text:
SAND.: Mudnés ed Mòdna, popolo ed San Zemiàn da Cugnint e di Vasco Rossi dla Zòca, zitadein che,col concertone ed lói,a-i-avî vést la nostra Mòdna pasèr da zitê ed provincia a Mutina Mundi, comerciànt dal cèinter che cun l’ucasiòun a-v sî sistemè per la vciàia, residenti dla zona Parco Ferari diligeint e tolerant, gufi e meliléngui che, vést al risultè,a-i- avî mandè zò al magoun, nobili e proletari ch’a campè a l’ambra dla Ghirlandèina a-v salut tótt quant in masa. Mè a dégh, Zemiàn, che al prémm ed lói dal 2017 a-l pasarà a la storia come al dè ed la svolta. Tanta maraia acsè a l’avìven vésta sól in dal 1977 quand a gné a Mòdna Enrico Berlinguer. I giorné d’alóra i scrivén che dèinter a l’ex Autodromo i gh’éren in zinczeintméla a scultèrel, ma a mè a-m bàla un òc’ perché a sò che in politica i nómer i dàn cun l’elastich. Comunque mè a dégh che duseinvint méla persouni per váder un cantant i én ‘na bela mócia ed geint.
SGOR.: Popà, duseintvintméla paganti!
SAND.: Bèh quall l’è a nuèter Mudnés a-l s’interèsa poch, a n-n’avam mai imparè se a la fin al Comun a-l g’ha guadagnè o arméss . Ogni modo per quall ch’a-m riguèrda, mè a la fin dal concertone a gh’aviva in bisàca i stáss sold ch’a gh’aviva préma ch’a-l tachéssa; ma la va bein acsè, cuma giva cal filosof: “L’important l’è ch’a s’i-n descàrra”!!! I giorné e al televisioun i n’han parlè per di més, i han détt che si è trattato di un evento epocale.
A m’indespiès sól per al noster Séndech ch’a-l s’é malè soquant dè préma del grande evento. I disen ch’a-gh sia gnû l’ansia da prestazione, sé, insàma, cla specie ed malattia ch’a vin a chi a-m quand i han paura ed fèr cilecca. Ma al dû ed lói l’éra bele guarî, i l’han vest in gir per Mòdna tótt argiulî ch’a-l fèva bàcca da réder e cun in testa la curouna d’ alloro
del vincitore. Comunque Giancarlo sta in campana perché a-n srà brisa al concerto ed Vasco Rossi ch’a-l farà dir ai Zemiàn s’t é stê un séndech togo o no.
Dounca Mudnés cum’a stev? I disen ch’a sàma fora da la crisi. A srà anch vera ma mè a dégh che l’istê pasèda in campagna le stê un mèz disàster: al chèld e l’arsura i han schê i malgàtt e al furmintoun, l’óvva l-è gnuda prounta in Agàst e per salvèr el besti a-i-avam duvû màtter sò l’aria condizionèda in dla stala. De stè pàss mè a-n sò in duv’ andràm a finir. I meteoròlogh e qui ch-i stódien i cambiament ed l’atmosfera i disen che l’Italia la dvintarà chèlda come l’Africa e che in Africa a gnarà cal bel fràsch ch’a gh’iven in Italia. Avrà dir che nuèter Italian andràm a ster tótt là, vést che i African a i-avàm bèle sistemè tótt chè tra Viale Gramsci e la stazioun granda.
SGOR.: Popà a t’l’ho bèle détt tanti volti, vindam tótt e gnam a ster a Mòdna, tè e la mama cun la pensioun minima a méll Euro come i v’han impruméss a sî a post, mè ch’a n-n’ho menga studiè a fagh la dmanda per andèr in dla polizia municipèla, tant sól ch’a gh’la chèva a cumpilèr i fuiàtt del multi, oppure a vagh a l’èster cun Erasmo.
Sand.: Che Erasmo? Al fiól dal campanèr ed Campgaian ch’l’è più gabian che tè ? Ma lasa pérder el fótti e làssem andèr avanti. Dounca Mudnés, a-v dév dir che a Mòdna, a sambra ch’a tira aria di rinnovamento. Per festeggèr i doméla an ed la nostra zitê e al fat che da 20 an a sam Patrimonio dell’Umanità, i nòster ministrador i han decis che forse l’éra al chès ed màtter man al portafoi e fèr soquant lavor per stèr a l’unor dal mand. Dòp tant an ed proméssi a pèr che èinter st’an i gnaran finî i lavor dèinter all’ex A.M.C.M. dove a gh gnarà il nuovo “ Parco della Creatività “ cun dèinter tant ed chi lavor che mè a-n sò gnanch dir….Tè Sgurgheghel, che’t sê el lengui furastéri è’t imparè cus’i gh fan?
SGORG.: Un Open space, un Co-Working, quàter Lab Space e una Wi- Fi.
PULO.: Dio che brótti paroli……
SAND.: Ma mè a dégh: cun tanta roba straniera gh’érel ménga un bùs per fèr dal gnòch frétt ?.
SGOR.: Ma che gnòch e tigèl…..Popà, la Modena giovani è proiettata verso il futuro. Dèinter al parco della creatività a gh gnarà: ‘na piàza, un teàter, e tanti sèli per concerti e confereinzi .
SAND.: Tótt bé lavor… l’important l’è che ‘na volta fat, in fàghen ménga la fin dal MATA.
PULO.: Eh.. quanti stori!!! In dla piàza dla manifatura a sam turnè alle origini. Préma dal Mata a gh’era la Pèlta in d’a-s lavurèva per fèr dal fóm, dòp col Mata, in fóm a gh’è andê tótt i sold ch-i han spés per fèrel. Dòla mindòla l’è sèimper cla fòla. Speram sól ch’i sèlven almeno al caval
SAND.: Mudnés girand per Mòdna a-i-ho vest ch’i én adrê ch-i giósten el cési teremotèdi, a-s vadd che la pagèla coi vót, fata da Sgurgheghel l’an passê per al Séndech, l’è cuntèda.
SGORG: Sé,però secand mè al noster Séndech a-l g’ha ancàrra degli scheletri nell’armadio.
SAND.: In dl’armàri? Galbéder, Giancarlo gli scheletri, come ed dî tè, a gh’i-ha ancàrra in dal parco!!! Tè n vàdd ch’i n gh’l-a chèven ménga andèr avanti e fèrla finida cun ‘sta storia dei chioschi. A sàm rivè al punt ch’a-s fám réder adrê da tótt. Dòp trî an a gh’avam ancàrra cal belvedere in dal noster parco del ‘ste mèzi cà: a va a finir ch’a gh’andrà dèinter soquant abusiv che dòp a-n gh’l-a cavàmm piò a mandèri via.
PULO.: Guèrda che i abusiv cume-dî tè, i én quesi tótt migrant seinza fissa dimora e cun poch da magnèr .
SAND.: Scolta Pulonia, la cà a farám fadiga a dèrla a tótt … anch se i nòster ministrador i èn adrê a studièr ‘na soluzioun in dal Muràn, ma per al magnèr a-n gh’é gnanch un problema: i han pensè ed dèregh i macaroun ch’a gh’è armès l’ultma festa dl’ Unitè .
SGOR.: Bèle cott ?
SAND.: Ma che cott galbéder! Qui ancàrra inscartuzè, anca tè. Csa vót, data la schèrsa afluèinza di partecipant e di volontari, a gh’éra armès da magnèr anch per stetr’an. Però Mudnés a vin ‘na bèla ràbia vàder tant lavor ch-i partésen e po’ per ‘na ragioun o per n’ètra i blòchen e i stan férem per di an.
PULO.: Ma a-n n-è ménga tótta colpa di nòster ministrador, veh! L’è che tótt i vólen dir la sua. A gh’è L’Italia Nostra, l’Italia Vostra, la Sovrintendeinza, la Sottointendeinza e tótt chi èter figadèin ch’a gh va adrê. Bisgnarév fèr come i han fat a Castelnov, vèh: dòp tanti discussioun sovra in d’a màtter l’effigie del suino miracoloso, ‘na bèla matèina i Castelnoves i s’én desdê cun la statua dal porch davanti a la césa e chi s’é vést s’è vést.
SAND.: A-m vin in meint, Pulonia, anch cla partida ed Don Mantovani, l’ex pàregh ed la Crusàtta, beh, i-n vliven ménga ch’a-l tiréssa zà la césa vecia. Dòp tant tira e mòla ‘na not don Sergio a-l s’é fatt al ségn ed la cròs, l’ha dmandè scusa a nòster Sgnor e la mateina dòp ed la césa a gh’éra armès sól al campanil!!! Decisioun a gh vól!!! Dla decisioun in di lavór, èter che bal!!! A proposit ed decisioun a sun cunteint che finalment i nòster ministrador e i loro consulenti i han catè al post in d’a màtter la statua dal nòster Lucianone Pavarotti. Secand mè a-n gh’éra ménga bisàgn d’un gran stódi per capir ch’l a vliva méssa lè atach al teater ch’a l g’ha bèle al sô nam, ma dato che in Italia a sàm di specialésta a fèr dvintèr dificil i lavor facil, a gh’è vlû dal teimp a vétta. I han fat come chi zugadór da footbàl, ch’i s pàssen la bocia un cun cl’èter…..ma nissun al tira in porta. Finalmeint i han fat un gran bèl lavor e al nòster Luciano i l’han méss sàtta al pòrdegh, a braz avért come s’a-l vlésa brazèr tót i Zemiàn. Invece a dév dir ch’a m-é piasû poch al programa per ricordèrel a dés an da la mort. Oh, va bèin la Màssa in Dòm, al conzért in teater, ma a mé a-m piasiva dimandi de piò quand i Mudnés i-s catèven chè, in Piaza Granda, sàtta a la Ghirlandèina e brisa a Verouna dèinter a l’Arena!!!! A vad cun piasér che in dla nòstra zitê i aumèinten i turésta che i riven da tótt al mand per vàder al Dòm, la Ghirlandèina, al palaz Duchèl e adès anch la statua ed Pavarott, ma anch perché i han savû che tótt el stmani in cèinter i fan del manifestazioun in d’a-s magna e a-s bavv cun ‘na móccia ed banch ed roba da magnèr ch’l a vin da tótt’Europa. Però sgnor ministrador s’a vlî che i turésta i pòrten a cà un bel ricord, Mòdna bisàgna tgnirla pulida, càter ‘na soluzioun per el céch, sistemer el stred e ai turésta, fèregh finir il ciclo fisiologico.
PULO.: Il ciclo fisiologico?… Sandroun csa vól dir il ciclo fisiologico ?
SAND.: A vól dir che s’i dan tant da magnèr, i han anch da càter la manéra di provvedere agli urgenti bisogni del corpo. Insama bisàgna ch’i fàghen di cèso!!!! Al diurno in Piazza Mazini al fàni o al disni sól?
PULO.: Veh Sandroun fa bèin arpunsèr un poch la lengua e làssem dir quel anch a mè: Ragazóli, gh’éri anch’ uètri al concertone dal Blasco ? Mè col mê amighi a i éren propria davanti al pelch, a mumeinti al tuchèven, a-m sun pérsa gnanch ‘na parola…. Dio che emozioun…. Quand l’ha cantè: “FAMMI VEDERE” a sun stèda lè lè per butèregh al regipèt anca mè…ma csa vliv…un po’ perché a n-n’ho truvè nissun ch’a-m tuléssa in spala, un po’ per al cunfrount….. a-m sun tratgnuda….. Quand a sun turnèda a cà a sun córsa a desdèr Sandroun ch’l’éra bele a let e a g’ho dett “ Sai cosa potremmo fare io e tè” prima che venga l’alba chiara??? “ Al m-ha rispost “ A psam durmir subétt vést che dmatèina a zinch’or a-s sam d’alvèr a mónzer”. A-m sun avilida e meinter andava a lett anca mè, a-m rindiva count ch-aviva spusè propria un am urdinari. Per al rest i solit lavor. Casa, lavoro e chiesa . Però, ragazóli, un quel a v’l ho da dir. Cus’éla sta storia che in Italia el nòstri dann e-n fan piò di fiò?. A n g’ho ménga la pretesa ch’a n’avidi dés o dàdes come ai teimp ed la nona ma almeno trî o quater sé. Ev-sî v descurdèdi la dutrèina “ Crescete e moltiplicatevi “ a-n tulídi brisa eseimpi da mè e Sandroun ch’a n’avam fat sól un…..
SAND.: Ma csa vót Pulonia quand avam vést cum’a l’è gnû al prémm avam pensè ed dèregh a moc’. A proposit ed fiô, veh Pulonia, cun Sgurgheghel sàmm’i a in regola cun el vaccinazioun?
PULO.: Ma sicura!!! A gl-i ho sgnèdi in dla lavagna insàm el dati ed quand ed port el vachi al tòr.
SAND.: Meno male, perché el vaccinazioun i n n’én ménga da tór sàt gamba. Mudnés prémma ch’a-s végna sira ados, a gh’avrév ancàrra soquant lavor da dmandèr ai nòster ministrador. Ad eseimpi: cum’a sàmm’i-a méss con la riqualificazione ed l’ex fonderia e che fin al fatt al progètt ed porta Sant’Agustèin? E la sistemazioun ed piàza Mazzini e piàza Mateoti ? El strèd pensèv ed sistemèrli o andèv avanti a fèr la vecia? Ma csa vliv Zemiàn, mè al dmàndi a li fagh ma lor si avvalgono della facoltà di non rispondere e nuèter a la ciapàm sèimper in dal bisachèin. Oh! Però a stèr chè a descàrrer a-s vin sira adòs e a Erio, al nòster caval, a gh piès poch andèr in gir ed nott. A proposit d’ Erio a m’éra gnû vóia per Sant’Antáni, ed fèrel bendir dal noster Vàschev, po’ a-i-ho pensè che forse per Monsignor Castellucci a psiva éser un conflitto d’interèsi dato ch’i gh’han al stàss nàm. Piotòst, Pulonia, ma quand ed nott tè e al tô amighi a gnî a cà da la tombola a-n n’aviv ménga paura cun tótta la violenza ch’a gh’è in gir ?
PULO: Dio…speram ch’a n-s capita mai, ma s’i-s duvéssen, molestèr ed sicur a n n’ aspettam brisa 20 an a fèr la denuncia.
SAND.: A proposit Zemiàn a vliva dmandèrev un lavor. En-i bèle gnû a ruber a cà vostra ? S’i n n’én ménga gnû, preparèv, perché prest l’a-v tucarà!!! ‘Na volta chi andèva in tótti el cà l’éra al prét a purtèr la bendizioun, adèsa a gh va i lèder a purtèr via tótt quall ch-i càten. Mè a degh ch’l a s’è cambièda!!! A sam tant rassegnè ch’a n fam gnanch piò la denuncia ai carabinér, tant i-s disen: “lo sappiamo chi sono”. E alóra mè a degh s’a savi chi én perché a n- n i ciapèv???. S’a fóssa sól per i sold ch’i-t pòrten via, pazinzia, l’ è ch’i-t dan anch del bòtt da comunioun e déta cuma la vol déta a tàcam a éser stóff di porgere l’altra guancia; a-n vrev ménga che i zitadèin i rivéssen a tór di provedimeint e i mitéssen sò del trapli cuma fam nuèter in campagna per ciapèr i poundegh !!! Ma mè a me dmand un quel: se i noster Governant in gh’l-a chèven brisa a fèr del lég’ per castighèr i delinqueint, almeno ch’i-n faghen ónna giósta per tutelèr i galantam.!!!!!
SGOR.: Popà, per piàser, taia curt ch’a i-ho prèsia d’andèr a cà.
SAND.: Be’ in du’è-t d’andèr ch’l-è giuvidè e a gh’è anch el butéghi srèdi?
SGOR.: Ma che negòzi d’Egétt a i-ho d’andèr a un funerèl…
SAND./PULO.: A un funerèl ?.
SAND.: Ma chi è mort ?
SGOR.: È mort al Mòdna football club.
SAND.: Beh, ma acsé ed colp?
SGOR.: Ma chè ed colp, l’éra bèle malè da dû an; tótt a sperèven ch’a gh saltéssa fóra invece …
SAND.: Ma dé so, cum’è l mort?
SGOR.: L’è mort “ caliendo “ dalla serie B alla serie C, po’ l’è caschè anch dalla serie C, a la fin l’éra méss tant mèl, tant mèl che nissun a l’ha tolt a man e a gh’é tuchè murir!
SAND.: Beh ma….. e al dutor ch’a gh-l’aviva in cura é-l mort anca lò?
SGOR.: No…. al dutor? Quall lè a n n’è ménga mort ….a l s’é dè malè e le andè a fères curèr a Montecarlo.
SAND.: Ma quàsta l’é ‘na tragedia!!!! I tifos dal Mòdna seinza ‘na squedra … un lavor mai sucess in tótta la storia dal Mòdna Football Club.
PULO.: Piò che ‘na tragedia l’è ‘na vergágna!!!!!. Ma ed chi è-la la colpa ?.
SGOR.: Mama, t’a-l sè anca tè che la colpa a-n la vól nissun, ma se al Mòdna l’è falî piò d’un quelchidùn a-l gh’ha del colpi, e ménga pochi e …..ch’i m vól capir…a-m capéssa. E ai tifos dal Mòdna come mè a dégh:” Ragaz, sò cól morèl e guardàm avanti; partir da zero l’a srà dura ma il cuore Giallo blù riprenderà presto a battere più forte di prima. FORZA CANARINI!!!!!!!!” Meno mèl ch’a gh’avam la Ferrari ch’a per ch’l-a sia in ripresa, anch se st’an l’ha fat dimandi fómm e poch arost. A-s salvam coi ragaz ed la pallavolo ch’i van come di treno e a pèr che, grazie alla Catia, arivaràm a la fin a testa èlta.
SAND.: E adèsa, Mudnés, l’è ora ch’andám vers cà . Préma però a vói salutèr al nóv cmandant ed L’Academia, al generèl Mannino e al nóv questór Santarelli ch’a-l gh’ha un nam ch’l’è tótt un progràma, un salut anch a Monsignor Morandi ch’i l’han fat Arcivàschev e Segretario della Congregazione per la Dottrina della Fede, ma nuèter a l’aspetám spáss a Mòdna perché a savàm ch’a l sta mèl luntan da la Ghirlandèina e… dai noster turtlèin. E a tótt uèter Zemiàn a dégh arvàdres a ‘stètr’an, ch’a speràm cogl’elezioun ch’a-s descurdáma la crisi dal tótt; a-n me dmandèdi ménga un cunséli per chi vutèr….a sun sicur ch’a gh-la cavè a sbaglièr da per uèter, per intant purtè pazìnzia per via del strèdi intasèdi e pini ed bus e dal cávi in tangenzièl. Zerchè de stèr in salut, tgnî d’oc’ al colesterolo e i triclicerdi, stê luntan dai pericol e dal badanti tròp bèli, e a-n cambièdi ménga, stê sèimper acsè:
s’cett, sincér, lavurador e atach a la famìa, perché l’è vera che al mand a gh’è dimandi buon da gninta, ma a gh’è anch tanta brèva geint. E come sèimper a m’arcmand tgniv stréch a la piòpa, ch’l’è po’ cla piòpa èlta e sácca piantèda in dl’umbréghel ed Mòdna e ch’l’a-s ciàma Ghirlandèina.


c: text/html

text:
Beschreibung
Brass Band Berner Oberland, Vokalensemble incantanti cantus firmus surselva
Brass Band Berner Oberland / Vokalensemble incantanti cantus firmus surselva – Perlas rumantschas III (DC)
Sursilvan
Radio Rumantsch , Lucerne Music Edition, 2019, Bestellnummer 20190325
Chanzuns rumantschas arranschadas per furmaziun da brass band ed chor maschadà interpretadas da la Brass Band Berner Oberland, Vokalensemble incantanti e cantus firmus surselva sut la direcziun da Corsin Tuor, Christian Klucker e Clau Scherrer.
1. Brass Band Graubünden March
2. La patria
3. Cor, pertgei eis aschi trests?
4. Alla notg
5. La passiun
6. Bufatg
7. Ei tucca da notg
8. Il chant da L’En
9. Sut steilas
10. Cur chi vain la not
Ähnliche Beiträge

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Heike Wiechmann
Il viadi privlus da Tigrin
Vallader
Lia Rumantscha, 2012, numer d’empustaziun 978-3-03900-101-9
Il giattin Tigrin es cuntaint! Finalmaing ha’l chattà ün dachasa. Ma svelt bada Tigrin cha sia patruna nun inclegia ingün spass, cur chi’s tratta da giovar e da tschüffer mürs. Quia nu voul Tigrin restar! Uschè decida’l spontanamaing da scappar. Ma la vita sün via es düra. Ingio dess Tigrin durmir, che dessa’l magliar? E co as defender cunter chanuns nairs? Per Tigrin cumainza ün viadi plain aventüras…


text:
191
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El Serapiun d'Antiochia el diventa patriarca de Antiochia.
- L'imperadur Commud, cunt el cunsideràs el növ fundatur de Ruma, el reciama la cità cunt el nom de Colonia Lucia Aurelia Nova Commodiana.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Il mars èn ils pretschs da producents e d'import creschids levamain en Svizra. Cumpareglià cun il favrer èn quests pretschs creschids per 0,3% ed ha cuntanschì in nivel da 102,2 puncts. Cumpareglià cun il medem temp da l'onn avant èn ils pretschs da producents e d'import però sa reducids per 0,2%. Quai mussan las cifras actualas da l'Uffizi federal da statistica. Responsabel per ils pretschs pli auts èn surtut ils products d'ieli. Vegnids pli bunmartgads percunter èn las «ulteriuras» mangiativas.
Ils pretschs da producents èn in indicatur per ils pretschs da consuments, cunquai ch'ils augments da custs da producziun vegnan normalmain mess a dies als consuments.
RR novitads 09:00


text:
Mont Pennin
I mont Pennin i inn ona cadena de montagne longa pu o manch 1'200 km che la traversa tuta la penisola italiana del volt al bass, e che forma' na spece d'arch cont la part a ovest. La ponta a nord l'è quella del Coll de Cadibona e quella a sud l'è l'Aspromonte, in faccia al stregg de Messina, in Calabria. I Pennin i varien in larghezza de 'n minom de 30 fin a’n massom de 250 km.
Alter progetModifega
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su Appennini
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Appennini


text:
Carl von Linné
Carl Nilsson Linnaeus (dientàt Carl von Linné dòpo che 'l g'ha ciapàt el tìtol de nòbil, e cunusìt per lo piö apéna come Linneo; nasìt a Råshult ai 23 de màgio del 1707 e mórt a Uppsala ai 10 de zenér del 1778) l'è stat en biòlogo e scritur svedés, cunsideràt el pàder de la clasificasiù scientìfica modèrna de i organìsmi vivèncc. La lètera L., che se mèt a la fì de le indicasiù de nomencladüra binomiàl endèi catàloghi de le spéci, la identìfica 'l cognòm del sciensiàt.
Biugrafìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è nasìt ai 23 de màgio del 1707 endèna faturìa 'ndèla pruvìncia de Smaland, (endèla Svésia del sud, contèa de Kronoberg) de Nils Ingemarsson, en contadì, e Christina Broderson, fiöla del pastùr protestànt del paés. A la mórt del sò suòcero, quan che Carl el gh'ìa apéna 18 més, Nils el g'ha ereditàt l'encàric de pastùr de la comunità. El bubà de Carl l'ìa 'nteresàt ala botànica, tat che 'l gh'ìa dicidìt de ciapà come cognòm Linneus, operasiù chèsta che l'ìa miìa tat de móda a chèi tép là 'n svésia. Linneus l'ìa la latinizasiù de la paròla dialetàl linn (che völ di tèi) perché 'l gh'ìa töt zó l'edèa de 'na bèla piànta de tèi che gh'ìa 'n bànda a la cà 'ndóche l'ìa nasìt.
Apò a Carl, che l'ìa stat destinàt a 'na cariéra de prét, el g'ha dimustràt amò de picinì 'n grànt interès per la botànica, tat che 'l sò maèstro de sciènse, che l'ìa apò a 'l dutùr del paés, Johann Rothman, el g'ha cunvincìt sò pàder a fàl stüdià 'ndèl'università de Lund. Endèl 1727 isé 'l se iscrìf a l'Università 'ndóche 'l g'ha cuminciàt a stüdià de dutùr, la 'l sò 'nterès par che l'ìes suratöt miràt a stüdià le sostànse che se doperàa a chèi tép là, che i ìa quàze töte fàde co le èrbe. L'an dòpo (el 1728) el s'è spostàt endèl'Università de Uppsala, la migliùr de la Svésia, endóche l'è dientàt aliévo de Olaus Rudbeck el Zùen. Linèo 'l g'ha pasàt el piö tat del sò tép a catà sö e stüdià divèrsi tìpi de piànte.
Zamò 'ndèl 1730 el sò método de clasificasiù tasonòmica el vàmbia a ciapà fùrma. Amò de stüdènt, l'ìa riàt a la cunvinsiù che i órghegn de riprudusiù de le piànte, cioè che le parcc del fiùr (pétali, stam, pestéi, ecc.) i püdìes véser dopràcc come bàze per fa la clasificasiù e 'l gh'ìa scriìt en tratàt sö chèsto argomènt, Preludia Sponsaliorum Plantarum ("Le spùze de le piànte"), che 'l gh'ìa fat otègner amò prim de fenéser le scöle, la puzisiù de profesùr al giardì botànic.
Endèl 1731 l'Académia de le Sciènse de Uppsala la g'ha mitìt i sólcc per la sò spedisiù 'n Lapònia, perché Linèo 'l gh'ìa mìa tàte palànche. El g'ha scriìt en rapórt de la sò spedisiù etnogràfica e botànica endel'òpera Lachesis lapponica (püblicàda endèl 1811 dòpo che l'ìa mórt); endèl 1734 el g'ha organizàt n'ótra spedisiù endèla Svésia centràl. I risültàcc scientìfic i è stàcc ilüstràcc endèl'òpera Flora Lapponica Exhibens Plantas per Lapponiam Crescentes, secundum Systema Sexuale Collectas in Itinere Impensis (1737). Endèl 1735 el va a stà 'n Olànda e 'l fenés i sò stùde de midizìna a l'università de Harderwijk. Dòpo però el se iscriìt apò a l'università de Leiden per nà aànti co i sò stüde. En chèsta part de la sò éta la sò reputasiù de botànic l'ìa zamò grànda e ricunusìda. Endèl 1738 l'è turnàt en Svésia 'ndóche 'l g'ha ambiàt a fa 'l sò mestér de dutùr e 'l s'ìa dedicàt suratöt a la cüra de la sifìlide.
Endèl 1739 l'è stat giü dei fondadur de l'Académia Svedés de le Sciènse. Endèl stès an el s'è spuzàt con Sara Morea, fiöla de 'n óter dutùr. Du agn dòpo, endèl 1741, el g'ha utignìt la càtedra endèla la facoltà de midizìna a l'università de Uppsala ma l'an dòpo el l'ha cambiàda con chèla de botànica, dietética e matéria mèdica (che 'l g'ha mantignìt fin quan che l'è mórt). A Uppsala el g'ha risitemàt el giardì botànico, e 'l g'ha mitìt zó le piànte segónt el sò ùrden de clasificasiù.
Linèo l'è nat aànti a organizà spedisiù en töt el mónt, co l'edèa de troà e clasificà töcc i éseri vivèncc e i minerài de la Terra. Divèrsi dei sò stüdèncc i g'ha partecipàt a le sò spedisiù e 'n quac vergü adiritüra i è mórcc durante i viàs.
Endèl 1758 al g'ha töt l'azienda de Hammarby endóche 'l g'ha mitìt en pé 'n museo destinàt a reséer la sò colesiù privàda.
Endèl 1761 el re Adólfo Federìco de Svésia el g'ha conferìt el tìtol de nòbil col qual el Linèo 'l g'ha cambiàt el sò nom en Carl von Linné.
I öltem agn de la sò éta i è stacc segnàcc de la depressiù; endèl 1774 el g'ha ìt 'na série de 'nfarti e 'ndèl 1778 l'è mórt.
Nomencladüra binomiàl[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sò mèret piö grant l'è stàt la definisiù e la 'ntrudusiù, 'ndèl 1735 de la nomencladüra binomiàl per el sistèma de clasificasiù de le piante e de le bès•ce. Con chèsto método tasonòmic (ideàt póc méno d'en sècol prìma de Bauhin) a ògna organìsmo ghe vé dat du nòm (en latì): el prim el se riferés al Zèner de apartenènsa e l'è precìs per töte le spéci che g'ha 'n cümü 'n quac caràter principàl (nomen genericum); el segónt nòm, che de spès l'è descritìf, el desègna la spéce éra e pròpia (nòm specìfic). La portàda de l'inovasiù l'è stàda enòrme; prìma che vignìes adotàt la nomencladüra binomiàl, el sistéma de nomencladüra l'ìa bazàt söndèna lónga descrisiù de ògna piànta, 'n latì, per töcc chèi caràter particolàr che i ìa ritignìcc importàncc, endèna maniéra del töt arbitrària, de ògna clasificadur.


text:
Ediziun Apart – Ils davos onns han las auturas Sibylle Mani, Tania Zanetti e l’autur Lars Haefner sviluppà in guid da viandar biling cun 21 turas, inspiradas da 30 ditgas localas da la part sura da la Surselva.
Il cudesch maina atras ils pli bels lieus da la Surselva rumantscha, da la tgina dal Rain enfin Breil, sur la planira auta da la Greina e la Val Lumnezia. Las propostas da las rutas cumpiglian differents grads da difficultad e sa drizzan ad in lartg public da viandants.
Il guid cuntegna ina carta cun ina survista da tut las turas sco era ina descripziun curta cun il caracter e las particularitads, start e punct en mira, lunghezza, autezza e durada.
Ultra da quai dat igl ina descripziun detagliada cun bleras fotografias attractivas, infurmaziuns fundadas tar la ruta ed il conturn, in profil d’autezza sco era la ditga per tudestg e sursilvan cun illustraziuns sviluppadas spezialmain per il guid. Ulteriurs highlights èn las cartas artisticas sco era l’occupaziun profundada cun l’istorgia da las ditgas.
L’ediziun d’in tal cudesch e mo realisabla cun l’agid finanzial da donaturs, per exempel per cuvrir ina part dals custs per il lectorat e correctorat, layout, squitsch e per la distribuziun dal cudesch. Ord quest motiv avain nus lantschà ina campagna da crowdfunding.
Sustegna uss il project sin lokalhelden.ch/wanderfuehrer ed obtegna perencunter il cudesch èd in bel product ni in’aventura en la regiun.
Natiralmain sas ti preempustar il cudesch gia uss.
Text e fotografia: Ediziun Apart, Sibylle Mani, Tania Zanetti, Lars Haefner
Forsa er insatge per vus:
-
5 giadas quatter paraids Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. Nossa lingua è noss da chasa, uschia…15 da december 20211151 giadas
-
5 giadas sco chaun e giat Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E ch’i dat nundumbraivlas locuziuns e proverbis cun…04 da november 20211278 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai…18 d'avust 20211622 giadas
-
5 giadas sport tranter las lingias Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la…21 da fanadur 20211685 giadas


text:
Lukas Engelberger, il president da la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da sanadad GDK, sustegna l’offensiva da vaccinar dal Cussegl federal. Quai ha el declerà envers la «Sonntagszeitung».
Offensiva betg mo legitim, mabain necessari
La vaccinaziun saja la suletta via ord la crisa, uschia Engelberger. E la Svizra saja fin uss en sia campagna stada fitg precauta e cun plain resguard. En vista da la grondezza dal problem e la situaziun dals fatgs na saja quai betg be legitim, mabain era necessari dad ir communablamain en l'offensiva. I na dastgia betg pli esser in tabu da s'engaschar per la vaccinaziun. In'obligaziun da certificat per il plaz da lavur sco en auters pajas, va per Engelberger memia lunsch. Per il temp liber saja ina obligatori giustifitgà, perquai ch'ins possia impedir infecziuns.
Campagna da vaccinar
Il Cussegl federal planisescha in’offensiva da vaccinar ensemen cun ils chantuns. Quai tranter auter cun in'emna da vaccinar naziunala, ulteriurs 170 posts da vaccinar mobils, offertas d'infurmaziun persunalas e cun bons da 50 francs per persunas che vegnan da persvader autras da sa laschar vaccinar. Questas propostas ha el tramess en consultaziun. Custar duaja l'entira offensiva 150 milliuns francs. Definitivamain decider vul il Cussegl federal ils 13 d’october.
Ord l'archiv
A partir dals 13.09.2021 vala l'obligatori dal certificat schlargià. Tgi che vuless per exempel ir endadens en ina ustaria a magliar, sto mussar il certificat.


text:
Danunder vegn noss'electricitad en il futur? Per ina gronda part ord funtaunas regenerablas sco vent, aua u era sulegl. Mo per ch'i rendia era d'investir en novs indriz stoppian quels era suenter la fin dal sistem da la KEV, l'indemnisaziun per cuvrir ils custs da la furniziun d'electricitad, retschaiver in sustegn finanzial. Mo uschia possian ins impedir ina rusna en la producziun d’electricitad. Da quest avis è suenter il Cussegl naziunal era il Cussegl dals chantuns ed ha perquai era detg Gea ad in'iniziativa parlamentara che vul segirar il sustegn per tals indriz enfin il 2030.
Betg negliger ils tschains d’aua
La Chombra gronda vul dentant anc dapli. In'allianza da represchentants dals chantuns da muntogna ha persvadì il Cussegl dals chantuns dad era gist prolungar ils tschains d'aua enfin il 2030. Oriundamain eri previs ch'il maximum da 110 francs per kilowatt prestaziun brutta valia mo enfin la fin dal 2024. Per il temp suenter dueva il Cussegl federal preschentar in nov model, il pli probabel cun tschains pli bass.
Per il cusseglier dals chantuns grischun Martin Schmid da la PLD, il president da la cumissiun preparatorica, è cler ch'ils tschains d'aua ston vegnir prolungads. Il Cussegl naziunal sez haja decidì da prolungar il supplement da rait ch'ils consuments ston pajar per promover las energias regenerablas. Cun quai vegnia l'entira discussiun enturn sustegns e custs dal provediment d'electricitad lantschada da nov.
Qua èsi per nus logic ch’era il tschains d’aua tutga vitiers. Nus vulain che la forza idraulica restia vinavant, quai per in provediment d’electricitad segir e che las concessiuns vegnian renovadas. Per cuntanscher quai dovr'ins segirtad giuridica e da planisar. E perquai n’èsi betg correct da laschar in element ordvart
«In ‘Buabatrickli’ da la Chombra pitschna»
Mo quai saja ina tut autra discussiun, respunda il cusseglier naziunal e politicher d'energia Christian Imark da la PPS. Davart ils tschains d'aua saja da decider cura ch'ins discuteschia davart il futur da l’entir provediment d'electricitad.
Ed ussa va quai per ina soluziun transitorica per impedir ina mancanza en la lescha. E là na duess’ins betg discurrer davart ils tschains d’aua perquai che quai chaschuna mo grondas discussiuns. Ed a la fin periclitescha quai l’entir project.
El n’haja perquai era betg spetgà quai pass dal Cussegl dals chantuns, conceda el. E dal tut schuber na saja quai halt lura schon betg.
Mintga represchentant d’interess emprova da segirar ses interess perquai ch’els han tema ch’il project grond, il provediment d’electricitad dal futur, che quella pudess far naufragi
«I dovra ussa segirezza da planisar»
Han ils chantuns da muntogna pia simplamain nizzegià la chaschun per segirar ils tschains d'aua era sur il 2024 ora? Martin Schmid conferma quai.
Quai è natiralmain schon era stà in patratg che nus sco represchentants dal chantun Grischun e da las vischnancas avain vulì purtar en la discussiun. Nus vulain segirezza da planisar e da dretg e nus essan persvas ch’igl è bun da reglar quai ussa per evitar che quai tema vegnia anc ina giada en il parlament mabain che nus pudain avair en vista l’entir.
E perquai saja tenor lur giuditgar absolut endretg e necessari dad ussa reglar las dumondas dal tschains d'aua enfin il 2030.
La proposta dal Cussegl dals chantuns è ussa pia sin maisa e gia glindesdi discutescha il Cussegl naziunal surlonder. Sche lez è lura propi pront da dar maun per quai cumpromiss è dentant intschert.


text:
Suraua
Suraua era ina vischnaunca politica svizra el cantun Grischun. Ella ei oz in vischinadi dalla nova vischnaunca Lumnezia. Ella ei dapi 2016 part della Regiun Surselva.
Il vischinadi cumpeglia las fracziuns da Camuns (Masauns / Sutscheins / Camuns / Runs), Peiden (Peiden Vitg / Peiden Bogn / Suadetsch), Surcasti, Tersnaus ed Uors. Igl onn 1880 dumbravan las tschun anteriuras vischnauncas total 556 habitonts. Oz, 132 onns pli tard, habiteschan 248 persunas sin intschess da Suraua.Suraua ha in Chor mischedau, ina musica che suna ed in'uniun da giuventetgna. Il lungatg ufficial ei il idiom romontsch sursilvan.
Historia[modifitgar | modifitgar il code]
La vischnaunca da Suraua era sortida il 1 da schaner 2002 ord la fusiun dallas anteriuras vischnauncas. Il num Suraua duei vegnir neu dalla Lumnezia su. Ina gronda part dils purs da Suraua, principalmein quels da Surcasti e Tersnaus, possedevan terren agricol sin intschess da Degen e Vignogn. Leu vegnevan quels dalla vart dretga dil Glogn numnai quels da leuvi, quels da tschella vart digl Glogn, quels da Suraua. Aschia duei il num Suraua esser naschius. Il Chor mischedau Suraua e la Societad da musica Suraua han francau quei num cun lur fundaziun. A caschun dalla fusiun dallas quater vischnauncas ha il num dalla futura vischnaunca secapescha dau negina discussiun.
Duront ils davos decennis ha giu liug en tuttas fracziuns da Suraua ina meglieraziun generala da funs. Quella ha purtau ina midada dalla structura agrara ella vischnaunca. Ina gronda reit da vias cun ina lunghezia da rodund 47.5 km segirescha oz igl access al terren agricol sco era alla gronda part digl uaul. La nova via da communicaziun denter Surcasti ed Uors cun sia imposanta punt ha saviu vegnir realisada grazia al conclus dalla vischnaunca da Surcasti da menar atras la meglieraziun generala sin siu territori.
Suraua en cavazzins[modifitgar | modifitgar il code]
- Structura da vegliadetgna
- Surfatscha
- 2419ha
- Facts della veglia vischnaunca
- Uniuns
- Chor mischedau, uniun da dunnas, societad da musica, uniun da giuventetgna, uniun da tiradurs
- Survetschs e fatschentas
- Administraziun communala in Vella (Lumnezia) 3 ustrias, 3 scrinarias, stagnaria, interpresa da baghegiar, interpresa forestala
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- pagina della vischnaunca Lumnezia ([1])


text:
Mao Fujita spielt Rachmaninow
Einzelheiten
GenerMusica
Mao Fujita begann schon als Dreijähriger Klavier zu spielen. Im Alter von elf Jahren gab er sein Konzertdebut. In den vergangenen Jahren gewann er viele internationale Preise: unter anderem den Clara Haskil Klavierwettbewerb. Nun ist Mao Fujita zum ersten Mal zu Gast am Lucerne Festival. Gemeinsam mit dem Festival Orchester spielt er das Zweite Klavierkonzert von Sergej Rachmaninow in c-Moll.
Ute Feudel
SRF Schweizer Radio und Fernsehen
Arte G.E.I.E.
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Durant l’enviern è la lavur da l'apicultur restrenschida sin simplas lavurs ruassaivlas, quai di l'apicultur da professiun Martin Flepp. Ils avieuls ruaussan durant la stagiun d’enviern ed els basegnan era quest ruaus.
Fin uss bun enviern per avieuls
Sco l’apicultur da Mustér di saja quest onn stà in fitg miaivel enviern. Quai saja bun per ils avieuls. Tuttina n’hajan ins durant ils mais da december e schaner quasi betg vesì avieuls a sgular. Durant las emprimas emnas dal favrer hajan els dentant cumenzà a vegnir cun pollen ed era cumenzà a sa multiplitgar, pia a far gnieu.
Reservas da mel d’avieuls pli pitschnas che normal
Las reservas dal mel d’avieuls – il product principal da l'apicultur – sajan stadas suenter la stad passada en urden. Era sche la primavaira passada e cunzunt il cumenzament da la stad na sajan betg stads optimals, hajan ils avieuls purtà en mel fin la fin da fanadur, quai che na saja betg usità. Uschia hajan ins pudì racoltar bain, e cumpensar las sperditas da la primavaira e dal cumenzament da la stad. Ma durant ils martgads da Nadal e dad auter gener che Martin Flepp visita gia dapi plirs onns saja la vendita stada fitg buna, uschia ch’el haja en cumparegliaziun cun ils onns passads ina pli pitschna reserva.
RTR actualitad 08:00


text:
Curt e cumpact las pli impurtantas midadas:
A partir dals 15 da zercladur avran era ils cunfins cun la Germania, l'Austria e la Frantscha.
Vinavant scumandà: Inscunters da passa 30 persunas en il spazi public, occurrenzas cun passa 300 persunas, concurrenzas da sport cun contact corporal.
L'infurmaziun è a fin, qua il video:
Qua pass per pass ina resumaziun da la conferenza a Berna:
Il ticker è a fin
-
16:37
Adia
La runda da dumondas è a fin e cun quai piglia cusseglier federal Alain Berset anc ina giada il pled. I saja ina partenza en ina nova etappa per Daniel Koch. El giaja cun il di dad oz a en pensiun. Alain Berset engrazia fitg ad el per sia ruassaivladad e tut la lavur durant blers onns en l'Uffizi federal da sanadad. Ed el sa smirveglia anc oz, co Daniel Koch haja fatg quai da vegnir a mintga termin da medias cun in'autra cravatta.
Suenter che Daniel Koch ha engrazià a tut ses collavuraturs ed al Cussegl federal serra il vice-chancelier André Simonazzi la conferenza da medias.
-
16:31
Tgi dovra sgols gia avant ch'ils cunfins èn averts?
In schurnalist vul savair tgi che po duvrar sgols p. ex. en u da l'Italia che vegnan purschids avant ch'ils cunfins vegnan averts? Karin Keller-Sutter pecisescha che tranter auter lavurants u er Svizzers e Svizras han gia durant la pandemia pudì p. ex. turnar da l'exteriur en Svizra. Quels possian er uss p. ex. turnar cun in sgol a partir dal mument che l'Italia lascha extrar persunas. Plinavant sajan las societads aviaticas firmas privatas che possian porscher sgols cura ch'ellas veglian. Sin quai n'haja il Cussegl federal nagin'influenza.
-
16:26
Dretgs politics
A partir da l’emprim da zercladur èsi puspè pussaivel da rimnar suttascripziuns per referendums ed iniziativas, declera il vice-chancelier André Simonazzi. Natiralmain era qua sut la cundiziun che las reglas da distanza vegnan resguardadas. Enfin la fin da matg èn ils termins per iniazitivas anc schelads en.
-
16:20
Sortida vinavant be fin mesanotg
Tenor Alain Berset n'hajan ins betg abolì questa mesira per betg periclitar tut ils sforzs da fin uss. Il ristg ch'ins emblidia da tegnair distanza u er las reglas d'igiena pli ditg che la sortida giaja, quel saja memia grond. Ma la finamira saja dad er schliar questa regla uschè svelt sco pussaivel.
-
16:11
Distanza u contact-tracing?
Tge vala uss en la bar u en la disco sco emprim? Èsi da tegnair distanza u da garantir ch'ins possia recontruir ils contacts. Tenor il Cussegl federal èsi qua il pli impurtant da garantir ch'ins possira recontruir tgi che saja stà cura en il local.
Simonetta Sommaruga agiunta ch'ins sa chattia uss en ina fasa transitorica. Uss giaja per surdar pli e pli fitg la responsabladad a mintgina e mintgin. Ma il monitoring giaja vinavant. E sch'ins vesia ch'i detti insanua problems, saja impurtant da pudair reagir là. Perquai tegnair distanza nua che quai è pussaivel e pudair dir, tgi che saja sta cura, nua.
-
16:05
Co statti cun chantar en il chor?
Tenor Simonetta Sommaruga saja quai in bun exempel che mussia: Uss na vai betg per la dumonda sche quai saja lubì a partir dals 6 da zercladur, mabain co quai vegnia fatg? I giaja per tegnair en las distanzas uschè bain sco pussaivel e pudair reconstruir ils contacts en il cas d'ina infecziun. Quai valia er per autras activitads d'uniun sco societads da musica.
-
16:01
Tge capita sch’i dat puspè dapli cas?
Natiralmain che la Confederaziun tegnia vinavant en egl las cifras, declera Daniel Koch. Sch’i dess puspè dapli infecziuns novas dal coronavirus, lura stuain nus analisar daco e nua ed eventualmain prender mesiras. En questa fasa uss durant la stad saja impurtant da pudair identifitgar mintga persuna infectada.
-
16:00
Datti chastis sch'insatgi na sa tegn betg vid las reglas?
Sin questa dumonda respunda Alain Berset ch'i saja vinavant pussaivel da chastiar sch'insatgi na sa tegn betg vid las reglas. Ils chantuns hajan la cumpetenza da far controllas. Ma il Cussegl federal partia era dal fatg ch'i saja en l'interess da tuts e cunzunt er dals interprendiders che las mesiras da protecziun vegnian realisadas ed er respectadas per evitar ina segunda unda d'infecziuns.
-
15:56
Sport vs. erotica
Daco n’èn occurrenzas da contact corporal (p. ex. lutga) betg lubidas – locals d’erotica pon dentant avrir? Questa dumonda d’in schurnalist fa surrir il minister da sanadad Alain Berset. El cuntinuescha serius: Survetschs d’erotica hajan gì lieu era sch’ils locals sajan stads serrads, perquai saja uss impurtant da pudair avrir quels – era per avair dapli segirtad per las dunnas.
-
15:54
Co far cun las distanzas tar ina occurrenza?
Suenter che Alain Berset ha punctuà che tegnair distanza saja insatge dal pli impurtant er vinavant, vul in schurnalist savair co far quai durant ina occurrenza p. ex. cun 300 persunas. Tenor Alain Berset èsi cler ch'i na saja p. ex. tar ina nozza betg l'idea d'avair tranter mintga giast adina ina distanza da dus meters tar l'auter. Ins veglia gea era sautar. Ma decisiv saja qua d'avair la glista da giasts uschia ch'ins pudess reconstruir ils contacts.
-
15:45
N'èsi betg naiv da sa fidar sin l'atgna responsabladad?
In schurnalist dumonda sche quai na saja betg naiv dad uss simplamain sa fidar che tuts elavurian concepts e la glieud sa tegnia lura er vi da quels senza pli grondas controllas e senza prescriver tut. Simonetta Sommaruga manegia ch'i saja uss temp dad ir pli e pli fitg en questa direcziun. E cler, dovria sco dapertut buns exempels e tranter en probabel er in u l'auter schlet nua ch'i na funcziunia betg. Ma il Cussegl federal na veglia uss betg pli prescriver mintga pass.Uss essan nus uschè lunsch che nus avain fidanza en la populaziun ed en l’economia.
-
15:40
Cunfins averts a partir dals 15 da zercladur
Sin dumonda d'ina schurnalista fa Karin Keller-Sutter cler ch'ils cunfins cun la Germania, Frantscha e l'Austria vegnian averts cumplettamain e per tuts a partir dals 15 da zercladur. Quai cumpeglia sa chapescha er possessurs da chasas u abitaziuns da vacanzas en quest pajais.
-
15:37
Pon ins organisar champs da stad?
Gea è la resposta d'Alain Berset sin la dumonda d'in schurnalist. Fin a 300 persunas cun in concept da protecziun correspundent saja quai pussaivel.
-
15:35
Impurtant da pudair reconsturir ils contacts
Tant Alain Berset sco er il delegà da l'Uffizi federal da sanadad Daniel Koch accentueschan sin ina dumonda d'in schurnalist ch'i saja impurtant da pudair reconstruir las chadainas da contact. Perquai èn inscunters spontans senza in organisatur che ha la controlla lubids be fin a 30 persunas. Auter tar occurenzas organisadas sco en il sport, concerts, teater u er kino nua ch'igl è pussaivel che tuts ston s'annunziar u reservar plazs.
Il medem valia era per las mesiras en las ustarias. Uschè spert ch'i haja dapli che quatter persunas vid ina maisa u er tar ina societad da festa, stoppia insatgi inditgar las datas da contact. Be uschia sa laschian las chadainas da contact reconsturir sche necessari. La regla da dus meters distanza tranter las maisas valia vinavant. Quai per evitar che gruppas da giasts sa maschaidian.
-
15:25
En contact cun l'Italia
Karin Keller-Sutter accentuescha che la Svizra na vegnia betg ad avrir ses cunfins cun l'Italia gia ils 3 da zercladur. La decisiun d'avrir haja l'Italia piglià en atgna reschia. Ins saja però sa cunvegnì da coordinar ils proxims pass fin l'avertura dals cunfins.
-
15:20
Ulteriuras schluccadas als cunfins
A partir dals 8 da zercladur vala tranter auter :
- Studentas e student da pajais esters dastgan puspè entrar en Svizra.
- Dumondas per lavurants qualifitgads da l’exteriur vegnan puspè tractadas ed er lubidas.
- Famiglias da l’exteriur dastgan puspè suandar a lur parents che vivan en Svizra.
- Per persunas ord pajais da ristg poi dar mesiras als cunfins sco p. ex. mesirar la temperatura u mesiras da quarantina.
Fin ils 6 da fanadur è la finamira da reintroducir la libra ciruclaziun da persunas en l’entira UE resp. cun ils pajas dal spazi da Schengen. Vul dir: Lura èn ils cunfins svizzers puspè averts per questas persunas. Quella reavertura duai succeder pass per pass a partir dals 15 da zercladur.
-
15:18
Responsabladad tar mintgin e tar fatschentas
Alain Berset fa attent che las schluccadas na capitan betg senza cundiziuns:
- stizuns, fatschentas, purschidas turisticas... – tuts dovrian in concept da protecziun
- nua ch'i dettia contacts stretgs stoppia quai esser pussaivel da reconsturir las chadainas da contact
- vinavant ed uss cun las ulteriuras schluccadas anc pli fitg saja mintgina e mintgin responsabel ch'i giaja uschia vinavant sco fin qua cun las cifras d'infecziun
-
15:15
Gruppa da ristg
Ins possia dir cleramain che questas persunas possian turnar a la vita normala en la situaziun acutuala, di Alain Berset. Sa chapescha cun resguardar las mesiras da protecziun sco distanza ed igiena. Tat e tatta possian però puspè guardar da lur biadis.
Persunas pli veglias e da las gruppas da ristg sajan stadas fitg disciplinadas. Uss saja pussaivel da far in proxim pass. La vita cumenzia puspè a girar, uschia Alain Berset vinavant.
-
15:12
Daco ils 6 da zercladur e betg sco annunzià ils 8 da zercladur?
Decisiv saja stà qua l'argument ch'i na sa tractia betg mo da stizuns, mabain da purschidas turisticas sco campadis, pendicularas, bogns, bogns averts euv., ha ditg il minister da sanadad Alain Berset.
A partir dals 6 da zercladur n'è il dumber da giasts per maisa en l'ustaria betg pli limità. Ina persuna per maisa sto però inditgar las datas da contact per pudair reconsturir ils contacts.
-
15:06
Avertura gronda gia ils 6 da zercladur
- Inscunters spontans èn lubids cun fin a 30 persunas (gia a partir dals 30 da matg)
- Tut las occurenzas fin a 300 persunas èn puspè lubidas.
- Tut las instituziuns e manaschis dal temp liber sco era purschidas turisticas dastgan puspè avrir.


text:
Co funcziuna quai da far radio? Tge stoss jau far per daventar ina moderatura da televisiun? Jau vuless far insatge cun multimedia. Ina massa dumondas – RTR dat las respostas.
Formular per dumondas
Il pli impurtant però ordavant: daventar schurnalist da radio, moderatura da televisiun u um da camera n’è betg in emprendissadi «normal» sco p.ex. emprender informaticher u electricist. Las professiuns schurnalisticas u tecnicas èn ina segunda professiun, vul dir ch’ins fa avant in emprendissadi u ina scolaziun e pir suenter vegn ins p.ex. schurnalist u moderatura.
Purschidas per uffants
Guidas atras la chasa
Dar in sguard davos las culissas da RTR e guardar co ch’i vegn fatg radio, televisiun e multimedia? Persuna da contact: Erwin Ardüser, referent servetschs centrals, 058 136 30 44 u erwin.ardueser(at)rtr.ch.
Di dal futur 2022
Vuls Ti esser durant in di schurnalista u schurnalist? En il studio a Cuira pos Ti far las emprimas experientschas ed emprender ad enconuscher las differentas professiuns che RTR porscha. Persuna da contact: Martina Werro, tutora, 058 136 31 97 u martina.werro(at)rtr.ch.
Scriver è cool
Scriver è cool. Registrar l’istorgia u il gieu auditiv anc dapli! RTR s’adressescha mintgamai la primavaira a tut las scolas rumantschas / bilinguas per far attent sin la purschida “scriver è cool”. Mintg’onn vegnan resguardadas tranter 4 fin 6 classas che pon registrar las istorgias en il studio da radio a Cuira. Persuna da contact: Claudia Cathomen, 058 136 30 68 u claudia.cathomen(at)rtr.ch.
Pass da vacanzas
RTR porscha mintga stad in program per il pass da vacanzas. Las differentas secziuns da la Pro Juventute pon s’annunziar tar RTR per fixar il program. Persuna da contact: Andrina Caprez, assistenta da la direcziun, 058 136 30 21 u andrina.caprez(at)rtr.ch.
Fufragnadi schurnalissem – emprendissadi da prova
Nus purschain gugent in’invista tar RTR da singuls dis: quai po esser en il sectur commerzial u tecnic, ma era en ina da las differentas redacziuns da radio / tv / online. Dapli infurmaziuns chattas sutvart cun smatgar sin il link.


text:
Tgei fagein nus
Finamiras ed incumbensas
Qualitad da viver ed integraziun
Ina lavur da giuventetgna activa renconuscha ils giavischs e basegns dils giuvenils e s’engascha per quels. Cheutras s’augmenta la qualitad da viver dils giuvenils (ed era dils carschi). Els sesentan bein e pri serius.
Las persunas dil fatg dalla lavur da giuventetgna ein per la communitad ina punt e mediatur denter vischnauncas, generaziuns, culturas e schlatteinas. Els prestan lavur da stender la reit denter giuvenils e la societad e promovan cheutras l’integraziun dils giuvenils en nossa cuminonza.
Participaziun
La lavur da giuventetgna surpren entras la promoziun da participaziun in pensum central enteifer la formaziun democratica da giuvenils. L’enconuschientscha ed igl emprender process participativs duront il temps da giuventetgna ein indispensabels per ina participaziun activa ella communitad.
Entras sustener igl engaschi dils giuvenils crescha in grond nez social per l’entira populaziun. Per exempel giuvenils che s’engaschan duront lur giuventetgna s’engaschan era pli tard sco carschi en nossa cuminonza, seigi quei en uniuns, uffecis etc.
Rapports annuals
» Rapport annual 2021
» Rapport annual 2020
» Rapport annual 2019 (pdf)
» Rapport annual 2018 (pdf)
» Rapport annual 2017 (pdf)
» Rapport annual 2016 (pdf)
» Rapport annual 2015 (pdf)
» Rapport annual 2014 (pdf)
» Rapport annual 2013 (pdf)
» Rapport annual 2012 (pdf)
» Rapport annual 2011 (pdf)
» Rapport annual 2010 (pdf)
Principis dalla lavur da giuventetgna
Aviartadad
La lavur aviarta da giuventetgna Cadi ei surconfessiunala, politicamein neutrala, aviarta per las differentas situaziuns dalla veta, pil stil da viver e per las circumstanzas da viver dils giuvenils. Ella porscha perquei in vast e multifar program quei che pertucca metoda da luvrar e gruppas d’interess.
Sin basa voluntaria
Tut las purschidas dalla lavur da giuventetgna aviarta ein purschidas voluntarias che han liug duront il temps liber. Quei principi sustegn grondamein il decider sur sesez da carstgauns giuvens ed ei ina premissa per la participaziun.
Participaziun
Quei principi descriva la fuorma da lavur e co ir entuorn culs giuvenils. El pren en mira la participaziun, igl agir e decider communabel. Ei va per adina puspei marcadar ils cuntetgns e las purschidas dalla lavur da giuventetgna aviarta cun ils participonts. Medemamein era per concretisar e verificar quels.
Orientaziun da viver el spazi social e mundial
La lavur da giuventetgna aviarta sedrezza als basegns, allas situaziuns dalla veta ed allas circumstanzas da viver publicas. Punct da partenza dalla lavur fuorman ils munds da viver e las relaziuns socialas quei che pertucca ils loghens. Aschia ei la lavur sociala aviarta buca activa sulettamein en in liug, mobein agescha era els loghens nua ch’ils giuvenils setegnan si. L’orientaziun da viver mundiala fuorma cheu il principi fundamental dil patratg e dall’acziun. Ils loghens ein ils uaffens concepziunals e metodics.
Protecziun da datas
Fotografias da giuvenils e giuvens carschi, duront projects ed occurrenzas, vegnan publicadas cun lur consentiment.
Responsabels*as e delegai*adas per la promoziun da sandadad e prevenziun en vischnaunca
» gliesta
Lavur da giuventetgna el Grischun
Stan actual el Grischun
Ils 14 da fevrer 2005 ei l’uniun “Dachverband Jugendarbeit Graubünden” vegnida fundada. Cun quell’uniun duei la lavur da giuventetgna vegnir rinforzada. Cul num “jugend.gr” ha l’uniun survegniu in num pregnant. La finamira dall’uniun tetgala era da crear e metter en funcziun in post professional per la lavur da giuventetgna el cantun Grischun. Jugend.gr ei in post da consultaziun per vischnauncas, organisaziuns e persunas privatas per damondas en connex cun la lavur da giuventetgna. Da present han ca. 60 da 104 vischnauncas in post da lavur da giuventetgna cun promoturas/promoturs da giuventetgna ni ch’ellas separticipeschan ad in’instituziun purtadra communala ni regiunala. Ulteriuras vischnauncas sefatschentan pil mument cun erreger ina purschida da lavur da giuventetgna ni ch’ellas possedan ina fuorma da voluntaris da lavur gratuita da giuventetgna (uniuns, uniuns da giuventetgna).


text:
Die letzte Runde
Einzelheiten
GenerSocietad, Economia
Michele Pellerani ist der letzte Schausteller in der italienischen Schweiz und Andrea, sein Sohn und Regisseur des Dokumentarfilms, beschliesst im 100. Jahr des Familienunternehmens, die möglicherweise letzte Saison des Luna Parks zu verfolgen. Eine Reise hinter die Kulissen eines Nomadenlebens, in einem Kaleidoskop aus Lichtern, Farben, Regen, Sonne, Reisen und Schweiss.
Andrea Pellerani
Amka Films Productions
RSI Radiotelevisione svizzera
Andrea Pellerani
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Il Parc da natira Reticon resta in siemi, almain per la part da la vart svizra. La dumengia han era las davosas vischnancas dal Partenz decidì cunter in sustegn dal project. Cunquai saja il parc giud maisa, quai che pertutga il territori grischun. Quai di il sviluppader regiunal dal Partenz Georg Fromm ch'è trumpà sco era surstà dal cler resultat.
Che gist tut las vischnancas dian Na – quai n'ha era la presidenta communala da Seewis Nina Gansner-Hemmi betg spetgà. Ella haja quintà cun in resultat positiv, damai ch'il parc da natira fiss stà in project da svilup e betg in project da protecziun.
Tema da memia bleras restricziuns
Las temas ch'èn adina puspè vegnidas menziunadas durant las discussiuns pro e contra in parc, che memia bler vegnia limità e che las organisaziuns da l'ambient hajan memia gronda influenza – han occupà la populaziun. Quai di er Marcel Conzett, il president communal da Grüsch, nua ch'il suveran ha ditg cleramain Na al project.
Jau crai che l'entir project, internaziunal ed ensemen cun auters pajais – è stà memia grond.
Tge ch'ils partenaris internaziunals dal project il Principadi da Liechtenstein ed il Vorarlberg fan uss – n'è betg enconuschent. Il Partenz è stada l'emprima da las trais regiuns, che ha gì ina votaziun dal pievel en chaussa.
Las decisiuns a l'urna la dumengia:
- Claustra: 873 Na cunter 839 Gea
- Seewis: 318 Na cunter 283 Gea
- Schiers: 561 Na cunter 398 Gea
- Grüsch: 604 Na cunter 343 Gea
- Conters: 90 Na cunter 46 Gea
Ils resultats dal venderdi e da la gievgia:
- Luzein: 257 Na cunter 59 Gea
- Fideris: 68 Na cunter 56 Gea
- Furna: 52 Na cunter 15 Gea
- Küblis: 51 Na cunter 47 Gea
Jenaz aveva sco emprima vischnanca gia decis la gievgia, cun 70 Na e 66 Gea.
Il pli cler Na hai dà da Luzein nua che bundant 80% da las votantas e dals votants han refusà ina participaziun al parc. Sco la vischnanca ha scrit, saja ina da las pli grondas temas dals da Luzein stada, che l’influenza da las organisaziuns da l’ambient pudess crescher.
Per tge èsi ì?
La visiun è stada clera: Cun ina surfatscha da passa 1'100 kilometers quadrat avess il Parc da natira Reticon duì daventar in dals gronds parcs natirals da las Alps. Ed igl è stà in project internaziunal: En tut avessan 30 vischnancas sa participà – vischnancas da la Svizra, dal Principadi da Liechtenstein e dal Vorarlberg.
L'idea è vegnida dal svilup regiunal Partenz/Tavau che vul nizzegiar meglier il potenzial turistic cun differentas purschidas da cultura e natira. Dapi la stad 2019 è stà sin maisa in studi davart la realisabladad. Tar resultats positivs fissi stà planisà da realisar il parc a partir da l'onn 2022.
Finanziaziun
Per la fasa da preparaziun da trais onns, avess il project da parc survegnì sustegn finanzial dal chantun (250'000 francs l'onn) e da la Confederaziun (500'000 francs l'onn). Ils 250'000 francs che restan avessan las vischnancas surpiglià tenor il dumber da la populaziun.


text:
alles ist gut AG Theater Rämibühl, ZH
Lingua:
tudestg, englais
Durada: 60 Minutas
lieu d’occurrenza: Alte Reithalle, Aarau
alles ist gut - AG Theater Rämibühl
Il mintgadi cupitga adina pli svelt d'ina situaziun excepziunala a l'autra. Las medias socialas e digitalas dividan la realitad en singulas parts che sa coincideschan. In sentiment da sturnadad è omnipreschent. Figuras fan naufragi cun chaussas apparentamain quotidianas. Il mund gira d'ina crisa en la proxima catastrofa. Apostels d'Instagram e pasturs politics emprovan da dar cuntrapais cun parolas d'encuraschament adina pli penetrantas. La positivitad e l'affirmaziun da sasez vegnan ludadas sco soluziun per mitschar da la sturnadad dal mund. Pli stgira che la realitad para e pli fitg che traglischa la projecziun da la normalitad che duai cuvrir quella. Ma tgi definescha l'uschenumnada normalitad? Tge vegn suenter la sturnadad? Suenter la sturnadad vegn la normalitad e tut è bun. «Tut è bun.» – sco in mantra enzuglia questa frasa actur:as e public – fin che la situaziun n'è betg pli supportabla.
La gruppa
La AG Theater Rämibühl porscha ad actur:as giuvenil:as in curs dad in onn che permetta ad els da giugar, perscrutar, sautar, suar, discurrer, tschertgar e chattar communablamain. Il punct culminant da l'onn furma mintgamai il project d'ensemble che vegn represchentà pliras giadas publicamain en l'aula da la scola Rämibühl. En il center da mintga project stattan ils munds da viver dals giuvenils. Tge fatschenta els? Per tge èn els fieu e flomma?
Credits
- Regia Joachim Aeschlimann, Daniel Riniker
- Coreografia Sabina Aeschlimann, Juliette Uzor
- Assistent da reschia Julie Fischer, Lelah Neary, Jamin Eberhard
- Maletg da tribuna e glisch Mikki Levy-Strasser
- Maletg dals costums e mascra Theres Indermaur, Theresa Manz
- Tun Michael Schertenlaib
Ensemble
Célia Bode, Tomás Bashe Fernandez de Gamboa, Julianne Bachmann, Kaspar Chassé, Theodor Davidoff, Nina Dellmann, Lilli Düvel, Selma Graf, Alex Gut, Josefine Hug, GianinaIlg, Taisha Israng, Alicia Löffler, Stella Mayer, Philine Oldenhage, Nela Piwonska, Louis Rast, Elijah Sallin, Alessandro Schneiter, Paula Schulz, Selma Stump, Emilie van Kleef, Anna Vankova, Leo Waltenspül
Promovì tra
Dr. Georg und Josi Guggenheim-Stiftung, VEGL, VEGR, EVRG und die Kantonsschulen Rämibühl LG/RG/MNG


text:
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà
Üna s-charpa da muntogna. Marca Lowa, grondezza 38, model da duonna. Chattà da meis figl (9ons) sül tet da las garaschas chi cunfinan a nos üert.
Ün triangul da panna. Amo intact. Chattà da meis figl sül viadi a chasa davo il trenamaint da ballapè.
Ün bindel d’avertimaint. Our da plastic, alb e blau. Na rodlà insembel inandret. Tut cun sai da meis figl davo scoula. Argumaint: „Quel es super per giovar“.
Üna chadaina da ruina. Chi chi tilla ha chattà ingio nun es dal tuot cler, ma ella d’eira dandettamaing in corridor.
Duos fiers d’chavà da ruina. Annada ca. 1950. Ün fier sarà stat d’ün mül. Chattà aint illa belma cun giovar pro l’aual Clozza. Da chi? Trais jadas as poja ingiavinar.
Ün öglier d’uffant. Brün, cun correctura. Chattà cun rumir sü la chamonna da Battasendas. Tut a chasa da mia figlia (7 ons) perquai cha „forsa savaina dovrar quel ün di“.
Chi chi tschercha chatta, haja nom.
Mo meis uffants gnanca nu tscherchan, els chattan simplamaing. Id es incredibel cun che roba ch’els vegnan a chasa da temp in temp. Mincha chat vain trattà sco ün s-chazi. Chi saja la chadaina da ruina o la singula s-charpa – tuot savaina tenor els garanti dovrar amo ün di. Eu n’ha l’impreschiun cha mincha plunder cha oters büttan davent aposta o perdan sainza lair splacha a la fin finala pro no. E uei sch’eu less liquidar üna o tschella truvaglia, lura daja opposiziun totala.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
S-chazi o plunder?
Cha mia nona ramassaiva blera roba inclegia amo. Ella derivaiva da la generaziun da guerra. Palantschin e schler d’eiran implids per „cas urgiaints“. Mo meis uffants vivan in ün temp da l’abundanza. Els nun han mai pati fom, els han tuot quai ch’els douvran ed amo ün bun pa daplü. E listess. Ramassar para dad esser alch biologic. Quel vizi sarà francà profuondamaing in no. Co as pudessa uschigliö declerar quist desideri dals umans da ramassar adüna daplü possess?
Cumpromiss?
Eu sun ün tip chi selecziunescha jent. Il sistem es simpel: Che dovraina? Che nu dovraina? Il problem es be cha meis uffants han tuot ün’otra oppiniun a reguard ils criteris da roba dovrabla co eu. Per els ha mincha oget ün serv. Els sun eir adüna be gusts scha’l Coop lantschescha darcheu ün’acziun da ramassar marcinas, tacharöls, emojis etc. Eu invezza vez darcheu be il crom chi resta a la fin finala perquai suot.
Dimena stuvaina chattar ün cumpromiss. Ils fiers d’chavagl pon restar sün balcun e portar furtüna a no. La chadaina svanischa uschè svelt co pussibel – voul dir apaina cha’ls uffants nu pensan plü landervia. A la s-charpa da muntogna spetta listessa sort. Il triangul da panna depuonaina in schler, il bindel d’avertimaint eir. Uf.
Eu n’ha fingià il sgrisch da la frasa cha’ls uffants clomaran bainbod darcheu cun gnir da port’aint: „Mamma, eu n’ha chattà alch sul cool“! Mo chi sa, forsa chattna ün di propi amo alch „sul cool“. Co füssa cun üna trua plain marenghins?
Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol
*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.
Suonda LATABLA!
-
5 giadas quatter paraids Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. Nossa lingua è noss da chasa, uschia in bonmot.…15 da december 20211151 giadas
-
5 giadas sco chaun e giat Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E ch’i dat nundumbraivlas locuziuns e proverbis cun animals, quai…04 da november 20211278 giadas
-
Ursina – ina vusch che connectescha corp ed olma Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».…25 d'avust 20211544 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era…18 d'avust 20211622 giadas


text:
Il pli impurtant en curt
- Ina dretgira militara porta plant cunter la giuvna Palestinaisa da 16 onns
- Il december è ella vegnida filmada sco ch'ella attatgescha dus schuldads
- La giuvna vegn accusada en 12 puncts e resta en fermanza tar la polizia
Dasper l'attatga sin ils dus schuldads vegn la giuvna Palestinaisa Ahed Tamimi er accusada dad avair attatgà forzas da segirezza en autras chaschuns. Tenor ses advocat è la giuvna accusada en 12 puncts. Vitiers sto ella restar en fermanza tar la polizia.
Il december eran las duas dunnas vegnidas arrestadas tar in eveniment en la vischnanca Nabi Saleh. In video ch'è sa derasà spertamain en las raits mussa co che la giuvna da 16 onns, sia mamma ed in'ulteriura parenta han tschertgà la confruntaziun cun ils dus schuldads. Sisur ha la giuvna dà fridas ad ils schuldads. Ils schuldads armads han dentant strusch reagì sin l'attatga.
Provocaziun en il sang
Il video ha fatg furora en las raits socialas e per blers Palestinais è ella ina figura simbolica. Per ils Israelians è ella dentant ina provocatura che sa sco far attent sin ses acziuns. Gia avant in pèr onns steva la giuvna en il center en la rait pervia dad acziuns provocantas envers schuldads.
Ses bab è l'activist Bassem Tamini. El è avant intgins onns vegnì arrestà ed è enfin oz activ en demonstraziuns. Er sia mamma è accusada pervia da blessura corporala e pervia dad acziuns en medias socialas. A la famiglia vegn renfatscha dad instrumentalisar sia figlia.
RR novitads 06:00


text:
Sórag
Artéccol in dialètt mudnés
Al sórag (Mus musculus) (topo in italiàn) 'l è 'n mamìfar ruditōr dla famìja di Murìdi. 'L è anc ciamâ sórag dumèstic par difarénsa da quél salvàdag (Apodemus sylvaticus) o da quél dal canaléti e di fiùm, dimóndi più grand, ch'l'è la Póndga. I eṅ al bèsti più cumùni dal gènar Mus e a gh 'n è quarànta spéci a 'l incìrca.
I màgnan da tut, più che àtar ròba vegetàla ma anc carna e derivâ dal lat. Dal vòlti, par cambiàr al sò magnàr, i n s faṅ minga di prubléma a magnàr dla mèrda.
I sórag i s càtan in tut i paéś dal mónd, dimóndi vòlti davśèṅ a 'l óm ch'a gh dà, sensa vlér-al, cà e magnàr. Purtròp i sórag i pōlan purtàr sèg anc di brut mâi cuma la leptospiróśi.
Distribusioṅ
A s créd ch'i daśvégnan da l'Àśia sentràla e i s eṅ stramnâ dapartùt in dal mónd par via di cumèrs ad tèra e ad mâr.
L'è na spécie ch'la s adàta dimóndi bèṅ e la viṿ praticamènt in tut i post in du a gh'è dal magnàr e di sit adàt par lugàr-as, p'r eśèmpi in di ambînt urbàṅ e suburbàṅ méntar 'l è dimóndi difìcil catàr-al in di pòst rurài dla muntàgna e in di bòsc.
A s pōl dir ch'i sórag i patìsan la cuncurénsa dgl'atri bèsti ch'i pàran lōr (i ruditōr) parchè i n eṅ minga na spécie ch'la gh la cava a vìvar bèṅ sénsa di prubléma davśèṅ cumpàgni a lōr.
Descrisiòṅ
Al pēl 'l è curt e luśènt ad culór griś scûr e al quàcia al còrp fiṅ in fónd a part śampi, uréci, cóa e punta dal muś in du a s véd la pèla ch'lè ad culōr griś-ròśa. Al còrp 'l è divìś in tri part: tèsta, bust e cóa. La maṅ dal sórag la gh'à quàtar dida, quéla di pē sinc.
Al sèns d'l udìt 'l è dimóndi śvilupâ. I sórag i pōlan sintìr dal frequènsi fiṅ a 100 kHz, e anc da piò a s pōl dar, e dònchina bèṅ da 'd là di ultrasòṅ. Par far-as capìr al dróa di sòṅ che anc gl'urèci di óm i pólan sintìr. I sórag i i dróan da spés p'r i arciàm da luntàṅ, o di ultrasòṅ par cumunicàr cun chi àtar datéś.
Biulugìa
I eṅ dal bèsti ch'i s mét'n in mót dòp al tramònt e i s tìnan luntàṅ da la luś fòrta. Durànt al dè, i sórag i pònsan in di sò tanabùś, da spés impinî ad quèi cuma 'l cartòṅ, la stòfa o l'èrba. Al sórag al n và minga in letàrg a difarènsa di àtar ruditōr parchè al n patìs minga tant al fréd, basta ch'a gh sia dal magnàr e lò 'l è a pòst.
I eṅ dal bèsti ch'a gh piàś vìvar insém furmànd di grup, arcgnusénd-as in baś a cum i èṅ fat a livèl genètic e par via di udōr. Par far capìr a chi àtar ch'i s càtan lè, i sórag i dróan di segnài ulfatìṿ, marcànd da spés al teritòri cun la pisa e i pét, in genàr lung 3mm e ad culór négar.
Di studiōś dl'Università dla Flòrida i aṅ capî ch'al fémni i vōl'n arcupiàr-as cun di masć ch'i gh'ànan di udór difarènt e pò i fànan i gnai in cumùṅ cun dagl'atri fémni cun 'n udōr cumpàgn. Quést a vōl dir ch'a s dà 'l caś ch'i gh sìan anc dal surèli lè in mèś.
Riprudusiòṅ
I sórag i gh la càvan a far di fiōi durànt tut 'l an: la fémna la pōl parturìr in cuntinuasiòṅ, anc quìndas vòlti in 'n an. 'L èstar al dura vint óri mént'r al cicclo sinc dè. Quànd un muć ad fémni i vìvan insém i téndan a n andàr minga in èstar ma l'è a basta met'r-i in cuntàt c'n al pis dal masć e 'l èstar al vîṅ in tri dè.
Dòp 'l acupiamènt, la fémna la mét sù un tap vaginàl ch'al dura un dè e che 'l impedìs a i masć ad muntàr-la incóra. Dòp tri stmani, i nàsan i surghèṅ, da 3 a 14. La fémna la i crès da par lē e la para via i masć par far in manéra che lì lōr i n i màgni minga.
I pìcui péna nâ i eṅ òrub e nûd: al pēl al taca a crésar dòp tri dè mént'r i òć i vènan vèrt dòp dū stmani. Dòp sinc/òt stmani 'd vita, i sórag i pōlan tacàr a far di fiōi a sò vòlta. In gènar un sórag al campa 'n an ma al pōl rivàr anc a tri.
Manéri ad dir
Referènsi
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
dad Andri Casanova-Baumgartner
Sche nus legin e ponderein bein, tgei che quels vignerols fan enteifer quella semeglia, sche dat ei bein mo ina risposta: Quels ein dil tuttafatg orda senn! Mo, tgi ein els e tgi ein ils fumegls ed il fegl?
Tenor musters dil Veder Testament (cf. Jes 5,1–7; Ps 118,22) eis ei evident ch’ils fumegls simboliseschan ils profets persequitai. Ed ord optica dil Niev Testament stat il fegl dil patrun secapescha per Jesus. E per capir, tgi ch’ei da colligiar cun ils vignerols, dat igl evangeli tenor Mattiu ual sez ina risposta: «Udend sias semeglias, han ils premsacerdots e farisès encurschiu ch’el plidava dad els» (Mt 21,45). Pia fuvan els quels tals che semettevan encunter la veglia da Diu, encunter uorden e giustia.
Pia regorda la semeglia nus a duas caussas: 1) Il reginavel da Diu munta giustia. Egoissem e violenza audan buca neucheu. 2) La crudeivla mort da Jesus ei daventada entschatta per ina admirabla ovra dil Segner. Ed en quell’ovra essan nus ils vignerols. Lein pia ver quitau in da l’auter e purtar bien fretg.
Mt 21,33–43
33Tedlei in’autra semeglia. Ei fuva in proprietari. Quel ha plantau ina vegna, circumdau ella cun ina seiv, cavau lien in torchel ed erigiu ina tuor. Lu ha el schau a tscheins ella a vignerols ed ei ius egl jester. 34Arrivaus il temps da raccolta, ha el tarmess ses survients tiels vignerols per retscheiver ils fretgs. 35Mo ils vignerols han cargau ils survients: In han ei bastunau, l’auter mazzau ed in tierz encarpau. 36Puspei ha el tarmess auters fumegls, pli biars che l’empremaga, mo ei han fatg cun quels il medem. 37La finala ha el tarmess siu fegl tier els cul patratg: Miu fegl vegnan ei bein a respectar. 38Mo vesend il fegl, han ils vignerols detg in siper l’auter: Quei ei igl artavel. Vegni! Lein mazzar el, e sia ierta ei nossa. 39Ed ei han tschappau el, han fiers el ord la vegna e mazzau el. 40Tgei vegn bein il patrun dalla vegna a far cun quels vignerols, cura ch’el tuorna? 41Ei han rispundiu ad el: Quels miserabels vegn el a far ir malamein alla malura, ed el vegn a schar vi sia vegna ad auters vignerols che dattan ad el ils fretgs a dretg temps. 42Jesus ha detg ad els: Veis vus aunc mai legiu ellas scartiras:
Il crap ch’ils baghegiaders han rufidau,
lez ei daventaus il crap da cruna.
Quei ei l’ovra dil Segner,
ed ella ei admirabla en nos egls.
43Perquei ditg jeu a vus: Il reginavel da Diu vegn retratgs da vus e confidaus ad in pievel che porta ses fretgs.


text:
An minca paìs dla bassa e ‘dcò giumaj an minca paìs montagnin, a-i son ëd lusent e bej supermërcà con tut lòn che ‘l bendidìo a peul anmaginesse, ofèrte strepitose e marcansie dle pì bele e dle pì piasose; andova l’imbarass ëd la cheuja a l’é ‘l pensé pì ancreus. Ij pòrtafeuj a brando e le comesse (sempre tute bele e gentij) antant ch’a fan digerì ij prodòt ai compiuters dle casse, a fan doe ciancie con le madamin e ij monsù.
Fin-a si, gnente da dì. Tut a pòst, tut sota contròl. Ma anlora... Andova ch’a sta l’arcan? Andova ch’a l’é ‘l problema? Tranquij... As trata nen d’un problema, ansi, an costi pòst la garansìa dla qualità e dla frëschëssa a l’é un pont ëd mèrit për tanta gent e tante imprèise.
La question a l’é nen gropà a costi vajant botegon modern, ma nopà a na question motobin pì spërfonda e sentimental; im riferisso ai nòst arcòrd/paragon d’antan, quand con Mama (e për cambrada na cavagna) andasìo al mërcà dël paìs a fé la spèisa për la sman-a. A se m’arcòrdo bin ëd coj moment! Tanta confusion, tanti batajeur ch’a fracassavo, tut anmes-cià e baronà për tèra. Paisan con ij sacapej ësle spale, forësté con n’andi un pòch bacan. Le fomne con la borsa strèita, për nen fess-la barbé!
Am ven an ment na canson d’Angelo Brofferio, poeta piemontèis ëd l’800, ch’a disìa: Ël mond l’é na baraca, noi soma ij buratin!. Ma la còsa ch’am pòrta drit a cole matinà, a son j’odor! Ij parfum dij mërcà d’antan! Ij banch a j’ero pien-bandà ‘d ròba butà lì a la baravantan-a con la crica dle madame dantorn a toché e ritoché. A-i era col dij savon. A fasìa na montagna ‘d panèt con ël Savon ëd Marsija, an manera che l’odor ëd lëssia a bustichèissa tuti. Peui pì da-dlà a vendìo le machinëtte dël Flit për le mosche. Con ël batajeur ch’a fasìa le preuve pratiche lì al mërcà.
La taragna dedicà ai mërcandin dël mangé a l’era peui tut un godiment! Pendù a dij filfèr a fasìo sente ij sò ardor, lunghe file dë stocafiss e ‘nt ij tupin ëd tòla, j’anciuve con la sal e le ulive an salamòja. J’odor anconfondibij dij tomin elètrich dël Taluch e dle tome ‘d Bruss, andasìo fin-a an cel.
Mama prima ‘d lassé ‘l mërcà a passava a pijé ‘l cafè an gran-e. Arbiocà su ëd na panca ‘d bòsch a-i ero na tombarlà ‘d sachèt maròn mesi duvèrt, con mila specialità foreste e na fragransa bon-a, che squasi squasi at pëssiava ‘l nass. Ël cafè, at lo confessionavo drinta a un papé colorà ‘d bleu, ch’a smijava passà ‘nt la grassa.(‘Dcò për ël sucher a dovravo costa carta). La cavagna a l’era pien-a fin-a al corm, e noi tornavo a ca. Antant, ij fracass a continuavo a frandé sensa deuit e la gent a virava come prima.
Pì ‘d na vòlta, am ciapava un bel inghicio për un tòch ëd cicolata, ma l’ora a l’era tarda e mi i m’ancalavo nen ciamej-la a Mama. Parèj për consoleme un pòch, disìo tra ‘d mi: A sarà për n’àutra vòlta. E peui, la cicolata a fà mal ai dent!.
Mama, a porté la cavagna a tranfiava na frisa; vardand-la con coj sudor ch’a drocavo da la front, am fasìa pen-a. Mërcà d’antan, restà viv andrinta al mè cheur.
Glossari
inghicio = desiderio intenso
lëssia = bucato
Mirò
(tratto da: Come e Dove - Notizie, Pinerolo, 2002)


text:
L'emprima etappa da revitalisaziun da las zonas umidas dal En a Bever è vegnida realisada ils onns 2012 enfin 2014. Quai è stà in project da protecziun cunter aua gronda sin il traject tranter la sbuccada dal Beverin e la pund d'Isellas.
La segunda etappa
Cun la segunda etappa duai in traject dad 1,7 kilometers da l'En chanalisà vegnir schlargià ad ina ladezza da radund 90 meters. Per quest intent vegn spazzà il rempar da la riva dretga e spustà per radund 70 meters. Il curs d'aua survign uschia dapli dinamica. Quai promova il svilup da biotops multifars ed ecologicamain prezius en las zonas umidas.
Segirar las auas internas existentas
Plinavant vegn segirà sin in traject da 20 enfin 90 meters il sistem existent d'auas internas. Ultra da funcziuns ecologicas preziusas regulescha quest sistem er ils currents da l'aua sutterana. Uschia impedescha quai ch'il terren vgenia saturà nungiavischadamain cun aua.
Malgrà questa mesira duain ils sistems ecologcs ch'èn resultads tras la construcziun dal chanal da pli baud, vegnir mantegnidas uschè bain sco pussaivel.
RR novitads 17:00


text:
Intent da la 3. pitga
Sche Vus vulais cumplettar Vossa 1. pitga e Vossa 2. pitga ed uschia procurar che Vus survegnias ulteriurs daners suenter il pensiunament, pudais Vus far voluntarmain ina 3. pitga. I dat dus tips da la 3. pitga: il provediment individual lià (pitga 3a) ed il provediment individual nunlià (pitga 3b).
Provediment individual lià (pitga 3a)
Cun la pitga 3a pudais Vus accumular durant Vossa vita professiunala fin al pensiunament in dabun da spargn tar ina banca u tar in’assicuranza.
Las caracteristicas las pli impurtantas da la pitga 3a:
Vus pudais pajar mintg’onn ina summa maximala sin Voss conto.
Ils tschains èn pli auts che tar in conto da spargn.
Las contribuziuns che Vus pajais pon vegnir deducidas mintg’onn da la taglia.
Per la retratga dal dabun valan tschertas disposiziuns.
Sch'ins retira il dabun, ston ins pajar ina taglia unica che sa drizza tenor las entradas il mument da la retratga.
Provediment individual nunlià (pitga 3b)
Tar la pitga 3b sa tracti da deposits da spargn en furma da daners bluts, da cudeschets da spargn, d'assicuranzas da vita u d'investiziuns.
Las caracteristicas las pli impurtantas da la pitga 3b:
Vus pudais pajar mintg’onn contribuziuns d'ina summa tenor Vossa tscherna.
Il dabun spargnà stuais Vus inditgar en la decleraziun da taglia.
En general stoi vegnir pajà mintg’onn taglia per il dabun.
Vus pudais laschar pajar ora ils daners da tut temp.
Vus na stuais pajar naginas taglias supplementaras, sche Vus retirais ils daners spargnads.
En ils suandants cas pudais Vus far e cuntinuar cun ina pitga 3a:
Vus pajais contribuziuns a la 2. pitga (en general èn quai emploiadas ed emploiads).
Vus n’essas betg assicurada u assicurà tar ina instituziun da provediment tenor la LPP (en general èn quai persunas cun in'activitad da gudogn independenta).
Vus abitais a l’exteriur, lavurais dentant en Svizra (p.ex. cunfinarias e cunfinaris).
Vus survegnis diarias d'ina assicuranza svizra cunter la dischoccupaziun.
Vus essas ina persuna assicurada cun ina invaliditad parziala ed avais entradas suttamessas a la AVS.
Sche Vus avais cuntanschì la vegliadetgna da renta ordinaria, ma cuntinuais da lavurar, pudais Vus pajar vinavant las contribuziuns fin 5 onns suenter Voss 65. anniversari (umens) u suenter Voss 64. anniversari (dunnas).
Vus pudais er pajar vinavant contribuziuns, sche Vus interrumpais temporarmain l'activitad da gudogn (p.ex. servetsch civil u militar, dischoccupaziun, malsogna).
Per la pitga 3b na datti naginas premissas spezialas.
Las instituziuns da provediment As pon infurmar detagliadamain davart la conclusiun d'ina 3. pitga.
Vus pudais pajar mintg’onn ina summa maximala en la pitga 3a.
Per emploiadas ed emploiads èn quai l’onn 2022 maximalmain 6883 francs. Per persunas cun in'activitad da gudogn independenta senza 2. pitga èn quai fin 20 pertschient da las entradas e maximalmain 34 416 francs.
Per la pitga 3b na datti naginas limitas maximalas ad onn.
Sche Vus As decidais per ina pitga 3a, pudais Vus profitar d'avantatgs fiscals: Vus pudais numnadamain deducir las summas pajadas da la decleraziun da taglia annuala.
Emploiadas ed emploiads pon deducir la summa maximala per l’onn fiscal current (summa l’onn 2022: 6883 francs).
Persunas cun in'activitad da gudogn independenta senza 2. pitga pon deducir fin 20 pertschient da las entradas e maximalmain 34 416 francs (summa l’onn 2022).
Resguardai per plaschair: Cura che Vus retirais il dabun, stuais Vus pajar ina taglia pauschala unica.
Per la pitga 3b na datti per regla nagins avantatgs fiscals.
Cuntrari a la pitga 3a na stuais Vus percunter pajar nagina taglia, cura che Vus retirais il dabun total spargnà.
Vossa instituziun da provediment u l'autoritad fiscala da Voss chantun As po infurmar en detagl davart quest tema.
Normalmain pudais Vus As laschar pajar ora ils daners da la 3. pitga il mument da Voss pensiunament u – il pli baud – 5 onns avant la vegliadetgna da renta ordinaria (64 onns per dunnas e 65 onns per umens) .
En ils suandants cas excepziunals avais Vus la pussaivladad da retrair anticipadamain il chapital:
Vus planisais da cumprar u da bajegiar proprietad d’abitar.
Vus bandunais definitivamain la Svizra.
Vus avais l’intent da cumenzar cun in'activitad da gudogn independenta.
Vus avais l’intent d'As deditgar ad ina nova activitad independenta.
Vus vulais cumprar onns da contribuziun supplementars tar ina instituziun da provediment da la 2. pitga.
Vus retschavais ina renta entira da l’assicuranza d’invaliditad (AI) e la ristga d’invaliditad n’è betg assicurada.
Sche Vus decidais da lavurar anc suenter la vegliadetgna da renta ordinaria (64 resp. 65 onns), pudais Vus pajar vinavant contribuziuns e spustar la retratga per maximalmain 5 onns.
Cura che Vus retirais il chapital, stuais Vus laschar pajar ora l'entir dabun en ina giada.
Per retrair il chapital da provediment da la pitga 3b na datti naginas cundiziuns. E Vus pudais retrair il chapital da tut temp.
Vossa instituziun da provediment As po infurmar en detagl davart las cundiziuns e davart las modalitads d'ina retratga dal chapital.
Sin la pagina Il provediment da vegliadetgna vegn explitgà il funcziunament da las trais pitgas che furman il provediment da vegliadetgna svizzer.
Per infurmaziuns pli detagliadas davart il provediment da vegliadetgna pudais Vus consultar la pagina Il provediment individual lià (pitga 3a) da l’Uffizi federal d’assicuranzas socialas u chargiar giu la broschura «Il provediment da vegliadetgna svizzer».
Vossa instituziun da provediment u l’autoritad da taglia da Voss chantun As po infurmar en detagl davart ils avantatgs fiscals d'ina pitga 3a u 3b.


text:
Maya
I Maya é na popolaziun morta fora che toca pro les ziviltés precolombianes tl Mesoamerica che viô ti raiuns dla pert süd dl Mexico, tl Guatemala, tl Belis y tles pertes a vest de Honduras y de El Salvador.
Ara ê dër svilupada tl’architetöra, tl’ert, por l’elaboraziun de sistems matematics y astronomics y por la scritöra. Les prömes zivilités Maya s’á svilupé danter les 750 dan C. y le 500 dan C. La scritöra Maya é gnüda svilupada a pié ia dal III. seco dan C. y é le su sistem de scritöra conesciü daldöt svilupé tles zivilités precolombianes.


text:
Converse
Converse è in offerent d‘artitgels da sport ch‘è vegnì fundà l‘onn 1908 cun il domicil da la firma a Massachusetts.
Cuntegn[modifitgar | modifitgar il code]
- L‘istorgia
- Recepziun clturala
L‘istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Marquis M. Converse è l’um che ha fundá l‘onn 1908 la Converse Rubber Shoe Company a Malden, Massachusetts. A l‘entschatta eran il s Converse chalzers d‘unviern, pli tard èn els alura era vegnì fatg or da taila da vela. 1917 ha la Converse Rubber Shoe Company introducì ils chalzers da ballabasket che sa numnan Converse All Star.
L‘onn 1923 ha il Converse All Star survegnì la suttascripziun da Chuck Taylor sin l‘ensaina da gumma. Pervia da quai vegnan ils Converse per part era numnà „Chucks“.
L‘Oxford, ina versiun bassa dal chalzer vegn inventà l‘onn 1966 ed otg onns pli tard, 1974 era anc il Converse One Star, in bass Converse per occurenzas da ballabasket.


text:
Tesdûra
La tesidûra l' è cal lavôr ed tèser u tresèr soquànt fîl druènd un tlèr per custruìr di tisû. La manéra piò tradisiunèla 'd tèser la s càta carghénd un tlèr, anca rudimentèl, ed fîl tùt per cal vèrs in dal vertichèl, e fèndeg pasèr da mèś na spulèta (navèta) 'd fîl ch' la va e la tórna ded sà e ded là dai sìngul fîl ed 'l urdî, pugèndeg al só fîl ed trâma ch' al gnarà petnê e impilê na fila in sìma a cl' ètra.
La tesidûra 'd lung al tèimp
A s sà, dai schèv archiulògic, che la tesidûra di filê l' è pratichèda da l' umanitè fin dai tèimp dal neolìtic, quand i òm e 'l dòni primitìvi i catèven la manéra 'd custruìr di tlèr a pēś, che per rudimentèl ch' i fùsen, mo però i rispundìven a tùt i cmànd fundamentèl ed na tesidûra anca modèrna.
El prìmi fîbri druèdi per tèser i éren quìli vegetèli dal lèin.


text:
Thor
Thor (nors antigh: Þórr) l'è vun di dei pussee important de la mitologia germanega.
L'era el dio del tron, e l'è cognossuu per i sò longh bataj contra i Gigant.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
"Thor" l'è la version inglesa del nors antigh Þórr, che la va inanz anca incoeu in de l'islandes Þór.
A l'è cognossuu anca tant 'me Donar in todesch antigh e olandes, Þūnor in ingles antigh, Tórur in faroes, Tor in svedes, danes e norveges, Tonger in frison. El nomm el deriva de la radis germanega *Thunraz, che la voeur dì "tron" (cf. ingles modern thunder, todesch donner e via inscì) e l'è de origin indoeuropea (cf. el latin tonus).
I origin mitologich e la fameja[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'era el fioeu de Odin (re di dei) e de Jörð (la dea de la terra), e l'era el pussee fort di Æsir. El viveva a Ásgard, in del regn de Þrúðvangar, in del castell de Bilskirnir.
Intant che Odin l'eva consideraa el re di dei, Thor l'eva pussee che alter el dio di omen, e per quest l'era ben amaa di gent de la Scandinavia. I Vichingh i se faven ciamà anca el Popol de Thor. El dio l'era representaa con la barba longa e rossa e i muscoi possent, e 'l gh'aveva duu aspett de la personalità: el primm l'eva quell del gigant fosch e brutal; el segond inveci le faseva vedè tant 'me on bonascion con di aspett anca comegh.
La soa miee la se ciamava Sif e l'era la dea de la fertilità, cont i cavei dorad compagn del forment, faa su di nan dopo che Loki el gh'aveva tajaa via quei originai. Thor el gh'ha 'vuu anca alter moros asca la miee: per esempi, la gigantessa Járnsaxa la gh'ha daa a lu on fioeu ciamaa Magni. De la Sif el gh'ha 'vuu Þrúðr e Móði; el gh'aveva anca on fiolasc ciamaa Ullr, che però l'era on bagai domà de la Sif.
I ogett de Thor[Modifega | modifica 'l sorgent]
La soa forza, giamò legendaria, la cresseva grazie a trii arnes che lu el bandonava mai, e che le faseven vegnì quasi invicibel: ona cintura che la ghe redobbiava la forza, on para de guant de ferr e 'l martell Mjöllnir, on istrument doperaa per colpì i moster e i nemis. El fonzionava tant 'me on boomerang, e 'l rapresentava ona saetta: donca el nonziava el rivà de la pioeuva.
El sò mezz de trasport a l'eva on carr tiraa de dò caver (Tanngnjóstr e Tanngrisnir). Anca quei besti chì i gh'aveven di poter portentos: duranta i sò viagg, el Thor je mangiava a la sira e 'l coservava la pell e i oss; a la matin, i dò caver eren renassuu.
Influenza coltural[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nomm de Thor l'è restaa conservaa anca incoeu in del nomm del giovedì doperaa in di lengov germanegh: varda per esempi l'ingles Thursday, el todesch Donnerstag, l'olandes Donderdag. Anca in finlandes la s'è fada sentì l'influenza germanega, e defatt el giovedì el se ciama Torstai. El nomm del giovedì l'è staa formulaa per imità quell doperaa in di paes de coltura latina: defatt el Thor l'è on poo el corespondent del Giove, perchè hinn tucc duu signor del tron.
Inoltra el nomm del dio l'è anmò bell doperaa in di paes de la Scandinavia.
Thor a l'è anca on personagg di fumett american de la Marvel.


text:
Vedücc cun Culzàn
Vedücc cun Culzàn (Veduggio con Colzano in Italian e Abetuculum in Latin) a l'è un cumün da 4 396 abitaant (dàto del des 2015 [1]) ch'al sa tröva in da la Pruvincia da Munza e Brianza. Un teemp l'éra separaa (cumè sa pööt vedè anca dal nomm) in düü cumün differeent, var a dì Vedücc e Culzàn. Al cunfina cunt i pruincc da Comm e da Lecch.
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vedücc cun Culzàn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mandolina
La mandolina é n stromënt dër vedl y al nen é de plü sorts. La plü conesciüda é la mandolina napoletana cun 4 cordes doples de metal y n funz toronn. An pó mëte man da la soné cun ot agn.
Bele do da püces edemes vára da soné i pröms toc y an pó soné adöm cun d'atri stromënc sciöche la chitara, le clavier y le clavicembalo. Cun la mandolina pón soné la musiga originala dl XVII secul, la musiga popolara taliana, mo ince de d'atri paîsc, sciöche por ejëmpl l’Irlanda o le blue grass de origina americana.
Implü vára da soné te orchestres formades da mandolines, mandoles, mandolonzeles y chitares, dër adorades tla Talia cina do la 2. vera y atualmënter tla Germania y tl Japun, por chëres che al é n gran repertore original y de trascriziuns.
Pité da ...
Scora de musiga taliana "A. Vivaldi"
Eté
Dai 8 agn
Test d'amisciun
Nou


text:
Diàvul dla Taśmàgna
Al diàvul dla Taśmàgna (nóm sientìfic Sarcophilus harrisii, Diavolo della Tasmania in itagliàṅ), cgnusû anc cuma diàv'l ursét, 'l è 'n mamìfar marsupiàł ch'al viṿ in dl'ìśula dla Taśmàgna dòp èsar sparî da l'Austràglia tri-mila an fà par cólpa di ding[1].
'L à ciapâ 'l sò nóm da i culuniśadōr ch'i daśvgnìvan da l'Európa par via dal sò culōr négar, da 'l fat ch'al gira specialmènt ad nòt, da i sîg ch'al fà ch'i śēl'n al sangṿ e parchè 'l gh'à 'n cumpurtamènt dimóndi rabî.
Descrisiòn
'L è dimóndi difìcil che cal mamìfar chè al pòsa pasàr gl'utànta cm ad lunghésa mént'r al sò péś in gèn'r al và da i nóṿ a i dódas chilo. Al fémni i èṅ più pìculi di masć dal 20% cuntànd qvéi ch'i gh'aṅ i an cumpàgn. Al sò pēl 'l è tut nég'r a part na màcia biànca su 'l pèt ch'la pâr na mèśa-luna.
A s trata dna bèstia ch'la magna da tut, specialmènt la carna dal carógni o dal bèsti ch'i gh'aṅ quèl e dònca i èṅ débuli. La sò cóa, lunga 25 cm, la spusa dimóndi par via dna giàndla ch'la gh'à 'd dèntar. Al fémni i vaṅ in èstar na vòlta 'l an, in gènar fra Favràr e Mars. Al masć al gh và adrē e al la mónta dimóndi vòlti in dal gir ad sinc/siē dè pò al la tîṅ 'd òć par far in manéra ch'la n s faga minga dar da di àtar diàvui cuncurènt. Al fémni, da 'l cant lōr, i èṅ piutòst difìcii, i sarnìs'n i masć più grand e grôs.
Da 'l 1995 al diàv'l ursét 'l à patî un brut mâł cuntagióś, al càncar dla fàcia dal diàvul, ch'al 'n à fat fóra dimóndi, tant ch'adès l'è na spéce prutéta da 'l guèr'n austragliàṅ.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Al diàvul dla Taśmàgna al prév risòlv'r al prubléma di gat salvàd'g in Austràglia La Stampa, 13 'd Agóst dal 2015
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Diàvul dla Taśmàgna
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Diàvul dla Taśmàgna


text:
Il Cussegl federal vul lubir in tal diever a l'administraziun federala sco era als chantuns ed a las vischnancas. Finamira saja da simplifitgar la lavur administrativa. Da duvrar dapertut il numer d'AVS lubeschia d'actualisar infurmaziuns en bancas da datas e registers a moda automatica, sperta e cun pli paucs sbagls.
Sco quai che Adrian Lobsiger, l'Incumbensà federal per la protecziun da datas e per la transparenza, ha ditg oz a Berna, dettia dentant era gronds ristgs. Cun duvrar dapertut il numer d'AVS possia esser pussaivel da colliar las infurmaziuns da differentas bancas da datas. Cun smatgar sin in nuf pudessi esser pussaivel da chattar d'ina persuna infurmaziuns dal register penal sco era datas da taglia.
RR novitads 12:00


text:
Derasà è il pass da la Surselva surtut en la regiun da Sursaissa Mundaun. Sco il cassier da l’uniun Rudolf Büchi ha ditg sajan 69% da tut ils pass da la Surselva vegnids vendids en quella regiun. Daco na possian ins betg dir. Dentant na possian ins betg cumparegliar bain las cifras da vendita avant la crisa da corona cun il temp actual. Il pass da la Surselva n’haja betg pudì prender il schlantsch d’avant la pandemia. Surtut cumpareglià cun la media da 5 onns saja l’onn actual da corona in che vegnia ad accumpagnar e influenzar las statisticas a moda negativa, uschia Rudolf Büchi.
Evità sperditas pli grondas
Per ils territoris da skis da la Surselva èsi stà essenzial ch’els han pudì avrir la stagiun passada. Quai saja d'attribuir a las stentas da las Pendicularas Grischunas e da la regenza grischuna. Uschia hajan ins pudì evitar ina sperdita da var ina milliarda francs, di Markus Good il president da las pendicularas Surselva e maina gestiun da las pendicularas da Sursaissa. Per la stagiun che stat avant porta na quintian ins betg cun restricziuns supplementaras. Era in certificat da covid per pudair ir cun skis na saja betg realistic, surtut betg ord vista logistica.
Sustegn davart da la Confederaziun e dal chantun
La situaziun da las pendicularas saja il mument difficila. Las investiziuns stoppian vegnir fatgas per restar cumpetitivs cun la concurrenza da l’exteriur. Uschia saja necessari ch’il chantun sustegnia investiziuns en futur. Il mument sajan ins anc en contractivas, ha ditg Martin Hug, il president da las Pendicularas Grischunas.


text:
Ladir
Ladir a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 115 abitant e una süperfiss de 7.21 km², e al se tröva a una altitüden de 1276 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ladir a l'è tacaa ai cumün de Falera, Ruschein, Schluein, Schnaus.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Ladir in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
(DE)
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Ladir su Wikimedia Commons
- Sit ufizial (Todesch)
- Website of the Uniun culturala Ladir Modell:Rm icon (Todesch) (Inglés)


text:
Cordial beinvegni!
La vischnaunca da Sursaissa Mundaun sesanfla amiez la Surselva sin la vart dretga dalla val dil giuven Rein. La terrassa s'extenda sin ina lunghezia da ca. 14 km. La vischnaunca ha ina surfatscha da ca. 70 km2. La part populada sesanfla sin in'altezia denter 1'000 m s.m. (Axastei) e 1'430 m s.m (Miraniga). Ils uclauns ein tipics per ina vischnaunca gualsra. Ellas 31 fracziuns resp. uclauns vivan circa 1'130 habitonts. Tut ils uclauns ensemen fuorman la vischnaunca politica dad Obersaxen Mundaun.
L'anteriura vischnaunca da purs ei oz ina vischnaunca da turissem. Differents hotels e pliras pensiuns, ca. 2'000 habitaziuns da vacanzas e differents camps da vacanzas stattan a disposiziun a nos hosps da vacanzas. Grazia ad implonts da transport efficients ei nies territori da skis e da viagiar bein accessibels. L'agricultura gioga denton aunc oz ina gronda rolla en nossa vischnaunca. Varga 40 menaschis agricols moderns cultiveschan nies terren.


text:
Sócret
Sócret (in grécc Ewkpάtnς, Sōkrátēs; 470 a. C.-399 a. C.) l'era un filôsof grîg. L'è mej cgnossó pr'avair dscåurs davänti a tott pió che par avair scrétt dî lîber.
Al môd ed rasunèr ed Sócret cunséssteva int'al dèr una man e arcgnósser i èter che äl só idê al n éren brîsa gióssti. Al dgé ch'l éra sinsé parché al saveva ch'l era sicûr d'la so mänt.
I argumént ed Sócret i gnénn tolt zå dal só studänt di Platån. Pr'al fât ch'l è stè dimostrè ch'al fé rasunèr zänt cme Platån, as dîs ch'l è stè al miåur ed tott. Mo tgnänn anch arcurdèr ch'l è stè mandè a murîr da quî d'Atene.
Al pseva scapèr mo al dezidé ed 'n fèrel brîsa. Socrate al dgiva che col cal sa le col cal sa ed saveir mia, tot chi eter i creden ed saveir mo an san gnint.


text:
Temp da stad è temp da viadi. Bleras e blers bandunan almain per in mument la patria per giudair intgins dis en in pajais ester u en in lieu main enconuschent. Tgi fa viadi cun aviun, tgi cun tren u auto e tgi viagescha il pli gugent en muntogna u sin sendas nunenconuschentas. Ils chors dechantan quest temp da viadi era cun ils sentiments e la brama da puspè turnar gugent en la patria.
Temp da viadi
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
La Confederaziun po subvenziunar quest onn implants solars cun 180 milliuns francs. Quai èn 30 milliuns dapli che spetgà. I dettia dapli daners, perquai ch’ils pretschs sin il martgà da l’electricitad sajan creschids l’onn passà, scriva l’Uffizi federal d’energia.
Tgi che ha pia inoltrà fin avant tschintg onns la dumonda da subvenziunar in grond implant fotovoltaic, survegn fin la fin dal 2019 ina garanzia finanziala. Grazia als daners supplementars po la glista da spetga per uschenumnadas bunificaziuns unicas vegnir reducida.
La Confederaziun sustegna quest onn en tut passa 2’000 implants solars. Pajadas vegnan las subvenziuns dals consuments d’electricitad. Quels pajan dapi l’onn passà in supplement da 2,3 raps dapli per mintga ura kilowatt.
RR novitads 14:00


text:
Pezàze
Pezàze, (en bresà prununciàt [pɛˈzaze] ma la prunùncia locàl l'è [pɛˈδaδe]; en Italià: Pezzaze) l'è 'n cümü de 1 500 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Àlta Val Trompia, en la pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèna àl lateràl de la Val Trompia, söla dèstra orogràfica e l'è furmat de le Frasiù de Pezazöle, Straignì, Mondér, Daà, Canèi, Mut, Èto, Còl de San Zé, Laù e L'Aiàl. Le ölteme dò le se tróa söle spónde de la Mèla endèl fónt de la al. Pezàze el comünica có la Val Camònega per mès del Pas del Còl de San Zé. El municìpio e la céza de la paròchia de Sant'Apolóne i è 'ndèla frasiù de Straignì, a 625 méter de altèsa, a 34km de Brèsa.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Carta d'identitad
La damonda sa vegnir tschentada vid il spurtegl dalla vischnaunca:
- buna fotografia da pass (buca rir, ei sto haver in ur entuorn il tgau)
- prender cun la carta d'identitad veglia (era sche lezza ei gia currida giu) ni igl avis dalla perdita
- Ei sto vegnir quintau cun in temps da spetga da 7 tochen 10 dis.
Affons naven da 7 onns ston vegnir persunalmein cul bab ni la mumma per suttascriver. Naven da 14 onns vegn la grondezia era dumandada.
Mintga persuna sto vegnir persunalmein vid il spurtegl (eral affons naven da 7 onns).
Passaport e combinaziun passaport cun carta d'identitad
La damonda per in passaport Svizer sto vegnir tschentada a Cuera.
Sche Vus haveis la carta d'identitad che cuora medemamein giu el proxim temps, dat ei era la pusseivaldad da far ina combinaziun (passaport ensemen cun carta d'identitad). Quella pusseivladad porscha denton mo Cuera.
- Far giu in termin (tel. 081 257 52 20 ni online www.schweizerpass.ch)
- prender cun il passaport vegl / la carta d'identitad veglia ni igl avis dalla perdita
- ina fotografia ei buca necessaria
Uffeci da migraziun e dretg civil GR
Center da documents d'identitad
Gäuggelistrasse 7
7002 Cuera
Temps d'avertura: Gl - Gi 08:00 - 12:00 e 13:30 - 17:00 / Ve 08:00 - 16.00 atras
video carta d'identitad e pass
Cuosts (incl. porto):
Informaziuns pertuccont USA anfleis Vus sin la pagina tudestga.


text:
Gia gievgia veglian ins offrir ad Olaf Scholz discurs davart in sondagi per ina coaliziun en trais, ha declerà il schef da partida da la FDP, Christian Linder. Curt avant aveva la co-presidenta dals Verds, Annalena Baerbock declerà da proponer tals discurs da sondagi. En il discurs cun ils liberals hajan ins constatà d'avair avunda communabladads per realisar ina tala coaliziun.
Suenter las elecziuns dals 26 da settember avevan ils Verds e la FDP sco emprim discurrì in cun l'auter e silsuenter er cun la SPD e la CDU/CSU, per elavurar eventuals cumpromiss.
Coaliziuns pussaivlas
La coaliziun pussaivla tranter la SPD, ils Verds e la FDP, vegn numnada la coaliziun d'ampla.
La coaliziun pussaivla traner la SPD, ils Verds e la CDU/CSU vegn numnada la coaliziun da Jamaica.
Il num dattan mintgamai las colurs da las partidas a la coaliziun.
Jamaica u ampla?
La SPD ha gudagnà las elecziuns cun 25,7% da las vuschs. La CDU/CSU avevan fatg 24,1%. Ils Verds daventan cun 14,8% la terz gronda fracziun en il Bundestag. La FDP è vegnida sin 11,5%. Las duas partidas pli pitschnas èn quellas che pudessan cupitgar la stadaira per ina nova regenza. In'ulteriura coaliziun da SPD e l'uniun da CDU/CSU vala sco betg probabla.