text:
Ill Baccaiäd
La tecnulugia e i grüpp ad uotsap (di Pietro “Pedar” Rebecchi)
Cära la mé gint g’ho in a meint che da che un briś as guardarum pö in fassia, sicürameint i farann un’aplicasion par mëtt una bèlla fotu c’la parlarà cun noi al post d’una parsona e al fatt a lè che magäri la dirà dill rob anca pösé intelligint.
La pudriss iess anca comuda è, mëta c’agh sia l’upsion “g’ho seimpar ragion mé”, at cärgh una bela fotu ad tò muier e oplà, pr’una vota at sintarä ill parol magich: “Hai ragione,scusa”, roba da fäs vegn’ un mancameint. Sicürameint però la custariss un occ’ ad la tésta e gh’é da sperä che prima che träla föra la sia culaüdä par bein parché se no gh’é ‘l risc’ c’la s’arvota e at cuminc’ a rangugnä anca cun la fotu. Agh calariss apéna cullé.
Me vuriss anca una quälca mudifica ai famigerä grüpp ad uotsap, prima ad tütt quand it mandan di video o dill barśalëtt vecc’ cmé Nué bisugnariss avigh la pusibilitä da dä un vut e alla térsa insüficinśa…boom…s’ciopa ‘l telefun. A mé ariva dal tütt, dla roba bèla e dl’ätra c’am ridariss gnan s’agh fiss vöi c’al ma fa glëtt. Dopa stüdiariss un’aplicasion par fä saltä pr’äria al sugètt ad la fotu, pr’esempi, vüna la mëta la fotu dl’ültma turta cl’ha fatt in sal grüpp ? Booom, la turta la s’ciopa e vula una brisla dapartütt. E si parchè l’é mia pusibil che una sira pogg’ al celülär in cüśeina e longh a scriv “chissà che buona”, “la mangerei tutta”, “ma che brava” e “mai che offri” cun tütt ill vibrasion c’al sé surbì alla mateina l’ho catä in dal bagn’, südä möi c’al ma guardäva imagunì e al ma fäva : “smorsam par piaser, almenu un urteina, g’ho una fam ca mangiariss i’auriculär e sum trid cmé la büla”. Un bell dè quälca mé amis al ma spiegarà in dua ‘l cata tütt chi videu cun dill dunein c’as cäva sù e oltretütt d’ogni tant na vëd quäldüna c’la fariss un bell lavur a cuatäs sö inveci da risciä di fardur. Capitul fasiët, mé sum mäi stä bon da fä un ragiunameint seinśa parol, inveci gh’é di padéla ch’ien bon da fä di discurs sultant cun l’emoticon e magäri i preteindan anca che té ‘t capisa, alura me digh : se té t’é vurì fä da spreśi a scriv parché mé g’ho da pérd meśa giurnä a decifrä cul ca t’é scritt ? Che oltretütt sum mäi stä bon da risolv i rebus e i m’en mäi piasì ?
E quand mandì via dill barśalëtt almenu guardì chi g’abbian, digh mia tant, ma almenu tri ann ad vita parché sa na leśś vüna ca cüntäva quand andäva a scola inveci che rid am vegna mäl a pinsä a i’ann che pasä.Vurum parlä dill fotu di tond ? Ma si däi, me g’ho feisbuch e siguit a vëd dill fotu cun di anvein, di turtei o ad piatt c’an ta capiss mia cusa ien. E sù di “mi piace”, ma che minera, ma fét a dì c’al ta piäs sa t’la mia tastä? Chi abbian sà fatt una quälca diavuleria par fä in möd e manera che quand ta schiss al laic vegna föra un cüciarein ad roba dal telefun e ‘t pöl alcät i barbis ?
Gh’é un’ätra roba c’la m’incuriusissa: di man in man ricév dill richiést d’amiciśia da donn pruvucant e sensuäl che ‘d solit i stan a Parigi o a Caracas, adesa va bein ca sum mia propi da trä via ma i g’han propi ätar da fä? Una vota par vëd sa sücediva o acetä e teimp quatar second l’ha cuminciä a mandäm di mesagg’ in un italian che in cunfront mé nonna l’era una prufesurësa e dopa l’ha calä l’ass: Venire in chat con me per divertire nudo dai. E si, mé g’ho scritt Tanaca in sla front… däi là.
Intant i siguitan, ogni dü o tri dé n’ariva vüna e la prima roba ca fagh l’é andä a vëd i’amis ca g’um in cumoin, seimpr’i solit, si di bei balanüd va là, pusibil c’av vegna mia ‘l dübì c’agh sia suta quälcosa ?
O gram fasulon, ad Riciard Gir agh n’é ‘pena vöi, tütt i’ätar i g’han da südä…o da pagä.
Quand i scrivan: “Vorrei essere tua coperta” tgniv in a meint ca gh’é dill cupért ca scäda e ätar chi servan pr’ascondas, svalton.
Pietro “Pedar” Rebecchi


c: text/html

text:
- Coronavirus chaschuna segund mort en Svizra. Um mora en l'ospital chantunal a Liestal.
- I sa tracta d'in um da 76 onns cun malsogna preexistenta. Il pazient aveva para nagin contact cun l'Italia.
- Dumber dals cas confermads dal coronavirus s'augmenta sin 281. Tar 51 cas è l’emprim test stà positiv.
- L'Italia è en Europa pertutgada il pli ferm. La regenza a Roma ha bloccà pliras parts en l'Italia dal Nord. Fin sonda è vegnì dumbrà 5883 infectads, 233 persunas èn mortas.
Um da 76 onns è mort
En Svizra è ina segunda persunas morta pervi dal coronavirus. I sa tracta d'in um da 76 onns cun ina malsogna preexistenta. L'um viveva en il chantun Basilea-Champagna. La persuna saja morta en l'ospital chantunal a Liestal. Il pazient n'aveva naginas colliaziuns cun l'Italia. Igl è enconuschent cun tgi ch'il pazient ha gì contact, ins na veglia dentant betg far enconuschent detagls. Quai han communitgà las autoritads localas.
Actualmain 281 cas en Svizra
Er en Svizra sa derasa il coronavirus vinavant. I dat actualmain 281 cas (stan 8 da mars) confermads dal coronavirus. Quai ha communitgà l’Uffizi da sanadad BAG. Uschia è il dumber da cas s’augmentà per passa 70 dapi il venderdi saira. Fin uss sajan passa 4'000 persunas vegnidas testadas negativ sin il virus. Tar passa 50 cas saja l’emprim test stà positiv. Il resultat dal labor da referenza a Genevra saja anc pendent.
Emprima persuna è morta en il chantun Vad
La gievgia è en il chantun Vad l'emprima persuna morta dal coronavirus. La dunna da 74 onns è morta en l'Ospital universitar da Losanna. Ella era stada periclitada ferm pervi d'ina malsogna cronica.
RTR novitads 15:00+

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Via de Corsa (Piergiorgio Cinelli)
Se trovom lé a San Faustin
prœva
a tirar su cond el nas
Lassa a cà el telefono, la borsa e el portafoi
lassa
a cà tœts i brœts penser !
Dà-g una peçada a le preocupazion,
smorza el computer, radio e television !
Ind
le strade, ind le piaze,
de onda denter ind i vicoi,
Adess mé torne plu indree …
Adess
però fermomes a mangiar
me piaxaress prœvar a tastar-l
T’è vegnid una faça un poo de malmostos
sinta-t jo qé e tasta el couscous !
ma senza fressa bevom el cafè !
Ind le strade, ind le piaze,
de
onda denter ind i vicoi,
Adess mé torne plu indree …
Ind le strade, ind le piaze,
de onda denter ind i vicoi,
Adess mé torne plu indree …


text:
di: Ruggeri F. - Marino U.
Son minga milanes, son chì senza pretes
per cuntà sù la mia stòria in milanes:
mì son vegnuu a Milan per nò morì de famm
quand gh’era la miseria e la bollètta.
Grazie cont affètt, grande Milan
t’hee minga domandaa informazion
quand in tanti con valis de carton
sèmm rivaa chì domà con la speranza
de numm compagn d’incoeu ò coeur in man.
Poeu èmm imparaa dai buoni meneghin
a lavorà con lèna e fantasia
e i fioeu che gh’è nassuu in ‘sta città
a te ringrazzien per l’ispirazion
perchè sto anmò ben, oh ben de bon.
Ringrazzi anca tì, bèlla Madonina
che t’hee spianaa la strada con amor
cont el tò esempi de bòna educazion
t’hee fa diventà milanes anca on terron
e fà mangià cazzoeula e minestron.
Scusee per el dialètt che l’è nò tròpp perfètt,
ma ghe l’hoo missa tutta con impègn
e adèss che l’è finida ‘sta stòria d’on terron
ringrazzi tì, Milan, grazie Milan
ringrazzi tì, Milan, grazie Milan
ringrazzi tì, Milan, grazie Milan.


text:
Rinozerontids
I Rinozerontids (Rhinocerotidae GRAY, 1820), (dal grech antich ῥῑvόkepwς rhīnòkerōs, metü adöm da ῥίς, ῥῑvός, "neso" y kέpᾱς, -atoς, "corn") é na familia de ungulac omeoterm dl ordin di perissodatils. Ai tol ite cinch sortes viëntes a chëres che al ti vëgn dit rinozeronc, döes africanes y döes asiatiches. Le rinozeront é n mamifer mangiaerba che toca pro le dominium di eucarioc, pro le rëgn di tiers y toca adöm cun l’elefant pro i tiers plü gragn dla tera. Les döes sortes africanes plü conesciüdes é le rinozeront fosch (Diceros bicornis) y le rinozeront blanch (Ceratotherium simum).


text:
Nebikon
Nebikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.73 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2426 abitant.
El cumün de Nebikon al se tröva a una altitüden de 487 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altishofen, Dagmersellen, Ebersecken, Egolzwil, Schötz. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nebikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 924 col nom de Nevinhova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Nebikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ils mezfinals èn passads ed uss cumbattan 26 terras per la curuna dal «Eurovision Song Contest» 2018 a Lissabon. Avant ch'il final va liber faschain in sguard sin ils favurits.
Ils favurits dals biros da patg
Gia dapi che sia chanzun «Toy» è vegnida publitgada è l'Israeliana Netta Barzilai sin l'emprim plaz en las glistas dals biros da patg. Cumbattì enavant en las glistas cun lur emprovas e concerts tar ils mezfinals han da la Cypra Eleni Foureira cun «Fuego» ed il giuven da la Norvegia Alexandar Rybak cun «That's How You Write a Song». Gia fix en il final è il duo Madame Monsieur da la Frantscha ch'han medemamain bunas schanzas.
Il favurit puncto scharm
En l'emprima emprova per il mezfinal è Mikolas Josef da la Tschechia anc sa blessà, ha dentant tuttina anc pudì far il pass en il grond final. Il giuven che cumpara in pau sc'ina maschaida tranter Jason Derulo e Justin Timberlake na po cun ses carisma betg mo persvader las giuvnas en il public.
La favurita puncto vusch
La sopranista Elina Nechayeva da l'Estonia ha sco chantadura d'operas la meglra vusch da l'Eurovision Song Contest da quest onn. En l'emprim mezfinal n'ha ella betg mo pudì persvader cun sia chanzun mabain er cun sia rassa e las projecziuns sin quella che hajan custà radund 70'000 francs.
Mia atgna favurita
Gia en il mezfinal è Ieva Zasimauskaité da la Lituania stada plitost ina favurita secreta. Dentant è ella cun sia vusch fina, fragila e sia show reducida anc adina mes favurit persunal.


text:
Ezra Pound
Ezra Weston Loomis Pound (Hailey, 30 de utuber del 1885 – Venezia 1 de nuember del 1972) a l'è staa un pueta, critigh, e inteletual amerigan. Figüra preduminanta de la cultüra del Nöfcent, in particular per la puesia, a l'è staa el fundadur del muiment puetigh del Mudernism, tradütur e vün di principaj inuvadur puetigh del secul. Al gh'aveva una cultüra propi granda granda, che l'andava del Dante e la puesia pruvenzala al pensee e la puesia urientala.
Al principi del '900 l'è staa al center de la literadüra de lengua inglesa: a l'è famus per la so generusità, i raport e la prumuziun del laurà de alter artista, minga dumà pueta, 'me el Robert Frost, el William Carlos Williams, la Marianne Moore, H. D., l'Ernest Hemingway, el James Joyce, el Wyndham Lewis, e specialment el T. S. Eliot. Pound l'ha aüü anca un'inflüenza granda in del laurà del pueta irlandes premi Nobel W. B. Yeats.
El laurà del Pound al s'era però minga fermaa a la puesia ma a l'è famus anca per el so pensee pulitegh e ecunomigh, anca se despess cunsideraa in manera cuntruversa. A bun cünt, a l'è propi la so puesia che l'è piena del so pensee, cuma se pö legg in de la so övra principala, i Cantos.
Per vegh süportà el Fascism in Italia düranta la Segunda Guera Mundiala l'ha ris'ciaa la cundana a mort in USA e l'ha passaa 12 agn in d'un manicomi criminal amerigan.


text: 7.3.2013. Finalmein, aschia savessen ins quasi dir, cumpara il niev reglement da basa dils pumpiers, in’ovra cumineivla da tuts cantuns svizzers. Quei novum levgiescha cunzun ils cuors federals che stuevan tochen oz prender risguard sin buca meins che quater differents reglements. La nova ovra risguarda denton era il svilup tecnic dils davos onns e sedrezza buca mo al cader, mobein era a mintga pumpiera e pumpier. Il svilup dils davos onns dils pumpiers ei enorms. D’ina vart sforza la construcziun da baghetgs cun adina novas materialias in adattament, da l’autra vart porscha la tecnica adina novas e meglieras sligiaziuns per cumbatter prighels. Buc d’emblidar ein las spetgas che biara glieud han visavi ils pumpiers: quei ch’ils profis, pia ils pumpiers da professiun fan, vegn era pretendiu dalla milissa. Oz vegnan perquei era nossas vischnauncas muntagnardas buc da scappar dil svilup, sil pli tard cugl jester fa vacanzas tier nus e pretenda il medem survetsch sco en siu marcau! Tut quei ha consequenzas per la scolaziun ed ils purtaders dils pumpiers. Avon tschun onns ei ina gruppa da lavur incaricada dalla CSP (Coordinaziun svizra da pumpiers) semessa alla lavur. La Svizra orientala ei vegnida representada entras inspectur Markus Hartmann da Claustra. Aschia ei nies cantun adina staus informaus tgei che cuora e passa, ha cheutras schizun giu la pusseivladad d’inoltrar agens giavischs. Risguardar tut ils giavischs dall’entira Svizra ei denton buca stau sempel. Perquei han ins analisau seracass dils davos 30 onns, fatg tests cun persunas buca dil fatg e rimnau igl enconuschent, sedumandond tgei che fetschi senn e tgei buc. Finamira era da crear in reglement per mintginA, descargaus da balast, cargaus culla materia la pli impurtonta. Oz, mirond atras il reglement, astgan ins dir che quei ei gartegiau. En in lungatg sempel vegn presentau sin rodund 250 paginas il pli necessari. Il reglement cumpara en ina mappa da fegls ch’ins sa da tut temps cumplettar ni midar. L’entira ovra ei stampada diltutafatg en colur ed illustrada cun fetg bia graficas e maletgs, fatgs aposta per la scolaziun e che sedeclaran da sesezs. Novaziuns dat ei gia sillas empremas paginas. L’emprema part entscheiva cun in codex d’honur che regla il cumportament dils pumpiers en general. Quei ei zatgei niev, mo era urgent cunzun oz el temps nua che facebook e medias electronicas han in nundetg regl da rimnar informaziuns. La part davart la segirtad survegn dapli peisa e muossa fetg bein cun tgei prighels ch’ils pumpiers d’ozildi vegnan cunfrontai. Cheu semuossa era spert ch’ei ha dau unfrendas da material. La tschenta da liberaziun ei curdada naven perquei ch’ella ha piars sia funcziun. Ina nova part ei la metodica d’instrucziun. Cun maletgs fetg clars vegn declarau co il carstgaun empren e co igl effect d’instruir ei il pli effectivs. Niev ei era ch’il reglement secumporta diltuttafatg culla part edida avon dus onns che cuntegn la tactica. Aschia dat ei buca pli divergenzas e consequentamein ein decuors clars e capeivels. Sche pumpiers pli vegls miran atras il niev reglement vegnan els spert a far stem ch’ei dat buca pli camonds. Ferton ch’ei era pli baul praticamein in puccau da dar in falliu camond ein quels gia per gronda part svani cul reglement vegl. Il niev reglement discuora da decuors e risguarda la savida dils pumpiers. Camonds el senn vegl san vegnir duvrai sch’il scharschau (persuna che ha surpriu in’incarica, independentamein da siu grad) considerescha quei per necessari. Adina puspei crodan scafettas blauas e cotschnas en egl. las cotschnas cuntegnan puncts da segirtad, las blauas dattan tips e muossan trics co proceder il meglier. Alla fin dils biars capetels vegn fatg la punt cul reglement da tactica e mussau exempels co in decuors cugl urdein savess veser ora. Il niev reglement cumpeglia era pliras parts che sesanflavan tochen oz en reglements specials. Cheutras semida era l’instrucziun dils pumpiers. Aschia appartegn il schurmetg da flad buc pli ad ina gruppa da specialists, mobein ei ina part integrada per mintga pumpier. Era il capetel per salvaments da pionier ei ina cumpart impurtonta. Il ventilatur e la camera termica anflan medemamein plaz en agens capetels ed aschia san ins dir che tuttas spartas ein oz cuvridas entras il cuntegn. Sulettamein per ils specialists digl agid stradal e dall’ustonza d’ieli e chemia vegn ei aunc a dar egl avegnir reglements supplementaris. Il niev reglement pretenda ina scolaziun per igl entir cader. Quei fa il Grischun els decuors dils proxims treis meins. Duront in di vegn la filosofia dalla nova ovra elaborada e la finamira ei che mintga persuna dil cader capescha quella. Silsuenter suondan ils pumpiers. Emprovas en cuors e corps da pumpiers muossan ch’il niev reglement ha success. Ed aschia ein ils pumpiers svizzers semtgai per ils proxims onns, silmeins dalla vart dalla scolaziun.


text:
En ils Stadis Unids ha il candidat republican Donald Trump preschenta ses program d’economia: En cas ch’el vegnia president, na stoppia nagin’interpresa americana pajar dapli che 15% taglia sin sias entradas. Quai ha Trump ditg en in pled a Detroit.
En l’avegnir duaja mo pli dar 3 categorias da taglia sin las entradas cun ina tariffa maximala da 33%. Plinavant veglia el ordinar in moratori per novas regulaziuns ed abolir la taglia l’ierta. Fin ussa ston ils Americans pajar taglia sin iertas da passa 5,5 milliuns dollars.
McMullin candidescha er per ils republicans
En la cursa per il presidi dals Stadis Unids survegn Donald Trump concurrenza ord las atgnas retschas: Il republican Evan McMullin, ha annunzià da candidar il november. McMullin ha 40 onns ed ha lavurà tar il servetsch secret CIA sco expert cunter il terror.
Però è el tant sco nunenconuschent al public ed ha cumenzà fitg tard cun ses cumbat electoral. Perquai manegian experts er ch’el na vegnia betg a giugar ina rolla decisiva da las elecziuns presidialas. Dentant demussia quest pass quant fitg che la partida republicana è spartida en vista a la nominaziun da Donald Trump.
Trump adina pli 'non gratus' en l'atgna partida
Numerusas persunalitads republicanas din da Trump ch'el fissia in president privlus. Ad el manchian il caracter, las valurs e l'experientscha per esser president, ha quai num en ina decleraziun. Cun Trump fissian periclitads la segirezza naziunala, il bainstar dals Stadis Unids e la rolla sco autoritad morala e manadra dal mund liber fissia flaivlentada.
Ils 50 experts da segirezza dubitan però era che la democrata Hillary Clinton fiss la dretga presidenta.
RR novitads 22:00/07:00


text:
Equaziån
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Un' equaziån l'è 'na cunpagnänza stra däli espresión matemâtic, ch'al s cunpènsen cun dî valûr ed parameter o variâbil ch'al cunténen. Ed sôlit sti parameter s ciamen incògnit. I valûr ch'äli incògnit àn da tôr par fèr vaira l'espresión as ciamen soluzión d'l equaziån e risolver l'equaziån al vré dîr truèr on ed sti valûr. Par esänpi:
l'è un equaziån cåun un incognita, la x. Cum as pôl fèr vadder fazilmänt, avän dû valûr x = 2 e x = 3 ch'al risolven l'equaziån. Tott i èter valûr risoven l'equaziån. Tott i èter valûr i fàn l'equaziån sbagliè. Un èter esänpi al pôl èser:
che pò l'è una equaziån (brîsa algebrica) d'una variâbil. In sti chès qué äl soluzión én: x = 0, x = 2π, etc. As scrîv anch: .
D'abitudin s drôven anch'äl prémmi letter d'l alfabet latén a, b, c, e vî acsé, par denotèr däl costant int'äli equazión, cura ch'as arserva int'äl letter finèl x, y, z, e vî acsé, par indichèr äli incògnit. Äl dåu espressión cunpâgna s ciamen tèrmin d'l'equaziån.
D'acôrd cun la putänza masuma n elevè a l'incògnita as bacâja d'equaziån ed grèd n, par esänpi equaziån ed prémm grèd, equaziån ed secånd grèd, e vî acsé.
In sti chès, ch'as à da verifichèr däli equazión divêrsi tott al stess tänp, as dscårr ed sistema d equazión.
Al concètt d'equaziån l'è generèl e al s pôl applichèr a una funziån e brîsa acsé a un nómmer, In sti chès qué al guaj l'è ch'as à da truèr una funziån o una famàjja d'equazión ch'äl verifichen däl condizión determinè. Par esänpi, as pôl fèr ed manîra che 'na funziån sìa cunpâgna a la sò derivè:
Quassta qué l'è un' equaziån differenzièl, e äl só soluzión én:


text:
cuntegn
Tes vitg – tia istorgia
-
Fatschas e chasas da Ziràn
Il vitg da Ziràn-Reschen quintava gia l'onn 1880 337 abitantas. Oz èn quai ca. 400 persunas che vivan en il vitg da la Val Schons che giascha sin 945 m s.m. Nus essan ids in zic tras il vitg e las avain purtretà.
Autur:
Gion Gieri Flepp / Seraina Derungs
Maletg
1 / 14
Legenda:
Andreetta Schwarz
Andreetta Schwarz è ustiera da la singula ustaria a Ziràn. Ella na discurra betg rumantsch, però chapescha in zic damai che sia tatta discurriva adina rumantsch cun ella.
En si'ustaria serva ella ses capuns, ch'han gudagnà ina medaglia d'aur il 2013 sco meglier product regiunal. Il recept dals capuns dad Andreetta Schwarz resta dentant in secret.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
2 / 14
Legenda:
Gierina Mark
La giuvna da 16 onns fa l'emprendissadi da pura.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
3 / 14
Legenda:
Anni e Jakob Clopath
L'anteriur pot da Ziràn, Jakob «Kobel» Clopath cun sia dunna Anni.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
4 / 14
Legenda:
Jakob «Kobel» Clopath
Bunamain 45 onns è el stà en la medema plazza sco pot e di cun in surrir: «Jau sun stà postin cun pel ed ossa».
RTR, Seraina Derungs
Maletg
5 / 14
Legenda:
Anni Clopath
Anni Clopath, dunna da l'anteriur pot da Ziràn, è oriundamain da l'Austria, dal Salzburgerland.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
6 / 14
Legenda:
Emilia Gadient-Clopath
Creschida si è Emilia Gadient-Clopath a Ziràn en ina famiglia da purs. Per ella era cler, ch'ella vul daventar in di nagut auter che pur. Ella na saja mai stada ina dunna da chasa. Ensemen cun ses um e ses figl fan els il puresser cun bun 40 bestgas.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
7 / 14
Legenda:
Patrick Müller
Oriundamain vegn Patrick Müller da Susch en Engiadina Bassa. Ma sia dunna Chantal, lezza è ina oriunda da Ziràn, ina Cajöri. Ed il spezial vi da questa schlatta è, ch'i dat be var 40 Cajöri's. Tuts oriunds da Ziràn. Bun la mesadad vivia en l'America.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
8 / 14
Legenda:
Christ-Andri Hassler
Quai ch'il bab Christian Hassler ha cumenzà avant bun 35 onns en ina garascha è uss ina fatschenta cun ina svieuta annuala da bun 3 milliuns francs. E dapi var trais onns e mez ha il figl Christ-Andri Hassler pli u main surpiglià il timun.
RTR, Gion Gieri Flepp
Maletg
9 / 14
Legenda:
Elsbeth Iseppi-Cantieni
Gia da buoba ha Elsbeth Iseppi-Cantieni vulì daventar ustiera. E quest siemi è lura era ì en vigur. Ella ha avert ensemen cun ses um Celso il 1981 l'ustaria Pro l'ava a Ziràn. Avant ha ella manà la Posta Veglia, pli ensi en il vitg.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
10 / 14
Legenda:
Elsbeth Iseppi-Cantieni
Elsbeth Iseppi-Cantieni en si'ustaria pli baud.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
11 / 14
Legenda:
Felix Nöthiger
«Jau na sun betg chastellan mabain pedel...», di Felix Nöthiger da sasez. Oriundamain da Turitg, abita el uss en la regiun ch'el enconuscha entant bain. 50 onns ha el numnadamain restaurà e reconstruì la ruina dal chastè Haselstein sur Reschen.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
12 / 14
Legenda:
Petra Lanicca
Petra Lanicca n'abita betg a Ziràn ma lavura là ed enconuscha quasi mintgin sco vendidra en il Volg.
RTR, Gion Gieri Flepp
Maletg
13 / 14
Legenda:
Marianna Patscheider
Ella guarda ch'ils millis da turists chattan la dretga explicaziun dals 153 renumads purtrets en la baselgia renumada da S. Martin.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
14 / 14
Legenda:
Andreas Danuser
El vegn da Tusaun, ma lavura sco actuar communal a Ziràn.
RTR, Seraina Derungs
Cun ina u l'autra persuna avain nus discurrì pli en detagl
Felix Nöthiger ha restaurà il chasti sur il vitg:
Jakob «Kobel» Clopath è stà blers onns pot:
Elsbeth Iseppi-Cantieni ha manà blers onns l'ustaria dal vitg:
Ma betg be las persunas avain nus purtretà, nus avain er dà in sguard en il vitg sez ed avain chattà intginas impressiuns bellas. Dai in sguard tras la galleria qua sut:
Maletg
1 / 9
Legenda:
Chasa veglia da Ziràn.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
2 / 9
Legenda:
In balcun che collia la chasa cun la stalla.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
3 / 9
Legenda:
Sper la butia dal vitg dal Volg datti er in pitschen kiosk cun products regiunals.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
4 / 9
Legenda:
Ziràn giascha sin 945 m s.m. ed ha bun 400 abitants.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
5 / 9
Legenda:
La renomada baselgia da S. Martin a Ziràn. 153 tavlas raquintan istorgias ord la bibla. Ella carmala visitaders da l'entira Europa.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
6 / 9
Legenda:
Chasa nova a Ziràn.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
7 / 9
Legenda:
Amez vitg cun vista sin las muntognas.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
8 / 9
Legenda:
Ziràn suenter in stemprà da stad la saira.
RTR, Seraina Derungs
Maletg
9 / 9
Legenda:
Vista sin Ziràn giudim suenter in urizzi. Davostiers vesan ins la vischnanca da Donat.
RTR, Seraina Derungs


text:
Latin
El Latin (nòmm nativ: "Lingua Latina" o "Latine") l'eva ona lingoa indoeuropea del grupp itàlegh parlada in de la region del Lazzi e che poeu, quand i Roman gh'han conquistaa tutt el mond cognossuu, l'è diventada la lingoa ufficiala de l'Impee (Imperium Populi Romani). Del Latin hinn nassuu i lingov neolatìn, che hinn diffonduu in tutt el mond, de l'Euròpa a l'Amèrega del Sud. Sin al 1964 l'è staa la lingoa ufficiala anca de la Gesa Catòlega. Cont el Grech Antich l'è la lingoa che la gh'hà fondaa la civiltaa occidentala e l'è stada doperada da grand autor, comè Ciceron, Ceser, e Titi Livi.
Introduzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El latin el nass comè lengoa de Roma e del Lazzi da l'ann 1000 prima de Nòster Signor.
El latin el s'è spantegaa, comè lengua de l'Imperi Roman, in tutta Europa. La maggior part di lengov de l'Europa del dì d'incoeu vegnen del latin (lengov latin moderni), o pur gh'hann squas tutt i paròll che vegnen del latin. El latin l'è semper staa la lengua de la coltura, e anmò adess l'è important comè lengua de la Gesa e de bona part di nòmm scentifigh.
I origin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand i Indoeuropee gh'hàn ciappaa possess de pradegamet tuta l'Euròpa, ona part de lor hinn andaa in de la penìsola taliana: chest grupp chì l'è ciamaa Itàlegh: i lor lengov eren l'Umber, el Sabin, el Sanìta, l'Osch, el Falìsch e anca el Latin, ciamaa inscì perchè el veniva parlaa in del Lazzi (Latium). I primm testimonianzi scrivuu de quella lingoa chì hinn i Carmina, cant religios per l'agricoltura e i cerimòni. Tra i citaa latin quella che la gh'hà avuu puu success l'è stada Ròma, che la gh'hà ciappaa prima tutt el Lazzi e poeu l'Itàlia. Peroo el Latin de sti temp chì l'eva nò el Latin studiaa a scoeula, ma vun pussee arcàegh. Quand infin i Roman gh'han conquistaa la Grèsa, gh'hànn ciappaa comè s'ciav on gran numer de Grech, e pur dij literaa e filòsof, che a Ròma gh'hànn portaa tuta la lor cultura, de la qual i Roman hinn staa colpii e afasinaa, anca se el gh'eva vargun comè el Caton che l'amava minga (lù el diseva che la cultura Grèga corumpeva i costùm Roman). Vun di chest literaa el ciamava Livi Andrònegh (Livius Andronicus in Latin e Líbios Andrónikos in Grech) e el gh'hà scrivuu la version latina de l'Odiséa, e la gh'hà ciamada "Odysia". De chì ghe hinn staa on gran numer de autor, che eren sostegnuu de la famija dij Scipion, che amaven l'art e la coltura. Tra chest scritor se recorden el Plaot (Titus Maccius Plautus; el scriveva dij comedi), el Nevi (Nevius; el gh'hà faa ona componimet sora i guèr punegh) ed el Ènni (Ennius; poetta èpegh).
El Paternoster[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pater noster, qui es in cælis,
sanctificetur nomen tuum,
adveniat regnum tuum,
fiat voluntas tua,
sicut in cælo et in terra
Panem nostrum cotidianum dona nos hodie
et demitte nobis debita nostra,
sicut et nos demittimus debitoribus nostris.
Et ne inducas nos in tentationem,
sed libera nos a malo, amen.


text:
L'aria per l'aviatica militara svizra vegn adina pli satiglia. Raschun èn ils aviuns da cumbat F/A-18. L'ultim temp hai adina puspè da stgarps che fan quitads vi dals aviuns. Tocs da reserva na van betg da montar perquai ch'i na van betg e mainan uschia tar pli lungs temps en garascha per ils aviuns. Sco la Sonntagszeitung scriva han ils responsabels avant 30 onns tralaschà da far tests impurtants cun ils aviuns. Perquai vegnan els pli svelt vegls che quai ch'ins ha spetgà là.
Topografia svizra è pli pretensiusa
Ils onns 90 han ins realisà che la topografia muntagnarda da la Svizra strapatscha pli fitg l’aviun che quai ch'il producent aveva previs. Auter ch'en Svizra n'è il cumbat en l'aria betg in punct central per ils aviuns tar ils Americans. Las forzas militaras en ils Stadis Unids dovran pli savens l'aviun per sgols lungs giu da portaviuns en la mar. Cun excepziun dal start ed il sa tschentar vegn il material uschia strapatschà pli pauc. Perquai èn tschertas parts da l’aviun per l'armada svizra era construidas cun titan e betg cun aluminium. Las vibraziuns e lur consequenzas sin il material sajan però vegnidas sutvalitadas, scriva la «Sonntagszeitung».
Consequenzas n'eran betg vegnidas testadas
Perquai hajan ils jets da cumbat F/A 18 da la Svizra bler pli baud che spetgà segns d’isada. Tranter auter pervi da vibraziuns – tge consequenzas che quellas pon avair n'avevan ins betg testà. Spezialmain pertutgà èn las parts davos da l'aviun e las parts da las alas il pli orasum.
Aviuns ston far 1'000 uras dapli che previs
Betg per l'emprima giada èn ils aviuns a disposiziun be a moda reducida. Raschun èn lavurs da mantegniment vi da las F/A-18. Quellas lavurs duain anc ina giada prolungar la vita da las F/A-18. Suenter il Na dal pievel svizzer al Gripen, na ston ils aviuns betg be sgular 5'000 uras mabain 6'000. Uss han ils mecanists chattà problems nunspetgads. Ils aviuns n'èn betg construids tuts tuttina, ha declerà il schef da l'aviatica svizra Bernhard Müller a la Sonntagszeitung. Per exempel na giajan tscherts tocs da reserva betg sin tscherts aviuns, perquai che las rusnas per las struvas n'èn betg tar tuts en il medem lieu.
Restricziuns fin il 2024
Perquai ch'ils aviuns èn daventads in misteri per ils mecanists, n'èsi betg pussibel da far ina prognosa co i vegn a star en il futur enturn la disponibilitad dals aviuns. Tenor l'Uffizi federal da l'armament èsi da quintar fin il 2024 cun restricziuns.
RR novitads 07:00


text:
Causa il "coronavirus" nu vegnan manadas tras actualmaing plü ingünas occurrenzas e concerts.
La società da musica Ramosch ha realisà l'on da musica 2019/20 ün proget cumünaivel insembel culla scoula da musica Engiadina Bassa, quai causa mancanza dal dirigent. Per surpuntar l'on ha il manader da la scoula da musica Roberto Donchi surtut la bachetta insembel cun Angelo Horber da Tschlin, chi prevezza da dvantar dirigent.
Per realisar quest proget ha la musica dumandà per ün agüd finanzial. La società da musica ingrazcha da cour al cumün da Valsot ed a las Ouvras Electricas Engiadina.


text:
A la radunanza da commembers hajan els decidì da schliar l’uniun ch’exista dapi sis onns. Il motiv da chalar cun l’OAT è ch’els n'hajan chattà nagins successurs per la suprastanza sco president e cassier. Markus Steiner aveva decidì da remetter ses uffizi. Ed era duas persunas dal comité d’organisaziun vevan demissiunà.
Interess mancava
I saja donn che quest eveniment na vegnia betg pli organisà. Ma l’interess per quel mancava, ed els hajan pli e pacs commembers (actualmain anc 12-15), di Steiner.
Musica da saut
L’ultim Open Air Trun en il Plaun Rensch è ina festa finala cun musica da saut (senza gruppas).


text:
Dialetto
Incö a segna al Ricu
I gh’ avevi si e no vott o növ ani,
che ‘l mé siu, bruncá sü la bicicleta,
insema al Tigliu, al Bertu e al Bursàn,
as partiva tüti insema dla piassèta.
Via Verbano tüt d’un fiá ,as pudeva mia fá tardi,
as dueva fá una tappa propi al circul Leonardi.
Quatar bicer e un po’ da grapa sgardiuná in pé al bancón,
un lèca lèca e una spümin l’era la mè cunsümassion.
E par mia fá d’intort, pena rivà sül largh Buscaglia,
un’altra sosta al Matteotti e cusí nissün sa sbaglia.
Al Bursán as na n’acorgia: “fiöi, cumincia la partida!!!!”
via da cursa all’Alcarotti, rivá in temp l’era una sfida.
Da luntan as senta i vusi, suma ancú rivá in ritard!!!!,
vün al vusa e as senta ben:”arbitro ti sé un gran bastard”
“Dai, avanti, fasuma in pressa, damm tre cürvi par piasé!!
Al fiulìn al paga mia,l’è poch püssè che un magaté!!!”
Al Bertu e ‘l Tigliu rampígan svèltu sü cui ass da legn bagná,
inveci mi, ‘l mè siu e ‘l Bursan tacá ‘mè la grighèra a la raminá,
propi quand porca la logia, al Nuara al ciapa un gol,
e al Tato, un aversári, a la ciapa par al col,
Sü la cürva l’è ‘na ribulgia, ghè pericul d’invasión,
quand al Ricu cunt un tirasc, dent la ret l’ infila al balón.
Forsa Nuara!! forsa Ricu!!, sta sü in pé va mia par tèra!!!
se na fasuma ancura vün i vinciuma anca sta guèra.
Adess al Ricu, la bala ‘nti pè, al cura dricc par scriv la storia,
na salta vün…na salta dü ma ‘l ters la ransa mè ‘na siloria.
Stramassa al Ricu la facia ‘nt la fanga, l’è par tèra ma cun unúr,
intant al “bastard e disunest” l’è sübiá e ‘gh dà ‘l rigur.
Salta in pé tütt l’Alcarotti e ‘l President, al Sciur Santin,
al va da cursa vers al Ricu e sü la frunt agh dá un basín.
La partida la finissa e dü a vün l’è ‘l risültà,
però adess in bicicléta dasi dasi as turna a cá
Alura al Tigliu l’ infurma i altar, che prima da fa la strà a l’indré,
se is fermuma mia a la Crava da dumàn al cambia mistè.
Par la granda caritá!!!! füssa mai sta roba brüta!!!
urdinuma una margherita e la spassuma fora tüta.
“Hin voòtt uri peró dla sera…piantumla lí da fa i paiásc”,
e ‘l Bursan ‘l fá una pruposta :”nduma a scena ndi Spinàsc!!”
“Noooo!!!! la dona pö am vusa, vürarisi mia rüsá!!!!!
pö gh hó dré al mé nivud , i la devi purtá a cá”.
“Dai šiu Mariu, s’ inventuma che la bicicleta i suma büsgà
al Nuara l’é vinciü dai !!!! anduma insèma a festeggiá!!!!
Forsa Nuara tüta la vita
Nonnopipo
Dialetto
Ferranti Massimo? No, l’è sè Massimo … e bom!!
Quand im trovi al Piola, che l’è la mè secunda ca, e senti parlà al dialèt, istintivament im volti a la ricerca da chi, in cul precis mument, l’è dré parlal.
Un po’ cume quand tit trovi luntan da Nuara, o adiritüra a l’estero, e at capita da sentì cula lengua cusì particular.
Ti vurarij imediatament identificà al “pruprietari” da sta parlada, füssa mia d’ altar par ribadigh, urgugliusament la stessa pruveniensa e la cundivision sulidal dl’ identich idioma.
Parchè nüm, che i parluma al dialèt, i suma sicürament da Nuara, o quantumenu i n’ uma respirà l’aria fin da fiulìn.
Ti sculti cula parlada cusì particular, che g’ ha mai schiscià l’öcc a la réal Türin, e l’è luntanissima par cadensi e armunii a la püssè renta a nüm Milan, che sübit la ment la va a verificà se l’esista una quai cunuscensa cunt al tipu che ti gh è d’innai, süperand int un santi e amen tüti cui apicicus cunvenevul.
Suma da Nuara, a basta cul, l’è una carta d’identità a pèll, ansi, a lengua, una testimuniansa a cel düèrt, e l’è sè cusì.
E sübit ti entri in sintunia cun sta persuna, purtatur san da nuaresità, ambasciatur storich e cultüral e, ‘diritüra, Ministar di esteri dla to cità. Chissà se i Sindich che i hin guvernà Nuara eran, o i hin bon da parlà al dialèt? Da vün son sicür, l’era al Lisandar Bermani, che l’è scrivü di puesii che quand ti a légi it fan gni sü la pèl d’oca!!
Inveci al Sciur Nissüna che ti ghè davanti al parla un dialèt cun la certificassion da madre lengua nuaresa.
Ma gh è un particular, che püssè da qualsiasi altra cundivision teriturial, e püssè da qualsiasi legàm pulitich, agh i identifica cume citadin dla santa madre patria nuaresa, as manifesta quand ti vegni a savé che al fradèl che ti gh è davanti l’è, anca lü, un tifus dal Nuara Calcio 1908 (1908 parchè nüm i s’evan mai falì, fin a quand una brüta rassa da manigold, nissün da Nuara, l’è pensà ben da fa sciüstrina di nostar sentiment e dla nostra storia).
E cume tì al ricorda al prufüm di ass da legn bagnà dla cürva dal mercà, che d’ invernu i giasciavan, e suta al prim sul dl aprimavera, i rinsecchivan fin al punto da büsgat al cü suta furma da schegia. Tai lì i dü nuares d’una certa età che in mèss d’ una strà i ricordan i giügadur che i hin fai part dla vita da tüti e dü, ben sètt sü vündas i eran nuares!!, al Tato Lena, al Canto, Mascheroni, al Lüisin Giannini, al Renatino Gavinelli supranuminà la freccia da Catignaga, al Testa Celestino da Cameri e cul che ancura incö l’è cunsiderà la bandiera dal Nuara, profugo dl’ Istria, ma nuares a tuti i efètt: al grand Nini Udovicich.
E cusì, cun un ricord dréra l’altar, i finissan par pruvà cumussion quand as va a finì a parlà dal President da cul Nuara, al geometra Santino, si, Santin e bom, parchè vün da famiglia ti la ciami mia par cugnom.
Is lassan dopu un po’, cinq, dés minut, forsi un’ura ‘bundanta, ma g ha mia impurtansa. I s’ han mia scambià al numar dal telefono e gnanca i nom … l’è bastà sentì girà par aria una quai parola in dialet nuares par demulì qualsiasi mür, qualsiasi barriera: in fund a basta poch quand l’è tantu cul che ti gh è in man e int al cör. L’è stai sè truvas e cunussas luntan da Nuara par ricurdà l’Alcarotti e cui ass bagnà cunt una quai a-scheggia che ta spungeva la pèl dal cü.
‘Dèss al Piola l’ è tüt fudrà da pultruncini che mì i cuntinui a ciamà scagnìn, e al dialèt l’è sempar püssè rar sentil parlà, testimuniansa sincera che al témp al passa e i tradission is trasfurman in ricord, ma una speransa am piasarissa cultivà cun tenerèssa: che un dumàn, tra tantu temp, al nostar President dal Nuara “Fulbar Clab” la ciamaruma madumà cunt al sò nom, Massimo, cusì cume i ciamavan Santìn cul che l’è stai al mè President.
L’è l’augüri püssè sincer che igh podi fa.
E dopu che i dü nuares i s’ han salüdà e i hin andai ognün par la so strà, al durs dla man al va a sügà l’ümid di öcc, intrament che al cör e l’anima i süssüran cun infinì amur “forsa Nuara tüta la vita”.
Nonnopipo
Dialetto
I pagèli gnüranti in nuares
Ho mia pudü véd la partida e gnanca ascultala par radio parchè a la mè Phonola lè s-ciupà una bubina e s’ ha fülminà un transistor. Alura sti sicür che che custi chì i hin i pagèli d’ una gnürantissia che agh piasarà sicürament al diretur da stu blog.
1 Raspa : Al nostar purtié g ha una testa cunt una capigliadüra che se al füssa un aversari i gh avrissi già vusà almenu una desena da volti “tajat i cavéj, vunciòn”. Di volti l’è un po’ in ritard int i usciti cume al trenu Nuara Murtara. Paratuna al 16° dal secund temp.
2 Pagliai: g ha un facin duls e i cavéj rissulà cume un fiulìn dl’ uratori che i atacant aversari s’intenerissan madumà a guardagh doss. Incö al so aversari g ha regalà un ciupa ciupa.
5 Bonaccorsi: Al giöga cun un livèl d’atension püssè alt dal PIL dal Liechtenstai, fin a quand al fa un para d’entradi che i hin püssè criminal dal mustar dal Circeo, a la secunda al salüda la cumpagnia.
6 Di Masi: Al cura e al fa dal tütt: al difensur, al centrocampista, al regista, al cameré e, di volti, anca al cögh. Strach ‘mè ’n ladar a capita che ‘na quai volta l’è menu lücid da Lapo Elkan dopu una sera a base da pulvri bianchi mia identificà.
8 Pugliese: Quand i l’ ho vist par la prima volta l’ ho scambià par al Buba. As murmura che suta la panca di spogliatoi al tegna una bursa frigo par tégn al frèsch i organ che al strupa a i aversari, as fa mal e al giasc stavolta agh serva a lü.
9: Vuthaj: Tüti i dumenichi matina al difensur central che al deva marcal, quand as disvégia, al sa che al duvarà sta ‘tént dés volti püssè parchè altrimenti al farà di figüri da merda. (ndr) al gol dl’ albanés la mè radio Phonola l’è s-ciupà e la funsiuna pü.
20 Benassi: Al crunista l’avrà numina in tüta la partida tre o quatar volti. Al senta tirà un quai cus a l’internu dla cossa e inveci da véss cuntent al ciama la sustitüssion.
13 Agostinone: Quand a serva al pulissa l’area cume al salot da cà sua quand al fa i pulissii da sabat bassura. L’è Dumenica, e vèrs la fin dla partida al mèta al gambon e al salva al risültà. Maroncelli.
19 Gonzalez: L’è fai püssè chilometri in cinq partidi che int i ültim dü campiunà. L’è impara anca a druvà ghügia e fil par ricamà di passag da restà incantà, cume cul che incö l’è mandà in gol al nostar Dardan. Al cura ‘mè ’n danà fin a quand as ricorda da véss quasi mè cuscrit.
21 Bortoletti: Lè l’ünich giügadur al mund che l’è passà suta i turtüri da Rullo e Pavanati. L’è stai in terapia par tri més da vün brav dabon parchè adèss al fila ch’ lè un piasé.
32 Paglino: Al porta un cugnom da ‘Rmantin anca se l’è nassü a Sceràn, quasi al cunfin cun Cassö. L’è al püssè giuin dla trüpa e incö l’è rivà al Piola ‘péna in temp dopu avé fai i cumpit da scola e ripassà la lession dal catechismo.
Sustitüssion:
7 Tentoni: Dopu al gol sü punission da dumenica passà as disa che lè uffrì la pizza a tüta la squadra. Al prim lè cumincià a mangià a vott uri la sera e l’ültim lè finì a un bot da not. Int al furnu da cà sua as poda fa una pizza cungelà par volta. Al sustitüissa la cuntrufigüra dal Buba che s’ ha fai mal.
3 Bergamelli: Prima dla partida l’è passà dal nudàr a firmà al rogito par diventà al padron dl area da rigur, al va in camp a sustitüì Benassi ma al trova l’ uficial giüdissiari che agh nutifica la sfratto.
10 Capano 11 Spina 35 Amoabeng: A smea che la Federica Sciarelli da RAI 3 l’è ciamà infurmassion sü tüti e tri.
All Marchionni: Par futüna in cantina ho truvà una Philco grossa cume un amplificadur di Månneskin, giüst in temp par sentì che cui dal brascin cört i hin paregià, e dopu al gol dal Pablo la Philco l’è pruvucà un cortocircuito che l’è fai saltà la luce a tüt al cundumini. Sò mia cume l’è finì la partida.
Nonnopipo
Dialetto
Ecco perchè questo rimarrà il mio Novara per sempre
Ecco perchè, nonostante la brutta gente che prima possedeva e ora detiene l’80 e il 20%, il mio Novara era quello descritto qui sotto, e lo rimarrà per sempre. Purtroppo con loro o, meravigliosamente, lontano da chi ha compiuto scelleratezze alla mia maglia che amo da sessat’anni. Possiate bruciare all’inferno, anche se credo che le fiamme eterne non basteranno a purgarvi, maledetti.
La storia la cumincia che i s’evan picinin,
là int l’aria sü la cürva che da legn gh’eva i scalin
San Gavdensi da là in scima una man sü la cusciensa
anca lü sensa al Nuara al pudeva mia stà sensa
Al bell l’è che sü la punta al gh aveva un bell’aspèt
anca se al vedeva a maca e al pagava mia al biglièt
Anca lü l’è nuares cume nüm sensa vargogna,
mia cume i tri cucù che i stann da d’ là dl’ Agogna
Suma tüti curagiùs a la disa la nostra storia
anche se agh pensa al temp a scürì un po’ la memoria
I vigiòtt n’ han visti tanti chi da crüdi e chi da cotti,
ma fà part da sta famiglia ch’ l’è nassü a l’Alcarotti
am fà gnì un pò al magòn ch’ l’è mis-cià da nustalgia
che par ti mè povar Nuara son dré fa una malatia
Im ricordi la dumenica a mangià da sgurdiaton
parchè a dü bott e mèss a giugava al mè squadron
Un öcc se a passa al pulman as và giò al cantòn di uri
pö passuma in curs Italia sensa avegh tanti paüri
Ècu i suma ai Mutilati induva as bala anca d’està
e passà al mercà coperto uramai i suma rivà
Tri sold par al biglièt speransa e allegria
….alè…forsa Nuara!! vinciuma e cusì sia!!
Al Ricu al Renatino al Nini e ‘l Tato Lena
par lur ciapà dal frèd na vareva anca la pena
bagnà cume un pulìn suta l’acqua e la fioca,
e la nebbia che a Nuara l’è mai stai propi poca!!
Là int l’aria a s-giacòn dal vent cuarcià una quai manéra
al frèd l’ andava via quand l’era primavera
e i sciarpi agh n’era mia e ‘s babülava mè i cagnàsc
e cui scalin da legn i eran pien numà da giasc
e cusì ‘dèss al nostar stadio as ciama Silvio Piola
e quand al segna al Nuara scatuma in pé cume una mola
che la libera energia e la s-ciopa da passiòn
pruvì a tifà Nuara che im darì prestu rasòn
Cust chì l’era al mè Nuara che a m ha fai inamurà
e che par culpa da sta gentàia che i tifùs hin ümilià
i a odi tüti quanti brüta rassa da schifus vigliacòn e delinquent
iv fo un augüri cunt al cör da murì vécc però da stént
E a sta maniga da làdar iv ricordi una roba bela:
andì da via al cü però cun vèrt l’umbrela.
Nonnopipo


text:
L'october passà era scadì in scumond da 120 dis d'entrar en il pajais, che valeva per tut ils fugitivs da l'entir mund. Per fugitivs ord 11 pajais cun «ristg augmentà» per la segirtad naziunala dals Stadis Unids aveva la regenza americana dentant mantegnì in scumond pauschal. Da tge pajais ch'i sa tracta n'è betg vegnì dà enconuschent uffizialmain. Tenor organisaziuns da fugitivs sa tracti da l'Egipta, l'Iran, l'Irac, la Libia, il Mali, la Corea dal Nord, la Somalia, il Sudan, il Sudan dal Sid, la Siria ed il Jemen.
RR novitads 06:00


text:
In onn suenter ina da las pli grondas chaumas ch’igl ha ina giada dà en Svizra, van las dunnas ed umens che supportan ellas, puspè sin via. Schegea ch’els hajan mess en moviment ina massa, na tanschia quai betg cun protestar mo ina giada, di l’organisatura da la chauma da seser en Grischun, Angela Thiele. Ins stoppia star vidlonder e vinavant sensibilisar la glieud.
Il pli impurtant è uss da sensibilisar sin las professiuns che han pajas minimalas sco la secziun da sanadad u il commerzi en detagl.
Umens en il homeoffice cun uffants
La dunna da 35 onns crai, ch’il temp da corona haja era avert ils egls als umens. Cura che lezs han uss stuì far homeoffice a chasa, sajan blers vegnids pertscherts, quanta lavur il tegnair chasa, mirar dals uffants e lavurar muntan. Uschia haja dà ina reponderaziun tar blers umens e quai fa plaschair ad Angela Thiele.


text:
Pruvincia de Lissandria
- Süperfiss: 3.560 km²
- Pupulazziun (2001): 418.231 ab.
- Densitaa: 118 ab./km²
- Nümer de cumün: 190
- Capitaal (pup. 2001): Lissàndria (85.438 ab.)
La Pruvincia de Lissandria l'è una pruvincia del Piemunt che la cünta 438.383 abitant. La se tröva in del süd-est de la regiun, al cunfin con la Pruvincia de Vercei a nord, a ovest con la Pruvincia de Türin e cun la Pruvincia de Ast, a est cun la Lumbardia (Pruvincia de Pavia), a süd con la Ligüria (Pruvincia de Genuva e Pruvincia de Savona) e a süd-est cun l'Emilia-Rumagna (Pruvincia de Piasenza).
La se tröva dunca in d'una pusiziun centrala tra i vari pruvincc del nord-ovest de l'Italia, e per quest la gh'ha avüü l'inflüenza da tüt i cultür regiunal de la zona.
El teritori e i lenguv[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Pruvincia de Lissandria la ven dividüda de norma in ses teritori, che hin culegaa ai cità püssee impurtant de la pruvincia.
- L'Aques, cun caplögh Aqui e in direziun de Ast e Cuni, indè che se parla un dialet de tipu piemuntes.
- El Lissandrin, inturna a Lissandria, indè che se parla un dialet de tipu piemuntes uriental.
- El Casales, inturna a Casal Munferaa, indè che se parla un dialet de tipu piemuntes munfrin.
- El Nuves, inturna a Növ Ligür, indè che se parla un dialet de tipu ligür.
- L'Uvades, inturna a Uvada, indè che se parla un dialet de tipu ligür.
- El Turtunes, inturna a Turtona, indè che se parlen dialet de transiziun tra el Lumbard e l'Emilian.


text:
Davent dad oz dastgan er vischnancas far votaziuns a l'urna per fatschentas urgentas, conferma Thomas Kollegger da l'Uffizi chantunal per vischnancas. Per exempel pon uschia er elecziuns communalas vegnir manadas atras, sche quai fa da basegn. Tuttina ha la vischnanca er la libertad da spustar elecziuns, sco quai che per exempel la vischnanca da Tavau ha fatg cun l'elecziun dal proxim ubain da la proxima landamma.
Er per autras decisiuns urgentas sco per exempel conceder credits che retardassan uschiglio projects planisads urgents pon vischnancas far votaziuns a l'urna. Uschia saja pussaivel da mantegnair las reglas da la Confederaziun che scumondan radunanzas communalas.


text:
Oberon l'è 'n satèlite natüral del pianetaUrano, chèl piö estèrno dei sich satèliti principài del pianeta, el segónt per dimensiù 'ntra i satèliti natürài de Urano (dopo Titania) e chèl dei nöf, sèmper per dimensiù, de töt el Sistema Solar.
Oberon el ghe gìra 'ntùren a Urano conden perìot de presapóch 13 dé e mès (dé terèstri); el semiàs magiur de la sò òrbita l'è de 583519 km. L'orbita l'è praticamènt circolàr condena ecentricità de presapóch 0,0016 e 'n inclinasiù de 0,7° en confrónt al equatùr de Urano.


text:
Il 2018 ha Tidjane Thiam gudagnà 12,7 milliuns francs. Quest onn survegn el 15% damain. Quai è da leger en il rapport da pajas publitgà oz. Dals 10,7 milliuns ch'el survegn èn 3,5 milliuns indemnisaziuns fixas, 7,2 milliuns è ina cumpart variabla da sia paja.
Motiv che l'anteriur schef da la banca CS Thiam perda ina part da ses bonus è er il scandal da surveglianza. La CS aveva surveglià il manager Iqbal Khan avant sia midada tar la concurrenta UBS sco era il schef da persunal da lez temp, Peter Goerke.
Dapli per acziunaris
Bain ha la Credit Suisse fatg dapli gudogn l'onn passà, tuttina hai dà damain daners per bonus. La banca è numnadamain s'obligada da dar vinavant ina pli gronda cumpart dal gudogn als acziunaris.
Damain paja che Ermotti
Cun sia paja gudogna Thiam damain che ses concurrent tar la UBS: Sergio Ermotti sco CEO da la pli gronda banca svizra ha gudagnà l'onn passa 12,5 milliuns francs.


text:
Sco argument principal han ils dumandads inditgà, che 100 milliuns francs sajan memia blers daners. Las persunas che dessan percunter in credit faschessan quai cunzunt per preschentar il Vallais sin la tribuna internaziunala.
Sco quai che la retschertga sin incumbensa da RTS mussa èn tranter ils 58%, che schessan «Na» al credit, cunzunt las dunnas pli criticas. Be in terz da las dunnas dumandadas fissan per sustegnair il credit per la candidatura da «Sion 2026», tar ils umens fiss la mesadad persuenter.
RR novitads 17:00


text:
Dresda
Dresda (Dresden in tudesch; Dreschde in alemann; Dresdn in bavares; Drážďany in cech; Drezno in pulach; Drježdźany in lüsazian; Dresde in frances e spagnö; Drezda in üngheres) a l’è una cità de la Germania de 530 754 abitant (dato del 31. Dic 2013).
A l'è la capital del Land (Stat Federal) de la Sassonia. La se tröa in sül fiüm Elba e la gh'ha anca un port in sül fiüm.
Ecunumia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità a l'è arent a impurtant riserv de lignite e la se tröa arent a bun vij de cumünicaziun. Se tröen anca atività cumerciaj e indüstriaj: chimiga, eletrutecnica, mecaniga de precisiun (futugrafia e otica), indüstria de la ceramica, del veder, di vistì e de l'alimentaziun.
Cultüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Dresda la gh'è un'üniversità fundada in del 1828 e istitüziun d'istrüziun scentifich e artistich.


text:
Suenter che las pernottaziuns eran tschessadas l'enviern passà en las regiuns alpinas en media per 3,8%, prognostitgescha il KOF, il post da perscrutaziun da conjunctura da l'ETH a Turitg, per la stagiun da stad in augment da 0,9%. En il Grischun duain las pernottaziuns schizunt crescher per 2,5%.
Main bunas prognosas fa il KOF per la Part Sura Bernaisa ed il Vallais, nua che la tendenza mussa anc adina engiu.
Bunas prognosas fa il KOF cunzunt per las citads en Svizra. Là duajan las pernottaziuns s’augmentar per 2%. Gia durant la stagiun d'enviern èn ellas s'augmentadas per 0,7%. Tenor il KOF èn viadis en citads vegnids en general pli populars.
RR novitads 11:00


text:
Tgi che bajegia ina chasa nova ubain renovescha u engrondescha quella ed ha in auto sto era avair almain in parcadi. I dependa dentant da la grondezza dal bajetg, con blers parcadis ch’ins sto avair. Sch'il possessur n'ha betg spazi per in parcadi sto el cumprovar ch'el dovra in en in auter lieu (sin terren ester ubain public). Era per velos, mopeds e töfs ston ins avair in lieu da deponer suffizient.
Pajar ina taxa
Sch’in possessur dad ina chasa, in biro, ina fatschenta, locals da vendita, pensiuns, restaurants e hotels n'ha nagin parcadi, sto el pajar persuenter. La taxa da cumpensaziun fa 250 francs ad onn. Ins po dentant era pajar l’entira summa, e quai fa 5'000 francs.
I dependa da la grondezza
- In bajetg abità: 1 parcadi per abitaziun fin 100m2
- Bajetgs da biro e commerzi: 1 parcadi per 130m2
- Locals da vendita: 1 parcadi per 30m2 surfatscha da la stizun
- Pensiuns e hotels: 1 parcadi per 3 letgs da giasts
- Restaurants: 1 parcadi per 5 plazs da seser (senza sala da mangiar)
Pli e pli blers autos
Il problem da parcar na pertutga per exempel Pauli Pally. El ha renovà dacurt ina chasa a Curaglia e di ch’el haja avunda parcadis. In pau auter pudess quai esser per persunas ch'abiteschan amez il vitg da Curaglia, sco il president da la cumissiun da bajegiar Alfons Venzin di. Là sajan blers objects vegls e pli baud na pretendeva la vischnanca ch’ins stoppia avair parcadis. Mo cun la motorisaziun saja la situaziun sa midada. E fin uss pudevan ins parcar gratuit.
Mo quai veglia e stoppia la vischnanca da Medel midar, di Peter Binz. I dettia pli e pli blers autos e memia paucs parcadis. Els stoppian reagir per evitar in caos. Sur da la lescha nova per parcar decida la finala la radunanza communala.
La revisiun parziala da la planisaziun locala cuntinuescha. Ils plans èn publitgads sin la pagina da la vischnanca.
RR actualitad 07:00


text:
(Sa basond sin l'art. 84 da la lescha da scola e sin las directivas concernent la furmaziun supplementara da las persunas d'instrucziun)
La furmaziun supplementara entaifer la scola serva ad ina entira squadra d'ina chasa da scola u ad ina entira squadra da scola a cuntanscher cuminaivlamain ina furmaziun supplementara prendida en mira.
Realisaziun
Ina furmaziun supplementara entaifer la scola sto vegnir manada tras almain mintga 3 onns. Las instituziuns responsablas per la scola pon manar tras furmaziuns supplementaras entaifer la scola er en cooperaziun cun autras instituziuns responsablas per la scola.
Uras dal curs
La furmaziun supplementara entaifer la scola po avair lieu per la mesadad durant il temp d'instrucziun.
Participaziun als custs tras il chantun
Il chantun paja a las instituziuns responsablas per la scola per ina furmaziun supplementara entaifer la scola – dependentamain dal dumber da persunas d'instrucziun participadas – maximalmain las suandantas contribuziuns als custs dal curs:
a) en cas dad 11 e main participantas e participants: nagina contribuziun;
b) da 12 fin 25 participantas e participants: 2 600 francs;
b) da 26 fin 50 participantas e participants: 4 500 francs;
d) sur 51 participantas e participants: 6 400 francs.
Sch'ils custs effectivs dal curs èn pli bass che las contribuziuns maximalas, paja il chantun mo contribuziuns en l'import dals custs effectivs dal curs.
Il chantun paja per squadra da chasa da scola maximalmain mintga 2 onns da scola ina contribuziun.
La contribuziun chantunala vegn pajada mo, sche la realisaziun da la furmaziun supplementara entaifer la scola è vegnida dumandada ordavant tar l'uffizi e sch'ina garanzia per ils custs è avant maun.


text:
Caròbe
Caròbe di Àngei (in Italià Carobbio degli Angeli) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al Calèpe sö la ria del Cherio.
El g'ha 'na popolasiù de 4 697 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,7 km² e 'na densità de popolasiù de 701 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 13 km de la sità e a 232 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bólgher, Ciüdü, Gandòss, Gorlàgh, Grömèl e Trescùr Balneàre.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Caròbe l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol castèl sö la culina di àngei (341 méter) che 'n del XIV sécol l'è dientàt ü convènt e dal 1770 öna residènsa de campagna.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
A la testa da la PS pudessi dar in co-presidi che surpiglia la successiun da Christian Levrat. La cussegliera naziunala Mattea Meyer da Turitg ed il cusseglier naziunal Cédric Wermuth da l'Argovia s'annunzian communablamain per la plazza. L'elecziun vegn decidida l'entschatta avrigl.
Omadus han confermà lur candidatura communabla envers la «Wochenzeitung». Meyer chatta impurtant da reparter la responsabladad sin pliras spatlas. Plinavant vulan Wermuth e Mayer er discutar co la participaziun dals commembers da la partida pudess vesair ora.
RTR novitads 17:00


text:
cuntegn
Svizra
-
Didier Burkhalter sa retira sco cusseglier federal
Il minister da l'exteriur Didier Burkhalter sa retira sco cusseglier federal sin ils 31 d’october da quest onn. Quai ha il president dal Cussegl naziunal Jürg Stahl annunzià oz en il parlament.
Autur:
SDA / Gionduri Maissen
Dapi il 2009 sesa Burkhalter ch'è dal chantun Neuchâtel en il Cussegl federal. Il 2014 è el stà president da la Confederaziun. Suenter passa 30 onns en la politica e da quai 8 onns en il Cussegl federal, saja quai uss temp da far ina midada, ha Burkhalter scrit en sia brev d’abdicaziun prelegida en il Cussegl naziunal dal president Stahl. Plans concrets na dettia quai anc betg, scriva Burkhalter.
Didier Burkhalter è naschì ils 17 d’avrigl 1960 ad Auvernier en il chantun Neuchâtel. Suenter ha el terminà ils studis d’economia a l’universitad da Neuchâtel. El è stà en differentas funcziuns en l’universitad ed en l’economia privata. El è maridà ed ha trais uffants.
Dapi il 1985 commember dals liberal-democrats
Dapi il 1985 è Burkhalter commember da la partida liberal-democratica. Il 1991 è el vegnì elegì en la regenza da la citad da Neuchâtel a la quala el ha fatg part fin il 2005. Il 2003 era Burkhalter vegnì elegì en il Cussegl naziunal ed il 2007 alura en il Cussegl dals chantuns.
Parsura da la OSCE
Il 2014 è stà l’onn culminant en la carriera politica da Burkhalter. Quel onn è el stà president da la Confederaziun ed il medem mument era parsura da l’OSCE, l'Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l'Europa. Surtut era Burkhalter vegnì activ en il conflict en l’Ucraina dal ost.
Il cusseglier federal Didier Burkhalter
Maletg
1 / 13
Legenda:
settember 2009:
Anc sco cusseglier dals chantuns e candidat per il Cussegl federal curt avant ils «hearings» da las fracziuns.
Keystone
Maletg
2 / 13
Legenda:
16 da settember 2009:
Didier Burkhalter sco cusseglier federal nov-elegì tar la saramentaziun.
Keystone
Maletg
3 / 13
Legenda:
matg 2010:
Il purtret uffizial dal cusseglier federal Didier Burkhalter da Neuschatel.
Keystone
Maletg
4 / 13
Legenda:
settember 2011:
Didier Burkhalter e cusseglier guvernativ lucernais Marcel Schwerzmann (dretg dasperas) tar l'avertura da la nova universitad da Lucerna.
Keystone
Maletg
5 / 13
Legenda:
avrigl 2013:
En discurs cun la delegaziun chinaisa cun il minister da l'exteriur Wang Yi.
Keystone
Maletg
6 / 13
Legenda:
zercladur 2014:
Sco minister da l'exteriur sin visita en l'Ucraina (Mariupol) per offerir agid umanitar tranter auter per uffants e pops bandunads.
Keystone
Maletg
7 / 13
Legenda:
zercladur 2014:
Sco president era da l'Organisaziun per segirtad e cooperaziun en l'Europa (OSCE) en discurs cun il president russ Wladimir Putin davart il conflict en l'Ucraina.
Keystone
Maletg
8 / 13
Legenda:
settember 2014:
Sco president da la Confederaziun tar ses pled avant l'assamblea generala da las Naziuns Unidas.
Keystone
Maletg
9 / 13
Legenda:
10 da schaner 2015:
Cusseglier federal Didier Burkhalter engrazia per il Swiss Award ch'el ha survegnì en la categoria politica.
Keystone
Maletg
10 / 13
Legenda:
schaner 2016:
Tranter fatschentas ha era humor plaz: Ensemen cun il minister american John Kerry suenter in inscunter bilateral al Forum d'economia mundial a Tavau.
Keystone
Maletg
11 / 13
Legenda:
zercladur 2016:
Il cusseglier federal Didier Burkhalter beneventa la cussegliera federala Doris Leuthard en il Cussegl naziunal.
Keystone
Maletg
12 / 13
Legenda:
mars 2017:
En discurs cun il minister da l'exteriur da la Tirchia Mevlut Cavusoglu en connex cun las campagnas d'elecziun ch'ha dà da discutar en tut l'Europa.
Keystone
Maletg
13 / 13
Legenda:
avrigl 2017:
Fotografia en gruppa da ministers da l'exteriur tar conferenza davart la situaziun en la Siria.
Keystone
RR novitads 16:00


text:
Questa fin d'emna vegn celebrà il mund medieval cun stans, gieus, ustarias, vestgids, spadas e chavals. Trais giadas ha la festa gì lieu en la citad veglia, uss fa ella midada a l'ur da la citad.
Nov vent per il temp medieval
Nov vegn la festa manada atras sin l'areal dal parc d'animals e divertiment, a l'ur da Cuira. Uschia veglian els dar nov vent a lur festa e pussibilitar in'atmosfera pli realistica ch'amez citad di la presidenta da la festa, Domenica Flütsch. Cun organisar la festa dador il ravugl stretg da la citad n'èn er betg pli pertutgadas tantas differentas partidas.
Il nov lieu duai er far bain a las finanzas dal Spectaculum
Fin ussa aveva l'organisaziun «Spectaculum Curia» numnadamain mo pers raps cun organisar sia festa. Quest onn fan els per l'emprima giada l'emprova da dumandar in'entrada dals visitaders. Per la fin d'emna vegnan spetgadas 1'500 persunas al Spectaculum.
RR actualitad 17:20


text:
Alexandra Lavizzari
OSL 2433 – Dream
Rumantsch Grischun
SJW, 2012, numer d’empustaziun 102433
Las schumellinas Leonie ed Eva van sco mintga stad cun l’aviun en l’Engalterra tar il tat e la tatta. A l’arriv admonescha il tat las duas mattatschas da betg ir sulettas per via. Las davosas emnas sajan sparids uffants, dapi ier na saja er John, il mattatsch dal bain vischin cun ils chavels cotschens e las lentinas, betg pli d’enturn. Avant trais dis è svanida Milly. Milly è tut narra da chavals, cun ella vulevan las schumellinas ir a chavaltgar.
Illustraziuns: Lika Nüssli
Translaziun: Manfred Gross
Retscha: fantasia
Stgalim: mesaun


text:
Beschreibung
Ursula Williams
Il chavaglin Hü
Vallader
Stamparia engiadinaisa, 1981, Bestellnummer 3-956904-01-5
Barba Peder intaglia ün chavaglin. Il chavaglin Hü e barba Peder dvaintan buns amis. Cura cha barba Peder vain amalà til voul Hü güdar. Qua vain üna veglietta chi ha jent a barba Peder ma na al chavaglin. Uossa sto quel ir our i’l muond e passainta bleras aventüras fin ch’el tuorna davo lung temp darcheu a chasa. Per furtüna va tuot our’in bain.
Translaziun: B. Flückiger
Ähnliche Beiträge


text:
En il Grischun han 57 firmas stuì annunziar concurs ils emprims 5 mais da l'onn. Avant in onn eran quai anc 76 firmas che han deponì la bilantscha dal schaner fin il matg. Quai resulta da las novas cifras da la firma da cussegliaziun Bisnode.
En l'entira Svizra èn ils concurs d'interpresas perencunter creschids per 3% sin prest 2'000. Sch'ins guarda sulet sin il mais matg vesa la situaziun ora pli dramatica. Cumpareglià cun il matg 2016 è il dumber da las firmas insolventas creschì per 23%.
RR novitads 11:00


text:
Cunzunt ils liberaldemocrats han pretendì da la regenza, ch'ella portia a Berna lur quitads - numnadamain ch'il lockdown saja da schluccar. Il Grischun haja ina strategia da test che funcziuneschia fitg bain - qua hajan ins mussà pliras giadas. Dentant tge gidia la meglra strategia, sche tuttina nagut sa mida? Perquai vulan bleras deputadas e deputads enavos dapli federalissem, dapli responsabladad dals chantuns quai che pertutga las mesiras cunter la pandemia.
Ils socialdemocrats avessan perencunter gugent in'autra strategia. Pli gugent anc spetgar cun schluccar per betg ir en il privel da puspè stuair serrar. Quest lockdown duai esser l'ultim lockdown. Las interpresas che pateschian il pli fitg saja persuenter da sustegnair cun dapli daners. La fin finala haja il Grischun avunda daners per far quai, di la PS.
La survista or dals departement
Numerusas dumondas, ordinaziuns d'urgenza e per finir ina resoluziun: il plan da lavur dal parlament dal Grischun è plain cun fatschentas en connex cun corona. Avant ch’ir en ils detagls ha mintga cusseglier guvernativ dà ina survista or da ses departament.
Sutvalità la segunda unda
Cumenzà ha il president da la regenza, Mario Cavigelli, cun insaquantas infurmaziuns generalas. Passa 100 ordinaziuns haja la regenza fatg en il temp da corona. Mario Cavigelli ha er concedì, ch'ins haja sutvalità la segunda unda da la pandemia. El ha dentant er ludà la via solitaria dal Grischun cun ils test da massa.
Spetgar sin vaccin
Il minister da sanadad, Peter Peyer, ha infurmà, ch'il chantun saja pinà per vaccinar. Dentant las firmas da producziun hajan problems da furnir il vaccin e la glista da spetga saja gronda. Dals vaccins da Pfizer/Biontec e da Moderna sajan be tranter 60% e 80% da las dosas spetgadas arrivadas en Grischun. Tuttina datti er bunas novitads: l'emprima gruppa, pazients da risico sur 75 onns, saja prest vaccinada. Er da la segunda gruppa, persunas cun malsognas cronicas hajan gia 2’500 persunas survegnì l'emprima dosa.
Er dals tests en firmas ha Peter Peyer pudì furnir novas cifras: En tut èn 575 interpresas s'annunziadas per far ils tests da massa – quai èn var 8'500 collavuraturas e collavuraturs. Ils custs vegnan repartids sin interpresa, chantun, vischnanca e Confederaziun. In test custa tranter 50 e 60 francs, l'interpresa paja 8,50 francs per test. I dat dentant er vischnancas per exempel en l'Engiadina che surprendan ils custs da las firmas.
Ina milliarda sperdita
Main bunas cifras ha il minister d'economia, Marcus Caduff, pudì preschentar. Il Forum d'economia quinta cun ina sperdita da la svieuta tar las interpresas da coc en il turissem dad ina milliarda francs. Questa milliarda sappia be per part vegnir cuverta, di Marcus Caduff. Il schaner haja er gia mussà ina tendenza: Tant las pernottaziuns sco er las entradas tar las pendicularas sajan idas enavos per radund 30%.
En scola cun mascra
Il minister d'educaziun Jon Domenic Parolini infurmescha, che la regenza emprovia da far tut ses pussaivel per che las scolas restian avertas. Er sche quai muntia che gia ils uffants a partir da la tschintgavla classa stoppian purtar mascras. Er la strategia da testar en scolas vegnia rinforzada. Emprims success haja quella gia mussà. En ina scola ad Arosa è il virus mutà sa derasà, cun testar ils scolars hajan ins pudì franar quel.
Il quint 2020 cun in egl blau
Sco ultim ha il minister da finanzas Christian Rathgeb anc infurmà sur dal budget. Il Grischun haja il cletg che sia cassa saja stada bain emplenida. Malgrà la chargia supplementara sappia il budget da l'onn 2020 serrar cun in resultat positiv. Corona haja custà al chantun en il 2020 radund 60 milliuns francs.


text:
Up-cycling, vul dir duvrar rauba veglia, existenta e cumbinar quella cun parts novas, è ina da las devisas da la nova gestiun da la Wega. Quest concept s’haja dà tranter auter er causa il budget limità, ha declerà la futura manadra da gestiun, Martina Tonidandel.
5 plazzas da lavur
2,5 plazzas da lavur vegnian occupadas dad anteriurs collavuraturs. En tut quint'ins dad avair 5 plazzas cumplainas per manar la libraria cun part da papetaria. Da la partida è actualmain er anc Philipp Guyer, l’anteriur manader da gestiun da la WEGA. El figurescha sco persuna da referenza per la surdada.
Acziun da pumpiers
Ch’ins ha chattà ina soluziun da successiun per la WEGA suenter ch’igl era enconuschent che quella serra sias portas, saja stà per ils blers ina gronda surpraisa, era per Philipp Guyer e sia famiglia ch' èn en possess da la chasa da la WEGA entamez San Murezzan. D’engraziar quai saja surtut a l’anteriur manader da la libraria, Hanspeter Achtnich. El haja tratg ils fils e contactà la chasa editura Baeschlin e Schuler.
Memia tard per quest onn
Malgrà che l’avegnir da la WEGA è stà be in curt temp intschert, han plirs clients da la libraria gì da reagir a temp ed empustar en auters lieus il material. Per exempel la scola da San Murezzan. Tenor infurmaziuns da la co-manadra da scola, Barbara Camichel, sa tracti mintg’onn d’imports da plirs 10’000 francs. La scola haja empustà per il proxim onn scolastic il material tar la libraria Schocher a Puntraschigna.
Senza sustegn na vai betg
Sche las cundiziuns ch’ils novs manaders da gestiun da la WEGA constattan per la scola, saja quella en mintga cas pronta da resguardar er en avegnir la libraria en vischnanca, ha suttastritgà la co-manadra da scola da San Murezzan. Per avair success, dovri dentant il sustegn da tuts. Tant ils indigens sco er ils giasts durant la stagiun auta duain trair a niz la purschida da la libraria. Quella vul er porscher bain svelt la pussaivladad d’empustar rauba via internet.
RR actualitad 17:00


text:
Grischun vacanzas ha gì in onn da fatschenta solid il 2019. Las pernottaziuns èn creschidas per 2,4% ed uschia è il 2019 stà il terz onn en roda cun in creschament, di il president da Grischun vacanzas Jürg Schmid a chaschun da la radunanza generala. Sia prognosa per l'onn che vegn guarda, causa corona, dentant anc or malsegira. I na saja anc mai stà uschè grev da far ina prognosa. Bain dettia quai er gia indizis persuenter che la stad e l'atun vegnian ad esser solids, dentant betg per tuts tuttina. Entant che la hotellaria e cunzunt las chasas da vacanzas profiteschian, vesia quai ora mal per il turissem d' events ubain seminaris.
E per l'enviern 20/21 na gughegia Schmid anc gnanc da far ina prognosa. Co ch'il turissem sa sviluppeschia lura, dependia fitg dal virus. El quinta er l'enviern cun giasts da la Svizra, sche quai resta pussaivel da sa mover libramain, dentant ils giasts internaziunals, cunzunt ord ils Stadis Unids ubain ord la China, vegnian probablamain pir puspè l'onn proxim a visitar la Svizra.


text:
Società MOVIMENTO
Lö da lavur,
Spazi per viver.
In Engiadina Ota
UFFICINA Samedan
Lavur ed occupaziun
Las ufficinas, ils ateliers, la falegnamaria e la tessonda da l'UFFICINA Samedan spordschan multifarias plazzas da lavur e d'occupaziun assistidas a var 40 persunas a partir da 18 ons cun impedimaints fisics sco eir psichics ligers, medis o greivs. Ils abitants pon far da maniera auto-determinada e sainza squitsch da prestaziun lur lavur ütila chi tils fa plaschair e tils dà üna structura dal di. Il böt da l'occupaziun es l'integraziun sociala e professiunala.
Masüras d'integraziun professiunalas AI
- Trenamaint da resistenza
- Trenamaint da basa
- Prüma scolaziun professiunala per persunas cun ün impedimaint
Activitats da cumpensaziun da l‘eivna
Nossas activitats da cumpensaziun da l‘eivna (nodar, sunar, sotar) servan in prüma lingia a la regeneraziun sco eir per mantegner ed augmantar la sandà fisica. Ellas sun ün elemaint important in l'assistenza cumplessiva da persunas cun ün impedimaint. Qua cha las activitats da cumpensaziun han lö in ün'atmosfera allegra e sainza sforz, fuorman ils giavüschs e'ls bsögns dals partecipants üna basa importanta per la concepziun.
Abitar
Illa gestiun MOVIMENTO "UFFICINA" spordschain nus a Samedan tuot in tuot 25 plazzas d'abitar assistidas a persunas cun ün impedimaint corporal o spiertal chi han bainschi dabsögn d'ün sustegn, chi vöglian però viver tant sco pussibel independentamaing. Cun gronda sensibilità accordain nus il möd d'assistenza e d'intensità al bsögn individual dal singul abitant. Chi's tratta d'üna assistenza cumpletta, assistenza parziala, chüra o accumpognamaint: Nos persunal qualifichà praista illas gruppas d'abitar assistidas ün agüd chi correspuonda als bsögns e promouva uschè l'agir independent ed auto-determinà.
Illa cumünanza d'abitar "Palü" e Chesa Dosch vivan persunas creschüdas a partir da 18 ons chi mainan insembel üna vita sco i'l minchadi da famiglia: Ellas fan lur lavur dürant il di in üna da nossas plazzas da lavur e d'occupaziun, fan cumünaivelmaing la chasada, cuschinan insembel ed organiseschan lur temp liber. Pro tuot quai vegnan ellas adüna sustgnüdas ed accumpagnadas da las persunas d'assistenza respectivas. Mincha abitant ha tant üna sfera privata in sia stanza sco eir pussibiltats da s'inscuntrar i'ls locals d'inscunter cumünaivels.
Lavur ed occupaziun
Las ufficinas, ils ateliers, la falegnamaria e la tessonda da l'UFFICINA Samedan spordschan multifarias plazzas da lavur e d'occupaziun assistidas a var 40 persunas a partir da 18 ons cun impedimaints fisics sco eir psichics ligers, medis o greivs. Ils abitants pon far da maniera auto-determinada e sainza squitsch da prestaziun lur lavur ütila chi tils fa plaschair e tils dà üna structura dal di. Il böt da l'occupaziun es l'integraziun sociala e professiunala.
Masüras d'integraziun professiunalas AI
- Trenamaint da resistenza
- Trenamaint da basa
- Coaching professiunal
- Intermediaziun da lavur
- Prüma scolaziun professiunala per persunas cun ün impedimaint
- UFFICINA Plus: Integraziun illa lavur per persunas cun ün impedimaint
Activitats da cumpensaziun da l‘eivna
Nossas activitats da cumpensaziun da l‘eivna (nodar, sunar, sotar) servan in prüma lingia a la regeneraziun sco eir per mantegner ed augmantar la sandà fisica. Ellas sun ün elemaint important in l'assistenza cumplessiva da persunas cun ün impedimaint. Qua cha las activitats da cumpensaziun han lö in ün'atmosfera allegra e sainza sforz, fuorman ils giavüschs e'ls bsögns dals partecipants üna basa importanta per la concepziun.
Adressa e contact
UFFICINA Samedan
Via Nouva 1
CH-7503 Samedan
Dr. Karin Hänni
directura UFFICINA Samedan
Tel. +41 (0)81 851 12 12
Fax +41 (0)81 851 12 13
karin.haenni@movimento.ch


text:
Martin Candinas ei staus presents al giubileum da 10 onns che la Scola da talents Surselva ha festivau. Ella ha fatg quei en connex culla «Sport&Music Night 2019». 12 onns suenter che la giuvna pcd ha entschiet a s’engaschar per ina partiziun speciala dil scalem secundar dalla scola populara ha quella giu motiv da festivar. Leger vinavon: lq_2019-06-04a
04.06.2019 / Medien / /
Per giuvenils ambizius
Martin Candinas ei staus presents al giubileum da 10 onns che la Scola da talents Surselva ha festivau. Ella ha fatg quei en connex culla «Sport&Music Night 2019». 12 onns suenter che la giuvna pcd ha entschiet a s’engaschar per ina partiziun speciala dil scalem secundar dalla scola populara ha quella giu motiv da festivar. Leger vinavon: lq_2019-06-04a


text:
Rostock
Rostock (un temp, Roztoka in pulach) a l'è una cità in del nord de la Germania che la gh'ha 199.108 abitant. El quartier de Warnemünde, 12 chilometer a nord, al se tröa diretament in sü la costa del mar Baltich. La cità l'hann fundada in del 1218 e l'ha faa part de la Lega Hanseatica di Cità, insema a Brema e Ambürgh.
Rostock a l'è la cità püssee granda del stat federal del Mecklemburg-Pumerania Ucidentala (Mecklenburg-Vorpommern), e'l segunt port püssee grant in sül Mar Baltich, dopu de Lübeca. L'Üniversità de Rostock, fundada in del 1419, a l'è cunsiderada la püssee vegia de l'Europa del Nord.


text:
UNESCO
L’UNESCO (englais United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, rumantsch Organisaziun da las Naziuns unidas per l’educaziun, la scienza e la cultura) è in’organisaziun internaziunal ed a medem temp ina da las 17 organisaziuns spezialisadas da las Naziuns unidas. Ella ha sia sedia a Paris (Frantscha). Actualmain èn represchentads 195 commembers en l’UNESCO sco er 9 commembers associads.
Incumbensas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las incumbensas da l’UNESCO tutgan la promoziun da l’educaziun, da la scienza e da la cultura sco er la communicaziun e l’infurmaziun. Il contract da fundaziun è vegnì segnà ils 16 da november 1945 a Londra da 37 stadis ed è entrà en vigur ils 4 da november 1946 suenter esser vegnì ratifitgà tras 20 stadis. L’emprim directur general è stà Julian Huxley.
Da las experientschas da la Segunda Guerra mundiala han ils stadis fundaturs tras la suandanta conclusiun: «Ina pasch che sa basa exclusivamain sin cunvegnas politicas ed economicas tranter regenzas na po betg chattar il consentiment unanim, duraivel e sincer dals pievels dal mund. La pasch sto – sch’ella na duaja betg far naufragi – esser francada en la solidaritad spiertala e morala da l’umanitad.» En il medem senn constatescha il preambel da la constituziun da l’UNESCO: «Damai che guerras naschan en il spiert dals umans, sto er la pasch vegnir francada en il spiert dals umans.»
Educaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il champ da l’educaziun s’engascha l’UNESCO per l’access a furmaziun en tut il mund (Education for All). Per quest intent èn 164 stadis s’obligads da cuntanscher sis finamiras da furmaziun. Daspera tutgan er l’educaziun sanitara davart la prevenziun da drogas e da SIDA sco er la reconstrucziun dal sistem da furmaziun en territoris da catastrofa e da crisa tar ils champs da lavur. E la finala s’engascha l’UNESCO er per ina furmaziun democratica a basa dals dretgs umans.
Ultra da quai sviluppa l’UNESCO cun l’ISCED (International Standard Classification of Education) ina classificaziun per caracterisar sistems da scola. Medemamain vegnan realisads projects da scola concrets e tgiradas professuras.
In’impurtanta part da la lavur da l’UNESCO furma l’organisaziun da conferenzas interregiunalas ed internaziunalas davart ils temas furmaziun/educaziun sco er la conferenza davart la furmaziun da creschids CONFINTEA.
Scienzas[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il champ da las scienzas promova l’organisaziun en emprima lingia la collavuraziun interguvernamentala (oceanografia, idrologia, geologia, scienzas da l’ambient), e quai cun la finamira principala da mantegnair las spezias biologicas e las resursas d’aua da baiver.
En consequenza dal progress scientific e tecnic en las bioscienzas è s’augmentà il basegn da chattar valurs, princips e normas da la bioetica che valan a nivel internaziunal.[1] L’UNESCO ha reagì sin quai cun laschar elavurar ils ultims onns trais decleraziuns (betg liantas) sin ils secturs da las scienzas e dals dretgs umans, las qualas èn mintgamai vegnidas deliberadas unanimamain da vart da la conferenza generala:
- Decleraziun generala davart il genom uman ed ils dretgs umans (1997)
- Decleraziun internaziunala davart las datas da la genetica umana (2003)
- Decleraziun generala davart la bioetica ed ils dretgs umans (2005)
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’UNESCO s’occupa da la Convenziun da Den Haag per la protecziun da bains culturals en cas da conflicts armads dal 1954, che furma il pli impurtant instrument per la conservaziun dal bain cultural, e da la Convenziun cunter il commerzi illegal cun bain cultural dal 1970, l’instrument cunter spogliaziun. Il 2001 è vegnida stgaffida la Convenziun per la protecziun dal bain cultural sut l’aua; uschia ha pudì vegnir serrada in’impurtanta largia areguard l’extensiun geografica da la Convenziun da Den Haag.
Il World Heritage Committee da l’UNESCO tgira il patrimoni mundial da l’umanitad (Convenziun dal patrimoni mundial dal 1972). Quel furma ina distincziun extraordinaria ch’è colliada cun l’obligaziun da preservaziun. Il patrimoni mundial sa cumpona dal Patrimoni cultural mundial e dal Patrimoni natiral mundial, quai che signifitga che l’UNESCO ha extendì sias agendas en ils champs da la cuntrada e da las furmaziuns natiralas (confurm al term dal monument da la natira). Gia il 1970 è vegnì lantschà il program Man and Biosphere ch’accentuescha la stretga colliaziun tranter prestaziuns culturalas e l’ambient. Da quest program fan er part ils reservats da biosfera en il senn da regiuns da model. A basa da quai è l’UNESCO er engaschada en la protecziun da l’ambient e da la natira; en consequenza dal program numnà èn sa sviluppadas impurtantas convenziun mundialas, per exempel areguard la biodiversitad.
Il 1982, a chaschun da la conferenza da l’UNESCO davart la cultura mundiala Mondiacult a Mexico, è vegnida fixada ina definiziun extendida dal term cultura. Ils 126 stadis participants han uschia substituì la concepziun elitara, burgaisa dal term cultura ed il focus europeic da cultura sin monuments ed ovras da l’art figurativ en il senn museal. L’onn 2005 ha l’UNESCO deliberà la Cunvegna davart la protecziun e la promoziun da la diversitad da las furmas d’expressiun culturalas – quasi ina magna charta da la politica da cultura. En quest context tutgan er il Patrimoni da documents mundial ch’è vegnì sviluppà en rom dal program Memory of the World dal 1992. Quel focusescha sin perditgas materialas d’impurtantas prestaziuns culturalas spiertalas (vegls manuscrits, documents originals, bibliotecas e.a.). L’october 2003 è vegnida relaschada la Convenziun da l’UNESCO per la preservaziun dal patrimoni cultural immaterial; la cunvegna è entrada en vigur l’avrigl 2006. Gia il program precedent Capodovras da l’ierta orala ed immateriala da l’umanitad ha protegì tranter il 1997 ed il 2006 furmas d’expressiun oralas sco mitus, epos e raquints sco er arts represchentativs sco musica, saut, gieus, usits, abilitads artisanalas ed autras furmas d’expressiun artistica che na s’expriman betg en ina definiziun dal term ‹ovra› en in senn material.
Politica da medias[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il sectur ‹communicaziun ed infurmaziun› s’occupa l’UNESCO dals problems da la societad d’infurmaziun. Ella s’engascha per la libertad da pressa e l’access ad infurmaziuns, tranter auter cun intermediar en pajais en svilup cumpetenza da medias, furmar schurnalists e gidar a sviluppar staziuns da radio resp. agenturas da novitads.
Sut il num EOLSS (Encyclopedia of Life Support Systems) tgira l’UNESCO ina vasta enciclopedia scientifica ch’è accessibla online.[2]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Origin[modifitgar | modifitgar il code]
Sco organisaziun antecessura da l’UNESCO vala l’Institut International de Coopération Intellectuelle (IICI) ch’era associà a la Societad da las naziuns e ch’ha cumenzà cun sia lavur il schaner 1926 a Paris.[3] L’IICI da sia vart era vegnì installà, perquai che la Commission International de Coopération Intellectuelle (CICI) dal 1922, che consistiva da quattordesch commembers – tranter auter Albert Einstein, Henri Bergson, Marie Curie e Gonzague de Reynold – valeva sco pauc efficazia. Perquai è vegnì creà l’IICI sco organ executiv da la CICI; la Frantscha ha mess a disposiziun la gronda part dal persunal e surpiglia 80 % dals custs da l’institut. Las incumbensas principalas da l’IICI eran dumondas dal dretg d’autur e da la proprietad intellectuala, da translaziun, da la statistica sin il champ da la cultura e dal ‹discharmament moral›. L’IICI dueva pia agir a moda cumplementara a la Societad da las naziuns; entant che quest’ultima era engaschada en il mantegniment da la pasch tras mesiras politicas sco il discharmament e la pacificaziun, dueva l’IICI rinforzar la prontadad dals pievels per la pasch tras mesiras d’educaziun e da cultura.
Dapi il 1942 ha il minister da l’educaziun britannic Lord Butler manà a Londra discurs cun collegas d’uffizi dad otg regenzas d’exil europeicas. La finamira era da restabilir en l’Europa la furmaziun e la cultura suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala. L’Uniun sovietica ha refusà explicitamain da sa participar a las contractivas. Planisads eran oriundamain contracts bilaterals tranter ils singuls stadis. Suenter ch’ins aveva però decidì la fundaziun da las Naziuns unidas, ha il circul enturn Butler cumenzà la primavaira 1944 a sviluppar ina structura sumeglianta per l’educaziun e cultura sut il tetg da l’ONU da pli tard cun sedia a Londra. In emprim sboz per ina constituziun da l’UNESCO datescha da l’avrigl 1944. A partir da quel mument èn er ils Stadis Unids sa participads a las deliberaziuns. Ils participants europeics speravan ch’i dettia in sustegn finanzial da vart dals Stadis Unids per il temp suenter la guerra. Da vart da l’America han ins vulì duvrar l’UNESCO per furmar in’Europa democratica tenor ils agens plans.[4]
A partir da l’avrigl 1945 èsi vegnì tar differenzas d’opiniuns tranter la nova regenza franzosa sut Charles de Gaulle ed ils ulteriurs participants da la runda da cussegliaziun. La vart franzosa vuleva che l’UNESCO sa basia sin lur atgna concepziun da cultura tenor la Revoluziun franzosa. A partir dal november 1945, suenter ina midada da la regenza da vart britannica, èn sa participads delegads cun relativamain pauc experientscha a las tractativas; en questa fasa èsi reussì als Franzos da fixar Paris sco sedia futura da l’UNESCO. Tematicamain è la discussiun s’averta da quest temp er als champs da la scienza e da la collavuraziun internaziunala.
Directurs generals da l’UNESCO[modifitgar | modifitgar il code]
- Audrey Azoulay, Frantscha (2017-fin oz)
- Irina Bokova, Bulgaria (2009–2017)
- Kōichirō Matsuura, Giapun (1999–2009)
- Federico Mayor Zaragoza, Spagna (1987–1999)
- Amadou-Mahtar M'Bow, Senegal (1974–1987)
- René Maheu, Frantscha (1961–1974)
- Vittorino Veronese, Italia (1958–1961)
- Luther Evans, Stadis Unids (1953–1958)
- John Wilkinson Taylor, Stadis Unids (1952–1953)
- Jaime Torres Bodet, Mexico (1948–1952)
- Julian Huxley, Reginavel Unì (1946–1948)
Structura d’organisaziun da l’UNESCO[modifitgar | modifitgar il code]
Ils organs da l’UNESCO furman la conferenza generala, il cussegl executiv ed il secretariat che vegn manà d’in directur general.
Conferenza generala[modifitgar | modifitgar il code]
La conferenza generala furma l’organ da decisiun e da controlla suprem da l’UNESCO. Dapi il 1954 sa scuntra ella mintga dus onns ad ina dieta ordinaria. En la conferenza generala vala il princip ‹in stadi – ina vusch›, ina regla che vegn er applitgada en autras organisaziun spezialisadas sco er en l’Assamblea generala da las Naziuns unidas.
La conferenza generala decida davart las finamiras e las lingias directivas generalas da la lavur da l’organisaziun; basa da discussiun furman ils programs che vegnan preparads tras il cussegl executiv.
Ultra da quai convochescha ella conferenzas internaziunalas, approvescha las cunvegnas statalas e tracta ils rapports dals stadis commembers; en quels sto vegnir dà pled e fatg areguard las mesiras ch’èn vegnidas prendidas per realisar las cunvegnas e recumandaziuns.
La conferenza generala elegia er ils commembers dal cussegl executiv (mintgamai per in temp d’uffizi da quatter onns). Dapi il 1995 consista quel da 58 commembers; per ordinari sa scuntran quels duas giadas l’onn.
Cussegl executiv[modifitgar | modifitgar il code]
Il cussegl executiv furma la colliaziun tranter la conferenza generala ed il secretariat. El è responsabel per la preparaziun da l’urden dal di da la conferenza generala, per examinar il program da lavur ed il plan da finanziaziun correspundent sco er per survegliar il program da lavur ch’è vegnì deliberà dal secretariat.
Areguard la cumposiziun dal cussegl executiv sa lascha constatar en il decurs dals ultims 50 onns ina statalisaziun creschenta. Fin il 1954 valevan ils commembers sco persunas privatas, elegidas sco represchentants da la vita spiertala che duevan agir per incumbensa da la conferenza generala. Tenor ina proposta dals Stadis Unids e dal Reginavel Unì na valan ils represchentants betg pli sco independents, mabain a medem temp sco politichers che represchentan ils stadis, dals quals els derivan. Dapi il 1976 pon las regenzas ultra da quai revocar lur represchentants avant la fin dal temp d’uffizi da quatter onns e laschar remplazzar quels independentamain da lur consentiment. Elegidas vegnan tenor artitgel V alin. 2 da la constituziun da l’UNESCO persunas che disponan da l’experientscha e da las abilitads ch’èn necessarias per ademplir las obligaziuns administrativas ed executivas dal cussegl.
Secretariat[modifitgar | modifitgar il code]
Il secretariat è sutdividì en pliras partiziuns. A la sedia principala a Paris lavuran da preschent radund 2100 collavuraturs or da 170 naziuns. Ulteriurs 700 collavuraturs èn activs sin ils 65 posts exteriurs en tut il mund.
Il secretariat vegn manà d’in directur general. Quel vegn elegì, sin proposta dal cussegl executiv, da la conferenza generala per ina perioda d’uffizi da quatter onns. Il directur sa participescha a las sesidas da la conferenza generala, dal cussegl executiv e da las cumissiuns, ma senza dretg da vuschar, ed elavura rapports davart l’activitad da l’organisaziun.
Cumissiuns naziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las cumissiuns naziunalas da l’UNESCO na sa tracti betg d’organs da l’UNESCO, mabain da posts naziunals da mintga stadi commember. Quellas eran gia previsas en questa furma en la constituziun da l’UNESCO e duain «metter en colliaziun cun la lavur da l’UNESCO las instanzas decisivas che sa fatschentan cun dumondas da l’educaziun, da la scienza e da la cultura». Cumissiuns naziunalas existan en tut ils stadis commembers.
Instituziuns, iniziativas e programs da promoziun[modifitgar | modifitgar il code]
Confurm als accents tematics enconuscha l’UNESCO divers programs che stattan en connex cun l’alfabetisaziun e l’emprender per vita duranta. In segund accent furman ils dis mundials da la filosofia, dal cudesch, da la poesia, da la musica, dal svilup cultural e.a. Grond’attenziun vegn deditgada a l’ierta culturala e natirala (patrimoni mundial, patrimoni da documents mundial, bains culturals immaterials e.a.). Daspera tgira l’UNESCO differentas instituziuns e programs che sa fatschentan cun l’idrologia e l’oceanografia sco er cun ils reservats da biosfera.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Deutsche UNESCO-Kommission e.V., Ziele des Bioethik-Programms
- ↑ eolss.net.
- ↑ Areguard l’IICI cf. Christine Manigand: Elites et coopération culturelle internationale dans le cadre de la Société des Nations. En: Marta Petricioli und Donatella Cherubini (ed.): Pour la paix ein Europe. Institutions et société civil dans l’entre-deux-guerres. P.I.E. Peter Lang, Brüssel e.a. 2007, ISBN 978-90-5201-364-0 (L’Europe et les Europes – 19e et 20e siècles, tom 7), p. 57–71.
- ↑ Corinne A. Pernet (2014): Twists, Turns and Dead Alleys: The League of Nations and Intellectual Cooperation in Times of War. En: Journal Of Modern European History 12, nr. 3, p. 342–358.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Klaus Hüfner, Wolfgang Reuther (ed.): UNESCO-Handbuch. 2. ed. Uno-Verlag, Bonn 2005, ISBN 3-923904-60-6.
- Philipp Winkler: Standard-setting in der UNESCO. En: NVwZ-Extra 38 (12), p. 1–6 (PDF; 105 kB).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina d’internet da l’UNESCO
- Contract da fundaziun da l’UNESCO
- Cumissiun naziunala svizra per l’UNESCO


text:
Actualmain èn 64 pazients en l'ospital pervia d'ina infecziun cun il coronavirus. En cifras absolutas èn quai uschè bleras persunas ospitalisadas sco anc mai. Quella cifra è sumeglianta sco la fin da mars da quest onn.
Ils ospitals na sajan anc betg surchargiads. Quai ha ditg Reto Keller, il directur dal ospital da Tusaun e president da la conferenza d'ospitals dal Grischun. Las persunas ospitalisadas sajan scumpartidas en ospitals en tut il chantun.
Reto Keller è cuntent, ch'il dumber da novas infecziuns para da sa stabilisar. Per il mument sajan quai var 100 cas novs mintga di. Tuttina resta la situaziun tendida.
Stretgas da persunal datti pervia dal dumber aut da pazients che dovran ina tgira intensiva.
Per il mument n'haja il Grischun anc betg dumandà ils auters chantuns da surprender pazients. Quai na saja anc betg stà necessari. Er viceversa n'hai anc betg dà dumondas.
Tests svelts sa cumprovan
Ils tests sperts che mussian in resultat suenter 15 minutas sajan sa cumprovads haja la media chantunala Marina Jamnicki ditg oz envers las medias. Adina puspè en ils tests svelts stads en la critica perquai che la vardaivladad saja stada pli bassa che tar ils tests da PCR che cuzzan 1-2 dis enfin ch'ins ha in resultat. Dapi l'entschatta november vegnian quests tests svelts duvrads da medis. Ussa stattan quels era als ospitals grischuns ed als centers da tests a disposizun. Medemamain hajan era las apotecas signalisà da porscher ils tests svelts sin la fin dal mais.
Serrar scolas n'è betg ina opziun
Avant in pèr dis haja dà plirs cas da corona en las scolas a Zorten e Val Müstair nua ch'entiras classas han stuì ir en quarantina. La media chantunala Marina Jamnicki ha oz ditg che serrar scolas sco il mars, na vegn actualmain betg en dumonda. Percunter veglian els intercurir mintga singul cas e chattar ora co l'infecziun è sa derasada e lura decider individualmain co franar la chadaina d'infecziuns.
Situaziun naziunala
L'Uffizi federal da sanadad BAG annunzia oz 6'924 infecziuns novas cun il coronavirus entaifer in di per la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein. Il tagl dals davos 7 dis è tar 6'666. En pli a il BAG registrà 94 ulteriurs mortoris e 280 ospitalisaziuns.


text:
Tenor retschertgas da RadioTelevisiun Svizra Rumantscha sa tractia tar la chasa brischada d'ina chasa da vacanzas. Las 3 persunas ch'eran en la chasa eran vegnidas alarmadas d'in vischin ed han savì bandunar la chasa. Il fieu è rut ora ier saira a las 19:00.
Tenor ina communicaziun da la Polizia chantunala èn stads en acziun sur 80 pumpiers da Lumnezia e Flem. Cura ch'ils pumpiers èn arrivads sin il lieu brischava la chasa gia dal tuttafatg. Als pumpiers èsi spert reussì da dumagnar il fieu sut controlla e da proteger ina stalla ed ina chasa vischina da las flommas. Entant è il fieu stizzà ed ils pumpiers surveglian il lieu dal brischament.
Pervia dal suspect d’ina intoxicaziun da fim èn il pedel da 46 onns e duas dunnas da 37 e 22 onns vegnidas transportadas cun duas ambulanzas en l’Ospital regiunal Surselva a Glion. Il donn material na sa anc betg vegnir quantifitgà. La Polizia chantunala ha cumenzà la procedura d’inquisiziun per chattar la causa dal brischament.
RR Novitads 22:00


text:
Il cumponist tudestg Felix Mendelssohn parta dal Psalm 95 ord il Vegl testament per raquintar l'istorgia da la naschientscha da Jesus. Text e musica èn in laud al Segner e ses figl, dentant era in appel a noss cor. Il messadi final di: «Oz che vus avais udì sia vusch, quai pudessesser la vusch dal Bambin en stalla, betg laschai endirir voss cors!»
«Betg laschai endirir voss cors»
Per la festa da Nadal s'avischinain nus a la famus' istorgia succedia avant passa 2000 onns a Betlehem. La musica vitiers furnescha Felix Mendessohn.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Fatah
Fatah (pussee sgiutament al-Fatḥ, cioè la conquista) a l'è un partid politegh palestines fondad del Yasser Arafat in del 1959 e moviment principal de l'independentism palestines. Dopo di acord de Oslo l'ha governad l'Autorità Nazzionala Palestinesa ma dopo del conflit Hamas-Fatah l'ha perdud la striscia de Gaza e donca el governa domà in Cis'giordania. A l'è part del Partid del Socialism Europee e de l'Internazzional Socialista.
RiferimentModifega
Alter progetModifega
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Fatah


text:
Oblast de Ternopil'
L'Oblast de Ternopil' (TepHoпoлbckaя oблacTb in ucrain) a l'è un oblast de l'Ucraina con caploeugh Ternopil', in pè del 4 dicember 1939. El so governator a l'è Volodymyr Trush e 'l confina con oblast' di Leopoli, oblast' di Ivano-Frankivs'k, oblast' di Chmel'nyc'kyj, oblast' di Černivci e oblast' di Rivne.
El gh'ha 1052312 abitant e l'è grand 13823 chilometer quadrad.
RiferimentModifega
Alter progetModifega
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su oblast' di Ternopil'


text:
A San Murezzan dessi stgars in mez milliun francs fin tar la pensiun u 92’000 francs ad onn ils proxims tschintg onns. Quai en il cas ch’il president communal en uffizi, na vegniss betg pli reelegì ils 23 da settember 2018. A Poschiavo na dessi percunter nagut en il cas ch’il capo communal actual perdess il cumbat electoral.
Differents reglaments d’indemnisaziun
La lescha communala da San Murezzan a reguard la remuneraziun da politichers è dal 1992. A maun d’ina glista è definì precis tge ch’i capita en il cas ch’in president communal na vegniss betg pli reelegì. Tut tenor vegliadetgna e durada dal temp en uffizi è l’indemnisaziun different auta.
San Murezzan, Tavau, Cuira
Las pli paucas vischnancas enconuschan in reglament sumegliant a quel da San Murezzan. A Tavau dessi in import marcantamain pli bass, numnadamain 50% da la paja e quai per in onn. Per betg pli esser vegnì reelegì a Cuira datti 64’000 francs, quai èn bun 30’000 francs damain che a San Murezzan.
RR actualitad 17:00


text:
Sco quai che Viamala Turissem scriva en ina communicaziun, saja la nova senda da viandar vegnida realisada da commembers da l’associaziun da lavurers communals da Meilen ed Uster. La nova senda da viandar è dus kilometers e mez lunga, e passa dasperas la riva dal lai vi. Igl è pussaivel da circumdar il lai. Cun quai che la senda da viandar è vegnida fatga en lavur voluntaria, hai dà mo custs da material, pernottaziuns e carburant per las maschinas. La gronda part è vegnida finanziada da sponsurs, il rest ha pajà la vischnanca da Sufers. Tar la collavuraziun cun Meilen ed Uster saja quai vegnì entras il suprastant da Sufers Hans Hasler, che viveva a Meilen.
Grischun Central Sufers: Senda da viandar lung dal lai
A Sufers è vegnida inaugurada la sonda ina nova senda da viandar lung dal lai da fermada. La senda è vegnida realisada cun lavur voluntaria.
RTR/fb


text:
Good Night, and Good Luck.
Good Night, and Good Luck. (Bòna nòt, e bòna furtùna.) 'l è 'n film biugràfic e dramàtic girâ in biànc e négar dal 2005 ad George Clooney, candidâ a siē Prèmi Òscar, ch'al cònta la vita véra dal giurnalìsta dla CBS Edward R. Murrow famóś par la sò lòta cónt'r al Maccartìśum. Al tìtul dal film 'l è la fraś ch'l anchorman al druàva par salutàr i sò spetadōr a la fiṅ dal sò prugràma televiśìṿ “See It Now”.
La pelìcula l'è stada preśentàda a 'l 62śum Fèstival ad Venèsia in dua l'à vins i prèmi par la senegiadùra, par 'l atōr prutagunìsta e p'r al film più bèl. Cal film chè 'l è stâ bòṅ ad far sù da piò ad sinquànta-siē migliòṅ ad dòlar, esénd-an custâ sōl sèt.
Sunt
Edward R. Murrow (David Strathairn), famóś giurnalìsta dla televiśiòṅ americàna CBS, al vèṅ a savēr ch'al guèran dal sò paéś 'l à fat far a 'l senadōr Joseph McCarthy na lista ad persunàǵ suspetâ 'd avér dal simpatìi cumunìsti par far-'g-la pagàr in nóm dla sicurésa nasiunàla in na sòrta 'd “casa a 'l strìi” dl'éra mudèrna.
Arvultâ da cal cumpurtamènt lè, al giurnalìsta 'l in taca a dascór'r in dal sò prugràma dal Martedè 'd sira, “See It Now”, par far savēr a 'l sò pùblic qvél che dla gint a mōd l'è stada custréta a patìr. Mis anc lò in dla lista négra e minasâ 'd mòrt, Edward al và avànti listés cuntànd su 'l apòǵ dal sò grup ad lavōr e dal sò amìg e prudutōr Fred Friendly (George Clooney).