text:
UNESCO
L’UNESCO (englais United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, rumantsch Organisaziun da las Naziuns unidas per l’educaziun, la scienza e la cultura) è in’organisaziun internaziunal ed a medem temp ina da las 17 organisaziuns spezialisadas da las Naziuns unidas. Ella ha sia sedia a Paris (Frantscha). Actualmain èn represchentads 195 commembers en l’UNESCO sco er 9 commembers associads.
Cuntegn
- 1 Incumbensas
- 2 Istorgia
- 3 Structura d’organisaziun da l’UNESCO
- 4 Instituziuns, iniziativas e programs da promoziun
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Incumbensas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las incumbensas da l’UNESCO tutgan la promoziun da l’educaziun, da la scienza e da la cultura sco er la communicaziun e l’infurmaziun. Il contract da fundaziun è vegnì segnà ils 16 da november 1945 a Londra da 37 stadis ed è entrà en vigur ils 4 da november 1946 suenter esser vegnì ratifitgà tras 20 stadis. L’emprim directur general è stà Julian Huxley.
Da las experientschas da la Segunda Guerra mundiala han ils stadis fundaturs tras la suandanta conclusiun: «Ina pasch che sa basa exclusivamain sin cunvegnas politicas ed economicas tranter regenzas na po betg chattar il consentiment unanim, duraivel e sincer dals pievels dal mund. La pasch sto – sch’ella na duaja betg far naufragi – esser francada en la solidaritad spiertala e morala da l’umanitad.» En il medem senn constatescha il preambel da la constituziun da l’UNESCO: «Damai che guerras naschan en il spiert dals umans, sto er la pasch vegnir francada en il spiert dals umans.»
Educaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il champ da l’educaziun s’engascha l’UNESCO per l’access a furmaziun en tut il mund (Education for All). Per quest intent èn 164 stadis s’obligads da cuntanscher sis finamiras da furmaziun. Daspera tutgan er l’educaziun sanitara davart la prevenziun da drogas e da SIDA sco er la reconstrucziun dal sistem da furmaziun en territoris da catastrofa e da crisa tar ils champs da lavur. E la finala s’engascha l’UNESCO er per ina furmaziun democratica a basa dals dretgs umans.
Ultra da quai sviluppa l’UNESCO cun l’ISCED (International Standard Classification of Education) ina classificaziun per caracterisar sistems da scola. Medemamain vegnan realisads projects da scola concrets e tgiradas professuras.
In’impurtanta part da la lavur da l’UNESCO furma l’organisaziun da conferenzas interregiunalas ed internaziunalas davart ils temas furmaziun/educaziun sco er la conferenza davart la furmaziun da creschids CONFINTEA.
Scienzas[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il champ da las scienzas promova l’organisaziun en emprima lingia la collavuraziun interguvernamentala (oceanografia, idrologia, geologia, scienzas da l’ambient), e quai cun la finamira principala da mantegnair las spezias biologicas e las resursas d’aua da baiver.
En consequenza dal progress scientific e tecnic en las bioscienzas è s’augmentà il basegn da chattar valurs, princips e normas da la bioetica che valan a nivel internaziunal.[1] L’UNESCO ha reagì sin quai cun laschar elavurar ils ultims onns trais decleraziuns (betg liantas) sin ils secturs da las scienzas e dals dretgs umans, las qualas èn mintgamai vegnidas deliberadas unanimamain da vart da la conferenza generala:
- Decleraziun generala davart il genom uman ed ils dretgs umans (1997)
- Decleraziun internaziunala davart las datas da la genetica umana (2003)
- Decleraziun generala davart la bioetica ed ils dretgs umans (2005)
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’UNESCO s’occupa da la Convenziun da Den Haag per la protecziun da bains culturals en cas da conflicts armads dal 1954, che furma il pli impurtant instrument per la conservaziun dal bain cultural, e da la Convenziun cunter il commerzi illegal cun bain cultural dal 1970, l’instrument cunter spogliaziun. Il 2001 è vegnida stgaffida la Convenziun per la protecziun dal bain cultural sut l’aua; uschia ha pudì vegnir serrada in’impurtanta largia areguard l’extensiun geografica da la Convenziun da Den Haag.
Il World Heritage Committee da l’UNESCO tgira il patrimoni mundial da l’umanitad (Convenziun dal patrimoni mundial dal 1972). Quel furma ina distincziun extraordinaria ch’è colliada cun l’obligaziun da preservaziun. Il patrimoni mundial sa cumpona dal Patrimoni cultural mundial e dal Patrimoni natiral mundial, quai che signifitga che l’UNESCO ha extendì sias agendas en ils champs da la cuntrada e da las furmaziuns natiralas (confurm al term dal monument da la natira). Gia il 1970 è vegnì lantschà il program Man and Biosphere ch’accentuescha la stretga colliaziun tranter prestaziuns culturalas e l’ambient. Da quest program fan er part ils reservats da biosfera en il senn da regiuns da model. A basa da quai è l’UNESCO er engaschada en la protecziun da l’ambient e da la natira; en consequenza dal program numnà èn sa sviluppadas impurtantas convenziun mundialas, per exempel areguard la biodiversitad.
Il 1982, a chaschun da la conferenza da l’UNESCO davart la cultura mundiala Mondiacult a Mexico, è vegnida fixada ina definiziun extendida dal term cultura. Ils 126 stadis participants han uschia substituì la concepziun elitara, burgaisa dal term cultura ed il focus europeic da cultura sin monuments ed ovras da l’art figurativ en il senn museal. L’onn 2005 ha l’UNESCO deliberà la Cunvegna davart la protecziun e la promoziun da la diversitad da las furmas d’expressiun culturalas – quasi ina magna charta da la politica da cultura. En quest context tutgan er il Patrimoni da documents mundial ch’è vegnì sviluppà en rom dal program Memory of the World dal 1992. Quel focusescha sin perditgas materialas d’impurtantas prestaziuns culturalas spiertalas (vegls manuscrits, documents originals, bibliotecas e.a.). L’october 2003 è vegnida relaschada la Convenziun da l’UNESCO per la preservaziun dal patrimoni cultural immaterial; la cunvegna è entrada en vigur l’avrigl 2006. Gia il program precedent Capodovras da l’ierta orala ed immateriala da l’umanitad ha protegì tranter il 1997 ed il 2006 furmas d’expressiun oralas sco mitus, epos e raquints sco er arts represchentativs sco musica, saut, gieus, usits, abilitads artisanalas ed autras furmas d’expressiun artistica che na s’expriman betg en ina definiziun dal term ‹ovra› en in senn material.
Politica da medias[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il sectur ‹communicaziun ed infurmaziun› s’occupa l’UNESCO dals problems da la societad d’infurmaziun. Ella s’engascha per la libertad da pressa e l’access ad infurmaziuns, tranter auter cun intermediar en pajais en svilup cumpetenza da medias, furmar schurnalists e gidar a sviluppar staziuns da radio resp. agenturas da novitads.
Sut il num EOLSS (Encyclopedia of Life Support Systems) tgira l’UNESCO ina vasta enciclopedia scientifica ch’è accessibla online.[2]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Origin[modifitgar | modifitgar il code]
Sco organisaziun antecessura da l’UNESCO vala l’Institut International de Coopération Intellectuelle (IICI) ch’era associà a la Societad da las naziuns e ch’ha cumenzà cun sia lavur il schaner 1926 a Paris.[3] L’IICI da sia vart era vegnì installà, perquai che la Commission International de Coopération Intellectuelle (CICI) dal 1922, che consistiva da quattordesch commembers – tranter auter Albert Einstein, Henri Bergson, Marie Curie e Gonzague de Reynold – valeva sco pauc efficazia. Perquai è vegnì creà l’IICI sco organ executiv da la CICI; la Frantscha ha mess a disposiziun la gronda part dal persunal e surpiglia 80 % dals custs da l’institut. Las incumbensas principalas da l’IICI eran dumondas dal dretg d’autur e da la proprietad intellectuala, da translaziun, da la statistica sin il champ da la cultura e dal ‹discharmament moral›. L’IICI dueva pia agir a moda cumplementara a la Societad da las naziuns; entant che quest’ultima era engaschada en il mantegniment da la pasch tras mesiras politicas sco il discharmament e la pacificaziun, dueva l’IICI rinforzar la prontadad dals pievels per la pasch tras mesiras d’educaziun e da cultura.
Dapi il 1942 ha il minister da l’educaziun britannic Lord Butler manà a Londra discurs cun collegas d’uffizi dad otg regenzas d’exil europeicas. La finamira era da restabilir en l’Europa la furmaziun e la cultura suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala. L’Uniun sovietica ha refusà explicitamain da sa participar a las contractivas. Planisads eran oriundamain contracts bilaterals tranter ils singuls stadis. Suenter ch’ins aveva però decidì la fundaziun da las Naziuns unidas, ha il circul enturn Butler cumenzà la primavaira 1944 a sviluppar ina structura sumeglianta per l’educaziun e cultura sut il tetg da l’ONU da pli tard cun sedia a Londra. In emprim sboz per ina constituziun da l’UNESCO datescha da l’avrigl 1944. A partir da quel mument èn er ils Stadis Unids sa participads a las deliberaziuns. Ils participants europeics speravan ch’i dettia in sustegn finanzial da vart dals Stadis Unids per il temp suenter la guerra. Da vart da l’America han ins vulì duvrar l’UNESCO per furmar in’Europa democratica tenor ils agens plans.[4]
A partir da l’avrigl 1945 èsi vegnì tar differenzas d’opiniuns tranter la nova regenza franzosa sut Charles de Gaulle ed ils ulteriurs participants da la runda da cussegliaziun. La vart franzosa vuleva che l’UNESCO sa basia sin lur atgna concepziun da cultura tenor la Revoluziun franzosa. A partir dal november 1945, suenter ina midada da la regenza da vart britannica, èn sa participads delegads cun relativamain pauc experientscha a las tractativas; en questa fasa èsi reussì als Franzos da fixar Paris sco sedia futura da l’UNESCO. Tematicamain è la discussiun s’averta da quest temp er als champs da la scienza e da la collavuraziun internaziunala.
Directurs generals da l’UNESCO[modifitgar | modifitgar il code]
- Irina Bokova, Bulgaria (2009–fin oz)
- Kōichirō Matsuura, Giapun (1999–2009)
- Federico Mayor Zaragoza, Spagna (1987–1999)
- Amadou-Mahtar M'Bow, Senegal (1974–1987)
- René Maheu, Frantscha (1961–1974)
- Vittorino Veronese, Italia (1958–1961)
- Luther Evans, Stadis Unids (1953–1958)
- John Wilkinson Taylor, Stadis Unids (1952–1953)
- Jaime Torres Bodet, Mexico (1948–1952)
- Julian Huxley, Reginavel Unì (1946–1948)
Structura d’organisaziun da l’UNESCO[modifitgar | modifitgar il code]
Ils organs da l’UNESCO furman la conferenza generala, il cussegl executiv ed il secretariat che vegn manà d’in directur general.
Conferenza generala[modifitgar | modifitgar il code]
La conferenza generala furma l’organ da decisiun e da controlla suprem da l’UNESCO. Dapi il 1954 sa scuntra ella mintga dus onns ad ina dieta ordinaria. En la conferenza generala vala il princip ‹in stadi – ina vusch›, ina regla che vegn er applitgada en autras organisaziun spezialisadas sco er en l’Assamblea generala da las Naziuns unidas.
La conferenza generala decida davart las finamiras e las lingias directivas generalas da la lavur da l’organisaziun; basa da discussiun furman ils programs che vegnan preparads tras il cussegl executiv.
Ultra da quai convochescha ella conferenzas internaziunalas, approvescha las cunvegnas statalas e tracta ils rapports dals stadis commembers; en quels sto vegnir dà pled e fatg areguard las mesiras ch’èn vegnidas prendidas per realisar las cunvegnas e recumandaziuns.
La conferenza generala elegia er ils commembers dal cussegl executiv (mintgamai per in temp d’uffizi da quatter onns). Dapi il 1995 consista quel da 58 commembers; per ordinari sa scuntran quels duas giadas l’onn.
Cussegl executiv[modifitgar | modifitgar il code]
Il cussegl executiv furma la colliaziun tranter la conferenza generala ed il secretariat. El è responsabel per la preparaziun da l’urden dal di da la conferenza generala, per examinar il program da lavur ed il plan da finanziaziun correspundent sco er per survegliar il program da lavur ch’è vegnì deliberà dal secretariat.
Areguard la cumposiziun dal cussegl executiv sa lascha constatar en il decurs dals ultims 50 onns ina statalisaziun creschenta. Fin il 1954 valevan ils commembers sco persunas privatas, elegidas sco represchentants da la vita spiertala che duevan agir per incumbensa da la conferenza generala. Tenor ina proposta dals Stadis Unids e dal Reginavel Unì na valan ils represchentants betg pli sco independents, mabain a medem temp sco politichers che represchentan ils stadis, dals quals els derivan. Dapi il 1976 pon las regenzas ultra da quai revocar lur represchentants avant la fin dal temp d’uffizi da quatter onns e laschar remplazzar quels independentamain da lur consentiment. Elegidas vegnan tenor artitgel V alin. 2 da la constituziun da l’UNESCO persunas che disponan da l’experientscha e da las abilitads ch’èn necessarias per ademplir las obligaziuns administrativas ed executivas dal cussegl.
Secretariat[modifitgar | modifitgar il code]
Il secretariat è sutdividì en pliras partiziuns. A la sedia principala a Paris lavuran da preschent radund 2100 collavuraturs or da 170 naziuns. Ulteriurs 700 collavuraturs èn activs sin ils 65 posts exteriurs en tut il mund.
Il secretariat vegn manà d’in directur general. Quel vegn elegì, sin proposta dal cussegl executiv, da la conferenza generala per ina perioda d’uffizi da quatter onns. Il directur sa participescha a las sesidas da la conferenza generala, dal cussegl executiv e da las cumissiuns, ma senza dretg da vuschar, ed elavura rapports davart l’activitad da l’organisaziun.
Cumissiuns naziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las cumissiuns naziunalas da l’UNESCO na sa tracti betg d’organs da l’UNESCO, mabain da posts naziunals da mintga stadi commember. Quellas eran gia previsas en questa furma en la constituziun da l’UNESCO e duain «metter en colliaziun cun la lavur da l’UNESCO las instanzas decisivas che sa fatschentan cun dumondas da l’educaziun, da la scienza e da la cultura». Cumissiuns naziunalas existan en tut ils stadis commembers.
Instituziuns, iniziativas e programs da promoziun[modifitgar | modifitgar il code]
Confurm als accents tematics enconuscha l’UNESCO divers programs che stattan en connex cun l’alfabetisaziun e l’emprender per vita duranta. In segund accent furman ils dis mundials da la filosofia, dal cudesch, da la poesia, da la musica, dal svilup cultural e.a. Grond’attenziun vegn deditgada a l’ierta culturala e natirala (patrimoni mundial, patrimoni da documents mundial, bains culturals immaterials e.a.). Daspera tgira l’UNESCO differentas instituziuns e programs che sa fatschentan cun l’idrologia e l’oceanografia sco er cun ils reservats da biosfera.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Deutsche UNESCO-Kommission e.V., Ziele des Bioethik-Programms
- ↑ eolss.net.
- ↑ Areguard l’IICI cf. Christine Manigand: Elites et coopération culturelle internationale dans le cadre de la Société des Nations. En: Marta Petricioli und Donatella Cherubini (ed.): Pour la paix ein Europe. Institutions et société civil dans l’entre-deux-guerres. P.I.E. Peter Lang, Brüssel e.a. 2007, ISBN 978-90-5201-364-0 (L’Europe et les Europes – 19e et 20e siècles, tom 7), p. 57–71.
- ↑ Corinne A. Pernet (2014): Twists, Turns and Dead Alleys: The League of Nations and Intellectual Cooperation in Times of War. En: Journal Of Modern European History 12, nr. 3, p. 342–358.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Klaus Hüfner, Wolfgang Reuther (ed.): UNESCO-Handbuch. 2. ed. Uno-Verlag, Bonn 2005, ISBN 3-923904-60-6.
- Philipp Winkler: Standard-setting in der UNESCO. En: NVwZ-Extra 38 (12), p. 1–6 (PDF; 105 kB).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina d’internet da l’UNESCO
- Contract da fundaziun da l’UNESCO
- Cumissiun naziunala svizra per l’UNESCO


c: text/html

text:
CEO Andsjö banduna «Salt» - per immediat
- Glindesdi, 7.12.2015, 12:24
En la branscha da telecommunicaziun en Svizra vegni tar ina midada tar ils schefs. Per immediat bandunan il directur ed il president dal Cussegl d'administraziun la «Salt».
CEO va per immediat...
Tgi che succeda ad Andsjö n'è betg anc enconuschent, communitgescha «Salt». L’interpresa tschertgia uss ina successura ni in successur. Ad interim surpiglia Pierre Alain Allemand las fatschentas.
President dal cussegl d'administraziun va era...
Il svedais Johan Andsjö aveva surpiglià la direcziun da l'interpresa "Orange" l'october 2012. Quai sco successur da Thomas Sieber. Lez era lura vegnì en il cussegl d'administraziun sco president. Era el banduna la "Salt". Era qua è la firma anc a la tschertga.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sarah Clavadetscher: Far sezza tut quai ch'è pussaivel
- Sonda, 21.5.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 21.5.2016, 9:03, RTR
Quai è stà ses motto cura ch'ella ha decidì d'edir ses emprim disc cumpact. Ussa è quel cumparì e la dunna da 32 onns sa metta sin via cun plirs concerts per preschentar quest disc.
Per blers èsi ina surpraisa che Sarah Clavadetscher fa musica. Enfin uss ha ella fatg quai mo per sasezza. Sarah Clavadetscher è ina dunna cun bleras fassettas. Tranter auter è ella scolasta d'art creativ a la scola chantunala a Cuira ed ella fa video-art. En il Profil dad RTR raquinta ella da ses project da disc cumpact «In Sean's Room», naschì a Toronto en il Canada.


text:
Quant bunamaun dattins en Svizra, ed en auters pajais?
- Mardi, 20.9.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 20.9.2016, 11:15, RTR
En quasi mintga pajais datti autras reglas ed usits quai che pertutga bunamauns. Èsi d'arrundar sin il proxim franc, ubain da dar dus, treis francs suren? Ubain dastg'ins era ina giada dar nagut?
En Svizra sco era en pajais sco per exempel en la Belgia, lOllanda ubain era en lIslanda è il bunamaun cumpraisa en la paja dal persunal en la gastronomia. Quai vul dir ch'els n'èn betg dependents dal bunamaun. Da dar insatge suren – cunzunt schil service u la tschaina èn stads buns – è però tuttina bainvis. Usità èsi d'arrundar sin il proxim franc entir ubain era da dar in, dus francs suren.
Pli en il sid e dapli bunamaun
En blers pajais da lEuropa èsi usità da dar in bunamaun. Per ordinari è quai 5-15% da la summa, per la quala ins ha consumà. Schins ha gì giavischs spezials, u è stà ina gronda gruppa, dastg'ins era ina giada dar dapli. En pajais dal nord, sco per exempel il Danmarc u la Svezia, pon ins dar pli pauc bunamaun. Là èn las pajas per il solit era pli autas.
Auter vesa quai ora en pajais asiats sco il Giapun, la Corea dal Sid u la China. Là èsi malvis da dar insatge suren. In bunamaun vala en quests pajais numnadamain sco almosna.


text:
Eduard Lombriser e Nuot Vonmoos
- Mardi, 16.1.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 16.1.2018, 19:00, RTR
Oz chantan «Noss Chors» cumposiziuns d'Eduard Lombriser e da Nuot Vonmoos.
En l'emprima part chantan «Noss Chors» chanzuns dal cumponist sursilvan Eduard Lombriser. El è naschì 1917 a Zignau ed è mort avant diesch onns a Liestal. Durant sia vita ha el cumponì passa 200 chanzuns rumantschas.
Da Nuot Vonmoos derivan las chanzuns da la segunda part da quest'emissiun. El è naschì 1901 a Vnà ed è mort avant 45 onns a Puntraschigna. El ha cumponì differentas chanzuns rumantschas ed è stà cunredactur dal cudesch da chant da scola «Laudinella».
Redacziun: Dominic Pohle


text:
Prunus persica
Ol Pèrsech (Prunus persica) l'è öna piànta de la famèa de le Rosaceae che la fà ü fröt che s'pöl mangià, dóls e gustùs, che l'è ciamàt pèrsech. L'è öna spéce che la é de la Cina.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie i è lanceolàde, lónghe tra 7 e 16 ghèi, làrghe 2 o 3 ghèi co i venadüre pinàde.
I fiùr i böta al prensépe de la primaéra, prìma che i crèse i fòie e de sólet i è desperIùr o piö de rar a dù a dù, i gh'à ü diàmeter de tré ghèi, i è de culùr ròza con sich tèpai, sich pétai e tàce stàmi compàgn de töte i Rosaceae.
I fröcc i è di drùpe che i gh'à la pólpa zàlda ma ach piö ciàra che la tènt al biànch. La pèl g'ha ü culùr che pöl indà dal zàlt al rós, l'è velütàda e pelùza. Ol gàndol l'è bèl gròs, dür e l'è facc de lègn.
Ol pèrsech - nus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol pèrsech - nus l'è öna particolàr cùltivar de pèrsech, dezà che la gh'à la pèl bèla lìscia e sènsa gnà ü pél; la pólpa la pöl ès biànca o zàlda.


text:
«In clepper cudeschun» – il nov roman da Jon Nuotclà
- Dumengia, 31.1.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 31.1.2016, 9:03, RTR
Al Tavulin litterar vegn discutà sur da «In Davos und Berlin» da l'autur Jon Nuotclà.
Al Tavulin litterar sa scuntran questa giada Clà Riatsch, docent da litteratura rumantscha a l'universitad da Turitg, e l'istoricher e romanist Martin Camenisch.
En il center da l'emissiun stat in cudesch che maina nus enavos en il temp avant e durant la segunda guerra mundiala. Discutà vegn sur da «In Davos und Berlin» da l'autur engiadinais Jon Nuotclà. Ha quest roman da sur milli paginas er in pais litterar?
Redacziun e moderaziun: Esther Krättli


text:
Cumpareglià cun l’onn da fatschenta avant haja la Grischelectra SA vendì radund 12,5% pli pauca forza electrica l’onn da fatschenta 2015/16. Sco Grischelectra ha communitgà munta quai in total da radund 590 milliuns uras kilowatt.
Il maun public, pia las vischnancas da concessiun da las ovras electricas Engiadina, la vischnanca da Mesocco ed il chantun Grischun survegnan bunamain 4,8 milliuns francs sco participaziun al success da fatschenta. L’onn da fatschenta precedent aveva il maun public anc survegnì 5,5 milliuns francs da la Grischelectra SA.
RR novitads 17:00


text:
Millis demonstrants pretendan demissiun da Rousseff
- Dumengia, 15.3.2015, 17:05
En pliras metropolas brasilianas han cumenzà las demonstraziuns da massa annunziadas cunter la regenza.
A Rio de Janeiro èn s'inscuntradas pliras 10’000 persunas per pretender la relaschada da la presidenta Dilma Rousseff. En la chapitala Brasilia èn pliras rotschas da demonstrants sin via tar il parlament.
La raschun per ils protests è il scandal da corrupziun enturn il concern d'ieli statal Petrobas. Or sias cassas duain esser culads milliuns da daners da corrupziun, tranter auter er a la partida da lavur da la presidenta.
RR novitads 17:00


text:
Chantun è cuntent - sindicats crititgeschan
- Mesemna, 18.2.2015, 19:16
La regenza grischuna è cuntenta cun la nova ordinaziun davart la lavur da dumengia. Ils sindicats èn però fitg skeptics. Il favrer 2014 aveva il Tribunal federal numnadamain dà raschun als sindicats che vulevan scumandar la lavur da dumengia sco en il center da cumprar "Designer Outlet" a Landquart.
Pervi da la vendita da la dumengia en il Designer Outlet a Landquart era il sindicat Unia sa drizzà al Cussegl federal. Il sindicat aveva pretendi ch'il Cussegl federal duaja procurar ch'il chantun Grischun sa tegnia vi da la sentenzia dal Tribunal federal dal favrer passà. Lura aveva lez decidì che la vendita da dumengia a Landquart na correspundia betg a las perscripziuns.
Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini è sa mussa cuntent vers RTR. I saja bun ch'il Cussegl federal resguardia ils basegns dad avair ina vendita da la dumengia.
Schebain il center adempleschia propi las cundiziuns en l'ordinaziun ch'il Cussegl federal ha preschentà, saja quai anc da controllar, ha ditg Thomas Wepf dal sindicat Unia. Quel ch'aveva inoltrà tar il Cussegl federal da procurar ch'il chantun sa tegnia vi da la decisiun dal Tribunal federal.


text:
Gaglinas
Nossas gaglinas han igl entir di la pusseivladad dad ir ora el liber. Ellas san scavar entuorn, far bogn el sablun ni era piclar suenter viarms e glimaias. Lur ovs mettan ellas en ignivs specialmein construi per gaglinas. La notg sesan ellas a maschun. Ellas san beiber aua e magliar igl entir di sco quei ch’ellas vulan. Nus vein 100 gaglinas e 2 cots. La primavera vein nus savens ina ni l’autra gaglina che cua ora ovs aschia ch’ei dat adina puspei pluscheins.
Vus veis la pusseivladad da cumprar ovs frestgs a Pustget ni era en il Volg a Trun.


text:
Corinne Staub alla testa da SMT12.01.2018
rtr) Sch’il pensum fiss stà lev na vess il presidi da Sedrun Mustér Turissem (SMT) betg interessà ella, di la dunna da 45 onns. Ella vegn proponida da las suprastanzas communalas da Mustér e da Tujetsch per manar l’organisaziun turistica sisum la Surselva. Dacurt haja insatgi ditg ad ella ch’ella vegnia a chattar in mantun stgaglias. Mo quai saja ina dumonda da la perspectiva. Là nua ch’insatge na giaja betg sco ins giavischia dettia quai pli bleras pussaivladads da far funcziunar quai. Sche quai na gartegia betg stoppian ins forsa laschar ir tut da l’aua giu. Ed ins haja era gia fatg prognosas e ditg che suenter in onn bittia el tut per il tempel en. Ma Corinne Staub manegia ch’ella na veglia betg ceder suenter in onn, mo insacura saja quai alura da memia da mo schliar dispitas etc. Sco spezialista da communicaziun cun ina atgna firma a Turitg sa ella dentant co ins po evitar dispitas. I dependia co ins discurria cun la glieud e co ins sa preschentia ed ageschia. U ditg cun auters pleds: Sco ins clomia viaden en il guaud è l’eco. Ins stoppia dentant ponderar tgi che clomia. Ina da sias emprimas lavurs sco nova presidenta da Sedrun Mustér Turissem (sch’ella vegniss eligida) fiss da furmar in team. Ins sto er eleger novas persunas en suprastanza ed in nov directur a la radunanza extraordinaria dals 18 da schaner. Furmar in team saja surtut ina lavur davos las culissas, ed ella possia s’imaginar che quai na cuntentia betg la populaziun: SMT haja ina organisaziun nova, ma nagut marschia. Staub cumpareglia la lavur da furmar in team cun in trenader en il sport, per ex. en il ballape. Sch’ins haja ina equipa nova na sappian ins betg anc tge fermezza che mintga persuna haja. Sco sportista (che va tranter auter cun velo e cun skis) e sco persuna ch’è regularmain a Mustér – ella posseda ina abitaziun secundara a Faltscharidas dapi 2013 – enconuscha ella la regiun ed ella chapescha era bain rumantsch. Ella veglia ch’ins patratgia en l’avegnir surtut era regiunal, vul dir per ex. sch’ins haja ina loipa da passlung a Sedrun ubain in center da sport e cultura a Mustér duai quai avair in effect fin a Glion. E sch’ina strategia na funcziunia betg haja ella en quests cas er in plan B e C.


text:
Pécs
Pécs (italian, in disüs: Cinquechiese; latin: Sopianae o Quinque Ecclesiae; cruat, sluen e busniach: Pečuh; tudesch Fünfkirchen; Pięciukościoły o Pecz in pulach; Beci in rumen; Pečuj in serb; Peçuy in türch; Pät'kostolie in sluach) a l'è una cità utonuma de l'Üngheria, a pressapoch 200 Km a süd de Budapest. El gh'ha pressapoch 160.000 abitant. A l'è la sede de vüna di üniversità püssee vecc del mund, fundada l'agn 1367, anca se la cità a l'è famusa per la fabrica de purcelana Zsolnay.
La cità l'hann fundada i ruman in del I secul, e la culonia la se ciamava Sopianae. Dopu trì secul l'era stada anca la capital aministrativa de la Pannonia.


text:
Puntraschigna vul salvar resursas d'aua da glatschers
- Mardi, 1.12.2015, 11:02
La vischnanca da Puntraschigna tschertga ensemen cun glaciologs da l'Academia Engiadina a Samedan e l'Universitad da Utrecht en Ollanda soluziuns per pudair salvar las resursas d’aua dals glatschers Morteratsch e Pers per proximas generaziuns.
Tenor in studi da l’Organisaziun internaziunala per la protecziun da las Alps CIPRA è la mancanza d’aua er ina sfida per las Alps. Quai en vista al midament climatic che succeda mundialmain.
Emprims resultats èn da spetgar la primavaira 2016, scriva la vischnanca da Puntraschigna. Lura vegni a sa mussar, schebain il project cun la finamira d’esser durabel sa lascha realisar.
RR novitads 12:00


text:
Da Pi‚sa Gr‚nda, s' es guÍrda al Pal‚s dal ComŻn, la Sela dal Triculōr l' t' a mansŤina ed l'ingrŤs principÍl sÚta a cl' alsÍda ch' a 's vŤd inst'm al tŤg.
ProgetÍda e f‚ta da l'inzgnÍr bulgnŤiş Ludovico Bolognini (1739 Ė 1816), l' t' stÍda pinsÍda cme archt'vi duchÍl.
In stt' sÍla, şvudÍda dal j impalcadŻri ed l'archt'vi, al 27 dicŤmber 1796 a s' Ón riunÓ i rapreşent‚nt dal sitÍ lt'bri ed RŤz, MÚdna, BolÚgna e FrÍra per dichiarÍr la n‚sita ed la Repůblica Cişpad‚na.
Al 7 de znÍr dal 1797 sů propŰsta ed l' abÍ Giuseppe Compagnoni ed Lugo al Cunst'li di deputÍ dal sitÍ lt'bri ŗn siēlt cme stindÍl i trÓ culōr vŤird-bi‚nch-rÚs che, ind al 1848, Ón dvintÍ i culōr ed la BandÍra nasionÍla ( al prt' mudŤl l'Íra a b‚ndi zachÍdi). La SÍla dal Triculōr, ciamÍda in prinst'pi SÍla PateriŰtica, la rapreşŤinta a sŤgn ed l' impŤgn civÓl ed la sitÍ. AdŤsa l't' al pŰst in důve a 's riunt's al Cunst'li ComunÍl, l't' a gh't' ‚nca tgnŻ dac‚t al GunfalÚun ed la sitÍ, decorÍ 'd amd‚j d'Űr al Valōr MilitÍr.
Al GunfalÚun, piturÍ da Ottavio Lavagna ind al 1765, al gh' ŗ da 'na pÍrta al figŻri ed la MadÚna ed la GiÍra cun sÚta S‚n PrŰspert tra i S‚nt Grisanto e Daria da cl' Ítra pÍrt al stŤma dal ComŻn, l't' stÍ restarvÍ ind al 2007 da ''Reastauro Tessile'' 'd AlbinŤa.
La SÍla la vÓn druvÍda per di şpuşalt'si, cunferŤinsi e manifestasiÚun culturÍli.
Tůt j ‚n, al 7 de znÍr, la sitÍ la festŤgia l' anivers‚ri ed la n‚sita dal Triculōr, a la preşŤinsa di grŰs person‚g dal StÍt.
L't' at‚ch a gh't' ‚nca al MuşŤo dal Triculōr důve Ón in mÚstra di documŤint e 'd j arcŰrd antŪgh relatÓv a la stŰria ed la BandÍra da la sů n‚sita e ind al divÍrsi fōrmi ch' la gh' ŗ 'vŻ ind al pert'iod tra la n‚sita ed la Repůblica Arş‚na e la RestaurasiÚun.


text:
Italian pharmacy online: cialis senza ricetta medica in farmacia.
171210_Übzrhg_rumantsch grischun.doc
Disposiziuns transitoricas per l'execuziun da
la lescha davart l'armonisaziun dals registers
(DTpLAR)
sa basond sin l'art. 21 da la lescha federala dals 23 da zercladur 2006 da-vart l'armonisaziun dals registers d'abitants e d'auters registers uffizials da persunas (LAR)
Disposiziuns generalas
Fin ch'ina lescha formala vegn messa en vigur, reglan questas disposiziuns Intenttransitoricas l'execuziun da la lescha federala davart l'armonisaziun dals registers d'abitants e d'auters registers uffizials da persunas (lescha davart l'armonisaziun dals registers).
1 Per l'execuziun da questas disposiziuns transitoricas èn cumpetentas las Cumpetenza vischnancas, nun ch'il chantun vegnia declerà expressivamain sco cumpe- ed execuziun tent.
2 Tar il chantun è cumpetent il departament d'economia publica e fatgs so-cials, il qual è plinavant il post cumpetent per l'armonisaziun dals registers tenor il dretg surordinà.
1 La significaziun da las noziuns en questas disposiziuns transitoricas sa Noziuns e drizza tenor las definiziuns da la lescha davart l'armonisaziun dals regi- scursanidas sters e dals relaschs executivs respectivs.
2 Sco ovras industrialas valan ovras idraulicas, ovras da gas ed ovras elec-tricas dal stadi ubain manaschis ch'èn organisads tenor il dretg privat e che han ina incumbensa da provediment tenor il dretg public.
3 I vegnan duvradas las suandantas scursanidas:
a) REA: register federal dals edifizis e da las abitaziuns; b) EGID: identificatur federal d'edifizis respectivamain numer da l'edifi-
c) EWID: identificatur federal d'abitaziuns respectivamain numer da
l'abitaziun tras l'uffizi federal tenor il REA;
Execuziun da la lescha davart l'armonisaziun dals registers
e) UCC: uffizi central da cumpensaziun da la AVS; f)
SEDEX: plattafurma centrala d'informatica e da communicaziun che la confederaziun metta a disposiziun per la transmissiun segira da da-tas (secure data exchange).
Las communicaziuns, las infurmaziuns e la furniziun da datas tenor que-stas disposiziuns transitoricas ston vegnir fatgas gratuitamain, nun ch'i saja prescrit insatge auter.
Gestiun dals registers
a) in register d'abitantas e d'abitants davart tut las persunas cun domicil
b) in register actual dals objects che cuntegna las caracteristicas necessa-
rias dal REA, per ch'il EWID possia vegnir attribuì en moda segira a las persunas che figureschan en il register d'abitantas e d'abitants.
2 Las vischnancas mainan ils registers en moda electronica. La software per ils registers d'abitantas e d'abitants sto esser publitgada dal UST sco software certifitgada.
3 Ils registers d'abitantas e d'abitants ston vegnir colliads cun la SEDEX.
Las caracteristicas che ston esser cuntegnidas en general e minimalmain
en ils registers d'abitantas e d'abitants sa drizzan tenor il dretg surordinà. Las expressiuns, las nomenclaturas e las codaziuns da las caracteristicas sa drizzan tenor las glistas da las caracteristicas da la confederaziun.
La regenza po fixar che ulteriuras caracteristicas stoppian esser cuntegni-
das en il register d'abitantas e d'abitants.
2 Las vischnancas pon determinar che las suandantas caracteristicas stop-pian esser cuntegnidas en lur registers d'abitantas e d'abitants:
a) la patruna u il patrun; b) la professiun; c) l'adressa da dimora da la persuna che ha sia dimora en in'autra visch-
d) la data d'in eveniment da stadi civil; e) la lingua da correspundenza; f)
il numer uffizial da l'abitaziun, sche quel vegn manà en la vischnan-ca;
Execuziun da la lescha davart l'armonisaziun dals registers
g) l'obligaziun da far servetsch da pumpiers; h) las relaziuns da famiglia respectivamain da partenadi; i)
las relaziuns dal dretg da tgirar ils uffants;
3 Las caracteristicas en il senn dals alineas 1 e 2 ston vegnir manadas cun lur expressiuns, cun lur nomenclaturas e cun lur codaziuns tenor las glistas da las caracteristicas da la confederaziun sco er tenor las normas da l'uniun per la determinaziun dals standards dal e-government, uschenavant che las caracteristicas correspundentas èn definidas.
1 Sco basa per registrar las caracteristicas servan en emprima lingia las in- Registraziun da scripziuns en il register da stadi civil (infostar).
2 Per che las caracteristicas possian vegnir determinadas cleramain, po la vischnanca pretender che la persuna ch'è obligada da s'annunziar pre-schentia ses documents uffizials. La persuna ch'è obligada da s'annunziar sto far indicaziuns che correspundan a la vardad.
3 Sch'i dat intschertezzas tar la registraziun, communitgeschan ils uffizis da stadi civil sin dumonda da las vischnancas ad ellas las caracteristi-cas, uschenavant che quellas èn cuntegnidas en il register da stadi civil.
4 Sche eveniments da stadi civil da burgaisas svizras e da burgais svizzers han gì lieu a l'exteriur, ston quels vegnir inscrits en il register d'abitantas e d'abitants pir, cur che quels vegnan inscrits en il register da stadi civil.
1 Per manar il register actual dals objects ston las vischnancas rectifitgar Rectificaziun ed actualisar permanentamain las datas correspundentas dal REA.
2 Per rectifitgar e per actualisar il REA dastga la vischnanca utilisar las da-tas da las suandantas persunas ed autoritads:
a) uffizi da stimaziun; b) assicuranza d'edifizis dal Grischun; c) uffizis dal register funsil; d) ovras industrialas.
Per rectifitgar e per actualisar il REA sco er per attribuir il EWID dastga la Dretg d'access vischnanca entrar en ils edifizis fin tar la porta d'entrada da las singulas da la vischnanca abitaziuns.
1 Per l'emprima attribuziun dal EWID han las proprietarias ed ils proprie- Obligaziuns da taris, las locaturas ed ils locaturs, las allogiantas ed ils allogiants sco er las persunas privatas administraziuns d'immobiglias l'obligaziun da consegnar
Execuziun da la lescha davart l'armonisaziun dals registers
glistas da las abitaziuns sco er da las abitantas e dals
2 Questas glistas cuntegnan en spezial il dumber da stanzas e l'auzada da tut las abitaziuns, las locatarias ed ils locataris principals da las abitaziuns ch'èn dadas en locaziun sco er ulteriuras abitantas ed ulteriurs abitants.
Sin dumonda da la vischnanca han las ovras industrialas da transmetter
ad ella ina giada u regularmain quellas datas ch'èn necessarias per deter-minar e per actualisar il EWID da persunas ch'èn sa domiciliadas u che sa trategnan en la vischnanca.
2 En quest connex valan las suandantas premissas:
a) las ovras furneschan lur prestaziuns sin il territori communal; b) las ovras mainan las datas pretendidas en il rom da lur activitad; c) la transmissiun da las datas po vegnir pretendida da las ovras tenor
3 La vischnanca determinescha, tge datas che ston vegnir transmessas, tge circul da persunas ch'è pertutgà sco er en tge furma e quant savens che las datas ston vegnir transmessas.
Numeraziun da las abitaziuns
Per determinar e per actualisar il EWID pon las vischnancas prevair d'in-
troducir in numer uffizial da l'abitaziun per tscherts edifizis u per tut ils edifizis sin lur territori communal.
2 La numeraziun da las abitaziuns po esser da gener administrativ u da ge-ner fisic.
3 Ils numers administrativs e fisics da las abitaziuns ston vegnir manads sco caracteristicas en il REA ed en il register dals objects.
4 Las vischnancas pon far sezzas la numeraziun u incumbensar instituziuns privatas da far quai.
5 Las vischnancas ston surpigliar ils custs per la numeraziun, nun ch'i saja determinà insatge auter en questas disposiziuns transitoricas.
La vischnanca definescha tut las abitaziuns che ston vegnir numeradas.
Il schema da numeraziun sco er il plazzament da las tavlas dals numers
fisics sa drizzan tenor la directiva ch'il UST ha publitgà per la numeraziun
Execuziun da la lescha davart l'armonisaziun dals registers
2 Tar ina numeraziun fisica determinescha la vischnanca il gener da las ta-vlas. Sin dumonda po ella admetter autras tavlas per singuls edifizis. Ils custs vegnan surpigliads da las petentas e dals petents.
3 Numeraziuns existentas pon vegnir surpigliadas.
1 Per l'emprima surdada dal numer uffizial da l'abitaziun dastga la visch- Funtaunas nanca utilisar las datas da las suandantas persunas ed autoritads:
a) uffizi da stimaziun; b) assicuranza d'edifizis dal Grischun; c) uffizis dal register funsil; d) ovras industrialas.
2 Sin dumonda da la vischnanca han las proprietarias ed ils proprietaris u las administraziuns d'immobiglias l'obligaziun da consegnar glistas da las abitaziuns sco er da las abitantas e dals abitants. Questas glistas cuntegnan en spezial il dumber da stanzas e l'auzada da tut las abitaziuns, las locata-rias ed ils locataris principals da las abitaziuns ch'èn dadas en locaziun sco er ulteriuras abitantas ed ulteriurs abitants.
3 Sche las funtaunas da datas ch'èn numnadas en ils alineas 1 e 2 e sch'ina inspecziun al lieu tras la vischnanca u tras terzas persunas incumbensadas na bastan betg, èn las abitantas ed ils abitants da las immobiglias medema-main obligads da dar infurmaziuns davart las abitaziuns sco er davart las abitantas e davart ils abitants da l'immobiglia respectiva.
4 Suenter che la numeraziun è terminada, returna la vischnanca las glistas rectifitgadas cun las abitantas e cun ils abitants sco er cun il numer uffizial da l'abitaziun a las persunas ed a las autoritads che han furnì oriundamain las datas tenor ils alineas 1 e 2.
Per l'inspecziun al lieu han las persunas ch'èn incumbensadas cun la nu- Dretg d'access meraziun il dretg d'entrar en ils edifizis fin tar la porta d'entrada da las sin- e da montascha gulas abitaziuns sco er da montar il numer fisic da l'abitaziun vi da l'abita-ziun u vi da la chascha da brevs.
Sch'ina vischnanca ha introducì il numer uffizial da l'abitaziun, ston
partir dal mument che la numeraziun da las abitaziuns è terminada novs ziun e contracts
contracts da locaziun e contracts da locaziun midads vegnir munids da la locatura u dal locatur cun il numer da l'abitaziun.
La vischnanca communitgescha en moda adequata ils numers da las abita- Communicaziun ziuns a las suandantas persunas ed autoritads:
Execuziun da la lescha davart l'armonisaziun dals registers
a) a las proprietarias ed als proprietaris; b) a las administraziuns d'immobiglias; c) a l'uffizi da stimaziun; d) als uffizis dal register funsil; e) a las ovras industrialas.
Tar construcziuns novas e tar midadas da construcziun po la vischnanca
obligar la patruna u il patrun da construcziun:
a) da numerar sin agens custs las abitaziuns tenor il sistem prescrit e da
communitgar quests numers ensemen cun l'inoltraziun da la dumonda da construcziun;
b) da communitgar midadas che vegnan fatgas vi da la numeraziun,
suenter che la dumonda da construcziun è vegnida inoltrada;
c) d'attribuir novs numers uffizials a tut quellas abitaziuns che vegnan
partidas u reunidas e da communitgar quests novs numers.
2 Sche la vischnanca prescriva ina numeraziun fisica, ston las tavlas dals numers, che vegnan messas a disposiziun gratuitamain da la vischnanca, vegnir montadas da la patruna u dal patrun da construcziun en moda bain vesaivla e tenor il sistem prescrit vi da las singulas abitaziuns da sia im-mobiglia, e quai uschespert che las abitaziuns èn prontas per abitar.
L'uffizi dal register funsil communitgescha mintga midada da maun en-
taifer 1 mais a la vischnanca, premess che questa vischnanca haja introdu-
2 Tar midadas da maun infurmescha la vischnanca l'acquistadra u l'acqui-stader davart il numer uffizial da l'abitaziun.
Barat e furniziun da datas
La furniziun da datas a la confederaziun ed il barat da datas cun la confe-deraziun tenor il dretg surordinà han lieu sin via electronica sur la SEDEX e tenor las disposiziuns da la lescha davart la signatura electronica en furma codada.
Tar partenzas, tar midadas da chasa e tar arrivs da persunas cun domicil u cun dimora barattan las vischnancas las datas correspundentas tranter lur registers d'abitantas e d'abitants directamain sur la SEDEX.
Execuziun da la lescha davart l'armonisaziun dals registers
1 Las vischnancas furneschan al chantun las datas da lur registers da persu- Furniziun da nas e da lur registers dals objects. La regenza regla la periodicitad, il mo- datas al chantun dus da transmissiun e l'indemnisaziun.
2 Las datas dastgan vegnir duvradas mo per evaluaziuns statisticas e per ulteriuras finamiras ch'èn previsas da la legislaziun.
3 Per quest intent po il chantun manar ina plattafurma da datas.
Nov numer d'assicuranza da la AVS
1 Per retrair il nov numer d'assicuranza da la AVS (NAVS13) tramettan las Retratgavischnancas al UST las datas necessarias sur la SEDEX en il format eCH-0099 u eCH-0083.
2 Las vischnancas procuran che las datas, ch'èn vegnidas cumplettadas cun il nov numer d'assicuranza da la AVS e ch'èn vegnidas furnidas enavos sur la SEDEX, vegnian importadas
recta ed automatisada en la software da la controlla d'abitantas e d'abi-tants.
3 Las vischnancas stattan a disposiziun al UCC per dumondas en connex cun cas intscherts e designeschan per quest intent ina persuna da contact inclusiv in numer da telefon ed in'adressa dad e-mail da la vischnanca. Questas indicaziuns communitgeschan ellas al departament.
1 Vischnancas pli pitschnas che han concludì fin la fin da november 2008 Regulaziun da fusiunar u ch'èn londervi da fusiunar per il 1. da schaner 2010 e che excepziunala n'han betg anc ina software da la controlla d'abitantas e d'abitants ch'è cumpatibla cun la SEDEX, pon furnir al UST las datas ch'èn necessarias per retrair il nov numer d'assicuranza da la AVS sur in servetsch d'internet che vegn mess a disposiziun dal UST. Suenter che las datas èn vegnidas cumplettadas cun il nov numer d'assicuranza da la AVS, pon ellas vegnir clamadas enavos sur la medema via. En quest cas vegnan las datas trans-messas en tuttas duas direcziuns sco datoteca da text dal format CSV (comma separated value). La conversiun da las datas è chaussa da las vischnancas.
2 Las vischnancas che vulan profitar da questa regulaziun excepziunala ston dumandar ina permissiun dal departament fin la fin da november 2008.
Execuziun da la lescha davart l'armonisaziun dals registers
Protecziun da datas, qualitad da las datas
Sche questas disposiziuns transitoricas na determineschan betg insatge au-
Per las datas da la controlla d'abitantas e d'abitants ston las vischnancas utilisar il servetsch da validaziun dal UST e rectifitgar questas datas sin basa dal resultat da la validaziun.
VII. Disposiziuns finalas
Tgi che violescha prescripziuns da questas disposiziuns transitoricas,
vegn chastià da la vischnanca cun ina multa fin 2 000 francs.
2 En cas levs poi vegnir pronunzià in avertiment u vegnir desistì d'ina per-secuziun penala.
Per l'execuziun tras las vischnancas valan ils suandants termins:
Il REA sto esser rectifitgà tenor l'instrucziun dal UST fin la fin da l'onn 2008.
L'attribuziun dal EGID e la furmaziun da chasadas cun l'attribuziun dal EWID ston esser terminadas fin la fin da l'onn 2009.
La software ch'è necessaria per manar ils registers sco er la colliaziun cun la SEDEX ston esser installadas fin la fin da l'onn 2008. A vischnancas pli pitschnas che han concludì fin la fin da november 2008 da fusiunar u ch'èn londervi da fusiunar per il 1. da schaner 2010, po il departament conceder in termin fin la fin da l'onn 2009.
Fin la fin da l'onn 2008 ston las vischnancas avair utilisà almain ina giada il servetsch da validaziun dal UST. Sin basa dal resultat da la validaziun ston las datas vegnir rectifitgadas, cun excepziun dal EGID, dal EWID e dal numer d'assicuranza da la AVS (NAVS13). Las vischnancas controlleschan almain anc in'ulteriura giada la quali-tad da las datas cun agid dal servetsch da validaziun e rectifitgeschan las datas fin la fin da l'onn 2009.
Execuziun da la lescha davart l'armonisaziun dals registers
Per retrair il nov numer d'assicuranza da la AVS (NAVS13) tramettan las vischnancas al UST las datas necessarias sur la SEDEX u excep-ziunalmain sur in servetsch spezial d'internet, e quai fin ils 15 da schaner 2009 u fin il termin che vegn fixà dal UST. Las datas, ch'èn vegnidas cumplettadas cun il nov numer d'assicuranza da la AVS, ve-gnan furnidas enavos tras la confederaziun a partir da l'avrigl 2009.
2 Sin dumonda da la vischnanca po il departament permetter termins diver-gents en cas motivads, premess ch'ils termins dal dretg surordinà na ve-gnian betg tangads. La dumonda sto vegnir fatga almain 1 mais avant la scadenza dal termin ordinari.
Questas disposiziuns transitoricas entran en vigur il 1. d'october 2008.
Source: http://www.svit.ch/uploads/media/%C3%9CBzRHG_rumantsch_01.pdf
July 26, 2012 What’s happening with soybean yields? Drought conditions have many growers talking about potential yields this fall. Estimates of yield change almost daily as the excessively hot, dry conditions continue. Most growers can assess their corn crop pretty easily, but assessing soybeans is definitely more difficult. Often an assessment based on weather is a more accurate pr
E-Learners’ Perception Regarding Academic Usability of Social Networking Sites 1 AfshanAmbreen 2 AsmaZafar 3 SadiaJabeen Abstract: Social networking sites (SNSs) are getting popularity nowadays among youth and its usage has also been extended to other walks of life. Few of such sites target at specific interest groups while others are general in nature. But overall, it is ser


text:
Curaschi per ina nova via - «Cultura+»
- Sonda, 26.3.2016, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 26.3.2016, 11:03, RTR
La lavur quotidiana cun var 30 enfin 40 projects ad onn mussia ch'i dovria propi in sustegn per la cultura professiunala, di Andreas Gabriel il responsabel per il project. Oz porschia «cultura+» oravant tut ina cussegliaziun ed in sustegn fitg individual. Ina dumonda resta era suenter tschintg onns: è quest project propi era pensum da la Lia Rumantscha?
En la rubrica litteratura «La vusch dal poet» preschenta Clà Riatsch «Prüma plövgia» da Aita Stricker, ina poesia che discurra dals desideris ch'ins ha la primavaira.
Redacziun: Esther Berther
Contribuziuns
-
Curaschi per novas vias - cultura+
-
20 onns pass museums svizzers
-
Tip persunal dad Esther Berther
-
Litteratura: La vusch dal poet
-
Tips da cultura


text:
Parc da vent Surselva: Nova ruta da furniziun 3 giadas pli curta
- Venderdi, 4.12.2015, 19:57, actualisà a las 19:58
La furniziun da l’energia producida sin 2000 fin 2500 meters sur mar duai da nov succeder sur la Lumnezia, e betg pli sco previs pli baud sur Tavanasa.
Empè da passa 10 kilometers lingias d’auta tensiun, pon ins reducir uschia la lingia sin mo 3,5 kilometers. Davent da Lumbrein ston las lingias dentant era vegnir rinforzadas per transportar supplementarmain l’energia producida da las rodas da vent. Per quest rinforzament èn l’ovra electrica da Lumbrein e la Repower responsablas. Ils cust per talas lingias da colliaziun surpiglia dentant Swissgrid.
L’idea da furnir l’energia sur la Lumnezia en la rait è vegnida preschentada da la firma Altaventa, la firma che vul bajegiar il parc da vent Surselva cun 20 rodas da vent en la regiun tranter Sursaissa e Lumnezia.
Ussa era cun Glion
In novum quai ch’appartegn il parc da vent Surselva è era che la vischnanca da Glion è da la partida. La raschun è quella che l'alp Cavel nua che ina buna part dal parc da vent duai vegnir construì tutga a la vischnanca da Glion, l’alp sa chatta dentant sin territori da la Lumnezia. Questa alp oriunda da Castrisch, che tutga cun la fusiun ussa tar Glion, è tenor las mesiraziuns da vent fatgas ils ultims 4 onns, il plaz il pli attractiv per bajegiar las rodas da vent.
La vischnanca da Glion che lavura cun il label citad d’energia «Energiestadt» para dad esser interessada co vinavant cun il parc da vent Surselva. Sco vischnanca vegni ella dentant betg activa, ha detg il president da vischnanca Aurelio Casanova.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Spiunascha
- Gievgia, 16.6.2016, 8:38
Ils spiuns controlleschan ils mails che nus scrivain, guardan las paginas che nus visitain e taidlan noss discurs cun il handy. Ils spiuns èn dapertut.
Scandal da spiunascha dal servetscha secret da l'America
Els controlleschan ils mails che nus scrivain, guardan las paginas che nus visitain, arcunan nossas fotos da facebook e taidlan noss discurs cun il handy. Ils spiuns èn dapertut en l'internet. Ils pli gronds spiuns digitals paran ils americans dad esser. Il zercladur 2013 è vegnì enconuschent ch'il servetsch secret da l'America ha sviluppà in grond program da spiunar. Quel po controllar il traffic d'internet da bunamain tut il mund.
Tge fa il servetsch federal d'infurmaziun da la Svizra?
A Frankfurt en la Germania è in um vegnì arrestà la primavaira 2017. Ad el vegn fatg la reproscha d'avair rimnà durant tschintg onns infurmaziuns per il servetsch d'infurmaziun da l'exteriur, pli precis, per il servetsch d'infurmaziun federal da la Svizra. Tge funcziun ha quest servetsch?


text:
(Testo in dialetto parmigiano)
Bajza sètt: un gol su corner e dù su rigor, p’r al rést ‘na béla sicurèssa e la sensasjón ch’ a gh’ sia dal materiäl par lavorär’gh insìmma
Casàni trì: un vót da divìddor a metè con chi al la fa zugär centräl ch’ al né sa gnanca d’ indó s’ cmìnnsa, mo sul prìmm rigór centräl o mìga centräl l’à fat ‘na cojonäda ch’ la né s’ vèdda gnanca a l’Amorini, e dedlì l’é partì al patatrach
Lucaréli séz: ciapär tri gol sénsa aver la colpa gnanca äd vón l’é cuäzi un record, e cuäzi cuäzi a gh’ scapa anca al gol con ch ’la sucäda strepitóza, a sarìs bastè dù bòr in meno e forsi adésa a sarìsson chi a parlär äd ‘na vitoria
Felipe séz : pù o meno stés giudìssi dal tò socio, mo sul prìmm gol a t’ gh’ äv da ciamär n’ätor zugadór insìmma al blòch sionò sucéda col ch’ l’é sucés, che vón di du al fa gol
Gobbi séz : solita partìda, puntuäla e aténta, purtrop al fa sémpor la fàsa da lù e al né gh’ à mìga pù vint’ an’, donca ‘na cuälca volta a gh’ résta al colp in càna però sa gh’é un zugadór ch’ a s’ gh’ é pól fidär a òc’ strìcch in róza l’é pròprja lù
Rosi sìncov : purtrop i zugadór dal Verón’na chi gnävon zò dala so pärta j’éron vint bòr pù bàs e vón in pù, acsì i l’àn fat balär cme ‘na trotola, e sperèmma ch’ al sé decìdda a där un colp äd machinètta a ch’ la grèssta li parchè la né s’ pól pròprja pù guardär al la dzäva anca Marco al me amigh strajè in Olanda ch’ l’é tornè a ca’ par vèddor ch’ la sconfìtta chi
Acquah sìncov : la corsa l’é la so forsa, s’ al còrra anca pòch elóra al fa fadiga a zugär anca in-t-al Fidénsa, dato ch’ a pära che il scarpètti a s’ j à faga fär dal maringón
Paról sètt : séns’ ätor al pù bón in camp dal Pärma, mi l’é dal girón d’andäda äd l’an’ pasè ch’ a dìgh che còll ragas chi l’é un gran bél zugadór, adésa i s’ n’én adrè réndor cont un pò tutt, gran corsa, du pè onést e educhè, taticamént inteligént e in pù al fa anca di gol
Marchionni du : lènngua lónga e märcia ridòtta fin dal prìmm minud, a centorcàmp sémp’r in ritärdi, falóz e narvóz, e sréza insìmma ala torta un fal da rigor péz ancòrra che còll äd Casàni, còsste chi al né sé vdèva gnanca in via Sbravati, un camp indò a gh’ zugäva di zugadór acsì balord ch’ i gh’ àn fat insìmma di condomìnni !
Casàn sìncov : am’ dagh a l’aritmètica, déz al prìmm témp, zéro al second : prìmm témp da artìssta, assist, gol, continuitè e spetàcol, second témp completamént sparì al pónt che còj mé amigh a un sért pónt a s’ sèmma dmandè s’ l’éra ancòrra in camp; Fantantonio, vè che Prandéli al vól ädla génta ch’ a zuga novanta minud mìga cuarantasìncov
Amauri cuàtor: anca jerdlà zéro tir in porta e naturalmént zéro gol e, purtrop, a m’ dispjäz dirol parchè l’é un zugadór ch’ al m’é sémpor piazù bombén e ch’ a rispetarò sémpor par l’impìggn totäl ch’al né manca mäj, l’impresjón ch’al sia ‘drè un pò a calär fizicamént, e che al pjasäl davanti al Bowling al né sia acsì lontàn
Donadón du : eh no Mìsster, chi a né gh’ sèmma mìga, ormäj cla tiritéra chi l’é ‘drè fiacär un bél po’ : a né s’ pól mìga fär un prìmm témp strepitóz e tornär in camp mòl cme di bodén fin tant ch’ a né s’ va mìga sòtta : a Firéns l’é andäda bén mo a né mìga sémpor Domenica, ansi lundì, e pò i du minud a Sansón con la mizérja ch’ a s’ vèdda li davanti ch’ a m’al läsa dir, al pär pròprja n’ordin äd scuderja, mo sa v’é d’avis äd figurär bén a lù e ai Mangiafuoco ch’ a gh’é dardè a cla strategia chi, a v’é zbaljj äd gròss parchè p’r i tifóz j’én di lavór da cicolatén ! Spajäros par piazér !
Ideo Bartós sént : cme j’ an’ dal Pärma! Domenica indrè l’é stè col ch’ al m’à emosjonè pù äd tutt i campión miss insèmma, col sò racont e al so entuziàzom in-t-al contär a tutt có vól dir p’r un ragas äd San Làzor vistìr e onorär la maja crozäda e la so gioia sòtta la curva in-t-al gir d’onór ! Gràsja Ideo d’avér arcordè a tutt có vól dir l’orgój d’ésor pramzàn cól cór crozè !


text:
Hello everyone! I can't believe it has been a week since I last posted. There has been little fairy tale related news this week--almost none--so I'm not really behind either. The biggest news is that Once Upon a Blog is active again. Welcome back, Gypsy!
Between the heat wave and other obligations, I've just been overwhelmed and needed a break. Don't think that means I've been away from fairy tales, however. On the contrary, I've been rather immersed for I have been working hard on the next book title from SurLaLune: The Twelve Dancing Princesses! You asked and I was interested myself, so it will be the next title. Beauty and the Beast and Godfather Death will be close behind--I've been doing work on those over the last year, too. Well, I've been working on several titles for twelve years now, if we want to get technical about it.
I've been researching until my brains are mush, gathering materials to translate and trying to insure that the book will have materials that are not readily available online. The irony is that there are perhaps more Twelve Dancing variants than Sleeping Beauty (there aren't really that many ATU 410 Sleeping Beauties) but they are mostly in languages I have no hopes of translating myself. I can manage romance languages and German pretty well but most of those eastern European countries are beyond my ability.
For example, does anyone read Ladinian? Not really. I have the text for a variant written in Ladinian (See Ladinian: the third official language of South Tyrol) I didn't even know this language existed and kept trying to identify it with translator tools that suggested Esperanto, Tagalong and Catalan to name a few. It is definitely related to Italian, but the vocabulary and structures are too different to parse easily and Ladinian/English dictionaries are not common or very useful.
Here's the entire text:
Inaga er' ei in retg, che haveva mo ina feglia. El lai scriver ora, che quel che sappi far qinllas treis caufsas, ch' el garegi, eurvegui sia feglia de maridar. Quoi vegn è ad ureglia ad in pauper giuven. Quel peglia curascha, et tratga ira tier il retg, e dar ina empruada. El pren eia valischa cun maglia, semelta pia sin via, e vegn en in gron naul. Cheu and' el a berglunt et urlont enzatgei snueivel. El entscheiva a tumer; tutteninaga vesa el entuorn el apir thiers ealvadie. Tumentans fiera el vi a quels la maglia en eia valischa, ils thiers maglian quei; mo silsuenter tuorna la maglia anavos tutta, e eefultscha puspei en la valischa. Ufsa vegu iu liun neu tier el, e gi tutt migieivlamein : „Trai ord da uiei treie palegns; pren quels, e salva si els, sin cura che ti eis en hasegns lura fruscha quels enta meun; e ti eis gidaue!" Senza tenta trai il giuven ora quels treis palegne, metta quels en sac, e va vinavon. Bein gleiti arriv'el en iu auter uaul. Cheu ami'el a cantout e schulont entuorn el; e tutt auetgamein er' el circamdaue da spir utschals. El fiera puspei vi a quels seu da magliar, e quels maguen taffer. Silsuenter tuorna la maglia puspei en la valischa, sco la gada avinu. Ufsa vegn in utschi tier el e gi: „Trai ora ami treie piemas e salva si quelles ein cura ti vegne en hasegns; lura fruscha quellas enta meun; e ti eis gidaueIa II giuven trai ora las píenla*, metta ellas en sac, e va vinavon. Ufsa vegn el en il tierz uaul, tier ina hetta. En quelle scadanav' ei, e petgava sin il pli ault grad. Plein marveglias arv' el la hetta, e va en. Cheu vezz' el maridare, che petgaven giu tocca gind in grep; mo devontier mava quella ensi. El fiera vi seu da magliar a quels; mo quellaga tuorna quel bucea pli anavos en la valischa. Ufsa vegn in maridur, cun ina bialla cruna sin tgau, «entier il giuven, dat aquel in ani, e gi: „Pren quel, e salva ei el, ein cura che ti eis en hasegns; lura metta quel en dett, e ti eis gidaue!" II giuven pren igl ani, e va lochen tier il retg. Leu damond' el quel, tgei el stoppi far per survegoir eia feglia sco danna. II retg munl'sa ad el in gron lag, e gi. che sin daineun stoppi quel esser schigiaus si dar tutt. „Bien!", tratga il giuven, .quei ei zitgei nnupueseivel per mei!u El va a stndigiont suonter, co far Chen lai el vegnir endamen, «es treie palegns dil linn en sac; pren ora quels, e fruscha ele enta mean. Sinquei ein tutte ils thiers salvadis vegni leu, en hau bueu ora tutt l'aua dil lag; il retg era pia bein cuntenz cun il giuven. Ufsa muofsa il retg ad el in enueivel mautun grenn de tuttas sorte, e cam onda, ch'el stoppi zavrar quei greun ein l'autra datuenn mintga sort da persei l'antra. Quei era puepei enzatgei, che fageva etndegiar il giuven. Denton lai el vegnir andamen sias treie pieman, pren ora quellas e fruscha cun ellas enta pngn. Sinquei ein tutts ils utschals egolai neuticr e han zavrao il greun en norden, tochen gl'anter gi. Quei ha plischeu al retg. Ufsa cam un ila il retg al giuven, ch'el etoppi haghiar ni en tal e tal leng in casti aschia et aschia, e zvar schon ein glanter gi. Quei deva pusjiei de etudigiar ad el. Per cletg vegn ei endamen ad el, ch'el hagi er.nc in ani de duvrar en haeegns. El pren ora quel e metta el en dett; sinqnei ein tutts ¡le miradura, et è quel cun la cruna etai leu. Quels han entschiet a haghiar il casti, ch'il retg haveva comondau ; e l'autra dameun er'el fineus. retg leva e mira ord da finiastra e vezza cheu il casti bia pli biais e gronds, ch'il eeu. Spert lai cl'vegnir il giuven tier el, e dat ad el eia feglia, cun la quala el ha fatg etupentas nozzas. (See original here because there are a lot of typos I haven't fixed from the OCR.)
Not very long and I wish I could translate it! It's the shortest variant I've found but it's completely useless in its current state. It's even more frustrating because it feels like I should be able to read it but nope, not happening.
So that's my recent life...


text:
Quant dastga in mastergnant quintar per il viadi?
- Mardi, 7.6.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 7.6.2016, 11:15, RTR
Sche la platta, il furn u la maschina da lavar na funcziuneschan pli empostan ins in mastergnant. Il quint per la reparatura cuntegnan il bler era las spesas da viadi. Ma quant dastga in mastergnangt insumma quintar per il viadi?
La lescha perscriva sulettamain ch'il mastergner dastga metter a quint ses entir temp da lavur. Quant aut ch'ils custs per il viadi dastgan esser, n'è betg reglementà. Blers interprendiders quintian summas da pauschala, auters reduceschian il tarif da l'ura ed anc ina giada auters quintian il tarif da l'ura cumplain, declera l'experta da dretg, Gabriela Baumgartner. Sch'il viadi è pli lung sa quai tut tenor vegnir char.
Discutar il pretsch avant che dar l' incumbensa
Per evitar ch'ils custs da viadi daventian pli auts ch'il rest dal quint cusseglia l'experta da plidentar l'interprendider avant ch'ins surdat l'incumbensa. Lura sanins numnadamain anc discutar il pretsch cun il mastergner. Tut tenor situaziun savess ins fixar ina pauschala u in tarif da l'ura ch'è simplamain reducì. Sche la reparatura na saja betg gist urgenta sappian ins er dumandar il mastergner sch'el haja en il proxim temp uschia ni uschia da far incumbensas en il conturn. En quest cass savessan ils clients er repartir ils custs da viadi


text:
Papa Francestg crititgescha la criminalitad organisada
- Sonda, 21.3.2015, 11:22, actualisà a las 16:51
Papa Francestg è viagià a Napoli ed ha visità Scampia, il center da la Camorra en il nord da la citad, ch'è enconuschent per sias dispitas sanguinusas tranter ils divers clans da la mafia napoletana.
Ina giada dapli ha l'eminenza crititgà la corrupziun e la criminalitad organisada. Era lavur mal-pajada ha el crititgà sco nuncristifidaivla. Papa Francestg è era s'inscuntrà cun la populaziun ed ha tegnì in pled. El ha appellà a la Baselgia ed als cartents d'impedir scadina vischinanza tar criminals.
RR novitads 18:00


text:
Deliberà statuts per nova regiun Partenz/Tavau
- Glindesdi, 9.3.2015, 18:18
Ils presidents communals da la regiun Partenz/Tavau han surlavurà e deliberà ils statuts per la nova regiun. Il matg ed il zercladur han ussa las vischnancas cumpigliadas da decider.
En las vischnancas da Claustra-Serneus e da Tavau ha il suveran da decider a l'urna, en las ulteriuras 11 vischnancas decida la radunanza communala.
Ils statuts furman la basa per la collavuraziun da las vischnancas en la nova regiun Partenz/Tavau. Davent il 2016 surpiglia la regiun las incumbensas dals circuls e da la corporaziun regiunala Pro Prättigau.
RR novitads 18:00


text:
En il Tessin po il scumond da burca ir en vigur sco planisà il prim da fanadur. Sco quai che la regenza tessinaisa communitgescha n'haja il Tribunal federal betg concedì in effect da suspensiun per dus recurs. Davart il cuntegn dals recurs n'ha il Tribunal federal però anc betg decis.
Il 2013 aveva la populaziun dal chantun Tessin approvà in’iniziativa per in scumond da sa cuvrir dal tuttafatg. En lieus publics èsi uschia tranter auter scumandà da purtar vels che cuvran l'entir corp (burca) u er la fatscha (niqab).
RR novitads 18:00


text:
Còler
Còler (nòm uficiàl en italià: Colere) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa a i pé de la Presolana (2521) 'n de la Al de Scalf.
El g'ha 'na popolasiù de 1 136 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 18,8 km² e 'na densità de popolasiù de 60 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Àngol (BS), Sù (BG), Ruèta, Vilminùr e Castiù (BG); l'è colegàt co la Al Borlèsa e la Al Seriàna dal Zuf de la Prezolàna (1.297 méter).
Ol paìs l' se tróa a 58 km de la sità e a 1013 méter söl lièl del mar e l'è öna stasiù de sci tra i piö 'mportante de la Bergamasca 'nsèma a Fòpol - Caruna.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Còler l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Encœ ve volł cuntar la stòria d'un gnaro bressan que un dí, quand que l'è andaid a visitar València, el g'ha descovert la bellessa del bilingüism e una volta tornad a casa el s'è rencorgid de l'existença de la soa lengua e el g'ha cominçad un percors de crèscita personala en quell àmbit lí... finaquè el g'ha capid que la lengua l'è una cosa que nomà i "poderós" i pœl tratar. Li persone normaly, i ver "parlants", i val negot. Meno de zero. Sciore e scior, questa l'è la stòria de come la "diplomocracia" la g'ha copad un sogn.
Questa l'è la stòria d'un scłet que 'l se cłama Michael Dallera e l'è nascid end el 1993 end la província de Bressa. L'è sempre crescid end l'istess lœg, un comun medi-grand de l'hinterland urban cłamad Villa Carcina, un poquet a nord de la cità, apena ai pè de la famosa Vall Trompła, que la g'ha daid i nedaly entrà i tants anca a la granda indústria Beretta, vuna de li emprese prodotore de armament militari płu famose end el mond. Quest gnaro l'è sempre staid come tuts i aultre scłets de la soa età, magari un po' płu solitari, un po' płu serrad en sè medem, ma sempre płutost normal. Come tants de la soa zona, anca lu el g'haviva i genitor que i parlava quell que l'era cłamad de tuts el «dialet». El g'haviva persone, en casa, que li parlava sempre en quella "lengua" que el Michael el g'haviva imparad a capir ben, ma que 'l parlava miga. L'era comun, end la zona de Villa Carcina e de Concés (l'istess Concés endovè que l'è nascid el papa Pàol VI), trovar gent que anca per strada la parlava el «dialet», enfinamai end i bar o al supermercad. Ma l'era però una roba płutost isolada. E 'l se sentiva. A la fin la lengua que te sentívet de płu l'era sempre l'italian. Ma l'era normal, l'era la lengua "justa". Anca a scœla. E i era rebellots se te doperàvet anca nomà una parola que la fœss dialetal. Forsi perquè quasi tute li maestre li era del sud Itàlia e quest "strano" dialet li le capiva miga.
Questa l'è la stòria d'un scłet que 'l se cłama Michael Dallera e l'è nascid end el 1993 end la província de Bressa. L'è sempre crescid end l'istess lœg, un comun medi-grand de l'hinterland urban cłamad Villa Carcina, un poquet a nord de la cità, apena ai pè de la famosa Vall Trompła, que la g'ha daid i nedaly entrà i tants anca a la granda indústria Beretta, vuna de li emprese prodotore de armament militari płu famose end el mond. Quest gnaro l'è sempre staid come tuts i aultre scłets de la soa età, magari un po' płu solitari, un po' płu serrad en sè medem, ma sempre płutost normal. Come tants de la soa zona, anca lu el g'haviva i genitor que i parlava quell que l'era cłamad de tuts el «dialet». El g'haviva persone, en casa, que li parlava sempre en quella "lengua" que el Michael el g'haviva imparad a capir ben, ma que 'l parlava miga. L'era comun, end la zona de Villa Carcina e de Concés (l'istess Concés endovè que l'è nascid el papa Pàol VI), trovar gent que anca per strada la parlava el «dialet», enfinamai end i bar o al supermercad. Ma l'era però una roba płutost isolada. E 'l se sentiva. A la fin la lengua que te sentívet de płu l'era sempre l'italian. Ma l'era normal, l'era la lengua "justa". Anca a scœla. E i era rebellots se te doperàvet anca nomà una parola que la fœss dialetal. Forsi perquè quasi tute li maestre li era del sud Itàlia e quest "strano" dialet li le capiva miga.
El Michael però el tentava, ogni tant, de doperar-l. El saviva miga perquè, ma l'era una cosa que ghe płaxiva, que lu el vediva come curiosa. Però tute li volte que i sò genitor i le sentiva, i ghe'l permetiva miga. I ghe dixiva "Parla miga dialet, parla italian!" e lu, magari cond el sens de colpa, el se metiva a post. Ma el segutava a miga capir el perquè li persone del sud Itàlia, tante volte anca en television, i doperava questa strana manera de parlar italian, entant que lu el podiva miga. Ma en realtà l'è justa dir que el g'ha mai sentid realment el bisogn de parlar una lengua que l'era miga l'italian, dixom, de la television. A la fin a scœla el g'haviva studiad anca l'inglés e el spagnœl e a lu ghe stava ben incí. Ghe stava incí tant ben que l'è crescid fin a rivar a ben 19 any sença parlar el «dialet», finaquè un dí l'è staid en vacança end la bellíssima cità spagnœla cłamada València, endovè que lu el g'ha notad una cosa strana: enfinamai end l'aeroport gh'era deli parole que i era miga scrivide gne en inglés e gne en spagnœl. Li somelłava spagnœl, ma lu el vediva que no l'era propi spagnœl, quell'idioma lí. Curiós comè que l'era, apena rivad end l'apartament el s'era metid dré a cercar en sul Google e lí el g'haviva faid una descoverta fœra de co: quella l'era la lengua catalana, que lu el g'haviva jamò sentid nomenar, ma que el crediva la fœss un dialet del spagnœl. El podiva miga crèder que el dialet spagnœl de València el fœss doperad end l'aeroport. L'era una roba incí strana, trovar el "dialet" scrivid come se'l fudess una lengua "vera". Pœ, però, a relèger ben la pàgina de la Wikipedia, el g'haviva vist que no l'era un dialet del spagnœl, ma propi una lengua vera. BOOM! El s'era empiçad un lumin end el sò co. «Ma alhora anca el mé dialet, magari, l'è miga un dialet de l'italian!», el g'haviva pensad. E una volta tornad a casa el g'haviva capid una cosa que la g'haveress cambiad la soa vita en manera totala.
El Michael el g'haviva descovert la soa passion: el studi del lombard, quella lengua vera que lu per quasi 20 any el g'haviva credid la fœss miga una lengua, ma una roba dialetala, sença importança, inútil. La situacion política e sociala de l'Itàlia l'era miga fàcil perquè gh'era tanta discriminacion e pœ l'istessa lengua lombarda l'era malvista de tuts, anca dei lombards medem. Donca gh'era bisogn de tanta paciença e soratut de aida. El Michael el g'haviva decidid de studiar-la comè que se g'haviva de far. Incí, metid dré al sò PC e płan płanin, el g'haviva cominçad a cercar, a lèger, a studiar tut quell que 'l podiva en sul sò amad lombard. El g'haviva enfinamai cominçad a capir que la manera que tuts i g'haviva de scríver l'era miga tant justa, perquè el g'haviva capid que la lingua la cambiava, de persona a persona, e l'era indispensable que nissun el scrivess propri comè que 'l pronunciava sedenò ognidun el g'haveress scrivid en manera diferenta. E quest el se vediva anca end li chat o end i vari grup en sul facebook, endovè que ognidun el scriviva comè que 'l voliva. El Michael el g'haviva pensad a una cosa: provar, end el sò picinin, a trar en ça un par de régole per standardizar el lombard.
L'era el 2012, quand que el g'haviva cominçad a dar-s de far. Purtrop gh'era una problema grand fess, valadir la mancança d'una base scolàstica struiturada en su la lingüística. El Michael enfaits el g'haviva freqüentad la scœla informàtica e de latin o aultre robe lingüístique ne saviva miga tant. Ma el g'haviva havid la possibilità de conóscer bella gent en su l'ínternet: aultre persone, jóvene e meno jóvene, cond la passion per el lombard. Cantants, poëty, ma anca lingüisty, que i g'haveress podid aidar-l end i bux tècnic que 'l g'haviva en quell àmbit quí. Incí, gràcie anca e soratut a lor, el scłet el g'ha podid end el temp de 3 any desvilupar un alfabet que 'l següess li línie generaly del catalan, un'aultra lengua que el bressan el stimava tant, ma que 'l fœss faid aposta per el lombard. El sò fin principal l'era permèter que tuts i lombards i scrivess precís e far en mœd que anca i catalan i podess capir-i.
Tanta l'era la gent que la'l suportava, ma end l'istess temp gh'era sempre qui que 'l le criticava per li soe idee "revolucionàrie". Ma lu el voliva nomà portar a la lux li soe idee e i sò gusts, nomà quell. El cłapava però sempre porte en faça, vuna dopo l'aultra, soratut perquè el g'haviva miga un fœlł que 'l dixiva que lu el podiva studiar la lengua. L'era come se el sò lavorar de 3 any, que l'era miga tant fess, per carità, el podess miga vésser gnanca scoltad perquè l'era miga certificad d'un fœlł, d'un diploma. El Michael el g'haviva respet per qui que 'l g'haviva passad magari 10 any de la soa vita a studiar l'istessa roba que lu el studiava de 3 any, ma el capiva miga perquè la mancança d'un stúpid document la fœss la cosa płu importanta de tute, que la annullass tuts i sforç, tute li noits passade denants al calcolador o anca nomà el respet envers a lu. Płu d'una volta el Michael el g'haviva catad su messaj privads de gent que ghe dixiva "desmet de far incí, te sét miga un lingüista" e lu l'era dré a cominçar a crèder-g. Forsi l'era miga un dreit sò, quell de studiar la pròpia lengua. Forsi el doviva far far tut ai professoron de turn, quely que cond quell'aria sempre tuta impostada, i se levava a tri metre de terra per far veder la soa bravura.
En fin dei cunts qual era-l el problema? El Michael el voliva nomà aidar. El voliva nomà proponir una vision alternativa a la sòlita. Ma l'era come se la soa vox la g'havess miga vox. L'era come se lu el parlass 10 metre sota de tuts. Perquè l'era miga diplomad, l'era miga un lingüista "real" e quest el fava sí que la soa vox la fœss nomà oget de "squerz". Incí li persone, enveci de aidar lu a imparar, a crèscer e a impłenir i bux ideològic que 'l g'haviva, i le cłapava nomà per "pipin", i le cłapava miga en sul seri.
Tri any i era passads de quand que 'l s'era improntad per la prima volta al lombard... e finalment el Michael el g'haviva capid que la soa Vox Lombarda la podiva miga exíster end un àmbit endovè que la premiava miga l'astúcia o l'intelligença (que lu el sperava d'haver-g), ma nomà el diploma e l'arrogança de sentir-s milłor. Tri any i era staids necessari per far-g capir que i prim antagonisty del lombard i era propi i lombards que i dixiva de defènder-l. Tri any i era staids necessari perquè el Michael el decidess que l'era el cas de lassar pèrder tut e de lassar que la mort del lombard la rivass, ma sença de lu, incí que 'l se podess miga sentir en colpa. Tri any i era bastads perquè lu el capiss que la vox lombarda l'existeix miga, ma l'existeix nomà la vox dei diplomads. El g'haviva capid, finalment dopo tri any, que la meritocracia, quella que la te judiga per el tò merit, l'è diventada en realtà una diplomocracia, perquè l'importa miga la validità de li toe idee, sença document te set negot e te mèritet gnanca de poder far valer el tò penser. E lu que 'l crediva que cond l'umiltà de voler imparar e de voler condivíder el g'haveress podid aiutar a salvar la lengua... póver stúpid. L'era el document que ghe mancava.


text:
Directur Thomas Hunziker banduna las pendicularas da Lai
- Venderdi, 10.4.2015, 7:29
Suenter 5 onns sco directur da las pendicularas Lai banduna Thomas Hunziker l'interpresa questa stad. El surpiglia ina nova incumbensa tar Garaventa, la firma che construescha pendicularas.
Sco quai che Hunziker ha ditg vers il Bündner Tagblatt, cumenzia ussa ina fasa da consolidaziun, suenter ch'els hajan lavurà intensivamain vid la colliaziun dals dus territoris da skis Lai ed Arosa. Quai saja in bun mument per far la midada.
Tenor il president dal cussegl d'administraziun, Christoph Suenderhauf, vegn la successiun da Hunziker reglada fitg probabel internamain.
RR novitads 06:00


text:
Recurs da surveglianza vers directur da secretariat per migraziun
- Dumengia, 5.4.2015, 17:41
Il defensur d’in um da la Sri Lanka ch’è vegni repatrià ha inoltrà in recurs da surveglianza cunter il directur dal secretariat dal stadi per migraziun Mario Gattiker.
Il 2013 era l’um vegni arrestà en la Sri Lanka, suenter ch’el era vegni repatrià ord la Svizra. Ussa vul il defensur da l'um da 35 onns ch’el pudess turnar en Svizra, nua che sia dunna e ses uffants vivan. Quai na vulevia Mario Gattiker betg garantir, pretenda il defensur. Perquai è el sa drizzà cun ses recurs da surveglianza a la cussegliera federala Simonetta Sommaruga.
Il secretariat da stadi per migraziun ha confermà tals rapports da la «NZZ da la dumengia» stoppian ins en tut ils cas sa tegnair vid ils pass da procedura. Quai munta sco emprim consultar l’ambassadura sin la Sri Lanka.
RR novitads 18:00


text:
Castlüch
Castlüch (nòm uficiàl en Italià: Castellucchio) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 5 186 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 46,5 km² e 'na densità de 112 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cürtatùn, Gasòlt, Marcarìa e Ròdegh.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Castlüch l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
I pudess vegnir stretg per Netanjahu
- Mardi, 17.3.2015, 8:25
L’Israel elegia ses parlament. Il schef da la regenza conservativa Benjamin Netanjahu sto quintar cun ina sconfitta.
Tenor retschertgas maina la coaliziun dal mez e da la sanestra da Izchak Herzog e da Zipi Livni. Tar ina victoria da la coaliziun survegniss normalmain Herzog sco manader da la pli ferma fracziun l'incumbensa da furmar ina regenza. Dentant pudess quai daventar difficil damai ch'ils alliads dal prim-minister Netanjahu, las partidas dretgas ed ultra-ortodoxas religiusas, restan vinavant fermas.
Ils passa 10'000 locals d'elecziun èn averts fin mardi saira a las 21:00 uras.
RR novitads 6:00


text:
San Murezzan perda segund gieu
- Venderdi, 13.2.2015, 8:41
Al club da hockey da San Murezzan n'èsi betg reussì da repeter la buna prestaziun dal mardi cunter Küsnacht.
Ils Grischuns han pers il segund gieu da playoffs cunter ils Turitgais cun 1:3. En la seria statti ussa 1:1.
Nagina victoria ha quai er dà per Lai/Valbella. Els han pers cunter Schaffusa cun 2:3 ed èn ussa gia 0:2 en retard en la seria.
Il club da Partenz – Signuradi perencunter ha er gudagnà la segunda partida cunter Chiasso, quai cun 5:3. Partenz-Signuradi maina en la seria cun 2:0.
(RR novitads a las 6:00)


text:
Emprim contact ed orientaziun da las pazientas e dals pazients
L’emprim discurs permetta als pazients ed a las pazientas d’entrar en contact cun lur psicoterapeutAs e da discurrer davart la situaziun e las spetgas visavi ina psicoterapia. Las pazientas ed ils pazients duain vegnir orientads oravant tut davart ils suandants puncts:
– il gener da la metoda e da la scolaziun
– las dumondas concernent la durada ed il setting (furma da lavurar) da la psicoterapia
– las cundiziuns finanzialas sco l’onurari, l’indemnisaziun da la cassa da malsauns e la moda da metter a quint las uras manchentadas
– l’obligaziun da discreziun
– l’orientaziun davart las cundiziuns d’ina psicoterapia sto vegnir fatga a moda adequata ed objectiva
PazientAs e psicoterapeutAs decidan, schebain, quant ditg e cun tge finamiras ch’els vulan far ina psicoterapia.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
La sgnocca e la satira appenzellaisa
Descripziun
Il clisché da l'Appenzellais spiertus è sa furmà la fin dal 18avel tschientaner, tranter auter tras l'ovra da Johann Gottfried Ebel. Perditgas da sgnoccas en l'Appenzell chattan ins dentant gia pli baud. Raquintaders da sgnoccas e satirichers che han success lunsch enturn conferman lura pli tard il maletg dals leghers Appenzellais. Sgnoccas raquintadas a bucca che fan lur effect e che vegnan er dadas vinavant a bucca, èn vegnidas registradas en scrit dapi il 19avel tschientaner. Sco ovra da standard vala la renumada collecziun dad Alfred Tobler da l'onn 1905. Pli novas èn las collecziuns da Ruedi Rohner, il maister da la sgnocca appenzellaisa, da Walter Koller, dad August Inauen e da Toni-Sepp Wyss. La vart politica da la satira appenzellaisa represchenta Carl Böckli, in cumbattant cunter l'opportunissem e cunter ideologias totalitaras. El ha publitgà sias caricaturas e ses versets sut il pseudonim «Bö» oravant tut en il «Nebelspalter». Per la furma moderna dal cabaret e da la satira stattan Simon Enzler ed il slam da sgnoccas («Witz-Slam») ch'è sa furma l'ultim temp e che collia la tradiziun cun la cultura da slam. Sgnoccas appenzellaisas ed istorgias spiertusas raquintadas en circuls socials, ad occurrenzas u sur cudeschs (auditivs) èn divertaivlas fin oz. Sin la senda da viandar da sgnoccas tranter Heiden e Walzenhausen pon vegnir cumbinads idealmain il daletg da la cuntrada ed il divertiment da las sgnoccas.
Gallaria d'illustraziuns
Documents sonors
Peter Eggenberger: «Hööche Psuech im Schuelzimmer» (dal disc cumpact: «Lose ond lache. Appezeller Gschichte») © Peter Eggenberger/Chasa editura da l'Appenzell, Herisau, 2006
Ruedi Rohner: «Vo de Liebi» (dal disc cumpact: «Appenzeller Witze 1») © Ruedi Rohner/Chasa editura da l'Appenzell, Herisau, 1999
Ruedi Rohner: «Schlagfertig» (dal disc cumpact: «Appenzeller Witze 2») © Ruedi Rohner/Chasa editura da l'Appenzell, Herisau, 1999
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Peter Eggenberger: Dross ond Dri. Appezeller Gschichte. Herisau, 1999
Peter Eggenberger: Jechterondoo! Appezller Gschichte. Herisau, 2009
Peter Eggenberger: Vo Tökter ond Luusbuebe. Appezeller Gschichte. Herisau, 2011
August Inauen: Us em Appezöller Witzdröckli. Rorschach, 1979
Walter Koller: Dreihundert Appenzellerwitze. Horn, 1995 (8. Auflage).
Ruedi Rohner: Appezäller Witz (3 Bände). Herisau, 1996, 1997, 2004
Thomas Fuchs: Böckli, Carl. In: Historisches Lexikon der Schweiz. Bern, 2005
Anton Josef Wyss: Trääf ond rääs. 1597 Mool uss de Witztrue im Appezöll Innerhode Dialekt. Appenzell, 2005
- Multimedia
Appenzeller-Witze
«Onderwegs" geschieht immer wieder Komisches, über das Ruedi Rohner zu berichten weiss
Ref. Fonoteca naziunala svizra:
CD20688 Tr. 11
- Dossier
- Appenzeller Witz und Satire
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 21.08.2012
Dimensiun: 263 kb
Tip: PDF
- Appenzeller Witz und Satire


text:
L’organisaziun mundiala da l’aura cun sedia a Genevra discurra da cifras alarmantas.
Uschia hajan stemprads atlantics purtà aria chauda en l’Arctica, e quai durant ils dis normalmain ils pli fraids da l’onn. Las temperaturas eran per part enturn il punct da luada. Quai haja alura influenzà il jetstream polar, e las consequenzas sajan stadas da sentir sin l'entir mund, decleran ils experts.
Per exempel saja quai stà en l’America dal Nord fitg miaivel per la stagiun, sin la Peninsla Araba ed en la Africa dal Nord percunter memia fraid per la stagiun.