text:
Il bus da vaccinaziun grischun ha terminà l'emprima runda tras tut las regiuns dal chantun. 3900 persunas han profità da l'access nuncumplitgà a la vaccinaziun. Fin mez october fa il bus da vaccinaziun la segunda runda e sa ferma puspè en 38 lieus. Tut en tut èn 63,5 pertschient da las Grischunas e dals Grischuns vaccinads almain ina giada fin ussa.
Il bus da vaccinaziun circulescha dapi ils 23 d'avust 2021 tras il chantun. En 38 lieus en tut las regiuns èn 3900 persunas sa laschadas vaccinar. La pussaivladad nuncumplitgada da sa laschar cussegliar e vaccinar al lieu ha in bun resun. Questa emna ha il bus da vaccinaziun grischun cumenzà la segunda runda – fin mez october cursescha el danovamain tras il chantun e porscha tant emprimas sco er segundas vaccinaziuns.
63,5 pertschient da las Grischunas e dals Grischuns èn vaccinads
Tut en tut èn vegnidas injectadas fin ussa 130 000 emprimas vaccinaziuns en il chantun Grischun. Var 127 000 da questas dosas èn vegnidas dadas a la populaziun grischuna. Quai correspunda a 63,5 pertschient da las Grischunas e dals Grischuns.
La vaccinaziun cunter il coronavirus è la meglra pussaivladad per impedir in'unda d'infecziun pli gronda l'atun. Tant il privel da s'infectar sco er la ristga per in andament gravant da la malsogna vegnan reducids fermamain tras ina vaccinaziun cumpletta. Pli bleras persunas ch'èn vaccinadas e main ch'il virus circulescha en la societad ed er main persunas che daventan malsaunas u ston murir pervia dal coronavirus. La ristga da survegnir cumplicaziuns seriusas en cas d'ina infecziun cun il coronavirus è bler pli gronda che la probabilitad da grevs effects secundars pervia da la vaccinaziun.
Las staziuns dal bus da vaccinaziun, ina survista da las pussaivladads da walk-in, l'annunzia electronica per in termin da vaccinaziun sco er ulteriuras infurmaziuns èn disponiblas da tut temp sin www.gr.ch/vaccinar.
Infurmaziuns:
Post da communicaziun per il coronavirus dal chantun Grischun, e-mail kfsmedien@amz.gr.ch, tel. +41 79 716 22 95 (mo per collavuraturas e collavuraturs da las medias).
Cumpetenza: Uffizi da sanadad


c: text/html

text:
La stizun da resti gist da l’autra vart da la via ha stuì reagir. Exponer resti ordadora na funcziuna il mument betg, il resti fiss en curt temp plain pulvra. Perquai han ins tschentà ina tenda per proteger il resti. La maina-filiala Elvira Torri ha l’impressiun ch’ins fetschia il pussibel per tegnair bass il quantum pulvra.
Era in pèr auzadas pli aut, en il biro da la crusch cotschna Grischun, han ins chapientscha per las lavurs. Il sulet ch'è uss auter è il ventilar. Els avrian ussa la damaun baud las fanestras dal biro e serran lura quellas gia la damaun las set. Plinavant è la manadra da fatschenta Denise Ryffel da l’opiniun che quai saja interessant da guardar co il plazzal sa mida trasora, quai saja variant e mintga di insatge different.
RR actualitad 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Proposta indecente
Proposta indecente (Prupósta indecènta) 'l è 'n film dramàtic dal 1993 'd Adrian Lyne trat da 'l rumànś umònim ad Jack Engelhard.
La pelìcula, custàda trént'òt migliòṅ ad dòlar, la 'n à fat sù da piò ad duśènt-a-ssanta, purtànd però a cà anc tri Razzie Award.
Sunt
David Murphy (Woody Harrelson), architét, e sò mujēr ch'la lavóra in n'agensìa imubiliàra, la Diana (Demi Moore), i èṅ dū śōvan ch'i aṅ péna cumprâ la vila di sò sógn tulénd in prèst dimóndi bèsi in banca. Quànd però in di Stat Unî a riva la criśi dal marcâ dal cà, par lōr 'l è 'n brut mumènt parchè i faṅ fadìga a lauràr, a tgnir bòta e a tiràr avànti. Quànd la sò vila la finìs a l'asta, i dū i vàn'n a Las Végas sprand ad vìnsar quèl a la roulette par psēr pagàr al rati ch'i gh armàgnan.
Purtròp par lōr in na nòt ad śugàdi a 'l caśinò i pèrd'n incòśa e a cal punt lè i decìd'n ad dir ad sè a na prupósta 'd un migliardàri cgnusû lè, John Gage (Robert Redford). Chi lò al prumét ad pagàr un migliòṅ ad dòlar par na nòt ad sès cun la Diana.


text:
Ils dus bajetgs mussan l'areal da la staziun a Cuira en in tut nov maletg. Là nua ch'il cubus massiv dal Globus è stà durant 50 onns, laschan las duas parts dal nov center uss atras glisch e dattan spazi. Entant che la fatschada è gia relevada, lavuran en l'intern anc quasi tuts vid las ultimas preparativas per la gronda avertura.
Nagin center da cumpra classic
La surfatscha per fatschentas da passa 6'000 meters quadrat è occupada dal tuttafatg. Quai però betg cun affars gronds, mabain plitost pitschens ed indigens. L'unic num propi grond è il grossist Coop ch'è preschent cun ina filiala mesauna.
Nus avain blers affats tenor novs concepts: ins po degustar e lura cumprar insatge. Igl è betg il center da cumpra classic sco pli baud. Las svieutas en quels van uschè ferm enavos pervi dal commerzi online, ch'ins na chatta nagins locataris per in tal center nov.
La part da coc dal nov center è l'uschenumnada «halla da martgà» che sa chatta en il plaun sutterran ed è accessibla directamain sur ina entrada davent dal sutpassadi da la staziun. Tut en tut chattan ins passa 20 affars davent dal plaun sutterran, il plaun terren fin sin l'emprima auzada. Purschidas usitadas sco chalzers, electronica u er chadainas da vestgadira tschertgan ins adumbatten. Percunter datti cosmetica, savuns, ustarias, mobiglias exclusivas e cunzunt er products regiunals. En il segund bajetg sa chattan ina pratica da dentists, ina da fisioterapia sco er in opticher.
Quai saja stà ina decisiun sapientiva, di Manuela Gnehm ch'è ina da las responsablas per il project. Centers da cumpra classics dettia quai avunda. Els veglian porscher novs models cunzunt er ina cumbinaziun da degustar e cumprar.
Il nov «Capricorn» en cifras
- custs: 60 milliuns francs
- surfatscha totala: passa 21'000 m2 (tant sco 3 plazzas da ballape)
- surfatscha da fatschenta: passa 6'000 m2
- surfatscha da biro: var 2'000 m2
- 42 abitaziuns (1,5 fin 4,5 stanzas)
- 71 parcadis sutterans
In biro è anc vid
Il terz plaun è reservà per biros. Ina suletta surfatscha è anc libra. Dasper quella è l'architect dal bajetg, Andrea Giubina, sa chasà cun ses team. El è cuntent cun il resultat. Sia finamira principala da schluccar, dar glisch e spazi cun far or dad in, dus bajetgs, quai haja el cuntanschì. In bajetg sco tut ils auters n'èsi però tuttina betg stà per ils architects.
Logic, la responsabladad è qua. Ins sa, in bler pli impurtant lieu na datti betg qua a Cuira. Igl è a la staziun e qua passan mintga di 25'000 persunas sperasvi. En quai senn èsi stà ina gronda sfida.
42 abitaziuns – tuttas occupadas
Sin il quart e tschintgavel plaun sa chattan las abitaziuns. Las grondezzas da quellas varieschan tranter ina stanza e mez e quatter stanzas e mez. Els hajan scrit ora las abitaziuns il schaner e gia l'october eran tuttas occupadas, uschia Manuela Gnehm. Il fit-chasa mensil sa mova tranter 900 francs per las pitschnas fin 3'000 francs per las grondas abitaziuns, inclusiv custs accessorics.
Tut en tut pon ins dir che per il cumenzament para il concept da la maschaida da pitschen e grond, lieu central ed attractiv cun pussaivladads da degustar e cumprar da funcziunar. Tuttina di Manuela Gnehm, ch'in tal center dovria tschintg onns fin ch'i giria propi. Per l'assicuranza Axa tutgia quest project cun la summa d'investiziun da 60 milliuns francs tar ils projects mesauns.
RTR actualitad 17:00


text:
Las figuras da George Lucas vegnan tratgas da l'Irma per las paraids dals bastiments spazials – u meglier ditg per la galaxia lunsch lunsch davent enturn. Agid survegn l'Irm(eratur)a da Darth Antoni e da las armadas da schuldada da l'imperi, dals quals uschè u uschia nagin na sa il num.
Adina mo pender enturn
Apropos urden che nagin sa il num: L'Irmeratura e ses trais tarments bastiments spazials circumdeschan en buna tradiziun da Star Wars differents planets dals quals nagin po pli sa regurdar vid il num, e sajettan quels tar clump.
Sa chapescha pon intginas figuras misteriusas che pendan uschiglio simplamain per ils planets enturn scappar. Ed uschia va l'istorgia liber. 6 Episodas. Mintga venderdi saira datti ina nova.
Star Wars cun l'Irmeratura, il Darth Antoni, Zsa Zsa Binx ed aunc empau autras figuras.
Sorry George Lucas… els han sfurzà mai da far quai!
Podcast via play RTR, Spotify, Google podcast etc.
Las istorgias vegnan publitgadas da RTR a moda regulara via Play RTR e tut ils gronds servetschs da podcasts. Mintg'emna cumpara ina nova part d'ina istorgia. Las istorgias èn adina partidas si en 6 parts, uschia ch'ins po – sch'ins fa in abunament (!) – sa legrar mintg'emna sin novas aventuras cun l'Irma, il Gion-Antoni e tut tschels nas.


text:
cuntegn
Bravuogn
-
Festival cultural en in rom pitschen
Finalmain: Igl è puspè pussaivel da far occurrenzas cun enfin 100 persunas. Il «Bergfahrt Festival» è stà in dals emprims festivals culturals che ha gì lieu la sonda en il Kurhaus a Bravuogn. Omaduas occurrenzas dal suentermezdi èn prest stadas vendidas ora.
Il Bergfahrt Festival fiss stà previs dals 4 fin 6 da zercladur da quest onn. Pervi da corona è el dentant vegnì annullà. Per tuttina far in plaschair als fans da la cultura, ha il comité d’organisaziun decidì da far duas occurrenzas la sonda. Grazia las schluccadas da corona han enfin 100 persunas pudì visitar mintgamai ina da las duas occurrenzas.
Tranter auter èn stads sin tribuna il rapper e scrivent Gimma alias Gian Marco Schmid, il chantadur Pascal Gamboni, Corin Curschellas ed ils Mutzigani’s, ina gruppa da Bravuogn che suna musica dals zagrenders.
Maletg
1 / 5
Legenda:
Pascal Gamboni en acziun.
Federico Belotti
Maletg
2 / 5
Legenda:
Jürg Steigmeier ha raquintà a moda divertenta istorgias da l'alp.
Federico Belotti
Maletg
3 / 5
Legenda:
Gimma ha prelegì or da ses cudesch che cuntegn era texts da ses raps.
Federico Belotti
Maletg
4 / 5
Legenda:
Ils Mutzigani's han sunà musica dals zagrenders.
Federico Belotti
Maletg
5 / 5
Legenda:
Il rappunz Gimma ed il chantadur Pascal Gamboni fan per l'emprima giada in concert cuminaivel improvisà.
Federico Belotti
La proxima ediziun dal Bergfahrt Festival è planisada als 27 fin 29 da matg 2022.


text:
Ils medis da chasa e d'uffants taxeschan il sistem da sanadad svizzer sco fitg bun. Per 92,7% dals medis è il sistem bun u fitg bun, quai mussa in studi internaziunal da la fundaziun Commonwealth Fund. Positiv sajan cunzunt la collavuraziun ed il barat cun ils medis spezials sco era l'access a las prestaziuns medicinalas.
Lavur fitg pretensiusa
En Svizra han 69% dals medis dumandads inditgà ch'els en fitg cuntents cun lur lavur. En cumparegliaziun internaziunala è la Svizra sin plaz 1. Quai che 37% han dentant detg è ch'els hajan bler u fitg bler stress. Sco grond problem vesan 60,7% il temp ch'els ston impunder per la lavur administrativa cun assicuranzas per ils rendaquints. En Svezia han schizunt 80,4% inditgà quai sco pli grond problem.
Retschertga
Per il studi ha il Commonwealth Fund dumandà passa 13'000 medis da chasa e medis d'uffants en 11 pajais cun in aut livel da pretschs. Tar quests 11 pajais tutgan: Australia, Canada, Frantscha, Germania, Pajais Bass, Nova Zelanda, Svezia, Svizra, Gronda Britannia ed ils Stadis Unids.
RTR novitads 16:00


text:
En sia communicaziun a las medias scriva la regenza ch'ella sa saja allegrada da la preschientscha persunala dal schef da l'armada, il cumandant da corp André Blattmann, che haja accumpagnà la regenza durant l'entira visita da las truppas.
Regenza grischuna: «Collavuraziun excellenta» cun l'armada
Uschia saja stà pussaivel da discutar tant davart l'ulteriur svilup da l'armada ed il concept da staziunament en il chantun sco era dad ingraziar al schef da l'armada per la collavuraziun «excellenta cun il chantun Grischun».
Tenor ina communicaziun da la regenza ha ella era visità la centrala d'operaziuns da l'aviatica militara. Ils temas là eran la chapientscha per las acziuns da l'aviatica militara durant il WEF a Tavau e las pussaivladads da cooperaziun tranter l'armada d'ina vart e la polizia, la protecziun civila ed ils pumpiers da l'autra vart.
RR novitads 10:00


text:
Ier saira èn vegnids surdads ils premis per il teater svizzer a Genevra. Il premi principal, il «Grand Prix Theater», dotà cun 100'000 francs, ha survegnì la gruppa da teater turitgaisa «HORA» - ina gruppa da teater cun acturs ed acturas impedidas spiertalmain. Il teater «HORA» è vegni onurà per sia lavur extraordinaria sin il champ da teater. La lavur cun impedids che «HORA» presta permettia in’autra vista sin il teater e sin nossa societad.
Onur per il Teater Giuven Grischun
In dals 7 premis per il teater svizzer è er ì en il Grischun al «Teater Giuven Grischun». «Quest’instituziun procura che l’art e la fantasia na moran betg ora en il Grischun», èsi vegni ditg en la laudatio davart la lavur dal Teater Giuven Grischun. Il premi è dotà cun 50’000 francs.
Ulteriurs premis han survegni l’actur francofon Jean-Quentin Châtelain, la reschissura ed intendanta dal Schauspielhaus Turitg Barbara Frey, il collectiv da teater 400asa e l’om da teater Giurassian Germain Meyer. Il «Schweizer Kleinkunstpreis» è ì a la Compagnia Baccalà.
Terza surdada
L’uffizi federal da la cultura ha surdat per la terza giada ils premis per il teater svizzer. Cun questa renconuschientscha onurescha la Confederaziun persunas ed instituziuns cun merits en il mund dal teater.
Ils premis èn vegnids surdads en il rom dal terz inscunter dal teater svizzer che mussa fin dumengia saira, ils 29 da matg 7 producziuns da teater extraordinarias da l’ultima stagiun culturala. Ina da quellas è era ina producziun grischuna, numnadamain «Der Extremist» dal ressort K cun Jürg Kienberger sin il palc, mess en scena da Manfred Ferrari.


text:
Enstagl da construir ina chasa da parcar duai Claustra-Serneus realisar in parcadi temporar per ils paucs dis cun grond basegn. Quest cussegl dat in studi che la vischnanca ha laschà far, en vista al grond traffic dal temp liber e dal turissem en il vitg durant tscherts dis. Il parcadi temporar cun almain 180 parcadis pudess vegnir realisà tenor il studi a Selfranga – quai pretendess lura dentant ch'i vegniss er realisà in bus da shuttle davent da là a Claustra Plaz.
La schliaziun temporara vegniss tenor il studi almain 10 giadas pli bunmartgà ch'ina nova chasa da parcar. Il cussegl communal da Claustra-Serneus lascha uss examinar pli profund la proposta, senza metter ad acta la chasa da parcar.


text:
En Svizra èn actualmain 153'000 persunas senza lavur. Quai ha ditg Boris Zürcher dal Secretariat da stadi per l'economia a la conferenza da medias davart il coronavirus oz suentermezdi a Berna. Fin uss sajan vegnidas pajàdas 525 milliuns francs indemnisaziuns da lavur curta. Il schaner e mars eran quai anc mintgamai radund tschintg milliuns francs. Las cifras vegnian dentant anc a s'augmentar marcantamain. Fin uss è vegnì annunzià lavur curta per 1,85 milliuns lavurers. Quai correspunda a passa in terz da tut ils lavurers en Svizra.
Cassas anc plainas
Malgrà quests custs supplementars saja il fond da l'Assicuranza cunter la dischoccupaziun (ALV) bain emplenidas il mument. Ier saira haja l'agen chapital muntà a bun sis milliardas francs. Tenor la Confederaziun na dettia naginas stretgas tar las cassas. I saja anc memia baud da pretender ulteriurs meds, uschia Zürcher vinavant.
Eveniment betg previsibel
Sin la dumonda, daco ch'il SECO haja curregì sia prognosa da conjunctura a tala moda, ha Boris Zürcher ditg che la situaziun actuala na saja betg stada previsibla. I sa tractia dad in eveniment istoric extraordinari che saja grev da predir. Er auters instituts hajan gì prognosas falladas.


text:
Lèngua dei sègn americàna
La lèngua di segn americàna, u ASL, (nom natif American Sign Language) l'è 'na lèngua di sègn druada in de la Cumümidaa Surda in di Stat Ünì d'America, Portu Ricu, e Canada. El còdes ISO 693 l'è ase[1]. El sumeja che la sia parlada di 500.000 ai 2.000.000[2] de gent.
La ASL la gh'ha 'vüü urìgen in di prim agn del secul desnöf in de la "American School for the Deaf" (Scöra Mericana per i Surd) a Hartford, in del Connecticut. De chi agn li la ASL la s'è spantegada a smàgia d'öli in di i cumünidaa e scör per i surd in de l'intrega Merica. A despèt de la pupularidaa de la ASL un cünt de tücc i so druadur l'è mai staa faa, anca se 'l se pensa che ghe sien di 250.000 ai 500.000 druadur maderlengua. Quij che dröven la ASL gh'han de fà i cünt cunt la stigma che la ASL la gh'ha minga 'na grafia standard.


text:
Ina maioritad dal Grischun è da l'avis da tolerar ils lufs che vivan en il chantun. Quai mussa ina retschertga che l'institut Demoscope ha fatg sin incumbensa da RTR, la Südostschweiz ed il schurnal regiunal da radio SRF.
59% da las persunas dumandadas vulan tolerar ils lufs, 27% vulan impedir els ed 11 % vulan promover la populaziun da lufs.
Sceptica en Surselva ed en il sid
La retschertga mussa era che persunas da regiuns periferas èn plitost scepticas, entant che tar persunas che vivan en citads u l'aglomeraziun è il luf pli bainvesì.
La pli gronda cumpart da las persunas che vulan il pli gugent evitar ch'ils lufs sa domicilieschan en il Grischun derivan da la Surselva e da las valladas dal sid.
La retschertga
Per la retschertga represchentativa ha l'institut Demoscope dumandà 1200 persunas en il Grischun e quai dals 10 enfin ils 20 d'avust 2015. Per las cifras numnadas èsi da far quint cun in sbagl da prova da +/- 2.8%.


text: Las presidentas ed ils presidents da las Chombras federalas giogan ina rolla centrala en las relaziuns interparlamentaras ed internaziunalas da la Svizra, er sche lur uffizi dura mo 1 onn. A Berna beneventan ellas ed els delegaziuns da l'exteriur u represchentantas e represchentants da regenzas estras che fan ina visita uffiziala a la Svizra. Il parlament svizzer retschaiva mintga onn en media sis fin otg delegaziuns da l'exteriur che vegnan manadas da la presidenta u dal president d'in parlament. A l'exteriur fan las presidentas ed ils presidents da las Chombras federalas – mintgatant accumpagnads da delegaziuns parlamentaras – visitas uffizialas a lur collegas d'uffizi e sa participeschan a conferenzas interparlamentaras europeicas u internaziunalas. Grazia a quests viadis pon las presidentas ed ils presidents da las Chombras federalas approfundar lur enconuschientschas davart la situaziun politica, sociala ed economica dal pajais visità e s'infurmar davart temas internaziunals e regiunals actuals sco er davart las activitads da la Svizra en quest pajais.


text:
En via sur mar da la Tirchia en Grezia èn almain tschintg persunas mortas. Pervi dal ferm vent e mar auta saja lur bartga da gumma cupitgada la notg sin la sonda. Bartgas da l’agentura da segirezza da cunfins da l’UE Frontex han pudì spendrar quatter u tschintg persunas, tut tenor funtauna.
Anc adina arrivan fugitivs sin inslas greccas
Grazia a la cunvegna tranter l’Uniun europeica e la Tirchia èn ils ultims dis passa 300 fugitivs vegnids tramess enavos da la Grezia en la Tirchia. Malgrà questa cunvegna arrivan anc adina fugitivs sin las inslas greccas.
Tenor las autoritads greccas communitgeschan èn ils ultims dus dis totalmain 120 persunas arrivadas. Quantas persunas ch’en totalmain stadas a bord n’è betg enconuschent. I sa tracta da las emprimas unfrendas en la Mar Egeica dapi emnas.
RR novitads 10:00 / 17:00


text:
Decisivas èn las 714 vuschs dals uschè numnads "super-delegads". Quai èn auts represchentants da la partida democratica che pon vuschar libramain per in candidat, els pon però era adina midar opiniun. Fin uss han 571 super-delegads empermess a Clinton da vuschar il fanadur per ella.
Sanders sa mussa cumbattiv
Il concurrent da Clinton, Bernie Sanders, crititgescha però questa dumbraziun. I saja sbaglià da las medias dad er dumbrar ils super-delegads. El vegnia a sa spruvar fin il di da partida da far midar idea quels.
Ulteriuras pre-elecziuns
Sin basa da retschertgas vegn spetgà che Clinton po augmentar vinavant ses avantatg tar las proximas pre-elecziuns il mardi. En questa davosa runda pli gronda da pre-elecziuns datti tranter auter decisiuns en ils stadis California e New Jersey.
RR Novitads 06:00


text:
En l'emprim set ha la Svizra Belinda Bencic da 21 onns dà giu ses gieu tar il 2:3, ed en il segund set tar il 5:6. Sezza n'ha ella betg cuntanschì schanzas per in break.
Tuttina po Belinda Bencic esser cuntenta cun sias prestaziuns a Luxemburg. Suenter sis terradas en seria era ella sa decidida a curta vista, d'empruvar da sa qualifitgar. Ed ella fa set victorias en seria. E cun cuntanscher il final, sa meglierescha Belinda Bencic en il classament mundial da plaz 47 sin posiziun 38.
RR novitads 17:00


text:
Cun l'agid da persunas scoladas duai la giuventetgna elavurar en il «JugendMobil» atgnas ideas sco per exempel in local da giuventetgna e lura era realisar quellas ideas, ensemen cun creschids e la politica communala. Actualmain è il mobil per giuventetgna a Sursaissa sper il Rufalipark. Quai è la 20avla da 24 vischnancas ch'el visita. La finamira principala n'è dentant anc betg cuntanschida.
8 plazzas d'assistent/a da giuvenils
La finamira dal project è clera. En in terz da las vischnancas visitadas duai vegnir creà enfin l'onn 2020 ina plazza per in'assistenta ni in assistent da giuvenils. Da las 19 vischnancas ch'il mobil ha visità enfin uss, han dentant be quatter creà ina tala plazza. En 10 vegn anc discutà pli u main intensiv sur d'ina tala plazza e tschintg vischnancas han decidì da far nagut.
Per il mainaproject Stefan Parpan è quai dentant nagin problem. Per l'ina saja savens gia impurtant d'insumma discutar davart il tema promoziun da la giuventetgna en vischnanca, e per l'autra quintia el, ch'enfin il 2020 vegnian anc creadas ulteriuras plazzas d'assistents da giuvenils.
Stefan Parpan quinta da pudair realisar en tut radund 10 novas plazzas. E quai fiss dapli che la finamira dal project.
RR actualitad 12:00


text:
Boffalòra (LO)
Bufalòra (Boffalora, ma el sò num cumplét l'é Boffalora d'Adda in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 1 747 abitant (dàto del Dic 2015 [1]). L'é l'ültim paesìn prima de la pruincia de Cremuna, a andà vérs est.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bufalòra l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Durant in temp pli lung hajan ins dà a la natira memia pauc spazi e temp per pudair svilupar ses process natirals. Perquai sajan plontas pli veglias oz sutrepreschentadas en il guaud. Per cumpensar quai, duvrassi plirs decennis senza in grond diever da l'uman. Cun stgaffir pli gronds reservats da guaud ed inslas da guaud vegl, survegnan quests proces puspè dapli spazi ed entras quai èn ils process natirals segirads a lunga vista. La cumpart dals reservats fa ora oz radund 3,3% dal guaud. Tenor la strategia da la biodiversitad da guaud 2035, duai questa cumpart vegnir auzada sin 5,5%.
Mantegnair structuras custaivlas
Per garantir la funcziun dal guaud, èsi impurtant da cultivar quel. Uschia pon ins stgaffir entras las dretgas acziuns ina diversitad structurala e mantegnair quella. Questas structuras porschan lura er il spazi da viver per blers animals e plantas. Per garantir che questa diversitad vegnia mantegnida, vegnan bleras da quellas surfatschas segiradas cun contract dal chantun ed ils possessurs da guaud, sco reservats da guaud spezials. Quests reservats duain vegnir sin ina cumpart da 5% da la surfatscha da guaud en Svizra. Cun 4,8% è il Grischun qua gia sin buna via.
Per mantegnair la buna qualitad da quels spazis da viver e bajegiar ora quels, possia questa marca perfin vegnir surpassada fin il 2035. Decisiv per realisar tals reservats da guaud spezials saja dentant che las vischnancas grischunas dovrian er quels.
Guaud da laresch vegn revalità
Il laresch haja in'impuranza gronda en bleras regiuns dal chantun. Entras quai èn sa furmads sur ils tschientaners blers guauds da lareschs. Sch'il potenzial per tals guauds è dà, pon mesiras gidar da revalitar quels guauds. Il medem mument vegn fixà ch'il cultivatur mantegna las structuras impurtantas per tals guauds.
Co il guaud po ademplir pliras funcziuns il medem mument, è da vesair vid l'exempel da Ramosch. Là è il guaud in impurtant spazi da viver, ma el ha er ina funcziun da protecziun. Grazia a l'acziun ch'ins ha fatg il 2019, vesian ins oz sin quest spazi ina regiuvinaziun dal guaud ed ina roscha schermigls da laresch ed ina vegetaziun vasta dad ervas.


text:
Solidaritad per tuts
La SSR vegn manada da l'incumbensa e da la finamira da cuntanscher tut ils umans en Svizra. Perquai è ella organisada a moda federalistica ed agescha solidaricamain. Solidaritad è service public.
Nus essan la suletta interpresa da medias che producescha purschidas audiovisualas en tut ils quatter territoris linguistics ed en tut las linguas naziunalas. La purschida per l'entira populaziun sa drizza tenor ils basegns dals umans cun differentas pretensiuns.
Nus pussibilitain a tuts l'access a noss programs: ad umans cun impediments dals senns, a la Svizra multiculturala ed a regiuns, en las qualas nus pudain porscher in program equivalent mo grazia a la gulivaziun da finanzas regiunala. Nossa purschida collia e surpassa ils cunfins da linguas, regiuns, gruppas e generaziuns.
Nus ans differenziain da purschiders commerzials, perquai che nus
- resguardain tut las regiuns linguisticas sco era maioritads e minoritads
- purschain ina varietad da temas, cuntegns e furmas da realisaziun
- na represchentain betg mo la cultura, mabain la creain era
- aspirain a la qualitad, credibladad e relevanza
- essan politicamain ed economicamain independents
Nus ans mussain solidarics er en dumondas umanitaras:
Chadaina da Fortuna
La Chadaina da Fortuna, ina fundaziun che nus avain constituì il 1946, rimna donaziuns per umans basegnus. 25 ovras d'agid partenarias accreditadas da la Svizra realiseschan las acziuns operativas da la Chadaina da Fortuna. Ils daners da la Chadaina da Fortuna èn suttamess a trais controllas da finanzas e tutgan tar ils daners en Svizra controllads il meglier. Il 2016 è la Chadaina da Fortuna s'engaschada a favur da 167 projects en 42 pajais cun ina summa totala da 104 milliuns francs.
En Svizra ha la Chadaina da fortuna sustegnì 3283 persunas basegnusas cun bun 2 milliuns francs, 17 famiglias che han suffrì donns da malaura en Svizra han survegnì agid en l'autezza da var 261 000 francs.
La Chadaina da fortuna realisescha mintg'onn en stretga collavuraziun cun SRF l'acziun da collecta annuala «Mintga rap quinta» e dapi il 2016 en collavuraziun cun RTS «Cœur à Cœur».
2 x Nadal
È in'acziun da collecta caritativa en collavuraziun cun la Crusch Cotschna Svizra e La Posta. Svizras e Svizzers vegnan intimads da far in plaschair a dischavantagiads en Svizra ed a l'exteriur cun regalar in pachet.
Denk an mich
È ina fundaziun che SRF ha constituì il 1968. Cun dus fin trais milliuns francs ad onn pussibilitescha la fundaziun a passa 10 000 umans cun impediments in eveniment da vacanzas e dal temp liber. Passa 50 000 persunas, uniuns e firmas en Svizra han fatg donaziuns da var 60 milliuns francs dapi las entschattas da la fundaziun.
mitenand
L'emissiun «mitenand» da SRF rapporta mintg'emna en curtas reportaschas davart problems da la sanadad, da la miseria sociala e da l'ambient en Svizra ed en il Terz Mund. Las reportaschas mussan cun agid da persunas pertutgadas co che organisaziuns d'agid privatas reageschan sin questas sfidas.
Dapi il cumenzament dal 2005 stat «mitenand» sut il patrunadi da la SSR e vegn er emess sin RTS («ensemble») e RSI («insieme»).


text:
Ils militars dastgan era en l’avegnir surpigliar il schluppet d’armada suenter la fin dal servetsch. Quai sut tschertas cundiziuns.
Il Cussegl federal suttastritga en sia communicaziun ch’el prendia resguard sin las spezialitads svizras - cur ch’el surpiglia las leschas da l’UE. Reglamentaziuns d’excepziun sajan gia vegnidas tractadas.
Tregants vulan sajettar giu disposiziuns pli severas
Or da las retschas dals tregants en il parlament datti ina ferma opposiziun cunter il dretg pli sever da l’UE davart las armas. Quai che disturba ils tregants èn cunzunt las prescripziuns pertutgant la grondezza dals magasins da las buis.
Il dretg da l'UE limitescha quellas (tar buis sin maximalmain 10 sajets - la buis da l'armada Svizra cumpiglia normalmain in magasin da 20 sajets). Excepziuns lubidas datti be sch'ins è sco tregant commember d'ina societad da tir e trenescha regularmain per ina disciplina renconuschida. Senza lubientscha speziala n'è tant la buis sco il magasin betg lubì.
Sch’i dat in referendum cunter quai e sch’il suveran svizzer avess da dir NA a las reglas da l’UE, ristga la Svizra da vegnir exclusa dal spazi Schengen.
RR novitads 12:00


text:
La Rumantscha Flavia Acosta Fox abita a Miami ed observa mintga di il moviment «Black Lives Matter». Cunzunt l’entschatta haja quai dà demonstraziuns intensivas cun acts da vandalissem. Uschia ch’i ha dà in scumond da sortir da l’abitaziun la saira. Tranter auter saja er Donald Trump la culpa, di la dunna oriunda da la Lumnezia. Tenor ella saja cun l’elecziun da Donald Trump er il rassissem creschì en ils Stadis Unids.
Donald Trump ha pussanza a Florida
Schegea che las demonstraziuns cuntinueschan crai Flavia Acosta Fox betg che las schanzas d'ina reelecziun per Donald Trump vegnian pli pitschnas. A Miami dettia blers votants republicans che na resguardian betg la situaziun ed ils problems actuals. Midar partida na vegnia betg en dumonda cunquai ch’i vegnia per part dà vinavant da generaziun a generaziun co e per tgi votar.
Jau hai chalà dad argumentar cun ils votants da Trump.
Las structuras localas savessan sa midar
Tuttina possian las demonstraziuns avair effect. Numnadamain sin las elecziuns localas. Cunquai ch’ils stadis federativs e las citads decidian tge ch’è lubì als policists e tge betg, han quels la gronda pussanza. Flavia Acosta Fox manegia che las proximas elecziuns localas vegnian perquai prendidas pli seriusas e ch’igl è probabel da percorscher là midadas politicas. Uschia ch’ils politichers locals èn tar questa tematica pli fitg en il center enstagl da Donald Trump.
Corona ha in pli grond effect
La reelecziun per il president actual savess tuttina daventar pli greva. Tranter auter pervia da la crisa da corona. Tenor Flavia Acosta Fox haja la malsegirtad da la regenza durant la crisa da corona pli grondas consequenzas il november. Ella manegia ch'intgins hajan midà avis davart il president actual.


text:
Podol'sk
Podol'sk (Пoдoлbck con l'abbecee cirilligh) l'è ona città de la Russia europea che la gh'ha ona popolazion de circa 180.000 abitant.
La se troeuva in de l'oblast' de Mosca, longh el fiumm Pachra. L'è ona città industrial, voeuna di pussee grand de l'oblast' dopo de Mosca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Podol'sk la ven foeura del paes de Podol, faa sù in del 1627. La Caterina II la gh'ha daa in del 1791 el status de città.
L'è semper stada ona città industrial, anca prima de la Rivoluzion d'Ottober e inscì anca al dì d'incoeu.


text:
Zieva sieu giarsunedi scu serrürier ho Leo Angelini lavuro inavaunt sül mister, aunz cu cumanzer la scoula da recrut ün an pü tard. «Eau vulaiva fer sudo d’aviuns a Payerne, perque stuvaivi esser flexibel cun la data», declera il giuven da S-chanf. Sieus dis da servezzan ho el guadagno giò infra desch mais, per nu stuvair ir als cuors da repetiziun in avegnir. Düraunt sieu temp a militer zieva la scoula da recrut ho Leo Angelini cumanzo a s’interesser per ün servezzan a l’ester. Uschè ho’l vis, cha tscherchaivan ün serrürier ed el ho decis da s’annunzcher, pensand: «Scha’m piglian es bun, e scha na d’heja almain pruvo.» Uossa es el in preparaziun per ir in Cosovo per ses mais.
Il motiv ch’el vuless fer quist’experienza es simpel: «A nus cò in Svizra vo que uschè bain, que nu’s realisescha gugent scu Svizzer. Eau vuless vzair qualchos’oter.» Impü voul Angelini cha sieu temp da militer, chi’d es inamöd ün temp speciel, dvainta inschmanchabel. «Cun quist’experienza vögl eau imprender a cugnuoscher glieud nouva, culturas nouvas. Eau imprend ad esser in üna pusiziun da cader e da sensibiliser mia cugnuschentscha dals umauns. Eau m’allegr sün quista sfida.» La cumbinaziun da vzair il muond e praticher ün mister al listess mumaint al fascinescha, perque eir las idejas da fer la scolaziun da pilots ubain ir a lavurer sün üna plattafuorma da furer per öli, zieva cha’l servezzan in Cosovo es afin.
Il program da preparaziun
Tar Leo Angelini düra il pogram da preparaziun desch eivnas. Tscherta roba ch’el ho fingià imprains düraunt la scoula da recrut vain uossa tratto pü profuondamaing, per exaimpel vain miss enorm pais cha mincha sudo as sainta 100% sgür cul schluppet e che chi pertuocha il prüm agüd. Eir la comunicaziun tres il func vain treneda, quella es per granda part in inglais, e cun que cha vain lavuro bger cun cartas, es que eir qualchosa chi vain tratto regulermaing düraunt ils cuors. Voul dir cha la scolaziun cha Leo Angelini absolva pel mumaint focussescha in prüma lingia sül aspet militer dal proget, pür vers la fin ho el eir cuors specialisos per sia lezcha scu serrürier. «Nus imprendains però eir dad ir intuorn cun la barriera linguistica e da comunicher cun gesticuler. Important es da savair cu avair respet invers üna persuna cun druver be gests», declera Leo Angelini.
Scu serrürier es el illa gruppa respunsabla per l’infrastructura, chi guarda cha tuot funcziuna: installaziuns sanitaras, saivs, provedimaint da forza eletrica, sistems da climatisaziun, sun be üna pitschna part da tuot que chi tuocha tiers. Scu specialist per tuot chi pertuocha metal es Leo Angelini respunsabel pel mantegnimaint da tuot l’infrastructura chi tuocha als Svizzers e ch’els haun a fit. D’incuort es el gnieu promoss scu mneder rimplazzant da la gruppa infrastructura e coordinatur rimplazzant da la logistica. Cun quista respunsabilited nouva po el mner a dapü persunas ed el s’allegra da pudair fer quell’experienza.
Aspettativas
«Eau nu vegn cullas aspettativas cha’d hegian infrastructura scu in Svizra, insomma na», accentuescha Leo Angelini, però ch’el hegia da fer grands sacrificis nu craja’l. «Internet do que in Svizra adüna e dapertuot, e sün que stuvaregi suvenz rinunzcher, ma eau craj cha que fo eir bain.» E sch’el stu minchataunt scriver üna charta a la famiglia saja que eir qualchosa bel. La famiglia da Leo Angelini saja inamöd steda fich avierta per l’ideja dal servezzan a l’ester e sustegna plainamaing al giuven. Sieus amihs hegian gieu dapü retgnentschas: «Bgers haun dumando sch’eau hegia giò ün chantun, ma quels chi’m cugnuoschan saun cha que es già adüna sto uschè», quinta Leo Angelini riand. Prievlus nu saja sieu servezzan a Pristina in Cosovo: «Nus savains precis sün che vias cha nus pudains ir, nus gnins sensibilisos chi e che chi’d es sün via e cu cha nus ans vains da cumporter. Scha nus ans cumportains inandret e scu cha essans gnieus scolos nun es que prievlus.» Leo Angelini s’es consciaint cha que tuna tuot ün pô da que aventüraivel, ma que es tuottüna ün oter muond ch’el imprendaro a cugnuoscher. «Eau am dun da buonder che cha que fo cun me ed eau m’allegr sün quista sfida persunela.»
L’armeda Svizra in Cosovo
Tenor la pagina d’internet da l’armeda Svizra as partecipescha la Svizra daspö october 1999 cun la Swisscoy – per Swiss Company – a la mischiun internaziunela «Mission Kosovo Force» (KFOR) per promouver la pêsch in Cosovo. La Swisscoy consista our da fin 165 voluntaris da l’armeda, chi sun armos per lur egna sgürezza. Consequenzas dal conflict influenzeschan aunch’adüna il Cosovo, saja que sün nivel interiur dal stedi, scu eir sün las relaziuns cun la Serbia. Schabain cha’l ris-ch d’ün nouv conflict armo in Cosovo es pitschen, pretenda la situaziun politica ed la situaziun da sgürezza eir inavaunt la preschentscha da la KFOR per la garanzia da stabilited e sgürezza.
Autura e fotografia: Gianna Duschletta


text:
Maria Montessori è naschida ils 31 d'avust a Chiaravalle. Gia da giuvna era ella fitg interessada vid la teologia e la scienza natirala. Maria Montessori è perquai ida suenter la scola a studegiar medischina a Roma. Sin la facultad era ella la suletta dunna e cunquai la finala er ina da las emprimas medias da l'Italia.
Gia durant il studi è ella sa focussada sin la pediatria. Suenter il studi ha Maria Montessori perquai lavurà en ina psichiatria d'uffants. Ella aveva cunzunt interess da la lavur cun uffants malsauns dal spiert. Suenter curt temp ha ella constatà ch'i saja impurtant da porscher als uffants la dretga instrucziun per ch'els possian sa sviluppar. Maria Montessori è sinaquai sa focussada sin la pedagogia. Ella ha fundà il 1907 ina chasa per uffants da la classa sociala inferiura ed ha entschet a sviluppar sia atgna furma da pedagogia – la pedagogia tenor Montessori.
«Gida mai da far sez»
En la pedagogia da Montessori vegn lavurà cun material dals senns. Ils uffants emprendan cun nizzegiar lur senns, saja quai pia palpar, udir u vesair. En il center da la pedagogia stat che l'uffant emprendia dad esser sur sasez ed individual. Ils uffants emprendan tenor lur agen tempo e lur agens interess.


text:
Durant ch'ils cunfins èn stads serrads pervi da la crisa da corona n'hai quasi dà nagin turissem da cumpra. Tenor ina stimaziun da la banca Credit Suisse han ils Svizzers e las Svizras dà ora durant bunamain 13 emnas bunamain 2 milliardas pli pauc da l'autra vart dal cunfin svizzer.
Profità ha en la Svizra surtut la vendita da victualias en territori champester. Pli pauc ferm è s'augmentada la vendita en las citads. Las raschuns èn dapli concurrenza tras servetschs da furniziun e perquai che pli paucas persunas èn penduladas en las citads.


text:
Project 2012 - 100 onns Viafier Retica
Ella jamna da project ei ina gruppa da scolaras e da scolars dalla 3. tochen 6. classa sefatschentada cun fotografar e filmar. Naturalmein che la viafier ei stada el center. Naschi ein entgins projects fetg interessants che Ti anflas cheu sin nossa pagina. Bien divertiment!
Project 2013 - Fortezias
L'entschatta zercladur han nos dis da project giu liug. Duront quels 2 dis e miez havein nus priu peda da sefatschentar empau pli da rudien cun la tematica dallas fortezias a Mustér, havein denton era slargau l'egliada sin fortezias pli grondas ella regiun da Sargans.


text:
Salesch alv
Il salesch alv (Salix alba) è ina planta entaifer il gener dals saleschs (Salix) ch’appartegnan a la famiglia dals Salicaceae. Tar il salesch alv sa tracti d’ina da las paucas spezias da saleschs che na sa sviluppan betg en furma da chaglia, mabain creschan ad aut cun in bist principal.
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
Il salesch alv po cuntanscher sco planta da feglia in’autezza da fin a 35 meters; be excepziunalmain crescha ella en furma da chaglia. Ins ha chattà saleschs alvs d’ina vegliadetgna da ca. 200 onns. Tar plantas pli giuvnas è la tschima da furma conica; plantas pli veglias han ina curuna senza furma.
Il bist cuntanscha in diameter da fin ad 1 meter; tar plantas pli veglias è quel surtratg cun ina scorsa da colur grischenta e rubagliada profundamain. Uschiglio è la scorsa da colur grisch stgira e surtratga cun strivlas ladas, ordinadas a moda fitg spessa. Las sromaziuns stattan mintgamai en in angul giz. Romins giuvens èn da colur melna fin brin (cotschnenta), portan in fin pail ed èn flexibels. Roms pli vegls daventan nivs.
Ils fegls verds cuntanschan ina lunghezza da 5 fin 12 centimeters. Els èn graschels e tagliads en furma da lantschetta; la pli gronda ladezza dal fegl è situada en la part centrala; vers las fins daventa quel dad omaduas varts tuttina graschel. Ils urs dals fegls èn resgiads a moda fitg fina; sin ils pizs dals dents sa chattan glondas. La vart sura dal fegl è surtratga cun in pail fin e da saida; sin la vart sut è il pail fitg spess ed orientà a moda longitudinala. Quai dat als fegls da la vart sut ina cumparsa alva (perquai il num botanic ‹alba› resp. per rumantsch ‹alv›) resp. d’argient (cf. tudestg ‹Silberweide›). Il moni dal fegl ha ina lunghezza da ca. 5 mm.
Las flurs bichasanas cumparan l’avrigl/matg, suenter che la feglia ha cumenzà a pruir. Las flurs masculinas èn melnas, las femininas verdas e pli tard alvas e da launa. Las minas cuntanschan ina lunghezza da fin a 7 centimeters ed èn da furma cilindrica. Ils stamins portan a la basa in pail spess. Ils ovaris èn nivs, senza moni u munids cun in moni fitg curt. Ils fegls da la flur èn mellens e da furma lunghenta. Ils sems madiran tranter il zercladur ed il fanadur e portan lungs chavels da colur alva che servan sco agid da sgular.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 76.[1]
Derasaziun e spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Il salesch alv è derasà en tut l’Europa cun excepziun da la Scandinavia, en l’Africa dal Nord e vers ost fin en l’Asia Centrala. En l’Europa Centrala cumpara la planta da la planira fin en las muntognas mesaunas (per ordinari fin ca. 850 m s.m.). En las Alps da l’Allgäu è la planta da chattar fin en in’autezza da 1150 m s.m.[2]
Il salesch alv crescha sco planta ch’ha gugent la glisch ed il chaud en zonas d’inundaziun, en regiuns da riva, sper auas mortas, flums e lais. La planta preferescha funs che vegnan inundads periodicamain e ch’èn uschia ritgs da substanzas nutritivas (terrens d’arschiglia, glitta).
Sco planta pioniera colonisescha il salesch alv er lieus secundars sco foss u anteriuras chavas da crappa ni da glera. Ins la po er duvrar per recultivar gondas u sco protecziun cunter il vent.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
En las zonas d’inundaziun da gronds flums creschan savens gronds exemplars dal salesch alv. Ils effectivs èn dependents d’inundaziun regularas e gidan, ensemen cun autras spezias da lain lom che creschan en regiuns umidas, a mitigiar ils donns tras las inundaziuns ed a stabilisar la riva. Cun sias fermas ragischs che sa derasan sur ina vasta surfatscha po il salesch alv gidar a reducir l’erosiun. Plantas giuvnas pon crescher fin a 2 meters per onn. Roma che vegn en contact cun il terren cumenza fitg spert a far ragischs, uschia che la planta po sa multiplitgar tgunsch a moda vegetativa. Ma er ils sems èn segnads da fitg bunas abilitads scherminativas.
Il lain da cor, vul dir las parts d’amez che na mainan nagin’aua pli, n’èn betg protegidas tras tannins da marschira e pon sa decumponer vaira svelt. Perquai èn veglias plantas savens chavortgas endadens. Talas taunas servan ad animals sco refugi. Er il castur bajegia sias turs d’abitar savens en vischinanza da saleschs ed als tira a niz sco funtauna da nutriment.[3]
Il fatg che bleras zonas umidas èn vegnidas drenadas ha sminuì considerablamain ils effectivs da saleschs alvs.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Dal salesch alv èn enconuschentas intginas sutspezias resp. varietads sco Salix alba subsp. alba, Salix alba subsp. caerulea (Sm.) Rech.f., Salix alba subsp. vitellina (L.) Schübl. & G.Martens u Salix alba var. sericea Gaudin.
Ensemen cun il salesch fragil (Salix fragilis) po il salesch alv furmar l’ibrid (Salix × rubens Schrank). In ibrid fitg rar cun il salesch da chanasters (Salix triandra) è il (Salix × undulata Ehrh.). Enconuschents èn er ibrids cun spezias da saleschs ch’èn vegnidas importadas da la China.
Damai ch’i vegnan emplantads oz dapertut saleschs da fitg differenta provegnientscha, han las plantinas savens geniturs da differentas sutspezias. Quai maina ad ina tscherta unificaziun areguard la cumparsa (fenotip), na munta però nagina reducziun da la variaziun genetica.
Furmas cultivadas[modifitgar | modifitgar il code]
Dal salesch alv existan diversas furmas cultivadas che vegnan duvradas en l’orticultura:[4]
- ‹Liempde›: La curuna da questa gronda planta d’in’autezza da fin a 30 meters ha ina furma graschla, conica. La scorsa è melnenta e pli tard brin clera. Ins la dovra sco emplantaziun sper vias ed aleas.
- ‹Sericea›: Questa furma che vegn er numnada ‹Argentea› è da chattar savens en curtins e parcs. Ils fegls d’ina lunghezza da fin a 10 cm han dad omaduas varts in lung pail da saida; uschia dat la planta gia en egl da lunsch cun sia colur glischanta alv-argientada.
- ‹Tristis›: Tar questa furma ch’è vegnida tratga en Frantscha vers il 1815 sa tracti dal salesch pendus ch’è enconuschent generalmain. Quel vegn plantà savens sper auas ed en parcs. La planta cuntanscha in’autezza da fin a 22 m. La curuna ha ina furma fitg vasta ed irregulara; ils roms èn lungs e satigls e penderleschan engiu. La scorsa è clera, da colur grisch brina. La roma è la primavaira d’in ferm mellen, la stad da colur mellen clera. La feglia chatscha pli baud che tar il salesch alv sco tal; els èn er pli lungs e pli lads. Tar la gronda part dals saleschs pendus sa tracti da clons masculins.
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Pertgas da salesch e lain[modifitgar | modifitgar il code]
Per utilisar la roma vegniva il salesch alv savens taglià pli baud fin il bist. Quai deva a la planta ina creschientscha caracteristica. Las pertgas da salesch vegnivan duvradas per lavurs d’entretschar. Il lain dal bist na vegn percunter betg utilisà uschè savens. Quel è lom e flexibel, ma pauc resistent. Per part vegnan fatgs londeror protesas u zochels; per il pli vegn lain da salesch però duvrà sco lain da brisch u en l’industria da palpiri.
Planta medicinala[modifitgar | modifitgar il code]
La scorsa dal salesch alv cuntegna salicin, in med calmant e che gida a reducir la fevra. En il 12avel tschientaner ha Hildegard von Bingen cusseglià da baiver té da scorsa da salesch cunter la fevra, la gutta e reumatissem da las giugadiras. En il 17avel tschientaner han ins er duvrà la scorsa per producir medicaments cunter la gutta ed il reumatissem.
Cosmetica[modifitgar | modifitgar il code]
En la cosmetica vegn fatg diever dal salesch alv per tractar chavels vegnids grischs, colurads u tractads cun clor (per che quels na survegnian nagin tun melnent).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ed. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 305.
- ↑ Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: Flora des Allgäus und seiner Umgebung. Tom 1, p 408. IHW-Verlag, Eching bei München, 2001, ISBN 3-930167-50-6.
- ↑ Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder. Die häufigsten mitteleuropäischen Arten im Porträt. 7. ed. curregida ed extendida. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2011, ISBN 978-3-494-01424-1, p. 686–687.
- ↑ H.-D. Warda: Das große Buch der Garten- und Landschaftsgehölze. Bruns Pflanzen, Bad Zwischenahn 2001, ISBN 3-9803833-3-4.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Andreas Rohloff: Biologie und Ökologie der Silberweide (Salix alba L.). En: Klaus Höppner (ed.): Baum des Jahres 1999 – Silberweide. Landesforstanstalt, Eberswalde; Ministerium für Landwirtschaft, Umweltschutz und Raumordnung des Landes Brandenburg, Potsdam 2001, ISBN 3-933352-38-X, p. 11–18, datoteca pdf.
- Norbert Lagoni: Die Weidenrinde als pharmazeutischer Rohstoff – gestern und heute. En: Klaus Höppner (ed.): Baum des Jahres 1999 – Silberweide. Landesforstanstalt, Eberswalde; Ministerium für Landwirtschaft, Umweltschutz und Raumordnung des Landes Brandenburg, Potsdam 2001, ISBN 3-933352-38-, p. 52–57, datoteca pdf.
- Volker Zahner: Biber und Weiden – eine Beziehung zum gegenseitigen Nutzen? En: Christian Wild (ed.): Beiträge zur Silberweide. Tagungsband zum Baum des Jahres 1999. – Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft 24. Freising 1999. (datoteca pdf).
- M. Bächtiger, E. Trachsel, S. Bilger: Salix alba. En: Urs-Beat Brändli (ed.): Übungen Gehölzportrait. Wintersemester 2003/04. Zürcher Hochschule für Angewandte Wissenschaften Wädenswil, Institut für Umwelt und Natürliche Ressourcen, Studiengang Umweltingenieurswesen, datoteca pdf.
- Margot Spohn, Marianne Golte-Bechtle: Was blüht denn da? Die Enzyklopädie: über 1000 Blütenpflanzen Mitteleuropas. Kosmos, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-10326-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Klaus Höppner (ed.): Baum des Jahres 1999 – Silberweide.
- Christian Wild (ed.): Beiträge zur Silberweide. Tagungsband zum Baum des Jahres 1999.


text:
Mintgamai il di cura che l'occurrenza ha liug dat ei ina meisa da miezdi ell'Ustria PUNTREIS. Igl ei pusseivel da separticipar sulettamein alla meisa da miezdi e silsuenter buca visitar l'occurrenza.
La meisa da miezdi possibilitescha da tgirar il contact social e guder da cuminonza in bien gentar. Per il prezi da CHF 18.50 vegn surviu in gentar da treis pasts, aua da spina ed in caffè.
Annunzias per il gentar prendein nus bugen encunter entochen las 09:00 uras e quei sut
081 929 56 56. Nus giavischein a Vus in bien appetit e selegrein sin Vossa viseta.


text:
La raschun è tenor la famiglia Bumann che la possessura da la Chesa Pirani, la Chesa Pirani SA, vul vender tut il stabiliment. In cumprader na datti pel mument anc betg, uschia ch’ins na sappia betg dir in tge furma che la chasa vegnia manada enavant e sch’in restaurant in quella furma é era prevesì en futur, ha ditg Ingrid Bumann sin dumonda da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.
Motivs econimics
Motiv per la vendita è tenor Marc Wieser, il president dal cussegl administrativ da la Chesa Pirani SA, la situaziun economica.
Il contract da fittanza han ils Bumanns desditg da sai or sin la fin d'avrigl 2017. Sche i dat enfin lura ina soluziun che pussibilitescha in avegnir dal restaurant da gourmet en la Chesa Pirani n’è oz betg cler. Sche in nov possessur faschess ina bun'offerta ad els, uschè Ingrid Bumann, fissan els pronts da restar e manar vinavant il restaurant da gourmet.
Finamira dal cussegl administrativ
Quai è era la finamira dal cussegl administrativ, numnadamain ch'in restaurant d'auta classa vegn mantegnì, uschè il president Marc Wieser envers RTR. Els hajan sapientivamain scrit ora il restaurant per vender. Vegn quai betg ad esser pussaivel stoppia il cussegl administrativ dentant reagir la fin da quest onn e vender las localitads cun in'autra utilisaziun.
L’inserat per vender la Chesa Pirani è publitgà sin ina plattafurma dad immobiglias en l’internet. Per tge summa ch'ella vegn vendida, na vuleva Marc Wieser betg dir.


text:
L’automobilist da 56 onns era per far ina storta gist sur la vischnanca da Susch ch’ils frains da l’auto-rulotta han desditg.
Il vehichel da 6 tonnas è rivà da tschella vart da la via en per la saiv da segirezza, n’ha betg sa fermà ed è capità anc 200 meters giu vers la proxima storta.
Là ha il manischunz manevrà l’auto-rulotta envers la vart da la muntogna, nua ch’il vehichel è sa fermà tranter grip e mir da sustegn – senza che las persunas lien èn sa blessadas.
Il traffic ha pudì vegnir svià suenter 10 minutas sin in vial.
RR novitads 10:00


text:
Kentucky
Al Kentucky (a s lèś [kɨnˈtʌki] in Ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1792. Al sò mòt 'l è „United we stand, divided we fall“ (Unî a vinsém, divìś a pardém).
La sò capitàl l'è Frankfort ma 'l sità più grôsi i èṅ Louisville e Lexington. Al Kentucky al gh'à sènt-vint cuntèi e quatarśènt-daśnóṿ cumùṅ. La sò pupulasiòṅ, divìśa fra 'n 89,3% ad biànc e 7,3% ad négar, l'è 'd quàtar migliòṅ e quàtar 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi ad 104.659 km².
Al cunfìna a nòrd cun 'l Indiàna e cun 'l Ohio, a nòrd-èst cun la Virgìgna Ucidentàla, a èst cun la Virgìgna, a sud c'n al Tennessee e a òvest c'n al Missouri e cun 'l Illinòis. Al sò guvernadōr, da 'l 2015, 'l è 'l republicàṅ Matt Bevin.
Al Kentucky 'l è famóś p'r al cursi di cavài, p'r al distilerìi 'd bourbon, par la mùśica bluegrass e p'r al pui frit. La sò ecumunìa la pōl cuntàr su 'l alevamènt dal bèsti, cuma la cavra, su la prudusiòṅ dal furmintòṅ e su l'indùstria dal tabàc. In dal 2014 al Kentucky 'l è stâ 'l stat in du vìv'r a custàva manc.


text:
Brivi
Brivi (Brivio in italià) l'è ü cümü de la Pruìnsa de Lèch con 4 631 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) che 'l se tröa sö la rìa a drécia del Ada, al cunfì con la pruìnsa de Bèrghem (cümü de Cisà, Éla d'Ada e Püntìda).
Ol nòm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol nòm Brivi ‘l vé da la paròla Briva, ae, docümentàda in del bas Latì, che la völ dì put e ‘nsèma a Briva s’regórda pò ach ol diminütìf Brivola. Chèsto nòm latì ‘l rìa però pò a lü dal nòm cèltech o galìch briv, tat che ‘l artìcol briva del Du Cange, ‘l dis Briva: Gallorum veterum lingua pontem sonat che ‘l völ dì Briva: ‘n de la lègnua di vècc Gài ‘l vól dì put. Söl vocabulàre de Bergamàsch del Tóne Tirabósch s'lès che in dì ài de la bergamàsca l'è amò dovràt brévia che 'l völ dì put de lègn mia tròp fórt, fài sö a quàch manére.
Compàgn de Brivi ach Briöl 'n pruìnsa de Bèrghem ‘l ciapà 'l nòm dal cèltech briv e de fàti pò ‘n del bórgh de Briöl gh’è ü put che l’è söl fiöm Brèmb.
Bibliograféa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Charles du Fresne Du Cange, Glossarium ad Scriptores mediae et infimae latinitatis, Parigi, Osmont, 1753.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Brivi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Morano Calabro
Morano Calabro (endèl dialèt locàl: Murenu) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Cosenza. El g'ha presapóch 4.789 habitantes. Estando a altitude de 694 metros acima do mar, estende-se por uma área de 112 km² e 'na densità de 44 ab/km². El se tróa a 77 km del capolöch de la sò pruvìncia, Cosenza, 460 km de Roma, 250 km de Napoli, 1000 km de Milà
El cunfìna coi cümü de Castrovillari, Chiaromonte (PZ), Mormanno, Rotonda (PZ), San Basile, Saracena, Viggianello (PZ).
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrniModifega
- Página uficiàla de la prefetüra de Morano
- Pruvìncia de Cosenza
- Calabria
- Parco Nasional del Monte Pollino


text:
La cumissiun da finanzas dal Cussegl naziunal aveva proponì da budgetar per ils proxims 4 onns en tut 9,6 milliardas francs per la collavuraziun internaziunala. Il Cussegl federal aveva dumandà 11,1 milliardas francs. Decis n'è anc nagut. L'emprim ston anc il Cussegl naziunal e dals chantuns sa fatschentar cun quest project.
En cas ch'i dat las scursaniziuns fissia quai ina ferma cesura, ha ditg Sager. Lura stuessia la Direcziun da svilup e da collavuraziun era scursanir las contribuziuns a partenaris internaziunals ed i pudess er dar relaschadas. Vitiers quenta Sager cun problems da reputaziun. «I chaschunass dumondas en l'exteriur davart nossa solidaritad», uschia Sager.
RR novitads 06:00


text:
Trogen (AR)
Trogen a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.01 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1687 abitant.
El cumün de Trogen al se tröva a una altitüden de 903 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altstätten (SG), Bühler, Gais, Oberegg (AI), Rehetobel, Speicher, Wald.
L'è séde de l'autorità giüdisiaria del Canton.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Eror de sintassi: Eror in l'utilizazzion del marcador
: a l'è stad indicad nissun test per el marcador
AR
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official Page (Todesch)
- Media relaa a Trogen (AR) su Wikimedia Commons
- Pestalozzi Children Foundation


text:
Las novas subvenziuns dad 82,5 milliuns van enavos sin in'iniziativa dal Cussegl federal. En Svizra èn purschidas da tgira per uffants fitg charas en cumparegliaziun cun ils pajais vischins. Quai ha er dischavantatgs per l'economia publica en Svizra. Bleras dunnas cun ina buna furmaziun restan a chasa tar ils uffants perquai ch'i na renda betg da lavurar. Ina gronda part dals custs sto vegnir impundids per la tgira dals uffants.
Programs durabels
Il sustegn va sur ils chantuns: Quels ch'augmentan las subvenziuns survegnan durant l'emprim onn 65% da la summa supplementara da la Confederaziun. Il segund onn anc 35% ed il terz onn anc 10%. Il sustegn survegnan ils chantuns dentant be sch'els segireschan l'augment da las subvenziuns per almain sis onns.
Sch'in chantun u ina vischnanca oblighescha ils patruns da pajar ina contribuziun per subvenziunar la tgira d'uffants, vegnia quai era resguardà. Per questa part dal pachet da mesiras duain vegnir investids en tut 85 milliuns francs.
S'adattar als basegns
Il Cussegl dals chantuns vul dentant er adattar la purschida da las canortas als basegns dals geniturs. Per quai vul il Cussegl dals chantuns investir maximalmain 15 milliuns francs. Vegnir sustegnids pudessan tranter auter purschidas sur mezdi e durant las vacanzas u ina purschida che sustegna spezialmain geniturs cun temps da lavur malregulads.
RR novitads 11:00


text:
Ernst Bromeis è enconuschent sco ambassadur da l’aua. En il rom da sia missiun “miracul blau” è el, tranter auter, nudà da la tgina dal Rain fin a la mar. Bromeis è dentant era stà il trenader dal triatlet Sven Riederer. Quai avant che Riederer ha fatg gronda carriera. Il 2004 ha el gudagnà bronz als gieus olimpics d’Athen, l’onn passà ha el prendì part a Rio per la quarta ed ultima giada a gieus olimpics. Riederer è anc adina triatlet, ha dentant midà da la distanza olimpica pli curta sin distanzas lungas e mesaunas. Dasper organisescha el era ina seria da cursas da triatlon svizras.
Las vias da Bromeis e Riederer sa cruschan puspè
En la preparaziun per Rio ha Sven Riederer entupà per casualitad Ernst Bromeis sin las loipas da passlung da Tavau. Ed ils dus amis d’antruras han decidì d’organisar in triatlon a Tavau. Challenge Davos ha quel num ed è ils 16 e 17 da settember. La sonda è in triatlon da la distanza curta, la dumengia in da distanza mesauna da varga 70 kilometers. I vegn nudà en il Lai da Tavau, ì cun velo sin il pass dal Flüela ed enavos respectivamain fin Susch ed enavos e currì enturn il Lai da Tavau. Ultra da quai datti anc cursas encunter l’ura da Tavau fin il pass dal Flüela, quai en las quatter disciplinas currer, inline skate, skis da rodas e velo da cursa. Tar tut las concurrenzas è la via dal pass serrada e stat a disposiziun exclusiva a las sportistas ed als sportists. Insatge ch’i dat mo darar en Svizra.
RR Sportissimo 17:00


text:
Per Bertens èsi il quart titel da sia carriera sin la tura da WTA. Avant in onn aveva Kiki Bertens pers il final da Gstaad cunter la Svizra Viktorija Golubic. Al cumenzament dal terz set vesevi anc or uschia sco sche Kiki Bertens saja a fin mentalmain e corporalmain. Suenter in discurs cun ses trenader tar la midada da vart ha ella però gudagna tut ils quatter gieus. Cun questa victoria vegn Kiki Bertens a sa plazzar enturn plazza 26 sin la glista da rangaziun mundiala.
Sia adversaria Anett Kontaveit ha entant pers la segunda giada entaifer trais mais in turnier en Svizra. Quai en la rolla sco favurita. La dumengia da Pasca aveva ella pers a Bienna cunter la Tscheca Marketa Vondrousova cun 4:6 e 6:7.
RR novitads 14:00


text:
Cun ina gronda festa sin la plazza da glatsch dal Kulm a San Murezzan ha il club da hockey festivà ses 100avel giubileum. L’equipa ch'è vegnida fundada ils 17 da schaner dal 1918 ha envidà blers amis, anteriurs giugaders e funcziunaris da festivar il grond anniversari radund en cumpagnia.
Cun ina partida da giubileum è l’anniversari da 100 onns vegnì celebrà da moda adequata. Il gieu ha gì lieu sin terrain istoric. La partida da giubileum ha il EHC San Murezzan dà sin la plazza da glatsch sper il hotel Kulm a San Murezzan. Là nua ch’ils turniers olimpics dal 1928 e dal 1948 en vegni dads. E l'equipa ha fatg in regal da giubileum al club da hockey: San Murezzan ha gudagnà cun 4:3 en la prolungaziun ed ha uschia regalà a la gronda culissa dad aspectaturs ina victoria sin il anniversari.
Blera prominenza sin las tribunas dad aspectaturs
La festa da giubileum dal EHC San Murezzan è stà ina gronda festa da famiglia. Numerus anteriurs giugaders, da Roberto Triulzi fin tar Claudio Micheli, Alberto Rogantini ed Andreas «Mac» Duschletta eran da la partida. Ensemen han els festivà il giubileum da 100 onns entant che l’equipa actuala ha dà il gieu da giubileum encunter Schaffusa.
Dus legendas davart lur club da hockey
Gian-Marco Crameri dat durant questa stagiun da giubileum dal EHC San Murezzan puspè per il club. Suenter ina carriera a tar ils trais clubs da hockey a Tavau, Lugano e Turitg - cun mintgamai in titel sco campiun svizzer en la liga naziunala A - è l'um da 45 onns returnà tar sias ragischs. L'EHC San Murezzan è per el fitg impurtant.
Era Claudio Micheli sa regorda da ses temp tar il club da hockey da tradiziun. Avant 25 onns ha el midà a Turitg tar ils ZSC Lions. Cun els ha el dà dudesch stagiuns en la liga naziunala A - ed ha gudagnà cun els duas giadas il titel da campiun svizzer. El ha da var 1200 gieus en la liga naziunala.
RR actualitad 07:00


text:
El haja incaricà il ministeri da commerzi d'examinar, sch'ils imports d'autos influenzeschian la segirtad naziunala dals Stadis Unids, ha ditg Trump. Auts dazis da fin 25% pudessan tutgar fermamain l'industria d'autos, en spezial quella en la Germania. Ils Stadis Unids èn suenter la China il segund grond cumprader d'autos tudestgs.
I dettia indizis che mussian ch'ils imports da l'exteriur donnegeschan gia dapi decennis l'industria d'autos indigena. Quai ha ditg il minister da commerzi dals Stadis Unids Wilbur Ross. Ses ministeri vegnia ad intercurir la chaussa a moda exacta, faira e transparenta.
RR novitads 06:00


text:
Il turitgais è sa preschentà trais emnas e mez avant las concurrenzas d'olimpiada en buna furma. Podladtchikov ha gudagnà la cursa avant il victur dal classament general, il Giapunais Yuto Totsuka. Il svizzer Jan Scherrer è vegnì quart e Pat Burgener 11avel.
Hablützel è stabil
En il segund percurs è il turitgais David Hablützel cupitgà grevamain. El è vegnì transportà en l'ospital chantunal a Cuira. Tenor Swiss-Snowboard saja el stabil e na saja blessà grevamain. La diagnosa mussia ch'el haja contusiuns da la spina dorsala da las ancas, da la spatla sco era ina squassada dal tscharvè. Hablützel restia vinavant en l'ospital chantunal a Cuira. Tge che quai munta en vista als gieus olimpics n'è anc betg cler. La qualificaziun per la concurrenza da mesa pipa è ils 13 da favrer.
RR novitads 16:00+


text:
Frauenfeld
Frauenfeld a l'è una citaa svizzera, capital del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 27.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 24119 abitant.
El cumün de Frauenfeld al se tröva a una altitüden de 417 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aadorf, Bertschikon (ZH), Ellikon an der Thur (ZH), Felben-Wellhausen, Gachnang, Hagenbuch (ZH), Matzingen, Thundorf, Uesslingen-Buch, Warth-Weiningen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Media relaa a Frauenfeld su Wikimedia Commons
- Frauenfeld in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Las pli bleras armas a pitschen caliber en possess civil datti en ils Stadis Unids da l'America – quai tant en media sco era en cifras absolutas. Là vegnan sin 100 abitants 120 armas – en cifras absolutas è quai 393 milliuns armas. Silsuenter segua il Jemen cun 53 armas pro 100 abitants, e lura il Montenegro, la Serbia, il Canada e l'Uruguai.
Las pli paucas armas en l'Asia
En Svizra possedan da 100 abitants 28 almain in'arma a pitschen caliber. En cumparegliaziun internaziunala munta quai che la Svizra è sin posiziun 16. Las pli paucas armas possedan ils abitants en il Giapun e l'Indonesia cun pli pauc ch'ina arma pro 100 abitants. Tenor il studi «Small Arms Survey» èn 85% da las passa ina milliardas armas a pitschen caliber en il possess da civilists.
«Small Arms Survey»
La «Small Arms Survey» ha sia sedia a Genevra ed è spezialmain renconuschida tar la perscrutaziun da tematicas enturn armas. Sia lavur vegn sustegnida da plirs pajais europeics.
RR novitads 06:00


text:
Archif oral
L'archif dles fontanes a usc é n proiet de Giorgio Delle Donne porté dant dl 2003 y realisé dal 2004 inant por la Biblioteca provinziala taliana dla Provinzia autonoma de Balsan.
Dl 2003 á Giorgio Delle Donne proieté y coordiné na ligna de conferënzes sön le tema "Memoria y identité" che é gnüdes tignides tla Biblioteca. I referac é stá la basa teoretica de referimënt dla chestiun, cun relaziuns de porsones espertes nazionales y locales che á analisé a plü liví les chestiuns sön le raport danter memoria y identité por ci che reverda aspec nazionai, politics, religiusc, linguistics, de gënder y soziai y ince l'emigraziun y les sozietés multietniches. La memoria individuala y coletiva n'é nia n gran magazin olache ara vá da tigní sö düc i avenimënc che an á vit, mo n archif che vëgn elaboré tresfora olache al vëgn tut y jü, sciuré demez, fat coreziuns y reelaboré sön la basa de tröc elemënc cosciënc y nia cosciënc, determiná da prozesc dla formaziun dl'identité che se müda demeztrú danter agregaziun y nia-agregaziun. Avenimënc che á signé les esperiënzes, sciöche l'emigraziun, le confrunt y la confrontaziun cun realtés nöies y desfarëntes, le dejorientamënt, l'identificaziun y/o la cuntraposiziun, determinëia reflesciuns nöies y na reelaboraziun permanënta.
L'adoranza de fontanes a usc tl’inrescida storica s'á slarié fora ti ultimi agn cincanta tla Talia, dantadöt tla storia dl movimënt di lauranc, dles ëres y di movimënc jonii; chisc movimënc á albü por dezens alalungia n'importanza politich-soziala nia da püch, mo al é ma gnü scrit püc documënc. Lapró él dër tröc ejëmpli de "co-inrescida" realisada dai sogec di movimënc politics instësc gonot te na discusciun daverta cun l'inrescida storica academica.
Pian ia da n’origina "militanta" s'á la storia orala dé jö tres deplü cun chestiuns teoriches sön problems metodologics: la cerna di testemoni, le raport danter la porsona che fej l'intervista y la porsona intervistada, sciöche l'intervista vëgn fata, süa conservaziun, cataloghisaziun, valorisaziun y d'ater. Tl medemo tëmp él gnü a se le dé n raport dialetich cun che che metô en discusciun la validité dla tradiziun orala sciöche fontana credibla por l'inrescida storica, alzan fora i aspec positifs di elemënc che tl pröm é gnüs criticá sciöche confins dla fontana, dantadöt l'obietivité y l'ogetivité, la mudaziun dles testemonianzes cun le passé dl tëmp y la credibilité dl testemone.
Cun la defujiun dl registradú magnetich ti agn caranta, che é spo defata gnü da tó tla man, él gnü superé les chestiuns metodologiches liades ala trascriziun dl'intervista. La defujiun y le rimpiciolimënt dles cameres á spo ince conzedü la registraziun dl'imaja y dla gesticolaziun dla porsona intervistada.
Insciö él gnü tres plü saurí da cöie adöm testemonianzes che reverda la biografia de singoles porsones o i recorc che porsones desvalies á ciamó di medemi avenimënc; chësc confermëia le fat che val' iade ne vá la storia che an recorda nia a öna cun la storia scrita dai storics, che ti vá do a d’atri percursc de produziun y destribuziun. Recorc individuai y recorc coletifs á porchël percursc despartis mo impó intreciá, deache le recort individual se svilupëia te chedri soziai dla memoria che vëgn determiná da avenimënc politics y soziai che vëgn do dai avenimënc recordá. Porchël ne devënta nia ma la storia mo ince la memoria, süa produziun y conservaziun, elemënc da ponsé sura, coion adöm testemonianzes sön ci che é sté mo ince sön les intenziuns, motivaziuns, sodesfaziuns che reverda i avenimënc.
De gran importanza é les aplicaziuns poscibles dles inrescides basades sön tradiziuns a usc tla didatica dla storia, pian ia dala desponibilité dles fontanes tl contest familiar di studënc y dles studëntes, alzan fora la funziun dl cunté la storia tl contest familiar sciöche pröm elemënt d'identité, dal'identité de gënder a chëra de d'atri contesć.
La storia contemporana ne mët degügn limic ai argomënc "che mirita da gní nominá" dal punt de odüda dl'inrescida y dla didatica. N gran numer d'argomënc porta pro a n aumënt de fontanes poscibles, conescion les dificoltés da archivié, cataloghisé y mëte a desposiziun les informaziuns che, sce al n'é de massa y n'é nia cataloghisades, n'é nia plü da d'adoré y é sciöche n'avëi degönes informaziuns. L'informaziun devënta insciö na premissa logica dl savëi, mo impormó canche ara vëgn laurada fora individualmënter y metüda te n cheder sozial de referimënt.
Les videointervistes é gnüdes fates dal 2004 inant da Giorgio Delle Donne y tutes sö sön video da Manuel Chieregato y Sandro Saltuari. La pröma pert tol ite 150 intervistes a testemoni importanc di seturs dla cultura, dla scora, dl'informaziun, dl'ert, dla politica, dl sindacat, dl laur, dl'economia, dles profesciuns, dla iustizia, dla musiga, dla resistënza y dl assoziazionism jonil.
Le schema de prozedöra dl'intervista ti corespogn ales "stories dla vita" tipiches y tol ite na pert che é anfat por dötes les porsones intervistades (identificaziun, indicaziuns biografiches y i.i.) y na pert tipica por vigni categoria y porsona.
Insciö él gnü metü adöm na pröma racoiüda de fontanes a usc che pó gní adorada da porsones che fej inrescides y personal insegnant da incö y doman por l'inrescida y l'insegnamënt dla storia locala. Chësta racoiüda dess ince sburlé inrescidus y studënc a integré y amplié chësc patrimone garantin la cataloghisaziun y la conservaziun dles intervistes.
Dlungia la bibliografia dla chestiun dl Südtirol, che tol ite plü de 22.000 schedes coiüdes adöm te 26 archifs y biblioteches europeiches (software ISIS-Unesco), realisada dl 1989, l'inrescida che reverda le material sön le Südtirol (notiziars al cinema y documentars) che vëgn tigní sö tl Archivio dell’Istituto Luce de Roma, realisada dl 1996, y l'inrescida che reverda le material sön le Südtirol conservé tl Archivio della Televisione delle Alpi (imajes y sorvisc de jornalisć) realisada dl 2000, material dupliché, digitalisé, cataloghisé y desponibl sön internet, fej fora chësc archif de videointervistes digitalisé n elemënt implü de “archif dl presënt”, che tol ite “fontanes nöies” por studié y insigné la storia locala contemporana.
Le material é gnü cataloghisé adoran le software ISIS dl’Unesco, partí fora tla Talia dala DBA de Firenze.
Indöt unse metü ite 316 sogec generai, 1.439 sogec che reverda porsones, 686 sogec che reverda posć y 549 sogec che reverda ënc, por n total de 2.990 sogec.
Tla banca dac él plü de 15.000 parores.
Balsan, ai 30 de jügn dl 2007
Giorgio Delle Donne


text:
Dapi passà 100 onns è documentada la bova da Brinzauls. Durant ils ultims dus onns è la bova s'accelerada fermamain. Tenor communicaziun da la regenza, pudess la bova vegnir franada sche la drenascha da las aclas da Brinazuls funcziunass correctamain. Per quest intent ha la regenza concedì ina contribuziun chantunala da var 2,14 milliuns francs. Il project cumpiglia la reparaziun da la drenascha existenta da las aclas da Brinzauls, che n'è actualmain dentant betg pli effizienta.
Ord l'archiv
Il «rutsch» fa vinavant gronds quitads als abitants da Brinzauls, ed il privel d’ina bova pli gronda daventa adina pli grond.


text:
illustrissim navigadoo
Semm rivat anche numm coi noss machinet sul www de l’internet.
Ormai es po più fann senza, insci as femm cognoss e i client i ved quel che femm.
Semm mia di scimm ma as femm capi in talian, todesc, frances e anca in ingles.
Però em decidu da fa i ropp a la bona. Senza trucc e truchitt che it fà domà pert el fil.
Se tit ciapet el temp de clicà un po’ dapertutt ti vedrè che a butom là una sfilza de idei
e machinari, ma, sia che ti trovet o no quel che ti cerchet
at domandom istess de vegni in negozi o in officina.
(semm vert dai set e mezza ai ses de sira, el sabet fin mescdì e i postegi i manca mia).
A femm insci perché a semm persuas che domà de persona
l’è posibil capi quel che at serviss, cata fö la machina tra i diversi marc,
ciapala in mann, smontala, met su e tira giu la lama o la cadena
cambià el fil e i bocol de la testina, inviala da frecc o cambià la candela.
Un attrezzo di nos, növ o d’ocasion, che al sia na motosega, un tajaerba,
un spaccalegna o na fresa da la nev, sem convint el dev vess adatt ai to bisögn,
ai to capacità e a quel che get in ment da fa e da spend.
In più el servizi: visin, onest, in pressa e coi ricambi originai.
Trovada quela giusta, intant che discutom sul prezi e as dem la man,
in officina it la prepara, pronta per doprala, pö at spiegom come la funziona
e at la femm inviaa, a la fin at la metom in del baul o at la portom a ca.
Se invece es trata de na machina da riparaa, at scoltom, guardom insema quel che ghè da fa,
se var la pena metig adoss i man o se l’è ora da cambiaa.
Se ghè bisogn vegnom a ca toa a tola e quand l'è pronta at la portom anca indré.
Preparas anca a senti na ramanzina, quela sui misur de protezion, sia sui machin
che personai: guai a tiraa via un fermo de sicurezza o inviaa una motosega
senza casco, scarpon e calzon antitaglio.
I mecanic jè bravi anca a inventaa,
met su un motor su un argan, taca la na pompa e un serbatoi,
scurtaa una lama, slonga un telar, fa su un carett,
metig na griglia e tut el rest che es po faa.
Coi pezzi de ricambi l’è pocc quel che riesciom mia a trovaa
se u ghè mia subit in magazin in un para da di l’è scià.
E tut col piasé da fa do parol insema, el fen sul magges, tratà la vigna, zapa l’ort,
la luna negra, poda i piant de fruta, castegna o fò per el camin, fa lus quand la va via,
el camoss ciapat in Verzasca o el lüsc bocat a Magadin.
Ecco perché su quel sito chi ghè mia de carell,
nè Paypal, nè PIN, nè Code, nè password nè tanti altri ball,
ghè mia bisogn perché at spetom a Minus, tra la Verbanella e l'asnin,
tacat al Fontile sota do gran bandier bianc e ross
con su scritt Honda: de motor e machin industriai e da giardin el produtor pusee gross.


text:
camp da tennis a Locarno20.12.2018
Gia dapi entgins onns organisescha il club da tennis la primavera in camp da tennis el Tessin. Aschia era l`auter onn. Il 2019 ha la fin d`jamna liug ils 6 ed ils 7 d`avrel. Vinavon dat ei l`opziun da gia serender il venderdis enviers Locarno. Sur notg stein nus el hotel "Aparthotel Al Lago", pia grat sper ils plazs da tennis. Il scolast da tennis ei Christoph Lüthi, lein sperar ch`el sappi vegnir l`auter onn. Ils cuosts per il camp restan pli u meins ella rama sco tochen da cheu. Per saver confirmar definitivamein las combras, ils plazs a Locarno ed il scolast da tennis s`annunzier per mail (martina_nay@hotmail.com) ni via sms (076 496 00 15) tochen ils 7 da schaner 2019.
Jeu giavischel a vus in bi temps d`advent ed ina buna finiziun digl onn.


text:
Carònn
Caron (nom ufizial in italian: Caronno Varesino) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vares cun 4 952 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,6 km² e 'na densità de 49 526 ab./km². Un temp a l'era ciamaa, in Italian, Caronno Ghiringhello, suratüt per fà minga cunfüsiun cun l'alter Caron present in Itàlia.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Carònn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ils animals furmian sco ch'i para ina «cuminanza sociala», vivian, sa nutreschian e sa movian communablamain. Ils guardiaselvaschina n'hajan dentant constatà nagins lufs giuvens. I sa tractia probablamain d'in triep vegl en nova constellaziun, ha ditg il biolog da selvaschina Sascha Wellig.
Tschintg lufs novs
Dapi l'entschatta dal 2018 èn tschintg lufs novs vegnids vitiers, dus mastgels e trais femellas (M89 en il Goms, F41 en la Val d'Entremont e M88, F40 e F43 en il Chablais). Sch'ils animals sajan immigrads u sch'i sa tractia da giuvens lufs d'auters trieps en Svizra na saja anc betg da dir cun segirtad.
Postulat privlus per il luf
Entant augmenta la politica vallesana la pressiun sin il luf. Il cussegl grond ha approvà in postulat che vul laschar sa participar tut ils chatschaders ad ina chatscha lubida sin in luf. L'idea: Cun dapli chatschaders augmentar la schanza da pudair sajettar lufs lubids.
RR novitads 17:00


text:
Ablel e Fithawi han 15 onns, Filmon 17 onns ed els èn cristian-ortodoxs. Els eran stas intgins mais en il center da transit a Tavau, e perquai ch’els han survegnì la lubientscha da star en Svizra pon els prender dimora en l’Albertushof. Là ston els far tschertas lavurs en ed enturn chasa, ir a scola (fin 16 onns en il center d’asil a Schluein e suenter a Cazas) e la finala emprender ina professiun.
Integrar ils giuvenils en nossa societad
In team da 4 umens e 2 dunnas da la Casa Depuoz èn engaschads en il center d’asil Albertushof (il manader è Gieri Duff). Els accumpognan e survigileschan ils giuvenils durant 24 uras ed era sondas e dumengias.
La finamira saja d’integrar els en nossa societad. Impurtant saja era ch’els emprendian
d’enconuscher nossa cultura, di Gieri Duff.
Ina ulteriura incumbensa saja era stgaffir confidenza tranter il team ed ils giuvenils.


text:
In onn suenter la chauma da las dunnas ha la presidenta da la Confederaziun, Simonetta Sommaruga, tratg bilantscha ad ina discussiun al podium a Friburg. Las pretensiuns dad avant in onn sajan anc adina actualas, hai num en ina communicaziun da l'UVEK.
En la tgira da malsauns sco er dad uffants, en la vendita, al spurtegl ed er en bleras autras professiuns hajan las dunnas mussà l'ultim temp grondas prestaziuns. Per dumagnar la crisa da corona hajan ellas bler lavurà davos las culissas, sajan dentant stadas irremplazablas. La lavur che dunnas fan duaja perquai valair dapli e quai schebain finanzialmain sco er socialmain.
Chauma da dunnas
Ils 14 da zercladur 2019 eran passa in mez milliun dunnas idas sin via en Svizra. Sut il motto «Paja. Temp. Respect.» èn ellas s'engaschadas per che lur lavur vegnia valitada finanzialmain sco er socialmain meglier e per ch'i dettia per la tgira dad uffants dapli temp e daners.


text:
Nutella
La Nutella (a s lèś [nuˈtɛlla] in itagliàṅ) l'è na créma dōlsa itagliàna ch'la s dasténd su 'l paṅ, preparàda par la prima vòlta da l'indùstria piemuntéśa Ferrero 'd Alba tulénd spunt da 'n sò prudót più vèć ciamâ Pasta Giandujot e pò SuperCrema. La ciàpa 'l nóm da la paròla ingléśa „nut“ ch'la vōl dir „linsóla“. Sènt gram ad prudót i dànan 544 calurìi.
A s trata dla créma da spalmàr più vindùda a 'l mónd, cun tarśènt-sinquantamìla tunelàdi fati tut i an, cun nóṿ fàbrichi stramnàdi in di sinc cuntinènt.
Ingrediènt
- Sùcar
- Òli 'd palma
- Linsóli (13%)
- Lat scremâ in pólvra (8,7%)
- Càcao màgar (7,4%)
- Sòja
- Vanilìna


text:
Anastasija Pavljučenkova
L’Anastasija Sergeevna Pavljučenkova (Samara, 3 ad Luj dal 1991, ciamàda in Rus AHacTacия CepreeBHa ПaBлючeHkoBa, a s lèś [ɑnɑstɑˈsijə.pɑvlʉˈt͡ɕɛnkova]) l'è na tenìsta rusa, prufesiunìsta da 'l Dicémbar dal 2005, ch'l'è stada la nùmar trédas dal mónd al 4 'd Luj dal 2011. L'è élta 177 cm e la péśa 72 chilo.
L'è bòna ad dascórar in Rus, Ingléś e Francés. A gh piàś al karaoke, balàr, véd'r i amìg, scultàr la mùśica, far dal còmpri e durmìr.
In dla sò caréra l'à vins sinc tìtui WTA in singulàr (par tri vòlti qvél ad Monterrey) e quàt'r in dópi.
Caréra
La riva par la prima vòlta in dal primi sènt dal mónd in dal 2008 anc par via dal vìnsiti in quàtar turnèo ITF. In dal 2009 a Indian Wells la bat la nùmar tri dal mónd Jelena Janković e pò anc l'Agnieszka Radwańska prima ad pèrdar da l'Ana Ivanović in semifinàl.
In dal 2010 la vins dū tìtui: a Monterrey baténd la Daniela Hantuchová par 1–6 6–1 6–0 e a Istànbul cóntar l'Elena Vesnina par 5–7 7–5 6–4 (l'éra sóta 5–7 0–4). A 'l Roland Garros la pasa dū tùran prima 'd pèrdar da la Serena Williams cun al puntéǵ ad 1-6 6-1 2-6 mént'r a gl'US Open la pèrd a 'l quàrt tùran 3-6 0-6 da la Francesca Schiavone. Anc par via di quàrt tucâ a Brisbane, Duabi, Ponte Vedra Beach (in dua la céd a la Caroline Wozniacki), Pòrtrōś e a la semifinàl ad Cincinnati, la gh la cava a dvintàr una dal primi vint in clasìfica.
In dal 2011 la riva a èsar la nùmar trédas dal mónd e la vins incóra a Monterrey (baténd la Jelena Janković) par pò rivàr in di quàrt a 'l Roland Garros (in dua la pèrd da la Francesca Schiavone) e a gl'US Open. A Miami la riva a 'l quàr tùran ma la pèrd in tri sét da la Viktoryja Azaranka. A Wimbledon la n gh và minga tant bèṅ parchè la và fóra a 'l secónd tùran p'r òpra dla Nadia Petrova. In dla Baku Cup la pèrd in di quàrt da la Galina Voskoboeva par 6-7 6-3 6-4 faghénd durànt la partìda un quèl cuma vint-sèt fai dópi.
In dal 2012 la riva in finàl a Washington pardénd da la Magdaléna Rybáriková ma la finìs 'l an a 'l 35śum pòst. In dal 2013 la pèrd la finàl ad Brisbane cóntar la Serena Williams ma la pòrta a cà incóra na vòlta al turnèo ad Monterrey baténd la tedésca Angelique Kerber par 4–6 6–2 6–4 e pò anc qvél 'd Esturìl (7-5 6-2 a la Carla Suárez Navarro).


text:
Ord raschuns anc betg scleridas è in manischunz restà ferm sin in binari tranter las barrieras cun ses camiun. El e ses cunautist han savì bandunar il camiun avant ch’il tren è cupitgà en quel. Omadus han gì in schoc ed èn vegnids ospitalisads per segirtad.
Il camiun aveva chargià harassas da bavrondas ed è vegnì donnegià fermamain tras la collisiun. Medemamain hai dà in donn vi dal tren. Il locomotivist ed ils passagiers èn restads senza blessuras.
Lingia da tren interutta fin las 21:00
Tge che ha manà a l’accident n’è anc betg sclerì. La Polizia chantunala da Turitg, il post d’examinaziun da segirtad svizra (SUST) e la procura publica da Limmattal/Albis intercureschan l’accident.
Sco la SBB ha comunitgà resta la lingia tranter Au e Horgen anc serrada fin enturn las 21:00 la saira. Trens crodan ora u vegnan sviads. Ins sto far quint cun retard. Pertutgadas èn tant las lingias da la S-Bahn sco era trens regiunals ed internaziunals.
RR novitads 20:00


text:
cuntegn
Engiadina
-
Urs Huber gudogna 15avel bike-maraton Parc naziunal
Huber, Lakata, Käss. Quai èn ils nums dals emprims trais curridurs dal bike-maraton. Il svizzer Urs Huber ha dumagnà l'austriac e vice-campiun mundial dal 2009 Alban Lakata ed il tudestg Jochen Käss.
Cun tactica a la victoria
El haja be spetgà sin l'ultima descensiun, di Urs Huber da Mettmenstetten suenter sia victoria da la cursa sur 137 km dal bike-maraton Parc naziunal. El haja betg gughegia d'attatgar en la chalira dad oz e pervia da quai haja el gì la fin dapli energia ch'il segund Alban Lakata da l'Austria.
Nagin nov record
Il 2015 aveva Lukas Buchli da Favugn mess si il record per il traject lung dal bike-maraton. El ha duvrà tschintg uras e 24 minutas per ils 137 km. Cun il temp da tschintg uras e 26 minutas ha Urs Huber mantgentà quel per duas minutas.
Resultats 137 km umens
Success indigens ha quai dà a la cursa da 66 km che ha manà da Livignio a Scuol.
Trair aua gida
A l'ura dal traject dal bike-maraton hai dà bler sustegn per ils curridurs. U almain a Guarda ;).
Temp da passagi approximativ


text:
Guida al sit
Binëvn¨ an mŔ sit përsonal! Costa pagina sý at veul spieghÚ un poch ëd fonsion che at podrýa esse util savej:
- Costa, bele che grand, a l'Ŕ 'na version beta! Ël sit a l'Ŕ nen finý, e ant ij meis a vený a-i saran dle neuve pagine ant le vaire session, e session tute neuve. Antërtant, tuti ij coment, ij sugeriment ˛ avis ëd problema a son bin arseiv¨.
- Portand ël rat sula bara an aut, as duvertran dij tendin-e che at faran rivÚ ant le pagine d'intrada dle session dël sit.
- Ël sit at arcon˛ssrÓ d'amblÚ tute vire che it ët colegras. Se ti it veule, ti it peule ët registrÚ për avej dle r˛be tute për ti - pÓ tant adess, ma speta - e për fÚ amicissia con mi.
- Ël sit a l'Ŕ an vaire lenghe; ˛gni pagina spontrÓ ant la lenga che ti it l'has sern¨ ant la bara giauna an aut a man drita. Comsëssia, a-i son bin p˛che pagine an piemonteis, e le autre a spontran an italian, ˛ ant la lenga che mi i-j j'has scrivue.
- Ël sit a l'ha vaire session che a son stait scriv¨ ant l'ann 2000, 1998, ëdc˛ 1996; mi i le ten-o për st˛ria e për l'anliure che a-j meno. Fa atension a quand che ˛gni pagina a l'Ŕ staita scrivua!
Va bin parej; si ti it veule savej autre r˛be, dovra la taula a la man ësnista, ˛ bogete con ël men¨.


text:
Datti raps dal Chantun Grischun per isl donns da la schelira vi da vignas e pumers?
Quai è stada ina dumonda omnipreschenta suenter las notgs da schelada durant l’avrigl passà. Peril Chantun ha reagì il Cusseglier guvernativ responsabel Jon Domenic Parolini sin questa dumonda cun in «ni gea, ni na».
Parolini vul numnadamain anc spetgar sin las examinaziuns exacatas da las vignas grischunas. Questas examinaziuns èn dentant pir pussaivlas l'atun u schizunt l'enviern proxim.
Uss infurmescha la Confederaziun davart agid pussaivel
Tar la Confederaziun datti gia pussaivladads per survegnir sustegn finanzial en talas situaziuns – e quai betg be per donns da schelira. Sch'in manaschi puril ha problems finanzials, ha el numnadamain trais pussaivladads per survegnir sustegn da la Confederaziun:
- Interrumper per in onn l’amortisaziun da tschains da credits d’investiziun ed emprests a manaschis.
- In emprest finanzial senza tschains, ch’è da pajar enavos suenter maximalmain 20 onns.
- Credits d’investiziun senza tschains per remplazzar culturas donnegiadas.
Per pudair retrair in da quests sustegns finanzials, sto il manaschi puril inoltrar ina dumonda al chantun meglier detg al Plantahof.
En Grischun porscha il Plantahof sustegn tar dumondas
Il Plantahof examinescha alura la dumonda tenor criteris da la Confederaziun e dat daners ni era betg. Ils daners vegnan alura ord d'in fond existent da la Confederaziun – numnadamain or dal fond d’agid per manaschis. Per quest onn prevesa quel expensas da 50 milliuns francs.
RR actualitad 07:00


text:
Cun ina tschaina han tut ils involvids en la producziun da la nova biera da furment da la Biosfera Val Müstair lantschà il nov product. Quatter purs da la Val Müstair han enfin ussa producì radund set tonnas furment en Val Müstair per la producziun da la biera. La Bieraria da Tschlin che producescha la Biera Engiadinaisa è lura responsabla per la producziun da la nova biera da furment. Actualmain maltescha ina maltaria en il chantun Genevra il furment da la biera da Biosfera.
En l’avegnir vulan ins dentant maltar il furment en Val Müstair. Lura pudess ins realisar tut ils pass da producziun en la regiun Engiadina / Val Müstair. Il Coop ha gia pustà la biera da furment da la Biosfera per la vendita. Quai senza testar la nova biera ordavant.
RR actualitad 08:00


text:
Il chantun ha approvà il project 2020 per la selvicultura. Il project è vegnì elavurà en collavuraziun cun var 200 proprietaris da guauds publics e privats. Finamira dal project è tenor la regenza da mantegnair sin totalmain 2'702 hectaras il guaud da protecziun, promover la diversitad da las spezias e tgirar il guaud giuven. Ultra da quai vegnan fatgs tagls da laina en territoris che n'èn betg bain accessibels.
Custs da milliuns francs
Finanzià vegn il project tras meds da la Confederaziun, dal chantun e dals proprietaris dals guauds – ils custs muntan a total 26 milliuns francs.


text:
I regiva in'atmosfera gnervusa oz en la Chasa federala. Quai na fa dentant betg surstar sch'ins sa che prest in terz da tut las parlamentarias e da tuts parlamentaris han gì oz lur emprim di en lur nova funcziun. Blers dad els èn perquai vegnids cun lur confamigliars per festivar ensemen quai grond mument en lur carriera politica.
Gughegiar da far pass curaschus
Che las elecziuns da l'october passà han propi purtà bleras midadas ha lura era la cussegliera naziunala Maya Graf da Basilea-Campagna accentuà. Dapi passa 18 onns è la politicra dals Verds commembra da la chombra gronda ed ha perquai dastgà tegnair il pled d'avertura da la 51avla legislatura. «Anc mai era in Parlament federal uschè feminin, uschè ecologic ed uschè giuven.» Oz dastgi ella beneventar 84 cusseglieras naziunalas. Uschè bleras dunnas sco anc mai sajan vegnidas elegidas en noss parlament. «Helvezia sa legra!»
Cun avis sin l'introducziun da l'elecziun da proporz avant 100 onns ha Graf silsuenter era fatg endament ch'il sistem politic da la Svizra stoppia adina puspè s’adattar a las realitads socialas. Grazia a la midada dal sistem d'eleger il Cussegl naziunal saja stà pussaivel d'integrar cun ils socialdemocrats ed ils cristiandemocrats impurtantas parts da la populaziun en la politica federala. Oz sajan nus en ina situaziun sumeglianta, ha ella ditg faschond allusiun al success da las forzas ecologicas a las ultimas elecziuns federalas. Ella ha perquai appellà als preschents da betg avair tema da midadas. I saja l'obligaziun dal Parlament federal da far pass curaschus.
Salvar confidenza dals giuvens en il stadi
Sco quai ch'igl è tradiziun ha silsuenter il pli giuven parlamentari novelegì prendì il pled, il liberaldemocrat Andri Silberschmidt da Turitg. El ha engrazià als veders per lur lavur ils ultims onns. Grazia a lur stentas saja la Svizra vinavant in’istorgia da success.
Il fatg ch'il dumber da commembers sut 30 onns è creschì en il Cussegl naziunal da quatter sin set persunas vegni dentant segir ad avair in effect, ha il giuven da 25 onns accentuà. Cunzunt quai che pertutga la sanaziun da las ovras socialas ed il provediment per la vegliadetgna vegnia a dar in nov schlantsch. Quai saja era necessari perquai che bleras giuvnas e blers giuvens na crajan oz betg pli ch'els vegnian a pudair profitar dad ina AVS ni ina pensiun grond‘avunda cura ch’els sajan vegls.
Sche nus na prendain betg fitg spert mesiras concretas per recaltgar tar la generaziun giuvna la confidenza el provediment per la vegliadetgna vegn quai a squassar la confidenza da basa en il stadi.
Auters accents vesa Silberschmidt en la politica da clima e la promoziun d'innovaziun ed interpresas giuvnas cun reducir la birocrazia ed il burdi fiscal. El speria, concluda Silberschmidt, ch'il Parlament federal vegnia bainspert a prender serius las realitads socialas ed uschia chattar schliaziuns che vegnan purtadas da la maioritad da la populaziun.
RTR actualitad 17:00


text:
En l’arena da la Broye ch’ha plaz per passa 52’000 persunas han blers millis dastgà savurà l’emprima giada l’atmosfera da lutga tut speziala ed il fried dal resgim, quai tar temperaturas da stad da passa 30 grads.
Dus dis plain cumbat per daventar retg
Sin l’areal da festa vegn spetgà questa fin d’emna bun in quart milliun visitaders. Enturn l’arena è perquai vegnì fabritgà numerusas tendas, pavigliuns, public viewings, bars e stans.
Durant dus dis vegn cumbattì en il chantun Friburg per il titel dal retg da lutga 2016. Tranter ils favurits tutgan il retg actual e defensur dal titel, Matthias Sempach, il retg dal 2010 Kilian Wenger, il victur da la lutga da Kilchberg Christian Stucki ed il meglier da la stagiun acutala, Armon Orlik da Maiavilla.
Las 50’000 plazzas èn vendidas ora gia daditg. Per tut quellas e quels che n’han betg access datti diversas tailas grondas per seguir als duels en il resgim.
RR novitads 17:00
Cifras tar la festa da lutga
- 25 milliuns budget
- 250’000 visitaders vegnan spetgads
- 50’000 plazs en l’arena
- 4’000 gidantras e gidanters
- 70’000 uras prestadas da gidanters
- 200 persunas en il comité d’organisaziun
- 90 hectaras plazza da festa
- 900 kilos paisa il premi principal, taur «Mazot de Cremo»
- 07:30 la sonda è il cortegi dals «nauschs»


text:
El haja spetgà cun questa clera decisiun, di il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli. L'iniziativa saja stada memia radicala, ma tuttina, er la chatscha grischuna stoppia sa sviluppar vinavant. En il futur stoppian ins quintar cun midadas per la chatscha. Da gliez avis è era l'inizianta Marion Theus. Ella vegnia ad observar co la chatscha sa sviluppeschia. Co vinavant dapendia tenor Theus dentant dals chatschaders e da la politica.
Tuttas vischnancas èn stadas cunter l'iniziativa
Ella ha sulettamain survegnì 21,05% da las vuschs e betg il sustegn dad ina singula vischnanca.
Votantas e votants han per part tramiss l'iniziativa cun passa 90% da las vuschs da l'aua giu: uschia per exempel a Buseno, Sufers ed ad Avras. Il pli grond sustegn ha l'iniziativa survegnì a Castaneda en la regiun Moesa. Insumma sa mussa, la regiun ha gì las pli bleras simpatias per l'iniziativa - dentant er qua hai dà en total be var 29% da las vuschs.
Funtauna votaziuns GR
RTR sa basa sin las datas che la Chanzlia chantunala dal Grischun metta a disposiziun. Quellas èn da chattar sin https://abstimmungen.gr.ch/, il link avra en ina nova fanestra.
Tge vuleva l'iniziativa?
Ils iniziants vulevan ina chatscha etica che sa cumporta cun la natira. La chatscha grischuna dueva vegnir adattada al temp dad ozendi, per exempel cun resguardar las midadas da l'ambient, dals animals u il return dal luf. Regenza e Cussegl grond han refusà l'iniziativa.
Gia il 2016 aveva il parlament chantunal tractà l'iniziativa. En trais puncts ha el dentant declerà l'iniziativa sco nunvalaivla. Ils iniziants han suenter fatg dus recurs: In emprim recurs tar la Dretgira administrativa chantunala. Pli tard hai anc dà anc in segund recurs tar il Tribunal federal a Losanna. Quel ha declerà tut l'iniziativa sco valaivla. Uss è quest chapitel dentant istorgia – il suveran ha ditg cleramain na a l'iniziativa.


text:
Sco finiziun dall'emprema etappa dalla catscha aulta 2011 ha la secziun da catschadurs Vallatscha fatg catscha communabla la dumengia, dils 11 da settember.
Sco usitau essen serimnai allas 06:00 uras, uonn per l'emprema gada sil Cuntera en la sala nova. Suenter in cafè ed in strubiau (Gipfeli) ein lu buca meins che sis gruppas cun mintgamai 4 catschadurs vegnidas tratgas ord la capiala. Ils capos dallas gruppas han fatg plan da catscha ed allas siat eran gia tuts catschadurs sin via en lur territori.
Tochen miezdi eisi vegniu catschau caglias e stau a posta. La buanveglia ei stada gronda, denton il succes ei staus mudests. Nies cau da material il Paulin ha sittau in giattel muntaniala, ni in blau sco nus schein. Cordiala gratulaziun.
Il gentar han il Giochen ed il Felix Venzin cun famiglias preparau enta Acla. Suenter igl apperitiv eisi vegniu surviu in buontad furtem parlèr. Tut che ha magliau da bien gust ferton ch'ei era secapescha aunc da raquintar ina massa dil curriu e passau dall'jamna vargada. Era il dessert ha buca muncau tier il cafè ed il grappin.
In cordial engraziament als organisaturs per la buna tschavera.
In engraziel fetg era a tuts catschadurs ed allas duas catschaduras che han priu part ed aschia contribuiu lur part vid la cuminonza dalla secziun.


text:
Il mustgin Drosofila Suzukii daventa quest on in problem remartgabels per ils viticulturs e pomiculturs indigens. Quai conferma era Hans Jüstrich dal Plantahof. L‘uffizi spezialisà s’occupa gia plirs onns cun il mustgin che vegn oriundamain da l’Asia. Uschè bleras Drosofilas Suzukii sco quest onn n'hajan els dentant anc mai registrà.
Flexibla – sperta – fritgaivla
Dapi che Drosofila Suzukii è arrivada - probablamain entras in transport d’import en Europa - na pon ins betg pli tegnair si ella. Uschè è ella arivada entaifer dus onns da la riva da la Spagna enfin èn Svizra. Quai era il 2009. Dapi lura è ella sa derasada en quasi tut las valladas.
La mustga è numnadamain fitg flexibla e sa adatta spert a temperaturas e clima. En pli n'è ella betg spezialisada sin in fritg specific, mabain va sin tut la fritga cotschna. In’auter aspect che ha pussibilità a la mustga da sa derasar uschè spert è il fatg ch’ella po sgular cul vent enfin 20 kilometers per di. Ed anc in fatg ulteriur: La femna fa entaifer sia curta vita (fin 30 dis) 400 ovs.
Uffizi federal d’agricultura lubescha dapli insecticids
L’Uffizi federal d’agricultura ha uss reagì e lubescha als viticulturs d’intensivar lur cumbat cunter il mustgin.
Uschia pon ils viticulturs duvrar l’insecticid «spinosad» trais giadas enstagl da duas giadas sco fin ussa. Premissa è che la quantitad da l'insecticid vegnia reducida per giada ch'i vegnia fatg diever d'el, scriva l’uffizi. Las vignas èn uschia protegidas pli ditg da donns. L'insecticid «spinosad» è lubì er per la producziun biologica.
RR actualitad saira 17:00


text:
Da las mesiras da persunal èn pertutgads 16 da 127 impiegads da l'interpresa da gasettas. Per la gronda part dals pertutgads hajan ins chattà offertas alternativas aifer la Somedia u ch'ins haja offert ina reducziun dal pensum da lavur. En tut vegnan 600% da plazzas stritgads. Adattaziuns da pensums vegni però er a dar tar ils collavuraturs libers. Sco la Somedia scriva, duai la reducziun da plazzas succeder socialmain cumpatibel.
La fin da schaner ha la chasa editura Somedia fatg enconuschent che las duas gasettas Südostschweiz e Bündner Tagblatt duain en l'avegnir avair ina redacziun cuminaivla. Finamira da questa fusiun saja d'evitar duplicitads, nizzegiar sinergias e d'optimar ils custs.
RR novitads 16:00


text:
La dertgira ha sentenzià Elmer pervi da quai cumbat incorrect cunter la banca Julius Bär. Da tschertgas rinfatschas ha la dretgira suprema declerà liber Elmer autras accusaziuns èn schizunt vegnidas suspendidas dal tuttafatg.
Nagin scumond da lavur
Elmer n'è dentant betg culpant pervi da violaziun dal secret da banca ed i na vegn betg ordinà in scumond da professiun. El dastga vinavant lavurar sco administratur da facultad.
La sentenzia è in naufragi per la procura publica. Lezza aveva rinfatschà ad Elmer d'avair dà datas a divers uffizis da taglia, medias e la plattafurma da scuverta Wikileaks.
RR novitads 16:00


text:
La giuvna da 30 onns è sommelière en l’hotel Quellenhof a Bogn Ragaz. L’aua è gia adina stada impurtanta per ella. Irina Taculina è creschida si a la costa da la Mar da l’Ost en la Lettonia, ses bab era capitani. L’attracziun per l’aua è en famiglia. Uss ha ella fatg quella passiun tar la professiun.
30 sorts aua sin la charta
Sper differentas bars ed ustarias datti en il Quellenhof era ina bar d’aua minerala. E las 30 sorts gustan propi fitg different. Inquala n’ha betg bler gust ed è miaivla, autras gustan intensiv, per exempel suenter sal. Sco tar il vin èsi tenor la sommelière era impurtant da baiver la dretga aua tar las spaisas. Al cumenzament dal menu cusseglia el aua minerala cun gas, encunter la fin aua senza.