text:
FEGLS SGULANTS DA LA ROSA ALVA I[edit]
Per in pievel civilisà na datti nagut pli nundegn che da sa laschar ‹reger› senza resistenza d’ina clicca da regents senza senn da responsabladad e manada d’inclinaziuns stgiras. N’èsi betg uschia che mintga undraivel Tudestg sa turpegia oz da sia regenza?; e tgi da nus smina la dimensiun da la vargugna che vegn a vegnir sur nus e noss uffants, cura ch’il vel è crudà in di da noss egls e cur ch’i vegnan a la glisch ils pli terribels crims che surpassan tutta mesira? Sch’il pievel tudestg è gia corrut e ruinà talmain en ses pli profund intern ch’el renunzia senza muventar in maun – sa fidond da levsenn sin ina regularitad da l’istorgia dubiusa – al pli aut ch’in uman posseda, numnadamain a la libra voluntad, renunzia a la libertad da l’uman d’intervegnir sez en la roda da l’istorgia e da suttametter quella a si’atgna decisiun raziunala – sch’ils Tudestgs èn gia, senza nagina individualitad, daventads en tala moda ina massa senza spiert e senza curaschi, lura, gea lura meritan els la perdiziun.
Goethe numna ils Tudestgs in pievel tragic, tuttina sco ils Gidieus u ils Grecs; ma oz fa quel plitost l’impressiun d’esser ina muntanera d’opportunists superfiziala e senza voluntad, als quals il magugl è vegnì tschitschà dal pli profund e ch’èn uss, privads da lur essenza, pronts da sa laschar chatschar en la perdiziun. I para dad esser uschia – ma i n’è betg uschia; anzi han ins chatschà mintga singul, applitgond ina violaziun plauna, engianusa e sistematica, en ina praschun spiertala, e pir cur ch’el era mess en chadainas en quella, è el daventà conscient da la fatalitad. Be paucs han enconuschì la perdiziun smanatschanta, e la paja per lur admonir eroic è stada la mort. Davart il destin da quests umans vegnin nus anc a stuair discurrer.
Sche mintgin spetga fin che l’auter cumenza, vegnan ils segns da la nemesis che prenda vendetga a daventar adina pli evidents, ed alura vegn er l’ultima unfrenda ad esser bittada adumbatten en bucca al demon insaziabel. Perquai sto mintgin, sco commember da la cultura cristiana ed occidentala, far gist en quest’ultima ura resistenza tant sco ch’el po, lavurar cunter la tribulaziun da l’umanitad, cunter il faschissem e cunter mintga sistem sumegliant al stadi absolut. Faschai resistenza passiva – r e s i s t e n z a – nua che vus sajas, impedì che questa maschina da guerra ateistica possia currer vinavant, avant ch’igl è memia tard, avant che las ultimas citads èn idas en muschna sco Cologna, avant che l’ultima giuventetgna dal pievel ha perdì tut il sang per la hibris d’in sutuman. N’emblidai betg che mintga pievel merita la regenza ch’el supporta!
Or da Friedrich Schiller, ‹La legislaziun da Licurg e Solon›:
«...Resguardà be sut ses agen intent, furma la legislaziun da Licurg in’ovra maisterila areguard il manar il stadi ed ils umans. El vuleva in stadi pussant, fundà sin sasez, indestruibel; fermezza politica e duraivladad eran la finamira ch’el aveva avant egl e questa finamira ha el cuntanschì tant enavant sco che quai era pussaivel sut sias circumstanzas. Ma sch’ins conguala la finamira che Licurg ha dà a sasez cun la finamira da l’umanitad, alura sto passar ina gronda dischapprovaziun al lieu da l’admiraziun ch’era resultada da l’emprima egliada svelta. Tut dastga vegnir unfrì a megliurar il stadi, mo betg quai, al qual il stadi serva sez be sco in med. Il stadi sez n’è mai in intent, el è be impurtant sco ina cundiziun che serva ad ademplir l’intent da l’umanitad, e quest intent n’è nagin auter che da sviluppar tut las forzas da l’uman e d’avanzar. Impedescha ina constituziun dal stadi ch’il spiert avanzia, alura è ella condemnabla e nuschaivla, saja ella uschè ponderada ed en sia moda uschè perfetga sco ch’ella veglia. Sia duraivladad sezza l’è sinaquai plitost da donn che quai ch’ella serviss a sia gloria – ella è en quest cas be in mal prolungà; pli ditg ch’ella è en vigur e pli nuschaivla ch’ella è.
...Sin donn e cust da tuts sentiments morals vegnivan cuntanschids ils merits politics e sviluppada l’abilitad persuenter. A Sparta na devi nagina charezza matrimoniala, nagin’amur materna, nagina charezza uffantila, nagina amicizia, i na deva nagut auter che burgais, nagut auter che virtid burgaisa.
...Ina lescha statala ha obligà ils Spartans a l’inumanitad envers lur sclavs; en questas sventiraivlas unfrendas da battaglia vegniva l’umanitad insultada e maltractada. En il cudesch da leschas spartan sez vegniva predegiada la maxima privlusa da resguardar umans sco med e betg sco intent; uschia èn ils fundaments dal dretg natiral e da la moralitad vegnids destruids tras leschas.
...Tge scena bundant pli bella porscha il criv guerrier Gaius Marcius en ses champ davant Roma, unfrind el la vendetga e la victoria, perquai ch’el na sa betg vesair a cular las larmas da la mamma!
...Il stadi (da Licurg) pudess be cuntinuar sut la suletta cundiziun ch’il spiert dal pievel stess airi; el pudess pia be sa mantegnair tras quai ch’el fallass il pli suprem e sulet intent d’in stadi.»
Or dad ‹Il resvegl dad Epimenides›, segund act, quarta scena:
«Schenis:
Quai ch’è plain forz’e vanitad
sortì da la profunditad,
gudogna forsa mez il mund
ma croda a la fin profund.
Gia sin las barricadas van,
el bain sa dosta – ma invan!
Tgi ch’adurond sin quel sa derscha,
vegn sez per forz’ad ir a smerscha.
Speranza:
Uss mes bravs as hai scuvert,
en il guaud, amez in verd.
Là da notg avais taschì,
ma tuttina betg durmì.
Be bufatg auzais las vuschs,
bandunond plaunsieu ils cuschs.
E voss levs ils pleds intunan
che pli tard dals auts strasunan:
(Plain persvasiun, dad aut:)
Libertad!
(Pli moderà:)
Libertad!
(Resunond da tuttas varts:)
Libertad!»
Nus As supplitgain da scriver giu quest fegl cun uschè bleras copias sco pussaivel e d’al derasar vinavant!
FEGLS SGULANTS DA LA ROSA ALVA II[edit]
Ins na po betg sa confruntar a moda spiertala cun il naziunalsocialissem, perquai ch’el è nunspiertal. Igl è fallà da discurrer d’ina concepziun dal mund naziunalsocialistica; existiss quella, stuess ins empruvar da la cumprovar u da la cumbatter cun meds spiertals – la vardad ans preschenta però in tut auter maletg: gia en ses emprim scherm era quest moviment avisà ad engianar ils conumans; gia da quel temp era el smarschì en ses profund intern e pudeva be sa salvar tras la manzegna permanenta.
Scriva Hitler gea sez en ina da las emprimas ediziuns da ‹ses› cudesch (in cudesch ch’è vegnì scrit en il pli miserabel tudestg che jau hai insumma legì insacura; tuttina è el vegnì auzà dal pievel dals poets e pensaders a la Bibla): «Ins na crai betg co ch’ins sto engianar in pievel per al reger.» Sche quest carcinom dal pievel tudestg n’era anc betg sa fatg valair talmain a l’entschatta, sche be perquai ch’i agivan anc bunas forzas avunda per al retegnair.
Vegnind quel però adina pli e pli grond ed arrivond el la finala cun agid d’ina ultima perfida corrupziun a la pussanza, rumpend la creschientscha quasi si ed infectond l’entir corp, è la gronda part dals adversaris da pli baud sa zuppada, è l’intelligenza tudestga fugida en in tschaler nausch e là, zuppada da la glisch e dal sulegl sco ina planta da la notg, è ella plaunsieu pirida. Uss stain nus davant la fin. Uss è il mument da puspè chattar in l’auter, da sclerir in l’auter d’uman tar uman, da pensar permanentamain londervi e da betg dar ruaus fin ch’era l’ultim è persvas da la necessitad absoluta da ses cumbat cunter quest sistem. Sch’ina tala unda d’insurrecziun va tras il pajais, sch’i ‹giascha en l’aria›, sche blers sa participeschan, alura èsi pussaivel da sa deliberar da quest sistem en in ultim, immens sforz. Ina fin cun sgarschur è anc adina meglier ch’ina sgarschur senza fin.
I n’ans è betg dà da giuditgar a moda definitiva davart il senn da noss’istorgia. Ma sche questa catastrofa ans duaja servir al salid, alura be en quel senn da vegnir purifitgads tras la suffrientscha, da desiderar or da la profunda notg la glisch, da sa far si e finalmain gidar a bittar giu il giuf che squitscha il mund.
Betg davart la dumonda dals Gidieus vulain nus scriver en quest fegl e cumpilar nagin pled da defensiun – na, be sco exempel vulain nus allegar curtamain il fatg che dapi la conquista da la Pologna èn traitschientmilli Gidieus vegnids mazzads en quest pajais a moda bestiala. Qua sa mussa il pli terribel crim cunter l’onur da l’uman, in crim sco ch’i n’ha mai dà en l’entira istorgia da l’umanitad. Er ils Gidieus èn bain umans – independentamain tge tenuta ch’ins ha envers la dumonda dals Gidieus – ed envers umans è quai vegnì commess. Forsa ch’insatgi di ch’ils Gidieus hajan merità in tal destin; questa pretensiun fiss ina terribla impertinenza; ma prendì il cas ch’insatgi pretendess quai, tge schess el alura dal fatg che l’entira giuventetgna aristocrata polonaisa è vegnida extincta (dettia Dieu che quai na saja anc betg capità!)?
En tge moda, As dumandais Vus, è quai capità? Tut ils descendents masculins or da schlattainas noblas tranter 15 e 20 onns èn vegnids deportads en champs da concentraziun en Germania a prestar lavur sfurzada e tut las giuvnas da la medema vegliadetgna en la Norvegia en ils burdels da la SS! Pertge che nus Ans raquintain tut quai, cumbain che Vus savais quai gia sezs, e sche betg quests, sche alura enconuschais Vus auters e betg main grevs crims da la terribla ductrina dal sutuman? Perquai ch’i vegn tangada qua ina dumonda ch’ans pertutga tuts en il pli profund e che sto dar da pensar a tuts. Pertge sa cumporta il pievel tudestg a moda uschè apatica en vista a tut quests terribels crims plain spretsch da l’umanitad? Strusch insatgi che sa fa patratgs pervi da quai. Il fatg sco tal vegn prendì per enconuschientscha e mess ad acta. E puspè dorma il pievel tudestg vinavant ses sien apatic e stupid e dat a quests malfatschents faschistics il curaschi e la chaschun da mazzar vinavant –, e quels fan quai.
Duess quai esser in segn ch’ils Tudestgs èn daventads rubiestis en lur pli primitivs sentiments umans, che nagina corda en els lascha sentir in tun penetrant en vista a talas ovras, ch’els èn crudads en in sien profund, dal qual i na dat nagin resvegl pli, mai, maina pli? I para prest ed è destinà uschia, sch’il Tudestg na siglia betg finalmain si or da questa apatia, sch’el na protesta betg nua ch’el sa e po cunter questa clicca da criminals, sch’el na suffrescha betg er sez cun questas tschientmillis unfrendas. E betg be cumpassiun sto el sentir, na anc bler dapli: el è conculpaivel. Pertge che tras ses cumportament apatic dat el pir la pussaivladad a quests umans sombers d’agir en questa moda, el supporta questa ‹regenza› ch’ha chargià sin sai ina culpa infinita, gea el è sez la culpa che quella ha insumma pudì sa furmar!
Mintgin che vul sa declerar liber d’esser conculpaivel, mintgin fa quai e dorma alura puspè cun la pli ruassaivla e buna conscienza. Ma el na po betg sa declerar innocent, mintgin è culpant, culpant, culpant! Ma i n’è anc betg memia tard da metter or dal mund questa pli terribla da tut las regenzas defurmadas, per betg chargiar sin sai anc dapli culpa. Uss che noss egls ans èn vegnids averts dal tuttafatg ils ultims onns e che nus savain cun tgi che nus avain da far, uss èsi nairas uras d’extirpar questa banda brina. Fin che la guerra è rutta ora era la gronda part dal pievel tudestg tschorventà, ils naziunalsocialists na sa mussavan betg en lur vaira cumparsa. Ma uss ch’ins als ha enconuschì, sto la suletta e pli auta obligaziun, gea sontga obligaziun da mintga Tudestg esser d’eliminar questas bestias!
«Il pievel dal qual l’administraziun na dat betg en egl, è cuntent. È l’administraziun insistenta, è il pievel rut. La fortuna sa fundescha sin miseria. Fortuna percunter zuppenta be miseria. Nua duai quai ir a finir? La mira n’è betg da vesair. L’ordinà sa transfurma en dischurden, il bun en nausch. Il pievel vegn en scumbigls. N’èsi betg uschia, mintga di, dapi daditg? Perquai è l’uman da nobla tenuta rectangular, ma senza stumplar, el è chantunus, ma senza vulnerar, el è sidretg, ma betg grop. El è cler, ma na vul betg splendurar.»
Lao-tse
«Tgi che vul dominar il reginavel ed al furmar tenor sias intenziuns arbitraras – jau al ves a far naufragi; quai è tut.»
«Il reginavel è in organissem viv; el na po betg vegnir fatg, pelvaira! Tgi ch’al vul sfurzar tras, al lavaga, tgi ch’al vul obtegnair cun la forza, al perda.»
Perquai: «Da las creatiras van intginas ordavant, las autras las suondan, intginas respiran chaud, autras fraid, intginas èn fermas, autras flaivlas, intginas sa fan valair, autras succumban.»
«Perquai na surfa l’uman da nobla tenuta betg, el n’è betg prepotent ed el n’usurpescha betg.»
Lao-tse
Nus supplitgain da scriver giu questa scrittira cun uschè bleras copias sco pussaivel e da la dar vinavant.
FEGLS SGULANTS DA LA ROSA ALVA III[edit]
«Salus publica suprema lex.»
Tar tut las furmas statalas idealas sa tracti d’utopias. In stadi na po betg vegnir construì a moda puramain teoretica, mabain sto crescher e madirar gist sco il singul uman. Ma ins na dastga betg emblidar che a l’entschatta da mintga cultura era avant maun la prefurma dal stadi. La famiglia è uschè veglia sco l’uman sez e partind da quest’emprima convivenza ha l’uman raschunaivel stgaffì in stadi, il fundament dal qual è la giustia e la lescha suprema il bainstar da tuts. Il stadi duaja represchentar in’analogia da l’urden divin e la pli suprema da tuttas, la civitas Dei, è l’exempel al qual el duaja la finala s’avischinar.
Nus na vulain betg giuditgar qua davart las differentas furmas statalas pussaivlas, la democrazia, la monarchia constituziunala, la monarchia etc. Be ina chaussa vulain nus far resortir cleramain: mintga singul uman ha il dretg sin in stadi duvrabel e gist, il qual segirescha tant la libertad dal singul sco er il bainstar da tuts. Pertge che tenor la voluntad da Dieu duaja l’uman empruvar da cuntanscher libramain ed independentamain, en la convivenza e cooperaziun cun la cuminanza statala, sia finamira natirala, numnadamain sia ventira terrestra en independenza ed activitad persunala.
Noss ‹stadi› dad oz però è la dictatura dal nausch. «Quai savain nus gia daditg», aud jau tai a dir, «e nus n’avain betg da basegn che quai ans vegnia anc tegnì avant ina giada.» Ma sche vus savais quai, dumond jau tai, pertge n’as faschais vus betg sentir, pertge tolerais vus che quests mandataris as engolan pass per pass, avertamain ed en il zuppà, ina domena da voss dretg suenter l’autra, enfin ch’in di na vegn a restar insumma nagut pli auter ch’in manaschi statal mecanisà, cumandà da criminals e bavaders? Ha voss spiert gia stuì succumber talmain a la violaziun che vus emblidais ch’i n’è betg be voss dretg, mabain voss’obligaziun morala d’allontanar quest sistem?
Sch’in uman n’ha però betg pli la forza da pretender ses dretg, alura sto el ir necessariamain a smerscha. Nus meritassan da vegnir sparpagliads en tut il mund sco la pulvra en il vent, sche nus na stessan betg si en questa dudeschavla ura e na prendessan betg finalmain il curaschi ch’ans ha mancà dapi lura. Na zuppentai betg vossa mancanza da curaschi sut il mantè da la prudientscha. Pertge che cun mintga di che vus targlinais, che vus na resistis betg a questa creaziun infernala, crescha vossa culpa adina pli ad aut, sco ina curva parabolica.
Blers, forsa la gronda part dals lecturs da quests fegls na san betg propi co ch’els duain far resistenza. Els na vesan nagina pussaivladad. Nus vulain empruvar d’als mussar che mintgin è abel da contribuir insatge a derscher quest sistem. Betg en furma d’opposiziun individualistica, sco eremits tribulads, vegni ad esser pussaivel da preparar il terren per derscher questa ‹regenza› ubain da manar schizunt natiers la vieuta il pli spert pussaivel, mabain be tras la collavuraziun da blers umans persvas ed energics, d’umans ch’èn perina cun tge meds ch’els pon cuntanscher lur finamira. Nus na disponin betg d’ina gronda schelta da tals meds, be in sulet ans stat a disposiziun – la resistenza passiva.
Il senn e la finamira da la resistenza passiva è da cupitgar il naziunalsocialissem; ed en quest cumbat na duai ins sa starmentar da nagin’ovra, saja quai sin tge champs ch’i veglia. En tut ils lieus nua che quai è pussaivel sto il naziunalsocialissem vegnir attatgà. A quest stadi nunpussaivel sto vegnir mess il pli spert pussaivel ina fin – ina victoria da la Germania faschistica en questa guerra avess consequenzas imprevisiblas, sgarschaivlas. Betg da victorisar il bolschevissem sto esser l’emprim quità per mintga Tudestg, mabain la sconfitta dals naziunalsocialists. Quai sto avair absoluta prioritad. La gronda necessitad da quest’ultima pretensiun as vegnin nus a cumprovar en in da noss proxims fegls.
Ed uss sto mintga singul adversari decidì dal naziunalsocialissem sa tschentar la dumonda: Co po el cumbatter il pli effizientamain il ‹stadi› actual, co al dar ils culps ils pli dolurus? Senza dubi tras la resistenza passiva. Igl è cler che nus na pudain betg dar a mintgin directivas per ses cumportament, be a moda generala pudain nus dar d’encleger quellas; chattar la via per las realisar sto mintgin sez.
Sabotascha en manaschis d’armament e da gronda’impurtanza per la guerra, sabotascha en tut las radunanzas, manifestaziuns, festivitads, organisaziuns che vegnan realisadas tras la partida naziunalsocialistica. Impedir che la maschina da guerra funcziunia spert e bain (ina maschina che lavura be per ina guerra che serva sulettamain a spendrar e mantegnair la partida naziunalsocialistica e sia dictatura). Sabotascha sin tut ils champs scientifics e spiertals che lavuran per la cuntinuaziun da la guerra actuala – sajan quai universitads, scolas autas, laboratoris, instituts da perscrutaziun, biros tecnics. Sabotascha en tut las occurrenzas culturalas che pudessan augmentar la ‹reputaziun› dals faschists en il pievel. Sabotascha en tut las spartas dals arts figurativs che stattan er be il minim en connex cun il naziunalsocialissem ed al servan. Sabotascha en tut las scrittiras, en tut las gasettas ch’èn en servetsch da la ‹regenza›, che cumbattan per sias ideas, per la derasaziun da la manzegna brina. Tar collectas sin via n’unfrì betg in fennic (er sche quellas vegnan fatgas sut il pretext d’intents caritativs). Pertge che quai è be in camuflagi.
En vardad va il resultat ni a favur da la Crusch Cotschna ni als basegnus. La regenza na dovra betg quests daners, n’è finanzialmain betg dependenta da questas collectas – las maschinas da stampar lavuran gea d’in cuntin e produceschan tge quantum da bancnotas ch’ins mo vul. Il pievel sto però vegnir tegnì cuntinuadamain en tensiun, mai na dastgan las stentas da tegnair quel en frain laschar suenter! Na dai nagut per las collecziuns da metal, da rauba da filar etc. Empruvai d’er persvader tut ils enconuschents or da las classas socialas bassas ch’i na fetschia nagin senn e saja invan da cuntinuar questa guerra, ch’il naziunalsocialissem mainia a sclavaria spiertala ed economica e destrueschia tuttas valurs moralas e religiusas ed als animai da far resistenza passiva!
Aristoteles ‹Davart la politica›:
«...ultra da quai tutgi [tar las atgnadads da la tirannia] da procurar che gea nagut da quai ch’in subdit pensa u fa restia en il zuppà, mabain che spiuns al taidlian ora dapertut, ...en pli d’instigar tut il mund in cunter l’auter e da far vegnir malperina amis cun amis ed il pievel cun ils nobels ed ils ritgs tranter pèr. Alura tutgi tar talas mesiras tirannicas da far povers ils subdits, sinaquai che la garda possia vegnir pajada e ch’els, occupads cun il quità per lur existenza quotidiana, n’hajan betg temp e peda da metter ad ir conspiraziuns... Ma medemamain autas taglias sin las entradas, sco quellas ch’ins ha adossà a Siracus, pertge che sut Dionisos avevan ils burgais da quest stadi dà ora fortunadamain entaifer tschintg onns tut lur facultad. Ed er da provocar permanentamain guerra sa stenta il tiran...»
P.pl. multiplitgar e dar vinavant!
FEGLS SGULANTS DA LA ROSA ALVA IV[edit]
Igl è ina veglia sabientscha ch’ins predegia adina puspè da nov als uffants: tgi che na vul betg udir, sto sentir. In uffant perdert vegn però be a sa brischar ina giada la detta vi da la pigna chauda. Las ultimas emnas aveva Hitler pudì nudar success tant en l’Africa sco er en Russia. En consequenza da quai è creschì l’optimissem d’ina vart, la consternaziun ed il pessimissem da l’autra vart dal pievel, e quai cun ina spertadad incumparegliabla per la lassiadad tudestga. Dapertut udiv’ins tranter ils adversaris da Hitler – pia entaifer la meglra part dal pievel – lamentaschuns, expressiuns da trumpada e da decuraschament; quellas na finivan betg darar en l’exclamaziun: «Duess Hitler uss tuttina...?»
En il fratemp è l’attatga tudestga sin l’Egipta vegnida retegnida e Rommel sa trategna en ina posiziun ordvart exponida e privlusa. Ma anc avanzan las truppas en l’ost. Quest success apparent è be stà pussaivel cun chaschunar las pli sgarschaivlas unfrendas, uschia ch’el na po betg pli vegnir numnà avantagius. Nus avertin perquai da mintga optimissem.
Tgi ha dumbrà ils morts? Hitler u Goebbels – bain nagin dad els dus. Mintga di crodan en Russia millis. Igl è il temp da racolta ed il medunz meda cun gust la semenza madira. La tristezza surprenda las chasettas en la patria e nagin n’è qua che sienta a las mammas las larmas. Hitler però engiona quels, dals quals el ha engulà il bain il pli custaivel als tramettend en la mort invana.
Mintga pled che vegn or da la bucca da Hitler è ina manzegna. Sch’el discurra da pasch, manegia el guerra e sch’el dovra a moda la pli vargugnusa il num dal Tutpussant, manegia el la pussanza dal nausch, l’anghel crudà, il satan. Sia bucca è l’entrada spizzalenta da l’enfiern e sia pussanza è tras e tras infama. Bain ston ins manar il cumbat cunter il stadi da terror naziunalsocialistic cun meds raziunals; ma tgi che dubitescha oz anc adina vi da l’existenza reala da las pussanzas demunicas, n’ha per lunschor betg chapì la dimensiun metafisica da questa guerra. Davos il concret, davos quai ch’è perceptibel cun ils senns, davos tut las ponderaziuns raziunalas, logicas, stat l’irraziunal, vul dir il cumbat cunter il demuni, cunter il mess da l’anticrist.
Dapertut e da tut temp han ils demunis spetgà en il stgir sin l’ura che l’uman vegn flaivel, ch’el banduna or d’agen impuls sia posiziun en l’ordo – stgaffida da Dieu e fundada sin libertad –, ch’el sa separa da las pussanzas superiuras e vegn uschia, suenter avair fatg da sasez l’emprim pass, chatschà da far il segund e terz ed uschia vinavant e quai en in tempo adina pli spert. Dapertut e da tut temp èn umans stads si en temps da miseria, profets, sontgs ch’avevan mantegnì lur libertad, rendend attent al sulet Dieu ed admonind il pievel cun ses agid da returnar. Bain è l’uman liber, ma el na sa betg sa dustar cunter il nausch senza il vair Dieu, el è sco in bastiment che vegn bittà vi e nà en il stemprà senza timun, sco in pop senza mamma, sco in nivel che sa schlia.
Jau dumond tai ch’es in cristian: Èsi giustifitgà en quest cumbat per il mantegniment da tes bains ils pli custaivels da targlinar er be in pitschen mument, da giugar cun intrigas, da spustar la decisiun sperond ch’insatgi auter vegnia ad auzar las armas per ta defender? N’ha betg Dieu sez dà a tai la forza ed il curaschi da batter? Nus stuain attatgar il nausch là nua ch’el è il pli pussant, ed il pli pussant è el en la pussanza da Hitler.
«Jau ma sun vieut ed hai contemplà tutta malgiustia che succediva sut il sulegl; ed jau hai vis las larmas da quels als quals vegniva fatg entiert e che n’avevan nagin ch’als consolavan; e quels ch’als tractavan a moda malgista eran uschè pussants ch’els na pudevan avair nagin ch’als consolava. Qua hai jau ludà ils morts ch’eran gia spartids, pli fitg ch’ils vivs ch’avevan anc la vita...»
Cudesch dals proverbis
Novalis: «L’anarchia totala è l’element che schendra la religiun. Or da la destrucziun da tut il positiv auza ella siadora ses chau glorius sco fundatura d’in nov mund... Co fiss quai sche l’Europa sa svegliass puspè, sch’i sa furmass in stadi dals stadis, ina scienza politica! Duess forsa l’ierarchia ... esser il princip da l’uniun dals stadis? ... I vegn a cular en l’Europa uschè ditg sang, fin che las naziuns s’accorschan la terribla narradad che las fa ir en rudè e passan, tutgadas e pacifitgadas tras sontga musica, en unitad avant anteriurs altars, faschond ovras da pasch e celebrond cun chaudas larmas sin ils champs da battaglia fimants ina gronda festa da la pasch. Be la religiun po puspè svegliar l’Europa e segirar il dretg dals pievels ed installar cun nova splendur il cristianissem sin terra en ses uffizi da pacifitgader.»
Nus menziunain explicitamain che la Rosa alva na vegn betg dirigida d’ina pussanza exteriura. Cumbain che nus savain che la pussanza naziunalsocialistica sto vegnir rutta cun meds militars, ans spruvain nus da renovar il spiert tudestg – ch’è grevamain blessà – nà da l’intern. A questa renaschientscha sto però preceder la clera enconuschientscha da tutta culpa ch’il pievel tudestg ha chargià sin sai ed in cumbat senza resguard cunter Hitler e ses grond dumber da gidanters, commembers da partida, collavuraturs etc. Cun tutta brutalitad sto vegnir rut si il foss tranter la meglra part dal pievel e tut quai che stat en connex cun il naziunalsocialissem. Per Hitler e ses aderents na datti sin quest mund nagina paina che correspundess a lur ovras.
Ma per amur envers las generaziuns futuras sto vegnir statuì suenter la finiziun da la guerra in exempel, sinaquai che nagin n’haja er be pli il minim gust da puspè empruvar da nov insatge cumparegliabel. N’emblidai er betg ils pitschens canagls da quest sistem, as memorisai lur nums, sinaquai che nagin na mitschia! I n’als duaja betg reussir suenter questas monstrusitads d’anc midar la davosa minuta la bandiera e da far sco sche nagut na fiss stà! Per vossa quietezza vulain nus anc agiuntar che las adressas dals lecturs da la Rosa alva n’èn nudadas nagliur en scrit; las adressas èn vegnidas prendidas casualmain or da cudeschs d’adressas.
Nus na taschain betg, nus essan vossa nauscha conscienza; la Rosa alva n’as lascha nagin ruaus!
P.pl. multiplitgar e spedir vinavant!
FEGLS SGULANTS DAL MOVIMENT DA RESISTENZA EN GERMANIA[edit]
Appel a tut ils Tudestgs!
La guerra va plaunsieu a fin. Sco l’onn 1918 emprova la regenza tudestga da manar tut l’attenziun sin il privel creschent tras sutmarins; a medem temp tschessan las armadas cuntinuadamain en l’ost e vegn spetgada en il vest l’invasiun. L’armament da l’America n’ha anc betg cuntanschì ses zenit, ma gia oz surpassa quel tut quai che l’istorgia ha enconuschì fin qua. Cun segirezza matematica maina Hitler il pievel tudestg en la profunditad. Hitler na po betg gudagnar, mabain be pli prolungar la guerra! Sia culpa e quella da ses gidanters ha surpassà infinitamain tutta mesira. La paina gista vegn adina pli datiers!
Tge però fa il pievel tudestg? El na vesa betg e n’auda betg. Senza ponderar suonda el ses manaders en la perdiziun. Victoria per mintga pretsch! han els scrit sin lur bandiera. Jau bat fin l’ultim um, di Hitler – entant che la guerra è gia persa.
Tudestgs! Vulais vus e voss uffants subir il medem destin sco ils Gidieus? Vulais vus vegnir giuditgads cun la medema mesira sco voss manaders? Duain nus esser en perpeten il pievel odià e sbittà da tut il mund? Na! Perquai as separai da l’idea naziunalsocialistica dals sutumans! Cumprovai tras l’ovra che vus pensais autramain! Ina nova guerra da liberaziun stat per entschaiver. La meglra part dal pievel batta sin nossa vart. Stgarpai il mantè da l’indifferenza che vus avais mess enturn voss cor! As decidì avant ch’igl è memia tard!
Na crajai betg a la propaganda naziunalsocialistica ch’as ha chatschà a dies la tema dals bolschevists. Na crajai betg ch’il salit da la Germania saja collià cumplettamain cun la victoria dal naziunalsocialissem! Criminals na pon acquistar nagina victoria tudestga. As separai a temp da tut quai ch’è collià cun il naziunalsocialissem! Silsuenter vegn a vegnir ina terribla, ma gista sentenzia sur da quels ch’èn sa tegnids a moda bugliaca ed indecisa en il zuppà.
Tge ans mussa il resultat da questa guerra che n’è mai stada ina naziunala?
L’idea da pussanza imperialistica sto, vegnia ella da tge vart ch’i saja, vegnir eliminada per tut temp. In militarissem prussian unilateral na dastga mai pli vegnir a la pussanza. Be en furma d’ina vasta collavuraziun tranter ils pievels europeics po vegnir stgaffì il terren, sin il qual è pussaivla ina reconstrucziun. Mintga pussanza centralistica sco che l’ha empruvà da pratitgar en Germania ed en l’Europa il stadi prussian, sto vegnir stenschentada da bell’entschatta. En futur po la Germania be avair in caracter federalistic. Be in saun urden statal federalistic po anc emplenir oz l’Europa flaivlentada cun nova vita. La classa dals lavurants sto vegnir liberada tras in socialissem raschunaivel or da lur relaziuns da la pli bassa sclavaria. L’illusiun da l’economia autarca sto svanir en l’Europa. Mintga pievel, mintga singula persuna ha in dretg sin ils bains dal mund!
La libertad d’expressiun e dal confess sco er la protecziun dal singul burgais envers l’arbitrariadad da stadis da pussanza criminals furman ils fundaments da la nova Europa.
Sustegnì il moviment da resistenza, derasai ils fegls sgulants!
COMMILITONAS! COMMILITONS![edit]
Profundamain commovì stat noss pievel davant la perdiziun dals umens da Stalingrad. Traitschienttrentamilli umens tudestgs ha la strategia scheniala da l’appuntà da la Guerra gronda chatschà senza senn e responsabladad en mort e perdiziun. Führer, nus engraziain a tai persuenter! I buglia en il pievel tudestg: Vulain nus affidar vinavant il destin da nossas armadas ad in dilettant? Vulain nus unfrir il rest da nossa giuventetgna tudestga als pli bass instincts da pussanza d’ina clicca da partida? Mai e pli mai!
Il di da far giu quint è arrivà, il di che la giuventetgna tudestga fa giu quint cun la pli abominabla tirannia che noss pievel ha insumma gì da supportar insacura. En num da l’entira giuventetgna tudestga pretendain nus enavos dal stadi dad Adolf Hitler la libertad persunala, il pli custaivel bain dals Tudestgs, dal qual el ans ha privà a moda la pli umilianta.
Nus essan creschids si en in stadi nua che vegn supprimida mintga libra manifestaziun da l’opiniun. Durant noss pli fritgaivels onns da furmaziun han la Giuventetgna da Hitler, la SA e la SS empruvà d’ans unifurmar, revoluziunar e narcotisar. «Furmaziun da la concepziun dal mund» sa numnava la metoda sdegnusa da stenschentar il minim scherm d’atgna reflexiun e d’atgna abilitad da giuditgar en in nivel da frasas vidas. Or d’ina selecziun da manaders sco ch’ella na pudess betg esser pli diabolica ed a medem temp pli bornada vegnan scolads sin chastels d’urdens ils bonzs da partida futurs, als transfurmond en sfruttaders ed assassins senza pietad, senza turpetg e senza scrupels, en aderents dal Führer tschorvs e stupids.
Nus ‹lavurants dal spiert› fissan bainvegnids da far ils famegls a questa nova classa da signurs. Cumbattants d’emprima lingia vegnan chastiads da manaders da students e d’aspirants da schef da gruppa sco mattatschs da scola. Schefs da gruppa dischonureschan studentas cun lur spass lascivs. A l’Universitad da Minca han studentas tudestgas chattà ina degna resposta sin l’emprova da maclar lur onur; students tudestgs èn sa mess en per lur camaratas ed han tegnì la dira. Quai è l’entschatta per conquistar nossa libra autodeterminaziun, senza la quala valurs spiertalas na pon betg vegnir stgaffidas. Grazia fitg a las valurusas camaratas e camarats ch’èn ids ordavant cun oraifer exempel!
I dat per nus be ina parola: cumbatter la partida! Bandunar la structura da partida, en la quala ins ans vul far taschair politicamain anc pli fitg! Bandunar ils auditoris dals sutschefs e schefs da la SS e litgachalzers da la partida! A nus vai per vaira scienza e vaira libertad dal spiert! Nagina smanatscha n’ans po rebatter, er betg quella da serrar nossas universitads. I quinta il cumbat da mintgin da nus per noss avegnir, nossa libertad ed onur en in stadi ch’è conscient da sia responsabladad morala.
Libertad ed onur! Diesch onns a la lunga han Hitler e ses socis explotà, banalisà e sfalsifitgà sin il pli aut grad quests dus bels pleds tudestgs, e quai en ina moda sco che be dilettants èn buns da far, ils quals bittan davent las pli autas valurs d’ina naziun. Quant ch’als munta libertad ed onur han els mussà avunda en diesch onns da destrucziun da tutta libertad materiala e spiertala, da tutta substanza morala en il pievel tudestg. Er al pli tgutg Tudestg è vegnì avert ils egls tras la terribla mazzacrada, la quala els han commess en tut l’Europa e commettan mintga di da nov, e quai en num da la libertad ed onur da la naziun tudestga. Il num tudestg resta dischonurà per adina, sche la giuventetgna tudestga na stat betg finalmain si, prenda vendetga ed expiescha a medem temp, smardeglia ses torturaders ed erigia ina nova Europa spiertala.
Studentas! Students! Las egliadas dal pievel tudestg èn drizzadas sin nus. Da nus spetga el, sco il 1813 da rumper il terrur napoleonic, uschia il 1943 da rumper or da la pussanza dal spiert il terrur naziunalsocialistic. Las flommas da Beresina e Stalingrad resplendan en l’ost, ils morts da Stalingrad ans imploran!
«Si, si mes pievel, ils fanals èn en plaina flomma!»
Noss pievel stat per s’auzar cunter la suppressiun da l’Europa tras il naziunalsocialissem, faschond strada ad ina nova libertad ed onur sut l’ensaina da la cretta!


c: text/html

text:
Durant ils ultims diesch onns han ils responsabels gidà gia diversas famiglias en l'Engiadina ed en las Vals dal Sid. L'associaziun organisescha per famiglias cun uffants cun impediment persunas che tgiran ils uffants impedids, che gidan a far l'economia da chasa u che sustegnan la famiglia era cun organisar termins.
40 famiglias en diesch onns
Uschia ha l'associaziun «ProTemp» accumpagnà fin il di dad oz 40 famiglias cun differentas diagnosas, sco per exempel autissem, Trisomia 21 e cerebralparesa.
Ils collavuraturs
Tar la «ProTemp» lavuran laics cun experientscha en il sectur da sanadad, e persunas ch'han lavurà gia cun persunas cun impediment. En tut lavuran tar l'associaziun 20 gidantras e gidanters.
Simpel e pitschen
La filosofia è da pudair lavurar a moda simpla senza gronda birocrazia. L'associaziun viva da donaziuns e vul che tut ils raps vegnan direct a bun a las pertutgadas ed als pertutgads.
RR actualitad 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il producent d'ascensurs e stgalas rullantas Schindler crescha vinavant. L’emprima mesadad da quest onn ha il concern svizzer pudì augmentar tant la svieuta sco er il gudogn. Sut il stritg ha Schindler fatg in gudogn da 372 milliuns francs. Quai èn 3,9% dapli ch’anc l’emprima mesadad dal 2015.
Tar la svieuta muntia l'augment a 3,4% sin 4,6 milliardas francs. Quai ha communitgà il producent d’ascensurs e stgalas rullantas cun sedia ad Ebikon en il chantun Lucerna. Las entradas d’incumbensa en s’augmentadas per 2,1% sin 5,083 milliardas francs – e quai malgrà ch’il martgà en general nodia damain entradas.
RR novitads 08:00


text:
Il settember ha il chantun Grischun nudà 1'476 persunas dischoccupadas. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun dad 1,3%. Cumpareglià cun il mais avant cun 1'403 dischoccupads è quai in lev augment, scriva l'Uffizi per industria, mastergn e lavur dal Grischun. Il pli grond dumber da dischoccupads ha nudà la gastronomia – quai cun 357 persunas.
Il mais settember èn 707 manaschis stads annunziads per lavur curta. Cumpareglià cun il mais avant cun 784 manaschis è quest dumber sa reducì lev. Sco l'Uffizi da lavur scriva, n'è quest dumber dentant betg il definitiv, damai che quests manaschis han mintgamai temp trais mais per far valair lur indemnisaziuns.
Quota en Svizra è sa reducida sin 3,2%
En Svizra èn stadas 148'560 persunas senza lavur il settember. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 3,2%, sco il Secretariat da stadi per l'economia SECO scriva. Cumpareglià cun il mais avant è la quota da dischoccupaziun sa reducida per 0,1 puncts procentuals. Experts avevan plitost quintà cun in augment.
Il settember 2019 aveva la quota da dischoccupaziun anc muntà a 2,1%. Cumpareglià cun il settember 2020 è il dumber da dischoccupads creschì per 49'462 persunas, quai èn 49,9% dapli che avant in onn.
Lavur curta cumpensada il fanadur
Il fanadur 2020 eran 347'638 persunas pertutgadas da lavur curta. Quai èn 140'674 persunas pli pauc (-28,8%) ch'il mais avant. Il dumber da manaschis pertutgads saja er sa reducì per 13'334 (-25,4%) sin 39'071.


text:
Contribuì al bun resultat dal 2020 hajan cunzunt las investiziuns en aczias, products alternativs ed immobiglias. Er obligaziuns ed investiziuns da credit hajan contribuì a moda positiva al resultat. Percunter hajan investiziuns sin il martgà monetar patì da tschains negativs.
L'onn d'investiziuns 2020 saja stà in onn turbulent, scriva la Suva vinavant. Suenter ch'ils martgads da finanzas hajan gì magunà la sfundrada da la primavaira pervi da la crisa da corona, sajan surtut ils martgads d'aczias sa revegnids fitg bain. Cun 5,1% saja la performance a la fin tuttina stada sur la media da 4,5% per ils ultims 10 onns.
Facultad d'investiziun crescha
La facultad d’investiziun da la Suva saja s’augmentada sur l’entir onn per duas sin 56 milliardas francs. Latiers sa tractia da meds finanzials liads ad in intent specific sco per exempel per cuvrir las reservas prescrittas ch'i dovra per pudair pajar custs da tgira actuals e futurs sco er diarias ed ulteriuras prestaziuns. La strategia d'investir da la Suva saja perquai ina strategia a lunga vista cun grondas cumparts dad aczias, immobiglias ed investiziuns alternativas.


text:
Dals 8 enfin als 12 da settember èn ils campiunadis mundials da viturins cun chavals giuvens. Sco unic Svizzer è sa qualifitgà Giacomin Barbüda d'Ardez. El ha sez in allevament da chavals. Nesqu, il chaval cun quel ch'el piglia part als campiunadis mundials, è er da l’agen allevament.
In sport pauc enconuschent
En il center da quest sport vai per la sveltezza, l’eleganza e la coordinaziun tranter chaval e viturin. Tut quai vegn fatg sin in parcours en la natira.
La finamira da Giacomin Barbüda al campiunadi mundial è clera – rivar en la runda finala. En la categoria viturin cun chavals giuvens èn da la partida chavals fin a 7 onns.


text:
"Bickabesch"
Lavur fina textila – proget artistic
Il mantel «Bickabesch» es inspirà dad ün antic büschmaint sloven ed es gnü disegnà, creà e fat a man aposta per üna muostra da moda in Solcava. Per gronda part es el fat our da lana da besch eingiadinaisa filada a man. Il böt es stat da rablar nan üna textura plü nöbla e plü fina pussibla. La structura chi para sco «tessüda» es gnüda chattada experimentond ed a la fin tras ün sbagl da far culs spaits! Quista structura nu`s chatta in ingün cudesch da muosters… L`es fina, ma eir closa e robusta, dimena bainischem adattada per ün mantel. Quist proget artistic textil es lavur finischma – il nom dal mantel as metta insembel our dal pled sloven bicka, quai voul dir agné ed il pled rumantsch besch.
L`idea da principi sco scizza disegnada. Ils detagls da culur s `han müdats dürant il process da lavur e sun gnüts abstrahats.
Detagls elavurats e prodot final
1 Structura da basa, lana da besch Engiadinaisa alba. La structura «tessüda» inventada.
2 Busacha cun ur da perlas sura e suot.
3, 4 Las trais striblas blauas vi da las mongias e vi da la rain, surtuttas dal büschmaint sloven da la skizza primara.
5, 6, 7 Structura da culur per las finischiuns da la mongias, las varts davantgiò e bod l `intera chapütscha – lana da besch culurida cun culuors da la natüra, fil da pingoula alb. Cumbinaziun da duos differentas tecnicas da far culs spaits.


text:
Practicist/-a agrar/-a AFP
Champ d'incumbensas
Ti lavuras al Plantahof a Landquart. Qua gidas ti a cultivar ers e plantas sco er a tegnair animals per producir charn, latg ed ovs.
Secturs spezials pussaivels
agricultura, culturas spezialas (fritga e legums) u vinificaziun
Tias fermezzas èn:
- plaschair da lavurar cun animals
- chapientscha per connexs da la natira
- abilitads praticas
- chapientscha tecnica (tar il diever da maschinas)
- buna sanadad e buna constituziun fisica (resistenza a l'aura, naginas allergias)
Accents da la scolaziun
En la cultivaziun dad ers ed en la planticultura tgiras ti las plantas dal semnar fin a la racolta. Ti las protegias cunter malsognas e cunter parasits, das aua e ladim ad ellas e las taglias. En la tegnida d'animals gidas ti a pavlar ed a tgirar ils animals e procuras ch'els sajan suffizientamain al liber, ti gidas a mulscher ed a nettegiar las stallas ed ils stabiliments. En il sectur spezial da la vinificaziun vegn l'iva elavurada a vin. Ti gidas a torclar l'iva, a depositar, ad embuttigliar ed a commerzialisar il vin.
Ausbildung
Pretensiun
Pussaivladads d'absolver furmaziuns supplementaras suenter l'emprendissadi
La furmaziun da basa professiunala è l'emprim pass impurtant per tes futur professiunal prosperaivel. Suenter ta stat a disposiziun in grond dumber da furmaziuns supplementaras. In pèr exempels:
- curs da centers da furmaziun e da cussegliaziun agricula davart differents temas
- practicistas agraras/practicists agrars AFP pon far ina furmaziun da basa scursanida cun in attestat federal da qualificaziun (AFQ) en il champ professiunal "agricultura": entrada en il 2. onn da la furmaziun da basa sco pura/pur AFQ, spezialista/spezialist da giaglinom AFQ, pumicultura/pumicultur AFQ, ortulana/ortulan da verdura AFQ, viticultura/viticultur AFQ u tschalerera/tschalerer AFQ
Suenter pon vegnir absolvidas las medemas furmaziuns supplementaras sco per las furmaziuns da basa respectivas cun AFQ.


text:
L’ovra electrica Martina è dapi il 1994 en funcziun e dovra ina renovaziun parziala pli vasta. Quellas lavurs duessan vegnir fatgas durant ils mais schaner fin mai dals onns 2017 e 2018. Las Ovras Electricas d’Engiadina fan quint cun custs da radund 4 milliuns francs.
Renovaziun vasta
Las OEE prevesan la revisiun da las 2 turbinas e clappas da fermada sco era la revisiun dals generaturs. Cun quai vul ins garantir in manaschi segir ed economic da l'ovra per ils proxims 25 fin 30 onns.
Pauca concurrenza
Ussa èsi enconuschent che la BKW Engeneering cun sez a Berna ha survegnì l’incumbensa da lavur. La cuminanza da lavur cun la BKW Engeneering era l’unica interessenta. Sco che la BKW scriva saja quai era causa ils giavischs fitg specifics da las OEE.


text:
Piev de Bruscian
La piev de Bruscian l'è stada vuna di piev religios e ministrativ del Milanes, che la gh'eva 'me capopiev el comun de Bruscian (incoeu quartier de Milan).
El sò patron l'eva la Vergin Assonta.
La comprendeva i vegg comun de Bruscian, Affer, Bress, Brusô, Carsenzagh, Corman, Derghen, Ninguarda, Bicocca, Prescentenee, Precott, Segnan, Turr e Gorla.
Citada per la prima voeulta in del 1011, l'ha perduu i sò fonzion ministrativ in del 1797 e l'è stada scancellada in del 1930, perchè la pupart di sò comun l'eva stada inglobada dent a Milan.


text:
Purim è ebraic e vul di tant sco sort, destin. Ma purim vul er dir casualitad perquai ch’en l’imperi persian avessan tuts gidieus duì vegnir mazzads en in di. E purim è quai di da festa che celebrescha che quai n’è betg succedì.
Purim vegn festivà en il rom da la famiglia dentant er cun amis.
Il spezial è che cartentas e cartents s’entaupan en la sinagoga decorada e blers vegnan costumads sco quai ch’ins enconuscha dal tschaiver.
Igl è ina festa legra, legraivla, cun bler da mangiar e da baiver.
Il past da festa è in dals duairs da quella festa, sco er ch’i vegn fatg regals e donaziuns. In ulteriur duair è dad ir en la sinagoga e tadlar il cudesch Esther. Ester ch’era la dunna dal retg dals persians e ch’ha gidà da spendrar ils gidieus.
Purim vegn quest onn festivà ils 25 e 26 da favrer.
L’ura da religiun è ina oasa da tempra religius-meditativa cun novitads or dal mund da las religiuns, predi/meditaziun e dapli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Nashville
Nashville (a s lèś [ˈnæʃvɪɫ] in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad 684.410 abitànt (dat dal 2016), capitàla dal stat dal Tennessee, la secónda sò più granda dòp Memphis. La s cata su 'l rivi dal fiùm Cumberland, in dla cuntèa ad Davidson, e l'è stada tiràda sù in dal 1779 da soquànt espluradōr.
Al sò clima 'l è sub-trupicàł ùmid méntar l'è cgnusùda anc c'n al scutmàj ad la sità dla mùśica esénd la sēd dal Grand Ole Opry, un prugràma radiufònig famóś un muć ad mùśica country, ad dimóndi cà discugràfighi e dla Gibson ch'la fà dal chitàri e di bas vindû in tut al mónd. Al regìsta Robert Altman al gh'à girâ chè òṅ di sò film più impurtànt, Nashville, durànt i sinc dè 'd un fèstival ad mùśica country.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010, i sò abitànt i èṅ biànc p'r al 61,4%, ispànig p'r al 9,8%, négar p'r al 27,7% e aśiàtic p'r al 3,0%. La pin-up Bettie Page l'è nada chè.
Da 'n punt ad vista pulìtig, la sità l'è na ròcafòrt dal partî demucràtic anc s'la s cata in òṅ di stat più róś ch'a s a gh sia. Al sò distrét cungresuàł al n è piò stâ vins da i republicàṅ da la fiṅ dla guèra 'd secesiòṅ americàna tant ch'adès la batàja véra la s cumbàt chè fra i demucràtic fra la sò anma radicàla e qvéla dal guèran bòṅ. La sò sìndiga, da 'l 2015, l'è la demucràtica Megan Barry.
In dal 1867 a Nashville a gh'è stâ al prim cungrès dal Ku Klux Klan, muimènt fundâ dū an prima.


text:
Dumondas da retschertga tar ils directurs da Tavau/Claustra, Lai, Arosa, San Murezzan, Scuol/Samignun e Val Müstair portan in resun unitar positiv. Tuts han ditg ch’els sajan stads surprais da la nominaziun da Jürg Schmid, ma els sustegnian la nominaziun e sperian sin ina buna collavuraziun.
Las spetgas èn grondas
Jürg Schmid, che ha lavurà 18 onns sco directur da Svizra Turissem, sveglia grondas spetgas tar ils directurs da las destinaziuns menziunadas. Tut speran che ses buns contacts naziunals ed internaziunals sajan d'avantatg per il Grischun sco destinaziun da vacanzas. S’exprimì pli cler è Niculin Meyer da la destinaziun Scuol/Samignun e Val Müstair. Lez pretenda cleramain in directur pli strategic e pli pauc operativ.
RR novitads 18:00


text:
Vi da quai surpli da custs sa participescha la Rhomberg SA che ha bajegià il center Marcau cun 90'000 francs. Dapli na saja betg stà pussaivel da martgadar cun la firma ch'ha per part chaschunà quels donns. Tar ils donns sa tracti da donns vi da las colliaziuns – tranter il terren public ed il terren da la surbajegiada. Donns ch'han fatg necessari ina sanaziun totala da las duas vias da la posta e da la staziun.
Sanaziun anticipada
La raschun che l'interpresa na sto betg surprender tut ils custs da la sanaziun è, ch'omaduas vias eran en ils onns ed avessan perquai tuttina stuì vegnir sanadas, ha declerà Carmelia Maissen, la presidenta da la vischnanca da Glion. Plinavant vegn la vischnanca era a pudair incassar contribuziuns da perimeter per quellas duas vias. La summa exacta dal perimeter n'è però anc betg enconuschenta.
RR novitads 06:00


text:
Per els dus stattan Kurt Wolf da Trun/Tiraun ed Erica Cavegn - Pfister da Trun/Schlans a disposiziun. Quai ha il president communala Dumeni Tomaschett confermà ad RTR. Era el stat a disposiziun per ina ulteriura perioda d’uffizi da trais onns. E cun el candideschan era Giachen Albrecht e Lucas Arpagaus puspè per la suprastanza communala da Trun.
Surselva Trun: dus candidats per la suprastanza communala
Ils 24 da settember elegia Trun sia suprastanza communala. Abditgà han ils dus cussegliers communals Curdin Tuor e Toni Pfister.


text:
L’Ironman rumpa cun la pli gronda tradiziun dal triatlon pervi da la pandemia da corona. Il campiunadi mundial sur 3,86 kilometers nudar, 180 kilometers cun velo e 42,2 kilometers currer n’ha per l’emprima giada betg lieu a Hawai. Quai suenter ch’ins ha puspè stuì spustar l’occurrenza.
Quella duaja da nov avair lieu ils 7 da matg a St. George en il stadi federativ american da Utah. L'ultim campiunadi mundial da triatlon è stà il 2019 a Hawai.
L'october 2022 duai il campiunadi puspè a Kailua-Kona, Hawai. Nov na duain las cursas da dunnas ed umens betg esser il medem di. Las cursa da las dunnas duai avair dapli participantas e cumenzar ils 6 d'october, quella dals umen dus dis pli tard.


text:
1970
AvenimeentModifega
Invenziun da l'àlgebra relazziunala par Edgar Frank Codd, ul diretuur da recerca dal céntar IBM da San José
05 03 - Moond: al entra in viguur el Trataa de mia proliferazziun nücleara dapress de vess ratificaa par 43 staa.
NassimeentModifega
NecrulogiModifega
18 09 - Barcelona: Eduard Fontserè i Riba, meteoròlegh e sismòlegh Catalan (n. 1870).
02 02 - Penrhyndendraeth (el Galles): Bertrand Arthur William Russell, cognossüü coma Bertrand Russell, matemàtich e filòsuf Anglées, Premi Nobel de Literadüra de 1950 (n. 1872).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Governo Berlusconi II
El Governo Berlusconi II l'è staa el governo quell de 57 de la Republega Italiana. L'è staa in carega per 3 agn, 10 mes e 12 dì e l'è staa el governo pussee longh de la storia de l'Italia republegana e 'l segond italian dopo del Governo Mussolini.
L'ha avuu la nomina el 11 de giugn del 2001 e la fiducia in tra el 21 (Senad de la Republica) e 'l 22 (Cambra di Deputaa).
L'era supportaa da Forza Italia, Lega Nord, Lianza Nazionala e di alter Partii piscinitt comé l'UDC e 'l noeuv Partii Socialista. Dopo del resultaa di elezion regionai del 2005, gramm per el center-destra in tutta Italia foeura che in Lombardia e in Veneto, AN e el NPSI s'hinn traa via da la coalizion el Berluscon l'ha daa i sò dimission per fà on governo de fin legisladura, ossia el Governo Berlusconi III.
A l'è staa el governo pussee longh de l'Italia republegana e 'l segond de la storia de l'Italia unida dòpo del governo Mussolini.
Cronistoria[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Governo Amato II
- Governo Berlusconi II
- Governo Berlusconi III


text:
Gist l'entschatta: La situaziun cun il luf n'è per blers nagut umorisitc. Il cuntrari. Il luf fa tema. Mo il luf è dapli ch'il monster ord las paraulas cun in fetisch per hubas alvas da tattas. Il luf ha sper tut il negativ ch'el munta per muntaneras, pasturas e puras era aspects positivs. Ed: Il luf è in animal sco ti ed jau. Igl è forsa quai che far balluccar noss cullis per scriver si in Gea u i Na tar la revisiun da la lescha da chatscha.
RTR - La show emprova da mussar che tut n'è betg uschè simpel. E gea: la fin vegn chanta. Essan bain rumantschs. Nus, ed uss era ils lufs.
Tge è RTR - la show?
«Tge che vus avais adina schont vulì savair sur da sex mo n'avais betg gughegià da dumandar» è il titel d'in luschtig film da Allan Stewart Konigsberg ed è vegnì numnà qua mo per astgar duvrar il pled «sex» duas giadas en ina construcziun. En «RTR – La show» vai però per las dumondas ch'ins n'è mai vegnì vitiers da sa tschentar (perquai che tut tschai è natiralmain bler pli impurtant, sco per exempel da guardar suenter tgi che quai Konigsberg è pomai). «RTR – La show» prenda si in tema impurtant per nus umans e nossa societad e dat in sguard pli pitgiv sin el – quai cun umor e brimbori da grafica. Sper l'umor ed il brimbori po però era anc restar enavos insatge auter: in zichel dapli savida che avant.
Apropos: Allan Stewart Konigsberg è il num da naschientscha da nagin auter che Woody Allen che ha laschà midar ses num cun 17 onns sin Heywood Allen. So.
Ideas per ulteriuras episodas? Resuns? Ans scrivai sutvart en ils commentaris!


text:
Cumedia de l'art
La cumedia de l'art l'è un mod de fà teàtor nassüd ind al XVI sécul in quela che l'era la Repüblica de Venessia.
I sò rapresentassion i erun miga basade sü test scrit, ma sü canuvacc ciamadi anca scenari. I prim spetàcul i erun fai a l'apert e i erun ambientad ind una scenugrafìa faia de un qual uget. Le cumpagnìe i eur cumposte da des persune: vot om e dù done. Föra da l'Italia l'era cunussüda cume "Cumedia italiana".
L'agetìu "de l'art", che'l stà par "mesté", d'i volt el pudeva anca es diferent: "Cumedia a l'impruvis", "Cumedia a brass" o "Cumedia de'i Zanni".
I persunag püssè famus[Modifega | modifica 'l sorgent]
Arlechin, 1671


text:
L archif storich dl’ëiles de Bulsan y la revista feminila gana ve nviëia de cuer ala presentazion dl numer speziel dla revista gana sun la Gran Viera.
La vera, che burta malatia!
gana ie dedicheda al’ëiles che à vivù, patì, cuntà e cumbatù ntan la Gran Viera. N numer rich de documënc e fotografies gëura na reflescion sun l presënt.
Tl Archif storich dl’ëiles de Bulsan, Plaza dl Dom 16,
ai 8 de merz dala 17.00
Ala presentazion tulerà pert la storiches
Luciana Palla y Siglinde Clementi.
L unirà rujenà per ladin, tudësch y talian


text:
bele da 25 agn incá, se fistidiëia l’aziënda de familia por le bëgn de sü tliënc’.
La famiglia Seeber adöm a sü colaboradûs é conesciüs por na consultaziun profscionala y en sorvisc de valûr. Al vëgn respeté i debojëgns individuai y abiná cun en bun raport danter prîsc y cualité.
La cerna di produc’ mantëgn istalaziuns de stales, implanc’ da muje y desfridé y emplü aredamont agricul y forestal.
La sodisfaziun dal tliënt é tres al pröm post, porchël vëgnel mâ tut sö produc’ controlês tal sortimënt. La bona colaoraziun con i fornidûs, mpormet da avëi dagnora na bona cualité.
Trasport y istalaziun vëgn fac’dô al debojëgn dal tliënt. L’aziënda Agrartechnik é dagnora a disposiziun cun aiüt e consëi.
Gnide a se ciafé tla sënta prinzipala a San Sciomun (dlungia Bornech).
Sperun da podëi se salüdé!
Cun la fondaziun dla sënta a Großkirchheim tla Val de Möll, unse la poscibilité da ti ester plü dampró ince ai tliënc’ dal’Austria.
Stimá tlienc’ y amisc,
bele da 25 agn incá, se fistidiëia l’aziënda de familia por le bëgn de sü tliënc’.


text:
Leo Tuor, Claudio Spescha, Theres Jörger, Nadina Derungs e Karin Kohler-Pattis, els tuts han da far en lur mintgadi cun cudeschs. Qua defineschan els, cura ch'in cudesch è bun per els:
Leo Tuor ha gia scrit in pèr cudeschs. Per el saja scriver plitost ina dira lavur che dovria bler engaschi. Adina na giaja quai betg tuttina bain. Oravant tut squitsch da producziun, saja per el in schlet motivatur. Claudio Spescha che ha gia translatà cudeschs da Tuor declera ch'el dovria ina melodia per far questa lavur. Sez scriva el savens texts curts. Ina giada scriver sez in cudesch saja sa chapescha in siemi. Dapli da squitschs e siemis da Tuor e Spescha udis qua:
Theres Jörger, ella s'occupa adina puspè cun cuvertas da cudeschs e declera las dumondas impurtantas che sajan da far, avant che crear ina tala cuverta. Per Karin Kohler-Pattis, collavuratura da la Chasa editura Rumantscha èsi da s'occupar cun manuscrits, avant edir novs cudeschs e Nadina Derungs, ella sco narra da cudeschs è era en ina gruppa da lectura. Uschia survegnia ella adina puspè novs impuls per nova lectura:
Tip da lectura
Il nov carnet OSL "Il squigliattin e'l San Niculo" quinta l'istorgia dal pitschen stgilat che sa dasda a mez enviern ed ha fom e fraid. Per fortuna vegn gist il Son Niclà cun in regal tut spezial.
Per tadlar – l'entira emissiun:
RTR Magazin da cultura 11:00


text:
L'attimo fuggente
L'attimo fuggente (’L àtim ch'al scapa via) 'l è na cumèdia dramàtica dal 1989 ad Peter Weir scrita par Tom Schulman che par cal lavōr chè 'l à vins al Prèmi Òscar par la senegiadùra uriginàla. L'è stada preśentàda a 'l 46śum Fèstival ad Venèsia.
Custàda sédas migliòṅ e quàt'r ad dòlar, la 'n à pò purtâ a cà da piò ad duśènt-trentasìnc.
Sunt
'L insgnànt ad létri John Keating (Robin Williams) al taca a lauràr a 'l culéǵ par masć "Welton" in du al stùdia 'l śōvan Neil Perry (Robert Sean Leonard). Chi lò al tîṅ adrē a 'l sò lesiòṅ in dua 'l prufesōr al s arcmànda ad „cójar 'l àtim“ prima ch'a sia tròp tard, cum i dgìv'n i latìṅ c'n al sò carpe diem, e a pinsàr cun la sò tèsta e a guardàr al ròbi cun di punt ad vista difarènt. Al pàdar dal ragàs, Tom (Kurtwood Smith), al n è briśa tant dl'idéa e al s mét ad travèrs parchè al n vōl mia che sò fiōl al s dastràga cun dal cajunàdi da gènar.
Keating al gh'à na manéra fóra d'l urdinàri 'd insgnàr e i sò studènt i èṅ da la sò banda. Neil al vōl a tut i cóst ciapàr na part in “Insùni dna nòt dla mità dl'Istâ” ad William Shakespeare tant ch'l al cònta a 'l sò cumpàgn ad cambra, al tìmid Todd Anderson (Ethan Hawke). Charlie Dalton (Gale Hansen) invéci al scriv 'n artìcul p'r al giurnàl dla scóla in du al dmanda ch'anc al ragàsi i pòsan vgnir a studiàr-ag. Al prèsid Nolan (Norman Lloyd) al s arlìa dimóndi e al preténd ch'la cumisiòṅ sculàtica la vèra n'indàśin. Charlie al vèṅ punî ma al n fà minga i nóm di sò cumpàgn ch'i fànan part dla grup di “puéta estìnt”.
In cal mént'r al pàd'r ad Neil al gh 'n à abàsta e al vōl che lò al faga subìt al valìś.


text:
Val Rivera
La Val Rivera (Valle Riviera in Italian; Reffier in todesch istoregh) l'è ona vall alpina che la se troeuva in di Alp Lepontinn.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'è in del Canton Tesin, in Svizzera e l'è tutta traversada del fiumm Tesin. L'è la zona che la gh'ha a nord la Leventina e a sud Bellinzona e 'l Pian de Magadin.
La scomincia là indè che 'l Tesin el se mes'cia cont el Brenn (che 'l riva giò de la Val de Bregn) e la finiss indè che 'l fiumm el toeu sù anca i aqui de la Moesa.
In sù la riva orografega de manzina, i montagn le separen de la Val Ponteron e de la Calanca. I montagn pussee important a hinn el Torron d'Oeurz (2.948 meter) e 'l Pizz de Clar o Visagn (2.727 meter). In sù la riva de dritta inveci i montagn i le separen de la Val Verzasca e de la Val d'Ambra. I mont pussee volt a hinn el Ponton Ninagn (2.930 meter) e la Scima de l'Omm (2.390 meter). Tra i vai minor pussee important a regordom la Val d'Osogna e la Val de Lodrin.


text:
cuntegn
Svizra
-
Infantino ristga suspensiun provisorica, rapportan medias
La FIFA ha refusà sco sbagliads divers rapports da medias che registraziuns da tun brisantas da la sesida dals 9 e 10 da matg sajan vegnidas stizzadas. La registraziun originala saja arcunada confurm a l'urden da la FIFA, communitgescha la Federaziun internaziunala da ballape.
Las gasettas online da Die Welt e Tagesanzeiger avevan rapportà ch'il schef da la FIFA, Gianni Infantino, haja cumandà da stizzar las registraziuns. Vitiers rapportan las gasettas ch'i smanatscha ad Infantino ins suspensiun da 90 dis pervi dal suspect d'avair cuntrafatg a l'etica.
RR novitads 23:00


text:
Vaian (Milan)
Vaian (Vaiano Valle) l'è ona località de Milan (in via Vaiano Valle), situada a sud del centro storigh.
La fa part del Municipi 5, insema ai quarter de Porta Cicca, Porta Ludoviga, Vigentin, Ceravall e Grattasoeuj.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I primm notizzi che gh'emm de Vaian hinn del 1346.
Al temp a l'era on comun indeperlù, che 'l se trovava dent a la Piev de San Donaa.
A l'epoca de Napoleon, Vaian l'è staa unii a Milan, anca se poeu l'è tornaa indipendent con la Restaurazion.
In del 1861 ghe viveven 263 abitant. Vott ann dopo, Vaian l'è staa taccaa a Vigentin, e donca a Milan in del 1923.
Al dì d'incoeu Vaian l'è domà ona longa via in mezz ai camp che la collega el Vigentin a Ceravall; i sò cassinn hinn tutt in rovina e hinn occupaa abusivament de on quai zingher.


text:
Porta Garibaldi (Milan)
Porta Garibaldi, giamò cognossuda 'me Porta Comasina (istess in italian, anca cognossuda 'me Porta Comasna) l'è vuna di ses port principai de Milan.
La se troeuva in sui Bastion, a nord-ovest del centro, in su la strada che la menava a Comm (de quell lavorà chì el ghe vegn el nomm de Comasina, che 'l voeur dì "comasca").
Fada sui in del XVI secol, l'è stada fada su amò in tra el 1826 e 'l 1828 de l'architett Giacomo Moraglia, cont on stil neoclassegh e duu casett di dazzi ai lati. A nord-ovest la gh'è Porta Volta, a est inveci Porta Noeuva.
Duranta el Resorgiment, la gh'ha 'vuu on roeul de protagonista: in del Quarantott l'è stada vuna di primm port a vess conquistaa duranta i Cinch Giornad de Milan; in del 1859 l'è stada la porta indè che l'è passaa Giuseppe Garibaldi quand che l'è rivaa a Milan, dopp d'avè vinciuu a Vares e San Fermo. Per 'sta reson, gh'è staa cambiaa el nomm in Porta Garibaldi.
Al dì d'incoeu l'è vuna di poch port milanes a vess restaa in pee.


text:
(ANSA) - BULSAN, 24 OTT - La migraziun di muciadus, la sfida dl'integraziun y la convivënza danter plü cultures é stades les tematica zentrala dl De dla Cultura Ladina che é gnü tla Ciasa dla Cultura a La Ila. Tratan süa introduziun á le diretur dla Repartiziun Cultura ladina Alexander Prinoth recordé che le fenomen dla migraziun é na chestiun atuala che ne reverda nia n setur spezifich mo la sozieté en general. L'assessur por scora y cultura ladina Florian Mussner á recordé che la dezijiun da traté le tema dla migraziun al De dla Cultura ladina dess ince porté pro da ponsé do sön dötes les tematiches che taca adöm cun la migraziun, deache al é na chestiun che ne reverda nia ma i zitadins atuai mo dantadöt les generaziuns futures.
„Al é ince nosc dovëi da cherié les condiziuns por na convivënza pazifica danter i grups desvalis por che düc pois mantigní süa identité sön la basa de nosc Statut d’Autonomia, che é na seva straordinara nia ma por mantigní vignun süa identité mo ince por na vijiun suraregionala ince por ci che reverda la migraziun“, á dit l’assessur Mussner. L’Europa é na tera dles mendranzes olache al é important da ciafé n ecuiliber cun regoles y ezeziuns por garantí les desfarënzies culturales deache ares é de valüta por düc nos y sce an impara da conësce plü daimpó les atres cultures spo vá la tëma en pü demez cun les identités che vir deboriada, insciö Mussner. „L’integraziun é ince na nezescité tles valades ladines, ponsan por ejëmpl a dötes les porsones che röia adalerch y che é na gran ressursa por le turism y l’artejanat en general. Por garantí na convivënza pazifica ne él insciö nia ma debojëgn dl aiüt dla scora, che dá dër en gran contribut de chësc vers, mo de vignun de nos“, dij l’assessur Mussner.
Le diretur dla Caritas dla Diozeja Balsan - Porsenú Franz Kripp á descrit te so referat sön la tematica „Flucht“ daimpröma le movimënt dla migraziun da pert de porsones di Paisc nordafricans y dai Paisc dl Balcan y dailó él sté la chestiun dla „Flucht“ por le pröm iade ince dër presënta tl Südtirol. „La migraziun ne é nia dagnora messëi sun sciampé o n’oblianza da jí demez, mo al esist ince na migraziun por motifs de laur o de formaziun, o ince mirgaziun regionala o statala“, insciö Kripp. T’Europa él en general le 10 porcënt di movimënc che reverda la migraziun sön döt le monn y te Südtirol él zirca le nü porcënt dla popolaziun che é migranc y da recordé el ince che 30.000 südtirolej vir aldinfora dl Südtirol é che é insciö ince migranc, insciö Kripp. „Al é important da conësce y aprijé nostes cultures y identités, mo ince da respeté les atres cultures a na manira che an ciafes ince cosses che an á deboriada por na forma nöia de convivënza. Nos fajun pert di movimënc che vëgn a se le dé söl monn, che i anuzun por nüsc vantaji, mo che i ne orun nia ti conzede ai atri“, dij le diretur dla Caritas.
„La nezescité da messëi suravire a vigni moda da vera y conflic é la basa iuridica por che i sciampá vëgnes reconesciüs sciöche muciadus te na forma internazionala. Stac sciöche la Talia che á firmé les convenziuns che garantësc chisc dërc mëss ince les respeté“, recorda Kripp. Les porsones sciampa, aladô de Kripp, por gaujies sciöche la vera, terorism, la robada de terac, la mudaziun dl clima y conseguënzes economiches. T’Europa él insciö important che al nasces ince n prinzip de solidarieté y che l’Uniun europeica ne sides nia ma na uniun che ciara al’economia, recorda Kripp. La migraziun vëgn regolamentada t’Europa dantadöt dal’Acordanza de Dublin che dij che i muciadus á le dërt da resté t’Europa y da damané asil sce ai sciampa da vera y zones de conflit te chël Stat te chël che ái röia daimpröma. „Les domandes do asil vëgn spo manajades dai Stac cun na dorada de söporjö un o dui agn cina che al vëgn dé n arat“, dij Kripp. Un di trëi status é tla Talia le status de „refugiato politico“ (status plü alt, por 5 agn medemi dërc sciöche zitadins taliagn) , le secundo status é tlamé subsidiar (por 5 agn medemi dërc sciöche zitadins taliagn) y spo la permanënza por motifs umanitars (2 agn, pó lauré y avëi la residënza cun la poscibilité da jí zoruch, ma tla Talia). I muciadus che vir tl Südtirol vëgn dantadöt dala Nigeria, Mali, Gambia, Pakistan y Senegal. Zirca le 0,9 porcënt di muciadus dla Talia vëgn surandá al Südtirol, deache tl Südtirol virel le 0,9 porcënt di zitadins de döta la Talia. Por le momënt él 1060 muciadus che é tl’assistënza provinziala por merit de n’acordanza cun le Stat (450 manajá dala Caritas y 610 da Volontarius), implü röiél lapró 450 muciadus che ne á degöna assistënza regolamentada. „Chisc 450 muciadus dess tl dagní gní registrá tles cuotes cun ince le finanziamënt da pert dl Stat por ciafé ince n’assistënza proscimamënter“, spliga Kripp che á spo ince splighé la creaziun y l’assitënza garantida tles ciases d’acoliënza dla Caritas che é atualmënter indöt 9 te döta la Provinzia. L’apel de Kripp é che al vëgnes tosc stlarí dötes les competënzes danter Stat y Provinzi, da garantí na planificaziun de dorada lungia por ci che reverda le laur te chësc setur y che i ofizi soziai ciafes n’inciaria ofiziala da traté l’assistënza di muciadus cun n responsabl aposta.
Na panoramica dla tematica dla migraziun é spo gnüda presentada tratan na mësa torona cun Carla Comploi che é responsabla dla consulënza pedagogica y por l’integraziun tles scores y scolines ladines pro l’Intendënza scolastica, le zitadin André Comploi d’Al Plan che é emigré a Viena, le zitadin Gabór Sogórka che vëgn dal’Ungheria y vir atualmënter tl Comun de Mareo y l’assessur Florian Mussner. Al é gnü debatü danter l’ater dla formaziun di migranc tl setur dl turism y tl artejanat, dl’integraziun tles uniuns y tl volontariat local, di dovëis di muciadus por s’integré, dl monn dla scora, dles esperiënzes personales dl emigré y s’integré. Sara Frenner á fat la moderaziun, la Scora de Musiga dla Val Badia á abelí musicalmënter la scomenciadia.


text:
Lod
Lod (Lodi in italiàn; Laus Nova in latìn; Lauden in tudèsch) l'è 'na cità italiàna de 44 945 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) d'la Lumbardìa céntro-meridiunàl. La se tröva ind la basa Val Padana lungh el fiüm Ada. L'è la capitàl de l'umònima pruìncia, furmàda ind el 1992.
L'è stàia fundàda el 3 agùst dal 1158 da Federìch el Barbarùsa, dopu la distrüsión del burgh antìch de Laus Pompeia, bele municipium rumàn, sit vescuvìl e liber cumün. Ind el curs dal Rinasimént, la gh'ha avüd un perìud de grand splendùr artìstich e cultüràl, dopu che l'ha uspitàd ind el 1454 el storich tratàd tra i stat regiunài italiàn cunusüd cume la Pace de Lod.
Al dì d'incö, Lod l'è un impurtànt nöd stradàl e cénter indüstriàl (ind i setùr d'la cuzmézi, dell'artigianàd e d'la prudüsión de lat e furmài). L'è ancasì el punt de riferimént de un teritòri vutàd a l'agricultüra e a l'alevamént. Par mérit de quést, la cità l'è stàia scelta cume sit dal Parch Tecnològich Padàn, vün di cénter de ricérca püsè qualificàd a livèl européo ind el camp d'le biutecnulugìe agrualimentàr.
I èn svilüpàde anca atività ligàte al setùr tersiàri; dai an dümila, in particulàr, l'è in espansión el türìzm: Lod la fa part dal grüp d'le cità d'art d'la Pianüra Padàna, anca parchè la gh'ha d'impurtànt munümént, tra cui el Dom, el Témpi Civich de l'Incurunàda, la Céza de San Francesch e'l Palàs Mozzanica.
TeritòriModifega
Lod la se tröva ind la part céntro-meridiunàl d'la Lumbardìa, lungh l'Ada. El grüp püsè antìch dal cénter stòrich el nas sül col Eghesón, una muntagnéta de furma a trapési sü la riva destra dal fiüm; el rest d'la cità la se tröva in part süra un teràs murfològich creàd da l'òpera de eruzión dell'Ada, e in part ind l’àrea gulenàl.
Il teritòri dal cumün l'è 'traversàd da altor curs d'àcqua: el canàl d'la Müsa che ségna el cunfìn a ovest, la rògia Bertònega e la rògia Mülìna che ind el trat citadìn l'è incö quàzi dal tüt suterànea.
Dürànt l’età de méz la cità l'era tucàda dal Lagh Geründi: el teritòri l'era in gran part paludùz, ma gràsie ale òpere de ingegnerìa idràulica e al laurà di fra cistercéns e benedetìn, i terén i èn stai bunificàdi insì tant bén che i èn diventàdi i püsè fertil d'Euròpa. L'agricultüra l'è favurìda anca da le àcque irìgue d'le tante surgìve prezént ind el teritòri.
In del specìfich el terén l'è furmàd dai depòsit glaciài e flüviài che i han riempìd la Pianüra Padàna tra el Pleistocéne süperiùr e l'Olocéne, ind el curs de l'ültima glaciasión.
I litotip prezént i èn divèrs e distribüìd in mod iregulàr; generalmént i èn abastànsa rich de matrìz. Lòd la se tröva néla fàscia ciamàda "basa pianüra"; i terén i èn in magiùr part sabiùz e sabiùz-limùz.
El Dipartimént d'la Prutesión Civìl el diz che el teritòri ludezàn el gh’ha ‘na clasificasión sìzmica de Zona 4 ("sizmicità miga rilevànt").
ClimaModifega
El clima dal teritòri Ludesàn, cume quél dal rest d'la Val Padana, el prezénta le particularità de l’aréa cuntinentàl: l’està l’è calda cun un imputànt fenòmen de afa (in baz a le infurmasión dal perìud de riferimént 1961-1990, la temperadüra màsima média d'la stagión estìva l’è de +29,7 °C); invéce l'invèrn l'è de solit frég (la temperadüra mìnima média l'è pari a -0,8 °C) e i èn difüse le fiucàde, raramént de granda purtàda.
El fenòmen par el quàl l’è famùza la zona de Lod , l’è la nébia che l’è frequént ind el curs dal perìud invernàl e che la pöd anca dürà püsè se gh’en miga i vént sinòtich a livèl dal terén. L'autün e la primavéra i èn le stagión cun le magiùr precipitasión. La clasificasión climàtica di cumün italiàn la mét Lod ind la Zona E, cun 2592 grad dì.
StòriaModifega
I urìgin de Lod i èn legàde a la distrüsión de Laus Pompeia, antìch vilàg abitàd dai Celt Boi e dopu municipium rumàn, ribatezàd ind el 89 a.c. in unùr dal cunsul Gnaeus Pompeius Strabo che propi in quél an l'eva dai el dirìt latìn ai abitànt d'le comünità in Galia Transpadàna.
Datu che la cità la se tröva sura l’incrùz d'le strade che da Placentia (Piazénsa) e da Acerrae (Pisighetón) purtèvun a Mediolanum (Milàn), e ind el punt de incrùz cun la strada che da Ticinum (Pavìa) l’andèva fin a Brixia (Brésa), Laus l'era un nöd stradàl de primària impurtànsa e par quést l’è diventàd un rich burgh cumerciàl e agrìcul.
Pasàda suta el cuntròl lungubàrd ind el sest sécul, el 24 mag 1111 Laus Pompeia l’è stàia distrüta dai milanéz dopu un lungh perìud d'asédi. I acòrd de pace i prevedèvun de recustrüì miga amò i palàs demulìd.
Quàzi cinquant'an dopu, el 3 agùst 1158, la cità l’è stàia rifundàda da l'imperadù Federìch I el Barbarùsa miga sura le ruìne de Laus Pompeia (indùe incö gh’è Lod vec) ma lungh le rive de l'Ada, par dagh 'na puzisión de cuntròl sül teritòri. L'imperadù l’ha dai a Lod straurdinàrie pusibilità, par ezémpi quéla de custrüì punt sü tüti i curs d'àcqua dal circundàri e de navigà par tüta la Lumbardìa sénsa pagà i tas.
Dürànt el Cuncìli de Lod, che’l s’è tegnüd ind el 1161 par vuluntà de l'antipapa Vitùr IV, Federìch el Barbarùsa l’ha numinàd arcivèsch de Magunza Curàd de Wittelsbach, par fa finì el scizma tra Rudùlf de Zähringen e Cristiàn de Buch.
Pürtròp, anca cun tante facilitasión la növa Lod l’è cresüda cun dificultà e ind el 1167 l’è stàia ubligàda dai milanéz a fa part d’la Léga Lumbàrda e a partecipà a la batàia de Legnàn dal 1176.
Ind el XIII sécul Lod l’ha cuntinuàd a svilüpàs gràsie a la prutesión de Federìch II. Dal 1251 l’è un seguitàs de signurìe dai Vistarini ai Turiani, par cuntinuà cun i Visconti, i Fissiraga e i Vignati che ligàrun Lod a Piazénsa, finché ind el XIV sécul Lod se tacò al Dücàd de Milàn, inisialmént suta i Visconti che i han fai tirà sü el maestùz castél de Porta Regàla (1355-1370) e dopu suta i Sforza che, cun Francèsch, i han ingrandìd e cunsulidàd el sistéma difensìu cun la costrüsión de dù furtificasión a l’inìsi e a la fin dal punt ins l'Ada. Dopu cal perìud chi, la cità l’è stàia cuinvòlta ind le guère cun la vizìna Repüblica de Venésia.
Ind el perìud rinascimentàl a Lod gh’en stai impurtànt avenimént stòrich: ind el 1413 l'antipàpa Giuàn XXIII e l'imperadù Sigismùnd i han cunvucàd dal Dom de Lod el Cuncìli de Custànsa, che l’avarés pö risulvìd el Scisma d'Ucidént. El 9 aprìl 1454, apùz al castél de Porta Regàl, sed lucàl d'la curt de Francèsch Sforza, i stat regiunài italiàn i han firmàd la Pace de Lod, che l’ha garantìd quàrant'an de stabilità pulìtica. Chel perìud chi l’è stai anca vün di püsè bei d'la stòria ludezàna dal punt de vista cultüràl, suratüt suta el vescuvàd de Carl Pallavicino (1456-1497).
Ind le età sücesìve Lod l’è stàia suta el dumìni spagnöl, ‘ustrìegh e francéz. Chel perìud chi l’ha segnàd un declìn ecunòmich e un ralentamént d'la crésida demugràfica, suratüt in épuca spagnöla, quànd la cità l’è stàia trasfurmàda in d'una véra furtésa.
El guèrn de Maria Teréza d'Austria l’ha segnàd l’inìsi d'la ripréza ecunòmica, gràsie suratut ala multiplicasión e a la riurganizasión rasiunàl di terén cultivàbil ind el circundàri.
El dumìni 'ustrìegh l’è finìd el 10 mag 1796, quand Napoleón l’ha batüd el maresciàl 'ustrìegh Beaulieu ind la batàia dal punt de Lod, che l’ha dervìd la strada par la cunquìsta de Milàn.
Chel avenimént chi el giüstìfica la prezénsa in tante cità, francéz de strade e piàse dedicàde al punt de Lod, par ezémpi ind el VI arrondissement de Parìz se tröva la Rue du Pont de Lod.
A l'Ünità d'Itàlia, Lod l'èra amò circundàda da i vec mür medievài. L’è stai in chi an lì che l’abitàd el s'è svilüpàd lungh i strad föra di mür par la crésida demugràfica che la gh’è stàia dopu l'apertüra d'la linea feruviària Milàn-Piazénsa dal 1861 e l'insediamént d'le prime indüstrie tra cui el Lanificio Varesi-Lombardo ind el 1868, el Linificio Canapificio Nasiunàl e la Polenghi Lombardo ind el 1870.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lod l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
AministrasiónModifega
El Sindich de Lod el se ciàma Sara Casanova della Lega.
In de la cità a ghé un Uspedàl grand asé, la Stasión, e el Tribünál. Ghé anca tre Caserme: di Carabiniér, di Pumpiér e de la Pulisìa.
Gh'é el palási del vèsch (Maurizio Malvestiti), ma ghé anca una cumünità Urtudósa, suratüt chi végnen de la Rumania e anca una cumünità Müsülmana.
ÜniversitàModifega
Ind el 2005 i han inaugüràd el Parch Tecnulògich Padàn specializàd in biutecnulugìe agru-alimentàr.
BibliugrafìaModifega
- Giovanni Agnelli, Lodi ed il suo territorio nella storia, nella geografia e nell'arte, Lodi, 1917. (ISBN miga dispunìbil).
- Beatrice Ambreck et al., Atlante della nuova Provincia di Lodi, Lodi, Il Giorno, 1996. (ISBN miga dispunìbil).
- Agenore Bassi, Storia di Lodi, Lodi, Edizioni Lodigraf, 1977. ISBN 8871210182.
- Agenore Bassi, Lodi fra storia e cronaca dal 1919 al 1945, Lodi, Il Pomerio, 1979. ISBN 8871210190.
- Agenore Bassi et al., Lodi - La storia, Lodi, 1989. (ISBN miga dispunìbil).
- Giorgio Bigatti, Il Municipio e la Città - Il Consiglio comunale di Lodi (1859-1970), Silvana Editoriale, 2005. ISBN 888215999X.
- Vittorio Bottini, Alessandro Caretta e Luigi Samarati, Lodi - Guida artistica illustrata, Lodi, Edizioni Lodigraf, 1979. (ISBN miga dispunìbil).
- Alessandro Caretta e Luigi Samarati, Lodi - Profilo di storia comunale, 1958. (ISBN miga dispunìbil).
- Ernesto Carinelli, Sandro De Palma e Giorgio Granati, Lodi Murata - Sistema difensivo e parti sotterranee, Lodi, Il Pomerio, 2006. ISBN 887121448X.
- Sergio Galuzzi (a cura di), Lodi in un giorno, Lodi, Giona, 2000. (ISBN miga dispunìbil).
- Bassano Martani, La buona indole dei lodigiani, Lodi, Il Pomerio, 1880. ISBN 8871210573.
- Gaspare Oldrini, Lodi nella musica e nella cultura. (ISBN miga dispunìbil).
- Andrea Timolati, Lodi nella storia e nell'arte. (ISBN miga dispunìbil).
- Cesare Vignati, Storia di Lodi e il suo territorio, Lodi, 1860. ISBN 8870722503.
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nintendo
La Nintendo Company Ltd. l'è un'azienda giapunesa, rinomada in tüt el mund per la prodüziun de videogiögh e console.
Nintendo l'è anca vöna di püssée grand mültinaziunaj del paes.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è stada fata sö el 23 de setember in del 1889 da Fusajiro Yamauchi.
Al principi di ann '80 la Nintendo l'è pasada dai giögh de carte e mecanich ai giögh eletronich. Anca se l'è nada dent el mund di videogiögh in del 1975 cume destribütur dela console Magnavox Odyssey, in del 1977 l'ha tacaat a fà sö di console propri. Per el grand sücess ciapaat in Giapun, in del 1985 la Nintendo l'è rüada in del mercat del' America del Nord e l'ann a segütà in Europa.
La Nintendo l'ha faat sö 6 console da tavul: el Famicom/NES, el Super Famicom/SNES, el Nintendo 64, el GameCube, el Wii - faa anca in versiun mini, el Wii U e 'l Nintendo Switch, faa pö in versiun Lite. Ancasì a la console da tavul, la Nintendo ha prudüt di console purtatil, 'me el Game Boy, avanzaa pö in del Game Boy Color e Game Boy Advance, quater versiun del Nintendo DS, tri versiun del Nintendo 3DS (3DS, 3DS XL e 2DS), el Virtual Boy, i Game & Watch, i Pokémon Mini e i Nintendo Mini Classics.
La Nintendo ha püblicaat püssé de 500 giögh, cunt el jütt de olter grupp per lo svilüpp. In 30 ann la Nintendo ha vendüt püssé de 577 miliun de console e 3,5 miliard de copi di videogiögh. El 23 de setember 2009 la Nintendo la festegia el sò 120° ann de vita.
Dal 2002, el president dela Nintendo a l'è Satoru Iwata. La mascotte dela Nintendo a l'è Mario, un persunagg faat sö in del 1981 da Shigeru Miyamoto per el videogiögh arcade Donkey Kong. In del 2015 el Iwata el mör e 'l president el deventa Tatsumi Kimishima finna al 2018 e dopu el Shuntaro Furukawa.


text:
Tö sü i sòld e scàpa via
Tö sü i sòld e scàpa via (Prendi i soldi e scappa, in Ingles Take the Money and Run), l'è un film american del 1969 dirèt da Woody Allen.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El film l'è un fàls documentàri che'l cünta sü la vita de Virgil Starkwell, un làder falìd. L'è, praticamènt, tüta la storia de la sò vita, cüntàda sü in d'una versiòn comica asèè.
L'è stài mèss dal' American Film Institute in del' AFI's 100 Years... 100 Laughs (ì 100 film püsè da rìd per l'ann 2000 al 66º pòst).


text:
Las famas èn qua per vegnir raquintadas. Ellas fascineschan la glieud e sa derasan fitg svelt. E sco ch'igl è tar las famas: Nagin na sa, sch'ellas constattan propi u betg. Quai dat spazi per blera interpretaziun e fantasia. E magari sa sviluppa ina da quellas famas en ina moda e maniera uschè bizarra ch'ella po svegliar ina temuna en la societad.
Il schaner 2004 è quai daventà realitad a Surrein pervia da «l'um nair». Tar la fama sa tracti d'in um vestgì en nair che saja ì da notg tras las vias a Surrein e duaja avair tementà dunnas ed uffants. Mo gia il patratg ch'ins pudess entupar el ina saira haja fatg pigliar tema la glieud, uschia che blers n'han betg pli gughegià dad ir la notg tras las vias. 16 onns pli tard sa metta Lukas Quinter als fastizs da «l'um nair» e sveglia las regurdientschas dals abitants per guardar, sche l'um misterius è mo stà fantasia u tuttina realitad.
Repetiziun dal schaner 2021. Durant la stad preschenta la «Marella» er quest onn inquala perla radiofonica ord noss archiv.


text:
La cumissiun da telecommunicaziun dal cussegl naziunal ha decidì da refusar l'iniziativa «no-Billag» cun 16 cunter 8 vuschs. La decisiun cunter ina cuntraproposta è crudada cun 15 cunter 10 vuschs. In'iniziativa da la cumissiun è crudada cun 14 cunter 11 vuschs. La cuntraproposta indirecta avess gì la finamira da metter a disposiziun maximalmain 1,1 milliardas da las taxas a l'SRG. Sur tut reducir las taxas per l'SRG vul la PPS.
Central per la democrazia
Tenor la pluralitad da la cumissiun vegn purschì grazia a las taxas per radio e televisiun, in bun Service public en tut las regiuns linguisticas da la Svizra. Il sistem da taxas d'oz saja central per ch'i funcziunia insumma da sa far in'atgna opiniun en il senn democratic. Er per ina coesiun naziunala sajan las taxas centralas, uschia hai num en la communicaziun da la cumissiun.
Il Cussegl federal haja plinavant vis ch'i saja necessari d'agir. El vul reducir la cumpart da SRF sin 1,2 milliardas francs. Las taxas da radio e televisiun duain vegnir sbassadas sin sut 400 francs per chasada. Pli bleras mesiras na sajan tenor la cumissiun betg necessarias. Il cussegl dals chantuns era s'exprimì unanimamain cunter l'iniziativa ed er cunter ina cuntraproposta.
Ina minoritad pretenda ina cuntraproposta che reducescha las taxas sin 200 francs ad onn. Ella è da l'avis ch'ils consuments duain decider sezs tge products medials ch'els vulan consumar cun questa summa.
L'SRG survegna oz radund 70% enfin 73% da las taxas che la Billag incassescha. Da las total 1,35 milliardas francs retschaiva ella radund 1,235 milliardas. Las chasadas privatas pajan il mument ina contribuziun annuala da 451 francs. Il sbassament sin 400 francs è collià cun ina midada da sistem da pajar per apparats tar ina per chasadas.
Sur tut la PPS sustegna l'iniziativa da «no-Billag»
La partida populara svizra è trumpada da la decisiun da la cumissiun. Ella propona da reducir ils pajaments da la Billag ed ha inoltrà ina cuntraproposta che pretenda da smesar las taxas.
La partida cristiandemocrata PCD refusa l’iniziativa e propona da dir na a l’iniziativa «no-billag».
RR novitads 17:00


text:
Lengua scuzzesa
El Gaelich Scusses (Gàidhlig) l'è una lengua che la fa part del grüp Guidelich de la familia celtica. Cul grüp chi l'inclüda incasì l'irlandes e el Manx, ma l'è divers dal grüp Britonich de la familia celtica induè che gh'è drenta el gales, el curnuvajes e el breton. In ingles, el gaelich scusses l'è ciamà "Scottish Gaelic" e d'una quaj part el se tröva anca "Scots Galic" anca se la par una cuntradissiun, degià che la lengua Scots l'è bela difarenta [1].
El Pader Noster in Gaelich Scusses[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ar n-Arthair a tha nèamh,
gu naomhaichear d'ainm,
thigeadh do rìoghachd,
gun dèanar do thoil air thalamh,
már a nithear air nèamh.
Tabhair dhuinn an-diugh ar n-aran làitheil,
agus maith dhuinn ar fiachan,
mar a mhaiteas sinne dar luchd-fiach.
Agus na leig ann am buaireadh sinn,
ach saor sinn on olc, amen.


text:
Curt avant la conferma da l'Arabia Saudita ch'il schurnalist Jamal Khashoggi saja mort, hajan il president da la Tirchia ed il retg da l'Arabia Saudita telefonà in cun l'auter. Quai resulta d'in rapport statal che l'agentura da novitads Anadolu ha publitgà. Erdogan e Salman hajan discurrì il venderdi davart Khashoggi e quant impurtant ch'i saja da collavurar cumplainamain tar las investigaziuns. Il president ed il monarc hajan er barattà infurmaziuns davart ils svilup da las investigaziuns.
Durant las investigaziuns hajan ins arrestà 18 persunas, hai gì num. Nums na vegnan betg numnads. Cun sa referir sin in decret roial è dentant vegnì rapportà ch'il vicepresident dal servetsch secret saja vegnì relaschà. Era in cussegliader dal prinzi ereditar saja vegnì relaschà.
Sparì en il consulat saudiarab en la Tirchia
Avant duas emnas era Khashoggi sparì, quai suenter ch'el era stà en il consulat saudiarab en Tirchia. Khaschoggi era dapi il settember 2017 en l'exil. L'anteriur cussegliader da la regenza e blogger era fugì perquai ch'el ha gì tema da vegnir arrestà. El aveva numnadamain adina puspè crititgà la politica dal prinzi ereditar sco era las intervenziuns militaras dal reginavel en il Jemen.
Reacziuns
Il president american Donald Trump è da l'avis che las decleraziuns da l'Arabia Saudita davart la mort da Jamal Khashoggi sajan crediblas. En ina communicaziun scriva la Chas'alva che la regenza prendia per conuschientscha che las investigaziuns en il cas s'avanzian e che l'Arabia Saudita ageschia. Entant han plirs senaturs americans dubis vid las decleraziuns da l'Arabia Saudita.
Il secretari general da l'ONU, Antonio Guterres è er s'exprimì: El saja consternà da la conferma.
La Svizra reagescha cun consternaziun sin la mort dal schurnalist Jamal Kashoggi da l'Arabia Saudita. Per la terza giada vegnia in responsabel da l'ambassada a Berna clamà glindesdi proxim, scriva il Departament federal per fatgs exteriurs. La Svizra veglia ch'il pajais sclereschia las circumstanzas da la mort a moda exacta e transparenta.
RR novitads 06:00+


text:
La Posta Svizra lascha puspè sgular sias dronas. Quai suenter ch'ina drona cun emprovas da sang era crudada il schaner en il Lai da Turitg. La raschun per la crudada era stà in cirquit curt. ll producent haja entant fatg adattaziuns vi da la drona, per che quai na capitia betg pli en l'avegnir, communitgescha La Posta.
A partir da glindesdi vegnian las dronas a Turitg ed a Lugano puspè en acziun.
Las dronas da La Posta vegnan duvradas en la medischina. Ellas transportan tranter auter emprovas da labor urgentas.
RR novitads 11:00


text:
Tunnel d’Alvra 75 onns – il Radio Rumantsch rapporta
La Viafier retica ha avert il 1889 sia emprima lingia da tren sin il tschancun tranter Landquart e Claustra. Gia 4 onns pli tard, il 1903, maina la viafier cun la lingia da l’Alvra en l’Engiadina. 1978 po il tunnel d’Alvra festivar 75 onns. Il Radio Rumantsch cun il reporter Ernst Denoth ha rapportà da la festa.
La Viafier retica ha ina gronda impurtanza economica per l’Engiadina.
Tunnel d’Alvra 100 onns – la Televisiun Rumantscha rapporta
La lingia da tren da l’Alvra è vegnida construida en 4 onns e vala anc oz tar ils inschigners sco capodovra. Da quai da 4'000 lavurers han gidà da construir la lingia da tren tras las Alps. Il Telesguard ha rapportà il 2002 dal giubileum da 100 onns dal tunnel da l’Alvra.
Nov tunnel da l'Alvra suenter passa 100 onns
Suenter passa 100 onns è il tunnel da l'Alvra en in nausch stan. La Viafier retica stat il 2010 avant la dumonda: sanar il tunnel vegl ni construir in nov tunnel sper il vegl? La Viafier retica sa decida da construir in nov tunnel.
Preparaziuns per il nov tunnel da viafier a l'Alvra
Suenter che la Viafier retica ha decidì da construir in nov tunnel per il tschancun da l'Alvra entschaivan il 2014 las lavurs preparativas. Il Telesguard rapporta da las emprimas siglientadas per il nov tunnel.
La construcziun dal nov tunnel da l'Alvra entschaiva
Di da festa la fin d'avust 2015 per la Viafier retica. Las lavurs per il nov tunnel da l'Alvra pon entschaiver. Il Telesguard è al lieu cura che las lavurs al portal dal nord dal tunnel vegnan instradadas.
Difficultads geologicas tar la construcziun dal nov tunnel
Suenter in onn da construcziun vid il nov tunnel da viafier da l'Alvra datti problems geologics. Il miniers fruntan sin ina zona cun material instabil, numnada «Raibler-Rauwacke». Cun metodas da lavur extraordinarias vegnan dentant era quels problems schliads. Il Telesguard rapporta en dus films da questa particularitad per la construcziun dal tunnel d'Alvra.


text:
Ludwig van Beethoven
Ludwig van Beethoven, in todesc [ˈluːtvɪç fan ˈbeːthoːfn̩], (Bonn, 16 Dicember 1770 - Viena, 27 Marz 1827) a l'è stait un composidor todesc; a l'è considerad vun de i plussee important composidor, pianista e direttor de la storia.
Fegura cruciala de la musega colta ocidentala, a l'è stait l'ultem rapresentant de reliev del classegism viennes e a l'è considerad uno dei plussee grand e influent composidor de tut i temp. Annoverad tra i massim jeni de la storia de la musega, implunemanc sorditaa (ipoacusia) qe la 'l colpisse prima anc'mo de haver compud i trent'agn, luu al continua a compor, dirijer e sonar, lassa una produzion musegala fondamental, straordinaria per forza espressiva e per la capacitaa de evocar emozion.
La soa influenza a l'è staita de vitala importanza per el linguaj musegal del XIX secol e per quei successiv, tant da rappresentar un model per molti composidor. El mito del Beethoven "artista eroigo", capaç de trasmetter attravers la soa œvra ogni soa emozion, esperienza personala o sentiment, al cress moltissim ind el period Romanteg; implunemanc, nonostant l'anticipazion, molti aspetti del futur Romanticism, la soa adesion a le regole de l'armonia ind le modulazioni, el rijet dei cromatism ind i melodie, la cura de l'equilibri formal dei brani 'l collocan ind el solc de la tradizion del classegism.
Ind el catalog de i composizion beethovenian i han grand riliev la soa produzion cameristega, qella sinfonega e le œvre pianistege. Capolavor dei rispettiv jener rimangon anca soe composizion sacre, 'me la Missa Solemnis, e teatrali, 'me el Fidelio.


text:
Il Talian Filippo Ganna ha gudagnà la 5avla etappa dal Giro d'Italia. Il campiun mundial en la cursa cunter l'ura ha gudagnà suenter 225 kilometers solo a Camigliatello Silano en la Calabria.
Ganna ha cuntanschì l'arrivada da la 5avla etappa cun in avantatg da 34 secundas sin il segund, Patrick Konrad da l'Austria. Terz è vegnì il Portugais Joao Almeida che maina actualmain la cursa cun 43 secundas avantatg sin il Spagnol Pello Bilbao.
Per Ganna è quai gia la segunda victoria d'etappa durant quest Giro d'Italia. La sonda ha el decidì per sai la cursa cunter l'ura cun arrivada a Palermo.


text:
La gronda part da l'acziun pertutgia autos dals tips Ram 2'500 e 3'500 dals onns 2013 fin 2017, communitgescha il concern talian-american en ils Stadis Unids. Tar ils vehichels existia il privel da defects vi da la roda da manar, uschia ch'il manischunz pudess perder la controlla da l'auto. Fin ussa sajan enconuschents otg accidents che pudessan star en connex cun quest problem.
Tar la gronda part dals autos sa tractia da quels ch'èn vegnids vendids sin il martgà dals Stadis Unids. Ordaifer l'USA èn be radund 11'000 autos pertutgads.
RR novitads 08:00


text:
Las vacanzas da stad èn a fin. Per scolars pitschens e gronds cumenza puspè la scola. Quai ha fatg endament a l’archivar dad RTR la rolla ch’il Radio rumantsch giugava ina giada per la scolaziun. Sco exempel, dal 1955 fin 1991 èn vegnidas emessas 435 emissiuns dal “Radioscola” ed i vegniva tractà in zunt vast spectrum da tematicas.
En il decurs dals onns è sa midada la moda e maniera da tractar il rumantsch en il radio. I dat en egl – u plitost en l'ureglia – co auturs ed auturas d' emissiuns davart il lungatg na sa schenavan betg d'instruir avertamain co e cun tge pleds ch'ins discurra correctamain. Pli tard è quai sa midà vers ina tenuta pli neutrala, ina tenuta d’observar, d’analisar e discutar, senza l’ambiziun dad instruir.
Nus avain rimnà en l’archiv in dumber d’exempels nua ch’il radio s’occupa explicitamain da la lingua. Observai tge tendenzas e svilups che vegnan constatads e co ins giuditgescha quels durant ils differents temps.
Memia blers pleds tudestgs fan quità. Instrucziuns co discurrer correctamain.
Contacts cun ils auters idioms ed il tudestg
Tista Murk: purist, provocatur e promotur da l’avischinaziun interrumantscha
La lingua d’ozendi e dals giuvens sut la marella: midadas tar il vocabulari e la structura
In curs da lingua dal Radio rumantsch: Rumantsch Grischun per la Berna federala (2006)
E la finala in zic propaganda per la lingua ed RTR en ina (2003)
.


text:
375
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ü teremòt l'à colpìt la sità de Benevènt
Ol Teodosio l'à fai finì fò la ribeliù del Firmo 'n Africa.
Nassimenc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Firmo
- ol 17 de Noèmber, Valentinià I, imperadùr di Romà (nasìt in del 321)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
E cun la presidenta sa retira era l’entira suprastanza da la plaiv evangelica da Cuira sin la fin dal zercladur. Cun la decisiun dal Cussegl da la baselgia evangelica refurmada dal Grischun da l’october passà saja il bainstar da la plaiv periclità, ella saja fitg dischillusa, scriva la suprastanza. L'onn passà aveva il cussegl chantunal renvià d’acceptar l’elecziun da Carmen Dasoli-Peter a Cuira, damai ch'ella viva dapi in temp a Trin e betg a Cuira.
Betg pussaivel da trair vinavant la decisiun
Sco che la suprastanza scriva vinavant, deplorescha ella l’abdicaziun immediata da Carmen Dasoli-Peter. Cun quest pass vul la presidenta metter ina fin a la dispita tranter la baselgia chantunala e la plaiv da Cuira. Questa demissiun impedescha da trair vinavant la decisiun a la Dretgira administrativa grischuna. Tenor la suprastanza da la plaiv evangelica da Cuira avess in tal recurs gì bunas schanzas. Visavì RTR n' han Dasoli-Peter e la suprastanza betg vulì prender posiziun avant la radunanza dalla plaiv, che ha lieu ils 13 da zercladur.
In curatur duai organisar novas elecziuns
«Damai che la suprastanza demissiunescha in corpore vegnin nus suenter a metter en in curatur», declera Andreas Thöny, il president dal cussegl dalla baselgia evangelic-refurmada grischuna. Quai muntia che questa persuna prendia enta maun las fatschentas ed obtegnia er cumpetenzas da decider. «Questa persuna vegn era incumbensada d' organisar novas elecziun usche svelt sco pussaivel.» Cura che quai vegnia lura ad esser il cas na po Thöny dentant anc betg dir.
RR novitads 14:00


text:
L'entrada è decorada cun bindels da tuttas colurs, vi da las maisas cotschnas sesa la glieud e baiva, mangia e ria. En ina cuppa fier datti in fieu, i savura da grillada. L’atmosfera è pacifica. Var 100 persunas n’han betg vulì manchentar l’avertura dal Polenta7000. Per l’avertura hai dà dus concerts – in cun Fiona Cavegn, in da la band Kaufmann.
La finamira da far ord il «Polentahügel» da Cuira in lieu d’inscunter saja gartegià, uschè l’organisatura.
Jau sun intgantada quanta glieud ch'era qua e tge bella atmosfera ch'igl ha gì.
Nov lieu d'inscunter durant la stad a Cuira
L'occurenza Polenta7000 duai vegnir in lieu d'inscunter durant la stad per giuven e vegl.
L’idea è che nus creain in lieu nua che tuts pon vegnir. Nua ch’ins na sto betg pajar entrada e nua ch’i na sto betg baiver u mangiar insatge.
Quai grazia ad in program fitg vast cun artistas ed artists dal Grischun. Tranter auter duai dar in circus per uffants, ina saira da comedy, in di da jass u in day rave.
Regiunalitad
Dentant era il da mangiar e da baiver è da la regiun. Uschia è il café da Zezras, il sirup e la charn d’in pur da Domat ed il vin medemamain ord la regiun.
Nus avain empruvà da tegnair il radius uschè pitschen sco pussaivel e lavurar ensemen cun las persunas ch’i dat schon.


text:
L'emprim ston ins chattar in product adattà. Da lez datti numnadamain ina massa differents. I dettia cremas u er gels e stgimas, declera Denis Veltri, possessura dal «Heaven and Tan», in studio cun duschas d'embrinir a Cuira. Tar tscherts products ves'ins directamain in effect, tar ils blers dentant ves'ins pir suenter duas fin quatter uras in effect. Dasperas datti er anc quels products ch'ins po duvrar mintga di e che dattan mo minim colur.
In peeling è il A ed il O
Impurtant saja da far in peeling avant che duvrar in product d'embrinir sasez, di Veltri. Plinavant stoppian ins era evitar ch'igl haja ieli sin la pel, pia betg unscher en avant.
«Per applitgar il product dovr'ins il meglier guants. Uschia è il resultat pli regular.» La foppa dal schanugl ed il cumbel sco er parts cun pel dira duess ins evitar. Suenter stoppian ins guardar che la pel na sieua betg ora, perquai ch'ina substanza en ils products d'embrinir dehidreschia la pel. Sch'ins na vul betg embrinir sasez a chasa, lura pon ins era ir tar il profi e prender ina duscha d'embrinir.


text:
L'anteriur boxist tudestg Graciano Rocchigiani è mort en la vegliadetgna da 54 onns. El saja vegnì surcharrà d'in auto sin l'insla taliana Sicilia, quai ha ditg il pledader da la polizia locala envers l'agentura da novitads tudestga DPA.
Il 1988 è Rocchigiani stà campiun mundial en la super-paisa-mesauna. 10 onns pli tard ha el cuntanschì il titel en la paisa mez-greva. Il boxist ha dentant era procurà per lingias grassas suenter sia carriera. Quai pervi da divers delicts e chastis da praschun.
RR novitads 17:00


text:
Austin
Austin (a s lèś /ˈɒːstɨn/ o /ˈɑːstɨn/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad 885.400 abitànt ch'l'è la capitàł dal stat dal Tèxas, in dla cuntèa 'd Travis. L'è l'undicéśma sità più granda dal paéś.
'L è 'n impurtànt sèntar dl'indùstria infurmàtica esénd che dimóndi aśiéndi i gh'aṅ na sò baś lè cuma la Dell, l'IBM, la Apple Computer, la AMD, l'Intel, la Samsung e la Sun Microsystems.
Da 'l 2015 al sò sìndig 'l è al demucràtic Stephen Adler.
Persunàǵ ligâ a Austin
- Tom Ford, stilìsta
- Ethan Hawke, atōr
- Tobe Hooper, regìsta
- Nelly, cantànt hip hop


text:
Nivels da privel da moviments da massa
Sbuvadas
D'ina sbuvada vegni discurrì, sche secturs da la spunda, che consistan da grip e/u da crappa lucca, glischnan giu. Sbuvadas veglias calmas pon puspè daventar activas, e quai plaun a plaun u er andetgamain. Ina furma speziala da sbuvadas èn sbuvaditschs da glitta e glera. Per il solit vegnan els mess en moviment tras plievgia intensiva. La maschaida da crappa lucca e blera aua curra giu svelt e n'è betg chanalisada. Sin spundas stippas pon tals sbuvaditschs perquai esser spezialmain privlus.
Bovas
Cuntrari a sbuvadas sa mussan bovas per il solit en in curs d'aua stip, sco per exempel en in torrent. La lavina da glitta che sa cumpona d'aua, da glera ed eventualmain da bists da bostga po vegnir fitg svelt a val. En la planira sa ferma la bova. Ses material resta enavos là.
Crudada da crappa
Da crudada da crappa vegni discurrì, sche singuls craps u blocs da grips crodan giu. Ils craps ed ils blocs da grips sa ferman per il solit, sch'ina spunda è main stippa che 30 grads. Bostga resp. il guaud pon reducir fermamain la vehemenza dals craps e dals blocs da grips.
Nagins nivels da privel
Moviments da massa, sco per exempel sbuvadas, datti savens en connex cun fermas precipitaziuns e/u auas grondas. Per moviments da massa n'existan nagins nivels da privel spezials. Per plaschair resguardar las infurmaziuns correspundentas sut la rubrica Nivels da privel d'auas grondas.


text:
Beschreibung
Monopoly Grischun – Graubünden
Rumantsch Grischun, Deutsch
Unique Gaming Partners , 2020, Bestellnummer 7-640185-191037
Monopoly, il gieu renumà en l’entir mund, nua ch’i va per il possess da terren e d’immobiglias, As maina cun questa ediziun tras il bellischem chantun Grischun. Il chantun Grischun è cun 7’106 km2 il chantun da la Svizra cun la pli gronda surfatscha. Cun 150 valladas, 615 lais e 937 pizs è il Grischun in vair paradis per viandants e sportists d’enviern.
Ma faschai sez in viadi d’exploraziun cun la segunda ediziun da Monopoly dal chantun Grischun.
a partir da 8 onns
2-6 giugaders
Ähnliche Beiträge