c: text/html

text:
- Roger Federer gudogna il final a l’Australian Open cunter Marin Cilic cun 6:2, 6:7. 6:3, 3:6 e 6:1. Per Federer la 6. victoria en l’Australia e la 20. victoria d’in turnier da Grand Slam.
- Dario Cologna gudogna la cursa en il stil liber sur 15 kilometers a Seefeld en l’Austria. Quai la prova generala avant ch’ils gieus olimpics van liber a Pyeongchang.
- Nevin Galmarini vegn a la cursa dal slalom gigant parallel a Bansko tar sia segunda victoria questa stagiun. El aveva gia persvas il venderdi cun in segund plaz.
- Wendy Holdener vegn al slalom a Lai terza. La finala n’hai betg tansch per la victoria era suenter che Mikaela Shiffrin era crudada ora. Gudagnà ha la slovaca Petra Vlhova.
- Curdin Perl gudogna il maraton da la Surselva. Quai gia la quarta victoria per il currider engiadinais a la 28avla ediziun. Tar las dunnas ha gudagnà Heidi Widmer da Tavau.
- E era il HCD ha persvas la fin d’emna e vegn tar 5 puncts. Cun la victoria da 2:1 a chasa cunter ils ZSC Lions vegn il HCD adina pli datiers als playoffs.
Naziunal/Internaziunal Federer, Cologna, Galmarini, la fin d’emna sportiva
Roger Federer gudogna l’Australian Open, Dario Cologna gudogna a Seefeld, Nevin Galmarini gudogna a Bansko. E aunc las cursas da skis a Lai e a Garmisch han procurà per ina fin d’emna sportiva.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Quel resultat allegraivel haja da far cun la buna disciplina tar las expensas, ma er cun entradas da taglia pli autas sco planisà, scriva il cussegl communal en la missiva.
Vendita da la parcella 1214
Ils votants da Zuoz han er da decider davart la vendita d’ina parcella nua che l’anteriura staziun da val dal runal Albanas era. La finamira è da vender il terren ad indigens per fabritgar abitaziuns primaras ed uschia almain cuntanscher il pretsch investì da radund 2 milliuns francs.
Elecziun da Chalandamarz, en uffizi trais mais pli tard
Plinavant ha la radunanza communala dad approvar ina revisiun parziala da la constituziun. Tranter auter duai midar il cumenzament dal temp d’uffizi dals 2 mars sin ils 1. da fanadur. Cun quest adattaziun vul il cussegl communal pussibilitar la tscherna da candidats che dovran anc in tschert temp per s’organisar en lur plazza da lavur.
Ils votants da Zuoz han ultra da quai er dad approvar ils statuts per la nova regiun Malögia a la radunanza communala dals 29 d’avrigl 2015. (RTR/ac)


text:
Statut dla Uniun di Ladins dla Val Badia 1967
Pröm capitul: Ci ch’ara ô – Ci ch’ara se tol dant de fà – Olâ che ara sta.
Art. 1 La Uniun di Ladins, seziun Val Badia, é na assoziaziun che ô mëte al sigü y vardè i problems y i interèsc ladins. Por le plü ciarera da trà sö na cosciënza ladina cun daidé, fà maiù y defëne nosc lingaz, nosta cultura, nostes usanzes y tradiziuns. La Uniun se prô ince por laurè deboriada y adöm cun düc i Ladins.
Art. 2 La Uniun di Ladins dla Val Badia n’à daldöt nia da fà cun la politica.
Art. 3 La Uniun à so scagn a Badia.
Art. 4 Tla Uniun di Ladins pò se lascè scrì ite düc i Ladins, chi co é gnüs Ladins, i mituns de geniturs ladins, ince sce ai sta foradecà, y chi che s’à fat y se fej mirit por la gauja ladina.
Secundo capitel: Cô éra pa organisada?
Art. 5 La Uniun vëgn manajada da n consëi metü adöm da önesc porsones, danter chëstes n presidënt y diesc aconsiadus.
Le presidënt vëgn metü tla sentada de düc i scric ite, do le numer dles usc.
Le presidënt se chir fora danter i aconsiadus n secretêr y n cassier.
Le vize-presidënt vegn metü dal Consëi, cun plü de meses les usc.
Le Consëi vêl por dui agn.
Art. 6 Le presidënt raprejentëia de vigne vers la Uniun dant ad atres assoziaziuns.
Art. 7 En cajo che le presidënt mancia, él le vize-presidënt che surantôl sües funziuns.
Art. 8 La sentada de düc i scric ite vëgn cherdada adöm dal presidënt almanco n iade al ann y ince vigne iade che la presidënza o la terza pert di scric ite le arata debojëgn.
La sentada di scric ite da dant les maius lignes dal program de laûr, ara scuta sö i laûrs da l’ann che é stè y de chël che arà da gnì, porta dant y bele aprovà dal Consëi. Ara nominëia trëi porsones che ciara do plü avisa ai cunc.
La sentada vëgn cherdada ite vign’ann de setëmber.
Art. 9 La Uniun fej sü laûrs cun scioldi trac ite dales iscriziuns, cun contribut da pert dla Uniun Generela di Ladins, dla Regiun, dla Provinzia, dai Comuns y da d’atri Enc.
Terzo capitel: Ci ch’i scric ite pò y ci ch’ai mëss.
Art. 10 Düc i scric ite à chisc dërc:
a) ai tol pert ales riuniuns y a dötes les iniziatives tutes dala Uniun
b) ai pò mëte le presidënt y le consëi y po ince instësc gnì metüs
c) ai pò portè dant propostes.
Art. 11 I scric ite mëss:
a) tignì dötes les regoles dl Statut dla Uniun
b) tignì sö y daidé inant düc i laûrs che la Uniun fej
c) paié vign’ann le contribut fat fora dala sontada de düc i scric ite.
Cuarto capitel: Competënzes
Art. 12 Le Consëi tol sües dezijiuns cun plü de meses les usc, y almanco set porsones dl Consëi mëss ester dailò.
Art. 13 Le secreter se fistidiëia da scrì, da mëte jö i verbals dles sentades, da tignì l’archif y la biblioteca.
Art. 14 Le cassier se fistidiëia dl’aministraziun, al scrî sö ci che va fora y ite te cassa, al scri y paia fora i mandac firmà dal presidënt.
Art. 15 Le Consëi fej fora, n iade por dagnora, sce chi che damana dess gnì scric ite tla Uniun o nia.
Art. 16 La porsona che fej pert dl Consëi y mancia, zënza iustificaziun, a trëi sentades, vëgn sciurada fora y al nen vëgn metü n’atra.
Cuinto capitel: Desvalìes
Art. 17 Sön proposta dl Consëi pò le presidënt nominé soci d’onur co ne paia degun contribut.
Art. 18 Vigni müdada di articui de chësc statut pò mâ gnì fata sce trëi cherc dla sentada de düc i scric ite ô le fà.
Chësc statut é gnü scrit sö a Bornech ai 11 d’otober dal 1967 al numer 482 vol 19 di Ac Publics.


text:
Doi de bela vėntes per la scuadres di jėuni dl HC Gherdėina, ntan che la terza partida dlena ąn cialą de nuzé sciche bon alenamėnt
U14 Gherdėina - Bulsan Junior 11:2 (3:0, 3:1, 5:1)
Nia scialdi da dģ ne niel dla partida dla Under 14 n sada dlena passeda n cėsa contra l Bulsan. Coche n vėija dal resultat ą i mutons dl Gherdėina vencił saurģ se purvan dassėnn y fajan truep goi che ie for zeche de bel per duc chėi che vėn a cialé pro. Per l Gherdėina ąl fat sies goi Markus Mair, doi goi Tobias Fill y un n gol prun Philip Demetz, Julian Senoner y Tobias Moroder.
U16 Valpellice - Gherdėina 10:1 (4:0, 3:0, 3:1)
N dumėnia ai 25 de utober ą i mutons dla Under 16 messł furné lonc nchin a Valpellice. N savova danora che la scuadra dl Valpellice ą vencił l ann passą l campiunat Under 14 y che i fova scialdi stersc. Davia che duc i mutons dl Gherdėina ova bele jugą l di dant danter U14 y U18, ulache la ti ą butą dassėnn, fova chėsta partida ududa coche n bon alenamėnt. Sambėn che l trainadėur Marcel ą messł se lascé tumé ite zeche per che fé contra de tei granc y nsci ti ą l Gherdėina fat la vita mpue erta al averser ti metan uni tant vel' pela danter la giames. Sambėn che l arbitradėur se ą tosc ntendł y l Gherdėina giapova menuc de straufonga, ma sibe de 4 contra 5 che monce de 3 contra 5 ąi tenģ tres y ne ą nia giapą goi. Duc ą jugą bėn y ą cumbatł y i verdiaporta fova cunzentrei y ą suvėnz salvą la situazion, scenó ėssen nce pudł pierder plu sėch. Per l Gherdėina ą Tim Linder fat l gol.
U18 Gherdėina - Neumarkt 6:2 (2:1, 2:1, 2:0)
Na bela partida do giut inņ da pert dla Under 18 n sada ai 24 de utober tl stadio de Sėlva. Do che i se ą giapą l prim gol se ąi riesc refat. N ą inņ n iede udł n bel juech de scuadra y i mutons ą sapł da jughé segures nce dovia, ne manacian mei de giapé vel contrapé. I mutons ą vencił saurģ chėsta partida per 6:2. Per l Gherdėina ąl fat i goi Damian Bergmeister (2), Lukas Mair, Andreas Vinatzer, David Pescosta y Juri Runggaldier.
La proscima partides di jėuni n cėsa:
Sada ai 31.10. dala 17.00 fej la Under 18 contra l Chiavenna. N Unissant dala 14.00 juega la Under 16 contra l Kaltern y dala 17.00 la Under 20 contra l Asiago.


text:
Svizra
-
Cablecom cun dapli svieuta
La gestiunaria da rait da cabels upc cablecom ha fatg dapli svieuta il segund quartal da quest onn. Ella è creschida per 3.5% sin passa 336 milliuns francs. Quai resultat saja cunzunt d'attribuir a las spartas «internet, telefonia e mobile», communitgescha l'interpresa.
Plinavant ha cablecom registrà 0.8% dapli abunaments e dumbra uss passa 2.6 milliuns clients. Da l'avrigl fin il zercladur ha cablecom registrà 15'900 novs abunaments d'internet e dumbra là ussa 755'700 clients. En la telefonia è il dumber da clients creschì per 16'900 sin 497'500.
RR novitads 14:00


text:
Kalevala
El Kalevala l'è on poema epegh compost de l'Elias Lönnrot in de la metà del Vottcent.
L'è ona regolta de tucc i poema e i cant popolar de la tradizion popolar finlandesa e careliana.
El nomm Kalevala el voeur dì "terra de Kaleva". El Kaleva l'è 'l nomm de l'av e resgiô de la nazion finnega, e l'è regordaa anca in del poema eston del Kalevipoeg (compost in de l'istessa manera del Kalevala).
El Kalevala l'è consideraa el poema nazional finlandes, oltr'a vess la primma oeuvra litteraria d'on certo pes de la litteradura finlandesa.


text:
Las chantauturas americanas dals onns 70
- Venderdi, 29.12.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 29.12.2017, 19:00, RTR
Da Carole sur la Carly enfin tar la Karla.
La scena popmusicala dals onns settanta vegniva dominada dals umens. Ma i deva gia alura ina ferma communitad da chantauturas che sa fascheva valair, surtut da la vart americana, cultivond in stil che ballantschava tranter folk e pop, tranter rock e jazz. Carole King e Carly Simon èn be las pli enconuschentas, Joni Mitchell (foto) e Rickie Lee Jones las pli sofistitgadas. Ma dasperas devi nums pli marginals sco Judee Sill, Phoebe Snow, Janis Ian, Karla Bonoff – ina vaira chascha da truvaglias.


text:
Rampignar ed ir culs skis es eir amo pussibel ill’ota età da passa 85 ons
Nesa Engler es üna duonna impreschiunanta. Bricha da statura – ella es üna persuna fich fina cun üna vusch ed anim propi amabels – però tant daplü dal cuors da vita. Nada es ella dal 1928 a Tarasp ingio ch’ella ha eir passantà sia infanzia. Ella s‘ha maridada ed insembel cun seis hom han els trat sü quatter uffants. Vivü han els in differents lös giò la Svizra Bassa. Il viagiar es stat adüna üna paschiun da Nesa. Insembel cun seis hom han els passantà adüna darcheu fich bellas vacanzas in Italia. Cun 56 ons s’ha ella separada da seis hom. Là s’ha, dad üna vart serrà per ella üna porta però a listess mumaint s'ha drivida ün’otra. Quist fat intuna ella adüna darcheu cur ch’ella raquinta da sia vita. Da quista seguonda part da sia vita gnina a savair alchet daplü.
Davo seis divorzi es Nesa ida a star ad Unterseen/Interlaken, ella es tuornada illas muntognas tant amadas. Ed uossa co inavant? Ils uffants sun our da chasa, il dachasa üsità nun es plü, e chattar lavur cun 56 ons nun es neir bricha uschè simpel. Tras ün’amia dal Club Alpin Svizer ha ella chattà lavur i'l turissem. I tscherchaivan üna guida chi accumpogna ils turists sül Jungfraujoch ed es abla da discuorrer eir spagnöl. Nesa es ida a Barcelona per imprender spagnöl e quai es statta üna buna decisiun. Ella d’eira üna guida fich tscherchada illa lingua spagnöla. Insomma, las linguas tilla han adüna fascinada, accumpognà ed eir plaschü – Nesa discuorra rumantsch, tudais-ch, talian, spagnöl ed inglais -. Il rumantsch tilla ha dat üna basa fich buna per imprender ed eir impuonder las differentas linguas.
Dürant blers ons ha ella accumpagnà a blers turists sül Schilthorn e plü tard eir sül Jungfraujoch. Ils numerus viadis cu‘l tren sül Jungfraujoch tilla han adüna portà enorm bler plaschair e bellischems inscunters. Seis savair rich sur las montagnas – Eiger, Mönch e Jungfrau però eir sur da quellas muntognas plü pitschnas e main impreschiunantas – ed eir las differentas annectotas tilla han sgürà l’attenziun cumpletta dals aspectatuors e visitatuors. Il viadi sül Jungfraujoch es pussibel dürant tuot on. Dal 1994 ha Nesa fat üna cunvegna da surtour be amo viadis dürant la stà. Quai tilla ha dat la pussibiltà da giodair seis dachasa a Tarasp. Tarasp es adüna restà sia patria, il dachasa ed il lö da las ragischs. Eir hoz viva Nesa a Tarasp in sia bellischma chasa.
Nesa es creschüda sü immez las muntognas e quellas tillas han adüna fascinada ed atratta. Davo il divorzi, dimena cun 56 ons, ha ella chattà ün nouv hobby, il rampignar. Da rampignar il 4- o dafatta 5-avel grad nun es per Nesa ingün problem, uossa ill’ot’età dad 87 ons seguind a la guida da muntogna eir causa cha la vezzüda nun es plü uschè buna. L’ir culs skis, far gitas da skis ed ir in muntogna sun ulteriurs hobbys da Nesa. Cul club alpin dad Interlaken ha ella fat blerischmas gitas in muntogna ed imprais a cugnuoscher tras quai las muntognas da la Svizra. Però eir gitas da rampignar in Frantscha ed in Kroazia han fascinà ed’atrat a Nesa. Ün viadi inschmanchabel ha’la passantà cun amis in Patagonia. L’aventüra d’eira perfetta, organisà tuot svessa e la buscha cun tenda e damangiar per divers dis pasaiva. Quist immens grond pajais, cun muntognas otischmas, lais, glatschers e tundra han laschà inavo bleras bellas impreschiuns pro Nesa. Dad ulterius viadis in Nepal, illa Mongolia, süll' isla da Galapagos ed in America dal süd savess Nesa quintar amo bler.
Nesa es üna duonna fascinanta cun ün grondischem temparamaint, ün‘umur fich fin ed ün grond s-chazi d’istorgias. Tour pachific nun es inguotta per Nesa. Eir hoz s’inscuntra ad ella adüna darcheu culs skis sülla Motta Naluns o lura aint il üert da rampignar ad Ardez. Dimena eir cun 87 ons po esser la vita richa ed interessanta ed adüna amo plain aventüras e surpraisas.


text:
Revista culturala Passagen
As infurmai davart l’art e la cultura da la Svizra, sajas al current tge che pertutga las debattas politic-culturalas actualas e legiai dapli davart il barat cultural da la Svizra cun l’exteriur.
Passagen, la revista culturala da Pro Helvetia, rapporta dapi passa 20 onns da la lavur culturala da la Svizra. Ella reunescha las vuschs dad auturas, schurnalists e spezialists da la cultura e cuntanscha lecturas e lecturs en passa 60 pajais. La revista Passagen cumpara en franzos, englais e tudestg. Tscherni qua!


text:
Coass
Coass (nom ufizial in italian: Cuasso al Monte) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta quas 3 612 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 16,7 km² e 'na densità de 216 ab./km².
El comun, situaa ai pè del Mont Piambell e quasi denanz a Besan e l'è vun di pussee gròss de la Provincia de Vares. El territòri l'è separaa del Lagh de Lugan de ona longa strissa de terra. Oltra al center comunal, a gh'è i frazion de Coass al Lagh, Coass al Pian (de Sora e de Sòtta), Borgnana e Cavargnan. Tucc i paesitt hinn caratterizzaa de la presenza de edifizz faa su con la tipiga pedra local de color rosaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Coass l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Orgels in Spogna
- Dumengia, 13.7.2014, 17:25
Questa stad preschenta Arnold Rauch la seria da stad «Sas anc?» or dal Kino Apollo a Cuira. Durant ils mais fanadur ed avust datti «RTR-Kino» cun films dals onns 1996 fin 2006.
En l’emprima ediziun mussa la Televisiun Rumantscha «Il gust da la puolvra e la paschiun da reanimar»! Manegià è la pulvra sin ed en las orglas da baselgia ch’ils restauraturs Claudio Rainolter e sia dunna Christina spulvran e reanimeschan. I na sa tracta betg dad orglas tar nus, mabain en Spagna, nua ch’ellas tunan para tut auter.
L’autura dal film dal 1997 è Susanna Fanzun. Remartgabel è, ch’il commentar vegn legì da Flurin Spescha, defunct.


text:
Furmaziun da persunas d'instrucziun
Noziuns-clav : Renconuschientscha da diploms da la furmaziun da persunas d'instrucziun / Mobilitad e barat / Process da Bologna / Sistem europeic da transferiment da credits academics (ECTS) / Coordinaziun en il sectur da las scolas autas da pedagogia / Coordinaziun en il sectur da las scolas autas
Scolaziun da persunas d'instrucziun
La scolaziun da persunas d'instrucziun per il stgalim preliminar, per il stgalim primar, per il stgalim secundar I e per las scolas da maturitad gimnasiala sco er per las professiuns en il sectur da la pedagogia speziala ha lieu en scolas autas – per gronda part en scolas autas da pedagogia.
Pervia da lur scolaziuns orientadas a la pratica e pervia da lur perscrutaziun orientada al champ professiunal tutgan las scolas autas da pedagogia tipologicamain tar las scolas autas spezialisadas. Ellas vegnan dentant manadas en autra maniera. Sco basa legala en chaussa vala sin plaun svizzer il dretg da la Conferenza svizra dals directurs chantunals da l'educaziun publica (CDEP) davart la renconuschientscha da diploms. L'incarica da prestaziun da las scolas autas da pedagogia cumpiglia l'instrucziun (scolaziun e furmaziun supplementara), la perscrutaziun ed il svilup orientà a l'applicaziun sco er la furniziun da servetschs.
Las scolaziuns da la furmaziun da persunas d'instrucziun qualifitgeschan per la professiun e cuntegnan parts scientificas, parts didacticas dal rom sco er parts pedagogicas e parts da la pratica professiunala. Ellas collian la teoria e la pratica sco er l'instrucziun e la perscrutaziun. La finamira è quella d'intermediar cumpetenzas da savida e d'agir per l'educaziun e per la furmaziun da scolaras e scolars dals differents stgalims da scola resp. per uffants e giuvenils cun basegns spezials. La furmaziun ha lieu tenor il model da dus stgalims cun studis da bachelor e da master tenor la Decleraziun da Bologna. Las prestaziuns da studi vegnan mesiradas cun puncts dad ECTS. La durada dal studi dependa da la scolaziun elegida. Las absolventas ed ils absolvents dals studis survegnan mintgamai in diplom d'instrucziun per il stgalim da scola respectiv u in diplom professiunal dal sectur da la pedagogia speziala e supplementarmain in diplom da bachelor u da master. (Excepziun: persunas d'instrucziun per scolas da maturitad survegnan mo in diplom d'instrucziun. Il diplom da master vegn fatg en il rom dal studi scientific). Ils diploms d'instrucziun ed ils diploms professiunals èn renconuschids sin nivel svizzer.
-
persuna d'instrucziun per il stgalim preliminar e/u per il stgalim primar
-
Persunas d'instrucziun per il stgalim secundar I
-
persuna d'instrucziun per il stgalim secundar I
-
persuna d'instrucziun per scolas da maturitad
-
scolaziuns en il sectur da la pedagogia speziala: direcziuns d'approfundaziun en educaziun prescolara pedagogic-curativa ed en pedagogia curativa da scola
-
scolaziuns en logopedia ed en terapia da psicomotorica
Scolaziun da persunas responsablas per la furmaziun professiunala
La scolaziun da persunas responsablas per la furmaziun professiunala en manaschis d'emprendissadi, da persunas d'instrucziun en scolas professiunalas spezialisadas ed en scolas spezialisadas superiuras sco er da persunas d'instrucziun da la furmaziun supplementara professiunala ha lieu en scolas autas ed en ulteriuras instituziuns da furmaziun. La scolaziun da persunas responsablas per la furmaziun professiunala vegn reglada da la Confederaziun en il rom da la furmaziun professiunala. Las scolaziuns varieschan tut tenor il stgalim destinà e tenor il pensum d'instrucziun (activitad professiunala principala u activitad professiunala accessorica).


text:
La vischnanca da Puntraschigna ha sustegnì gia pli ditg il project da Felix Keller en connex cun il glatscher dal Morteratsch. En ina sesida ha il cussegl communal uss decidì da sustegnair vinavant il project.
Il project da Felix Keller, glaziolog da l’Academia Engiadina, prevesa da zugliar ina part dal glatscher cun naiv artifiziala. Uschia vul el impedir ch'il glatscher lieua a lunga vista. Emprims experiments la stad passada han mussà ch'i funcziunescha.
Ennevar cun sistem en furma da pendiculara
Per franar il regress dal glatscher stuess'ins ennavar radund 1 dals 15 kilometers quadrats dal glatscher. Quai tenor calculaziuns da Felix Keller. Per ennavar questa surfatscha sin in glatscher, stuess ins sviluppar in sistem da far naiv en furma d’ina pendiculara.
Finanziaziun anc betg garantida
Felix Keller quinta cun custs da radund 100 milliuns francs per sviluppar, bajegiar e duvrar il sistem per 30 onns. La finanziaziun n'è anc betg garantida. Sche tut va sco planisà, pudess il sistem ir en funcziun en trais onns. E suenter 10 onns avess il glatscher gia da cumenzar a crescher.
Quest sistem pudess ins duvrar sin tut il mund per garantir cun ils glatschers il mantegniment da las reservas d’aua, di Felix Keller.
RTR Telesguard 17.40


text:
Strusch in auter utschè en il Parc Naziunal dat tant da discurrer sco il tschess barbet.
En il 19avel tschientaner era il tschess barbet extirpà en las Alps. Quest utschè ch’ins smaladiva pli baud sco rapinader e «tschess d’agnels» viva en realitad da cadavers e d’ossa. Sias griflas n’èn betg adattadas per tschiffar la preda.
Illustraziuns istoricas renfatschan al «tschess d’agnels» in cumportament da rapinader. Schizunt uffants duai el avair rapinà.
La raschun per la tema dal tschess barbet e damai per sia extirpaziun pon esser stadas sias alas imposantas d’ina ladezza da bunamain 3 meters.
Ils tschess barbet sa nutreschan oravant tut dad ossa. Quella cuntegna ina gronda part da grass e da protein. Gronds oss laschan ils utschels crudar da grondas autezzas sin plattas-crap, nua ch’els van en stgaglias. Cun questa strategia occupescha il tschess barbet ina nischa ecologica incontestada.
Entaifer in project che cumpiglia l’entira regiun alpina vegnan dapi il 1986 danovamain colonisads tschess barbets, il 1991 per l’emprima giada er en il Parc Naziunal.
Cun quai duai la largia tranter la zona da derasaziun en las Pireneas e quella en il Balcan puspè vegnir serrada. Ulteriurs lieus da recolonisaziun èn il Rauristal en l’Austria, la Savoia Auta ed il parc naziunal Mercantour en Frantscha e dapi il 2000 la Val Martell en il parc naziunal Pass dal Stelvio en il Tirol dal Sid.
En la Val da Stabelchod en il Parc Naziunal Svizzer han ins mess en libertad dal 1991 fin il 2007 en tut 26 giuvens tschess barbets che derivan da manaschis d’allevament.
I n’è betg enconuschent quants da quels animals che han survivì; probablamain dapli che la mesadad. Ils ultims onns hai per fortuna dà en l’Engiadina ed en il territori da cunfin cun l’Italia plirs cuaditschs natirals. Per quest motiv na vegnan mess en libertad nagins tschess barbets pli en il Parc Naziunal. Ulteriuras infurmaziuns davart il tschess barbet chattais Vus en il Center dal Parc a Zernez u sut www.bartgeier.ch.
Ils tschess giuvens ed ils creschids han in pail da colur fitg differenta.
Tschess barbets giuvens han adina ina colur stgira, grisch brina. Pir cun 3 fin 4 onns vegnan il chau ed il pèz pli clers. Tranter mastgels e femnas datti strusch differenzas da colur.
La colur cotschnenta dal tschess barbet creschì è in segn spezial. En in ritual sa dattan els colur en puzs che cuntegnan oxid da fier.
Ils ovs dal tschess barbet èn vaira gronds e paisan tranter 200 e 250 g. La femna metta per il solit dus ovs. L’emprim pitschen sorta da la crosa plirs dis avant ch’il segund e mazza quel en sias emprimas emnas da la vita. Quest cumportament vegn numnà «cainissem». Cun il segund ov ha la natira calculà ina reserva, en cas che l’emprim na fiss betg stà en urden. L’allevament da dus pitschens fiss memia bler per ils geniturs.


text:
Taquín gregurian
El Taquín gregurian l'è el taquín uficial di püssee tant pais del mond. El ciapa el so nom da papa Gregori XIII, che el la intrudut del 1582, cun la bula papal Inter Gravissimas anunciaa da la sua residenza de Vila Mundragon (arent a Mont Purzi Caton). L'è una mudifica del taquín giülian, che l'era in vigur prima.
L'è un sistema basaa ins el suu, e donca ins el circul di stagion. L'ann l'è fat sü da 12 mes chi vann dai 28 a 31 dì, per un tutal di 365 o 366 dì. J'agn de 366 dì j'hinn ciamaa bisestil: un ann ogni quater l'è bisestil, cun una quaj ecezion.


text:
Crash Test Dummies: «Mmm mmm mmm mmm»
- Venderdi, 16.2.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 16.2.2018, 9:30, RTR
Brad Roberts, il chantadur da la gruppa canadaisa «Crash Test Dummies», è enconuschent pervia da sia vusch marcanta. Ensemen cun amis da Winnipeg ha el fundà il 1989 la band.
Mo perquai che Brad Roberts, che ha studegià istorgia englaisa e filosofia, ha scrit da gliez temp vi da sia dissertaziun, han els pir l'onn 1991 pudì registrar lur emprim album. Quel ha cuntanschì immediat l'emprim plaz en las paradas da hits canadaisas.
Propi enconuschent èn els dentant daventads cun lur segund album «God Shuffled His Feet» che cuntegn il hit «Mmm mmm mmm mmm».


text:
A la conferenza dal clima a Paris ha la presidenta da la Confederaziun, Simonetta Sommaruga avertì da las consequenzas ch’ina midada dal clima ha per il planet e per tut las societads. Er la Svizra saja pertutgada, e quai gia ussa direct cun ils glatschers che lieuian.
La Svizra veglia cuntanscher a Paris ina cunvegna che prevesia in augment da las temperaturas sin noss planet da maximalmain 2 grads. La cunvegna duaja er reparter las responsabladads ed ils pensums a moda gista, ha ditg Sommaruga.
Sumegliant sco il cumbat cunter il terrorissem
Er il president franzos, François Hollande ha appellà al cumenzament da la conferenza dal clima a Paris che quai giaja ussa per il futur dal planet. Ils proxims dis vegnian fatgas decisiuns che hajan ina influenza sur ils proxims decennis. Uschia na possia quai betg restar sulet tar ina decleraziun d’intenziun. I duai dar ina cunvegna lianta dal clima, ina che prevedia da limitar il stgaudament da la temperatura sin noss planet sin il pli per 2 grads.
François Hollande ha plinavant er congualà il cumbat cunter la midada dal clima cun il cumbat cunter il terrorissem. Las generaziuns che suondian, na stoppian betg mo vegnir protegidas dal terrorissem, mabain i saja er necessari da surlaschar in planet duraivel ad ellas.
China vul survegliar emissiuns via satellit
Entant ha la China annunzià da vulair survegliar en il futur las emissiuns da gas da serra or da l’orbit. Dus satellits duajan esser pronts la fin da matg, scriva l’agentura da novitads statala chinaisa. Vinavant haja il schef da stadi da la China Xi Jinping giavischà en il cumbat cunter la midada dal clima dapli solidaritad cun ils stadis en svilup.
Las relaziuns localas en mintga pajais duajan vegnir resguardadas. Bunas tecnicas per il clima duajan vegnir transferidas en ils pajais da svilup, ha ditg Xi Jinping.
Var duas emnas temp
Var duas emnas fatschentan ils gas da serra e la stgaudada globala ils represchentants da 195 pajais. Il secretari general da l'ONU Ban Ki Moon ed il president franzos François Hollande han beneventà oz var 150 schefs da stadi e schefs da regenza che prendan part al cumenzament da la conferenza. Betg cler è quant lianta ed ambiziusa che la cunvegna planisada vegn a gartegiar.
RR novitads 15:00/17:00


text:
En il final dal campiunadi mundial da hockey ha il Canada battì la Finlanda cun 2:0. Per la Finlanda è il gieu dad oz stà l'unica terrada da tut il campiunadi mundial.
Per la 26avla giada
Cun la victoria dad oz daventa il Canada per la 26avla giada campiun mundial. Cun quai manca als Canadais mo anc in triumf per avair gudagnà uschè bleras giadas in campiun mundial sco la Russia.
La medaglia da bronz da quest campiunadi è ida a la Russia. Ella ha battì ils Stadis Unids cun 7:2. Per la Russia è quai la terza medaglia ad in campiunadi mundial en seria, suenter aur il 2014 ed argent il 2015.
RR novitads 18:00


text:
Pèrtega Bàsa
Pèrtega Bàsa (nom uficiàl en italià: Pertica Bassa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha presapóch 651 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 30 km² e 'na densità de popolasiù de 22ab./km². El cunfìna coi cümü de Còi, Lainù, Marmintì, Pèrtega Àlta e Vistù.
Endèl medioévo el teretóre del cümü de Pèrtaga Bàsa el fàa part de la piéf de Sànta Marìa de Saàl che en urìgin la ciapàa dét töt el teretóre de le quàter vài minùr furmàde dei torèncc Tùer, Degnù, Abiòcol e Nòza, cioè 'n sostànsa del teretóre dei cümü del dé d'encö de Müra, Cast, Pèrtega Bàsa e Pèrtega Alta.
El cümü de Pèrtega Bàsa l'è stat istitüìt endè 1928 endèl quàder de 'na reoganizasiù generàl de le autonomìe locài e l'è 'l rezültàt de la füziù dei ex-cümü de Aenù (nòm uficiàl: "Avenone"), Levrànge e Ù ("Ono-Degno"). El municìpio l'è sit endèla frasiù de Fùren (nòm uficiàl: "Forno d'Ono")
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Forsa son ins declerar pertge che quai è la saira indigena. Da 5 gruppas ch’han sunà èn 3 gruppas da la Surselva. No Future, Liricas Analas e Giganto & Mattiu. I dat dentant anc autras raschuns pertge che la gievgia saira è la saira indigena.
L’Open Air Lumnezia ha cumenzà la gievgia bler pli pacific. Var 4000 visitaders èn sin il plaz e quai è en cumparegliaziun cun ils 18’000 visitaders ch’ins spetga la sonda saira survesaivel e pitschen. Ils visitaders dian, ch’ins s’entaupia adina puspè cun la medema glieud durant la saira.
I dovria la gievgia per dar l'entschatta, il venderdis per vegnir viaden e la sonda sco punct culminant, uschia ha in resumà l’Open Air Lumnezia.
RR actualitad 08:00


text:
Reuniun generala 2010
Ai 13 de merz él gnü tigni la reiuniun generala dl Uniun Sport Amatoriala da La Val. La reuniun á metü man cun le salüt dl presidënt y l’ aprovaziun dl protocol dl ultima sentada. De dô el gnü aprové le cunt consuntîf 2009 y le bilanz 2009. Dô l’ aprovaziun el gnü purtè dant l’ ativité pasada dl 2009 y le nü programm pur le 2010. Ala fin el spo ince stè le ombolt che a fat en discurs, rengrazian le gran impëgn dl cumite y i bugn resultac sura düt dala seziun dla lüsa. Ala fin dla sentada el ciamo gnü prejenté le sito nü.
Do la reiuniun a i partecipanc pudü se mangé val e se bere val. Pur ciaré ala prejentaziun clicca le file in injunta.
reun2010.pdf


text:
Poesia Piemontese
Qui di seguito vi proponiamo una selezione di poesie tratte da pubblicazioni reperite in rete:
sommario:
Poeta e poesìe
- Vittorio ACTIS (Amilcare Solferini) (1870-1929) Neuit d'invern
- Vittorio ALFIERI (1749-1803) Sonèt
- ANONIMO (pubbl. 1860) La Canson Dël Baron Litron (Leutrum)
- Giovanni ARPINO (1927-1987) Mé Grand Turin
- Cesare BALBO (1789-1853) La vos d’Italia
- Remigio BERMOND La faussìa
- Antonio BODRERO (Barba Tòni Bodrìe) (1921-1999) Ij vej as sento Turin a l'era
- Giovanni BOSCO (San) (1815-1888) Gianduja e sò codin
- Camillo BRERO (1926) Ant ël silensi bianch
- Renzo BRERO (Renso dla Tor) (1905-1957) Mal dël Paìs
- Giovanni CALCHERA (1907-1994) Feuje 'd brassabòsch Poesia 'd montagna
- Elisa Vanoni CASTAGNERI (1878-1965) Paròle pure
- Nino COSTA (1886-1945) Le fior dij Patriòta Mesaneuit ëd Natal Ël mè piemontèis L'erca
- Leone FINO (Rico) (1861-1935) Amprendiss fundeur
- Marisa Materassi GARRONE Neuit ëd fiòca
- Giovanni GIANOTTI (1867-1947) Quadrèt
- John MILTON (1608-1674) Sël ravagi dij Barbèt an Piemont
- Giuseppe PACOTTO (Pinin Pacot) (1899-1964) Ij mè vej
- Mario PARIS Orassion dij montagnin
- Fabrizio PIGNATELLI (1954) A fiòca L’anciovera 'd Pinareul Compagne sensa nòm Na vòlta la Gent (ëd cassin-a) Mesaneuit ëd Natal, an Val Noss Sle fàude 'd n’emossion La Toa vignòta Un bel Amor
- Carlin PORTA Neuit d’amor Galabërne an Creja
- Carlottina ROCCO (1908-1993) Primavera La procission
- Alda SORDO Neuit ëd fiòca
- Carla VIETTI La maestra migrà
Le fior dij Patriòta
A mè fieul Mario mòrt sël Génévry
An ponta al Génévry
sla rochera servaja
sle tère dla bataja
ch’a l’ha durà des di,
adess che 'l sol d’istà
torna a brusé le pere,
-come 'd piume legere-
còtie, bianche, molsin-e
le prime stèile alpin-e
l’han comensà a fiorì
Ma, st’ann, quaidun ch’a-j cheuja
a-j ved, con maravija,
marcà 'd na mesa tinta
reusa, già un po' svanìa
come se 'n fil ëd sangh,
passanda da feuja an feuja
a jë scorèissa 'ndrinta
E j’arie matinere
caland giù dla boscaja,
a-j conto a le pinere
che sla ròca servaja
e 'n sël ciaplé tut bianch
le fior dij patriòta
a son color dël sangh.
Nino Costa
(Tratto da Tempesta - Turin, 1945)
Mesaneuit ëd Natal
Còtia la fiòca, bianca la campagna
na stèila d’òr a lus su na caban-a.
Le ciòche 'd mesaneuit da la lontan-a
a canto 'nsema al vent ch’a j’acompagna.
Pastor e fèje a calo da 'n montagna
vestìe le bestie e l’òm dl’istessa lan-a,
Aurelia tacà 'l vindo a dësdavan-a,
Gelindo a l’ha ij tomin ant la cavagna,
J’angej a vòlo 'nt l’aria benedìa
e a rij, tra l’aso e 'l beu, Gesù Bambin
con la Madòna anginojà davsin
Ij cit a seugno, pasi, 'nt ij letin,
la mama, 'nt ël sò let, l’é già 'ndurmìa...
e papalòto a scriv na poesìa.
Nino Costa
(tratto da: Fruta Madura, Andrea Viglongo & C., Torino, 1980)
Ël mè piemontèis
Dal temp dij temp ij vej dla mia famija
l'han sempre dëscorù 'n dialet nostran.
Dij tanti amis dla gioventù fiorìa
pa gnun ch'a ciaciaréissa an italian.
La stòria dla mia gent, la poesìa
dël mè paìs l'é 'n dialet rudi e san
rangià 'n sël gust dla rima e dl'armonìa
ch'am ven dal sangh Monfrin e Canavsan.
Mè prim antich amor: la prima fiama
ch'a l'ha scaudà 'l mè cheur quasi... tre mèis,
l’è pròpe an turinèis ch'am piava 'n gir
e a l'é stait an dialet l'ultim sospir,
l'ultim salut ch'a l'ha bësbià mia Mama...
... L'é per lo-lì, ch'i scrivo an piemontèis.
Nino Costa
A son vers che Nino Costa a l’ha gropà s-ciass dantorn a na ciadeuvra poètica 'd prim-ordin, anpërché noi i savèisso arconòssi con gust, ij veri valor dla tèra che terpignoma… (fp)
L’erca
Sl’erca dij vej, regin-a dla cusin-a,
tajà 'nt la sëppa d’un moré nostran
vàire quintaj l’han buratà 'd farin-a,
për vàire cheuite s’é prontasse 'l pan!
Drinta 'l cassion le mare a sèira scura,
che 'l lum a euli a jë s-ciuplìa dë 'd zora,
a prontavo l’alvà 'd pasta madura
për fé la cheuita a la matin bonora,
e sl’arversa dël cuèrcc sëmnà dë scaje,
sota vendumia ò për le feste gròsse,
a tajavo ij fricieuj për le batiaje,
ò j’agnolòt për ij disné dle nòsse.
Che 'd man...che 'd man a son posasse sl’erca!
Man còtie, man rusnente e man rupìe,
man ëd mariòire che l’amor a-j cerca
e man dë spose alerte e degordìe.
Man reusa dle masnà ch’a stan mai fërme,
e man dle mame fruste e pien-e 'd quaj,
e 'd cò vojautre, veje man, ch’i stërme
tanta strachëssa e ch’i v’arpòse mai!
Man da travaj, sensa piture stòrte,
brusà dal sol, ma sensa j’onge rosse,
che le preus a lo san com’a son fòrte,
che le cun-e a lo san com’a son dosse.
Certe giornà, se mare granda ai pensa,
quand ch’a dëstend ël feuj dij tajarin,
cole man già surtìe da 'nt l’esistensa
jë smija ch’a-j senta tërmolé davzin.
Erca dij vej, la stòria a l’é finìa,
e 'nt la cusin-a it l’has pì pòch da fé,
adess ël pan ch’a serv për la famija
lo compro bele fàit dal panaté.
La vita a marcia s’na cadensa neuva
e le tratris l’han piàit ël pòst dij beu
dacant a l’erca për le sèire 'd pieuva
na radio a son-a 'nt ël canton dël feu.
O pan fàit ant-ë-ca, glòria paisan-a,
ch’it j’ere scur, crocant e savorì,
tò gust ëd vita primitiva e san-a
ij nòstri fieuj lo sentiran...mai pì!
Nino Costa
An costa famosa poesìa dal titol : L’Erca (la madia) 'd Nino Còsta, 'l prim e pì grand poeta piemontèis dël '900, a son riportà con sublima passion e 'n sentiment a dì pòch amorevol, le sensassion dël mond ëd le veje cusin-e ( E pròpe l’erca a l’era un agregà ch’a mancava mai anbelelì…). Ij vers a arpòrto con na sincera intimità le sempie e pòvre faità cusinere, che për minca gent a j’ero sacrifissi a mai finì. A sarìa un ver pecà campé via la stòria dle nòste gent për pura 'ndiferensa…
(tratto da: MONVISO – Settimanale indipendente del pinerolese – 2004)
A fiòca...
Da 'dre dij montagnon - le bise filonghere
rabelo giù ij nebion - con tute soe ciaplere...
Ël cel a fà 'l nemis - quacià e sensa crije
con n’ària da barbis - a tira le soe veuje...
A taca fin-a fin-a... - ëd vòte 'n pòch bagnà
ma peui a ven farin-a - farin-a e bin soagnà...
Jë strop dij cornajass - a smijo 'd mace nèire
an sij color dëstiss - tra vataron e slòire...
A fiòca dësgenà! - a fiòca con candor
travers a sti ridò - ij cheur a fan l’amor...
A chito le ciaciare - ij fé ëd j’anviron
së sbianco le boschere - taragne e murajon...
E sël passé dle ore... - ël temp a ven ëd liri
e 'nventa le dismòre - con tanti neuv vestiari...
A seurto pian le lese - ch’a san ëd risolent
as sento un pòch amise - për tuta cola gent...
Ij cit trames dij fiòch - a taco a maloché
a pisto coj paciòch - sla piassa dél cioché...
La fiòca...un bel frisé - sël cheur dij nòst paìs
n’agiut a coj pensé - vilan e 'n po' tachiss...
Fabrizio Pignatelli
Glossario
vataron = zolle di terra
ridò = tendine
anviron = dintorni
liri = giglio
dismòre = giocattoli
maloché = tirar palle di neve
(tratto da: MONVISO – Settimanale indipendente del pinerolese – 2004)
L’anciovera 'd Pinareul...
Gragnà s’un pian ëd tòle - tra tonn e stocafiss
na Nòna Mare Granda - për tuta la matin
vendìa anciove a pèis - 'me fèisso 'd bëscotin
Anciove sal e frèid - ëscatole 'd pastiss
dë 'dnans a sent tupin - a-i era l’anciovera...
Con ij guantòt ëd lan-a - na quefa tuta nèira
Con l’andi tut dë zembo - con j’euj un pòch dëstiss
deurbìa sti cuvèrcc - dantorn al sò banchèt
E peui contava ij sòld - campà s’un fassolèt...
Trames a quat ciaciare - e doi colpèt ëd toss
fërciand-se le manòte... - sugnand un longh istà...
S’angrumulìa tuta - pasiand ij pe 'ndernà
Antant ël temp andava - sij banch banchèt e vos
sij beuj ëd cola fera - sla piàssa dla fontan-a
L’avnì sempe pì dur... - tra sfite giù dla schin-a...
La bisa 'd San Morissi - fasìa gelé 'l cupiss
sël vej paltò maunèt - l’arbuf d’un tramolon...
Matin e peui matin - l’istessa procession
Col saba 'd Sant Agnes - sarvaj e pien ëd gris
ël pòst ëd l’anciovera - a l’era tut polid...
Pì gnun-e tòle an ària - pì nen col doss anvit...
A l’era dësmentiàsse...? - A l’era andàita a spass...?
A- i ero dle madame - già un pòch ëspaesà:
“L’avroma sbalià fila... - ch’a sìa un pòch pì dlà...”
Ma pen-a dòp neuv ore - trames ai braj ancreus
pì gnun as na fasìa - se chila a-i era pa...
Le borse a l’ero pien-e - le file bin samblà
Chissà an che mërcà... - Chissà an che bel paìs
a l’era andàita ancheuj - a deurvi la gaban-a
Magara su 'nt la val - magara giù 'nt la pian-a ...
Ma Nòna Mare Granda... - posà j’ëstocafiss
gropà la biciclëtta... - A l’era andass-ne an cel...
a vende anciove a pèis - ant un mërcà pì bel...
Fabrizio Pignatelli
Ancreus e viv come 'l feu, cost arcòrd 'd vita pinerolèisa 'd chèiche lustr passà. A l’era pròpi parèj costa Mare-Granda, travajadora e forta come 'l “maciafèr”. Ma 'l temp ancrica le ven-e pì dure dël marmo pì dur... (tratto da: Ànima Piemontèisa e cheur campagnin - Editore Alzani Pinerolo - 2000)
Compagne sensa nòm…
Iv ricòrdo ancora bin - sloirassante sël pajon...
Ranché 'l fen an sij ghërpiass - pen-a 'l làit l’era sborgnà
tra le gnògnole dle rùmie - con ij gnèro a fé le vijà
Iv ricòrdo vache 'd Nòno - tërmolante 'nsima ij tron
Sij color ëd le pasture - tra motass e tersareuj
a flinghé mosche e tavan - sla canala dlë schinal
artërsé sota la pieuva - sota lun-e e sota gej
tiré 'l chèr drinta al gerbé - fin-a squasi a feve mal...
Iv risento vache 'd Nòno - fërloche-me ’d còse vere
Longh ël vieul ch’a va al gërpion - iv fermave a mangé more…
ma 'l vësson sgrinfand-ve j’ongie - a vë mnava ant la brujera
ciondojand ij vòst batòcc... - con n’arson, na meusia fera...
Fabrizio Pignatelli
Glossario
sloirassante = sdraiate nella stalla
ghërpiass = lunghe mangiatoie
sborgnà = appena munto
gnògnole = moine
gnèro = bambini
motass = zolla di terra
flinghé = percuotere (con la coda)
artërsé = arare la terza volta
gërpion = terra non ben coltivata
vësson = cane di campagna
sgrinfand-ve = prendervi ad unghiate sugli zoccoli
brujera = terreno incolto usato per il passaggio dei buoi
vòst batòcc = vostra campanella al collo
meusia fera = un lento rumore ed ondeggio, di . campanelle..
Un fin arciarm a sotligné ël Sentiment antich, torment e passion pì ancarnìe. Nòno a-j vorìa na bin ëd l’ànima a ste bes-cie. Compagne sensa nòm…
(tratto da: Ànima Piemontèisa e cheur campagnin - Alzani - 2000)
Gianduja e sò codin
(Sonèt curios për chi l’è curios ëd les-lo)
Mentre i tornava da la Tesorera
ciapand la strà ch’a men-a al Valentin,
ëm sento për daré na man grossera,
ch’ëm ciapa për la giaca e am dis: “ E bin?
Coma vala, car amis, a l’è-lo vera
ch’it veule ancora adess porté 'l codin?
Lo sasto nen ch’a son andàit për tèra,
e ch’as na ved pì nen an tut Turin? ”
Oh brut faseul! Franch un faseul da mnestra!
I son nen padron 'd fé com’i veuj?
Fòra dla libertà, pì gnente an resta.
I soma indipendent, lìber; e peui,
chi l’ha 'l codin l’é segn ch’a l’ha la testa
e le teste a son ràire al di d’ancheuj…
San Giovanni Bosco
Un ëd coj sinchsent poeta e prosador ch’a l’han suagnà mila agn ëd Literatura Piemontèisa -pensé un pòch che dròla notìssia…! - a portava 'l nòn ëd: San Giovanni Bosco. Vàire a son ij Tòni (visadì canson piemontèise) e sonèt, scrit e publicà an sël: “Il Galantuomo”, na publicassion curà amorevolment dal Sant për minca agn. Cost-si a l’é un sonèt ciapà pròpi da lì… (fp)
(tratto da: Camillo Brero, Storia della Letteratura Piemontese, vol. II, Piemonte in Bancarella, 1983)
Na vòlta la Gent... (ëd cassin-a...)
Ant j’ore che 'l sol a jë mnava an bujìa
la Gent ëd cassin-a a fasìa j’amson...
A j’era contenta, a smijava fiorìa
come ij moghèt su ij sapé dij busson
Con le mëssòire sël fil dle caussagne
tra sòche, tavan, e forsa 'nt ij brass
Ore 'd malësso, a fé 'd gerbe compagne
fin-a che 'l cel a sëmnava 'l sò gris...
Peui con la lun-a... Le gerbe a parlavo...!
'nsema le stèile, sël fil d’un sorì
ës-ciasse e bin fàite, e vestìe dë spì
Peui con la lun-a... La Gent a pregava...
ëstraca 'nt ij brass , ma pien-a 'd costansa
Na vòlta la Gent...Tra cheur e speransa...
Fabrizio Pignatelli
Glossario
a jë mnava an bujìa = il sole accompagnava la gente, nelle calde giornate di lavoro...
amson = la raccolta del grano
ore 'd malësso = ore di sostanza, che fruttavano lavoro
gerbe compagne = covoni tutti uguali
sëmnava 'l sò gris = l’arrivo della sera che ingrigisce tutta la campagna...
Travaj campagnin... Pien d’ardor e fatiche, ma con un cheur anvisch ëd Sentiment...
Ancheuj, l’é mach pì na busca 'd paja... Che 'l vent, l’ha trasportà lontan...
Mé Grand Turin...
Ross come 'l sangh, fòrt come 'l barbera
veuj ricordete adess, mè grand Turin.
An coj ani 'd sagrin
unica e sola, la Toa blëssa a j’era
I vnisìo dal gnente, da guèra e fam
- carri bestiame, tessere, galera -
fratej mòrt an Russia e Partigian
famije spantià, spërduva ògni bandiera.
I j’ero pòver, livid, ësbaruvà
gnanca 'n sòld ësla pel, e për rusché
it duvavi surié, brighé, preghé
fin-a l’ùltima gusa dël tò fià
Fumé a vorìa dì na cica an quat
për divertisse, i dovìo rìje 'd pòch,
pë mangé, i mangiavo fin-a ij gat
i j’ero gnun: ij furb come ij fabiòch
Ma na fior i 'l l’avìo e it j’ere Ti Turin,
tajà 'nt l’assel, a l’era Toa bravura
gioventù nòsta, che tuti ij sagrin
it portavi vìa con Toa fàcia dura.
Toa fàcia d’uvrié, mè Valentin
mè Castijan, Riga, Lòik e col pistin
ëd Gabèt, ch’a -j fasìa vnì tuti fòl
con vint drìbling, e peui a l’era gòl.
Filadèlfia ! Ma chi a sarà 'l vilan
a ciame-lo un camp? L’era na cun-a
dë speranse, 'd vita, 'd rinassensa,
l’era sugné, crijé, l’era la lun-a
l’era la stra dla nòsta chërdensa
It l’has vinciù 'l mond
a vint ani it ses mòrt
Mè Turin grand
mè Turin fòrt
Giovanni Arpino
Un-a dle pì famose poesìe che Giuan Arpin (Giovanni Arpino) scritor magistral e giornalista praticament piemontèis ha la tirà fòra dal ver Sentiment Popolar Turinista, a s’antitola: ME GRAND TURIN. Iv la arporto si sota, con tuta la sua ven-a bërlosenta, frissanta dë Stòria nostran-a, e pien-a d’un-a straordinària carëssa a la maravijosa Stòria Granata.
(fp)
(tratto da: MONVISO, Settimanale indipendente del pinerolese, 2004)
Ant ël silensi bianch
Ant ël silensi dla fiòca, la neuit
a l’ha 'l candor ëd la nossensa antica,
quand l’òm a l’era candi
e l’alba candia a-j presentava 'l di.
L’è lì la cun-a 'd mè “Voreje Bin”…
Lì la rèis dla fior che as ciama “Amor”,
che -ant ël silensi bianch dle neuit ëd fiòca-
mi seugno, canto e cun-o drinta al cheur…
Camillo Brero
(tratto da: …E A L’É TORNA L’ALBA…, Turin, 1991)
Mal dël Paìs
Pas e travaj për la cassin-a ariosa:
ël cel l’è tut asur e 'l pra fiorì,
e la cassin-a a spompa come sposa
an mes al verd dle piante e l’òr djë spì:
pas e travaj për la campagna ariosa.
L’òm e le bestie ai camp a son fratej!
Dal sorgh ancreus a s’àussa una canson,
a passa an cincërland në strop d’osej,
a 'l breugg dle bestie a crija an sl’istess ton:
l’òm e le bestie ai camp a son fratej.
Pas e travaj. Ël temp a passa an pressa.
La vita dl’òm a viv con la natura;
an drinta al cheur la bin l’è sempre istessa
e as viv content d’un’esistensa pura.
Pas e travaj. Ël temp a passa an pressa.
Renso dla Tor (Renzo Brero)
“Poeta dla campagna,con le paròle 'd tuti ij di, cole ch’a ciamo le còse për sò nòm, con ël lengage dij paisan. Un lengage lontan da l’esse pòver, përchè pòche paròle a basto a esprime tanta bela poesia…” Cost a l’è un ëd j’arcòrd che 'l magìster Pinin Pacòt a l’ha scrit për evidensié la bravura poetica 'd Renso dla Tor (Renzo Brero). Nativ ëd Poirin (TO) a l’ha gropà 'l sò stranòm d’art a la pian-a davsin a ca, con la famosa Tor Valgorera. Mal dël pais a l’è un-a dle soe poesie pì soagnà, e ch’a dà dcò 'l nòm a un volum ëd poesìe piemontèise èdit da: “Piemontèis Ancheuj – CSD Minzoni” – Ca dë Studi Pinin Pacòt”.
(fp)
(tratto da: Camillo Brero, Storia della Letteratura Piemontese, vol. III, Piemonte in Bancarella, 1982, Torino
Orassion dij montagnin
Nosgnor, Ti ch’it conòsse 'l grand travaj
che nòsti vej l’han fàit su ste montagne
për tiré feura da sta tèra màira
sèil, òrdi, fen, patate e 'n pò 'd castagne.
Ti ch’it ses testimòni dle fatighe
dl’òm ch’a portava a spale, ant ij garbin,
fin-a la tèra, su për le costere
che ij temporaj dla prima a slavassavo…
Ti ch’it l’has vist nòsta pòvra gent
a tajé 'l fen con daj e con mëssòire
e peui portelo a sosta ant ij barijon
carià an s’na lesa, giù për le carcà…
Ti ch’it l’has vist le dòne ch’a lavavo
s-ciapand le lastre 'd giassa ant la bialera
-che 'd masnà dantorn, n’avìo na coalera
e con, sle braje fruste, sent tacon-
'T jë sas, Ti ch’it sas tut, tute le pen-e
e ij sacrifissi e ij pior e la miseria
dë sta gent rudìa, pasia, onesta e seria
che malgré tut, ël cheur l’avìa seren
Mangiand pan arsetà, polenta e làit
e travajand, passient, da l’alba a sèira,
rivand an ponta për la strà pì drita,
lor l’han mostrane còs ch’a l’é la vita!
Su cola pòca gent ch’a l’é rëstaje
su costi brich sperdù e dësmentià,
slarga pietos Tò sguard: për Toa bontà,
lass-je nen soj, Nosgnor, daje coragi.
Daje la fòrsa a sta gent montagnin-a
ëd guardé ancora 'l cel dë dzora ai pin,
ëd ten-e dur, come a l’han fàit ij vej
chissà che peui, doman, vada nen mej…
Mario Paris
Mario Paris a l’é poeta 'd col ëd Cianoch (Chianocco TO) an Val Susa. Gran somà dij Brandé a l’ha ardità la creusa passion poetica da Pinin Pacòt, Luis Olivé, Mario Alban, Milo Bré e avanti parèj. Poeta montagnin, ch’as gòt col ëscrign 'd Piemont con j’arciam passionaj d’un gran ëscriveur. Jë scartari a foson-o armonìe poetiche con ëd le pressiose finësse come coste : Mè cit canton dël mond, dova che mi i son nà, dova ch’a-i è mia cà, dova a son sotrà ij mè vej, dova a-i é mia famija, Valsusa mia. (fp)
(tratto da: Camillo Brero, Storia della Letteratura Piemontese, vol. III, Piemonte in bancarella, 1982, Torino)
Ij mè vej
O vej 'd mia ca, cost sangh che an ancaden-a
A l’è 'd na fòrsa che a tëm nen la mòrt:
basta che iv pensa për che im senta fòrt
për che im senta la ment ciàira e seren-a;
basta che iv pensa për che im senta a bate,
an drinta e ancreus, robust e calm, vòst cheur,
ant j’ore bele e ant le stagion 'd maleur,
sensa paure e sensa veuje mate.
Còsa a-i n’anfà, se 'l mond d’antorn anfùria,
se 'l cel l’è ross coma ant un’alba 'd guèra?
Mi im ten-o fòrt anradisà ant mia tèra,
son drit e ferm 'd sora dl’argorgh dla bùria
pianta novela, drita e patanùa,
che a rij al vent con le soe rame an festa;
le feuje sëcche as perdo ant la tempesta,
la pianta a canta pì robusta e drùa!
E mi, sangh dij mè vej, im sento arvive
sota 'l gran cel slargà su la campagna,
ant ël respir dij vent san ëd montagna,
su costa tèra 'd creature vive;
e a cost comand, che a l’è destin torné
saro për sempre tuti ij lìber gròss,
e i dvento 'd colp fin-a ant la miola dj’òss,
coma ij mè vej, paisan e cartoné.
Odor dij fen, splendor dij gan madur,
e melie giàune dal piumass ëd gala,
e uve gonfie 'd sol, l’òm as argala
e as sent pì fòrt, pì giust e pì sicur,
përchè che a strenz ant ij sò pugn d’assel
la fòrsa pàsia dij gran beu dasiant,
che chiel a cissa ant sò travaj pesant
sota lë sguard tranquil e amis dël cel.
D’antorn a chiel, parèj ëd bianche ven-e,
për monta e cala a van le stra paisan-e,
che a coro tute a jë stradon dle pian-e,
dova ti, nòno, certe neuit seren-e,
na s-cirpa rossa gropà antorn dla vita,
it n’andasìe con l’ànima contenta,
s-ciopatand con ël foèt n’ària rienta,
e it n’andasìe për la stra pì drita.
E mi, novod lontan, sensa difèisa,
se im sento bzògn d’andé girand pais,
im sento 'd cò gropà da sent radis
a vòstra veja tèra piemontèisa,
e ant j’ore grame che mi i l’hai paura,
quand che an sël cheur as pòsa n’ombra 'd mòrt,
basta che iv pensa për che im senta fòrt,
për che im senta la ment ciàira e sicura.
Pinin Pacòt
(tratto da: Camillo Brero, Storia della Letteratura Piemontese, vol. III, Piemonte in Bancarella, 1982, Torino)
Quadrèt
E a pieuv ancora!… 'L cel sensa s-ciairisse,
l’é tut nebios e gris dzora dla val;
s’àussa dai camp, dai bòsch, contra sto mal,
già quàich lament ch’as peulo nen capisse.
Ma l’aqua a canta con milion dë stisse,
sò ritornel tranquil e sempre ugual,
sle fueje, 'nsima ai cop, giù 'nt la canal
e 'n mes a l’èira ch’a s’é già 'mpinisse.
E n’ariëtta ch’a passa 'nt j’òss, legera,
a spantia 'l fum ch’a seurt da la casòta,
mës-ciandlo 'nsema al verd lusent e neuv.
J’é 'n pòver passaròt sota la fnera,
angromolì parèj d’una balòta,
ch’a sent la neuja e a subia : Pieuv, Pieuv, Pieuv…
Giovanni Gianotti
Giovanni Gianotti, poeta piemontèis nassù an cola d’Ast ant ël 1867 e mòrt a Turin ant l’invern dël 1947. Ël sò pass poetich a l’è stàit col d’un òm fòra da jë spatuss e da le crije provocatris, ch’a brandavo 'nt la prima andan-a dël '900 piemontèis. Un ghëddo literari, gropà a la poesìa 'd nòsta tèra, sempe cortes e mai volgar. Pien ëd cola limpidëssa sentimental da gran poeta e bon gust da intenditor. “ Fërvaje d’ànima ” a l’é 'l volum ëd poesìa, andova a son arportà ij sò pì bej vers. (fp)
(tratto da: Camillo Brero, Storia della Letteratura Piemontese, Ivol. II, Piemonte in Bancarella, Torino, 1982)
Mesaneuit ëd Natal, an Val Noss
La mëssa an San Donà a l’è finìa
a son finì ij cant dij nòst cantor…
La fiòca a cala fin-a sla sternìa
për fé 'n Gesù Bambin, pien ëd candor…
Ij pin anluminà a fan bandiera
a cole gent solinghe longh le strà…
Mach le masnà lagiù, fan festa vera
le crije 'n mes ai fiòch, son verità…
Ij vej a marcio pian tra ij patërlass
e sota le mantlin-e spësse spësse
ij brass a ten-o strèit ij tramolass.
Ël frèid a possa fòrt le soe carësse…
Ma quand che 'l ciòche as buto a arsoné
e pòrto col Bambin arlongh la Val…
Ij cheur dij vej l’han fijà da fosoné
e crijo fòrt l’anonsi: Bon Natal!
Fabrizio Pignatelli
(tratto da: MONVISO, Settimanale indipendente del pinerolese, 2005)
La vos d’Italia
O Piemont, o paìs dij montagnar,
paìs d’òmini dur e tut d’un tòch,
ma àut, ma frem, ma fòrt,coma ij tò ròch,
ma militar!
O Piemont,’t sente nen là, da lontan
arivé na gran vos, com quand ël tron
a monta d’eco an eco ai tò valon
da an mes al pian?
A l’é vos ëd fratej che a ciamo agiut
a un sò fratel, al sò fratel pì fòrt;
vos ëd fratej, dèboj adess, e a mòrt
quasi ridut.
A son 'd cò lor stàit fòrt, e prima 'd ti;
a l’han portà 'l gran nòm d’Italia al fond
ëd tut ël mond antich, e dël neuv mond.
ant ij sò di.
A son ij tò primgènit, a son vej,
a son stracasse a fòrsa dë travaj,
a ciamo strach e vej e da ant ij guaj
ij sò fratej.
Ti t’anlevave quand a travajavo;
ti 't ses crëssù tra ij lamp ëd le soe spa,
ti a tnila an man a lor t’has amparà
che a trionfavo.
Adess a l’é tò di! Di che 'l valor
a paga ai valoros ël dèbit sò;
di che ai fratej të rende alfin ti 'd cò
onor pr’onor.
Sent cola vos! Ij fianch 'd vòstr Alp l’han 'd fer
da rompe ij fer forgià për nòst maleur!
Ij vòstri sen, o Piemontèis, l’han 'd cheur
robust e fier,
da dësvié, da dé 'd nerv ai cheur pì strach!
Noi soma strach; nen 'd pì! Nòstra virtù
peul torna splende, com a l’ha splendù!
Comensé mach!
Cesare Balbo
Cesare Balbo (Turin 1789-1853), statista important e determinant ant la vita polìtica Italian-a 'd l’800, bon e san piemontèis, fòrt e convint ant ij sò giust ideaj. A l’é 'dcò stàit un sensìbil e fin poèta an Lenga Piemontèisa. A son nen tanti ij sò componiment an piemontèis, ma 'l valor a l’é grandios e Pinin Pacòt a arcordava che la lirica La vos d’Italia “as peul consideresse come un-a dle pì fòrte liriche mai scrite an piemontèis...” (fp)
(tratto da: Camillo Brero, Stòria della Letteratura Piemontese, vol. I, Piemonte in bancarella, 1983, Torino)
Sonèt
Son dur, lo seu son dur, ma i parlo a gent
ch’ha l’ànima tant mòla e dëslavà
ch’a l’é pa da stupì se 'd costa nià
i-j piaso apen-a apen-a a l’un për sent
Tuti s’amparo 'l Metastasio a ment
e a n’han j’orije, 'l cheur e j’euj fodrà:
j’eròj a-j veulo vëdde, ma castrà
ël tragich a lo veulo, ma impotent
Pure im dogn nen për vint fin ch’as decida
s’as dev troné sul palch o solfegié,
strassé 'l cheur o gatié marlàit l’orìa.
Già ch’an cost mond l’un l’àutr bzògna ch’as rida,
l’é un mè dubièt ch’i veuj ben rumié
s’l’é mi ch’son d’fer o j’italian 'd potìa.
Vittorio Alfieri
Glossario
nià=nidiata
im dogn nen=non mi do
troné=tuonare
gatié marlàit=solleticare appena
rumié=ruminare
potìa=poltiglia
A l’é nen cost lë scrit, ch’a veul dëscheurvi e arconòssi mèrit a un dij pì grand ëd la Literatura che 'l Piemont a l’àbia mai avù, ma con ël dovù rispet, a veul fé na còtia riflession fòra dai “feuj ufissiaj” amparà a Scòla Granda. Artrovand ant la Poesìa Piemontèisa, pòca ma 'd grand Valor, na frangia fòrta e bin samblà 'd piemontesità dura.
Në sgrafignon a la soa indole un pòch ëspërvèrsa a l’avìa dai-la na gioventura fòra da l’ambrass normal ëd na famija normal, fortificand an chiel na veuja ancreusa 'd dëscheurvi lon ch’a- i é pì an là dla solitudin, o dla vita ossiosa d’un Nòbil. Con na grand volontà e forgià ant un ànim passional, a l’ha tirà fòra col “nerb astigian” e rancà dur, ant ël sorch pì spërfond ëd na vita aventurosa.
Cost sonet si sota ( colorì da la cadenssa astigian-a e clamorosament modern!), a arpòrta për anter cola dura corassa ch’a j’era an chiel, cola ànima càuda e pien-a 'd poesìa, orgojosa, ambissiosa, testarda e 'dcò un pòch sarvaja a le règole còtie dla gent normal. (fp)
(tratto da: Camillo Brero, Stòria della Letteratura Piemontese, vol. I, Piemonte in bancarella, 1983, Torino)
Amprendiss fundeur
Na faciòta da foin, doi euj ch'a luso,
e n'ària svicia, furba, dës…gagià!
Content d'essi fondeur, as lava 'l muso
Na vòlta al mèis…, l'è spòrch ch'a fà pietà…
Ma chiel a-i ten! Chiel na va fier 'd col ruso
Come 'n marches l'é fier 'd soa nobiltà!
Sul travaj…già, a fa pòch! Ma l'è nen tuso
për porté ij mesi lìter da sërmà,
o dé 'l segnal quand che 'l padron s'avzin-a!
Dël rest, simpàtich! Tuti a-j veulo bin!
L'é sempre an mòto, ardì com në siolòt!
La sèira 's na và a spass con soa gognin-a
e a comensa a dësviesse, 'l barbaròt!
-Ma guarda ch'a j'é gnun!…Ven sì, Ghitin!…-
Leone Fino (Rico)
Rico, pseudònim ëd Leone Fino (Turin 1861-1935) a l'è stàit un grassios e original poèta piemontèis o mej ancora un poèta turinèis. Òm, ch'a l'ha gropà le soe euvre a na spërfonda arserca dla giojosità e dl'amor an famija (un grand nùmer ëd liriche a son pròpi dedicà al fieul). La Compagnìa dij Brandé con Pinin Pacòt a lo arcordava con costi giudìssi bin fosonà:"… la poesìa 'd Rico a riva a esse cola che a l'è nen riussì a esprime 'l De Amicis e che nen sempe as treuva 'nt ël Praga…". Le euvre pì famose a son ëstàite: "Mè fieul" (1890); " Griòte" (1906); " Fròle e frolon"(1925). ( fp)
(tratto da: Camillo Brero, Storia della Letteratura Piemontese, Piemonte in Bancarella, Torino, 1983)
Neuit d’amor
Ant l’invern ch’a patela ij malvestì
come 'd micio sperdù për la campagna
che a serco dë scaudesse an tra 'd lor,
mi i veuj dete 'l calor dlicà dla bin.
I veuj strenz-te s-ciass ant costa neuit frèida
për perdme ant ël nen tra ij tò brass dlicà
ch’a susto 'd sent-se fòrt ant la neuit longa
për dime che l’amor a l’é la vita
Ël vive costi moment amusant
a l’è franch come podej fërmé 'l temp
ch’a cor d’antorn a noi, come 'n danà.
Or ch’as sent l’arciam viv d’un gal, lontan,
e 'n costa neuit, l’amor a l’ha sesine,
sodisfàit, i s’alvoma al neuv doman.
Carlin Pòrta
Carlin Pòrta, poeta dla Val Chison, con na sensibilità franca e bin fortìa. Na sava sempe anvisca e anradisà sla perfession stilistica dël vers, 'me n’utiss ch’a taja sempe bin e sùbia mai. Un grand antenditor dla parlada e dla Lenga Piemontèisa; ch’a sia nostran-a o monfrin-a, chiel a sà deje 'l giust ghëddo e valor. I giumaj tanti Concors 'd Poesia vagnà a dimostro e sotlineo la soa bravura. A l’è magìster a l’Università dla Tersa Età a Pinareul. (fp)
(tratto da: Ij Brandé - Armanach ëd Poesìa Piemontèisa, Piemontèis Ancheuj 1997)
La Toa vignòta...
An fond a col prajòt a martingala
a-i nass na stra solinga e bin curà
ch’a pòrta, chi a l’ha pija dla cavala
al vigne trapiantà sle bussonà
Tra tute cole file 'd vërdaram
e tute cole piante 'd pruss ramì
a-i era cheta cheta an mes ai ram
la Toa vignòta pien-a 'd “dodanrì”
Al temp dij gròss travaj të smijave 'l vent
tra sorfo, slòire, sape a farfojé
la front bagnà 'd sudor fin-a al tramont
E peui magara un bòt a sgarzolé...
M’arcòrdo cole flin-e dla tempesta…
Dle vòlte a l’ha sgiaflate la vignòta
A l’era come dete 'd bòte an testa
Vardé sti brombo con la rapa rota
Col di che peui la vigna l’era nèira
ëd vëndëmior, ch’a fosonavo l’uva…
It ringrassiave 'l Dé për cola caria
Con mi “bociòt ëd prima” ch’a frignava
Ma tut sossì l’é tèra dij ricòrd
Ancheuj, la Toa vignòta a-i é pa-pì…
Am frisa fòrt ël cheur, giumaj l’é tard
Im sento ancora un cit, pensand a Ti…
Fabrizio Pignatelli
Glossario
prajòt a martingala = praticello stretto e lungo
pija dla cavala = prendere il sentiero trasversale ed in punta al colle
dodanrì = Doux d’Henry, nobile e rara vite, coltivata nel pinerolese
bociòt ëd prima = bambino di sette anni...
A l’é na viarà 'd blëssa, cost còti arcòrd ëd la “vignòta 'd Cantalùa”. Andova che Papà a l’ha artrovà për tanto temp, le pì bele sodisfassion campagnin-e...
(tratto da: Ànima Piemontèisa... e cheur campagnin, Alzani, Pinerolo, 2000)
La maestra migrà
S’i passo davanti a na scòla
e i vëddo intré le masnà
con soe cartele a tracòla,
mi im fermo 'n mes dla stra.
E i penso a na scòla…la mia,
quasi stërmà dai moré,
tant cita che apen-a a contnìa
tuti ij mè tranta scolé.
A l’avìa për ësfond ël Monvis
con soe ponte d’argent
e d’antorn, un magnìfich tapiss
fàit dë smerald risplendent.
A l’era tant bela e grassiosa
'n cola armonìa 'd color,
a smijava na tèila pressiosa
creà dal seugn d’un pitor.
Un pr’un l’ùltim di l’hai basaje
tuti ij mè tranta scolé
e, sensa parlé, l’hai lassaje
për nen ch’am vëddèisso pioré.
Ma 'n mes a le còse pì care
mi conservo con amor
na viòla e na pàgina 'd bare
gropà con bindel tricolor
Carla Vietti
Mi i-i son coinvòlt emotivament an cola angiolivëssa (abbellimento) piemontèisa, ch’a seurt da le paròle e da l’amor poetich ëd Carla Vietti. A-i è pa damanca 'd fé la domanda:” Dime ch’it ses, Ti migrant a Santo Tomé – Santa Fé an Argentin-a…” Am basta arlesi chèiche paròle sbujantà da la passion 'd poesìa e tracopié ant jë scartari càud dël Sentiment l’Amor për ël Piemont. Col Amor grand e anciarmà, ch’a l’ha rendù partècip ël nòstr cheur, dal moment che la grandëssa dla nòsta Stòria e dla Literatura Poetica a l’è fasse na còsa imortal.
(fp)
(tratto da Ij Brandé, Santa Fé, Argentin-a, 1995)
Sle fàude 'd n’emossion...
A-i é 'n cioson ch’am piass, an cola ciòca...
- travers le leje vërde dla colin-a -
Col armojé dlicà, ch’a smija fiòca
sota lë scherbol gris ëd mamalun-a...
Na stèila bianca am dà un prim basin
l’ùltim farfalin, am carëssa 'l nas
'l pass l’é candi, lë sguard trames ai pin
giardin ëd poesìa, 'nt un barlum ëd pas
Am tombo 'dnans, j’arson dle giuventure
temp ëd j’Amor, drocà 'nt le s-ciapërlure...
La ciòca a chita... A smòrsa la candèila
I fas n’inchin a n’àutra pcita stèila...
Sle fàude 'd n’emossion antica e bela
un silensi spërfond a më sbardela...
Fabrizio Pignatelli
Quand che l’’arson ëd le ciochere a l’Avemarìa... - ch’a dondola lagiù 'nt le creus dél paìs.. - a sbujantiss la lus-antera 'd n’emossion...
(tratto da: Monviso, Settimanale indipendente del pinerolese, 2003)
Poesia 'd montagna
Mi i torno a ti, ò poesia 'd montagna,
e coma 'l temp passà mi veuj canté
le sime, 'l sol e tut l’asur dël cel.
Sorid-me ancora, ò poesia dël cheur,
ch’a son fiorì dë viòle ij pra dël cel
e j’eve a l’han ël gust dla fiòca.
Passa 'nt ël cel na nìvola legera
e 'nt un laghèt ëd verdaram së specio
le rame dij sapin e la rochera,
e giù tut longh la val e 'l giàun dij camp
a rijo ij bluèt an mes jë spi dël gran,
mi torno a ti, ò poesia 'd montagna.
Giovanni Calchera
“Mi i guerno drinta al cheur tanta poesia…”. Parèj as confidava na vira d’agn fa Giovanni Calchera (1907-1994) al Magister Camillo Brero. Calchera, poeta dij Brandé a l’è stài si un poeta turinèis, ma përfondament an-namorà dla Val d’Aosta. E pròpe la Val d’Aosta a la tnulo s-ciass a chila për squasi tuta la vita. Gran part ëd la soa ciadeuvra literaria a l’è n’elògi a col mond, tra fontan-e e bërgé, tra oje e giassé… (fp)
(tratto da: Feuje 'd Brassabòsch, Piemontèis Ancheuj, C.S.Don Minzoni, Turin, 1994)
Feuje 'd brassabòsch
Tuti ij mè seugn a son parèj dle feuje
ëd brassabòsch ch’a meuiro ancora vërde
dësmentià an mes le pàgine d’un lìber.
O man ch’i cheuje viv ël frut dla vita
E ch’im consoli 'nt j’ore dlë sconfòrt,
mi iv serco, o man, sugnand una carëssa.
Parèj d’un ëstorm ëd colomb servaj
d’otugn a passo le giornà seren-e
e a lasso 'n ragg ëd sol andrinta ël cheur…
Giovanni Calchera
N’arcòrd ëd coj piasos, che 'l poeta piemontèis Giovanni Calchera (1907-1994) a l’ha lassane. Oltre che l’Amor për la montagna ardìa, na ven-a seren-a 'd dossa bontà e na giusta armonìa religiosa, dantorn a la vita e al sò brandé.”…Mi i penso a la Tua man, che i sento ancora a vivi come 'l tò cheur ant la mia man…” (fp)
(tratto da: Feuje ëd brassabòsch, Piemontèis Ancheuj, Turin, 1994)
Ij vej as sento
Ij vej as sento giovo, a monto 'ncora
sij frasso a sfujaté le feuje a feuj
dël lìber ëd la vita;
sle ceresere a cheujo le cerese,
ch’a-j fan visé le boche dosse e fin-e
dle matòte sposòte 'd gioventura.
E mincatant a dròco. An paradis
ò lì aramba.
Ij giovo a monto pa pì. Pi nen bon.
Còs’a na peul-ne? Gnun a l’ha mostrà-je…
Nen àut che 'l tajacan, pòvre maraje.
Ancora soma grassia, cara grassia
ch’a sàpio caminé.Pa vàire veuja.
E gnanca la becan-a. Mach la mòto,
la bagnaròla.
Noi i mangiavo more àmpole,
fròle-giòle 'd vaudagna,
'l mila gale servaje, erbe servaje :
asiole, barbaboch…; pòvre maraje
a l’é già tant s’a mangio le bignòle
e 'l « gelato ». Con ij fìdich lì lì
pet pet ch’a-i é për lì, neh, dì-me ti.
Parèj ij tajacan a l’han mostrà-je.
A dròco ij vej, le feuje, nòst Piamont,
nen l’ësperansa: a tornarà monté
sël frasso-amel.
Barba Tòni Bodrìe (Antonio Bodrero)
A l’é giumaj andass-ne un bel lustr e passa, da quand che 'l magìster dij magìster e professor (laureà an Litre, Stòria 'd l’Art e Filòsofìa) Barba Tòni Bodrìe (Antonio Bodrero 1921 Frassino Val Varaita – 1999 Cuneo) a l’ha ciapà la carzà dël Paradis. Gran difensor ëd le minoranse lenghistiche piemontèise a l’era un poeta con la malinconìa stermà sota la sagëssa d’un soris… El sò savé a ciapava vàire Lenghe Minoritarie da l’Ocitan al Provensal dal Catalan al Furlan, con Marelenga la koiné Piemontèisa gropà a le varianse 'd Frasso. Studios inimitabil e përfondament portà a l’arsèrca 'd neuve ispirassion. Col sò personal vocabolari 'd paròle a sarà (noi speroma) un tesor literari për deje a studié (lese:Tesi 'd Laurea) a vàire generassion che a vniran. (fp)
(tratto da: GRINOR – Il cantore della montagna, Primalpe Costanzo Martini, 2000)
La faussìa
Am pias,d’antans-antan con fantasìa
Torné ai di lontan ch’a son passà,
arvëdde mia casòta e mia famija
e ij di seren vivù con Ti, papà…
Quand che 'ndasìo, ant la primalba asura,
con ël pass calm, gajard dël montagnin,
brusà dal sol, basà da l’ària pura
arlongh senté tra camp e bòsch e pin;
o quand che ant la stagion dij fen madur
i s’anandiavi an mes al verd dij prà
për tajé l’erba àuta; un travaj dur,
ma fàit a l’aria bon-a 'd nòstra ca.
Am torno an ment, ancheuj ch’i son lontan,
le giornà bele ëd la mia età fiorìa:
dnans ai mè euj, papà, a ven-o e a van
sorgis pressiose e frësche 'd poesìa…
Con comossion arcòrdo ancora 'l di
Che it l’has catà al marcà cola faussìa:
l’era neuva e nuvissia e… mach për mi,
për ch’it dèissa na man, se i-i la fasìa…
Mi j’era lì 'ncantà, con l’ësguard fiss
(ël cheur am batìa fòrt ëd contentëssa),
peuj l’hai s-ciairate an facia un bel soris
e 'ndrinta a j’euj un vel ëd tenerëssa…
E l’indoman matin, sota la bleuva
vòlta dël cel, dë stèile trapontà,
ansema a Ti, con mia faussìa neuva,
i l’hai sià 'l fen ant col bel tòch ëd pra
Dacant al vej mulin, tacà al torent:
j’osej a difilavo al cel seren
e 'l sofi tëbbi, carëssant dël vent,
portava leugh ël bon parfum dël fen!
Mi, certo, i sentìa nen la poesìa
ëd cola dossa matinà d’istà;
bagnà 'd sudor, tajava con anvìa
col’ èrba àuta ch’a s-ciassava 'l pra…
A dì la verità, j’era già strach
quand i l’hai vist mia mare da lontan
ch’as në vnisìa vers noi, con ël bërsach
sla schin-a e 'l barachin an man:
“Pà -l’hai crijate fòrt- la colassion!”
campand sùbit an tèra la faussìa;
l’era passame tuta l’emossion
ma nen l’aptit che squasi a më sfinìa.
Le gambe e ij brass im jë sentìa a tòch
Quand son setame an sl’erba avzin a Ti:
oh, che piasì, podèj arposé 'n pòch
adess che nòstr travaj l’era finì!
D’antans-antan guardava mia faussìa
(ij ragg dël sol a la fasìo d’argent):
“Adess, l’avoma un òm ëd pì an famija!”
it l’has peuj dit guardandme sorident…
Remigio Bermond
Un bel basin al mond ëd le campagne, a coj sudor antich ch’a sfurgion-o al càud ëd na Coltura anciarmà d’Amor. Costa poesìa dal titol: La faussìa, a l’é stàita scrita dal poeta Remigio Bermond, che 'nt le soe anotassion ëscrite, 'l professor Camillo Brero a lo ciama ”..ël brav poeta dla val Chison…” (fp)
(tratto da: Camillo Brero, Storia della Letteratura Piemontese, vol. III, Piemonte in Bancarella, Torino, 1982)
La Canson Dël Baron Litron (Leutrum)
'Ndrinta 'd Turin, soldà e sgnor
Prinsi e Marches, son an dolor:
Tute le dame e 'dcò ij baron
pioro la mòrt 'd Baron Litron.
A Soa Maestà, quand l’han contaje:
“Baron Litron l’é vnù malave”
Ciama a Coni 'l sò carrossé
Baron Litron cor a trové.
A la Madòna quand l’é rivà
prima d’intré 'ndrinta an sità:
Son-o baudëtte, sparo canon
për ralegré Baron Litron.
Soa Maestà, quand a l’é stàit là:
“Baron Litron, coma la-và!”
Sta maladìa, a fà murì
a-i é pa speransa, peui 'd guarì.
Soa Maestà l’é straca dël viage
Baron Litron fate corage
la Lea d’Angel amprovissà
Baron Litron t’arcòrdi pà?
Devi guarì da cost tò mal
't faso sùbit Prim General!
a-i é pa ni Re, ni General
'dnans a la mòrt gnente ch’a val.
Ch’a costa pura tanti dné
Baron Litron mì 't veuj salvé
L’òr e l’argent ch’ì veuli spende
'dnanss a la mòrt, valo pì gnente.
Ma disme un po' Baron Litron
veusto meuri da bon cristian?
't batesarìa 'l Vesco 'd Turin
e mi vnirìa a fé da parin.
Ringràssio la Vòstra Coron-a
diso na còsa, Dio an përdon-a:
“Fede 'd barbèt, costum d’Alman
peuss nen meuri da bon Cristian!”
Ma vorìa fé d’onor bin gròss
un monument a Sant Ambreus:
“Costa sità che i l’hai salvà
e peui ’d vòlte scandalisà!”
Buteme pa, na lustra eterna
l’é mej sotreme 'n Val Luserna
Con ij barbèt am sotraran
e là 'l mè cheur s’arposrà tan!
Baron Litron l’é spirà adess
tiro 'l fià longh, tuti ij Fransess
Baron Litron a l’é spirà
le fomne pioro, 'dcò ij soldà.
Son-o le ciòche, tron-o ij canon
a l’é spirà 'l Baron Litron.
Baron Litron a l’é spirà
pioro tuti, grand e masnà!
(Canson publicà ant ël 1860 da Costantino Nigra, con la colaborassion dël Canònich Alfonso Maria Riberi e dël Prèive Antonio Maria Audisio)
Turin a l'era
Turin a l’era, ai sò bej temp d’antan,
squasi n’àutra Gerusalèm ëd glòria:
sant, sivalié, për nòs Piamont , për tan
che,findi leugn, a otnèissa la vitòria
la Santa Cros, an Tèra Santa, an mar,
ant ij maisin, a Buda, aViena, autar
dij sacrifissi.
Aora a l’é mà-pi un pòver Baudrach:suplissi,
drocheri, bala-tron, òri d’orissi,
Findi 'nt ël “sancta sanctòrum”, la santa
erca dël Sudari, sa flambanta
gineuria a sfròsa, a franda 'l ruf an Dòm.
A gnica, sa gineuria sensa nòm.
Chi son-ne? Coj ch’a s-ciapo ij simiteri,
ch’a përfondo ij car-òss? Afra, diauleri.
Ël pes dij pes, mai vedù-se 'n Piamont,
fòra che sij balor dël trantamila,
l’infernass an transont,
ròbe da “Dìes ire dìes ila”
a l’ha findi argrignà sò carlevé,
ël carlevé dij diav, ch’a l’han gnicà
sessantequat përson-e. E àora a l’è,
nòs’ Turin maloreus, mal tapassià
la capitala d’ëstrìe e 'strion.
Capitala d’Oropa. Danassion.
Barba Tòni Bodrìe (Antonio Bodrero)
(tratto da: Prospettiva Poesia e narrativa, Pinerolo, 1999)
Galabërne an Creja
Pijà da la nostalgìa 'd mia tèra,
ant n’ùmida giornà ëd prim otogn
i son trovame a fé quatr pass an Creja
godinda l’odò 'd l’aria 'nt le nariss.
Pasi moment as gòdo an costi di
su për ij brich Monfrin pront a la nebia
ma motobin anciarmant ëd calor
ch’a scauda l’òm, pa 'd càud ma 'd gran dosseur.
Për sa stra solitaria an mes ai bòsch,
sensa ansun-a tëmma d’esse sgnacà…
milanta galabërne seulie e pasie
as godìo 'dcò lor l’umidità.
Natura, an quàich pòst, it ses anco’ viva,
ant ël silensi tò cheur a bat fòrt,
mach l’òm, minca tant dovrìa cinesse
e magara andé 'n Creja a pijé 'l përdon.
Carlin Pòrta
Galabërne an Creja (Salamandre in Creja) a l’é pròpe n’arcòrd monfrin e bandà d’armonìe anvèrs a cola tèra amìa. Tra l’àutr ël Santuari 'd Creja faità dai canonich ëd Vësslan dël Bass Monfrà a fé data 1468, a l’é part antegrant dël Mont Sacr ëd Creja con tut sò Parch Natural e soe colin-e arionde. (fp)
(tratto da: Monviso, settimanale indipendente del pinerolese, 2005)
Neuit ëd fiòca
Taso j’armor dla stra
e mi, daré dai vèder,
më stanco nen 'd guardé
le parpajòle bianche
che, sfarfaland, as pòso
sj’uje dij pin dla cort.
Mé seugn as dësbandiss,
trasforma ij pin an tor
d’un-a ròca anciarmanta
con sò bel sivalié,
e ij fiòch che as na rivo
caréssé mè pogieul
a divento paròle,
le pì bele 'd tenrëssa,
che 'l mè cheur a veul sente,
'n costa neuit ëd silensi.
Alda Sordo
(tratto da: Monviso, Settimanale indipendente del pinerolese, 2005)
Neuit ëd fiòca
Ant ël silensi ancreus, ël cit bësbijé
dij fiòch ch’as pòso dzora 'l mond assià,
l’é l’ùnich segn che tut a l’é real.
Ël cheur vòla tra j’erbo 'ngarlandà
e tre le sime con ël vel da sposa.
Neuit anmascà...
Marisa Materassi Garrone
Alda Sordo e Marisa Materassi Garrone, doe poetësse piemontèise bin an piòta 'd nòst temp. Pijà diretament da “Ij Brandé” Armanach ëd Poesìa Piemontèisa, iv propon-o na cobia 'd poesìe con ël midem tìtol: “Neuit ëd fiòca”. Vers ch’a fortisso na bela pagina 'd literatura con un-a dlicatessa 'd vers, bin marcà. (fp)
(tratto da: Monviso, Settimanale indipendente del pinerolese, 2005)
Un bel Amor
Sla piarda ij vataron a meusio leugn
ësparfumand ëd tèra pen-a alvà…
E le slòire arbiucà sël cel mascheugn
as fan ëd sagna dij travaj faità…
Là sël truch ij giardin a smijo 'd faje
e con chèicòsa 'd grand chèicòsa 'd pì...
Chèicòsa ch’am fà dësmòra e am fà rije
e peui fërciand ël cheur am pòrta a Ti…
A l'è bel l’ambrunì ëd costa ora…
Bel come 'l rintoché ëd ciòca-granda
ch’a viroja lagiù a la crosiera
e peui a scapa anvèrs a la rotonda...
Bel come 'l longh respir ëd le rosà...
Bel come 'l parfumé ëd fen sarvan
ch’a seren-a sle preuss longh le carzà
e blaga con le stèile tute an man…
Costa ora a sfaràgia mach për mi..!
Con un deuit ch’am sovagna fin-a al cel
e sgatigna, tra ij prà dl'infinì...
Tra le feuje, ch'archinco 'l sò mantel
A-i và pòch, për trovesse un cheur content
un basin, un soris con le man càude…
Che bel, sentisse fòrt ël cheur ardent
vardé le róndole a giughé sle piarde…
E parèj con la neuit ch’a tira 'l pass
Im lo gòdo st' Amor, lontan lontan…
'N pòch canaja... Na gnògnola a s-ciopliss
longh la greuja 'd cost ànima d’antan…
Fabrizio Pignatelli
Glossario
piarda = l’insieme della pianura
vataron = zolla di terra appena arata
as fan ëd sagna = i vomeri luccicanti si danno boria
faje = fate
am fà dësmòra = mi invita a giocare
fërciand = sollecitando…
sarvan = folletto che volge alle campagne…
preuss = piccoli filari di coltivazioni
a sfaràgia = che dà sfoggio
sgatigna = trastulla
archinco = che adornano
gnògnola = coccola
a s-ciopliss = che ti coinvolge
antan = di altri tempi
L’Amor, ch’a ranca dur sij longh arciam d’un arcòrd lontan, ma ancora viv e ancreus.. Dë dlà dël ridò 'd l’ànima as sent ël càud ch'a miton-a e ch'a arviva ij moment passà e coj che la speransa a veul torna faité..!
(fp)
(Tratto da: Monviso, Settimanale indipendente del pinerolese, 2004
Sël ravagi dij Barbèt an Piemont
Daje l’arvangia, oh Nosgnor,a j’òss dij tò sant ëstromplà
ch’a son coacià dësdeuit sle frèide montagne Alpin-e;
lor ch’a crocionavo le vrità dal temp antich,
cand ij Cé d’antan a rojavo sij bòsch e pere,
Fà pa dësmentia:’nt ël tò scartari arpòrta le piore
ch’a l’han avù ij babèro, 'nt ël sò vej ëstabiòt,
martirisà dal sanguinari Piemontèis, che con n’arbuton
l’ha campà dal dropi na maròta con la masnà. Ij lament ëd lor
l’han arsonà dai valon a le colin-e, e da për-da-lì
su al paradis . Ël sangh drocant a l’è carnagi con le sënner
sij camp italian, andova a spërfonda la bòria
dël tre vòte tiran*: busticà da la veuja ancreusa
'd pistogné malvers le ànime, 'd costa neuva strà
giumaj votà al cel e al dolor ëd Babilonia.
John Milton
An ponta 'd mòrt ël Baron Litron (Federico Guglielmo Leutrun 1692-1755) – Alman ëd nàssita ma piemontèis d’adossion al sèguit dij Savòja; eròe, për avèj salvà la sità 'd Coni 'nt ël 1744 da l’assedi dij Franch-Ëspagneuj – confermand ij sò ideaj, a-j respondìa a Re Carlo Manuel III andàit personalment fin-a a Coni për felo convèrte a la Fede Catòlica:“Con rispet, costum d’Alman e Fede da barbèt për sempe!”. Sotrà, come da testament an Val ëd Lusèrna al Templi Valdèis dël Chiabasso. La spërfonda vocassion protestanta a l’ha fortilo 'n tuta la soa vita. Ël mèis 'd fërvé a l’è un mèis amportant për l’ancreusa stòria dël pòpol Valdèis, ant ël 1848 Re Carlo Berto a-j concedìa ij dirit sivij e polìtich, prim pass vers n’antegrassion definitiva. Ma prima, motobin prima, tanti massacro e privassion. Ansfujand la “lontan-a” Literatura Inglèisa son ëstàit anciarmà dë 'dnans a un sonèt dal titol : On the massacre of the Protestants in Piedmont, d’un poeta dël '600: John Milton (1608-1674). Ij vers a son poeticament maravijos, coinvolgent e stòrich. As conta tra le barbarie an tèra 'd Piemont, ël massacro dna Mare con ël Fieul, campà giù da un dropi (precipizio) e n’avnì pòch bel. Soma 'nt ël '600 ël Papa a l’è na figura diferenta che cola d’ancheuj; na figura crua, temibil, invadenta, tant che 'l poeta a lo apostrofa: ‘Triple tyrant’ ( tre vòte tiran)*. Për mej apressé cost sonèt, ij vers a son ëstàit virà an italian e piemontèis.
(tratto da: Specimens of English Literature – R. Bemporad &Son Publishers – Florence)
(translation by Sonia Pignatelli)
(virà an piemontèis da Fabrizio Pignatelli)
(Tratto da: Monviso, Settimanale indipendente del pinerolese, 2005)
Fonte: dalla rete


text:
Or dal cudesch «Sablun» ha Dumenic Andry prelegì poesias avant il public dals Dis da litteratura a Soloturn. El è in dals auturs che scrivan rumantsch ch'èn vegnids envidads a Soloturn. Gia il 2009 ha Dumenc Andry survegnì là il premi Schiller per sias prestaziuns sco autur rumantsch.
Jessica Zuan ha prelegì poesias
Sper Dumenic Andry ha er Jessica Zuan represchentà la litteratura rumantscha a Soloturn. Ella ha legì or da sia collecziun da poesias «L’orizi». En sia prelecziun èsi vegnì tar in inscunter tut spezial cun in autur enconuschent: Franz Hohler ha prelegì spontan duas poesias da Jessica Zuan ch’el ha translatà en dialect svizzer.
Trais dis per ils amis e las amias dal cudesch
Radund 70 auturs ed auturas da las quatter linguas naziunalas e da l’ester han prelegì or da lur pli novas ovras als 40avels Dis da litteratura da Soloturn – ch'èn ids a fin la dumengia suentermezdi. En tut hai dà 190 occurrenzas cun 18'000 entradas, in nov record da visitaders e visitadras, sco ils organisaturs communitgeschan.
RR actualitad 12:00


text:
Il giubileum da 700 onns da la citad da Glion
- Mardi, 2.6.2015, 20:03
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 2.6.2015, 20:03, RTR
L'onn 1989 ha la citad da Glion, l'emprima citad sper il Rain, festivà il giubileum da 700 onns existenza. Ils emprims possessurs da la citad da Glion èn stads en il 14avel tschientaner ils Da Belmont da Fidaz. La lia da Glion ha furmà la basa per la Ligia Grischa a Trun il 1424. Strusch 600 onns pli tard, il 2014 daventa Ilanz/Glion la 6avla gronda vischnanca dal Grischun entras la fusiun cun las 12 vischnancas vischinantas. L'emissiun ord l'archiv dal Radio Rumantsch regorda al giubileum da 700 onns «marcau da Glion» il 1989. Dà pled e fatg avevan tranter auter Alfons Maissen, Gieri Oswald e Donat Cadruvi.
Redacziun: Flavio Huonder


text:
Repubblica (metropolitana de Milan)
Repubbica l'è ona stazion de la linia 3 de la metropolitana de Milan. La gh'ha i sortii in piazza de la Repubblica e via Pisani.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è staa faa su in di agn 1980, 'me tocch de la prima tratta de la gialda. L'è verta dal 3 de magg del 1990. Dal 1997 l'è stazion de scambi con la Stazion de Milan Repubblica.
Struttura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stazion l'è sotterragna e passanta, la gh'ha du binari in dò tromb ligaa cont ona banchina a isola.
L'è distanta 713 meter da la stazion de Centrale FS e 613 da Turati. Da Repubblica gh'è on binari de raccord con la ligna verda, longh 1130 meter che 'l riva a Caiazz .
Servizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stazion la gh'ha:
- Parchegg de scambi
Interscambi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di vicinanz gh'è di fermaa de la ATM:
- Fermada tram ( lign 1, 9 e 33)


text:
Actualmain vegnan siglientads 2 fin 4 meters grip per di da mintga vart, ha ditg Gilbert Zimmermann, il manader da construcziun da la Viafier retica. Quitads fa il grip oravant tut da la vart da Preda. I saja in tip da grip che vegn numnà «Rauwacke», ch’ins po s’imaginar sco sablun cun aua e crappa da la grondezza dad in pugn. Questa zona dal disturbi geologic saja 10 meters auta e var 20 meters lunga.
Per stabilisar il tunnel han ils miniers preparà il grip cun bischens cun aua schelada. Uschia schela era il grip e daventa stabil per lavurar. Tar il tunnel vegl da l’Alvra ch’è vegnì construì avant passa 100 onns aveva quai dà tar questa zona plirs morts perquai che bler’aua era entrada en il tunnel.
RR actualitad 12:00/06:00


text:
Peter Steele
Peter Steele, Peter Thomas Ratajczyk l'è al sò nóm vér, (Brooklyn, 4 ad Śnar dal 1962 – 14 'd Avrìl dal 2010) l'è stâ un cantànt e basìsta americàṅ mèmbar dal grup Gothic metal Type O Negative.
La vóś ad Steele, cun un tìmbar dimóndi bas, 'l è òṅ di sò ségn distintìṿ (insém a 'l altésa, du mètar) ch'l'iva réś ùnic al stil dal grup in du 'l iva sunâ.
Biugrafìa
In dal 1979 al mét sù un grup ciamâ Fallout insém a Josh Silver, John Campos e Louie Beateaux ma al fà gnir fóra sól un sìngul e pò lì lōr i s mòlan in dal 1982. Sèmpar in c'l an lè, al fà 'n àtar grup cun Beateaux, i Carnivore, na band speed/thrash metal e Peter al scriv anc i tèst ch'i dascóran ad guèra, religiòṅ, rasi e còntra al dóni.
La band la fà gnir fóra un disc umònim in dal 1985 e 'n àtar ciamâ Retaliation ma 'l è un fóg ad paja anc quést e i Carnivore i s dìsfan du an dòp.
In dal 1989, insém a Silver, Sal Abruscato e Kenny Hickey al mét sù 'n àtar grup metal, i SubZero, ma 'l è custrét a cambiàr-ag nóm parchè a gh 'n éra bèla òṅ ch'al s ciamàva acsè.
Al nóm nóṿ 'l è Type O Negative e 'sta vòlta al ròbi i gìran p'r al vèrs giùst. Al grup al fà gnir fóra siē àlbum ad studi e du racòlti prima ad dla tragèddia ch'la cùlpis al cantànt: al 15 'd Avrìl dal 2010 i vènan fóra dal vóś ch'i dìśan che Steele al sia mòrt p'r un atàc al cór. Al tastérista dal grup, Josh Silver, purtròp al diś ch'l è véra.
In d'l Agóst dal 1995 'l à fat scalpór parchè 'l iva puśâ nud par la rivìsta Playgirl.
Discugrafìa
cun i Carnivore
- 1984 - 1984 demo (demo)
- 1986 - Carnivore
- 1986 - Nuclear Warriors (demo)
- 1986 - U.S.A. for U.S.A. (EP)
- 1987 - Retaliation
cun i Type O Negative
- 1992 - The Origin of the Feces
- 1993 - Bloody Kisses
- 1996 - October Rust
- 1999 - World Coming Down
- 2000 - The Least Worst Of (racòlta)
- 2003 - Life Is Killing Me
- 2006 - The Best of Type O Negative (racòlta)
- 2007 - Dead Again


text:
Diversitad e qualitad
La purschida da la SSR s'orientescha als basegns multifars da la Svizra plurilingua e multiculturala. La diversitad dat perquai la tempra a nossas purschidas ed emissiuns e decida noss punct da vista.
Il vast spectrum da noss programs da radio e televisiun reflectescha la Svizra plurilingua e multiculturala. La Svizra multifara dat la tempra a noss formats, noss cuntegns e noss punct da vista – e quai sin l'entira paletta da l'infurmaziun, cultura e furmaziun sco er en il sport ed il divertiment. Noss service public cumpiglia tut ils aspects socials relevants da nossa convivenza.
La diversitad e l'independenza schurnalistica colliada cun auta qualitad garanteschan a nus ina posiziun a la testa dal martgà da medias.
Nossa purschida sa basa sin las valurs da noss maletg directiv:
- credibladad
- independenza
- diversitad
- creativitad
- fairness


text:
L’um dal gieu è stà Antoine Griezmann. L’attatgader d’Atlético Madrid ha sajettà omadus gols per ils Franzos. Il 1:0 ha Griezmann tutgà per penalti en la davosa secunda avant pausa. Il capitani da la Germania, Bastian Schweinsteiger, aveva giugà la balla cun il maun. En la 72avla minuta ha Griezmann procurà cun il 2:0 per la decisiun. El ha nizzegià in sbagl en la defensiun dals Tudestgs.
Tut en tut ha Antoine Griezmann ussa gia tutgà 6 giadas a quest turnier da chasa. El è uschia sin buna via da daventar il meglier tiragols da l’EURO 2016.
Germania senza cletg
Per la Germania è il turnier pia a fin. Malgrà che l’equipa da Joachim Löw ha gì dapli dal gieu n’èn ils Tudestgs betg stads effizients avunda avant il gol e fatg dus sbagls memia bler en la defensiun. A la fin han ils Tudestgs fatg tut il pussibel e per part schizunt giugà powerplay encunter ils Franzos, quai dentant senza success. La Frantscha che vegn trenada da Didier Deschamps ha gì il cletg da sia vart ed uschia er fatg revantscha per la terrada da 0:1 en il quartfinal dal campiunadi mundial il 2014 en la Brasilia.
Uss manca als Franzos anc ina victoria per dastgar tegnair il buccal enta maun, sco quai ch’els han gia fatg al davos campiunadi d’Europa en Frantscha il 1984 ed al campiunadi mundial il 1998.
Frantscha en la rolla da favurit
En il final da l’EURO 2016 vegni dumengia saira, ils 10 da fanadur, a las 21:00 uras tar il duel tranter la Frantscha ed il Portugal. Ils Franzos valan sco favurits en quest final, oravant tut er grazia a l’offensiva cun Antoine Griezmann, Olivier Giroud, Dimitri Payet e Paul Pogba. Il Portugal da l’auter maun ha il superstar Cristiano Ronaldo en l’equipa ch’è adina bun per procurar per la differenza. Il final tranter «Les Bleus» ed ils Portugais è en il Stade de France a Saint-Denis.
RR actualitad 07:00


text:
Gia tar las tractativas da fusiun era quai cler che las localitads da l’administraziun communala dasperas la baselgia da Casti duessan esser mo ina soluziun temporara, ha ditg Daniel Albertin.
Las localitads actualas sajan mo per part adattadas. Uschia manchia per exempel in salv per sedutas surregiunalas, e la chanzlia communala saja da cuntanscher sur ina via taissa mo adattada per persunas fittas. Ins haja laschà far in studi, co che l’avegnir pudess vesair ora. Tenor il president communal da la vischnanca Albula/Alvra èsi l’idea, da far l’administraziun en il bajetg da la posta a la staziun. Anc quest onn duess vegnir scritta or ina concurrenza.


text:
Greppen
Greppen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.25 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1021 abitant.
El cumün de Greppen al se tröva a una altitüden de 447 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Küssnacht (SZ), Meggen, Weggis. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Greppen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- J. Muheim-Büeler, J. Studhalter: Greppen. 1997.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ufizial (in Tudesch)
- Greppen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- "Fusion" Project Website (in German)


text:
Pled sin via dals 03-06-2017 cun Cornelia Camichel Bromeis
- Sonda, 3.6.2017, 20:00
Tschuncaisma, la festa dal Sontg Spiert
En in essai da la schurnalista Kübra Gümüşay hai jau legì, ch’ins vul savens savair dad ella, pertge ch’ella porta in faziel da chau. Ed i dettia glieud che na vul betg mo savair, mabain er chapir il pertge. Però na saja quai betg pussaivel da declerar. Uschia sco ch’i na saja era betg pussaivel da declerar la cretta ad in ateist.
Cun leger il text da Kübra Gümüşay hai jau dentant gì in sentiment da Tschuncaisma. Ella è stada buna da stgaffir l’encletga, pertge ch’ella porta in faziel da chau sco muslima, dentant senza dar explicitamain mo ina resposta concreta. Ella ha chattà pleds per quai ch’ins numna «misteri da la cretta».


text:
Il trenader da l’equipa naziuanala Patrick Fischer ha fatg sias ultimas nominaziuns per ils campiunadis mundials. Dals ZSC Lions èn nominads il defensur Dave Sutter ed ils attatgaders Chris Baltisberger, Fabrice Herzog e Reto Schäppi. Dal HC Lugano vegn l'attatgader Gregory Hofmann. Hofmann ha marcà da tut ils giugaders ils pli blers gols da playoff – numnadamain 14 gols.
Betg pli en squadra naziunala: Tranter ils giugaders che n'èn betg pli en la squadra naziunala tutga era il defensur dal HCD Claude-Curdin Paschoud.
Preparaziuns per il campiunadi mundial il matg en Danmarc
Ils emprims trenaments da la squadra naziunala da hockey sin glatsch è glindesdi e mardi a Turitg. Actualmain consista la squadra naziunala da 26 giugaders; quai è 3 golis, 9 defensurs e 15 attatgaders. Previs èn tenor communitgà da la federaziun Swiss Icehockey anc duas midadas; mintgamai ina tar ils defensurs e tar ils attatgaders.
RR novitads 15:00


text:
bènaltè! 2017
Punctualmein sill'entschatta dil campiunadi 2017/18 ei la secunda ediziun dil "bènaltè!" cumparida.
Era questa ediziun porscha in vast cuntegn e tracta denter auter puspei historias ed anecdotas ord temps vargai, purtrets ed intervestas cun giugadurs anteriurs ed actuals, sco era treis giuvnas che dattan ballapei - e buca d'emblidar nos juniors.
En quei connex engraziein nus er uonn grondamein a nos fideivels sponsurs per lur generus sustegn finanzial, il qual possibilitescha insumma a nus quei magazin. Engraziel fetg!
Il "bènaltè!" 2017 en fuorma da PDF saveis Vus telecargar cheu.


text:
Il lieu Sclamischot en Engiadina Bassa sa chatta tranter Strada e Martina ed è fitg spezial cun ina grondezza limitada. Sin quel areal han lieu maximalmain 150 persunas. Spezial è er il stil da musica ch’ins auda durant il festival. Uschia cumenza quel open air cun musica populara e finescha cun musica da rock rumantsch.
TSU han inizià il festival
Ils iniziants e organisaturs èn la gruppa da Rock TSU «Tschierv sül urogal» cun Otmar Derungs a la testa. Tar l’emprima ediziun avant 10 onns eran ils Engiadinais l’unica gruppa sin il program. Uss, 10 onns pli tard, èn 8 gruppas da la partida.
Program cumenza sonda saira a las ses
Da la partida èn la Chapella Engiadina, Paulin Nuotclà ed amis, ils Fränzlis da Tschlin, Dure (musica populara psychedelica). A partir da las 22 h èn vidlonder Influenza, Reat, Snook e finalmain ils organisaturs sez, la gruppa TSU.


text:
L'enviern stattan mo fitg paucas plazzas da tennis a disposiziun. Surtut mancan grondas hallas cun trais u quatter plazzas. La suletta halla cun quatter plazzas en il Grischun sa chatta a Vaz-Sut. A Cuira stattan durant ils mais d’enviern sulet duas plazzs en halla a disposiziun. Quai è memia pauc per in club cun bunamain 400 commembers ed ina citad cun varga 37’000 abitants.
Era en las regiuns pli periferas – gea surtut en quellas regiuns – è la purschida fitg limitada. En l’Engiadina datti be ina halla a San Murezzan. Ed era en Surselva exista mo pli ina halla da tennis. La halla a Mustér porscha duas plazzas.
L'enviern èsi adina in problem, igl ha bler memia paucas plazzas.
Duas hallas novas portan meglierament
I dat dentant era dus projects che pudessan meglierer almain in pau la situaziun:
- A Domat, nua ch'i dat duas plazzas en ina halla da termo (ballun), vegn installà per quest enviern ina halla nova sur quatter plazzas.
- A Claustra vegn bajegià ina halla cun duas plazzas da tennis ed ina plazza polivalenta sin la quala ins po era dar tennis.
Plan per halla da tennis a Glion resta en il truchet
Era per meglierar la situaziun en Surselva datti in project. Ina gruppa da lavur dal club da tennis Glion aveva elavurà avant quatter onns in project. Il plan è da bajegiar ina halla da tennis permanenta en la citad da Glion. Enfin ussa èn ins dentant betg anc vegni fitg lunsch. Il problem è, che la vischnanca da Glion na po ord motivs finanzials betg sustegnair il project. Uschia che la schanza è pitschna, ch’ina halla da tennis vegn realisada en il proxim temps a Glion.


text:
Retàngol
In dla giumetrìa Evclidéa, al retàngol 'l è 'n quadrilàter cui cô cumpàgn a dū a dū e i quat'r àngol tùt cumpàgn (drìt).
Al retàngol 'l è anc cal paralelogràma ch'al gh'à i quat'r àngol tùt cumpàgn.
Al só perìmeter e l'àrea
Tulènd i só cô
- Al só perìmeter 'l è pèr'a la sóma di só cô e, sènd quischè cumpàgn a dū a dū:
- La só superfìsi l'è pèr'a la multèplica edla bêś per l'altèsa:
Tulènd la só diagonêl e 'n cô
- La diagonêl dal retàngol la nn'è èter che l'ipotenùśa ed na só metê triangulèra; s'a cgnusòm anca 'n cô dal retàngol, dòunca p'r al tiuréma 'd Pitàgora , a gh'la cavaròm ed catèr-'n al cô mia cgnusû: e da chè al só perìmeter:
- C'n al stès ragiunamèint a s in catarà l'àrea:
Tulènd al râģ R dal serć sircuscrìt e n' cô
C'n al vèder che 'l râģ R dal serć sircuscrìt a 'l retàngol al n'è èter che la metê edla só diagonêl, a in tgnaròm còunt anc cun tùt i catamèint chè in sìma:
- A cataròm al só perìmeter:
- A cataròm la só àrea:
Vóś lighèdi
- cô (giumetrìa)
- nùmer oblùng
- retàngol 'd ôr
- quadrê (giumetrìa)
- tiuréma 'd Pitàgora
- quadrilàter
- paralelogràma
- réda retangulèra
- iperretàngol
Noti e referèinsi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Retàngol
Colegamèint estèren
- (EN) Al retàngol in dal sit mathworld.com
- (EN) Un sit ed solusiòun ed probléma, Problem set 1.3.10 dal J. Wilson


text:
Il virus saja vegnì diagnostitgà tar in pop mort da 9 mais, quai han declerà represchentants uffizials. Ils geniturs sajan sauns. La regiun è stada en il center da la pli giuvna epidemia d'Ebola.
La regiun valeva sco libra dal virus
Ils ultims 4 mais valeva la regiun sco libra dal virus. La stad passada devi fin ad 80 infecziuns per emna en quella regiun. Encunter la fin da l’onn è il dumber d’infecziuns novas sa reducì sin nulla.
En il pajais african èn fin ussa mortas 3'800 persunas pervi d'Ebola. Era la Liberia ha annunzià in emprim cas dapi emnas. Là eran passa 10’300 persunas daventadas l’unfrenda dad Ebola.
RR novitads 10:00


text:
Nòrd-Pass de Calais
El Nòrd-Pass de Calais, che a vòlt l'è ciamaa domà Nòrd (frances: Nord-Pas-de-Calais; in piccard: Nord-Pas-d'Caleus; in fiammingh: Noord-Nauw van Kales) a l'è ona region de la Francia, situada in del nòrd-est de la Nazion.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La region l'è situada al confin cont el Belgi a est (sia cont i Fiander che con la Vallònia), a sud con la Piccardia e a nòrd-òvest cont el Canal de la Manica, che le separa de la Gran Bretagna.
L'è divisa in duu departiment (Nòrd e Pass de Calais) e 'l gh'ha 'me capploeugh la città de Lilla. Alter città important a hinn Calais, Dunkerque, Roubaix e Tourcoing.
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oltra al frances, la lengua nazional, in del Nòrd-Pass de Calais l'è parlaa el Piccard (varietà ch'timi), ma anca on quai dialett fiammingh.


text:
Cumpareglià cun il schaner è il dumber da dischoccupads en il Grischun sa reducì per 318 persunas. Quai sin 1653 persunas. Uschia communitgescha l'uffizi chantunal per industria, mastergn e lavur. La quota da dischoccupaziun è cunquai sa reducida sin 1,5%.
Era en l'entira Svizra è la quota da dischoccupads ida enavos, quai per 0,1%. La quota da quest mais è tar 3,2% ed è la pli bassa dal favrer dapi il 2012. Quai communitgescha il secretariat statal per economia SECO.
Pli paucs giuvens èn stads senza lavur
Il dumber da las persunas senza lavur è sa reducì per 5’000 sin radund 143’000 persunas. Sa reducida è la quota surtut tar ils giuvens tranter 15 e 24 onns. Cumpareglià cun il schaner eran 4,6% damain giuvenils senza lavur il favrer.
3'300 per mais perdan il dretg sin pajaments da diarias
Passa 3'400 persunas han pers il december da l'onn passà lur dretg sin indemnisaziun da dischoccupaziun, perquai ch'els avevan gia retratg tut ils pajaments da diarias pussaivels ubain ch'il termin da basa era spirà. Quai communitgescha il secretariat statal per economia Seco. En media han stgars 3'300 persunas pers l'onn passà mintga mais il dretg sin pajaments da diarias. Tenor il Seco saja quella cifra relativ auta.
RR novitads 08:00