text:
Marxissem
Marxissem è il num d’ina teoria da la societad che Karl Marx e Friedrich Engels han sviluppà en il 19avel tschientaner. La finamira da quella è da transfurmar cun agid d’ina vieuta revoluziunara la societad da classas vertenta en ina societad senza classas.
Il marxissem furma in moviment che dueva avair grond’influenza betg mo sin la politica, mabain er sin la scienza e sin l’istorgia da las ideas insumma; el sa lascha attribuir tant al socialissem sco er al communissem. Sco marxists vegnan designads dapi la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ils aderents da las ideas da Marx ed Engels. En in senn pli vast furma ‹marxissem› ina noziun collectiva per la teoria economica e da la societad che Marx ed Engels han sviluppà, sco er per las ideas filosoficas e politicas ch’èn colliadas cun quella. Er persunas e modas da pensar che sa refereschan specificamain a l’ovra da Marx ed Engels vegnan attribuidas al marxissem.
Enconuschentas direcziuns marxisticas furman il marxissem ortodox da la democrazia sociala tempriva (a la fin dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner), il leninissem, il marxissem-leninissem, il trotzkissem sco er diversas furmas dal neomarxissem occidental, tranter auter la Scola da Francfurt, il marxissem structuralistic franzos, l’operaissem talian, il titoissem jugoslav ed il postmarxissem.
Las ragischs teoreticas dal marxissem èn tranter auter da chattar en la confruntaziun critica cun la filosofia tudestga (Kant, Hegel, Feuerbach), l’economia naziunala englaisa (Smith, Ricardo), il socialissem tempriv franzos (Fourier, Saint-Simon, Blanqui, Proudhon) sco er cun ils istoriografs da la restauraziun franzosa (Thierry, Guizot, Mignet). Surtut Engels, Karl Kautsky e Lenin, ma er Plechanow, Labriola, Trotzki e Rosa Luxemburg han influenzà a moda durabla l’ulteriur svilup dal marxissem. En ina segunda fasa, da la fin da l’Emprima Guerra mundiala fin al moviment dal 1968, ha il marxissem chattà in’ulteriura differenziaziun en las ovras da Karl Korsch, Georg Lukács, Antonio Gramsci, Ernest Mandel, André Gorz, Herbert Marcuse, Theodor W. Adorno e Louis Althusser.
Cun il temp è sa sviluppada ina filosofia marxistica specifica ed entaifer bleras disciplinas da las scienzas socialas èn sa fatgs valair moviments marxistics, sco per exempel en furma da la sociologia marxistica, da la teoria economica marxistica, da la teoria da la litteratura marxistica u en la psicologia dal freudomarxissem.
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹marxissem› n’era l’emprim nagina autodenominaziun d’ina partida u gruppa, mabain vegniva duvrà d’autras gruppaziuns politicas. Gia en ils onns 1850 han ils aderents dal socialist Weitling duvrà il term ‹marxians›. Entaifer l’associaziun da lavurants internaziunala (1864–1876) èsi vegnì tar conflicts tranter anarchists (‹bacuninists›) e lur rivals ch’els han titulà ‹marxists›.[1] Da quel temp è il term ‹marxist› er vegnì duvrà pli e pli d’aderents da Marx sez. Vers la fin dals onns 1870 è Marx sa distanzià d’ina giuvna fracziun da socialists franzos enturn Paul Lafargue e Jules Guesde che sa numnavan marxists; tenor Marx sa drizzavan quests «giuvenots» memia ferm vers l’idea dal refurmissem. En quest connex duai Marx avair ditg – tenor Engels – ch’el sez na sa resguardia betg sco marxist.[2] Il term ‹marxissem› è cumprovà a partir dals onns 1880 (p.ex. en la scrittira dal 1882 ‹Le Marxisme et l’Internationale› da Paul Brousse).
Marx ed Engels sezs han introducì la noziun ‹socialissem scientific› sco alternativa per ‹marxissem›. Cun quella han els vulì sa distanziar d’auters models dal stadi u da la societad ch’els attribuivan al ‹socialissem utopic› u a l’anarchissem.[3] I na dueva però betg reussir ad Engels da far valair il term ‹socialissem scientific› per lur ideas. Suenter la mort da Marx chatt’ins en la correspundenza dad Engels numerusas passaschas, en las qualas el s’exprima a moda spretschanta davart la noziun ‹marxissem› e ses represchentants. En ina brev dal 1890 a Lafargue pleda el dals giuvens academichers entaifer la SPD che «sa dattan tuts sco aderents dal marxissem», ma ch’hajan en vardad be en egl da far carriera. En connex cun talas tendenzas haja Marx ditg: «‹Tut quai che jau sai è che jau na sun nagin marxist!› E probablamain avess el ditg da quests signurs il medem sco Heine dals poets ch’al imitavan: ‹Jau hai semnà draguns e racoltà plugls.›»[4] En in auter lieu scriva el a Lafargue: «Nus n’as avain mai numnà auter che ‹the so-called Marxists› ed jau na savess betg co ch’ins as pudess numnar autramain. Avais vus in auter num ch’è tuttina curt sch’al faschai palais e nus al vegnin a duvrar cun plaschair e senza far grondas.»[5]
A medem temp ha Engels però stuì prender per enconuschientscha ch’il term marxissem vegnia probablamain a sa far valair: «Ma bain! Nus avain victorisà, nus avain cumprovà al mund che praticamain tut ils socialists en l’Europa èn ‹marxists› (els vegnan anc a vegnir balurds, d’ans avair dà quest num!)»[6] Uschia ha el scrit en ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› (ediziun dal 1888): «En il fratemp ha la concepziun dal mund tenor Marx chattà represchentants lunsch sur la Germania e l’Europa ora ed en tut las linguas cultivadas dal mund.» Ed agiunta pli tard en in’annotaziun: «Senza el [remartga: Marx] na fiss la teoria oz per lunschor betg là nua ch’ella è. Ella porta uschia cun raschun ses num.»[7]
Tuttina sco il ‹socialissem scientific› han er sinonims ch’èn vegnids stgaffids pli tard betg pudì sa far valair cunter la denominaziun ‹marxissem› (sco p.ex. materialissem dialectic, materialissem istoric, filosofia da la pratica, communissem scientific u marxissem-leninissem).
A l’origin da la teoria marxistica[modifitgar | modifitgar il code]
Marx ed Engels èn sa fatschentads cun diversas tradiziuns da pensar critic-scientificas. Lur ideas fundamentalas èn pir vegnidas sistematisadas suenter lur mort. Ina tala emprova da canonisar il marxissem ad ina ductrina unitara è da chattar en las scrittiras da Franz Mehring, Karl Kautsky, Antonio Labriola e Georgi Walentinowitsch Plechanow.[8] Envers l’intenziun da vulair stgaffir da las ideas da Marx ed Engels ina teoria consistenta ston ins però far valair duas resalvas:
- Marx ha l’emprim concepì si’ovra sco analisa permanenta da las relaziuns actualas; quella stoppia vegnir examinada e revedida cuntinuadamain e las prognosas adattadas correspundentamain.
- Engels vuleva derasar la teoria en ina furma bain chapibla ed ha contribuì studis concrets da grond’influenza. Areguard sia rolla èn las opiniuns dividas: intgins èn da l’avis ch’el haja schematisà e vulgarisà la teoria oriunda; auters però al resguardan sco perscrutader da muntada equivalenta e munì cun il dun da dar a las ideas ina furma pli concreta che Marx.
Surtut durant ils ultims onns da lur perioda d’activitad communabla èsi en emprima lingia stà Engels a manar en furma d’artitgels da gasetta la debatta publica cun ils critichers da lur teorias ed a derasar lur ideas entaifer il moviment dals lavurants. Marx percunter lavurava – savens en in stadi da sanadad flaivlentà – vi da si’ovra economica tardiva e principala ‹Das Kapital›. A basa da lur stretga collavuraziun e da l’enconuschientscha vicendaivla da las scrittiras pon ins supponer che questa repartiziun da la lavur era intenziunada.
Surtut ils represchentants ‹ortodoxs› da la democrazia sociala classica e silsuenter il marxissem-leninissem resguardan il marxissem sco sistem teoretic ed orientà a la pratica e sco concepziun dal mund cumplessiva.
Per chapir meglier la teoria marxistica sa lascha quella sutdivider en trais secturs centrals, ils quals Marx ed Engels chapivan però sco entretschads fitg ferm in en l’auter[9]:
- Critica da la filosofia e da l’ideologia,
- critica dal chapitalissem,
- critica da la societad.
Per chapir meglier las basas dal marxissem propona Lenin d’attribuir als trais champs numnads las occupaziuns teoreticas cun ils pli impurtants pensaders ch’han influenzà Marx ed Engels:
- Il materialissem da Feuerbach e la dialectica da Hegel,
- economs englais sco Adam Smith e David Ricardo,
- ils socialists franzos ‹utopics› sco Henri de Saint-Simon, Charles Fourier e Pierre-Joseph Proudhon.
En ses enconuschent essai ‹Trais funtaunas e trais cumponentas dal marxissem› scriva Lenin: «L’entira genialitad da Marx consista gist en quai ch’el ha respundì las dumondas ch’il pensar avanzà da l’umanitad aveva tschentà. Sias ideas èn sa sviluppadas sco cuntinuaziun directa da las teorias dals gronds represchentants da la filosofia, da l’economia politica e dal socialissem.»[10]
La dumonda schebain la democrazia sociala ed il marxissem-leninissem sajan da considerar sco cuntinuaziuns consequentas dal marxissem è contestada. Uschia han per exempel Marx ed Engels refusà tenor atgna decleraziun concepts naziunalistics. Cuntrari a la moda da pensar en stadis naziunals, sco che faschevan quai blers contemporans, han els represchentà posiziuns internaziunalisticas. Ils socialdemocrats tudestgs percunter han consentì il 1914 a la guerra cunter l’Imperi russ zaristic. Damai ch’i sa tractia tar il chapitalissem cun ses martgà mundial d’in sistem ch’ageschia a moda internaziunala – uschia han argumentà Marx ed Engels – sa laschia quel er be surventscher en in context internaziunal (revoluziun mundiala). En il decurs dals onns 1930 ha il marxissem-leninissem remplazzà resp. spustà quest’opiniun tras la teoria dal socialissem en in singul pajais (Uniun sovietica). La situaziun en l’Europa Centrala e dal Vest è vegnida giuditgada en quel senn ch’ils moviments revoluziunars hajan fatg là naufragi e che la revoluziun mundiala n’haja betg gì lieu. Entaifer l’Internaziunala communistica èn tut ils pajais sa suttamess a la nova doctrina.
Differentas direcziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la fundaziun dal marxissem tras Marx ed Engels èn sa sviluppadas pliras direcziuns che stattan sut l’influenza dal marxissem; quellas resguardan sasezzas sco ertavels genuins da las ideas classicas e sa distanzieschan da lur concurrents. Oz firmescha sut la denominaziun ‹marxissem› in vast spectrum da direcziuns ch’èn per part colliadas be a l’ur cun il fundament da l’ovra da Marx ed Engels. Questas differentas orientaziuns entaifer il marxissem vegnan da lur vart mintgamai represchentadas e sviluppadas vinavant tras teoretichers ch’èn s’avischinads a l’ovra cumplexa da Marx ed Engels nà da diversas tradiziuns da pensar.
Marxissem ortodox[modifitgar | modifitgar il code]
Il marxissem ortodox da la democrazia sociala (ca. fin l’Emprima Guerra mundiala) è s’orientà stretgamain a las scrittiras da Marx ed Engels. Cun la separaziun dals socialdemocrats russ en menschevics e bolschevics e la fundaziun dal ‹center marxistic› enturn Karl Kautsky a l’entschatta dal 20avel tschientaner è il marxissem ortodox sa spartì en in’ala refurmistica ed en in’ala revoluziunara. Sco marxissem revoluziunar è quest’ultima sa concentrada sin la realisaziun dal marxissem cun agid dals meds da la revoluziun. Ina direcziun speziala dal marxissem ortodox ha furmà l’austromarxissem; quel occupava ina posiziun intermediara tranter refurma sociala e revoluziun ed ha impedì uschia la furmaziun d’ina ferma ala revoluziunara en l’Austria dal tranterguerras.
Revisiunissem/refurmissem[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari al marxissem ortodox ha il revisiunissem resp. refurmissem enturn Eduard Bernstein refusà tut ils aspects radicals e revoluziunars dal marxissem. A basa da las novas relaziuns economicas (imperialissem) era el da l’avis ch’ina via moderada vers il socialissem saja pussaivla. Il pli tard suenter la spartiziun da las partidas socialdemocraticas en partidas socialisticas e communisticas suenter l’Emprima Guerra mundiala ha il revisiunissem cun sia pratica politica dal refurmissem furmà il curs principal entaifer l’Internaziunala socialistica. En la gronda part dals pajais èn las secziuns da quella sa distanziadas plaunsieu da la concepziun dal mund marxistica.
Marxissem sovietic[modifitgar | modifitgar il code]
Il marxissem sovietic u marxissem-leninissem (a partir dal 1924) – numnà da ses critichers per il pli stalinissem – sa referiva al marxissem ortodox e pretendeva per sai d’avair adattà quel a las novas relaziuns (imperialissem e chapitalissem da monopols). Il medem ha er pretendì il trotzkissem che refusava cun sia teoria da la revoluziun permanenta la teoria dal socialissem en in singul pajais e ch’ha mantegnì ina tenuta critica envers il socialissem real. Tant il marxissem-leninissem sco er il trotzkissem vesevan sasezs en la successiun dals bolschevics sut Lenin. Al merxissem-leninissem èn er sa referids blers moviments da liberaziun dal ‹Terz Mund›; da quels èn savens sa sviluppads agens sistems politics sco ils sistems ch’existan fin oz en China (maoissem), en la Corea dal Nord (ideologia da Chuch’e), da la Cuba e dal Vietnam.
Neomarxissem[modifitgar | modifitgar il code]
Marxissem occidental e neomarxissem èn noziuns collectivas per las teorias surtut da la nova sanestra. Quellas sa distanzieschan dal realsocialissem ed emprovan d’applitgar las ideas centralas dal marxissem a las cundiziuns socialas ed economicas ch’èn sa midadas. Igl existan qua las pli differentas direcziuns sco per exempel quella da la New Left britannica (E.P. Thompson, Perry Anderson) ch’è sa furmada sco ina da las emprimas suenter la revolta en l’Ungaria, quella dal communissem da refurma e da l’eurocommunissem da partidas communisticas dal vest, l’operaissem talian u la Scola da Francfurt. Per part vegn er il titoissem attribuì al neomarxissem. Ed il postmarxissem metta en il center la critica da las valurs. Da muntada centrala per il neomarxissem èn stadas las scrittiras da Karl Korsch, Antonio Gramsci, Georg Lukács, Ernst Bloch, Ernest Mandel, Louis Althusser, Roman Rosdolsky, Leo Kofler e.a.
Teoria[modifitgar | modifitgar il code]
Filosofia[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che Marx ed Engels han en emprima lingia pratitgà ina critica da la filosofia e da l’ideologia ch’aveva l’intent d’emancipar ils umans, vegn il marxissem per part resguardà sez sco direcziun filosofica da tempra umanista. Areguard la teoria da l’enconuschientscha e la teoria da la scienza è il marxissem vegnì influenzà da dus elements centrals: da la dialectica da Hegel e dal materialissem epistemologic da Feuerbach. Lenin numna il materialissem la filosofia dal marxissem.[11] Gia il 1845 aveva Marx crititgà ils filosofs en sia sentenza ch’è daventada famusa: «Ils filosofs han be interpretà il mund a moda differenta; quai che quinta però è d’al transfurmar.»[12]
Cuntrari a l’idealissem filosofic è il marxissem da l’avis che tut las ideas, imaginaziuns e reflexiuns naschian da la cumplexitad da la realitad sociala e da las relaziuns da pussanza che quella implitgeschia. L’origin da questas relaziuns saja da chattar en las relaziuns da producziun istoric-geograficas ed en las cundiziuns materialas da mintga epoca. Marx ed Engels han surpiglià – influenzads dals giuvens hegelians – la concepziun dal mund materialistica da Feuerbach ed han cumplettà quella or da l’ovra da Hegel cun la dialectica e l’idea d’in svilup permanent ch’è colliada cun quella.
Uschia èn Marx ed Engels stads da l’avis d’avair surmuntà la moda da vesair unilaterala dals materialists mecanics che resguardavan il mund sco nunmidabel.[13] L’onn 1843 ha Karl Marx surpiglià da Hegel il model da reflexiun da la dialectica sco er la supposiziun che l’istorgia sa sviluppia tenor reglas fixas. Cuntrari a Hegel n’ha el però betg deducì quests teorems dal svilup cuntinuant d’in ‹spiert dal mund› supponì, mabain da las cundiziuns e confruntaziuns materialas e socialas entaifer la societad.
Lenin ha designà las ideas filosoficas da Marx ed Engels sco materialissem dialectic, cumbain ch’els sezs n’avevan betg duvrà quest term. Per Lenin furmava la dialectica materialistica da Marx ed Engels «la ductrina da la relativitad da la savida umana, la quala ans reflectescha la materia che sa chatta en in svilup infinit».[14]
En la scuverta dal radium, da l’electron e da la transfurmaziun dals elements vesa Lenin ina cumprova da questas tesas che curregian la supposiziun idealistic che tut stettia airi en perpeten.[15] Tenor la dialectica da Hegel sa lascha il mund chapir sco ina successiun cuntinuanta da cuntrasts – tesa ed antitesa – che sa sviluppan vinavant en pass da trais a sintesas. Questas sintesas fan avanzar la ‹realitad objectiva› e ‹determineschan› uschia l’avegnir fin che quel na cuntegna nagins cuntrasts pli e ‹sa schlia› en l’‹absolut›. Tar quest progress che metta ad ir il mund material en sia totalitad sa tracti per il filosof idealistic d’in product dal spiert uman, il qual daventa – enconuschend quel pli e pli sasez – identic cun il ‹spiert dal mund›.
Marx percunter ha contemplà la dialectica da Hegel or da la perspectiva dal materialissem: El l’ha ‹mess cun ils pes ensi› ed ha postulà che la realitad objectiva sa laschia explitgar or da si’existenza materiala ed il svilup da quella e na saja betg da resguardar sco accumpliment d’ina idea divina absoluta u sco product dal pensar da l’uman: «Mia metoda dialectica na sa differenziescha betg be da quella da Hegel, mabain furma precis il cuntrari da quella. Per Hegel è il process cognitiv – il qual el transfurma schizunt sut la noziun da l’‹idea› en in agen subject – il Demiurg che metta ad ir la realitad, la quala n’è nagut auter che si’apparientscha exteriura. Tar mai percunter è tut l’ideal nagut auter che cumparsa materiala ch’è vegnida transponida e translatada en il chau da l’uman.»[16]
Tuttina sco en la filosofia da Hegel vegn l’univers chapì sco ina totalitad, vul dir sco in esser cumplessiv en il qual tut è collià a moda objectiva in cun l’auter. Ma ils cuntrasts ch’èn per l’idealissem be da natira spiertala resguarda Marx sco expressiun da cuntrasts materials reals: er quels dependian in da l’auter e sa chattian en in stadi d’ina influenza vicendaivla permanenta. Tut en tut avanzia quella, vul dir sa sviluppia dal simpel vers il cumplex e percurria divers stgalims, als quals correspundian tschertas midadas qualitativas, uschia che quels tegnian en moviment il svilup.
Ina realitad objectiva exista tenor quest puntg da vista er ordaifer ed independent da la schientscha umana, numnadamain en ils moviments materials, ils quals l’uman – che furma sez ina part da la realitad materiala – influenzescha sapientivamain. Quai na vul però betg dir ch’ils umans percepeschian lur ambient a moda objectivamain correcta; Marx ed Engels vulan precis mitschar da l’engion da sasez ideologic, da la faussa impressiun da l’ambient e perquai da la spartiziun tranter subject ed object:
- La dretga chapientscha da las leschas che mettan en moviment fenomens u eveniments po perquai adina be ir ora da l’analisa da la pratica e mai d’in ‹chaprizi› idealistic (damai che quest ultim n’è betg abel da deducir in fenomen da ses origin material): «La libertad na giascha betg en l’independenza imaginada da leschas da la natira, mabain en l’enconuschientscha da questas leschas ed en il fatg che quest’enconuschientscha pussibilitescha da las laschar operar a moda sistematica per cuntanscher tscherts intents.»[17]
- Cun quai è er gia sclerida la relaziun tranter l’abstract ed il concret, vul dir la necessitad da trair or da la pratica conclusiuns abstractas e da sviluppar puspè or da questas conclusiuns abstractas ina pratica concreta: «Il concret è concret perquai ch’i sa tracta da la sintesa da bleras determinaziuns, pia da l’unitad da la pluralitad. En la reflexiun cumpara il concret perquai sco resultat dal process da resumar e betg sco punct da partenza. Ma en realitad sa tracti qua dal punct da partenza per propi ed en quel senn er dal punct da partenza per las contemplaziuns ed imaginaziuns. En l’emprim cas è l’imaginaziun cumplessiva s’indeblida ad ina determinaziun abstracta; en il segund cas mainan las determinaziuns abstractas en rom dal process da reflexiun a la reproducziun dal concret.»[18]
- La prova da vardad areguard supposiziuns u teorias (= la vardad relativa) è alura puspè la pratica, en la quala la teoria sa mussa sco correcta u faussa: «La dumonda schebain i pervegnia al pensar uman ina vardad materiala n’è betg ina dumonda da la teoria, mabain ina dumonda da la pratica. En la pratica sto l’uman cumprovar la vardad (...) da ses pensar.»[19]
Da far questa prova saja necessari, damai che la schientscha da l’uman vegnia adina determinada tras si’interacziun cun l’ambient, pia tras ses esser.
Partind da quest primat da l’esser sur la schientscha, daventi er obsolet da vulair far ponderaziuns areguard svilups da la societad futurs; en quest senn refusa il marxissem mintga furma d’utopissem. Tenor la vista dal mund materialistica sto «la producziun e reproducziun da la vita reala» daventar l’«element determinant en l’istorgia».[20] Entaifer questa moda da pensar prevegna a la lavur ina muntada centrala tant per l’individi sez sco er per il svilup da la societad en general. Tut ils urdens socials vegnan perquai determinads a moda essenziala tras las normas che fixeschan il funcziunament da lur economia:
«En rom da lur producziun a favur da la societad entran ils umans necessariamain en tschertas relaziuns ch’èn independentas da lur voluntad, en relaziuns da producziun che correspundan al stgalim da svilup da lur forzas productivas materialas. La summa da tut questas relaziuns da producziun furma la structura economica da la societad, la basa reala sur la quala s’auza ina surstructura giuridica e politica ed a la quala correspundan tschertas furmas da schientscha da la societad. La moda da producziun da la vita materiala stat a l’entschatta da tut ils process socials, politics e spiertals insumma. Betg la schientscha dals umans determinescha lur esser, mabain l’esser da la societad determinescha lur schientscha.»[21]
Ina da las consequenza da quest puntg da vista è ina critica cumplessiva envers religiun, dretg e morala. Marx resguarda tut quests constructs spiertals sco products da las relaziuns materialas correspundentas e suttamess sco quels a midaments cuntinuants. Religiun, dretg e morala n’hajan pia betg la valaivladad universala ch’els pretendian d’avair.
Materialissem istoric[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il materialissem istoric sa tracti da l’applicaziun dals princips directivs dal materialissem dialectic sin la perscrutaziun da la societad e da si’istorgia. Damai sa lascha pia er il svilup d’ina societad explitgar scientificamain: tras il cumbat da classas sa chattan las relaziuns socialas tranter las diversas classas en in moviment cuntinuant. Las forzas productivas (forzas da lavur e meds da producziun) sa sviluppan en il decurs dal temp fin che quellas stattan en cuntradicziun cun las relaziuns da producziun (repartiziun da la lavur e dal possess). Marx resguarda las relaziuns da producziun sco ‹chadainas› che furman in impediment per l’ulteriur svilup da las forzas da producziun. Las classas socialas inferiuras sa stentan tut il temp da midar las relaziuns da producziun a lur favur. Quai ha per consequenza ch’i sa furman novas classas regentas e ch’il cumbat da classas cumenza da nov.
Marx differenziescha tranter ils suandants stgalims da svilup istorics da la societad:
- societad da stirpas u societad primara, er numnà communissem primar
- societad da sclavs
- societad feudala
- societad chapitalistica
Suenter avair surmuntà il chapitalissem suonda necessariamain:
- il socialissem; quel va pli tard a finir en
- il communissem
L’istorgia d’ina societad represchenta in svilup che suonda leschas da la natira e che maina dal simpel al cumplex, dal pli bass al pli aut. Perquai furmia il communissem in svilup futur che vegnia ad arrivar inevitablamain. Il chapitalissem maina tenor Marx a crisas adina pli grondas. La societad socialistica vegn a remplazzar la societad chapitalistica precis uschia sco che la societad chapitalistica ha remplazzà l’urden feudal. Il cumbat da classas va pir a fin en l’urden communistic, en il qual il cuntrast tranter signur e servient sa schlia.
Economia politica (analisa dal chapitalissem)[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter avair sviluppà en furma dal materialissem dialectic ina posiziun epistemologica ed en il materialissem istoric ina teoria generala davart l’istorgia e la societad, era Marx s’avischinà a moda decisiva a si’analisa da la societad contemporana, concreta. Il proxim pass ch’el ha resguardà sco necessari è stà da studegiar las normas da basa che determineschan l’economia entaifer societads chapitalisticas; pertge che tenor la teoria dal materialissem istoric è la moda e maniera co ch’i vegn producì da muntada fundamentala per il svilup d’ina societad. L’element central da si’ovra furma lura er la critica da l’economia politica en furma dals trais toms davart il chapital (‹Das Kapital›). Marx preschenta in’analisa detagliada, tant macro- sco microeconomica, dal mecanissem d’explotaziun entaifer il chapitalissem regent, da l’origin da la societad da classas moderna e dals process da concentraziun dal chapital. Per part sa basa Marx sin lavurs preliminaras da l’economia naziunala, p.ex. dad Adam Smith e David Ricardo. Las teorias da las valurs, da la depauperisaziun e da crisas furman impurtants elements da quest’analisa.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem teoretic che Marx ed Engels han sviluppà, ha furmà il punct da referenza per differentas modas da pensar politicas e scientificas. Applicaziun pratica ha il marxissem chattà l’emprim en il 19avel tschientaner en il moviment dals lavurants, surtut entaifer la democrazia sociala tudestga, la quala ha prendì las teorias da Marx ed Engels sco basa per lur emprims programs e per la furmaziun da lur commembers. Silsuenter ha Lenin sviluppà partind da Marx sia teoria da l’imperialissem; suenter la Revoluziun da l’october 1917 dueva quella daventar ensemen cun las ideas da Marx ed Engels la nova ideologia statala da l’Uniun sovietica. Lenin n’ha però betg resguardà sasez sco fundatur d’ina nova direcziun, mabain sco defensur dal marxissem. Suenter la mort da Lenin han ins alura discurrì en general dal leninissem che furmia in marxissem adattà a las relaziuns russas. Pli tard ha Josef Stalin transfurmà il leninissem cun agid da la teoria dal ‹socialissem en in pajais› en il construct dal marxissem-leninissem.
Quest marxissem-leninissem ha determinà suenter il 1945 l’uschenumnà socialissem realexistent en vastas parts dal mund (surtut en l’Europa Centrala e da l’Ost, ma influenzond er fermamain pajais sco la China, Cuba, Corea dal Nord u Vietnam). Schebain e quant fitg che quel sa laschia anc deducir da las ideas fundamentalas dals ‹classichers› ubain furmia in ‹svilup sbaglià› è ina da las dumondas las pli dispitadas entaifer la discussiun davart la furmaziun da la teoria marxistica. Surtut en la Corea dal Nord vegn la politica pratica dominada fin oz dal stalinissem. Oz vegn il ‹reschim da gulag› attribuì als sistems totalitars e refusà da praticamain tut ils marxists. Cunter las differentas ideologias da Stalin e Mao pretenda er il trotzkissem cun sia teoria da la ‹revoluziun permanenta› d’esser il vair ertavel da Marx resp. Lenin.
Sa distanziond dal stalinissem e faschissem èn sa sviluppadas a partir da l’entschatta dals onns 1930 las lavurs da la Scola da Francfurt. Quella ha empruvà d’applitgar las ideas da Marx sin las novas cundiziuns economicas e politicas da la moderna e per part da colliar quellas cun la psicoanalisa.
Or dal moviment da liberaziun dal ‹Terz Mund› èn savens sa furmads novs sistems politics, sco per exempel ils sistems da la China (maoissem tempriv), dal Vietnam e da la Cuba ch’existan anc oz.
En ils onns 1960 èn sa sviluppadas – surtut en connex cun il moviment da students mundial, las chaumas da lavurers en l’Europa dal Vest ed ils uschenumnads moviments da liberaziun dal ‹Terz Mund› – diversas furmas dal neomarxissem, da l’eurocommunissem (surtut l’operaissem ed il titoissem) e dal socialissem democratic.
Istorgia da las organisaziuns marxisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Las scrittiras da Karl Marx e Friedrich Engels èn restadas fin oz il fundament teoretic per diversas organisaziuns e partidas en tut las parts dal mund.
En blers stadis da l’Europa èn sa furmadas emprimas pitschnas organisaziuns e pli tard partidas, da las qualas l’istorgia mussa in svilup parallel. Dal temp dal naziunalsocialissem èn bleras da questas organisaziuns vegnidas schliadas e stuschadas en la resistenza. E suenter il 1945 èn las organisaziuns marxisticas surtut sa chattadas en in conflict cun la democrazia pluralistica dal vest e la democrazia sociala d’ina vart ed il ‹realsocialissem› e la Partida communistica da l’Uniun sovietica da l’autra vart. Suenter la fin da l’Uniun sovietica è sa sviluppà en Russia in marxissem postsovietic.
Cuntraversas en connex cun il marxissem[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la publicaziun da las scrittiras marxisticas è s’articulada critica envers praticamain mintga sectur parzial da la teoria ed er envers scienziads ch’applitgeschan metodas che sa basan sin il marxissem. Marx sez sa deva tuttavia er avert envers critica: «Jau benevent mintga parairi che prevegna d’ina critica scientifica.»[22]
Per exempel èn las ponderaziuns areguard las premissas da la societad per metter ad ir ina revoluziun socialistica in pau cuntradictoricas. En ina brev da Marx a Wera Sassulitsch (1881) è Marx sa referì a la situaziun sco ch’ella sa preschentava da quel temp en Russia; quella furmava in pajais agrar sutsviluppà, en il qual i na deva betg anc in grond dumber da lavurants industrials. Tratg en consideraziun han ins la communa dal vitg russa, en la quala i deva gia ina proprietad cumina; quella ha Marx considerà, sut tschertas resalvas, sco «basa da la renaschientscha sociala da la Russia». En il cas normal dueva però il proletariat furmar l’avrapista d’ina revoluziun; da quai n’è el mai sa distanzià. Enconuschentamain ha gì lieu pli tard (1917) en Russia cun la Revoluziun d’october ina revoluziun ch’è sa drizzada cunter la societad da classas chapitalistica e ch’è vegnida manada da Lenin e dals bolschevics che sa chapivan sco avantguardia da la classa da lavurants. Da quel temp valeva la Russia però anc adina surtut sco pajais agrar. Marx aveva concludì – betg pir, ma surtut – suenter las experientschas da la Comuna da Paris (1871) ch’il proletariat duaja sa stentar da conquistar la pussanza politica e ch’i saja perquai necessari da constituir partidas politicas.
Medemamain or da l’experientscha da la Comuna da Paris è Marx vegnì tar l’enconuschientscha che la «classa da lavurants na po betg simplamain prender en possess la maschinaria statala tale quale e la metter en moviment per ses agens interess»[23] e gia en ‹Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte› (1852) aveva el scrit: «Tut las vieutas revoluziunaras han perfecziunà la maschinaria, enstagl da la rumper.»[24] Tschertas passaschas en l’ovra da Marx n’èn pia betg dal tuttafatg cleras. Tenor l’interpretaziun da Lenin consistiva «l’idea da Marx (...) precis en quai che la classa da lavurants stoppia sfratgar, destruir ‹la maschinaria statala finida› e na dastgia betg sa restrenscher a prender possess da quella. (...)» En quests pleds: ‹rumper la maschinaria birocratic-militara› è – tenor l’interpretaziun da Lenin – «cuntegnida en furma concisa l’ideal central dal marxissem areguard la finamira ch’il proletariat sto prender en vista en rom da la revoluziun cunter il stadi.»[25]
Marx n’ha fatg naginas indicaziuns concretas davart l’urden politic d’ina societad communistica. La critica envers il marxissem è sa rinforzada en il decurs dal 20avel tschientaner en vista al svilup da sistems statals che sa referivan a Marx. Crititgada vegn surtut la politica inumana e l’ineffizienza economica en il ‹realsocialissem› sco consequenza da la teoria marxistica. Critichers neomarxistics percunter applitgeschan la teoria da Marx vi da quests sistems sezs cun la finamira d’explitgar lur svilup e la disditga pratica da las finamiras da la societad presumadas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Historisches Wörterbuch der Philosophie: Marxismus, tom 5, p. 758.
- ↑ Tenor brev da Friedrich Engels ad Eduard Bernstein dals 2/3 da november 1882.
- ↑ Karl Marx: Konspekt von Bakunins Buch ‹Staatlichkeit und Anarchie›. 1874/75, MEW 18, p. 635s. (versiun online, consultà ils 3 da matg 2009).
- ↑ Engels a Lafargue, MEW 37, 450.
- ↑ Engels a Lafargue, MEW 37, 202.
- ↑ Engels, MEW 37, 235.
- ↑ Engels, MEW 21, 291.
- ↑ Cf. Karl Vorländer: Jüngere Marxisten. En: Id.: Geschichte der Philosophie, 1903, 3. ed 1911 (versiun online, consultà ils 26 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Karl Marx: Thesen über Feuerbach, en: Marx-Engels-Gesamtausgabe, partiziun IV, tom 3, p. 21.
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Karl Marx: Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Erster Band. Otto Meissner, Hamburg 1872, p. 821s.
- ↑ Engels, Anti-Dühring.
- ↑ Karl Marx: Zur Kritik der Politischen Ökonomie (MEW 13), p. 632.
- ↑ Marx, 2. These über Feuerbach.
- ↑ Brev dad Engels a Joseph Bloch, 1890.
- ↑ Zur Kritik der Politischen Ökonomie, prefaziun. MEW 13, p. 9, 1859.
- ↑ Das Kapital, prefaziun tar l’emprima ediziun.
- ↑ Marx, Engels: Manifest der Kommunistischen Partei (ediziun tudestga 1872, prefaziun).
- ↑ Karl Marx: Der Achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte. (MEW 8), p 196s.
- ↑ Lenin: Staat und Revolution. En: Lenin Werke, tom 25, p. 393–507.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura primara[modifitgar | modifitgar il code]
- Karl Marx, Friedrich Engels:
- Marx-Engels-Werke (MEW), 43 toms, Karl Dietz Verlag, Ost-Berlin (a partir dal 1989: Berlin) dapi il 1956.
- emprima Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA).
- segunda Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2).
- Karl Marx: Ökonomisch-philosophische Manuskripte. (1844).
- Karl Marx e Friedrich Engels: Manifest der Kommunistischen Partei. (Ediziun originala 1848; ).
- Karl Marx e Friedrich Engels: Das Kommunistische Manifest. Eine moderne Edition. Cun in’introducziun dad Eric Hobsbawm, Argument Verlag 1999, ISBN 3-88619-322-5.
- Karl Marx: Lohnarbeit und Kapital. Artitgel en la Neue Rheinische Zeitung, avrigl 1849.
- Karl Marx: Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie. (1857/58).
- Karl Marx: Das Kapital. Band I–III (1. ed. dal tom I 1867).
- Friedrich Engels: Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft. 1882.
Litteratura secundara[modifitgar | modifitgar il code]
Lexicons, dicziunaris[modifitgar | modifitgar il code]
- Wolfgang Fritz Haug, Frigga Haug, Peter Jehle (ed.): Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus. Argument-Verlag, Hamburg 1994ss.
- Wolfgang Fritz Haug: Marxismus. En: Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus, tom 8/II, colonnas 1840–1877, Argument-Verlag, Hamburg 2015.
- Georges Labica (ed.): Kritisches Wörterbuch des Marxismus. 8 toms. Argument-Verlag, Hamburg 1983ss.
- Konrad Lotter / Reinhard Meiners / Elmar Treptow (ed.): Marx-Engels Begriffslexikon. Beck, Minca 1984.
Ulteriurs[modifitgar | modifitgar il code]
- Louis Althusser et al.: Das Kapital lesen. Reediziun, Westfälisches Dampfboot, Münster 2015, ISBN 978-3-89691-952-6.
- Perry Anderson: Über den westlichen Marxismus. Syndikat, Francfurt a.M. 1978, ISBN 3-8108-0074-0.
- Hans-Georg Backhaus: Dialektik der Wertform. Untersuchungen zur Marxschen Ökonomiekritik. Freiburg i.Br. 1997, ISBN 3-924627-52-5.
- Eberhard Braun: Aufhebung der Philosophie: Karl Marx und die Folgen. Metzler Verlag, Stuttgart 1992.
- Alex Callinicos: Die revolutionären Ideen von Karl Marx. VZGA, Francfurt a.M. 1998, ISBN 3-9806019-2-7.
- Alex Demirović, Sebastian Klauke, Étienne Schenider (ed.): Was ist der ‹Stand des Marxismus›? Soziale und epistemologische Bedingungen der kritischen Theorie heute. Westfälisches Dampfboot, Münster 2015, ISBN 978-3-89691-717-1.
- Jacques Derrida: Marx & Sons. Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Francfurt a.M. 2004, ISBN 3-518-29260-9.
- Terry Eagleton: Warum Marx recht hat. Ullstein, Berlin, 2012, ISBN 978-3-550-08856-8.
- Iring Fetscher (ed.): Der Marxismus: seine Geschichte in Dokumenten; Philosophie – Ideologie – Ökonomie – Soziologie – Politik. 5. ed., Piper-Verlag Minca, Turitg 1989, ISBN 3-492-10296-4.
- Helmut Fleischer: Marxismus und Geschichte. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1969, ISBN 3-518-00323-2.
- Leszek Kołakowski: Die Hauptströmungen des Marxismus – Entstehung, Entwicklung, Zerfall. 3 toms. Minca 1977–1978, ISBN 978-3-492-02310-8.
- Michael R. Krätke: Marxismus als Sozialwissenschaft. En: Frigga Haug / Michael R. Krätke (ed.): Materialien zum Historisch-Kritischen Wörterbuch des Marxismus, Argument Verlag, Hamburg 1996, p. 69–122, ISBN 3-88619-396-9.
- Gerd Hergen Lübben: Religiosität im Marxismus? Beitrag zu einer religionswissenschaftlichen Erörterung. En: Rudolf Thomas (ed.): Religion und Religionen, Ludwig Röhrscheid Verlag, Bonn 1967, p. 315–331.
- Rosa Luxemburg: Sozialreform oder Revolution? Lipsia 1899.
- Ernest Mandel: Einführung in den Marxismus. 6. ed. Internationale Sozialistische Publikationen, Cologna 1998, ISBN 3-929008-04-1.
- Arnhelm Neusüss: Marxismus. Ein Grundriss der Großen Methode. Minca 1981 (UTB 1033).
- Anton Pannekoek, Paul Mattick e.a.: Marxistischer Anti-Leninismus. Ça Ira, Freiburg im Breisgau 1990, ISBN 3-924627-22-3.
- Alfred Schmidt: Der Begriff der Natur in der Lehre von Marx. 4. ed. repassada. Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 1993, ISBN 3-434-46209-0.
- Werner Sombart: Der proletarische Sozialismus (‹Marxismus›). 1. tom, 1924.
- Georg Fülberth: Marxismus. Cologna 2014, ISBN 978-3-89438-542-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Texts marxistics ‹classics›
- marxists.org, archiv online marxistic
- mlwerke.de, impurtantas ovras dal marxissem
- Marx 2000 @ vulture-bookz.de, classichers, dicziunari, lingia dal temp
- Lexicon
- Inkritpedia, artitgel da prevista dal Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus


c: text/html

text:
Flem quinta da stuair limitar las proximas emnas l'access al Lag la Cauma che avra ils 6 da zercladur sias portas. Cura ch'il dumber da visitaders surpassass 2'000 persunas, fissian els pronts da reagir, scriva la vischnanca da Flem. Excepziuns èn previsas per indigens, giasts d'otels e possessurs d'abitaziuns secundaras.
Rument surchargià e fieus betg lubids
Er ils ruments publics èn stads surchargiads durant quests dis, er cun las tualettas publicas saja stà il medem. Bler rument è er vegnì laschà en la natira. Perquai vegnian ins a far ils proxims dis ina schubregiada tras il guaud grond ed enturn il Lag la Cauma. Plinavant vegnia a dar en avegnir dapli turas per svidar ils ruments.
Problems hai era dà cun grilladas betg lubidas, ordaifer las fuainas publicas. Ils pumpiers da Flem e la polizia han stuì vegnir en acziun pliras giadas.
Nov concept da traffic
Da Tschuncaisma ha la polizia da la vischnanca realisà il nov concept da traffic. Ils excursiunists dad in di hajan ins fatg parcar sche pussaivel en la chasa da parcar Stenna. Quai ha gì sco finamira ch'il traffic da glieud ch'è a la tschertga vegnia diminuì. Quest concept vegn discutà e meglierà.
Insumma vul la vischnanca durant questa stad adina puspè giuditgar da nov la situaziun e lura adattar las mesiras mintgamai a la situaziun.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dapi mardi è il dumber dals novs cas d'infecziuns sa dublegià en Svizra. L'Uffizi federal da sanadad ha annunzià 44 novas infecziuns entaifer las ultimas 24 uras. Mardi eran quai anc 22 novas infecziuns. Per pudair reagir svelt sin in augment da cas da corona duai vegnir testà uschè bler sco pussaivel. Per cuntanscher questa finamira ha il Cussegl federal decidì suandantas duas mesiras che valan a partir da damaun:
Confederaziun surpiglia custs per tests
A partir dals 25 da zercladur surpiglia la Confederaziun ils custs per tests da corona. Enfin ussa surpigliavan segiradas da malsauns u ils chantuns parts dals custs per laschar testar. Quai haja manà tar dischequilibers. Ils custs na duajan betg esser pli in motiv da betg laschar testar, uschia Alain Berset. Per ils tests ha il Cussegl federal concedì in credit da 288 milliuns francs per il 2020. Perditas da gudogn na vegnan percunter betg surpigliadas pli da la Confederaziun. La Confederaziun na surpiglia betg mo ils tests sin infecziuns cun il virus mabain era tests d'anticorpuls. Era ils discurs tranter medis e pazients vegnan surpigliads.
La SwissCovid App va en funcziun
Il Cussegl federal ha oz superà il davos obstachel per il start da l'applicaziun SwissCovid App. L'applicaziun duai rinforzar il Contact Tracing. Far diever da l'applicaziun è voluntari. La Tracing App vegnia a dar en nov differentas linguas. En la fasa da test haja dà bun 160'000 persunas che hajan installà l'applicaziun.


text:
En media èn naschids 1’700 uffants per onn ils ultims onns en il Grischun. Chattar per mintgin ses agen medi d'uffants – ina missiun quasi impussibla. En l’Engiadina Bassa ni era en il Scanvetg datti gnanc in medi d'uffants. Dovra insatgi en il Grischun central in medi d'uffants sto el sa render a Tusaun.
Per las valladas grischunas dal sid ha l’ospital d'Engiadin'Ota ina cunvegna da prestaziun per tractar uffants. Tar babs e mammas ora en questas regiuns saja da vegl à cler ch'ins va cun l'uffant tar il medi da chasa. Il provediment da basa saja pia garantì, di Rudolf Leuthold, il chau da l'Uffizi chantunal da sanadad.
En citads saja daventà usit che mintga famiglia vul era ses medi d'uffants. Uschia sajan il nov medis d'uffants ch'i dat a Cuira, repartids sin sis praticas, als cunfins e refuseschan tut tenor novs pazients. In auter fenomen che salas da spetga èn plainas, che nus giain pli stedi tar il medi. Las consultaziuns han prendì tiers pulit ils ultims decennis.


text:
Valentin Vincenz siemia anc oz da quai ch’el ha fatg atras – era sch’igl è capità avant blers decennis. Anc sco persuna creschida n’ha el betg ristgà da discurrer davart la violenza sexuala ch’el ha vis u subì si d’alp. Gnanc a sia dunna ha l'um, ch'è creschì si ad Andiast e viva a Buchs, vulì sa confidar.
Ma il romanist ed autur da plirs cudeschs ha adina puspè fatg notizias e sco um pensiunà ha el la finala decidì da scriver in roman. En lez na tracta el betg mo atgnas regurdientschas, mabain era il maldiever sexual dad auters buobs pertutgads.
Impurtant è da discurrer surlonder ed insaco laschar ir ora las regurdientschas ch’ins ha ditg serrà en.
In tema pauc enconuschent
Davart il destin dals Schuobacheclers hajan las medias rapportà bler ils ultims decennis. Ed era l’istorgia da las unfrendas da plazzaments administrativs hajan ins lavurà si politicamain. Dals buobs dad alp malduvrads hajan ins fin ussa dentant strusch discurrì, scriva l’autur en il pled sin via.
RR actualitad 08:00
Or da l'archiv:
RR actualitad 08:00


text:
Vugogna
Vugogna (nòm uficiàl in italian: Vogogna) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula,
El gh'ha ona popolaziun de 1 732 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 15,3 km² e ona densità de popolaziun de 113 ab./km².
El paes, che se tröva in del mezz de la Val d'Ossula, l'è cunsideraa vün di burgh püssee bei d'Italia. L'è tacaa ai cumün de Beura, Palanzén, Pedmelera, La Pieu e Premusél.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vugogna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Thierry Burkart è da nov a la testa da la Partida liberal-democratica. La radunanza da delegadas e delegads ha elegì Thierry Burkart. L'um da l'Argovia ch'ha 46 onns succeda a Petra Gössi ch'ha manà la partida dapi il 2016. El era il sulet candidat ed è vegnì elegì cun 296 tar 3 vuschs.
Tenor il giavisch da Thierry Burkart è il team a la testa da la partida da nov pli grond e funcziuna sumegliant ad ina direcziun generala. Per quai hai duvrà la midada dals statuts che la radunanza ha approvà. Sper il president datti perquai ussa quatter persunas che surpiglian in vicepresidi.
Midà statuts per avair 4 vicepresidentAs
- Andrea Caroni, cusseglier dals chantuns (AR)
- Philippe Nantermod, cusseglier naziunal (VS)
- Johanna Gapany, cussegliera dals chantuns (FR)
- Andri Silberschmidt, cusseglier naziunal (ZH)
Parolas per ils 28 da november
La partida ha era gist dà ora las parolas per ils 28 da november. Cun 291 Gea tar 10 vuschs han els detg Gea a la lescha da Covid. Cun il certificat saja pussaivel dad evitar serradas e scumonds. Cler Na dian els a l'iniziativa da tgira e l'iniziativa da giustia.


text:
Il viadi da Flem a Bargis è in eveniment. Cura ch’ins passa l'ultima staziun uffiziala a l'ur dal guaud, cumenza l’aventura. La via da guaud è stretga e cuverta da naiv. Il mument saja quai dentant tut normal e betg pretensius u privlus, manegia Rico Schlosser che maina ils autos gronds regularmain a Bargis. Il pli grond privel saja cura ch’i cumenzia a naiver ed i sa furmia in flutsch sin via, di il manischunz da camiun che fa sco professiun principala il pur ad Andiast. Ma mintgin na veglia betg far questa ruta, di era il manader d'AutoDaPosta a Flem, Fredy Schlosser.
La primavaira hai adina ina pala en l’auto per rumir la naiv che vegn en via.
Arrivads a Bargis èsi ruassaivel
Suenter il viadi a Bargis èsi surtut il ruaus ed il Crap da Flem che fascineschan. La ruta da passlung è er adattada per principiants ed ha ina distanza da set kilometers.
Las muntognas ch’èn uschè da strusch. La natira cun il guaud. Las pitschnas chasinas da lain ed il ruaus, quai è la fascinaziun da Bargis.
Las persunas sa repartan sin la loipa, uschia ch’ins ha il sentiment dad esser persul, di ina dunna che viva a Trin. Er saja bel, ch’ins possia uschia fugir in zic dal travasch a Trin, nua ch’ins sentia che dapli persunas fan uss passlung. Per ina dunna ed in um che possedan dapi 30 onns ina abitaziun a Flem è Bargis il pli bel lieu da la regiun.


text:
Cun in egl preoccupant guarda la Svizra vers la Gronda Britannia e l’Irlanda. La mutaziun dal coronavirus sa derasa fermamain. Uschia èn las cifras d'infecziun en l'Irlanda sa multiplitgadas per 4 en in'emna. La mutaziun chaschuna tenor il BAG per infecziuns era là nua ch'i dat concepts da protecziun. Fin mardi han ins pudì confermar 127 cas da mutaziuns - 86 da la Gronda Britannia, 5 da l'Africa dal Sid e 36 anc betg identifitgadas.
Pervia dal ristg pli grond d'infecziuns e las cifras ch’èn anc adina autas en Svizra vul Alain Berset dapli mesiras tenor las funtaunas. Concret veglia el proponer il suandant al Cussegl federal:
- Serrar butias e martgads ch'èn betg relevants per il mintgadi.
- Manaschis sco coiffeurs duain survegnir in'ura da polizia da las 19 fin a las 6.
- Dapli Homeoffice: dapertut nua ch'igl è pussaivel.
- Mascras dapertut en dadens era sch'i dat avunda distanza.
- Maximalmain 10 persunas tar inscunters dadens ni dador.
Quellas mesiras sajan il minimum. Da serrar hotels, territoris da skis e manaschis sco per exempel coiffeurs n'è betg exclus.
Novas mesiras diras èn dentant pauc probablas
Quai è dentant il plan dal Cusseglier federal Alain Berset. Per prender ina decisiun dovri la maioritad da tut ils 7 en il Cussegl federal. Tenor la constellaziun èsi uschia pauc probabel ch'i dat oz ulteriuras mesiras dian ils correspundents dad RTR a Berna.
Probabel èsi dentant che las mesiras existentas vegnan prolunghidas sco era che l'agid per cas dirs vegn schlargià uschia che pli blers affars han il dretg sin agid finanzial.


text:
Tl archif dl Istitut él da ciafé de vigni sort de documënc che reverda les valades ladines. Da ciafé él ince fotografies de nüsc paisc, de avenimënc storics, de manifestaziuns y de porsones da plüdadî.
Döt le material é tigní sö te lades y vaines fates aposta por archivié fotografies y de vedli documënc.
Düc i interessá pó gní te biblioteca y chirí sön computer i documënc o les fotografies che pó spo gní consultades o fotocopiades.
Por se ciafé döt cant plü saurí é i schedars ordiná do paisc y do argomënt.
Informaziuns sön documënc y fotografies:


text:
di: Ruggeri F. - Marino U.
Son minga milanes, son chì senza pretes
per cuntà sù la mia stòria in milanes:
mì son vegnuu a Milan per nò morì de famm
quand gh’era la miseria e la bollètta.
Grazie cont affètt, grande Milan
t’hee minga domandaa informazion
quand in tanti con valis de carton
sèmm rivaa chì domà con la speranza
de numm compagn d’incoeu ò coeur in man.
Poeu èmm imparaa dai buoni meneghin
a lavorà con lèna e fantasia
e i fioeu che gh’è nassuu in ‘sta città
a te ringrazzien per l’ispirazion
perchè sto anmò ben, oh ben de bon.
Ringrazzi anca tì, bèlla Madonina
che t’hee spianaa la strada con amor
cont el tò esempi de bòna educazion
t’hee fa diventà milanes anca on terron
e fà mangià cazzoeula e minestron.
Scusee per el dialètt che l’è nò tròpp perfètt,
ma ghe l’hoo missa tutta con impègn
e adèss che l’è finida ‘sta stòria d’on terron
ringrazzi tì, Milan, grazie Milan
ringrazzi tì, Milan, grazie Milan
ringrazzi tì, Milan, grazie Milan.


text:
L'interpresa Landqart SA cun sedia en il Grischun producescha il substrat ch'i dovra per producir las novas bancnotas svizras. La Landqart SA è il sulet purschider che dispona da la tecnologia per producir il substrat.
Quai è normal che la Banca naziunala svizra cumpra aczias da firmas sin tut il mund. La cumpra da la Landqart SA per 21.5 milliuns è ina pitschna investiziun.
Garantir producziun da bancnotas
Sco quai ch'i ha num en la communicaziun surpiglia la Banca naziunala svizra l'interpresa per garantir la producziun da la nova seria da bancnotas. La banca naziunala ha cumprà 90% da las aczias da la Landqart SA e la Orell Füssli ils ulteriurs 10%.
Or dal archiv
RR novitads 09:00


text:
Arica
Arica è ina citad en il nord extrem dal Chile en las Andas sidamericanas. Ella appartegna a la provinza d'Arica en la Región de Arica y Parinacota. En la tradiziun populara è ella enconuschenta sco ‹citad da la primavaira eterna›. Il Peru vischin ha perdì la citad durant la Guerra da salpeter. Arica ha 186’000 abitants (2005).
Ils 8 d'october 2007 è Arica daventà chapitala da la Región de Arica y Parinacota.
GeografiaEdit
Situaziun geograficaEdit
Arica è la citad la pli settentriunala dal Chile e giascha be paucs kilometers davent dal cunfin cun il Peru al Pacific. La distanza cun Santiago munta a 2’051 kilometers. La citad è situada a la confluenza dals flums Río Lluta e Río San José de Azapa.
ClimaEdit
En la citad regna in clima da desert. Las temperaturas varieschan en la media annuala per stgars 19 °C. I na plova quasi mai. L’aua da las Andas procura dentant per parcs verds e pussibilitescha in’agricultura vasta en valladas fluvialas.
IstorgiaEdit
Gia enturn l’8000 a.C. e fin il 2000 a.C. viveva il pievel dals Chinchorros en la val dad Arica. A partir dal 1450 èn ils Inca emigrads en il nord dal Chile. Il 1536 è Diego de Almagro sco emprim arrivà en ils conturns dad Arica. Lucas Martínez Vegazo ha fundà Arica ils 25 d’avrigl 1541.
La fin dal 17avel tschientaner han pirats englais smanatschà la flotta spagnola e la citad. Ils 5 da november 1680 ha il pirat englais Bartholomew Sharp attatgà la citad cun 140 umens. Ils Spagnols ha pudì defender Arica mo cun grondas sperditas. Ina segunda attatga ha gì lieu ils 9 da favrer 1681 cur ch’il pirat John Watling ha assaglì la citad cun 92 umens. Watling sez è mort tar quest’attatga.
Ils 13 d’avust 1868 è Arica vegnì devastà enormamain dad in tsunami; 300 abitants èn morts. Tar la proxima stremblida ils 9 da matg 1877 ha Arica cun tschintg morts gì dapli cletg.
Suenter las Guerras d’independenza en l’America dal Sid appartegneva Arica l’emprim al Peru. Cura ch’ins ha chattà grondas giaschaments da salpeter en il Desert d'Atacama, èsi vegnì tar la Guerra da salpeter tranter il Peru, la Bolivia ed il Chile. Suenter ferms cumbats la damaun dals 7 da zercladur 1880 han ils Chilens pudì conquistar Arica e la fortezza sin il Morro, in spelm sur la citad, ch’era fin alura en mauns peruans.
Suenter la fin da questa guerra il 1883 è Arica vegnì integrà definitivamain en il territori chilen (tractat d'Ancón). Tuttina han las dispitas enturn Arica e la citad peruana da Tacna, che sa chatta 60 kilometers pli al nord, anc cuzzà fin il 1929.


text:
El càlcio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Ca. El g'ha nömer atòmich 20, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de càlcio el g'ha vint prutù.
L'è un 'n metàl alcalì terùs, mulzì, de culùr gris, dopràt come agènt de ridusiù endèl procès de estrasiù minerària del torio, de l'urànio e del zircònio. L'è 'l quint dei elemèncc de la grösta terèstre per abondànsa e l'è 'n elemènt de 'mportànsa primària per el cìclo vitàl dei éser vivèncc.
Se 'l tìra fò del fluoruro de calcio per mès de l'eletròlizi, e quan che 'l ciàpa föch el fà sö 'na fiàma de culùr zalt-aràncio; se 'l vé 'n contàt co l'ària el se òsida a la svèlta. el reagés co l'àiva e 'l fùrma l'idròsido de calcio.
I gös, i òs e le önge de töcc i animài i é furmàcc en bùna part de compòscc a bàze de càlcio e l'è fàcil de troà 'n natüra sota fùrma de carbunàt de càlcio che l'è 'l compòst principàl de töte le préde de urìgin calcàrea (compàgn del marmor per ezèmpe). L'è ach el compòst bazilàr de la calsìna e del cemènto dóca l'è de 'mportànsa primària endela 'ndüstria de l'edilìsia.
Come elemènt pùro l'è stat izolàt per la prìma ólta endèl 1808, 'n Inghiltèra quan che Sir Humphry Davy el g'ha eletrolizàt 'na mistüra de calcar e òsido de mercùrio. El càlcio en fùrma metàlica el g'ha cuminciàt a éser dispunìbil sö làrga scàla al prensépe del sècol XX.


text:
CIASA DE LËGN
NA CIASA DE LËGN É LA MIÚ LITA!
Chësc material straordinar á tröpes carateristiches de valüta, n pëis limité y na buna resistënza, ideales sc’an mëss ingrandí o jí sö inant pro frabicac cun deplü alzades. Sambëgn é lignan ince n material ezelënt por costruziuns nöies, deache al isolëia bun y pita la poscibilité da fá sö frabicac cun parëis cotan plü sotisc, chël ó dí: avëi na isolaziun termica y acustica efiziënta döt te n iade y, ciamó n iade dilan ai parëis sotisc, n aumënt dla spersa abitativa.
LIGNAN SCIÖCHE MATERIAL DA COSTRUZIUN
Le lignan é n material da costruziun sigü y resistënt, cun carateristiches che dá segurëza en caje de tremoroc. Defat él gnü desmostré che sce la tera ess da tremoré, foss le lignan le material plü sigü, deache al é plü lisier y elastich. En caje de medefüch é le lignan n material prevedibl, deache al brüsc bel plan.
VANTAJI DE NA CIASA DE LËGN:
- n tëmp de costruziun cört
- da podëi abité atira (n’adora nia n cer tëmp da s’assuié)
- n sparagn d’energia garantí dal’isolaziun dl frabicat: locai cialc d’invern y frës? d’isté
- locai da sté plü saurí, degöna umidité
- n daciasa sann y ecologich (fat sö zënza materiai malsagns)
- n’abitaziun che dá na sensaziun de cialt y da sté saurí
- cos? sigüsc y definis avisa denanco mëte man da frabiché
DOMANDES Y RESPOSTES:
Costa les ciases de lëgn deplü o demanco co les ciases normales de cadrí?
A chësta domanda ne vára baldi nia da respogne avisa… vigni proiet mëss gní analisé da iade a iade, mo en linia de mascima podunse dí, che na costruziun de lëgn pó naota ester plü cera co na ciasa de cadrí. Mo i messun sotligné ch’i fajun sö n frabicat che dess tigní por döta la vita y che le sparagn energetich de na costruziun de lëgn é garantí: insciö se despaia i cos? implü defata indô jö – y te n tëmp lunch, dëidel cinamai da sparagné, deach’i un ma bria de scialdé dër püch. Ciases de lëgn á n raport otimal danter cualité y prisc!
Co éra pa cun i tëmps de costruziun?
Les costruziuns de lëgn vëgn metüdes sö te n tëmp cört, ares ne mëss nia s’assuié y porchël pón bele atira jí a vire laite.
Le lëgn „vir“! Pó i parëis se sposté o se desformé cun le tëmp?
No! Le lignan massif che vëgn adoré da fá i parëis vëgn incolé adöm incrusc; porchël n’él dedô degun prigo che i parëis se möies o se desformëies.
Co ciara pa fora i locai daite de na ciasa de lëgn? Y defora?
Sön domanda lasciunse i parëis y i plafons de lëgn ch’an pó i odëi… mo sambëgn pói ince gní stopá pro cun ghips o malta, sciöche pro na ciasa de cadrí normala. Deforaia ciara na ciasa de lëgn avisa fora sciöche na ciasa de cadrí.
ËISE DOMANDES?
Ion sunse a Osta desposiziun sc’i adorëis n consëi! Al basta ch’i fajëis fora n termin por Ves lascé asconsié y Se respognarun de porsona a dötes Ostes domandes.


text:
Remedèl
Remedèl (en Italià: Remedello), l'è 'n cümü de 3 425 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 35 km a Sud de Brèsa al cunfì co la pruvìncia de Màntoa. El sò teretóre l'è töt de pianüra. El cunfìna coi cümü de Acquafrèda, Àzola (MN), Cazalmór (MN), Fiès, Gàmbara, Izorèla e Vizà
Remedèl l'è famùs endèi ambièncc che tràta de archeologìa perchè, per vìa dei ritroamèncc de gran importànsa che gh'è stat fat endèl sò teretóre, el nòm de Remedèl el vé dopràt dei stüdiùs per indicà 'na cültüra del éra del Calcolìtich (III milène prìma de Crìsto) radicàda en töta la Pianüra Padàna.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Pli schuber ch'il portg vegn tegnì – e pli paucs problems datti cun la pesta da portgs africana. D'in studi da l'institut per virologia ed immunologia Agroscope ensemen cun l'universitad da Berna resulta che la malsogna passa lura pli spert e medegescha cumplettamain. Quai ils resultats sin basa da tests cun virus indeblids ch'èn publitgads en la revista «POS Pathogens». Ils resultats gidian ad accelerar il svilup dad in vaccin cunter il virus. In virus ch'è uschè cumplex, ch'i na dat anc nagin vaccin effectiv cunter el.
Il virus chaschuna ina fevra mortala tar portgs domestics e selvadis. Tras l'epidemia daventan malsauns tschients milliuns d'animals en l'Africa, en l'Europa ed en l'Asia – Quai che munta problems economics e socials en ils stadis pertutgads. Il virus actual maina a la mort da l'animal aifer paucs dis.
En Svizra n'èn anc nagins cas da la pesta da portgs africana enconuschents. Tuttina examinescha l'institut Agroscope las mutaziuns dal virus che cursescha en l'Europa. Quai per esser preparà per il cas che la pesta da portgs entra en Svizra ubain era sco infurmaziuns per ils servetschs veterinaras.


text:
dad Andri Casanova-Baumgartner
Per igl evangeli tenor Gion ein ils plaids da cumiau da Jesus caracteristics. All’entschatta dalla passiun e glorificaziun da Jesus stat la damonda da Pieder: «Segner, nua vas?» (Gn 13,36). Cun quella damonda ein aunc biaras autras damondas colligiadas, damondas dallas cuminonzas cristianas da gliez temps, mo era damondas hodiernas – damondas da cardientscha.
Enteifer il discuors denter Jesus e ses giuvnals vegn punctuau che la cardientscha el Bab e la cardientscha en Jesus audan stretgamein ensemen. Quei selai forsa buc tschaffar sulettamein cun igl intelletg ed era buc immediat. Filip e Tumasch han aunc buca cuntonschiu quella enconuschientscha. Ei pretenda ina profunda enconuschientscha, in’enconuschientscha entras s’avischinar ed entras cuminonza, entras intelletg ed experientschas.
Jesus accumpogna nus sin quella via d’enconuschientscha, gie, el ei la via. Nies cor – tenor patertgar semitic il liug da voluntad ed emoziuns – sto buc esser tementaus. Nus stuein buc ver tema, era buc en muments da tristezia.
Gn 14,1–12
1Vies cor seigi senza tema! Cartei en Diu e cartei en mei! 2En casa da miu Bab ein bia avdonzas. Sch’ei fuss buc aschia, vess jeu lu detg a vus: Jeu mon a preparar in plaz per vus? 3Inaga che jeu sun ius ed hai preparau in plaz per vus, tuorn jeu puspei e vegn a prender vus tier mei, sinaquei ch’era vus seigies leu, nua che jeu sun. 4Vus enconuscheis la via, nua che jeu mon. 5Tumasch ha detg ad el: Segner, nus savein buca, nua che ti vas; Co duein nus enconuscher la via? 6Jesus ha detg ad el: Jeu sun la via, la verdad e la veta; negin vegn tier il Bab auter che tras mei. 7Sche vus veis enconuschiu mei, vegnis vus era ad enconuscher miu Bab. Gia ussa enconuscheis vus el e veis viu el. 8Filip ha detg ad el: Segner, muossa a nus il Bab, ed ei fa per nus. 9Jesus ha rispundiu: Gia aschi ditg sun jeu cun vus, e ti has buc enconuschiu mei, Filip? Tgi che ha viu mei, ha viu il bab. Co sas ti dir: Muossa a nus il Bab? 10Creias ti buc che jeu sun el Bab ed il Bab ei en mei? Ils plaids che jeu ditgel a vus, ditgel jeu buca da mei ano. Il Bab che resta en mei, lez fa las ovras. 11Cartei a mi che jeu sun el Bab ed il Bab ei en mei! Mo sche vus carteis buc a mi, cartei per amur dallas ovras! 12Pilver, pilver, jeu ditgel a vus: Quel che crei en mei, vegn era sez a far las ovras che jeu fetschel, ed el vegn a far pli grondas che quellas, pertgei jeu mon tier il Bab.


text:
La gasetta Washington Post sa basa sin persunas ch'enconuschan la chaussa – dentant senza far nums.
Trump duaja avair prendì influenza da maniera betg lubida
Al president Trump vegn rinfatschà, ch'el haja empruvà en l'affera da la Russia d'influenzar nunlubidamain la giustia. Questas rinfatschas vegnian examinadas, uschia hai num en il rapport da gasetta.
Enfin uss sa drizzavan las investigaziuns cunter persunas en il ravugl da Trump. Il president american sez aveva accentuà adina puspè ch’i na vegnia betg investigà encunter el persunalmain. Tenor il schef dal FBI relaschà, James Comey, saja questa tematica er stada preschenta en ils discurs sut quatter egls, ch’el aveva cun il president.
Investigader spezial Mueller – in um cun renum
L'anteriur schef dal FBI, Robert Mueller, è vegnì nominà dal ministeri da giustia sco investigader spezial. El giauda in num excellent sco investigader.
En il curs da las investigaziuns, uschia scriva l’agentura da novitads svizra sda, saja vegnì discutà en circuls dal president, che quel considereschia da relaschar a Robert Mueller. La Chasa Alva a Washington ha dentant dementì quai.
RR novitads 06:00+


text:
Els vegnan onurads per lur scuvertas da recepturs da temperatura e da contact en il corp. Il savair vegnia duvrà per pudair tractar intginas malsognas, tranter auter dolurs cronicas, hai gì num.
L'American David Julius ha nizzegià capsaicin, la colliaziun ord chilis che fa lez picants, per identifitgar in receptur per chalira. Il medem receptur, TRPV1, è era participà tar inflammaziuns. Julius e Patapoutian han independentamain era anflà in receptur che reagescha sin fradaglia, cun il num TRPM8. Cun la savida sur da quels recepturs, e blers ulteriurs ch'èn vegnì anflads dapi lura, pon ins svilupar novs meds cunter la dolur.
Ardem Pataputian, burgais american-libanais, ha scuvert ina nova classa da recepturs che reageschan sin impuls mecanics ed tramettan signals electrics. Ils recepturs Piezo1 e Piezo2 èn partizipads vid differents process interns dal corp, sco per exempel la respiraziun u la pressiun dal sang. Il receptur Piezo2 è era central per la uschenumnada «propriozepziun». Atras quest receptur sa il corp nua che sias parts èn. El pussibilitescha per exempel ch'ins po tutgar il agen nas cun il det er sch'ils egls èn serrads.
Il premi da medischina è dotà cun in milliun francs. El vegn surdà dapi il 1901.


text:
Ils chantuns sa preparan sin la terza vaccinaziun cunter Covid-19. Quai ha confermà il secretari general da la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da sanadad, Michael Jordi a la «NZZ am Sonntag».
Chasas da tgira èn mira
En il focus sajan las chasas da tgira. La terza squitta stoppia vegnir dada ad uras e betg pir l’enviern, cura ch’er la grippa saja puspè in tema dasper corona. Quai pretenda Christian Streit, il maina-fatschenta da l’uniun Senesuisse che cumpiglia 400 chasas da tgira. Tenor l’Uffizi federal da sanadad n’èsi actualmain anc betg cler tgi che dovria tut tenor ina terza dosa. Il vaccin da Pfizer/Biontech e Moderna ch'i dovra per la terza vaccinaziun stat entant a disposiziun. Ina terza vaccinaziun è il mument previsa be per persunas cun problems dal sistem d'immunitad. Cifras dal BAG mussan, ch'il dumber da las persunas sur 80 onns che han las davosas emnas stuì ir en l'ospital è creschì.


text:
Bindell magnetich
El bindell magnetich a l'è un mez de memorizzazzion fondad in su 'na striscia de material plastegh quatada cont un material magnetich che 'l pò vesser lengiud e despess mudad cont un magnet inscì de havégh un fluss de dacc, digital o analogich.
Al dì d'incoeu a l'è doperad soratut per i backup di sistema pussee grand, desgià che l'è bon de salvà di dacc con bona afidabilità e cont un spend de danè per byte assee bass, menter che in passad a l'era doperada pussee, soratut in l'audiocassetta, doperada per scoltà e registrà la musega, e in la videocassetta, doperada per registrà i segnai analogich de la television.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su nastro magnetico


text:
Al slalom a Levi èn las duas svizras Wendy Holdener e Michelle Gisin vegnidas fitg datiers dal podest. Michelle Gisin è vegnida 5avla e Wendi Holdener quarta. Holdener che ha stuì far pausa sfurzada pervida ruttadiras vi dad omauds mauns è fitg cuntenta cun sia prestaziun.
Il podest è il medem sco tar il slalom da sonda – la skiunza slovaca Petra Vlhova ha gudagnà il slalom da dumengia, segunda è l'Americana Mikaela Shiffrin avant la Tudestga Lena Dürr. La terza svizra ch'è sa qualifitgada per il segund percurs, Camile Rast è vegnida 26avla.


text:
Oz lavuran 136 persunas en la fabrica a Trimbach, 126 plazzas cumplainas. Ins veglia occupar vinavant tantas collavuraturas e tants collavuraturs sco pussaivel a Malters, uschia communitgescha la firma. Tuttina quinta il concern da biscuits che radund 15 plazzas crodian davent. La reducziun da questas plazzas duai capitar ils proxims trais onns cun pensiunaments u fluctuaziuns. Il concern na quinta betg cun relaschadas, u sulet cun singulas.
En total ha Hug suenter la restructuraziun anc 340 plazzas cumplainas.
RR novitads 21:00


text:
Cun ses engaschament sco cuschiniera da la natira e ses bun egl per qualitad e derivanza dals products, saja la cuschiniera da 28 onns in exempel per il svilup persistent, argumentescha il forum per la persistenza sia decisiun.
Rebecca Clopath è oriunda da Lon e lavura dapi 7 onns tar il cuschinier experimental Stefan Wiesner ad Escholzmatt en il chantun Lucerna. Il premi vegn surdà en il rom dal eco.festival ils 27 da matg en il Schauspielhaus a Basilea.
eco.ch è il pli impurtant forum svizzer per il svilup persistent. Ils premis da persistena vegnan surdads mintg'onn en 3 categorias e quai a persunas u organisaziuns.
RR novitads 14:00


text:
Hirundo rustica
La Hirundo Rustica, mej cognossuda cont el nomm popolar de Randola Comun (parnonzia IPA: /'randulɒ cʊ'myn/), o anca, a segonda de la zonna, Rondola, Rondena, Rondana e, in finn, cont l'italianism Rondin, l'è on usell che 'l pertocca a la fameja di Hirundinidae (passer) e l'è de natura migradora.
Parvenza[Modifega | modifica 'l sorgent]
La randola comun l'è longa di desnoeuv ai vintduu ghej (centimeter), di duu ai sett de quist hinn formaa de la cova, e la pesa di sedes ai vintun gramm (i donn de la randola pesen on cicininn pussee, ciovè di sedes ai vinttrii gramm). La spanda de sgor l'è di trintaduu ai trintaquatter ghej.
La randola comun l'è bella magrolina e la gh'ha chella sova caratteristega cova a ventaj. La sova s'cenna l'è de color metallegh bloeu-negher, menter che la sova panza l'è de color de la panera. La gora inscambi l'è 'l color di castegn. In su i penn de la cova la gh'ha di smaggitt biancaster.
Stil e Rapiditaa de Sgor[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ona Randola comun la sgora a des-vint meter al segond e la sbatt i ar di quatter ai des voeult al segond.[3] La randola, a diffarenza de olter usej de demension compagn, quand che la va a la cascia la sgora bella bassa, la sgora ciovè in tra i sett e i vott meter del terren.[4][5]
Vos[Modifega | modifica 'l sorgent]
El ciam de la Randola l'è bell volt e vun el po sentì 'l so cant sia quand che l'è dree a sgorà che quand che la speccia settada sgiò in su on brocch o in su 'l tecc de 'na cà. El so cant l'è melòdegh, el va su e sgiò, e l'è 'na mestura de scinguettij dolz e linger, ma anca de son pussee ruved.
Habitat[Modifega | modifica 'l sorgent]
La randola l'è de cà sota i tecc di cà, di stall o di er, e in tucc i sitt indova vun el troeuva praa, laghett o anca paltan. I randol passen i mis in tra avril e settember/otober in di zonn indova se cobbien, ciovè on poo departutt in Europa, Nordafrica, Asia e Nordamerica, finn a 1000 meter sora 'l nivell del mar e finn anch al Serciol Polar. I Randol europee passen l'invern in de l'Africa centrala e meridionala.
Nutrizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I randol vann a cascia de insett de tutt i sort a segonda del sitt indova se troeuven, del temp e de la stagion.
Robb Curios[Modifega | modifica 'l sorgent]
La randola comun l'è stada l'usell de l'ann in Germania in del 1979[6] e in del 2004 l'è stada l'usell de l'ann in de la Sguissera.[7]
La randola l'è l'usell naional de l'Estonia.
La randola l'è part de l'emblemma de la ligna aerea orientala chines, ciovè la China Eastern Airlines.
Referiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑
- ↑
- ↑ Liechti, Felix; Bruderer, Lukas (2002). "Wingbeat frequency of barn swallows and house martins: a comparison between free flight and wind tunnel experiments". The Journal of Experimental Biology 205: 2461–2467. The Company of Biologists.
- ↑ Turner, S. 166
- ↑ Turner, S. 227
- ↑ Vogel des Jahres (Deutschland): 1979
- ↑ Vogel des Jahres(Schweiz): 2004


text:
Per incumbensa da l'Uniun Purila Sursilvana ha il biro d'advocatura Bratschi analisà las pussaivladads giuridicas da sa dustar cunter la lescha da chatscha vertenta. Silvan Caduff, president da l'Uniun Purila Sursilvana, è cuntent cun il resultat da l'expertisa. Quella mussia ch'i dettia anc potenzial da meglierar la situaziun per ils purs, la populaziun ed il turissem da muntogna. Co i va ussa vinavant suenter che l'expertisa è sin maisa, n'è dentant anc betg sclerì.
La resumaziun da l'expertisa giuridica
Il biro d’advocatura Bratschi ha survegnì l'incumbensa da giuditgar las pussaivladads giuridcas da sa dustar per proteger l'agen possess cunter attatgas dals lufs. Ils dus giurists Isabelle Häner e Livio Bundi han constatà, ch'ils dretgs dals purs vegnan protegids memia pauc en la lescha da chatscha vertenta.
Sco conclusiuns vesan ils giurists differentas pussaivladads d'agir: Uschia pudess ina persuna privata ch’è pertutgada d'attatgas da lufs tgisar il chantun Grischun perquai che quel na protegia betg avunda sia segirtad corporala e mentala ed era betg ses possess, ina obligaziun ch'è stipulada en la Constituziun federala. E la finala po tenor l'avis dals giurists, mintga persuna ch’è en in stadi d’urgenza (Notstand), pia mintga pur nua ch’il luf attatga ina muntanera ch’è protegida correct, sajettar quel senza tamair consequenzas giuridicas. Quai dentant be en cas sch'ins na vegn betg da prevegnir a quest privel.
Per il chantun Grischun nagut nov
Sco cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha confermà vers RTR, porta la nova expertisa nagut da nov a la glisch. Il stadi d'urgenza (Notstand) u la defensiun legitima (Notwehr) sajan process giuridics che valan en tut ils secturs dal mintgadi. Cavigelli na quinta era betg cun accusaziuns envers il chantun, damai che la collavuraziun cun ils purs saja buna.
Surstads dal mument
La Pro Natura e l'Uffizi federal per l'ambient (BAFU) èn surstads dal mument da la publicaziun da l'expertisa. Cun la revisiun da l'ordinaziun da la lescha federala da chatscha haja il chantun Grischun ussa gia la pussaivladad d'agir pli svelt en cas da problems cun il luf.


text:
Rüti bei Büren
Rüti bei Büren a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 833 abitant.
El cumün de Rüti bei Büren al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Grenchen, Arch, Bibern, Gossliwil, Oberwil bei Büren e Büren an der Aare.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Bundesamt fur Statistik (Federal Department of Statistics) (2008). Bilanz der ständigen Wohnbevölkerung (Total) nach Bezirken und Gemeinden. Recuveraa el November 5, 2008.


text:
U13 Bulsan Foxes - Gherdėina 7:2 (2:0, 5:2, 0:0)
La Under 13 ą purtruep perdł chėsta partida plutosc sėch. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Matthias Perathoner y Nicolas Hofer.
U15 Fondo Val di Non - Gherdėina 3:5 (2:1, 1:1, 0:3)
N dumėnia ai 18 de fauré ą la scuadra dla Under 15 jugą contra l Fondo Val di Non. Pervia de mpėnies cun la scuadra naziunela, la selezion Südtirol y de plu che fova amalei manciņvel n valgun mutons y l trainadėur di verdiaporta nuef Joni Puurula ne se ą nia fat saurģ a abiné adum 15 jugadėures. Tl prim se ą la scuadra dl Gherdėina fat mpue ert a ruvé ite tl juech, ma do y do iela jita miec y tl terzo tėmp ąi mo fat trėi goi vencian chėsta partida per 5:3. L verdiaporta Manuel Insam ą tenģ dassėnn. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Marc Kasslatter (2), Davide Macaluso, Leo Rabanser y Ruben Prinoth.
U19 Sterzing - Gherdėina 2:3 (2:1, 0:2, 0:0)
Na partida inņ n iede da zitré nchin ala fin chėla dla Under 19 n dumėnia ai 14 de fauré a Sterzing. Na partida mpurtanta per tramedoi scuadres, davia che śėn se trątela de uni pont per ruvé ti playoff. Chėsta vėnta ti ie jita al Gherdėina per 3:2. Bravi mutons! Per l Gherdėina ąl fat i goi: Damian Bergmeister (2) y Bean Schmalzl.
La proscima partides di jėuni n cėsa: sada ai 24.2. dala 17.00 juega la U17 contra l Aosta. N dumėnia ai 25 de fauré dala 12.00 fej la U15 contra l Persenon y dala 17.30 la U19 contra l Milan. (im)


text:
Pleds en ils chantuns BE, SG e FR
La ministra da giustia Karin Keller-Sutter ha tegnì pled a Rorschach (SG). Ella ha crititgà la politica da pussanza da l’Uniun europeica envers Berna. Il medem mument è ella dentant er s’exprimida per ina ferma Europa. L'UE saja il pli potent partenari da commerzi da la Svizra, uschia Keller Sutter. Ella n'ha fa nagins ulteriurs pleds dal 1. d'avust.
Il minister da l’exteriur Ignazio Cassis ha tegnì pled a Krauchthal (BE). El ha pretendì da la Svizra da s’engaschar internaziunalmain a moda pli segira da sasez. Il pajais giaudia gronda stima ha declerà Cassis. Quai na sa midia er betg, er sche la Svizra e l'UE hajan il mument da cumbatter. Cassis tegn questa saira anc in pled a Chiasso (TI).
Il minister d’economia Guy Parmelin ha tegnì pled a Gletterens (FR). El ha numnà la Svizra ina simbiosa gartegiada tranter burgais e stadi. Parmelin tegn anc pleds a las festas naziunalas sin il Weissenstein (SO) ed en las duas vischnancas dal Vad Rueyres e Etoy.
Il president da la Confederaziun, Ueli Maurer, ha tegnì pled a Herzogenbuchsee (BE). Tenor ses departament da finanzas saja el s’adressà libramain als giasts senza in text prescrit.
RTR emetta oz il pled festiv uffizial dal president da la Confederaziun. Ueli Maurer visita oz la Fête des Vignerons e tegna in pled festiv en ses domicil Hinwil (ZH).
Sin ils 1. d’avust: «Pled sin via» cun Cornelia Bromeis:
Fieu artifizial a Basilea
Radund 110'000 persunas han ier saira persequità il fieu dal prim d’avust sur il Rain a Basilea. Quai ha communitgà la polizia. La citad da Basilea celebrescha la festa naziunala mintgamai la saira avant. Quai dapi blers onns.
Incaps pli gronds n’haja betg dà – ha communitgà la Polizia chantunala. Dentant haja ella stuì intermediar en pliras dispitas. Blessads n’haja dà nagins. Ina persuna saja vegnida arrestada.
Malgrà la setgira han las autoritads localas stimà il privel da fieu sco giustifitgabel.
RR novitads 06:00


text:
Stephan Remer (49) lavura dapi il 2013 en il Center da Sanadad a Savognin. Il 2015 ha el surpiglià la plazza sco schefmedi da Rudolf Horn, ch’aveva survegnì la desditga senza preavis. Sco quai che Gion Cola ha ditg, bandunia Stephan Remer la plazza ord atgna voluntad. Tar la plazza dal schefmedi valia in termin da visar la plazza da sis mais.
La fin da quest mais discutescha il Cussegl d’administraziun dal Center da Sanadad ensemen cun la direcziun, co che la successiun da Stephan Remer duai vegnir organisada.


text:
Ejams de bi- y trilinguism
ASSËNZES LE DE DL EJAM
Sce i ne sciafiëis nia da gní a fá l’ejam messëise desdí l’ejam. I messëis desdí altamo trëi dis da laur dan la data dl ejam, ater co por rajuns cumprovades (por ej. maratia atestada cun n zertificat dl dotur). Sce i ne lascëis nia alsavëi che i ne gnëis nia a fá l’ejam trëi dis denant, gnëise stlüt/stlüta fora dai ejams por sis mëisc y i ne podëis no ves scrí ite a n ejam no damané da fá denant l’ejam por sis mëisc.
POSĆ LËDI PRO L'EJAM LAST MINUTE!
S'ëise scrit ite al ejam de bilinguism?
Fajesses l'ejam ince sce i ves cherdasson sö trëi dis denant?
Dailó cherdede sö le Sorvisc Ejams de bi- y trilinguism por ves fá dé n termin por l'ejam.Cherdede sö le numer 0471-413902 dal lönesc al vëndres MA dales 10:30 ales 12:00 y dales 13:30 ales 15:00.
Sce al é n post lëde, ves vëgnel dit atira al telefon canche i podëis fá l'ejam y i ciafarëis l'invit sön myCIVIS.


text:
Pizza margherita
La pizza Margherita a l’è la tipica pizza napolitana, condida con tomates, mozzarella (per tradizion a l’è doperàa el fior de latt, e minga la mozzarèlla de bufala), [1], basilich frèsch, saa e òli; a l’è, insèma a la pizza marinara, la pizza italiana pussée famosa.
La rappresenta de sigur el simbol per antonomasia (intra i tanti gust) del patrimòni cultural e gastronòmich italian, l’è voramai cognossuda in tutt el mond e in tucc i sò variant grazie a la soa fama.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
La legénda la cunta su che in del giugn del 1889, per onorà la Regina d'Italia, Margherita de Savoia, el coeugh Raffaele Esposito de la Pizzeria Brandi l’ha inventàa ‘na una pitànza e l’ha ciamada pròppi Pizza Margherita[2] (con riferiment al fatt che la paròlla "pizza", che la conosseva nissùn ai quèj temp là, foeura che ind la città de Napuli, la designava aquas semper i tort dolz), indoe i condiment salaa che gh’eren capità tra i man, tomates, mozzarèlla e basilich, rappresentaven addirittura pròppi i color de la bandera italiana.
Second di studi filologich de pòcch temp fa, però, la stòria de la pizza Margherita pareggiada la primma vòlta del “Brandi” la sarìss on “fals stòrich". El filologo Emanuele Rocco, ind del second volumm del liber Usi e costumi di Napoli e contorni descritti e dipinti del Francesco De Bourcard miss foeura in del 1858, l’ha scrivùu de vari combinazion de condiment con diversi ingredient ch’infra de lor gh’hinn basilich, “tomates” e “fètt suttil de mozzarèlla”[3]: [4]: La mozzarèlla la vegniva tajada a fètt suttil, despòst in su la salsa de tomates pròppi a forma de margherita, e poeu a se giontaven di foeuj de basilich.
Per de pù, giamò in del 1830, on cèrt "Riccio", in del liber Napoli, contorni e dintorni, l’eva descrivùu ‘na pizza fada su cont i tomates, la mozzarèlla e ‘l basilich.[5]
Note[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Mozzarella vs fiordilatte. La pizza non può più raccontarti una bufala. URL consultato in data 13 maggio 2014. (archiviato dall'url originale in data 9 agosto 2017)
- ↑ Arturo Iengo, Cucina Napoletana: 100 Recipes from Italy's Most Vibrant City (in en), New Holland Publishers, 2008. 1-84537-989-6 URL consultad: 27 maggio 2014.
- ↑ Francesco de Bourcard, Vol. II, pag. 124.
- ↑ citazion: “I pizz pussée ordinàri, o ben cont l'aj e l'òli, gh’hàn ‘me condiment l'òli, e de sora a ghe se spantegen, el saa, e poeu l'orighen e i fés d'aj trinciàa a tochèlitt. Di alter hinn quattàd de formagg grattàa e condìd cont el strutt, e donca ghe se mètt de sora ona quaj foeuja de basilich. Despèss al princippi ghe se gionta adrèe del pèss piccol, e poeu di fètt suttìj de mozzarèlla. Di vòlt a se usa el giambon tajàa a fètt, di (tomates), di arsell, ecc. Di vòlt con el doppiàa la pasta a sarà su la pizza el se fa su quèll che ’l ven ciamàa calzon ” da Francesco De Bourcard, Usi e costumi di Napoli e contorni descritti e dipinti”, Vol. II, pag. 124
- ↑ 120 anni della pizza (articolo di Repubblica). URL consultato in data 9 settembre 2011.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Francesco de Bourcard, Usi e costumi di Napoli, riedizione in copia anastatica, tiratura limitata a 999 copie, Napoli, Alberto Marotta [1866], 1965.


text:
Turr
Turr (Turro o Turro Milanese in Italian) l'è on quartee de Milan, situaa a nòrd-est del center. I primm notizi de la localitaa hinn del 1489. Duranta la Republega Cisalpina l'è staa tacaa, insema a alter 34 comun, al comun de Milan, ma quèsta union l'è durada domà fina al 1816 dij Austriach che voreven minga che Milan el fudess pussee grand de Vienna. L'è staa pròpri a Turr che el gh'ha avuu loeugh la sed del Govern Provisòri de Lombardia, che l'era nasuu dòpo i Cinqu Giornad de Milan del 1848.
Dòpo l'Unitaa Italiana el nòmm del comun l'è staa cambiaa de Turr in Turr Milanes e intel 1908 l'è staa tacaa al capploeugh lombard.
El sta vesin a la Martesana e l'è servii de la stazion de la metropolitana omònima.
Curiositaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Turr el vegn nomenaa in d'ona veggia canzon del grupp musegal milanes Elio e le Storie Tese, Alfieri, che'l dis:


text:
Selezzion del folball de la Polonia
La Selezzion del folball de la Polonia (Reprezentacja Polski w piłce nożnej mężczyzn in lengua local, sornomenada Biało-czerwoni) la rapresenta la Polonia en di competizzion del ballon e l'è gestida da la Federazione calcistica della Polonia. L'è dent a la UEFA e a la FIFA.
In pè del 1921, ol so mistar l'è Czesław Michniewicz e la sgiuga i partide in cà al Stadi Nazzional de Polonia.
Ligam da foeuraModifega
Oltar progetModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su nazionale di calcio della Polonia


text:
Il president da Gastro Grischun Franz Sepp Caluori (PCD) n'ha gì naginas schanzas cun sia idea d'introducir ina «patenta light» per ustieras ed ustiers. Il Cussegl grond ha refusà sia incumbensa cun 70 cunter 35 vuschs.
«Sche vus avais in problem, lura schliai sez quel»
Sche la branscha da gastronomia haja in problem, lura duai ella tschertgar schliaziuns e betg pretender novas leschas u agid dal chantun. Quai è stà il tenor durant la debatta en il Cussegl grond.
Deputadas e deputads han era crititgà ch'il president da Gastro Grischun vegnia schon puspè cun pretensiuns. Pir avant dus onns ha il Cussegl grond refusà sia proposta da puspè introducir la patenta d'ustiers. Quella ha il chantun Grischun abolì l'onn 1999.
Franz Sepp Caluori ha argumentà ch'i dovria enconuschientschas davart l'igiena. Actualmain perdian ils controlladers da victualias bler temp cun declerar ad ustieras ed ustiers las reglas e leschas.
Era la regenza grischuna fiss stada pronta d'adattar la lescha cun ina tala prescripziun. Ussa però resta tut sco enfin ussa.


text:
Corvs gronds èn multifars e ferm derasads en noss conturns. Ils utschels han in tscharvè ferm sviluppà e lur vita sociala cumplexa regorda al caracter da nus umans. En ses cudesch documentescha Heinrich Haller il grond utschè nair e dat in’invista en il fenomen da la vita dal corv grond.
«Corvun e Trabea»
Il 2015 èsi reussì al biolog da Zernez da stgaffir ina relaziun da confidenza cun in pèr da corvs gronds. El ha numnà els Corvun e Trabea.
Grazia ad els ha Haller pudì observar la vita dals dus utschels durant plirs onns. Il resultat da quellas observaziuns è in cudesch illustrà cun maletgs commovents ed ina preschentaziun d’in animal intelligent sin passa 200 paginas.


text:
Las sfidas èn quest’onn spezialmain grondas, di il nov directur da la DEZA, Manuel Sager. Pervi da tut ils conflicts e las crisas actualas eran l’onn 2014 radund 57 milliuns umans in fugia. Quai en uschè blers sco anc mai dapi la segunda guerra mundiala. L’agid umanitar stoppia era renconuscher en quest connex ses cunfins, e metter prioritads.
Collavuraziun tar conferenzas è impurtant
Tant pli impurtantas sajan perquai collavuraziuns internaziunals. La Svizra sa participescha quest onn a pliras grondas conferenzas internaziunalas da l'ONU per formular finamiras cuminaivlas.
DEZA vul investir dapli en pajais fragils
In focus spezial deditgescha la DEZA a pajais fragils. Quai vul dir, pajais che n’han naginas structuras statalas stablas pli pervi dals conflicts interns. Radund 40 pajais tutgan en questa categoria. En l’Afganistan u il Haiti per exempel manca vi da tut, e l'agid umanitar è savens l'unic sustegn che abitants da quests pajais tschiffan. La Svizra ha augmentà perquai ils ultims onns il sustegn per quests pajais fragils per 20%.
Furmaziun professiunala in ulteriur accent
Spezialmain quità fetscha la dischoccupaziun mundiala da giuvenils. Actualmain datti 75 milliuns giuvenils tranter 15 e 24 onns senza lavur, uschè blers sco anc mai. Gist pajais en svilup èn pertutgads fermamain, e las consequenzas d'ina tala dischoccupaziun sbuccan savens en frustraziun e violenza. La DEZA less perquai intensivar ses sforzs tar projects da furmaziun professiunala, tenor il model svizzer da giarsunadi.


text:
Mazà
Mazà, (nòm uficiàl en Italià: Mazzano) l'è 'n cümü de 12 222 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla periferìa orientàl, a 11 km de la cità de Brèsa.
El teretóre 'ndoche 'ncö gh'è 'l cümü de Mazà l'è stat abitàt zamò dei tép dei Romàni, come dimustràt de le làpidi e dei óter repèrcc de chèi tép là ritroàcc endèla zòna. El stès süfis -à del nòm del cümü el fa pensà segónt vergü a 'n urìgin romàna del abitàt.
Se tratàa fórse d'en nùcleo rüràl picinì, colocàt söndèna via romàna de 'na sèrta 'mportànsa, che de la antìca Brixia la minàa 'nvers el Lach de Gàrda e Verùna.
Le prìme nutìsie sö Mazà endèi docümèncc scriìcc, i è del 961 e del 1041. En chèste càrte se pàrla de Mazà come d'en "vicus".
El teretóre cumünàl el ciàpa la fùrma e la dimensù del dé d'encö quan che 'ndèl 1928 el vé tacàt ensèma al cümü de Silièrghe che de alùra l'è dientàda frasiù de Mazà. L'ótra frasiù de Mazà l'è Mölenèt.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Mazà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta.
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Cümü de Mazà l'è 'nzemelàt col cümü fransés de Saint-Germain-des-Fossés, sitüàt endèla Francia centràl endèl dipartimènt de l'Allier (Alvèrnia) a dés chilòmetri de Vichy. El züramét de fraternità che g'ha uficializàt el gemelàgio l'è stat fat endèl més de utùer del 2002 a Saint-Germain-des-Fossés e ai 25 de bril del 2003 a Mazà Töcc i agn, se fà 'n scàmbe 'ntra s·cècc dei du paés enzemelàcc che i vé ospitàcc de le famìe per fàga vizità 'l teretóre e la zòna 'ntùren.[2].
Dal 2010 l'amministraziù de Mazà, col sindec Maurizio Franzù, la gha piò ritignit de proseguer le relasiü e i raportcc col cümü fransés, el gha taiàt i solcc per la commissiü comunal del zemelàh.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ (FR) Sit del cümü de Saint-Germain-des-Fossés


text: Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; ArocTиHo CaлbBbeTTи; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; آگوستینو سالویهتی; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; اجوستينو سالڤيتى; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; Agostino Salvietti; actor italiano; ইতালীয় অভিনেতা; acteur italien; Itaalia näitleja; actor italianu (1882–1967); actor italià; italienischer Schauspieler; Italian actor; بازیگر ایتالیایی; italiensk skuespiller; actor italian; aisteoir Iodálach; italiensk skuespiller; italiensk skådespelare; italiensk skodespelar; שחקן איטלקי; Italiaans acteur (1882-1967); ممثل إيطالي; Italian actor (1882-1967); attore italiano; aktor italian; actor italiano; Italian actor; iTaлiйcbkий akTop; aktor italiano


text:
La Svizra saja cuntenta che la Corea dal Sid e la Corea dal Nord hajan puspè s'avischinà. E speria ch'ils discurs tranter las Coreas cuntinueschian er suenter ils gieus olimpics, ha cusseglier federal Alain Berset ditg a chaschunà da sia visita en la Corea dal Sid.
Quai che pertutga la relaziun tranter la Svizra e la Corea dal Sid èn tuttas dus delegaziuns da l'avis ch'ella saja buna. Quai cunzunt en il sectur da la scienza. E la Svizra ha confermà l'interess da prolungar la cunvegna da commerzi liber tranter ils pajais da l'Associaziun europeica da commerzi liber (EFTA) e la Corea dal Sid.
Proxima staziun: Pyeongchang
La proxima staziun per Alain Berset sin ses viadi en l'Asia è Pyeongchang. La sonda saira vegn el a s'inscuntrar per discurs bilaterals cun schefs da stadi e regenzas sco er cun organisaziuns internaziunalas. Plinavant vegn el a sustegnair ils atlets svizzers tar l'ina u l'autra cursa.
RR novitads 18:00


text:
Oreggia
L'oreggia (in bressan: oreccia, parnonzia IPA [o'rɛtʃɒ]) l'è l'orghen doperaa per scoltà.
A l'è bon de cattà ond sonor a partì di 20 Hz ai 20 KHz.
Fonzionament[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'oreggia, in sostanza, l'è on lavorà che 'l trasmett e 'l grandiss i cambiament de pression che riva tant 'me ond sonor.
L'è fada su de tre sezion: de foeura, de mezz e de dent.
Quella de foeura l'è fada su de l'oreggia de foeura e del canal. El canal l'è separaa de l'oreggia de mezz e de 'na membrana. In de l'oreggia de mezz a gh'è trii oss piscinitt che trasmetten i cambiament de pression a l'oreggia de dent. Quei trii oss i formen un sistema de lev faa su in manera de fà 'gnì grand la forza: i cambiament de pression hinn aumentaa de 30 a 60 voeult. L'oreggia de dent, infina, l'è impienida de liquid.
Per i vibrazion sonor l'è possibel passà oltra l'oreggia de foeura e de mezz e vess portaa a travers i oss direttament in de l'oreggia de dent.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla oreggia la riva del latin volgar auricula, derivaa del classegh auris, con l'istess significaa. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian orecchio, frances oreille, catalan e spagnoeu orella, cors arechja, normann ouothelle, ocitan aurelha, piemontes orija, portoghes orelha, romen ureche, sicilian aricchiu, venet récia, romanc ureglia, forlan orele).
El termen auris el se vesina anca a la radis germanega *auzon (cf. ingles ear, todesch ohr, olandes oor, danes øre, islandes eyra, norveges øyre, svedes öra), ai lengov baltegh (lituan ausis, letton auss) e al grech (aftì).


text:
Quai communitgescha la firma da perscrutaziun da martgà americana Gartner. I sa tractia da l'otgavel minus en roda, la pli lunga fasa da minus en l'istorgia da la branscha.
Il mund s’interessa uss per apparats mobils
Tenor l’analista Mikako Kitagawa da Gartner dettia dus problems principals: In è ch’ils consuments salvan pli ditg lur computers cun quai ch’els hajan er a disposiziun auters apparats sco tablets e smartphones. L’auter problem: En ils novs pajais industrials è l’interess per computers en general pitschen.
Lenovo e Hewlett-Packard quasi medemamain ferm
Tenor las analisas da Gartner ed in auter institut, IDC, è anc adina Lenovo da la China a la testa en il martgà da computers. Quai dentant mo anc stgarsamain. Lenovo aveva en il terz quartal 20,9% dal martgà Fertant ch’il concurrent american Hewlett-Packard (HP) aveva 20,4%.
RR novitads 11:00


text:
Per Nadine Fähndrich n'èsi oz betg ì sco planisà. En la segund davosa etappa al Tour de Ski è Fähndrich crudada or suenter ils mezfinals. Per Laurien Van der Graaff è il sprint gia stà a la fin suenter il quartfinal. Gudagnà la cursa ha la Svedaisa Linn Svahn, la dominatura dal sprint da questaa stagiun. En il classament general maina vinavant l'Americana Jessie Diggins.
Er tar ils umens hai dà entras Oskar Svensson ina victoria svedaisa. Svensson ha en il final battì lev surprendentamain il duo russ enturn Gleb Retivykh e Alexander Bolshunow. Roman Furger era gia crudà or suenter il quartfinal, Candide Pralong en il mezfinal.
Dario Cologna n'ha betg prendì part
Dario Cologna aveva decis da desister sin il quartfinal dal sprint ed uschia sin secundas da bonus al Tour de ski en la concurrenza da sprint a Val di Fiemme. Cologna è sa qualifitgà per ils quartfinals sco 17avel. Las temperaturas bassas dals ultims dis hajan strapatschà ses pulmun. Per pudair esser damaun cumplainamain efficazi a l'ascensiun sin l'Alpe Cermis, vul Cologna nizzegiar il suentermezdi da la sonda per la regeneraziun.


text:
Ulm
Artícule scritte 'n
sud-laziale/cominése
Gl ulm, (pl.) l'olma, è n'álbërë spëgliuand ë gl jènërë Ulmus, famiglia ë l'Ulmacëë (Ulmaceae). Šta da 65 mëlliun d'ann ngim'a la faccia ë la tèrra (da gl prëngipië ë gl Tërziarië). La rafios l'è quasc ndutt štrëchiat da l'Auròpa.
Nòm sciëndífëchë[cagna | cagna surgente]
Ulmus minor Miller (U. campestris Auct. non L.; U. carpinifolia Suckow).
Dëscrëzzion[cagna | cagna surgente]
Gl álbërë è ávëtë fin a 30 m. L'olma vècchië tiev la scòrza crëttata. Lë frunn suo allíttëchë e appëzzëtuat (2-3 x 3-5 cm), chë në përnucc ë 2 mm. Gl frutt chë suo tunn e chiatt (15-20 x 20-25 mm), tiev na scenna torn torn e náscënë prima ë lë frunn. Zë tròva dend a gl bbòsch e mmies a lë fratt, fin a 1.200 m.
Scërisc a fëbbrar e marz.


text:
Attents stoppian ils purs esser che han anc muvel en il liber, ha ditg Guolf Denoth schef guardiaselvaschina da il territori Engiadina Bassa/Val Müstair.
Para nagin urs da problems
Uschiglio na tractia quai betg d’in urs da problems, cunquai ch’el portia nagin emettur, ha ditg Denoth. Para n’è l’urs er betg per l’emprima giada en la Val Müstair. Gia la stad è l’urs vegni vis en la Val Müstair. L’urs sa mova stedi tranter l’Italia e la Svizra, il mument vegn observà sche l’urs fa er questa giada il medem.
RR novitads 12:00


text:
Lavur curta n'è nagina garanzia che tut las plazzas vegnan salvadas – er sche quai è la finamira da la lavur curta. Dentant er sut questa circumstanza dastga il patrun ed er la lavuranta ubain il lavurant visar la plazza, uschia l'experta da dretg da SRF, Gabriela Baumgartner. Sche la plazza vegn visada, lura crodan dentant ils daners per lavur curta – n'emporta betg sch'il patrun u la persuna sezza ha visà la plazza. Perquai ch'ils daners crodan po il patrun dentant pretender che la persuna ch'ha survegnì la visada u visà la plazza, lavura durant ils davos mais il temp da lavur ch'è fixà en il contract da lavur.
Daners da dischoccupaziun tenor paja avant lavur curta
Sch'ins na chatta nagina plazza e sto retrair daners da cassa da dischoccupaziun, lura survegn ins la cumpart dals daners tenor la paja ch'ins ha fixà en il contract avant la lavur curta. Sper quai èsi er probabel ch'ins survegn la paja cumplaina suenter la visada da la plazza, quai è dentant anc betg dal tut cler, cunquai ch'i na dat anc nagina sentenzia dal Tribunal federal, uschia Gabriela Baumgartner. Er sch'ins po pretender enavos la perdita da la paja durant la lavur curta n'è betg anc cler, er qua manca ina sentenzia.


text:
- Ils delegads da la USS han decidì l'iniziativa per ina 13avla renta.
- La decisiun è crudada a la radunanza a Berna.
- La suprastanza decida cura ch'i vegn cumenzà da rimnar las suttascripziuns.
L'iniziativa saja la resposta sin in problem da rentas che creschia ad in crescher. Las rentas tschessian mintg'onn e las contribuziuns en las cassas da pensiun s'augmentian en il medem mument.
Spezialmain problematica saja la situaziun da rentas tar las dunnas. Sch'ellas survegnian insumma ina renta da la cassa da pensiun saja quella en media be mez uschè auta sco quella dals umens.
Las rentas sajan snuaivel bassas, scriva l'uniun sindicala. La mesadad da las persunas ch'èn idas il 2017 en la pensiun, ston quintar cun pli pauc che 3'600 francs il mais (renta d'AVS e renta da la cassa da pensiun ensemen).
RR novitads 17:00


text:
Viola Amherd – Unterwegs mit der Verteidigungsministerin
Einzelheiten
GenerPolitica, Purtrets
Viola Amherd ist die erste Verteidigungsministerin der Schweiz. Angestrebt hat die ehemalige Briger Stadtpräsidentin und CVP-Nationalrätin dieses Amt nicht; die militärische Erfahrung fehlte ihr. Und mit der Beschaffung neuer Kampfjets steht gleich eine delikate Aufgabe vor ihr. «SRF DOK» hat die Walliser Bundesrätin zwei Jahre lang begleitet.
Christof Franzen
DOK (SRF)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.