text:
Courmayeur
Courmayeur (in Arpitan: Cort-Mayor ò Cromëiö/Croméyeui; in Italian, duranta el fascismo: Cormaiore; in Lombard el voeur dì Cort Maggior) a l'è on comun de la Provincia d'Aòsta che 'l cunta 2 837 abitant. El fa part de la Comunità Montana de la Valdigne.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Courmayeur el se troeuva in de l'alta Valdigne (el n'è el primm comun), a 1223 meter sora el nivell del mar. In del sò territòri comunal gh'è el massiv del Mont Bianch e la ghe nass la Dòra Baltea, el fiumm pussee important de la Val d'Aòsta. Quell fiumm chì, nassuu de l'union de duu alter torrent (la Dòra de Ferret e la Dòra de Veny) el traversa tutta la vall e 'l finiss in del Pò, in Piemont. Arent aj frazion de Entrèves e de La Palud el se troeuva el Tunnel de Mont Bianch, che 'l tacca l'Italia a la Francia (comun de Chamonix-Mont-Blanc).
El comun a l'è al confin donca con la Francia, ma anca con la Svizzera (comun de Orsières, in del Canton Valles), che la pò vess giontada de on pass situaa in de la Val Ferret. La Val Ferret e la Val Veny a hinn dividuu del Mont Fréty (nominalment, però la division l'è minga inscì tanto ciara), longh el qual se troeuven i stazion sciistegh del comun (che riven in su la località del Plan Chécrouit, e che pòden vess giontaa anca cont el partì de la frazion de Dolonne).
Oltra ai dò vallad principai, in del territori de Courmayeur la se troeuva anca ona vall pussee piscinina, la Val Sapin, situada tra Villair e La Saxe. Courmayeur l'è lontana de Aòsta domà 27 chilòmeter.
I Frazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Traj frazion pussee important, regòrdom:
- Dolonne (arpitan: Dolénna), aj pee del Mont Chétif, loeugh prettament turistich, ricch de hôtel e cà residenziaj. Chì se troeuva anca el Palazz del Giazz, indove se fann inconter de hockey, spettacoj e pist de pattinagg. El se troeuva in su l'altra riva de la Dòra rispett al capploeugh, cont el qual l'è collegaa con duu pont.
- Entrèves (Éntréve) l'è situaa a circa 1300 meter s.n.m., aj pee del Mont Bianch, a la confluenza de la Val Ferret e de la Val Veny.
- La Saxe (La Saha), in direzion de la Val Ferret, paes piscininn e cont ancamò i vegg cà del secol passaa. El se troeuva sòtta al Col de La Saxe, che 'l delimita la Val Ferret a sud-est.
Oltra aj des frazion, Courmayeur el gh'ha anca on grand numer de località, compagn de Pussey, Pra Neyron, Purtud, Plan Chécrouit, Plan Gorret, Pra Sec, Lavachey, Ermitage, Les Forges, Planpincieux, Chiecco, La Suche, Larzey, Maison Vieille, Zerotta, Gabba, Dzeleuna, Arpnouva, Le Pont, Pré de Pascal, Fréboudze, Pré de Bard, Chapy, Peuterey, Ermitage, La Palud, La Visaille, che hinn per la pupart sitt dedicaa ai residenz di turista. Al contrari del quell che 'l se pò pensà, Verrand, paes taccaa a Courmayeur, a l'è minga ona frazion de 'sto comun, ma de Pré-Saint-Didier, che 'l se troeuva on poo pussee sòtta, vers La Thuile.
In tanti nòmm de località se sent l'origin arpitana.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Loeugh d'interess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oltra aj montagn (che duranta l'invern dann vida a on grandissim fluss turistich, sia italian che forest), in del territòri comunal gh'è:
- La gesa de San Pantaleon (patron del comunal)
- El santuari de Notre-Dame de la Guérison, al princippi de la Val Veny.
- La Cà di Guid, in de l'istessa piazza de la Gesa de San Pantaleon.
- El Castell de Entrèves.
A Courmayeur la gh'è anca ona Gesa Valdesa.
El turismo e'l spòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è vun di pussee important center turistich de la region, e per quella reson chì in 'sti ultim ann l'ha vist ona granda cressida. Ògni ann ghe se fann on mucc de celebrazion sportiv, trai quai pòden vess regordaa:
- El The North Face Ultra Trail du Mont Blanc, gara de corsa de duu-trii dì che la part in Francia (Chamonix), la passa per Courmayeur, per la Svizzera per poeu tornà a Chamonix.
- El Grand Trail Valdigne, che 'l traversa tucc i comun de la Valdigne.
A Courmayeur inoltra gh'è dò squader de Hockey sul Giazz, var a dì Les Aigles du Mont Blanc e Hockey Club Courmaosta.
Tucc i agn a Courmayeur el se tegn el Courmayeur Noir in Festival, festival internazional del cinema e de la letteratura noir.
Personalità ligaa a Courmayeur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Joseph-Marie Henry (1870-1947), prevet, alpinista e botanich, ciamaa pussee semplicement abbé Henry
- Mario Puchoz (1918-1954), alpinista, mòrt in sul K2.
- Marco Albarello (1960), sciator olimpich.
- Giuseppe Petigax, alpinista


c: text/html

text:
Spagna
La Spagna - nòmm official in Spagnoeù Reino de España (Regn de Spagna) - l'è un Stat formaa da una monarchia parlamentàri ch'el se tróva a sudòvest de l'Europa. La capital l'è Madrid. Insèma al Portogal, Andòrra e Gibiltèrra la forma la Penisola Ibèrica. A nordest la gh'ha i mont Pirenei, e la confina con Francia e Andòrra, inveci a sud la confina con Gibiltèrra (che l'è ona colonia del Regn Unii). In di sò territòri african, la confina per tèrra e per mar con Marocch Fin dal 1561 la capital l'è Madrid, che la gh'ha pussee o meno 3 milion d'abitant, e l'è ancasì la città con pussee gent. La lengua oficial del stat l'è el spagnoeù, e se parla anca el catalan/valenzan, el basch, el galizian, occitano che hinn lengu official int i sò region, e hinn prottèt da la Costituzion spagnoeùla. Gh'hinn ancasì alter parlà che lor hinn prottèt ma lor hinn mingaa riconossuu officialment come lengu. Quèsti hinn: Asturian, Leones, Estremadurian, Cantabrian e Aragones.
Cuntegnüü
Etimologia
El nòmm de Spagna deriva de Hispania (en milanes Ispània, nòmm latin con che i Roman nominàven geograficament a l'insèma de la Penísola Ibérica. Ispània l'é anca on adattament del nòmm grècch impiegaa da Artemidor d'Éfes (sècol I a. C.), autor del pussee antigh màppa d'Occident dove se descriv la Ispània romàna.
Govèrno e polìtica
Govèrno
Spagna l'è stabilii come ona monarchia parlamentàri da fondazion de la sóa Costituzion in del 1978. Quèst Alt Istituzion del Stat hinn:
- La Cà Regal (in spagnoeù: Casa Real)
- I Cort Generài (in spagnoeù: Cortes Generales)
- La Càmera Bàssa nominaa Congrèss di Deputaa (in spagnoeù: Congreso de los Diputados)
- El Senaa (in spagnoeù: Senado)
- El Consìli Superior del Potere Giudizziàri (in spagnoeù: Consejo Superior del Poder Judicial)
- Tribunal Costituzional (in spagnoeù: Tribunal Constitucional)
La sóa fonzion l'è articolà i poteri del Stat (esecutiv, legislativ e giudizziàri) ed equilibrà i lor relazion de potere.
Polìtica
I partii polìtich e coalizion che attualment gh'hann rappresentazion in del Congrèss o in del Senaa hinn, per órdin alfabètich int i sò rispettiv lengu spagnoeúl:
- Bloque Nacionalista Galego (BNG) (galizian; Alleanza Nazionalista Galiziana)
- Coalición Canaria (CC) (spagnoeù; Coalizion Canària)
- Convergència i Unió (CiU) (catalan; (Convergenza e Union)
- Esquerra Republicana de Catalunya (ERC) (catalan; (Sinistra Repubblicàna de Catalogna)
- Izquierda Unida (IU) (spagnoeù; Sinistra Unii)
- Iniciativa per Catalunya Verds (ICV) (catalan; Iniziatìva per Catalogna Verd)
- Nafarroa Bai (Na-Bai) (basch; Navarra Sì)
- Nueva Canarias (NC) (spagnoeù; (Noeuva Canàrie)
- Partido Nacionalista Vasco (PNV-EAJ) (spagnoeù; Partii Nazionalista Basch)
- Partido Popular (PP) (spagnoeù; Partii Popolar)
- Partido Socialista Obrero Español (PSOE) (spagnoeù; Partii Socialista Operàri Spagnoeù)
- Unión Progreso y Democracia (UPyD) (spagnoeù; Union Progrèss e Democrazia)
I partii polìtich e coalizion present domà in municippi o parlament Autonòmich attualmente, ólter i sora menzionaa, lor hinn:
- Alternativa Popular Canaria (APC) (spagnoeù; Alternativa Popolar Canaria) (Canarie)
- Andecha Astur (AA) (Asturian; Solidarietà Astur) (Principaa d'Asturie)
- Bloc Nacionalista Valencià (BNV) (Valenzian; Alleanza Nazionalista Valenziana) Comunità Valenziana
- Centro Democrático y Social (CDS) (spagnoeù; Cénter Democràtich e Social)
- Chunta Aragonesista (CHA) (Aragones; Giunta Aragonesista) (Aragona)
- Euskal Herritarrok (EH) (Basch;) (Paes Basch; Cittadin Basch); attualment illegalizzaa per apologia del terrorismo.
- Eusko Alkartasuna (EA) (Basch; Libertà Basca) (Paes Basch)
- Iniciativa por La Orotava (IpO) (spagnoeù; Iniziativa per La Orotava) (Canarie)
- Partido Andalucista (PA) (spagnoeù; Partii Andalusista) (Andalusia)
- Partido Aragonés Regionalista (PAR) (spagnoeù; Partii Aragones Regionalista) (Aragona)
- Partiu Asturianista (PAS) (Asturian; Partii Asturianista) (Principaa d'Asturie)
- Partido Nacionalista Canario (PNC) (spagnoeù; Partii Nazionalista Canari) (Canarie)
- Partido Regionalista de Cantabria” (PNC) (spagnoeù; Partii Regionalista de Cantabria) (Cantabria)
- Partit Socialista de Mallorca-Entesa Nacionalista (PSM-EN)(Catalan; Partii Socialista de Maiorca-Collaborazion Nazionalista) (Ìsol Ballear)
- Tierra Comunera-Partido Nacionalista Castellano (TC-PNC) (spagnoeù;Terra Comunera-Partii Nazionalista Castiglian) (Burgos)
- Unió Valenciana (UV) (Valenzian; Union Valenziana) (Comunità Valenziana)
- Unión del Pueblo Leonés (UPL) (spagnoeù; Union del Pòpol Leones) (León)
- Unión del Pueblo Navarro (UPN) (spagnoeù; Union del Pòpol Navarro) (Comunità Foral de Navarra)
- Unión Renovadora Asturiana (URAS) (spagnoeù; Union Rinnovatris Asturiana) (Principaa d'Asturie)
Comunità autònom e provinci
El Stat, second la Costituzion in vigor attualment, l'è ona nazio formaa ona altra volta da “nazionalità” e region. I orìgin del Stat Spagnoeù lor se pòden trovà in de la union matrimonial di regn medioevài de Castiglia e Aragona (formaa ona altra volta da la union d'álter regni anterior) in final del sècol XV in temp di Rè Cattòlich, quand la se completa la unificazion polìtica, che la finiss con la union del Regno de Navarra, del Regn de Granada e d'álter territori. On princippi d'unificazion istituzional posterior el succed in del regnaa de Filipp V de Spagna, che el crea ona forma de stat centralizzaa che el se mantegna fin la Costituzion attualment in vigor.
El Stat el se divid in dersett Comunità Autònom e dò Città Autònom che lor fórmen ona organizzazion anàloga a la di stat federái. Lor posséden on grand livell d'autonomia, poteri legislativ, de bilancio, amministrativ ed esecutiv in di competenz esclusiv che el Stat Central el garanta a ogni comunità per mezz d'on Statutt d'Autonomia. Ogni comunità autònoma la se divid in ona o in vari provinci, fasend on total de 52. I communità autònom e i sò capital hinn:
{

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pioltell
Pioltell (Pioltello) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 36 782 abitant. Pioltell la se troeuva a 15 km a est de Milan e la gh'ha quatter frazion: Limit, Rugacesi, San Felis e Seggian.
A Pioltell la gh'è ona presenza granda de immigraa de l'Italia meridional e de persònn che vegnen foeura de l'Italia: al dì d'incoeu quij chì rappresenten el 10% de la popolazion total del comun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pioltell l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Cològne
Cològne (o apò Culògne; en Italià: Cologne), l'è 'n cümü de 7 652 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt ai pè del Mont'Òrfen, endèla zòna geogràfica ciamàda Franciacürta, a Sud del Lac d'Izé, a 24 km a Òvest de la cità de Brèsa.
I prim insediamèncc de l'òm se pènsa che i sàpe del II sècol prìma de Crìsto, per òpera dei Cenòmani, la popolasiù de stìrpa Cèltica che la gh'ìa ocupàt töta la zòna de la pruvìncia de Brèsa, prìma che riàes i Romàni. Co l'ocupasiù dei Romàni chèsti 'nsediamèncc i è stacc ciamàcc colonie, perché i éra abitàcc de coloni cioè de zét che la lauràa la tèra che ghe ignìa asegnàda co le centüriasiù. Chèste colònie le g'ha dat el nòm a töta la zòna che adès l'è 'l teretóre del cümü de Cològne.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Matélda ed Canòsa
Artécol in dialèt arzân
Matélda (Matilde in italiân - Mathildes in latèin medievêl ) ed Canòsa (di Canossa in italiân) l’é stêda fevdatâria medievêla, e ‘n'ardèinta sustgnidōra dal Papêt ind la lôta pr’ al j invistidûri.
Matélda l’é nêda a Mântva int al 1046 e l’é môrta a Bundèin ed Runcōr (Rezōl) al 24 lòj 1115.
La gh’îva bèle da la nâsita i tétol ed cuntèsa, duchèsa, marchèişa e dôp l’é dvintêda Regîna d'Itâlia, dal 1111, quând l’é stêda incurunêda ind al castèl ed Bianèl (Rèz) da l'imperadōr Enrico V.
Indice
La râsa[modifica | mudéfica la surzéia]
La Grân Cuntèsa, ed râsa longobêrda, l’ēra fiōla ed Beatrice ed Lotaringia e ed Bonifacio ed Canòsa; l’ēra anvōda ed l'Imperadōr Enrico III (Ré d'Itâlia) fiōl ed l’anvōd dal pêpa Leone IX, cuşèina d’ Enrico IV Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr e anvōda dal pêpa Stefano IX; int al 1076 la ciâpa al pusès d’un lêregh teritôri che al cuntgnîva la Lumbardìa, l'Emélia-Rumâgna e la Tuscâna, e che la gh’îva al só cèinter a Canòsa, ind l'Apenèin arzân.
Dòna ed prém piân sèinsa lémit per quânt a l'època al dòni, ânca nôbili, fósen cunsiderêdi ed râsa inferiōr, l’ēra rivêda a cmandêr tót i teritôri itâlich a mezanôt di posedimèint ed Ròma.
Matélda l’îva utgnû in dôta la sgnuría e al tétol ed cuntèsa ed Canòsa, Rèz, Mòdna, Mântva, Brèsa e Ferêra, marchèişa ed Tuscâna e la sgnûría só grând teritôri ed la Lumbardìa, Emélia-Rumâgna dal dé d’incō e insém al tèri cun dèinter al marcheşêt ed Tuscâna, pó in sègvit l’à quistê la sgnuría insém al Duchêt de Spoleto, só sgnurèi e castèl ereditê da la mêdra in quî che al dé d’incô în Bēlgio, Lusembûrgh, Frância, Germâgna e só dimòndi êter teritôri dal padrégn Goffredo il Barbuto.
La mêdra Beatrice, l’ēra ed la faméja pió impurtânta ed l' impêr, fiōla ed Federico dóca ed la Lotaringia e ‘d Matélda fiōla d’ Ermanno dóca de Svèvia e’d Gerberga, ch’ al deşgnîva da i Rè ed Borgògna.
Al pêder Bonifacio, l’ēra l'ûltem erēd ed la putèinta faméja ed Canòsa, parèint dirèt dal patriêrca Adalberto Atto (o Attone), al prém ed la râsa ed la faméja d’ j Attoni (o Attonidi).
La râsa di Canòsa la pugêva al sō proprietê ed teritôri e castē, mìa insém a cuncesiòun polétichi o imperiêli, mó al cunquésti dirèti e dal sustansiōşi richèsi alodialis, oséja privêdi, ed la faméja. Îven şlargê i sō bèin préma ed tót cun l'acquést ed tèri o al barât ed bèin (per eşèmpi un castèl in câmbi ‘d un vilâg) cun la mîra ed dêr via di bèin stremnê in favōr ed l’ idèja ed fêr un cèinter ed properietê grôs, mó ânca ‘n’ acôrta gestiòun di matrimòni: i Canòsa indrisêven i só elemèint pió zōven a matrimòni cun j erēd ed faméj ‘d un grêd socêl pió êlt (cme a d’ eşèmpi tra Adalberto Atto e Ildegarda). In pió i Canosiân ēren dal tót dèinter al sistèma che al fêva avèir al cârichi a j òm ed cêşa in câmbi ed bèsi (a gh’êren dal vèiri e prôpri taréfi che pretendîven grôs investimèint ed céfri) e èser a la diresiòun ed ‘na diôceşa, èser a câp ed ‘na canônica, d’ un cunvèint o ed ‘na pēv l’ēra fûnt ed grôs guadâgn e richèsi. I Canòsa ēren ânca di cumpetèint gestōr dal proprietê ed chiêter, despès sgnōr o òm ed cêşa luntân incarichêven la gestiòun di castē e sitadèini che despès an turnêven mai in pusès di properietâri mó continvêven a fêr pêrta dal patrimòni di Canòsa. Soquânt cuntrât fât da Bonifacio prevedîven la "precaria" oséja ‘n'ocupasiòun ed 3 generasiòun in câmbi d’êter bèin, mó dôp a bastêva che l'ocupânt an n’arcambiêva mìa la parôla dêda cun al tgnîres al fédev. A’gh’ēren a la fîn dal vèiri e prôpri sprôpriasiòun viulèinti di bèin vrû: Bonifacio an s'é mìa fât scrópel pió vôlt ed tōr cun al j êrmi al properietê dal cêşi lochêli. Ind al gîr ed soquânti generasiòun i Canòsa, castèl dôp castèl, a gh’îven, ind i bèin privê ed faméja, tót l'êlta Itâlia. Bonifacio la cumincê la só carēra ed cmandânt militêr cun ‘na grôsa batâlia campêla int al 1021 per la sucesiòun e per tóta la só véta é stê dét ch' l’ēra: uomo d'armi forte come un leone, despès al fiânch o in ajót ed l' Imperadôr Corrado II in tóta Eurôpa.
I prém ân[modifica | mudéfica la surzéia]
Insém a la só nâsita e i préma ân i documèint uriginêl medioevêl a fân ‘na ricostrusiòun pugêda insém a còl ch’ l’ é sucès ind la só famèja. Insém a la dâta ed nâsita i stôrich în abastânsa d’acôrdi a fisêrla int al 1046, ânca perché Donizone al dîş che ind la dâta ed la só môrt Matélda la gh’avés 69 ân, mó sèinsa cun còst prèir stabilîr al mèiş o al dé. Dimòndi cuntrastê l’é al dibâtit insém al pôst ed la só nâsita; al j idèj che i studiōş ed l’època a dân pió valōr în Lóca (per Francesco Maria Fiorentini, studiōş dal '600), Canòsa (pr’al benedetèin Camillo Affarosi e pr’ al Ferretti), Ferêra (pr’ al Bacchini) Mântva (pr’ al Donesmondi, l' Agnelli Maffei e al Volta), San Miniato (per Lorenzo Bonincontri, studiōş dal '400). A vîn giudichêda pió credébila da i pió Mântva in quânt Marengo (dimòndi atâch a Mântva) l’ēra stêda al pôst ed la cōrt e la faméja di Canòsa ind l’ân ed la nâsita ed Matélda.
La sciēlta dal nòm l’é stêda ed la mêdra Beatrice che l’arnuvêva al nòm ed só mêdra, la fiōla dal Dóca de Svêvia Ermanno II, cme l’îva fât cun al prém fiōl ch’ al l’îva ciamê Federico cme só pêder Dóca ed la Lotaringia. La mêdra Beatrice difâti l’ēra ed râsa reêla e cun sta sciēlta la fêva vèder la prôpria avtoritê cun al potèint marî Bonifacio ed Canòsa.
I prém ân ed la Grân Cuntèsa în stê lasê andêr dai documèint dal nutèsi ed l’època che preferîven dêr l’ atensiòun ai mâs'c, in sté chêş al fradèl pió grand Federico, ed pió Matélda la gh’îva n’êtra surèlla pió grânda ed lē, Beatrice. I documèint uriginêl a nèighen ch’a ‘gh fós un rapôrt strèt cun i genitōr ch’a’s dedichêven al fiōl mâs'c destinê a la sucesiòun.
Matélda l’à pasê la só gioventò in mèz ai frèd lêgh e i bôsch pîn ed nèiva ed la Pianûra padâna, e a diferèinsa dal dòni nôbili dal só tèimp, la pasêva dimòndi tèimp per dêres a la cultûra e a l’ educasiòun: fîn da céca: conosceva la lingua dei Teutoni e sa anche parlare la garrula lingua dei Franchi (al fêva nutêr Donizone). La só léngua mêdra l' ēra al longobêrd e l’ēra duchêda al bòuni manēri e a i môd mudèst da j òm ed cêşa mantvân che a gh’îven cumincê a vrèiregh bèin dôp che, a sōl sē ân, a gh’ēra môrt al pêder ed môrt viulèinta; spēce Giovanni da Mantova che al gh’à insgnê al trivio (gramâtica, retôrica e dialètica) e al quadrivio (ritmètica, geometréia, mûşica, e al stódi dal strèl), che a gh’îven lasê un sègn in tōta la só véta ind la pasiòun pr’ i léber, l'êrt, ind al funsiòun ed la cêşa e la mûşica.
La mêdra armêşa vèdva cun trî fiō céch l’an gh’ la cavêva mìa a sustgnîr la pêrta ed Bonifacio e alōra la s’é pugêda ai pêpa ânca perché i Pêpa êren òm ed cêşa curtzân di Canòsa o parèint cme ad esèimpi al Pêpa Leone IX ch’l’ ēra al sío ed só mêdra Beatrice. Int al 1053 Matélda e i só fradêl îven utgnû un privilèg ed prutesiòun personêla da l'Imperadōr Enrico III, mó ind al ‘stès ân a mōren i dû fradê ed Matélda a câşva e d ‘na fatûra (probabilmèint un avelenamènt mìa vrû).
A la môrt dal Pêpa Leone IX, parèint ed tót dû i genitōr ed Matélda, l’ēra gnû elèt pêpa Vittore II da l’ avtoritê imperiêla. Vést che l’avtoritê dal dō "Canosiâni" e che an gh’era mìa al lôr aleê Leone IX, Enrico III al ciâpa in ustâg Matélda (ed sōl 10 ân) e só mêdra e a i pôrta in Germâgnia, ma dôp un ân al mōr e Matélda la tōrna a Canòsa. A la môrt ed l'imperadōr Enrico III la mêdra Beatrice la sērca ‘na nōva prutesiòun cun al tôr marî e la spôşa Goffredo il Barbuto cuşèin dal Pêpa Leone IX; Goffredo, che al dvèinta al padrégn ed Matélda, l’ēra un ristocrâtich cun la pasiòun dal j êrmi e al j êrti ed la guèra ed carâter cumbatèint, fiōl ed Gozzellone, Dóca ed Lotaringia ch’ l’ é gnû dôp dal pêder ed Beatrice. Al padrégn, per rifursêr al só avtoritê e còl di Canòsa e pr’ an duvèir mìa in sègvit divéder i lōr avèir, l’impòn la prumésa ed matrimòni cumbinê tra i dû ragasō (e cuşèin ed quêrt grêd) Matélda, só fiulâstra, e Goffredo il Gobbo, só fiōl naturêl. Prèst però l'imperadōtor dal "Sâcher Rumân Impêr" l’al custréng a scapêr e ritirêres in Lotaringia, cun còst Matélda e só mêdra în ed nōv da per lōr, mó cun pió properietê.
Al Pêpa Vittore II l’ēra ad Arèzo in cà di Canòsa, ché al mōr int al 1057 al lêsa cme sucesōr Pêpa Stefano XI, al fradèl dal padrégn ed Matélda ch’ al vrîva fêres incurunêr Imperadōr, int un vōd pruvişôri d’avtoritê; mó an gh’ là mìa cavêda per la môrt dal Pêpa ind al tèri ed Tuscâna di Canòsa, in cl’època la famèja pió putèint d’ Eurôpa. A sté pûnt al papêt al decèd ed tirêres fôra dal lôgichi polétichi impôsti dai putèint ed l’impēr e l’à més só l’ adunânsa per l’elesiòun dal Pêpa di cardinêl, incòra in vigōr. Al papêt ind al şluntanêres da l'impêr al s’é dê alōra a la prutesiòun ed Canòsa, che grâsia al dirét-duvèir ed l'acumpagnamèint di Pontèfic, àn finî cun al decèder la sciēlta di Pêpa e al sō sôrti.
Ânca al nōv Pêpa Benedetto X l’ēra durê pôch e ânca ló l’ēra môrt a la cōrt ed Matélda int al 1061, a sté pûnt în gnû elèt dû pêpa: al Vèschev ed Pèrma Cadalo, cme Pêpa Onorio II elèt da pêrt ed l' Imperadōr e al Vèschev ed Lóca e ânca òm ed cêşa di Canòsa Anselmo da Baggio, cme Pêpa Alessandro II. La râsa ed Matélda l’à fât cûntra a Onorio II e dôp divêrs tribulêri la s’é mésa d’acôrdi per fêr un nōv Cuncèli ind al cōr dal pusès canosiân, a Mântva. Al Pêpa Onorio II l’îva preferî èsregh mìa per paûra perla só véta e a tót al manēri Alessandro II l’ à dimostrê la legalitê ed la só elesiòun; i Canòsa giódis da dōve dipendîva al Paparum Ducatus alōra àn decîş ed dêr al Papêt al lōr candidê Alessandro II. Matélda l ‘a ‘s catêva incòra cun un Pêpa amîgh o parèint.
Al matrimòni cun Goffredo[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda a la fîn dal 1069 l’ é andêda a catêr al padrégn Goffredo ch' l’ēra drê murîr in Lotaringia; préma ed la só môrt Matélda la spôşa al só luntân cuşèin e fradlâs Goffredo al Gôb per asicurêr la sucesiòun ai tétol e al properietê, cme l’ēra stê stabilî in ‘n’ artécol dal matrimòni dal padrégn cun la mêdra Beatrice. Al marî l’è un zōven curagiōş e onèst mó carghê da difèt fîşich, a tót al manēri Matélda, ch' la sà di duvèir aristocrâtich per còl ch’ l’ ēra stêda duchêda e cun la persuasiòun ed la mêdra, ânca se ritentîva l’armagn in Lotaringia in cà cun al marî e l’armâgn in cînta ind l ‘avtûn 1070; tra la primavèira e l'istê del 1071 la parturés ‘na putîna ch’ la ciâma Beatrice per prèir arnuvêr al nòm ed la mêdra, nòm dimòndi frequèint ind la râsa di Lotaringia. Al pêrt an n’é mìa stê fâcil, cme quêşi tót i pêrt dal medioēv, dôp pôch dé la céca Beatrice la mōr. La Beatrice mêdra la tîra só al cunvèint ed Frasinòr ind l'Apenèin Mudnèiş, cme l'ēra uşânsa tra i potèint, per: la grazia dell'anima della defunta Beatrice mia nipote.
In sté peréiod, al pió tremènd per la só véta, Matélda la rişghêva la só sicurèsa personêla sia a livèl fîşich pr’ al conseguèinsi ‘d un pêrt difécil che int al medioēv despès a finîven cun la môrt ed la mêdra, e per la râbia ed la râsa di Lotaringia ch’ l’ îva tôt in strîna Matélda che an n’îva mìa dê un erēd al "Sgnōr", cûmpit principêl, se mìa ónich cûmpit, p'r al dòni ed l'època. In znêr dal 1072 la scâpa apèina la pōl, e la tôrna a Canòsa, a cà da só mêdra.
T'r al 1073 e al 1074 Goffredo al tōrna in Itâlia per turnêr a cunquistêr Matélda cun al regalêregh dal properietê e dal j armêdi, mó al só môd ed fêr l’é stê dimòndi fèirom e régid vêrs un potèint che ânca se al gh’îva di lémit fîşich (tra chiêter gûns e gôba) l’ēra stimê dal Pêpa e da l' Imperadōr, e insém a còst che s’é fât la stôria ed ‘na dòna sèinsa deblèsi.
Al marî Goffredo al Gôb int al 1076 (cme al dîş "Lamberto di Hersfeld") al câsca in un ‘ imbuschêda ind al só tèri atâch a Anversa: ind la nôt cucê dal bisògn d’ed andêr ed côrp l’é andê al cèso e un asasîn ch’ l’ ēra a la pôsta al gh’à piantê ‘na spêda tr’al s’ciâpi e al gh'à lasê l’ êrma piantêda ind la frîda. L’é scampê a fadîga, ‘na smâna dop, al 27 fervêr 1076, l’é môrt, l' à lasê Matélda vèdva, in dimòndi gh’àn dê la cōlpa d’ èsres macêda personalmèint de sté delét: ..con la complicità di una serva fedelissima lo fece uccidere in gran segreto mentre stava seduto al cesso, infilandogli la spada nell'ano.. (Landolfo Seniore stôrich ed Milân); a tót al manēri cme responsâbil a vîn sgnê più probabilmèint al cûnt bêlga Roberto. In ògni chêş Matélda an n’à mìa dê a i prēt gnân ‘n’ ufêrta per l'ânma dal marî masê, an n’à mìa fât recitêr ‘na mèsa o dedichê un cunvèint cme l’ēra d’ûş.
40 ân ed règn[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 18 avrîl 1076 mōr Beatrice, la mêdra ed Matélda, e da sté mumèint, ânca se préma l’îva bèle regnê ed fiânch a la mêdra, la dvèinta a 30 anni l'ónica sovrâna ed tóti al tèri che vân dal Lâsi al Lêgh ed Ghêrda.
L'umiliasiòun ed Canòsa[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda l’é stêda ‘na fedêl aleêda dal pêpa Gregorio VII cûntra l'imperadōr Enrico IV ind al tèimp ed la lôta pr’ al invistidûri, ch’ l’ à vést mètres cûntra l'avtoritê ed la Cêşa a còla ed l'Impêr e ch’ l’ é rivêda al mâsim cun l'umiliasiòun ed Canòsa dal 28 znêr 1077. In sté ucasiòun l'imperadōr, per utgnîr la dişdèta ed la scomónica da pêrt dal pêpa, l’é stê custrèt a umiliêres, ind al duvèir spetêr d’andêr dèinter davânti al purtòun d'ingrès dal Castèl ed Canòsa per trî dé e trèi nôt insnucê cun la tèsta stremnēda ed sèndra mèinter a s’ acanîva ‘na bufêra ed nèiva. In sègvit dal stôrich cumprumès tra i dû rapresentânt dal j avtoritê medievêli (che però an n’é mìa stê decişîv, dâto che l’é stê finî sōl cun al cuncordê ed Worms), Matélda l’à ricevû lóster e avtoritê.
Dôp la môrt ed Gregorio a Salêren int al 1085, Enrico IV l’îva elèt l' antipêpa Clemente III, mèinter Matélda l’à serchê ed turnêr a tôr al contròl insém a la Cêşa, cun al sustgnîr la nômina ed l'abê ed Montecassino, pêpa Vittore III. L'esêrcit imperiêl l’ēra stê batû da i fevdatâri ed Matélda atâch Surbêra, int al Mudnèiş, e al j armêdi d’ Enrico îven duvû turnêr a pasêr al j Êlpi.
Dôp divêrs cambiamèint, é gnû elèt pêpa al vèschev francèiş d’ Ostia, Pêpa Urbano II. La cuntèsa ed Canòsa a gh’ l’ à cavêda a purtêr da la pêrta ed la Cêşa al fiōl ed l ‘imperadōr, Corrado. Int al 1091 é stê urganizê ‘n’ incuronasiòun bûrla a Pavia, a gh’ēra preşèint Matélda e al Pêpa Urbano, in dōve al fiōl ed l'imperadōr l’é stê numinê Ré d'Itâlia. A sté tétol a gh’é gnû zuntê quêşi subét còl d’imperadōr, in quânt la cêşa cunsiderêva scadû da la cârica Enrico IV.
Al matrimòni cun Guelfo V[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda la s’ é catêda da un mumèint a cl’êter a fêr frûnt a ‘na nōva calêda in Itâlia ed l'Imperadōr Enrico IV, e la s’é preparêda al pēş cun un matrimòni polétich, dâto che al pêpa, che gh’ēra in cól mumèint, al separêva l’avtoritê dal vaticân cun còl canosiân, cme l'ēra stêt fîn a Gregorio IV. Matélda la se spôsa cun al Dóca Welf V de Svèvia (més in italiân cme "Guelfo"), fiōl dal Dóca Welf IV (Guêlf e Ghibelèin), cun al mèter insèm ‘na colaborasiòun dimòndi putèinta fâta dal nōv pêpa Urbano II e dal Dóca, per cuntrastêr in môd vâlid al cuşèin Enrico IV. Matélda la mânda ‘na lètra al só preferî: Non per leggerezza femminile o per temerarietà, ma per il bene di tutto il mio regno, ti invio questa lettera accogliendo la quale tu accogli me e tutto il governo della Longobardia. Ti darò tante città tanti castelli tanti nobili palazzi, oro ed argento a dismisura e soprattutto tu avrai un nome famoso, se ti renderai a me caro e non segnarmi per l'audacia perché per prima ti assalgo col discorso. È lecito sia al sesso maschile che a quello femminile aspirare ad una legittima unione e non fa differenza se sia l'uomo o la donna a toccare la prima linea dell'amore, solo che raggiunga un matrimonio indissolubile. Addio. La Grân Cuntèsa l’à mandê mjêra ed suldê al cunfin ed la Longobardéia a tōr al Dóca, al l’à ricevû cun unōr, l’à urganizê al grân dişnêr spuşadōr ed 120 dé cun ‘na preparasiòun ch ‘l’aré fât gnîr smôrt ógni rè medioevêl. Cosma di Praga, avtōr dal Chronicon Boemorum, al dîş che dôp al matrimòni, per dō nôt, al dóca l’îva rifiutê al lèt spuşadōr e al têrs dé Matélda la s’é presentêda nûda in tóta la só beltê insém a ‘na têvla preparêda apôsta insém a soquânt cavalèt la gh’aré dét: tutto è davanti a te e non v'è luogo dove si possa celare maleficio; al Dóca l’ēra armêş de stóch e lē nûda e rabîda la gh’é saltêda adós al l’à s’ciafunê e ind al spudêregh a drê al l’à casê via cun sté parôli: "Vattene di qua, mostro, non inquinare il regno nostro, più vile sei di un verme, più vile di un'alga marcia, se domani ti mostrerai, d'una mala morte morirai...". Al Dóca l’é scapê e da còl mumèint lé in dôp l’é stê ciamê cun al scutmâj Guelfo l'impotèint. Al zōven Dóca marî ed Matélda al s’é separê dôp pôch dé e naturalmèint i dû an gh’àn mìa avû di fiōl.
La vitôria cûntra l'Imperadōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Dôp dimòndi vitôri, tra còsti còla insém i Sasòun, l'imperadōr Enrico a’s prepêra int al 1090 a la só têrsa calêda in tèra italiâna per dêr ‘na scunféta cêra a la pêrta rifurmésta. Al percōrs l’é stê al sôlit, al Brennero e Veròuna, cunfîn cun al properietê ed Matélda che cumincêven a partîr dal pôrti ed la sitê. La batâlia la s’é cuncentrêda atach a Mântva. Matèlda la s’ēra asicurêda la fedeltê di abitânt cun al lasêregh fōra soquânti tâsi cme al teloneo (‘na tâsa insém al comêrc) el ripatico ( la tâsa per traversêr i fióm ) e cun la prumèsa d’ èsser més dèinter al status ed Sitadèin Longobêrd cun al dirét ed câsa, pèsca e tajêr la lègna só tóti dō al rîvi dal fióm Tartaro. La sitê l’à tgû dûr fîn al "tradimèint dal giovedé sânt", dóve i sitadèin àn cambiê frûnt in câmbi ed soquânt êter dirét dê a lōr da Enrico. Matélda la s’é mésa in difèişa insém a l’Apenèin arzân datōrna ai sō castē ch’ an ‘s prîven mìa ciapêr, int al 1092 e dôp batâli sfalsêdi e sangunōşi tr’ al cumplichê sistêma ed difèişa che Matélda l'a 'gh prîva cuntêregh insém in Vâl d'Èinsa, l'eşêrcit imperiêl l’ēra stê ciapê in ‘na môrsa in sta cumplichêda rêda ed castē, rôchi, bōregh fortifichê dóve a s’ēra fât fîn da Atto l’avtoritê di Canòsa, e l’îva sèimper resistî a ógni atâch che al fós purtê insém a l'Apenèin.
Sibèin che l'eşêrcit Imperiêl al fós dimòndi periculōş, lé stê desfât dal trópi matéldichi di céch fevdatâri e asegnatâri di bōregh fortifichê ch’ àn mantgû intâta la fedeltê ai Canòsa ânca 'd frûnt a l'Impēr. La conosèinsa perfèta di pôst, la velocitê dal j infurmasiòun e di spostamèint, al puşisiòun stratègichi che ocupêven tót i pôst alvê ed la vâl d'Èinsa, l’îva avû la dmèj insém al potèint Imperadōr. Sèmbra che la ‘stèsa cuntèsa cun un gróp ed suldê siēlt e fedēl l’avés partecipê personalmèint a la batâlia, còst l'à dê a j aleê a l'idèja ed cumbâter ‘na guera giósta. L'eşêrcit imperiêl l’é stê ciapê a tnâja int la valêda, mó la scunféta totêla l’é stêda pió ed ‘na guèra pêrsa: Enrico al s’é rèiş cûnt ed l'impusibilitê' d’andêr dèinter in chi pôst difécil da pasêr, bèin divêrs da la Pianûra padâna o 'd la Sasônia, an ‘s catêva pió ed frûnt ai cunfîn sgnê da i fióm ed l'Eurôpa centrêla, mó ēren sintêr pîn de strabêls, calânch, pôst difécil da rivêregh prutèt da rôchi bataliêri, da cà-tòr che se şlacêven vêrs al cêl, e che ed còli armâgnen i rèst ind la vâl d'Èinsa , da dóve butêven zò d’ ògni gèner insém a tót quî che gh’ andés atâch: lânci, frèci, ôli buiĵnt, giavelôt, sasòun, péchi infughêdi, cun sté êrmi chi ’s catêva pió in êlta al gh’îva despès la dmèj.
Dôp la vitôria ed Matélda dimòndi sitê cme Milân, Cremòuna, Lôd e Piasèinsa a s’êren pugêdi a la Cuntèsa Canosiâna per tōres via dal contròl imperiêl. Al ‘stès fiōl ed l'Imperadōr, Corrado, tgnû in sudisiòun da l’avtoritê ed Matélda, al s’é arlbê al pêder e l’à cumincê a brachêrel sèinsa trēgva. Matélda l’à liberê e l’à dê rifûg perfîn a la mujêra ed l'imperadôr Enrico, Prassede, fiōla dal Rè ed Rósia e vèdva dal Marchèiş ed Brandeburgo, ch’l ‘îva denuncê al cuncéli ed Piasèisa dal 1095: le inaudite porcherie sessuali ch’l‘ îva pretèiş Enrico da lē e per còl la gnîva cunfinêda in ‘na spêci ed persunía a Veròuna. S’ēra impiê dòunca ‘na lôta a l'intêren ed la faméja imperiêla, che l’îva indeblî sèimper di pió Enrico IV.
L'incurunasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 1111 insém a la véia dal ritōren l'Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr, Enrico V, al l’ incûntra a Bianèl, atâch a Rèz per cunfermêregh i fèdev més in dóbi dal pêder e per cunsgnêregh un nōv tétol. Acsé al fiōl dal só vèc aversâri al fà Matélda Regîna d'Itâlia e Vicâria Papêla. Incòra incō in chi pôst ed l' Apenèin arzân s’arcôrda l'avenimèint ed l'incurunasiòun tót j ân con l’arcurdânsa in custóm d'època.
La môrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Matélda l’é môrta int al 1115. Al só côrp adèsa l’é suplî in Sân Pêder a Ròma, ind la tòmba sculpîda da Bernini, ònica dòna insèm a la regîna Cristina de Svèsia. In ōrden ed tèimp la vín préma suplîda in San Benedetto in Polirone (San Benedetto Po), pó, int al 1633, per vrèir dal pêpa Urbano VIII, al só cadâver al vîn spustê a Ròma in Castel Sant'Ânzel. Int al 1645 i sō rèst a câten pôst per sèimper ind la Basélica ed Sân Pēder ind la Sitê dal Vaticân. La só tòmba sculpîda dal Bernini l’é ciamêda Onore e Gloria d'Italia.
Quând a la môrt, sèinsa erēd ed Matélda, e la naturēla fîn di Canòsa, al só grandiōş patrimòni al s’é frantumê: soquânt castē în armêş in proprietê a parèint ed la surèla ed Tedaldo (al nôn ed Matélda) Prangarda, a sgnōr lochêl e a Communi Militum (i cavalêri e suldê a pagamèint); soquânti proprietê în stê adiritûra scurdê in un vōd d’avtoritê, di êter semplicemèint més dèinter i teritôri proprietê ed la Cēşa.
J erēd ed la râsa di Canòsa àn dê véta al râsi di Baratti, int al Pramşân, e di Attoni (Iattoni o Jattoni) ed Antesica e 'd Beduzzo, int la Vâl Pèrma.
Dôp la só môrt, atōrna al persunâg a vîn fât ‘na rōla ed legènda. I scritōr ed la véta di sânt, òm ed la cêşa, n’ àn ingrandî al persunâg e n’àn fât ‘na cuntèsa mèza sōra dêda a l ‘adurasiòun e a la fèid. Al ‘stès Dante Alighieri a n’à sintû parlêr e l’à mésa ind al XI cânt dal Paradîş ed la Divîna Cumédia , a l’à mésa ind al gîr di militânt per la fèid.
Quelchidûn a sustîn che 's sia tratê ‘d un personâg ed fôrti pasiòun sia spirituêli sia carnêli. Probabilmèint Gregorio VII e al frê Anselmo àn ublighê divêrsi só scēlti ind al fêr lēva insém a la só fèid quêşi sèisa cundisiòun. Es dîş che ‘na vôlta môrt Anselmo, Matélda, ch’ la patîva ‘d un egzēma, per curêres l’a’s zachêva nûda insém al têvel dóve l’ēra stê lavê al frê môrt. In realtê an gh’é mìa da fêres meravéja in quânt la divusiòun dal j arléqui (e la sicurèsa in relasiòun a la lōr capacitê miracolôşi) l’ēra ed préma impurtânsa. Tr’al j arléqui es dîş che la tgnés dacât ânca l'anèl veschvêl e ch’ al druvés per calmêr i dimòndi atâch ed mêl cadóch.
Cultûra[modifica | mudéfica la surzéia]
Al vicèndi rumanşêdi ed Matélda e 'Enrico IV în cuntêdi da Luigi Pirandello ind la só tragèdia teatrêla e caplavōr dal 1921, in trî ât, Enrico IV, dvintê pó un félm ind al 1984 dirèt dal regésta Marco Bellocchio.


text:
Giuli Ceser
El Caio Giuli Ceser (latin Gaius Iulius Cæsar; grech: Kaίσap/Kaísar; Roma, 13 de luj del 100 p.d.C. - Roma, 15 de marz del 44 p.d.C) l'è staa on general e on politegh roman. L'è consideraa vun di personagg pussee important de la storia romana, e donca de quella universal.
Nassuu de vuna di famej pussee important de l'aristocrazia romana, l'ha quattaa tutt i caregh politegh de la Republega. Insemma al Pompee e 'l Crass l'ha mettuu in pee el Primm triumvirad, cont el qual el se spartiva el controll de la vita pubblega de la città.
La soa impresa pussee cognossuuda l'è la Guerra in Gallia, con la qual l'ha conquistaa el territori de la Francia del dì d'incoeu. L'ha condott anca la prima spedizion romana in Britannia.
Dopo avè battuu tucc i sò aversari politegh e militar, l'è devegnuu dittador de Roma. El quindes de marz del 44 p.d.C. l'è staa coppaa de on rosc de sostegnidor de la Republega in del Senad. La soa redità l'è stada regolta del sò fioeu adottiv August, che l'è staa el primm imperador roman.
El Ceser a l'è staa anca on scrittor: el n'ha lassaa on resocunt de la guerra in Gallia e on alter de la guerra civil contra el Pompee.
La soa figura l'è stada inscì importanta che 'l nomm Ceser l'è devegnuu sinonem de "imperador", e 'l s'è conservaa inscì in todesch (Kaiser) e russ (Car').


text:
Most
El most (ciamaa vin dolz in d'on quai dialett alpin[1] l'è quell liquid che 'l vegn foeura de la spremidura de vegetai (compagn de la frutta), eventualment messedaa con l'aqua.
A l'è vun di primm pass per la produzion de alcolegh, compagn del vin e de la birra. De solet, se l'è minga specificaa, con most se intend soratutt quell de l'uga.
Origin del nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla most la vegn del latin (vinum) mŭstum, che 'l voeur dì "gnamò fermentad". L'è comuna a tucc i lenguagg romanz (catalan most, frances moût, spagnoeu, portoghes e italian mosto, rumen must, sicilian mustu), e la s'è spantegada anca in di lenguagg germanegh (ingles must, olandes most), slav, grech e ungheres.


text:
Jesolo
Jesolo (en vèneto: Jèxoło; en latì: Equilium) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Venésia. El g'ha presapóch 23.465 abitàncc, 'na superfìce de 95 km² e 'na densità de 247 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cavallino-Treporti, Eraclea, Musile di Piave, San Donà di Piave, Venezia.
Ol paìs l' se tröa sö i rìe del fiöm Sile.
La part söl mar de Jesolo l'è ciamàda Jesolo Lido e Lido de Jesolo e l'è ché che i se tróa i spiàge e i albèrgh, che i è isé tacc de rènt ol Lido ü bel tòch piö grant del paìs.


text:
Oberstammheim
Oberstammheim a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.36 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 105 abitant.
El cumün de Oberstammheim al se tröva a una altitüden de 440 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hüttwilen (TG), Neunforn (TG), Unterstammheim, Wagenhausen (TG), Waltalingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberstammheim l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 761 col nom de Stamhaim. In 1212 l'è staa menziunaa col nom de in Stamehein superiori.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
En servetsch da la natira e da la cultura
Grazia a l’extensiun cuntinuada da las instituziuns socialas statalas e privatas è sa spustà l’accent da las collectas pli e pli sin temas concernent cuntradas natiralas e cultivadas sco era sin l’istorgia e la tgira da monuments. Questa direcziun n’è dal reminent betg stada nova, mabain vegniva gia inditgada da collectas precedentas. Gia la collecta da l’onn 1933 è stada deditgada a la Lia svizra per la protecziun da la natira (oz Pro Natura) ed a la Lia svizra per la protecziun da la patria (oz Protecziun da la patria). Il 1941 ed il 1952 han las grondas societads istoricas da noss pajais profità da las collectas. Il 1964 è la collecta puspè ida a favur da l’Agid Svizzer per la Muntogna, il 1983 a favur dal Guaud svizzer. Il 1976 è stada deditgada ina part da la collecta a la tgira da monuments ed a la protecziun da la patria ed il 1992 è l’entir retgav ì a favur da la tgira dals maletgs dal lieu ed a la tgira da monuments. Dapi quel mument sustegna Pro Patria cunzunt il salvament, il mantegniment e la tgira da monuments architectonics e da cuntradas cultivadas.
Il 1. da schaner 1992 è l’uniun cun sia ritga tradiziun daventada la fundaziun svizra Pro Patria. Il num e la furma da l’organisaziun èn sa midads en il decurs dal temp. Ils gremis directivs èn però stads fidaivels fin oz a la finamira fixada dals fundaturs.


text: 1Rü yemawena ga tomaẽ̱xpü̱x ga ngunexü̃gu, rü nayexma ga wüxi ga ngĩgüarü peta ga Gariréaanewa yexmane ga ĩãne ga Canáwa. Rü yéma iyexma ga naẽ ga Ngechuchu. 2Rü Ngechuchuna rü toxna rü ta naxugüe na yéma taxĩxü̃ca̱x. 3Rü nagu̱x ga norü axexü̃ ga binu. Rü Ngechuchu naẽ ngĩgürügü nüxü̃ ga Ngechuchu: —Marü nagúarü binuã̱xgü —ngĩgürügü. 4Natürü Ngechuchu ngĩxü̃ nangãxü̃, rü ñanagürü: —Pa Mamax, ¿tü̱xcüü̃ chomaã nüxü̃ quixu i ngẽma? Erü tauta nawa nangu na chanaxüxü̃ca̱x i ṯacü rü mexü̃ i Tupanaãrü poramaã üxü̃ —ñanagürü. 5Natürü ga ngĩma ga naẽ rü ngĩgürügü nüxü̃ ga yema baegüxü̃ namaã ga binuchiü: —¡Penaxü̱x i guxü̃ma i ngẽma nüma pemaã nüxü̃ yaxuxü̃! —ngĩgürügü. 6Rü yéma iyexma ga 6 ga tü̃xü̃ ga nutagüngĩxca̱x. Rü wüxichigü ga yema tü̃xü̃wa rü maneca yexma name ga 50 rü e̱xna 70 litrugü ga dexá. Rü yema tü̃xü̃gü iyixĩ ga yema Yudíugü ngĩxü̃ ixügüãcugücü ga yexguma dexámaã nügü yayauxme̱xgüchaü̃gu na Tupanaca̱x nügü yamexẽẽgüxü̃ca̱x. 7Rü Ngechuchu rü yema baegüxü̃xü̃ namu, rü ñanagürü: —¡Dexámaã ngĩxü̃ pixügüãcu i ñaã tü̃xü̃gü! —ñanagürü. Rü nümagü ga yema baegüxü̃ rü meãma ngĩxü̃ nixügüãcu. 8Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃: —Rü ñu̱xma chanaxwa̱xe i íraxü̃ peyaxu, rü petaarü yoraxü̃tawa penange —ñanagürü. Rü yemaãcü nanaxügü ga yema baegüxü̃. 9Rü yema petaarü yora nüxü̃ naxaxneta ga yema dexá ga binuxü̃ naca̱xichixü̃. Natürü tama nüxü̃ nacua̱x ga ngextá na nayauxgüãxü̃. Rü yema baegüxü̃xĩcatama nixĩ ga nüxü̃ cua̱xgüxü̃ ga dexámare na yiĩxü̃ ga noxrix. Rü yexgumatama ga yema petaarü yora rü yema yatü ga ingĩxü̃ca̱x naca. 10Rü ñanagürü nüxü̃: —Guxü̃ i naãnewa rü duü̃xü̃gü rü noxri rü namaã nabae ya mecü ya binu. Rü ngẽxguma marü meãma guxü̃ma axegügu i ngẽma nüxna naxuxü̃, rü ngẽmawena rü nüxna nanaxã ya ngexcürüücümare ya binu. Natürü i cuma rü marü nagúxchaü̃gu i peta, rü mexẽchicü ya binumaãtama cuyaxaxegüxẽẽ i duü̃xü̃gü —ñanagürü. 11Rü guma Gariréaanewa yexmane ga ĩãne ga Canáwa nixĩ ga yema naxüxü̃ ga Ngechuchu. Rü yema nixĩ ga nüxĩraü̃xü̃ ga cua̱xruü̃ ga Tupanaãrü poramaã üxü̃ ga nawa nügü inawéxü̃ ga Tupana Nane na yiĩxü̃. Rü toma ga norü ngúexü̃gü rü nüxü̃́ tayaxõgü. 12Rü yemawena rü Capernáũ ga ĩãnewa naxũ ga Ngechuchu. Rü naẽ rü naẽneẽgü rü toma ga norü ngúexü̃gü rü ta ítayaxümücügü. Rü yéma guma ĩãnewa tayexmagü ga ñuxre ga ngunexü̃. 13Rü marü ningaica ga torü peta ga Üpetüchiga ga nawa nüxna tacua̱xãchiexü̃ ga ñuxãcü nuxcüma ga Equituanewa Tupanaãrü orearü ngeruü̃ nüxü̃ naxüpetüxü̃ ga guma torü o̱xigüpata rü tama yaxücuxü̃ na yamáãxü̃ca̱x ga torü o̱xigü nane ga yacü. Rü yemaca̱x ga Ngechuchu rü toma ga norü ngúexü̃gü rü Yerucharéü̃ãrü ĩãnewa taxĩ. 14Rü yexma tupauca ga taxü̃negu nüxü̃ nayangau ga duü̃xü̃gü ga yéma norü wocagümaã rü carnerugümaã rü muxtucugümaã taxegüxü̃. Rü yéma nüxü̃ nadau ta ga duü̃xü̃gü ga yéma norü taxechicawa rütogüxü̃ rü dĩẽruca̱x taxegüxü̃. 15Rü yexguma yemaxü̃ nada̱u̱xgu ga Ngechuchu, rü nanaxü ga wüxi ga c̱uaixruü̃ ga naxcha̱xmünaxca̱x. Rü yemamaã tupauca ga taxü̃newa ínanawoxü̃ ga yema duü̃xü̃gü guxü̃ma ga norü carnerugümaã rü wocagümaã. Rü yema dĩẽruca̱x taxegüxü̃ãrü dĩẽru rü ngĩxü̃ narüwoü̃ ñaxtüanegu. Rü norü mechagü rü ta nüxü̃ nawoneta. 16Rü yema muxtucugümaã taxegüxü̃xü̃ ñanagürü: —¡Ípeyana i ngẽma perü muxtucugü i nuã! Tama name i taxepataü̃xü̃ peyaxĩxẽẽ ya daa Chaunatüpata —ñanagürü. 17Rü yexguma ga toma ga norü ngúexü̃gü rü nüxna tacua̱xãchie ga nuxcümaü̃xü̃ ga ümatüxü̃ ga ñaxü̃: “Duü̃xü̃gü rü tá chauxchi naxaie erü chanachu̱xu i ṯacü i chixexü̃ na naxügüxü̃ i Tupanapatawa”, ñaxü̃. 18Rü yexguma ga yema ãẽ̱xgacügü rü Ngechuchuna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Ṯacü rü cua̱xruü̃xü̃ toxü̃ cudauxẽẽ na nawa nüxü̃ tacuáxü̃ca̱x na aixcüma Tupana yiĩxü̃ ya cuxü̃ mucü na ícunawoxü̃xü̃ca̱x i ñaã duü̃xü̃gü i nuã? —ñanagürügü. 19Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —¡Nagu pepogüe ya daa tupauca ya taxü̃ne! Rü choma rü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃gu rü tá wena íchanadaxẽẽ —ñanagürü. 20Rü yexguma ga yema ãẽ̱xgacügü rü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Rü 46 ga taunecü nawa napuracüe ga duü̃xü̃gü na naxügüãxü̃ca̱x ga daa tupauca ya taxü̃ne. ¿Rü ñuxãcü tá i cuma i tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃ tátama wena ícunadaxẽẽxü̃? —ñanagürügü. 21Natürü guma Tupanapata ga Ngechuchu nachiga idexane rü naxü̃nechigatama nixĩ. 22Rü yemaca̱x ga toma ga norü ngúexü̃gü, rü yexguma Ngechuchu yuwa írüdaxgu, rü nüxna tacua̱xãchie ga yema ore ga Ngechuchu nüxü̃ ixuxü̃. Rü aixcüma tayaxõgü ga yema ore ga nüxü̃ yaxuxü̃ rü yema Tupanaãrü ore ga nuxcümaü̃güxü̃ ga orearü uruü̃gü Ngechuchuchigagu ümatügüxü̃. 23Rü yexguma Ngechuchu Üpetüchigaarü petaca̱x Yerucharéü̃wa yexmagu, rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nüxü̃́ nayaxõgü, yerü nüxü̃ nadaugü ga yema taxü̃ ga mexü̃gü ga Tupanaãrü poramaã naxüxü̃. 24Natürü ga nüma ga Ngechuchu rü tama yema duü̃xü̃güme̱xẽwa nügü nayexmaxẽẽchaü̃, yerü woetama marü nüxü̃ nacua̱x ga ṯacügu na naxĩnüẽxü̃ ga guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü. 25Rü yemaca̱x ga nüma rü taxuca̱xma texé namaã nüxü̃ tixu na ṯacügu naxĩnüẽxü̃ ga yema duü̃xü̃gü. Yerü nümatama marü nüxü̃ nacua̱x ga ṯacügu na naxĩnüẽxü̃ ga naãẽwa ga wüxichigü.


text:
Confuci
Al Confuci (Cinés:孔子; pinyin: Kǒng zǐ; Wade-Giles: K'ung-tzu, o Chinese: 孔夫子; pinyin: Kǒng Fūzǐ; Wade-Giles: K'ung-fu-tzu) a 'l éra stàt an filòsof cinés, fundadùr del Confucianesim.
La sò filuzuféa l'éra bazàda 'n sö la muràl persunàla e pulitiga, in sö l'unesté de le relasiù suciàle, la giöstìsia, 'l rispèt de l'ütorité a 'l intèrne de la faméa, ma ach in söl vès sincér e unèst in zeneràl.
Cuntegnüü
Biugraféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A stà a chèl che la dìs la tradisiù, 'l Confuci 'l era nasìt in de la sità de Zou, Lu, chèla che adès l'è la mudèrna pruìnsa del Shandong, in del 29 de Setèmber del 551 a.C..
Sò pàder, an òm poèr disendént da la Dinastia Shang, al gh'éra spuzàt a 65 àgn ana bagàia de 15, e an matrimone del zèner a l'època 'l éra 'n'üniù mia tròp acetàda. Confuci, che 'l gh'éra perdìt al pàder adóma quànt gh'érel trì àgn, 'l éra stàt tiràt sö da la màder in per lé che, aca se i vivìa in cundisiù de puerté, l'éra reüsìda a sigürà 'n'istrüsiù al fiulèt[2].
Gh'è mia però nutìsie següre in sö la éta del Confuci, ma la sò stória i la farà rüà a dientà 'n mèmber dei Shì (士), 'na clàs suciàla a metà tra i sciuròcc e le persùne püsé mudèste, cùlma d'òm che i tentàa de leà sö la lùr puzisiù a 'l intèrne de la soceté gràsie a la pròpe 'nteligénsa e cunusénsa.
La éta dal Confuci a l'è stàda in lìnea co la sò filuzuféa, 'l gh'ìa 'n caràter mudèst e pacàt, al sa casàa da mangià e i la cüsinàa 'n per lü, ga piazìa vès pagàt adóma in natüra per i sò 'nsegnaméncc. In dei öltem àgn la sò scöla l'éra dientàda bastànsa 'mpurtànta, la vegnìa pò ciapàda cumpàgna di ezémpe d'edücasiù, ma la dàa 'm pó fastöde ai puténcc de la zòna, che i custrenzarà 'l maèstre a scapà da la Cina per salvàs la éta.
Dòpo ìga fàt i laurà püsé dièrs, la sò figüra l'éra stàda revalütàda e ga vegnarà dàt incarèch püsé prestigiùs, cùme chèl d'ambasadùr.
Turnàt in del astàt de Lu, 'l sìa dedicàt a 'l ansegnamént e ai stüde 'nfìna 'l dé de la sò mòrt.
Ansegnaméncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dei sò Dialoghi, Confuci 'l sa prezénta cumpàgn de 'n "mesagér che 'l g'à 'nventàt nigóta"[3], e 'l önech doér che 'l g'à 'l è adóma chèl de trasmèt la sapiénsa de i antìch. In chèl'òpera ché, 'l invitàa i sò stüdéncc a la riflesiù prufùnda, per aprufundì la cunusénsa del pasàt e per ricéf i ansegnaméncc gràsie ai stüde dai tès-cc antìch.
In an témpe de guère sanguinùze tra i stacc cinés, al Confuci 'l gh'ìa tiràt fò amò 'l cuncèt de "Mandàt del cél" (天命 pinyin: Tiānmìng), in de la pusibilité de önificà töta la Cìna e dunà pàs e richèsa a la pupulasiù[4].
Ampurtànta l'è aca l'idéa confucìna del jūnzi (君子), paróla che prìma del Confuci la urìa dì "nubilté de sanch", dientàda pò "nubilté de l'ànem, ciapàda co la pràtega de le virtü". Al sò 'nsegnemènt l'éra dóca urientàt a la furmasiù de töcc i òm, e mia 'ndóma ai fiöi di sciuròcc.
Filuzuféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Acasibé in Cìna i precècc del Confuci i sàe stacc seguécc cumpàgn de 'na religiù, sa discüt amò se 'l Confucianesim al pödèss vès cunsideràt del bù 'na religiù. I tes-cc confucìni, 'nfàti, i pàrla mia de idée in sö le divinité e i trascüra 'n frach d'aspècc de la spiritualité e de la natüra de l'ànema.
I prensépe del Confucianesim i gh'ìa catàt sö 'n cunséns grànd fés, suratöt perchè i éra fundàcc in sö le tradisiù e credénse cinéze. Confuci 'nfàti 'l gh'ìa ludàt l'unesté vèrs la faméa, l'adurasiù dei antenàcc, al rispèt di vècc da part dei zóegn.


text:
Teator Regio
Artìcol in dialètt pramsân
Al Teator Regio l'è al principäl teat'r äd Pärma. L'è sit in via Garibäldi e primma l' era ciamè "Nóv Teator Ducäl".
La storia[modifica | mudéfica la surzéia]
La duchèssa Maria Luiggia l'à deciz äd fär un Teator pu bél e pu nóv dal Farnéz. Indò gh'era 'na posión dal monasteri 'd Sant Alesandro l'architètt Nicola Bettoli l'à comincè la costrusión dal 1821 e al l'à fnida dal 1829. La primma opera cantäda al Regio l'è städa donca, propria dal 1829, la Zaira dal Blén (Vincenzo Bellini) Dal 1849 al teator al s'è comincè a ciamär "Teatro Reale" e dal 1860, che Pärma l'era ormäi sòtt'al Piemont (cfr. chi in wikipedia Piemånt) l'à tòt al nòmm d'incó: Teator Regio.
La strutura[modifica | mudéfica la surzéia]
Al dednans dal Regio l'è clasich. La decorasión in méz a la faciäda l'è 'd Tommaso Bandini. La platèa l'à decoräda Girolamo Magnani. dal 1853. A gh'è quator pian 'd pälch (ch' j én 112) e sora gh'è al logión. Al sofitt l'è 'd Giovan Battista Borghesi, ch' l'à anca invintè al sipari indò a s' vèdda Maria Luiggia in t'la person'na 'd Minerva.
Al di d'incó[modifica | mudéfica la surzéia]
Incó l' è un teator d' opera famoz, ch'al gh'à la sò stagión normäla d'invèron, pò dil siri 'd balètt e d'orchéstra; d'otobor a s' fa al Festival Verdi. Al logión dal Regio al gh' fa gnir paura a tutt còj ch'i van in sena: di cantant anca famoz al n'ja fis'cè bombén. Mo se 'na volta a gh'è da entuziazmäros, è gnu fora di sucés miga da crèddor: a basta pensär a serti siri con Franco Corelli, Alfredo Kraus o Renata Tebaldi


text:
Haldenstein
Haldenstein a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1007 abitant e una süperfiss de 18.56 km², e al se tröva a una altitüden de 528 meter sura al livel del mar.
El cumün de Haldenstein a l'è tacaa ai cumün de Coira, Felsberg, Pfäfers (SG), Trimmis, Untervaz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Haldenstein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1149 col nom de Lanze. ses in this sector.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
SFSO
- ↑ Haldenstein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
- 7. Auss denen alten tauff und totten büochern zu Thawetsch.[1]
- 8. Auss vilen schrifften H. Landt Amans Jacob Berchter von Disentiss. († 1676)
- 9. Auss vilen schrifften H. Podestat Joan Berchter von Disentiss. († 1703)
- 10. Auss vilen schrifften H. Landrichterss Jacobi Balliel. († 1645)
- 11. Auss schrifften Landt Aman Joan Soliva von Thawetsch. (Ei staus Podestat a Morbegno 1611/12, Mistral 1632/33.)
- 12. Auss vilen anderen alten schrifften, so R. P. Adalbert Bevelaqua in seinem grossen buoch geschriben. († 1723)
- 13. Auss dem buoch Benefactorum zu Disentiss in kloster.
- 14. Auss dem schwarzen buoch von Waltenspurg.
- 15. Auss vilen alten warhaftigen leüten mündlich gehört.[2]
♣
Sper la biografia e l'apologia sur Mistral Giachen Berchter, che explicheschan e completeschan ina l'autra, dat P. Justus aunc autras interessantas notizias sur la derivonza de Mistral Giachen Berchter.
Il bab de Mistral Giachen Berchter ei stau salter de Cumin (Grossweibel) Gion Berchter.[3] Salter Gion Berchter ei naschius a Tujetsch 1578. El ha sil pli pauc aunc giu in frar cul num Buri, che steva a Camischollas e forsa in auter cul num Gion Martin. Suenter la moria gronda de 1585, che ha raffau naven ella vischnaunca de Tujetsch buca meins che 800 persunas,[4] ei salter Gion Berchter vegnius sco buob de 7 onns a Muster, probablamein tier parents. El ei staus maridaus duas gadas, cun Anna Capaul ded Acletta e Gretta de Medell. Sper il fegl Giachen ha salter Gion silmeins aunc giu ina feglia cul num Gretta, che ha giu maridau Str. Martin Fontana, da gliez temps ina dellas pli rehas familias de Muster. Domisdus affons paran de derivar dalla secunda dunna.
- ↑ Ils presents cudischs de batten e mortoris digl archiv de Tujetsch van anavos mo tochen 1664. Ei sa tgunsch esser daventau, ch'ils pli vegls sesanflaven 1799 en Claustra ed ein barschai leu.
- ↑ Ultra de quei vegn ei citaus savens en nies allegau manuscret las Annalas della Claustra, sco era in opus cul num Archiv, consistent ord treis voluminus foliants, ch'ein medemamein daventai in'unfrenda dellas flommas 1799.
- ↑ L'idea de R. de Hess en siu „Fragmen Genealogicum des Geschlechtes Berther“ (1883 Msc.), che Podestat Gion Berchter seigi staus il bab dil vertent Mistral Giachen Berchter ei totalmein faulsa; il cuntrari: Podestat Gion Berchter ei staus in fegl dell'emprema dunna (Anna de Thurre) de Mistral Berchter. Medemamein fauls eis ei, che Podestat Gion Berchter seigi staus Mistral della Cadi.
- ↑ Tiella pestilenza de 1637 ein 70 persunas mortas a Tujetsch en quort temps. Sin supplica de Avat Augustin ha il Prefect dils Paders Caputschiners giu termess P. Amadeus de Mortara quei temps a Tujetsch per plirs meins, il solet P. Caputschiner, che ha, de nossa savida, pastorau a Tujetsch.


text:
San Maurizi (NO)
San Maurizi (San Mauritsi in Piemuntes; San Maurizio d'Opaglio in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 3 105 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,3 km² e ona densità de popolaziun de 374 ab./km².
El paes l'è sitüaa in sü i spund del Lagh d'Orta, al cunfin cun la Pruvincia de Verbania. L'è tacaa ai cumün de Gussön, Bulèj (VB), Orta, Pèla e Pogn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de San Maurizi el nass cun la custitüziun de la parochia umonima in del 1568, da l'üniun di antich paesot de Rial, Lagna e Upai. La paruchiala de San Maurizi l'è stada cunsacrada in del 1590 sura un uratori che gh'era prima. La devuziun a San Maurizi l'è atestada de fat giamò a la prima metà del XVI secul.
Dal 1928 al 1946 i cumün de San Maurizi, Pogn e Pela hin staa tacca insema in d'un ünich cumün, ciamaa Castei Cüsian.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de San Maurizi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Poggiolo
Poggiolo l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Deux-Sorru, del circondàre (arrondissement) de Ajaccio e del dipartimènt de la Còrsica del Sud. El g'ha 'na popolasiù de 99 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 12,15 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 404 méter a 'na altèsa màsima de 1622 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Bargen (BE)
Bargen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.86 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 980 abitant.
El cumün de Bargen al se tröva a una altitüden de 448 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Niederried bei Kallnach, Kallnach, Siselen, Walperswil, Kappelen, Aarberg, Radelfingen..
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bargen - Sit ufizial (Todesch)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Marthalen
Marthalen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.11 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 978 abitant.
El cumün de Marthalen al se tröva a una altitüden de 457 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Benken, Buchberg (SH), Flaach, Kleinandelfingen, Lottstetten (DE-BW), Rheinau, Rüdlingen (SH), Trüllikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Marthalen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 858 col nom de Martella.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a Ellikon is not included in the number of households.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Marthalen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
India
L'India a l'è un paes del süd de l'Asia.
La capital a l'è New Delhi.
A l'è 'l setim paes del mund per süperfiss, cun 3.166.414 km² e'l segunt per pupulaziun (püssee d'un miliard e cent miliun d'abitant, che'l 70% a l'è sota i 35 agn).
L'alfabetizaziun a l'è al 62%.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'India a l'è tacada al Pakistan a ovest, a la Cina, al Nepal e al Bhutan a nord-est, al Bangladesh e al Myanmar a est.
In de l'Ucean Indian, l'India a l'è arent al Sri Lanka, ai Maldive e a l'Indunesia.
La costa de l'India a l'è lunga püssee de setmila chilometer e la da in sü l'Ucean Indian a süd, el Mar Arabich a ovest e 'l Gulf del Bengala a est.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cunquista britaniga de l'India la scumincia in del 1715.
L'ültim vice-rè ingles de l'India a l'è staa Lord Mountbatten.
In del lüj del 1947, a Lundra a l'è staa vutà el palpee d'indipendenza; la cumissiun Radcliffe l'aveva stüdiaa una fruntera per la creaziun de dü stat:: l'Üniun Indiana, per la püssee part induista, e 'l Pakistan, per la püssee part müssülman.
L'indipendenza a l'è stada pruclamada el 15 d'agust del 1947. La custitüziun de l'India a l'è del 1950.
L'India a l'è stada quater völt in guera cuntra el Pakistan: in del 1948, 1965, 1971, 1999.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'India (nom ufizial: भारत गणराज्य, Repübliga de l'India, in hindi) a l'è una repübliga federala.
El President a l'è el Pranab Mukherjee (del 2012).
El Prim Minister a l'è el Narendra Modi (del 2014).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La repübliga indiana a l'è fada de 28 Stat Federaj e de 7 Teritori de l'Üniun; tücc i stat federaj, el teritori de la Capital de Delhi e'l teritori de Pondicherry gh'hann un guern elegiüü; i teritori che resten i gh'hann un'aministraziun del guern naziunal central e fan riferiment per via direta al President de la Repübliga. i stat e i teritori a hinn pöö faa in distret (pressapoch 600). I distret gh'hann dent i tehsil (o, a segunda de la lengua, tahsil, taluka, taluk, mandal).


text:
Preserp
Preserp (nom ufizial in italian: Proserpio) l'è on comun brianzoeu (situaa in la zòna de Erba) de la Provincia de Còmm che 'l cunta 911 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,4 km² e ona densità de 380 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Longon. Canz, Castelmart e Erba
El paes el gh'ha domà ona frazion, ciamada In Arca.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Preserp l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
(anr/hh) L’Uniun da tscheiver Mustér tscherca persunas ch’ein promtas da s’engaschar egl avegnir en favur dil tscheiver. Sche quei reussescha buc entochen tier la radunonza generala la fin da matg vegn la suprastonza a proponer allas commembras ed als commembers da dissolver l’uniun.
mehr...
(anr/abc) Sut il Péz Mundaun han ins fatg fiasta sonda vargada. Buca pervia d’ina transacziun ni in success particular. L’uniun da giuventetgna ha envidau al turnier da ballareit sin neiv.
mehr...
(anr/bcs) Venderdi passà ha gnü lö aint il piertan da la Grotta da cultura a Sent ün teater per üna persuna da . Als responsabels da la Grotta da cultura esa reuschi d’angaschar ün teatrist da prüma qualità chi ha tratgnü ils preschaints dürant bundant ün’ura cun bler savair.
mehr...
(anr/fa) L’on da gestiun passà han ragiunt las Ouvras Electricas Engiadina SA (OEE) la terz gronda procziun d’energia electrica daspö ch’ellas existan.
mehr...
(anr/fa) Causa la desditta provisoria a duos da lur collegas ha la magistraglia da la scoula da Valsot d’incuort scumparti üna circulara. In quella expriman 13 magistras e magisters lur pissers chi’s fan causa da quistas surpraisas.
mehr...
L’emprema Fiasta federala da cant ha giu liug 1843. Lezza gada fuvan 15 000 cantadurs s’entupai a Turitg per l’emprema manifestaziun gronda dil cant svizzer.
mehr...
(anr/abc) Quest unviern han ils bostgers dil revier forestal da Sagogn-Laax pinau plontas egl Uaul Grond per in diever special. Els han giu il pensum da pinar bials pégns specificai en diameter e lunghezia.
mehr...


text:
Lesotho
El Lesotho a l'è un paes de l'Africa meridiunala.
El sò teritori a l'è tüt circundaa del Südafrica.
La capital a l'è Maseru.
Al gh'ha una süperfiss de 30.355 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.800.000 abitant, che l'81% al viv in di campagn.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lesotho a l'è staa un pussediment del Regn Ünii (cunt el nom de Basutoland) del 1868 al 1966, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lesotho (nom ufizial: Muso oa Lesotho in sotho meridiunal, Kingdom of Lesotho in ingles) a l'è una munarchia.
El rè a l'è Letsie III (del 1996).
El prim minister a l'è el Pakalitha Mosisili (del 1998).


text:
Ascensore per il patibolo
Ascensore per il patibolo (Asinsōr p'r al patìbul) 'l è 'n film noir dal 1958 ad Louis Malle trat da 'n rumànś ad Noël Calef. 'L è stâ girâ in biànc e négar e 'l è 'l prim dla caréra dal regìsta francéś.
Sunt
La Florence Carala (Jeanne Moreau) e Julien Tavernier (Maurice Ronet) i èṅ dū amànt ch'i s véd'n ad nascòst anc se la dóna l'è spuśàda c'n al cap ad Julien, Simon Carala (Jean Wall), ch'l è 'n industriàł pîṅ ad bèsi ch'al pénsa sōl a i sò afâr. I dū i decìd'n ad far-al fóra. Julien, ch'l è 'n veteràṅ dla Legiòṅ furastéra e 'n ex paracadutìsta in Inducìna e in Algerìa, 'l à bèla prugramâ incòsa. Tirànd-as sù cun na lasa, al gh'à intensiòṅ ad far tut al palàs dal sò cap par rivàr, sénsa èsar vdû, a 'l ufìsi ad Carala par pò sparàr-ag e far in manéra ch'a para 'n suicìdi. Dòp avér fat al sò còmpit, in dal méntar ch'l è drē a rivàr a la sò màchina, Julien al fà a mènt ch'l à lasâ la lasa fóra da la fnèstra. Sénsa pèrdar dal tèmp, e lasànd al ciàṿ in dal cruscòt, 'l óm al tórna in si sò pas par purtàr-as via la próa d'l umisìdi ma, na vòlta tòlt 'l asinsōr, a sucéd ch'al gh'à 'n guàst e a n s mōṿ piò. Purtròp par lò al palàs al sèra p'r al fiṅ dla stmana e lò al gh'à 'd armàgnar là.
In cal méntar la màchina la vèṅ purtàda via da na còpia ad malandrèṅ, Louis (Georges Poujouly) e la sò muróśa Veronique (Yori Bertin). La Florence, ch'la spèta 'l sò amànt in un bar, la véd la màchina andàr via e la créd che Julien al l'àppia fargàda. Quànd pò Louis al masa dū turìsta tedésc, esénd-as rigistrâ in d'l albêrg c'n al nóm dal pruprietàri dla màchina, tut i crédan ch'a sia stâ Julien a cupàr. Chi lò al n pōl minga difénd'r-as.


text:
Serina
Serina l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa a i pé del Àlben 'n de la Al Serina che l'è öna lateràl de la Al Brembana.
El g'ha 'na popolasiù de 2 153 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 27,5 km² e 'na densità de popolasiù de 78 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 30 km de la sità e a 820 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Àlgua, Cornalba, Còsta Serina, Doséna, Ultra 'l Còl, Roncobèl e San Pelegrì.
Per Serina la pasàa la Strada Mercatorum che la 'ndàa da Bèrghem sö fina 'n de la AL Telina, pròpe per chèsto 'n del cümü de Serina gh'è ü bórgh che l' se ciama Traficàncc. La Strada Mercatorum l'è pò stacia bandunada quand i a fai sö la Strada Priula.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parochiàl co i quàder del Palma 'l Vècc e Palma 'l Zùen.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Serina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Almèn
Almèn (nòm uficiàl en italià: Almenno San Salvatore) l'è ü cumu de la Pruinsa de Bèrghem colocàt a 12 km de la sità de Bèrghem. El g'ha 5 814 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 4,75 km² e 'na densità de popolasiù de 1 224 ab./km². El cunfìna coi cümü de Almè, San Bartolomé, Paladina, Stròsa, Übiàl Clanèss e Éla d'Almè.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Almèn l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Rü ngẽxguma wüxie i pema pexü̃́ nangẽxmagu i ṯacü rü guxchaxü̃ i wüxi i peeneẽ i yaxõxü̃maã, ¿rü tü̱xcüü̃ wüxi i ãẽ̱xgacü i tama yaxõxü̃ãrü ngü̃xẽẽca̱x ípeyaca na nüma pexü̃́ namexẽẽãxü̃ca̱x i ngẽma perü guxchaxü̃gü? ¿Rü tama e̱xna inamexü̃ i ngẽma peeneẽgü i yaxõgüxü̃ na namexẽẽgüxü̃ i ngẽma perü guxchaxü̃gü? 2¿Tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x na yixema na yaxõgüxü̃ tá yiĩxü̃ i naãneãrü gu̱xgu nüxna icagüxü̃ i guxü̃ma i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü? Rü ñu̱xma na pema tá yiĩxü̃ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃güxü̃ picagüxü̃, ¿rü tü̱xcüü̃ taxucürüwa i pematama penamexẽẽ i ngẽma perü guxchaxü̃gü i írachiréxü̃? 3¿Tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x rü woo ngẽma daxũcü̱̃ã̱x i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü, rü yixema tá yiĩxü̃ i nüxü̃ icagüxü̃? Rü ngẽmaca̱x nixĩ i yexeraãcü peme̱xwa nangẽxmaxü̃ na ñuxãcü penamexẽẽxü̃ i ngẽma guxchaxü̃gü i ñoma i naãnewa pexü̃́ ngẽxmagüxü̃. 4Rü ngẽmaca̱x, ngẽxguma ṯacü rü guxchaxü̃ pexü̃́ ngẽxmagu i ñoma i naãnewa, ¿rü tü̱xcüü̃ i ngẽma ãẽ̱xgacügü i tama yaxõgüxü̃xü̃tawa pegü ípeyaxuaxü̃güxü̃ na pexü̃́ namexẽẽgüãxü̃ca̱x i ngẽma? 5Rü pemaã nüxü̃ chixu i ngẽma ore na pexãneẽxü̃ca̱x. ¿E̱xna tataxuma i petanüwa ya wüxie ya nüxü̃ cuáxe na tanamexẽẽxü̃ i ngẽma guxchaxü̃gü i petanüwa ngẽxmaxü̃? 6Rü tama pegümaã penuẽxĩcatama, natürü naẽ́tü rü ãẽ̱xgacügü i tama yaxõgüxü̃xü̃tawa pexĩ na penamexẽẽxü̃ca̱x i ngẽma perü guxchaxü̃gü. 7Rü ngẽma na pegümaã penuẽxü̃, rü ngẽma rü poraãcü chixexü̃ nixĩ. ¿Rü tü̱xcüü̃ tama yaxna namaã pexĩnüẽ i ngẽma guxchaxü̃gü i peeneẽ pemaã üxü̃? ¿Rü tü̱xcüü̃ tama namaã peporae ega texé perü ṯacüca̱x ngĩ̱xgux? 8Natürü i pema rü peeneẽmaãtama chixexü̃ pexüe, rü nüxü̃́ pengĩ̱x i ngẽma peeneẽgü i yaxõgüxü̃. 9¿Tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x na ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃ rü nataxuxü̃táma i nachica i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa? ¡Rü tama name i pegütama pewomüxẽẽgü! Erü ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa rü nataxutáma i nachica i ngẽma duü̃xü̃gü i naĩ i ngemaã ipexü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i tupananetachicüna̱xãxü̃ icua̱xüü̃güxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i naxma̱xẽchita rü e̱xna nateechita ngẽãẽxü̃, rü ngẽma yatügü i naxrüü̃ yatüxü̃maã ngẽãẽxü̃, rü ngẽma ngĩ́ta̱a̱xgüxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i nügünaxica nanuxũchixü̃ i norü ngẽmaxü̃gü, rü ngẽma duü̃xü̃gü i ngãxẽwa̱xegüxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i oregüta̱a̱xgüxü̃, rü ngẽma duü̃xü̃gü i womüxẽẽwa̱xegüxü̃. Rü guxü̃ma i ngẽmagü rü nataxutáma i nachica i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa. 11Rü yexgumarüü̃tama pixĩgü ga ñuxre ga pema ga ü̃pax. Natürü i ñu̱xma ya Tupana rü marü pexü̃́ ínanapi i perü chixexü̃ na noxrüxicatama pixĩgüxü̃ca̱x. Rü ñu̱xma rü aixcüma nape̱xewa pime yerü Naãẽ i Üünexü̃ rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuégagu marü perü pecaduna pexü̃ ínanguxü̃xẽẽ. 12Rü ñuxre i pema rü ñaperügügü: “Rü marü name na chanaxüxü̃ i ngẽma chanaxwa̱xexü̃”, ñaperügügü. Rü aixcüma nixĩ i ngẽma, natürü tama guxü̃ i ngẽma ixügüxü̃ rü tüxü̃́ name. Rü aixcüma nixĩ i Tupana choxü̃ ínguxuchixẽẽxü̃ na chanaxüxü̃ca̱x i ngẽma chanaxwa̱xexü̃, natürü tama name na ṯacü rü chixexü̃gu chaugü changuxẽẽxü̃ na chomaã inacuáxü̃ca̱x. 13Rü ngẽxgumarüü̃ ta rü ñuxre i duü̃xü̃gü rü ñanagürügü: “Rü õna rü taxüneca̱x nixĩ, rü taxüne rü õnaca̱x nixĩ”, ñanagürügü. Rü aixcüma ngẽmaãcü nixĩ, natürü ya Tupana rü tá inayanaxoxẽẽ i guxü̃ma i ngẽma. Rü taxüne rü tama naĩ i ngemaã namaã na ingẽãẽmarexü̃ca̱x nixĩ. Erü taxünemaã nixĩ i naxüxü̃ i tórü Coriarü ngúchaü̃. Rü tórü Cori nixĩ ya taxünexü̃ maxẽẽcü. 14Rü yema Tupana wena namaxẽẽxü̃rüü̃ ga tórü Cori ya Ngechuchu, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta norü poramaã wena tüxü̃ namaxẽxẽẽ. 15¿Rü tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x na ngẽma pexene rü Cristuarü na yiĩxü̃? ¿Rü ñuxãcü i ngẽma chaxune i Cristuarü ixĩxü̃ rü ngexü̃ i ngẽãẽxü̃maã inapexü̃? Taxucürüwama ngẽmaãcü nixĩ. 16¿Rü e̱xna tama nüxü̃ pecua̱x ega wüxi i ngexü̃ i ngẽãẽxü̃maã inapexgu ya wüxi ya yatü rü ngẽma taxre i naxü̃ne rü wüxitama i naxü̃ne yiĩxü̃? Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Ngẽma taxre i naxü̃ne rü wüxitama i naxü̃ne tá nixĩ”, ñanagürü. 17Natürü ngẽxguma wüxi i duü̃xü̃ rü tórü Cori ya Cristuaxü̃́ yaxõõxgu, rü ngẽma naãẽ i ngẽma duü̃xü̃ rü Cristuãẽmaã wüxigutama narüxĩnüẽ. 18Rü ngẽmaca̱x name nixĩ na nüxü̃ perüxoexü̃ i pexeneãrü ngúchaü̃ na pexüxü̃. Rü guxü̃ma i togü i pecadu i wüxi i duü̃xü̃ üxü̃ rü tama naxü̃nexü̃ nachixexẽẽ. Natürü ngẽma na naĩ i ngemaã nangẽãẽxü̃ rü ngẽma waxi nixĩ i naxü̃nexü̃ chixexẽẽxü̃. 19¿Tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x i pexene rü Tupanaãẽ i Üünexü̃pata na yiĩxü̃? Rü pegu nixĩ i naxãchiü̃xü̃ i ngẽma Naãẽ i Üünexü̃ i Tupana pexna muxü̃. Rü ngẽmaca̱x i pema rü tama pegüarü yoratama pixĩgü. 20Erü Tupana rü marü pexca̱x nataxe rü poraãcü nüxü̃́ petatanü. Rü ngẽmaca̱x penaxwa̱xe i ngẽma pexenemaã meã Tupanaca̱x pemaxẽ na ngẽmaãcü namaã penataxẽẽxü̃ ya Tupana.


text:
Quattro mosche di velluto grigio
Quattro mosche di velluto grigio (Quàtar móschi ad vlû griś) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Dario Argento ch'al sèra al perìud thriller dal regìsta rumàṅ, quél di tri film cun dal bèsti in di tìtui, dòp L'uccello dalle piume di cristallo e Il gatto a nove code.
Quànd 'l è gnû fóra in dal sali, al film 'l à muciâ sù 2 migliàrd e 300 migliòṅ ad Franc.
A 'l èstar i al cgnósan cuma Vier Fliegen auf grauem Samt in Germâgna, Quatre mouches de velours gris in Frància e Four Flies on Grey Velvet in di marcâ ingléś.
Sunt
Roberto Tobias (Michael Brandon) al fà al baterìsta in un grup rock. Da soquànt dè, un tisi misteriōś lugâ sóta 'n impermeàbil négar, al gh tîṅ a drē. Na sira i dū i s càtan òṅ còntra c'l àtar in un teàtar. Tulénd-ag al pugnàl che c'l àtar sugèt al tgniva in maṅ, Roberto al al masa sénsa vlér, pròpria méntar 'n àtar persunàǵ, cun na mascra 'd Alfred Hitchcock adòs, al al tōś śò cun na màchina futugràfica.
Bèṅ prèst, chi lò al taca a spedìr par pòsta di ugèt dal mòrt a cà sua ma Roberto al fà fint ad gnint cun i sò amìg e i sò parènt, a n dgénd gnint a sò mujér Nina (Mimsy Farmer) che però la capìs ch'a gh'è quél ch'a n và briśa. Quànd però al tisi misteriōś al s fà viṿ diretamènt a cà sua par mét'r-ag al maṅ adòs, Roberto al vóda 'l sac cun lē ma la sò dóna ad servìsi, Amelia (Marisa Fabbri), la scólta incòsa ad nascòst. A n saénd cuśa far, al muśicìsta al dmanda un cunsìli anc a 'n sò amìg ch'al viṿ da par lò in na baràca, Diomede dit Dio (Bud Spencer), ch'al gh diś 'd andàr da 'l investigadōr privâ, Gianni Arrosio (Jean-Pierre Marielle), òṅ ch'al s cuntènta anc ad pôc, ma a gh'è un mutìṿ. Chi lò, ch'l è 'n fnòć, al n è stâ briśa bòṅ ad risòlvar gnanc òṅ di 84 caś ch'al s éra tòlt a càrag.
In cal méntar l’Amelia, ch'l'iva capî chi 'l éra dabòṅ al persecutōr e l'iva abû al curàǵ ad dmandàr-ag di bèsi par taśér, la vèṅ cupàda in dal parc pùblic in du i s éran dâ apuntamènt par risòlvar la questiòṅ. A cal punt lè a s fà avànti Carlo Marosi (Calisto Calisti), 'l óm che Roberto al cardìva 'd avér masâ in teàtar. Chi lò invéci 'l éra òṅ ch'al s éra mis 'd acòrd cun 'l asasèṅ par dar inìsi a 'n ricàt, faghénd finta ad murìr in sal palc druànd un pugnàl fint, ad quéi ch'i s dróan in di film e ch'i pìsan fóra dal sangṿ quànd a sa schisa un butòṅ. Ma dòp che l’Amelia l'à pardû la vita, lò al n gh stà piò. Par far-al star sito, 'l asasèṅ al al stròsa cun dal filfèr beṅ anvlupâ intór'n a 'l còl.
Cuma s'a n fus mia asè al prubléma dal manìac, Roberto al gh'à da spés anc di arbgàt a la nòt in du al véd òṅ bindâ ch'al pèrd la tèsta sóta i cólp dna spada p'r òpra 'd un bòja musulmàṅ. La Nina, ch'la n in pōl piò, la vrév scapàr via sèg ma sò marè al decìd ad star incóra lè, catànd cunfòrt a lèt cun la Dalia (Francine Racette), la cuśìna śóvna ad sò mujér.
Arrosio in cal méntar al cata quèl andànd a dascórar in un manicòmi in dua, dimóndi an prima, 'l asasèṅ 'l iva pasâ soquànt an parchè paranòic in di cunfrònt dal sò pàdar adutìṿ. Ma al n fà briśa in tèmp a cuntàr incòsa a Roberto ch'al manìac al al masa in un lìcit dna stasiòṅ faghénd-ag na puntùra cun dal vlèṅ. Arrosio al sa śmòrsa ridénd parchè al gh'iva pròpria ciapâ. I masamènt i n finìsan minga lè: anc la Dalia la gh lasa al péni.
A cal punt lè, cun tut chi mòrt e a n saénd minga cuma saltàr-ag fóra, la pulisìa la próa a druàr un machinàri nóṿ gnû fóra da pôc tèmp ch'al sarés bòṅ ad tiràr fóra da i òć dal vitmi l'ultma figùra vduda da lōr prima 'd murìr. La próa la vèṅ fata druànd quéi dla Dalia ma quél ch'a s véd l'è sōl na figùra minga ciàra dal tut cun quàtar móschi ad vlû griś.


text:
San Martin (spostament)
Con San Martin s'intend l'azion del cambià de cà, o de spostà un quajcoss de definitiv da un sit a l'alter. L'è un möd de dì che 'l riva zü da un üsanza int la vita di paisan d'una völta. In tanta zonn de la Lombardia storega, l'ann lavurativ di paisan 'l finiva 'l di de San Martin ('l 11 de Nuember). Se 'l padron de la tera 'l ghe ciamava mia de restà anca per l'ann apress, lur i gh'avven da fà sü i so arnes e andàss a cercà un alter padron e un'alter sit indè stà. A Milan inscambi, l'istessa roba la capitava 'l 29 de Setember ('l di de San Michee), e donca da quej band là se disa "fà San Michee", con l'istess significaa.


text:
Disturbed
I Disturbed (pronunciàt dɪˡstɜːbd) i è ü grüp alternative metal statunitense che 'l s'è furmàt a Chicago 'n del 1996. 'n prensepe ol sò zèner l'era vizì a l'alternative metal e al nu metal, con ciare 'nflüense de grüp come Korn, Metallica, Tool, Faith No More e Deftones, [1] dopo 'nvece i sò dischi i g'ha ciapàt ü suono piö alternative metal e hard rock. Dal mumènt che ol grüp 'l s'è furmàt, l'ha vendìt piö de 11 miliù de album in töt ol munt, dientànt isce ü di grüp con magiùr incàs 'n di öltèm àgn. [2]. I Disturbed i g'à püblicàt quàter album consecütif ch'i g'à debütàt al nömèr ü delà Billboard 200.


text:
Riograndenser Hunsrückisch
El Riograndenser Hunsrückisch (in Purtughes hunsriqueano riograndense) a l'è una variant del dialet tudesch Hunsrückisch che l'è parlada de dusent agn in Brasil, in del stat de Rio Grande do Sul. Insema al Purtughes l'Italian el Talian, l'hann inflüensada anca alter dialet tudesch, 'me chel de la Pumerania, el Pommersch-Platt e'l Plautdietsch. A bunt cünt la gramatega e'l lessich a l'è tudesca.
Parol e möd de dì purtughes a hinn cumün, suratüt in riferiment ai piant e i besti. Anca i parol tecnulogich che gh'eren minga in del temp che i tudesch andaven in Brasil a hinn ciapaa del purtughes e a hinn diferent del tudesch: per esempi Aviong al post de reuplan (Flugzeug in tudesch), Kamiong (truck), Televisaum (Fernsehen).
A gh'hinn anca espressiun che hinn traslassiun del purtughes 'me Alles Gut (tudo bem) al post del tudesch standard Wie geht's.
A l'è anca cumün el tacà i süfiss tudesch ai parol purtughes. Per esempi: Canecachen per tassina del purtughes caneca; a gh'hinn anca furm ibrid 'me Schuhloja (negossi dij scarp) che la vegn del tudesch schuh e del purtughes loja, e furm germanisaa dij verb purtughes: lembrieren, regurdà; namorieren "inamurass"; respondieren, "respunt".
El Pader Noster in Hunsrück[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vata unsa, de du bischt im Himmel
geheilicht wet dei Nome
dei Reich kommt
dei Wille geschet
wi im Himmel och so uf de Ead.
Unsa tächlich Brot geb uns heit
un vageb uns unsa Schult
so wi mea vagewe unsa Schuliche
un fia uns net in Vasuchung
awa erles uns vom dem Üwel. Amen.


text:
Assioma da la reüniú
In la teuría assiumàtega di cungjuunt e in le branche da la lògica, da la matemàtica, e da l'infurmàtega, l'assioma da la reüniú al è ü di assiòom da la teuría di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel, afirmaant che, par cada cungjuunt, al esiist un cungjuunt ch’al cuntegn esatameent i elemeent da cada elemeent dal cungjuunt.
Cheest assioma, al permett cul jütt dal assioma dal para da demustrá che la reüniú da düü cungjuunt (ch’a la cuntegn esatameent i elemeent di düü cungjuunt), al è un cungjuunt.
Íntal lenguagg furmaal da l'assiumàtega da Zermelo-Fraenkel, l'assioma sa l scriif:
u cun da le parole:
- daa un cungjuunt qual-sa-vöör A, al esiist un cungjuunt B taal che, par cada cungjuuntC qual-sa-vöör, C al è elemeent da B si e noma si al esiist un cungjuunt D taal che D al síes un elemeent da A e che C al síes un elemeent da D.
Par capí cheest assioma, nutée che la fórmüla plazzada intra paréntesi e faseent intervení D in l'afirmazziú simbòlica chí-da-sura, la serviss a declará che C al è elemeent d'un cungjuunt sí-istess elemeent da A. Inscí, l'assioma al afirma realameent che daa un cungjuunt A, sa l pöö truvá un cungjuunt B da che i elemeent i è precisameent i elemeent di elemeent da A. Sa l pöö druvá l'assioma d'estensiunalitaa par pruvá che cheest cungjuunt B al è ünich. A apelemm ul cungjuunt B la reüniú da A, e al notemm . Inscí l'assioma al diis essenzialameent che:
- la reüniú d'un cungjuunt, dida da manera plüü cumüna la reüniú da töcc i elemeent da cheest cungjuunt, al è un cungjuunt.
L'assioma da la reüniú a l’è generalameent cunsideraa cuma indescütíbil , e al, u ün equivaleent, al pariss in praticameent cada assiumàtega alternativa da la teuría di cungjuunt.
Nutée che i gh’è nissün assioma curespundeent par l'intersezziú . Íntal caas indúe A al è l'cungjuunt vöj, a gh’è nissüna intersezziú da A in la teuría di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel. D’otra banda, si A al gh'a vargü elemeent B, sa l pöö furmá ul cungjuunt druvaant ul schema d'assiòom da cumprensiú.


text:
Fontaines-sur-Grandson
Fontaines-sur-Grandson a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.86 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 148 abitant.
El cumün de Fontaines-sur-Grandson al se tröva a una altitüden de 568 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fleurier (NE), Mauborget, Villars-Burquin, Vaugondry, Champagne, Fiez, Giez, Novalles, Grandevent, Bullet, Buttes (NE).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fontaines-sur-Grandson in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Nicky Hayden
Nicholas Patrick Hayden, cgnusû ad sòlit cuma Nicky Hayden (Owensboro, 30 ad Luj dal 1981) 'l è un curidōr ad mòti americàṅ uriginàri dal stat dal Kentucky, campiòṅ dal mónd dla MotoGP in dal 2006. Da 'l 2009 al cór par la cà bulgnéśa ad Båurg Panighèl Ducati insém a Valentino Rossi.
In dal gari al dróa sèmpar al nùmar 69, cumpàgn a sò pàdar quand al curìva lò, a part al 2007 quànd 'l à druâ 'l òṅ da campiòṅ dal mónd. Al sò scutmàj 'l è The Kentucky Kid (Al baghét dal Kentucky).
Nicky al gh'à dū fradèi ch'i cùran anc lōr (Roger Lee Hayden e Tommy Hayden) e anc dū surèli, una più granda e una più pìcula.
Biugrafìa
Gl'Inìsi
Fin da putèṅ al móstra al sò interès p'r al mòti, curénd in di sircùit dal cross, par pò pasàr a quéli derivàdi, dvintànd in dal 1999 al più śóvan campiòṅ dl''AMA Supersport. 'L an dòp al finìs a 'l secónd pòst in clasìfica dl'AMA Superbike par sōi sinc punt ad distàc da Mat Mladin.
In dal 2001 al finìs tèrs in cal campiunàt lè ma 'l an dòp al s tōś al sfisi ad vìnsar la belésa ad nóṿ gari, dvintànd acsè al più śóvan campiòṅ dla categurìa e al curidōr cun più vìnsidi muciàdi sù ad sèmpar.
Sèmp'r in dal 2002 al cur cuma wildcard, cun na Honda RC51 dal team American Honda, la próa americàna dal campiunâ mundiàŀ dla Superbike in dal sircùit dla Laguna Seca (al pòst, ch'a s ciàma acsè parchè na vòlta lè a gh'éra pròpria na lagùna che però la s è scada, 'l è famóś par la sò curva difìcila dal tirabusòṅ). Nicky al gh la cava tut dū al vòlti 'd andàr a punt, finénd 26śum in clasìfica a la fiṅ, muciànd sù in tut 16 punt.
Clas MotoGP
In dal 2003 Nicky al vèṅ sarnî da 'l team Repsol Honda par cùrar in MotoGP a fiànc dal campiòṅ dal mónd peśaréś Valentino Rossi. Hayden al s dà da far finénd par dū vòlti in sal pòdi (Pasìfic e Austràglia), cuncludénd la stagiòṅ a 'l quint pòst cun 130 punt in tut.
In dal 2004 al fà còpia cun al braśigliàṅ Alex Barros e al mùcia sù incóra dū tèrs pòst (Braśìl e Germàgna) e 117 punt, finénd utàv a la fiṅ.
In dal 2005 al tóś sèg cuma cumpàgn ad team al rumàṅ Max Biaggi in dla Honda uficiàla. Al 10 ad Luj dal 2005 al vins la sò prima gara a cà sua in dla Laguna Seca (al telecrunìsta Enrico Meda al gh dà, par cal mutìṿ lè, al scutmàj ad Móstar dla Lagùna). Durànt la stagiòṅ i rìvan anc dū secónd pòst (Austràglia e Cumunità Valensiàna), tri tèrs pòst (Germàgna, Qatàr e Turchìa) e tri pole position. Par Nicky a s trata dna bèla stagiòṅ parchè al mét da part 206 punt finénd tèrs in clasìfica.
Hayden al par prònt par cumbàtar p'r al tìtul e al ròbi i èṅ ciàri a basta fiṅ da subìt. Difàti 'l americàṅ a 'l inìsi dal 2006 al mùcia sù di bèi riśultâ (nóṿ pòdi in dal primi ùndas gari e dū prim pòst, ad Assen e incóra in dla Laguna Seca). I sò rivài dirèt (Valentino Rossi, Loris Capirossi, Marco Melandri) i patìsan in cal mèntar di infurtùni grav pardénd acsè di punt par strada. A siē gari da la fiṅ Nicky al gh'à incóra in bisàca 34 punt ad vantàś in di cunfrònt ad Dani Pedrosa (sò cumpàgn ad scuderìa) e 51 ad distàc da Valentino Rossi ch'al cór invéci par la Yamaha. Quànd però al campiunàt al par sarâ, Hayden al taca a far di riśultâ da schiva, pardénd dimóndi dal vantàś ch'al gh'iva su Valentino. A dū gari da la fiṅ al tîṅ stric sōi 12 punt ad difarénsa. Durànt la gara dal Purtugàl pò Pedrosa al gh và adòs butànd-al fóra da la cursa e faghénd acsè in manéra che Rossi, rivâ secónd a 'l traguàrd pasâ in sla riga par Toni Elias, al mucìs a sò vòlta 8 punt ad vantàś. Ma durànt 'l ùltim Gran Prèmi a sucéd incòsa: Valentino, partî mâŀ da la pole position, al ślìcia śò in dal tentatìṿ ad rimuntàr e al finìs 13śum. Hayden invéci al gh la cava a far sù i punt ch'a gh mancàva rivànd tèrs da drē da 'l Ducati ad Troy Bayliss e Loris Capirossi. Cun 252 punt còntra 247 Nicky Hayden al dvénta al campiòṅ dla MotoGP 2006. A far la difarénsa i èṅ pròpria i sinc punt che Valentino 'l iva pardû da Elias par dū miléśum in sal traguàrd a 'l Estoril.
In dal 2007 al ròbi i vànan pèś p'r al pilòta dal Kentucky. Nicky al cata sù sōi tri tèrs pòst (Ulànda, Germàgna e Brno) e na pole position in Purtugàl faghénd in tut 127 punt (utàv pòst).
Al 2008 'l è al sò ult'm an par la Honda e Hayden al finìs la stagiòṅ a 'l sèst pòst cun 155 punt e dū pòdi (Indianapolis e Austràglia).
In dal 2009 al s trasferìs dal nòstri bandi par cùrar par la Ducati Marlboro cun la Desmosedici GP9 insém a Casey Stoner. In dla stagiòṅ al gh la cava a finìr in sal pòdi sōl na vòlta a Indianapolis. 'N àtar pòdi al al cata sù anc in Aragóna in dal 2010 quànd al pasa in sal finàŀ al pilòta ad cà Jorge Lorenzo. Nicky al finìs 'l an cun anc quàtar quàrt pòst in dal casét e 163 punt in tut.
In dal 2011 al cata incóra Valentino Rossi in dal sò box parchè al marchigiàṅ 'l iva in cal mèntar tòlt al pòst ad Casey Stoner pasâ a la Honda. Nicky al śgranfgna un tèrs pòst in Spaggna e un quàrt in dal Régn Unî finénd utàv a la fiṅ cun 132 punt, a sèt punt da 'l cumpàgn ad scuderìa.


text:
Münsingen
Mudel:For Cuurdinàde: 46°52′N 7°34′E
Münsingen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 10845 abitant.
El cumün de Münsingen al se tröva a una altitüden de 541 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Belp, Gerzensee, Konolfingen, Rubigen, Tägertschi, Trimstein, Wichtrach.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Citaa ingiümelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Münsingen, Germany
- Humpolec, Repüblica Céca
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Münsingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Münsingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Karin Knapp
La Karin Knapp (Brùnic, 28 ad Śugn dal 1987) l'è na tenìsta itagliàna d'l Élt Édǵ prufesiunìsta da 'l 2002.
L'è élta 180 cm e la péśa 72 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. Al 25 ad Favràr dal 2008 l'è rivàda a èsar la nùmar trénta-sinc dal mónd. In dla sò caréra l'à purtâ a cà sinc tìtui ITF (pardénd-an trédas), śugànd anc na finàl WTA in dal 2008.
Al sò film preferî 'l è Il gladiatore e l'è bòna ad dascórar in Itagliàn, in Tedésc e in Ingléś.
Caréra
In dal 2007 la s fà strada a 'l Roland Garros rivand a 'l tèrs tùran faghénd fóra la nùmar vint-a-dū dal tablòṅ Al'ona Bondarenko e pardénd da la Patty Schnyder par 6-1 4-6 7-5. La finìs 'l an a 'l nùmar sinquànta dal mónd. In dal 2008 la riva in finàl a Anvèrsa ma lè la cata 'n òs tròp dûr par lē, la Justine Henin, ch'la la bat 6-3 6-3. A 'l Roland Garros la pasa dū tùran e pò la pèrd da la Marija Šarapova par 7-6 6-0. In sal più bèl, la patìs di prubléma a 'l cōr ch'i la custrìnśan a farmàr-as p'r un pôc. A s śònta anc n'infiamasiòṅ a 'n śnòć e par lē i an 2009 e 2010 i èṅ da śbàtar in dal rusc.
In dal 2011 l'è custréta a śugàr praticamènt sōl di ITF. A Róma la n pasa briśa al qualificasiòṅ ma la bat listés la Kirsten Flipkens 4-6 6-2 6-2. A Palèrum la i pasa (baténd anc la Nastassja Burnett che sèg la fà sèmpar dal bruti figùri) ma pò la và fóra subìt p'r òpra dla pulàca Polona Hercog, stés quèl anc a i US Open e in Lussembûrg (7-6 5-7 6-7 da la Monica Niculescu).
In dal 2012 la riva in di quàrt a Bugutà ma 'l è a Esturìl ch'la véd la luś incóra. La pasa al qualificasiòṅ facilmènt baténd via via la Nastassja Burnett 6-3 6-1, la Stéphanie Foretz Gacon 6-3 6-2 e la Mariana Duque Mariño 6-3 7-6. In dal tablòṅ prinsipàl la bat subìt l'Eleni Daniilidou 7-5 6-2 e pò la dà la paga a la nùmar daśnóṿ dal mónd Marija Kirilenko 1-6 6-1 7-5. Anc la Galina Voskoboeva la gh lasa 'l péni sèg, 7-6 2-6 6-4. In semifinàl però a gh'à la méj la canària Carla Suárez Navarro 6-4 6-0. La bulśanìna la pòrta a cà in tut al manéri 146 punt bòṅ par la sò clasìfica. A Róma i gh dàṅ na carta salvàdga e lē la la fà frutàr mandànd a cà subìt la Roberta Vinci par 6-4 2-6 6-2. A 'l secónd tùran la pèrd invéci da la Dominika Cibulková in tri sét. La tarantìna la gh rénd al favōr a 'l prim tùran a Palèrum (6-2 6-2 al puntéǵ). La finìs la stagiòṅ a 'l 123śum pòst.
In dal 2013 la manca soquànti qualificasiòṅ a 'l inìsi d'l an. A Bugutà la pèrd par na cria cóntar la Jelena Janković in semifinàl 3-6 6-1 7-6. A Acapûlc la riva in di quàrt mént'r a Marrakech la pasa al qualificasiòṅ e pò la céd a 'l secónd tùran a l'Alizé Cornet crudànd tut in un cōlp 1-6 7-5 6-0. A Róma la pèrd a 'l prim tùran 6-4 6-2 da l'americàna Christina McHale.


text:
Sànga
Sanga (in Italià: Zanica) l'è ü cümü de la pruìnsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la ólta pianüra sö la ria de la Mórla.
El g'ha 'na popolasiù de 8 521 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 14,7 km² e 'na densità de popolasiù de 580 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 7 km de la sità e a 210 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Sà, Caernàch, Cümü Nöf, Grasòbe, Öre, Stezà e Örgnà. Ol teritòre cümünàl de Sànga l'è traersàt fò da la Mórla.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In paìs s'pöl vèt la cà del feracaài o mariscàlf, 'ndóe se dis che la sìes nasìda la màschera bergamàsca del Giupì e la vìla liberty de la famèa Spasciani fàcia sö al presépe del méla e nöf e dai agn '70 palàs cümünàl de Sànga. Fò del paìs in di càp a mèsa stràda tra Sànga e Grasòbe s' tróa la cézina de la Madóna di Cap.
Gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Sanga l'è nasìt ol Felice Moretti, pò dientàt Padre Davide, che l'è stacc ün importànt sunadùr de òrghen e compositùr de müzìca per òrghen.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sànga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Gallery[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1950
De Wikipedia
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 26 de genee - l'Índia: cheest paees-chí al riva a la indipendenza.
- 23 de marz - A va in viguur el conveegn da l'Organizazziun Meteorològica Mundiala.
- 14 de dicember - Sa crea l'ACNUR, par una resolüzziun da l'Assemblea Generala di Nazziun üniit.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 9 de macc - Madrid (Espanya): Esteban Terradas i Illa, Dutuur in sceenz esatt e in sceenz Físich; ingegneer da straat, Canaal e Pòort e ingegneer indüstriaal catalan.
- 27 de genaar - Santiago (Chile): Augusto d'Halmar, pueta e scrituur dal Cile.


text:
Mar Baltegh
El Mar Baltegh l'è on mar de l'Europa del Nord.
El bagna i riv de noeuv statt: Danimarca, Svezia, Finlandia, Russia, Estonia, Letonia, Lituania, Polonia e Germania. I isol pussee important a hinn la Selandia, Gotland, Öland, Saaremaa, Hiiumaa, Osmussaar, Bornholm, Rügen, Usedom, Wolin. Ghe vann denter i fiumm Oder, Vistola, Njemen, Daugava e Neva.
Nomm del mar in vari lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per ciamà 'sto mar (cognossuu ai temp di Roman 'me Mare Suebicum o Sarmaticum) gh'è almeno tre maner: chi che ghe dis mar de l'Est, chi mar de l'Ovest e chi inveci mar Baltegh.


text:
Poltranga
Poltranga (Ponteranica in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 4 km de la sità e a 245 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 6 840 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 8,4 km² e 'na densità de popolasiù de 814 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Alzà, Bèrghem, Ranga, Surìsel, Tur Buldù e Dógn.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Poltranga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Versc
Versc (Verscio) l'è una fraziun del cumün tesines de Terre di Pedemonte, in del distret de Lucarn.
A l'è staa un cumün indipendent fina al 2012.
Pruverbi in del dialet de Versc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- D'aurì i canta i grì.
- S'a pióu par Santa Crós, marscia la castegna e véida la nós.
- San Martign, castegn e vign.
- Par Santa Caterina i zitel i trova la scindra anca sóta la cuertina.
- I égg negri i fa vardàa e i égg celestign i fa inamoràa.
- Quand i scorbat i vola a cent a cent, o ch'a piòu o tira vint.
- Bèu l'aqua dal cudèe, se ti la bévi mia da pinign ti la bevi da végg.
- Il cazzuu u sa chèl ca gh'è int la padela.
- Par San Giovann, u sa impieniss la gerla e il cavagn.
- Sa ti see cuntint, ti campi un dì pisséi.
- Sa ti véi stà san e cuntint, sta' luntan dai tè parint.
- L'óm u vegn da la porta, ma i gugnit i vegn dal chér.


text:
06 11
Ol dé 6 de noèmber l'è 'l 310 ( 311 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 56 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de noèmber al è ul dí da pòost 310 ( 311 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 56 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1264 - Ol rei Jaume I al scomensa la conchesta del Regn sarrassí de Múrcia.
1844 - La Repüblega Dominicana se la independisa de Spagna.
1889 - Fransa: inaügürassiú de la tur Eiffel a Paris.
1918 - Polònia: se la proclama la Segonda Repüblega Polonesa.
1975 - Maroch: la scumensa la Marsa Verda.


text:
Rèmin
Artìcol in dialètt rumagnòl
Rèmin o Remne (Rimini in italièn) l'è un cumòn cun piò ad 143.000 abitìnt, d'l'umonima pruvènza romagnola, istituida t'e 1992 (nuventadò) dòp che la s'è stachèda da la pruvènza ad Furlè. Rèmin l'è situèda t'una zona ad pianura, fàcèda sòra la costa Adriatica. L'è bagnèda da un fiòm, e Marecia e da un turrènt, l'Ausa.
Cullegamìnt Estéràn[modifica | mudéfica la surzéia]
Belèria · Catòlga · Castèl d'Elci · Curièn · Gimèn · Misèn · Majôl · Munt Fior · Mundaìn · Munt Clòmb · Turièna · Montgridólf · Marcaden dla Marecia · Montescùd · Murzèn · E Puz · Arzö · La Péna · Rèmin · Saludèc · San Climènt · San Lé · Sant'Êgta · San Zuàn in Marignèn · Santarcànzul . Talamèl . Vróc ·
[1] Simbol ad Remne


text:
Josif Stalin
El Josif Vissarionovič Džugašvili (Иocиф BиccapиoHoBич ДжyraшBили in ciriligh; იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი in scritüra geurgiana), cun suranom Stalin (CTaлиH), che in rüss al vör dì azal, a l'era nassüü a Gori, in Georgia, el 18 de desember del 1878 e a l'è murüü a Musca el 5 de marz del 1953.
A 20 agn al laurava giamò in del muiment revulüziunari marxista geurgian. Dopu che la pulizia zarista l'aveva arestaa e depurtaa un poo de völt in Siberia, in del 1912 a l'è andaa a fà part del Cumitaa Central del Partii Bulscevigh Rüss.
El Lenin, in prenzipi, al ciamava el Stalin el meravijus geurgian, però inanz de murì, 'l Lenin l'eva dii bel e ciar che'l Stalin l'eva periculus e l'eva impurtant tegnìl delunsg del pudè.
Dopu de la Revulüziun d'Utuber l'ha ciapaa un poo a la völta el pudè in del Partii Cumünista e in del 1922 el Cumitaa General l'ha nominaa Segretari General.
De quel mument lì e fina a la sò mort l'ha guernaa l'Üniun Suvietiga cuma un ditadur e l'è acüsaa de vegh mandaa a murì o depurtaa miliun de gent.


text:
Rüte
Rüte a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 40.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3356 abitant.
El cumün de Rüte al se tröva a una altitüden de 799 meter sura al livel del mar. L'è staa istitüii ufizialment in del ann 1872 e de alura al gh'ha minga pü avüü mudificazion rilevant del so teritori.
El distret de Rüte el cunfina al Nord con el distret de Appenzell e col cumün de Gais (AR), a est coi cumün de Eichberg (SG), Oberriet (SG) e Altstätten (SG), a sud col cumün de Sennwald (SG) e Wildhaus-Alt St. Johann (SG), a ovest col distret de Schwende.
Del distret fa part anca i center abitaa de Brülisau, Eggerstanden, Hirschberg, Obere Steinegg e Steinegg.


text:
L'Aiglon
L'Aiglon l'è ü drama 'n sès acc scricc in del 1900 dal Edmond Rostand.
L'Aiglon l'è 'l s-cèt de Napoleù (l'aigle) e de Maria Luigia d'Austria, Napoleù II, ciamàt pò Rè de Roma o Düca de Reichstadt, che l' sirca de capì chi l'è lü rispèt a sò pàder.
L'è stacc portàt in scèna da Sarah Bernhardt che l'à facc la part de l'Aiglon.
Chèl drama ché l'è dedicàt al pàder de Rosemonde Gérard, la moér del Edmond Rostand che l'è stacc Maresciàl de l'Impér.
Töt ol tèst[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per lès töt ol tèsto de L'Aiglon arda ché [[1]]


text:
Streamers
Streamers (id.) 'l è 'n film dramàtic dal 1983 ad Robert Altman ch'l à vins la Cópa Volpi a 'l Fèstival ad Vènesia dal stés an par 'l interpretasiòṅ ad tut gl'atōr.
Al film, trat da 'n òpra teatràla ad David Rabe replicàda a Broadway par 476 vòlti, 'l è anc stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 36śum Fèstival ad Cannes.
I Streamers, in dal linguàǵ militàr, i èṅ chi suldâ chi sa spàplan par tèra parchè gl'umbrèi di sò paracadû i n s vèran briśa.
Sunt
In na caśèrma americàna, durànt i an Ssanta, soquànt suldâ paracadutìsta i spètan 'd èsar ciamâ p'r andàr a far la guèra in Vietnam. A gh'è Roger (David Allan Grier), un śóvan ad culōr bòṅ ad cōr, Billy (Matthew Modine), 'n inteletuàl ch'al daśvèṅ da 'l Wisconsin, e Ritchie (Mitchell Lichenstain) un fnòć che par schèrs al fà al daśnumóś sèg. Par pasàr-'s al tèmp i càntan, imbariàg pódag, al braṅ Beautiful streamers ad Grant Lee Phillips ch'al cònta la stòria 'd un suldâ ch'in vōl al s rénd cònt ch'al sò paracadû al n s vèra minga e ch'a n gh rèsta gnint àtar da far ch'aspetàr al mumènt in dua lò al sa stablirà par tèra cum un ciòld.
Quànd a riva in mèś a lōr anc Carlyle (Michael Wright), 'n àtar suldâ négar, i quèi i tàc'n a 'ndàr mâl parchè lò al n s cumpatìs mia la guèra e la vita di militàr. Dal tut fóra ad tèsta, chi lò al scurtèla a mòrt un sergînt imbariàg e anc Billy al patìs i sò cólp.