c: text/html

text:
Arcidiocesi de Milan
L' Arcidiocesi de Milan (Archidiœcesis Mediolanensis in Latin) l'è una circuscrisiòn metrupulitana d'la cesa catòlica italiana, e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La g'ha una pupulasiòn de 5.107.053 e i batsàd i'enn. Cun le sò 1.108 paròchie, l'è l'arcidiocesi püsè granda del mund. El sò teritòri el se estend in dla pruincia de Milan, i, in dla pruincia de Nuara, in quela de Vares, e in quela de Lod, e una part anca in del Canton Tisin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è diventada diocesi in del I sècul, cul vesch Ambrös (374-397), che l'è anca el patròn dla diocesi. L'è diventada arcidiocesi in del IV sècul. El rìt l'è quell Ambrusiàn, ch'el g'ha un calendari litürgich diferent da quell Ruman.
La catedràl gotica, l'è dedicada a Maria Bambina.
Arcivesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'arcivesc, dal 28 de giügn del 2011 l'è el cardinal Àngiul Scola. L'arcivesc emèrit l'è el cardinal Dionigi Tettamanzi.
Vesch aüsiliari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'arcidiocesi la g'ha ben 5 vesch aüsiliàri: Ermìniu De Scalzi (Abàt de Sant'Ambroeus); Càrlu Rubèrt Maria Redaelli (vicàri generàl); Lüìs Stucchi; Màriu Delpini e Francu Giüli Brambilla.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Storia religiosa della Lombardia - Diocesi di Milano, cun l'aiütt de A. Caprioli, A. Rimoldi, L. Vaccaro (La Scuola Editore) - Bresa, 1990.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Römerswil
Römerswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Hochdorf, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.65 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1625 abitant.
El cumün de Römerswil al se tröva a una altitüden de 723 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ermensee, Gelfingen, Gunzwil, Hildisrieden, Hitzkirch, Hochdorf, Hohenrain, Neudorf, Rain, Retschwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La frazzion de Herlisberg l'è menziunada la prima volta in de l'ann 1173 col nom de Heigesperhc. In del ann 1242 inscambi l'è menzionada col nom de Hergesberch.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Herlisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Herlisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
02 07
Ol dé 2 de löi l'è 'l 183 ( 184 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 183 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de löi al è ul dí da pòost 183 ( 184 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 183 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1855 - Barcelona: se la fa la pröma greva zenerala operara de Catalugna.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1934 - presú de Stadelheim (Múnich, Baviera, Zermania): Ernst Röhm, polítegh e militar Todèsch, sassinat daspus la Nit di cortej largh (n. 1887).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Elisabetta Canalis
L'Elisabetta Canalis (Sassari, 12 de settember del 1978) l'è ona modella, atris e sobrett italiana.
L'è vegnuda famosa quand che l'è diventada vuna di dò veline de Striscia la Notizia (insemm a la Maddalena Corvaglia) in tra el 1999 e 'l 2002.
La gh'ha 'vuu anca on moment de celebrità foeura de l'Italia quand che, per pù o manch desdott mes (in tra el 2009 e 'l 2011), l'è stada la morosa de l'ator american George Clooney.
In del 2011 l'ha presentaa el Festival de Sanremm insemma al Gianni Morandi e a la Belén Rodriguez.


text:
1Ajta aɨn ɨ Saulo, aɨ pu ti'iseijracaa matɨ'ɨj raaje'ica maɨjna ɨ Esteban. Ajna xɨcajra'a jetze matɨ'ɨj raaje'ica, majta e'eyan autyajhuii mej a'ij pua'a hua'uruuren ca'anin cɨme'e aɨme ɨ mej tya'atzaahuate'e, ɨ maj maun a'utyáuuca'a anna Jerusalén. Majta e'eyan a'ucɨ́jxɨ nainjapua tɨj na'a aun tɨ huatacá'a u Judea, majta u Samaariya. Aɨ mu'u cai a'ucɨj aɨme ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase. 2Majta seica ɨ maj rɨ'ɨ tira'ara'aste ɨ hua'aye'ira, aɨ mu ra'ava'ana maɨjna ɨ Esteban tyaacan. Eihua mu rájxaamɨjri'ira'acaa. 3Ajta aɨn Saulo, a'ij pua'a pu hua'aruurajcaa aɨme ɨ mej tya'atzaahuate'e. A'u tɨ na'a maj a'uchaatɨma'acaa, aɨ pu a'utyaru'ipicha'a u hua'achi'ita. Ajta hue'irája'apuana'a ɨ tyetyaca, ajta aɨme ma juuca. Naijmi'ica pu ti'itatú'irihua'a mej mi hua'unán. 4Majta maɨn ɨ maj a'ucɨ́jxɨ, a'u tɨ na'a maj á'ujhua'anya'a, aɨ mu tihua'umuá'ate ɨ tyaɨte maɨjna cɨme'e ɨ nyuucari ɨ tɨ Dioj cɨn hue'irajtuaani. 5Aj pui'i saɨj u a'atanye ajna a'ahua'a chajta'a tɨ aun e'ejtyema'acan aujna u Samaariya. Ayaa pu antyahuaa aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn Felipe. Aj pui'i autyejche tɨ tihua'uta'ixaate'en aɨjna jetze ma'acan ɨ Cɨriistu'u. 6Eihua mu rá'ajaahuatya'acaa ɨ tyaɨte. Matɨ'ɨj raanamuajri'i aɨjna ɨ Felipe, ajta matɨ'ɨj tyu'useij a'ij tɨ ti'itɨj huarɨj, eihua mu ra'atzaahuatya'acaa, a'ini ayaa pu rɨjcaa mej mi raamua'aree tɨ Dioj jetze araujca'anyajca'a. 7Majta mui'itɨ huaruj ɨ maj tiyaaru'use hua'a tzajta'a seijra'acaa; eecan mu huajijhuaca'a aɨme ɨ tiyaaru'use matɨ'ɨj huiiraacɨ ɨ tyaɨte tzajta'a. Majta mui'itɨ mu huaruj ɨ maj cɨyaaxavi'i, majta ɨ maj ruɨɨca jetze cɨyaaxavi'i. 8Aɨj mu cɨn huaujtyamua'ave tyamua'a naa aujna chajta'a. 9Saɨj pu ajta a'utyavaaca'a tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Simón. Eecan pu rú'umua'areeracaa aɨjna tɨ ti'itɨ a'ij huáruuren aɨjna cɨme'e maj a'ij tya'utaseij ɨ tyaɨte. Pu'uri a'atee tɨ ayan rɨjcaa aɨjna ɨ Simón. Eihua pu a'ujtzaahuatya'aca'a aɨjna cɨme'e tɨ nu'u eecan ruxe'eve'e. 10Naijmi'i mu ra'atzaahuatya'acaa, tɨj na'a tɨ'ɨrii, majta ɨ maj vaujsi. Meyan ti'ixaata tɨcɨn: ―Dioj pu hui jetze araujca'anye amɨjna mɨ tyaata'a. 11Pu'uri a'ateevi'i aɨjna ɨ Simón tɨ ayan rɨjcaa mej mi a'ij tya'utaseij. Aɨj mu cɨn ra'atzaahuatya'acaa. 12Majta aɨ mu rá'antzaahua tɨ'ɨj aɨn Felipe hua'uta'ixaa aɨjna cɨme'e ɨ nyuucari ɨ tɨ ayan tira'axa ɨ tɨ jetzen tie'ijta ɨ Dioj, ajta ɨ tɨ cɨn raxaj ɨ Jesús jetze ma'acan. Aj mu mi huamuaɨ'ɨvijhuaca'a ɨ tyetyaca, majta ɨ juuca. 13Ajta aɨn ɨ Simón, aɨ pu ajta rá'antzaahua. Ajta huamuaɨ'ɨvijhuaca'a. Eecan pu a'ij tya'utaseij aɨjna cɨme'e a'ij tɨ ye'i rɨjcaa aɨjna ɨ Felipe, ajta aɨjna cɨme'e tɨ ti'itɨ hua'utaseijra ɨ maj cɨn raamua'aree tɨ Dioj jetze araujca'anyajca'a aɨjna ɨ Felipe. Aɨj pu cɨn aɨn Simón autyejche tɨ á'ucha'acanye'en jamuan. 14Matɨ'ɨj raamua'areeri'i aɨme ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase, ɨ mej meri rá'antzaahua ɨ nyuucari ɨ tɨ Dioj jemi e'ema'acan aɨme ɨ maj Samaariya a'uchaatɨme, aj mu mi hua'utaityaca'a aɨjna ɨ Pedro, ajta aɨjna ɨ Juan aɨme jemi. 15Matɨ'ɨj maun a'ará'a, aj mu mi raatahuaviiri'i ɨ Dioj tɨ'ij huatyaturan hua'a tzajta'a aɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj. 16A'ini'i caxɨ pu ya va'acaanyajca'a aɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj tɨ'ij huatyaturan hua'a tzajta'a. Majta aɨme ɨ tyaɨte, naijmi'i mu huamuaɨ'ɨvijhuaca'a nyuucajtze'en aɨjna ɨ Jesús. 17Matɨ'ɨj mi maɨn ɨ maj hua'apua, aɨ mu hua'ava'amuara'axɨ an hua'amuutze'e aɨme ɨ tyaɨte. Matɨ'ɨj meyan huarɨj, aj pu xaa ya va'acaanye hua'a tzajta'a aɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj. 18Tɨ'ɨqui aɨn Simón raaseij tɨ ya va'acaanye aɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj matɨ'ɨj seij ava'amuare'e an múutze'en, tɨ'ɨqui aɨn tumin hua'utá'amɨ'ɨcaa. 19Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Simón tɨcɨn: ―Sata'aj naata'an nyej neyan huarɨni, nyej seij avá'amuare'en, tɨ'ɨj ya va'acáanyen aɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj tɨ'ij aɨn huatyaturan aɨjna tzajta'a ɨ a'atɨ. 20Aj pui'i ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Pedro tɨcɨn: ―Che'e antipua'are mɨ tumin, pajta muaa, a'ini pej pi peyan ti'imua'atze muaa paj tumin cɨn tyu'unanan ɨ Dioj tɨ tihua'ata'aca. 21Capu hui ayan tiraavijte'e pej peyan tyu'utyavaɨre'en peijna cɨme'e. Capaj muaa huata'acɨ'ɨpua aɨjna cɨme'e ɨ paj cai rɨ'ɨ ti'itiá'acha'ɨ mua'a tzajta'a ɨ Dioj jemi. 22Pata'aj raatapua'ajta peijna cɨme'e ɨ paj a'ij pua'a ti'iruure. Pata'aj hui raatahuavii ɨ Dioj, tɨ'ij aɨn Dioj timuaatauuni'i aɨjna cɨme'e ɨ paj rajtyau mua'a tzajta'a. 23Ayaa nu ti'imuaseij mueetzi, eecan paj chueere mua'a tzajta'a. Tyamua'a paj tirajpueiitzi pua'ame paɨjna cɨme'e ɨ paj autyajturaa ɨ Dioj jemi.―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Pedro. 24Aj pui'i ayan tyu'utanyúu aɨjna ɨ Simón tɨcɨn: ―Sata'aj raatahuavii ɨ Dioj tɨ ij cai ti'itɨ a'ij nyaruuren, patɨj pauchan tyu'utaxajtaca'a. 25Aɨjna ɨ Pedro, ajta aɨjna ɨ Juan, aɨ mu tihua'uta'ixaa ɨ tyaɨte maɨjna cɨme'e ɨ maj raaseij a'ij tɨ ti'itɨ raaruu ɨ Jesús, majta hua'uta'ixaa ɨ nyuucari ɨ tɨ cɨn hue'irajtuaani ɨ Dioj. Mui'icaque mu meyan tihua'uta'ixaa ɨ tyaɨte maj a'uchaatɨme aujna u Samaariya. Matɨ'ɨj mi a'ucɨ́j anna Jerusalén. 26Tɨ'ɨqui saɨj tyu'uxajtaca'a jamuan aɨjna ɨ Felipe. Ai pu aɨn pueenya'a aɨjna ɨ a'atɨ saɨj tɨ ti'ivaɨre'e u tajapua ɨ Dioj jemi. Ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Aricu á'ura'a aate pujme'en aɨjna juyejra'a jetze tɨ Jerusalén a'ure'eninye'i u jetze pujme'en aujna Gaza a'ahua'a. Aijna juyejra'a jetze, ai pu aɨn pueen tɨ aun mu'utzíta'a a'ure'eninye'i. 27Aj pui'i á'uraa aɨjna ɨ Felipe. A pu a'ucama'aca tɨ'ɨj a'atɨ antinájchaca'a tɨ Etiopía e'ema'acan. Aɨ pu aɨn pueen ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a aɨjna ɨ a'atɨ. Va'acan cɨn pu ti'ityejvee aɨjna jemi ɨ mej jee Candace. Ayaa pu huataujmua'a Candace tɨcɨn hua'areina ɨ maj maun e'ema'acan aujna Etiopía. Aɨjna ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a, aɨ pu antyujmua'areeraca'a tɨ tumin saɨra'aca'a. Aɨ pu anna a'atanye anna Jerusalén tɨ'ij Dioj a'utyaanajche. 28Pu'uri aun pɨje'ejva aɨjna chuejra'a japua tɨ aun e'ema'acan. Aɨ pu jetze a'aracai ɨ carreta huama'aca. Yu'uxari pu jetze te'ejijva'acaa tɨ aɨn ra'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ a'atɨ tɨ Dioj jetze ma'acan ti'ixaxa'ata'a. Ayaa pu antyahuaaca'a tɨcɨn Isaías. 29Aj pui'i aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj, raata'ixaa aɨjna ɨ Felipe tɨcɨn: ―Ajtyaxɨ vejli'i amɨjna jetze mɨ carreta. Pata'aj ra'antinajche. 30Taichijmá'a pu aɨjna ɨ Felipe ra'antinajchaca'a aɨjna ɨ a'atɨ. Tɨ'ɨqui aɨn Felipe raanamuajri'i ɨ tɨ te'ejijva'acaa aɨjna jetze ɨ yu'uxari aɨn tɨ ra'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ Isaías tyaacan. Aj pui'i aɨn Felipe ayan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni peyaue'ite ɨ paj ra'ajijve'e? 31Aj pui'i ayan tyu'utanyúu aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn: ―¿A'ini ti'irɨ'ɨri nyaj yau'eitaa na'ara'ani, tɨ pua'a cai a'atɨ naata'itii a'ij tɨ huataujmua'a ɨ nyuucari, nyej ni yau'eitaa na'ara'ani?―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ a'atɨ. Aj pui'i raata'inee aɨjna tu'uva'atajpi'ihuaca'a tɨ aɨn Felipe antira'ani ɨ carreta jetze, tɨ nu'u a'ujyeijxɨ'ɨn jamuan. 32Ayaa pu tyá'axajtacaa ɨ tɨ jetzen te'ejijva'acaa tɨ ayan tya'asɨɨmue'ihuacaa tɨcɨn: Meya'ujáj mej mi raaje'ica matɨj nu'u hua'arujca ɨ canya'axɨ. Ayaa pu'u eenya'a a'ame tɨj canya'a maj racáyejsin. A'ini ayaa pu aɨjna ɨ canya'a capu ave'enyuu, yaa cumu tɨ cai tyá'anrɨ'ɨre. Matɨ'ɨj meyan raatyaxaahuataca'a, ayaa pu che'etana'a cai te'eve'enyuuca'a aɨjna matɨ'ɨj a'ij pua'a raaruu. 33Eihua pu nu'u tyu'utatyévi'iri'i aɨjna cɨme'e ɨ maj ra'utaxaahuari'iri'i. Capu a'atɨ japuan huanyúu aɨjna. Capu ajta a'ij ti'irɨ'ɨri tɨ a'atɨ ayan tyu'utaxaj cɨme'en aɨme ɨ huaacɨxa'astyamua'ame'en aɨjna ɨ a'atɨ a'ini aɨ pu nu'u ya'uvi'itɨ ɨ xaijnyu'ucara'ara'an tɨ'ij cai che'e iiyan seijra'a chaanaca japua. 34Aj pui'i aɨn tɨ uva'atajpi'ihuaca'a, ayan tiraataihua'uri'i aɨjna ɨ Felipe tɨcɨn: ―Pata'aj naata'ixaate'en, ¿ni rusaɨj tyaujxajta na'ari a'atɨ seij tyaxajta? 35Aj pui'i aɨn Felipe autyejche tɨ raata'ixaate'en aɨjna cɨme'en ɨ tɨ ra'ajijva'acaa ɨ yu'uxari jetze. Aɨj pu huataxajtaca'a aɨjna ɨ nyuucari aɨjna cɨme'en a'ij tɨ ti'itɨ raaruu aɨjna ɨ Jesús. 36Matɨ'ɨj mi ayée a'uré'enye a'u tɨ a'ajmuaa. Aj pui'i aɨn ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Felipe tɨcɨn: ―Casi'i, ya'acui ajmuaa. ¿Ni qui cai rɨ'ɨri paj náamuaɨ'ɨhua ineetzi? 37Aj pui'i Felipe ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a petya'atzaahuatya'a mua'a tzajta'a, aj pu xaa nya'u huatarɨ'ɨristari. Aj pui'i ayan tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a tɨcɨn: ―Nyaa nu xaa nya'u tya'atzaahuate'e tɨ aɨn Jesús i'i yaujra'an ɨ Dioj. 38Aj pui'i raataij tɨ huatyechaxɨn ɨ carreta. Matɨ'ɨj mi acaacɨj ɨ maj hua'apua. Aj mu mi atyaacɨ a jaata'a. Tɨ'ɨqui aɨn Felipe raamuaɨ'ɨhuaca'a aɨjna ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a. 39Aj mu mi aiitacɨj a jaata'a. Ajta e'eyan aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj ya'uvi'itɨ aɨjna ɨ Felipe iye'itzi cɨme'e. Ajta aɨn ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a capu che'e raaseij ɨ Felipe a'ij tɨ huarupi. Capu amɨn a'ij, iya'uraa naa tyu'ujtyámua'ava'a. 40Ajta, aɨn ɨ Felipe, au pu a'utaseijre ajna a'ahua'a chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Azoto. Aɨ pu tihua'uta'ixaa ɨ tyaɨte aɨjna cɨme'e ɨ nyuucari tɨ cɨn Dioj hue'irajtuaani. Ayaa pu aɨjna cɨn huarɨj, ajtahua'a me yee tɨ huachájta'atajme, ajtahua'a meyee, ajta na'a cai a'ará'a ajna a'ahua'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Cesarea.
Copyright
Learn More


text:
Biela
Bièla (isé apò a 'n piemontés; en italià: Biella) l'è 'na cità italiàna, de la regiù del Piemónt, capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Bièla 'l g'ha presapóch 45.529 abitàncc, 'na superfìce de 46 km² e 'na densità de 990 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andorno Micca, Candelo, Fontainemore (AO), Gaglianico, Occhieppo Inferiore, Occhieppo Superiore, Pettinengo, Pollone, Ponderano, Pralungo, Ronco Biellese, Sagliano Micca, San Paolo Cervo, Sordevolo, Tollegno, Vigliano Biellese, Zumaglia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Puncròu
Puncròu (en italià: Pontecurone) l'è un cumün italian de la regiun del Piemont, en pruvincia de Alessandria, che g'ha pressapoch 3.848 abitant (ISTAT, 2005), una süperfiss de 29,81 km², per una densità de 127 ab./km². Al cunfìna coi comün de Ar Casà, Casé (PV), Casternöv, La Riva (PV), Turtona, Vigsö, Vughera (PV).
L'è el pais indue che gh'è nassüü Luigi Orione, un prevost, fondadùr Picola Opera de la Divina Pruvidensa: proclamaa sant dal papa Giuan Paol II.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Arsàch
Arsàgh (Arzago d'Adda 'n italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem che 'l se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca söl cunfì co la pruìnsa de Cremùna e mia de luntà dal Ada e da la pruìnsa de Milà.
El g'ha 2 718 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 9,3 km² e 'na densità de popolasiù de 292 ab./km²
Arsàch, 'nsèma a töta la Géra d'Ada, l'è mia stacc sóta Venésia, ma 'l à fai pàrt del Dücàt dè Milà 'nfìna al 1797.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Arsàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La vignaiola
Tra dü palàdi ncrüscia, vardàt catà ’n grapèl
vedèt inginugiàda… te set quaicos de bel.
Cun el ginöcc’ pugiàt sü ndè la nüda tera
te set mè n’fiur chel spunta grazius endè na sèra
na sèra che nascùnt cùi verdi föi de vit
la grazia che te ghe’t de föra di vestìt.
Cul fazzulet en testa al sul de la matìna
te mùstret l’eleganza de la moda cuntadìna.
La vit te fa de sfunt… del sul l’è la regìa
sül to ginöcc’ la cur, na sort de fantasìa.
La fantasìa de chi che ’l ghe pias vardà ndèl bèl
na guta de südur me scurr suta ’l capel.
Mi tiri ’n gran suspìr e me süghi giù la frunt
e pö ntrà de mi me disi, cume l’è bel al munt.
La grazia cuntadìna la g’à quaicoss en pü
de fö de quela vigna mi scaperesi pü.
Quai volti i è curiùs i scherz del nos desìin
sentìs girà la crapa e senza ’n gut de vin.
Finìda la vendemmia cùi öcc’ vaderò ’n sü
la bèla vignaiöla chisà se vedrò pü?


text:
Agost
Óst l'è 'l chèl dei vòt dei més del an segónt el calendàre Gregorià e 'l tèrs més de l'istàt endèl emisféro boreàl, e del envéren endèl emisféro austràl. Óst l'è giü dei sèt més che g'ha 31 dé. Endèl calendàre de Ròmolo, l'ìa ciamàt Sextilis perchè l'ìa 'l sèst més del an, però dòpo, 'ndèl 8 dòpo Crìsto, gh'è stat dàt el nòm de Augustus en unùr del imperadùr Otaviàno Augùsto. Uriginariamènt, Sextilis el gh'ìa 29 dé ma quant che i g'ha cambiàt nòm per entitulàghel a l'imperadùr Augusto, gh'è stat töt vià en pér de dé a Febrér per zontàghei al més nöf, per fa che 'l g'héres mìa méno dé del més de Löj che l'éra 'ntitulàt a Giùlio Césare.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Agosto.


text:
Franca Cuntèa
La Franca Cuntèa (Franche Comté in Francéś) l'è na regiòṅ dla Frància ch'la s cata davśèṅ a la Śvisra. La sò capitàla l'è Besançon cun Belfort, Lons-le-Saunier e Vesoul atri sità impurtànti.
La mét insém quàtar dipartimènt: al Teritòri ad Belfort (90, Territoire de Belfort), Doubs (25), Saóna Élta (70, Haute-Saône) e Giùra (39, Jura). Ad dèntar la gh'à òt arrondissement, sènt-sédas cantòṅ e 1785 cumùṅ.
In tut la gh'à 1.168.208 abitànt e na superfìsi ad 16.202 km².
La presidénta dal cunsìli regiunàl l'è la Marie-Marguerite Dufay dal partî sucialìsta.
Persunàǵ famóś ligâ a la Franca Cuntèa i èṅ Victor Hugo e Louis Pasteur.


text:
Burghnöv
Burghnöv (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Borgonovo Val Tidone), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 7 860 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 51,7 km² e ona densità de 152 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Agazzano, Castel San Giovanni, Gragnano Trebbiense, Nibbiano, Pianello Val Tidone, Rottofreno, Sarmato e Ziano Piacentino.
I sò frassión i en Agazzino, Bilegno, Breno, Castelnovo Val Tidone, Corano, Fabbiano e Mottaziana.
Persunàgg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Eliseu Maria Coroli, vesc
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Burghnöv l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Silene vulgaris
La Silene vulgaris (en bresà: virzulì) l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Caryophyllaceae, che pò l'è la famìa dei garòfoi. L'è 'na piànta apresàda 'ndèla cuzìna tradisiunàla: se càta le prìme fòie piö tènere, prim che la piànta la fàghe 'l galèl, e se le dopèra 'ndèle minèstre de ris o, come contórno, saltàde 'n padèla compàgn de le spinàse.
Cuntegnüü
Disatribusiù e hàbitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na pianta uriginària de le zòne temperàde de l'Euràzia e de l'Àfrica del nòrt. L'areàl el s'è istindìt sucesivamènte a l'Amèrica setentriunàla e a l'Austràlia.
La crès söi riù erbùs, en bànda ai sentér e a le stràde e 'ndèi ciós, de la pianüra 'nfìna 'n àlta montàgna.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fùrma biològica de la S. vulgaris l'è emicriptòfita scapùza (H scap): piànta perenànta per mès de böcc a l'altèsa del teré (emicriptòfita), col as fiuràl piö o méno sènsa fòie (scapùza).
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strütüra radicàl l'è rizomatùza a bàze lignificàda. La g'ha divèrse raìs e raizìne segondàrie che part del rizòma.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp el g'ha 'n aspèt erbàceo ma 'l stà sö bèl drit. El pol véser lis (piö de spès) o apéna apéna peluzèt. Endèla part piö àlta el gamp el pöl véser en bris tacolét (vischiùs).
Fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie i è de tìpo ovàt o lineàr-lanceolàde (mìa tat strète). El culùr l'è vért con quach riflès celèst o 'n sèrte varietà apò a vért che tìra al gris sèner. Le fòie bazài le g'ha 'l gambì e le fùrma 'na rözèta.chèle che crès söl gamp e söi ramilì i è sèsii (le g'ha mìa 'l gambì) e le vé fò opòste en corispondènsa dei gróp.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa l'è làsca del tìpo a panòcia con 3 - 9 fiùr che pindùla zó, lónch dei 5 ai 15 mm.
En particolàr la 'nfiurescènsa la vé definìda bìpara cioè i fiùr i crès de töte dò le bànde rispèt al fiùr apicàl..
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è ermafrudìcc (diòich o polìgami) e pentàmeri.
El càles el g'ha la caraterìstica fùrma a balunsì a fùrma de öf (lóch a l'endópe de la larghèsa) gamosépalo (cioè i sépali i è fundìcc ensèma); el culùr el pöl véser vért ciàr ciàr o ròza–biànch che tìra al maròn ciàr. Sö la superfìche endóche gh'è 'l rigonfiamènt gh'è 'na vintìna de nervadüre longitudinàle, colegàde con dèle ótre nervadüre trasversàle piö cürte e méno evidènte e precìze. El càles el conté töt l'ovàre e pò a la càpsula frötìfera e de chèsto derìa la sò strütüra sgiónfa töta particolàr. Söl càles en piö gh'è dei décc terminài lónch 1/6 del càles. Chèsti décc i è papilùs e peluzècc. Chèsta strütüra l'è persistènta.
I pétali de la coròla i è 5, i è de culùr biànch o ròza ciàr. I fenés condèn öngia che ànsa fò del càles, lónga compàgn del càles stès. L'öngia l'è completamènte dividìda (bilobàda) en dò lacìnie patènte subspatolàde o oblanceolàde,. Dimensiù de l'öngia: larghèsa 3 mm; longhèsa 8 mm.
- i stam i è 10 e i ànsa fò del càles.
- i stéi i è 3, pò a lùr i ànsa fò del càles coi stìmmi apéna apéna peluzècc. El ginecèo l'è sùpero e tricarpelàr sincàrpich.
- Fiuridüra: el fiorés de Màgio a Setèmber
La 'mpolinasiù la vé fàda del vènt, de le àe de le barbèle, suratöt chèle che ùla la nòt. La fùrma particolàr a balunsì co la bóca strèta la ghe 'mpedés ai insècc gròs de nà dét isé 'l fiùr el rèsta deèrt 'nfìna a dòpo che gh'è nit scür per fà che i insècc che ùla de nòt che i è piö pesègn i pöde nà a catà 'l pòline.
Fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula glubùza o a fùrma de pér, tacàda 'nsèma al càles, persistènta e condèna curùna de 6 décc apicài. La càpsula, quan che l'è madüra l'è lónga tré ólte 'l carpòfor (el gambì bazàl picinì che 'l té sö la càpsula – àrda la figüra ché 'n bànda). El fröt l'è deiscènt endèla part àlta e 'l sbat atùren tàta somésa.
Üzo gastronòmich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le prìme fòie apicài catàde 'n primaéra prim che la piànta la fàghe sö 'l galèl i è apresàde 'ndèla cuzìna tradisiunàla. Se le dopèra per dàga saùr a le minèstre de ris (ris coi virzulì) o saltàcc en padèla col botér, compàgn de le spinàse, per acompagnà 'l cudighì o 'l salàm buìt. En sèrte pòscc el virzulì 'l vé cönsömàt apò a crüt ensèma a l'ótra 'nsalàda de stagiù.
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Duran, Núria; Morguí, Mercè i Sallés, Mercè: Plantes silvestres comestibles. ECSA, Barcelona, zögn del 2004. Col•lecció Pòrtic Natura, núm. 20. ISBN 84-7306-467-4, plana 21.


text:
The Ring
The Ring (’L anèl) 'l è 'n film ad scarésa dal 2002 ad Gore Verbinski, adatamènt 'd un film giapunéś dal 1998 'd Hideo Nakata ciamâ Ring (リング) trat da 'n rumànś ad Koji Suzuki. In dal 2005 'l è gnû fóra un séguit, The Ring 2, girâ p'r i americàṅ pròpria da Nakata stés.
Al film 'l à muciâ sù dūśènt-sinquànta migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca a frònt 'd un budget ad quarànt'òt.
Sunt
Dū baghéti, la Katie Embry (Amber Tamblyn) e la Becca Kotler (Rachael Bella), i dascóran na sira dna caséta vìddeo particulàra ch'la purtarév a la mòrt, dòp sèt dè, par quéi ch'i la guàrdan e al fat al sarés sgnâ da na telefunàda ch'la riva subìt dòp avér-la vdùda. A parév na burla tuta da rìdar ma la Katie, ch'l'à vdû la caséta pròpria la stmana prima, la mōr dabòṅ cun un grugn dasfurmâ ch'al fà inténdar la paùra ch'l'à patî in cal mumènt lè. La Becca, dal cant suo, la và fóra 'd tèsta e anc al masćèṅ cuśèṅ dla mòrta, Aidan (David Dorfman), al gh rèsta mâl. Sò màdar Rachel Keller (Naomi Watts), giurnalìsta ad Seattle, la tōś 'l impégn cun sò surèla ad catàr al parchè dla mòrt ad sò anvōda e la taca miténd sù la caséta par véd'r-la. Al telèfun al sòna e anc par lē i partìsan i sèt dè dla maledisiòṅ. Purtròp anc sò fiōl al la guàrda sénsa vlér e al stès quèl a sucéd anc a 'l sò vèć muróś e pàdar 'd Aidan, Noah (Martin Henderson), ch'l al fà par dimustràr ch'a n è véra gnint. Par far in manéra ad casàr via 'l óra dla mòrt, i tri i ś métan 'd inśégn par saltàr-ag fóra e i vènan a savér che tut a nas da na putìna cun dimóndi prubléma, la Samara (Daveigh Chase).
Dimóndi an prima, la putìna Samara l'éra stada tòlta in adusiòṅ da i Morgan, na còpia ch'la tiràva sù di cavài a Moesko Island. A 'l inìsi a parìva ch'a 'ndìs bèṅ incòsa ma pò soquànt acadimènt straṅ e spavintóś i èṅ sucès da cal bandi là, cum al fat ch'i cavài i tachìsan a dvintàr mat tut 'd un trat curénd via par butàr-as śò in dal mar e andgànd-ag. Anc la màdar dla baghéta Anna (Shannon Cochran) l'iva tacâ a pèrdar la tèsta, prima ad scumparìr dal tut insém a sò fiōla.
Gl'indàśin ad Rachel i dasquàcian finalmènt al mistēr dal quèl ch'l éra sucès in alóra: la Samara, avénd di putēr paranurmài, l'éra bòna da far sucédar di brut quèi a quéi ch'i gh stàvan 'd intóran, bèsti, śavàj e parsòni. I sò genitōr adutìṿ i l'ìvan misa acsè da par lē in un fnil davśèṅ a la cà lasànd-ag sōl un carillon e 'n televiśōr fiṅ tant che sò màdar l'iva tòlt la deciśiòṅ ad cupàr-la, tulénd-'g al fiâ cun 'n anvlùp ad plàstica mis 'd intór'n a la fàcia e pò butànd-la śò p'r un pós. In cla manéra lè la cardìva 'd avér-gh-la fata a scavśàr la cadéna dla maledisiòṅ ma la Samara l'éra invéci scampàda par sèt dè là sóta prima ad murìr ad fam e ad fréd. L'ultma luś ch'l'iva vdû l'éra quél d'l anèl dal pós ch'a s saràva cun na préda ad sōvar da lē.
La vindéta dla Samara l'è drē a rivàr anc p'r i Keller parchè i sèt dè i èṅ drē a pasàr.


text:
Malgraa
Malgraa (nom ufizial in italian Malgrate in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia de Lecch cun 4 228 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,0 km² e ona densità de 2 114 ab./km². Gh'è nasüü ul Cardenal Angelo Scola, Patriarca da Venezzia.
L'è tacaa ai comun de Galbiaa, Lecch, Valmadrera.
La scurmagna di abitant l'è fideghètt. Ul cumün al gh'ha dò fraziun, Port e Gacc. A lur al gh'avariss de vess giüntaa anca ul paes da La Roca, ca però al è drent al teritòri cumünal da Valmadrera.
A Malgraa a l'è nassüü ul cardinàl Angelo Scola ca, dopu vess staa prima Vescuv da Grussee e pö Patriarca da Venezia, a l'è staa Arcivescuv da Milan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Malgraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Roger Federer
Roger Federer, (Baśilèa, 8 'd Agóst dal 1981, a s lèś /ˈrɒdʒər ˈfɛdərər/ in Tedésc) 'l è 'n tenìsta śvìsar prufesiunìsta da 'l 1998, nùmar òṅ dal mónd par 302 stmani in tut (237 ad fila, da 'l 2 ad Favràr dal 2004 a 'l 17 'd Agóst dal 2008). 'L è élt 186 cm e al péśa 85 chilo. Al sò stîl clàsic ad śōg, fat ad cólp a 'l vōl e cun 'n arvèrs a na maṅ sōla, a s véd a fadìga in di sircùit d'l ATP, adèsa pîṅ ad piciadōr da fónd camp.
In dla sò caréra Federer 'l à vins darsèt tìtui dal Gran Slam (dapartùt), stanta-siē turnèo ATP (al prim a Milàṅ in dal Śnar dal 2001), e siē Masters. 'L à anc vins na mdaja 'd argìnt a gl'ulimpiàdi da par lò e una 'd òr in dópi.
Al sò rivàl stòric 'l è Rafael Nadal: sèg l'à vins siē finàli ATP pardénd-an trédas.
Caréra
Dòp avér fat al sò debùt in dal sircùit ATP in dal 1998, Roger al pòrta a cà al sò prim tìtul in Itâglia in dal 2001 baténd Julien Boutter. A e 'l Roland Garros e a Wimbledon al riva a i quàrt ma chè 'l è bòṅ ad far fóra Pete Sampras in sinc sét tirâ par 7-6 5-7 6-4 6-7 7-5, farmànd acsè al sò record ad vìnsiti ad fila a 31. Al finìs 'l an a 'l 13śum pòst.
In dal 2002 al fà 'n pas in avànti śgranfgnànd a la fiṅ d'l an al sèst pòst di tenìsta masć, rivànd in finàl in dal turnèo ad Miami pardénd da Andre Agassi. In dal 2003 al dvénta al prim śvìsar a vìnsar Wimbledon e 'l al fà cóntar 'l austragliàṅ Mark Philippoussis in finàl. Gl'urganiśadōr dal turnèo ad Gstaad i gh pòrt'n in regàl na vaca da lat par prèmi e lò al la tōś dand-'g al nóm ad Juliette. Ma al regàl più bèl al s al fà lò purtànd-'s a cà al Master dla fiṅ d'l an spasànd via Andre Agassi par 6-3 6-0 6-4, rivànd pò a èsar al nùmar dū dal ranking da drē ma tacâ a Andy Roddick.
Al 2004 al taca par lò a la granda, tant ch'al vins al sò secónd Slam (in Austràglia) e pò anc a Dubai, a Indian Wells e a Ambûrg. In sla tèra rósa al và fóra a 'l tèrs tùran a Parì p'r òpra dal braśigliàṅ Gustavo Kuerten ma al gh la cava a vìnsar par la prima vòlta in Śvisra (a Gstaad). In mèś, al sò secónd Wimbledon (Roddick al gh'à da cédar par 4-6 7-5 7-6 6-4).


text:
Castelnōv di Mûnt
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Castelnōv di Mûnt ( Castelnovo ne’ Monti in italiân) l’é un cmûn ed circa 10.000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ed l’é al pió grôs cèinter ed l' Apenèin arzân.
Geograféia
L’ é a i pē ‘d la Prēda ed Bişmântva, ‘na carateréstica cunfurmasiòun ed la tèra che a’s preşèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt. Al cmûn ed Castelnōv di Mûnt l’é més in ‘na puṣisiòun stratègica insém a l’antîga strêda dal Cerēto ch’ la cumîncia a Rèz a nôt vêrs al Po e la và al pâs cun al ‘stès nòm vêrs l'Apenèin tuscân a mezdé, a matèina la Vâl dal Sècia , a sîra la Vâl dell'Èinsa.
Al pûnt pió êlt l’é la séma ed l' êlta spianêda ed la Prēda ed Bismântva a 1047m. i.s.l.m mèinter al pûnt pió bâs a’s câta a 351 m.i.l.m cun un cambiamèint d’altèsa ed 696 m. Al municépi l’é a 700 mēter i.l.m.
Al cèinter l’é més in ‘na còunca tgnûda dèinter da trèi culèini quacêdi da piânt mési zò ind i ân '20: Mûnt Castèl, Mûnt Fōrch e Mûnt Bagnōl.
La zôna l’é destinêda in grôsa pêrt a l’ agricoltûra e a l’ alevamèint, ativitê che ind al tèimp àn pôch a la vôlta mudlê l'aspèt dal paeṣag.
Al tèimp e la natûra
Ind i bôsch al piânti în ed mâsma dal quêrsi e fâza che rîven fîn atâch al cultûri. Sèimper ind i bôsch an n’é mìa difécil vèder divêrs gèner ed selvagîna: lêvri, fuiĵn , vōlpi, cinghiêl e caveriōl e che în dimòndi sparpagnê; in particolêr, ed chi ûltem ché, al grôs nómer l’à dê di dân al cultûri e dòunca l’é stê fât un progrâma per ‘na masêda ‘d un nòmer precîṣ ed bèsti per fêr calêr al móc.
Interesânti în al trèi zôni naturêli presèinti ind al Cmûn: la Prēda ed Bişmântva, i Gès dal peréiod “Triaṣich” ind al só rîvi e al lèt dal fióm Sècia, prutèt da la lôr uniòun al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân e bèle cumprèis int al Pêrch dal Gigânt. Al cmûn l’é més ind la zôna F.
Stôria
Època ed préma ‘d la stôria
Ind la zôna al fêldi ‘d la Prêda ed Bismântva a gh’ēra ed la gînta fîn da l’etê di metâl (4 – 5 méla ân fa), secònd còl ch’ l’ à catê Gaetano Chierici ind al XIX sècol.
Al recóper dal simitèri ed Câmp Pianèli, sucès ind al 1973 a l’època ed ‘na campâgna de schêv per la sèrca ed rôba antîga, l’à fât vèder che l’ arîv ed la civiltê ind la zôna la s’arfà al XI secolo a.C., dâta in dōve, s pèinsa, a vînen fâti al prémi tòmbi, mèinter al sepoltûri pió frèschi în dal VI - V sècolo a.C. I sègn che dla gînta la s’é fermêda ind al pôst în ed l’Etê dal Fèr, as trâta ‘d un vilâg ed prèma dal tèimp ed la civiltê villanoviana, pêrta ed ‘na civiltê piotôst ṣvilupêda, cun la carateréstica ed ‘na cunuméia agrécola in dó 's metîva insèm ‘n’êlta produsiòun ed metâl, cgnusûda grâsia a la preşèinsa ed dimòndi rèst ed brònṣ e vêṣ ed teracôta decorêdi in môd precîṣ ind al sepoltûri. Al dé d’incō mési in mòstra a i Muséi Cévich ed Rèz.
Època antîga
La civiltê ‘’villanoviana’’ l ‘é sparîda e la Prēda ed Bişmântva l’é stêda druvêda cme difèiṣa naturêla dal pôpol di Légor e dôp da j Etrósch.
La zôna la fêva pêrt ed l' Etrória Cispadâna fîn al ritîr ed j Etrósch in Tuscâna. Al stòric Tito Livio l’à dèt che ind al 176 a.C, in ‘na localitê ciamêda Suismontium , a sré gnû al scûnter decisîv tra i Rumân e i Légor ch’ l’ à fât finîr a utânt'ân de scûnter sanguèint. Guèri che a gh’îven al prupôṣit d’arvîr ‘na strêda a travêrs j Apenèin tra Rèz e Luni, al dō sitê fundêdi dal famōṣ Generêl vincitōr di Légor, Marco Emilio Lepido, ch'la pasêva per Bişmântva. La zôna l’é armêṣa sòta a Ròma per 700 ân.
Època medioevêla
A la caschêda ed l'Impêr rumân l’é pasêda ind al mân ed j invaṣōr ostrogôti fîno a quând, al la fîn ed la Guèra Greco-Gôtica, l’é stêda ed nōv cunquistêda dal trópi ed Bisanzio. Ai Biṣantèin a’ s dân al j urègin ed Flèina e Bişmântva, cme pôst ed cumêrc e stasiòun ed l’ oservasiòun dal valêdi ed l’Apenèin insém a la strêda dal Cerēto.
Cun l'invasiòun di Longobêrd ste zôni êren dvintêdi tèri ed cunfîn, insém a la spianêda 'd la Prēda ed Bişmântva a ghé stê tirê só un quèl ciamê Kastron Bismanto, numinê dal crunésta Giorgio di Cipro ind al VII sécolo, fôrsi curesiòun ed Castrum Bizantium numinê ind la crônaca ed Giona di Susa (VII sécolo), che i Biṣantèin l’àn més ind al sistêma difensîv dal cunfîn, ch' al s’é fât cgnòser cme ‘n piâsa fôrta ch’ an s’ priva mìa ciapêr. Dal spiegasiòun a vîn fōra che Bişmântva l'é cme tâpa insém a òni dal pió impurtânti vèi rumâni ed l’etê bizantèina-longobêrda. In sté peréiod îven cumîncen a gnîr só la cultûra e j ûş dal pôst che turân pē ind al Medioēv. Sóta al cmând di Longobêrd, Bişmântva la dà al nòm a un grând gastaldato, dipendèint dal Comitêt ed Pèrma fîn a la metê dal X sècol. Un documèint dal 906 al cîta la côrt ed Vològn cme pôst ed giurisdisiòun.
Ind al 781 Bismantuam l’é stêda dêda da Carlo Magno, che préma l’îva batû i Longobêrd, al Cuntêd ed Pèrma, che l’îva tirê só ind la séma un castèl, cunsgnê a un Gastaldo 8un funsionâri ed la Cōrt). Dal Cuntêd ed Pèrma, ind al 962 al pâsa a i nemîgh dal Cuntêd ed Rèz, ch’ al l’à dê a Atto (o Azzone) marchèiṣ ed Tuscâna e Cûnt ed Canòsa.
La nasîta dal bōregh ed Castelnōv la s’ pōl mèter tr’ al 1014 e al 1022, quând es pōl arcgnòser cun la Cōrt ed Vilōla, fâta secònd al relasiòun ed "castèl, marchê, e trèi capèli" e che l'Imperadōr Federico II es fà prutetōr, per dmâda dal Veschèv ed Rèz Teuzone.
Ind al 1062 i Canòsa îven urnê ‘na nōva furtèsa, al Castrum Novus, da tirêr só ind al Castelnōv dal dé d’incō per metèrs incûntra al Castrum Vetus che n’ēren dvintê padròun i Dallo ed Garfagnâna. La só costrusiòun l’é finîda int al 1110. A la só môrt Matélda ed Canòsa l’à cunsgnê la furtèsa e la cōrt al Cunvèint ed S.Apollonio ed Canòsa, ch’ l’ é dvintê Castelnovo del signor abate di Canossa e l’é armêṣ proprietê ed la cēṣa fîn al 1156.
La badéia dal rèst la cuntêva ind al só dipendèinsi ânca al cōrt cunfinânti ed Cagnōla e Flèina dunêdi préma dal pêder Bonifacio o da la ‘stèsa Matélda int al 1030 e int al 1115. Dê indrē al castèl a la faméja, int al 1188 e int al 1197 la gînta dal paèiṣ a s’ în més sóta al Cmûn ed Rèz.
La separasiòun da Flèina l’à sgnê la fundasiòun ‘d un grând "stêt dirèt" estèins ch’ l’ arcalchêva quêṣi dal tót l'antigh Gastaldato longobêrd. La só zôna la gh’îva dèinter i cmûn ed Côla, Vèt, Gaṣôl (fîn al 1653), Gotân (fîn al 1637), Acquabôna e Nismòsa (fîno al 1642), Câmp e Giarōla (fîno al 1562) e Al Vâlij (fîno al 1562).
La Podesteréia ed Flèina\Castelnōv la s’è tôta, da vèira, insém al spâli al funsiòun ed capitêla ed ‘na provîncia de facto ed la muntâgna arzâna grâsia al permés ed cmând specêl in chêṣ ed perécol e a la costitusiòun ed divêrsi istitusiòun tra quisché j ufési ed la comarchia, dal colonnellato, dal bargèll e di birri di campagna, côrp ed pulisía cun l’avtoritê insém a tóta la zôna ed la muntâgna.
Ind al 1413, al Podestê ed Castelnōv Ettore da Panico égh vîn urdnê ed butêr zò la vècia costrusiòun e 'd tirêren só n’êtra. Pasê dû ân al Castrum novum al vîn finî dal tót e tôt sòta j Estèins, che ind al 1521 al câmbien in pôst ed Podesteréia, cun al tirêr só un Palâs Duchêl atâch a Bagnōl, al' imbocadûra ‘d la vâl.
Al dé d’incō
Int al 1651 al fèdev l’é pasê ai Malvasia fîn al 1664 da quând l’é stê dipendèint in môd dirèt ed la Câmbra Duchêl atravêrs un podestê. Int al 1719 al srà dê ai Lucchesini, insém a Vològn e Bòndol.
Dôpo al dō parênteṣi ed gvêren 'd ispirasiòun francèiṣa durê a fêsi sfalṣêdi circa vint’ân, da préma Castelnuōv l’é stêda numinêda Cèinter principêl ed cantòun, dôp, cun la Restaurasiòun l’é stêda pôst ‘d un cmûne ṣlarghê, da Flèina al pâs dal Cerēto ch’ l’ interesêva tót i cmûn dal dé d’incô Vèt, Ramṣèit, Buṣâna, e Culâgna.
L'aministrasiòun unîda austro-estèins l’îva prugetê arnuvamèint decîṣ dal paèiṣ tirând só al cèinter aministratîv a Bagnōl, cun un nōv municépi , cun j ufési ed la finânsa, cun dal caşêrmi e cun al Palâs Duchêl tirê só fr’al 1826 e al 1831.
La dichiarasiòun ed la strêda dal Cerēto calessabile cun al nòm de strada militare di Lunigiana, l’à dê ed nōv al pîn ed la véta al cèinter intōren a la Piâsa dal marchê ‘d la Lûna, a la Cuntrêda Magiōr e a l’Arèngh, cun la costrusiòun ed nōvi strêdi, piâsi e palâs ind al Prê ‘d la Vâl.
Cun l'unitê d'Itâlia, int al 1859, a vîn fât al Cmûn, é stê unî la frasiòun ed Flèina fîn ad alōra parsielmèint indipendèinta, cun l'ardupiêr la larghêsa ed la só zôna.
Dôp a gh’é stê unî ânca Gòmbi, frasiòun tra mezdé e matèina ed Castelnōv, che pèma l’êra dal cmûn ed Vèt, cun l'alvêr ‘d un têrs la zôna dal cmûn che adèsa l’é tra i pió grând ed la pruvîncia.
Al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al paèiṣ l’é stê l’ēra dèinter ind al movimèint ed la resistèinsa gnû dôp ed l'armistési ed l'8 Setèmber 1943, i combatimèint pió dûr a s’în vèst préma che j Inglèiṣ e j Americân a pasésen la Lènia Gôtica lé atâch.
Inséma al muntâgni atâch al cà a gh’ēren divêrsi cumpagnèi partigiâni fâti da gînta dal pôst e da suldê furastêr guidê da un cumisâri Rós. Al paèis l’ēra stê ciapê da i fasésta e da i tedèsch in ritirêda che s’ ēren fermê al Fariôl e j àn bruṣê la frasiòun ed Runcrôfi per rapreṣâlia cun ânch al masachêr ed civîl.
Dôp la guèra, la ruvîna purtêda dai cumbatimèint l’à pegiorê la situasiòun ed povertê ind al campâgni e dimòndi faméj ed zóven àn bandunê la só tèra per migrêr in pianûra ind i cèinter industriêl, préma ‘d tót a Rèz e Milân. Ind i j ûltem tèimp l’ Aministrasiòun la sêrca ed fermêr al fenômen ed la migrasiòun, ânca se adèsa l’é pió cèch, cun ‘na polética de ṣvilóp ‘d la cunoméia , di servési póblich e la difèiṣa ed la natûra.
Citasiòun stòrichi
Citasiòun ed Castelnōv di Mûnt ind la Corografia dei Territori di Modena, Reggio e degli altri Stati già appartenenti alla Casa d'Este ed Lodovico Ricci ind al 1788:
Nella carte del XII secolo questo castello viene detto Castrum Novum Domini Abbatis de Canossa, perché soggetto a quella Badia, tra possedimenti della quale è annoverato nelle Bolle de' Romani Pontefici di quel secolo. Quegli abitanti non ostante si sottomisero al Comune di Reggio nel 1188 e 1197. I Signori della Nobil Famiglia de' Canossa se ne renderon poscia padroni; finché nel 1413 all'occasion di discordie fra loro suscitate, Castelnuovo soggettosi spontaneamente al marchese Niccolò II.»
La citasiòun ed Dante Alighieri ind la Divîna Cumèdia:
montasi su in Bismantova e ’n Cacume
con esso i piè; ma qui convien ch’om voli;
dico con l'ale snelle e con le piume
del gran disio, di retro a quel condotto
che speranza mi dava e facea lume»
Al pôpol
La gînta l’ a’s câta mucêda mèz ind al Cèinter, ch’ al cûnta di pió ed 5.000 abitânt, un quînt a Flèina e còl ch'a gh' armâgn ind al frasiòun intōren a i dû paèiṣ pió grôs.
Al frasiòun, fôra ed Flèina ch’ la gh’à pió ed 2.000 abitârnt, în vilâg fât da pôch cà mési in pôst favurèvel al j ativitê 'd la campâgna o aṣvèin a ‘d j antigh cunvèint.
Al fenômen ed l’emigrasiòun, crèsû ind j ân '70 quând al nòmer ed la gînta la và d’ed sóta a 9.000 unitê, al vèd, ind j ûlt'm ân, un câmbi ed la pîga grâsia a l’arîv ed furastêr che a deṣvînen quêṣi sèimper da la pêrta êlta ed l’Âfrica e da l'Albanéia, arciamê dal cundisiòun ed bundânsa che gh’é ânca in muntâgna.
Turiṣém
Castelnōv di Mûnt l’é pôst d’arîv ed dimòndi turésta, préma ed tót ind i mèiṣ estîv invujê dal réch patrimòni ambientêl e culturêl e favurî da ‘na bòuna culiĵnsa (6 albêregh a dō e trèi stèli e tânti êtri ucaṣiòun).
Al cmûn l’é stê numinê Sitê ‘’slow’’, la "rêda internazionêl ed la sitê dal bòun véver" che in agòst l’urganéṣa un Féstival in piâsa per la promosiòun di prodòt dal pôst.
A gh’é ânca un Cèinter per la guarigiòun di malê ed côr cgnusû in tót al mònd.
I sît interesânt
Monumèint
- Monumèint ai Môrt in Guèra - a Sparavâl
Compoṣisiòun fâta da un pilatrèin e da ‘na maestê intitulêda ai partigiân ed Castelnōv di Mûnt Ramṣèit e Busâna.
- Gólia ed Castelnōv - a Mûnt Bagnôl
Monumèint êlt pió ed 10 mêter pr’arcurdêr i Môrt ed la préma guèra mundiêla e ‘dla secònda cun i nòm.
Iscrisiòun: Castelnovo ne' Monti ai suoi Caduti.
- Scultûra ed Castelnōv - a Castelnōv
Scultûra Intutulêda ai deportê.
Iscrisiòun: Sono stati deportati e sono morti per un' italia democratica, libera e pacifica .
Cēṣi
- Pēv ed Campiliōla - a Campiliōla:
Cgnusûda ânca cme de Bişmantova, la Pēv ed Campiliōla, ed préma dal 980 a.C, l’é stêda la pió grôsa e impûrtânt ed la Diòceṣi arzâna cun dal tèri in 60 pôst ed l'Apenèin e 24 dipendèins bèle int al 1272
La cēṣa l’é stêda spustêda da la séma ed la Prēda ind al sît d’adèsa int al XII sécolo e l’é stêda piô vôlti restavrêda. I caratêr dal stîl generêl a s’arfân a la secònda metê dal XVII sècolo; ânca se pió cèca, la gh’à incòra la só fōrma antiga.
- Cēṣa ed Sânta Maria Asûnta - a Flèina:
Al prémi nutési în dal' 870 d.C, l’é óna dal costrusiòuni religiōṣi pió antîgh ed l’ Arzân. Ind al XV sècol l’é periorê.
La cēṣa ed Sânta Maria la gh’à incòra dal j impalcadûri d’êlt interès stôrich in dōv' a’s vèd ‘na tòra a piânta quadrêda fâta in muradûra a ricōrs paralêl, fôrsi dal XII-XIII sècol e che la fêva pêrt a l'antîgh impiânt difensîv dal castèl ed Flèina.
- Èrem ed Castelnōv di Mûnt - a la Prēda ed Bişmântva:
Al corêdo ed pituri a frèsch dal quatersèint tgnû da cât ind la cēṣa dal santvâri uriginêl, l’é davèira dègn ed nôta e tra quisché la fà spéch ‘n’ impurtânt figûra ed la Madòna cun al Bambèin, ôvra ed mèister emiliân.
- Cēṣa ed Sant'Apollinare - a Ginepreto:
Al tèimp ed la costrusiòun l’é préma dal 229 Al fabrichêt al ciâpa ‘na lènia ed côsta ed muntâgna a êlt interès per la vêsta da dōv' a’s vèd dimòndi zôni d’atōren.
Palâs e véli
- Palâs Ferrari - a Gòmbi
Cà dal sesèint la gh’à un purtêl ed valōr.
- Palâs Gatti - a la Gâta
L'antîgh Palâs di Gatti l’é un fabrichêt masés ch’ la s’arvîṣa a ‘na furtèsa, fôrsi dal XVIII sècol. L’ è ed valōr al spiuvèint dal tèg, sostgnû da di trêv ed lègn lavurê in môd artéstich. Tachê a la facêda principêla a’s pōl vèder al stèma ‘d la faméja Gatti in sâs ed côch. A l'intêren a gh’é incòra soquânti pitûr a frèsch ed la secònda metê dal XVIII sècol.
Castê e tòri
- Castèl ed Castelnōv -a Mûnt Castèl.
Al Castrum novum, l’é stê fât da i Canòsa, pió vôlti butê zò e arfât, incô a gh’armâgn i rèst ed la cînta murâria e ‘d un turiòun.
- Tòra 'd Flèina - a Flèina.
Cgnusû cme al "Salâm", l’é al turâs ed ‘na furtèsa ed l'êlt medioêv butêda zò, ch’ al s’câta inséma ‘na culèina ch’ la guêrda la cûnca ed Flèina. La tòra, da dōve es vèd ‘na celèinta vidûda, l’é curcundêda da ‘na pinēra cun di èlber secolêr.
Personalitê lighêdi a Castelnōv di Mûnt
- Sergio Pignedoli (4 zógn 1910 - 15 zógn 1980) Cardinêl.
- Leana Pignedoli (6 mâg 1956 ) Insegnânt e Onorèvol.
- Corrado Tagliati (1940 ): Artèsta.
- Antonio Peretti : Leterê, pateriôta, studiòş ed la manēra d’insgnêr e povēta.
- Carlo Franceschini: Còl ch’ l’ à fât a Rèz la socetê segrēta ciamêda: “Carboneria”.
Curiositê
- A Castelnōv, ind la déta Capanni, é stê fât la campâna pió grânda dal mònd bòuna ed sunêr a la lònga, la famōṣa Campâna di Môrt in guèra, o Maria Dolens, ed Rovereto in pruvîncia ed Trênto.
- Il Dóca ed Mòdna Francesco IV, che al stimêva la belèsa ed la zôna ed Castelnōv, l’à cumincê a fêr ‘na cà per l’istê, mó an l’à mìa finîda.
- A’s dîṣ che da i castê ed Flèina e Castelnōv es divéden sót tèra ‘na sèria ed lònghi galerèi che purtêven al Castèl ed Canòsa.
Cunuméia
Castelnōv di Mûnt l’é da sècol al pió impurtânt cèintro dal j ativitê cunômichi ind la muntâgna arzâna grâsia a la pûṣisiòun centrêla tr’ al strêdi che unésen la pianûra a la Tuscâna e al zôni muntanêri dal provînci ed Mòdna e Pèrma.
La Cunuméia l’ a’s mèt ind i pôlegh ind l'agricultûra e in particulêr ind l'alevamèint buvèin per la produsiòun dal Grâna, la só urègin l’a’ s arfà al grândi aṣièndi di frê benedetèin de sta zôna, che l'Uniòun Européia la gh’à dê al certifichê ed la Denominazione di Origine Protetta.
A gh'é la produiòun ânca la chêrna ed nimêl per fêr i salâm.
Ind l'indóstria a gh’é sōl dal’ j imprèisi cèchi o mzâni che dàn pôch dân a l’ abiĵnt e mési ind la periferéia e che lavōren ind al câmp ed l’edilésia, dal frèd (a Flèina), dal ceramîchi, dal materiêl per pêrch zôgh e giardèin, dal materiêl elètrich e eletrônich. D’ed là ed còst va numinê cme un pûnt d'interès la Funderéia Capanni al Terminâs, stòrica fâbrica ed campâni cgnusûda in tót al mònd grâsia al só sistêma ed produsiòun artigianêl.
Al tersiâri l’é dimòndi ṣvilupê ind i dû cèinter pió grând in dó gh’é pió de 60 negôsi e soquânt supermarchê, ûn ed quî al vènd sōl rôba naturêla.
Al Cèinter principêl lé un pôst ed vilegiatûra ed prém piân a livèl regionêl.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Walter Baricchi e Paolo Ielli - Castelnovo ne' Monti - Reggio Emilia : AGE, 1984.
- Comune di Castelnovo ne' Monti : guida turistica - testi di Giuseppe Giovanelli ; fotografie, progetto grafico e redazione: Paolo Ielli. - Castelnovo ne' Monti : Pro Loco di Castelnovo ne' Monti, 1990.
- Giuseppe Giovanelli, Paolo Ielli - Castelnovo ne' Monti : la fiera di San Michele : mille anni di commercio nell'Appennino reggiano / - Reggio Emilia : AGE, 1996
- Umberto Casoli - Castelnovo Monti ... un paese ... tanto tempo fa ... - S.l. : S.n., 2003.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Castelnovo ne' Monti trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Čeljabinsk
Čeljabinsk (ЧeлябиHck in russ, parnonziaa [ʨiˈlʲabinsk]; Чeлябi/Čeljabi in kazak; Чиләбe/Çiläbe in tater; Чeляб/Čeljab in baschir) l'è ona città de la Russia. La gh'ha pussee d'on milion de abitant (segond el censiment del 2002).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in de l'oblast' con l'istess nomm, de la qual a l'è 'l capploeugh. La posizion de la città a l'è in Siberia, a sud-est di Urai, e minga de longg del confin cont el Kazakistan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada fondada in del 1736 cont el nomm de Čeljaba: al temp l'eva domà 'na fortezza. L'è vegnuda ona città in del 1781. A partì del 1892 la gh'è passada la Transiberiana.
L'è cressuda de bon in di Agn Trenta, ai temp de l'industrializzazion sovietega. Duranta la Segonda Guerra Mondial, tanti fabbregh che staven al de là di Urai hinn staa spostaa in Siberia per fài minga borlà in di man di Todesch. Per via de la produzion proppi granda de carr armaa, Čeljabinsk la gh'ha 'vuu el soranomm de Tankograd. In quell period chì, Čeljabinsk l'è come se la fudess stada trada sù in pee ona segonda voeulta: de la città veggia a resta domà 'n queicoss in del centro storegh.
In del 1952 gh'è staa on incident nuclear bell gross, che l'ha faa morì di gent in tutt l'oblast'; per 'sta reson, fina al 1992 la gent foresta la podeva minga 'ndà dent al distrett de la città.
In del 2013 gh'è stada ona "pioeuva de meteorita" (in realtà domà vun, s'ceppaa in tanti tocchelitt) che l'ha coppaa e ferii on monton de personn e portaa dagn a tanti costruzion.


text:
Feltre
Feltre (en vèneto: Feltre) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 19.400 abitàncc, 'na superfìce de 100 km² e 'na densità de 191 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cesiomaggiore, Fonzaso, Lentiai, Mezzano (TN), Pedavena, Quero, Seren del Grappa, Sovramonte, Vas.
L'è colocàt söndena culìna a 325 méter de altèsa, söl fiöm Stizzon poch delóns de 'ndóche chèsto 'l se sböta 'ndèl Piave.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bagnols-sur-Cèze (Frància)
- Newbury (Inghiltèra)
- Braunfels (Allemagne)
- Carcaixent (Spàgna)
- Kiskunfélegyháza (Ungherìa)
- Eeklo (Bèlgio)


text:
Ciod
'L ciod (anca ciot o cioo) l'è una roba druvaa per fà di culegament franch intra di toch de legn, metal o alter material. 'L culegament l'è fat per via d'un martel che l'è druvaa per dà una bota sura 'l ciod e 'l fà insì che 'l ciod 'l se pianta int i dü toch separaa.
I ciod i gh'hann una furma slungaa e i so carateristegh principal i henn la pónta, la gamba e 'l coo o capela. I furm e i dimension i cambien a seconda de l'aplicazion e di materiaj indè che i gh'hann da vess piantaa.
De solit i ciod i henn de metal (azal, fer, lutón, ram).
Mod de dì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Magher 'me un ciod
- L'è tant 'me scisciaa 'n ciod (gh'è miga güst)
- Rob da ciod (rob da mat)
- Fà un ciod (fà quater bagule par strada)
- Piantà un ciod (fà un debit)


text:
Johann Gutenberg
Johann Gutenberg (nòm entréch: Johann Gänsfleisch zur Laden zum Gutenberg) (nasìt entùren al 1398; mórt a Magónsa, en Germània, ai 3 de febrér del 1468) l'è stat en inventùr, tipògrafo e òrafo todèsch. El g'ha 'nventàt la stàmpa a caràter mòbii.
Inovadùr per vìa del üzo dei caràter metàlich mòbii, l'è cunsideràt l'inventùr de la stàmpa tipogràfica 'n Euròpa, aisebéche Bi Sheng, en Cìna el gh'ìa zamò 'nventàt i caràter mòbii de porcelàna en bèl tòch prìma ('ntra 'l 1041 e 'l 1048), e piö tàrde 'n lègn e 'n Corèa 'n metàl. Adognimòdo la sò 'nvensiù la g'ha revulusiunàt la maniéra tradisiunàla per la prudusiù dei lìber.
La sò 'nvensiù l'è cunsideràda come 'n avenimènt 'ntra i piö 'mportàncc del Rinascimènt, ma chèsto 'l g'ha mìa schiàt al Gutenberg de ìga 'na vìta difìcil. El vegnarà priàt de töt el sò materiàl de giü dei sò sòci, el Johann Fust, che 'l gh'ìa finansiàt l'impréza de stampà la Bìbia, e 'l vegnarà salvàt de la mizéria apéna gràsie al vèscof Adólfo II de Nassau che 'l ghe dunarà 'na pensiù a vìta e 'l tìtol de zentilòm de la sò córt.


text:
Ulteriuras novitads dal Grischun
-
Grondas investiziuns en Val Schons e Valragn
Ils emprims dus da set projects per il svilup regiunal (PRE) en Val Schons e Valragn pon vegnir realisads.
-
Via da Val S. Pieder vegn sanada
La regenza grischuna ha concedì in credit da 5,6 milliuns francs per ils custs da sanaziun
-
Cumbat cunter la midada dal clima - in zic artica a Tavau
Il stgaudament dal clima saja in problem che vegnia sutvalità, uschia il tenor dals experts per il clima.
-
Premi grischun da litteratura 2017 per Massimo Lardi
Quai per ses engaschi per la cultura litterara dal Grischun talian. Il premi è dotà cun 10'000 francs.
-
Accident mortal a Domat
Mesemna a bun’ura hai dà sin la via principala tranter Domat e Favugn ina collisiun frontala. Ina dunna giuvna è morta.
-
#Woodvetia – in’acziun per promover la laina indigena
La mesadad dal lain che vegn elavurà e vendì en noss pajas n’è betg svizzer. L’acziun «Woodvetia» vul ina midada.
-
Tgenina è la pli chara chombra a Tavau durant il WEF?
Scuvrir la pli chara chombra per durmir durant il WEF? Quai è uschè ina chaussa…
-
Nagin happy end per pèrin tuatschin-cuban
Il Tribunal federal ha refusà il recurs d’in um tuatschin e da sia dunna cubana per ina lubientscha da dimora en Svizra.


text:
La Sagne
La Sagne a l'è un cumün svizzer del distret de La Chaux-de-Fonds, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25.55 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 957 abitant.
El cumün de La Sagne al se tröva a una altitüden de 1039 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudevilliers, Brot-Plamboz, Coffrane, Fontaines, La Chaux-de-Fonds, Le Locle, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Les Ponts-de-Martel, Montmollin, Rochefort. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.


text:
Alsén
Alsén (ind la parlada piasentina Alsëin; en italiàn Alseno), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 4 839 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 55,5 km² e ona densità de 87 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Besensón, Busseto (PR), Castell'Arquato, Fidenza (PR), Fiorenzuola d'Arda, Salsomaggiore Terme (PR) e Vernasca.
I sò frassión i en Castelnuovo Fogliani, Chiaravalle della Colomba, Cortina e Lusurasco.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Alsén l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Domizian II
El Lucio Domizi Domizian ò mej Domizian II (Lucius Domitius Domitianus in Latin) a l'è staa on comandant roman che 'l s'è nomenaa imperador de l'Imperi di Gali. Inscì l'ha governaa sora la Galia e la Britania cont el nòmm de Ceser Pii Felis (Cæsar Pius Felix) per on brev period intorna al 271, dòpo el Vitorin. L'è ciamaa "Segond" per confondes nò con l'imperador roman Domizian.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La soa vida l'è testimoniada del stòrich bizantin Zòsim, che 'l dis che l'è staa ciapaa e punii de l'imperador roman Aurelian, ma anca de l'Historia Augusta, indove l'è minga regordaa comè usurpator, ma comè on general de l'Aureol che l'aveva vinciuu el Macrian Magior.
On'altra testimonianza a l'è la presenza de duu ghei cont el sò nòmm. Vuna l'è stada trovada in Francia in del 1900 e l'è stada a longh ritegnuda falsa, l'altra inveci in d'on vas insema a alter 5000 danee del period 250-275 in Inghiltera in del 2003.
Se cred che el sò regn el sia duraa domà on quai de dì, e che poeu el sia staa faa foeura de l'Aurelian, fòrsi pròpri per la stòria di danee. Dòpo de lù l'imperador di Gali l'è staa el Tetrich.


text:
Ie ei gran stima y respet per duta la persones che se da ca per candidè per la proscima veles. Aldidancuei la jent se destaca for deplù dala politiga, perchel smea che n muessa se giustifiché sce nia belau se daudé a candidé per na istituzion politica. L suspet che chi che ven lità jirà pona tla istituzion a fe si enteresc ie grant y na pert de politicheri se mertita dessegur chesta critica.
Iust te chesta situazion me sal mo plù de empurtanza che l n sibe treupesc che se da cà per la cossa publica y son segur che treupesc l fej per idealism, per sustenì na idea, ajache me na pitla pert de chi che candideia sarà liteda.
Dit chesc, ulessi spender la parola sun la candidatura de Michil Costa. Me à fat marueia liejer y audì critiches de duc i vieres ma che ulesse sintetisé escila: a) i Ladins muessa tenì adum y perchel mesessa Michil Costa candidè cun la Lista Ladins Dolomites; b) l ost dl hotel La Perla de Corvara ne possa sen nia jì cun i Verc ajache chesta ie na contradizion massa granda.
persunalmënter pensi che propi chisc doi argumenc, che ven trac dant a Michil Costa, ie chei che fej enteressanta si candidatura.
- Vester n Ladin ne ie nia n progam politich, ades tan puech sciche vester talian, tudesch o franzeus. Tenì sul la cultura y rujneda ladina possa fe pert dl program de n partit politich, ma nia vester l program. Pensè che tl Südtirol uni grupa linguistica muessa avei si partit (Sammelpartei) uel di che uni grupa dessa pesè aldo de si grandeza. Ma enscì vencerà for la majra grupa che puderà fe ora tant ti cunzeder a la mendres. Chesc ne ie nia chel che ie ulesse per l daunì, no per i ladins y no per l autra grupes. Ie posse me pensè che Michil Costa, propi do avei fat si esperienza tla Union Generela di Ladins, ebe abù tler che i Ladins ne po nia se tlù ite te se enstesc, ma che la veira puscibilità de svilup culturel y enteletuel ie chela de se geurì, de se cunfruntè cun i autri. Chesta ie la streda che possa renfurzè l plajei per nosta rujneda, cultura y l amor per nosc raion.
- Un di osc de majer suzess dl Sudtirol candidat sun la lista di Verc ie n var de gran empurtanza. Son for stat dla minonga che na conversion ecologica de nosc mond unirà me a se l de sce l economia veij ite chesc debujen y fej pea. La gran mudanzions storiches ie daniueura piedes via da pitla grupes de idealistc che à pona man, man tra pea pertes plu lerges dla sozietà. Sibe per si sensibilità ecologica y enghe per motives economichs, Michil Costa à auzà l ce y dit: enscila ne possela nia plu ji inant, l turism ne possa nia se permeter de arvinè inant nosc raion! Al contrario: sce ulon mo pudei viver giut tl daunì dl turism, pona messon recunescer i veir valors de nosc raion, i varentè y cialè de no fe mo majra pleies.
Per na persona de cultura y per n rapresentant illuminà dla economia che viv tl Sudtirol, ie la lista di Verc n riferiment politich naturel. Me fej plajei che Michil Costa ebe geurì chesta streda enghe al mond dla economia.
Helmuth Moroder


text:
Bagnōl in Piân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Bagnōl in Piân (Bagnolo in Piano, in italiân) l’é 'na cmóna ed circa dēṣméla abitânt ‘d la pruvîncia ed Rèz, ch'la s'câta a mezanôt int la bâsa arzâna. L'é tajêda da la ferovéia Rèz-Guastâla, e la gh'à 'na stasiòun.
Nutèsi de stòria
Al j-urègin
Al nòm ed Bagnōl sèmbra che al deṣvègna dal Flumen Baniolus, ciamê al dé d’incô Scolo Bagnoletto, che ‘na vôlta al pasêva ind i parâg. I cèinter abitê ed Bagnōl, Pēv Ròsa, Sân Tmêṣ ‘d la Fôsa e Sân Michèle ‘d la Fôsa, che insèm a fân al Comûn ed Bagnōl in Piân, in gnû só inséma a di pôst ed ripôrti, che, a partîr dal II sec. a.C., àn cavṣê, un pô a la vôlta, al sughêres dal Bondeno: ‘na lèrga zôna pantanōṣa, ch’la se ṣlarghêva a mezanôt ed Rèz, fîn a confòndres cun al j âcvi dal Po. Al nòm Bondeno, genvèiṣ d’ urégen, al vôl dîr sèinsa fònd. Ind l’etê dal brònz a’s fêrma in zôna la préma gînta e al fât al cumbîna, in manēra, cun al graduêl avansamèint dal zôni sóti, che al s'é purtê avânti per un lòungh êrch ed sècol, in tót al tèimp ch’al va dal'ocupasiòun rumâna (115 a.C.), al j-invasiòun barbârichi, a la costitusiòun dal Sâcher Impêr Rumân Tedèsch (IX - X sec.), fîn a i prém sègn dal nōvi libertê comunêli (Pêṣ ed Costanza 1183). La préma bunéfica dal trèin l’ a ‘s dêv ai Rumâni, che stêven a Rèz e a Bresèl. Al sô ajót al risanamèint dal trèin l’é precedèint a la bèin pió famōsa ôvra rumâna ‘d la zôna: la spartisiòun di sît cun al centóri. Cun còsta al teritōri l’è stê divîṣ in cardus e decumanus, a piòmb tra ‘d lōr e in paralêl a la Via Emélia, vrûda dal cōnsol Marco Emilio Lepido. Propéria da Bagnōl a pasêva ûn di cardus pió impurtânt e ânca un decumanus, ânca s’ l’êra mēno impurtânt, vêrs la zôna dal Tragatèin. Al j-invasiòun barbârichi dal dôp impêr àn ṣguastê dimòndi dal lavōr fât da i Rumân ind al divéder al campâgni in manēra regolêra. Ind l '800 l'invasiòun di Unni l’à sgnê profondamèint la socetê dal curtes, tânt da inestêr, in manēra prepotèint, l’andamèint ed trasformasiòun ed còsti in castra (câmp militêr) fortifichê.
La préma testimuniânsa
L’é dal 946 la préma testimuniânsa scréta insèma a Bagnōl: un ât dal Vèschev ed Rèz, Adelardo, cun còst la Cēsa ed Sânta Mustiola, "...quae sita est prope castrum Baniolum.", la vîn cunsgnêda a l'iluminasiòun ed l'altêr di Beêt Mârtir Grisante e Daria ind la catedrêla ed Sânta Maria. Da alōra, ‘na sèria d’ât, dunasiòun, barât, costitusiòun ed servitó, dirèt fevdêl, ecc., àn més al teritōri e al cēsi ed Bagnōl sóta la giurisdisiòun del domòndi putèint Cunvèint Benedetèin ed Sân Prôsper, in dōve al só cmând al s’è purtê avânti ind al cōrs di sècol XI, XII, XII, fîn a j-inési dal XIV sec., quând Feltrino Gonzaga, l’é dvintê padròun dal teritōri e ‘d la sitê ed Rèz (1335), l’à butê zò al Cunvèint e l’à sequestrê i bèin e i privilèg. Fr’ al cēṣi e al capèli, în da numinêr, d’ed là ed còla bèlo déta ed Sânta Mustiola (martîra cristiâna): Sânta Maria ed Purtiliôl (o Portiôl), nòm dimòndi vèc dal pôst, che al sta, in môd cêr, a spieghêr l'uriégin dal sît primitîv int ‘na zôna atâch al traghèt che, atraversând i stâgn armêṣ (Gōregh e Fôsa), al permetîva al trafîch d’ òm e a la mercanséia vêrs Nuvalêra, Guastâla e al Po. I prémi documèint ed lê a gh’àn la dâta tra la fîn dal X sec. e l'inési ed XI sec. e la relatîva sêgra la caschêva al 2 ed fervêr, alōra fèsta ‘d la "Purificasiòun ed la Vêrgin". Un'êtra cēṣa l’êra còla ed S. Pêder ed Bagnōl (o Cēṣa Biânca): dal 1156 privilèg ed Pêpa Adriano in favōr del Cunvèint ed Canòsa. A gh’êra pó la Cēṣa Nōva ed la Maternitê ed Maria ed Bagnōl, dal vôlti scambiêda cun Sânta Maria ed Portiôl, mó ch’la va identifichêda cun la cèca capèla ed la Nativitê ed la Vèrgin dal Castèl. L’é numinêda la préma vôlta al 17 dicèmber 1258. L’é ‘d sicûr, a l’antîga Sêgra ed la Nativitê ed la Vèrgin (8 ed setèmber), celebrêda atâc a sta cēṣa, che biosògna lighêr la tradisionêla Fêra ed Setèmber, ch’ a’s gh’à memôria bèle ind l’ inési dal XVII sec. Sègn particolêr a pêrt mèrita la Pēv ed Bagnōl, ciamêda dôp Pēv Ròsa, perché intestatâria d’êtri capèli. Al prémi nutèsi insèma a lê în dal 1144, mó sèmbra verifichê che la só costrusiòun la s’arfâga ad un sècolo prêma (1040). La giuriṣdisiòun civîla insèma al castèl, l’êra, in sté peréiod, ai Sgnōr ed Curèz, d'ed ché l’urégen ed "Da Bagnōl”, la sèmbra documentêda da soquânti chêrti.
La Sgnurìa di Gunşêga
Cun Feltrino e cun quî che in gnû dôp - Guido, Jacopo e Feltrino II – la gh’à inési la Sgnurìa di Gunṣêga inséma a Nuvalêra e Bagnōl, andêda avânti, sêlov ‘na cèca suspensiòun dal 1452 al 1454 ad ôvra di Sgnōr ed Curèz, per quâter sècol, fîn a la fîn ed la Râsa, per la môrt ed l'ultèm Cûnt Camillo III, sucèsa int al 1727. Int al 1354 Feltrino l’à cumincê a rifêr al Castèl (la rôca uriginâria l’êra stêda trêda zò int al 1304), druvând al materiêl guadagnê dal distrusiòuni, da ló fâti, dal tòri di Tebaldi e di Taccoli, dal cēṣi ed Sân Silvèster in Mancaṣêl, Sânta Mustiola e Sânta Maria ed Portiôl, e ânca dal Cunvèint ed Sân Prôsper. Ind al 1371, l’à vendû Rèz a Bernabo Visconti per sinquânta fiurèin d'ôr, l’îva tgnû per ló e per quî che gnîven dôp i Castê ed Bagnōl e Nuvalêra, dōve la giuriṣdisiòun l’è gnûda unîda ind al 1484 ed mésa só a Cunteia ind al 1501, ad ôvra ed l'Imperadōr Massimiliano I. L’avtoritê inséma al tèri ed Sân Tmês e ‘na pêrt ed Sân Svân e Sânta Maria l’é stê dê a i Gunṣêga, al 4 mêrz 1571, dal Dòca Borso d'Este e cunfermê da Alfonso II int al 1577. L'inèsi ed la Sgnuréia di Gunṣêga la cumbîna cun la nâsita dal pió famōṣ sitadèin ed Bagnōl: Guido di Filippo Ferrari, ciamê Guido da Bagnōl. Dal pôchi nutési che trâten ed ló, an n’é mìa pusèbil nutêr preciṣamèint né la dâta ed nâsita e né còla ed la môrt, mó cgnusòm in tót al manēri che:
• l‘êra al dutōr ed Pêder, Rè ed Cipro e ‘d Gerusalemme;
• ch’ l’ êra in rapôrt d’ amicèsia cun Francesco Petrarca, ch’al l’arcôrda (1367) in un curiōṣ scrét inséma a l'ignurânsa prôperia e ‘d dimòndi: sèmbra difâti che Guido da Bagnōl al pensêva che al Petrarca al fós ‘na persòuna mìa istruîda, al motîv dal fât ch’ al ‘n s’ êra mìa lavrê a l'Universitê di Stódi ed Bològna;
• che la lasê in testamèint (12 utòber 1362) 1550 duchêt, da invistîr per cumprêr dû fònd ind al bulgnèiṣ, e che al rènditi, a la môrt di parèint, êren destinêdi ai zôven arzân, sèinsa sôld, che êre studèint a Bològna. La môrt ed Guido da Bagnōl la pōl èser avgnûda intôren al 1370 circa, a Venèsia, in dōve l’é suplî ind la Cēṣa di Frê. La lâpida l’arcôrda i scrét ed filosoféia, medzèina e stòria, peró, ed quilé purtrôp, an s’é rivê gnînto.
Al cēsi
Per ôvra dal Cûnt Alfonso Gonzaga, l’é stêda tirêda só la Cēṣa ed Sân Francèsch ed Paola, cun unî al Cunvèint. La mésa zò ed la préma prêda l’é avgnûda al 1° d’agòst 1588. I frê dal Cunvèint în armêṣ a Bagnōl fîn al 1768, quând, bèle a cmandêven j-Estèins, al segretâri duchêl Felice Antonio Bianchi, l’à decîṣ ed tôr vìa al Cunvèint, obligând i sfurtunê frê ed ritirêres ind al Cunvèint ed Mòdna. Bèle int al 1667, al Cunt Alfonso II Gonzaga, esènd completamèint in ruvîna la Cēṣa ed Sânta Maria Porziola, l’îva fât cgnòser a la Cumunitê al só desidèri che tirésen só ’na cēṣa nōva ind la piâsa dal Castèl; mó, o per scarsitê ed sôld, o per mancânsa ed la necesâria fèida religiōṣa, an s’ né fât gnînto. Acsé, un sècolo dôp, mandê vìa i frê ed San Francèsch ed Paola, al Pâroch, al 29 avrîl 1769, l’é andê dèinter ind la Cēṣa, numinêda préma, ch’ lé dvintêda la Cēṣa ed la Paròchia. La proprietê dal Cunvèint, dal rèst, l’é armêṣa al Cmûn, fîn a quând an n’é mìa gnûda dêda al Pâroch, cun decrêt dal Dóca ed Mòdna, int al 1824. Ind la Cēṣa a’s catên al tòmbi ed Alfonso Gonzaga e di só fiô. Int al 1700 a gh’é stê fât di lavōr d’arnuvamèint e restâver. La cēṣa dal dé d’incô la presèinta sê altêr. Drêda a l'altêr magiōr, a’s câta al quêder ed Sân Francèsch da Paola che, insém ad êtri tèili ind la cēṣa, l’armèina a la scōla dal " Correggio". Da numinêr ânca al côro in lègn dal XVII sècol , drêda a l'altêr magiōr. Al restâver dal 1968 l’à completamèint mudifichê la facêda uriginêla. Bèle ind al tèimp ed la Sgnuría di Gunṣêga a gh’êra un'Aministrasiòun indipendèinta ‘d la Comunitê ed Bagnōl, dōve al teritôri al gh’îva dèinter, al’inèsi, ânca al véli ed Sânta Maria e Sân Zvân, per pó strichêres só sōl cun Bagnōlo, Pēve e Sân Tmês. Al Cunsèli d’j-Ansiân, che guidêven la Comunitê, che s’ardunêven davânti al Podestê, ch’ l’ êra un furastêr e al gnîva numinê dal Cunt, in nòm ed còl a fêven valèir ânca la giustèsia. Ind la riuniòun dal Cunsèli Generêl, che la gnîva tgnûda al 1° de znêr d’ ògni ân, a gnîven estrât a sôrta i nòm d’j-ansiân al cmând ed ògni ufèsi dal Comûn e precisamèint: al Priôr, al Giódic ed la Piâsa, al Giódic dal Strêdi, a dû Magistrê a l’Abundânsa, dû Deputê ed la Sanitê, dû Procuradōr di Pôver, dû Estimadōr e due Revisōr di Cûnt. In prâtica êren j-Asesōr dal dé d’incô . L’é meritèvol d’èser arcurdê al fât che al marchê ed la smâna, da pôch spustê da la doménica al venerdé, al risûlta uficialmèint més in pē, in dâta 30 novèmber 1597, da ‘n "avîṣ" ed Vittoria da Capua Gunzêga, mêdra dal Cûnt Camillo I. D’ed là dal marchê ed la smâna, l’êra bèle in ûṣ tgnîr tót j-ân la Fêra ed Setèmber (coleghêda, cme dèt prèma, a la Sêgra ‘dla Nativitê ed la Vèrgin), e che dal bòun èsit l’îva fât i cumplimèint al Cûnt Camillo ind al 1608.
La saczêda.
Al 27 lój 1702, durânt la Guèra ed Sucesiòun Spagnôla, al trópi francèiṣi dal Dòca ed Vendome, per rapreṣâlia, j-àn saczê in môd urènd al Bôregh, j-ân dê fôgh e distrót la Rôca, j-àn bruṣê e sparpagnê i presiōṣ documèint ed l'Archèvi ‘d la Comunitê. Ind al tentatîv ed salvêr sti documèint, l’à catê, in chî dé lé, ‘na môrt violèinta Giovan Battista Borri, ansiân ed la Comunitê e Alfiêr (e mìa Séndech, cme quelchidûn a dîṣ). Finîda la Sgnoría di Gunṣêga, al fèdev l’é stê tót sót al cmând ed l'Imperadōr Carlo IV, che, al l’à tgnû per circa dêṣ ân, al l’à pasê, cun ât dal 15 utòber 1737, al Dòca ed Mòdna Rinaldo d'Este. La Sgnuría d’j-Estèins la s’é fermêda tr’a l 1796 e al 1814, per i cgnusû fât ed la Rivolusiòun Francèiṣa e a l'Impēr Napoleònich. In còl peréiod lé Bagnōl e Pēv Ròsa în dvintêdi ‘na cmûna a pêrt da Sân Tmês, Sân Michele e Sânta Maria. Dôpo al 1814 al dō Comunitê în stêdi mési sóta a Rèz, che Bagnōl e Pēv Ròsa a gh’în stêdi sóta fîn al 1859. La Secònda Guèra d’ Indipendèinsa la câta al teritôri acsé divîṣ: Bagnōl e Pēv Ròsa cun al Cmûn ed Rèz; Sân Michele cun Curèz, Sân Tmês, Sânta Maria e Sân Zvân cun Nuvalêra. Al Cmûn l’é stê arfât, acsé cme l’é adès (Bagnōl - Pēv Ròsa - Sân Tmês - Sân Zvân), cun Decrêt dal 4 dicèmber 1859, a fîrma ed Carlo Luigi Farini, Cumisâri ed Vittorio Emanuele II e Ditadōr dal Pruvînci Emiliâni. Al prém censimèint generêl, dal 31 dicèmber 1861, al dêva al omûn ‘na popolasiòun ed 3.168 abitânt per ‘n 'estensiòun ed 9.036,37 biôlchi, pêra a Ha. 2643.99.54.
Ind l'Unitê d'Itâlia.
Da l'Unitê d'Itâlia, l'Aministrasiòun dal pôst l’é sostgnûda da aleânsi moderêdi cun urientamèint clèrico-monârchich-liberêl ed râsa agrâria (padròun dal tèri). L'opoṣisiòun l’é la préma organizasiòun dal socialiṣém rifurmésta arzân cun dâta atōren al 1880 circa. Fr’ al 1884 e al 1886 l’é stêda fâta la ferovìa Rèz-Bagnōl, mèinter int al 1887 l’é stê avêrt al trât Bagnōl-Curèz. Fr’ al 1898 e al 1906 în gnûdi só al prémi coperatîvi (ed lavōr, ed cunsóm e lateréi socêli). La préma afermasiòun ‘d la lésta socialésta ind al Cmûn ed Bagnōl l’é stêda int al 1910 (345 vôt inséma a 631 votânt, pêra al 55%) e a’s rinfôrsa int al 1920 (870 vôt inséma a 1.113 votânt, pêra al 78%). Mó bèle int al 1907, al socialésta Aldo Modena l’à otgnû 236 vôti, cûntra i 244 e i 237 di moderê Donelli e Della Salda. Ed còl peréiod lé l’é gióst arcurdêr l'ôvra póblica ed magiōr respîr e utilitê: al nōvi Scōli Elementêri, che, inavgurêdi int al 1921, în ânca adèsa, a distânsa ed pió d’otânt'ân e sibèin l’impurtânt progrès dal cèinter sitadèin, un sistèma pió che mai validamèint atîv ind al câmp ed la póblica istrusiòun; cun, in manēra, al dovûdi justadûri e cun la zûnta ‘d un fabrichê nōv.
Al tèimp dal fâsio
Dal 1921 cumîncen al viulèinsi e cun al sguastêres ed la polètica a purterân i fasésta a la cunquésta dal Cmûn. Al Fâsio ed Bagnōl a’s mèt insèm al 23 avrîl ed l’ istès ân. L'Aministrasiòun Comunêla l’é ublighêda ed dêr al dimisiòun, în stêdi fâti nōvi elesiòun, , dōve i faséstia a s’ în preṣentê in ‘na lèsta cun ânca liberêl, monârchich, democrâtich e socialésta riformésta cuntrâri (l’êra l'ân dal Cungrès ed Livôren), che l’à otgnû al 68% di vôt, cûntra al 32 % dal Partî Popolêr (catôlich). L’êra l’inésdi ed la fîn, pegiorêda incòra di pió ind l’ân dôp al 1922, quântd i Fasésta, a sîn preṣentê da per lôr, e ch’ j-ân otgnû, al 67% di vôt, cûntra a ‘na grôsa astensiòun (516 astgnû di 1107 iscrét al vôt). L'astensiòun, la paûra e la prepotèinsa ‘d un regèm, ch’ l’ îva bèle ocupê l’ avtoritê centrêla, îven cumpî l'ôvra. Dal vintèni fasésta peró în d’ arcurdêr: la costrusiòun dal Teâter Gunṣêga, ‘na préma justadûra ed la Sêde Municipêla, la costrusiòun dal Câmp Spurtîv, la costrusiòun ed la Palèstra atâch a la Scōla Elementêra dal cèinter e al ṣlargamèint dal Scōli Elementêri dal frasiòun. La stôria ch’ la vîn dôp di masamèint fasésta, dal guèri coloniêl e d’atâch, la sotmisiòun al Naṣisèm, la reṣistèinsa e la Liberasiòun în incòra argumèint ed racûnt a vōs da pêrt di prutagonésta scampê, e ânca argumèint ed divêrsi publicasiòun stôrichi. A sté propôṣit a’s vōl arcurdêr al Masâcher dal Turâs sucès al 14 ed fervêr 1945. A sê ôr ed cla frèda matèina invernêla, al Brigâti Nîghri j-àn artestê, purtê vìa diretamèint dal sô cà, dêṣ persòuni tra còli soquânt partigiân. Traspurtê da préma a la Cà dal Fâsio, a nōv ôr circa în stê fuṣilê insèma a la piâsa dal paèiṣ, cûntra al mûr dal Turâs. I sô nòm êren quisché: Aristide Carboni - Carlo Formentini - i fradê Otello e Oreste Gibertoni - Evres Lazzaretti - Primo Malaguti - Emilio Mattioli - Licinio Tedeschi - Armando Storchi - Imerio Tondelli.
I palâs stôrich.
Al Turâs.
Al prémi nutèsi ed ‘na Rôca a Bagnōl a s’arfân a l'ân 946. Difâti al Veschèv ed Rèz Adelardo, ind al mèter zò un elèinch di bèin dal Cunvèint ed Sân Prôsper, al cita ‘na "Ecclesiam Sanctae Mustiolae, quae sita est prope castrum Baniolum". Ste documèint l’é presiōṣ perché al s’ dîṣ che bèle in còl peréiod lé a gh’êra a Bagnōl un castèl. Ind al 1304 la rôca uriginâria l’é stêda tirêda zò. Ind al 1354, cun l'arîv di Gunṣêga, al cûnt Feltrino l ‘à urdnê ed tirêr só un nōv masés castèl, che al Cmûn al duvîva paghêr dal tót al spèiṣi, e che druvésen al materiêl ed recóper deṣgnû dal tòr di Tebaldi e di Taccoli, dal cēṣi ed Sân Silvèster ed Mancaṣêl, Sânta Mustiola e Sânta Maria dal Purtiôl, e ânca dal cunvèint ed Sân Prôsper. Sèmbra vèira che Feltrino Gunṣêga al sia tratgnû ché int al 1371, l’ân dōve l’à duvû vendêr a Bernabo Visconti al pusès ed Rèz, ed fôra ed Nuvalêra e Bagnōl, per sinquânta fiurèin d'ôr. Al 27 lój 1702, ind al tèimp ed la Guéra ed Sucesiòun Spagnóla, al trópi francèiṣi dal Dóca ed Vendome, per rapreṣâlia, j-àn saczê al Borêgh, in dōve l’é ânca môrt Giovan Battista Borri, ansiân ed la Comunitê e Alfiêr. Dal gróp ed fabrichêt, incô l’é armèṣ sōl al grandiōṣ e iṣolê Turâs, l'antîgh turiòun ‘d la Rôca, dvintê l’insègna dal paèiṣ. Ind la metê dal 1800 l’é stê restavrê, ind al mèinter a gh’é stê més ‘na campâna e l'arlòj póblich, e che al mecanîṣem l’é incô tgnû da cât ind la Sêde Municipêla, int la Sêla ed la Giûnta Comunêla. Al 15 utòber 1996 al fôrt teremôt ch’la picê Bagnōl l’à danegê gravemèint al Turâs, tânt ch’ l’ é incòra in restavrasiòun. Al Turâs, che ind al cōrs di sècol l’à vèst al lêregh svilóp dal paèiṣ, l’é stê ânca testomôni mó dal fât ed sangóv pió scunvolgèint ed la comunitê bagnolèiṣa: al Maschêr, pió sōvra arcurdê, di dêṣ sitadèin bagnolèiṣ, che al 14 ed fervêr 1945 în stê fuṣilê davânt a ló.
La Pēv Ròsa.
Sistemêda ind la frasiòun cun l’istès nòm, al prémi nutèsi inséma a la Cēsa ed la Pēv Ròsa în dal sècol XII (1144), mó sêmbra che la só préma costrusiòun la s’arfâ al 1040. A’s trâta d’ un frabrichêt de stîl rumânich-lumbêrd, modifichê dimòndi vôlti ind i sècol, mó ch’ l’à gh’à incòra incô la só antîga fôrma ed elegânsa. Da numinêr al clòni ch’ a vînen fôra per metê dai pilastêr ed i capitê a la bòuna, ind l’intêren ed cêr stîl rumânich.
Al Confurtèin.
L’é un gróp ed fabrichêt fât da ‘na cà sgnurîl e da ‘na côrt ed campâgna che, a’s pèinsa, la s’arfâga al XVI sècol. Ind al 1641 la faméja alōra padròuna, i Zoboli, a l’îva vendûda al Dóca ed Mòdna Francesco I. Dôpa l’é stêda di Bonini ed Rèz e di Villani ed Gualtēr. La cà a’s preṣèinta a piânta retangolêra, insèma a dû livê. Al d'ed dèinter al se svilópa intōren a l’ ambiĵnt centrêl, che al preṣèinta di bê urnamèint. Al fabrichêt agrécol l’é ânca ló inséma a dû livê, cun al côrp quadrê. Al gróp ed cà l’é circundê da un lêregh pêrch.
La Ca' Ròsa.
Al gróp ed fabrichêt ciamê Ca' Ròsa, in Via Repóblica, tra l’albaṣèin e matèina ed la Piâsa G. Garibaldi, l’é fât da trî fabrichêt: la cà padronêla (Ca' Rossa), la têṣa e stâla e al caṣèl, acsé ciamê in bâse a i sô antîgh ûṣ. Tót e trî i fabrichêt che fân pêrta dal gróp, pr’ al sô valōr stòrich e pr’ al caraterèstichi, în sóta a j-ôbligh ed la Sovrintendèisa ai Bèin Ambientêl e Architetônich. Al nutèsi stòrichi a dîṣen al gróp "Ca' Ròsa" cme pêrte ed ‘n’ antîgh fônd agrècol dunê int al 1609 (cme l’arcôrda ‘n iscrisiòun ch’ l’ a’s câta ind la cà padronêla) da la faméja nôbil di Scaioli a l'Istitût dal j-Espôsti, figurând dòunca ind al sec. XVIII a l'Ôvra Péia ed l'Albêregh Ôrfen e Mendicânt ed Rèz. Esèimpi quêsi ònich d’ architetûra campagnôla mésa ind al cèinter abitê, al risûlta èser ed particolêr interèsi per la stôria che a’s pôrta avânti e d’amirêr pr’ al j-architetûri ch’ al tînen insèm. Al gróp l’é stê interamèint arnuvê in trî divêrs mumèint, che cumbînen a i trî divêrs fabrichêt, dal 1997 al 2003. Adèsa, mèinter la Têṣa-Stâla a gh’é un ristorânt, la Cà Padronêla e al vèc Caṣèl a gh’é dèinter al Cèinter Culturêl "Ca' Ròsa", inavgurê al 7 setèmber 2003. In particolêr al d’ ed dèinter ed la Cà Padronêla a gh’àn pôst la Bibliotêca Comunêla e l' Informazôven, mèinter ind al vèc Caṣèl a’s câta, pr’al momèint, al Cèinter d’ Educasiòun Ambientêla WWF-INFEA e, dôp égh gnirà, la Sêla Cévica "Gemenos".
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Sabrina Salerno
Sabrina Salerno l'è na cantànta, atōra e showgirl itagliàna nada a Gènuva al 15 ad Mars dal 1968.
Purtàda al sucès par Claudio Cecchetto, l'è dvintàda famóśa in di an Utànta dòp ch'l'à partecipâ a dal traśmisiòṅ televiśìvi quai W le donne e Premiatissima in dua a s vdiva ch'l'éra pròpria gnuda sù bèṅ, cun dal fórmi dimóndi sexy (e a n gh'éra minga al silicòṅ in alóra). Cuma cantànta l'à vindû da più ad vint migliòṅ ad disc in tut al mónd e l'à anc fat soquànt film.
Biugrafìa
Debùt
Dòp èsar carsùda da pìcula a Sanremo cun i nunòṅ e avér vins un tìtul ad belésa (Miss Liguria), l'à fat al sò debùt in televiśiòṅ in dal 1984 in dal prugràma ad Rete 4 W le donne cundót par Andrea Giordana e Amanda Lear. 'L an dòp l'à laurâ a Premiatissima in dal Canale 5 insém a Johnny Dorelli.
La vèṅ duciàda par Claudio Cecchetto ch'a gh fà far na cansòṅ Sexy girl in dal 1986, siggla dal Festivalbar ad c'l an lè. Al stil dal sìngul, ch'al vénd bèṅ in Itàglia e Austraglia, 'l è quél dance. In cal mèntar la cuntìnua a lauràr in televiśiòṅ faghénd Grand Hotel in dal 1986 e Sandra e Raimondo Show in dal 1987, sèmpar par Canale 5.
I an Utànta: al sucès internasiunàl
Fra 'l 1986 e 'l 1987 la fà gnir fóra al sò prim àlbum Sabrina ch'al gh'à dèntar al sìngul bèla publicâ Sexy Girl, dal cover (Lady Marmalade, Kiss ad Prince, My sharona e Da ya think I'm sexy ad Rod Stewart) e dal canti nóvi ad paca, cuma Hot girl e Boys (Summertime love). Quést chè specialmènt 'l è stâ al sìngul ch'al gh à vèrt tut i us in Europa. Al canti ad Sabrina i éran da spés cumpagnàdi da di viddeo dimóndi malisióś, cun lē cun adòs di giachét sgualsî e pìcui ch'a gh stricàvan al téti bèli pini e quand la balàva, al regipèt al fava sù e śò cun in mèś di crucifìs gigànt.
In Spaggna, tant par dir-'n una, l'à fat sù un caś nasiunàl quand, durànt na sò eśibisiòṅ 'd Hot girl, la gh'è gnuda fóra na téta p'r un pès. I éran i tèmp dla muvida e Sabrina l'è dvintàda subìt n'icóna sexy.
Sèmpar in chi an lè, l'à anc fat di film: Grandi magazzini (1986), Professione Vacanze (telefilm, 1987) e il thriller Le foto di Gioia ad Lamberto Bava (1987) in du la fà na mudèla e la vèṅ magnàda viva par di aśióli e dal vrèspi, murénd cun dla mèl in dal grugn e na facia pina ad bugni.
In dal 1988 a véd la luś al secónd àlbum, Super Sabrina, cun dèntar soquànt sìngui ad sucès cuma My chico, All of me e Like a yo-yo ad Giorgio Moroder, siggla finàl dal prugràma dal Sàbat sira Odiens, spetàcul ad Canale 5 cun Lorella Cuccarini, Ezio Greggio, Gianfranco D'Angelo e Sabrina.
In dal 1989 l'incìd 'n àtar sìngul Gringo (ch'al s piàsa al dècim pòst in Itàglia) e la fà un cuncèrt in Russia a 'l Olimpisky Stadium ad Mosca in frònt a 50.000 parsòni, gnû fóra anc in VHS cun al tìtul ad Sabrina Live In Moscow.
Sempre in c'l an lè la gira 'n àtar film, na cumèdia ad Neri Parenti, Fratelli d'Italia, cun Christian De Sica, Massimo Boldi e Jerry Calà. Quést chè al scumét un milione ad franc ch'al gh la cavarà a purtàr-s-la a lèt anc s'l'è la mujér dal sò padròṅ, ma a n gh la cavarà minga.
In cal mèntar in Inghiltéra, in du l'è stada la prima cantànta itagliàna a piasàr al sò canti in di piaṅ alt dla clasìfica, i s invéntan che Sabrina e Samantha Fox, l'atra cantànta dal mumènt cun dal téti gròsi, i n s pòsan minga supurtàr l'una cun cl'atra.
I an Nuànta: mùśica, televiśiòṅ, teàtar e cinéma
I an Nuànta i s vèran cun na compilation 'd òt braṅ rimixâ cun dèntar anc al sìngul Gringo, Super Remix, publicàda par la Casablanca.
In dal stés an l'incìd al sìngul Yeah yeah purtànd-al anc al Festivalbar e pò l'è insém a Scialpi in dal cast dal prugràma ad Rai 2 Ricomincio da due cundót par Raffaella Carrà.
Sèmpar in dal 1990 a vèṅ fóra al tèrs àlbum ad Sabrina, Over the Pop, cun di pès ad Giorgio Moroder cum al sìngul Shadows of the night e Love is like magic.
Al 1991 'l è 'n an dimóndi impurtànt par Sabrina parchè la regìstra la sò prima canta in itagliàṅ, Siamo donne, purtàda a Sanremo insém a Jo Squillo. Par 'l ucaśiòṅ a vèṅ ristampâ Over the Pop e fat gnir fóra al sìngul Dirty boy look. Cun c'l àlbum chè Sabrina la taca anc a scrìvar al sò canti cuma Domination.
In Francia la fà gnir fóra al sìngul Cover Model propria mèntar la soubrette Angela Cavagna (in pasâ na sò curìsta e balerìna), la gh diś da drē ch'la gh'à i làbar e al téti arfàti ad nóṿ. Al caś 'l è pò finî in di tribunài parchè la Salerno la gh'à dmandâ un riśarcimènt.
In cal perìùd lè Sabrina la taca a vlér un cambiamènt, la n vōl piò figuràr sól p'r èsar n'artìsta sexy cum a gl'inìsi, e la vèṅ in cuntràst cun al sò manager ch'al vrév ch'la cantìs di braṅ scansunâ e malisióś e basta.
In Dicèmbar dal 1991 la fà part dal cast dla traśmisiòṅ ad Canale 5 Bellezze sulla neve e la canta la siggla Love Dream. In Favràr la 'rdòpia laurànd in Spaggna in dal prugràma Bellazas en la nieve par Telecinco.
In dal 1994 la s dastàca dal sò manager Gianpiero Menzione e la fà gnir fóra du sìngui dance: Rockawillie e Angel Boy. In séguit a vèṅ publicâ al sò prim disc in du la canta in itagliàṅ, Maschio dove sei, cun déś braṅ in culaburasiòṅ cun Massimo Riva e Vasco Rossi. 'L àlbum 'l è anc stâ pò ristampâ cun al tìtul Numeri cun al stési canti cun da piò Numeri.
In dal 1995 la fà al sò debùt a teàtar cun la cumèdia I cavalieri della tavola rotonda 'd Alessandro Capone in dla part ad Morgana insém a Tosca d'Aquino, Gianfranco D'Angelo e Daniele Luttazzi.
In dal 1996 a véd la luś na compilation remix di sò braṅ più famóś, Sabrina Remix 1996, publicàda par la cà discugrafica RTI Music. Sabrina la tórna anc a lauràr in televiśiòṅ insém a Jocelyn in dal game-show Il grande gioco del mercante in fiera (al gran śóg dal marcànt in féra), traśmìs par TMC.
In dal 1997 l'è a teàtar cun la cumèdia Uomini sull'orlo di una crisi di nervi e in dl'istâ d'l an dòp la fà còpia cun Carlo Conti in dal show ad Rai 1 Cocco di mamma.
In dal 1999 la fà gnir fóra in Itaglià e in Spaggna un nóṿ àlbum, A Flower's Broken ma al disc al n vénd minga cum a s pinsàva, anc s'al prim sìngul, I Love You, 'l iva fat un pòc ad stus parchè na Sabrina cavàda śò la baśàva un robot dóna che pò la dvénta na fémna dabòṅ. Sèmpar in c'l an lè la gh'à na part in dal film di 883 Jolly Blu.
I an Dumìla
Dal 2001 al 2003 l'è stada impgnàda cun sucès insém a Ambra Angiolini e Vladimir Luxuria in teàtar cun al musical Emozioni ad Sergio Japino.
In dal 2002 l'è in dal cast dal prugràma 'd Italia 1 Matricole & Meteore in du la fà l'inviàda in gir p'r al mónd a intervistàr di persunàǵ daśmindgâ da tut cuma Gary Coleman, Jimmy Sommerville e Charlene Tilton.
Du an dòp la dvénta mama par la prima vòlta: al sò putèṅ al s ciàma Luca Maria e la'l abû dal sò cumpàgn Enrico Monti spuśâ in dal 2006, an in du la tórna a cantàr faghénd gnir fóra al sìngul I Feel Love (Good Sensation).
Al ritóran uficiàl a la mùśica 'l è dal 3 'd Utóbar dal 2008 quand la fà catàr in di negòsi al greatest hits dòpi Erase/Rewind Official Remix par l'etichéta Edel: al prim CD al gh'à dèntar trédas pès dal pasâ cantâ incóra in ciaṿ mudèrna mèntar al secónd CD al cuntèṅ trédas braṅ nóṿ. Al sìngul 'l è Erase/Rewind di The Cardigans.
In dal Śugn dal 2010 la fà còpia cun Samantha Fox e la canta al braṅ di Blondie Call me e in Luj la cundùś quàtar puntàdi dla traśmisiòṅ 'd Italia 1 Mitici 80.
Discugrafìa
Album
- 1987 - Sabrina
- 1988 - Super Sabrina
- 1988 - Something Special
- 1990 - Super Remix
- 1991 - Over the Pop
- 1996 - Maschio dove sei
- 1999 - A Flower's Broken
- 2008 - Erase/Rewind Official Remix
Sìngui
- 1986 - Sexy Girl
- 1987 - Lady Marmalade
- 1987 - Boys (Summertime Love)
- 1987 - Hot Girl
- 1988 - All of Me (Boy Oh Boy)
- 1988 - My Chico
- 1988 - Like a Yo-Yo
- 1988 - Sex
- 1988 - Pirate Of Love
- 1989 - Gringo
- 1990 - Yeah Yeah
- 1991 - Siamo donne
- 1991 - Shadows of the Night
- 1991 - Cover Model
- 1994 - Rockawillie
- 1994 - Angel Boy
- 1995 - Boys '95
- 1996 - Fatta e rifatta
- 1999 - I Love You
- 2006 - I Feel Love (Good Sensation)
- 2008 - Erase/Rewind
- 2009 - Erase/Rewind (rimixâ p'r Andrea T Mendoza vs Tibet)
- 2010 - Call Me (insém a la Samantha Fox)
Picture Disc
- 1987 - Boys (Summertime Love)
- 1988 - Hot Girl
- 1987 - Super Sabrina
- 1988 - Interview (limited edition made in London)
- 1988 - Something Special
- 1988 - Sex
- 1989 - Gringo
- 1990 - Yeah Yeah
- 1991 - Over The Pop
- 1991 - Shadows of the Night
- 2010 - Call Me (insém a la Samantha Fox)
Dal viṿ
- 1988 - Sabrina live on stage
- 1989 - Sabrina Live in Moscow
Televiśiòṅ
- 1984 W le donne, Canale 5, Retequattro
- 1985 Premiatissima, Canale 5
- 1986 Grand Hotel, Canale 5
- 1987 Sandra e Raimondo Show, Canale 5
- 1990 Ricomincio da 2, Rai Due
- 1991 Bellezze sulla neve, Canale 5
- 1992 Bellezas en la nieve, Telecinco
- 1996 Il grande gioco del mercante in fiera, TMC
- 1998 Cocco di mamma, Rai Uno
- 2002 Matricole & Meteore, Italia 1
- 2010 Mitici 80, Italia 1
Filmugrafìa
- 1986 Grandi Magazzini, ad Castellano e Pipolo
- 1986 Professione vacanze, ad Vittorio De Sisti - epiśòdi Nove settimane e un mazzo
- 1986 Ferragosto OK, ad Sergio Martino
- 1987 Le foto di Gioia, ad Lamberto Bava
- 1988 Festa di Capodanno, ad Piero Schivazappa
- 1989 Fratelli d'Italia, ad Neri Parenti
- 1998 Jolly Blu, ad Stefano Salvati
- 1999 Tutti gli uomini sono uguali, ad Alessandro Capone e Fausto Brizzi
- 2004 Colori, ad Cristiano Ceriello
- 2006 Film D, ad Cristiano Ceriello
- 2009 Taglia & Cuci, ad Michele Foresta
Teàtar
- 1995/1996 I cavalieri della tavola rotonda ad Alessandro Capone
- 1997/1998 Uomini sull'orlo di una crisi di nervi ad Alessandro Capone
- 2001/2003 Emozioni ad Sergio Japino
Culegamènt estéran
- (IT) Sabrina Salerno Sit Uficiàl
- (IT) Sabrina Salerno MySpace Uficiàl
- (IT) Sabrina Salerno su last.fm
- (IT) Discugrafìa ad Sabrina Salerno su discogs.com
- (EN) Sabryfansite Sit di fan
- (IT) Filmugrafìa ad Sabrina Salerno su IMDB


text:
Nümar 7
El numer 7 l'è el numer integher ch'al siguta ul 6 e al ven prima dal 8.
Nomm dal nümar in difereent dialett: sett...
Cültüralameent al gh'a una forta presenza, gja che al simbuliza la perfezziú e la mültitüüd. Par taant i a gh'è un bell puu da série basade in cheest nümar, che, da plüü, al simbuliza la üniú intra ul diví (5) e il teré (4).
Par la custrüzziú da parole co la significazziú da 7, sa söö druvá ul prefiss epta cuma in eptàgun, eptaédar.
- I dí da la setimana
- I pecaa capitaal
- I culuur dal arc-in-ceel
- I ceel da la religjú islàmega
- Le nöde müsicale: do, re, mi, fa, sol, la, si
- Le 7 arte: pintüra, scültüra, architetüra, literadüra, müsica, danza e cínema
- I 7 maar, espressiú andega ch'a la dessignava ul cungjuunt di uceà, frütt da l'idea da mültitüüd ch'al gh'a ul nümar
- Le 7 maravèje dal muund andeegh
- Le 7 edaa dal omm in acordi a William Shakespeare: l'infant, ul nani, l'amaant, ul suldaa,l'adüült, l'omm madüür e ul vecc.


text:
Bucarest
Bucarest (Bucureşti in rumen; Bucharest in rüss e ücrain; Bucureshci in arumen; Bukurešt in serb e bülgher; Bükreş in türch e in tatar de Crimea; Bukarest in tudesch; Bukurešt' in cech e sluach) a l’è la capital de la Rumania.
A l’è anca la prima cità de la Rumania per pupulaziun, cun 1.924.959 abitant (2005).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bucarest al se tröa in del süd de la Rumania e'l vegn traversaa del fiüm Dâmboviţa.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bucarest a l'è gemelaa cun:
- Ankara, Türchia
- Atene, Grecia
- Amman, Giurdania
- Atlanta, Stat Ünì d'America
- Pechin, Cina
- Chişinău, Muldavia


text:
Bien di
...ed in cordial beinvegni ad Ilanz/Glion
Tier nus essas Vus all’emprema adressa en Surselva. Nossa vischnaunca viva! E quei vala sche Vus habiteis cheu, sche Vus gudis Vossas vacanzas cheu, sche Vus fageis sport e cummissiuns cheu ni sche Vus vuleis semplamein visitar in dils loghens da nossa vischnaunca.
Bi che Vus essas cheu - cordial beinvegni.
Cartas dil di dalla vischnaunca
Guder in di...
...plein viadi
Nossa vischnaunca porscha a Vus - sco igl ei usit en Svizra - il previlegi e la pusseivladad da retrer cartas dil di per viagiar cun il mied public pli favoreivlas. Fagei diever da questa purschida ed emprendi d'enconuscher il Grischun ni schizun la Svizra. Nus giavischein bia divertiment ed in bien e segir viadi. Empustar cartas dil di
Reservaziun da localitads
Spazi e temps...
...per Vies interess
Reservei Tier nus ina localitad per Voss'occurenza ni Vies eveniment, seigi quei in seminari, in cuors ni era fiastas. Informei nus davart Vos giavischs. Bugen dein nus a Vus sclariment davart la reservaziun ed il diever.
Reservar localitad
Casas da camps communalas a Siat ed a Riein
La vischnaunca dad Ilanz/Glion lai vi la "Casa Sentupada a Siat - il center da vacanzas e scolaziun" sco era la "Resgia a Riein - in liug da sentupada" per diversas occurrenzas. Il vitg da Siat schai sin 1319 m s. m. ed il vitg da Riein ei situaus sin 1270 m s. m.
La Casa Sentupada a Siat ei adattada per:
Vacanzas, pernottaziuns singulas, pernottaziuns en gruppas, occurrenzas da fatschenta e da famiglia, scolaziuns / dietas.
Igl entir stabiliment ei vegnius renovaus ed ei dapertut endrizzaus tenor ils basegns da persunas cun impediments. La casa da camp porscha 32 plazs da star sur notg. Ulteriuras informaziuns e reservaziun.
La Resgia a Riein ei adattada per:
Occurrenzas da fatschenta e da famiglia, radunonzas, cuors / seminars, pernottaziuns en gruppas, scolaziuns / dietas, sentupadas d'uniuns, occurrenzas, referats.
Ina veglia resgia dils onns 1940 ei vegnida renovada ed endrizzada aschia ch'ins sa duvrar ella per differents intents individuals. La casa da camp porscha 34 plazs da star sur notg. Ulteriuras informaziuns e reservaziun.


text:
Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
- Süperfis: 2.255 km²
- Pupulaziun (2001): 159.040 ab.
- Densità: 71 ab./km²
- Nümer de cumün: 77
- Capital (pup. 2001): Verbania (30.128 ab.)
La Pruincia del Verban-Cüsi-Ossula (VB) l'è na pruincia del Piemunt che la gh'ha 162 mila abitant. La se tröva a nord del Piemunt e l'è tacaa a nord, ovest e a est a la Svizzera (Tisin e Vales), a est a la Lumbardia (Pruincia de Vares), a sud ai Pruinc de Nuara e Vercei. L'è nassüü dop che j'han metüü insema tri sit geugraficament separaa, ma che partegniven tücc a la pruincia nuaresa.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruincia la se tröva nela part püssee setentriunal del Piemunt e el so territori l'è principalment furmaa da muntegn. Geugraficament la pruincia l'è furmada da tre realtà: el Lagh Magiur, el Lagh d'Orta e la Val d'Ossula.
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cumpagn del rest de l'Italia, anca in del Verban-Cüsi-Ossula la lengua ufizial a l'è l'Italian. A bun cünt, la lengua regiunal a l'è 'l Lumbard, in di sò variant püssee ucidentai: in sül lagh Magiur se parlen dialet varesot e verbanes; püssee a süd, i parlà se messeden cunt el Nuvares e ciapen carater de transiziun cunt el Piemuntes (per esempi arent al Lagh d'Orta); in la Val d'Ossula se parla un dialet püssee alpin, che in di zonn setentriunai el ciapa i carateristigh del dialet ticines.
Inultra besogna minga desmentegà che in di paes de Macügnaga e de Furmazza l'è parlaa el Walser.
Cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula la gh'ha 77 cumün ([1]). De chest i pussee grand per pupulaziun i hinn:


text:
Bulivia
La Bulivia a l'è un paes del America del Süd.
La cunfina cunt el Brasil, el Paraguay, l'Argentina, el Cile e'l Perù.
La gh'ha dò capitaj: Sucre (capital custitüziunala giüdiziaria) e La Paz (capital aministradiva).
La gh'ha una süperfiss de 1.098.581 km² e una pupulaziun de quas 9 miliun d'abitant (i indigen a hinn el 75%).
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bulivia (nom ufizial: Repübliga de la Bulivia) a l'é una repübliga.
El president a l'é l'Evo Morales (del 2006).
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bulivia la ciapàt ol sò nòm da chèl del Simon Bolivar che l'à portàt a l'indipendènsa tance stacc del süd America che grasie a lü i s'è liberàcc dal goèrno del rè de Spagna.
I lèngue de la Bulivia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Bulivia la lèngua üficiàla l'è 'l Spagnöl o mèi ol Castiglià, ma i è parlàde pò la lèngua aymar e la lèngua quechua che i è lèngue 'ndigene pre columbiane, chèste lèngue i è turnàde ad ès insegnàde 'n di scöle de quando l'è dientàt presidènt 'l Evo Morales che l'è ün ìndio aymar.
Ol teritòre de la Bulivia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I bolivià i è üzàcc a separà 'l teritòre de la sò nasiù 'n trè zòne e per fal i se bàza söl clima/temperadüra e sö l'altèsa söl mar. I trè zòne i è isè ciamàde:
- Calido, chèla piö 'n bas, a matina, 'ndoe gh'è i forèste tropicài e la sità piö 'mporànta l'è Santa Cruz;
- llano, la zòna 'n del mès 'ndóe la temparadüra la rèsta sèmper tra i 20 e i 25 gradi, tra i sità de chèsta zòna gh'è Chocabamba e se parla Spagnöl e Quechua;
- Frio, la zòna 'n piö a sira e piö 'n vólt söl lièl del mar, tra i sità de chèsta zòna gh'è La Paz e se parla Spagnöl e Aymar.


text:
L'inondasion dël Pò
Për che rason ël Pò a l'è anrabiasse a l'ha ampinì soe val con dl'aqua àota dësbland i pont, le strà, le cà, le piasse quatand sità e campagne con soa pàota? La rason l'è che ël Pòa l'ha vist rivé coj dla Lega che an man tnisìo 'd le ampole pëe porteje via l'aqua al Pian dël Re e a l'ha tacà a criè: Chi a son 'ste ciole? "Che, tute vestìe ëd vèrd, con l'armadura gieugo aij babacio, senssa fé 'na piega! Esse balengo sì, ma con misura, picio va bin, ma nèn com coj 'd Lega! Coj òmo vèrd son mnù sota ël Monvis con an testa na fissa, coma un ciò: cola ëd pijesse mia aqua a la sorgis për fe la sirimonia dël dio Pò. Prèive ëd na veja religion pagan-a son tramudase ëd colp tuti in crosià; fin la Ciesa Catòlica Roman-a për lor a l'è venduse ai fieuj d'Allah! Adess për lor combate l'Alcoran, a l'è na fissasion, a l'è na smania: contra moschee, Maométte maometan son cissà coi gadan ëd la Gadania. Mi, parland come Pò, bin pì ëd na vòta j'eu vist gènet d'ògni sòrta, sie sle mie arvere: imperador, tiran e patriòta, prinssi, baron, soldà 'd tute bandiere. Tuti i mnisìò con spa, fusil e lansa për pianté arlongh mie sponde ël sò drapò, d'Austria, d'Italia, Almagna, Spagna e Fransa col but -për drit divin- ëd pijesse ël Pò. Ma, cristo, i ero ëd gent ch'i avìo i cojon quàich vòlota ëd lasaron, ma sempe svicio: Visconti, Este, Gonzaga, Napolion... senssa confront con costa banda ëd picio!". L'è për Iòn, brava gent, ch'a l'è nen vera che ël Poò l'abia anlagà la soa pianura për quistion riguardant tuta la tera ch'a l'è bele antossià, l'è pì nen pura, pëerché a i è tròp dë mniss ant l'aqua e ant l'aria, e i montagnin bandon-o le soe baite, fium e torent son mach na dëscaria e ij euvre ëd protession a son malfàite. Se tanta provra gent a l'è trovase coatà d'aqua e d' paciòch soa cà e botega, la rason l'è che ël Pò a l'è anrabiasse mach për copa ëd coi picio frust 'd la Lega.
ilDeposito.org non fornisce file o audio o registrazioni dei canti presenti ma ci limitiamo a segnalare altri siti dove è possibile ascoltare e/o scaricare i canti.
Link per ascoltare e/o scaricare il canto:
Per il presente canto sono disponibili le seguenti traduzioni:
Indicazioni bibliografiche
Amodei Fausto, CD Per fortuna c'è il cavaliere, Nota, 2006
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Iglesias (CI)
Iglesias l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, giü dei capolöch de la Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El cümü de Iglesias El g'ha 27 444 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 207 km² e 'na densità de 133 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buggerru, Carbonia, Domusnovas, Fluminimaggiore, Gonnesa, Musei, Narcao, Siliqua, Vallermosa, Villacidro, Villamassargia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ulteriuras novitads dal Grischun
-
«Government Shutdown» a Claustra-Serneus – almain fin primavaira
L'entschatta d'avrigl po il suveran da Claustra-Serneus probabel votar danovamain davart il preventiv 2017 surlavurà.
-
Grondas investiziuns en Val Schons e Valragn
Ils emprims dus da set projects per il svilup regiunal (PRE) en Val Schons e Valragn pon vegnir realisads.
-
Via da Val S. Pieder vegn sanada
La regenza grischuna ha concedì in credit da 5,6 milliuns francs per ils custs da sanaziun
-
Betg pli paucas regiuns da premias
La regenza grischuna n'è betg d'accord da reducir las regiuns da premias da las cassas da malsauns.
-
860‘000 francs dapli per Campiunadi mundial a San Murezzan
La regenza grischuna augmenta la contribuziun da deficit per l’Uniun Campiunadi mundial a San Murezzan.
-
Cumbat cunter la midada dal clima - in zic artica a Tavau
Il stgaudament dal clima saja in problem che vegnia sutvalità, uschia il tenor dals experts per il clima.
-
Premi grischun da litteratura 2017 per Massimo Lardi
Quai per ses engaschi per la cultura litterara dal Grischun talian. Il premi è dotà cun 10'000 francs.
-
Accident mortal a Domat
Mesemna a bun’ura hai dà sin la via principala tranter Domat e Favugn ina collisiun frontala. Ina dunna giuvna è morta.


text:
Non expedit
Non expedit l’è öna manéra de dì latìna che la öl dì ‘l convé mia e che de sólet l’è dovràda da la Céza Catòlega, quàndo la öl respónt de nò a öna quach domànda che la ghe é presentàda. L’è öna manéra de dì che la é dal Nöf Testamét, dezà che se la tróa zamò in di Corinsi X, 23 ‘ndóe s’lès Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt.
Piö ‘n particulàr chèsta manéra de dì l’è stàcia dovràda da la Cèza Catòlega al tép del Papa Pio IX per impedì a i catòlech de das de fà ‘n de la éta politìca del Règn d’Italia, dezà che chèsto ‘l portàa ‘nacc co la sò polìtica risorgimentàla öna polìtica anticatòlega e aconfesiunàla che la porterà in del 1870 a ciapà Roma e a finìla fò col potér temporàl del Papa, potér consideràt da la Céza Catòlega indispensàbel per garantìga ‘ndipendènsa e libertà al Papa.
Chèsta proibisiù l'à mia mancàt de fà ét ol pis del eleturàt catòlech, tat che ai elesiù generài del noèmber del 1870 l'à otàt adóma 'l 45,5% di eletùr iscrìcc. Ol diviét l'è restàt in vigùr ach per töt ol puntificàt del Leù XIII e del Pio X e l'è stài abrogàt adóma in del 1919 dal Papa Benèt XV, ma zamò da i prim agn del sécol la gh'éra stàcia piö de öna dispènsa, a partì dall'enciclica Il fermo proposito (Ol propózet salt) del 1905 e sùra de töt dòpo 'l Patto Gentiloni del 1913 che l'à permetìt a catòlech de candidàs e de votà. Ol Non expedit l'è stài bandunàt per tègnega tèsta a i socialìs-cc che i res-ciàa de èns i elesiù dòpo che 'l 30 de zögn del 1912 l'éra entràt in vigùr ol süfràgio üniversàl e isé l'è stàcia metìda de bànda la questiù romàna.


text:
Principi dal argümeent
In anàlisi cumplessa, ul Principi dal argumeent (u Principi dal argumeent da Cauchy) al stabiliss che, si f(z) a l'è una funziú merumorfa deent e sü un cuntuur saraa C, cun nissü Zeru e nissü Pòol sü C, alura la diferenza intra i zeru e i pòol a l'è cüntada par la fòrmüla sigütaant:
indúe N e P i denota respetivameent ul nümar da zeru e pòol da f(z) deent ul cuntuur C, cunt cada zeru u pòol cüntaa cun la suva mültiplicitaa. Cheest teurema al assümm che ul cuntuurn C al síes sémplis, i.e. senza autu-intersezziú, e urientaa in sentüü antiurari.