text:
Ils 11-09-2001 èn terrorists sgulads cun dus aviuns en las duas turs schumellinas dal World Trade Center a New York ed han destruì ellas. 2994 persunas, senza las 24 persunas sparidas, han pers lur vita tar quest attentat. Suenter l’emprim schoc han ils Americans decidì da construir danovamain bajetgs sin quest plaz.
Il “World Trade Center” era in areal cun set bajetgs en la citad americana New York. Ils renumads bajetgs da quest areal eran las turs schumellinas (WTC1 + WTC2) ch’eran ils pli auts bajetgs da New York. La pli auta tur (WTC1) cun 110 etaschas mesirava cun l’antenna 527 meters, quai è circa tant sco 10 turs-baselgia ina sin l’autra.
Ils 11 da settember 2001 han terrorists attatgà cun dus aviuns las duas turs schumellinas (WTC1 + WTC2) e destruì ellas. Cura che las turs en crudadas, han ellas sutterrà il terz bajetg dal World Trade Center (WTC3) . Era ils ulteriurs bajetgs (WTC4, WTC5, WTC6 e WTC7) èn crudads ensemen u han stuì vegnir stgarpads giu, perquai ch’els eran donnegiads.
Pir suenter 9 mais era la plazza dal “World Trade Center”, ch’è uschè gronda sco 9 plazzas da ballape rumida. E lura hai gì num: “Tge far cun quest spazi?” Igl ha dà differentas ideas. La populaziun americana avess gì gugent in monument per demonstrar la fermezza da la naziun. L’economia pretendeva bajetgs che custan pauc. Ils survivents giavischavan in monument per las unfrendas e la citad da New York avess gì gugent ina attracziun per carmalar turists. Far plans che plaschevan a tuts n’è betg stà simpel. Ed il grond problem eran ils daners.
Anc 10 onns suenter l’attatga è il World Trade Center in grond plazzal. Planisads èn 5 bajetgs, ina staziun sutterrana, in museum ed in lieu per sa regurdar da las unfrendas da las attatgas.
Enfin oz è dentant construì sulettamain il bajetg 7 World Trade Center (WTC7). Quest bajetg cun 52 etaschas è 228 meters aut. Il pli aut bajetg, 1 World Trade Center (WTC1), n’è anc betg finì dal tut. El vegn ad esser anc pli aut che l’anteriura tur schumellina la pli auta, numnadamain 541 meters cun 105 etaschas.
Sper il bajetg 7 World Trade Center è era finì il lieu che duai regurdar da las unfrendas da las attatgas. Là nua che las turs schumellinas eran, sa chattan ussa duas funtaunas quadras, sfundradas 10 meters en il terren. L’aua cula dals mirs giu, ils nums da las unfrendas da l’attatga èn scrits sin tablas da bronz sin il tschabargal enturn las funtaunas. Il museum n’è anc betg finì.
Ins na sa betg quant che l’entir project da World Trade Center custa. Quintà vegni cun 5 enfin 15 milliardas francs (15’000’000’000.-). Ins na sa er betg cura ch’il project è finì; il pli baud en set onns.


c: text/html

text:
Lumbard ucidental(Rimandaa da Lombard ocidental)
El lumbard ucidental (o insübrich) l'è vöna di du variant principal de la lengua lumbarda. L'è parlaa int i zonn de Milan, Com, Lecch, Pavia, Vares, Lod, Nuara, Verbania, in Brianza, in Ümléna, in Valtelena e in Svizra (in Tisin e in part di Grisun). Gh'hinn anca di part nord de l'Emilia ch'i pudrissen vess cunsideraa insübrich, ma per adess l'esista mia 'na classificazion precisa. A quel pruposit chì, giamò del 1853 el Biondelli el faseva nutà che el piasentin el gh'aveva tüt dü i vucal türbaa del lumbard (la /ø/ e la /y/), roba che la sücedeva mia int la püssee part di parlad emilian. A la fin però el Biondelli el classificava el piasentin cume emilian (pütost che lumbard) de passag.
Cuntegnüü
L'UrtugrafiaModifica
I möd de scriv in lumbard ucidental a hin sustanzialment dü: vün che 'l trà ispiraziun de l'urtugrafia leteraria milanesa (cumpagna de quela piemuntesa e ligüra) e un alter che 'l pò vess ciamaa de ispiraziun tisinesa (che l'è quel in del qual l'è scrit quel articul chì). Del prim hin carateristigh i grafema /oeu/ e /u/, a la francesa, menter del segund inveci i grafema /ö/ e /ü/, a la tudesca. La magiur part di urtugrafii l'è basada sura vün di dü mudei. Un'altra pruposta de urtugrafia la saria quela del lenguista Geoffrey Hull, in del cuntest de una lengua padanesa che la picaria dent tüt i lenguv gal-italigh e returumanigh.
GramatigaModifica
ArticujModifica
1. In certi cuntest la vucal de l'articul definii la pö drucà, o diventà 'na schwa, in quej cas chì l'articul el pö vess scrivüü cun l'apostrofi (pres. 'l/'r)
Prunom persunaj sugetModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (vialtar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
2. Int i püssee tant variant del lumbard ucidental, gh'è na distinzion fra vialter/violter e vü: i prim i henn i prunom plural nurmal, mentr'inveci el second l'è la version che la se dröva per rivolgess a 'na persona per la qual se gh'ha rispet, e donca l'è plüral dumà gramaticalment, perchè in efeti la se riferiss a 'na persona singula (in certi dialet el "vü" l'è diventaa arcaich, e quela fünzion chì l'è passaa al "lü").
Prunom persunaj cumplement debul (clitich)Modifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (es. ma, ta, e.i.v.). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int i question, el clitich el pö spustass dop del verb:
1. lü el dis -> 'sa disel?
2. lee la dis -> 'sa disla?
Int la tabela de sura, la part tra parentes l'è la furma post-verbala.
In certi variant insübrich, quel spustament chì l'è ubligatori, mentr'inveci in alter variant (suratüt variant del Milanes) questa strütura l'è 'dree perdess, e donca (1) e (2) i diventen (3) e (4):
3. 'se'l dis?
4. 'se la dis?
NomModifica
Nümer e quantificadurModifica
'L Lumbard ucidental 'l marca la diferenza intra mas'c e femena fin al nümer tri:
I alter nümer i gh'hann dumà una versión (La "e" atonega la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet, e 'l nümer el pö vess scrivüü anca cun la "a" (quatar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa. Quij cas chì i henn ripurtaa chì suta cun la vucala etimulogica).
4) quater/quatru
5) cinch/sinch/cinqu/cenchi
6) ses/sesi
7) set/seti
8) vot/votu
9) növ/nöi
10) des/desi
11) vündes
12) düdes/dodas
13) tredes
14) quatordes
15) quindes
16) sedes
17) dersett
18) desdott
19) desnöv
20) vint/vent
30) trenta
40) quaranta
50) cinquanta
60) sessanta
70) setanta
80) (v)utanta
90) nuvanta
100) cent
1000) mila/mill
VerbModifica
Verb VessModifica
Möd Indicatif, Temp PresentModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp PassaaModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp ImperfetModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevat staa/staio 'me lur i eran/evan staa/stai). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
La v in de l'imperfett l'è cunsiderada arcaica in di variant püssee inuvativ (per esempi quela de Milan).
Möd Indicatif, Temp TrapasaaModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevato 'me lur i eran/evan). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp FütürModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür anteriur(?)Modifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Infinit, Gerundi e Participi PasatModifica
Verb (A)vègh/vèch, AvèModifica
Möd Indicatif, PresentModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, PassaaModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, ImperfetModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int l'indicativ imperfet, el verb avè(gh) el gh'ha anca una version püssee cürta, che l'è el risültaa d'una cuntrazion funulogica (cumpagna de quej di ausiliar ingles):
Möd Indicatif, TrapassaaModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, FütürModifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür anteriur(?)Modifica
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
FunulugiaModifica
CunsunantModifica
1. L'africaa /ts/ l'esista dumà int i variant insübrich del nord, a partì dal brianzö fin al ticines.
2. La fricativa /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont (pres. el nuares).
3. La fricativa /ʒ/ la gh'è dumà int una quaj varianta centrala (principalment int el milanes) e suratüt int i parol ch'i riven diretament dal frances. Cumpagn de la /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont.
4. La palatal /ʎ/ l'esista dumà int una quaj varianta aplina, suratüt quej che j'hinn inflüenzaa dal Rumanc (presempi el pus'ciavin).
VucalModifica
El lumbard insübirch el gh'ha 8 vucal cumün e dü principalment dialetal: /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /o/, /ɔ/, /ø/, /u/, /y/, /ʌ/, rapresentaa da i segn chì suta:
- a, e, i, o, ö, u, ü, ä (grafia ünificada)
- a, e, i, ò, oeu/eu, ó/ou, u, ä (grafii classich: classega milanesa, Ortografia classega ocidental).
La /o/ e la /ʌ/ j'henn principalment dialetal, perchè la prima l'esista no int el milanes, mentr'inveci la seconda l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan.
1. Quela vucal chì l'è cumpagna de la "terza vucal piemuntesa", e l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan. Quand che l'è marcaa int l'urtugrafia, l'è scrivüü "ä".
Furtizion e lenizionModifica
Int i püssee variant de l'insübrich a trövum el prucediment de furtizion cunsunantica in pusizion final, un prucediment che l'è fess ativ anca int i lengu germanich. El risültaa de 'sta furtizion cunsunantica l'è che i fricativ e i plusiv debul i perden la vus quand che i henn in fin de parola:
- [nøva] -> [nøf]
- [verda] -> [vert]
Quel prucediment chì l'è no ativ int i parlad de cunfin, cume presempi el paves e quej variant insübrich parlaa int i zone suta l'aministrazion del Piemont. Gh'è pö da dì che anca int i zon püssee central, el nivell de furtizion l'è no inguaa per tüt, e gh'è di variazion sia a nivell dialetal che adritüra tra 'na persona e l'altra (e quindi a nivell idiuletal). Presempi, certa gent la fa distinzion fra [nøf] (l'agetiv) e [nøv] (el nümer), mentr'inveci alter i gh'han semper la version cun la furtizion, e quindi i disen [nøf] in tüt dü i cas.
Variazion dialetalModifica
Anca se l'insübrich el gh'ha tanti variant a seconda di pais e di cità indè che l'è parlaa (e denter i cità el gh'ha di diferenz da 'na cantunada a l'altra), l'Insübria linguistica la se pö divid in tre zon dialetal principal: el nord (ch'el parta da la Brianza e el va a finì in Tisin), macro-Milan (ch'el cumprenda Milan cità e i sit int el sud de la pruincia), e ovest-e-bassa (che la cumprenda i zon del nuares e quej de l'Ümlena, e la va a finì o a Pavia o int el territori che el va da Turtona a Piasenza, a seconda d'indè che se decida de tirà el cunfin linguistich tra lumbard e emilian). A l'interen de quej tre zon chì i parlad i mustren di cambiament de parnonzia e anca lessical che a volt i cambien da un paisin a l'alter, però quest el cambia no el fat che quela tripartizion chì l'è pussibil, e anca d'una certa impurtanza.
Funulugicament, l'isugloss püssee ciar l'è quel de la distinzion fra "o" e "u" in pusizion tonica pre-nasala. Se a partum da la zona ovest-e-bassa, a pudum nutà che la sequenza "ùN" (l'acent l'indica che la vucal l'è tonica e la N l'è 'na manera per ciapà denter sia la [n] che la [ŋ]) l'esista no. Se se mövum int el macro-milanes, a vedum che la roba l'è a l'incuntrari, perchè la sequenza "ùN" l'è fess druaa, e l'è l' "òN" che l'esista mia. Se pö a vam sü int la zona nord, a trövum sia vün che l'alter. La tabela chì suta la fa un quaj esempi:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il fieu è rut ora la notg sin la staziun intensiva ed ha er cuntanschì la partiziun da naschientschas. Da l’entira regiun èn vegnids pumpiers e squadras da salvament. Lasuenter è l’ospital vegnì evacuà.
Pertge ch'i ha piglià fieu na san ins anc betg. Las autoritads èn londervi da sclerir la raschun dal brischament.
La citad Dschasan sa chatta al sidvest da l’Arabia Saudita, betg lunsch davent dal Jemen. Pir la fin d’avust avevi dà in incendi en in cumplex d’abitar en l’ost dal pajais. Lura avevan 10 persunas pers lur vita, 259 eran vegnidas blessadas. La raschun era stà in cirquit curt.
RR novitads 08:00


text:
E tuttenina èsi passà. Il «out» da la Svizra al campiunadi mundial è IL tema en las gasettas svizras.
Wenn nicht jetzt, wann dann? Wohl nie
Er la gasetta 20 Minuten scriva che l'equipa naziunala haja manchentà ina gronda schanza en l'otgavel final cunter la Svezia. L'equipa restia uschia «ein ungelöstes Versprechen» ed haja er manchentà il «rendez-vous mit der Fussballgeschichte».
Mancanza da voluntad da s'engaschar
Era il Blick vesa nair e sa dumonda «Wenn nicht jetzt, wann dann? Wohl nie» manegia la gasetta da boulevard. Il campiunadi mundial actual saja stà in pass enavos. Il out suenter la prestaziun senza curaschi e la finala senza inspiraziun e senza passiun saja uschia merità.
Sie sind nicht so gut wie sie meinen und sagen
Er la NZZ vesa quai uschia e scriva ch'i haja mancà a la Svizra la resolutezza e l'inspiraziun. Strusch ad in giugader saja gartegià da surpigliar ina rolla da leader e d'entusiasmar ses congiugaders.
La qualitad da l'equipa svizra stat er en il center per il Tages-Anzeiger. Quella na saja betg uschè buna sco quai ch'ils giugaders sez manegian e dian. Sch'els fissan quai, stessan els en il quartfinal. La stettia dentant la Svezia e la naziunala spetgia vinavant sin ina victoria en ina runda da K.O. ad in turnier grond.
RR actualitad 07:00


text:
I saja il dretg mument per far in proxim pass en sia carriera, argumentescha Wohler sia decisiun. Ils ultims onns sajan stads intensivs, ma interessants. La fasa d'erreger ina nov'organisaziun da management per la destinaziun turistica Engiadina Bassa Scuol Samnaun Val Müstair saja conclusa.
Enavos en sia patria
Urs Wohler turna en sia patria, la part sura Bernaisa. El daventa mainafatschenta da la Niesenbahn SA e surpiglia tranter auter la responsabladad per il marketing cumplett, vul dir da l'entir sectur da servetschs da la Niesenbahn SA.
Midada da structura
Durant il temp d'uffizi da Wohler èn las trais regiuns da vacanzas Engiadina Scuol, Samnaun e Val Müstair sa sviluppadas ad ina da las tschintg grondas destinaziuns turisticas grischunas.
Cussegl d'administraziun deplorescha
Il Cussegl d'administraziun da la TESSVM deplorescha la decisziun da Urs Wohler. El ha dentant er chapientscha per quest pass. Wohler haja prestà lavur custaivla per la destinaziun. La plazza da Wohler vegn scritta or en il decurs da las proximas emnas.
RR novitads 16:00


text:
Mantogna sin ina terrassa da sulegl. Ins auda a tschivlar ils utschels, qua e là passa tras in tractor. La suletta pussaivladad per cumprar en è la pitschna butia dal vitg. E dentant: 30% dals abitants èn sut 20 onns. Quai surtut pervi da l'OECO Energie Zone.
Fontauna Gemella - il lieu d'inscunter
Bunamain mintga damaun suenter las otg avra la butia dal vitg. La butia è dentant betg mo la butia, ma il lieu d'inscunter a Flerden. Vi da las trais maisas en la butia sesan mintga di lavurants, pensiunads ed era giasts. In bun lieu per discutar, tge tgi gira en il vitg.
La butia datti dapi bunamain 13 onns. Da quel temp ha il Volg serrà sias portas. Per betg stuair ir en la val per cumprar en, han las dunnas dal vitg simplamain avert sezzas ina butia - cun grond success.
30% giuvens – grazia a chasas ecologicas
Avant 15 onns han ils da Flerden percurschì, ch'igl ha en scola adina pli paucs uffants. La scola vulevan els dentant exnum tegnair en il vitg. Uschia ch'els han stuì attrair novas famiglias. Perquai han els lantschà il project «OECO Energie Zone». En quella eran ils pretschs per il terrain fitg bass, mo 80 francs per meter quadrat. Vinavant stuevan ils patruns da construcziun fabritgar tenor il standard da minergia. Ozendi n'è quai nagut da spezial, avant 15 onns era quai dentant in'argument essenzial. L'effect: oz han els perfin in magister dapli en scola.
Impressiuns da Flerden
Flerden sa chatta in quart d'ura viadi cun il bus sur Tusaun. La via principala passa a l'ur dal vitg vi e va lura en direcziun Glaspass. A Flerden stattan circa 220 abitants, blers dad els èn purs. Dentant abitan qua er in pèr famiglias giuvnas. In punct marcant dal vitg na datti dentant betg. Il highlight è la vista sur la Val Tumleastga.
Or da l'archiv:
RR actualitad 12:00


text:
Tar producziuns inscenadas da film, televisiun e da video (films da kino e televisiun, serias, emissiuns da divertiment, films da reclama, d’industria etc.) è la persuna davos la camera responsabla per la cumposiziun visuala. Ils cunfins tranter cumposiziun ed inscenaziun n’èn betg adina clers e perquai dovri ina stretga collavuraziun cun la reschia. Grondas producziuns han mo success, sche la collavuraziun cun tut las persunas responsablas (producziun, illuminaziun, tun, mascra, equipament etc.) funcziunescha senza difficultads.
Avant ina producziun sa famigliarisescha l’um/dunna da camera cun il scenari, elavura ensemen cun la reschia in concept dramaturgic e discutescha dumondas tecnicas. Els/ellas consulteschan medemamain la direcziun da producziun, l’equipament, la mascra ed autras spartas cumpigliadas. Cura ch’ils plazs da filmar èn definids mettan els/ellas ensemen – en stretga collavuraziun cun la glieud da l’illuminaziun – lur equipament: cameras, material da film, stativs, cranas, illuminaziun etc.
Durant il filmar sa fatschenta l’um/dunna da camera cun la cumposiziun fotografica adattada a l’istorgia che cumpiglia t.a. la quadrascha (retagl da maletg), la perspectiva e la glisch. El/ella definescha per mintga quadrascha la posiziun ed ils moviments da la camera, elegia ils objectivs e definescha la realisaziun visuala da las singulas scenas. Entras la cumposiziun da glisch e colurs vegn creà atmosferas, caracterisà localitads e mess las acturas ed ils acturs en la dretga glisch.
Finida la producziun, fan ils umens e las dunnas da camera pront ils singuls instruments da lavur per il proxim diever e laschan reparar eventuals defects. Durant la producziun giuditgeschan els/ellas las scenas filmadas, defineschan la glisch e la colur e decidan davart l’applicaziun d’effects spezials.
Per il schurnalissem da televisiun (emissiuns da novitads, reportaschas da sport etc.) predominescha, sper la cumposiziun visuala, la communicaziun d’infurmaziuns. Auter che tar grondas producziuns èn las squadras bler pli pitschnas e cumpiglian savens mo in/a schurnalist/a ed ina persuna a la camera. Glieud da la camera che lavura en quest sectur stat sut grond squitsch da temp. Ella sto pudair improvisar, esser flexibla e corporalmain fitta, perquai ch’i vegn savens duvrà cameras da spatla. La communicaziun entaifer la squadra è fitg impurtanta.


text:
L’intent da quests champs è da svegliar l’interess per l’aviatica ed avrir pels giuvenils las portas per il mund dal sgular.
Nua che pilots pon nascher
Avant 23 onns era Peter Müller da San Murezzan in dad els. Oz cun 37 onns ha el cuntanschì quai che era schon la ses grond siemi – sgular, esser pilot. Il champ da la Pro Aero l’ha gidà sin sia via.
Dapi che Peter Müller ha 20 onns è el numnadamain pilot da professiun. Cumenzà tar l’armada Svizra, ussa tar la Swiss en gir sin tut il mund. Destinaziuns favurisadas dad el èn l’Asia e l’America. Tar l’armada è el anc pilot da milissa.


text:
Las autoritads da sanadad en Svizra vulan reducir il dumber da suicidis ed emprovas da suicidi. La Confederaziun ed ils chantuns han perquai tramess en consultaziun in plan d'acziun.
Prevenziun survegna dapli paisa
En Svizra fan mintg'onn radund 1’000 persunas suicidi. Ils blers da quels suicidis vegnian fatgs ord desperaziun u pervi da malsognas psichicas.
Sco quai ch’il Departament federal da l'intern scriva, sa focusseschia il plan d'acziun sin differents champs. Tranter auter duai l'access a binaris, punts u medicaments daventar pli difficil. Plinavant duai vegnir infurmà meglier davart la periclitaziun da suicidi. A pertutgads vul il plan porscher agid tar consultaziun e tractament.
RR novitads 15:00


text:
Inhalt
Surselva
-
Lumnezia: GEA a la revisiun parziala da la planisaziun locala
La radunanza communala da la Lumnezia ha approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala. Quella unescha las leschas da bajegiar dals vischinadis da la Lumnezia cun excepziun da Vrin.
Plinavant ha la radunanza approva dus credits:
- In credit da 922'000 francs per l'avertura dal quartier Bual a Morissen.
- Ed in credit da 576'000 francs per ils indrizs da pilotadi per il provediment d'aua da la vischnanca.
RR novitads 06:00


text:
ch.ch la pagina cun tut las infurmaziuns per las elecziuns 2019
- Gievgia, 4.10.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 4.10.2018, 8:40, RTR
Sin la pagina ch.ch chattan ins tut las infurmaziuns per las elecziuns dal parlament dal 2019. Las infurmaziuns san ins leger en tuttas 4 linguas.
Sin ch.ch datti infurmaziuns co eleger, tge candidats che stattan a disposiziun ed ulteriuras infurmaziuns nizzaivlas davart la politica Svizra. Plinavant datti videos d'explicaziun en lingua da segns. Era pon ins chattar sin la pagina in chalender cun las datas politicas las pli impurtantas durant l'onn sco per exempel votaziuns ed elecziuns. Per tgi che less emprender dapli sur dal parlament, datti era in pitschen quiz.


text:
Moderator: Il tetel era ladins e per Sursilvans nuncapeivels. Manegian ins forsa da mantener quei balcun tort sco segn da televisiun pigl avegnir - tgei ei tort? Lu astgan ins cun segirezza quintar cun ina recenta opposiziun en Surselva. Ils cussegliaders per la televisiun - a tals cussegliaders ei quella „idea torta“ probabel vegnida el tgau - duein tuttina anflar enzatgei cumineivel che vala per tuttas valladas.
Paulina Caduff-Vonmoos: Schi tort, tort as disch per sursilvan „uiersch“, ma – ah – quai d’eira schon da prüma davent [...] vairamaing s’haja schon gnü da cumbatter per chattar terms chi geivan a pêr per ladin e sursilvan, ma adüna nu d’eira quai pussibel. E pel „Balcun tort“ neir na. Ma cun ün pa buna vöglia varan eir ils Sursilvans lura inclet che cha quai d’eira, il balcun tort.
Edith Hossle: Quei vai er suenter empriu tge che quei ei – ah – ei managiau ensesez, che ins era leu en quel balcun tort, seseva leu e mirava or tge ch'i schabegia en quest mund.
Angelica Biert: Sco ün’ögliada dad üna duonna veglia, buondriusa chi voul verer che (chi) capita sülla giassa e lura guard'la da quista vart – quai es uschè, na: duos fneistras – lura guard'la da quista vart, là nun es nüglia. Lura guard'la là, in quista giassa. Quai es il simbol – vairamaing - da la chasa engiadinaisa, as po dir.


text:
A sia radunanza da delegads ha il president da la federaziun, il cusseglier dals chantuns Roberto Zanetti, discurì da fatgs che na sajan nagin chapitel glorius. Sco in dals ultims pajais en l'Europa n'haja la Svizra nagin plan d'acziun cunter pestizids.
Quests meds, che surtut l'agricultura svizra dovria, chaschunian als flums ed auals en Svizra in veritabel cocktail da pestizids, uschia Zanetti. E malgrà quai sajan anc adina en vendita 2'000 tonnas da pestizids - tranter quests era il dispitaivel 'Glyphosat'.
RR novitads 15:00


text:
Mark Zuckerberg, cùl cl'ha fundä Facebook
Facebook a l'è un Sìt Internet tàme un'agenda, indùa tütt i 'spölan truä e parlä tütt insàma o anca a quatr'öcc.
L'è stä fundà da Mark Zuckerberg (stüdëint a l'Üniversitä ad Harvard), al 24 ad fabrär dal 2004 in Amercia, è incö al g'ha püsä ad 500.000.000 ad parsòni iscrìtt.[1] In dal 2009 al g'ha vìd al bilancio in atìu.[2]
Dal 11 ad stëimbar dal 2006 ai pölan iscrìvas tütt cùi chi g'hann püsä ad trëdz'ànn.
Pr'una smàna, in dal 2006 l'è stä al Sìtt püsä visitä al mònd, püsà ad Google.


text:
Las Pendicularas da Savognin SA vulan finanziar 40% cun chapital agen. Ina part da quel chapital agen è lià vi d’ina participaziun dal resort da vacanzas Surses Alpin a Savognin. Quellas aczias duain perquai vegnir cumpradas da la vischnanca per maximalmain dus milliuns francs. Perquai che quels meds finanzials èn necessaris ad uras, dat la vischnanca in credit temporar senza tschains da dus milliuns francs a las pendicularas, enfin che la vischnanca ha cumprà las aczias dal Surses Alpin ch’èn il mument en possess da las pendicularas.
Emprima badigliada gia la primavaira proxima
Sche tut va tenor plan, entschaivan las lavurs da construcziun l’auter onn. En funcziun duess il nov implant ir sin la stagiun d’enviern 2019/20. Avess il project da far naufragi, vala la concessiun per la sutgera actuala anc enfin il schaner 2024 – i duvrass dentant anc revisiuns en la valur dad in milliun francs.
Cumpra da terren e bajetgs militars
La radunanza communala ha plinavant approvà il contract da cumpra per terren e bajetgs militars da la Confederaziun svizra sin territori communal a Beiva. Tar ils bajetgs sa tracti da l’implant da protecziun a Tua Sura, d’ina chamona sin l’alp Set, e da la chamona d’alp Grevasalvas. Per la cumpra da tuts bains funsils e bajetgs è vegnì fixada la summa da 100’000 francs.
Naginas subvenziun pli per la cassa da malsauns
La radunanza communala ha annullà ina decisiun dal 2003 da l’anteriura vischnanca da Murmorera, che sustegneva ils abitants cun ina premia per la cassa da malsauns da 300 francs per creschi e 75 francs per uffant. La suprastanza communala da Surses è stada da l’opiniun dad abolir quellas contribuziuns, per tractar tuts medem en la nova vischnanca. Il favrer 2017 aveva la suprastanza communala decidì, da betg pli pajar contribuziuns per la cassa da malsauns per ils abitants da Murmarera retroactiv sin l’emprim da schaner 2016. Cunter questa decisiun aveva in abitant da Murmarera cun success fatg recurs tar la dretgira administrativa Grischuna. Sin basa da quest recurs survegnan ils abitants ussa tuttina las subvenziuns per las premias da la cassa da malsauns per ils onns 2016 e 2017.
Credit supplementar per sanaziun serenera Beiva
La sanaziun da la serenera da Beiva custa radund 2,5 milliuns francs. Ils custs calculads èn 400’000 francs pli auts che budgetà oriundamain. La radunanza communala ha approvà il credit supplementar. La sanaziun da la serenera a Beiva è necessaria ed era gia vegnida approvada la fin da l’onn 2015 da l’anteriura vischnanca da Beiva. Las lavurs da construcziun duain cumenzar anc quest onn.
Iniziativa nunvalaivla
Las votantas ed ils votants da Surses èn vegnids infurmads, che l’iniziativa che pretendeva da sistir in credit dad 1,3 milliuns francs per il center da passlung a Rona, è nunvalaivla. L’iniziativa na correspundia betg a las pretensiuns d’iniziativa. Quai vul dir, l’iniziativa na vuleva betg mo abolir il credit, ma duvrar ils daners en in auter lieu. Quai na correspundia betg a l’uschenumnada unitad da la materia.
RR novitads 06:00


text:
Supertramp: «The logical song»
- Mardi, 5.6.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 5.6.2018, 9:30, RTR
Durant ils onns 70 ed 80 venda la band brittanica «Supertramp» 60 milliuns discs e ses sound unic enritgescha il mund da pop e rock. Ils semperverds da «Supertramp» vegnan tuts da Rick Davies e Roger Hodgson. Els han pero differents avis: Davies favurisescha tuns en direcziun dal jazz, Hodgson plitost quels da pop.
Lur pli grond hit è in toc che Hodgson aveva cumponì per gronda part durant ils soundchecks da la band, e pir suenter in mez onn ha el cumplettà la chanzun. Quella raquinta da sias experientschas cura ch'el ha stui ir davent per ir a scola ed è daventà creschì, ed el sa damonda tge ch'è propi impurtant en la vita. Il «Logical song» è lur pli grond hit – pero er l'emprim pass vers in cumià. 3 onns pli tard, suenter il 7avel disc cun il titel programmatic «..Famous Last Words..» banduna Hodgson la band e va atgnas vias.


text:
Dapi plirs onns han ils chatschaders grischuns la schelta tranter muniziun cun ni senza plum. Quest onn è creschida la schelta cun in’ulteriura muniziun, sviluppada d’in grischun.
La muniziun cun plum è anc adina fitg derasada malgrà che plum è in tissi. Muniziun cun plum n'è dentant betg scumandada en il chantun Grischun. Ils motivs che la gronda part dals chatschaders na midan betg sin muniziun senza plum èn multifars.
Dubis envers muniziun senza plum
Blers experts e chatschaders dubitan ch'in projectil senza plum po esser uschè bun sco in cun plum. Plum è in material fitg pesant. Tras quai è el ideal per in projectil. Plum è in material plitost lom. Tras quai sa defurmescha el en maniera ideala en la bestga per mazzar ella spert. In ulteriur motiv è che muniziun cun plum è bler pli favuraivla che muniziun senza plum.
Plirs construiders da muniziun han empruvà da persvader las chatschadras ed ils chatschaders che muniziun senza plum cuntanscha las medemas qualitads sco la muniziun classica. Singuls chatschaders han els pudì persvader. Cifras, quants chatschaders che han midà fin uss davent dal plum na datti dentant betg. Tenor ils vendiders da muniziun è quai mo ina pitschna part.
Nova muniziun grischuna
Quest onn ha Peter Vonow manà ina nova muniziun sin il martgà che sa numna HIT. Quella duess cumbinar ils avantatgs da tut las differentas muniziuns senza plum. Quai tenor il ferrer d’armas Beat Angerer. In ulteriur avantatg da questa muniziun è era il pretsch. Entant che muniziun cun plum custa radund 4 francs custa ina patrona da la nova muniziun stgars 5 francs, vul dir radund la mesadad da la concurrenza senza plum.
Far bilantscha
La nova muniziun è vegnida sin il martgà curt avant la chatscha. Singuls chatschaders han midà muniziun ed èn ids cun la HIT a chatscha. Segund Vonow e Angerer ha quai dà quasi naginas reacziuns negativas sin la muniziun. Quai interpreteschan els sco fitg bun segn.
Els fan dentant attent sin il fatg ch'i dovra bler dapli bestgas sajettas cun ina muniziun per trair bilantscha e per savair era co che la muniziun reagescha en las differentas situaziuns, quai era cun nauschs sajets.
RR novitads 17:00


text:
Tut en tut sajan vegnids annunziads 110 cas communitgescha l'Uffizi federal da sanadad. Il 2016 eran quai anc 43.
Pertutgads il pli savens èn umens giuvens tranter 20 e 30 onns. En tut èn trais giadas dapli umens che dunnas s'infectads l'onn passà. Ils onns avant era la relaziun tranter las schlattainas quasi eguala. La malsogna che chaschuna ina inflammaziun dal dir è cunquai creschida sin il pli aut nivel dapi il 2009, lura era quai 107 cas.
Hepatitis A
Quai è ina inflammaziun acuta dal dir. Il virus vegn secretà cun il passacorp da persunas infectadas e transferì u entras contact direct da persuna a persuna u a moda indirecta entras mangiar victualias contaminadas u baiver aua tschuffragnada.
L'infecziun succeda per gronda part en l'exteriur, il pli savens en la Spagna, la Frantscha e l'Italia.
RR novitads 16:00


text:
La notg sin venderdi han 73 recruts a Cuira stuì vegnir isolads perquai ch'els avevan mal dal stumi e da la beglia. Pertge ch'els èn vegnids malsauns n'è anc betg cler. Il medi da la truppa suppona ina malsogna infectusa dal tract digestiv, sco il Departament federal da defensiun VBS ha communitgà il venderdi.
Per part hajan ils recruts diarrea e da vomitar. Suenter emprims tests possian ins però excluder il norovirus sco pussaivla raschun. Ils recruts che n'èn betg pertutgads da la malsogna pon ir a chasa il venderdi saira per la fin d'emna. Ils recruts malsauns vegnan probablamain relaschads la sonda da mezdi suenter in'ulteriura controlla da medi en la fin d'emna.
La scola da recruta da l'infantaria 12 a Cuira è en la 10avla emna da la RS. En tut fan 657 là la scolaziun d'infantarist.
RR novitads 20:00


text:
Ils protagonists n'avessan betg pudì esser pli differents: d'ina vart l'econom Jon Erni che deriva da la part tecnologica e da l’autra vart l’artist da renum internaziunal, Not Vital.
Ils radund 50 preschents, giuvens e vegls, han tadlà cun grond interess las duas istorgias cumplettamain diversas. Ma finalmain han omadus cuntanschì lur finamira sulettamain cun grond engaschament e passiun.
Nagins plans concrets
Oravant tut la giuventetgna ha pudì profitar dals raquints dals dus enconuschents protagonists, ma era dal pli giuven preschent sin il palc, da Nicola Roner che ha realisà in siemi cun avrir ina disco a Scuol.
L’intenziun era en prima lingia da motivar giuven e vegl da discurrer ensemen sur da problems actuals en la regiun, e quella finamira han ins accumplì. Sumegliantas sairas prevesian els perquai d’organisar era en avegnir, uschè il moderatur Not Carl.
RR actualitad 12:00


text:
Ch'il center per requirents d'asil vegn gist sut la chasa da scola a Caguils ha procurà per las pli bleras dumondas e la pli gronda critica da las radund 150 persuna ch’eran preschentas a l’orientaziun. Tut ils responsabels han sincerà ch'ins saja conscient da questas resalvas e ch’i dettia mesiras per evitar problems.
24 uras 2 persunas che surveglian
Marcel Suter ha explitgà ch’i dettia per exempel ina gruppa accumpagnanta che sa cumpona tranter auter da geniturs, scolasts, vischins e represchentants da la vischnanca. Quella gruppa persequiteschia la situaziun e fetschia attents sin eventuals problems. Plinavant dettia quai reglas da sa cuntegnair liantas per ils requirents d'asil ed i saja là 24 uras 2 persunas che surveglian il center ed il conturn.
Be ina vusch vehementamain critica
Ina persuna ha ditg cleramain ch'ella na craja nagut als responsabels e che quai saja tut ina portgaria. Tut en tut han ins dentant sentì blera chapientscha e solidaritad cun ils requirents d'asil. Cura ch'ina mamma che ha sezza uffants a Caguils ha appellà da betg tractar ils requirents d'asil gia oravant sco criminals, ha numnadamain l'entria sala applaudì.
Center da requirents a Domat
Tenor il manader da l’uffizi da migraziun grischun, Marcel Suter, dovra il chantun urgent plaz per requirents d’asil uschia che las localitads duain vegnir avertas la fin dal mais. Las localitads porschan plaz a maximal 80 persunas che restan in mez onn. I sajan per gronda part umens e dunnas giuvnas or da l'Eritrea.


text:
Il CdH Engiadina ha cumenzà bain il nov campiunadi. L’equipa da hockey da la segunda liga ha gudagnà trais partidas en roda ed ha uschia ramassà puncts impurtants en il cumbat da relegaziun. Grazia a la seria da victorias è il CdH Engiadina sin ina plazza en il champ d’amez da la tabella. L’avantatg sin il stritg importa otg puncts.
Ils giugaders giuvens èn vegnids pli madirs, els han dapli experientscha.
La gronda differenza tar la stagiun vargada è, ch'il CdH Engiadina gudogna uss las partidas cunter adversaris ch'èn pli flaivels sin il palpiri. Grazia a quels success è l’equipa da l’Engiadina Bassa stada buna da sa distatgar dal stritg.
Sch'i gira, alura giri. L’equipa vegn en in ritmus da gudagnar e lura vai quasi da sez.
Pervia ch'il CdH Engiadina ha gudagnà las davosas trais partidas, avess l’equipa gugent cuntinuà subit cun il campiunadi. Per l’equipa da l’Engiadina Bassa cuntinuescha il campiunadi dentant pir ils 4 da november cun la partida cunter Kreuzlingen. Tranteren spetga anc ina partida da qualificaziun per la cuppa Svizra da la stagiun che vegn.
RR actualitad 17:00


text:
Pervi da l'aura nauscha avevan ils lavurers terminà lur lavurs pli adura ed eran sgulads a val a Startgels enturn las 15:00. Curt suenter las 17:00 hajan els remartgà, che la staziun sura da la pendiculara Cassons ardia. In helicopter spezial da da Swiss helicopter ha sinaquai cumenzà immediat da sgular aua dal lai d'accumulaziun a Nagens si tar l'incendi sin 2'650 meters sur mar.
Al medem mument èn partids ils pumpiers da Flem cun 20 persunas si vers Cassons. Els eran en acziun fin vers la saira las 22:00, rapportescha la polizia chantunala. Daco ch'i ha dà il fieu na saja anc betg enconuschent.
RR novitads 10:00


text:
Galgagnàn
Galgagnàn (Galgagnano in Italian) l'è un cumün de 1 241 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) del nord de la pruìncia de Lod, Lumbardia. El se tröva a circa 12 km da Lod, in sü la strada che porta a Paü e Zèl.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Galgagnàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
In parc motoric (Motorikpark) n’ha da far nagut cun motors, benzin e canera. In parc motoric è in parc da moviment, ina sort plazza da gieus, cun differents elements per trenar la forza, la spertadad ni era igl equiliber. Ils elements èn construids uschia, che buc mo uffants pon giugar là. Era creschids san far sin quels elements trenaments pli intensivs. Il parc motoric a Trin è l’emprim project per in tal parc en il Grischun.
Iniziativa da Sport Kids Trin
L'iniziativa da realisar in tal parc vegn da la suprastanza da la gruppa d'interess Sport Kids Trin. Quella gruppa porscha differentas activitads sportivas per uffants da 5 enfin 10 onns ed ha gudagnà l’onn passà grazia a quella lavur in premi da CHF 25'000.-. Tenor Silvia Capatt da la suprastanza, haja la gruppa d'interess betg simplamain vulì cumprar p.ex. novs tricots cun quels daners. Els hajan vulì realisar insatge persistent per ils uffants. En quella vegliadetgna na sajan uffants dentant betg pli cuntents cun ina simpla plazza da giugar ed uschia hajan els decidì da bajegiar in parc motoric.
In parc era per autras uniuns
In auter avantatg da bajegiar in parc motoric enstagl d’ina plazza da giugar saja, ch’in tal parc possia era vegnir duvrà da las autras uniuns sportivas da Trin. Uschia possian pliras persunas profitar dal premi che Sport Kids Trin haja gudagnà.
Ils custs per realisar il parc da moviment sco planisà da la gruppa d'interess muntan a CHF 200'000.-, bler dapli che per ina simpla plazza da giugar. Quella differenza haja dentant era ses motivs. Els veglian nizzegiar elements fitg variants e da buna qualitad, per ch’il parc possia vegnir utilisà ditg. Actual ha la gruppa recaltgà ca. CHF 160'000.-. Tenor Silvia Capatt duajan las lavurs da construcziun entschaiver la primavaira 2018 e l'avertura succeder in fin dus mais pli tard. Quai dettia a la gruppa anc in per mais peda da recaltgar ils daners che mancan per realisar il parc da moviment a Trin.
RR actualitad 17:00


text:
«En la lescha d' aviaziun, respectiv en l' ordinaziun correspundenta che tracta dad aviuns nunequipads, esi reglà cleramain ch' ils chantuns pon far restricziuns. Las singulas vischnancas pon be far quai sch'i vegnan autorisadas dal chantun», declera Urs Holderegger da l'Uffeci federal d' aviatica civila. Ina multa pudess uschia vegnir contestada cun success. Sulettamain il sgular dronas sur fullas da glieud saja en mintga cas scumandà. Sch'i saja be in pèr persunas enturn il lai na tanschia quai er betg sco basa legala.
Vischnanca sco substituta dal chantun
La dumonda è, sche Flem ha consultà il chantun pertutgant quest scamond. Ses departement na saja betg vegni consultà, uschia Gion Cotti, collavuratur giuridic dal Departement da construcziun, traffic e selvicultura. Ch'i dovria in'autorisaziun dal chantun saja bain correct, manegia el. «Ins sto però era dir: Uscheditg ch'il chantun na fa nagut pon ins supponer ina passivitad, quai che autorisescha puspè la vischnanca da decretar quests scumonds sco substituta dal chantun.» La finala po pia il scumond tuttina esser legitims. Sch'ins ha success cun contestar ina multa u betg - gliez na vul Cotti betg dir. Tge che capita vinavant en chaussa scumond da dronas a Flem vegnian ins a decider suenter las vacanzas da stad, lascha el dentant savair.
RR actualitad 11:00


text:
Grevdànsa
La grevdànsa (da 'l latèin gravis, a dir "pēś", perchè la dòna la gh'à da purtèr-'s adrē in dla pansa al pēś dal fēt), 'l è 'l stêt edla dòna prègna 'd lung i nōv mēś ch'a gh'vōl per fer nàs'r un putèin.
In dal cuntèr el smàni e pò i mēś edla grevdànsa, a vin cómed fèr riferimèint a 'l gióren 'd inìsi dl'ùltma mestruasiòuṅ, d'indû i pasaràn 38 esmàni (nōv mēś) perchè ch'a nasa al putèin.
'D lung chi nōv mēś chè, mèinter che 'l putèin al s forma in dl ùter edla màma, a chilē a s egh cambia 'l fìśic mìa pôc perchè, dôp che in dl infièr-es, mo però al gh'à anc da preparèr-es p'r al latamèint dal putèin apèina nê. I cambiamèint di urmòun in dal sànghev edla mama i gh'fan prìma gnìr un pò 'd vòmit dèint'r in di prìm tri mēś, mo dôp 'l è tùt un crèser ed salùt sia per la mama che anca p'r al putèin.
La grevdànsa la finìs col naser dal putèin in dal pêrt naturêl, o indòt o ind un tàj ceśàri.
Vóś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Grevdànsa
Colegamèint estèren
- (IT) D' indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.
- (IT) La vóś in sìm' a la Treccani.
- (IT) La grevdànsa in sim'a DMOZ.
- (IT) Un cartòun animê ch'al la spiéga 'n pô in sìm'a blausen.com.


text:
Malgrà quest bun resultat saja la vischnanca enavant èn ina situaziun finanziala «in pau difficila». Quai scriva la presidenta communala Carmelia Maissen en il rapport da gestiun. L’atgna finanziaziun da las investiziuns muntia a 47 pertschient (grad d'autofinanziaziun). Ed ils proxims onns stoppia la vischnanca investir «considerablamain», perquai ch’il basegn da renovar l’infrastructura saja «fitg grond».
Grad d'autofinanziaziun
Quest grad inditgescha en tge dimensiun ch’ina vischnanca po far investiziuns novas grazia a meds gudagnads sez («selbsterwirtschaftet»). In grad d’autofinanziaziun sut 100% maina a novs debits (in grad sut 70% vala sco problematic). In grad d’autofinanziaziun sur 100% munta che debits pon vegnir reducids.
Entradas da taglia èn bassas
In fatg saja che las entradas da taglia sajan bassas. Tar questas entradas figureschia la vischnanca da Glion en l’ultim terz en Surselva. Las taglias da persunas natiralas muntan ad 8,7 milliuns francs, las taglias da persunas giuridicas ad 1,3 milliuns francs. Las taglias sin la midada da maun fan 1,3 milliuns, quai è dapli che l'onn avant (quint 2016: ca. 800’000 francs).
Auzar il pe da taglia?
Il facit da la cumissiun da gestiun è: Per che la vischnanca da Glion possia cuntanscher in grad d'autofinanziaziun da passa 80 % (la valur directiva: 80 – 100%), stoppian ins augmentar il cashflow sin passa 2 milliuns francs. Era sch’ins haja spargnà tant sco pussaivel, stoppia il parlament da Glion discutar la dumonda dad auzar il pe da taglia (quel è actualmain a 100%).
RR novitads 12:00


text:
Idànga
Idànga (Viadanica in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 30 km de la sità e a 366 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 120 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 5,4 km² e 'na densità de popolasiù de 207 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Dréra, Predùr, Sàrnech e Ìgol.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Idànga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Da nov po la regenza tranter auter cumprar terren per metter a disposiziun a firmas che vulan sa chasar en il Grischun. La lescha metta era a disposiziun 80 milliuns francs ils proxims onns per projects innovativs che èn relevants per il sistem.
La lescha è sulettamain in instrument per il chantun.
La nova lescha per promover il svilup economic è era l’emprima lescha ch’il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini ha represchentà en il Cussegl Grond. Parolini è cuntent ch’il parlament grischun ha sustegnì questa lescha. El ha dentant accentuà che la lescha saja sulettamain in instrument per il chantun per promover l’economia grischuna.


text:
Il studi davart la realisabladad dal parc duai dar resposta sin suandantas dumondas:
- Tge porta in Parc natiral internaziunal?
- Tge schanzas e potenzials pon vegnir nizzegiads?
- Co pudess ins organisar e finanziar il Parc natiral internaziunal ensemen cun il Vorarlberg ed il Principadi dal Liechtenstein?
Las vischnancas da Grüsch - Claustra - Küblis - Luzein - Schiers e Seewis han dà glisch verda al studi che vegn finanzià ensemen cun la Confederaziun ed il chantun. Il document vegn elavurà da la gruppa da perscrutaziun per turissem e svilup perdurabel da la Scol'auta turitgaisa per scienzas applitgadas (ZHAW) a Wergenstein.
Finamira principala
Las examinaziuns preliminaras han mussà che la noziun da la Confederaziun «Parc natiral regiunal» ha chaschunà per malenclegientscha en la publicitad. Dentant in parc natiral n'è betg in parc naziunal. Il parc natiral na chaschuna naginas ulteriuras prescripziuns da protecziun u scumonds e restricziuns per l'entir territori.
La finamira dal Parc natiral Reticon saja in svilup persistent. Tant il turissem sco era l'agricultura, il mastergn e la populaziun duajan profitar dal project internaziunal. Internaziunal perquai ch'era il Vorarlbern en l'Austria ed il Principadi dal Liechtenstein duain sa participar.
RR novitads 10:00


text:
Interpresas cun 50 e dapli collavuraturs duain vegnir obligadas d'analisar las pajas mintga quatter onns. En spezial duain ellas controllar sche dunnas ed umens gudognan tuttina bler. Quai propona il Cussegl federal en la midada da la lescha d'egualitad ch'el ha tramiss en consultaziun. L'egualitad da paja tranter umens e dunnas na saja anc adina betg cuntanschida, scriva il departement federal da giustia. Mesiras facultativas n'hajan betg purtà il success giavischà. Perquai vegn il Cussegl federal a la conclusiun ch'i dovra mesiras statalas supplementaras.
RR novitads 15:00


text:
Imperi roman
Igl Imperi roman ei il territori che vegneva regius dil marcau da Roma dil 6avel tschentaner avon Cristus entochen il 5avel tschentaner suenter Cristus. All'entschatta regeva sulettamein in retg, silsuenter la republica e pli tard igl imperi. Quei territori ei s'engrondius cun ses pievels, lungatgs e religiuns ed ei daventaus in stadi.
El temps da sia pli gronda derasaziun, il temps digl imperatur Traian, ei igl imperi roman sespartius en treis continents: Ils loghens damaneivel dalla mar mediterrana, sur Gallia ed en bia parts dalla Gronda Britania ed els loghens entuorn la mar nera. Cun quei regeva Roma sur la pli gronda part dil cirquit dalla mar mediterrana.


text:
L’ASL metta ils accents tar las ediziuns, la genesa textuala, la filologia d’autur e tar l’istorgia contemporana.
Dapi sia fundaziun ha l'ASL realisà projects da perscrutaziun en numerusas collavuraziuns cun universitads ed autras instituziuns. Analisadas ed interpretadas vegnan tranter auter la genesa textuala da fonds specifics, las differentas fasas e l'istoricitad dal process da scriver sco er la metodologia d'edir manuscrits. En studis concrets analisesch'ins co che l'istorgia contemporana vegn reflectada en ils relaschs litterars e publicistics. Questa pitschna tscherna illustrescha la varietad tematica da projects da perscrutaziun en l'archiv da litteratura. La catalogaziun e la perscrutaziun scientifica dals fonds han in'influenza reciproca durant la lavur a l'ASL. Quella è sa manifestada p.ex. en ils dus projects impurtants deditgads a las bibliotecas d'autur ed als archivs d'editurs. En il rom da referats, seminaris, dietas ed academias da stad vegnan discutads ed analisads ils texts ed ils manuscrits da las litteraturas svizras en il context da l'archiv. Las sfidas liadas a la transiziun en l'èra digitala vegnan ad esser en il focus da la perscrutaziun dals proxims onns.
Projects da perscrutaziun actuals èn l'ovra tardiva da Friedrich Dürrenmatt, l'emprima ediziun da l'ovra dad Emmy Hennings e dal roman inedì Lokalbericht da Hermann Burger, la recepziun da l'Italia en la litteratura svizra e la biblioteca scientifica da Jean Starobinski. Il project dal Fond naziunal svizzer Pratiche d'autore in tre prosatori della Svizzera italiana vegn ad esser terminà proximamain.
Kontakt
Biblioteca naziunala svizra BN
Archiv svizzer da litteratura ASL
Irmgard Wirtz
Hallwylstrasse 15
3003 Berna
Schweiz
Telefon +41 58 462 89 72
Fax +41 58 462 84 08


text:
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els passentan lur temps cun far nuot e cun spitgar sin Godot. Els sez enconuschan buca Godot, els san gnanc sch’ei dat insumma el. En certs muments han els denton speronza che Godot arrivi beinprest. Spitgar sin Godot ei in’activitad senza senn – forsa schizun empau lungurusa. El cumpara numnadamein mai. Il sulet che varga ei il temps. Estragon e Wladimir spetgan.
Muments vits
Per beinenqual ei spitgar in temps nizeivel, per auters ina peina. La veta ei spitgar – ils carstgauns quels che han da spitgar. Mintgin – ti ed jeu. Alla cassa dil Volg, sin posta, alla staziun dil tren ni alla staziun dil bus. Avon il kino, avon il teater, avon la bar. Savens el restaurant. Al runal ni per ir sin tualetta. Sin rispostas, sin persunas, sin muments, sin midadas. La sera en letg sin la sien, la damaun sin ch’il svegliarin scalini. Sin l’amur dalla veta, sin la fin d’ina sesida lungurusa, sin l’entschatta da zatgei interessant, sin ch’il mund mondi sutsu, sin ina naschientscha ni sin la mort. Il temps da spetga para savens vits. El varga pli plaun, el ei liungs – sligiaus dil sentiment da temps. Nus spitgein e sperein sin in mument d’acziun – sin il mument che Godot cumpara.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Spitgar ei lungurus
Il temps da spetga ei in temps denter dus temps – en in cert senn ina zona vita, in temps che nus lein savens puspei emblidar, perquei che nuot para da schabegiar. Forsa schizun in temps empau lungurus? Duront spitgar mirein savens viaden el telefonin, scrivin tonnas messadis, repartin likes, tedlein musica e navighein tras la reit digl internet per sepiarder sin paginas infinitas. E lu vesin nus che la persuna che ha recepiu il messadi da whatsapp ha gia legiu el. Ok ... e nus spitgein – sin sia risposta! Tenin strusch ora la tensiun.
Daco ha ella buca gest scret anavos a mi? Ha ella buca temps, ni forsa enzatgei pli perdert da far? Vul ella buca scriver, ni ha ella forsa autras prioritads?
Nus mirein per l'aria – contemplein ils carstgauns entuorn nus, tedlein lur dialogs ni silmeins fragments da quels e fagein apparentamein nuot.
Ti sas buca patertgar nuot
Quei ei nunpusseivel. Estragon e Wladimir fan nuot auter che spitgar sin Godot e patertgar igl entir temps vid quel, schegie ch’els enconuschan buc el. Jeu contemplel la dunna cun il manti tgietschen, fetsch in link tier la persuna ch'jeu hai scret il messadi e sedamondel daco ch'ella ha aunc adina buca rispundiu?
Ok, sch'ella rispunda buca tochen damaun marvegl dun jeu in telefon! Jeu spetgel e fantiseschel – emprovel da sedeclarar la situaziun, enquerel declaraziuns per mei e pil mund. Forsa ha ella veramein buca temps. Jeu spetgel. Jeu stoi tener ora da spitgar. Igl ei buc sempel e perquei forsa insumma buca lungurus, mintgaton schizun empau stentus. Spitgar e schar vargar il temps, senza piarder la pazienzia. Jeu spetgel e sperel che Godot arrivi tuttina aunc e ch'il toc da teater prendi forsa tuttina ina fin da surpresa.
Funtaunas: Becket Samuel, Waiting for Godot, 1952
Text e fotografia A. Nay, http://www.annatinanay.ch/
Suonda LATABLA!


text:
Auvergne
L'Alvernia (nòm uficiàl en fransés: Région Auvergne ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1.327.000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 26.013 km², per 'na densità de 51 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de l'Alvernia l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Allier, Cantal, Haute-Loire, Puy-de-Dôme che i ragrùpa 14 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1310 cümü. La capital de la regiù l'è Clermont-Ferrand.


text:
Fin ussa n'era quai betg cler, sche las Ovras Electricas Engiadina (OEE) stoppian era metter a disposiziun gratuit la rait, sche las vischnancas retiran l'energia dad insanu'auter – pia d'in terz purschider. L'instanza federala da regulaziun ElCom ha ussa decidì che las OEE dastgan en quest cas far valair la taxa per duvrar la rait. Tenor il directur da las OEE Michael Roth vai per taxas en ina summa totala da 2-3 milliuns francs ad onn. Pertutgads èn ils consuments da Zernez, Scuol e Valsot.
Las Ovras Electricas Engiadina (OEE) èn obligadas da proveder cun energia las vischnancas en il territori da concessiun. Questa electricitad vegnia furnida per part gratuit e per part a cundiziuns definidas en contracts. La rait per reparter l'electricitad sto esser a disposiziun gratuit, scrivan las Ovras Electricas Engiadina.
CEE sa mussa trumpada
La Corporaziun da las vischnancas concessiunarias, la Corporaziun Energia Engiadina CEE, cun ses president Not Carl sa mussa fitg dischillusa. Carl deplorescha en spezial ch'i vegn adina pli fitg tschertgà la via giudiziala per schliar problems avant dretgira. Quai na saja betg l'idea oriunda da partenaris. Ils concerns emblidian che lur concessiuns sajan limitadas e che las vischnancas hajan da tschertgar novs partenaris fidaivels, uschia scriva Carl.
La CEE analiseschia ussa minuziusamain la decisiun da l’ElCom.
RR novitads 17:00


text:
Seraina Poltera – «Jau sun turnada en Engiadina bunamain sco estra»
- Sonda, 26.5.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 26.5.2018, 9:03, RTR
L'architecta da 38 onns viva suenter 15 onns a Turitg ed en Austria entant gia sis onns a Schlarigna e lavura dapi lura en il biro d'architectura da famiglia a San Murezzan. Fin ch'ella ha puspè gì ina rait da collegas e contacts haja durà var dus onns.
Entant è la Schlarignotta enragischada bain en sia patria e s'engascha er politicamain sco cussegliera communala. Dapli da decisiuns delicatas, pass fitg spontans ed er da sia pli gronda passiun il sgular, raquinta Seraina Poltera en il Profil.


text:
Pertutgada è dapi mardi saira era la via a Partnun – in aclaun sur St. Anthönien. «Nus avain stuì dir giu a tut nos giasts», declera Ernst Flütsch che maina duas chasas d'albiert a Partnun. I haja dus meters naiv e radund 50cm naiv nova. Era il privel da lavinas è gronds. Tuttina na saja la situaziun betg gest precara, uschia Flütsch ch'è commember da l'organisaziun da la protecziun da lavinas. Per ils cas dals cas saja pront in stab da crisa.
Singulas persunas ch'abiteschan en las plauncas periclitadas han tema. Uschiglio prendain nus quai tut cool. Cun da questas situaziuns essan nus disads qua en las muntognas.
Ristg da lavinas stgalim quatter
Era pervia dal vent ferm saja la situaziun da lavinas enturn St. Anthönien critica, conferma Gian Darms, expert dal institut da lavinas a Tavau. El po dentant quietar: «El mument quintain nus betg cun quai ch'ei vegn nauagiu lavinas fin en la val. Il stgalim quatter vala oravant tut per persunas che van a far turas en quest territori.» I saja numnadamain fitg simpel dad activar lavinas.
RR actualitad 17:00


text:
Las pendicularas Motta Naluns SA han ragiunt radund 8% damain retgav per l'onn da gestiun 2014/2015. Empè da radund 15 miliuns francs, hai dà anc radund 13,7 miliuns francs retgav. Er il gudogn è sa reducì, da radund 4,4 miliuns francs sin anc radund 3,5 miliuns francs.
Sonda, ils 3 d'october ha approvà la radunanza d’acziunaris il rendaquint, era sche il resultat na saja betg cuntentaivel. Per pudair investir en avegnir sco previs, na cumportia quai betg pli blers regress da gudogn en quella dimensiun ha ditg il cussegl administrativ.
Start difficil ed ina rusna durant il mars
In motiv per las nauschas cifras saja stà la situaziun difficila cun pauca naiv il cumenzament da l'enviern 2014/2015. Cunquai ch'i n'aveva betg navì durant il december, han las pendicularas stuì ennavar cumplettamain las pistas per insumma pudair avrir il territori da skis cun retard ils 18 da decmeber. En pli hai dà tenor il cussegl administrativ bler damain giasts durant il mais mars 2015.


text:
Quai sajan radund 35% dapli che anc l'onn avant e bun il dubel da l'onn 2015, uschia la gasetta «SonntagsBlick». Tenor experts muntian quellas cifras ina vieuta da tendenza. Anc uss en las dunnas en l'armada Svizra dentant ina minoritad, la quota muntia 0,7%.
Quella vieuta vegnia rinforzada da differents facturs: Per l'ina saja l'interess per la politica da segirtad creschida e per l'autra sa sprovia l'armada intensivamain da recrutar dunnas. Cu las dunnas vegnian maiorenas, survegnian ellas in invit tar in di d'infurmaziun.
Radund la mesadad da las dunnas che fetschian servetsch militar, fetschian ina scolaziun da cader.
RR novitads 10:00
Quotas en l'exteriur
En auters pajais è la quota da dunnas tar il militar pli auta ch'en Svizra. En Germania munta la quota 12%. En la Svezia schizunt 18%.


text:
Na storia de contradiziuns y mancianzes
Canche la comunité internazionala â dô la secunda vera metü man da se dé jö con la Detlaraziun Universala dai Dërc Umans, n'àra nia tignì cunt dai dërc coletîfs. An ea dassënn decuntra da i garantì dërc a comunitês entìeres. Na gauja prinizipala ea la pôra da fà pié ìa endô conflic armês, müdamonc de confins de stat o rejiades o combatimonc tai stac lëite. Ensciö él gnü fissé tla Detlaraziun Universala dai Dërc Umans i dërc individuai, al n'é endere nia gnü fissé y gnanca nominé i dërc coletîfs, i dërc tanco de comunitês religioses, linguistiches y etniches. A cösta moda ne sciafiâ (y n'orea) la Detlaraziun Universala dai Dërc Umans nia da comedé en defet fondamental co â albü söa colma tragica dertan les ditatöres: la descriminaziun de mendranzes linguistiche, etniches y religioses. I ebraics, i sinti y roma, i mëmbri dles mendranzes linguistiches tla Talia, Spagna, Germania, Austria, Polonia y ensciö ennant n'ea nia gnüs perseguitês deache ai â cometü val at conscidré "criminal" o nia legal dai regims o deache ai ess fat propaganda por ideologìes tlassificades "soversives", mo deache ai ea mëmbri de comunitês desvalìes (te lingaz, religiun y e.e.) dla comunité de maioranza statala.
Na fondamonta dla contrarieté a reconësce i dërc coletîfs ea ince situaziuns entravaiades de mendranzes linguistiches, religioses, etniches, na fondamonta ea la pluralité etnica co ne i corespognea y ne corespogn sora döt le monn dötaurela nia ai confins de stat. Na fondamonta dla contrarieté a conzeder dërc coletîfs ea endere ince le problem dal colonialism. Les "naziuns", ô dì i stac firmatars dla detlaraziun, n'â degüna entenziun da renunzié a söa sovranité tles colonìes o da i conzeder dërc ales mendranzes linguistiches sön so teritor.
Tla Detlaraziun Universala dai Dërc Umans él gnü stabilì, aladô dla mentalité dai stac co l'à sotescrita, le dërt al'istruziun (articul 26), al è gnü stabilì ince le dërt al "svilup complet dla personalité umana", al è gnü stabilì le dërt de "tó pert lediamonter ala vita culturala" (articul 27); al n'è endere nia gnü stabilì (rodunt deache al è en dërt coletîf) le dërt al'istruziun tal lingaz dla oma, ala vita culturala tal lingaz dla oma, dal svilup complet dla personalité tal respet dal lingaz dla oma. Tan manco èl gnü stabilì che dötes les comunitês linguistiches à le dërt a en sistem scolastich te so lingaz. La Detlaraziun Universala dai Dërc Umans lascia ensciö na locia.
Al ne mancia tal contest nia les enterpretaziuns strenfes. Ensciö enterpretëia la Francia le prinzip dla valianza (articul 1) aladô che düc è anfat, y porchël è düc i sontadins dla Francia franzesc, y ensciö mëss düc adoré le franzesc y mâ le franzesc por düc i ac publics y privac. Les comunitês de lingaz de mendranza n'à degüna sconanza, ares ne vën gnanca reconesciüdes ofizialmonter.
Por gauja dla mancianza dai dërc coletîfs tla Detlaraziun Universala dai Dërc Umans, àl podü jì ennant cina aldedancö trepes iniüstiziuns y descriminaziuns co è gnüdes metüdes sö dai sistems totalitars. I ladins dles Dolomites, por fà mâ önn en ejompl, è gnüs despartis te trëi provinzies y döes regiuns dal fascism por che al foss plü saurì da i assimilé (Mussolini orea fà sparì le "flech grisc", desch'al nominâ i ladins). Degüna aministraziun nazionala, regionala o provinziala tai plü de 50 agn de democrazìa o de autonomìa n'à orü tó jö l'iniüstizia y reunì endô la Ladinia; l'opera fascista vën ensciö confermata y arlungiada, les iniüstizies dal passé va ennant.
I dërc coleetîfs dles mendranzes linguistiches è gnüs fissês te documonc o convenziuns d'enjunta ala Detlaraziun Universala dai Dërc Umans. En punt prinzipal dai dërc coletîfs (co n'è nia da ciafé tla Detlaraziun) è le dërt al'istruziun dal lingaz dla oma tles scores de so teritor. Cösc dërt è gnü fissé te n documont dl'ONU pormó dal 1992 (la resoluziun nr. 47/135 dl'Assemblea Generala dai 18 de dezëmber, la "Detlaraziun dai Dërc dai Apartenonc a mendranzes nazionales, etniches, religioses y linguistiches").
En documont emportant por l'Uniun Europea è la Convenziun Cader por la sconanza dles mendranzes linguistiches. Cösc documont dal Consëi d'Europa dess emplì fòra na locia lascé dla Detlaraziun Universala dai Dërc Umans. Le pröm articul dij defat che la sconanza dles mendranzes linguistiches fej pert dai dërc umans. Tla realté se limitëia le documont endere a püces detlaraziuns de prinzip, co è laprò püch prezises; la convenziun à spo ince le defet ch'ara ne mët a desposiziun degün strumont por realisé i prinzips, ara n'à degünes indicaziuns tleres sön i dërc da che foss da sconé, ara ne definësc gnanca les oblianzes dles istituziuns statales o regionales en confrunt dles mendranzes linguistiches, y ara ne dà degüna poscibilté da fà recurs tal cajo de iniüstizies. Cotan de formulaziuns dla convenziun i daür le tru a interpretaziuns dër morjeles o cinamai a interpretaziuns cuntra i dërc dles mendranzes.
Tal articul 5 vëgnel stabilì ch'al è le dovëi dai organns firmatars da mëter empè normes por conservé la cultura y le lingaz dles mendranzes. Na mosöra de cösta sort è, tla logica plü rodunta, l'ensegnamont dal y tal lingaz de mendranza tles scores dal teritor dla mendranza. I articui co dà spligaziuns sön cösc dërt è endere plëns de contradiziuns y ne garantësc plü o manco nia. L'articul 13 dij ensciö che "tal cader de so sistem d'educaziun" reconësc i stac le dërt dles mendranzes da istituì scores privates. Odü che i sistems d'educaziun atuai ne prevëiga la maiù pert nia l'ensegnamont dai lingac de mendranza, è cösc articul n'aproaziun completa dal status quo, i dà ensciö rajun al nia-ensegnamont dal lingaz de mendranza. La limitaziun a scores privates spo è mâ na nia-proibiziun dal ensegnamont defora dal sistem scolastich publich - ara se trata ensciö mâ de na renunzia ala represciun. Nia garantì ne vëgnel (o gnanca tut en conscidraziun) la presonza dal lingaz de mendranza tles scores publiches. Le secundo punt dal medemo articul è spo desco en decret de esclujiun dai lingac de mendranza dles scores: "dal ensegnamont ne pôl nia nasce spëises finanziares por i stac". Les mendranzes co ô emparé so lingaz te scora messass ensciö se paié enstësc les scores o ensigné debann (o cinamai con les löms destödades, costa pö ince la löm!), y cösc è tlermonter contrar al prinzip de valianza de düc i sontadins dla Detlaraziun Universala dai Dërc Umans. Al vën laprò bel atira ince enjunté y prezisé che l'emparé le lingaz de mendranza ne pò nia ester en desvantaje por l'emparé le lingaz ofizial dal stat - cösc i tol ales mendranzes vigni poscibilté da ensigné so lingaz y i dà ai stac vigne poscibilté da tignì defora dles scores vigne ensegnamont dal lingaz de mendranza.
La Convenziun Cader dal Consëi d'Europa por la sconanza dles mendranzes linguistiches coiona les mendranzes empede les sconé. Mo al n'è nia da s'an fà demorvëia: le test dla convenziun è gnü metü jö dai stac, dales maioranzes - co nô nia i conzeder ales mendranzes sü dërc - y nia dales mendranzes. Cô podesson dì, le loter fajarà les leges aladô ch'al poi ciamó arobé.
En ater documont dal Consëi d'Europa è plü complet: la "Cherta Europeica dai lingac regionai o de mendranza". (1992). La Cherta contën desposiziuns prezises sön l'istruziun (articul 8): le lingaz de mendranaz mëss gnì ensigné "zonza limitaziuns da pert dal ensegnamont dal/dai lingaz/lingac ofizial/ofiziai dal stat"; cösc ensegnamont mëss gnì realisé te na mosöra emportanta dal livel prescolastich ensö cina al livel universitar y ala formaziun permanonta. La Cherta garantësc trec dërc ales mendranzes. Le gran defet é cösc iade tai preliminars: vigne stat pò enstës chirì fòra a ci mendranzes ch'al ô apliché les normes de sconanza.
Le documont plü complet y zonza limitaziuns o restriziuns söi dërc dles comunitês linguistiches è la Detlaraziun Universala dai Dërc Linguistics. Cösta detlaraziun, aproada dal 1996 a Barcelona, ô ester n'enjunta o na paralela ala Detlaraziun Universala dai Dërc Umans. Ara è gnüda metüda jö dandadöt dal Ciemen, n'organisaziun catalana por les mendranzes linguistiches. Les normes co vën stabilides (y al è en detail de gran emportanza) è ensciö gnüdes laurades fòra da rapresentanc dles mendranzes y nia dles maioranzes.
Vigni individuum, ensciö dij l'articul 29 dla detlaraziun, à le dërt da gnì ensigné jö tal lingaz de so teritor; ensciö pò ince vigne comunité linguistica se fà fòra ëra autonomamonter te so teritor la mosöra y les modalitês d'ensegnamont de so lingaz a vigne livel de scora. Por l'arjunta dal maiù livel dla padronanza de so lingaz pò les comunitês linguistiches tó cà dötes les ***ressurses umanes y materiales, dötes les strotöres, infrastrotöres y düc i materiai didatics nezesciars, zonza tignì cunt dai cosc co nasc da en te' empëgn. Vigne comunité linguistica à laprò le dërt da ensigné so lingaz te na mosöra co garantësci la miù padronanza poscibla de so lingaz, aladô ch'al vëgni adoré te vigne ciamp y a vigne livel. Vigne comunité linguistica à le dërt a en ensegnamont co garantësci la bona conoscionza de so patrimone cultural.
Al è sintomatich che
cösta detlaraziun sii romagnüda nia adompida, che
sü prinzips ne vëgni nia respetês, che les
maioranzes ne sii nia a öna a i conzeder ales mendranzes chi
dërc che les maioranzes enstësses
à.
Dlunch mancianzes
Oramai dlunch tla Uniun Europeica ne
vën le dërt dles mendranzes al ensegnamont de so lingaz
tles scores de vigne livel y de vigne sort nia respeté.
Oramai a düc i vën l'ensegnamont de so lingaz te scora
neghé o scencajo lascé te na mosöra tan picera
da ne garantì nia la soravionza dla
mendranza.
Teorìa y pratiga
Por i todësc y taliagn dla
regiun autonóma Trentino-Südtirol è
l'ensegnamont dal lingaz dla oma tles scores en dërt
fondamental. Sce zacai dubitëia de cösc dërt
vëgnai metüs fòra desco fascisc. Ai ladins
endere ne i è cösc dërt nia conzedü. Meses
les materies vën ensignades por talian, meses por
todësch, le ladin romagn te n ciantun, con na mosöra
tan minimala ch'an ne poi nia dì ch'al ne sii nia:
döes ores al'èdema tles scores d'oblianza, öna
tles scores altes. Te degüna dles scores altes dles valades
ijines (Bornech, Porsenù, Balsan), scores co n'é
nai tles valades ladines y co vën frecuentades ince da trec
ladins, ne vëgnel ensigné ladin.
Le statut d'autnomìa dij che tles localitês ladines mëss les scores ester paritetiches. A Picolin èl gnü istituì na scora profescionala, co è dependonta dla scora profescionala da Bornech (y ensciö nia Dal'Intendënza Ladina). Le lingaz d'ensegnamont è porì le todësch. Ladin: nët nia. Talian: les ores dal ensegnamont dal lingaz. Scora paritetica, desco scrita dant dal statut: nia. Intervenziuns politiches por le respet dal statut: degünes. Intervenziuns politiches por l'ensegnamont dal lingaz dla oma: degün. La provinzia enstëssa ne respetëia ensciö nia so statut. Le dërt al ensegnamont dal lingaz dla oma val por i taliagn y por i todësc - co l'à arjunt dô esperionzes döres -, mo nia por i ladins. Le spirit de Tolomei è ciamó vi y sterch te Südtirol, y al à sü sosteniturs ince tl'aministraziun publica.
Chi co s'empegnëia por en pice aumont dal ensegnamont dal lingaz ladin tles scores vën spo caluniês. Südtirol en model por l'Europa? Sogü nia!


text:
En il mund digital hai immens bleras datas, e questas datas ston vegnir arcunadas sin servers e quels servers ston la finala chattar in plaz. E plaz, gliez avess l’anteriur ospital da militar da la claustra da Mustér. Perquai han dus giuvens da 17 onns Maurus Fry e Flurin Jacomet gì l’idea da realisar ord da questas catacumbas in center da datas.
Blera infrastructura è gia avant maun
Sco ils dus scolars da la 5avla classa dal gimnasi da la claustra da Mustér dian saja l’idea vegnida spontanamain. L’ospital na vegnia betg pli nizzegià ma saja tuttina qua ed er l’infrastructura saja per part gia avant maun. Uschia saja per exempel la segirtad dada, ma er generaturs sajan gia avant maun ed ina ventilaziun installada.
La farm da servers è dentant pir a l’entschatta
Concret na saja il project anc betg, uschia na possian els betg far ina valitaziun dals custs, perquai ch’els n’hajan anc betg l’experientscha. «Qua duvrassan nus agid da persunas scoladas», dian ils dus giuvens. Ma impurtant saja l’idea e forsa chattian els lura investiders u persunas interessadas che vulessan realisar il project.
Durant l’EX18 vegnan preschentads tut ils projects
Durant ils trais dis da l’exposiziun da commerzi a Mustér vegnan tut ils projects inoltrads preschentads en ina atgna halla nua che mintgin po sa preschentar co el vul. Il schaner datti lura la concurrenza finala nua ch’ils victurs vegnan communitgads.
Ma i na saja betg impurtant da gudagnar dian ils dus giuvens. Impurtant saja da dar impuls per in svilup en la regiun e sin la dumonda, sch’els pudessan s’imaginar da returnar en Surselva di Maurus Fry gea, el pudessi s’imaginar quai e Flurin Jacomet lascha avert. Il futur possia purtar tut, di Jacomet.
RR actualitad 08:10


text:
La populaziun da la Val Müstair ha grondas temas ed è sceptica envers il center per requirents d'asil en la chasa Muntanella a Valchava. La glieud ha deponà temas sco la segirtad dals uffants che van a scolina e la segirtad da las dunnas u il fatg che mo ina persuna s'occupa dals requirents d'asil.
Il responsabel dal chantun Georg Carl ha declerà la situaziun dal chantun che ha già stuì plazzar radund 1000 fugitivs durant l'onn 2015 en tut il chantun. Tut ils centers existents sajan plains. Perquai saja il chantun avisà sin dimoras sco quella a Valchava.
Il president communal Arno Lamprecht ha appellà che la Val Müstair duaja ussa far il meglier da la situaziun e beneventar da maniera positiva ils fugitivs. Enfin ussa èn 14 umens da l'Eritrea arrivads a Valchava. Durant il proxim temp vegnan ad arrivar anc plirs requirents d'asil. La chasa Muntanella a Valchava ha plazza per 50 persunas.


text:
Campertögn
Campertögn (Campertògn in Piemuntes; Campertogno in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 235 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 34,2 km² e ona densità de popolaziun de 7 ab./km².
El paes el se tröva in la Valsesia (per la precisiun in de la Val Granda), arent al punt induve che se incuntren el Sesia e l'Artogna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Campertögn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Novitês
Museum Ladin, presentè le catalogh dla mostra "Le cör dla ćiasa - La Stube in Val Badia"
Le catalogh nü sön la mostra „Le cör dla ćiasa - La stüa tla Val Badia" de indöt 170 plates y cun na seria ampla de fotografies é gnü presentè inier, domënia (21/12) tl Museum ladin Ćiastel de Tor a San Martin dal assessur por la scora y cultura ladina Florian Mussner.La publicaziun contëgn n'inrescida storica y etnografica dla stüa tla Val Badia y vëgn completada da documentaziuns fotografiches.
La stüa é stada por secui le zënter dla ćiasa tla Ladinia y tl Tirol, le post prinzipal de racoiüda de döta la familia y l'unica ćiamena dla ćiasa che gnô scialdada. Tres sües caraterisiches y mudaziuns tl tëmp pitâ chësc post tradizional de racoiüda dla familia la poscibilité da inrescì aldedaincö la cultura y la vita da paur tles valades ladines da laôta incá y da descurì insciö la gran richëza de contignüs dl svilup dla storia y dles tradiziuns dl tëmp passè. L'inrescida storica y etnografica sön le valur dla stüa tl tëmp passè é insciö un di fins prinzipai dla mostra „Le cör dla ćiasa - La stüa tla Val Badia" y dl catalogh nü dla mostra che é gnü presentè inier, domënia ai 21 de dezëmber dal assessur por la scora y cultura ladina Florian Mussner, dal storich d'êrt y autur Helmut Stampfer, dala curadëssa dla mostra Katharina Moling, dal diretur dl Museum Ladin Stefan Planker y da Heinrich Huber dla Fondaziun dla Cassa dl Sparagn tl Museum Ladin "Ćiastel de Tor" a San Martin.
„Le catalogh nü che nes spliga plü avisa i contignüs dla mostra sön le svilup dla stüa sciöche le cör dla ćiasa é n contribut important por la documentaziun storica dla cultura y dles tradiziuns dles valades ladines", insciö l'assessur por la scora y cultura ladina Florian Mussner che à sotligné che la publicaziun nöia fej löm sön n patrimone cultural y sozial dles families y dla vita da zacan sciöche n post cun na gran richëza culturala olache les usanzes gnô viütes y olache ares vir ćiamò aldedaincö. Le catalogh dla mostra é partì sö, sciöche la mostra instëssa, te trëi perts che é gnüdes realisades da trëi auturs desfarënć: le svilup architetonich dla stüa, a pié ia da chëres plü vedles dl secul XVI ćina chëres plü jones dl XIX secul, é gnü documenté dal storich d'êrt Helmut Stampfer, l'etnograf Hans Grießmair presentëia te süa pert na descriziun di elemënć tradizionai dla stüa, l'antropologh Emanuel Valentin dedichëia süa pert d'inrescida ala spligaziun dla religiosité che é liada ala stüa: dai rituai, ales cherdënzes y tradiziuns tipiches che é liades ala comunité locala.
La publicaziun nöia contëgn inće na seria de documentaziuns fotografiches dles stües y dla mostra che é gnüdes metüdes a desposiziun dai fotografs Alfred Erardi y Gustav Willeit. „Chësta publicaziun ô ester danter l'ater inće n impuls por inrescides dl dagnì. I nes audun che ara pois sensibilisé la coletivité da reconësce le valur dla stüa sciöche na richëza culturala da sconè y tutelé", à sotligné le diretur dl Museum Ladin Stefan Planker. Le catalogh nü sön la mostra „Le cör dla ćiasa - La stüa tla Val Badia" po gnì cumprè tles döes sëntes dl Museum a San Martin y a San Ćiascian al prisc de 25 euro. (ISBN - 978-88-89255-38-4). Le design y la grafica dl alestimënt dla mostra y dla publicaziun é gnüs fać dal stüde grafich Misign.
La mostra „Le cör dla ćiasa - La stüa tla Val Badia" sarà indô daverta da en vëndres, ai 26 de dezëmber y podarà gnì vijitada ćina ai 05 de aurì dl 2015. L'entrada é debann. Por plü informaziuns sön i orars prëibel contatè: le Museum Ladin Ćiastel de Tor, 39030 San Martin de Tor, tel. 0474 52 40 20 o http://www.museumladin.it/


text:
Uss prepara la suprastanza da Trun in messadi per mauns dal cussegl da vischnanca. Quel decida ils 20 da mars sur da l’iniziativa per lantschar contractivas da fusiun en la Cadi – quai è lura la decisiun definitiva.
La suprastanza da Medel decidia ils proxims dis, ha il president da vischnanca Peter Binz ditg a RTR.
Tujetsch, Sumvitg e Medel ston anc decider a la radunanza da vischnanca sur da questa iniziativa. En Tujetsch è quai ils 17 da mars. Fin uss han mo la suprastanza ed il cussegl communal da Mustér approvà l’iniziativa.


text:
La delegaziun da la cumissiun da gestiun dal Parlament federal rinfatscha al servetsch d'infurmaziun da la Confederaziun d'avair cuntrafatg a las leschas, quai en connex cun l'affera da spiunadi Daniel M. en Germania. Oz ha ella publitgà ses rapport.
En quest rapport ha la delegaziun reconstruì en detagl ils schabetgs che han manà a l'arrestaziun ed il november passà en Germania a la sentenzia da 22 mais praschun a cundiziun ed in chasti da 40'000 euros per il detectiv privat svizzer.
Betg respectà leschas vertentas
Il servetsch d’infurmaziun da la Confederaziun haja prendì en consideraziun che Daniel M. plazzeschia in infurmant, ina uschè numnada talpa, entaifer l’administraziun tudestga. Cun quai hajan ils responsabels violà dretg vertent, dian ils represchentants dal Parlament federal. Per la procuraziun d’infurmaziuns en Svizra ed en l’exteriur dettia numnadamain differentas prescripziuns.
La delegaziun da la cumissiun da gestiun pretenda perquai dal servetsch d’infurmaziun da la Confederaziun tranter auter ina meglra collavuraziun cun la Procura publica federala. Ultra da quai stoppia il servetsch esser il futur pli precaut tar la recrutaziun e la controlla da funtaunas sco Daniel M.
RR novitads 17:00


text:
Inhalt
Exteriur
-
Almain 49 morts tras explosiuns en la Nigeria
In’attatga dubla sin in martgà en il nordost da la Nigeria maina a la mort d'almain 49 persunas. Tar l'attatga en la citad da Gombe sajan ultra da quai 71 persunas vegnidas blessadas, ha ditg in pledader da las forzas da salvament.
Pliras da quellas persunas sajan blessadas uschè grev ch'il dumber d'unfrendas pudess anc crescher.
Fin uss n'ha nagin surpiglià la responsabladad per l'attatga. La moda da l'attatga lascha dentant supponer che la gruppa da terror islamistica Boko Haram è la culpa.
RR novitads 07:00


text:
Discurs cun Reto Matossi (50), San Murezzan
- Sonda, 1.12.2012, 11:03
El è in um ch'è adina en moviment. Saja quai durant sia lavur sco manader da la scola a San Murezzan sco er en ses stgars temp liber. Oriundamain ha Reto Matossi emprendì magister da gimnastica, oz ha el plirs fiers en il fieu. Tranter auter s'engascha l'um da 50 onns per ina nova scola da talents a Champfèr, e Reto Matossi è er a la testa dal comité d'organisaziun dal campiunadi mundial da bob 2013 a San Murezzan. En il Profil raquinta il bab da trais uffants da sia gronda passiun, il sport, ma er da las sfidas da rabagliar adina tut sut in tetg. Redacziun: Anna Caprez


text:
Crössa
Crössa (nom ufizial in italian: Cressa) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 590 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,1 km² e ona densità de popolaziun de 224 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Buégn, Burbané, Funtanei e Sön.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Crössa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lein buca star memia ditg e cuntinuar nies viadi suenter la val cuschina si, lu cattein nus puspei ina casa d'ina anteriura industria. Ella secatta sper igl ual, gest sut la punetta dalla via che va a Breil. Igl ei la casa che ei oz en propriertad dil cusunz Franz Friberg. Cheu eran ils coluraders Fribergs da Danis a casa. Ins numnava els semplamein ils "Färbers" da Danis. Teilas e teilas ein cheu vegnidas coluradas e spedidas pils vitgs entuorn. Donn che quels indrezs ein oz spari.
Fotos muss ich noch suchen!
Fotas stos jeu aunc enqurir!
Fotos muss ich noch suchen!
Fotas stos jeu aunc enqurir!
Avon che la via che va a Breil banduni il vitg entupein nus en mintga cass la pli veglia casa existenta dil vitg. Ella datescha ord il 16avel tschentaner ed il proprietari ei oz (1985) Ton Berther-Castelli. La scheina dretg dalla via che va a Breil ei il Pustget. Seniester dalla via principala havein nus la via da Dautras da pli baul, oz (1985) la via che meina alla centrala elctrica Ovra electrica Reinanteriur. Quella via survescha naturalmein per uni la scheina da Tumvi cul vitg. La scheina Tumvi ei vegnida eregida ils onns 1957/58 dalla Ovra electrica Reinanteriur, principalmein per dar tetg als emploiai.
In tec su la punt, era sper igl ual in buca ton grond baghetg, quei era ina breneria. Cheu vegneva barschau vinars ord meila, péra e tschereschas.
Ussa turnein nus giudem Danis. Igl onn 1924, ils 8 da november, ei era entuorn las quater suenter miezdi, ei quella part dil vitg daventada in'unfrenda d'in grond barschament. In triep casas e clavaus ein i si en tschendra. Quei ei stau per da quei temps gronds donns. Mo co veseva quella scheina ora. Ils baghetgs eran baghegiai schi datier in a l'auter. Cura che nus vegnevan cun la canastra fein giu da clavau riscavan nus da survegnir l'aua dalla svidera dil vischin giu pil dies. Tschun casas e plirs clavaus ei stau l'unfrenda dil barschament. Ina suletta casa da quella scheina, situada il pli giudem Danis, ei vegnida schanegiada dal barschament. En quella casa secatta oz (1985) la Cassa Raiffeisen Danis-Tavanasa, fundada 1945 e menada dapi l'entschatta tochen oz (1985) da nies administratur Eusebi Friberg.
La scheina da giudem Danis ei els onns precedents puspei vegnida eregida, mo tut sin in'autra pli emperneivla e pli biala moda. Daco il barschament ei succedius ei buca vegniu alla glisch. Nus boubs, jeu (Salvator) mavel ella 5avla classa, havein stuiu ir la proxima dumengia suenter-miez di en casa da scola cun nies scolast Bistgaun Fidel Cathomen e scriver in conzept sur dil fimar. Pli tard ei il vitg da Danis aunc vegnius tuccaus duas gadas da barschaments, mo da pli pintga dimensiun.


text:
Lenguv celtich
I lenguv celtich j'hinn una ram de la familia indo-europea e j'hinn rivaa zü da Proto-Celtich, cugnussüü anca cun el nom de "celtich cumün". Int el periodo del prim mileni prima del Signur, i lenguv celtich j'eren parlaa in gran part de l'Europa, a partì da la Baja de Biscay arent al Mar del nord, fina sü al fiüm Reno, e pö zü dal Danübi e arent al Mar Negher, e squasi fena int l'Asia Minur.
Al dì d'incö i lenguv celtich j'hinn parlaa dumà int un quaj sit int el Regn Ünì, l'isula de Man, Irlanda, Patagonia, e in Bretonia (Francia). In Patagonia gh'hinn rivaa dumà de recent cun l'imigrazion di gales. Int la magiur part de quej teritori chì, i parlant de lenguv celtich j'hinn una minuranza linguistica.
Lista de lenguv celtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indueurpee
- Protuceltich
- Celtich cuntinental
- Celtich insülar
- Grüp guidelich
- Lengua irlandesa antiga
- Lengua irlandesa (gaelige)
- Lengua scuzzesa (gàidhlig)
- Lengua manesa (gaelg)
- Lengua irlandesa antiga
- Grüp britonich
- Lengua britanica
- Lengua galesa (cymraeg)
- Lengua curnuvajesa (kernewek)
- Lengua cümbrica
- Lengua bretun (brezhoneg)
- Lengua ivernica
- Lengua pitica
- Lengua britanica
- Grüp guidelich
- Protuceltich


text:
Surrein: Nova orgla per la baselgia
- Gievgia, 3.3.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 3.3.2016, 11:45, RTR
La plaiv da Surrein ha decidì da cumprar in'orgla nova. Perquai sto l'orgla veglia l'emprim vegnir demontada. L'orgla nova n'è dentant betg cumplettamain nova.
Ins pudess dir che l'orgla en la baselgia da S. Placi a Surrein tgulava or da tuttas rusnas. Quai fascheva fastidis als da Surrein, declera il president da la cumissiun per l'orgla nova, Retus Giger. «Il problem è che durant messa tuttenina tschivla in register e nus na savain betg pli co remediar questa situaziun. Quai ha lura era la fin finala manà tar la decisiun da midar l'orgla», declera l'organist e dirigent dal Chor maschadà da Surrein. Las midadas da temperatura en baselgia n'han dentant betg mo fatg che l'aria ch'i dovra per sunar l'orgla na va betg adina là nua ch'ella duess, mabain era che la mecanica sco tala ha patì. Sco il construider d'orglas Peter Kraul di, hajan ins adina puspè fatg reparaturas e latiers hajan ins stuì improvisar.
Orgla è gia 125 onns veglia
Gia da l'entschatta davent hai gì num improvisar. L'orgla è numnadamain stada var 60 onns en la baselgia parochiala da Mustér. 1951 ha la plaiv da Surrein cumprà quest'orgla e laschà bajegiar ella en baselgia da Surrein ch'è pli pitschna. Per che quai funcziunia hajan ins lura stuì adattar l'orgla. L'anteriur organist Robert Deplazes sa regorda anc che l'orgla na funcziunava l'entschatta betg uschè bain. I haja duvrà in temp fin ch'ins haja propi chatta da lez temp il problem.
Prest in'orgla nova
L'orgla nova custa a la plaiv da Surrein 270'000 francs. Sco quai che Retus Giger di èsi dentant stà impurtant che las fifas da l'rgla veglia vegnian salvadas. «Quai è in'orgla speziala cun bels tuns. Tuns loms e chauds», di Retus Giger. Per accumpagnar il chor ed il pievel saja quai pli bel ch'ils tuns da las orglas novas che tunian pli direct, declera el vinavant. Perquai vegnan las var 1000 fiffas transportadas en il lavuratori da Peter Kraul a Schwende (Germania). Là vegnan quellas restauradas e bajegiadas en l'orgla nova. Quella survegn era ina nova cumparsa. Sco Peter Kraul ha ditg dettia quai in'orgla pli schlanca e gracila. Ella vegnia fatga ord lain da fraissen. Il lain vegn auter che tar l'orgla veglia betg colurà, mabain restia natiral. Quai fetschia era ina pli bella parita che la colur verda dad ussa, manegia Peter Kraul.
Sch'i va tut tenor plan, lura resuna l'orgla nova cun las veglias fifas da Paca 2017.


text:
Saxofon
Il saxofon è in instrument e tutga, auter che ses corp metallic lascha supponer, tar la famiglia dals instruments a flad da lain, damai che ses tun vegn creà cun agid d'ina plattin or da lain.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il saxofon è vegni inventà dal Beltg Adolphe Sax (atgnamain Antoine Joseph Sax) en l'onn 1840. En sia proposta da patenta argumentescha el sia invenziun cun la mancanza d'in instrument a flad da lain da l'autezza bassa che tuna armonius. L'emprim saxofon da Adolphe Sax era in instrument da bass en C. El concepiva il nov instrument dentant ordavant per las autezzas da vusch da sopran fin subcontrabass.
Il 1929 ha Henri Selmer surpiglià il lavuratori dad Adolphe Sax a Paris e daventava il possessur uffizial da ses dretg da patentas. Ils saxofons da Henri Selmer Paris, oravant tut il Mark VI, han en il fratemp stads da cult e tutgan tar ils products artisanalmain excellents.
Pir cun il success dal Jazz ha il triumf da quest instrument cun ses tuns variabels e si'extensiun dinamica cumenzà. Entant è il saxofon tar la musica da concert e saut in dals instruments populars e blers solists han fundà lur agen band u combo.


text:
Minisguard dals 20.05.2017
- Sonda, 20.5.2017, 17:40
La Via da Saida
Avant radund 2000 onns han caravanas cun martgadants cumenzà a far la via da Saida. Davent da la Mar Mediterrana fin en l’ost da l’Asia vegnivi fatg fatschentas. Ussa ha la China plans da puspè laschar reviver la Via da Saida.
Cuschinar sco pli baud
Tgi sa anc tge che tatsch u peschs maghers èn? Las scolaras ed ils scolars da la segunda superiura da Laax n'han betg mo emprendì d’enconuscher las tratgas ch’eran pli baud fitg derasadas. Els cuschinan era sezs ellas, e quai per giasts che vegnan a mangiar en il museum a Laax. Entant che las preparativas vegnan fatgas en cuschina da la scola, vegn lura la finala cuschinà sin platta da fieu avant il museum. In’ulteriura chaussa ch’è nova per las scolaras ed ils scolars.


text:
Bene merenti
Atgnamein fuss miu temps da survetsch – per quel ch’jeu fuvel s’obligaus – ius a fin suenter 25 meins cun la fin da fevrer 2015. Duront quels biebein dus onns hai jeu denton fatg aschi bunas experientschas e viu tontas bialas ed interessantas caussas che jeu sundel sedecidius da prolunghir miu survetsch per silmeins in ulteriur onn. Duront miu temps da survetsch hai jeu viu in conclave, hai surviu sut dus papas, hai giu dus cumandants e treis differentas bandieras ed empriu d’enconuscher biars buns camerats. Ton vess jeu mai spitgau cu jeu sun sedecidius da serender a Ruma per entrar ella Garda svizra pontificala.
Sco renconuschientscha per miu survetsch e mia fideivladad enviers la garda hai jeu retschiert a caschun dil sacco da Ruma 2015 ord ils mauns dil secretari general dil stadi dil Vatican, cardinal Pietro Parolin, la medaglia „bene merenti“. Per mei munta quella medaglia ina gronda honur ed in zun custeivel segn da confidonza e cun luschezia portel jeu ella vid mia uniforma da gala.


text:
Tenor il president american Donald Trump èn attatgas sexualas deplorablamain anc adina fitg derasadas e memia savens taschan las unfrendas. Las attatgas chattan lieu en relaziuns, en la publicitad e tar la plazza da lavur. Perquai ha el declerà il mais avrigl sco mais da sensibilisaziun e prevenziun cunter violenza sexuala.
Mia regenza sa metta en per augmentar la schientscha sin attatgas sexualas e per sustegnair las unfrendas d'identifitgar culpabels per ch'ins possia trair consequenzas.
Dentant datti era cunter Trump sez renfatschas davart mulestas sexualas. Almain 20 dunnas han renfatschà ad el, ch'el haja mulestà ellas avant ch'el saja daventà president. E pir da curt ha ina recepziunista pretendì ch'il president american haja bitschà ella senza ses consentiment. El refusa dentant tut las renfatschas.
RR novitads 09:00


text:
Questa fin d'emna vegn celebrà il mund medieval cun stans, gieus, ustarias, vestgids, spadas e chavals. Trais giadas ha la festa gì lieu en la citad veglia, uss fa ella midada a l'ur da la citad.
Nov vent per il temp medieval
Nov vegn la festa manada atras sin l'areal dal parc d'animals e divertiment, a l'ur da Cuira. Uschia veglian els dar nov vent a lur festa e pussibilitar in'atmosfera pli realistica ch'amez citad di la presidenta da la festa, Domenica Flütsch. Cun organisar la festa dador il ravugl stretg da la citad n'èn er betg pli pertutgadas tantas differentas partidas.
Il nov lieu duai er far bain a las finanzas dal Spectaculum
Fin ussa aveva l'organisaziun «Spectaculum Curia» numnadamain mo pers raps cun organisar sia festa. Quest onn fan els per l'emprima giada l'emprova da dumandar in'entrada dals visitaders. Per la fin d'emna vegnan spetgadas 1'500 persunas al Spectaculum.
RR actualitad 17:20


text:
La radunanza communala da Schiers refusa la fundaziun d'ina «Pro Schiers». Tar la tractanda da fundar in'instituziun dal dretg public «Pro Schiers» ensemen cun la vischnanca burgaisa hai dà ina proposta ord la radunanza da betg entrar en materia. A questa proposta da refusar ha la radunanza lura dà suatientscha cun 82 geas e 46 nas.
L’instituziun «Pro Schiers» vess gì l’incumbensa da far pli attractiv il center dal vitg cun stgaffir plazzas da parcar centralas, regular meglier il traffic e promover investiziuns per far pli bel il maletg dal vitg. Ils davos onns han ils da Schiers numnadamain registrà adina pli pauc interess per las prestaziuns dal commerzi el center.
Plinavant han ils da Schiers approvà unanimamain il quint 2016 – quel serra tar entradas da passa 14 milliuns francs cun in surpli da var 290'000 francs.
RR novitads 06:00


text:
Las duas chasas sa chattan en il quartier Sorts en il vest da Glion, tranter ils binaris da la viafier ed il Rain.
Planisadas èn tenor Benno Burtscher, il president da la cassa da pensiun da la Viafier Retica, 30 novas abitaziuns da 2 1/2 enfin 4 1/2 stanzas. En quai lieu posseda la cassa da pensiun gia ina chasa da 14 abitaziuns.
Custs da 12 milliuns francs
En ils custs totals da 12 milliuns francs è era cumpigliada ina garascha sutterrana cun 44 parcadis, sco l'architect Rico Carigiet ha declarà. Sur la garascha sutterana, en il center tranter las chasas è plinavant planisà in spazi cun plantas e bancs da seser. L'inauguraziun da la nova surbajegiada è planisada per l'october 2017.
Cassa da pensiun posseda pliras chasas
Sper las chasas a Glion posseda la cassa da pensiun da la Viafier retica anc 10 ulteriuras chasas cun abitaziuns a Cuira, Tavau, Landquart, Puntraschigna e Samedan. Cun las duas chasas planisadas a Glion posseda la cassa da pensiun 270 abitaziuns cun ina valita totala da rodund 80 milliuns francs. Ensemen cun la chasa existenta vegn la surbajegiada a Glion ad avair 44 abitaziuns ed ella vegn ad esser la pli gronda surbajegiada che la cassa da pensiun posseda.


text:
L'economia svizra na saja betg ruschnada en ina recessiun, malgrà la survalitaziun massiva dal franc da mez schaner. Suenter che la prestaziun economia saja sa reducida level il prim quartal, saja quella puspè creschida levet ils ultimis 3 mais, argumentescha la banca naziunala.
Meglras prognosas e nagina recessiun
Plinavant sajan las prognosas sa meglieradas. La banca naziunala quinta cun in augment dal product naziunal brut da stgars 1% per l'onn current. Vitiers vegnia er la clera svalitaziun dal franc da l'emna passada, quai che gidia l'economia d'export ed il turissem. L'emna passada custava l'euro per la prima giada dapi l'aboliziun dal curs minimal puspè 1,10 francs. Per la banca naziunala è il franc però anc adina survalità.
Effect sin franc resta pitschen
Paucas minutas suenter la decisiun da la banca naziunala nudava l'euro in zic pli aut cun 1,9052 francs. Il dollar american è crudà levent sin 0,9675 francs.
RR novitads 10:00


text:
Era mussà si saja ch'enzatgi haja mess cun intenziun il fieu en la chasa. La procura ha instradà ina procedura pervi da mazzament intenziunà en plirs cas. Las investigaziuns giajan sin tuttas vart, uschia ha communitgà la procura publica.
Differentas persunas èn vegnidas interrogadas. In arma da delict na saja betg vegnida chattada, ha communitgà vinavant la procura publica. Tar tut las baras sa tractia d'unfrendas, il delinquent n'è betg tranter ils morts.
La polizia ha fatg in appel a perditgas. Tuttas persunas che pon far indicaziuns davart observaziuns suspectusas tranter la dumengia saira ed il glindesdi da mezdi.
Procura publica ha identifitgà las baras
Entant èn las unfrendas identifitgadas. La procura publica na tradescha però betg dapli, perquai che parents e famiglias da las unfrendas n'èn anc betg infurmads.
RR novitads 14:00


text:
Breil: A Chischarolas vegn il Flem pli plauns
- Mardi, 12.9.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 12.9.2017, 11:45, RTR
Ils 11 da settember avantmezdi han las lavurs a Chischarolas entschet. I sa tracta dad in project da l'uniun da pestgaders Pardiala che l'uffizi chantunal da chatscha e pestga ha lubì.
Il project per midar il flum Flem (che vegn ord la Val Frisal) pertutga in tschancun da ca. 200 meters a Chischarolas. Sco emprim han ins stuì empruvà da pestgar ora ils peschs. Quai fetschian els per evitar chils peschs vegnian blessads, cura che las maschinas cumenzan a lavurar, ha Roland Tomaschett da luffizi chantunal da chatscha e pestga declerà. Mo la finala han els pestgà nagins peschs. Il motiv saja che laua dal flum saja memia sperta ed ils peschs na chattian betg in plaz da star.
Dar dapli spazi als peschs
A Chischarolas vul ins far dus vaus per il flum cun ina insla entamez, sco linschignera da construcziun dal biro Eichenberger Revital SA Marti Richter declera. I dettia era lieus, nua chils peschs possian metter ova.
Per la natira e per ils peschs
Era intgins pescadurs da luniun Pardiala èn stads preschents, tranter auter Tadeus Cathomas. El cumbattia dapi almain 5 onns per quest project; ed el saja led che quel vegnia finalmain realisà. I saja insatge per la natira e per ils peschs.


text:
Inhalt
Chantun
-
Naginas midadas tar Migros pervi dal ferm franc
En il Grischun ed en la regiun da Cuira resta tut sco fin qua tar il detaglist Migros en connex cun il ferm franc svizzer. Quai ha confermà il manader da la communicaziun da la Migros Svizra orientala Andreas Bühler.
En las filialas grischunas sajan las fatschentas vinavant bunas, malgrà la crisa da l'euro. Da curt aveva il schef dal Migros, Herbert Bolliger, ditg che collavuraturs che bandunian il Migros en regiuns da cunfin na vegnian per part betg pli remplazzads.
RR novitads a las 17:00