text:
La regenza grischuna ha dà glisch verda a l'Institut Otalpin a Ftan per introducir la matura englais-tudestga a partir dal 2019/20. Rumantsch pon ils gimnasiasts u pigliar sco segunda lingua naziunala u sco rom facultativ. Cun quest pass less l'institut sa posiziunar da nov e promover l'englais ch'è ozendi savens standard en universitads svizras, uschia la direcziun.
Uschia datti en naginas scolas medias grischunas pli in obligatori da rumantsch. Tut las scolaras e scolars che vegnan da scolas rumantschas pon eleger sez tge matura ch'els vulan far. Ma tuttina porschan differentas scolas grischunas anc roms rumantschs. Tgi pli bler e tgi pli pauc. Tenor il manader da l'Uffizi chantunal per la furmaziun media-superiura Hans Peter Märchy saja quai dentant fitg individual con e tge roms che vegnan instruids per rumantsch.
Tenor Martin Jäger, cusseglier guvernativ haja la regenza dà quella lubientscha cunquai che las scolas medias privatas san decider sezzas co ellas vulan sa posiziunar, uschè ditg ch'ellas sa tegnan vid las regulaziuns. Uschia n'haja la regenza gnanc la basa legala da far insatge encunter e pretender che l'Institut Otalpin Ftan sto mantegnair l'obligatori da rumantsch. Quai saja la libertad che las scolas medias privatas hajan sin il martgà liber.
Lia Rumantscha deplorescha la decisiun
Andreas Gabriel, pledader da la Lia Rumantscha (LR) deplorescha la decisiun da l'Institut Otalpin a Ftan. El ha dentant chapientscha che l'institut sto per l'avegnir era carmalar scolaras e scolars internaziunals, quai na duai dentant betg capitar sin donn e cust dal rumantsch.
En il rom da la consultaziun per la revisiun totala da la lescha davart las scolas medias propona la LR dad obligar ina scola media en mintga regiun da porscher la maturitad bilingua grischuna. La decisiun da Ftan cumprovia l'urgenza d'ina tala determinaziun che protegia il rumantsch, manegia Andreas Gabriel, il pledader da la LR.
Rico Valär na chapescha betg la decisiun
Rico Valär ch'è a partir da l'avust nov professur da rumantsch a l'Universitad da Turitg crititgescha la decisiun dal chantun da laschar abolir l'Institut Otalpin a Ftan l'obligatori da rumantsch. Quai saja fitg problematic, pertge gia uss manchian scolastas e scolasts rumantschs en las scolas. Uschia perdia il rumantsch sia rolla en las scolas grischunas.
Uschia va a perder blera savida, bleras cumpetenzas e quai è in grond problem per las scolas rumantschas.
Er per ils studis da rumantsch saja quai problematic, sch'il rumantsch vegnia abolì en tschertas scolas medias. Pertge la gronda part da las studentas e students che fan in studi da rumantsch derivian ord questas scolas. Pli paucs students da rumantsch saja dentant in pli pitschen problem. Per Rico Valär è la consequenza la pli gravanta quella, ch'i dat adina pli paucs scolasts rumantschs sin stgalim primar e superiur. Uss saja quai da spetgar giu las reacziun e lura encurrir il discurs cun las scolas medias ed er il chantun.
RR actualitad 12:00
Ord l'archiv da RTR
RR actualitad 12:00


c: text/html

text:
Dallenwil
Dallenwil a l'è un cumün svizzer del Canton Nidwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.48 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 1794 abitant.
El cumün de Dallenwil al se tröva a una altitüden de 545 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennetmoos, Kerns (OW), Oberdorf, Stans, Wolfenschiessen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dallenwil l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment del 1199-1210 col nom de Tellewilare o Telliwilare. In del 1850 l'eva ciamaa col nom de Thalwyl e l'è staa in del 1913 che l'è devegnüü ufizialment Dallenwil.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dallenwil.ch Sit ufizial
- Dallenwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La tragedia è succedida sin la muntogna Meron, radund 50 kilometers davent da la citad da port Haifa. Plirs millis gidieus hajan festivà il di Lag Baomer, cura ch'i saja vegnì tar ina panica da massa.
Daco ch'i è vegnì tar la panica, n'è anc betg enconuschent. En il mument è la polizia anc vid far retschertgas. Tenor emprimas enconuschientschas èn dentant persunas sa glischnadas ora sin ina rampa e crudadas per terra. Silsuenter è la situaziun escalada. Plinavant n'èsi probabel betg stà pussaivel dad avrir las portas d'urgenza.
Lag Baomer
Lag Baomer è ina festa che duai regurdar a l'insurrecziun dals gidieus cunter ils occupants romans sut Bar Kochba. L'insurrecziun era rutta or l'onn 132. Tenor quai che vegn raquintà è ì a la fin al di da Lag Baomer ina epidemia a la quala plirs gideus èn morts.
Charplinas cun la polizia
Suenter la tragedia ha la polizia empruvà da rumir il territori. Tenor differents rapports da medias israelianas n'han dentant tschients ortodoxs betg vulì bandunar il lieu.
Las autoritads avevan restrenschì il dumber da persunas a la festa sin radund 10'000 persunas. Tenor ils organisaturs han dentant almain 30'000 cartents da l'entir pajais fatg il viadi a Meron. Medias israelianas rapportan d'anc pli autas cifras.


text:
Plaunet sa furman ils duels d'otgavels finals dals playoffs da la NHL, la National Hockey League. Suenter che Washington ha gudagnà cun 2:1 cunter Boston en l'ultima runda (Seeding Round) èn tschintg dals otg duels fixads.
Ils duels da playoff en ils otgavels finals
Il defensur svizzer Jonas Siegenthaler è stà radund 14 minutas sin il glatsch tar la victoria dals Capitals. Per Washingtona han T.J. Oshie e Tom Wilson sajettà ils gols, per Boston Jake DeBrusk.
Grev pensum per Niederreiter e Carolina
La terrada dals Bruins ha per consequenza che Boston frunta en l'emprima runda da playoff sin ils Carolina Hurricanes, l'equipa dal Grischun Nino Niederreiter. Malgrà che Boston n'ha gudagnà betg in gieu dapi il re-start valan els sco favurits en la seria da best-of-7.
Siegenthaler ed ils «Caps» han dad dar cunter ils New York Islanders.


text:
Il Chor viril rumantsch, quai saja stà in'instituziun a Berna. In lieu d'inscunter per ils Rumantschs che vivevan ni lavuravan en la chapitala federala, sa regorda il dirigent actual Remigi Latour.
Mo oz cumbatta ses chor, sco blers auters era, cun la mancanza da chantadurs. Ils megliers temps dumbravani da quai da 35 chantadurs. Oz sajan els anc diesch. Memia pauc per chantar en quatter vuschs.
Sez in pau la culpa
Qua sajan els forsa era sez in pau la culpa, conceda Remigi Latour, che maina la batgetta dapi 15 onns. «Nus avain laschà ir quai in zic empè da far premura e da mirar per chantadurs giuvens. Ussa avain nus vis ch’igl è la davosa pussaivladad da salvar il chor.»
Ils chors, pli baud il nuschegl cultural da las uniuns rumantschas da la Bassa, svaneschan pli e pli. Questa stad ha per exempel il Chor maschedà rumantsch da Berna decidì da chalar.
Ferma persvasiun da chattar chantadurs
Remigi Latour vul franar quai svilup ed el è persvadì ch'i dettia a Berna e conturn umens che han gust da s'inscuntrar trais sairas il mais cun auters amaturs dal chant rumantsch. «I dat blers che han adina gì plaschair d’udir nossas chanzuns rumantschas. I fiss fitg donn sche quellas chanzuns na vegnan betg pli chantadas. E da l’autra vart èsi pussaivel cun pauca lavur da puspè furmar in stupent chor per chantar en quatter vuschs. Quels che manchian sajan dentant ils tenors. Ina sort spezia rara», di Latour.
Bittar la fautsch en chanvà nagina opziun
Tschintg ni sis chantadurs spera el da chattar enfin mez settember. Ils 12-09 veglian els puspè cumenzar cun las provas, quai en la sala da l’ustaria Union en la citad veglia da Berna. E la fin da l'auter onn forsa dar in pitschen concert. Tant saja dentant segir: Bittar la fautsch en chanvà na saja nagina opziun per Remigi Latour. «I stoppia bain esser pussaivel da chattar anc intgins buns chantadurs. La speranza na dain nus betg si, quai per che nus possian chantar vinavant», uschia Remigi Latour.
Contact: Chor viril rumantsch Berna: Remigi Latour, Mühlemattweg 8, 3324 Hindelbank, M: 079 652 38 63


text:
In automobilist che charrava en direcziun da San Murezzan è l'emprim collidà da la vart cun in auto che vegniva encunter. Quel è lura crudà sur in rieven e cupitgà pliras giadas, dentant senza blessar ils passagiers.
Silsuenter è l'automobilist collidà frontal cun in segund auto. Qua hai da 3 persunas blessadas, tranter quellas 2 persunas cun blessuras mez grevas. L’automobilist da l’emprim auto e sia passagiera èn er vegnids blessads levamain.
In helicopter da la Rega e 3 ambulanzas èn stadas en acziun per transportar ils blessads en l'ospital.
RR novitads 11:00


text:
La gruppa accentuescha da betg avair insatge cunter il project InnHub sco tal, mabain cunter l'architectura dal project da Norman Foster. Quella na sa cumportia betg cun la cultura da construir en l'Engiadina – e saja in element ester che restass per adina. La gruppa ha perquai incumbensà l'architect Chasper Linard Schmidlin d'elavurar in project alternativ. Schmidlin è tranter auter staus con-architect dal nov Muzeum Susch.
Suveran decida davart plan da zonas
Gia questa saira, ils 23 da fanadur decida la radunanza communala da La Punt Chamues-ch davart il project InnHub, respectiv da la midada da la planisaziun locala dal quartier Truochs/La Resgia.
Center d’innovaziun InnHub
Dapi il 2017 lavura ina gruppa d’iniziants enturn MiaEngiadina ensemen cun la vischnanca da La Punt vi da l’idea per in center da lavur e scuntrada. La finamira dal center d’innovaziun è da reunir persunas innovativas da tut il mund en l’Engiadina per furmar novas ideas. Uschia èn planisadas pliras localitads da seminari, ma er butias indigenas e restaurants.
Total duai il project da l’architect da star Lord Norman Foster vegnir a custar 40 milliuns francs.
Sch'ils da La Punt din Gea saja il project InnHub in grond pass enavant ed ins pudess inoltrar la dumonda da construcziun al chantun. Lura pudess vegnir inoltrada la dumonda da construcziun, apaina ch'il chantun dat definitivamain glisch verda al project. Sch'els din Na stoppian ins far il pass enavos all'entschatta, ha il president communal Jakob Stieger ditg.


text:
Lur missiun è atgnamain simpla: Marianne e Jean-Pierre Duboux vulan ch'ils giasts chapeschan tge ch'els empostan. Tenor els fa in gastronom u ina gastronoma schizunt 50% dapli svieuta sch'els porschan cartas da menu en las linguas dals giasts. «Sch’ins na chapescha betg la carta prend’ins insatge simpel ch’ins enconuscha», di Marianne Duboux e Jean-Pierre Duboux agiunta che sch’ins chapescha tge ch’ins emposta lura ristg'ins era da prender insatge ch’ins ha anc mai gì sin il plat e per pli èn quai menus che custan dapli.
Dentant era sche gastronomas e gastronoms stattan a cor al pèr pensiunà, èn ils pleds tecnics ord la gastronomia e hotellaria dapli che mo lavur per ils Dubouxs. «Suenter mintga pled stat in'istorgia e suenter mintga istorgia anc bler dapli pleds», descriva Marianne Duboux sia lavur da retschertga ch'ella fa mintga di. Entant s'occupa Jean-Pierre Duboux plitost da las chaussas administrativas e lavura per il mument vid in dicziunari spezialisà da bulieus.
Tar mai èsi ina dependenza ed ina passiun il medem mument.
I na dat betg in di nua ch'els dus na lavuran betg vid ils dicziunaris. Per avair ils buns dicziunaris en autras linguas che gidan a far la lavur èn els per exempel era gia ids en ina libraria en Ollanda e turnads cun dicziunaris. Be en ils pajais origins chatt'ins cudeschs ch’ins possia propi duvrar, dian els.
Lur dicziunaris èn era vegnids en acziun en furma cumpacta per gieus olimpics, exposiziuns mundialas u campiunadis da ballape. Els han schizunt survegnì chartas d’engraziament per la lavur prestada da las chasas roialas da l’Ollanda e la Spagna.
In'istorgia d’amur tuttafatg speziala
Che duas persunas che partan ina passiun tuttafatg speziala per pleds terminologics ord la gastronomia e hotellaria sa chattan, n’è betg evident. E pir da dretg pon ins discurrer d’ina istorgia incredibla co Marianne e Jean-Pierre Duboux s’han emprais d'enconuscher.
Ils Dubouxs eran omadus maridads avant ch’els s’han chattads. Suenter che Jean-Pierre Duboux e sia dunna da quella giada s’han vivì in ord l’auter aveva el puspè il desideri dad inscuntrar insatgi. El ha simplamain prendì il telefon en maun e tippà in numer ord la fantasia. La dunna che ha prendì giu il telefon è oz Marianne Duboux.
Era per rumantsch
Ils dicziunaris datti en 10 linguas. Tranter quellas era linguas minoritaras sco latin, catalan e rumantsch. Oravant tut per las linguas latinas ha Marianne Duboux in talent ch’ella na sa betg declerar. Era sch'ella na discurra betg activamain tut las linguas, passiv sa ella las linguas. Per il dicziunari rumantsch è ella era adina puspè en contact cun la Lia Rumantscha. Uschia vegn glimà vid mintga pled enfin ch'il term è propi il correct. La decisiun da far il dicziunari era per rumantsch è crudada cun ir a purtar dicziunaris a la Scola d’hotellaria en Grischun. Cun quai ch’ins lavurava gist vid il dicziunari catalan e portugais han ils Dubouxs vis ch'il rumantsch è fitg sumegliant e ch’ins pudess uschia era gist far il dicziunari per rumantsch.


text:
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (* 27 d'avuost 1770 a Stuttgart; † 14 da november 1831 a Berlin) d'eira ün filosof tudas-ch chi dominaiva la disciplina a las faculteds europeicas düraunt la prüma mited dal 19evel tschientiner scu'l rapreschantant principel dal idealissem tudas-ch.
Filosofia[modifitgar | modifitgar il code]
La filosofia da Hegel es ourdvart ambiziusa. Ella voul interpreter na damain cu l'intera realted cun tuottas fuormas d'apparentscha ed edificher detagliedamaing ün sistem universel.
Istorgia da recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Zieva la mort da Hegel as separaivan sieus aderents in duos scoulas: d'üna vart ils Hegeliauns da dretta e da l'otra vart ils Hegeliauns da schnestra. Ils ultims critichaivan la rolla da la filosofia hegeliauna da stabiliser il stadi prussiaun cunter movimaints progressivs u revolutionaris. Suot ils scolars penda our Karl Marx chi as basaiva sün Hegel.
In opposiziun a la filosofia sistematica staiva dal prüm davent üna direcziun chi dvantaiva cuntschainta pü tard suot il nom filosofia d'existenza. Ün dals exponents ils pü importants d'eira il danais Søren Kierkegaard.
Ouvras[modifitgar | modifitgar il code]
L'ouvra la pü extaisa:
- Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften = enciclopodia da las scienzas filosoficas (a partir dal 1816)
In vista a l'enciclopedia es l'ouvra cumpletta structureda seguaintamaing:
I. Wissenschaft der Logik = scienza da logica (1812–16, surlavureda 1831)
II. Naturphilosophie = filosofia da natüra
III. Philosophie des Geistes = filosofia da spiert
- Phänomenologie des Geistes = fenomenologia dal spiert (1806/07 – oriundamaing la prüma part d'ün sistem na accumplida da pü bod)
- Grundlinien der Philosophie des Rechts = lingias fundamentelas da la filosofia dal dret (1821)
- Philosophie der Geschichte = filosofia da l'istorgia
- Philosophie der Religion = filosofia da la religiun
- Vorlesungen über die Ästhetik = prelecziuns sur da l'estetica (1835-1838)
- Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie = prelecziuns sur da l'istorgia da la filosofia


text:
El è in um grond, schlanc, cun chavels grischs e na para betg in da gronda canera - Claudio Riesen, dapi 26 onns directur da la chanzlia chantunala.
Mardi, ils 6 da zercladur, era ses ultim di en uffizi – la regenza ha prendì cumià da quel um che vegn dal reminent er gugent numnà «il sisavel cusseglier guvernativ».
«Il sisavel cusseglier guvernativ»
Quai num ha Claudio Riesen merità cun esser quasi adina da la partida cur che la regenza era cumpletta, cun seser a maisa cur che la regenza ha tratg sias decisiuns e – surtut – cun adina avair la survista. A Claudio Riesen na plascha quel surnum dentant betg propi.
Tge fa in chancelier chantunal
RR actualitad 17:00


text:
Carbun
El Carbun (anca Carbon o Carbù) a l'è un cumbüstibil fossil solid de culur negher o marun scür che'l se tröva in di rocc sedimentari. Anca lü'l se pö cunsideraa una rocia sedimentara, e l'antracite adiritüra una rocia metamorfiga perchè l'ha passaa un'espusiziun a temperadür e pressiun grand. El carbun a l'è faa per la püssee part de carboni e una quantità variabila de alter element 'me el sulfer, idrogen, ussigen e azot. El carbun al gh'ha urigin de la sedimentaziun de strat de piant e alter rest vegetaj, che prutegiüü de la biodegradaziun e de la ussidaziun de l'aria, s'hinn trasfurmaa dopu d'un frach de temp in del carboni.
El carbun a l'è la funt principala d'energia per la prudüziun d'eletricità in del mund (pressapoch el 40%).


text:
Il 2016 è cumparida la versiun rumantscha d’in dals classichers da la litteratura d’uffants da lingua tudestga: ‹Peterchens Mondfahrt›. Quel raquinta las aventuras da la buccaria Sumsum che sgola cun Pederin ed Annina sin la glina en tschertga da sia sisavla chomma ch’era ida a perder.
Gerdt von Bassewitz (1878–1923) derivava d’ina veglia famiglia aristocrata ed è creschì si en la part orientala da la Germania dad oz. El ha l’emprim fatg carriera en l’armada prussiana; gia cun 25 onns è el però vegnì pensiunà pervi d’ina malsogna dal cor. Silsuenter è el stà activ sco actur e scriptur. El ha scrit divers dramas, tranter ils quals ‹Peterchens Mondfahrt› è segiramain il pli famus. L’emprima represchentaziun da quest toc – sco gieu cun chant e musica – è vegnida dada il december 1912 en il Stadttheater a Lipsia, e quai cun grond success. Las notas da questa premiera han dal reminent valì ditg sco sparidas ed han pir pudì vegnir duvradas per ina represchentaziun dal chor d’uffants dal MDR per il 100avel giubileum il 2012. Trais onns suenter l’emprima represchentaziun, il 1915, è la paraula alura cumparida en prosa e cun las enconuschentas illustraziuns da Hans Baluschek (1870–1935).
Il raquint ‹Pederin sgola sin la glina› cumpiglia ils suandants 14 chapitels: ‹L’istorgia da la famiglia Sumsum›, ‹En la chombra d’uffants›, ‹Il sgol sin la prada da stailas›, ‹La prada da stailas›, ‹La schlittada sin la Via da latg›, ‹Il chastè da la Diala da la notg›, ‹L’arrivada dals uffants en il chastè da la Diala da la notg›, ‹La chavaltgada sin l’Urs grond›, ‹La prada da Nadal›, ‹Il gnieu da Pasca›, ‹Il chanun da la glina›, ‹Il cumbat cun l’Um da la glina›, ‹La pitschna chomma›, ‹Puspè a chasa›.
Famusa entaifer il raquint è l’arrivada dals singuls abitants dal tschiel a la caferlada da mesanotg da la Diala da la notg. Mintgin da quests cumpogns selvadis – Toni tun, Lisa dal vent, la grossa Dunna dals nivels, la Stria dal chametg, il Fritz da la plievgia e.a. – sa preschenta en furma d’ina curta poesia, sco per exempel Gion da granella:
«Ins numna mai Gion da granella,
cun mai n’avais mai lungurella.
Ils mais che stgaudan sco l’enfiern,
clom en memoria jau l’enviern.
Jau vegn andetg, sc’in’invasiun,
conusch nagina cumpassiun.
Dal prà cun tut ses verd hardumbel,
maniz en paglia mintga stumbel.
Sajet sco milli buis enina,
las flurs gartegel finadina.
Finì per oz la schluppettada,
uss giaud cun vus la caferlada!»
Dal raquint existan er pliras adattaziuns en furma da film e da gieu auditiv, ed adina puspè cumparan reediziuns dal cudesch ed insceneschan scolas las aventuras da Signur Sumsum, Pederin ed Annina sco gieu da scola.


text:
Per 25 vischnancas grischunas hai dà bunas novas en connex cun il scandal d'AutoDaPosta. Ellas survegnan enavos en tut 5,7 milliuns francs. La vischnanca che survegn il pli bler è Tavau cun passa 1,3 milliuns francs. Per il landamma Tarzisius Caviezel ina gronda surpraisa.
Nus fissan gnanc vegnì sin l'idea che l'AutoDaPosta SA savess cugliunar nus.
Sumegliant tuna quai er en la vischnanca vischinanta da Claustra-Serneus. Els hajan bain quintà ch'i vegnia enavos daners ma betg che quai saja gist ton, di il chanzlist da Claustra Michael Fischer. La vischnanca dastga selegrar da restituziuns da passa 1,2 milliuns francs.
La summa correspunda bunamain als custs annuals per noss bus local da Claustra.
Er vischnancas che survegnan enavos summas pli pitschnas èn cuntentas. Uschia per exempel la vischnanca da Lumnezia che survegn enavos bun 68'000 francs. Per il president communal Duri Blumenthal èsi dentant er logic ch'er la vischnanca da Lumnezia survegna insatge. Perquai sche tuts hajan pajà da memia sch'haja er lur vischnanca pajà memia bler. Ma il sentiment d'esser vegnì cugliunà saja betg bels.
Igl è in frust ch'ins na po betg pli fidar a concerns sco la Posta.
Malgrà la schletta experientscha va Duri Blumenthal da quai anora che quels daners vegnian puspè investids en il traffic public per exempel en lur bus gratuit da l'enviern.
Vischnancas han anc nagina invista en las cifras
Sco ils presidents communals ed il chanzlist han ditg hajan els anc nagina invista en las cifras. Uschia haja il chantun bain infurmà ch'ellas tutgian tar las 25 vischnancas e regiuns che survegnian enavos daners. Quant exact na savevan els dentant anc betg. Uschia saja la summa surprendenta.
RR novitads 12:00


text:
Il pli grond utschè da las alps era durant quest'acziun vi dal cuar in ov. Ils dus corvs gronds n'hajan mussà nagina tema u respect envers il pèrin da tschess barbet durant lur acziun.
Ussa basta!
Finalmain hajan ils dus tschess barbet scurrentà ils dus corvs per betg periclitar vinavant lur cuaditsch. Tenor il ornitolog e guardia-parc Claudio Irniger, demussan precis da questas situaziuns l’intelligenza dals utschels nairs. Na per nagut vegnian quels adina puspè avant en parablas.
Naiv plascha als ornitologs
Per ir en tschertga d’utschels e lur chant saja l’aura actuala en l'Engiadina en sasez optimal, di l'ornitolog Claudio Irniger. Grazia a la naiv, fetschian ils utschels migrants savens ina pausa en val, avant che cuntinuar lur sgol e viadi vers il nord.
Tut ils utschels indigens en in’egliada
RR actualitad 11:00


text:
Brunell
Brunell (nom ufizial in italian: Brunello) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de 984 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 1,6 km² e 'na densità de 615 ab./km²..
L'è tacaa ai comun de Azzaa, Bügügiaa, Castrònn, Gaggiava S'ciann, Morazzon, Sumiragh.
El paes, che 'l gh'ha dò frazion (Collòder e Rosea) e el se tröva a 7 km da Vares.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Brunell l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La decisiun è stada cun 27 cunter 13 vuschs clera en il Cussegl dals chantuns. Lez ha sco segunda chombra parlamentara approvà la moziun da Lukas Reimann. L’argument da Reimann è che la Svizra na possia betg agir independent senza retrair la dumonda formala. Il Cussegl dals chantuns aveva fin uss adina refusà dumondas sumegliantas.
La dumonda vala sco retratga
Il Cusseglier federal e manader dal departament per ils affars dal exteriur, Didier Burkhalter ha ditg ch'il Cussegl federal vegnia danovamain a communitgar a l'UE che la dumonda saja da considerar sco retratga. Ma tenor Burkhalter era la dumonda gia il 1992 suenter il NA dal pievel tar l’EWR nunvalaivla. Ins vegnia a lavurar vinavant exact tuttina vid ils contracts bilaterals cun l'UE.
RR novitads 14:00


text:
La baselgia catolica veglia gidar persunas, a las qualas i saja vegnì fatg entiert avant onns e che sajan per quai anc oz en difficultads.
Tar las unfrendas s'audan tranter auter anteriurs uffants plazzads, uffants da chasas d'uffants, tals ch’èn vegnids internads, adoptads per sforz, zagrenders u unfrendas da sterilisaziuns per sforz.
Agid finanzial senza birocrazia
Il fond per l’agid immediat è vegnì stgaffì l’onn 2014 per pudair gidar ad unfrendas en miserias finanzialas a moda nunbirocratica. Il fond vegn purtà da las baselgias chantunalas, dals chantuns, da las vischnancas e citads sco era d’organisaziuns e persunas privatas.
RR novitads 14:00


text:
Web browser
Un web browser (ciamaa anca, cont on neologism, curiusador [1]) a l'è on programa che'l serviss per fà vidè e per interagì cont el test, i immagin e i informazion che gh'hinn in d'ona pagina web d'on sit internet (o dent in d'ona red locala).[2]
El browser a l'è bon de capì el codes HTML (e quel pussee recent XHTML) e de fal vidè 'me on ipertest. Vist che la pussee part di paginn web doperen el codes HTML, el browser el permet de andà in de l'internet. Al dì d'incoeu la pupart
I browser lavoren minga domà in su i computer tradizionai ma anca cont alter dispositiv 'me i palmar e i smartphone.
On quaj browserModifega
In lombardModifega
Offizialment, domà el browser Firefox el gh'ha ona traduzion in lombard, anca se l'è fiss incompleta. I utent han voltaa anca ona veggia version del Firefox e del Maxthon in Lombard Occidental.


text:
Dentant er qua ha la pandemia da corona fatg in stritg tras il quint. Ma l'organisatura per quest onn, la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun, n'ha betg dà luc ed ha surpiglià d'organisar la Sinoda da missiun il 2022 a Tavau.
Las commembras ed ils commembers da la Missiun 21 sa reuneschan questa fin d'emna tuttina – els han spustà lur inscunter en la rait. Tranter dunnas ed umens dal Chile e la Bolivia, da la Nigeria ed il Sudan dal Sid, da la Germania e la Corea dal Sid è er Barbara Hirsbrunner, cussegliera da la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun. Cun ella ha la Vita e cretta discurrì da la Sinoda da missiun e da quai ch'il Grischun po contribuir, dentant er da las sumbrivas dal passà, ch'èn colliadas cun il tema «missiun».


text:
L’anteriur plevon haja fatg silmain 2,16 milliuns francs debits da gieu, scriva l’uvestgieu da Cuira en sia communicaziun. Quant ch’i saja exactamain, na saja anc betg cler – en pli dettia quai anc autras pretensiuns che na sajan anc betg precisadas.
Cun quai ch’il anteriur plevon para er dad esser sa servì da raps da la plaiv dettia ina denunzia penala cunter el, scriva l’uvestgieu.
Cun in post da consultaziun tar in advocat e notar a Lucerna vul l’uvestgieu perquai porscher er ina pussaivladad ad eventualas autras persunas pertutgadas. Actualmain sajan s’annunziadas 58 persunas pertutgadas.
Il plevon aveva remess ses uffizi e sa chattia tenor infurmaziun da l'uvestgieu anc adina en terapia. Tge che duai succeder vinavant na saja anc betg sclerì.
RR novitads 14:00


text:
Il Cussegl naziunal vul francar en la lescha da promover laina svizra, il Cussegl dals chantuns refusa quai, gia per la terza giada. Il Cussegl dals chantuns vul sulet obligar la Confederaziun da promover la vendita da laina producida a moda persistenta, quai independent da la derivanza.
Tenor il pledader da la cumissiun dal Cussegl dals chantuns, Ivo Bischofberger vegnia l'economia da laina Svizra er sustegnida uschia. Cuntrari a la versiun dal Cussegl naziunal possian ins cun quella formulaziun evitar in conflict cun il dretg da l'Organisaziun mundiala da commerzi, WTO.
RR novitads 11:00


text:
Ils dus trens èn collidads ier en il nord da la citad sidtaliana Bari. Dapi lura lavuran las forzas da salvament sin il lieu da la disgrazia.
Almain 27 persunas moran, passa 50 èn blessadas ed autras anc serradas en en ils vracs
Enfin uss discurran las autoritads dad almain 27 persunas mortas. Passa 50 persunas èn vegnidas blessadas, cunzunt da quellas che sesivan en ils emprims dus vaguns dals trens. Quantas ch'èn anc serradas en tranter ils vaguns destruids n'è anc betg cler. A bord erian cunzunt pendularis e students da l'universitad.
Motiv per l'accident anc betg enconuschent
Sche la disgrazia è capitada pervi dad in defect tecnic u per sbagl uman n'è anc betg enconuschent. Il primminister talian Matteo Renzi ha empermess che la disgrazia vegnia sclerida cumplettamain.
Sin maletgs da televisiun èsi da vesair co ils dus trens en cumplettamain encugnads in en l’auter. Intgins vaguns èn destruids totalmain.
L'accident è capità sin il traject tranter Corato e Andria nua ch'i dat be in sulet binari.
RR novitads 14:00 / 15:00 / 20:00 / 23:00 / 06:00


text:
viseta da sontgaclau tier ils affons da scoletta
Tgei bellezia atmosfera venderdis endamaun, ils 4 da december 2020! Ei haveva dau ina féffa neiv e nus dalla scoletta eran sin via encunter igl uaul per encurir ed observar fastitgs d’animals selvadis. Strusch che nus eran in tec allontanai dil vitg da Rueras han ils affons gia anflau ils emprems fastgitgs da lieurs. Las egliadas dils affons eran fixadas giun plaun ch’ei han gnanc priu ver tgi che vegneva tuttenina da via si – il Sontgaclau accumpignaus digl asen e da dus gidonters. Cunquei ch’ils affons san ch’il Sontgaclau viseta buc els a casa uonn ei la surpresa stada aschi gronda che tuts ein stai eri sco candeilas da glatsch. Cun egls glischonts ed ina fatscha emplenida da smarvagl han els beneventau Sontgaclau e sia truppa cun plascher e cor aviert. Nies plan dad ir alla tscherca da fastgitgs havein nus en quei mument emblidau e nus essan suandai il Sontgaclau.
Avon stalla dil Nevio ha il Sontgaclau priu plaz e raquintau a mintg’affon enzatgei. Naturalemein ch’era ils affons havevan da raquintar massa caussas al Sontgaclau. La finala ein els in entir onn buc sevesi.
Tuttenina eis ei stau uras per il Sontgaclau da prender la via sut ils peis per serender encunter casa. Nus havein aunc magliau piziulta, buiu punsch e giu da mirar las vaccas ed ils carins vadials da Nevio. Denton era per nus ha ei lu beingleiti giu num da serender encunter casa ed ir a cauld.
Sco mintg’onn han ils affon gudiu la sentupada cun il Sontgaclau ed els selegran gia uss sin in auter onn cura che Sontgaclau viseta puspei els.
fotografias & film da Romana Deragisch-Hendry


text:
Tenor Marco Ronchetti da l'Uffizi federal da las vias ASTRA saja la finamira, da puspè pudair avrir il tunnel la gievgia la damaun. La decisiun definitiva vegnia fatga damaun mesemna saira.
Tenor l'ASTRA era vegnì donnegià in traject da radund 100 meters dal tunnel fermamain tras l'incendi. Cun lavurar tut la fin d'emna passada hajan ins gia pudì substituir quasi tut ils indrizs electromecanics ed indrizs da segirezza. Il palantschieu intermediar, che separa il tunnel dal chanal da ventilaziun, saja vegnì enfirmì e stabilisà per ch'il traffic possia puspè circular uschè spert che pussaivel.
Il palantschieu intermediar dal tunnel era vegnì donnegià il venderdi passà perquai ch'in bus era ars en il tunnel. El aveva piglià fieu radund 500 meters davent dal portal dal nord. Ils 22 passagiers ed er ils automobilists damanaivel dal brischament avevan pudì bandunar il lieu da l'accident a temp.
En consequenza era vegnì serrà il tunnel – ed è restà serrà sur tut la fin d’emna da Tschuncaisma. Unic il traffic fin 3,5 tonnas ha pudì vegnir svià sur il San Bernardino. Il traffic da Tschuncaisma aveva procurà per colonnas da record avant il portal nord dal tunnel dal Gottard.
RR novitads 17:00


text:
I dovria ina cumissiun d'inquisiziun parlamentara – ina PUK. Quai han sincerà ils sis umens che candideschan per la regenza grischuna: Walter Schlegel (PPS), Jon Domenic Parolini (PBD), Christian Rathgeb (PLD), Marcus Caduff (PCD), Mario Cavigelli (PCD) e Peter Peyer (PS).
Ina cumissiun d'inquisiziun parlamentara vegn instradada per sclerir eveniments extraordinaris – concret: I vegn furmà ina cumissiun che discurra cun perditgas ed experts, studegia las actas e dat silsuenter rapport al Cussegl grond.
Decider davart ina tala PUK ston dentant deputadas e deputads dal Cussegl grond. Pussaivel è quai pia pir durant la proxima sessiun – quella ha lieu gist suenter las elecziuns grischunas dals 10 da zercladur.
RR actualitad 22.00


text:
Sco quai ch’il manader da la chasa da tgira Puntreis, Diego Deplazes ha ditg, fetschian ils collavuraturs quests curs ord atgna voluntad. Las raschuns persuenter èn differentas. Il persunal da tgira sto pudair mussar si ch’els han fatg in examen da tudestg cun il nivel B2. Pir cun in tal mussament renconuscha la Crusch cotschna Svizra lur diplom da tgira fatgs en il pajas d’origin.
La chaschun nizzegian dentant era auters collavuraturs per emprender tudestg. Uschia porscha inplus , il link avra en ina nova fanestrasper il curs da tudestg per avanzads era in curs per novizs. Quel cumenza ils 18 da fanadur ed ins po anc s’annunziar per quest curs.
Sustegn dal chantun
La chasa da tgira haja gidà tar l’organisaziun e mettia a disposiziun la localitad per far ils curs, declera Diego Deplazes. Uschia na stoppian ils collavuraturs betg ir pli lunsch per pudair frequentar ils curs. Il curs ston ils participants pajar sez.
Ils curs da tudestg per persunas cun biografia d’integraziun vegnan sustegnids dal chantun. Cundiziun è ch’ì ha almain 8 participants. Cun il sustegn dal chantun sa reduceschan ils custs dal curs per mintga participant.
Il curs da tudestg intensiv per uffants che inplus vuleva porscher sco l’onn passà a Mustér, na po però betg vegnir organisà perquai ch’i ha memia paucs interessents.


text:
Fabiana Calsolaro
En questa intervista discurra Begoña Feijoó Fariña, la manadra artistica dal festival Lettere dalla Svizzera alla Valposchiavo, davart il context, en il qual il project d’in festival deditgà a la producziun litterara da la Svizra en las quatter linguas naziunalas è naschì.
Sabine Christopher, Matteo Casoni
Il talian ed il rumantsch èn linguas naziunalas minoritaras quai che pertutga il dumber da pledaders, er sche ellas na sa distinguan betg considerablamain da las linguas maioritaras concernent il statut. Lur istorgias e lur realitads preschentas èn fitg diversas tranter ellas. Perquai ston er las politicas linguisticas deditgadas ad ellas sin plaun naziunal e dal Chantun Grischun suandar finamiras differentas.
Roman Caviezel
Intervista cun il cusseglier naziunal Martin Candinas: Tge munta il rumantsch per el persunalmain e tge posiziun ha la quarta lingua naziunala en il parlament federal?
Harald Schneider
En tge mesira influenzescha l’englais la plurilinguitad resp. «la pasch linguistica» en il chantun Grischun? L’artitgel sunandant persequitescha quellas dumondas en il rom dad ina retschertga empirica.
Chanzlia chantunala dal Grischun, servetsch da translaziun
Il servetsch da translaziun da la Chanzlia chantunala dal Grischun ha translatà l’onn 2018 radund 3000 texts dals pli differents geners.
Barbla Etter
Co è s'effectuada la fusiun da la vischnanca dad Ilanz/Glion sin la plurilinguitad? Quant enavant è Ilanz/Glion in model per autras fusiuns da vischnancas?
Flavia Hobi
L'identitad da persunas d'instrucziun en scolas bilinguas ha tratgs caracteristics specifics ch'èn d'attribuir betg il davos a las relaziuns da pussanza en las linguas d'instrucziun.
Noemi Adam-Graf
La cumparegliaziun da duas studias che sa fatschentan cun datas linguisticas subjectivas duai mussar sche per informantas ed informants creschids si exclusivamain per tudestg la realisaziun dal vibrant è in segn caracteristic, vul dir salient, u sche l’existenza da quel lubescha l’identificaziun da la derivanza da las plidadras e dals plidaders.
Jean-Jacques Furer
L’artitgel preschent è per gronda part vegnì publitgà en La Quotidiana. L’autur skizzescha ed explitga il svilup dal rumantsch en ils davos dus tschientaners dal punct da vista statistic e commentescha il rapport da l’Uffizi federal da cultura Mesiras per mantegnair e per promover la lingua e la cultura rumantscha e taliana en il chantun Grischun ed il Messadi davart la cultura 2021 – 2024 (versiun per consultaziun) da la Confederaziun.
Esther Krättli
Dapi passa 30 onns è Daniel Manzoni mussader a Segl. Sin pluriling.ch quinta el da sias experientschas.
Peter Masüger
Ils nums èn la "memoria" da la lingua. Els n’èn betg mo perditgas da cundiziuns linguisticas da pli baud, mabain er conservaders da fenomens lexicals enblidads.
Vincenzo Todisco
Intervista cun Franco Milani, president da la Pro Grigioni Italiano, per la plattafurma digitala “Pluriling” da la SAPGR e da l’Institut per la perscrutaziun da la cultura grischuna.
Esther Krättli
Laura Bortot ha translatà il roman "Tamangur" da Leta Semadeni dal tudestg en talian. En l'intervista descriva ella las experientschas ch'ella ha fatg durant il process da translatar in text tudestg situà en in context engiadinais.
Raphael Berthele
Il rumantsch vala en Svizra sco lingua pitschna. Pero, è ella vairamain uschè pitschna? Questa contribuziun mussa quant grond il rumantsch è sin il stgalim mundial. Ultra da quai fa l’autur reflexiuns davart la natira da (pitschnas e grondas) linguas e sur las cundiziuns da rom da la diversitad linguistica. Per finir vegnan discutadas mesiras tranter squitsch e stimulaziun.
Harald Schneider
Co è la Svizra plurilinga naschida? Co funcziuna ella cumpareglià cun chantuns bilings? Vali la paina da guardar sur ils cunfins svizzers or pertutgant dumondas dal plurilinguissem? Davart questas dumondas ha Bernhard Altermatt scrit, ord la vista friburgaisa, il cudesch che vegn recensà qua.
Harald Schneider
Po la Svizra servir sco model per ils auters pajais, sch’i va per la pluriliguitad? In congual cun l’Austria ed ils Stadis Unids è ina sort da spievel da l’agen posiziunament.
Maria Chiara Moskopf-Janner, Manfred Gross
Perscrutaders e perscrutadras da la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR) han intercurì en duas publicaziuns la posiziun dal talian e dal rumantsch en il sistem da furmaziun svizzer.
IMD
A la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR) è la lingua in tema central en la scolaziun, en la perscrutaziun ed en la furmaziun cuntinuada. La SAPGR a envidà la presidenta dal Cussegl naziunal Marina Carobbio ad ina occurrenza.
Fabiana Calsolaro
La situaziun da las linguas minoritaras en las paginas web dal Grischun è il spievel da quella reala en la vita da mintgadi?
Sabrina Sala
L’autura examinescha en sia lavur da master las stentas da renconuschientscha ch’èn stadas urgentas per il talian a la Scola chantunala grischuna.
Esther Krättli
Intervista cun Johannes Flury: Il president da la Lia Rumantscha tradescha pertge ch’i dovra la Lia Rumantscha e tge ch’el spetga da rumantschs e rumantschas.


text:
La cursà è vegnida fatga en connex cun il campiunadi mundial da cursas d’orientaziun da juniors a Scuol. Ils 670 curriders èn sa participads en differentas categorias da vegliadetgna sco er en differentas distanzas dals trajects. La pli lunga cursa è stada 3,9 kilometers cun 15 posts.
Engiadina 14’740 francs per la classa da sport da l’Institut autalpin Ftan
Tras ina cursa d’orientaziun da benefizi ha la classa da sport da l’Institut autalpin Ftan survegnì 14’740 francs. Quella donaziun è vegnida da la cassa da sanadad EGK. «Run for HIF», uschia sa numna quell’acziun. Per mintga currider hai dà 22 francs. En tut èn stads a la partenza 670 curriders.
RTR/rm


text:
Il falcun pelegrin è il pli svelt utschè dal mund. Cun ina sveltezza d'enfin 300 kilometers l'ura attatga il falcun sia preda en l'aria. Cun sias griflas gitas po el tschappar ils auters utschels e lura magliar quels en in lieu segir. Cun ina ladezza da las alas avertas d'enfin 1,1 meters ed ina lunghezza da 40 fin 50 centimeters, è il falcun pelegrin il pli grond falcun indigen. La femella è in zic pli gronda ch'il mastgel. L'utschè da l'onn actual ha sco tut ils utschels da preda fitg buns egls e griflas fitg gitas.
Gnieus sin turs da sfradentar
En Svizra cuan ils blers falcuns pelegrins en paraids-crap en la Bassa ed il Giura. Paucs pèrs cuan er sin bajetgs auts en citads u nizzegian perfin las turs da sfradentar d'ovras atomaras. A partir dal mars mettan las femellas trais fin quatter ovs. Suenter 36 fin 40 dis sgolan ils pitschens ora l'emprima giada. La stad bandunan els lura ils geniturs.
Effects desastrus da pesticids
A partir dal 1950 è il falcun pelegrin stà pertutgà fermamain dal pesticid DDT. Pervi da quel mettevan ils falcuns ovs cun crosas memia satiglias. Uschia è l'utschè prest mort ora en l'entira Europa. Cun scumandar il DDT ils onns 70 ha il falcun pelegrin pudì sa revegnir.
Novas smanatschas
Sur ils ultims onns ha BirdLife registrà passa in tozzel tissientadas da falcuns pelegrins. Intgins allevaturs da columbas hajan preparà a posta lur columbas cun tissi fitg potent. Enfin uss èn dus allevaturs vegnids identifitgads e chastiads. La cifra zuppada pudess dentant esser pli gronda. Blers gnieus en las citads èn numnadamain vits, ed il dumber da falcuns è sa reducì per 15% ils ultims onns.
Vitiers vegnan ulteriuras smanatschas per ils falcuns pelegrins, sco parcs da vent, dapli disturbis en las paraids-crap, fanestras da vaider ed autras raschuns.
Dapli dal falcun pelegrin
RR novitads 12:00


text:
Els sajan in pitschen team da trais persunas. La filosofia saja che mintgin sappia far la lavur da l’auter, di Simon Jacomet. Fin uss ha Anavon Ski producì tranter 350 e 400 pèra skis. Il pli char custa 2'000 francs (Zai: ca. 10’000 francs). La finamira da la Anavon Ski è stada da reducir ils pretschs e dad esser mo pauc sur ils pretschs dals products da massa.
Betg in grond problem
Zai ha decidì l’atun 2017 da serrar la manufactura a Mustér. Avant 15 onns aveva Jacomet fundà questa firma. El profiteschia anc adina da las experientschas. La glieud dumondia mintgatant, sch’el n'haja betg difficultads da serrar giu cun quai. Ma sco el di na saja quai betg stà in grond problem per el: «Jau sun schon era ì atras tschertas emoziuns, ma jau sun plitost era quel che mira en il mument; ed ord il mument patratg jau en il futur».
RR actualitad 07:00


text:
En il schurnal dals 20 da schaner 1993 è tranter auter stà il tema ch'il president american George Bush ha surdà l'uffizi al nov president Bill Clinton. Lura ha il redactur da RR Johann Clopath discurrì cun Oscar Knapp che lavurava lura sin l'ambassada svizra.
Paucs dis pli tard, ils 22 da schaner 1993, era l'artitgel 116 da la constituziun federala in tema, l'artitgel da linguas. Quel ha la cumissiun predeliberanta dal Cussegl naziunal discutà a Zuoz. Tranter auter ha Johann Clopath pudì discurrer lura cun il cusseglier federal Flavio Cotti.
RR actualitad 11:00


text:
Biotop
Il term biotop (grec Bíoς bíos ‹vita› e tόπoς tópos ‹lieu›) designescha in spazi da viver determinà d’ina biocenosa entaifer in tschert territori. Biotops furman las pli pitschnas unitads da la biosfera. Sin il champ da la protecziun da la natira e da la tgira da la cuntrada vegnan biotops attribuids per motivs pragmatics a tscherts tips da biotops. Il term ha Friedrich Dahl introducì il 1908 en la scienza.
Determinaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹biotop› vegn da princip duvrà senza valitar. Sco biotops designeschan ins pia tant parts da la cuntrada ch’èn sa furmadas a moda natirala (dutgs, guauds maschadads etc.) sco era – cuntrari al diever dal term en la lingua da mintgadi – parts da la cuntrada ch’èn vegnidas furmadas da l’uman (sco per exempel quartiers d’abitar u cuntradas citadinas). Ulteriurs exempels frequents da biotops furman rivas umidas, deserts, costas dal watt u prads sitgs. Per propi pretenda la definiziun d’in biotop da sa referir ad ina spezia da plantas, da bulieus u d’animals specifica u ad ina cuminanza da tals (ina biocenosa). En la pratica s’orienteschan bleras denominaziuns e determinaziuns però main als organissems visibels u zuppads che populeschan il biotop che a las cundiziuns abioticas che sa laschan tschiffar meglier (sco costa, prada, flum etc.). Tenor la biologia sco disciplina scientifica sa tracti però tar in biotop en mintga cas d’in spazi da viver d’organissems – da tractar in ‹biotop per sai› na fa nagin senn ed in ‹biotop senza vita› n’è nagin.
In biotop po porscher spazi a plirs habitats u far sez part d’in u da plirs habitats. El po influenzar la biocenosa avant maun ed er esser influenzà sez da quella; perquai discurran ins adina da l’effect reciproc tranter vita e spazi vital.
Biotops sco furmas pitschnas sa laschan attribuir a bioms resp. ecozonas specificas. Quants bioms ch’i dat e co che quels sa differenzieschan in da l’auter èn dumondas che pon vegnir respundidas differentamain. Begon per exempel differenziescha tranter otg bioms terresters: tundra arctica, guaud da coniferas nordic, guaud da la zona temprada, guaud tropic, guauds da monsun, steppas, savannas tropicas, vegetaziun mediterrana, desert, muntogna.[1]
L’expressiun concreta da la biocenosa lubescha er da tschiffar las influenzas abioticas ed umanas (hemerobas) d’in lieu. Lieus ch’èn apparentamain senza vita, sco deserts u grippa, sa differenzieschan bain in da l’auter surtut tras criteris abiotics; ma er qua sa tracti tuttavia da lieus che pon vegnir colonisads, pia da ‹lieus da la vita› u biotops. Sut tge circumstanzas che pon s’etablir biocenosas è ina dumonda che fa part da las discussiuns entaifer l’ecologia e la protecziun da la natira. Dapertut sin il mund nua ch’ins ha tschertgà suenter vita, han ins però er chattà tala (almain microorganissems), e quai schizunt en sfessas da crappa da plirs tschients meters profunditad.
En la lingua da mintgadi vegn il term ‹biotop› er duvrà dapi la debatta davart la protecziun da la natira dals onns 1970 per in sectur da la cuntrada ch’è reservà – e savens vegnì creà da nov – sco spazi da viver per spezias da plantas e d’animals periclitadas (surtut amfibis). Quest diever dal pled na correspunda betg a sia muntada scientifica; tuttina è el magari preschent a moda indirecta en la discussiun scientifica, numnadamain en quel mument ch’ins discurra da biotops betg en in senn neutral, mabain sco term occupà semanticamain a moda positiva.
Cunfinaziun envers auters terms[modifitgar | modifitgar il code]
Tratgs generals da la biosfera[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹biosfera› designescha quella part d’in corp celest che cuntegna vita. Per ch’i possia insumma sa furmar ina biosfera ston pia esser ademplidas numerusas premissas (terren, aua, atmosfera e.a.). Ed er là nua ch’è sa furmada vita, dependa quella vinavant da las relaziuns climaticas localas e da lur svilup futur.
Sin la Terra, nua ch’èn ademplidas questas premissas da basa, dependan il svilup e la varietad da la vita a moda centrala da la durada ed intensitad locala da la radiaziun dal sulegl. Tenor quella vegn il planet sutdividì en zonas da vegetaziun che tanschan – pli u main – per lung dals grads da latituda, da las tropas sur la zona temprada fin a las regiuns polaras. (Localmain pon questas zonas variar per motivs climatics, p.ex. sche las mars mainan aua chauda vers regiuns polaras u sche chadainas da muntognas retegnan ils vents e las precipitaziuns. Ins discurra en quest connex da las zonas climaticas da la Terra).
Entaifer las zonas da vegetaziun varieschan la flora e fauna supplementarmain en regiuns muntagnardas, damai che quellas èn exponidas pli ferm a facturs che reduceschan la temperatura (per exempel è l’aria pli fina, uschia che la chalur dal sulegl che vegn irradiada da la terra sa perda pli spert). Ins discurra qua da stgalims d’autezza, tar ils quals sa laschan constatar tschertas analogias tar las zonas da vegetaziun resp. zonas climaticas.
Biocenosa, biotop ed ecosistem[modifitgar | modifitgar il code]
Il term biocenosa ha Karl August Möbius introducì il 1877. El aveva observà ils organissems che vivevan sin in banc dad austras ed aveva empruvà da chapir quels sco ina cuminanza da vita.
‹Biocenosa› numn’ins ina cuminanza d’organissems da diversas spezias che viva entaifer in biotop cunfinabel. La biocenosa ed il biotop furman ensemen l’ecosistem. Las singulas creatiras d’ina tala cuminanza stattan en relaziuns reciprocas multifaras ina cun l’autra; en pli vegnan ellas influenzadas da facturs da l’ambient abiotics ed influenzeschan quels er da lur vart. Da quai naschan relaziuns da dependenza ed i sa furma in equiliber biologic resp. ecologic.
Habitat, lieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹biotop› è da differenziar dal term ‹habitat›[2] (abitadi, spazi da viver). Entant ch’il biotop furma ina cumponenta funcziunala, sa tracti tar in habitat dal spazi da viver d’ina spezia u d’ina cuminanza da spezias, per part er be d’ina part da quel (p.ex. habitat da stad u d’enviern). Habitats e biotops na dovran betg esser congruents. Il biotop d’ina cuminanza da viver (p.ex. in guaud) po porscher per las pli differentas spezias habitats fitg divers (in guaud sa cumpona da structuras sco foras da roma, tschimas, terren...), per exempel per insects. In habitat po da l’autra vart cumpigliar plirs biotops, per exempel habitats cumplementars per peschs, per utschels migrants u per mammals che frequentan quartiers da stad e d’enviern. Habitats parzials u cumplementars enconuschan tut ils animals, dals quals ils habitats sa laschan sutdivider en spazis funcziunals, per exempel per l’ingestiun, la multiplicaziun u sco lieus da retratga.
Sut il term dal lieu vegnan resumadas tut las cundiziuns da l’ambient ch’influenzeschan in organissem. Quest term vegn surtut duvrà en connex cun la flora (scienza dal lieu, ecologia da la vegetaziun), damai che quella è liada al lieu e dependa perquai a moda pli directa dals facturs abiotics dal terren. I vegn però er differenzià qua tranter facturs biotics ed abiotics, uschia ch’il term ‹lieu› po er vegnir chapì sco sinonim da ‹habitat›. En general vegn il term ‹habitat› applitgà pli savens sin singulas spezias, entant ch’il term ‹lieu› è usità per la descripziun da cuminanzas da viver.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
In biotop, chapì sco extensiun territoriala d’in tschert tip da spazi da viver, furma la pli pitschna unitad territoriala entaifer l’ecologia da la cuntrada. In fitg pitschen biotop po per exempel esser in clutger-baselgia u ina planta mez pirida (sco habitats parzials p.ex. per utschels mezmieur u per insects). Malgrà quai pon tscherts biotops, tut segund la sistematica da registraziun, cumpigliar fitg grondas surfatschas (p.ex. lais, watt). Tut tenor la dumonda u la problematica che vegn tractada entaifer l’ecologia, pon biotops er vegnids restrenschids a fitotops (abitadis da plantas) u zootops (abitadis d’animals). Questa terminologia n’è però betg usitada generalmain.
In biotop (u plirs) cun las plantas ed ils animals che vivan en el(s) e tut las interacziuns tranter quels furman ensemen in ecosistem (u ina biogeocenosa, ma quest term n’è betg pli uschè frequent).
Qualificaziun e periclitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Biotops e tips da biotops vegnan savens giuditgads tenor lur raritad, lur qualificaziun sco spazi da viver per spezias periclitadas u areguard la dumonda quant fig ch’els èn vegnids influenzads tras l’uman (hemerobia).
Haibtats (spazis da viver) da spezias d’animals mobilas sa cumponan savens da plirs tips da biotops (en furma da habitats parzials). Èn differents biotops natirals situads in sper l’auter, sa furman uschia cumplex da biotops ch’èn fitg ritgs da spezias. Cuntradas culturalas che vegnan elavuradas a moda extensiva e ch’èn entretschadas en furma da mosaic remplazzan per part biotops sco ch’els han pudì sa furmar senza influenza umana en il decurs da la successiun (svilup dals ecosistems). Talas cuntradas ritgas da structura èn savens periclitadas tras interess economics (traffic, urbarisaziun, explotaziun da materias primas, agricultura e selvicultura intensiva).
Bleras spezias d’animals mobilas èn ultra da quai dependents d’ina grondezza da surfatscha minimala. Surtut spezias d’animals che sa movan per terra u ch’èn fitg spuretgas basegnan spazis da viver pli gronds ch’èn coerents. Vias da traffic, monoculturas ed abitadis muntan d’ina vart ina sperdita da surfatscha da biotop e pon manar a l’extincziun locala da spezias ch’èn relativamain resistentas (sco che quai è il cas per la gronda part dals insects, dals filiens e d’autras creatiras fitg pitschnas che cumparan en massa). Da l’autra vart han talas intervenziuns però in’influenza negativa sin la qualitad e la cuntanschibladad dals biotops restants (isolaziun), uschia che bleras spezias sensiblas u mobilas (p.ex. il luf-tscherver, il luf, l’evla da mar e bleras spezias da peschs) èn mortas ora u periclitadas e n’èn betg pli bunas da colonisar ils biotops, e quai malgrà grondas stentas.
Protecziun da biotops[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la protecziun da biotops sa tracti d’ina strategia entaifer la protecziun da l’ambient. Sia finamira è per ordinari da mantegnair populaziuns d’animals e da plantas ch’èn periclitads u degns da vegnir protegids entras mantegnair e proteger lur spazis da viver. La strategia cuntraria (resp. cumplementara) è la protecziun da las spezias directa.
L’instrument tipic da la protecziun da biotops è l’extensiun da territoris da protecziun. Per quest intent vegn empruvà da definir territoris en ils quals la protecziun da la natira ha la preferenza visavi l’utilisaziun dal terren u en ils quals i ston almain vegnir resguardads tar l’utilisaziun interess da la protecziun da la natira. Tipicas mesiras da protecziun da las spezias pon lura vegnir realisadas entaifer quests territoris per promover intenziunadamain tschertas spezias u gruppas da spezias, sco per exempel endrizzar in puz per amfibis u laschar per terra laina morta en il guaud per proteger tschertas spezias d’insects. Mesiras da protecziun da las spezias èn però er pussaivlas en territoris, en ils quals la protecziun da la natira è da muntada secundara, sco per exempel cun endrizzar chasettas da gnivar en curtins per promover ils utschels chantadurs.
Per ordinari na stattan ils biotops sezs betg en il center da la protecziun da biotops, mabain la protecziun dals animals e da las plantas che dependan da quels. Entaifer la protecziun da biotops vegnan persequitadas differentas strategias. La protecziun da la natira conservanta emprova da mantegnair spazis da viver ch’èn actualmain spezialmain ritgs da spezias a moda uschè intacta sco pussaivel. A quest intent serva surtut il mantegniment da spazis da viver che derivan da furmas d’utilisaziun dal terren extensivas, sco ch’ellas eran en general usitadas pli baud (p.ex. pastgiras, prads sitgs, prads da palì, pumicultura sparpagliada e.a). Per mantegnair questas culturas èn per ordinari necessarias mesiras da tgira ch’intervegnan en il svilup natiral. Per garantir che quellas vegnian exequidas, fa il stadi (u organisaziuns da la protecziun da la natira) savens contracts cun ils utilisaders da terren (per ordinari purs).
L’autra via furma l’uschenumnada protecziun da process. Quella emprova da stgaffir territoris entaifer ils quals las forzas natiralas pon s’effectuar senza impediments u influenzas exteriuras. Ins spera alura che quai mainia da sez a la furmaziun da spazis da viver che cunvegnan a las spezias periclitadas. La pli impurtanta strategia da la protecziun da biotops furma, entaifer la protecziun da la natira statala, la creaziun da territoris natirals protegids. La furma la pli consequenta da persequitar quest princip è la stgaffiziun da parcs naziunals da gronda surfatscha. Areguard la protecziun da biotops pervegna però a quels plitost ina funcziun cumplementara; interessants èn els surtut ord vista da la protecziun da process.
Ultra da quai definescha la lescha davart la protecziun da la natira tips da biotops spezialmain custaivels ch’èn protegids generalmain, pia er senza als designar explicitamain sco territoris da protecziun. Da princip èn scumandadas tuttas intervenziuns en tals territoris protegids (sco palids, rivas, pastgiras alpinas e.a.). Sch’in «interess public prevalent» renda necessari da cuntrafar a questa determinaziun (p.ex. en in territori da skis) ston tut las intervenziuns vegnir cumpensadas en in auter lieu.
A l’entschatta han las mesiras da la protecziun da biotops gì in success plitost restrenschì. Igl è bain reussì da mantegnair u da restabilir biotops custaivels; ma quels èn savens restads isolads pervi dal traffic u abitadis. Perquai n’han els betg pudì contribuir essenzialmain a cuntanscher las pretensiuns da grondezza minimalas che bleras spezias tschentan a lur habitats. Sco ulteriura mesira è perquai la colliaziun da biotops daventada ils ultims onns ina finamira centrala da la protecziun da la natira.
Cun colliar in cun l’auter biotops existents duain vegnir sbassadas u eliminadas las barrieras ch’èn anc avant maun per il return da tschertas spezias d’animals. Ina tala rait da biotops consista d’uschenumnadas passeras (per spezias mobilas sco p.ex. utschels), d’elements linears (saivs vivas, dutgs e flums, sdrimas da rievens), da surfatschas da colliaziun (p.ex. territoris ritgs da structura per selvaschina) e dals biotops protegids sco tals. Per pudair colliar biotops èn surtut necessarias mesiras en territoris abitads u vi da stabiliments da traffic. Mesiras singulas furman per exempel punts verdas u tunnels per rustgs; quellas duain pussibilitar als animals da mantegnair a moda rudimentar lur pretensiuns al spazi da viver, malgrà l’utilisaziun intensiva dal territori circumdant.
Critica e resistenza[modifitgar | modifitgar il code]
La protecziun da biotops è ina finamira da la societad e da la politica ch’è legitimada a moda democratica e francada en la lescha. Da l’autra vart èn il mantegniment e la tgira da biotops prezius colliads cun auts custs che vegnan per ordinari purtads da la generalitad. Cuntradas cultivadas ch’èn da gronda valur ord vista ecologica, ma da pitschna muntada ord vista economica sa laschan be mantegnair cun agid d’instruments politics. L’observatur d’ordaifer n’ha betg adina l’encletga per l’effect da mesiras da protecziun e da tgira e resguarda quella sco in «sfarlattim senza senn».
Ina da las raschuns centralas per la resistenza cunter la protecziun da biotops giascha en quai ch’ils custs externs che naschan n’èn betg internalisads en ils custs da producziun (p.ex. da products agriculs) u en ils pretschs dals consuments. La tgira dals biotops fiss bundant pli simpla, sche lur utilisaziun resp. cultivaziun vegniss egualisada en furma da pretschs pli auts. En il passà ha in augment da l’effizienza, ch’è stà collià cun ina diminuziun da la qualitad da la natira e da la cuntrada, fatg liber resursas che n’èn betg vegnidas impundidas suffizientamain per tgirar e mantegnair la natira e la cuntrada sco basas da viver da l’uman.
Ina strategia che faschess senn, fiss quella d’endrizzar territoris da protecziun da gronda dimensiun, entaifer ils quals tscherts biotops sa furmassan e mantegnessan da sasez. A medem temp crescha però il squitsch da cultivaziun ed urbarisaziun permanentamain. La construcziun sparpagliada ed il basegn da recreaziun da la populaziun en las zonas cunfinantas fan ch’i daventa adina pli grev da vulair realisar questa finamira.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ M. Begon, J.L. Harper, C.R. Townsend: Ökologie. Individuen-Populationen-Lebensgemeinschaften. Birkhäuser Verlag, Basilea 1999.
- ↑ En il territori da lingua englaisa vegn il term ‹habitat› (habitat) per ordinari duvrà en la muntada dal term ‹biotop›. En cudeschs spezialisads cumpara il term ‹habitat› alura en omaduas muntadas (‹habitat› e ‹biotop›). Pli tard è er il term biotop (biotope) vegnì importà en il territori da lingua englaisa – però main en sia muntada oriunda, scientifica, mabain plitost en la muntada qualifitganta tenor ses diever en la lingua da mintgadi.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Atushi Iwasawa: Preservation of biotope from zoological view point: Introduction: What is biotope?, en: Biological Science News, schaner 2005, cf. la versiun archivada ils 5 da favrer 2012 (Wayback Machine).


text:
Sper il lag: Ina spassegiada accustica entuorn il Lag Grond, il lag da Laax.
Equipai cun igl agen telefonin ed uregliers vegnan las visitadras ed ils visitaders accumpignai e navigai d’ina vusch entuorn il lag. En tempo cumadeivel, cun entginas pausas, san ins tedlar il cirquit sonor «Sper il lag».
Igl audiowalk parta da «La sera sper il lag», l’enconuschenta poesia da Flurin Camathias. La descripziun dalla cuntrada da Camathias ei punct da partenza per la lavur d’Anselm Caminada. Ella va alla tscherca dil vargau e present. Las damondas vegnan sco che mai: Tgei ha quella poesia da far cun nus e co tuna la cuntrada entuorn il lag oz? Ils suns, ils tuns e las ramurs registradas ein il material da basa d’Anselm Caminada. Quei material accustic ei il fundament per ina assemblascha libra, che semova entuorn ils cavazzins, las atmosferas e descripziuns ch’ins anfla ella poesia.
Jona Berther: vusch Anselm Caminada: concept, text, sounddesign, musica, vusch Armin Cavelti: vusch Rees Coray: contrabass Manfred Veraguth: translaziun romontscha La sera sper il lag: Flurin Camathias Eliot ed Isabella: Ingo Siegner Heart of darkness: David Thomas
- Prendei cun Vus Vies smartphone e Vos uregliers - Mei all’entrada dalla Cularta, via Falera 2a, Laax - Smaccar play e suandar las instrucziuns dil cirquit sonor «Sper il lag»


text:
La vischnanca Alvra haja fatg ina proposta, co ch’in agid pudess vesair ora, ha ditg l’acziunari principal e manader da fatschenta da da la Bogn Alvagni SA Hans Christoffel. El quintia ch’en radund trais mais possia el decider davart la proposta da la vischnanca. Detagls davart questa proposta na vegnan il mument betg communitgads. Nagina opziun è per la vischnanca, da pajar 200'000 francs ad onn sco contribuziun annuala: «Sche nus dain mintg’onn 200'000 francs alura avain nus en tschintg onns in milliun davent e n’avain anc adina nagina soluziun», ha ditg Rico Liesch, suprastant da la vischnanca Alvra e commember dal cussegl d’administraziun da la Bogn Alvagni SA.
RR actualitad 12:00


text:
Per Stan Wawrinka èsi il terz mezfinal a Flushing Meadows ils davos quatter onns. Gia il 2013 e l’onn passà vev’il Romand cuntanschì la runda cun ils megliers quatter.
En il mezfinal frunta Stan Wawrinka sin Kei Nishikori. Il Giapunais e numer 7 dal mund ha battì surprendentamain il campiun olimpic da Rio e victur da Wimbledon, Andy Murray. Nishikori ha battì il Scot en tschintg sets cun 1:6, 6:4, 4:6, 6:1 e 7:5.
En l’auter mezfinal vegni tar il duel tranter il numer 1 dal mund, il Serb Novak Djokovic ed il Franzos Gaël Monfils.
RR novitads 8:00


text:
Mandat da la rogaziun federala 2013
- Seiteninformationen
- Erste Mitteilung
- Neuen Beitrag einfügen
La regenza a las abitantas ed als abitants dal chantun Grischun
Stimadas conburgaisas e stimads conburgais
La rogaziun federala vegn festivada en il Grischun dapi l’onn 1848, mintga terza dumengia dal mais settember. In di, durant il qual la baselgia ed il stadi sa scuntran. In di che vegn celebrà da tut las baselgias cristianas en Svizra, ed in di, en il qual l’agir dal stadi vegn reflectà or da l’optica cristiana.
Tge senn aveva quest firà pli baud? Sia impurtanza per propi ha el survegnì l’onn 1848 cur ch’il stadi federal svizzer è vegnì fundà. Quella giada èn s’unids ad in stadi federal cuminaivel ils stadis fitg differents ch’eran durant in lung temp en dispita. I sa tractava d’accentuar quai che collia e quai ch’è cuminaivel. Igl aveva num da prender distanza da las differenzas, dals conflicts e da las guerras ch’avevan marcà il temp avant. Ma i sa tractava er da promover il respect per las persunas d’ina autra ideologia politica e d’ina autra confessiun. Almain ina giada per onn, il di da la rogaziun federala, dueva la societad esser conscienta da quai.
Saja quai en la famiglia, en la vischinanza, en la communitad dal vitg, en la societad ubain entaifer il stadi: Quai che colliava, ed ils interess cuminaivels han garantì ed han guidà la cuminanza tras nundumbraivlas generaziuns e tras ils temps, schebain che interess divergents e conflicts han provocà cuntraversas e discussiuns. Quai n’è oz betg auter: La coesiun sociala pon ins mo cuntanscher, sch’ins renconuscha, tgira e promova ils fatgs cuminaivels ed il bainstar general.
Il mund modern è dentant daventà pli cumplex per la singula persuna. Las infurmaziuns da l’entir mund ans cuntanschan entaifer secundas. Nus essan mobils sin plaun internaziunal, l’economia è globala. Er la politica è daventada pli mobila e pli globala, perquai ch’ils eveniments internaziunals ed ils connexs transnaziunals influenzeschan nus e noss pajais pli fitg che pli baud. Uschia s’augmenta la malsegirezza da la singula persuna. Las valurs ed ils princips da basa ch’èn ina posa e ch’ans laschan chapir ils eveniments, duvrain nus oz pli che mai. Els ans gidan a dumagnar la vita.
Entant che pli baud en in mund "survesaivel" las valurs cristianas eran las pitgas per propi da la concepziun da la vita e da la soluziun dals problems, èn questas valurs oz sa persas in pau en in ambient cun influenzas da las culturas, da las religiuns, da las furmas economicas e dals sistems politics ils pli differents. Pli enconuschentas ans èn noziuns popularas sco per exempel quella da la fairness ch’ils rapports davart il sport omnipreschent ans intermedieschan, decleran e valiteschan mintga di. Gea, schizunt en la politica ed en l’economia vegni discurrì savens da fairness sco princip da basa per l’agir da la singula persuna.
La fairness n’è litteralmain segiramain betg ina valur cristiana tradiziunala. La devisa da la fairness intermediescha dentant cuntegns ch’èn fitg datiers da las valurs cristianas da basa. Tgi che sa cuntegna fair, demussa respect envers ses visavi, sa pertgira d’ignorar tschertas reglas da cumportament socialas en la concurrenza, desista da triumfar en ina moda bunmartgada e sa ir enturn cun sconfittas. El resguarda pia las reglas generalas che han lur origin en l’amur per il proxim, en la responsabladad per la communitad ed en il respect envers la dignitad umana.
Per la convivenza en nossa societad èsi dentant ultra da quai decisiv che mintga singula persuna contribueschia sia part tut persunala per promover la giustia sociala, ina convivenza paschaivla e la segirezza materiala per tuttas e per tuts. A nus fa la rogaziun federala spezialmain endament che nus furnin questa contribuziun en la cretta en Dieu ed en la tgira da las valurs cristianas fundamentalas. Independentamain da las religiuns, da las etnias e da las naziuns po questa contribuziun vegnir prestada per exempel er tras in cumportament fair. Quai ans po reconciliar e far speranza. Perquai che la concentraziun sin l’essenzial na vegn betg marcada da la popularitad da las noziuns che sa midan, mabain dals cuntegns che vegnan vivids durant millennis. En quest senn avain nus motiv avunda d’esser engraziaivels per la situaziun privilegiada, en la quala nus essan sco communitad e sco naziun. Questa enconuschientscha dat a medem temp forza e speranza per dumagnar il futur.
Charas conburgaisas e chars conburgais, profitain dal firà per ans fermar, per ans render quint dal fatg ch’in agen agir fair en noss pitschen mund po sa derasar en il mund grond sco las undas suenter avair bittà in crap en in lai. Cun quests patratgs recumandain nus Vus e tut noss conumans sco er nus sezs a la tgira dal Tutpussant.
Cuira, settember 2013
En num da la regenza
Il president: Hansjörg Trachsel
Il chancelier: dr. Claudio Riesen
Neuer Artikel


text:
Per vegnir sin ils plats dals Grischuns e da las Grischunas ha il tartuffel dentant stuì surmuntar ina via stentusa. Ina lunga via da lontan, flancada da sceptica, dolurs e fomaz. Ed era varsaquantas sfidas linguisticas ha il tartuffel stuì dumagnar.
Suenter ch'il tartuffel era dentant s'etablì sco mangiativa, è el avanzà pli e pli ad in dals aliments centrals en l'entira Europa. Ins pudess dir, in vair drama da tartuffels.
Tgi che di ussa anc ch'il tartuffel saja in legum lungurus ed antiquà, raquinta ina detga buglia! Primo n'è il tartuffel per propi gnanc in legum. Secundo datti vairamain da scuvrir numerus misteris davart ils uschenumnads patatis – uschiglio n'avessan nus strusch pudì emplenir in'entira Marella cun quel tema.
E perquai fa la Marella ina decleraziun d'amur al tartuffel cun in viadi culinaric ed istoric-cultural en il mund da la bulba mistica. Ella raquinta, pertge ch'il tartuffel è daventà uschè impurtant en l'economia e la sociocultura grischuna, pertge ch'el ha tants nums, pertge ch'el ha gì ed ha er oz anc blers inimis, pertge che cunzunt sorts veglias dal tartuffel han in agen caracter e pertge ch'il tartuffel porta ina chamischa en tschertas parts da la Rumantschia.


text:
Il cumpliment da l'emna
Cumpliments fan bain al cor! Quai pon esser cumpliments per insatgi che ha fatg il curtin per sia vischina, che fa in transport u per la tatta che fa ils megliers capuns. Audituras ed auditurs pon...
Cumpliments fan bain al cor! Quai pon esser cumpliments per insatgi che ha fatg il curtin per sia vischina, che fa in transport u per la tatta che fa ils megliers capuns. Audituras ed auditurs pon annunziar lur cumpliment. Gievgia decida la moderaziun tgenin che vegn resguardà. Cun la persuna che fa il cumpliment vegn registrà in curt discurs, e venderdi vegn telefonà a la persuna che ha survegnì il cumpliment.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
L’ultim onn èn ils chantuns Tessin, Valais e Grischun sco era la Svizra Orientala stads confruntads cun in grond dumber d’immigrants illegals. Perquai duai ussa in corps da polizia interchantunal gidar ora sur stad. Quai ha communitgà la conferenza dals cumandants da polizia chantunals.
Era questa stad fan las autoritads puspè quint cun immigrants illegals al cunfin svizzer. En in emprim pass duain perquai fin 50 policists da tut la Svizra sustegnair ils policists en il sid da la Svizra. Il persunal supplementar duai per exempel gidar tar controllas da persunas sin las vias da transit principalas, en staziuns da tren ubain sin autostradas.
Il cumandant da la Polizia chantunala grischuna, Walter Schlegel, beneventa la decisiun da la conferenza dals cumandants da polizia chantunals. Persuls na fissan els numnadamain betg abels da far frunt ad in grond dumber da migrants illegals als cunfins da las vals dal sid dal Grischun.
Quant prest ch’il Grischun vegn a stuair dumandar per agid lascha il cumandant avert. Far diever dal contingent po el en tutta cas tranter mez fanadur e mez october.
RR actualitad 17:00


text:
Lüin
Lüìn (tajan: Luino, latin: Luvinum, Milanes classegh: Luvín (pr: Lüín)) a l'è 'n comùn lumbaart da 14 786 (dàto del Dic 2015 [1]) parsùn da la pruincia de Varés sü la còsta d' ul Lach Magiur. Ul comùn a l'è capital da la Comünità muntana di Vaj d' ul Lüinés. L'è tacaa ai cumün de Agra, Brissàgh Travàia, Càner (VB), Canöbi (VB), Cremenaga, Dumenza, Germignaga, Maccagn, Muntégg (CH-TI) e Muntegrin Travàia.
Lucalità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lüin l'è sede cumünala de un bel nümer de fraziun e lucalità:
Bagiulina, Bevion, Bunga, Cà Culumbee, Cà Demenegh, Cà Dunaa, Cà Feree, Cà Feratina, Cà Pozz, Cassina Pastur, Cà Mirabel, Culmegna, Creva, Furnaset, Girasul, ul Gagg, ul Vald, la Brüghera, la Speranza, Lunghirö, Murin, Munt Bedea, Mot, Pescia, Pescialunga, Pesc, Pianasc, Pupin, Rugiö, Runch, San Peder, Tech, Tureta, Trebedura, Vignun, Vuldomen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ils 14 da favrer 2014 è stà il grond di da Sandro Viletta. A Sotschi è il skiunz engiadinais daventà campiun olimpic en la cumbinaziun. Dapi quest di n’èsi dentant betg pli stà in temp dad aur per Viletta. Blessuras e blessuras han franà il skiunz da 32 onns.
Dar si n’è dentant betg vegnì en dumonda. Il plaschair vid l’ir cun skis saja memia grond per terminar sia carriera, di Sandro Viletta. El cumbatta di per di per puspè pudair concurrenzar cun ils megliers skiunzs dal mund. Dacurt ha Viletta trenà l’emprima giada sin la naiv. Il sentiment saja bun, uschia Viletta. Via cursas da la cuppa d’Europa vul l’Engiadinais puspè turnar en la cuppa mundiala, uschia il plan dal skiunz ch’ha gudagnà en sia carriera ina cursa da la cuppa mundiala, il super-g da Beaver Creek il 2011.
RR sportissimo 17:00


text:
Mercoldé
El Mercoldé (o Mercoldì) l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Martedé e prìma del Giöedé.
El nòm Mercoldé el vé del Latì Mercurii dies, che völ dì dé de Mercùrio che l'éra 'na divinità per i antìchi Romà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Mercredi 'n Fransés, Mercoledì 'n Italià, Miércoles en Spagnöl, Dimecres en Català, Miercuri 'n Ruméno ecc, En Portoghés envéce l'è ciamàt Quarta Feira che significarès quàrt dé. Apò a 'n Galés (Dydd Mercher) e 'n Albanés (e Mërkurë) el nòm el vé del Mercùrio latì.
Per le lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa quàzi sèmper del dio Wodan (Odìno) che ai tép dei antìchi Romà l'éra ac amò asociàt a Mercùrio. Isé 'ndèle lèngue germàniche el Mercoldé l'è ciamàt Wednesday 'n Inglés modèrno e Wēdnes dæg 'n Inglés antìc, Oðinsdagr en Norvegés antìc, Onsdag en Danés, Norvegés e Svedés, Woensdag 'n Olandés, ecc, En Todèsc envéce l'è ciamàt Mittwoch, che völ dì metà setemàna.


text:
La stagiun passada è stada la stagiun da giubileum da l’equipa da las dunnas dal Cdh Engiadina, da las «Chicas», sco quai che l’equipa vegn era anc numnada. Dapi diesch onns dat la squadra campiunadi en liga naziunala C, quai è la terz auta liga da hockey da las dunnas en Svizra.
La stagiun passada han las dunnas dal Cdh Engiadina terminà sin plaz trais. Sportivamain è quai segir stà in success. Problematic è dentant la situaziun da persunal tar l’equipa. Be tredesch, quattordesch giugadras stattan a disposiziun.
Collavuraziun cun equipa da dunnas da Schlarigna
Pervia da la mancanza da giugadras han ins cumenzà ina collavuraziun cun la segunda equipa da hockey da dunnas en Engiadina, cun il SC Schlarigna. L’equipa da l’Engiadin'Ota ha fatg la stagiun passada il pass enavos en liga D.
Il Cdh Engiadina dat campiunadi en liga C, uschia è ina collavuraziun fitg bain pussaivla. Las duas equipas barattan sche adina pussibel las giugadras tranter dad ellas. Fin da qua ha Schlarigna dentant gidà dapli ad Engiadina che viceversa.


text:
Quest cudesch preschenta las premissas spiertalas (illuminissem) ed ils eveniments centrals da l’epoca che tanschan dals success da la Revoluziun americana (1774/76) e franzosa (1789) sur las Guerras da coaliziun (1792–1815) fin al naufragi da la Revoluziun tudestga (1848/49).
En connex cun Endre
‹En connex cun Endre› raquinta la vita d’in fugitiv ungarais. Quel era arrivà il 1956 en Svizra suenter che l’insurrecziun dal pievel era vegnida abattida. Il purtret da Toni Berther cuvra l’entira epoca da la Guerra fraida – da la fin da la Segunda Guerra mundiala fin la vieuta dal 1989/90.
Curaschi per dudesch
‹12 istorgias per curaschi civil› sa numna il suttitel da quest cudesch ch’è vegnì edì il 2002 da la Lia Rumantscha (versiun tudestga: ‹Mut im Bauch›, 2000). Ils raquints da divers(a)s autur(a)s sa drizzan ad in public giuvenil a partir da ca. 12 onns e duain far curaschi da dir ‹na› en cas da malgiustia.
Emprima Guerra mundiala
L’Emprima Guerra mundiala è vegnida manada tranter il 1914 ed il 1918 en l’Europa, il Proxim Orient, l’Africa e l’Asia da l’Ost ed ha chaschunà radund 17 milliuns victimas. Las acziuns da guerra han cumenzà l’avust 1914. A quellas era precedida l’Attentat da Sarajevo dals 28 da zercladur.
Fortunat Kauer
En ses roman ‹Fortunat Kauer› (1998) sa mova Linard Bardill en munds cuntrastants: en quel da las muntognas e quel da la Bassa, en quel da la Svizra paschaivla e quel da l’anteriura Jugoslavia en guerra, en quel da l’accumpliment da sasez e quel da la responsabladad envers ils conumans.


text:
Il supplement nungiustifitgà per consuments svizzers ed interpresas sco er il maun public custa mintg'onn pliras milliardas francs, perquai saja l'iniziativa er uschè populara, ha ditg Beat Jans (PS/BS), il pledader da la cumissiun.
L'iniziativa pretenda ch'ils clients svizzers pon cumprar en directamain en l'exteriur per ils pretschs da l'exteriur. Il Cussegl naziunal refusa l'iniziativa, sustegna però la cuntraproposta indirecta che vul scriver ils giavischs da l'iniziativa bunamain senza midada en la lescha.
Nagin geoblocking pli
La chombra gronda vul ina lescha da cartel pli severa e vitiers scumandar l'uschenumnà «geoblocking». Cun lez impedeschan commerziants d'online che la clientella svizra po cumprar directamain en lur stores en l'exteriur.
En spezial na duai il dretg da cartel cumpigliar betg mo interpresas en posiziun da monopol mabain er interpresas cun ina posiziun relativamain pussanta dal martgà. Quai èn questas interpresas da las qualas autras èn quasi dependentas perquai ch'i na dat naginas alternativas.
Las prescripziuns na duain betg mo valair envers interpresas da l'exteriur mabain er tranter las interpresas en Svizra.
La fatschenta va uss en il Cussegl dals chantuns.
RTR novitads 21:00


text:
Pervi dals incendis da guaud desastrus en il Sid da la Frantscha han radund 10'000 persunas stuì bandunar lur chasas la notg passada. Quai communitgeschan ils pumpiers. Il fieu è sa derasà sin ina surfatscha da 600 hectaras datiers da Vormes-les-Mimosas en il departament da Var.
Las evacuaziuns han pertutgà ina regiun nua che la populaziun sa dublegia u sa tripla durant la stad, uschia in pledader dals pumpiers. Il lieu giaschia a la costa tranter Hyères ed il lieu da bogn da luxus St. Tropez. La regiun è in lieu preferì per vacanzas. Persunas èn dentant naginas vegnidas blessadas.
RR novitads 09:00


text:
La Beiva Runals SA vul installar indrizs da far naiv, uschia che l’entira pista dal runal da Camon fiss accessibla sin naiv artifiziala. Dals custs totals da 500’000 francs duessan 100’000 francs vegnir ensemen entras donaziuns. Sco quai che Fridolin Vögeli, il president dal cussegl d’administraziun, ha ditg, ins haja probabel proximamain rimnà quella summa.
A Bravuogn vai per surviver
Bravuogn sto rimnar donaziuns en la valur da 250’000 francs. Vegn questa cifra betg cuntanschida è il manaschi da la proxima stagiun d’enviern periclità. Sco quai ch'il maina fatschenta Linard Gregori ha ditg, manchian il mument anc 30’000 francs. El è però optimistic da cuntanscher enfin la fin dal mais era questa summa. Uschiglio saja da ponderar d’avrir mo ina part dal territori da skis. Ils trais d’avust decida il cussegl d’administraziun il proxim agir.
RR actualitad 12:00


text:
58 onns è Risch Cathomen gia activ en la Societad da musica Falera. El po sa regurdar ch’i vegniva sunà plitost simpels tocs e che las emprovas n’eran betg uschè lungas sco oz.
Dapi 1987 cura che la musica da Falera haja cuntanschì in fitg bun resultat a la festa da musica chantunala a S. Murezzan saja la motivaziun era creschida dad augmentar cuntinuadamain il nivel. La finala è la Societad da musica Falera sa participada 2015 a la festa da musica districtuala a Sursaissa per l’emprima giada en la secunda classa.
Fin il 1978 n’haja la musica da Falera era mai gì ina atgna unifurma. Fin la saja adina vegnì cumprà unifurmas dad autras societads da musica, di Risch Cathomen. Per il giubileum da quest onn ha la societad dentant cumprà ina nova unifurma. Igl è la terza unifurma nova per la musica.
Spera ch’era il biadis daventan musicants
Risch Cathomen è sez stà 14 onns president da la Societad da musica Falera. Actualmain èn ses uffants en suprastanza e tiran il char. Uschia è la figlia Heidi Casutt presidenta, la figlia Sonja Pirovino actuara ed il figl Duri Cathomen è il dirigent. «Quai fa a mai grond plaschair ch’els s’engaschan per la musica» di Risch Cathomen.
Forsa saja era ses tat la culpa che la famiglia Cathomen è uschè activa en la musica. Gion Giacun Cathomen saja numnadamain stà in dals trais iniziants e l’emprim president da la Societad da musica.Interess paran era ils biadis da Risch Cathomen a mussar per la musica. Ils ins vegnian gia da dar intgins tuns: «Jau spera schon che quai dettia era in di musicants uschia che las proximas generaziun haja quai anc a Falera ina stupenta societad da musica».


text:
Il passlunghist svizzer Curdin Perl n'era surprendentamain betg sa participà a la cursa da persecuziun da glindesdi al Tour de ski a Lai. Oz ha el scrit sin Facebook: «Corporalmain e mentalmain na ma sent jau betg pli fit avunda per currer sin il nivel da la cuppa mundiala.»
98 ni 99% na sajan simplamain betg avunda e ses corp e sia testa na veglian a tut pretsch betg dar 100%. Perquai terminescha Perl sia carriera per immediat.
Maraton da skis Engiadinais enstagl d'Olympia
El haja trenà fermamain ed haja pensà ch'el possia sa cumbatter tras la stagiun da la cuppa mundiala cun gieus olimpics sco gronda finamira. Tar l'emprim'etappa dal Tour de Ski a Lai n'haja el dentant stuì dar si la finamira – quai fetschia mal.
En sia davos stagiun vul el uss sa focusar sin cursas popularas. Ses highlight da la stagiun vegnia damai betg ad esser ils gieus olimpics mabain il Maraton da skis Engiadinais.
RR novitads 11:30


text:
Presentaziun "Project Tgina dil Rein"
Messadi pil Cussegl da vischnaunca dils 25-3-2009
La Tgina dil Rein ei in'attracziun da renum naziunal ed internaziunal. Ella vendita da quest'attracziun schai in grond potenzial ch'ei buca vegnius nezegiaus a moda optimala entochen dacheu. La finamira dil "Project Tgina dil Rein" ei dad inscenar la Tgina dil Rein e cheutras crear in'attractiva purschida turistica.
Damai che la promoziun dalla resursa aua fuorma ina part impurtonta ella regiun San Gottardo ei il "Project Tgina dil Rein" era en quei grau absolut compatibels. Era en connex cul previu project "Vier Quellen Weg", che persequitescha la finamira da crear ina senda da viagiar che meina sper las tginas dils flums Rein, Ticino, Rona e Reuss ora, ei la tgina dil Rein in impurtont aspect.
Il project ei vegnius lantschaus en rama dil project "Beinvegni en Svizra". Ina gruppa da lavur ha silsuenter fatg la lavur preparatoria. Agid professiunal ha la gruppa da lavur retschiert dad Otto Steiner, Sarnen, il qual vegn era a far la presentaziun a caschun dalla radunonza dil cussegl da vischnaunca. Ellas medias eis ei gia vegniu rapportau davart la creativa idea.
La finanziaziun dallas lavurs ch'ein succedidas entochen dacheu ei succedida entras la vischnaunca Tujetsch e Beinvegni en Svizra cun mintgamai frs. 25'000.00, total frs. 50'000.00 (preventiv 2008: frs. 75'000.00 per il project Tgina dil Rein). El preventiv 2009 ei previu ina summa da frs. 50'000.00 per il project.
Protocol dil cussegl da vischnaunca Tujetsch dils 25 da mars 2009
3. Tractanda
Presentaziun "Project Tgina dil Rein"
Il president dil cussegl fa in beinvegni ad Otto Steiner, il qual vegn a presentar il project.
Introducziun entras gerau Marcellino Giger:
La Tgina dil Rein ei in'attracziun unica, in scazi per nossa regiun turistica. Ella vendita da quest'attracziun schai in grond potenzial turistic ch'ei buca vegnius nezegiaus a moda optimala entochen dacheu. La finamira dil "Project Tgina dil Rein" ei dad inscenar la Tgina dil Rein e cheutras crear in'attractiva purschida turistica. Ellas medias eis ei gia vegniu rapportau davart la creativa idea.
Il project ei vegnius lantschaus en rama dil project "Beinvegni en Svizra". Ina gruppa da lavur ha silsuenter fatg la lavur preparatoria. Agid professiunal ha la gruppa da lavur retschiert dad Otto Steiner, Sarnen, il qual ha ina gronda experientscha en quei sectur (visiuns). El ha gia accumpignau numerus projects en Svizra mo era egl exteriur.
Otto Steiner:
Otto Steiner vesa la Tgina dil Rein sco argument, cun il qual nossa regiun sa sedifferenziar dad autras regiuns. Perliung dil Rein vivan rodund 50 milliuns persunas. Sch'ei gartegia dad incantar quella populaziun per la Tgina dil Rein munta quei in grond potenzial.
La Tgina dil Rein sto vegnir schurmegiada. Il project preveda perquei pintgas intervenziuns ella vischinonza da quella. L'inscenaziun duei haver liug sil Pass Alpsu. Leu duei vegnir creau ina purschida che fa attenta sin la tgina e porscha la caschun da sedivertir. Denter auter eis ei previu da postar sil Pass Alpsu in bastiment. Quel fagess il viadi naven da Rotterdam entochen sil Pass Alpsu, cun tener en mintga marcau spel Rein. Quei viadi sa cuzzar plirs onns. Quei ei denton era l'intenziun. Pli biars problems ch'ei dat sil viadi e pli gronds ch'il resun ei ella publicitad (reclama per nossa regiun e la Tgina dil Rein).
Ils cuosts per il project muntan a rodund 5 milliuns francs. Igl ei denton buca l'intenziun da semplamein metter a disposiziun ils daners. Igl ei previu da schar schenghegiar il bastiment dad in marcau. Il viadi naven da Rotterdam duei vegnir finanziaus entras donaziuns che vegnan recaltgadas els marcaus spel Rein ed autras contribuziuns voluntarias. Il process ei impurtonts ed ha la finala in effect positiv.
Gerau Marcellino Giger:
Sco proxim pass vegn eregiu la stad 2009 in center d'informaziun sil Pass Alpsu. Quel vegn menaus da Sedrun Mustér Turissem.
Proximamein vegn'ins era ad integrar ils representants dad Ursera el project. Silsuenter vala ei da far ina planisaziun dil spazi sil Pass Alpsu. Ina gronda sfida munta la tscherca d'in meinaproject. Quei sto esser ina persuna ch'ei perschuadida dall'idea ed ei habla dad incantar autra glieud (vegnir tier in bastiment, far il viadi naven da Rotterdam etc.).
In auter project che ha era in connex cun la Tgina dil Rein ei il schinumnau „Vier Quellen Weg". Il project persequitescha la finamira da crear el spazi dil Gottard ina senda che meina tier las quater fontaunas dil gronds flums en quella regiun, numnadamein quella dil Rein, dil Ticino, dalla Rona e dalla Reuss. Igl iniziant, Paul Dubacher da Seedorf/UR, vul realisar quella senda entochen igl onn 2011. Las empremas lavurs sil tschancun dil Grischun (territori da Tujetsch) ein previdas la stad 2009 (megliurar la senda tier la Tgina dil Rein etc.).
Discussiun:
Cussegliera Gelgia Deplaz:
Gelgia Deplaz ei vegnida avon sco en ina praula tier la presentaziun dad Otto Steiner. Ella vul denton saver con concrets ch'il project ei gia. Existan gia contacts concernent il bastiment ni culs marcaus spel Rein?
Otto Steiner:
Avon che baghegiar si ils contacts sto tenor Otto Steiner la perschuasiun da realisar il project esser avon maun. Ei basegna in bien meinaproject. Da quel dependa la finala la gronda part dil success. Per baghegiar si ils contacts etc. basegna ei rodund in onn.
Cusseglier Baseli Huonder:
Tenor Baseli Huonder ei l'idea presentada segiramein buna. El sedamonda denton schebein la visiun ei realisabla. Tenor el ston ins esser realistics. Plinavon sedamonda el schebein igl ei era vegniu fatg patratgs da far l'inscenaziun el vitg.
Il davos temps ein plirs projects vegni presentai al cussegl da vischnaunca. Baseli Huonder ha miserias cun quei. El havess spitgau il plan da finanzas per saver tgei ch'ei realisabel ord vesta finanziala.
Gerau Marcellino Giger:
Ella gruppa da lavur ein ins staus dil meini da far l'inscenaziun sil Pass Alpsu. Ins ha vuliu star ella vischinonza dalla tgina.
Cusseglier Silvio Schmid:
Silvio Schmid ei leds che la suprastonza communala fa ponderaziuns davart il futur e svilupescha projects. Mo sche las ideas ein avon maun han ins la caschun da decider tgei che duei vegnir realisau. Mender fuss, sch'insumma neginas ideas/visiuns fussen avon maun. Ella situaziun momentana (crisa da finanzas) eis ei impurtont ch'il maun public vegn activs. Dacuort ha la Confederaziun mess a disposiziun 100 milliuns francs per projects che san vegnir realisai ils onns 2009/2010. Ein negins projects avon maun, han ins era negina schanza da vegnir tier tals daners. Silvio Schmid sustegn l'idea per l'inscenaziun dalla Tgina dil Rein ed ei dil meini da persequitar quella vinavon.
Cusseglier Severino Solèr:
L'idea presentada ei tenor Severino Solèr fascinonta. La Tgina dil Rein ei in'attracziun unica. Il pontenzial da quella sto vegnir nezegiaus. Severino Solèr vul saver con lunsch che la vart d'Ursera ei integrada el project. Tenor el fuss quei ina buna caschun da collaborar e realisar enzatgei communablamein.
Otto Steiner:
La finamira ei segiramein da realisar il project communablamein cun Ursera. Ina collaboraziun ei era indicada damai ch'ina part dil project vegness realisada sin territori d'Ursera.
Cusseglier Marcel Soliva:
Marcel Soliva vul saver schebein la suprastonza communala vesa gia ina via co finanziar il project.
President communal:
Il president communal ha ina certa capientscha per il votum da cusseglier Baseli Huonder. La vischnaunca ei reha da projects ed ha ils davos onns saviu baghegiar si ina buna reit da contacts. Entochen che la sligiaziun per certas problematicas ei sin meisa basegna ei denton bia temps.
La vischnaunca sa segiramein buca finanziar persula il project presentaus. Ei basegna partenaris/sponsurs. La vischnaunca vegn denton a stuer metter a disposiziun in capital da partenza.
Il plan da finanzas ei elavuraus. Avon che presentar quel al cussegl da vischnaunca sto denton la sligiaziun per certas damondas esser veseivla (casa da vegls e da tgira). Il plan da finanzas fuorma lu la basa per saver prender decisiuns.


text:
cuntegn
Engiadina
-
Isolà in mais dal rest dal mund
Perquai ch'il lai d'accumulaziun na po betg vegnir svidà han las ovras electricas d'Engiadina, OEE, stuì chattar in'autra via per sanar il mir da serra che ha entant 45 onns. Ina metoda da sfunsar nunconvenziunala è la schliaziun. Ina metoda chara e colliada cun fitg blera lavur ed organisaziun.
Las lavurs da preparaziun per il project spectacular han cumenzà schon quest mais. In consorzi da trais firmas bajegia il mument si ina plattafurma speziala sin la quala sa chattan lura ils containers cun las chombras da cumpressiun per ils sfunsaders ed ils biros per l'entira squadra enturn.
In mais sut pressiun permanenta
Per far las lavurs, radund 110 meters sut la surfatscha da l'aua, ston ils sfunsaders viver in mais permanentamain sut ina pressiun da 10 bar. Quels lavuran durant ils mais zercladur e settember davent dad ina plattafurma speziala.
A la fin da las lavurs ston ils sfunsaders far tras ina fasa da decumpressiun da 5 dis per pudair sortir da la chombra da cumpressiun.
Fatgs davart la plattafurma sin il lai d'accumulaziun
- 51 elements
- mintg'element paisa 5 tonnas
- vegnan montads surtut da 3 spezialists ollandais
- ils elements vegnan per gronda part da la Frantscha
Las lavurs sut aua cumenzan ils 13 da zercladur. Las ovras electricas d'Engiadina investeschan 24.5 milliuns francs en il project.
Maletg
1 / 16
Legenda:
Il mir da serra Punt dal Gall è 130 meters aut
RTR, V.Rominger
Maletg
2 / 16
Legenda:
Il lai d'accumulaziun ha ina surfatscha da 4.7 kilometers quadrat
RTR, V.Rominger
Maletg
3 / 16
Legenda:
Cun in ascensur vai giu radund 37 meters
RTR, V.Rominger
Maletg
4 / 16
Legenda:
Qua vegn la plattafurma bajegiada sin la surfatscha dal lai
RTR, V.Rominger
Maletg
5 / 16
Legenda:
Lavurs che cuzzan radund in mais
RTR, V.Rominger
Maletg
6 / 16
Legenda:
Per il construct sto tut il material vegnir laschà giu dal mir
RTR, V.Rominger
Maletg
7 / 16
Legenda:
En tut vegn transportà material sin 60 camiuns fin tar il mir da serra Punt dal Gall
RTR, V.Rominger
Maletg
8 / 16
Legenda:
Per pudair charrar tras il tunnel Munt la Schera sto il material vegnir mess sin camiuns pli pitschens che passan il tunnel
RTR, V.Rominger
Maletg
9 / 16
Legenda:
Els 3 prendan encunter il material ed èn ils profis per montar ils 51 elements da la plattafurma
RTR, V.Rominger
Maletg
10 / 16
Legenda:
Quels rivan da la Frantscha e paisan mintg'in 5 tonnas
RTR, V.Rominger
Maletg
11 / 16
Legenda:
Cura che la plattafurma è a fin vegn ella ad esser 3 giadas uschè gronda
RTR, V.Rominger
Maletg
12 / 16
Legenda:
Il plan per la plattafurma cumpletta
RTR, V.Rominger
Maletg
13 / 16
Legenda:
Pascal Morfin, in dals 4 sfunsaders
RTR, V.Rominger
Maletg
14 / 16
Legenda:
Chombra da decumpressiun d'urgenza
RTR, V.Rominger
Maletg
15 / 16
Legenda:
En cas d'urgenza vegnan ils sfunsaders sco emprim tractads qua
RTR, V.Rominger
Maletg
16 / 16
Legenda:
D'intgin che sa ir enturn cun tut la tecnica
RTR, V.Rominger


text:
Durant quest viadi tras il Grischun n'han il giuvenils betg sulettamain emprendì ad enconuscher il chantun, mabain era tecnica veglia e spiert da pionier.
Il prim di han els traversà dus pass ed èn viagiads 150 kilometers fin a Schnaus. Là han els visità il lavuratori cun il mulin vegl da la famiglia Giger.
Cuntinuà ha lur viadi cun ina visita da l’Alp Flix e ses agroturissem. Là han els gidà in di als purs, avant che turnar puspè en la Val Müstair.
Premissa per sa participar a quest champ è stà il permiss d'ir cun maschinas agriculas.


text:
En Svizra èn il mument sulet 10% dals edifizis segirads cunter donns tras terratrembels. Quai duai uss sa midar, uschia duajan ils chantuns fin la fin da quest onn s’exprimer a moda lianta sur d’ina assicuranza obligatorica per donns tras terratrembels. Sco la gasetta NZZ rapporta vegn l’impuls da la Conferenza da las regenzas chantunalas da militar, protecziun civila e pumpiers. Per inoltrar in obligatori ston uschè blers chantuns sa participar che 85% da tut ils edifizis fissan assicurads.
Emprovas da pli baud d’introducir ina segiranza cunter donns da terratrembel èn adina puspè idas da l’aua giu pervia da l'opposiziun da singuls chantuns. Tenor ina retschertga dal 2016 da la Conferenza da las regenzas chantunalas han 17 dals chantuns signalisà d’approvar ina tala assicuranza.
RR novitads 18:00


text:
Fîsica
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
La siänza pió inpurtànta[modifica | mudéfica la surzéia]
La fîsica (dal grîg antîg φuσιkός (phusikos), "naturèl" e φύσις (phusis), "natûra") l'è la siänza chla stûdia la natûra int'al só significhè pió lèrgh, vésst ch'la guèrda al conpurtamänt dla matêria, dl'energî e däl fòrz fundamentèl ch'äl gvèrnen äl relaziån strai particèl. L'era acsé prufundamänt armisdè col cuncèt ed natûra che, fén almanch al sècOl XIX, l'êra ciamè filsOfî natUrèl.
I fîsich I stûdien dånca un ventàj ed fenòmen fîsich: a partîr dai quî cinén (äl particèl süb-atòmich) a rivèr ai quî pió grand (l'Univêrs intîr). Tanti vòlt as'è rivè a dîr che la fîsica l'è la mâma di tott äli ètri siänz (la siänza fundamentèl), vésst ca tràtenn ed fenòmen ch'i ubidéssen al lèz fîsichi; dånca, äl dscuêrt dla fîsica i àn aplicaziån ancha in tott äli ètri siänz naturèl.
La fîsica l'è lighè in d'un môd particulèr cån la matemâtica, vésst che, a la fén dla fîra, la fîsica la descrîv äl lèzz e i fenòmen naturèl druvànd la langua matemâtica; par cla vî as pôl dimustrèr la possibilitè o l'impussibilitè d'un quèl fenòmen fîsich ancha sänza usservèrel diretamänt, mo såul cån i câlcul matemâtich.
Ai sré da tgnîrel divîsi: la matemâtica a la n è brîsa una siänza, vést che la n'à mégga cme ubietîv la descriziån dal månd materièl, mo l'è una "speculaziån", un "mèz" druvè dal siänz reèl par dscårrer dal månd.
La fîsica clàssica[modifica | mudéfica la surzéia]
La fîsica clàssica la téggn dänter i pèz tradiziunèl dla fîsica, al vré dîr totta la visiån dal månd dsviluppè da Newton a i só ténp, pó "dscanzlè" dal dscuêrt dal sècul XX; l'à anca lî pèrt diferänti:
- Mecânica clàssica, chla guèrda al fòrz a tott quall ch'al l'à influenzè: a i è la stâtica, pr'i quî fairum, la cinemâtica, pr'i quî in muvmänt, mo ch'an la guèrda mègga al parché i s mûven, e la dinâmica, ed studièr al muvmänt dî quî e äl lèz ch'i àn efèt.
Un'ètra spartiziån l'è qualla in mecânica dî sòlid e mecânica dii flûid;
- l'acûstica, al stûdi dal sån, cunsiderè spèss un pèz dla mecânica vésst ch'al sån al végn dal muvmänt däl particèl d'âria in fåurma d'ånnda, ch'äl sèguita äl lèz dla fîsica;
- l'òtica, al stûdi dla lûs, mo mégga såul dla lûs visîbil siché anch' dî infraråss e ultraviulètt ch'i àn i stéss cunpurtamént ed qualla visîbil;
- la termodinâmica, ch'la stûdia äl relaziån stral calåur (l'energî intêrna däl particèl chäl fåurmen una sustànza) e äli ètri fåurm d'energî;
- l'eletromagnetîsum, nèd al cminzéppi dal sècul XIX, dåpp ch'i àn dscuêrt al magnetîsum e l'eletrizitè.
La fîsica mudêrna[modifica | mudéfica la surzéia]
La fîsica mudêrna (ch'la sré la fîsica vgnó fòra da tott äl dscuêrt dal cminzéppi dal sècul XX) la guèrda i cunpurtamént dla matêria in cundiziån estrêmi (pr'esänpi velocitè drî a qualla dla lûs) o pûr in schèl estrêmi (cinén, cme i particèl sub-nucleèr, o grànd, cme l'Univêrs).
In cäl schèli, i nòster cuncètt nurmèl ed velocitè, spâzi, tänp i n'àn pió significhè; i nôv fenòmen ch'i én saltè fòra i én descrétt da la fîsica quantésstica, da la relativitè generèl e da la relativitè strécca.


text:
Radund 100 artists, architects, curaturs ma era indigens han prendì part a la 7avla ediziun. L’Engadin Art Talks duess promover la cuminanza, dar novas ideas ed inspirar. Quai en in lieu nua che gronds artists sco Nietzsche, Segantini e Giacometti han era chattà l'inspiraziun per lur grondas ovras.
«Side Country Side»
Dentant che la mesadad da la populaziun viva en ina citad, viva l'autra mesadad en la champagna e quai è era stà il tema da quest event. Ils temas, fugia da la citad sin la champagna, roboters en l’agricultura, architectura da cuntradas contemporanas, fin tar il tema gentrificaziun da la natira èn vegnids discutads tar quest inscunter.
Inscunter cun Not Vital
Per finir han ils participants visità l'artist indigen Not Vital. El ha manà ils participants dal «Engadin Art Talks» tras il chastè da Tarasp ed els han uschia laschà inspirar d’in ulteriur object plain architectura ed art. Quai ch'è per ils economs dal mund il WEF è per ils artists, architects e curaturs il E.A.T.
RR actualitad 12:00