text:
Lexicon Istoric Retic (LIR)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Patriziat
Il term patriziat designescha fam. che monopoliseschan sin basa da lur naschientscha, da tschentaments u da disa ils mandats en ils cussegls da citad ed ils uffizis administrativs suprems. La participaziun da classas burgaisas a la Regenza ed a l'administraziun publica pretendeva ina disponibladad temporara ed ina ferma basa economica. En il temp medieval tardiv ha il patriziat sviluppà ina tendenza da sa definir tenor il stan da naschientscha ed è sa serrà idealmain e giuridicamain envers novizs. Il patriziat è stà per las corporaziuns com. republicanas fin viaden il 19. tsch. ina furma tipica da la furmaziun da l'elita.
Furmaziun en il temp autmedieval
Fin enturn il 1300 è la tipica furma autmedievala dal domini (suveran) aristocratic sa mantegnida quasi integralmain. Quest domini s'orientava a persunas e gruppas da persunas e deva pauc pais a la cumpactadad spaziala e materiala dals possess e dals dretgs. L'uvestg da Cuira, la noblezza auta e las claustras han dà enturn il 1350 era en la Currezia la tempra ad ina cuntrada signurila multifara. Dominants eran da quel temp, sper l'uvestg da Cuira, ils Toggenburgs e Matschs, ils conts de Werdenberg-Sargans (sco ertavels dals signurs de Vaz) ed ils baruns de Razén. Las differentas lingias dals signurs de Sax eran represchentadas l'emprim mo en il Mesauc ed en la Val dal Rain Songagliaisa. En l'Engiadina Bassa ed en il Vnuost giugavan ils conts von Tirol ina rolla decisiva cun lur dretgs e possess (fin il 1363). Ils ducas d'Austria (Habsburgs), daventads pli tard influents, eran percunter anc pauc preschents sco suverans territorials en Rezia enturn il 1350 (quai è sa midà suenter il 1363); il medem vala era per ils conts de Belmont ed ils de Werdenberg-Heiligenberg.
Midada en il temp medieval tardiv: la furmaziun da novas elitas
Ina rait da relaziuns surregiunalas n'era per ils possessurs da dominis retics betg mo impurtanta per motivs dinastics ed economics. L'auta noblezza da la gruppa dals nobiles autmedievala (auta aristocrazia da derivanza libra) retirava ina part essenziala da la legitimaziun da ses domini d'ina vischinanza anteriura u actuala cun il retg/imperatur.
L'organisaziun politica en il territori grischun era caracterisada da principi tras in urden feudal, betg auter ch'en tut la societad europeica da quel temp. Purtaders nobels da dominis seculars ed ecclesiastics exercitavan la pussanza e la suveranitad sur ina puraglia pli u main dependenta. Ils urdens feudals e las furmas da la pratica signurila correladas eran suttamessas a ferms midaments. La suveranitad territoriala e la chastellania furmavan ils fundaments per mintga domini aristocratic autmedieval. Omaduas furmas da domini han subì en il temp medieval tardiv ina midada decisiva. Il domini feudal, che colliava en il temp autmedieval il dretg da disponer da terren utilisabel, unì inseparablamain cun ils dretgs (giudizials e.a.) sur da persunas residentas sin quel, è alura sa dividì en differents champs, en ils quals ils dretgs funsils, giudizials e da persuna èn sa sviluppads mintgamai a moda autonoma. Ils dretgs da terren e fund èn vegnids objectivads en il temp medieval tardiv e transfurmads en rentas impersunalas, pajadas en daners e martgadadas libramain. Il declin economic, mortoris durant guerras e l'extincziun da dinastias han provocà ina viva fluctuaziun en il patriziat. Mo excepziunalmain pudevan fam. mantegnair lur status per pliras generaziuns.
La noblezza bassa (noblezza pitschna, chavaliers) furmava in agen stan en la Rezia dal temp medieval tardiv. Ella sa cumponiva en emprima lingia dals ministerials da l'uvestgieu da Cuira, plinavant da la servitid da las abazias da Mustér e Faveras e dals signurs territorials seculars, v.d. da l'aristocrazia auta e dals libers da noblezza.
Las premissas da la moda da viver nobla
Ils passadis tr. las gruppas socialas eran fluctuants. Tr. ils exponents da schlattas aristocraticas e burgaisas existivan relaziuns reciprocas (connubi). Malgrà sia qualitad (corporativa) da stan, n'era la noblezza bassa betg in circul da persunas cleramain serrà. Pliras schlattas da la noblezza bassa derivavan apparentamain da nobiles, p.ex. ils Aspermonts, Haldensteins, Juvaltas, Übercastels e Grünenfels. Era vers il terz stan (il pievel cumin) è la noblezza bassa sa demussada averta socialmain (Societad feudala retica). En la Val Müstair per exempel ha l'uvestg fatg enturn il 1400 dad umens bainstants, cunter pajament, ministerials e derschaders; il 1427 ha il cumin empruvà d'impedir questa pratica.
Ultra dal servetsch militar consistivan las prestaziuns dals ministerials als signurs territorials en la represchentaziun ed intermediaziun da la signuria vers il terz stan. Sco administraturs e derschaders dals signurs feudals eran els mintgamai era suprastants dad associaziuns da bains. Da talas derivan en numerus cas vischnancas ch'èn davantadas autonomas suenter la dissoluziun da la signuria feudala. Uschia han ils ministerials cuntanschì ina posiziun dubla. Els na cumparivan betg pli sulettamain sco funziunaris signurils, mabain era sco represchentants da las vischnancas. A medem temp èn ils represchentants da stans betg aristocratics, v.d. ils purs gronds u ils burgais da la citad, avanzads en posiziuns occupadas fin qua da fam. da la noblezza bassa. En ils territoris da l'uvestgieu, nua che entiras valladas vegnivan administradas anc en il 14. tsch. da chastellans e d'avugads ministerials, han occupà en il decurs dal 15. tsch. pli e pli umens dal stan puril ils pli auts uffizis en vischnancas e vischinadis. Senza conflicts directs han els stgatschà successivamain ils ministerials. Da las fam. originaras da la noblezza bassa cun ina tradiziun che gieva per gronda part enavos sin il 13. tsch. ha mo stgars in terz survivì il 14. tsch., e mo in tschintgavel da quellas ha occupà ina posiziun dominanta en la societad era durant il temp modern tempriv.
La renovaziun da la classa dirigenta è ida temporarmain a pèr cun l'eliminaziun dals signurs territorials. In passadi direct da la pussanza da las davosas schlattas noblas (nobiles) a la nova elita sa lascha dentant observar mo en singuls cas, p.ex. en ils dominis surs. dals conts de Sax-Mesauc, nua che fam. originaras da la noblezza bassa u purila cumparan gia baud sco veritabels signurs territorials: ils Lumerins/Lumbreins, Monts e Capols. Sco successurs legals dals vegls signurs territorials èn s'etablids era ils uvestgs da Cuira, ils conts habsburgais en il Tirol e la schlatta nobla milanaisa dals Trivulzios.
La predominanza politica sa basava sin pussanza reala, betg sin privilegis legals. Ils burgais, che sa prestavan in stil da viver aristocratic ed in signuradi, vegnivan resguardads suenter 30 fin 50 onns sco nobels. Ils criteris per distinguer las classas socialas, v.d. per assegnar singuls individis u fam. ad ina classa determinada, eran surtut il possess, la pussanza e la reputaziun. Il possess e las entradas da fam. dirigentas sa basavan sin trais pitgas: sin il possess ertà, sin ils bains feudals e sin ils pegns, las pensiuns (annatas da prinzis) u las entradas d'uffizis - per regla ina cumbinaziun da quels. Ultra da quai profitavan ins natiralmain era da l'occasiun da far fatschentas da cumpras, barats e credits. Uschia cumparan p.ex. ils Capols/Capauls da Flem en la segunda mesadad dal 15. tsch. sco possessurs d'agens bains (o.t. en Surselva), proprietaris da la duana a Glion, magistrats e vasals staziunads en differents territoris da l'uvestgieu da Cuira e pensiunaris austr. e milanais. En pli cumpravan, barattavan ed emprestavan els giaschoms e tschains da funs. Ils medems musters pon ins observar era tar fam. en autras regiuns, p.ex. tar ils Plantas e Salis.
Ina excellenta pussaivladad per mantegnair ed engrondir il possess, ma era per creschentar il renum, era la maridaglia en fam. noblas e bainstantas. Parentadas pliras giadas eran las fam. da la noblezza bassa en ils anteriurs dominis dals de Sax en Surselva (p.ex. ils Monts, Lumerins e Capols). Ellas sa maridavan era en fam. ministerialas episcopalas parentadas ina cun l'autra. Circuls matrimonials pli stretgs cumpigliavan la noblezza bassa da la Bergiaglia (Castelmur, Prevost, Salis e Stampa) u las schlattas domiciliadas a Tavau (Beeli, Nigg, Hug, Guler). La parentella era, en sia totalitad, in dals criteris ils pli impurtants per la furmaziun da gruppas da stans.
Consolidaziun da la Republica da las Trais Lias
Pussanza politica cuntanschev'ins surtut cun servir ad in signur u occupar uffizis impurtants. Per daventar avugà u mastral - u tras disposiziun dal signur territorial u tras elecziun dal cumin - stuev'ins avair ina relaziun stretga cun il signur u esser enragischà en la societad locala. Questas duas premissas na stuevan betg sa cuntradir: ils uffiziants giugavan er ina rolla intermediatura tr. il suveran ed ils subdits.
En la pratica era l'occupaziun d'uffizis colliada stretgamain cun la tradiziun famigliara, uschia che blers uffizis vegnivan assegnads per uschè dir tras ierta entaifer singulas famiglias. Decisiva era prob. la reputaziun sociala colliada cun il renum dal candidat per in uffizi. Il possess ertà gidava quel ad accumplir ulteriuras pretensiuns, p.ex. ad esser disponibel (factur da temp) ed a cuvrir ils custs da represchentaziun necessaris (factur material).
L'exclusivitad sociala dad uffizis e dignitads valeva era per la carriera clericala pli auta: dals uvestgs da Cuira na derivava fin la mesadad dal 16. tsch. gnanc in d'ina fam. retica dal stan ministerial u burgais. Commembers da la noblezza auta u bassa avevan in access privilegià a las plaivs dal chapitel catedral.
Betg part dals uffizis spirituals fascheva il notariat, cumbain che quel pretendeva intgina scolaziun ed era avert er als spirituals. El era derasà en las vals meridiunalas, ed a l'intern da la LDD prendeva l'uvestg influenza sin l'occupaziun da quel. L'access a quest uffizi - apparentamain da pauca impurtanza politica - aveva facilità l'ulteriura ascensiun a tschertas fam. en l'Engiadina (Bifrun, Jecklin, Juvalta, Pol, Raschèr, Travers e Mohr) ed en la Bergiaglia. Per finir pon ins observar che l'elita politica aveva a medem temp era la predominanza militara.
Il prestige d'ina fam. dominanta s'exprimiva en simbols da status. Tar quels tutgavan il sigil e la vopna. Il possess d'in agen sigil pussibilitava la testimonianza - en funcziun uffiziala - da doc. per terzas persunas. Ina tala demananza mandataria signifitgava in augment da l'atgna reputaziun.
Ils objects da represchentaziun ils pli impurtants eran las chasas d'abitar luxuriusas. A quellas appartegnevan las residenzas uffizialas dals administraturs dals signurs territorials sco era las chasas da crap solidas, erigidas da las fam. da la noblezza bassa. En il temp modern tempriv s'acquistavan las fam. dominantas gugent vegls chastels feudals. Il num melodius d'ina miraglia mez scrudada s'adattava adina bain sco predicat da noblezza.
Dapi la sava dal 15. al 16. tsch. èn sa transfurmadas las stirpas dals notabels (honores) dal stan da professiun e possess en quel da naschientscha. Il patriziat monopolisava funcziuns supremas (chaus-lia, mastrals, uffiziers, mess) e viveva da pensiuns estras sco era da fatschentas cun chapital e sold. Cun la conquista da las Terras subditas il 1512 èn s'avertas novas carrieras (guvernatur, vicari, podestat, cumissari, landfoct a Maiavilla), e la reuniun da las Trais Lias en la Republica (Brev da federaziun, 1524) ed ils Artitgels da Glion dal 1526 (destituziun da l'uvestg da Cuira sco signur territorial feudal) han rinforzà il stan dals magistrats che sa definiva tras il servetsch statal. Las gruppas dirigentas èn sa sviluppadas tenor facturs politics ed economics locals.
La qualitad corporativa da la signuria republicana sa fundava sin l'imitaziun da la moda da viver aristocratica. Ins acquistava titels da noblezza e brevs da vopnas e redigiva cudeschs da fam. che glorifitgavan las ovras e la derivanza dals perdavants. La signuria da la Republica da las Trais Lias sa distinguiva en plirs reguards dal pievel cumin. Grazia a ses possess funsil ed a sia ritgezza n'aveva ella betg da s'occupar da la lavur agricula (exequida da fameglia e migiurs), ma pudeva viver da rentas e tschains; a quels s'agiuntavan solitamain anc ulteriuras entradas, p.ex. dals affars internaz. cun servetschs mercenars. Il stil da viver dals signurs era marcà d'in luxus particular, visibel en la cultura da construir e d'abitar. Els devan era pais ad ina cultura averta al mund ed a la furmaziun. Fitg central per il renum d'ina chasa era dentant la pussanza politica acquistada tras l'occupaziun dad auts uffizis.
A l'intern da l'elita existivan grondas differenzas tr. famiglias che sa profilavan al nivel local, regiunal e da la Republica da las Trais Lias. Las conturas da la classa superiura èn restadas diffusas era perquai che la Republica na possedeva ni in cler center da domini ni in urden corporativ basà sin il stan da naschientscha. En il rom privat sa concentravan las fam. signurilas a transferir la pussanza guvernamentala d'ina generaziun a l'autra e ad acquistar reputaziun e resursas materialas. Ins persequitava ina politica matrimoniala cun tendenzas a la consanguinitad, planisava la descendenza en vista ad ina divisiun da las incumbensas entaifer la fam. sco era ad ina successiun ereditara rentabla. L'associaziun da parentella pretendeva la renunzia ad in svilup individual. Persuenter pisserava la fam. per il provediment e l'ascensiun da ses comm. en il stan secular u spiritual. Sco qualificaziuns per la carriera da notabel valevan las conuschientschas dal mund, la rutina da cumandar ed ina buna rait da relaziuns, era spiritualas da padrin e madritscha. Cumbain che la carriera en uffizis era aspirabla, era l'acquist da conuschientschas professiunalas giuridicas da segunda prioritad. I vegniva bain investì en la scolaziun da la giuventetgna en universitads estras, ma pli impurtantas eran dimoras en curts da prinzis e servetschs mercenars. Servetschs a l'ester, carrieras d'uffiziers e pensiuns n'eran per bleras fam. betg mo necessitads finanzialas, ma servivan era ad emprender a manar e cumandar ed a s'acquistar in savair viver sco um dal mund.
En il stil da viver sa distinguivan ils nobels, ils signurs u era ils grondaners ("tgaus gros", "die grossen Hansen") fitg dal pievel cumin, dals purs e dals mastergnants. Cuntrari a la parita exteriura era la posiziun dals signurs periclitada, cunquai ch'els eran dependents da las lunas dals cumins sco gremis d'elecziun e stuevan temair las dretgiras nauschas. Las praticas (Cumpra d'Uffizis) limitavan il privel d'ina perdita nunspetgada da la pussanza, pretendevan dentant blers meds pecuniars per guadagnar e mantegnair la clientella persunala ed ils partisans politics. En l'optica dad observaturs esters (p.ex. da Giovanni Battista Padavino) eran las relaziuns grischunas perquai tumultusas ed instabilas ed ils magistrats exponids a la terrur dal pievel suveran glinatic e corruptibel. Dal tuttafatg tort n'avevan els betg.
Ils represchentants da la signuria cun ina tenuta positiva visavi l'Illuminissem eran participads suenter il 1770 a moda decisiva a las stentas da modernisar las societads economicas e patrioticas. Il potenzial da la signuria republicana grischuna per la refurma interna (Patriots) era dentant memia pitschen per transponer politicamain ils postulats illuministics. Ella ha dentant survivì la Helvetica e la Mediaziun ed ha pers sia dominanza pir en ils onns 1860-80. Alura è ella s'unida - renunziond al diever public dals predicats da noblezza - cun la burgaisia purila, artisanala ed academica. Ina part considerabla da la signuria è sa retratga en il decurs dal 19. tsch. - cun excepziun da singuls exponents - dal tuttafatg da la politica auta: p.ex. ils Castelbergs, Monts, Latours, a Marcas (anteriura LG), Tscharners, Travers, Pestalozzis (LCD), Sprechers (LDD) e Salis (LCD/LDD).
Litteratura:
Grimm, Aristokratie; Färber, Herrenstand; A. Tanner, Arbeitsame Patrioten - wohlanständige Damen: Bürgertum und Bürgerlichkeit in der Schweiz 1830-1914, 1995; HbBG 1-2; HLS 9, 570-73.
Adolf Collenberg


c: text/html

text:
Cun l'elecziun dalla presidenta communala, dr. Carmelia Maissen, ella regenza dil cantun Grischun ei in'elecziun substitutiva communala da menar atras.
L'elecziun dil presidi communal succeda tenor art. 31 dalla constituziun communala tras la cuminoza da votantas e votants all'urna. Quell'elecziun substitutiva ha liug dumengia, ils 21 d'uost 2022 (emprem scrutini). In eventual secund scrutini ha liug dumengia, ils 25 da settember 2022. Entrada en uffeci ei igl 1. da november 2022. Ei dat negin termin d'annunzia per candidaturas, quellas ein pusseivlas entochen il davos gi. La vischnaunca publichescha candidaturas che vegnan annunziadas ad ella tochen ils 15 da fenadur 2022 el Fegl ufficial Surselva.
Glion, 03-06-2022

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Da Flavia Hobi (GiuRu) - Dapi igl avrel ei Giuanna Beeli da Sagogn presidenta dalla YEN (Youth of European Nationalities). Sch’ella s’engascha gest buc per quei uffeci, lavura ella all’Universitad da Berna sco assistenta al departement per historia dil temps modern tempriv. En siu temps liber gauda Giuanna igl ir per la pézza, da far musica ni era in bien cudisch. Ella ei gest turnada dalla sesida da suprastonza, nua ch’il plan da lavur pigl onn proxim ei vegnius planisaus. Quei plan „ha era giu plaz per entgin’idea persunala, biaras restan denton aunc da concretisar.“ Nus havein vuliu saver tgei che Giuanna ha empriu, viu e contonschiu entochen ussa duront ses emprems meins en uffeci sco presidenta dalla YEN.
Surprender in uffeci ella suprastonza dalla YEN vul dir bia lavur voluntaria prestada sper la professiun, independent tgei posiziun. Pia logic ch’ins lavura aschia las seras e las fin d’jamnas. „Igl ei intensiv, denton buca memia bia, ed era ina lavur che porscha dabia plascher e satisfacziun.“ Il palancau nua che la YEN semova ei surtut europeic. L’organisaziun pussibilitescha aschia allas organisaziuns commembras sco p.ex. alla Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) il link, las colligiaziuns, enteifer la lavur locala, naziunala ed europeica. Pia eisi grond, tenor Giuanna aber buc memia grond: „El dentertemps sundel jeu s’endisada vid las novas dimensiuns, emprendel denton aunc adina bia caussas novas, mo saiel era seschar sin in bien team.“
Tut ils projects seigien sin buna via; il project dils „Minority Messengers“ sesanfla uonn per exempel ella fasa da pilot. „L’idea ei da scolar giuvnas e giuvens ch’ein activs en lur minoritad da visitar lur regiun e discuorer davart la situaziun da lur minoritad, denton era dallas autras, e da mussar alla giuventetgna locala differents mieds d’activissem.“ Plinavon han ils „Minority Messengers“ era la pusseivladad da „visitar organisaziuns da giuventetgna da minoritads ch’ein aunc buca partenarias dalla reit dalla YEN“. Las visetas dils „Minority Messengers“ duein cuntinuar proxim onn e la finamira ei era da motivar dapli glieud giuvna per separticipar a quei project.
Dapi ch’ella ha entschiet siu uffeci era Giuanna quater gadas el biro dalla YEN ella capitala dalla Tiaratudestga. L’entira administraziun dalla YEN vegn menada da Berlin. Tgei che pertucca il viagar sco tal ei Giuanna – cunquei ch’ei dat temps cun dapli e fasas cun pli paucas occurrenzas – intragliauter circa ina ga al meins sin viadi. „Las destinaziuns ein fetg multifaras e buca adina semplas da contonscher, cunquei che las biaras minoritads vivan plitost ella periferia.“
Concernent la sfida pli gronda menziuna Giuanna il menar dad ina organisaziun sco la YEN, quei ensemen cun il rest dalla suprastonza. Las ideas e finamiras duein gie menar l‘organisaziun en ina buna direcziun prosperonta. Era difficultus ei per Giuanna il fatg che la YEN sco organisaziun nunguvermentala (NGO) drova per la prestaziun dad ina lavur da giuventetgna buna e seriusa mintg’onn sustegn finanzial, pia la dependenza dalla buna veglia dallas instituziuns.
Schanzas numna Giuanna biaras, „surtut emprendan ins diltut cun s’engaschar en ina tal’organisaziun – naven dil saver gir „viva!“ en 40 differents lungatgs sur gl’emprender d’enconuscher ina pluna glieud ed extender las reits socialas ell’entira Europa tochen tiel capir la politica europea e la funcziun ed impurtonza dad NGOs ed organisaziuns da giuventetgna.“
Grond engraziament Giuanna per tias rispostas e vinavon bien success cun tiu uffeci a favur dallas minoritads linguisticas ed aschia era a favur dil romontsch!
Text: Flavia Hobi, GiuRu
Fotografia: Jakob Schäfer
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Naomi Arpagaus ed Uolf Candrian (GiuRu) - Uss ein las memorias d’ina jamna plein program aunc frestgas e valan la peina da vegnir messas a pupi. Ina delegaziun dalla Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) ei numnadamein separticipada igl uost ad ina sentupada da minoritads europeicas organisau entras l’uniun tetgala YEN. Il festival da diversitad cul tetel «Terp of Tales / Tuma da Tarablas» ha giu liug a Grou en vischinonza da Ljouwert/Leeuwarden en Frislandia.
Entschiet ha tut la dumengia, ils 5 d’uost culla arrivada da varga in tozzel differentas minoritads a Grou, in vitget sper l’aua, nua ch’il tschiel para d’esser infinits, damai che la tiara ei aschi platta. Gl’emprem che croda en egl a nus ein las numerusas vaccas, dallas qualas ils indigens ein loschs. Gia l’emprema sera havein nus gudiu la cuminonza multilinguistica. Strusch sefermar da raquintar in a l’auter nossas historias havein nus saviu. Aschia havein nus empriu ina massa:
La Frislandia ei ina provinzia nua che la maioritad discuora fris. Perquei s’identifichescha il pendant dalla GiuRu, la FYK (Frysk Ynternasjonaal Kontakt) era culla bandiera e las colurs da lur provinzia. Tier nus Grischunès ei quei empau auter. Nossa bandiera, gie perfin mintga suletta dallas Treis Ligias partgin nus cun dus auters lungatgs. Mo tumas havein era nus, silmeins a Domat. En Frislandia ein las tumas denton fatgas a maun, elevadas sur generaziuns per evitar che casas e clavaus vegnien inundai. Perquei ei igl animal il pli impurtont per l’agricultura era la vacca. Sin duas persunas dumbran ins aunc oz ina vacca. Pér la construcziun dils deics ha surpriu la funcziun dallas tumas ch’ils fris numnan “terp”.
Il di d’excursiun havein nus visitau ina baselgia eregida silla pli aulta tuma dalla regiun, ch’ei denton gia puspei vegnida decumponida parzialmein. Il sulom fetg fritgeivel ei vegnius vendius el contuorn per crear niev terren. Era a Domat ei ina tuma vegnida spazzada per duvrar la glera per construir l’A13.
Duront quella jamna havein nus denton buca mo contemplau la cuntrada e fatg excursiuns, mobein era luvrau, numnadamein en quater luvratoris. Suenter l’inauguraziun ufficiala dil seminari cun sault tradiziunal e presentaziuns da Geart Tigchelaar, in poet fries e Vera, ina artista locala, eisi iu liber.
Furmar ina historia per la presentaziun finala
La mira dall’jamna era ch’ils giuvenils dallas quater disciplinas lungatg, musica, teater e digital storytelling creschien ensemen per furmar in product final che sa vegnir presentaus. Per aschia mussar che diversitad colligia ed unescha. Quei ha mo saviu funcziunar cugl engaschi da mintgin e grazia a Nina Peckelsen dalla minoritad frisa che ha mussau sias qualitads sco reschissura e dramaturga ed ha coordinau tut. Ensemen culs menaders dils differents luvratoris ei l’idea carschida da presentar alla sera finala la historia d’ina matta che banduna siu vitget per emprender d’enconuscher il mund. Sin siu viadi entaupa ella ina massa novs carstgauns che muossan ad ella la rihezia dall’amicezia e l’impurtonza dalla diversitad. Cun returnar el vitg schlargia ella il horizont a ses conamitgs e vegn puspei integrada. Cun quell’idea el tgau ha mintga luvratori empruau dad elaborar lur contribuziun alla show finala.
Quater luvratoris
Per il luvratori cul tetel lungatg ei Asa S. Hendry vegnida dumandada dalla YEN sch’ella havess tschaffen da menar la gruppa. Gl’emprem suentermiezdi ei denton medemamein Ralf da «Loesje» staus dalla partida. El ha representau in collectiv che creescha placats el num d’ina giuvna da 20 onns che ha aunc buca piars igl idealissem. Sin quels placats stattan cuortas parolas che fan ponderar il lectur. Tenor quei princip han era ils participonts creau tals placats cun lur agens messadis. Il rest dall’jamna han ils giuvenils scret historias cuortas ed elavurau poesias per la presentaziun finala. Tematicas principalas eran l’identitad, la patria e la colligiaziun culla natira.
El luvratori da cant e musica havein nus experimentau bia cun harmonias e differents instruments per crear melodias tier emoziuns che la gruppa da teater stueva silsuenter giugar avon. Mintgin ha presentau ina ni pliras canzuns da sia minoritad e cun bia exercezi eis ei era reussiu a nus d’emprender da pronunziar ils auters lungatgs, aschia che nus havein denter auter saviu presentar canzuns dalla minoritad aromuna ed ina canzun slovena. La finala havein nus perfin aunc creau nossa atgna canzun ‘Listen’ cun in text encuraschond per engles che la gruppa da lungatg ha furniu.
La rama dall’entira historia ha la gruppa da teater furmau. Cun costums e requisits sempels ei la historia dalla matta vegnida raquintada ed illustrada. Ils participonts han empriu da sedeliberar da lur temas e semussar autentics ellas differentas scenas che variavan denter trest, malsegir, cool e ventireivel. Per els steva medemamein il saltar sil program. Plinavon ha la menadra da teater mintga damaun fatg exercezis per vegnir neunavon culs participonts da tuts luvratoris.
Sut digital storytelling capeschan ins la moda e maniera da raquintar ina historia cun agid da videos e maletgs muentai. Exact quei han ils participonts da quei workshop fatg duront quell’jamna. A moda creativa han els empriu d’elavurar in script e metter en practica quel. En quels videos han els saviu realisar lur ideas ed han per part schizun creau sez costums e zambergiau culissas da pupi e cartun. Negins cunfins han limitau la creativitad.
Presentaziun finala: Surprendent bien
La presentaziun finala ha giu liug la sonda, ils 11 d’uost a Ljouwert/Leeuwarden, la capitala dalla provinzia Fryslân ch’ei vegnida construida sin treis tumas elevadas a maun. Uonn ei Ljouwert medemamein la capitala culturala dall’Europa, ensemen cun Valletta (Malta), pia il liug ideal per in festival da diversitad. E propi, igl ei gartegiau da coordinar las differentas disciplinas ina cun l’autra e crear ina presentaziun communabla e quei era cun ina buna prisa humor. Giuanna Beeli, la presidenta dalla YEN, ha giu la caschun d’entscheiver la sera finala e suenter la pausa ha Naomi Arpagaus clamau anavos l’attenziun dil publicum sunond la canzun romontscha ‘Salischina’ sin ina melodica, in instrument cun claviatura. Las poesias ein vegnidas recitadas, las canzuns cantadas, las scenas giugadas, ils videos mussai ed igl auditori ha applaudau. «Cou’e minder.» manegian ils Fris sche enzatgei plai propi, plaid per plaid munta quei «savess esser mender».
Aschia ei in ulteriur brat nunemblideivel ius encunter la fin. Cun ina massa novas impressiuns e grondiusas experientschas el cor semettin nus puspei encunter casa, anavos tier nos cuolms. Entschatta october ha gia la proxima sentupada liug. Quella gada a Bratislava, la capitala slovaca. La GiuRu po puspei tarmetter treis-quater participonts ni participontas per mo 100.- francs per in’jamna en vacanzas tier la giuventetgna tudestg-slovaca. Tgi havess peda ed interess? Bugen s’annunziar tier la GiuRu, era per informaziuns pigl onn che vegn. Pertgei ad onn han adina quater sentupadas liug, mintga stagiun ina.
La presentaziun finala anfl’ins cheu: https://youtu.be/uBkQrapI_Dw
Text: Naomi Arpagaus, Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: La delegaziun romontscha sil deic; Asa S. Hendry, Giuanna Beeli, Uolf Candrian e Naomi Arpagaus
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Igl ei ils 7 da fenadur e nus arrivein encunter sera ad ina staziun da bus bandunada. Staunclas dil viadi da 5 uras neu dalla costa croata, essan nus levet irritadas da veser nua che nus essan setschentadas. Suenter quell’aventura da bus tras uauls infinits e sur cuolms verdegonts, havess ins numnadamein saviu spitgar, d’arrivar en in vitget alpin. Mo na, nus essan a Mostar, il pli grond marcau dalla Herzegovina, la part meridiunala dalla Bosnia.
Damai che nos maguns sgarguglian gia dalla fom, essan nus ledas da scuvierer ch’il marcau, nua che meilgranats e figs creschan sco zerclem, ha culinaricamein da porscher bia. Tratgas tipicas ein per exempel las ligiongias Cevapi, ris cun legums en sosa da tomatas, numnau Djuvec ed ina sort petta da truffels, spinat ni caschiel che senumna Pita/Burek. Vitier vegn savens surviu ina sosa, u Ajvar che vegn fatga da peperonis ed oberschinas puradas, ni Kajmak, semegliont al Crème Fraiîche che nus enconuschin. El marcau vegl anflan ins ina massa stans da fiera, ustrias e caffés aschia ch’ei freda neu da mintga cantun da caffé frestg e Baklava, la tuorta da nuschs balcanesa.
L’aua dalla Neretva ei ferdaglia. Aschi freida ch’ins sto bunamein temer per ils giuvens che seglian per in pèr euros da rodund 20 meters altezia el flum. Stari Most, bosniac per punt veglia senumna la punt renomada che colligia la part occidentala, influenzada dils Croats cristians, cun la part bosniaca digl ost ch’ei muslima. La punt hagi sanganau cura ch’ins hagi destruiu ella igl onn 1993 duront l’uiara, dian ils indigens. E daver san ins oz ch’ella era construida da maulta cotschna che ha colurau stgir il flum cura che tocca ei curdada viaden.
Tgisà sch’ils turists sefatschentan era cul vargau dil marcau? Denton tgi vul schon s’occupar da conflicts ed uiaras da quella biall’aura en in liug nua ch’ei dat ton da guder? Per ils biars ei il sulet impurtont dad haver fatg ina fotografia dalla punt.
Era aunc suenter la rendida dil sulegl tarlischa ei da tuttas varts da vischala ed ornaments d’irom. Il plantschiu da crap ei tut leischens, aschia che nus palandrein mo bufatg tras il marcau vegl e fermein tscheu e leu per contemplar ils numerus fazalets gagls. Beingleiti entscheivan era ils muezins ad urar e cumpleteschan cun lur vuschs l’idilla da meilgranats.
ABC da vacanzas
Text e fotografia: Naomi Arpagaus (GiuRu)
Suonda LATABLA!
Dad Uolf Candrian (President GiuRu) - In’emna vacanzas per mo tschient francs – all inclusive. Tuna da paraulas? Na, tar la GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) è quai realitad. Ma tuttina sa chattan adina be paucs participants. La GiuRu è sin nivel europeic commembra fundatura da la YEN (Giuventetgna Europeica da Minoritads) che organisescha per onn trais inscuntradas da minoritads: il seminari da pasca, il festival da diversitad ed il seminari d’atun che cuzzan in’emna. Lura daja anc il kick off che ha giu lieu 2018 a Trin per lantschar igl onn nov ed in event end of the year, per ordinari a Berlin. Il lieu da sedia dal biro da la YEN. Ma che exact è uss in tal seminari? Agl exempel dal festival da diversitad che ha quist avust lieu in Frislanda dun jau a vus in exempel. Jau sun stà in Rumenia 2015 ed in Albania 2017, omisduas giadas tar la minoritad aromuna e mon uss tar ils fris.
Atgnamain è quai in’emna da proget sco nus enconuschin da la scola. In motto, in tema ed il bler quater differents workshops u luvratoris. Mintga minoritad che fa part da la YEN po alura tarmetter trais participants e scha entginas minoritads desistan da lur plazs daja era ina glista da spetga. Ins dorma tuts en in lieu, sco sin viadi da scola. Il bler è quai en in hostel ni ina casa d’albiert da giuvenils ell’Europa Occidentala u en in hotel da quater stailas u dapli sche il seminari ha lieu en l’Europa digl Ost. Questas minoritads han adina veglia da presentar bain lur terra – e na be la servelat-prominenza da la politica vegn a tener il pled d’avertura mabain in minister u chau-departement. Da l’autra vart èsi er in fitg blers lieus gnanc pussibel da affittar autras chasas cun salas u stanzas uschè grondas per che tut ils participants pon lavurar bain insembel in quests luvratoris.
A Rumenia era il tema per exempel “persistenza”. Quai para forsa ina merda ma quai na es betg stà il cas. En sasez sa mintgin co è fiss da viver persistent, vul dir ecologic. Ma co derasar questa idea? Rita Bearth ha emprendì da fotografar meglier cun in fotograf da professiun. In cuors da quatter dis cha ins pudess strusch pajar in Svizra. Ina champagna dovra bunas fotografias, per instagram e facebook. Uss a Ljouwert ha lieu in luvratori davart digital storytelling. Vul dir betg be far fotografias ma era integrar quai en ina istorgia digitala. Dominic Blumenthal ha visità il luvratori da politica, era qua bler resuns positivs davart las discussiun ma era ina tscherta antipatia da discussiuns che sa repetan senza success vesibel. Ma per ordinari arriva era la critica sur in formular che po vegnir inoltrà er anonimamain.
Jau hai frequentà in cuors da teater d’improvisaziun. Uss a Ljouwert stà la presentaziun finala en il focus circumdà intuorn il tema da paraulas. Ils quatter luvratoris èn teater – co visualisar paraulas, il cor da suns e tuns minoritars da chanzuns popularas modernisadas che vegnan maschadadas tar ina nova chanzun, digital storytelling vul dir co pudair transormar ina paraula scritta per leger avant en in clip u ina story sin instagram, snapchat ni facebook e sco quart e final luvratori anc linguas, là schai il focus sin las differenzas ed atgnadads da tut las linguas representadas e forsa è sa resulta qua zatge sco ina presentaziun el stil da pled plidà – spoken word. In quests luvratoris han ils participants l’opportunitad da safatschentar cun lasu culturas da differentas minoritads etnicas ni linguisticas – sco nossa minoritad – mo era profitar da novas fuormas instructivas, participativas ni artisticas. Durant ina tal’emna da proget vegn dentant nagin sfurzà da sa presentar sin ina tribuna.
In luverdi è di d’excursiun. Lura vegn fatg in viadi en ina citad veglia, tar ina interpresa u ina instituziun. Cu nus eran a Trin ha la GiuRu manà la gruppa tras la citad da Cuira nua che nus avain visità RTR e suentermiezdi era l’institut DRG. In program cultural vegn dentant era las sairas purschì, quai è dentant il bler voluntari. Pliras sairas vegn fatg festa. Special è adina il exchange market, il marcau da brattar spisas e bavrondas tradiziunalas. Il bler ha l’excursiun lieu l’autra damaun a bun’ura – Grandius per far bun’impressiun tar las instituziuns visitadas quest di. Durmì vegn fitg pauc – auter sche è dat ina prolungaziun dal brat da liquiditads cun ina gnocca sorba – ma per ordinari adina fitg bain en combras da dus u trais. Uschè che ils participants dad ina minoritad partan ina combra e las regiuns rumantschas geograficamain e linguisticamain per part uschè differentas sa vischinan en discuors davart il rumantsch ma era davart esser giuven e tut quai che fatschenta ins.
La pernottaziun sco era tut las maglias èn includas en la contribuziun che mintga participant ha da pajar. Normalmain è quai 100.- francs per participants da terras occidentalas sco la Svizra. Ultra da quai paja la YEN enavos 50% dal viadi – dentant be scha tut las quittanzas (originalas!) arrivan en il biro a Berlin! Il rest paja la GiuRu. Congualà cun autras minoritads stà la giuventetgna rumantscha qua fitg bain. Probabel era nos grand problem, tar nus va tut memia bain, la prontadad da s’engaschar è bassa, nagin ha fieu sut il tapun. Nossa minoritad mora e sa durmenta plaun plaunet sco ina chandaila cha stizza. Nagin cumbat cunter la germanisaziun, nagin fieu, nagin idealissem en chasa rumantscha. Ma tar autras minoritads è quai pli ferm il cas. Dal barat intercultural profiteschan tut las varts in mintga cas. La GiuRu ha adina memia paucs participants. Quai vulain nus midar e perquai tschertgain nus adina giuvenils che daventan commembers da la GiuRu che cuosta era be ina giada 20.- francs contribuziun d’entrada. A la radunanza generala da la GiuRu publitgain nus las datas dals seminaris dal onn. Il clom per participant*s cun il plan detaglà arriva per ordinari 40 dis oravant cun ina deadline circa 30 dis avant. Quai è in pitschen spazzi per contanscher glieud interessada ordaifer il agen ravugl d’amis – uschè cha blers che fan part als seminaris èn amis dals suprastants. Quai na duai dar l’impressiun che la GiuRu saja in circul exclusiv.
Critica u avis co pudair migliurar u rispostas sin tschertas damondas as chatta cun scriver a This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. in mail in tes idiom. Ma las informaziuns actualas as chatta era in la rait sut www.giuru.ch/#actual u cun far ina commembranza – medemamain fitg simpel online – u s’inscriver per la posta rumantscha, il newsletter inizià da la GiuRu. Engrazia per l’attenziun e faschess plaschair d’udir da tai, cunzunt scha ti vas ina giada ad in seminari spetgain nus fitg gugent tes resun in la pagina da las Vuschs Giuvnas che cumpara en La Quotidiana e qua sin la plattafurma da La Tabla.
Tge è tge?
• GiuRu: uniun per giuvens e giuvnas rumantschas tranter 16-30 onns
• president da la GiuRu: Uolf Candrian, Sagogn
• contact: www.giuru.ch / This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
• budget annual: 20'000 francs
• contribuziun d'entrada: ina giada 20.- francs
• YEN: uniun tetgala sin nivel europeic
• presidenta da la YEN: Giuanna Beeli, Sagogn
• 3-5 events annuals: kick off (bun on), seminari da pasca (emna avant pasca/primavaira), festival da diversitad (stad), seminari d'atun (october), end of the year (december).
• participants: delegaziun rumantscha da 3-4 giuvenils*
• cuosts per participant*: circa 100.- francs total (tuot inclus)
• d'avantatg: conuschaintscha d'inglais, esser single (^^'), veglia da viagiar
• Vuschs Giuvnas: pagina da la giuventetgan rumantscha en La Quotidiana
• paja per contribuziuns minimum 50.- francs, extras +25.-
• redacziun: Naomi Arpagaus, Laax
• Scuntrada Cumadaivla: inscunter u sentupada da giuvenils in las citads studenticas
• cura: duas giadas per semester, actualmain a Turitg ed a Berna
Text: Uolf Candrian (GiuRu)
Fotografia: Jakob Schäfer
Legenda: Nina Peckelsen, Roman Kühn, Ydwine Scarse, Giuanna Beeli e Helen Christiansen èn s'inscuntrads per davosas preparaziuns organisatoricas en Frislandia.
Suonda LATABLA!
Dad Uolf Candrian (GiuRu) -
Per mia lavur da master hai jeu tscherniu in toc da teater screts egl onn 1897 a Sagogn – mo maina vegnius menaus si. Ei setracta tenor l’indicaziun finala el carnet d’ina translaziun da B. Coray-Padrun tenor ina historia d’ina famiglia grischuna che steva temps per temps a Turitg. In’indicaziun dalla derrivonza dil raquent maunca, aschia eis ei buc enconuschent, tgi che ha oriundamein scret si quella historia. Per puder analisar la valur dalla translaziun fuss ei ideal d’anflar il raquent original e perquei fuss jeu fetg engrazievels per mintg’agid sche la suandonta historia vegn avon enconuschenta a zatgi. Il toc gioga en in vitget cun in’ustria. El toc romontsch e probabel era el raquent original vegnan ils suandonts protagonists avon:
«Ilg Sig. President Casper Proz, in pur Hans Meier e sia feglia Rosa Meier, in giudeu Beni, in carrer Hans-Gieri Wagner e siu felg Jacob Wagner, ilg ustier dilg Ochsen ed ils matts dilg Vitg.» Al president ch’ei ledis ed ha adina mo malas fumitgasas croda si che Rosa, la feglia dil pur Hans fuss uss ina biala giuvna. El fa amogna al bab da schenghegiar ad el il credit ch’el ha sils funs ch’el cultivescha aschia ch’ei daventass tut siu sch’el dess sia feglia – buca per fumitgasa, mobein per maridar. Emprem malsegirs, dat il pur allura tier da ponderar co perschuader la feglia. Avon ch’il bab vegn denton da ponderar sco el savess sestelegiar, damonda sia feglia tgei ch’ei seigi ed el raquenta tgei ch’il president ha fatg amogna. Rosa refusa e lava il tgau a siu bab e gi ch’ella carezi il fegl dil Wagner. Al president gi ella ch’ella drovi temps per che lez gi buca giu ad els il credit dil funs. Quel perencorscha denton daco ch’ella targlina e vul schar svanir siu concurrent, il fegl dil Wagner.
Suonda LATABLA!
Da Michela Sutter (GiuRu) - Que es ils 25 meg. Auncha trais dis fin cha la scoula cumainza darcho. Plaunet tuornan tuots darcho da las vacanzas. Bgers sun stos in pajais esters, dalöntsch davent: in Indonesia, sün Bali u ill’America. Oters sun stos in Italia, Frauntscha, Spagnia e Germania. Bod üngün ho passanto trais eivnas a chesa. Il motiv per ir davent es suvenz l`ora, que saja memma fraid cò ill`Engiadina. Ed insomma, scha tuot ils oters sun davent, perche dess eau alura rester cò suletta? A vegnan paquettedas las valischs: «Chau Svizra!».
Cò tar nus a Samedan es que ün pô oter. Illa prüm`eivna da meg ho que nom per bgers iffaunts davent da la terza classa: «Chau mamma, chau bap!», ma na «chau Svizra». Ad esdarcho temp per il KiLa. Daspö bundant 30 ans ho quist champ da meg lö in differentas regiuns da la Svizra. Pudair giuver insembel aint il god, fer cuorsas sün plazzas da sport u schoglier ingiuvineras düraunt sairedas da quiz, que es be üna pitschna part da quelo cha dapü cu 50 iffaunts paun passanter.
Fotografia: www.pexels.com
Suonda LATABLA!
Dad Angelica Augustin (GiuRu) - Scu mintg‘onn ò er chest‘onn gia li igl „seminari da Pasca“ dalla YEN (Youth of European Nationalities). La YEN è la uniun tetgala da radond 40 minoritads europeicas. Uscheia è er la GiuRu (Giuventetna Rumantscha) stada anvidada agl seminari tgi ò chest‘onn gia li davent digls 23 anfignen igls 29 da mars. Tals seminaris vignan organisos quatter gedas ad onn dalla YEN e dalla uniun da giuvenils dalla minoritad locala. Chest‘eda vainsa visito igls Tudestgs an Pologna ad Opole, en martgea manevel da Breslau.
Scu gio menziuno, organisescha la YEN mintg‘onn ples seminaris. Chels seminaris èn mintgamai colliias cun en tschert project u cun en tema. Chest‘onn sa nomna igl project „Minority Messengers“ u per rumantsch „curriers da minoritads“. La fegnameira digl project è da far attent igl public europeic digl fatg tgi dat tantas minoritads e dalla impurtanza e valeta tgi minoritads pon aveir. Antschet ò igl project igl favrer passo a Trin, noua tgi la GiuRu ò anvido agl seminari d‘introducziun. Durant lezza emda on igls participants elaboro metodas scu tg‘ins pudess derasar igl messadi da minoritads. Ed ossa tigl seminari da Pasca vagn nous pruo dad applitgier las metodas e da scolar igls giuvenils tgi on betg savia sa participar a Trin. L‘idea tgi è sa sviluppada è da visitar scolas, centers da giuvenils, antupadas e camps da giuvenils. Pi concret duessan neir „rimnos“ 50 voluntaris (participants digls seminaris ed oters commembers dalla YEN) tgi èn pronts da far dus anfignen treis da chellas visetas ainten lour regiun, seia chegl tigls giuvenils da lour minoritad u tar tals dalla „maioritad“. Scu amprova vagn nous visito dus scolas damanevel dad Opole. Ena scola primara bilinga (tudestg-polac) ed ena scola media polaca. Igls unfants e giuvenils on musso interess cura tgi nous igls vagn ampruo da render pi famigliar igl tema da minoritads an moda nun-formala, c.v.d. cun gis ed interacziun.
Da Mila Beerli (GiuRu) - Eu am sdruagl. Driv meis ögls. Il sulai splendura tras la gronda fanestra. Eu stordsch planin il cheu. Sper mai vezza ün pêr marüschlas. Hallöchen popöchen tü bun cumpogn nocturn, pensa. Apropos popöchen: Cun precauziun dozza la plüma. Tuots duos nüds raclüds. Super Mila cha tü stoust ir a la tschercha da tals indizis per savair scha tü hast durmi cun quist tip. Nu füssast forsa planet vegli’abot per schmetter da baiver tant? Almain d’eirast uschè clevra da tscherner la vart la plü facila per trar ün fil discretamaing.
Eu vegn our da let. Sülla pizza dals peis am fetscha in tschercha da mia büschmainta. La stanza es gronda. Il lain dal fuond es vegl. Ils scruoschs m’accumpognan pass per pass. Eu tir aint meis büschmaintin nair. El spüzza da füm ed a mai vegna mal. Zack, montar las chotschas suot. Meis büst e las chatschölas stoppa aint in mia tas-cha brüna. Eu svutr ün pezza. Davo ün mumaintin tegna in man üna carta da meis referat. SCHLUSSFOLGERUNG sta lasura. Quai as fa insè amo. Eu sögl sfrignir. Sün seis pult haja ün culli. Eu notesch meis nomer e poz il fözel sper seis cheu. Eu pigl meis mantel suot bratsch. Hasta la vista, amigo!
Cnarcs, cnarcs, cnarcs, toc. Eu stun i’l suler. Ingio d’eira fingià darcheu quella schmaladida tualetta? Mia vaschia schloppa bod. Quia? Oh na, quai es crai eir üna stanza da durmir, upsi. Forsa quista porta? Nope, la cuschina. Ah, voilà. Quietin serra la porta. Eu pisch, lav meis mans, baiv ün pêr schlucs da la spina, lav mia vista cun aua fraida, tilla süaint e vegn.
Eu guard intuorn. I’d ha dat nüvlas. Ils prüms guots croudan fingià giò da tschêl. Eu n’ha fraid. Il tram arriva. El es bod vöd. Eu aintr. Tschaint giò. El parta. Eu ser ils ögls. Tir il flà, chafuol. Aint ed oura. Eu bad sco chi’s derasa ün sentimaint tuot special. Il sentimaint dad esser dal tuot pro mai. Da’m sentir cumplaina. Preschainta i’l mumaint. Corp ed orma unids.
Text e fotografia: M. Beerli (GiuRu)
Suonda LATABLA!
Da Mila Beerli (GiuRu) - Meis büschmaintin nair es forsa ün pa cuort, pensa dürant ch’eu poz vi d’üna da las quatter püttas dal treffpunkt. Eu tschüt sün meis iPhone, til deblokesch, scroll tras mias conversaziuns da whatsapp. Eu m’allegr dal success ch’eu n’ha gnü hoz cun mia preschantaziun. Eu sun amo adüna plain tensiun. La saira es amo giuvna. Eu am saint stupend. Attractiva, scharmanta.... La bella vart da mia persunalità chi’d es dal sgüra ün pa manica. Uschè mumaints lessa nüzziar uschè bain sco pussibel, avant chi passan.
«Drink?», scriva a duos, trais persunas. Eu impiz il tun e lasch sparir meis telefonin illa gialoffa dal mantel.
Id es cuort avant las ses, la staziun sumaglia ad ün furmier. Eu travers il punct d’inscunter cun pass plans e consciaints. Mi’ögliada svoula sur ils passagers chi van sül o vegnan dal tren. Tranteraint prouva da dar ün’ögliada lasciva. Perche? Simplamaing, eu n’ha buonder sco cha tschels reagischan. Ün per rian, oters tschegnan sü per mai, ün oter am giavüscha üna bella saira. Ingünas reacziuns spectacularas. Rivada da tschella vart am pozza darcheu vi d’ün’otra pütta.
Eu pigl darcheu nanpro meis handy e control vi dal monitur nair meis cotschen dals lefs. Eu surri. I guard’oura bain. Eu schmach ün nuv ed il monitur as sclerischa. Amo ingünas respostas.
Eu doz mi’ögliada. Quel chi sta da tschella vart dal treffpunct am contaimpla. Eu replich l’ögliada. Eu crai, ch’el as sainta traplà. Quai almain lascha seis rier tmüch suppuoner. E listess am guarda’l adüna darcheu cun ögliadas decisas. Quai am irritescha. Eu n’ha insè fich jent situaziuns incuntschaintas e sun buondragiusa ingiò cha quist am maina. Sainza propa avair ün motiv n’haja l’impreschiun cha tuot quist pudess esser il cumanzamaint d’ün’aventüra.
«Nähmamar no as Glas Wii bi mier dihai?» «Gära!»
Text e fotografia: M. Beerli (GiuRu)
Suonda LATABLA!
Dad Indra-Maria Decurtins (GiuRu) - La tiara sontga ha ina gronda muntada per treis dallas pli grondas religiuns dil mund, il cristianissem, il giudaissem ed igl islam. Per in’jamna ein giuventetgna oriunds da tschun differentas tiaras vegni ensemen, per emprender d’enconuscher in l’auter, duront viver e uvrar cumineivel. Dasperas hai dau la pusseivladad da visitar marcaus cun gronda muntada per la situaziun politica e la religiun. Quei ha buca mo dau la pusseivladad da discussiunar sur da nossas culturas differentas, mobein era sur da conflicts grevs e las religiuns ch’ein per part la basa da quels conflicts.
Israel ei ina tiara ch’ei bia ellas novitads pervia dil conflict cun Palestina. Quei conflict marscha schon dapi decennis ed ha pliras caschuns. Per gronda part vai pervia da la tiara sezza e la muntada dils marcaus sogns. Ei dat regiuns, per exempel a Gaza ni certs marcaus el West Bank, omisduas regiuns da Palestina, che vesan pliras attaccas ni consequenzas dil conflict, che parts da Israel. Duront quell’jamna hai dau la pusseivladad da visitar marcaus sco Bethlehem e Jerusalem. Impressiononts ei il mir staus a Bethlehem. Il cunfin che sparta il West Bank dad Israel, fuorma per la gronda part mo ina seiv normala. En certs loghens dat ei denton era in grond mir, aschia sco a Bethlehem. Il mir ei aschi gronds sco quel da Berlin era, cun maletgs e messadis da graffiti dalla glieud sezza, mo era maletgs politics digl artist renomnau Banksy. La gronda part dils messadis cloma per l’avertaziun dil cunfin ed ina fin dil conflict. Sil mir eisi mez in fildirom cun spinas, per che la glieud sa buca surmuntar il mir.
Hebron, da l’autra vart, ei in marcau el West Bank, nua che las spuras dil conflict semuossan ualti fetg. Politicamein eisi in marcau spartiu en duas zonas, la zona H1 controllada dils Palestines e H2 per la gronda part dils Israelits. Ella zona H2, hai giu consequenzas per la glieud che viva leu, avon tut per ils palestines. Aschia dat ei en quella zona vias ch’ein serradas per palestines. Enamiez il marcau dat ei cunfins enferrai cun guardias da cunfin ch’ein tuts armai. Quei ei aschia per la ‘segirtad’ dils israelits che stattan en schinumnai ‚settlements‘, buca lunsch naven da quellas vias.
Sco turist sto’ins mussar ils passaports al cunfin da quellas vias. Tutsanua ein soldats, che sguardan, omisdus mauns sin in’arma aschi gronda, che jeu hai aunc mai viu en mia entira veta. Ins survegn in grond respect per quella schuldada , ed jeu vai sentiu en quei mument miu cor battir ualti fetg. Per nus eisi buca in problem da passar la duana. Ina collega da Palestina sto denton encurir in’autra via che nus per arrivar al liug destinau. Tschella vart dil cunfin ei buc in paradis. La via ei totalmein vita, dretg e seniester baghetgs che vesan o sco sch’els fussen stai vits per plirs onns. Pervia da che las vias eran serradas, ei l’economia totalmein ida empaglia e l’infrastructura sco scolas ni spitals ei svanida, aschia che la glieud ha buca pli saviu viver leu. Ussa sesent’ins sco dad esser sin ina via da spérts bandunada.
Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...
Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...
Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...
Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...
Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...
Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun...
Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester...


text:
L’avrigl da quest onn èn ils locataris da la chasa Faratscha a Schlarigna vegnids infurmads sur da la vendita da l’immobiglia. La nova proprietaria, la firma d’immobiglias Neue Haus AG ha lura fatg a savair, ch’ella vul sanar la chasa a moda luxuriusa e ch’i dat ord 22 abitaziuns d’indigens 14 segundas abitaziuns, quai mussan retschertgas da la Posta Ladina ed il schurnal regiunal da SRF. Sco il directur da la firma Neue Haus AG, Simon Vlachos ha ditg al schurnal regiunal dad SRF, sa laschan calcular ils custs da sanaziun be cun ina spierta da segundas abitaziuns.
Agid finanzial per locataris
Las 22 famiglias che stattan per il mument en la chasa Faratscha hajan survegnì la desditga per la primavaira da l’onn che vegn. Quai cun ina proposta d’ina cunvegna ch’ellas ed els survegnan agid finanzial sch’i fan midada fin la fin da mars dal 2023 e na fan betg recurs cunter la dumonda da fabrica. Ils ins hajan suttascrit la cunvegna, auters sa dostan, mussan las retschertgas. Quai bain savend ch’igl è difficil da chattar in’emprima abitaziun pajabla en l'Engiadin’Ota.
Vischnanca deplorescha agir
Sco Christian Brantschen, il president communal da Schlarigna ha ditg ad RTR, saja questa situaziun dischagreabla per tut ils pertutgads. Tuttina correspundia la vendita a la lescha, la vischnanca na po pia far nagut. Tenor il president communal da Schlarigna sajan ins però en discussiun per sclerir differentas pussaivladads sco ch’ins pudess intervegnir. Quai er sco consequenza sin la vendita da la chesa Faratscha. La strategia che Schlarigna va dapi plirs onns, è da construir sez abitaziuns pajablas per indigens. A la proxima radunanza communala decida il suveran davart ina lescha da promoziun da construcziun d’abitaziuns.
PS ed AdC dattan culpa per part a lescha da 2. abitaziuns
Il cusseglier naziunal Martin Candinas (AdC) sa vesa confermà: La lescha da segundas abitaziuns era per el gia d’emprim ennà in sbagl. Ed ussa sa mussia la problematica precis en quest cas. Cun quai n'è il cas Schlarigna per el nagina surpraisa. Ins haja adina admonì ch'i vegnia a dar in squitsch sin las abitaziuns primaras. Cunquai che la dumonda per segundas abitaziuns è creschida era durant la crisa da corona, è daventà il squitsch anc pli grond.
Era il cusseglier naziunal Jon Pult (PS) vesa en la lescha da segundas abitaziuns ina part dal problem. Dentant betg che quella exista sco tala, mabain ch'il parlament n’ha betg mess enturn quella sco quai ch'il pievel aveva approvà en l’iniziativa. Numnadamain era che tals cas sco Schlarigna vegnan evitads.
Jon Pult vesa dentant en emprima lingia il problem en la politica locala e chantunala. Sche quella avessia fatg endretg ses pensum en chaussa e cumbattì il problem da las speculaziuns d'immobiglias che procuran per mancanza d'abitaziuns per indigenas ed indigens. Lura n'avessia quai betg duvrà la lescha da segundas abitaziuns.
Che la politica locala duai vegnir pli activa di era Martin Candinas. Ina soluziun che tuts dus politichers vesissan èn cooperativas per la fabrica da novas chasas specificas per indigens. Talas sco quai ch’ins enconuscha da citads sco Turitg. Tenor Pult duessan las vischnancas cumprar il terren e fabritgar abitaziuns primaras pajablas sin quel per la populaziun indigena. Candinas vesas era zonas da fabrica ni quotas che duain procurar per fabrica da novas abitaziuns primaras.
Nagina soluziun perencunter vesa Candinas en adattar la lescha da las segundas abitaziuns. Tenor el faschess quai vegnir pli mala la situaziun. Auter vesa quai Jon Pult: Sche la politica locala na rivia betg da controllar la situaziun, lura pudessia in'adattaziun gidar. Per exempel sch’ins adattass la lescha uschia ch'il terren vegn protegì ch'ils custs na creschan betg anc pli fitg.


text:
Kienersrüti
Kienersrüti a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 0.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 48 abitant.
El cumün de Kienersrüti al se tröva a una altitüden de 579 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Kirchdorf, Noflen, Uetendorf, Uttigen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Kienersrüti in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- http://www.thun-west.ch/region/kienersrueti.htm (in German)


text:
Munticiàr
Munticiàr (en Italià: Montichiari), l'è 'n cümü de 25 198 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Orientàl a 20 km a Sudèst de la cità de Brèsa e 47 km a Nordòvest de Màntoa. El teretóre de Munticiàr l'è streersàt de Nort a Sud del Cés.
El presidènt de la Repüblica Italiàna Francesco Cossiga, ai 27 de Dezèmber del 1991 al g'ha decretàt che 'l cümü de Munticiàr el püdìa fregiàs del tìtol de Cità.
El Cèntro Fére de Munticiàr (Centro Fiere del Garda) l'è giü dei piö 'mportàncc de la Pruvìncia de Brèsa e l'è suratöt cunusìt per la féra del bes•ciàm (Fiera Agricola Zootecnica Nazionale) che l'è la segónda per emportànsa a lièl nasiunàl.
Munticiàr l'è apò a séde de l'Aeropórt Brescia-Montichiari entitulàt a Gabriele D'Annunzio. Inuauguràt ai 15 de Mars del 1999, el fa part del Sistéma Aeropórcc del Garda de proprietà al 85% del Aeropórt de Verùna-Vilafrànca Valerio Catullo.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Huttwil – Arosa 7:0
Il club da hockey dad Arosa perda cleramain l'emprima partida dals quartfinals dal playoff cunter Huttwil. Ordaifer perdan ils Grischuns cun 0:7. Gia en l'emprima minuta ha Arosa incassà l'emprim gol, e suenter 34 minutas eran ils Grischuns gia cun quatter gols en retard. Ed ils da Huttwil han cuntinuà a marcar gol suenter gol – fin al resultat final e brutal da 7:0.
En la seria da best-of-5 statti actualmain 1:0 per Huttwil. La proxima partida en ils playoffs da las duas squadras ha lieu mardi ad Arosa.
Dapli detagls dal gieu
Düdingen – Cuira 1:5
La squadra da la chapitala grischuna gudogna cun 5:1 cunter Düdingen, il club dal chantun Friburg. Suenter il segund terz stevi anc 2:1. En il davos terz han ils da Cuira dentant fatg squitsch sin il gol dals Friburgais, e sajettà trais gols aifer 7 minutas..
La proxima partida da la runda da relegaziun gioga Cuira proxim mardi cunter Bülach.
Dapli detagls dal gieu
1. liga
Il HC Partenz-Signuradi ha era pers la segunda partida da la runda da relegaziun da la 1. liga. Cunter il SC Rheintal resulta per ils dal Partenz ordaifer in 1:4. En l'otgavla minuta aveva Curdin Lampert sajettà Partenz-Signuradi en avantatg, e fin circa la mesadad da la partida è quai restà uschia. Lura ha Rheintal dentant vulvì il gieu, e curt suenter la segunda marcà il terz gol. Curt avant la fin ha Partenz-Signuradi lura incassà il davos gol al 1:4, cura ch'els avevan prendì ora il goli.
En la tabella ha Partenz-Signuradi suenter duas partidas da la runda da relegaziun, gia 4 puncts retard sin plazza dus che muntass da pudair restar en la 1. liga.


text:
Pervia da la pandemia ha Sursaissa stuì spetgar dus onns per finalmain dastgar benevantar ils 800 uffants davent dad 8 fin 16 onns ch'èn arrivads or da tut ils chantuns da la Svizra en Surselva. Igl èn quels 800 ch'èn stads ils pli svelts en las cursas da qualificaziun durant quest enviern ed han uschia la quida d'esser part da quest grond final ed event da Swiss Ski. A l'ultim final dal Grand Prix Migros, l'onn 2019 a Sörenberg, ha Lara Bianchi gudagnà en sia categoria da l'annada 2008. L'onn 2018 a Grächen era. Ed uschia na fai betg surstar sch'ella gÌ che quellas cursas èn sias preferidas.
Unic e spezial spezial ch'il final è questa giada en sia patria, quasi avant isch-chasa e sin quella pista che Lara Bianchi ha cumenzà cun 2 onns ad ir cun skis, è daventada in «Wisali» ed è dentant en il cader regiunal dal SST. Ir cun skis e far cursas è la gronda pissiun da la giuvna talentada ch'è dacurt vegnida campiunessa grischuna en il super-G da las U14 e che vul far il proxim pass en il cader grischun BSV.
Avantatg da chasa cumbinà cun in pau squitsch
Na, ella na saja betg stada spezialmain gnarvusa. In pau squitsch forsa bain, da vulair clamar giu sia meglra prestaziun a chasa ed avant uschè blers aspectaturs, la famiglia, parents, fäns e blers indigens ch'enconuschian e sustegnian ella. Malgrad che Lara Bianchi era in pau malsauna il grond di da cursa, ha ella murdì sin ils dents. Per triumfar sco ils ultims onns en il slalom gigant n'hai per 20 tschientavels betg tanschì. Lara Bianchi vegn terza e tarlischa en l'arrivada a Sursaissa-Misanenga ed è levgiada e cuntenta ch'ella è sil podest. In success che motivescha, tant pli sch'ins sa ch'il Grand Prix Migros è stà il cumenzament da numerusas grondas carrieras da skiunzas e skiunzs svizzers en la cuppa mundiala.
Suenter ses terz plaz la sonda en il slalom gigant ha Lara Bianchi era persvadi la dumengia en il Combi-Race e terminescha è quella cursa da final sin il podest e vegn medemamain terza.


text:
130 documents descrivan la persecuziun da las strias durant il 17avel e 18avel tschientaner en Val Poschiavo. Igl è in chapitel fitg stgir, barbar che vegn illuminà tras l’exposiziun speziala en il Museo Poschiavino.
Ils 130 process èn las perditgas dad in temp, nua che cretta e superstiziun, il bun ed il nausch stattan visavi in a l’auter. Per la perdita da la racolta, per malsognas ni era per ina mort nunspetgada era da chattar in culpabel – e quai eran per gronda part dunnas u uffants. La pli giuvna era be 12 onns veglia. Sut tortura crudela han las atgisadas confessà lur colliaziun cun il diavel ed èn vegnidas stgavazzadas e suenter arsas – tut quai en preschientscha da la populaziun.
L’exposiziun speziala, represchentaziuns da teater e referats duessan animar da reflectar davart violenza e temas – durant il passà ma era en il temp dad oz.


text:
Lieunga
La lieunga (latin lingua, grec Yλῶσσa glōssa) è in corp da musculs (che consista da nov singuls musculs), dal qual disponan l’uman e la gronda part dals ulteriurs vertebrats. Ella sa chatta sin il fund da la chavorgia da la bucca; cura che las missellas èn serradas, emplenescha ella quella quasi dal tuttafatg.
La lieunga è cumpigliada en il mastegiar, tschitschar e tragutter ed è munida cun l’organ sensitiv dal gust e cun cellas dal palp. La lieunga da l’uman gioga er in’impurtanta rolla en la furmaziun da la lingua. En quest artitgel da survista vegn preschentà la construcziun e las incumbensas da basa da la lieunga da l’uman e dà in sguard al svilup da la lieunga en il reginavel dals animals en general; a la fin vegn approfundada la percepziun gustativa.
Construcziun[modifitgar | modifitgar il code]
La lieunga vegn sutdividida en il piz da la lieunga, il corp da la lieunga e la ragisch da la lieunga. La vart sura da la lieunga (il dies da la lieunga) furma in pitschen arvieut che giascha dal tuttafatg al liber e che mussa en la part davos ina foppa en furma da traipiz; en quest’uschenumnada ‹fora tschorva› s’avran pliras glondas mucosas. En la fonologia vegn la part davant dal dies da la lieunga, la quala sa chatta davos il piz da la lieunga ed è cumpigliada directamain en la furmaziun dals suns, numnada fegl da la lieunga. En la regiun dal piz da la lieunga sa chatta sut la pel mucosa ina pitschna glonda da spida; en la part davos da la lieunga èn situadas ulteriuras glondas da spida (las glandulae linguales).
La part sut da la lieunga è creschida cun sia part centrala vi dal fund da la chavorgia da la bucca; en pli è ella fermada en la part davant vi d’ina fauda da la mucosa da la bucca, il fil da la lieunga. Uschia èn be libers il piz da la lieunga ed ils urs laterals. Sch’il fil da la lieunga tanscha memia lunsch enavant, è la movibladad da la lieunga restrenschida. Quai po influenzar a moda negativa il tezzar e la furmaziun dals suns. Quest disturbi dal svilup po vegnir allontanà tras in tagl en il fil da la lieunga.
La part davos, la ragisch, furma la part la pli lada da la lieunga; quella è fixada vi da l’oss da la lieunga che sa chatta en la part superiura dal culiez e che stat da sia vart en connexiun cun la laringia tras musculs e lioms.
En la lingia centrala sa chatta ina sort spartida verticala, il septum linguae. Abstrahà da quai sa cumpona la lieunga però surtut da cellas muscularas ritgas da gnervs ed avainas. Las cellas muscularas èn ordinadas tenor tut las trais direcziuns dal spazi e pussibiliteschan uschia a la lieunga d’esser ordvart movibla.
Musculatura da la lieunga[modifitgar | modifitgar il code]
La musculatura da la lieunga vegn sutdividida – tant tenor criteris morfologics sco er funcziunals-motorics – en ina musculatura da la lieunga interna ed ina externa. L’emprima sa chatta dal tuttafatg a l’intern dal corp da la lieunga, la segunda collia la lieunga cun ils organs e tessids circumdants.
Tar la musculatura da la lieunga interna (abreviaziun m. per ‹musculus›) tutgan (mintgamai cun indicaziun da la funcziun):
Scursanir e schlargiar la lieunga, auzar il piz da la lieunga:
- M. longitudinalis superior
- M. longitudinalis inferior
Prolungar resp. far pli stretga la lieunga, stender ora il piz da la lieunga:
- M. transversus linguae
- M. verticalis linguae
Tar la musculatura da la lieunga externa tutgan:
Trair la lieunga davantgiu (ventro-caudal):
- M. genioglossus
Trair la lieunga davosgiu (dorso-caudal):
- M. chondroglossus
Trair la lieunga davossi (dorso-rostral):
- M. styloglossus
Trair la lieunga davosgiu (dorso-caudal):
- M. hyoglossus
Stretgentar la gula:
- M. palatoglossus[1]
Enervaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Enervada è la lieunga a moda cumplexa tras plirs gnervs:
- Motoricamain vegn la lieunga provedida tras il nervus hypoglossus.
- L’enervaziun sensibla e sensorica succeda en il terz davos da la lieunga tras il nervus glossopharyngeus.
- Las stimulaziuns dal gust en ils dus terzs davant da la lieunga vegnan transmess sur la chorda tympani che furma in bratsch dal nervus facialis.
Pel mucosa[modifitgar | modifitgar il code]
La pel mucosa da la lieunga è fitg grossa e furma ina cuntinuaziun da la mucosa da la bucca. Sin quella sa chattan las numerusas papillas da differenta furma (furma da fil, da tgeiel u plat). Funcziunalmain sa laschan ellas differenziar en duas gruppas:
Las papillas mecanicas vegnan sutdividas tenor lur furma en papillae filiformes (furma da fil), papillae conicae (furma conica) e papillae lentiformes (furma da lenta). Las papillas a furma da fil dattan a la lieunga sia surfatscha sco da vali. Tar tscherts mammals (vatgas, nursas, giats) èn ellas munidas cun pizs cornus ch’èn drizzads vers la gula; quels effectueschan che la lieunga ha ina tscherta grugliezza. Papillas conicas èn cleramain pli grossas e cumparan per exempel tar vatgas sin il corp da la lieunga. Papillas en furma da lenta èn plattas e ladas e da chattar tar ils remagliaders. Ellas servan surtut a recepir sentiments dal palp.
La segunda gruppa da papillas da la lieunga furman las papillas gustativas cun l’organ gustativ sco tal, numnadamain ils nufs gustativs ch’èn colliadas cun ils gnervs gustativs. Areguard la furma differenzieschan ins trais tips da papillas gustativas: Las papillas en furma da bulieu èn, sper la recepziun da stimuls dal gust, probablamain er participadas al sentiment dal palp e da la temperatura. Las papillas en furma da rempar èn elevadas e circumdadas d’in foss da rempar cun glondas da derschentar. Lur dumber sa differenziescha fermamain tar mintga spezia d’animal: chavals possedan be duas papillas en furma da rempar, remagliaders percunter 48. Papillas fegliadas n’èn betg sviluppadas tar tut ils mammals. Spezialmain marcantas èn quellas tar ils chavals. Ellas sa chattan da la vart laterala sin il fund da la lieunga e sa cumponan da blers fegliets ordinads in davos l’auter.
La lieunga cuntegna numerusas pitschnas glondas da spida, surtut en la regiun da la ragisch da la lieunga. L’entira surfatscha da la lieunga è surtratga cun in epitel fitg fin. En las numerusas foppas tranter las papillas sa sviluppa in biofilm; nutrì tras spida e restanzas da spaisas furma quel ina stresa alventa sin la surfatscha da la lieunga. Cun agid p.ex. d’in tgiralieunga po quel vegnir reducì temporarmain.
Incumbensas da la lieunga[modifitgar | modifitgar il code]
La lieunga serva a muventar la vivonda en bucca, uschia che quella po vegnir mastegiada e maschadada a moda optimala cun spida. Per quest intent stauscha ella durant mastegiar, cun sustegn da las vistas, adina puspè la vivonda tranter ils dents. Per finir surpiglia ella er in’impurtanta rolla tar il tragutter, numnadamain cun stuschar las spaisas da la bucca en la gula. Tar ina consistenza viscusa u en furma da buglia vegn la vivonda l’emprim stuschada enavos cun agid dals urs da la lieunga che sa stumplan vers il tschiel da la bucca e silsuenter manada tras la part centrala da la lieunga che fa il medem moviment.
La lieunga è indispensabla per il discurrer. Blers suns, ma er il tschivlar, na sa laschan betg realisar senza la lieunga. Ils lieus d’articulaziun (activ e passiv) per la fonaziun da la lingua discurrida èn (cf. illustraziun): 1 exolabial (part exteriura dal lef) 2 endolabial (part interiura dal lef) 3 dental (dents) 4 alveolar (part davant da la punt dals dents) 5 postalveolar (part davos da la punt dals dents e levet davosvart) 6 prepalatal (part davant dal palat dir) 7 palatal (palat dir) 8 velar (palat lom) 9 uvular (er postvelar; liva) 10 faringal (gula) 11 glottal (er laringal; cordas vocalas) 12 epiglottal (viertgel da la giargiatta) 13 radical (ragisch da la lieunga) 14 posterodorsal (part davos da la lieunga) 15 anterodorsal (part davant da la lieunga) 16 laminal (fegl da la lieunga) 17 apical (piz da la lieunga) 18 sublaminal (er subapical; part sut da la lieunga).
Ultra da quai è la lieunga l’organ che pussibilitescha il gust. I vegnan differenziadas las qualitads dal gust dultsch, asch, amar, salà ed umami (dal giapunais umai: charnus e pulpì, savurus). Areguard la recepziun dal gust eran ins pli baud da l’avis che la lieunga sa laschia sutdivider en singuls areals. Igl è però sa mussà che quai n’è betg correct, mabain sa basa sin in sbagl d’interpretaziun d’ina illustraziun che David Hänig aveva publitgà il 1901.[2]
Tschertas accumulaziuns dals recepturs sa laschan però observar. Uschia sa chattan las cellas sensitivas en emprima lingia a l’ur da la lieunga: dultsch al piz, alura salà, asch, salà. Sulettamain il gust amar cumpara surtut en la part davos da la lieunga. Tenor novas enconuschientschas datti ultra da quai in receptur che reagescha sin grass (cf. sutvart).
Daspera ademplescha la lieunga l’incumbensa da l’‹autonettegiament› dals dents (vart linguala e palatinala), da la bucca e dals lefs.
Lieunga dals animals[modifitgar | modifitgar il code]
Praticamain tut ils vertebrads disponan d’ina lieunga. Tar ils peschs consista ella be da la cuvrida da l’oss da la lieunga ch’è savens surtratga cun dents. Tar ils amfibis è ella savens grossa, fixada en la part davant, percunter movibla e stendibla en la part davos. La lieunga dals reptils è plitost graschla e cornusa e sa lascha schlantschar or d’ina taja speziala. A moda sumeglianta sa preschenta la situaziun tar ils utschels, entant ch’ils mammals han per ordinari ina lieunga che sa lascha cumparegliar cun quella dals umans.
Percepziun gustativa[modifitgar | modifitgar il code]
Sco percepziun gustativa (dal latin gustare, sagiar, gustar) vegn designada l’experientscha subjectiva dal sentiment dal gust. Quel vegn evocà tras stimulaziuns d’organs sensitivs specifics dal gust (lat. gustus) sco ils nufs gustativs.
Tuttina sco l’odurat vegn er il gust pledentà tras stimulaziuns chemicas. Il gust pussibilitescha in’examinaziun preliminara da la vivonda avant ch’il corp vegn provedì per propi cun quella. Tar l’uman creschì sa chattan las cellas sensitivas dal gust sin la pel mucosa da la lieunga e da la gula ed intermedieschan tschintg (u sis) qualitads da basa. In gust asch u amar pon esser indizis per vivonda malmadira, fermentada u toxica. Las qualitads dal gust salà, dultsch, umami (e grass) designeschan il cuntegn approximativ da minerals e da substanzas nutritivas sco idrats carbonics, proteins e grass.
Tar l’impressiun sensuala che vegn caracterisada en la lingua da mintgadi sco ‹gust› sa tracti d’ina cumbinaziun dal gust e da l’odurat, sco er d’impressiuns dal palp e dal sentiment da la temperatura. Areguard la fisiologia dals senns sa restrenscha il gust uman però a las qualitads dal gust fundamentalas numnadas survart; quellas vegnan percepidas sur ils recepturs dal gust che sa chattan en emprima lingia sin la lieunga.
Posiziun da las cellas sensitivas[modifitgar | modifitgar il code]
Las cellas recepturas per las differentas qualitads dal gust èn ordinadas tar ils mammals en nufs gustativs. Quels sa chattan sin la lieunga en las papillas gustativas, daspera per part er en pels mucosas da la chavorgia da la bucca e da la gula. Radund 25 % dals nufs gustativs èn situads sin ils emprims dus terzs da la lieunga, ulteriurs 50 % sin il terz davos. Ils ulteriurs sa repartan sin il palat lom, la chavorgia dal nas, la laringia e la part superiura dal schiliez.[3] Mintga nuf gustativ po cuntegnair 50 fin 150 cellas sensitivas (tut tenor la spezia da mammal); ina papilla dal gust sa cumpona alura d’in dumber pli pitschen u pli grond da nufs gustativs.[4]
Sco gia menziunà survart, vegnan las papillas da la lieunga sutdivididas tenor lur furma en papillas da rempar, da fegls, da bulieus e da fils. Las papillas en furma da rempar sa chattan en il terz davos dal dies da la lieunga; ellas èn ordinadas en furma d’in V datiers dal fund da la lieunga. Mintga uman posseda radund set fin dudesch da questas papillas che cumpiglian mintgamai plirs milli nufs gustativs. Er las papillas en furma da fegl sa chattan en il terz davosvart da la lieunga, però a l’ur da quella; ellas cuntegnan intgins tschient nufs gustativs. Papillas en furma da bulieu datti fin a quattertschient. Quellas èn repartidas sur l’entira surfatscha da la lieunga, però surtut sin ils dus terzs davant da la lieunga; tar l’uman cuntegnan quellas mintgamai trais fin tschintg nufs gustativs. Las papillas en furma da fil na cuntegnan nagins nufs gustativs, mabain servan a giuditgar las caracteristicas mecanicas da la vivonda.
Uffants pitschens na disponan betg mo da dapli nufs gustativs, mabain er d’ina repartiziun pli vasta da quels (palat dir, part centrala da la lieunga, pel mucosa dals lefs e da las vistas). Pli tard sa reduceschan quels en lur dumber e vegnan concentrads en singuls lieus.
Las qualitads dal gust[modifitgar | modifitgar il code]
Actualmain partan ins da tschintg – evtl. sis – qualitads dal gust fundamentalas:
- dultsch – vegn evocà da zutger e derivats da zutger sco er d’intgins acids aminus, peptids u alcohols
- salà – vegn evocà da sal da cuschina sco er d’intgins auters sals minerals
- asch – vegn evocà da soluziuns aschas e d’acids organics
- amar – vegn evocà d’in grond dumber da substanzas (substanzas amaras)
- umami – vegn evocà dals acids aminus acid glutamic ed acid aspartic
- grass – vegn evocà da trais acids da grass (ma è dispità sco qualitad dal gust)
Umami (giapunais ‹gustus, savurus›) è ina qualitad da gust main enconuschenta, la quala il perscrutader giapunais Kikunae Ikeda ha descrit l’emprima giada il 1909. Ad Ikeda eri reussì d’isolar da l’erva da mar acid glutamic e d’identifitgar quel sco l’element decisiv areguard il gust dal dashi, in bugl da pesch giapunais. El ha dà a questa qualitad il num che sa cumpona dad umai (‹savurus›) e mi (‹gust›).[5] In ferm gust umami mussan mangiativas ch’èn ritgas da proteins e d’acids aminus; quel sa lascha però er evocar tras in’auta concentraziun d’acid glutamic resp. tras il rinforzader da l’aroma glutamat monosodic.
Gia dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner è enconuschent che las qualitads dal gust numnadas vegnan probablamain evocadas en differenta fermezza da las singulas parts da la lieunga, ma da princip da tut las regiuns sensiblas al gust. Malgrà che las differenzas tranter las singulas parts da la lieunga èn plitost pitschnas areguard la sensitivitad per singulas qualitads, vegnan las regiuns da la lieunga savens sutdivididas en cumpendis en ‹zonas dal gust›.[6]
Ulteriuras qualitads dal gust[modifitgar | modifitgar il code]
Ina gruppa da scienziads enturn Philippe Besnard ha identifitgà il 2005 in receptur dal gust pussaivel per grass: il glicoprotein CD36, il qual ha pudì vegnir cumprovà en las cellas dal gust ed il qual è abel da liar cun grond’affinitad acids da grass. Fin qua eri dispità, schebain igl existia ina qualitad da basa dal gust che vegnia evocada tras la preschientscha da grass en las mangiativas. En general eran ins da l’avis che la predilecziun per spaisas grassas derivia sulettamain da lur savur e consistenza. Per sclerir la dumonda davart in ulteriur gust da basa per grass, han ils perscrutaders experimentà cun mieurs normalas e talas manipuladas geneticamain (senza il receptur CD36). Las duas gruppas da mieurs han pudì eleger tranter duas offertas da pavel: ina da quellas cuntegneva grass, l’autra sulettamain ina substanza ch’imitava la consistenza dal grass. Igl è sa mussà che las mieurs normalas avevan ina gronda predilecziun per il pavel grass, betg però las mieurs senza CD36. Ultra da quai han mo las mieurs normalas reagì sin il nutriment che cuntegneva grass cun la producziun da sucs digestivs specifics per la decumposiziun da grass. Or da quests resultats sa lascha concluder che CD36 saja participà a la percepziun da grass en il pavel d’animals ruiders.[7]
En il fratemp han scienziads or da la medema gruppa er cumprovà che la stimulaziun da cellas gustativas da la mieur cun acid linoleic metta ad ir ina cascada da signals intracellulara ed activescha neurotransmetturs. Il 2010 ha in studi cun 30 probands umans confermà questas enconuschientschas davart in’ulteriura qualitad dal gust: Quels eran abels da differenziar differents acids da grass en ina soluziun ch’era uschiglio neutrala areguard il gust. En pli han ins pudì cumprovar ina relaziun tranter il Body mass index (BMI) e la sensibilitad da questa qualitad dal gust: Probands cun in senn gustativ sensibilisà pli ferm sin acids da grass han consumà pli pauc grass che tals cun recepturs main sensibels.[8]
Daspera vegn adina puspè discutà la preschientscha d’autras qualitads dal gust sco alcalic, metallic u auaditsch.
Ina rolla centrala per percepir impressiuns dal gust cumplexas gioga l’odurat, il qual è responsabel per tut las ulteriuras ‹impressiuns dal gust›. Quai vegn evident en cas da dafraids, cura ch’ins na pertschaiva cun il nas stuppà naginas impressiuns dal gust che surpassan las categorias da basa. Er datti tar bleras spezias d’animals insumma nagina spartiziun tranter la percepziun dal gust e da l’odur.
‹Recent› u ‹picant› vegn bain er resentì sco impressiun dal gust; ma per esser precis sa tracti qua d’in signal da dolur dals gnervs tar spaisas ch’èn per exempel cundidas cun chili (che vegn evocà da l’alcaloid capsaicin).
Recepturs dal gust[modifitgar | modifitgar il code]
Las qualitads dal gust amar, dultsch ed umami vegnan transmessas sur recepturs ch’èn colliads in cun l’auter tras proteins G. En quests cas è la transducziun dal signal caracterisada detg bain en il fratemp. Ils detagls areguard la percepziun dad asch e salà n’èn però per gronda part anc betg sclerids. Sa basond sin la structura chemica da las substanzas che gustan salà u asch vegn supponì che chanals da ions gioghian qua ina rolla decisiva tar la percepziun.
Tras ina retscha d’experiments san ins oz che mintga cella gustativa cuntegna be recepturs per ina suletta qualitad dal gust, uschia che la detecziun (analisa) succeda a nivel da las cellas sensitivas a moda separada. Percunter cumpiglia in nuf gustativ las cellas sensitivas da pliras qualitads. Ed er en ils gnervs afferents (che mainan vers il center) è mintga fibra codada per dapli ch’ina qualitad dal gust.
Elavuraziun neuronala[modifitgar | modifitgar il code]
La moda da transmissiun da las infurmaziuns da las cellas gustativas (secundaras) sin ils neutrons afferents, ils quals èn responsabels per las spedir vinavant en il tscharvè, n’è anc betg sclerida. Igl è enconuschent che cellas gustativas pon emetter ina retscha da neurotransmetturs e neuropeptids; ultra da quai datti indizis che adenosin trifosfat gioghia in’impurtanta rolla en la transmissiun dal signal da la cella sensitiva sin la cella da la gnerva.[9]
Tar ils mammals vegnan las infurmaziuns davart il gust transmessas en il tscharvè sur ils trais gnervs nervus facialis, nervus glossopharyngeus e nervus vagus. Là vegn il signal reglà in’emprima giada en la part rostrala (datiers dal chau) dal nucleus tractus solitarii. Da là van las infurmaziuns davart il gust vinavant en il nucleus ventralis posteromedialis pars parvocellularis (VPMpc) dal talamus. Tar ils primats succeda quai tras ina projecziun directa, tar ruiders percunter datti ina staziun intermediara sin via vers il talamus. Il VPMpc dal talamus projectescha da sia vart en il cortex insular, en il qual sa chatta il cortex gustativ primar. Gia qua vegnan integradas ulteriuras impressiuns sensualas, surtut infurmaziuns dal palp e da la temperatura or da la chavorgia da la bucca. Il cortex gustativ secundar che furma la proxima staziun da l’elavuraziun dal gust sa chatta en il cortex prefrontal e sa cuvra per part cun il cortex olfactoric secundar. Sper la ‹ruta principala› descritta datti numerusas sromaziuns sin mintga nivel da l’elavuraziun. Quellas mainan tranter auter tar l’ipotalamus e tar il sistem limbic. Ultra da quai datti numerusas colliaziuns che mainan da stgalims superiurs enavos tar stgalims inferiurs.
Elavuraziun sensorica[modifitgar | modifitgar il code]
La cumplexitad da la percepziun gustativa vegn cuntanschida tras in sistem cumbinatoric da represchentaziuns en il tscharvè che lubescha in’analisa detagliada da las finezzas da l’impressiun sensuala. Quest’abilitad da noss sistem da la gnerva, la codaziun vectoriala, sa lascha chapir – tar sis qualitads dal gust fundamentalas – sco spazi a sis dimensiuns. In gust specific vegn represchentà en quest spazi tras in muster d’activaziun da tut ils sis tips da recepturs. Er sche la lieunga pudess differenziar mintgamai be diesch stgalims d’intensitad per mintga gust da basa, sche resultass da quai tuttina in dumber da musters d’activaziun pussaivels da 106 = 1 000 000. Vul dir: cun be sis differents tips da recepturs sa laschassan differenziar in milliun differentas gradaziuns dal gust. A basa da fundaments relativamain simpels resulta uschia in grond dumber da pussaivladads da percepziun e differenziaziun.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Tenor Die menschlichen Muskeln in Tabellen. Übersichtliche Lernhilfen für Präparierkurs und Physikum. Universität Mainz. Editor & Copyright Dr. med. H. Jastrow.
- ↑ Rainer Klinke, Stefan Silbernagl: Lehrbuch der Physiologie. Thieme, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-13-796007-2, p. 807.
- ↑ D.V. Smith, J.D. Boughter jr: Neurochemistry of the Gustatory System. En: A. Lajtha e D.A. Johnson (ed.): Handbook of Neurochemistry and Molecular Neurobiology. Springer US, 2007, p. 109–135, ISBN 978-0-387-30349-9.
- ↑ J. Chandrashekar e.a.: The receptors and cells for mammalian taste. En: Nature 444, nr. 7117, 2006, p. 288–294.
- ↑ B. Lindemann e.a.: The Discovery of Umami. En: Chemical Senses, tom 27, nr. 9, 2002, p. 834–844. (PDF; 50 KB), consultà ils 7 da settember 2016.
- ↑ B. Lindemann: Receptors and transduction in taste. En: Nature, nr. 413, 2001, p. 219–225.
- ↑ F. Laugerette e.a.: CD36 involvement in orosensory detection of dietary lipids, spontaneous fat preference, and digestive secretions. En: J Clin Invest 115, nr. 11, 2005, p. 3177–3184.
- ↑ Jessica E. Stewart, Christine Feinle-Bisset, Matthew Golding, Conor Delahunty, Peter M. Clifton, Russell S.J. Keast: Oral sensitivity to fatty acids, food consumption and BMI in human subjects. En: British Journal of Nutrition 104, 2010 p. 145–152.
- ↑ Yi-Jen Huang e.a.: The role of pannexin 1 hemichannels in ATP release and cell-cell communication in mouse taste buds. En: PNAS, tom 104, nr. 15, 2007, p. 6436–6441 (PDF; 2,3 MB).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hans-Christian Pape, Armin Kurtz, Stefan Silbernagl: Physiologie. 7. ed, Thieme, Stuttgart 2014, ISBN 978-3-13-796007-2.
- Stefano Mancuso, Carlo Petrini: Die Wurzeln des guten Geschmacks. Warum sich Köche und Bauern verbünden müssen. Antje Kunstmann, Minca, 2016, ISBN 978-3-95614-096-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Gustatorisches System und Geschmackssinn (PDF dad anatomie.net; 1,2 MB)
- Über den Geschmackssinn (PDF, 545 KiB)


text:
Halla aviarta
» flyer
Ina purschida pil temps liber per giuvenils
La halla da gimnastica stat a disposiziun als giuvenils ad uras fixadas e publicadas. Aschia vegn purschiu als giuvenils in spazi da far sport e semuenter gratuit e maneivel. Sper las activitads sportivas duei la halla aviarta era esser in liug da sentupar, tedlar musica, paterlar, dar giugs ni simplamein esser. In liug nua che giuvenils san, senza consumar drogas ed alcohol, semuentar e giugar.
Ils menaders
Natascha
Selina
Mattias
Giachen


text:
Project da pilot Sumvitg
Tschun staziuns fuorman la senda d’eveniment «egliadas en spazi e temps». Ellas drezzan ils secturs tematics historics viers ils posts ed intermedieschan la savida, rimnada entras extracts ed anecdotas ord las intervestas. Aschia vegnan las historias e las aventuras dallas perdetgas dil temps vividas e sentidas el context directamein ella cuntrada.
Maletg / Scargar: Fegl sgulont Senda d’eveniment Sumvitg
Suandei la senda d’eveniment!
Las staziuns d’eveniment e la senda d’eveniment ein contonschiblas fetg bein e spert naven dallas staziuns da viafier Sumvitg-Cumpadials e Rabius-Surrein sco era naven dils parcadis a Sumvitg, Cumpadials, Surrein ni Rabius.
Staziun d’eveniment: Sumvitg
Entschatta dalla „Via dil Crucifix“
Quella staziun possibilitescha ina survesta sur il vast funs dalla val dalla vischnaunca Sumvitg e specialmein silla fracziun Surrein ed era ella Val Sumvitg. Il medem mument sesanfla l’entschatta dalla senda historica e restaurada denter Surrein e la capitala Sumvitg cheu (via cavorgia cun sulada, per part flancada da mirs schetgs).
Cheu rapportan perdetgas dil temps sur dils temas/cavazzins:
Staziun d’eveniment Part dil vitg da Surrein (plaz cadruvi)
Quella staziun schaidirectamein sper la cruschada, nua che differentas rutas meinan tiel commerci ni tier la baselgia e la scola e danunder ch’ins vesa la fontauna dil vitg.
Cheu rapportan perdetgas dil temps sur dils temas/cavazzins:
Staziun d’eveniment Surrein (Destillaria)
Quella staziun statsper la Destillaria Candinas.
Cheu rapportan perdetgas dil temps sur dils temas/cavazzins:
Staziun d’eveniment Punt viers Cumpadials (spartgida dalla via encunter Val Sumitg/Greina)
Quella staziun statdirectamein sper la punt sul Rein. Seniester meina la via ella Val Sumvitg, sper il vegl e bandunau hotel Bogn Tenigia vi, encunter il punct da partenza per ir encunter la planira dalla Greina. Dretg sur la punt meina la via a Cumpadials tier la staziun dalla Viafier retica.
Cheu rapportan perdetgas dil temps sur dils temas/cavazzins:
Staziun d’eveniment Lag da Salischinas
Quella staziun schaisper il Lag Salischinas (biotop). Cheu croda l’egliada sur la pardiala dil Rein Anteriur e sur praus e pastiras cunfinontas si encunter la Val Sumvitg ni ella direcziun cuntraria sil vitg da Sumvitg e plinensi silla spunda da Sogn Benedetg.
Cheu rapportan perdetgas dil temps sur dil tema:
La casetta staziun d’eveniment ei construida el stric tradiziunal dils baghetgs da habitar e luvrar en Surselva. Ella ha ina finiastra, la quala sa vegnir aviarta cun in schlegn. Silsuenter san ins trer ora il truchet d’informaziun. Tier la fabricaziun ei vegniu dau peisa sin la creaziun da valurs sin tut ils scalems, naven digl acquist dil material sur l’elavuraziun, fabricaziun e montascha da quel. Leutier ei vegniu risguardau tier las lavurs da scrinari, che l’entira construcziun, naven dil dessegn da CAD tochen tier la realisaziun, seigi vegnida menada atras sco project da scolaziun dad in emprendist en in menaschi da scrinari regiunal.
Per mintga staziun d’eveniment vegnan tochen treis temas plidentai ed intermediai entras il „raquintader d’historias“ ed ils elements electronics ed interactivs (QR code tier la pagina da web).


text:
Neuried (DE-BW)
Neuried l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Friburgh. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Ortenaukreis. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 57.85 km² e 'ndel Dicember 2017 el gh'ìa 'na popolasiù de 9 699 abitàncc.
El cümü de Neuried el se tróa a 'na altèsa de 150 méter sura 'l leèl del mar. L'è postàt arènt a le spónde del fiöm Reno endèl tòch endóche chèsto 'l sègna 'l cunfì 'ntra la Germània e la Frància.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Dapi ils 1. d’october na vegnan ils custs per la retratga dad autotests betg pli surpigliads da la Confederaziun.
Cun in test persunal d'antigens As pudais Vus testar sezza u sez sin il coronavirus. Vus prelevais sezza u sez la prova cun in sfrusch dal nas e legiais giu suenter il resultat. Il resultat dal test survegnis Vus entaifer 15 fin 20 minutas.
Il test persunal po identifitgar, sche Vus essas contagiusa u contagius il mument che Vus faschais il test. Malgrà il test persunal èsi tuttina necessari d'observar las reglas d'igiena, da distanza e da cumportament u concepts da protecziun existents.
Cura èsi raschunaivel da far in test persunal?
En cas da persunas senza sintoms e senza contacts cun cas da COVID-19 che vulessan far in test a chasa.
Cura na duess ins betg far in test persunal?
Persunas che han sintoms da malsogna, na duessan betg far in test persunal. Quellas sa drizzan vinavant ad in center da test, a la media u a la medi.
Nagin test persunal avant la visita da persunas spezialmain periclitadas e d'instituziuns da sanadad.
Co applitgesch jau correctamain il test persunal?
L'applicaziun è descritta sin il fegliet d'infurmaziun. Legiai per plaschair detagliadamain quel, avant che Vus cumenzais cun il test. Video
Nua survegnan ins ils tests persunals?
Ils autotests pon vegnir cumprads en l’apoteca, en drogarias ed en il commerzi en detagl.
Tgi paja ils tests persunals?
Ils tschintg autotests per persuna e per mais che vegnan finanziads da la Confederaziun èn reservads per persunas che n’èn betg guaridas u vaccinadas. Quests custs vegnan surpigliads da la Confederaziun fin ils 30 da settember 2021.
Dastg jau ir a prender en l'apoteca tests persunals per autras persunas (p.ex. confamigliars)?
Gea, quai è pussaivel, sche Vus preschentais la carta da la cassa da malsauns da la persuna correspundenta.
Il resultat da mes test persunal è positiv Co vinavant?
Il resultat è positiv, sche dus stritgs (lingia da test T e lingia da controlla C) daventan visibels.
Il resultat positiv sto vegnir confermà immediatamain tras in test PCR. Quest test PCR è gratuit.
Laschai per plaschair As testar immediatamain. As rendai en autoisolaziun, fin ch'il resultat dal test PCR è avant maun.
Il resultat da mes test persunal è negativ. Co vinavant?
Il resultat è negativ, sche mo in stritg (lingia da controlla C) daventa visibel.
Observai vinavant las reglas d'igiena, da distanza e da cumportament.


text:
La guerra en l’Ucraina che ha cumenza ils 24 da favrer cuntinua, victima è adina dapli la populaziun, dunnas ed uffants. Per gidar en questa situaziun desperada datti bleras acziuns da sustegn e benefizi, uschia er da vart da la cultura. Ils 8 da mars hai da in concert per sustegnair l’organisaziun «Save the Children», salvai ils uffants.
Sin il palc:Anne-Sophie Mutter, la violinista da renum internaziunal e musicistas e musicists dals Münchner Philharmoniker, dal orchester sinfonic dal Bayerischer Rundfunk e dal orchester statal da la Bavaria, cun il dirigent Lahav Shani. Sin il program dus ovras econuschentas da Ludwig van Beethoven: il Concert per violina ed orchester in D dur, e la sinfonia No. 5 in C moll.
Dapli da Anne-Sophie Mutter
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sco meglier Svizzer è Benjamin Weger vegnì 19avel en la cursa da biatlon sur ils 20 kilomters. Suenter la mesadad da la cursa era Weger anc sin posiziun otg. Lura ha el sajettà duas giadas dasperas, quai ch'è vegnì punì cun duas minutas supplementaras. Joscha Burkhalter è vegnì 22avel, Sebastian Stalder 53avel e Niklas Hartweg 56avel.
Gudagnà ha il Franzos e manader dal classament general Quentin Fillon Maillet avant il Bieloruss Anton Smolski ed il Norvegiais Johannes Thignes Boe. Tant il favurit Franzos sco er il terz Johannes Bö han er mintgamai fatg dus sbagls da sajettar. Da quai ha lura il Bielorus Anton Smolski profità che ha sco sulet atlet tutgà tut las schibas.
Las medaglias
- Quenti Fillon Maillet (Frantscha)
- Anton Smolski (Bielorussia)
- Johannes Bö (Norvegia)
Ils Svizzers
- 19. Benjamin Weger
- 22. Josha Burkhalter
- 53. Sebastian Stalder
- 56. Niklas Hartweg


text:
Betulaceae
Le Betulaceae Gray, 1821 i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber e boscài che se tróa facilmènt en Euròpa, 'n Asia, en Nordafrica e 'ndèle do Amèriche endèle zòne temperàde e frède. La famìa la ciàpa 'l nòm del zèner Betula del qual la fa pàrt la bédola. La famìa le furmàda de presapóc 150 spéci de piànte de altèsa média, che crès a la svèlta e che düra mìa tat.
SistemàticaModifega
Le Betulaceae i è sèmper stàde inserìde 'ndèl ùrden de le Fagales. 'Na ólta, endèla clasificasiù de Cronquist, se tignìa separàde dò famìe: la famìa de le Betulaceae (furmàda dei zèner Betula e Alnus) e chèla de le Corylaceae (cói zèner Corylus, Ostrya, Carpinus, Ostryopsis). Chèsta distinsiù l'è stàda riportàda de l'APG al leèl de sotafamìa.
ZènerModifega
L'APG ([1], agiurnàt al dezèmber del 2005) l'inserés endèla famìa de le Betulaceae chèsti zèner:
per en totàl de presapóc 60 spéci.
- Sotafamìa Coryloideae:
- Carpinus (càrpen)
- Corylus (nösöl)
- Ostrya (tàera)
- Ostryopsis
per en totàl de presapóc 50 spéci.
Töcc i zèner lüminàcc che sùra, föra che l'Ostryopsis, i fa part de la flora spontànea italiàna.


text:
Las chamonas dal Club alpin svizzer han dumbrà l'onn passà marcantamain dapli pernottaziuns, malgrà la situaziun da corona, e la trid'aura a l'entschatta da la stad. Las passa 320'911 pernottaziuns muntan in plus da 20% cumpareglià cun il 2020, sco il Club alpin svizzer scriva. Per 21,3% è la svieuta s'augmentada, quai munta a total 8,2 milliuns francs.
Cun 15% dapli pernottaziuns il 2021 han las chamonas en il Grischun procurà per in sumegliant bun resultat. Tar la stagiun da stad ch'è l'impurtanta hai dà in augment da 5%. Passa in quart dapli pernottaziuns han pudì dumbrar tranter auter las chamonas da Coaz, Jenatsch e Silvretta. L'enviern ha en Grischun dentant purtà in augment da 73%.


text:
- La banca gronda Credit Suisse duai avair gì sur decennis clientella dispitaivla, tranter quels potentats e funcziunaris corrupts.
- Las renfatschas fa ina rait da retschertga internaziunala en il rapport titulà «Suisse Secrets».
Sut il titel «Suisse Secrets» rapporta ina rait da retschertga internaziunala da la clientella dispitaivla da la banca gronda. Las schurnalistas ed ils schurnalists sa refereschan a datas internas da la banca. Quellas datas haja la rait da retschertga survegnì d'ina funtauna anonima. Las datas mussian che la Credit Suisse haja er avert contos per glieud criminala. Sur onns haja la Credit Suisse acceptà autocrats, traffitgants da drogas sco er delinquents da crims da guerra e traffitgants d'umans sco clientella.
La CS refusa las renfatschas
La Credit Suisse ha prendì posiziun tar las renfatschas e refusa vehementamain quellas. Ils fatgs che vegnian descrits en il rapport «Suisse Secrets» hajan motivs istorics e giajan per part enavos fin ils onns 1940. En pli sa basian ils fatgs ad infurmaziuns fragmentaras e selectivas che sajan stratgas ord il context.
Per motivs giuridics na possia la Credit Suisse betg s'exprimer davart relaziuns cun clientas e clients.
La rait da retschertga
La gasetta «Süddeutsche Zeitung» ha evaluà las datas da la Credit Suisse ensemen cun il project «Organized Crime and Corruption Reporting Project» sco er 46 partenaris da medias da l'entir mund.
Medias svizras sco Tamedia hajan desistì da far part a las retschertgas. La raschun: Dapi il 2015 smanatschia a schurnalistas e schurnalists che scrivan davart datas da bancas ina procedura penala.


text:
Geometrî
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
La parôla geometrî La ven dal grîg Yewuetpeίv ch'al vôl dîr misuraziån d'la tèra.
Par ste fén ai én nèdi dal tèttnich e ai n è stè tanti ch'ali àn inventè i babilonîs, i egiziàn e i indiàn.
Atåuren dal 500 prémma ed Crèsst ai é stè un progrès di mondi fenomenèl: dî pänsadûr grécc i àn strolghè la conosiänza geometrica d'incû däl definizión, di postulè e dî asiôm e i àn dimostrè che da quèsst as puré derivèr totta la geometrî.
Ste process l'à purtè a la redaziån dî 'Elemént d'Euclîd.
Lu qué al fundé qualla ch'as ciama anch'adês geometrî euclidea.
Al quént postulè d'Euclîd, quall däl parallêl, l'à tirè l'atenziån ed tanti matematic, ch'äl l'àn studiè par vadder s'as psess derivèr dai èter quater o s'as psess fèr sänza. Al risultè l'è stè ch'ai nasé dal nôvi gemoetrî (eléttica e iperbòlica) ch'in àn brîsa vlò savair ed ste postulè. Quassti én cgnossò cme geometrî brîsa euclidée. Stra i matemàtich chi àn dè un contribûd a la furmaziån dal geometrî brîsa euclidée ai én N.I. Lobatchevski, J. Bolyai, C.F. Gauss, E. Beltrami. Gauss l'à strolghè 'na teorî detajè d'la superfézzi dal spâzi tridimensiunèl e al risultè pió inpurtant l'è al Theorema Egregium såura la curvadûra d'na superfézzi.
Dåpp Gauss ai én stè dåu direzión ed formaziån d'la geometrî.
La prémma l'è lighè al lavurîr ed B. Riemann ch'l'à pensè a un môd ed generalizèr la teorî d'la superfézzi ed Gauss in däl dimensión pió grandi ed 2. I nûv ogèt as ciamen varietè rimanänta. Da qué ai è pô nèda la geometrî differenzièl.
'N ètra direziån l'è stè tolta da F. Klein adruvand al cuncett ed gropp ed trasformaziån. Secånd Klein, l'ogèt ed stûdi d'la geometrî l'aré da èser la proprietè däl figûr geomètric invariänti såtta l'asiôm d'un quèlc gropp ed trasformaziån. Donca, considerand di mondi ed gropp ed trasformaziån diferänti as truvé 'na geometrî diferänta da la geometrî euclidea, cme la geometrî aféna e la geometrî prujetîva. Par esänpi, la geometrî euclidéa pièna l'é al stûdi däl proprietè dal pian ch'al resta invariè såtta l'asiôm dal gropp dî muvimént dal raid dal pian (gropp euclideo).