text:
Hans Peter Michel - fin ussa il topcandidat da la PLD
- Glindesdi, 16.3.2015, 17:30
La Partida liberaldemocratica dal Grischun ha preschentà sias glistas per il cumbat electoral.
La glista liberala vegn timunada da l'anteriur president dal Cussegl grond, Hans Peter Michel. Lura succeda la suppleanta Karin Niderberger avant Urs Cadruvi, il secretari general da la Lia Rumantscha. Sin posiziun 4 è la deputada Vera Stiffler e sco ultim il deputà Maurizio Michael.
Glista «economia»
A la testa da la segunda glista, la glista «economia» è la deputada Angela Casanova avant il deputà Michael Pfäffli. Terz è il deputà Christian Kasper avant la giurista Raphaela Holliger da la PLD giuvna. Sco ultim è nominà il deputà Rudolf Kunz.
La terza glista vegn nominada pli tard da la PLD dals giuvens.
Plinavant ha la PLD grischuna nominà il Cusseglier dals chantuns d’enfin uss, Martin Schmid.
Mintga Rumantsch a Berna è in gudogn
Il secretari general da la Lia Rumantscha, Urs Cadruvi, candidescha per la Partida liberaldemocratica per in sez en il Cussegl naziunal. Da crair da vegnir elegì quest october fiss in’illusiun sco quai che Urs Cadruvi ha ditg ad RTR. Tut tenor tge resultat ch’el fetschia, pudess el dentant schon s’imaginar da vulair ir a Berna. Pertge mintga vusch supplementara che la Rumantschia haja a Berna saja ina gudogn.
La radunanza da nominaziun dals candidats per il Cussegl naziunal è ils 7 da matg a Cuira.
RR novitads 18:00


c: text/html

text:
6ª partida campionat rit. - Olang
In dumënia ai 27 de aurì él gnü sughé la sesta partida de campionat de 3a categoria por la scuadra da La Val. L'aversar é in chësta dumënia stè le Olang, che à fat jì i sogadûs da La Val a mans ötes a ćiasa. Le Olang dominëia sön sò ćiamp davagnan por 2 a 0.
Do la semifinala de Copa Provinzia da in mercui, daulache le Ritten é jü demez dal ćiamp da La Val cun la devënta de 2 a 0, mëss la scuadra de Floriani subì le medemo resultat sön le ćiamp da Olang. La prestaziun dla scuadra ne é nia stada assà buna sciöche atres partides, ince magari deache les 4 partides sugades tles ultimes döes edmes se à fat sintì tles giames di sogadûs.
Passun ala partida, bele da mët man é le Olang che fej n gran druch cun de beles aziuns y n bel jüch. I sogadûs da La Val é fracià massa zeruch y insciö pò i aversars atira concuisté le pal y sughé. Freddy mëss bel dô püć menüć abandonè le ciamp a gauja de na strata, chësc vëgn sostituì cun Felix N. La Val röia ma püć iadi sö dan porta aversara, un n iade cun Emanuel D., che ciafa le pal sön na pêrt dl'area, al é bun da se ôsc y cun na bela trata sfiorëiel le palo lunch de porta. Sepl K., indô tra i pali fej ince na gran parada, sön na trata dal ciantun abina n atacant le pal de cé y chësc vëgn devié dal portier.
La conzentraziun fala cotan y i pröms caranta menüć ne é la scuadra da La Val nia buna a se sblochè. Apëna che i sogadûs ciafa indô n pü de grinta é l'arbiter che sciüra le pröm tëmp.
I sogadûs pò jì a recuperè energies dô n burt pröm tëmp, le resultat resta sön le 0 a 0.
A Emanuel D. ne ti vara nia cîs bun y mëss insciö gnì sostituì, te ćiamp röia spo Adrian M. che süga bel dant. A mët man dl secundo tëmp ciafa i sogadûs da La Val plö coraje y é bugn de alzè la scuadra, por n mumënt é le Olang che mëss se dëfenn. Sön na trata dal limit dl'area é Micky che abina le palo lunch, chësta trata vëgn deviada dal portier, Felix röia ciamò sön le pal mo la trata cuntra porta röia de püch dlungia ia.
Püch dô é spo le Olang che sun aprofitëia, i sogadûs da La Val é fora de posiziun y insciö é l'atacant che ti sciampa ala defenjiun. N defensur pro dal tignì sö mo le contrast ti costa la chêrta cöcena por avëi gaujè le fal sciöche ultimo uomo. Ince sce la bela trata al limit dl'area vëgn deviada da Sepl K., röia l'aversar lassura, chësc pâssa amez daulache sò cumpagn pò apogè le pal te porta. I sogadûs ne arbâsa nia le cé y pro de atachè le plö che ara và, ruvan ince ciamò cun na pala de cé de Adrian cuntra porta, gnüda rebatüda sura fora. Le defensur desgord y le vantaje di aversars ó ince dì rischié val y porchël é ince le Olang che prô da ataché la profondité. Sön le secundo gol esi in trëi cuntra un che ataca la porta, le defensur ne é nia bun dai tignì sö y la trata dlungia le palo ite ne é nia jüda da tignì sö por Sepl. A püć menüć dala fin ti à chësc gol taié les giames ala scuadra.
Ti atri menüć dla partida ne éle nia gran ocajiuns da trames pêrts. La partida se stlüj jö sön le 2 a 0.
Na batosta por la scuadra da La Val che resta insciö al secundo post dla tlassifica cun 40 punć.
La proscima partida de campionat é in dumënia ai 4 de aurì dales 16:00 sön le ćiamp a La Val cuntra le Gais. Le proscimo mercui ai 7 de mà él le ritorno dla semifinala de Copa sön le program. Sughé vëgnel dales 20:00 sön le ćiamp dl Ritten.
Formaziun titolara: Sepl Kantioler, Egon Frenes, Alex Alton, Paolo Vallazza, Werner Sottara, Alex Elzenbaumer, Stefan Sottara, Freddy Sottara, Micky Frenes, Marco Rossini y Emanuel Dorigo.
Alenadù: Floriani Claudio
Sostituziuns:
Felix Nagler vëgn ite imped Freddy Sottara (10^ menüt)
Adrian Miribung vëgn ite imped Emanuel Dorigo (45^ menüt)
Martin Ploner vëgn ite imped Egon Frenes (45^ menüt)
Max Nagler vëgn ite imped Marco Rossini (70^ menüt)
Por odëi i resultać dles atres scuadres daulache al süga sogadûsc da La Val drüca RESULTAĆ

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aktuelle Position
Societads affiliadas
La SSR sa participescha a quatter societads cun passa 50 pertschient. Las societads affiliadas èn:
- Technology and Production Center Switzerland AG (TPC)
- SWISS TXT AG
- Telvetia SA
- Mxlab AG
Cun excepziun da la TPC SA èn tut questas societads responsablas per activitads che na stattan betg directamain en connex cun la producziun da programs da radio e televisiun u cun l’ulteriura purschida publicistica.
I sa tracta da societads betg quotadas. Ellas vegnan manadas da la substituziun da la SSR en ils cussegls d’administraziun respectivs. Ils delegads vegnan fixads da la direcziun generala da la SSR. Il president dal cussegl d’administraziun da la societad affiliada duai esser commember da la direcziun da la SSR. Il manader da fatschenta da la TPC SA sa participescha a medem temp cun vusch consultativa a las sedutas da la direcziun dal Schweizer Radio und Fernsehen (SRF).
Ulteriuras infurmaziuns
Technology and Production Center Switzerland AG


text:
Gustav Mahler (1860-1911)
- Dumengia, 25.1.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 25.1.2015, 19:00, RTR
«Ich bin der Welt abhanden gekommen» en sasez è quai il cuntegn essenzial dal sentiment da vita da Gustav Mahler. Adina ha el cumponì ovras cun il tema da cumià ed adia, dal senn da la vita damur e da mort. Dentant gist tras quella tristezza e melanconia sentins sia immensa amur per la vita. Nus tadlain parts da la 5avla Sinfonia e chanzuns da Gustav Mahler, tranter auter la famusa retscha da chanzuns «Rückert-Lieder» cun il bariton Thomas Hampson.
Redacziun: Rosvita Barenius-Scherrer


text:
Panera a Luven è sin pirir
- Actualisà Mardi, 12.9.2017, 18:35
La pli auta planta da la Svizra sut Luven ha tuttenina cumenzà a pirir. Ils motivs n'èn betg enconuschents.
Questa primavaira han ins constatà sisum il spitg che la Panera setga. Actualmain è in terz da la planta vegliurd grisch e la roma perda las guglias. Tenor il president communal Aurelio Casanova ha l'uffizi forestal da la vischnanca da Glion l'intent da pinar la Panera. E quai anc en il decurs da quest atun. Motivs da segirtad e ristga sforzan probabel da prender quella mesira radicala. Per ils da Luven è quai ina trista sperdita. Ils 29 da december 2015 avevan els anc fatg ina festa per lur «Panera».
-
1 Bunura: La Panera è sin murir 3:02 min
da Actualitad dals 12.09.2017
-
2 Bunura: Las bellas regurdientschas en connex cun la Panera 2:46 min
da Actualitad dals 12.09.2017
Planta giganta
L'onn 1915 aveva pader Karl Hager descrit per l'emprima giada questa planta. Lura aveva la planta ina autezza da 33 meters, 100 onns pli tard , il 2015 ha il vegliurd da 250 onns cuntanschì ina autezza da 48 meters, quai è circa uschè aut sco ina tur baselgia. Ma la planta n’è betg mo auta, ella è era grossa e ferma. Per embratschar la planta dovr’ins almain sis persunas che dattan il maun ina a l’autra.
Ed oz - curt avant da stuair pinar la Panera - ha questa planta giganta in'autezza da 52 meters ed in diameter da 5.63 meters.
Ord l'archiv RTR: Cuntrasts dals 07.09.2014
Gigants - tschintg bostgs monumentals en il Grischun
RR actualitad 17:00


text:
Grezia vul finalmain terminar la cunvegna da taglia cun la Svizra
- Sonda, 21.3.2015, 18:30
Dus mais suenter che Alexis Tsipras è daventà il nov primminister da la Grezia vul el terminar la cunvegna da taglia pendenta cun la Svizra.
Il secretari da stadi Jacques da Watteville è l'autra emna ad Athen per discurs, quai ha confermà il Departament da finanzas federal. La Grezia che sa chatta anc adina en ina crisa da finanzas massiva spera da survegnir autas entradas ord la cunvegna cun ina taglia d'indemnisaziun cun la Svizra. Cun questa cunvegna vegnissan daners nairs grecs suttamess a la taglia e legalisads.
RR novitads 20:00


text:
Ubertino Posculo
Ubertino (Obertino) Posculo (de Posculis, Posculus, Pusculus) (circa 1430 - 7 de maj 1508) l'è stait un umanista bressan.
I so opere plœ famose i è ol poema Constantinopolis e l'orazion De laudibus Brixiae.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Ubertino, fiœl de Maffeo, l'è nassid de probabel a Bressa, terra de la so famea (qe la g'hera i so orijin a Bagnœl). I prim agn l'è stait in citaa, indove l'ha vest l'assede guidad dal comandant visconteo Nicolò Picinino indel 1438. Qé l'ha inziad i studi de gramatica e retorica, forse sota Gabriele da Cuncurèss o Nicola Botano (qe i ha portad i studi umanistici a Bressa dopo l'anession a la Republica de Venezia. Quand l'era anc'mò un s-ciet l'è indait a Ferrara per completar i studi indela scœla de Guarino Verones, indove l'ha imparad ol grec.
Indel 1452 l'è partid per Costantinopoli, per studiar mei ol grec coi lezion de Jovann Arjiropulo, indel Xenon. L'ann dopo l'è spetador de la toma de la citaa, e l'è fait prijonier dai turqi, e per un ann l'è stait un sqiav. Indel 1454, l'ha trausid in latin la Danielis prophetae visio. A la fin l'è stait liberad, o col pagament de un riscat coi solds donads da la citaa de Bressa al so pader, o per la mediazion de un mercant fiorentin (Mainardo Ubaldini) col pagament de Batista Gritti.
Dopo un viaj pien de desventure (l'è stait anc caturad da i pirati, qi l'ha portad a Rodi) l'è rivad a Roma indel 1454-55, e dopo tri agn l'è turnad a Bressa, indove l'ha finid de scriver ol Costantinopolis e, plœ tarde, l'ha componid l'orazion per la so citaa.
A Bressa l'ha dervid una scœla de gramatica con l'insegnament de la lengua greca. Al s'è sposad e l'ha havud tri s-ciets. Anc se l'è mìa deventad un patrizio, l'è stait un member del Consiglio di Docento de l'Ospedal Major fina a la so mort indel 1508.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegaments de fora[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- De laudibus Brixiae indel sit de l'Ateneo di Brescia.


text:
Duvrà damain electricitad
- Gievgia, 16.4.2015, 14:18
En Svizra è il consum d'electricitad sa reducì marcantamain l'onn passà. La raschun è tenor l'uffizi federal per energia l'aura. Grazia a l'enviern miaivel saja vegnì stgaudà damain.
Cumpareglià cun l'onn avant saja il consum sa reducì per passa 3% sin radund 57 milliardas uras kilowatt. Surtut dal schaner enfin il mars saja vegnì duvrà damain electricitad.
Entant ch'il consum è sa reducì è la producziun da l'energia ... creschida l'onn passà per 2% sin prest 70 milliardas uras kilowatt.
RR novitads 15.00


text:
Sco finiziun dall'emprema etappa dalla catscha aulta 2011 ha la secziun da catschadurs Vallatscha fatg catscha communabla la dumengia, dils 11 da settember.
Sco usitau essen serimnai allas 06:00 uras, uonn per l'emprema gada sil Cuntera en la sala nova. Suenter in cafè ed in strubiau (Gipfeli) ein lu buca meins che sis gruppas cun mintgamai 4 catschadurs vegnidas tratgas ord la capiala. Ils capos dallas gruppas han fatg plan da catscha ed allas siat eran gia tuts catschadurs sin via en lur territori.
Tochen miezdi eisi vegniu catschau caglias e stau a posta. La buanveglia ei stada gronda, denton il succes ei staus mudests. Nies cau da material il Paulin ha sittau in giattel muntaniala, ni in blau sco nus schein. Cordiala gratulaziun.
Il gentar han il Giochen ed il Felix Venzin cun famiglias preparau enta Acla. Suenter igl apperitiv eisi vegniu surviu in buontad furtem parlèr. Tut che ha magliau da bien gust ferton ch'ei era secapescha aunc da raquintar ina massa dil curriu e passau dall'jamna vargada. Era il dessert ha buca muncau tier il cafè ed il grappin.
In cordial engraziament als organisaturs per la buna tschavera.
In engraziel fetg era a tuts catschadurs ed allas duas catschaduras che han priu part ed aschia contribuiu lur part vid la cuminonza dalla secziun.
actualisau: 18-01-2018/pap
Uffeci da catscha e pesca Kt. GR


text:
Windisch
Windisch a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 6 598 abitant e una süperfiss de 4,91 km², e al se tröva a una altitüden de 357 meter sura al livel del mar.
El cumün de Windisch a l'è tacaa ai cumün de Birmenstorf, Brugg, Gebenstorf, Hausen e Mülligen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Windisch l'è colocàda indel sit del camp militar de Vindonissa. In del an 1064 el cumün l'è menziunaa col nom de Vinse.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Windisch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Windisch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
L Comun General
L Consei general del Comun general de Fascia l'é l'orghen de maor raprejentanza de la comunanza e l'é metù adum da la Procuradora e da etres 30 membres.
L Consei di ombolc l'é metù adum dai 7 Ombolc di Comuns de Fascia e l'é ret da la Procuradora.
L Consei de procura l'é metù adum da la Procuradora del Comun general, che la lo chiama ite e la lo rec, e da etres componenc nominé da la Procuradora, per no più che sie persones, che les pel vegnir cernudes ence al de fora del Consei general.
L Comun general de Fascia, pervedù da l'art. 19 de la lege de reforma istituzionèla, l'é stat metù sù a na vida ofizièla co la L.P. n. 1 dai 10 de firé dai 2010 che l'à aproà ence sie statut.
Servijes e Ofizies
L Comun General fèsc a saer
Siede envié a la prejentazion del liber scrit per fascian "La aventures de Pinocchio".
Met vèrda
Arees Tematiches
Sezion aposta olache te pes troèr duta la neves en cont del servije per la assistenza sozièla che ge vegn sport a duc i sentadins che stèsc sul tegnir de la comunanza, per ge fèr front ai besegnes sozio-assistenzièi che pel aer la jent te sia vita, vegnan a esser n pont de referiment per duc i besegnes.


text:
Circul Pulaar
Ul circul pulaar l'è ul paralel c'al marca ul cunfìn tra i pòost in dela Tèra indué ul Suu al tramunta (u al luva sü) semper e quii ca g'ann almèn un dì ca ul Suu al tramunta no (u al luva minga sü); püsséé precisameent, al Circul Pulaar Artich ul Suu al resta semper de suravìa al'Urizuunt dumé al d' del'sulstizzi d'estaa, al 21 de gjügn. Ala stèssa manera, al dì del sulstizzi d'invernu (21 de diçember) ul Suu al luva minga sü. Uviameent, in del'Emisferu süüt al süceet ul cuntràri.
I circul pulaar a inn metüü ala latitüdin de 67° 33', ca la curespuunt ala diferenza tra 90° e 23° 27' (ca l'è l'inclinazziun del'ass dela Tèra).


text:
Oreste Galin-a a nass al Mango ai 24 ëd gené dël 1898. Apress la guèra, andova a combat ant j’ane 1918/’19, dël ’23 a l’é professor dë scòla a la Regin-a Elen-a ‘d Turin. Soa prima cujìa poética a l’é dël 1929 (Freidolin-e), ma l’arvelassion a vnirà con Canta, Pero dël 1936. Antan dël 1927 a l’é un dij fondador dij Brandé, ansema a Pinin Pacòt e Vigin Fiochet. Acusà d’esse antifassista, dël 1930 a chita la scòla pùblica për le scòle privà ‘d Borbané e peui d’Aron-a. Mandà torna al front, apress l’8 dë stèmber dël ’43 a torna al Mango a pé për colaboré co’l moviment partisan. Dël ’44 a l’é përzoné a Canéj e a Ast e, pen-a surtì, a argionz torna ij partisan. Dal 1946 a l’é professor ëd létere a Aron-a, andova ch’a ven présside dal ’57 al ‘68. Galin-a, ch’a l’é stàit ëdcò autor ëd teatro e tradutor ëd Vergili e Tibullus an piemontèis, a ven a manché a Aron-a ai 15 d’otóber dël 1985.
Dël 2013 la sità d’Alba a l’ha antitolaje na stra. Avend conossù Beppe Fenoglio e avendje dedicaje chèich vers, ancheuj soa figura a arziga d’esse strumentalisà da la retòrica, e soa contribussion motoben amportanta a la càusa dla lenga piemontèisa d’esse stërmà o minimisà.
* * *
[…] Soa vos ëd poeta a l’é sicurament un-a dle pì bele, grande e originaj ëd tuta la stòria leteraria piemontèisa. Gropà a Pinin Pacòt da na profonda e longa amicissia, nà ai temp ëd l’academia militar prima dla prima guèra mondial, a l’era stàit con Pacòt e Alfredo Formica (Vigin Fiochèt) ël fondator ëd la Prima Serie d’«Ij Brandé» – Arvista ‘d Poesìa Piemontèisa, ant ël 1927.
Grassie a cola smens sëmnà an col ani, ël Piemont ancheuj a l’é leterariament viv! A l’era la smens ch’a l’avrìa fàit nasse e fiorì la «Companìa dij Brandé», la pì granda manifestassion leteraria piemontèisa ‘d tuti ij temp.
Oreste Gallina a l’era nà al Mango d’Alba ant ël 1898. Soa richëssa e la sensibilità ‘d sò spìrit, con na preparassion umanìstica squisìa, a l’ha portalo a esprime un’euvra poética che a resta tra le pì àute espression ëd poesìa e d’amor për la tèra. Poesìa dla Tèra, la soa.
«La Poesìa ‘d Galin-a – a dis Pinin Pacòt – a l’é tuta anluminà da costa spece ‘d religion ëd la tèra, che a l’é religion ëd la vita e religion dij mòrt».
Soe euvre, da Freidolin-e (1926), a Canta, Pero (1936), a Pare e Fieul (1946), ai volum riepilogativ Mia Tèra (1958) e Arie Langaròle (1971) a registro tuta la richëssa e la grandor ëd sò mëssagi, col che chiel a l’ha savù cheuje, sublimé e esprime da l’ànima di nòstri vej: un mëssagi rich e pressios coma l’ànima piemontèisa.
A l’é për costa soa sensibilità «paisan-a» che Oreste Gallina a realisa soa pì giusta e pì bela tonalità quand che soa vos as vest con l’armonìa dël lengagi ‘d soa ca, ‘d sò pais e ‘d soe Langhe.
A l’é parèj che noi i chërdoma ‘d rendje omagi e, ‘dcò, rende un servissi a nòstri amis scotand ansema soa vos: cola che a n’eufr un dij mëssagi pì viv e originaj ëd soa euvra, la serenità paisan-a corma ‘d bon sens.
Camillo Brero | Ij Brandé, Armanach ëd Poesìa Piemontèisa, 1986
► La canson veja
► Canta, Pero


text:
Tren cun acid sulfuric è ì sur ils binaris ora
- Mardi, 29.12.2015, 6:08
En l'Australia è ì sur ils binaris ora in tren cun 200’000 liters acid sulfuric. Tenor la polizia è fin ussa be pauc da l'acid sulfuric sortì. Rodund enturn il lieu d'accident haja la polizia entant endrizzà ina gronda zona scumandada da passar.
Pervia d'inundaziuns èsi difficil da cuntanscher il lieu d'accident. Quant grond il donn vi dal l'ambient saja na possian ins perquai anc betg dir, uschia las autoritads. L'accident è succedì en la provinza da Queensland.
RR novitads 06.00


text:
Ël calendari dla liturgia cristian-a a selebra sta Duminica la festa dël Crist Rè
. Tre a son ij titoj, j’atribussion prinsipaj, che la teologìa cristian-a a dà a Gesù ‘d Nazareth, coj ‘d profeta, ëd sacerdòt e ‘d rè. Sossì a podrìa disse na ròba drola, përchè Gesù, coma ch’a l’era antlora ant soa vita, a l’é mai disse o dasse a vëdde parèj. A l’era nen l’istess che ‘d profeta coma ch’a-j conossìo antlora o a s’antend ancheuj. A l’era nen un sacerdòt o un rapresentant ëd n’istitussion religiosa, e a l’era nen un rè. Vera, a l’era n’òm ëstrasordinari, ma n’òm sempi, ëd mincadì. La tradission a mostra ch’a l’era un minusié. Com é-lo antlora che ij cristian a diso ch’a fussa ‘n rè e ch’a l’é sò rè? As ocupava nen ëd polìtica, a l’era nen cap ëd n’armada e a l’avìa gnun-e intension ëd dventelo. Na vòta, quand che la gent a l’era vnùa da chiel e a lo cissava ch’a dventèissa sò rè (përchè tant a lo apresiavo ch’a disìo che chiel a l’era l’ùnich ch’a fussa stàit degn ëd guidé na nassion) chiel a l’é scapass-ne vìa! Quand ch’ij sò nemis a l’han rabastalo dëdnans al governator roman Pilat, ant la speransa ch’a lo condanèissa a mòrt, Pilat a l’ha ciamaje: “Ses-to 'l rè dij Giudé?". Gesù a l’ha rëspondù: “As podrìa disse parèj, ma “Mè regn a l'é nen dë sto mond; se mè regn a fussa dë sto mond, mia gent a sarìa batusse” për s-ciancheme da toe man. Costa-sì a l’é la ciav për comprende së rébus: Gesù a l’é nen un rè coma ch’a-i na son an ësto mond
, l’istess che chiel a l’é nen un profeta o un sacerdòt coma coj ëd sto mond corompù dal pecà. Gesù a l’é ùnich. ël pì grand
, ël pì degn d’ess-lo, ël rè pr’ ecelensa, ël profeta pr’ ecelensa, ël sacerdòt pr’ ecelensa: a j’é gnun d’àutri ch’a sìa o ch’a peussa esse tanme chiel. Ij cristian a l’ancoròno sò Rè, sò Signor: “ël Rè dij rè, e ‘l Signor dij signor”. I na voloma nen d’àutri! Sossì a l’é lòn ch’ i soma anvità a dëscheuvre ant le leture bìbliche dë sta Duminica. Cola dl’evangel an parla ‘d sò rëscontr con ël governator roman Pilat, e cole dal Testament Vej an parlo dl’antich rè David, ch’a l’é la prefigurassion ëd Gesù. Lesumje.
"Pilat, donca, a l'é tornà intrà ant ël pretòri, a l'é fasse porté Gesù e a l'ha dije: "Ses-to 'l rè dij Giudé?
". Gesù a l'ha rësponduje: "Lòn ch'it më ciames, é-lo ch'a seurt da ti medésim o é-lo dj'àutri ch'it l'han ditlo 'd mi?". Pilat a-j rëspond: "Son-ne fòrsi n'ebreo mi? A l'é toa nassion e ij prinsipaj sacerdòt ch'a l'han mnate da mi. Còsa l'has-to fàit?". Gesù a-j rëspond: "Mè regn a l'é nen dë sto mond;
se mè regn a fussa dë sto mond, mia gent a sarìa batusse përch' i fussa nen dàit ant le man dij Giudé. Contut, mè regn a l'é nen ëd giù dassì". Antlora Pilat a l'ha dije: "Ses-to donca 'n rè?
". Gesù a-j dis: "It ses ti ch'it dise ch' i son un rè. Rende testimoniansa a la vrità: a l'é për lòn ch'i son nassù, a l'é për lòn ch'i son vnù al mond. Tuti coj ch'a stan da la part ëd la vrità a 'rconòsso che lòn ch'i diso a l'é ver
" [Gioann 18 (33-37)
].
"Mi, Gioann, a le set cese ch'a son an Asia: grassia a vojàutri e pas da part ëd De - che a l'é, che a l'era e che a ven - da part dij set ëspirit che stan danans a Sò Tròno e da part ëd Gesù Crist, che a l'é ël testimòni fedel, ël prìm arsussità dai mòrt, ël Re dij re dla tera. Chiel che an veul bìn e a l'ha liberane con sò sangh, dai nòstri pecà, e che a l'ha fàit ëd noiàutri un regn ëd sacerdòt, al servissi 'd De, sò pare. A chiel sia la glòria e la potenza ant ij seécolj dij sécoj
. Amen. Vardé! A ven an sle nìvole, e tuti a lo vëdran, ëdcò coj che a l'han massalo: e tuti ij pòpoj ëd la tèra as sentiran an colpa. Sì, parej! Amen. "Mi i son l'Alfa e l'Omega, ël prim e l'ùltim", a dìs Nosgnor-De, "i son Col che a l'é, che a l'era e che a ven, ël Tut Potent!" [Arvelassion 1 (4-8)
].
J’ùltime paròle ‘d David.
"Coste-sì a son j’ùltime paròle ‘d David. “Oràcol ëd David, fieul ëd Jessé, òracol ëd l’òm elevà al gré pì àut, che ‘l Dé ‘d Giacòb a l’ha consacralo e ch’a l’é ‘l compositor dij salm che Israel tant a-j pias ëd canté. A l’é lë Spirit ëd Nosgnor ch’a parla an mi; soe paròle a seurto da mia boca. A l’ha dilo ‘l Dé d’Israel, la Ròca d’Israel ch’a l’ha parlame: “Se col ch’a governa a l’é giust, s’a governa con timor ëd Dé, antlora col-lì a sarà luminos com ij ragg dël sol ch’a së spantio a l’alba, coma na matin sensa nivole, coma col ësplendrior che, passà la pieuva, a fà chërse l’erba dla tèra. Nosgnor a l’ha sernù mi e mia famija parèj ch’a vnissa na dinastia. A l’ha siglà con mi n’aleansa eterna
. L’acòrd ch’a conten a l’é rangià e garantì precis: a sicura mia stabilità e ‘l bon ésit ëd lòn ch’i buto man ëd fé. Coj ch’a rispeto nen Nosgnor, nopà, a son tanme ‘d card servaj ch’as campo vìa: për motiv ëd soe spin-e a j’é gnun ch’a-j toca con le man. A venta dovré n’utiss ëd fer për tajeje, peuj a ven-o dël tut brusà dal feu”" [2 Samuel 23 (1-7)
].
Salm 132. Lë scritor a ‘rciama a la ment ëd Nosgnor la devossion ëd David e soe promësse riguard a la dinastia ‘d David e ‘d Gerusalem. "Càntich dij pelerin ch’a monto a Gerusalem.
"Arcòrd-te, ò Signor, ëd David e ‘d tut lòn ch’a l’ha patì. Al Signor chiel a l’ha fàit un giurament, na promëssa al Potent d’Israel: “A la sosta ‘d mia ca mi i intrerai pa, ant ël mè let im cogiarai nen pr’ arposé, nì ij mè euj i sarerai për deurme, fin a tant ch’i treuva un leugh për fabriché na ca për Nosgnor, un santuari pr’ ël Potent d’Israel”. I l’oma savù che l’Èrca a l’era a Efrata, peui i l’oma trovala ant la pian-a ‘d Jàar. Introma, donca, al santuari ‘d Nosgnor, prostërnom-ne dëdnans al taburet dij sò pé. Àuss-te, ò Signor, e intra ‘nt ël leugh ëd tò arpòs, ansema a l’Èrca, segn ëd tò podèj. Che ij tò sacerdòt a sio arvestì ‘d salvëssa, ij tò sërvent fedej ch’a canto ‘d gòj. Pr’ amor ëd David, tò sërvent, arfusa nen ël rè ch’it l’has sernù. Nosgnor a l’ha fàit un giurament a David con na promëssa ch’a sarà mai pì artratà: “An sù tò tròno i butrai un dij tò dessendent
. Se ij tò dessendent a rispeto ij termo ‘d mia aleansa, e le prescrission ch’ i-j mostrerai, antlora toa dinastìa a chiterà mai”. Përché Nosgnor a l’ha sernù Gerusalem, a l’ha volùa për soa ca. “Sto-sì a l’é ‘l leugh dël mè arpòs për sèmper”, a l’ha dit, “am pias pròpi sta sità, i l’hai pijala për mia residensa. Mia benedission a sarà semper dzura chila e i la rendrai an fior. Ij sò pòver a mangeran fin-a ch’a na veulo. I vestirai ij sò sacerdòt ëd giustissia, e ij sò sërvent fedej a canteran ëd gòj. Belelà i farai chërse ‘l podèj ëd David; col ch’i l’hai consacrà a sarà na lus për mè pòpol
. I vestirai d’onta ij sò nemis, ma chiel a sarà ‘n rè glorios" (Salm 132).
Orassion: Nosgnor, ch'it ses tut-potent e etern, tò volèj a l'é 'd ristabilì tute le còse an tò Fieul bin-amà, ël Rè dij rè e 'l Signor dij signor: acòrdane, an toa misericòrdia, che ij pòpoj ëd la tèra, separà e rendù s-ciav dal pecà, a peudo esse liberà e portà ansema sota tò domini 'd grassia; ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un so, Dé, ora e për sèmper. Amen.
Leture bìbliche dël lessionari - 22 Novèmber 2015 - ùltima Duminica dòp Pancosta - Crist ël Rè [2 Samuel 23 (1-7); Salm 132 (1-13); Arvelassion 1 (4-8); Gioann 18 (33-37)
]. Predicassion an italian: Sette verità da considerare
.


text:
Preoccupaziun davart transports russ en Siria
- Gievgia, 10.9.2015, 7:34
En ils stadis da l'Europa dal Vest ed ils Stadis Unids sa mussan ils politichers preoccupads pervia da las activitads militaras rinforzadas da la Russia en Siria. Gronds aviuns da transport russ portian adina dapli truppas e vehichels en Siria.
Las activitads militaras da la Russia sajan uschè intensivas sco anc mai dapi il cumenzament da la guerra civila, citescha l’emettur american Fox-News represchentants da la regenza americana.
Sche quels rapports constetian, procurassi quai per anc dapli violenza en la regiun, ha avertì il minister da l'exteriur american John Kerry. Tant ses collegas d'uffizi tudestg e franzos, Frank-Walter Steinmeier e Laurent Fabius, sco er il secretari general da la NATO Jens Stoltenberg pretendan da chattar ina schliaziun politica e betg militara.
Russia tutga tar ils ultims sustegniders dal reschim sirian
Il ministeri da l'exteriur a Moscau ha declerà che la Russia na zuppentia betg il fatg ch'ins transporteschia armas e tecnica d'armaziun en Siria, quai en il rom da la lescha vertenta. La Russia vala sco in dals ultims stadis che sustegnan il reschim dal president sirian Baschar al-Assad.
RR novitads 07:00


text:
Na ad ina clausula da protecziun unilaterala
- Glindesdi, 21.12.2015, 14:40
Ina clausula da protecziun vegnia mo en dumonda sche l'UE dettia ses consentiment. Quai ha ditg Jean-Claude Juncker a Brüssel. Avant eran el e la presidenta da la confederaziun, Simonetta Sommaruga s'inscuntrads ed avevan discutà, co realisar l'iniziativa d'immigraziun da massa.
Sommaruga ha accentuà l'aspect positiv. Ins haja fatg progress en ils discurs, la finala na vulevia l'UE l'entschatta gnanc discurrer cun la Svizra davart quest tema. Vitiers hajan ins «chattà in lieu, nua ch'ina schliaziun fiss pussaivla», ha ditg Sommaruga cun menziunar l'artitgel 14.2 da la cunvegna da la libra circulaziun Svizra - UE.
RR novitads 15:00


text:
Basōra
Artécol in dialèt arzân
La basōra (crepuscolo in italiân) l'é l'intervâl ed tèimp dôp al tramûnt caraterişê da la permanèinsa 'd un ciarōr sparpagnê. In lêregh as pêrla ânch ed 'na basōra a la matèina, sibèin in cól chêş ché despès as preferés parlêr dal fêr dal dé o 'd l' êlba.
Cme d' acôrdi a vînen arcgnusû trî gèner ed basōra: la "basōra civîla", basōra marèina", basōra astronômica".
Basōra civîla
Per basōra civîla (crepuscolo civile in italiân) a 's intènd al peréiod ed tèimp ch' al pâsa tr'al tramûnt dal Sōl e al mumèint in dōve ló al rîva a l'altèsa ed -6° da l'urizûnt. In st'intervâl ed tèim in dó l'é pusébel cgnòser i bagâj ch' a ghé lé intōren e fêr dal j ativitê a l' avêrta sèinsa druvêr ed la lûş in pió. Int al tèimp ed la basōra civîla in cēl as vèden sôl soquânti strèli e pianēta dimòndi luşèint.
L'inési (la matèina) o la fîn (la sîra) ed la basōra civîla a sègnen in môd imaginâri al mumèint in dó rispetivamèint as pōlen smursêr o l'é necesâri impiêr la lûş artificêla per fêr dal j ativitê a l' avêrta.
Basōra marèina
Per basōra marèina (crepuscolo marino in italiân) la represèinta lintervâl ed tèimp che al Sōl al drôva a pasêr da -6° a -12° da l'urizûnt. L'impurtânsa de sté acôrdi l'é int al fât che in sté peréiod ed tèimp as vèden int l'istès mumèint la lénia ed l'urizûnt e al strèli pió impurtânti.. In st' al cundisiòun, s'es drōven di strumèin marèin cme al sestânt, l'é pusébil stabilîr la prôpria puşisiòun geogrâfica.
Basōra astronômica
La basōra astronômica (crepuscolo astronomico in italiân) l'argnòs l'intervâl ed tèimp tr'al tramûnt e al mumèint che al Sōl al rîva a i -18° da l'urizûnt. Quând al Sōl as câta d'ed sòt de sté intervâl an dà mia pió ajót a l'inluminasiòun dal cēl e as pōlen vèder, a ôc nûd, tóti al strèli fîn a còli da sē dal grandèsi dal luşōr.
Durêda
La durêda ed la basōra l'é stabilîda da dû elemèint: la latitódin geogrâfica e la stagiòun. A latitódin êlti a gh'é dal basōri pió lònghi, che int al regiòun polêri a pōlen durêr ânca soquânt mèiş. In pió ind i giōren quand al dé l'é cumpâgn a la nôt la basōra la gh'à 'na durêda pió céca ed l'ân, mèinter ind al dé pió lòngh d'istê e in còl pió cûrt d'invêren l'é mâsima. Sôl a l'equatōr la durêda dal basōri l'é sèimper còla.
Galeréia ed fotograféi
-
Basōra int l' Untersee, pêrta dal lêgh ed Costanza
-
Basōra civîla dal pêrti ed la Chiesa del Soccorso a Forio, işòla d'Ischia
-
-
Basōra ed la sîra int i parâg ed San Giovanni Rotondo
-
Basōra a Porto Covo ed Sines, Portogâl
Vōş cleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Basōra
Collegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Crepuscolo trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Johannes Calvin
Johannes Calvin (oriund per frances Jean Calvin, in rumantsch Joannes Calvin resp. Gioannes Calvin), (nat als 10 da lügl 1509 a Noyon, mort als 27 da mai 1564 a Genevra) d'eira ün refuormatur da la seguonda generaziun davo Martin Luther e Huldrych Zwingli. Sia ouvra d'eira da grond'influenza sün blers pajais in Europa uschè ch'el dvantaiva il fundatur dal uschedit calvinissem chi's derasaiva suot seis successuors sül muond inter.
Oriundamaing d'eira Calvin giurist, e quista derivanza influenzaiva eir seis agir e seis möd da pensar davart chosas teologicas.
Teologia[modifitgar | modifitgar il code]
L'intenziun principala dals impissamaints da Calvin es da tgnair in salv la sonchità da Dieu. La baselgia ha il dovair da far guardgia cha la sonchità divina in fuorma dals desch cumondamaints vain mantgnüda illa publicità, eir da la vart dal stadi.


text:
Val Müstair
Val Müstair (Munstertal in tudesch; Val Monastero in italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1552 abitant e una süperfiss de 198.65 km², e al se tröva a una altitüden de 1273 meter sura al livel del mar.
El cumün de Val Müstair al cunfìna a nòrt coi cumün de Scuol e Tubre (IT-BZ), a est con Prato allo Stelvio (IT-BZ) e Stelvio (IT-BZ), a sud con Bormio (IT-SO), a sudàvest con Valdidentro (IT-SO), e a nordòvest con Zernez e Tarasp.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grimm, PE: Val Müstair in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2007-12-20.


text:
«Sas anc?»: Joos Hutter
- Dumengia, 7.8.2016, 17:30
La tschintgavla ediziun da la seria da stad «Sas anc?» è deditgada a l’artist Joos Hutter (1914 – 2003). Tge savain nus anc dad el? Ina dumonda che sa tschenta en mintg’emissiun dal «Sas anc?».
Tar Hutter però datti il privel ch’el vegn emblidà dal tut. Precis quai vuleva il cineast Gian Andrea Reinalter evitar, gia cura ch’il pictur, sculptur e magister d’art viveva anc, cun deditgar ad el in omagi filmic.
L’artist che viveva e lavurava a Basilea ed en Alsazia n’era numnadamain nagin «Basler Kinschtler», sco che quels da Basilea avessan forsa gì gugent, mabain in dretg Engiadinais, creschì si a Sent ed a Samedan, nua ch’era Reinalter aveva laschà fastizs.
Ussa, che tuts dus en morts, l’artist e l’autur dal film, essan nus leds d’avair in profund document sur da la vita tut auter che simpla dal tuttina allegher Joos Hutter!


text:
Mustér: Las duas emprimas polimecanistas da la Distec
- Gievgia, 12.11.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 12.11.2015, 11:45, RTR
Per l'emprima giada en sia istorgia ha la Distec a Mustér duas giuvnas ch'emprendan da polimecanista: Alexandra Capaul da Cuira (2. onn) e Jacqueline Flepp da Trun (1. onn).
Jacqueline Flepp di ch'ella haja emprendì questa professiun perquai chella haja vulì lavurar manual. E perquai ch'il frar lavuria era tar Distec haja quai sveglià l'interess.
Alexandra Capaul di ch'ella n'haja betg chattà insatge che plascheva. Alura haja el guardar en l'internet e chattà questa professiun.
Mo trais polimecanistas en il Grischun
Mintga giuvna possia far questa professiun, dian ellas. Mo igl è grev da dir pertge ch'i dat mo paucas polimecanistas. En il Grischun datti il mument trais.
Il responsabel tar la Distec Marcus Jacomet sa ch'igl è grev da motivar giuvnas per questa professiun. El manegia che las scolas duessan preschentar ella pli detaglià ed uschia pudair motivar e dar curaschi ad ellas.


text:
Gronda Britannia venda sia cumpart ad Eurostar
- Mesemna, 4.3.2015, 7:41
La Gronda Britannia venda sia participaziun al traffic da viafier sut il Chanal da la mongia per radund 862 milliuns francs, quai ad in consorzi canadais-britannic.
Il minister da finanzas George Osborne ha declerà che la vendita haja purtà dapli che spetgà. La cumpart da radund 40% ad Eurostar va al fond da pensiun Caisse de Depot du Placement du Quebec e l'administratur da facultad Hermes. Il fond canadais surpiglia 30% da la cumpart, Hermes 10%. Era participà ad Eurostar è la Frantscha cun 55%.
RR novitads 8:00


text:
Nagin meglierament en vista
- Dumengia, 15.3.2015, 17:29
En l'Italia sa chatta l'industria da bajegiar en la pli gronda crisa dapi la 2. guerra mundiala, indizis per in meglierament na datti nagins.
Ils ultims 4 onns èn idas a perder in mez milliun plazzas tar l'economia da construcziun en l'Italia, quai èn 25% da tut ils emploiads sin quest sectur.
Sco quai che l'uffizi da statistica talian communitgescha, na dettia quai il mument nagins indizis per in creschament. Il 2014 haja l'industria da bajegiar nudà ina reducziun da 7%.
La situaziun na vegnia era quest onn betg a sa meglierar, senza mesiras da sustegn, manegia l’associaziun da mastergnants.
RR novitads 17:00


text:
L’è bell passeggià per i vii de Milan,
tra i uss e i strad e i vicol nostrann,
inscì, intabarrà, cont in testa on cappell,
camisa lustrada, cintura ed ombrell.
L’è bell caragnà su alla luna i canzon
che tucc conossen e a cantarle hinn bonn,
quei canzonett meneghinn da ostaria
che’l cor te rapissen e te’l porten via,
che, come un bamba, te lassen adree,
sotta on lampion che te vardet i pee,
te fann pensà sora on temp pusèe facil
quand, forsi per finta, i problem eren gracil
ma poeu ti te tornet, chi, al temp de adess
con tucc i magagn che te tiren fess,
te vardet intorna, te spunta on sorris:
per quant in malora, l’è el tò paradis.


text:
Misery non deve morire
Misery non deve morire (La Misery la n gh'à minga da murìr) 'l è 'n film thriller dal 1990 ad Rob Reiner trat da 'n racònt ad Stephen King.
Al film al gh'à abû dimóndi sucès ad pùblic e ad crìtica, muciànd sù da piò ad ssant'òṅ migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un budget stimâ ad vint.
Par la sò interpretasiòṅ dla śmatśàda Annie Wilkes, la Kathy Bates l'à vins al Prèmi Òscar e al Golden Globe, finénd anc a 'l darsètéśum pòst di sinquànta più catìṿ dal cìnema americàṅ par qvéi d'l American Film Institute.
Sunt
Al scritōr ad sucès Paul Sheldon (James Caan) 'l è dvintâ famóś par via dla sfilaràda ad rumànś cun na prutagunìsta ch'la s ciàma Misery Chastain. Ma dòp tant tèmp al sa stufa e al decìd acsè ad scrìvar la puntàda finàla dla sèrie, intitulàda Al fiōl dla Misery, in dua chi lē la mōr a la fiṅ. Par na sò tradisiòṅ ch'la gh pòrta bòṅ, al lasa New York p'r andàr-'l a scrìvar in un paisèṅ spardû dal Culuràdo. Finî al sò lìbar, al fà fèsta bvénd dal champagne tirànd via al turàć dla butìglia cun al tirabusòṅ e pò al partìs par purtàr i sò scrit a la sò agìnta, la Marcia Sindell (Lauren Bacall).
Purtròp par lò durànt al sò parcōrs a taca a 'nvàr ad brut e la néṿ in sla strada la gh fà far 'n incidènt. A riva lè a jutàr-al na dóna dal pòst, l’Annie Wilkes (Kathy Bates). 'L óm al n è briśa bòṅ ad giràr parchè al gh'à dal fridi a 'l gambi e i sò pē i èṅ ślâ.
Subìt l’Annie, ch'la gh diś 'd èsar n'infarméra, la gh tîṅ a drē, dand-ag dal madśìni p'r al dulōr e preparànd-ag da magnàr. La gh fà savér anc 'd èsar na sò fan sfigatàda e 'd avér lèt tut i sò lìbar, anc par più vòlti, ma 'l óm al s rénd cònt che lì lē la gh'à na quàlc rudèla fóra 'd pòst. Dòp avér-ag dâ al manuscrìt dla sò ultm'òpra, la Wilkes la s arlìa cum na mata, arvarsànd-ag sénsa vlér la mnèstra bujénta adòs, sōl parchè 'l iva druâ tròp parulàsi in dal sò lìbar. Quànd pò la cata in un negòsi 'l ùltim rumànś dal sò persunàǵ preferî, la Misery, la gh'à na śmagna adòs ch'la n pōl minga tgnir dèntar e la 'l còmpra par lèś'r-al cla sira lè.
La vèṅ a savér acsè che la Misery la mōr e a gh vèṅ al diav'l adòs e n'arlìa fóra da 'l cumùṅ. Chi lē la dà 'n fulminànt in maṅ a Paul e la gh órdna ad bruśàr subìt al rumànś par scrìv'r-al ad nóṿ. E par far-ag capìr bèṅ che lē la n schèrsa minga, la gh mòla na śmartlàda in si pē cun na martlìna dgénd-ag anc che ninsòṅ al sà che lò 'l è a cà sua.


text:
Mag 11
An cost blògh as parla un pòch ëd tut, ëd ròbe gropà al piemontèis o bele ‘d ròbe normale, ëd minca dì.
Ancheuj a l’é lë scond cas. Stamatin i son andàit a gòlf për ël sòlit alenament. I j’ero mach n’àutra përson-a e mi. I soma salutasse an piemontèis (a l’é bel arconosse l’esistensa ‘d mia lenga bele da fòra ‘d mi, con jë sconossù – che dòp salutà a son pì nen, tecnicament, djë sconossù).
Na paròla e peui via, përchè l’alenament a l’é na ròba seria. Già, a l’é nen vàire balin-i it tire, a l’é pitòst – dzora ‘d tut – vàire pensé a compagna la sìngola balin-a. La quantità ëd pensé, sòn a conta pì che ògni àutra ròba ant n’alenament. Nen për gnente ‘l gòlf a l’é në spòrt prima ‘d tut mental.
Stamatin, an pòche paròle, a l’é nen capitaje gnente dë special; ma col gnente am fà piasì contelo an piemontèis.
Lug 15
Vintesingh agn fà, quand ch’i l’avìa 19 agn, i son diventà un giugador ëd gòlf professionista. I pens che, se i anfilèissa ij dàit coret ant un ëd coj modern “sërvej eletrònich”, costa màchina a farìa un pàira ‘d calcoj e pòch dòp am anformerìa ‘d vàire senten-e ‘d mijé ëd colp i l’hai tirà an camp pràtica, vàire i l’hai tirane ant le gare, vàire vire i l’hai fàit tre putt quand ch’a j’ero absolutament gnun-e razon për feje, e via fòrt. Come la pì part dij golfista professionista, i l’hai la tendensa a ricordé an manera un pòch pì ciàira ij brut colp rispet a coj bon – coj dontré colp për gir, da ràir ëd pì, ch’a son vnume esatament com ch’i pensava a dovèisso vnì.
Tutun, avend travajà tant ansima al mè gòlf con tute j’arzorse fìsiche e mentaj ch’i l’hai avù a disposission, i son riessù a arprodùe quàich colp vreman bon an dij moment motobin amportant dij major. Për cité n’esempi che tanti dij mè amis a arcòrdo con emossion particolar – e mi ‘dcò, s’a l’é për sòn –, dël 1950 a Merion i l’avìa damanca d’un par al teucc nùmer 72 për andé al comand a pari mérit a lë US Open. Për oten-e col quat i l’avìa damanca ‘d fé ateré la balin-a ansima a un green anganamond, legerment an dissèisa, da na distansa ‘d 180 méter anviron. A-i son dij colp pì belfé ant ël gòlf. I l’hai ambrancà ël fer 2 e i l’hai tirà col che, scond ël mè giudissi sincer, a l’é stàit un dij còlp pì bon dël mè ùltim gir, miraco un dij pì bon ch’i l’abia giugà arlongh tut ël torneo. La balin-a a l’é partìa anvers la part snistra dël green, a l’ha tnù an manera fërma la trajetòria, a l’ha rimbaussà an sl’avantgreen e a l’é rotolà a 12 méter anviron dal teucc. A j’era tut lòn ch’i pudìa ciamé a col colp. I l’hai peui tirà doi putt për ël mè quat, e sòn a l’ha dame manera ‘d vintré ant la bela për ël tìtol, ch’i l’hai peui vagnà ël di dòp.
I ripòrt cost episòdi nen për ël piasì ëd sente torna ‘l gust dla dosseur d’un “gran moment” ma, pitòst, përchè ch’i l’hai dëscurbì an tante conversassion che ‘l ricòrd che mi i l’hai ëd cost colp (e d’àutri ch’a jë smijo) a l’é bon ben diferent dal ricòrd che la pì part djë spetator a smija avèine. Lor-lì a son propens a romanzé col colp, dàit ch’a j’era stàit tirà ant na situassion ëd pression. Lor-lì a tiro a pensé a col colp come a quaicòs d’ùnich daspërchiel, quaicòs d’estremament inspirà – i pudrìo dì –, dàit che col-lì a j’era esatament ël colp che la situassion a ciamava. Mi i la vogh për gnente an costa manera. Mi i l’hai nen tirà col colp antlora, an col tard dòp-mesdì a Merion. Mi i l’avìa praticà col colp da quand ch’i l’avìa dodes agn. A la finitiva, la còsa fondamental ant un torneo ‘d gòlf a l’é cola d’avèj ël control ëd në swing che pì it jë bute pression ansima e mej a fonsion-a.
Dic 04
Ij me vintensingh letor a conòsso me amor për ël gòlf. Lòn che mi i savìa nen a l’é che ‘l nòm giust an piemontèis a l’é galateucc.
I son rivàje për cas. I sërcava na me fòto për un pòst ansima al gieu curt, e oramai as sa che bele la ròba toa it fà prima a sërchela ans la nìvola che ans ël tò ordinator. I son partì antlora da la mia pàgina Flickr, e serendipitament i son rivà al coment ëd Testaplà ch’a jera ambelelà:
I savìa nen ch’it gieughe a galateucc!
“Cos diav a sarà sto galateucc?”, a l’é stàita mia prima reassion. Ma dàit che ij përtus ans ij green a son për mi ij teucc, a l’é stàit fàcil ruvé a la conclusion.
A cola mira i vorìa savèjne ‘d pì, as capiss. L’ùnich riferiment ch’as treuva ans la ragnà a l’é n’artìcol ëd Tavo Burat. Tavo, parland dle rèis ëd costi gieu, a dis:
Erano giochi tipicamente pastorali, praticati quando i mandriani mandavano gli armenti all’alpeggio e quindi si trovavano in molti.
E an efet costa a l’é pròpi l’orìgin dël gòlf. A séguita:
In piemontese era detto il gioco della ghia (o gheda, o ghin-a o galateucc) dal nome della pallina; la mazza era la gandia e le buche le neuse.
Gribàud an sò dissionari a dis:
Galateucc: gioco che consiste nell’inviare la palla in un buco (teucc), specie di golf.
Gheda: antico gioco piemontese simile al golf, in cui “neuse” erano le buche, “ghija” la palla.
Alora costi gieu a son perdusse, come – aidè! – tanta part dla coltura ‘d nòste montagne; ma da adess, mersì a Testaplà, i sai che ‘l gòlf a l’é an efet ël galateucc.
Lug 25
Quand i më ston scaudand prima d’un gir, o quand ch’i ston travajand an sël mé gieugh ant ij prim di dla sman-a, i pràtich mach doe distanse an sël putt: coj ch’i pens ëd buté andrinta e coj vreman longh.
Për prima ròba, i pràtich un burdel ëd putt cort, probabilment ëd pì che la pì part dij giogador an sël tour. I dirìa ch’i pass anviron ël 95% dël temp dedicà a la pràtica dël putt a tiré coj nen pì longh ëd doi méter e mes. I sern dij putt cort ch’a l’abio na pendensa e i-i colpiss an manere diferente.
I na colpiss quaidun fòrt, tirandje an manera ch’a pijo ‘l fond dël teucc, e dj’àutri an manera pì dossa, an manera ch’a meuiro lentament andrinta, passand da na banda. Dòp a un pòch, sòn am giuta a avèj un sens ëd la manera ch’a fonsion-a mej për ël tipo ‘d green ansima ai quai i gieugh col di. Ti it vanserai quàich ësbordà s’it fà atension a coste ròbe.
Quand ch’a l’é possìbil, ëd sòlit i sërch ël teucc ëd pràtica ch’a l’ha la pendensa pì fòrta (con deuit: i veuj ch’a sia n’esercissi ch’am serv) e im piass lì. A va bin për ël mé sente ël voghe che la balin-a a devia anvers ël teucc, e a giuta la mia confidensa sente che la balin-a a vintra andrinta tute le vire. I otenrìa nen cost but s’i passèjssa la pì part dël mé temp ëd pràtica ansima ai putt ëd distansa mojen-a che a s’avsin-o mach al teucc: alora a l’é ràir ch’i pràtica costa distansa.
I son an gré d’oten-e la giusta velocità për ij putt da le distanse vreman longhe. Donca i pràtich diversi putt ansima a coste distanse fin-a a che ‘l mé contròl ëd la distansa a l’é a pòst për col di.
Geoff Olgivy
[gavà da “Golf Digest” d’agost 2012, p. 40, virà da l’inglèis për fé vëdde che an piemontèis as peul discore ‘dcò ëd ròbe diverse da la poesìa e ij nòstri vej]


text:
Holcim lantscha ultim pass per fusiun
- Glindesdi, 1.6.2015, 8:24
Il concern da cement svizzer Holcim lantscha l'ultim pass per la fusiun cun il concurrent franzos Lafarge. Holcim haja cumenzà cun l'offerta da barattar tut las aczias da Lafarge, communitgescha l'interpresa svizra.
Per 10 titels da Lafarge porscha Holcim 9 agens titels. Va tut tenor plan po la fusiun da milliardas ir en vigur il fanadur.
Ils 7 d’avrigl han Holcim e Lafarge communitgà ch’els vulan s’unir cun barattar las aczias. Il nov concern LafaregeHolcim duai vinavant avair sia sedia en la Svizra, avair prest 140’000 lavurants ed far lura ina svieuta annuala da passà 30 milliardas francs. L'onn passà ha Holcim fatg ina svieuta da passa 19 milliardas francs.
RR novitads 08:00


text:
Reka Mustér sto tschertgar nov manader
- Mardi, 1.9.2015, 9:46, actualisà a las 9:58
La Reka sto suenter 3 mais gia puspè tschertgar nov manader per il vitg da vacanzas a Mustér
Sco quai ch’il vicedirectur Damian Pfister ha confermà a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha sajan ins sa cunvegnids il venderdi passà da na betg prolungar il temp d’emprova da Matthias Lutz.
Lutz manava dapi l’emprim da zercladur il vitg da vacanzas da la Reka a Mustér. Tenor Pfister na correspundevi l’idea da Lutz, co manar in tal vitg da vacanzas, betg a la filosofia da la Reka. Ad interim vegn il vitg da vacanzas manà entras ils anteriurs manaders Regula e Pius Giger.


text:
Lach de Aral
Cuntegnüü
In general[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lagh de Aral (Kazak: Apaл Teңiзi, Aral Tengizi; Üzbech: Orol dengizi) a l'è un lagh in de l'Asia central; a l'è spartii trai stat del Kazakistan a nord e Üzbekistan a süd. El lagh de Aral a l'è 'l teater, a partì dai ann '60, de vün di püssee grand disaster ambientai in del pianeta Tera. Da quij ann lì el lach l'ha perdüü la püpart de l'aqua che ghe rivava dai sò düü aflüent principai (l'Amu Darja e 'l Syr Darja); cume resültaa, el lagh el s'è strengiüü e l'ha perdüü i 3/4 de la sò süperfis.
Un alter prublema a l'è la presenza de un center de ricerca süi arm biulogich ins un'isulèta (Vožroždenija) che, una völta, la se truvava in mezz al lagh; adess, cunt el livèll de l'aqua di meter püssee in bass, l'isula l'è dree a fàss arent a la teraferma, cunt tüt i pericul che gh'hinn de inquinameent del teritori.
Inultra i paisan de la zona hin dree a duperà da almanch cinquant'ann fertilizant minerai per cercà de mejurà i camp de cutun de l'area: tüt 'stu carich de sàj l'à gemò purtaa a inquinameent del teren.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I guvernant de l'Üniun suvietica, in del 1918, han decidüü de duperà l'aqua purtada da i düü grand fiümm de la zòna, l'Amu Darja e ul Syr Darja, de bagnà el desèrt per fà cress ris, meluni, cereai e, suratütt, cutun.
I lavur de custrüziun del canal de irigaziun a hin cuminciaa in di ann '30; a eren faa mal, e un muntun de aqua la nava strassada per evapuraziun o assurbiment in del teren secch (han calculaa che dal püssee impurtant di canaj, el Qaraqum, dal 30% al 70% de l'aqua la rivava no induve la gh'era de rivà).
Rivaa al 1960, una quantità de aqua tra 20 e 50 chilometer cübich a l'ann la nava a la tera inveci de nà al lach: dunca, el lagh l'ha cumenciaa a strengess. Tra el 1961 e 'l 1970, el livel de l'aqua in del lagh al s'è sbassaa de vint ghej l'ann; in di des ann sücessiv, 'sti vint ghej chì a hin diventaa cinquanta o sessanta; in di ann '80, el s'è rivaa a vutanta-nuvanta ghej de men ogni ann. Cun tüt 'stu sbassament, la quantità de aqua duperada per l'irigaziun la cresseva ann per ann (in del 1980 sa na cateva el dupi del 1960), vist che l'agricultüra la rendeva ben.
I suvietich hin minga restaa lì quand s'hin curgiüü che 'l lagh a l'era dree a sbassàss: adiritüra, l'aveven previst un muntun de temp prima, e 'l ghe pareva natüral, ch'el gh'aveva de sparì in d'una quaj desena de ann; el lagh, segund lur, a l'era una speci de "erur de la natüra", e dunca negot de mal s'el scumpariva.
I nümer del disaster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1960, l'Aral a l'era el quart lagh del mund per dimensiun, cunt una süperfis de 68.000 km² (a stemm) e un vulüm de 1.100 km³; la salinità media l'era arent a 10 g/l.
Rivaa al 1998, la süperfis a l'era de 28.687 km² (l'utav del mund), e la salinità l'era rivada a i 45 g/l.
In del 2004, el lagh al s'era strengiüü ammò, fin a rivà a 17.160 km², 1/4 de la sò area uriginal, e l'era ammò dree.
In del 1987 el restringiment l'ha pruvucaa la spartiziun del lagh in düü lagh difereent, l'Aral setentriunal e l'Aral meridiunal; adiritüra, el lagh meridiunal el s'è ülteriurment spartii in düü basitt.
Anca el clima a l'è cambiaa: l'è turnà de tip cuntinental desertich, quand inveci prima sa vedeven di piöv purtaa da l'evapuraziun de l'aqua del lagh.
L'ambient[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ecusistema del lagh de Aral e del delta di düü fiüm che ghe se tran dent l'è staa quasi desfaa, sia in di part induve l'aqua l'è evapurada sia in quej ammò quataa da aqua, ma cun prublema de salinità.
El lagh ch'el se tira indree el lassa un teritori de pianür cumpletament quataa de saa, sia natüral sia pruenient da i fertilizaziun chimich; 'stu saa chì el vegn spantegaa dal vent, e inscì la zona quatada da saa e pulver tossich la cress.
Cume resültaa, anca i gent che viven inturn al lach gh'han prublema de salüt (cancher, maladii ai pulmuni) e de mancanza de aqua de bev.
Un alter prublema a l'è che, in del passaa, gh'eren di cità che surgeven in sü i riv del lagh, e scampaven de pesca; adess, cunt el lagh a desenn de chilometer de distanza, quij cità chì han perdüü i sò ecunumii: nav da pesca a vegnen bandunaa in del bel mez de la pianüra, in mez a i crust de saa, e i cità se svöjen.
El futür del lagh de Aral[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hin staa faa, suratüt in di ültim an, di lavur per cercà de mett a post un poo i rob: per esempi, hinn staa metüü a post i canai de irigaziun del Syr Darja, per strasà un poo men de aqua. El guvern del Kazakistan l'ha custrüii, dal 2003, una diga (ciamada Korakal) in mez ai düü lagh setentriunal e meridiunal. 'Sti lavurà chì han permetüü de fà cress el livel del lagh setentriunal fin a cunsentì la navigaziun e la pesca.[1]
In di prossim an, el Kazakistan al völ creà un sistema di dighe e canai che i gh'avress de portà l'aqua fina al (ex) port de Aralsk.[1]
Una sitüaziun diferenta a l'è dree a vivela el lagh meridiunal, dent in del stat püssee pover de l'Uzbekistan: un quajvün el calcula che el lagh meridiunal al pudarà scumparì in una quindesena de ann. In de l'estaa del 2003, al paréva che 'l lagh a l'era dree a sügàss püssee a svalta del previst: in de la part püssee prufunda, l'aqua in fund l'è püssee salada de quela in süperfis, e, dunca, dumà la part de aqua in alt la se sculda in estaa; cume resültaa, l'evapuraziun l'è püssee rapida de quel che se prevedeva.
In di ann hin staa prupost diferent sulüziun al prublema:
- mejurà i canai de irigaziun;
- istalà impiant de desalinizaziun;
- duperà varietà de cutun che gh'hann büsogn de men aqua e men fertilizant per cress;
- fà deslenguà i giazzee del Pamir, e duperà l'aqua per impiení ul lach;
- ciapà aqua dai fiüm Volga, Ob e Irtyš; 'sta sulüziun chì la par però pesg del prublema. [2][1]
In pagament, el guvern de l'Uzbekistan l'ha faa savè che un cunsorzi (creaa in del setember 2005) de cumpagnii petrulifer l'ha cumenciaa i lavur per tirà in pee camp per cavà petròli e gas natüral in de la zona del lagh. Per provà a fermà i prolemi de l'ambient, i sarà piantade 300000 Haloxylon ammodendron, che i pöl cress in quele condizion de salinità.[1]
La quistiun de l'isula de Vožroždenija[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1948, un laburatori süper segret de ricerch süi arm biulogich l'è staa metüü a punt ins un'isulèta che alura la se truvava in mez al lagh; in del 1992, quand l'è cruada l'Üniun Suvietica, l'isula l'è stada bandunada.
Una spediziun scentifica, un quaj ann dopu, l'è riüssida a pruà che l'isula l'è stada duperada per an cume sit de prudüziun, de test e a la fin cume ruera de arm biulogich. In del 2002, cunt un pruget urganizaa dai Stat Ünii cun l'assisténza de l'Uzbekistan hin staa truvaa e netaa sü 10 sit induve gh'eren spor de antras.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 (IT) Kazakistan, una via “verde” dopo i disastri atomici e ambientali
- ↑ (EN) RELEASE THE RIVERS Let the Volga & Ob Refill the Aral Sea, archiviaa da l'original el 15/06/2006


text:
Iniziativa «per mo ina lingua estra» fatschenta Losanna
- Venderdi, 10.6.2016, 10:20
I dat recurs cunter la decisiun da la dretgira administrativa dal Grischun davart l’iniziativa per mo ina lingua estra en scola primara. Sco quai che Giuseppe Falbo, il secretari general da la Pro Grigioni Italiano PGI ha ditg envers RTR fetschian 18 persunas recurs sut l'egida da la PGI.
Tranter quellas sajan er Rumantschas e Rumantschs. Aifer las proximas duas emnas vegn la PGI a prender posiziun en chaussa.
Lia Rumantscha sustegna il recurs
Sco quai che Johnnes Flury, il president da la Lia Rumantscha, ha ditg sin dumonda sustegnia la Lia il recurs, er finanzialmain. I saja impurtant che quel vegnia tratg enavant tar il tribunal federal a Losanna, uschia Flury.
Avant in mais aveva la dretgira administrativa decis che l’iniziativa per mo ina lingua estra en scola primara saja valaivla. Quai cuntrari al Cussegl grond ch’aveva valità l’iniziativa sco nunvalaivla.
RR novitads 10:00 / RR actualitad 17:00


text:
La Punt Chamues-ch: Ils numerus fastizs da «Petrign» Laudenbacher
- Glindesdi, 23.11.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 23.11.2015, 11:45, RTR
L'impressari ch'ès mort il onn 1993 è aunc adina preschent a La Punt e conturn.
L'impressari Andreas Peter Laudenbacher accumpliss ils 23 da november 2015 ses 100avel anniversari. La fundaziun A.P. Laudenbacher envida en questa occasiun ad ina sairada in cumpagnia nua chins vul repassar la vita e sa regurdar da l'um ch'è mort dal 1993.
Cumenzà sia carriera aveva «Petrign» Laudenbacher sco coiffeur. Suenter in accident cun ses maun ès el stà sfurzà da midar professiun. Suenter avair manà plirs onns la banca a «Ponte Campovasto» sco che La Punt Chamues-ch vegnida anc numnà da quella giada, ès el sta durant plirs onns chancelier da La Punt. Dal 1956 ha Andreas Peter Laudenbacher cumprà ina resgia ed ha fundà uschia il fundament per sia firma d'impressari.
Numerusas chasas engiadinaisas a La Punt Chamues-ch e conturns regordan anc oz vi da l'agen stil che Laudenbacher aveva integrà en la construcziun da las abitaziuns. Surtut lain e crap sajan stads materials ch'el ha duvrà il pli savens tar la realisaziun da segundas abitaziuns, ha declerà sia nezza, Sonja Bannwart. Marcant e tipic per l'impressari eran surtut ils artgs or da mirs alvs e numerusas nischas, chantunins e chantunets.
Restà suenter la mort dad Andreas Peter Laudenbacher è tranter auter era la fundaziun cun la chasa Laudenbacher a Chamues-ch. En questa datti durant la stagiun auta ina giada l'emna ina visita guidada per giasts ed indigens.
In occasiun dal di da naschientscha da l'um innovativ envida la Fundaziun A.P. Laudenbacher ad ina saira in cumpagnia per sa regurdar da la vita ed ovra da «Petrign» Laudenbacher.
Glindesdi, 23 da november a las 20:00 en la sala communala da La Punt Chamues-ch
Redacziun: Anna Caprez


text:
Critica envers situaziun dals dretgs umans sin la Crim
- Mesemna, 18.3.2015, 8:33
In onn suenter che la Russia ha annectà la peninsla da la Crim, sa preschenta tenor Amnesty International ina la situaziun catastrofala dals dretgs umans sin la peninsla.
I saja vegnì rapinà e torturà numerus critichers senza che la nova regenza sa stentia da sclerir ils cas, scriva l'organisaziun dals dretgs umans en ses rapport. Almain ina persuna da l'opposiziun rapinada saja vegnida chattada morta. Plinavant vegnia il pievel dals Tatars sin la Crim supprimì.
RR novitads 08:00


text:
Còl ch ' a 'gh vōl per 4 persòuni:
250 gr. ed rîs per rişôt
1 léter ed brôd
3 ōv
3 cucêr bundânt ed furmâj Grâna radû
1 psigôt ed pèiver
sêl
Preparasiòun:
fê bojêr al brôd e al rîş fîn quând al rîş l'é quêşi côt (15/16 minût).
A pêrt şbatî j ōv cun al Grâna e al psigôt ed pèiver. Ind al brô, ch' al bòj, vudê la şbatûda, şmesdê un pô fôrt an dêv mìa fêr i gnôch. Al calōr dal brôd e dal rîş a fân lighêr l'ōv e al furmâj che a se şparpâgnen, in brîşi, ind la mnèstra.
Al và servî chêld e, a piaşèir, cun 'na bòuna infurmajêda.
Nôti:
al j azdōri 'd un tèimp a fêven cōşer al rîş ind l' âcva buĵnta pôch salêda, a tirêve só al rîş dimòndi al dèint. A sculêven al rîş e al pasêven ind al brôd buĵnt, al fêven cōşer per dû o trî minût a l' ûltem mumèint a 'gh vudêven la şbatûda e pó al servîven. Cun sta manēra ed fêr al brôd al 's infisés mìa.
Curiositê:
La tevdûra l'é un cundimèint antîgh, bèle preşèint ind i vèc léber, al gnîva druvê per rinfursêr un brôd pôch savurî. 'Na vôlta, quând a gh'êra ed la filóma, al servîva a inrobustîr al brôd vansê ed la domènica che despès, per fêrel bastêr per tóta fa faméja, al gnîva şlunghê cun 'd l' âcva.
Csa vōl dîr ''tevdûra'' ? (in 'na pêrt ed la pruvîncia la ciâmen ''terdùra'') agh'é chi pèinsa che la tradusiòun in italiân la sìa ''tridura'' mó ''tridura'' ind i disionâri italiân l' an gh'é mìa, a gh'é ''tritura'' che vōl dîr tajêr un quèl in tânt pcòun céch, oséia tridêrel. In pôchi parôli la tradusiòun in italiân l' an gh'é mìa. Ed sicûr al nòm ''tevdûra'' o ''terdùra'' al s' arfà a l'armes'ciânsa ed l'ōv cun al furmâj che vudêda ind al brôd chêld, e in muvimèint, la se şparpâgna in tânti brîsi e şbrindâj.
E... bòun aptît!


text:
Per la tiarza e davosa ga egl onn 2010 ha il tgau da tgira clamau ils 16 d’october ils commebers ad in di da tgira.
Ina biala raspada da 14 Persunas han dau suatientscha. Igl ei vegniu segau in ton dalla Paliu dalla Platta…tochen ch’in commember ha giu memia bia forzaJ
Silsuenter vein nus mess ensemen la roma dil tagl dallas Palius. In tagl che vegn fatgs per miglurar igl ambient per il tgiet grond (Auerhahn) che sesanfla gia in tschuppel onns en quei territori.
Allas 13.00 uras havein nus astgau gustau in stupent gentar preparaus da Marcellina e Paulin..en nossa tegia a Mireia..forsa la davosa ga avon la renovaziun.
Alla fin tarmettel in grond engraziament per igl agid e sustegn a tut ils dis da tgira. Cun 279 uras ei vegniu prestau in niev record ed era qualitativ astga nossa lavur schar veser.
Vies tgau da tgira
Corsin
actualisau: 18-01-2018/pap
Uffeci da catscha e pesca Kt. GR


text:
Brassica napus
La Brassica napus l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Brassicaceae e la sò cultivar de öle l'è cognusìda col nom de raisù a Bèrghem, de raviscion, ravuscion o ravetton 'ndi variàncc ocidentài (in italià ravizzone). Töte i brassicaceae i'è sùra de töt piànte cultiàde, però de spès s'tróa ach di ezemplàr selvàdech cresìcc despersocönt, fò sùra la Brassica napus l'è ach öna spéce artificiàla, dezà che l'è nasìda dal incruzià la Brassica rapa (20 cromozòmi) e la Brassica oleracea (18 cromozòmi) e de fati la gh'à 38 cromozòmi[1].
Cultivar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è dò varietà de Brassica napus, la Brassica napus var Napus ciamàda ach Brassica napus var Oleifera e la Brassica napus var Napobrassica. La prìma la gh'à öna raìs fìna fìna e l'è cultiàda per dàghela de maià a le bès•cie, ma ach, come 'l dis ol nòm, per caàn fò da la somésa 'n òio vegetàl alimentàr e per fà sö 'n tìpo de carbürànt, menimà la segónda la gh'à öna raìs bèla gròsa che l'è bùna de mangià.
Döbe sö i nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De spès s'confónt ol raissù col verzàch e de spès s'pènsa che i sìes la stèsa piànta, menimà i è dò spéce diferènte, acasìbè i sìes töte e dò cultivar de öle. Ach in italià s'confónt de spès ol raisù-ravizzone col verzàch-colza ach se 'l Dalla Fior 'l à ciarìt bé che 'l se ciàma ravizzone la cultivar de öle de la Brassica napus e colza la cultivar de öle de la Brassica campestris o Brassica rapa [2], nòm che bé o mal i è confermàcc dal Sandro Pignatti[3]. In töte i manére l'è mia malfà tróa di óter autùr, sùra de töt sö internet, che i se confónt e i dóvra chès-ce nòm mia a la stèsa manéra del Dalla Fior.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbacea che che la càmpa ün an, l'è sènsa péi o quàze, col gamp che pöl rià a 'n méter e mès de altèsa del teré, ramificàt sura de töt endèl tòch piö àlt.
Le fòie le pöl véser grànde 'nfìna a 40 ghèi, de culùr che tìra al gris-vért, mìa pilùse o de spès cigliàde sö le nervadüre o söi òrli. Le fòie piö 'n bàs le g'ha 'l gambì, de fùrma liràda, con 2÷5 pér de segmèncc laterài entréch e giü terminàl en bèl pó piö grant, capetàt ma 'n manéra mìa regolàra; chèle sö ensìma i è sènsa gambì, cioè sèsii o subamplesicàule, e i è oblónghe-lanceolàde e 'ntréghe.
La fà sö 'na sórt de spìga de 20÷60 fiùr, che i se dèrf a partì dal bas, ma i fiùr zamò deèrcc i rèsta piö 'n bas de i böcc che i gh'à amò de dervìs e chèsto l'è ü caràter botànech che 'l permèt de mia sconfónt la Brassica napus e la Brassica oleracea co la Brassica rapa che menimà la gh'à i fiùr deèrcc che i rèsta piö 'n vólt de i böcc [4]. Ògna fiùr 'l gh'à quàter sépai e quàter pétai metìcc a crùs compàgn de töte i crucifere, che l'è 'l nòm vècc di Brassicaceae. Quan che i è 'n fiùr i ciós cultiàcc a raisù, ma ach a verzàch i par en tapé zalt.
Ol sò fröt l'è strècc e lónch, l'è almànch 3 ólte piö lónch che larch, e l'è ciamàt siliqua, quan che l'è marüt 'l se dèrf despersocönt con dò linguète e isé la trèca fò la somésa.
Le ótre spéce de Brassica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brassica oleracea, ol càol.
- Brassica rapa o Brassica campestris, cioè la ràa e 'l verzàch.


text:
Studio 54
Studio 54 (Studi 54) 'l è na cumèdia dramàtica americàna dal 1988 ad Mark Christopher. Al film al cònta la stòria dla discutéca Studio 54 ad New York e ad Tieg Thomas (interpretâ par Ryan Philippe), ch'al gh'à laurâ da 'l 1977 a 'l 1982. Custâ trédas migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò fat sù darsèt a 'l incìrca.
In dal film i tōśan part anc di persunàǵ famóś, ch'i faṅ la part ad lì lōr, cuma la Thelma Houston, la Sheryl Crow, l'Ultra Naté, Ron Jeremy, Elio Fiorucci, la Cindy Crawford, l'Heidi Klum, Donald Trump e àt'r incóra.
Sunt
'L è al 1979. Shane O'Shea (Ryan Phillippe) 'l è un ragasōl ch'al viṿ in dal New Jersey cun sò pàdar Harlan (Skipp Sudduth) e dū surèli. Shane al vrév dar-'g un taj a la sò vita ad benśinàr p'r andàr a star a New York. Na sira al decìd cun dū amìg sèg 'd andàr a balàr a 'l Studio 54 ma quànd 'l è là al pruprietàri Steve Rubell (Mike Myers) al decìd ad tōr dèntar sōl lò parchè la discutéca l'è avèrta escluśivamènt par di cliént impurtànt e sarnî. Lè dèntar a gira dimóndi dròga e a s fà dal sès sénsa prubléma.
Druànd dal sò cgnusénsi, Shane al gh la cava a dascórar cun Steve e a far-'s asùmar cuma barìsta cavâ śò. Dòp ès'r-as tòlt mâl cun sò pàdar, ch'al n éra briśa 'd acòrd sèg e cun la vita ch'al sarés andâ a far, al ragàs al và a star a cà ad Greg (Breckin Meyer) e dl’Anita (Salma Hayek), na còpia spuśàda ch'la lavóra insém a lò.
Pròpria méntar Shane al taca a inamuràr-as dla Julie Black (Neve Campbell), atōra ad telenuvéli, qvéi dal tasi i tac'n a tgnir 'd òć al lucàl, ch'l iva tacâ a far sù dimóndi bèsi tut 'd un cōlp.


text:
Dottikon
Dottikon a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 273 abitant e una süperfiss de 3.89 km², e al se tröva a una altitüden de 424 meter sura al livel del mar.
El cumün de Dottikon a l'è tacaa ai cumün de Hägglingen, Hendschiken, Othmarsingen, Villmergen, Wohlen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dottikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1179 coo nomm de Totinchon.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Abtwil l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dottikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Dottikon al Wikimedia Commons


text:
Schef da Zurich sa retira
- Mardi, 1.12.2015, 7:22
Il schef dal concern d’assicuranzas Zurich, Martin Senn, sa retira per la fin da l’onn. El banduna Zurich suenter 6 onns sco CEO, scriva l’assicuranza en ina communicaziun a las medias.
Tom de Swann surpiglia la direcziun da las fatschentas ad interim. Il concern ha nudà en il terz quartal ina sperdita. Er ha la surpigliada dal concern brit RSA stuì vegnir abolida.
Che Senn banduna l'interpresa n'haja nagina consequenza sin la strategia da l'assicuranza Zurich, scriva l'interpresa.
RR novitads 07:30


text:
La religiusadad da Segantini
- Dumengia, 18.9.2016, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 18.9.2016, 8:06, RTR
El avess lavurà gratuitamain, l'artist renumà. Ma quels da Savognin n'han betg vulì che Giovanni Segantini restructureschia la fatschada da la baselgia da Nossadonna. Eran il sans-papiers Segantini betg catolics avunda per quels da Savognin?
L'artist e bab da quatter uffants viveva numnadamain en lètg selvadia cun sia dunna Bice Bugatti. Ed en maletgs ch'el ha stgaffì en la cuntrada da Savognin mussa Segantini ina religiusadad da la natira e betg ina religiusadad da la baselgia.
Il pled sin via da questa dumengia fa Urs Zangger.
Redacziun: Rafael Müller.
Contribuziuns
-
Pled sin via dad Urs Zangger


text:
Stgarsas terradas per HCD e ZSC
- Mesemna, 23.9.2015, 6:17
Il club da hockey da Tavau ed ils ZSC Lions han pers lur emprims gieus en il sedeschavel final da la Champions Hockey League. Il HCD ha pers ordaifer cun 1:2 cunter IFK Helsinki, ils Lions han pers ordaifer cunter Sparta Prag cun 2:3.
Cunquai n'è dentant pers nagut. En la Champions Hockey League na datti nagina regla per ils gols ordaifer, i vala sulet il resultat. Tant il HCD sco era ils ZSC Lions ston gudagnar il proxim gieu cun almain 2 gols differenza per vegnir en l'otgavel final.
Ils proxims gieus en ils 6 d'october.
RR novitads 06:00


text:
Radio (element chimich)
El ràdio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Ra. El g'ha nömer atòmich 88, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de ràdio el g'ha 88 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla latìna radius che völ dì ràgio e l'è stat scuprìt de la Marie Curie e del sò spus Pierre endel 1898 endei minerài de pechblenda/uraninite de la Boemia setentriunàla.
El ràdio el g'ha nisü izòtopi stàbii e dóca töte le fùrme sota le quàle el se prezènta i è radioatìve (la paròla stèsa "radioatività" l'è stàda coniàda a pàrter del nòm de chèsto elemènt, per vìa de le sò proprietà). L'izòtopo piö stàbil, el 226Ra el g'ha 'n emivìta de 1602 agn.
L'è 'l piö gréf de töcc i metài alcalì terùs e del pónt de vìsta chìmich el se 'nsomèa al bario. Se 'l tróa cumbinàt en quantità mìnime endel mineràl de pechblenda e 'nden quach óter mineràl de uranio. La radiasiù che 'l ràdio el'emèt l'è de tré sórcc: ràgi alfa, ràgi beta e ràgi gàma. Semài che se 'l mes·cia sö col berilio, l'èmèt apò a dei neütrù
El ràdio metàlich el g'ha 'n culùr biànch löster, ma 'l vé négher a la svèlta semai che 'l vé 'n contàt co l'aria. L'è lüminescènt ('na lùce blö bastànsa fiàca), e 'l se coróde en àiva per furmà idròsido de ràdio.


text:
Newsletter
Wenn Sie im KonsumentInnenschutz auf dem Laufenden sein wollen, abonnieren Sie kostenlos das Verbrauchertelegramm als Newsletter.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Montli da d'invern tl'Europa
Shopping da Nadé tla Germania, vacanzes sön i schi tl'Austria, de dla nëi te Puster ... y mo co éra pordërt cun i montli da d'invern obligatori? La Zentrala di Consumadus Europeica á inrescí.
Talia/Südtirol
Tla Talia n'él nia n'oblianza generala di montli da d'invern. N'atrezadöra da d'invern pó gní - y vëgn - scrita dant da tofles stradales por na certa perioda sce al é le tëmp aladô. Dötes les informaziun é da ciafé sot a: http://www.provinz.bz.it/verkehr/download/Winterausruestungspflicht.pdf.
Dai 15 de novëmber dl 2017 él sön le toch dl'autostrada A22 tl toch Prener-Affi l'oblianza da avëi n'atrezadöra da d'invern, bel anfat sce al é condiziuns da d'invern o no. Tla Val d'Aosta él bele dai 15 d'otober (cina ai 15 d'aurí) l'oblianza di montli da d'invern.
Austria
Tl'Austria él por auti y camions cina 3,5 tonelades l'oblianza di montli da d'invern dal 1. de novëmber ai 15 d'aurí, sce al é strades da nëi y dlacia. I montli mëss gní metüs sö sön dötes les rodes y avëi lassura l'amarsciadöra M+S, M.S o M&S y n profil minimal de 4 mm pro montli radiai y de 5 mm pro montli diagonai. Al é conzedü da mëte les morones sön i montli da d'isté, sce la strada é permanentamënter o feter tres curida da nëi o dlacia.
Germania
Tla Germania mëss i montli ester adatá ales condiziuns dl tëmp. Al é l'oblianza di montli da d'invern sce al é da dlacia, da cialtines, sce al é lize porvia dla nëi, dla dlacia o dla broja. An mëss avëi montli da d'invern sön dötes les cater rodes. Novité da jügn dl 2017: montli M+S che é gnüs fac cina ai 31 de dezëmber dl 2017, pó ciamó gní adorá cina ai 30 de setëmber dl 2024. Dedô pól ma plü gní adoré montli cun le simbol alpin (crëp cun n floch de nëi) sciöche montli da d'invern.
Svizera
Tla Svizera n'él nia l'oblianza di montli da d'invern. Mo indere che che tëgn sö le trafich deache al vá cun montli nia adatá fora por strades te condiziuns da d'invern mëss s'aspeté na straufunga.
Alperia: ma na picia pert dla clientela s'anüza dles ofertes?
ZCE: al n'é pa da se fá demorvëia sce an pënsa a ci che ara vá da sparagné, sciöche i un fat fora le cunt ...
Da d'altonn â Alperia scrit che ma 4.600 di 180.000 cliënc y cliëntes tl Südtirol â ativé les tarifes nöies por l'eletrizité te na ciasa privata presentades da d'aisciöda. La tarifa dô avëi tröc vantaji por che che foss passá da 3kW a 4,5 kW. Baraté á ma le 2,55% dla clientela - na porcentuala miserabla. N valgügn s'á fat demorvëia che la popolaziun ne s'á nia lascé cis entusiasmé dales ofertes nöies, ince sce al ê gnü fat na gran campagna de publizité sostignida da "sponsors" importanc desvalis.
Bele da d'aisciöda â la Zentrala di Consumadus dl Südtirol fat i cunc (ciara ince al comunicat stampa di 21.04.2017) y constaté che les tarifes nöies n'ê pordërt nia propi cis da bravé. Dantadöt sce an confrontëia i cosć te n tëmp de 3 agn: l'oferta "Alperia Family cun le bonus de bëgnodü" vëiga danfora n bonus de 90,75 euro, che mëss indere gní retü, sce an lascia Alperia dan da 36 mëisc.
Na familia standard cun n consum anual de 2.700 kWh paia sciöche sëgn a Balsan sön le marcé protezioné 522,73 euro al ann cun na potënza de 3kWh. Por trëi agn paiassera insciö 1.568,19 €. Cun la tarifa Alperia Family cun le bonus de bëgnodü da 4,5 kW paiassera le pröm ann 458,46 euro y te trëi agn spenessera 1.601,70 euro (le prisc se müda cun i agn). Lapró röiel ciamó i cosć por l'aumënt dla potënza, che é de 128,15 euro. Indöt resultëiel porchël, sce an müda, cosć implü de 162 euro te trëi agn!
"4,5 kW al prisc de 3 kW?" Al pé plülere de no. Mo chësc n'é nia döt. Sce la medema familia passa ala sozieté d'energia trentina Dolomiti (tres cun n aumënt dla potënza a 4,5 kW), paiera tl medemo tëmp de trëi agn 145 euro de plü co sön le marcé protezioné y chësc zënza ester vincolá por 3 agn alalungia.
Che che chir na tarifa por l'eletrizité plü convegnënta dess valuté criticamënter les ofertes y ne dess nia ti avëi atira crëta ales impormetüdes dla publizité. Na resposta ala domanda "É pa chësta la miú tarifa por me?" pó se dé le calcoladú "Trovaofferte" dl’Autorité por l'energia eletrica y le gas (AEEGSI). Ciara sot a www.autorita.energia.it. Al é da desfarenzié danter i sconti che an ciafa ma un n iade ("una tantum") y chi che é permanënc.
Lege nöia sön la concorënza vëiga danfora ciamó plü segurëza ti paiamënc ai notars/ales notares
La "Lege sön la concorënza" nöia (Lege 124/2017) vëiga danfora dai 29.08.2017 por i notars/les notares le dovëi da avëi n cuntcorënt aposta dediché al cliënt/ala cliënta. Sön chësc cunt él da paié ite düc i imporc ciafá dal cliënt o dala cliënta sciöche cutes, spëises antizipades y tasses, sciöche ince dötes les atres somes, che le cliënt o la cliënta ti surandá al notar/ala notara por d'atres rajuns (p. ej. capares o acunc), y le paiamënt dl saldo o döt le prisc de cumpra.
Düc i imporc paiá ite sön chësc "cunt sigü" fej fora n patrimone separat; chël ó dí che chisc imporc ne pó nia gní pignorá y ne podará mai se moscedé cun le patrimone personal dl notar/dla notara; terzi ne ti pó insciö nia pormez a chëstes somes y n'á degun dërt lassura.
Cun les desposiziuns de lege nöies ne n'ó le legisladú nia ma ti pité plü segurëza ala clientela, mo ince al stat: te vigni momënt mëssel ester sön chësc cuntcorënt, dediché aposta al cliënt/ala cliënta, dötes les somes che le notar/la notara adora por la registraziun di ac che é gnüs stipolá da d'ël/d'ëra.
De plü informaziuns él da ciafé sot a www.verbraucherzentrale.it.
Sciöche te n film - ci fá sce an röia te na tënora de n abonamënt de streaming online?
"Stimada Clara, i Ves ëis registré sön nosta plata web ai 09.10.2017 por na fasa de proa de 5 dis. Aladô de nostes condiziuns d'adoranza ëise albü la poscibilité da anulé l'account da Ostes impostaziuns tratan döta la fasa de proa. I ne l'ëis nia fat y porchël é Osc account gnü prolungé automaticamënter de un n ann cun le status premium. Por chësc Ves informunse che i ëis n cunt da paié de 238,80€ al ann cun la cuta sön le valur ajunté bele lapró (19,90€ al mëis por n ann) y che le contrat döra un n ann."
Cotan de consumadus y consumadësses á ciafé na te sort de cunc te süa cassëta dla posta online, do s'avëi registré pro n sorvisc de streaming online araté debann. I gesturs süga gonot cun chertes amarsciades: sön sües plates de registraziun ofiziales él da ciafé les indicaziuns che é da dé dant por lege sön i cosć da paié - indere sön les plates olache an vá spo efetivamënter ite vëgn chëstes indicaziuns ascognüdes cun abilité.
Sön www.euroconsumatori.org ves dá la Zentrala di Consumadus Europeica Balsan consëis y aiüt (p.ej. lëtres d'ejëmpl por se defëne cuntra de te cunc).
De mondial dl'alimentaziun: cuntra le spaterlamënt de patüc da mangé!
Trëi consëis por ciaré da ne spaterlé nia patüc da mangé te nostes ciases.
1. I planifichëii canche y ci che i vá a cumpré ite!
I ciari avisa ci che i adori veramënter y me fej na lista di produc che i mëss cumpré ite. Por na sigüda dái ciamó n'odlata te frescara y te stangode de ciasadafüch. I ne vá nia a cumpré ite cun fan, por schivé da cumpré massa patüc de resserva. Te botëga cumpri te na manira consecuënta, cun püces ezeziuns, ma ci che é sön lista. I ne tëgn nia cunt de ofertes "Tol 3, paia 2!" sce i n'adori ma un o dui toc dl produt. Sce al röia manco patüc da mangé tl refodam, restel inultima plü scioldi te tacuin.
2. I ti á crëta a mi sënsc!
Sce n produt vá sura la data de dorada minima y i ne sá nia sce an pó bëgn ciamó le mangé o no, le controlëii cun mi sënsc: impröma ti ciari avisa, spo tofi y inultima cërci. Sce i ne vëighi nia che salta tl edl y degönes anomalies, pón mangé le produt y i me le lasci savëi bun.
La gran pert di produc che á na data de dorada minima (Mindesthaltbarkeitsdatum) é ince ciamó da podëi mangé do che la data lassura é tomada, en pert cinamai por mëisc dedô - tan inant che ai n'é nia ciamó gnüs dauris y ai é gnüs tignis sö sciöche al alda. Ma pro alimentars cun na data de tomanza (Verbrauchsdatum „Zu verbrauchen bis...“, data di scadenza "da consumarsi entro...") velel: do che ai é tomá ne dessi nia plü gní mangiá o boiüs.
3. I adori sö i avanc de patüc da mangé!
Por schivé che al sides tröc avanc ciari da cujiné aladô dl bojëgn, ciaran da ne fá nia massa de gran porziuns. Sce al avanza impó ciamó val' iade valch, tëgni sö i avanc al frësch y i ciari da i adoré sö defata. Sce al avanza tratan l'edema de pices cuantités de pasta, soni cöc, riji, verzöra o früc da cose feji impara n "grestl dl'edema" che i perfezionëii cun n pü' de ciajó o n ü. Sce i á cumpré massa pan feji sones impara o te de pici cadrí, i le lasci gní sëch -insciö se conservëiel plü dî - y le tëgni sö te n bosse. Cun les sones de pan pói spo fá n iade o l'ater n "Scheiterhaufen" o n "Armer Ritter", y le pan taié sö adori sciöche pan da bales. Implü pón ince fá frogores fora de pan vedl sëch sce an le mëna jö cun la mascin dala cern o le lascia spidicé sö te n moscedadú eletrich. Te restorant o te ostaria me lasci fá ia ci che i á avanzé y me le toli a ciasa.
Cyber Monday, Black Friday – Metede averda ales ofertes tla rëi
Onlineschlichter.it dëida sce ara vëgn ales dërtes
Tres plü sovënz vëgnon impizá da dis de sconto da cumpré ite valch bel snel online, aladô dl model american. A pert le fat che an ne sá nia sce an fej veramënter n bun afar o no, pól sozede che na transaziun ne vais nia sciöche ara dess - marcianzia danejada, patüc nia consegné, prisc trat jö dui iadi…
"Che che cumpra ite online, dess ince podëi reclamé online", insciö vëgnel dit sön www.onlineschichter.it. Consulënza y informaziuns él ince da ciafé pro la Zentrala di Consumadus Europeica www.euroconsumatori.org o pro la Zentrala di Consumadus dl Südtirol www.verbraucherzentrale.it


text:
Materias primas e recicladi
«La parola da nossa economia da guerra sa cloma: reutilisar il rument.» Metal vegl e cautschuc...
A Soloturn rimna la giuventetgna rument reciclabel. Cun ina quota da recuperaziun da 40 pertschient...
«Tgi che regala arom, procura per paun!» Quai era l’appel a la populaziun svizra durant la Segunda...
A maun d’ina rimnada da vaider a Basilea mussa la contribuziun dal 1942 il grond engaschi da la...
Sondaziuns da resun per chattar petroliDurada: [01'27''] SF: SFW
La contribuziun mussa sondagis da prova en il territori enturn Yverdon. Cun chaschunar...
Dismessa da rument en il chantun da TuritgDurada: [06'35''] SF: Antenne
Tge far cun il mantun da rument en Svizra? La regenza dal chantun da Turitg lantscha in program...
La dumengia senza traffic d’autosDurada: [07'05''] TSI: Il Regionale
La dumengia senza traffic d’autos en il Tessin maina ensemen ils umans sin via en las pli...
Pir la crisa d’energia dal 1974 renda conscienta la populaziun svizra quant dependenta ch’ella è...
Tecnicamain èsi pussaivel da reciclar vaider ed aluminium. Plinavant è quai era raschunaivel dal...
Deponia da ruments spezials a KöllikenDurada: [06'06''] TSR: Un jour une heure
En consequenza d’ina pratica da concessiun fallada èn vegnids dismess en la deponia da ruments...
En Svizra èsi usità da rimnar vaider. Pervi dal grond dumber dals lieus da rimnada maschadads –...
Per che l’ambient na pateschia betg sut las muntognas da rument da la populaziun na ston las...
En Svizra han ins introducì las buttiglias da PET il 1987. La contribuziun mussa tge effects che...
La combustiun nuncontrollada da vanzadiras vegetalas donnegia l’ambient. A trais quarts da la...
PET fa chaud – u tge che nus avain tut d’engraziar al recicladi da rumentDurada: [02'47''] SR DRS: Echo der Zeit
I renda da reciclar – dal puntg da vista ecologic ed economic. Las Svizras ed ils Svizzers èn a la...
Fevra d’aur en la Surselva – sin via cun ils chava-aur a MustérDurada: [07'22''] SR DRS: Echo der Zeit
Èsi pussaivel d’explotar aur en Svizra a moda commerziala? Questa dumonda sa tschenta en il...
Buttiglias e stgatlas reciclablasDurada: [01'21''] SF: Einstein
La contribuziun dat ina curta survista actuala da las materialias d’emballadi reciclablas sco...
Context
Reciclar rument per gudagnar puspè materias primas e las integrar en la circulaziun economica è in’impurtanta procedura per cumbatter la stgarsezza d’energia e da resursas da noss mund.
La conscienza che la recuperaziun ha avantatgs era dal puntg da vista economic era gia baud avant maun en Svizra. Gia en il 19avel tschientaner gudagnavan firmas svizras daners cun ramassar materialias reciclablas.
L’aspect e l’argument da la protecziun da l’ambient è pir vegnì tiers, cura che la societad ha percurschì ch’ins po sminuir durablamain il basegn creschent da materias primas dal mund modernisà unicamain cun reciclar.
En Svizra è s’augmentada ils ultims 20 onns per in terz la quantitad totala dal rument chasan (rument da cuschina, palpiri, chartun, vaider, plastic, PET, etc.). Quai munta ad onn ina quantitad da 730 kilos rument per mintga Svizra e Svizzer – damai per persuna dus kilos rument a di.
Igl è bel ch’il Svizzer e la Svizra tutgan en il rom da las quotas da recicladi internaziunalas tar ils topreutilisaders – e quai areguard tut las materialias. Nus reciclain per exempel 95 pertschient dal vaider, ina cifra che po strusch pli vegnir meglierada. Ed uschia vegnan recicladas ad onn impressiunants 51 pertschient da las totalmain 5,46 tonnas rument chasan.


text:
L'immigraziun taliana
Il "return da las randulinas..."Durada: [13'25''] TSR: Continents sans visa
Sco las randulinas turnan da primavaira era ils stagiunaris talians. Tar lur arriv sin il perrun da...
Fundaziun dad ina "Partida dad anti-Talians" a TuritgDurada: [08'03''] SF: Antenne
En sia abitaziun caotica preschenta Albert Stocker las finamiras da la "«Schweizerischen...
Encreschadetgna u Las vacanzas dals emigrantsDurada: [01'56''] TSI: Il Regionale
Passa 200'000 lavurers esters pelegrineschan onn per onn la fin da la stagiun da lavur en Svizra a...
A partir da l'entschatta dals onns 60 vegnivan rotschas da lavurers talians en Svizra. Las regiuns...
Dapi la fin dal 1985 pon ils aspectaturs italofons da la regiun da Turitg finalmain guardar la Rai,...
Suenter la segunda guerra mundiala dovra la Svizra forzas da lavur, las qualas n'èn betg da chattar...
Svizras e Svizras: cunter ils esters u solidarics cun quels?Durada: [03'56''] TSI: Attualità Sera
Questa contribuziun davart l'immigraziun e l'integraziun da lavurers talians en ils onns 60...
Context
Suenter la segunda guerra mundiala dovra il progress economic bleras forzas da lavur, dapli che stattan insumma a disposiziun en il pajais. Dal 1948 concluda la Svizra ina cunvegna cun la regenza taliana per intermediar lavurers talians, ils quals procuran per ina emprima fasa d’immigraziun en massa. Questa cunvegna che sa basa surtut sin il princip da rotaziun, maina ad ina politica d’immigraziun che vul adattar la cifra da lavureras e lavurers esters a la situaziun economica.
Tranter il 1960 ed il 1970 s’augmenta la quota da persunas estras en Svizra andetgamain da 10% sin 17,2%. La mesadad da quel augment è d’attribuir a burgaisas e burgaiss da l’Italia.
Tranter las differentas proceduras da permissiun serva surtut il statut dals stagiunaris ad impedir che las persunas prendian domicil. Suenter nov mais lavur en Svizra èn ils stagiunaris sfurzads da turnar per trais mais en lur pajais d’origin. Ina permissiun da domicil po vegnir dumandada pir suenter 10 onns. La dimora interrutta e scurznida maina a numerus dischavantatgs ed excluda praticamain ils stagiunaris da las prestaziuns socialas.
P.ex. n’è betg permess da midar il patrun da lavur, ed er betg da far in contract da fittanza. Perquai vegnan plazzads ils stagiunaris en alloschis fittads da la Confederaziun ubain dals patruns da lavur, savens èn quai baraccas. Enfin la fin dals onns 70 na pon ils stagiunaris betg prender lur famiglias en Svizra. Tgi che prenda zuppadamain sia famiglia en Svizra na po betg trametter a scola ses uffants.
Millis da lavureras e lavurers esters da l’Europa dal sid, sco ch’els vegan numnads da quel temp, contribueschan sin ils gronds plazzals da bajegiar, en il turissem u en l’agricultura lur part per il bainstar da la Svizra.


text:
Travedona Monaa
Travedòna Monaa (Travedona Monate in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 4 029 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 9 km² e 'na densità de 448 ab./km²..
El paes el da el nòmm al Lagh de Monaa e 'l gh'ha vari frazion, ciamaa: Ciosett, Faraòna Fornasett Moncucch, Mont Bell, Molin, Piann, Ronch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Travedona Monaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Grezia vul savair motiv per crisa
- Mardi, 7.4.2015, 12:28
Il parlament grec vul installar ina cumissiun che sclerescha co il pajais è arrivà en la crisa da daivets e las circumstanzas dals dus pachets da salvament.
La maioritad dal parlament vul uschia era laschar intercurir las cunvegnas cun ils crediturs internaziunals. Cun quai tegn il primminister Alexis Tsipras ina da sias empermischuns electoralas.
L'opposiziun rinfatscha a la regenza actuala da vulair distrair la populaziun dals gronds problems actuals.
RR novitads 11:00


text:
Joe Zinnbauer daventa nov trenader dal FC Son Gagl
- Mesemna, 16.9.2015, 15:04
Il Tudestg Joe Zinnbauer daventa nov trenader dal FC Son Gagl. El remplazza Jeff Saibene ch'aveva dà enconuschent sia demissiun avant 2 emnas. Zinnbauer ch'ha 45 onns era fin ussa trenader da la segunda squadra dal Hamburger SV.
Il Bavarais è dentant era stà per insaquants mais trenader da l’equipa da la Bundesliga HSV. Ils 17 da settember 2014, pia avant in onn, aveva el surpiglià l’equipa da Mirko Slomka, ha dentant gia il mars da quest onn puspè rumì ses post. Cun el sco trenader ha il HSV fatg en 23 partidas be 24 puncts.
RR novitads 17:30


text:
Titel da sprint per Gasparin e Cuenot
- Sonda, 28.3.2015, 17:45
A Lantsch han Elisa Gasparin e Gaspard Cuenot gudagnà ils titels da campiuns svizzers en il sprint da biatlon.
Tar las dunnas ha la favurita or da l'Engiadina Elisa Gasparin finì la cursa avant Irene Cadurisch e Flurina Volken.
Tar ils umens ha Gaspard Cuenot battì il Grischun Serafin Wiestner e Martin Jäger, quai en absenza da plirs curridurs, sco Benjamin Weger, Mario Dolder u Eligius Tambornino, ch'eran pir grad turnads d'ina cursa internaziunala.
RR novitads 18:00


text:
Pelopunés
Ol Pelopunés (Πeλoπόvvnσoς in lèngua gréca) ciamàt ach Moréa a partì dal medioéf, l’è öna penìzula de la Grécia che la se tróa tra ‘l mar Ionio e ‘l mar Egéo e che l’éra tacàda al continènt ‘nfina al 1893 quando i à scaàt fò ‘l canàl de Corìnt, isé l’è dientàda, de fato, ön ìzola.
L’è ciamàda Pelopunés ach öna di 13 periferée de la Grécia; gh’è però öna bèla diferènsa tra la regiù geograféga Pelopunés e la periferéa Pelopunés, dezà che chèsta l’è dóma ‘l tòch a mesdé (süd) de la prima.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pelopunés in lèngua gréca l’ völ dì ìzola de Pélope; Pélope, che l'éra ‘l s-cèt del Tantalo rè de la Lidia, l’éra ün eròe mitologìch gréch e l’avrès conquistàt per prim töt ol Pelopunés.
Moréa menimà l’è ‘l nòm che i gh’à dacc i Venesià e i cruziàcc al Pelopunés in del medioéf, dezà che chèsta penìzùla la ghe sömèa a öna fòia de Morus o Murù e dezà che la Moréa l’éra pièna de Murù.
La periferéa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Pelopunés l’è öna di trédes periferée de la Grécia e la capitàl l’è Tripoli.
L’è facia sö da sich prefetüre, chèla de l’Arcadia, de l’Argolide, de la Corinsia, de la Laconia e de la Mesenia.
Chèsta periferéa la gh’à öna süperfìcie de 15.490 km² e öna popolasiù de 650.310 persùne al censimét del 2005.
La Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria del Pelopunés l’è ligàda al nòm de Sparta, la sità grèca de l’antichità che dòpo ì conquistàt ol Pelopunés la s'é scontràda con Atene in d’öna guèra che l’è tacàda in del 431 a.C. e che ‘è finìda 31 agn dòpo, in del 404 a.C. e che l’è cognusìda cóme la Guèra del Pelopunés.
Chèsta guèra, che l’è stàcia enzìda da Sparta, l’è stàcia combatüda da i dò polis (sità) piö ‘mportànte de la Grécia antiga, dezà che töte e dò i völia riàga a comandà sö töta la Grécia de alùra.
Piö tarde ol Pelopunés l’è finìt sóta i Macéduni e po’ sóta i Romà fina a ché ‘n del 396 l’è stacc traersàt da i Vizigòcc del Alarìch ch i l’l’à devàstàt. L'è po’ pasàt sóta ‘l contròl di Romà d’Oriènt ‘nfìna al 1204.
Co la quarta cruzàda l’è pasàt in di mà di cruziàcc dal 1204 ‘nfina al 1430 per turnà a i Romà d’Oriènt per öna quach agn prima de finì sóta i Türchi Otomà e restàga fina a l’indipendènsa de la Grécia fò che per öna trentìna d’agn tra ‘l 1685 e ‘l 1715 quando Venésia la gh’è riarda a portàghel vià a i Otomà co la Guèra de Moréa e la gh’è riàda a goernà ol Pelopunés ciamàt alùra Règn de Moréa.


text:
Livign
Livign (nom ufizial in talian: Livigno; in tudesch storich: Luwin) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 6 389 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 211 km² e 'na densità de 30. A l’è tacaa al cumün sundrin de Val de Dint e a quei grigiunes de Pontresina, Pus'ciaf, S-chanf, Zernez e Zuoz.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nümar 7
El numer 7 l'è el numer integher ch'al siguta ul 6 e al ven prima dal 8.
Nomm dal nümar in difereent dialett: sett...
Cültüralameent al gh'a una forta presenza, gja che al simbuliza la perfezziú e la mültitüüd. Par taant i a gh'è un bell puu da série basade in cheest nümar, che, da plüü, al simbuliza la üniú intra ul diví (5) e il teré (4).
Par la custrüzziú da parole co la significazziú da 7, sa söö druvá ul prefiss epta cuma in eptàgun, eptaédar.
- I dí da la setimana
- I pecaa capitaal
- I culuur dal arc-in-ceel
- I ceel da la religjú islàmega
- Le nöde müsicale: do, re, mi, fa, sol, la, si
- Le 7 arte: pintüra, scültüra, architetüra, literadüra, müsica, danza e cínema
- I 7 maar, espressiú andega ch'a la dessignava ul cungjuunt di uceà, frütt da l'idea da mültitüüd ch'al gh'a ul nümar
- Le 7 maravèje dal muund andeegh
- Le 7 edaa dal omm in acordi a William Shakespeare: l'infant, ul nani, l'amaant, ul suldaa,l'adüült, l'omm madüür e ul vecc.


text:
Aléf
Aléf (nòm uficiàl en italià: Valleve) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa 'n de la ólta Al Brembana a 53 km de la sità e a 1141 méter söl lièl del mar.
El g'ha 136 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condèna süperfis de 15,0 km² e 'na densità de popolasiù de 9 ab./km².
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Aléf l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Augmentar il Cussegl federal sin 9
- Venderdi, 27.3.2015, 16:46
Il Cussegl federal duai en l'avegnir cumpigliar 9 enstagl da 7 commembers. Da questa avis è la cumissiun responsabla dal Cussegl naziunal.
Cun l'augment pudessan ils pensums che creschan permanentamain vegnir distribuids sin dapli persunas. Plinavant fissian las differentas parts da la Svizra e la regiuns linguisticas represchentantas meglier en la regenza, uschia argumentescha la cumissiun. Qua tras pensa ella surtut vid la Svizra taliana. L'idea vegn ussa tramessa en l'audiziun.
RR novitads 17:00


text:
Cupenàghen
Cupenàghen (København in Danéś, da Købmandshavn ch'a vōl dir "Pòrt di Marcànt") l'è la capitàla dla Danimàrca ch'la s cata in sgl'ìśuli Sjælland e Amager. Cun i sò 518.574 abitànt l'è anc la sità più impurtànta dal paéś. Da 'l 2001 la s è tacàda a la sità śvedéśa ad Malmö par via dal Pònt 'd Øresund.
La sità l'è divìśa in sinc quartēr (Sèntar [K], Vesterbro [V], Nørrebro [N], Østerbro [Ø] e Christianshavn) e in un munisìpi indipendènt, Frederiksberg.
Da 'l an 2010 al sò sìndic 'l è al sucialìsta Frank Jensen.
Al sò clima a n è minga tant fréd cum a prév èsar par la sò puśisiòṅ a nòrd par via dla Curènt dal Gōlf. In Invèran a s và in gènar a śèr grâd ad mèdia. Al méś più cald invéci 'l è Luj in dua a s riva a 17,5 °C.
Dimóndi famóś là 'l è un panèṅ ciamâ smørrebrød.
Persunàǵ ligâ a Cupenàghen
- Hans Christian Andersen, scritōr ad fòli
- Carl Theodor Dreyer, regìsta
- Lars von Trier, regìsta
- Brigitte Nielsen, showgirl
- Jon Dahl Tomasson, śugadōr ad balòṅ
- Lars Ulrich, baterìsta di Metallica


text:
Valsot ha duos fracziuns: Ramosch (Ramosch, Vnà e Seraplana) e Tschlin (Tschlin, Strada e Martina).
Il s-chalin primar es illa chasa da scoula a Ramosch. Il s-chalin ot es illa chasa da scoula a Strada. Interessant es cha'l s-chalin ot a Strada es illa listessa chasa sco la scoulina. La scoulina ha da la vart süd ün bel üert per ir dadoura a giovar ed il s-chalin ot ha da la vart nord üna plazza da posa, da ballapè ed üna plazza surtratta cun tartan. La gronda part dals scolars e da las scolaras vain culla posta a scoula.
La 9avla classa s-chaffischa üna pagina d’internet per la scoula
Dürant l’eivna da proget dal s-chalin ot ha la 9avla classa s-chaffi üna pagina d’internet.
Da crear il logo ha douvrà daplü d’ün di. I dà differents templates da paginas d’internet - quai es sco üna mascra d'üna website. Nus vain prouvà sün placats cun differents templates da chattar la megldra soluziun per nossa scoula.
Uossa vezzaivat il resultat…
Di da sport, movimaint e gös per uffants da scoulina fin 9avla classa.
La scoula da Valsot, da la scoulina fin la 9avla classa, ha fat ün di da sport, movimaint e gös. Las gruppas masdadas han das-chü far blers differents posts. Davo la rangaziun e davo avair fat la fotografia cun tuot ils scolars e tuot las scolaras da Valsot haja dat ün fich bun giantar cumünaivel. Ils scolars e las scolaras dal s-chalin ot, ils genituors e la magistraglia han güdà ad organisar e preparar. Ils raps chi sun gnüts insembel quel di vaina douvrà per finanziar il viadi cul velo giò Garda.


text:
IKRK vul relaziuns cun SI
- Mardi, 8.12.2015, 15:11
Il Comité internaziunal da la Crusch Cotschna (IKRK) vul crear relaziuns cun la milissa terroristica Stadi Islamic. Quai per pudair dar agid umanitar en ils territoris controllads dal SI en la Siria e l'Irac.
Il president da l’IKRK, Peter Maurer ha ditg quai envers il radio SRF a l'ur da la 32avla conferenza internaziunala da la Crusch cotschna e da la Mesaglina cotschna. Fin ussa saja l'access umanitar en ils territoris dal SI quasi nunpussaivel, uschia Maurer.
RR novitads 14:00


text:
Elt Égg’
L'Elt Égg’ (in itagliàn Alto Adige; in tudàssc Südtirol; in ladén Südtirol o Sudtirol) l'è 'na regiån geogrâfica dl'Itâglia, ch'la cunprànnd la pruvénzia autònoma ed Bulzàn (in tudàssc Autonome Provinz Bozen; in itàglian Provincia autonoma di Bolzano; in ladén Provinzia autonòma de Balsan; ), ch'l è onna däl dåu pruvénzi dal Trentén-Elt Égg’, e l'è la pió granda d'l Itâglia dåpp che la pruvénzia ed Sàssari l'è stè ridimensiunè. L'Elt Égg’ al g'à 485.000 cristiàn.
L'Elt Égg’ l'è una pruvénzia indòvv ai é al trilinguisum, send ch'as dscårr tudàssch, itagliàn e ladén:


text:
Attatga da bumba mortala ad Istanbul
- Mardi, 7.6.2016, 10:53, actualisà a las 16:58
En la metropola tirca Istanbul èn mortas almain 11 persunas tar in'attatga cun bumbas sin in auto da polizia. 36 ulteriuras persunas èn vegnidas blessadas, 3 da questas grevamain, quai communitgeschan las autoritads tircas.
Tranter las unfrendas èn 7 policists e 4 civilists, ha ditg il guvernatur dad Istanbul Vasip Sahin. La detonaziun è capitada en il traffic da la damaun, entamez il district da la citad veglia Vezneciler, ch'è fitg popular tar ils turists.
Fin ussa n'è nagin sa declerads responsabel per l'attatga. L'ultim temp han rebels curds, represchentants da la milissa Stadi Islamic sco era sanesters radicals fatg attatgas en la Tirchia.
Il president tirc Recep Tayyip Erdogan ha condemnà l’attatga e rinforzà sias intenziuns en il cumbat cunter il terrorissem. La Tirchia vegnia a manar il cumbat fin la fin, ha ditg Erdogan.
Entant ha la polizia arrestà quatter persunas suspectadas, quai rapporta l'agentura da novitads Anadolu.
RR novitads 10:00/17:00


text:
Nagin Mountain Hub en la fracziun da Tschlin
- Gievgia, 2.6.2016, 10:58
Nagins managers e CEO’s a Tschlin. Firmas e collavuraturs na pon betg vegnir a Tschlin a luvrar en in ambient quiet. La vischnanca da Valsot ha ditg na al Mountain Hub.
In spert internet, ina plazza da martgà virtuala ed era in Mountain Hub, quai èn las visiuns dal project «Mia Engiadina». In dals uschènumnads Mountain Hubs era previs en la fracziun da Tschlin.
Vischnanca ha ditg na
Possessura da la chasa a Tschlin è la vischnanca da Valsot, e quella ha ditg na al project Mountain Hub. Survegnì la chasa ha Corsin Biert da Scuol, che prevesa da realisar en la chasa a Tschlin in center da medicina cumplementara.
« La vischnanca è ida la via segira. »
Victor Peer
President communal da Valsot
Mountain Hub
La finamira dal Mountain Hub a Tschlin fiss stada da porscher a firmas e lur collavuraturs da vegnir a lavurar en in ambient quiet e varià.
Il concept da Corsin Biert haja persvadì la suprastanza da vischnanca perquai che tal era cumplet. Tar il concept dal Mountain Hub haja quai anc dà facturs intscherts, ha declerà il president communal da Valsot.
RR actualitad 12:00


text:
Scola claustrala da Mustér metta novs accents
- Mardi, 10.3.2015, 17:27
La scola claustrala da Mustér metta novs accents per il proxim onn da scola. A partir da l'atun vegnan 5 enfin 10 scolars da la China a frequentar il gimnasi a Mustér.
Quest program integrativ da furmaziun succedia en collavuraziun cun la fundaziun svizra «Bildungsanker», communitgescha il gimnasi. La scolaziun ed integraziun dals giuvenils chinais cumenza la stad, quai tranter auter cun ina scolaziun intensiva da tudestg.
La finamira saja dasper frequentar il gimnasi er da tgirar contacts cun scolars e geniturs indigens, e d'emprender d'enconuscher la cultura.
RR novitads 17:00