text:
Vigiüü
Vigiüü (nom ufizial in italian: Viggiù) al è un cumün da la Pruvincia da Varés cun 5 229 abitant (dato del Dicember 2012[1]), 'na süperfis de 9,3 km² e 'na densità de 562 ab./km². Ul sindich dal paes l'è la duturessa Sandra Cane, da la Lega Nord, ca l'è la prima sindachessa nera in da la storia d'Italia.
Al sa pensa ca ul paes da Vigiüü l'è stai fundaa dal Giulio Cesare, che quant ca l'è vegnüü a cunquistà la Galia, l'ha fai chighinscì un furtin militari par cuntrulà i gent chi damò i vivevan in dai sit circustant.
In dal periodo da la peste, i sa dis che San Rocco l'è passaa da Vigiüü e l'ha fermaa la peste in Via sant'Elia, 'ndua l'è stai metüva 'na capèla vutiva, ca la gh'è 'mmò.
Cuntegnüü
I sit da visità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Ndua andà a fà i giri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vigiüü l'è bela da vess visitada in dal sò centro storico e anca par i sò busch e i sò muntagn.
Ul colle da Sant'Elia l'è ul sitt ul preferii dai gent ch'i vegnan da föra. La gh'è anca 'na geséta vecia e bèla dedicava al Santo e Profeta.
Ul monte Orsa e ul Colle Sant'Elia i sun part dal monte San Giorgio, ul sit archeologico indua i gh'han truaa assé da fossil dai dinosauri marini e dal 2010 ul paes e i paes inturna i sun patrimoni mundial dai gent.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La manifestaziun püssee carateristica l'è ul Palio dai Rioni, ca 'l ven urganizzaa tüti i ann in giügn. Al sa fa insema ai comüni da Saltri e da Ciff. La festa dal sant patrono a la vegna in lüj ma la sa fa ul 3 agust, ul dì quant chi i g'han truaa i oss da Santo Stefano, anca se la sò festa l'è ul 26 da dissember.
Artisti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul paess l'è ben conossü par i sò artisti, chi i sun naa chì: architetti, picasass, scultur e pitur. I püssee famus i sun:
- Martino Longhi ul vecc
- Onorio Longhi
- Martino Longhi ul giuin
- Silla Longhi da Viggiù
- Gabriele Longhi
- Flaminio Ponzio
- Elia Vincenzo Buzzi
- Giacomo Buzzi Leone
- Luigi Buzzi Leone
- Giuseppe Buzzi Leone
- Antonio Argenti
- Giosuè Argenti
- Giuseppe Argenti
- Francesco Maria Argenti
- Carlo Maria Giudici
- Giuseppe Bottinelli
- Antonio Bottinelli
- Angelo Bottinelli
- Luigi Bottinelli
- Stefano Butti (1807-1880)
- Guido Butti
- Enrico Butti (1847-1932)
- Giacomo Pellegatta
- Santino Pellegatta
- Giacomo Buzzi Reschini (1881-1962)
- Antonio Piatti
- Primo Giudici
- Antonio Galli (1812-1861)
- Angelo Galli (1870-1933)
- Rizzardo Galli
- Luigi Buzzi Giberto
- Gottardo Freschetti (1906-1979)
- Nando Conti (1906-1960)
- Ettore Cedraschi (1909-1996)
- Nino Cassani
- Gottardo Ortelli
- Mario Gattoni
Gent famus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Giovanni Albinola, patriota.
- Felice Argenti, patriota.
- Luigi Longhi, Procüratur dal Re in da la Corte d'Appello da Venezia.
- Gaetano Giudici, abate e Cunsiglier del Culto in dal periodo napoleonico.
- Gianni Danzi, arcivescovo e affiliaa a Cumüniun e Liberaziun.
- Aldo Nove, scritur.
- Fausto Papetti, musicista.
- Valerio Pocar, sociologo dal diritto.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sindich: Sandra Maria Cane (pron. /keın/) ciamada Sandy (pron. /'sændı/)
Dì dai eleziun da l'aministraziun: 08/06/2009
Ul partito al guern: Il Popolo della Libertà - Lega Nord
Posta eletronica dal Comün: protocollo@comune.viggiu.va.it
Infurmaziun aministrativ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cumün al fa part da la Cumünidà Muntana dal Piambèll.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vigiüü l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


c: text/html

text:
Triant (quartier da Munscia)
Stòria e Descrisiùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ül quartier da Triant l'é un riùn da Munscia e l'é amministrativament apartenent a la Circuscrisiùn 4. A in resident in tuta la Circuscrisiùn 33.863 personn i pari al 27,88% da la pupulasiùn; l'età media l'è da 44 an e la percentuol di ansian cün pùsé da 65 an l'è ül 22,51%. Cun chi nümar chi, la risülta la pùsé pupulusa da tucc i circuscrisiùn da Munscia; Triant al cunfina cun San Biòs, San Frutus e San Giusep, e l'é traversada dal Canal Viluress. I vii principal dal quartier à in: Via Cavallotti (v'una di arteri pùsé impurtant ca culegan ul Centar Storic), Via Vittorio Veneto (strada ca la culega Via Cavallotti cun la SS36) e via Monte Cervino, famusa per i giardinett. La Gesa dal Sacro Cuore l'é l'unic logg da preghiera e à l'é in mess a Via Vittorio Veneto. Ül nom Triant deriva da l'antica Casìna al centar dal quartier che l'era dutada da tri port (ant). Ül Quartier da Triant l'é v'un di pùsé rinumò da Munscia.
Curiusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ül cantant Davide Van De Sfroos l'é urugunari da Triant e l'ha abitò in Via Biancamano fin ai quatr'ann prima da trasferis in da la pruvincia da Comm.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Carvìch
Carvìch (Carvico in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra del l'Isola chèl tòch de pianüra bergamasca tra Ada e Brèmb a 17 km de la sità e a 287 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 4 643 abitàncc (dàto del Dicember 2012[1]), cond'öna süperfìce de 4,4 km² e 'na densità de popolasiù de 1 055 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Calösch, Püntìda, Sóta 'l Mut, Téren, Éla d'Ada.
L'è de Carvìch ol campiù de motociclìsm Robèrt Locadèl.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Carvìch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
1024
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Elegiüü Giuann XIX cuma Papa
- Insürezziun cuntadina a Pavia
- L'Islam sa al espaant pal nòort-òest da la Penísula Indiana
- Par la famm, i s'ciaaf négar d'Egitt sa i revölta cuntra ul califaa e i nòbil cun mutiif i fèest religjuus
- Guido d'Arezzo al finiss ul sò trataa sura la müsica
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cesena
Cesena (en romagnöl: Zisèna) l'è 'na cità de l'Emilia Romagna, endèla Pruvincia de Forlì-Cesena. La g'ha 96 984 abitàncc (dàto del Dicember 2012 [1]), 'na superfìce de 249,47 km² e 'na densità de popolasiù de 389 ab./km²..
La cità l'è séde de 'n circondàre de decentramènt aministratìf.
El cümü de Cesena 'l cunfìna coi cümü de Bertinoro, Cervia (RA), Cesenatico, Civitella di Romagna, Gambettola, Longiano, Meldola, Mercato Saraceno, Montiano, Ravenna (RA), Roncofreddo, Sarsina.
L'è übicàda a sud de Ravènna e a òvest de Rímini, sö le spónde del fiöm Savio, ai pè dei Apennini a 15 km presapóch del Mar Adriàtich.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
Liliana Cavani
Liliana Cavani l'è na regìsta itagliàna nada a Carp in Pruvîncia ed Mòdna al 12 ad Śnar dal 1933.
Biugrafìa
Liliana Cavani la nas a Carp (Mòdna), fióla 'd un architét mantṿàṅ e dna màdar cun la pasiòṅ dal cìnema. 'L è acsè ch'la ciapa sù 'n interés p'r i film.
Da granda la tóś na làurea in Létri Antìghi a Bulògna in dal 1959 e pò al diplòma al Séntar Sperimentàl dal cìnema vinsénd al ciak 'd òr cun al curtumetràǵ La battaglia (La batàja).
La taca acsè a far di ducumentàri e di servìsi par la RAI ch'i dascóran dal sociàl e dla pulìtica: La Storia del Terzo Reich (La stòria dal Tèrs Reich), La donna nella resistenza (La dóna in dla reśisténsa), La casa in Italia (La cà in Itàglia) e via dascurénd.
In dal 1966 cun Francesco d'Assisi la gira al sò prim film, prudót par la RAI cun Lou Castel ch'al fà la part dal Sant.
In dal 1968 la firma al nóṿ film Galileo (in cuncórs al Festival ad Venèsia) in du la mét a fóg al cunflìt fra sènsa e religiòṅ.
In dal 1969 la gira I cannibali (I canìbai) ispirâ a 'l Antigone ad Sofocle.
In dal 1971 la Cavani la preśénta a Venèsia (fóra dal cuncórs) al film L'ospite ch'al cònta al vicéndi dna dóna 'd un manicòmi lager ch'la próa a turnàr incóra in dal mónd di saṅ.
In dal 1973 la cgnós al sucès internasiunàl cun la pelìcula Il portiere di notte (Al purtér ad nòt) cun Dirk Bogarde e Charlotte Rampling. In dal film, tréd'ś an dòp la sécunda guèra mundiàla, i s càtan na dóna scampàda al camp ad cuncentramènt naśìsta e al sò agusèṅ ch'al fà, in cal mèntar, al purtér ad nòt.
In dal 1981 la gira La pelle (La pèl), un film ambintâ in dal 1944 a Nâpol durànt la guèra, cun dal vicéndi da patimènt cuma quéli di parśunér tedésc vindû a péś 'd òr, putèṅ dâ a di suldâ maruchèṅ e l'erusiòṅ dal Veśùvi. I atór principài i èṅ Marcello Mastroianni, Claudia Cardinale, Burt Lancaster e Ken Marshall.
Cun Oltre la porta (da 'd là da 'l us) dal 1982 la Cavani la gh'à al sòlit cast all-stars ma fat sōl da di atór europei.
Al minga ciàri perversiòṅ sesuàli 'd Interno berlinese (Intéran berlinéś) i n càtan briśa i favór dla crìtica e gnanc Francesco, ch'al cònta la vita ad Sant Fransésc cun Mickey Rourke, al gh'à al sucès sperâ.
Cun Il gioco di Ripley (Al śóg ad Ripley) dal 2002, film cun John Malkovich trat da un rumànś ad Patricia Highsmith, la regista la tórna ad avér di riscòntar puśitiṿ, anc a 'l èstar.
In dal 2004 la gira la fiction par la televiśiòṅ De Gasperi l'uomo della speranza, cun Fabrizio Gifuni.
Filmugrafìa
- 1966 Francesco d'Assisi
- 1968 Galileo
- 1969 I cannibali
- 1971 L'ospite
- 1973 Milarepa
- 1974 Il portiere di notte
- 1977 Al di là del bene e del male
- 1981 La pelle
- 1982 Oltre la porta
- 1985 Interno berlinese (The Berlin Affair)
- 1989 Francesco
- 1990 La traviata (TV)
- 1993 Dove siete? Io sono qui
- 1996 Cavalleria rusticana (TV)
- 1998 Manon Lescaut (TV)
- 2002 Il gioco di Ripley (Ripley's Game)
- 2005 De Gasperi, l'uomo della speranza (TV)
- 2008 Einstein (TV)
- 2008 Mammt


text:
Il pir è surmuntà
-
- Zoom
- Sin 1000 consultaziuns tar il medi èn anc adina 30 pervi da la grippa. (dreamstime)
En Svizra sa calma l'epidemia da grippa plaunet. Il mument èn bain anc adina tuttas regiuns e tuttas vegliadetgnas pertutgadas. Quai ha communitgà l'uffizi federal da sanadad BAG. L'emna passada ha il BAG dentant registrà en media mo pli 30 cas da grippa sin 1000 consultaziuns. L'emna avant eri anc 38 cas.
Il dumber dals cas novs è dapi l'entschatta da l'onn sur la limita d'epidemia. Sco quai che l'uffizi da sanadad scriva saja il punct culminant dentant cuntanschì u surpassà. (sda/ec)


text: 1Pa Chaueneẽgüx, rü pema na nagu pexĩxü̃ i ngẽma mugü, rü nüxü̃ pecua̱x rü ngẽxguma tamaü̃xguxicatama nixĩ na ngẽma mugütüü̃wa tangẽxmaxü̃ ya wüxichigü ya duü̃xẽ. 2Rü dücax, rü wüxi i ngecü i ãtecü rü ngĩteme̱xẽwa ingẽxma ega namaxyane ya ngĩte, erü ngẽma ñanagürü i ore i mugü. Natürü ngẽxguma nayu̱xgu ya ngĩte, rü marü tama ngĩteme̱xẽwa ingẽxma. Rü yema mugü ga ngĩteme̱xẽwa ngĩxü̃ yexmaxẽẽxü̃ ga noxri rü marü tama ngĩmaã inacua̱x. 3Rü ngẽmaãcü i ngẽxguma namaxyane ya ngĩte rü to i yatümaã inapexgu, rü pecadu ixü. Natürü ngẽxguma marü nayu̱xgu ya ngĩte, rü marü nüxna íinguxuchi i ngẽma mugü ga ngĩteme̱xẽwa ngĩxü̃ yexmaxẽẽxü̃ ga noxrix. Rü ngẽxguma wenaxãrü naxãtegu rü taxuü̃ma i chixexü̃ ixü. 4Rü ngẽxgumarüü̃ ta i pemax, Pa Chaueneẽgüx, rü marü tama yema Moĩché ümatüxü̃ ga mugütüü̃wa pengẽxmagü yerü nüma ga Cristu rü pexca̱x nayu. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü Cristu ga yuwa írüdacüarü pixĩgü. Rü ngẽmaãcü nanaxü ya Tupana na naxca̱x imaxẽxü̃ca̱x, rü norü ngúchaü̃ ixügüxü̃ca̱x. 5Rü yexguma nuxcümaü̃xü̃ ga tacümawe rüxĩxgu rü poraãcü tanaxü ga taxüneãrü ngúchaü̃gü woo yema mugü tüxna na nachu̱xuxü̃ ga yema. Natürü yexguma nüxü̃ icua̱xgu na nachu̱xuxü̃ ga yema pecadu ga ixüxü̃, rü yexeraãcü tanaxüxchaü̃. Rü yemaãcü ga yema tórü pecadugü rü yuwa tüxü̃ nagagü. 6Natürü i ñu̱xma rü marü tama ngẽma mugütüü̃wa tangẽxmagü, erü Tupana rü marü nüxna tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü ñoma duü̃xü̃gü i iyuexü̃rüü̃ tixĩgü i nape̱xewa i ngẽma mugü, erü marü tama tamaã inacua̱x. Rü ngẽmaca̱x tama nagu taxĩ i ngẽma nuxcüma ümatüxü̃ ga mugü, erü marü nüxna ítanguxü̃ na Tupanaãrü ngúchaü̃ ixügüxü̃ca̱x rü naxca̱x na imaxẽxü̃ca̱x namaã i tórü maxü̃ i ngexwacaxü̃xü̃ i Naãẽ i Üünexü̃ tüxna ãxü̃. 7¿Rü ñuxũ ñagüxü̃ tá i ñu̱xmax? ¿Rü pexca̱x rü yema mugü yiĩxü̃ ga tüxü̃ pecaduã̱xẽẽxü̃? ¡Rü dücax, tama name i ngẽmaãcü nagu tarüxĩnüẽ! Natürü yexguma chi yema mugü rü tama choxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽgu, rü tãũ chima nüxü̃ chacua̱x na pecadutüü̃wa chayexmaxü̃. Rü dücax, rü yexguma chi yema mugü rü tãũ chima choxü̃ nüxü̃ cua̱xẽẽgu na wüxi i pecadu yiĩxü̃ na ṯoguã̱xãrü ngẽmaxü̃ca̱x chixauxãchixü̃, rü tãũ chima nüxü̃ chacua̱x na pecadu yiĩxü̃ i ngẽma. 8Natürü yexguma yema mugü choxü̃ ngu̱xẽẽgu na nachixexü̃ na ṯoguã̱xãrü ngẽmaxü̃ choxü̃́ ngúchaü̃xü̃, rü yexguma ga pecadu rü nayoxniẽ na yexeraãcü choxü̃́ na nangúchaü̃xẽẽãxü̃. Rü ngẽmaãcü nüxü̃ tadau rü ngẽxguma chi natau̱xgu i ngẽma mugü, rü tãũ chima nüxü̃ tacua̱xgü na ñuxãcü wüxi i chixexüchixü̃ na yiĩxü̃ i ngẽma pecadu. 9Rü noxri tauta yema mugüxü̃ chacua̱xgu, rü choma nagu charüxĩnügu rü chame. Natürü yexguma yema mugüxü̃ chacua̱xgu, rü nüxü̃ chicua̱xãchi na chixexü̃ chaxüxü̃ rü ngẽma chixexü̃ca̱x rü tá na chayuxü̃. Rü yemaãcü ga yema mugü ga Tupana Moĩchéna ãxü̃ na duü̃xü̃güxü̃ namaxẽxẽẽxü̃ca̱x, rü choxü̃ nayuxẽẽãma. 11Rü nüma ga pecadu rü nayoxniẽ namaã ga yema mugü. Yerü yexguma yema mugü choxü̃ ngu̱xẽẽgu na ñuxãcü nachixexü̃ ga yema pecadu, rü yexeraãcü choxü̃́ nangúchaü̃ ga yema pecadu. Rü yemaãcü ga yema pecadu rü choxü̃ nawomüxẽẽ rü nayoxniẽ namaã ga yema mugü rü yuwa choxü̃ naga. 12Natürü yema mugü rü aixcüma naxüüne i Tupanape̱xewa. Rü guxü̃ma i ngẽma Tupana tamaã nüxü̃ ixuxü̃ rü naxüüne rü aixcüma name rü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ. 13¿Natürü ñuxãcü nixĩ i ngẽma i ñu̱xmax? ¿E̱xna pexca̱x rü yema mugü yiĩxü̃ ga yuwa choxü̃ gaxü̃? Rü dücax, rü tama ngẽmaãcü nixĩ. Erü ngẽma pecadu nixĩ i Tupanaãrü mugümaã yoxniẽxü̃ na yuwa choxü̃ nagaxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü nüxü̃ tacua̱x na ñuxãcü poraãcü nachixexü̃ i pecadu. Rü yexguma yema mugü choxü̃ ngu̱xẽẽgu na ñuxãcü poraãcü nachixexü̃ ga yema pecadu, rü yexeraãcü choxü̃́ nangúchaü̃ ga yema chixexü̃ rü yexeraãcü chanaxüama ga pecadu. 14Nüxü̃ tacua̱x i ngẽma mugü rü Tupanaãẽ i Üünexü̃wa ne naxũ. Natürü choma rü duü̃xü̃mare chixĩ, rü ngẽmaca̱x nixĩ i chomaã inacuáxü̃ i ngẽma pecadu i chaxüxü̃. 15Rü tama nüxü̃ chacua̱x na ṯacü choxü̃ üpetüxü̃ erü tama chanaxü i ngẽma mexü̃ i chanaxwa̱xexü̃ na chaxüxü̃, natürü ngẽma chixexü̃ i tama chanaxwa̱xexü̃ na chaxüxü̃ rü ngẽmaãma nixĩ i chaxüxü̃. 16Natürü i ñu̱xma na chanaxüxü̃ i ngẽma tama chanaxwa̱xechiréxü̃ na chaxüxü̃, rü ngẽmawa nüxü̃ chicua̱xãchi na namexü̃ i ngẽma mugü. 17Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü tama chauechama nixĩ i chanaxüxü̃ i ngẽma chixexü̃. Natürü ngẽma pecadu i chowa ngẽxmaxü̃ nixĩ i chomaã icuáxü̃, rü ngẽma nixĩ i chixexü̃ choxü̃ üxẽẽxü̃. 18Rü choma nüxü̃ chacua̱x rü wüxi i pecaduã́xü̃ i duü̃xü̃mare chixĩ, rü ngẽmaca̱x chowa rü nataxuma i ṯacü i mexü̃. Erü woo chanaxwa̱xe na mexü̃ chaxüxü̃, natürü tama chomaã nanguxü̃ na chanaxüxü̃. 19Erü ngẽma mexü̃ i chanaxwa̱xexü̃ na chaxüxü̃, rü tama chanaxü. Natürü chanaxüama i ngẽma chixexü̃ i tama chanaxwa̱xexü̃ na chanaxüxü̃. 20Rü ngẽxguma chi chanaxüamagu i ngẽma chixexü̃ i tama chanaxwa̱xexü̃ na chaxüxü̃, rü meãma nango̱x na tama chauechama chanaxüxü̃. Natürü ngẽma pecadu i chowa ngẽxmaxü̃ nixĩ i chomaã icuáxü̃ rü chixexü̃ choxü̃ üxẽẽxü̃. 21Rü ngẽmaãcü nüxü̃ chadau i ñuxãcü na chiĩxü̃. Rü ngẽxguma mexü̃ chaxüxchaü̃gu rü choxü̃́ natauxcha na chixexü̃ãma chaxüxü̃. 22Choma rü chauãẽwa rü chorü me nixĩ i Tupanaãrü mugü, rü naga chaxĩnüchaü̃. 23Natürü ñaã chaxune i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x ixĩxü̃wa, rü nangẽxma i ṯacü i tama naxüxchaü̃xü̃ i ngẽma chauãẽ naxwa̱xexü̃. Rü ngẽma pecadu i chowa ngẽxmaxü̃ nixĩ i chomaã icuáxü̃ rü chixexü̃ choxü̃ üxẽẽxü̃. 24Rü ngẽmaãcü i choma rü chauãẽwa chayanguxẽẽchaü̃ i Tupanaãrü mugü, natürü ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i chaxune rü nanaxüxchaü̃ i ngẽma nanaxwa̱xexü̃ i pecadu. Rü taxuca̱xma chataãẽ i chomax. ¿Rü texé tá nüxna choxü̃ ítanguxuchixẽẽ i ñaã pecadu i chowa ngẽxmaxü̃ rü yuwa choxü̃ gaxchaü̃xü̃? Rü Tupanana moxẽ chaxã erü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu rü tá choxü̃ nüxna ínanguxuchixẽẽ.


text:
Avon (Bristol)
L'Avon (parnonzia: ['eɪvən]), ciamaa anca Bristol Avon o Lower Avon, l'è on fiumm de l'Inghilterra del sud-ovest.
L'è longh 117 km e 'l gh'ha on basin idrografegh de 2308 km quadraa. El traversa i contei del Gloucestershire, Wiltshire, Somerset e Bristol. El nass in de la region di coi Costworlds e 'l finiss denter a l'estuari del Severn arent a Avonmouth, arent a Bristol e al sò canal. El traversa anca i città de Chippenham, Malmesbury, Bradford on Avon e Bath.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compagn de tucc i alter Avon spantegaa per el Regn Unii, anca quell fiumm chì el ciappa el sò nomm de ona parolla celtega (*abona), che la voeur dì proppi "fiumm": varda el galles afon, l'irlandes e scozzes abhainn e 'l manx awin.


text:
Na a l’iniziativa da medis da chasa
-
- Zoom
- Nagin sustegn dal parlament federal per l'iniziativa da medis da chasa. (Keystone)
L'iniziativa da medis da chasa na plascha betg al parlament federal. Suenter il cussegl dals chantuns ha ussa era il cussegl naziunal ditg na a l'iniziativa che vul promover spezialmain medis da chasa.
Cun 66 cunter 59 vuschs tar 57 abstenziuns ha il cussegl naziunal refusà l’iniziativa en favur d'ina cuntraproposta directa ch'il cussegl federal vul far. Enstagl da focusar sin ils medis da chasa duai la cuntraproposta focusar sin il provediment da basa en general ed uschia era cumpigliar persunas da tgira ed apotechers.
Ch'i dovria urgentamain mesiras cunter la mancanza da medis da chasa n'è betg stà dispitaivel en il parlament. (sda/ec)


text:
Viscont
Quella di Viscont (italian: Visconti) l'è stada ona fameja lombarda che l'ha governaa Milan e 'l sò territori de la metà del Dusent fina a la metà del Quattercent (1277-1447).
In del 1395 l'imperador Venceslaa el gh'ha daa el titol de duca, che poeu l'è passaa ai sò successor Sforza. El ramm principal di Viscont l'ha governaa sora on tocch bell grand de l'Italia del nord, e hann lassaa on monton de castei.
El simbol di Viscont, el bisson, l'è ancamò al dì d'incoeu vun di stemma de Milan.
Cuntegnüü
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Viscont, quand ch'eren al massim de la sò grandoeur, hann faa girà on mucc de leggend intorna ai origin sò de lor, anca perchè al temp i genealogii fantasios eren ona moda de tucc i cà nobel de l'Europa.
Però i origin de la fameja Viscont hinn minga inscì volt comè che voreven fà pensà i sò member. Quei là de fatt a eren domà i sciori de Massin, arent al lagh Maggior novares (che al dì d'incoeu in Italian a se ciama Massino Visconti). A Massin vegnen regordaa 'me vassai de l'arcivescov milanes Landolf II de Carchen giamò a partì del XII secol. El sò cognomm el vegn giò del latin vice comites, che l'è ciar 'se voeur dì cossè.
El someja che 'l Landolf (vescov del 978 al 998) el gh'abbia daa on feud arent a Marian, in del Comasch. Intorna al 1070 gh'hann ciappaa l'offizzi pubblegh de viscont, che poeu l'è vegnuu reditari per tucc i discendent mas'c. Quand hinn vegnuu nobel, i hann tolt sù anca el stemma de la bissa che la mangia on saracen. La fameja la s'è spartida in d'on poo de ramm, che s'hinn spantegaa anca in feudi lontan de Milan. El ramm principal el someja che 'l vegna giò de Umbert, che l'è mort in de la prima metà del XII secol.
La conquista del podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fioeu de l'Umbert a l'è staa Otton Viscont (1207-1295), che in del 1262 l'è riessii a 'gnì arcivescov de Milan. La nomina l'era vegnuda foeura quasi per cas. L'Otton, de fatt, l'è staa nominaa grazzie a l'intervent de la curia romana, perchè a Milan a gh'era troppi conflitt per scernì chi che gh'avess de diventà vescov. Inscì l'era staa deciduu de cattà foeura on quaivun de divers. A quell pont, vuttaa di sò leaa, l'h taccaa sù a combatt per el podè de la città contra la fameja di Torrian, guelfa, intant che i Viscont eren ghibellin. Per quindes agn, l'Otton (che quand l'eva staa nominaa a l'era el cappellan del cardinal Ottaviano degli Ubaldini) l'ha minga poduu andà de dent a Milan, perchè i Torrian le voreven nò. El sconter l'è finii con la soa vittoria, dopo de la Battaja de Des del 1277. Inscì l'Otton e i sò parent hann poduu entrà a Milan, e lì allora l'è scominciaa la conquista del podè de part de la fameja, anca se in d'on primm moment i Viscont aveven dii de vorè sostegnì el partii aristocrategh milanes.
La guerra contra i Torrian l'è andada innanz fina al 1287, quand i Viscont hinn riessii a trà giò Visever. Dopo d'avè vingiuu, l'ha faa elegg in del 1287 'me capitan del popol vun di sò pro-nevod, Mattee I (1250-1322), che 'l gh'ha 'vuu legittimazion anca de l'imperador Rodolf I in del 1288.
In del 1302 i Viscont hinn staa casciaa via de Milan, ma hinn tornaa indree vott agn dopo insemma a l'imperador Enrigh VII. Inscì Mattee I l'ha scominciaa l'overa de conquista de la Lombardia, on lavorà che quei che hinn vegnuu dopo de lù hann segutaa de bon.
La reazion di guelf però la s'è fada minga spettà, e inscì el Mattee 'l gh'ha 'vuu de abdicà in favor del sò fioeu Galeazz I (1277-1238). Quell chì l'ha combattuu de bon contra i sò nemis, fina a quand l'è staa faa presonee de l'imperador Ludovigh IV. Dopo de lù s'hinn succeduu al poder i sò fradei, i nevod e 'l sò fioeu, che hann scominciaa a combattes vun con l'alter. La dinastia l'è andada innanz con vun di sò fradei, Steven, e ai sò fioeu Mattee II, Galeazz II e Bernabò. In del 1378 l'è rivaa el moment de Gian Galeazz, fioeu de Galeazz II, che l'ha faa presonee el zio Bernabò, dopo avènn sposaa la tosa, Caterina. In del 1395 l'è staa nominaa duca de Milan.
El ducaa e la fin de la dinastia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gian Galeazz, col passà di agn l'è riessii a conquistà on monton de territori: in del 1402, a la soa mort, Milan el gh'eva possediment in squasi tutt el centro e 'l nord de l'Italia, col rivà al confin cont el Lazzi e 'l Statt de la Gesa. Tra l'alter, Gian Galeazz l'è riessii a entrà in del sistema dinastegh di grandi famej europei: la soa tosa Valentina defatt l'ha sposaa Luis d'Orléans, fradell del re frances Carlo VI e nonno del re Luis XII.
Ma i domini ciappaa del duca eren minga tropp fort: inscì, quand l'è mort, i sò duu successor hann minga poduu resist pù de tant. I nemis de Milan (per esempi Venezia) s'hinn slargaa fin che hann poduu, e 'l ducaa l'ha squasi ris'ciaa de sparì. La situazion l'è mejorada domà sotta el governa del duca Filipp Maria, vun di fioeu de Gian Galeazz.
Filipp Maria Viscont però el gh'aveva minga di fioeu mas'c, inscì la dinastia a l'è finida con la soa mort, in del 1447. La soa tosa, Bianca Maria, l'ha sposaa el general marchigian Francesch Sforza, che on quai ann dopo l'è riessi a vegnì el noeuv duca milanes.
I alter pretendent al trono milanes però hinn staa i discendent de la Valentina, tant l'è vera che in del 1512 el re Luis XII l'ha voruu conquistà el ducaa e gh'è anca riessii, per on quai ann.
I ramm secondari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se la ligna principal di Viscont a l'è finida in del 1447, gh'è staa on quai ramm che l'ha resistuu fina al dì d'incoeu. El cas pussee famos l'è quell di Viscont de Modron (marches de Vimodron). Quei là i vegnen giò de Ubert, fioeu de Mattee I, e hinn viscont a partì del 1683. Anca Napoleon e i Austriegh, in del Vottcent, hann confermaa la nobiltà de la fameja, e gh'hann daa anca di titoi noeuv, cont el fài vegnì duca.
In del 1837 l'è finii anca el ramm principal de quella fameja chì, inscì tucc i titoi hinn passaa a on alter ramm cadett. Quell ramm chì el s'è conservaa infina al Noeuvcent, e 'l cunta tra i sò member el senator Guido Visconti di Modrone e 'l regista Luchino Visconti.
La bissa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del liber Storia di Milano (1945) Alessandro Visconti el dis che 'l stemma di Viscont on temp a l'eva la bandera bianca con scià la bissa de la gesa de Sant Ambroeus tutta colorada de bloeu. Dopo i Crosad, gh'hann mettuu in bocca on Sarasen tutt ross per el sangh. El Bonvesin de la Riva el ne cunta sù che 'l fatt el vegn giò di impres che on tal Otton Viscont l'ha faa in Terra Santa.
Gh'è de dì perà che quell de la bissa cont in bocca on omm l'è on simbol tipegh anca de l'iconografia cristiana antiga, che la regorda la resurrezion e la storia de Giona.
I castei e alter edifizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Viscont i hann faa sù on monton de castei, prima per protezion e poeu per vivegh denter. Tra quei che resist anca al dì d'incoeu a regordom:
- Palazz Viscont a Tarent.
- Castell de Somma.
- Castell de Pagazzan.
- Castell Sforzesch a Milan.
- la Cassina Boschiroeula a Milan.
- Castell de Pavia
- Castell de Massin
- Castell de Biegrass
- Castell de Legnan
- Castell de Locarna
- Castell de Lod
- Castell de Vercei
- Castell de Voghera


text:
Römerswil
Römerswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Hochdorf, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.65 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1625 abitant.
El cumün de Römerswil al se tröva a una altitüden de 723 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ermensee, Gelfingen, Gunzwil, Hildisrieden, Hitzkirch, Hochdorf, Hohenrain, Neudorf, Rain, Retschwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La frazzion de Herlisberg l'è menziunada la prima volta in de l'ann 1173 col nom de Heigesperhc. In del ann 1242 inscambi l'è menzionada col nom de Hergesberch.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Herlisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Herlisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
05 06
Ol dé 05 06 l'è 'l 156 ( 157 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 210 dé a finí l'an.
Ul dí 05 06 al è ul dí da pòost 156 ( 157 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 210 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1944 - Roma (Itàlia): I tröpe aliade i trà zò i tröpe italiane e Todèsche a la capitala italiana.
1967 - Orient Medi: inisse de la Guèra di Ses Dé intra Israel e i paes àrab vesí.
1981 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): s'al ghe pöblega ün informatif médich sura sich òmen omosessüaj ch'i presenta öna pneumònia d'essioloséa descognossida: di stöde posteriur i conclödarà che se la trata d'öna malatéa fí alura descognossida: la SIDA.
1989 - Polònia: Solidarità la vens ol Partit Comünesta int i prime elessiú líbere daspus la Segonda Guèra Mondiala.
2004 - Bègles (la Gironda, Aquitània, Fransa): ol síndech Noël Mamère al ofíssia ol casament de Bertrand Charpentier e Stéphane Chapin, ol pröm intra du omosessüaj al stat Franses.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1646 - Venésia - La Elena Lucrezia Corner Piscopia o Elena Lucrezia Cornaro Piscopia, la prima dòna al mónt a laüreàs.
1898 - Fuentevaqueros (província de Granada, Andalusia): Federico García Lorca, pueta de la Zenerassiú del 27.
1981 - Mont-real, (Canadà): Sebastien Lefebvre, ghitaresta del gröp Canadench Simple Plan.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1941 - Haus Doorn (Paes Bass): Gujem II de Prössia, Kàiser de Zermania, rei de Prössia e cap de la Casa Imperiala e Reiala de Prössia.
2002 - Holywood (SÜA): Douglas Colvin, cognossit come Dee Dee Ramone, mösegh de rock, bassesta de The Ramones.
2004 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Ronald Reagan, president di 40 di Stacc Ünicc, ex-gu·ernadur de Califòrnia e atur de sínema.
2006 - Maroch: Henry Magne co-pilot del pilot Català Nani Roma int ün assident dürat ol rally de Maroch.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Saccharomyces cerevisiae
El Saccharomyces cerevisiae, l'è 'n organìsmo ünicelulàr che 'l fa part del regn dei fóns e l'è cunusìt come 'na spéce de leàt che 'l se multìplica per gemasiù.
L'è giü dei tìpi de leàt piö 'mportàncc per l'alimentasiù de l'òm e 'l sò üzo l'è cunusìt amò dei tép antìchi per fà 'l pà, la bìra e 'l vì. Se pènsa che 'l sàpe stat izolàt per la prìma ólta a pàrter de le scórse de l'ùa perchè l'è giö dei componèncc de la prüìna. L'è giü dei microrganìsmi eucariòti piö stüdiàcc endèla biulugìa celulàr e moleculàr e l'è 'l responsàbil del tìpo piö cümü de fermentasiù (alcòlica).
El Saccharomyces cerevisiae 'l g'ha la fùrma ovàl o elìtica condèn diàmetro de 5-10 micròmetri. L'è ütel endèl stüde del cìclo de le cèlule perchè la sò coltüra l'è sèmplice ma, come eucariote, el prezènta la complicasiù de la strütüra intèrna de le piànte e dei animài.
Üzo 'n birificasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saccharomyces cerevisiae l'è giü dei tìpi de leàt che se dopèra per fà la bira. En particolàr l'è chèl che se dopèra per fà la bìra a àlta fermentasiù cioè töte chèle tipologìe de bìra che stà 'ndèla categurìa che s'è üs ciamà co la paròla ingléza ales, per ezèmpe le Pale ales, le Stout, le Porter, ecc.
Varda apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Saccharomyces carlsbergensis, el tìpo de leàt che se dopèra per fà le bìre de tìpo lager.


text:
Carta salvàdga
La Carta salvàdga (Wild card in Ingléś) l'è al tèrmin ch'a s dróa in d'l àmbit spurtìṿ quànd in na manifestasiòṅ spurtìva a s ciàma òṅ a cumpétar sénsa tgnir cònt dal règhli ad parecipasiòṅ o ad qualificasiòṅ.
L'è druàda in di spòrt in dua i spurtìṿ i śōgan da par lōr (par dir'-n una, al tènis o al cursi in mòta) ma la vèṅ bòna anc in di spòrt ad squàdra cum al vòley o al balòṅsést.
In dal tènis l'è na règla che gl'uraniśadōr 'd un turnèo i pōlan ciamàr diretamènt a śugàr cun na carta salvàdga di tenìsta dla federasiòṅ dal sò paéś, p'r a n far-i minga pasàr p'r al qualificasiòṅ quànd i èṅ dimóndi indrē in clasìfica e i n gh'aṅ minga punt abàsta p'r andàr dènt'r ad dirìt in dal tablòṅ prinsìpal.
A sucéd anc che cal carti lè i sìan dadi a di śugadōr famóś ch'i sarnìsan a 'l ùltim mumènt ad partecipàr (sénsa prima ès'r-as iscrìt) o a dal glòri vèci che però dal vòlti vèci i n èṅ pròpria minga, cum è sucès a Goran Ivanišević ch'l à vins Wimbledon in dal 2001 o la Kim Clijsters ch'l'à purtâ a cà i US Open dal 2009 dòp dū an ad férum e cun la sò putìna adrē.
Dal vòlti pò al carti salvàdghi i èṅ druàdi par dar n'ucaśiòṅ a di śōvan cun dal talènt par far-as védar e la Monica Seles la 'l à fat dabòṅ in dal 1989 quànd, a quìnd'ś an, l'à vins al turnèo ad Houston baténd in finàl la Chris Evert par 3–6, 6–1, 6–4.


text:
Birr (AG)
Birr a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 4 179 abitant e una süperfiss de 5.05 km², e al se tröva a una altitüden de 352 meter sura al livel del mar.
El cumün de Birr a l'è tacaa ai cumün de Birrhard, Brunegg, Lupfig, Möriken-Wildegg.
L'andament storegh de la popolazion de Birr l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Birr in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Colegamèncc estyrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Birr in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dialett varesòtt
El dialett varesòtt, ciamaa anca Bosin, a l'è on dialett occidental de la lengua lombarda.
L'è parlaa in del center e in del nòrd de la Provincia de Vares.
Cuntegnüü
- 1 Relazion cont alter dialett
- 2 Esempi de dialett varesòtt
- 3 Pagin in Varesott
- 4 Vos correlaa
- 5 Bibliografia
- 6 Ligamm de foeura
Relazion cont alter dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bosin a l'è consideraa compagn del Milanes (anche se ghe confina nò in moeud dirett). In de la zòna de Tradaa el gh'ha di influenz comasch, in quella de Gallaraa gh'è di somijanz col Bustòcch. L'è ligaa de bon cont el Dialett verbanes parlaain sù la còsta piemontesa del Lagh Maggior.
Caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El varesott (compagn del Brianzoeu) l'è on poo 'na denominazion comun per vari dialett. Donca l'è normal che ghe sia di differenz anca dent ai parlà de la Provincia de Vares. Quei chì hinn vari esempi di ròbb che fann vegnì el Bosin different del Milanes:
- Presenza de la schwa (te se regordet => ta sa regordat).
- Rotacismo bell present
- Alternanza de el, al, ol, or per l'articol determinativ maschil.
- Alternanza de la, ra, a per l'articol determinativ femminil.
- In d'on quai paes i terminazion finai terminen con la M (canzon => canzom).
- La Z la ciappa el sonn /ts/ e /dz/.
- In d'on quai paes gh'è minga differenza tra el particippi passaa maschil e quell femminil, compagn de quell che 'l succed in Novares e in Piemontes.
- In d'on quai alter paes (compagn de Vares e Malnaa), el particippi passaa femminil (o, in general, tutt quell che 'l vegn giò di radis latinn -ATA, -UTA, -ITA) el gh'ha la V inscambi de la D.
- A l'è present el sonn /ó/, che 'l gh'è nò in Milanes.
- Come l'è natural per on dialett arios, gh'è restaa pussee arcaismi rispett a la parlada meneghina.
- In d'ona quai zòna, la A longa lombarda la vegn ona O (averta) a tucc i effett; quest per esempi se pò vedè in del topònim Mornagh, che lilinscì l'è pronunciaa 'me Mornògh.
- Ai voeult, la Z o la SG muden in d'ona G dolza:
- Biggioeugiar (Bizzòzer).
- Gaggiava (Gazzada).
- In de la zona strengiuda in tra el Lagh de Vares e 'l Lagh Magior (per esempi i paes de Travedona, de Ispra, de Malzess), la A atonega final la se parnonzia E. Quella caratteristega chì la troeuvom anca in alter dialett verbanes, per esempi in del Gambarogn e arent a Verbania.
On esempi de dialett: el Varesin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Vares, oltra i robb ch'emm elencaa, a troeuvom:
- Se dopera senza criteri ol/or e la/ra, anca in l'istessa fras.
- El complement de specificazion el pò vess sia dol/dola che dal/da la.
- Rispett al Milanes, la proncuncia de on quai verb l'è differenta:
- mil. mì dormi = var. mì doeurmi.
- mil. vingg = var. vèngg.
- I terminazion -ecc, -ett, -egg, -emm, -ess, -ezz se pronuncien con la E streccia inveci che 'verta.
- mil. nun gh'èmm = var. nunch gh'émm.
- mil. vègg = var. végg (a volt anca vigg).
- La terminazion in -oo la se pronuncia [o] inscambi de [u].
- I terminazion in -ost, -osch se prouncien ['ost] e ['osk] inscambi de ['ust] e ['usk].
- La II coniugazion la finiss in /é/ inveci che /è/:
- mil. podè = var. podé.
- El condizional present el finiss minga in -issi ecc. ma in -éssi ecc.
- mil. mì parlarissi, tì te parlarisset ecc. = var. mì parlaréssi, tì te parlarésset ecc.
I verb a Vares[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì de sotta mettom domà i duu verbi ausiliar: i verbi di coniugazion vann proppi 'me in Milanes, anca se cont i differenz ch'emm marcaa de soravia.
Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mì son, tì te seet, lù l'è, nunch semm, vialtar sii, lor hinn.
- Indicativ imperfett: mì sevi/seva, tì te sevat, lù l'eva, nunch sevom, vialtar sevov, lor evan.
- Indicativ futur: mì saroo, tì te sareet, lù al sarà, nunch saremm, vialtar sarii, lor sarann.
- Congiuntiv present: che mì sia, che tì te siat, che lù al sia, che nunch siom, che vialtar siov, che lor sian.
- Congiuntiv imperfett: che mì fuss/fudessi, che tì te fussat/fudessat, che lù el fuss/fudess, che nunch fussom/fudessom, che vialtar fussov/fudessov, che lor fussan/fudessan.
- Condizional present: mì saria/saress, tì te sariat/saressat, lù el saria/saress, nunch sariom/saressom, vialtar sariov/saressov, lor sarian/saressan.
- Imperativ present: siat, siom, siov.
- Participi passaa: stai, staia.
Verb avèggh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mì gh'hoo, tì te gh'eet, lù al gh'ha, nunch gh'emm, vialtar gh'hii/avii, lor gh'hann.
- Indicativ imperfett: mì gh'evi/avevi, tì te gh'evat/avevat, lù al gh'eva/aveva, nunch gh'evom/avevom, vialtar gh'evov/avevov, lor gh'evan/avevan.
- Indicativ futur: mì gh'avroo/avaroo, tì te gh'avreet/avareet, lù al gh'avrà/avarà, nunch gh'avremm/avaremm, vialtar gh'avrii/avarii, lor gh'avrann/avarann.
- Congiuntiv present: che mì gh'abbia, che tì te gh'abbiat, che lù al gh'abbia, che nunch gh'abbiom, che vialtar gh'abbiov, che lor gh'abbian.
- Congiuntiv imperfett: che mì gh'ess/avess/avessi, che tì te gh'essat/avessat, che lù al gh'ess/avess, che nunch gh'essom/avessom, che vialtar gh'essov/avessov, che lor g'essan/avessan.
- Condizional present: mì gh'avria/avaria/avress/avressi, tì te gh'avriat/avariat/avressat/avaressat ecc.
- Imperativ present: abbia, abbiom, abbiov.
- Participi passaa: avuu ('vuu), avuva.
Esempi de dialett varesòtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Sto test l'è staa ciappaa de la Wikipedia inglesa.
Ta sa regordat? (de Speri Della Chiesa Jemoli):
Ta sa regordat, ra mè Luzzietta,
ra pruma volta ca s'hemm parlaa?
L'eva la festa dra Schiranetta
S'hemm trovaa insemma là in sul segraa.
Gh'evat ra vesta tutta infiorava
par datt ra mœusta t'ho pizzigaa
set vugnua rossa, mi ta vardava
m'het dai 'na s'giaffa, mi l'ho ciappaa.
Ma la tò sciampa l'eva tant bella
che in su ra faccia l'ha mia fai maa.
Ra pâs hemm faia cont la pommella,
pessit, gazzosa, zuccor firaa.
T'ho tœuj dò zòccor con su ra galla
ra mè parolla ti t'het 'ccettaa
(gh'eva de scorta tre vacch in stalla)
e dopo Pasqua sa semm sposaa.
Mò ti set veggia, ra mè Luzzietta
E mi, a fà 'r màrtor sont giò da straa.
Ma quand ca vedi ra Schiranetta
Senti anmò i stréppit da innemoraa!
Ona novella del Boccasc in di dialett bosin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialett de Castellett (NO)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Disi donca nea che al teamp dal prim re da Zipar, dòpo che Gottifredo da Bujon l'ava tòj la Terra Santa, allora gh'è capitaa che 'na sciora nòbila d'in Guascogna l'eva naia, coma a fann i pilligrin, a visità 'l Santo Sapolcar. Quand lea l'è 'nii 'ndree e l'è ruvaa a Zipar, gh'è stai di oman gramm ca gh'hann fai di brutt schearz da villan, e lea l'è 'nia tanta danaa che la podeva mia mandàlla giù, e s'eva miss in meant da nà dal re par mett giù quarella e fàss dà soddisfazion. Ma allora gh'hann dii ch'a l'eva tutt fiaa trai via parchè lù l'eva on pòvar baloeuass e bon da fà nagott; che di fugular ca ga favan i alt, sa 'n parla gnanca, ma fin chii a lua tucc i momeant, lù i lassava passà tucc, ch'l'eva pròppri 'na vargogna. In manera che tucc chii ca 'gh l'evan sù com lua par quaicoss, ga 'n favan vuna e 'nscì sfogavan la soa rabbia. Quand l'ha 'vuu sentii cola sciora e l'ha vist ch'l'eva inutil, ca sa podeva fà nagott par fàgghla pagà a chii oman là; allora lea, tant inscì 'ma fà passà 'l magon, l'ha vorzuu nà da col re là com dì e fàggla capìa ca l'eva pròppri 'na pòvra ciolla. E l'è naia là, s'è miss a piangg e gh'ha dii: "Lù, scior re, mì som mia 'nia chì da lua par fàmm dà soddisfazion da cola figura ca m'hann fai; ma 'nscambi mì 'l preghi d'insegnàmm coma 'l fa mai lua a lassà passà tucc chii fuguar ca mì sinti ca ga fann a lua par podéa 'anca mì 'vè la pascienza, dòpo ch'avarò 'mparaa da lù, da lassà passà anca mì la mea: e 'l sa 'l Signoar comé mì 'gh la dariss a lù par nagott, sa podess, parchè lù i sa mandài giù 'nscì poliat.
Al re, che fin allora s'eva mai diciduu a mòvas e no 'l voreva mai fà nagott, l'ha fai comé col ca dias ca sa disveggia da dormìa, e l'ha comenzaa da la fugura ca ga 'n fai a cola sciora, e si ca 'gh la faia pagà car a chii oman à; e poeua s'è miss a fàgghla a tucc chii che dòpo d'allora an favan 'na quaivuna e ga perdevan l'onoar a la soa corona.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 315-316
Dialett de Gallaraa (VA)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hii da savè che ona voeulta, quand gh'eva mò ol prumm re da Zipri, e che Goffrè da Buglion l'eva guadagnaa in guerra la Terra Santa, gh'è succeduu che ona sciora nòbila d'on paes che ga disen la Guascogna, l'è andai par divozion 'me on pilligrin al Santo Sepolcher, e che tornand indree, quand l'è capitaa a Zipri, certi balossoni gh'hann fai di dasprezzi brutt, tutt comè; e lee, 'sta sciora, par quest piena d'ona tribulazion, e no ghe podeva pròppri passà, la s'è miss in ment da ricorr al re; ma gh'è stai quaichedun che gh'ha dii che la buttava via ol temp e ol fiaa; parchè ol re l'eva on lasagnon senza spirit, che invece de fà giustizia per i òlter, al sa lassava lù mett sott i pee, la piantava; e per quest chi gh'aveva di cruzzi par di tòrt che j'essen fai, ja sfogava cont ol sguargnà ol re. Quella sciora quand, l'ha sintuu inscì, e che l'ha cognossuu che la podeva minga avèggh giustizia, tant per fà passà la soa inversadura, la s'è mittuu in coo da spongg 'sto re da picch: e caragnand l'è andai sù e la gh'ha dii: "Oh scioria, mì vegni minga chì da lù par fà che lù al castiga quij che m'hann fai tanto maa: ma vegni par pragàll da fàmm imprend comè ch'al fa lù a soffrì ol maa, che ma disen che ga fenn a lù. E inscì imparand 'sta sò manera, anca mì pòssa sopportà con pazienza i dasprezzi ch'a m'hann fai e che al sa lù, ol Signor, che se mì podessa ga darav a lù, che ja tòllera inscì polid".
Ol re, che fin allora l'eva stai on lumagon e on poltronasc, comè che in d'on bòtt ghe passass ol cocch, al s'è mittuu a castigà comè on can rabbiaa pruma quij che gh'hann fai i dasprezzi a 'sta dònna, e poeu tucc quij d'allora faven quaicòssa contra i sò legg.
ibidem, pagg. 285-286
Dialett de Vares[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Disi donca che in di temp dal primm re da Zipri, dòpo che Goffred da Buglion l'ha conquistaa la Terra Santa, è success che ona dònna nòbila dla Guascogna l'ha fai on viagg da divozion al Santo Sepolcar e, in dal tornà indree, rivaa ca l'è stai a Zipri, gh'hann mettuu adòss i man certi canaja e te 'm l'hann disonoraa. Tutta foeura de lee, e no savend come refàss da quell brutt giugh, gh'è vegnuu in ment d'andà a denunzià la còssa al re. Ma quaighedun gh'hann dii che la sarevv stai fadiga buttaa al diavol, perchè 'l re l'eva on òmm tant da pòcch, anzi tant da nagòtt, che altar che castigà a terman da legg e da giustizzia i canajad fai ai altar, al sa lassava fà in bocca da tucc, e da pù al ga fava la ricevuda, con tant da viltà da fà restà sòtt qualunque cagon; de moeud che chissisia che 'l gh'avess 'vuu on quai dispiasè, al sa sfogava a fàggh a lù desprezzi e ingiuri d'ògni sòrt; e inscì tutt i balòss ga davan cojonament dor Re magg. Sentend 'sta pòcca nespola, quella sciora, desperada da podè mia ruissìggh a fàggh pagà 'l fio a quij tòcch da còll, inscì tant par ristoràss on poo dor brutt tir ca gh'hann fai, la s'è miss in ment da dàggh ona bònna morduda a quell Guerin Meschin d'on re; e, ditt e fatt, la ghe s'è presentaa e, piangend, la gh'ha cuntaa sù la rava e la fava dor brutt giughett ca gh'hann fai a lee, e poeu la gh'ha dii: "Maestà, mì son mia vegnuu chì par trovà giustizzia e vess vendicaa dla fattura ca m'hann fai, ma solament perchè ti ma disat come ti feet a soffrì quij ca senti ca te fann a tì perchè, inscì imparand anca mì, pòda mandà giò la mea pinola. Che, sa podess dàggh ona bella ingiottida, la sa 'l Signor quanto volontera te regalress, inscì pien che te seet da bontà e tollerenza!".
Ol re, che fina a quell moment l'ha sempar fai 'l mangia e dòrma, traccata!, coma 'l sa fuss dessedaa allora, l'ha comenzaa dal castigà ma a dover l'ingiuria fai a 'sta dònna, e poeu l'è deventaa 'l pù bravo casciador di canaja, e 'l ga la fava pagà ben cara a chissisia ch'avess mancaa da quell rispett che i suddit hann da portàggh al sò re, al capp dla nazion.
ibidem, pag. 189-190
Pagin in Varesott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengua lombarda
- Bosinada
- Vares
- Provincia de Vares
- Provincia de Novara
- Provincia del Verban-Cusi-Òssola
- Lagh Maggior
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Bücòlich - Le bucoliche di Virgilio. Versione in dialetto altomilanese, traduzion de Edoardo Zuccato, 2007, Medusa ed.
- AA. VV., I nost paroll - Parolario bosino, Vares, ed. Famiglia Bosina.
- AA. VV., Vint'ann da puesia - composizioni in versi di autori del "Cenacolo dei Poeti Dialettali della Famiglia Bosina, a cura de Tino Rossi, Vares, 1996.
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Studi sora el dialett de Tain
- Proverbi del dialett de Venegòn de Sora
- Sitt scritt in del dialett de Casoraa
- Proverbi del dialett de Sest
- Sitt offizial d'on cantant che 'l canta in del dialett de Vares
- Ra famiglia bosina
- Gruppo Folkloristico Bosino
- Sitt offizial del grupp Maltra B-Folk
- Sitt de on alter cantant varesòtt
- Blog in del dialett de Angera
- On cunt in del dialett de la Val Travaja
- On cunt in del dialett de Marzi
- Poesia in del dialett de Gerenzan
- Proverbi in del dialett de Gorla Magior
- Poesia in del dialett de Cardan
- Riflession in dialett varesott
- Poesii in varesott
- Poesia in del dialett de Fagnan


text:
Andy Roddick
Andrew Stephen Roddick, dit Andy, (Omaha, 30 'd Agóst dal 1982) 'l è stâ 'n tenìsta americàṅ prufesiunìsta da 'l 2000 a 'l 2012, nùmar òṅ dal mónd par trédas stmani, da 'l 3 ad Nuvémbar dal 2003 a 'l 1 ad Favràr dal 2004. 'L è élt 188 cm e al péśa 88 chilo.
In dla sò caréra Andy 'l à vins un tìtul dal Gran Slam (gl'US Open dal 2003) e sinc Masters 1000, p'r un tutàl ad trénta-dū turnèo ATP (al prim a Atlànta in d'l Avrìl dal 2001).
Al gh'à tri rècord, qvél di śōg purtâ a cà in na finàl dal Gran Slam (39 a Wimbledon 2009), qvél di tiebreak vins ad fila (18 in dal 2007) e qvél dal servìsi più fòrt in un Gran Slam (tirâ durànt gl'US Open dal 2004).
In dal sò caréra 'l à mis in bisàca da piò ad vint migliòṅ ad dòlar in tut, fra singulàr e dópi.
Caréra
In dal 2001 Andy al s fà nutàr a Miami in dua al riva in di quàrt baténd Marcelo Ríos e Pete Sampras ma pò al céd a Lleyton Hewitt par 3-6 2-6. Al fà incóra méj a Atlànta parchè al s pòrta a cà al tìtul mulànd un 6-2 6-4 in 69 minùt a Xavier Malisse. Al vins anc al turnèo sucesìṿ ad Houston. In séguit al bat Michael Chang a 'l Roland Garros in sinc sét 5-7 6-3 6-4 6-7 7-5 ma pò 'l è custrét a bandunàr cóntar Lleyton Hewitt (i éran un sét para). Al finìs 'l an vinsénd al tìtul ad Washington e dvintànd al nùmar 14 dal mónd.
In dal 2002 al śōga tri finàli vinsénd a Memphis cóntar James Blake par 6-4 3-6 7-5 e a Houston baténd Pete Sampras par 7-6 6-3 e pardénd a Delray Beach da 'l itagliàṅ Davide Sanguinetti par 4-6 6-4 4-6. In Maǵ al śōga par la prima vòlta a Róma. Dòp 'l incóntar vins cónt'r al spagnōl Álex Calatrava al dmanda a gl'urganiśadōr 'd a n śugàr piò in sal camp Pietrangeli parchè védar tut cal statṿi ad masć nûd da na banda a gh fava impresiòṅ. Al và pò avànti in fiṅ a la semifinàl in dua però al pèrd da Tommy Haas par 1-6 5-7. Al finìs 'l an da nùmar déś.
In dal 2003 al vins siē turnèo (St. Pölten cóntar Nikolaj Davydenko, Queen's cóntar Sébastien Grosjean, Indianapolis cóntar Paradorn Srichaphan, Montreal cóntar David Nalbandian, Cincinnati cóntar Mardy Fish e gl'US Open cóntar Juan Carlos Ferrero) e al dvénta acsè al nùmar òṅ dal mónd.
In séguit al śōga àtar quàtar finàli ad Gran Slam ma al li pèrd tuti cónt'r al śvìsar Roger Federer.


text:
La casa dalle finestre che ridono
La casa dalle finestre che ridono (La cà da 'l fnèstri ch'i rìdan) 'l è 'n film ad scarésa dal 1976 ad Pupi Avati ch'l à vins a 'l prèmi dla crìtica a 'l Festival du Film Fantastique ad Parì dal 1979.
Al film 'l è stâ girâ in dla campàggna emigliàna dal Fraréś e dal Bulgnéś, preciśamènt a Cmâc' (in sal Po) e a Mnêrbi. La cà da 'l fnèstri ch'i rìdan la s catàva a Malalbêrg ma adèsa la n gh'è piò.
Sunt
Stefano (Lino Capolicchio), un śóvan ristrauradōr, al ciàpa 'l incàrag da 'n nâṅ pîṅ ad bèsi, al sìndic Solmi (Bob Tonelli) 'd un paiśèṅ dal Fraréś, ad mét'r a pòst al dipìnt ad San Sebastiàṅ ch'al s cata in sal mur dla céśa, fat da 'n pitōr naïf méś mat (Buono Legnani) ch'al s éra masâ quarànt'an prima. Chi lò 'l éra arcgnusû p'r èsar al "pitōr di angunìi" par via dal sò ciòld fis ad tōr śò la gint in sal punt ad murìr.
Stefano al taca a lauràr cun un prevòstar sèg (Eugene Walter) ch'al gh dà na maṅ. Durànt i lavōr al gh telèfuna al sò amìg Antonio Mazza (Giulio Pizzirani) ch'al gh diś ch'l à capî incòsa, ch'al sà di quèi spavintóś a prupòśit dna cà vècia ciamàda „la cà da 'l fnèstri ch'i rìdan“. Ma al n fà briśa in tèmp a cuntàr-ag tut parchè a sucéd ch'al s buta śò par na fnèstra, 'l è quél ch'al diś al sìndic. Al ristrauradōr al créd invéci ch'a sia stâ qualchidòṅ àtar a dar-'g un cuć. Inóltar al vèṅ a savér ch'al pitōr al vivìva insém a 'l sò dū surèli, andànd-ag anc a lèt. In cal méntar un tisi al gh telèfuna dgénd-ag al śluntanàr-as subìt da là o pèś par lò.


text:
Battaja de Sacile
La Battaja de Sacile l'è stada ona battaja di guerr napoleonigh.
El 16 de april del 1809 l'esercit austriegh, comandaa de l'Arciduga Giovann l'è riessii a batt i Italian e i Frances comandaa del vicerè Ugeni de Beauharnais arent a Sacile (provincia de Pordenon).
A bon cunt la vittoria l'è minga servida a fermà la retirada austriega, già che la campagna l'è poeu andada innanz vers la pianura ungheresa e i istess esercit s'hinn retrovaa a combatt a Raab de lì a duu mes e, quell'altra voeulta lì, el resultaa l'è staa el contrari.


text:
Losc'tàl
Lostal (Losc'tàl in del dialet lucal; Lostallo in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 716 abitant e una süperfiss de 50.91 km², e al se tröva a una altitüden de 439 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lostal a l'è tacaa ai cumün de Cama, Cauch, Gurduna (IT-SO), Menaröla (IT-SO), Soazza, Verdabi.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lostal l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1219.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Lostal l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Groninga
Groninga (inscì anca in Italian, Spagnoeu, Latin e Portoghes; Grunnen in de la parlada local; Groningen in Olandes; Grins in Frison; Grunneng in Bass Todesch; Groningue in Frances) a l'è ona città di Paes Bass del nòrd.
La città l'è voeuna di pussee important del nòrd de l'Olanda e l'è 'l capploeugh de la provincia omònima.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Groninga l'è stada fondada intorna a l'ann 1000. L'è vegnuda ben prest on member de la Lega Anseatiga.
In del 1614 l'è stada dervida on'università che la gh'è anmò e che la gh'ha portaa a Groninga on certo splendor anca coltural, oltra a quell econòmigh.


text:
Rätoromanische Publikationen
Der rätoromanische Übersetzer der Bundeskanzlei, der an die Sektion Terminologie angegliedert ist, fördert die Übersetzung ins Rätoromanische von Dokumenten und Publikationen des Bundes. In enger Zusammenarbeit mit dem Übersetzungsdienst der Standeskanzlei Graubünden ist der rätoromanische Übersetzer der Bundeskanzlei zuständig für die Übersetzung, für die Qualitätskontrolle und die Veröffentlichung der übersetzten Texte. Er steht der ganzen Bundesverwaltung zur Verfügung.
Auf dieser Seite werden verschiedene aktuelle rätoromanische Publikationen der Bundeskanzlei und der eidgenössischen Departemente vorgestellt und archivierte Dokumente zugänglich gemacht.
Survista statistica da la cultura en Svizra
Cun questa nova broschura en las quatter linguas naziunalas publitgescha l'Uffizi federal da cultura per l'emprima giada ina survista statistica davart la vita culturala en Svizra. La broschura preschenta en furma curta e survesaivla infurmaziuns statisticas davart la cultura e l'economia culturala en Svizra.
Exemplars stampads da la borschura pon vegnir empustads a l'adressa info@bak.admin.ch.
L'ABC dals dretgs politics è in pledari deditgà als terms en connex cun las votaziuns ed elecziuns federalas elavurà da la Secziun da terminologia da la Chanzlia federala en tschintg linguas. Questa publicaziun gratuita dat in'invista interessanta en la domena dals dretgs politics en Svizra.
Ins po empustar la broschura tar la Secziun da terminologia da la Chanzlia federala u tar l'Uffizi federal per edifizis e logistica (UFEL). Titel en il catalog: ABC dals dretgs politics, nr. da l'artitgel 104.810.
Quest glossari è disponibel medemamain sco cudesch electronic e po vegnir telechargià
gratuitamain da l’internet a la suandant’adressa:
Questa collecziun terminologia stat er a disposiziun en la banca da datas terminologica da la Confederaziun TERMDAT.
Il carnet federal per la votaziun dal pievel actuala
Carnet federal per la votaziun dal pievel dals 17 da zercladur 2012
En il carnet federal cun las explicaziuns dal Cussegl federal davart la votaziun federala dal pievel actuala chattan ins infurmaziuns davart tut ils projects da votaziun.
La nova broschura davart la Chanzlia federala
Broschura davart la Chanzlia federala
La Chanzlia federala - Attenziun, il film cumenza!
Questa borschura en furma da scenari preschenta trais tipics dis da lavur en Chanzlia federala e descriva las lavurs ed incumbensas principalas dal post da stab dal Cussegl federal. Questa broschura nova ed attractiva infurmescha en tschintg linguas e dat invista davos las culissas da la pli veglia instituziun da la Confederaziun svizra.
Ins po empustar la broschura gratuitamain sin la pagina d'internet suandanta. Il numer d'artitgel è 104.802.rg. Bun divertiment!
Ina broschura davart il project da Vote électronique
Il Vote électronique è in project cuminaivel da la Confederaziun e dals chantuns. El è in sistem da votar e d'eleger svizzer che duai permetter en futur a las votantas ed als votants da votar e d'eleger per via electronica ed a las autoritads da furnir online infurmaziuns davart votaziuns ed elecziuns. Dapli infurmaziuns chattan ins en la broschura davart il project.
Curta instrucziun civica per las elecziuns dal Cussegl naziunal dals 23 d'october 2011
La salamuira dat il gust a la pulpa
Per las elecziuns dal Cussegl naziunal dals 23 d'october 2011 ha la Chanzlia federala edì ina curta instrucziun civica che preschenta a las votantas ed als votants la procedura da las elecziuns en furma gustusa.
Abreviaziuns uffizialas da la Confederaziun (2012)
Quest register en tschintg linguas cuntegna las abreviaziuns uffizialas dals tiels, da las sutdivisiuns e da las furmas dals decrets federals. Ultra da quai cuntegna el las abreviaziuns da las autoritads legislativas, executivas e giudizialas da la Confederaziun e da diversas instituziuns, organisaziuns e publicaziuns da l'administraziun federala.
Questa publicaziun pon ins telechargiar gratuitamain suandond il link sutvart:
Questa collecziun terminologia stat er a disposiziun en la banca da datas terminologica da la Confederaziun TERMDAT, www.termdat.ch.
La Confederaziun en furma concisa
Questa broschura illustrada ritgamain cumpara mintg’onn en ina versiun actualisada. Ella As dat in’invista cumplessiva ma tuttina bain chapibla en la politica da la Svizra ed en sias autoritads supremas ed As preschenta en moda concisa las structuras e las incumbensas da noss stadi.
Carnets da votar en rumantsch
L'emprim carnet da votar rumantsch
Las explicaziuns dal Cussegl federal tar las votaziuns federalas (il carnet da votar) datti dapi il 1. da december 1985 er en versiun rumantscha. Tut ils carnets da votar chattan ins suandond il link sequent, selecziunond la votaziun giavischada, cliccond sin "Erläuterungen des Bundesrates" e lura "rumantsch" survart a dretga.
Broschuras per las elecziuns dal Cussegl naziunal
Tgi sesa sin ils 200 sezs a Berna?
Tenor l'artitgel 34 da la Lescha federala davart ils dretgs politics (CS 161.1) è la Chanzlia federala obliada d'edir in "mussavia electoral" che vegn tramess a las votantas ed als votants avant mintga elecziun per la renovaziun totala dal Cussegl naziunal. En noss archiv chattais Vus ils "mussavias electorals" da las ultimas elecziuns dal Cussegl naziunal.
ch.ch - in access simpel e spert a las autoritads svizras
Il portal svizzer ch.ch è la pagina d'access naziunala da la Svizra. Ella è la carta da visita electronica da la Svizra ed è l'entrada centrala tar las infurmaziuns en l'internet da la Confederaziun, dals chantuns e da las vischnancas, e quai per rumantsch, per tudestg, per franzos, per talian e per englais.
www.cusseglfederal.ch - Las paginas dal Cussegl federal
Il Cussegl federal dal 2011
Il portal online dal Cussegl federal porscha bleras infurmaziuns davart la regenza svizra, sia organisaziun e sias activitads - er en rumantsch.
Collecziun sistematica dal dretg federal (CS)
Constituziun federala da la Confederaziun svizra
En la Collecziun sistematica dal dretg federal (CS) sa rechattan en urden tematic tut ils relaschs dal dretg federal. Da la Constituziun federala e da diversas leschas da basa datti er ina versiun rumantscha, che n'ha dentant nagina vigur legala. Tut las translaziuns rumantschas chattan ins suandond quest link:
Ils parcs svizzers - Adina en vossa vischinanza!
Ils parcs svizzers d’impurtanza naziunala uneschan cuntradas da bellezza, ina ritga biodiversitad e patrimonis culturals valurus. Ils parcs svizzers èn adina en Vossa vischinanza. La maioritad dals parcs pon ins cuntanscher en relativ pauc temp da tut las regiuns da la Svizra. Empustai la bella charta infurmativa gratuita u tschertgai ils parcs en Voss conturns sin la charta interactiva.
Broschura dal Departament federal da finanzas
La broschura dal DFF
Questa broschura As permetta ina invista en las activitads multifaras da las var 9200 persunas che lavuran en il DFF. Sin ils fegliets infurmativs chattan ins las infurmaziuns principalas davart las fatschentas actualas dal departament en furma concisa.
Broschura davart la gulivaziun naziunala da finanzas
La gulivaziun naziunala da finanzas
Per rinforzar il federalissem - uschia sa numna la nova broschura dal Departament federal da finanzas davart la gulivaziun naziunala da finanzas. En ella vegnan preschentads il funcziunament, las finamiras ed ils effects da la gulivaziun naziunala da finanzas. La broschura po vegnir empustada en rumantsch, talian, franzos, tudestg ed englais.
Documents rumantschs da l'Uffizi federal da statistica
Survista statistica da la Svizra 2011
L'Uffizi federal da statistica publitgescha adina puspè broschuras en rumantsch. Ina survista davart questas publicaziuns e la pussaivladad d'empustar ellas datti sin las paginas d'internet dal UFS.
Dapi l'onn 2011 porscha l'UFS er in portal rumantsch cun infurmaziuns statisticas sin www.statistica-svizra.ch - visitai la pagina e vegni a savair bler davart noss pajais.
Paginas d'internet dal DATEC
DATEC
Infurmaziuns generalas en rumantsch davart il Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun tant sco davart ses uffizis e las tematicas principalas da sias activitads chattan ins sin las paginas d'internet dal departament.
Paginas rumantschas dal Parlament federal
Parlament federal
Il Parlament federal porscha intginas paginas rumantschas ch'ins po scuvrir suandond ils links sutvart:
Il geoportal da la Confederaziun - en rumantsch!
Il geoportal da la Confederaziun
Il geoportal da la Confederaziun (geo.admin.ch) è ina plattafurma electronica ch'è accessibla publicamain e che porscha geoinfurmaziuns, geodatas e geoservetschs. Geoinfurmaziuns èn datas che concernan il lieu ed il territori. Ellas descrivan ils fatgs d'in pajais – en furma da coordinatas e da nums locals.
Paginas rumantschas da l'Archiv svizzer da litteratura (ASL)
Quarto - La revista da l'ASL
L'Archiv svizzer da litteratura (ASL) è ina instituziun da la Biblioteca naziunala (BN). Sin las paginas da l'ASL chattais Vus infurmaziuns davart la collecziun da relaschs ed archivs litterars da las quatter litteraturas naziunalas svizras dal 20avel tschientaner. Ultra da quai er las indicaziuns davart occurrenzas e publicaziuns actualas, davart projects da perscrutaziun actuals, visitas guidadas e pussibilitads da furmaziun.
En l'ASL sa chattan ils relaschs litterars da diversas auturas rumantschas e da divers auturs rumantschs sco Gian Fontana, Peider Lansel, Gion Deplazes, Jon Semadeni, Hendry Spescha, Andri Peer e Margaritta Gangale-Uffer.
La revista da l'Archiv svizzer da litteratura sa numna QUARTO e sa drizza cun ses numers tematics ad in public vast interessà per la litteratura. Adina puspè datti er contribuziuns rumantschas.
Actas da la 3. Conferenza naziunala davart il federalissem
Conferenza naziunala davart il federalissem
"Il federalissem e las novas sfidas territorialas" - A quest tema è stada deditgada la terza Conferenza naziunala davart il federalissem che ha gì lieu il 26 e 27 matg 2011 a Mendrisio. La pagina d'internet da questa occurrenza, il program e las descripziuns dals divers lavuratoris datti er en rumantsch.
La primavaira dal 2012 è cumparì in bel cudesch che cuntegna ina vasta documentaziun da questa occurrenza, da las discussiuns, dals referats e da las conclusiuns en connex cun las sfidas instituziunalas, economicas ed identitaras da la Svizra en l'avegnir. Il cudesch en quatter linguas pon ins empustar en mintga libraria. Infurmaziuns datti sin la pagina d'internet uffiziala da la conferenza.
Terz rapport da la Svizra davart la realisaziun da la Convenziun da basa dal Cussegl da l'Europa per proteger las minoritads naziunalas
Il terz rapport da la Svizra tar la Convenziun per proteger las minoritads naziunalas
Quest rapport cuntegna interessants detagls davart la situaziuns da las minoritads naziunalas en Svizra - tranter auter er da la cuminanza rumantscha. Per l'emprima giada è in rapport da la Svizra tar questa convenziun vegnì translatà er en rumantsch. Il document po vegnir telechargià sutvart.
Il portal da la Fonoteca Naziunala Svizra
La Fonoteca Naziunala Svizra
La Fonoteca Naziunala Svizra a Lugano collecziunescha, documentescha e renda accessibels a la publicitad tut ils portatuns che han in liom cun l’istorgia e la cultura da noss pajais. L’activitad da collecziun ha cumenzà l’onn 1986. Ils documents collecziunads vegnan documentads e cataloghisads en la banca da datas FN-Base ed arcunads en ils archivs climatisads da nossa instituziun.
La Fonoteca Naziunala Svizra collecziunescha er documents sonors rumantschs. Ses portal d'internet e sia banca da datas stattan a disposiziun cumplettamain er en rumantsch.
Istorgias da l'internet...
Las «Istorgias da l’internet» èn il resultat d’in partenadi insolit da divers posts da la Confederaziun e dals chantuns. Cun las istorgias en furma da comic lessan ins pussibilitar ad uschè bleras persunas sco pussaivel en Svizra da reflectar e discutar las atgnas experientschas cun l’internet e da schlargiar lur savair. La finamira cuminaivla da las instituziuns participadas è da rinforzar la segirezza e la confidenza da la populaziun en l’utilisaziun da las tecnologias d’infurmaziun e communicaziun odiernas.


text:
Ginkgoaceae
Le Ginkgoaceae i è 'na famìa botànica che fà part del ragrupamènt de diviziù ciamàt Gymnospermae. La sarès comparìda sö la tèra endel'éra Mezozòica e l'ünica spéce amò prezènt l'è 'l Ginkgo biloba, che per chèsta rizù l'è cunsideràt en fòsil vivènt. Tép endré, però, gh'ìa divèrsi óter zèner:
Zèner principài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Baiera †
- Ginkgo
- Ginkgoites †
- Ginkgoïdium †
- Ginkgopitys †
- Phoenicpsis †
- Polyspermophyllum †
- Trichopitys †
El sègn † el stà a 'ndicà che 'l zèner l'è mìa piö prezènt e l'è stat identificàt apéna per mès de rèscc fòsii.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stevens, P. F. 2001 'n aànti. Angiosperm Phylogeny Website Versiù 7, Màgio del 2006 (en inglés).


text:
01 07
Ol dé 1 de löi l'è 'l 182 ( 183 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 184 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de löi al è ul dí da pòost 182 ( 183 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 184 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1982 - Paes Valencià: al entra in igur ol Statüt d'Autonoméa.
1994 - Mallorca: piö de quaranta entità zuenile i créa Zúens de Mallorca per la Lengua.
1903 - Ol pröm Tour de Fransa de la stòria.
2002 - 175 km al NE de Qandahar (l'Afganistan): l'aviassiú de la coalissiú internassiunala la mitraja ü casament e la ghe causa almanch 120 vítime intra morcc e fericc.
2002 - Owinzen (Baden-Württembergh, Zermania): ol s'cioch intra ü Boeingh 757 de càrrega e ü Tupolev Tu 154 bielorús de viasadur che al fàa ol trazet Moscòa-Barcelona al causa plö de 140 morc.
2004 - Bagdad (l'Iraq): Saddam Hussein al è acüsat de zenosside, crímen de guèra e contra la ümanità davat ü tribünal spessial Irachè.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Charle Laughton (1899-1962) a Scarborough (Yorkshire, Anglatèra).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1566 - (Fransa): Nostradamus, astròlegh e matemàtegh. (n. 1503)
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Belgiraa
Belgiraa (nòm uficiàl in italian: Belgirate) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 549 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,4 km² e ona densità de popolaziun de 65 ab./km².
El paes el se tröva in sül Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Besozz, Brebia, Ispra, Legiün e Munval) e cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Lesa). Inultra el gh'ha una fraziun, ciamada Carciun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Belgiraa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Valladolid
Valladolid (Valdoletum in latin; Valladolit in aragunes; Valladolís in estremadürian; Vayadolid in giüdee-spagnö; Valhadolide in purtughes) a l'è una cità de la Spagna, la püssee impurtanta e la capital de la Cumünità Utonuma de Castija e Leon.
El gh'ha 316.564 abitant (2007), 400.000 se cuntum tüta l'area metrupulitana.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Francisco Javier León de la Riva.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Valladolid a l'è gemelaa cun:


text:
Vincent Price
El Vincent Leonard Price Jr. (27 de Magg del 1911 – 25 de Ottober del 1993) a l'è staa on attor american de film de spavent. Per i sò maner da aristocratigh, elegant, la soa statura vòlta (1.93 cm) e la soa vos particolar l'è regordaa come vun di attor pussee bravi del genere de l'orror.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nassuu a St. Louis, in del Missouri. El sò nònno l'aveva inventaa ona crema de lievito tartaro che gh'ha faa la fortuna de la soa famiglia. Vincent inscì l'è staa bon de frequentàa scoeul important, comè l'Università de Yale, indovè che l'ha studiaa i bei art e poeu l'è andaa a studià a Londra indovè l'ha incominciaa a fà teater.
In del 1938 l'ha taccaa a lavorà in del cinema comè attor , ma l'è staa domà in del 1948 quand l'ha faa la vos de l'òmm invisibil che l'ha cominciaa la soa carriera in del genere de l'orror, che l'ha faa diventà famos.
Da lì inanz l'ha taccaa a fà tucc i film de fà stremì i gent, trai quai La vendèta del Dottor K., La cà di fantasma, L'ultim òmm in sù la tera, El sgorbatt e La mascara de cera, che l'è staa vun di primm film in 3D.
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vincent Price Gallery
- vincentprice.org
- St. Louis Walk of Fame
- The Vincent Price Exhibit
- Vincent Price performs "Three Skeleton Key" on Escape (1950)
- Vincent Price in "Bloodbath" on Escape (1950)
- Profile @ Turner Classic Movies
- Vincent Price Papers catalog
- Tilex ad in Family Circle
- The Saint radio program


text:
Sant Ambroeus
Ambroeus de Milan (Aurelio Ambrogio in Italian, Aurelius Ambrosius in Latin) (Treviri, 339 - Milan, 397), l'è veneraa come sant da la Gesa Cattòlega, e l'è vun di quater Dottor de la Gesa pussee important, insema a san Giròlamo, sant'Agostin e san Gregori I papa.
Insema a san Carlo Borromeo e San Galdin l'è patron de la cittaa de Milan, indoe la se trova ona basilica dedicada a lu, che l'è stada cattedral prima de la costruzion del Dòmm.
Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Member de dò important famili senatòrii roman (la gens Aurelia per part de la mader e la familia del Simmach de quella del pader), l'Aureli Ambroeus l'è nassuu in del 339 a Trevir, de indove il pader governava la Galia. L'ha studiaa a Roma.
Dòpo cinch agn de magistradura a Sirmi (l'attual Sremska Mitrovica, in Serbia), l'è staa governator de la Liguria, de l'Emilia e infin de Milan. I sò tentativ de resòlv i contrast tra Cristian catòlich e arian hinn resultaa gradii a la popolazion. Quand in del 374 el vescov Aussenzi l'è mòrt, l'Ambroeus l'è staa proclamaa sò successor, anca se l'era nanca batezaa.


text:
813
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 de setember: El Carlu Magn el nomina el sò bagaj Lüis imperadur del Sacru Ruman Impeer.
- La gesa l'apröva che sa la pöda ufizzià la messa in la lengua lucala e minga in Latin.
- La se scumenza a fà sü la catedrala da Santiago de Compostela.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Ìgol
Ìgol (Vigolo in Italià) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha 598 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 12 km² e 'na densità de 50 ab./km². El se tróa sùra al Lach d'Izé a 49 km de la sità de Bèrghem e a 616 méter söl lièl del mar.
El cunfìna coi cümü de Dréra, San Ròch, Fonté, Parsànega, Predùr, Taèrnola e Idànga.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Ìgol l'è ilüstràda in de la tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cavreà
Cavreà (en Italià: Capriano Del Colle) l'è 'n cümü de 4 678 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna centràl a 13 km de la cità de Brèsa en diresiù Sud.
El teretóre el ciàpa déta apò a la frasiù de Finìi Belàzi e 'na part del col ciamàt Montenèt. Ensèma ai cümü de Poncaràl e Flér, el g'ha custüìt en consòrse per la prudusiù del vì cunusìt come Capriano Del Colle D.O.C.. Cavreà l'è cunusìda 'ndèla pruvìncia de Brèsa apò a per el Clìnto, che l'è 'n vì utignìt de l'ùa americàna (Vitis labrusca) envéce che de l'ùa normàl (Vitis vinifera).
Le prìme nutìsie che se g'ha de l'abitàt de Cavreà i è del sècol VI e le se referés al castèl e la cizulìna dedicàda a San Mighél Arcàngel, protetùr dei castèi, veneràt en particulàr dei Longobàrdi.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sest San Giovann
Sest San Gioann (Sesto San Giovanni in italian) l'è on comun de 80932 abitant de la Provincia de Milan, in Lombardia. L'era vun di sitt di acciaierij Falck (che hinn tucc dismess al dì d'incoeu).
Sest, situada a nòrd de Milan e al confin con la Provincia de Monza, l'era anca ciamada Stalingrad per el volt numer de Comunista che ghe abitaven ona voeulta.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sest San Giovann l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Ossusc
Ossusc (italian: Ossuccio; latin: Ausacium) l'è ona frazion del comun larian de la Tremezzina, in de la Provincia de Comm. Ghe viven 1.008 personn (censiment del 2010).
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, in de la zona ciamada Zocca de l'Oli. El confina cont el paes de Lenn (on'altra frazion del comun) e coi comun de Colonn, Lescen, Ponna, Porlezza e Sala.
A l'è staa on comun indipendent fina al 2014. In del sò vegg territori comunal a gh'è i frazion de Caraa, Castell, Garzoeula, Isola, I Grann, Molina, Ospedalett, Socors, Spuran.
La frazion pussee importanta l'è quella de Castell (o San Giovann).
A Ossusc gh'è anca on Sacher Mont.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ossusc l'è mostraa in de la tabella chì de sotta
Abitant censüü


text:
Derf
Derv (nom ufizial in italian Dervio) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 2 694 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,7 km² e ona densità de 230 ab./km².
El se troeuva a est del Lagh de Còmm e'l confina con la provincia de Còmm.
Forsì el ciappa el sò nòmm de la citaa grega de Delf (Delfoí/Aeλφoί in Grech Antich) a causa de ona migrazion de colòni grech in quèsta region sòtta l'Imperi Roman.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Derf l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Collex-Bossy
Collex-Bossy a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.89 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 1674 abitant.
El cumün de Collex-Bossy al se tröva a una altitüden de 440 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bellevue, Ferney-Voltaire (FR-01), Ornex (FR-01), Versoix, Versonnex (FR-01). La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Castelnōv di Mûnt
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Castelnōv di Mûnt ( Castelnovo ne’ Monti in italiân) l’é un cmûn ed circa 10.000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ed l’é al pió grôs cèinter ed l' Apenèin arzân.
Geograféia
L’ é a i pē ‘d la Prēda ed Bişmântva, ‘na carateréstica cunfurmasiòun ed la tèra che a’s preşèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt. Al cmûn ed Castelnōv di Mûnt l’é més in ‘na puṣisiòun stratègica insém a l’antîga strêda dal Cerēto ch’ la cumîncia a Rèz a nôt vêrs al Po e la và al pâs cun al ‘stès nòm vêrs l'Apenèin tuscân a mezdé, a matèina la Vâl dal Sècia , a sîra la Vâl dell'Èinsa.
Al pûnt pió êlt l’é la séma ed l' êlta spianêda ed la Prēda ed Bismântva a 1047m. i.s.l.m mèinter al pûnt pió bâs a’s câta a 351 m.i.l.m cun un cambiamèint d’altèsa ed 696 m. Al municépi l’é a 700 mēter i.l.m.
Al cèinter l’é més in ‘na còunca tgnûda dèinter da trèi culèini quacêdi da piânt mési zò ind i ân '20: Mûnt Castèl, Mûnt Fōrch e Mûnt Bagnōl.
La zôna l’é destinêda in grôsa pêrt a l’ agricoltûra e a l’ alevamèint, ativitê che ind al tèimp àn pôch a la vôlta mudlê l'aspèt dal paeṣag.
Al tèimp e la natûra
Ind i bôsch al piânti în ed mâsma dal quêrsi e fâza che rîven fîn atâch al cultûri. Sèimper ind i bôsch an n’é mìa difécil vèder divêrs gèner ed selvagîna: lêvri, fuiĵn , vōlpi, cinghiêl e caveriōl e che în dimòndi sparpagnê; in particolêr, ed chi ûltem ché, al grôs nómer l’à dê di dân al cultûri e dòunca l’é stê fât un progrâma per ‘na masêda ‘d un nòmer precîṣ ed bèsti per fêr calêr al móc.
Interesânti în al trèi zôni naturêli presèinti ind al Cmûn: la Prēda ed Bişmântva, i Gès dal peréiod “Triaṣich” ind al só rîvi e al lèt dal fióm Sècia, prutèt da la lôr uniòun al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân e bèle cumprèis int al Pêrch dal Gigânt. Al cmûn l’é més ind la zôna F.
Stôria
Època ed préma ‘d la stôria
Ind la zôna al fêldi ‘d la Prêda ed Bismântva a gh’ēra ed la gînta fîn da l’etê di metâl (4 – 5 méla ân fa), secònd còl ch’ l’ à catê Gaetano Chierici ind al XIX sècol.
Al recóper dal simitèri ed Câmp Pianèli, sucès ind al 1973 a l’època ed ‘na campâgna de schêv per la sèrca ed rôba antîga, l’à fât vèder che l’ arîv ed la civiltê ind la zôna la s’arfà al XI secolo a.C., dâta in dōve, s pèinsa, a vînen fâti al prémi tòmbi, mèinter al sepoltûri pió frèschi în dal VI - V sècolo a.C. I sègn che dla gînta la s’é fermêda ind al pôst în ed l’Etê dal Fèr, as trâta ‘d un vilâg ed prèma dal tèimp ed la civiltê villanoviana, pêrta ed ‘na civiltê piotôst ṣvilupêda, cun la carateréstica ed ‘na cunuméia agrécola in dó 's metîva insèm ‘n’êlta produsiòun ed metâl, cgnusûda grâsia a la preşèinsa ed dimòndi rèst ed brònṣ e vêṣ ed teracôta decorêdi in môd precîṣ ind al sepoltûri. Al dé d’incō mési in mòstra a i Muséi Cévich ed Rèz.
Època antîga
La civiltê ‘’villanoviana’’ l ‘é sparîda e la Prēda ed Bişmântva l’é stêda druvêda cme difèiṣa naturêla dal pôpol di Légor e dôp da j Etrósch.
La zôna la fêva pêrt ed l' Etrória Cispadâna fîn al ritîr ed j Etrósch in Tuscâna. Al stòric Tito Livio l’à dèt che ind al 176 a.C, in ‘na localitê ciamêda Suismontium , a sré gnû al scûnter decisîv tra i Rumân e i Légor ch’ l’ à fât finîr a utânt'ân de scûnter sanguèint. Guèri che a gh’îven al prupôṣit d’arvîr ‘na strêda a travêrs j Apenèin tra Rèz e Luni, al dō sitê fundêdi dal famōṣ Generêl vincitōr di Légor, Marco Emilio Lepido, ch'la pasêva per Bişmântva. La zôna l’é armêṣa sòta a Ròma per 700 ân.
Època medioevêla
A la caschêda ed l'Impêr rumân l’é pasêda ind al mân ed j invaṣōr ostrogôti fîno a quând, al la fîn ed la Guèra Greco-Gôtica, l’é stêda ed nōv cunquistêda dal trópi ed Bisanzio. Ai Biṣantèin a’ s dân al j urègin ed Flèina e Bişmântva, cme pôst ed cumêrc e stasiòun ed l’ oservasiòun dal valêdi ed l’Apenèin insém a la strêda dal Cerēto.
Cun l'invasiòun di Longobêrd ste zôni êren dvintêdi tèri ed cunfîn, insém a la spianêda 'd la Prēda ed Bişmântva a ghé stê tirê só un quèl ciamê Kastron Bismanto, numinê dal crunésta Giorgio di Cipro ind al VII sécolo, fôrsi curesiòun ed Castrum Bizantium numinê ind la crônaca ed Giona di Susa (VII sécolo), che i Biṣantèin l’àn més ind al sistêma difensîv dal cunfîn, ch' al s’é fât cgnòser cme ‘n piâsa fôrta ch’ an s’ priva mìa ciapêr. Dal spiegasiòun a vîn fōra che Bişmântva l'é cme tâpa insém a òni dal pió impurtânti vèi rumâni ed l’etê bizantèina-longobêrda. In sté peréiod îven cumîncen a gnîr só la cultûra e j ûş dal pôst che turân pē ind al Medioēv. Sóta al cmând di Longobêrd, Bişmântva la dà al nòm a un grând gastaldato, dipendèint dal Comitêt ed Pèrma fîn a la metê dal X sècol. Un documèint dal 906 al cîta la côrt ed Vològn cme pôst ed giurisdisiòun.
Ind al 781 Bismantuam l’é stêda dêda da Carlo Magno, che préma l’îva batû i Longobêrd, al Cuntêd ed Pèrma, che l’îva tirê só ind la séma un castèl, cunsgnê a un Gastaldo 8un funsionâri ed la Cōrt). Dal Cuntêd ed Pèrma, ind al 962 al pâsa a i nemîgh dal Cuntêd ed Rèz, ch’ al l’à dê a Atto (o Azzone) marchèiṣ ed Tuscâna e Cûnt ed Canòsa.
La nasîta dal bōregh ed Castelnōv la s’ pōl mèter tr’ al 1014 e al 1022, quând es pōl arcgnòser cun la Cōrt ed Vilōla, fâta secònd al relasiòun ed "castèl, marchê, e trèi capèli" e che l'Imperadōr Federico II es fà prutetōr, per dmâda dal Veschèv ed Rèz Teuzone.
Ind al 1062 i Canòsa îven urnê ‘na nōva furtèsa, al Castrum Novus, da tirêr só ind al Castelnōv dal dé d’incō per metèrs incûntra al Castrum Vetus che n’ēren dvintê padròun i Dallo ed Garfagnâna. La só costrusiòun l’é finîda int al 1110. A la só môrt Matélda ed Canòsa l’à cunsgnê la furtèsa e la cōrt al Cunvèint ed S.Apollonio ed Canòsa, ch’ l’ é dvintê Castelnovo del signor abate di Canossa e l’é armêṣ proprietê ed la cēṣa fîn al 1156.
La badéia dal rèst la cuntêva ind al só dipendèinsi ânca al cōrt cunfinânti ed Cagnōla e Flèina dunêdi préma dal pêder Bonifacio o da la ‘stèsa Matélda int al 1030 e int al 1115. Dê indrē al castèl a la faméja, int al 1188 e int al 1197 la gînta dal paèiṣ a s’ în més sóta al Cmûn ed Rèz.
La separasiòun da Flèina l’à sgnê la fundasiòun ‘d un grând "stêt dirèt" estèins ch’ l’ arcalchêva quêṣi dal tót l'antigh Gastaldato longobêrd. La só zôna la gh’îva dèinter i cmûn ed Côla, Vèt, Gaṣôl (fîn al 1653), Gotân (fîn al 1637), Acquabôna e Nismòsa (fîno al 1642), Câmp e Giarōla (fîno al 1562) e Al Vâlij (fîno al 1562).
La Podesteréia ed Flèina\Castelnōv la s’è tôta, da vèira, insém al spâli al funsiòun ed capitêla ed ‘na provîncia de facto ed la muntâgna arzâna grâsia al permés ed cmând specêl in chêṣ ed perécol e a la costitusiòun ed divêrsi istitusiòun tra quisché j ufési ed la comarchia, dal colonnellato, dal bargèll e di birri di campagna, côrp ed pulisía cun l’avtoritê insém a tóta la zôna ed la muntâgna.
Ind al 1413, al Podestê ed Castelnōv Ettore da Panico égh vîn urdnê ed butêr zò la vècia costrusiòun e 'd tirêren só n’êtra. Pasê dû ân al Castrum novum al vîn finî dal tót e tôt sòta j Estèins, che ind al 1521 al câmbien in pôst ed Podesteréia, cun al tirêr só un Palâs Duchêl atâch a Bagnōl, al' imbocadûra ‘d la vâl.
Al dé d’incō
Int al 1651 al fèdev l’é pasê ai Malvasia fîn al 1664 da quând l’é stê dipendèint in môd dirèt ed la Câmbra Duchêl atravêrs un podestê. Int al 1719 al srà dê ai Lucchesini, insém a Vològn e Bòndol.
Dôpo al dō parênteṣi ed gvêren 'd ispirasiòun francèiṣa durê a fêsi sfalṣêdi circa vint’ân, da préma Castelnuōv l’é stêda numinêda Cèinter principêl ed cantòun, dôp, cun la Restaurasiòun l’é stêda pôst ‘d un cmûne ṣlarghê, da Flèina al pâs dal Cerēto ch’ l’ interesêva tót i cmûn dal dé d’incô Vèt, Ramṣèit, Buṣâna, e Culâgna.
L'aministrasiòun unîda austro-estèins l’îva prugetê arnuvamèint decîṣ dal paèiṣ tirând só al cèinter aministratîv a Bagnōl, cun un nōv municépi , cun j ufési ed la finânsa, cun dal caşêrmi e cun al Palâs Duchêl tirê só fr’al 1826 e al 1831.
La dichiarasiòun ed la strêda dal Cerēto calessabile cun al nòm de strada militare di Lunigiana, l’à dê ed nōv al pîn ed la véta al cèinter intōren a la Piâsa dal marchê ‘d la Lûna, a la Cuntrêda Magiōr e a l’Arèngh, cun la costrusiòun ed nōvi strêdi, piâsi e palâs ind al Prê ‘d la Vâl.
Cun l'unitê d'Itâlia, int al 1859, a vîn fât al Cmûn, é stê unî la frasiòun ed Flèina fîn ad alōra parsielmèint indipendèinta, cun l'ardupiêr la larghêsa ed la só zôna.
Dôp a gh’é stê unî ânca Gòmbi, frasiòun tra mezdé e matèina ed Castelnōv, che pèma l’êra dal cmûn ed Vèt, cun l'alvêr ‘d un têrs la zôna dal cmûn che adèsa l’é tra i pió grând ed la pruvîncia.
Al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al paèiṣ l’é stê l’ēra dèinter ind al movimèint ed la resistèinsa gnû dôp ed l'armistési ed l'8 Setèmber 1943, i combatimèint pió dûr a s’în vèst préma che j Inglèiṣ e j Americân a pasésen la Lènia Gôtica lé atâch.
Inséma al muntâgni atâch al cà a gh’ēren divêrsi cumpagnèi partigiâni fâti da gînta dal pôst e da suldê furastêr guidê da un cumisâri Rós. Al paèis l’ēra stê ciapê da i fasésta e da i tedèsch in ritirêda che s’ ēren fermê al Fariôl e j àn bruṣê la frasiòun ed Runcrôfi per rapreṣâlia cun ânch al masachêr ed civîl.
Dôp la guèra, la ruvîna purtêda dai cumbatimèint l’à pegiorê la situasiòun ed povertê ind al campâgni e dimòndi faméj ed zóven àn bandunê la só tèra per migrêr in pianûra ind i cèinter industriêl, préma ‘d tót a Rèz e Milân. Ind i j ûltem tèimp l’ Aministrasiòun la sêrca ed fermêr al fenômen ed la migrasiòun, ânca se adèsa l’é pió cèch, cun ‘na polética de ṣvilóp ‘d la cunoméia , di servési póblich e la difèiṣa ed la natûra.
Citasiòun stòrichi
Citasiòun ed Castelnōv di Mûnt ind la Corografia dei Territori di Modena, Reggio e degli altri Stati già appartenenti alla Casa d'Este ed Lodovico Ricci ind al 1788:
Nella carte del XII secolo questo castello viene detto Castrum Novum Domini Abbatis de Canossa, perché soggetto a quella Badia, tra possedimenti della quale è annoverato nelle Bolle de' Romani Pontefici di quel secolo. Quegli abitanti non ostante si sottomisero al Comune di Reggio nel 1188 e 1197. I Signori della Nobil Famiglia de' Canossa se ne renderon poscia padroni; finché nel 1413 all'occasion di discordie fra loro suscitate, Castelnuovo soggettosi spontaneamente al marchese Niccolò II.»
La citasiòun ed Dante Alighieri ind la Divîna Cumèdia:
montasi su in Bismantova e ’n Cacume
con esso i piè; ma qui convien ch’om voli;
dico con l'ale snelle e con le piume
del gran disio, di retro a quel condotto
che speranza mi dava e facea lume»
Al pôpol
La gînta l’ a’s câta mucêda mèz ind al Cèinter, ch’ al cûnta di pió ed 5.000 abitânt, un quînt a Flèina e còl ch'a gh' armâgn ind al frasiòun intōren a i dû paèiṣ pió grôs.
Al frasiòun, fôra ed Flèina ch’ la gh’à pió ed 2.000 abitârnt, în vilâg fât da pôch cà mési in pôst favurèvel al j ativitê 'd la campâgna o aṣvèin a ‘d j antigh cunvèint.
Al fenômen ed l’emigrasiòun, crèsû ind j ân '70 quând al nòmer ed la gînta la và d’ed sóta a 9.000 unitê, al vèd, ind j ûlt'm ân, un câmbi ed la pîga grâsia a l’arîv ed furastêr che a deṣvînen quêṣi sèimper da la pêrta êlta ed l’Âfrica e da l'Albanéia, arciamê dal cundisiòun ed bundânsa che gh’é ânca in muntâgna.
Turiṣém
Castelnōv di Mûnt l’é pôst d’arîv ed dimòndi turésta, préma ed tót ind i mèiṣ estîv invujê dal réch patrimòni ambientêl e culturêl e favurî da ‘na bòuna culiĵnsa (6 albêregh a dō e trèi stèli e tânti êtri ucaṣiòun).
Al cmûn l’é stê numinê Sitê ‘’slow’’, la "rêda internazionêl ed la sitê dal bòun véver" che in agòst l’urganéṣa un Féstival in piâsa per la promosiòun di prodòt dal pôst.
A gh’é ânca un Cèinter per la guarigiòun di malê ed côr cgnusû in tót al mònd.
I sît interesânt
Monumèint
- Monumèint ai Môrt in Guèra - a Sparavâl
Compoṣisiòun fâta da un pilatrèin e da ‘na maestê intitulêda ai partigiân ed Castelnōv di Mûnt Ramṣèit e Busâna.
- Gólia ed Castelnōv - a Mûnt Bagnôl
Monumèint êlt pió ed 10 mêter pr’arcurdêr i Môrt ed la préma guèra mundiêla e ‘dla secònda cun i nòm.
Iscrisiòun: Castelnovo ne' Monti ai suoi Caduti.
- Scultûra ed Castelnōv - a Castelnōv
Scultûra Intutulêda ai deportê.
Iscrisiòun: Sono stati deportati e sono morti per un' italia democratica, libera e pacifica .
Cēṣi
- Pēv ed Campiliōla - a Campiliōla:
Cgnusûda ânca cme de Bişmantova, la Pēv ed Campiliōla, ed préma dal 980 a.C, l’é stêda la pió grôsa e impûrtânt ed la Diòceṣi arzâna cun dal tèri in 60 pôst ed l'Apenèin e 24 dipendèins bèle int al 1272
La cēṣa l’é stêda spustêda da la séma ed la Prēda ind al sît d’adèsa int al XII sécolo e l’é stêda piô vôlti restavrêda. I caratêr dal stîl generêl a s’arfân a la secònda metê dal XVII sècolo; ânca se pió cèca, la gh’à incòra la só fōrma antiga.
- Cēṣa ed Sânta Maria Asûnta - a Flèina:
Al prémi nutési în dal' 870 d.C, l’é óna dal costrusiòuni religiōṣi pió antîgh ed l’ Arzân. Ind al XV sècol l’é periorê.
La cēṣa ed Sânta Maria la gh’à incòra dal j impalcadûri d’êlt interès stôrich in dōv' a’s vèd ‘na tòra a piânta quadrêda fâta in muradûra a ricōrs paralêl, fôrsi dal XII-XIII sècol e che la fêva pêrt a l'antîgh impiânt difensîv dal castèl ed Flèina.
- Èrem ed Castelnōv di Mûnt - a la Prēda ed Bişmântva:
Al corêdo ed pituri a frèsch dal quatersèint tgnû da cât ind la cēṣa dal santvâri uriginêl, l’é davèira dègn ed nôta e tra quisché la fà spéch ‘n’ impurtânt figûra ed la Madòna cun al Bambèin, ôvra ed mèister emiliân.
- Cēṣa ed Sant'Apollinare - a Ginepreto:
Al tèimp ed la costrusiòun l’é préma dal 229 Al fabrichêt al ciâpa ‘na lènia ed côsta ed muntâgna a êlt interès per la vêsta da dōv' a’s vèd dimòndi zôni d’atōren.
Palâs e véli
- Palâs Ferrari - a Gòmbi
Cà dal sesèint la gh’à un purtêl ed valōr.
- Palâs Gatti - a la Gâta
L'antîgh Palâs di Gatti l’é un fabrichêt masés ch’ la s’arvîṣa a ‘na furtèsa, fôrsi dal XVIII sècol. L’ è ed valōr al spiuvèint dal tèg, sostgnû da di trêv ed lègn lavurê in môd artéstich. Tachê a la facêda principêla a’s pōl vèder al stèma ‘d la faméja Gatti in sâs ed côch. A l'intêren a gh’é incòra soquânti pitûr a frèsch ed la secònda metê dal XVIII sècol.
Castê e tòri
- Castèl ed Castelnōv -a Mûnt Castèl.
Al Castrum novum, l’é stê fât da i Canòsa, pió vôlti butê zò e arfât, incô a gh’armâgn i rèst ed la cînta murâria e ‘d un turiòun.
- Tòra 'd Flèina - a Flèina.
Cgnusû cme al "Salâm", l’é al turâs ed ‘na furtèsa ed l'êlt medioêv butêda zò, ch’ al s’câta inséma ‘na culèina ch’ la guêrda la cûnca ed Flèina. La tòra, da dōve es vèd ‘na celèinta vidûda, l’é curcundêda da ‘na pinēra cun di èlber secolêr.
Personalitê lighêdi a Castelnōv di Mûnt
- Sergio Pignedoli (4 zógn 1910 - 15 zógn 1980) Cardinêl.
- Leana Pignedoli (6 mâg 1956 ) Insegnânt e Onorèvol.
- Corrado Tagliati (1940 ): Artèsta.
- Antonio Peretti : Leterê, pateriôta, studiòş ed la manēra d’insgnêr e povēta.
- Carlo Franceschini: Còl ch’ l’ à fât a Rèz la socetê segrēta ciamêda: “Carboneria”.
Curiositê
- A Castelnōv, ind la déta Capanni, é stê fât la campâna pió grânda dal mònd bòuna ed sunêr a la lònga, la famōṣa Campâna di Môrt in guèra, o Maria Dolens, ed Rovereto in pruvîncia ed Trênto.
- Il Dóca ed Mòdna Francesco IV, che al stimêva la belèsa ed la zôna ed Castelnōv, l’à cumincê a fêr ‘na cà per l’istê, mó an l’à mìa finîda.
- A’s dîṣ che da i castê ed Flèina e Castelnōv es divéden sót tèra ‘na sèria ed lònghi galerèi che purtêven al Castèl ed Canòsa.
Cunuméia
Castelnōv di Mûnt l’é da sècol al pió impurtânt cèintro dal j ativitê cunômichi ind la muntâgna arzâna grâsia a la pûṣisiòun centrêla tr’ al strêdi che unésen la pianûra a la Tuscâna e al zôni muntanêri dal provînci ed Mòdna e Pèrma.
La Cunuméia l’ a’s mèt ind i pôlegh ind l'agricultûra e in particulêr ind l'alevamèint buvèin per la produsiòun dal Grâna, la só urègin l’a’ s arfà al grândi aṣièndi di frê benedetèin de sta zôna, che l'Uniòun Européia la gh’à dê al certifichê ed la Denominazione di Origine Protetta.
A gh'é la produiòun ânca la chêrna ed nimêl per fêr i salâm.
Ind l'indóstria a gh’é sōl dal’ j imprèisi cèchi o mzâni che dàn pôch dân a l’ abiĵnt e mési ind la periferéia e che lavōren ind al câmp ed l’edilésia, dal frèd (a Flèina), dal ceramîchi, dal materiêl per pêrch zôgh e giardèin, dal materiêl elètrich e eletrônich. D’ed là ed còst va numinê cme un pûnt d'interès la Funderéia Capanni al Terminâs, stòrica fâbrica ed campâni cgnusûda in tót al mònd grâsia al só sistêma ed produsiòun artigianêl.
Al tersiâri l’é dimòndi ṣvilupê ind i dû cèinter pió grând in dó gh’é pió de 60 negôsi e soquânt supermarchê, ûn ed quî al vènd sōl rôba naturêla.
Al Cèinter principêl lé un pôst ed vilegiatûra ed prém piân a livèl regionêl.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Walter Baricchi e Paolo Ielli - Castelnovo ne' Monti - Reggio Emilia : AGE, 1984.
- Comune di Castelnovo ne' Monti : guida turistica - testi di Giuseppe Giovanelli ; fotografie, progetto grafico e redazione: Paolo Ielli. - Castelnovo ne' Monti : Pro Loco di Castelnovo ne' Monti, 1990.
- Giuseppe Giovanelli, Paolo Ielli - Castelnovo ne' Monti : la fiera di San Michele : mille anni di commercio nell'Appennino reggiano / - Reggio Emilia : AGE, 1996
- Umberto Casoli - Castelnovo Monti ... un paese ... tanto tempo fa ... - S.l. : S.n., 2003.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Castelnovo ne' Monti trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Ruegnu
Rovegno (en lìgure: Roegno; bobiés e emilià: Ruégnu) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 578 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 45,1 km² e 'na densità de popolasiù de 13 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Fascia, Fontanigorda, Gorreto, Ottone (PC), Rezzoaglio.
Fìna 'l 1923 l'è stacc giü dèi cümü de la Pruvìncia de Pavìa, 'n Lumbardìa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Rovegno l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dnepr
El Niper (in Russ: ДHeпp/Dnepr; in Bieloruss: ДHяпpo/Dnjapro, in Ucrain: ДHiпpo/Dnipro; Bopuσθέvnς/Borusthénēs in Grech Antich e Danaper in Latin) a l'è on fiumm de l'Euròpa oriental longh 2290 km e donca l'è 'l quart fiumm pussee longh de l'Euròpa (dòpo Vòlga, Danubi e Ural). El nass in Rùsia, in di mont Valdaj e poeu l'entra in Bielorussia e in de l'Ucraina. El sò cors el finiss in del Mar Negher, arent a la città de Odessa.
Città traversaa del Niper[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dorogobuž, Russia
- Smolensk, Russia
- Orša, Bielorussia
- Škloŭ, Bielorussia
- Mahilëŭ, Bielorussia
- Byhaŭ, Bielorussia
- Rahačoŭ, Bielorussia
- Žlobin, Bielorussia
- Rèčyca, Bielorussia
- Kiev, Ucraina
- Kaniv, Ucraina
- Čerkasy, Ucraina
- Kremenčuk, Ucraina
- Dniprodzeržyns'k, Ucraina
- Dnipropetrovs'k, Ucraina
- Zaporižžja, Ucraina
- Marhanec', Ucraina
- Nikopol', Ucraina
- Kapianka-Dnipovska, Ucraina
- Nova Kachovka, Ucraina
- Cherson, Ucraina