text: 1Tɨ'ɨj ari pɨti'irɨjcaa ɨ tɨ cɨn tya'utyé'iteesin i iteeri, iya'ata pu'u aun pu á'umej aɨjna ɨ Mariiya, Magdala tɨ e'ema'acan, aujna a'u maj ya'ava'ana. Auche'e pu huachuíjxavi'icaa. Tɨ'ɨj aun a'ará'a, aj pu'i raaseij tɨ a'atɨ ra'anta'ɨ ɨ tetej tɨ a'ityamuaaca'a a'u tɨ a'utyacun. 2Aj pu'i aun huara'araa. Tɨ'ɨj i a'utáichajraa a'u maj a'utyáuuca'a aɨjna ɨ Simón tɨ ajta i'i Pedro, ajta ɨ seij tɨ Jesús jamuan á'ucha'acanya'a. Ai pu aɨn pueen ɨ tɨ Jesús raxe'eva'acaa. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Mu'uri hui yá'uchui ɨ tavastara'a, maujna a'u maj yauuté. Tyajta ityan, catu ramua'aree a'u maj yáuutuaa. 3Ajta aɨn ɨ Pedro, ajta ɨ saɨj tɨ Jesús jamuan á'ucha'acanya'a, au mu a'uju'un a'u maj ya'ava'ana maɨjna ɨ Jesús. 4Naimi'i mu maun a'uruáachajraa. Ajta ɨ saɨj, aɨ pu eitze'e ca'anin a'utáichajraa. Aɨj pu cɨn ayan raatyaamue'itɨ aɨjna ɨ Pedro. Aɨj pu cɨn, anacai pu aun a'ará'a. 5Tɨ'ɨj aun a'ará'a, aj pu'i aicaujtutzi. Ajta aun utyenyeeraca'a. Tɨ'ɨj i raaseij tɨ an á'ujpiica'a aɨjna ɨ cɨɨxuri tɨ mestí ɨ maj cɨn raca'ijcataca'a. Ajta aɨn, capu aun utyajrupi. 6Ajta aɨn Pedro, tɨ cujta'an huatáijma'a, ajta pu aun a'ará'a. Au pu utyajrupi. Aj pu'i raaseij ɨ cɨɨxuri tɨ mestí tɨ aun á'ujpiica'a. 7Aɨ pu ajta raaseij ɨ cɨɨxuri ɨ maj cɨn ra'ava'ana ɨ múutze'en. Naa pu ti'ijiri'ihuaca'a. Ajta rujɨme'e pu á'ujpiica'a. 8Tɨ'ɨqui ɨ saɨj tɨ Jesús jamuan á'ucha'acanya'a, tɨ anacai aun a'ará'a, aɨ pu ajta aun a'utyajrupi. Cɨme'en pu'u raaseij, aj pu'i tya'antzaahua. 9Majta aɨme, camuu xɨ yau'eitaa mua'araa a'ij tɨ huataujmua'acaa maɨjna tɨ ayan te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze tɨ nu'u ayan ruxe'eva'acaa tɨ aɨn Jesús ayan a'itára'ani hua'a tzajta'a ɨ mej meri huacuii tɨ ij ajtahua'a huatarun. 10Majta aɨme ɨ maj Jesús jamuan á'ujhua'anya'a, matɨ'ɨj mi maun a'ucɨ́jxɨ u ruche. 11Ajta aɨn Mariiya, aun pu a'utyajturaa a pua'aque, ajna vejli'i a'u maj ya'ava'ana. Aɨ pu ruyeinyacaa. Tɨ'ɨj auj ruyeinyacaa, aɨ pu a'icaujtutzi, aun pu a'utyenyeeraca'a. 12Aj pu'i hua'apuaca huaseij ɨ mej ute'e ti'ivaɨre'e. Cueinavi'in mu tí'ichajcaa. An mu e'ejtya'acaa a'u maj ya'ujté. Saɨj pu an a'ujcatii a'u tɨ á'ujmu'ucaa. Ajta ɨ saɨj, a'u tɨ a'ucáɨɨcajma'acaa. 13Matɨ'ɨj mi meyan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―Muaa, jɨita'a, ¿a'ini yeehui een cɨn peyan ayein? Aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Aɨ mu yeehui yá'uchui ɨ nyavastara'a. Nyajta inyaa, canu ramua'aree a'u mej yáuutuaa. 14Cɨme'en pu'u ayan tyu'utaxajtaca'a, aj pu'i pɨ a'ure'eve. Tɨ'ɨj i raaseij tɨ aɨn Jesús aun a'utyavaaca'a. Ma ajta aɨn Mariiya, capu ayan raamuá'a tɨ aɨn pueenya'a ɨ Jesús. 15Aj pu'i ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Muaa jɨita'a, ¿a'ini een cɨn peyan ayein? ¿A'atajni pahuauhuau? Aɨ pu ayan ti'imua'atzajcaa tɨ aɨn pueenya'a tɨ rɨ'ɨ aun tya'uruuraa a'aye'i aujna huastari. Aɨj pu cɨn ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Nyavastara'a, tɨ pua'a muaa peyan yá'uchui, pata'aj peyan hui tinaata'ixaate'en a'u pej ya'uruu nyej ni nyaun u a'ume'en nyej ni ra'anchueni. 16Aj pu'i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Muaa, Mariiya. Aj pu'i pɨ a'ure'eve ɨ jemin. Ajta ayan tiraata'ixaa aɨjna cɨme'e ɨ hua'a nyuuca aɨme ɨ Hebreo tɨcɨn: ―Raboni. (Raboni, ayaa pu huataujmua'a aɨjna ɨ nyuucari tɨcɨn Mɨ Pej Ti'imua'ata.) 17Aj pu'i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Capaj xɨɨ nyamuare'e a'ini nyauche'e a'atzu a'amua jamuan seira'a na'ame. Aj nu ni hui nyaun a'ujnyejsin ɨ niya'upua jemi. Pata'aj paun a'ura'ani hua'a jemi ɨ nye'ihuaamua'a pata'aj peyan tihua'uta'ixaate'en yee nyaj nu'u nyajtahua'a nyaun a'ujnyejsin jemin aɨjna tɨ niya'upua pueen, tɨ ajta a'amuaya'upua pueen, jemin ɨ tɨ nye'iDioj, tɨ ajta a'amua Dioj pueen. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. 18Ajta aɨn Mariiya tɨ Magdala e'ema'acan, au pu á'umej hua'a jemi ɨ maj Jesús jamuan á'ujhua'anya'a. Aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Nyaa nu hui neri raaseij ɨ tavastara'a. Tɨ'ɨqui ayan tihua'uta'ixaa a'ij tɨ aɨn Jesús ayan tiraata'ixaa. 19Ajna'ɨmɨ tɨ'ɨj ari ajna pɨti'irɨjcaa ɨ seij jetze i iteeri, tɨ'ɨj ari huachúmua'ancaa, au mu e'ere'etya'acaa aɨme ɨ maj Jesús jamuan á'ujhua'anya'a. Majta meyan ra'ityaana u chi'ita a'u maj anu'ujtya'acaa maɨjna cɨme'e mej hua'atzɨɨnya'acaa aɨme ɨ mej maun ti'ijtaca'a u teyujta'a. Aj pu'i Jesús ayan e'ire'enye hua'a jemi. Au pu hua'a tzajta'a a'uteechaxɨ. Aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Che'e hui amuaatyápua'arite'en ɨ a'amua tzajta'a. 20Tɨ'ɨj ayan tihua'uta'ixaa, aj pu'i ayan hua'utaseijrate ɨ rumuajca'a, ajta ɨ ru'itza'apua a'u mej tiraapueij aɨme ɨ maj rá'utatai ɨ curuu jetze. Majta maɨn ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, huapɨ'ɨ mu huataujtyamua'ave matɨ'ɨj raaseij ɨ tavastara'a. 21Aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Che'e hui amuaatyápua'arite'en ɨ a'amua tzajta'a. A'ini niya'upua pu yan nyaja'utaityaca'a inyeetzi, ayaa nu che'eta nyana'a tyajamuaatáiti inyaa. 22Cɨme'en pu'u ayan tyu'utaxajtaca'a, aj pu'i ayan hua'utajɨ'ɨtze. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Sata'aj hui ra'ancura'an saɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj. 23Tɨ pua'a hui aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ayan ca'anijra'a amuaata'an sej si seyan tiraatauuni'i a'atɨ tɨj na'a ɨ tɨ cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi, Dioj pu xaa ayan tiraatauuni'ira, na'ari cai, tɨ pua'a aɨn xaijnyu'ucara'ara'an cai ca'anijra'a Amuaata'an sej si cai seyan tiraatauuni'i, capu xaa Dioj ayan tiraatauuni'ira. ―Ayaa pu Jesús tihua'uta'ixaa. 24Ajta aɨn Tomás ɨ mej meyan ratamua'amua tɨcɨn ɨ tɨ hua'apuarí, aɨ pu hua'a jetze ajtyama'acantaca'a ɨ mej tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'asicaa. Aɨ pu ajta cai aun hua'a jemi a'utyavaaca'a tɨ'ɨj Jesús ayan hua'a jemi huataseijre. 25Matɨ'ɨj meyan tiraata'ixaa maɨjna ɨ Tomás maj nu'u meyan raaseij ɨ tavastara'a, aj pu'i ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Canu yeehui a'anaj tya'antzaahuate'esin tɨ pua'a nyacai raaseij ɨ muajca'ara'ara'an jetze a'u maj ya'anajtze, tɨ pua'a nyajta cai anáxɨteta a'u tɨ claavu a'aná'upu'ujma'acaa, tɨ pua'a nyajta cai ajtyejmeini ɨ itza'apuara'ara'an jetze. 26Tɨ'ɨj ari tyauma'aca a'achu cumu sei iteeri, majtahua'a mu maun e'ere'etya'acaa u chi'ita. Ajta aɨn Tomás, au pu hua'a jamuan a'utyavaaca'a. Ajta e'ityanami'ihuaca'a ɨ pueerta. Aj pu'i Jesús aun e'ire'enye. Ajta a'utyéechaxɨ hua'a tzajta'a. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Che'e yeehui amuaatyápua'arite'en ɨ a'amua tzajta'a. 27Aj pu'i ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Tomás tɨcɨn: ―Casi'i, huaseij i nyamuajca'a. Pata'aj peyan anáxɨteta. Pata'aj pajta meve'emeeini mua'amuajca'a cɨme'e pej pi ajtyejmeini iiyaj nyeitza'apua jetze. Capej che'e peyan saɨque ti'imuajca silu pata'aj tya'atzaahuatya'a. 28Aj pu'i Tomás ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Muaa paj paɨn pueen ɨ nyavastara'a, pajta ɨ nyeDioj. 29Aj pu'i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Muaa papu'u peyan tya'atzaahuate'e paɨjna cɨme'e pej yeehui peyan nyeseij. Miche'e huaujtyamua'ave'en ɨ maj cai naaseij, ɨ maj majta mauche'e meyan tya'atzaahuate'e. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. 30Eihua pu maa ayan huarɨj ɨ Jesús tɨ ayan huapɨ'ɨ ruxe'eve'e, mejseiiraca aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, ɨ tɨ cai a'ayu'usi'i eijna jetze i yu'uxari. 31Ma ajta eijna jetze i yu'uxari, ayaa pu een cɨn te'eyu'usi'i sej si seyan rá'antzaahuate'en tɨ Jesús aɨn pueen ɨ Cɨriistu'u tɨ Dioj ra'antihuau, tɨ ajta aɨn pueen ɨ yaujra'an ɨ Dioj. Ayaa pu ajta een cɨn pɨ te'eyu'usi'i sej si seyan ruurican cɨn huatyaturan para rusen cɨme'e saɨjna cɨme'e sej seyan ra'astijre'e.


c: text/html

text:
Hérémence
Hérémence a l'è un cumün svizzer del distret de Hérens, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 107.6 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1391 abitant.
El cumün de Hérémence al se tröva a una altitüden de 1237 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bagnes, Evolène, Nendaz, Saint-Martin, Vex.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)
- Hérémence in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Murnau am Staffelsee
Murnau am Staffelsee l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Garmisch-Partenkirchen. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 38.05 km² e 'ndel Dicember 2013 el gh'ìa 'na popolasiù de 11 652 abitàncc.
El cümü de Murnau am Staffelsee el se tróa a 'na altèsa de 688 méter sura 'l leèl del mar.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Chenopodium album
El Chenopodium album L., 1753 (en bresà, bergamàsch e cremunés: farinèl, farinèle[1]) l'è 'na piànta erbàcea anöàla de la famìa botànica de le Amaranthaceae (Chenopodiaceae segónt la clasificasiù del Cronquist), difundìda en töt el teretóre italià.
Cuntegnüü
Morfologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta anöàla de tìpo erbàceo ma ale ólte quàze arbustìf, a portamènt erèt-acendènt a fùrma piö o méno piramidàl. Chèste piànte le vé clasificàde cóme “apétale" perchè le g'ha mìa la coròla (el pereànse el gh'è ma l'è ridót). La piànta la g'ha 'n udùr de èrba bastànsa fastidiùs e 'n "indümènt" farinùs caraterìstich söi gamp e söle fòie. L'altèsa de tèra de chèste piànte la pöl varià tra i 30 e i 150 ghèi (mìnimo 20 cm; màsimo 200 cm); ma de spès dòpo la frütificasiù le se piéga zó per vìa del pézo. La fùrma biològica de la spéce l'è Teròfita scapùza (T scap) cioè i è piànte erbàcee diferènte de le ótre fùrme biològiche perchè, dàto che i è anöài, le pàsa la bröta stagiù sota fùrma de somésa. En piö le g'ha 'n as fiuràl che stà sö drit e de spès sènsa (o con póche) fòie.
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le raìs i è de tìpo a ficù.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Part ipogèa: la mànca
- Part epigèa: la part aèrea del gamp l'è erèta, de sòlet ramificàda, striàda e sènsa péi. En sèrte varietà el gamp el pöl véser d'en vért che tìra al gris/celèst e farinùs (sutatöt endèla part àlta arènt a la 'nfiurescènsa).
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La dispuzisiù de le fòie söl gamp l'è alternàda. Le fòie i è 'ntréghe, col gambì e le g'ha 'na fùrma spatulàda-lanceolàda, quàze romboidàl (la larghèsa màsima l'è a la metà bàsa de la làmina) e la se 'nsömèa presapóch a 'na pèsta de 'n óch; i è piö lònghe che làrghe e le fenés a pónta. El culùr de le fòie de sòlet l'è vért sbiadìt quàze gris/celèst de la bànda e biànch farinùs de la bànda de sóta. Le fòie de la part bàsa i è dentàde (décc bèi grosolà d ela metà de la làmina 'n sö). Chèle de la part àlta i è piö lanceolàde co la dentadüra al mìnimo. El gambì de la fòia l'è lónch 2 - 4 cm. Mediamènt la fòia l'è grànda dei 2,5 ai 5 cm e l'è lónga 5 – 9 cm. I décc i è de 3 a 6 per bànda.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa la g'ha mìa bràtee ma l'è fuiùza endèla part piö bàsa; la fùrma l'è chèla de 'na spìga discontìnua de gloméroi glubùs. Ògna glomèrol l'è furmàt de divèrsi fiùr (de 5 a 10 o de piö) glubùs e virdizì. La 'nfiurescènsa principàla l'è terminàla ma gh'è apò dele 'nfiurescènse laterài (a la sèa de le fòie) sèmper a dispuzisiù alternàda. Diàmetro dei glomèroi: 3 - 5 mm. Diàmetro dei ògna sìngol fiùr: 1,5 mm. Longhèsa de le 'nfiurescènse: 2 – 20 cm.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è ermafrudìcc, pentàmer (i vertezèi – càles e stam - i è furmàcc de da 5 parcc) e atinomòrf.
-
-
- * P 5, A 5, G (2) (supero)[2]
-
- Càles: el càles l'è furmàt de 5 parcc lìbere Chèsti elemèncc en chèsto càzo i vé ciamàcc tépali o sedenò sepalòidi a cunsistènsa erbàcea e fùrma otùza ma srotondàda a la bàze. Pò a chèsti elemèncc i è farinùs e i cuàrcia zó gran part del fröt quan che l'è madür. Dimensiù dei tépali : 1 mm x 1,1 mm.
- Coròla: la coròla la manca (aspèt caraterìstich de töt el zèner Chenopodium, ma apò a de la famìa.
- Androcèo: i stam i è 5 e lìber; La puzisiù dei stam l'è opòsta ai tépali.
- Ginecèo: i stéi i è du, bi-carpelàr[3] söndèn ovòre sùpero uniloculàr co la placènta centràl lìbera de la qual se pöl furmà 'na càpsula monospèrma.
- Fiuridüra: de zögn a setèmber.
- Empulinasiù: per mès dei insècc.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula che quan che la é madüra la deènta carnùza e sücùza. Ògna fröt el g'ha dét apéna en granì de somésa négher e löster a fùrma lenticolàr (granì orizontàl). El perecàrpe (part estèrna del fröt) l'è mìa aderènta (o l'è apéna de rar). Dimensiù del fröt: 0,9 – 1,6 mm. Diàmetro del granì de somésa: 1,2 mm.
Agricoltüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Chenopodium album en agricoltüra l'è cunsideràda 'na mala-èrba tra le piö danùze e difìcii de eliminà. Per ezèmpe endèle coltüre de formét la pöl rià a cauzà de le pèrdite 'nfìna al 13%, per la sòia la pöl fa nà pèrt enfìna al 25% e 'nfìna al 48% per la biéda de söcher[4].
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ I quaderni del Parco, Vol.9 - Le piante selvatiche commestibili. Consorzio Parco Oglio Nord
- ↑ http://www.dipbot.unict.it/sistematica/Chen_fam.html Tavole di Botanica sistematica
- ↑ http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200006809 eFloras Database
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Chenopodium_album Wikipedia,the free encyclopedia
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Maria Teresa della Beffa, Fiori di campo - 2002 - Istituto Geografico De Agostini, Nuàra
- Giacomo Nicolini, Enciclopedia Botanica Motta. Prim vülüm - 1960 - Federico Motta Editore, Milà
- Sandro Pignatti, Flora d'Italia. Prim vülüm - 1982 - Edagricole, Bologna - ISBN 88-506-2449-2
- AA.VV. Flora Alpina. Prim vülüm - 2004 - Zanichelli, Bologna
- Alfio Musmarra, Dizionario di botanica - 1996 - Edagricole, Bologna
- Eduard Strasburger, Trattato di Botanica. Segónt vülüm - 2007 - Antonio Delfino Editore, Roma - ISBN 88-7287-344-4
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Index synonymique de la flore de France
- Plants For A Future
- Fungoceva.it
- Chenopodium album eFloras Database
- Chenopodium album Flora delle Alpi Marittime Database
- Chenopodium album Flora Europaea (Royal Botanic Garden Edinburgh) Database
- Chenopodium album Flora Italiana - Schede di botanica
- Chenopodium album GRIN Database
- Chenopodium album IPNI Database
- Chenopodium album Tropicos Database
- Chenopodium album Catalogazione floristica - Università di Udine


text:
Dòm (VB)
Dòm (Italian: Domodossola; Walser: Döm; antigament, in Tudesch: Domo) l'è una cità de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 18 307 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 36,9 km² e ona densità de popolaziun de 496 ab./km².
La cità, gemelada cun Briga e Büsti Gràndi, la se tröva a la cunflüenza di set valad ussulan (Val Anzasca, Val Antruna, Val Bugnanch, Val Diveder, Val Antigori-Furmazza, Val Isornu e Val Vigezz).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Dòm l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Formét
Col tèrmine formét de sòlet se fà riferimènt a du cereài diferèncc, ma 'mparentàcc strècc entrà de lùr, töcc du che fa part del zèner botànich Triticum: el formét tèner e 'l formét dür.
Formét tèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Triticum aestivum L. o Triticum aestivum L. subsp. aestivum (L.) Thell., cunusìt col nòm popolàr de formét tèner l'è 'mparentàt strèt co la spèlta, co la quala 'l g'ha 'n cümü 'l fat de éser ezaplòide. La diferènsa piö gròsa l'è che la spèlta la g'ha 'l granì istìt (le glömèle le se destàca mìa quan che l'è madür) envéce el formét tèner el ghe l'ha nüt (le glömèle le se destàca quan che l'è madür). La farìna de chèsto tipo de formét se la dopèra de sòlet fà 'l pà.
Formét dür[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Triticum durum Desf. o Triticum turgidum L. subsp. durum (Desf.) Husn., cunusìt col nòm popolàr de formét dür envéce l'è 'na spéce tetraplòide, emparentàda cól far médio, ma apò a 'n chèsto càzo se 'l conós per vìa del granì nüt (formét) envéce che istìt (far). La farìna de chèsto tipo de formét se la dopèra de sòlet fà la pàsta.
Óter tìpi de formét[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è apò a dei óter tìpi de formét, demestegàcc e cultiàcc en Àsia e 'ndèn quach ótra part del mónt. Per 'na viziù piö compléta püdì riferìf al artìcol söl zèner botànich Triticum.


text:
Cluj Napoca
Cluj-Napoca (parnozia ['kluʒ na'po.ka]; ungheres: Kolozsvár; latin: Napoca o Claudiopolis; todesch: Klausenburg) l'è ona città de la Romania del nord.
L'è stada la capital de la Transilvania, e l'è incoeu el center economegh pussee important del nord-est del Paes. Ghe viven quasi 320.000 personn, di quai on 60.000 l'è de lengua ungheresa. Cluj donca l'è la segonda città romena per numer de ungheres (dopo Târgu Mureș).
A l'è ona città proppi antiga e piena de storia, cognossuda giamò ai temp di Roman, che l'aveven fada devegnì ona sò colonia. L'è anca la città indè che l'è nassuu el Mattia Corvin, vun di re ungheres pussee amaa del sò popol.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Be'er Sheva, Israel.
- Caracas, Venezuela.
- Statt Unii:
- Colonia, Germania.
- Coriza, Albania.
- Makati, Filippinn.
- Francia:
- Provincia de Parma, Italia.
- Rotherham, Regn Unii.
- San Paol, Brasil.
- Suwon, Corea del Sud.
- Pécs, Ungheria.
- Zagabria, Croazia.
- Zhengzhou, Cina.


text:
Sainte-Luce (FR-38)
Sainte-Luce l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Corps, del circondàre (arrondissement) de Grenoble e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 41 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 8 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 667 méter a 'na altèsa màsima de 1877 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Sainte-Luce l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Decàgon
Ol decàgon (dal Gréch Antìch da deca cioè dès e gonov cioè àngol), l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che 'l gh'à dés làti; menimà se ciàma decàgon regolàr, ün decàgon che 'l gh'à i dés làti töi lónch istès e i dés àngoi töi gràncc istès e cioè de 144 gradi.
Ol perìmeter d'ün decàgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter d'ü decàgon, se 'l decàgon l'è mia regolàr, mè fà l somatòria de töcc e dés i làti, menimà se l'è regolàr bàsta fà.
L'àrea d'ün decàgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è dò manére dièrse per troà l'àrea d'ü decàgon regolàr:
'ndóe l l'è 'l làto, a l'è l'apotéma e 10l e 2P i'è 'l perìmeter. Per capì chèsta fórmula, bàsta pensà che 'l enàgon 'l sìes facc de dés triàngoi regolàr e per ògnü de chès-ce triàngoi 'l làto del enàgon l'è la bàze, menimà l'altèsa l'è 'l apotéma, isé per troà l'àrea de ü de chès-ce triàngoi s'fà come per töcc i triàngoi, cioè bàze per altèsa e pò gh'è de dividì töt per dù, e alùra per troà l'àrea del decàgon l'è asé moltiplicà per nöf.
Öpör s' pöl fà:
'ndóe l l'è 'l làto e ns' l'è 'l nömer stàndard che per 'l decàgon l'è piö o méno 7,69421.


text:
Perché fêr un sît in dialèt Arşân? O dmèj perché fêr un sît in léngua Arşâna ? Già, perché mìa tót a sân che l’ Arşân l’é ‘na léngua, che insèm a ch’ al l’ j êtri léngui parlêdi ind la nôstra regiòun în arcgnusûdi cme pêrta ed l’Emiliân Rumagnôl clasifichê cun al côdiş ISO 639-3 "eml". L’ Emiliân Rumagnôl l’é arcgnusû fr’ al léngui pió céchi europèi dal Cunséli d’Europa e cuntêdi da l’ UNESCO (''Red Book on endangered languages'') tra còli meritèvoli ed prutesiòun in pió ânca da l’ ''Atlante Linguistico Ethnologue''. Secònd e-stódi d’ universitê internasionêli, l’emiliân rumagnôl (mó mìa sōl la variânt emiliâna) la sré apûnt ‘na léngua neolatèina ocidentêla, cme al francèiş, l’ocitân, al catalân, al légor, al lumbêrd, e al piemuntèiş, mèinter l’italiân al fà pêrt dal gróp neolatèin orientêl. L’ Arşân al fà pêrta dal Léngui dal gróp emiliân ch’ în parlêdi ind la regiòun stôrica ed l’ Emélia ch’ la cumbîna só per zò cun al pruvînci ed Piaşèinsa, Pèrma, Rèz, Mòdna, Ferêra, e pêrt ed la pruvîncia ed Bològna (fîn al fióm Silèr, al d’ed là ‘d còl cumîcia la Rumâgna). L’ emilian al vîn parlê ânch in 'na pêrta ed la pruvîncia ed Ruvîgh in còla ch’la vîn ciamêda Transpadâna Ferarèişa che fîn al 1815 la fêva pêrt dal Stêt Puntifési.
Al fà pêrta dal gróp emiliân ânch al cararèiş, parlê ind la pêrta tra nôt e sîra 'd la Tuscâna.
Che finés al me savèir dal léngui, perché mé a sûn mìa ûn ch' l' à studiê al léngui mó ûn ch' égh piêş al só dialèt.
Perché fêrel (al sît) ? Beh... quând în finî i grôs impègn... quând a s’é cgnusû al mònd per còl ch’ l’ é... quând cêrti fantaşèi in drē smursêres... quând a un cêrt pûnt ét pō fêr còl ch’ ét vō... quând... quând... alōra?... alōra a’s gh’à bişògn dal pasatèimp, o cme a’s dîş incō ed "l’ hobby", còst l’é dvintê al mé "hobby". A vòj vèder la mé Rèz cun j ôc d’ un tèimp quând l’ Arşân l’ēra la Léngua parlêda (cun soquânti diferèinsi) da Ligûnchi a Gualtēr da Sant’Ilâri a Rubēra, cun l’Arşân sèinsa lustrèin e gnân trôp "intuşghê " cun al parôli nōvi, a vòj parlêr ed Rèz e ‘d la só pruvîncia cun l’ Arşân ed ‘na vôlta, còl ch’ a ‘s pêrla incòra pr’al strêdi arşâni.
Al pusèbil letōr égh cunsèli préma ed cumincêr a sfujêr sté viâş per la nôstra bèla pruvîncia, ed dêr ‘n’ucêda a la pâgina "Grammatica" in dóv' al câta ‘na guîda céca per lēşer e fōrsi... capîr l’Arşân.
An vòj mìa insgnêr gnînt a nisûn mó se quelchidûn l’impêra un pô a n’ in sré cuntèint, almēno al mé lavōr al srà servî a quèl.
Bòun viâş.


text:
Macedonia
La Macedonia (MakeдoHиja in macedun) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada al Kosovo, a l'Albania, a la Serbia, a la Bülgaria e a la Grecia.
La capital a l'è Skopje.
La gh'ha una süperfiss de 25.713 km² e una pupulaziun de pressapoch 2 miliun d'abitant.
La fa part di Naziun Ünii cun la denuminaziun FYROM (Former Yugoslav Republic Of Macedonia, var a dì Ex Repüblica Iuguslava de Macedonia; in macedun: ПopaHeшHa JyrocлoBeHcka Peпyблиka MakeдoHиja, Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija).
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Macedonia (nom ufizial: Peпyблиka MakeдoHиja) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Gjorge Ivanov (del 2009).
El Prim Minister a l'è el Nikola Gruevski (del 2006).


text:
Gyeongsangnam-do
Gyeongsangnam-do (Süd Gyeongsang; hangul: 경상남도; hanja: 慶尚南道) a l'è una pruvincia in del südest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Changwon.
La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangbuk-do (al nord), Jeollabuk-do (al nordest), Jeollanam-do (al oest), e i cità metrupulitan de Daegu, Ulsan e Busan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gyeongsangnam-do l'è dividüda in 8 cità (si; 시) e 10 cunte (gun; 군).


text:
Malabo
Malabo a l'è, del 1969, la capital de la Guinea Equaturiala (prima la capital a l'era Bata).
Al gh'ha 100.000 abitant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malabo a l'è in sü la costa setentriunala de l'isula de Bioko (fina al 1979 ciamada Fernando Poo).
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'hann fundada i ingles in del 1827, cunt el nom de Port Clarence.
In del 1843 l'ha ucüpada la Spagna e l'ha ciapaa el nom de Santa Isabel.
El nom d'incö, Malabo, ghe l'ha dumà del 1973.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malabo a l'è gemelaa cun:


text:
Santo Domingo
Santo Domingo l'è la capital de la Repüblica Dominicana. La so area la gh'ha 2.850.320 abitant e, la cità, l'è sitüada dinanz al Mar dei Caraibi. Santo Domingo la gh'ha el livel d'educaziun püsèe volt de tüta la naziun.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Santo Domingo a l'è gemelaa cun:
- New York, Stat Ünì d'America
- Berlin,Germania
- Miami, Stat Ünì d'America
- Taipei, Taiwan
- Caracas, Venezuela
- Sarasota, Stat Ünì d'America
- Paris, Francia
- Madrid, Spagna
- Toronto, Canada
- Haifa, Israel
- Buenos Aires, Argentin-
- Boston, Stat Ünì d'America
- Berna, Svizzera
- Lundra, Regn Ünì
- Tenerife, Spagna
- Providence, Stat Ünì d'America
- La Guardia, Spagna


text:
Montréal
Montréal a l'è la cità püssee granda de la pruincia canadesa del Québec, la segunda cità francofuna del mund, e la segunda cità canadesa per pupulaziun e impurtanza. El gh'ha una pupulaziun de 1.620.693 (2006=, che vegnen 3,6 miliun se cunsiderum tüta l'area metrupulitana. La cità la se tröa in sü l'isula de Montréal, a la cunflüenza di fiüm St-Laurent e St-Pierre, a 246 km a süd-ovest de la cità del Québec, la capital de la pruincia, e a 202 km de Ottawa, la capital del Canada.
Cuntegnüü
Arrondissements[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teritori münicipal de Montréal a l'è dividüü in 19 arrondissements:
- Ahuntsic-Cartierville
- Anjou
- Côte-des-Neiges–Notre-Dame-de-Grâce
- Lachine
- LaSalle
- Le Plateau-Mont-Royal
- Le Sud-Ouest
- L'Île-Bizard–Sainte-Geneviève
- Mercier–Hochelaga-Maisonneuve
- Montréal-Nord
- Outremont
- Pierrefonds-Roxboro
- Rivière-des-Prairies–Pointe-aux-Trembles
- Rosemont–La Petite-Patrie
- Saint-Laurent
- Saint-Léonard
- Verdun
- Ville-Marie
- Villeray–Saint-Michel–Parc-Extension
Edücaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Montréal el gh'ha 6 üniversità e 12 "cégep" (Collège d'enseignement général et professionnel, un'istitüziun d'edücaziun per i agn dopu i scör süperiur carateristiga del Québec e del Canada); a l'è anca la cità nord-americana cun la püssee granda prupurziun de stüdent de edücaziun süperiura per abitant.
Üniversità francofun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Université de Montréal:
- Université du Québec:
- Université de Sherbrooke (a l'è a Sherbrooke, e la gh'ha una campus a Longueuil)
- Université Laval (a l'è a Québec, e la gh'ha una campus a Longueuil)


text:
Lambrósch
Artécol in dialèt arzân
E io, per glorificare Dio e benedire la sua provvidenza, mi fermai a Modena a lungo a meditare la sapienza... »
E mé, per ludêr Dio e bendîr la só pruvidèinsa, am sûn fermê a Mòdna p'r un bèl pô a pinsêr insém a la sapiĵnsa...»
L'urégin dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm Lambrósch l'é al nòm ed 'na sèria ed vîdi mêdri diferèinti e dal vèin fât cun còsti.
Al j óvi dal Lambrósch în ròsi, per la pió grôsa pêrt lavurêdi int al pruvîcia ed Mòdna e in pruvîncia ed Rèz e 'na pêrt in pruvîncia ed Mântva. A vînen druvêdi per fêr ûn di pôch vèin ròs o rosê ch' al spóma.
Quisché i pió impurtânt vèin fât cun sté óvi:
- Lambrósch ed Surbêra
- Lambrósch Grasparòsa
- Lambrósch Arzân
- Lambrósch Salamèin
- Lambrósch Marân
- Lambrósch Mèister
- Lambrósch ed Muntréch
- Lambrósch Viadanèiṣ o Grapèl Rubêrti
Al D.O.C.[modifica | mudéfica la surzéia]
La necesitê ed mèter in règola al carateréstichi, la lōr compusiṣiòun e dôve gh’àn urégin i divêrs lambrósch àn purtê a fêr dal D.O.C. divîşi:
1961 al Mudnèiṣi:
- Lambrusco di Sorbara,
- Lambrusco di Graspa Rossa di Castelvetro,
- Lambrusco di Salamino di Santa Croce
1971 l’Arzâna:
- Lambrusco Reggiano
1976 la Culèini de Scandiân:
- Lambrusco Grasparossa Colli di Scandiano e Canossa,
- Lambrusco Montericco Colli di Scandiano e Canossa
1987 la Mantvâna:
- Lambrusco Mantovano
La stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L’urégin dal nòm an n’é mìa sicûra, a gh’é dû pinsêr a propôṣit. Al prém al vōl che al nòm al deṣvègna da Labrum (mêrzen di câmp). La vîda la(m)brusca la sré còla ch’ la crès saldîva ai mêrzen di câmp e al vèin la(m)bruscus l’é in môd cêr al vèin fât cun sté óva.
La secònda la dà l’urégin dal nòm a l’uniòun dal parôli labo (a tógh) e ruscus (ch’al fûra al palê), d’ed ché ânca l’urégin ed la parôla brósch.
La prōva 'dl'antichitê de sté vîda la vîn da l’etê dal brònz cun la squêrta ed gramustèin ed vîda salvâdgha ind al Teramêri, îṣoli che gnîven só dal padòli fâti dal j aluviòun di fióm e abitêdi da lìòm, prôpria int al zôni ‘d la produsiòun, dal dé d’incō, dal Lambrósch. Êtri catêdi a fân pinsêr che la vîda la fós cgnusûda ânca da 'dl' êtra gînt, in pió di Latèin, ânca da j Etrósch e dai Gâl legór. Dimòndi în al testimuniânsi scréti ed la véta ind l’antichitê de sté vîda, a n’ in pêrla Virgilio ind la só Quînta Bucòlica, a n’in pêrla Catone ind al De Agricoltura, Varone ind la De Rustica per finîr cun Plinio al Vèc ind la só Naturalis Historia. A’s gh’à nutési ânca ‘d un antîgh vèin ch’al spumêva ciamê Aigleucos sèmbra che al gnès fât cun al vîdi lambrusche.
An s’cgnòs mìa ed precîş quând a s’é cumincê a cultivêr sté vîda in môd sèri. Sèmbra che quând în rivê i Longobêrd, che cun la lōr cunversiòn al Cristianèiṣom îven dê véta a dal comunitê 'd atōren al pēv rumâni tr’ al VII e al VIII sècol, a s’fōsen dê a la cultûra dal vîdi dal pôst. Un fât curiōṣ l’é che la zôna dal dé d’incō ed la produsiòun dal Lambrōsch la cumbîna quêṣi in môd perfèt cun la zôna ch’l’ēra sóta a l’avtoritê ed Matélda ed Canòsa che intōren a la fîn dal sécol XI l’à fât ‘n tlarêda fésa ed fortèsi, in cuntât stratègich tra 'd' lōr, ch’la cumincêva dal Castèl ed Canòsa per divèdres principalmèint ind al properietê dal culèini arzâni e mudnèiṣi fîn a la rîva ed dréta dal Po ind al mantvân.
Mó sōl int al 1305 in un documèint ed Pier De Crescenzi ed Bològna a’s pêrla ed tōr in considerasiòun la cultûra 'd la vîda Labrusca. Però bèle int al 1430 a’s gh’à nutèsia ed l’esportasiòun in Frância dal nôster vèin, quând Nicolò III d’Este l’ à dê sté ōrdin: ...che di tutto il vino che veniva condotto a Parigi, la metà del dazio non venisse pagata. La Granduchèsa ed Tuscâna mujêra ed Francesco I De Medici la scrivîva ind al só diâri ed viâz: ... il buon vino di Scandiano fresco e frizzante. Int al 1567 Andrea Bacci, dutōr dal pêpa Sisto VI e studiōṣ dal piânti, al nutêva che: ...sui colli sottostanti l’appennino di fronte a Reggio e Modena si coltivano lambrusche, uve rosse, che danno vini piccanti, odorosi, spumeggianti per auree bollicine, qualora si versino nei bicchieri. Francesco Scacchi, dutōr ed Fabriano, dal sesèint, l’à parlê dal lambrósch prodotto da vite selvatica che poteva essere riprodotta dal seme direttamente.’Na nôta dal 29 utòber dal 1693 ind la cantèina di dóca d’Este l’é nutêda 'n’ impurtânt partîda ‘d óva Lambrusca.
Int al 1700 cîrca, a 's gh' é 'vû un impurtânt nuvitê tètnica per mantgnîr in butélia sté vèin ch' al spóma: a s'é cumincê a druvêr 'na butélia particulêra ciamêda Borgogna , cun la carateréstica 'd avèir un vēder reşistèint e 'd grôs spesōr e al relatîv stumpâj ed sóver tgnû fērom cun l' ajót ed 'na lâsa se no al tendré a saltêr via a câşva 'dla fermentasiòun di sócher ch' la fa 'l gâş.
La préma spartisiòun di trî genér ed vîda cultivêda: al lambrósch ed Surbêra, al Salamèin e al Grâspi Ròsi che şmercêdi cun dal j êtri óvi mēno impurtânti dân urégin a tót i genèr ed lambrósch prodòt l’é 'd Francesco Agazzotti int al 1867.
Int la préma metê dal '900 al Lambrósch l'ēra un vèin sèinsa dóbi sèch e la só s'cióma, prôpria cme p'r al Champagne, l'ēra fâta cper mèz ed 'na secònda fermentasiòun in butélia. Cun l'arîv di nōv sistēma, int al câmp di vèin, la produsiòun dal Lambrósch l'é chersûda dimòndi da i prém ân dal '60, cun la zûnta dal sistēma Charmat. Acsé int i vînt ân dôp al Lambrósch l'é stê vindû dimòndi a l'èster in môd particulêr int i Stêt Unî, dóve al gh' à 'vû dimòndi sucès tânt da rapreşentêr al 50% cîrca di vèin italiân purtê in Amèrica. In cla nasiòun difâti, l'é stê zibî cme un gèner ed Coca Cola italiâna. .Mó ind j ân '90 la produsiòun dal Lambrōsch al gh' à 'vû un cambiamèint dal pûnt ed vésta 'd la qualitê a scâpit ed còl ed la quantitê. A s' é tintê ed turnêr al j urégin dal lambrósch, pió sèch e pió sustgnû e mēno dōls. Al dé 'd incō la pió grôsa pêrt di Lambrósch miōr an vînen mia incòra purtê a l'èster e quî vindû insém i marchê èster în mia D.O.C. e 'd sôlit a gh'àn mia 'na grôsa qualitê.
Cun al magnêr[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Lambrósch l'é un vèin ch' al se spōşa bèin cun i prodòt ed la cuşèina emiliâna, fâta ed prodòt réch ed grâs e savōr. A 's cumbîna bèin ânca cun di magnêr robóst cme la chêrna ed nimêl al sansési e l'agnèl, l'é bòun da bèver cun i furmâj ed la zôna: al Grâna Padân e al Grâna.
Al vîn druvê in cuşèina ânca per preparêr di piât ed l'uşânsa emiliâna cme al sampòun, e al cudghîn, o i prém piât cme al rişôt al Lambrósch e la pâsta al Lambrósch. Sté gèner ed vèin al vîn in pió druvê int la preparasiòun di cocktail, dòunca şmercê a êter alcôlich e frûta e servî cme aperitîv. L'é ânca druvê int la vinoterapia p'r al sō proprietê ed mantgnîr la pèla.
Colegamèin d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
Sît dal Cunsôrsi di Lambrósch Mudnèiṣ
Sît dal Consorzio Vini Reggiano
Sît dal Cunsôrsi dal Lambrósch
Sît dal Cunsôrsi dal Lambrósch Mantvân


text:
Benken (SG)
Benken a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.48 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2697 abitant.
El cumün de Benken al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bilten (GL), Kaltbrunn, Reichenburg (SZ), Schänis, Schübelbach (SZ), Tuggen (SZ), Uznach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Benken l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 741 col nom de Babinchova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Benken SG al Wikimedia Commons
- Sit ufizial
- Benken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lumbardia
La Lumbardia (Lombardéa in Bergamasch; Lombardia in Italian) l'è una regiun de l'Italia del nord; la gh'ha una süperfis de 23.861 km2 e una pupulaziun de 9.973.397 abitant (2013).
La cunfina cunt i regiun italian del Piemunt a ovest, del Veneto a est, de l'Emilia-Rumagna a süd e del Trentin-Süd Tirol a nordest; a setentriun la cunfina cun la Svizzera.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò teritori l'è furmaa da una part de muntagna a nord, cunt i Alp e i Prealp e da un tocch de la Pianüra Padana a süd; el cantun de südovest (Pruvincia de Pavia) el riva a tucà i muntagn de l'Apenin.
La Lumbardia l'è rica de aqua: gh'hinn tanti fiümm che vegnen giò da i muntagn e gh'hinn anca di lach, che hann ciapaa el post di giazzee che gh'eren in di ann indree. Tra i fiümm, i püssee gross hinn el Po, l'Ada, el Tisin, l'Oli, el Minciu, el Lamber, el Bremb, el Seri; i lach püssee impurtant hinn quei de Comm, Lügan, Garda, Magiur, Isee.
El clima l'è pütost temperaa: d'invernu el fà un pu' püssee frecc che in di cost del Mar Mediteran, inveci in estaa la temperadüra l'è l'istessa. In di muntagn el clima l'è de tipu alpin, püssee fresch che in pianüra.
La Lumbardia l'è piena de gent (l'è la segunda in Italia per densità de pupulaziun, dopu de la Campania); tüta la zona inturna a Milan la tegn dent püssee de quater miliun de abitant, e la sò conürbazziun ne gh'ha ses milliun e mezz; ma anca el rest de la pianüra l'è bell pien, cun tanti cità e paes. La part de muntagna l'è inveci püssee vöja, föra che in di valad.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lumbardia l'è pupulada da un muntun de temp: gh'eren di omen fin da la preistoria, cumè per esempi i antichi Camüni, che hann lassaa anca in eredità el simbul de la regiun (la rösa camüna).
Dopu, la Lumbardia l'è stada pupulada da i Etrüsch e dopu ammò, un quai secul prima de Cristu, da i Celti, ch'hinn staa quiet de per lur per un para de secul (e hann fundaa anca di cità, cume per esempi Milan). Inturna al 200 a.C. hann cuminciaa a rivà i Ruman, che in d'una quai desena de ann hann cunquistaa tüta l'Italia del nord.
L'Imperu Ruman l'è düraa fin al 400-500 dopu Cristu; quand l'è cruaa, el sò post l'hann ciapaa prima i Lungubard, una pupulaziun germanica che gh'ha daa anca el nomm a la regiun, e pö dopu i Franch de Carlu Magn, ch'hinn restaa fin a un bel tocch dopu l'ann mila.
Dopu de lur, i lumbard hinn staa guvernaa da i cumün e da i signurii, cume ad esempi i Viscunt a Milan e i Gunzaga a Mantuva; in del Rinasciment la Lumbardia l'ha vist passà i Frances, i Spagnöö, i Asburgh, fin al 1861 che l'è entrada in del növ staa italian ünii.
Aministraziun e pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lumbardia l'è spartida in dudes pruvinz e 1.546 cumün (el püssee pupulaa l'è quell de Milan, quell men pupulaa l'è Murterun, in Pruvincia de Lech, sota al Resegon).
La Lumbardia l'è una regiun a statüt urdinari, e l'è guvernada da una Giünta; el president l'è el Roberto Maroni.


text:
Mascira
Mascira (nòm uficiàl in italian: Masera in Italian e Piemuntes) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 1 545 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 20,1 km² e ona densità de popolaziun de 77 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Creula, Dòm, Dravegn, Muncrestes, Santa Maria, Truntan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Mascira l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Puunt fiss
In matemàtega, par una aplicazziú f d’un cungjuunt E in sí-istess, un elemeent x da E al è un puunt fiss da f si f(x) = x.
Esempi :
- íntal plà, la simetría par rapòort à un puunt A la amet un ünich puunt fiss : A
- l’aplicazziú inveers (definida sül cungjuunt di reaj mia nüj) al amet düü puunt fiss : -1 e 1
Grafegameent, i puunt fiss d’una funziú f (indúe la variàbila a l'è reala) sa i utegn trassaant la drita d’equazziú y = x : töcc i puunt d’intersezziú da la cürva representativa da f cun chesta drita i è alura i puunt fiss da f.
Mia tüte le funziú i gh’a necessariameent da puunt fiss; par esempi, la funziú en la gh'a mia, par che al esiist nissü nümar reaal x iguaal à x+1.
Cuntegnüü
Puunt fiss e sequenze recürente[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa la cunsidera la funziú cuntínüa e (un) la sequenza recürenta definida par la suva valuur inizziala u0 e par la relazziú da recürenza un+1=f(un). In cheest caas, si (un) la cunveerg, al fà necessariameent veers un puunt fiss da f.
Al cuventa nutá che una tala sequenza cunveerc mia furzadameent, parfí si f la gh'a un puunt fiss.
Puunt fiss atratiif[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un puunt fiss atratiif d’una aplicazziú f al è un puunt fiss x0 da f taal che al esiist un intuurn da x0 sül quaal la sequenza da nümar reaj :
la cunveerc veers x0.
Par esempi, la funziú cosinus la amet un ünich puunt fiss, ch’al è atratiif.
Da tüta manera, i puunt fiss d’una funziú i è mia töcc necessariameent attratiif. Inscí, la funziú reala la gh'a un ünich puunt fiss in 0, ch’al è mia atratiif.
I puunt fiss attratiif i è un caas particülaar dal cuncet matemàtegh d’atratuur.
Teureem dal puunt fiss[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al esiist plüü da teurema ch'al permett da determiná che una aplicazziú satisfaseent à vargü criteri la gh'a un puunt fiss. Ul plüü cugnussüü al è ul sigütaant (teurema da le cuntrazziú da Banach):
Al síes E un spazzi métrich cumplet münii d’una distanza d e una aplicazziú cuntratanta (i.e. tala che al esiist taal che par töcc , ). Alura f la gh'a un ünich puunt fiss l.
Cheest resültaa al permett da dí che cada sequenza da la furma la cunveerc veers l e che , vargot ch’al permett da iga una estimazziú da la velussitaa da cunvergenza da la sequenza.
Druvameent in autumàtega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’autumàtega la cunsiist à fabregá di sisteem cunvergeent veers un puunt fiss (però regulaa arbitrariameent par l’uperaduur) e che sa al cjama ul puunt da cunsegna.


text:
El Scior di Anei
El Scior di Anei (titol original: The Lord of the Rings) a l'è on romanz fantasy, el pussee famos e important del scrittor e professor ingles John Ronald Reuel Tolkien. El liber, el sequel del liber El Hobbit, l'è sortii in del 1954-1955. 'Sto liber chì el gh'ha avuu on'influenza enorme per tutta la litteradura fantasy che gh'è vegnuda dòpo.
La vicenda del Scior di Anei e i alter stori che gh'è ligaa hinn cuntaa brevement anca in de l'ultima part del Silmarillion (I anei del podè e la Terza Età).
Cuntegnüü
- 1 Composizion
- 2 Trama
- 2.1 La Compagnia de l'Anell
- 2.2 I dò Torr
- 2.3 El ritorna del re
- 2.4 I Appendis
- 3 I personagg principai
- 4 La critiga
- 5 Al cinema
- 6 Vos correlaa
Composizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El romanz l'è compòst de trii liber:
- La Compagnia de l'Anell (The Fellowship of the Ring)
- I Dò Torr (The Two Towers)
- El ritorna del Re (The Return of the King)
Ogni liber (che 'l gh'ha circa des capitol) l'è spartii in dò part. A la fin del romanz, a gh'è poeu ses appendis. Prima del primm liber a gh'è ona longa introduzion che la ciariss i origin di hobbit.
Trama[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Compagnia de l'Anell[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm liber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 22 settember de l'ann 3001 (1401 per el popol di hobbit) de la Terza Età de la Terra de Mezz, el mago Gandalf el va a visità el sò vegg amis Bilbo Baggins, on hobbit che pròppi quel dì lì el compiss i ann. Bilbo, che 'l s'è stufii de viv in la Contea (la patria di hobbit), l'ha deciduu de sparì pròppi in occasion de la soa festa, grazzie a l'aiutt del sò anell magigh (el gh'ha el podè de fà vegnì invisibil chi che se 'l mett al did) per poeu andà ancamò in gir per el mond.
Gandalf, dòpo avè vist insema a tucc i alter hobbit la sparizion de Bilbo, el tacca sù a pensà che quell anell lì el sia ben pussee important de quell che 'l credeva. El troeuva conferma de quest quand, rivaa a cà de Bilbo, el ved la reazion del vegg hobbit quand lù ghe domanda de lassà giò l'anell: el gioiell el gh'ha ona specie de podè sora el sò proppietari, tanto che quest el gh'ha fort difficoltà a lassàll perd. A la fin, Bilbo el ghe da a trà a Gandalf e lassa l'anell in eredità al sò giovin cusin Frodo Baggins. Gandalf el raccomanda a Frodo de tegnì al sigur l'anell, poeu el part de la Contea.
Dersett ann dòpo, Gandalf el torna a cà de Frodo e 'l ghe dis cosa l'è che l'ha scovert in di sò viagg e coi sò ricerch: l'anell de Bilbo in realtà l'è l'Unigh Anell, faa sù de Sauron, el Scior Oscur de Mordor. 'Sto anell l'è in grado de dominà el mond e 'l reconoss domà on padron, cioè Sauron, che gh'ha miss tutta la soa forza. Quand tremila ann prima on omm (Isildur) l'era riessii a toeuggh via l'Anell, Sauron l'era vegnuu on spirit e l'era quasi sparii del mond. Ma vist che Isildur l'eva minga distrutt l'Anell (che l'aveva usaa el pròppi podè sora de lù), Sauron l'era riessii a resist ancamò e adess l'era dree a tornà. Inoltra, Isildur l'era mòrt e l'eva perduu l'Anell in del fiumm Anduin: chì l'era staa trovaa de on tal Sméagol (ona specie de hobbit, poeu mej conossu 'me Gollum), che l'eva conservaa per quasi cincent ann sotta i montagn. Chì l'era staa trovaa de Bilbo, in de la manera che l'è cuntada in del Hobbit.
Ora, Sauron l'ha scovert che 'l sò Anell l'esist anmò e, dòpo avè torturaa Gollum, el sa che 'l partegn a on tal Baggins de la Contea. Per quest Gandalf l'ordina a Frodo de lassà tutt e partì per la città de Brea (appena foeura de la Contea): là Gandalf el ghe saria andaa incontra e de là sarien partii per la città de Imladris, la cà del sagg Elf Elrond.
Insema a Frodo el partiss anca el sò fedel giardiniee Samvise Gamgee (anca Sam) e in del camminà vers Brea se gionten anca i sò duu cusin Meriadoc Brandibuck (Merry) e Peregrin Tuc (Pipin). Longh la strada viven vari avventur e conossen el curios Tom Bombadil, che ghe da ona man in d'on quai moment de difficoltà: prima el ghe ajutta a scappà de on Sales che voreva mangiài, poeu de on Fantasma. Inoltra veden per la prima voeulta i Nazgûl, serv de Sauron (el nomm el voeur dì s'ciav de l'Anell) che sotta forma de cavalier negher hinn rivaa in de la Contea per ciappà l'Anell.
A Brea gh'è minga Gandalf (che nissun el sa indove l'è finii), ma on sò amis ciamaa Grampass o Aragorn. Quest chì l'è on omm vagabond, vun di tant che giren misteriosament per el nord de la Terra de Mezz. Per quest i quatter hobbit se fiden minga subit de lù, ma l'omm el riess ben prest a fà varì i pròppi merit. De fatt on quai dì dòpo i cinch, in marcia per Imladris, vegnen taccaa de nott di Nazgûl: el sò capp el colpiss Frodo cont on cortell stregaa, ma Aragorn el riess a fài scappà e a ciamà di Elf che porten el hobbit (che 'l ris'cia de vegnì on fantasma compagn di Nazgûl) a Imladris. Inoltra, grazzie ai magii de Elrond, i Nazgûl e i sò cavai vegnen strusaa via de la corrent de on fiumm, e per on poo de temp sparissen.
El segond liber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Frodo el se desseda a Imladris, indove l'è staa curaa con amor di sò amis. Chì inoltra el troeuva el cusin Bilbo, che dòpo 'n quai viagg l'ha scernii de passà in la città elfiga i sò ultim ann de vita: de fatt, senza l'Anell, el se sent pù tanto fort compagn de on temp.
A Imladris se tegn on concili al qual toven part rappresentant di popol liber de la Terra de Mezz:
- Bilbo e Frodo per i hobbit
- Gandalf per i strioni (Istar).
- Aragorn per i Omm (Dúnedain) del Nord .
- Boromir per i omm de Gondor, on regn de Dúnedain a sud assee vesin a Mordor.
- Glóin (amis de Bilbo) e 'l sò fioeu Gimli per i Nan.
- Legolas per i Elf di Bosch.
- Glorfindel, Erestor, Elrond e alter per i Elf de Imladris.
- Galdor per i Elf di Port Gris.
In 'sto Concili, el vegn faa el pont de la situazion. Sauron el sa ben che l'Anell a l'è staa trovaa de on hobbit e l'è determinaa a ciappàll de noeuv: se 'l riessiss in del sò intent, nissun el podaria fermàll in de la conquista de la Terra de Mezz. De fatt i Elf hinn troppi pocch rispett a l'ultima voeulta che Sauron l'è staa fermaa, e i omen deperlor hinn troppi debol e facil de corromp per podè resist a longh. Senza cuntà che Saruman, on stregon possent e vegg amis de Gandalf, quand l'ha scovert che l'Anell el gh'è anmò, l'ha deciduu de passà de la part del Maa, in la speranza de trovàll per primm e vegnì inscì el noeuv padron del mond (Gandalf l'aveva refudaa de andàggh andree e per quest l'era staa impresonaa: per quest l'eva minga poduu rivà a Brea in temp).
El Concili, dòpo avè esaminaa i vari ipotesi, capiss che la gh'è domà ona soluzion per evità che Sauron el troeuva l'Anell: bisogna buttàll in del volcan indove l'è staa faa sù, in del coeur de Mordor, la patria de Sauron. Nissun però, savend qual l'è 'l podè corruttor de l'Anell, el gh'ha voeuja de portàll. L'unigh coraggios assee per ciappà 'sta decision l', per ironia, on hobbit piscinin: prima Bilbo (che poeu lassa perd quand ghe disen che l'è tropp vegg), poeu Frodo. Insema a lù parten Aragorn, Legolas, Gimli, Gandalf, Boromir (l'unigh che 'l voreva doperà l'Anell contra Sauron), cont el compit de proteggel duranta tutt el viagg; inoltra se unissen a la Compagnia de l'Anell anca Sam, Merry e Pipin, che voeuren minga lassà andà Frodo senza de lor.
Inscì el scomincia el viagg de la Compagnia in direzion de Mordor. In del passà la cadena di Montagn Nebbios, i noeuv compagn se troeuven in del mezz de ona tempesta de nev: inscì scernissen de passà sotta i mont, per la città sotterranea de Moria, governada del nan Balin, on alter amis de Bilbo (oltra a vess parent de Gimli). Ma quand che riessen a entrà a Moria, quell che veden l'è minga on bell spettacol: tucc i Nan hinn staa coppaa in d'on'invasion de Orch (ona popolazion de moster al servizzi del Maa, bella granda e numerosa). Menter se difenden de on attacch de quei moster chì, incontren on nemis ancamò pussee grand: on Balrog. Quell lì l'è on demon di temp antigh, che l'era scappaa sotta i montagn mijee de ann prima. In del provà a difend i sò amis, el Gandalf el spariss in de l'abiss insema al Balrog. I compagn adess hinn domà vott.
Cont el coeur a tocch e sotta el comand de Aragorn, i vott riessen a sortì de Moria riven in del bosch fataa de Lothlórien (o domà Lórien), indove vegnen ricevuu de la regina Galadriel, on'elfa antiga e saggia. Chì troeuven on poo de requi e pas prima de partì anmò. A Lórien Frodo, stremii per la pròppia mission, el ghe domanda a Galadriel se la voeur tegnì lee l'Anell. Galadriel per on moment l'è tentada, ma poeu el refuda.
I vott compagn partissen de Lórien con di barchett e vari don che gh'je staa donaa de Galadriel. Cont i barch viaggen a longh in sul fiumm Anduin, fina a rivà arent ai Cascad de Rauros. Chì Boromir, che l'era semper staa tentaa de ciappà l'Anell, el proeuva a robbàgghel a Frodo, ma lù el riess a scappà. Frodo el capiss che prima o poeu l'Anell el riessirà a corromp tucc i sò compagn e inscì el decid de partì indeperlù. Ma l'ha minga faa i cunt cont el fedel Sam, che le gionta e 'l tacca a viaggià con lù.
Intrattant i alter compagn hinn taccaa de on esercit de Uruk-hai, ona popolazion de Orch superior ai ordin de Saruman. Quest chì, cont i sò podè, l'è riessi a capì indove l'è che se trovaven i compagn e l'ha deciduu de fà catturà tucc i hobbit, con la speranza de trovà l'Anell. Per soa sfortuna, el riess a catturà domà Merry e Pipin, che con l'Anell gh'entren pròppi on bell nagott. Boromir, pentii de la soa azion cattiva, el proeuva a difend Merry e Pipin, ma el ven coppaa di Uruk-hai. Inscì però l'è riessii a riscattàss.
Inscì però la Compagnia de l'Anell l'è stada divisa e i destin di sò member hinn separaa.
I dò Torr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vicenda de 'sto liber, compagn anca del terz, la ved tre stori different: la storia di ultim trii compagn (Aragorn, Legolas e Gimli), la storia de Merry e Pipin e la storia de Frodo e Sam.
Aragorn, Legolas e Gimli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ad Amon Hen, indove gh'è staa l'attacch di Uruk-hai, Aragorn, Legolas e Gimli troeuven Boromir che l'è dree a morì e ghe dis cosa l'è che l'ha faa e 'se l'è success, e poeu el moeur. I trii ghe fann on bell funeral e poeu deciden de andàggh adree ai Uruk-hai, per liberà Merry e Pipin. Intrattant hinn entraa a Rohan, on regn de omen (ciamaa Rohirrim) amis de Gondor ma sotta l'attacch de l'esercit de Saruman (compòst de Uruk-hai, alter Orch e di omen selvadigh di montagn del Dunland). Dòpo trii dì de marcia, semper sui trasc di Uruk, incontren on grupp de cavalier. El sò capp, Éomer (nevod del re Théoden), ghe cunta sù che 'l re l'è vegg, stracch e malconsejaa; che 'l consijee del re, on tal Gríma Lenguadevermen l'è ormai el ver sovran de Rohan e l'ha bandii Éomer; che i soldaa de Saruman ormai fann quell che voeuren in tutta la region occidental del regn e che hann mazzaa el fioeu del re, Théodred; che la sera prima lù e i sò cavalier hann coppaa on grupp de Uruk-hai che 'l vegniva de l'istessa direzion di trii compagn. Aragorn el ghe domanda se lor hann trovaa on para de hobbit ed Éomer el ghe respond de nò. Disperaa, i trii amis riven al sitt indove gh'è staa el sconter (grazzie ai cavai che ghe dona Éomer) e veden che tucc i corp hinn staa brusaa: ma gh'è minga traccia di hobbit. Dòpo 'n poo, i trii capissen che Merry e Pipin hinn riessii a scappà e hinn entraa in la foresta che se troeuva lì arent e donca, cont on poo de paura (la foresta la gh'ha on'aria strana) ghe vann dent anca lor. Chì veden on'ombria che giamò on quai dì prima even vist passà vesin a lor: quella de on vegg vestii de bianch. Col pensà che 'l se tratta de Saruman (che in effett l'era semper vestii de bianch), Aragorn, Legolas e Gimli proeuven a coppàll, ma ghe riessen minga. El vegg in bianch allora el se fà vedè, e l'è ona sorpresa granda: l'è Gandalf.
Quest chì infatt a l'era minga mòrt in del borlà giò in de l'abiss, ma l'eva combattuu col Balrog per des dì. A la fin, in sul picch del mont Zirak-Zigil, l'era riessii a coppà el moster e poeu, stracch, el s'era buttaa a terra. Ma l'era staa salvaa del re di aquil gigant, Gwaihir, che l'eva portaa a Lórien. Chì l'era staa curaa e l'era vegnii pussee possent anmò: l'esser pussee possent de la Terra de Mezz dòpo Sauron. L'aveva anca cambiaa el nomm de Gandalf el Gris a Gandalf el Bianch, pròppi per mostrà come l'era staa grand el sò cambiament.
Gandalf el da bonn notizzi reguard a la sort de Merry e Pipin: poeu, insema ai sò trii amis, el partiss per Edoras, la capital de Rohan, per convincc Théoden e fàll partì per la guerra contra Saruman. La Guerra de l'Anell l'è scominciada, e nissun el pò restà a vardà.
Grazzie ai sò cavai, i quatter compagn riven a Edoras, riessen a passà la sorvejanza di guardi del Palazz d'Or e riven al cospett de Théoden. Quell lì l'è vegg e curv, e 'l sò consijee el va dree a dìggh robb trist e desolant, pròppi per tegnìll in d'on statt de tristezza e malumor. Ma Gandalf el riess a smascaràll (de fatt Lenguadevermen l'è on serv de Saruman) e a fà finì l'incantesim che l'era staa gettaa sora Théoden. El re Théoden, come se 'l se fuss dessedaa de on longh sogn, el ciappa de noeuv forza e vigor, col portà de noeuv la felicità in del coeur di sò duu nevod (Éomer e la sorella Éowyn) e de la popolazion de Edoras. Gríma inveci el scappa via, in direzion de Isengard, la fortezza indove el viv Saruman.
Miss denanz a la trista situazion del sò regn, Théoden ed Éomer, insema a Gandalf e Aragorn, comincen a pensà cosa l'è la cosa giusta de fà per batt i esercit de Isengard. A la fin se decid de andà al Foss de Helm, ona fortezza situada in sul fianch di montagn a sud de Rohan. Insema ai Rohirrim partissen anca Aragorn, Legolas e Gimli; Éowyn la resta a Edoras per controllàlla e per protegg i donn e i fiolitt; Gandalf inveci el partiss per l'ovest a la ricerca de alter Rohirrim 'me rinforz.
La battalia al Foss de Helm l'è longa e dura e a la fin el someja che i Isengardian sien in sul pont de vincc; ma a l'alba l'esercit de Gandalf e del Rohirrim Erkenbrand el riva in soccors e 'l riess a liberà Théoden e i alter de l'assedi. I Orch che hinn scappaa del massacher, finissen in d'on bosch misterios che l'è vegnii foeura in de la nott e 'n sortissen pù.
A 'sto pont i noster eroi partissen per Isengard e la veden trada giò.
Merry e Pipin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intant, Merry e Pipin eren staa ciappaa di Uruk-hai, che gh'even avuu l'ordin de portài a Isengard viv. Saruman de fatt el saveva che l'Anell l'era in man de on hobbit. Ma longh la strada i Uruk-hai (che eren insema a on grupp de Orch del nord, che inseguiven la Compagnia giamò quand quella l'era sortida de Moria) incontren ona truppa de orch de Mordor (o Lugbúrz, come la ciamen lor), che voeuren portà i duu hobbit a Sauron. Vist el numer de la soa truppa e i vari interess in camp (quei de Moria voeuren tornà al nord; quei de Mordor voeuren portà i hobbit a cà soa; i Uruk-hai gh'hann de andà a Isengard), el capp di Uruk-hai, Uglúk, l'è costringiuu a 'ndà pusse lent de quell che 'l vorariss, anca se 'l riess a tegnì ben lontan i trii inseguidor che ghe corren adree. Ma i Orch vegnen a savè che gh'è anca on grupp de Rohirrim che j'hann vist e hinn dree a 'ndàggh incontra. Per quest gh'hann de fermàss, arent a la foresta de Fangorn. Chì, Merry e Pipin, che fina a 'dess eren semper staa vardaa a vista, riessen a scappà. Menter proeuven a 'ndà dent a la foresta vegnen però ciappaa de l'Orch de Mordor Grishnàkh, che 'l cred che vun di duu el gh'abbia l'Anell: ma intant che l'è dree a cercàll tra i vestii di hobbit, el ven coppaa de on cavalier de Rohan, inscì 'me tucc i alter Orch e Uruk.
Merry e Pipin voeuren minga restà lì a vardà el combattiment e profitten de la confusion per scappà in de la foresta.
Chì, i duu hobbit fann on inconter pròppi particolar. De fatt incontren on Ent, ciamaa Barbadalber (in elfigh Fangorn).
Barbadalber, forsi la cosa pussee antiga e vivent che la viv in sù la Terra de Mezz (dopo de Tom Bombadil), el varda con simpatia i duu hobbit, el diventa sò amis e ghe cunta sù la storia di Ent. I Ent hinn ona popolazion proppi antiga de gigant di bosch, in profond contatt con la natura, tant de vess ciamaa I Pastor di Alber. On temp la foresta de Fangorn l'era on bell poo pussee granda e donca gh'eren on fracch de Ent, ma poeu col passà del temp i robb hinn cambiaa, e lor hinn destinaa a sparì (anca perchè se sa pù indove hinn finii i donn di Ent, i Entess). Poeu ghe domanda a lor perchè se troeuven in la soa foresta, e i duu hobbit ghe parlen del sò viagg.
El vegg Ent, content de savè tutt 'sti notizzi (i Ent viven puttost isolaa, anca perchè tucc pensen che lor sien domà di leggend di temp passaa), el viv con preoccupazion quell che 'l sent a proposit de Saruman. Isengard, la sede del strion, l'è pròppi arent a Fangorn. Barbadalber l'ha vist i Orch tajà alber per fà sù fabbrigh de armi, e l'è minga content de quest.
On poo preoccupaa, el raduna tucc i alter Ent in d'ona Entaconsulta, per decid 'se fà. Intant Merry e Pipin viven con lù e beven la soa aqua, cosa che per on quai misteri je fa vegnì pussee alt.
Dòpo or e or de discussion (i Ent gh'hann ona lengua puttost longa e complicada), i Ent deciden de andà a fà guerra a Saruman, e inscì sorten foeura de la foresta e trann giò i mur de Isengard, col lassà in pee domà la torr de Orthanc, indove se troeuva Saruman. Intant, di alter Ent ciamaa Ucorni (Ent che hinn quasi vegnuu alber) vann in direzion del Foss de Helm, indove formen ona foresta indove i Uruk-hai scappaa di Rohirrim moeuren misteriosament.
A Isengard trada giò e inondada del fiumm Isen (i Ent hann traa giò anca ona diga che 'n bloccava el cors) Merry e Pipin troeuven on fracch de mangià e de bev, oltra che a l'erba-pipa tipiga de la Contea. E chì poeu finalment rencontren i sò amis Aragorn, Legolas, Gimli e Gandalf, oltra a fà la conoscenza con Théoden ed Éomer. Insema, entren denter a la torr de Orthanc e fronten Saruman. El strion l'ha perduu quasi tucc i sò podè, foeura quell de ona vos inscì possenta che la pò fàtt cambià idea. Ma Théoden el riess a resist ai tentazion de Saruman, menter Gandalf, oramai vegnuu l'omm pussee possent de tutta la Terra de Mezz, el s'ceppa el baston magigh de Saruman. Gandalf e i alter deciden che Saruman e Lenguadevermen (rivaa de pocch con la speranza che Saruman el fudess anmò quell de on temp e che adess l'è pù bon de andàssen via) gh'hann de restà 'me presonee sotta la guardia di Ent.
Intant Pipin el troeuva ona strana sfera de preja negra: Gandalf el se incorgg de la cosa e ghe la ciappa. Ma de nott, curios come l'è, Pipin el ghe varda denter. Quella preja lì a l'è on palantír, ona sfera che i re di omen de Númenor (on regn de la Segonda Età; ma a cuntàlla giunta eren ben pussee vegg ed eren staa faa de l'Elf Fëanor) doperaven per controllà i vari region del regn. Ma 'dess la pupart di palantír eren in di man de Sauron, che je doperava a sò favor. Quell de Isengard ghe serviva per parlà e per controllà Saruman. Adess Sauron el ved che de l'altra part el gh'è on hobbit, inscì el pensa che Saruman l'abbia tolt in gir (cosa gnanca troppa falsa) e che 'l gh'abbia lù el hobbit con l'Anell. Gandalf el riess a staccà Pipin del palantír prima che el hobbit poda parlà de Frodo, inscì per el Scior Oscur i robb resten minga tropp ciar.
Ma ormai Pipin el pò restà minga a Isengard, indove adess gh'è fiss l'oeugg de Sauron. Inscì Gandalf le ciappa e le porta con lù in del viagg che 'l gh'ha de fà in direzion de Gondor. Intant, Merry, Aragorn, Gimli e Legolas resten a Rohan per preparà l'esercit (insema a Théoden, ovviament) a partì per Minas Tirith, capital de Gondor e obbiettiv primari del pont de vista strategigh per i pian de Mordor.
Frodo e Sam[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo avè lassaa el rest de la Compagnia, Frodo e Sam hann traversaa el fiumm Anduin e hinn rivaa in sù la sponda oriental. Donca tacchen a camminà per i Emyn Muil, ona cadena de mont che la portaria in direzion del Morannon, el Cancell Negher de Mordor. Menter vann in direzion est, scomincen a sentì ona presenza che je seguta: Gollum, el vegg proppietari de l'Anell, che j'ha vist a Moria e da allora gh'è semper andaa dree senza fàss vedè. I duu hobbit però deciden de spettàll per fàggh ona trappola, e inscì el succed. Gollum ona nott el proeuva a mazzài per ciappà l'Anell intant che dormen, ma Frodo e Sam se desseden a l'improvvis (per Gollum; in verità s'eren mai indormentaa) e dòpo 'n quai moment de lotta riessen a ligàll.
Inscì dòpo avè provaa a resist on poo, Gollum el tacca a caragnà. L'è pròppi miss maa: a l'è on esserin gris e quasi senza pell, con duu grandi oeugg e che cont ona vos sibilanta el parla deperlù, come se 'l gh'avess dò personalità. Frodo el gh'ha pietà de lù e le lassa viv, regordandes de ona discussion che l'eva faa con Gandalf pocch prima de partì de la Contea. Inscì, anca se Sam l'è minga tant d'accordi, el decid de portàll con lor, in moeud de podèll controllà. Quand che 'l capiss che i duu voeuren andà a Mordor, Gollum (che l'odia la corda elfiga con la qual l'è staa ligaa) el proeuva a vegnì sò amis disendegh che 'l sarà lù a guidài fina al Morannon. Per dimostrà de vess leal ai sò noeuv padron el giura in sul Tesor (el nomm cont el qual el ciama l'Anell) de protegg el Padron del Tesor (donca, al moment, Frodo).
Inscì el scomincia el viagg di trii. Sam l'è minga tant content de questa situazion perchè 'l ved ciarament che Gollum l'è foeura de coo, tutt ciappaa a vorè 'l tesor per sè. Ma vist che quell lì l'è l'unigh a savè la strada per Mordor, i duu hobbit gh'hann de fidàss de lù. Dòpo 'n viagg pericolos assee (passen per ona granda palud piena de gent mòrta dent; ris'cen de vess vist de vun di Nazgûl, che dòpo avè perduu i sò cavai adess gh'hann di cavalcadur alaa) i trii riven denanz a Cancell Negher. Ma chì veden che poden minga passa de lì: a gh'è troppi orch, troppa sorvejanza. Gollum allora el capiss che 'l pò portà la situazion a sò vantagg e 'l ghe dis a Frodo e Sam de conoss on'altra via pussee sigura per entrà a Mordor. Ancamò senza alternativa, i duu hobbit ghe vann adree.
I trii passen per la region de l'Ithilien (la Terra de la Luna, ona region de Gondor a est de l'Anduin). Chì incontren on grupp de soldaa de Gondor che viven in di bosch e coppen tucc i amis de Mordor che passen de lì. Quei soldaa chì hinn comandaa de on tal Faramir. Quand che Gollum el ved quei omen, el scappa via stremii, menter Frodo e Sam vegnen ospitaa del generos comandant. Inscì poden assist a on'imboscada tenduda a on grupp de Haradrim (omen del sud al servizzi de Sauron). El ven foeura però che Faramir l'è 'l fradell de Boromir, e che i duu hinn i duu fioeu del Sovrintendent de Gondor, ona specie d visrè in attesa che 'l vegna de noeuv l'erede di antigh re de Gondor (cioè Aragorn). Quand Faramir el ven a savè che i duu hobbit conosseven Boromir, el scomincia a fàggh milla domand (ma lor duu saveven gnanca che lù el fuss mòrt). A la fin, per on lapsus de Sam, Faramir el capiss che Frodo el gh'ha l'Unigh Anell. Ma Faramir a l'è minga Boromir e, dòpo 'n brevissim moment de tentazion, el rinuncia a l'Anell e 'l garantiss ai duu hobbit ogni aiutt necessari per vegnì denter a Mordor.
Inoltra in del loeugh segrett che i soldaa de Faramir doperen 'me base, el ven trovaa Gollum che l'è dree a fàss on bagn in d'on laghett. I legg de Gondor vorarissen che 'l fuss coppaa, ma Frodo (con gran dispiasè de Faramir, che come Sam se fida minga tant de quell lì) el ghe salva la vita col garantì per lù.
Dòpo avè lassaa Faramir, i trii riven in sù i Ephel Dúath, i montagn de Mordor. Passen visin a la città de Minas Morgul (la città di Nazgûl) e poeu ciappen on longh sentee in salida. Poeu riven a ona galleria, che la porta a la torr de Cirith Ungol, a Mordor. In de la galleria el pian de Gollum el ven foeura ciar e nett. L'esserin j'abbandona e 'l spetta che 'l riva on moster orrend: Shelob, on demon antigh cont i somejanz de on ragn gigant, che 'l mangia tutt quell che 'l troeuva. L'obbiettiv de Gollum l'è de lassà i duu hobbit a Shelob e poeu ciappà l'Anell e tegnìssel per semper. Shelob la riess (l'è ona femmina) a ferì col sò velen Frodo e l'è in sul pont de mangiàll quand Sam el tira foeura la soa spada e le colpiss durament, fasendola scappà. Ma Frodo l'è lì a terra che 'l part mòrt, e Sam allora el ciappa la decision pussee dura de la soa vita. El ciappa l'Anell e 'l decid de finì la mission. Intant però el riva on grupp de Orch de Cirith Ungol che 'l ved Frodo e le porten a la torr. Inscì Sam el capiss che Frodo l'è anmò viv e donca lù, prima de tutt, el gh'ha de salvàll. E intant i duu hobbit hinn rivaa a Mordor.
El ritorna del re[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La guerra de l'Anell[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gandalf e Pipin riven a Minas Tirith e là incontren el Sovrintendent de Gondor, Denethor. Quest chì, che l'ha savuu de la mòrt del fioeu Boromir, el ghe fa a Pipin on fracch de domand sora el perchè e 'l per come l'è moruu. Pipin, movuu a commossion (Boromir l'è mòrt domà de tredes dì), el decid de mettes al servizzi de Denethor. Inscì el vegn ona guardia de la Cittadella de Minas Tirith. Ben prest el diventa amis de on'altra guardia ciamada Beregond. Col passà di dì, menter la città la se svoeuia di abitant che scappen in di montagn e menter i soldaa spetten i armad de Mordor e i (pocch) rinforz, Pipin el ved cress l'odi de Denethor per Gandalf (el pensa che la causa de la mòrt de Boromir el sia pròppi lù). Quand che 'l riva Faramir, i robb hinn semper pesg, perchè Denethor el riva a dì che l'avria preferii che 'l fuss mòrt lù puttost che Boromir. Faramir l'è appena tornaa de ona mission longa e pericolosa a est de l'Anduin, in de l'Ithilien, indove l'ha difenduu a longh la città de Osgiliath (on temp capital de Gondor e adess on mucc de ruvinn) e indove l'ha incontraa Frodo e Sam, appena duu dì prima. Gandalf e Pipin hinn content de savè che i sò amis hinn anmò viv, ma el strion l'è on poo preoccupaa quand che 'l Faramir el ghe dis che eren dree a 'ndà in direzion de Cirith Ungol (e donca capiss che Gollum el voeur tradìi). Inveci Denethor l'è bell inrabii, perchè l'avria voruu (compagn de Boromir), che l'Anell el fuss portaa a Gondor, in manera de podèll doperà contra Sauron in cas de pericol estrem. Quella chì l'è anca ona scusa per inrabìss anmò pussee con Faramir, che 'l ven mandaa a difend de noeuv Osgiliath, anca se ormai l'è pacifigh che ghe sia pù speranza de tegnìlla.
Intant a Rohan, Aragorn, Legolas, Gimli, Théoden, Éomer e Merry hinn dree a tornà de Isengard al Foss de Helm. In del viagg, de nott, incontren on grupp de ona trentena de personn a cavall: a hinn i Ramingh del Nord (compagn de Aragorn) e i duu fioeu de Elrond, ciamaa Elladan e Elrohir. Hinn rivaa a dàggh ona man ad Aragorn e hinn staa contattaa de Galadriel. El capp di Ramingh, Halbarad, el porta on messagg ad Aragorn: el gh'ha de passà per el Sentee di Mòrt. Rivaa al Foss de Helm, Aragorn el va dent a la fortezza indeperlù e 'l sfida Sauron col vardà el palantír: adess Sauron le sa che in gir per el mond a gh'è on erede de Isildur, che inoltra el gh'ha la spada (Narsil) che gh'ha tajaa el did con l'Anell tanti ann prima. Poeu l'Omm, insema a Legolas, Gimli, ai Ramingh e ai duu Elf el partiss per Dunclivi, indove el tacca el Sentee di Mòrt. Chì incontren Éowyn, che la prega Aragorn de podè andàghh adree (de fatt l'è innamorada de lù), ma Aragorn el ghe dis de nò.
Besogna intant però savè che 'l Sentee di Mòrt el se troeuva in del mezz di montagn che dividen Rohan de Gondor (i Ered Nimrais, o Mont Bianch) e l'è ciamaa inscì per i gent che ghe viven. Quei là eren on popol de omen che dòpo avè giuraa a Isildur ajutt in la guerra contra Sauron, poeu per paura s'eren refudaa de rispettà la parola. Allora Isildur el gh'ha parlaa col re 'l gh'ha ditt che lor, anca quand sarien moruu, avrien mai trovaa la pas fina a quand avrissen minga rispettaa el giurament. L'unigh che 'l podariss fà rispettà 'sto giurament l'è 'l discendent de Isildur, cioè Aragorn. Donca la Grisa Compagnia la passa dent al Sentee di Mòrt (on loeugh longh e tremend: e anca Gimli el gh'ha paura a passàggh dent) e rivaa a la Roccia de Erech, Aragorn el ciama i Mòrt. Lor responden a la ciamada, e inscì vann tucc innanz in la strada dent i montagn, in direzion de Gondor.
On quai dì dòpo passen per Dunclivi anca Théoden, Éomer, Merry (che, vist la soa amicizzia con Théoden, l'è staa nominaa scudee de Rohan) e tutt l'esercit de Rohirrim che 'l re l'è riessii a radunà in quei brev period de temp. Rivaa là, incontren Éowyn e de lee sann che Aragorn l'è partii per el Sentee di Mòrt. Hinn proppi trist (compagn de Éowyn), perchè pensen che le vedarann mai pù. Donca resten lì per on para de dì, col spettà che riven alter soldaa. A la fin di duu dì, hinn pront per partì. Anca Merry el voraria partì per la guerra (vist che l'è restaa a Rohan sol e senza amis), ma Théoden el ghe dis de nò e le lassa a Edoras. Ma intant che l'è dree a disperàss, on cavalier ciamaa Dernhelm le carga in sul sò cavall e le porta con lù. I Rohirrim però gh'hann paura de rivà minga in temp per salvà Mundburg (el nomm col qual ciamen Minas Tirith): hinn tropp lontan. Ma ecco che ghe riva in aiutt i Drúadan, ona popolazion de omen di bosch bella antiga. El capp di Drúadan, ciamaa Ghân-buri-ghân el ghe mostra ona via per i bosch per rivà a Gondor in d'ona manera pussee svelta: in cambi el voeur domà che i Rohirrim dien pù la cascia a lù e ai alter del sò popol. Théoden a l'è d'accordi.
A Minas Tirith intant la situazion l'è bella critiga: i armad de Mordor hann passaa l'Anduin con di barch e hann riconquistaa tutta Osgiliath; inoltra hann traa giò la muraja che la proteggeva i camp del Pelennor, i praa che se troeuven denanz a la città. In ajutt di Orch hinn rivaa anca popolazion de omen fedel a Sauron: i Haradrim e i pirata de Umbar del sud, i Esterling de l'est e i Variag del sud-est. Senza cuntà che giamò de on quai dì a gh'è tanta ombria che se ved pù el Sô e che i Nazgûl, coi sò besti alaa, hann portaa el stremizzi tra i soldaa de Minas Tirith. Denethor l'accetta de dàggh a trà a Gandalf e 'l manda foeura on poo de cavalier comandaa del princip de Dol Amroth Imrahil per difend i soldaa de Faramir, che hinn dree a scappà de Osgiliath. Faramir e pocch alter soldaa riessen a tornà dent a la città (anca grazzie a la sortida de Gandalf che 'l riess anmò 'na voeulta a mett in fuga i Nazgûl), ma l'è ferii de ona freccia piena de velen. Denethor le ved e 'l va foeura de matt: el se pentiss de avèll trattaa in quel moeud e, col pensà che 'l sia tutt perduu, el decid de brusàss insema al sò fioeu. A 'sto pont l'unigh che 'l poda comandà la difesa de Minas Tirith l'è pròppi Gandalf. Per tutta la nott i Omen difenden la città di attacch tremend di soldaa de Sauron, ma gh'hann pròppi pocch speranz. A on bell pont el riva anca el capp di Nazgûl che l'è dree a sfidà Gandalf. Ma a l'alba se senten i corni de Rohan.
Théoden el guida i sò cavalier per tutt el Pelennor e 'l devasta i trupp de Mordor. Menter l'è dree a cavalcà contra i Haradrim (che hann nananmò combattuu), el ghe riva 'doss el capp di Nazgûl in sù la soa bestia alada. El cavall de Théoden el croda giò per el stremizzi e 'l re de Rohan l'è paralizzaa. Ma menter el capp di Nazgûl l'è dree a coppà el vegg re, riven in sul post Dernhelm e Merry. El ven foeura che Dernhelm in realtà l'è Éowyn (che la voreva minga restà a cà on'altra voeulta menter i mas'c se ciappeven tutta la gloria) che, dòpo vess stada ferida al brasc, la riess a mazzà el re di S'ciav de l'Anell. Merry la ghe da ona man. Poeu, per el dolor, anca Éowyn la croda giò senza forz. Théoden (che 'l sa minga che la nevod l'è lì visin) el gh'ha domà el temp per parlà a l'hobbit e perdonàll anca se l'è andaa contra i sò ordin e saludà Éomer 'me noeuv re de Rohan e poeu el moeur. Éomer l'è disperaa, sia perchè 'l se incorgg che la soa sorella l'è lì e la par mòrta, sia perchè 'l ved di nav di nemis che vegnen sù de l'Anduin. El decid de fà l'ultima granda resistenza
Ma sora i nav gh'è minga i pirata de Umbar, ma Aragorn, Legolas, Gimli e on grand esercit del sud de Gondor. De fatt, insema ai Mòrt l'eva conquistaa la città de Umbar, poeu l'era tornaa a nord e l'eva radunaa tutt i forz de Gondor che eren restaa a protegg i confin meridionai. In 'sta manera, la Battalia di Camp del Pelennor l'è vinciuda.
Intant, Pipin l'è on poo preoccupaa per la quistion de Denethor e Faramir e 'l va a ciamà Gandalf, che l'è in del mezz de la battalia. A sentì la storia, Gandalf el lassa tutt e 'l corr insema a l'hobbit in la Cittadella. Chì el riva in temp per vedè Denethor che l'è in sul pont de brusàss insema a Faramir (creduu bell e mòrt, o lì lì). Con l'ajutt de Beregond, Gandalf e Pipin riessen a salvà Faramir del foeugh. Denethor però el voeur minga savènn e 'l dis che tutt l'è perduu, vist che lù l'ha vist quant hinn grand i esercit de Sauron. E 'l misteri l'è ben prest risolt: Denethor el tira foeura on palantír, e con quell el va dent in la pira del foeugh e 'l moeur. Gandalf el capiss perchè Denethor l'era vegnuu matt: col vardà el palantír, Sauron l'era riessii a ingannàll e a fàggh perd la speranza.
Dòpo la battalia, Faramir, Éowyn e Merry (che l'è staa trovaa de Pipin), vegnen portaa ai Cà de Guargion, indove vegnen curaa de Aragorn, che inscì el mostra de vess el Re. Poeu, i general de l'esercit leaa (Gandalf, Aragorn, Éomer e Imrahil, pù Legolas, Gimli e i duu fioeu de Elrond) se riunissen per decid 'se fà. Gandalf el sa ben che l'è stada vinciuda domà ona battalia, minga la guerra; dent a Mordor a gh'è anmò 'na motta de soldaa ai ordin de Sauron. El problema l'è che con tucc quei Orch a Mordor, Frodo podarà mai rivà a l'Orodruin, la montagna indove 'l gh'ha de buttà giò l'Anell. Besogna donca svoià Mordor del sò esercit, e i unigh che poden fàll hinn lor. Se tratta donca d'on diversiv, per dàggh on poo de temp anmò a Frodo: e l'è possibil che 'l vaga minga ben. Tucc i generai accetten e se porten via, in direzion del Morannon, domà sesmila personn (trai quai gh'è anca Pipin - ma minga Merry). Rivaa al Cancell Negher, Aragorn (che l'eva giamò sfidaa Sauron col palantír) l'invita el Scior de la Terra Negra de vegnì foeura. I armad de Sauron circonden forz del Ben. On serv de Sauron, on omm che se fa ciamà la Bocca de Sauron, ghe mostra ad Aragorn e Gandalf i vestii de Frodo, inscì ghe fa cred che l'abbien ciappaa. Disperaa, i Omen se preparen a la battalia, convinciuu che la sia l'ultima. Combatten durament, ajuttaa di Aquil che lotten contra i besti di Nazgûl. Ma el par ciar che la ghe sia minga speranza.
Frodo e Sam[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intant, Sam el riva a la torr de Cirith Ungol e, bell inrabii, el fa foeura ona motta de Orch (che tra l'alter s'eren giamò 'n bell coppaa tra de lor, perchè gh'aveven opinion different de 'se fà de Frodo). Vun di capp di Orch (Gorbag) l'è staa mazzaa de l'alter (Shagrat). In seguit a la confusion che ghe 'n ven foeura, Shagrat el riess a scappà coi vestii de Frodo e ghe je porta a la Bocca de Sauron.
Ma intrattant Sam el riess a liberà Frodo, che però l'è anca lù senza speranza, perchè 'l pensa che ghe abbien portaa via l'Anell. Ma Sam el ghe dis che l'eva ciappaa lù. Frodo, ormai quasi s'ciav de l'Anell, in d'on primm moment el se inrabiss on poo, ma poeu el ghe domanda scusa a Sam. Dòpo avè ciappaa di uniform di Orch, i duu hobbit entren denter a Mordor, in direzion de l'Orodruin.
La strada l'è longa e fadigosa, e i duu ris'cen anca de andà a la battalia del Morannon, vist che hinn vestii 'me Orch. Ma per fortuna riessen a scappà. Frodo l'è semper pussee stracch, perchè l'Anell, tant pù che se vesina al sitt indove l'è staa faa sù, pù el vegn pesant e difficil de portà. Sam l'ajutta come 'l pò, savendo che 'l pò minga portàll lù l'Anell.
Finalment, dòpo 'n bell poo riessen a rivà a la Montagna: la fin de on viagg longh quatter mes (hinn partii de Imladris el 25 dicember, e adess l'è 'l 25 de marz). Menter hinn dree a salì longh i fianch del mont, el salta de noeuv Gollum, che ormai el se sgond pù e 'l mostra ciarament de vorè l'Anell. Ma per el moment, el riess minga a ciappàll.
I duu hobbit riven dent a la Montagna, grazzie a on passagg faa sù de Sauron on'era prima. E lì, finalment, Frodo el gh'avariss l'occasion de liberàss de l'Anell e salvà el Mond. Ma oramai lù l'è tropp debol, menter l'Anell l'è semper pussee fort. Inscì, Frodo, a l'ultim, el resist minga a la tentazion e 'l scerniss de buttàll minga giò, e se 'l mett al did. Ma Sauron el sent finalment el sò Anell, e 'l se rend cunt de tutt i pian di sò nemis. L'è totalment stremii, e 'l ciama i sò Nazgûl per mandài a l'Orodruin.
A 'sto pont però anca Gollum el vegn dent a la Montagna, el capiss indove l'è dree a 'ndà Frodo (anca se con l'Anell l'è vegnuu invisibil) e ghe salta addoss. Dòpo 'n quai moment de lotta, Gollum el ghe sgagna via el did con l'Anell a Frodo, che inscì le perd e 'l torna visibil. Gollum l'è tornaa in possess del sò tesor. Ma l'è inscì content che in del saltà per la contentezza el borla giò dent a la lava del volcan, e col morì se porta dree l'Anell.
Sauron, perduu la font de tutt el sò podè, senza pù forza, el moeur; la soa torr (Barad-dûr) la croda giò; i Nazgûl, mòrt el sò padron, sparissen in del Nagott; i soldaa de Mordor perden la soa guida e scappen via stremii del camp de battalia, menter i Omen ne coppen ona motta. Sauron l'è mòrt, l'Anell el gh'è pù, la Guerra de l'Anell l'è stada vinta. Ma Frodo e Sam se troeuven denter a on mont che l'è dree a saltà per aria.
Conclusion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Frodo e Sam se desseden on quai dì dopo a Gondor. Hinn staa salvaa di Aquil che, sotta la guida de Gandalf, hann sgoraa sora Mordor per cercài. A Gondor incontren tucc i sò vegg amis: Gandalf (che lor credeven anmò che 'l fuss mòrt a Moria), Merry, Pipin, Aragorn, Legolas, Gimli e Faramir (che in di Cà de Guarigion el s'è namoraa de Éowyn). Lì, in del Camp de Cormallen, riceven i onor de tucc i esercit che hann combattuu contra Sauron, e perfin Aragorn (vegnuu re de Gondor e de Arnor col nomm elfigh de Elessar) ghe rend omagg.
I Compagn resten a Gondor anca per l'incoronazion de Aragorn e per el sò matrimoni cont Arwen, la tosa de Elrond (quest chì l'è 'l terz matrimoni tra on'Elfa e on Omm in tutta la storia de la Terra de Mezz, dopo quei de Beren e Lúthien e de Tuor e Idril: tutti av sia de Aragorn che de Arwen). Al matrimoni vegnen anca Galadriel e 'l sò marì Celeborn. Faramir, sposaa a Éowyn (che l'ha finalment rinunciaa ai sò amibizion de guerra), el vegn el Princip de l'Ithilen, la terra che l'eva difenduu per tanto temp.
Poeu se sposten tucc a Rohan, per el funeral de Théoden, ma poeu de lì i strad tacchen sù a separàss: Aragorn, Arwen, Legolas, Gimli, Éomer ed Éowyn saluden i quatter hobbit arent a Isengard. Chì tra l'alter saluden anca Barbadalber, che ghe dis d'avè lassaa 'ndà via Saruman perchè ghe somejava ormai vegg e stracch. Aragorn saluda i hobbit e ghe promett, quand che 'l rivarà sù al Nord (perchè l'è anca re del Nord), de vegnì a trovài.
I hobbit, Gandalf, Galadriel, Celeborn ed Elrond vann innanz per l'Eriador, in de la direzion de Imladris. Menter hinn dree a passà per el Dunland, veden Saruman e Lenguadevermen andà in gir 'me di barbon e ghe offren el sò perdon. Ma Saruman el refuda e je maledis e, per minga andà con lor, el cambia direzion. Galadriel e Celeborn a on bell moment se separen di alter per andà a cà soa, a Lórien. I alter riven a Imladris, indove incontren Bilbo (che, senza l'Anell, l'è vegnuu vegg de brutt): chì ghe cunten sù tutta la storia e passen di bei moment. Quand che i quatter hobbit e Gandalf hinn dree a partì per la Contea, Elrond el ghe dis a Frodo che se voeur, vist che Arwen l'è vegnuda mortal, lù el gh'ha diritt a on post in sù la nav che la porta i Elf a ovest del Mar, a Valinor (la Terra Beada).
Gandalf e i quatter hobbit riven a Brea, e dormen in la locanda indove on ann prima aveven incontraa per la prima voeulta Aragorn. El dì dopo, Gandalf je saluda e 'l partiss. I quatter entren in la Contea e veden che l'è cambiada on bell poo: on fracch de alber e cà hinn staa traa giò per fàggh sù di alter cà de preja orrend. Inoltra i hobbit hinn sotta al domini de on omm ciamaa Sharkey, che 'l viv a Cà Baggins. Dopo 'na quai resistenza, Merry e Pipin guiden la rivoeulta di hobbit contra quei Omen gramm chì, e riven a Cà Baggins per la resa di cunt con Sharkey. E 'l ven foeura che Sharkey l'è proppi Saruman, che l'è rivaa a la Contea prima de lor e 'l gh'ha faa sù el sò regn piscinin, domà per fàggh on dispiasè. Battuu ancamò 'na voeulta, Saruman el partiss, ma dopo avè insultaa Lenguadervermen, l'è coppaa de quest chì. Lenguadevermen però el ven coppaa de tre frecc di hobbit. Inscì la finiss la Guerra de l'Anell, in del pont precis (l'uss de Cà Baggins) indove l'era scominciada l'avventura de Bilbo (in del liber El Hobbit).
El passa on ann, e grazzie ai sforz de Sam (che 'l s'è sposaa con Rosie Cotton e 'l gh'ha 'vuu ona tosa ciamada Elanor) la Contea la torna bella come on temp. Frodo intant el scriv tutt i sò avventur e 'l ciama el liber El Scior di Anei. Ma i ferid del cortell del Nazgûl e de Shelob hinn tropp pesant per podèi sopportà anmò a longh. Inscì on dì Frodo el ciama Sam e 'l ghe domanda de fà on ultim viagg con lù: i Port Gris, a ovest de la Contea, indove parten i nav per Valinor. Sam el capiss minga subit la robba, ma quand ghe riva anca lù el tacca a caragnà. Intant hinn rivaa anca Merry e Pipin, che saluden per l'ultima voeulta el sò amis. Insema a Frodo, partissen per Valinor anca Elrond, Galadriel, Gandalf (ormai la soa mission in la Terra de Mezz l'è finida) e Bilbo. Inscì la finiss l'Età di Elf in sù la Terra de Mezz e la scomincia la Quarta Età, quella di Omen.
Sam, dopo avè saludaa la nav, el torna a cà soa (Cà Baggins), el varda la soa miee e la soa tosa e ghe dis: Son tornaa.
I Appendis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I appendis hinn ses.
Appendis A[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Presentada 'me on'antologia di annai storigh de la Terra de Mezz, la cunta sù on quai antefatt necessari per capì on poo mej el contest in del qual hinn capitaa i avveniment cuntaa sù in del liber. Se poden trovà di risconter de quell che gh'è scritt anca in del Silmarillion e in del Hobbit.
- I re de Númenor
- Dopo avè faa ona prima brev introduzion con la Storia de la Prima Età, la guerra che l'Elf Fëanor l'ha faa contra el Scior Oscur Morgoth, l'apparizion di Omen in sù la Terra de Mezz, i matrimoni de Beren e Lúthien e de Tuor e Idril, se parla di discendent de 'sti dò union: i fradei Elrond ed Elros, mezz Elf e mezz Omen (Peredhil). Quand che i Valar riessen a batt Morgoth, i Omen che hann lottaa contra al Maa (i Edain) vegnen ricompensaa cont ona noeuva patria, l'isola de Númenor. El primm re di Númenorean (o Dúnedain, cioè Omen de l'Occident) l'è staa Elros, che l'ha scernii de vegnì uman, menter sò fradell l'è diventaa on Elf. I Númenorean eren bei e cont ona vida bella longa, ma col passà del temp gh'hann avuu paura de la mòrt e invidios di Elf. In l'appendis donca l'è cuntada sù la storia de la ruvina de Númenor (anca per colpa di tentazion de Sauron, el noeuv Scior Oscur), de come l'isola la sia stada quattada giò in del Mar e de come domà noeuv barch de gent fedee ai Elf e ai Valar, comandada de Elendil, la sia soravivuda a la catastrofe. Inoltra el ven cuntaa sù de la fondazion di regn de Anor e Gondor, la guerra contra Sauron e la soa mòrt.
- Elendil e i sò duu fioeu (Anárion e Isildur) fonden duu regn in la Terra de Mezz: Isildur a nord el fonda el regn de Anor, Anárion a sud el fonda Gondor. L'è donca cuntada sù la storia di duu regn: al nord, el regn el finiss per sparì per colpa di invasion del capp di Nazgûl, anca se la familia real la resist e la riva bella drizza fina a Aragorn; al sud el regn inveci el resist ai attacch de Mordor, ma la dinastia real la spariss e 'l podè 'l ven ciappaa di Sovrintendent.
- Infin, la ven cuntada sù la longa e difficil storia d'amor tra Aragorn e Arwen.
- Poeu la gh'è la storia di Re de Rohan, a partì del primm re Eorl el Giovin fina a Éomer. I Rohirrim in origin eren on popol barbarigh che l'era vegnuu in soccors de Gondor dopo on'invasion de Esterling. El re de Gondor l'è staa inscì content de l'ajutt che gh'ha donaa a quel popol la region de Calenardhon, ciamada poeu Rohan. L'è cuntada la storia di guerr contra i Omen del Dunland e 'l rapport on poo ambigov con Saruman.
- Per ultim, l'è cuntada sù la storia di Nan de la stirpe de Durin I el Senzamòrt.
Appendis B[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gh'è la cronologia di avveniment pussee important de la Segonda e Terza Età (per la prima gh'è minga di cronologii, vist che l'era soratutt l'età di Elf che, vist che hinn immortai, gh'hann minga l'istessa nostra vision del temp).
Fina a l'ann 3017 de la Terza Età la cronologia la va innanz per ann; poeu, a partì del 3018, la scandiss dì per dì la vicenda cuntada sù in del liber, fina a la partenza de Frodo di Port Gris. A quell pont, la gh'è ona brev cronologia de la Quarta Età, per fà vedè 'se l'è success ai member de la Compagnia che hinn restaa in de la Terra de Mezz.
- Sam el vegn sindigh de la Contea per ben sett voeult e, oltra a quell, el finiss de scriv el liber scominciaa prima de Bilbo e poeu de Frodo. A la mòrt de la soa miee, on 22 de settember de tanti ann dopo, el ciappa sù tutt i sò robb, lassa el liber a la soa tosa Elanor e a sò marì e 'l partiss per i Port Gris e poeu per Valinor, ultim di Portador de l'Anell.
- Merry e Pipin (che per i sò merit in battalia hinn vegnuu vun Cavalier de Rohan e l'alter Soldaa de Gondor) viven ona vita piena de soddisfazion in la Contea, vist che poeu hinn anca amis stregg del re Elessar. Quand se senten vegg, partissen prima per Rohan e poeu per Minas Tirith, indove moeuren on quai ann pussee tard. I sò tomb hinn staa miss arent a quella del re.
- Aragorn (cioè Elessar) el regna per on bell poo de temp, come l'è staa giamò cuntaa sù, e 'l lassa el trono al fioeu Eldarion on poo prima de morì. El moeur a centnovant'ann, compagn di omen de la soa razza.
- Legolas el porta di Elf del sò paes a viv in de l'Ithilien, menter Gimli, cont on quai Nan de la soa patria el se trasferiss a Rohan, in di Grott che se troeuven denter al Foss de Helm. Ma quand Aragorn el moeur, Legolas el decid de partì anca lù per Valinor, e 'l par che Gimli el sia partii con lù (unigh de la soa razza, e per grazzia de Galadriel).
Appendis C[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'appendis C la gh'ha dent on quai alber genealogigh de famili hobbit, cioè la familia Baggins, la familia Tuc, la familia Brandibuck, la familia Gamgee (che dopo Sam l'è vegnuda bella importanta) e quella di Cotton.
Appendis D[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gh'è ona nota sora i lunari di Elf e di Omen, oltra che al nomm di mes e di dì in vari lengov (Quenya, Sindarin e Kuduk).
Appendis E[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gh'ha ona guida a la scrittura e a la pronuncia di paroll present in del liber e che hinn minga staa voltaa in Ingles. Inoltra, la mostra duu di abecee doperaa in de la Terra de Mezz, cioè i tengwar (pensaa per el Quenya) e i run (i Cirthas Daeron), pensaa per el Sindarin e doperaa anca per l'Ovestron e 'l Khuzdul.
Appendis F[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La forniss informazion etnològigh sora i vari razz de la Terra de Mezz (Elf, Omen, Orch, Ent, Nan, Troll e Hobbit) e sora i lengov principai de la Terza Età (Quenya, Sindarin, Khuzdul, Lenguagg Negher, Adûnaigh, Ovestron e Kuduk). A proposit del Kuduk, la lengua di Hobbit, vegnen inserii di informazion sora la manera che l'autor l'ha doperaa per voltà i vari nomm del Kuduk a l'Ingles, con particolar attenzion ai cognomm Gamgee (Galbasi), Cotton (Hltothram) e Brandibuck (Brandagamba).
I personagg principai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hobbit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Frodo Baggins: el protagonista de la storia, l'erede de Bilbo e 'l portador de l'Anell. Intelligent e curios, col passà del temp el ciappa anca on gran coragg, che le porta a fà di scern difficil, come quella de decid de vess lù quell che 'l portarà l'Anell a Mordor, quella de lassà i sò compagn ad Amon Hen, dopo avè capii che l'Anell je menarà tucc a la perdizion o quella de risparmià Gollum, decision che la sarà quella che le salverà a la fin. In del gir de on para d'ann l'è maduraa on sacch (anca se al temp de la storia el gh'ha giamò cinquant'ann). A la fin, stracch del mond e per i ferid che l'ha ciappaa duranta la soa avventura, el partiss per Valinor.
- Samvise Gamgee: el servidor e 'l mejor amis de Frodo, al qual l'è ligaa de on sentiment che 'l pò parè quasi amor. Senza de lù, senza la soa fedeltà incondizionada, Frodo el saria mai riessii a finì la soa mission. El gh'ha on anim sempliz e pur, che le salva quand, dopo avè salvaa l'Anell di man di Orch, el riess a resist a la tentazion de tegnìssel per doperàll come che voeur. A la fin, l'è lù che, col restà in de la Terra de Mezz, el porta a la conclusion la vicenda de Bilbo e Frodo.
- Meriadoc Brandibuck: vun di cusin e amis de Frodo. Insema a l'amis Pipin, l'aiutta Frodo longh la strada, col restàggh semper vesin. Quand i sò strad se separen, Merry el compiss grand impres (compagn de guidà i Ent a Isengard) e tra l'alter el feriss a mort el Scior di Nazgûl.
- Peregrin Tuc: l'alter cusin e amis de Frodo. Lù e Merry per on bell poo paren quasi inutil a l'impresa, ma a la fin lù, col vardà el palantír, el riess a distrà Sauron; inoltra, a Minas Tirith, el salva Faramir de la mort.
- Bilbo Baggins: el protagonista de l'alter romanz, l'è quell che l'ha portaa l'Anell in la Contea.
Elf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Elrond: re (de ascendenz sia Noldor che Sindar) di Elf de Imladris, fioeu de on Omm e de on'Elfa, l'ha scernii de viv 'me Elf. L'è voeuna di personn pussee sagg de la Terra de Mezz, e la soa reggia l'è ona cà per tucc quei che scappen del podè de Sauron. L'ha vist la prima sconfitta de Sauron in la Segonda Età, e donca el gh'ha minga tanti speranz. Però l'ajutta i Compagn in tutt i moeud che 'l pò. L'è lù che 'l guariss Frodo de la ferida che 'l gh'ha 'vuu del capp di Nazgûl. A la fin del liber el partiss per Valinor.
- Legolas: vun di noeuv compagn. L'è on Elf di Bosch, fioeu de Thranduil, el re de Bosch Oscur. Col passà del temp, el vegn on amis fedee de Gimli.
- Arwen
Omen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cattiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sauron
- Saruman
- Gollum
- I Nazgûl
- El Balrog
- I Orch: ona massa senza nomm (foeura che on quaivun, compagn de Uglúk, Grishnàkh, Shagrat e Gorbag) de moster, soldaa al servizzi del Nemis, senza speranza de redenzion. Del Silmarillion a semm che i Orch hinn di Elf rapii e corrott de Morgoth.
- Denethor
- Gríma Lenguadevermen


text:
Peter Kodwo Appiah Turkson
Ol Peter Kodwo Appiah Turkson (Wassa Nsuta, Ghana, 11 de utùer del 1948) l’è ü cardinàl ghanés de la Céza Catòlega.
La sò éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’à stödiàt prìma ‘n del Seminàre de Santa Teresa in del paìs de Amisano e pò in del Seminàre de St. Anthony-on-Hudson a Rensselaer, in del Istàt de New York, ‘ndóe ‘l s’è laureàt in Teologéa. L’è stacc urdinàt sacerdòte ol 20 de löi del 1975 dal arcièscof John Amissah. ‘nfìna al 1976 l’à ‘nsegnàt in del Seminàre Minùr de Santa Teresa, ‘n del 1980 l’à ciapàt la licènsa in Sàcre Scritùre a l’Istitüt Bìblich Puntifìs de Roma e l’an dòpo l’è dientàt ol vìce retùr del Seminàre de San Pietro. In del 1992 'l à ciapàt ol duturàt in Sàcre Scritüre sèmper al Istitüt Bìblich Puntifìs e ‘n del istès an ‘l vé lüminàt dal Papa Wojtyla arcièscof de Cape Cost. Tra ‘l 1997 e ‘l 2005 l’è stacc ach presidènt de la Conferènsa di Èscof Catòlech del Ghana, menimà ol 21 de utùer del 2003 l'è stài lüminàt cardìnal sèmper dal Papa Wojtyla e l'è dientàt isé ‘l prim cardinàl ghanés de la stòria. In del 2005 l’à pödìt isé troà pòst in del conclàve che l’à elegìt ol Papa Ratzinger, Benèt XVI, che ‘l l’à ölìt a la presidènsa del Consèi Pontifis de la Giöstìsia e de la Pas, pòst ‘ndo che l’è stài confermàt dal Papa Bergoglio ol 16 de mars del 2013.
Ol motto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol sò motto l'è: Vivere Christus Est.


text:
Refûś
Al refûś ("refuso" in itagliàn, "refūsus" in latèin) in dal camp tipogràfic, 'l è 'n erōr, na śvìsta mèinter che 'l tipògraf al cumpòun la riga da stampèr c'n i caràter mòbil, che per śbàli a gh' pōl gnìr na lèttra in meno o na lèttra in piò, o anca na lettra scambièda cun n'ètra. In dla prìma próva 'd stampa 'l è fàcil ch'a s in cata soquànt, mo dòp 'd avér-i corêt, al lavōr al 'n armàgn sàinsa e alóra al cliscè al pōl vgnìr stampê.
I refûś i s càten anca in di scrìt a 'l cumputer, quand a s è cunvìnt 'd avér scrìt giùst, mo 'l n'è pò mia acsè. P'r estensiòun a s pōl anca ciamèr refûś 'n erōr in dal descòrer.


text:
Justin Timberlake
Justin Randall Timberlake (Memphis, Tennessee, U.S.A., 31 Genar dal 1981) l'è un cantautur e atur american.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1996-2002: Esordi cun gli 'N Sync[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal 1996 gli 'N Sync inisiàn la caréra in Europa e arrivan in di Stati Uniti in dal 1998 cun l'album da debutt, *NSYNC, publicò per la RCA, ca l'ha vendù 11 miliun da copi. In dal 1998 Timberlake l'ha debutò cum'é atür in dal film da Disney Channel, Model Behavior, e in dal stess ann l'ha partecipò insèma agli alter cumpunent dal grupp all'incisiun dal secund album, da gener nataliszi, intitolò Home for Christmas. Dopu la fort ròtura cun Lou Perman, ül grupp l'ha abandonà la RCA e l'ha firmà un cuntratt cun la Jive Records e l'ha publicò in dal mars dal 2000, No Strings Attached, disc che l'ha bissà ül success da vendit dal precedent. Ül quart e ultim album dal grupp l'è Celebrity, che l'ha utenù un discret success da vendit.
2002-2006: Justifield e la caréra d'atür[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In da l'agust dal 2002 l'ha presentò a gli MTV Video Music Awards ül sö prim singul, Like I Love You. La cansün l'ha ragiunt otim risultà da vendita aumentand la nuturietà internasiunal dal cantant. Dal disc l'è stò tratt cum'é singul ül not brano Cry Me a River, ca l'ha cunsacrò ül success dal cantant scaland i classifich mundiali; altra nota cansün e estrata da ca l'album chi l'é Rock Your Body, anch'èsa da fort impatt in di classifich da vendita. In dal 2003 in stò estratt anca i singul Señorita e I'm Lovin' It, utilisàda per la campagna publicitaria da McDonald's. L'ha anca cullaborò cun i Black Eyed Peas per ül not bran Where Is the Love?. In seguit al grand success dal sö esordi discugrafich in qualità da sulista, al s'è dedicà interament alla caréra d'atür. Tra i numerüs ròl interpretò, l'ha impersonà un giurnalista in dal thriller Edison City; alter film dal stess periud in Alpha Dog da Nick Cassavetes, Black Snake Moan da Craig Brewer e Southland Tales - Così finisce il mondo da Richard Kelly. A l'inisi dal 2005 l'è stà ciamà dal rapper Snoop Dogg per partecipà al singul Signs. L'ha anca culaborà una secunda volta cun i Black Eyed Peas in My Style, e l'ha lavurà cun Nelly in Work It.
2006-2008: FutureSex/LoveSounds[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal 2006 l'ha laùrà a la preparasiün dal sö second album, FutureSex/LoveSounds, in cumerch dal 12 setembar dal 2006 per l'eticheta discugrafica Jive. Tra i prudutür a spican Timbaland, Danja, Will.i.am e Rick Rubin.
2008-2012: Atività da prudutür e alter film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal 2008 l'è stò tra i prudutür da l'album da Madonna Hard Candy, e l'ha partecipò anca a l'incisiun dal singul da lancc dal disc, 4 Minutes, e l'ha cantò anca cün Timbaland. L'ha pruseguì anca la caréra d'atür cun la cumédia da Mike Myers Love Guru, cun Jessica Alba, e cun ül dramma da Mike Meredith The Open Road. In dal nuvembar dal 2008 l'ha girò un video parodia da la cansün Single Ladies (Put a Ring on It) da Beyoncé trasmetüda dal Saturday Night Live. A fin 2008 l'ha cullaburò cun Rihanna in dal singul Rehab, e a inisi 2009 cun Ciara in Love Sex Magic. L'ha dopu cullaburò anca cun T.I. in dal singul Dead and Gone, ca l'ha ragiùnt ül secund post da la Billboard Hot 100. Ül 21 d'april dal 2009 l'ha esurdì su MTV la serie da reality show The Phone e Timberlake l'é ül produtür esecutiv. In dal 2009 l'ha partecipò, in di vesti da prudutür, ai album Echo da Leona Lewis, Outta Here da Esmée Denters e Rated R da Rihanna. In dal 2010 l'è stada publicada la prima racòlta da remix dal cantant, Essential Mixes. In cal periùd chi l'ha recitò in diversi film: The Social Network, regia da David Fincher, Amici di letto (Friends with Benefits), regia da Will Gluck, Bad Teacher - Una cattiva maestra (Bad Teacher), regia da Jake Kasdan e In Time, regia da Andrew Niccol.
Vita Privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stò fidansò cun Britney Spears, Cameron Diaz e cun Jessica Biel che l'é diventada la spusa in da l'utubar dal 2012 a Fasano, in Puglia. L'é stò vist anca in cumpagnia di cantant Fergie e Rihanna, la balerina Jenna Dewan, e le attriss Alyssa Milano, Scarlett Johanson e Mila Kunis.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cün gli 'N Sync[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- *NSYNC (1998)
- Home for Christmas (1998)
- The Winter Album (1999)
- No Strings Attached (2000)
- Celebrity (2001)
- Greatest Hits (2005)
- The Collection (2010)
Da Sulista[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Filmugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Longshot, regia da Lionel C. Martin (2000)
- Model Behavior - Una passerella per due, regia da Mark Rosman (2000)
- On the Line, regia da Eric Bross (2001)
- Edison City, regia da David J. Burke (2005)
- Alpha Dog, regia da Nick Cassavetes (2005)
- Southland Tales - Così finisce il mondo, regia da Richard Kelly (2006)
- Black Snake Moan, regia da Craig Brewer (2007)
- Shrek terzo, regia da Chris Miller e Raman Hui (2007) - Vüs
- Love Guru, regia da Marco Schnabel (2008)
- The Open Road, regia da Michael Meredith (2009)
- L'orso Yoghi, regia da Eric Brevig (2010) - Vüs
- The Social Network, regia da David Fincher (2010)
- Amici di Letto, regia da Will Gluck (2011)
- Bad Teacher - Una cattiva maestra, regia da Jake Kasdan (2011)
- In Time, regia da Andrew Niccol (2011)
- Trouble with the Curve, regia da Robert Lorenz (2012)