text:
Ischi da muntogna
L’ischi da muntogna (Acer pseudoplatanus) è ina planta da feglia ch’appartegna al gener dals ischis (Acer). La planta che verdegia la stad è derasada vastamain en l’Europa. Ella vegn appreziada tant en parcs sco er per diever forestal.
Cuntegn
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’ischi da muntogna po vegnir fin a 30 meters aut e cuntanscher ina vegliadetgna da bundant 500 onns. Cun sia roma che sa stenda ad aut e la curuna radunda posseda el ina cumparsa imposanta sco planta solitaria.
La scorsa da plantas giuvnas è d’in grisch brin cler e guliva. Cun ils onns daventa quella grisch stgira e spaletscha pli e pli. En quest stadi regorda il bist ad ina platana.
Ils fegls opposts sa cumponan da tschintg parts; las trais parts dal fegl situadas amez èn sviluppadas dal tuttafatg. En cumparaziun cun l’ischi giz han las parts dals fegls da l’ischi da muntogna pizs pli curts; ellas fruntan ina sin l’auter en in angul giz. Al punct da colliaziun cun il moni è il plat dal fegl in pau curvà. Ils fegls cuntanschan ina lunghezza da ca. 20 cm ed ina ladezza da ca. 15 cm. Survart èn els da colur verd stgira, sutvart in pau pli clers; nua che passan las avainas u sa chattan gnervs èn ils fegls levamain pailus. L’ur dal fegl è dentà fin crennà. Ils fegls entagliads en furma d’in maun regordan a quels da la platana; a quai renviescha er il num botanic pseudoplatanus. Sco tar autras spezias d’ischis tendescha er la feglia da l’ischi da muntogna l’atun savens vers in cotschen glischant.
Las flurs èn da princip ermafroditas; tar singulas flurs da la medema planta pon las disposiziuns masculinas u femininas esser supprimidas. Las flurs èn da colur verd melnenta ed ordinadas en furma da paniclas pendentas. L’ischi da muntogna flurescha il matg cura che la feglia chatscha u pauc suenter.
I sa sviluppan mintgamai dus fritgs ch’èn fermads in vi da l’auter vi dal chau e che disponan a la cua d’ina ala (ordinadas en il angul giz). Ils fritgs sa derasan cun il tipic sgol a spirala, e quai cun ca. 16 vieutas per secunda. Dal vent vegnan els savens purtads davent dapli che 100 meters.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 52.[1]
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’ischi da muntogna è derasà en l’Europa ed en l’Asia dal Vest. En l’Europa Centrala furma el la spezia d’ischis la pli frequenta. Sco tipica planta dal clima da muntogna frestg-umid è el surtut da chasa en autezzas mesaunas e superiuras da las muntognas da l’Europa dal Sid e da l’Europa Centrala. En las muntognas mesaunas è l’ischi da muntogna derasà da ca. 900 (Harz, Erzgbegirge) fin 1300 m (Guaud Bavarais); en las Alps Settentriunalas cuntanscha el autezzas da fin a 1700 m, en las Alps Centralas da fin a 2000 m. Savens munta l’ischi da muntogna ensemen cun il culaischen fin al stgalim superiur. Ensemen cun il fau cumpara el però er en regiuns collinusas; ensemen cun il fraissen e l’ulm da muntogna furma el qua uschenumnads guauds da chavorgias.
En la Spagna dal Sid ed en la Grezia dal Sid manca l’ischi da muntogna dal tuttafatg. Er en la planira da la Germania dal Nord al chatt’ins be là, nua che l’uman al ha manà cun sai.
En l’Europa dal Nord e sin las Inslas Britannicas na datti nagina derasaziun natirala da la planta. Savens vegn l’ischi da muntogna però cultivà e po alura er sa derasar a moda selvadia.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista da la planisaziun forestala contribuescha l’ischi da muntogna a moda essenziala a stabilisar il terren. Ultra da ses lieus da derasaziun natirals vegn el er emplantà intenziunadamain en guauds maschadads, e quai tranter auter pervi da las suandantas qualitads da la planta: la ragisch principala da la planta sa chava en la profunditad senza sa diromar pli fitg; la feglia da tut ils ischis smarschescha ad ina pulvra che serva a furmar humus; l’ischi da muntogna regiuvinescha fitg bain a moda natirala; sco planta da pionier po l’ischi da muntogna er render accessibels terrens crivs e pli povers.
Tuttina sco l’ischi giz crescha l’ischi da muntogna ils emprims onns a moda fitg sperta. Suenter 10 onns ha el gia cuntanschì in’autezza da ca. 4 meters e suenter 20 onns da ca. 16 meters. L’autezza finala munta a ca. 35 meters. En lieus da derasaziun ordinaris lascha la creschientscha però suenter gia relativamain baud; uschia vegn l’ischi da muntogna surpassà qua cun il temp dal fau verd.
Surtut en regiuns pli autas u en valladas umidas sa servan mistgels e litgens savens da l’ischi da muntogna per arrivar meglier a la glisch. Damai che quels na penetreschan betg en la planta, na pon els betg donnegiar quella. Litgens fitg sensibels sco il litgen-barba èn indicaturs per ina buna qualitad da l’aria.[2]
Spazi da viver per insects[modifitgar | modifitgar il code]
En ed enturn il lain da l’ischi da muntogna vivan per exempel las rasulaunas dal tarader da salesch. Las rasulaunas d’ulteriuras spezias da tgirallas sa nutreschan da la feglia da la planta. En fegls enrullads u en ils fritgs vivan differentas spezias da chamulaunas. Da roma setga u marscha sa nutreschan las larvas da diversas spezias da baus. L’ischi da muntogna flurescha tranter il salesch ed il tscharescher ed attira sper avieuls da mel er ina gronda varietad da spezias d’avieuls selvadis. Ultra da quai vivan en la feglia da l’ischi da muntogna savens vespras da la gala e chariels da gala.[3]
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Lain[modifitgar | modifitgar il code]
En l’economia forestala sa lascha l’ischi da muntogna trair a niz il meglier cura ch’el ha cuntanschì ina vegliadetgna da 120–140 onns. Suenter 120 onns ha il bist cuntanschì in diameter da ca. 60 cm.
Il lain è dir, ma sa lascha elavurar tgunsch; pervi da sias qualitads vegn el attribuì a la laina da feglia preziusa. Per bists d’auta qualitad vegnan pajads plirs milli euros. Tar ca. 3 % dals ischis da muntogna sviluppan las fibras ina structura undegianta ch’è spezialmain tschertgada. En Frantscha ha in tal bist cuntanschì in pretsch da 61 000 euros.
Gia ils palissaders dal temp da crap e da bronz han adina puspè utilisà lain d’ischi; fitg resistent a l’aura n’è el però betg. Savens vegn lain d’ischi duvrà per lavurs da scrinari e da turnader. Il lain da l’ischi da muntogna vegn er apprezià sco lain da resonanza per la construcziun d’instruments (instruments ad artg, instruments da trair, oboas). En la construcziun da violinas vegnan las rischlas ed ils funds fatgs da lain d’ischi. Per la qualitad dal tun sezza è però sulettamain responsabla la cuverta e quella vegn praticamain adina fatga da laina da pign.
L’ischi da muntogna canadais è spezialmain dir e vegn perquai duvrà per far aissas da skateboards. Per quest intent vegnan pliras stresas da lain d’ischi coluradas e tatgadas ensemen; cura ch’il lain isa sa furman uschia musters da colur.
Ulteriura utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper vias porscha l’ischi da muntogna ina buna protecziun cunter canera (pervi da la feglia vaira gronda); la planta reagescha però sensibel sin sal da sdregliar.
Il suc che sorta sch’ins fa in tagl en la planta – surtut quel da la primavaira –, vegniva duvrà pli baud per far zutger. Quest suc sa lascha er fermentar ad ina bavronda sumeglianta a most u vin.
Las flurs furman la primavaira ina ritga funtauna da nectar, da la quala ils avieuls da mel fan diever stediamain. Il mel che vegn fatg da quel, savens en cumbinaziun cun nectar da flurs-portg, è d’excellenta qualitad. Ils avieuls pon er racoltar ritgamain grauns da pollen. Cun 25 milliuns grauns da pollen per portaflurs sa chatta l’ischi da muntogna cleramain davant l’ischi giz cun 238 000 grauns da pollen.[4]
Malsognas ed inimis[modifitgar | modifitgar il code]
Creschì ora è l’ischi da muntogna resistent cunter schelira. Plantas giuvnas reageschan percunter sensibel sin sfradentadas tard la primavaira. Medemamain vegnan las plantas ruisas gugent da mieurs-sfuigna e da la selvaschina; en plantaziuns ston ellas perquai per ordinari vegnir protegidas. L’ischi da muntogna na cumporta ni lungas stgarsezzas d’aua ni inundaziuns. Pervi d’in bulieu parasitic pon parts da la feglia savens sa colurar nair; questa malsogna n’è però betg mortala per la planta.
L’ischi da Trun[modifitgar | modifitgar il code]
Legendar è daventà l’ischi da Trun, sut la curuna dal qual è vegnida fundada il 1424 la Lia Grischa. Fin il 1778 è la Lia vegnida renovada quatter giadas. L’onn 1750 aveva la planta ina circumferenza da radund 16 meters. En il decurs dal 19avel tschientaner è la planta però ida spert en decadenza. Il bist era sa dividì en trais parts; da quellas stevan il 1824 anc duas.
Sin iniziativa dal selvicultur chantunal Johann Wilhelm Coaz han ins tratg l’onn 1867 chatschs or da sems da la planta. Ils 28 da zercladur 1870 ha in stemprà terrà la planta d’ina vegliadetgna da bunamain 500 onns. Al medem lieu han ins emplantà in giuven ischi da muntogna d’in sem dal vegl. Il cusch da la veglia planta han ins transferì il 1890 en la sala dals ‹landrehters› a Trun che furma oz il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ed. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 647.
- ↑ Dr. Silvius Wodarz Stiftung (ed.): Der Berg-Ahorn. Baum des Jahres 2009, Marktredwitz 2009.
- ↑ Tierische Nutzniesser am Bergahorn, datoteca PDF, 1,7 MB.
- ↑ Helmut Hintermeier: Baum des Jahres 2009. Der Berg-Ahorn, en: Allgemeine Deutsche Imkerzeitung, schaner 2008, p. 31.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Egon Hoffmann: Der Ahorn. Wald-, Park- und Strassenbaum. Berlin 1960.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Thomas Meyer: Ischi da muntogna tar: flora-de
- Ischi da muntogna (LWF Wissen 62).
- Der Bergahorn – Beschreibung, Nutzung und Kulturgeschichte
- Ischi da muntogna tar: www.baumkunde.de


c: text/html

text:
Organisaziun da las Naziuns unidas
L’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU; englais: United Nations Organization, UNO; savens era UN per United Nations; tudestg: Organisation der Vereinten Nationen) è ina uniun interguvernamentala da 193 stadis. Sco organisaziun internaziunala furma ella in subject da dretg internaziunal renconuschì illimitadamain.
Las incumbensas las pli impurtantas da l’organisaziun èn il mantegniment da la pasch mundiala, l’observaziun dal dretg internaziunal, la protecziun dals dretgs umans e la promoziun da la collavuraziun internaziunala.
Cuntegn
- 1 Istorgia
- 2 Commembers da las Naziuns unidas
- 3 La finanziaziun da l’ONU
- 4 La Charta da las Naziuns unidas
- 5 Organs da las Naziuns unidas
- 6 Lavurs e finamiras
- 7 Critica envers las Naziuns unidas
- 8 Annotaziuns
- 9 Litteratura
- 10 Colliaziuns
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Sias ragischs ha l’Organisaziun da las Naziuns unidas en las conferenzas da pasch da Den Haag ed en la Societad da las naziuns. Quella era vegnida fundada suenter l’Emprima Guerra mundiala cun la finamira da garantir la pasch sin il mund. Dentant n’ha la Societad da las naziuns betg gì tants commembers sco l’ONU (uschia mancavan per exempel ils Stadis Unids da l’America). Tras quai n’ha ella betg cuntanschì l’influenza necessaria per far valair sias finamiras ed aveva praticamain fatg naufragi a l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala.
Suenter il naufragi da la Societad da las naziuns ha il president american Franklin D. Roosevelt empruvà durant la Segunda Guerra mundiala da stgaffir ina segunda giada in’organisaziun per il mantegniment da la pasch. Ensemen cun il primminister britannic Winston Churchill ha el elavurà la Charta da l’Atlantic. Suenter la collavuraziun da l’Uniun Sovietica e da la Republica da la China al nov urden da pasch han las quatter pussanzas segnà ils 30 d’october 1943 la Decleraziun da Moscau. Quella prendeva en mira da stgaffir il pli spert pussaivel in’organisaziun universala per il mantegniment da la pasch e da la segirtad internaziunala. Quest’instituziun dueva sa basar sin il princip da l’egualitad suverana da tut ils stadis paschaivels. En rom da la conferenza da Dumbarton Oaks è l’idea da fundar l’ONU vegnida concretisada. Suenter l’integraziun da la Frantscha en il circul da las pussanzas responsablas ha la Charta da las Naziuns unidas pudì vegnir terminada l’onn 1945 a chaschun da la conferenza da Jalta. Ella è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 a San Francisco da 50 stadis. La Pologna ha pir suttascrit pli tard la Charta, fa dentant part dals 51 commembers fundaturs.
La Charta è ida en vigur ils 24 d’october dal medem onn, suenter che la Republica da la China, la Frantscha, l’Uniun Sovietica, il Reginavel Unì, ils Stadis Unids da l’America e la plipart dals stadis fundaturs avevan ratifitgà la Charta.
Las Naziuns unidas han lur sedia principala a New York e trais ulteriuras sedias a Genevra, Nairobi e Vienna. A Den Haag sa chatta il Tribunal internaziunal. Las sedias da las Naziuns unidas na sa chattan tenor diever linguistic uffizial betg en ils stadis correspundents, mabain èn mo circumdads da quels. En l’ONU valan agens dretgs e la pussanza statala dal stadi da la sedia respectiv na po betg duvrar mesiras repressivas. Qua tras n’è la suveranitad betg periclitada. Ch’edifizis da las Naziuns unidas fissan ina furma da territori internaziunal n’è betg reglà uffizialmain. Dentant profitan lur indrizs da l’immunitad dal dretg internaziunal, analog a las ambassadas.
Commembers da las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
Actualmain èn 193 stadis commembers da las Naziuns unidas.
Ils 51 commembers fundaturs da las Naziuns unidas da l’onn 1945 eran: l’Egipta, l’Etiopia, l’Argentinia, l’Australia, la Republica socialista sovietica bielorussa, la Belgia, la Bolivia, la Brasilia, il Chile, la Republica da la China, la Costa Rica, il Danemarc, la Republica Dominicana, l’Ecuador, l’El Salvador, la Frantscha, la Grezia, la Guatemala, il Haiti, las Honduras, l’India, l’Irac, l’Iran, la Jugoslavia, il Canada, la Columbia, la Cuba, il Libanon, la Liberia, il Luxemburg, il Mexico, la Nova Zelanda, la Nicaragua, l’Ollanda, la Norvegia, il Panama, il Paraguai, il Peru, las Filippinas, la Pologna, l’Arabia Saudita, l’Uniun Sovietica, l’Africa dal Sid, la Siria, la Tschecoslovachia, la Tirchia, la Republica socialista sovietica ucranaisa, ils Stadis Unids da l’America, il Reginavel Unì, l’Uruguai e la Venezuela.
1973 èn la Republica democratica tudestga e la Republica federala tudestga s’associadas a l’ONU sco 133avel e 134avel commember. L’Austria è entrada l’onn 1955 en l’ONU, il Liechtenstein il 1990 e la Svizra l’onn 2002.
Betg commember è tranter auter il Stadi vatican (sia represchentaziun tenor dretg internaziunal, la Sontga Sedia, ha dentant status d’observatur). En pli ils stadis che n’èn betg renconuschids da tut ils pajais sco la Sahara Occidentala, la Republica tirca Cipra dal Nord, las Inslas Cook e la Republica da la China (Taiwan). Ina posiziun speziala ha la Republica da la China ch’è stada commembra fundatura da l’ONU e ch’ha fatg part dal Cussegl da segirezza da l’ONU durant ils onns 1945 fin 1971. L’onn 1971 ha la Republica da la China dentant stuì sortir da las Naziuns unidas suenter in ‹conclus› (resoluziun 2758) da l’Assamblea generala da l’ONU. Dapi lura represchenta la Republica populara da la China sco commembra permanenta dal Cussegl da segirezza ils interess chinais entaifer las Naziuns unidas e sa dosta vehementamain cunter ina commembranza dal Taiwan en l’ONU.
La finanziaziun da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
L’ONU sa finanziescha oravant tut da contribuziuns da ses stadis commembers. Ins differenziescha tranter contribuziuns obligatoricas, contribuziuns obligatoricas da repartiziun e las contribuziuns voluntarias.
Las contribuziuns obligatoricas dals singuls stadis commembers servan a finanziar la gestiun ordinaria da l’organisaziun sco er incumbensas administrativas da ses organs spezials ed accesorics. La procentuala exacta da las contribuziuns obligatoricas vegn calculada tenor ina clav da repartiziun fixa. Quella vegn determinada mintga trais onns da nov da l’Assamblea generala a basa da la proposta d’ina cumissiun. L’ultima midada ch’ha manà a la clav actuala è vegnida decidida il december 2000 ed è ida en vigur il prim da schaner 2001. La summa da las contribuziuns d’in pajais vegn dapi lura fixada sin fundament da la media dal product naziunal brut dal pajais correspundent durant ils ultims quatter onns e mez. Medemamain relevantas èn la chargia dals debits, l’entrada per persuna e la fluctuaziun monetara. Ultra da quai è fixà che mintga pajais duai contribuir almain 0,001 % als custs da la gestiun ordinaria e dastga sin il pli pajar 25 % da l’entir budget. Suenter ina fasa da transiziun han stadis sco la Corea dal Sid, il Singapur e la Brasilia stuì surpigliar a partir da l’onn 2004 ina pli auta procentuala dal budget da l’ONU. Il Giapun percunter ha obtegnì pitschnas reducziuns dals pajaments da contribuziun pervia da la conjunctura regressiva. Er las contribuziuns dals Stadis Unids da l’America èn vegnidas reducidas, entant che la part da la Germania è restada pli u main la medema. Sperditas d’entrada da 34 milliuns dollars ch’èn resultadas da la fasa da transiziun da trais onns èn vegnidas cumpensadas cun ina donaziun privata da l’interprendider da medias Ted Turner (CNN).[1] Ils pli gronds pajaders dals onns 2004–2006 èn ils Stadis Unids cun 22 %, il Giapun cun 19,5 %, la Germania cun 8,7 %, il Reginavel Unì cun 6,1 % e la Frantscha cun 6 %. Tut ils auters pajais contribueschan mintgamai pli pauc che 5 % e circa la mesadad paja be la contribuziun minimala da 0,001 %. Il termin per il pajament è ils 31 da schaner da mintg’onn.[2] Il budget da dus onns (be contribuziuns obligatoricas) da l’ONU per ils onns 1998/1999 muntava a 2,8 mia. dollars. Las entradas regularas dal budget èn perencunter sa diminuidas da 405 miu. dollars americans il 1997 a mo 279 miu. dollars l’onn 1998. Enfin il di da controlla l’onn 1998 avevan be 27 da 185 pajais pajà lur contribuziuns cumplettamain. Ca. 75 % dals daners mancants dal budget regular e ca. 50 % da las contribuziuns al Peacekeeping mancavan, perquai ch’ils Stadis Unids n’avevan betg pajà lur part.[2]
Tar las contribuziuns obligatoricas da repartiziun sa tracti medemamain da pajaments liants per tut ils stadis commembers. Questas contribuziuns servan dentant mo a finanziar operaziuns da pasch. Las tariffas actualas èn vegnidas fixadas l’onn 1973 da l’Assamblea generala. Ils stadis da l’ONU sviluppads economicamain il pli pauc pajan 10 % da lur contribuziuns obligatoricas, pia 0,0001 %. Ils ulteriurs pajais en svilup ston sbursar 20 %. Ils pajais industrials pajan lur contribuziun cumplaina, ils tschintg commembers permanents dal Cussegl da segirezza ultra da quai anc la differenza ch’è sa resultada pervia da la distgargia dals pajais en svilup.[3]
Las contribuziuns voluntarias vegnan duvradas per finanziar organs spezials ed organs accessorics da l’ONU sco per exempel l’UNDP (Program da las Naziuns unidas per il svilup), l’UNICEF (Ovra d’agid per uffants da las Naziuns unidas), l’UNFPA (Fond da las Naziuns unidas per la populaziun), l’UNHCR (Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs) ed il WFP (Program alimentar mundial). Grazia a la decisiun libra davart la summa da lur contribuziuns voluntarias pon stadis influenzar considerablamain ils puncts centrals dal program da lavur da l’ONU.[3]
La posiziun speziala da l’USA[modifitgar | modifitgar il code]
Cun l’entrada en uffizi da la regenza da Ronald Reagan (1981–1989) han ils Stadis Unids da l’America cumenzà a retegnair ina pli e pli gronda part da lur contribuziuns obligatoricas al budget ordinari da l’ONU sco er al budget per il mantegniment da la pasch. Questa cuntravenziun cunter la cunvegna ha l’USA l’emprim motivà cun critica politica cunter intgins programs da l’ONU. Dapi la fin dals onns otganta, sut il president George H. W. Bush, han els rinfatschà a l’ONU ineffizienza e sfarlattim da daners. Fin l’onn 1992 eran ils debits da l’USA creschids ad ina summa da 1,5 mia. dollars americans. Il congress american ha stimà l’onn 1997 l’import dal debit a 926 miu. dollars americans, cun renviar a prestaziuns fatgas per mantegnair la pasch. Plinavant ha el duvrà ils daners retegnids sco med da far pressiun per reducir la procentuala da las contribuziuns obligatoricas da l’USA.[1] Ultra da quai han els era duvrà ils daners retegnids per cuntanscher cun forza midadas en chaussas persunalas entaifer las Naziuns unidas, sco en il cas da l’anteriur directur general da l’organisaziun per il scumond d’armas chemicas José Bustani, dal secretari general Boutros Boutros-Ghali u en il cas da la furmaziun da cumissiuns da l’ONU l’onn 2001.[4][2][5] La regenza da l’USA sut Bill Clinton ha cuntanschì cun contractar en l’uschenumnada cunvegna Helms-Biden ils 10 da zercladur 1997 ina reducziun da las contribuziuns americanas a la gestiun ordinaria da l’ONU da 25 % a 20 %. Plinavant ha ella pudì sminuir las contribuziuns americanas als servetschs per mantegnair la pasch da 31 % a 25 %.[2]
La Charta da las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
La Charta è la ‹constituziun› da las Naziuns unidas ed è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 en la sala da teater dal Veterans War Memorial Building a San Francisco. Ella è ida en vigur ils 24 d’october 1945. La Pologna, il 51avel commember fundatur, n’ha betg pudì far part da la conferenza ed ha suttascrit pli tard. La Charta è in contract da dretg internaziunal betg limità temporalmain ed è vegnida midada dapi la fundaziun be en quatter puncts che pertutgan ils artitgels 23, 27, 61 e 109. Ella consista d’in preambel e da 19 chapitels cun 111 artitgels. (Ils tschentaments da la Societad da las naziuns avevan be 26 artitgels.) Ils chapitels tractan tranter auter ils differents organs principals da l’ONU, l’appaschentaziun da conflicts, las mesiras en cas d’ina periclitaziun u violaziun da la pasch ed en cas dad in’acziun d’attatga sco er las finamiras ed ils princips.
Organs da las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’artitgel 7 da la Charta da l’ONU sa cumponan las Naziuns unidas da sis organs principals cun cumpetenza da decisiun. Dasper datti ina retscha d’organs accessorics ed organisaziuns spezialas che fan part dal sistem da las Naziuns unidas e s’occupan d’incumbensas specificas.
Organs principals[modifitgar | modifitgar il code]
- L’Assamblea generala (General Assembly): L’Assamblea generala po far recumandaziuns (betg obligantas tenor dretg internaziunal) a stadis commembers e po dar vinavant projects al Cussegl da segirezza. Ella decida davart l’entrada da novs commembers ed è tranter auter responsabla per approvar il budget e fixar las contribuziuns minimalas. Plinavant elegia ella ils commembers betg permanents dal Cussegl da segirezza e tut ils commembers dal Cussegl economic e social. Sin proposta dal Cussegl da segirezza elegia ella il secretari general sco er ils 15 derschaders dal Tribunal internaziunal. Tut ils stadis commembers da l’ONU han ina sedia ed ina vusch, per la quala pon vegnir delegads mintgamai tschintg represchentants.
- Il Secretariat (United Nations Secretariat): il pli aut funcziunari da l’administraziun è il secretari general. El vegn elegì per tschintg onns ed accumplescha dasper las incumbensas administrativas era ina funcziun politica. Uschia po el per exempel vegnir incaricà dal Cussegl da segirezza cun incumbensas singulas.
- Il Cussegl da segirezza (Security Council) ha 15 commembers. Da quels èn la China, la Russia, la Frantscha, il Reginavel Unì ed ils Stadis Unids da l’America commembers permanents. Ils auters diesch commembers betg permanents vegnan elegids da l’Assamblea generala per mintgamai dus onns. Ils conclus dal Cussegl da segirezza èn obligants e pon vegnir fatgs valair. Els basegnan dentant il consentiment d’almain nov commembers, tranter quels tut ils commembers permanents (cun excepziun da dumondas da procedura). Ins discurra qua d’in dretg da veto dals commembers permanents. En la pratica vegn l’abstenziun da la vusch d’in commember betg valitada sco ‹veto›. Dals conclus fan part mesiras per il mantegniment da la pasch, mesiras per cuntanscher la pasch cun forza e meds da pressiun betg militars sco per exempel embargos commerzials.
- Il Cussegl economic e social (Economic and Social Council, ECOSOC): Ad el èn las numerusas organisaziuns spezialas suttamessas. Da quellas fan per exempel part il Fond monetar internaziunal, la Banca mundiala e l’Organisaziun mundiala da commerzi (OMC).
- Il Cussegl per l’administraziun fiduziara (Trusteeship Council) ha entant suspendì sias incumbensas perquai ch’i na dat dapi il 1994 (suenter la liberaziun dal stadi Palau che vegniva administrà fin lura da l’USA) nagins territoris sut administraziun fiduziara.
- Il Tribunal internaziunal (International Court of Justice, ICJ) a Den Haag agescha sco dretgira universala dal dretg internaziunal. El decida en cuntraversas giuridicas tranter stadis che renconuschan sia giurisdicziun e fa expertisas. Ils 15 derschaders vegnan elegids per nov onns. Els fan lur sentenzias cun la maioritad da vuschs relativa.
Organs accessorics ed organisaziuns spezialas[modifitgar | modifitgar il code]
Organs accessorics da l’Assamblea generala da l’ONU vegnan fundads per activitads spezialas. Els han lur atgna administraziun, ma nagin’atgna basa da dretg internaziunal e n’èn betg subjects dal dretg internaziunal sco l’ONU sezza. Da preschent datti 22 organs accessorics. Sper l’ovra d’agid per uffants UNICEF èn quai tranter auter il Program da las Naziuns unidas per l’ambient (englais: UNEP), il Program alimentar mundial, l’Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs ed il Program da las Naziuns unidas per il svilup.
Las organisaziuns spezialas èn giuridicamain, organisatoricamain e finanzialmain autonomas, ma colliadas tras cunvegnas cun l’ONU. Intginas organisaziuns èn perfin pli veglias che l’ONU sezza. Entant datti 16 organisaziuns interguvernamentalas. L’ONU collavura tranter auter stretgamain cun suandantas organisaziuns autonomas: UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), Organisaziun mundiala da la sanadad (OMS; englais: WHO), Organisaziun internaziunala da la lavur (OIL; tudestg: IAO), Fond monetar internaziunal (FMI; tudestg: IWF). La lavur da las organisaziuns spezialas vegn coordinada dal Cussegl economic e social da l’ONU.
Lavurs e finamiras[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi sia fundaziun ha l’ONU gì plirs success remartgabels, tranter auter ha ella:
- contribuì a la fundaziun dal stadi Israel (1947–1949)
- stabilisà la crisa da Berlin (punt aviatica, 1948–1949)
- stabilisà la crisa da Cuba (1962)
- stabilisà il conflict dal Proxim Orient (Guerra da Jom-Kippur, 1973)
- contribuì a l’introducziun dal dretg da votar per nairs en Rodesia (1976)
- terminà la guerra tranter l’Irac e l’Iran (1988)
Ella ha mantegnì directamain la pasch per exempel en:
- la Cambodscha 1993
- il Mosambique 1994
- l’Angola 1995
- la Guatemala 1996
- la Cipra
Bleras finamiras han las Naziuns unidas gia cuntanschì:
- l’elavuraziun dals dretgs umans l’onn 1948. (Quels èn er vegnids publitgads en versiun rumantscha [1])
- l’extincziun u la reducziun da malsognas (la virola)
- il Program alimentar mundial da l’ONU metta mintg’onn a disposiziun dapli che la mesadad da l’entir agid alimentar che vegn prestà en tut il mund
- ellas protegian fugitivs
- ellas scoleschan tschertgaminas (p.ex. en l’Afghanistan datti diesch milliuns minas zuppadas)
- 70 % da las activitads da l’ONU pertutgan ils champs da l’agid da svilup e da l’agid umanitar
Ils champs d’activitad èn perquai oravant tut il mantegniment da la pasch, la politica dals dretgs umans e la cooperaziun al svilup.
Mantegniment da la pasch[modifitgar | modifitgar il code]
Il mantegniment da la pasch è ina da las incumbensas principalas da las Naziuns unidas. Ellas èn obligadas d’evitar e terminar conflicts internaziunals. La gronda muntada da quest’incumbensa vegn suttastritgada gia en l’emprim artitgel da la Charta da l’ONU:
«...mantegnair la pasch mundiala e la segirezza internaziunala e prender per quest intent mesiras collectivas efficazias per evitar ed eliminar smanatschas da la pasch, per supprimer acziuns d’attatga ed autras violaziuns da la pasch ed eliminar u appaschentar cun meds paschaivels e tenor ils princips da la giustia e dal dretg internaziunal dispitas internaziunalas u situaziuns che pudessan manar ad ina violaziun da la pasch.»
– Charta da las Naziuns unidas, art. 1, cif. 1
Entras l’integraziun voluntaria da ses stadis commembers han las Naziuns unidas stgaffì in sistem da segirtad collectiva. Il coc da quest sistem è il scumond general da violenza:
«Tut ils commembers tralaschan en lur relaziuns internaziunalas la smanatscha u il diever da violenza, saja quai cunter l’integritad territoriala u l’independenza politica d’in stadi u saja quai en uschiglio ina maniera incumpatibla cun las finamiras da las Naziuns unidas.»
– Charta da las Naziuns unidas, art. 2, cif. 4
Malgrà il scumond general da violenza na sclauda la Charta betg dal tut il diever da la forza. Sper il dretg individual d’autodefensiun da mintga pajais è ella concentrada sin il Cussegl da segirezza e cumpiglia mesiras collectivas cunter disturbaders da la pasch tenor chapitel VII. Quellas tanschan da sancziuns economicas, communicativas ed autras sancziuns betg militaras fin al diever da la forza en cas da basegn. Al Cussegl da segirezza vegn tras quai concedì il ‹monopol da legitimaziun da violenza›. Avant ch’il Cussegl da segirezza po decider mesiras correspundentas, sto el examinar sch’igl è avant maun ina ruttadira da la pasch. Sche quai fiss il cas, avess el da principi duas pussaivladads per reagir sin ina tala violaziun. Per l’ina po el relaschar recumandaziuns als commembers da l’ONU, per l’autra decider mesiras repressivas cunter il disturbader da la pasch e cunter ulteriurs stadis commembers.
En connex cun mesiras da repressiun èn pussaivlas tant sancziuns betg militaras sco er ina directa intervenziun militara entras l’ONU sezza u tras commembers cun in mandat correspundent. L’installaziun d’ina truppa da l’ONU è bain previsa en la Charta, n’è dentant betg vegnida realisada fin oz. Da las sancziuns betg militaras fan part:
«L’interrupziun totala u parziala da las relaziuns economicas, dal traffic da viafier, dal traffic maritim e dal traffic aviatic, da las communicaziuns da posta, telegraf e radio sco er d’ulteriuras pussaivladads da communicaziun e l’interrupziun da las relaziuns diplomaticas.»
– Charta da las Naziuns unidas, art. 41
Chapellinas blauas[modifitgar | modifitgar il code]
Las chapellinas blauas èn ils schuldads da pasch da l’ONU. Els n’eran betg previs en la Charta sco med per mantegnair passivamain la pasch. Ma Dag Hammarskjöld (segund secretari general da l’ONU) e Lester Pearson (politicher canadais, activs en l’ONU) han sviluppà l’idea dals schuldads da pasch per situaziuns da crisa. Per vegnir identifitgads immediat portan ils schuldads sper l’unifurma da lur pajais ina chapellina blaua u ina baretta blaua cun l’ensaina da l’ONU. Las armas ch’els portan duain dentant be servir a l’autodefensiun. In mandat per trametter chapellinas blauas po be il Cussegl da segirezza conceder, ma la regenza da mintga pajais po sezza decider sch’ella vul metter a disposiziun ils schuldads. Fin l’onn 1990 ha l’ONU gia engaschà 500 000 schuldads e persunas civilas per mesiras da mantegnair la pasch – dentant betg per crear la pasch.
La crisa da Ruanda[modifitgar | modifitgar il code]
1994 è vegnì commess en Ruanda in dals crims ils pli gravants da l’istorgia. Entras in’erupziun da violenza èn 800 000 persunas da las etnias Hutu e Tutsi vegnidas mazzacradas. Ils schuldads da las chapellinas blauas da l’ONU han stuì observar quest genocid e star cun ils mauns en crusch, perquai che lur dumber era bler memia pitschen e perquai ch’els n’avevan betg in mandat per intervegnir. Quest schabetg vala tenor Kofi Annan sco la pli gronda disditga da l’ONU.
La crisa da Bosnia[modifitgar | modifitgar il code]
La fin matg da l’onn 1995 èsi vegnì ad in rapiment d’ostagis spectacular da schuldads da l’ONU. Quai suenter attatgas or da l’aria da la NATO cunter in deposit da muniziun dals Serbs bosniacs a Pale en Bosnia-Erzegovina. En consequenza da questas attatgas èn zonas da protecziun da la NATO vegnidas attatgadas da Serbs bosniacs. Schuldads da l’ONU èn vegnids fatgs ostagis e rentads ed exponids en posiziuns strategicas.
Linguas da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che las Naziuns unidas èn in’organisaziun mundiala, na vegn or da motivs pratics betg fatg diever uffizialmain da tut las linguas dal mund. Linguas uffizialas èn las suandantas sis linguas: l’arab, il chinais, l’englais, il franzos, il russ ed il spagnol. Da questas sis linguas èn duas – l’englais ed il franzos – linguas da lavur. Quai è fixà en la resoluziun 2 ch’è vegnida approvada da l’Assamblea generala l’onn 1946.
Lingua uffiziala vul dir ch’i sto dar ina translaziun en mintga seduta uffiziala da ed en questa lingua. Ultra da quai ston tut ils documents preparativs da la seduta, tut ils sbozs da resoluziuns e tut ils protocols e rapports star a disposiziun a temp util en questas linguas. Per las linguas da lavur vala che tut ils process da lavur a l’intern da l’organisaziun (en scrit ed a bucca) pon succeder en ina da las duas linguas. En contacts cun il secretariat da las Naziuns unidas ha mintga delegà il dretg da tscherner libramain la lingua da lavur per s’exprimer en scrit ed a bucca. Era ston tuttas decleraziuns uffizialas dal secretariat succeder en tuttas duas linguas da lavur (communicaziuns, tavlas, broschuras, visitas guidadas etc.). Questas reglas excludan da princip preschentaziuns monolinguas. Il servetsch da translaziun tudestg da l’ONU, finanzià communablamain da la Germania, Austria, Svizra, Liechtenstein e Belgia, metta a disposiziun ils pli impurtants documents en tudestg. La Charta da las Naziuns unidas è er vegnida translatada en rumantsch.[6]
Critica envers las Naziuns unidas[modifitgar | modifitgar il code]
Cumposiziun dal Cussegl da segirezza da l’ONU[modifitgar | modifitgar il code]
In punct da critica furma la cumposiziun dal Cussegl da segirezza che sa basa sin criteris istorics. Ils commembers permanents da quest cussegl dovran savens lur dretg da veto per prevegnir a sentenzias e sancziuns cunter sasez e stadis amis. Uschia ha l’Uniun Sovietica fatg diever ils onns 1946–1964 103 giadas dal dretg da veto cunter maioritads dal rest unanimas. En 69 cas da convenziuns davart l’Israel ha l’USA duvrà 20 giadas ses dretg da veto.
Confrunt’ins il dumber d’abitants dals stadis ch’èn commembers permanents cun la populaziun mundiala, na stat quel en nagina relaziun cun las cumpetenzas privilegiadas dals commembers permanents dal Cussegl da segirezza. Uschia han pajais sco il Reginavel Unì u la Frantscha cun mintgamai 60 miu. abitants ina sedia permanenta, l’India cun passa ina milliarda abitants dentant betg. Quest problem na sa lascha betg schliar uschè simpel. La structura ierarchica dal Cussegl da segirezza che conceda in grond pudair ad in pitschen dumber da stadis reflectescha numnadamain la gronda diversitad en il svilup da la pussanza reala da las naziuns. En quest senn è il Cussegl da segirezza in organ da concentraziun da pussanza ed in organ d’acziun e na serva betg a la represchentativitad. Pervia dals differents interess da ses commembers cuntanscha el gia cun 15 sezs savens ils cunfins da l’abilitad d’agir.
Sche tut ils stadis commembers fissan represchentads tenor lur quota da la populaziun ed avessan in dretg da veto en il Cussegl da segirezza, na fiss quel praticamain betg abel d’agir. Igl è quasi nunpussaivel d’obtegnair in consens da passa 190 stadis per decisiuns concretas e liantas d’ina tscherta muntada. Ina restructuraziun propi gista dal Cussegl da segirezza fiss pia be pussaivla en connex cun refurmas fundamentalas da l’entira Charta da las Naziuns unidas e cun consolidar la rolla e las cumpetenzas da l’Assamblea generala.
Ils motivs per la mancanza d’ina tala refurma èn evidents: Ina restructuraziun decidida che tegness quint da l’idea dad in’organisaziun mundiala, includess ina sperdita da pussanza dals commembers permanents privilegiads fin ussa – per la gronda part pajais industrials che finanzieschan la pli gronda part da l’ONU.
Cumpetenzas[modifitgar | modifitgar il code]
In problem central da las Naziuns unidas è e resta la cumpetenza fitg limitada da l’organisaziun. Igl è oravant tut reussì a las Naziuns unidas d’unir quasi tut ils stadis dal mund sut in tetg, perquai che la Charta po vegnir interpretada uschè flexibel en passus decisivs ch’ella po vegnir chapida da praticamain tut las culturas e da tut las ideologias politicas (era sche quellas s’excludan per part viceversa) en lur senn, a favur dad els e tenor la situaziun correspundenta. Per ch’il concept dad in’organisaziun mundiala, abla d’agir, pudess reussir dal tuttafatg, stuessan ils stadis naziunals ceder ina part essenziala da lur cumpetenzas en tuttas trais spartas da l’executiva, da la legislativa e da la giudicativa a favur da quest’organisaziun. Ma actualmain n’è strusch in stadi pront da far quest pass.
A la fin dals quints impussibiliteschan acziuns unilateralas da stadis naziunals las pli bleras emprovas da cuntanscher dapli obligaziuns liantas entaifer l’ONU. In exempel per quai è l’USA che n’accepta betg la cumpetenza dal Tribunal internaziunal per agens burgais e resalva, en cas d’in tal process instradà cunter sia voluntad, la ‹liberaziun› cun meds militars, tge che periclitescha la legitimaziun dal Tribunal internaziunal sco tal. Quest cas mussa er che las Naziuns unidas na pon strusch – u insumma betg – far politica cunter ils interess da l’USA, perquai ch’ellas èn colliadas finanzialmain, istoricamain e constituziunalmain memia ferm cun quest stadi.
Tscherts critichers rinfatschan perquai a l’ONU da producir bler palpiri stampà per blers daners che pudessan vegnir investids auter ed a moda pli utila – tschertamain in puntg da vista fitg critic. Pertge che dapli obligaziuns muntan necessariamain er dapli unifurmitad. Igl è bain reussì a las Naziuns unidas da definir ideas culturalas e politicas unitaras da l’umanitad mo sin in nivel fitg rudimentar. Ma diversas missiuns da l’ONU èn senz’auter stadas in success – e sche la soluziun interguvernamentala da conflicts funcziunass meglier senza l’intermediaziun da l’ONU dastga er vegnir dubità. Vis realistic na poi betg dar ina dretga regenza mundiala uschè ditg ch’ils pievels dal mund na sa cunvegnan betg ad ina clera definiziun da lur valurs culturalas e politicas – cun tut las implicaziuns che resultan d’in tal process.
Ulteriuras criticas[modifitgar | modifitgar il code]
- In grond nunsuccess munta il concept per l’agid da svilup elavurà l’onn 1960. Ils pajais dal Terz Mund han retschet daners per sa sviluppar, ma in sistem da commerzi da success n’è betg vegnì stgaffì. Perquai èn els vegnids pli e pli dependents da las prestaziuns da transfer.
- I vegn era rinfatschà a l’ONU d’esser s’occupada en il decurs dal temp be da quels conflicts ch’han gì il pli grond resun en las medias. Betg sa fatschentada è ella da las crisas en il Sudan, en l’Armenia, en il Bangladesch, en il Myanmar, en la Columbia, en la Ruanda ed en il Peru.
- Stadis industrials s’interesseschan pauc per activitads economicas e socialas da l’ONU. Sch’i dat propi problems ch’ins prenda serius, vegnan quels savens schliads suenter cunvegnientscha taciturna ordaifer l’ONU u be tractads en passond en las Naziuns unidas.
- 1946 n’è il plan dals Stadis Unids da l’America da laschar controllar l’ONU las armas nuclearas betg reussì. Per l’ina na vuleva l’USA betg desister da las bumbas atomaras uschè ditg ch’ella na pudeva betg esser segira che nagin auter pajais las sappia fabritgar, da l’autra vart na vuleva l’Uniun Sovietica betg sistir ses program da perscrutaziun uschè ditg che Washington aveva il monopol d’armas nuclearas. Durant la Guerra fraida ha mintga pussanza mundiala pruvà da gudagnar ulteriurs stadis per sia vart. Quests stadis èn vegnids carmalads cun armas ed agids economics generus. Per consequenza èn bleras guerras ruttas ora, en las qualas ils pajais correspundents han cumbattì represchentond las superpussanzas.
- In ulteriur punct dispitaivel è che l’ONU saja s’occupada surproporziunalmain cun la condemnaziun da l’Israel. Cun agid da las vuschs dals stadis arabs ha l’Assamblea generala decretà tantas resoluziuns cunter l’Israel ed igl èn vegnidas convocadas tantas sedutas extraordinarias cun il tema dal conflict dal Proxim Orient sco davart nagin auter tema. En il Cussegl da segirezza na vegnan quests sbozs da resoluziuns per ordinari betg approvads, cunquai che l’USA fa per il solit diever da ses dretg da veto a favur da l’Israel. Damai n’èn els era betg liants tenor dretg internaziunal. Percunter vegnan violaziuns dals dretgs umans en il mund arab tematisads darar. Uschia è pir da curt vegnì refusà in sboz d’ina resoluziun ch’avess sentenzià per l’emprima giada en l’istorgia da l’ONU explicitamain l’antisemitissem, er cun las vuschs dals stadis arabs. In punct culminant en quest reguard è vegnì cuntanschì l’onn 1975 al congress da l’ONU a Durban, durant il qual il zionissem è vegnì definì sco ina furma da rassissem. Questa resoluziun è dentant puspè vegnida abolida – cunter l’opposiziun dals stadis arabs – ils 16 da december 1991.
- L’ONU ha sustegnì l’engion electoral ch’ha gì lieu il 1969 en il rom da l’uschenumnà Act of Free Choice. Cun agid da quel ha l’Indonesia d’ina vart ademplì la convenziun da New York che pretendeva ina decisiun dal pievel davart la dumonda, sche la Nova Guinea dal Vest duai esser independenta u ina part da l’Indonesia Ma da l’autra vart ha l’Indonesia realisà l’agen giavisch da posseder il territori indonais da Sabang fin Meauke en ils cunfins da l’India da l’Ost ollandaisa sco el existiva avant la Segunda Guerra mundiala. L’ONU n’ha betg tramess ils experts ch’avessan stuì preparar elecziuns libras sco previs en l’artitgel 16 da la Convenziun da New York ed ha acceptà en sia resoluziun 2504 (XXIV) che l’elecziun è succedida tenor pratica indonaisa e betg confurm a la pratica internaziunala sco previs en l’artitgel 18. L’United Nations Association britannica ha constatà:
«Uschia è vegnida stgaffida ina situaziun extraordinaria: la missiun da l’ONU ch’è vegnida tramessa oriundamain per cussegliar, sustegnair e gidar ad accumplir la convenziun da New York ha a la fin lavurà activamain encunter quella.»
– John Saltford: The United Nations and the Indonesian Takeover of West Papua, 1962–1969: The anatomy of a betrayal.[7]
- Stadis commembers da l’ONU sco per exempel la Republica Federala Tudestga ed il Giapun èn oz anc registrads en la clausula dals stadis inimis da l’ONU. Ils artitgels 53 e 107 da la Charta da l’ONU permettan a mintga stadi signatar d’attatgar militaricamain in tal stadi inimi senza permiss spezial da l’ONU. Dentant n’han quests reglaments senza dubi nagin effect da dretg material pli.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 Andreas Zumach: Erpressung zahlt sich aus. TAZ 28. Dezember 2000
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 Hessische Stiftung Friedens- und Konfliktforschung: Die USA und die UN: Reform oder Abbau der Weltorganisation? HSFK-StandPunkte 2/98
- ↑ 3.0 3.1 Klaus Hüfner: UN-Finanzierung. (stan 1999)
- ↑ Joachim Guilliard: Staatsstreich in der UNO (edì levamain scursanì en) junge Welt 28 d’avrigl 2002
- ↑ Die USA drohen der UNO Netzzeitung 9 da matg 2001
- ↑ http://chatta.ch/uploads/tx_icsrg/NU.pdf
- ↑ John Saltford: The United Nations and the Indonesian Takeover of West Papua, 1962–1969: The anatomy of a betrayal. 2000, ISBN 0-415-40625-0 (PDF 3,4 MB) S. 352
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- United Nations (ed.): Wissenswertes über die Vereinten Nationen. United Nations, New York 2006, ISBN 92-1-100936-7. PDF.
- Dieter Göthel: Die Vereinten Nationen: Eine Innenansicht. 2. ediziun, Auswärtiges Amt, Berlin 2002.
- Günther Unser, Ingo Winkelmann: ABC der Vereinten Nationen. 5. ediziun, Auswärtiges Amt, Berlin 2003. PDF.
- Günther Unser: Die UNO – Aufgaben, Strukturen, Politik. dtv, Minca 2004, ISBN 3-423-05254-6.
- Klaus Dieter Wolf: Die UNO – Geschichte, Aufgaben, Perspektiven. C.H.Beck, Minca 2005, ISBN 3-406-50878-2.
- Sabine von Schorlemer (ed.): Praxishandbuch UNO – Die Vereinten Nationen im Lichte globaler Herausforderungen. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43907-2.
- Swen Bernhard Gareis, Johannes Varwick: Die Vereinten Nationen. 4. ediziun, Budrich, Opladen 2006, ISBN 3-8252-8328-3.
- Aus Politik und Zeitgeschichte, 22/2005: 60 Jahre Vereinte Nationen. Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2005. PDF.
- Paul Kennedy: Parlament der Menschheit. Die Vereinten Nationen und der Weg zur Weltregierung. Minca 2007, ISBN 3-406-56328-7.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier Organisaziun da las Naziuns unidas sin chattà.ch
- La Charta da las Naziuns unidas per rumantsch
- La Charta da las Naziuns unidas per tudestg
- Commons: Naziuns unidas – maletgs e video
- Pagina internaziunala da las Naziuns unidas
- UNRIC – Center d’infurmaziun regiunal da las Naziuns unidas per l’Europa dal vest
- Deutsche Gesellschaft für die Vereinten Nationen e.V.
- Infurmaziuns ed analisas davart l’ONU (tudestg)
- Comité per in’ONU democratica (tudestg)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Prevista
La proxima radunanza generala da la ULR ha lieu ils 25 d’avrigl 2020.
Intent e profil
L’intent principal da la ULR è la promoziun integrala da la litteratura rumantscha davent dal lectorat professiunal enfin a la vendita da cudeschs.
a ULR s’engascha spezialmain
- per ina chasa editura rumantscha
- per realisar ils Dis da litteratura
- per edir la revista Litteratura
- per porscher in lectorat ad auturas ed auturs
- per sustegnair prelecziuns
Purschida
Commembras e commembers da la ULR sustegnan cun lur contribuziun annuala las activitads da l’uniun per la promoziun dalla litteratura rumantscha
La ULR porscha ultra da quai
- mintg’onn nossa revista Litteratura gratuitamain en chasa
- invitaziun als Dis da Litteratura
- entrada reducida sin il pass general dals Dis da litteratura
- infurmaziun davart novas publicaziuns ed acziuns litteraras
- sustegn per prelecziuns e lectorats (formulars giusut)
- sustegn tar dumondas litteraras
Daventar commember da l’ULR
Commembers pajan CHF 80.- ad onn (studentAs CHF 40.-) e sustegnan l’engaschi per il sustegn e la promoziun da la litteratura rumantscha. Cumpigliada en il commembradi è la revista „Litteratura“ che cumpara ina giada l’onn. Dapli da la „Litteratura“ qua.
Per daventar commember per plaschair emplenir il formular qua.
La suprastanza da la Uniun per la Litteratura Rumantscha
L’Uniun per la Litteratura Rumantscha vegn presidiada da Manuela Balett. La Radunanza Generala dals 4 da matg 2019 ha elegì e confermà la suprastanza consistent da Benedetto Vigne (cassier), Annatina Nay, Flavia Hobi e Walter Rosselli.
DelegadAs èn:
Manuela Balett, Dumenic Andry, Silvana Derungs, Flurin Bundi
SuppleantAs da las delegadAs èn:
Flavia Hobi, Anetta Zini, Arnold Rauch, Michele Badilatti
Statuts, reglaments, formulars
reglament per la revista Litteratura
reglament per il comité dals Dis da litteratura
reglament per il sustegn da prelecziuns
formular per sustegn da prelecziuns
reglament per il sustegn da lectorats


text:
Al cumenzament da mintg’eveniment creativ è in’idea intgantanta. L’idea è il principal, sche la voluntad, l’abilitad e las pussaivladads per lavurar en maniera creativa èn avant maun. Ma avant che far in film video ston ins far insaquantas ponderaziuns davart il gener da film, l’istorgia che duai vegnir raquintada e davart las tecnicas da lavur. Quest lavuratori, stgaffì per la Scuntrada 1988 a Scuol, mussa pass per pass co ch’ins fa in film video e declera tge che è in scenari u in storyboard e tge effects ch’ins creescha cun camera, tun e tras la montascha electronica dal film.
(Foto: Brian Solis / CC BY 2.0)


text:
Canton Lüzerna
El Canton Lüzerna (en todèsch: Kanton Luzern) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla Svìsera central e l'òcupa 'n àrea de 1493 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 381966 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca o la sò variànt locàl ('ntra töt presapóch l'89%) e de religiù catòlica (presapóch el 71%). La capitàl del cantù l'è la cità de Lüzerna.
Geografìa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Lucerna l'è sitüàt endèla part centràl de la Svìsera (Mitelland). L'è streersàt dei fiöm Reuss e Kleine Emme. El teretóre del cantù 'l cunfìna a nort co le alpi svìsere e col Canton Argovia, a èst col Canton Zug e col Canton Svit, a sud coi cantù de Nidwalden e Obwalden e a ocidènt col Canton Berna. El mut piö alt l'è 'l Brienzer Rothorn che 'l rìa a 2350 méter de altèsa söl leèl del mar.
Demografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca o la sò variànt locàl ('ntra töt presapóch l'89%) e de religiù catòlica (presapóch el 71%).
Sistéma aministratìf[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Lucerna l'è furmàt de sés distrècc (Ämter) e de 88 cümü.
I distrècc i è:
- Lüzern che g'ha per capolöch Lüzerna
- Hochdorf che g'ha per capolöch la citadìna de Hochdorf
- Sursee che g'ha per capolöch la citadìna de Sursee
- Willisau che g'ha per capolöch la citadìna de Willisau
- Entlebuch che g'ha per capolöch la citadìna de Schüpfheim
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lucerne (Canton) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ramirás l'è on comun spagnoeu de la comunitaa autonoma de la Galizzia. El se troeuva in de la Provincia de Ourense.
El gh'ha Ungültiger Metadaten-Schlüssel Eror Lua an package,lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found,[[Categuria:Wikipedia:Erur endei modei de popolasiù#Ciaf metadati canàda Eror Lua an package,lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found,]] abitant (dato del ginee 2015[1]) e ona superfis de Ungültiger Metadaten-Schlüssel Eror Lua an package,lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found, km² per ona densità de popolazion de Eror ëd l'espression: operator < pa spetà ab./km².
El sò codes statistegh l'è Eror Lua an package.lua a la linia 80: module 'Modulo:No globals' not found..


text:
Diàvul dla Taśmàgna
Al diàvul dla Taśmàgna (nóm sientìfic Sarcophilus harrisii, Diavolo della Tasmania in itagliàṅ), cgnusû anc cuma diàv'l ursét, 'l è 'n mamìfar marsupiàł ch'al viṿ in dl'ìśula dla Taśmàgna dòp èsar sparî da l'Austràglia tri-mila an fà par cólpa di ding[1].
'L à ciapâ 'l sò nóm da i culuniśadōr ch'i daśvgnìvan da l'Európa par via dal sò culōr négar, da 'l fat ch'al gira specialmènt ad nòt, da i sîg ch'al fà ch'i śēl'n al sangṿ e parchè 'l gh'à 'n cumpurtamènt dimóndi rabî.
Descrisiòn
'L è dimóndi difìcil che cal mamìfar chè al pòsa pasàr gl'utànta cm ad lunghésa mént'r al sò péś in gèn'r al và da i nóṿ a i dódas chilo. Al fémni i èṅ più pìculi di masć dal 20% cuntànd qvéi ch'i gh'aṅ i an cumpàgn. Al sò pēl 'l è tut nég'r a part na màcia biànca su 'l pèt ch'la pâr na mèśa-luna.
A s trata dna bèstia ch'la magna da tut, specialmènt la carna dal carógni o dal bèsti ch'i gh'aṅ quèl e dònca i èṅ débuli. La sò cóa, lunga 25 cm, la spusa dimóndi par via dna giàndla ch'la gh'à 'd dèntar. Al fémni i vaṅ in èstar na vòlta 'l an, in gènar fra Favràr e Mars. Al masć al gh và adrē e al la mónta dimóndi vòlti in dal gir ad sinc/siē dè pò al la tîṅ 'd òć par far in manéra ch'la n s faga minga dar da di àtar diàvui cuncurènt. Al fémni, da 'l cant lōr, i èṅ piutòst difìcii, i sarnìs'n i masć più grand e grôs.
Da 'l 1995 al diàv'l ursét 'l à patî un brut mâł cuntagióś, al càncar dla fàcia dal diàvul, ch'al 'n à fat fóra dimóndi, tant ch'adès l'è na spéce prutéta da 'l guèr'n austragliàṅ.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Al diàvul dla Taśmàgna al prév risòlv'r al prubléma di gat salvàd'g in Austràglia La Stampa, 13 'd Agóst dal 2015
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Diàvul dla Taśmàgna
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Diàvul dla Taśmàgna


text:
Televisiån
Artéccol in dialatt bulgnais
La televisiån (parôla nôva ch'la vén dal grîg par "visiån luntèna") l'è ón dî mèz ed comunicaziån pió cgnossó e pió druvè int'al månd, ch'l è la trasmisiån e la difusiån luntèni d'imâgin e 'd són. L'è ón dî mèz ed comunicaziån ed mâsa. All'è stä invantä in dal 1925 a Lòndra, da John Logie Baird.
Considerè l'evoluziån d'la râdio, ch'la psêva trasmétter såul dî són, l'è stè strolghè par tant bâl d inventûr in di mondi 'd pajîs, prémma par l'esêrcit e pô i l'àn spargujè anch' a la zänt sóbbit dåpp la fén d'la secånda guèra mundièl.
Sénd ch'l è fâzil da druvèr e ch'la cåssta anch pôc, l'è stè druvè anch dai giurnalésst e däl staziån radio e anch par trasmétter tànt fôrm ed divertimänt, cme dî film, dî telefilm e varietè bän cgnossó.
Cme la funziånna[modifica | mudéfica la surzéia]
Mänter che pr'al sån as psêva druvèr la téttnica d'la radio, par riprànnder as avéva da druvèr däl nôvi soluziån. I strulghénn ed trasmétter såura un schermo däli imâgin eletrònichi ripraisi par 'na telecamera e 'd trasmétteri pr'äli ånnd d'la radio.


text:
Alcolism n'è nia na cossa ma da ëi – ince tres plü y plü ëres se taca pro la boza.
Statisticamënter ciafunse vigni 2 ëi che bër, na ëra. N ël che bër é bun azeté dala sozieté (n dër ël mëss tigní na dërta bocia de bira), na ëra che bër vëgn descreditada. Porchël bër les ëres gonot adascusc danter i mürs de ciasa.
L'alcol é n produt de plajëi, mo ince na sort de medejina – al é na sostanza legala che an ciafa indlunch zënza val' de scrit dl dotur. An le ciafa por vigni prisc, che al costes deplü o demanco, insciö él vigni ëra che à la poscibilité da sl cumprè, ince sce ara vîr de assistënza soziala o de na picia ponsiun. Tröpes bër deache ares pënsa che ares vires plü saurí, al ti dà en mënt che i problems sides plü saurisc da afronté. I ëi röia tla dependënza cun i compagns, da bëre adöm al'ostaria, les ëres tol l'alcol ma por afrontè i problems psichics che ares à. Chëres che bër à gonot la tendënza da chirí le perfezionism. Canche ares n'é nia plü bones da se sodesfà i bojëgns personai tomeres tres plü sot tla dependënza. Ince sce i tëmps da al dedaincö é atramënter y les ëres ne vëgn nia plü tan sotmetüdes contribuësc ince chësc a fà crësce la dependënza. Na enrescida à portè i resultac che öna na ëra alcolisda sön trëi é gnüda maltratada sessualmënter.
Tles families olache na ëra bër él gonot violënza. La violënza crësc adöm ala dependënza, deache sce n ël röia a ciasa da sëra y ciafa la fomena cioca, àl la tendënza da la dramè. Mo tröpes ëres bër ince ciodiche ares vëgn dramades. Sce ares é sot al'efet dl'alcol ti nel anfat ci che al sozed cun so corp.
Les ëres röia ala dependënza plü debota co i ëi. Le corp de na ëra tëgn demanco l'alcol, mo ince na ëra po costruí n livel de toleranza al'alcol plü alt (plü che an bër y plü che le corp tëgn). Mo al ne cunta nia la cuantité dl'alcol, mo la conzentraziun dl'alcol che é tl sanch. Chësta depënd dal pëis de na porsona, y na ëra pësa demanco co en ël. La costituziun dl corp de na ëra é atramënter. Le 50% dl tesciü de n'ëra é gras, n ël nun à ma le 40%. Tl gras éle le sanch che zircolëia demanco respet ales pertes dl corp olache al é ega. Dit en cört éle la medema cuantité de alcol tl corp de n ël plü partida sö co tl corp de na ëra. Pro i ëi vëgnel ince laorè sö plü debota dai enzims che é tl magun. Les ëres à chisc enzims ma tl intestin.
L'alcol vëgn laorè sö dal fié – sce an bër regolarmënter alcol éle le fié che aumënta i enzims che al adora por le laorè sö. Cun le tëmp se ingrandësc le fié y al se forma le "fié gras". Chësta sort de maratia po ince mioré sce an lascia da bëre, mo sce an bër inant se danejëiel i organns y la maratia ne va nia plü da varí. Sce la maratia va inant pora portè a na zerosi epatica. Chësta ne soporta nia plü l'alcol; na zerosi epatica ne ciafun nia da n dé al'ater, al é na maratia ria, prigorosa y les ëres la ciafa plü debota co i ëi. Statistiches dij che na ëra che bër cater goti de alcol é bele en prigo che ara ais val' conseguënza söl fié, pro n ël nen vëgnel calcolè 8 goti, lapró él ince gonot les ëres che tol ciamó medejines, che é ciamò da peso.


text:
Console
La console a l'è 'n apparecc elettronich che 'l se dopera esclusivament o primariament per giugà ai videogioeugh. A differenza di computer, che tipicament doperen di formatt standard per podè intercomunicà, i console doperen pussee despess di formatt proprietari per podè avègh competizion in tra de lor. Esisten pussee tipi de console: Quej fiss, quej portatil, i microconsole e console dedicaa.
I primm esperiment resalissen ai agn '60 grazia al Ralph H. Baer, ma domà a mità agn '70 a hinn sortii i console cont el Pong. Se i primm console eren dedicaa a vun o pussee gioeugh, i console d'incoeu a hinn strutturalment di computer dedicaa ai gioeugh.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caratteristich[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sistema operativ[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Originariament i console eren dotaa no de on sistema operativ: I cartocc gh'even dent tutt el necessari per fonzionà. Cont el volzàss di fonzion supportaa di console a l'è però deventaa pussee important 'véghel: A l'è stada l'Intellivision del 1980 a mett per la prima voeulta on sistema, Exec, in ROM.
Generazion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Calcògen
I calcògen a inn i elemeent chímich del grupp 16 de la taula periòdica:
I sò cumpòost, suratütt i sulfüür, seleniüür e telurüür, ga dísenn calcugenüür. Ul nòmm calcògen al vègn dal greech antích, e al vöör dí generaduur de mineràj.
L'ussígen, ul zuulf e ul seléni a inn minga metàj, invéci ul telüri e ul pulòni a inn mèzz-metàj.
Ul staat de ussidazziun püssee cumüün per o calcògen a l'è -2 in dii calcogenüür, anca sa pödenn vècch ul -1; in dii sulfaa, selenaa e telüraa al devénta invéci +6 (per esémpi, Na2SO4, ul sulfaa de sòdi).


text: Tge è la geografia artistica, u tge po ella esser? Tge pon ins spetgar d’ina «geografia artistica da la Svizra» – u almain da quella tractada qua? Cun «geografia artistica» enclegiainsa en quest cudesch il studi da las relaziuns tranter ils bains e las praticas da l’art d’ina vart, ed il territori svizzer da l’autra. Questa definiziun largia implitgescha tut ils arts visuals da tut las epocas. Or dal cuntegn: Da la preistorgia a l’epoca romana; Da la retratga dals Romans a la perioda romana; Alps goticas; La Confederaziun dals 13 chantuns; La Svizra moderna.


text: Questa broschura da la protecziun civila svizra sa drizza ad in vast public. La publicaziun vul infurmar curtamain, dentant uschè cumplettamain sco pussaivel davart ils intents e las incumbensas da la protecziun civila. Or dal cuntegn: pertge protecziun civila, protecziun civila e defensiun generala, la protecziun civila en la Confederaziun, la protecziun civila en il chantun, la protecziun civila en la vischnanca, ils meds da la protecziun civila, incorporads en il servetsch da protecziun civila, servetschs.


text:
Cianforlin
El Cianforlin, o anca cianforlinna, scopazzin, l'è on vestii, soratutt da òmen ma doperà anca di dònn.
L'è cusii in on fracch de tesuu, soratutt lana o seda, e 'l pò vigh di different fantasii.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cianforlin el nass in di guerr prussian del secol quell de 17, doperaa dai mercenari croat, che doperaven ona sciarpa per legà el coll di sò camiss. Da li, la nobiltà francesa scomincia a imitai 'n tra 'l secol quell de 18 e quell de 19.
In di fatt, la parolla "cravatta" l'è rivada in on fracch di lengov (per esempi el lombard, el catalan, l'italian) da la parolla "croat".
Lung i primm agn del regim franchista, l'era on simbol di intelletualista catalan, e poeu 'l vegn proibii perchè consideraa on simbol seccessionista.
Incoeu[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di paes occidentai, el cianforin l'è vergott de elegant, doperà per i occasion formai, per i fest. L'è doperaa soratutt cont el smoking, indoa l'è minga tradizion doperà di olter robb.
Incoeu l'è dré a diffondess anca per i occasion mia tropp formai, 'me i cocktail.


text:
Genserico
Genserico (cunusìt apò col nòm de Gaisarīks; presapóch 389 - 25 de zenér del 477) l'è stat en rè dei Vàndali e dei Alani 'ntra 'l 428 e 'l 477. L'è stat 'na figüra fondamentàla endel perìot de türbulènse e guère del sècol V endel Imper romano de Ocidènt. Endei omènti sinquant'àgn che 'l g'ha regnàt el g'ha trasfurmàt 'na tribù germànica de póca 'mportànsa come i éra i Vandali alùra endena potènsa de prìm ùrden endel Mediteràneo ucidentàl.
Stória[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fiöl ilegìtim del rè vàndalo Godigisel, se pènsa che 'l sàpe nasìt de le bànde del Lach Balaton entùren a l'an 389. L'è stat iligìt rè endel 428 dòpo la mórt del sò mès fredèl Gunderico. Desedàt e portàt per la cariéra militàr, el g'ha sercàt sübit el sistéma de fà crèser el potére e la prosperità del sò pòpol, che en chèl momènt là l'ìa stansiàt endela pruvìncia de la Hispania Baetica (al dé d'encö Andaluzìa) e che 'l gh'ìa patìt i atàch dei Vizigòti, piö nömerùs de lùr. Isé, dòpo mìa tat de éser deentàt rè, Genserico el g'ha dicidìt de lasàga i teretóre spagnöi ai sò riài, e co la flòta de naf che 'l sò predecesùr el gh'ìa fat fà sö, el g'ha portàt el sò pòpol endel Nordafrica.
El s'è 'nprufitàt de le béghe 'ntra Bonifacio — goernadùr romano de l'Africa del Nort — e l'imperadùr Valentinano III e Flavio Esio, per portà 80000 vàndali —15000 de chèsti òm de àrma —de Tarifa e Iulia Traducta a Ceuta, sö la còsta africana. Dòpo 'na quach vitòria cùtra i defensùr romàni fiàch e 'ndebulìcc de le sò béghe intèrne, i Vandali i è riàcc a ciapà 'l contròl de 'n teretóre che ciapàa dét el Maròco e 'l nòrt de l'Algeria del dé d'encö, e i g'ha mitìt sóta asédio la cità de Hipona, che la cedarà dòpo quatórdes més de combatimèncc. L'an dòpo, l'imperadùr Valentiniano III el reconós Genserico come sovrà de töcc chèsti teretóre.
Endel 435 Genserico el farà 'n acórde co l'Impér romàno, segónt el quàl i Vandali i deentàa foederati de Roma co la concesiù de la Numidia. Gnemò contét però, endel 439 Genserico el g'ha — a quanto par sènsa troà rezistènsa — ciapàt el contròl de la cità de Cartagine, e 'l g'ga catüràt la flota imperiala che l'ìa atracàda endel sò pórt. Con chèsta asiù i Vandali i s'è 'mpadrunìcc de Mediteràneo Ucidental, e de menemà i g'ha ciapàt a giöna a giöna 'na bràca de bazi marìtime de gran valùr stratégich e comerciàl: le Baleari, la Còrsica, la Sicilia e la Sardegna. Roma isé la perdarà le sò bàzi de apruvigiunamènt de cereài e la se troarà a ìga de crumpài dei Vandali.
Endel 455, l'imperdùr romano Valentiniano III l'è stat copàt, e al sò pòst gh'è nat sö Petronio Máximo. Genserico, el s'è sintìt lìber de cunsiderà scadìt l'acórde de pàce che 'l gh'ìa fat col con Valentiniano endel 442, e l'à partìt col sò ezèrcit 'nvers l'Italia. A Roma la popolasiù la s'ìa riultàda cùtra l'imperadùr nöf e la l'ha mitìt a mórt. Tré dé dòpo — ai 22 de bril del 455 — i Vàndali i g'ha ciapàt la cità sènsa rezistènsa i l'ha mitìda a sach.
El papa Leone Magn l'è mìa riàt a 'mpedéser che i Vàndali de Genserico i sachegiàes la cità ma co 'l sò at de prezentàs dezarmàt ensèma al sò cléro l'è alméno riàt a schià che Roma la vignìes mitìda a föch e che le Bazìliche de San Pietro, de San Paol föra dei Mür e de San Gioàn en Lateràno le vignìes risparmiàde.
Genserico el s'è portàt vià come ostàgio Licinia Eudoxia, la védova de Valentiniano, e le sò dò fiöle, Placidia e Eudoxia; chest'öltema la narà 'n spùza al fiöl de Genserico e sò söcesùr, Hunerico.
Endel 468, el régn de Genserico el s'è duzìt difènder de l'öltem sfórs militàr de le dò metà de l?impér romàno ünide ensèma, ma i Vandali i è riàcc a scunfìger, en mìa al capo Bon, 'na flòta comandàda de chèl che piö tàrde el deentarà l'emperadùr bizantì Basilisco. Endel istàt del 474 se firmarà la pàce perpetua con Constantinopoli, co la quàla se recunusìa la sovranità vàndala sö le pruvìnce nordafricàne, Balear, Sicilia, Còrsica e Sardegna.
Genserico el mör ai 25 de zenér del 477 e 'l sò pòst el sarà ciapàt de so fiöl Hunerico.


text:
Tünisia
La Tünisia (تونس in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacada a la Libia e a l'Algeria e la bagna el Mar Mediterani. La capital a l'è Tünis, che l'è anca la citáa püssée grossa de tüta la Repüblica. La gh'ha una süperfiss de 163.610 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.
Storia mudernaModifiché
La Tünisia a l'è stada un pruteturaa frances del 1881 al 1956, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitigaModifiché
La Tünisia (nom ufizial: الجمهورية التونسية) a l'è una repübliga.
El president a l'è Moncef Marzouki (del 2011).
El prim minister a l'è Mehdi Jomaa (del 2011).


text:
Duu Giovenott che ven a Milan
DUU GIOVENOTT CHE VEN A MILAN
PER ANDA ALLA FESTA
DEL CASIN DI NOBIL.
I.
SENTII sentii se vorrii rid
Ve cunti questa in confidenza,
Che l' hoo savuda anch mi políd
De trabisonda , e in conseguenza
Speccee on poo a spantegalla
Che la po vess forsi ona balla.
2.
Mi a bon cunt ve parli ciar;
Foo nanca sigurtaa d' on ghell,
Chi me l' ha ditt a mi me par
Ch'el sia obbligaa propri a savell,
Perchè no 'l po de condemen
De vess al fatt ou poo benben.
3.
Mi l' hoo savuu in I' occasion
Che andava un dì a Meregnan
Mi de per mi col mè baston,
Quand s' era stracch d'andà a pescian
Ven on legn dedree con dent nessun
D' ori trott pocch pù del pass comun.
4.
Me pienti lì in su i duu pee
Longh e tiraa compagn d' on ciod
Quand l'è staa appress vedi Michee
El cavalant d' on scior de Lod
Mezz indorment come on bislacch ,
Ghe foo fa alt , glie doo el tabacch.
5.
Lu el me isebiss el post de dent
E mi l' accetti volentera
Per profittà de sto bon vent,
Me derva subet la portera ,
Mi denter comod come on scior
Lù el va a cassett e se descor.
6.
L' intona sù ona diesilla
Del so padron senza giudizi
Ch'el tira sii i tosann, el spilla
A lanzinett , e che el gli' ha el vizi
De andà despess in cabalenna
Mâssem de sira dopo scenna.
7.
Ch'el torr adree a tutt i mod
Compagn di stocch quij de Milan ,
El va in guant bianch anca per Lod
Cont on cert legn de fer in man
El voeur lassà vegnì i barbis
L' ha fin compraa l'onc de Paris.
8.
Che el gh' ha el coo alari come on matt
Per divertiss e per ballà,
E lì el me cunta giust sto fatt
Ch' era success on voti dì fà
A sto sur tal che l' ha faa lega
Col sur Martin , on olter sbrega.
9.
EI dis che Tizzi el so padron
S' è smaniaa per ona festa
Che daven i Caporïon
Là de Milan , s' è miss in testa
De vorrè andagh a sto casin
Tacch a la pesa del Giardin.
10
Se trotta inanz indree a Milan
In legn insomma al sur Martin
El va a pregà can borïan ,
E ghe promett anch di quattrin ,
El truscia assee el stà mai quiett
Per podè avegh duu beliett.
11.
Gh'hin revussii , el credeven nanca
Corren dal sart e a tutta spesa
Voeuren on bell vestii alla s'cianca
Cont el gilé de stoffa inglesa
Compren scarp e colzett e guant,
Fina ona spilla de brillant.
12
In quij di là tegneven pù
Né vin nè acqua del piasè ,
Cont i compagn gh'han del dessù
No san parlà in sul caffè
Che del Casin e di bellezz
Montaa coi gioj fina in di trezz.
13.
Cunten a tucc i spes che han faa
Per el vestiari noeuv de trinca ,
Colzett de Francia tutt sforaa
Dal coll del pè passaa la schinca,
Faven el vappo on sgrizolin
Per vess lor soll che và al casin.
14.
EI dì fissaa per sta gran festa
Tizzi e Martiri pàrten de Lod
Cont i vestii in d' ona zesta
Tutt cavezzaa compagn di inciod,
Riven per el mezz dì a Milan
Con sott i soeu cavai balzau.
15.
Han mettuu giò tutt duu al Marin
E in neglisgé van al Bazzar,
Ciappen el cors e a pianpianin
Fummand on para de zigar
Van al bastian de Porta Renza
Inanz indree pien d'impascenza.
16.
Passaa i quattr' or tornen indree
Van a l' albergh cont ona famm
Propri de quij de can livree
Se ciana el camarer Beltramm,
Voeuren disnà subet in stanza
Con fior de robba e in abbondanza.
17.
Per god el temp han cornenciaa
Tutt duu a mudà scarp e colzett
Per no speccià dopo disnaa
Han desponuu tusscoss sul lett;
L' è pront el pranz , allon vitt , vitt ,
Po pù speccià nanch appettitt.
18.
Troeuven fior de grazia de dio ,
Laccett, pastizz , salvadegh, triffol,
El vin anch quell l'è bon per bio!
Besognarav vess propri ziffol
A no dagli dent una pacciada
Come ingenee via giornada.
19.
Intant che volten là sti piatt ,
E che alzavan i biccer
Sto Tizzi ross come on scarlatt
El squaquarava i soeu penser,
Che s' el trovava on guai bellee
Che ghe piasess , le toeu per miee.
20.
Ghe dava minga indree Martin
A sto progett de maridass;
E intant sù ciácer e giò vin
En disen sù d' ogni erba fass ,
Han sboscionaa anch el bordò
Faa cont i ugh de l' Oltrapò.
21.
Se fan portà caffè e rosoli,
Li' è latt de veggia bell e bon ,
Ch' el scarligava soli soli,
Dopo ditt ben i soeu orazion
Guarden a l' orelogg tutt duu,
Hin sett appenna rebattuu.
22.
Gh' han anmò temp on para d' or,
Se alzen dal scagn ch'eren mezz faa,
Comencia a andagh al coo i vapor,
Veden che gira el fogoraa ,
I tend , i quader e la cà,
Se butten giò in sul soffà.
23.
Ghe ciappa el sogn a tutt é duu
Che s'indormenten come sciocch
El cavalant che l' ha bevuu
Anch lù de bass minga tant pocch,
EI fà l'instess, e el camerer
L' è minga al fatt di soeu penser.
24.
Come on concert de vioron
Han ronfaa on pezz sti giovenott
Primm e second in I'instess ton;
On guai frecass fors tutt on bott
L' ha dessedaa el sciur Martin
Ch'el ved i ciar quasi sul fin.
25.
El solta in pee, ma el sà nanch lù,
El tira avoltra l' orelocc
Hin anmò sett ben pocch de pù
L'è lì in cuntee se frega i occ
EI và Iì arent ai gelosij
El ved dì faa per cinqu cavij.
26.
Addio festa, addio casin ,
El scorliss Tizzi anmò indorment,
El se desseda e dal cossin
El dis: ghe semm forsi al moment
De andà a la festa, eccomi quà
Intaut el sbalza dal soffà.
27.
Martin el respond : t'el savret tì;
Specciarem quella d' on olter ann,
Te védet nò che l' è già dì ?
Sent sent che sonenn i campann ,
Tutt duu camuff già mezz in galla
S' accorgen che han ciappaa la balla.
28.
Trà lor d' accord fan el complott
De lassi minga giò la seggia ,
E tegnì dur coi soeu patriott
Che se ghe andass mai a l'oreggia
Dia ne guarda giuradina :
Sora marozz van in berlina.
29.
Ciamen el camarer intant
Ch' el porta subet el listin,
Ghe dan la vos al cavalant
De taccà sott el carrettin,
Paghen el cunt , bon dì suria
Monten in legn e tornen via.
30
Quest donch l'è el fatt che mi hoo savuu
Dal cavalant che m' ha tolt sù ,
El m' ha pregna però costuu
De di a nessun che l' ha ditt lù,
Ghe l' hoo impromiss , ma adess l' è mort ,
Se el squaj incoeu l'è minga on tort.


text:
Sistem da furmaziun en la Svizra
En la Svizra sco stadi pluriling e federalistic portan ils 26 chantuns la responsabladad principala per ils fatgs da furmaziun. La scola obligatorica è francada fermamain chantunalmain e localmain. En il sectur postobligatoric èn cumpetents tant ils chantuns sco er la confederaziun.
Posts da consultaziun
En furma concisa:
- Descripziun concisa dal sistem da furmaziun da la Svizra
- Grafica dal sistem da furmaziun da la Svizra
Preschentaziun detagliada
- Sistem da furmaziun CH sin educa.ch
Descripziun dal sistem da furmaziun da la Svizra cun infurmaziuns davart tut ils stgalims da furmaziun (situaziun giuridica, statistica, cuntegns didactics, cundiziuns d'admissiun)
- Sistem da furmaziun CH sin Eurydice (versiun tudestga)
Descripziun dal sistem da furmaziun da la Svizra per la reit europeica Eurydice
Professiun da magister e professiuns scolasticas da la pedagogia speziala
- Daventar magistra u magister
Infurmaziuns davart la scolaziun da las persunas d'instrucziun en Svizra
- Professiuns da la pedagogia speziala
Infurmaziuns davart la scolaziun da persunas spezialisadas en ils secturs da la pedagogia curativa, da la logopedia e da la terapia da psicomotorica en Svizra
Statistica e perscrutaziun da furmaziun
- Statistica da furmaziun
Responsabel per la statistica naziunala da furmaziun è l'uffizi federal da statistica (UST).
- Perscrutaziun da la furmaziun (versiun tudestga)
Infurmaziuns davart la perscrutaziun da la furmaziun en Svizra publitgescha il center svizzer da coordinaziun per la retschertga en l'educaziun (CSRE). Qua chattais Vus er il rapport da furmaziun da la Svizra 2018.
Finanziaziun da la furmaziun
La Svizra e l'Europa
- Eurydice
Infurmaziuns davart ils sistems da furmaziun da 38 pajais europeics
Contact
Center d'infurmaziun e da documentaziun IDES da la CDEP
e-mail
+41 (0)31 309 51 00


text:
Aerofun
Un aerofun l'è un strüment müsegal che al fa sö son suratüt in del vibrà de una balaüstra d'aria, senza l'üs de cord o membran. A se parla de vüna di quater class principal de strümencc in de la tabela uriginal de la classifegazion de i strümencc müsegaj de Hornbostel-Sachs.
L'Hornbostel-Sachs al spartiss i aerofun in bas a se la vibraziun de l'aria l'è cuntegnüda dent l'istess strüment o manch.
La prima class (41) la cumprend strümencc che, quand ch'i vegnen sunaa, i gh'han dent no l'aria vibranta.
La segonda class (42) la cumprend strümencc che gh'han dent l'aria che la vibra quand ch'i henn sunaa.
El nomm de urigin greca antiga, al ven de la rais aepό- (che esprim una cunessiun cunt aria, vent, boff) e de φwvo (son).


text:
Eletròun
'L eletròun 'l è 'n componèint fondamentèl edl àtom, cun carga méno. I eletròun gl'în di pcunsèin elementèr, carghê negativamèint, ch'i viàśen 'd lung a dagli òrbiti 'd intórn al nùclev edl àtom.
Tùt j singòl elemèint chìmic j gh' àn 'na quantitê diferàinta 'd eletròun. 'L è pròpia dala puśisiòun in sìm'ai orbitèl, e da la quantité di eletròun estèren di àtom, ch'a dipènd el proprietê e anca el capasité ed lighères e d' mis'cères di diferàint materiē.
'L avérel catê e la só dòpia natùra
'L eletròun l' è stê la prìma partisèla subatômica a èser descuvèrta, in dal 1897, quand al siensiêJ.J. Thomson 'l iva sperimentê che 'l eletròun al fèva i ràg' catòdic ch' j gnìven fòra da un filamèint ed metâl suriscaldé.
In dla vècia teorìa ins la strutùra dl' atòm, l'eletròun l' éra cunsideré 'na bucîna ch' la girèva a 'n altèsma velosité intòrn' al nùclev dl' àtom in dagli òrbiti preciśi: ma po' i siensié dla fìsica j àn capî che l' eletròun l' è piò uguèl a n' ònda eletromagnètica sirculèr, ch' la viàśa a n'altèsma velocité (intòren a 100 miliòun ed kilòmeter uràri) intôrn al nùclev sainsa avéregh nè màsa, nè volùm, e ch' al gh' à cuntemporanitè ed preśeinsa in piò punt dal spàsi.
Cùm' al 's cumpôrta
Acsè cùma la Tèra la gìra intòrn al Sôl, mo però la prìla anc su sè stèsa, acsè anca l'eletròun al gìra intòren al nùclev mo però al prìla anca su sè stès: al pôl prilèr intòrn al sô àsi in sèins uràri u antiuràri: cla manéra lè ed prilèr la vîn ciamèda nùmer quàntic ed spìn, la se scrîv cun la lèttra 'm' e la gh' à sôl dù valôr: + 1/2 e -1/2. Dù eletròun ch' j prìlen in dj vers cuntràri j fòrmen dù minùscol càmp magnètic cuntràri.


text:
Nus essan in partenari impurtant da l'hotellaria e gastronomia grischuna. Quellas branschas pon far quint cun nus gist durant la stagiun auta: sco commerziants da bavrondas, vins u spirituosas pudais Vus conservar ils products da Voss tschalers da vin en noss magasins da bavronda segirads. Sin empustaziun provedin nus tut las chamonas, p.ex. quellas a e sper Tavau, sch'i fa basegn era cun la telecabina e la sutgera.
In'autra spezialitad da magasinar da nus è la logistica d'ischs. Vus magasinais Voss ischs-chasa u ischs da segirezza preproducids tar nus, nus als enzugliain en mattas da protecziun ed als transportain cun vehichels spezials munids cun ina protecziun interna directamain sin il plazzal. Sin giavisch purtain nus Vossa empustaziun en l'edifizi u la plazzain precis là, nua che Voss montader la dovra.


text:
"Dala Cina ala Dolomites:
Cunferėnza cun l paleontologh Prof. Andrea Tintori,
Marco Polo dan 250 milions de ani
UNI Milan espert di pėsc
juebia 19.03.2015, dala 20:30
Aula Magna, Istitut Tecnich Economich Raetia, Urtijėi
L grand descuridėur venezian Marco Polo che ie ruvą tla Cina dan 700 ani, ie jit a pe duta chėla trata che fova dan 250 milions de ani ntan l tėmp dl Triasich n gran golf dl ozeann, la Tetide. Te chėl mer tropichel ulache l se muvova pėsc y retģi zėnza rėms per milesc y milesc de chilometri, y alghes, curei y croses dl mer, iel unit a se l dé de gran sasc da ciauc.
Ncueicundģ ie nosc crėps chėl che resta de chėl ozeann urmei scumparģ, i soc dl mer n iede rics de vita ie śėn unic a lum, sfendui y ėrc su, smagėi dai ruves y dala smueies. A chėsta maniera vėniel sotora n valguna de si richėzes plu nteressantes, i fossģi, i resċ di urganisms che dan 250 milions de ani vivova te chėl mer y che ncueicundģ possa mo nes cunté truep.
La storia dla vita ie na storia cumplicheda, fata de gran crises y n scumencé da nuef, a uni maniera for en muvimėnt" coche la spersa de nosc planėt. Dala Dolomites ala pizes tropicheles dla Cina Meridionela, ą i crėps y i fossģi una na semianza scebėn che la cuntredes ie scialdi da dalonc.
L paleontologh Andrea Tintori che lėura bele da 10 ani incą cun n team nternaziunel tla Cina, cunterą dla scuviertes dl Triasich cinėisc, les cunfruntan po cun chėl che ie unit abiną tla Dolomites y cunservą tl Museum Gherdėina. N cunfront, n mpuls y na sburdla, ajache chėl che nėus cunescion ie for mo scialdi puech. I puec resċ de pėsc y retģi dl mer che ie dantaldut unic abinei te Gherdėina fej speré a mo dautra scuviertes tla Dolomites. Danz che l sarą de bujėn de truep mpėni per tenģ l var cun la truepa scuviertes cinėijes, ma l ie nce na gran ndesfideda.
Sciche Marco Polo che ą udł mé n valgunes dla marueies dla Cina da ntlėuta, ons nėus permņ śėn scumencią a cunėscer l ambient y la vita dl Triasich, sibe tla Dolomites che chėl tla Cina.
(A. Tintori)


text:
Las ovras electricas da Turitg vulan investir en trais ovras idraulicas dal Grischun. Pli exact en l'ovra pitschna Adont, e las duas ovras d'aua da dotaziun, Löbbia e Marmorera.
Cun questa decisiun vegnia sustegnida la midada sin il sectur d'energia e per la protecziun da l'ambient e dal clima, ha communitgà l'ovra.
La primavaira 2020 duai la construcziun da l'ovra Adont, datiers da Savognin cumenzar. Quest project custa radund 15 milliuns francs. Mess en funcziun duai ella vegnir la fin da l'onn 2021.
Per Löbbia è previs d'investir radund in milliun francs e per Marmorera radund 1,4 milliuns. Las lavurs da construcziun èn previsas l'onn 2020.
Ord l'archiv
Avant pli che 70 onns han ils abitants da Marmorera ditg gea a la vendita da lur vischnanca ed a la construcziun d’in lai da fermada. Oz è là, nua ch'il vitg era ina giada in grond lai.
RTR novitads 12:00


text:
Śluvègna
Artéccol in dialètt mudnés
La Śluvègna (a s diś Republika Slovenija in Śluvèṅ) l'è na repùblica parlamentàra dl'Európa sentràla, subìt ad sōvar dla penìśula balcànica. La sò pupulasiòṅ l'è 'd dū migliòṅ 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi 'd 20.273 km². L'è divìśa in dódas regiòṅ e òt pruìnsi méntar la sò munéda, da 'l 1 ad Śnar dal 2007, l'è 'l euro.
A s trata dna nasiòṅ ch'la fava part dla Juguślàvia, adès l'è mémbra dl'Ugnòṅ Européa da 'l 1 ad Maǵ dal 2004.
La capitàł l'è Lubiàna méntar gl'àtar sèntar più impurtànt i èṅ Màribor, Kranj e Capdìstria. La cunfìna a òvest cun l'Itàglia, a nòrd cun l'Àustria, a èst cun l'Ungherìa e a sud cun la Cruàsia. P'r un cunsèṅ ad tèra, ch'la divìd la Venèsia-Giùglia da l'Ìstria cruàta, l'è bagnàda p'r al mâr Adriàtic in dla sitadìna 'd Pòrtrōś.
Al sò presidènt 'l è Borut Pahor mént'r al prim minìstar 'l è Miro Cerar.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Śluvègna
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Recupero 4° part. ritorno 2012 por La Val
In Mercui ai 25 de Má él gnü sughé le recupero dla 4° partida dl ritorno dl campionat 2011/2012 de 3° categoria por La Val. La partida é gnüda sugada fora de ćiasa cuntra la scuadra da Gais (che La Val á batü tla Copa Provinzia).
La Val vá indô fora cun le gofes ötes purdon, sciöche tles ultimes trëi partides, cun na pordüda de 3 a 1. La crisa dla scuadra va inant insciö. Ince sce la campionat ne á nia plü da dí por La Val é jüs i sogadusc te campo por davagné la partida. Mo cuntra Gais el stè zigü les grüm de assenzes che á magari contribuí ala pordüda. Mo chësc ne po zigü nia ester na scusa.
Da mëter man dla partrida á La Val sughé bun, mo oportunitês da gol ne él nia stè. Mo bel dô da 15 menüć an udü che la partida ne jê nia tle dër vers. En grüm de passaggi sbagliá y i sogadusc da La Val ruvâ prësc tres ultimi sön la pala. Mo le Gais ne á gnanca fat tiri te porta tla prüma mesora. Le prüm gol ti garetel impó al Gais ćiamò tl prüm tëmp. Al röia ite en cross sön le palo lunch, Marco y Jordan salta sö por rinvié demez cun le cé. Le atacant sbürla demez Marco, spo cun la man sbilanciada atochel bel avisa la pala, insciö dal le arbiter le rigore. Sepl ne á degüna chance da parè. Le prüm tëmp se stlüsc jö insciö sön le 1 a 0.
Tl secundo tëmp él spo garate le 2 a 0. En centrocampist da La Val á pordü la pala, spo el jü le aversar jö por la fascia y fesc ite en bel cros a mez, l'atacant dl Gais é stè bel sú dailo y á ma plü messe apogè te porta. Sön le 2 a 0 á La Val jumé ia da recuperè. Soradüt Alex Elz. es albü na gran oportunité. Daniel F. röia jö por la fascia y mët ite en pal d'or sön le rigore. Alex ne atoca nia dërt la pala. Püch dedô él en contrast de cé tra Franzi y en centrocampist da Gais che vá fora mal por i dui. Franzi sla cava cun na bota al cé mo l'ater mëss gní portè te spitol, cun en gran tai sura l'edl. A mesa le secundo tëmp ti garetel ćiamò na picera papera ala difesa da La Val. Le zentral dla difes ne se capësc nia bun cun le portier y ti pasa zoruch cun en colp de cé. La pala röia sura le portier fora y spo röia en atacant sön la pala y tira te porta.
Ala fin dla partida él ćiamó le arbiter che ti scinca en rigore a La Val. Ivan T. se prejentëia y cun en bel tiro angolè fejel insciö le "gol della bandiera".
La partida se stlüsc jö insciö sön le 3 a 1 por Gais.
Cun chisc trëi punć lascia sön trú toma La Val zoruch al 10. post.
In dumënia saral le derby da Rît, sce La Val ne cambia nia, saral rî da davagné le derby, suradüt deache le Mareo é te na gran condiziun y á portè deplü resultać positivs a ćiasa.
La formaziun titolara: Kantioler Sepl, Castlunger Marco, Alton Alex, Tavella Jordan, Tavella Thomas, Frenes Daniel, Verginer Franzi, Tschaffert Ivan, Rubatscher Romeo, Frenes Micky y Elzenbaumer Alex.
Sostituziuns:
Vallazza Paolo por Tavella Thomas
Valentin Elmar por Castlunger Marco
Miribung Adrian por Frenes Micky
Frenes Egon por Frenes Daniel
Por udëi i atri resultać drüca (ince di atri campionać ulache sogadusc da La Val süga para) drüca: resultać


text:
Carboni
Ul carbòni a l'è un elemeent chímich de nümer atòmich 6, de sòlit tetravaleent, minga metàlich e sòlit a temperadüra ambieent.
A l'è l'elemeent de baas de la vida in sü la Tèra, inscí cuma la cugnússum, vist ca tütt i mulécul impurtaant per i sisteem viveent g'ann deent ul carbòni, àsca idrògen, nitrògen, fòsfur, ussígen; nissügn de chii elemeent chí al g'à però l'impurtànza del carbòni. I resún de chèsta impurtanza a vègnenn dal fatt ca ul carbòni a l'è bun de ligàss sü cunt quater àtum, e al pöö mètt in pè strutür cumplicaa, ca fann vegní föra fin a 10 miliun de cumpòost urgànich difereent.
Ul carbòni al g'à difereent fuurm alòtrup: grafiit, diamaant, fülereen a inn quii püssee cugnussüü; in del 2004 n'è staa descuvèert un ólter. Ga vöör dí ca ul carbòni al pö anca esíst cumè mineraal amòorf, a l'öcc símel a la grafiit, e cumè furma isutròpica de la grafiit, cunt i fujètt ca stann minga vün de suravía a l'ólter ma a inn metüü in tütt i direzziun. La fibra de carbòni la sa utègn slüngaant dii fíber urgànich, de manéra ca i piàn del carbòni sa mètenn in línea cunt la direzziun de la fibra; chèll prucediment chí ga dà una resisténza iguaal a l'azzàl.
Aplicazziun del carbòniModifiché
L'aplicazziun püssee impurtànta del carbòni a l'è cumè cumbüstíbil e fuunt de energía, cunt i idrucarbüür: gas natüraal, petròli, sciustra. Chii cumpòost chí a inn anca la fuunt de tütt i plàstich.
Ólter maneer de duperà ul carbòni, in dii sò fuurm, a inn:
- l'isòtup carbòni-14, descuvèert ul 27 de febraar del 1940 a l'è duperaa per la datazziun radiuatíva;
- la grafiit, mis'ciàda cunt l'argíla, la sa dupéra de fà i min dii làpis;
- ul carbòni, insèma cunt ul fèr, a l'è duperaa de fà l'azzàl;
- de par lü, al dupérenn de fà i barr de cuntròll in dii reatuur nücleaar;
- ul diamaant a l'è duperaa in de l'indüstria, de fà i mulètt e i laam perchè l'è ul mineraal püssee düür in natüra; àsca quèst, al sa dupéra uviameent cumè prea prezziusa e cumè bisgiuu.
Ga vöör dí, a la fin, ca ul fülereen al paar c'al g'à un futüür in de la nanutecnulugía.
FuuntModifiché
Ul carbòni, cumè gemò spiegaa, a l'è l'elemeent püssee impurtaant de la vida in sü la Tèra, e l'è preseent in quantità in tütt i strutüür urgànich e biulògich. In del muunt inurgànich, ul carbòni a l'è preseent in d'un muntún de mineràj (tütt i carbunaa) e in de l'anidriit carbònica (CO2).
I diamaant sa trövenn in d'un quaj giacimeent de un mineraal ciamaa kimberliit, specialmeent in Repüblica Südafricàna, Sibéria, Congo, Australia; la grafit la sa cata in quantità in Mèssich, Rüssia, India, Gruenlàndia.
Ul carbòni al sa furma in dii stèll, cunt un s'ciòcch tra trii partisèj alfa (nücli de éli), in d'un prucèss ciamaa defatt prucèss triplu alfa. Una quaj grígula de carbòni a l'è deent in dii meteuriit, suta la furma de diamaant piscinítt.
CumpòostModifiché
Ul carbòni al furma, cuma gemò dii de suravía, un muntun de cumpòost (10 miliun).
A catà tra i püssee impurtaant, a g'inn:
- idrucarbüür, insèma cunt l'idrògen;
- aminuàcit, i munòmer dii pruteín, insèma cunt l'azòot;
- àcit grass e lipiit;
- cumpòost arumàtich;
- èster;
- zücar, dùma insèma cunt l'idrògen e l'ussìgen;
- àlcul, cunt ussígen e idrògen;
- plàstich, dùmà insèma cunt l'idrògen o cunt olter àtum.
PerículModifiché
I cumpòost del carbòni, vist ul nümer, a g'ann un bel puu de difereent azziun tòssich: per esémpi, ul munòssit de carbòni (CO), preseent in dii scàrich dii mutuur a cumbüstiun intèrna, e ul cianüür (CN-) a inn tòssich per i mamífer.
I cumpòost cumè i idrucarbüür (per esémpi ul metàn, la benzína, l'acetileen a tàchenn fööch a svèlta, in d'un atmusféra de ussígen.
Ga vöör dí, a la fin, ca anca ul metàn a l'è vün dii gas sèra, e anca püssee puteent de la CO2 u del vapuur de aqua.
IsòtupModifiché
Ul carbòni al g'à dü isòtup stàbil, dispuníbil in natüra: ul 12C (98.89%) e 13C (1.11%); ul carbòni-12 a l'è staa ciapaa da la IUPAC cumè baas per la misüra de la màssa atòmica. Ul 14C a l'è un isòtup radiuatiif, c'al sa dèsfa in, a stèmm, 5.730 ann e al vègn duperaa per datà lègn, fòssil, sítt archeulògich.
StòriaModifiché
Ul carbòni (dal latín carbo, c'al vöör dí sciustra) l'è staa, uviameent, vün dii primm elemeent c'inn staa descuveert, in de la preistòria, quand i òmen s'inn curgiüü c'al sa furmàva quand sa gremàva ul lègn.
In de la furma del diamaant a l'è staa cunsideraa da sémper una prea de valuur; ul sò ültim alòtrup, ul fülereen, l'è rivaa dumè in dii ann '80, ma al paar c'al g'à un gran futüür.
RiferimentModifiché
- ↑ (EN) National Institute of Standards and Technology - carbon
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
rsc
- ↑ Fourier Transform Spectroscopy of the System of CP (PDF), bernath.uwaterloo.ca. URL consultato il 6 dicembre 2007.
- ↑ Fourier Transform Spectroscopy of the Electronic Transition of the Jet-Cooled CCI Free Radical (PDF), bernath.uwaterloo.ca. URL consultato il 6 dicembre 2007.
- ↑ Carbon: Binary compounds, webelements.com. URL consultato il 6 dicembre 2007.
- ↑ (EN) National Institute of Standards and Technology - carbon, Phase change data
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Vohler, cap. 1.


text:
Wikipedia:Vedrina
La Vedrina l'è 'l canton indoa i vos pussee bej scrivuu da la comunità de la Wikipedia in lombard. La sostituiss el "Parlemm on poo de num".
Regoll per entrà in de la vedrinaModifiché
- La vos la gh'ha minga de avègh di avvis 'me {{sbozz}} e {{Da netà}}
- La vos la gh'ha de vess enciclopedega
- La vos la gh'ha de vess categorizada
- La vos la gh'ha de vess scrivuda in d'ona ortografia accettada dai regoll de la Wikipedia
Consej utilModifiché
- El saria mej se la vos la gh'abia di wikilink
- El saria mej se ghe fudessen di font in de la pagina
La votazzionModifiché
Ona parpoeusta la passa se nissun l'è contra in 7 dì o se almanch in d'on par de dì gh'è on consens ben formaa.
Regoll per cavà ona vos da la vedrinaModifiché
Ona vos in vedrina la pò vess cavada se hinn cambiaa i situazion che l'han portada in vedrina, i regoll per la votazion hinn i stess