text:
Fabian Engeler e Pierre Lippuner
Els dus ensemen sa numnan «Pink im Park». A l'open air Malans èn els sa preschentads tranter auter cun lur text sur da dir NA ad insatgi u insatge.
Gregor Stäheli
Gregor Stäheli ha preschentà ses text «Spirit animal». Il text tracta d'ina experientscha che l'autur ha para fatg durant ch'el era sut influenza da cannabis.
Martina Hügi
Martina Hügi ha discurrì a l'open air Malans dad in eveniment tut special. In di saja ella numnadamain per sbagl sa tschentada en la faussa abitaziun – tar in apero cun ina fin catastrofala.
Poetry slam
Poetry slam e ina concurrenza litterara moderna. Differents auturs ed auturas preschentan entaifer in temps limità lur agens texts. Ils texts sa tractan da tut ils temas pussibels e tunan sco ina poesia moderna. Savens datti pliras rundas e mintga autur prelegia plirs texts. Per usit tscherna il public la fin ina victura u in victur.


c: text/html

text:
L'onn 2017 han firmas svizras exportà en tut per bunamain 447 milliuns francs material da guerra en 64 pajais. Cumpareglià cun l’onn avant è quai in plus da 8%. Quai communitgescha il Secretariat da stadi per l’economia SECO.
Radund la mesadad dal material da guerra saja vegnì exportà en l’Europa. Da quai il bler en la Germania. Passa in quart dals exports èn ids en l'Asia ed en l'USA 14,3% (plus da 3,2%). Sa diminuids èn percunter ils exports en l'Africa, numnadamain per -4,9% sin 7,3%.
Tenor in rapport da l’institut svedais per la perscrutaziun da la pasch «SIPRI» è la Svizra sin plazza 14 dals pli gronds exportaders da material da guerra.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Bindels da saida e taisser bindels
Descripziun
Taisser bindels è stà ina branscha industriala impurtanta en la regiun da la Svizra dal nordvest. En ils chantuns Argovia e Soloturn exista quest artisanadi fin oz. En ils dus mezs chantuns da Basilea è il taisser bindels da saida svanì bunamain dal tuttafatg durant ils onns 1920; l'onn 1988 ha l'ultima tessunza da bindels da saida, che lavurava a domicil, dà si ses mastergn, l'onn 2004 è vegnida serrada l'ultima tessaria.
Il taisser bindels da saida è vegnì purtà en la regiun da Basilea durant il 16avel tschientaner tras persunas che han stuì fugir da l'Italia e da la Frantscha per motivs confessiunals. L'onn 1670 ha il Cussegl da Basilea permess ils emprims talers da pliras bartginas, pussibilitond uschia ina industrialisaziun tempriva. En la champagna da Basilea vegnivan producids sin tals talers bindels da saida en lavur a domicil. Quai tenor il sistem d'atelier per in «signur da bindels» en la citad. Pir en il decurs dal 19avel tschientaner èn vegnidas construidas fabricas, l'emprim en la citad e pli tard er en la champagna. Durant il 20avel tschientaner han quels da la champagna empruvà da cumbatter cunter il declin dal taisser cun agid da l'electrificaziun dals talers. L'onn 1904 avevan perquai gia 35 vischnancas da Basilea-Champagna electricitad en ils vitgs.
En la champagna vegn tgirada oz la regurdientscha a la lavur a domicil che ha purtà in gudogn finanzial a bleras persunas, ma che ha er mussà il dischequiliber da pussanza tranter il chapital en la citad e la lavur en la champagna. En la citad è l'industria da bindels da saida preschenta tras las chasas dals anteriurs «signurs da bindels», savend ch'il svilup industrial odiern na fiss betg stà pussaivel senza bindels da saida.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Die letzten Heimposamenter (sequenzas) onns 1970 © Museum.BL, Liestal. Urheber: Daniel Tschopp, Ziefen, und Yves Yersin. Filmmaterial Yves Yersin © Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde Basel
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Irene Amstutz, Sabine Strebel: Seidenband. Die Familie de Bary und die Basler Seidenbandproduktion von 1600 bis 2000. Baden, 2002
Fritz Grieder: Glanz und Niedergang der Heimposamenterei im 19. und 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur wirtschaftlichen, sozialen, kulturellen und politischen Geschichte von Baselland. Ed. Kantonale Schul- und Büromaterialverwaltung. Liestal, 1985
Georg Kreis, Beat von Wartburg: Basel. Geschichte einer städtischen Gesellschaft. Basel, 2000
- Dossier
- Seidenbandweben
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 31.05.2018
Dimensiun: 255 kb
Tip: PDF
- Seidenbandweben


text:
Tge capita, sche persunas da la Svizra tudestga, dal Tessin, da la Svizra franzosa e da la Svizra rumantscha sa scuntran? Logic: ellas discurran englais. Ed er cler: mintgina e mintgin è da l’avis che sia atgna regiun linguistica saja la meglra. En tschintg episodas da «Fight 4 Flags» va mintgamai ina gruppa per regiun linguistica cun persunas pli u main enconuschentas en ina sort da champ da classa explosiv.
Da gudagnar datti: nagut! Cun excepziun dal dretg da pudair sa far da grond u gronda envers l’equipa victorisada. E cunquai che tuts han tuttina da perder insatge cupitga l’ambiziun en scuidanza ed il spiert sportiv en ina guerra psicologica.
Quai èn ils teams regiunals
La Svizra rumantscha vegn represchentada dal moderatur RTR e musicist Elias Tsoutsaios, da la podcastra Eva Gaudenz, dal gamer e ballapedist Joris Tomaschett e da la curridra Valeria Cavelti.
Per la Svizra tudestga cumbattan: il blagunz e chau furius a temp parzial Mateo Gudenrath, l’utensil multifuncziunal da content Alina Redzic, il comedian schenial Ramin Yousofzai e la moderatura da Radio SRF-Virus Mira Bella Weingart.
La gruppetta legra tessinaisa sa cumpona da l’influenzra Elisabeth Giglio, il chantadur Renato Torre, la stailetta da social media Giulia Negro ed il musicist Michelangelo Cavadini.
Per il team da la Svizra romanda èn al start: l’illustratura Nida Ajmi, il sautunz e comedian Jamie Kallon, la coacha da sport Catherine Ambrey ed il content creator Georges Fournier.


text:
Interpresas grischunas che pateschan da las mesiras da corona, pon dumandar agid finanzial en furma d'agid da cas da direzza. Il termin per inoltrar dumondas era fixà per ils 15 d'avust. Quel vegn uss prolungà per radund duas emnas enfin ils 31 d'avust, quai ha communitgà la regenza grischuna. Vi dal proceder per inoltrar ina dumonda per agid na sa midia nagut. Concret pon las interpresas inoltrar dumondas d'agid per perditas da svieuta durant ils mais d'avrigl enfin zercladur 2021.
Ord l'archiv
La crisa da corona custa, milliuns e milliardas. Ma tgi ha la survista?


text:
dedicà
Lombard[modifega]
Verb
dedicà - scrivud con la Noeuva Ortografia Lombarda- dialet: MI-
→ Verb de la 1^ coniugazzion - regolar -transitiv - ausiliari: havé (in lombard ocidental e alpin)/havégh (in lombard oriental)
- Coniugazzion ►►► varda Come coniugà i verb regolar
- dàgh a (on quaicoss) el nom d'on personagg.
- drovà (ona part granda di propi risorse) per on cert fin
Variant
Sillabazzion
- de | di | cà
Parnonzia
Etimologia / Derivazzion
la gh'è nò l'etimologia; se te voeuret, tàcheghela
Traduzzion
Riferiment
- Circolo Filologico Milanese (2018). Dizionario Milanese. Antonio Vallardi, pag. 55. ISBN 978-88-6987-846-6. MI-


text:
"La vita di Erna"
Domenia, 25.09.2022 da la 19:05-19:30
Erna fova nasciuda ai 20 de mei dl 1912 a Milan y ie unida batejeda tla dlieja dla pluania de San Carlo tl Corso Emanuele. Si vita ie stata drët „turbulënta“, suvënz ala messù trapiné y scumencé nzaul d’auter na vita da nuef. Ma chësta sperienzes l’à nce fata deventé sterscia y la à mparà a se deriejer te mumënc defin riei, coche nes conta si muta, Carla Chiocchetti Kasslatter che à scrit l liber. (segonda pert) Trasmiscion de Alex Runggaldier
Foto: Na fotografia ora dl liber che mostra Erna Markes cun si doi mutans Silvia y Carla (1953)


text:
pollaster
Lombard[modifega]
Nom
pollaster m (pl:pollaster) - scrivud con la Noeuva Ortografia Lombarda - dialet: MI-
- feminil ► pollastra
- usell che la soa classificazzion scientifega l'è Gallus gallus domesticus. El mas'c e la feminina a inn anca ciamada el prim gall e l'altra gaina
Variant
Sillabazzion
- pol | là | ster
Parnonzia
IPA: /pu'laster/ (dialet: MI- )
Etimologia / Derivazzion
la gh'è nò l'etimologia; se te voeuret, tàcheghela
Sinonim
Traduzzion
Riferiment
- Circolo Filologico Milanese (2018). Dizionario Milanese. Antonio Vallardi, pag. 155. ISBN 978-88-6987-846-6. MI-


text:
Il president da la PCD, Gerhard Pfister, vul repeter la votaziun davart l'iniziativa cunter la discriminaziun da pèrs maridads – dentant be, sche quella vegnia anc ina giada discutada en il parlament. Quai ha Pfister ditg en la «Samstagsrundschau» da radio SRF.
Ina votaziun directa suenter ch'il Tribunal federal ha declerà la votaziun sco nunvalaivla, fiss per Pfister in problem. Il parlament stoppia avair las cifras correctas e guardar, sch’el vegnia ad in’autra recumandaziun.
L'emna passada aveva il Tribunal federal annullà la votaziun federala davart l’iniziativa ch’era stada avant 3 onns. Quai perquai ch’il carnet da votar cuntegneva cifras betg correctas davart ils pèrs maridads pertutgads.
RR novitads 15:00


text:
L’arresto di Puigdemont sui giornali internazionali.
La notizia dell’arresto dell’ex presidente della Catalogna, Carles Puigdemont, avvenuto ieri sera all’aeroporto di Alghero ottemperando ad un mandato di cattura europeo, ha fatto il giro dei principali quotidiani mondiali.
Il principale quotidiano spagnolo El Paìs apre con l’arresto: Puigdemont, detenido en Cerdeña por orden del Tribunal Supremo (Puigdemont, arrestato in Sardegna per ordine del Tribunale Supremo). Segue El Mundo, che titola: Justicia. Puigdemont, detenido en Cerdeña por orden del Tribunal Supremo (Giustizia. Puigdemont, arrestato in Sardegna per ordine del Tribunale Supremo). Poi La Vanguardia: Puigdemont, detenido en Italia por orden del Supremo (Puigdemont, detenuto in Italia per ordine del Supremo). E ancora El Correo: Puigdemont, detenido en Cerdeña por orden del Tribunal Supremo (Puigdemont, arrestato in Sardegna per ordine del Tribunale Supremo).
El Pais
El Mundo
La Vanguardia
El Correo
Abc
El Periodico
El Comercio
Bild


text:
La pandemia haja laschà crescher la malsegirtad ed il squitsch entaifer la fiera da lavur, scriva l’Uniun sindicala dal Grischun. Gist il persunal cun pajas bassas, il persunal en lavur curta u las persunas senza lavur pateschian fermamain da la pandemia. Lavurantas e lavurants duain perquai vegnir indemnisads e distgargiads meglier.
Applaudir na basta betg
En quest connex numna l'uniun il persunal da tgira che saja essenzial per surmuntar la pandemia da Covid-19: I na bastia betg da be applaudir per il persunal – politicras e politichers duain reagir immediatamain e crear cundiziuns attractivas da lavur, per che quellas professiuns restian attractivas. Cunzunt en vista a crisas futuras saja necessari che la Svizra haja avunda persunas dal fatg per esser preparada meglier.
Alain Berset pretenda solidaritad
Solidaritad durant la pandemia, dentant era suenter la crisa: quai pretenda il Cusseglier federal Alain Berset en ses pled via Twitter.
La crisa da corona funcziunia sco autras crisas, numnadamain ch'ils pli flaivels pateschian il pli fitg. Las inegualitads s'augmentian e surtut plazzas cun pajas bassas sajan periclitadas. E questa crisa tutgia cunzunt las dunnas, ha il cusseglier federal socialdemocratic menziunà.
40 manifestaziuns en differents lieus
En var 40 lieus dettia durant il prim da matg manifestaziuns e demonstraziuns. Uschia han la sonda demonstrà passa 1'000 persunas tar ina demonstraziun lubida a Basilea. Lur pretensiun centrala è ina paja minimala da 23 francs l'ura. Dominà il cortegi han diversas gruppaziuns. Ils sindicats tradiziunals han tegnì ina tscherta distanza a la fin dal cortegi ed eran plitost en la minoritad. Cun exzepziun d'ina pitschna charplina cun la polizia ed ina dispita interna a la fin, saja restà paschaivel, ha communitgà la polizia.
Las bleras manifestaziuns èn dentant stadas en in rom pitschen, cunzunt pervi da las mesiras cunter il coronavirus. Uschia er en la citad da Turitg. Là hai dà divers disturbis ed interrupziuns dal traffic pervi da differents eveniments en connex cun il di da la lavur. Dasper manifestaziuns da sindicats en differents lieus hai er dà in cortegi curt da demonstrants tras citad. Ina manifestaziun plitost simbolica, cun in tractor al chau ed il comité dal prim da matg, è ì sur il Limmatquai e tras la Langstrasse.
Cunter ina demonstraziun illegala ha la polizia reagì. Tozzels da polizistas e polizists èn stads pronts en equipament da protecziun e cun vehichels. Els han entscherclà plirs demonstrants en la citad. Tant en la citad da Tritg sco er en la citad da Berna valiva ina limita da sa radunar cun maximalmain 100 persunas.
L’Uniun sindicala dal Grischun desista quest onn da la festa tradiziunala – quai pervi da la situaziun actuala da Covid-19. Percunter datti ina radunanza virtuala cun giasts prominents sco la cussegliera federala Simonetta Sommaruga.
Ord l'archiv
Co vai cun il persunal da tgira? Quella dumonda tematiseschan ils «Cuntrasts». Il film mussa la lavur e las sfidas actualas da trais tgirunzas.


text:
«Il Cussegl federal ha adina accentuà, ch'ils trais puncts averts ston vegnir sclerids.» Il mument dettia anc differenzas fundamentalas, schebain che la Svizra haja fatg cumpromiss impurtants en ils discurs, ha Guy Parmelin declerà vinavant. Sut il stritg dovria quai ina schliaziun equilibrada.
Cumissiuns vulan cuntinuar tractativas
Las cumissiuns per la politica exteriura da omaduas chombras vulan cuntinuar cun las cun las tractativas. Da rumper giu las tractativas cun la UE na saja nagina opziun.
Consultaziun dals chantuns
Uss vul la regenza consultar ils chantuns. Silsuenter vegnia il Cussegl federal a far in giudicament cumplessiv, ha declerà il minister da l'exteriur Ignazio Cassis. Er lez ha discurrì avant las medias en Chasa federala.
Gia suenter l'inscunter tranter il president da la Confederaziun Guy Parmelin ed la presidenta da la cumissiun da l'UE Ursula von der Leyen aveva el ditg avant las medias ch'i dettia divergenzas considerablas. Omaduas varts stoppia evaluar l'inscunter. Per la Svizra munta quai er da consultar las cumissiuns ed ils chantuns.


text:
RTR: Il Parlament federal ha elegì Ignazio Cassis sco nov cusseglier federal. Nagina schanza ha Isabelle Moret, la suletta dunna sin il ticket gì. Quai malgrà che la dumonda da la represchentanza da las dunnas en il Cussegl federal è vegnida discutada prominentamain.
Pertge n’hai betg tanschì per ella?
Adrian Camartin: Quai ha per part da far cun la candidata. Blers parlamentaris cun ils quals jau hai tschantschà han detg ch’els hajan gì dubis sche Isabelle Moret haja propi il format per ina cussegliera federala.
Tschella raschun ves jau en la constellaziun politic-geografica da l’elecziun dad ier. Il squitsch ni la voluntad dad ussa puspè eleger in cusseglier federal italofon era simplamain gronds. Ed il sulet candidat era Ignazio Cassis.
Fatg è dentant: Il mument sesan mo duas dunnas en il Cussegl federal. La socialdemocrata Simonetta Sommaruga e Doris Leuthard da la Partida cristiandemocratica. Da Leuthard san ins ch’ella na vegn betg a candidar per in’ulteriura legislatura. Restass pia mo anc ina dunna en la regenza. Il squitsch sin la PCD da nominar ina dunna e sin il parlament da lura era eleger quella è pia gronds.
Adrian Camartin: Quai dentant mo sin l’emprima egliada. Natiralmain ha la Partida cristiandemocratica era dunnas capablas en sias retschas. Jau patratg qua vid la cussegliera naziunala vallesana Viola Amherd ni la cussegliera dals chantuns Brigitte Häberli Koller da la Turgovia.
Quai ch’ins na dastga dentant betg emblidar è ch’i savess dar enfin la fin da la legislatura anc autras demissiuns. Il liberaldemocrat Johann Schneider-Ammann è in candidat permanent per ina demissiun. E lura era Ueli Maurer da la pps. Lez è era gia diesch onns ella regenza.
Che Doris Leuthard ha annunzià uschè baud ch’ella vegni a chalar en dus onns è atgnamain da chapir sco signal vers tschellas partidas da coordinar las demissiuns ed era da mirar co ina represchentanza equilibrada da las dunnas en il Cussegl federal savess vegnir garantida.
Tge dunnas avessan tar la PLD e la PPS il potenzial da daventar cusseglieras federalas?
Adrian Camartin: L’emprim ston ins savair che quels trais sezs vegnan a restar en la Svizra tudestga. Ch’il parlament elegia sper Berset, Parmelin e Cassis in quart represchentant da la Svizra latina è pauc probabel.
Tar la PLD vegn adina puspè numnada la cussegliera dals chantuns songagliaisa Karin Keller-Sutter. Auters nums che curseschan èn per exempel la cussegliera guvernativa turitgaisa Carmen Walker Späh ni era la presidenta da la partida naziunala Petra Gössi.
Tar la PPS èsi pli grev da chattar pussaivlas candidatas. La suletta che vegn endament a mai è la cussegliera naziunala Verena Herzog dal chantun Turgovia.
Facit: I dat pia dunnas valablas. Igl è uss a las partidas da nominar ellas ed al Parlament federal d’eleger ellas.
RR actualitad 07:00


text:
En la broschura ‹Previsiuns da l’aura: mesirar per anticipar›, ch’è vegnida edida l’onn 2012, infurmescha l’Uffizi federal per meteorologia e climatologia co che MeteoSvizra gudogna ed elavura las datas meteorologicas e co che vegnan fatgas las previsiuns da l’aura.
La varietad da las spezias
Il Museum da la natira è vegnì fundà l’onn 1872. Suenter pliras midadas da lieu han ins inaugurà il 1981 l’emprima exposiziun permanenta en il lieu actual. En la preschenta publicaziun èn cuntegnids ils texts da la nova exposiziun che sa deditgescha a la biodiversitad.
Perscrutaziun en il Parc Naziunal Svizzer
Tge fan atgnamain ils guardians e biologs cura ch’els van cun bloc da notizias, laptop u instrument da locaziun tras il Parc Naziunal Svizzer? Per incumbensa da tgi rimnan els datas, tge precis perscruteschan els e cun tge finamira? La revista ‹Cratschla› dat resposta a talas dumondas.
Reptils indigens
Il cudesch en format pdf preschenta tut las spezias da reptils ch’èn derasadas en Svizra. Ultra da quai porscha el in’introducziun generala en las caracteristicas e l’evoluziun dals reptils. Ed a la fin vegn mussà ch’era ils dinosaurs – ils reptils dal mesozoicum – eran da chasa en Svizra.
Rassina cotschna, Tschurrichel nair ed il miracul
Quest cudesch intermediescha ad in public giuven il fenomen dals craps traglischants, al integrond en ina paraula da nanins. En il stgir d’ina tauna scuvran Rassina cotschna e Tschurrichel nair che craps pon esser bler dapli che quai ch’els paran a l’emprima egliada.


text:
Peninsla dal Balcan
La Peninsla dal Balcan (en furma curta Balcan, savens er duvrà sco sinonim per l’Europa dal Sidost) è ina peninsla cun cunfins geografics betg precis situada en l’Europa dal Sidost. Ella s’extenda vers la Mar Mediterrana e porta ses num tenor la Muntogna dal Balcan. Il pli grond stadi sin la peninsla è la Grezia, suandà da la Bulgaria (nua che sa chatta la gronda part da la Muntogna dal Balcan), alura suondan Serbia, Bosnia ed Erzegovina, Albania, Macedonia dal Nord, Montenegro e Cosovo. Ils territoris statals da la Serbia, Croazia, Rumenia, Slovenia e Tirchia, la quala fa part en la Trachia dal Balcan, tanschan sur ils cunfins da la Peninsla dal Balcan ora.
Malgrà ch’il num deriva da la Muntogna dal Balcan, furman las Dinaridas en il vest da la peninsla la muntogna dominanta da la regiun; il pli aut piz da quellas è il Jezerca (2694 m) che sa chatta en l’Albania. La pli auta elevaziun dal Balcan insumma furma il piz Musala (2925 m) situà en la muntogna Rila. La Muntogna dal Balcan sezza cuntanscha in’autezza maximala da 2376 m.
Culturalmain e linguisticamain è questa part da l’Europa segnada d’ina gronda varietad. Tut en tut pon ins dir che la noziun ‹Balcan› sa referescha a quels stadis europeics ch’èn stads segnads tras lur appartegnientscha a Bizanz e pli tard a l’Imperi osmanic.[1]
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹Balcan› deriva eventualmain dals Protobulgars ch’han designà uschia quest territori sco part da l’Emprim Reginavel bulgar. En bulgarais munta il pled бaлkaH ‹muntogna›. Probablamain sa lascha quel manar enavos sin il pled persian bālkāneh u bālākhāna che signifitga ‹aut, sisum› u ‹chasa situada ad aut›.[2]
Dal temp dal domini osmanic è il num ‹Balcan› vegnì surpiglià en la lingua tirca. Là po quel tranter auter muntar ‹chadaina da muntognas stippa› u ‹muntogna cun bler guaud e chagliom›. Ultra da quai existan er a Turkmenistan divers lieus che cuntegnan il pled ‹Balcan› en il num: il Grond Balcan (turkmen Uly Balkan, ‹chadaina da muntognas›), la provinza turkmena Balkan welaýaty e la chapitala da quella Balkanabat.
La noziun ‹Balcan› u ‹Peninsla dal Balcan› han er surpiglià las suandantas linguas, da las qualas la gronda part appartegna a quest territori:
- albanais: Gadishulli Ballkanik u Siujdhesa e Ballkanit
- bosniac: Balkansko poluostrvo u Balkanski poluotok
- bulgar: БaлkaHckи пoлyocTpoB (Balkanski poluostrov)
- macedon: БaлkaHckи ПoлyocTpoB (Balkanski Poluostrov)
- croat: Balkanski poluotok
- grec: Baλkavιkή xepσόvnσoς (Valkanikí chersónisos)
- talian: Penisola balcanica
- rumen: Peninsula Balcanică
- serb: БaлkaHcko пoлyocTpBo (Balkansko poluostrvo)
- sloven: Balkanski polotok
- tirc: Balkan Yarımadası
- ungarais: Balkán-félsziget
- venezian: Penìxoła balcànega
Derasaziun pli gronda en publicaziuns scientificas ha la denominaziun ‹Balcan› chattà pir a partir da la mesadad dal 19avel tschientaner. Mess ad ir quest svilup han surtut duas scrittiras temprivas: Per l’ina ina publicaziun dal geograf tudestg Johann August Zeune dal 1808, en la quala quel ha discurrì da la ‹Balkanhalbinsel›, per l’autra l’ovra ‹Narrative of a Journey across the Balcan› ch’il maior britannic George Thomas Keppel ha publitgà il 1831.[3]
La Peninsla dal Balcan sco regiun[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹Peninsla dal Balcan›[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹Peninsla dal Balcan› ha il geograf Johann August Zeune furmà il 1808. El ha surpiglià l’idea da geografs antics che la Muntogna dal Balcan s’extendia sur l’entir territori da l’Europa dal Sidost, da las Alps slovenas fin a la Mar Naira, e che quella haja per questa regiun ina muntada sumeglianta a las Apenninas per la Peninsla Taliana. Quai è però sa mussà sco sbagl. Il 1893 ha il geograf Theobald Fischer proponì da remplazzar la noziun ‹Peninsla dal Balcan› tras ‹Peninsla da l’Europa dal Sidost›. Sia proposta ha be pudì sa far valair parzialmain.
Pajais dal Balcan[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹Pajais dal Balcan› denominescha a moda summarica ils pajais dals quals il territori odiern è segnà dal fatg ch’els èn stads sur tschientaners en il champ da tensiun tranter l’Austria, la Russia e l’Imperi osmanic. Las midadas da territori frequentas ch’èn stadas colliadas cun quai sco er translocaziuns ed expulsiuns han laschà cumparair il stadi sco represchentant da dominis esters, il qual na dastga spetgar nagina loialitad.
En ils stadis da l’Europa dal Sidost Rumenia, Bulgaria, Grezia, Albania, Cosovo, Macedonia dal Nord, Serbia, Montenegro, Croazia, Bosnia ed Erzegovina e Slovenia vivan tut en tut bunamain 66 milliuns umans. Vitiers vegnan otg fin diesch milliuns abitants da la part europeica da la Tirchia, uschia che la Peninsla dal Balcan cumpiglia en tut radund 75 milliuns umans.
La noziun ‹Balcan›[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹Balcan› è adina puspè vegnida connotada en l’Europa dal Vest cun sparpagliaziun, chargià da conflicts («but da pulvra da l’Europa»), retardà, corrupt e segnà d’ina emoziunalitad exagerada. Metternich ha manegià ch’il Balcan cumenzia gia al Rennweg a Wien-Landstraße. Bismarck duai avair ditg ch’il Balcan na valia «betg l’ossa d’in sulet grenadier da la Pomarania». E cur ch’il Balcan sa chattava en ils mauns dal Terz Reich ha Churchill ditg che quel furmia il «bassventer lom da l’Europa».[4]
‹Relaziuns sco sin il Balcan› vegn magari duvrà sco sinonim per caos, violenza e corrupziun e confruntà cun l’Europa ‹civilisada›. Quai succeda adina puspè er en las regiuns da cunfin sco en la Croazia u Rumenia. A l’intern da la regiun è la noziun percunter colliada bler main cun pregiudizis[5]; uschia han las partidas socialdemocraticas da la regiun per exempel proponì il 1909 d’eriger ina republica dal Balcan ed il 1934 han la Tirchia, la Grezia e la Jugoslavia fatg in Patg dal Balcan. Er oz datti tuttavia pajais che tgiran la noziun ‹Balcan› entaifer lur identitad naziunala, quai che vala surtut per la Bulgaria. Sco noziun pli neutrala è en diever adina dapli il term Europa dal Sidost (il qual na sa cuvra geograficamain betg dal tut cun la noziun Peninsla dal Balcan). Cun quel sa senta per exempel er collià la Grezia.
Influenzas culturalas[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da las costas ch’èn avertas vers l’ost ed il nord transibel furma il Balcan da vegl ennà in’impurtanta punt tranter l’Asia e l’Europa. Ma adina puspè ha la peninsla er furmà il lieu d’acziun da conflicts, guerras e tumults etnics.
Numerus stadis istorics han furmà en la cultura ed istorgia da questa regiun in’impurtanta rolla. Tar quels tutgan l’Imperi roman ed Imperi bizantin sco er pli tard l’Imperi osmanic, la Republica da Venezia e l’Austria-Ungaria. Er la Russia considerava (e considerescha) il Balcan sco sia zona d’influenza, quai pervi da la cretta ortodoxa ch’è derasada là, ma tuttavia er pervi d’interess territorials.[6]
Damai che quest spazi è crudà en il 15avel tschientaner definitivamain sut domini osmanic, è er sa rinforzà il cunfin intern en l’Europa dal Sidost tranter il spazi catolic sut domini ungarais-venezian ed il Balcan ch’era orientà politicamain ed areguard la cretta vers Constantinopel.[7] Dapli che la mesadad dals abitants da tut ils stadis dal Balcan appartegna ad ina da las baselgias ortodoxas. En il vest però dominescha il cristianissem catolic-roman.
Tranter ils catolics ed ils ortodoxs vivan ultra da quai numerus muslims, surtut slavs, albanais e tircs – en tut radund in quart da tut ils abitants da la peninsla. Tranter ils muslims èn fitg derasadas fraternitads dal sufissem; las pli grondas furman ils Halvetiyye e Bektaschiyye, daspera però er Qādirīya, Rifai e Naqschbandīya. L’urden Qādirīya è sa derasà en il 17avel tschientaner nà da l’Anatolia, nua che quel era gia vegnì introducì en il 15avel tschientaner dal poet e misticher Eşref Rumi (mort il 1469).
En rom da la Segunda Guerra mundiala e dal holocaust èn vegnids persequitads e mazzads ils Gidieus dal Balcan cun excepziun da la Bulgaria e da l’Albania. Ils paucs survivents èn emigrads il 1948 en l’Israel. Nagin stadi dal Balcan – abstrahà da la Tirchia – dispona oz anc d’ina minoritad gidieua pli gronda.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Posiziun e cunfins[modifitgar | modifitgar il code]
La Peninsla dal Balcan cumpiglia ina surfatscha da radund 500 000 kilometers quadrat, inclus las inslas situadas davantvart. Vers vest vegn la peninsla cunfinada da la Mar Adriatica, vers sidvest da la Mar Ionica, vers sidost da la Mar Egeica e la Mar da Marmara e vers ost da la Mar Naira.
En il nord, vers l’intern dal continent europeic, exista nagina lingia da cunfin geografica. Sco cunfin settentriunal da la Peninsla dal Balcan vegnan per ordinari inditgads ils flums Danubi e Save. Opiniuns divergentas datti surtut areguard la cunfinaziun en il nordvest ed en la part inferiura dal Danubi. Uschia inditgeschan intgins auturs la Kupa, per ordinari però l’Una (omadus flums laterals da la Save) sco cunfin al nordvest. En l’emprim cas vegn la Croazia Centrala attribuida al Balcan, en il segund cas betg. In’ulteriura definiziun usitada considerescha il Golf da Triest e la val da Ljubljana sco punct il pli al nordvest e maina silsuenter il cunfin medemamain sur Save e Danubi fin a la Mar Naira.
D’eleger la lingia Danubi-Save-Kupa sco cunfin al nord è succedì (geograficamain) a moda arbitraria. Quai sa lascha però giustifitgar istoricamain, perquai che la surfatscha che vegn designada uschia (ensemen cun la Rumenia e senza il Montenegro, la Dalmazia e las Inslas Ionicas) ha furmà la gronda part dal territori europeic da l’Imperi osmanic da la fin dal 15avel tschientaner fin en il 19avel tschientaner. Il flum Kupa furma il cunfin natiral tranter la Slovenia e la Croazia en il sidost, la Save sparta la Croazia da la Bosnia ed il Danubi, il segund grond flum europeic (suenter la Volga), furma in cunfin natiral tranter la Bulgaria, la Serbia e la Rumenia.
Tar la noziun Balcan tutgan mintgatant er la Valachia e la Moldavia (quai che maina a surposiziuns tranter la noziun geografica e la noziun istoric-politica). Darar vegn er fatg diever da la lingia directa tranter Triest ed Odessa sco cunfinaziun.
Reliev[modifitgar | modifitgar il code]
La Peninsla dal Balcan posseda in reliev fitg exprimì e dispona pervi dals impediments en furma da muntognas be da paucas vias da traffic natiralas. Sulettamain la chava da Morava-Vardar traversa la part centrala da la Peninsla tranter la Mar Egeica ed il Danubi en si’entira lunghezza. Parallel tar la costa dal sidvest tanscha la Muntogna Dinarica, per gronda part carstica, la quala è be malamain accessibla. Quella furma in cunfin climatic e cultural marcant vers la regiun mediterrana.
L’intern da la Peninsla dal Balcan è segnà da l’in sper l’auter d’autas muntognas e da cuntradas da batschigls. Ils batschigls fan ubain part sco poljen da la structura carstica, ubain ch’i sa tracta da foppas tectonicas. Regiuns bassas d’in auter tip furman en pli las planiras da flums u vastas surfatschas alluvialas (surtut tar ils flums Save e Danubi). Sco veglia regiun da cultura èn las citads per il pli vegnidas fundadas en lieus geografics privilegiads per lung da la costa u dals flums. La cultura citadina antica da la regiun è sa sviluppada sut l’ensaina da las relaziuns politicas, geograficas e culturalas da la Grezia ed è vegnida extendida sut ils Romans sistematicamain sur las ulteriuras parts da la Peninsla dal Balcan. Ina renovaziun urbana ultra da la cuntinuitad da las citads maritimas commerzialas ha però pir gì lieu suenter il temp da la migraziun dals pievels cur ch’èn cumparids ils Osmans; quels han surtut integrà las parts centralas da la Peninsla dal Balcan a moda sistematica en lur sistem economic.
Tant la costa dal vest (Slovenia, Croazia, Bosnia ed Erzegovina, Montenegro, Albania, Grezia) sco er la costa da l’ost da la Peninsla dal Balcan (Rumenia, Bulgaria, Tirchia, Grezia) èn plain sfendaglias e sutdivididas en numerusas inslas e peninslas.
Auas[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals flums ed auals da la regiun tutgan tar l’intschess idrografic da la Mar Naira. L’intschess idrografic da la Mar Egeica e (surtut) Mar Adriatica cumpiglia percunter be paucs flums che mainan l’aua a la surfatscha.
Savens mainan ils flums da la Peninsla dal Balcan tras chavorgias profundas. Surtut la Porta da fier al cunfin tranter la Serbia e la Rumania, nua ch’il Danubi rumpa tras las Carpatas, ha furmà fin en il 20avel tschientaner in impediment considerabel per la navigaziun. Las parts inferiuras dals flums, suenter che quels han bandunà la regiun muntagnarda, èn alura segnads da planiras alluvialas.
Ils trais pli gronds lais da la peninsla èn il Lai da Scutari (grondezza maximala 570 km²), il Lai d’Ocrida (362 km²) ed il Lai Prespa (273 km²) che sa chattan tuts en il sidvest dal Balcan.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
La Peninsla dal Balcan è situada en la zona da transiziun tranter il clima mediterran ed il clima continental. La costa dal vest è exponida fermamain als vents dal vest; ma gia en curta distanza da la costa retegna la muntogna quels, uschia che las parts dal Balcan situadas davosvart èn segnadas d’in clima continental cun envierns cun bler naiv. In’influenza sin il clima ha er il grip carstic: questas regiuns che fissan uschiglio segnadas d’in clima plitost umid, èn pli sitgas, damai che l’aua na defluescha betg a la surfatscha e na vapurisescha uschia er betg.
Pervi da sia posiziun e topografia è la Peninsla dal Balcan segnada da sistems da vents che modifitgeschan fermamain il clima. Da numnar èn surtut la bora fraida ed il favugn chaud en la muntogna sco er sistems da vent stagiunals sco košava, meltemi e scirocco.
Vegetaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard la vegetaziun sa lascha la Peninsla dal Balcan sutdivider en ina zona circumboreala u submediterrana (en la part centrala), ina zona mediterrana a las costas dal vest e dal sid e la zona pontica (vers ost), segnada il pli ferm d’in clima continental.
Pervi dal reliev exprimì, la topografia variada, la varietad climatica che resulta da quai e la posiziun subtropica è sa sviluppada sin la Peninsla dal Balcan la vegetaziun per lunschor la pli ritga e variada da l’Europa continentala. Uschia creschan per exempel en la regiun betg main che 160 differentas spezias da plantas da lain. E tranter las spezias da flurs sa chattan numerusas dal terziar ch’han survivì qua il temp da glatsch (plantas da relict). Bleras spezias da plantas èn ultra da quai endemicas, vul dir ch’ellas cumparan be sin la Peninsla dal Balcan. Il medem vala per part, schebain a moda main exprimida, er per la fauna.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sin la Peninsla dal Balcan vivan surtut Albanais, Bosniacs, Bulgarais, Grecs, Croats, Macedons, Rumens (Valachs, Aromuns), Serbs, Slovens e Tircs. Ultra da quai furman ils Roma en plirs pajais dal Balcan ina gronda minoritad etnica, pli baud er ils Gidieus sefardim ed en Rumenia e Croazia surtut Gidieus aschkenasim.
L’urbanisaziun demografica ha muntà il 2008 a valurs che tanschan da 71 % en Bulgaria sur la Grezia cun 61 %, la Croazia, la Rumenia e la Serbia cun valurs tranter 57 e 52 % fin a la Slovenia cun 48 % e l’Albania e la Bosnia ed Erzegovina cun mintgamai 47 %. La cumpart da la populaziun rurala è sin la Peninsla dal Balcan oramai fin oz cleramain pli auta che per exempel en l’Europa Centrala.
Las pli grondas aglomeraziuns en la regiun furman (situaziun dal 2011): Istanbul (8 571 374), Athen (3 737 550), Belgrad (1 659 640), Sofia (1 202 61), Zagreb (1 107 623), Thessaloniki (1 011 940), Tirana (932 110) e Skopje (668 518).
Stadis[modifitgar | modifitgar il code]
Ils suandants stadis sa chattan cumplettamain u parzialmain sin la Peninsla dal Balcan: Albania, Bosnia ed Erzegovina, Bulgaria, Grezia, Cosovo, Croazia, Montenegro, Macedonia dal Nord e Serbia. Vitiers vegnan la part europeica da la Tirchia, ina pitschna part da la Rumenia (Dobrudscha dal Nord) sco er – sch’ins resguarda il Carst sco cunfin dal nordvest – parts da la Slovenia e da l’Italia (la regiun da Triest).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Konrad Clewing, Oliver Jens Schmitt: Geschichte Südosteuropas. Friedrich Pustet KG, Regensburg 2012, p. 1s.
- ↑ Maria N. Todorova: Imagining the Balkans. Oxford University Press, New York 1997, p. 27.
- ↑ Traian Stoianovich: Balkan Worlds. The First and Last Europe. Routledge, 2015, p. 1.
- ↑ Gerhard Herm: Der Balkan. Das Pulverfaß Europas. Econ Verlag, Düsseldorf/Vienna/New York/Moskau, 1993, ISBN 978-3-430-14445-2, p. 320.
- ↑ Konrad Clewing, Oliver Jens Schmitt: Geschichte Südosteuropas. Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2012, p. 10.
- ↑ Edgar Hösch, Karl Nehring, Holm Sundhaussen: Lexikon zur Geschichte Südosteuropas. Böhlau Verlag, Vienna/Cologna/Weimar 2004, p. 81s.
- ↑ Konrad Clewing, Oliver Jens Schmitt: Geschichte Südosteuropas. Verlag Friedrich Pustet, Regensburg, 2012, p. 211.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ulf Brunnbauer: Der Balkan, en: Institut für Europäische Geschichte (ed.): Europäische Geschichte Online, consultà ils 29 d’avust 2013.
- Bernhard Chiari, Gerhard P. Groß (ed.): Am Rande Europas? Der Balkan – Raum und Bevölkerung als Wirkungsfelder militärischer Gewalt (= Beiträge zur Militärgeschichte, tom 68), Oldenbourg, Minca 2009, ISBN 978-3-486-59154-5.
- Jovan Cvijić: La péninsule balkanique. Restampa da l’ediziun Paris 1918, HZ, Hannover 2006, ISBN 978-3-939659-32-7 (= Die EU und ihre Ahnen im Spiegel historischer Quellen, retscha 3, tom 6), Beograd 1987, ISBN 86-391-0020-9.
- Jürgen Elvert (ed.): Der Balkan. Eine europäische Krisenregion in Geschichte und Gegenwart. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1997, ISBN 978-3-515-07016-4.
- Karl Kaser: Freundschaft und Feindschaft auf dem Balkan. Euro-balkanische Herausforderungen. Wieser, Klagenfurt / Vienna / Ljubljana / Sarajevo 2001, ISBN 3-85129-362-2.
- Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg (ed.): Balkan, tom 49 da la retscha Deutschland & Europa, 2005.
- Steven W. Sowards: Moderne Geschichte des Balkans. Der Balkan im Zeitalter des Nationalismus. BoD Georg Liebetrau, Seuzach 2004, ISBN 3-8334-0977-0.
- Maria N. Todorova: Die Erfindung des Balkans. Europas bequemes Vorurteil. (Titel original: Imagining the Balkans), Primus, Darmstadt 1999, ISBN 3-89678-209-6 / 2. ed. tar: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 978-3-534-14223-1.
- Richard Wagner: Der leere Himmel. Reise in das Innere des Balkan. Aufbau, Berlin 2003, ISBN 978-3-351-02548-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Wo bitte liegt und was ist der ‹Balkan›?, sin: eurasischesmagazin.de
- Südosteuropa Mitteilungen, sin: suedosteuropa-gesellschaft.com
- Institute for Balkan Studies, Thessaloniki


text:
Scolastas e scolasts en Grischun duain dar mintg'emna ina lecziun damain. Uschia vul la Magistraglia Grischun cumpensar il pensum da lavur. La magistraglia tema numnadamain, che la 39avla emna chaschuna anc dapli sururas.
Tenor in studi da la Magistraglia Svizra d’avant dus onns, lavuran scolastas e scolasts grischuns en media 2'080 uras l'onn. Quai sajan var trais emnas dapli ch'il temp da lavur da referenza. Cun l'ulteriura emna da scola s'augmenta quai sin quatter emnas sururas.
Il departament per furmaziun sa defenda
Il manader dal Departament da furmaziun, Jon Domenic Parolini, fa dentant in auter quint che la magistraglia. Sco ch'el ha ditg envers RTR, sa reduceschia il dumber effectiv da lecziuns cun il nov urari. Da nov sajan quai 1'131 empè da 1’140 lecziuns mintg'onn – pia nov lecziuns pli pauc ch’avant. Plinavant saja la lunghezza d’ina lecziun vegnida scursanida gia il 2013 da 50 sin 45 minutas. Quai muntia ina reducziun dal pensum per 10% tar la medema paja, uschia Parolini.
Per Laura Lutz, presidenta da Magistraglia Grischun, vesian quellas cifras mo or bain sin il palpiri, dentant betg en realitad. Las bleras sururas dettia ad onn ord motivs che schabegian sper il dar scola. Sco exempels numna ella lavur administrativa, preparaziuns per l’instrucziun u discurs cun geniturs. Da las tschintg minutas pro lecziun pli paucas na badia ina magistra u in magister er betg bler, di ella sin dumonda. En quel temp hajan ellas ed els avunda da far – per exempel cun uffants ch’annunzian termins da medi u cun schliar dispitas.
Revisiun parziala da la lescha sco proxim pass
Magistraglia Grischun spera che lur pretensiun vegnia resguardada sin il pli tard, cura ch’il Cussegl grond tracta la revisiun parziala da la lescha. Quai possia dentant anc ir in mument. Il Departament da furmaziun quinta, che quella arriva pir en radund dus onns en il parlament chantunal.
Sco emprim stoppia il plan d'instrucziun 21 vegnir integrà cumplettamain. Quai haja uss prioritad, uschia il departament sin dumonda da RTR.


text:
La Spagna na gudogna er betg il segund gieu da gruppa a Sevilla. Sin il gieu da 0:0 encunter la Svezia, suonda il pari da 1:1 encunter la Pologna. Robert Lewandowski ha gulivà en minuta 54 per la Pologna, fertant ch'il Spagnol Álvaro Morata aveva sajettà l'emprim gol per la Spagna. Gerard Moreno ha sajettà en minuta 58 in penalti vi da la pitga.
Per finir la prerunda, fruntan ils Spagnols lura anc sin la Slovachia.
La Germania gudogna cunter il Portugal
En il gieu cunter il Portugal ha l'equipa da Joachim Löw pudì recaltgar lur emprims puncts. Cun il resultat dad 4:2. En l'emprima mesadad ha Christiano Ronaldo sajetta suenter 15 minutas il emprim gol e cunquai era ses emprim gol insuma encunter la naziunala tudestga. Ma anc avant la fin da l'emprima mesadad van ils tudestg en avantatg cun dus autogols dals portuges. En la segunda mesadad grategia a Kai Havertz il 3:1. En la minuta 60 reussescha a Robin Gosens il 4:1. La situaziun en la gruppa F resta uschia interessanta. Anc nagina equipa ha segir il bigliet en il otgavel final.
Pari tranter Ungaria e Frantscha
La segunda runda en la gruppa F cumenza cun in pari tranter la Frantscha e l'Ungaria. Attila Fiola grategia en la prolungaziun da l'emprima mesadad il gol cunter il campiun mundial. En la segunda mesadad reussescha a Antoine Griezmann en la 66avla minuta il pari.


text:
Il Grischun – l'unic chantun triling da la Svizra – è in chantun multifar tant en quai che reguarda l'economia, la cultura sco er la politica. La lingua e la cultura rumantscha èn ina part essenziala da la particularitad grischuna. Il Grischun è dentant er in chantun da las bellas cuntradas e da las attracziuns turisticas.
La mesadad dal 19avel tschientaner ha il scriptur e politicher Heinrich Zschokke tutgà exactamain la noda, cur ch'el ha ditg ch'il Grischun saja «in'atgna Svizra en Svizra». Areguard la surfatscha è il Grischun bain il chantun il pli grond; cun 200 100 abitantas ed abitants è el dentant a medem temp er il chantun il pli pauc populà. En la chapitala da Cuira – la citad la pli veglia da la Svizra – vivan 39 609 persunas.
Spira natira
Il Grischun na porscha betg mo varietad culturala e linguistica, mabain er spira natira: 615 lais, passa 937 pizs e 150 vals. Il Grischun è ina tipica cuntrada muntagnarda ed alpina. 38 pertschient da la populaziun grischuna viva sin autezzas da passa 1000 m.s.m. Il piz il pli aut è il Piz Bernina cun 4049 m.s.m., il punct il pli bass è il cunfin cun il chantun Tessin cun 279 m.s.m.
Plazza economica attractiva
En il Grischun lavura oz la maioritad da las emploiadas e dals emploiads en il sectur terziar, pia en il sectur da servetschs. Ina grevezza fiscala moderada, persunal ch'è scolà fitg bain, ina gronda productivitad da lavur ed ina buna infrastructura porschan avantatgs dal lieu, e quai betg mo ad interpresas che lavuran sin plaun internaziunal, mabain gist er a manaschis pitschens e mesauns.
Innovativs èn las puras ed ils purs da muntogna dal Grischun. Var 59 pertschient dals manaschis vegnan manads en moda biologica. Las puras ed ils purs grischuns tgiran la cuntrada a travers l'artg alpin. Da las ivas e da las chastognas en il sid sur las Alps las pli autas e sur las spundas las pli stippas fin en la Val dal Rain grischuna, nua che tut ils fritgs d'er creschan e nua ch'i dat numerusas vignas. Las puras ed ils purs grischuns èn per regla puras e purs da muntogna. Mo 9 pertschient dals 2215 manaschis agriculs èn situads en la regiun da planira, tut ils ulteriurs sa chattan en il territori da muntogna.
Il turissem sco pitga impurtanta
La varietad culturala, las bellezzas da la cuntrada ed ina infrastructura effizienta – cun hotels ospitaivels, cun telefericas, cun bogns, cun stabiliments da wellness e da sport – èn elements decisivs, per ch'il Grischun saja tant l'enviern sco er la stad ina regiun da vacanzas d'emprima qualitad. Mintga singula regiun dispona d'in caracter tut agen.
Il Grischun viva dal turissem, pertge che las entradas che derivan da las fatschentas cun las vacanzas e cun il temp liber garanteschan l'existenza da var in terz da las lavurantas e dals lavurants grischuns. Cun Davos Klosters e cun Engadin St. Moritz, las destinaziuns da renum mundial, e cun blers auters lieus gronds u «pitschens ed exquisits» che han in agen scharm, è il Grischun oz in purschider impurtant sin il martgà internaziunal dal temp liber.
Unic chantun triling
En l'unic chantun triling da la Svizra discurran 73 pertschient da la populaziun tudestg, 14 pertschient rumantsch, 13 pertschient talian. La plurilinguitad viva er en las scolas ed en l'administraziun. Il territori linguistic rumantsch è dividì en differentas regiuns ed en differents idioms: En l'Engiadina bassa vegn discurrì vallader, en Val Müstair jauer, en l'Engiadin'ota puter, en Surselva sursilvan, en Tumleastga ed en Schons sutsilvan ed en Surses ed en la Val d'Alvra surmiran. Rumantsch grischun vegn duvrà cunzunt sco lingua da scrittira cuminaivla.


text:
La Delegaziun per las relaziuns cun il parlament franzos (Del-F) è il pendant tar la Gruppa d'amicizia da l'Assamblea naziunala franzosa che vegn presidiada da Marion Lenne (La République en Marche, Haute-Savoie) sco er tar la Gruppa d'amicizia dal Senat franzos che vegn presidiada da Ronan Le Gleut (Les Républicains). La Gruppa d'amicizia da l'Assamblea naziunala franzosa sa cumpona da circa 56 ulteriuras commembras ed ulteriurs commembers da tut las partidas da l'Assamblea naziunala. La Gruppa d'amicizia dal Senat franzos sa cumpona da 17 commembras e commembers dal Senat. A chaschun da las visitas en Svizra appartegnan mintgamai maximalmain 4 fin 6 commembras e commembers a las delegaziuns franzosas (regulaziun interna dal Senat e da l'Assamblea naziunala).
Cun l'intent da tgirar ils contacts han lieu scuntradas regularas tranter parlamentarias e parlamentaris da la Svizra e da la Frantscha. Durant mintga legislatura fan las duas delegaziuns tradiziunalmain duas visitas da lavur a l'exteriur ed organiseschan duas scuntradas en l'agen pajais. Ultra da discurs da lavur sin plaun politic stattan savens er visitas da firmas e d'interpresas u scuntradas cun represchentantas e represchentants da l'economia, da la societad e da la scienza sin il program.
Quest dialog cuntinuant permetta a las commembras ed als commembers da la delegaziun da tractar temas regiunals, naziunals ed internaziunals cumplexs cun lur collegas franzos ed – en cas da conflicts – da discussiunar soluziuns pussaivlas directamain cun las persunas che prendan las decisiuns. Uschia po la diplomazia parlamentara cumplettar las activitads diplomaticas da l'executiva ed extender il spazi d'agir. Ultra da quai gida il dialog a chapir meglier ils process da la politica interna en ils dus pajais.
Commembers
Secretariat da la delegaziun


text:
Agid e FAQ
Sin questas paginas anfleis Vus ina survesta dils pass ils pli impurtonts per far l'interrogaziun cun igl online-tool da i-conf.
Il video (per tudestg) meina Vus pass per pass tras igl ereger e far l'interrogaziun. Sche Vus veis tonaton damondas ni problems cun il tool dils quals Vus anfleis negins sclariments silla pagina fagei aschi bien e sedrizzei sur il formular da contact a nus ni scrivi in e-mail a info[at]konfirmandenarbeit[dot]eu.
Per ils questiunaris pertuccont la lavur da confirmands cussegliein nus a Vus da far in'emprema interrogaziun cul questiunari t1 all'entschatta dil temps da confirmands ed in entochen treis jamnas avon la confirmaziun ina secunda interrogaziun cul questiunari t2. L'interrogaziun pertuccont las purschidas pedagogic-religiusas ein concepidas aschia ch'ellas san vegnir fatgas viers la fin dalla 5avla ni ella 6avla classa.
Vus saveis evaluar ils resultats suenter la finiziun dall'interrogaziun e scargar en differents formats.


text:
Savens è il capricorn enconuschent sco il retg da las Alps. E tuttina fiss gist il capricorn avant onns bunamain vegnì extirpà dals umans. Grazia a pliras acziuns da recolonisaziun viva il capricorn ozendi anc adina en nossas alps.
Nagin capricorn pli en Svizra
Gia durant il 16avel tschientaner n'eran las cundiziuns da viver betg simplas per il capricorn. Nauschas racoltas han lura manà tar quai ch'ils umans èn ids intensivamain a chatscha dals capricorns. Gia il 1640 era il capricorn mort ora en il chantun Grischun. Il 1809 è il davos capricorn en Svizra vegnì mazzà en il chantun Vallais.
Il comeback dal capricorn
Davent dal 19avel tschientaner hai lura puspè dà sforzs da purtar enavos il capricorn en Svizra cun diversas acziuns da recolonisaziun. Gia avant l'emprima Guerra mundiala èsi uschia gartegià da recolonisar il capricorn en tschertas regiuns dal Grischun, per exempel al Piz Ela u al Piz Albris.
Ils 19 da zercladur 1920 èsi lura gartegià dad er recolonisar il capricorn en il Parc Naziunal Svizzer. Set chistas cun capricorns èn arrivadas a Zernez sin la staziun. L'auter di èn ils capricorns vegnids relaschads en il Parc Naziunal Svizzer. Silsuenter èn adina dapli capricorns vegnids transportads enavos en Svizra. Oz vivan bun 300 capricorns en il Parc Naziunal Svizzer. En las alps datti en tut circa 40'000 capricorns.


text:
Engiadina
L'Engiadina ( [ɛndʑɐˈdinɐ]?/i; surmiran: Nagiadegna; sutsilvan: Gidegna; tudas-ch: Engadin; taliaun: Engadina) es üna val da muntagna i'l chantun Grischun, in Svizra. La val es lungia var tschient kilometers e vegn percurrida da l'En. La val sa divida en dus parts, inua ch'as chatta la Punt'Ota: l'Engiadin'Ota, traunter il Pass dal Malögia e Cinuos-chel (vschnauncha S-chanf), e l'Engiadina Bassa, traunter Brail (vschnauncha Zernez) e'l cunfin cun l'Austria. Il rumauntsch ed il tudas-ch sun las linguas da la val.
Partiziun da la valEdit
Engiadin'OtaEdit
L'Engiadin'Ota (surmiran: Nagiadegna ota; sutsilvan: Gidegn'Òlta; pü bod eir Engiadina Sura) es caracteriseda da la preschentscha dad üna planüra verda, sü la quela a do quatter lejs, tuots furmos da l'En: ils lejs da Segl, Silvaplauna, Champfèr e San Murezzan. Quista zona es circundeda da gods da dschembers e larschs e süsom las muntagnas do que vadrets. L'otezza da la val es traunter 1.600 e 1.800 meters.
L'Engiadin'Ota es lieda a la Val Bergiaglia tres il Pass dal Malögia ed a la Val Puschlev tres il Pass dal Bernina.
Las vschinaunchas da l'Engiadin'Ota sun (da süd a nord): Segl, Silvaplauna, San Murezzan, Schlarigna, Puntraschigna, Samedan, Bever, La Punt Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf.
Engiadina BassaEdit
L'Engiadina Bassa (surmiran: Nagiadegna bassa; sutsilvan: Gidegna Bassa) es pü inclineda (1.610-1.019 meter d'otezza), pü stretta e pü sulvedgia cu l'Engiadin'Ota: l'En scuorra cò aint strettas chavorgias e do que bgeras cascadas.
Las vschinaunchas da l'Engiadina Bassa sun (dad occidaint ad oriaint): Zernez, Susch, Lavin, Guarda, Ardez, Ftan, Scuol, Tarasp, Sent, Ramosch, Tschlin e Strada.
Flora, fauna e mineralsEdit
Illa zona nord da l'Engiadina as chattan gods da pign fin a l'otezza da 1.800 meters, percunter illa vart süd do que gods da larsch fin a 2.100 meters. Impü es l'Engiadina richa da flora alpina.
I'ls gods engiadinais vivan bes-chas scu'l tschierv e'l chavriöl, illas zonas da crappa do que chamuotschs e capricorns ed illas vals laterelas svoulan aivlas e tschess.
I'l terren da la val as chattan minerals scu zinc, plom e aram.
Ils 1. avuost 1914 gnit fundo il Parc Naziunel Svizzer, larg 174,2 kilometers quadrats, chi as chatta illas vschinaunchas da Zernez, S-chanf, Scuol, Valchava e Lavin.
IstorgiaEdit
L'Engiadin'Ota eira mneda d'ün propi cont. Dal 1139 vendet il cont Dedalrich sieu territori a l'uvas-ch da Cuira. Percunter in l'Engiadina Bassa daiva que bgeras faidas traunter ils signuors dal lö pel possess da la val. Düraunt la guerra da la Vuclina (uschè dit "Murdraretsch in Vuclina") gnit l'Engiadina devasteda ed occupeda dals Austriacs dal 1622, ma zieva ün an turnet'la al Grischun. L'ültima vschinauncha engiadinaisa chi turnet al Chantun füt Tarasp dal 1815.
LinguaEdit
La lingua la pü impurtanta da l'Engiadina es il rumauntsch; el es parlo in duos variants: puter (Engiadin'Ota) e vallader (Engiadina Bassa), minchüna cun propia grammatica ed ortografia. Insembel faune part de l'uschè dit "rumauntsch ladin", da na confuonder cul ladin dolomitan, parlo illas vals da l'Italia nordorientela, chi es cumplettamaing divers.
L'adöver dal rumantsch, pustüt in l'Engiadin'Ota, es fich diminuieu düraunt ils ültims duos tschientiners: il turissem da massa e la migraziun da persunas, chi nu cugnuoschan la lingua rumauntscha ma be'l tudas-ch, haun fat que. Quist fenomen es pü ferm in Engiadin'Ota, chi es la zona la pü interesseda dal turissem, cu in Engiadina Bassa, inua cha'l rumauntsch es auncha hoz la lingua materna da la megldra part da la populaziun.
EconomiaEdit
L'economia engiadinaisa es fundeda pella megldra part sül turissem. El cumanzet dal 19. tschientiner, cur cha üna funtauna d'ova termela gnit scuverta a San Murezzan. Zieva vet inizi eir il turissem inviernel: pelvaira gnint construieus funiculeras e runals, chi ragiundschan ils lös culla naiv. La prüma funiculera füt quela da la Mottas Muragl, inaugureda ils 9 avuost 1907.
TransportsEdit
Grandas viasEdit
L'Engiadina es percurrida tres tuot sia lungezza da ün'unica via, fatta da las Vias naziunelas 3 (fin Silvaplana e 27, chi vo da Malögia (e dimena dal cunfin taliaun da Castasegna, in Val Bergiaglia) fin al cunfin cun l'Austria, tar Martina (vschinauncha Tschlin).
Otras vias importantas da la val sun:
- la Via naziunela 29 dal Pass dal Bernina, chi vo da Schlarigna al cunfin taliaun in Val Puschlev tar Tiraun;
- la Via naziunela 3 dal Pass dal Güglia, chi lia Silvaplauna a Cuira;
- la Via dal Pass da l'Alvra, chi vo da La Punt Chamues-ch a Thusis;
- la Via dal Pass dal Flüela, chi da Susch maina a Tavo;
- la Via naziunela 28, chi da Zernez vo in Vnuost tres la Val Müstair.
ViafiersEdit
Tuots las viafiers da l'Engiadina sun a binari stret e gestidas da la Viafier retica.
La staziun la pü important da la val as chatta a San Murezzan: cò partan ils trens per Tiraun, Cuira, Tavo e Scuol; la viafier San Murezzan-Scuol traversa tuot la part centrela da l'Engiadina.
Dal 1999 gnit inauguro il Tunnel dal Vereina, chi lia Lavin e Susch a Klosters. Quist tunnel, il pü lung dal muond cun binari stret (19.042 meters), es fich important per l'economia da la val: pelvaira lia l'Engiadina al Partenz e a la val del Rain ed es aviert eir d'inviern, cur cha'ls pass alpins sun serros pella naiv.


text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
Elavurar metals
- elavurar tolas, profils da metal e bischens
- lavurar cun guaffens tradiziunals sco resgias, apparats da struvegiar e lutegiar, sco era cun maschinas dirigidas dal computer, roboters da buglir ed indrizs da tagliar da laser
- montar tocca singula cun agid da tecnicas da colliaziun sco il struvegiar, rebatter, lutegiar ed il buglir
- resguardar las prescripziuns davart la segirezza da la lavur, e la protecziun da l’ambient e da la sanadad
Fabritgar products
- elavurar en collavuraziun cun auters spezialists sco ils constructurs u ils automatichers las incaricas e construir ils documents tecnics
- s’occupar d’in product sin tut ils stgalims da la furmaziun, da la fasa da la projectaziun, fabricaziun e montascha finala fin al metter en funcziun dal product
- garantir la planisaziun e procedura exacta dal process a la reaisaziun
- fabritgar differents products sin basa da dissegns tecnics sco per exempel chaschas da maschinas, stgaffas da metal, indrizs d’aria cundiziunada, sistems da bischens, tocca d’indrizs da producziun, tocca da construcziun per aviuns, chars da viafier u ascensurs
- mantegnair e reparar ils indrizs
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 5-11-2012 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria da maschinas e metal
Furmaziun en scola
1-2 dis per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- Basa tecnica (matematica, informatica, tecnica d’emprender e da lavurar, fisica, electrotecnica e tecnica da regulaziun, englais tecnic)
- tecnica da materials e tecnica da fabricaziun
- tecnica da dissegn e maschinas instrucziun supplementara davart la tecnica da proceder
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "construider/ construidra d’indrizs e d’apparats AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- Temp da scola obligatoric terminà
- bunas prestaziuns en matematica
Pretensiuns
- inschign artisanal
- chapientscha da la pratica
- capacitad d’imaginaziun spaziala
- enclegientscha tecnica
- naginas allergias cunter metals, grass u ielis
- capacitad da lavurar en in team
- autonomia
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas, da la Swissmem-Kaderschule e d’ulteriurs purschiders da furmaziun en la domena tecnica
Examen professiunal (EP)
p.ex. spezialist / spezialista da buglir cun certificat professiunal federal, spezialist / spezialista da process cun certificat professiunal federal, spezialist / spezialista da producziun cun certificat professiunal federal, spezialist / spezialista da mantegniment cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. maister / maistra d’industria, manader da mantegniment diplomà / manadra da mantegniment diplomada
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da maschinas (profundaziun en tecnica da producziun), tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS process d’interpresas (profundaziun en tecnica da manaschis)
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas, en tecnica da sistems u en tecnologia d'informatica.
Cundiziuns da lavur
Construiders e construidras d’indrizs e d’apparats lavuran dapertut nua che apparats e maschinas vegnan producids u manads: en la construcziun da maschinas e vehichels, en manaschis d’electricitad (fabricaziun da tavlas electricas), en la tecnica aviatica, en la chemia, en l’industria d’aliments euv.
Cun excepziun da la montascha finala ed il mantegniment ch'els interprendan al lieu final dal product, lavuran els il pli savens en hallas da fabritga.
Ulteriuras infurmaziuns
Swissmem Berufsbildung
Brühlbergstr. 4
8400 Winterthur
Tel: +41 52 260 55 00
URL: www.swissmem-berufsbildung.ch


text:
Ghell (mesura)
Un ghell (simbol SI cm) a l'è un'unitaa de mesura del sistema metregh, ingual a un centesem de un meter. El ghell a l'era l'unitaa bas de longhezza in del sistema de unitaa ghell–gram–segond (CGS) incoeu pu usad.
Equivalenza de oltre unitaa de longhezza[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un milliliter a l'è definid come un ghell cubegh, sota la SI sistema de unitaa.
Olter usagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
De sorapu del so usagg in del mesurament of longhezza, el ghell l'è doperad per:
- un quaicoss, per reportà el nivell de pioeuva coma mesurad de un pluviometer [1]
- in del sistema CGS, el ghell a l'è doperad per mesurà capacitaa, indova 1 cm de capacitaa = 1.113×10−12 farads
- in di mape, i ghei inn doperad per fà conversion de la scala de la mapa a la scala del mond real (chilometer)
- per representà i area (cm4)
- coma invers del kayser, un'unitaa CGS, e minga un'unitaa metrega SI of numer d'onda: 1 kayser = 1 onda per ghell; o pussee in general, (numer d'onda in kaysers) = 1/(longhezza d'onda in ghei). L'unitaa SI del numer d'onda a l'è el meter invers, m−1.
Simbol unicode[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ai fin de la compatibilitaa cont el cines, el giapones e el corean (CJK) carater, Unicode el gh'ha simbol per:[2]
- ghell (㎝) – code 339D
- ghell quadrad (㎠) – code 33A0
- ghell cubegh (㎤) – code 33A4
Inn doperad squas domà cont i carater CJK a larghezza franca de l'Asia orientala, perchè inn istess in dimension di quei cines.
Note[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Rain Measurement, Rain Gauge, Wireless Rain Gauge, Rain Gage, Rain Gauge Data
- ↑ CJK Compatibility excerpt from The Unicode Standard, Version 10.0.


text:
En Svizra procuran accidents cun selvaschina mintg'onn donns da radund 50 milliuns francs. Questa stimaziun fa l'assicuranza Axa Winterthur en ina communicaziun. Sulet l'Axa survegna mintg'onn passa 3'000 annunzias d'accidents cun selvaschina che procurian per custs dad 11 milliuns francs.
Zunt aut è il ristg d'ina collisiun cun in animal selvadi en il Grischun, Giura, Friburg ed en la Turgovia. En quests chantuns saja il ristg fin a 7 giadas pli auts ch'en auters chantuns. Il pli malsegir sajan ils mais october, november e december. Cun ils dis curts sajan ils animals savens sin via il medem temp sco automobilists. Ins duess pervia da quai adattar la spertadad, spezialmain la damaun u la saira.
I saja impurtant da contactar la polizia tar in accident cun selvaschina, di Michael Pfäffli, il manader da la perscrutaziun d'accidents tar l'Axa. Perquai che lezza possia mobilisar il guardaselvaschina che po s'occupar da l'animal.
2020 hai dà 89 blessads tar accidents cun selvaschina.
Ord l'Archiv
Il lockdown ha era gì influenza sin ils accidents cun selvaschina en il Grischun.


text:
da Maria Cristina Derungs-Bartolomei
Probabel ei quel che tschontscha cheu il frar giuven, che veseva snegada la part – era sche la pli pintga – della ierta, che tuccava ad el tenor la Lescha de Moses. Tgei era sbagliau egl appel fatgs a Jesus? Jesus refusescha quei appel, perquei ch’el senta en quella damonda buca in desideri de giustia, mobein l’engurdientscha, il regl dil possess. Jesus admonescha ils auditurs dad esser sincers, renconuscher con ch’ins ei rentaus vid ils beins, e da sefar libers da quei buordi, da patertgar plitost all’atgna veta, che dependa dalla relaziun cun Diu e cun il concarstgaun e buca dallas rihezias materialas.
Quei illustrescha Jesus cun la semeglia digl um reh pil qual mo la damonda quenta, nua metter la rauba. Ina gada che quei ei segirau, dat ei per el buca in’autra dimensiun de sia existenza. En sias ponderaziuns vesa el mo sesez. El discuora mo cun «jeu» ed ha confidau siu cor mo a sia rauba. Negin auter exista per el. Buca ses familiars e parents, aunc meins ils basignus. E buca Dieus. Sia veta ha en verdad disdiu, el ha pers sia humanitad. La ranveria ei ina idolatria, di s. Paul (Col 3,5; Ef 5,5). La relaziun cul concarstgaun e cun Diu sfundra e stenscha ella ruosna stretga d’in egoissem tschiec. E nus? Tgei dumandein nus a Jesus? Nua mettein nus nossa fidonza?
Lc 12,13–21
13In ord la fuola ha detg ad el: Mussader, di a miu frar da parter la ierta cun mei. 14Jesus ha rispundiu ad el: Carstgaun, tgi ha tschentau mei per derschader ni parta-ierta sur da vus? 15Lu ha el detg ad els: Fagei adatg e sepertgirei da tutta engurdientscha, pertgei era sch’in ha abundonza, sche ei sia veta buca garantida entras il possess.
16Lu ha el detg ina semeglia ad els: Ils funs d’in um reh vevan purtau buna raccolta. 17Cheu ha quel ponderau e detg: Tgei duei jeu far? Jeu hai gie buca plaz avunda per metter sut tetg tut mes fretgs. 18Ed el ha detg: Aschia vi jeu far: Jeu vi far giu mes clavaus e baghegiar pli gronds, e leu vi jeu metter sut tetg tut mia raccolta e tut mia rauba. 19E lu vi jeu dir a memez: Ti has cheu rauba avunda per onns ed onns; ruaussa, maglia, beiba e fai fiasta!
20Mo cheu ha Dieus detg ad el: Ti ureidi, aunc questa notg pretend’ins tia veta da tei. E quei che ti has emplunau, a tgi vegn ei ad udir? 21Aschia va ei cun quel che rimna scazis per sesez enstagl d’esser rehs avon Diu.


text:
Las famas èn qua per vegnir raquintadas. Ellas fascineschan la glieud e sa derasan fitg svelt. E sco i è tar las famas: Nagin sa sch’ellas constattan u betg. Quai dat spazi per bler interpretaziun e fantasia. E magari sa sviluppa in da quellas famas en ina moda e maniera uschè bizara – ch’ella po svegliar ina temuna en la societad. Il schaner 2004 è quai daventà realitad a Surrein pervia da «l’um nair».
Tar la fama da l’um nair sa tracti d’in um che saja i la notg tras las vias a Surrein, e duaja avair tementà dunnas ed uffants. Mo gia il patratg ch'ins pudess entupar el ina saira haja fatg pigliar tema la glieud – uschia che blers n’han betg pli gughegià dad ir la notg sin via il schaner 2004.
Ina perditga raquinta
Be paucs han propi scuntrà l’um nair en charn ed ossa. La perditga ch’è persvadida d’avair vis l’um damanaivel è Marlis Taddeo – ina saira tard sin la punt cunter Cumpadials.
Vestgadira naira, ina capuza ed ina fatscha uschè alva sco la glina – quest maletg da l’um nair è era suenter 16 onns restà en memoria da Marlis Taddeo. Cunquai ch'ella era en l'auto saja tut i svelt uschia ch’ella na haja betg pudì observar anc dapli da la cumparsa. Ella è dentant persvadida ch’i n'è betg stà insatgi dal vitg uschiglio avess ella schon identifitgà l’abitant.
Surrein – il vitg da famas
Surrein è situà en ina vallada tranter Trun e Mustér en la regiun Surselva. Il vitg ha circa 250 abitants e fa part da la vischnanca da Sumvitg. La gronda part da las chasas èn bajegiadas gist sper la via principala da Surrein. Il vitg è sutdividì en plirs quartiers: Cagliezi, Plazzas, Bubretsch, Planatsch, Encarden, Giachentrina e Reits.
Cunquai che Surrein cunfina en il sid cun il piz Vial – è il sulegl davent il november memia bass per splendurar fin giu en il vitg. Quai influenzescha era il maletg dal vitg. Pervia da la sumbriva fai uschè fraid ch'ils prads lungs e lads èn permanentamain cuverts cun prugina. Las vias e funtaunas èn scheladas. Schizunt durant dis d'enviern cun tschiel blau emetta il vitg ina glisch fraida che na po betg stgaudar il palantschieu.
Ed exact avant 16 onns saja l’um nair passà tras quest vitg. Blers abitants sa regordan anc bain vid quest temp diffus. Sco per exempel l’anteriur scolast primar da Surrein e Rabius – Augustin Candinas.
El ha 83 onns ed è stà fin l’onn 1999 scolast primar a Surrein e Rabius. Era sch’el è stà il schaner 2004 gia en pensiun, haja el cuntinuà da tegnair contact stretg cun ils scolars, las scolaras ed ils geniturs. Da lezzas uras haja el sentì ina tscherta tensiun e malsegirtad tar ils uffants. Quai cunzunt durant Bumaun 2004 nua ch’ils uffants sajan ids – mascrads sco ils sontgs retgs – a chantar da chasa a chasa. Quai ch’è ina tradiziun a Surrein.
Augustin Candinas agiunta che Surrein n'aveva l'onn 2004 anc naginas chazzolas da via. Quellas haja il vitg installà pir il 2016. Uschia ch’i era tut stgir la notg. Cura ch'ins gieva la saira tras il vitg saja quai stà difficil da s'orientar. La stgiraglia haja intensivà fermamain la fama da l’um nair.
Surrein è stà predestinà per questa fama.
In’autra persuna che sa anc sa regurdar bain vi dal temp da l’um nair è Claudia Maissen. Ella maina dapi 20 onns la suletta ustaria en il vitg cun il num «Placi Pign».
Da lezzas uras saja la fama da l’um nair stà omnipreschenta. Nagin discurriva sur d’insatge auter pli. Ella sa anc sco la glieud saja be vegnida en l’ustaria per savair sch’i dettia insatge nov da raquintar davart l’um nair.
En sasez tut che vuleva dir insatge sur da l’um nair.
Tuttenina sajan era persunas d’autras vischnancas vegnidas a Surrein per far in agen maletg da la chaussa. Quai ch'haja atgnamain anc dà blera vita al vitg, schegea ch’i è per regla pli quiet en il vitg durant il temp d’enviern. Lura haja ella gì l’idea da crear in café cun il num «Um ner». Fin oz vegnia quest café bavì gugent da la clientella.
Claudia Maissen ha prest udì mintga versiun da la fama ch'è vegnida raquintada enturn la maisa radunda: Inqual haja vis l’um nair a Surrein Reits sin la punt cunter Cumpadials, auters perencunter amez la plazza dal vitg.
Tge che saja dà en egl tar las istorgias è che blera glieud haja adina mo vis l’um nair da lunsch e na saveva betg dar dapli descripziuns detagliadas. Dapli istorgias che vegnivan vitiers, pli malsegira sa sentiva la glieud.
Era oz anc vegnia magari discurrì sur da l’um nair enturn la maisa radunda. Ella chatta quai fitg interessant sco la fama resta era suenter uschè in lung temp anc adina en ils chaus da la glieud.
Attenziun mediala
Il resun en la societad è stà immens. Nagin saveva insatge concret davart l’um nair, dentant tut che discurriva. Bainbaud èn lura era las medias stadas infurmadas ed han rapportà en moda vasta surlonder.
Radio e Televisiun Rumantscha – Telesguard
Ils 16 da december 2003 è la fama enturn l’um nair cumparida en il Telesguard. En questa contribuziun prenda era l’anteriur president communal Placi Mihel Wenzin posiziun – el che manegia d’avair vis l’um nair.
La Quotidiana
Era la gasetta rumantscha «La Quotidiana» rapportescha d'A fin Z sur da la tematica brisanta. Savens vegnan lur rapports suttastritgads cun ina presa ironia. Medemamain èsi lura era la Quotidiana che scriva il 28 da schaner 2004 ed ils 3 da favrer la davosa giada sur da l’um nair. Sin l’emprima pagina da la gasetta publitgeschan els ina communicaziun da la polizia chantunala ch'i na dettia nagins indizis per l'existenza da l'um nair. Alura sa calma l’attenziun mediala.
La polizia fa urden
Durant il temp cura che la fama da l’um nair ha gì ses punct culminant, ha la polizia chantunala survegnì blers cloms d'abitants tementads. In dals policists che sa regorda anc vi dal cas da l’um nair è Hugo Epp dal revier da polizia a Glion. El è stà incumbensà, ensemen cun collegas dal revier da Mustér – dad intercurir il misteri.
Ses emprim patratg è stà che quai saja forsa la fantasia da la glieud che gioghia filistuccas. Tuttina saja stà impurtant dad prender serius la chaussa, perquai ch’ins na sappia mai sch’i dettia propi in um en ils vitgs che tementia la populaziun.
Tenor Hugo Epp ha la polizia fatg dapli patruglia a Surrein e conturn en il schaner 2004. La saira sajan els ids en unifurma sco era en civil tras ils vitgs – per guardar sch'ina persuna dettia en egl che correspundia a las descripziuns. Dentant senza success.
In pèr dis pli tard cumpara ina communicaziun da la polizia sin lur pagina d’internet – e quella vegn derasada en las medias grischunas:
En emprima lingia haja la polizia vulì uschè svelt sco pussaivel restrenscher il spazi per ulteriuras interpretaziuns, constatescha Hugo Epp. Els hajan dentant mai savì cumprovar tschient pertschient che l'um nair n'existia betg.
La psica maina per il nas
Igl è fascinant tge che la fama da l’um nair ha fatg cun ils abitants da Surrein. Mo co hai pudì vegnir uschè lunsch ch’ina part dals abitants ha gì ina tala tema pervia d’in um che la maioritad ha be enconuschì da l’udir – e ch’existiva forsa gnanc.
Lucrezia Berther è da Glion e lavura sco psicologa. Il fatg co la fama è sa sviluppada e derasada, saja era psicologicamain fitg interessant. Qua hajan intgins fenomen psicologics giugà ina gronda rolla.
Per in vitg pitschen en la periferia – sco Surrein – è in fama sco quella da l’um nair, insatge spectacular che na capita betg mintgadi. Uschia hajan blers abitants gì il desideri da discussiunar surlonder. Ils auters abitants hajan lura stuì trair suenter, cunquai ch’i saja impurtant en in vitg pitschen da far part da la societad per betg vegnir exclus. Uschia ch’i haja dà in tschert squitsch da sa participar e raquintar sia versiun da l’um nair – malgrà ch’ins na haja forsa mai vis el.
Pli spectacular la versiun dal raquintader, pli interessant daventa il raquintader sez. Perquai èn lura era talas versiuns extremas naschidas che l’um nair haja rapinà uffants. Tut quellas variantas hajan be intensivà la malsegirtad, cunquai ch’i deva insacura memia bleras infurmaziuns sur da l'um nair che sa differenziavan d’ina da l’autra. Uschia na saveva nagin pli tge che constettia propi. Il resultat: La glieud è surdumandada e resta malsegira.
Quella unda d’infurmaziuns vairas e falladas ha la polizia chantunala pudì franar tras la communicaziun ch’els avevan publitgà. La polizia chantunala saja in’instituziun che sa concentreschia sin ils fatgs e betg sin speculaziuns, di Lucrezia Berther. La glieud craja en general a la polizia ed a quai ch’ella di – pia ch’il um nair n'exista betg. Uschia è il spazi per ulteriuras supposiziuns da la glieud sa reducì.
Bainbaud èn ils abitants da Surrein puspè sa calmads en il vitg e l’um nair – respectiv sia fama – è svanì.
Lavur da diplom da Lukas Quinter
Quest artitgel è la contribuziun da radio che tutga tar la lavur da diplom da Lukas Quinter. L'emissiun è vegnida producida en il rom da la scolaziun tar la MAZ (Medienausbildungszentrum) a Lucerna.


text:
Sin la via dal pass da l'Alpsu è in töffist cupitgà venderdi saira tar Tschamut. L'um e sia accumpagnadra èn sa blessads vid ils pes. Quai ha communitgà la polizia chantunala.
Sin via dal pass en direcziun Sedrun ha il töffist pers la controlla en ina curva a dretg ed è cupitgà cunter in mir da sustegn. Ils pazients èn vegnids tgirads tras l'ambulanza avant lieu e silsuenter vegnids transportads en l'ospital regiunal Surselva a Glion. La polizia chantunala sclerescha actualmain anc il motiv ed il andament da l'accident.


text:
Poesias da divers Aucturs/Giavüschs giuvanils
4. Giavüschs giuvanils.
Scha füss ün spler gugent svoless Scha füss ün rossignol chantess
Bain spert da flur in flur Gugent suot tieu balcun,
E lur essenza — a^piress, La not infin cha '1 di spuntess,
Per te, o dutsch' amur! D'amur üna chanzun.
E lur essenza deponiss Füss ün ovel, eau murmuress
Süls levs colur coral; La not a te vicin;
Da te ün bütsch eau percepiss, Tres pleds d'amur t'exstatiess,
Tü perla della val. Tesor' mieu, da contin.
Gian Fadri Caderas.


text:
Sonda ils 21 da schaner havein nus festivau nossa sera da trofea cun tscheina. Schegie ch’ei ha puspei dau in dètg tatsch neiv ein 54 envidai stai dalla partida en sala da scola a Curaglia. Tier in migiel vin alv avon tscheina han ils catschadurs contenplau la preit che purtava buca meins che 47 trofeas dalla catscha 2011. En cuort mument ei l’admosfera da catscha stada deresada en l’entira sala. Avon tscheina ha la gruppa da program presentau il decuors dalla sera. Il Corsin ed il Victor Flepp ed il Clau Venzin da Matergia han procurau l’entira sera cun bunas schgnoccas per empau da rir. Denteren han il duo Betschart aunc accumpignau nus cun lur „Schwiizerörgelis“
La famusa tscheina ha nies commember Aluis Albin surviu cun siu team. Suenter ina suppa da giutta e salata ha ei dau furtem cavriel e haxas cun pulenta rossa ed in gratin da truffels.
Uonn ha la secziun astgau undrar 3 commembers: Kurt Lützelschwab festivescha siu 20 onn en nossa secziun. Il Felix Venzin ed il Clau da Matergia ein daventai veterans dalla uniun da catschadurs da patenta cantunala (BKPJV). Cordiala gratulaziun.
Cu tuts han giu degustau il zugliau (strudel) da meila cun sosa da vaniglia eisi vegniu prelegiu la rangaziun dallas trofeas. Buca meins che 4 taurs tschiarva, 3 bucs camutsch, in buc cavriel, duas cauras camutsch ed ils dus capricorns han contonschiu ina medaglia. Cordiala gratulaziun als catschadurs. Suenter la tombola cun bials premis ei la part ufficiala stada a fin. Tochen viaden ella damaun eisi lu aunc vegniu patarlau latin da catschadurs.
Jeu less dir ina sera fetg bein gartegiada!
Vies president
Ursin Venzin


text:
Onion routing
L'Onion routing (routing scigolla) a l'è una tecnega che la permet de havégh di comunicazzion anonime in su 'na red de computer. In 'sto sistema, un messagg a l'è passad per un cert numer de noeud che ghe meten o ghe toeuven via un nivell de cifradura, inscì de garantì che ogni messagg el sibia no vist de ogni noeud de la red che ghe passa, ma domà del destinatari, vist che ogni intermediari el cognoss domà l'adressa e l'identità del noeud de prima e quell dopo.
Per quant che 'l gh'habia un bon nivell de anonimad, l'è minga segur del tut: a l'è possibel doperà di analisi del temp e de la quantità di dacc per capì che computer i ha mandad, o l'è anca possibel havégh pussee noeud dent de 'na red senza deciaràll, inscì de podé savé pussee in sui dacc che passen e, se l'è el cas, anca lensgij in ciar.
Di red che 'l doperen a inn TOR, Tribler e Tox. El nom el vegn de la strutura, vist che ogni pachet a l'è quatad de pussee strat de cifradura, compagn de 'na sgigolla.


text:
La quota d'agen chapital per finanziar in'atgna chasa u in'atgna abitaziun importa en Svizra normalmain almain 20 %. Vitiers vegnan ils custs accessorics da la cumpra sco er taglias e taxas per far la transacziun e per registrar la proprietad funsila tar las autoritads. Cun la glista da controlla da la pagina d'internet hausinfo.ch pudais Vus calcular Voss preventiv d'abitar.
Sche Vus avais fatg Voss preventiv d'abitar, stuais Vus preschentar 20 % dal pretsch da cumpra sco uschenumnads agens meds per che la banca As concedia in credit. Quai pon esser:
dabuns a la banca
vaglias
retratgas anticipadas da l'ierta, donaziuns che Vus avais survegnì
credits da persunas parentas ed enconuschentas
dabun da la cassa da pensiun: en cas d'ina finanziaziun tras ina ipoteca è la premissas ch'ina quota minimala da 10 % dals agens meds na deriva betg dal dabun da la cassa da pensiun
dabuns da la pitga 3a
e.u.v.
La part la pli pitschna da la populaziun po cumprar ina immobiglia cun agens meds e dumonda perquai ina ipoteca d'in institut da finanzas, pia in credit da lunga vista, per il qual i vegn pajà in tschains ed il qual vegn segirà cun l'object d'abitar sco pegn:
L'emprima ipoteca po importar per regla fin ca. 65 % da la valur.
Sche quai na basta betg per la finanziaziun, po vegnir emprestada ina segunda ipoteca fin a l'autezza dad 80 % q.v.d. per ulteriurs 15 %. Perquai che la ristga è pli gronda incassescha la gronda part da las bancas in tschains pli aut per la segunda ipoteca.
Ulteriuras infurmaziuns chattais Vus sin la pagina d'internet da hausinfo.ch.


text:
La blera naiv ha fatg plaschair a turistichers e hoteliers. La stagiun d'enviern ha cumenzà bain. Schebain Jürg Schmid, president da Grischun Vacanzas, sco era Ernst Wyrsch, president da hotelleriesuisse Grischun avevan tratg ina buna bilantscha l’entschatta favrer. D'ina buna stagiun possian ins surtut discurrer sch'i fetschia lura anc bell'aura la fin da la stagiun. L'aura da Pasca è dentant tut autra che empermettenta.
Sursaissa ha ditg giu cursa cun Carlo Janka
A Sursaissa eri planisà in grond event sco finiziun da la stagiun: ins avess gì la pussaivladad da far ina cursa encunter Carlo Janka e mirar, quant pli plaun ch'ins è. Pervia da la previsiun da l'aura pauc plaschaivla è l'eveniment vegnì stritgà. Quai saja stada la dretga decisiun, di Reto Pfister, schef da pista da las pendicularas Sursaissa Mundaun. Cun 13 pertschient dapli giasts che l'onn avant sajan els cuntents. Sch'il sulegl fiss sa mussads pli savens fiss la bilantscha anc meglra.
Pendicularas Mustér serran pli baud
A Mustér va la stagiun regulara anc enfin ils 8 d'avrigl. Suenter èsi mo pli avert las fins d'emna e d'Ascensiun e da Tschuncaisma, ord motivs da construcziun. Rudolf Büchi, manader da fatschenta da las pendicularas Mustér ha adina plaschair da la naiv. El conceda dentant ch'i fissi stà bel, d'avair anc in zic sulegl per la finiziun da la stagiun. Ils freeriders hajan dentant plaschair da la naiv nova.
RR actualitad 08:00


text:
La Società Chüra d'uffants Engiadina Bassa es ün’organisaziun sainza profit. Tuot la suprastanza lavura voluntariamaing. Adonta da sforzs intensivs e dal sustegn dals cumüns, dal Chantun e da
l’Associaziun regiunala è’la dependenta da commembers, da donaziuns e da sponsuors. I füss bel, da Tillas e Tils pudair salüdar sco commembers o fautuors.
La contribuziun annuala importa almain frs 50.-.
Üna commembranza ha il dret da cundecider illa società.
Per üna commembranzs per plaschair as annunzchar suot admin@chueraduffants.ch.


text:
Laives
Laives (Leifers) (Bavares: Laifors) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 15.238 abitàncc, 'na superfìce de 24 km² e 'na densità de 635 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bolzano, Bronzolo, Nova Ponente, Vadena.
El se tröa un des chilometer a süd de Bulsan. Laives l'è la püssée giuena di vot cità de'l Südtirol e despö Bulsan 'l sit indua gh'è 'l toch püssée grand de gent che la parla in Talian.
Situasiù linguìstica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Il podest:
- 1. Sofia Goggia 1:44.70
- 2. Corinne Suter +0,24
- 3. Breezy Johnson + 0,27
Corinne Suter mussa er en sia segunda cursa rapida da la cuppa mundiala quest onn ina buna prestaziun. La Svizra da 26 onns ha gudagnà ier la cursa rapida ed oz è sulet Sofia Goggia stada pli svelta. Ier è lezza anc sa tschentada 11 tschientavels davos Suter.
In grond sigl ha fatg Michelle Gisin. Ella è stada il di avant 19 avla. Oz è ella vegnida 9avla.
Schmidhofer sa blessada ier
Per Nicole Schmidhofer è la stagiun das skis a fin. La skiunza austriaca – ch'è sgulada ier tras la saiv tar ina cupitgada tar la cursa rapida a Val d'Isère -ha rut ils lioms cruschads e laterals dal schanugl sanester.