text:
Suriname
El Suriname a l'è un paes del America del Süd.
El cunfina cun la Gujana, la Gujana Francesa e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Paramaribo.
El gh'ha una süperfiss de 163.820 km² e una pupulaziun de quas 450.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Suriname a l'era un pussediment di Paes Bass, cugnussüü cunt el nom de Gujana Ulandesa, fina al 1975, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Suriname (nom ufizial: Republiek Suriname) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Dési Bouterse (del 2010).


c: text/html

text:
Contribuc por l'assunziun de porsones cun handicap
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Daturs y daturies de laur privac che á tut sö cun contrat a tëmp determiné o indeterminé öna o plü porsones cun handicap, che á la residënza tla provinzia de Balsan, o titolars y titolares de impreses che ti á dé n'ocupaziun a colaboradus y colaboradësses familiars cun handicap, pó damané do n contribut. Damané pól gní por porsones cun na invalidité, zertificada da na comisciun di doturs che alda lapró, de almanco le 46% o de na invalidité zertificada dal INAIL de almanco le 34%, che laora ma te n'aziënda y por chi che al vëgn paié ite contribuc soziai al Istitut nazional por la previdënza soziala (INPS).
Le datur o la daturia de laur pó presenté la domanda cina ai 31 de agost pro le sorvisc de laur. Le contribut vëgn ma conzedü por assunziuns nöies l'ann olache al é gnü presenté la domanda o l'ann denant o tl caje che al vëgnes alzé la prozentuala de invalidité por le tëmp de referimënt che porta pro a alzé le contribut. Por les atres assunziuns, olache al é bele gnü conzedü n contribut l'ann da denant, pó le contribut gní conzedü inant, aladô dles nöies diretives, sce al ne é nia ciamó gnü arjunt la dorada mascima. De plü informaziuns ciafëise sön la plata d'informaziun.
Contribuc por l'adatamënt dl post de laur:
Aladô dla delibera dla Junta provinziala di 31 de ma dl 2016, n. 615, vëgnel implü ciamó conzedü contribuc por adaté le post de laur ai bojëgns dla porsona cun handicap y por cumpré les atrezadöres che vá debojëgn por le laur.
La domanda ti pó gní presentada te vigni momënt ia por l'ann, dan le scomenciamënt de chësc proiet, al Ofize provinzial Sorvisc laur (ciara l'articul 5 dla delibera nominada dessura).
I contribuc vëgn conzedüs a condiziun che la porsona cun handicap sides gnüda tuta sö a tëmp indeterminé y che al vëgnes zertifiché na invalidité de almanco le 46% (aladô dla lege provinziala di 21 de agost dl 1978, n. 46) o dl 34% (INAIL). Le contribut vëgn ma conzedü por i cosć implü che é gnüs a se le dé, mo nia por i cosć generai. Al ne vëgn conzedü degun contribut por i adatamënc, por chic he al é bele preodü contribuc sön la basa de d'atres desposiziuns. Pro cosć implü cina 1.500,00 euro vëgnel conzedü döta la soma. Sce i cosć implü é plü alc, vëgnel ma retü na pert di cosć. De plü informaziuns é da ciafé chiló
Spëises cina 1.500 euro vëgn paiades fora deplëgn; tl caje de contribuc plü alc vëgnel ma surantut na pert dles spëises. Informaziuns plü avisa ciafëise sön la plata d'informaziun.
Por l’anuzaziun de chësc sorvisc ne vêlel degönes condiziuns d’azès particolares.
Les domandes por i contribuc é da presenté tla verjiun originala. Sce la domanda vëgn menada demez tl format digital mëss le damanant o la damananta savëi che le documënt ne vá nia plü da mudé y che al é gnü firmé digitalmënter. La domanda digitala é da mené ala misciun PEC as.sl@pec.prov.bz.it
Pro la domanda él da mëte n martl da bol da 16,00 euro. Por les domandes menades demez digitalmënter él da scrí tla lerch aposta le codesc dl martl da bol taché sö sön le documënt de papier.
Cun la sotescriziun dl damanant o dla damananta vëgnel detlaré che le martl da bol vëgn ma adoré por chësc documënt y che al vëgn tigní sö por 3 agn, aladô dl art. 37 dl DPR n. 642/1972.
-
Lege n. 68/1999
- Lege provinziala n. 7/2015
- Delibera dla Junta provinziala n. 615/2016
- Delibera dla Junta provinziala n. 824/2017
Formulars
Integraziun tl laûr - Contribuć por l’assunziun de porsones cun handicap - Plata de informaziun
- Formulars
- Plata de informaziun [214 KB]
- Formulars
Integraziun tl laûr - Contribuć por l’assunziun de porsones cun handicap - colaboradus y colaboradësses familiars
- Formulars
Integraziun tl laûr - Contribuć por l’assunziun de porsones cun handicap - aziëndes privates
- Formulars
- beitrag_mmb_privat.pdf [916 KB]
- Formulars
Integraziun tl laûr - Domanda por la conzesciun de n contribut por cumprè o adatè l’echipamënt de laûr por porsones cun handicap
- Formulars
- beitrag_mmb_arbeitsausstattung.pdf [608 KB]
- Formulars
Arbeitseingliederung - Auszahlung des gewährten Beitrages für die Anstellung von Menschen mit Behinderung
- Formulars
(Sorvisc actualisá ai: 27/03/2018)
Ënt competënt19.3. Ofize Sorvisc laûr
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefonn: 0471 41 86 00
0471 41 86 01
E-mail: as@provinz.bz.it
PEC: as.sl@pec.prov.bz.it
Plata internet: http://www.provinz.bz.it/arbeit
Terminns
-
ai 31 de agost de vigni ann por presenté la domanda de conzesciun de contribut por l'assunziun
- ai 30 de aurí de vigni ann por la domanda de licuidaziun de contribut conzedü l'ann denant
- degun termin por la domanda de contribut por l'adatamënt dl post de laur, mo al mëss sambëgn gní ortié denanco mëte man

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Castel di Judica
Castel di Judica l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania 'ndèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 35 km a òvest de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 4,758 abitàncc e 'na superfìce de 102.3 km².[1]
Del teretóre de Castel di Judica le fa part apò a la frasiù de Giumarra, Carrubo, Cinquegrana, e Borgo Franchetto.
Castel di Judica l'è tacàt ai cümü de: Agira, Catenanuova, Centuripe, Paternò, Ramacca.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Inhalt
Exteriur
-
Madrid surpiglia controlla da la polizia regiunala catalana
Il conflict davart separar la Catalugna da la Spagna s'accentuescha. La regenza centrala da Madrid ha communitgà ch'ella haja surpiglià la controlla sur la polizia regiunala catalana. Il minister da l'intern da la Catalugna ha ditg ch'el n'acceptia betg questa decisiun.
Cun numerusas acziuns emprova Madrid e la giustia spagnola d'impedir la votaziun scumandada da l'emprim d'october. Tranter auter èn vegnids confiscads diesch milliuns cedels da votar e 1,5 milliuns placats.
RR novitads 21:00


text:
Co survegnir avunda vitamins l'enviern?
- Glindesdi, 12.12.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 12.12.2016, 11:15, RTR
Surtut durant l'enviern ha il sistem d'immunitad bler da far. Evitar che bacterias e virus rivan tar nus en il corp è ina gronda prestaziun. Tant pli impurtant èsi d'al sustegnair. E quai fan ins il meglier cun vitamins. E nua sa chattan quels?
La meglra funtauna per vitamins èn fritgs e verdura. Ma betg mo en oranschas u kiwis sa chattan vitamins en massas. Era en verdura stagiunala d'enviern sco giabus, ravas o rischcotschna hai vitamins. Pli frestg ch'els èn e pli blers vitamins ch'els han anc. Ma era verdura schelentada cuntegna vitamins. Perquai che la verdura riva subit suenter la racolta en glatschera gronda restan ils vitamins conservads.
Vitamins artifizials
Tenor il cuschinier Martin Sialm pon tablettas da vitamins e quellas per dissolver en l'aua gia gidar. Meglier saja però da prender si ils vitamins sur il nutriment.


text:
Ils mailers eran vegnids plantads questa primavaira. Il cumenzament da zercladur avevan els mussads simptoms caracteristics da la malatia contagiusa. L’infecziun è probablamain capitada la mitad da matg. Tar las temperaturas autas durant quel temp sajan stads pussibels dis d’infecziun, scriva il Plantahof.
Tut las plantas pertutgadas èn vegnidas runcadas cumplettamain e transportadas tar la Gevag nua ch’ellas èn vegnidas brischadas immediatamain. Uschia vulan las autoritads evitar ch’autras plantas vegnan infectadas.
Sche flurs da bostgs da puma da minz sco mailers, pairers u cudogners vegnan brinas davent dal moni nà pudessian bacterias da l’arsira da plantas esser la culpa, avertesscha il Plantahof vinavant. El renviescha a las persunas da controlla en las vischnancas ch’enconuschan il sintoms e ch’èn dad avertir.
RR novitads 18:00
L’arsira da plantas
La malatia da plantas, per tudestg «Feuerbrand», è er enconuschenta sut il nom «fieu bacterial» u «setgira cotschna». Ella vegn causada da bacterias fitg contagiusas e po sa derasar epidemicamain. Perquai han cas da vegnir annunziads. La bostga ha da vegnir dismessa immediatamain dad in’equippa scolada. Per ils umans n’è ella betg privlusa.


text:
Minerva M8xV – HoBaя cepия шBeйHыx MaшиH 2015 roдa!
20.07.2015
Mì niè wǎ M8xV - 2015 nián yī xìliè xīn de féngrènjī!
Mì niè wǎ de pǐnpái shì zài 2015 nián xīn xìliè féngrènjī - M8xV. Gāi xìliè bāokuò, chōngfèn mǎnzú xiàndài shēnghuó de xūqiú, bìng yǒu jiāoyì de zúgòu shùliàng de wǔ kuǎn chēxíng.
Zhè yī xìliè de yīgè yǒuqù de tèdiǎn shì yuánlái de réntǐ gōngchéng xué shèjì, shǐ féngzhì guòchéng zhōng jǐn kěnéng shūshì.
283X270 xīn de jū shēn shèjì shǐ guāngxiàn chuān tòu zìyóu de gōngzuò biǎomiàn, shǐ zuìdà zhàodù de féngzhì fànwéi. Gāi jī zhèngmiàn de xié biān jiǎo bù méng shàngle yīcéng yīnyǐng gōngzuò qū, shǐ shěnchá jǐn kěnéng shūshì de, bùjǐn shì yīnwèi nèizhì de zhàomíng hé cǎiguāng.
Suǒyǒu bùjiàn yóu jīnshǔ zhì chéng, cóng'ér quèbǎo kěkào xìng hé nài mó sǔn de. Jītǐ de jīchǔ shì yīgè jīnshǔ kuàngjià zhōng, xiàng qízhōng liánjiē de suǒyǒu xìjié, zhè xiāochúle wàiké de kěnéng biànxíng. Jīxiè pǐnpái mì niè wǎ zhuānzhù yú qiángdà de hé qiángdà de nèibù kuàngjià, tā kuòzhǎnle qìchē de shǐyòng shòumìng de yībàn, jiàngdīle zhèndòng hé jiàngdī zàoyīn de gōngzuò.
Suǒyǒu jī xíng cǎiyòngle chuízhí de xiànzhóu yǒu zhēnjiǎo chángdù cóng 0 dào 4mm píngwěn tiáozhěng. Kòuyǎn fāshēng zài bànzìdòng móshì wèi 4 gè jiēduàn wúxū zhuǎndòng zhīwù. Yǔ bùtóng zhǒng M8xV féngrènjī zǔzhī de gōngzuò duì zhīwù kě tiáo jiǎo yālì, fèng xiàn zhānglì, kuàisù gēnghuàn biāoqiān, gōngzuò shuāng zhēn tào kòngzhì tái hé fǎn xiàng gōngnéng de nénglì.
Xīn xìliè bāokuò 5 kuǎn chēxíng:
Mì niè wǎ M82V shì gāi xìliè de jīběn xínghào. Tā nénggòu zhí háng bā zhǒng cāozuò, bāokuò gōngzuò xiànlù, zhēnzhī pǐn hé bāo biān fénghé xiàn línghuó. Zhè shì bìyào de shèdìng, bāng jiějué jiǎndān de rìcháng rènwù. Gāi jīqì pèi yǒuyīgè pán xiàn jī chángdù tiáozhěng (cóng 0 dào 5 háomǐ), zài gùdìng móshì de xiànquān de kuāndù. Tā wèi 5mm.
Mǐ lēi wá M83V móxíng jiéhé de jīqì de jīběn shèbèi hé pèibèi yǒu mǐ lēi wá M82V lìngwài minerva_300x284_2 zhuāngshì zhēn jī, zhè zēngjiāle gōngzuò de guòchéng zhōng kěyǐ jiějué de fànwéi. Běn jī zhíxíng 19 xiàn - chúle dǐzuò, tā gāngjīn zhí fèng, gèng yǒu tánxìng zhēn, zhuāngshì zhēn jī. Zhè shì yīgè jiǎndān de jiāyòng jī jùyǒu xiānjìn de gōngnéng, tā jiéhéle gōngnéng hé zhìliàng.
Xià yībù fāyán rén zhènróng - mì niè wǎ M85V, wànnéng féngrènjī zhíxíng 23 cāozuò. Tā jùyǒu yīgè kòngzhì gōngnéng, zuòwéi xiànquān de chángdù hé kuāndù, jiāgù dǐbù chuánsòng qì, qí nénggòu cùjìn shènzhì zhìmì zǔzhī (lìrú zhān), hé yā jiǎo de wěn yā qì jiāng fèng rènhé yīzhǒng zhīwù, báo hé hòu de. Duìyú jīběn de cāozuò zēngjiāle yīgè guǎngfàn de zhuāngshì fèng xiàn.
Qíjiàn shì mì niè wǎ M86V hé mì niè wǎ M87V. Cóng dī duān dì jī xíng, tāmen yǒu yī zǔ zhuāngshì zhēn jī de zuìgāo. Zhè liǎng kuǎn jīqì jìnxíng 32 gè cāozuò, ér shì yī zǔ zhuāngshì zhēn shì bùtóng de, zhè shì zhídé guānzhù de, dāng xuǎnzé yīgè móxíng.
Móxíng zhōng de suǒyǒu fànwéi de qìchē pèibèile huà xiàn, zhè jiāng xūyào cèliáng de xiǎo kuài wùliào, yǐjí yīgè kě yídòng de guǎnzhuàng kòngzhì tái yòng yú zhìliáo shǒubì, tuǐ bù, jǐng bù.
720X100
féngrènjī xìliè M8xV jīběn tàocān bāokuò: Tōngyòng de jiǎo, jiǎo, bànzìdòng niǔ kǒng yā jiǎo, lāliàn yā jiǎo, dīng kòu, háng fèng dǎoxiàng, zhībǔ bǎn,L xíng luósīdāo, shuāzi, chāi xiàn, fá xīn 3, xiǎoxué hé zhōngxué chí yǒu rén xiànquān, zǔní gǎnjué.
Xìliè féngrènjī mì niè wǎ M8xV - kěkào xìng, kěyòngxìng hé měi gè móxíng de gōngnéng.
KoMMeHTapии
Пoka HeT koMMeHTapиeB


text:
Tar il papirus sa tracti dad in document secret. In chapitel ord las memoiras da Julius Cäsar, che descriva tut las terradas ch'ils romans han stuì tragutter cunter Asterix ed Obelix. Cäsar na less betg ch'insatgi legia quai chapitel. In dals scripturs lascha dentant svanir la rolla da papirus, e quai gist en ils mauns da Polemix, il journalist. Padrin da la figura Polemix e stà nagin auter che Julian Assange, whistleblower ed inventader da wikileaks, la plattfurma da scuvertas en l'internet. Cun la spariziun da la rolla cumenzan las dispitas sur da la pussanza dad informaziuns e communicaziun, tar Asterix funcziuna la communicaziun dentant oravant tut anc cun columbas da posta.
Gia il 36avel tom en la retscha d'aventuras d'Asterix
Il nov comic da Asterix è il 36avel da la retscha, ed il segund senza ils "babs" originals Albert Uderzo e Réné Goscinny. Uderzo ha dentant 88 onns, Goschinny è gia morts l'onn 1977. Albert Uderzo ha dentant decidì cun sia figlia, che l’Asterix duai er vinavant cumparair. Ils dus novs auturs èn Jean-Yves Ferri per il text e Didier Conrad per ils dissegns. Sco l'expert d’Asterix e autur dal lexicon d’Asterix Hors Berner di, n’hajan ils comics dentant betg pers qualitad cun ils novs auturs.


text:
Avant il davos gieu da gruppa è la Pologna sin il segund plaz. Ils Polacs fruntan mardi saira a Marseille sin l’Ucraina. Ils Tudestgs dattan a Paris encunter l’Irlanda dal Nord. Omadus gieus cumenzan a las 18:00 uras.
La Pologna è actualmain l’adversari il pli probabel. Ils Polacs cun lur star Robert Lewandowski fiss in’equipa che la Svizra pudess batter, dat l’equipa da Vladimir Petkovic uschia vinavant sco enfin ussa. Sin palpiri è pli probabel l’Irlanda dal Nord la pli flaivla equipa. Mo las equipas dal nord èn gist lura grev da batter cura ch’i va per la liongia.
Cun ils Tudestgs survegniss la Svizra in dals pli grevs adversaris insumma a quai turnier. L’equipa da Joachim Löw è l’actual campiun mundial ed in dals gronds favurits sin il titel. Encunter il grond vischin dal nord duvrassi en mintga cas ina sensaziun per batter el. Mo surpraisas hai adina dà en il mund dal ballape.


text:
Dulzàgh
Dulzàgh (nom ufizial in italian Dolzago in Italian) al è un cumün da 2 452 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,2 km² e ona densità de 1 115 ab./km² da la Pruvincia da Lecch.
L'è tacaa ai comun de Barzagh, Castell de Brianza, Ell, Ugiòn, Siron.
I sò abitant i g'hann el suranom da gussatei.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Dulzàgh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Curaglia: Co vinavant cun la butia Maxi a Curaglia?
- Gievgia, 19.11.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 19.11.2015, 11:45, RTR
L'october 2013 è il Maxi vegnì a Curaglia sco successur dal Denner. Fredy Caminada che maina il Spar a Mustér ha avert questa filiala.
Uss fa el ir la fatschenta cun trais collavuraturas. In di ad emna è el sez a Curaglia, surtut era per avair contact cun ils clients, sco el ha ditg ad RTR. Ma i n'è betg simpel da manar ina stizun pitschna en ina vischnanca cun strusch 400 abitants. Ina stizun stoppia porscher ils products che la clientella giavischa. Vitiers vegnian ils custs da persunal e per assicuranzas socialas.
Svieuta na cuntenta betg
La svieuta na cuntentia betg. Fredy Caminada quinta ch'i dettia in deficit. Quest onn na giaja quai bain. Mo perquai ch'els hajan pudì vender vivondas e bavrondas per il solver als requirents d'asil sajan els anc mitschads cun in egl blau. Ma l'avegnir è malsegir. Sche la digren cuntinueschia stoppia el forsa serrar il Maxi.


text:
Protest cunter abitaziuns socialas en la citad da Berna
- Dumengia, 27.8.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 27.8.2017, 12:45, RTR
I para desser in mund in pau sutsura: En la citad da Berna ha quai adina puspè glieud ch'occupa chasas veglias, perquai ch'i n'ha betg avunda abitaziuns bunmartgadas.
La citad da Berna ha effectiv la finamira da stgaffir ils proxims onns 1000 abitaziuns socialas dapli. Pervi da quai duess ussa ina chasa veglia che vegn renovada, daventar usche in project cun abitaziuns socialas. En ina tal'abitaziun po be star tgi che gudogna main che 25000 francs l'onn.
Ma quai na plascha betg als abitants actuals da questa chasa. Cun transparents e banderolas vi da la chasa, quella ves'ora sco sch'ella fiss occupada, protestan els cunter quest midament. Be ch'en quest cas n'èsi betg in protest cunter ils fits da locaziun memia chars, mabain in protest cunter abitaziuns socialas en precis questa chasa. Ils abitants gudognan numnadamain tuts memia bler per pudair restar suenter la renovaziun en lur abitaziun!


text:
J. M. J. Jesus. Maria. Joseph.
Ils signurs spirituals alla ludeivla vischnaunca da Tujetsch
(PDF dil document original)
In conclus dalla ludeivla vischnaunca fatgs ils 23 da settember 1883, ha incumbensau ils signurs spirituals da vischnaunca da decider: Tgi duei pagar las spesas fatgas si pervia dallas pastiras da casa?
La medema vischnaunca ha era concludiu, che tuts quens fatgs pervia da quellas varts, seigien entochen igl 1. da november vegni dai en als signurs spirituals, il qual ei era daventau e zuar ha il vischinadi da Sedrun mess avon ina spesa da 307.90 frs., la vischnaunca 350.80 frs., pia ensemen 658.70 frs.
Ils signurs spirituals dalla vischnaunca, stai ensemen ils 9 da november digl onn current en casa farria, han priu en egl ils quens ad els admess, han ponderau las raschuns pertgei quels seigien fatgs si, ed ha lura la maioritad da quels signurs, numnadamein 3, anflau per gest e dueivel, che la vischnaunca generala, quei ein tuts vischins da vischnaunca dueien pagar ils deivets fatgs si da quellas varts e zuar sefundescha quella decisiun sin suandonta raschun:
La dispeta ei versada vid ina caussa, la quala ei vegnida decidida per generala, da moda che negin ha dapli, negin da meins, tuts possedan tuttina;
sch’il vischinadi da Sedrun ei staus la part plongenta, sch’ei quel all’entschatta schon secartius da pretender per enzatgei, ch’el haveva il dretg;
il decuors dalla dispeta ha mussau si, che la part plongenta, ils vischins da Sedrun fuvan buca ord via, essend che la cumpetenta autoritad, il ludeivel Cussegl Pign ha decidiu: las pastiras ein communablas;
ina spesa aber la quala ei fatga si per ina caussa vid la quala tut ha part, duei era vegnir pagada da tuts, consequentamein ha la spesa da vegnir pagada ord cassa generala da vischnaunca.
Aschinavon sco buca tuts signurs spirituals ein stai dil medem meini, sche ha la vischnaunca da saver che la minoritad dalla cumissiun, representada entras igl aultreveriu signur beneficiat da Rueras, havess schau pagar las spesas giudizialas la vischnaunca, las autras mintga partida las sias.
La maioritad dalla cumissiun, ils 3 auters signurs spirituals, ein dil meini schon allegau, e la ludeivla vischnaunca ei aschia obligada da prender giu tuttas spesas ariguard quella fatschenta.
Aschia ei ei concludiu e stabiliu.
Tujetsch en casa farria, ils 9 da november 1883


text:
Ge
n’è miga de storie per far cresser plu in freta el fen,
e se el nono
al cunta su le so, perqè l’è miga nassid ier,
al cura le so
bestie a le cinq l’è jemò in pé,
quater piò de
terra tegnids comè l’or, ma tœt l’or l’è miga assee.
Jo dai monts su le rotonde col “Fiore” qe al s’impiza a sanglots,
quante ore lontan de cà e qesta terra la perd i toc,
lu al le sa comè l’era, quand la lira la valiva anc’mò vergot,
con le face sul fond del bicier a pregar serv a negot.
dai monts a la bassa g’hoo trovad l’amor.
Quante feste su le ballere con le “Fize” qe le grida de noit,
dop el temporal g’è fresc e le rane le voxa de plu,
sent qe bell odor de gran e de aqua dei foss !
Da le mè bande g’è sole i cavre qe rampega sui cios.
da la bassa ai monts g’hoo trovad l’amor.
La
prima volta l’è staita a la festa del gran,
un baxin su la sguanja
e una parolla a portada de man.
La jent comè mé la parla a fadiga
ma l’è miga perqè
ge manca parolle ma quand la bofa la fa miga
per nient.
dai monts con le cavre g’hoo trovad l’amor.
Tants dé de festa me saress anc’pò
sposad,
Mé sere content e la mè dona l’era prope de cà,
mé de pascolar me saress mai stœfad,
lee la sognava la baita fresca ind le noit d’istad.
Quater
fiœi, tri mas-c e una dona,
tri per l’azienda e vuna per la cà,
al riva qell dé indov tœts i riva a segn
indov se sfogia el capot, el capot de legn.
Al dé de la jerla qella cativa miga per ballar
una cioca brœta qe ta bivet sole per sfogar-s.
Dé de la jerla, dé del magon,
dai monts a la bassa g’hoo perdid l’amor.


text:
Sco che la Regiun Malögia rapporta da l’ultima sesida dals presidents, han quels tractà l’iniziativa «halla da glatsch regiunala» inoltrada il schaner 2018. A maun d’in questiunari eran las singulas vischnancas dumandadas dad inditgar lieus pussaivels per in tal implant.
Dimensiuns mancan
Sco ch’il president da la Regiun Malögia, Martin Aebli ha declerà ad RTR, dovria uss dentant dapli detagls areguard la cubatura, ils custs e l’organisaziun purtadra d’ina halla da glatsch. Quai avant ch’ins cuntinuescha cun las tractativas. Il comité d’iniziativa haja perquai gì da respunder pliras dumondas davart lur visiuns ed ideas. Uschia ch’ins possia insumma concretisar in project. Las vischnancas da Samedan, Zuoz, S-chanf e Bregaglia fissan tut tenor lieus pussaivels.
La conferenza da presidents ha perquai furmà ina gruppa da lavur cun Martin Aebli (Puntraschigna), Jon Fadri Huder (Samedan), Gian Fadri Largiadèr (S-chanf) e Flurin Wieser (Zuoz). Quella gruppa duai uss examinar sch’ina realisaziun d’ina halla da glatsch fiss pussaivla. L’emprim inscunter vegn ad esser suenter ils dis da Pasca, uschia Martin Aebli.
RR novitads 06:00


text:
Il medem ha era il reporter dad RTR, Andreas Wieland, fatg. El è stà tar in coiffeur en ina giassa en la citad veglia da Montpellier. L’emprima malchapientscha ha el gì gia avant che seser sin la sutga. La coiffeusa ha dumandà ad Andreas sch’el prefereschia amaretto, cassis u insatge cun oranschas. Durant che Andreas è i da quai anora ch’el survegni in drink durant ch’el sesia sin la sutga tar il coiffeur ha la coiffeusa manegià cun amaretto, cassis, etc. il gust dal schampo.
Cun la lingua franzosa datti pia bain inqual malchapientscha durant il campiunadi d’Europa en Frantscha, mo la frisura constat tar ils pli blers, e quai è era impurtant.


text:
Vesper Sicilian
Quella di Vesper Sicilian l'è stada ona rivolta s'cioppada in de l'isola de Sicilia (che al temp a l'era sotta el domini de la fameja francesa di Angiò) in tra el 1282 e 'l 1302.
Segond la tradizion, la rivolta l'è nassuda dopo che on soldaa frances ciamaa Drouet l'aveva insultaa ona sciora siciliana sortida foeura de gesa el Lunedì de l'Angiol (31 de marz del 1282) a Palermo. El marì l'aveva coppaa el soldaa frances, e de lì l'era s'cioppada la rivolta contra i dominator frances, che in poch temp la s'è spantegada per tutta l'isola.
Per podè resist a la reazion angioina (che dominaven anca tutt el regn de Napoli), i nobei sicilian gh'hann ciamaa aiutt del re de Aragona. De lì l'è vegnuda foeura ona guerra che l'ha portaa, a la fin, a ona spartizion del vegg regn normann: la Sicilia ai aragones e Napoli ai angioitt.
In de la retorega del Resorgiment, i Vesper Sicilian hinn vun di primm segn de la nassida de la coscienza nazional italiana.


text:
In'analisa da l'Uniun dals sindicats svizzers mussa che la digitalisaziun saja ina nova metoda per lavur illegala. I dettia adina pli savens plattafurmas en l’internet che porschian la pussaivladad a persunas da metter a disposiziun in servetsch. Per exempel po quai esser in servetsch da pulir ni era in servetsch da taxi. Las firmas che mettan a disposiziun la plattafurma sugereschian a las persunas in'independenza da lavur. Perquai na dettia quai era betg assicuranzas socialas sco l’AVS ni la cassa da pensiun. Ma era vacanzas n'èn betg pajadas, lavur da notg e da dumengia na vegnia betg resguardada ed er per la taglia saja quai in problem, uschia il sindicat.
Ils pertutgads han dretg da tschertas premissas
Dentant hajan las persunas il dretg sin questas premissas, causa ch'igl exista in contract da lavur. Perquai na possian las firmas betg dar da crair a las persunas il cuntrari. Las consequenzas possian era avair in effect psichic per las persunas pertutgadas. Causa che dretgs da lavur na vegnian betg tegnids en u controllads, sco per exempel tar plattafurmas online che dattan la pussaivladad a persunas da porscher servetschs da taxi. Là na vegnian betg controlladas las uras ch'ils manischunz fan. Uschia na sajan quels betg protegids dal dretg da lavur.
Las autoritads ston avrir ils egls
Autoritads naziunalas e chantunalas stoppian tenor ils sindicats svizzers guardar pli precis sin las piclas a talas firmas. Era l’Uffizi per industria, mastergn e lavur dal Grischun è conscient da la problematica da la lavur illegala en connex cun la digitalisaziun. Però en il Grischun na sajan anc betg vegnids annunziads u era registrads tals cas. Ma l'uffizi fa quint che baud u tard vegnia quai era a dar cas sumegliants en il Grischun.
RR actualitad 06:00


text:
Macchina fotografega
Ona macchina fotografega (anca ciamada fotocamera o aparecc fotografegh) a l'è on strument ottich drovaa per la registrazion di immagin o video, che poeu i vegnen mess via travers di sistemi de stocagg fisegh ('me el borlonin de la pellicola) o elettronegh ('me i memori removibil o i disch dür). El fonzionament de la macchina fotografega el s'è desveloppaa da quel di prime camere scure e principalment a l'è basaa in sul quel de l'oeugg uman. Ona fotocamera la pò vess on dispositiv che'l fonziona indeperluu o anca vess part d'on aparecc pussee articolaa 'me on smartphone.
El termin fotocamera el vegn sù dal dispositiv de la camera scura, che la vegniva drovada in del vottcent per scattà i fotografij.


text:
Speisa da zacan
Crafons, tircle, foie o canifli i eva e i resta speise da le gran feste. Se volei fé bela fegura con jent che ven da foravia e prejenté n velch de tipich da Fodom come speisa o come douc da fenì via n past no podei ve fè mancé su la corona de cesadafuoch prò i gragn libri da cujiné sto pico sciatul de sou da nzan. Le rizete i é ciare da capì, provade e aprovade davò nen cors de cujina metù a jì da l’Union dei Ladins.
“Speisa da zacan” Ulf 2012
Priesc
“Speisa da zacan” Ulf 2012
Priesc


text:
Nom / vopna
Il nom Tarasp
Id es fich probabel cha'l nom Tarasp deriva da l'expressiun latina "terrae asprae"
(= terra crüja).
La vopna da l'anteriur cumün da Tarasp
Descripziun: La vopna es trapartida verticalmaing. Aint illa part schnestra (gelgua) as rechatta üna crusch latina da culur cotschna, aint illa part dretta (blaua) ün arch San Martin da culur gelgua e cotschna.
Motivaziun: Il cumün ha surtut la vopna da la famiglia da Tarasp chi'd ha vivü dürant il 11avel e 12avel tschientiner. Plüs commembers da quista famiglia s'han partecipats vi d'üna cruschada e vi da pelegrinadis vers Gerusalem. Perquai muossa lur vopna üna crusch. L'arch San Martin simbolisescha la colliaziun tanter Dieu e'ls umans, però eir la grondezza da Dieu.
Culuors dal cumün: cotschen-gelg-blau


text:
Quai ha communitgà il post per la perscrutaziun da la conjunctura KOF, sin basa da respostas d’experts da conjunctura. Il davos quartal 2017 avevan quels anc preditg in augment dad 1,9%. Per l’onn 2019 quintan ils 16 experts ch’il BIP creschia per 1,7%.
Uschia èn ils experts dumandads dal KOF in zic main optimists ch’il Secretariat da stadi per l’economia Seco. Quels partan d’ina creschientscha da 2,4%. Il motiv saja in augment da las dumondas suenter rauba svizra, sco era il franc svizzer che n’è betg pli uschè ferm en cumparegliaziun cun las ulteriuras valutas d’impurtanza. Uschia vegnia la rauba d’export pli cumpetitiva, scriva il Seco.
Per l’onn 2019 quinta il Secretariat da stadi per l’economia cun in creschament da l’economia en Svizra da 2%.
RR novitads 11:00


text:
L’animal da rapina n'è betg pir in tema dapi ch'in luf ha stgarpà la primavaira danovamain nursas en Surselva. A la discussiun da podium organisada da la PCD Surselva èn lura era passa 100 persunas da l'entira Surselva vegnidas, per gronda part purs ch'han sez nursas. Sin il podium eran cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ed il pur Lucas Arpagaus da Trun per pudair sajettar lufs che fan problems, il president da WWF Grischun Beat Deplazes ed il bostger da Trin Christian Malär represchentavan la posiziun da betg sajettar lufs problematics.
Discussiun averta e directa
La discussiun è stada emoziunala. I è vegnì discutà avert, direct e tranteren era dir, il nivel è dentant adina stà correct ed orientà al tema. Mario Cavigelli ha preschentà sco manader da l’ Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun la finamira dal chantun. Lez vul decider independentamain da la Confederaziun sch’in luf po vegnir sajettà ni betg. Il president dal WWF Grischun Beat Deplazes ha dentant punctuà la posiziun, ch’il luf saja anc adina ina spezia protegida e na possia uschia betg vegnir sajettà er betg en cas excepziunals. I dettia auters instruments per proteger las nursas.
RR actualitad 12:00


text:
Calvairaa
Calvairaa (Calvairate) l'è on rion de Milan, a sud-est del center istoregh, arent al stradon Corso 22 Marzo-Viale Corsica, che 'l colega al center de la città a l'areoport de Linaa, e poeu in direzion sud (per esempi invers a piazzale Vincenzo Cuoco). El fa part de la zona de des'centrament 4.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El someja che 'l nomm el vegna del latin Mons Calvarius, perchè lì arent a gh'era ona collinetta sora la qual a gh'era ona cappella con su on quader del calvari[1].
In del Medioev el paes l'è staa denter a la piev de Segraa, ma poeu el se n'è destaccaa, e l'è passaa ai dipendenz de la gesa de San Steven a Milan. La soa gesa l'è deventada parocchia in del 1576, dopo de la visita de San Carlo Boromee.[2].
Finna al 1873 l'era on borgh di Corp Sant de Milan (quei de Porta Oriental), cioè quell comun nassuu in del 1757 che 'l tegniva dent tucc i paes che se trovaven appena foeura di mur spagnoeu milanes.
Al dì d'incoeu l'è on quarter soratutt residenzial e popolar: del vegg paes l'è restaa proppi negott.
El centro del vegg paes a l'è quella che al dì d'incoeu la se ciama Piazza Ferdinando Martini (lì arent de fatt a gh'è anmò la via Calvairaa).
In del Parch Marinai d'Italia gh'è staa, del 1911 al 1969 el noeuv Verzee. La parrocchia del paes a l'era la gesa de Santa Maria del Suffragio, che l'è stada fada in del 1577, trada giò e fada su amò del tutt in d'on alter sitt in del 1896 e che on temp la se ciamava Gesa de Santa Maria che la Nass.
Minga delongg de Calvairaa a gh'era la Senavra. Inoltra, la caratteristega pussee importanta de Calvairaa, almanch in del Vottcent, l'eva el fatt che lilinscì a gh'era la giazzera pussee granda de Milan.


text:
Ils criminals hajan tramess e-mails collavuraturs da l'administraziun federala u autras interpresas liadas a la Confederaziun che lur webcam saja vegnida fatg il hacken e ch'ins haja uschia fatg videos durant lur consum da pornos.
Els stoppian pajar uschiglio vegnian ils videos publitgads. Sco cumprova han els agiuntà il pled clav ch'els han engulà. Hackers han pudì engular las datas perquai ch'ils funcziunaris han duvrà il conto da la fatschenta era per diever privat.
Tenor l'Uffizi federal da polizia hai dà annunzias da tut ils chantuns en Svizra. I vegn recumandà betg pajar.
RR novitads 09:00


text:
NAPOLI - PARMA 0-1 Mi äva dit ch' la sariss fnida in-t-un parègg' e invéci èmma véns e a són chi che… guarda come gongolo… Ragas, che vitorja… Forsi l'éra pu giusst un parègg', però stèmma miga fär i dificcil. Tri pónt presjós. Stasira j ò visst al Pärma ch'a vriss vèddor sémpor: senza timore reverenziale (e mo cme pärli dificcil), vivace, combattivo.
Insomma, sei felice, una volta tanto…
E par forsa, con 'na vitorja compagna… Sì, dabón. A n' gh'é njént da dir, anche se si è visto che la differenza di classe è notevole. A són stè operè a n'anca e adésa a són chì ch'a bal al twist suj stampéli… Donadoni stavolta l'à lavorè bén, l'à impostè la formasjón giussta. In particolär in-t-al primm témp, j ò visst un Pärma ecesjonäl… Mo po in-t-al second témp, anche se abbiamo subito un po', abbiamo addirittura vinto!
Mirante?
Dagh ot, al s'à salvè in pu d' 'n ocazjón. Di grand parädi. L'é in-t-un momént strepitóz 'd forma. Questo ragazzo è maturato tantissimo.
La difesa?
Bene, bene, ansi, pu che bén, benissimo. J ò visst 'na diféza grintóza, sicura…. A Cassani dagh séz e méz, a capitan Lucaréli sètt e a Felipe séz, parchè l'à dè via malamént 'na cuälca bala. L'é bräv ma a volta perde la bussola.
Il centrocampo?
Biabiany sètt, mo po a un sert momént a nion podäva pu e l'è stè sostituì da Palètta, par rinforsär la diféza in-t-j ultom minud. Gargano sètt. Mi al ciam can lupén, parchè al dà dil gran bocädi aj avarsäri, finn' in-t-i carcagn… Marchionni séz e méz: ala fén al bofäva cme 'n bisón e Donadoni l'à miss déntor Acquah (con tutta l'acua ch'a gnäva zò…). Parolo ot, è caricato da morire, al mérita dabón 'd zugär in nasionäla. Gobbi sètt e méz, al piccia, l'intarcéta… un gran zugadór.
Là davanti?
Sansone sètt. Finalmént al mister al s'é deciz a färol zugär! Cassano ot, anca se in tutta la partida al n'à miga fat cozi ecesjonäli. Mo par därogh ot basta al goll ch'la fat. L'à ciapè la bala e po l'à fat fóra cuator avarsäri… Straordinäri.
Il migliore del Parma?
Äd sicur Mirante. E subitt dopa Cassano.
E il peggiore?
Nisón.
Che voto dai a Donadoni?
Dagh sètt. L'à indvinè tutt.
mez
(Si ringrazia Giuseppe Mezzadri per la supervisione delle parti dialettali)


text:
Entant che la gruppa Tobler ha fatg il davos onn da fatschenta ina svieuta da 330 milliuns francs è la svieuta dal concern Walter Meier stà il 2016 tar 240 milliuns.
La fusiun dals dus concerns duai ir en vigur 1:1. Il dumber d'aczias da la Walter Meier SA (oz 7'294'588) na duai dentant betg vegnir dublegià mabain sulet vegnir augmentà per 4'705'412 tocs. Per indemnisar la differenza e per egualisar posiziuns da bilantscha differentas paja Walter Meier SA 117,8 milliuns francs a Wolseley, il possessur englais da la firma Tobler. Suenter la transacziun posseda Wolseley 39,2% da las aczias da Walter Meier.
Plazzas van a perder
Entras la fusiun da Walter Meier e Tobler ad ina da las grondas interpresas da la branscha da la tecnica da chasa svizra, van a perder plazzas da lavur. A curta vista vegnian stritgadas 100 fin 120 da las total 1'400 plazzas da lavur da l'interpresa fusiunada communitgescha la firma Tobler. Els na veglian dentant betg relaschar persunas mabain nizzegiar la fluctuaziun normala.
Il cumenzament dal 2018 vulan las duas interpresas sa preschentar da nov cun in sulet num sin il martgà.
RR novitads 08:00


text:
Antarctica argentina
L'Antarctica argentina (spagnol Antártida Argentina u Sector Antártico Argentino) è ina regiun en l'Antarctica che l'Argentinia ha declerà sco part da ses territori naziunal. L'Antarctica argentina cumpeglia la Peninsla da l'Antarctica ed in areal triangular che tanscha fin al Pol dal Sid. Quest areal s'extenda tranter il 25avel ed il 74avel grad da longhituda dal vest e sa chatta tranter il 60avel grad da ladezza dal sid ed il Pol dal Sid.
La surfatscha da l'Antarctica argentina munta a 965'597 km².


text:
Per regla giajan els cun 6 animals, di David Deplazes da Surrein. In lama possia purtar ca. 20 kg e la rauba vegnia repartida mez e mez en tastgas da mintga vart. David e sia dunna Nadja han in tratga da lamas.
Forsa sminuir ils sgols cun l'helicopter
La finamira saja da transportar products frestgs da la regiun, per exempel salata e verduras, di David Deplazes. Ma tut la rauba che la chamona dovra na pon ils lamas betg transportar – per exempel buttiglias da gas. Quellas vegnan sguladas siadora cun helicopter. Cun far transports cun lamas pon ins forsa sminuir ils sgols, e quai fiss in fitg bel effect. I dependia la finala, quantas persunas che fetschian part da quest trekking e con savens ch’els giajan.
Il transport cun ils giasts dal hotel medelina cumenza a Curaglia. Ils lamas spetgan sper la punt da Pardatsch in toc sur Curaglia. Il viadi cuzza circa tschintg uras.
Cuschinar cun products regiunals
L’idea da far tals transports saja vegnida en in discurs tranter els dal hotel medelina ed ils manaders da la chamona da Medel. La finala hajan els era discutà cun David e Nadja Deplazes, di Rico Tuor, il president dal cussegl d’administraziun da la medelina SA. La cuschina da la chamona e quella dal medelina hajan ina filosofia sumeglianta, vul dir: ins emprova da cuschinar cun ils products regiunals da la stagiun ina spaisa adattada.
Il trekking cun lamas ( 1 ubain 2 dis) pon ins cudeschar tar l’hotel medelina.
RR actualitad 08:00


text:
Nino Niederreiter ha anc mai dà uschè bain sco la stagiun vargada. Igl attatgader oriund da Cuira ha fatg 25 gols ed ha dà 32 assists en la meglra liga da hockey dal mund, la National Hockey League. Ed era ses club Minnesota Wild è stà en la qualificaziun uschè ferm sco anc mai. Mo la trumpada è vegnida en ils playoffs. Minnesota ch’era in dals cunfavurits ha pers gia en l’emprima runda.
Uss persequitescha el ses amis en il final
Dentant ha Nino Niederreiter gia cumenzà ses trenament da stad a Cuira. Da qua anora guarda el il final “svizzer” tranter ils Pittsburgh Penguins cun Mark Streit ed ils Nashville Predators cun Roman Josi e Yannick Weber. Ses cumpatriots en la NHL sajan era ses amis. En spezial Mark Streit che è stà al cumenzament da sia carriera ses collega d’equipa tar ils New York Islanders.
Predators enavos en il cumbat
Ils Nashville Predators cun Roman Josi e Yannick Weber han gudagnà il terz gieu da final encunter ils Pittsburgh Penguins a chasa cun 5:1 ed uschia scursanì la seria da best-of-seven al 1:2. Josi ha persvadì cun in gol e dus assists. Il quart gieu da final è danovamain a Nashville.


text:
Inhalt
Exteriur
-
L’Oréal venda The Body Shop
Il concern da bains da consum franzos L'Oréal venda sia figlia - The Body Shop al concern da cosmetica brasilian Natura Cosmesticos. Sco quai che l'Oréal communitgescha saja vegnì suttascrit il contract da cumpra.
Autur:
SDA / Andreas Wieland
Avant duas emnas avevan cumenzà ils discurs da tractativas cun Natura Cosmesticos. Tenor indicaziuns da pli baud muntava l'offerta da cumpra a radund ina milliarda euros. L'Oréal quinta anc quest onn da serrar giu la vendita.
RR novitads 11:00


text:
Tla provinzia de Bulsan ài ulù taië i cuntribuc per l svilup turistich, dantaldut te nosc raion, ajache l raion ie cunscidrà "sëura-svilupà". Na logica, chëla dla Provinzia, che vel bele da ntëur a n vint ani incà, da ulache l vën ora, dantaldut per i raions ladins, che "ëis bën scioldi assé, ne adurvëis perchël nia deplù scioldi, che jissa contra la logica soziela de ti judé a duc, dantaldut a chiche à plu debujën."
Na logica, chësta, che ie me feje for ert a ntënder. I raions ladins à bën la fertuna de avëi la plu bela cuntreda dl mond, ma i ladins à pa bën nce sapù da lauré, per se fé su la nfrastrutures.
Na regulamentazion rateda tan sota - coche metuda a jì dala Provinzia de Bulsan ma bonamënter nia mé - semea bën che la ebe na si fundamënta, bela scëmpla. Ma la cossa ie do mi ntënder, sce son bele tl lëur de scemplifiché, n mumënt mo plu scëmpla: la va de cunscidré la pert de nduzion, de "indotto", che l'economia mascimamënter tla valedes ladines porta. Ulons'a lascé valëi la logica dl 90 percënt de chëutes te Südtirol, nce per l livel de chëutes generedes tla Ladinia? Bonamënter bën sëura i cater y mez percënt aldò dla cumpededa dla populazion, per Südtirol ma ratësse nce per l'autra valedes ladines! Per ne dì nia: vëniel pa bën arjont, per i ladins, l percënt de cuntribut tl sustëni publich culturel y soziel, aldò de na logica pruporziunela?
Tlo fóssel da fé n trëi conc, da pert de nosc berbesc y de nosta andes dla politica, dan jì a taië l sustëni sun mesura al'economia, che ie nce sustëni soziel, tan deplù sce mutivà dala induzion economica di ladins. Y i nvestimënc turistics possa, nce sce l semea n parados, zënzauter nce avëi na si azezion de ambient, de sustëni per la cuntreda y la natura, y monce per la cultura, y da nëus la cultura ladina!
Persunalmënter me sàl, - ma l sarà bën che son tan n gran iniurant n materia - che zachei se feje si nteresc dovia, ntan che ne son, coche ladins y coche politica ladina, nia boni de fé valëi nosta rejons. Dant sons bën mo a una che l vënie taià i cuntribuc te cër' ciamps dl'economia, nce - per tré su bele inò na cuestion che ne son gordenó bon de dlutì - che i nes mëte da sëurajù raions de marketing che va da Fie nchin tl Ahrntal, y nëus che se cufon bel valënc a rengrazië, ntan che nosc esperc de marketing muessa ti spieghé l "andazo" ai gran esperc nueves de marketing de raions y strutures per definitionem nia omogenns, ma te na logica da sëurajù, de na omogeneità istituzionela, ma che ne tën - l me desplej a l dì - nia cont dla realtà ladina. (de David Lardschneider)
Comentar de Pruma
Cuntribuc y turism y ladins


text:
Parch natural Pöz-Odles
Le liber de storia dla tera
Le punt dl confin plü a nord dl Parch natural Pöz-Odles metü sö dl 1978 é le Ju de Börz y chël plü a süd le Ju de Frara, a vest röia le raiun ite tla Val Badia (Lungiarü, Antermëia), a ost cina te Funes y te Gherdëna. La pert setentrionala dl raiun vëgn dominada dales Odles de Eores y de Funes y da Pütia, la pert meridionala dal plateau de Gherdenacia, Sassongher, Pöz (cun Val) y dal Grup de Cier.
Dl 1999 é le parch natural gnü amplié y sëgn tolel ite na spersa de incër 10.722 ha, partida sö danter i comuns de Badia, Corvara, Funes, San Martin de Tor, Urtijëi, Santa Cristina y Sëlva. Düc i comuns che imbracëia le parch natural, ater co Funes, é comuns ladins: dala pert plü cuntra süd dl parch él Santa Cristina, Sëlva, Badia y Corvara, dala pert plü cuntra ost, San Martin de Tor.
Tl raiun dl Parch natural Pöz-Odles pón odëi avisa sciöche les Dolomites s’á formé: i geologs ciafa chiló dötes les sorts de peres, func de sedimentaziun y formes d’erojiun tipiches dles Dolomites. Plateaus carsics, parëis maestusc, pra da munt lisirmënter ondulá y bi grassins dan da siluëtes bizares de crëps, valades d’erojiun taiades ite sot y bosć da odlina scürs forma na varieté dla contrada, ch’an ciafa zënza ma dër dainré adöm, te tan n pice raiun.
Le Parch natural fej pert dla rëi europeica de raiuns sot a sconanza „Natura-2000“ (link estern), che á la sconanza di ambiënc de vita y dles sorts de tiers salvari y dles plantes da munt sciöche pröm fin. Les fondamëntes iuridiches por chësc proiet é dades dala diretiva por la fauna, la flora y le habitat, en cört FFH (92/43/EWG), y dala diretiva por la proteziun di vicí 2009/147/EF (79/409/EWG). Aladô dl articul 6, paragraf 1, dla diretiva por la fauna, la flora y le habitat, mëss i stac mëmbri dé dant les mosöres de mantignimënt por i raiuns „Natura-2000“. Le Südtirol á lascé lauré fora por chësc fin na sort de planns-management (link estern).
Plata dl Parch natural
Dolomites Patrimone mondial UNESCO
D’isté dl 2009 é les Dolomites gnüdes tutes sö tla lista dl patrimone mondial dl’UNESCO por la belëza de süa contrada straordinara y por süa importanza geomorfologica y geologica. Sön chësta lista röiel ma bëgns naturai o culturai unics, chiris fora cun cura y tuc sö deache ai á na gran importanza por la comunité internazionala. Ales Dolomites y insciö ince al Parch natural Pöz-Odles ti él gnü dé le majer reconescimënt odü dant por i bëgns naturai. N reconescimënt che se ghira ince n impëgn y na responsabilité particolara por ci che á da nen fá cun la sconanza y le svilup te n tëmp plü lunch de chësc raiun da munt straordinar.
Ciasa dl parch natural
Ciasa dl parch natural Pöz-Odles
Santa Madalena, Trebich 1
39040 Funes
Tel.: +39 0472 842523
E-mail: info.pg@provinz.bz.it


text:
Chanzuns en ils divers idioms rumantschs
- Mardi, 6.1.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 6.1.2015, 19:00, RTR
La saira dals 13-11-2009 ha gì lieu a Laax en baselgia in concert rumantsch tras a tras. Sut il titel «Chanzuns rumantschas en il divers idioms» ha il cantus firmus surselva dà ovras da Duri Sialm, Armon Cantieni, Gion Duno Simeon, Giusep Maissen, Hans Lanicca, Gion Giusep Derungs, Gion Antoni Derungs, Carli Scherrer e Gion Balzer Casanova. Lemssiun Noss chors dad oz porta quest concert sco repetiziun din Artg musical dal mars 2010. Ils interprets: Judit Scherrer, solista, ed il cantus firmus surselva. Clau Scherrer ha dirigì e sunà il clavazin.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Gia ils 14 da november decida il suveran da la vischnanca transitorica Surses, sch’el vul recumandar in gea u in na per mauns da l’urna. Era cun in na va il project a l’urna. Uschia è la populaziun dal Surses vegnida infurmada en la davosa saira d’infurmaziun.
Surses sa participetscha vi dals custs
Votà vegn davart ina participaziun da quatter milliuns vi dal bogn cuvert da divertiment. Ultra da quai vegn decidì davart ina participaziun annuala da 400’000 francs vi dals custs dal bogn. Il bogn è ina part dal project che prevesa dasperas il bogn in hotel ed abitaziuns da vacanzas administradas, quai en la dimensiun da 106 milliuns francs.
Atgnamain vuleva la vischnanca da Savognin decider gia il november davart ils quatter milliuns, pervi d’in recurs da duas persunas da Beiva cunter l’agir da la vischnanca da Savognin decida ussa la nova vischnanca Surses davart la participaziun finanziala.


text:
Panissa
La panissa l'è un mangià tipich padan, specilment de le zone indue se cultiveva el ris, donca le pruince le Nuara, Vercei, Pavia, Lissandria e Lod. Ind al nuares, indue la parlada l'è inflüensada dal milanes, la se ciama paniscia.
Par che'l num el vegna dal fat che in urigin, par fal, al post del ris se drueva el pabi (Panìco en italiàn), cereal de poca qualità che'l sumija al mei.
I sò ingredient, d'i quai un quaidün a scunda d'la version el pöd anca esogh no, i en: el ris, i fasöi burlot, la sigula, i garotul, un vin russ ferm, el lard o la cudega de nimal, el salam d'la duja, l'oli d'uliva, el sal e el furmai grana. La diferensa püssè impurtanta tra la version lumbarda e quela piemuntesa, l'è che ind'la panissa lumbarda se metun miga i fasöi.
Par ricurdass d'i tradission e dal mangià dal mund paisan, da un qual stagion le pro loco de tanti cumün padan, urganisun d'le feste d'la panissa[1][2][3].


text:
Anc strusch stà sin ils skis da passlung, ma lura ir a la partenza dal 50avel Maraton da skis engiadinais. Serafin Beer (28) da Mustér n’ha tant sco nagina experientscha da passlung ed ha ristgà l'aventura – Nus avain accumpagnà il noviz.
Suveran tras il guaud da Staz
Serafin Beer ha duvrà 4:38.30 uras per ses emprim maraton sin il skis da passlung, bun trais giadas pli ditg ch'il victur, Roman Furger. Cunquai ha Serafin cuntanschì la finamira sportiva, quella da cuntanscher e vegnir a temp en l'arrivada.
I saja stà dir, ma in'aventura tut speziala ed el saja losch d'avair dumagnà quest maraton, quai senza grond trenament ed experientscha da passlung, ha Serafin Beer ditg suenter l'arrivada a S-chanf. Tgi sa, forsa saja el puspè a la partenza al 51avel Maraton da skis engiadinais 2019.


text:
Igl è l’onn 1990, l’onn dal campiunadi mundial da ballape en l’Italia. Sin il plaun Rensch a Trun vegn per l’emprima giada organisà in uschenumnà public viewing, nua che in e scadin po guardar communablamain ils gieus da ballape.
Bainbaud è quai eveniment sa sviluppà. E dus onns pli tard è vegnì organisà l’emprim Open Air Trun – cun musicas e divertiment durant dus dis. Dapi lura dai da 25 ediziuns da questa festa sut tschiel avert. Il 2016 marca la dernière per l’Open Air Trun. Ed er quest onn vegnì puspè giugà ballape.
Cumenzar e finir sut l'ensaina dal ballape
Marcus Steiner, il president da l’uniun Open Air Trun, manegia ch’il di dals 25 da zercladur era gia daditg fixà. Uschia èsi plitost casualitad e cletg che la Svizra gioga gist quest di a l’EURO 2016. La partida tranter la Svizra e la Pologna pudess bain carmalar inqualin al Plaun Rensch: I dat numnadamain er quest onn in public viewing sco l’onn 1990.
L’Open Air Trun ha mai gì il desideri da pudair concurrenzar cun ils gronds open airs. El è adina stà ina festa pli pitschna, pli famigliara. Che l’open air haja survivì 25 onns saja be d’engraziar a singuls ed er a l’uniun, di Marcus Steiner. El deplorescha ch’el ha stuì prender la decisiun da laschar murir l’Open Air Trun.
RR actualitad 06:00


text:
Le liber "La Zelebraziun dl'Eucaristia" contëgn i tesc ordinars por la zelebraziun dla Mëssa, sciöche: l’at penitenzial, l’ofertore, les prefaziuns, 10 oraziuns eucaristiches, la comuniun y deplü formules por la benedisciun, le festejamënt dla Mëssa di mituns y inultima le ritus nü por la zelebraziun dl sacramënt dl matrimone. Tl’introduziun dl liber
él da lì: por le tëmp ch’i aspetun do l’aprovaziun da pert dla Dlijia, vëgnel chilò metü a desposiziun i tesc ladins dles perts ordinares por la zelebraziun dla Mëssa te nosc lingaz dla uma, do che deplü proi i à ciarè jö y do che chisc tesc ti é spo gnüs presentà al Vësco por l’aprovaziun.
Ann de publicaziun 2007
Parores de Tone Gasser y Iaco Ploner
189 Plates
Lingaz: ladin
Prisc 40.00€


text:
Bunìfig
Al Bunìfig 'l è n'uperasiòṅ ch'a s fà in banca par pasàr di bèsi da 'n cònt curènt a 'n àtar. La pōl èsar fata pagànd na cumisiòṅ o a gràtis, a dipénd dal cundisiòṅ dal cònt curènt.
I bèsi i gh'aṅ da rivàr a destinasiòṅ in dal gir 'd un dè lavuratìṿ da 'l dè ch'a s è dit ad tōr-i via da 'l cònt. Quànd l'uperasiòṅ l'è stada fata, a la tranśasiòṅ a gh vîṅ dâ 'n còdas ciamâ “còdas 'd riferimènt dl'uperasiòṅ” (CRO) ch'al garantìs ch'al bunìfig 'l è stâ fat. Da 'l punt ad vista dla léǵ, al pagamènt al s cunsìdera fat a la data ch'al benefisiàri al ricév i bèsi (valùta dal benefisiàri), minga da la data d'l órdan e gnanc da la data ch'i bèsi i vìnan tirâ via da 'l cònt.
Òcio che s'in dal cònt a n gh'è minga di bèsi abàsta o s'al bunìfig al vîṅ revucâ dòp 'l órdan prima ch'al sia stâ fat dabòṅ da la banca, i suldèṅ pò i n rìvan minga da cl'atra banda!


text:
Il reschissur Milos Forman è vegnì enconuschent cun films sco «Einer flog übers Kuckucksnest», «Hair» ed «Amadeus». Forman era d’origin tschec.
El è naschì il 1932 en la Boemia centrala sco figl dad in magister. Cura ch’el era 8 onns èn ses geniturs vegnids arrestads da la Gestapo e mazzads en in champ da concentraziun.
Forman aveva gia sa fatg in num en Tschechoslovachia sco filmader experimental. En il decurs da la primavaira da Prag e l’invasiun Russa l’onn 1968 ès el emigrà en ils Stadis Unids.
Ses emprim grond success a Hollywood ha el gì il 1976 cun il psicodrama «Einer flog übers Kuckucksnest». Il film cun Jack Nicholson ha gudagnà tschintg Oscars.
RR novitads 10:00


text:
Dictatura
La dictatura è ina furma da pussanza ch’è segnada d’ina singula persuna regenta, il dictatur, u d’ina gruppa da persunas regenta (p.ex. ina partida, ina junta militara u ina famiglia) cun pussanza politica illimitada.[1] Tut tenor la furma differenzieschan ins oz tranter dictaturas autoritaras e dictaturas totalitaras (cf. sutvart ‹Concentraziun da la pussanza›).
Cuntegn
- 1 Definiziun
- 2 Exempels istorics
- 3 Caracteristicas d’ina dictatura
- 4 Segns particulars da dictaturas totalitaras
- 5 Dictatura tenor l’ideologia marxistic-leninistica
- 6 Annotaziuns
- 7 Litteratura
- 8 Colliaziuns
Definiziun[modifitgar | modifitgar il code]
Relaziun tar la pussanza legitima[modifitgar | modifitgar il code]
Cun excepziun da fitg paucas dictaturas a temp limità en l’antica constituescha in dictatur sia pussanza da princip betg a basa d’elecziun libras. Entaifer la teoria da la politica vegnan talas dictaturas che sa refereschan be a sasezzas taxadas sco autocrazias. Per ordinari sa giustifitgescha in dictatur cun renviar ad in privel spezial u ad ina crisa dal stadi che be el possia resp. saja abel da metter ord via (exempels: Napoleun I il 1799, general Franco en Spagna il 1936, Salazar en il Portugal ils onns 1928/1932). Tenor la teoria politica e constituziunala po in dictatur ch’è vegnì a la pussanza tras in putsch puspè daventar legitim cun constituir sia pussanza a moda formalmain correcta (uschenumnada dictatura transitorica, p.ex. general Charles de Gaulle en Frantscha il 1958). Er ina democrazia po sa transfurmar en ina dictatura, sch’ina regenza ch’è vegnida elegida democraticamain sutminescha u allontanescha sia basa constituziunala sin via legala (dictatura presidiala en Germania ils onns 1930–1933) ubain sch’ils commembers dal parlament na vegnan betg pli elegids, mabain determinads per exempel tras il militar (quai ch’è tranter auter succedì repetidamain en la Tirchia suenter il 1945). Il pass decisiv che maina en la dictatura furma en quests cas la cuntravenziun sapientiva cunter la legitimitad da la regenza. Er in monarc ch’è vegnì a la pussanza a moda legitima po daventar in dictatur, numnadamain sch’el schlargia cun agid da mesiras correspundentas si’autoritad a moda anticonstituziunala. In’ulteriura differenziaziun è – tut tenor l’orientaziun politica – pussaivla cun denominar ‹dictaturas dal proletariat› communisticas resp. dictaturas faschisticas ch’èn tuttas duas drizzadas cunter la furma statala liberala.[2]
En la perspectiva istorica na vala betg mintga furma statala senza elecziuns libras sco dictatura. En la monarchia po l’access a la pussanza esser reglada a moda ereditara u tras elecziun (p.ex. tar l’elecziun da l’imperatur tudestg-roman tras ils prinzis electurs). Sche questa pretensiun da pussanza vala generalmain sco legitima, na discurran ins betg d’ina dictatura. Quai n’è er betg il cas tar la monarchia absoluta, en la quala la pussanza dal regent è illimitada. Cuntrari a l’absolutissem vegn la tirannia – sco furma illegitima, degenerada e despotica da la monarchia – subsummada tenor la definiziun odierna sut la noziun generala da la dictatura.
Concentraziun da la pussanza[modifitgar | modifitgar il code]
En la dictatura vegn la separaziun da las pussanzas, sco ch’ella è s’etablida en il decurs dal temp modern, messa ord funcziun e tras quai er la protecziun dals dretgs fundamentals dal singul burgais. La pussanza dal dictatur, saja quai ina singula persuna u ina gruppa, è illimitada. El controllescha – sper la legislaziun – surtut er ils meds repressivs statals ch’appartegnan tradiziunalmain a l’executiva: il militar, la giustia, la polizia e las autoritads statalas. Surtut il militar na vegn betg pli controllà dal parlament, mabain dal dictatur, e na po betg be vegnir duvrà per la defensiun naziunala, mabain er a l’intern cunter in’opposiziun che vegn declerada sco inimi dal stadi. La giustia na po betg pli derschar a moda independenta, mabain suonda la legislaziun dictatorica u instrucziuns directas.
Quests meds repressivs na tanschan savens betg per mantegnair la pussanza; perquai ston vegnir controllads ulteriurs secturs da la societad. Il dictatur sa suttametta era las structuras economicas, il sistem da furmaziun, la pressa e las medias sco er ils meds da communicaziun sco il traffic da novitads e da datas.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner è cumparida ina furma extendida da la dictatura autoritara da fin qua, numnadamain la dictatura totalitara. La dictatura autoritara lascha a l’individi anc tscherts spazis d’agir privats, sco per exempel l’exercizi da la religiun, e sa cuntenta cun in cumportament politic adequat. La dictatura totalitara è percunter caracterisada da l’emprova da tschiffar cumplettamain ils singuls individis e d’impedir ch’i sa furmia in pensar liber; quai succeda cun agid d’ina mobilisaziun politica permanenta e da la structura d’organisaziun correspundenta.[3] Questa sutdivisiun sistematica da las dictaturas deriva dal politolog Juan Linz. En l’Italia ha il term dittatore mantegnì almain fin en il 19avel tschientaner la muntada oriunda, numnadamain in uffizi cun cumpetenzas infinitas ma a temp limità. Il Venezian Attilo Bandiera, ch’ha fundà il 1840 l’associaziun secreta Esperia, ha proponì il 1842 questa furma da pussanza al cumbattant per la libertad Giuseppe Mazzini. Quel ha percunter refusà l’idea d’ina «dictatura revoluziunara».[4] Ils 11 d’avust 1848, en vista a la bloccada da Venezia tras truppas austriacas, è Daniele Manin vegnì munì dal parlament da la citad – ch’era vegnì elegì democraticamain – cun il «plainpudair illimità» da dictatur. L’onn 1860 ha Giuseppe Garibaldi instituì sasez en num dal retg Vittore Emanuelle II sco dictatur da la Sicilia. Ed er la dictatura faschistica taliana dal 20avel tschientaner sut Benito Mussolini è sa referida en ses simbols sapientivamain a la Roma antica.
Entaifer la scienza pli nova vegn ultra da quai fatg la differenza tranter sistems ibrids, reschims ibrids u reschims da zonas grischas; quels èn situads tranter ina democrazia ch’exista formalmain ed ina dictatura autocratica, a la quala la furma statala s’avischina facticamain. A questas furmas intermediaras appartegnan tranter auter ils concepts da la democrazia defecta (Wolfgang Merkel), da la democrazia illiberala (Fareed Zakaria), da la democrazia delegativa (Guillermo O’Donnell), da l’autoritarissem cumpetitiv (Steven Levitsky & Lucan A. Way), da l’autoritarissem electoral (Andreas Schedler) u dal reschim ibrid (Friedbert W. Rüb).
En uschenumnads failed states (stadis ch’han fatg naufragi) pon acturs nunstatals occupar la posiziun d’instituziuns statalas ed etablir in nov ed agen urden (p.ex. mafia, warlords u organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas).
Exempels istorics[modifitgar | modifitgar il code]
La dictatura romana[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹dictatura› deriva dal latin. En la Roma antica (avant Sulla) era il dictator in uffizi che vegniva occupà be en grond privel e be per in mez u pli tard in entir onn e che passava en talas situaziuns al lieu dals dus consuls che regivan uschiglio communablamain. L’incumbensa ed il spazi d’agir dal dictatur eran definids cleramain. Renumà è daventà il dictatur Quintus Fabius Maximus ch’ils Romans han mess en uffizi dal temp che la republica romana vegniva smanatschada da vart da Carthago tras Hannibal – ed il qual dueva entrar en l’istorgia sco cunctator (targlinader).
In dictatur roman vegniva elegì d’in consul per incumbensa dal senat per ina perioda da betg dapli che sis mais, e quai a l’entschatta per defender il pajais cunter inimis e pli tard per cumbatter tumults a l’intern dal pajais. El na dastgava ni midar la constituziun ni declerar guerras ed er betg incassar novas taglias dals burgais romans. Entaifer quests cunfins sa concentrava la pussanza, ch’era uschiglio repartida sin pliras instituziuns, en ses mauns. Ils consuls eran subordinads al dictatur, las cumpetenzas dals tribuns dal pievel vegnivan messas ord funcziun, medemamain il dretg d’appellaziun dals burgais davant curts penalas.[5] Il dictatur sez na pudeva betg vegnir cità avant il tribunal per decisiuns ch’el aveva prendì durant ses temp d’uffizi. Ina posiziun talmain sacrosancta possedevan uschiglio be ils tribuns dal pievel sco represchentants dal pievel che giudevan ina protecziun speziala.
La dictatura romana na po strusch vegnir messa a pèr cun reschims dictatorics dal temp modern. I sa tractava plitost d’ina furma da la regenza da crisa instituziunalisada che vegniva applitgada en cas d’urgenza. Quella allontanava per in tschert temp ils impediments da la constituziun collegiala tranter magistrat e consulat ch’engrevgiava la procedura da decisiun en situaziuns extraordinarias (commando da guerra resp. restituziun da l’urden a l’intern dal pajais). D’ina dictatura en il senn dal pled odiern sa differenziava ella però tras quai ch’i sa tractava d’ina instituziun legitima, la quala era limitada tant en sia pussanza sco er en sia durada. Sco argumentaziun ideologica per la necessitad apparenta d’ina dictatura d’urgenza (en il senn d’ina regenza autocratica che remplazza dretgs fundamentals tras ina legislaziun extraordinaria) vegn l’exempel roman però allegà fin oz. Vers la fin da la republica romana è creschì il privel ch’i vegnia fatg maldiever da la dictatura romana per finamiras despoticas da singuls acturs politics. Quai è surtut sa mussà dapi la Terza Guerra punica en la crisa da la republica sut Sulla. La finala èsi reussì a Cesar il favrer da l’onn 44 a.C. da chatschar tras ina dictatura per vita duranta; quai ha furmà in dals motivs, daco ch’el è vegnì assassinà ils 15 da mars dal medem onn.
Reglamentaziuns d’urgenza en las constituziuns tudestgas dal 1871 al 1933/1945[modifitgar | modifitgar il code]
- Imperi tudestg dal 1871: il § 10 da la lescha da l’Imperi dals 30 da december 1871 è vegnì numnà, sa referind a l’instituziun romana da la dictatura, il ‹paragraf da dictatura›. I sa tractava d’ina lescha d’urgenza per la regiun Alsazia-Lorena, la quala è vegnida incorporada suenter la guerra a l’Imperi tudestg. En cas da privel per la segirezza publica ha l’executiva retschet ina pussanza quasi illimitada incl. la pussaivladad da duvrar truppas a l’intern dal pajais. Questa lescha sa basava sin la lescha franzosa dals 9 d’avust 1849 areguard il stadi d’assedi ed è vegnida remplazzada tras la lescha imperiala dal 1902.
- Republica da Weimar dal 1919: Er l’artitgel 48 da la constituziun da Weimar è vegnì designà sco ‹artitgel da dictatura›. Quel purscheva al chancelier da l’imperi la pussaivladad da reger cun agid d’ordinaziuns d’urgenza segnadas dal president da l’imperi, e quai per exempel per abatter tumults a l’intern dal pajais u per proceder cunter singuls pajais da l’imperi. Ensemen cun il chancelier da l’imperi Gustav Stresemann ha il president da l’imperi Friedrich Ebert applitgà quest artitgel pliras giadas il 1923/24 cunter la Saxonia e la Turinga.
- Terz Reich: Cun l’Ordinaziun dal president da l’imperi per la protecziun dal pievel e dal stadi (‹Ordinaziun da l’incendi dal Reichstag›) dals 28 da favrer 1933 ha il president da l’imperi Paul von Hindenburg pussibilità ad Adolf Hitler d’allontanar illimitadamain («ad interim») ils dretgs fundamentals individuals dals burgais sco per exempel la libertad da reuniun, la libertad da pressa u il secret postal. Facticamain è vegnida erigida uschia ina ‹dictatura da consens›. Quest’ordinaziun n’è mai vegnida abolida dals naziunalsocialists ed ha furmà fin la fin dal naziunalsocialissem in dals fundaments da la dictatura da Hitler ch’ha durà dudesch onns (1933–1945). Cun la lescha d’autorisaziun ch’è suandada ils 24 da mars 1933 ha il Reichstag prendì a sasez la pussaivladad constituziunala da dismetter questas mesiras.[6]
Caracteristicas d’ina dictatura[modifitgar | modifitgar il code]
Violaziun dals dretgs da l’uman e dals burgais[modifitgar | modifitgar il code]
Dretgs umans cumpetan a mintga singul uman e na pon betg vegnir retratgs, mabain sulettamain violads. Quai succeda repetidamain en dictaturas, perquai ch’ils despots resp. la partida u la ‹classa regenta› vulan mantegnair lur pussanza. Savens duain violaziuns dals dretgs umans servir ad ina ‹finamira suprema› apparenta u al ‹progress›. Las intervenziuns tanschan da la restricziun da la libertad da manifestar l’atgna opiniun fin a la persecuziun violenta d’adversaris politics u d’entiras gruppas da la populaziun.
Giustia senza independenza[modifitgar | modifitgar il code]
- Ignorar reglas fundamentalas eticas.
- Metter – formalmain u socialmain – ord vigur la presumziun d’innocenza.
- Il princip da la commensurabladad vegn mess ord vigur: i vegnan relaschadas leschas penalas, en las qualas i vegn smanatschà cun chastis ch’èn bundant pli severs che quai che la grevezza dal fatg commess laschass spetgar.
- Dretgs da libertad persunals vegnan abrogads; savens èn colliadas cun quai arrestaziuns en massa u amnestias selectivas.
- Applicaziun da la paina da mort ed execuziuns arbitrarias.
- Intervenziuns en ils dretgs da proprietad; confiscaziuns.
- Nagins tribunals independents; ils derschaders èn liads a directivas.
- Stadi da polizia e procura publica ch’agescha tenor finamiras politicas.
- Diversas furmas da tortura.
- Il militar exequescha er funcziuns en l’administraziun civila ed ensemen cun la polizia.
La mancanza da constituziunalitad maina a la creaziun da spazis libers da dretg ch’èn suttamess a finamiras politicas u particularisticas.
Censura en pressa e medias[modifitgar | modifitgar il code]
- La libertad d’opiniun è restrenschida (p.ex. vegn critica envers instituziuns politicas giuditgada sco auttradiment); intimidaziun u arrestaziun d’adversaris politics. En praticamain tut las dictaturas vegnan scumandadas u controlladas gasettas ed arrestads schurnalists.
- Restricziuns da la pressa (p.ex. na vegnan lubidas naginas infurmaziuns generalas ed admess be schurnalists che cunvegnan al reschim).
- Limitaziuns da la libertad da pressa (p.ex. scumond d’ina contribuziun schurnalistica u d’ina gasetta).
- Scumond da transmetter datas a moda codada.
Tras la manipulaziun da gasettas, radio, televisiun ed internet vegn il pievel influenzà e dirigì en il senn da la regenza (p.ex. en la Republica Populara da la China). Tscherts stadis s’isoleschan er vers anora (p.ex. l’Albania communistica da pli baud u ozendi la Corea dal Nord). Er quai serva ad impedir ch’ils abitants ed ils reporters da l’exteriur vegnian a savair co che las relaziuns sa preschentan per propi.
Elecziuns manipuladas[modifitgar | modifitgar il code]
En stadis democratics moderns èn las elecziuns generalas, libras, egualas e secretas. Quai vul dir che tut ils creschids han il dretg da votar, che tut las vuschs èn equivalentas e che la decisiun da votaziun ch’il singul burgais prenda na vegn ni restrenschida ni controllada. La dumbraziun da las vuschs succeda publicamain. Sch’i dat dubis davart il resultat èsi pussaivel d’inoltrar in recurs e da pretender che las vuschs vegnian anc dumbradas ina giada. En quest senn elegia il pievel ses represchentants en il parlament u il president dal stadi etc. e decida en il cas ideal tgi che regia.
En ina dictatura percunter vegnan las elecziuns manipuladas; per exempel vegnan ils burgais observads durant l’elecziun a l’urna u ch’era cedels ‹nunvalaivlas› vegnan attribuids a las vuschs acceptantas. La dumbraziun da las vuschs n’è betg publica. Da dumbrar danovamain las vuschs n’è betg admess. Persunas che vuschan cun na vegnan intimidadas, dischavantagiadas professiunalmain, messas a ferm u ch’ellas ‹svaneschan› simplamain. Avant las elecziuns poi esser che partidas da l’opposiziun vegnan scumandadas u persequitadas.
Il dretg da votar persul n’è però betg in segn distinctiv adattà per pudair differenziar ina democrazia d’ina dictatura. In dretg da votar ch’era limità a tschertas gruppas da la populaziun hai per exempel er dà pli baud en Svizra u en ils Stadis Unids; da quai èn lura però er propi resultadas intervenziuns en las regenzas respectivas. Las elecziuns p.ex. en la Republica democratica tudestga eran – tenor lescha – generalas, libras, egualas e secretas; facticamain servivan ellas però be a confermar la partida dal stadi.
Polizia secreta[modifitgar | modifitgar il code]
En la gronda part da las dictaturas devi resp. datti ina polizia secreta ch’intimidescha e persequitescha ils adversaris politics. En il naziunalsocialissem ha la polizia statala secreta (Gestapo) surveglià, arrestà, torturà e mazzà commembers da la resistenza politica sco er da minoritads etnicas e socialas. En la Republica democratica tudestga ha il servetsch per la segirtad dal stadi (Stasi) surveglià e terrorisà ils burgais. L’Uniun sovietica sa serviva per il medem intent dal KGB, la Rumenia sut Nicolae Ceaușescu da la Securitate e la Jugoslavia sut Tito da l’UDBA. La polizia engascha savens er confidents entaifer la populaziun; en la Republica democratica tudestga devi fin a 200 000 collavuraturs inuffizials. Denunziants als vegnivan en agid cun annunziar schabetgs suspectus.
Segns particulars da dictaturas totalitaras[modifitgar | modifitgar il code]
En il 20avel tschientaner èn s’augmentadas las pussaivladads da controllar ils burgais e d’als influenzar ideologicamain tras educaziun e meds da massa; a medem temp è sa sminuida l’influenza tras concepziuns dal mund tradiziunalas ed orientaziuns religiusas. Per segirar lur pussanza èn las dictaturas totalitaras sa servidas a moda intenziunada da tecnicas modernas ed han stgatschà valurs tradiziunalas. Adversaris da la teoria dal totalitarissem dubiteschan, schebain i saja inditgà d’attribuir pervi da questas caracteristicas tut las dictaturas totalitaras ad in tip da pussanza unitar.
Ideologia e propaganda[modifitgar | modifitgar il code]
Dictaturas preschentan sasezzas savens sco schliaziun svelta per tut ils problems socials, economics e statals ch’ils sistems concurrents hajan stgaffì. In tratg communabel da tut las dictaturas èsi da sa definir ex negativo, vul dir sa cunfinond da l’aspect da l’inimi ch’els han sez stgaffì ed il qual i valia da cumbatter. Qua intgins aspects ideologics e propagandistics en survista:
- Dictaturas han savens in fundament ideologic exprimì, per exempel naziunalsocialissem/faschissem, stalinissem/maoissem e.a.
- Collià cun quel è savens in aspect da l’inimi surfatg e nungiustifitgà u dal tuttafatg construì e paranoid. Il cumbat cunter quest inimi duaja giustifitgar e mantegnair l’ideologia. Sco inimis a l’intern vegnan savens qualifitgads gidieus, aderents da l’opposiziun u intellectuals.
- Savens vegn empermess che l’ideologia gidia a deliberar da tut il mal dal temp preschent ed a realisar il salit en il proxim avegnir.
- L’individualissem vegn svalità, il collectiv cun sia fermezza ed unitad sugerida percunter glorifitgà. A basa da quai vegn er giustifitgada la persecuziun da persunas «destructivas», «passivas» u «suspectas».
- L’opportunissem ed ina tenuta denunzianta vegnan promovids.
- Cult da persunas, per exempel en furma dal maletg dal manader en mintga scola e chasa privata.
- Omnipreschientscha dal manader u da ses apparat.
- Populissem.
Suppressiun e subordinaziun cumpletta da l’individi[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da las dictaturas pretenda la subordinaziun dal singul sut la communitad resp. il stadi. Quai vegn giustifitgà cun ina finamira apparentamain ‹pli auta›. Dal temp da la dictatura dal naziunalsocialissem han ils singuls stuì sa suttametter a la «cuminanza dal pievel» ed a la «razza aric-germana», quai ch’ha pretendì grondas unfrendas. Perquai la parola: «Ti n’es nagut, tes pievel è tut!» In’atgna valur (dignitad umana) è vegnida snegada al singul individi. Il faschissem talian ha pretendì la subordinaziun da l’individi a la «naziun», la quala era apparentamain «pli gronda» ch’il singul. Sut l’uschenumnà socialissem real furmava la societad senza classas (che dueva vegnir cuntanschida sur la «dictatura dal proletariat») la finamira suprema. Tgi ch’era d’ina autra opiniun, sa metteva en via al «progress» e valeva sco «cuntrarevoluziunari».
Il term da la libertad da l’individi ed ils dretgs umans da la singula persuna vegnan remplazzads tras ina chapientscha totalitara da la libertad, per exempel la libertad dal pievel, la libertad da la naziun u la libertad da la classa proletaria. La suppressiun da l’individi vegn legitimada tras la libertad da la naziun u la libertad da la classa proletaria.
Terrur e tema[modifitgar | modifitgar il code]
En dictaturas totalitaras ha lieu ina suppressiun e subordinaziun sistematica dal singul burgais; i vegn creà sapientivamain in clima da tema e repressiun.
Adversaris politics malvesids u apparents vegnan arrestads. Singuls umans ‹svaneschan› simplamain ed ils confamigliars na san betg, sch’els èn anc en vita u nua ch’els sa chattan. Savens vegnan umans er mess en praschun senza tractativa avant dretgira ed i n’als vegn concedì nagina assistenza giuridica. En praschun u en fermanza da la polizia vegn savens torturà, per exempel cun dar fridas u pajadas, tras privaziun da sien, ma er cun glisch tschorventanta u stgiraglia. La tortura ha savens lieu en il zuppà, en praschuns, stanzas d’uffizis u champs da correcziun allontanads.
Dictatura tenor l’ideologia marxistic-leninistica[modifitgar | modifitgar il code]
Per il marxissem-leninissem signifitga la dictatura la pussanza illimitada d’ina classa sur in’autra classa cun agid dal stadi. La furma da pussanza en il socialissem vegn numnada dictatura dal proletariat; quella sa differenziescha d’autras dictaturas tras quai ch’ella ha l’intenziun d’allontanar tut las furmas da meds da producziun che sa chattan en possess privat; tras quai duai vegnir surmuntà il stadi d’explotaziun d’ina part da la populaziun tras l’autra. La furma da pussanza da stadis chapitalistics, sco per exempel ils Stadis Unids, vegn percunter caracterisada sco dictatura apparenta da la burgaisia. Ed il naziunalsocialissem faschistic vegn designà sco dictatura averta, terroristica dals elements ils pli reacziunars, schovinistics ed imperialistics dal chapital.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Rainer-Olaf Schultze, Diktatur, en: Dieter Nohlen (ed.): Lexikon der Politik, Band 7: Politische Begriffe. Directmedia, Berlin 2004, p. 128.
- ↑ Kurt Lenk: Probleme der Demokratie. En: H.J. Lieber (ed.): Politische Theorien von der Antike bis zur Gegenwart, Bundeszentrale für politische Bildung/bpb, Bonn 1993, ISBN 3-89331-167-X, p. 965–975.
- ↑ Karl Dietrich Bracher: Zeitalter der Ideologien. Eine Geschichte des politischen Denkens im 20. Jahrhundert, dtv, Minca 1985, ISBN 3-423-04429-2.
- ↑ Cesare Vetter: Mazzini e la dittatura risorgimentale. En: Il Risorgimento 46/1994, p. 8ss.
- ↑ Jochen Bleicken: Die Verfassung der römischen Republik, 5. ed., Paderborn 1989, ISBN 3-506-99405-0, p. 90–93.
- ↑ Cf. p.ex. Götz Aly: Hitlers Volksstaat. Raub, Rassenkrieg und nationaler Sozialismus, Frankfurt a.M. 2005, ISBN 3-7632-5605-9.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hannah Arendt: Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft in Deutschland. Antisemitismus. Imperialismus. Totale Herrschaft. Piper, Minca 2003, ISBN 3-492-21032-5 (cumparì oriundamain il 1951).
- Manuel Becker: Ideologiegeleitete Diktaturen in Deutschland. Zu den weltanschaulichen Grundlagen im Dritten Reich und in der DDR. Bouvier, Bonn 2009, ISBN 978-3-416-03272-8.
- Jan C. Behrends: Politische Führung in der Diktatur. En: Aus Politik und Zeitgeschichte 2–3/2010, p. 40–46.
- Carl Joachim Friedrich: Totalitäre Diktatur. Cun la collavuraziun da Zbigniew K. Brzezinski, Stuttgart 1957.
- Árpád von Klimó, Malte Rolf (ed.): Rausch und Diktatur. Inszenierung, Mobilisierung und Kontrolle in totalitären Systemen. Campus Verlag, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-593-38206-7.
- Christoph Kotowski: Die moralische Diktatur in Polen 1926 bis 1939. Faschismus oder autoritäres Militärregime? Minca 2011, ISBN 978-3-656-13544-9.
- Annette Vowinckel, Michael Wildt, Jan-Holger Kirsch (ed.): Fotografie in Diktaturen. En: Zeithistorische Forschungen 12 (2015), carnet 2.
- Max Weber: Die drei reinen Typen der legitimen Herrschaft. En: Soziologie, Universalgeschichtliche Analysen, Politik. 5. ed., Kröner, Stuttgart 1973, p. 151–161 (cumparì oriundamain il 1922).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Jan C. Behrends: Diktatur: Moderne Gewaltherrschaft zwischen Leviathan und Behemoth, versiun 1.0, en: Docupedia-Zeitgeschichte, 6 da zercladur 2012.
- Detlef Schmiechen-Ackermann: Diktaturenvergleich, en: Docupedia-Zeitgeschichte, 9 da matg 2014.
- Diktaturen und Diktatoren im Überblick (pagina d’internet privata).


text:
Zeitungsausschnitt: Lu ei l’entira presentaziun entras ina giuventschala engiadinesa stada ladina, gnanc in plaid sursilvan.
Angelica Biert: Eu nu chapisch. Eu nu chapisch quista critica. E quai es apunta il fat cha fin uossa no nu vain inclet lur idiom, els nun han inclet nos idiom. Quist prüm pass es gnü tras il „Balcun Tort“ chi’s ha dudi tuot ils idioms, e quai as dudiva uossa üna jada, e mincha idiom ha üna bellezza da lingua. I han pleds ch’eu n’ha m’inamurada. „Sin seveser“, per exaimpel, che bel pled. Quai es sco üna melodia. Ma quai nu’s dudiva avant, ed uossa gniva quai, e quai d’eira per mai bler plü important co tot tschai.


text:
Nómmer reèl
Artéccol in dialatt bulgnais
Un nómmer reèl, comm i dîsen tott, l'è un nómmer ch'al pôl avair una pèrt decimèl finé, brîsa finé, periôdica o brîsa periôdica. Pr'esänpi i nómmer:
i én tott dî nómmer reèl. As à da notèr che tott i nómmer raziunèl én reèl, mo al contrèri l'è sbagliè: i nómmer reèl ch'i n én brîsa raziunèl, cme par esänpi i s ciamen nómmer irraziunèl. I nómmer , o én dû nómmer reèl ch'an s pôl brîsa categorizèr int äl categorî 'd prémma. L'insamm ed tott i nómmer reèl l'è qual d'la lettra .


text:
Inemuri
- Gievgia, 20.9.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 20.9.2018, 8:40, RTR
Il cusseglier federal Johann Schneider-Ammann è en la critica quels dis pervi da ses cupids. Forsa pratitgeschia el er la moda giapunaisa «inemuri» per vegnir a novas forzas, hai gì num en diversas gasettas.
«I» munta esser preschent, e «nemuri» vul dir sien en il linguatg giapunais. Durant l'inemuri èn ils egls serrads. La persuna che para da durmir è tuttina conscienta da tut quai che succeda en il conturn. Inemuri ha tradiziun e status en il Giapun. En las metros fullanadas u en ils trens tut che pratitgescha inemuri. Il pitschen cupid per vegnir a nov'energia è er acceptà durant sesidas en l'economia, durant debattas politicas u en scolas.


text:
Ina nova seria en il Forum filosofia. Iso Camartin preschenta mintgamai in'ovra che ha midà noss pensar. L'entschatta na fan betg ils filosofs grecs e romans mabain quels da la renaschientscha taliana, tranter il 1300 ed il 1600. Curiusamain han ins tschertgà quella giada da renovar sasez cun ir enavos sin ils documents classics dal mund antic. Sia emprima staziun: Marsilio Ficino, il filosof florentin, che ha translatà las ovras dal filosof Platon en latin e scrit in cudesch voluminus cun il titel: De amore. Quest commentari mussa tge che ademplescha nossa vita: l'amur.
Il forum 2007-2008 Tge vul quai dir: renaschientscha?
Ina nova seria en il Forum filosofia. Iso Camartin preschenta mintgamai in'ovra che ha midà noss pensar


text:
Fröt
En botànica, el fröt (anca früt in Lumbard ucidental) l'è l'ovàre fecondàt de le piànte de fiùr (Magnoliophyta). La parét del ovàre la se 'ngròsa e la se trasfùrma 'ndèla parét del fröt ciamàda perecàrpe, che 'l g'ha la funsiù de protèger la somésa. Endèle gymnospermae e 'ndèle piànte che fa mìa fiùr, gh'è mìa dei fröcc véri, aisebé che a sèrte strütüre de reprodusiù compàgn de le pìgne dei pì, de sòlit se le ciàpe per fröcc.
Divèrse piànte le vé cultiàde perchè le da dei fröcc che i è bù de maià; a chèsti fröcc se ghe dà 'l nòm coletìf de fröta.
El fröt l'è, ensèma col fiùr, el rezültàt de l'adatamènt che g'ha cuntribüìt al söcès evolütif de le angiospermae. Isé come i fiùr i g'ha la particularità de tìra i 'nsècc per fà che i traspórtes el pòlen, apò a divèrsi fröcc i sérca de tirà i anemài perchè i pórtes atùren la somésa. Quan che 'na bès•cia la màia 'n fröt, divèrsi dei granì de somésa che chèsto 'l g'ha dét i percór l'aparàt de digestiù de l'anemàl sènsa patéser dei dagn, e dòpo, condèn bris de fürtüna i bùrla zó 'ndèn pòsto che 'l se adàta bé per turnà a bötà. Adognimòdo, mìa töcc i fröcc i g'ha de éser maiàcc per fas minà atùren. Dei óter, compàgn dei càrdi, i vé portàcc en gir del pél dei anemài endóche i se tàca. Dei óter i fùrma de le strütüre a fùrma de àla perchè isé i vé tracc atùren del vènt, compàgn dei fröcc del òpol e del fràsen. La varietà de tìpi de fröcc che le g'ha svelöpàt le angiospèrme dré a la sò evulusiù la g'ha pirmitìt de colonizà töcc i habitat pusìbii de la tèra.[1]
Cuntegnüü
Funsiù del fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt el g'ha dò funsiù che 'l svòlge giöna dré a l'ótra entàt che 'l se svelöpa. la prìma l'è de protèger i granì de somésa 'ntàt che i se fùrma, cùtra le aversità del tép e cùtra i anemài (el fröt zèrp el tìra mìa le bès•cie). La segónda funsiù la vé svulgìda quan che i granì de somésa che 'l g'ha dét i rìa a la fì del sò svelöp e i è a sègn de véser sparnegàcc atùren. El fröt l'aidia alùra a fa nà 'n gìr la somésa, e chèsto 'l fà crèser la pusibilità de riprodusiù de la spéce. Chèsto sparnegamènt el vé fat en maniéra diferènta a segónt de la spéce e del tipo de fröt:
- co la colaborasiù de i anemài per i fröcc en generàl culuràcc, dóls (de madür) o pié de nütrimèncc (castègna),
- co la colaborasiù del vènt per i fröcc che g'ha 'n paracadute (achéni de sigória) o de 'na àla (sàmara del òpol o del fràsen),
- co la colaborasiù de l'àiva per i fröcc che galègia (nus de coco).
Formasiù dei fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
.
El fröt el se fùrma a pèàrter del fiùr che 'l vé 'mpolenàt:
La furmasiù del fröt l'è rezültàt de la trasformasiù del pestél dòpo de la fecondasiù, o ale ólte sènsa fecondasiù (se pàrla alùra de partenocarpìa). Piö de precìs l'è la parét del l'ovàre (part del pestél che la té dét l'òvulo) che la diènta la parét del fröt, ciamàda perecàrpe, che sta töt entùren ai grà de somésa. L'epidèrmide estèrna de chèsta parét la diènta l'epicàrpe, el parenchìma el diènta el mesocàrpe, e l'epidèrmide intèrna, la diènta l'endocàrpe. A segónt de le trasformasiù de chèsta parét, vé fò i tipi de fröcc discriìcc che sóta.
En sèrte situasiù el fröt el pöl vìga 'n urìgin piö cumplicàda e rezültà de:
- la trasformasiù de 'na quac ótra part del fiùr, suratöt el resetàcol fiuràl. Se pàrla alùra de fröt fals. L'ezèmpe piö tìpic l'è 'l póm o la maöla.
- la trasformasiù de divèrsi fiùr de 'na enfiurescènsa. Per ezèmpe 'l mur (Morus), la móra (Rubus), e l'ànanas.
Del fiùr al fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La trasformasiù de 'n pondór:
Le parcc del fiùr dòpo la fecondasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I pétali del fiùr i g'ha 'na zòna de "abscisiù" 'ndóche i se tàca a la strütüra del fiùr e i se destàca a la svèlta del fiùr dòpo che gh'è stat la fecondasiù dópia. Al contràre i sépali de spès i rèsta tacàcc al fröt per töt el sò svelöp, come per ezèmpe endèl Physalis alkekengi, endóche 'l càles el vé ciamàt adcrescente perchè 'l rèsta 'nfìna a la madürasiù del fröt e 'l se trasfùrma 'nfìna a furmà strütüra enfiàda töt entùren al fröt stès.
El peregóne el pöl dientà carnùs compàgn che 'ndèi mur (Morus) endóche, de fat, el costetöés la pàrt bùna de maiù del fröt. I stam i smarsés a la svèlta e i cröda, aisebé che i pödes rezìster en pó de piö o 'n pó de méno tacàcc al fröt a segónda de la spéce. El tübo fiuràl o el resetàcol i pöl dientà carnùs compàgn de chèi de divèrse rosaceae (póm, pér, maöla).[2]
Apò a le bràtee àle ólte le pöl dientà part del fröt compàgn che 'ndèla giànda de la rùer o de la nösöla. O sedenò pöl véser ciapàcc dét apò a i ramilì de la 'nfiurescènsa compàgn che 'ndèla (Hovenia dulcis), o 'l gambì compàgn che 'ndèl fröt del cajú (Anacardium occidentale).
Quan che l'ovàre l'è sùpero de sòlit l'è lü che 'l partècipa de sul a la formasiù del fröt. Envéce, quan che l'ovàre l'è ìnfero, de sòlit gh'è apò a dele ótre strütüre che partècipa. Endèi fröcc che vé de 'n ovàre ìnfero, la part extracarpelàr la ciàpa 'l nòm de clamidocàrpo. Endèn divèrse spéci, dele ótre parcc del fiùr o de la 'nfiurescènsa le se asòcia al ginecèo per fa nì fò 'l fröt..
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Audesirk, T. Gerald Audesirk, Bruce E. Byers, Héctor Javier Escalona García, Roberto Luis Escalona García. 2003. Biología: la vida en la Tierra. Pearson Educación, ISBN 970-26-0370-6, 9789702603702, pag. 423.
- ↑ hiperbotanica.net, http://www.hiperbotanica.net/tema6/6_1fruto.htm.


text:
Eulscha e Patric
- Sonda, 17.3.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 17.3.2018, 12:45, RTR
En il «Calender per mintga di» chattain nus oz il prenum feminin Eulscha. Quantas giuvnas rumantschas datti che portan anc quest num?
Il num è ina varianta dad Elisabeth che nus enconuschain era en las furmas Jelscha, Julscha u Jalscha, sper ils diminutivs Betta, Babetta, Bettina u Lisa, Lisetta e Lisabetta.
Tut auter statti cun Patric. Oz festiveschan tut ils Irlandais il «Saint Patrick Day», betg be a Dublin ma en tut il mund. Il missiunari ch'è mort ils 17 da mars 461 è il sontg naziunal. Sia vita è liada a bleras legendas. E cun quai che la colur verda è la colur naziunala da l'Irlanda, vegn bavì oz perfin gervosa colurada verda.


text:
Molin
On molin (ciamaa anca morin; in Lombard Oriental, mulin, parnonziaa [my'li] o [mø'li]) l'è on istrument che 'l produss on lavorà mecanegh.
Quell lavorà chì el pò vegnì foeura cont el drovà ona forza fada su de l'energia eletrega, de l'aqua, del vent, de l'omm o anca de ona bestia. Storegament i molin hinn staa drovaa per masnà i cereai o per fà su de la farina, ma gh'è on mucc de alter fonzion (per esempi, quell de trà foeura la saa).
Per estension, cont el termen molin s'intend anca tutta la costruzion che la contegn quell istrument chì.
I molin hinn spantegaa in tutt el mond e, a segonda di zonn, hann ciappaa di formi diferent. Per 'sta reson, per esempi, tutta l'Europa l'è piena de toponem ligaa ai molin: per esempi, la città alsaziana de Mulhouse (todesch: Mühlhausen, cioè cà di molin). In Lombardia, de solet, i molin fonzionen con l'aqua, che despess la ghe vegn portada di ronsg.
El mestee del mornee l'è proppi vegg, e de fatt a gh'è on fracch de personn che gh'hann on cognomm che le regorda: per esempi, a gh'è Miller in ingles, Müller in todesch, Mulder in bass todesch, Molinari in italian, Meunier in frances, Molnár in ungheres, Mjölnar in svedes, Molinero in spagnoeu.


text:
La tschertga d'investurs tar las pendicularas da Saastal en il Vallais è serrada giu. Cun la gruppa da Schröcksnadel han ellas chattà in investur grond. La gruppa porta 12 milliuns francs en la societad, uschia communitgeschan las pendicularas vallesanas. Cun 29% fiss la gruppa da Schröcksnadel acziunaria principala. La gruppa tutga a l'Austriac Peter Schröcksnadel ch'è medemamain president da la Federaziun austriaca da skis.
Da la radunanza generala extraordinaria da la fin october ston ils acziunaris approvar l'affar.
Nauscha situaziun finanziala
Las pendicularas da Saastal eran avisadas sin nov chapital. La situaziun finanziala era numnadamain nauscha. Per l'enviern che vegn smanatschavan problems da liquidaziun.
RR novitads 20:00


text:
Las 5 pussanzas da veto da l'ONU e la Germania èn sa cunvegnidas cun l'Iran sin ils puncts principals per ina cunvegna finala, ha confermà il president iranais Hassan Rohani.
La lavur per ina regulaziun cumplessiva cumenzia immediat, ha el declerà. La cunvegna prevesa tenor circuls da diplomats dal vest tranter auter, che l'Iran sminueschia sia capacitad da concentrar uran per passa dus terzs.
La cunvegna cuntegna tranter auter ils suandonts puncts:
- L’Iran dat giu a l’exteriur l’uran ch’è gia vegnì concentrà
- La capacitad da concentrar uran vegn sminuida dovria la forza atomara sulettamain per il diever civil
- Sancziuns cunter l’Iran vegna abolidas pass per pass
- Cunvegna dura 10 onns
Las reacziuns
Il minister da l'exteriur tudestg Frank-Walter Steinmeier ha undrà la cunvegna sco grond pass enavant. Per sigls da legria saja però anc memia baud. Tenor la chanzeliera federala Angela Merkel è la cunvegna in grond merit da tut ils partenaris da tractativas. I saja reussì in impurtant pass per ina cunvegna definitiva davart il program d'atom iranais.
La cunvegna cun l'Iran è in pass istoric.
Tenor il president american Barack Obama è la cunvegna d'atom cun l'Iran in pass istoric. Quella saja la meglra via per evitar che l'Iran bajegia en il zuppà vid ina bumba atomara. La Gronda Britannia discurra dad ina buna basa per ina fitg buna cunvegna finala probabla.
Er il secretari general da l'ONU Ban Ki Moon ha beneventà la cunvegna. Quella porschia cunfins substanzials per il program d'atom iranais e per abolir tut las sancziuns. Sumegliant tuni er dal cussegl d'Europa. La decleraziun communabla dettia speranza per ina cunvegn durabla.
Il ministeri da l'exteriur russ vesa la cunvegna sco positiva per la situaziun da segirezza en il Proxim Orient.
Festas a Teheran
Suenter la decisiun da principi en la dispita d'atom cun l'Iran hai dà en la chapitala iranaisa Teheran festas spontanas. Perditgas han rapportà che 10'000 hajan festivà l'entira notg e clamà: "Ruhani, Sarif, nus engraziain". Cunzunt giuvenils èn ids sin via. Ord ils autplidaders dals blers autos hajan ins udì la chanzun "Happy" da l'American Pharell Williams.
Protest da l’Israel
Il cabinet da segirtad da l'Israel refusescha la cunvegna d'atom cun l'Iran. Quai ha in pledader dal primminister israelian communitgà suenter ina sentupada dal cabinet cun represchentants da segirtad. Gia avant aveva il primminister Benjamin Netanjahu exprimì ferma critica en connex cun la cunvegna. Il pajais vegnia a sa stentar vinavant per evitar ina nauscha cunvegna da las pussanzas mundialas cun l'Iran.
RR novitads 06:00/16:00


text:
Evitar che las algas sa derasan
Sco emprim segan ils pestgaders enturn ils dus puzs e taglian las chaglias. Alura vegn la tschiffada schubregiada. E cun ina pumpa a motor vegn tratg natiers l’aua dal Rain per sprizzar ora ils puzs. Per evitar algas vegn tratg ina rait sur ils puzs. I saja l’emprima giada ch’els emprovian quai, di il president da l’uniun da pestgaders da Sumvitg Rivelino Lutz. Mo autras uniuns dovrian era quest sistem, e quel saja sa cumprovà.
Sustegnair la populaziun da peschs
Cura ch’ils peschins èn mess en ils puzs, van ils pestgaders mintga di a dar da magliar ad els. Tenor in program dal chantun possian els trair giu ils peschs e reparter els en flums ed uals, di Rivelino Lutz. Cun questa mesira veglian els sustegnair la populaziun da peschs, ed alura hajan era ils pestgaders plaschair ch’els possian pestgar insatge.
RR actualitad 08:00


text:
Lilla
Lille ("Rijsel" in ulandes, "Ryssel", che'l vör dì isula, in fiamengh) a l'è una cità francesa, el caplögh de la regiun Nord-Pas de Calais e del Dipartiment Nord, arent al cunfin cunt el Belgi.
La gh'ha püssee de 200.000 abitant (un miliun se cuntum tüta l'area metrupulitana, che l'è estendüda in part anca in sül teritori del Belgi). Inturna a Lille a gh'hinn i cità de Roubaix (cugnussüda per la cursa ciclistiga Paris-Roubaix), de Tourcoing e de Villeneuve-d'Ascq.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la Martine Aubry (del 2001).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lille a l'è gemelada cun:
- Buffalo, Stat Ünì d'America
- Culonia, Germania
- Erfurt, Germania
- Esch-sur-Alzette, Lüssemburgh
- Char'kov, Ücraina
- Leeds, Regn Ünì
- Liège, Belgi
- Nablus, Palestina
- Oujda, Maroch
- Rotterdam, Paes Bass
- Safed, Israel
- San Luis, Senegal
- Shangai, Cina
- Türin, Italia
- Valladolid, Spagna


text:
Trais emnas dovran ins per pachetar tut il material d'ina biblioteca. Tut ils cudeschs, CD's, gieus e DVD's. Però betg tut las medias survegnan ina plazza en la nova biblioteca da Cuira. 14'000 medias vegnan zavradas ora. Quai surtut cudeschs da tecnica ed er guids turistics. L'intent è da far plaz per las medias actualas. Ed era dublettas datti pliras suenter che las bibliotecas Aspermont, Arcas, la ludoteca e la biblioteca interculturala sa mettan ensemen. Tut las medias che na vegnan betg pli ad esser en il sortiment da la nova biblioteca vegnan vendidas ad in martgà da pileschs.
In tut èn stadas 17 persunas vi dal pachetar stgatlas. Tranter auter eran quai er scolars ch'han uschè chattà ina plazza da lavur durant las vacanzas da stad. La gronda lavur n'è dentant betg il pachetar en tut, mabain il spachetar si tut en las localitads novas. Da far lezza lavur è planisà trais ulteriuras emnas.
Dals 27 d'avust è la nova biblioteca lura a la plazza da la posta a Cuira puspè averta.
RR actualitad 17:00


text:
Auschwitz (KZ)
Cunt 'l termen KZ Auschwitz vegn ciamaa un cumpless de Konzentrazionslager (Camp de Cunzentrament) ed un Vernichtungslager (Camp de Stermini) sitüaa a ovest de la citaa de Auschwitz (Oświęcim in pulach) int 'l teritori Pulach ucüpaa di Nazista int i agn intra'l 1939 e 'l 1945.
I toch di camp de cunzentrament in Oświęcim ancamò lí a'l didincö hin devegnüü müsee e/u munüment. Cunt 'l num "Auschwitz-Birkenau - camp de cunzentrament/stermini nazista tudesch" a l'è sin de' 27 de Giügn 2007 un patrimoni cultüral mundial de l'UNESCO. A chela manera chí la respunsabiledaa tudesca duaría vess püssee ciara che mai. Chinscí gh'è stada la püssee granda cunzentraziun de camp de cunzentrament de tüt 'l ters Reich indua int i agn intra'l 1940 e'l 1945 hin staa cupaa püssee de 1,1 mijun de gent. Chel cumpless edilizzi chí l'è faa sü de trii camp bej grand e de un quaranta campít püssee piscinít. La custrüziun de'l cumpless l'eva stada urdenada 'l 27 de Marz de'l 1940 de'l cumandant di SS Heinrich Himmler.


text:
Filipinn
I Filipinn (Pilipinas in tagalog) a hinn un paes de l'Asia süd-urientala.
La capital a l'è Manila.
Al gh'ha una süperfiss de 300.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 85 miliun d'abitant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I isul Filipinn a hinn un rosc de isul a süd de la Cina, a est del Vietnam e a ovest de l'Ucean Pacifich, che l'è furmaa de 7.107 isul; quela püssee granda a l'è Luzon induè che la gh'è la capital Manila.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Filipinn (nom ufizial: Repúbliká ng̃ Pilipinas) a hinn una repübliga presidenziala.
El president a l'è 'l Rodrigo Duterte (dal 2010).


text:
Quint da gudogn e sperdita 2018
Suenter entradas da 16'458'550 francs ed expensas da 11'817'300 francs sa resulta in gudogn da 4'641'250 francs per la vischnanca da Breil. Quai gudogn sa resulta cunzunt ord la contribuziun da fusiun da 4'050'000 francs. Senza questa contribuziun fiss il surpli d’entradas 591'250 francs.
Er approvà ha la radunanza communala da Breil il pe da taglia. Quel munta a 100% da la taglia chantunala simpla. Plinavant ha la radunanza communala detg gea la revisiun parziala dal plan da zonas a Breil-vitg.
RR novitads 06:00


text:
Ils auters cun nossa correspundenta Romana Costa
- Sonda, 12.9.2015, 12:15
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 12.9.2015, 12:15, RTR
L'èra d'ina ustaria da cult a Berna va a fin
Pli baud era l'ustaria «Pyrenées amez la citad da Berna - curt il «Pyri» - in enfiern da drogas. Oz è quai l'ustaria preferida da prominents, per exempel da Polo Hofer, ma era da «normalos».
Il «Pyri» è in'ustaria da cult: ina giada là, adina là! Però ussa va la bun'olma da l'ustaria en pensiun. Perquai teman ils giasts ussa ch'ina èra da la tradiziun dad ustarias bernaisas va a fin. Dapli da questa ustaria da cult rapporta nossa correspundenta Romana Costa.


text:
L'emprim gol per ManU sajetta Paul Pogba en la 18avla minuta, cun in sajet da distanza che vegn anc svià. 3 minutas suenter la pausa augmenta Henrich Mchitarjan a moda acrobatica sin 2:0. Da l'autra vart a Ajax Amsterdam strusch pudì crear situaziuns privlusas avant il gol da ManU.
Confiert per ina povra stagiun
Questa victoria en il final da la Europa League porta a Manchester United era la qualificaziun per la Champions League. La stagiun da la Premier-League n'era numnadamain insumma betg gartegiada, cun la finala mo cuntanscher plazza 6.
Manchester United è pir il tschintgavel club suenter Juventus, Ajax, Bayern e Chelsea che po gudagnar tuts trais titels europeics: Champions League, Europa League ed il pocal d'Europa dals victurs da pocal.
RR novitads 23:00


text:
Novitês
18.11.2011 dala 18 tl Tublá da Nives te Sëlva. Prejentazion dl catalogh y giaurida dla mostra "Scibla mo n iede, la ferata de Gherdëina danter lecorc y vijions"
L liber dëssa vester na documentazion di esponac, y dla tematiches che ie unides tëutes n cunsciderazion tla mostra. I tesć ie unì scric da Elfriede Perathoner sun l cunzet dl diretëur dl Museum Ladin Stefan Planker che se à nce cruzià dla nrescida y dla documentazion di esponac.
La mostra, cureda dal Museum Ladin y che fova da udëi nchin ala fin de utober 2011 a San Martin, sarà da udëi te Sëlva.
La giaurida ie ai 18 de nuvëmber dala 6 da sëira tl Zënter Manifestazions cultureles Tublà da Nives
Duta la populazion ie nvieda ala prejentazion dl catalogh y ala giaurida dla mostra.


text:
Ins veglia porscher insatge per mintgin, di Miriam Neubert che sesa en la gruppa da lavur ch'organisescha il giubileum da 500 onns refurmaziun tar la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun. Occurrenzas per scolars e seniors, giasts ed indigens e surtut per persunas che stattan datiers a la baselgia e per quels ch'èn pli lunsch davent dad ella.
Il catalog da projects è lung
Cumenzar cumenza l'onn da festa il schaner cun la visita dad in camiun d'infurmaziun, che fa in viadi tras l'entira Europa e che fa era in stop a Cuira. En pli dat i dietas, discussiuns, teaters, viadis ma era material d'instrucziun, material da liturgia ed in guid da viadi cun propostas per excursiuns per sa metter sin ils stizzis da la refurmaziun.
Il focus en Grischun metta la Baselgia evangelica refurmada dal Grischun sin las duas citads da refurmaziun Glion e Cuira. Per questas duas citads vegni a dar ina app per il telefonin cun in guid da citad cun focus sin la refurmaziun. Per quai vegnan era ils guids da citad scolads.
Render attent a las ragischs
La finamira da l'entir onn da giubileum è da render attent a las ragischs, declera Miriam Neubert. Damai da render attent a l'istorgia da la refurmaziun e da sa dumandar puspè ina giada, pertge che la la politica è s'engaschada avant 500 onns per la refurmaziun e tge che quai munta anc oz per ils refurmads.


text:
La persuna che vul candidar stoppia era avair bunas prestaziuns politicas entaifer la partida, scriva la PLD. Sco la partida scriva vinavant pon uss tut las secziuns chantunalas ed era las dunnas da la PLD ed ils giuvens liberals inoltrar candidaturas fin ils 11 d’avust.
Urari ambizius
A chaschun da la sesida dals 21 d'avust vul la suprastanza da la partida naziunala evaluar las candidaturas e far ina recumandaziun a la fracziun dal Parlament federal. Lezza vegn lura a decider sch’i dat ina nominaziun dad in, dus ni perfin trais candidats. Ella sessiun d'atun han lura lieu las audiziuns tar tschellas partidas ed ils 20 da settember è il di da l’elecziun da la nova cussegliera federala ni dal nov cusseglier federal e successur da Didier Burkhalter.
RR novitads 14:00


text:
En Svizra duain manaschis purils en l’avegnir be pli survegnir subvenziuns sch’els produceschan senza pesticids e na dattan betg preventivamain antibiotica als animals. Quai pretenda l'iniziativa «Aua da baiver» ch'è vegnida publitgada mardi en il Fegl uffizial federal.
Lur finamira è in'agricultura che producescha mangiativas sanadaivlas e tegna schuber l'aua da baiver.
Il comité d'iniziativa sa cumpona da persunas privatas independentas. Fin ils 21 da settember 2018 han ils iniziants uss temp da rimnar las 100’000 suttascripziuns necessarias. L'iniziativa vegn lantschada mesemna a Berna.
RR novitads 12:00