, p.ej. le telecomand dla Wii po gnì tut sciöche mouse.
Tla secunda pert dl'incuntada ê vigni partezipant invié a fà n cürt comentar sura le “proiet tablet”. I motifs prinzipai por le resultat negatif dl proiet é stà la stletiscima cualité dl tablet che é gnü partì fora, le stlet sostëgn y i gran problems che tröpes scores à albü por ći che reverda la conesciun Wi-Fi. Te chësc ultim punt à nosta scora albü n gran vantaje, deache ara à, inconfrunt a de atres scores, na conesciun internet bindebo asvelta. Implü à vignun albü la poscibilité de dè n valgügn consëis por le bun resultat de proieć tl ćiamp dl'informatica che gnarà realisà tl dagnì.
Chësta incuntada é stada dessigü dër istrutiva, deache da üna na pert éson gnüs sura de n grüm de proieć nüs che an po portè te scora, por modernisé y fà deventè la metoda de insegnamënt plü interessanta, inovativa y orientada al dagnì. D'ater cunt àn podü baié sura problems desvalis che reverda i proieć atuai, por che an pois miorè düt le sistem y finalmënter bel plan destënn fora sura düt Südtirol na scora informatisada, sciöche an ciafa bele tles scores plü avanzades de atri paîsc sciöche i USA o Deutschland.


text:
Curdin Caviezel di, ch’el haja gì il cletg, da survegnir ina rolla en in teater gist suenter la scola d’acturs. Quai na sa chapescha betg da sasez. Igl ha fitg blers acturs, ma paucas rollas, pia ina branscha dira. Per Caviezel è quella malsegirtad da forsa betg avair lavur il proxim mais betg in burdi – anzi, el ha gugent quai, da betg savair, nua ch’el sa tschenta. Ma mumentan ha il giuven da Luven era avunda lavur. Per il pli ha el plirs projects il medem mument. Tschintg rollas parallel ina dasper l'autra èn fin uss il record.
Ils Tudestgs han gugent ils Svizzers e tar ils Rumantschs pensan els che quels sajan insatge spezial e cool – igl ha mo avantatgs dad esser in Rumantsch en Germania.
Cun emprim agen toc sin turnea
Il Sursilvan è cun ses collega Gabriel Stohler e l’agen toc «Die blaue Karotte» sin turnea. L’emprim en la Germania ed uss en Svizra. Il toc umoristic è in success. E Curdin Caviezel less far dapli agens tocs en il futur ed era esser pli preschent en Svizra.
Dumengia, il 1. da settember 2019 è la davosa producziun dal toc «Die blaue Karotte» a Cuira en la Postremise, a las 18:00.
Betg uschè glamurus sco tuts pensan
Il giuven da Luven ha era da pajar in pretsch per pudair viver ses siemi. Vesair amis, avair temp liber u hobis, quai n'è betg uschè simpel en questa branscha. Plinavant sto el era trasora midar lieu d’abitar. Per exempel va el prest per trais mais a Vienna a star. Ma quai è in pretsch che Curdin Caviezel paja gugent.
RR actualitad 17:00


text:
Ateismu
L'ateismu, in del sens püssee largh de la parola, a l'è l'assenza de fede int l'esistenza de Diu, o de realtà trassendent l'om. Questa definiziun la ciapa dent tant quij che a sustegnen che i dei a esisten minga (la definiziun püssee stregia d'ateismu), quant quij che gh'han nissüna credenza in sü l'esistenza di dei, inscì ciapand dent l'agnosticismu vers la religiun, che l'aferma che se pò minga dì vargot sü un argument del qual se gh'ha minga assee da cugnussenza.
Malgraa i ateista a hin despess di raziunalista e un bel poo de lur a hin scetich o ümanista, a l'è minga duma un'ideulugia che i ateista a spartissen.
Asca quest chí, una bona part di ateista a hinn nò antireligius, ma religius o spirtüal malgraa l'assenza de credenz in l'esistenza da Diu.


text:
Tenor la cumissiun da concurrenza svizra (CUMCO) han las interpresas fatg giu offertas tranter ellas dal 2002 e 2009. Sper il pli grond concern da construcziun svizzer Implenia, èn pertutgadas era las firmas De Zanet, Hagedron, Oberholzer Bauleistungen, Walo Bertchinger St. Gallen, Gebr. P. und J. Reichmuth, Toller Unternehmungen e Bernet Bau.
Las firmas sajan s'inscuntradas regularmain per 'sclerir la situaziun da la fiera', communitgescha la CUMCO. Là hajan ellas discutà ils projects actuals da patruns publics e privats e fatg giu tranter ellas, tgi che duai survegnir l'incumbensa e per quant ofrrir.
Cas grischun vegn decidì vers la fin dal 2016
Era pendents tar la CUMCO èn anc sumeglionts cas da firmas en il Grischun. La cumissiun da concurrenza quinta da pudair prender emprimas decisiuns pertutgant quest cas Grischun vers la fin da l'onn.
RR novitads 11:00


text:
La protecziun cunter aua gronda en Svizra è sa cumprovada durant la ferma plievgia il fanadur. Da quest avis è l’Uffizi federal d’ambient. I n’haja dà naginas unfrendas e malgrà inundaziuns sajan ils donns materials suenter emprimas stimaziuns anc survesaivels.
Grazia a mesiras preventivas saja stà pussaivel d’evitar inundaziuns pli grondas. Las forzas d’intervenziun localas sajan stadas prontas ad uras grazia a las prognosas ed ils avertiments. La populaziun saja vegnida tegnida sin il current via divers chanals, uschia l’uffizi vinavant.
Plievgia, urizis e granella
Ferms urizis e granella han accumpagnà la plievgia durant il fanadur. Uschia è quel mais stà tar bleras staziuns da mesiraziun da Meteosvizra in da quels cun la tschintgavel blera plievgia dapi l'entschatta da las mesiraziuns. Durant las malauras las pli fermas, tranter ils 12 ed ils 15 da fanadur, hai dà en Svizra summas da plievgia da 100 millimeters en il nord da las alps ed en il Tessin perfin 150 meters. Quai è tenor il BAFU tanta plievgia sco uschiglio durant l'entir mais da fanadur.


text:
En ils parcs da la citad da Turitg na dovr'ins betg pesticids. Quai saja in avantatg per las triflas. Ma era las vibraziuns en il terren procuran ch'i crescha trifla a Turitg. Saja quai ils trams ni ils trens u l'autos per las triflas èn quai bunas cundiziuns schi'l terrain trembla. «En l'Italia creschan las pli bleras triflas là nua ch'i dat ils terratrembels», di Thierry Garzotto envers SRF. In avantatg da la citad sajan era las temperaturas miaivlas, er quai promovia il crescher.
Emma chatta ina trifla suenter l'autra. Dentant sche Thierry Garzotto n'è betg svelt avunda maglia il chaun per part ellas. Ina giada haja Emma mangià durant ina, duas uras trifla per 600 francs, uschia Garzotto cun in rir. Dentant per mintga trifla datti era laud per Emma. Era in toc cucumera sco recumpensa.


text:
Suenter plirs dis d'examinaziuns en l'ospital, hajan ins constatà tar el in disturbi dal ritmus dal cor che ha chaschunà ch'el ha survegnì durant il gieu in'attatga dal cor. Perquai duai el uss survegnir in defibrillatur.
Eriksen sez haja già confermà da laschar far l'operaziun. Il defibrillatur na munta betg, ch'el sto dar si sia carriera sco profi. L'internaziunal Neerlandais Daley Blind e la Tudestga Katharina Bauer, che siglia cun l'asta, han er defibrillaturs e tegnan pitg en il sport da prestaziun.
Defibrillatur da ICD
In defibrillatur da ICD, sco quai che Eriksen duai survegnir in, è in apparat fitg pitschen che sumeglia in stimulatur dal cor (Herzschrittmacher). Quel vegn implantà tar persunas che han in ristg augmentà per problems cun il ritmus dal cor.
Trais dis suenter ses collaps durant l'EURO era il giugader da ballape danais, Christian Eriksen, sa drizzà als fans. El ha engrazià per il grond sustegn da l'entir mund e ditg ch'i giaja bain cun el, tenor las circumstanzas.


text:
Caruna
Caruna o la Caruna (nòm uficiàl en italià: Carona) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la ólta Al Brembana, al cunfì co la Provincia de Sondri (la Valtelina), sö la rià d'ü ram del Brèmb, ciamàt ol Brèmb de Caruna che pròpe apröf al paìs a l’furma ü lach.
El g'ha 'na popolasiù de 335 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 44,2 km² e 'na densità de popolasiù de 8 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 53 km de la sità e a 1100 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brans, Caiolo (SO), Fòpol, Gandelì, Piateda (SO), Valbundiù, Valgòi, Aléf.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Caruna l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Caruna ‘nsèma a Fòpol la fa part del comprensóre de scì ciamàt Brembo Ski che l’ gh’à 180 km de piste e ‘nsèma a Còler l’è ü di piö ‘mportànc de la Bergamasca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il rapport vegn pli u main a las medemas conclusiuns sco la PUK – la cumissiun d'inquisiziun parlamentara che ha preschentà mardi ses rapport. L'expertisa sa basa numnadamain per part sin las medemas actas sco la PUK e la procura publica. Ils rapports han ils gremis dentant elavurà independentamain.
Il rapport dad Andreas Brunner
Il matg 2018 ha la regenza grischuna decis d'incaricar Andreas Brunner cun in'expertisa en il cas Quadroni. L'anteriur manader da la procura publica dal chantun Turitg duai sclerir las rollas da persunas ord il Departament da giustia, polizia e sanadad – da lezzas uras anc sut la direcziun da Christian Rathgeb (entant è Peter Peyer il cusseglier guvernativ responsabel). Andreas Brunner ha era survegnì l'incarica da far propostas per l'organisaziun ed ils process en il departament.
Adam Quadroni na saja e na saja betg stà ina simpla persuna, resumescha l'expert Andreas Brunner. Gist cun persunas difficilas stoppian collavuraturas e collavuraturs dal chantun agir neutral, correct, commensurà e plausibel. En il cas dad Adam Quadroni saja quai succedì be per part.
Mancos tar la Polizia chantunala
Sco gia la PUK vegn Andreas Brunner a la conclusiun ch'il schef dal post da polizia al lieu ha decis quasi persul l'agir da la polizia – senza controllas da ses superiurs.
Il rapport da bun 60 paginas crititgescha tranter auter:
- I n'ha dà nagin'argumentaziun plausibla per l'acziun dal december 2016 da confiscar armas en chasa Quadroni.
- I n'ha dà nagina basa fundada per valitar Adam Quadroni sco persuna privlusa.
- Ils superiurs dal schef dal post da polizia n'han betg verifitgà ils motivs per in'arrestaziun dad Adam Quadroni cun in'unitad da grenadiers il zercladur 2017.
- Duas acziuns da la polizia per confiscar armas e brevs suenter l'arrestaziun dad Adam Quadroni n'èn betg stadas legalas.
- L'ospitalisaziun dad Adam Quadroni en ina clinica psichiatrica è stada giustifitgada.
Per tut ils sbagls na possian ins betg far responsabel il cumandant da la Polizia chantunala, scriva Andreas Brunner. Tuttina: Walter Schlegel saja s'occupà memia pauc cun il cas Quadroni. Critic vegn era valità ses punct da vista ch'ins possia be far renfatschas a la polizia sch'ella cuntrafetschia a la lescha – dentant betg sch'ina incumbensa na vegnia betg realisada correct, sco per exempel la valitaziun dad Adam Quadroni sco persuna privlusa.
Meglra documentaziun tar KESB e Servetsch social
L'autoritad per la protecziun da l'uffant e da creschids KESB n'ha betg documentà ils numerus contacts ch'il collavuratur ha gì cun ulteriuras instanzas. Andreas Brunner crititgescha questa pratica, lauda dentant era la KESB che ha entant decis da documentar discurs e cussegliaziuns.
La rolla da la collavuratura dal Servetsch social n'ha l'expert betg pudì sclerir cumplainamain, cunquai ch'ella è vegnida deliberada mo per part da ses secret d'uffizi. Notizias d'acta haja ella bain fatg en connex cun ils discurs cun la dunna dad Adam Quadroni, dentant betg davart ils barats cun auters uffizis (polizia, KESB, medi uffizial).
Cuntegn e cunfins dal rapport
L'expert Andreas Brunner ha survegnì invista en ils protocols da la PUK e dal procuratur public extraordinari ch'èn medemamain vi d'analisar las acziuns da polizia en connex cun il cartel da construcziun en l'Engiadina.
Engrevgià sia lavur han trais fatgs:
- La Dretgira chantunala n'ha betg deliberà il president da la dretgira regiunala da ses secret d'uffizi
- La dunna dad Adam Quadroni n'ha betg deliberà l'Uffizi social da sia discreziun professiunala
- Cusseglier guvernativ Marcus Caduff ha deliberà la collavuratura dal servetsch social en la regiun be parzial da ses secret d'uffizi (be quai che pertutga discurs tranter ils uffizis, dentant betg per ils discurs da cussegliaziun cun la dunna dad Adam Quadroni).
In catalog da mesiras concretas
En tut 19 propostas numna Andreas Brunner en ses rapport – mesiras generalas, talas per la Polizia chantunala, la KESB, medis uffizials, il servetsch social ubain la dretgira regiunala. Tranter auter:
- Il chantun Grischun dovra urgentamain in management da privel.
- Collavuraturas e collavuraturs duain ademplir lur obligaziun da documentar a scrit discurs e fatgs.
- La Polizia chantunala duai stgaffir in servetsch «protecziun da violenza» responsabel per smanatschas e violenza a chasa.
- Per la polizia en l'Engiadina Bassa duai dar scolaziuns intensivas en connex cun ademplir la lescha da polizia.
- Uffiziers da la Polizia chantunala duain vegnir sensibilisads da controllar e verifitgar meglier lur glieud.
- La KESB duai stgaffir standards cura ch'igl è d'avrir formalmain in cas (che vegn lura era documentà a scrit).
- Medis che decidan davart in'ospitalisaziun en ina clinica psichiatrica dovran ina scolaziun.
RTR novitads 10.00


text:
La lavur saja fatga, l’organisaziun e las structuras novas da Sedrun Mustér Turissem stettian, di il president communal da Tujetsch Beat Roeschlin.
Uss èsi impurtant ch’i vegn depolitisà. Igl è er impurtant ch’il SMT fa quests pass…
El na possia betg esser en duas suprastanzas – quai saja ina cumulaziun d'uffizis e perquai dettia quai conflicts d'interess. SMT stoppia vegnir depolitisà e l’uniun stoppia far il pass ad ina societad d’aczias cun integrar las pendicularas ed ils represchentants locals dal turissem.
Nagins conflicts d'interess
D’autra opiniun è il president communal da Mustér, Francestg Cajacob. Per el na dettia quai betg conflicts d'interess e perquai stettia el vinavant en suprastanza da Sedrun Mustér Turissem fin ch’il nov president Robert Cajacob surpiglia quest’incumbensa il 2018.
Dialog e lavur constructiva cun Tujetsch
Beat Roeschlin avess gì gugent che la nova societad d'aczias fiss gia vegnida instradada la primavaira 2017.
Mo il president da SMT Curdin Brugger di ch’els hajan vulì preschentar ina schliaziun concreta als commembers da SMT. Perquai hajan els mess quest tema sin la radunanza generala da 2017 (quella è probabel l'atun). Plinavant di el ch’els giavischian il dialog e la lavur constructiva cun la vischnanca da Tujetsch. El haja communitgà ad in suprastant ch’i fiss bun sch’in dad els vegniss en suprastanza da Sedrun Mustér Turissem.
RR novitads 16:00


text:
Portugàl (Stat)
Il 'Portugal o Republega Portoghesa (in portoghes: Portugal, República Portuguesa; in mirandes: Pertual, República Pertuesa) l'è ona republega che la se troeuva in de l'Europa meridionala.
La capitala de la republega portoghesa l'è Lisbona dal 1179.
La popolazion l'è de circa 10 milion de persònn (stim del 2005); i dònn hinn circa dò milion pussé dij òmen e la densitaa l'è de 114 persònn par km2. La confina domá cont la Spàgna.
GeografiaModifega
Geografia fisegaModifega
In Portogal, el 53% del territòri l'è ona pianura, el 21% l'è faa da còj ed el 25% da mont. I sò fiumm pussee important hinn el Tejo, el Douro, el Guadiana ed el Minho. I sò duu mont pussee elevaa hinn inveci el Mont Pico (2531 m), in de l'i Azor, e la Serra da Estrela (Mont de la Stèla, 1993 m). Tucc i còst portoghes hinn bagnaa de l'ocean Atlantegh, intel quel gh'hinn anca duu arsipélagh che fànn part del paes: Madeira e i Azòr (Açores). El gh'hà dij gròss problèmm de caràter sìsmegh (el se regora per esempi el teremòt de Lisbona del 1755). El clima l'è vari: a sud l'è subtropical, ma inveci al nòrd l'è atlantegh.
Geografia politegaModifega
Comè l'è staa giammò dì, el Portogal el confin domá cont la Spàgna, ma tra i duu paes la gh'è ona quistion averta da ben 200 ànn, val a dì quèla del territòri de Olivensa (Olivença in portoghes e Olivenza in spagnoeul) che, anca se l'è teoregament portoghes, el vegn aministraa daj spagnoeul (intela Comunitaa Autònoma d'Estremadura).
StòriaModifega
Varda anca Stòria del Portogal
El Portogal l'eva la terra dij Lusitan (in dij temp antegh infacc el se ciamava Lusitania), ona popolazion de origin ibérega. L'è staa ciappaa dij Roman intel I secol A.C., dòpo ona longa guèra. I Roman hann portaa la lor lingoa, che mis'ciada cont quèla locala l'ha daa origin al portoghes. Quand l'Imperi l'è borlaa giò, el Portogal l'ha vist i dominazion dij Vandaj, Svev e Visegòtt. Intel VIII secol l'è staa ciappaa dij Arab, che hann dominaa per sinch secoj. Intel 1143, el paes l'ha gagnaa l'indipendenzia e l'è diventaa on regn sòta el re Alfons Henriques, de la cà de Borgògna, fioeu del primm cont indipendent del Portogal, el Enrich de Borgògna. La soa dinastia la regnaa per circa duucent ànn. La fìn de la dinastìa de Borgògna intel 1385 l'ha lassaa el Portogal senza re, che poeu l'è diventaa el fioeu illegal del Peder I, Giovann I, ciamaa Signor de Aviz. Lù l'ha creaa ona dinastia durada anca lé per circa duucent ànn (1385-1580). L'ultim re de la Cà de Aviz l'eva on prelaa, donca el podeva nò avegh dij eree. Quand l'è mòrt, la coróna l'è passada aj vesin re de Spàgna, che eren de la Cà de Asburgh. El primm re de sta dinastìa chì l'è staa el Filipp I, fioeu del famos imperator Carl V. Poeu, intel XVII secol, l'aristocrazia portoghesa se l'è rebelada aj Spagnoeul e l'ha proclamaa re el Giovann IV, duca de Braganza. Chesta dinastia chì l'ha regnaa sin a la fin de la monarchia in Portogal (avegnuda intel 1910).
PopolazionModifega
CitaaModifega
I citaa pussee important del Portogal hinn:
- Lisbona (Lisboa): l'è la capitala dal 1179. L'è situada sul flumm Tejo (che in spagnoeul el se ciama Tajo) e la sta innanz a l'Atlantegh. El sò pòrt l'è el pussee grand del paes. La gh'hà puu de 3 milion d'abitant.
- El Pòrt (Porto): Chesta citaa (anca lee su l'Atlantegh) chí inveci l'è traversada del flumm Douro (spagnoeul: Duero). L'è stada fondada intel V secol D.C. In de l'Etaa de Mezz la vegniva ciamada Portus Calæ e da chí donca el vien el nòmm "Portogal". El Pòrt la gh'hà puu de 260.000 abitant.


text:
Il sindicat UNIA ha ina facultad da 836 milliuns francs. La pli gronda organisaziun da lavurantas e lavurants ha publitgà per l’emprima giada en l’istorgia sias finanzas. Ella ha publitgà quints da concern sco era quints dal sindicat ch'è organisà sco uniun dals onns 2016 fin 2020 sin lur pagina d'internet. Il motiv per quest pass è tenor l’organisaziun l’interess medial.
Finanzialmain solid
Las gasettas da Tamedia ed il Blick avevan las ultimas emnas publitgà detagls tar las finanzas da la UNIA. Tranter auter avevi dà rinfatschas pervi da la transparenza manglusa. Enfin uss ha la UNIA be resumà sias activitads finanzialas sin in fegl A4 e dà uschia invista a la publicitad. Ella tutga, tenor cifras publitgadas il davos onn, tar las organisaziuns politicas cun las pli grondas capacitads finanzialas.
Gudogn grazia immobiglias
Fatg gudogn ha il sindicat oravant tut cun investiziuns finanzialas e cun immobiglias. La scheffa da l’UNIA, Vania Alleva, ha ditg en ina conferenza da pressa, ch’ella na sa perstgisa betg che las finanzas èn bunas. In ferm ed independent sindicat saja impurtant per l’equiliber politic.


text:
Gian-Marco Capatt ha 22 onns, è medemamain da Trin ed il figliol d’Adrian Capatt ch’è stà in dals gronds numers en la scena d’unihoc en il Grischun. Tar Alligator Malans dastga Gian-Marco er purtar il numer 10 che ses padrin ha purtà durant 18 stagiuns a Malans. Dapi la fin da la carriera d’Adrian Capatt n’è quest numer mai pli vegnì duvrà.
L'èra Capatt cuntinuescha a Malans
Gian-Marco Capatt ha cumenzà gia baud a dar unihoc, quai suenter ch’el aveva survegnì da pitschen in pal da ses padrin Adrian. Ils emprims onns ha Gian-Marco giugà tar il club d’unihoc a Flem. Er cun l’agid d’Adrian Capatt ha el lura dentant gia baud dastgà midar tar Alligator Malans. Dapi in onn dat el cun l’emprima equipa.
L'emprima stagiun cun l’equipa dals umens che vul en questa stagiun puspè cumbatter per il titel da campiun svizzer è dentant stada ina stagiun d’emblidar ord vista da Gian-Marco. Per l’ina ha il giuven da Trin gì suenter be quatter gieus ina ernia dal discus (Bandscheibenvorfall), uschia ch’el ha stuì persequitar il rest da la stagiun davent da la tribuna. Per l'autra è la stagiun vegnida interrutta mez mars e curt avant ils playoffs pervia da la crisa da corona.
UHC Alligator Malans
Pir a l'entschatta
Gian-Marco Capatt siemia d'ina sumeglianta carriera a Malans sco quai che ses padrin Adrian ha gì. El stoppia dentant ir sia via, di Gian-Marco. Tar Alligator Malans sa sentia el en mintga cas fitg bain, i saja in'equipa fitg famigliara.
En curt cumenza Gian-Marco Capatt anc cun il studi d’inschigner da construcziun a Cuira, quai suenter ch’el ha l’emprim fatg in emprendissadi da miradur, lura lavurà dus onns sin ses mastergn e la finala anc prendì suenter la maturitad professiunala.


text:
La regenza da la provinza autonoma Bulsaun‑Tirol dal sid ha visità oz – sin invitaziun da la regenza grischuna – il chantun Grischun. A chaschun dal discurs da lavur constructiv sin Muottas Muragl èn vegnids tractads differents temas transcunfinals.
Il panorama da l'Engiadin'ota ha dà in bel rom als discurs da lavur tranter las regenzas da Bulsaun‑Tirol dal sid e dal Grischun. In tema è stà tranter auter il provediment medicinal en territoris perifers. Per la regenza grischuna è la scuntrada ultra da quai stada ina buna occasiun per discurrer cun il vischin davart las sfidas en l'assistenza, en la collocaziun ed en l'integraziun da las requirentas e dals requirents d'asil sco er da las requirentas e dals requirents d'asil minorens betg accumpagnads (RMBA). Plinavant ha la collavuraziun en il traffic public transcunfinal procurà per in barat interessant.
Suenter il discurs da lavur èn in gentar cuminaivel ed ina visita en l'hotel plusenergetic Muottas Muragl stads sin il program. Il barat d'opiniuns che ha lieu mintga onn tranter las regenzas da Bulsaun‑Tirol dal Sid e dal Grischun è daventà tradiziun. Dapi 1999 sa scuntran las regenzas regularmain per discurs da lavur.
Fotografia:
Gremium: Regierung
Quelle: dt Standeskanzlei Graubünden


text:
Pervia da la naiv nova e dal cuntravent era la davosa cursa da la stagiun plauna. Fin en la mesadad era ina gronda gruppa da var 50 passlunghists tut ensemen. Lura dentant ha il Russ Yvan Yakimushkin cumenzà da far tempo. Per part era el cun varga ina mesa minuta avantatg a la testa da la cursa. Ils norvegiais han uschia stuì reagir, per betg laschar ir a Yakimushkin cun la plima.
Tren norvegiais fa la cursa, Cologna dentant era ferm
Ils norvegiais s'han mess ensemen per ir a la chatscha da Yakimushkin ed 8 kilometers avant la fin era il passlunghist Russ puspè prendì en. Sin ils ultims kilometers han ils norvegiais cuntinuà da lavurar ensemen. La fin finala ha Simen Hegstad Krüger purtà a chasa la victoria avant ses collega da squadra Hans Christer Holund.
Per ils curridurs da la Russia n'è la tactica betg ida si. Il meglier è stà il dominatur da l’entira stagiun Alexander Bolshunov.
Ina fitg buna cursa ha dentant era mussà il Jauer Dario Cologna. Davent da l’entschatta era el davantvart da la partida. La fin finala haja tasnchì per la 9avla plazza.
Cumià degn da Livio Bieler
Savend che la cursa en Engiadin'Ota è la davosa en la carriera da Livio Bieler da Panaduz ha quel prendì il cor enta maun ed è magari ditg stà a la testa da la cursa. Bieler ha pudì far tempo e ha giudì da pudair manar avant tut ils gronds nums da la scena sco Bolshunov, ni Kläbo, ni Holund, ni Cologna. Uschia è el stà ina davosa giada en la fanestra da la cuppa mundiala avant che sia carriera è ida a fin.


text:
Miratools ist ein Premiumpartner von Layher und ist mit jahrelanger Erfahrung und Expertise im Bereich Gerüstbau für jedes Bauvorhaben qualifiziert.
Durch unsere hohe Anzahl unterschiedlicher Gerüstsysteme und unserem Gerüstvolumen von bis zu 400.000 qm, sind wir für jede Herausforderung passend ausgestattet. Unsere zahlreichen Gerüstbau - Montagegruppen sind im Großraum Nordrhein-Westfalen, Hessen, Rheinland-Pfalz, Belgien und Luxemburg tätig und können mehrere Baustellen gleichzeitig bedienen.
Ob kurzfristig oder für ein zukünftiges Projekt, Miratools hat sich zur Aufgabe gemacht jeden Kunden eine bestmögliche Dienstleistung anzubieten.
Sie haben Fragen rund um Ihr Bauvorhaben, dann wenden Sie sich gerne an unser geschultes Personal. Vom Gerüstbauer bis hin zum Architekten sind alle nötigen Fachkräfte in unserem Unternehmen vertreten und arbeiten im engen Kontakt miteinander, sodass die Organisation Ihres Bauvorhabens sowohl in der Planung, als auch auf Ihrer Baustelle vor Ort einen reibungslosen Ablauf verspricht.
Ihre Fragen, Unterlagen und Pläne können Sie uns gerne per Mail zukommen lassen und wir machen Ihnen ein, auf Ihr Projekt zugeschnittenes Angebot.
Wir freuen uns auf Ihre Anfragen.
Aachen Gerüstbau Würselen Gerüstbau Herzogenrath Gerüstbau Stolberg (Rheinland) Gerüstbau Alsdorf Gerüstbau Eschweiler Gerüstbau Belgien - Lüttich - Eupen Gerüstbau Jülich Gerüstbau Düren Niederlande - Maastricht Gerüstbau Heinsberg Gerüstbau Hückelhoven Gerüstbau Belgien - Lüttich - Spa Gerüstbau Erkelenz Gerüstbau Belgien - Lüttich - Lüttich Gerüstbau Wegberg Gerüstbau Bergheim Gerüstbau Kerpen Gerüstbau Mechernich Gerüstbau Erftstadt Gerüstbau Grevenbroich Gerüstbau Euskirchen Gerüstbau Mönchengladbach Gerüstbau Frechen Gerüstbau Korschenbroich Gerüstbau Pulheim Gerüstbau Viersen Gerüstbau Hürth Gerüstbau Brühl (Rheinland) Gerüstbau Nettetal Gerüstbau Kaarst Gerüstbau Willich Gerüstbau Neuss Gerüstbau Wesseling Gerüstbau Bornheim (Rheinland) Gerüstbau Dormagen Gerüstbau Köln Gerüstbau Monheim am Rhein Gerüstbau Tönisvorst Gerüstbau Niederkassel Gerüstbau Meerbusch Gerüstbau Mülheim Gerüstbau Kempen Gerüstbau Düsseldorf Gerüstbau Leverkusen Gerüstbau Krefeld Gerüstbau Bonn Gerüstbau Langenfeld (Rheinland) Gerüstbau Hilden Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Gerolstein Gerüstbau Troisdorf Gerüstbau Erkrath Gerüstbau Bergisch Gladbach Gerüstbau Sankt Augustin Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Nürburg Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bad Neuenahr-Ahrweiler Gerüstbau Ratingen Gerüstbau Königswinter Gerüstbau Siegburg Gerüstbau Lohmar Gerüstbau Haan Gerüstbau Belgien - Luxemburg - Marche-en-Famenne Gerüstbau Mettmann Gerüstbau Bad Honnef Gerüstbau Solingen Gerüstbau Moers Gerüstbau Geldern Gerüstbau Hennef (Sieg) Gerüstbau Niederlande - Eindhoven Gerüstbau Kamp-Lintfort Gerüstbau Duisburg Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Linz am Rhein Gerüstbau Wermelskirchen Gerüstbau Remscheid Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bad Hönningen Gerüstbau Mülheim an der Ruhr Gerüstbau Wuppertal Gerüstbau Velbert Gerüstbau Belgien - Namur - Namur Gerüstbau Rheinberg Gerüstbau Oberhausen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bitburg Gerüstbau Lindlar Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Mayen Gerüstbau Belgien - Flämisch-Brabant - Löwen Gerüstbau Dinslaken Gerüstbau Essen Gerüstbau Wipperfürth Gerüstbau Goch Gerüstbau Voerde (Niederrhein) Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Andernach Gerüstbau Bottrop Gerüstbau Luxemburg - Ettelbrück Gerüstbau Hattingen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Neuwied Gerüstbau Wiehl Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Wittlich Gerüstbau Wesel Gerüstbau Gevelsberg Gerüstbau Ennepetal Gerüstbau Gummersbach Gerüstbau Gelsenkirchen Gerüstbau Gladbeck Gerüstbau Niederlande - Tilburg Gerüstbau Bochum Gerüstbau Kleve Gerüstbau Wetter (Ruhr) Gerüstbau Niederlande - ’s-Hertogenbosch Gerüstbau Witten Gerüstbau Dorsten Gerüstbau Herne Gerüstbau Belgien - Antwerpen - Mechelen Gerüstbau Hagen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Koblenz Gerüstbau Niederlande - Oss Gerüstbau Herten Gerüstbau Emmerich am Rhein Gerüstbau Recklinghausen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bernkastel-Kues Gerüstbau Lüdenscheid Gerüstbau Niederlande - Nijmegen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Trier Gerüstbau Marl Gerüstbau Belgien - Brüssel - Brüssel Gerüstbau Castrop-Rauxel Gerüstbau Belgien - Hennegau - Charleroi Gerüstbau Belgien - Luxemburg - Arlon Gerüstbau Bocholt Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bad Ems Gerüstbau Oer-Erkenschwick Gerüstbau Dortmund Gerüstbau Olpe Gerüstbau Schwerte Gerüstbau Belgien - Antwerpen - Antwerpen Gerüstbau Niederlande - Breda Gerüstbau Luxemburg - Luxemburg Gerüstbau Borken Gerüstbau Datteln Gerüstbau Iserlohn Gerüstbau Waltrop Gerüstbau Haltern am See Gerüstbau Plettenberg Gerüstbau Niederlande - Arnhem Gerüstbau Kreuztal Gerüstbau Niederlande - Wageningen Gerüstbau Hemer Gerüstbau Siegen Gerüstbau Lünen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Oberwesel Gerüstbau Luxemburg - Differdingen Gerüstbau Unna Gerüstbau Menden (Sauerland) Gerüstbau Belgien - Ostflandern - Dendermonde Gerüstbau Niederlande - Leerdam Gerüstbau Luxemburg - Esch-sur-Alzette Gerüstbau Kamen Gerüstbau Bergkamen Gerüstbau Dülmen Gerüstbau Niederlande - Ede Gerüstbau Lennestadt Gerüstbau Belgien - Ostflandern - Aalst Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Idar-Oberstein Gerüstbau Werne Gerüstbau - Hessen - Limburg an der Lahn Gerüstbau Nordkirchen Gerüstbau - Saarland - Mettlach Gerüstbau Sundern (Sauerland) Gerüstbau Frankreich - Champagne-Ardenne - Charleville-Mézières Gerüstbau Vreden Gerüstbau Niederlande - Dordrecht Gerüstbau Coesfeld Gerüstbau - Saarland - Merzig Gerüstbau Werl Gerüstbau Arnsberg Gerüstbau Belgien - Hennegau - Mons Gerüstbau - Hessen - Dillenburg Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bingen am Rhein Gerüstbau Hamm Gerüstbau Ahaus Gerüstbau Schmallenberg Gerüstbau Niederlande - Apeldoorn Gerüstbau Niederlande - Montfoort Gerüstbau Niederlande - Utrecht Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bad Kreuznach Gerüstbau - Hessen - Taunusstein Gerüstbau - Saarland - St. Wendel Gerüstbau Meschede Gerüstbau Soest Gerüstbau Niederlande - Amersfoort Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Ingelheim am Rhein Gerüstbau Ahlen Gerüstbau Niederlande - Woerden Gerüstbau - Saarland - Saarlouis Gerüstbau Belgien - Ostflandern - Gent Gerüstbau Niederlande - Enschede Gerüstbau Münster Gerüstbau Niederlande - Rotterdam Gerüstbau Gerüstbau in: Udler I Steiningen I Üdersdorf I Heisdorf I Orlenbach I Birresborn I Gerolstein I Daun I Utzerath I Ulmen I Landkern I Kaisersesch I Kehrig I Bermel I Eppenberg I Weinsheim I Gondenbrett I Olzheim I Walsdorf I Roth bei Prüm I Gönnersdorf I Hillesheim I Kelberg I Luxem I Polch I Ochtendung I Mülheim Kärlich I Mayen I Virneburg I Üxheim I Hallschlag I Amel I Stadtkyll I Barweiler I Rieden I Bell I Andernach I Vallendar I Adenau I Antweiler I Dahlem I Büllingen I Blankenheim I Hellenthal I Hohenleimbach I Harscheid Niederzissen I Neuwied I Ransbach I Rengsdorf I Rheinbrohl I Ahrbrück I Lind I Nettersheim I Kirchsahr I Bad Neuenahr I Sinzig Gerüstbau Bad Breisig I Dierdorf I Schleiden I Kall I Bad Münstereifel I Remagen I Krunkel I Wachtberg I Mechernich I Heimbach I Simmerath I Monschau I Euskirchen I Rheinbach I Bad Honnef I Asbach I Königswinter I Roetgen I Hürtgenwald I Nideggen I Zülpich I Bonn I Kircheib I Weyerbusch I Neitersen I Neustadt I Eitorf I Linkenbach I Woldert I Sankt Augustin I Bornheim I Weilerswist I Kreuzau I Eschweiler I Herzogenrath I Merzenich I Nörvenich I Hürth I Brühl I Troisdorf I Siegburg I Lohmar I Kerpen I Niederzier I Baesweiler I Heerlen I Rösrath I Overath I Frechen I Elsdorf I Jülich I Brunssum I Linnich I Bergheim I Gangelt I Selfkant I Hückelhoven I Titz I Bedburg I Pulheim I Rommerskirchen I Leverkusen I Kürten I Monheim am Rhein I Grevenbroich I Erkelenz I Wassenberg I Wegberg I Viersen I Langenfeld I Gummersbach I Marienheide I Wipperfürth I Wermelskirchen I Remscheid I Solingen I Erkrath I Mettmann I Velbert I Oberlascheid I Basberg I Dreis-Brück I Sassen I Neichen I Katzwinkel I Hinterweiler I Duppach I Weinheim I Buchet I Bleialf I Brandscheid I Darscheid I Neroth I Daun I Wallersheim I Hersdorf I Watzerath I Habscheid I Burg Reuland I Pronsfeld I Birresborn I Oberstadtfeld I Mehren I Üdersdorf I Wallenborn I Seiwerath I Orlenbach I Kesfeld I Lünebach I Heisdorf I Densborn I Weidenbach I Udler I Pintesfeld I Manderscheid I Usch I Meisburg I Eckfeld I Laufeld I Deudesfeld I Feuerscheid I Reiff I Arzfeld I Waxweiler I Heilenbach I Bettenfeld I Niederöfflingen I Sankt Thomas I Dahnen I Dasburg I Olmscheid I Krautscheid I Kyllburg I Oberkail I Großlittgen I Uppershausen I Bickendorf I Gransdorf I Wilsecker I Fließem I Biersdorf am See I Neuerburg I Badem I Musweiler I Flußbach I Wittlich I Landscheid I Bitburg I Rittersdorf I Utscheid I Muxerath I Bruch I Gondorf I Oberweis I Sinspelt I Binsfeld I Dreis I Speicher I Mettendorf I Niederstedem I Heidweiler I Sehlem I Zemmer I Preist I Eßlingen I Peffingen I Körperich I Kruchten I Meckel I Orenhofen I Gilzem I Naurath Eifel I Föhren I Schweich I Welschbillig I Irrel I Bollendorf I Ernzen I Newel I Kenn I Aach I Mehring I Kordel I Blasweiler I Niederheckenbach I Ramersbach I Staffel Eifel I Kesseling I Hönningen I Laubachshof I Buchholzbacher Mühle I Hilterscheid I Blindert I Falkenberg Eifel I Walderath I Bröhlingen I Sasserath I Ellesheim I Mutscheid I Hünkhoven I Berresheim I Nitterscheid I Obliers I Lind I Pützfeld I Odesheim I Siedlung Vollmert I Esch I Gut Hospelt I Kreuzberg Ahr I Mahlberg I Kolvenbach Eicherscheid I Rodert I Bergrath I Limbach I Scheuren I Freisheim I Berg I Vischel I Bad Neuenahr - Ahrweiler I Lantershofen I Ringen I Meckenheim I Wormersdorf I Rheinbach I Niderkastenholz I Kesselberg I Reeder I Neustadt I Wipperfürth I Pulheim I Rommerskirchen I Brauweiler I Königsdorf I Horrem I Sindorf I Kerpen I Vogelsang I Ehrenfeld I Junkersdorf I Weiden I Frechen I Klettenberg I Niederzier I Elsdorf I Hermühlheim I Ossendorf I Bickendorf I Düren I Aachen I Niederkasssel I Koblenz I Wittlch I Jüchen I Geilenkirchen I Brüggen I Nettetal I Haan I Wülfrath I Engelskirchen I Nürmbrecht I Sinzig I Nitz I Meerfeld I Wiehl I Spangdahlem I Zülpich I Bornheim I Meckenheim I Simmerath I Langerwehe I Inden I Eschweiler I Würselen I Herzogenrath I Baesweiler I Übach-Palenberg I Herzogenrath I Aldenhoven I Stolberg I Nettersheim I Merchernich I Blankenheim I Vettweiss I Erkelenz I Wegberg I Wesel I Xanten I Weeze I Geldern I Gladbeck I Bochum I Ennepetal I Hagen I Radevormwald I Wipperfürth I Kürten I Nürmbrecht I Overath I Windeck


text:
bènaltè! 2022 – 7. ediziun
Ina nova sesiun da ballapei stat avon porta – e sco usitau ils davos onns astga era il «bènaltè!» buca muncar en quei connex. Suenter ina perioda signada dil virus da corona essan nus sefatschentai da rudien cul plascher che quei bellezia sport porta a nus.
Denter auter havein nus dedicau entginas paginas all'infrastructura dil CB – ed agl idealissem che regeva e che regia aunc adina en caussa. Quels capetels muossan ch'ins astga era haver siemis ed illusiuns el senn da «Dream Big!».
Plinavon vegnan era persunas arrivadas da nies club purtretadas. Tgisà, forsa vegnis vus gie sissu enzatgei che vus savevas aunc buc da quels tals?
Era las monduras cotschnas han in plaz special en nossa siatavla ediziun, gest sco ils camps da trenament dallas differentas equipas. À propos equipas: L'equipa dalla giuvnas vegn uonn presentada vastamein.
En quei senn giavischein nus a vus tuts bien divertiment culla lectura e selegrein sch'igl ei reussiu da svegliar vies interess cun in ni l'auter tema. Ina buna sesiun e sin che quella porti alla glisch novas historias che valan la peina da vegnir screttas el «bènaltè!». ;-)
Il «bènaltè!» 2022 en fuorma da PDF saveis vus telecargar cheu.


text:
Neréo
Al Neréo (Nnpeύς in gréc), in dla mitulugìa gréca, 'l era na divinitê di prìm tèimp dal mèr, fiōl dal Pòunt e dla Géa. 'L ìva spuśê l'oseanèina Dòride ch'la gh'dèva el sinquànta fiōli Nerèidi, e tra chegli ètri, anca l'Alìce e la Teti (ch'la sarèv e-dvintèda pò la mèder dl Achìl). Al psiva anca avér-eg al fiōl Nerît.
Soquànti fòunt cùma l'Odisèa, la Teogonìa dl Esìod e la Bibliutèca dl Apolodòr, i 'n descòren cuma 'd un vèć ch'al gh'vèd giòst, ch'al saìva anca vèd'r in dal futûr, e bòun, 'd indû i sarèven deśgnû i só scutmài ed "veritiér", "benèvol" e "sèinsa mensòggna e gnanca śmingànsa". Al gh'ìva la posibilitê 'd cambièr la só forma, cuma pasèr da quèla 'd serpèint a la forma dl'aqua a quèla dal fóg. 'L abitèva cun la só famìja in degli aqui dl Egéo.
Vóś lighèdi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Neréo
- (IT) Al nòm ed Neréo in sìm'a 'l Wikisiunàri
- (IT) La citasiòun dal Neréo in dla Teogonìa dl Esìod in dal wikiquote


text:
St. Peter-Pagig
St. Peter-Pagig a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 218 abitant e una süperfiss de 12.15 km², e al se tröva a una altitüden de 688 meter sura al livel del mar.
El cumün de St. Peter-Pagig a l'è tacaa ai cumün de Castiel, Furna, Lüen, Molinis, Peist, Trimmis.
El paes l'è colocaa in del circol de Schanfigg subin de la part setentriunal de la media valàda de Schanfigg.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1][2]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ St. Peter in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Pagig in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sankt Peter-Pagig in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Martin Bundi: Pagig in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Jürg Simonett: Sankt Peter (GR) in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Uss – dus onns suenter la deliberaziun da la cunvegna davart il clima a Paris – stoppia ins concretisar ils plans fatgs en la cunvegna. Cun la concretisaziun saja Leuthard dentant be «mez cuntenta», ha ella ditg envers medias svizras a Bonn.
I saja bain in success che 170 pajais hajan suttascrit la cunvegna da Paris da franar il stgaudament dal clima. A la conferenza dal clima a Bonn numnian certs pajais dentant era puspè temas ch'ins haja gia serrà giu. Sco exempel per in da quels pajais ch'entardan las tractativas ha Leuthard numnà la China.
RR novitads 15:00


text:
Loton
El loton (o oton) l'è ona liga metallega fada de ramm (Cu) e zinch (Zn).
Oltra ai loton binari (faa su de la fusion de 'sti duu metai), a gh'è anca i loton ternari, indove gh'è anca on terz element chimegh, che 'l ghe da a la liga ona quai altra caratteristega. Per esempi, el manganes e 'l stagn fann cress la resistenza a la corosion, el ferr el fa cress el caregh de rottura, e via inscì. A gh'è anca di loton quaternari.
El loton el vegna doperaa per tanti lavorà che vann, per esempi, de la elettricità a l'idraulega, de l'industria chimega ai strument musserai.
Origin del nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nomm loton, doperaa anca in venezian e piemontes[1][2], el dovaria vegnì de ona parolla siciliana derivada de l'arab lātūn[3], che 'l voeur dì "ramm". De lì la parolla la s'è spantegada per tutta l'Europa, e l'è doperada in tucc i lengov neolatinn ocidentai (catalan llautó, spagnoeu latón, frances laiton, ocitan laton, portoghes latão, forlan leton[4]), oltra che in de l'islandes látún e in del russ, bieloruss e ucrain latun', . In italian se dis ottone, perchè la L inizial l'è stada interpretada comè on articol determinativ.


text:
Sanèl
Sanèl (nòm uficiàl en Italià: Azzanello) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 656 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), con de 'na superfìce de 11,2 km² e 'na densità de popolasiù de 59 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borch San Giàcom (BS), Casalmuran, Castelviscunt, Geniòlta, Vilaciàra (BS).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Sanèl l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Metai de transizzion
I metai de transizzion (ciamad anca metai del bloch d, element de transizzion, element del bloch d) a inn i element de la tavola periodega cont i numer atomegh in tra 21 e 30, 39 e 48, 71 e 80, 103 e 112. Chimegament, i metai de transizzion inn definid coma i element che formen almanca un ion cont un sotaguss d parzialment impienid de eletron.
A inn element chimegh cont i orbitai d mez pien; generalment a inn moresin, cont densitaa, pont de fusion e pont de buidura volt.
I s propietaa chimegh carateristegh a inn:
- formazzion de compost incolor;
- gh'hann diferent stad de ossidazzion;
- a inn bon catalizzador;
- poeuden formà compless
Ativitaa catalitega[Modifega | modifica 'l sorgent]
I metai de transizzion formen bon Catalizzador omogeni o eterogeni, per esempi el ferr l'è el catalizzador per la produzzion de ammoniaca cont el process Haber. El nichel o el platin inn deparad in de la idrogenazzion di alchen.


text:
Cen la Galaria vegnan preschentadas quellas activitads da la Fonoteca che furneschan al client interessà infurmaziuns pli detagliadas e fundadas areguard tematicas specificas.
Tar "Preschentaziuns" vegnan detagliadas diversas collecziuns, lavurs scientificas ed auters temas liads als portatuns, a lur istorgia ed a lur cuntegn.
La Fonoteca promova sut il slogan Raising the Q-Bar divers projects che han la finamira da meglierar la qualitad da reproducziun da registraziuns sonora
Ina panoramica da la preschientscha da la Fonoteca en autras fundaziuns ed associaziuns chattan ins tar "Conferenzas".
Ils collecturs che vulessan communitgar lur passiun, experientschas e cussegls pon selecziunar "Collecturs".
Collavuraziuns en projects cun autras instituziuns vegnan preschentadas tar "Projects externs".
Noss visitaders ils pli giuvens pon scuvrir nossas activitads en il "Chantunet per uffants".


text:
La reacziun dals presidents e da las presidentas communalas da la Surselva sin las temas dalla puraglia sursilvana è stada pronta. En ina brev a la cussegliera federala Simonetta Sommaruga fan els attent, che la Surselva ha in problem cun ina surpopulaziun da lufs.
La regulaziun dals lufs stoppia vegnir a moda pli sperta. Il Cussegl federal duai perquai reducir il dumber d'animals stgarpads, ch'i dovra per dar la lubientscha da sajettar il luf. E sch'i vegn stgarpà muvel grond sco vatgas u asens, lura duain valair autras limitas che per nursas. Enst Sax il president da la regiun Surselva fa valair, che l'agricultura ed il turissem vegnian a patir considerablamain – sche las pussaivladads d’intervegnir envers la populaziun dals lufs na sajan betg avant maun.


text:
Ils plans oriunds prevesevan da construir a Savognin u a Cunter ina nova chascharia per radund 40 milliuns francs. Ussa duaja però mo pli dar ina sanaziun da la chascharia existenta a Savognin per bun 2.,7 milliuns francs.
Sco quai che Luzi Steier, il president da la societad da chascharia Savognin e conturn ha ditg, vegnia il mument anc discutà tge che duai tut vegnir sanà. In punct central saja d’installar in indriz che schubregia l’aua tschuffa, per correspunder a las normas da igiena europeicas.
La chascharia a Savognin è en il possess dals purs dal Surses. Els dattan a fit las localitads a la Mifroma, ch’è ina filiala da la Migros.


text:
Il Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga (DEFR) s'occupa da dumondas economicas, da la perscrutaziun e da la furmaziun. Dirigì vegn el dapi il schaner 2019 da Guy Parmelin.
Il cusseglier federal Guy Parmelin
Guy Parmelin è naschì ils 9 da november 1959 a Bursins (VD). El ha fatg ina matura federala (latin-englais). Suenter ses emprendissadi sco pur ha el survegnì l'onn 1979 il diplom da la scola d'agricultura a Marcelin. L'onn 1985 ha el survegnì il certificat professiunal federal sco mainagestiun en viticultura. Guy Parmelin è maridà.
L'onn 1993 è Guy Parmelin entrà en la politica sco president dal cussegl d'abitantas e d'abitants da Bursins. Dals onns 1994 fin 2003 è el stà commember dal cussegl grond dal chantun Vad. Dals onns 2000 fin 2004 ha el presidià la PPS vadaisa.
L'onn 2003 è el vegnì elegì da las votantas e dals votants dal chantun Vad en il Cussegl naziunal.
Fin a sia elecziun ha el manà sco cumpossessur in manaschi agricul ed in bain da viticultura ed è stà vicepresident dal cussegl
d'administraziun da la gruppa d'interpresas da l'economia agrara svizra (FENACO) e commember dal cussegl d'administraziun da l'assicuranza d'edifizis dal chantun Vad.
Elecziun en il Cussegl federal
Ils 9 da december 2015 ha l'Assamblea federala plenara elegì Guy Parmelin en il Cussegl federal. Dapi il schaner 2016 fin il december 2018 ha el dirigì il Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport (DDPS). Dapi il schaner 2019 maina el il DEFR. L'onn 2021 è el stà president da la Confederaziun.
Il Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga (DEFR)
En il DEFR sa tracti per l'ina da dumondas da l'economia e da la politica da commerzi. Tar quest sectur tutga er la politica agrara. Per l'autra stattan ils secturs furmaziun, perscrutaziun ed innovaziun en il focus. Ultra da quai s’occupa il DEFR tranter auter er dals fatgs d'abitaziuns.
Cifras pertutgant il DEFR
Plazzas a temp cumplain (2020): 2152
Tenor il preventiv quinta il DEFR per l'onn 2020 cun custs dad 12,22 milliardas francs.
Ultima midada 27.12.2021


text:
L’onn 1784 ha il filosof tudestg Immanuel Kant publitgà en la ‹Berlinische Monatsschrift› il tractat ‹Resposta a la dumonda: Tge è l’illuminissem?›. L’ediziun da quest pitschen essai che dueva daventar ordvart influent croda en ina fasa centrala entaifer la lavur publicistica da Kant.
Suenter si’ovra precritica (ch’era ida a finir en ils famus onns da taschair) è cumparì il 1781 l’opus magnum da Kant, la ‹Kritik der reinen Vernunft›. Ma quest’ovra epocala – che dueva marcar pli tard la vieuta copernicana entaifer la filosofia – n’è l’emprim betg vegnida chapida en sia muntada e sias consequenzas per l’istorgia dal pensar da l’umanitad. (E be en parantesa: il Vatican ha schizunt duvrà fin il 1827 per metter la ‹Kritik der reinen Vernunft› sin l’index dals cudeschs scumandads). Perquai ha Kant laschà suandar il 1783 las ‹Prolegomena› che na furman nagut auter ch’in agid da lectura per la ‹Kritik der reinen Vernunft›. Ed ussa, a la fin da l’onn 1784, steva Kant curt avant la publicaziun da la ‹Grundlegung zur Metaphysik der Sitten› (1785) che dueva introducir en ses pensar in element betg main famus, numnadamain l’imperativ categoric («Agescha be tenor quella maxima, da la quala ti pos a medem temp vulair ch’ella daventia ina lescha generala.»).
Il pitschen essai ‹Tge è l’illuminissem?› è pia quasi in product lateral ch’è resortì d’ina da las fasas las pli creativas entaifer l’operar da Kant. E quest pitschen tractat filosofic-politic na dovra tuttavia betg sa zuppar davos las ovras pli voluminusas ch’al circumdeschan. I reussescha numnadamain a Kant da sviluppar sin paucas paginas ed en ina lingua ordvart concisa betg main ch’in entir program da l’illuminissem. E quasi en passant furnescha el gist anc la pli enconuschenta definiziun per quest moviment spiertal (la quala nagin che frequenta ina scola cuntinuanta na po sa lubir da betg enconuscher):
«L’illuminissem è la sortida da l’uman or da ses stadi minoren ch’el ha sez chaschunà. Il stadi minoren è l’inabilitad da far diever da ses intelletg senza vegnir manà d’insatgi auter. Chaschunada sezza è questa minorennitad sch’ella na deriva betg da mancanza d’intelletg, mabain da resolutezza e da curaschi da far diever da ses intelletg senza vegnir manà d’insatgi auter. Sapere aude! Hajas il curaschi da far diever da tes agen intelletg! è pia la parola da l’illuminissem.»
L’ediziun rumantscha da l’essai ‹Tge è l’illuminissem?› en furma da cudesch da Vichipedia cuntegna l’emprim ina translaziun integrala dal text ch’è tegnida datiers da l’original. Alura suonda ina versiun sinoptica tudestg-rumantscha che lubescha da cumparegliar tranter l’original e la translaziun. A quest’emprima part dal cudesch – l’ediziun dal text – suondan materialias che cumpiglian infurmaziuns davart l’autur, ch’approfundeschan l’essai sco tal e che dattan in sguard general a l’epoca da l’illuminissem.


text:
Per lur schefdiplomats prenda la Confederaziun en locaziun residenzas en 45 citads. La pli chara immobiglia saja a San Francisco cun 90'000 francs per mais en l'edifizi «Pier 17» cun vista sin la Bay Bridge. Vitiers vegnan anc ils custs per la renovaziun da l'anteriur magasin per l'import da 9,3 milliuns francs. Er bler custan ils bajetgs dals consulats a Hongkong e Shanghai cun 51'000 respectiv 44'000 francs al mais u l'ambassada a Seoul cun bunamain 50'000 francs.
I na vegnia betg chapì sche la Svizra, ina da las pli impurtantas economias publicas dal mund, dettia dunsena a lur giasts en ina baracca.
Tenor il directur per las resursas en il Departament federal da l'exteriur, Jacques Pitteloud, stoppia la Svizra avair bajetgs represchentativs per ch'ella vegnia prendida serius en il mund.
RR novitads 09:00


text:
Burkhalter ha infurmà davart il progress en la realisaziun da l'artitgel d’immigraziun, quai conferma il departament da l'exteriur. Omaduas partidas han accentuà las intensivas relaziuns tranter la Svizra e la Svezia, il 2015 muntava il volumen da commerzi a dapli che 3 milliardas francs.
Plinavant era la perscrutaziun tema. Instituts dad omadus pajais lavuran ensemen en il rom dal program da perscrutaziun da l'UE (Horizon 2020). Là èn surtut ils projects davart novas tecnologias (FET Flagships), il «Human Brain Project» ed il project «Graphene» d'impurtanza.
Era la buna collavuraziun en las organisaziuns internaziunalas ha Burkhalter accentuà. Ils dus pajais mettian las medemas finamiras tar l'ONU. Tranter auter èn quai il svilup durabel, l'agid umanitar, la promoziun da la pasch ed il discharmament, ch'ils dretgs internaziunals vegnian resguardads e da rinforzar ils dretgs umans.
RR novitads 15:00


text:
Valedes ladines
La cin' valedes ladines ie i raions ulache vën rujenà l ladin. L vën ratà pert dla Ladinia Dolomitica la valedes de:
I cunfins de chësc raion ie seniei dala strentures de Puntives y de Peraforada contra l raion de rujeneda tudëscia. Per l'autra valedes ie l cunfin de carater linguistich, contra formes che passa via de pierpul te variantes cadorines o trentines[1]. Da chësta pert meridionela y urientela ti van do al vedl cunfin imperiel austriach o dl prinzipat de Persenon. Ma dal pont de ududa linguistich possen raté l raion de La Rocia ladin, scebën che l sibe ora de chisc vedli cunfins storics[2].
Dal pont de ududa morfologich se tratel de n raion defin da mont, duminá dala Dolomites, ratei danter i crëps plu biei dl mond y sota scunanza dl’Unesco.
La lerch per nridlamënc ie plutosc puecia y ie generalmënter mé da abiné tla valedes, te paejes y ridli duc sëura i 1000 metri sul livel dl mer.
N possa dì che la Ladinia sibe chël raion, ulache natura y rujeneda, cultura y cuntreda à na sëur ladina particulera y ulache i abitanc se recunësc tl’identità ladina.
L majer zënter dla Ladinia ie Cortina cun ntëur 6000 abitanc, na pitla zità da mont, cunesciuda sëura dut l mond y renumeda per si infrastrutures olimpiches.
L majer zënter de Gherdëina, cunesciù danter l auter per si produzion artistica, ie Urtijëi, che arjonj cun la frazions ujines de sureghes ntëur 5000 abitanc.
Tla autra valedes iel plutosc deplu zëntresc, cun paejes plu o manco sterdui ora, coche tla Val Badia, ulache i majeri paejes ie Al Plan y Badia. Nce te Fascia iel trëi de majeri zëntresc: Moena, Sen Jan de Fascia y Cianacei.
Te Fodom ie i majeri paejes Reba y La Plie.
L vën sciazá che ndut sibel ntëur 30000 Ladins te chësta cin valedes, ma i dac ne ie nia segures, davia che tla pert de souramont ne iel nia detlarazions de purtenienza di lingac[3]. La Ladinia ie spartida danter la Provinzies Autonomes de Bulsan y de Trënt y la Provinzia a statut normal de Belun. Per gauja de chësta spartizions ie la Ladinia plutosc n teritore ideal o etnich che no na unità aministrativa recunesciuda.
Plates cunliedesModifica
NotesModifica
4. Roland Verra. Una Ladinia possibile. Cosiderazioni.Ricostruzioni.Proposte, Union Generela di Ladins dla Dolomites,Ortisei, 2021


text:
La deputada Aita Biert (PS) presidiescha da nov la Gruppa rumantscha dal Cussegl grond. La nova deputada dal circul Suot Tasna che abita a Cuira succeda a Lorenz Alig (PLD), che ha terminà sia carriera en il Cussegl grond. Il Sursilvan è vegnì onurà per ses merits sco president e vicepresident durant ils ultims otg onns. Nov vicepresident daventa Gian Michael (AdC) – il deputà da la Val Schons.
La Gruppa rumantscha dal Cussegl grond è s’inscuntrada il venderdi per sa constituir en vista a la nova legislatura. Bun 30 deputadas e deputads da tut las partidas fan part a questa gruppa ch'è vegnida fundada l'onn 2001, sin l'iniziativa da la Lia Rumantscha. L'idea è da s'inscuntrar regularmain, e da s’engaschar per dumondas da ed enturn la lingua rumantscha.


text:
En tut las 3 disciplinas ha Ryf dominà - tant tar nudar 3,8 kilometers, sco tar ils 180 kilometers cun il velo ed ils 42,2 kilometers da currer. Per quests 226 kilometers ha Ryf duvrà 8 uras e 58 minutas. Quai 13 minutas avant l'englaisa Rachel Joyce ch'è sin plaz 2.
Il «Ironman» svizzer Ronnie Schildknecht ha stuì ceder
Tar ils umens ha il svizzer Ronnie Schildknecht, ch'ha gudagnà pliras giadas en seria il «Ironman» svizzer, stuì ceder suenter la disciplina da velo.
Gudagnà tar ils umens ha il favurit tudestg Jan Frodeno cun 8 uras e 15 minutas. El è cunquai l'emprim campiun olimpic che gudogna era il «Ironman» a Hawaii - che vala inuffizial era sco «campiun mundial dal triatlon».
RR novitads 11:00


text:
Giovanni Cajacob è vegnì chattà mort en la tualetta da l'ustaria da vitg. Spert èsi stà cler ch'i sto esser stà insatgi dals preschents.
Forsa Frederica Maier ch'avess ertà?
Forsa Gian-Franco Desax ch'ha senza raschun evidenta zuppentà sia buis?
Forsa Marcellina Ginestra ch'ha gì discletg cun la corda da pestga?
Forsa Robert Schweri ch'ha ditg manzegnas pertutgant sia lavur?
...
Betg be las acturas ed ils acturs laics da l'emprim «Mortori a…» han gì da dar giu in tip, er il public ha gì la pussaivladad da lignar tgi ch'era l'assassin. Ma la fin finala poi be esser in – e tranter tut las inoltraziuns correctas èsi vegnì tratg la sort.
Gudagnà il bon da 150 francs per in'ustria ha: Patric Tuor da Trun
Cordiala gratulaziun!
Fun-fact
Tranter tut las inoltraziuns hai dà per mintga suspectà medem bleras inculpaziuns.
Ma tgi èsi uss stà? El ch'era repedidamain vilà perquai ch'il mort Giovanni Cajacob ha fatg la crusch cun il maun sanester. Cura ch'il plevon Alfons Desax ha anc ina giada stuì patir questa blasfemia eri ina giada da memia ...


text:
Sco ils Servetschs dal parlament han annunzià, ha er la cumissiun da las instituziuns politicas dal cussegl dals chantuns approvà questa moziun cun 6 cunter 2 vuschs tar ina abstinenza . Per ils votants saja pli transparent sch'els enconuschian la segunda naziunalitad da politichers che sajan burgais dubels. Uss po il parlament decider davart la moziun.
Cun in'autra iniziativa aveva Marco Chiesa da la PPS/TI vulì scumandar la burgaisa dubla da cussegliers federals. Quest desiderat ha dentant fatg naufragi gia sin nivel da cumissiun. Avant l'elecziun dad Ignazio Cassis avevan ils politichers gia discutà en chaussa. Lez aveva anc avant sia elecziun dà giu ses pass talian.
RR novitads 16:00


text:
Pledpierla 2021
Scolars e scolaras da S-chanf haun gieu success
Eir l’an 2021 ho la Lia Rumantscha / l’Uniun dals Grischs organiso darcho la concurrenza da scriver Pledpierla. Quista vouta cul titul Üna bes-cha raquinta da sia vita. Noss scolars e nossas scolaras da la 3a – 6evla classa s’haun partecipos a la concurrenza – eir quist an cun resultat remarchabel.
Quists scolars e scolaras da nossa scoula haun nempe ragiunt ün dals prüms trais rangs!
Sinceras gratulaziuns a tuots e tuottas!
Ils texts dals vandscheders as po ler e tadler in quista rubrica.
Bun divertimaint!
Prelecziun da Laila Thoma
Ils ultims suspirs
Prelecziun da Lina Margaritta Salzgeber
Set vitas
Prelecziun da Risch Cadonau
Üna bes-cha raquinta da sia vita
Ils texts chi sun gnieus premios
telecharger


text:
Pablo Infernal
Einzelheiten
GenerMusica
Keine Kompromisse, eine grossartige Einstellung, eine beneidenswerte Technik und ein Sinn für Humor: Pablo Infernal ist ein Schweizer Quartett mit einer Leidenschaft für 70er Jahre Rock und progressive Musik. Ihr Album 'Mount Angeles' ist pure musikalische Energie mit Einflüssen von Grunge, den Beatles und BritPop. Kraftvoller Hochspannungs-Rock'n'Roll mit viel Stil.
Nick Rusconi
Confederation Music Sessions (RSI)
Altin Asllani
Flavio Scano
Fabio Schöni
Jan Jossi
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
L’ovra electrica Samedan ed il stgaudament a distanza Promulins duain vegnir transfurmads en ina singul'instituziun cun il num «Energia Samedan». Quai ha decis la suprastanza communala da la vischnanca.
L’ovra electrica vegn il mument gestiunada da la vischnanca e na posseda nagina persunalitad giuridica. Questa furma na saja dentant betg pli adequata. Per quest motiv duaja uss vegnir stgaffì in'instituziun da dretg public cun atgna giurisdicziun.
L’ultim pled en chaussa ha dentant la populaziun. Quella vegn a decider ils 19 da fanadur a l’urna.


text:
Gudagnà il titel da campiun svizzer tar ils umens d’elita ha Ueli Schnider, ch’è partì ensemen cun Erwan Käser. Tar las dunnas han triumfà il duo cun Anja Weber e Siri Wigger.
Ina buna prestaziun han er las duas Engiadinaisas Giuliana Werro e Fabiana Wieser mussà. Ellas duas, ch’èn partidas per il team Sarsura Zernez, han cuntanschì l’arrivada sco 6avlas.
Podest per ils indigens
En la categoria dals juniors sut 20 onns han ils dus matadors locals Cla-Ursin Nufer e Fadri Schmid cuntanschì in plaz da podest.
Il duo Tujetschin ha terminà il sprint d’equipa sin il terz plaz ed uschia gudagnà bronz sin lur loipa da chasa. Gudagnà la cursa tar ils juniors U20 han ils dus fragliuns Isai e Noe Näff da Scuol.


text:
Gian Marchet Schicktanz, oriund da Bos-cha, è in um grond cun ina cumparsa calma. La statura gronda e las chommas definidas da l'Engiadinais tradeschan svelt tge ch’è sia passiun: currer. Surtut currer sin lungas distanzas e quai en la natira.
Il sportist e student da 25 onns curra uschenumnads «Ultra Trail Runs». Cursas cun distanzas pli lungas che maratons, blers meters d’autezza e sin sendas e terren natiral.
Currer pli lunsch vul dir vesair dapli natira.
La passiun per il sport e la natira na vegn betg d’insanua. Gian Marchet Schicktanz è creschì si sin 1'600 meters a Bos-cha sin il bain puril da ses geniturs. Fin en sisavla classa n’aveva el betg apparats electronics ed è savens sa divertì cun giugar dadora e far sport. Quella giada eran quai il hockey, il ballape ed il freeski e dapi dus onns batta ses cor era per il currer.
Chattar ses cunfins en la natira
I saja ina cumbinaziun da pudair esser en la natira e da chattar ses cunfins, che fascinescha l’Engiadinais tar quest sport. Ils cunfins chattian ins numnadamain svelt. Uschia haja Gian Marchet Schicktanz pers nov da diesch unglas dals pes, tar las ultimas duas cursas. Quellas ha il currider almain gudagnà. El è stà sin l'emprim podest dal «Engadin Ultra Trail» e dal «Swiss Alps 100». Las unglas creschian puspè ed il cumbat cun las limitas dal corp saja tuttina l’interessant. Surtut il cumbat mental saja dentant grev. Las chommas portan el dalunsch ma il tscharvè cumenzia a far gieus durant las cursas nua ch’el è var 12 uras en gir.
Tar l’ultima cursa hai jau sperà da crudar, uschia ch’jau possia finir la cursa. Ins dovra trics mentals per quellas situaziuns.
Suenter «Ultra Trail Runs» vegn la fasa da recreaziun. Ins possia vegnir malsaun, di Gian Marchet Schicktanz ed il corp ed il tscharvè dovrian in enfin dus dis per sa remetter.
Anc betg cuntanschì l’entir potenzial
Malgrà las sfidas corporalas ed ils trenaments intensivs batta il cor da Gian Marchet Schicktanz per quest sport. L'atlet, che stat a Cuira, vul anc optimar ses trenament e sia dieta e pensa ch'el n’haja anc betg cuntanschì ses entir potenzial. Ina da sias grondas finamiras è l'Ultra-Trail du Mont-Blanc, ch’ha lieu l’onn che vegn. E là spera Gian Marchet Schicktanz era da vegnir in di sin l'emprim plaz.


text:
Vitiers ha la vischnanca da Glion pudì finanziar l'onn passà sez las investiziuns nettas da 2 milliuns francs – grazia ad in'atgna finanziaziun da 3,2 milliuns. Tenor il rapport annual è quai il pli aut cash-flow dapi la fusiun avant 6 onns.
La vischnanca fa dentant attent en sia communicaziun, che quest resultat haja da far cun il fatg che grondas investiziuns sco tscherts projects parzials en il rom da la renovaziun da la staziun da Glion sa retardeschian.
Per la perioda da planisaziun 2021 - 2024 preveda la suprastanza communala, quai che pertutga projects pli gronds, las suandantas prioritads:
- Renovar la staziun ed il plaz d'autos da posta
- Renovar il lavuratori communal cumbinà a Glion (pumpiers e lavurers
communals)
- Sanaziun cumplex da scola a Castrisch
- Eventualmain bajegiar edifizi substitutiv / amplificaziun scolina a Glion
La summa d'investiziuns sur quests quatter onns importa 48 milliuns francs. La vischnanca da Glion sto pajar circa 27 milliuns francs.


text:
Andechs
Andechs l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Starnberg. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 40.44 km² e 'ndel Dicember 2016 el gh'ìa 'na popolasiù de 3 625 abitàncc.
El cümü de Andechs el se tróa a 'na altèsa de 690 méter sura 'l leèl del mar.
El pòst l'è rinomàt en Germània e pò a föra per la sò famùza Abasìa Benedetìna, endóche se fà la Bìra zamò del 1455.
El cumpuzidùr todèsch Carl Orff, autùr dei Carmina Burana, l'è sotràt endèla capèla de la Abasìa.


text:
Artar ina biblioteca ei ina caussa delicata. Aschia sun jeu staus loschs, denton era tschaffaus dad in cert respect, cura ch’ins ha fatg mei parsura dalla biblioteca da musica dalla claustra da Mustér.
Il spért da miu antecessur avat Pankraz fladava aunc giud mintga cruna: tgei salvar, tgei midar, tgei trer pli lunsch e co organisar da niev quei scazi musical.
La Nossadunna era ina veritabla butteglia e la cruna blaua igl uvierchel.
Enten zavrar e far uorden hai engartau ina Nossadunna da Lourdes, ina da quellas da plastic miez transparent, empau sblihida e cun ina cruna clar-blaua sin tgau. La Nossadunna era ina veritabla butteglia e la cruna blaua igl uvierchel. En quella transportavan ils pelegrins l’aua da Lourdes si dalla Frontscha dil Sid. Mia tatta Giulia p. ex. duvrava ella per unscher en las combas encunter rematissems, ni ch’ella springeva ella da finiastra ora cura ch’ei tunava e camegiava.
Nunpusseivel da better in tal artefact ellas miardas. Ina Nossadunna, mai e pli mai.
Aschia sun jeu sedecidius da tschentar ella discusamein ella stanza da scolasts sur la maschina da caffè. Sco ina patruna dils beiba-caffè mirava ella giu sin nus; tochen in di ch’ella ei stada svanida. Ed jeu miravel mintga di duront pausa silla cruna sedumandond tgei che seigi capitau culla statuetta. Basta, quei ei stau in misteri per varga miez onn.
In di cura che jeu vegn en biblioteca – ei era gest suenter las vacanzas da stad – cattel jeu la Nossadunna da Lourdes puspei sin miu pult sco sch’ella fuss mai stada svanida. Na gliez, ina miracla? Ni striegn?
Jeu sun sedecidius da dumandar successivamein scolasts e paders sch’enzatgi sappi zatgei dalla Nossadunna da Lourdes. Ed in di, finalmein, di pader Gregor a mi: «Quella hai jeu schau svanir, ell’era macorta e scardalida. Jeu hai mess ella discusamein ella cella da miu confrar pader Gion-Maria duront ch’el era a messa, el ei in grond veneratur da Nossadunna.»
Sc’in miez dedectiv sun jeu ius tier lez per eruir dapli, ed el ha stuiu conceder: «Na gliez, ina biala era ei buc, ed jeu sun sedumandaus danunder che quella derivi. Suenter in temps sun jeu vegnius unfis da mirar sin quei aspect sblihiu. Sils pézs dils calzers sun jeu ius ella cella da frar Stiafen e deponiu ella leu duront ch’el sunava las orglas.»
Quei ha svegliau pér da dretg las marveglias en mei. Dumandond frar Stiafen, sch’el sappi zatgei dad ina Nossadunna da Lourdes ha lez detg: «Stattas Ti davos quei misteri? Jeu sun sedumandaus danunder che quella figura derivi, na gliez, ina tala butteglia en fuorma da Nossadunna. La finala hai jeu tertgau – metta ella en la biblioteca da musica, leu dat ei segir in plaz sin ina cruna denter himnis ed antifonas marianas.
Ed oz paradescha ella aunc adina en biblioteca. In memorial da respect enviers il respect religius dils auters e cunzun enviers l’ierta dad in grond um ed amitg, miu mentur avat Pankraz.


text:
Porta Magenta
Porta Magenta, cognossuda on temp 'me Porta Vercellina (inscì anca in italian), l'era vun di ses port milanes pussee important.
La se trovava in sui Bastion, a ovest del centro, in mezz tra Porta Genova (sud-est) e Porta Sempion (nord).
L'è stada fada su in del XVI secol, in su l'istessa via indè che eren staa faa la veggia porta medieval e quella romana. A l'era ciamada Porta Vercellina (compagn de la veggia porta romana e de quella medieval) perchè l'era in su la strada che la menava a Vercei, la prima città piemontesa che se incontrava se se sortiva foeura de Milan (Novara al temp a l'era lombarda).
Col passà del temp, compagn de tutt i alter port milanes, l'ha perduu la soa fonzion de difesa, e gh'è restaa domà quella de pont indovè pagà el dazzi. In del 1805 l'è stada recostruida de l'architett Luigi Cagnola, cont on aspett ben pussee neoclassegh. Con l'Unità d'Italia l'ha cambiaa el nomm in Porta Magenta per regordà la granda battaja de la Segonda Guerra d'Indipendenza.
A la fin del Vottcent, i Bastion e i Port hann perduu tutta la soa importanza: in del 1879 l'è staa faa su San Vitor, e donca hann taccaa a trà giò i Bastion in tra Porta Cicca e Porta Magenta. Intorna al 1897 l'è staa traa giò anca l'arch de Porta Magenta, e al dì d'incoeu ghe 'n resta pù gnanca on nigottin.


text:
Tut las classas èn occupadas fin l’ultima plazza ed il numer da magisters han ins augmentà sin il maximum. E la dumonda per uras dad ir cun skis, saja dentant anc adina auta, han confermà ils manaders da scolas da skis svizras a San Murezzan, Zuoz e Scuol.
Situaziun extraordinaria
Gista 10 chantuns da la Svizra han quest onn al medem temp vacanzas da sport. Ch’il temp da vacanzas sa cruscha quest onn en tala maniera, ha da far dad ina vart cun la data Pasca e da l’autra cun il chalender. Pli u main mintga 6 onns datti perquai ina cumulaziun da giasts ch’èn al medem temp en vacanzas da skis.
Recrutaziun anticipada
Ch’ins haja baingea planisà quest’emna da favrer uschè bain sco pussaivel, ha declerà Gudench Campell, manader da las scola da skis Zuoz-La Punt. Ch’ins haja perquai gia recrutà da stad ulteriurs magisters da skis per esser pront per il grond travasch. Dentant na riv ins betg da cuntentar tut ils giasts durant quest temp intensiv.
Quest’emna lavuran 60 magisters, il schaner eran quai 15, dad engaschar tants en pli è vairamain ina sfida.
Diplomazia è dumondada
Nagins magisters da skis libers na datti per il mument era betg tar la pli gronda scola da skis en Svizra. Per la St. Moritz Snowsport School èn actualmain 245 magisters en acziun, dapli na saja betg pussaivel per il mument, ha declerà il directur da la pli veglia scola da skis en Svizra, Bruno Marinoni. Las respostas ch’ins haja da dar pel mument als giasts sajan perquai adina las medemas.
Nus essan plain, deplorablamain èn tut las classas da skis occupadas.
Malgrà che tut las scolas da skis lavuran durant quests dis fitg bain, tema Bruno Marinoni ch’il mais da favrer serra cun in minus en la cassa. Entant ch’ins ha normalmain temp da servir al giast durant in temp da 6 emnas, restan quest onn be 4.
Bell'aura, blers turists - bun per las fatschentas
Betg mo en las regiuns da skis datti travasch quest'eivna. Era las gestiuns sco il Bogn Engiadina, la butia Coop e era la butia da sport han stuì augmentar il persunal. Malgrà che dapertut esi d'avair pazienza per rivar tras, grazia la bell'aura regna ina buna e quieta atmosfera.


text:
Ni Sylvia Bärtschi, la hoteliera da Tagn/Wiesen, ni l'econom Peder Plaz, oriund da Savognin n'èn vegnids elegids en la suprastanza da l'uniun Parc Ela. Per vegnir eligì dovri tenor statuts il gea da las vischnancas sco er dals commembers. Sylvia Bärtschi ha survegnì 227 vuschs ed il gea da Tavau, Peder Plaz ha gì il sustegn da 5 vischnancas e 161 vuschs.
Vacanza resta per il mument
Tenor Dieter Müller, il mainafatschenta dal parc da la natira Parc Ela, resta la vacanza. Sch'i vegn a dar ina radunanza extraordinaria d'elecziun ni sch'i vegn spetgà enfin la proxima radunanza la primavaira proxima è anc avert.


text:
Azerbaigian
L'Azerbaigian (Azərbaycan in azer; Azerbajdžan in rüss) a l'è un paes de l'Asia arent al Caucas.
A l'è tacaa a la Rüssia, a la Georgia, a l'Armenia, a l'Iran e a la Türchia, e l'è in sül mar Caspi.
La capital a l'è Baku.
Al gh'ha una süperfiss de 86.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 9.165.000 abitant (2011).
Urganizaziun pulitiga a[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Azerbaigian (nom ufizial: Azərbaycan Respublikası) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'İlham Əliyev (del 2003).
El prim minister a l'è l' Əli Əsədov (del 2019).


text:
Al Po l'è al fium più lung d'Itaglia (652 chilomatri).
I Greci i g'avea miss nom Eridano, po dòp i antich rumàn i à tacà a ciamaral Padus (i dìs c'al sia parché a gh'iera un mucc ad pin salvadagh da vsin al fium), cl'è dvantà "Po" in tal vulgar, e inquò al's ciama cumpagn in italiàn e in tutt i dialett d'il pòst in du'c al pasa.
Al Po al vien zò dal Monviso, in Piemont, e al traversa par al lungh tutt l'Altitalia, da ovest a est, e al và a finir in tl'Adriatic, tra Frara e Ruìg: al's verz in't un gran delta in sett rami difarent. A'l g'ha un mucc d'afluént, parché tutt i fium dal nord-ovest (cuii dal Piemont e dla Lumbardia e dla Liguria e d'i Apenìn emiliàn) e anc'un par dala Svìzera i va a finir in tal Po..
Lēş la vōş ...


text:
Sco quai che Marco Fasciati, il manader da gestiun dals Implants da Sport da Beiva ha ditg, dettia adina puspè envierns cun pauc naiv. Per pudair garantir ad uras avant Nadal avunda naiv, saja fitg impurtant da pudair far in indriz da far naiv fix. Il paradis d’ir cun skis d’uffants che sa chatta davos l’anteriura posta, saja sa sviluppà fitg positiv ils davos onns. Finanziar il project mo cun agens meds saja dentant fitg grev, ed uschia hajan ins decis da lantschar in’acziun da donaziun, ha ditg Fasciati.
Bainvesidas sajan donaziuns pitschnas en la cassa tar ils runals, u cun in pajament singul sin il conto dals implants da sport. I saja però era pussaivel da cumprar simbolicamain in tumbin per 3’000 francs, u per exempel in meter da la lingia da pressiun per 300 francs.


text:
Sch’i va per il bainstar dals seniors da las vischnancas Segl, Silvaplauna e San Murezzan, è oz in di istoric. Oz è numnadamain stada l'emprima badigliada per il nov center da tgira Du Lac a San Murezzan Bagn.
50 milliuns francs
Il center da tgira che duai vegnir construì sur quatter auzadas prevesa 60 letgs, 17 abitaziuns per seniors, ina staziun per demenza ed in parcadi public sutterran. Ils custs totals da var 50 milliuns francs vegnan repartids tranter las trais vischnancas Segl, Silvaplauna e San Murezzan.
Segunda chasa da tgira en Engiadin’Ota
Cun la chasa da tgira Du Lac datti en avegnir duas chasas da tgira en Engiadin’Ota. Per ils attempads da las vischnancas da Puntraschigna fin a S-chanf resta numnadamain vinavant la chasa da tgira Promulins a Samedan.


text:
Cun ils pretschs da trassé na dettia strusch pli stimuls per dapli effizienza d'energia tar la viafier. Quai resulta d'in rapport da la controlla da finanzas federala. En l'avegnir duain perquai las locomotivas vegnir equipadas cun apparats per mesirar l'energia.
Las interpresas da viafier svizras fetschian bler per augmentar l'effizienza d'energia. Tar il sistem dals pretschs da trassé dettia anc potenzial, scriva la controlla da finanzas. Cun il pretsch da trassé indemniseschan las viafiers la las Viafiers federalas svizras (SBB) che metta a disposiziun l'infrastructura – quai per in temp definì e per charrar lasura cun ina tscherta cumposiziun da tren. Cun quest sistem funcziunia la finanziaziun tras il chaschunader però sulettamain per part.
RR novitads 07:00


text:
Sch’i dat indizis per attatgas terroristicas planisadas duain las autoritads pudair agir cunter ils responsabels. Quai era sche nagina procedura penala n’è anc vegnida instradada. Quai prevesa la nova lescha cunter il terrorissem che vegn il zercladur a l’urna. In’allianza dad organisaziuns nun-guvernamentalas lantscha oz la campagna da votaziun.
Innocents en il visier?
Ella tema che era innocents vegnian dapli en il visier tras la lescha. Il pled «persuna privlusa sut l’aspect terroristic» saja memia vast en la lescha.
Era in protest legitim pudess uschia vegnir vesì e persequità sco in act terroristic. Quai teman las organisaziuns, tar las qualas tutga era Amnesty International.
Las aderentas ed ils aderents da la lescha da lur vart argumenteschan che l’adattaziun saja necessaria perquai ch’il privel terroristic saja creschì l’ultim temp en Svizra. La lescha serria ina largia en il cumbat cunter il terrorissem.


text:
Il stgalim primar cumpiglia 8 onns. La scolina da 2 onns u il stgalim d’entrada furman l’emprima part dal stgalim primar. Ils chantuns fixeschan la vegliadetgna d'entrada. Sch'in uffant cuntanscha la vegliadetgna respectiva fin al di da referenza fixà, entra el en la scolina u en il stgalim d’entrada l'atun al cumenzament da l'onn da scola. Ils uffants han per regla 4 onns. Sch'ils geniturs tschentan ina dumonda correspundenta a l'autoritad da scola, poi vegnir examinà, sche l'uffant duai entrar pli baud u pli tard en scolina.
Il temp ch'ils uffants dovran per absolver ils emprims onns da scola dependa da lur svilup e da lur madirezza.
Concretamain vegn giuditgà en Svizra tudestga per regla vers la fin da la scolina, sch'in uffant po midar a la scola primara ubain sch’el duai ir anc in onn pli ditg a scolina. En la Svizra franzosa ha in tal giudicament lieu per regla a la fin dal «cycle 1» u dal «cycle primaire 1» che dura quatter onns.
Per giuditgar l'abilitad dad ir a scola vegnan consultads las persunas d'instrucziun, ils geniturs sco er eventualmain il servetsch psicologic u il servetsch medical da la scola. La decisiun definitiva è chaussa da l'autoritad da surveglianza da scola u da la direcziun da la scola.


text:
Las pendicularas da Savognin han transportà il davos onn dus milliuns giasts. Quai èn bunamain 20% dapli che anc l'onn avant. In sumegliant augment po la Savognin Pendicularas SA er annunziar tar la svieuta, sco la Quotidiana scriva. Quella è creschida per 22% sin 9,2 milliuns francs durant l'onn da fatschenta 2021-2022. A la fin dals quints serran las pendicularas Savognin suenter amortisaziuns da 2,9 milliuns quest onn cun in resultat equilibrà – il gudogn munta a 3'340 francs.
Investì en l'ennavaziun
Las cifras positivas n'èn betg be il merit da da las relaziuns da naiv excellentas, mabain er l'effect da las investiziuns fatgas ils davos 10 onns. Quellas muntan a radund 40 milliuns francs. Investì è vegnì oravant tut en ils indrizs da far naiv e cun remplazzar duas sutgeras tras telecabinas. L'onn da gestiun actual han las pendicularas Savognin danovamain investì 1,2 milliuns francs per modernisar ed automatisar ils indrizs d'ennavaziun, quai en il territori da las Martegnas e da la pista da FIS Fugna.


text:
Pessan con Bornagh
Pessan con Bornagh (Pessano con Bornago) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 9 109 abitant. Pessan l'è situada a nòrd-est de Milan, al confin de la Provincia de Monza e Brianza (comun de Caponagh) e vers el fiumm Adda.
El comun, oltra ai duu centri principai (cioè Pessan e Bornagh, unii in del 1928), el cunta anca i frazion de Cassina Valera e de Cassina Canepa.
L'è staa pròppi chì che 'l Don Carlo Gnocchi l'ha faa sù el sò ospedal per i mutilatitt.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Pessan con Bornagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Galia
.
La Galia l'era la tera di Gal, che l'era el nom che i latin i daven a un grüp de populazion celtich cuntinental. La Galia la curispundeva cun una region de l'Europa center-ucidental tra el stret de la Manica, el fiüm Reno, el Mar Mediterani, i Pirenei e l'Ucean Atlantich. L'era pö divisa tra Galia transalpena e Galia cisalpena (la Pianüra Padana).
El nom "Galia" l'è sta druvaa fen al periodo medieval, quand che pö la scumencià el Regn di Franch e quindi l'è nassüü l'espression "Francia", anca se el nom "Galia" l'è resistüü per tüt el periodo del Medioevo int i scrit in latin.


text:
Dialet bolognes
El dialet bolognes (nom nativ: dialàtt bulgnaiṡ) a l'è un dialet de l'emilian, donca gall-italegh, parlad soratut in de la provincia de Bologna e in d'un quai paes di pruvince intorna.
A l'è ciamad anca "emilian sud-oriental".
Difusion e variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oltra che in de la provincia de Bologna (fœura che in de la zona de Imola, indoa a se parla el rumagnœul), el bolognes l'è parlad a Castelfranch (Provincia de Modena), in d'una quai frazzion de Sambuga Pistojesa (Provincia de Pistoja), Cent, Sant Agostin, Pogg Renadegh e Arsgenta (Provincia de Ferrara).
El lenguista Dagnêl Vidèl (Daniele Vitali) a l'ha trovad ses variant diferent de ste dialet chì:
- Bolognes de cità (del qual a parlom in quel articol chì)
- Bolognes arios ocidental
- Bolognes arios oriental
- Bolognes arios setentrional
- Bolognes montagnin de mez
- Bolognes montagnin de sora
Carateristeghe[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fonedega e ortografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Bolognes, compagn del resgian e del modenes, el g'ha una sua ortografia standardizada. Vedem per esempi ona fras:
Che in de l'ortografia de la Koiné Emijana pœudom scriver inscì:
Esempi de lengua del Votcent[Modifega | modifica 'l sorgent]
I test che vegnen debass chichinscì a inn mia scrivud in de la grafia bolognesa del dì d’incœu.
La parabola del Fiœul Strason[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un zert om avè dû fiû.
E al più pzein 'd questi dess al päder: "Pä, dam la mì part dla roba che 'm toca!" e ló 'j partè la roba.
E dop nen pur assä dé, mess insem agn cosa, l'andò vì 'nt un paieis luntän, e là 'l strussiò la sò roba, vivend da trop murbein.
E dop ch'l'av strussiä tut, al vgnè una gran carestì in quel paieis, e ló cminzò a truvärs in bisogn.
E l'andò e al s'mess al servezzi d'un ztadein 'd quel paieis, e quest al mandò int un sò lugh a badär ai purzî.
E l'aveva vuja d'impirs la sò pänza 'd quel iand ch'i purzî magnäven, e 'nsun j'in däva.
Intant, pensand mej ai fat sù, al dess: "Quanti garzon in cà 'd mì päder i han dal pän d'avanz, e mè què intant a mor 'd fam!"
A turò su e s'andarò da mì päder e a 'j dirò: Pä, a i ho fat un gran tort al Zil e a vò!;
Zà a 'n son più degn d'esser ciamä voster fiol; tulìm cm'un di voster garzon!".
E, tuland su, al vgnè da sò päder. Meinter l'era anch luntän, sò päder al l'hì vest, e al s'muvè a cumpassion, e curendij incontra, al s'ij trè al col, e s'al basò.
E al fiol a 'j dess: "Pä, a i ho fat un gran tort al Zil e a vò!; zà a 'n son più degn d'esser ciamä voster fiol; tulìm cm'un di voster garzon!"
Alora 'l päder dess ai sù servitur: "Prest, tulî fora l'abit mijor e vstîl, e mtîl in did l'anel e i scärp int i pî;
e condusî què un vidèl ingrassä e amazzäl, e fein tantara!
Perchè 'st mì fiol l'era mort e s'è arsussitä; l'era pers, e s'è truvä". E i cminzon a fär tantara.
Intant al fiol più grand l'era in campagna e, vgnand, e avsinands a cà, 'l sintè la sinfunì e i cantur.
E al ciamò un servitor e s'i dmandò cosa fuss quest.
E ló 'j dess: "L'è vgnû voster fradel, e voster päder l'ha fat amazzär un videl ingrassä, perchè 'l l'ha turnä a 'veir san e svelt".
Alora ló s'instizzè e an vleva andär denter. Al päder 'd ló donca, vgnû fora, cminzò a pregärel.
Ma ló, arspundend, dess a sò päder: "Guardè, l'è tant ch'av serev, e mai a i ho dsubidê a un voster cmand, e vù mai m'avî dä un cavrèt da fär una striva con i mì amigh;
ma subit pò ch'è arivä 'st voster fiol, chi s'è magnä tut al sò con del dunazzi, avî amazzä un videl ingrassä".
Ma ló 'j dess: "Fiol mì, tè t'ì semper migh, e tut la mì roba è tò;
intant cunvgneva fär tantara e goder, perchè 'st tò fradel l'era mort e s'è arsussitä; l'era pers, e s'è truvä".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 224
Ona novella del Boccasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
A degh donca ch'int al teimp dal prem re 'd Zipri, dop l'aquest fat dla Tera Sänta da quel franzeis ch'i geven Gufred ed Bujon, l'intravgnè che una zentildona 'd Guascogna l'andò pelegrinand al Sepoulcher; e int al turnär indrì da ladrunzet e om ed malafata a 'j fó fata vergogna e a psî pinsär vó quel ch'a 'j fó fat; ed mod ch'la 's lamintäva purassà ständ ed mala voja, tant ch'la 'n truväva lugh; e acsè la pinsò d'andär dal re, perchè a 'j fäss rason. Ma 'j fó det da zert ch'la pseva metr'al sò cor in pas, che la 'n farè 'ngota, perchè l'era un om fred e tant da poch e acsè mincion ch'non solameint an fäva giustezia del pultrunari, e del'inzuri e tort ch'eren fat ai äter, mò s'aj n'era bein fat anch a ló, con vituperi al s'li passäva, e 's li pateva; a täl ch'endson era castigä, sebein vgness l'umour a qualcon ed sfugärs a farij dspet e del vergogn. Udend acsè la dona, cmod e dsprä, ne psend veder el vendet e aveir un po' cunfort dal sò dulour, la pinsò 'd vleir mutegiär e sponzr'al al re, e tucärl int al sò viv dla sò dapucagen e trascuränza; e acsè, mal evstê, sgarmiä e tota sporca, pianzend la 'j andò dinänz e s'ij dess: "Sgnour mì, en t'pinsär ch'at sepa vgnô dinänz perchè 't fagh el mì vendet de l'inzuri ch'm'ein stä fat da zert galiut, ma inscambi 'd queli at pregh bein che 't m'insegn almänch cum t'fa a supurtär queli ch'a intend ch'i 't ein fati dal zeint älti; azziò ch'a possa imparär d'guernärom, e 'd supurtär anca mé la mì cun pazienza; la quäl, Dio sa bein ch'at la dunarè vluntira e tänt piò, ch'a ved ch't'ì un om da zò, ed acsè bona pästa".
Aloura 'l re al se dsuniò e ch'tintänds al cminzò a pinsär al fat sò, e al s'vergugnò a täl che fé 'l vendet malameint de l'inzuri ch'i eren stä fat a cla dona; e pò al dvintò brosch, contra tot quî ch'fäven coss ch'n'eren da fär e ch'n'aveven rispet a l'unour dla curona, seimper da lè inänz.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 135-136
Vos corelade[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de fœura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Claudio Ferrari, Vocabolario bolognese co' sinonimi italiani e stranieri, Bologna, Tipografia Nobili, 1820
- Giuseppe Toni, Vocabolario compendiato tascabile del dialetto bolognese, 1850
- Mariano Aureli, Nuovo dizionario usuale tascabile del dialetto bolognese, Bologna, Tipografia Chierici, 1851
- Claudio Ermanno Ferrari, Vocabolario bolognese-italiano, 1853
- Carlo Musi, I miei monologhi in dialetto bolognese, Bologna, 1913