text:
Actualmain è el puspè en las lingias grassas. Questa giada betg, pervi ch’igl è puspè passà ina cifra dad onns radunda suenter sia fin, suenter l’incendi dal 1989, ma pervi dad ina cartoteca da trais stgatlas. Trais stgatlas, che cuntegnan 20’000 cartinas da giasts. Quai èn 20’000 differents destins ed in unic numnader cuminaivel, il Waldhaus.
Rolf Zollinger, l’ultim directur dal Waldhaus, ha decis, da publitgar las cartinas. Quai ha el fatg ensemen cun il fotograf austriac Lois Hechenblaikner e l’istoricra da cultura Andrea Kühbacher.
Il Waldhaus viva vinavant er en la memoria da l’hoteliera ed affarista Annatina Pinösch, descenta da la dinastia d’hoteliers Pinösch che aveva surpiglià ed expandì la pitschna fracziun purila da Vulpera ad in lieu da renum internaziunal per la haute-volèe europeica.


c: text/html

text:
Dialàtt bulgnaiṡ
Al bulgnaiṡ l é un dialàtt dla längua emiglièna, óṅna däl dåu längv dal continuum linguésstic emigliàn-rumagnôl.
L'é óṅna däl variant pió d prestîg' dla längua emiglièna, dimónndi artésst dal månnd dla mûṡica cme di lîber o dal månnd dal spetâcuel i àn dezîṡ d adruvèr ste dialàtt qué int äl låur ôver. Stra i pió famûṡ ai é żänt cme Andrea Mingardi, Giorgio Diritti, Gvîd Fèva, Gigén Lîvra e Alfredo Testoni.
Al n é brîṡa pió bacajè cme na vôlta, i vîc' che i àn mégga ancåura pighè i uṡvéj e san al dialàtt én pûc, i żûven i preferéssen dscårrer in itagliàn o in gêrg itagliàn luchèl (socuànti tûṡ i pänsen d savair dscårrer in dialàtt, mäntr invêzi i pôlen dîr såul dåu parôl ch'én gnanc bulgnaiṡi). Par ste mutîv ché al é a rîṡg d estinziån.
DifuṡiånModifica
L é bacajè int la zitè metrupulitèna ed Bulåggna (fòra che int i cmónn ataiṡ a Iómmla), int i cmónn ed Castèl int la pruvénzia ed Môdna, int La Sanbûga int la pruvénzia ed Pistòja e däl band ed Zänt int la pruvénzia ed Frèra.
ClasificaziånModifica
Al bulgnaiṡ al cunprànnd sî såttvariànt prinzipèli ch'äj én un pôc difaränti par la prunónzia e pr äl parôl:
- Al dialàtt bulgnaiṡ zitadén, bacajè a Bulåggna in qualla ch'na vôlta l'êra la zitè däntr äl mûra (adès i én i vièl). In żâl int la cartéṅna;
- I dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi, bacajè int äl muntâgn a na distanza stra i vént e i quaranta chilòmeter da Bulåggna, pr eṡänpi Varghè, Griżèna. In mlarànz int la cartéṅna;
- I dialétt bulgnîṡ muntanèr èlt, bacajè int äl cmóṅni ataiṡ ala cunféṅna cun la Tuschèna, pr eṡänpi Castión, Liżàn. In råss int la cartéṅna;
- I dialétt bulgnîṡ campagnû ed matéṅna, bacajè int la bâsa a matéṅna ed Bulåggna (Bûdri, Midgéṅna, Mulinèla, ecz...). In vaird "câchi" int la cartéṅna;
- I dialétt bulgnîṡ campagnû ed såtta, bacajè int la bâsa såura Bulåggna (Arżlè, San Żôrż, Zänt, Galîra, ecz...). In vaird "làim" int la cartéṅna;
- I dialétt bulgnîṡ campagnû ed sîra, bacajè int la bâsa int i dintûren ed San Żvân, da Bażàn a Crevalcôr. In vaird cèr int la cartéṅna.
UrtugrafîModifica
AbicîModifica
Al môd ed scrîver bulgnaiṡ l é stè creè dal Dagnêl Vitèli. Al abicî bulgnaiṡ l à 22 létter ed bèṡ pió èter sagg’ coi séggn diacréttic. Äli én 38 in tótt, sänza tgnîr in cånnt däl grafî ch’an äli én cunpâgn par scrîver són prezîṡ.
A a (a)
B b (bé)
C c (cé)
D d (dé)
E e (e)
F f (èf)
G g (gé)
H h (âca)
I i (i)
J j (i lónga)
L l (èl)
M m (èm)
N n (èn)
Ṅ ṅ (èn cn al puntén)
O o (o)
P p (pé)
Q q (qu o cu)
R r (èr)
S s (ès)
Ṡ ṡ (ès cn al puntén)
T t (té)
U u (u)
V v (vi o vó)
Z z (zêda)
Ż ż (zêda cn al puntén)
Socuànt létter (vuchèli) äl pôlen èser canbiè ed lungazza dai séggn diacréttic.
VuchèlModifica
Al bulgnaiṡ al à magâra pió vuchèl dl itagliàn.
ConsonàntModifica
Gran pèrt dal consonànt as scrévven cunpâgn a l itagliàn. Eceziån:
(1) Quand dåpp ai én a,o,u
(2) Quand dåpp ai én i,e + 'n ètra vuchèl;
(3) Såul a fén parôla
- La cunbinaziån sc (/ʃ/) cme in itagliàn an i é brîṡa.
- s-c as dîṡ separè: s+c' . Eṡänpi: "s-ciavvd"
- s-g as dîṡ separè: s+g' . Eṡänpi: "s-giazèr"
Èter grafîModifica
In pruvénzia i dialétt én divêrs int la prunónzia e int äl parôl da quall ch'as dscårr a Bulåggna. Só in muntâgna, pr eṡänpi, as tôr al sît dl azänt zircunflès al mâcron (¯). Da socuànti band i én pûr druvè séggn diacréttic 'me la téllda (˜) pr äl vuchèl naṡèli (eṡ.: Bażã). Int la bâsa, bän e spass, qualla che a Bulåggna zitè a l é såul na e srè cûrta (é), la dvänta éi (eṡ.: turtléin). Däl vôlt sta cunbinaziån qué l'é ancåura druvè int al cheplôg.
Cunparaziån cn äl ètri längvModifica
CulûrModifica
GramâticaModifica
Al bulgnaiṡ a divîd dû gêner (maschîl e feminîl) e dû nómmer (singulèr e plurèl). Par vultèr a'l feminîl i agetîv e i pió sustantîv as żónta al sufîs -a col maschîl: defizänt → defizänta, påndg → påndga.
Fèr al plurèl l é parò dimónndi pió difézzil. Defâti, a difaränza dl itagliàn, in parécc' chèṡ an s żónten brîṡa sufîs ed vuchèl mo as prodûṡ n'alternânza vucâlica int la radîṡ dal sustantîv, asquèṡ cme int äl längv germânichi. Acsé arän pr eṡänpi:
- å - ó: biånnd → biónnd
- ô - û: żnòc'→ żnûc'
- äl parôl che finéssen par -èl o -ôl äli àn al plurèl par -î e -û: martèl → martî; fiôl → fiû.
Äl parôl maschîl che finéssen in consonànt armâgnen acsé cme äli én: al râm → i râm. Äl parôl feminîl mégga derivè da parôl maschîl äl pêrden la -a finèl: la rôda → äl rôd. Quèlca vôlta l é pusébbil żuntèr däl vuchèl eufònichi: fammna → fàmmen Äl parôl feminîl derivè da parôl maschîl (sustantîv muvébbil) fåurmen al plurèl invêzi con -i: biånnda → biånndi; ziéṅna → ziéṅni
ArtéccolModifica
I artéccol i pôl èser: Determinatîv: al; la; l´; i; äl; äli.
Indeterminatîv: un; (u)na; di; däl; däli.
Sugèt clétticModifica
Al bulgnaiṡ l à un sistamma verbèl cunplès abâsta: al cunprànnd quâter clâs verbèl (vêrb ch’i finéssen pr èr, air, er, îr) bän e spass iregulèri såura tótt int al preṡànnt indicatîv. Particularitè dal bulgnaiṡ e di èter dialétt däl längv galo-rumànż l é al sugèt cléttic. I én:
Espansiån dal sugèt: a (mé); (e) t (té); al, la (ló, lî); nuèter (nuèter); vuèter (vuèter); i, äli (låur)
Prunómm persunèl: mé; té; ló, lî; nuèter, nó; vuèter, vó; låur
VêrubModifica
Cognugaziån dal vêrb magnèr
- a mâgn
- t mâgn
- al, la mâgna
- nuèter a magnän
- vuèter a magnè
- låur i mâgnen
Cognugaziån interugatîva dal vêrb magnèr
- mâgna?
- mâgnet?
- mâgnel? mâgnla?
- magnaggna?
- magnèv?
- mâgn-ni?
Se t vû savair d pió, vèt a scartablèr la gramâtica ufizièla dal bulgnaiṡ.
NómmerModifica
In bulgnaiṡ la distinziån stra'l nómmer maschîl e quall feminîl i é fén a'l 3:
- ón - óṅna
- dû - dåu
- trî - trai
Dal quâter in pô an i é brîṡa pió distinziån.
I nómmr urdinèl, dåpp dal 10, i vôlen la fåurma quall di (qualla däl pr i nómmer feminîl). As pôl druvèr la fåurma chèlc dl itagliàn, cme undicêṡum, ventêṡum, ecz. pr i regnànt, eṡ.: Pèpa Pío dodicêṡum.
PruvêrbiModifica
- A fèr i fât só an s inspåurca mâi äl man.[2]
- (IT)Chi si fa i fatti suoi, non si sporca mai le mani.
- Al bån vén al n à biṡåggn dla frassca.[3]
- (IT)Al buon vino non bisogna la frasca.
- Murèl: Al bån 'l à brîṡa biṡåggn ed contrasàggn. Riferimänt a la frassca ch'i ûst i miténn såuvr'äl só tavêren.
- Al prémm cåulp an câsca 'l âlber.[4]
- (IT)Al primo colpo non cade l'albero.
- Murèl: Biṡåggna pruvèr pió 'd na vôlta par vénzer.
- Anc quassta l é fâta déss quall ch'al cavó i ûc' a só mujêr.[2]
- (IT)Anche questa è fatta disse quello che cavò gli occhi alla moglie.
- Murèl: As dîṡ in riferimänt a quelcôṡa finé bän.
- Andèr a la bâsa, tót i sant ajûten.[4]
- (IT)A buona seconda ogni santo aiuta.
- Murèl: Tótt i san navighèr col bån vänt.
- Com déss la våulp al û: żå 'l an me pièṡ.[5]
- (IT)Come disse la volpe all'uva: lasciala stare, che è acerba.
- Murèl: As dîṡ ed chi al fà fénta 'd dspreżèr quall ch'ló 'l arêv vló.
- Cum déss quall ch'al frèva äli ôc, ai vôl èser da fèr.[3]
- (IT)Come disse colui che ferrava le oche: e' ci sarà da fare.
- Murèl: As dîṡ par dîr dla fadîga 'd fèr quelcôṡa, cme frèr äli ôc.
- Dal détt al fât ai é un gran trât.[2]
- (IT)Dal detto al fatto vi è un gran tratto.
- Dû gâl int un pulèr i stan mèl.[6]
- (IT)Due galli in un solo pollaio stanno male.
- Murèl: As dîṡ ed dû ch'i vôlen l'istassa rôba, cme dû rivèl in amåur.
DifaiṡaModifica
Par vàdder l artéccol conplêt, dè n'ucè al sît bulgnaiṡ
Al n é brîṡa vaira che la cunservaziån d una längua o d un dialàtt (par fèr prémma giän pûr d un idiòma) la séppa såul int äl man dal pòpol ch’al drôva cl idiòma e stièvo. Prémma de tótt, a s avän da métter d acôrd e dezîder se a vlän che al bulgnaiṡ al vâga avanti opûr se, come tanti ètri côṡ bôni d una vôlta, anca ló l èva da finîr int al panirån ed Cúccoli såul parché i ténp i én canbiè. A nó as é d avîṡ che biṡåggna fèr tótt quall ch’as pôl par salvèr al bulgnaiṡ dala môrt, sinchenå Bulåggna e tótt quant nuèter a srän pió pôver, pròpri come s’i avéssen tirè żå la Tårr di Aṡnî o mazè tótt i elefànt ch’ai é in Âfrica o tótti äl balên. Pió avanti in ste sît a miträn di artéccol par spieghèr méi parché la difaiṡa di idiòma pió cinén la séppa un saggn d modernitè e ed ziviltè. Pr adès supunän che tótt i viṡitatûr dal Sît Bulgnaiṡ i èven capé quasst e ch’i s dmànden csa fèr par salvèr al nòstr idiòma.
I puléttic, la Cmóṅna, la Pruvénzia, la Regiån e anc al Stèt itagliàn i àn da capîr che al bulgnaiṡ l é malè e che biṡåggna fèr quèl sóbbit ed lóng par môd ch'as pòsa salvèr, però biṡåggna ch’i fâghen quèl anc i bulgnîṡ, ch’i an sänper cardó al pregiudézzi faséssta che itagliàn = mudernitè e dialétt = vciâja e mancanza ed cultûra. Qué naturalmänt a n starän brîṡa a quistiunèr såura l’inpurtanza dl itagliàn, mo biṡåggna capîr che ormâi al bulgnaiṡ int la nòstra zitè al s sént tante pôc che al srêv méi se quî ch’i al san i turnéssen a druvèrel tótti äl vôlt ch’i pôlen: pr eṡänpi coi sû fiû se quíssti i al san almànc pasivamänt, con i anvudén se quíssti i inpèren bèle l itagliàn dai genitûr, e naturalmänt con sô maré o sô mujêr, sô fradèl o sô surèla, i amîg e, s’i capéssen al bulgnaiṡ, anc col lardarôl, al giurnalèr, al spzièl etecêtera. Con ste sît a vlän fèr da capîr che anc in bulgnaiṡ as pôl avair una vétta culturèl, e che al vèl la panna ed dscårr-el.
Biṡåggna ânca che tótti cäli autoritè ch’avän détt prémma i dâghen di góbbi par la salvazza dal bulgnaiṡ. Una vôlta ai êra la lażż regionèl N° 45 dal 7.11.1994, che però la n é mâi sarvé a un bèl gnínta: l'é stè finanziè såul dû ân e i bajûc i én stè dè vî in manîra bän e spass clientelèr, un quèl ch'an s pôl brîṡa azetèr. Pò la lażż l'é stè dscanzlè int al prinzéppi dal 2014, e såul dåpp che i inamurè dal dialàtt i an fât una gran tubèna al Cunsélli Regionèl l à dezîṡ ed fèrn un'ètra, la N° 16 dal 18 ed lói dal 2014. A starän da vàdder, pr adès biṡåggna dîr che ai 21 ed febrèr dal 2006 al Cunsélli Comunèl ed Bulåggna l à apruvè un åurden dal dé in favåur dal dialàtt bulgnaiṡ (artéccol dal Carlén), mo che anc quall l é stè un pô al sfôrz ed Magrén (ch'al strazèva la chèrta mójja coi dént). L é asolutamänt indispensâbil finanzièr däli ativitè ch’äl sêrven da bån a dèr un pô d respîr al nòster dialàtt, pr eṡänpi di cûrs come quî ch’avän bèle détt, di fumétt, di lîber pr i cínno, e pò quall ch’ai é bèle e ch’al vèl: cuncûrs ed leteratûra, ativitè culturèl, teâter, buratén, cunzêrt ed mûṡica bulgnaiṡa, conferänz, stûdi, publicaziån etezêtera. Ai vôl anc una cumisiån ch’la fâga däl parôl nôvi par tgnîr al bulgnaiṡ in scuèdra coi ténp.
Ai é però un quèl inpurtantéssum da dîr: biṡåggna che i prugèt finanziè i dâghen da bån di riṡultè, sinchenå la Regiån l’à da avair i góbbi indrî pr äli iniziatîv dl ân dåpp. A n psän pió tolerèr che di sôld dè par la difaiṡa e valoriżaziån di dialétt emigliàn-rumagnû i n prudûṡen gnanc mèż riṡultè concrêt con un’inzidänza sozièl, parché däli ativitè da purtèr avanti ai n é magâra!
Insåmma: la salvazza dal bulgnaiṡ l à biṡåggn ed fât cunvént e sinzêr sía dal èlt che dal bâs, con na cusiänza puléttica sicûra däl scumàss e däli idéi dimónndi cèri só quall ch’as à da fèr. Bän e spass la żänt i cràdden che la difaiṡa dal bulgnaiṡ la séppa såul na quistiån ed divartîres con st’idiòma, mo nó a pinsän che la difaiṡa la s fâga atravêrs l’aziån póbblica e l’ativitè ed tótt i dé ed quî ch’i dscårren in bulgnaiṡ. Par fèr capîr sti dû aspèt a publicän qué dû artéccol, al prémm såura la situaziån dal Pajaiṡ Bâsc, al secånnd só la situaziån dal plattdüütsch dla Germâgna setentrionèl, ch’al måsstra l’inpurtanza dl’aziån dal bâs quand as vôl difànnder un idiòma.
LeteratûraModifica
Vadd al artéccol Leteratûra bulgnaiṡa
Al bulgnaiṡ l é un dialàtt pén rèṡ ed ôvri leterèri dal XVI sêcol fén dai nòster dé. Äli ôvri leterèri prinzipèli én såura tótt tèst ed teàter, mo ai é pûr ôvri ed pueṡî e prôṡa.
Ligâm ed fòraModifica
- (IT) (EGL) Al Sît Bulgnaiṡ
- (IT) (EGL) Dizionèri bulgnaiṡ-itagliàn/itagliàn-bulgnaiṡ con rimèri. Gigén Lîvra e Dagnêl Vitèli, 2009 (secånnda ediziån)
- ↑ 1,0 1,1 Inversiån stra 'l vêrb e l'espansiån dal sugèt, cme in franzaiṡ.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 484.
- ↑ 3,0 3,1 Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 516.
- ↑ 4,0 4,1 Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 35.
- ↑ Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 2, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1872, p. 489.
- ↑ Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 534.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ne
Ne (en lìgure: Né) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 337 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 64,1 km² e 'na densità de popolasiù de 36 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borzonasca, Carasco, Casarza Ligure, Cogorno, Lavagna, Maissana (SP), Mezzanego, Sestri Levante, Varese Ligure (SP).
El cümü de Ne, el quàrt per superfìce 'ndèla pruvìncia, l'è sitüàt en val Graveglia e 'l sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana Valli Aveto, Graveglia e Sturla. El fà part apò a del Parco natüràl regiunàl de l'Aveto.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ne l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Concurrenza per promover la lavur culturala professiunala (projects gronds)
La cumissiun da concurrenza giuditgescha las inoltraziuns per la concurrenza da la lavur culturala professiunala ed elegia ils stipendis libers e las contribuziuns ad ovras che duain vegnir surdads. Ella sa cumpona da persunas spezialisadas da differentas spartas da la cultura che appartegnan tenor pussaivladad a differentas gruppas linguisticas e culturalas. Per la valitaziun finala vegnan plinavant consultads trais expertas u experts d'ordaifer il chantun.
Suenter in studi individual da las actas sa scuntran las commembras ed ils commembers da la cumissiun var trais giadas tranter il mars ed il matg.
Concurrenza per promover la lavur culturala professiunala (projects pitschens)
La cumissiun da concurrenza giuditgescha las inoltraziuns per la concurrenza da la lavur culturala professiunala ed elegia ils stipendis libers e las contribuziuns ad ovras che duain vegnir surdads. Suenter in studi individual da las actas sa scuntran las commembras ed ils commembers da la cumissiun var trais giadas tranter l'avust ed il settember.
La concurrenza per projects pitschens vegn valitada tras duas commembras u dus commembers da la cumissiun existenta per concurrenzas da la lavur culturala professiunala sco er tras ina represchentanta u in represchentant da la promoziun da la cultura dal Grischun. Actualmain consista la cumissiun dad Christof Kübler, president da la cumissiun da concurrenza, Robert Grossmann, commember da la cumissiun da concurrenza, ed Laura Caflisch, promoziun da la cultura dal Grischun.
Commembers da la cumissiun


text:
Itrio
l'ìtrio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Y. El g'ha nömer atòmich 39, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de rubìdio el g'ha 39 prutù. El sò nòm el vé del nòm del paés svedés de Ytterby endoche gh'ìa dele miniére endoche se caàa la gadolinite, el mineràl endoche Johan Gadolin endel 1794 el g'ha troàt per la prìma ólta l'ìtrio. L'è curiùs el fat che amò óter tré elemèncc chìmich i ciàpa nòm de chèsto paés, cioè l'erbio, el terbio e l'iterbio, sèmper per vìa dei minerài che se caàa endèle miniére de chèla zòna lé.
L'è 'n metàl alcalì mulzì de culùr arzentàt löster, bastànsa stàbil a contàt co l'ària. Dù compòscc chìmich a bàze de ìtrio i è dopràcc per la prudusiù dei fòsfor rós de le televiziù a colùr a tübo catòdich.


text:
Sco l'Uffizi federal per agricultura communitgescha, è la vendemia 2017 cun 79 milliuns liters uschè bassa sco dapi il 1978 betg pli. Dasper las scheliras da l'avrigl e la granella da l'avust, ha supplementarmain la stad fitg chauda reducì la quantitad. La chalira ha però era contribuì ad ina buna qualitad da las ivas.
La racolta 2017 è suenter las racoltas 2013 (84 milliuns liters), 2014 (93 milliuns liters) e 2015 (85 milliuns liters) gia la quarta racolta entaifer tschintg onns, che giascha sut il consum effectiv. La media dal consum da vin svizzer per onn è normalmain tar var 100 milliuns liters.
RR novitads 09:00


text:
Viseta el museum dalla natira
Da present muossa il museum dalla natira a Cuera ina exposiziun sur dil cavriel.
Demai che nus tractein quei animal en biologia, eis ei bunamein stau clar che nus fageien ina viseta a quels da Cuera.
Mardis, ils 27 d’october ha il viadi ella capitala da nies Cantun giu liug.
Igl ei bi da saver contemplar ils scolars mintgaton ordeifer la stanza da scola.
Jeu, sco scolast, less bugen resumar quei di cun la suandonta expressiun: „grondius“
Seigi quei lu en connex cun l’exposiziun - Il pedagog dil museum, Flurin Camenisch, ha menau nus cun sia gronda savida en caussa e sia enorm simpatica moda e maniera da luvrar culs scolars tras l’exposiziun. Ils scolars han lu aunc mess il punct sigl „i“ cun lur grondiusas presentaziuns tiels differents posts dall’exposiziun (predicat: fetg bien).
En connex cun il bien gentar el McDonald’s - Gie, malgrad ch’in scolar ha manegiau che cheu vegni il scolast ad anflar nuot per el?!
En connex cun la grondius'aura - Duront gentar eisi strusch stau aschi frestg sco tier nies viadi d’atun.
En connex cun il fetg divertent viadi cul tren – naturalmein engiu ed ensi – e lu buca d’emblidar (mirau ord vesta dallas scolaras e dils scolars) en connex cun il temps che nus havein astgau guder giu Cuera, senza il scolast e sia gidontra, la Rita (in grond Dieuspaghi a ti da nus tuts).
Jeu selegrel gia sin nies proxim eveniment...


text:
Beschreibung
Lia Rumantscha, 2014, Bestellnummer 80064
01. Traideschin
Il giuven Traideschin sa metta en viadi vers la Frantscha. Arrivà en il pajais ester ve el en il palazi e daventa famegl dal retg. – Trais giadas va el en la Tirchia per reconquistar trais chaussas ch’eran vegnidas enguladas dal retg durant la davosa guerra. Ma il papagagl che sa discurrer al avess prest fatg in stritg tras ses quint.
02. Ils trais vents
In giuven ch’è stà davent da chasa blers onns vul returnar tar ils ses avant che maridar. Sia spusa vegn dentant rapinada e purtada lunsch davent ed uschia sa metta el en viadi a la tschertgar dad ella. Pon ils trais vents gidar a chattar sia chara spusa?
Ähnliche Beiträge


text:
Igl entir stabiliment ei en in stadi renovau ed igl entir areal ei drizzaus en tenor ils basegns da persunas cun impediments. Da tut las stanzas han ins ina bellezia survesta sin las muntognas e la natira. Tier la renovaziun ei vegniu mess bia peisa sin ina bun'atmosfera, sin il beinstar, sin la qualitad e la lucrativitad, tgei ch'ils hosps vegnan segir ad appreziar. Sin giavisch sa ina halla da gimnastica vegnir affittada vitier per occurrenzas da sport ni cultura. La stad stat ina gronda terrassa ora en il liber a Vossa disposiziun.
Las stanzas da scolaziun ein claras, drizzadas en modern cun access per computers, tablas da preit, projectader, beamer, tenda moblia e porscha aschia per scolas, fatschentas, uniuns, eav. las meglieras pusseivladads d'emprender, da planisar e da scolaziun.


text: Che noss glatschers lieuan, è in signal d’alarm! Nus stuain franar da cuminanza il stgaudament climatic, uschiglio patescha nossa basa da viver donns irreversibels.Cun l’Iniziativa per ils glatschers vulain nus metter fin a l’era da l’energia fossila. Quai è la suletta pussaivladad da reducir cumplainamain las emissiuns da gas da serra. L’iniziativa vul francar en la constituziun las finamiras da la cunvegna da Paris davart il clima ed intenda da metter la Svizra sin ina buna via pertutgant il clima.


text:
Premi SRG.R 2019 a la scola primara da Donat
Cun chanzuns dal cumponist indigen Tumasch Dolf han las scolaras ed ils scolars da Donat engrazià a la SRG.R per quest premi ch'è dotà cun 8'000 francs. Sco suletta scola sutsilvana ha la scola da Donat adina puspè da cumbatter per meds d'instrucziun actuals e moderns. Per il pli translateschan las scolastas ed ils scolasts sezs il material d'instrucziun e quai è cumbinà cun grond engaschament e blera lavur supplementara.
Laudatio da Hansjörg Hassler
Questa lavur saja vegnida renconuschida bler memia pauc, er en la regiun ha ditg Hansjörg Hassler, l'anteriur cusseglier naziunal che ha fatg la laudatio. I na saja betg simpel per la vischnanca d'engaschar scolastas e scolasts ch'èn pronts da prestar questa lavur supplementara. Hansjörg Hassler ha er declerà co la situaziun dal rumantsch sutsilvan è il mument. I na vesia betg or uschè bain. I dettia radund 1000 persunas che discurrian sutsilvan. Ozendi datti mo anc ina scola rumantscha en la Val Schons. Enturn ils 1870 aveva quasi mintga vitg ina scola. En tut devi lura 10 scolas sutsilvanas. 50 onns pli tard, enturn ils 1920 na vegnivi betg instruì rumantsch pli en la val Schons. Ins vegniva schizunt chastià sch'ins discurriva rumantsch sin plaz scola. Pli tard han las vischnancas introducì il sursilvan en scola e pir il 1940 è il sutsilvan daventà linguatg da scrittira en la val Schons. Oz datti ina scola primara rumantscha a Donat, ina scola primara tudestga ad Andeer, ina scola superiura a Ziràn, ina scoletta rumantscha a Ziràn ed ina scoletta tudestga ad Andeer. Ils uffants da l'entira vallada pon tscherner schebain els vulan visitar la scola rumantscha a Donat u la scola tudestga ad Andeer.


text:
Il sguard sin la tabella da naziuns tanscha per vesair che la Svizra è actualmain il numer 1 en il sport da skis. Sco gia l'onn passà na vegn l'Austria betg da tegnair pitg als Svizzers.
Uschia na datti era betg in auter pajais che cumpara cun uschè blers trumfs sco la Svizra als campiunadis mundial sda skis a Cortina d'Ampezzo. Beat Feuz, Mauro Caviezel, Marco Odermatt, Lara Gut, Michelle Gisin u Corinne Suter per be numnar intgins nums.
Avant dus onns als campiunadis ad Are ha l'equipa svizra recaltgà quatter medaglias. Las schanzas èn bunas che quest dumber vegn ad esser quest onn pli grond. La qualitad dal cader è, tut en tut, pli auta ch'il 2019.
Program da cursa
- gievgia, 11 da favrer – super-g dals umens
- gievgia, 11 da favrer – super g da las dunnas
- sonda, 13 da favrer – cursa rapida dunnas
- dumengia, 14 da favrer – cursa rapida umens
- glindesdi, 15 da favrer – cumbinaziun dals umens
- glindesdi, 15 da favrer – cumbinaziun da las dunnas
- mardi, 16 da favrer – slalom parallel (premiera)
- mesemna, 17 da favrer – concurrenza d'equipa
- gievgia, 18 da favrer – slalom gigant dunnas
- venderdi, 19 da favrer – slalom gigant umens
- sonda, 20 da favrer – slalom dunnas
- dumengia, 21 da favrer – slalom umens
Il record da medaglias per la Svizra hai dà il 1987 tar ils campiunadis mundials da chasa a Crans Montana. Gist 14 medaglias han las atletas ed atlets svizzers recaltgà en il Vallais. Da quai èn 8 stadas medaglias d'aur. Il 1987 è stà il temp cura ch'il sport da skis è stà sin il zenit en Svizra, cun stars sco Pirmin Zurbriggen, Peter Müller, Vreni Schneider u Maria Walliser.
Il punct il pli bass dals ultims decennis èn stads ils campiunadis mundials 2005 a Bormio. Betg ina solia medaglia hai dà da festivar per il cader svizzer. Dus tschintgavlas plazzas èn stadas ils puncts culmintants en l'Italia.


text:
La Punt Marlun è l’emprima colliaziun en Val Bondasca. Dapi las bovas destructivas da l'avust 2017 è la Val Bondasca zona serrada. La fin da matg, suenter in temp da planisaziun da var dus onns e mez, han ins cumenzà cun las lavurs per ina nova punt. Durant quest’emna vegn quella punt da lain montada dals maranguns.
La punt è concepida per camiuns, vul dir, ella è 4 meters largia, circa 30 meters lunga e porta passa 40 tonnas. La colliaziun en Val Bondasca è impurtanta per la vischnanca Bregaglia – cun quella pon els refar la tschiffada d’aua da baiver, far lavurs forestalas e pli tard era construir – dador la zona da privel – la senda vers la chamona dal CAS Sciora.
Era sche la Punt Marlun è ussa puspè l’emprima colliaziun en Val Bondasca – quella punt n'è betg per viandants. Ella è per entant mo per far las lavurs necessarias.


text:
Dapi onns recloman tgirunzas ed il persunal da tgira ch’i dovria meglras pajas. Cun corona è la pretensiun anc s’accentuada. Nagina chapientscha demussa Daniel Derungs per questa pretensiun. El è mainafatschenta da la federaziun grischuna d’ospitals e da las chasas da tgira.
Jau sun da l’avis ch’il persunal da tgira gudogna a moda adequata
Daniel Derungs discurra ord l’optica da la direcziun d’ospitals. Sis onns ha el fatg part da la direcziun dal ospital chantunal e sis onns è el stà directur dal ospital en il Principadi dal Liechtenstein.
Problem dal temp parzial?
Il problem saja che blers en la tgira lavurian a temp parzial. Els na survegnian lura betg ina paja da 100%. Perquai saja la paja halt pli bassa, ma quai dependia da la procentuala dal pensum. Che blers lavuran a temp parzial pervia dal squitsch na lascha el betg valair.
En auters jobs èsi era strentg.
Per in augment da paja duvrassi plinavant era dapli daners. Cun las tariffas actualas na possian ils ospitals e las chasas da tgira betg sa lubir da pajar megliers salaris.
Tge fa la politica per meglras pajas?
Tants acturs gioghian ina rolla en il sectur da sanadad, di cusseglier guvernativ Peter Peyer. Sper il maun public hajan las assicuranzas, differents purtaders ed instituziuns da sanadad in pled en chapitel.
Cun ils ospitals fa il chantun cunvegnas da prestaziun. Na pudess il chantun pia betg pretender meglras pajas en questas cunvegnas? La finala oblighescha il chantun ils ospitals en questas cunvegnas era da scolar persunal da tgira.
Quai na saja betg pussaivel, di il minister da sanadad. Per fixar pajas en las cunvegnas da prestaziun duvrassi ina basa legala. La regenza avess gugent pretendì in contract da lavur collectiv u definì pajas minimalas en las cunvegnas da prestaziun. Ma il cussegl grond, che vess stuì stgaffir la basa legala persuenter, n’haja betg vulì gliez.
La regenza haja uss intimà ils partenaris socials – uniuns da persunal ed ils ospitals e las chasas da tgira – da manar discurs davart las cundiziuns da lavur e davart las pajas. I dettia in tschert squitsch d’agir entras la mancanza da persunal da tgira, di Peter Peyer.
Tscherts ospitals vesian la necessitad d'agir per impedir ch’il persunal giaja tar la concurrenza. «Quai vegn ad avair consequenzas, ma i na va betg uschè spert», di il cusseglier guvernativ.


text:
La lubientscha d'equipar l’antenna da Ruschein cun la tecnica da 5G è sistida dapi il mars 2020. Quai vegn era anc a restar in mument uschia, dentant è la vischnanca da Glion limitada en ses agir encunter quella nova tecnica.
L'orientaziun davart quella nova tecnica, e tge che quai munta per Ruschein, quai è sta in giavisch d'ina petiziun che la vischnanca da Glion ha ussa ademplì.
Ils var 50 preschents han glindesdi saira survegnì infurmaziuns sur da radiaziun electrosmog e las cundiziuns giuridicas tar in proceder da dar lubientscha per quella nova tecnica sin l'antenna existenta. La radiaziun cun la nova tecnica da 5G è 10 giadas pli gronda che fin ussa, las limitas per l'irradiaziun pon dentant vegnir respectadas, è vegnì sincerà.
Quels tegnan nus per tabalori. Tar 3G, 4G ed ussa 5G essan nus anc adina al medem lieu e discurrin anc adina davart il medem.
Grazia a corona ha la sistida da dar quella lubientscha cuzzà varga in onn. Ussa vegn la vischnanca a stuair tractar quella dumonda da la Swisscom e da Salt. Cura che la vischnanca vegn a tractar quella dumonda per l’antenna, n'è betg anc cler.
La vischnanca sto vinavant far sias obligaziuns. Quai vul era dir: spetgar, co ils cas avant dretgira vegnan decidids. Per il mument na san ins betg, en tge direcziun ch’i va cun la tecnologia da 5G. Nus vegnin ad analisar precis, co agir.


text:
Trezz
Trezz (in italian: Trezzo sull'Adda) a l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan con 12063 abitant, che 'l confina cont i provincc de Monscia e Brianza (comun de Busnagh, Cornaa e Roncell) e de Bergom (comun de Cavriaa). El vòtt de luj del 2008 el president de la Republica Taliana Giorgio Napolitano l'ha daa al comun el titol de "Cittaa". Quest probabilment per i sò bellezz stòrich e artistich del paes. De chì, a partì de l'Adda, el nass el Navili de la Martesanna. Gh'è anca on alter comun italian ciamaa Trezz (Trezzo Tinella in Italian), e se troeuva in de la Provincia de Cuni.
El comun el gh'ha anca ona frazion, ciamada Concesa.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La parte ègia del paìs de Très co sò i strade strécie medioeale e i pórte d'ingrès.
- Ol castèl di Viscóncc 'ndóe gh' stacc imprisùnàt e fòrse pò 'nvelenàt ol Bernabò Viscóncc dal sò neùt Giangaleàs Viscóncc.
- La centrala elètrega Taccani che la se tróa sö i rie del Ada a i pé del castèl.
- La éla Viscóncc a pich söl fiöm.
- La éla Cavènàch facia sö 'n del 1647 da la Ipòlita Cavenàch che l'à compràt ol feudo de Très.
- La Cà Gargantina con i sò afrèsch del méla e sèt (1.700).
- Éla Gina a pich söl fiöm che l'è la séde del Parch del Ada Nòrt.
- Ol Santuare de Consésa.
- La présa del navi Martesana che la taca pròpe a i pé del Santuare de Consésa.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Trezz l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Tenor la statistica da l'Uffizi per economia e turissem dal Grischun aveva la Val Müstair 1'897 abitantas ed abitants l’onn 1996, oz quinta la val in dumber da 1'423. La presidenta Gabriella Binkert-Becchetti vul tschertgar mesiras per evitar questa depopulaziun.
Inserar cun plazzas attractivas
La vischnanca da la Val Müstair ha inserà, ensemen cun differentas firmas indigenas, en gasettas svizras ed era online. Il resultat sa lascha mussar. Oravant tut sin las plazzas communalas haja dà annunzias, sin quellas en il sectur da gastronomia betg.
La finamira da quest’acziun è da mussar quant attractiva che la Val Müstair è sco lieu da lavurar e viver.
Dapli tudestg en scola u forsa regals finanzials
La vischnanca Val Müstair vul prender a mauns la problematica. Tenor retschertgas che la presidenta communala ha fatg tar differentas firmas indigenas è la lingua in punct ch'ha dà da discutar. Las emprimas classas han mo rumantsch en scola. Per famiglias da la Bassa è quai in problem.
Plinavant duess era vegnir discurrì davart pussaivladads finanzialas per famiglias giuvnas sco per exempel ina reducziun tar ils tschains d’abitaziuns u tar las impostas communalas.


text:
Ina nova charta da granella per l'entira Svizra duai gidar a valitar meglier il privel en singulas regiuns. Cunzunt en ils chantuns Tessin, Berna, Lucerna e per lung il Giura datti granella. E guardà sur l'entir pajais dettia en media 32 giadas l'onn granels d'in diameter d'in dad in franc, scriva Meteo Svizra. Il privel saja dentant per exempel bler pli grond en l'Emmental ch'en il Grischun.
La nova charta da granella sa basa sin datas pli actualas che las chartas ch'existevan fin uss. Ella vegn adina puspè actualisada ed è gratuita. Ins ha fatg mesiraziuns da radar tar 40'000 cas da granella dals onns 2002 fin 2020.
Ord l'archiv
Granella è insatge che po far gronds donns. Co sa furma la granella insumma ?


text:
Richard Ridinger haja giavischà da dar giu ses post sco schef dal concern, suenter ch'el haja manà la fatschenta set onns cun success, scriva Lonza. El planiseschia da pudair esser activ en futur en posiziuns betg executivas tar differentas fatschentas.
Dapli svieuta – pli pauc gudogn
Il concern da chemia speziala ha fatg dapli svieuta e damain gudogn l'onn passà. Cumpareglia cun l’onn avant è la svieuta s'augmentada per 9% sin 5,5 milliardas francs. Il gudogn è sa reducì per 1,1% sin 659 milliuns francs. Las prognosas per quest onn sajan positivas.
RR novitads 09:00


text:
Annexa al manifest da Mozilla
Engaschi per in internet pli saun
L'internet avert e global è la resursa da communicaziun e collavuraziun la pli pussanta mai visa. El è l'incarnaziun dad intginas da las pli fundamentalas speranzas da progress uman. El porscha novas pussaivladads dad emprender cun sviluppar in sentiment d'appartegnientscha a l'umanitad e da schliar problems urgents che pertutgan umans en l'entir mund.
Durant l'ultim decenni è questa empermischun s'accumplida en blers reguards. La pussanza da l'internet augmenta dentant era la separaziun, chaschuna violenza, promova odi e manipulescha fatgs e la realitad. Nus avain realisà che nus stuain formular pli explicitamain nossas finamiras per l'experientscha en l'internet. Quai faschain nus ussa.
- Nus ans engaschain per in internet che includa tut ils umans dal mund – en il qual las caracteristicas demograficas dad ina persuna n'influenzeschan betg l'access, las schanzas e la qualitad da l'experientscha online.
- Nus ans engaschain per in internet che promova il dialog civil, la dignitad umana e la libertad d'expressiun individuala.
- Nus ans engaschain per in internet che stima il pensar critic, discussiuns argumentadas, il barat da savida e la verificaziun da fatgs.
- Nus ans engaschain per in internet che encurascha la collavuraziun tranter differentas communitads per ch'ellas possian lavurar ensemen per il bain public.
Noss 10 princips
-
Emprim princip
L'internet è ina part integrala da la vita moderna – ina cumponenta fundamentala en l'educaziun, la communicaziun, la collavuraziun, l'economia, il divertiment e la societad en general.
-
Segund princip
L'internet è ina resursa globala e publica che duai restar averta ed accessibla.
-
Terz princip
L'internet duai enritgir la vita da mintga esser uman.
-
Quart princip
La segirezza e la protecziun da datas da mintga persuna en l'internet è fundamentala e betg facultativa.
-
Tschintgavel princip
Mintga persuna duai avair l'abilitad da dar furma a l'internet ed a las experientschas cun el.
-
Sisavel princip
L'effizienza da l'internet sco resursa publica dependa da ses caracter da cumpatibilitad (protocols, formats da datas, cuntegn), da l'innovaziun e da la participaziun mundiala decentralisada.
-
Settavel princip
Software libra ed open-source promova il svilup da l'internet sco resursa publica.
-
Otgavel princip
Process transparents basads sin la communitad promovan la participaziun, la responsabladad e la confidenza.
-
Novavel princip
La participaziun economica al svilup da l'internet porta blers avantatgs; in equiliber tranter gudogn commerzial ed interess public è decisiv.
-
Dieschavel princip
Accentuar l'util public da l'internet è ina finamira impurtanta ed i vala la paina dad impunder temp, attenziun ed engaschi per quest intent.


text:
Daniela Hantuchová
La Daniela Hantuchová (Poprad, 23 'd Avrìl dal 1983, a s lèś [ˈdanɪjɛla ˈɦantuxɔva:]) l'è na tenìsta śluvàca prufesiunìsta da 'l 1999. L'è élta 181 cm e la péśa 62 chilo.
A gh piàś dimóndi śugàr in sl'èrba e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. Al film ch'a gh piàś da piò 'l è Il Gladiatore. Al 27 ad Śnar dal 2003 l'è rivàda a èsar la nùmar sinc dal mónd.
In dal sò caréra l'à vins sinc tìtui WTA e tri ad qvéi d'l IFT, purtànd-'s a cà da piò 'd òt migliòṅ e mèś ad dòlar. In dal 2008 l'è rivàda in semifinàl a gl'Australian Open mént'r a Wimbledon e a gl'US Open la s è farmàda a i quàrt in dal 2002.
Caréra
L’Hantuchová la śōga al sò prim turnèo WTA in d'l Utóbar dal 1999 a Bratiślàva ma la và fóra subìt p'r òpra dla Sabine Appelmans. In dal Maǵ dal 2000, parténd da 'l qualificasiòṅ, la riva in di quàrt a Straśbûrg baténd la Nadia Petrova par pò pèrdar da la Rita Kuti-Kis. La próa a pasàr al qualificasiòṅ anc a gl'US Open e a Wimbledon ma la n gh la cava minga anc se chè l'è bòna ad bàtar l'Elena Bovina. A gh và méj in Lussembûrgh in dua la riva in di quàrt baténd anc la nùmar sèt dal mónd, la francéśa Nathalie Tauziat.
In dal 2001 la s fà strada a Oklahoma City rivànd in semifinàl ma la pèrd da la Jennifer Capriati par 4-6 6-3 2-6 (prima l'iva fat fóra l'Amanda Coetzer, nùmar déś dal mónd). In Maǵ la pasa 'l qualificasiòṅ a Róma e la riva in di utàṿ dòp avér batû prima la mudnéśa Adriana Serra Zanetti 6-7 6-2 6-4 e pò spasâ via la śluvàca Henrieta Nagyová 6-0 6-1, nùmar trénta-tri dal mónd. La s la śōga bèn anc cuṅ la francéśa Amélie Mauresmo, nùmar siē dal ranking, ma la céd 2-6 6-3 3-6. In s'l èrba la riva in semifinàl a Birmingham, pardénd 6-2 4-6 5-7 da l'ulandéśa Miriam Oremans, e a 'l secónd tùran a Wimbledon in dua la lasa strada a la Venus Williams. A Turónt la bat incóra l'Adriana Serra Zanetti e pò la và davśèṅ a surpréndar la Jennifer Capriati ch'la gh'à da sudàr dimóndi par bàt'r-la 5-7 7-5 6-2. In Setémbar, da qualificàda, la bat la nùmar ùndas dal mónd Jelena Dokić prima ad lasàr-'g al péni in di quàrt a l'Elena Dement'eva. Cun i quàrt anc a Śurîg, la finìs 'l an da nùmar trént'òt.
La taca al 2002 pardénd a Gold Coast da la Justine Henin 6-1 0-6 3-6. La s qualìfica a Sydney miténd in riga la Maria Elena Camerin, l'Anca Barna e l'Elena Bovina. In dal turnèo la fà fóra la nùmar sédas dal mónd la Magdalena Maleeva ma la pèrd a 'l secónd tùran da la Meghann Shaughnessy. In di Australian Open e a Parì la n fà minga tanta strada, andànd fóra in di prim tùran da la Venus Williams e da la Francesca Schiavone. La taca a far dabòṅ a Indian Wells, turnèo ch'la s pòrta a cà baténd in di utàṿ la Justine Henin e in finàl la Martina Hingis par 6-3 6-4. In sla tèra rósa, la śvisra la gh la fà pagàr a Ambûrg quànd la la manda a cà in di quàrt cun al puntéǵ ad 7-5 6-4. La śluvàca la riva in di quàrt anc a Berlîṅ ma la pèrd da l'Anna Smashnova 6-1 2-6 3-6. A 'l Roland Garros la dà incóra la paga a l'Adriana Serra Zanetti ma pò l'è lē ch'la i ciàpa da la Monica Seles in di utàṿ. A Eastbourne la s cava la vója ad śugàr cóntar la Martina Navratilová e anc ad bat'r-la par 2-6 6-2 6-2 (i gh'ìvan dâ na carta salvàdga). A Wimbledon la bat la Jelena Dokić (nùmar sèt dal mónd) in di utàṿ ma pò la Serena Williams in di quàrt l'è tròp fòrta par lē. In Agóst la riva in semifinàl a Montreal (la céd a l'Amélie Mauresmo ch'l'iva batû al méś prima in Fed Cup) e a New Haven (baténd chè l'Iva Majoli e la Patty Schnyder prima ad patìr un 3-6 3-6 da la Venus Williams). A gl'US Open la bat incóra la cruàta e pò anc la Justine Henin alvànd la bandéra biànca sōl in di quàrt davànti a la nùmar òṅ dal mónd Serena Williams par 2-6 2-6. La śluvàca la riva pò in finàl a Filderstadt e par pôc la gh la fà a la Kim Clijsters ma a la fiṅ l'è chi lē a spuntàr-la par 4-6 6-3 6-4. In Utóbar la riva in semifinàl a Linz ma l'è in Nuvémbar ch'la s tōś la sudisfasiòṅ più granda vinsénd cun la sò nasiunàla la Fed Cup cóntar la Spaggna e lē la pòrta a cà i sò dū singulàr cóntar la Magüi Serna e la Conchita Martínez. La finìs 'l an a 'l utàṿ pòst dla clasìfica dal tènis dal fémni.
In dal 2003 l’Hantuchová la śōga gl'Australian Open e la dà incóra la paga a l'Adriana Serra Zanetti 7-6 7-6 e pò anc a na śōvna Samantha Stosur (ch'l'iva abû na carta salvàdga) 6-4 6-2. Vinsénd anc cun la śvisra Patty Schnyder la riva in di quàrt ma chè al turnèo par lē al finìs lè parchè la pèrd da la Venus Williams 4-6 3-6. Chi lē la la bat anc in dla semifinàl 'd Antwerp in Bélgi. In Mars la n gh la cava briśa a difénd'r al tìtul a Indian Wells, la và fóra in di utàṿ par maṅ dl'Amanda Coetzer, e anc a Miami la śōga mâl. La finìs al gir in di Stat Unî cun i quàrt a Charleston e a Amelia Island. Tut al rèst dla stagiòṅ l'è da butàr in dal rusc (la n è briśa bòna ad vìnsar da piò ad dū partìdi ad fila). Pardénd a 'l prim tùran a Linz da la Jelena Dokić 4-6 1-6, la cróda śò in clasìfica, piasànd-'s a 'l nùmar daśnóṿ, dòp avér tucâ al sò best ranking a la fiṅ 'd Śnar (nùmar sinc).
In dal 2004 la pèrd dū incóntar su tri a Sydney e a Melbourne (chè la bat l'Adriana Serra Zanetti dvintànd sèmpar da piò la sò bistiàsa négra). A Tokyo in Favràr la fà fóra na śōvra Marija Šarapova 7-6 6-1 ma la pèrd a 'l tèrs tùran da la Lindsay Davenport par 2-6 2-6. Dòp dimóndi prim e secónd tùran, la véd incóra la luś in Istâ a Eastbourne quànd la riva in finàl baténd l'Amélie Mauresmo (nùmar 4) par 4-6 6-4 6-4 ma pò la pèrd da la rusa Svetlana Kuznecova 6-2 6-7 4-6. A Wimbledon la s imprufìta dal bandòṅ a 'l secónd tùran ad cl'atra rusa Elena Bovina ma pò a riva la siberiàna Marija Šarapova ch'la la spapèla dabòṅ cun un 3-6 1-6 ch'a n s in dascór. In Agóst la riva in di quàrt a New Haven e a 'l tèrs tùran a gl'US Open (batùda par la Patty Schnyder par 4-6 6-4 6-7). A Mósca la nùmar daśnóṿ dal mónd Elena Bovina la la manda cà a 'l prim tùran 6-2 6-3 mént'r a Śurîg la pasa sōl un tùran, pò la cata la Marija Šarapova ch'la la bat 6-4 7-5. La Daniela la finìs incóra più śò, a 'l 31śum pòst.
Dòp avér tacâ al 2005 pardénd a 'l secónd tùran a Sydney da la Nadia Petrova, l’Hantuchová la sa spòsta a Melbourne p'r al prim Gran Slam dla stagiòṅ. Chè la bat la giapunéśa Akiko Morigami 6-4 7-5, l'austrìaca Barbara Schett 6-4 6-0 ma a 'l tèrs tùran la céd a l'Elena Dement'eva 5-7 7-5 4-6. A Tokyo la s cata davànti atri tri rusi. Lē la bat l'Alina Jidkova e la Marija Kirilenko ma in di quàrt la nùmar siē Svetlana Kuznecova la s pòrta a cà la partìda par 7-6 7-6. A Doha la cata atri dū rusi: la śluvàca la bat l'Elena Bovina 6-0 3-6 6-3 ma in semifinàl a n gh'è gnint da far cun la Marija Šarapova. A Dubai la patìs na scunfìta da la Serena Williams in di quàrt, a Miami la và fóra subìt p'r òpra dla Stéphanie Cohen-Aloro e a Varsàvia a 'l secónd tùran da l'Elena Bovina, pò più gnint, a part i tèrs tùran a 'l Roland Garros e a Wimbledon. A Cincinnati la vins tri incóntar ma pò la finìs intraplàda in dla tlaréda dl'Akiko Morigami in semifinàl pardénd 4-6 4-6. In Luj e Agóst la pèrd a Stanford e a Los Angeles da la Kim Clijsters ma chè la riva almànc in finàl, baténd in di quàrt la nùmar dū dal mónd Marija Šarapova (par bandòṅ) e in semifinàl la nùmar siē Elena Dement'eva. A Filderstadt (Germâgna) la bat in di quàrt la Flavia Pennetta ma in semifinàl la céd a la Lindsay Davenport 4-6 3-6. La finìs la stagiòṅ a Linz cun dū vìnsiti (Klára Zakopalová e Conchita Martínez) e na scunfìta in di quàrt da la Patty Schnyder (nùmar nóṿ dal mónd) e acsè la sèra 'l an a 'l pòst nùmar daśnóṿ.
La vèra 'l an 2006 dimóndi bèṅ cun na semifinàl a Auckland e i quàrt a Sydney. A gl'Australian Open la bat 6-1 7-6 a 'l tèrs tùran la Serena Williams ma pò la céd 4-6 4-6 a la Marija Šarapova. A Tokyo la manda a cà la Jelena Janković par pò pèrdar da la Samantha Stosur, in alóra nùmar stanta-dū dal mónd. In Dubai la dà la paga a la Na Li par pò patìr un 6-3 1-6 5-7 da la Svetlana Kuznecova. La cinéśa la mét i cònt in para sèg baténd-la pò a 'l secónd tùran a Doha 6-4 6-7 1-6. In Maǵ la pèrd a Róma e a Parì (chè in di utàṿ) da la Samantha Stosur e da la Kim Clijsters. La pasa pò tri tùr'n anc a Wimbledon in dua la cata la nùmar tri Justine Henin ch'la vins sèg 6-3 6-1. A 'ndàr a la fiṅ d'l an, la riva in finàl a Śurîg baténd via via la śvisra Patty Schnyder (nùmar 8 dal mónd), la giapunéśa Ai Sugiyama (26), la francéśa Amélie Mauresmo (1) par bandòṅ e la rusa Svetlana Kuznecova (4) ma pò la céd a la nùmar tri dal mónd Marija Šarapova par 1-6 6-4 3-6.
In dal 2007 la riva in di utàṿ a Melbourne (a n gh'è gnint da far cun la Kim Clijsters) ma pò a Tokyo la pèrd 4-6 4-6 da na qualificàda a 'l prim tùran, la Roberta Vinci. In Dubai la mét in riga dū rusi (Elena Vesnina e Marija Kirilenko) prima 'd inchinàr-as lutànd a l'Amélie Mauresmo 3-6 6-3 4-6. A Doha la riva in semifinàl baténd la Martina Hingis e pardénd da la Svetlana Kuznecova. In Mars la śōga pò a Indian Wells, al prim turnèo ch'l'iva vins in caréra, e la gh la cava a 'rdupiàr faghénd fóra in d'l órdan la Kaia Kanepi 6-2 2-6 6-1, la Francesca Schiavone 6-2 7-6, la Martina Hingis 6-4 6-3, la Shahar Peer 6-2 5-7 7-6, la Na Li 7-5 4-6 6-1 e la Svetlana Kuznecova 6-3 6-4, miténd-'s in bisàca anc 465 punt e da piò ad tarśènt-mila dòlar. A Amelia Island la riva in di quàrt baténd la Dominika Cibulková e pardénd da la Sybille Bammer 6-2 2-6 2-6. La śluvàca la tōś l'arvìnsida sèg a Róma rivànd anc in semifinàl ma lè la pèrd da la Svetlana Kuznecova. A Wimbledon la pèrd in di utàṿ da la Serena Williams, a San Diego da sò surèla Venus. A Bali la riva in finàl baténd la Sorana Cîrstea ma lasànd pò strada in tri sét a na Lindsay Davenport crudàda śò a 'l 234śum pòst dla clasìfica. In Setémbar la cata sù na semifinàl a Kolkata e na finàl pardùda in Lussembûrgh 6-3 4-6 4-6 da l'Ana Ivanović. La gh và méj a Linz parchè lè la vins al tìtul cóntar la Patty Schnyder 6-4 6-2. La finìs 'l an da nùmar nóṿ dal mónd śugànd i WTA Championships in Spaggna pardénd in dal giròṅ da la Marija Šarapova e da l'Ana Ivanović e vinsénd sōl cun la Svetlana Kuznecova.
In dal 2008 lē l'è lè lè par śugàr finalmènt na finàla in un Gran Slam. A sucéd a gl'Australian Open quànd la riva in semifinàl fàcil, lasànd par strada un sét sōl e baténd, fra gl'atri, l'Alizé Cornet, la Marija Kirilenko e l'Agnieszka Radwańska. La gh'à da pasàr 'l ustàcul Ana Ivanović (nùmar tri dal mónd) e 'l inìsi 'l è da la sò part: 6-0. Ma pò la sèrba 'l arbàlta incòsa vinsénd 0-6 6-3 6-4. In Mars la pèrd i punt 'd Indian Wells par cólpa dla Marija Šarapova ch'la la bat in di quàrt par 7-6 6-1. A Wimbledon la manda a cà subìt la Sara Errani 7-6 6-4 ma pò l'è lē a far al valìś la partìda dòp. In séguit la mét in fila sōl di prim e di secónd tùran. In Setémbar la vins dū incóntar a Bali ma pò la céd in semifinàl a la Tamira Paszek 2-6 7-5 4-6. La riva in di quàrt in Lussembûrgh in Utóbar pardénd da la Sorana Cîrstea e la sèra 'l an a 'l 21śum pòst.
La taca mâl al 2009 parchè in Austràglia la pèrd in di prim tùran a Brisbane da la Sara Errani, a Sydney da l'Agnieszka Radwańska e a Melbourne da l'Alizé Cornet. In Maǵ a Varsàvia la tórna a śugàr na semifinàl dòp dimóndi tèmp ma la la pèrd da la qualificàda Alexandra Dulgheru (nùmar 201 dal mónd) par 4-6 7-6 1-6. La fà méj in sl'èrba: a 's-Hertogenbosch la bat la Roberta Vinci par pò pèrdar in di quàrt da la nùmar òṅ dal mónd la Dinara Safina mént'r a Wimbledon la lasa strada in di utàṿ a la Serena Williams. A Cincinnati la bat la rumagnōla Sara Errani a 'l prim tùran 3-6 6-3 6-1 ma in di quàrt la céd a la Flavia Pennetta 3-6 3-6. La finìs 'l an a 'l 25śum pòst.
In dal 2010 la patìs dū scunfìti da l'Anastasija Pavljučenkova a Dubai e in finàl a Monterrey. In di Stat Unî la pèrd da la Roberta Vinci a Indian Wells e da la Venus Williams a Miami. La próa a far méj in sla tèra vérda ad Charleston e là la bat prima l'Angelique Kerber e pò la Jelena Janković ma in semifinàl la céd a la Samantha Stosur 3-6 6-7. A Róma e a Madrid la và fóra subìt, lasànd strada a la Francesca Schiavone e a l'Anastasija Pavljučenkova. Chi lē la n gh'à cumpasiòṅ dla śluvàca gnanc a Cincinnati perchè la la bat incóra a 'l prim tùran.
In dal 2011 la fà sèntar a Pattaya baténd in finàl la Sara Errani 6-0 6-2. A Doha la bat a 'l inìsi la nùmar nóṿ dal mónd Viktoryja Azaranka in tri sét ma in di quàrt la pèrd da la rusa Vera Zvonarëva 5-7 7-6 5-7. La Samantha Stosur la gh fà magnàr la pólvra in di secónd tùran a Stucàrda e a Madrid. In Maǵ la śluvàca la riva in semifinàl a Straśbûrg ma la pèrd da l'Andrea Petković par 4-6 6-3 4-6. A 'l Roland Garros la Daniela la mét in riga la Sara Errani 6-1 6-2 e la nùmar òṅ dal mónd la Caroline Wozniacki 6-1 6-3 ma pò la Svetlana Kuznecova la la spunta p'r un pēl, 6-7 6-3 6-2. La taca la stagiòṅ in sl'èrba rivànd in finàl a Birmingham baténd l'Ana Ivanović ma la n pōl gnint cun la tedésca Sabine Lisicki ch'la fà suo al tìtul par 6-3 6-2. A Eastbourne la fà dū cólp mandànd a cà la Na Li e la Venus Williams ma pò la gh'à da bandunàr in semifinàl quànd l'éra sóta 6-7 2-4 cun la Petra Kvitová. A Wimbledon la pèrd a 'l tèrs tùran in tri sét da la Viktoryja Azaranka. In Agóst la bat la Flavia Pennetta e la Marion Bartoli a Cincinnati ma pò la gh lasa 'l péni cun la Vera Zvonarëva 3-6 6-7. A Linz la bat la Petra Martić e pò la Ksenija Pervak ma in di quàrt la pèrd incóra da la Petra Kvitová.
La śluvàca la mùcia sù sie-sènt punt in di tri turnèo austragliàṅ dal 2012. La taca cun na finàl a Brisbane amprufitànd-as di bandòṅ dla Serena Williams in di quàrt e dla Kim Clijsters in semifinàl. Ma in d'l ùlt'm incóntar la vèṅ spasàda via nét da l'èstuna Kaia Kanepi par 2-6 1-6. A Sydney la fà in tèmp a mandàr a cà la Roberta Vinci e la Francesca Schiavone prima ad cédar a la Petra Kvitová 0-6 4-6. A gl'Australian Open invéci la pèrd a 'l tèrs tùran da la Kim Clijsters. Dòp i dū punt purtâ a cà in singulàr p'r al sò paéś in dla Fed Cup cóntar la Frància, in Favràr la vins incóra al turnèo ad Pattaya baténd in finàl la Marija Kirilenko cun al puntéǵ ad 6-7 6-3 6-3. A cal punt chè la Daniela la patìs un câl ad fórma clamuróś ch'la la pòrta a vìnsar sōl sèt di vint-a-tri incónt'r a vgnir. Sōl in Utóbar in Lussembûrgh la cata sù quèl baténd a fadìga in d'l órdan l'ulandéśa Arantxa Rus e la carta salvàdga Kirsten Flipkens. Dòp la vìnsida in di quàrt su la Lourdes Domínguez Lino par 7-5 6-0, la céd nét in semifinàl a la ruména Monica Niculescu 1-6 3-6. I 130 punt mis in bisàca i la jùtan in clasìfica che però la taca a tōr na bruta piga: 32śum pòst.
'L inìsi dal 2013 'l è 'n arbgàt par lē parchè la pèrd ad cuntìnuv di punt. A Brisbane la fà fóra la nùmar siē dal mónd Sara Errani 4-6 6-1 7-5 ma pò la céd a l'ucraìna Lesja Curenko in di quàrt. A Sydney e a gl'Australian Open invéci la và fóra subìt. A Pattaya la pasa sōl al prim tùran. La próa a tiràr-as sù a Doha ma a 'l tèrs tùran la Sara Errani la gh la fà pagàr baténd-la 7-5 5-7 6-2. In Dubai l'è custréta a pasàr p'r al qualificasiòṅ ma la Petra Kvitová pò la la casa fóra subìt cun un 6-2 6-1. In di Stat Unî (Indian Wells e Miami) la riva sōl a i secónd tùran pardénd da la Viktoryja Azaranka e incóra na vòlta da la Sara Errani. Cun la scunfìta a 'l prim tùran ad Charleston la strabùca in clasìfica śò a 'l 75śum pòst. A Marrakech anc l'Ol'ga Pučkova la la manda a cà subìt par 6-3 6-7 5-7.


text:
Blera glieud na prenda betg uschè exact la differenza tranter la grippa ed in dafraid. Blers pensan che quai saja, pli u main, il medem, di il infectolog dal spital chantunal a Cuira, Felix Fleisch.
«Sco di e notg»
La differenza è dentant gronda, declera il medi. Ils virus sajan totalmain differents. Ed era ils sintoms n'èn betg da cumparegliar. «Ina grippa vegn ord il nagut, l'uman survegn febra, ha mal las giugadiras ed ins è propi plat». Pigliar in dafraid è percunter plitost insatge mulestus. Ins haja mal il culiez, ha la strucca ed anc savens la tuss, declera Felix Fleisch.
Ed ina gronda differenza saja plinavant che ins sa pigliar in dafraid pliras giadas ad onn. La grippa san ins dentant mo survegnir ina giada per onn e per regla mo l'enviern, menziuna il medi.
RR actualitad 07:00


text:
Arosa ha survegnì mesemna ses emprim urs per il parc d'urs. Il mardi è l'urs «Napa» sa mess sin viadi en in transporter da Palic en Serbia enfin Arosa. Mesemna da mezdi è il team da transport cun l'urs lura arrivà sisum il Scanvetg. Il davos toc è l'animal vegnì transportà cun la gondla envers il Weisshorn sur Arosa. L'urs «Napa» ch'è stà ditg in urs da circus survegn in nov da chasa ad Arosa. Il parc d'urs è trais hectaras gronds e porscha prà, guaud, in lajet sco era grippa e crappa.
In viadi da bunamain 30 uras
L'urs è vegnì transportà en in'ambulanza speziala, il viadi da bun 1'400 kilometers ha cuzzà bunamain 30 uras, uschia Arosa Turissem. Il viadi è ì davent da la Serbia tras la Croazia, la Slovenia, l'Austria, la Germania enfin ch'el è arrivà en sia nova patria en il Grischun. Per ch'el giaja en sia chista da transport ha el stuì vegnir narcotisà. Durant il viadi è el dentant stà senza anestesia.
Uss duai l'urs daventar la nov'attracziun dad Arosa Turissem e carmalar giasts en la regiun. Da l'autra vart porscha Arosa Turissem er in nov da chasa ad in urs ch'è vegnì maltractà e tegnì en relaziuns schletas. Napa è stà ditg in urs da cirucus entochen che l'organisaziun «Vier Pfoten» ha salvà e mess el en in zoo datiers da Belgrad. Dapi il 2016 spetga el sin in nov da chasa.
RR actualitad 17:00


text:
Co che n projet umanitar, metù en pe te nostes monts da la “Costa Family Foundation”, é bon de judé la jent tibetana tles monts dl’India. Chisc dis azion nueva sun eBay (internet) con sciche testimonials personalités dal mond dla mujiga, dl spetacul y dla scritura
Atualité – Na lìzita de benefizienza sun eBay dal moto “momenc speziai con personaji conescius” é l’idea che la “Costa Family Foundation” dl Hotel La Perla a Corvara à abù per atré l’atenzion mediatica y la partezipazion dl maiour numer de jent per cueie adum contribuc per finanzié la costruzion de n ostel per mutans muciadives tibetanes. Anter les persones prominentes che met a desposizion n sie apel per l’azion zivila y umanitara dla Familia Costa y te n secunt moment sie temp, él da ciafé Roberta Armani, Vittorio Brumotti, Mario Cipollini, Mauro Corona, Ennio Doris, Roby Facchinetti dei Pooh, Zucchero Fornaciari, Gad Lerner, Linus, Giovanni Rana, Enrico Mentana y Beppe Severgnini.
La lìzita online, pieda via al 31 de merz 2011 y che va inant chisc dis, funzioneia enscì che jent possa jì sun internet, se cliché ite sun la plata http://members.ebay.it/ws/eBayISAPI.dll?ViewUserPage&userid=costafoundation y ofrì l plu che an vuel. Michil Costa dla “Costa Familiy Foundation” spera de podei tré ite tant de ofertes per ruvé a la soma de 7,507,950.00 Rupie (€ 125.132,50 zirca) che va bujen per realisé chest setim projet de sia fondazion: la costruzion de na ciasa ostel (alberch) de trei auzedes per mutans tibetanes, sciampedes da l’oprescion cineisa, per vive en pesc a Dharamsala, tl nord dl’India. Da compré tres la lìzita (chi che pfresc l plu) él pesć metus a deposizion da les personlités instesses, pesć che ne vegn nia mesurés con scioldi, ma con temp y desponibelté, y ence chest é sté volù da la Fondazion, al dess ester na contrapartida simbolica. Enscì darà ca Zucchero la poscibelté de podei tò pert en esclusiva a la preparazion de si tour nuef, Linus lasciarà ester prejent l davagnadour de sia lìzita a la direta de si program radiofonich, Ennio Doris darà ca l’ospitalité tla senta dla Mediolanum, Beppe Severgnini poponarà na roda tla redazion dl Corriere della Sera y na marena con el dant a n bon gote de vin.
La legreza de daidé
“Da mont a mont, da chiet a chiet, àuden l rì arjenté dles pitles perles. Sie s’la rì y si soms s’à la Costa Family Foundation tout a cuer, y jan do a la signoura Madame Jetsum Pema, sor de sia Santité l XIV Dalai Lama”, scri la familia Costa te n si comunicat, y inant: “forsc sarà l aier plu sitì, l ciel plu ble y les ciases plu deslisses, ma i mutons tibetans à inoms che impermet n davegnì, à uedl che ciala dlvers dla pesc y à mans per costruì amor. De pitles perles che sarà forsc n dì l proscim Dalai Lama, forsc n pest nobel o forsc genitors straordinars.” Con chisc pensiers rengrazieia la Fondazion dla Familia Costa la jent che spen valch per judé i mutons tibetans.
L projet da judé con la lìzita
I laours à bele metù man l ultim meis de jenà. L ostel nuef fej pert di Tibetan Children’s Villages (TCV), cheriés tl’India l 17 de mà 1960 do l’ocupazion cineisa dl Tibet; la TCV é na organisazion de ciarité olache i mutons tibetans mucés, vif en pesc y tla sigurté. Entratan él le TCV deventé l plu gran corp autonom dla comunité tibetana. Les scoles desferentes TCV, spanudes fora soura duta l’India, é endut dejenuef y dutes reconesciudes per sia formazion auta y efizienta. Chestes strutures é ence n simbol sterch per i tibetans en esil, per l’arjonta dl’ambizion a l’educazion aldò de sia cultura.


text:
Mezzagh
Mezzagh (nom ufizial in italian: Mezzago) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza con 4 408 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,2 km² e ona densità de 1 050 ab./km².
L'è tacaa ai comün de Cornaa, Sulbiaa, Bellusch, Busnagh.
El paes l'è gemellaa con Saint-Pierre-de-Chandieu (Francia) e Reilingen (Germania).
El dialett[Modifega | modifica 'l sorgent]
El lombard parlaa a Mezzagh a l'è ona variant brianzoeula oriental, vesina a quella parlaa in di paes vesin (per esempi a Cornaa, Busnagh, Meraa, Lomagna, Calch).
Chì de sotta, on quai esempi de come la cambia la prononzia rispett a Milan in del dialett mezzaghell:
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Mezzagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Jogn y museums: realisé videospot y videoclip cun esperc
En ocajiun dl ann dediché ai jogn da pert di museums provinziai de Südtirol, à le Museum Ladin metü a jì dai 14 ai 20 de forà 2015 en workshop por jogn olache an podô mëter adöm en videospot cun l’aiüt de esperć – profesionisć. L’idea de basa ê chëra de motivé i jogn da laorè impara pro en proiet se dòn jö cun le contenüt dl museum, tartan so tëmp lëde y nia tres en proiet cun les scores. La sfidada ê chëra de motivé i jogn y les jones a gnì tl museum, se dè jö cun les tematiches dl museum y les aprofondì. Por realisé en te proiet à la direziun dl Museum Ladin metü jö en conzet che tolô en conscideraziun i fins dl proiet enstëss, ćiaran de adore en lingaz che é adatè ai jogn a na maniera che ai se sëntes stimulà a fa impara. Insciö é nasciüda l’idea de lascè realisé da ëi instësc videspots sön le museum, se nuzan di mesi d’aldedancö sciöche les drones, imparan a conësce les tecniches dl retlam, emparan a adorè na camera digitala, le statif y ćiaran de capì sciöche i retlams é bugn da trà l’atenziun da pert de chi che i cëra. Döt le proiet è gnü a s’l dè dilan a na colaboraziun cun le Sorvisc ai Jogn dla Val Badia che à organisé dötes les prenotaziuns y fajon al savëi ai jogn de chësta inizativa. De gran aiüt è stà i esperć ti ćiamps che reverda le film, le retlam, i dërć de autur, le manajè les drones y i.i..
I fins che an orô arjunje ê da öna na pert mostrè tan zitia che la cuestiun di dërć de autur é, co adorè certes images, file audio o musighes, ponsàn al cajo de orëi publiché ufizialmënter tres i social media sciöche facebook, twitter, youtube y ater. La pert giuridica é gnüda spligada avisa dal jornalist dla Rai y iurist Silvano Ploner. Les infurmaziuns ne ti à nia ma oghé ai jogn por le proiet, mo dandadöt ti saràl de ütl canche ai ó adorè material da publiché tres i “social media” ćiodì che ai à pödü se rënder cunt te ci prighi che an podess rové sce an ne se tëgn nia ales regoles. La pert tecnica à metü man cun en aprofindimënt teorich y pratich sön les drones. Ince les drones ne pon nia ma adorè sciöche an ó, mo an mëss se tegnì a plü normes che taca adöm ala autorisaziun dl ENAC (ënt nazional por l’aviaziun zivila), mo inće ales leges sön la privacy. La Firma Ebner Visual, öna dles püces te nostra provinzia che é abilitada a fà en te laûr, ti à spo mostrè ai jogn partezipanć i mesi che chësc pice jolier nes pîta sce orun tó sö i filmać cun drones. Inant éra jüda cun la videografica y analisa de sciöche i retlams é struturà. L’espert de chësc ćiamp Hannes Pasqualin, à mostrè sön la basa de en valgügn retlams sciöche chisc é struturà avisa do a en model tler a na manìera che an sides bugn de tó sö y se recordè le contegnü dl filmat. Degun cheder, foto, scrita, corù o ater che vëgn dant ti filmać é a cajo, vigni secuënza é studiada y tëgn cunt de sciöche les porsones lî les images. Tres chësta unité didatica à i jogn imparè tan che i retlams é bugn de manipulé la persona. Do chëstes informaziuns se tratàra de laurè concret cun les cameres y mëte adöm instësc en retlam. Por filmé él gnü cherdè adalerch Ingrid Demetz de Santa Cristina che à fat la scora de film Zelig y che te na prima fasa ti à insigné ai jogn co tó sö en video, sciöche an scri en libretto por filmé y sciöche la secuenza di chedri alda da ester te n filmat. Te grupes se à spo i jogn dè jö cun le conzet de ci che ëi ó mostrè dl museum, sciöche an podess trà jogn tl museum por che la strutura museala che è tl Ćiastel de Tor ti sais interessanta. Canche chësta pert é stada rovada, an metü man da filmé. En dé entier él gnü tut sö filmac dai grups sciöche ëi se à metü adöm, dedô gnô chisc filmac taià. Per taié an podü se nuzé dl Ufize di films y media dla provinzia ulache le colaoradù Konrad Faltner ti à ensigné da adorè le program. Le ultim dé se tratára ćiamò da laorè sön le audio. Por arichì i videospots cun musiga, y inće por ti dè les informaziuns de basa sciöche an po tó sö profescionalmënter le audio o na musiga y la adorè pro en filmat, él gnü cherdè adalerch Benedikt Valentin de Badia. Deboriada cun i jogn à Benedikt taié pro chi tòc de musiga che i jogn aratâ che foss le plü adatà por so proiet.
Le Museum Ladin y le Sorvisc ai Jogn rengrazia düć chi che à daidé para pro le proiet, düć i reladûs y sambëgn düć i jogn y les jones che a fat para y à realisé i beliscimi filmać struturà sön chëres infurmaziuns che ëi à ćiafè tartan döta l’edema pro le workshop. I filmać de Aaron Nagler, Jonas Nagler, Anna Miribung, Rudi Tolpeit, Hannes Engl, Thomas Valentini, Alexander Tirel, Diana Castlunger Prousch y Giulia Gortan gnarà tosc metüs sön la plata facebook dl Museum Ladin.


text:
Il bus alpin Greina carrescha sillas duas lingias d'apport grischunas Vrin - Puzzatsch ella Val Lumnezia e Rabius - Runcahez ella Val Sumvitg directamein tier ils puncts da partenza da viagiar alla planira dalla Greina. Colligiau ei silla vart tessinesa era la lingia naven d'Olivone a Pian Geirett, respectiv Lago di Luzzone.
Engartei la scarta cuntrada muntagnarda ed ils cuors d'aua extendi silla planira dalla Greina. Ina cuntrada impressiunonta, ina buccada pli datier entras il bus alpin Greina.


text:
da Maria Cristina Derungs-Bartolomei
Il dun dil Sogn Spért vegn neu dalla Levada. Quei ei tenor s. Gion schabegiau la medema sera de Pastgas. Il «di» de Pastgas cuoza «siat gadas siat dis», in temps «etern», suspendius, sco tagliaus o ord il flessegiar de nies temps cronologic, el qual nus contemplein il misteri pascal en ses differents aspects: La Levada sezza; l’exaltaziun dil crucifigau (Ascensiun); il dun dil Sogn Spért. Perquei sesanflein nus oz aunc adina ella «sera de Pastgas».
Els Fatgs dils Apostels rasa Lucas o el temps ils differents aspects dil misteri pascal e metta quei eveniment il tschuncontavel di. Quei ei la pli enconuschenta scena de Tschuncheismas (era els maletgs sacrals). Il Spért vegn sin la gruppa menziunada en Fatgs 1,13–14 e presupponida en Gion 20,19: ils giuvnals cun «las dunnauns e Maria, la mumma de Jesus, e ses frars»: rapresentants digl entir tgierp dell Baselgia. Tgei mandats resultan per tuts da quei dun? Perdunar ils puccaus (ch’ei per propi l’ovra che mo Dieus sa far) e sanar las plagas era ellas relaziuns humanas; annunziar igl Evangeli; sortir dal claus de sesez, sesarver al dialog, discuorer ils lungatgs de «tschels», sco il Concil Vatican II ha vuliu far.
Gn 20,19–23
19La sera digl emprem di dalla jamna, cura ch’ils giuvnals eran radunai per tema dils Gedius davos escha serrada, ei Jesus vegnius, ei staus en lur miez ed ha detg ad els: Pasch cun vus! 20Suenter quei salid ha el mussau ad els ses mauns e sia costa. Vesend il Segner, ein ses giuvnals selegrai. 21Jesus ha turnau a dir ad els: Pasch cun vus!Sco il Bab ha tarmess mei, aschia tarmettel jeu vus. 22Suenter quels plaids ha el fladau sin els e detg: Retschevei il Spert sogn. 23A quels che vus relascheis ils puccaus, ein els relaschai; a quels che vus retenis els, ein els reteni.


text:
File system
El file system a l'è, in informatega, el mecanism in del che i file inn salvad in sui memorie informategh pensad per salvà i dat de manera persistenta. El definiss de solet el nom che poden havégh i file, la strutura a nivell de gerarchia, el controll di acess e la possibilità de entràn de la red.
Di esempi de file system doperad incoeu inn el NTFS, el FAT32, l'ext4, el Btrfs, ISO 9660, HFS+ e Reiser4.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su file system


text:
Napoleon
Napoleon Bonaparte (1769 Ajaccio,-1821 Santa Elena) ie stat un di majeri genies militers dla storia. Dantaprima general dla revoluzion franzëusa, pona Prim Consul y Imperadëur.
Do la devëntes tla Talia contra l Piemont y l'Austria, ovel purvà a conquisté l Egito, ma si bastimënc ie unic desdrui da Nelson a Abukir. Ruvà inò a Paris tolel l pudëi te si mans cun n colp de stat. L se defënd contra na lingia de coalizions europeiches cun a cë dantaldut i Ingleji, si majeri nemichs. Do la gran vitories de Austerliz , de Jena y Auerstädt, provel a tò ite la Ruscia, che ne ulova nia sté sot a si imposizions dla blocada cuntinentela contra l cumerz britannich.
La gran armeda vën belau desfata defin tla Ruscia y depona pierd Napoleon la batalia de Lipsia. Do n esil al'Ijula d'Elba, ruvel inò tla Franzia y mët su l guviërn di 100 dis, ma l ie batù defin a Waterloo dala coalizion de si nemisc: Ruscia, Gran Bretania, Prussia y Austria (scebën che l ova maridà la muta dl Coser).
L vën menà dai Ingleji sula pitla ijula de Santa Elena amesa l Atlantich meridiunel y mor iló.
Si corp vën purtà plu tert a Paris , ulache l ie suplì te n mausoleum aposta.


text:
Tgi gida la famiglia da Miguel or da la miseria? Co che la giatta Zilla spendra a Gottfried la vita… Tge spiert sgulatscha tuttenina la notg en chombra? Dal mariner che ristga dad ir en il chaset dal tigher… E tge fa in pinguin en curtin? Istorgiettas da Gustav Tobler adattadas sco emprima lectura.
‹Kleine Geschichten für kleine Leute› – sut quest titel è cumparida ils onns 1970 en l’Advent-Verlag a Turitg ina retscha da cudeschs d’uffants che dueva avair in grond success. Ils texts simpels e captivants, las illustraziuns caracteristicas da Heinz von Gunten – tut quai ha procurà ch’ils divers toms da la retscha èn stads preschents sin la curuna da cudeschs da blers uffants anc lunsch viaden en ils onns 1980 e 1990.
Uschia na fai betg surstar che er Annina Christoffel e Francesca Riesch èn sa regurdadas, en tschertga da lectura adattada per il stgalim bass, da quests classichers or da l’atgna uffanza. En rom da lur lavur da matura l’onn 2007 a la Scola chantunala han ellas translatà ina schelta da texts or dals differents toms da la retscha. E cun consentiment da la chasa editura èsi er stà pussaivel da render accessibels ils texts sco cudesch digital.
I sa tracta en tut da diesch texts: ‹Agid il davos mument›, ‹Sche ti mo faschessas…!›, ‹Be in giat da la via›, ‹Quaggi›, ‹Bruno, il legher cumpogn›, ‹Ina legraivla visita da notg›, ‹Dus amis differents›, ‹In curius pop›, ‹Fido ed ils pulschains› e ‹Flip sa co sa gidar›. Ils raquints tractan da buns umans che gidan in l’auter en la miseria, d’animals da chasa che daventan fidaivels amis dals umans u er d’inscunter alleghers e surprendents cun creatiras da tutta sort.
Ils texts èn tegnids en in tun umanistic, però senza savurar a moda penetranta da moralina. Il stgazi da pleds vaira simpel e la lunghezza dals texts fan che quels èn adattads fitg bain sco emprima lectura suenter avair emprendì a conuscher tut ils bustabs – saja quai en scola u a chasa. Qua in pitschen insatg:
«Flip è in pinguin, in fitg amicabel. Sia part davant è tut alva e ses dies è nair. El è in grossatsch, ma tut glisch ed el traglischa en il sulegl. Sias alas sumeglian nudaglias. Cun chaminar ballantschan sias alas e ses pes si e giu, vi e nà , giu e si e nà e vi. El vesa ora sco in pitschen legher schuldà. Nagin na sa danunder che Flip è vegnì ni nua ch’el vuleva ir. En l’entir conturn na datti gnanc in pinguin. A Flip n’emporta quai dentant insumma nagut. Nus avain fitg gugent Flip, el è noss ami. Nus giugain bler cun el. El ha grond plaschair sche nus charsinain el. Durant tals muments sa Flip che noss’attenziun vala mo per el. Per mussar ses plaschair fa el ramurs sco in giat. (…)
Tuttina, uschè bella che la vita da Flip è tar nus, insatge nausch datti era qua. Flip odiescha chauns, perquai che quests chauns vilentan el e mainan el per il nas. (…) Flip vuleva ch’ils chauns chalian da tementar el. (…) El è sa vulvì ed ha fatg sgular il sablun da l’autra vart. Ils chauns n’han betg savì tge far. Els èn sesids sin lur chommas davos, han laschà pender lur lieunga ord bucca ed han guardà sin Flip tut surprais. Flip ha cuntinuà ses orcan da sablun, enfin ch’il davos chaun è stà svanì. Flip è anc adina tar nus. El è dentant vegnì anc pli gross, ma quai n’ans disturba insumma betg. Bler n’è betg sa midà dapi quel di a la riva. Nus bagnain el anc adina mintga di ed el marscha mintga di sin il chagliom. Sulettamain ils chauns laschan en ruaus noss Flip e quai è fitg bun uschia. Tgi sa sin tge ideas che Flip vegniss uschiglio anc?!»


text:
Iniziativa parlamentara per midar la lescha da segundas abitaziuns. L’applicaziun da la lescha federala davart segundas abitaziuns restrenscha las pussaivladads da renovar e restructurar edifizis ch’existivan gia avant la votaziun davart l’iniziativa cunter segundas abitaziuns». Quai di cusseglier naziunal Martin Candinas. El pretenda cun ina iniziativa parlamentara che la lescha federala da segundas abitaziuns vegnia adattada. Leger vinavon: QU170521
17.05.2021 / Medien / /
Dapli pussaivladads per segundas abitaziuns
Iniziativa parlamentara per midar la lescha da segundas abitaziuns. L’applicaziun da la lescha federala davart segundas abitaziuns restrenscha las pussaivladads da renovar e restructurar edifizis ch’existivan gia avant la votaziun davart l’iniziativa cunter segundas abitaziuns». Quai di cusseglier naziunal Martin Candinas. El pretenda cun ina iniziativa parlamentara che la lescha federala da segundas abitaziuns vegnia adattada. Leger vinavon: QU170521


text:
L'uschenumnada iniziativa da tgira vul far pli attractivas las professiuns en la tgira. Il comité d'iniziativa ha preschentà oz ses arguments. El di che l'iniziativa stgaffeschia meglieras cundiziuns da lavur, uschia che puspè avunda tgirunzas e tgirunzs lavurian en lur professiun. Actualmain manchian enturn 6'200 persunas dal fatg.
Il stadi d'urgenza en la tgira na smanatscha betg, el è gia daditg realitad.
Meglras cundiziuns da lavur
La pandemia ha anc engrevgià il trend, ha fatg attent la Cussegliera dals chantuns Marina Carobbio Guscetti (PS/TI). Per ch'il persunal da tgira restia er pli ditg en il mastergn, dovria meglras cundiziuns da lavur. Sche l'iniziativa vegniss approvada, dess la Confederaziun en l'avegnir avant tschertas premissas.
L'iniziativa pretenda ch'i stoppia dar avunda persunal dal fatg sin tut ils stgalims. Perquai saja necessari d'avair in dumber minimal da persunal diplomà per partiziun. La segirezza dals pazients e las pazientas stettia en relaziun directa cun la situaziun dal persunal. I dettia analisas naziunalas ed internaziunalas che mussian, ch'i dettia dapli complicaziuns sch'i n'haja betg avunda persunal qualifitgà.
Critica envers la cunterproposta
La fatschenta vegn ils 28 da november avant il pievel. Il parlament recumonda da renviar ella ed ha deliberà ina cuntraproposta indirecta. Tenor quella duai cunzunt la scolaziun dal persunal da tgira vegnir meglierada. Quai na tanscha dentant betg als iniziants e las iniziantas. Cun l'iniziativa vegniss fermà en la Constituziun federala che la Confederaziun ed ils chantuns ston promover la tgira sco impurtanta part fundamentala dal sistem da sanadad.


text:
L'onn nov vegn ad esser per la gronda part dals umans in sigl en l'aua fraida – per blers millis dentant è quai propi il cas: Ellas ed els beneventan l'onn nov cun in sigl en l'aua u schizunt cun ina nudada.
Per il pli è da chattar quest usit en l'emisfera dal nord da la terra u là, nua ch'i dà tradiziuns europeicas sco per exempel en l'Africa dal Sid u en l'Australia.
Pertge fan ins quai insumma?
Nudar en l'aua fraida duai far vegnir pli sanadaivel, purtar sanadad en l'onn nov, servir sco preparaziun al sport, gidar per arder calorias o far svanir promils suenter ils dis da festa, esser ina tradiziun pli lucca suenter ils dis festivs e steris, vegnir fatg en onur da festas religiusa u simplamain far spass.
Sche Vus avais uss er gust ...
Il sigl en l'aua fraida n'è nagut per ils buglialatgs: Igl è da s'endisar ordavant a las temperaturas quasi arcticas da l'aua, proteger mauns e pes, guardar dad esser en cumpagnia e betg sulet e cun avantatg betg star dapli che 5 minutas en l'aua.
Idealmain prepar'ins gia avant vestgadira chauda per suenter il bogn – u ins fa sco quels da Schweningen en ils Pajais Bass: Quels survegnan suenter il bogn fraid ina schuppa dad arveglia chauda.


text:
Pervi da ferms vents è la partenza da la racheta «Falcon Heavy» sa retardada il mardi a Cape Canaveral. Cun ina lunghezza da 70 meters ed in spazi da chargia da 60 tonnas vala la racheta «Falcon Heavy» sco la pli ferma racheta dal mund.
Tenor il plan da l'interprendider e visiunari Elon Musk duai la racheta en l'avegnir er transportar turists en l'orbit. Plinavant duai la «Falcon Heavy» però er sgular astronauts sin la glina u schizunt sin il Mars. A bord da la racheta è quella giada dentant in auto da sport electric da Tesla. Quel duai vegnir tramess sin in orbit enturn il Mars.
RR novitads 06:00


text:
In pitschen relasch litterar
Uolf Candrian, ch'è era da Sagogn, è sa fatschentà cun quest relasch. Mevina Puorger, la docenta a l' universitad da Turitg, aveva dumandà il student, sch’el veglia far quai, perquai ch’el haja gugent la poesia rumantscha.
E Mevina Puorger, che ha era gia edì in cudesch da Deplazes, era vegnida pledentada da sia vaiva. Sco Uolf Candrian di, saja quai in pitschen relasch litterar en duas stgatlas:
Translatà tgunsch
Ils temas centrals en la lirica da Lothar Deplazes èn l’uman e la natira. Uolf Candrian ha translatà intginas poesias. Ins na possia dentant betg far quai pled per pled. Ma sco ch'el di, haja el translatà tgunsch la gronda part da las poesias.
La vernissascha è sonda, ils 17 d'avust, en la chasa pravenda catolica a Sagogn.
RR actualitad 11:00


text:
L'onn 2015 ha la Lia Rumantscha lantschà ina dumbraziun dal pievel per eruir quant blers Rumantschs ch' i dettia insumma. La raschun era che la Lia Rumantscha ha quintà cun dapli Rumantschs che quai che las statisticas dal chantun e da la Confederaziun mussan.
Il focus è stà: Nus vulain cuntanscher uschè blers sco pussaivel e che tut quellas e quels che sa participeschan mussan colur per il rumantsch.
30'000, 60'000 u schizunt 100'000 – quants datti?
Quellas cifras èn da vesair sin la pagina online da la Lia Rumantscha. Cun 9'000 persunas è il dumber ch'è sa participà pli pitschen. Tuttina è il responsabel da la Lia Rumantscha David Flepp cuntent cun il resultat.
RR actualitad 08:00


text:
Cent Vai
Cent Vai (Centovalli) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 1 177 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 51 km², e al se tröva a una altitüden de 708 meter sura al livel del mar.
El cumün de Cent Vai l'è nassüü in de l'an 2009 de la fusion de i cumün de Intragna, Burgnon e Palagnedra.
L'è tacaa ai cumün de Brissagh, Cavijän, Cavaj (IT-VB), Cürsel-Urass (IT-VB), Isurn, Loson, Unsernon, Re (IT-VB), Ronch.
Pruverbi in di dialet di Cent Vai[Modifega | modifica 'l sorgent]
Palagnedra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Quand l'asan u stranüda, u fa bel tem'.
- Se u cucù u sona miga ai desdot, o l'è crü o l'è cot.
- Tant fradéi, tant castéi.
- Un um l'è bon da fàn cor cent.
- San Martin) l’ha perdüü la capa per un punt.
- U mond l'è miga fäcc pai ciul.
- Tüt u 's conscia, mén l'oss du col.
- Polenta e minestra, e carn a la festa.
Intragna[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La carta e i äsan i porta chel ch’a s'igh met sü.
- Chi cüra la sò pel, governa un gran castel.
- In mancanza da caväl, trota anca i äsan.
- La bóna cód fa 'l bon sagadóo.
- A 'sto mónd u 'gh va sempru 'na féta da cojón in tasca.
- Senza cazzuu va la cä col fond in su.
- Quand u Són u fa i ogjign, o vegn sgiü l’aqua pal cupign.
- U 's dis da ciöch chél ch’a si gh’ha in ment da santór.
- A l'opera u 's cognóss l'operari.
- Dai früit u 's cognóss la pianta.
- D'april gnanca un fil, da masg adasg adasg, da sgiügn slarga ‘l pügn.
- Par Sant'Agnesa, va la rapola sü la scesa.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Circol Polar
Ol Circol Polar, artegh o antartegh, l'è ol paralel che al marca ol confìn in tra i sit in de la Terra indove che ol Sol al va sgiò semper e quei che g'hann almanca un dì che ol Sol al va minga sgiò; pussee precisament, al Circol Polar Artegh ol Sol al resta semper de soravia a l'Orizzont domà al dì del solstizzi d'estad, al 21 de giugn. A l'istessa manera, al dì del solstizzi d'invern (21 de dezember) ol Sol al va minga sgiò. Oviament, in de l'Emisfer sud al capita ol contrari.
I circlo polar a inn metud a la latituden de 67° 33', che la corespond a la diferenza in tra 90° e 23° 27' (che l'è l'inclinazzion de l'ass de la Terra).
Descrizzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El circol polar intorna al polo nord al ciapa el nom de circol polar artegh, inscambi quell intorna al polo sud l'è ciamad circol polar antartegh. I porzion de superfis sferega in di circol polar vengnen ciamade region polar o zone frigide, e hann al so center el rispetiv polo geografegh.
La latituden di circol polar l'è de 66° 33′ 39″ (o 66,56083°) e l'è stada calcolada coma la diferenza in tra la vertegal (90°) de l'inclinazzion de l'ass de rotazzion de la Terra e il piano dell'eclittica (23° 26′ 22″).
Per el fad che l'inclinazzion de l'ass de la Terra rispet a l'eclitega la varia sensibilment cont el passà del temp, el valor de 66° 33′ 39″ per i du circol polar l'è metud per convenzion.


text:
Nov da diesch shops dad internet èn creschids durant la pandemia. Quai mussa ina analisa da la Scol'auta turitgaisa per scienzas applitgadas. Per l'entir 2021 saja da quintar cun ina svieuta totala d’almain 15 milliardas francs. Quai è in plus da bunamain 50% cumpareglià cun l'onn 2019.
Dapli e pli savens
La fatschenta prospereschia er vinavant, malgrà che las butias sajan entant puspè avertas. Tenor ils experts na vegn betg mo empustà dapli mabain era en media pli savens sur l'internet. 92% dals vendiders online quintan era suenter la pandemia cun in creschament: 23% dals els cun in ferm e 69% cun in moderà creschament. Dumandà han ins en tut 365 shops online.


text:
L'incumbensa e la finamira da la perscrutaziun da la provegnientscha è quella da perscrutar l'istorgia da las ovras e da documentar las relaziuns da proprietad e la midada da maun en ina successiun uschè cumpletta sco pussaivel. Sco instituziun publica chantunala n'è il museum d'art dal Grischun betg mo responsabel, mabain moralmain obligà, d'enconuscher las provegnientschas da las ovras d'art da l'atgna collecziun. Il museum d'art dal Grischun sa stenta da crear transparenza e da chattar novas enconuschientschas scientificas cun dilucidar las provegnientschas.
L'uffizi federal da cultura sustegna durant ils onns 2019–2020 per la segunda giada la perscrutaziun da la provegnientscha en museums svizzers. Dal schaner 2019 fin la fin da settember 2020 pussibilitescha il project promovì dal UFC per l'emprima giada d'elavurar sistematicamain las provegnientschas da circa 73 ovras ch'èn vegnidas recepidas a partir da l'onn 1933 en la collecziun dal museum d'art dal Grischun. En connex cun differents deposits vegni sclerì, sch'igl exista in eventual basegn da perscrutar pli detagliadamain la provegnientscha. Ils resultats vegnan publitgads en il Catalog online da las collecziuns suenter che las perscrutaziuns èn terminadas.
RAPPORT FINAL
Grazia a l'ulteriur sustegn da l'Uffizi federal da cultura (UFC) vegn il Museum d'art dal Grischun a cuntinuar cun la perscrutaziun da las provegnientschas durant ils onns 2021 e 2022. Quai pertutga 148 ovras supplementaras ch'èn arrivadas en sia collecziun (cumpra, donaziun u deposit) durant il temp da 1933–1945 ed en la collecziun Werner Coninx. La finamira da quest project da perscrutaziun è quella da sclerir en moda uschè cumpletta sco pussaivel las provegnientschas da questas ovras ch'èn vegnidas tschernidas cun quità sin basa da lur impurtanza istorica e da lur impurtanza per il Museum d'art dal Grischun, per il chantun Grischun e per la Svizra. Suenter che las retschertgas èn terminadas vegnan ils resultats publitgads online sur il Catalog da las collecziuns.
Mandat per la perscrutaziun da la provegnientscha al museum d'art dal Grischun:
Dr. Carolin Lange e Dr. Thomas Schmutz, Lange & Schmutz Provenienzrecherchen GmbH
Cun gentil sustegn da «SWISSLOS/Promoziun da la cultura, Chantun Grischun».
Infurmaziuns: dr. Nicole Seeberger


text:
La nova constellaziun dal parlament è clera. La gronda victura è la dretga cun la PPS che gudogna 11 sezs e vegn uschia sin 65 mandats, il pli aut dumber ch’ina partida ha gì insacur. Gudagnà han er ils liberaldemocrats cun plus 3 sezs e da nov 33 represchentants en il parlament. Pers han las partidas cun ils temas ecologia. Ils socialdemocrats perdan 3 sezs ed era las partidas da mez han stuì laschar plimas.
Tge munta quai per la Cussegliera federala da la PBD, Eveline Widmer-Schlumpf? Sch’Eveline Widmer-Schlmpf sa metta a disposiziun anc ina giada sco Cussegliera federala, e quai n’è anc betg segir, lura datti duas partidas che na reelegian segiramain betg pli ella; la PPS e la PLD. Quai han ditg ils presidents da partida da la PPS, Toni Brunner e Philipp Müller da la PLD en discurs cun RTR.


text:
Sche persunas suspectadas arrivassan, alura s’occupass il servetsch secret da la Confederaziun cun talas persunas, ha sincerà il schef dal servetsch secret Markus Seiler en la gasetta Berner Zeitung.
Anc adina quintian il servetsch secret cun 77 persunas ord la Svizra che sajan viagiads cun in motiv dschihadistic en il proxim orient. 21 da questas persunas sajan moras, 14 confermadas e set betg confermadas. Dapi in mez onn na sajan naginas persunas pli viagiadas en las regiuns da crisa per cumbatter cun il Stadi Islamic, ha ditg Seiler.
RR novitads 12:00


text:
Represchentants dal Provediment Electric Val Müstair (PEM) discutan davart projects per engrondir e megliurar l’implant electric che datescha dal 1958. Suenter ina preschentaziun dal PEM atras ses president e vicepresident vegnan era a pled il president da la corporaziun regiunala ed il guardiapestga en connex cun l’explotaziun da las ovras in Val Müstair.
Participants: Chasper Pitsch, Pio Pitsch, Matias Oswald, Emil Rousette, Lüzzi Stupan
Redacziun: Chasper Stupan
Scuntrada 13-9-1980
Numer d’archiv: 500175


text:
Las occurrenzas en connex cun l'«Ilanzer Sommer» èn quest onn puspè sa fatschentadas cun il tema da pasch e surtut cun la cultura da pasch. Uschia hai puspè dà guidas tematicas, referats, discussiuns, films e concerts. Il festival ha entschet sonda ils 7 d'avust ed ha cuzzà ina emna.
Cun la segunda ediziun ha l'«Ilanzer Sommer» definitivamain tschiffà pe a Glion. Tenor Adi Blum, il maina fatschenta, sajan las cifras d'osps creschidas in zic quest onn. Las organisaturas e l'organisatur vulan percunter empruvar da cuntanscher dapli glieud or da la regiun. Quai quintan els far cun integrar pli fitg il rumantsch en il marketing e sche pussibel en las occurrenzas. Ina terza ediziun è en vista.
Il film documentar: In sguard critic sin il mund
Il film documentar haja ina fitg gronda muntada per il dialog. En la seria da films documentars tar la «stad da pasch» èn vegnids mussads films internaziunals en il Cinema Sil Plaz. In da quels films è «Silence radio», sin rumantsch radiosilenzi. Il film da la reschissura da Genevra cun origins mexicans, Juliana Fanjul, mussa l'istorgia da la schurnalista mexicana da renum, Carmen Aristegui. Lezza aveva purtà a la glisch en il 2015 in'affera da corrupziun da l'anteriur president dal Mexico. Sin quai ha ella pers sia plazza tar il radio. Sco reacziun ha ella mess en pe in'emissiun en l'internet. Ella e ses team han uschia cumbattì per lur libertad d'expressiun. La lavur da schurnalistas e schurnalists en il Mexico saja savens privlusa. Adina puspè vegnan schurnalists assassinads. Era al team da Carmen Aristegui è vegnì smanatschà.
En il 2022 hai gia dà nov schurnalists assassinads en il Mexico. Quai vul dir, dapli ch'in schurnalist per mais. Tge ch'è enorm.
Il film «silence radio» ha procurà per ina discussiun animada. Il Lumnezian Corsin Blumenthal è er stà envidà per la discussiun. El lavura per ina organisaziun nunguvernamentala che sustegn tranter auter schurnalistas e schurnalists en l'America centrala.
Cumbinar differentas culturas e differents stils da musica
Il project intercultural da Fortunat Frölich cun il titel «Leh Ya Jarè revisted» è suenter 30 onns puspè vegnì en la claustra da las Domenicanas a Glion. La versiun nova è vegnida mussada dal chor «InteR kultuR» communabel cun in chor d’uffants surregiunal, ma era cun musicists dal Maroc ed in ensemble da musicists indigens e la finala d’ina DJane ch’ha accumpognà cun musica electronica.
Gist quella cumbinaziun tranter las culturas, tranter ils differents stils da musica, ma era tranter las generaziuns saja la finamira dal project, ha accentuà il musicist e cumponist grischun Fortunat Frölich. Cura ch’ils organisaturs dal «Ilanzer Sommer» hajan dumandà el da far ina producziun, saja spert stà cler ch’el veglia anc ina giada mussar il project «Leh Ya Jarè» ma or d'ina nova perspectiva. Las producziuns èn vegnidas mussadas la dumengia passada a Glion ed alura ils proxims dis a Cuira ed a Turitg.


text:
En Svizra po la planificaziun succeder sin differents nivels: da la vischnanca a la regiun enfin il chantun e la confederaziun. I dependa quant specific u quant general ch'ina problematica sa preschenta. Sper l’augment da la populaziun po manar era il cuntrari, la depopulaziun da valladas alpinas, a problems serius. En mintga cas basegna in stadi che funcziunescha ina planificaziun permanenta sin plirs nivels.
Durant las ultimas diesch minutas da l’emissiun udin nus l’istorgia “Uorsin” tenor Selina Chönz , arranschà sco gieu auditiv da Mario Vonmoos e giugà da scolars primars da Scuol.
Redacziun: Niculin Bischoff
Radioscola 21-2-1973
Numer d’archiv: 2119
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Il chantun sustegna il project cun radund 1,5 milliuns francs, la Confeceraziun cun prest 2 milliuns francs. En tut renconuscha la confederaziun custs subvenziunabels per quest project da svilup regiunal da prest 5 milliuns francs.
Quai communitgescha la chanzlia chantunala. Il preject da svilup regiunal en Val Müstair cumpiglia divers projects parzials: edifizi nov per la chascharia Val Müstair, acquisiziun da spazi per il fain, edifizi nov per l'elavuraziun da charn inclusiv in stabiliment da maz, center da rimnada per graun, installaziun dal marketing e commerzialisaziun dals products sco er gestiun e manaschament da projects.


text:
Ranzanìch
Ranzanìch (endèl dialèt locàl: [ranha'nik][1]; nòm uficiàl en italià: Ranzanico) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Caàlina a 719 méter söl lièl del mar. El g'ha 1 207 abitàncc (dàto del Dicember 2015[2]), 'na superfìce de 7,04 km² e 'na densità de 171 ab./km². L'è tacàt ai cümü de Biansà, Énden Gaià, Gandì, Monestaröl, Pèa, Spinù.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
La céza de San Bernardì de Siena sö la stràda ègia che la menàa a Énden.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Primo Zambetti, Die Mundart von Valmaggiore in der Valle Cavallina (Bergamo), Università de Berna, 1952.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Rektor
Direcziun da la scola auta
La direcziun da la scola auta da la SAPGR sustegna la rectura u il rectur en la direcziun operativa da la scola auta, saja quai cun promover la collavuraziun tranter las partiziuns, cun contribuir d’elavurar la strategia u cun manar u stimular projects da svilup per las scolas autas. Ultra da quai coordinescha ella tranter auter ils studis, la furmaziun pratica professiunala, la furmaziun cuntinuada, la perscrutaziun ed il svilup sco er ils servetschs. La direcziun da la scola auta determinescha er ils princips da la trilinguitad a la SAPGR.
La Direcziun da la scola auta da la SAPGR sa cumpona da:
Prof. Dr. Gian-Paolo Curcio
Rectur
Prof. Dr. Albert Düggeli
Prorectur perscrutaziun e svilup
Dr. Reto Givel
Prorectur furmaziun
Dr. Silvia Deplazes
Prorectura furmaziun cuntinuada e servetschs
Dinesh Rajakaruna
Directur administrativ


text:
Südtirol Pass business
Furné ncantëur per l lëur tl respet dl ambient
Iel pa mpurtant per té che ti culaburadëures furnëie ncantëur cun i mesuns publics per respet dl ambient? Po ie l Südtirol Pass business la miëura soluzion: l ie na cherta de viac saurida y flessibla per viages de lëur te dut l Südtirol.
I vantajes: I/La culaburadëures ruva ulache i/les uel ruvé a na maniera flessibla y zënza messei crì na plaza da parché l auto, oradechël se sparani/sparanieles uni mëns de fé la calculazions per giapé de reviers i cosć per i viages de lëur. La mpreja à dal’autra pert vantajes tl paiamënt dla chëutes per la spëises di viages fac cun l Südtirol Pass business. Ma dantaldut porta ti mpreja pro ativamënter a smendrì l trafich deventan n ejëmpl per n manejamënt sustenibl dla mubiltà.
Saurì da adurvé y flessibl:
- te dut l raion dl trasport publich südtirolmubiltà cun leprò nce la ferates regiuneles nchin a Trënt;
- ala tarifa VVT / ÖBB nce sun la trasses dla ferata Prëner-Dispruch y Sanciana/Vierschach-Lienz; sce n uel possen registré la cherta de vantaje dla ÖBB (ÖBB-Vorteilscard);
- per tré ju la tarifa per n di sce n tol pea la roda;
- per tré ju l priesc dl viac sce n tol pea n tier;
- per viages cun la curieres Nightliner.
La cherta ne possa nia unì adurveda per viages cun ferates a destanza longia (EC, Freccia, Italo, Railjet y nsci inant).
Uni Südtirol Pass business possa unì adurvà dai/dala culaburadëures che se l baratà ju. N check-in per n viac cun la curiera o la ferata ie for mé puscibl per una na persona, chël uel dì, nia per de plu persones tl medemo tëmp.
Emiscion, un n iede, per uni Südtirol Pass business: 20 Euro.
La soma vën paieda cun la prima conta.
Per viages cun la curiera y la ferata tl raion dla rë dla südtirolmubiltà vëniel for ratà n priesc fis unich de 0,12 Euro per kilometer tarifer. Per la ferates regiuneles sun la trassa Prëner-Dispruch y Sanciana /Vierschach – Lienz vel la tarifa da iló (VVT / ÖBB).
L priesc minim per uni viac, nce tl raion dla ziteies Bulsan y Maran, curespuend a 10 kilometri tariferes. N priesc minim de 5 kilometri tariferes vën alincontra calculà per duc i viages de cunliamënt cun la curiera te duc i autri luesc.
Sce l vën fat de plu viages cun la curieres de zità a Bulsan y Maran o cun la curieres Citybus tl raion dl luech tl tëmp de 60 menuc, vën chisc viages ratei coche un n viac.
L Südtirol Pass business possa unì damandà da mprejes privates y publiches, da firmes individueles coche nce da prufesciunisć liedesc che à n numer de partida IVA dla Talia. L possa unì damandà de plu chertes per tan de culaburadëures che n uel.
Sce na mpreja a truep culaburadëures possela nce damandé n cër numer de Südtirol Pasc spartii p.ej. aldò dla repartizions o filiales. Te chësc cajo iel de bujën de scrì ora n formuler de dumanda per uni ragrupamënt njinian ite n cont de nuzeda separat.
Al cuntrer dl Südtirol Pass ne ie l Südtirol Pass business nia na cherta de viac persunela, y la possa perchël nce unì nuzeda da de plu persona che se la barata ju.
Se damandé l Südtirol Pass business
Scriede fora prëibel chësc formular online por damané do le Südtirol Pass business y dede dant chisc dac: numer dla cuta söl valur ajunté dl’aziënza, codesc fiscal dl titolar o dl responsabl dl’aziënda y tan de Südtirol Pass che i adorëis.
L’inom dl utënt y la passwort por ajigné ite le cunt dl utënt online vëgn ortiá tres e-mail. Ciariede spo sö l’inciaria SEPA dl’aziënda y la detlaraziun che i dac é dërc.
Al ves vëgn spo ortié por posta i Südtirol Pass business che i adorëis.
Do che n à fat dumanda ti vëniel mandà ala mpreja per e-mail i dac d’azes al cont de nuzeda tl portal dl Südirol Pass. Tl cont de nuzeda possa la mpreja udëi si contes Südtirol Pass, la situazion dl cont, la cumpëida di kilometri fac tl tëmp de calculazion atuel y duc i viages fac cun l Südtirol Pass business. Tres chësc portal possel nce unì damandà duplicac.
Avis: la lista detalieda di viages ie da udëi nchin trëi mënsc do che l ie unì dat ora la conta. Dadedò vëniel anonimisà duc i dac georeferenziei y l vën mé plu dat sëura la data di viages y l priesc curespundënt.
Dan che l vënie adurvà l prim iede iel per uni Südtirol Pass business de bujën de fé n’ativazion sun l cont de nuzeda. Per fé chësc dajëde prëibel ite l numer dl Südtirol Pass business.
L possa n cajo duré n valgun’ëura nchin che l’ativazion vënie tëuta su te dut l sistem di dac y l Südtirol Pass business nuef possa unì adurvà.
L Südtirol Pass business vel per n ann a pië via dala prima cunvalidazion. Do che l ann ie passà vën la validità automaticamënter slungeda de n ann cun la proscima cunvalidazion.
Sce l Südtirol Pass business ne vën per dut n ann de validità nia adurvà vëniel deativà automaticamënter. L ie for puscibl fé n’ativazion nueva: cuntatëde te chësc cajo l Zënter de servisc y nfurmazion Südtirolmubiltà tres l numer 0471 220 880 (numer diret 2) o per e-mail contact@suedtirolmobil.info.
Tl cajo che l Südtirol Pass business vede perdù, vënie rubà o sibe tlermënter danejà possen damandé per l priesc de 20 Euro n duplicat tres l cont de nuzeda persunel:
Metëde verda: La dumanda de n duplicat ne possa nia unì trata zeruch.
Sce l ne ie nia da udëi che n Südtirol Pass business fossa danejà ma l ne va nia pervia de n defet o la fruadura dl material, possen damandé n duplicat debant pra l ufize Südtirol Pass.


text:
Per il Cussegl naziunal va l'iniziativa per la biodiversitad memia lunsch – el sustegna la cuntraproposta indirecta. Plinavant fa el atgnas propostas co proteger la biodiversitad.
Naginas finamiras da surfatscha
Per il mument èn 13,6% da la surfatscha da la Svizra sut protecziun. Il Cussegl federal leva metter sut protecziun in'ulteriura surfatscha da la grondezza dal chantun Lucerna tar quella ch'exista gia. Dad engrondir la surfatscha sin 17%, sco la cuntraproposta pretenda, refusa il Cussegl naziunal dentant. Enstagl da finamiras concretas da surfatscha vul la chombra gronda sa focussar sin la qualitad da questas surfatschas.
L'iniziativa pretenda da la Confederaziun da proteger la biodiversitad en Svizra. Tenor l'Uffizi dal ambient (BAFU) èn in terz da las spezias en Svizra periclitadas da l'extincziun. La lodola da prada, il salip da bancs da glera (Kiesbankgrashüpfer) ni la briza (Zittergras), tut questas sorts pudessi prest betg pli dar.
Cuntraproposta po entrar en vigur pli svelt
En la cuntraproposta survegnan chantuns e Confederaziun dapli spazi d'agir. Plinavant duai ella promover la protecziun da la biodiversitad en citads e stgaffir dapli surfatschas colliadas. I giaja per qualitad, betg quantitad, e da cuntanscher dapli biodiversitad dapertut.


text:
En la Serbia ha la partida da la regenza (SNS) gudagnà las elecziuns parlamentaras anticipadas. Suenter che radund 80% da las vuschs èn dumbradas, vegn la partida dal schef da regenza da Aleksandar Vucic sin radund 50% da las vuschs ed uschia sin 145 dals 250 sezs en il parlament serb. Quai rapporta la gruppa da perscrutaziun electorala «Cesid» a Belgrad.
Vucic ha discurrì d’in grond sustegn per sia politica e d’ina victoria istorica. Sin il segund plaz suonda la partida socialista SPS cun stgars 12% da las vuschs e 33 mandats. La partida dals extrem naziunalists SRS daventa la terz ferma forza cun 8% da las vuschs e 22 mandats.
RR novitads 07:00


text:
Confamiliars che tgiran ein savens suttamess ad in grond squetsch. Ord quei motiv eis ei impurtont ch’els sappien serevegnir mintgaton per aschia saver rimnar forzas.
Gest tier quei punct lein nus porscher sustegn als confamiliars e porscher la tgira ed accumpignament dil di el PUNTREIS. Nossa purschida stat a disposiziun mintgadi ni era mo entgins dis per jamna e quei naven dallas 09.00 entochen las 17.00. Las persunas che basegnan tgira vegnan tgiradas ed accumpignadas da nies persunal dil fatg. Il di vegn structuraus cun occupaziuns ed activaziuns adequatas.
Ils cuosts per la tgira ed accumpignament duront il di sebasan sin las directivas dil cantun. Il meinafatschenta dat bugen sclariment a Vus.


text:
En l’onn da pandemia 2020 è il dumber da novs commembers tar las partidas giuvnas, da sanestra fin a dretg, creschì ferm. Quai mussan retschertgas tar las partidas giuvnas che las gasettas da Tamedia han publitgà. Ils giuvens socialists, la giuvna PPS, la giuvna Allianza dal center e ils giuvens liberals han registrà bler dapli novs commembers ils ultims mais.
Uschia han ils giuvens socialists survegnì 750 commembers novs l’onn passà, in plus da 10%. Usitadamain saja quai be 1% vegn citada Ronja Jansen, la scheffa da la PS giuvna.
La giuvna Allianza dal center è creschida per 530 commembers. Quai è dubel uschè bler cumpareglià cun l’onn avant. Tenor la presidenta Sarah Bünter saja quai d'attribuir a l'atgna politica.
Er creschidas fermamain èn las novas commembranzas tar ils giuvens liberals e la giuvna PPS. Perencunter n'han las organisaziuns giuvnas da las partidas da l'ambient betg pudì tegnair lur creschament dal 2019. Il giuvens verds han survegnì l'onn passà 737 commembers novs (2019: 913) ed ils giuvens verdliberals 673 (2019: 1173).