text:
Antoine Laurent de Jussieu
Antoine Laurent de Jussieu (nasìt a Lióne (Frància) ai 12 de Bril del 1748 – mórt a Parigi (Frància) ai 17 de Setèmber del 1836), dutùr e botànic fransés.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ìa niùt de Bernard e Joseph de Jussieu che i éra ac botànic. El s'è trasferìt a Parìgi per stüdià de dutùr, e 'l s'è laureàt endèl 1770. L'è stat profesùr de botànica al Jardin des Plantes del 1770 al 1826.
L'òpera de reviziù sùra la clasificasiù de la piànte de la famìa de le Ranunculaceae (1773) la g'ha pirmitìt de véser prupunìt e pò iligìt come componènt de la Académia de Scènse. El ghe nàa dré a le edèe del sò zìo Bernard sùra 'l Sistéma Natüral, al qual el g'ha dat 'na bàze teòrica che dòpo 'l g'ha aplicàt endèla pràtica a la anàlizi tasonòmica de divèrse famìe de piànte.
La sò òpera principàl l'è stàda 'l «Genera plantarum secundum ordines naturales disposita, juxta methodum in horto Regio Parisiensi exaratum anno 1774» (Parigi, 1789). Chèsta òpera la g'ha custitüìt la bàze per migliurà e estènder el Sistéma Natüral de clasificasiù de le piànte, che 'l g'ha ìt 'na 'nflüènsa importànta sùra divèrsi ricercadùr fransés, compàgn del Cuvier e 'l de Candolle, e apò todèsc e inglés che 'n presépe i gh'ìa mìa tàta fidùcia perchè i la idìa come 'l fröt de la rivulusiù franséza.
Sò fiöl Adrien-Henri l'è ac stat en botànic.
Òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Genera Plantarum, secundum ordines naturales disposita juxta methodum in Horto Regio Parisiensi exaratam, anno 1774. MS. notes. París, 1789.
- Principes de la méthode naturelle des végétaux. París, 1824.


c: text/html

text:
Amiens
Amiens (Anmien in piccard; Samarobriva in latin) a l'è ona città francesa de la Piccardia, situada in del departiment de la Somme.
A l'è 'l capploeugh de la Piccardia e 'l sitt indè che se troeuva la cattedral gòtica pussee granda de la Francia, cioè Notre-Dame de Amiens. La cunta 136.300 abitant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è staa el center principal de la tribù celtiga di Ambian, che hann daa el nòmm moderno de la città. In epoca romana la città l'era ciamada Samarobriva, cioè pont in su la Somme. Giuli Ceser le considerava on loeugh molto important strategicament, e l'imperador Claudi l'ha faa sì che la vegnìss vun di pont principai per la partenza de la spedizion de conquista de la Britannia. In del period roman a hinn staa faa sù i term e on anfiteater.
El primm che l'ha provaa a portà el Cristianesim ad Amiens l'è staa el San Firmin, al qual però gh'è staa tajaa el coo (303). L'è staa pròppi arent ad Amiens che, come se cunta, el San Martin de Tours el gh'ha daa metà del mantell al mendicant.
Duranta i invasion barbarigh la città l'è stada occupada de Vandai, Alan, Burgund e Franch. In del Medioev l'ha patii i scorriband di Vichingh (859 e 882), che hann anca brusaa la cattedral. L'ha faa part del Ducaa de Borgògna (1435-1477) e successivament l'è stada conquistada di Spagnoeu (1597), fina a quand l'Enrich IV de Francia l'ha minga reconquistada, dòpo on assedi duraa ses mes.
Amiens l'ha subii di grav distruzion in tutti dò i guerr mondial, soratutt duranta la prima, col vess staa loeugh de voeuna di ultimm battali del 1918.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oberwil-Lieli
Oberwil-Lieli a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 157 abitant e una süperfiss de 5.35 km², e al se tröva a una altitüden de 530 meter sura al livel del mar.
El cumün de Oberwil-Lieli a l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf (ZH), Arni, Berikon, Birmensdorf (ZH), Unterlunkhofen, Zufikon.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Oberwil-Lieli in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Biandraa
Biandraa (nom ufizial in italian: Biandrà in Piemuntes; Biandrate in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 289 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,7 km² e ona densità de popolaziun de 101 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Casalbaltram, Casalin, Riscàt, La Badia, San Pedar Mugiösch e Vidlunch.
A la cità l'è legaa el nom del sò cunt Guid III, vün di prutagunista di guer tra la Lega Lumbarda e 'l Federich Barbarussa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Biandraa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Spóś
Al spóś (Libellula in italiàn) 'l è 'n insèt ch'al fà part dal gènar di Udunâ. Al nóm 'l è stâ sarnî par Carl Nilsson Linnaeus dit Linneo in dal 1758 faghénd-al derivàr da 'l latìn "libra" ch'a vōl dir balànsa par via dla sò manéra ad vulàr, cun gl'ali vèrti da 'l dū bandi.
Descrisiòṅ
Al spóś al gh'à na tèsta bèla granda, cun i òć ch'i métan insém sinquànta-mila ommatidi a 'l incìrca e di anténi curti asè. Al dū para 'd ali, ch'i s davśìnan dimóndi in lunghésa, dal vòlti i èṅ culuràdi e i gh parmétan ad vulàr in présia. La pansa, fata da ùndas pès, l'è lunga e sutìla. Anc s'al gh'à dal śampi, al spóś al n gira minga tant da spés.
Al gh'à na bóca par biasàr tuta sua: al làbar più bas al finìs cun dū pinsi ch'i èṅ druàdi par tgnir stric al magnàr, di insèt ciapâ a 'l vōl in dl'ària e in dl'àqua, anc p'r al fat ch'al n fà minga di stus quànd al s mōv.
Al spóś al fà i óṿ in dl'àqua e dòp i nàsan al neanidi ch'i madùran lè, magnànd quél ch'i càtan in c'l ambìnt lè, dal vòlti anc di pés pìcui druànd na ganàsa speciàla dita "mascra" ch'la s pōl ślargàr quànd a gh'è da culpìr. Dòp soquànt méś pasâ lè a crésar (da 'n an a tri o anc da piò), al ninfi i èṅ prònti a vulàr via, esénd dvintàdi grandi.
A Mòdna i spóś i s ciàman anc cavaòć o pavarèla, mènt'r in dal Mantṿàṅ i al ciàman spóś vért.


text:
Tuvalu
Tuvalu a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è un rosc de isul de 9 isul piscininn in de l'Ucean Pacifich. I stat püssee arent a hinn Kiribati, Samoa e Figi.
Al gh'ha una süperfiss de 26 km² e una pupulaziun de pressapoch 11.000 abitant.
La capital a l'è Funafuti.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I isul Ellice a hinn staa un pussediment del Regn Ünii del 1892 e, del 1914, hann faa part, cunt i isul Gilbert (al di d'incö Kiribati), de la culonia di 'isul Gilbert e Ellice.
In del 1974 la culonia a l'è turnada dividüda e, in del 1978, i isul Ellice hann utegnüü l'indipendenza cunt el nom de Tuvalu.
lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tuvalu al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el Tuvaluan e l'ingles.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tuvalu a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim minister a l'è l'Apisai Ielemia (del 2006).


text:
Lengua esperanto
L'Esperanto l'è ona lengua artificial creada del dotor Ludwik Lejzer Zamenhof in tra el 1872 e el 1887.[1]
I so regol hinn staa scernii in tra i svariaa lengu studiaa del Zamenhof, insci de vess capii e imparaa de tucc senza fadiga.
Referement[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Michael Byram; Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning: L'esperanto l'è l'unega lengua artificial che l'ha ciapaa de vess drovada de tanc; se calcola che tra i cinch e i quindes milion de personn l'hann studiada, anca se quij ch'è bon de parlalla hinn gnanca 'l vun per cent de chell numer chi.
Vardee anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam in su la Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Legnach
Legnach o Legnagh (Italià: Legnago; isè ach in Venesià) l'è ü cümü de 24.288 abitàncc che l’ se tróa in de la Pruìnsa de Erùna.
L'è stai sóta prima ai Scaligeri, pò l'à fai part in del sécol XIII, del Ducaa de Milàn e dal 1428 de la Repüblica de Enésia. A l’època di Aüstriaci (1815 - 1859) l’èra öna di quàter fortèse del quadrilàter ‘nsèma a Màntoa, Erùna e Peschiera.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol toriù che l’è l’öltem toriù medioevàl che l’è restàt in pé, dopo che in de la segónda metà del sécol XVIII i à bötàt zó töte i müra che i fàa de Legnàch óna fortèsa.
- La céza de San Salvaro – sécol XII.
- Ol Dòm – sécol XVIII.
- Ol santüare de la Madóna de la salüt– sécol XIX.
- Ol teàter Salieri


text:
Val Sessera
La Val Sessera (in Italian: Valle Sessera) a l'è ona val del Piemont nòrd-oriental, situada in la Provincia de Biella e, in misura on poo pussee pinina, la Provincia de Vercei. La val la ciappa 'l sò nòmm del riaa Sessera, che le traversam, per poeu rivà dent in del Sesia.
Comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Provincia de Biella: Anlòch, Cavril, Còggiola, Crevacoeur, Pòrtola, Praj e Sostegn.
- Provincia de Vercei: Vardaboson, Pòstua.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La val la se troeuva in del nòrd-est de la Provincia de Biella arent ai scimm del grupp del Mont Roeusa e la gh'ha 'me montagna pussee alta el Mont Bo (2556 meter). La confina a nòrd e a est con la Valsesia, a òvest con la Val del Cerv e sud con la Val Mòss. La banda pussee a mont de la val l'è minga abitada, anca se d'estaa ghe vegnen i pastor per fà mangià i vacch in di praa; la banda pussee a vall, inveci, ciovè quella arent a Còggiola, l'è fess abitada, e l'è anca sede de industri.


text:
Villaperuccio
Villaperuccio (el nòm endèla lèngua locàl l'è: Sa Baronia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha 1 100 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Narcao, Nuxis, Perdaxius, Piscinas, Santadi, Tratalias.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sabine Lisicki
La Sabine Katharina Lisicki (Troisdorf, 22 ad Setémbar dal 1989, a s lèś [zaˈbiːnə lɨˈzɪki] in Tedésc) l'è na tenìsta tedésca prufesiunìsta da 'l 2006 fiōla ad genitōr pulàc. La s è stablìda a Bradenton in Flòrida. L'è élta 178 cm e la péśa 70 chilo e la pōl cuntàr su òṅ di servìsi più fòrt dal sircùit dal fémni.
La dascór bèṅ in Tedésc, in Ingléś e in Pulàc.
L'è stada la nùmar dódas dal mónd al 21 ad Maǵ dal 2012 e in dla sò caréra l'à vins tri tìtui WTA: in sla tèra vérda, in sl'èrba e in sal cimènt, muciànd sù anc quàtar finàli pò pardùdi. In dópi l'à śugâ, sénsa vìnsar, la finàl ad Wimbledon dal 2011 insém a la Samantha Stosur.
In di Gran Slam l'è rivàda in semifinàl a Wimbledon in dal 2011, dasfrutànd a la granda na carta salvàdga ch'i gh'ìvan dâ.
Caréra
La Sabine la s fà i òs śugànd in fiṅ a 'l 2004 in dla scóla ad Nick Bollettieri a Bradenton. In dal 2007 la taca a muntàr sù in clasìfica pasànd da 'l 497 pòst a 'l 198, vinsénd anc dū tìtui ITF.
In dal 2008, baténd in d'l at cuncluśìṿ dal qualificasiòṅ la Nastas'sja Jakimava, la s fà nutàr a gl'Australian Open parchè la fà fóra subìt la Dinara Safina par 7-6 4-6 6-2 prima ad lasàr strada in tri sét a la Caroline Wozniacki a 'l tèrs tùran. In Favràr la pèrd a 'l prim tùran a Doha da l'Amélie Mauresmo e pò a Memphis da la Lindsay Davenport. A Miami l'è bòna ad rivàr a 'l quàrt tùran pardénd da l'Elena Dement'eva 3-6 2-6 ma mandànd a cà la nùmar siē dal mónd Anna Čakvetadze. In Maǵ la śōga a Berlîn pardénd da la Sybille Bammer par 3-6 6-1 6-7. In tri turnèo estìṿ in sl'èrba la mùcia sù tri scunfìti ad fila p'r òpra ad Samantha Stosur, Angelique Kerber e Marion Bartoli. A Cincinnati la riva a 'l tèrs tùran (2-6 6-1 1-6 da la Marija Kirilenko) ma la fà méj a Tashkent in dua la śōga e pèrd la sò prima finàla WTA (6-2 4-6 6-7 da la Sorana Cîrstea). La sèra 'l an a 'l 54śum pòst in clasìfica.
Dòp avér patî na scunfìta a 'l secónd tùran di Australian Open p'r òpra dla Samantha Stosur, in dal Favràr dal 2009 la s fà strada a Memphis baténd via via in dū sét còmad l'Ekaterina Bychkova, la Stéphanie Foretz Gacon e la Lucie Šafářová, prima ad lasàr-'g al péni cun la Viktoryja Azaranka (4-6 6-3 6-7 al puntéǵ). A Indian Wells (6-7 5-7 da l'Elena Vesnina) e a Miami (2-6 4-6 da l'Iveta Benešová) la pèrd subìt ma chè l'è almànc bòna ad dar la paga a la Petra Kvitová. In Avrìl a riva finalmènt al sò prim tìtul WTA in sla tèra vérda ad Charleston: chè la tedésca la mét in riga tri top quìndas cuma la Venus Williams, la Marion Bartoli e, in finàl, la Caroline Wozniacki par 6-2 6-4, sénsa lasàr par strada gnanc un sét. A Stucàrda la bat subìt la nùmar vint dal mónd Patty Schnyder ma pò la céd p'r un pēl a la Jelena Janković par 5-7 7-5 3-6. A Esturìl la bat la Kirsten Flipkens e l'Elena Bovina ma pò la và fóra a 'l tèrs tùran pardénd da l'Anna-Lena Groenefeld. Dòp dū prim tùran a 'l Roland Garros (2-6 6-1 1-6 da la Lucie Šafářová) e a Eastbourne (2-6 1-6 da la Samantha Stosur) la śōga un Wimbledon da incurniśàr baténd la nùmar sinc dal mónd Svetlana Kuznecova 6-2 7-5 (vinsìdōra dal Roland Garros e la nùmar nóṿ Caroline Wozniacki 6-4 6-4 prima ad cédar in di quàrt a la nùmar òṅ Dinara Safina 7-6 4-6 1-6. Dòp soquànt turnèo americàṅ andâ minga tant bèṅ e 'n prim tùran a Pechîn (0-6 0-1 bandòṅ cun la Francesca Schiavone), la riva in finàl in Lussembûrg ma chè la pèrd da la Timea Bacsinszky par 2-6 5-7. La finìs 'l an cuma nùmar vint-a-tri dal mónd, cun un record in bisàca: qvél dal servìsi tirâ più fòrt par na dóna: 210 km/h a Bali.
In dal 2010 la taca 'l an mâl pardénd subìt in tri sét da la Viktoryja Azaranka a Sydney e a 'l secónd tùran di Australian Open p'r òpra dl'Alberta Brianti, dòp avér mandâ a cà la Petra Martić. Dòp 'n àtar secónd tùran a Pattaya city (3-6 6-3 5-7 da la Tamarine Tanasugarn) e a Dubai (2-6 3-6 da la Venus Williams), in Mars a Indian Wells e a Miami l'è custréta a dar-ag sù par di prubléma a la fèrla, lasànd strada a la Jill Craybas e a la Jaroslava Švedova. La tórna a śugàr in Agóst ma la fà fadìga a turnàr a i sò livèi (in di turnèo WTA l'è bòna ad batàr sōl la Coco Vandeweghe a gl'US Open). La sèra la stagiòṅ a n pasànd minga al qualificasiòṅ in Lussembûrg (5-7 4-6 da l'Eleni Daniilidou) e la cróda acsè dimóndi śò in clasìfica, a 'l 179śum pòst.
A 'l inìsi dal 2011 l'è custréta a pasàr p'r al qualificasiòṅ par śugàr a Auckland e a Melbourne: la i pasa sōl in dal turnèo neo-śelandéś ma pò la gh'à da far i cònt cun la Yanina Wickmayer a 'l secónd tùran ch'la la bat 6-2 3-6 6-2. A Indian Wells la và a cà subìt (6-4 6-7 2-6 da la Sorana Cîrstea), a Miami invéci la bat la Nadia Petrova 4-6 6-3 3-1 bandòṅ prima 'd èsar asfaltàda da la Marija Šarapova 2-6 0-6. A Charleston la riva a 'l tèrs tùran baténd la Marion Bartoli 6-2 6-3 ma pardénd pò da l'indiàna Sania Mirza. A Stucàrda la manda a cà la Dominika Cibulková 7-5 7-6 e anc la Na Li 6-4 7-5 prima ad cédar a la Julia Görges 6-4 6-4. Par muciàr sù di punt la và a śugàr in Maǵ dū ITF a Praga e a Réś, pardénd da la Mandy Minella a 'l secónd tùran dal turnèo céc e in semifinàl da la Sloane Stephens in qvél emigliàṅ. A salvàr-ag la stagiòṅ i rìv'n i turnèo in sl'èrba. A Birmingham la vins al tìtul dand la paga a la Daniela Hantuchová 6-3 6-2 mént'r a Wimbledon la riva in semifinàl baténd incóra la Na Li (ch'la gh'iva in bisàca al tìtul dal Roland Garros) e la Marion Bartoli prima ad cédar a la Marija Šarapova par 4-6 3-6. Anc a Stanford la s fà strada baténd in d'l órdan la Simona Halep 6-1 6-2, la Samantha Stosur 6-3 7-5 e l'Agnieszka Radwańska 7-6 2-6 6-2. In semifinàl però la cata na Serena Williams, nùmar 169 dal mónd in alóra, ch'la gh fà magnàr la pólvra. Dòp i quàrt a Carlsbad, la vins al tìtul a Dallas vinsénd sinc incóntar sénsa lasàr gnanc un sét par strada e sōi trédas śōg a chi atri. A gl'US Open la riva a 'l quàrt tùran pardénd da la nùmar dū dal mónd Vera Zvonarëva par 2-6 3-6. La finìs 'l an cun un prim tùran a Linz (5-7 6-4 3-6 da la parmśàna Alberta Brianti) a 'l 15śum pòst dal ranking.
In dal 2012 la taca 'l an śugànd a Auckland. Chè la bat la Mona Barthel par 7-6 3-6 6-3 ma pò la gh'à da bandunàr in di quàrt in sal puntéǵ ad 4-6 3-4 cóntar cl'atra tedésca, l'Angelique Kerber. A gl'Australian Open la dà la paga a la Svetlana Kuznecova 2-6 6-4 6-2 prima ad pèrdar in di utàṿ da la Marija Šarapova 6-3 2-6 3-6. La cata incóra la Kerber in dal prim tùran ad Doha e la gh pèrd incóra. A Miami la céd a 'l quàrt tùran a la Na Li 6-3 4-6 2-6, acsè cuma a Charleston (1-4 bandòṅ da la Serena Williams). In sla tèra rósa la patìs tri prim tùran ad fila, 'l ùltim a 'l Roland Garros ad òpra dl'americàna Bethanie Mattek-Sands (4-6 3-6). La sèra 'l sérc cun 'n àtar scunfìta subìt a Birmingham (3-6 4-6 da l'Urszula Radwańska). A Wimbledon invéci a pâr ch'la pòsa far cuma 'l an pasâ parchè la bat via via la Petra Martić 6-4 6-2, la Bojana Jovanovski 3-6 6-2 8-6, la Sloane Stephens 7-6 1-6 6-2 e la vinsìdóra dal Roland Garros e nùmar òṅ dal mónd Marija Šarapova 6-4 6-3. In di quàrt però la patìs la tèrsa scòpla d'l an par l'Angelique Kerber ch'la la manda a cà in di quàrt par 6-3 6-7 7-5, cun la Lisicki ch'l'éra andàda a sarvìr p'r al match dòp avér salvâ a sò vòlta quàtar bucìni d'l incóntar a la śugadōra ad Bréma. Dòp che la siberiàna la s tōś l'arvìnsida sèg a gl'Ulimpìadi, la tedésca l'è bòna ad vìnsar sōl 'n incóntar da lè a la fiṅ d'l an, pardénd-an siē, e la ślìcia acsè a 'l 37śum pòst in clasìfica.
Al 2013 al taca cun dū scunfìti a Brisbane (3-6 3-6 da la Viktoryja Azaranka) e a Melbourne (6-2 3-6 3-6 da la Caroline Wozniacki) ma a Pattaya la riva in finàl in dua la pèrd da la Marija Kirilenko par 7-5 1-6 6-7. Stés quèl anc a Memphis ma chè l'è custréta a dar-'g a muć dòp al prim sét pardû 6-1 cóntar la Marina Erakovic. Fra Miami, Charleston e Katowice la pòrta a cà sōl na partìda. A la fiṅ 'd Avrìl la śōga al turnèo ad cà ad Stucàrda. Chè la bat a 'l prim tùran la rumàna Nastassja Burnett par 6-3 6-4 e pò anc la Jelena Janković par 7-6 7-5, prima ad lasàr-'g al péni in di quàrt cóntar na Bethanie Mattek-Sands cun al diav'l adòs. A Madrid la bat la Dominika Cibulková ma a 'l tèrs tùran la và fóra p'r òpra dla Marija Šarapova. A Róma la tedésca la fà patìr in dal secónd tùran un 6-0 a la Petra Kvitová ma a n è minga abàsta par vìnsar sèg. A 'l Roland Garros invéci l'è lē ch'l'al patìs da la Sara Errani in di sedicéśum quànd la rumagnōla la la bat 6-0 6-4. In tut i caś, al tèrs tùran purtâ a cà 'l è al sò riśultâ più bèl dla sò caréra in dal Gran Slam francéś. La taca la stagiòṅ in sl'èrba a Birmingham e la sò córsa la s férma in di quàrt a surpréśa cóntar la nùmar 167 dal mónd Alison Riske. In Śugn la tōś part a 'l turnèo ad Wimbledon. Chè la bat la Francesca Schiavone 6-1 6-2, l'Elena Vesnina 6-3 6-1 e l'austragliàna Samantha Stosur par 4-6 6-2 6-1. In di utàṿ la śōga cun la nùmar òṅ dal mónd, la Serena Williams, ch'la daśgnìva da trénta-quàtar vìnsiti ad fila, a na partìda sōla da 'l rècord di an Dumìla ad sò surèla Venus Williams. La tedésca la s pòrta avànti 6-2 1-0 prima ad patìr na sfilaràda ad nóṿ śōg ad fila e catàr-as acsè sóta 0-3 in dal sét deciśìṿ. Quànd a pâr ch'la sia finìda, la Sabine la s fà sóta faghénd al break in sal quàtar para par pò vìnsar 6-2 1-6 6-4. Par quàtar vòlti, da 'l 2009 a 'l 2013, la tedésca l'è stada bòna a Wimbledon ad far fóra la vinsidōra dal Roland Garros. Sōl in dl'edisiòṅ dal 2010 la maledisiòṅ la n è minga scrucàda cun la Francesca Schiavone ma sōl parchè la Lisicki la n à minga śugâ al turnèo. Al dè dòp, baténd 6-3 6-3 la Kaia Kanepi, la Sabine la riva par la secónda vòlta in caréra in dla semifinàl dal turnèo lundinéś in dua la fà fóra par 6-4 2-6 9-7 la finalìsta d'l an prima, l'Agnieszka Radwańska. Al 6 ad Luj la tedésca la śōga la sò prima finàla in un turnèo dal Gran Slam cun la francéśa Marion Bartoli e la taca bèṅ tulénd-ag subìt al servìsi ma la còrsa l'insfìlsa pò siē śōg ad fila. La Lisicki la próa a squasàr-as in dal secónd sét quànd la gh'à quàtar bucìni p'r al 2-0 ma 'l è 'n fōg ad paja parchè la Bartoli la s pòrta invéci 5-1 par lē, par pò saràr la partìda par 6-1 6-4.


text:
Gösàch
Gösàch (endèl dialèt del pòst Güsàch, prununciàt [gyˈhak]; Gussago en Italià) l'è 'n cümü de 16 826 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra de la cità de Brèsa, en diresiù Ovest.
Come i óter paés de la Franciacürta, zòna geogràfica de la qual el fa part, Gösàch el vànta 'na produsiù de vì de alta qualità. Famùza l'è la sò fèsta de l'ùa che la vé fàda 'ndèi més de Setèmber e Utùer còi car de le contrade che i pàsa per le vìe del paés. Le contràde de Gösach i è: la Piàsa, Cazài, Piedeldòs, Ruch, Sàle, Naèze, Le Siìne e La Crus.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gösàch l'è lüminàt endèi docümèncc medievài con nòm diferèncc: "de vico et fundo Gussiago"[2] (960), "Gussiacho", "Guxiacho" (piö aànti), "in vico Gixiago"[3] (1100), in fundo Gusiago[4] (1107), "de Gusiago" (1114), "de Gusciago" (1154), "de Guxago" (1174), "apud Gussciacum" (1185), "de Gusago" (1195).
El teretóre de Gösàch l'ìa zamò abitàt en época romàna e de chèsta prezènsa rèsta sés làpidi, e dù capitèi, retroàcc chèsti du öltèm endèla canònega de la frasiù de Ruch. A chèl tép là Gösàch el gh'ìa de véser en "pagus" tocàt de la stàda che colegàa Bèrghem a Verùna.
Piö tàrde, endèl Alt Medioévo, Gösàch el deènta séde de 'na piéf cristiàna, e l'è de chèla época lé la prìma edificasiù de la céza pievàna en località Piedeldòs, che la consèrva testemognànsa de la prezènsa longobàrda col pülpèt Mavioranus, amò 'ncö en bèla móstra al intèrno de la céza.
Endel Estimo Visconteo del 1385 Gösach el rizülta come capoquàdra e 'l sò teretóre el tülìa dét i cümü de Gösàch, Salàdega, Sàle, Ruch, Rodènch e Saià ("Saiano cum Rotingo"), Óme ("Omis"), Montezèi, Polàen, Alensà, Proài d'Izé, Mompià, Cobiàt ("Cobiato") e Üràch (e 'n cümü segnàt col nòm de "Pranzii" che 'l pödarès véser Proèze).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ S. Giulia - Pagina libelli
- ↑ S. Giulia - Libellus
- ↑ Federico Odorici, "Storie Bresciane", Brescia 1856, Libreria editrice A. Tarantola - pag.80


text:
Pedrioeu
El pedrioeu (ciamaa pur pidrioeu in d'ona quai zona o anca cornasell o tortaroeul in Lombard Oriental), l'è on tub cont ona bocca larga e ona bocca stretta. L'è dopraa per incanalà e trasferì i liquid ò i ròbb a grana fina dent in di contenitor cont on'apertura stretta, per esempi i bottili.
I pedrioeu a hinn normalment faa de ferr, de veder ò de plastica, a segonda del perchè se doperen. Per esempi, quii faa de ferr a hinn dopraa per trasferì la nafta ò la benzina, quii de veder a hin dopraa in di laboratòri chimich e quii de plastica in cusina.
La radis de la paròla pedrioeu l'è l'istessa dela paròla antiga italiana pidria, che l'è un pedrioeu dopraa per travasà el vin denter i bott.
Moeud de dì tipich milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- "Vess invers come ona pidria", che'l voeur dì che vun l'è pròppi invers. El pedrioeu se pò nò fall stà in pee de la part stretta: per fall sta in pee, bisògna mettell invers (da la part larga).
- "Mangià col pedrioeu", quand che vun el mangia in pressa.


text:
Driver
Ol Driver (pr. dràaivër; de spès ciamàt dóma Drive) in del zöch del Gòlf l'è ü di lègn. I lègn i è chèle mase che i gh'à öna crapa facia da öna bòcia 'mpò schisada sura e sóta e teàda de öna banda, pròpe 'ndóe la gh'à de picaga dét in de la balina. I lègn i è nümeràcc da l'ü al sèt e si a dóvra per tirà ol prim cólp dal Tee de partènsa, ma spècie chèi che i è nümercc dal trì al sèt s' pöl dovrài pò dal Fairway.
Ol Driver, che l'è 'l lègn ü, se l' dóvra dóma dal Tee de partensa e la sò crapa, compàgn de chèla de töcc i óter lègn, l'è facia de metàl, ma i è amò cimaàcc lègn desà che fina a 20 agn fà i gh'éra la crapa facia pròpe de lègn.
Ol Driver l'è 'l lègn che l'gh'à la crapa piö gròsa de töcc (fina a 460 cc) e la banda teàda, che la ghe pica dét a la balina, l'è quase drécia desà che l'è inclinada dóma de 10 - 15 gradi e pròpe per chèsto l'è ü bastù malfà de dovrà.
Col Driver ü zogadùr profesionista 'l pöl fà fina a 300 e piö méter, mèntre ü diletànt che l' zöga bé 'l pöl rià a 240 - 250 méter, pròpe per chèsto ol Driver se l' dóvra dóma dal Tee di büse piö lónghe (Par 4 e 5).


text:
Castellanza
Castellanza (in del dialett del sit: [kaste'lantsa]; scrivuu inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 14 265 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 6,9 km² e 'na densità de 2 067 ab./km².
El paes el se troeuva in la region de l'Alt Milanes, a la fin de la Vall Olòna e 'l confina con la Provincia de Milan (comun de Legnan e Rescaldina). Inoltra el gh'ha dò frazion, var a dì Castegnaa e Cassina Cagnoeula (che in Italian la se ciama Buon Gesù e che l'è spartida cont i comun de Olgiaa e de Busti Grand).
Castellanza inscì come la conossom numm l'è nassuda in del magg del 1869, dòpo l'union de quell comun chì con quell de Castegnaa. Castellanza la gh'ha el titol onorifich de città a partì del 1974.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Castellanza l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Luiz Inácio Lula da Silva
Artìcol in dialët piasintëin
Luìs Inàcio Lula da Silva (Caetés, Pernambuco, 27 d’utùbar dal 1945) l'è un ex uperári e ex sindicalista, e l'è stä al Presidëint dal Brasil dal prìm da znär dal 2003 al prìm da znär dal 2011. All'è stä elètt in dal 2002, e 'na scunda volta in dal 2006.
Prima da dvantä Presidëint brasiliän a l'era cunsiderä ad sinistra radicäla. Da Presidëint al s'è spustä püsé in s'la Sucialdemucrasìa.
Curiusitä
Al suranòm Lula al vëign da quant a l’era picëin, la mama la sütava a ciamäl: "Luìz, Luiz...."


text:
Brivido
Brivido (Śgriśōr) 'l è 'n film ad scarésa dal 1986 ad Stephen King trat da 'l racònt Camion tirâ fóra da la sò racòlta dal 1978 Night Shift, cgnusùda in Itâglia cuma A volte ritornano (Dal vòlti i tórn'n indrē). La pelìcula, giràda a Wilmington in dal stat dla Carolina dal Nòrd, l'è stada prudóta par Dino De Laurentiis.
La culóna sunòra dal film, ch'la gh'à dèntar di braṅ quài Who Made Who, You Shook Me All Night Long e Hells Bells, l'è stada scrita da i AC/DC, al grup preferî da 'l regìsta.
La part dal prutagunìsta 'd Emilio Estevez l'éra stada śibìda a 'l inìsi a Bruce Springsteen.
Sunt
'L è al 19 ad Śugn dal 1987 e la Tèra la vèṅ in cuntàt cun la cóa dla cuméta Rhea ch'la s pòrta sèg un masèl: in dal gir ad pôc tèmp i tàcan a sucédar di fat ad c'l àtar mónd. Un bancomat dna banca 'l ufénd un cliènt (Stephen King) dand-ag dal cajòṅ, un pònt mòbil al s vèra da par lò dand vita a di incidènt òṅ a drē a c'l àtar, un distribudōr ad bìbiti al tira a drē dal latìni a di baghét in un camp spurtìṿ, un curtèl lètric al taja al bras dna camaréra in un bar, un śōg vìddeo al tira na silta a 'n làdar ch'l éra drē a śgranfgnàr di bèsi, un tir cun la fàcia ad Goblin, férum davànti a 'n autogrill, al s mét in mòt miténd sóta 'l autìsta spaplànd-al.
I lavuradōr d'l autogrill i tàcan a pinsàr ch'a gh sia quél ch'a traśa, parchè i machinàri i s cumpórtan cuma s'i vlìsan masàr e far dal mâl a la gint. In cal méntar Bill Robinson (Emilio Estevez), òṅ gnû fóra da pôc da na parśòṅ, al s dà da far par diféndar i sò cumpàgn da i càmion e da i furgunsèṅ ch'i gìran p'r al stradi par cupàr al gèn'r umàṅ, sprand che la cuméta la s in vaga in présia.


text:
Utzenstorf
Utzenstorf a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4081 abitant.
El cumün de Utzenstorf al se tröva a una altitüden de 476 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aefligen, Bätterkinden, Ersigen, Kirchberg, Koppigen, Niederösch, Obergerlafingen (SO), Oberösch, Rüdtligen-Alchenflüh, Wiler bei Utzenstorf, Zielebach.


text:
Val Maggia
La Val Maggia ([val'mɛdʒa] o [val'mɛjdʒa] ad Airoeu; [var'maːʒa] a San Nezzee; Valle Maggia in italian; Maggiatal in todesch; Maiental in todesch istoregh) l'è ona vall de la Svizzera (Canton Tesin).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ciappa el nomm de la Maggia, el fiumm che le traversa tutta e che 'l riva fin denter al Lagh Maggior. A sud de la vall a gh'è la città de Locarn. L'è longa cinquanta chilometer.
A l'è spartida in tre sotta-vai principai, che ciappen el nomm de vari riaa: la val Bavona, la val Rovana e la val Lavizzara (che la gh'ha vari sotta-vai anca lee, tant 'me la Val de Pescia). La Maggia la nass de la confluenza de vari rialitt in de l'alta val Lavizzara.
In de la vall a gh'è anca on quai lagh: per esempi, el lagh di Cavagnoeu, el lagh del Narett e 'l lagh del Sambugh.
I montagn pussee important a hinn:
- Basoden - 3.273 meter
- Tencia - 3.075 meter
- Cristallina - 2.912 meter
- Poncion de Braga - 2.864 meter
- Pizz Biella - 2.863 meter
- Pizz Quader - 2.793 meter
- Mont Zuccher - 2.735 meter
- Pizz Malora - 2.640 meter
La vall la confina a nord con la Leventina, a sud-est con la Val Verzasca, a sud cont el territori de Locarn, a sud-ovest con la Vall Onsernon, a ovest con l'Ossola (Piemont, Italia).
Geografia politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tutta la vall la ghe pertocca al Canton Tesin. I sò paes hinn regruppaa tucc in d'on unegh distrett.
Al dì d'incoeu i comun de la vall a hinn vott: Lavizzara, Avegn Gordev, Maggia, Bosch, Camp, Scerentin, Cevi (el capploeugh) e Linesc. Alter paes important a hinn Bignasch, Loeuden, Fus, Pescia, Brontall, Broeuj, Aurisgen, Menzoni, Praa, Sornigh.
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compagn de tutt el rest del Canton Tesin, anca in de la Val Maggia l'Italian a l'è la lengua ofizial. Arent a l'Italian a se parla anca on dialett lombard alpin. El valmaggin el gh'ha di vesinanz cont el Locarnes, con l'Ossolan e 'l Leventines.
Bosch, in de la Val Rovana, l'è l'unegh comun del canton indè che la lengua ofizial l'è minga l'Italian, ma el todesch. De fatt a Bosch (nomm ofizial: Bosco/Gurin) se parla on dialett walser.


text:
Bad Ragaz
Bad Ragaz a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Sarganserland, in del Canton San Gal. La süperfis del teritori del cumün l'è de 25.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5499 abitant.
El cumün de Bad Ragaz al se tröva a una altitüden de 516 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fläsch (GR), Maienfeld (GR), Mastrils (GR), Mels, Pfäfers, Vilters-Wangs. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca anca se fin al 16. secul l'era ancamò de lengua rumancia.
Cunfessiun Religius[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bad Ragaz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Norimbèrga
Norimbèrga (en todèsch: Nürnberg: endèla parlàda francóne: Nämberch) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Média Francònia (Mittelfranken). La g'ha 498 876 abitàncc (dato del 31. Dic 2013). Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl l'è stàda séde del tribünàl ciamàt a giüdicà i dirigèncc del regìme nazìsta responsàbii dei crìmegn de la Shoah.
Cuntegnüü
Informasiù generài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Norimbèrga l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt.
L'è la segónda cità piö grànda de la Baviera dòpo de Mònaco e la piö grànda de la regiù de la Francònia. Sitüàda a 7 km de la cità de Fürth, a 17 km de Erlangen e a 15 km de la cità de Schwabach, ensèma a chèste trè cità la fùrma l'àrea metropolitàna de Norimbèrga che la pàsa 'l miliù e duzentmìla abitàncc[2] e l'è giöna de le piö 'mportànte conurbasiù de la Germania.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prìma mensiù de la cità l'è del 1050 (endèn docümènt de Imperadùr Enrìco III del Sacro Romano Impér), e l'ìa citàda col nòm de Nuorenberc. Endèl 1219 l'imperadùr Federìco II elò ghe cuncidìa el privilégio de ciamàs "cità lìbera" e de goernàs de per sò cönt per mès de istitüsiù autònome. La cità la s'è sgradìda fò 'ntrà i sècoi XV e XVII gràsie a le atività comerciài che i sò citadì i 'ntratignìa con töta l'Europa (ma 'n particolàr coi Paés Bas e l'Itàlia). Pò a l'atività cültüràla e artìstica l'è intènsa e 'l sò personàgio piö cunusìt i'è stacc el pitùr Albrecht Dürer, el scultùr Peter Vischer e 'l cartògrafo Martin Behaim.
Dòpo che gh'è stat scuprìt l'Amèrica, Norimbèrga l'è restàda 'n pó taiàda fò de le nöe vìe comerciài e dòpo la Guèra dei Trent'àgn l'è cuminciàda 'na lènta decadènsa che la s'è fermàda apéna 'ndèl sècol XIX quan che g'ha cuminciàt a nàser e a sgrandìs fò la 'ndüstria dei zögàtoi.
Ai tép de la Germania Nazìsta, Norimbèrga la g'ha ìt en ruòlo 'mportànte come séde dei radùni pulìtich al Zeppelinwiese. L'è stat apò a'l pòst endóche gh'è stat emanàt le légi rasiài del 1935. A la fì de la Segónda Guèra Mondiàl, l'è stàda séde del tribünàl speciàl dei Aleàcc mitìt en pé per giüdicà i criminài de guèra nazìsti.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Antalya, Türchia, del 1997
- Atlanta, Stati Ünìcc, del 1998
- Charkiv, Ucraìna del 1990
- Cracòvia, Polònia del 1979[2]
- Gera, Germania del 1988
- Glasgow, Regn Ünìt del 1985
- Hadera, Israele del 1995
- Kavala, Grecia del 1998
- Nisa, Francia del 1954
- Praga, Repüblica Ceca del 1990
- San Carlos, Nicaragua del 1985
- Shenzhen, Cina del 1997
- Skopje, Macedònia del 1982
- Venésia, Itàlia del 1999
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamènc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)
- ↑ Gemeindeverzeichnis des Statistischen Bundesamts


text:
Daphne laureola
Daphne laureola, l'è 'na piànta de la spéce de la famìa botànica de le Thymelaeaceae.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
l'è 'na piànta sèmper-vérda che 'n prensépe de primaéra fà sö dei fiurilì vért-zaldì ragrüpàcc en racemi en corespondènsa de la sèa de le fòie. I fröcc i è de le bàche négre che vé madüre 'nvers la fì de l'istàt. Töt le parcc de la piànta i è vilinùze, suratöt la linfa che la fà nì sö dele piàghe sö la pèl apéna a tocàla.
D. laureola la pöl rià a 'na altèsa de 50 / 150 ghèi. La fùrma biològica l'è P caesp (faneròfita cespitùza). La scórsa l'è sitìla e de culùr gris-zaldì quan che l'è madüra, i ramezèi piö zùegn i è vércc.
Le fòie le se 'nserés söl gamp en maniéra alternàda e le fùrma de sòlet de le spirài spèse 'nvèrs la sìma del böt, ma le pöl apò a quarcià dei ram entréch. Le òie i è lanceolàde o obovade-lanceolade, dei 2 ai 13 ghèi de longhèsa e 1-3 ghèi de larghèsa. I è lìse, vérde scüre e löstre sö la fàcia 'nsìma, piö ciàre endèla fàcia de sóta.
Hábitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se la tróa de spès söi teré calcàrei, endèi mucc enfìna ai 1600 méter.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Daphne gnidium f. latifolia Cout.
- Daphne gnidium f. vulgaris Cout.
- Daphne gnidium var. maritima Rozeira
- Daphne paniculata Lam.


text:
Tardubiaa
Tardubiaa (nom ufizial in italian: Terdobbiate) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 499 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,5 km² e ona densità de popolaziun de 59 ab./km².
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Pavia. L'è tacaa ai cumün de Cassö (PV), Garbagna, Nibiula, Sussach, Torgän e Vispulaa.
Esempi del dialet de Tardubiaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Na volta gh'eva jün ch'al gh'eva dü fiö.
Al püssee giuvan agh fa un bel dì a sò padar: "Pà, ohi! Dim la mè parta che mì vöj spartìm", e 'l pà l'è bü da deghla.
Passa dü o trii dì e 'stu fiö l'è fai sü fagot, gh'ha dì bandì ai sö e l'è 'ndai fina 'n coi al mund, e lì a füria 'd giöch, plandasc e cioch l'è ristà bel e biut cumè 'n veram.
'Na volta ch'l'è stai plà cumè un män, gh'è gnü 'n sül pat una grän caristia 'nta cul pais, ad manera che l'ha cmansipià a santìss suta 'na grän sgajusa.
A s'è pö luà da jün ad cui part là, che t'am la parà föra 'nt i sò camp a fé al giniral di logg.
E lì 'l crapeva 'd la vòja 'd limpìss ad giandal cumè i sò purscè, parchè 'nsün agh an deva.
Alora, pansand ai sò cas, al dzeva: "Quanci suta mè pà i la sbatan fin ch'hin vòja, e 'nscambi mì son chì a fé dla fam!
Chì l'è vura 'd furnìll, adess ciapa sü, vaga da mè pà e 'gh diga: Oh pà, mì son fai tramenta mal 'ncrunta 'l cel e ai vost ögg ad vü;
Mì m'aumerta gnanca pü 'd jess vost fiö: tignim pür cumè jün di vost sarvitù".
Lü dunca l'è spià sü e l'è gnü da sò padar: l'eva 'ncón luntän a l'ha vüst, a n'ha santü cumpassión; l'ha ciapà sü la sbruncia, gh'ha trai i brasc al col e a l'ha basà sü.
Inura 'l fiö agh fa: "Oh, pà, quanta mal j'ho mai fai mì 'ncrunta 'l cel e ai vost ögg ad vü, mì m'aumerta gnanca pü nom ad vost fiö".
'Nscambi 'l padar al da urdan ai sarvitù: "Tirè fora la pü bela müda 'd pagn e vistìl sü, e mitigh un anee 'n digh e di scarp in pee;
e tirè fora 'l videe püssee grass, degh 'na massà 'ns la cassa di còran. Trincuma e stuma 'legar.
Parchè 'stu mè fiö chì l'eva mort a 'dess l'è arsüscità, l'eva pardü e l'è stai truvà".
Intarment al prüm l'eva andai lavré, e 'ntant ch'al gneva cà, quand l'è stai renta cà sua, al senta ch'as sona e 's bala.
Gh'ha sübat spià a jün di sarvitóir e gh'ha ciamà: "'Sa ch'l'è 'stu strépat?".
E lü al gh'ha dii: "Gh'è rivà sò fradee, e sò pà l'ha fai massé 'l pü bel videe ch'as gh'eva sü".
Ma lü l'è 'ndai in bestia, e l'è propi gnenta vurü 'ndé denta; ma 'l padar l'è gnü fora lü a preghél da 'ndé denta.
Ma lü 'n resposta gh'ha dii: "Väghi gnenta, pà? L'è tanc agn che mi i ruma al vost teri e mi 'v son sempar übidì, e vü m'hii mai dai gnanca 'n cravin par andé sté 'n poo alegar cum i mè camarada.
'Dess parchè 'stu vost fiö ch'l'è fai nät tüt al fai sò cum i baltroch, l'è rabatà cà, vü gh'hii massà 'l pü bel videe ch'i uman ingrassà".
E 'l pà l'ha 'rpià: "Car al mè fiö, ti ta sè sempar cum mi, e paräcc cul ch'l'è mè l'è incassì tò".
'Dess bsugneva fé festa e sté 'n poo alegrament, parchè tò fradee l'eva mort e 'dess mò 'nscambi l'è arsüscità, l'eva pardü e 'dess l'è stai truvà".
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878, pagg. 110-111)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tardubiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Spiez
Spiez a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 12475 abitant.
El cumün de Spiez al se tröva a una altitüden de 607 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Hilterfingen, Krattigen, Oberhofen am Thunersee, Reutigen, Sigriswil, Thun, Wimmis, Zwieselberg.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mudel:Wikitravel
- Official web page of the municipality Spiez
- SPIEZ LABORATORY, the Swiss NBC-defence institute
- Spiez: Map and Photos
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Teranöva di Pasrìn
Teranöva di Pasrìn (Terranova dei Passerini in Italian) l'è un cumün de 913 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) del center de la pruìncia de Lod.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Teranöva di Pasrìn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Casola in Lunigiana
Casola in Lunigiana (Càsula 'n dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 1.230 abitàncc, 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fivizzano, Giuncugnano (LU), Minucciano (LU).
Pòsti de 'nterès[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Céza de Santa Felicita
- Piéf dei Sancc Cornelio e Cipriano a Codiponte
- Piés de San Piéro de Offiano
- Céza de Santa Margherita de Regnano
- Céza de Sant'Andrea


text:
Batìsta
La batìsta l' è 'na tela dimòndi sutìla 'd lèin ch' l' è sèimper stèda apresèda 'd lung al tèimp per la só finèsa e delicatèsa.
La só stòria
In di tèimp antîg a s'éra sèimper tisû la fibra 'd lèin, mo mìa cun cla graṅ finèsa ch' i tesidôr i a'rèven catè in dal Cambrè francéś intór'n al Duśèint, fènd bàter piò vòlti el stòpi 'd lèin lasèdi sughèr prìma in 'dl' èra 'd agòst. La purèsa e sutilèsa 'dla fibra 'd lèin ch' a s' catèva in cla manéra nóva chè, la permitìva 'd tèser dal teli 'd batìsta dimòndi fîni e apresèdi anca fóra di cunfîn cambréś. Cul graṅ sucès che la batìsta la catèva arèint a la gìnta 'd fóra e anc' ai s'gnôr dal perìod, e la só dmànda in crèser anca da pèrt di furastér ed cal pèsi lavurèdi lè, i tesidôr i s' inśegnaràn ed tèsri anca fóra dal Cambrè, cùma in dalValensièn, a Duè, a San Quentèṅ e a Bapòme.
Fin che la moda l' a nn' gh'ìs cmandè diversamèint e anca l' introdusiòun masìva dal cutòun e la mecaniśasiòun industrièla di tlèr la n' diśmitìs un póc a la vòlta la tesidûra artigianèla 'dla batìsta, la só produsiòun la s éra dimòndi dimòndi ingrandìda, mo però durant l'Otsèint e dop anca cun la Prima Guèra mundièla, la tesidûra artigianèla 'dla batìsta in dal Cambréś la vgnarà diśmisa, e al dè d' incō s' a se dmànda cl' artìcul chè, al s' catarà tisû 'd fîbri 'd cutòun petnê e anca richî 'd soquànti fìbri 'd viscôśa e polièster per dèregh 'dal lìs.


text:
Madrid
Madrid a l'è la capital del Regn de la Spagna e de la Cumünità Utonuma de Madrid.
A l'è anca la prima cità spagnöla per pupulaziun, cun 3.099.834 abitant (2003).
Cuntegnüü
Munüment püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Palaz Real (Palacio Real de Madrid)
- Templo de Debod
- Catedral de l'Almudena
- Gesa de San Francisco el Grande
- Gesa de San Jerónimo el Real
- Fuente de Cibeles
- Fuente de Neptuno
- Puerta de Alcalá
- Puerta de Toledo
- Fábrica de Tabacos
- El Pardo
- Teatro Real
- Banco de España
- Pont de Toledo
- Pont de Segovia
Musee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Musee del Prado
- Musee Thyssen-Bornemisza
- Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía (cunt el quader "Guernica" del Pablo Picasso)
Edücaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Madrid a gh'hinn 6 üniversità.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Alberto Ruiz-Gallardón.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Madrid l'è gemelaa cun:


text:
Sarezére
Sarezére (nòm uficiàl en Italià: Ceresara) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 682 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 37,8 km² e 'na densità de 71 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalòlt, Castèl, Gasòlt, Gùit, Gidisöl, Médule, Piübega e Ròdegh.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Sarezére l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nibiàn
Nibiàn (nòm uficiàl en italià: Nibbiano; en emilià: Nibiàn o Nibièn) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 2 218 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 44,0 km² e 'na densità de 50 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Borgonovo Val Tidone, Caminata, Canevino (PV), Golferenzo (PV), Pecorara, Pianello Val Tidone, Ruino (PV), Santa Maria della Versa (PV), Volpara (PV), Zavattarello (PV), Ziano Piacentino.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Nibiàn l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
69
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se süceden quater imperadur ruman: Galba, Utun, Viteli e Vespasian.
- 22 12 - Roma (Italia): cun la mort de l'Auli Viteli, el Vespasian el deventa imperadur ruman dopu che -l'istess an- el Tiberi Alessander, prefett d'Egit, el pruclamass a Alessandria.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 22 12 - Roma (Italia): Auli Viteli, imperadur ruman, mort sassinaa a Roma dal general Prim.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Amu Darja
L'Amu Darja (Tagiich: AMyдapë, Amudarjo; Persiàn: آمودریا, Âmudaryâ; Üsbeech: Amudaryo) l'è un fiümm de l'Asia de mèzz, lünch 2.400 km e cunt un basin de 530.000 km².
I sò surgeent a inn in dii muntàgn del Pamir, in teritòri tagìch a 6.000 meter de quota; al curr in direzziun òvest per i sò primm 900 km, marcaant prima ul cunfìn Afghanistan - Tagikistan, pöö quèll tra Afghanistan e Uzbekistan e infinn quèll tra Afghanistan e Türkmenistan. Dopu al gira invèr nurdovest e al va definitivameent deent in Türkmenistan, traversaant ul desèrt del Karakum per olter 1.500 km fin a che al finìss in del Lach de Aral.
L'Amu Darja al porta l'acqua ca la riva da i muntàgn del Pamir, indué i precipitazziun a pödenn vèss süperiuur a 1.000 mm a l'ann; l'evapurazziun l'è forta però in dii desèrt c'al traversa, e minga tüta chèst'acqua la riva a la fìn del fiümm in del Lach d'Aral.
In pagameent, ul fiümm l'è staa duperaa in dii ann passaa dai Suvietich (insema al sò cumpagn Syr Darja) cumé funt de aqua per irigà i caamp de cutun c'ann pientaa gju in mèzz al desèrt; a inn nà innanz inscì taant che adèss ul vulümm d'acqua c'al riva a l'Aral l'è diminüii almèn d'una desèna de vöölt. Cumè risültaa, ul lach de Aral l'è dree a murì, in vünn dii püssee disastruus interveent de l'omm in sü l'ambieent natüraal in dela stòria.
L'Amu Darja l'era cugnussüü anca in de l'antichitaa classica, cunt ul nòmm de Oxus.
Per savènn un pu püssee a prupòsitt del disaster eculogich de l'Aral, varda chì


text:
Elena Dement'eva
L’Elena Vjačeslavovna Dement'eva (Mósca, 15 'd Utóbar dal 1981, ciamàda in Rus EлeHa BячecлaBoBHa ДeMeHTbeBa, [jɪˈlʲenə dʲɪˈmʲentʲjɪvə]) l'è stada na tenìsta rusa prufesiunìsta da 'l Agóst dal 1998 a 'l Utóbar dal 2010. L'è stada la nùmar tri dal mónd al 6 'd Avrìl dal 2009. In dla sò caréra la s è misa in bisàca quìndas migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca. Adès la s è stablìda a Mòntcàrul.
L'è élta 180 cm e la péśa 64 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
Caréra
In dla sò caréra l'à vins dū mdaj a gl'ulimpìadi par la Rùsia, una 'd argìnt a Sydney in dal 2000 (2-6 4-6 da l'americàna Venus Williams) e una 'd òr a Pechîn (3-6 7-5 6-3 a cl'atra rusa, la Dinara Safina).
L'à śugâ dū finàli dal Gran Slam a 'l Roland Garros e a gl'US Open in dal 2004 ma la i à pardùdi tuti. I sò tìtui WTA in singulàr i èṅ quìndas (3 WTA Premier Mandatory) e siē qvéi in dópi.


text:
Biulugìa
La biulugía (dal greech BιoλoYίa, faa de Bίoς, bìos = "vida" e λόYoς, lògos = stüdi, descuurs") a l'è ul stüdi scentífich de la vida; la stüdia i caraterístich físich e de cumpurtameent dii urganiism, i maneer de classificài, la sò urígin e i maneer ca g'ann de viff insèma. La biulugía, uviameent, la g'à un gròss muntún de bròch e bruchètt, a segúnda del caamp de stüdi e del livèll de scara ca sa varda.
Dunca, ga pödenn vèss tanti difereent livèj:
- i scaar dii mulécul a inn de cumpeténza de la biulugía muleculaar, la biuchímica e la genética muleculaar;
- ul livèll celülaar a l'è stüdiaa da la citulugía e la biulugía celülaar;
- ul livèll mülticelülaar al vègn stüdiaa da la fisiulugía, l'anatumía e l'istulugía;
- ul livèll de l'urganiism de par lü l'è ul caamp de la biulugía del desvilüpp;
- a la scara dii pupulazziun, a g'inn la genética dii pupulazziun e l' etulugía (cumpurtameent); g'è anca una bròca, la sistemàtica, ca la varda la divisiun dii urganiism (ca síenn viff upüür gemò estiint) in difereent spéci, la stòria di 'sti spéci e i relazziun tra de luur;
- l'eculugía la stüdia i ecusisteem, saría a dí i relazziun tra i urganiism e ul sò ambieent;
- la g'è pöö un'óltra bròca de la biulugía, cunsideràda dumè da un quaj vünn, ca ga dísenn esubiulugía: l'è però vöja de cuntegnüü, vist ca la sa òcupa de la vida föra de la Tèra, e dunca l'è dumè una specülazziun a livèll quasi filusòfich.


text:
Meda
Meda (in del dialet lucal: Mede, parnunziaa ['meːdɛ]) l'è un cumün de la Provincia de Munza e Brianza con 23 493 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 8,3 km² e ona densità de 2 830 ab./km².
L'è tacaa ai comün de Lentaa, Cabiaa (CO), Seregn, Barlassina, Seves.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Meda l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cumedia de l'art
La cumedia de l'art l'è un mod de fà teàtor nassüd ind al XVI sécul in quela che l'era la Repüblica de Venessia.
I sò rapresentassion i erun miga basade sü test scrit, ma sü canuvacc ciamadi anca scenari. I prim spetàcul i erun fai a l'apert e i erun ambientad ind una scenugrafìa faia de un qual uget. Le cumpagnìe i eur cumposte da des persune: vot om e dù done. Föra da l'Italia l'era cunussüda cume "Cumedia italiana".
L'agetìu "de l'art", che'l stà par "mesté", d'i volt el pudeva anca es diferent: "Cumedia a l'impruvis", "Cumedia a brass" o "Cumedia de'i Zanni".
I persunag püssè famus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Arlechin, 1671
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-

seg_langs: lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn lmo_Latn unk hat_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Enôṅ
Enôṅ (Enone in italiàn, Oιvώvn in gréc), in dla mitulugìa gréca, l' è na ninfa, fiōla dal dio-fiùm Cebréin e l' abitèva in sìma al mòunt Ida in 'dla Tròade. L' ìva imparê l' èrt ed guarìr i malàṅ cun al pianti dal dio Apòl, che 'csè al l' ìva premièda per la só verginitê 'd i prìm tèimp.
In cal mèinter, al prìnsip truiàṅ Pàride, ch'l éra stê śluntanê fin da cìc da la só règia p'r el predisiòun funèsti in sìm' a quèl ch' a sarèv sucès in dal futûr, da putèin e pò da śóven al chèrsìva lè in dla stèsa muntàgna ed lē, fend al pastōr. I dū i dvainten muróś, e piò terdi lē la muciarà anca 'n fiōl da lò, al Corit, mo però el lōr dū strèdi i s déven divìder presti, perchè la sort dal Pàride l' al purtarà dimòndi luntàṅ da lē. L' Enôṅ la gh' armàgn mêl da la pìga ch' i tóś'n i lavór quand al Pàride al vól partìr p'r andèr a catèr l' Élena, mo subìt la n' gh' al dà mìa a vèder e ansi la gh' śibìs al só aiùt da guaridōra p'r al futûr, se lò al gh' ìs avû un quèlc malàṅ gròs.
Quand piò terd però, al Pàride al gh' avrà dabòun biśògn 'd al só aiùt per guarìr na frìda gròsa, l' Enôṅ, tròp arlièda ség, l' a nn' al vrà mia jutèr e quand pò lē la gnarà a savér che lò 'l è apèina mort, p'r al dispiaśér 'd ann avér-el mìa jutê, la s masarà a só volta da la disperasiòun.


text:
Chímica teorica
La chimica teorica l'è el broch de la chimica fisica che'l dupra la fisica per spiegà i fenomen chimich. In 'sti agn chì, la chimica teorica l'è suratütt chimica quantistica, che l'è l'aplicassiun de la mecanica quantistica in dij prublema de la chimica.
La chimica teorica la se pö fà in trì tocch:
- stüdi de la strütüra eletronica;
- stüdi de dinamica muleculara;
- mecanica statistica.
Alter arej de ricerca a hinn l'aplicassiun de la matematica (per esempi la tupulugia), e quest broch chì a l'è anca ciamaa chimica matematica.
'Sta roba chì a l'è minga chimica cumpütasiunala, che l'è l'aplicasiun de la chimica teorica segunt schema de aprusimasiun 'me Hartree-Fock, teuria de la densità funsiunala, metud semi-empirich.
A gh'hinn anca chimich teorich che dupren la mecanica statistica per truà un ligamm intra i fenomen micruscopich del munt quantistich e i prupietà del bulk d'un sistema.


text:
Alfabet Funetich Internaziunal
L'alfabet funetich internaziunal (IPA, International Phonetic Alphabet) a l'è un alfabet funetich che'l dupren i lenguista per rapresentà in manera ciara, acürada e univuga la cumpleta varietà di sun (funema o insema de funema) che l'aparaa vucal de l'om al pö fà. A l'è furmaa d'una nutaziun normalizada per la rapresentaziun funetiga di lenguv. La püssee part di sò simbul vegnen de l'alfabet latin, in minüscula o majüscula, o en deriven, per adiziun d'element, rödaziun o inversiun. Alter simbul vegnen de l'alfabet grech, armunizaa cun l'alfabet latin, e alter a hinn minga relaziunaa cunt alter alfabet.
L'IPA l'ha desvilüpaa funeticista ingles e frances sota l'auspizi de l'Assuciaziun Funetica Internaziunala, creada a París in del 1886. L'alfabet l'ha pöö avüü un bel poo de revisiun in de la sua storia.


text:
Fenegrò
Fenegrò (inscì anca in Italian; in del dialett local l'è parnonziaa con la o sarrada, Fenegró) l'è on comun de la Provincia de Comm. La sò popolazion l'è de 3 174 abitant (dato del Dicember 2013[1]), che viven sora ona süperfis de 5,4 km² per ona densità de 588 ab./km².
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Fenegrò l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
San Vincenz e Grenadin
San Vincenz e Grenadin (Saint Vincent and the Grenadines in ingles) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Kingstown.
El gh'ha una süperfiss de 389 km² e una pupulaziun de pressapoch 110.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Vincenz e Grenadin a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1979, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Vincenz e Grenadin a l'è un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è el Ralph Gonsalves (del 2001).


text:
Lumbard ucidental
El lumbard ucidental (o insübrich) l'è vöna di du variant principal de la lengua lumbarda. L'è parlaa int i zonn de Milan, Com, Lecch, Pavia, Vares, Lod, Nuara, Verbania, in Brianza, in Valtelena e in Svizra (in Tisin e in part di Grisun). Gh'hinn anca di part nord de l'Emilia ch'i pudrissen vess cunsideraa insübrich, ma per adess l'esista mia 'na classificazion precisa. A quel pruposit chì, giamò del 1853 el Biondelli el faseva nutà che el piasentin el gh'aveva tüt dü i vucal türbaa del lumbard (la /ø/ e la /y/), roba che la sücedeva mia int la püssee part di parlad emilian. A la fin però el Biondelli el classificava el piasentin cume emilian (pütost che lumbard) de passag.
Cuntegnüü
- 1 L'Urtugrafia
- 2 Gramatiga
- 2.1 Articuj
- 2.2 Prunom persunaj suget
- 2.3 Prunom persunaj cumplement debul (clitich)
- 2.4 Nom
- 2.5 Nümer e quantificadur
- 2.6 Verb
- 2.6.1 Verb Vess
- 2.6.2 Verb (A)vègh/vèch, Avè
- 3 Funulugia
- 4 Un paragun cunt i alter lenguf cisalpin
- 5 Dialet del Lumbard ucidental
L'Urtugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I möd de scriv in lumbard ucidental a hin sustanzialment dü: vün che 'l trà ispiraziun de l'urtugrafia leteraria milanesa (cumpagna de quela piemuntesa e ligüra) e un alter che 'l pò vess ciamaa de ispiraziun tisinesa (che l'è quel in del qual l'è scrit quel articul chì). Del prim hin carateristigh i grafema /oeu/ e /u/, a la francesa, menter del segund inveci i grafema /ö/ e /ü/, a la tudesca. La magiur part di urtugrafii l'è basada sura vün di dü mudei. Un'altra pruposta de urtugrafia la saria quela del lenguista Geoffrey Hull, in del cuntest de una lengua padanesa che la picaria dent tüt i lenguv gal-italigh e returumanigh.
Gramatiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Articuj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. In certi cuntest la vucal de l'articul definii la pö drucà, o diventà 'na schwa, in quej cas chì l'articul el pö vess scrivüü cun l'apostrofi (pres. 'l/'r)
Prunom persunaj suget[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (vialtar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
2. Int i püssee tant variant del lumbard ucidental, gh'è na distinzion fra vialter/violter e vü: i prim i henn i prunom plural nurmal, mentr'inveci el second l'è la version che la se dröva per rivolgess a 'na persona per la qual se gh'ha rispet, e donca l'è plüral dumà gramaticalment, perchè in efeti la se riferiss a 'na persona singula (in certi dialet el "vü" l'è diventaa arcaich, e quela fünzion chì l'è passaa al "lü").
Prunom persunaj cumplement debul (clitich)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (es. ma, ta, e.i.v.). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int i question, el clitich el pö spustass dop del verb:
1. lü el dis -> 'sa disel?
2. lee la dis -> 'sa disla?
Int la tabela de sura, la part tra parentes l'è la furma post-verbala.
In certi variant insübrich, quel spustament chì l'è ubligatori, mentr'inveci in alter variant (suratüt variant del Milanes) questa strütura l'è 'dree perdess, e donca (1) e (2) i diventen (3) e (4):
3. 'se'l dis?
4. 'se la dis?
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nümer e quantificadur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L Lumbard ucidental 'l marca la diferenza intra mas'c e femena fin al nümer tri:
I alter nümer i gh'hann dumà una versión (La "e" atonega la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet, e 'l nümer el pö vess scrivüü anca cun la "a" (quatar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa. Quij cas chì i henn ripurtaa chì suta cun la vucala etimulogica).
4) quater/quatru
5) cinch/sinch/cinqu/cenchi
6) ses/sesi
7) set/seti
8) vot/votu
9) növ/nöi
10) des/desi
11) vündes
12) düdes/dodas
13) tredes
14) quatordes
15) quindes
16) sedes
17) dersett
18) desdott
19) desnöv
20) vint/vent
30) trenta
40) quaranta
50) cinquanta
60) sessanta
70) setanta
80) (v)utanta
90) nuvanta
100) cent
1000) mila/mill
Verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb Vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Möd Indicatif, Temp Present[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Passaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Imperfet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevat staa/staio 'me lur i eran/evan staa/stai). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
La v in de l'imperfett l'è cunsiderada arcaica in di variant püssee inuvativ (per esempi quela de Milan).
Möd Indicatif, Temp Trapasaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevato 'me lur i eran/evan). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür anteriur(?)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Infinit, Gerundi e Participi Pasat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb (A)vègh/vèch, Avè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Möd Indicatif, Present[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Passaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Imperfet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int l'indicativ imperfet, el verb avè(gh) el gh'ha anca una version püssee cürta, che l'è el risültaa d'una cuntrazion funulogica (cumpagna de quej di ausiliar ingles):
Möd Indicatif, Trapassaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür anteriur(?)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Funulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunsunant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. L'africaa /ts/ l'esista dumà int i variant insübrich del nord, a partì dal brianzö fin al ticines.
2. La fricativa /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont (pres. el nuares).
3. La fricativa /ʒ/ la gh'è dumà int una quaj varianta centrala (principalment int el milanes) e suratüt int i parol ch'i riven diretament dal frances. Cumpagn de la /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont.
4. La palatal /ʎ/ l'esista dumà int una quaj varianta aplina, suratüt quej che j'hinn inflüenzaa dal Rumanc (presempi el pus'ciavin).
Vucal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lumbard insübirch el gh'ha 8 vucal cumün e dü principalment dialetal: /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /o/, /ɔ/, /ø/, /u/, /y/, /ʌ/, rapresentaa da i segn chì suta:
- a, e, i, o, ö, u, ü, ä (grafia ünificada)
- a, e, i, ò, oeu/eu, ó/ou, u, ä (grafii classich: classega milanesa, Ortografia classega ocidental).
La /o/ e la /ʌ/ j'henn principalment dialetal, perchè la prima l'esista no int el milanes, mentr'inveci la seconda l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan.
1. Quela vucal chì l'è cumpagna de la "terza vucal piemuntesa", e l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan. Quand che l'è marcaa int l'urtugrafia, l'è scrivüü "ä".
Furtizion e lenizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i püssee variant de l'insübrich a trövum el prucediment de furtizion cunsunantica in pusizion final, un prucediment che l'è fess ativ anca int i lengu germanich. El risültaa de 'sta furtizion cunsunantica l'è che i fricativ e i plusiv debul i perden la vus quand che i henn in fin de parola:
- [nøva] -> [nøf]
- [verda] -> [vert]
Quel prucediment chì l'è no ativ int i parlad de cunfin, cume presempi el paves e quej variant insübrich parlaa int i zone suta l'aministrazion del Piemont. Gh'è pö da dì che anca int i zon püssee central, el nivell de furtizion l'è no inguaa per tüt, e gh'è di variazion sia a nivell dialetal che adritüra tra 'na persona e l'altra (e quindi a nivell idiuletal). Presempi, certa gent la fa distinzion fra [nøf] (l'agetiv) e [nøv] (el nümer), mentr'inveci alter i gh'han semper la version cun la furtizion, e quindi i disen [nøf] in tüt dü i cas.
Variazion dialetal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se l'insübrich el gh'ha tanti variant a seconda di pais e di cità indè che l'è parlaa (e denter i cità el gh'ha di diferenz da 'na cantunada a l'altra), l'Insübria linguistica la se pö divid in tre zon dialetal principal: el nord (ch'el parta da la Brianza e el va a finì in Tisin), macro-Milan (ch'el cumprenda Milan cità e i sit int el sud de la pruincia), e ovest-e-bassa (che la cumprenda i zon del nuares e quej de l'Ümlena, e la va a finì o a Pavia o a Piasenza, a seconda d'indè che se decida de tirà el cunfin linguistich tra lumbard e emilian). A l'interen de quej tre zon chì i parlad i mustren di cambiament de parnonzia e anca lessical che a volt i cambien da un paisin a l'alter, però quest el cambia no el fat che quela tripartizion chì l'è pussibil, e anca d'una certa impurtanza.
Funulugicament, l'isugloss püssee ciar l'è quel de la distinzion fra "o" e "u" in pusizion tonica pre-nasala. Se a partum da la zona ovest-e-bassa, a pudum nutà che la sequenza "ùN" (l'acent l'indica che la vucal l'è tonica e la N l'è 'na manera per ciapà denter sia la [n] che la [ŋ]) l'esista no. Se se mövum int el macro-milanes, a vedum che la roba l'è a l'incuntrari, perchè la sequenza "ùN" l'è fess druaa, e l'è l' "òN" che l'esista mia. Se pö a vam sü int la zona nord, a trövum sia vün che l'alter. La tabela chì suta la fa un quaj esempi:
Un paragun cunt i alter lenguf cisalpin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet del Lumbard ucidental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialet milanes
- Dialet brianzö
- Dialet cumasch
- Dialet ludesan
- Dialet tisines
- Dialet paves-vugheres
- Dialet valtulines
- Dialet nuvares
- Dialet varesot
- Dialet büstoch
Vidè incasì: Koiné ticinesa


text:
Pärma
Artìcol in dialètt pramsân
Pärma l'è n c'mòn äd 187.214 abitant, capoluôg d'la provênsa 'd Pärma. Antiga capitäla dal Ducät ed Pärma e Piasensa (1545 - 1859), dal 2003 l'è seda dl'Autoritä Europea par la Sicuresa Alimentära (EFSA) e dal 1956 del Magistré pr'al Po, al dì d'incò Agensia Interegionäla pr'al fium Po (AIPO).
Geografiä[modifica | mudéfica la surzéia]
Situäda in Emélia, tra î Apenén e la Pianura Padana, la citè l'è dvisa in du dal torent Pärma, afluent dal Po che, apen'na primma d'enträr in'tal cör dàl centör storic, ricéva ì aquî dal afluent Bagansa. Al torent Pärma l'è un cors d'aqua con un regim mutevole, c'l alterna di pin'ni tumultuosî d'la stagiön invernäla a desolädî sèchî estivî. Al inizî d'l '800 al stés lēt dal torent al gnèva ristrèt dentör altî mùr, al lungopärma apônt, cal consegnön a la citè un profil continuo e molt artistic.
Artéccol in dialètt mudnés
Pèrma l'è una zitê ed 182.800 cristiân, capolôgh ed la pruvèinza ed Pèrma
Geografìa[modifica | mudéfica la surzéia]
Tajèda in dû d'al turèint c'al g'ha l'istèss námm d'la zitê, Pèrma l'a-s càta in Emélia tra la Pianura Padana e i Appennèin.
Artéccol in dialatt bulgnais
Pèrma l'é 'na zitè ed 177.069 abitant, capitèl d' la pruvénzia d'Pèrma.
Geugrafî[modifica | mudéfica la surzéia]
Taiè in du dal turänt ch'l à al stèss nomm d'la zitè, Pèrma l'é in Emégglia stra la Basa Padèna e i Apenén.
Artìcol in dialët piasintëin
Pärma l'é un cumoin ad 175.789 abitant, capitäla d' la pruvincia d' Pärma
Geugrafìa[modifica | mudéfica la surzéia]
Taiä in dü dal turëint ca 'l g'ha 'l stes num d' la citä, Pärma l'é in Emilia tra la Pianüra Padana e i Appennini.
Artécol in dialèt arzân
Pèrma ( Parma in italiân) l'é un cmûn ed 175.789 abitânt, cèinter principêl ed la pruvîncia ed Pèrma. Antîga capitêla dal Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa (1545 - 1859), dal 2003 l' é al pôst ed l'Autoritê Europea per la Sicurèsa Alimentêra (EFSA) e dal 1956 del Magistrêt pr'al Po, al dé d'incō Agenséia Interegionêla pr'al fióm Po (AIPO).
Geograféia[modifica | mudéfica la surzéia]
Situêda in Emélia-Rumâgna, tra j Apenèin e la Pianûra Padâna, la sitê l'é divîsa in dû dal torèint Pèrma, ch’al va dêr int al Po che, apèina préma d'entrêr int al cōr dal cèinter stôric, al ricêv al j âcvi dal Bagansa. Al turèint Pèrma l'é un cōrs d'acva cun un regém variâbil, ch’ al pâsa dal furèinti pîni ed la stagiòun invernêla a fiâchi sèchi estîvi. A l’ inési ed l’ '800 al ‘stès lèt dal torèint al gnîva ristrèt dèinter êlti mûri, al lòungopèrma apûnt, che dân a la sitê un profîl cuntènov e dimòndi artéstich.
Artìcol in dialètt frarés
Parma l'è na zità italiana dl'Emilia. La stà sla Via Emilia, la g'à 175.789 abitant e la fà pruìnza. La sò pruìnza la g'à ad sòra un pezz ad Pianura Padana infin al Po e ad sòta l'Apenin Emiliàn. La's tròva in tal punt d'incontar ad dò turént, al Baganza, ch'al và a finir in tal Parma. Quest chì al pasa in mezz a la zità e l'è n'afluént dal Po. Parma la iéra la capitala dal Ducàt ad Parma e Piasénza (1545-1859). Dal 2003 a'g stà la Sede dl'Autorità Europea par la Sicureza Alimentar (EFSA) e dal 1956 dal Magistrat par'l Po, ch'al dì d'incò al's ciama "Agenzia Interegionale pr'al Fium Po".
Geografia[modifica | mudéfica la surzéia]
Albarèin • Bàrdi • Bedònia • Barsäi • Bóri • Al Burgh • Busé • Calistàn • Coléc • Colórni • Cumpiàn • Cornìj • Flén • Fidénsa• Funtanlé• Fontvìv • Fornöv • Langhiràn • Lesgnàn • Medsàn • Mzàn• Mónc • Montcrüghel • Neviàn • Nozèi • Palanzàn • Pärma • Pelegré • Pulésen • Rocabiànca• Sèla• Säls• Sansgònt • Sèsa • Solgnàn • Suràgna • Sòrbol • Trénz • Tisàn • Tòrnol • Torìl • Traversédol • Tricasèl • Valmùsla • Varàn • Värz • Zibèl


text:
Guns N' Roses
I Guns N' Roses (Al pistòli e al Róśi) i èṅ un grup hard rock americàṅ, fundâ a Los Angeles in dal 1985. Al lōr stîl muśicàl, la lōr manéra ad cumpurtàr-as da arvèrs e i tant cuncèrt sèmpar pîṅ fat in tut al mónd i i aṅ cuciâ sù in sla scalaróla dal sucès a cavàl di an Utànta e Nuànta, anc in dal nòstar paéś.
A partìr da 'l 1993, al grup 'l à cgnusû di brut mumènt par via di scas fra 'l cantànt Axl Rose e chi àtar cumpunènt di Guns, mandâ via tut òṅ a drē a c'l àtar par dar vita a na banda persunàla purtàda avànti da 'l sōl Axl.
I Guns N' Roses i aṅ vindû quàśi sènt migliòṅ ad disc in tut al mónd e i èṅ stâ mis a 'l 92śum pòst di sènt artìsta più braṿ fata par Rolling Stone. Al 14 'd Avrìl dal 2012 al grup 'l è stâ sarnî par finìr in dla Rock and Roll Hall of Fame.
Biugrafìa
Gl'Inìsi
Al grup al tōś vita in dal Mars dal 1985 miténd insém di mémbar di Hollywood Rose (al cantànt rós ad cavìi Axl Rose e al chitarìsta Izzy Stradlin) e di L.A. Guns (al chitarìsta Tracii Guns, al basìsta Ole Beich e al baterìsta Rob Gardner). Al nóm stés al n è àtar che la fuśiòṅ di nóm di grup uriginàri. I sinc i s śibìsan pò par la prima vòlta al 26 ad Mars dal 1985.
Pôc tèmp dòpa Ole al lasa al pòsta a Duff McKagan ch'al fà al sò debùt da drē a 'l quàtar còrdi 'l 11 'd Avrìl ad c'l an lè, sunànd a 'l "Radio City" 'd Anaheim (Califòrgna). Anc Tracii Guns al s in và (par mét'r incóra insém gl’L.A. Guns) e al grup al tōś acsè Slash, scutmâj ad Saul Hudson ch'al vōl dir Siléf. Chi lò al daśgnìva da i London e da i Black Sheep ma 'l iva anc bèla sunâ cun i Hollywood Rose insém a Rose e Stradlin. Soquànt méś dòp anc Gardner al fà al valìś e al grup al cata acsè in Steven Adler (nâ Michael Coletti e cun al scutmâj ad popcorn) al baterìsta ch'al mét a pòst al ròbi, cun na furmasiòṅ finalmènt fisa e prónta a catàr sù al sucès, fra i prim a sunàr al sleaze metal.
Mis sóta cuntràt da Tom Zutaut dla Geffen Recors, in dal Maǵ dal 1986 i faṅ gnir fóra in 10.000 còpi 'l EP Live ?!*@ Like a Suicide par l'etichéta UZI Suicide, cun dèntar quàtar braṅ: Reckless Life, Nice Boys, Move to the City e la cover di Aerosmith Mama Kin. Al disc al pâr un cuncèrt dal viṿ ma a n è briśa acsè parchè 'l è stâ rigistrâ in studi e al pùblic 'l è stâ śuntâ in un secónd mumènt.
Appetite for Destruction e al sucès (1987-1988)
Finalmènt al 21 ad Luj dal 1987 a véd la luś al prim àlbum dal grup, Appetite for Destruction (Apetìt par la distrusiòṅ), òṅ di più vindû dla stòria dal rock dûr cun i sò 35 migliòṅ ad còpi in dal mónd (18 in di sōi Stat Unî) e al quàrt disc ad debùt ad sèmpar in fat ad vénditi. La rivìsta Rolling Stones al 'l à mis a 'l 61śum pòst di sinc-sènt disc più bèi dla stòria.
I sìngui tirâ fóra da 'l disc i èṅ tri, tut di sucès da top ten in dal sò paéś: la rabìda Welcome to the Jungle (ch'la dascór 'd un campagnōl ch'al riva in sità e al cata la giùngla a dita 'd un barbòṅ), la dólsa Sweet Child O' Mine (a s pōl dar la canta più cgnusùda dal grup cun Slash ch'al vèra al braṅ cun òṅ di riff più famóś dla stòria dal rock) e Paradise City, ch'la partìs piàṅ e pò la s dà a la samàna. Soquànt braṅ i rìvan diretamènt da i grup ch'i gh'éran prima di Guns cuma Anything Goes di Hollywood Rose, Think About You purtàda da Izzy o la It's So Easy scrita da Duff McKagan insém a West Arkeen prima ad śuntàr-as a chi àtar.
I tèst dal disc i èṅ dimóndi crûd (i dascóran dal sès, dla viulénsa e dla dròga, batśànd in pîṅ al spìrit dal Rock'n'Roll) ma incóra da piò l'éra la prima cupertìna dal disc, un quàdar ad Robert Williams (ch'al n iva però minga ciapâ di bèsi p'r al sò lavōr) ch'al figuràva un móstar vulànt ch'al difénd na ragasōla ch'l iva pardû i sèns da 'n robót ch'al gh vliva far-ag viulénsa.
Dòp la prima stampàda ad 500.000 còpi andàdi a ruba, la cupertìna però la càmbia e la dróa a 'l sò pòst un tatuàǵ 'd Axl ch'al figuràva na cróś su sfónd négar cun insìma i sinc tésć di cumpunènt dal grup.
Al n éra briśa un segrét che i mémbar dal grup i s fsìsan in alóra un muć ad stupefacènt a róta 'd còl, tant che durànt un tour in Inghiltèra i i ciamàvan Lines N' Noses (Pisti e Naś) e i giurnài i dgìvan ad lōr: «I èṅ adiritùra pèś di Beastie Boys!». In cal mèntar i Guns i s faṅ i òs sunànd da spala a di grup quài Aerosmith e Rolling Stones par pò tacàr un tour da par lōr. In dal 1988 i sònan a 'l Monsters of Rock a Donington Park insém a gl'Iron Maiden e a i Kiss. Par soquànti dati al baterìsta di Cinderella, Fred Coury, al tōś al pòst ad Steven Adler ch'al s éra śbragâ na maṅ mulànd di cruc durànt na casuterìa insém a i sò cumpàgn a 'l Hyatt Regency Hotel ad Chicago.
GN'R Lies (1988-1990)
Dasfrutànd al mumènt bòṅ, al 30 ad Nuvémbar dal 1988 la Geffen Records la fà gnir fóra G N'R Lies (Al buśìi di G N'R), un disc ch'al gh'iva dèntar i quàtar braṅ ad Live ?!*@ Like a Suicide e àtar quàtar braṅ in na versiòṅ acùstica. A s trata ad You're Crazy, bèla vgnû fóra in na ciàv hard rock in Appetite For Destruction, 'd Used to Love Her (cun un tèst catìṿ in di cunfrónt ad cal dóni parchè al riturnèl al dgiva «A gh vliva bèṅ dabòṅ ma a gh'ò abû da cupàr-la, a sòṅ stâ custrét a saplìr-la sóta dū mèt'r ad tèra ma quàla lè la và adrē incóra», fagénd acsè incasàr gl'L7 ch'i aṅ pò arbaltâ al dascōrs su chi masć in dla sò cover Used to Love Him), dal sìngul Patience e dla canta finàla One In A Million. Ch'la trasa lè la dascurìva in na manéra cruda d'l impàt patî da 'n baghét ad la pruvìnsa dl'Indiàna (Axl) ch'al rivàva a Los Angeles ma l'è stàda batśàda rasìsta in di cunfrònt di négar e di fnòć, tant che i Guns i ìvan tòlt la deciśiòṅ da n sunàr-la briśa da 'l viṿ.
In tut al manéri, i "arvèrs" Guns, cun tut i sò stravìsi, i n fàvan pròpria minga dascórar bèṅ ad lōr, tant che la Geffen, par dir-'n una, l'è stada custréta a tiràr gl'uréci a Slash e Duff parchè, drugâ pódag, i ìvan uféś pēś al pùblic durànt i American Music Awards dal 1990. Ma anc Axl 'l éra incasâ négar. Durànt un cuncèrt dal 1989 a 'l Los Angeles Coliseum al cantànt 'l iva dit che quàl lè al sarés stâ 'l ùltim cuncèrt di Guns N' Roses parchè a tròp di mémbar dal grup a gh piaśìva balàr cun Mr. Brownstone (da 'l tìtul dna canta 'd Appetite For Destruction ch'la dascurìva dla dròga). Steven, Slash e Izzy i decìdan acsè ad far-as curàr.
Cumpunènt
Quéi 'd adès
- Axl Rose - vóś • piàṅ (1985-incō)
- Dizzy Reed - tastéri (1990-incō)
- Chris Pittman - tastéri (1998-incō)
- Richard Fortus - chitàra (2002-incō)
- Ron Thal - chitàra (2006-incō)
- DJ Ashba - chitàra (2009-incō)
- Tommy Stinson - bas (1998-incō)
- Frank Ferrer - baterìa (2006-incō)
Quéi vèć
- Tracii Guns - chitàra (1985)
- Slash - chitàra (1985-1996)
- Izzy Stradlin - chitàra (1985-1991)
- Gilby Clarke - chitàra (1991-1994)
- Paul Tobias - chitàra (1994-2002)
- Buckethead - chitàra (2000-2004)
- Robin Finck - chitàra (1996-1999 e 2000-2008)
- Ole Beich - bas (1985)
- Duff McKagan - bas (1985-1997)
- Rob Gardner - baterìa (1985)
- Steven Adler - baterìa (1985-1990)
- Matt Sorum - baterìa (1990-1997)
- Josh Freese - baterìa (1997-1999)
- Bryan Mantia - baterìa (2000-2006)
Discugrafìa
Àlbum
- 1987 - Appetite for Destruction
- 1988 - GN'R Lies
- 1991 - Use Your Illusion I
- 1991 - Use Your Illusion II
- 1993 - The Spaghetti Incident?
- 2008 - Chinese Democracy
Dal Viṿ
- 1999 - Live Era 87-93
Racòlti
- 2004 - Greatest Hits
EP
- 1986 - Live ?!*@ Like a Suicide
Vìddeo
Videoclip
- 1987 - It's So Easy
- 1987 - Welcome to the Jungle
- 1988 - Sweet Child O' Mine
- 1989 - Paradise City
- 1989 - Patience
- 1991 - You Could Be Mine
- 1991 - Don't Cry
- 1991 - Live and Let Die
- 1992 - November Rain
- 1992 - Knockin' on Heaven's Door
- 1992 - Yesterdays
- 1992 - The Garden
- 1993 - Dead Horse
- 1993 - Bad Apples
- 1993 - Garden of Eden
- 1994 - Estranged
- 1994 - Since I Don't Have You
DVD
- 1998 - Welcome to the Videos
- 1999 - Use Your Illusion I
- 1999 - Use Your Illusion II
Culegamènt estéran
- (EN) Al sò sit uficiàl
- (EN) La lista di sò cuncèrt
- (EN) Al vìddeo ad Welcome to the Jungle in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Paradise City in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Sweet Child O'Mine in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad It's So Easy in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Patience in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad You could be mine in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Garden Of Eden in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The Garden in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Dead Horse in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad November Rain in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Live And Let Die in sal Youtube


text:
Carlo Magn
Carlo Magn (en latì: Carolus Magnus; en todèsch: Karl der Grosse; en fransés: Charlemagne) (Herstal (?), 2 de bril del 742, 747 o 748 – Aquisgràna, 28 de zenér del 814), l'è stat rè dei Franchi del 768 'nfìna a che le mórt, rè dei Longobàrcc (764–814) e Imperadùr del Imperium Romanum Sacrum (800–814). El scötöm de "Magn" (en latì Magnus el vol dì "grant") el gh'è stat dat del sò biògrafo Eginardo, che g'ha dat tìtol a la sò òpera "Vita et gestae Caroli Magni".
Fiöl del rè Pipino 'l Breve e de Bertrada de Laon, el g'ha ciapàt el pòst de sò pàder e 'l g'ha regnàt ensèma a sò fredèl Carloman. Aisebé che le relasiù 'ntra i du fredèi le s'ìa deteriuràde, la mórt de Carloman la g'ha schiàt che s•ciopès 'na guèra 'ntra i du.
Carlo 'l g'ha renforsàt le relasiù de amicìsia che sò pàder el gh'ìa mantignìt col Papa e l'è deentàt el sò protetùr dòpo ìga batìt i Longobardi 'n Italia. El g'ha combatìt cùtra i musulmàni che minaciàa la penìzola Ibérica e 'l g'ha tentàt de 'mpadrunìs del teretóre ma 'l g'ha duzìt lasà pèrder e retiràs, e 'ntàt che i se ritiràa, la retroguàrdia del sò ezèrcit l'è stàda anientàda dei Basch endèla Batàglia de Roncisvalle.[1]
Dòpo de 'na 'na campàgna militàr che g'he düràt divèrsi agn l'è riàt a sotamèter i Sàsoni, e 'l i ha ubligàcc a convertìs al Cristianézem e a integràs endèl sò regn.
El g'ha espandìt i regn dei Franchi 'nfìna a fai deentà 'n Impér, endèl qual gh'è stat incorporàt 'na gran part de l' Europa Ucidentala e Centrala. El g'ha cunquistàt el Regn de Italia e l'è stat encurunàt Imperator Augustus del papa Leóne III el dé de Nedàl del 800 a Roma, gràsie a la pusibilità ufrìda de la depuzisiù de Costantì VI e che isé 'l tròno imperiàl l'ìa cunsideràt mìa asegnàt perché al momènt ocupàt de 'na fómna, Irene. Chèsti facc i g'ha fat enversà la cort imperiàla de Bezànse, che la s'è refüdàda de reconóser el sò tìtol. Gh'è nit fò 'na guèra che a la fì la g'ha ubligàt l'imperdùr de Oriènt Mighél I Rangabé a reconóser Carlo Magn come emperadùr (però mìa emperadùr dei Romàni).
El perìot del sò régn l'è asociàt a 'na ripréza de la cültüra e de le arcc latìne favurìde e veicolàde del Imper carolìngio, guidàt de la Céza Catòlica, che l'è stat giü dei fondamèncc de 'n identità europèa 'n cümü. Per mès de le sò cunquìste e de le sò rifùrme intèrne, Carlo Magn el g'ha mitìt zó le bàzi de chèla che la sarès deentàda l'Europa Ucidentàla endèl Medioévo. Al dé d'encö l'è mìa apéna cunsideràt come 'l fondadùr de le monarchìe franséza e todèsca, che i la ciàma col nòm de Carlo I, ma apò come el pàder de l'Europa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Andre Maurois, Stória de Francia, p. 36.


text:
Windisch
Windisch a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 6 598 abitant e una süperfiss de 4,91 km², e al se tröva a una altitüden de 357 meter sura al livel del mar.
El cumün de Windisch a l'è tacaa ai cumün de Birmenstorf, Brugg, Gebenstorf, Hausen e Mülligen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Windisch l'è colocàda indel sit del camp militar de Vindonissa. In del an 1064 el cumün l'è menziunaa col nom de Vinse.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Windisch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Windisch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Viân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Viân (Viano in italiân) l'é un cmûn ed 3.017 abitânt ind la pruvîncia ed Rèz l'é tra matèina e mezdé e a cîrca 22 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Indice
L'êrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Dimòndi interesânt, dal pûnt ed vésta stôrich e architetônich, în i tânt cèinter dal teritôri e i pôst dōve in més, zibésen lêrghi vidûdi dal culèin l'é d'atōrna. Da vèder in particulêr, al cà a tòra tiredi só ind i secòl XV, XVI e XVII. Ind la burghêda ed Sân Pôl, atâch al municépi, a gh'é la pió interesânt: l'é la pió antîga, al só intêren a gh'é 'na presiōṣa pitûra a frèsch dal Quatersèint. Al d'ed dèinter ed la canônica ed la cēṣa ed Castèl Quersōla 's pōlen vèder soquânti pitûri a frèsch cunsiderêdi ed Lelio Orsi: a Sân Zvân ed Quersôla mèrita vèder la cēsa parochiêla ( la pió réca, artesticamèint, dal teritôri), dal 1600 e l'uratôri ed Sân Sîro dal 1672. An mânchen mìa di ângol ed belèsi naturêli, che vân dal mûnt Dûr, 'na séma êlta ch' la sègna al cunfîn cun i cmûn ed Caṣîna e Vsân, a la vâl dal Treṣnêr; mó l'é la zôna dal Quersolèiṣ la pió interesânta da sté pûnt ed vésta. Da citêr la zôna vèirda ed Cà dal Vèint, al distèiṣi ed câmp, puntegêdi ed quêrsi secolêri, a Chêsla ed Qeursōla, e la zôna ed Cortvèdla d'Argnân in dōve gh'é, da sècol, 'na sêrsa arîv puntuêl di turésta.
La vésta[modifica | mudéfica la surzéia]
La vésta l'é còla ed la culèina, cun côsti a mèza pendèinsa e cun 'na sucèsiòun ed crinêl e vâli. La pêrt spiâna l'é pôch ed pió dal 10% ed tóta la zôna, 'n'êter 10%, l'é ocupê da trèin cun pôca pendèinsa, al rèst 80% da trèin cun mèza e fôrta pendèinsa. Sibèin còst la magiōr pêrta dal trèin l'é cultivêda a végna, semnê, prê, pâscol; al rèst l'é a bôsch o in sêlda. La pêrt buschîva dal teritôri l'é pió che êter da tàj, druvê per l' algnâtich; i bôsch naturêl în ind al zôni difècili da rivêregh e fôrta pendèinsa. Al piânti preṣèinti în pió che êter cun foj lêrghi, cun soquânt gèner ed pîn. A's câten dû gèner ed bôsch:
1) bôsch cun piânti che pretènden mèzi quntitê d'âcva, carateréstich di trèin profònd, ind la pêrta a mezanôt, dóv' a's câten al Sèr, la Rorèla, al Rōr, e l' Asêr. Ind i trèin pió òmid e sasōṣ a crès ânca al Mâj e al Carpanèin.
2) bôsch cun piânti che pretènden pôchi quantitê d'âcva, carateréstich di trèin sèch, ind la pêrta a mezdé, dôv' a's câten la Rurèla, la Znèstra e Znèiver.
La Rurèla in avtûn l'é l'ûltma piânta a pêrder al fujâm, la 's vèd gnîr fōra da i bôsch plê, cun al só móc ed foj culōr maròun. I castâgn a gh'în quêṣi pió. Quî armêṣ în j avâns e quî piantê a l'inési dal sècol pasê a fîn ed magnêr. Al catagnēt bandunê al tènd arculêr a favōr dal quersêt. L'é preṣèint un gèner dal pôst armêṣa da l'ûltem peréiod giasê: al Pîn Salvâdegh, cun la carateréstica scôrsa rusésa, preṣèint insém al mûnt Dûr, al mûnt Mèṣol, al mûnt Pilâster e dal Cavasòun, che rapreṣèinten i bôsch pió grôs e pió meridionêl de ste gèner, in Itâlia. Da segnalêr ânca la pinêra dal Cà dal Vèint (ed proprietê privêda). Ind i bôsch o da per lōr soquânti quêrsi dimòndi grôsi: da numinêr còla ch'lé insém a la strêda tra Cà Bertâch e Chêṣla. Dal crinêl dal mûnt Pilâster e dal mûnt Mèṣol a vîn fôra 'na surzéja d'âcva minerêla e òna d'âcva sulfurōṣa che vînen mési insèm ind la funtâna dal Pilâster, insém a la strêda tra Argnân e Sân Zvân, préma ed l'incrōṣ per Sân Pêder.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
I sègn ed la preṣèinsa ed l'òm în testimuniê dal catêdi int al teritôri comunêl e pió preciṣamèint ind la zôna d'Argnân ed soquânt rèst che s'arfân a préma ed la stôria (cîrca 1.000/1.200 p.C.): al terimêri dal Castèt, prubabilmèint pôst ed pôpol ed préma ed la stôria (Légor e Ómber) e pió têrdi ed colôni Etróschi e Gâli. Al tânti êter catêdi în tgûdi dacât in 'n' êla dal Muṣèo Cévich ed Rèz. Mó sōl in etê barbârica al teritôri ed Viân al vîn fôra a livèl ed documèint stôrich in relasiòun cun i prucès ed coloniṣasiòun ed la culèina e 'd la muntâgna inviê dal popolasiòun ed la pianûr in sêrca ed pôst sicûr dal scuriasêdi. Èpor la zôna dal teritôri ed Viân ch 'a s' gh'à pió nutèsi stôrichi l'é al Quersolèiṣ. A la fîn ed l'otêv sècol al Vèschev ed Rèz al fà tirêr só al castèl cme ricôver pruviṣôri dal tânti scuriasêdi barbârichi ed ch' j ân (Ungherèiṣ, Gâl, e Tedèsch) pó dvintê pôst dal vèschev in istê, l'é numinê in dimòndi documèint tgnû dacât ind j archévi stôrich arzân. Dal castèl, incô, a gh'armâgn pôch rèst di mûr ed cînta. Ânch al teritôri vianèiṣ, cme la magiōr pêrta ed l'Apenèin arzân, l'é stê, ind al peréiod centrêl dal medioēv, sóta a l'avtoritê ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa e l'é andê a drê al sôrti polètichi dal teritôri arzân. Int al XIII sècol al Vèschev ed Rèz l'invistés dal fèdev ed Quersôla la putèinta faméja di Fogliani ch' al tînen fîn a la fîn dal XVI sècol, insém a Viân, che, bèlo parôchia dal XII sècol, da sté mumèint al dvèinta circoscrisiòun civîla. Al castèl ed Viân, secònd l'Artioli 'na lâpida ch' la deṣvîn dal Castèl la prôva la só costrusiòun a pôch dôp al 1370, al dvèinta al nōv e al pió impurtânt cèinter aministratîv dal teritôri. A gh'êra ânca la cēṣa ed Sân Salvadôr, prubabilmèint la gh'êra bèlo int al 1187, l'é ruvinêda int al 1582. Int al 1426 Viân al 's mèt sòta a j Estèins, mó int al 1433 insèm al castèl e Piagna la vîn armésa a i Fogliani dal Marchèiṣ Nicolò III, l'armâgn a i Fogliani fîn al 1589, in cl' època la rôca la 's presèinta in catîvi cundisiòun e in pêrt in ruvîna. Int al 1596 a vîn dê al fèdev al cûnt Pompeo Aldrovandi ed Bològna e l'é armêṣ a quî cue în gnû dôp, j Aldrovandi Marescotti, fîn a la scanṣlêda di fèdev. Int al 1793 a vîn segnalê 'na ruvîna ed la murâia. Dôp un peréiod 'd abandòun l'é stê restarvê ind j ân '70 dal proprietâri 'd alōra. La tòr ed guêrdia dal Castèl l'é ed proprietê comunêla. Viân al dvèinta cmûn cun decrêt dal minéster ed j intêren al 27 dicèmber 1859. Prém séndech l'é stê Antonio Ferrarini. Préma ed l'indipendèinsa dimòndi frasiòun fêve pêrta di cmûn de Scandiân e Carpnèida.
La cēṣa ed Sân Zvân ed Quersôla.[modifica | mudéfica la surzéia]
La cēṣa l'é dedichêda a Sân Zvân Batésta. Al stâbil al gh'à 'na comûna facêda a capâna, al purtêl a 'd êrch a tôt sèst l'é cuntgnû in 'na curnîṣ a spéch, d'ed sōver a s' arvés 'na fnèstra sagmêda, un pô sfuṣlêda. Al teritôri parochiêl ed Sân Zvân l'êra divîṣ, a l'inési ed la véta religiōṣa, in dû cèinter che fêven riferimèint al cēṣi ed Sân Michēl e Sân Sîro Ind la piâna dal prê a l'inési a gh'êra 'na capèla dedichêda a Sân Zvân ed proprietê ed la râsa di Giberti. La capèla, cun l'andêr dal tèimp, la vîn sèimper pió despès druvêda pr'al celebrasiòun religiōṣi e la vîn atresêda e miliorêda a dân ed la cēṣa ed Sân Sîro. Ind al catêr, in sagrestèia, i léber ed cēṣa, al Vèschev Marchesani, al la cunsîdra ed fât parochiêla. L'é vêrs la metê dal XVII sècol che a sucêd al radichêl cambiamèint da uratôri a cēṣa. Un giudési artéstich dal tèimp l'arcôrda: "Internamente la chiesa è in stile barocco, ma di tale eleganza da ricreare l'occhio e da essere collocata fra le più belle del circondario. ... Esternamente non ha nulla di ornamentale; solo una coronazione, un po' viva inizialmente ma già attenuata dal tempo che la trapunta nell'ambiente stagionale del campagnolo..". Vêrs la metê dal XVIII sècol la cēṣa la vîn butêda zò da di suldê. Ind al 1888 la cēṣa la vîn arpurtêda a l'antîgh spiandōr e int al 1894 a vîn inavgurê al cuncêrt ed quâter campâni.
Véla La Capâna[modifica | mudéfica la surzéia]
Soquânt fabrichêt în stê tirê só e arnuvê, dal baròun Franchetti, un eṣèimp d'architetûra "Liberty" cun carateréstichi guarnidûri in fèr. Interesânt l'é al lêregh stâbil residensiêl carateriṣê da un tèg a dō âchev cun muradûra ricôrs sfalsê ed prêda e côt, cun muntê inséma, quêṣi in culmégna, un mutîv ed fiōr in fèr batû.
Cà Bertâch[modifica | mudéfica la surzéia]
La frasiòun l'é stêda fundêda da la faméja Bertacchi, quând l'é scapêda da Mòdna ind al tèimp ed la pèsta dal XVII sècol. La faméja la tirê só un palâs cun dipendèinsi che, dôp èser turnêda a Mòdna, l'é armêṣa per dimòndi tèimp un pôst ed viligiatûra familiêra. J ûltem erêdi de sté râm in sparî ind al XIX sècol e în stê suplî in 'na capèla butêda pó zò per fêr pasêr la strêda pruvincêla.
Argnân[modifica | mudéfica la surzéia]
Argnân, cme parôchia, la s'arfà la préma metê dal XII sècol: la cunsacrasiòun ed la cēṣa, dedichêda a Sân Prôsper, la pré èser sucèsa in al 1151. A mansèina ed la strêda póblica, préma ed rivêr a la cēṣa dal d d'incô, un pilastrèin o maestê cun 'na figûra sâcra al sègna, a i pē dal mûnt Danèiṣ, in dōve gh'êra l'antîga cēṣa d' Argnân. Int al 1830 in 'na vîṣita, Cattani, al câta un uratôri dedichê a Sân Senastiân. La véla l'êra sòta al fèdev ed Quersôla e al gh'é andê a drê int al vicèndi. A la metê dal XVII sècol l'é stê dê al marchèiṣ padvân Benedetto Luigi Selvatico. Argân, l'à lighê al só vicèndi al vèli aṣvèin ed Sân Svân ed Quersôla, Sân Pêder e Chêṣla.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Francesco Milani - Viano e il Querciolese nella storia. - Castelnovo nè monti : Tip. Casoli, 1971
- Pietro Neviani - Viano : cronaca ieri e oggi - Reggio Emilia : AGE grafica editoriale, 1978.
- Viano, il Querciolese : storia, ambiente, urbanistica, giovane imprenditoria / a cura del Comune di Viano con Comitato promotore imprenditori vianesi ; in collaborazione con Provincia di Reggio Emilia, Comunita montana dell'Appennino Reggiano, Archivio di Stato di Reggio Emilia. - Viano : Comune, 1998.
- Lisabetta Serra - Storie di Viano; con una postilla di Paolo Lagazzi - Faenza : Mobydick, 1999
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Auboranges
Auboranges a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.91 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 260 abitant.
El cumün de Auboranges al se tröva a una altitüden de 650 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ecublens, Essertes (VD), Ferlens (VD), Oron-la-Ville (VD), Rue, Servion (VD), Vuibroye (VD).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Auboranges in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.