text:
Champ da concentraziun Bergen-Belsen
Il Champ da concentraziun Bergen-Belsen è stà in champ da concentraziun dal temp dal naziunalsocialissem en la fracziun Belsen da la vischnanca Bergen en il circul Celle (provinza Hannover, oz Saxonia Inferiura).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il champ è sa furmà or da las baraccas ch’avevan dà alloschi fin il 1939 als lavurants occupads cun construir la plazza d’exercizi da truppa a Bergen. Dapi l’entschatta da la guerra ha l’armada tudestga transfurmà questas baraccas en in champ per praschuniers da guerra beltgs, franzos e pli tard er sovietics.
Il 1943 ha la SS surpiglià ina part dal champ ed ha fatg diever da quel sco ‹Champ da dimora› per «Gidieus da stgomi». Quai eran praschuniers gidieus che duevan vegnir barattads cunter internads civils tudestgs a l’exteriur. Pli tard è vegnì vitiers in champ dad umens ed in champ da dunnas per praschuniers d’auters champs da concentraziun ch’eran malsauns e betg abels da lavurar. A partir dal mars 1944 han ins transferì a Bergen-Belsen ulteriurs dieschmillis praschuniers or da champs da concentraziun che sa chattavan datiers da la front.
Fin la liberaziun dal champ tras truppas britannicas ils 15 d’avrigl 1945 èn morts en il champ da concentraziun almain 52 000 praschuniers pervi da las cundiziuns d’arrest. Per millis ha Bergen-Belsen er furmà ina staziun da transit sin via en ils champs d’extirpaziun.[1]
Champ da praschuniers da guerra e santeri[modifitgar | modifitgar il code]
Per la construcziun da la plazza d’exercizi da truppa a Bergen avev’ins erigì l’onn 1935 en il guaud vischinant in champ da baraccas per ils lavurers da construcziun (‹Heeresneubaulager Bergen-Belsen›). L’onn 1940 ha l’armada tudestga internà en quel 600 praschuniers da guerra franzos e beltgs.[2] Il matg/zercladur 1941 è il lieu vegnì schlargià ad in champ da caserna e lazaret per praschuniers da guerra sovietics ed ha survegnì il num ‹Kriegsgefangenen-Mannschafts-Stammlager XI C, 311›, curt ‹Stalag XI C, 311›.[3] Fin l’atun 1941 han ins internà là dapli che 21 000 praschuniers da guerra sovietics. Baraccas d’alloschi n’eran strusch avant maun; perquai stuevan ils praschuniers viver sut tschiel avert, en taunas e chamonas da feglia.[4] Fin la primavaira 1942 èn radund 14 000 dals praschuniers morts da la fom, da la fradaglia e da malsognas. Els èn vegnids sepulids, per ordinari en fossas communablas, sin in santeri ch’è situà radund 600 meters davent dal champ (‹Sowjetische Kriegsgräberstätte Bergen-Lohheide, Hörsten›). Tranter il 1941 ed il 1945 han ins sutterrà qua las baras da 19 580 praschuniers da guerra sovietics e 142 internads militars talians. En diesch ulteriuras fossas singulas èn vegnids sepulids militars d’auters stadis; trais da quels han pudì vegnir identifitgads sco praschuniers da guerra polonais.[5]
L’avrigl 1943 ha l’armada surlaschà la part meridiunala da l’areal a la SS. Quella ha erigì qua il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. La part dal champ ch’era restada sut ses commando ha la Wehrmacht nizzegià vinavant sco lazaret per praschuniers da guerra sovietics (sut il num ‹Stalag XI B Fallingbostel Zweiglager Bergen-Belsen›). Tranter il fanadur 1944 e mez schaner 1945 èn er vegnids tractads là radund 800 internads militars talians. Ultra da quai han ins alloschà tranter l’october/november 1944 e mez schaner 1945 ca. 1000 schuldads da l’armada polonaisa. Mez schaner è il lazaret vegnì schlià e l’areal è vegnì surpiglià da la SS.[6]
Champ da dimora Bergen-Belsen[modifitgar | modifitgar il code]
Sco Champ da dimora ha figurà tranter la fin zercladur 1943 ed il december 1944 quella part dal champ ch’era vegnida transferida a l’administraziun economica da la SS. Quest champ avev’ins l’emprim fundà sco ‹Zivilinterniertenlager Bergen-Belsen› ch'era reservà surtut per Gidieus che pudevan servir sco stgomi per civilists tudestgs («Gidieus da stgomi»). Bainspert ha la SS però midà il num; tenor la Convenziun da Genevra stuevan champs d’internads civils numnadamain esser accessibels a cumissiuns internaziunalas, e quai vulev’ins evitar.[7]
Durant la Segunda Guerra mundiala han ils stadis cumpigliads barattà repetidamain internads civils cunter burgais da l’atgna naziunalitad ch’eran internads en il stadi inimi. Remartgabel è però en quest cas ch’ils naziunalsocialists mettevan er a disposiziun Gidieus per in tal stgomi, e quai d’in temp che Gidieus vegnivan mazzads en massa en ils champs d’extirpaziun.
Planisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Gia il december 1941 e puspè il november 1942 aveva il Reichsführer SS Heinrich Himmler laschà barattar internads civils tudestgs (che derivavan oriundamain da la Palestina e ch’eran vegnids internads dals Brits en l’Australia) cunter Gidieus cun pass britannic. Ils uffizis tudestgs responsabels avevan l’intenziun d’excluder 30 000 Gidieus da la deportaziun en l’ost, numnadamain tals cun pass da stadis inimis u cun relaziuns da parentella, politicas u commerzialas en tals pajais. Quels vulev'ins concentrar en in champ nua ch’els stevan a disposiziun per il stgomi cunter Tudestgs internads. Himmler è revegnì a quest plan ed ha ordinà per la primavaira 1943 d’eriger in champ per 10 000 Gidieus che vegnivan en dumonda sco persunas da stgomi u sco med da pressiun per acquistar devisas e materias primas. Ulteriurs internads eran burgais da stadis neutrals u alliads e duevan servir sco pegn per garantir in bun depurtament da quests stadis.
Per endrizzar quest champ spezial han ins separà ina part dal champ da praschuniers da guerra ‹Stalag XI C, 311›; quest ultim serviva uss be pli sco lazaret per praschuniers da guerra sovietics da la regiun ed ha mantegnì questa funcziun fin il 1945.
A partir da mez fanadur 1943 èn arrivads en il Champ da dimora ils emprims Gidieus polonais. La gronda part dad els avevan pass u certificats da naziunalitad da stadis latinamericans resp. permissiuns d’entrada per la Palestina. En questas duas regiuns eran internads dapi l’entschatta da la guerra burgais tudestgs; ed en l’entir intschess che steva sut domini dals Tudestgs na devi or da questas regiuns strusch persunas da derivanza betg gidieua.[8]
Sutdivisiun dal Champ da dimora[modifitgar | modifitgar il code]
In commando da construcziun da 600 praschuniers è vegnì alloschà en in ‹Champ da praschuniers› separà ch’ha existì fin l’entschatta favrer 1944. Il Champ da dimora sez era sutdividì en quatter partiziuns ch’eran separadas ina da l’autra tras saivs. Las gruppas ch’eran empraschunadas là eran isoladas ina da l’autra e vegnivan tractadas differentamain.[9] Manader dal champ è stà fin il december 1944 SS-Hauptsturmführer Adolf Haas.
‹Champ da staila›[modifitgar | modifitgar il code]
En il ‹Champ da staila› eran internads fin la fin fanadur 1944 radund 4100 «Gidieus da stgomi», tranter quels Gidieus da Saloniki, set transports da Westerbork, Gidieus da l’Africa dal Nord, pitschnas gruppas da Gidieus franzos sco er Gidieus jugoslavs ed albanais da Zagreb. Qua – sco en autras parts dal champ – devi er famiglias cun uffants. Ils internads purtavan vestgadira civila cun cusì si la staila dals Gidieus, perquai il num ‹Champ da staila›. Quests Gidieus vegnivan nutrids insuffizientamain ed eran obligads da prestar lavur; savens avevan els da prender dapart chalzers vegls.
Da quests Gidieus da stgomi è be ina pitschna part vegnida libra tras barat. La fin d'avrigl 1944 èn 222 persunas emigradas en rom d’in stgomi cun la Palestina. 136 persunas cun pass da stadis latinamericans han pudì emigrar il schaner 1945 sur la Svizra; auters han ins retegnì en il champ d’internament da Biberach, damai ch’i na stevan betg a disposiziun avunda internads tudestgs per il stgomi.
‹Champ dals neutrals›[modifitgar | modifitgar il code]
En il ‹Champ dals neutrals› per Gidieus or da stadis neutrals vivevan tranter 250 e 360 persunas; sper Portugais ed Argentins eran quai surtut Spagnols e Tircs. Las cundiziuns da viver eran marcantamain meglras ch’en il ‹Champ da staila›. Ils 4 da mars 1945 han 105 Gidieus da naziunalitad tirca pudì emigrar sur la Svezia.
‹Champ spezial›[modifitgar | modifitgar il code]
En il ‹Champ spezial› sa chattavan radund 350 Gidieus da differenta naziunalitad ch’eran vegnids deportads or da la Pologna. Apparentamain eran quels spartids dal ‹Champ da staila› per evitar contacts tranter ils Gidieus da la Pologna ed ils Gidieus da l’Europa dal Vest. Quests ultims avevan numnadamain be paucas enconuschientschas davart ils champs d’extirpaziun en l’ost da la Pologna. Per quest motiv na vegnivan ils praschuniers en il ‹Champ spezial› er betg engaschads en ils commandos da lavur.
‹Champ dals Ungarais›[modifitgar | modifitgar il code]
En il ‹Champ dals Ungarais› eran mess en arrest dapi ils 8 da fanadur 1944 1683 Gidieus ungarais. Questa «gruppa da Kasztner» han ins relaschà en Svizra cunter devisas e rauba sco café criv (ils 20 d’avust 1944 resp. ils 25 da schaner 1945). Ils 7 da december 1944 èn arrivads 2200 Gidieus ungarais or dal Champ da lavur Strasshof sper Vienna; pervi da lur «posiziun privilegiada» na duevan quels betg vegnir transportads ad Auschwitz.[10]
Il destin dals praschuniers da stgomi gidieus[modifitgar | modifitgar il code]
Tut en tut han ins manà ils onns 1943/1944 stgars 14 700 praschuniers gidieus en il Champ da dimora Bergen-Belsen. Da quels èn radund 2560 vegnids libers tras barat.[11] Per ina gruppa ca. tuttina gronda ha Bergen-Belsen be furmà ina staziun intermediara sin via en ils champs d’extirpaziun, perquai che lur certificats da naziunalitad u permissiuns d’entrada en il pajais n’èn betg vegnids renconuschids. La gronda part dals Gidieus ch’eran internads en il Champ da dimora han ins tegnì vinavant a ferm en il champ sco preziusa «massa da tractativas», e quai fin ils ultims dis da guerra. Ils ultims mais da guerra na pon ins però betg pli discurrer d’in tractament privilegià.
Tranter ils 6 ed ils 11 d’avrigl 1945 èn radund 7000 Gidieus – ils «praschuniers da stgomi» restants – vegnids transportads cun trais trens en direcziun da Theresienstadt; ins sperava che quels possian esser nizzaivels tar eventualas tractativas cun ils Brits ed Americans. Be in dals trens ha cuntanschì ses lieu da destinaziun. L’ultim dals trais trens è errà duas emnas tras l’entira Germania ed è la finala sa fermà en vischinanza da la vischnanca Tröbitz (Brandenburg). Là en ils praschuniers vegnids liberads ils 23 d’avrigl 1945 da truppas da l’Armada cotschna. 550 passagiers da quest «tren pers» n’han betg survivì il viadi.
Champ da concentraziun Bergen-Belsen[modifitgar | modifitgar il code]
A partir dal mars 1944 han ins recepì a Bergen-Belsen praschuniers ch’eran vegnids zavrads en auters champs sco «betg pli abels da lavurar»; ils «Gidieus da stgomi» èn vegnids redistribuids sin autras baraccas. Questa part da l’anteriur Champ da praschuniers ch'ins ha schlargià cuntinuadamain sa numnava uss en il jargon eufemistic da la SS «Champ da restabiliment».[12] En vardad mancavan però il sustegn medicinal necessari ed in nutriment suffizient per pudair restabilir ils pazients. Blers praschuniers èn vegnids assassinads cun injectar substanzas da tissi u èn daventads l’unfrenda da praschuniers-funcziunaris criminals, il terror dals quals vegniva tolerà da la SS.[13]
A partir da l’avust 1944 ha il champ survegnì ina terza funcziun sco ‹Champ da collocaziun› u ‹Champ da transit›. Quel serviva a las firmas d’armament sco lieu central per eleger lavurantas sfurzadas adattadas.[14] Pliras milli dunnas polonaisas «aricas», per part cun uffants, èn vegnidas plazzadas en tendas sin ina surfatscha libra. Curt suenter èn arrivadas milli dunnas d’Auschwitz. L’atun ha in stemprà destruì las tendas. Fin che novas baraccas èn stadas construidas, han ils praschuniers stuì star ensemen en ils quartiers e magazins existents. Fin la liberaziun da Bergen-Belsen èn passadas radund 12 500 dunnas tras quest champ da transit; da quellas han ins transportà vinavant radund 10 000 en champs exteriurs per prestar lavur sfurzada. En questa part dal champ èn er arrivadas Anne Frank, Hannah Pick-Goslar e l’orchester da mattatschas d’Auschwitz.[15]
A partir dal december 1944 èn arrivads adina dapli transports d’evacuaziun or da champs da concentraziun che sa chattavan datiers da la front. Perquai han ins er integrà en il champ il lazaret da praschuniers da guerra che vegniva administrà da la Wehrmacht; a partir dal schaner 1945 è quel vegnì manà sco ‹Grond champ da dunnas›.
Tranter il december 1944 ed il mars 1945 èn arrivads praschuniers masculins malsauns e spussads or da divers auters champs da concentraziun: 6000 fin 7000 da Sachsenhausen, 5000 fin 6000 da champs exteriurs da Buchenwald ed ulteriurs dal Champ da concentraziun Dora-Mittelbau resp. dals champs exteriurs dals champs da concentraziun Natzweiler e Flossenbürg. En intginas baraccas dal ‹Champ da praschuniers II› sa chattavan 1500 persunas; igl eran avant maun ni lingias d’aua ni pussaivladads da sa lavar.
Il december 1944 aveva il champ, che steva uss sut il commando da SS-Hauptsturmführer Josef Kramer, 15 257 cussedents e vegniva manà da l’administraziun economica da la SS uffizialmain sco ‹Champ da concentraziun Bergen-Belsen›. Ulteriurs «trens d’evacuaziun» or da champs che sa chattavan datiers da la front èn arrivads in suenter l’auter. Las pussaivladads da dimora, ils indrizs sanitars e l’alimentaziun eran dal tuttafatg insuffizients. Igl èn proruttas epidemias ed a la fin na devi nagut da mangiar pli.
Co ch’il champ è stà occupà ils ultims mais sa lascha reconstruir be a moda approximativa. Il prim da schaner 1945 sa chattavan 18 465 praschuniers en il champ, ils 15 da schaner 22 286, il prim da mars 41 520, ils 15 da mars 45 117. Be il mars 1945 han ins dumbrà a Bergen-Belsen 18 168 morts. La mort en massa ha er cuntinuà suenter la liberaziun dal champ.[16]
Fin ils onns 1990 cursavan en publicaziuns anglofonas indicaziuns memia autas areguard il dumber da praschuniers e da mortoris a Bergen-Belsen. Da l’autra vart han snegaders dal holocaust polemisà cunter «exageraziuns ed engions sapientivs» ed han inditgà, senza numnar funtaunas, il dumber da 7000 mortoris fin la liberaziun.[17] En il fratemp han retschertgas minuziusas manà a cifras fundadas. Las truppas britannicas èn fruntadas sin radund 60 0000 praschuniers. Radund 14 000 dad els èn morts pir suenter la liberaziun. Il dumber total dals mortoris a Bergen-Belsen (incl. quests 14 000) vegn calculà cun 50 000. Il dumber total da tut ils praschuniers a Bergen-Belsen vegn stimà sin 110 000 fin 120 000. Questa cifra cumpiglia er ils praschuniers, per ils quals il champ ha be furmà ina staziun transitorica.[18]
Champs exteriurs[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il Champ da concentraziun Bergen-Belsen tutgavan temporarmain trais champs exteriurs. En il Champ exteriur Benefeld lavuravan il settember/october 1944 ca. 600 Gidieuas da la Pologna per la fabrica da material explosiv Eibia. En il Champ exteriur Hambühren (er numnà Hambühren-Ovelgönne ubain Waldeslust) han radund 400 dunnas gidieuas lavurà da l’avust 1944 fin l’entschatta favrer 1945 en la construcziun sut terra d’ina salina, en la montascha da binaris e tar la construcziun da baraccas. En il Champ exteriur Unterlüss (er numnà Tannenberg) han lavurà tranter la fin avust 1944 e mez avrigl 1945 fin a 900 dunnas en la construcziun da vias e da binaris sco er per part en ina fabrica da muniziun.[19]
Liberaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Transports en direcziun Theresienstadt[modifitgar | modifitgar il code]
S’avischinond truppas britannicas al champ, han ins tramess tranter ils 6 ed ils 11 d’avrigl 1945 trais trens cun en tut radund 6800 praschuniers gidieus en direcziun dal champ da concentraziun Theresienstadt.[20] La finamira era che nagins praschuniers or da champs da concentraziun vegnian en ils mauns dals Brits. Il lieu da destinaziun Theresienstadt ha però be cuntanschì il segund tren; il terz da quests trais transports vegn numnà il «tren pers» (cf. survart).
Armistizi local / surdada dal champ als Brits[modifitgar | modifitgar il code]
En in’acziun sco ch’ella n’aveva betg anc gì lieu fin qua è vegnì negozià la notg dals 12 sin ils 13 d’avrigl 1945 in armistizi local tranter la Wehrmacht e las truppas britannicas ch’avanzavan.[21] Pervi da l’epidemia da tifus che furiava en il champ n’eri betg pussaivel d’evacuar quel e Himmler aveva dà ses consentiment da surdar il champ senza cumbat. Als schuldads da la Wehrmacht che duevan segirar il champ e las casernas da la plazza d’exercizi da truppa fin la surdada, han ins empermess ch’els possian sa retrair libramain; areguard il persunal da guardia da la SS n’era questa empermischun betg formulada a moda evidenta.
Ils 15 d’avrigl ha gì lieu la surdada dal territori neutralisà, sin il qual sa chattavan anc radund 60 000 praschuniers spussads. Ils liberaturs han chattà in grond dumber da morts betg sepulids e d’umans grev malsauns smagrids fin sin l’ossa. Bergen-Belsen è perquai daventà in simbol per las terriblas orrurs e la barbaria inumana dal sistem dals champs da concentraziun naziunalsocialistics; quai vala surtut per la Gronda Britannia, damai che truppas britannicas han liberà il champ e mess ad ir las mesiras da salvament per ils survivents.[22]
Il medi militar britannic Hugh Llewelyn Glyn Hughes ch’ha pli tard manà las mesiras da salvament e da reabilitaziun, ha scrit: «Nagin rapport e nagina fotografia èn abels d’illustrar suffizientamain il snuaivel aspect ch’è sa preschentà sin il territori dal champ. (...) En divers lieus eran las baras mantunadas a plunas da differenta autezza. (...) Dapertut en il champ giaschevan corps umans en decumposiziun. (...) [Las baraccas] eran fullanadas cun praschuniers en tut ils stadis da spussada e malsogna.»[23]
Tar la surdada dal champ hai dà divers incaps: Commembers ungarais da la Wehrmacht incaricads cun il servetsch da guardia han sajettà sin praschuniers fomentads ch’empruvavan da sblundregiar ils magazins. Da l’autra vart èn praschuniers-funcziunaris vegnids bastunads e sturnids.[24] Ils 17 d’avrigl è in’unitad da sanitad pli gronda arrivada en il champ. Il medem di è il persunal dal champ vegnì mess a ferm ed alloschà en tendas sper il champ da concentraziun. La finala han ils umens da la SS ed ils commembers feminins dals servetschs auxiliars da la SS stuì gidar a sepulir en fossas communablas las millis baras che sa chattavan sin l’entir champ.[25] Las baraccas impestadas èn vegnidas rumidas successivamain fin mez matg e silsuenter brischadas.
Commemoraziun, lazaret d’urgenza, champ da Displaced Person (DP) per ils survivents[modifitgar | modifitgar il code]
En rom d’in servetsch divin ecumenic han survivents dal Champ da concentraziun Bergen-Belsen erigì ils 16 d’avrigl 1945, in di suenter lur liberaziun, ina simpla crusch da badugn ed han commemorà ils uffants, las dunnas ed ils umens ch’èn vegnids mazzads.
Al medem lieu sco l’avrigl han survivents polonais – che vivevan uss en las anteriuras casernas da Bergen-Hohne – remplazzà ils 2 da november 1945 l’anteriura crusch da badugn tras ina pli gronda crusch da lain. Quella è bain vegnida remplazzada pliras giadas en il decurs dals onns, ma uschiglio è ella sa mantegnida fin oz en la medema furma e grondezza.
Ils survivents dal Champ da concentraziun Bergen-Belsen han ins alloschà en casernas da la Wehrmacht vischinantas. Quellas han ins endrizzà sco lazarets d’urgenza per pudair porscher la tgira ed il sustegn medicinal necessari. Da quai è sa sviluppà pli tard in ospital regular per ils anteriurs praschuniers/Displaced Persons (DP). Malgrà tutta premura èn anc morts radund 14 000 dals anteriurs praschuniers. Il champ polonais è vegnì schlià la stad 1946. Suenter la fundaziun dal stadi Israel l’onn 1948 han ils Gidieus pudì emigrar en pitschens contingents. Il champ da Gidieus han ins serrà il 1951.
Process da Bergen-Belsen[modifitgar | modifitgar il code]
Encunter 45 commembers da l’anteriura squadra dal champ ha in tribunal britannic fatg tranter ils 17 da settember ed ils 17 da november 1945 a Lüneburg l’uschenumnà process da Bergen-Belsen. Quel è ì a fin cun 11 sentenzias da mort, in chasti d’arrest a vita duranta, 18 chastis d’arrest e 15 decleraziuns d’innocenza.[26]
Enconuschents praschuniers[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils praschuniers ils pli enconuschents tutgan sper Anne Frank e sia sora Margot l’anteriur primminister da Braunschweig Heinrich Jasper, ils scripturs Jean Améry, Anita Lasker-Wallfisch e Josef Čapek, il medi e psichiater Leopold Szondi, il deputà al Reichstag Julius Adler sco er il giurist Paul Dienstag ed il cumbattant da la resistenza Ernst Grube. Il bab dal reschissur Roberto Benigni è medemamain stà arrestà in temp en il champ; il film ‹La vita è bella› sa basa tranter auter sin questas experientschas. Be tschintg dis avant la liberaziun è morta Hélène Berr; ella è vegnida enconuschenta pervi da sias notizias or dal temp da l’occupaziun tudestga a Paris che regordan al ‹Diari dad Anne Frank›.
Per ils omosexuals ch’èn stads internads u ch’èn morts a Bergen-Belsen è pir vegnì installà il 1999 ina tavla al pe da la paraid commemorativa. In’exposiziun permanenta al lieu regorda al destin da las unfrendas omosexualas dal naziunalsocialissem.
Hetty Werkendam ha survivì cun ses dus frars Jacky e Max en la chasa d’uffants da Bergen-Belsen grazia a l’agid da la sora Luba Frederick; pli tard ha el descrit sias experientschas en il cudesch ‹Wir Kinder von Bergen-Belsen›. Sora Luba ha spendrà la vita a bundant 40 uffants ch’eran internads en la chasa d’uffants a Bergen-Belsen. Ella è vegnida enconuschenta sco l’‹anghel da Bergen-Belsen›; per ses servetschs umanitars l’ha regina Beatrix da l’Ollanda onurà il 1995.
Persunal[modifitgar | modifitgar il code]
Al persunal dal champ da la SS han tranter auter appartegnì:[27]
- Adolf Haas, cumandant dal champ fin il december 1944
- Franz Xaver Trenkle, manader dal champ da fermanza preventiva da la primavaira 1944 fin il schaner 1945
- Josef Kramer, cumandant dal champ da concentraziun a partir dal prim da december 1944 fin la liberaziun tras truppas alliadas
- Franz Hössler, vicecumandant dal champ da concentraziun a partir da l’avrigl 1945 fin la liberaziun tras truppas alliadas
- Fritz Klein, medi dal champ
- Irma Grese, manadra dal servetsch da lavur il mars ed avrigl 1945
- Elisabeth Volkenrath
- Johanna Bormann
Lieus commemorativs[modifitgar | modifitgar il code]
Rampa da chargiar[modifitgar | modifitgar il code]
Sin la via L 298 da Bergen en direcziun Belsen maina ca. a mesa distanza ina punt sur la lingia da viafier. Gist suenter la punt sa chatta da vart sanestra sin il parcadi in monument commemorativ ch’è vegnì inaugurà il 2008. Quel duai reguardar a la rampa da viafier vischina, sin la quala arrivavan ils praschuniers dal champ da concentraziun. Els vegnivan transportads fin qua cun il tren e stuevan alura marschar a pe fin en il champ (ca. 5 fin 6 km). Davent dal parcadi maina ina senda signalisada fin a la rampa. Là han ins plazzà il 2002 sco simbol in vagun da vitgira istoric. Ina part da la rampa e dal binari era gia vegnì mess l’onn 2000 sut protecziun da monuments.
Chasa dal silenzi[modifitgar | modifitgar il code]
A l’ur dal territori dal champ istoric sa chatta la Chasa dal silenzi (‹Haus der Stille›). I sa tracta d’ina «sculptura transibla» ch’è vegnida stgaffida tenor plans dad Ingema Reuter e Gerd Winner ed inaugurada il 2000.
Pli baud avevan visitaders adina puspè rendì attent ch’i duvrass ina pussaivladad da meditaziun suenter esser passà tras il champ. Sin il territori dal champ sez na devi naginas restanzas d’edifizis da l’anteriur champ da concentraziun ch’ins avess pudì trair a niz. En pli derivan la paraid cun las inscripziuns, l’obelisc, la crusch da lain polonaisa ed il crap commemorativ gidieu dal temp gist suenter la guerra. Perquai han ins vulì stgaffir in edifizi modern che correspunda a la moda da commemorar d’ozendi. I sa tracta ch’ina chasa da fier, vaider e granit che regorda ad ina chapella. Ina glisch moderada e tuttina clera croda sin ina maisa che sa chatta en la part davant. Ins ha desistì sapientivamain d’ina simbolica religiusa u confessiunala. Sin la maisa sa chattan blers craps, cedels, chandailas ed auters objects da commemoraziun che vegnan deponids dals visitaders.
Center da documentaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2007 han ins avert in center da documentaziun davart il Champ da concentraziun da Bergen-Belsen cun ina surfatscha d’exposiziun da 1500 m². En l’exposiziun permanenta vegnan mussads documents e fotos or dals differents champs da Bergen-Belsen. Ultra da quai rapportan survivents en scenas da video davart lur uffanza e giuventetgna, la famiglia e lur patria sco er la vita durant e suenter la deportaziun resp. praschunia. Mussadas vegnan er las datas da vita e fotos d’umans che n’han betg survivì il champ. Plinavant rapportan abitants dals vitgs vischinants davart il temp dal naziunalsocialissem. Il palantschieu dal center da documentaziun cuntegna vitrinas che mussan objects da diever ch’ins ha chattà en las baraccas u sin l’areal dal champ. Suenter la liberaziun dal Champ da concentraziun Bergen-Belsen ha l’Army Film and Photographic Unit (AFPU) da la Gronda Britannia documentà la situaziun al lieu sin 33 rollas da film e fatg 200 fotografias; ina part da quest material vegn medemamain mussà en l’exposiziun.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Gesamtchronologie des KZ Bergen-Belsen und der heutigen Gedenkstätte.
- ↑ Das leerstehende Barackenlager wurde für Kriegsgefangene genutzt, sin bergen-belsen.stiftung-ng.de.
- ↑ Stalag XI C sin www.relikte.com.
- ↑ Cf. latiers l’ovra da basa da Rolf Keller: Sowjetische Kriegsgefangene im Deutschen Reich. Göttingen 2011.
- ↑ Indicaziuns dal Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge.
- ↑ Bergen-Belsen. Historischer Ort und Gedenkstätte. Celle 2010, cronologia p. 8s., p. 12–19.
- ↑ Eberhard Kolb: Bergen-Belsen 1943–1945, document p. 131.
- ↑ Rainer Schulze: ‹Rettungsbemühungen›. Anmerkungen zu einem schwierigen Thema der Zeitgeschichte. En: KZ-Gedenkstätte Neuengamme (ed.): Hilfe oder Handel? Bremen 2007, ISBN 978-3-86108-874-5, p. 11.
- ↑ Las indicaziuns e cifras che suondan tenor Eberhard Kolb: Bergen-Belsen 1943–1945….
- ↑ Alexandra-Eileen Wenck: Zwischen Menschenhandel und Endlösung… Paderborn 2000, ISBN 3-506-77511-1, p. 335.
- ↑ Rainer Schulze: Rettungsbemühungen…, ISBN 978-3-86108-874-5, p. 14.
- ↑ Eberhard Kolb: Bergen-Belsen 1943–1945…, p. 38.
- ↑ Eberhard Kolb: Bergen-Belsen 1943–1945…, p. 37.
- ↑ Alexandra-Eileen Wenck: Zwischen Menschenhandel…, p. 343.
- ↑ Alexandra-Eileen Wenck: Zwischen Menschenhandel…, p. 346.
- ↑ Cifras tenor Eberhard Kolb: Bergen-Belsen 1943–1945…, p. 43s.
- ↑ Hellmut Diwald: Geschichte der Deutschen. Francfurt a.M. 1978, ISBN 3-549-05801-2, p. 164.
- ↑ Arnold Jürgens, Thomas Rahe: Zur Statistik des Konzentrationslagers Bergen-Belsen – Quellengrundlage, methodische Probleme und neue statistische Daten. En: KZ-Gedenkstätte Neuengamme (ed.): Die frühen Nachkriegsprozesse. Bremen 1997, ISBN 3-86108-322-1, p. 140s.
- ↑ Thomas Rahe: Außenlager von Bergen-Belsen. En: Wolfgang Benz, Barbara Distel: Der Ort des Terrors. Tom 7, Minca 2008, p. 219s.
- ↑ Eberhard Kolb: Bergen Belsen 1943–1945. Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1986, p. 72.
- ↑ Eberhard Kolb: Bergen-Belsen…, p. 51.
- ↑ Eberhard Kolb: Bergen-Belsen 1943–1945. Vom ‹Aufenthaltslager› zum Konzentrationslager 1943–1945. Göttingen 2002, ISBN 3-525-36264-1, p. 7.
- ↑ Eberhard Kolb: Bergen-Belsen…, p. 52.
- ↑ Eberhard Kolb: Bergen-Belsen…, p. 53.
- ↑ Karin Orth: Die Konzentrationslager-SS. Minca 2004, p. 266s.
- ↑ Belsen Trial, sin: www.jewishvirtuallibrary.org.
- ↑ bergenbelsen.co.uk.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Publicaziuns dal lieu commemorativ davart il champ da concentraziun
- Bergen-Belsen. Historischer Ort und Gedenkstätte. Ed.: Stiftung niedersächsische Gedenkstätten / Gedenkstätte Bergen-Belsen, Celle 2009, ISBN 978-3-9811617-8-6.
- Bergen-Belsen: Kriegsgefangenenlager 1940–1945, Konzentrationslager 1943–1945, Displaced Persons Camp 1945–1950. Catalog da l’exposiziun permanenta. Stiftung Niedersächsische Gedenkstätten, Wallstein-Verlag, Göttingen 2009, ISBN 978-3-8353-0612-7.
- Die Topografie des Lagers Bergen-Belsen: sechs Karten. Stiftung Niedersächsische Gedenkstätten, Gedenkstätte Bergen-Belsen, 2008, ISBN 978-3-9811617-5-5.
- Gedenkbuch: Häftlinge des Konzentrationslagers Bergen-Belsen. Stiftung Niedersächsische Gedenkstätten, Gedenkstätte Bergen-Belsen 2005.
- Konzentrationslager Bergen-Belsen. Berichte und Dokumente. Elegids e commentads da Rolf Keller, Wolfgang Marienfeld e.a. Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1995, ISBN 3-525-35488-6.
Ulteriuras publicaziuns
- Hans-Dieter Arntz: Der letzte Judenälteste von Bergen-Belsen. Helios Verlag, Aachen 2012, ISBN 978-3-86933-082-2.
- Susanne Bardgett, David Cesarani: Belsen 1945. New Historical Perspectives. Vallentine Mitchell, Middlesex 2006, ISBN 0-85303-716-7 ed ISBN 0-85303-717-5.
- Wolfgang Benz, Barbara Distel (ed.): Der Ort des Terrors. Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Tom 7: Wewelsburg, Majdanek, Arbeitsdorf, Herzogenbusch (Vught), Bergen-Belsen, Mittelbau-Dora. C.H. Beck, Minca 2008, ISBN 978-3-406-52967-2.
- Juliane Hummel: Immobile Erinnerung: Der Bau und die baulichen Reste des Kriegsgefangenen- und Konzentrationslagers Bergen-Belsen. En: Wilfried Wiedemann, Joachim Wolschke-Bulmahn (ed.): Landschaft und Gedächtnis: Bergen-Belsen, Esterwegen, Falstad, Majdanek. Minca 2011, ISBN 978-3-89975-268-7, p. 103–124.
- Eberhard Kolb: Bergen-Belsen. Vom ‹Aufenthaltslager› zum Konzentrationslager 1943–1945. 6avla ediziun repassada. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2002, ISBN 3-525-36184-X.
- Alexandra-Eileen Wenck: Zwischen Menschenhandel und ‹Endlösung›. Das Konzentrationslager Bergen-Belsen. Ferdinand Schöningh, Paderborn e.a. 2000, ISBN 3-506-77511-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Lieu commemorativ Bergen-Belsen
- Verzeichnis der Konzentrationslager und ihrer Außenkommandos gemäß § 42 Abs. 2 BEG
- Das Kriegsende in Niedersachsen – documentaziun da la Fundaziun dals lieus commemorativs da la Saxonia Inferiura


c: text/html

text:
Olsztyn
Olsztyn (Allenstein in todesch stòrigh) a l'è ona città de la Polònia del nòrd-est.
La città l'è 'l capploeugh del Voivodaa de Varmia-Masuria e del distrett omònim. L'è la sede de la diòcesi de Varmia (cattòliga) e de la diòcesi de Masuria (luterana). In del 2014 la cuntava 173.831 abitant.
StòriaModifega
Olsztyn l'è stada fondada in del 1334 longh el fiumm Łyna, in todesch Alle: de fatt el nòmm original de la città l'era quell todesch de Allenstein.
Olsztyn la s'è trovada in de la zòna indè che se combatteven i polacch e l'Ordin Teutònigh e per quest l'è stada trada giò on fracch di vòlt. A Olsztyn l'ha vivuu per on poo de temp el Nicolò Copernich, che chì l'ha scritt ona bòna part del sò liber De revolutionibus.
In del 1772 l'è finida in del domini de la Prussia, e inscì l'è staa finna a la nassida de la noeuva Polònia in del 1918.
GemellaggModifega
- Rovaniemi, Finlandia.
- Châteauroux, Francia.
- Calpe, Spagna.
- Gelsenkirchen, Germania.
- Offenburg, Germania.
- Kaliningrad, Russia.
- Luc'k, Ucraina.
- Richmond, Statt Unii.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Paja
La paja l'è on lavorà agricol che 'l ven foeura di culmi (cioè i fust di cereai) quand che la pianta l'è maruda.
La pò vess considerada comè on sotta-produtt de la gricoltura, pechè l'è quell che 'l resta dopo avè battuu el forment. In tra i cereai de paja a gh'è 'l forment, el formenton, l'orz, l'avena, el ris, el mej, la seghel e 'l farr.
Se la ven regolta, la paja la ven anca imballada, anca se incoeu el suced meno despess (per reson economegh). I mucc de paja montonaa insemma se ciamen pajee.
La paja la pò avèggh anca di alter fonzion: la pò vess doperada per fà di tecc, di popp, capei, o anca di lavorà pussee artistegh.
Origin del nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Paja el vegn del latin palĕa. Quell nomm chì l'è spantegaa in tutt el domini neolatin (frances paille, italian paglia, spagnoeu e catalan palla, ocitan palha, sicilian pagghia).
In del latin classegh se ciamava stramen, che 'l se vesina al nomm doperaa in la pupart di lengov germanegh (ingles straw, todesch stroh, islandes strá, olandes stro). El s'è conservaa in del ladin e romancc stram/strom[1] e l'ha lassaa di trasc in del lombard stramm.


text:
Il scrutini da "sinergia" vegn verifitgà
- Seiteninformationen
- Erste Mitteilung
- Neuen Beitrag einfügen
Perquai ch'ils resultats da tschertas vischnancas èn vegnids curregids, sto il scrutini da la votaziun dal pievel da dumengia, ils 11 da mars 2012, concernent in credit per la construcziun d'in nov center administrativ chantunal – project "sinergia" vegnir verifitgà d'uffizi. La regenza ha ordinà ina verificaziun dal scrutini.
La lescha davart ils dretgs politics en il chantun Grischun prevesa ina verificaziun d'uffizi, sch'il resultat total eruì provisoricamain a chaschun d'ina votaziun demussa ina differenza tranter las vuschs affirmativas e las vuschs refusantas da main che 0,3 pertschient dals cedels da votar valaivels consegnads. La dumengia da votaziun, ils 11 da mars 2012, ha la chanzlia chantunala dal Grischun pudì communitgar il suandant resultat total provisoric sin basa dals resultats che las 176 vischnancas han transmess electronicamain al chantun concernent in credit per la construcziun d'in nov center administrativ chantunal – project "sinergia": vuschs valaivlas consegnadas 54'335, vuschs gea 27'261, vuschs na 27'074. En cas da la differenza da 187 vuschs e d'ina valur da limita da 163 vuschs (0,3 pertschient da 54'335) n'èn las premissas per ina verificaziun d'uffizi pia betg stadas ademplidas.
Glindesdi, ils 12 da mars 2012, han duas vischnancas communitgà a la chanzlia chantunala ch'ellas hajan curregì lur resultats communals. En la vischnanca da Tavau n'èn 9 vuschs da l'urna da la fracziun da Monstein betg vegnidas resguardadas, perquai che la polizia chantunala che ha fatg il servetsch da curier ha consegnà questas vuschs al biro electoral da Tavau per sbagl pir il glindesdi empè da la dumengia. Da questas 9 vuschs èn resultadas 7 vuschs gea ed 1 vusch na per il project "sinergia". La vischnanca da Donat ha sbaglià ils dus projects chantunals cun registrar electronicamain ils resultats communals. Per il project "sinergia" sa cloma il resultat correct pia 35 vuschs gea cunter 24 vuschs na empè da 57 vuschs gea cunter 2 vuschs na.
Pervia da questas correcturas sa mida il resultat total chantunal concernent il project "sinergia" sco suonda: vuschs valaivlas consegnadas 54'343, vuschs gea 27'246, vuschs na 27'097. La differenza da las vuschs importa da nov anc 149 vuschs, pia main che 0,3 pertschient da las vuschs valaivlas consegnadas (0,3 pertschient da 54'343 = 163,029). Uschia sto il scrutini, sco prescrit en la lescha, vegnir verifitgà d'uffizi.
La regenza ha incumbensà oz la chanzlia chantunala cun la verificaziun. La verificaziun vegn prendida per mauns cur ch'il material da votaziun da las vischnancas è arrivà tar la chanzlia chantunala. Represchentants dal comité refusant han la pussaivladad d'observar la verificaziun. Il resultat vegn communitgà publicamain.
Infurmaziuns:
Walter Frizzoni, vicechancelier, tel. 081 257 22 22
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun
Neuer Artikel


text:
Socialism cont di caratteristigh cines
El socialism cont di caratteristigh cines a l'è l'ideologia offiziala del Partii Comunista Cines, ciamada inscì dal 1982 grazia a 'n descor del Deng Xiaoping indova che 'l invitava a fà su 'n comunism per la Cina.
'Sto socialism a l'è fondaa in su 'n economia de mercaa orientada a la multiproprietà e a la predominanza del settor publegh e per el Partii a l'è l'adattament del marxism-leninism a la situazion cinesa e che a l'è necessari desviluppà di industrij fort per passà al socialism.
'Sto modell a l'è staa poeu adattaa anca in alter Stat comunista de l'Asia 'me el Vietnam.


text:
Dapi mez matg dastgan ins puspè dar tennis. A Trun, ch'ha in dals pli activs clubs en Surselva, adina puspè cun success naziunals, è vegnì spetga vess. E tuttina, conceda il president, Erich Decurtins, ch'ins haja sentì il respect e las retegnientschas pervia dal cornavirus cun tut sias prescripziuns. Il trenament scadin cas ha cumenzà pli tard ch'usità, senza il camp da trenament usità. L'ultim temp èsi dentant stà pli pauc corona ch'ha franà da trenar sin ils plazs da sablun, persuenter la plievgia.
Dentant vegn il club da tennis da Trun cun ses 100 creschids activs ed ils 30 uffants puspè en tempra, betg be da trenar, era da turnier. La fin d'emna dals 3 fin ils 5 da fanadur spetga il turnier da tradiziun, il Cup Crestas. Sa chapescha era cun inqual prescripziun e mesiras da segirezza, igiena, distanza e glista da controlla da giugaders e visitaders. Ma era cun damain trenament, craja il president, che tensiun ed ambiziuns sajan garantidas.


text:
Istorgia da la CRR / SRG.R
1914-1918: La guerra retegna las emprimas emprovas da sviluppar il radio. Gia 1895 ha Guglielmo Marconi da Griffone sper Bologna inventà in'antenna che pussibilitava da transmetter signals sur ina distanza da plirs kilometers. Il svilup tecnic capita en il 20avel tschientaner. En Svizra dateschan las emprimas concessiuns per derasar emissiuns da radio da l'onn 1911. Cun l'entschatta da l'emprima guerra mundiala l'onn 1914 vegnan ils emetturs d'emprova bloccads.
1919-1922: Davent da l'entschatta dal 1921 dat l'instanza federala puspè singulas concessiuns per emprovas cun emetturs da radio.
1923-1930: Set societads regiunalas vegnan fundadas.
1931: Ils 24 da favrer 1931 vegn fundada la Societad svizra da radiodiffusiun (Societad svizra da radio SSR) a Berna.
1938: Cun la renconuschientscha dal rumantsch sco lingua naziunala sa mida bler.
1946: La Pro Radio Rumantsch vegn fundada. In onn pli tard vegn il num midà en CRR (Cumünanza radio rumantsch u davent dal 1957 Cuminanza Rumantscha Radio e Televisiun). La radunanza da fundaziun ha lieu ils 12 d'october 1946 en il hotel Lucmagn a Cuira. L'onn 1954 vegn la CRR recepida en la SSR.
1946-1991: Grond svilup da la structura organisatorica da la CRR.
1991: La CRR obtegna la posiziun d'ina societad regiunala en il sectur da radio.
1996: La festa commemorativa "50 onns CRR" ha gì lieu ils 12 d'october 1996, pia sin il di exact 50 onns suenter che la radunanza da fundaziun aveva gì lieu en l'hotel Lucmagn a Cuira.
1997: Creaziun dal premi schurnalistic "Cristal" (sper il premi CRR tradiziunal) per prestaziuns dals meds electronis.
2001: L'entschatta settember entra Bernard Cathomas en uffizi sco nov directur RTR. El daventa successur da Chasper Stupan (directur RTR 1984-2001).
2006: L'entschatta da l'onn surpiglia Duri Bezzola il presidi da la CRR. El remplazza Luregn Mathias Cavelty che ha presidià la societad purtadra dapi 1997.
2007: La CRR ha fatg ina revisiun totals da ses statuts. Quelle includa era la midada dal num da CRR ad SRG SSR Svizra Rumantscha (SRG.R). Ils status entran en vigur il 1. da schaner 2009.
2009: Il matg surpiglia Mariano Tschuor il post da directur RTR da Bernard Cathomas.
2012: A chaschun da la radunanza generala a Scuol vegn Oscar Knapp elegì nov president da la SRG.R.
2014: La primavaira ha il cussegl dal public surdà per l'emprima giada il Premi schurnalistic SRG.R, quel succeda al Premi Cristal ch'è vegnì surdà ils onns 1998-2005.
2015: Per l'emprima giada ha la radunanza generala da la SRG.R betg lieu en il Grischun, mabain en la Bassa, a Turitg.
2013: Il schaner 2013 entra Oscar Knapp da Scuol en uffizi sco president da la SRG.R
2014: L'avust 2014 surpiglia Ladina Heimgartner da Scuol la batgetta sco directura da RTR
2018: La SRG.R fa gronds sforzs per cumbatter l'iniziativa "No Billag" - cun success. En il Grischun han 77,1% ditg NA a l'iniziativa che vuleva abolir las taxas da radio e televisiun en Svizra.
2019: Davent dal schaner 2019 è Vincent Augustin da Mon president da la SRG.R
2020: La suprastanza da la SRG.R propona Nicolas Pernet sco nov directur da RTR. El entra en uffizi l'emprim da schaner 2021.


text:
Gösàch
Gösàch (endèl dialèt del pòst Güsàch, prununciàt [gyˈhak]; Gussago en Italià) l'è 'n cümü de 16 753 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra de la cità de Brèsa, en diresiù Ovest.
Come i óter paés de la Franciacürta, zòna geogràfica de la qual el fa part, Gösàch el vànta 'na produsiù de vì de alta qualità. Famùza l'è la sò fèsta de l'ùa che la vé fàda 'ndèi més de Setèmber e Utùer còi car de le contrade che i pàsa per le vìe del paés. Le contràde de Gösach i è: la Piàsa, Cazài, Piedeldòs, Ruch, Sàle, Naèze, Le Siìne e La Crus.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gösàch l'è lüminàt endèi docümèncc medievài con nòm diferèncc: "de vico et fundo Gussiago"[2] (960), "Gussiacho", "Guxiacho" (piö aànti), "in vico Gixiago"[3] (1100), in fundo Gusiago[4] (1107), "de Gusiago" (1114), "de Gusciago" (1154), "de Guxago" (1174), "apud Gussciacum" (1185), "de Gusago" (1195).
El teretóre de Gösàch l'ìa zamò abitàt en época romàna e de chèsta prezènsa rèsta sés làpidi, e dù capitèi, retroàcc chèsti du öltèm endèla canònega de la frasiù de Ruch. A chèl tép là Gösàch el gh'ìa de véser en "pagus" tocàt de la stàda che colegàa Bèrghem a Verùna.
Piö tàrde, endèl Alt Medioévo, Gösàch el deènta séde de 'na piéf cristiàna, e l'è de chèla época lé la prìma edificasiù de la céza pievàna en località Piedeldòs, che la consèrva testemognànsa de la prezènsa longobàrda col pülpèt Mavioranus, amò 'ncö en bèla móstra al intèrno de la céza.
Endel Estimo Visconteo del 1385 Gösach el rizülta come capoquàdra e 'l sò teretóre el tülìa dét i cümü de Gösàch, Salàdega, Sàle, Ruch, Rodènch e Saià ("Saiano cum Rotingo"), Óme ("Omis"), Montezèi, Polàen, Alensà, Proài d'Izé, Mompià, Cobiàt ("Cobiato") e Üràch (e 'n cümü segnàt col nòm de "Pranzii" che 'l pödarès véser Proèze).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ S. Giulia - Pagina libelli
- ↑ S. Giulia - Libellus
- ↑ Federico Odorici, "Storie Bresciane", Brescia 1856, Libreria editrice A. Tarantola - pag.80


text:
Governo Berlusconi I
El Governo Berlusconi I l'è staa el govern quell de 50 de la Republega Italiana. L'è staa in carega dal 11 de magg del 1994 al 17 de genar del 1995, per 252 dì, ossia 8 mes e 'na settemana.
L'ha avuu la fiducia del Senad de la Republica el 18 de magg e de la Cambra di Deputaa el 20 de magg. El s'è dimetuu el 22 de dicember del 1994.
L'è staa el primm governo in Italia cont di esponent del Moviment Social Italian, e l'era fioeu de 'na coalizion in tra Forza Italia, Lega Nord, MSI e di alter partii piscinitt.
Cronistoria[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Governo Ciampi
- Governo Berlusconi I
- Governo Dini


text:
La raschun per la mort da Roth n'è anc betg enconuschenta. Ina da las pli enconuschentas ovras da Roth è tranter auter la trilogia da romans « Der Ghostwriter», «Zuckermans Befreiung» e «Die Anatomiestunde».
Philip Roth ha er survegnì il premi da Pulitzer, quai l'onn 1998 per ses roman «American Pstoral». En sia entira carriera ha el publitgà trais tozzels cudeschs. Il 2012 aveva el annunzià da chalar da scriver. Quai aveva fatg surstar l'entira scena da litteratura. El ha da lezzas uras scrit sin in cedel «Il cumbat cun il scriver è a fin» e tatgà quel vi da ses computer.
RR novitads 07:00


text:
Telegrafia
Il term telegrafia (dal grec vegl tῆλe tēle ‹lontan› e Ypάφeιv gráphein ‹engravar, scriver›) designescha la transmissiun da messadis codads sur ina distanza geografica senza muventar objects tranter emettur e receptur. Cuntrari a la radiofonia ed a la telefonia na vegni betg discurrì tar la telegrafia, mabain spedì ils segns en furma codada. Ils origins da la telegrafia èn da chattar en l’antica. Las singulas parts dal text (bustabs, cifras, segns d’interpuncziun) vegnan transmessas sco singuls segns. In messadi che vegn dà vinavant en questa moda sa numna depescha telegrafica e dapi il 1852 er telegram.
Igl existan diversas furmas da la telegrafia. La pli veglia è la varianta optica; quella cumpara en furma da telegrafs da fieu, da champagna, da viafier, da chasas e da bastiments. Er tar la proxima generaziun da la telegrafia, numnadamain quella electrica u electromagnetica, vegnivan ils codes anc generads ed evaluads a moda manuala. Quai succediva qua però gia en furma da segns da Morse (perquai er telegrafia da Morse). E silsuenter han il telegraf a lantschetta e pli tard il telescriptur codà ils bustabs a moda automatica.
Cun il svilup tecnic dals instruments en diever èn er creschidas las distanzas sur las qualas sa laschavan transmetter messadis a moda telegrafica. Pass decisivs han surtut furmà l’invenziun dal cabel sutmarin (ch’ha pussibilità ina rait intercontinentala da la telegrafia a cabel) e la telegrafia radiofonica (telegrafia senza cabel) vers la fin dal 19avel tschientaner. Il pli tard l’onn 2000 è però ì a fin il diever da la tecnica da telegrafia en quasi tut ils secturs, pia tant en applicaziuns commerzialas sco er en sia muntada per il traffic. En moda reducida è la telegrafia per part sa mantegnida sco med da transmissiun militar u er entaifer la scena dals radiofonists-amaturs.
Las differentas furmas da la telegrafia en survista[modifitgar | modifitgar il code]
Telegrafia optica[modifitgar | modifitgar il code]
En il drama grec ‹Agamemnon› vegn menziunada ina furma da telegrafia a basa da transmissiun optica. En il temp modern èn medemamain vegnids sviluppads instruments che faschevan diever d’ina via da transmissiun optica, ma betg pli en la furma istorica da signals da fieu u da fim.
En l’Europa ha l’era da questa telegrafia optica moderna cumenzà en il 17avel tschientaner. Grond success ha gì il sistem da turs ch’è vegnì sviluppà da Claude Chappe. En Frantscha eran per exempel en diever bundant 500 da questas staziuns. La transmissiun d’in messadi sur ina distanza da 20 staziuns duvrava be 2 minutas. Il cumenzament da la tecnica electrica resp. da la telegrafia radiofonica en il decurs dal 19avel tschientaner ha alura substituì la telegrafia optica.
Malgrà quai datti fin oz ina u l’autra applicaziun che fa anc diever da la moda da transmissiun optica; in exempel èn signals da glisch sco ch’els èn surtut en diever tar bastiments da la marina.
Telegrafia liada a colliaziuns da cabels[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup da la telegrafia electrica[modifitgar | modifitgar il code]
La telegrafia liada a colliaziuns da cabels, l’uschenumnada telegrafia electrica, ha pudì sa sviluppar successivamain suenter ch’ins ha scuvert vers il 1730 ch’il current electric sa mova per lung d’in conductur sco er dapi l’invenziun da la pitga da Volta tras Alessandro Volta l’onn 1800.
In dals emprims piuniers sin il champ da la telegrafia electrica è stà il medi, meteorolog e fisicher Francesc Salvà i Campillo. Salvà ha preschentà ses sistem il 1795 avant la Reial Acadèmia de Ciències i Arts de Barcelona. Gia da quel temp è Salvà stà da l’avis ch’i vegnia ad esser pussaivel en il futur da transmetter impuls electrics er independentamain da colliaziuns da cabels.
L’anatom Samuel Thomas von Soemmerring ha construì il 1809 a Minca in telegraf electric, tar il qual mintga segn vegniva transmess tras in agen conductur e signalisà tras dissoluziun electrochemica da l’aua. L’original sa chatta oz en il Museum tudestg a Minca.
Suenter las lavurs da perscrutaziun da Michael Faraday areguard l’inducziun electromagnetica da l’onn 1832 han Wilhelm Weber e Carl Friedrich Gauss manà tras il 1833 emprovas cun in telegraf electromagnetic. Il medem onn als è reussida a Göttingen l’emprima transmissiun telegrafica. Els han codà il messadi cun agid d’impuls da tensiun positivs u negativs che vegnivan generads cun midar intenziunadamain ils pols d’in spol d’inducziun; per cuntanscher quest effect vegniva il spol muventà sin ina glischnera da fier magnetisada.
Il 1835 ha Paul Schilling von Canstadt sviluppà a Son Petersburg in telegraf a guglia; quel era bun d’inditgar cun agid d’ina guglia magnetica las cifras da 1 fin 10. L’Englais William Fothergill Cooke ha vis quest telegraf il 1836 a Heidelberg. Ensemen cun Charles Wheatstone ha el creà sinaquai l’emprima lingia da signal constanta per in traject da viafier en l’Engalterra. Las societads da viafier han sustegnì decisivamain il svilup per pudair transmetter infurmaziuns pli spert ch’ils trens sezs.[1] Quest sistem è alura er vegnì applitgà per las emprimas lingias da telegrafia electricas ch’eran en diever public. In emprim traject da quest gener che tanscheva sur ina distanza pli lunga ha collià Bremen cun Bremerhaven.
Carl August von Steinheil ha construì il 1836 l’emprim telegraf da stampa, ha erigì il 1837 a Minca ina colliaziun telegrafica sur 5 km ed ha scuvert il 1838 la colliaziun cun la terra ch’ha simplifitgà a moda decisiva la transmissiun telegrafica.[2] Steinheil sez transmetteva ils messadis cun agid d’in agen code.
Telegrafia cun segns da Morse[modifitgar | modifitgar il code]
In pass marcant ha pussilbilità il telegraf da scriver che Samuel Morse ha construì il 1837 ed optimà il 1844. Vers il 1850 era la tecnica sa messa tras generalmain sin las lingias da telegrafia ch’èn sa serradas ils proxims onns ad ina vasta rait internaziunala.
A metter cabels maritims han ins cumenzà l’onn 1850 (Dover–Calais). L’emprima emprova da metter in cabel maritim tranter l’Europa e l’America è reussì il 1858; il cabel ha però be funcziunà intginas emnas ed ha silsuenter stuì vegnir dà si. Pir dapi il 1866 – suenter intgins ulteriurs nunsuccess ch’han custà grondas summas – ha existì ina lingia stabila tranter Valentia (Irlandia) e Heart’s Content (Terranova).
Precis l’onn da l’invenziun dal telegraf electric (1833) ha Israel Beer Josaphat da Kassel cumenzà a Göttingen ses emprendissadi da banca. El ha realisà tge pussaivladads ch’eran colliadas cun la nova invenziun ch’era gist in tema fitg actual; sut il num Paul Julius Reuter ha el fundà il 1851 a Londra l’agentura da novitads Reuters Telegraphic Comp. Incorporated.
L’onn 1870 era la gronda part dal mund gia colliada cun cabels. Damai ch’ins aveva be pauca experientscha cun la durada da vita surtut dals cabels maritims han ils gestiunaris però cuntinuà a metter cabels. Pervi da defects vi dals agens cabels er’ins savens dependents da cabels d’autras interpresas u er d’auters stadis. Perquai che las isolaziuns da las avainas d’arom corrodavan, sa pegiurava cun il temp la qualitad da transmissiun. Tranter ils ministeris da telecommunicaziun dals singuls pajais èn vegnids fatgs contracts davart l’utilisaziun da las lingias e la transmissiun dals messadis. Vers la fin dal 19avel tschientaner è il diever da la telegrafia s’augmentà fermamain. En la Gronda Britannia vegnivan per exempel transmess il 1871 radund 60 000 messadis telegrafics per emna; in onn pli tard eran quai gia bundant 200 000.[3]
Telegrafia senza cabel[modifitgar | modifitgar il code]
Telegrafia radiofonica[modifitgar | modifitgar il code]
Als dus fisichers Ferdinand Braun e Guglielmo Marconi è vegnì surdà il 1909 il Premi Nobel da fisica per lur svilup da la telegrafia radiofonica. Braun aveva gia realisà ils 20 da settember 1898 ina colliaziun radiofonica a Strassburg, la quala el è vegnì d’extender suenter curt temp sin ina distanza da radund 30 km. Ils 24 da settember 1900 èsi reussì da colliar la distanza da 62 km tranter Cuxhaven e Helgoland. Marconi ha endrizzà il 1899 l’emprima colliaziun senza cabel sur il Chanal da la Mongia; ed ils 12 da december 1901 è reussì l’emprim contact radiofonic sur l’Atlantic (da Poldhu, Cornwall fin a St. John’s, Terranova).
A partir dal 1908 è surtut vegnì fatg diever en la telegrafia radiofonica d’uschenumnads emetturs radiofonics da sbrinzlas a tun. Questas apparaturas consistivan d’in interruptur spezial e da condensaturs; quels producevan serias da sbrinzlas che manavan a ferms impuls d’auta tensiun. Cun agid da la tasta da Morse vegnivan quels tactads tenor il code da Morse, spisgientads en in’antenna e radiads en l’atmosfera en furma d’undas electromagneticas. Cun ina simpla apparatura (l’uschenumnà coesur) sa laschavan quests impuls recepir e decodar. Vi da quest receptur vegniva attatgada ina funtauna da current cuntinuà (ina battaria). En quel mument ch’arrivava in signal radiofonic, resunava in scalin u in tun constant e rendeva udibel il signal. Quest’invenziun han surtut las marinas identifitgà sco impurtanta e l’han introducì vastamain.
Telegrafia a glisch[modifitgar | modifitgar il code]
In’autra tecnica da transmissiun senza cabel furma la telegrafia a glisch. Quella è sa sviluppada a basa da l’invenziun dal fotofon tras Alexander Graham Bell e Charles Sumner Tainter l’onn 1880.[4] Tar quella vegnan bustabs e cifras transmess sco signals da Morse acustics, e quai en furma da radis da glisch che vegnivan generads cun cellas da selen, deviads cun agid da divers spievels ed alura colliads a faschs. Tras Siemens & Halske èn vegnids sviluppads il 1916 e 1917 en Germania ed en la Gronda Britannia fotofons militars che consistivan d’ina speziala cumbinaziun da spievels, lampas a gas e.a. e che tanschevan sur ina distanza da fin a 15 kilometers.[5][6]
Er durant la Segunda Guerra mundiala èn anc vegnids applitgads ina giada apparats che sa basavan sin il princip dal fotofon. E fin en il temp preschent han amaturs da la tecnica sviluppà vinavant quest sistem cun agid da la tecnica da laser, infracotschen e LED ed han cuntanschì transmissiuns sur distanzas da fin a 100 kilometers.
Caracteristicas ed atgnadads da la telegrafia[modifitgar | modifitgar il code]
Segns da Morse[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils segns da Morse (er alfabet da Morse u code da Morse) sa tracti d’ina metoda da transmetter bustabs, cifras ed auters segns. La basa furma in signal constant che vegn tschentà en ed ora. Correspundentamain sa cumpona il code da trais simbols: signal curt, signal lung e pausa.
Il code sa lascha transmetter en furma da tun, sco signal radiofonic, sco impuls electric (cun agid da la tasta da Morse e faschond diever da la lingia da telefon), a moda mecanica u er optica (p.ex. cun agid d’ina glisch sbrinzlanta). En dumonda vegn er mintg’auter medium cun il qual dus stadis (p.ex. tun e nagin tun) sa laschan reproducir a moda cleramain differenziabla e cun variar la lunghezza.
Damai ch’il code da Morse basegna be in simpel signal cuntinuant (nunmodulà), sa lascha el realisar cun apparaturas d’emetter e da retschaiver bler pli simplas che autras furmas da la communicaziun radiofonica.
A mintga bustab, cifra ed auter segn è vegnida accordada tenor ina cunvegna internaziunala ina cumbinaziun da signals curts ( · u dit) e lungs (− u dah). La pausa ( ) serva a sparter ils bustabs resp. pleds in da l’auter. Exempel:
−− −−− ·−· ··· · / −·−· −−− −·· · M O R S E (space) C O D E
In dah ha la lunghezza da trais dits. Las pausas tranter dus simbols han la lunghezza d’in dit; la pausa tranter dus bustabs entaifer il medem pled munta ad in dah (u trais dits) e la pausa tranter dus pleds munta a set dits. En furma discurrida sa cloma il medem messadi uschia: dahdah dahdahdah ditdahdit ditditdit dit, dahditdahdit dahdahdah dahditdit dit.
L’attribuziun dal code als singuls segns è succedida tenor la frequenza dals singuls bustabs en la lingua englaisa. Bustabs che cumparan pli savens possedan in code pli curt che bustabs che cumparan be darar; uschia dueva vegnir minimà il dumber da segns ch’era d’emetter.
Sco tecnica da trenament la pli effizienta per emprender ils singuls segns da Morse è sa mussada la metoda da Koch. Il psicolog tudestg Ludwig Koch l’ha sviluppà a basa da la furmaziun da reflex. Ins emprenda ils segns directamain cun gronda spertadad; tras quai vegn evità ch’il tscharvè creeschia senza vulair agids da translaziun. L’emprim vegn memorisada la musicalitad da dus bustabs che tunan fitg different, alura vegn agiuntà in terz etc. Dal reminent fa mintgatant er diever la musica dal fatg ch’il signal da Morse è collià fermamain cun reglas musicalas, numnadamain cun zuppar en quella messadis codads.
La pli enconuschenta retscha da signals da Morse furma bain il SOS:
· · · − − − · · · · · · − − − · · · · · · − − − · · ·
Quella è vegnida introducida il 1904 tar la marina imperiala tudestga e vala dapi il 1908 per tut la navigaziun internaziunala. Questa gruppa da signals sa laschava memorisar bain ed era bain distinguibla or dad auters signals. Che SOS muntia Save Our Souls u Save Our Ship è però pir vegnì interpretà pli tard en quest signal.
L’emprima giada è il SOS vegnì emess il 1909 da la nav da passagiers RMS Slavonia ch’aveva fatg naufragi davant las Azoras.[7][8] Er avant che la Titanic è sfundrada l’avrigl 1912 è vegnida emessa questa frequenza; ch’in bastiment en vischinanza n’è betg vegnì en agid è vegnì attribuì al fatg ch’i n’existiva anc nagina obligaziun da tadlar giu la frequenza. Anc il medem onn è vegnida introducida ina ‹guardia auditiva› obligatorica da di e da notg.
Telegram[modifitgar | modifitgar il code]
Telegram è il num per il messadi che vegn dà vinavant en furma telegrafica cun agid d’instruments acustics, optics u electrics. Per ordinari vegnivan telegrams transmess cun agid da telescripturs. Damai che la taxa per in telegram s’orientava al dumber da pleds, era s’etablì in uschenumnà stil da telegram. Enstagl da dir «Jau arriv il venderdi a las 17.00 uras» vegniva il messadi reducì a «Arrivada venderdi 17 uras». Per il medem motiv pudevan retschaviders er manar sper lur adressa da posta usitada in’adressa telegrafica scursanida (cumparegliabla en sia funcziun da code al numer da telefon da pli tard u a l’adressa dad e-mail dad oz).
Il term ‹telegram› ha creà il 1852 E.P. Smith da Rochester (Stadis Unids). El dueva però remplazzar pir bler pli tard il term usità ‹depescha telegrafica› (resp. il term ‹messadi a cabel/a fildarom› che vegniva er duvrà per part).
Il secret postal valeva er per telegrams, quai vul dir ch’il collavuratur ch’al spediva u retschaveva na dastgava betg falsifitgar il cuntegn u al dar vinavant a terzas persunas.
La transmissiun d’in telegram succediva en trais pass: L’emprim dictava il speditur ses text (persunalmain u pli tard er via telefon) ad in collavuratur en il biro da posta resp. uffizi da telegraf. Quel nudava l’adressa dal destinatur, il text sco tal ed eventualmain in dals motivs decorativs tranter ils quals ins pudeva eleger. Pajar il telegram pudev’ins en il biro da posta, sur il quint dal telefon u cun bittar munaidas en il telefon public dal qual ins telefonava. Dal temp da fluriziun dal telegram eran il servetsch postal, il telegraf ed il telefon numnadamain colliads sut il medem tetg (perquai p.ex. il num ‹PTT› – ‹posta, telefon, telegraf› – sco denominaziun oriunda da la Posta svizra). En la correspundenza commerziala eri gia usità a partir da ca. 1900 d’avair in’adressa da telegram reducida che sa cumponiva d’in pled cun ina lunghezza maximala da 15 bustabs e che custava correspundentamain be la tariffa d’in singul pled (enstagl da num, via, lieu etc.). En in segund pass vegniva il messadi transmess, p.ex. cun agid d’in telescriptur, ad in uffizi da posta resp. da telegraf en la vischinanza dal retschavider. E sco davos pass vegniva la sdrima da palpiri dal telescriptur tatgada sin ina charta (ch’era eventualmain munida cun in motiv decorativ) e distribuida al retschavider entaifer duas uras (la notg quatter uras) suenter ch’il telegram era vegnì dà si.
Apparaturas da codar e da decodar il signal[modifitgar | modifitgar il code]
Per codar il messadi vegniva fatg diever da la tasta da maun. Tar quella sa tracti – en la lingua electrica – d’in palpader. Models mez-automatics da pli tard producivan ils ‹puncts› a moda automatica, uschia ch’il telegrafist stueva be pli generar ils ‹stritgs›.
Applicaziuns modernas a basa da software pussibiliteschan da remplazzar la tastatura da standard dal computer. Uschia pon er persunas cun impediments corporals far diever dal computer cun agid d’ina simpla tasta speziala u schizunt cun agid da sensurs che vegnan fixads vi dal corp.
Mintga telegrafist sviluppava sias atgnas caracteristicas areguard las battidas e la spertadad – cumparegliabel a la scrittira individuala. Da quai ha per exempel fatg diever la marina da guerra giapunaisa tar l’attatga da surpraisa cunter ils Stadis Unids a Pearl Harbor (1941). Ils Americans enconuschevan ils segns caracteristics dals singuls telegrafists giapunais e localisavan a basa da quels las posiziuns dals bastiments adversaris. Avant l’attatga han ils Giapunais sapientivamain fatg midar plazza ils telegrafists, uschia ch’igl als è reussì d’engianar ils Americans.
Per retschaiver ils signals èn gia vegnidas sviluppadas baud apparaturas che duevan cumplettar u remplazzar la recepziun auditiva cun retegnair il signal en furma scritta. L’apparat da scriver u apparat da Morse ha Samuel Morse gia laschà patentar il 1840. Quel producescha puncts e stritgs sin ina sdrima da palpiri.
A partir da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è suandà il telegraf a lantschetta. Quel era munì d’ina tavla cun bustabs e cifras; ina lantschetta inditgava mintgamai directamain il segn che vegniva telegrafà, uschia che er laics che n’enconuschevan betg il code da Morse eran buns da recepir ils messadis.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner duevan alura suandar divers apparats da telegrafar cun tastatura da bustabs u a basa da puncts da maletgs ch’han furmà ils predecessurs dal fax. Quest ultim dueva da sia vart vegnir substituì tras l’e-mail.
Colliaziun a raits[modifitgar | modifitgar il code]
La telegrafia è stada l’emprima furma da traffic da datas adressà ch’è vegnida colliada tar ina rait mundiala. Silsuenter duevan la telefonia incl. fax e pli tard l’internet surpigliar questa funcziun e l’extender.
Avant pudevan infurmaziuns be vegnir purtadas ensemen u barattadas sche persunas u pachets postals midavan materialmain il lieu. In exempel: L’onn 1868 ha il scienzià da la terra Ferdinand von Hochstetter stgaffì per l’emprima giada ina connexiun tranter in terratrembel en il Peru ed undas lontanas en il Pacific, per exempel en la Nova Zelanda. El ha fatg quai cun agid da viadis surmar e retschertgas extendidas ed ha uschia descrit sco emprim il fenomen tsunami, e quai avant ch’igl eran avant maun raits da communicaziun en furma da cabels maritims u radiofonia. Silsuenter han las raits correspundentas levgià marcantamain talas perscrutaziuns a lunga distanza.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Propyläen Technikgeschichte Band 4. Netzwerke Stahl und Strom. 1990 fin 1992, Propyläen Verlag, Berlin, p. 216.
- ↑ Carl August von Steinheil: Benutzung der Eisenbahn bey Anlage galvanischer Telegraphie. Bericht an das Kgl. General-Conservatorium in München 1838 sco er Archiv für Post und Telegraphie: Zum Andenken Steinheils. Berlin, Juli 1888, No. 13, restampa dad omadus texts en: Rundfunk und Museum. Zeitschrift des Rundfunkmuseums der Stadt Fürth, tom 72, mars 2010, p. 25ss.
- ↑ The Mechanics’Magazine. Museum, Resister, Journal and Gazette, Londra 1872, p. 31.
- ↑ Lichttelegraphie, en: Meyers Großes Konversations-Lexikon, tom 12, Lipsia 1908, p. 520.
- ↑ A.O. Rankine: On the Transmission of Speech by Light. Physical Society of London, tom 31, Londra 1919, p. 242ss.
- ↑ Mike Groth: Photophones Revisted, en: Amateur Radio, Wireless Institute of Australia, Melbourne, avrigl/matg 1987, p. 12ss resp. p. 13ss.
- ↑ Morsen bis zum Untergang.
- ↑ Wireless Hero Jack Binns.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Patrice Flichy: Tele – Geschichte der modernen Kommunikation. Campus, Frankfurt am Main / New York, NY 1994, ISBN 3-593-35011-4.
- Alfred Löhr: Elektrische Nachrichtentechnik. En: Bremen wird hell – 100 Jahre Leben und Arbeiten mit Elektrizität, Hausschild, Bremen 1993, p. 301–319, ISBN 3-926598-95-6.
- Franz Pichler: Elektrisches Schreiben in die Ferne: die Telegraphie in Österreich; technische Entwicklung 1846–1906. Trauner, Linz 2007, ISBN 978-3-85499-204-2 (= Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, tom 12).
- Tom Standage: The Victorian Internet. Berkley Trade, 1999, ISBN 0-425-17169-8 (tud.: Das viktorianische Internet: die erstaunliche Geschichte des Telegraphen und der Online-Pioniere des 19. Jahrhunderts, translatà dad Annemarie Pumpernig. Midas, Son Gagl, Turitg 1999, ISBN 978-3-907100-72-1).
- Horst A. Wessel: Die Entwicklung des elektrischen Nachrichtenwesens in Deutschland und die rheinische Industrie. Von den Anfängen bis zum Ausbruch des Ersten Weltkrieges, Steiner, Wiesbaden 1983, ISBN 3-515-03324-6 (= Zeitschrift für Unternehmensgeschichte, supplement 25).
- K. Ulrich: Die Anfänge der Kabeltelegrafie. En: Ausbau, tom 3/1960, p. 222–232, Paul-Christiani-Verlag, Constanza 1960.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- James B. Calvert: The Electromagnetic Telegraph: A technical history
- L’istorgia da la telegrafia
- Istorgia da la telegrafia en Svizra
- Die Kunst der Radiotelegrafie da William G. Pierpont (PDF, 3,6 MB) – manual per emprender il code da Morse
- Pagina davart il code da Morse dals radiofonists amaturs
- Telegrafia: exponats da museum
- «Repeat, please» – Die Verlegung des ersten Telegrafenkabels über den Atlantik da Christian Holtorf sin Telepolis dals 5 d’avust 2008


text:
Beschreibung
Ida Bindschedler
La famiglia Turnach II – L’inviern
Vallader
Buchverlag Guaita, 1979, numer d’empustaziun 3-170500-02-5
Quist cudesch es gnü scrit la fin dal 19avel tschientiner e descriva la vita d’üna famiglia zürigaisa da l’an 1868. La vita da quists uffants es statta simpla, mo perquai na main bella e lur impissamaints ed ideas, lur dalets e lur displaschairs sun ils listess sco quels dals uffants dad hoz. La famiglia Turnach ha effectivmaing existi, eir scha quist’istorgia es per part inventada.
translaziun: Bazzell A.
Ähnliche Beiträge


text:
Retus Giger ch’è commember dal comité per l’orgla nova è fitg cuntent cun la nova orgla. «Quai è vairamain ina orgla cun tuns miaivels e loms e nagins tuns frontals, quai è quai che nus avain vulì», declera el. Quella qualitad aveva era l’orgla veglia. Uschia è quai era stà in motiv da mantegnair las fiffas da l’orgla veglia. Las passa 1'000 fiffas èn vegnidas revedidas ed augmentadas cun novas, nua che quai ha fatg basegn.
Cun construir da nov l’orgla ha era il plaz pudì vegnir nizzegià meglier. Ussa na para l’orgla betg pli surdimensiunada. Ella è ord lain fraissen che n’è betg tractà. Tar las furmas ha il construider da l’orgla sa laschà inspirar da l’architectura da la baselgia.
Chor ed organista èn satisfatgs
Per las chantaduras ed ils chantadurs dal chor n’è la situaziun per chantar betg la medema sco avant. Ussa giajan ils tuns betg ensi vers e sur il chor ora, mabain vegnian da davos en. Uschia audian ils chantadurs bler meglier l’orgla. Quai saja dad ina vart bun, mo ins audia persuenter main bain ils collegas e las collegas dal chor. Sa midada è la situaziun era per l’organista. Lezza seseva pli baud davant l’orgla, e tschertas fiffas eran schizunt sur ella. Ussa sesa l’organista da la vart ed ha uschia la vista sin il chor e sin il dirigent. Latiers auda ella era meglier il tun da l’orgla.
Parts da l’orgla han passa 125 onns
L’orgla veglia en la baselgia da Surrein cun sia colur verda aveva 125 onns. Ella empleniva prest l’entira lautga e funcziunava tut auter che bain. Il motiv è che quest’orgla era vegnida bajegiada l'onn 1891 per la baselgia parochiala a Mustér ch’è bler pli gronda. Per pudair metter quest'orgla en la baselgia a Surrein, ha ella stuì vegnir adattada cun blera improvisaziun.
Inauguraziun
Dumengia ils 27 d'avust 2017 vegn l'orgla benedida tras l'avat da Mustér Vigeli Monn. L'orgla vegn per l'emprima giada sunada durant messa. La saira avant da las otg datti in concert d'orgla.


text:
Fremònt (Califòrgna)
Fremònt (a s lèś /ˈfriːmɒnt/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ch'la fà sù duśènt-trentamìla abitànt a 'l incìrca. La sità l'è nada in dal 1956 miténd insém sinc sèntar più cic e l'à ciapâ 'l nóm da John C. Frémont, espluradōr e pulìtig. La s cata in dal cantòṅ a sud-èst dla Baja 'd San Francisco, in dla cuntèa 'd Alameda.
La sità la gh'à la cumunità più granda 'd afgàṅ di Stat Unî e l'è la 16śma più impurtànta dla Califòrgna.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 la sò pupulasiòṅ la s divìd fra 'n 50,6% 'd aśiàtic, un 32,8% ad biànc, un 14,8% 'd ispànig e p'r al rèst atri rasi o rasi misći.
I sò sinc rapreśentànt a livèl federàł i èn tut demucràtic.


text:
Igl è l’emprima giada che l’Uffizi federal da polizia (Fedpol) sustegna organisaziuns per proteger minoritads, sco l’uffizi scriva sin sia pagina d’internet.
Sco minoritads valan gruppas da persunas – che sa sentan colliadas tras ina moda da viver communabla, la religiun, la tradiziun, la lingua u l'orientaziun sexuala. Projects pussaivels che pon spetgar sustegn èn per exempel adattaziuns vi da bajetgs religius sco sinagogas e moscheas, che dovran ina protecziun speziala.
Priorisà la repartiziun dals daners
Il Fedpol ha pajà per fin fanadur radund in mez milliun francs, ad 11 organisaziuns che contribueschan a questa segirtad. E l’uffizi ha tenor atgnas indicaziuns stuì priorisar las dumondas – tenor ils criteris da l’urgenza, da la qualitad e da l’effizienza da las mesiras. Trais dumondas èn vegnidas renviadas.


text:
Aster (astronomia)
Aster (ò anca astro, astar) l'è on sinonim per dì còrp celest.
L'è on termin antiquaa doperà domà in astronomia amatorial. L'è on termin stòregh ligaa a la stòria de l'Astronomia quand anmò gh'era nò el telescòpi[1][2]. Se ciamen aster tucc qui còrp luminos che se veden de la Terra: i pianeta (sia roccios sia gassos), i satellit, i comet, i asteròid e i stell.
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Galileo Galilei l'è staa el primm a descovrì la natura fisega di pianeta.
- ↑ Bellone Enrico, "Galileo le opere e i giorni di una mente inquieta", Quaderni de Le Scienze, Milàn, 1998.
Videe anca[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El Sistema Solar
- I pianeta extrasolar
- El Sô
- I Stell
- I galàssi
- Grupp de galassi
- Astrunumía


text:
Size Zero, Sophia Thiel, Kylaitsines èn trais programs che han actualmain grond success en l'internet. Millis sche betg milliuns da persunas persequiteschan la vita da las persunas che stattan davos il num dal product. Ils programs èn ina fatschenta – ins paja per survegnir in plan da fitness e da trenament; savens per in pèr mais. Cun l’empermischun da la transfurmaziun da tia vita. Vul dir: È il program absolvì, spetga la nova figura.
Jau viv quai che jau pregel e vul dar vinavant mias experientschas.
Nicole Pinggera da Puntraschigna porscha dapi in pèr mais sezza in tal program. Gratuit. Sut il num «Healthy Fit Lifestyle» cusseglia ella persunas che vulan il medem sco ella – viver in healthy fit lifestyle. Sin Instagram fa ella posts da fotografias dal trenament ni da quai ch'ella mangia. Sin Youtube chargia ella curts films per in trenament nua e cura ch'ins vul.
In trend che betg mintgin vesa positiv
Andrea Ritz, trenadra da professiun en il skiracing gym a Silvaplauna e San Murezzan, vesa critic il svilup dal trend fitness online.
RR actualitad 08:00


text:
- 16SaOktSCHE LA PLIEVGIA VEGN / Wenn der Regen kommt16. Okt., 20:00Postremise, Engadinstrasse 43, 7000 Chur, SchweizTge ha ina gruppa da teater dad oz da far cun la legenda da la Sontga Margriata? Co inscenesch'ins quest cuntegn senza il ballast istoric? Rumantsch / mit deutschen Übertiteln
- 15FrOktSCHE LA PLIEVGIA VEGN / Wenn der Regen kommt15. Okt., 20:00Postremise, Engadinstrasse 43, 7000 Chur, SchweizTge ha ina gruppa da teater dad oz da far cun la legenda da la Sontga Margriata? Co inscenesch'ins quest cuntegn senza il ballast istoric? Rumantsch / mit deutschen Übertiteln
- 14DoOktSCHE LA PLIEVGIA VEGN / Wenn der Regen kommt14. Okt., 20:00Postremise, Engadinstrasse 43, 7000 Chur, SchweizTge ha ina gruppa da teater dad oz da far cun la legenda da la Sontga Margriata? Co inscenesch'ins quest cuntegn senza il ballast istoric? Rumantsch / mit deutschen Übertiteln
- 12DiOktSCHE LA PLIEVGIA VEGN / Wenn der Regen kommt12. Okt., 20:00Postremise, Engadinstrasse 43, 7000 Chur, SchweizTge ha ina gruppa da teater dad oz da far cun la legenda da la Sontga Margriata? Co inscenesch'ins quest cuntegn senza il ballast istoric? Rumantsch / mit deutschen Übertiteln
- 10SoOktSCHE LA PLIEVGIA VEGN / Wenn der Regen kommt10. Okt., 20:00Postremise, Engadinstrasse 43, 7000 Chur, SchweizTge ha ina gruppa da teater dad oz da far cun la legenda da la Sontga Margriata? Co inscenesch'ins quest cuntegn senza il ballast istoric? Rumantsch / mit deutschen Übertiteln
- 09SaOktSCHE LA PLIEVGIA VEGN / Wenn der Regen kommt09. Okt., 20:00Postremise, Engadinstrasse 43, 7000 Chur, SchweizTge ha ina gruppa da teater dad oz da far cun la legenda da la Sontga Margriata? Co inscenesch'ins quest cuntegn senza il ballast istoric? - Rumantsch / mit deutschen Übertiteln


text:
Ferdinand Zvonimir d'Asborgh-Lorena
El Ferdinand Zvonimir d'Asborgh-Lorena (Salisburgh, 21 de giugn del 1997, nomm complet Ferdinand Zvonimir Maria Balthus Keith Michal Otto Antal Bahnam Leonhard von Habsburg-Lothringen) l'è on pilotta automobilistegh e nobil austriegh, Prenzip Imperial d'Austria e Prenzip Real de Ongheria, Croazia, Boemia e, per vergun, del Lombard-Venet. L'è 'l fioeu pussee grand del Carla II d'Asborgh-Lorena. 'Sti titol chi poden minga vess doperaa in Austria, inveci hinn retegnuu bon e legittim in Ongheria.
Carrera[Modifega | modifica 'l sorgent]
El corr da semper cont el numer 62, e l'ha scominciaa a 14 agn cont i kart, e in del 2014 l'ha scominciaa cont i monopost, in Formula Renault 1.6 NEC, che l'è rivaa quart.
Dal 2015 el corr in la categoria 2.0.


text:
Sch'ins passa durant quests dis a San Murezzan, alura dat dalunga la gronda massa da sportistas e sportists en egl. Tradiziunalmain treneschan ina buna part da quels durant ils mais da la stad en l’Engiadina Auta. Dapi passa 50 onns dispona il lieu dad in center da trenament d’autezza. En la regiun sa preparan sportistas e sportists da classa mundiala, dentant er sportists da massa, per lur proxima cursa. En temps da corona na succeda il trenament betg mo explicit cun la finamira da mussar tar la proxima cursa ina buna prestaziun, dentant er per restar fit.
Center da trenament fitg bain occupà
Era sche'i na dat durant questa stad pervia da corona nagins champiunadis mundials ed era betg Gieus Olimpics en il Giapun è ina part da la classa mundiala tuttina a San Murezzan en il trenament. La triatleta Daniela Ryf per exempel passenta savens ils mais da stad en Engiadin'Ota. Per il mument èn er ils curridurs da cursa d’orientaziun enturn ils leaders Daniel Hubmann e Matthias Kyburz en Engiadina. Sper ils atlets da classa sun dentant era fitg bleras atletas ed atlets da massa en la regiun. Quels cumbineschan a San Murezzan il trenament cun in per dis vacanzas.
Stupenta infrastructura e pussaivladads
En il center da trenament d’autezza a San Murezzan han las atletas ed ils atlets stupentas cundiziuns da trenament. Qua datti in vial da currer da 400 meters, dentant er ils indrizs per trair la culla e per sigl en aut. Gist dasperas è il bogn cuvernà dad Ovaverva, en vischinanza sa chattan la halla e plazzas da tennis. Sper il sport da currer san ins era trenar atletica leva, nudar, velo u cursa d’orientaziun.


text:
La gievgia saira hai dà a Grüsch in accident d'auto individual. Il manischunz è sa blessà levamain. Sco quai che la Polizia chantunala communitgescha era l'um da 69 onns sin via da Cavadura en direcziun Überlandquart. A la fin d'ina curva è el vegnì sin l'auter vial e collidà là cun la saiv da fier. L'automobilist è vegnì transportà en l'ospital a Schiers. L'auto è donnegià cumplettamain. Er vi da la saiv da fier hai dà in donn considerabel.
Grüsch Manischunz blessà tar accident
RTR novitads 15:00


text:
L'um mussia tant tendenzas violentas sco era tendenzas da discriminaziun da las razzas. Uschia ha la Dretgira administrativa federala argumentà sia sentenzia.
Damai ch'il schuldà avess gì da vegnir promovì, aveva l’armada fatg ina controlla da segirtad. Quella ha demussà che l’um era involvì en pliras proceduras penalas, e ch'el era schizunt vegnì sentenzià pervi da discriminaziun da las razzas e pervi d'avair cuntrafatg a la lescha dad armas. In'autra procedura è anc pendenta.
La lescha militara prevesa explicitamain in’exclusiun or da l’armada, sch’insatgi vegn sentenzià pervi d’in delict u pervi d’in crim.
RR Novitads 15:00


text:
Igl è ina tradiziun als gieus olimpics ch’il schef da la delegaziun svizra sto far ina previsiun quantas medaglias che la Svizra gudogna. Da quella tradiziun ed obligaziun n’è er Ralph Stöckli betg mitgà. L’anteriur giugader da curling è il nov chef da missiun da Swiss Olympic. Suenter che l’emprima mesadad dals gieus olimpics a Rio èn vargads ha Stöckli fatg ina bilantscha intermediara. E quella è pli che mo buna: Annunzia tschintg e fatg tschintg e quellas tschintg medaglias ha la Svizra gia gudagnà en l'emprima emna dals gieus olimpics .
RR actualitad 07:00


text:
A tutt i mee amis
Gioann Rizzonich (1789-1875)
A tutt i mee amis
Se gh'avevev la smania che stampass
stii quatter ciallarij che stampi incoeu,
ve preghi adess de no desmentegass
ch'el foo per util di pover fioeu.
Farii donca el piasè de presentass
cont i trè svanzeghett nel palpiroeu
dai libree, che saraan per destinass
a vend sto librettin a chi el le voeu.
Mi parli ciar – En regali nanch vun! -
Perchè el sarav on robà sull'altar;
e anca per no fa intort en doo a nissun.
Se vorii donca fa ona caritaa
pensegh minga a on fiornin, nè fee l'avar,
ch'el sarà dal Signor centuplicaa.


text:
Pòrto Ceresi
Pòrt Ceresi, ma anca Pòrto Ceresi (nom ufizial in italian: Porto Ceresio) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de 2 938 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de 588 ab./km².
El paes el se troeuva longh i spond del Lagh de Lugan o Ceresio (del qual el ciappa el nòmm) e 'l confina cont el Canton Tisin (comun de Brusin, Merid e Murcò). Inoltra el gh'ha vari frazion: Alber de Sella, Cà del Mont, Cà Mòro, Mont Casoeu, Mont Grumell, Poncia, Ronch Falcion e Selva Piana.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Pòrto Ceresi l'è mostraa in de la tabella chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La maioritad ha argumentà che questas prescripziuns da pretschs entras paginas d’internet sco Booking.com donnegian la concurrenza. Il Cussegl federal e la minoritad perencunter èn da l’avis ch’i po vegnir cumpareglià ils hotels grazia a las plattafurmas e quai promovia la concurrenza.
Plattafurmas daventan adina pli impurtantas
Che plattafurmas online daventan adina pli impurtantas, mussa er ina retschertga da l'institut per il turissem da la scol'auta en il Vallais. Il 2016 è la cumpart da las reservaziuns en Svizra sin talas furmas creschì per 6,7% sin radund 27%. Tenor la retschertga domineschan las trais plattafurmas Booking, Expedia e HRS la fatschenta.
Booking.com deplorescha - ils hoteliers èn cuntents
En ina communicaziun deplorescha Booking.com la decisiun. Il parlament frainia uschia la concurrenza e la transparenza. Als consuments smanatschian pretschs pli auts.
Gist il cuntrari vesan quai ils hoteliers. La decisiun stgaffeschia dapli libertad d'interpresa per ils hotels. En auters pajais valian gia tals scumonds, scriva l'uniun da turissem, las pendicularas svizras, Gastrosuisse e hotelleriesuisse.
RR novitads 20:00


text:
cuntegn
Exteriur
-
Fieu grond sin la Cipra
In incendi da guaud sin l’insla Cipra sa derasà svelt, uschia èn plirs vitgs periclitads al pe da la muntogna da Trados. En la regiun hai il mument temperaturas da fin a 40 grads sco era ina extrema setgira. Per stizzar il fieu èn 9 helicopters en acziun, rapporta in emettur da radio local.
Las lavurs da stizzar vegnan sustegnidas dal Israel e da la Grezia, che han tramess aviuns da stizzar sin l’insla Cipra. Il fieu è tenor indicaziuns dals pumpiers vegni mess per sbagl d’in giuven da 12 onns, rapporta il radio local.
RR novitads 10:00


text:
Il candidat per il presidi american, Joe Biden ha gudagnà en almain 9 stadis federativs che han gì pre-elecziuns. Tranter auter er en il stadi impurtant da Texas. Il democrat ed anteriur vicepresident è sa mess tras en l'uschenumnà Super Tuesday encunter ses concurrent Bernie Sanders. Quel ha gudagnà en 4 stadis fedreativs, tranter auter en la California, il stadi cun la pli gronda populaziun.
En il stadi federativ da Texas, vegnan surdadas 228 e cun quai fitg bleras vuschs da delegads per decider il candidat per il presidi american. Be a California vai durant il Super Tuesday per anc dapli vuschs, numnadamain 415.
La cursa tranter Biden e Sanders è uschia piz a cup. Actualmain ha Biden 461 vuschs da delegads, Sanders 374. A l'uschenumnà Super Tuesday vai per passa in terz da las vuschs da delegads. Ils delegads vegnan repartids tranter ils candidats che han survegnì dapli che 15% da las vuschs.
RTR novitads 06:00


text:
Assedi de Genova (1800)
L'Assedi de Genova l'è staa on fatt militar di guerr napoleonigh.
Quand, in del 1799, i Frances eren staa scasciaa foeura de la Repubbliga Cisalpina di Austriegh, hann segutaa a resist in de la Repubbliga Ligur, sotta el comand de l'Andrea Massena, ancamò per on ann.
In del mes de april del 1800 i Austriegh hinn riessii a strengg el Massena in de l'area del port de Genova, che lù e voreva difend fina a l'ultim omm, anca perchè 'l saveva che 'l Napoleon l'era 'dree a tornà in Italia.
Però el gh'eva minga de reforniment, anca perchè la flotta inglesa la bloccava el port e, in sul princippi de luj, l'è staa costringiuu a trattà la resa, con la qual l'ha ottegnuu de podè retiràss cont i sò omen in del territori controllaa di Frances e con l'onor di armi.


text:
Igl è ina praschun fitg moderna ed er ina da las pli segiras da la Svizra. Cameras, ischs e clavs tutgan tar il mintgadi dals 150 praschuniers. Confruntà cun las barrieras è però er il persunal.
Ina part da lur libertad persunala dattan Isidor Derungs e Nina Albin gia a l’entrada da la praschun. Il telefonin vegn serrà en in caum durant il di da lavur. En la praschun dovran els telefons interns.
Nus essan controllads dad A fin Z.
Il spezialist per l’execuziun giudiziala, Isidor Derungs n’ha nagins problems da vegnir controllà, i saja ina chaussa da s’endisar. E sia collega Nina Albin, ch’è la manadra da la partiziun lavur ed economia en la praschun agiunta «Jeu na ma sent serrada en la praschun».
A maisa cun morders e laders
Il guardian Isidor Derungs passenta bler temp cun ils praschuniers. El sesa er a maisa cun ils umens ch’han engulà, assassinà u er violà.
«Jau enconusch lur istorgias, ma ellas n’interessan mai uschè ferm», di Derungs. «Els han lur chasti e nus na stuain chastiar els anc dapli». Il guardian saja qua per controllar e reglar, ma gista uschè impurtant saja il sustegn e l’accumpagnament. «Jau sun pli fitg psicolog che policist», di Derungs.
La finamira è la resocialisaziun
Nina Albin fa part da la direcziun da la praschun. Er ella ha ina finamira principala. En il center da la lavur en praschun stettia adina la resocialisaziun.
Natiralmain resocialisaziun è in grond pled. Ma sche ils umens na fan nagins delicts cur ch’els bandunan la praschun, lura avain nus cuntanschì insatge.
Libertad preziusa
Libertads dettia be paucas per ils praschuniers che vivan bainbaud en la nova praschun a Cazas. Nina Albin ed Insidor Derungs san quai. Els apprezieschan tant pli lur pitschnas libertads persunalas dador ils mirs. «I tuna banal ma jau poss mangiar insatge cura ch’jau vul», di Nina Albin. Ed Isidor Derungs agiunta «A chatscha o a pestga patratg jau bleras giadas che noss praschuniers manchentan uschè bleras bellas chaussas».
RTR Telesguard 17:40


text:
Pereànse
El pereànse (paròla che vé del gréco e furmàda de perí, che völ dì entùren e anthós, fiùr) l'è 'na strütüra del fiùr che la corespónt a la part che stà entùren ai òrgani sesuài; l'è la part mìa reprodutìva dal fiùr.
L'è furmàda de du tìpi de elemèncc:
- La coròla, furmada dei pétali, che i è i elemèncc che de sòlet i è culuràcc. La sò funsiù l'è chèla de atirà i insècc pulinizadùr.
- El càles, la part vérda del fiùr, la g'ha 'na cunsistènsa piö gaiàrda che nó la coròla e i sò elemèncc i se ciàma sépali. En sèrte fiùr i pétali e i sépali i è mìa diferensiàcc, cioè i g'ha 'l stès culùr, la stèsa cunsistènsa e la stèsa funsiù. En chèsto càzo i vé ciamàcc tat i sépali che i pétali col nòm de tépali, e l'ensèma de chèsti elemèncc el vé ciamàt peregóne.


text:
La musega: èrt universèla e sćiantiva che la disc fora sentimenc e che la conta de popui e de cultures; chest l’é l’argoment de la setima edizion de l’Aisciuda ladina. Musega sonèda e ciantèda, da soi o adum, musega da zacan e da anchecondì, de vigni sort e per vigni ocajion: folk, rock, reggae, jazz, de devozion, da scutèr o da ciantèr, musega per vigni lengaz, musega ladina. Scriver e fèr musega de mendranza e ciantèr duran l lengaz mère l’é na vida scempia e comunicativa per palesèr sentimenc e identità. Museghes, cores, bands, gropes de musega e scola adum per zelebrèr la mùsega ladina tras momenc de reflescion e de festa.
Enjontes
Scomenzadives e video
- I video fac endèna l’Aisciuda ladina 2015Te chesta sezion publicon i video fac endèna l’Aisciuda ladina 2015 – Festival del lengaz. Video promozionèi e di video […]


text:
- President Donald Trump planisescha da sa participar al WEF.
- Tenor indicaziuns da la Chas'alva saja quai il cas, sch'i dettia in cumpromiss areguard la dispita dal budget.
- Ina maioritad dal senat è da princip s'exprimida per il cumpromiss.
Il president dals Stadis Unids vegn a tegnair quest venderdi il pled final al Forum mundial d'economia 2018. Premissa è dentant che l'uschenumnà «Shutdown» è abolì fin lura.
Trump è l'emprim president dals Stadis Unids dapi Bill Clinton il 2000 che visita il WEF. Accumpagnà vegn el tranter auter dal minister da l'exteriur Rex Tillerson, dal minister da finanzas Steve Mnuchin, il minister da commerzi Wilbur Ross ed il cussegliader dal president Jared Kushner.
Fin dal «Shutdown» en vista
En il senat han ils republicans ed ils democrats chattà in cumpromiss pertutgant la dispita dal budget. Cun 81 cunter 18 vuschs è il senat s’exprimì da princip per il cumpromiss. Quel prevesa che la regenza a Washington haja puspè daners a disposiziun. Quai almain ils 8 da favrer. Percunter duaja in program da sanadad d’uffants vegnir prolungà plirs onns. Ultra da quai duaja vegnir preparà in program da protecziun per plirs 100millis d’immigrants ch’eran vegnids sco uffants en ils Stadis Unids. Per terminar l’uschenumnà «Government Shutdown» sto er la chombra dals represchentants approvar il cumpromiss. Silsuenter stuess il president suttascriver il sboz da lescha.
Uschia pudessan ils emploiads da la regenza americana puspè ir a lavurar. Pervi dal «Shutdown» han els sfurzadamain stuì star a chasa.
RR novitads 21:00


text:
En in pled a la naziun emess en la televisiun, ha Emmanuel Macron annunzià en la politica sociala concessiuns pli grondas. Els veglian ina Frantscha che lubeschia da viver degn da sia lavur, ha el ditg.
Tranter auter prevesa il president franzos che sururas èn da nov libras da taglias e taxas socialas. Ed el vul auzar la paja minimala per 100 euros il mais, sco quai ch'ils sindicats avevan pretendì.
Vitiers ha Emmanuel Macron accentuà, ch'el surpiglia per la crisa actuala ina «part da la responsabladad».
RR novitads 21:00


text:
Raschun principala è che la regiun aveva mess a disposiziun in chapital da basa per endrizzar il project. Suenter 2 onns avess quel stuì purtar sasez. Quai n'è dentant betg capità.
Las incumbensas principalas da quest post eran la registraziun e publicaziun da las differentas purschidas sportivas en la regiun, cussegliaziun e coordinaziun tar dumondas da scolaziun per promover il sport e finalmain er l'administraziun da finanzas.
Il 2018 aveva la Conferenza da presidents stgaffì quest post da coordinaziun per ina fasa da test. Surpiglià il mandat aveva la classa da sport da l'Institut autalpin.


text:
Tenor Christian Brantschen, CEO da la «Seeinfra» avess il sistem da funcziunar e porscher ina segirtad absoluta per ils lavurants cun las maschinas da pista sin il lai schelà. 2 maschinas da pista vegnan ad esser equipadas cun ina sort cussins d’aria. Quels vegnan montads enturn la maschina. Ils custs da radund 850’000 enfin 900’000 francs surpiglia la vischnanca.
Sistem è pront per quest ‘enviern
En paucas emnas vegnan ils cussins ad esser montads per l’emprima giada vi d’ina maschina. Lura han lieu tests, di Brantschen. Sche tut va bain, lura èn las maschinas cun il nov sistem en funcziun quest ‘enviern.
Mintga vischnanca sto guardar sezza
Quai vala lura mo per San Murezzan. Mintga vischnanca elavura in agen concept. Lasuenter èn collavuraziuns pussaivlas, in barat ni dar a tschains ina ni l’autra maschina che in’autra vischnanca avess gist da basegn. Per Silvaplauna, Segl e Malögia vala entant vinavant la directiva ch'ins po mo ir sin ils lais cun ils «nudaders». Quels ch’ins conuscha da fin qua.
Actualitad la saira 17:00


text:
Purschidas e clusiuns da la furmaziun supplementara
Noziuns-clav : Diplom professiunal per persunas creschidas
La furmaziun supplementara vegn fatga en differents contexts. La purschida da curs da la furmaziun supplementara è fitg gronda e sa differenziescha concernent las finamiras, concernent ils cuntegns e concernent la durada, tut tenor la gruppa en mira. I dat in grond dumber da purschiders privats, statals, manaschials, d'utilitad publica u cun finamira da rendita che offreschan furmaziuns supplementaras. Latiers tutgan tranter auter:
-
purtaders da dretg public (tranter auter scolas autas universitaras, scolas autas spezialisadas, scolas autas da pedagogia, scolas spezialisadas superiuras, scolas professiunalas spezialisadas)
-
purtaders da dretg privat cun finamira da rendita
-
manaschis
-
purtaders da dretg privat senza finamira da rendita (tranter auter organisaziuns d'utilitad publica, universitads popularas, organisaziuns per la furmaziun da geniturs e.u.v.)
-
purtaders socials, politics, confessiunals u ideologics (organisaziuns dal mund da lavur, sindicats, baselgias chantunalas e.u.v.)
-
federaziuns ed organisaziuns da tetg
-
furmaziun supplementara en gruppas ch'èn s'organisadas sezzas
La gronda maioritad da las instituziuns da furmaziun supplementara sa chatta en mauns privats e vegn finanziada da quellas parts che profitan da la furmaziun supplementara. Tut tenor il context, en il qual la furmaziun supplementara ha lieu, datti in sustegn finanzial dal stadi. En il sectur da la furmaziun supplementara professiunala han ils manaschis ina rolla impurtanta, saja quai che manaschis porschan in'atgna furmaziun supplementara, saja quai ch'els sa participeschan a la furmaziun supplementara da lur collavuraturas e da lur collavuraturs.
Cundiziuns da recepziun
Las cundiziuns d'admissiun dependan dal gener da la furmaziun supplementara. Per la gronda part da las purschidas da furmaziun supplementara na datti naginas cundiziuns d'admissiun spezialas. Cundiziuns d'admissiun spezialas pon valair tar tscherts programs da furmaziun supplementara da scolas autas (Master of Advanced Studies [MAS], Diploma of Advanced Studies [DAS], Certificate of Advanced Studies [CAS]) u da scolas spezialisadas superiuras (studis da diplom supplementar). En quest connex vegn per regla pretendì in diplom da scola auta u ina furmaziun preliminara equivalenta.
Organisaziun da la furmaziun supplementara
La structura dals curs e dals studis, il temp che vegn duvrà, las furmas per cumprovar las prestaziuns e.u.v. èn fitg differents e dependan da la furmaziun supplementara tschernida. Dapi mez dals onns 90 è s'etablida – en il sistem svizzer da furmaziun supplementara – la scolaziun modulara en blers secturs. Moduls èn unitads isoladas che pon vegnir frequentads independentamain in da l'auter u che pon vegnir cumbinads cun auters moduls ad in tschert studi. Il sistem modular è in sistem avert e permeabel.
Clusiun
Il tip da clusiun variescha d'occurrenza da furmaziun supplementara ad occurrenza da furmaziun supplementara. Ils purschiders pon consegnar agens certificats u atgnas confermas da curs che n'èn betg renconuschids dal stadi u dal chantun. A scolas autas pon – ultra da las confermas da curs – er vegnir acquistadas las suandantas clusiuns: Master of Advanced Studies (MAS): almain 60 puncts dad ECTS; Diploma of Advanced Studies (DAS): almain 30 puncts dad ECTS; Certificate of Advanced Studies (CAS): almain 10 puncts dad ECTS. Studis da diplom supplementars a scolas spezialisadas superiuras serran cun in diplom federal renconuschì. Al tip da furmaziun vegn agiuntada la cumplettaziun SDS SSS (p.ex. controlladra dipl. SDS SSS/controllader dipl. SDS SSS). En il sectur da la furmaziun da cumpensaziun sin il stgalim secundar II vegnan fatgas clusiuns renconuschidas da la furmaziun formala (attestat da maturitad gimnasiala, certificat da scola media spezialisada, attestat da maturitad spezialisada, attestat federal da qualificaziun, attestat da maturitad professiunala).
En il rom da la furmaziun da recuperaziun pon vegnir fatgs posteriuramain divers diploms. Pussaivels èn differents proceders. Diploms renconuschids sco il certificat da la maturitad gimnasiala, il diplom da la scola media spezialisada, l'attestat da la maturitad spezialisada, l'attestat federal da qualificaziun ubain l'attestat federal da la maturitad professiunala tutgan tar la furmaziun formala e betg tar il perfecziunament.


text:
Scolas autas spezialisadas
Noziuns-clav : Accreditaziun da las scolas autas / Coordinaziun en il sectur da las scolas autas / Sistem europeic da transferiment da credits academics (ECTS) / Mobilitad e barat / Process da Bologna
Ultra da las scolas autas universitaras ha la Svizra anc in segund tip da scola auta, las scolas autas spezialisadas. Las scolas autas spezialisadas porschan scolaziuns orientadas a la pratica ed a l'applicaziun cun diploms che cuntegnan qualificaziuns professiunalas. Tar lur purschida tutgan studis da bachelor e da master orientads a la pratica en differents champs sco er ina vasta paletta da furmaziuns supplementaras. I dat otg scolas autas spezialisadas regiunalas da dretg public ed ina scola auta spezialisada privata.
Las scolas autas spezialisadas porschan in access ad in studi ad ina scola auta en spezial a glieud da professiun che ha fatg ina furmaziun fundamentala professiunala e supplementarmain ina maturitad professiunala.
L'incarica da prestaziun da las scolas autas spezialisadas cumpiglia la teoria (scolaziun e furmaziun supplementara), la perscrutaziun ed il svilup orientads a l'applicaziun, il servetsch a favur da terzas persunas sco er la collavuraziun cun las scolas autas e cun ils instituts da perscrutaziun en Svizra ed a l'exteriur. Pervia da lur scolaziuns orientadas a la pratica e pervia da lur perscrutaziun orientada al champ professiunal tutgan las scolas autas da pedagogia (SAP) tar il tip da scola auta «scola auta spezialisada».


text:
cuntegn
Surselva
-
La Panera n'è betg pli
Oz è sur Luven vegnì pinà il aut pign da la Svizra. Quai pervia che la Panera era malsauna e sitga. Cun ina pitschna festa han ils da Luven e tut ils fans da plantas spezialas prendì cumià dad ella.
Che la Panera sto vegnir derschida è gia cler dapi l'onn passà. Lura aveva il pign entschet a setgar. Plirs selviculturs avevan attestà ch'il pign na possia betg pli vegnir salvà. Or da motivs da segirtad ha la vischnanca da Glion perquai decidì da derscher la Panera.
52 meters auta è ella stada, la Panera. Veglia er'ella tranter 250 e 350 onns, tscherts manegian ch'ella saja stada anc pli veglia. Cler è dentant ch'ella era in vaira gigant ed ha fascinà gia dapi generaziuns.
Maletg
1 / 9
Legenda:
Las maschinas èn prontas.
RTR, Linus Livers
Maletg
2 / 9
Legenda:
Lavurs da preparaziun.
RTR, Linus Livers
Maletg
3 / 9
Legenda:
Blera glieud è vegnida a mirar ...
RTR, Linus Livers
Maletg
4 / 9
Legenda:
La Panera a Luven...
RTR, Linus Livers
Maletg
5 / 9
Legenda:
...sa derscha plaunet...
RTR, Linus Livers
Maletg
6 / 9
Legenda:
... anc in zichel dapli...
RTR, Linus Livers
Maletg
7 / 9
Legenda:
... ed ussa è ella giun plaun.
RTR, Linus Livers
Maletg
8 / 9
Legenda:
La Panera na datti betg pli.
RTR, Linus Livers
Maletg
9 / 9
Legenda:
La Panera vegn pinada.
RTR, Linus Livers
Il num deriva da la furma
Paneras èn indrizs ch'ins aveva pli baud en Surselva per pender si ils pauns per schanegiar els da las mieurs. Sch'ins guarda da sut si sin la Panera fa la roma endament quest cundriz.
Ord l'archiv da RTR


text:
Exosa
Ind la qimega organega, una exosa l'è un monosacarid cond ses atom de carbone, qe el g'ha una formula qimega C6H12O6. Le exose i è classifegade segond el grœp fonzional: le aldoexose le g'ha un aldeid in posizion 1, e le qetoexose le g'ha un qeton in posizion 2.
Aldoexose[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le aldoexose le g'ha cinc center qirai, per un total de 16 stereoisomer possiboi (24). La configurazion D/L l'è basada ins l'orientazion de l'idrossil a la posizion 5, e la se riferes miga a la direzion de l'atività otega. Le vot D-Aldoexose i è:
Emiacetai cicleg[Modifega | modifica 'l sorgent]
El se sa find dal 1926 qe i zœqer aldos a 6 carboni i forma emiacetal cicleg. La sœmeanza qé sota la exibess le forme emiacetalege per la D-glucosa e la D-manosa.
I carbone numerads ind le forme a cadena deverta i correspond ai stess carbone numerads ind la forma emiacetalega. La formaziond del emiacetal la fa deventar el carbone nœmer vun, qe l'è simmetreg ind la forma a cadena deverta, asimetreg ind la version ciclega. In soluzion, i è tœts du ind equiliber cond la forma a cadena deverta. La forma a cadena deverta la cristaliza miga, donca le do forme ciclege le se pœl separar doma quand qe i è cristalizade.
Qetoexose[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le qetoesose le g'ha 3 center qirai, e donca vot possiboi stereoisomer (23). Psicosa, frutosa e tagatosa se le cata ind natura ind l'isomer D-, menter la sorbosa se la cata ind l'isomer L-:
Domà le exose naturai le pœl vesser fermentade dei levats.
Mutarotazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I grœp fonzionai aldeid e qeton in qei carboidrads qé, i reajes cond i grœp idrossil arent de lor, a formar emiacetai intramolecolar e emiqetai, rispetivament. La strutura a anell resultanta l'è relazionada al piran, e se ge dix piranosa. El anell el se derv e el se serra spontaneament, incé de permeter la rotazion ind el ligam intra el grœp carbonil e l'atom de carbone lé arent, incé de formar do configurazion possibole (a and B). A qell process qé se ge dix mutarotazion. I zœqer exos i pœl formar zœqer di-exos cond una reazion de condensazion per formar un ligam 1,6-glicosideg.