text:
Pesaro (Pésre in Gal-Italich Marchigian; Pisaurum in latin) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. La g'ha presapóch 94.431 abitàncc (dàto ISTAT del 2009), 'na superfìce de 126 km² e 'na densità de 746 ab./km².
L'è la segónda cità piö pupulùza de la regiù dòpo de Ancona e, 'nsèma co Urbino, l'è la capital de la pruvincia de Pesaro e Urbino.
El cümü de Pesaro 'l cunfìna coi cümü de Fano, Gabicce Mare, Gradara, Mombaroccio, Monteciccardo, Montelabbate, Sant'Angelo in Lizzola, Tavullia
-
-
-


c: text/html

text:
Nümar 4
Ul nümar 4 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 3 e al ven prima dal 5.
Nomm dal nümar in difereent dialett: quàter, quàtar, quatru...
Ul 4 al è ul primm nümar cumpòost, gja che i söö divisuur propi i è ul 1 e ul 2. Cuma la suma di söö divisuur a l'è 3 < 4, sa trata d'un nümar defetiif. Ul segueent nümar cumpòost al è ul 6.
Ul 4 al è ul seguunt quadraa parfett. L'anteriuur al è ul 1 e ul segueent al è ul 9. Un pulígun da 4 custaa al è un quadrilàter. Si al gh'a mia düü custaa paraleel s'al nòmina trapezzòit: si al gh'a düü custaa paraleel s'al nòmina trapezzi. Si al gh'a i custaa paraleel a düü a düü s'al cjama rumbòit e si i àngul che sa i furma intra i custaa i è da 90º s'al nòmina retàngul. Finalmeent, ul pulígun regülaar da 4 custaa iguaal al cata ul nomm da quadraa.
Un puliédar da 4 fasce al è un tetraédar. Le fasce dal tetraédar regülaar i à di triàngul equilàter. Da deent un tetraédar regülaar s'en pöö inscriif un òolt.
Si sa mültiplica un nümar par 4 s'utegn ul quàdrupel da cheest nümar, cura ca dividiint par 4 na s'utegn un quaart, si cheest al è divisíbel par 4. La quarta putenza d'un nümar sa la representa cul 4 a espuneent: e cura ca l'espuneent al è 1/4 s'al diis ariis quarta.
Al esiist difereent prefiss ch'i significa 4 e i participa in la custrüzziú d'una gran cumpagnía da parole d'üüs da tücc i dí: quadri-, tetra, cuma in quadrilàter, tetraédar.
Miscelània[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In la cültüra Cinesa, sa cunsídera ul 4 (四) cuma un nümar da mala sòort, devüü a la suva similitüüt funulògica cun la parola ch'a la signífica mòort (死, sǐ). Chesta süperstizziú sa la dà anca a la cütüra Gjapunesa, in che sa i mantegn le parole Cinese cuma parole cülte. Al Gjapun, par esempi, sa cunsídera mal presagi riceef un dú cumpunüü da 4 parte u tocch.
In la simbulugía Cristiana ul nümar 4 al gh'a una granda impurtanza:
- La planta de le gese sa la desvilüpa a partí dal quadraa, figüra geumétrica da 4 custaa.
- Ul Génesi al descriif la Tera cuma un quadraa che sura al üniveers e íntal sò céntar ga i nass 4 rin in direzziú aj 4 puunt Cardinaal. I 4 rin i dessigna una crusa.
- Ul 4 s'aplica simbolicament aj 4 Evangeliist e a le 4 stazziú ch'i simbuliza l'úrden còsmich creaa par Déu. Apó i è 4 i Pàdar da la gesa.
- In l'Apucalissi dal Gjuan Evangelista (4´6-7) sa diis che i era 4 viveent plen d'öcc par davaant e par da drée:
Tradizziunalameent apó i è 4 i elemeent: tera, àigua, ari, fööch.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Treffort
Treffort l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Monestier-de-Clermont, del circondàre (arrondissement) de Grenoble e del dipartimènt de l'Isère.
El g'ha 'na popolasiù de 254 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 486 méter a 'na altèsa màsima de 1070 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Treffort l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Silvaplana
Silvaplana (Silvaplauna in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 1006 abitant e una süperfiss de 44.71 km², e al se tröva a una altitüden de 1815 meter sura al livel del mar.
El cumün de Silvaplana a l'è tacaa ai cumün de Bever, Bivio, Samedan, St. Moritz, Sils im Engadin/Segl.
L'andament storegh de la popolazion de Silvaplana l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Silvaplana in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Apt
Apt l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur , endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del Cantù omònim e del circondàre (arrondissement) omònim. La fà part e del dipartimènt de la Vaucluse del qual l'è giöna de le dò sotaprefetüre.
Apt la g'ha 'na popolasiù de 12 117 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 44,57 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 170 méter a 'na altèsa màsima de 567 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
18 03
Ol dé 18 de mars l'è 'l 77 ( 78 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 289 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de mars al è ul dí da pòost 77 ( 78 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 289 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Barcelona: la sità al patiss ol ters e darér dé del plö devastadur di bombardament che la patirà la sità dürat la guèra Civila Spagnöla per part de l'aviassiú franchesta.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1858 - Paris, Fransa: Rudolf Diesel, inventur del mutur diesel.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1584 - Moscòa, Rössia: Ivan ol Teríbel, tsar de Rössia intra 1533 e 1584
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dialet
Un dialet (da la parola greca διάλektoς, diálektos) l'è una variant d'una lengua che l'è particulara d'un grüp de parlant. La categurizazion de dialet la s'aplica de suvent ai carateristich di parlad regiunal, ma un dialet el pö vess definii anca da alter fatur, cume la class sucial o el gener sessüal.
Int el parlà pupular, la parola "dialet" l'è druvaa de spess cume riferiment a una lengua meno cugnussüü (püssee da tüt per i lenguv regiunal, presempi in Italia o in India), suratüt quand che quej lenguv chì j'hinn no scrivüü o j'hinn no standardizaa. De suvent, quela manera chì de druvà la parola "dialet" la gh'ha una cunutazion pegiurativa perchè sturicamenet l'era cumpagnaa da un credo che i lenguv minuritari i gh'aven mia d'impurtanza, e adritüra che i gh'aven no un lessich o una strutüra sintatica. Per evità cunfüsion, i lenguista i dröven de suent 'l termin varietà linguistega o semplicement varietà.
Un dialet el se distingua da j'alter per lessich, gramatica e parnonzia (funulugia e prosudìa) Int i cas induè che se pö fa una distinzion dumà dal pont de vista de la parnonzia, se dröva el termin "acent" inveci che "dialet", anca se di volt int el parlà cumün de la gent i termin "dialet" e "acent" j'hinn druvaa cume sinonim.
Un dialet che l'è tacaa a una class sucial particular el pö vess ciamaa suciulet.


text:
Lohnstorf
Lohnstorf a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 228 abitant.
El cumün de Lohnstorf al se tröva a una altitüden de 570 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgistein, Kirchdorf, Mühlethurnen, Riggisberg.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lohnstorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1148 col nom de Lonestrof. In 1279 it was mentioned col nom de Lonstorf.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lohnstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lagna (VC)
Lagna (Alagna in Piemuntes; Alagna Valsesia in Italian; Im Land in Walser) a l'è un cumün valsesian de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 417 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 72,8 km² e ona densità de popolaziun de 6 ab./km².
L'è sitüaa in de l'alta Valsesia, ai pee del Munt Rösa. El cunfina cun la Val d'Aosta (cumün de Gressoney-la-Trinité), cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Machignaga) e, ünich de la sua pruvincia, cun la Svizzera (cumün de Zermatt, in del Cantun Vales). A l'è vün di ültim sit in Italia induve l'è anmò viva la lengua e la cultüra walser (suratüt in de la Val d'Otru, ciamada in walser Olter Tal).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lagna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Samnaun
Samnaun (Samignun in rumancc) l'è un cumün sgüisser del distret de l'Inn, in del Cantun Grisun. El gh’ha pressapoch 785 abitant e una süperfiss de 56.18 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1846 meter sura 'l nivel del mar. El cumün de Samnaun l'è tacaa ai cumün de Ischgl (AT-7), Kappl (AT-7), Ramosch, See (AT-7), Spiss (AT-7), Tschlin.
A Samnaun l'è parlaa un dialet bavares, cas ünigh in Svizzera, induve i parlad regiunai germanigh hinn tüt de tip aleman. Fina al secul XVIII o XIX però i abitant de Samnaun i parlaven el Vallader, pö dopu, per via de la posizion geugrafega particolar che la favuriva i scambi col Tirol püssee che cunt el Grison, i l'hann abandunaa per adutà el dialet bavares parlaa in del Tirol.
Üsans e Tradissiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di temp andaa a Samnaun de tradissiun ghe n’eva na mota. Al didincö de tradissiun ghe n’è restaa dumà do, reservaa ai bagaj. Vöna di üsans che l’è ancamò in vida l’è quela che ‘l prim de l’ann i bagaj, despö de la Messa, vann in gir per i cà a ingüragh un bun ann ai grand cunt la fras in dialet "Mir winscha ench a glickseiligs nuis Jour" (Nüm ve ingürum un beaa növ ann). Ai bagaj, cuma rengrassiament simbolegh, ghe tuca alura un cicininn de danee.
Un’üsansa de la Val de Samnaun ch’al didincö l’è andada perdüda l’è vöna ligada al fidansass. El fidansass, segund una vegia tradissiun del lögh el se pudeva festegià dumà ‘l dí de San Steven. Na völta prumetüü ‘l propi amur l’un a l’oltra, la regula l’eva che ‘l spus e la spusa gh’even no de dervì boca a proposet finn al dí de San Steven. Una setemana inans del Nedal la spusa la urdinava un gran toch de [pan cun pera] d’un parent fidaa u d’un prestinee, e la sira inans del Nedal chel toch de pan chi ‘l vegnía traa in de la cà de la spusa de scundun. La matina del dí de San Steven el spus, in cumpagnia de olter omen de la sua fameja e d’un para de pestunitt de vin, el bateva a l’üss de la cà de la spusa. Na völta dervii l’üss tücc i omen in de la cumpagnia del spus ghe andaven dent in de la cà de la spusa a festegià: a la spusa ghe tucava el driss de infirà ‘l curtel in del toch de pan, e al spus quel de tajàl in tanc tuchelít inscí de daghen un toch, insem’ ad un bicerin de vin, a tücc i present. Chel’üsansa chi l’è finida in di anaj de l’istoria de Samnaun cunt el nom de “Birnbrotschneiden” (“El tajà del pan cun pera”).
L'andament istoregh de la pupulassiun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Samnaun in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Samnaun Turìsmo
- Storia de Samnaun
- Samnaun in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Samnaun al Wikimedia Commons


text:
Fièsch
Fièsch (nòm uficiàl en Italià: Fiesco) l'é 'n cümü 'n pruincia de Cremuna che g'ha 1 218 abitant (dato del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 8,1 km² e 'na densità de popolasiù de 150 ab./km².
El sò teretóre 'l cunfìna con chèl dei cümü de Castigliòn, Izà, Salviròla e Trigol.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Fièsch l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
.


text:
Thuja occidentalis
La Thuja occidentalis, tüia ‘n Lumbàrt, l’è öna spéce de la famèa di Cupressaceae che la è da l’America e dal Canadà e l’è stacia portada ‘n Eüròpa ‘n del méla e òt (1.800) de dovrà per ornamét ‘n di giardì.
La Tüia l’è ü sempervért, la crès da i 10 a i 15 méter e de sólet la ciapa öna bèla furma a còno che la tènt a pèrt quando l’è ‘nacc co i agn.
La fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie i è piccinine piccinine, facie a scaia, strécie strécie al brochèl/ramelì, metide ‘n quàter file töt intùren; i è bèle érde sura e zaldine sóta, i è piö gròse de chèle de la Thuja orientalis e a sfregale i lasa ‘ndà ü bèl pröföm de póm. I ram i è per lo piö metìcc ‘n pià a diferènsa de la Thuja orientalis che la ghi à per lo piö metìcc per impé.
Ol fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Thuja l’è öna pianta monòica, cioè öna pianta che la gh’à i ‘nfiurescènse maschii e feminii sö la stèsa pianta. Per ès piö precìs la tüia l’a gh’à di infiurescense dóma feminìi e di ‘nfiuresènse dóma maschii: i prime i è di còni zalcc - marù, chèi maschii i è pò a lur di còni de culùr zaldàstr sfömacc de rós che i se dèrf ‘n Avrìl e che i se tróa só la pónta di ramelì.
Ol fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol fröt l’è ü strobilo che l’ gh’à la forma d’ün öf fai sö da 10 iscaie con d’öna bèla pónta redónda/tunda. I fröcc de sólèt i è mai desperlür, ma i se fà sö a ròs, i diènta marù e i se dèrf fò a rosèta per lasà ‘ndà la somèsa.
Come dovrala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tüia la è buna per ornamét, piantada desperlé o suertöt in fila per fà di sése, desà che la sopórta bé ol tai; la preferés ès metida al sul e ès pinatada ‘n d’ü teré bel frèsch e ömet. La Thuja occidentalis la sopórta mèi ‘l frècc de chèla orientalis.
De mia confónt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Thuja occidentalis l’è mia de confónt con la Thuja orientalis che pör la ghe sömèa e con la Thuja plicata.


text: 1Rü yüxüarü pa̱xmamaxü̃chi ga tauta meã yangóonegu, rü María ga Magadácü̱̃ã̱x rü Ngechuchuxü̃ íyaxücuchigüxü̃wa ixũ. Rü nüxü̃ idau ga guma nuta ga Ngechuchumaxü̃ namaã rüngũxtaü̃cü, rü marü na ínaxügachixü̃. 2Rü yexgumatama iiñaãchi, rü yema choma rü Chimáũ ga Pedrumaã ítayexmagüxü̃wa iña. Rü ngĩgürügü toxü̃: —Rü marü nanayauxgü ya Cori ya Ngechuchu i naxmaxü̃wa. Rü tama nüxü̃ tacua̱x na ngexta na naxügüãxü̃ —ngĩgürügü. 3Rü yexguma ga choma rü Pedru rü Ngechuchuxü̃ íyaxücuchigüxü̃wa taxĩ. 4Rü wüxigu itaxü̃ãchi ga tomax, natürü ga choma rü poraãcü Pedruarü yexera ichañaãchi. Rü chaxira Ngechuchuxü̃ íyaxücuchixü̃wa changu. 5Rü ichayarüm̱axãchi na nagu chidaucuchixü̃ca̱x. Rü nüxü̃ chadau ga naxchiru ga namaã yanáĩxpüxü̃güãxü̃ ga yexma na naxüxü̃. Natürü tama aixepegu chaxücu. 6Rü choweama ínangu ga Chimáũ ga Pedru. Rü nüma rü yema naxmaxü̃gu naxücu. Rü nüma rü ta nüxü̃ nadau ga yema naxchiru ga namaã yanáĩxpüxü̃chiréxü̃. 7Rü nüxü̃ nadau ta ga naxchiru ga namaã yana̱ĩ̱xẽrugüãxü̃ ga meãma dixcumüxü̃ ga nüxrüguma üxü̃. Rü tama wüxigu namaã nanu ga yema naxchiru ga namaã yanáĩxpüxü̃güãxü̃. 8Rü yexguma ga choma ga chaxiraxüchi yéma na changuxü̃, rü choma rü ta chixücu. Rü nüxü̃ chadau ga guxü̃ma, rü chayaxõ ga Ngechuchu rü marü wena na namaxü̃xü̃. 9Yerü noxri rü tama nüxü̃ tacua̱xgüéga ga yema Tupanaãrü ore ga ümatüxü̃ ga ñaxü̃: “Cristu rü tá wena namaxü̃”, ñaxü̃. 10Rü yexguma ga toma rü tochiü̃ca̱x tawoegu. 11Natürü ga María rü yexma irüxã̱ũ̱x naxü̃tagu ga Ngechuchumaxü̃. Rü yéma ixaxu. Rü naxauxãcüma iyarüm̱axãchi, rü nagu iyadaucuchi ga naxmaxü̃. 12Rü nüxü̃ idau ga taxre ga daxũcü̱̃ã̱x ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü ga icómüchiruxü̃. Rü Ngechuchuxü̃ne ixüchiréxü̃wa narütogü, rü wüxi ga Ngechuchueru ixüxü̃waama rü to ga nacütawaama. 13Rü yema daxũcü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü rü ngĩxna nacagüe, rü ñanagürügü: —Pa Ngecüx, ¿ṯacüca̱x cuxaxu? —ñanagürügü. Rü ngĩma rü inangãxü̃, rü ngĩgürügü: —Chaxaxu erü nayangegü i naxü̃ne ya chorü Cori, rü tama nüxü̃ chacua̱x na ngexta naxügüãxü̃ —ngĩgürügü. 14Rü yexgumatama yema ngĩxgu, rü ngĩgüweama idau. Rü nüxü̃ idau ga Ngechuchu ga ngĩxü̃tawa na nayexmaxü̃. Natürü tama nüxü̃ icua̱x ga Ngechuchu na yiĩxü̃ ga guma. 15Rü yexguma ga Ngechuchu rü ngĩxna naca, rü ñanagürü: —Pa Ngecüx, ¿ṯacüca̱x cuxaxu? ¿Rü texéca̱x nixĩ i cudauxü̃? —ñanagürü. Rü ngĩma nüxü̃ nacua̱xgu rü yema nixĩ ga yema nanetünecüarü dauruü̃. Rü yemaca̱x ngĩgürügü nüxü̃: —Pa Corix, ega cuma cuyangexgu i naxü̃ne ya Ngechuchu, rü ¡chomaã nüxü̃ ixu na ngexta na cunaxüxü̃ na choma chayayaxuxü̃ca̱x! —ngĩgürügü. 16Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü ngĩxü̃: —Pa Maríax —ñanagürü. Rü ngĩma rü naxca̱x idaueguãchi, rü togawa ngĩgürügü nüxü̃: —Pa Rabunix —ngĩgürügü. Rü ngẽma rü “Pa Ngúexẽẽruü̃x”, ñaxü̃chiga nixĩ. 17Rü Ngechuchu rü ñanagürü ngĩxü̃: —¡Tãxṹ i choxü̃ quingõgüxü̃, erü tauta Chaunatüxü̃tawa chaxũ! ¡Natürü ngẽ́ma chaueneẽgütanüwa naxũ rü namaã nüxü̃ yarüxu na choma rü tá Chaunatü ya chorü Tupana ya Penatü ya perü Tupanaxü̃tawa chaxũxü̃! —ñanagürü. 18Rü yexguma ga María ga Magadácü̱̃ã̱x rü tomaã nüxü̃ iyarüxu ga marü nüxü̃ na nadauxü̃ ga Cori ga Ngechu-chu. Rü ñu̱xũchi tomaã nüxü̃ iyaxu ga yema ore ga Ngechuchu ngĩmaã nüxü̃ ixuxü̃. 19Rü yema yüxüarü ngunexü̃ãrü chütacü, rü tangutaque̱xegü ga toma ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü. Rü togü tarüwãtaü̃gü, yerü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügüxü̃ tamuü̃ẽ. Rü Ngechuchu rü ngürüãchi yéma nango̱x, rü torü ngãxü̃tanügu nachi. Rü toxü̃ narümoxẽ, rü ñanagürü: —¡Petaãẽgü! —ñanagürü. 20Rü yema ñaxguwena rü toxü̃ nügü nawéme̱x, rü nügü inawépacütüxü̃. Rü tomagü ga norü ngúexü̃gü rü tataãẽgü, yerü nüxü̃ tadaugü ga guma torü Cori. 21Rü yexguma rü wenaxãrü ñanagürü toxü̃: —¡Petaãẽgü! Rü yema Chaunatü núma choxü̃ na muxü̃rüü̃ tátama nixĩ i pexü̃ chamuxü̃ i chomax —ñanagürü. 22Rü yexguma rü toétü “cue” ñanagürü ga Ngechuchu. Rü ñu̱xũchi ñanagürü toxü̃: —¡Penayauxgü i Tupanaãẽ i Üünexü̃! 23Rü ngẽxguma duü̃xü̃gü nüxü̃ rüxoegu i norü pecadugü, rü pema rü pexü̃́ nangẽxma i pora na namaã nüxü̃ pixuxü̃ na Tupana marü nüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃xü̃ i norü pecadugü. Natürü ngẽxguma duü̃xü̃gü tama nüxü̃ rüxoegu i norü pecadugü, rü pema rü pexü̃́ nangẽxma i pora na namaã nüxü̃ pixuxü̃ na marü ngẽma norü pecadugüwatama nangẽxmagüxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 24Natürü totanüxü̃ ga Tumachi ga Wüxigu Buexü̃maã taxugüxü̃, rü tama totanüwa nayexma ga yexguma Ngechuchu toxca̱x ngo̱xgu. 25Rü yixcama ga toma rü Tumachimaã nüxü̃ tixugüe, rü ñatarügügü: —Marü nüxü̃ tadau ya tórü Cori ya Ngechuchu —ñatarügügü. Natürü ga Tumachi rü toxü̃ nangãxü̃ rü ñanagürü: —Ngẽxguma tama nüxü̃ chada̱u̱xgu i norü itapuamaxü̃ i naxme̱xwa rü tama nüxü̃ chingõgügu i ngẽma itapuamaxü̃ rü ngẽma norü cana-pacütüxü̃, rü tãũtáma chayaxõ i ngẽma ore i chomaã nüxü̃ pixuxü̃ —ñanagürü. 26Rü 8 ga ngunexü̃guwena rü wenaxãrü tangutaque̱xegü ga toma ga wüxi ga ĩpatawa. Rü totanüwa nayexma ga Tumachi ga yexguma. Rü woo ga na nawãxtaxü̃ ga ĩã̱x, rü ngürüãchi yéma nango̱x ga Ngechuchu, rü torü ngãxü̃tanügu nachi. Rü toxü̃ narümoxẽ, rü ñanagürü: —¡Petaãẽgü! —ñanagürü. 27Rü yexguma Tumachixü̃ ñanagürü ga Ngechuchu: —¡Nüxü̃ ingõgü i ñaã chorü itapuamaxü̃ i cho̱xme̱xwa ngẽxmaxü̃, rü nüxü̃ nadau ya daa cho̱xme̱x! ¡Rü nuxa chorü canapacütüxü̃gu ingõgü! ¡Rü nüxü̃ rüxo na tama cuyaxõxü̃! ¡Rü meãma yaxõ i ñu̱xmax! —ñanagürü. 28Rü yexguma ga Tumachi rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃, rü ñanagürü: —Pa Chorü Corix, cuma nixĩ i chorü Tupana quiĩxü̃ —ñanagürü. 29Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Tumachix, cuma cuyaxõ i ñu̱xma erü choxü̃ cudau. Natürü tataãẽgü ya yíxema tama choxü̃ daugüãcüma yaxõgüxe —ñanagürü. 30Rü Ngechuchu rü tope̱xewa nanaxü ga muxü̃ma ga to ga mexü̃gü ga cua̱xruü̃gü i tama ñaã poperagu ümatüxü̃. 31Natürü guxü̃ma i ñaã poperagu ümatüxü̃, rü naxümatü na peyaxõgüxü̃ca̱x na Ngechuchu rü Cristu ya Tupana Nane na yiĩxü̃. Rü ngẽxguma nüxü̃́ peyaxõgügu rü tá pexü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃.


text:
Gualtēr
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Gualtēr (Gualtieri in italiân) l’ é un cmûn ed 6.500 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz.
Mèsa a 25 km da Rèz (a s’égh rîva lòunga la Statêla 63), a l’ardôs ed l’êrṣen dal Po ch’ al sègna al cunfîn cun la Lumbardéia, Gualtēr l’é ‘na sitadèina ‘d urégin medievêla ch’ l’ à subî pió vôlti lòungh i sècol la piêga dal j aluviòun (l’ûltma, catastrôfica, int al 1951).
Indice
- 1 La Stòria
- 2 Palâs e monumèint
- 3 Al piâsi
- 4 Al cēṣi
- 5 Materiêl pr'andêregh in fònda
La Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
A neghêr la convinsiòun che Gualtēr al duvés la só nasîta a i Rumâni a’gh pèinsen al sustansiōṣi catêdi relatîvi a l’etê dal fèr e al peréiod etrósch e cuncentrê ind la zôna ‘d la Palasèina dal dé d’incô e dal Castlâs, unî a quî che a s’arfân a l’etê dal brònz e che în da coleghêres a l’aṣvèin teramêra ed Sânta Rôsa (ed Puvî), a sègnen sti pôst cme préma abitasiòun stâbila ed probâbil coloniṣadōr ed l’època. Al nòm ed Gualtēr al sêlta fôra cêr e nèt sōl dimòndi tèimp pió têrd, a la fîn dal peréiod rumân, al nòm al deṣvîn fôrsi da “Castrum Vulturena”, pó “Castrum Walterii”, pôst fundê dal Longobêrd Gualtiero (VII sec.) Al cèinter sitadèin pió antîgh ed Gualtēr l'é d'arcgnòser cun la Cēṣa ed Sânt' Andrea, tirêda só int al IX sèc. cme 'na nurmêla capèla, int a XII l'é dvintêda cēṣa parochièla, ch' la servîva ânca pr' al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa, che d' intôren a s'în mési in fîla al prémi cà, che àn fât al sistèma ed Piâsa Felice Cavallotti dal dé d'incô fâta a teriângol, circundêda da strèti cà in fîla d' impiânt medioevêl e rinasimentêl, probabilmèint druvêdi ind al pasê ad ûṣ ed furesteréia dal Cunvèint aṣvèin. Ind la piâsa a gh'é in pió ed la cēṣa ed S.Andrea ânca al Pòs arnuvamèint, dôp avèir subî 'na parsiêla spianêda intōren a j ân ‘50, dal pió antîgh fât intōren al 1776 insèma a un prugèt ed Giovan Battista Fattori in fōrma ed 'n' elegânt caplèina.
Pr' al contròl dal véi dal fióm ed al pôst per la tèra bòuna i sgnōr ed l'època àn fât un castèl inséma a la rîva drèta dal Po, còl che gh'armâgn ed l'antîga furtèsa l'é stê mudê e més dèinter ind l'usadûra dal Palâs Bentivoglio che al tîn d'acât i sègn ed l'antîgh spiandōr ind la facêda ed frûnt la grânda piâsa e ind al dō tòri d' ângol davânti. Al gróp ed fabrichê, ed grândi mzûri ed fōrma a quâter cantòun circundê, fôrsi, da fusòun fònd furnî a i quâter angôl ed tòri, al gh'îva dèinter un lêregh curtîl. La stôria polética ed Gualtēr, decisamèint cumplichêda e turmintêda, l'à vést pasêr al pusès da 'na mân a cl'êtra. A l’inési dal Tersèint la properietê dal castèl l'é ed Azzo d’Este che a'gh và a drê, int al 1326, l' avtoritê di Da Correggio. Int al 1345 al pâsa al Marchèiṣ Obizzo d’Este che, sibèin i tetatîv ed rinfursêr al difèiṣi dal castèl, an égh la chêva mìa schivṣêr, vêrs la fîn dal 'stès ân, la cunquésta da pêrt di Gunṣêga, che a tînen al fèdev per cûnt di Visconti. Ind al tèimp ed la dipendèinsa gunṣaghèiṣa al castèl, pôst ed cunténov scûnter, al câsca sóta la giurisdisiòun ed Bresèl. Int al 1402, Gian Galeazzo, Dóca ed Milân, al dà al fèdev Ottobono Terzi, cambiê int al 1442 da Erasmo Trivulzio. Int al 1452, Gualtēr al vîn més sóta da i Da Correggio, per caschêr ed nōv sóta al pusès milanèiṣ int al 1454. Un ât ed barât sarê só int al 1479 tra i Visconti e i sgnōr ed Frêra al decèd che Gualtēr al fâga pêrta dal Duchê estèins e la só sotmisiòun a la Duchessa Bona, invistîda da Ercole I. J Este mantînen al lôr pusès fîn a quând Alfonso I al decéd, int al 1567, ed cuncêder al feèved ed Gualtēr a Cornelio Bentivoglio, sostitût generêl dal Stêt Ferarèiṣ cun al tétol ed Marchèiṣ.
Atravêrs la costrusiòun dal palâs Cornelio Bentivoglio al mudéfica in môd pió impurtânt l'impiânt sitadèin dal paèiṣ. Per tirêr só al palâs, che l'inzgnêr incarichê, Giovan Battista Aleotti ciamê l'Argenta, al dîṣ: “erezione di tanta mole”, a's drôva al materiêl ch' al deṣvîn dal ṣventramèint dal Castlâs druvê cme pôst dal Consèli ed la Cumunitê. Al magnéfich Palâs Bentivoglio rispetōṣ di critèri dal Rinasimèint al gnirà finî da Ippolito fiōl ed Corneglio subèintrê a ló al gvêren int al 1594. Cornelio e só fiōl Ippolito, àn dê l'inési a còla grandiōsa ôvra ed bunéfica ch' l'à salvê dal la padòla la pianûra arzâna e che j impiânt impurtânt în incòra vâlid e funsionânt.
A's pōl dîr che al periéod de spiandōr per la stôria ed Gualtēr a's cunclód int al 1634, quând Francesco I ed Mòdna l'à tôt adôs a ló al Marcheṣê. Int al 1661, sóta al gvêren ed la Duchèsa ed Mòdna Laura, a s' intervîn inséma al palâs Bentivoglio ṣlargândel e dubândel. J Este int al 1750 vènden la rôca al Cmûn, ch' égh l'à incòra adès. Int al 1751 'na grând pêrta dal fabrichêt l'é stê butê zò per arznêr al pîni dal Po. A la fîn dal setsèint int l'êla ed mansèina é stê zuntê, per ôvra ed Giovan Battista Fattori, al teâter, che incô an s' pōl mìa druvêr. Int al l1796 al paèiṣ al tôṣ pêrta a la Repóblica Cispadâna. Int al 1860 al va a fêr pêrta dal Règn d’Itâlia. Al 9 novèmber dal 1879 a ’s costituèṣ la préma Societê ed Mótvo Socôrs e Prèstit tra j operâri dal cmûn ed Gualtēr. A la vigélia ed la préma guèra, i coperadōr ed Sânta Vitôria a dân véta a n’impurtânt speriĵnsa ed coperasiòun agrécola cûmprând la pussiòun di Grèpi. L’inési dal sècol l’é sgnê da nōvi pîni dal Po. Al 15 novèmber 1951 l’âcva dal Po l’à invêṣ la Bâsa arzâna e la rîva al cêvi ed vôlta dal j archêdi ed Piâsa Bentivoglio a 3 mêter e 80 d’ altèsa. Da alōra la riprèiṣa socio-conômica dal cmûn l’é stêda sèimper in chersûda.
Palâs e monumèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Palâs Bentivoglio[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirê só tr’ al 1594 e al 1600 da Cornelio e Ippolito Bentivoglio. In urégin al fabrichêt l’êra fât da quâter facêdi in côt lòunghi 90 mêtri, cumpâgni a còla ch’ a’s vède incô. I quadrê di trî lêt chi incô égh manchén în stê druvê per rifursêr e tirêr só j êrṣen dal Po al tèimp ed la pîna dal 1751. Al piân tèrra dal palâs a’s câta la Sêla di Marangòun, druvêda in pasê da artigiân dal lègn, adèsa druvêda per mòstri e sêla conferèinsi. Al piân d’ed sôvra catòm al Salòun di Gigânt, la Sêla ed l’Eneide, la Sêla d’ Icaro, la Sêla ed Giove e la Capèla Gentilésia.
La Tòra Cévica[modifica | mudéfica la surzéia]
Mésa ind al fiânch a sîra, la tòr cévica la s’lêva só incastêda tra i pôrdegh che, cuntènev, ôrnen i trî fiânch ed la piâsa. A piânta cun quâter spîgh, l’é stêda fâta ind i prém dal ‘700. L’intêra impalcadûra l’é tgnûda só da un êrch a tót sèst che la dà l’ingrès in via Vittorio Emanuele II. La tòr l’é fâta da trî piân che se stréchen vêrs l’êlta: ind al prém piân, tra dō côpi ed riliêv vertichêl cun capitèl, a’s câta l’antîgh arlòj ch’ al dà inséma a la piâsa, ind al secònd tra còsti a’s câta ‘na perfiladûra archêda. Al têrs piân l’é un lucernâri cun la bês a ôt ângol, cun un’archêda cèca per lê, cun imséma un tambór ciléndrich, quacê da ‘na coplèta e da ‘na bandirîna segnaèient. Inséma a la facêda a mezdé ed la tòr l’é ste restarvê da pôch un antîgh arlòj solêr.
Véla Torello – Malaspina - Guarienti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter uriginâri a’s pōl probabilmèint arcgnòser cun l’antîgh castèl dal veschév ed Pèrma, arcurdê in un documèint dal 1388. L’é pasê Torello int al XVI sècol. La véla a’s preṣentêva alōra a piânta fâta a retângol e a dû piâni. Al prugèt dal giardèin, més zò secònd a mudê rumântich, al fà vèder ûn di pió interesânt esèimpi ed prugèt ed giardèin pitorésch a l’inglèiṣa int l’arzân.
Ospedêl Felice Carri[modifica | mudéfica la surzéia]
L’ospedêl, incô cà protéta per ansiân, l’é intitulê al benefatōr Felice Carri, che a n’à prugetê l’istitusiòun int al 1781. L’é gnû só in ‘na zôna bèle destinêda a Convèint ed l’ōrden ‘’Francescano Minore Osservante’’, ciamê i “Zoccolanti”. Che l’ é môrt, ind al 1965, dôp avèir pasê j ûltemi ân in malatéia, còl che l’é fôrsi incō al pió famōṣ sitadèin gualtierèiṣ, l’artésta Antonio Ligabue.
Palâs Greppi[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la frasiòun ed Sânta Vitôria a’s câta sté grând fabrichêt tirê só tr’ al 1770 e al 1775 (al giardèin e chi êter fabrichêt atâch în stê finî int al 1783) da la faméja di Cûnt Greppi ed Milân, che îven ricevû da j Estèins, in sté zôna, ‘na pussiòun ed grôsi dimensiòun, che îven urganiṣê e l’îve fâta dvintêr funsinânt e ch’ la rendîva. J adôb ed l’intêren în stêd in grând pêrta fâti da Giovanni Morini e préma ed tót dal gualtierèiṣ Giovanni Sogliani, ch’ l’ à imblîe al salòun Greppi, da considerêres cme esèimpi d’adôb ed la metê dal ‘700 ind l’arzân. Ind al salòun a’s tîn da cât un camèin in mêlmer, dal Bolognini, che insèma a gh’êra, probabilmèint, un spèc. Da segnalêr la preṣèisa dal pôrti e fnêstri uriginâri, e la schêla d’ ingrés al salòun.
Al Pòs ed Piâsa Nōva[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la secònda metê dal sècol XVIII al Dóca ed Mòdna l’à impôst la sarêda ed tót i pós privê per vansêr infiltrasiòun cèchi d’ âcva surzéia dal Po ind l’abitê. Per gnîr incûntra al necesitê d’ j abitânt ed la piâsa al Cmûn l'à fât fêr un pós pōblich, finî intōren al 1776, l’é stê da pôch arpurtê a la só fōrma uriginâria.
Pûnt Purtèini[modifica | mudéfica la surzéia]
Sté pûnt ch’ al s’arfâ a la secònda metê dal ‘700 a’s câta a S. Vitôria, inséma al turèint Cróstel, e l’ é al pió antîgh dal gualtierèiṣ. L’ é in quadrê côt, a trèi archêdi. Al nòm al deṣvîn, probabilmèint, dal “paradôri” che mési a piòmb al côrs dal Turèint a tirêven só al livèl ed l’âcva, necesâri pr’ al funsionamèint dal mulèin, pôst l’ a tâch. Al pûnt al costituîva ‘na poṣisiòun stratégica: un tèimp a ‘gh pasêva l’antîga véia ‘’Domorum de Boscho’’ e al permetîva al pasâg da la pianûra a la culèina e invicivêrsa.
Al piâsi[modifica | mudéfica la surzéia]
Piâsa Bentivoglio[modifica | mudéfica la surzéia]
In sté piâsa a dân al Palâs cun al ‘stès nòm, la colegêda ed Sânta Maria ed la Nèiva e la Tòr Cévica. La piâsa l’é un perfèt quadrê ed sèint mêter ed lê, curonê per trî lê da ariōṣ pôrdegh muvimentê da 69 archêdi.
Piâsa Felice Cavallotti (Bèle Piâsa Nōva)[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirând drèt per via Vittorio Emanuele II a s’ arvésa la lòunga Piâsa Felice Cavallotti, a fōrma ed teriângol, circundêda da strèti cà in fîla. Ind la piâsa a gh’é la cêṣa ed S.Andrea e al Pòs.
Al cēṣi[modifica | mudéfica la surzéia]
La Colegêda ed S. Maria ed la Nèiva[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa l’é steda tirêda só int al 1547 e in sègvit l’à subî di arnuvamèint ed nèt per ôvra ed l’inzg. Vacca. Òna dal dō facêdi la s’unès cun al purdghêl ed la piâsa, ch’ l’êtra sóta al purdghêl. În preṣèint sê caplèini ed fiânch piturêdi a frèsch: la pió impurtânta l’é còla a mansèina atâch al preṣbitèri, zuntêda int al 1660, dóve a’s câta l’Anunciasiòun dal Bononi. Al sufèt a’s preṣèinta in vôlti a bòt e a vèila.
Cēṣa ed l’Imacolêda Cuncesiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
La costrusiòun de sta cēṣa, mésa in un spâsi indrê rispèt a la cuntrêda, l’é stêda dêda a la diresiòun ed l’inzg. Vacca a j inési dal XVII sècol. La cēṣa l’é servîda pr’ al funsiòun religiōṣi ed la Cunfratêrnita gnûda só a Gualtēr bèle int al 1547
Cēṣa ed Sant' Andrea[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirêda só int al IX sec. cme nurmêla capèla, int al XII l’é dvintêda cēṣa parochiêla, druvêda ânca pr’ al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa. Che, int al 1547, l’é gnûda só la Cunfratêrnita ed la Cuncesiòun. Quêṣi tóti al ōvri tgnûdu da cât ind l’ intêren în dal XVIII sècol, mēno la stâtva ed la Madòna ed Loreto (del XV°) ed ‘na tèila figurânt Sant’Ignazio ed Loyola e S.Filippo Neri in adorasiòun ed la Crōṣ (metê XVII°). A gh’ é che, sèinsa nisûn sègn per arcgnòsrel, la tòmba dal frê Ludovico Grossi, ciamê al Viadâna, fondadōr ed la múṣica sâcra modêrna, che l’é gnû suplî int al 1627 dôp avèir pasê i só ûltem ân ind al cunvèint aṣvèin.
La Cēṣa ed Pēv Salṣêr (SS.ma Anunsiêda)[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la frasiòun ed Pēv Salṣêr la gh'é la Cēṣa ed la SS.ma Vêrgin dal Grâsi. Al fabrichêt uriginâri, més pió a sîra, l’à subî dimòndi dal pîni dal Po, che a n’àn cumprumés gravemèint la stabilitê. A n’é gnû fât un nōv fr’ al 1653 e al 1670. L’intêren ed la cēṣa l’é a ‘na navêda cun sê capèli ed fiânch. La vôlta l’é stêda dal tōt restavrêda tr’ al 1914 e al 1915, cme grân pêrte dal tèimpi.
La Cēṣa ed Sânta Vitôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L’é davânti al Palâs Greppi. L’ é stêda arfâta cme l’é adèsa insèm al campanîl int al 1683, insém al ruvîni ed la préma costrusiòun ed la fîn dal 1500, vrûda préma da Cornelio, pó da Ippolito Bentivoglio a conclusiòun dal j ôvri ed bunéfica int al teritôri. A l’intêren Sânta Vitôria l’é tôta zò a mèz bóst, in lègn decorê cun ōr e argînt, in manēra barôca; a i pē ed la scultûra ‘na custôdia ed vêder la tîn da cât l‘arléquia ‘d la sânta, dòun dal Cardinêl Vicâri ed Ròma all’Arcidiâchen ed Guastâla (1647).
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Giancarlo Grassi, Manuela Maccagnani, Valter Rosa - Gualtieri : la città nuova dei Bentivoglio - [collaborazione di Giuliano Cervi e Gian Luca Torelli]. - Reggio Emilia : Diabasis, 2001
- Leila Palazzolo Salomoni. Gualtieri : piccola capitale del Po : guida al patrimonio storico e artistico - Luzzara : M.C.M. Azienda Grafica, 1990.
- Fulvio Simonazzi - Storia di Gualtieri e del suo centro monumentale - Parma : La Nazionale Tip.- Ed., 1967
- Gualtieri, piccola capitale del Po - Breve guida al patrimonio storico e artistico. - Gualtieri : Comune di Gualtieri, 1984
- Anselmo Mori - Della chiesa di Sant'Andrea e dell'annesso Convento Francescano in Gualtieri. - Guastalla : Tip. Artigianelli, 1916
- Pier Paolo Balbo, M. Cristina Costa, Valerio Messori, Daniel Modigliani - Gualtieri : un centro storico nel suo territorio Il rinnovo urbano nei centri di piccola dimensione. - Roma : Multigrafica Editrice, 1980. -
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Arch (TN)
Arch (nom uficiàl en italià: Arco; en todèsch: Arch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 14.500 abitàncc, 'na süperfìce de 63 km², per 'na densità de 230 ab./km². El cunfìna coi cümü de Lomaso, Dro, Villa Lagarina, Drena, Ten, Rìa del Garda, Ronzo-Chienis, Mori, Nago Torbole.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Persùne famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Arch, ai 15 de zenér del 1858, gh'è nasìt el pitùr Giovanni Segantini.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Freienstein-Teufen
Freienstein-Teufen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.32 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 279 abitant.
El cumün de Freienstein-Teufen al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berg am Irchel, Buch am Irchel, Buchberg (SH), Dättlikon, Eglisau, Embrach, Rorbas, Rüdlingen (SH). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Freienstein-Teufen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 890 col nom de Tiuffen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Freienstein-Teufen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Freienstein-Teufen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Furmintòun
Al furmintòun (al nòm latèin l'è Zea mays) l'è na piànta dla famìa Poaceae, tribù Maydeae.
Al fóst cal tin só i chécch l'è al lècch, e l'è la pèrta ch'as bóta vìa; l'insém dal lècch e di chécch l'è la panòcia.
Al furmintòun l'è un di lavór da magnèr pió importànt in dl'America e in dl'Europa: cun al furmintòun as pól anca fèr l'òli (quèst chè an và mia bèin da frézer), al pop corn (quand i chécch i scòpien) e la farèina (druvèda da fèr la pulèinta e alcùni qualitê ed pan e 'd dólci); a-s pól anca tirèregh fóra un liquór.
As dróva anca da der da magnèr a i animèl, sopratótt i vàch e al galèini.
As pól anch brusèr per fèr dl'energìa cl'an fà brìsa di dàn a l'ambièint.
Mòdi ed dìr
- As dìs và a spanucèr al furmintòun per dìr a quelchidùn ch'al l'à fiachê a basta; al lavór dal spanuciadór, in di tèimp antìgh, l'éra un lavór di puvràz.
- Un che l'è sèimper da la pàrt dal furmintòun l'è un cal stà da la pèrta ed chi cmànda e al 'n còrr brisa di résch; quest perchè un tèimp, in dal càmp, al furmintòun l'éra dimòndi volti datés da un canèl pin d'aqua ch'i cuntadèin druvèven d'anafièr, e acsè a l'éra al prémm a ciapèr l'aqua.


text:
12 01
Ol dé 12 de zenér l'è 'l 12 dé de l'an del calendare gregorià; manca 354 (355 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 12 de zenér al è ul dí da pòost 12 dal an dal calendari gregurian; i manca 354 (355 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2006 - Santa Coloma da Gramenet (ul Barcelonées): Esplusiun da gaas a la Rambla del Fondo che la òbliga a realugá i abitaant da la zona a Badalona e Barcelona.
1881: Bataja da San Juan da Chorrillos a la Guèra dal Pacífich intra Cili, Perú e Bolívia.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1893 - Valladolid (Spagna): Jorge Guillén, pueta da la Generazziun dal 27
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Stamp:Cité n'arvista
"{{{title}}}".
Contnù
Avis[modìfica | modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a ciama vàire paràmetro che a l'han nòm n'anglèis. Coma dovreje a dovrìa esse ciàir da 'nt l'esempi. A ven-o nen virà an piemontèis përchè al dì d'ancheuj i l'oma pa basta ëd risorse për steje dapress a tut, e sòn a l'é na part dël programa che a podrìa avej dj'evolussion ant lë stàndard antërnassional. An tute le manere, se a l'avèissa dle gran-e a capì chèich-còs che as fasa pa gnun sagrin a contaté n'aministrator e ciameje che a jë spiega lòn che a l'ha dë manca dë savej.
Ambelessì i vë smonoma un cit elench për ij nòm ëd paràmetro che a podrìo fé confusion:
- first ël nòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- last: ël cognòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- accessdate: data dl'ùltim contròl dël test (a serv për coj travaj che a peulo cangé ij sò contnù e deve dij problema con vòstr arferiment, parej i peule dì che a che data d'agiornament che i-j feve arferiment)
Sust[modìfica | modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a serv për fé na citassion normalisà ëd n'articol publicà ant n'arvista. A l'é në stàndard antërnassional dël formà wikipedia, donca a l'é bon deuit dovrelo për fé dle citassion che a resta belfé a dovresse për tùit. Che a ten-a present che dovré costi stamp a l'é nen mach question dë standardisassion, ma ëdcò ëd formé na catalogassion automàtica dle citassion.
Esempi[modìfica | modifiché la sorgiss]
Ën scrivend ant ël quàder ëd modìfica dël test:
{{cité n'arvista| author=Stephen Breyer | authorlink=Stephen Breyer | title=Copyright: A Rejoinder | journal=UCLA Law Review | year=October 1972 | volume=20 | pages=75–83 | url=http://example.org./ }}
ant ël test an consultassion a së s-ciàira: Stephen Breyer (October 1972). "Copyright: A Rejoinder". UCLA Law Review 20: 75–83.
Che a varda ëdcò[modìfica | modifiché la sorgiss]
La categorìa djë Stamp për citassion (a fa mach basta dë sgnacheje ansima a l'anliura ambelessì sota) për trové la lista completa djë stàndard formaj për le citassion.


text:
Vallecrosia
Vallecrosia (en lìgure: Valecreusa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 7 042 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 3,6 km² e 'na densità de popolasiù de 1 956 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bordighera, Camporosso, San Biagio della Cima, Vallebona.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Vallecrosia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
25 01
Ol dé 25 de zenér l'è 'l 25 dé de l'an del calendare gregorià; manca 341 (342 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 25 de zenér al è ul dí da pòost 25 dal an dal calendari gregurian; i manca 341 (342 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1759: Alloway (Ayrshire, Scòzzia): Robert Burns, ul plüü cugnussüü pueta in lengua Scuzzesa.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1947 - Miami (la Florida, SÜA): Al Capone, gangster Nòort-american d'urígen Napulitana, plüü cugnussüü par Scarface.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Obersiggenthal
Obersiggenthal a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 8 191 abitant e una süperfiss de 8.36 km², e al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar.
El cumün de Obersiggenthal a l'è tacaa ai cumün de Baden, Endingen, Ennetbaden, Freienwil, Lengnau, Turgi, Untersiggenthal, Würenlingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Obersiggenthal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Obersiggenthal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kirchdorf (AG) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
16 da 23 animals controllads èn infectads
-
- Zoom
- Il virus da Schmallenberg attatga tranter auter era nursas. (Keystone)
Las consequenzas dal virus dal Schmallenberg sa mussan ussa. Il virus che attatga vatgas, chauras e nursas vegn dà vinavant al fetus e chaschuna aborts ed animals defurmads. Da 23 animals controllads en il Grischun eran 16 infectads cun il virus privlus. Sco quai ch'il viceveterinari chantunal Giochen Bearth ha ditg al Radio Rumantsch saja la cifra dentant da relativar. L'uffizi haja survegnì paucs resuns da purs ed organisaziuns da tratga davart defurmaziuns. (rtr/ec)


text:
Battaja de Caporett
La battaja de Caporett (al dì d'incoeu in Slovenia), a la fin de ottober del 1917, l'è stada la sconfitta pussee pesanta de l'esercit italian in de la Prima Guerra Mondial.
Dopo che i Todesch e i sò leaa Austriegh eren riessii a sfondà i lign italiann, l'esercit el s'è retiraa in desordin de la ligna de l'Isonz a quella del Tajament, per poeu riessì a fermàss domà in sul Piav.
Dopo de la sconfitta gh'è staa on fracch de cambiament: l'è staa mudaa el governa (Vittorio Emanuele Orlando inscambi del Boselli) e 'l Statt Maggior (el general Armando Diaz inscambi del Luigi Cadorna).


text:
Varéna
Varenna (istess in Italian; parnonzia local: [va'rena]) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 783 abitant (dàto del Dic 2013 [1]). El gh'ha ona superfis de 11,22 km² e 'na densità de 70 ab./km².
La se troeuva in sul Lagh de Comm e denanz a Belas (gh'è on batell che je collega). L'è chì che l'è nassuu el famos industrial Giovann Battista Pirelli (1848-1932).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada nominada per la prima voeulta in del 769, e l'è cognossuda tant 'me on paes de pescador.
Ai temp di Comun la s'era leada con Milan, e per quest a l'è stada trada giò di Comasch in del 1126. Quand in del 1169 l'è capitaa l'istess a quei de l'Isola Comasina, quei de Varenna hann ospitaa i abitant de quell paes.
Quei là hinn andaa a viv in d'on quartier che 'l s'è ciamaa Insula Nova, nomm che despoeu a l'è passaa a tutt el borgh, che l'è 'gnuu vun di pussee ricch del lagh. Anmò al dì d'incoeu la ven fada ona celebrazion de l'esodo di comasitt e del rivà sò de lor a Varenna, el sabet e la domenega de la settemana de San Giovann (24 de giugn). In quella occasion chì el lagh el ven lumaa de on fracch de lumitt ciamaa lumaghitt.
Anca se la se troeuva dent a la Diocesi de Milan, a Varenna la messa la se fa col rito roman.
Evoluzion demografica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Varéna l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cassi Cherea
El Cassi Cherea (Latin: Cassius Chærea; 12 prima de Crist-41) a l'è staa on militar roman del I secol dòpo la nassida de Crist. Diventaa capp de la Guardia Pretoriana sòtta el Tiberi, l'è restaa con questa carega anca cont el Caligola. Ma el Cherea l'amava nò el noeuv imperador, che donca, cont el sostegn del Senaa, l'ha deciduu de massà. Ma quand l'è riessii a fà foeura el Caligola, con al soa miee Cesònia e la tosa Giulia Drusila, i Pretorian hann nominaa noeuv imperador el Claudi. Quest chì l'ha faa ciappà el Cherea e l'ha condanaa a mòrt.
El scrittor ingles Robert Graves in del sò liber I, Claudius (Mi, Claudi) l'ha inventaa la stòria che 'l Cassi Cherea el fudess vun di pòcch soldaa che s'eren salvaa de la sconfida romana de Teutoburgh .
Font[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Svetòni, I vid di dodes Ceser, "Caligola", LVI


text:
Lissander III de Macedònia
El Lissander III de Macedònia, dii el Grand (in Grech Antich: Aléxandros III toû Filíppou ho Mégas, basileùs tôn Makedónōn) l'è staa vun di pussee grand imperador de la stòria.
Cuntegnüü
Origin e fameja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lisander III l'era fioeu del Filipp II de Macedònia (però lù el diseva che 'l sò pader l'era el dio Zeus) e de l'Olimpia (ciamada anca Olimpiad), tosa a soa vòlta del rei epiròta Neotolèmm I. La famiglia del Filipp II se diseva cha la fuss derivada de l'Eracle, quella de l'Olimpia inveci de l'Achill; donca el Lisander l'era fòrsi dissendent di duu eròi pussee fòrt e famos de l'antichitaa. Lù el gh'aveva ona sorella, ciamada Cleopatra, e on numer molto grand de fradei naturai, trai quai gh'era anca el Tolomee, devegnuu poeu vun di sò generai miglior e rei d'Egitt cont el nòmm de Tolomee I.
L'educazion e i primm azion bellich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come tucc i re macedon, che eren on pòpol portaa a la guerra, lù l'ha imparaa a combatt e andà a cavall, ma 'l gh'ha avuu anca on grand insegnant per la coltura, el filòsof Aristòtel. El gh'aveva la passion per l'epiga, e se diseva che 'l dormiva con l'Iliad sòtta 'l cussin. L'è quand che l'eva ancamò on bagaj che l'ha incontraa i amis che poeu l'avarien segutaa in tutt i sò avventur, diventand i sò generai: gent come 'l Seleuch (el futur Seleuch I de Siria), el Tolomee, el Cratee, el Perdicca e l'Efestion.
La soa prima battaglia l'ha fada che 'l gh'aveva nanca vint ann. Infatt, al temp el sò pader el gh'aveva l'ntenzion de comandà tutta la Grecia, e anca si di Grech eren de la soa part, alter, comè i Teban e i Atenies, inveci voreven fermàll. La battaglia traj dò part la gh'ha avuu loeugh in del 388 a.C. a Cheronea, cittaa arent a Tebe. El Lissander, contra i ordin del pader, che voreva che lù el restass indree a l'esercit, per ris'cià minga de morì, l'ha caregaa coi sò soldaa a cavall e l'ha faa foeura ona part imporatanta de l'armada tebana e inscì i Macedon hann povuu avègh la vittòria.
La ciapada del podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca adess el Filipp II l'era pradigament el re de la Grecia, ma duu agn dòpo l'è staa mazzaa de on sò soldaa, in del dì in del qual la tosa Cleopatra la divegniva miee del re epiròta Lissander I, fradell de l'Olimpia. Subit el consigli del regn l'ha nominaa el Lissander come monarca noeuv, mestee che l'aveva giamò faa quand el Filipp, quatter ann prima, l'era andaa a fà ona guerra contra Bisanzi.
Però, con la mòrt del vegg re, on gran numer de cittaa grech el s'è ribellaa, e inscì anca di tribuu dij Balcan. El Lissander l'ha sconfiggiuu tucc i sò nemis continentai e per dàggh ona lezion l'ha tiraa giò tutta la cittaa de Tebe, a eccezion de la cà del poetta Pindar, del qual lù l'era on ammirador.
La spedizion contra la Persia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ma el Lissander el voreva nò domà la Gresa, la soa ambizion el portava a 'ndà vers orient, a la fin del mond conossuu e contra el pusee gran nemis di Grech: l'Imperi Persan.
Donca, dòpo avè lassaa la Gresa in di man del general Antipater, l'è partii a la vòlta de l'Asia, de indove 'l sariss mai tornaa.


text:
Il raggio verde
Il raggio verde (Al raǵ vérd) 'l è na cumèdia rumàntica dal 1986 diréta p'r Éric Rohmer ch'la fà part dal cicclo Cumèdi e pruvèrub (Comédies et proverbes) dal regìsta francéś, dòp Le notti della luna piena dal 1984 e prima ad L'amico della mia amica dal 1987.
Al film, ch'al tōś al nóm da 'n rumànś dal 1882 ad Jules Verne, 'l à vins al Lèòṅ 'd Òr a la 43śma edisiòṅ dal Fèstival ad Venèsia. Al raǵ vérd 'l è cal luśōr ad culōr vérd/aśùr ch'a s véd dal vòlti 'd istâ quànd al sōl al cala a 'l tramònt, prima ad sparìr dal tut.
Sunt
La Delphine (Marie Rivière) l'è na ragàsa ch'la viṿ da par lē a Parì. In Luj la n sà minga cuma pasàr-'s al vacànsi parchè na sò amìga, ch'la gh'iva 'd andàr sèg in Grécia, la s tira indrē a 'l ùltim minùt.
Di amìg e di parènt i gh śibìsan soquànt pòst, mâr e muntàgna, ma lē la n s cata bèṅ in 'sòṅ sit, quél ch'la gh manca dabòṅ 'l è 'l amōr p'r impinìr al vōd ch'la gh'à dèntar.
Pròpria quànd l'è drē a dar-ag sù, la cgnós in dla stasiòṅ di trèn un sóvan simpàtic, Jacques (Vincent Gauthier), ch'al dvènta sò amìg e al gh śibìs ad pasàr dū o tri dè sèg. Dòp avér sintî da soquànt vèć dascórar in strada a Biarritz dal fenòmen dal "raǵ vérd" che, a dita lōr, al prév rèndar ciàr i sentimènt che òṅ al gh'à dèntar e anc ad qvéi dla gint ch'i gh'èṅ davśèṅ, lē la decìd 'd andàr a véd'r-al a 'l mâr insém a Jacques. Giusà s'al raǵ vérd al gnarà fóra anc par lōr...


text:
Buckten
Buckten a l'è un cumün svizzer del distret de Sissach, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.99 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 695 abitant.
El cumün de Buckten al se tröva a una altitüden de 480 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Häfelfingen, Känerkinden, Läufelfingen, Rümlingen, Wittinsburg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Buckten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Càster
Càster (nòm uficiàl en italià: Castro) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö la ria bergamasca del Lach de Sàrnech a la fóce del Borlèsa.
El g'ha 'na popolasiù de 1 383 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 3,5 km² e 'na densità de popolasiù de 395 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 43 km de la sità e a 220 méter söl lièl del mar e l'è tacàt ai cümü de Lùer (BG), Piànech, Pizògne (BS) e Sólt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sö la ègia strada töta a curve 'n ria al làch s'pöl vèt ü paesàgio de gran interès natüralìstech fai de mür de préda che i se böta a strapiómp in del lach e tra öna còrna e l'ótra se dèrf fò i bögn 'ndóe se casa dét i aque del lach.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Curt Nöa l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bestia
A hinn definii besti (Animaj o Metazoi) tücc i urganism eucariota, cun diferensiasiun celülara, eterutrof e che se möven almen per un stadi de la sua vita.
El regn animal (Animalia o Metazoa) a'l gh'ha de pü o de men 1,5 miliun de speci vivent cugnusüü (se pensa però che ghe ne sien anmò un fracch de descuvrì) ch'a hinn faa sü in particular categurij tasunomich che i definiss el sistema de clasificasiun scientifega. El phylum püsee grant a l'è chell dij Artropud, che'l gh'ha 1 miluin de speci, e 750.000 de 'sti chì a hinn de la class dij Insett (bestiö).
La zoolugia l'è la broca de la biulugia che la stüdia i besti.


text:
Frauenfeld
Frauenfeld a l'è una citaa svizzera, capital del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 27.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 24119 abitant.
El cumün de Frauenfeld al se tröva a una altitüden de 417 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aadorf, Bertschikon (ZH), Ellikon an der Thur (ZH), Felben-Wellhausen, Gachnang, Hagenbuch (ZH), Matzingen, Thundorf, Uesslingen-Buch, Warth-Weiningen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Media relaa a Frauenfeld al Wikimedia Commons
- Frauenfeld in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Coffrane
Coffrane a l'è un cumün svizzer del distret de Val-de-Ruz, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.49 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 676 abitant.
El cumün de Coffrane al se tröva a una altitüden de 803 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudevilliers, Corcelles-Cormondrèche, La Sagne, Les Geneveys-sur-Coffrane, Montmollin, Peseux, Valangin. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Coffrane in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Morrens
Morrens a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.68 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 980 abitant.
El cumün de Morrens al se tröva a una altitüden de 702 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Assens, Bretigny-sur-Morrens, Cheseaux-sur-Lausanne, Cugy, Etagnières, Lausanne.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Morrens (Franzés) Official website


text:
Algeria
L' Algeria (الجزائر in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacada al Maroch, a la Repübliga Saharawi, a la Mauritania, al Mali, al Niger, a la Libia e a la Tünisia e l'a bagna el Mar Mediterani.
La capital a l'è Algeri.
La gh'ha una süperfiss de 2.381.741 km² e una pupulaziun de pressapoch 33 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Algeria a l'è stada un pussediment frances] del 1830 al 1962, quand che l'ha cunquistaa l'indipendenza dopu d'una guera de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Algeria (nom ufizial: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Abdelaziz Bouteflika (del 1999).
El prim minister a l'è l'Abdelmalek Sellal (del 2014).


text:
Valendas
Valendas a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 298 abitant e una süperfiss de 22.79 km², e al se tröva a una altitüden de 810 meter sura al livel del mar.
El cumün de Valendas a l'è tacaa ai cumün de Castrisch, Flims, Riein, Sagogn, Tenna, Versam.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Valendas l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de in Valendano.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Valendas in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Disoccupato
I primi tempi, anca mò anca mò vün se cunsula, un quei coss truerò al brütt a l'è dopu, quand ghe nient de fa e a sa cumencia a magunà. Passano i giorni e i mes a van, ti semper li, cui man in man cunt un pinsè, piantà de denter: “ Furse sun minga un om cume i alter”! A sa fa svelt a di disoccupato ma prova a chiederlo a chi c'è passato l' amar e il tosic dei brüt mument che un om sa sinta da varè pü nient da cüntà pü nient. Dent in sacocia, gnanca un franchin par la partida, par al grapin par fa la SISAL e sugnà i miliun niente lavoro, più niente evasiun Gent che te schiva, amis che sparissan e i to de cà, và ma te guarden pü dris in facia, ma de travers scrulàndo al co' par cumpasiunat. A sa fa svelt a di disoccupato ma prova a chiederlo a chi c'è passato l' amar e il tosic dei brüt mument che un om sa sinta da varè pü nient da cüntà pü nient. Cürand al fioeu, in due che lasa al pachett par pö de nocc rubag i sigarett e al so inrabis giürà e spergiürà che ti tan se nient e mandal a cagà. La miè che in lett, se ta ga v'è visin la ta tegn luntan cul so cüsin e la barbota:” Lasam a stà che duman matina mi a vö a laurà”. A sa fa svelt a di disoccupato ma prova a chiederlo a chi c'è passato l' amar e il tosic dei brüt mument che un om sa sinta da varè pü nient da cüntà pü nient. E dì par dì, vidè e capì che li in famiglia la tua potesta a va a finì regularment e ti come padre te cüntet pü nient E che fadiga par fas pasà quela gran vöia de 'ndà a nigà. Sta vida inütil, lasagala lì ai “buoni cristiani” dopu avei maledì. A sa fa svelt a di disoccupato ma prova a chiederlo a chi c'è passato l' amar e il tosic dei brüt mument che un om sa sinta da varè pü nient da cüntà pü nient.
ilDeposito.org non fornisce file o audio o registrazioni dei canti presenti ma ci limitiamo a segnalare altri siti dove è possibile ascoltare e/o scaricare i canti.
Link per ascoltare e/o scaricare il canto:
Informazioni
Da registrazione del Collettivo Ticino Riva Sinistra su audiocassetta. (Fiorenzo Gualandris)
Indicazioni bibliografiche
Fiorenzo Gualandris
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Tralèda
La tralèda (in itagliàn ragnatela), l'è la cà dal ràgn, indû lò al stà a vìver, a intraplèr na quèlc sinsèla, mosca, parpàja da magnèr e indû la fèmna la gh'tàca i ōv infintànt ch'i n' surtìsen i ragnàin.
Al ragn 'l è bòun 'd custruìr el tralèdi perchè al gh'à dal ghiàndli ch'i pruduś'n al fîl che pò lò al sà cuma tèser per quèl ch'a gh' sèruv in cal mumèint lè: la cà, la tràpla per di èt'r insèt, la parèda nusièla u l'incubadōra p'ri ōv. El tralèdi i s càten sìa in mèś a 'l vérd che in di post in dû a stà anca 'l òm, basta ch'a n'se strègia da 'n póc.
Vóś lighèdi
Manéri 'd dir
- (EGL) Avér-'gh el tralèdi: Èser stê un pò 'd tèimp sàinsa avér fat dal sès.
- (EGL) Tór vìa 'l tralèdi, Dèr śò a 'l tralèdi: 'Stergèr vìa 'l tralèdi', mo in dal sèins figurê, 'gusèr dòp edl'astinèinsa'.
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tralèda
Colegamèint estèren
- (IT) Un ragnèin drē a custruìr la só tralèda in sìm'a youtube.


text:
17700 Figueroa Street Gardena, Calif. 90248 U.S.A.
Telephone: (310) 217-0500
Poqet, poqet palmtop computer, Palmtop computer, Poqet classic, fujitsu poqet, fujitsu palmtop poqet, pcmcia poqet, poqet palm computer, PCMCIA computer, poqet pcmcia, pc+, pc plus, poqet pc=, poqet pc plus, Poqet, poqet palmtop computer, Palmtop computer, Poqet classic, fujitsu poqet, fujitsu palmtop poqet, pcmcia poqet, poqet palm computer, PCMCIA computer, poqet pcmcia, pc+, pc plus, poqet pc=, poqet pc plusPoqet, poqet palmtop computer, Palmtop computer, Poqet classic, fujitsu poqet, fujitsu palmtop poqet, pcmcia poqet, poqet palm computer, PCMCIA computer, poqet pcmcia, pc+, pc plus, poqet pc=, poqet pc plus, Poqet, poqet palmtop computer, Palmtop computer, Poqet classic, fujitsu poqet, fujitsu palmtop poqet, pcmcia poqet, poqet palm computer, PCMCIA computer, poqet pcmcia, pc+, pc plus, poqet pc=, poqet pc plusPoqet, poqet palmtop computer,


text:
Gasöla
Gasöla (nòm uficiàl en italià: Gazzola; en emilià: Gasöla) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 2 070 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 44,1 km² e 'na densità de 47 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Agazzano, Gossolengo, Gragnano Trebbiense, Piozzano, Rivergaro e Travo.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gasöla l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sant'Agata Feltria
Sant'Agata Feltria (endèla parlàda locàl: Sant'Êgta) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha 2 194 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 79 km² e 'na densità de 28 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia Tedalda (AR), Casteldelci, Novafeltria, Pennabilli, Sarsina (FC), Sogliano al Rubicone (FC), Verghereto (FC).
Chèsto cümü — isé come i óter sés de l'Alta Valmarecchia — enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variuasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Busswil bei Melchnau
Busswil bei Melchnau a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 201 abitant.
El cumün de Busswil bei Melchnau al se tröva a una altitüden de 559 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lotzwil, Madiswil, Melchnau, Obersteckholz, Untersteckholz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Busswil bei Melchnau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gabrio Casati
Gabrio Casati (Milàn 1798-1873) lè staa faa Podestà de Milàn in del 1837. Politich refurmador, in del 1848 durant i cinqu giurnad de Milan l'è staa ciamaa a faa el President del Govern Provisori de Lombardia, e l'è staa favorevol a la anesion lombarda al Piemunt. Dopu de la scunfita de Custoza l'haa cercaa de faa continuaa la guèra ma quand i Piemuntes han pasaa el Tesin in ritirada el Casati l'è andaa con lur.
In del 1853 l'è staa faa senator a Turin per el partì de Cavour, e in de la segunda guèra de indipendenza taliana lìè andaa a combatt voluntari. Come minister de l'istruzion l'haa faa la legg per l'istruzion elementar obligatoria e gratuita per tucc in del 1860. Del 1865 al 1872 l'è staa el president del senad talian.


text:
Eli
Cuntegnüü
Infurmazziun generàj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Éli a l'è un elemeent chímich de nümer atòmich 2 e símbul He; a l'è ul primm dii gas nòbil, i elemeent cunt i livèj energétich cumpleet. Quèla caraterística chí la vöör dí ca l'éli l'è minga reatiif, vist c'al g'à minga eletrúni de mètt in cundivisiun cunt i ólter àtum.
In cundizziun standard l'éli a l'è un gas inculuur e inuduur, monuatòmich; al g'à ul pünt de evapurazziun püssee bass de tütt i elemeent de la taula periòdica, e al pö diventà líquit dumè in presénza de pressiun vólta (areent a i 100 MPa) e temperadüra bàssa (areent al 0 K). A pressiun nurmaal a l'è gasuus anca al zeru assulüüt. L'éli al g'à anca una capacità calurífica vólta; al vöör dí ca ul sò vulüüm al crèss in frèta sa sa fà crèss la temperadüra. La sò temperadüra crítica a l'è de dumè 5,2 K.
L'éli al pö anca sulidificà: cunt pressiun de 100 MPa e temperadüra areent ai 15 K, l'éli al ciàpa una strutüra cristàlina, cübica u esagunaal.
L'éli a l'è, dopu de l'idrògen, l'elemeent püssee cumün in de l'Ünivèers, creaa in del prucèss de füsiun nücleaar in dii stèll; in sü la Tèra al sa tröva in del gas natüraal.
Aplicazziun de l'éli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'éli al dí d'incöö a l'è duperaa in d'un muntún de caamp difereent:
- l'éli l'è, cumè l'idrògen, un bel pu' püssee lingeer de l'ària; però al ciapa minga fööch e, dunca, l'è duperaa per impiení i dirigíbil e i balún sunda duperaa in meteurulugía e per resun militaar;
- insèma cunt l'ussígen, l'è duperaa in dii pastúni ussígen-éli per i imersiun in prufundità, vist ca l'éli a l'è inèert, al sa desléngua mègn de l'azòot in del saanch e al vègn föra 2,5 vóolt püssee a svèlta (i teemp de decumpressiun a sa sbàssenn);
- al sa dupéra per frégià in dii lavurà a temperadüra fisc bàssa (süpercundütuur, criugenía);
- in crumatugrafía gasusa, al sa dupéra cumé gas inèert purtaduur;
- in de la fabricazziun de cristàj de silíci e germàni, al sa dupéra per fa sü un atmusféra inèrta;
- in dii galérii del véent süpersònich;
- cumè refregeraant in dii reatuur nücleaar
- in medesína, a l'è duperaa in dii ressunaanz magnétich.
Fuunt de éli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'éli, cumè gemò dí chí de suravía, a l'è ul seguunt elemeent per abundànza in de l'Ünivèers, vist c'al custitüíss ul 20% de la matéria dii stèll; l'éli, uviameent, a l'è ingabulaa in dii prucèss de füsiun nücleaar stelaar.
In de l'atmusféra de la Tèra l'éli a l'è preseent a stèmm in 5 ppm (paart per miliun), cumè resültaa de la desintregazziun de mineràj radiuatiif de l'uràni e tòri; a l'è preseent anca in d'una quaj fuunt de aqua mineraal, in d'un quaj gas vülcànich e in d'un quaj giacimeent de gas natüraal in dii Staat Ünii de América, ch'inn la fuunt mundiaal püssee impurtànta de éli.
In dii ültimm ann, i SUA ann cataa ul 90% de l'éli mundiaal; dal princípi del sécul XXI anca dii ólter nazziun (cumè Algéria e Qatar)ann cuminciaa a crèss de impurtànza in del mercà.
A l'è pussíbil sintetizaa l'éli anca in laburatòri, bumbardaant dii nücli de liti u de bòor cunt prutún a vólta velucità.
Cumpòost[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist ca l'éli a l'è deent in del grupp dii gas nòbil, in pràtica al ciàpa minga paart in dii reazziun chímich; dumè in d'un quaj caas, suta dii cureent elétrich upüür un bumbardameent de eletrún al pö rivà a furmà cumpòost cunt ul tüngstéen, ul jòdi, ul flüòor e ul fòsfur.
Isòtup[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isòtup püssee cumün de l'éli a l'è ul 4He, cunt dü prutún e dü neütrún in del nücli; a l'è un isòtup fisc stàbil. La sò fuunt magiura l'è la desintregazziun dii nücliit pesaant: quèsta furma de desintregazziun la se ciàma desintregazziun àlfa e la partisèla ca na vègn fö ga dísenn partisèla alfa (anca sa, in pràtica, a l'è un nücli de éli).
Un seguunt isòtup de l'éli a l'è ul 3He, anca sa praticameent ga n'è minga in sü la Tèra.
Tütt e dü chii isòtup chí s'inn faa in del Big Bang, anca se dopu de lü s'inn fabricaa gròss quantità de éli in dii stèll.
Fuurm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'éli líquit al sa tröva in dü fuurm difereent, heli-4 I i heli-4 II, tra i quaj a gh'è una transizziun brüsca a la temperadüra de 2.18 K (pünt lambda) e a la pressiun de vapuur. L'éli I a l'è un líquit nurmaal, ma l'éli II, de suta del pünt lambda, a l'è un süperflüiit: quísta caraterística la vègn da dii efètt quantístich, e l'è stada vüna dii primm vöölt ch'inn staa uservaa a scàra macruscòpica.
Perícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quaand una persuna la munda giú l'éli, la ga vègn la vusèta güzza: ul fatt al sa spiéga cunt la diferénza de la velucità del sun tra l'aria nurmaal e l'éli. Defàtt in de l'éli ul sun al curr trí vöölt püssee a svèlta, inscí ca, quaand sa respíra, a càmbienn i frequeenz caraterístich dii còort vucàj (aüméntenn); ul fenòmen l'è in tütt i mòdi tempuraan, vist ca uviameent la frequénza fundamentaal la rèsta l'istèssa.
Ga vöör fach a meent anca quaand sa dupéra l'heliox per nuà sut'aqua: a pressiun tròpp vóolt al pö purtà a la síndrum nervusa da vólta pressiun; una percentüaal piscínina de azòot in dii búmbul al pö tirà via ul prubléma.
Per finí, ga vöör stà ateent a mètt via l'éli gasuus cumé s'al füss un líquit, vist ca quaand al sa pòrta ul gas a temperadüra ambieent a gh'è un gròss aümeent de vulüüm (e dunca de pressiun).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'éli l'è staa descuvèert da i scénziaa Pierre Janssen, francees, e Norman Lockyer, inglees, ugnidün per cünt sò; a l'era ul 1868 e, intaant ch'éren dree a vardà ul ventàj dii radiazziun de la lüss del Suu in d'una eclíss. I sò resültaa a inn staa cunfermaa un quaj ann dòpu dal Eduard Frankland, ca l'à anca prupòost ul nòmm helium in unuur del diu greech del Suu. In tütt i maneer, a sa pensava ca l'éli al füss un metàll; per rivà a capí ca l'era minga véer gh'è vurüü specià fin al 1895: l'autuur de la descuvèrta l'è staa ul Sir William Ramsay.
In del 1907 l'Ernest Rutherford e ul Thomas Royds ann dimustraa che i partisèll alfa erenn nücli de éli. In del 1908 ul físich tudèsch Heike Kamerlingh Onnes l'è reüssii a frégià l'éli fin a fàll deventà líquit a la temperadüra de 0,9 K (dopu ga darànn ul Prémi Nobel); per vedè l'éli sòlit ga vöör rivà al 1926, autuur Willem Hendrik Keesom.
In del 1938 ul físich rüss Pyotr Leonidovich Kapitsa al sa còorc che l'isòtup 4 de l'éli (éli-4) al g'à una viscusitaa praticameent a zéer, a temperadüür areent a i 0 K; al dí d'incöö quèll fenòmen chí a l'è cugnussüü cumé süperflüidèzza. In del 1972, l'istèss l'è staa descuvèert cunt l'isòtup éli-3, da i físich americàn Douglas D. Osheroff, David M. Lee, e Robert C. Richardson.


text:
Amu Darja
L'Amu Darja (Tagiich: AMyдapë, Amudarjo; Persiàn: آمودریا, Âmudaryâ; Üsbeech: Amudaryo) l'è un fiümm de l'Asia de mèzz, lünch 2.400 km e cunt un basin de 530.000 km².
I sò surgeent a inn in dii muntàgn del Pamir, in teritòri tagìch a 6.000 meter de quota; al curr in direzziun òvest per i sò primm 900 km, marcaant prima ul cunfìn Afghanistan - Tagikistan, pöö quèll tra Afghanistan e Uzbekistan e infinn quèll tra Afghanistan e Türkmenistan. Dopu al gira invèr nurdovest e al va definitivameent deent in Türkmenistan, traversaant ul desèrt del Karakum per olter 1.500 km fin a che al finìss in del Lach de Aral.
L'Amu Darja al porta l'acqua ca la riva da i muntàgn del Pamir, indué i precipitazziun a pödenn vèss süperiuur a 1.000 mm a l'ann; l'evapurazziun l'è forta però in dii desèrt c'al traversa, e minga tüta chèst'acqua la riva a la fìn del fiümm in del Lach d'Aral.
In pagameent, ul fiümm l'è staa duperaa in dii ann passaa dai Suvietich (insema al sò cumpagn Syr Darja) cumé funt de aqua per irigà i caamp de cutun c'ann pientaa gju in mèzz al desèrt; a inn nà innanz inscì taant che adèss ul vulümm d'acqua c'al riva a l'Aral l'è diminüii almèn d'una desèna de vöölt. Cumè risültaa, ul lach de Aral l'è dree a murì, in vünn dii püssee disastruus interveent de l'omm in sü l'ambieent natüraal in dela stòria.
L'Amu Darja l'era cugnussüü anca in de l'antichitaa classica, cunt ul nòmm de Oxus.
Per savènn un pu püssee a prupòsitt del disaster eculogich de l'Aral, varda chì


text:
Châtelat
Châtelat a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.09 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 111 abitant.
El cumün de Châtelat al se tröva a una altitüden de 802 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Saicourt, Sornetan, Monible, Rebévelier, Lajoux (JU).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Châtelat l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1335 col nom de Schestellat.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- http://www.chatelat.ch (Franzés)
- Châtelat in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Seigneux
Seigneux a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 3.72 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 279 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Seigneux al se tröva a una altitüden de 570 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Cerniaz, Curtilles, Dompierre, Henniez, Lucens, Villars-Bramard e Villeneuve (FR).


text:
Quest onn ha la conferenza da las presidentas communalas gì lieu a Cuira.
La chasa municipala ha avert sias portas e l'emprima cussegliera da la citad da Cuira, Doris Caviezel-Hidber, ans ha dà ina invista en sia activitad. Suenter in apero – offrì da la citad – avain nus gì temp per in barat, per discussiuns, per explitgar novas vias ubain per las chattar en in discurs durant in gentar en la stiva medievala da la chasa da mastergnanza "Rebleuten", là nua che l'emprima conferenza ha gì lieu l'onn 2003.
Dr. Beat Stutzer, directur dal museum d'art, ans ha manà il suentermezdi en il mund dal 18. tschientaner tar Angelika Kauffmann, «... la dunna la pli cultivada da l'Europa». El ha fatg reviver il temp classic, e la vita d'ina artista scolada cun talent per linguas, che ha cumenzà "casualmain" a Cuira en la Reichsgasse, è daventada concreta. Il circul è sa serrà en la stivetta dad Angelika Kauffmann, gist sut la chombra, nua ch'ella è naschida. Il di è ì a fin cun café e turta.


text:
Valverda
Valverde (nom ufizial: Valverde) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 312 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 14,8 km² e ona densità de 21 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Arvén, Val Nisa, Vars e Zavataré.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Valverda l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
San Zòorz
Artìcol in dialët piasintëin
San Zòorz (San Giorgo Piacentino in italian) l'é un cumoin italian ad 5.688 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Alsëin · Bsinsòn · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · Cadé · Calindàsch · Caminä · Caùrs · Carpané · Castél · Castél Arcuà · Castél Vedär · Còr · Curt · Curt Magiùr · I Farén · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gasöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Montzèi · Murfàs · Nibiàn · Utùn · Pügrèra · Piasëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · Al Vargàr · Al Tufrèi · San Zòorz · San Pédar · Sàrmat · Sèrba · Serignà · Siàn . Traf · Uslèingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·


text:
San Fermo (CO)
San Fermo (nom ufizial in italian: San Fermo della Battaglia) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 4 583 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,1 km² e ona densità de 1 478 ab./km².
Arent al paes, che 'l se troeuva in la zòna de Còmm, la gh'ha avuu loeugh ona battaglia del Risorgiment (27 magg 1859).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de San Fermo (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
el hobbit 2 cinetux, el hobbit 2 cinetux pelicula HD online, ver Pelicula el hobbit 2 cinetux Español Online, el hobbit 2 cinetux en Español Latino, el hobbit 2 cinetux HD online, ver el hobbit 2 cinetux en Español Castellano, ver el hobbit 2 cinetux online español, el hobbit 2 cinetux online español, mira en HD el hobbit 2 cinetux, el hobbit 2 cinetux cine HD online, el hobbit 2 cinetux castellano, el hobbit 2 cinetux online latino HD, ver pelicula el hobbit 2 cinetux online, ver el hobbit 2 cinetux online HD, pelicula el hobbit 2 cinetux online gratis, ver pelicula el hobbit 2 cinetux subtitulada, pelicula el hobbit 2 cinetux online gratis, descargar el hobbit 2 cinetux, el hobbit 2 cinetux online, el hobbit 2 cinetux sin cortes, mira el hobbit 2 cinetux pelicula, ver el hobbit 2 cinetux online gratis, ver el hobbit 2 cinetux latino, ver el hobbit 2 cinetux español, pelicula en linea el hobbit 2 cinetux, el hobbit 2 cinetux online, ver el hobbit 2 cinetux online, ver gratis el hobbit 2 cinetux online, ver gratis el hobbit 2 cinetux, bajar el hobbit 2 cinetux latino, ver gratis online el hobbit 2 cinetux, bajar el hobbit 2 cinetux, el hobbit 2 cinetux español latino, peliculas online hd, el hobbit 2 cinetux en vk online Peliculas online, ver Peliculas Online, Peliculas Online Subtituladas, Watch Movies online Free, Peliculas en Español, peliculas gratis, ver peliculas en formato HD gratis.
Catalogo de archivos : 0-9 a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z


text:
09 05
Ol dé 9 de magio l'è 'l 129 ( 130 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 237 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de magio al è ul dí da pòost 129 ( 130 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 237 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1462 - Baiona (Lapurdi, ol Paes Basch): i representanc de Gjoan II e Luís XI i ghe signa ol tratat de Baiona.
1945 - La Üniú Soviétega la sélebra la vitòria sura Zermania a la Segonda Guèra Mondiala.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1950 - Madrid (Spagna): Esteban Terradas i Illa, Dotur in Siènse Esate e in Siènse Físeghe; Inzegnér de Camí, Canaj e Porc, Inzegnér Indöstrial Català.
1978 - Roma (Itàlia): Aldo Moro, polítegh italià, sassinat per i Brigade Rosse daspus de seguetrá-l ol 16 03).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Nosed
Nosed[1] (Nosedo) a l'è on quartee de Milan, situaa in de la periferia sud de la città. El se troeuva in de la zòna de decentrament 4.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò nòmm probabilment l'è riferii a ona presenza antiga de alber de nos.
El ven nominaa per la prima vòlta in del 1346 cont el nòmm de Nosea.
L'è staa a longh on comun indeperlù, che 'l partegniva a la piev de San Donaa.
L'è staa unii a Milan sòtta Napoleon (1808-1816), poeu in del Regn Lombard-Venet l'è tornaa anmò indipendent. In del 1870 la gh'è stada la fusion con Ceravall, taccada al capploeugh lombard in del 1923.


text:
Pei
Pei (nom ufizial in italian: Pellio Intelvi) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 016 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,2 km² e ona densità de 100 ab./km².
A Pei, che 'l confina con la Svizzera (comun de Arogn e de Roeuv), l'è nassuu l'architett Carlo Lurago (1615-1682), attiv a Praga e a Passavia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pei l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pier Luigi Bersani
Pier Luigi Bersani (Bétula (PC), 29 de setèmber del 1951) l'è 'n òm pulìtich italià, segretàre del Partìt Democràtich en càrica dal 2009 al 2013.
Endèi agn del 1996 al 2001, el g'ha ricuprìt la càrica de Minìster de l'Indüstria, del Comèrcio, del Artigianàt e del Turìsmo endèl Goèrno Prodi I, amò de Minìster de l'Indüstria, del Comèrcio e del Artigianàt endèl goèrno D'Alema e de minìster dei Traspórcc e Navigasiù endèi goèrni D'Alema II e Amato II.
Col goèrno Prodi II, del màgio del 2006 al màgio del 2008, l'è stat Minìster del Svilùppo Econòmich.
Ai 25 de utùer del 2009 Bersani 'l vèns le ilisiù primàrie del Partìt Democràtich, e 'l vé iligìt segretàre del partìt.
Ol 2 de dezèmber del 2012 ol Pierluigi Bersani, al balotàgio di primàrie, 'l vèns cóntra 'l Matteo Renzi con piö del 60% di vóti e 'l diènta isé 'l candidàt del cèntro sinìstra a i elesiù del 2013. I elesiù però i va mìa bé per el sò partìt, che l'è mìa bù de riàga a la magiorànsa di ségi al Senàt. El Bersani 'l próa a fà 'n goèrno col Movimento 5 Stelle, ma i cunsultasiù i finés condèn falimènt. Chèsto, ensèma al falimènt del Partìt Democràtech endèi elesiù del Prezidènt de la Repüblica, el pórta el Bersani a rasegnàga i dimisiù de la càrica de segretàre. El sò sucesùr l'è stàt 'l Guglielmo Epifani.


text:
Lübeca
Lübeca (Hansestadt Lübeck o dumà Lübeck in tudesch; Lubecca in italian; Lubeka in pulach) l'è giöna de le cità ciamàde Anseàtiche perchè le g'ha fat part de la Léga Anseàtica. L'è la segónda cità piö grànda del Schleswig-Holstein dòpo de Kiel .
El sò cèntro stòrich l'è 'nserìt endèl patremóne de l'umanità de l'UNESCO per el stil Gotich Baltich.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è sitüàda 'ndèl nòrd de la Germània, 'ndèl Land del Schleswig-Holstein póch delóns de 'ndóche 'l fiöm Trave 'l se sböta 'ndèl Mar Bàltich (a Travemunde).
Monümèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L' Holstentor co le dò tór zemèle che l'òspita 'l Muzèo de Stória Cìvica (Stadtgeschichtliche Sammlung)
- Céza de Sànta Mària de Lübeca
- Céza de Santa Pedro
- Lübecker Dom
- Buddenbrookhaus -> Thomas Mann
- Günter-Grass-Haus
- La Lübecker Rathaus (el municìpio)
- Fischerdorf Gothmund (paés dei pescadùr de Gothmund)
Aministrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sìndech l'è Bernd Saxe.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lübeca a l'è gemelada cun:
- Bergen, Nurvegia
- Kawasaki, Giapun
- Klaipėda, Lituania
- Kotka, Finlandia
- La Rochelle, Francia
- Spokane, Stat Ünì d'America
- Venezia, Italia
- Visby, Svezia
- Wismar, Germania
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistikamt Nord – Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein 4. Quartal 2013 (XLS-Datei) (Fortschreibung auf Basis des Zensus 2011) (Hilfe dazu)


text:
Al compâgno Don Camél (félm)
Al compâgno Don Camél (Il compagno Don Camillo in italiân) l’é l'ûltem epiṣôdi ed la sèria ed félm dōve i prutagonésta în Don Camél e Pepòun, trât da i racûnt ed Giovannino Guareschi, e dirèt da Luigi Comencini.
Stòria
- Al paèiṣ dal séndech Pepòun e Don Camél l’é imparentê, fra mél polèmichi, cun ‘na sitadèina rósa.Quând Pepòun e i cumpâgn a decèden ed fêr un viâz in Rósia, Don Camél al tèinta ed partîr sêgh.A gh’la chêva a partîr sōl cun la minâcia ed dîr a tót ed ‘na scapêda sentimentêla dal séndech.Don Camél a’s procûra di documèint fêls: al srà al Compâgno Tarocci, sōl Pepòun e j êter só cumpâgn a sân chi l'é in realtê, al giurnalésta ch’j a cumpâgna al sà gnînt ed la vèira identitê dal "Magnaprēt" Tarocci.In Rósia a spetêri a gh’é dal j ativitê de scâmbi culturêl: balèt, ôpra, gâra ed pèsca al sturiòun, fèsti. In cól peréiod Nikita_Khruščëv al vîn casê via e lōr a vînen bluchê. Ind l' albêregh a discóten e a stân in pèina:
"D'altronde capo, se ha liquidato Crushov, questo si butta subito coi Cinesi"
"Bene, cala la Cortina di Ferro, come ai bei tempi!"
"Sì, solo che adesso ci siamo dentro noi!".
- A decéden acsé de scapêr, dôp èsres divîş al Lambrósch e al Grâna, i dòun ch’îven purtê in Rósia. Per furtûna, egh câten la rêva e i “compâgni Italiân” a cuntènven a èser tratê bèin.
- Al Brósch, al gh’à un fradèl dispêrs in guèra mó ló a’s vergògna perché só fradèl l’ēra ‘na Camiṣa Nîgra, mèinter al Brósch l’é 'd fèida cumunésta. Al Brósch l’à prumés a la vècia mêdra ed piêr ‘na candèila insém a la tòmba dal fradèl môrt: al srà Don Camél a dêregh ‘na mân a catêr al pôst gióst. Mumèint mosiunânt dal félm.
- Al prēt dal paèiṣ al stà lughê, perché al gh' à pavûra dal séndech dal paeşèin rós, cumunésta ed fèr: dèinter a la cēşa a gh’é stê més un granêr. Al srà incòra Don Camél a intervgnîr e a ublighêrel a cunfesêr la mêdra dal séndech e a batzêr i tânt fiō. Un gajêrd alenamèint ed bòcs, dêda da l' istès Don Camél, a 'gh permetrà ed fêr frûnt cun al ‘stèsi êrmi al manèsch séndech.
- Al giurnalésta ch’al cumpâgna la trêga l’imbastés ‘na relasiòun cun la Nadia, bèla tradutōra rósa: l’ûltma sîra ed permanèinsa, l’intervèint dal sôlit Don Camél l’impedès che i dû a cunclóden cun l’andêr a lèt insèm. A srà prôpria sta mancânsa ed la conclusiòun che la cunvisrà al giurnalésta de smuntêr zò, a l’ ûltem mumèint, da l’aparèc che j arè purtê a cà in Itâlia per stêr cun la ragâsa, che dôp a la spuserà e al la purterà in Itâlia.
- Per impidîr al séndech rós ed turnêr a cà dôp l’Ôpra (e rivêr adôs a Don Camél e al prēt rós mèint'r ēren a drê a fêr al fusiòun religōşi), Pepòun al sfîda al séndech rós a la “gâra ed la vodka”: Pepòun al vîns mó l’à 'dbû acsé tânt ch’ a’s sèint mêl e a dêv èser ciamê al dutōr rós ch’ égh dà dal pastéli e a 'gh fà firmêr ‘na dmânda ed ricôver. Pepòun l’à ciapê ‘na bâla trésta: al piânş perché al vôl mìa èser: lasciato solo a morire come un cane, lontano da casa mia l’ingògna per còst tót al bustèin dal pastèli. Al dé dôp a’s partés per turnêr in Itâlia mó Pepòun al vîn fermê dal dutōr: l’é rivêda l’ambulânsa pr’ al ricôver :
"Partito nuon vuole responsabilita'"
"Ma io ora sto bene"
"Qui dice che nuo ( égh sègna al fòi firmê da Pepòun), cuompagno Buottazzi, da questa parte prego!"
- E acsé Pepòun al vîn ricoverê.Mèinter l' ambulânsa la se şluntâna, Don Camél al tōş in gîr al funsionâri rós e cunvînt che chiló an cgnòsa mìa l'italiân, al dîş:
Sì... E quando capisce, questo?!;
mó al funsionâri al rispònd:
Sempre, reverendo! Ho sempre capito tutto quello che dicevi. Nostro servizio informazioni migliore di tutto il mondo: sapevamo chi eri da prima che tu partissi. Ma non abbiamo segreti, per nessuno. Dillo al Papa. Digli che da noi non si sta così male. Digli che venga a farci visita! Buon viaggio!
- Don Camél, armêş sèinsa parôli e spavintê, al scâpa ed cōrsa vêrs l'aparèc. Al gróp, sèinsa Pepòun e al giurnalésta, al tōrna in Itâlia.
- A pâsen al stmâni, da la Rósia arîven dal cartulèini ed Pepòun: lavâg dal rēne, e dintêra nōva în dō dal cûri ch’ égh fân. Pó ânca al cartulèini an rîven pió, ed Pepòun an sà pió gnînto. A la fîn dal félm, al vèschev al ciâma Don Camél per guidêr ‘na cumitîva ed prēt in Amèrica, dal gróp a fà pêrta ânca Pepòun, vistî da munsgnōr, cun i şbâfi tajê e documèint fêls. Don Camél al ghe dmânda cme al pèinsa ed cunvînsrel ed fêres purtêr in América dâto che ló al pōl mìa èsser ricatê per facèndi matrimuniêli, dâto ch’an n’é mìa spuṣê. Pepòun al ghe ṣlòunga ‘na fôto, scatêda in Rósia, dōve a s’ vèd Don Camél cun in mân ‘na spéla cun la figûra ed la “fâlce e martèl” e ‘na bèla ragâsa rósa ch’ al la bêṣa in sém a la bòca:
"Cosa ne direbbe il vescovo di questa foto? Potete tenerla, ne ho altre 5 copie... e trentamila sono al paese, pronte per un lancio pubblicitario".
- Don Camél al cêd e al pôrta sêgh Pepòun.
- Al félm al finés cun Don Camél e Pepòun (vistî da prēt) che vân vêrs l'aparèc... prôpria mèinter al giurnalésta e Nadia, apèina spuşê, a tōrnen da la Rósia, i dû zōven, mèinter a guêrden vêrs al pésti dóv' a gh'é j aparèc, armâgnen de stóch quând arcgnòsen i dû cumunésta vistî da prēt.
J atōr
- Fernandel: Don Camél
- Gino Cervi: Pepòun
- Saro Urzì: Brósch
- Gianni Garko: Scamògia
- Marco Tulli: Smîls
- Silla Bettini: Bîṣ
- Jean Rougeul: Al vèscov
- Graziella Granata: Nadia
- Paul Muller: Al prēt rós
- Alessandro Gottlieb: Ivan
- Riccardo Cucciolla: Vōṣ cla cûnta
Chiêter ed la sèria
- Don Camél, 1952;
- Al ritōren ed Don Camél, 1953;
- Don Camél e l'onorèvol Pepòun, 1955;
- Don Camél munsgnōr... mó mìa trôp, 1961.
Colegamèint d'ed fōra
- Al muşèo ed Don Camél e Pepòun
- Mondo piccolo Tót al mònd ed Guareschi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Il compagno don Camillo (film) trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Na paròla nostran-a an gir për ël mond
Bonben tante paròle piemontèise a l’han fat ël gir dël mond: una ëd coste a l’è grissin, ò ghërsin. A l’é na paròla piemontèisa che a l’è diventà anternassional: a lo conòsso an tut ël mond, e tuti a san che a ven da l’Italia, da Tirin.
Se andoma a sërché ansima al vocabolari Italian Garzanti, an bon-a fin, adess ant la version dël 2003 i podima voghe che “grissino” a l’è na parola “dal piemontese, grissin da ghërsin, deriv. di ghersa-fila”. Difatti an piemontèis clàssich la ghërsa a l’é na fila, come un firagn, che a l’é lòn che noi ambelessì ciamoma na “grissa”, grissa ‘d pan ; grissin a sarìa anlora na fila ëd pan pì cita, un “firagnòt”, na cita mica un pòch slongà.
Mica: na paròla che a riva dal vej latin: a la diso fin-a an Olanda (mike), për di la “pagnotta”. Chi sa se an Olanda a l’han le nòstre stesse manere ëd dì ansima al pan: “Anter o fòl paid na mica”(la mica as fa mangé sensa arviresse, un pò come che i foma noi con ër Goern), Vagnesse la mica (fé dra gavëtta), opura dije a un ch’a l’è un flambamiche (mangiapan a tradiment).
Che temp ch'a fà (Osservatòri meterològich tradissional)
L'oma na segnalassion da ‘nt la Pian-a dij Bijin, andoa che Steo 'd Mòl a l'ha vist dontrè scalabron, la sman-a passà. E a l'ha mostrame un neuv proverbi:
Quandi che 't voghe jë scalabron prima 'd San Giusèp
l'invern a-i ven subit da press.
An conseguensa, andoma pian a sëmné, përché a j'é da spetesse ancora na ramà 'd frèid dòp dël 19 ëd mars. A-i é n'autr proverbi che a ven a taj an cost moment:
Pitòst che laoré për mòl, a l'é mej sté a ca a fé 'l fòl.
Tuti segnaj che a rivo për dì che a l'é ancora nen ora 'd campesse a s-cianfërgné ant l'òrt, ancagnisse testabordon tacà ai camp, mach për brusé dla nafta.
An bon-a fin, un tòch ëd na poesìa, che a parla dl’aria an prinsipi ëd mars, e come che, al cambi dë stagion, s’arcorzima che a l’é passaje n’autr agn ëd costa nòstra bela vita.
Prima dla prima
Seurt da 'n ca: na firaja 'd vent, pì sùt che sò normal;
as podrìa dì la stessa bisa frèida, sempre, come da tròpi dì
ma a arciama un vej përfum, un seugn sotrà, ‘n arson special...
Mach na bufà d'aria, an bela fin, un pò pì cëppa apress mesdì
che a subia e gieuga, e tut ël gris a arvita, coj sò rivolin
e noi lì, ëd longh a spòrze 'l nas, për sërché 'd nasté: ëd capì!
E sofiand, l'ariass vagabond, dla vita a anandia 'l virabarchin
n'autra stagion, na neuva vira: 'n anlup ëd pao e 'd gòj, an bon-a fin!
Peto ‘d Pedre
I pens pròpi che a sia mej, anlora, combiné con j’amis, amise e masnà për portesse a canté j'euv, che a l'é l'ùnich bel afé ch’i podima fé për costa sman-a. Saba ch'i ven, ai 21, a la sèira a 9 ore, an Piassa a Casterot con Pejo e j'amis, an gir a rabel për le cort a ciamé j’euv për la frità dël merendin! Ciamé Pejo al 339/1860034.
Për segnalassion metereològiche tradissionaj, lamente o consej, scrive a: info@gopiedmont.it òpura ciamé o scrive al giornal 0173/ 363265.
domenica 19 aprile 2009
Grissin për ij nòstr dent
Na paròla nostran-a an gir për ël mond


text:
Brandebùrgo
El Brandebùrgo (en todèsch: Brandenburg; en bas todèsch: Bramborg/Brannenborg; en bas soràbo: Bramborska) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat l'òcupa n'àrea de presapóch 29.500 km² e 'l g'ha 'na popolasiù de 2.508.400 abitàncc (màgio del 2010). L'è colocàt endèla pàrt piö orientàl de la Germània. La capital del Brandebùrgo l'è la cità de Potsdam.
El stat el cunfìna al nòrt col Meclembùrgo-Pomerania Anteriùra, a est co la Polonia, a sud co la Sasònia, a òvest co la Sasònia-Anhalt. El Land de Berlino l'è töt circondàt del teretóre del Land del Brandebùrgo.
El fiöm Oder el sègna 'l cunfì orientàl del stat e de la Germània co la Polònia, e 'l fiöm Elba el costetöés 'na part del cunfì ucidentàl. I fiöm principài che streèrsa 'l teretóre del Brandebùrgo i è la Sprea (en todèsch: Spree) e l'Havel. A sudèst gh'è la zòna ömeda ciamàda Spreewald.
Endèla regiù de Cottbus, endèl sudèst del Brandebùrgo se pàrla apò la lèngua soràba, 'n particolàr el Bas Soràbo, 'na lèngua slàva ucidentàla 'mparentàda col Polàco. Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, El Brandebùrgo la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fì del medioévo e al prensépe de l'Era Moderna el Brandebùrgo l'è stat giü dei sèt eleturàcc (Kurfürst) del Sacro Romàno Imper Germánich, e 'nsèma a la Prùsia i g'ha furmàt la bàze sö la quàla s'è nit a formàs l'Impér Germànich, el prim stat ünificàt todèsch. Berlino, che piö tàrde la sarà la capitàl de la Germània, la fàa part del teretóre del Brandebùrgo. Del 1618 Brandebùrgo e Prùsia, e piö tàrde Brandebùrgo-Prùsia, i è stacc duminàcc dei dùchi de Hohenzollern, che piö tàrde i deentarà rè de Prùsia.
Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl, la regiù del Neumark, la part orientàl del Brandebùrgo l'è stàda cidìda a la Polonia, segónt el tratàt che 'l definìa 'l cunfì sö la lìnea Oder-Neisse, e 'l rèst de la pruvìncia l'è stàt custitüìt en Stat endèl 1947 quan che la Prùsia l'è stàda disulvìda.
El stat del Brandebùrgo l'è pò stat disulvìt apò a lü 'ndèl 1952 quan che la zòna l'ìa aministràda de la Repüblica Democràtica Todèsca.
El stat del Brandebùrgo del dé d'encö l'è stat ricustitüìt dòpo la riünificasiù de le dò Germànie 'ndèl 1990.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ nach der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Atica (periferéa)
L’Atica (Attιkή/Attiké ‘n lèngua gréca) l’è öna di regiù de la Grécia e la sò capitàl l’è Atene che l’è pò la capitàl de töta la Grécia.
L’è öna penizùla töta montagnùza che la se slónga in del Mar Egéo e ‘l mut Parnita l’ la sepàra da la Beòsia che l'è öna prefetüre de la Grécia Sentràla che l'è ön ótra regiù de la Grécia.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm de l’Atica segónt la mitologéa l’ vegnerès da Atide la s-cèta del rè Cranio.
Ol tép[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol tép l’è de tipo mediteraneo tat che i estàt i è bèle cólde e i ‘nvèren de rar frècc ach se l’ pöl fiocà. La temperadüra la pöl pasà da i méno 10 a i quarantòt gradi registràcc a Elèusi e la piògia la pàsa da i 370 mm a i 1.000 mm.
I prefetüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’Atica l’è facia sö da quàter prefetüre:
- Atene
- Atica Orientàla (capitàl: Palène)
- Piréo (capitàl: Piréo)
- Atica Ucidentàla (capitàl: Elèusi)


text:
Giuánn Batista Scalabrini
Giuánn Batista Scalabrini (Fin Mornasch, 8 de lüi 1839 – Piasensa 1 de giügn 1905) l'è stái vésc católic de Piasensa dal 1876 al 1905. L'é beát de la césa católica.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Fin (pruincia de Cum) el 8 de lüi 1839, lé stái urdiná pret el 30 de mágg 1863, quant ch'el gh'aveva namó cumpìd 24 ann. Fin al 1870 l'é stai prufesùr in Seminari, e dopu l'é diventá prevóst a San Bartulumé a Cum.
Papa Piu IX l'ha cunsacrá vesc de Piasensa el 30 de genár 1876. In del 1887 l'ha fundáa la Cungregasión di Misunári de San Carl; in del 1895 el funda la cumpagnia de le Misiunarie de San Carl. La Cungregasión la deva asistensa a tütt i emigranti chi partìven a l'Ester.
In del 1901 l'é andái in America e in del 1905 in Brasil.
L'é mort a Piasensa el 1 de giügn 1905. El sò corp el riposa in de la Catedral de la citáa, in d'una casa che la vegnn dervida a véder per i grand ucasión, cume el centenari de la só nascita.
L'é stái pruclamá beát da Papa Giuánn Paul II in del 1997