text:
L’EHC Kloten ha in futur en la Liga naziunala A. L’interprendider turitgais Hans-Ulrich Lehmann è sa cunvegnì cun ils possessurs da fin qua da surpigliar il club da tradiziun. Fin qua tutgava il club a la gruppa nordamericana «Avenir Sports Entertainment».
Spargnar e spargnar
Il nov acziunari da maioritad ha cunzunt in plan, numnadamain spargnar. Quai munta che giugaders, trenaders ed auter persunal survegnan marcantamain damain paja. L’ultima stagiun avevan ils da Kloten fatg in minus da radund otg milliuns francs.
Lehmann aveva ditg gia da l’entschatta cleramain ch’el na saja nagin mecen. El veglia be surpigliar il club senza daivets e per in pretsch simbolic dad in franc per aczia.
Simpson, Muller e Guggisberg van
I dat gia emprimas decisiuns davart il persunal: Ils contracts cun il headcoach Sean Simpson ed il trenader assistent Colin Muller sajan vegnids schliads per immediat e «vicendaivlamain», ha communitgà il club. Plinavant sa separa l’EHC Kloten da l’attatgader Peter Guggisberg.
RR novitads 15:00


c: text/html

text:
Cun in pretsch per aczia tranter 70 ed 82 francs vul dir che Landis+Gyr ha ina valita da 2,4 milliardas francs. L'emna passada era vegnì enconuschent, che la possessura giapunaisa Toshiba veglia sa separar da la Landis+Gyr. L'interpresa duai uschia ir en l'avegnir cumplettamain en proprietad sparpagliada.
L'entrada en la bursa è previsa per ils 21 da fanadur 2017.
RR novitads 7:30
Landis+Gyr...
è in concern cun sez a Zug ed occupescha ca. 6'000 persunas sin l'entir mund. 300 da quellas en Svizra. L’interpraisa è spezialisada sin mesiraziuns da consum d’electricitad, gas, chalira, fradaglia ed aua.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il vehichel vegl aveva ina stgala da 25 meters, quella dal nov va fin sin 32,5 meters. Uschia èn era ils pli auts bajetgs sco la Claustra, il Disentiserhof ed auters hotels meglier cuntanschibels. Cun questa stgala na pon ins betg mo liberar persunas. Ella è era concepida ch'ils pumpiers pon cumbatter il fieu sur la stgala.
Quai è dentant mo in dals avantatgs da quest nov auto-stgala dals pumpiers da Sursassiala. Il vehichel nov è vegnì adattà per las vischnancas en la regiun ed el ha inqual supplement. Il chanaster davant tir riva da purtar 450 kilos e l’entir vehichel nivellescha sasez uschia che la stgala è adina en la verticala.
500'000 francs investids en la segirezza
Il nov auto-stgala da Sursassiala ha custà in mez milliun francs. La mesadad paja l'Assicuranza d'edifizis dal Grischun ed il rest vegn reparida tenor ina clav sin las trais vischnancas da Sursassiala e quai èn Medel, Mustér e Tujetsch.
Igl è in vehichel custus. Forsa n'han ils da Sursassiala gist pervi da lur bun equipament er nagins problems da chattar avunda persunas per far pumpiers.
Sursassiala - organisaziun exemplarica
Er il chantun ha fatg cumpliments: Marcus Feltscher, il directur da l'Assicuranza d'edifizis dal Grischun, ha ditg ch'ils pumpiers da Sursassiala èn ina truppa exemplarica en il Grischun. Cumpliments che Francestg Cajacob il president da vischnanca da Mustér ha dà vinavant e manegià ch'il capitani da pumpiers ed instructur Gion Tenner haja qua gronds merits.
L'auto-scala ha num Gada
Il nov-auto scala da Sursassiala è vegnì battegià sin il num Gada. La sontga Gada è la protectura dals pumpiers, perquai ch'ella haja tenor la detga tegnì enavos in flum da lava dal vulcan Etna.


text:
Iluminism
L’Iluminism é sté n movimënt politich, sozial, cultural y filosofich che s’á svilupé dl XVIII seco tl’Europa. Al é nasciü tl’Inghiltera mo al á albü so svilup plü gran tla Franzia, s’á slarié fora te döta l’Europa y é roé cina tl’America. L’obietif dl Iluminism ê chël da iluminé le pinsier dles porsones, che ê tl’ignoranza y tla superstiziun, tres la critica, la rajun y la sciënza[1]. Danter i maius rapresentanc dl Iluminism él Voltaire, Jean Jacques Rousseau y Immanuel Kant.
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Enciclopedia Garzanti de Filosofia, ala usc corespondënta


text:
Na prinzëssa ova l pudëi de se trasfurmé te na derjola. N ciavalier che abitova te na ruina sota l Saslonch se ova inamurà te si cianté y tres n vedl Salvan ovel ntendù che l ucel fova per davëira n’ ëila. Su na tela ie la derjola muceda y l ciavalier ie mort dal duel, aspitan debant che la unisse de reviërs.
Perchël ova la derjola perdù l pudëi de se trasfurmé inò te na persona y à messù resté n ucel per for si ciantia melodiëusa y desgrujënta che n aud mo datrai daujin ala ruina nes lecorda si destin cruvel.
Inant Zeruch
HOME
© düc i dërc resservá


text:
La rilevazion la é perveduda da la “Normes de metuda en doura del Statut spezièl de la region Trentin Sudtirol en cont de desposizions de stravardament de la popolazions ladina, mochena e zimbra de la provinzia de Trent” (d.lgs. 592/1993). La domana prinzipèla la fèsc referiment a la partegnuda a una de la popolazions ladina, mochena e zimbra. L chestionèr l pel vegnir scrit ite da la persones enciasèdes te provinzia de Trent che se sent de fèr pèrt de la popolazions ladina, mochena e zimbra, ma ence che no les fèsc pert de chestes e che les vel l palesèr, scrivan ite la modalità de responeta “nesciuna de la trei”.
Se pel tor pèrt scrivan ite l chestionèr, te trei vides:
- Tras web, con n program fat e gestì da Ispat. Istruzions tecniches/operatives scempies per l coleament, les ge vegnarà manèdes a duta la families de la provinzia de Trent tras posta dessema ence co la comunicazion informativa en cont de la rilevazion.
- Per chi che no à l computer o no l’é bon de l durèr, bèsta che l vae te Cèsa de Comun olache l’é enciasà, olache l’é stat enjignà na postazion con assistenza per la compilazion tras web, tel respet rigoruos de la privacy.
- Desche ùltima possibilità, se pel scriver ite l modul sun papier te Cèsa de Comun olache se é enciasé, e l dèr de retorn te na soracuerta serèda.
Tinùltima, con scomenz ai 8 de november, demò ti comuns de insediament storich de la trei popolazions (per i ladins Ciampedel, Cianacei, Mazin, Moena, Sèn Jan, e Soraga; per i mochegn di Fassa-Soraga; Vlarotz, Garait e Palai en Bersntol; per i zimbres: Lusérn), la families che no les arà amò scrit ite l chestionèr les vegnarà chiamèdes ite dai rilevatores che i ge enjignarà l chestionèr sun papier e dapò i lo binarà sù de retorn serà ite te na soracuerta.
La informazions che vegn binà sù les vegnarà tratèdes tel respet de la normativa en cont de stravardament del secret statistich e de stravardament di dac personèi. I resultac i vegnarà dac fora biné adum te sezions e donca no l’é meso de entener a colun soget che i se referesc. Per chesta rilevazion no l’é pervedù l’obligh de responer.
Per informazions e assistenza per scriver ite l chestionèr se pel:
- chiamèr ite l Numer Vert ISPAT 800 0836393, dai 4 de otober ai 20 de dezember, da lunesc a jebia da les nef da doman a les cinch da sera e de vender da les nef da doman a la una domesdì.
- scriver ite a la direzion de posta eletronica censpermpop.tn@provincia.tn.it
- vardèr fora l sit de l’ISPAT a la direzion www.ispat.provincia.tn.it, jir ite te la sezion resservèda per la rilevazion de la popolazions de lengaz ladin, mochen e zimber.
Traduzion di Servijes Linguistics e Culturèi del Comun general de Fascia
(Traduzione a cura dei Servizi Linguistici e culturali del Comun general de Fascia)
Fonte: Ufficio Stampa


text:
Las Pendicularas da Savognin SA vulan finanziar 40% cun chapital agen. Ina part da quel chapital agen è lià vi d’ina participaziun dal resort da vacanzas Surses Alpin a Savognin. Quellas aczias duain perquai vegnir cumpradas da la vischnanca per maximalmain dus milliuns francs. Perquai che quels meds finanzials èn necessaris ad uras, dat la vischnanca in credit temporar senza tschains da dus milliuns francs a las pendicularas, enfin che la vischnanca ha cumprà las aczias dal Surses Alpin ch’èn il mument en possess da las pendicularas.
Emprima badigliada gia la primavaira proxima
Sche tut va tenor plan, entschaivan las lavurs da construcziun l’auter onn. En funcziun duess il nov implant ir sin la stagiun d’enviern 2019/20. Avess il project da far naufragi, vala la concessiun per la sutgera actuala anc enfin il schaner 2024 – i duvrass dentant anc revisiuns en la valur dad in milliun francs.
Cumpra da terren e bajetgs militars
La radunanza communala ha plinavant approvà il contract da cumpra per terren e bajetgs militars da la Confederaziun svizra sin territori communal a Beiva. Tar ils bajetgs sa tracti da l’implant da protecziun a Tua Sura, d’ina chamona sin l’alp Set, e da la chamona d’alp Grevasalvas. Per la cumpra da tuts bains funsils e bajetgs è vegnì fixada la summa da 100’000 francs.
Naginas subvenziun pli per la cassa da malsauns
La radunanza communala ha annullà ina decisiun dal 2003 da l’anteriura vischnanca da Murmorera, che sustegneva ils abitants cun ina premia per la cassa da malsauns da 300 francs per creschi e 75 francs per uffant. La suprastanza communala da Surses è stada da l’opiniun dad abolir quellas contribuziuns, per tractar tuts medem en la nova vischnanca. Il favrer 2017 aveva la suprastanza communala decidì, da betg pli pajar contribuziuns per la cassa da malsauns per ils abitants da Murmarera retroactiv sin l’emprim da schaner 2016. Cunter questa decisiun aveva in abitant da Murmarera cun success fatg recurs tar la dretgira administrativa Grischuna. Sin basa da quest recurs survegnan ils abitants ussa tuttina las subvenziuns per las premias da la cassa da malsauns per ils onns 2016 e 2017.
Credit supplementar per sanaziun serenera Beiva
La sanaziun da la serenera da Beiva custa radund 2,5 milliuns francs. Ils custs calculads èn 400’000 francs pli auts che budgetà oriundamain. La radunanza communala ha approvà il credit supplementar. La sanaziun da la serenera a Beiva è necessaria ed era gia vegnida approvada la fin da l’onn 2015 da l’anteriura vischnanca da Beiva. Las lavurs da construcziun duain cumenzar anc quest onn.
Iniziativa nunvalaivla
Las votantas ed ils votants da Surses èn vegnids infurmads, che l’iniziativa che pretendeva da sistir in credit dad 1,3 milliuns francs per il center da passlung a Rona, è nunvalaivla. L’iniziativa na correspundia betg a las pretensiuns d’iniziativa. Quai vul dir, l’iniziativa na vuleva betg mo abolir il credit, ma duvrar ils daners en in auter lieu. Quai na correspundia betg a l’uschenumnada unitad da la materia.
RR novitads 06:00


text:
Suenter il Cussegl naziunal ha uss era il Cussegl dals chantuns decidì da prolungar in scumond da duvrar plantas, sems u animals manipulads cun agid da la tecnica genetica. Quest scumond vegn prolungà per quatter onns.
Ils ristgs e las schanzas
L’acceptanza è l'argument ch'è vegni numnà il pli bler en il Cussegl dals chantuns. Il consument n'haja betg fidanza en la tecnologia genetica. Dentant dian ils adversaris saja quai sa uschè, ch'era en Svizra na riv’ins betg dad evitar quel svilup. Quai che vegn importà da l’exteriur saja per part era maschadads cun tecnologia genetica.
Dumondas èn en mintga cas anc avertas. Nagin na po dir tge ristgs ni schanzas che la tecnologia vegn ad avair en l’avegnir.
La discussiun cuntinua
Gia duas giadas ha il parlament prolungà quest moratori. La Svizra è in dals unics pajais che ha in tal scumond. Per la perscrutaziun datti dentant excepziuns. Pervi da differenzas cun il cussegl naziunal pervi da la liberalisaziun per la perscrutaziun sto questa fatschenta anc ina giada turnar en la chombra gronda.
Novitads da las 12:00


text:
Il concern d'energia Repower planisescha in augment dal chapital dad almain 150 milliuns francs. Cun questa mesira vul il concern grischun tranter auter rinforzar la basa da chapital e reducir ils debits.
Sco gia speculà l'emna passada, sa participeschan las ovras electricas dal chantun Turitg «EKZ» e l'investider «UBS Clean Energy Infrastructure» a la Repower. Ils dus acziunaris principals, il chantun Grischun e l'Axpo, s'engaschan tuttina vinavant per Repower. Els desistan però da lur dretg da cumprar novas aczias. Percunter s’obligheschan l’EKZ da cumprar novas aczias per 90 milliuns francs e la UBS-CEIS per 60 milliuns francs. Acziunaris da fin qua survegnan da nov per 5 da lur aczias 7 novas.
Restructurar il manaschi
Cun questas mesiras stgaffescha Repower la basa per restructurar il manaschi. Repower vul sa sviluppar dad in producent da forza electrica en in'interpresa che proveda la populaziun cun energia.
Prevesidas èn tranter auter venditas e da sa concentrar sin ils martgads da l'Italia e la Svizra. L'onn passà ha Repower fatg ina perdita da 136 milliuns francs.
Ils 21 da zercladur 2016 decida in radunanza generala extraordinaria da la Repower davart l'augment dal chapital.
RR novitads 08:00
Cura la Repower fascheva anc «raps ch'i batta fieu»
Sas anc? Igl n'è betg usche daditg. Las cifras avant tschintg onns neran era gia betg pli uschè bunas sco l'onn avant. Mo tuttina bler megleras che uss.


text:
Sco quai che la co-schefmedia dal Center da Sanadad Savognin, Luwina Johanna Eichweber-Lammers ha ditg envers RTR, saja impurtant da reagir ad uras, e betg cura ch’i saja memia tard. Cun limitar il dumber da visitaders, possian ins sminuir il ristg per ils avdants da la chasa da vegls ed attempads. E cun quai che tut ils visitaders stoppian s’annunziar, pudess ins tar in cas da coronavirus eruir, tgi ch’haja gì contact cun ils avdants.
Chantun recumonda da registrar tgi che vegn e va
Era l'Uffizi chantunal da sanadad ha definì quest'emna novas recumandaziuns per las chasas da tgira ed attempads puncto coronavirus. Sper las reglas d'igiena e las reglas per il persunal (betg lavurar cun sinptoms da grippa e betg vegnir a lavurar, sch'ins ha visità las ultimas duas emnas ina regiun da risico) recumonda il chantun da registrar tut ils visitaders en chasa da vegls.
Uschia possian ins en cas ch'ils virus vegn en chasa, eruir da nua che quel vegnia, declera il manader da l'Uffizi da sanadad Rudolf Leuthold. Per las chasas da tgira saja quai dentant betg ina gronda sfida, cunquai che quellas sajan cunzunt durant il temp d'enviern sensibilisadas per infecziuns, saja quai grippas u er il norovirus.
RR actualitad 17:00


text:
1925
Ils 17 da schaner vegn emessa l'emprima contribuziun dal Radio Rumantsch. La contribuziun è vegnida emessa da l'emettur «Hönggerberg», ch'è vegnì mess en funcziun ils 23 d'avust 1924 sco prim emettur puramain da radio en Svizra. L'iniziant da quest'emissiun è Felix Huonder. Il medem onn suondan anc quatter ulteriuras emissiuns.
1927
L’onn 1927 vegn deditgà in entir program da la saira a «l'Uniun rumantscha da Turitg». L'entir arranschament vegn transmess per rumantsch.
1935
L’onn 1935 vegn emessa l'emprima pregia rumantscha.
1938
Ils 20 da favrer renconuscha la populaziun svizra il rumantsch sco linguatg naziunal cun 574'991 cunter 52'827 vuschs. En quest connex vegnan emessasdiversas emissiuns.
1940
Entschatta da la cronica rumantscha, in'emissiun davart la vita e la lavur dals Rumantschs, per ils auditurs da linguatg tudestg.
1943
Entschatta da las emissiuns rumantschas regularas. Quellas vegnan emessas adina l'emprim venderdi dal mais. Tgiradas vegnan ellas da dr. Adolf Ribi.
1954
La societad purtadra CRR (Cuminanza rumantscha radio e televisiun) vegn recepida en la SSR. En l'emprim rapport annual 1953/54 vegnan menziunadas las suandantas emissiuns: emissiuns da las nov, uras d'uffants, pregias e cronicas rumantschas in lingua tudestga.
1955
L’emprima contribuziun da «Radioscola» cun il titel «Las cristallas» da pader Flurin Maissen vegn emessa ils 27 da schaner. Il medem onn suonda anc ina segunda emissiun da Jon Vonmoos: «Las funtanas mineralas da Scuol e Tarasp». Quest onn èn tranter auter era vegnids emess dus gieus auditivs: «L'ura da Frederic il Grand» da Men Rauch e «Ramora» da Leza Uffer.
1959
Sco prim tgirader da program en uffizi cumplain e cun domicil e plazza da lavur en il chantun Grischun vegn Tista Murk, da lezzas uras president da la CRR, engaschà. Ils 9 d'october datti l'emprima emissiun «Viagiond cul microfon» da Tista Murk, in'emissiun d'infurmaziun d'ina mes'ura l'emna.


text:
Laô (fisica)
In fisica, el laô a l'è l'energia scambiada tra du sistema quand el succed on spostament per via de l’attivitàa de ona fòrza, o on grupp de fòrz, che l’abìa ona component divèrsa da zero adrée a la direzion del spostament. El gh’ha donca la dimension de ona fòrza che l’agiss per ona certa distanza.
L'unitàa de misura del laô a l’è il joule.
Definizion general[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per ona fòrza F che l’è semper l’istèssa de on pont al alter e la realizza on spostament ∆r de on pont A a on pont B, el laô a l’è quèl prodott scalar chì:
Donca el laô elementàr de dL de ona fòrza per on spostament infinitesim dr a l’è
El laô da A e B in general a l’è, anca se la forza la varia in del cors del spostament adrée a ona curva Y:
- .
Indoe dL el se pò scriv ind i sò coordinad cartesian x,y,z:
De conseguènza, il laô complessiv adrée a ona curva Y l’è l’integral:
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Sergio Focardi (2003). Fisica genrale - Meccanica (in italian). Casa editrice ambrosiana, 203. ISBN 88-308-1272-5.


text:
Vita e cretta ha inscuntrà l'artist universal engiadinais, nua ch'el stat dapi bunamain 40 onns: sin ina puntanada, creond in sgrafit.
Per nus è Paulin Nuotclà dentant descendì da la puntanada ed el ha empruvà da chattar respostas sin nossas dumondas filosoficas. Dumondas sco: Datti insanua en l'univers anc auters planets che sumeglian la nossa terra? Dovra l'uman possess? Datti il nausch?
En l'ediziun da stad da Vita e cretta raquinta Paulin Nuotclà dentant era, sco ch'el vegn a festivar ses 70avel e tge chel planisescha per ses futur sco artist.


text:
L’onn 2016 aveva la vischnanca dà in credit da 3 milliuns francs a l’institut Otalpin Ftan pervia da problems finanzials. La fin da quest onn scada il termin da pajar enavos quel.
Annullaziun da dretg da cumpra e precumpra
Tras questa restituziun vegn annullà il dretg da cumpra e precumpra da la vischnanca da Scuol. Er sche la durada dal dretg da cumpra durass anc in onn pli ditg e quel da precumpra fin l’onn 2040, è la suprastanza da Scuol da l’avis ch’ina annullaziun anticipada fetschia senn, co ella scriva en la missiva per la radunanza communala. Quai oravant tut per simplifitgar a la nova possessura dal Institut Otalpin Ftan – il Dulwich College – las finanziaziuns per investiziuns planisadas, scriva la vischnanca en la missiva. Vinavant n’exista tenor la suprastanza nagin privel da proteger l’immobiglia da speculaziuns a curta vista.
La radunanza communala decida ils 4 october davart questa fatschenta.
Ord l'archiv
Ils da Scuol han stuì decider il 2017 schebain il credit da 3 milliuns francs per l'Institut Otalpin a Ftan vegn prolungà.


text:
Dapi l'onn 1921 è il sport da tir ina tradiziun impurtanta a Puntraschigna. 97 onns pli tard è il sport da sajettar anc adina preschent e cun la renovaziun da l'implant da tir puspè sin il stan il pli modern e correspunda ussa era a tut las leschas prescrittas.
Tut ils giavischs èn accumplids
Cun la renovaziun pon tut ils sportists da sajettar ed ils chatschaders trenar bain e cun la tecnica la pli moderna. I dat numnadamain in stan da tir da 25 e 50 meters per pistola, in da 100 meters, in da 300 meters, in stan da tir per la lieur ed in implant da tir da biatlon, ch'è adattà per giuvens talents ma era per profis indigens.
Motivaziun per talents giuvens
A la festa d'inauguraziun è stada preschenta era la biatleta Irène Cadurisch. Per ella è l'implant da biatlon ina gronda motivaziun, pudair trenar en Engiadina ha per ella ina grond'impurtanza. Insaquants giuvens sportists han empruvà da sajettar ed Irène Cadurisch ha accumpagnà els e dà sustegn util.
L'entira sanaziun ha custà circa 1 milliun francs. Cun la renovaziun da l'implant da tir speran ils responsabels, che la tradiziun cuntinuescha per almain ils proxims 100 onns.
RR actualitad 08:00


text:
Copil, che n'aveva pers en il mezfinal cunter Alexander Zverev nagin service, manava en l'emprim set cun 3:1 ed en il segund set schizunt cun 4:1. En ils muments decisivs n'aveva Copil però betg la fermezza mentala necessaria.
Roger Federer è sa meglierà massiv durant las rundas en il turnier a Basilea. Cunter Filip Krajinovic, Jan-Lennard Struff e Gilles Simon ha el pers nov breaks. En il mezfinal è el però sa meglierà tar ina victoria da 6:1 e 6:4. Ina prestaziun ch'el n'ha daditg betg pli pudì mussar.
99avla victoria
Igl è stà la 99avla giada che Federer ha gudagnà in turnier. A Paris-Bercy e suenter als World Tour Finals a Londra ha el la schanza dad ir per sia 100avla victoria. Sche Federer sa participescha er al turnier a Paris n'è però anc betg cler. Ils ultims onns ha el savens desistì da sa participar al turnier a Paris.
RR novitads 17:00


text:
Jau sun ma decidì da anc ina giada candidar tar las elecziuns dal president il 2017
Quai scriva Nicolas Sarkozy en ses cudesch che duai vegnir publitgà mesemna. Sarkozy ha publitgà in maletg cun il titel dal cudesch sin twitter.
Per pudair candidar sto Sarkozy ch'ha 61 onns sa retrair fin gievgia sco schef da partida dals Republicans conservativs. En la Frantscha vegn elegì la primavaira 2017 in nov president. Il president actual François Hollande vul annunziar pir la fin da l'onn sch'el candidescha anc ina giada.
RR novitads 17:00


text:
Ils donns vid la halla n'èn tenor indicaziuns da la Polizia chantunala dal Grischun però betg gronds.
L'incendi rut ora en in container cun rauba bloccanta en ina halla da recicladi. Ils 40 pumpiers hajan svelt pudì stizzar il fieu. Il container saja vegnì disloccà avant la halla. Blessà na saja vegnì nagin. Uschia communitgescha la polizia.
Tuttina retschertgas
La rauba blocconta che sa chattava en il container vegn uss examinada da spezialists ed alura dismessa a moda professiunala, sco la Polizia chantunala communitgescha. I va per sclerir pertge ch'i ha cumenzà a brischar en il container.
RR novitads 09:00


text:
Grazia a la cunvegna sajan 98% da tut ils exports svizzers en il stadi insular deliberads da dazi. Quai ha communitgà il Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga. L’Associaziun europeica da commerzi liber EFTA daventa uschia l’emprim partenari da commerzi liber da l’Indonesia en l’Europa.
Dasper l'access al martgà garantescha la convegna la segirezza dal dretg e per la protecziun per propietad intellectuala. Plinavant vegn tiers reglas per ieli da palmas da l’Indonesia. Per quest ieli conceda la Svizra rabat da dazi, uschia che l’ieli da palmas n’è betg periclitads.
Sin Twitter ha Johann Schneider-Ammann scrit: « Nus avain dumagnà»
RR novitads 15:00


text:
En il relasch litterar da Reto Caratsch sa mussan ils fastizs da la censura nazistica durant la segunda guerra mundiala.
Da Claudia Cathomas
Il schurnalist ed autur Reto Caratsch e sia dunna Irma èn stads maridads sur 45 onns e sa scrivevan adina cura ch’els eran dapart. Bunamain 300 da quellas brevs èn conservadas en il relasch da Reto Caratsch en l’Archiv svizzer da litteratura che à sta ordinà ed inventarisà dacurt. Las brevs documenteschan l’amur dal pèr ed era la lingua ladina en la communicaziun scritta sur in mez tschientaner. Sulettamain tschintg da quellas brevs nun han els scrit per rumantsch, mabain per talian e tudestg. Ils dus buls sin las cartas postalas cun l’inscripziun «Geprüft Oberkommando der Wehrmacht» tradeschan il motiv per quella midada da lingua nunusitada.
Las tschintg brevs dals onns 1939 e 1940 derivan da Berlin, nua che Reto Caratsch è stà correspundent per la NZZ dapi il 1932 e nua che era sia dunna e ses trais uffants han vivì temporarmain. Ellas dattan perditga d’ina severa censura da linguas nunenconuschentas en brevs, dentant era en discurs telefonics. «Sprechen Sie eine verständliche Sprache, sonst wird die Verbindung abgebrochen», admoniva ina vusch suenter paucas minutas cura che Irma Caratsch telefonava cun sia mamma. Reto Caratsch utilisava il rumantsch per transmetter infurmaziuns delicatas enten telefonar cun ses collega da la NZZ Nicolo Biert, enfin ch’il discurs vegniva interruts, sco che ses figl e diplomat Claudio Caratsch rapporta.
En ils artitgels da Reto Caratsch restan ses pleds adina tudestgs ed adina clers. Sco schurnalist curaschus crititgescha el Adolf Hitler ed al numna sco in dals emprims quai ch’el è, numnadamain in dictatur. La pressa tudestga reagescha e scriva da Reto Caratsch sco dad in «übler Hetzjournalist». Era en las brevs rumantschas a sia dunna commentescha Caratsch la politica da Hitler e la suppressiun dals gidieus − che pertutgava era amis da la famiglia − senza mastgar ils pleds. En las brevs talianas e tudestgas dal 1939/1940 manca quella critica bunamain dal tut ord motivs da censura.
Ils 24 da zercladur 1940 scriva Irma Caratsch: «Es ist mir so fremd, Dir meinem Lieben auf deutsch zu schreiben. Ich komme mir vor, wie wenn ich einen Aufsatz schreiben würde». Per far attents ses um sin brevs che nun arrivan propona ella en ina brev taliana insaquants dis pli tard da numerar las brevs: «Questa la mia sarebbe n° 3». Il pèr nun ha pli pudì numerar bleras brevs. Mo in’emna pli tard, ils 3 da fanadur 1940, ha Reto Caratsch survegnì il cumond da bandunar la Germania entaifer 24 uras. Ses rapport davart ina sfessa en las relaziuns da la Germania e l’Uniun Sovietica han fat daventar Reto Caratsch definitivamain ina persona non grata. Hans Frölicher, Ambaschadur Svizzer a Berlin, nun era dispost da sustegn da sustegnair il schurnalist cunquai ch’el na vuleva betg ristgar las bunas relaziuns cun ils Tudestgs. En ses diari ha Reto Caratsch descrit l’expulsiun dischagreabla. Returnads en Svizra sa legra el da «meine Stauffacherin, die die Geschicke der langen Berlinerzeit redlich mit mir geteilt hat» e d’in pajais «[…] wo du Deiner Zeitung schreiben kannst, die Regierung sei auf dem Holzweg mit der und der Massnahme, und die Zeitung druckt es ab, wenn ein Funke Vernunft in Deiner Einsendung steckt und der Redakteur nicht gerade eine Windfahne ist». Suenter l’onn 1940 han Reto ed Irma Caratsch era tschernì sezs lur pleds en lur vita privata − els èn restads rumantschs.
Further information
Caratsch: Amur rumantscha censurada (PDF, 21 MB, 19.04.2017)En il pdf chattais vus las brevs menziunadas.
Zensierte Sprache des Herzens (PDF, 213 kB, 01.05.2017)Der kleine Bund, Donnerstag, 13. April 2017
Contact
Swiss National Library
Swiss Literary Archives SLA
Hallwylstrasse 15
3003 Bern
Switzerland
Phone +41 58 462 92 58
Fax +41 58 462 84 08


text:
Arnica
Tar l’arnica u arnica da muntogna (Arnica montana) sa tracti d’ina spezia da plantas or dal gener arnica entaifer la famiglia da las cumpositas (Asteraceae). La planta crescha en las muntognas europeicas ed è protegida.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristicas vegetativas[modifitgar | modifitgar il code]
L’arnica è ina planta perenna ervusa che flurescha durant la stad e ch’odura aromatic. Ella cuntanscha in’autezza tranter 20 e 60 centimeters. Il moni cun chavels a glondas n’è per ordinari betg romà e posseda dua pèra, darar er traia pèra fegls opposts. Questa posiziun opposta dals fegls dal moni furma la gronda excepziun entaifer las cumpositas, sa lascha però er chattar tar la cuderitscha d’aua. Ils fegls che creschan per terra èn ordinads en rosettas. Ils fegls èn ovals u han la furma da lantschetta e disponan da quatter fin set gnervs; els èn pailus ed han urs glischs.[1]
Caracteristicas generativas[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa Centrala dura il temp da fluriziun dal matg fin l’avust. Ils portaflurs che cumparan il pli savens sulets han la furma da chanastrets d’in diameter da 4,5 fin 8 centimeters. Il fund dal chanastret è pailus. Ils portaflurs cuntegnan flurs en furma da bavrolas da colur melna e flurs en furma da lieunga d’in mellen oransch munidas cun blers gnervs.[1]
Las achenas disponan d’in pappus criv en in toc, il qual sa sbrajazza en cas da setgira.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 38.[2]
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
L’arnica è in hemikriptofit[1], vul dir ch’ils brumbels che pussibiliteschan a la planta da sa regenerar suenter l’enviern sa chattan directamain sur la terra. Ultra da quai sa lascha ella caracterisar sco planta a rosettas parziala damai ch’ina part (ma betg tut) ils fegls dal moni èn ordinads per terra en furma da rosetta. E la finala dispona l’arnica d’in rizom cun funcziun da magasin.[3]
Areguard l’ecologia da la flur sa tracti tar l’arnica dal tip dal chanastret. Las flurs en furma da lieunga femininas èn coluradas mellen oransch; las flurs en furma da bischen èn ermafroditas e coluradas en in tun mellen d’ov. Sco impollinaders servan divers insects; ultra da quai ha er lieu autoimpollinaziun.[3]
Las diasporas sa derasan en furma d’umbrellas sgulantas; ultra da quai pon ellas tschitschar aua da la surfatscha d’animals bletschs e tatgar uschia vi da quels. Ils fritgs madiran da l’avust fin l’october.[3]
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da derasaziun cumpiglia las Alps, las Pireneas ed il Balcan sco er ina stresa nordica che tanscha da la Scandinavia dal Sid fin en il Balticum.[4] L’arnica preferescha prads maghers ed acids ed evitescha terrens chaltschinus. Ins chatta la planta er en guauds clers. Ella è derasada dals funds da las vals fin en autezzas da 2800 meters sur mar.[5]
Taxonomia e sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
I sa laschan distinguer duas sutspezias da l’arnica da muntogna:
- Arnica montana subsp. montana: Lur chaus mesiran 5 fin 8 centimeters. Il dumber dals fegls da cuvrida giascha tranter 18 e 24.[6]
- Arnica montana subsp. atlantica A. Bolòs: Ils chaus da questa sutspezia han in diameter da 4 fin 5 centimeters. La flur dispona da 11 fin 18 fegls da cuvrida. Questa varianta cumpara en il Portugal, la Spagna e la Frantscha.[4]
Periclitaziun e protecziun[modifitgar | modifitgar il code]
En la Belgia, il Luxemburg, la Croazia e la Bosnia-Erzegovina è l’arnica en privel da svanir; er en ils Pajais Bass ed en la Bielorussia vala ella sco periclitada fermamain. En la Germania, la Lituania, la Lettonia, l’Estonia e la Rumenia vala la spezia sco periclitada.
Grazia a mesiras d’allevaziun èsi reussì da sviluppar ina sort da l’arnica cun num arbo ch’è adattada per vegnir cultivada sin il funs. Uschia pon vegnir schanegiadas las plantas selvadias cura che l’arnica vegn racoltada per intents medicinals.[7] Il motiv principal per la periclitaziun da l’arnica en blers pajais na furma però betg la racolta dals chauets da las flurs, mabain la destrucziun cuntinuanta dals tschispets da tschorf airi che furman in spazi da viver segnà d’ina gronda ritgezza da las spezias.
Er sforzs en connex cun la multiplicaziun da las plantas han manà a resultas empermettents. Quai en rom d’in project a favur da la diversitad biologica che vegn realisà en parts da la Baviera.[8]
L’arnica sco planta medicinala[modifitgar | modifitgar il code]
Las substanzas cuntegnidas e lur effect[modifitgar | modifitgar il code]
Flurs d’arnica cuntegnan ielis eterics, flavonoids e sesquiterpenlactons. Questas substanzas han in effect antiseptic e retegnan inflammaziuns. L’effect medicinal da questas substanzas vegn surtut attribuì ad esters (colliaziuns organicas) da helenalin e dihidrohelenalin.[9] Plantas da l’Europa Centrala cuntegnan dapli helenalins, quellas dal territori iberic dapli dihidrohelenalins.[7]
Applicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Als scripturs antics n’era l’arnica betg enconuschenta sco planta medicinala. L’emprima menziun enconuschenta è da chattar tar Hildegard von Bingen. A partir dal 18avel tschientaner è l’arnica vegnida applitgada vastamain en cas da malesser e malsognas.[7]
Ozendi vegn l’arnica duvrada sco med d’applicaziun exteriur en cas da blessuras u tar mals reumatics (musculs e giugadiras). Per ordinari vegn creada ina tinctura alcoholica, la quala è buna da liar quasi tut ils sesquiterpenlactons; a basa d’aua vegnan liads radund 75 %.[7]
L’applicaziun interna è percunter pli problematica pervi da tschertas substanzas cun effect toxic. Perquai èn blers preparats da té svanids en il fratemp dal martgà.[7]
Sco droga vegnan duvradas las suandantas parts da la planta:
- Arnicae flos (sinonims: Flores Arnicae, Flores Calendulae alpinae, Flores Plantagines montanae, Flores Ptarmicae, Flores Alismae, Flos Arnicae): las flurs da l’arnica setgentadas.
- Arnicae herba (sinonims: Arnicae folium, Folia Arnicae, Herba Arnicae, Herba Doronicae germanici); fegls dal moni, surtut situads a la basa, che vegnan rimnads il matg e setgentads.
- Arnicae radix (sinonims: Arnicae rhizoma, Radix Arnicae, Radix Doronici germanici, Rhizoma Arnicae): la ragisch da l’arnica setgentada.
Pli baud vegniva l’arnica agiuntada al tubac da trair, damai ch’ils fegls setgentads stimuleschan la mucosa dal nas. En cumbinaziun cun tschilendra e mulaina vegniva l’arnica er fimada sco tubac d’ervas.[10]
Potenzas d’arnica vegnan surtut duvradas en l’omeopatia en cas da blessuras. L’effect da tals preparats n’ha però betg pudì vegnir cumprovà scientificamain.[11]
Racolta[modifitgar | modifitgar il code]
Damai ch’igl è grev da cultivar l’arnica en grondas quantitads per la producziun da medicaments, vegn recurrì – per exempel per la producziun dad ielis – a flurs selvadias. La firma Weleda retira ina gronda part dals radund 1300 kg flurs dad arnica che vegnan duvrads mintg’onn or da las Carpatas rumenas.[12]
Pli baud han ins er fatg diever da l’arnica da prada da l’America dal Nord (Arnica chamissonis Less subsp. foliosa (Nutt.) Mag.), ma quella cuntegna main substanzas medicinalas.
Muntada culturala[modifitgar | modifitgar il code]
Hildegard von Bingen alleghescha la planta wolfesgelegena er sco afrodisiacum. I n’è però betg segir sche quest num sa referescha propi a l’arnica.[13]
L’arnica appartegna a las veglias plantas da striegn. A quai fan allusiun intgins nums populars sco per tudestg Donnerwurz, Wolfsbanner u Johannisblume. Sco flur d’in mellen glischant giugava ella pli baud ina rolla en il cult dal solstizi da stad. Blers da quests usits pajauns èn alura vegnids surpigliads en usits e tradiziuns popularas. A flurs che vegnan rimnadas il di da son Gion, pia il di dal solstizi da stad (24 da zercladur), vegn attribuì in effect curativ tut spezial.
La saira avant son Gion plazzavan ils purs matgs dad arnica en ils chantuns da lur champs da granezza. Quels duevan impedir ch’il demuni da granezza – che dueva esser activ surtut dal temp dal solstizi – destrueschia il graun.[14] Questa superstiziun deriva probablamain dal dun d’observaziun puril, pertge che sin las plantas d’arnica metta la mustga d’arnica (Trypeta arnica) ses ovs; e quella è enconuschenta sco insect util per il graun.
En intginas regiuns tutga l’arnica er tar las flurs che fan part dal matg da la benedicziun da las ervas a chaschun da la festa da Nossadunna d’avust (15 d’avust).[15] Uschia appartegna l’arnica er a las plantas da Maria. Igl è pussaivel ch’ins l’aveva gia attribuì en il temp precristian a la dieua-mamma Freyja (u Freia).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 Arnica sin floraweb.de.
- ↑ Gerhard Wagenitz (ed.): Illustrierte Flora von Mitteleuropa. Pteridophyta, Spermatophyta. Fundà da Gustav Hegi. 2. ed. surlav. ed augmentada. Tom VI, 4. part: Angiospermae, Dicotyledones 4 (Compositae 2, Matricaria – Hieracium). Paul Parey, Berlin/Hamburg 1987, ISBN 3-489-86020-9, p. 1372.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder. Die häufigsten mitteleuropäischen Arten im Porträt. 7. ed. curregida ed augmentada. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2011, ISBN 978-3-494-01424-1.
- ↑ 4.0 4.1 Werner Greuter: Compositae (pro parte majore). Arnica montana. En: Werner Greuter & Eckhard von Raab-Straube (ed.): Compositae. Tar: Euro+Med Plantbase – the information resource for Euro-Mediterranean plant diversity.
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. Collavuraturs: Angelika Schwabe e Theo Müller. 8. ed. surlav. e cumpl. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 948–949.
- ↑ I.K. Ferguson: Arnica L. En: Thomas Gaskell Tutin e.a.: Flora Europaea, tom 4, p 189–190. Cambridge University Press 1976. ISBN 0-521-08717-1.
- ↑ 7.0 7.1 7.2 7.3 7.4 Max Wichtl (ed.): Teedrogen und Phytopharmaka: Ein Handbuch für die Praxis auf wissenschaftlicher Grundlage. 5 ed. surlav. ed extend. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-8047-2369-6, p. 91ss.
- ↑ Blachnik, T. & Saller, R. (2015): In situ-Vermehrung von Arnica montana – Ergebnisse und Handlungsempfehlungen für die Artenschutz-Praxis. – ANLiegen Natur 37(1): 31–41, Laufen. (PDF-Datei 1,0 MB).
- ↑ National Center for Biotechnology Information.
- ↑ Gerhard Wagenitz (ed.): Illustrierte Flora von Mitteleuropa. Pteridophyta, Spermatophyta. Fundà da Gustav Hegi. 2. ed. surlav. ed augmentada. Tom VI, 4. part: Angiospermae, Dicotyledones 4 (Compositae 2, Matricaria – Hieracium). Paul Parey, Berlin/Hamburg 1987, ISBN 3-489-86020-9, p. 705.
- ↑ E. Ernst, M.H. Pittler: Efficacy of homeopathic arnica: a systematic review of placebo-controlled clinical trials. Arch Surg, Band 133, 11, 1998, p. 1187–1190. PMID 9820349.
- ↑ taz-Artikel Die störrische Arnika.
- ↑ Gerhard Madaus: Lehrbuch der biologischen Heilmittel. Band 1, Heilpflanzen. G. Thieme, Lipsia 1938. Reprint: Olms, Hildesheim 1979, ISBN 3-487-05890-1 (Versiun electronica da l’ediziun dal 1935).
- ↑ Heinrich Marzell: Zauberpflanzen, Hexentränke (= Kosmos Bibliothek, tom 241). Franckh, Stuttgart 1963,p. 37–38.
- ↑ Kräuterbusch zu Maria Himmelfahrt.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hartwig Abraham, Inge Thinnes: Hexenkraut und Zaubertrank. Unsere Heilpflanzen in Sagen, Aberglauben und Legenden. Freund, Greifenberg 1995, ISBN 3-924733-02-3.
- Detlef Arens: Sechzig einheimische Wildpflanzen in lebendigen Porträts. DuMont, Cologna 1991, ISBN 3-7701-2516-9.
- Gertrud Scherf: Zauberpflanzen, Hexenkräuter – Magie und Mythos heimischer Wild- und Kulturpflanzen. blv, Minca 2002, ISBN 3-405-16219-X.
- Matthias Melzig, Eberhard Teuscher, Ulrike Lindequist: Biogene Arzneimittel. Ein Lehrbuch der Pharmazeutischen Biologie. 6. ed. elav. da nov. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft, Stuttgart 2004, ISBN 3-8047-2073-0, S. 192–198.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Derasaziun en l’emisfera nord. Or da: Eric Hultén, Magnus Fries: Atlas of North European vascular plants. 1986, ISBN 3-87429-263-0 tar Den virtuella floran. (svedais)
- Thomas Meyer: Arnika – Fegl da datas cun clav da determinaziun e fotos tar Flora-de: Flora von Deutschland.
- Monografia davart la flur da l’arnica (Bundesgesundheitsamt Berlin)
- awl.ch – Arnica montana


text:
Sin diversas plazzas u era sin staziuns u en centers da cumpra stattan a disposiziun clavazins. Clavazins ch’èn postads sin pitschens podests, quasi sin in pitschen palc. Mintgina e mintgin che ha gust sa vegnir nà qua a far musica per il public.
Pierre è in da quels students che sa sunar clavazin. El va per la metropola enturn e suna mintgamai nua che in clavazin stà a disposiziun. El metta lura ses chapè sin il clavazin e ramassa uschia in zic munaida per finanziar ses studi.
Dapertut nua che Pierre suna il clavazin sa raduna immediat ina fulla enturn il clavazin. Ils passants han gust vid la musica ch’il pianist fa. Pierre procura uschia per bels muments entaifer tut la hectica da Paris.
RR actualitad 11:00


text:
Dapi 11 onns maina il Bus Alpin persunas che vulan ir sin la Greina l'emprim tschancun cun bus. Tenor il manader da fatschenta dal Bus Alpin, Samuel Bernhard, è la ruta da Rabius a Rucahez atras la Val Sumvitg periclitada da vegnir serrada. Il digren da frequenzas d’igl onn passà da 40% sforzi da far novas ponderaziun, ha ditg Bernhard. El mender cas stoppian ins chalar da porscher la ruta che maina da la staziun da Rabius enfin a Runcahez en la Val Sumvitg.
Ruta da Lumnezia sur Vrin betg periclitada
Las ulteriuras rutas da la Val Blegn e da la Lumnezia sur Vrin n'èn betg en privel, scriva il Bus Alpin.
La ruta da viandar da Runcahez sin la Greina saja vegnida renovada ils ultims onns e forza na saja quai anc betg propi conuschent, suppona Bernhard. Ma la Val Sumvitg sco tala saja fitg attractiva per viandar e forsa stoppian ins simplamain far pli conuschenta ella, ha accentuà Bernhard.
Il Bus Alpin cumenza sia purschida sco usità la fin d'emna dals 24/25 da zercladur.
RR novitads 11:00


text:
Cerr
Cerr (Cerro al Lambro) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 4344 abitant.
Elconfina con la Provincia de Lod (Casalett Lodesan) e con quella de Pavia (Bascapè).
StòriaModifega
Cerr l'è ona località de origin antiga. In edà napoleoniga Cerr l'è staa taccaa al comun de Riozz (1809), poeu a quell de Meregnan (1811). I duu comun gh'hann avuu de noeuv l'autonomia amministrativa in del 1816, con la nassida del Regn Lombard-Venet. In del 1878 l'è success el contrari, var a dì che Riozz l'è stada taccada a Cerr, del qual l'è anmò ona frazion.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Cerr l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Sonda, ils 16 da zercladur ha lieu in triatlon sur la distanza curta che correspunda a la distanza olimpica. Sco ch’ils organisaturs Ernst Bromeis e Sven Riederer han communitgà, è il punct culminant da l’occurrenza a Tavau la cursa a distanza media cun 1,9 km nudar, 50 km ir cun velo e 21,1 currer.
Ideal sco preparaziun per l’Iron Man
Tenor Sven Riederer è il Challenge Davos Festival per ils atlets la preparaziun perfecta per l’Iron Man a Hawai. Sper Davos Nordic e Swissalpine e il triatlon ussa la terza occurrenza da sport da perseveranza internaziunala che Tavau organisescha.
Als gieus olimpics dal 2004 ad Athen ha Sven Riederer gudagnà la medaglia da bronz en il triatlon. Ernst Bromeis era ses trenader cura ch’el era in giuven.
RR actualitad 17:00


text:
L'economia svizra dovria in fond d'agid da 100 milliardas francs en vista a la crisa actuala, quai pretendan dus professurs d'economia da la ETH a Turitg. Las mesiras ch'il Cussegl federal haja prendì fin ussa na bastian betg, ì dovria 10 giadas dapli daners.
La funcziunalitad da l'entir sistem d'economia saja periclitada. I smanatschia perditas da valur enormas ed ina unda d'insolvenza. Cun il fond duai vegnir segirà la solvenza da las firmas e las plazzas da lavur. Ils daners stoppian però puspè vegnir pajads enavos per ina gronda part.


text:
Suenter la critica en la fasa da consultaziun desista il Cussegl federal da sia emprima proposta che avess tranter auter muntà pli bass tschains d'aua. La regenza ha plinavant decidì ch'il tschains d'aua maximal duai restar tuttina fin la fin dal 2024. Quai vul dir tar 110 francs per kilowatt. En la consultaziun da la stad 2017 aveva il Cussegl federal proponì al parlament da sbassar il tschains maximal sin 80 francs per kilowatt.
Sco proxim decida il parlament davart la proposta actuala dal Cussegl federal da laschar ils tschains d'aua sin il livel actual.
Chantuns e regiuns alpinas beneventan la decisiun
Tenor ina communicaziun da la conferenza da las regenzas dals chantuns alpins saja la decisiun confurma als fatgs e politicamain correcta. Pertge tenor in studi per incumbensa dals chantuns alpins hajan ils concerns d'energia era pudì far gudogn cun las ovras idraulicas durant la fasa dals pretschs bass. Plinavant sajan ils pretschs d'energia creschids dapi il 2016 per passa 25%. Er ch'ils lais da fermada cuntegnian actualmain pauc aua, mussia ch'ils concerns hajan pudì far bunas fatschentas l'enviern. Tut quai mussia ch'i na dettia naginas raschunas per sbassar ils tschains d'aua.
Ch'il cussegl federal vul limitar il tschains d'aua maximal fin l'onn 2024 n'è tenor la conferenza dals chantuns alpins però betg necessari. La finala veglia il Cussegl trametter en consultaziun in nov model per ils tschains d'aua l'atun 2018 u la primavaira 2019. Cun il nov model vegniss l'actual lura uschè u uschia remplazzà.
Er la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB) beneventa la decisiun dal Cussegl federal. Tenor ella sto vegnir discutà en in emprim pass co reglar da nov il martgà d'electricitad e pir lura possian ins discurrer davart ils tschains d'aua. Sbassar ils tschains d'aua sco il Cussegl federal ha proponì la stad 2017 avess muntà tenor la SAB ina perdita da radund 150 milliuns francs per las vischnancas concessiunarias ed ils chantuns da muntogna.
RR novitads 14:00
Cuntrasts dals 21.03.2017
Tschains d'aua – ina rendita fermamain periclitada
L'import da 550 milliuns è il pretsch che las ovras pajan a vischnancas e chantuns per duvrar l'aua e producir electricitad.


text:
Stgalim primar
Noziuns-clav : Standards da furmaziun / Stgalim fundamental e stgalim da basa (Grund- und Basisstufe) / HarmoS / Instrucziun da linguas / Plans d'instrucziun linguistics regiunals / Structuras dal di / Lingua d'instrucziun / Cundiziuns generalas giuridicas en la pedagogia speziala
Il stgalim primar – inclusiv 2 onns scolina u ils emprims 2 onns d'in stgalim d'entrada – cumpiglia 8 onns. I dat intgins paucs chantuns en la Svizra tudestga, nua che la scolina n'è betg obligatorica u nua ch'ella vegn frequentada obligatoricamain mo 1 onn. Ma er en quests cas va la gronda maioritad dals uffants per regla durant 2 onns a scolina. En intgins chantuns da la Svizra tudestga pon las vischnancas manar in stgalim fundamental u stgalim da basa (furma dal stgalim d'entrada). Tar questa furma d'organisaziun frequentan ils uffants da 4 fin 8 onns resp. da 4 fin 7 onns la medema classa. En la Svizra franzosa quintan ils onns da scolina per regla tar il «cycle 1» u «cycle primaire 1» che dura 4 onns. En il chantun Tessin vegn purschì supplementarmain als 2 onns da scolina obligatorics 1 ulteriur onn per uffants a partir da 3 onns.
Ils chantuns fixeschan la vegliadetgna per entrar en il stgalim primar (scolina u stgalim d'entrada). Sch'ils uffants cuntanschan la vegliadetgna respectiva fin il di da referenza fixà (per gronda part è quai ils 31 da fanadur), entran els en il stgalim primar sin il cumenzament da l'onn da scola (atun). Ils uffants han per regla tranter 4 e 5 onns. Sin dumonda dals geniturs poi vegnir pussibilità a l'uffant d'entrar pli baud u pli tard en scola.
Finamiras da l'instrucziun ed organisaziun da l'instrucziun
A l'entrada en il stgalim primar (scolina u stgalim d'entrada) sa distinguan ils uffants areguard lur savida, lur capacitads, lur stadi da svilup e lur premissas linguisticas. Partind da questa eterogenitad è la finamira quella, da svegliar il svilup e l'emprender da tut ils uffants. Il svilup da las cumpetenzas vegn promovì tras ambients da giugar e d'emprender interessants. Ils uffants s'acquistan pass per pass la basa da la cumpetenza sociala e da la moda da lavurar en scola. Il temp ch'els dovran per percurrer ils emprims onns da scola dependa da lur svilup intellectual e da lur madirezza emoziunala; eventualmain survegnan ils uffants in sustegn tras mesiras spezialas. En scolina resp. en il stgalim d'entrada s'orientescha l'instrucziun fermamain vi dal svilup dals uffants. L'instrucziun vegn organisada e concepida en emprima lingia en moda interdisciplinara. Il gieu ha ina gronda impurtanza. Ils uffants vegnan manads pass per pass a l'emprender en ils secturs spezials.
Suenter la scolina resp. suenter il stgalim d'entrada vegnan instruids per regla ils suandants secturs spezials e roms:
-
linguas: lingua da scola, linguas estras (ina segunda lingua naziunala ed englais)
-
matematica e scienzas natiralas
-
scienzas socialas ed umanas: tranter auter geografia, istorgia, etica e religiuns
-
musica, art ed art applitgà: musica, art figurativ, art textil e tecnic
-
moviment e sanadad: moviment e sport
Differentas tematicas sco l'utilisaziun da tecnologias novas d'infurmaziun e da communicaziun, la promoziun da la sanadad, la furmaziun per in svilup persistent u per la furmaziun politica vegnan savens instruidas cun las integrar en auters roms u secturs spezials.
Ils chantuns èn responsabels per ils plans d'instrucziun. Els fixeschan il dumber da lecziuns en lur uraris. Tenor la Cunvegna interchantunala davart l'armonisaziun da la scola obligatorica (Concordat HarmoS) ha lieu l'armonisaziun dals plans d'instrucziun e la coordinaziun dals meds d'instrucziun sin il plaun da las regiuns linguisticas. Ils chantuns da lingua franzosa han gia introducì il «Plan d'études romand (PER)». En ils 21 chantuns germanofons e plurilings è avant maun il «Plan d'instrucziun 21». L'introducziun dal Plan d'instrucziun 21 è chaussa dals chantuns. En il chantun Tessin è il Piano di studio en la fasa d'introducziun.
Giudicament da las scolaras e dals scolars
Il giudicament dals uffants en scolina resp. en il stgalim d'entrada n'enconuscha per regla naginas notas en cifras. Ils instruments per giuditgar èn savens fegls d'observaziun che servan sco basa per ils discurs da giudicament. Il giudicament è orientà a la promoziun e resguarda il svilup persunal da l'uffant.
Sche las prestaziuns survegnan notas, tanscha la scala per regla dad 1 fin 6 (6 = meglra nota; 4 = suffizient; sut 4 = insuffizient). Il giudicament cun notas en cifras na cumenza betg en tut ils chantuns a medem temp. Durant ils onns da scola, nua ch'i na vegnan anc betg fatgs attestats da notas, vegnan applitgads rapports senza notas davart l'emprender u autras proceduras da giudicament. Per gronda part survegnan las scolaras ed ils scolars duas giadas per onn, a la fin d'in semester, in attestat da notas resp. in rapport davart l'emprender. Il giudicament da las prestaziuns en scola vegn duvrà sco basa per midar en la proxima classa (promoziun) e per midar en il proxim stgalim. La repetiziun d'ina classa è per gronda part previsa en las leschas chantunalas da scola, vegn dentant applitgada differentamain. I pon vegnir ordinadas mesiras da promoziun spezialas.
En differents chantuns vegnan organisads durant tscherts onns da scola ed en tscherts roms examens finals annuals ch'èn obligatorics u facultativs, lavurs d'orientaziun e da cumparegliaziun u mesiraziuns dal stadi da prestaziun d'ina classa. Quests tests pon vegnir utilisads per analisar la situaziun u per giuditgar la prestaziun da la scolara u dal scolar e permettan a las persunas d'instrucziun da valitar il success da la classa en cumparegliaziun cun il success d'emprender d'autras classas.


text:
La regenza ha approvà il project per renovar la via dal Scanvetg e d'adattar la fermada «Maladers Sax».
Renovaziun da la via
Il project davart la correcziun da la via dal Scanvetg è vegnì approvà. Il traject davent dal spartavias Maladers fin a Platz vegn renovà durant ils proxims dus onns. Supplementar duai ussa er vegnir renovà il traject da Platz fin a Sax, perquai ch'il stadi da la cuvrida da la via è fitg nausch pervia da la schelira, dal sal da sdregliada e da la chargia dal traffic. En il rom dal project vegn renovada la surstructura da la via, curregida e schlargiada il vial sin 6 meters. Il project custa al chantun radund 6,75 milliuns francs.
Fermada «Maladers Sax»
Per incumbensa da la citad da Cuira duai ultra da quai la fermada da da l’AutoDaPosta «Maladers Sax » vegnir renovada e colliada cun in passape cun la fracziun da Sax. La Regenza ha concedì a la citad da Cuira ina contribuziun chantunala da 9'000 francs per quest intent.


text:
Elena Bovina
La Elena Olegovna Bovina (EлeHa OлeroBHa БoBиHa in Rus) l'è na tenìsta rusa, nada a Mósca al 10 ad Mars dal 1983. L'è élta 189 cm e la péśa 72 chilo.
L'à visû in Maròc quànd l'éra pìcula e l'à imparâ a śugàr a tènis a l'Acadèmmia ad Nick Bollettieri in Flòrida da 'l 1997 a 'l 1999. Al sò film preferî 'l è Il quinto elemento. A gh piàś la mùśica techno, balàr, al sushi, al futból, 'l hokey in sal giàs e i ślâ.
In dla sò caréra la gh l'à cavàda a rivàr a 'l 14śum pòst dla clasìfica, al 4 'd Avrìl dal 2005, vinsénd tri tìtui in tut in singulàr, da 'l 2002 a 'l 2004, e sinc in dópi.
Caréra
L’Elena la taca a śugàr in dal sircùit in dal 1999. In Geòrgia la Bovina la cata in sla sò strada la Galina Fokina ma la gh lasa al péni par dū vòlti.
Al sò riśultâ più bèl la 'l fà sù in dal 2002 quànd la riva a i quàrt ad finàl di US Open, baténd, fra gl'atri, la Jelena Dokić par 6-3, 6-2 e la Francesca Schiavone par 7-6, 6-4, par pò pèrdar da la Lindsay Davenport par 3-6 6-0 6-2.
In dal Śugn dal 2005 la patìs 'n infurtùni grâv a la schina e da cal mumènt lè la n è piò turnàda a i sò livèi ad śōg.


text:
Castenaso
Castenaso (endèla parlàda locàl: Castnès) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 13.600 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 35 km², per 'na densità de 389 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bologna, Budrio, Granarolo dell'Emilia, Ozzano dell'Emilia, San Lazzaro di Savena.
La frasiù de Villanova di Castenaso, l'è famùza 'ndel mónt de l'archeologìa per el ritroamènt de 'na necròpoli de la quàl gh'è saltàt fò dei rèscc che i è stacc ciapàcc come riferimènt per defenéser 'na civiltà protostòrica (ciamàda apùnto vilanoviàna) de l'Età del Fer, de la quàla, a distànsa de sècoi e sècoi, deriarès tra l'alter el pòpol dei Etruschi.


text:
L’organisaziun culturala a Samedan «La Tuor» ha envidà la populaziun al referat da fotograf Lois Hechenblaikner. In fotograf cun in segund sguard. El fotografescha quai che las grondas regiuns turisticas na vulan betg preschentar. In Svizra è Lois Hechenblaikner enconuschent oravant tut dapi sia exposiziun dal 2012/13 en il Museum Alpin da Berna.
Party, apres-ski enfin al deliri
Cun sias fotografias vul el demonstrar encunter l’agir da las grondas regiuns turisticas, persunas alcoholisadas giu per terra, millis da buttiglias bittadas en la naiv, tonnas da skis emblidads en la cuntrada e bler auter.
In tschegn per la proxima generaziun
Sias fotografias duessan esser in impurtant document per las proximas generaziuns. Quellas duessan demonstrar la faussa via ch'il turissem sa mova oz.
Cun sias fotografias na fa Lois Hechenblaikner amis, ma quai na disturba n'er betg el. Per el èsi impurtant da fotografar era quai che las regiuns turisticas na vulan betg mussar.


text:
Marano di Valpolicella
Marano di Valpolicella (Maran in vèneto) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 2.882 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 18,64 km², per ‘na densità de 160 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fumane, Negrar, San Pietro in Cariano, Sant'Anna d'Alfaedo.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La céza de San March al Pós del sécol XIII;
- La céza parociàl de Valgatara de San Fìrem e Röstech del sécol XIV;
- La céza de San Zórs del sécol XV;
- La céza de Santa Maréa de Valverde de sécol XVII;
- La céza parociàl de Marano del sécol XX;
.
- La éla Guantieri, éla venesiàna del sécol XV
- La éla Lorenzi de la fì del sécol XVIII, progetàda dal architèt Luigi Trezza.
- La éla Rizzini del sécol XVIII
- La éla ol Castèl del sécol XVIII fòrse fàcia sö sö ü vècc castèl, de ‘ndóe l’avrès ciapàt ol nòm.
- La éla Graziani, fàcia sö in del 1826 sö dizègn del architèt Giuseppe Barbieri.
- La éla Campagnola del sécol XIX, zamò ciamàda éla Soardi.
- La éla Raisa Rimini del sécol XIX, fàcia sö in del 1880.
- La éla Silvestri del sécol XIX.
I trumbù de Santa Maréa[Modifega | modifica 'l sorgent]
I trumbù de Santa Maréa i è di füzìi a avancarica originare de la Lesinia che i regórda i archibügi e colübrine del méla e sés (1.600) e del méla e sèt (1.700). I piza 50 chili e i gh’à öna cana che la se dèrf fò a campana che la la ocór per pogiài ‘n tèra e fai stà ‘mpé. Al de dé ‘ncö i è dovràcc in di fèste e cargàcc a salve e i pèta fò öna gran s-ciopetàda, töta rumùr e föm.


text:
Q
Q (minuscol q), ciamada cu[1][2] in lombard, l'è una letera de l'abecee latin.
Ol simbol [q] al representa una consonant oclusiva uvular sorda ind l'abecee foneteg internazional.
In lombard[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ind la plu part dei grafie lombarde d'incœ l'è dovrada domà denants a u (plu un'oltra vocal) per marcar ol son /kw/, compagn de l'italian.
Ind la leteradura medievala, inscambe, g'è dei esempe de us anca denants a   per ol son /k/ (per esempe cond l'Uguçon da Laodho). Qesta cerna l'è staita adotada incœ de l'ortografia Scriver Lombard, qe la se ispira ai grafie lombarde plu antige.


text:
I dovra bleras chaussas, per ch’i dettia a la fin interessantas cursas da skicross. Il pli impurtant è senza dubi la naiv. Ni meglier detg temperaturas avunda bassas per pudair producir naiv tecnica. Il tschancun da cursa ad Arosa consista sulettamain da naiv tecnica, var 20’000 meters cubic han las pendicularas producì ils davos dis ed emnas.
Cunquai che nus avain stuì elavurar directamain la naiv ch'è vegnida ord il chanun è quella pulit bletscha.
Suenter dovri lura in’equipa che sa tge far cun la naiv. Goran Manojlovic è responsabels che tuts sappian tge far. Il co-manader da la scola da skis lavura dasperas dapi 13 onns per las cursas da skicross ad Arosa. Enfin 30 persunas sa gidan per bajegiar il percurs, collavuraturs da las pendicularas e da la scola da skis.
Cuppa mundiala ad Arosa
Arosa è daventà in punct fix en la cuppa mundiala da skicross. Mintg' onn vegnan mez december las meglras skiunzas ed ils megliers skiunz da skicross ad Arosa per las cursas da la cuppa mundiala. E savens vegnan las Svizras ed ils Svizzers da cumbatter per ils plazs sin il podest. L’onn passà hai schizunt dà duas victorias per la Svizra. Jonas Lenherr ha gì gudagnà tar ils umens e Fanny Smith tar las dunnas. Vitiers ha il Grischun Alex Fiva sco terz era dumagnà il pass sin il podest. Era quest onn ha la delegaziun svizra schanzas sin il podest. Ils finals da las cursas èn mardi saira a las 20:15.
Experientscha vala dapli ch’il computer
Mintga onn vegn il percurs puspè bajegià da nov. La gronda part da la pista vegn construida sco l’onn avant. Ma mintga giada emprovan ils construiders dad integrar in pèr novs elements. Saja quai in sigl u ina storta. Quest onn han ins prolungà la passascha da la partenza ed ha construì ina nova storta. La gronda part da questa lavur da planisaziun vegn fatga en il lieu. Ins pudessi er planisar tut ils detagls vid il computer, di Goran Manojlovic. Ma per el e ses collegas giaja quai meglier da discutar e decider davart il percurs en il lieu e betg en biro.
RTR actualitad 12:00


text:
cuntegn
Artg musical
-
Quels d'anno 1920 (1. part)
Vico Torriani, Vic Hendry, Hans Lanicca ed Josias Jenny – els avessan quest onn 100 onns!
Naschì 1920: L'Artg musical sa regorda da quatter persunalitads cun gronds merits per il chant e lamusica. Vico Torriani (1920-1998, creschì si per part a San Murezzan) – chantadur, actur da film, showmaster ed editur da cudeschs da cuschinar – strusch in auter Svizzer ha fatg ina tala carriera internaziunala. Vic Handry (1920-2014, Tujetsch/Schaffusa) – poet e scriptur. Hans Lanicca (1920-2008, Präz) – cumponist e dirigent. Josias Jenny (1920-1989, Arosa) – ina figura marcanta en il mund da la musica da ländlers svizra.
Ils titels en l'emissiun


text:
Contignü prinzipal
- Contignü de chësta plata
Frazions
Tl lim de tëmp de cin dis dala prima senteda do la veles muessa i/la cunselieres ti fé al savëi per scrit al Presidënt/ala Presidënta dl Cunsëi provinziel pra ciuna frazion dl Cunsëi che i/les toca o a ciuna che i/les uel se junté. I cunselieres che tl lim de chësc tiermul ne à nia detlarà si purtenienza o si agregazion a na frazion dl Cunsëi provinziel, fajerà pert de na sëula grupa mescededa. Ënghe n cunselier da sëul o na cunseliera da sëula po furmé na frazion dl Cunsëi provinziel.
De regula se mët adum te na frazion cunselieres dl medemo partit o tëi/teles che à almanco idees y minonghes politiches simileres. Tla frazions vëniel fat discuscions y i reprejentanc dla curëntes defrëntes cëla de purté inant i nteresc de si litadëures, sambën tl respet dla regules democratiches. Te n cuntest de cumpetizion sana se cunfruntea ponc de ududa defrënc, l vën ora cunflic de nteres, n chir cumpromisc y, tres litazion, vëniel tëut dezijions, a chëles che nce chëi/chëles che à lità de contra muessa se tenì. Normalmënter sustën chëi/chëles che n l'à nia venciuda sibe tl Cunsëi sibe publicamënter la dezijions tëutes dala maiuranza. La solidarietà y l sustëni danter i cunselieres avanea defati l pëis politich dla frazion: azeté la dezijions dla maiuranza ie plu produtif che no se stlù ite te si posizions. La dispunibltà de azeté la minonga di autri/dl'autres, la capazità de ruvé a na mediazion danter i nteresc y n cumportamënt de toleranza ie elemënc de basa dla cultura democratica y esprescion de si valores.
Sën ie tl Cunsëi provinziel reprejentedes chësta frazions
- Südtiroler Volkspartei
- Team K (a)
- Lega Salvini Alto Adige Südtirol (c)
- Grüne Fraktion - Gruppo verde - Grupa vërda
- Die Freiheitlichen
- SÜD-TIROLER FREIHEIT
- Partito Democratico - Liste civiche/Demokratische Partei - Bürgerlisten
- Movimento 5 Stelle - 5 Sterne Bewegung - Moviment 5 Steiles
- Fratelli d'Italia (e)
- Forza Italia Alto Adige Südtirol (b)
- ENZIAN (d)
- Perspektiven Für Südtirol (PFS) (f)
Lijënda
(a) neue Bezeichnung, ab 5.11.2019, der vom Abg. Köllensperger zu Beginn der Legislaturperiode gebildeten Fraktion "Team Köllensperger"
(b) ab 2.12.2019 gehört der Abg. Vettori nicht mehr der Fraktion "Lega Alto Adige - Südtirol" an, sondern bildet die neue Fraktion "Alto Adige Autonomia", welche er am 10.5.2021 in "Forza Italia Alto Adige Südtirol" umbenennt
(c) neue Bezeichnung, ab 4.12.2019, der vom Abg. Vettori zu Beginn der Legislaturperiode gebildeten Fraktion "Lega Alto Adige - Südtirol"
(d) ab 1.9.2020 gehört der Abg. Unterholzner nicht mehr der Fraktion "Team K" an, sondern bildet die neue Fraktion "ENZIAN"
(e) neue Bezeichnung, ab 19.4.2021, der vom Abg. Urzí zu Beginn der Legislaturperiode gebildeten Fraktion "L'Alto Adige nel cuore - Fratelli d'Italia"
(f) ab 1.9.2021 gehört der Abg. Faistnauer nicht mehr der Fraktion "Team K" an, sondern bildet die neue Fraktion "Perspektiven Für Südtirol (PFS)"


text:
Guerdat ha triumfà cun ina prestaziun perfetga. Ils emprims dus percurs aveva el dumagnà senza far dar giu pitgas, ed er il terz ed ultim percurs da la concurrenza a Göteburg ha il campiun olimpic dumagnà senza sbagls. Segund è vegni il Tudestg Daniel Deusser e terz l'Ollandais Harrie Smolders.
Victoria nunspetgada
Sco quai che Guerdat ha ditg suenter la concurrenza envers SRF n'ha el insumma betg spetgà da gudagnar la cuppa mundiala. El n'haja betg pensà ch'el haja uschè bain sut controlla ses chaval da 10 onns cun il num «Corbinian».
Il segund Svizzer ch'è partì per la concurrenza, Romain Duguet, è vegnì 16avel.


text:
La gruppa Ems vul augmentar massivamain la producziun da spezialitads da poliamid en il decurs dals proxims dus onns. Uschia veglia il concern respunder al basegn creschì fermamain da lur clients, scriva l'interpresa grischuna. Augmentar las capacitads da poliamid vulan ins a Domat, ed a Gross-Umstadt en la Germania. Ils proxims tschintg onns vul la Ems-Chemie investir sulettamain a Domat passa 300 milliuns francs. Tranter auter vegn era construì in nov magasin cun regals auts, cun ses var 45 meters il pli aut en Svizra.
Tge èn poliamids?
Poliamid è materia sintetica che vegn duvrada per producir fibras artifizialas sco p.ex. nilon, perlon u kevlar. Las fibras èn fitg resistentas, elasticas e sa laschan reciclar. Duvradas vegnan ellas cunzunt per far pachetadis, apparats, uders, elements da construcziun e bler auter.


text:
Dutregna viglia rumantscha da Surses
Siva tgi igls refurmatours igl 16avel secul vevan translato la bibla per neir pi manevel a sies simpatisants, on an madem er organiso igl adherents dalla cunter-refurma la translaziun dalla litteratura ecclesiastica ainten igl lungatg digl pievel. Tar nous vevan surtot igls paders caputschigns tgi derivavan an incumbensa digl uestg Carlo Boromeo ord l'italgia, precuro per igls codeschs bisignevels. L'amprema dutregna scretga an noss lungatg rumantsch da Surses, cattainsa igl onn 1673 scu "curta ductregna Christiana…" scretga da pader R. Bellarmin. Anfignen igl onn 1778 en cumpareidas anc 13 differentas ductregnas an noss dialect surmiran. Igl onn 1729 ò igl Pader Flaminio da Sale parfign elaboro en dicziunari cun instrucziun da grammatica. Co sen la foto vasainsa "La dotrina Christiana Bresciana, volveida dal Italian en rumantsch da Surses, Sotses per ordine digl Monsignor Illustriss et reverendiss Uldarico de Monte etc. Uldarico de Monte era igl uestg da Coira. Nous vasagn er tgi chesta ductregna è neida restampada da Joannes Pfeffer igl onn 1788.
Da chel taimp davigl betg anc ena scola scu ozande, tgiso tgitgi saveva liger, per franc betg las donnas, per talas davigl nigna scola. - ena qualificaziun tgi fiss oz betg pussebla…pero ainten las terras da conflcts anc da cattar, - scu stattigl lò?????
Collecziuns:
L’istorgia dal chantun Grischun...


text:
Alt Milanes
L'Alt Milanes a l'è on territòri de la Lombardia nòrd-occidental che 'l comprend ona zòna spartida tra la provincia de Milan, quella de Còmm e quella de Vares. La correspond in bòna part a la region del Sever. I sò center principai a hinn Busti Grand, Legnan, Gallaraa, Sarònn, Parabiagh, Sest e Tradaa.
Comun de l'Alt Milanes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Busti Grand, Legnan, Gallaraa, Sarònn, Parabiagh, Cassan Magnagh, Nervian, Somma, Tradaa, Samaraa, Castellanza, Scerr, Rescaldina, Bust Piccol, Cardan, Carònn Pertusella, Canegraa, San Giòrg, Lonaa Pozzol,Olgiaa, Fagnan, Castan, Ubòld, Gerenzan, Cislagh, Vergiaa, Inverun, Pojan, Magnagh, Cuggiòn, San Vittor, Cairaa, Turbigh, Corbetta, Cesan Boscon, Mozzaa, Ferno, Origg, Villa Cortesa, Marnaa, Carnagh, Solbiaa Olòna, Arconaa, Casoraa Sempion, Albizzaa, Vanzaghell, Gòrla Maggior, Gòrla Minor, Besnaa, Cavaria con Premezz, Ieragh cont Oragh, Casorezz, Dairagh, Arsagh, Robecchett cont Indun, Oggiòna San Steven, Buscaa, Angera, Lonaa, Solbiaa Arno, Locaa, Bernaa, Carbonaa, Golasecca, Castel Sever, Gornaa, Castion, Nosaa, Vizzoeula, Sest, Tain, Cadrezzaa, Usmaa, Mercall, Mornagh, Sumiragh, Comabbi, Ares, Cesaa, Solee, Cerian, Cojaa, Misint, Lazzaa, Lainaa, Garbagnaa.


text:
Cura ch'ins entra la pasternaria da Nadal da Jolanda Egli vegn in'odur grondiusa encunter. I savura d'ina maschaida tranter pasta cotga, pischada, zutger e farina. Insatge che lascha surstar: Igl è fitg ruassaivel, malgrà che 5 dunnas da mintga vegliadetgna èn plain concentraziun vid far pastizarias da Nadal. Ina stampa ora «Spitzbüeblis», durant ch'in'autra zulla ora la pasta dultscha. Entamez stat Jolanda Egli che ha la survista e gida nua ch'i dovra en quest mument agid. Las curunas sper il furn chaud èn emplenidas cun tuttas sorts da «creflis», «mams», «tustgets» u «biscuits». Fin la fin da Nadal vegnan las dunnas ad avair producì 250 kilos da pastizaria per ina clientella da radund 1'000 persunas.
Mintgina lavura cun premura
Las dunnas che lavuran en la pasternaria n'han betg fatg in emprendissadi da pasterner – e quai na dovri era betg. Mintgin fa sia lavur cun premura e passiun. Ina collavuratura è Pinar. Ella vegn da l'Irac. Dapi 10 onns lavura ella en la pasternaria. A l'entschatta anc sco fugitiva e cun paucas conuschientschas dal linguatg. En curt temp aveva ella cun gronda motivaziun emprendì ils impurtants puncts dal fatg. Oz è ella quasi sezza inventar e betg pli da patratgar davent.
Far pastizaria dovra temp
Per Jolanda Egli èsi impurtant ch'ins prenda temp. Mo uschia gartegian las dultscharias propi. «I sto far tschaffen da mirar sin els», di Jolanda Egli durant decorar ils «Spitzbüeblis» cun pulvra da zutger. Tras quai lavuran ellas durant il temp d'advent betg mo la damaun, mabain era il suentermezdi.
RR actualitad 11:00


text:
Garlenda
Garlenda (en lìgure: Garlenda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 1 255 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 8,3 km² e 'na densità de popolasiù de 151 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Andora, Casanova Lerrone, Stellanello, Villanova d'Albenga.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Garlenda l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
In pèr dis sulegl ed in pèr dis plievgia - l'aura da questa stad saja ideala per las alps. Uschia possia il pastg adina puspè crescher suenter, di Batist Spinatsch. Plinavant na stoppia la biestga betg ir a tschertgar il pavel orasum mintga grip ed entras quai saja il privel da crudar pli pitschen.
Ina stad sco quest onn avain nus gugent.
Las alps grischunas vegnan stgargiadas sco mintg'onn enturn ils 20 da settember - e quai malgrà ch'ins ha pudì ir ad alp quest onn circa 10 dis pli tard pervia da l'aura. Prolungar perquai la stagiun d'alp na cusseglia il Plantahof betg als purs.


text:
MinderheitWEIT – luvratori digital da podcasts
Giuvenils da minoritads tudestgas tranter 14 e 18 onns pon sa participar ad in luvratori da producir podcasts ed approfundir lur conuschientschas da la lingua tudestga. Cun manar discurs cun participants serbs, slovacs, ungarais e rumens pon els far quai en ina.Era il president da la GiuRu, Uolf Candrian, sa participescha a quest barat intercultural digital ed organisà cun il manader Kay Zeisberg, schurnalist tar Radio Slovakia International – Slovensko ed Othmara Glas, schurnalista libra en l’Asia centrala è fundatura dad in podcast.–#minderheit #giuru #international #autausch #workshop #digital #luvratori #podcast #radio


text:
Scalar (fisega)
Un scalar l'è un tipo de grandeza fisega qe l'è esprimida doma con un numer (una sola coordinada) invariabel in qualsevœl sistema de riferiment. Per esempe, la massa d'un ojet l'è un scalar, vest qe l'è nessare doma un numer per rapresentar-la (per esempe: 75 kg).
Al contrare, una grandeza l'è vetoriala o plœ in jeneral tensoriala quand qe l'è necessare plœ de un numer per rapresentar-la completament. Per esempe, la velocitaa del vent l'è una grandeza vetoriala, perqè ga vœl mìa doma 'l so modul (qe 'l se misura come una grandeza scalara) ma anc la so direzion (nord, sud...), qe l'è definida come un vetor unitare. De l'oltra banda, la distribuzion di tension interne d'un corp la ga besogn de specifigar in ogne pont una matrix ciamada tensor di tension, donca 'l stat de tension de un corp l'e rapresentad cond una grandeza tensoriala.
BibliografiaModifega
- (EN) George Arfken, Mathematical Methods for Physicists, 3a edizion, Academic press, 1985.
- (EN) Richard P. Feynman, The Feynman Lectures on Physics, 2006, Vol. 1.


text:
Els valan sco ina da las pli noblas textilias insumma, anc pli prezius che caschmir. Schals da shahtoosh, da l'uschenumnada launa dals retgs. Il problem: commerzi, cumpra e possess èn scumandads. Perquai che la launa vegn dal tschiru, in’antilopa dal Tibet ch'è fermamain periclitada e stat sut protecziun. Tuttina vegn ella anc adina fraudulada, perquai che mazzar ella è l’unica pussaivladad da survegnir sia launa.
69 schals confiscads – 276 antilopas pli pauc
Cunquai che las fibras èn fitg finas, dovri circa 3 fin 5 antilopas per producir in unic schal. Sin il martgà nair vegnan vendids schals per fin 25’000 francs il toc. In business lucrativ. L’administraziun federala da duana ha dacurt alarmà ch’il dumber da schals da shahtoosh che vegnan confiscads sin cunfin crescha puspè. Mo il december e schaner ha la duana confiscà 69 schals ch'eran da viadi en Svizra. 35 da quels a Castasegna, il portal principal per il turissem en l'Engiadin'Ota.
Quels che vegnan tschiffads cun in schal da shahtoosh ston pajar divers millis francs cauziun, il schal vegn confiscà ed il cas surdà al tribunal.
RTR Telesguard 17:40


text:
dad Ursicin G. G. Derungs-Bartolomei
In evangeli reh, cun pliras semeglias, la davosa enconuschenta sut il tetel «il fegl perdiu». Quella ei gia stada egl evangeli dils 31 da mars d’uonn, ed aschia repetin nus buc il commentari da lu. Jeu less sefermar sin zatgei che stat agl ur dil raquent e vegn tgunsch survesiu, sin dus verbs, il «murmignar» ed il «selegrar». Enteifer in cuort spazi san ins esser cuorts e dir: Ils moralists marmugnan; ils cartents selegran.
Quels che marmugnan (cheu farisès e perderts della lescha) vegnan buca da far il segl sur lur perschuasiun, sur lur horizont legal o, ed ein perquei adina malcuntents, aschs, perquei ch’il mund va lu tuttina buca sco els vulan. Quels che selegran, secattan sco cartents tuttenina en in auter mund, quel dil perdun, dil regal, dil gratuit che vegn encunter ad els ella persuna de Jesus; laicamein ella persuna de scadin ch’ei generus, che giudichescha buc. Quels che selegran sesanflan perquei adina ordeifer il stretg tscherchel d’in pusseivel egoissem. Els san far fiasta – sco cu il fegl perdiu tuorna – surpri dalla carezia ch’els anflan. Quels che marmugnan ein sclavs de lur stretg horizont de valurs e ston tedlar da lontan la musica de quels che selegran dil fegl anflau.
Lc 15,1–32
1Da tuttas sorts publicans e pucconts vegnevan tier Jesus per tedlar el. 2Cheu murmignavan ils farisès e mussaders dalla lescha e schevan: Quel retscheiva ils pucconts e maglia cun els! 3Sinquei ha el raquintau ad els sequenta semeglia:
4Tgi da vus che ha tschien nuorsas e piarda ina da quellas, lai buca las navontanov el desiert e va suenter quella ch’el ha piars, tochen ch’el anfla ella? 5E cura ch’el ha anflau ella, aulza el ella plein legria sin sia schuiala 6ed arrivaus a casa cloma el ensemen ses amitgs e vischins e di ad els: Selegrei cun mei, pertgei jeu hai puspei anflau mia nuorsa ch’era ida a piarder! 7Jeu ditgel a vus: Aschia vegn ad esser en tschiel pli bia legria pervia d’in sulet puccont che seconverta che pervia da navontanov gests che han buca basegns da seconverter.
8Ni tgei dunna che ha diesch muneidas e piarda ina da quellas, envida buc ina cazzola e scua la casa ed enquera cun premura, tochen ch’ella anfla? 9E cura ch’ella ha anflau, cloma ella sias amitgas e vischinas e di: Selegrei cun mei, pertgei jeu hai anflau la muneida che jeu vevel piars! 10Jeu ditgel a vus: Aschia vegn ad esser legria tier ils aunghels da Diu pervia d’in sulet puccont che seconverta.
11Lu ha el detg: In um veva dus fegls. 12Il giuven dad els ha detg al bab: Bab, dai la part facultad che tucca a mi. Ed il bab ha partiu denter els il possess. 13Paucs dis sissu ha il fegl giuven priu siu fatg, ei serendius en ina tiara lontana ed ha sfarlatau leu tut cun menar ina veta lischada.
14Suenter ch’el ha giu fatg ir tut, ha ei dau in grond fomaz en lezza tiara, ed el ha entschiet a sentir la miseria. 15El ei ius e sepladius tier in vischin da quella tiara. Quel ha tarmess el o sin sia pastira a pertgirar ils pors. 16El vess bugen empleniu siu venter cun las bliuschas ch’ils pors magliavan, mo negin deva ellas ad el. 17Lu eis el ius en sesez ed ha detg: Cons luvrers ch’ein en schurnada tier miu bab han paun en abundonza, e jeu sun cheu e mierel dalla fom! 18Jeu vi semetter sin via e turnar tier miu bab e dir ad el: Bab, jeu hai fatg puccau encunter il tschiel ed encunter tei; 19jeu meretel buca pli da senumnar tiu fegl, tegn mei per in da tes luvrers da schurnada. 20Ed el ei semess sin via per turnar tier siu bab. El fuva aunc lunsch naven, che siu bab ha cattau ad agur el ed ei vegnius tschaffaus da cumpassiun.
El ei currius encunter ad el, ha embratschau e bitschau el. 21Il fegl ha detg al bab: Bab, jeu hai fatg puccau encunter il tschiel ed encunter tei; jeu meretel buca pli da senumnar tiu fegl. 22Mo il bab ha detg a ses fumegls: Spert, vegni cun il meglier vestgiu e targei en ad el, dei in ani per siu maun e calzers per ses peis! 23Menei neutier il vadi engarschau e mazzei el, e lu lein nus magliar e far fiasta, 24pertgei quest miu fegl fuva morts e viva puspei, el era piars ed ei puspei anflaus! Ed els han entschiet a far fiasta.
25Siu fegl pli vegl fuva sil funs. Cura ch’el ei returnaus e vegnius damaneivel dalla casa, ha el udiu a sunar e saltar. 26El ha clamau neutier in dils survients e dumandau, tgei che quei munti. 27Quel ha detg ad el: Tiu frar ei turnaus a casa, e tiu bab ha fatg mazzar il vadi engarschau, perquei ch’el ha survegniu anavos siu fegl sauns e salvs. 28Cheu eis el vegnius vilaus ed ha vuliu saver nuot dad ir en casa. Mo siu bab ei vegnius ord casa ed ha supplicau el d’entrar. 29Mo el ha rispundiu a siu bab: Mira, tons onns survesch’jeu gia a ti, e mai hai jeu surpassau in da tes camonds, e tonaton has ti mai dau a mi gnanc in ansiel per che jeu sappi far fiasta cun mes amitgs. 30Mo ussa che quest tiu fegl ei turnaus a casa, suenter ch’el ha sfarlatau tia rauba cun pitaunas, fas ti mazzar per el il vadi engarschau!
31Ed il bab ha detg ad el: Miu affon, ti eis adina cun mei, e tut quei ch’ei miu ei era tiu. 32Mo ussa s’auda ei da far fiasta e selegrar, pertgei quest tiu frar fuva morts e viva puspei, el era piars ed ei puspei anflaus.


text:
Set etappas, totalmain 236 kilometers e passa 15’000 meters d’ascensiun, quai èn las cifras da la cursa extrema Transalpin Run. La cursa ha gia ina pulita tradiziun e procura mintga giada che plirs tschient curriduras e curridurs fan quel sforz. Davantvart da la partida tar la cursa da quest’onn è er il curridur engiadinais Micha Steiner. Ensemen cun ses collega d’equipa Gabriel Lombriser cumbatta el per ina plazza da podest tar il Transalpin Run.
Uschè ina cursa na pon ins betg trenar
«Il corp n'è betg fatg per ina tala cursa» di Micha Steiner da Samedan. Il curridur preferescha cursas pli curtas. Numnadamain è el «skyrunner», el curra il pli gugent uschè svelt ed uschè lev sco mo pussaivel sin ina muntogna. La plazza da partenza tar il Transalpin Run ha el en sasez mo survegnì perquai ch'in auter curridur è crudà ora. Uschia s'ha el bittà en l’aventura da questa cursa sur pliras etappas. Era sch'el n'enconuscha insumma betg talas cursas.
Premiera gartegiada
Era sch'il Transalpin Run 2021 è per Micha Steiner ina premiera, ha el mussà fin qua ina stupenta prestaziun. Ensemen cun Gabriel Lombriser è el segund dal classament general. E questa segunda plazza vul il duo sa chapescha defender fin a l’arrivada a Prad.


text:
L'equipa svizra ha il venderdi gieu capital encunter la Serbia. Perder scumandà! Ins pudess bain pensar ch'i duess esser ina cagna dad ir per ils trais puncts per in'equipa ch'ha fatg in pari encunter ils campiuns da record da la Brasilia. Ma uschè simpel n'è ballape tuttina betg. Tge fiss tia tactica per il gieu da la Svizra sche ti pudessas cussegliar il trenader? Co ha la WM plaschì fin uss? Abstrahai da l'equipa englaisa che va quest onn per il titel, tge e tgi ha fascinà? Tgi trumpà? Ni tutgais tar quels che na pon gia daditg betg pli tadlar il pled «ballape» e scappassas pli gugent sin ina insla solitara?
La Svizra va en ses segund gieu da gruppa e la Balla-Baterlada dal Radio Rumantsch en sia secunda runda. Telefonai durant la Canorta per ina baterlada sur da ballape tranter fascinaziun e desperaziun. Oz venderdi da las 11:00 a las 12:00. Faschess plaschair.


text:
Stmâna
Artécol in dialèt arzân
La stmâna (settimana in italiân) cme peréiod ed tèimp ch' al tōrna, regolêr e a l'istèsa manēra ed sèt giōren al dipènd dal lunâri ed j efèt cumbinê 'd la Lûna e dal Sōl,[1][2] dâto che l'unitê ménima in ōrdin ed tèimp, 'na sōla fêş ed la luna dal quâter principêli int al mèiş, int l'asiòun cumbinêda tra stì dû côrp celèst. La gh' à ânch un valōr sâcher in tóta la zôna ed la Mesopotamia, cûna ânch ed la cultûra ed j ebrèj a dal só lunâri in dó la stmâna la rişûlta óna dal j istituisiòun pió antîghi. Al rispèt dal sâbet (al sètim giōren) e l'anquâna 'd la stmâna în verifichêdi sōl dôp l'eşéli da Geruşalèm in dó j ebrèj în stê custrèt da la cunquésta di Babilonèiş dal 586 p.C., mó prubabilmèint al gnîva druvê da dimòndi tèimp préma.
Stôria
La stmâna e al rispèt dal sâbet cme dé ed l' arpûnsa da cunsacrêr a Dio, as pôgen insém a la Bébia (Genesi) e insém a i cumandamèint («Ricordati del giorno di sabato per santificarlo»: Esodo (20, 8).
La stmâna l'é stêda druvêda ânca da i Caldei, mó, cme l'ēra carateréstich ed la lōr cultûra, cun 'na letûra astrolôgica. I Caldei àn unî ógni ôra dal giōren a un pianēta, che a n' în stabilés la qualitê; acsé l'uniòun a un pianēta stabilî la rènd un' ôra adâta a l'irasiòun e a la religiòun, ed j êter pianēta a cuntròlen j afâri, a i sentimèint, a via acsé.La véta ed quî che gh' andêven a drē la cumparîva un pōó cumplichêda vést al şvêlt sucesiòun, cun al pasêr dal j ōri, dal diferèint pusébili ativitê.
I pianēt, oséia i côrp luşèint ch'a s mōven int al cēl dal strèli fési (dal grēch πλavaσθaι, ch' al vōl dîr "girundlêr") în, per l' astronoméia antîga:
Chi nòm ché în 'd urégin latèina e în i nòm rumân cumpâgn a quî grēch. Ânca l'ōrdin l'é còl druvê da j astrônom grēch, e l'é cumpâgna a l'ōrdin di peréiod di gîr o dal distânsi in câl da la Tèra, stabilî a Alessandria 'd Egét prubabilmèint int al II sècol p.C..
A vdòm che Satûren l'é pêder ed Giôve e Giôve l'é pêder 'd Apòl (ch' al gh'à unî al Sōl), ed Vèner e 'd Mercóri. Un rōl a pêrt l' al gh'à la Lûna int l' Olimpo grēch (Selene) e rumân.
Al pinêtra ch' al gvêrna la préma ōra l'é per i Caldei al pianêta ch' al cmânda la giurnêda a n' i carateréşa la qualitê, al giōren al tōş al nòm da sté pianēta. Da la sucesiòun di pianēta dal prémi ōri utgnòm la sucesiòun di dé 'd la stmâna. Se la préma ōra 'd incō l'é unîda a la Lûna a vōl dîr che incō l'é lunedé; int al pasêr al 24 ōri e la sfîlsa dal pianēta cumpâgn as vèd che la pré ōra de dmân l'é unîda a Mêrt; dòunca dmân l'é martedé e via acvsé.
A la bòuna l'ōrdin ed la sucesiòun di giōren ed la stmâna a 's utîn s' es và a drē i lê 'd la strèla a sèt pûnti ed cla figûra ché int al sèins ed la frècia. Da i Caldei atravêrs i grēc i nòm di giōren ed la stmâna în rivê a i rumân in latèin in cla fōrma ché:
Il lunâri ed la stmâna l'é stê fâta cnòser int la Ròma antîga e in tót l' Impēr Rumân; l' é stê al só valōr astrolôgich a decretêren al sucès e a fêren 'n' istitusiòun dal lunâri; int al I sècol p.C. l'ēra bèle druvê a Ròma; ed sicûr al l'ēra dōp la cunquésta ed l' Egét per mêrit 'd Augusto (30 p.C.) se mia prémna.
A i tèimp ed la Repóblica i Rumân a druvêven un gir 'd 8 giōren ciamê nundinum che vōl dîr (peréiod) ed nōv giōren, préma ed druvê da i mercânt: i lunâri rumân a sgnêve al giōren dal nundinae' cun 'na lètra (A-H) ch' la cumpagnêva tót i dé 'd l' ân. Al nundinae' în stêdi druvêdi fîn al II sècol p.C., la stmâna l'à pó tôt al só pôst.
I prém cristiâşn ēren 'd urégin ebràjca, a druvêven la stmâna ebràjca e a rispètêven al sâbet. Al şluntanêrs da l'uriginêla sôca ebràjca ch'l'à caraterişê al şvilóp dal cristianèişêm antîgh, al s'é fât vèder in dimòndi sistēma e ânch int la funsiòun ed la cēşa per la fèsta. Al giōren sâcher l'é còl in dó Crést l'é turnê al mònd e còst secònd i Vangēl l'é sucès in un giōren dōp al sâbet; d'ed ché la decişiòun ed fêr dvintêr giōren festîv al dé dôp al sâbet, oséia al dies Solis ch'l'é dvintê al dies Domini.
I cristiân àn cuntinvê a druvêr la stmâna, ânca per lōr un istitût ed Dio, mó àn cambiê al giōren dedichê al Sgnōr e dôp àn pruibî ed festegêr al sâbet (cuncéli ed Laodicea, 360 cîrca)
La stmâna ed j Ebrèj la se spustêda dòunca, cun i cambiamèint citê, in còla cristiâna, che a Ròma la s'é şmercêda cun còla astrolôgica. L' astrologéia la s'é sparpagnêda int l'Impēr rumân préma e pió a la şvêlta dal cristianèişem, e, quând la Cēşa l'à cunquistê la superioritê int la religiòun int l' Impēr (inési dal IV sècol) l'ûş l'ēra bèle bèin piantê. I cristiân àn serchê 'd impòner di nòm nōv in pôst di nòm pagân mó a gh'l' àn mia cavêda a cambiêr 'n uşansa popolêra bèle rinfursêda. A gh'l'àn cavêda invēci i Cristiân ortodôs, ch'àn mantgnû di nòm quêşi cumpâgn a quî ebràjch.
A i cunfîn ed l'Impēr, per eşèimpi Britannia e in Germâgna, al sparpagnamèint dal cristianèişem l'é sucès pió têrdi, e ché, i nòm astrolôgich, în scampê: né al sâbet né la dumènica în stê druvê. I pôpol ed l' êlta Germâgna e quî pió in êlta àn tradòt i nòm di dio latèin int i nòm di dio cumpâgn dal pôst:
- Mêrt in Týr,
- Mercóri in Woden - Odino,
- Giôve in Thor - Donar - Thunar,
- Vèner in Freyja - (opór in Frigg),
- Lûna in Màni - Mona.
Int l' Inglèiş dal dé d' incō al sâbet l'é dedichê al dio rumân Satûren (Saturday), mèinter int al tedèsch la parôla "mercordé" (Mittwoch) al vōl dîr "metê 'd la stmâna" (a cumincêr a cuntêr da la Dumènica).
Dòunca la stmâna astrolôgica che nuêter a druvòm incō l'é nasûda da un insèm 'd ajót:
- ebràjch: cme istitusiòun sâcra
- egiziân: la divişiòun dal giōren in 24 ōri
- caldeo: i rapôrt astrolôgich
- grēch: l'ōrdin di pianēta
- latèin: nòm di pianēta
- cristiân: şvilóp ed la raîş ebràjca, decişîva cunsacrasiòun e sparpagnamèint ed la stmâna
J Ebrèj a ciâmen al pianēta Satûren Shabtai, oséia al pianēta dal sâbet: àn druvê un critèri a l'arvêrsa ed còl di Caldei, àn dê al pianēta al nòm dal giōren ed la stmâna.
Ânca l' Islam l'à druvê la stmâna, ânca se cun cambiamèint dal giōren festîv e dal só nòm, cumpâgn a còl ch' àn fât i cristiân.
La stmâna adesa
Int i lunâri modêren la stmâna l'é cumpâgn a sèt giōren.
Un ân l'é fât ed 52 stmâni e pôch ed pió:
- 52 stmâni e un giōren
- 52 stmâni e dû giōren int j ân bişestîl
Secònd al standard internasionêl ISO 8601, in un ân agh'é 52 o 53 stmâni.
La stmâna 01 ed l'ân l'é la préma stmâna ch'la gh'à dèinter quâter o pió giōren dal nōv ân.
A pōl èser cumpâgn s' la vîn spieghêda ânca cme:
- la stmâna ch' la gh'à dèinter al prém giovedé ed l'ân
- la stmâna ch'la gh'à dèinter al 4 de znêr
- la stmâna ch' la cumîncia cun al lunedé fr'al 29 dicèmber e al 4 de znêr.
A n'în deşvîn che se al 1° de znêr l'é lunedé, martedé, mercordé o giovedé alōra l'é la stmâna 01. Se venerdé, sâbet o dumènica alōra l'é 'd l'ûltma stmâna (52^ o 53^) ed l'ân préma.
Êter ûş ed la parôla
- La stmâna sânta per i cristiân l'é la stmâna ch' la và da la dumènica ed la Pâsqua rôşa a la dumènica ed Pâsqua. La só puşisiòun dèinter a l'ân an n'é mia fésa, mó la dipènd da cunsiderasiòun astronômichi bèin precîşi 'd l 'uşansa cristiâna.
- Al dé 'd incō, per "stmâna biânca" a 's intènd un peréiod pasê in muntâgna, generalmèint 'd invêren, per dedichêres al scí; al tèimp de sté peréiod an n'é mia necesâri ch' al sia ed sèt giōren.
Nôti
- ↑ Paolo Sacchi, I calendari ebraici, in AA.VV., Il tempo e la Bibbia, Humanitas 59 (2, 2003), in particolêr pp. 255-6. ISBN 88-372-1940-7; ISBN 978-88-372-1940-6.
- ↑ Suddivisione in origine del mese lunare, in Treccani.it.
Elèinch di léber
- Xavier Tilliette, s.j., La Settimana Santa dei filosofi, Morcelliana, 2003
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Stmâna
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Settimana trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Cunzunt en il Tessin hai gì bler ozon en l'aria il mardi. A Lugano, Mendrisio e Chiasso ha la concentraziun d'ozon surpassà mardi encunter saira la valur da 180 micrograms per meter cubic aria, sco las cifras da l'Uffizi federal d'ambient mussan. Uschia vegn la limita d'imissiuns federala da 120 micrograms per meter cubic aria surpassada per ina giada e mez.
En vista a las prognosas cusseglia l'Uffizi per aria e clima dal Tessin d'evitar sforzs fisics intensivs en il liber. Plinavant duai la populaziun sa spruvar da reducir las emissiuns. Per exempel cun duvrar ils meds da traffic publics enstagl da l'auto ubain d'almain sbassar il tempo d'ir cun auto.
RR novitads 10:00


text:
Renzo Blumenthal
Renzo Blumenthal (* 26 da december 1976 a Vella ella Val Lumnezia) era il Mister Svizra digl onn 2005.
Renzo ei el secund digls quater fegls dad Ursin e Carmen Blumenthal e stat aunc oz en siu vitg da naschientscha. Il lungatg principal dad el ei il romontsch sursilvan che dominescha er fermamein la vallada.
Giugadur da ballapei[modifitgar | modifitgar il code]
Oriundamein vuleva Renzo daventar profi da ballapei. 1996 giugava Blumenthal ella selecziun da juniors digls Grasshoppers da Turitg e veva persuenter in contract sco profi tier igl FC Sogn Gagl duront in miez onn tocha ch'ina blessura ha empediu el da far vinavont cun sia carriera da profi. El giugava denton aunc adina ballapei - tocha la stad 2005 pigl FC Cuera e dapi lu tier igl CB Lumnezia Degen, il club da sia regiun.
Pur[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la disfatga cun la carriera sco giugadur da ballapei ha Renzo Blumenthal empriu il mistregn digl pur. El lavura tier il menaschi puril biologic da ses geniturs a Vella.
Mister Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
Er sco Mister Svizra stava el bugen a disposiziun per ils intents dall'agricultura. El moderescha alternativamein cun l'anteriura Miss Svizra Tanja Gutman l'emissiun Wunschkonzert tier il Buureradio. El ei in digls Misters Svizra cun il pli grond success: Duront siu onn d'uffeci ha el gudignau rodund 420'000 francs.


text:
Dafna
La dafna (Daphne mezereum) è ina spezia da planta or dal gener Daphne entaifer la famiglia Thymelaeaceae. Igl è quai la suletta spezia en l’Europa Centrala, tar la quala las flurs creschan vi dal bist ed ella vala en questa regiun sco represchentant dal gener il pli enconuschent e derasà il pli vastamain. Pervi da las flurs attractivas che cumparan gia baud la primavaira vegn la dafna er utilisada sco planta decorativa. La planta ch’è fitg toxica serviva pli baud sco planta curativa.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
La dafna sa sviluppa sco pitschna chaglia pauc sromada che crescha sidretg e che cuntanscha autezzas tranter 40 e 125 centimeters. La roma zaia, en furma da pertgas, perda l’atun la feglia; la scorsa da roma giuvna è da colur brin melnenta, pli tard rumpa quella si e daventa grisch brina.[1]
Brumbel e fegl[modifitgar | modifitgar il code]
Ils brumbels da la feglia èn lunghents fin ovals e fineschan en piz. Ils urs da las stgaglias dals brumbels èn tschegliads.
Ils fegls cun lur moni curt sa sviluppan be als pizs da la roma ed èn ordinads a moda alternanta ed a spirala. Il plat dal fegl simpel, glisch variescha en sia lunghezza tranter 4 e 9 centimeters, en sia ladezza tranter 1,5 e 2,5 centimeters; el è lunghent u en furma da lantschetta, al fund daventa il fegl pli satigl, en furma da cugn. La vart sura dal fegl è d’in verd frestg, la vart sut colurada verd grisch. Ils fegls satigls han ina consistenza relativamain loma e daventan pailus.
Flur[modifitgar | modifitgar il code]
Las flurs da colur rosa fin purpur savuran ferm, cuntanschan ina lunghezza da 7 fin 9 millimeters e sa chattan per ordinari en gruppas da trais en posiziun laterala gist vi dal bist. La dafna è la suletta spezia cauliflora da l’Europa Centrala; per ordinari è il fenomen che la flur crescha directamain vi dal bist be derasà tar plantas tropicas. Las flurs sa sviluppan sur la noda dals fegls ch’èn crudads l’onn avant e sutvart in brumbel final, il qual furma suenter che la flur è sflurida in lung chatsch.[2]
In’ulteriura atgnadad da la dafna è ch’i na sa sviluppa nagina curuna da la flur; il tschertgel enturn la flur vegn furmà sulettamain dal bischen dal chalesch cilindric. Correspundentamain ha quel la funcziun d’attrair ils insects a tschitscharola che funcziunan sco impollinaders.
La singula flur dispona dad otg stamins ch’èn ordinads en dus rudels in sut l’auter a l’intern dal bischen dal chalesch. L’ovari n’è betg cuvert cun chavels e finescha en in stigma plitost curt. El resta zuppà en il bischen dal chalesch. Per ordinari èn las flurs ermafroditas, magari vegnan però er observadas flurs puramain femininas.[3]
Fritg[modifitgar | modifitgar il code]
Ils fritgs da la dafna – ch’èn fitg toxics (cf. sutvart) – madiran l’avust fin il settember. I sa tracta da coclas d’in cotschen glischant, darar melnas, che cuntanschan in diameter da circa 10 millimeters. Cun lur cros nair sumeglian els fritgs da cros. Damai che tant ils carpels sco er l’axa da la flur èn participads a lur furmaziun, vegnan els er numnads fritgs apparents.
Dumber da cromosoms[modifitgar | modifitgar il code]
La dafna è diploida cun in dumber da cromosoms 2n = 18.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la dafna sa tracti d’in uschenumnà nanofanerofit; la planta viva en cuminanza cun in bulieu da la ragisch (micoriza).
Fructificaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las flurs da la dafna produceschan vaira bler nectar. L’impollinaziun succeda tras insects cun tschitscharolas; surtut per tgirallas che passentan l’enviern en il stadi final (pia sco tgiralla cumpletta) e che cumenzan a sgular baud la primavaira (p.ex. citronella, vanessa d’urticlas, vanessa brinauna) furma la dafna in’impurtanta funtauna da nectar. L’impollinaziun succeda sur la tschitscharola. Cun la trair enavos or dal bischen dal chalesch – suenter avair tschitscha nectar –resta tatgà vi da quella pollen. Sper l’impollinaziun tras insects è er pussaivla autoimpollinaziun spontana. La madirezza da fluriziun vegn cuntanschida suenter quatter fin tschintg onns, po però er gia esser dada tar exemplars da 30 centimeters.
Sem[modifitgar | modifitgar il code]
Il sem cuntegna fin a 31 % ieli. La derasaziun da las diasporas succeda surtut tras utschels sco la ballacua alva, il puppencotschen u diversas spezias da turschs ch’èn evidentamain immuns cunter la pulpa dal fritg toxica. Il sem passa senza donn tras il tract digestiv e vegn uschia derasà lunsch enturn.[4]
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La dafna è derasada en las zonas tempradas e borealas da l’Eurasia. En l’Europa manca la planta en las regiuns situadas il pli al vest ed al nord cun influenzas climaticas oceanicas u arcticas. En la regiun da la Mar Mediterrana cumpara la planta be en las muntognas che tanschan da las Pireneas sur l’Italia dal Sid, il Balcan e fin en il territori dal Caucasus. En l’ost cuntanscha la planta il Lai da Baikal en la Sibiria ed en il sid s’extenda ella fin en l’Iran. En furma daventada selvadia chatt’ins la spezia er sin las Inslas Britannicas ed en l’America dal Nord.
La dafna vala sco tipic accumpagnader da faus. Ella crescha surtut sin terrens ritgs da chaltschina e da substanzas nutritivas en guauds maschadads, guauds da muntogna e sin prads da pastgira auta. La planta crescha fin en autezzas da radund 2000 meters.[5]
Taxonomia ed etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
La spezia Daphne mezereum ha Carl von Linné publitgà l’emprima giada il 1753 en si’ovra ‹Species Plantarum›.
En la mitologia greca è Dafna il num d’ina nimfa. Quella ha ses bab, il dieu dals flums Peneios, transfurmà en ina planta d’arbaja suenter che Apoll, il figl da Zeus, n’ha betg pudì laschar dad ella cur che quella aveva refusà si’amur.
Areguard l’origin dal num tudestg Seidelbast datti pliras explicaziuns pussaivlas. Per l’ina pudess quel designar ‹cordas da saida›, damai che la scorsa da la chaglia vegniva duvrada per quest intent. Per l’autra renviescha la denominaziun vegl germana ziolinta al dieu Ziu. Ma er in connex da ‹Seidel› cun zidal (= avieul) è pussaivel, damai che la planta attira baud la primavaira blers impollinaders.
Toxicitad[modifitgar | modifitgar il code]
La dafna è autamain toxica pervi da las substanzas mezerein che cumpara en il sem e daphnetoxin che cumpara en la scorsa. Omaduas substanzas valan sco co-carzinogens. Sintoms d’ina intoxicaziun furman la bucca ed ils lefs che brischan e s’inflammeschan, en pli vomitar, convulsiuns dal magun e diarrea. Il tissi po donnegiar ils gnirunchels, il sistem central da la gnerva ed effectuar in collaps da la circulaziun dal sang. Il tissi maina er ad ina ferma irritaziun da la pel. Tar creschids pon 10–12 coclas chaschunar la mort, tar uffants gia 4–5 coclas. Ils sems èn spezialmain toxics; er cun setgentar ils fritgs u il sem na sa diminuescha la toxicitad betg.
Tar animals èn surtut periclitads portgs, bovs e chavals. La dosa mortala tar il portg munta a 3–5 coclas e giascha tar il chaval tar 30 grams scorsa.[6]
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Planta medicinala e cretta populara[modifitgar | modifitgar il code]
L’utilisaziun da la dafna sco planta medicinala è documentada l’emprima giada en il 16avel tschientaner. Johannes Lonicer descriva l’utilisaziun da la scorsa sco vomitiv e purgiativ. En la medischina populara vegnivan tocs da la scors’alva mess en spiritus u feglia maschadada cun mel mess sin plajas u abscess. Ozendi na vegn la dafna betg pli duvrada en la fitoterapia; l’omeopatia la dovra tar diversas malsognas da la pel e cunter dolurs.
En la cretta populara vegniva attribuì a la dafna l’effect da tegnair davent strias. Medemamain era ins da l’avis che la planta haja in effect positiv sin la prestaziun da latg da las vatgas; perquai devi l’usit da chatschar quellas sin pastgira cun roms da la dafna.[7]
Planta decorativa[modifitgar | modifitgar il code]
Magari è la dafna er en diever sco planta decorativa (surtut per accumpagnar bostgaglia u gruppas da plantas). En furma cultivada è la dafna enconuschenta il pli tard dapi il 1561. Tranter las furmas cultivadas tutgan per exempel:
- ‘Bowles White’: Las flurs èn alvas, ils fritgs mellens.
- ‘Variegata’: Ils fegls èn alv-giagls.
- ‘Plena’: Las flurs èn alvas ed emplenidas.
Nums trivials[modifitgar | modifitgar il code]
Per la dafna èn derasads en il territori tudestg divers nums trivials sco Bergpfeffer, Brennwurz, Elendsblut, Giftbäumli (Rain Superiur Songagliais), Giftbeeren (Valragn) etc.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Infurmaziuns generalas tenor Peter Schütt, Ulla Lang: Daphne mezereum. En: Enzyklopädie der Holzgewächse cumpl. 14, 1998, p. 1–6.
- ↑ Gerhard Stinglwagner, Ilse Haseder, Reinhold Erlbeck: Das Kosmos Wald- und Forstlexikon. Kosmos, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-440-12160-3, p. 781s.
- ↑ Helga Dietrich, Wolfgang Heinrich: Frühblüher um Jena: aus der Pflanzenwelt Thüringens. EchinoMedia, Bürgel 2008, ISBN 978-3-937107-15-8, p. 36.
- ↑ Kurt Harz: Bäume und Sträucher: Blätter, Blüten, Früchte der heimischen Arten. 14. ed., BLV, Minca 2009, ISBN 978-3-8354-0479-3, p. 106.
- ↑ Werner Rothmaler, Eckehart J. Jäger, Klaus Werner (ed..): Exkursionsflora von Deutschland. Tom 2: Gefäßpflanzen: Grundband. 18. ed., Spektrum, Heidelberg e.a. 2002, ISBN 3-8274-1359-1, p. 248s.
- ↑ Lutz Roth, Max Daunderer, Karl Kormann: Giftpflanzen Pflanzengifte. 6. ed. extendida, Nikol, Hamburg 2012, ISBN 978-3-86820-009-6.
- ↑ Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: Flora des Allgäus und seiner Umgebung. Tom 2, IHW, Eching 2004, ISBN 3-930167-61-1, p. 242.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Kurt Harz: Bäume und Sträucher: Blätter, Blüten, Früchte der heimischen Arten. 14. ed., BLV, Minca 2009, ISBN 978-3-8354-0479-3.
- Helga Dietrich, Wolfgang Heinrich: Frühblüher um Jena: aus der Pflanzenwelt Thüringens. EchinoMedia, Bürgel 2008, ISBN 978-3-937107-15-8, p. 36.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dafna, sin: infoflora.ch
- Thomas Meyer: Gewöhnlicher Seidelbast, sin: flora-de.
- Davart la toxicitad da la dafna, sin: giftpflanzen.com