text:
Co sa protegian ins correctamain cunter arsentadas dal sulegl? Tge precis èn bacterias? Tge capita tar ina radiografia? Cura èn tge pollens en l’aria? Èsi d’avantatg d’esser schumellin? Tge bulieus pon ins mangiar senza privel? E tge è propi malaria? Il Simsalabim dat resposta.
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ha adina er empruvà d’integrar en ses program emissiuns per uffants e giuvenils. In chapitel tempriv da questas stentas furman las emissiuns da ‹Radioscola› ch’èn vegnidas emessas tranter il 1955 ed il 1990 e che cumpigliavan adina er in carnet accumpagnant. Vers il 1990 suondan ils onns da fluriziun da las duas emissiuns da radio ‹Battaporta› (per giuvenils) e ‹Simsalabim› (per uffants).
L’entschatta dal nov millenni ha alura er muntà per RTR la sfida da sa posiziunar en las novas medias, vul dir al cumenzament surtut en l’internet. En in’emprima fasa han ins installà paginas d’internet ch’accumpagnavan las emissiuns correspundentas (battaporta.rtr.ch a partir dal 2007, simsalabim.rtr.ch a partir dal 2008). Surtut la pagina d’uffants sa distingueva tras ina vasta purschida da texts accumpagnants, quasi cumparegliabel a la situaziun dal temp da ‹Radioscola›. Successivamain è la preschientscha da las emissiuns al radio alura vegnida substituida tras ina purschida «webexclusiv» (Battaporta) resp. tras il ‹Minisguard› – l’emissiun d’uffants a la televisiun (ch’ha da sia vart substituì l’‹Istorgina da buna notg›). En il temp da youtube, twitter e facebook han alura omadus portals mess l’accent sin contribuziuns da video e reducì ils texts accumpagnants. Dapi il 2016 è er il portal d’uffants accessibel sut il num ‹Minisguard› (e betg pli ‹Simsalabim›).
Las emissiuns dal ‹Simsalabim› ch’èn vegnidas accumpagnadas en la rait d’ina vasta purschida da text e maletg èn vegnidas producidas tranter l’avust 2009 ed il favrer 2012, vul dir a l’entschatta da la producziun dal ‹Minisguard› sco emissiun d’uffants a la televisiun. Ils texts online servan ad approfundar il cuntegn da l’emissiun. Savens vegn introducì en il tema cun agid d’ina dumonda ch’è prendida or da l’ambient dals uffants sezs. Qua in exempel:
«Enconuschais quai: vus stuais metter si trasor crema da sulegl per che vus na survegnias betg in’arsentada e voss’amia po star uras en il sulegl e na vegn insumma betg cotschna. Propi in pau malgist! Ma pertge è quai uschia?»
Partind da talas dumondas vegn alura preschentada la tematica a moda bain enclegentaivla ed illustrada ritgamain (per part cun atgnas graficas e visualisaziun). Il cudesch digital ‹Corp e sanadad› cuntegna las suandantas set contribuziuns: ‹I va meglier en dus›, ‹Cura èn tge pollens en l’aria?›, ‹Tge tip da pel avais vus?›, ‹Bulieus: delicatessa privlusa›, ‹La radiografia – u co ch’il medi po guardar tras il corp›, ‹Bacterias› e ‹Tge è malaria propi?›.


c: text/html

text:
En web technologies aveva Lars Peder ses nas davant. Cun l'emprim plaz al campiunadi Swiss Skills quest onn tutga el tar in dals megliers da sia professiun. Ma er en autras professiuns hai tanschì per medaglias per participants grischuns.
Plazzaments dals meglers grischuns
- Lars Peder (Cuira): 1. plaz, web technologies
- Eleonara Nicolaci (Cuira): 2. plaz, dunna dal fatg tgira da textilias
- Naibi Giuliana Duttweiler (Samedan): 2. plaz, recepziun da hotel
- Angela Maria Chanton (Tusaun): 2. plaz, cosmeticra
- Massimo Bundi (Curaglia): 3. plaz, flurist
- Jannick van Lavieren (Landquart): 3. plaz, montader d'indrizs da sfradentar
Quest onn èn vegnidas preschentadas 150 professiuns als Swiss Skills a Berna. Quai eran uschè bleras sco anc mai. Igl è ì per mussar la gronda diversitad da clamadas ch'ins po emprender en Svizra – ed igl è ì era per sa mesirar cun las meglras. Per il Grischun èn idas 19 persunas al cumbat, da quellas sis Rumantschas.
Trais dals participants grischuns avain nus accumpagnà:
Massimo Bundi – flurist
Gia en la 5avla classa eri cler per Massimo Bundi, ch'el vul far insatge cun flurs. Bain deva el era ballape durant la pausa da scola – ma el gieva adina sin la prada per contemplar e studegiar las fluras. Uschia è Massimo Bundi sa decidì da far in emprendissadi sco flurist.
Ch'el ha dastgà far part als Swiss Skills è ina gronda onur per il giuven da la Val Medel. Spontan saja vegnì liber ina plazza, uschia ch'el haja scrit tant pli svelt a sia scheffa, sch'i saja en urden per sa participar als campiunadis. L'OK è arrivà svelt, ed uschia ha Massimo Bundi pudì cumbatter cunter 14 autras fluristas e flurists.
La finala hai tanschì per Massimo Bundi per il terz plaz.
Gian Andri Stricker – pur
Da pitschen ensi era el quasi adina en stalla. Creschì si è Gian Andri Stricker sco pli giuven da quatter uffants a Sent sin in bain puril. Ses emprendissadi sco pur ha el finì e fa uss far la matura da scienzas natiralas. Idol è per el ses bab che ha era mussà bleras chaussas en stalla e cun ils animals. Pli tard vul Gian Andri Stricker surpigliar il bain puril da ses geniturs e studegiar agronomia.
En l'examen da Swiss Skills han spetgà quatter categorias: Animals, maschinas, conturn da lavur ed enconuschientscha da plantas. Sin ils pensums cun ils animals che Gian Andri Stricker ha fitg gugent è el sa legrà il pli fitg.
El ha cumbattì cunter 35 autras persunas e la finala cuntanschì il settavel plaz.
Naibi Giuliana Duttweiler – recepziun
Lavurar lavura Naibi Giuliana Duttweiler ad Ascona, scola ha ella a Cuira ed abitar abita ella a Samedan. Quai n'impedescha dentant betg la giuvna Samedrina da realisar ses job da siemi: Recepziunista. Uschia haja ella gì grond plaschair da pudair ir ad Ascona en in hotel da tschintg stailas per far l'emprendissadi. Quel n'ha ella betg fatg direct suenter scola, mabain pir suenter avair fatg 1,5 onns praticum a Lai en in hotel da quatter stailas.
Ch'ella discurra gist sis linguas è natiralmain in grond avantatg per la giuvna: Creschida si è ella cun Rumantsch, tudestg e spagnol. En scola ha ella emprendì talian ed englais e pli tard lura anc portugais. Ch'ella ha pudì far part ad ils Swiss Skills saja stà in schoc positiv, raquinta Naibi Giuliana Duttweiler.
Naibi Giuliana Duttweiler ha cumbattì cunter tschintg autras persunas e la finala cuntanschì il segund plaz.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Villa Planta, numnada tenor ses proprietari Jacques Ambrosius von Planta, è vegnida construida ils onns 1874-75 da l'architect Johannes Ludwig sco residenza privata. L'edifizi neoclassicistic, en sia furma bunamain quadrata, ha ina fatschada represchentativa cun in portic purtà da colonnas. Ils sfinxs sin las duas varts da la stgala, las picturas pompeianas en il salun e la cupla colurada en aur da maniera bizantina rinvieschan a l'activitad dal proprietari sco martgadant en Egipta, spezialmain ad Alexandria. La culminaziun da quest "orientalissem" furma la mesaglina sin il spitg da la cupla.
Curt avant sia mort ha Jacques Ambrosius von Planta vendì l'onn 1898 la chasa a la Viafier retica che l'ha dada en locaziun dapi l'onn 1919 al chantun Grischun per intents culturals. L'onn 1957 ha il chantun Grischun la finala cumprà la chasa.
Per las collecziuns da la scienza natirala ha l'architect Walther Sulser construì il 1927 in museum da la natira e dal parc naziunal gist sper la Villa Planta, entant che la Villa Planta è vegnida adattada als basegns d'in museum d'art. Il 1981 ha il museum da la natira survegnì in agen edifizi nov ed il simpel bajetg da dus plauns, l'uschenumnà edifizi da Sulser, è vegnì collià sur ina passarella cun la Villa Planta e duvrà da qua davent unicamain per las exposiziuns temporaras dal museum d'art.
Il cumenzament dals onns 1960 sa chattava la Villa Planta en in nausch stadi. Gia quella giada han ins pensà da sanar e da renovar la chasa. Igl è schizunt stà en discussiun da demolir la villa Planta e da construir in edifizi nov. Suenter numerusas cuntraversas politicas ha la regenza publitgà ina concurrenza d'architectura il cumenzament dals onns 1980 per sanar la Villa Planta e per engrondir il museum d'art dal Grischun. Il cussegl grond n'ha dentant betg acceptà las propostas. El ha unicamain concludì da restaurar e da sanar la Villa Planta. Il credit ch'era necessari per quest intent è vegnì approvà cun gronda maioritad da las votantas e dals votants grischuns. Suenter las lavurs da restauraziun e da renovaziun da la Villa Planta che han durà prest trais onns e ch'èn vegnidas exequidas sut la direcziun da la cuminanza dals architects Peter Zumthor, Peter Calonder e Hans-Jörg Ruch ha il museum d'art dal Grischun puspè pudì avrir sias portas cun in act festiv il cumenzament da l'onn 1990.
La Villa Planta n’ha betg avunda plazza per la collecziun che crescha ad in crescher. Er han las exposiziuns temporaras survegnì dapli impurtanza per il museum. Perquai è il giavisch d’engrondir l’edifizi daventà adina pli insistent. L’onn 2011 ha pudì vegnir publitgada ina concurrenza d’architectura internaziunala. Gudagnà quella ha il biro d’architectura Estudio Barozzi/Veiga da Barcelona. Lur project ha persvadì tras sia plazza precisa e clera en l’ambient architectonic. L’edifizi nov caracteristic n’è betg solitar, mabain entra en in dialog cun la Villa Planta. Da l’in sper l’auter dals dus edifizis daventi in museum. Locals bain proporziunads per la collecziun ed ina structura spaziala averta per exposiziuns temporaras persvadan er funcziunalmain e permettan da sa concentrar sco vulì sin l’art a l’intern dal museum.


text:
La direcziun da la SDA haja decidì las relaschadas malgrà ina chauma da trais uras l'emna passada e suenter l'opposiziun massiva ord la redacziun. Uschia communitgeschan la cumissiun da redacziun ed ils sindicats. I vegnia sulet argumentà cun ils custs, e la reducziun dal persunal vegnia realisada senza avair definì ina visiun solida per il futur. Cunquai ch'il CEO Markus Schwab haja ditg en in'intervista che la SDA saja sulet obligada envers ses acziunaris, haja el rut definitivamain la confidenza da la redacziun.
En vista a questa situaziun haja la redacziun decidì il glindesdi saira cun 124 cunter 8 vuschs (tar 6 abstenziuns) da far chauma oz. La redacziun pretendia ch'il cussegl d'administraziun da la SDA fetschia contractivas seriusas cun ina delegaziun da la cumissiun da redacziun e dals sindicats.
Sco quai che la SDA orientescha dettia dentant la pussaivladad da survegnir access a novitads sur agenturas partenarias (AWP, dpa, AFP, Reuters, APA).
RR novitads 07:30


text:
La lescha davart las abitaziuns secundaras limitescha ed impedescha er la sanaziun da chasas veglias en noss vitgs muntagnards. Per cusseglier naziunal Martin Candinas (PCD GR) è quai ina «schicana nunnecessaria e nuschaivla» per las regiuns muntagnardas. La nova lescha na scumonda numnadamain betg mo la construcziun d’abitaziuns secundaras sin terren anc betg surbajegià, mabain restrenscha er la sanaziun ed il remplazzament da bajetgs existents entaifer ils vitgs. Quai saja ina solu ziun absurda che sa basia sin in cumpromiss fauss cun Helvetia Nostra. Leger vinavon: LQ230620
23.06.2020 / Medien / /
Schicanas per noss vitgs?
La lescha davart las abitaziuns secundaras limitescha ed impedescha er la sanaziun da chasas veglias en noss vitgs muntagnards. Per cusseglier naziunal Martin Candinas (PCD GR) è quai ina «schicana nunnecessaria e nuschaivla» per las regiuns muntagnardas. La nova lescha na scumonda numnadamain betg mo la construcziun d’abitaziuns secundaras sin terren anc betg surbajegià, mabain restrenscha er la sanaziun ed il remplazzament da bajetgs existents entaifer ils vitgs. Quai saja ina solu ziun absurda che sa basia sin in cumpromiss fauss cun Helvetia Nostra. Leger vinavon: LQ230620


text:
Il president franzos Emmanuel Macron ha discurrì dad ina provocaziun. El vul ch’il Cussegl da segirezza da l’ONU reageschia svelt al test da Corea dal Nord. Per il schef da l’autoritad internaziunala d’energia nucleara IAEA è l’ultim test nuclear da la Corea dal Nord «fitg deplorabel».
Ina posiziun uffiziala da la Chas’alva na datti anc betg.
Donald Trump: «La Corea dal Nord è ina naziun-carugna»
Il president american Donald Trump ha dentant gia reagì via il servetsch da Twitter cun trais novitads curtas. Uschia cuntinueschian ils pleds e las acziuns da la Corea dal Nord dad esser «fich ostils e privlus» per ils Stadis Unids, scriva Trump. la Corea dal Nord saja ina «naziun-carugna» che «chapeschia be in'unica chaussa». Tge chaussa precis na precisescha il president.
La Corea dal Nord aveva annunzià la dumengia en la televisiun statala Kctv dad avair fatg in test dad ina bumba idrogenica.
Il test saja «reussì perfetgamain». Quai ha declerà la moderatura curt suenter che quest sisavel experiment nuclear era vegnì fatg a mezdi (05:30 temp svizzer) en vischinanza da la chapitala Pyongyang.
La terra tremblava en las regiuns en il nord-ost da la China
Il sisavel test atomar da la Corea dal Nord ha fatg tremblar la terra en la China: Uschia rapporta l’agentura da novitads statala chinaisa Xinhua, che las chasas da la cità da Yanji hajan trembladas. Yanji ha 650’000 abitantas ed abitants. Er divers utilisaders da la rait han rapportà dad esser fugids or da lur chasas pervi dal terratrembel.
China, l’ultim allià, crititga vehementamain
Il ministeri da l’exteriur chinais ha annunzià la dumengia da «refusar cumplettamain e condemnar fermamain» l’agir da la Corea dal Nord. Cun il test da rachetas haja la Corea dal Nord ignorà, che «la cuminanza internaziunala refusa cumplettamain» quest agir.
Che la Corea dal Nord testescha adina vinavant armas atomaras vilenta la China pli e pli. Perquai aveva er Peking vuschà il mais passà per novas sancziuns severas dal cussegl da segirezza da l’ONU cunter la Corea dal Nord.
Instituts seismologics conferman nov test
L’institut seismologic dals Stadis Unids e quel da la China avevan registrà la dumengia a bun'ura in terratrembel da la fermezza 6,3 en il nordost dal pajais isolà. Quel saja capità en ina profunditad da nulla meters. Perquai avevan ils experts gia suppona, ch’i sa tractia da la stremblida dad in'explosiun atomara.
Conflict cun la Corea dal Nord escalescha e cuntinua ad escalar
Il conflict sin la peninsla coreana s'intensivescha dapi mais pli e pli. Malgrà sancziuns pli e pli severas davart da las Naziuns Unidas ONU e squitsch davart la cuminanza internaziunala ha fatg la Corea dal Nord la dumengia ses sisavel test dad in’arma nucleara.
Bumbas idrogenicas valan pervi da lur forza explosiva sco armas anc pli desastrusas sco bumbas atomaras solitas.
RR novitads 06:00++


text:
Mahilëŭ
Mahilëŭ (cirilligh: Mariлëў; in russ: MorилëB/Mogilëv; in polacch: Mohylew; in ucrain: MorилboB/Mogyl'ov; la pronuncia lombarda l'è pù o manch Mahiliòu per el bieloruss e Maghiliòff per el russ) a l'è ona città de la Bielorussia oriental.
La città la se troeuva longh i spond del fiumm Niper e la cunta ona popolazion de 360.000 abitant. Mahilëŭ l'è capital del voblasc' omònim.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Come tant alter città bieloruss, la s'è trovada sòtta i domini del Principaa de Smolensk, de la Lituania e de la Polònia, prima de tornà de noeuv in de l'Imperi Russ (in del 1772, pòcch prima de la spartizion de la Polònia).
Duranta el XIX secol l'è vegnuda ona città importanta in de la ministrazion de la Bielorussia. Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è stada occupada di todesch, che hann coppaa quasi tucc i giudee che ghe viven, che eren pròppi tant.
A Mahilëŭ (che l'è anca molto conossuda col sò nòmm russ) l'è nassuu el composidor american Irving Berlin (nassuu 'me Izrail' Bejlin) e gh'ha studiaa a l'Università el president de la Bielorussia Aleksandr Lukašenko.


text:
Oz è vegnida fatga la badigliada per in nov magazin da la Ems-Chemie a Domat. I sa tracta da l'emprim project per augmentar la capacitad da l'interpresa. Il magazin nov custa 17 milliuns francs. Da quella summa duain lavurs per 11 milliuns francs vegnir surdadas a firmas indigenas. Il magazin duai vegnir ensemen cun in auter magazin da l'Ems-Chemie il pli aut da la Svizra e quai cun ina autezza da 44 meters. Il november duai il magazin lura vegnir mess en funcziun.
Differentas investiziuns
Sper il magazin investescha la firma grischuna tranter auter era en sias installaziuns da producziun per engrondir la capacitad da producziun. Ensemen cun il nov magazin vuless l'Ems-Chemie uschia adina esser capabla da furnir ses products, uschia che la clientella na stoppia betg spetgar, perquai ch'ils products ston anc vegnir producids.
Grazia a questas investiziuns da 300 milliuns francs duai quai en futur dar enturn 50 novas plazzas da lavur.
Ina construcziun
Bajegiar in magazin è pli simpel ditg che fatg. Tranter auter è il stgavament da trais meters ina sfida, perquai ch’i savess esser ch’il terratsch è anc schelà il mars. Per cletg na saja quai uss betg il cas, ha ditg la CEO da l'interpresa, Magdalena Martullo-Blocher.
In’autra sfida saja l’autezza e la segirtad da las lavureras ed dals lavurers. Perquai ch’i suflia savens fitg il suentermezdi a Domat, na possian betg tut las lavurs vegnir fatgas sin passa 40 meters suenter las 14:00, ha declerà Magdalena Martullo-Blocher.


text:
L'organisaziun è responsabla da fixar mintga quartal il pretsch directiv per latg. Ils 24 da matg ha ella fixà quest pretsch sin 65 raps per kilo. Ils purs da latg avevan pretendì in augment, ma senza success. Alura aveva il concurrent Coop, che fa era part da la BOM, decis da pajar 3 raps dapli per kilo che fixa en l’organisaziun. La Migros era sinaquai vegnida en la crititgada ch’ella saja responsabla ch’il pretsch per latg na vegnia betg auzà. Ils purs avevan sinaquai clamà ad in boicot cunter las stizuns da la Migros.
La Mirgros sa senta cugliunada
Il pli grond detaglist svizzer banduna uss pia l’organisaziun da branscha. Sco motiv numna Migros che plirs commembers da la BOM na sa tegnian betg vida las reglas cun per exempel surdar datas da las medias. Per furniturs sco era per la clientella na duai nagut sa midar, scriva il detaglist svizzer.
RR novitads 15:00


text:
Elezzion presidenziai di Stat Unid del 2020
I Elezzion presidenziai di Stat Unid del 2020 gh'è stad el 3 de november 2020 e inn stad i elezzion quei de 59 per el President di Stat Unid. Hann vist la vitoria del candidad democrategh Joe Biden, in ticket con la Kamala Harris, e inn stad propi caratterizzad de la contemporanea pandemia, che l'ha menad a un gran aument del vot per posta.
La vitoria del Biden l'ha interot una tradizzion de 28 agn de rielezzion del president che 'l sortiva e l'è stada missa in dubi del Donald Trump, che l'ha parlad de broeuj e l'ha fad una mota de cause per fà invalidà i elezzion, per la pupart trasad via.
Oltra ai democrategh e ai republegan i unegh che hann podud candidàss in tucc i 50 Stat inn stad i Libertarian, che candidaven la Jo Jorgensen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su elezioni presidenziali negli Stati Uniti d'America del 2020
- Wikinotizie el gh'ha dent notizzie in su elezioni presidenziali negli Stati Uniti d'America del 2020
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su elezioni presidenziali negli Stati Uniti d'America del 2020


text:
Jolanda Neff e Sina Frei desistan da far part al campiunadi europeic dals mountainbikes che han lieu l'autra emna a Novi Sad. La victura olimpica dal Son Gagl e la segunda dal chantun Turitg vulan sa concentrar sin il campiunadi mundial che ha lieu l'ultima fin d'emna d'avust en la Val di Sole.
Linda Indergand ch'è vegnida terza als gieus olimpics, fa part dal campiunadi europeic. Ensemen cun Ramona Forchini, Steffi Häberlin, Alessandra Keller, Nicole Koller ed Andrea Waldis furma la Uranaisa in sextet.


text:
Grazia al snowfarming datti gia ussa, la fin october, ina loipa da 4 kilometers a Tavau. Snowfarming vul dir cuvrir in mantun naiv artifiziala cun stalizzas en in lieu fraid e sumbrivaun ed uschia conservar la naiv sur la stad.
Cumenzà han ins a Tavau gia avant 10 onns cun il snowfarming. Ussa han ins perfecziunà il sistem, uschia che bun duas terzas da la loipa ch'ins dovra per la cuppa mundiala, il Tavau Nordic, è gia preparada. Sonda è stada l'inauguraziun cun ina cursa da test interna:
- Jöri Kindschi
- Roman Furger
- Dario Cologna
RR sportissimo 17:00


text:
Sin lur giubileum da 50 onns «Chor dils Larischs» (l'onn 2020) ha la furmaziun virila incumbensà ils frars Curdin e Domenic Janett dad arranschar in medley da diversas chanzuns popularas rumantschas, talianas e tudestgas. Igl è ina cumposiziun ordvart divertenta, variada ed er legra cun il titel «Danunder hai jeu priu la canzun?». Il medley vegn accumpagnà dals fargliuns Sarott da Scuol, Flurina suna la violina e Janic il vibrafon. La fin d'october ha RTR registrà la cumposiziun e quella pudais vus tadlar en l'emissiun Artg musical. Igl è il medem mument er il cumià dal dirigent Curdin Christoffel.
Muort la pandemia da corona n'ha il chor betg pudì preschentar la cumposiziun avant publicum. Cunquai che RTR ha registrà quell'ovra pudais vus tadlar ella en l'emissiun Artg musical nua ch'i dat era anc ulteriuras registraziuns dals ultims decennis dal chor viril.
Suenter la registraziun en la sala da la baselgia da la Crusch a Cuira ha Curdin Christoffel anc dà pled e fatg davart la preparaziun e las emprovas per il medley, sco era ses sguard enavos persunal sin ses 10 onns sco dirigent dal Chor dils Larischs.
Dapli
Ambäck (musica populara contemporana)
Danunder hai jau prendì la chanzun? Questa dumonda pudess ins er tschentar a l'ensemble da musica populara Ambäck (in pled da dialect da la Svizra Centrala che munta tant sco «tschep da laina»). Ils trais musicists svizzers chaminan gia dapi blers onns musicalmain sper las sendas usitadas da la musica populara tradiziunala. Il trio Andreas Gabriel, Markus Flückiger e Pirmin Huber ha «revoluzionà» en in tschert senn la musica populara svizra. Gist perquai ch'els domineschan il repertori tradiziunal, pon els schlargiar quel cun improvisaziuns e sa muventan cun facilitad tranter tradiziun e musica populara contemporana. La furmaziun da violina, orgelin e cuntrabass sa basa sin ina musica da saut enturn 1900 en il Muotathal, chantun Sviz.
La registraziun è in concert live dal «Alpentönefestival» da l'avust 2021 or dal Teater Uri ad Altdorf. Ils titels che Ambäck suna van magari in en l'auter. Lur atgnas cumposiziuns han nums sco: «Mood», «Raum», «Eau de chien», «Vliesen bereit», «Stöpsel Nr. 8» u «E sturen Esel».
Pagina d'internet
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Malvaceae
Le Malvaceae i è 'na famìa de piànte che fa part del ùrden de le malvales. La reönés piànte erbàcee, lignùze o boscài (piö de spès en paés calcc). De chèsta famìa fa part 'ntra i óter l'Ibìsco, la malva e la piànta del cutù (zèner Gossypium).
Tasonomìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
I stüde molecolàr piö modèrni i g'ha portàt el Angiosperm Phylogeny Group[1] (APG) a slargà chèsta famìa 'nfìna a ciapà dét 243 zèner[2] e de piö de 4.225 spéci; segónt chèsta viziù slargàda de la famìa, i fà part de la famìa pò a i zèner che prìma i éra cunsideràcc part de le famìa de le Bombacaceae, Sterculiaceae e Tiliaceae. A fà isé gh'è stat includìt endèle Malvaceae dei zèner cunusìcc compàgn de Tilia (el tèi), Ceiba, Adansonia (el baobab) e Ochroma.
La sudiviziù 'n sotafamìe l'è mostràda 'ndèl schéma ché sóta:
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Eugen von Böhm-Bawerk
L'Eugen von Böhm-Bawerk (Brno, 12 fevree 1851 – Vienna, 27 agost 1914) a l'è staa 'n economista austriegh, pader e principal esponent de la scoeula austriega de economia, insemma a Carl Menger e Friedrich von Wieser. In tra 'l 1895 e 'l 1904 a l'è staa el Minister di Finanz de l'Imperi e l'ha sostegnuu el paregg de bilancc e la parità aurea. In del 1902 l'ha tolt via i sussidi a l'industria del sucher e a la fin el se dimett quand che ghe chieden de fà pussee spesa publega per i militar. El torna a insegnà a Vienna, in tra i sò student Joseph Schumpeter e Ludwig von Mises, finna a la mort.


text:
La Posta svizra ha entant sviluppà in nov sistem dad e-voting. Quai suenter ch'il program per dar giu la vusch electronica era vegnì retratg il fanadur. L'interpresa haja gia preschentà ina schliaziun als chantuns, ha ditg il schef da La Posta, Roberto Cirillo, envers gasettas da la Svizra franzosa. Cirillo ha accentuà che la nova versiun cuntegnia ina verificaziun universala.
L'entschatta fanadur aveva la Posta dà si ses sistem electronic sin squitsch da la Confederaziun. En vista a las elecziuns parlamentaras da l'october eran experts vegnids a la conclusiun ch'il sistem na correspundia il mument betg a las pretensiuns.
RR novitads 09:00


text:
L'Assamblea parlamentara da la NATO (RP NATO), anteriuramain Radunanza parlamentara da l'Atlantic dal Nord, è in'organisaziun interparlamentara che porscha a partir dal 1955 als stadis commembers la pussaivladad da s'inscuntrar e da sa barattar davart problems da segirezza d'interess cuminaivel. Oz èn represchentads en las legislativas ils 26 stadis commembers da l'Allianza atlantica, 16 stadis associads e 4 stadis mediterrans associads.
La RP NATO dumbra 248 delegads dals stadis commembers e 72 delegads dals stadis associads. Ils commembers dal parlament èn per il pli commembers da las Cumissiuns da defensiun da lur pajais respectivs. Uschia vegnan ils presidents ed ils vicepresidents da las Cumissiuns per la politica da segirezza en contact cun lur collegas d'uffizi durant lur activitad en la RP NATO.
Commembers
Secretariat da la delegaziun


text:
Sin la London Bridge entamez la chapitala britannica, è in auto da furniziun charrà en ina fulla da glieud. Silsuenter èn ils attatgaders charrads paucs tschients meters fin al Borough Market, in quartier per ir en sortida. Là han ils trais umens attatgà persunas en ustarias. La finala ha la polizia mazzà ils trais attatgaders. En connex cun l'attentat ha la polizia britannica entant arrestà 12 persunas en l'ost da Londra.
Attatgaders han fatg finta
La polizia ha sajettà giu ils attatgaders al Borough Market otg minutas suenter avair survegnì l'emprim clom d'agid. Ils attatgaders hajan purtà vestas che vesevan ora sco sch'ellas cuntegnessan material explosiv, ha la polizia era communitgà. Quai sajan dentant mo stadas attrapas. Tenor la schefa da polizia, Cressida Dick, èn ils attatgaders anc betg identifitgads.
Dasper las unfrendas blers blessads
La polizia britannica discurra actualmain da set unfrendas. L'emprim aveva ella anc discurrì da sis unfrendas. Tenor ils servetschs da salvament èn 48 persunas vegnidas ospitalisadas cun blessuras. Pliras persunas cun blessuras main grevas hajan ins tractà ambulant al lieu, han ils servetschs da salvament communitgà sin Twitter.
Il Departament federal per affars exteriurs n'a il mument naginas infurmaziuns che persunas svizras sajan pertutgadas.
Plan per cumbatter il terrorissem
La primministra Theresa May ha suenter ina sesida da crisa preschentà in plan da quatter puncts per fruntar il terrorissem:
- la derasaziun da l'ideologia islama stoppia vegnir franada
- l'internet – il spazi virtual stoppia vegnir controllà meglier
- als terrorists stoppia vegnir retratg il territori en il mund real – tranter auter cun attatgar basas dal IS
- la strategia antiterror da la Gronda Britannia stoppia vegnir surlavurada
Cumbat electoral interrut
Pliras partidas politicas da la Gronda Britannia han interrut il cumbat electoral. Damaun vegnia quel dentant a cuntinuar, ha communitgà la primministra. Gievgia che vegn han lieu elecziuns da parlament anticipadas en il pajais.
Medem muster
L'attatga sin la London Bridge fa endamen in'attatga dal mars passà, sin la Westminster Bridge. Lura era in um da 52 onns charrà en peduns, avant che stilettar in policist betg armà. Tar quest'attatga eran sis persunas mortas, l'attatgader aveva la polizia sajettà giu.
Pleds da tristezia e consolaziun
Il president da Londra Sadiq Kahn a discurrì d'ina attatga intenziunada sin persunas innocentas, abitants da Londra e visitaders. Il president american Donald Trump ha telefonà cun la primministra Theresa May anc la notg, ed exprimì sia cumpassiun. E che la Frantscha sentia cun la Gronda Britannia suenter la nova tragedia, ha scrit sin Twitter il president franzos Emmanuel Macron.
RR novitads 06:00++


text:
Sonda ils 14 d’avrel havein nus fatg lavur cumina a Mireia. Malgrad che la prognosa dall’aura era cul buriu ano eisi stau schetg gl’entir di. La lavur principala ei stada da midar ora la lenna dil tschaffaballas davos il stan da schibas. Ina gruppa ha rischlau ora la crappa dalla via d’access erregida igl onn vargau. Plinavon han ins fatg pintgas lavurs da scrinari e schubergiar la tegia. 14 persunas ein stadas dalla partida. Victor Flepp e Vital Lutz ein aunc segidai cun nies guardiacatscha Daniel Bundi vid ina lavur pulit disgustusa. Suenter il stregn unviern han els rimnau las restonzas dallas selvaschinas che han buca surviviu tal.
Grond engraziament per la buna lavur!
Vies presi Ursin


text:
de la Simona Scuri e del Maurizio Pasquali
Far Lombard, associazion per la lengua lombarda, a la fin del 2019 l’ha principiad a contatar diverse associazion ative in sul territori per far informazion in su la justa terminolojia lenguistega relativa a’l lombard e ai so variant locai. Comè qe sann tuts, la Lengua Lombarda a l’è catalogada de l’UNESCO cont el codex ISO 639-3Lmo.
Intra i impegn de l’associazion a g’è quell de catar su, insema ai oltre associazion, i firme per el recognossiment de la Lengua Lombarda a nivell nazional. El Lombard a l’è una lengua in pericol d’estinzion qe la g’ha de vesser protejuda cont dei iniziative concrete de tutella. Qei iniziative qì g’hann de vesser necessariament guidade de recercador titolads esperts de revitalizazion lenguistega, qe hann dimostrads cont i so contributs scientifeg e publegazion academege, de voler sostegnir esplicitament e concretament la Lengua Lombarda.
A tal proposit, considerom pertinent l’informazion qe reportom sota qì, segnalada del noster associad de Far Lombard, el Maurizio Pasquali. Ve invidom a sotascriver denter del 07/05/2021 a’l link qe trovii qì in fond a l’articol, per esprimer la convinzion qe el sistema per catar su i firme al g’ha de vesser modernizad. De fait, un sistema modernizad al ne permetarà, ind el temp a vegnir, de catar su plussee facilment i firme anca per dei oltre iniziative important, tant mè, per esempi, propi quella del recognossiment de la Lengua Lombarda. (Simona Scuri)
Del prim de Jener 2021 al sarà possibol catar su i firme per promœver i referendum e i lej de iniziativa popolar per mez de piataforme dijitale. Difat, cont una modifega de la Lej 352/1970, relativa ai “Norme sui referendum previste de la Costituzion e su l’iniziativa lejislativa del popol”, se va a riformar in ciav plussee moderna e tecnolojega dei regolle qe de spess a i è staite considerade superade a livell europee.
I capovers 341 e sucessiv de la Lej 178/2020, la lej del bilanç 2020, i dix ciarament i novitaa: per tirar via i impediments a la piena inclusion sociala dei persone cont disabilitaa, i firme e i dats i pœl vesser catads su in manera dijitala senza haver-g bisogn de modui de carta e de far autenticar i firme de un publeg oficial. Concretament, cont l’ann nœv, al sarà possibol firmar online atravers dei instruments eletroneg (com el SPID), ai sens del Codex de l’Aministrazion Dijitala CAD (art. 20, co. 1-bis) o per mez d’una piataforma faita aposta, qe la g’havrà de vesser realizada del Govern dent la fin del 2021, grazie a un fond de 100.000 euro (se pensa a un sit internet, sul modell dei petizion de l’Union Europa, com la “Citizen’s initiative for National Regions”, qe l’è in favor d’una Europa plussee democratega, rispetosa dei diversitaa dei rejon, de la riqeza culturala e del pluralism lenguisteg europee. Per qi a l’è interessad, qest qé a l’è el ligam per firmar: https://eci.ec.europa.eu/010/public/#/initiative).
I so sostenidor i pensa qe la riforma la slarga i garanzie – poqe fin al dé d’incœ – in favor de una partecipazion democratega plussee ativa dei persone e, in particolar, de qelle cont un handicap. (Maurizi Pasquali)


text:
Nendaz
Nendaz (Nenda in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Conthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 85.9 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6025 abitant.
El cumün de Nendaz al se tröva a una altitüden de | meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ardon, Bagnes, Chamoson, Conthey, Hérémence, Isérables, Les Agettes, Riddes, Salins, Sion, Vétroz, Vex, Veysonnaz.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official website (Franzés)
- Tourism website (Inglés)


text:
Il pli grond sigl da promoziun fan las biatletas grischunas Elisa ed Aita Gasparin sco era Benjamin Weger e Lena Häcki.
Elisa Gasparin promova dal cader A en l’equipa naziunala da biatlon. Là s’inscuntra ella cun sia sora Selina Gasparin che turna suenter la pausa da maternitad puspè en l’equipa naziunala.
Il pass dal cader A en la squadra naziunala fa era Benjamin Weger. Il biatlet valais ha persvadì cun bunas prestaziuns durant l’enviern e fa il pass en il pli aut cader da biatlon svizzer.
Dal cader B en il cader A
Aita Gasparin vegn promovida dal cader B en il cader A. Il medem vala era per Serafin Wiestner da Trin. Lena Häcki dad Engelberg vegn schizunt promovida dal cader da juniors en il cader A. E per finir vegn Irene Cadurisch da Malögia relegada dal cader A en il cader C. Irene Cadurisch ha cumbattì durant l’enviern cun in infect bacterial ed ha perquai pers il status dal cader A.
RR novitads 17:00


text:
Piànech
Piànech (Pianico in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 40 km de la sità e a 328 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 460 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 2,6 km² e 'na densità de popolasiù de 562 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Càster, Lùer, Sólt, Sùer.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Piànech l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Per ils 21 da mars 2021 – l’emprim di da la primavaira astronomica – porta l’Artg musical chant e musica che chatscha l’enviern or da nossas vals. Chanzuns dal prosperar e dal flurir stattan en il center da quest’ura. Nus udin ils chors virils: Ligia Grischa, Riom-Parsonz-Cunter, Lumnezia ed Alvra. Ils maschadà: Vokalensemble Schams-Heinzenberg-Domleschg, Rudè da chant Engiadina, Chor da concert grischun, Cor baselgia Müstair, Chor mischedau Schlans. Lura las Soras Scherrer, ils solists vocals Regula Mühlemann e Rinaldo Camathias e l’Orchester instrumental grischun. Per la musica tranter act segnan ils frars Domenic e Curdin Janett.
Ils titels en l'emissiun
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
A partir da l’emprim da matg surpiglia Martina Stadler (29) da manar la destinaziun Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA. Ella è responsabla per realisar e sviluppar la strategia da la destinaziun e manar l’organisaziun operativa e finanziala da quella. Sco directura maina ella 35 persunas.
Sco quai ch'il president dal cussegl administrativ da la destinaziun TESSVM, Theo Zegg, ha ditg ad RTR, sajan la scolaziun turistica, però era il fatg ch'ella saja ina dunna, stads motivs per l'elecziun da Martina Stadler.
Sco commerzianta da turissem ha Martina Stadler fatg il bachelor da scienzas turisticas a la HTW a Cuira. Creschida si è la dunna sportiva en il Salzkammergut en Austria, dapi 10 onns viva e lavura ella en Svizra. Actualmain maina Martina Stadler la Uri Tourismus SA.
RR novitads 08:30


text:
Stazion de Busti Grandi Nord
La Stazion de Busti Grandi Nord l'è 'na stazion ferroviaria de sita in la città de Busti Grandi. L'è in la ligna Saronn-Noara e Busti Grandi-Malpensa Reoport e l'è collegada ai stazion de Castellanza, Stazion de Vanzaghell-Magnagh, Ferno-Lonaa e Busti Grandi. L'è servida sia del treno Malpensa Express che di alter treni regionai de la Lombardia e di Lign Celer del Ticin.
L'era originariament ligada cont on raccord a la stazion de Busti Grandi, ma incoeu l'è staa sostituii de 'n collegament via bus. L'è in progett on raccord cont la stazion de Legnan.
ServizziModifega
La stazion de Busti Grandi Nord la gh'ha:


text:
L'emprim Repair Café ha gì lieu l'onn 2014 a Berna ed è vegnì inizià da la fundaziun per la protecziun da consuments. La filosofia è da dar cuntrapais al cumportament da consum, da sminuir ils munts da rument e da schanegiar las resursas.
Repair Café a Cuira
Mardi passà ha il Repair Café gì lieu per la segunda giada en la chasa da scola Lachen. A Cuira è l'iniziativa vegnida da Corina Peterelli, ch'è stada scolasta en la scola Lachen a Cuira. Auter che tar ils ulteriurs Repair Cafés ha la scolasta qua integrà ils scolars en il Repair Café. Quels han pudì accumpagnar ina persuna dal fatg e gidar da reparar la rauba ch'è vegniva purtada dals visitaders.
Quai è cool d'accumpagnar in profi e da vesair, co tut è bajegià si e funcziunescha. Quai è ina giada insatge auter che scola normala.
Las persunas che reparan ils objects ch'èn empaglia fan tuts quai sin basa voluntara. Quai èn surtut persunas pensiunadas, dentant er intgins giuvens e schizunt ina fatschenta ha mess a disposiziun dus emprendists.
Mia motivaziun da reparar chaussas voluntari è ch'jau less far insatge per l'ambient.
Las reparaturas èn gratuitas - il sulet che custa è il café e la petta ch'ins po cumprar durant ch'ins spetga.
RR actualitad 07:00


text:
Tut en tut èn vegnids inoltrads 52 projects. Da quels eran 41 projects lura valabels. 11 projects n'han betg ademplì las cundiziuns da basa. E da quels projects valabels ha il cussegl da la citad tschernì las trais meglras propostas. Tar ils finalists sa tracti dals suandants projects:
- «Chasa dals chors» che vul posiziunar Cuira sco citad dal chant
- «Forum Arcas» che vul crear in center per architectura, creaziun e plaschairs
- «Zapperlot» che vul promover la cultura dals uffants e la giuventetgna ed organisar la convivenza tranter las generaziuns.
Cunquai ch'il project Zapperlot vul be nizzegiar l'etascha sura dal bajetg pudess quel vegnir cumbinà cun ils dus ulteriurs projects.
Co vinavant
Sco proxim decida il cussegl da la citad da Cuira lura davart la realisabladad e finanziaziun dals projects sco era davart il niz public. Ils auturs dals projects che han gudagnà la concurrenza vegnan activamain integrads en quest process.
RR novitads 06:00


text:
Gureiu
Gorreto (en lìgure: Goreio; en bobiés e 'milià: Gureiu) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 96 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 18,5 km² e 'na densità de popolasiù de 5 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carrega Ligure (AL), Fascia, Ottone (PC), Rovegno.
Fìna 'l 1923 el cümü l'è stacc part de la Pruvìncia de Pavìa, en Lumbardìa, per véser stacc préma 'n paìs de la ècia Pruvìncia de Bòbe.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gorreto l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La segirezza dal provediment d'electricitad è essenziala. Ina stgarsezza d'electricitad ha consequenzas gravantas e sto vegnir impedida cun emprima prioritad. Il privel d'ina stgarsezza d'electricitad exista cunzunt durant il mez onn d'enviern, nua che la Svizra è gia oz dependenta d'imports. En cas d'ina gronda stgarsezza d'electricitad sto l'Associaziun da las interpresas electricas svizras (AES) prender las mesiras preparatoricas necessarias en ils secturs producziun, acquisiziun, transport, distribuziun e consum d'electricitad (art. 1 da l'Ordinaziun davart l'organisaziun dal sectur da l'economia d'electricitad per garantir il provediment economic dal pajais [OESE; CS 531.35]). Per quest intent collavura la AES cun l'Uffizi federal d'energia (UFE), cun la Cumissiun federala per l'electricitad (ElCom), cun la societad naziunala da raits d'electricitad Swissgrid, cun l'armada, cun la protecziun da la populaziun e cun ils chantuns.
Tar il punct 1 a: Davart l'augment dal consum d'electricitad fin l'onn 2050 existan studis da la Confederaziun. Tenor las Perspectivas energeticas 2050+ importa il consum d'electricitad actual da l'entira Svizra circa 60 TWh. Fin l'onn 2050 partan ellas d'in augment da stgars 14 TWh tar l'electromobilitad e da 2 TWh tar ils stgaudaments. Per il Grischun correspunda quai ad in augment da var 0,4 TWh resp. da var 20 pertschient l'onn 2050.
Tar il punct 1 b: En il Plan d'acziun Green Deal (AGD) èsi tranter auter previs da promover pli fitg mesiras da l'effizienza energetica en il sectur dals edifizis sco er da substituir ils purtaders d'energia fossils. Mesiras da l'effizienza energetica reduceschan il basegn d'energia e d'electricitad cunzunt durant il mez onn critic d'enviern. Il niz da la substituziun da stgaudaments convenziunals tras apparats pli effizients, sco per exempel pumpas a chalur, vegn percunter annullà tras il basegn d'electricitad pli grond. Uschia ha il AGD mo ina influenza indirecta sin la segirezza dal provediment.
Tar ils puncts 1 c e d: Las cundiziuns generalas per producir electricitad en moda optimada durant l'enviern vegnan fixadas sin plaun federal. Cun agid da novas mesiras da promoziun vul la Confederaziun cuntanscher la finamira da 2 TWh forza idraulica d'accumulaziun supplementara. Tras la revisiun da la Lescha federala davart il provediment d'electricitad (Lescha davart il provediment d'electricitad, LPrEl; CS 734.7) vegn plinavant definida la finamira d'ina capacitad d'autonomia electrica da 22 dis. Plinavant duai vegnir previsa ina reserva d'accumulaziun per situaziuns extraordinarias extremas. Uschia pudessan vegnir superadas periodas cun ina situaziun da provediment critica. Il chantun da sia vart vegn a s'engaschar sin plaun federal cunzunt per garantir l'existenza da las ovras idraulicas en il rom da l'utilisaziun actuala. Supplementarmain a la promoziun federala promova il chantun ultra da quai gia implants solars ch'èn optimads per producir electricitad durant l'enviern (art. 23a da la Lescha d'energia dal chantun Grischun [LEG; DG 820.200]). En il plan directiv d'energia vegn il chantun a metter ina gronda prioritad sin la finamira d'arcunar electricitad durant l'enviern. Las cundiziuns generalas èn pia gia avant maun u èn en planisaziun.
Tar il punct 2: Il rom giuridic per implants solars che na dovran nagina permissiun è fixà en l'art. 18a al. 1 da la Lescha federala davart la planisaziun dal territori (Lescha davart la planisaziun dal territori, LPT; CS 700). La libertad concepziunala dal chantun per implants solars che na dovran nagina permissiun e che vegnan montads sin fatschadas è gia exaurida (cf. art. 40 al. 1 cifra 16 da l'Ordinaziun davart la planisaziun dal territori per il chantun Grischun [OPTGR; DG 801.110]).
Tar il punct 3: La promoziun da la producziun d'electricitad cun implants solars ed eroelectrics è reglada sin plaun federal (art. 19 ed art. 24 s. da la Lescha d'energia [LEn; CS 730.0]). Qua mussa il svilup en la direcziun che l'electricitad vegn promovida cun prioritad, sch'ella serva a la rait. Cun excepziun da l'art. 23a LEG na promova il chantun finanzialmain ni implants solars ni implants eroelectrics.
Sa basond sin questas explicaziuns propona la Regenza al Cussegl grond da refusar questa incumbensa.
24 da favrer 2022


text:
Surprais saja stà il comité d’organisaziun da la Lia Rumantscha surtut dal svilup da la vendita da bigliets dal teater «Tredeschin Retg», il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser las ultimas emnas. Curt suenter las emprimas duas represchentaziuns eran tut las autras vendidas ora:
Er ils bigliets per ils dus termins supplementars èn stads davent entaifer pauc temp.
Tuts n’èn betg vegnids
Andreas Gabriel, il pledader da l’organisaziun da tetg rumantscha, è surprais quants Rumantschs ch’èn fin uss vegnids a Zuoz per ina u l’autra occurrenza en il rom dal program da giubileum. Era sch’el ha d’admetter che tut ils Rumantschs na vegnan mai ad esser preschents durant la festa da la Lia Rumantscha.
Critica ed impuls
Ils inscunters cun glieud oriunda da tut ils lieus pussibels sajan er adina allegraivels ed ils discurs savens er constructivs.
Ils responsabels da la Lia Rumantscha prendian dentant er serius la critica e rinfatschas che vegnan fatgas en connex cun il cuntegn dal program:
Nus n’avain betg ignorà il tema Rumantsch Grischun ed era betg exclus il sguard en l’avegnir.
L’idea da festegiar il giubileum da 100 onns Lia Rumantscha en in unic lieu empè dad en differents lieus en las regiuns idiomaticas, saja sa verifitgada tenor il mainaproject. Ch’ins fetschia quint che anc blers Rumantschs vegnian ils ultims dis a Zuoz.
L’etappa finala tracta anc ils tema «furmaziun» e «litteratura» e finescha cun la gronda festa la sonda ed ils pleds finals la dumengia.
RR actualitad 12:00


text:
Il cussegl da vischnanca da Trun ha elegì, dasper da Flurin Decurtins sco president, Kurt Wolf sco vicepresident. Ultra da quai ha il cussegl da vischnanca era elegì la suprastanta Renata Decurtins-Deplazes sco vicepresidenta communala per la perioda d’uffizi 2015 fin 2017.
Plinavant ha il cussegl da vischnanca elegì pliras cumissiuns e delegaziuns. En la cumissiun da cultura èn sulettamain 2 da 4 sezs occupads, quai cun Renata Decurtins-Deplazes e cun Letizia Rensch-Tomaschett.
Il cussegl ha vischnanca ha era elegì il president communal Dumeni Tomaschett en il cussegl d’administraziun da la Campadi Trun SA, quai damai che la vischnanca è l’acziunaria principala. El remplazza Gion Simeon.


text:
Diversas interpresas da medias e l'Associaziun Medias Svizra avevan fatg recurs tar il Tribunal federal administrativ perquai ch'il Departament federal da communicaziun UVEK aveva acceptà quest'allianza da reclama.
UVEK aveva refusà reclamaziuns
Cunquai ch'il Tribunal federal administrativ ha dà raschun a l'Associaziun da Medias Svizra va la chaussa enavos tar il Departament federal da communicaziun UVEK. Quel aveva acceptà l'allianza senza resguardar l'opiniun da l'Allianza da medias Svizra e da las chasas da medias. Ultra da quai aveva l'UVEK refusà las reclamaziuns da l'Associaziun da Medias Svizra e dad ulteriuras interpresas da medias.
La decisiun dal Tribunal federal administrativ po vegnir tratga enavant a Losanna.
RR novitads 14:00


text:
La parobola del Figliol Prodigo LMO/52
La parabula del Fiö Trasun in del dialet de Maciola[edit]
Un om al gh'iva düi matai.
Una bota 'l püssee picin l'ha dicc al pupà: "Pupà, dam la part ch'am tóca par eredità!" e al pupà l'ha dacc la sò part ai düi matai.
Da là a poch temp al mat püssee gióvan l'ha rabajaa sü la sò roba e l'è 'ndaa in pais dalungg, e tra la góla e a fà 'l lissón e andà a mengh, l'ha consümaa tüt.
E dop che lüi l'eva facc fòra tüt, in quel pais l'è 'gnüva una gran carastia, e tant grossa che anca lüi s'ha santii 'n basögn.
E inlóra l'è andaa a ciarcà da lavór da quëla gent, e vün l'ha biüü compassión e al gh'ha dicc: "Veitu püra!" e l'ha mandaa a vardà i söi pörch.
E al puvrin l'è 'gnüü in tal stat ch'al desiderava da scaciàss la fam cum al giand ch'a mangiava i pörch, ma 'gh na davu gianch mia du quëi là.
In tanta miseria l'ha pansaa al sö stat e l'ha dicc int al sö còr: "Quincc ch'i lavuru par mè pari i gh'hann pan e put fin ch'i vòlu, e mì i mòr mezz da la fam!
Vöj andà da mè pari a ciamàgh pardon e 'gh dirò: O car pupà, j'ho ofandüü al Signór , j'ho ofandüü vüi;
Pardoném! Mì sum piü degn ch'im tignì par fiöl, a 'v pregh che almanch i 'm tignéissi par servitur.".
E dop 'stu bon sentiment l'è tornaa dal sö bon pari. E al pari, ch'l'eva tanta vòja da vëgal, a l'ha cugnuss da la lungg e gh'è dolüü al còr e gh'è andaa in obbia e quand l'è stacc visin gh'ha tracc i bracc al cöl e l'ha basaa.
E al fiöl, inlóra: "Car pupà, 'ho ofandüü al Signór, j'ho ofandüü vüi; Pardoném! Mì sum piü degn ch'im tignì par fiöl";
Ma 'l pari a 's volta a ciamà i servitur e al comanda ch'i portu la vestimenta pü bela e ch'i vestu al sö mat, ch'i 'gh bütu un anel int al digh e ch'i la càussu con un bel para 'd ciavät.
"E andee a tò un manzöl int la cassina, e mazzumal e fuma sü 'n bel disnà e stuma alegar!
Oh, sì, stuma alegar, perchè quëst mè car mat che cradeva gnanch ch'al füss piü viv l'è ancór viv, a l'eva pardüü e sum cuntent ch'è ancór 'gnüü a cà" e a s'hann matüi a fà una gran legria.
Int ustu temp al fiöl püssè grand l'eva fòra in di cämp, e int al gnend a cà al sent a sonà e balà.
Inlóra a gh'ha ciamaa da un servitur: "Quël gh'è ad növ a cà mëia chi fä ussì fracass?"
E al servitur agh raspónd: "Ti see nuta? È 'gnüü a cà tò frel, e al pupà par la contantezza l'ha mazzaa un bel manzöl, e stann alegri insëma perchè l'ha 'ncóra vist viv e san".
Ma a quësta bela nòva lüi l'è 'gnüü rabiaa e al voleva andà nuta in cà. Inlóra l'è 'gnüü fòra 'l pari a pragàl.
Ma inlóra lüi l'ha rispondüü al pari: "Mì i capiss nuta: i gh'è già tincc agn che mì i lavór in quësta cà, e v'ho mai dacc nün disgüst, e vüi gianca una bota a m'ii mazzaa un iöl par fàm stà alegar cum i mè compägn;
e quëst fiöl ch'l'è sempar stacc via a fà 'l balandrón, e adess ch'al vëgn a cà lüi, i lo fee stà alegar cum un bel manzöl!"
E al pari agh dis: "Mè car fiöl, tì t'è sempar a cà cum mì, e tüta la roba mëia l'è roba tóva;
Ta vighi bëgn inlóra ch'l'era giüsta fà un poo ad legria insëma a tücc, perchè quëst povar mat a l'era un pezz ch'a l'ho vist piü e cradeva ch'al füss biüü mort, e l'ho ancór trovaa".
(Antonio Rusconi I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)


text:
Contignü prinzipal
Maran 1998
Dl 1998 i tóchera indô a nosc Consëi provinzial da organisé la sentada deboriada di trëi consëis legislatifs, preodüda por i 19 de mà tl Kursaal da Maran.
Ince chësta ota vëgn les propostes, presentades aladô dl terminn dai aconsiadus y dai mëmbri di esecutifs, ejaminades damperfora dala comisciun interregionala y metüdes ite porchël tl ordinn dl dé dla sentada deboriada. Finalmënter röiel ince al ordinn dl dé les propostes de deliberaziun liades al regolamënt dla comisciun interregionala y a chël dla sentada deboriada, sotescrites dai presidënc di trëi consëis legislatifs Montefiori (Südtirol), Mader (Tirol) y Giordani (Trënt). Les verjiuns definitives dl sböz dl regolamënt é pö gnüdes aprovades tramesdöes al'unanimité sön la basa de discusciuns menüdes fates dala comisciun interregionala tles sentades di 21 d'otober dl 1997 y di 16 d'aurì dl 1998, do che an â aratè che al jiss debojëgn da ti ciarè jö ciamò n iade, cossa che ê bele gnüda metüda al ordinn dl dé dla sentada deboriada di trëi consëis legislatifs da Desproch (2 de jügn dl 1993), mo che ê gnüda sburlada al ultim momënt - da öna na pert ajache le Vorarlberg â manifestè en la vëia de chësta sentada deboriada le dejidêr de se studié jö ciamò n iade la forma de süa colaboraziun tl ram dla sentada "a cater" y dal'atra ajache n valgügn mëmbri dla comisciun instëssa â damanè en la vëia dla sentada deboriada di 31 de mà dl 1996 a Riva del Garda che le sböz dl regolamënt, porater bele adatè al nü status da osservadù dl Vorarlberg, gniss controlè ciamò n iade a na maniera che an podess ti dè de plü dërc ales mendranzes politiches.
Al ordinn dl dé dla sentada deboriada êl, a pert les propostes de regolamënt dër nominades y che é spo gnüdes aprovades cun dër na gran maioranza, ince na proposta de moziun sotescrita dal presidënt dla Provinzia de Trënt Carlo Andreotti, dal presidënt dl consëi legislatif dl Tirol Helmut Mader y dal presidënt dl esecutif dl Tirol Wendelin Weingartner, revardënta l'aprovaziun de na acordanza por la colaboraziun sura i confins fora tl ciamp de na regiun europeica danter la Provinzia autonoma de Balsan, la Provinzia autonoma de Trënt y Tirol, sciöche ince 17 propostes de moziun portades dant dai aconsiadus y dai mëmbri di esecutifs y azetades dala comisciun interregionala. I argomënc tratà va dai ciamps sciöche l'ambiënt, le trafich, la proteziun zivila, la economia, l'agricoltöra, la forza eletrica al ciamp dla scora y dla cultura cina ala formaziun profescionala y ala politica ocupazionala, ala sanité, ales ativitês sportives dles porsones cun andicap y ai jogn. Dötes chëstes propostes de moziun vëgn aprovades dala sentada deboriada di trëi consëis legislatifs. La proposta de moziun plü zitia é chëra che reverda l'acordanza por la colaboraziun sura i confins fora tl cheder de na regiun europeica danter Südtirol, le Trentin y le Tirol, che vëgn aprovada do che al é gnü portè dant n valgönes mudaziuns y dër tröc intervënc, cun 9 usc contrares.


text:
Prümavaira! La muntanella as sdasda, sto sü e vegn our dal cuvel. Minchataunt chatta ella auncha ün po naiv, minchataunt già qualche ervina fras-cha. Chi saja que chi saja – ella as fida da sieu sentimaint chi la disch: sto sü!
Vessans magari minchataunt eir nus da’ns sdasder e ster sü? Aint in nos cuvel ans es tuot cuntschaint. Que es da que chodin e pudains tegner in frain la temma da'ns stuvair confrunter cun l’extern, cun chosas incuntschaintas u dischagreablas. Na, nus nu vulains ir our dal cuvel aviand temma da chatter be la naiv e cun que manchantains las prümas flurinas da prümavaira.
Invezza es magari eir in nus il sentimaint cha’s vess da’s sdasder e ster sü – almain internamaing. Alura ans fains curaschi ed ans confruntains cun nos dubis e pregüdizis. Que do divers texts biblics chi claman: Sto sü! Nu’t lascher intemurir, nu’t lascher paraliser da tieus impissamaints u quels dals oters, hegiast fiduzcha in te stess.
Ma alura am dumand in mieu chodin prüvo perche cha vess da gnir our dal cuvel? Saregia que simplamaing per surviver – per der a l’orma üna perspectiva pü vasta, per crescher e’s svilupper?
Perche vessi d’avair main curaschi cu üna muntanella?
Il ster sü internamaing es que chi i’l temp zieva Pasqua ho do curaschi als apostels spaventos. Que es lascher gnir aint i’l cour il sulagl e l’allegria. Que do forza e svung, eir scha essans mez paralisos tres circumstanzas poch allegraivlas. Perche vessi d’avair main curaschi cu üna muntanella? Eau am disch alura sto sü, e vegn our dal cuvel cul cour rianto e m’allegr cun vus. E cun que as vuless der sün via qualche versin our da la «Chanzun da las chanzuns» inua cha l’amia clama sieu amih, ed el respuonda i’l chapitel 2.
Meis amant pigl’il pled e disch:
«Sto sü, mi’amia, mia bella, vè!
Guarda be, passo es l’inviern,
Vi’ e davent la plövgia.
Las fluors as faun vzair sül pajais,
La vusch dal culomb as fo udir.
Vi dal figer s’incotschnischan ils früts,
la vit spargia flurind si’odur;
schi, sto sü mi’amia, ma bella, vè!»


text:
Trump leva tegnair mardi ses pled davart la situaziun naziunala. Uss pondereschia Trump da tegnair ses pled en in auter lieu.
Pelosi e Trump dattan la culpa in a l’auter che la bloccada da la regenza cuzza anc.
Pled pir suenter il «Shutdown»
Per tegnair il pled, che vegn tradiziunalmain tegnì en la chombra dals represchentants, ha Donald Trump annunzià da spustar quel sin la fin da la bloccada da la regenza. Sin Twitter ha il president dals Stadis Unids communitgà ch'i da dettia nagin lieu pli adattà.
RR novitads 06:00+


text:
Il vaccin vegn tranter auter er producì tar l'interpresa Lonza en il Vallais. En total ha la Svizra fin uss segirà 7,5 milliuns dosas dal vaccin. Cun il vaccin da Moderna adempleschan uss dus vaccins cunter Covid-19 il nivel da qualitad da Swissmedic.
Co il Cusseglier federal Alain Berset ha communitgà via Twitter, vegnia Moderna a furnir fin a mesemna radund 200'000 dosas.
Fin favrer vegnia la Svizra plinavant a survegnir radund in milliun dosas dal vaccin da Pfizer/Biontech e da Moderna.
Il vaccin vegn tranter auter producì en Svizra
Ina gronda quantitad dal vaccin da l'interpresa americana Moderna Therapeutics duai vegnir producida en Svizra. Il furnitur da farmazia Lonza vul producir a Visp en il Vallais fin 300 milliuns dosas a onn. Lonza ha gia il settember cumenzà cun la producziun dal vaccin - da gliez temp anc en ils Stadis Unids. Silsuenter ha il concern er cumenzà en Svizra cun la producziun. Per realisar la quantitad da 300 milliuns dosas ad onn vul Lonza stgaffir 200 plazzas.
Lonza producescha en il Vallais, sin incumbensa da Moderna, il vaccin per tut ils martgads cun excepziun dals Stadis Unids. Moderna sez aveva avrì l'avust in center a Basilea per promover la producziun dal vaccin.


text:
Turism y economia
I crëps sciöche culissa y arena dl sport
Storia dl turism dles Dolomites
Alpinisc, amanc dl'aria frëscia da d'isté, artisc y bohemiens: düc porta süa coriosité personala tl monn dla munt.
Incër le 1850, dô tröc dis ch'ai ê jüs a pé, röia alpinisc inglesc tles valades ladines. So travert: i gragn parëis de crëp y les pizes dles Dolomites. Dal 1870 inant él i coliamënc cun la ferata y i gragn hotì che tira adalerch ince turisc nobli, che - zënza fà massa fadia - po' gnì a se romëte tl'aria nëta de munt y tl spitaco dles inrosadöres. I abitanc dles valades dolomitiches é gonot a sorvisc di ghesc. Valgügn mët defata sö instësc infrastrotöres por dè alberch yi.i., y tratan la sajun da d'invern – plü o manco dal 1900 inant - ti insëgni ai turisc da se dè jö cun sorts nöies de sport. Dô le 1945 devënta le turism dles Dolomites le setur economich plü important dl raiun.
Les viles dla Val Badia
Na vedla forma d'insediamënt da paur
De pici insediamënc compac caraterisëia bele da secui la bassa Val Badia: les viles. Ares é somenades te na maniera uniforma fòra por les tëmples plü soredlades.
Te n tlima cröde y sön terac ri da laurè se basëia la vita di abitanc por secui alalungia sön na forma particolara d'organisaziun dla comunité y sön le mantegnimënt autonom. Insciö vëgn terac bugn y stlec partis sö te na maniera iüsta danter i lüsc, al nasc na bona baldanza danter agricoltöra y zidlamënt de tiers ; pastöres - ince sö alalt - y bosc vëgn en pert anuzà da düc deboriada.
Les vedles viles se desfarenziëia en maniera tlera dai lüsc singui, plü jogn y spezialisà sön le zidlamënt de tiers. Chisc ultims s'à svilupé impormò tratan le alt y le tert mediev, canche i signurs feudai porvâ da trà fòra dl raiun dolomitich le maiù nüz poscibl.
La strada del fiern
Pert de n sistem de produzion pre-industrial
I vëscoi da Persenon manejeia bele dal tert medioèv nca le miniere de fiern dinongia Col de Sânta Luzia. La vëna la no ven delegada a Col, ma la ven tramudada ulache i bosc i pò fornì ìte ai fourgn chël ciarbon che i n'à de bujen: come a Ciastel d'Andrac o a Valparola (Ru de Fujina). Jenc de le fameie da bacân i laóra come minadous ite per le galerie e pro i fourgn. Mplu i ven oghèi via ntel port de la vëna e ntel paricé prò l ciarbon. L fiern l ven lauré fòra ence pro n valgune fujine fate su damprò dai rus.


text:
Ragô
El ragô (parnonziaa anca ragò) l'è 'l nomm doperaa per ciamà on rosc de carna tridada insemma, cont anca di alter ingredient che poeuden varià.
Esisten anca di ragô de pess o de tofu. Despess el ragô el ven doperaa per condì la pasta o i lasagn. In tra i ragô pussee famos de l'Italia a gh'è quell de Bologna, quell de Napoli o quell de Potenza.
La parolla l'è on francesism: defatti la vegn de ragoût, sostantiv derivaa del verb ragoûter, che 'l voeur dì "dessedà torna l'apetitt" (leteralment re-gustà). La parolla francesa l'è stada scrivuda ragù in italian, e inscì la s'è spantegada in tutt el mond (spagnoeu ragú, portoghes ragu ecc.).


text:
20 onns suenter sia mort prematura vegn Ramun Vieli regurdà sco fitg stimà scolast gimnasial e promotur dal rumantsch. Ils participants da l’emissiun ch’èn stads ses amis, collavuraturs, collegas u scolars, illustreschan ses merits da motivar la giuventetgna per linguatg, litteratura e cultura. Oravant tut a la Surselva ha Ramun Vieli offrì sia savida linguistica cun elavurar vocabularis zunt necessaris.
Participants: Pieder Cavigelli, Gion Deplazes, Toni Halter, Alexi Decurtins, Ignaz Beer, Jacob Michael, Gallus Pfister, Bistgaun Capaul, Hendri Spescha
Redacziun: Clemens Pally
Il patnal 4-2-1973
Numer d’archiv: 6032
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Sin ils plazzals grischuns vegn lavurà mordio. Serrar plazzals saja la cumpetenza da la Confederaziun e betg dal chantun, di il minister d’economia Marcus Caduff.
Cun declerar la situaziun extraordinaria decida la Confederaziun, tge che resta avert e tge che vegn serrà. Ils chantuns èn da princip sa cunvegnids da sa tegnair vi da quai che la Confederaziun di. Betg che mintga chantun na giaja sia atgna via.
Uschè ditg sco la Confederaziun na serra betg ils plazzals sajan surtut ils impressaris responsabels. Els stoppian valitar da plazzal tar plazzal, sche las reglas d’igiena e las mesiras da prevenziun pervi dal coronavirus possian vegnir respectadas.
Esser al lieu per prender la decisiun
Dal medem avis è era Andreas Felix, manader da fatschenta da la Societad grischuna dals impressaris constructurs. Impressaris e patruns hajan d’evaluar la situaziun da plazzal tar plazzal.
Ulteriuras mesiras
Evitar infecziuns possian ins sin ils plazzals cun metter a disposiziun ulteriuras installaziuns sanitaras e meds da dischinfectar. Er il transport da lavurers e lavureras stoppia vegnir organisà uschia che las persunas hajan avunda distanza. Pausas communablas èn stritgadas.
Nagins plazzals serrads
Enfin uss tanschan questas mesiras, nagins plazzals n'èn vegnids serrads enfin ussa en il Grischun. Dentant accentuescha Andreas Felix, che blers plazzals en la periferia, en ils auts, n’èn gnanc anc averts. El spera ch’ils impressaris e patruns sa tegnian vid las perscripziuns da la Confederaziun.
In scumond da plazzals en l’entira Svizra fiss ina decisiun cun consequenzas gravantas. Ina decisiun che la Societad grischuna dals impressaris constructurs acceptass dentant senza commentari.


text:
Il telefonin stgalina. Curdin è sin telefon cun Gabriel, igl è las 4:30 uras e la tschajera n'è anc betg ora. Gabriel decida dad anc durmir ina runda. Els guardan pli tard anc ina giada schebain els vulan ir ora. Munta che nus da RTR pudain era anc durmir in zic pli ditg che ier. Qua avain nus natiralmain nagut encunter.
Las 7:30 levain nus lura era. Stefan e Curdin èn gia pronts per ir si en la chamona dals chatschaders. Lezs èn entant era levads ed han chattà in bun program alternativ cunter la tschajera: Els dattan ina runda «Tgau sep». I vegn filmà e documentà e silsuenter turnan Stefan e Curdin, nus mangiain gentar. Curdin decida d'accumpagnar Ursin che parta curt suenter gentar engiuvers.
Il telefon...
I va ina duas uras e lura vegn il telefon – Ursin ha sajettà in buc chavriel! Ussa hai dad ir svelt: pachetar ed ir giu al lieu per rapportar. Angela vegn era gist per far radio, jau fatsch in live-stream sin Facebook e silsuenter fotografias. Mussar il respect envers l'animal cun la dascha en bucca e suenter prender ora l'endadens. Tut suveran capita quai d'Ursin, che va pir il segund onn a chatscha. El baiva anc la palorma e lura è era gia ses bab cun ses frars avant lieu per transportar engiu la preda. Nus turnain cuntents en chamona ed elaborain subit il material.
Dir dal chavriel per tschaina
Entant èsi vegnì saira, i n'ha dà naginas autras predas. Menu da tschaina: Natiralmain il dir dal chavriel ed il cor e gnirunchel cun bizochels, giabus cotschen e maruns cun glasura. Quai tutga tiers tar la chatscha, definitivamain! Il menu gusta stupent, era nus da RTR dastgain mangiar cun ils chatschaders. I vegn saira tard, las 2:00 essan nus lura era en letg. Buna notg!
RR actualitad 06:00