text:
Curta Confession ëd Fé dle Cese Arformà dël Piemont
(Confession ëd fé dij Valdèis)
Nojàutri i chërdoma
Artìcol 3. La Scritura Santa. Ch'a venta arsèive, coma nojàutri i l'arsevoma, costa Santa Scritura për divin-a e canònica, visadì për régola 'd nòstra fé, e ch'a l'é contenua ëd manera completa ant ij liber dël Vej e del Neuv Testament. Che ant ël Testament Vej a deuvo esse comprèis ij lìber che Dé a l'avìa fidà a la Cesa dij Giudé, da chila sèmper aprovà e arconossù për divin, visadì ij sinch liber ëd Mosé, Giosué, ij Giùdes, Ruth, 1 e 2 Samuel, 1 e 2 Rè, 1 e 2 Crònache, visadì Paralipomenon, ël prim d'Esdra, Neemia, Ester, Giòb, ij Salm, ij Proverbi 'd Salomon, Ecclesiàste, ël Càntich dij càntich, ij quatr grand profeta, ij dòdes profeta minor; e ant ël Neuv: ij quat Evangeli, j'At d'apòstoj, le litre 'd San Pàol: un-a ai Roman, doi ai Corint, un-a ai Gàlat, un-a a j'Efesin, un-a ai Filipèis, un-a ai Colossèis, doi ai Tessalonicèis, doi a Timòteo, un-a a Tito, un-a a Filèmon, la litra a j'Ebreo, una ëd San Giaco, doi ëd San Pé, tre ëd San Gioann, un-a ëd San Giuda, e l'Arvelassion.
Artìcol 4. La letura biblica. Che nojàutri i arconossoma la divinità 'd costi liber sant, non solament për la testimoniansa dla Cesa, ma dzurtut për l'eterna e indubitàbil vrità dla dotrin-a ch'a l'é contnùa, për l'ecelensa, sublimità e majestà dël tut divin-a ch'a mostra, e për l'operassion dl’Ëspirit Sant ch'an fà arsèive con reverensa la testimoniansa che la Cesa a-j rend, che an doerb j'euj për dëscheurve ij ragg dla lus dël cel ch'a splendo ant la Scritura, e che an coregg ël gust për podèj disserne costa noritura con sò savor divin.
Artìcol 5, La Creassion. Che Dé a l'ha fàit minca còsa dal gnente për soa volontà dël tut libera, e për la potensa infinìa ëd soa paròla.
Articol 6. La providensa. Che Chiel a guida e a goerna minca còsa për le providensa an adressand tut lòn ch'a capita, sensa che per lòn Chiel a sia nì l'autor nì la càusa dël mal che le creature a fan, o che Chiel a peussa o deubia esse imputà 'd lòn an quàich manera.
Artìcol 7. J'àngej. Che j'àngej, an essend stàit tuti creà pur e sant, a-i na jé ch'a son tombà ant na corussion e perdission ireparàbil, ma che j'àutri a l'han përseverà për l'efet dla bontà divin-a che a-j ha sostnù e confermà.
Artìcol 8. La croa d'Adam. Che l'òm, ch'a l'era stàit creà pur e sant a l'imàgine 'd Dé, a l'é privasse për soa culpa ëd col stat felice, quand ch'a l'ha dàit fiusa ai discors fàus dël Diavo.
Artìcol 10. Ël Pecà original. Che tuta la posterità d'Adam a l'é colpèivol an chiel ëd soa dzubidiensa, anfetà 'd soa corussion, e a l'é tombà ant la midema calamità, fin-a da le masnà ant ël vènter matern, dont a ven ël nòm ëd pecà original.
Artìcol 11. L'elession. Che Nosgnos a tira fòra da costa corussion e condan-a le person-e che Chiel a l'ha sernù già da prima dla fondassion dël mond, nen përché Chiel a prevëdèissa an lor na quàich bon-a disposission a la fé o a la santità, ma [mach] për soa misericòrdia an Gesù Crist, Sò Fieul, e a l'ha lassà j'àutri an cola condission conform a sò drit ch'as peul mai rimprocé e soa Libertà e Giustissia.
Artìcol 12. Gesù Crist. Che Gesù Crist, an essend stàit ordinà da Dé an sò decret etern për esse ël sol Salvator e Cap ëd sò corp, ch'a l'è la Cesa, a l'ha riscatala për sò sang ant ël compiment dij temp, e a-j ofrìss e comunica tuti ij sò benefissi për l'Evangeli.
Artìcol 13. Om genit e Dé genit. Ch'ai son doi nature an Gesù Crist, la divin-a e l'uman-a, për dabon unìe ant na sola person-a, sensa confusion, sensa division, sensa separassion, sensa cangiament, minca una ch'a goerna le soe proprietà separà, e che Gesù Crist a l'é Dé genit e òm genit tut ansema.
Artìcol 14. Mòrt për ij nòstr pecà. Che Nosgnor a l'ha tant vorsù bin al mond ch'a l'ha dàit Sò Fieul për salvene con ël moien ëd soa obediensa motobin përfeta, dzortut cola ch'a l'ha mostrane an seufrand la mòrt maledeta dla cros, e dle vitòrie ch'a l'ha vagnà an sël Diavo, sël pecà e sla mòrt.
Artìcol 15. Ël sacrifìssi dël Crist as peul nen arfesse. Che Gesù Crist an avend fàit l'espiassion antrega dij nòstri pecà con ël moien ëd Sò sacrifissi motobin përfèt ofert una vòlta për sèmper an sla cros, a peul nen nì a deuv nen esse arpetù sota un pretest qualsëssìa.
Artìcol 16. Reconciliassion con Dé. Che ël Signor Gesù an ha reconcilià ëd manera pien-a con Dé për ël sang ëd soa Cros. A l'é mach për sòn, e nen për nòstre euvre, che nojàutri i arsèivoma da Dé l'assolussion e la giustificassion.
Artìcol 17. Union con Crist. Che nojàutri i l'oma union con Gesù Crist e communion ai sò benefissi për la fé, ch'a l'é pogià an sle promësse ëd vita che sò Evangèli an fà.
Artìcol 18. La fé. Che costa fé a ven da l'operassion sicura e grassiosa dl’Ëspirit Sant, ch'a anlumina la nòstra ànima an portandla a pogesse an sla misericòrdia ëd Nosgnor che a-j aplica ij mérit ëd Gesù Crist.
Artìcol 19. Gesù Crist, sol Mediator. Che Gesù Crist a l'é nòstr genit e ùnich Mediator, nen mach dla Redension, ma ëdcò dl'intercession, e che për sò mérit e soa intercession, i l'oma l'intrada al Pare për podejlo invoché an avend la santa fiusa d'esse scutà da Chiel sensa che a sia necessari fé ricors a n'àut intercessor che Chiel.
Artìcol 20. Le bon-e euvre. Che coma Dio an promèt la regenerassion an Gesù Crist, coj ch'a son unì a Chiel con na fé viva a deuvo desse da fé e an efet as angàgio a fé 'd bon-e euvre.
Artìcol 21. La necessità dle bon-e euvre. Che le bon-e euvre a son tant necessarie ai fidej che lor a podo nen rivé al regn dij cel sensa che a-j féisso, an essend vera che Dé a l'ha preparaje për che nojàutri a-j fèissa. Për costa rason a venta che nojàutri i scapoma vìa dai vissi për angagesse an le virtù cristian-e an dovrand ij digiun e minca àutr moien ch'a peusso esse ùtil a na còsa tan santa.
Artìcol 22. Arcompensa dle euvre. Che combin que nòstre bon-e euvre a posso nen ganiène 'd mèrit (për nòstra salvëssa), ël Signor a chitrà nen ëd arcompensele dla vita eterna për na misericordiosa continuassion ëd soa grassia e për la virtù dla costansa invariàbil dle promësse ch'a n'ha fàit.
Artìcol 23. Ij sant. Che coj ch'a possedo la vita eterna për conseguensa dla fé e dle soe euvre bon-e, a deuvo esse considerà coma sant e glorificà, laudà për le soe virtù, imità an tute le bele assion ch'a l'han fàit ant soa vita, ma nen adorà nì invocà, përché as deuv preghé mach Nosgnor për Gesù Crist.
Artìcol 24. La Cesa e sò Cap. Che Nosgnor a l'ha cujìsse na Cesa ant ël mond për la salvëssa dj'òm, e che chila a l'ha mach un Cap e fondament, ch'a l'é Gesù Crist.
Artìcol 25. Definission dla Cesa. Che cola Cesa a l'é la companìa dij fidèj che, an essend stàit sernù da Dé prima dla fondassion dël mond, e ciamà da na santa vocassion, as unisso për andé dapress a la Paròla 'd Dé, an chërdend a lòn ch'a-j mostra, e a rendendje onor.
Artìcol 26. La cesa a peul nen esse anientà. Che cola Cesa a peul nen manché o esse anientà, ma che a deuv esse përpètua, sicoma ij Sernù, ognidun a sò temp, ciamà da Dé ant la comunion dij sant, a son tant sostnù e conservà ant la fé për la virtù de sò Sant Espìrit, che a-i përsisto e a oten-o la salvëssa eterna.
Artìcol 27. Necessità dla Cesa. Che tuti a-i deuvo giontesse (visadì a cola Cesa) e i tense an communion.
Artìcol 28. Ij sacrament. Che Nosgnor an instruìss nen mach con soa Paròla, ma che ëd pì Chiel a l'ha instituì ij sacrament për gionteje a cola Paròla, coma dij strument për gropene a Gesù Crist e për partessipé ai Sò benefissi, e che, sota al Testament Neuv, a-i na j'é mach doi ch'a sio comun a tuti ij mèmber dla Cesa, visadì ël Batésim e la Santa Sin-a.
Artìcol 29. Ël Batésim. Che Chiel a l'ha instituì col dël Batésim për na testimoniansa dla nòstra adossion, e che i-i soma lavà dai nòstri pecà ant ël sang de Gesù Crist e arnovà an santità 'd vita.
Artìcol 30. La Sin-a dël Signor. Che Chiel a l'ha instituì col dla Santa Sin-a o Eucaristìa për la noritura dla nòstra ànima, për che për na fé gènita e viva, për la virtù incomprensìbil dl’Ëspirit Sant, an mangiand ëd manera efetiva soa carn e an beivend sò sangh, e giontand-ne ëd manera motobìn strèita e inseparàbil a Crist, an Chiel e për Chiel, i l'avoma la vita spiritual e eterna.
E për che tuti a vëddo ëd manera ciàira nòstra chërdensa ans costa mira, i giontoma ij tèrmin medèsim che as trovo ant l'orassion ch' i foma prima dla comunion, an la Liturgìa o manera 'd celebré la Santa Sin-a, e ant ël nòstr catechìsim pùblich, ch'a son dij test ch'as podo trové daré nòstri Sàlmi. Ste-sì a son le paròle ëd nòstra orassion: Sicoma nòst Signor a l'ha na vira për sèmper ufrì Sò corp e Sò sangh për la remission dij nòstri pecà, ma a veul ëdcò comunichéje a nojàutri coma noritura 'd vita eterna; fane ëdcò costa grassia, che an sincerità gènita 'd cheur e con premura afoà, i arseivòma da Chiel un benefissi tan grand, visadì che con sicura fé, nojàutri i gode dë Sò corp e 'd Sò sangh, ansi, ëd Chiel tut antregh. Coste a son le paròle dla Liturgìa. Prima donque i chërdoma a le promësse che Gesù Crist, ch'a l'é vrità ch'a peul nen falì, a l'ha prononsià con soa boca, visadì che Chiel a veul che nojàutri dabon i partessipoma ëd Sò corp e 'd Sò sangh, për che i lo possedoma tut antregh për che Chiel a viva in nojàutri e nojàautri an Chiel. Cole 'd nòst Catechìsim a son le mideme dla Dominica 53.
Artìcol 31. Ij ministeri. Che a l'é necessari che la Cesa a l'abia dij pastor, giudicà bin adotrinà e 'd bon contegn da coj ch'an han ël drè, tant për prediché la Paròla 'd Nosgnor che për aministré ij sacrament e goerné l'ëstrop dë Gesù Crist, conform a le régola d'una bon-a e santa dissiplina, ansema coj Ansian e ij Diàcon, second la pràtica dla Cesa antica.
Artìcol 32. Autorità polìtiche. Che Nosgnor a l'ha stabilì ij Rè, ij Prinsi e ij Magistrà për goerné ij pòpoj, e che ij pòpoj a deuvo ess-ne soget e scotéje an virtù ëd costa ordinassion, nen mach për tëmma, ma 'dcò për la cossiensa, an tute le còse ch'a son conform a la Paròla 'd Nosgnor, ch'a l'é ël Rè dij rè e'l Signor dij signor.
Artìcol 33. Fòrmole 'd fé e d'orassion. A la fin, ch'a venta arsèive 'l Sìmbol dj'Apòstoj, l'Orassion dël Signor (ël Pàter) e 'l Decàlog (ij des Comandament) coma scrit fondamentaj ëd nòstra fé e devossion
E për na pì granda diciarassion ëd lòn ch'i chërdoma, i fortioma 'dcò ambelessì la protestassion che già i l'avio fàit stampé dal 1603, visadì che nojàutri i soma dël tut d'acòrdi con la santa dotrin-a 'd tute le Cese Arformà dla Fransa, dla Gran Bretagna, dij Pais Bass, dl'Almagna, Svissera, Boemia, Polònia, Ungherìa e d'àutre, coma ch'a l'é mostrà ant sòa Confession d'Augusta, conform a la diciarassion ch'a l'é dàita da sò autor. E nojàutri ii prometoma 'd përseveré an cola-lì con l'agiùt dla grassia 'd Nosgnor, ëd manera inviolàbil, ant la vita e ant la mòrt, an essend dispòst ëd sotoscrive costa vrità eterna 'd Dé con nòstr sangh midem, coma ch'a l'han fàit nòstri Vej (predecessor) fin dal temp dj'Apòstoj e an particolar an costi ùltim sècoj.
A l'é parèj che i pregoma con umiltà tute le Cese evangèliche e protestant ëd considerene, malgré nòstra povertà e citëssa, coma dij mèmber genit dël Corp mìstich ëd Gesù Crist, ch'a seufro për Sò Nom, e seguité a giutene con le soe orassion anvers al Signor e con tuti j'àutri bon ufissi dla soa carità, coma già i l'oma sperimentà con abondansa.
Për lòn i-j ringrassioma con tuta l'umiltà posibil, an suplicand ël Signor con tut ël cheur, che Chiel midem a-j dìa l'arcompensa, an spantiand semper ëd pì, ans lor, le pì pressiose benedission dla grassia e dla glòria, an costa vita e ant la vita ch'a vnirà. AMEN.
La Confessione di fede valdese in italiano ampiamente commentata


c: text/html

text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – era sche quellas èn influenzadas dad auters pajais. Viagiond tras il DRG e tras pleds e locuziuns rumantschas, chattain nus numnadamain las passidas da divers pajais.
1. il Tirol
Per cumenzar giain nus be ina giada sur il cunfin grischun, or en il Tirol. Per tschertins po quai gia esser in lung, in fitg lung viadi. Perquai enconuschan il Grischun central e la Surselva la locuziun «ir or dal mund ed en il Tirol» betg mo per ir fin sur cunfin, mabain en general cura ch’i va lunsch davent. Er a Ftan sani nua ch’il mund chala e cumenza, numnadamain «giò Martina, ingio chi glivra il muond e cumainz’il Tirol».
Gea, per tschertins po il Tirol propi esser quasi in auter planet. Ma per quels da Müstair èn ils Tirolais mintgatant pli dastrusch che quels da la Val «inaint»: els han numnadamain la varianta «ir or dal mond ed aint a Valchava».
2. la Cappadozia en Tirchia
Sch’i fan bancrutta en la Val Müstair, lura vani però lunsch sur il Tirol or, fin en Tirchia, en la regiun Cappadozia. «Ir in capadozis» vegn duvrà per ir concurs ed er insumma, sch’insatge va a la malura. Ma betg mo cun la malura materiala van ins a capadozis, er ils umans en lur sgurdin corporal fan quai: «Nu gnin vegls e planet jaraini in capadozias.»
Ed a la fin dals quints n’èn las duas regiuns gnanc uschè differentas: omaduas, tant la bella Cappadozia sco la bella Val Müstair cun sia claustra da Son Jon, fan part dal patrimoni mundial da l’UNESCO.
3. Calcutta en India
Entant ch’ils Jauers van a frusta en Tirchia, fan ils Sursilvans il medem en India, a Calcutta. Per exempel dini a Trun, sch’ina vatga è ida a la malura: «La vacca ei ida alla calicula.»
Normalmain vegn Calcutta duvrà per trametter (u almain per giavischar) lunsch davent in conuman mulestader. Sco quai che era la California vegn duvrada, «Va toch en California!», inditgond la direcziun vers vest. Ma starmentus e detestabel stoi er esser a l’ost, a Calcutta: per il pli hai num «Va alla calicutta!»; a Sumvitg vegnani tramess «a cantalicut», a Lavin «a calticuc», a Sent smaladeschani «cha’l ia in carlicuc!» ed a Schlarigna «vo impo in canicut!»
4. la Croazia
Entant che auters idioms balbegian, sbarbuttan u han simplamain la lieunga grossa, crabottan ils Valladers. In crabot ladin n’è lura nagut auter che in balbegiader. Er in uffant pitschen po esser in crabot. A Tarasp vegnan era numnads crabots ils peschs pitschnins, quels sut mesira. Quels na valan nagut. Perquai èn a Tarasp ils valanaguts era gist crabots. Ed il pir: in crabot n’è nagut auter che in Croat (derivant dal pled tirolais krawot, krawat per in Sloven) … Ed ussa pudais lignar, danunder che la cravatta vegn!
5. l’Engalterra
Sco i para – almain tenor funtaunas lumnezianas – eran ils Englais ina naziun exposta a situaziuns dischagreablas. A Vignogn pudevi tunar suandantamain, sch’ina persuna n’era betg mo en embarass, mabain propi en ferma miseria: «Quel vegn aunc en fatalitads englesas, sch’ei fa aschia vinavon.»
Si Tujetsch clamavani perencunter: «Als englenders vegnan!» Quai n’era lura nagina chavallaria che vegniva sur l’Alpsu. Na, uschia commentavan ils Tuatschins, sch’ils pors eran scappads da l’alp e vegnivan a chasa. En Engiadina ed a Scharans èn ils englais (la razza da portgs, bainchapì!) caracterisads uschia: «Ils anglenders: curts, gross, cugl grugn ansei.»
Fotografia: Müstair cun claustra e vista or dal mund vers il (Süd-)Tirol, 1911 (Chr. Meisser / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas dad autras naziuns. Per motivs d’actualitad vulain nus guardar, tge Franzos che nus inscuntrain en nossa lingua – e sa chapescha en il DRG.
1. ils portgs franzos
Na, ussa betg quai che vus pensais forsa! Igl èn simplamain ils portgs en il vair senn dal pled, ils portgs da chasa, che vegnan numnads «ils Franzos». Pervi da lur viers a la franzosa «oui, oui, oui». A Scuol èsi cler ch’i sa tracta qua dals purschels, be quels han ils viers charins «ouiii, ouiii, ouiii». Tschels, ils gronds, èn lura schon portgs pli prussians: «Ils franzesins naschan frances e moran tudais-ch» (pervi da lur grugnir «joh, joh, joh»).
2. tartuffels e buglias franzosas
Il franzos ha chattà la via er en nossa cuschina – schegea betg gist en furma dad «haute cuisine»: ils «ardeffels frances» da Latsch èn tartuffels crivs brassads (simplamain avant ch’i avevan num pommes frites). A Castrisch numnani la buglia arsa cun latg la «buglia franzosa» e la buglia arsa per propi (quella cun farina e groma u pischada) è en divers lieus da la Sut- e Surselva la «buglia da Frontscha».
Lura avain nus anc ils «franzs»: quels tunan zuar in pau franzos, na vegnan però betg da la Frantscha. Els vegnan or dal furnel, han num «franz en pegna» (a Bravuogn, Flond e Duin) ed èn ina sort petta da tartuffels, sumeglianta al plain in pigna. Flond la descriva sco tartuffels crivs cun farina, charnpiertg ed ivettas u tschareschas.
3. avair la furia franzosa
Sch’ins vul crair a locuziuns ladinas, èn ils Franzos ina naziun spezialmain impulsiva ed en prescha. U co declerar l’expressiun «avair la furia francesa» a Ftan e Lavin? Ina persuna (memia) passiunada e vehementa vegn franada a Lavin cun la remartga «Che furia francesa es quista?». A Ftan furiescha la medema prescha franzosa, numnadamain tar quels che vulan adina esser ils emprims cun segar u cun chavar ils tartuffels.
4. il mal franzos
Na din ins betg ch’ils Franzos sajan buns amants? U èni simplamain memia promiscus e malprecauts? Betg per nagut numnain nus la sifilis «il mal franzos». Per taxar in pertutgà da questa malsogna sexuala basti mintgatant era be da dir: «Quel ha ils franzos.»
Ils Franzos sezs n’han però betg ils franzos, mabain «le mal anglais». Ed uschia attribuescha mintga pajais la sifilis al pajais, danunder che la malsogna pudess esser importada: ils Russ dattan per exempel la culpa als Polacs, ils Portugais ed Ollandais als Spagnols.
5. sfranzosar
Restain gist tar ils Franzos amants: «Quels dus là vi sfranzosan.» Ubain: «Quels fan in vaira sfranzosim.» Quai tuna bain in pau da quai da bitschergnar e da far enturn, u betg? U forsa pli maltschec: «Quella ha sfranzosà (enturn)», per ina dunna giudend la vita libertina.
Questas muntadas numnadas na datti però betg. Sfranzosar signifitga infectar cun malsognas sexualas; esser (s)franzosà munta ch’ins haja ils franzos, pia la sifilis. Dentant questa muntada è uschè solitaria ed antiquada ch’ins pudess ristgar da l’abandunar – e da reintroducir il «sfranzosar» cun ina nova muntada, ina pli simpatica e daletgaivla… Tgi sa?
Fotografia: In «Franzos» da Medel sin l’Alp Pazzola (W. Derichsweiler / Fototeca dal DRG).
Suonda LATABLA!
Da Dominique Dosch - Igls treis students Curdin, Juliette e Larissa s’antoppan regularmaintg aint igl Café Belvédère a Friburg ed on adegna da rachintar ensatge. I dat discussiuns profondas davart igls studis ed igl mond – pero betg sainza bavrondas allegrontas ed enqualtgi tgutgareias.
Igls treis giuvenils èn sa sfundros ventirevels e cuntaints aint igls canapes loms digl Belvédère. Igl era puspe ouras per treis tschigulattas tgodas tgi laschan amblidar la plievgia d’oravant. “E, scu vogl cun las provas?”, dumonda Larissa marvegliousa. “Trè biè!”, excloma Curdin tgi porta en snuz dalla tschigulatta. “Tunga tia vousch schi bagn scu ties franzos?”, zaccogna Larissa. El amprova da s’andrizzar, ma perda igl cumbat cunter igl canape. Juliette igl defenda surriend: “El ha ina fitg bella vusch.” – “Merci, ma scheri!” Curdin fò viva anvers ella. Larissa varda en zichel perplexa.
“Igl sulet tg’ia tgapesch betg, è tg’igl dirigent raschunga tott’urela, ensatge d’ena Rebecca...”, rachinta Curdin. Juliette rapla igl front. “Tge manegias ti? Nus n’avain nagina Rebecca en il chor!” – “Ea, chegl è gio curious. Ma dantant tgi giagn. Tras la partitura e currigiagn igls noss tungs dei el: attònsiò, la è Rebecca!” En mument ègl quiet. Tottanegna antscheva Juliette a reir da tala maniera, tgi la sia tschigulatta sa patta tot privlous cunter igl our digl cuppegn.
“Ti manegias ré bécarre!!” Larissa e Curdin la tgapeschan strousch durant igl sies riem. “Re-be-car? E tge diavel è chegl?” – “Ré è il tun ré... E bécarre è quel segn che restituescha ils segns, sco il bémol ed il... ehm... dièse.” Curdin varda sen Larissa. “Ast te en’ideia, da tge tg’ella baita?” Er Larissa ò en grond segn da dumondas sen fatscha. “Spetgai...”, murmura Juliette e peglia nonavant en bloc ed en risplei or digl sies lascher. Ella malegia tschintg lengias ed ena clav da violina. Sot l’amprema lengia malegia ella ena nota
“Quai è gea ré”, antscheva ella, ma Curdin l’interrompa: “Na, chegl è en d, tant sa er ia!” Juliette rapla igl front. “Na, quai è in ré, mes char!” Ella agiunta ulteriouras notas suraint. “Ré, mi, fa, sol, la, ti, do!”, commentesch’la. Curdin scassa la testa. “Chegl è ena scala! E chella so antschever tar mintga tung. Chels tungs tgi te ast malagea sa nomnan d, e, f, g, a...” Juliette igl varda sainza tgapientscha. “Te veist or gnocca schi te vardas uscheia”, remartga Curdin. Larissa teira se ena survantscheglia.
“Dumandagn vichipedia”, propona Curdin e peglia nonavant sies telefonign. “Hm, tge duessa dar aint? Pruagn ene cun do re mi... Oh, Solmisation! Tge pledung...” En mument ègl quiet, anfignen tg’el cloma: “Aha, ossa terla: In der relativen Solmisation blablabla stehen die Tonsilben do re mi fa so la ti do für jegliche Durtonleiter! Cò ast!” Larissa sa storscha tar el e varda sur la sia spatla. “Ma varda, sotaint stat ensatge d’ena solmisaziun absoluta...” Curdin ligia anavant cun en’igleida seriousa. Alloura petga’l la sia testa. “Na! Oss betg dei tg’igls Franzos nomnan igls tungs oter tgi nous!” El metta teatralicamaintg sies natel sen meisa. “Ia sort digl chor!!”
“Ma tge ègl oss cun rebecar?”, dumonda Larissa igl ignorond. Juliette surrei e malegia davant igl ré igl segn ♭. “Quai è gea in bémol” – “Oss betg fò anc eneda en battibogl, chegl è simplamaintg en b!!”, sa lamainta Curdin tot despero. “Pervia da mai... E quai...” Ella malegia en segn da schliaziun e screiva dasperas bécarre. “È in b carre, quai vesa gea ora sco in b cun chantuns, u betg?” Larissa è incantada: “Chegl è gio genial!” Curdin peglia igl sboz da Juliette e varda tot precis. “Rebecca am ò plaschia migler...”, broncla’l. Oss so Larissa betg sa retigneir ple. “Ma te ast gio tia Giulietta!” Curdin varda stupia. Juliette surrei ambarassada. Damai tgi nign risca da deir ensatge, fora Larissa anavant: “D’ena scala da re anfignen do – quanta raschung vaia?” Cò varda’l da furbaz.
“C scu Curdin!”
Vocabulari:
Text: D. Dosch, Fribourg
Fotografia: Café du Belvédère, Fribourg
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo per dar num als umens.
1. Giatgen dal tschiel
Sch’il sulegl fiss in um, lura avess el num Giatgen, cun opziun famigliara «barba Giachen» u pli reverenzial sco a Zernez cun «maister Giachen». Ardez, per exempel, commentescha in di nivlus cun: «Hoz manca barba Jachen.» Cuchegia il sulegl lura tuttina ora insacura, di Tinizong: «Ussa vign anc igl barba Giatgen!»
A Strada en Engiadina Bassa lascha il Giatgen dentant era vesair las stailas e betg mo il sulegl: «barba Jachen» numnan ils da Strada a moda charina la pertga per dar sin il tgil. «Spetta be ch’eu vegn cul barba Jachen», smanatschani forsa. «Giachen en!», surstattan qua ils Sursilvans.
2. Gion il joker
Il prototip dal num da l’um rumantsch è dentant Gion u Jon. El è il joker per cuvrir quasi l’entir spectrum da caracteristicas fisicas e moralas, surtut quellas pauc ludaivlas: Il tgutg e tabalori è en Surselva «Gion tuella» ed a Savognin il «Gion mogn». Quest mogn tuna in pau da chau stinà, sco quai ch’el è en Engiadina il «Jon dür» u il «Gian buatscha». Ina buatscha è però er ina persuna tut auter che testarda, anzi in flegma. Main marsch, plitgunsch sturn e movibel è il «Gion geina» da Sevgein: ina persuna che sa mova da quai balluccant ed undegiant – cuntrari al «Jon dschet» da Scuol, tut steric dal fraid ch’el ha adina. A Müstair tugna il «Jon rögn» da tut e mintgin. E cun far e pensar è il «Gion davos» adina … l’ultim.
3. Steivan il spiertus
Persunas chapriziusas perencunter n’èn betg simplamain Gions ordinaris, mabain Steivans. Cun agid spiertus èn persunas indecisas Steivans da set spierts. «Fin cha quel Steivan da set spierts sa che ch’el voul far …!» Tut tenor datti era dapli spierts che be set. Uschia han quels da Ramosch para in u l’auter chaprizi dapli, els cun lur Steivan da milli spierts …
A Lavin n’è il Steivan betg mo in lunatic, mabain er anc in ipoconder cun blers – set! – mals: il Steivan da set guais. Mo ina pitschna differenza, la finala van mals e malsegirezzas gea savens en ina.
4. Peder il paradisic
Igl è enconuschent: enta parvis na vegn betg mintgin. Pertge davant la porta dal parvis spetga Petrus per examinar ils morts: Tgi è senza culpa e senza macla? Ils paupers putgants (almain quels sursilvans) pon empruvar da surmanar l’apostel portier, sa referind a lur locuziun: «Jeu sun buca sogn Pieder.» Infallibel n’è la finala nagin. Gnanca son Peder, al pli, para, il papa.
5. Men the Man
Il pli bel (n)um è dentant in da Sent, numnadamain il Men tender. Ditg era il sulet pled «tender» che jau enconuscheva quel da la chanzun dad Elvis Presley. Lura, legend ina giada il titel «Men tender», ma sun jau imaginada in um sensibel, amabel, bufatg e betg memia giagliard. Ma sch’i din a Sent «Tü est ün vaira Men tender, per mincha merda plondschast!», lura n’è quai betg exnum quai che dunna tschertga. In um memia sensibel, in um chajachautschas! Noss Men pudess anc esser quai en il vair senn dal pled, siond «tender» er il pled per il passacorp lom. Qua po Elvis lur’anc chantar ditg «Love Me(n) tender, love Me(n) sweet …»
Fotografia: Tschintg bels guids da muntogna a chaschun da l’inauguruaziun da la chamonna da Medel ils 9 d’october 1910 (W. Derichsweiler / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo per dar num ad umens e dunnas.
1. la Maria lunga
Marias èn Nossadunnas e mammas – insumma: Marias èn LAS dunnas. «Tge Maria è quai?» signifitga perquai eratant sco «Tge femna è quai?». Mintgatant ha perfin eral’um num (cun segund prenum) Maria. Dunnas ed umens pon però era vegnir numnads Maria, sch’els n’han gnanca num Maria. Magari èni lura Marialungas. Derasadas èn quellas surtut en Engiadina Bassa. Manegiada n’è qua betg la Marialunga per fimar, mabain ina persuna (spiertalmain) plauna, targlinanta, maladestra, dormulenta, in chau da sien. Sco a Lavin, là pos clamar: «Vainst a la fin, tü Maria lunga?»
2. la Clara culinarica
La Clara è la dilettanta culinarica, ina tschavatta da tschaveras, sto ella gea tegnair nà per spisas e bavrondas senza grond daletg gastronomic. Ina schuppa auaditscha, rara e stendida è en Surselva ina schuppa da sontga Clara (e per tgi che sa dumonda tge che «sonza Clara» saja: quai è il medem, simplamain a Lantsch). Er in café flaivel e transparent, in café strusch brin, nundir nair: era quai è in café da sontga Clara. Quels da Dardin dentant, quels navulan permalar naginas Claras, uschia ch’els numnan talastriaccas «café da l’onda Letta». Anc auters na vulan offender insumma naginas dunnas (umens soviso betg), perquai datti lura il «café da silips».
3. la Catrina da la latrina
Entant che la Clara po anc esser patruna da schuppas e cafés, sto la Catrina tegnair nà ses num per autras materias ruinadas: uschia ad Ardez, nua ch’il latg asch e rut è in «lat in chatrina».
Pli enconuschenta è la Catrina però sco purifitgadra che vegn tar nus cun la diarrea catartica: lura avain nus «laCatrina» u «la sontga Catrina» – betg darar accumpagnadada grondas preschas, sco la «svelta Catrina» e «la schuenta Catrina» en Surselva e Grischun Central u lura en Val Schons «la schwinda Catrigna». Ed era sisum la Surselva sajetti be viadora, cura che «la sieta Catrina» è sin visita tar ils Tuatschins.
4. la Rosa regulara
Sin visita vegn da temp en temp anc in auter giast, ma quai lura be tar las dunnas: la menstruaziun. Per regla nadiscurran dunnas (ed umens) betg senz’auter da quella, almain betg cun tuts. Na sa lascha quai dentant betg evitar, dovrani ina sort code, per sumeglia «la Rosa». Savens vegn quella Rosa anc numnada famigliarmain (ozendi per il pli en tun levamain beffegiant) «l’onda Rosa» u la «tantaRosa». Ma per tschertin(a)s pon perfin frasas sco «Jau hai l’onda Rosa sin visita» esser memia offensivas, uschia che quellas chaussas da femnas èn empè da rosas be pli «las robas» sco a Susch. Pruderia par excellence? Ma bain: Ènlura «ils dis» dal temp modern propi pli directs ed expressivs?
5. la Frena frivola
In num sco Frena tuna da quai fascinant, infam, e frivol –almain cumpareglià cun ina Maria monotona, ina Clara puritana, ina Catrina finina u ina Rosa punctuala. Ma la Frena, «la Frena ferventa», oh, quai tuna lura dad ina femna cun passiun, ina che lascha batter pli ferm ils cors virils, ina che tegna cumpagnia als umens, las sairas en ustaria. E sch’i n’è betg quella Frena, lu forsa in’autra cumpogna – p.ex. la buttiglia da vin u quella da vinars. Quella vegn era numnada «frena», almain a Ramosch. (L’explicaziun ha da far cun l’attribut da la sontga, ma quai renda main excitant il purtret da la bella Frena).
Sco ch’i saja: che vus prendias lura en ustaria frenas u grondas blondas, faschai attenziun da betg maschadar, uschiglio vegn vitiers anc la Catrina.
Fotografia: Tschintg bella dunnas tuatschinas il di da Dumengia alva 1920 (P. Scheuermeier / Fototeca DRG).
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – p.ex. per declerar l’amur. Ensemen cun la primavaira èn franc era s’avanzads ils sentiments d’amur. Però: Esser inamurà è ina chaussa. Discurrer surlonder in’autra. Per il pli mancan ils pleds. Perquai èn decleraziuns d’amur documentadas plitost a moda modesta en il material dal DRG. Percunter na mancan betg ils pleds per commentar (forsa cun in pau scuidanza?) l’amur dals auters! Perquai datti qua empè da decleraziuns d’amur tschintg parairis davart sentiments ed ardiments amurus.
1. esser inamurà pir ch’ina mieur en in magnucca
D’accord. Romantic è insatge auter. Ma almain tant romantic ed erotic sco il classicher «Ella l’ha gugent»! La finala avain nus era gugent crimis u spaghettis. Lura è ina descripziun sco quella sursilvana «El ei inamuraus pir ch’ina miur en ina buna mignucca grassa» gist uschè illustrativa – era sch’ella è bravamain bravina.
2. esser stgarvunà
Pli passiunads èn Puteras e Puters, numnadamain cura ch’in è «scravuno zieva qualchün». Quai tuna lura tschuf, tuna plitost da sex sfranà fervent e frenetic, insumma dad in «murem portg» (sco i schessan a Riom). In um stgarvunà u «s’incarognà» (sco en l’entir’Engiadina), quel n’è betg mo inamurà, mabain cotg al pli aut grad – almain pli fitg che sch’el avess mo quaidas dad ina magnucca chaschiel.
Avant che dad esser inamurà sin il piter pir èsi dentant da far in emprim pass. Ozendi dini forsa: «Quel ha fatg si ina.» («Far si ina muronza» faschevani dentant era gia l’entschatta dal 20avel tschientaner.) Circa uschè pauc sensibel tunavi para a Vella, nua ch’ins cumenzava in’allianza amurusa «catschond en il cugn». Jau m’imagin gist ina collega che schess: «Tschella sera ella disco ha Clemens catschau en il cugn». Pauc bel, pensais forsa. Ma malgrà tut ha quell’expressiun tuttin’anc in tschert scharm rustical (lumnezian). U betg?
4. metter a lomia insatge
Cumenzar romanzas cun finezza e tenerezza – quai succeda a Zuoz. Là sincereschani dad avair «miss a mögl qualchosa» suenter avair fatg in emprim pass amuraivel ed empermettent. Naginas «cugnadas» brachialas, mabain pazienza per dar temp e flad al flirt. Però, po dar, era temp per surpledar, persvader ed indeblir e magari era per manar per il nas.
Dentant attenziun als contacts interrumantschs: Gea betg confunder il «metter a lomia insatge» cun «metter a lomia insatgi»! Sch’in um da Trun smanatscha da ta metter a lomia, lura na dastgas spetgar naginas charezzas, anzi: lura ta spetga ina pulita patangada.
5. in bitsch na fa betg fora
Cun tanta marusaglia vegnan baud u tard era londervi ils bitschs. Ozendi vegnan quels mintgatant survalitads. La lingua, quella tracta da l’Engiadina fin en Surselva a moda vaira liberala quests bitschs benedids: be tant sco in pau rument – «ün bütsch vaglia tant sco ün patütsch» – vala in bitsch ad Ardez. Quai n’è pia nagin’empermischun, e na fa era betg gronds donns, gist sco a Zernez, nua che «ün bütsch nu fa foura». Perfin la Surselva è indulgenta, sincerond: «Buca mintga betsch dat lètg!» Ma là èn ils bitschs propi era senza malart, sche perfin il paun sa bitschar. Enta Vrin hai numnadmain num – cura ch’ils pauns tatgan ensemen durant esser en furn: «Il paun ha bitschau.» Basta che quel saja cotg…
Fotografia: Far paun a Flem, 1996 (F.Giger/Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel cun duvrar pli savens ils ovs (e las giaglinas) per descriver situaziuns dal mintgadi. Perquai – e damai che quels han cun Pasca prest conjunctura – datti quest mais tschintg expressiuns cun ovs, chattadas en il gnieu dal DRG.
1. esser in ov en pel
Per numnar ina persuna spert permalada ha l’Engiadina qua tenor mes avis ina da las pli bellas expressiuns (uschè bella è’la, che er il vocabulari sursilvan l’ha adoptada). Uschia din ils Engiadinais dad in sensibelin finin: «Quel es ün öv in pel.» In bel maletg: quest ov senza crosa da chaltschina, be cun ina pellina, gist anc abla da tegnair ensemen in corp, in cun in’olma vulnerabla. – Ma cun il temp crescha er ina crosetta tar ovs en pel (quels umans) ed els pon (almain per muments) sa prender ensemen e laschar esser lur esser terribel sensibel.
2. crair ch’il cac haja dus mellens
Els èn halt marcants, quels spruhs or dal ressort fecal. Perquai er questa gia – veglias perdunar! – in exempel da quella partiziun. Quest qua è da la Surselva, per commentar ina persuna blagunza ed arroganta che crai che perfin sia merda saja meglra che quella dals auters: «Quel crei era che siu cac hagi dus mellens».
Mintgatant è quest tip superbi lura cruschà cun il tip sabiut. E per quel, quel che crai da savair tut (u almain tut in pau meglier) ha era l’Engiadina pront ina remartga: «Mintgatant l’öv voul esser plü scort co la giallina.»
Betg mo las giaglinas cuan, mabain era nus umans, p.ex. cuond ora malsognas u manzegnas. «Quel cua or insatge» din ins, sch’in è occupà cun studegiar e pensergnar u er inventond insatge. En sasez n’èn quai gnanc exempels spectaculars. Però: Cura avais vus duvrà l’ultima giada il (bel) pled «cuar»? – Eba.
Ma per tuttina anc as dar qua in coc cuà spezial: da dunnas en speranza schevani (in pau grop) «Quella cuva» (Panaduz) u «Ella ha puspei mess a cuar» (Flem).
4. dar piz a cup
Cler che l’aspect pascal na dastga betg mancar en questa glista. Qua pia in pèr (be in pèr!) da las numerusas expressiuns chattadas en divers vitgs per pitgar ils ovs, u eba, per dar piz a cup:
La Surselva dat péz a cup, la Lumnezia s’exercitescha en dar la botscha ed er a Mon e Riom vegn dà botschas. Ad Alvagni hani verbalisà al botschier, e putscher èsi en Engiadin’Ota. Là dispona Zuoz dal verb tutscher u ch’i din er fer tütsch; in pau «tütsch» discurra era Schlarigna, schend simplamain fer al putschen. A Sent e Scuol fani pizza da cuc; empè da cul piz parani da dar cul lad da l’ov a Domat, dond venter a venter. A Guarda dattani a tazzas, a cazzas a Susch ed a Lavin, e cocadöv vegni dà a Tschlin. Ils Jauers tiran a cuffel ed ils Zernezers nizzegian gist il coc cumplet, dond a cuf «prüm a piz, lur’a chül e poi a buttatsch».
5. er giaglinas nairas fan ovs alvs
E per finir in proverbi da l’Engiadina: «Eir las giallinas nairas fan ils övs alvs.» I n’emporta betg co nus planisain e putschain ils ovs e quants che nus mangiain e soviso … A la fin resta il far e damanar dals umans il medem, cumbain che nus essan dad apparientscha differenta – u apunta: era giaglinas nairas fan ovs alvs. (Jau na sun dentant betg segira, sche questa devisa ma dat propi confiert – anzi, mintgatant fa quella perder il curaschi pir da dretg.)
Fotografia: Tgira da giaglinas a la scola da puras ad Aschera (W. Zeller / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Da Dominique Dosch - Igls treis students Curdin, Juliette e Larissa s’antopan regularmaintg aint igl Café Belvédère a Friburg ed on adegna da rachintar ensatge. I dat discussiuns profondas davart igls studis ed igl mond – pero betg sainza bavrondas allegrontas ed enqualtgi tgutgareias.
Igl suglegl d’aton targleischa tras en vel giu sen la terrassa digl Belvédère. Curdin, Juliette e Larissa èn s’anzuglias an lour giaccas tgodas e gioldan finalmaintg puspe la taimpra studentica siva las lungas vacanzas da stad. “Tge patgific ...”, suspeira Curdin tgi ò mess an crousch la sia bratscha davos la sia tutona. “E, Giulietta, ast amprandia ensatge da gl’onn passo?” Juliette surrei. “Gea, l ’emprim’emna ston ils students be ir a café e betg a l’uni.” – “Mancumal!”, conferma Curdin. Larissa sfrigna. “E noss Curdin tgapescha finalmaintg rumantsch grischun cun tot igls sies ameis fallos. U be?” Curdin sa storscha cun en’igleida ravidonta vers Larissa. “E tge ast TE amprandia?” Larissa stebgia. “Tg’ia va gugent cracligns!”
Juliette varda pitgiv segl sies magiol da biera e circumdescha cugl det-mussader igl our. “Igl è incredibel che nus ans enconuschain gia in onn. Il temp è passà uschè spert!” – “Dei navot! Nous nign vigls! Ast gio via chels snösis digl amprem onn?”, dumonda Curdin e sa drezza pi sedretg. “Snösis?”, dumonda Juliette stupeida. “Chel pled dastgas gist puspe amblidar”, manegia Larissa e varda sen Curdin. “Te ist tez betg bler pi madeir tgi els - te ast er pir stibgia treis onns.” – “Ah gea, lura has ussa il bachelor?”, sa legra Juliette. Avant tgi Curdin so dar rasposta, igl petga Larissa sen la spatla. “Scu tgi canosch el, na.” Curdin dolza igl grogn. “Ia va pero fatg en grond zap anavant durant las vacanzas! Per la lavour am mantga angal ple la conclusiun! E chella è gio pronta”, el mossa segl sies front, “aint cò.” – “Gratulaziun. Ia schess gugent tgi te duessas am dar la tia lavour per liger, ma ia va gio ampurmess mengia bleras gedas da liger otras lavours e mai tignia aint”, conceda Larissa. Curdin teira las spatlas. “Schon bung. Ia va er nign gost da liger digl ties bilinguissem.”
Avant tg’igl discurs sa mova sen tarragn privlous, meida Juliette igl tema: “Tge faschais vus insumma quest semester sper l’uni? Faschais insatge da la purschida da sport?” Larissa dei casche. “Ea! Ia vign a dar a volleyball!” – “Balla da volley ò chegl nom, madam purista”, baita Curdin tranteraint. “Ed ia vign aint igl craf... ainten la...” Larissa surrei triumfontamaintg. “Stanza da fitness ò chegl nom.” – “E te?”, dumonda Curdin Juliette. “Jau na sai betg. Jau prefèr da far sport suletta. Sun uschiglio betg uschè buna...” – “Ma Giulietta! Te e ties corp...!”
“Tge vot far schiglio?”, interrompa Larissa. “Primavaira passada hai jau tadlà in chor indigen da Friburg. Ed els tunavan immens bain. Tut fin e cun ina tempra simpatica. Jau ponderesch... sche jau vuless era ma participar...” – “Cantas te alloura?”, dumonda Curdin stupia. Juliette mossa sies mez surreir. “Jau hai chantà en in chor d’uffants ed in temp era en il chor da students da l’uni. Ma insaco tschertg jau insatge auter.” – “Alloura fò! Chegl tunga propi bagn”, cloma Larissa tg’è dalunga fi e flomma. Juliette dei targinond: “Gea, ma jau less betg ir suletta. Jau n’enconusch nagin dal chor...” Curdin varda sceptic. “Cunaschez betg egn e mintgign ainten chel pitschnign cantung?”
“Dai adatg tge che ti dias. Fribourg ha dapli abitants ch’il Grischun”, sfrigna Juliette. La bucca da Curdin resta mez averta. El è ansomma betg diso talas cuntraattatgas da Juliette. Larissa igl fitgescha. “TE pudessas eir a cantar cun ella! Ast betg canto aint igl chor dall’Academia?” Curdin vot replitgier ensatge, ma Juliette tgappa gio igl fi da Larissa: “Oh gea, quai fiss magnifique! Ed umens pon ils chors adina duvrar!” Curdin fò en’expressiun perplexa. “Ehm...” – “Ea, Curdin, chegl fiss per franc cool! Alloura vignst finalmaintg ene tranter indigens!”, raschunga Larissa an en fort. “Baitan chels franzos!?”, dumonda Curdin consternia.
“Cler! Ma jau gid lura a tai. Ti vegns in-dus ad emprender!”, replitgescha Juliette cun îgls sbrinzlonts. “Ea, Curdin, dei ea!”, cantigna Larissa. “Oss angal plang. Cura èn las provas?” La vousch da Curdin resta sceptica. “Dumengia saira”, rasponda Juliette. “TGE? Dumengia seira??? Alloura vessa da neir giu aposta pi bod digl Surmeir? Ischas narras?!”, s’agitescha Curdin. “En po cultura fò bagn a tè. T’imaginescha tge belas canzungs tg’els cantan...!”, amprova Larissa d’igl persvader. “Ah ea? Per exaimpel?” – “Chant en mon choeur...”, dei Juliette cun en’igleida simgionta.
“Tge? Chels baitan betg angal franzos, els cantan er franzos?” – “Dà ina giada tes telefon!”, manegia Juliette cun en tung tot persvadia. Planget tippescha Curdin la sia cefra-clav aint igl sies telefonign ed igl tanscha a Juliette, sainza lascher ella or digls îgls. Siva ena curta retschertga mossa Juliette ad el en film da youtube. “Taidla ina giada!” Ena canzung graziousa resunga digl telefonign. Vouschs fegnas cantan ena melodia simpla, ma cordiala. “Cò ins tgapescha gio navot!”, broncla Curdin. “Ia port ad els eneda ena dretga canzung!” L’igleida da Juliette arda. “Lura vegns!?” Per chell’igleida canoscha Curdin ena suletta rasposta.
Vocabulari:
Text: D. Dosch, Fribourg
Fotografia: Café du Belvédère, Fribourg
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias fassettas per exprimer quellas fradaglias che van tras pel ed ossa. Perquai oz tschintg bels u buns maletgs per dis da gronda fradur. Sa chapescha chattads en il DRG.
1. sulegl cun dents
Gist quests dis èn els qua: Quels bels dis cun in sulegl glischant recent amez l’azur senza nibel. Quels dis, cura che l’aria è satiglia ed i bricla las piclas e piztga vi da las parts dal corp betg cuvridas. Quels dis, cura che nus duvrain in schal per enzugliar e stgaudar la fatscha ed essan grats per in na-scumond da zuppentar quella. Quels dis tipics per pudair dir: «Oz avain nus in sulegl cun dents.»
2. il general Frisch
Ses num tuna plitost viscal e frestg che da caracter crudaivel, ma impressiun fai schon, sche nus sesain (p.ex. a Zernez) en stiva privada, ed insatgi di (magari in pau sut vusch): «Id es coura il general Frisch.» L’avais udì? Il Frisch a spluntond cun sia detta marvla vi da l’isch? Sentis era gia la schelira che penetrescha tras sfessas e fanestras?
Forsa ch’il general Frisch è be l’avantguardia da quell’armada da fradurs continentalas, provegnentas nà da nordost, nà da la Sibiria. E perquai schain nus – e betg mo nus Rumantschs: «Oz èsi ina vaira Sibiria.»
Veglias perdunar la tscherna da quest’expressiun forsa pauc manieraivla! Ma ozendi, en temps dad envierns malguess e miaivels, n’èn cumparegliaziuns sco «igl è in fraid sco da mez enviern» nagina buna valur da referenza pli. Qua dovri schon maletgs pli expressivs (main suttaposts a midadas climaticas) per exprimer grondas fradaglias.
In maletg fitg concret (e probabel pervi da quai era derasà dapertut) è: «Igl è in fraid ch’il cac schela en il tgil.» Quels da Marmorera vevan «in fraid tgi schela l’ava ainta la vischea». Memia direct? Main vulgar, ma pli vermus, è quel qua, documentà en l’entir Grischun: «Oz na fan ins betg verms.» Tge confiert!
4. suar sut il nas
In’autra expressiun concreta-corporala è quella da la gutella sut il nas, p.ex. sco quai che nus la chattain a Müstair: «Id es ün chad chi fa süar sot il nas.» Chaud? Gea, la frasa è duvrada ironicamain, cura ch’igl è in fraid murdent – in fraid, cura ch’ins sua sin il pli anc sut il nas. U ch’ins di lura fitg lapidar sco a Susch (però er utrò): «Hoz vain il got dal nas.»
A La Punt-Chamues-ch percunter èsi anc pli extrem: là èn las fradaglias uschè grondas ch’i na basta gnanca per far suar sut il nas u sur la bucca, mabain unicamain en bucca: «Oz as süja be suot la laungia.»
5. ils pleds schelan en bucca
Tgi sa regorda anc dad esser restà tatgà d’enviern cun la lieunga umida … betg vi da l’amia, mabain vi dal tschabargal da metal? L’enviern èsi magari meglier da tegnair serrà la bucca ed enserrà la lieunga. Pertge quella dovri. Per discurrer, per exempel. Siond conscients da quest’impurtanza, din (u schevan) quels da Scuol: «Id es ün fraid chi schelan ils pleds in bocca.» Ed ils pleds, quels èsi da guardar da betg laschar schelar…
Fotografia: Glatscher dil Terri, Pizzo di Güida e Piz Ner, 1911 (W. Derichsweiler / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas chauras «linguisticas» or da la muntanera dals pleds – u cun auters pleds: mias «top tschintg» locuziuns cun chauras. Bavradas da la funtauna dal DRG.
1. tuppa chaura
Èsi insumma adequat da duvrar «ti tuppa chaura» per descriver ina persuna (per ordinari ina femna) main dotada cun intelligenza? Ils Engiadinais (refurmads) han almain l’opziun dad «esser scorts sco la chavra dal ravarenda», cura ch’els èn effectivamain scorts. Ma sche la tradiziun populara (panrumantscha) sa serva da la chaura per caracterisaziuns main scharmantas, sto bain esser insatge londervi. Èn chauras propi tuppas? Tut tenor mettain bain. Èn umans tups? Tut tenor … Mintgacas: tenor nossas locuziuns han persunas che crain da savair tut meglier, ma che na chapeschan gnanc in pip da la chaussa, «in spiert sco ina chaura» u ch’ellas èn «scortas sco la chavra dal vicari» – u sco quels da Medel din: «Quel sa tudestg sco las tgauras digl uestg.» Pia insumma betg.
2. bitschar ina chaura tranter las cornas
Co va quai: Bitschar ina chaura tranter las cornas? Para ch’ils Engiadinais san far quai, però be, sch’els èn maghers avunda – almain vi dal chau. A Zernez è perfin l’entir corp dad ina u l’auter uschè «meger ch’el gess tras las cornas d’üna chevra». Ma tenor mai: sch’in è abel da bitschar ina chaura tranter las cornas, lura n’è quel betg mo magher setg ed in zic gagliard, ma simplamain betg dal tut tschient.
3. far sco las chauras per il sal
Co dir, sch’insatgi è scharfira – p.ex. sin dultscharias? «Quella fa per ils grassins sco las chauras per il sal!» Quai po sa chapescha era vegnir extendì sin auters geners da garegiaments, sco quai che nus chattain p.ex. en in attest per Trun: «Quel fa per femnas sco las cauras pil sal.» E che regls e desideris na chalan betg cun la fin da la giuventetgna, mussa er ina locuziun da Dalin: «Las tgoras viglias letgan è bugen sal.» (Pli explicita ed explicativa che en il DRG è qua la remartga tar ils collegas da l’Idiotikon: die alten Geissen schlecken auch noch gern Salz – gemeint sind geile, alte Weiber.)
Suonda LATABLA!
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Profile
About
El Padrino 1 Pc Crack No Cd [HOT]
el padrino 1 pc crack no cd
el padrino 1 pc crack no cd
el padrino 1 pc game el padrino 1 pc game no cd el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack el padrino 1 pc game no cd crack
El Padri 32bit Pc Download Iso
be359ba680
downloadfilmjackiechanwhoamifullmovie
Adobe Premiere Pro CC 7.2.1 Multilanguage [ChingLiu] Serial Key keygen
Acuitus 5015 service manual 3


text:
Avesàṅ
Avesàṅ (Avezzano in Itagliàn) l'è na sità ad quarànta-dumìla abitànt ch'la s cata in di Abrùs, la sèsta più granda dla regiòṅ, in pruìnsa dl'Àquila. In dal dialét dal pòst, ch'al s davśìna dimóndi a 'l Napulitàṅ faghénd part di dialét meridiunài ad mèś, la s ciàma Avezzanë.
La s cata in sal mònt Velìṅ in dla Màrsica e in dal 1915 'l à patî òṅ di taramòt più devastànt dla stòria d'l Itàglia, grâd 7.0 dla scalaróla richter, ch'l à cupâ da piò ad trénta-mila cristiàṅ in tut, déś-mila sōl in cal cumùṅ chè, da piò d'l 80% ad qvéi ch'i gh vivìvan. Avesàṅ l'è fra 'l sità decuràdi cun la Mdaja 'd argìnt a 'l mèrit sivìl parchè, in dal 1944, l'è stada la quìnta sità itagliàna p'r i dan patî da i bumbardamènt aleâ.
In sità la racòlta difarensiàda dal rusc l'è dimóndi élta rivànd a 'l 74% a 'l incìrca in dal 2014. Fra i sò piàt più impurtànt a 'rcurdém i gnòc ad patàchi, i "piisci sott'aje coppe" (pés ad lâg cuśinâ a la braś dal camèṅ sóta 'n cóp), i macaròṅ a la chitàra e 'l fujàdi.
Da 'l 2012 al sìndig 'l è Giovanni Di Pangrazio dal sèntar-sinìstra.


text:
Ho speso quattro secoli di vita
e ho fatto mille viaggi nei deserti
perché volevo dire ciò che penso
volevo andare avanti ad occhi aperti
Parèj a cantava Pierangelo Bertoli (chissà përchè, ma i pens che se a fussa sì adess a scotrìa volenté coste question), e parèj i podrìo dì ‘dcò për nòsta pòvra lenga piemontèisa.
La version curta a l’é ch’a l’é nen giust.
La version longa a l’é costa: la lenga piemontèisa, ch’a esist an forma scrita da des sécoj e a l’é parlà ancheuj da pì che doi milion ëd përson-e, a l’ha (pì) nen na lege ch’a la dësfenda. E alora chi che con ël piemontèis a travaja a deuv fé ‘l gir dij quatr canton për ciamé quatr sòld për fé le ròbe ch’a l’avrìa dirit ëd fé sensa ciamé da sì e da là, për – ant na paròla – garantije n’avnì a na coltura milenaria.
Antlora Gioventura Piemontèisa a l’ha organisà na petission. Ël but a l’é ‘d cheuje desmila firmé da presenté an Region përchè a ven-o pijà an considerassion le propòste già fàite e ansoma ch’as fasa na lege – ma për dabon – për la tùa ‘d nòsta lenga.
Ambelessì a-i é tuta la stòria. Al moment le firme a son pì o meno mila.
Alora lòn ch’a venta ch’i fasso?
Ch’i stampo (dëdnans e daré) cost mòdol, i-j lo fasso compilé e firmé a tutj coj ch’i conossoma e ch’a-i veulo bin al piemontèis e peui i-j lo pòrto o spedisso a Gioventura Piemontèisa.
Mi im ampegn formalment an costa manera: i cheujrai otanta firme për la fin ëd mars. Merco 30 mars i dirai ambelessì lòn ch’i l’avrai fàit. Chi ch’a-i veul bin a l piemontèis ch’a fassa l’istess, mincadun con soe possibilità.
Foma an pressa, na lenga a meuir.


text:
UNDRAR VITA VIVIDA
I fa mal da stuair prender cumià d’in carstgaun charezzà. Questa dolur na pudain nus betg prender davent a Vus che essan en cordoli. Dentant pudain nus accumpagnar Vus atras quest temp da malencurada. Ina festivitad da cumià gida da far in emprim pass en questa situaziun nova da la vita. Cun musica, quietezza, oraziun ed in pled or da la vista cristiana, capabel da dar in senn, sa regordan famiglia, amis e la cuminanza da la plaiv dal defunct u la defuncta. Quai dat forza.
En cas d’in mortori contactai p. pl. il plevon u la plevonessa da Vossa plaiv ed infurmai l’administraziun communala. En intginas vischnauncas datti in pitschen manual spezial per mortori e sepultura che inditgescha las usanzas localas. Per pudair sclerir ils detagls dal cumià As visita la plevonessa u il plevon gugent a chasa. Communicai p. pl. er sche la persuna defuncta ha er menziunà giavischs u relaschà indicaziuns a scrit. Quai pon ins alura integrar en las preparativas per l’act da cumià.
Il plevon u la plevonessa As sustegn gugent Vus.


text:
La Spagna, l'Egipta e la Nova Zelanda han inoltrà in text per ina resoluziun correspundenta. Quella prevesa da laschar ruassar las armas per set dis per pudair transportar rauba d'agid en la citad. Era la Russia che posseda il dretg da veto e che sustegna il reschim da Baschar al-Assad era s'exprimida cunter ina tala resoluziun.
Avant 3 emnas ha la regenza siriana cumenzà ina gronda offensiva sin l’ost dad Aleppo che vegn controllà da gruppas da rebels.
Novs discurs tranter la Russia ed ils Stadis Unids
La Russia ed ils Stadis Unids vulan da nov discurrer davart la citad cumbattida dad Aleppo en Siria. Quai ha ditg il minister da l’exteriur russ Sergej Lawrow. Ils discurs duajan cumenzar mardi u mesemna a Genevra. Il tema principal dals discurs saja che tuttas gruppas armadas sa retirian da l’ost dad Aleppo.
L'ONU pretenda 22 milliardas per il 2017
RR novitads 12:00+


text:
Tavau ha anc adina en ils agens mauns la qualificaziun directa per ils playoffs. Il club grischun ha gudagnà la partida ordaifer cunter ils SCL Tigers cun 7:3. Entaifer 8:38 minutas ha il HCD mida il 1:1 en in 5:1.
Quai è la 5avla victoria en las davosas 6 partidas. En la tabella ha il club grischun fatg il pass davent da plazza 7 sin 5. Sche il HCD gudogna era la proxima e davosa partida cunter Fribourg-Gottéron, ils glindesdi, lura sa qualifitgescha il club grischun direct per ils playoffs.
Ils resultats da las ulteriuras partidas
- Bienna – Zug 3:2 suenter prolungaziun
- Friburg – Ambri 0:2
- Genevra – Losanna 3:2 suenter sajettar penaltis
- Lakers – Ajoie 5:0
- ZSC Lions – Lugano 5:4 suenter prolungaziun


text:
L'uniun da scolastas e scolastas dal Grischun LEGR fa quitads en vista a la scola populara che cumenza puspè suenter las vacanzas da Nadal e Bumaun en grondas parts dal chantun. Pervia da l'aut dumber da cas da corona pudessia esser ina sfida per garantir in'instrucziun da preschientscha sur pli lung temp, uschia la presidenta da l'uniun, Laura Lutz vers il schurnal regiunal da SRF:
Els sperian fitg ch'els vegnian d'evitar l'insturcziun sin distanza, ma la pandemia cumondia. Perquai speria ella er sin sustegn da studentas e students da la Scol'auta da pedagogia dal Grischun per remplazzar persunas d'instrucziun che crodan ora. Ils proxims dis vegnian a mussar quant ferm che la varianta omicron vegn d'influenzar il manaschi da scola.


text:
Compagnes y Compagns de „Cörs dla Val Badia“,
cun incö él sté la terza edema che i un podü tigní davertes les bancareles dl mangé da San Martin y Al Plan. Te chëstes edemes él sté passa 70 families che á podü se tó o ciafé n pü’ de spëisa debann, ci che á porté pro da ti alisiré de val’ vers le bilanz finanziar dla familia, olache al é situaziuns dër desvalies y gonot ince pesoces da porté.
Damperfora oresson nos dl grup de laur n iade rengrazié dër dassënn dötes y düc os che i ëis metü valch sön les scafes fora por les botëghes. Zënza osc aiüt ne jissera mai da mëte da jí le sorvisc. I ëis davëi mostré na gran mania leria y i podun ves garantí che la spëisa é rovada a bun post.
N pinsier oresson ince fá al’afermaziun che an alda gonot: Chësc é ma val’ por „Ausländer“ o al é ma „Ausländer“ che ciafa. Damperfora oresson dí che la Val Badia é oramai na comunité olache al é dlungia i ladins n gröm d’atri lingac y d’atres cultures. I sun indere na comunité – jënt che abitëia chiló, mitans y mituns che vá a scora chiló, compagnes y compagns de üsc y nüsc mituns. Nos ciarasson plü ion al aspet de comunité. I oresson indere alzé fora che cotan de families ladines tira benefiz sides dla spëisa y damana do contribuc. Nosc aiüt vel por düc i cörs dla Val Badia. Ci che nes savess sciode, é sce l’afermaziun o le pinsier (falz) che al é ma chi da foradecá che ciafa arferass la ona de solidarieté. Le bojëgn é tres ciamó gran. I sperun y inviun ince tröc d’atri da gní ala bancarela, aspetan tëmps plü saurisc. Döt le bun a düc.


text:
Canton Zürigh
El Canton Zürigh (en todèsch: Kanton Zürich) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'òcupa 'n àrea de 1729 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 1392396 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La capitàl del cantù l'è la cità de Zurìgo
Geografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cantù de Zurìgo l'è sitüàt endèla part setentriunàla de la Svìsera. L'è tacàt ai cantù de Sciafüsa a nord, Argovia, Zug e Svit a sud, Türgovia e San Gal a èst. El lach de Zurìgo l'è per lo piö sitüàt endèl teretóre del cantù.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stória del cantù l'è paraléla a chèla de la cità de Zurìgo. 'N época antìca, la zòna l'è stàda 'n bùna part colonizàda dei Romàni, che i gh'ìa dat nòm Turicum a la cità. El teretóre el reprezentàa la frontiéra del Impér.
Quan che 'ndèl sècol V, l'Impér el s'è desfàt fò, le tère del cantù i è stàde devastàde dei Alemanni, e pò ricostrüìt sóta la tutéla de la cità de Zurìgo.
El nùcleo centràl del cantù de Zurìgo 'l consìst endèi teretóre acquizìcc de la cità dòpo che l'è dientàda 'na cità lìbera (en todèsch: reichsfrei) endèl an 1218, en particolàr dòpo de la revulusiù de le corporasiù 'ndèl 1336.
El cantù l'è nit a fà part de la Confederasiù Elvética endèl an 1351. La part bàsa del cantù la gh'è stàda zontàda 'ndèl 1362. Endèla Vècia Guèra de Zurìgo (1440-1446) che 'l cantù de Zurìgo 'l g'ha combatìt cùtra i óter sèt cantù de la confederasiù de alùra, la cità la gh'ìa rivendicàt la sovranità söl Toggenburg ma a la fì de la guèra gh'è tocàt rinuncià. Le zòne a nòrd, enfìna al Réno i è deentàde part del cantù dòpo che la cità la g'ha crumpàt Winterthur dei Asbùrgo 'ndèl 1468. I teretóre a òvest envéce, 'ndèl 1803, i s'è destacàcc e i è nàcc a fà part del Canton Argovia. De alùra 'l teretóre cantunàl l'è restàt envariàt.
La custitusiù 'n vigùr al dé d'encö l'è stàda apröàda 'ndèl més de febrér del 2005 e l'è entràda 'n vigùr endèl zenér del 2006 en sustitusiù de chèl ècia del 1869
Sudiviziù aministratìve[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cantù de Zurìgo l'è dividìt en 171 cümü, repartìcc söi dùdes distrècc (en todèsch: bezirke) elencàcc ché sóta.
- Zurìgo che 'l töl dét i quartér (vergü ex-cümü indipendècc) de la cità de Zurìgo
- Affoltern che g'ha per capolöch la citadìna de Affoltern am Albis
- Andelfingen, che g'ha per capolöch la citadìna de Andelfingen
- Bülach, che g'ha per capolöch la citadìna de Bülach
- Dielsdorf, che g'ha per capolöch la citadìna de Dielsdorf
- Dietikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Dietikon
- Hinwil, che g'ha per capolöch la citadìna de Hinwil
- Horgen, che g'ha per capolöch la citadìna de Horgen
- Meilen, che g'ha per capolöch la citadìna de Meilen
- Pfäffikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Pfäffikon
- Uster, che g'ha per capolöch la citadìna de Uster
- Winterthur, che g'ha per capolöch la citadìna de Winterthur


text:
Reuniun generala 2012
L’Uniun Sport Amatoriala á tigni ai 24 de merz süa reuniun generala anuala dô da en ann de laur dl comité nü. La reuniun generala é stada na ocajiun por ćiarè zoruch al’ativité dl ann passè y por portè dant le program preodü por l’ann corënt.
Le presidënt Alex Alton á danfora saludé i mëmbri che tol pert ala reuniun por passè spo a tratè l’ordin dl dé. Ala fin dl ann passè pò la uniun mostrè sö 162 scrić ite, de chisc é le 40% sot ai 20 agn.
An é spo passá al’aprovaziun dl cunt consuntîf y dl bilanz de previjiun. Tla relaziun söl’ativité à le presidënt y i caposeziuns referí söles ativitês desvalies. La seziun cun la maiú ativité é chëra dl jüch dl palé. Le numer di sogadus che tol pert ai campionać é de passa 50. Chësta seziun á inće les maius spëises, che pò ma gní curides cun l’aiüt di sponsors. Te chësta ocajiun él gnü ringrazié dütes les firmes che sostëgn la Uniun. Ringrazié él inće gnü i alenadus y acumpagnadus dles scuadres di mituns, che rapresentëia le dagní dla Uniun. L’ativité cun i mituns y jogn á porchël le pëis prinzipal tl program dl’uniun.
Pro la seziun dla lüsa él stè le caposeziun Helmuth Deiaco ch’á portè dant i punć pinzipai dl’ativité. Al á portè dant i mius plazamënć arjunć chësc ann y l’ann passé dai atleć da La Val. Da recordé el le gran plazamënt de Diego Tschaffert che è deventé campiun d’ Europa.
Pro les ativites desvalies él gnü recordè i cursc organisá, a chi ch’al á tut pert passa 150 partezipanć. Dër aprijá é gnüs i cursc por mituns, danter i atri le curs de schi, da nudè y le program sportîf da d’isté. Inće chisc gnará sambëgn indo organisà chësc ann.
En pice punt è ince jü ala picera atleta Tolpeit Valentina che vá cun i schi pro le Sciclub d’ Al Plan. Valentina á portè a ćiasa de buniscimi resultać.
L’ombolt Franz Complojer á ince tigní en pice discurs suradüt por ciche reverda la rivalutaziun dla zona sport de Plans. Sëgn naota gnaral studié jö la cosa da en geologe, spo udaran sciöcha ara podess jí inant. L’ombolt à spo ringrazié i funzionars dl’Uniun por le laur che vëgn fat dantadüt por i mituns y jogn. Inće le presidënt á ringrazié l’ombolt por le sostëgn finanziar che vëgn vigni ann conzedü dal comun ala uniun, sides por l’ativité ordinara sciöche inće por i desvalis investimënć che vëgn fać.
Ala fin ti él ćiamò gnü surandé en pice record al neo campiun d’ Europa Diego Tschaffert.
Dô la reuniun á i partecipanć pudü se mangé val e se bere val.
Por ciaré ala prejentaziun drüca sön le link in injunta: prejentaziun


text:
Lavurs
Spezialists dad ICT installeschan e configureschan ina vasta paletta dad apparats dad ICT per l'utilisader final, els segireschan la funcziun da las structuras en la rait ed instrueschan utilisadras ed utilisaders en l'applicaziun. Basegns da la clientella percorschan els spert e tractan la dumonda sin fundament dal 1st e 2nd level da support. Latiers dovran els process definids ed il management da problems a moda cumpetenta.
Spezialists dad ICT instrueschan e sustegnan utilisadras ed utilisaders el diever cun ils meds dad ICT e l'applicaziun da standard. Els elavureschan supplementarmain manuals per utilisaders e glistas da controlla. Cun la clientella, respectivamain cun las utilisadras ed ils utilisaders, èn els en contact direct. La collavuraziun cun persunas dal fatg pretenda in'auta cumpetenza sociala.
Cun lur vastas lavurs garanteschan spezialists dad ICT il diever optimal dils differents meds dad ICT en lur manaschi. Els enconuschan svelt ils giavischs e las dumondas da lur clientella, respectivamain da las utilisadras ed ils utilisaders e tschertgan propostas per ina soluziun che mainan a la finamira. Els lavuran en manaschis da servetsch, industria e commerzi u en l'administraziun uffiziala e pon far diever da lur lavur intern el manaschi ni era tar ina interpresa da servetsch externa.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 24-11-2017
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En ina fatschenta da servetsch, industria u commerzi ubain en l'administraziun
Furmaziun en scola
A la scola professiunala, 1 fin 2 dis per emna
Roms professiunals
- Installar, metter en funcziun e mantegnair apparats dad ICT per il utilisader final
- Segirar la funcziun da apparats connectads dad ICT per il utilisader final
- Reglar lavurs da support dad ICT
Curs ordaifer il manaschi
4 curs à 6 dis, tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun «Spezialist / Spezialista dad ICT AFQ»
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en ils roms da las scienzas natiralas e matematica
Pretensiuns
- patratgar abstract logic
- abilitad da lavurar en in team
- moda da lavurar sistematica
- senn per prestaziun da servetsch
- abilitad d'organisar
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’associaziuns professiunalas, da scolas autas e spezialisadas e da differentas associaziuns professiunalas sco er da furniturs da software e hardware
Examen professiunal (EP)
Cun il certificat professiunal federal: Sviluppader/ra d'applicaziuns dad ICT, Tecnicist/a da sistem e rait dad ICT, Informaticher/ra economic, mediamaticher/ra
Examen professiunal superiur (EPS)
Manager/ra dad ICT dipl., Security Expert/a dad ICT dipl.
Scola spezialisada superiura (SSS)
Curs da furmaziun sin il sectur spezial d'informatica, p. ex. informaticher/ra SSS, tecnicist/a d'informatica SSS ed auters
Scola auta spezialisada (SAS)
Studis el champ spezial d'informatica, p.ex. bachelor (SAS) en informatica, bachelor (SAS) en l'informatica economica
Cundiziuns da lavur
Spezialists dad ICT lavuran en fatschentas da servetsch, industria ni commerzi ubain en l'administraziun uffiziala. Perquai che la digitalisaziun sa fa valair pli e pli en ils secturs da lavur e da la vita èn spezialists dad ICT glieud da professiun tschertgada. Els contribueschan in'impurtanta part per las sfidas en l'economia, la societad ed igl ambient. L'entira branscha dad ICT è influenzada tras svilup cuntinuà ed innovaziun. Per ils spezialists dad ICT èsi indispensabel da sa perfecziunar cuntinuadamain per restar da tut temp actuals.
Ulteriuras infurmaziuns
Formaziun dad ICT Svizra
Aarbergergasse 30
3011 Berna
Tel: 058 360 55 50
URL: www.ict-berufsbildung.ch


text:
Per l’interpellant Martin Candinas giascha la balla uss tar il chantun e la Lia. Positiv valitescha il cusseglier guvernativ
Martin Jäger la resposta dal cussegl federal sin l’interpellaziun da Martin Candinas pertutgant l’avegnir da la pressa rumantscha. La Lia Rumantscha beneventa medemamain la tenuta exprimida dal cussegl federal. Il chantun e la Lia ha il cussegl federal definì sco acturs principals entaifer la tschertga da soluziuns durablas per las medias rumantschas. Leger vinavon: QU130717
15.07.2017 / Medien / /
Mussar colur
Per l’interpellant Martin Candinas giascha la balla uss tar il chantun e la Lia. Positiv valitescha il cusseglier guvernativ


text:
Galgagnàn
Galgagnàn (Galgagnano in Italian) l'è un cumün de 1 241 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) del nord de la pruìncia de Lod, Lumbardia. El se tröva a circa 12 km da Lod, in sü la strada che porta a Paü e Zèl.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Galgagnàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Permissiuns da cumpra duain impedir che terren svizzer arrivia en mauns esters. Dentant betg tut las persunas estras na dovran ina permissiun; decisiva è la naziunalitad ed eventualmain er il status da dimora da la persuna estra.
Burgaisas e burgais d’in pajais da la UE/AECL che vivan en Svizra
Tar la cumpra d’ina immobiglia avais Vus ils medems dretgs sco persunas svizras e na duvrais perquai nagina permissiun per cumprar in’abitaziun, ina chasa u terren.
Burgaisas e burgais da terzs stadis che vivan en Svizra
Vus duvrais ina permissiun per cumprar ils suandants bains:
in alloschi da vacanzas (che po vegnir dà en locaziun temporarmain),
in’unitad d’abitar en in uschenumnà hotel d’appartaments
in’abitaziun secundara (che na po betg vegnir dada en locaziun).
Per cumprar Voss emprim domicil e terren na duvrais Vus nagina permissiun, sche Vus ademplis las suandantas premissas:
Vus avais ina permissiun da dimora valaivla (per regla ina legitimaziun B)
Vus vegnis ad abitar en l’object pertutgant e n’al dais betg en locaziun
Vus planisais in edifizi e las lavurs da construcziun pon cumenzar l’onn suenter la cumpra dal terren.
Persunas che possedan ina permissiun da domicil
Sche Vus avais ina permissiun da domicil (legitimaziun C), avais Vus – tar la cumpra d’ina immobiglia – ils medems dretgs sco persunas svizras e na duvrais damai nagina permissiun per cumprar in’abitaziun, ina chasa u terren.
Cunfinarias e cunfinaris
Burgaisas e burgais da pajais da l’UE/AECL che lavuran sco cunfinarias e cunfinaris en Svizra (permissiun da cunfinarias e cunfinaris, legitimaziun G), dastgan cumprar senza permissiun in’abitaziun secundara en la regiun da lur lieu da lavur, na dastgan dentant betg dar en locaziun quella durant il temp ch’els lavuran en la regiun sco cunfinaria u cunfinari.
Burgaisas e burgais da terzs pajais
Burgaisas e burgais da terzs pajais, danor cunfinarias e cunfinaris, dovran ina permissiun per cumprar ina immobiglia.
Sche Vus duvrais ina permissiun da cumpra u sche Vus na pudais betg excluder quai d’emprim ennà, stuais Vus As drizzar a l’autoritad chantunala cumpetenta al lieu nua che l’immobiglia sa chatta.
Ina glista da las autoritads chantunalas cumpetentas chattais Vus a la fin dal fegl d’infurmaziun da l’Uffizi federal da giustia. Vus pudais chargiar giu il fegl da la pagina Cumpra da terren tras persunas a l’exteriur.
L’autoritad chantunala prenda ina decisiun. Cunter quella pudais Vus far recurs.
Las premissas per survegnir ina permissiun dependan dal chantun e dal gener da l’immobiglia. La permissiun vegn concedida per in tschert intent d’utilisaziun; l’immobiglia na dastga betg vegnir utilisada per in auter intent.
Sch’i n’è vegnì fixà nagut auter, vala la permissiun da cumpra trais onns.
Il dumber d’abitaziuns da vacanzas e d’unitads d’abitar en uschenumnads hotels d’appartaments che dastgan vegnir vendidas en Svizra a persunas estras, è suttamess ad ina limita maximala naziunala (actualmain 1500 ad onn); il dumber da questas abitaziuns vegn repartì sin ils chantuns.
En tscherts chantuns sco Genevra u Turitg èsi scumandà dal tut da vender abitaziuns da vacanzas a persunas estras. La glista cun ils contingents da permissiun actuals chattais Vus en l’agiunta da l’Ordinaziun davart l’acquist da bains immobigliars tras persunas da l’exteriur.
Sche Vus abitais a l’exteriur, pudais Vus cumprar in’abitaziun secundara mo en in lieu, cun il qual Vus avais ina colliaziun extraordinariamain stretga e degna da vegnir protegida. En la pratica vegn questa pretensiun giuridica interpretada tut tenor chantun da maniera pli u main stricta/severa.
En mintga cas stuais Vus ademplir las suandantas premissas:
L’abitaziun sto esser en in lieu turistic
La surfatscha d’abitar netta na dastga betg surpassar 200 m2 e la surfatscha dal terren da construcziun dastga importar maximalmain 1000 m2.
In’abitaziun da vacanzas na dastga betg vegnir dada en locaziun durant tut l’onn, mabain mo temporarmain; abitaziuns secundaras na dastgan insumma betg vegnir dadas en locaziun.
Vus na dastgais betg posseder dapli che ina abitaziun da vacanzas u abitaziun secundara en Svizra.
Sco per persunas svizras vala er per persunas estras la regla ch’ina abitaziun secundara na dastga betg vegnir construida en ina vischnanca, nua che la quota d’abitaziuns secundaras surpassa 20 pertschient / en ina vischnanca cun ina quota d’abitaziuns secundaras da passa 20 pertschient.
Persunas estras che vulan cumprar immobiglias per l’utilisaziun commerziala u industriala (danor immobiglias che servan a la construcziun d’edifizis, al commerzi cun immobiglias ed a la locaziun d’immobiglias) na dovran betg ina permissiun da cumpra.
Sin la pagina Cumpra da terren tras persunas a l’exteriur metta l’Uffizi federal da giustia a disposiziun in fegl d’infurmaziun.
La glista cun ils contingents da permissiun actuals repartids tenor chantuns chattais Vus en l’agiunta da l’Ordinaziun davart l’acquist da bains immobigliars tras persunas da l’exteriur


text:
Suenter ch'il CEO Gaudenz Thoma ha demissiunà sin la fin d’avust, ha surpiglià Myriam Keller il post da manadra ad interim. Ella ha ditg envers RTR ch'ella haja gust vi da la lavur sco manadra da Grischun Vacanzas. Myriam Keller ha dentant era manegià, ch’ella na sappia anc betg, sch’ella surpigliess vinavant il post.
Sco directur da Grischun Vacanzas ston ins avair in profil ch'i na dat praticamain betg. Ins sto servir a blers ed i n'è quasi betg pussaivel da cuntentar tuts.
Nums concrets per il post na vegnan betg numnads. Speculà vegn però bain. Numnà vegn per exempel il directur da Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair, ubain era l'anteriur schef da communicaziun Gieri Spescha. Omadus inditgeschan però che quai na saja per il mument nagina opziun per els.
RR Actualitad saira 17:00


text:
Dapi il return l’onn 2004 è la gruppa Ils Furbaz puspè presenta sin las tribunas Svizras, e quai cunzunt cun concerts durant il temp da Nadal. La furmaziun actuala cun Marie Luise Werth, Giusep Quinter, Gion Andrea Casanova ed Ursin Defuns ha era quest onn puspè dà il november e december ina seria da 13 concerts en l'entira Svizra tudestga. Tenor Ursin Defuns è quai dentant stà, per il mument, la davosa seria da concerts da Nadal.
Pausa creativa
Sco mintg’onn ils davos 13 onns han ils Furbaz planisà ina turnea da Nadal d’in mais. Per Ursin Defuns è quai stà la dretga schliaziun. Uschia hajan els savì sa concentrar durant l’onn sin lur professiuns e giudair durant in mais lur hobi, il chantar.
Ils Furbaz na vulan betg daventar ina gruppa professiunala, las ristgas finanzialas d’ina vita sco musicist na sajan els betg pronts da purtar. Quai na vegnia era betg a sa midar. La gruppa veglia dentant far ina pausa per mirar tge focus ch’ella veglia metter en l’avegnir.
Averts per novs impuls
Tge focus che quai pudess esser suenter la pausa creativa lai Ursin Defuns avert. Era il tema Nadal na saja betg sacrosanct. Uschia pudessan ils Furbaz midar sin ina seria da concerts per exempel la primavaira ni forsa sa participar a festivals. Era ina participaziun a l’Eurovision Song Contest pudess puspè daventar in tema.


text:
La Posta svizra ha fatg l'onn 2021 in gudogn da passa 457 milliuns francs. Quai è bunamain 280 milliuns dapli che l'onn avant (178 milliuns). Uschia saja ella sa revegnida pli svelt che spetgà da las consequenzas finanzialas da la pandemia, scriva la Posta. Uschia hajan ins pudì mitigiar las consequenzas negativas durant il segund onn da la pandemia.
Bleras sfidas era suenter la pandemia
Tuttina restan bleras sfidas en la situaziun economica actuala. La Posta ha da sbatter cun ils tschains negativs tar la Postifinance, la regressiun dals affars en daner blut, la diminuziun en la quantitad da brevs e l'augment tar la quantitad da pachets. La creschientscha en il segment dals pachets na possia però betg cumpensar la perdita tar il segment da brevs.


text:
Mintg'onn dapi il 1990 vegn elegida la planta medicinala da l'onn. Quai dad in'uniun ch'agescha en onur dal medi e misticher svizzer dal temp medieval, Theophrast Bombastus von Hohenheim, pli enconuschent sco Paracelsus. Lez scheva:
Tut è tissi, nagut è senza tissi, sulettamain la dosa fa ch’insatge n'è betg tissi.
Tenor quai duajan ils effects curativs da las plantas vegnir accentuads. L'urticla n'ha betg in bun num: en iert vala ella sco zerclim. Tgi che ha urticlas en ses iert pudess dentant sa legrar, perquai ch'ella crescha numnadamain sin terra fritgaivla. Er è ella impurtanta per la biodiversitad; 40 differentas spezias da splerins sa sviluppan sin urticlas, ed ils insects èn la basa dal nutriment per utschels.
In'erva per ils gnirunchels
Sco planta medicinala è l'urticla dapi l'antica in'erva impurtanta. En il temp dals Romans recumandav’ins l'urticla sch’ins aveva craps dals gnirunchels – mo era tar sang-nas, abscess ed inflammaziuns da las giugadiras. La renumada sora Hildegard von Bingen ha dà bler spazi a l'urticla en ses cudesch ch'è bunamain milli onns vegl, ed ha accentuà la polivalenza da questa planta. Documentà scientificamain è l'effect da l'urticla tar infects da las vias urinaras e problems culs gnirunchels pervia da ses effect che fa urinar.
Ina plantina en il cumbat encunter demunis
Schizunt forzas spiritualas che duajan stgatschar demunis e bestgas nauschas vegnan attribuidas a l'urticla. En il temp medieval eri usit da fimentar chasa e stalla cun feglia d'urticlas setgentada cun la midada da l'onn.
En cuschina
Perfin en cuschina è l'urticla da chattar. Sco verdura è ella uschè polivalenta sco spinat. Per che la feglia na piztga betg pli, ins po la coier a vapur ubain sbuglientar. Stagiun han las urticlas dal mars fin il settember. Per mangiar prend'ins ils chatschs frestgs da la vart sura da la planta. Ins po far schuppas, smoothies u risot cun urticlas, duvrar ella per emplenir raviolis, metter en omlettas u en ina quiche. Cun ses aroma recent raffinescha l'urticla bleras tratgas.


text:
Varōl
Al varōl 'l è stâ 'n brut mâł cauśâ da dū vìrus dal gènar Variōl (da 'l tard latìn variŏla derivâ da varius ch'al vōl dir “vari”, “a maci”), la Variola maior e la Variola minor, ch'i fànan part dal gènar Orthopoxvirus e dla famìja di Poxviridae. A difarénsa di àtar vìrus a DNA, ch'i s multìplican in dal nùccleo dla célula, al varōl 'l al fà diretamènt in dal cituplàśma. Al s traśmét vgnénd in cuntàt c'n al gósi 'd salìa dal parsòni malàdi.
A s pénsa che cal mâł chè 'l àppia fat murìr quatarsènt-mila parsòni tut i an tacànd da 'l XVIII sécul, 'l 80% di putèṅ e 'l 20/60% di grand cuntagiâ, anc s'in dal sōl 1967 i mòrt i èṅ stâ dū migliòṅ. I sugèt ch'i èṅ bòṅ ad scampàr i finìsan p'r armàgn'r uféś dapartùt in dla pèla cun dimóndi castròṅ, al 2-5% i dvènt'n anc òrub, ma i èṅ almànc imuniśâ in di cunfrònt ad tut i gèn'r ad varōl par tuta la vita.
A 'l dè 'd incō 'l è stâ scanślâ a livèl internasiunàł dòp na campàggna 'd inśdiramènt a tapē in tut al mónd, druànd al vìrus Vaccinia di bóv, purtàda avànti da l'Urganiśasiòṅ Mundiàla dla Salùt fra i an 1958 e il 1977. Adès al vìrus al gh'è sōl in soquànt laburatòri dla Rùsia e di Stat Unî par di mutìṿ ad studi[1].
Descrisiòṅ
Al varōl maior 'l è qvél più grâṿ parchè al pōl purtàr a la mòrt in dal 30% di caś a 'l incìrca a 'l cuntràri dla fórma minor ch'la n riva gnanc a cupàr 'l 1% ad qvéi ch'i gh l'ànan.
Quànd un sugèt 'l è cuntagiâ, i pàsan 12 dè prima ch'i prim ségn dal mâł i s fànan védar. Da la bóca al vìrus al pasa a i linfunōd e lè al taca a multiplicàr-as pasànd da na célula a cl'atra. Dòp al càmbia cumpurtamènt rivànd a sćiancàr-li e pò al sa spòsta in dal sangṿ. A vîṅ na févra ch'la pasa i 38.5 °C pò dulōr a i mùscui, ingòsa, gòmit e mâł a la schina. Dòp dū stmani la févra la sparìs ma in dla bóca i cumparìsan dal carpadùri e i vìrus i sa stràmnan in dla salìa e in dla pèl, tacànd da la frónt, faghénd prima di rush e pò dal grósti pîni 'd lìquid. Quànd al crósti i sàltan via, ad sóta i gh armàgnan di brut ségn par sèmpar.
Al fórmi dal varōl maior i èṅ quàtar:
- urdinària: 90% di caś dal parsòni minga inśdìdi;
- mudificàda: in gènar in dal parsòni inśdìdi e l'è dimóndi alśēra tant che praticamènt a s guarìs sèmpar;
- malìgna: da spés murtàla, a s pénsa ch'la ciulpìsa i sugèt cun dal diféśi imunitàri basi;
- emuràgica: 2% di caś, la n fà minga dal grósti ma di śbóc ad sangṿ dapartùt, la pèla la dvènta négra e a s mōr praticamènt sèmpar.
Da 'l inìsi di an Stanta in di Stat Unî, rivànd in fiṅ a 'l 1986 cuntànd al rèst dal mónd, a s è śmis 'd inśdìr i putèṅ ma sōl i siensiâ ch'i lavóran c'n al vìrus in laburatòri. Par far-'l a s dróa 'n diluènt, un bucét ad vacîn e na gùcia a dū punti.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Varōl
Nòti
- ↑ Al vìrus dal varōl è'l da eliminàr? Focus, 20 Avrìl dal 2011


text:
Il giavüsch centrel da la polizia in Svizra es la sgürezza scu basa per üna cumünaunza toleranta e libra. Ils uffizis da la polizia in Engiadina s'ingaschan di e not per la protecziun e la sgürezza da la populaziun. Illa vschinauncha da Zuoz surpiglia quista lezcha la pulizia chantunela. Il post da polizia a Samedan es respunsabel per Zuoz.
Polizia chantunela Samedan
Bügl da la Nina 1
CH-7503 Samedan
T +41 81 257 64 50
info@kapo.gr.ch
www.gr.ch
Mardi e marculdi: 16 fin 18 h
Sanda: 10 fin 12 h
Ch’Els fetschan adöver da la controlla da funschs gratuita da la vschinauncha. Resguardè da ramasser be funschs cuntschaints e da nu taglier giò ils funschs dimpersè da’ls stordscher our da la terra. Al pè ed al trunch dals funschs as rechattan indizzis importants per la determinaziun. Ch’Els portan ils funschs cunagieus e sortieus tenor sort a la controlla.
Controlleder uffiziel da funschs
Men Bisaz
CH-7505 Schlarigna
T +41 81 833 25 33
Mobil +41 79 408 82 24
Adressa post da controlla Regiun Malögia
Center da passlung Schlarigna
Via San Gian 18
CH-7505 Schlarigna


text:
Ladislao Biro
László József Bíró, cunusüd ànca cume Ladislao Biro, (Budapest, 29 de setémber 1899 - Buenos Aires, 24 de nuémber 1985) l'è stài un giurnalista e inventùr nasüd in Ungheria, ma natüralizàd Argentìn.
L’è stài quell che l’ha cambiàd cumpletamèn la manèra de scrìv in d’el mùnd, perché l’ha inventàd la pèna muderna a sfera, che in Itagliàn parlàd, la vegn ciamàda anca Biro, in ricord pròpi de lü.
Da i’ann ’30 nisün l’ha pü scrìtt cun la pena d’oca, ma i’hann cumenciàd a druà propi la növa pèna inventàda da lü.


text:
Cazis
Cazis a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 2034 abitant e una süperfiss de 7.26 km², e al se tröva a una altitüden de 659 meter sura al livel del mar.
Al prim de ginee del 2010, i cumün de Präz, de Tartar, de Sarn e de Portein, fina aquel moment indipendent, i hinn staa integraa in del cumün de Cazis.
El cumün de Cazis a l'è tacaa ai cumün de Fürstenau, Masein, Paspels, Pratval, Rhäzüns, Rodels, Rothenbrunnen, Thusis, Tomils.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cazis l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 926 col nom de Cacias.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
135 gardists èn per il mument en la Guardia Papala Svizra, pia è il duair emplenì. Tenor il responsabel da medias è la lavur attractiva. Dad ina vart perquai che la paja è per relaziuns talianas auta ed ils gardists han naginas autras expensas. En mintga cas saja la lavur ina experientscha speziala che resta en regurdanza.
In sguard enavos da dus gardists anteriurs
Martin Muoth era per dus onns gardist en il Vatican. El appreziescha il contact cun ils auters gardists e la buna amicizia. Il pli spezial era per el dad esser uschè datiers al Papa e savair barattar in ni l’auter pled cun el. Durant quests dus onns ha Martin Muoth vesì bleras persunas prominents ch'èn vegnids sin visita tal Papa, tranter auter la Regina da l’Engalterra u il president da l’America.
Sch’ins porta l’unifurma èn ins in magnet da turists.
Corsin Kofler è creschì si a Riom en il Surses, ì en il Vatican sco gardist ed uss stat el a Bulsaun en il Tirol dal Sid. Per el èsi stà ina gronda midada dad ir en ina metropola sco Roma, però il temp sco gardist ha el giudì fitg e questas experientschas restan per adina en sias regurdientschas. Per el èsi stà in'onur da lavurar per il Papa ed adina sch’el ha discurrì cun il Papa era quai insatge fitg spezial.
Jau prend cun mai sis bels onns che jau na vegnia mai ad emblidar.


text:
la scoletta raccolta truffels
Il pur Edi Hess da Dieni ha envidau la scoletta da vegnir a gidar da raccoltar truffels. Cun zeivers e stivals essan nus serendi sil funs e sco emprem ha igl Edi scavau e sluccau il tratsch cun agid dil criec e dils cavals.
Silsuenter ei igl encurir truffels iu sco da far nuot. Nus havein anflau gronds e pigns truffels e da quels da tuttas differentas e legras fuormas. En in gienà ein ils zeivers e las chistas stai empleni tochen sum. E tschufs eran nus era tochen sum; perfin las soccas eran plein tratsch. Sco pagaglia ha mintg’affon astgau prender a casa entgins truffels. In grond engraziel fetg agl Edi per quei bi e nunemblideivel eveniment.
En scoletta havein nus l’auter di contemplau el detagl ils gronds e bials truffels e lu fatg pommes frites. Tgei buns pommes frites quei ei stau…. !!!! Suenter esser stai cuschiniers essan nus daventai picturs ed havein fatg maletgs e musters cun buls da truffels.
fotografias da Romana Deragisch-Hendry & Gelgia Deplaz


text:
San Sir (Milan)
San Siro (San Sir in lombard) l'è on quarteron de Milan, che 'l se troeuva a nord-ovest del centro (Municipi 7).
El confina con Lampugnan, QT8, con la zona Fera e con Trenn. A sud l'è limitaa idealment de via Novara e de via Rembrandt.
Fina al XIX secol San Sir a l'era on borgh arent a l'Olona, che 'l gh'eva el sò centro arent a piazzale Lotto: al dì d'incoeu el resta proppi on bell nagott de 'sto passaa, e l'uniga robba che le testimonia l'è la l'abside de San Sir a la Vepra (on riaa che 'l se butta in l'Olona), on gesioeu che l'è stada trada giò per fàggh sù ona villa.
L'è staa vun di borgh di Corp Sant fina al 1873. I abitant del paes gh'aveven el soranomm de bojoccatt, per via di camp de bojocch che le contornaven.[1]
Incoeu, a San Sir gh'è on bell poo de praa e lì visin di zonn cementizzaa del tutt: la pupart di cà l'è de la segonda metà del Noeuvcent.
A San Sir a gh'è 'l Stadio Giuseppe Meazza, che 'l serviss per i partid de balun (l'è lì che giughen el Milan e l'Inter) e per i cors di cavai. Minga lontan del quarteron la se troeuva anca quella che l'è ciamada Montagna de San Sir, fada sù cont i cattanaj di cà traa giò di bomb de l'ultima guerra.
Referiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Angelo e Gianni Bianchi, A ovest di Milano. Le cascine di Porta Vercellina, Milan, Associazione Amici Cascina Linterno, 2006.


text:
Le colline hanno gli occhi (film 2006)
Le colline hanno gli occhi (Al culìni i gh'aṅ i òć) 'l è 'n film ad scarésa dal 2006 ad Alexandre Aja, arfacimènt dla pelìcula umònima 'd Wes Craven dal 1977. Al gh'à abû 'n séguit in dal 2007, Le colline hanno gli occhi 2.
Al film 'l à fat sù dagnóra stanta migliòṅ ad dòlar, dimóndi da piò di cóst fér'm a quìndas.
Sunt
Par festegiàr al nòsi 'd argìnt al pulisiòt in pensiòṅ Big Bob Carter (Ted Levine) e sò mujēr Ethel (Kathleen Quinlan) i decìdan 'd andàr in vacànsa in Califòrgna in roulotte. I vànan sèg i fiōi Bobby (Dan Byrd), al più piculèṅ, la Brenda (Emilie de Ravin) e la Lynn (Vinessa Shaw), la più granda, cumpagnàda par sò marè Doug Bukowski (Aaron Stanford) e par la sò putìna, la Catherine (Maisie Camilleri Preziosi).
Durànt al viàś la famìja la pasa p'r un pòst spardû in dal Mèsic Nóṿ in du 'l guèran di Stat Unî 'l iva fat da piò ad tarśènt esperimènt nucleàr da 'l 1945 a 'l 1962. Dascurénd c'n al pruprietàri dna stasiòṅ 'd rifurnimènt (Tom Bower), chi lò al gh cunsìglia 'd tajàr śò par na stradlìna in mèś a 'l deśèrt par scurtàr al parcōrs. Purtròp p'r i Carter lung la via a gh'è na trapla ch'la gh śbuśìs al gumi lasànd-i tut da par lōr in un teritòri ch'a n gh'è gnint a part giaròṅ, tèra séca e pólvra.
Big Bob al decìd ad turnàr indrē a pē par dmandàr ajùt a 'l benśinàr ma, quànd al riva là, 'l óm al s tira na sćiuptàda in dla ghigna.


text:
Carin Caduff (*1988) è creschida si en Val Lumnezia. Actualmain sa mova ella enturn la riva dal lai da Turitg, saja quai per abitar, lavurar sco pedagoga sociala e per scriver lirica e prosa. Ses texts en vegnids publitgads en diversas antologias e dal 2022 è cumparì ses emprim cudesch cun raquints curts «Furt e naven!» tar la Chasa Editura Rumantscha. Per «Impuls» scriva ella dapi lonn 2017.
«Els dus cun tschels dus» da Carin Caduff
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Singulas e singuls passlunghists han fatg be ina giada, auters percunter han empruvà pliras giadas da meglierar il temp persunal. Il maximum pussaivel eran tschintg giadas. Durant in’emna era avert il sistem da prender il temp. Dentant ch'ils ins han fatg la cursa be per plaschair e giudair la bella cuntrada, èn auters propi sa preparads ed han er guardà sin l’ura.
Tuns positivs da las curriduras e dals curridurs
Per la maioritad mancava schont quella fulla da passlunghistas e passlunghists al start a Malögia. Pudair far la partenza cun radund 14’000 autras ed auters saja in sentiment tuttafatg extraordinari. Ma per singuls era questa varianta ideala da pudair partir individualmain e far ina cursa senza grond squitsch, cun bler spazi sin loipa e cun circumstanzas da naiv idealas.
La rangaziun da la cursa individuala:
Dunnas
- Gudagnà ha Maria Adele Zampa da Carona (IT)
- Natascia Leonardi Cortesi da Poschiavo (CH)
- Stephanie Graf-Oesch, Rougemont (CH).
L’Engiadinaisa Tinetta Strimer dad Ardez è arrivada sco quarta en il arriv.
Umens
- Manuel Naegeli cun in temp da 1’41’55
- Gianni Piantini, Camedo (CH)
- Lukas Altenkamp, Turitg (CH)
Il meglier Grischun è Cederic Grond da Müstair sin l'otgavla plazza.
Ulteriurs resultats da la rangaziun da cursas individualas.


text:
Fulminànt
I fulminànt i én di ugèt còmed per impièr dal fógh in na manéra sicura: i én di bastunsèin ed lègn, cutòun o chèrta, cun la punta pìna d'na sostànsa cla cièpa fógh a sferghèrel. Quànd un fulminànt l'è stê bèle druvê, a-s dìs cl'è scruchê.
I fulminànt ed sicurèssa i én di fulmànt ch'i s'impìen sól a sferghèrel su un lavór apòsta, che ed sòlit l'è sul fiànch dal scatlòt..
I zirèin i én di fulminànt cun al fóst ed cutòun o 'd chèrta avòlta, imbibî ed zira.
Provérbi e fàt curiós
- I fulminànt i s pólen sferghèr na vòlta sól (a s pól ferghèr la gìnta sól na volta, zógh cun al paròli sferghèr e ferghèr)
- Al spàca i fulminànt in quàter acsè i dùren ed pió' (as dìs ed chi l'è grécc')
Al Fulminànt l'éra anch al scutmài ed Enrico Stuffler (1863-1923), un di pió importànt poéta dal dialètt mudnés.
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Fulminànt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Fulminànt»