text:
Emprims pass – lecziun 10 da 10
- Mardi, 5.9.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 5.9.2017, 10:15, RTR
Emprender rumantsch cun il Radio Rumantsch.
Co vai? Danunder vegns ti? Quai èn savens emprims pass, emprimas construcziuns ch'ins emprenda per rumantsch. Sche vus essas vegnì si da la Bassa en terra rumantscha ad abitar ed avais gust da far ils emprims pass en nossa lingua – questa stad avais vus la pussaivladad da far quai cun il Radio Rumantsch. Ensemen cun la magistra ed actura Marina Blumenthal fan Stefan Tscharner e Danilo Bavier, dus novs collavuraturs da RTR che na discurran anc betg rumantsch, questa stad lur emprimas experientschas cun il rumantsch.
Lur capriolas linguisticas e volva lieungas acrobatics èn d'udir questa stad a partir dals 27 da zercladur mintga mardi a las 10:15 uras al Radio Rumantsch.
Ils emprims pass – in curs da rumantsch en 10 lecziuns divertentas.
scolasta: Marina Blumenthal
scolars: Stefan Tscharner e Danilo Bavier


c: text/html

text:
Swiss Indoors: Federer en il final
- Sonda, 28.10.2017, 18:08
Damaun datti al turnier da tennis Swiss Open a Basilea ina nova ediziun da final tranter Roger Federer e Juan Martin del Potro.
Federer ha gudagnà ses mezfinal cunter il Beltg David Goffin cun 6:1 e 6:2 e l'Argentin del Potro ha battì en il mezfinal il defensur dal titel, il Croat Marin Cilic, en dus sets cun 6:4 e 6:4. Gia ils onns 2012 e 2013 hai dà a Basilea il final tranter del Potro e Roger Federer. Omaduas giadas ha l'Argentin gudagnà cunter il Svizzer.
RR novitads 18:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
El sòdio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Na (de la paròla latìna Natrium). El g'ha nömer atòmich 11, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de sòdio el g'ha öndes prutù.
Sö la tèra l'è bastànsa bondànt e 'l rìa a costetöéser el 2,6% de la grösta terèstre (el quàrt elemènt per quantità e 'l prim 'ntra i metài alcalì), L'è 'n metàl de aspèt cerùs e arzentàt, el reagés facilmènt e l'è de cunsistènsa mulzìna. El fà part de la categurìa dei metài alcalì che se tróa en abondànsa en natüra ligàcc a óter elemèncc. El ciàpa föch facilmènt e 'l dà 'na fiàma de culùr zalt. El se òsida a la svèlta a contàt co l'ària e 'l reagés en maniéra violènta a contàt co l'àiva.
Ligàt a l'elemènt Cloro el fùrma el sal ciamàt clorùro de sòdio (NaCl) che l'è mìa óter che 'l sal de cuzìna, en componènt primàre de la diéta de l'òm e de gran emportànsa per el nòst metabolìsmo celulàr. L'è dopràt apò 'ndèla fabricasiù del saù en cumbinasiù con sèrte àcidi gras.


text:
Enavos per 3'000 onns – tschertga da fastizs istorics en Surses
- Actualisà Glindesdi, 17.7.2017, 10:07
Dapi tschintg onns visitan students da l’universitad da Turitg mintg’onn il Surses per far exchavaziuns archeologicas. Quest onn è vegnì chavà sur il lai da Marmorera en il conturn da l’Alp Flex. RTR ha fatg ina visita.
Radund 20 students han visità il Surses per far exchavaziuns. En dus lieus han els chattà fastizs en la terra nua ch’i vegniva gudagnà arom. Ils fastizs èn enfin 3'000 onns vegls. Sut la terra èn vegnids natiers charvuns, ch’èn restads enavos da l’elavuraziun da metals. In furn che vegn supponì d'esser en il conturn n’han els betg anc chattà.
Tenor Simon Kurmann, student d’archeologia da l’universitad Turitg, saja il Surses zunt interessant per talas exchavaziuns. I dettia strusch in auter lieu en Svizra, nua ch’ins possia documentar, nua che metals vegnivan elavurads.
RR actualitad 11:00


text:
Contignü prinzipal
Iniziatives por modificaziuns dl Statut d'autonomia
Le Statut d'autonomia é na lege a livel costituzional y porchël na mudaziun eventuala se damana na prozedöra complicada odüda avisa danfora tla Costituziun y tl Statut instës.
Le dërt de iniziativa por modificaziuns dl Statut d'automonia ti speta al Consëi regional che n'eserzitëia porater nia chësc dërt tres na iniziativa direta, mo apëna do na proposta concordanta di Consëis dles Provinzies autonomes de Trënt y Balsan. Le Consëi provinzial de Südtirol po porchël invié ia la prozedöra por modifiché le Statut d'autonomia; al é dessigü chël organn che po valuté miù l'utilité y la portada dles mudaziuns.
Les domandes de modificaziun dl Statut d'autonomia po gnì presentades da vigni aconsiadëssa y aconsiadù y dala Junta provinziala.
Na te'domanda é metüda adöm da n test partì sö te articui cun na relaziun d'acompagnamënt. L'ejaminaziun dla proposta vëgn tignida sides tla comisciun speziala, metüda sö al mëteman de vigni legislatöra y che é componüda da dötes les porsones che presidiëia na fraziun o da porsones autorisades, che tl Consëi aladô dla prozedöra por le tratamënt de dessëgns de lege. Sce la domanda vëgn aprovada dal Consëi vëgn la deliberaziun ortiada al Consëi dla Provinzia autonoma de Trënt (che à le medemo dërt de iniziativa) y al Consëi regional (a chël che al ti speta la deliberaziun formala de iniziativa legislativa söla basa dles döes propostes di Consëis provinziai).
L'iniziativa por mudé le Statut d'autonomia ti speta ince al Govern y a vigni comëmber dl Parlamënt tres la presentaziun de n dessëgn de lege costituzionala corespognënt.
Le Statut d'autonomia vëiga danfora che chisc proiec de modificaziun dl Statut presentà o dal Govern o dai comëmbri dl Parlamënt mëss gnì comunicà al Consëi regional y ai Consëis provinziai de Trënt y Balsan che mëss dè jö sües tutes de posiziun tl tëmp de 2 mëisc.
Dan dala deliberaziun da pert dl Consëi provinzial vëgn i proiec ejaminà da na comisciun speziala de chëra che al fej pert les presidëntes o i presidënc dles fraziuns (la comisciun mëss fà na relaziun al Consëi tl tëmp de 20 dis lauran fora na proposta de deliberaziun) y dedô dal Consëi che mëss dè jö na tuta de posiziun tl tëmp de 60 dis: na tuta de posiziun positiva o negativa, na tuta de posiziun positiva cun anotaziuns o na tuta de posiziun positiva, a condiziun de surantó tl test dla domanda les mudaziuns proponüdes dal Consëi.
La tuta de posiziun dl Consëi, ince sce ara ne liëia nia, rapresentëia tla prozedöra parlamentara por na revijiun de na lege costituzionala sciöche le Statut d'autonomia, na funziun importanta por garantì l'autonomia y n vare prozedural relevant: tres la domanda de tuta de posiziun tol le Parlamënt a conescënza le punt de odüda dl organn plü rapresentatif dla popolaziun che é diretamënter interessada dala proposta de mudaziun dl Statut.


text:
Plan de Corones deventa Kronplatz
February 15, 2017 by hotminnie
La documentazion sun l toponim Plan de Corones (Usc 10.02.17) é dassen enteressanta y ie son ence a una con dut, fora dla minonga che l plurilinguism di inoms sibe n arichiment dla sozieté moderna; de valch vers pòl ence ester, ma per l lingaz y l’identité de na popolazion de mendranza arati che l pericul de perde l inom original y sie sibe maiour. Scenò me temi me che ence les moiures spligazions scientifiches (che ie ti lasce samben me ai esperc) ne sibe nia bones da mudé plu de tant certes regoles y speculazions dl marcé y, cie che fossa ciamò plu emportant, l raport danter i valours dla vita y dla sozieté.
Les gaujes di inoms folestiers ite per la Ladinia conescionse plu o manco adamentes: preparazion massa debla, massa puecia coscienza y ligreza con l nost, minonga de fé plu afars (la Val d’Aosta, che n’é nia plu scleta de nos, adora me la toponomastica franzousa), dlonch te organisazions forestes, l trilinguism ence di inoms, mancianza dla dreta sconanza di toponims y dl lingaz ladins,
… les conseguenzes vedonse o vedaronse damprovia; do i mescedoc y la pecugna tres maioura de paroles y de frases da mete adum vegn l pericul dl arbandon. Mo sc’i piasson via da les dretes premisses storiches y da les dretes condizions giuridiches podessanse stravardé y varenté cotant de val‘. Ne fova nia n iade l teritore retoroman o ladin grandiscim, senté ite danter Rain y Adria y danter Donau y Po? Sonse bogn da capì che i ladins é i ultims conservadours de na cultura de 2000 agn vedla? Chest pensier da soul messessa nes sforzé da cialé dles ultimes trei isoles linguistiches ladines. Ne fova n iade nia i toponims duc ladins y chi foresc’ gnus damprovia fora dal aparat statal y politich y samben ence dai raporc economics? Ne é i ladins nia gnus sburlés zeruch tles valedes da encuei, lascian endò n grum de inoms ladins de paisc, frazions, raions ,pres… ence fora dles valedes ladines? Ne é nia la jent dai comuns ladins da encuei tla provinzia de Bulsan ciamò declareda al 92,11 % ladina? Ne é l inom ladin nia l simbol plu dlongia y plu sterch dla identité y unité popolara, l testemone plu vif dla storia y l element zentral dl lingaz y dla cultura?
Do chest apel al sentiment volessi dì valch sun la sconanza di toponims ladins. L tema é dassen atual ajache leges nueves sun la toponomastica aspeta de gnì aprovedes a Bulsan y a Roma. La stampa locala scriv vigni di sun l argoment mo no che ala publicassa n iade la proposta de norma de atuazion. Da cie che an à podù lieje sun i foliec vàla de listes de inoms talians y todesc; de chi ladins ne rejónen nia o ne auden nia. Speron che al ne vegne nia tout demez toponims ladins, ajache an i arata inoms talians de na mendra valuta. Cler él che la lege a Roma contegn ence d’autres cosses dassen emportantes per i ladins. Danter l auter vuelen regolé l comité cartografich a na moda che al sibe laprò 2 talians, 2 todesc y 2 ladins . I ladins essa endere me na funzion de osservadours zenza dert de ousc. Bela roba, con inoms y esonims ladins soura duta la provinzia! Te n sotcomité per i inoms tles vals ladines ruvassa ite 2 ladins, 1 n talian y 1 n todesch. Per i ladins él dassen emportant che la norma de atuazion prescrive la parité sostanziala di grups tl comité cartografich provinzial y la maioranza cualificheda pro les dezijions tla sotcomiscion ladina. Laprò speronse che al vegne prescrit l acertament di esonims ladins (inoms ladins per luesc foradecá); che al ti vegne dè la prezedenza al inom ladin tl teritore ladin; che al ne vegne nia fat traduzions che falsificheia o strabaceia l inom o l lingaz ladin; che al vegne mantegnì la microtoponomastica (toponims de mendra emportanza ) me per ladin. Con chestes prescrizions podessanse ciafé na mioura sconanza bele voluda dal prum statut de autonomia dl 1948.
Carlo Willeit


text:
Ina salata dad ovs per Pasca
- Dumengia, 27.3.2016, 17:25
Quests dis mangiain nus en Svizra var 30 pertschient dapli ovs che durant il rest da l’onn. Malgrà che las giaglinas fan gea trasora medem blers ovs. Per gidar las giaglinas è la redacziun dals Cuntrasts ida a la tschertga da differents ovs per servir a Pasca – per part ovs plitost surprendents.
En la terza ediziun da l’emissiun cun il num «Cuntrasts Focus» ha la redacziun chattà blers ovs da Columbus! La redactura Paula Nay è ida a filmar en ina cuschina sursilvana ed en in labor chantunal per ir a la tschertga da salmonellas, antibiotica e particlas nuschaivlas en ils ovs. Però chattà ha ella a la fin dals quints be buns menus e buns resultats da retschertga.
In veritabel «fan» dad ovs ha scuntrà Petra Rothmund – numnadamain l’architect Werner Schmidt da Trun. Quel ha construì numerus edifizis en furma dad ovs en tut la Svizra, ovs che procuran tenor el adina per in «cnacs» en il tscharvè.
I vegn intim e viril
Ed alura vegni fitg intim en l’emissiun – nus ristgain in sguard en ils «ovs» dals umens! U èsi da numnar la «marenda» masculina plitost cugliuns u forsa perfin testiculs? En mintga cas ha la redactura Bertilla Giossi sa laschà declerar d’in medi e d’in pertutgà pertge e co exact blers umens sa laschan sterilisar cun la metoda da l’uschenumnada «vasectomia». En ils chors virils na vegni normalmain betg discurrì savens da quell’operaziun – malgrà ch’ella è detg frequenta en il Grischun.
Per finir sa dumonda l’emissiun tge ch’il pled «endisch» ha da far cun ovs. Be in pitschen tip: Gnanc las giaglinas na san betg la differenza tranter l’ov e l’endisch.
Contribuziuns
-
Engiavina!
Ina pitschna engiavinera per entschaiver l’emissiun.
-
Salmonellas, antibiotica e malsaun?
Pudain nus insumma mangiar ovs cun in bun sentiment? Èn els propi sanadaivels? – In cuschinier ed in chemicher manegian senza targlinar: gea!
-
Ils ovs da Trun
L’architect Werner Schmidt da Trun bajegia gugent ovs – malgrà che quels procuran per in “cnacs” en il tscharvè.
-
Quella chaussa dals umens
Blers umens sa laschan sterilisar ozendi en ina tscherta vegliadetgna. Nus declerain ils privels, las consequenzas ed ils custs.
-
«Nagin’idea! – Sas ti?»
Savais vus tge che in «endisch» è? E tge ha quel «endisch» da far cun la cifra 11?
-
«La glioir da Pasca» da Benedetto Vigne (supplement online)
E tgi porta insumma ils ovs? – Bain cler, la lieur da Pasca! U forsa perfin il chantautur rumantsch Benedetto Vigne. Ina truvaglia per Pasca – in videoclip legendar da l’onn 1986, filmà en l’Hotel Tenigia en Val Sumvitg.
-
Trailer


text:
2 grischunas èn campiunessas svizras da la sanadad
- Glindesdi, 5.9.2016, 11:30
Al champiunadi svizzer da professiuns per spezialistas da sanadad («Fachfrauen Gesundheit FaGe») han las 2 grischunas Irina Tuor e Livia Benesch fatg l’emprim ed il segund rang. Quai communitgescha l'Oda Santé, l'organisaziun tetgala per la sanadad en Svizra.
Irina Tuor aveva 19 concurrentas, scriva l'Oda Santé plinavant. En la concurrenza avevan las candidatas da dumagnar situaziuns fictivas cun persunas da simulaziun.
Irina Tuor haja uss bunas schanzas da prender part als champiunadis mundials ad Abu Dhabi l’atun 2017. Per sa qualifitgar haja elldentant da far discurs ed examens cun l’organisaziun professiunala tetgala per la sanadad en Svizra, scriva quella. Pir suenter saja ella libra per la participaziun al team dals champiunadis mundials.
Il champiunadi svizzer da professiun è stà dals emprims enfin ils 4 da settember a San Galla. Las dunnas èn vegnidas da 10 chantuns svizzers – tranter da quels era dal Grischun.
RR novitads 14:00


text:
Cun iniziativa d'ierta cumbatter la repartiziun malgista
- Venderdi, 17.4.2015, 11:17
La taglia sin l'ierta è tenor il comité d'iniziativa in instrument per cumbatter la repartiziun malgista da la ritgezza en Svizra. Ozendi possedian ils 2% dals pli ritgs pajataglia en Svizra tuttina bler facultad sco il rest da la populaziun.
Cun betg suttametter a la taglia iertas pitschnas u mesaunas possian ins reducir la concentraziun da facultad, uschia il comité ch'ha lantschà oz il cumbat da votaziun. La Svizra haja la pli auta concentraziun da facultad da tut ils pajais da l'OECD.
L'iniziativa pretenda ina taglia da 20% sin iertas da passa 2 milliuns francs. Il suveran svizzer votescha ils 14 da zercladur davart l'iniziativa.
RR novitads 11:00


text:
Iodio
El iòdio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol I. El g'ha nömer atòmich 53, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de iodio el g'ha 53 prutù. El fà part de la categurìa dei alògen.
A temperadüra e presiù stàndard el iodio el se prezènta come 'n sòlido löster de culùr négher-blö, che a temperadüre mìa gne tat àlte el sublìma enden gas de culùr viòla e che g'ha 'n udùr che dà fastìde.
L'è méno reatìf dei óter alògen ma 'l fùrma estès dei compòscc con tacc elemèncc chìmich. El g'ha apò a 'na quach caraterìstica de semi-metal.
El iodio, aisebé che 'n quantità pròpe pesène pesène, el g'ha 'na funsiù biològica esensiàla endei éser vivèncc. I urmù pruducìcc de la ghiàndola tiròide, la tiroxina e la triiodotironina, le g'ha dét el iodio.
Endèle persùne che rìa mìa a asùmer co la sò diéta 'na quantità asé de iòdio - per ezèmpe sèrte popolasiù che stà 'n zòne intèrne, endóche se màia póch pès o óter alimèncc che vé del mar - la carènsa de iòdio la mìna a l'ensorgènsa del gós. Isé che 'n sèrte de chèste zòne se fà 'na fùrma de prevensiù per mès de sal adisiunàt con quantità pesène pesène de sài de iodio (chèl che se conós come sal iodàt e/o sal ioduràt). La carènsa de iodio l'è apò a 'ntra le càuze de ritàrdo mentàl.
L'è stat scuprìt del Bernard Courtois endel 1811.


text:
Stadi islamic resta in privel
- Venderdi, 11.8.2017, 11:35
Malgrà las terradas militaras resta la milissa terroristica Stadi Islamic privlusa. Quai resulta d'in rapport d'experts per il Cussegl da segirtad da l'ONU.
Er cun il squitsch da la coaliziun cunter il Stadi Islamic saja la milissa ordaifer il territori da conflict abla da trametter daners a ses cumbattants en Siria e l'Irac. Il transfer da questas summas saja grev da scuvrir perquai ch'i saja mo summas pitschnas.
Tenor il rapport survegn la milissa da terror ses daners vinavant da fatschentas cun ieli e taglias ch'ella incassescha da la populaziun en ils territoris conquistads. Pervia dal squitsch militaric sa pegiurescha la situaziun finanziala da la gruppa da terror però adina pli fitg.
Damain cumbattants da terror da l'exteriur
La milissa saja vinavant abla da commetter attatgas ordaifer il Proxim Orient, hai num vinavant. Quai valia tranter auter per l'Europa, che gioghia vinavant la rolla centrala per ils extremists.
Il dumber dals cumbattants da terror da l'exteriur en Siria e l'Irac sa reduceschia però. Surtut giuvens sa retirian adina dapli ord las regiuns da cumbat.
RR novitads 11:00


text:
Or
L'or l'è l'element chimegh numer 79. El sò simbol l'è Au (del latin aurum).
A l'è on metall de transizion tender, grev e maleabel, cont on color giald dovuu al sorbiment di longhezz d'onda del bloeu de la lus incident.
L'è inataccabel de la magior part di compost chimegh e 'l reagiss praticament domà con l'aqua regia e cont el cianur. Cont el mercuri el fa su on amalagama, ma minga on compost chimegh.
Al statt nativ a l'è sotta forma de pepitt, gran e pajusc in di prej e in di deposit luvionai.
El vegn doperaa per conià moned e l'è on standard monetari per tanti nazion. L'è doperaa anca di oreves, di dentista e in de l'industria elettronega. El sò codes ISO 'me valuta l'è XAU.
Cont el passà del temp l'or l'è devegnuu el simbol de la purezza, del valor, de la lealtà. L'è vun di metai pussee famos e pregiaa in del mond.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla or la riva del latin aurum, con l'istess significaa. L'è doperada in tutt i lengov neolatinn (italian oro, frances e catalan or...).


text:
Chadaina da fortuna rimna per Bondo
- Gievgia, 31.8.2017, 10:00, actualisà a las 10:01
La Chadaina da fortuna endrizza in conto da donaziun per Bondo. Questa decisiun è crudada suenter in inscunter cun la presidenta communala da la Bregaglia Anna Giacometti ed ina delegaziun da l'organisaziun d'agid.
Per gidar Bondo:
La simpla varianta è da ir sin la pagina d'internet www.glueckskette.ch
era cun la app «Swiss Solidarity» pon vegnir fatgas donaziuns.
ni sin il conto da posta 10-15000-6 cun l'avis «Bondo»
ed ils cedels da pajar per la Chadaina da fortuna pon ins chattar sin mintga posta en Svizra.
Persunas singulas ed interpresas pitschnas e mesaunas survegnan agid immediat da totalmain 260'000 francs, communitgescha la Chadaina da fortuna. La reparaziun dals donns a Bondo custia a la vischnanca milliuns francs. Cunquai ch'il fond "malauras svizra" na possia betg cuvrir quests custs vegn avert in conto spezial per Bondo.
Ina sbrinzla speranza per Bondo
Sco la presidenta communala Anna Giacometti ha ditg saja la decisiun da la Chadaina da fortuna ina sbrinzla speranza en quests temps grevs. Grazia a las infurmaziuns ch'ins haja survegnì durant la visita a Bondo possia vegnir gidà effizient e cun cleras directivas, ha ditg il directur da la Chadaina da fortuna Tony Burgener.
Donaziuns pon vegnir fatgas sin la pagina d'internet da la Chadaina da fortuna. Ni sut il conto da posta 10-15000-6 cun la remartga "Bondo".
RR novitads 10:00


text:
Emigrazzion lombarda
Cont el termen emigrazzion lombarda intendom tucc i process de spostament de gent de la Lombardia, denter e foeura de la region.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'emigrazzion lombarda de caratter temporani, ligada soratutt al comerc, l'è on lavor che 'l gh'era giamò in del Medioev.
El fenomen el s'è sgrandii in del secol XVII. Al temp, per esempi, la scomincia a formass di migrazzion de la Val Brembana: ferree, carbonatt, soritt che se spanteghen per i città europei, per via del nivell volt de specializazzion. Tanti bergamasch, intanta, vegnen giò a viv in del Milanes: cognomm compagn de Brambilla, Locadell (italian: Locatelli), Oldan (Oldani) o Tavegg (Tavecchio) n'hinn ona testimonianza. Anca el nomm di bergamitt l'è ligaa a l'origin de la gent che la faseva quell mestee lì. A bon cunt, giamò prima del secol XVII a gh'era staa on bell moviment de specialista lombard: despess a Milan a rivaven di maister tesines e comasch (scupellitt, artesan, oreves, e dopo anca pittor); ma se sa che hinn rivaa fin su in Russia (la prima struttura del Cremlin l'è basada in sul modell del Castell Sforzesch milanes).
On'oltra zona che l'è stada interessada de migrazzion temporani l'è staa el Lagh de Comm e i vai alpinn. Scupellitt, magutt, stucador e dobador, che se spostaven regolarment in tra i vai e i paes de foeura: Francia, Svizzera, Austria, ma soratutt in Germania. Tanti olter comasch e valtolitt vann a lavorà a Roma o a Palermo (l'è famos el cas de quei de Germasen). I comunità de paesan che migraven, per sentiss pussee unii, creaven di zergh particolar per ogni vall: el calmon di lanzadasch (magnan), el rungin di cavargnoni e di colletta (magnan), el taron de rusca di vigezzitt (spazzacamitt), el gain di bergamasch (pastor), e via inscì.
In Germania, i lombard lavoren despess in di cort di nobil e in di palazz borghes. A gh'è anca di comerciant e di venditor, che menen in gir la seda (vuna di primm industri lombard) e olter prodott compagn.
In tra i lombard che vegnen de la riva del Lagh de Lugan e che hann faa fortuna del paes a cuntom i architett Andreja Bianch de Campion (1675-1740), el Carlo Luragh de Lain (1618-1684), l'Ercol Ferrada de Pej (1610-1686) e soratutt el Francesch Borromin de Bisson (1599-1667).
Vottcent e Noeuvcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del Risorgiment a gh'è anca on fenomen de migrazzion politega: el cas pussee famos l'è quell del Carlo Cattaneo, che l'ha finii de viv in esili a Lugan; tanti olter inveci scappen in Piemont, per poeu tornà despess comè soldaa de l'armada di Savoja.
La migrazzion la scomincia a vess de massa a la fin del Vottcent, quand che la va in crisi l'industria tradizzional de la seda, e l'agricoltura l'è pu bona de sostantà l'economia locala. Tanti artesan che gh'hann pu de lavorà a ciappen su e vann a viv in Francia e in Svizzera. Quell fenomen chì el colpiss sora de tutt i vai comasch, ma anca i bergamasch, che riven su fina a la Leventina. I fluss hinn bei bondanzios, e vann invers a l'Europa centrala, ma anca in de l'America del Sud (Brasil e Argentina) e in Australia. Proppi in Australia a gh'è vuna di comunità de migrant lombard pussee granda, soratutt a partì di Agn Vint.
In general, se cunta che in tra el 1876 e 'l 1900 la Lombardia l'è stada la quarta region de indè che s'è migraa pussee, dedree domà a Veneto, Friuli e Piemont. In di cent agn che vann del 1876 al 1976 se cred che sien migraa almanch 2.300.000 lombard. Tra i discendent de emigraa bergamasch a gh'è el Roberto Micheletti (n. 1943), president de l'Honduras in del 2009-2010.
Ai temp del fascismo, tanti lombard vegnen invidaa a colonizà l'Africa, per poeu tornà indree a la fin de la guerra. On olter discors el va faa, inscambi, per quei lombard de la Bassa (per esempi mantoan e cremones) che hinn andaa a viv in de l'Agro Pontino insemma a olter popolazzion de la Pianura Padana. Gh'è anca de dì che i mantoan e i cremones, aveven giamò scominciaa a migrà prima di Agn Trenta: l'è famos el cas di mondinn, che andaven a lavorà in di riser del Noares e de la Lumellina, e despess se sposaven e restaven lì.
Adess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incoeu a l'è bell gross el fenomen di frontalier: comasch e varesott che vann a lavorà in de la Svizzera italiana (soratutt in del Tesin), per via di condizzion mejor, per poeu tornù cà a la sira.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- AA. VV., Dizionario enciclopedico delle Migrazioni Italiane nel Mondo, Roma, Società Editrice Romana, 2014.


text:
Campionac europeics a Obdach tl'Austria
La scuadra taliana de lüsa alta fej gran parüda ai campionac europeics tignis l’ultim fin dl’edma a Obdach dla Steiermark, lapró ince en valgünes medaies da pert di ladins.
Dan da bëgn dui agn ê i austriacs ciamò sön le scalin plö alt a Jesenice tla Slovenia tratan i campionac europeics. L’ultim fin dl’edma é indere i taliagn che à la miú sön i padruns de ciasa y arjunj i mius resultac portan a ciasa na sfilza de medaies.
Bele le vëndres s’á i cater atlec ladins metü sön trù por rové in tëmp al start dl Gran Pest d’Europa a se mosoré cun i atlec internazionai de 6 naziuns. Tla categoria masters I é Diego Tschaffert da La Val le plö asvelt ti sciampan dant al talënt austriach Ehammer Andreas. Tla categoria Juniores feminiles pó l’atleta jona Nagler Luisa da Longiarü fa le salt sön le terzo scalin dl podest a pié do la medaia de brom, Rubatscher Manuela mostra chilò sö le 8. miú tëmp. Pro I Juniores di ëi porta Alex Ploner da La Val a ciasa n bun cuinto post. La scuadra taliana mët al sigü le Gran Pest d’Europa cun bëgn 7 medaies d’or, 6 medaies de arjënt y 5 medaies de brom.
I resultac dla sabeda, varënc por le gran dé de gara dla dumënia, á pormetü a Diego Tschaffert y Nagler Luisa en post al start pro i mius atlec a livel internazional. Dan dal publich dles gran ocajiuns arjunj Diego le sesto miú tëmp a + 00:01,77 dal campiun frësch d’Europa Roman Kaser da Lijun, che na conzedü degügn fai tratan les döes competiziuns. Pro les eres röia Luisa al setim post a + 00:02,34 dal’austriaca Frischmann.
Tla tlassifica dles naziuns por soma de tëmps se plazëia la Talia al pröm post dan l'austria. Por stlü jö la sajun di liöstri vëgn i atlec ciamó invià duman sabeda a Longiarü por la finala de Copa de Südtirol, le start é preodü por les 09:30, dedô gnarà la premiaziun tignida tl salf dles manifestaziuns a La Val. Por stlü jö la sajun é düc dër bel invià ala festa che jarà inant do la premiaziun!
I plazamënc dl Gran Pest d'Europa ai 17-18.02.2017: risultati
I plazamënc di campionac europeics ai 19.02.2017: risultati


text:
"Da drüben hinter den Bergen" – cun muments ord la Val Stussavgia
- Glindesdi, 16.4.2012, 9:13
"Nus na vivain betg a la fin dal mund, mabain en in dals pli bels lieus dal chantun Grischun". Quai san ins leger sin la pagina d'internet da la Val Stussavgia.
En las 4 vischnancas Stussavgia, Tenna, Valendau e Versomi vivan oz anc 1'041 abitants. Il film "Da drüben hinter den Bergen" mussa muments or da la Val Stussavgia. Il selvicultur giuven che paina pegns. La mamma da 2 uffants che lavura independent e fabritgescha schlondas. La tatta che stgauda la pigna cun las restanzas da las schlondas. Regiun isolada Il film da Michael Casutt less preschentar las persunas che vivan en quella regiun plitost isolada. Co vesa il mintgadi da las persunas ora? Daco stattan ellas en la Val Stussavgia? "Da drüben hinter den Bergen" preschenta las bellas cuntradas vastas e selvadias. Dentant èn las istorgias dals protagonists memia sparpagliadas, ì manca in raquintader che maina tras il film. (ah/fc/rtr)


text:
LA GIATISCIMA 2009
Alex Zingerle l'miù da La Ila tra les portes de Gardenacia
In dumenia ai 05 de auri se à incuntè chi da La Ila pur la gara dl paisc de schi. Sön invit dl Uniun Sport La Ila y dla Scola de schi La Ila se al scrit ite ala Giatiscima bëgn 220 porsones.
La gara è gnüda tignida sön la pista de Gardenacia; la novitè de chëst ann é ste i dui starc`. Un en start é gnü metü sö a Plaönn, da ulache al pia ia i mituns cina la scola elemntara. La gara pur düc` i atri pia ia da Plan de Sponata. Dales 11.00 danmisde, cun en bel tëmp e temperatures da ainsciüda el piè ia l'prüm pic`atlet sö Plaönn. Da mesa les dodesc piá spo ia la prüma categoria dles ëles da Plan de Sponata jö. I proscimi e chi dla brëia, l telemark y ala fin les categories di ëi.


text:
Mustér, Tujetsch e Medel: 30'000 nums da famiglias
- Mardi, 8.3.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 8.3.2016, 11:45, RTR
Il scolast Gion Tenner da Segnas/Mustér rimna dapi 30 onns nums da famiglias, surtut da la Sursassiala. Fin uss ha el quasi 8'800 famiglias en sia banca da datas.
Entschet ha tut cura ch'el ha fatg ina lavur sur dal vischinadi da Segnas. Lura ha el cumenzà a rimnar nums da famiglias, l'emprim da sia famiglia Tenner-Schnoz. Suenter sajan autras da las vischnancas da Mustér, Tujetsch e Medel vegnidas vidlonder, perquai che questas vischnancas sajan colliadas entras maridaglias.
Ils fastatgs da si'atgna famiglia ha el pudì persequitar fin ca. 1750. Mo per part po el schizunt reconstruir lingias fin ca. 1200 – quai grazia a l'internet.
Era via facebook
Per sia lavur ha Gion Tenner duvrà surtut cudeschs da batten, da lètgs e mortoris ed el tschertga actualmain infurmaziuns per ex. en figls uffizials, annunzias da morts, gasettas e medias. Facebook saja fitg interessant perquai che la generaziun giuvna publitgescha datas persunalas. Entras contacts cun auters perscrutaders vegn el dentant era tar infurmaziuns d'indigens ch'èn emigrads en autras terras. In exempel èn commembers da la famiglia Bisquolm da Mustér ch'èn emigrads en Germania.
Betg publitgar il mument
Ina genealogia cuntegna infurmaziuns da la derivanza d'ina famiglia, co ins è maridads e nua ch'ins stat, e sa chapescha era tgi ch'è parent cun tgi.
Gion Tenner ha registrà fin uss 30'000 nums da quasi 8800 famiglias. Mo sco el di na vul el publitgar, vul dir metter online, questas datas il mument.


text:
Trun: Flurin Maissen chala sco president da Nordic Surselva
- Mesemna, 30.11.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 30.11.2016, 11:45, RTR
Suenter bunamain 30 onns sco president saja temp per ina midada. En l'avegnir dovria quai ina structura professiunala per il sport da passlung en Surselva.
Flurin Maissen ha dà giu sco president da l'uniun Nordic Surselva sin la fin da la stagiun d'enviern 2016/17. El è stà bunamain 30 onns a la testa da l'uniun ed ha promovì il sport da passlung cun gronda passiun. Quest sport saja dentant daventà uschè professiunal, ch'i dovria era ina structura professiunala per organisar e preparar las loipas en Surselva. Far quella lavur be en il temp liber ed anc lavurar a medem temp 100% na saja betg pli pussibel.


text:
Sprint Lüsa - 70 agn Robert
La seziun dla lüsa da La Val organisëia y inviëia düć in sabeda ai 25.01.2014 dales 14:00 a tó pêrt al Sprint sön la pista dla lüsa "Plaiać" a La Val. In ocajiun de chësta manifestaziun gnaral festejé i 70 agn dl'atlet dla scuadra da La Val Robert Tavella.
Robert Tavella à vít para ativamënter la storia dl'U.S. La Val dala fondaziun fina aldedaincö. Sides sciöche atlet, alenadú y ince sciöche funzionar, tres s'âl dè da fá y á porvè da portè inant le sport dla lüsa. Ince aldedaincö val ciamò instës cun la lüsa .
Por chëstes bries vëgnel festejé le complì de sü 70 agn naôta cun na gara sön la pista "Plaiać", arjignada ca por l'evënt y dedô jarà la festa inant ia n Plans te bar dal sport ulache düć ciafarà val da mangé y da bëre.
Les iscriziun por la gara pò gnì fates pro Merch al nr. 339/7004896 fina l vëindres ai 24.01.2014.
Le prîsc dl'iscriziun (cun past y boanda): sot a 18 agn: 5,00 €
sura 18 agn: 10,00 €


text:
Cumbat cuminaivel
- Sonda, 18.4.2015, 8:36
L'Italia ed ils Stadis Unids vulan en l'avegnir far communablamain frunt al privel da terror en la Libia ed a la crisa da fugitivs en la Mar mediterrana. Quai han punctuà il president american Barack Obama ed il schef da la regenza taliana Matteo Renzi ad in inscunter en la Chas'alva a Washington.
Els na vegnian betg a pudair schliar il problem cun intginas attatgas cun dronas u operaziuns militaras ha declerà Obama. La finala possian be ils chaus dals pievels en il stadi nord-african procurar per la pasch. Tenor Renzi derivan il mument passa 90% dals fugitivs africans da la Libia.
RR novitads 08:30


text:
Transgenders pon far militar senza sa zuppar
- Venderdi, 1.7.2016, 8:24
En l'armada dals Stadis Unids da l’America duain en l'avegnir era transgenders pudair far avertamain servetsch militar, senza vegnir discriminà.
Sco il minister da defensiun american Ashton Carter ha ditg na dastgia quai betg pli dar barrieras per pudair far militar en ils Stadis Unids. Sco transgender valan persunas che s'identifitgeschan betg u betg mo sur la schlattaina ch'è vegnida registrada a la naschientscha. Fin ussa pudevan talas persunas vegnir sclausas dal militar sin fundament da lur identitad.
Avant tschintg onns ha l'armada americana abolì la regla che persunas omosexualas na dastgan betg far servetsch militar.
RR novitads 06:00


text:
La santità: dventé ‘d gent a part
Leture bibliche për ë l 19 Fërvé 2017 - Duminica apress l’Epifanìa ch’a fà set
L’Evangel ëd Gesù Crist a visa ‘d rende possibil ant na përson-a un cambiament, na trasformassion an soa manera ‘d pensé e ‘d fé. Lolì a l’é lòn ch’a consist la santità che la Bibia a na parla: creé ‘n pòpol, ëd gent an pas con Nosgnor ch’a viva an armonìa con Sò volèj arvelà. A l’é l’angagg dij ver cristian grassie a l’euvra che lë Spirit Sant a fà an lor. Sossì a l’é l’acent ëd le leture bibliche dë sta sman-a.
L’Evangel ëd Gesù Crist a visa ‘d rende possibil ant na përson-a un cambiament, na trasformassion an soa manera ‘d pensé e ‘d fé. Arconcilià con Nosgnor, n’òm o na fomna che L’Evangel a l’ha tocaje ‘l cheur, a cambia da na përson-a arvirosa a Nosgnor a un-a che con piasì a veul esse com a Nosgnor a-j pias.
A l’é për lòn che ij ver cristian a peudo nen esse tanme tuti j’àutri. Ij ver cristian a son ëd gent ch’a l’é ciamà da Nosgnor a esse un pòpol “a part”, ch’a l’ha nen tëmma d’esse divers “dal mond”, da coj ch’a son arviros a Nosgnor e che ‘d soe lej, giuste e bon-e, as n’ampipo. Ij ver cristian an soa manera ‘d pensé e condòta ‘d lor a veulo smijé a Nosgnor coma Chiel a-j mostra an la përson-a ‘d Gesù Crist, përchè lolì a l’é bon e giust, për lor e për ël mond antregh.
Cola manera ‘d pensé e ‘d fé lor a l’amprendo da l’arvelassion biblica, anté che ‘l volèj ëd Nosgnor a l’é diciarà ‘d manera ciàira. Costa trasformassion moral e spiritual a l’é la sostansa ‘d lòn che la Bibia a ciama “la santità”, visadì na manera ‘d pensé e ‘d fé ch’a sia conform a la volontà arvelà ‘d Nosgnor. Ij ver cristian a l’han ëd goj ant ël volèj smijeje a Nosgnor: a l’é për lòn ch’a séguito Gesù Crist coma ij sò dissépoj. Chiel a l’ha salvaje dai sò pëccà ‘d lor ch’a-j portava a la ruin-a e a-j s’afido ‘d bon-a veuja. Comportesse tanme Nosgnor, a l’é bin da armarchelo, për lor a l’é nen na question d’esse “religios” o men-o, ma d’esse mach “uman” coma Nosgnor a l’avìa creane fin-a dal prinsipi ch’i l’avìo da esse - përchè, coma ch’a dis ël lìber dla Génesi, j’uman a son ëstàit creà “a soa imàgine, conform a soa smijansa” (Génesi 1:26), tant che quand ch’a së slontan-o da cola imàgine a dvento disuman, o, coma ch’as dis, pes che le bestie.
L’apel a la santità, a esse ‘d përson-e “a part” a l’é lòn che le leture bibliche dë sta Duminica a buto an evidensa. Ant la prima letura, dal liber dël Levitich i ancontroma l’espression, che Nosgnor a fortiss: “I l’eve da esse sant, përchè ch’a l’é mi ch’i son sant, ël Signor vòst Dé”. L’istess che Nosgnor, ël Dé ‘d Gesù Crist a l’é divers, a part, da tute le divinità che ‘l mond a-j rend l’adorassion, e ch’a son fàusse, coj ch’a séguito Gesù Crist, ël Salvator, a l’han da esse divers, a part. Ëd lolì la letura a na dà vàire esempi ch’a toco ‘d setor ësvarià dla vita: la famija, ël temp ëd nòstra sman-a, le pràtiche dla religion, l’agricoltura, la soen dij pòver e dij foresté, la manera ‘d parlé e ‘d fé ant ël comersi, ant ij tribunaj, ij sentiment, e via fòrt. Nòstra fèj a toca tuta nòstra manera ‘d pensé e ‘d fé. Esse ‘d cristian a l’ha da avèj n’influensa precisa an sù tuta nòstra vita: a l’é motobin pràtich e a fà dël bin, a dà ‘d benefissi a tuti. A sarìa bastansa lòn për arcomandé la lej ëd Nosgnor. Tant, an efet,i a son pròpi ‘d crapon ch’a smija che l’amprendran mai che Nosgnor an sossì a-j veul bin e a veul sò bin ëd lor! Lesoma:
“Nosgnor a l’ha ancora parlà a Mosè e a l’ha dije: “A tuta la comunità dj’Israelita daje coste disposission-sì: ‘I l’eve da esse sant, përchè ch’a l’é mi ch’i son sant, ël Signor vòst Dé. Minca un ëd vojàutri a l’ha da porteje rispet a sò pare e soa mare. I l’eve sèmper da osservé ‘l dì d’arpòs ch’i l’hai stabilì. Mi i son ël Signor, vòst Dé. An gnun-a manera adressé vòstre preghiere a d’idoj e fabricheve nen ëd mistà ‘d metal fondù. Mi i son ël Signor, vòst Dé. Quand ch’i smon-e al Signor un sacrifissi ‘d comunion, felo ‘d manera che a Nosgnor a-j piasa përdabon. (...). Al temp dl’arcòlt, mësson-e nen lòn ch’a l’é chërsù an sla broa dij camp, e tiré nen sù ‘l gran ch’i mëssonor a fan tombé. Fé l’istess ant la vëndumia - cheuje nen dël tut l’uva ch’a-i é ant le vis o ch’a l’é cascà a tèra. Lassela pitòst për ij pòver e jë strangé ch’a-i é ant ël pais. Mi i son ël Signor, vòst Dé. Roba nen. Busiarda nen. Ambroja nen quajdun dël pòpol. Giura nen ël fàuss për mè nòm. Cola-lì a sarìa na profanassion dël nòm ëd tò Dé. Mi i son ël Signor. Sfruta nen tò pròssim nì portje vìa lòn ch’a l’é ‘l sò. Speta nen fin-a a l’indoman ëd deje la paga ai travajeur giornalié ch’it l’has pijà. Daje nen ëd nòm a un ch’a l’é ciòrgn e fà nen trapëtta a un ch’a l’é bòrgno. Pensa che tò Dé a vëdd tut. Mi i son ël Signor. Ant ij giudissi, fé nen ëd sentense ingiuste. Fé nen ëd parsialità an favor dij pòver o djë sgnor e dij potent. Giudiché sèmper con giustissia. Va nen an gir an tra toa gent a spantié ‘d maldicense. Presenteve nen coma ‘d testimòni për fé meuire vòst prossim. Mi i son ël Signor. Cova nen ëd malànim contra tò frel, ma al cas coregg-lo, parèj it të faras nen responsàbij ëd sò pëccà. Piete nen l’arvangia nì cova ‘d rancor contra gnun ëd tò pòpol. Veule bin a tò prossim tanme a ti medésim. Mi i son ël Signor” (Levitich 19:1-18).
Un pòpol ch’a l’é sant e n’òm o na fomna ciamà a esse “sant”, a l’é quajcòsa che an ësto mond “as fàbrica” pòch a pòch. A l’è l’euvra ‘d Nosgnor, cola che Chiel a fà për ël mojen dlë Spirit Sant ant la vita dij dissépoj ëd Gesù Crist, ëd gent che lë Spirit Sant a l’ha argeneraje. A l’é na “scòla ‘d vita’ ch’a l’é mostrà an la Bibia antrega e dzurtut ant jë scrit dj’apòstoj ëd Gesù Crist, coj ch’a l’han ëscrivù ‘l Testament Neuv. A l’é për lòn che soens ël pòpol ëd Nosgnor a l’é paragonà a na ca che j’apòstoj a na son ij costrutor, ij murador. Costrutor ëd ësta ca a son ëdcò ij minister dl’Evangel, ch’a l’han da angagess-ne diligent. Lor a son coj ch’a travajo për Nosgnor e soa cesa scond la sapiensa che Nosgnor a l’ha daje. Lor a son ëd colaborator dl’istessa euvra. I l’oma, contut, nen da concentré nòstra atension an s’ lor, ma su ‘l Signor che lor a servo, visadì Gesù Crist. Fé ‘n travaj ‘d qualità a l’é soa responsabilità ‘d lor e ‘d sò travaj a l’avran da rendne cont a Nosgnor. Sossì a l’é lòn ch’i trovoma an nòstra sconda letura d’ancheu, dal ters capìtol dla prima litra dl’apòstol Pàul ai cristian ëd Corint. Lesoma lòn che l’apòstol an dis:
“Mi, coma ‘n costrutor dësprucà, con la grassia che Nosgnor a l’ha dame, i l’hai posà le fondassion, e n’àutr a-i fàbrica ansima; ma ciaschëdun ch’a fasa bin atension a coma a-i fabrica! Përchè gnun a peul posé d’àutra fondassion che cola ch’a l’é già stàita posà, ch’a l’é Gesù Crist. (...) Sevene pa ch’i seve ‘l templ ëd Nosgnor e che lë Spirit ëd Nosgnor a l’ha fave soa abitassion? Se quajdun a dësbela ‘l templ ëd Nosgnor, a sarà Nosgnor ch’a dësblerà col-lì, përchè ‘l templ ëd Nosgnor a l’é sant, e vojàutri i seve sto templ. Chité d’ambrojeve da voi istess! Se quajdun ëd voi a chërd d’esse savi scond ij criteri dë sto mond, për rivé a esse savi përdabon a l’ha da manca ‘d dventé ‘n fòl. Përchè la saviëssa d’ës mond për Nosgnor a l’é ‘d folairà. Coma ch’a dis la Scritura: “Nosgnor a ciapa ij savi con la tràpola dl’istessa soa astussia ‘d lor”, e ancora: “Nosgnor a conòss ij pensé ch’a l’han an testa ij savi, e a sa che coj pensé-lì a l’han gnun valor”. Che gnun, donca, as daga ‘d blaga d’andeje dapress a d’òm coma s’a fusso chissà chi, përchè tut a l’é ‘d vojàutri - ch’a sìa Pàul, o Apollo, o Pé, o ‘l mond, o la vita e la mòrt, ël present e l’avnì. Tùt a l’é ‘d vojàutri, ma vojàutri i seve dël Crist, e ‘l Crist a l’é ‘d Nosgnor Dé” (1 Corint 3:10-11,16-23).
Cola ch’a l’é l’istrussion ch’i arseivoma ant la scòla ‘d vita ‘d Nosgnor? I na trovoma n’esempi armarcàbil ant ël pass ëd l’evangeli ch’i lesoma ancheuj. A fà part dël Sermon an sla Montagna. I podoma pa dëspieghé ancheuj tut lòn che sto tòch ëd la Paròla ’a dis e ch’a l’é motobin anteressant. I l’oma da lasselo a vòst studi përsonal pì ancreus.
“I l’eve sentì la lej ch’a dis che ‘l castigh a l’ha da corisponde al darmagi: ‘Euj për euj e dent për dent”. Ma mi iv diso: ‘Arzist nen al mal, ma se quajdun at dà an sla ciafela drita, presentje ‘dcò l’àutra. E se quajdun a veul litighé contra ti, e gavete lòn ch’it l’has adòss, lassje ‘dcò ‘l mantel. E se quajdun a veul oblighete a andé ansem a chiel për doe mija, vane për quat. Dà a col ch’at ciama e straviete nen da col ch’a vorìa ciamete ‘n prestit. I l’eve sentì la lej ch’a dis: “It voreras bin a tò pròssim e mal a tò nemis”. Ma mi iv diso: “A venta voleje bin ai vòstri nemis, e benedì coj ch’av maledisso. Fé dël bin a coj ch’av veulo mal, e preghé për coj ch’iv maltrato e ch’iv molesto përch’i sie fieuj ëd vòst Pare ch’a l’é an cél. Chiel a fà levé sò sol tant sù ij gram che sù la brava gent, e pieuve tant sù coj ch’a son giust che sù coj ch’a lo son pa. Përchè s’i veule mach bin a coj ch’av veulo bin, che arcompensa é-lo ch’i mérite? É-lo ch’a fan nen l’istess ij gablé? E s’i seve grassios mach anvers ai vòstri frej, còsa feve ‘d pì che j’àutri? Fin-a ij gablé a fan l’istess. Vojàutri i l’eve da esse përfet coma ch’a l’é përfet vòst Pare ch’a l’é an cél” (Maté 5:38-48).
A la fin dle leture për ësta duminica i l’oma la preghiera, un tòch dël Salm 119 ch’a esalta la Lej ëd Nosgnor coma la régola ‘d vita dël pòpol ëd Nosgnor. Ch’a peussa dventé ‘dcò la vòstra preghiera.
“Nosgnor! Mostme ‘l senté ‘d toe ordinanse, che mi i lo seguiterai fin-a a la fin. Fame bin comprende toa Lej, ch’i la veulo scoté con tùt ël cheur. Fame da guida për ël senté dij to comandament, përchè ch’a son anté ch’a sta mia gòj. Dame tanta anvìa për toe lej pitòst che për ambaroné ‘d sòld. Dëstorna ij mè euj da lòn ch’a l’ha gnun valor: marcé an sël senté ‘d toa paròla am darà vita. Compiss an mi toa promëssa e tò servent at sarà fedel. Giutme a chité lòn ch’ an mia vita a l’é da vërgoniess-ne, përchè ch’a son bon-e toe ordinanse. Varda coma ch’am piaso ij to precèt! Arneuva mia vita con toa bontà” (Salm 119:33-40).
Pregoma: Nosgnor! Ti ‘t l’has mostrane che sensa amor tut lòn ch’i foma a al pròpi gnente. Manda Tò Spirit Sant e arversa an nòstri cheur tò cadò ël pì grand, ch’a l’é l’amor, ver vincol ëd pas e d’ògni virtù; sens’ ëd lor, chichassìa ch’a viv a l’é considerà coma mòrt dëdnans a Ti. Acordane son, për amor ëd tò Fiueul ùnich, Gesù Crist, ch’a viv e ch’a regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.


text:
ALD - Atlant Linguistich dl Ladin Dolomitich
Chësc proiet vëgn lauré fora sot ala direziun dl prof. univ. dr. Hans Goebl (dl'Université de Salzburg) y al vëgn presenté n cheder avisa en cunt dla situaziun dl raiun linguistich dai Grijuns cina tl Friul.
La verjiun multimediala dl Atlant ("Atlant linguistich che baia", da ciafè sön CD-ROM y DVD) ti dá la poscibilité al utilisadú de ascuté sö sciöche al vëgn pronunzié les parores coiüdes adöm te 21 paisc ladins dles Dolomites.
Dilan al ALD pon se rënd cunt dla varieté di idioms y di dialec tl raiun dolomitich y ciafé informaziuns sura les somianzes danter les varietés de lingaz che vëgn baiades ti Grijuns dla Svizera, tl raiun dolomitich y tl Friul.


text:
Philipp Melanchthon
Philipp Melanchthon, il nom da famiglia es greciso tenor l'üsaunza da quel temp, oriundamaing Philipp Schwartzerdt (* 16 da favrer 1497 a Bretten; † 19 d'avrigl 1560 a Wittenberg), d'eira ün umanist chi pigliaiva part a la refurmaziun. Sper Martin Luther d'eira'l la testa da la refurma da la baselgia in Germania. Pervi da sia furmaziun universela gniva'l nomno praeceptor Germaniae (in lingua latina per magister da la Germania).
Da natüra paschaivla e fich cultivo, pruvaiva Melanchthon adüna da fabricher punts e'ls mantegner traunter las confessiuns chi as fuormaivan düraunt ils ultims decennis da sia vita.
Pervi da sia paschaivlezza e prontezza da fer cumpromiss rendaiva'l critica veementa impustüt dals luterauns severs, dals uschedits gnesioluterauns (dal grec; voul dir ils vairs luterauns).
Ouvras[modifitgar | modifitgar il code]
La scrittüra da confessiun la pü importanta da la baselgia luterana, la Confessio Augustana, es ün'ouvra da Philipp Melanchthon. Quist'ouvra gniva surdeda al imperatur Carl V. sülla radunanza da la dieta imperiela dal 1530.
Scu l'ouvra principela dogmatica da Melanchthon valan ils Loci communes rerum theologicarum (latin; per rumauntsch lös cumünels da las chosas teologicas) dal 1521. Els daron la basa futura per üna teologia sistematica dal protestantissem. Medemmamaing daune perdütta da la furmaziun classica scolastica da Melanchthon in definand tuottas chosas uschè exactamaing scu pussibel.


text:
Snorri Sturluson
El Snorri Sturluson (Hvammur, 1179 - Reykholt, 23 de settember del 1241) l'è staa on storegh, poeta e politegh islandes.
A l'è vun di personagg pussee important de la storia islandesa del Medioev. Per dò voeult a l'è staa lögsögumadur, cioè ona sort de "president" del vegg parlament islandes (l'Althingi).
L'è cognossuu per avè scrivuu l'Edda in prosa, vuna di oeuver pussee important de la mitologia nordega. Inoltra l'ha scrivuu l'Heimskringla (ona storia di re nordegh) e, forsi, anca la Egils saga.
L'ha viaggiaa de l'Islanda a la Norvegia, e l'ha cognossuu el re Hákon Hákonarson. Ma l'è borlaa denter a 'na congiura senza sucess contra el re, e quell lì el l'ha faa mazzà in cà soa, in Islanda.


text:
Pli paucas unfrendas da terror il 2016
- Mesemna, 15.11.2017, 10:28
Il dumber d’unfrendas da terror è sa reducì l’onn passà. Quai demussa l’index davart il terrorissem global da l'institut IEP a Londra.
Il 2016 è il dumber d'unfrendas da terror sin l'entir mund sa sminuì per la segunda giada en roda. Numnadamain èn 25'673 persunas mortas tar attatgas da terror. Quai èn 13% pli pac che l'onn avant e 22% pli pac ch'il 2014. Sin fundament da la sconfitta militara da la milissa da terror Stadi islamic (SI) en la Siria e l'Irac, vesa l'Institut per economia e pasch IEP ina midada en il cumbat cunter extremissem islamic.
Aut dumber en l'Europa
Main positivs èn ils resultats per l'Europa. Là hajan ins cun passa 800 morts dumbrà tantas unfrendas da terror sco dapi il 2002 betg pli. Segns per ina diminuziun il 2017 sajan dentant avant maun, manegian ils experts. Plinavant possian las autoritads da segirezza adina pli savens evitar attatgas. Problematicas sajan dentant las attatgas che vegnan executadas cun meds simpels sco vehichels.
Progress en las regiuns zunt periclitadas
La pli gronda activitad da terror hai en l'Africa, en l'Orient Proxim ed en l'Asia. En quatter dals tschintg pajais pertutgads il pli fitg demussa il studi dentant in progress drastic. Sulettamain en l'Irac han ils experts constatà in augment dal dumber da morts da 40%. Responsabla per quai è surtut la milissa da terror Stadi islamic.
RR novitads 09:00


text:
Cultura an Surses
Tge capetta?
Exposiziuns, museums, musica, literatura, teater e solt. La tradiziun culturala e la diversitad òn gio da vigl annò influenzo la nossa val e dattan alla veta ena taimpra speziala.
Giovanni Segantini
Igl artist Giovanni Segantini, tgi è naschia igl 1858 ad Arco (Trentino) agl nord digl Lai da Garda, ò visito l'academia d'art Brera a Milang, ò vivia sessour ainten la Brianza ed è sa retratg igl 1886 an Svizra. Igl amprem è el sa caso cun la sia famiglia a Savognin.
Museum Regiunal Savognin
Chella tgesa è perdetga dalla nossa veta terrestra. Ainten las sias miraglias on vivia e luvro igls noss antenats. La veta da chel taimp era fitg povra, ma plagna da speranza. An respect digl spiert digl taimp Az darvignsa isch e porta.
Origen
Origen - punt retorumantscha tranter nord e sid
Igl nom Origen è rumantsch e monta derivanza, provegnientscha, creaziun –
correspondentamaintg è igl program digl festival en confess alla forza culturala d'ena regiun trilingua, tgi veiva digl barat.
L'instituziun culturala Origen realisescha mintg'onn igl «Origen Festival Cultural» aint igl Grischun e sa deditgescha an spezial alla promoziun e producziun da teater da musica nov e professiunal. Origen ò en'atgna tgesa: igl casti da Riom è nia biagia or ed avert igl 2006 per producziuns da teater. Origen n'è betg en ghetto alpin d'en lungatg muribunt, mabagn ena perdetga d'ena cuminanza linguistica viveida, tgi risca adegna puspe da nov igl experimaint «cultura».
Spassegio cultural tras Savognin
Igl Spassegio cultural tras vischnanca az magna sper 11 tavlas d'infurmaziun ve, noua tgi gl'èn documentos interessants evenimaints istorics e fatgs culturals dalla vischnanca da Savognin. Uscheia pudez amprender daple davart Giovanni Segantini, la situaziun da traffic d'antrouras a Savognin e diveras pardetgas dall'istorgia, tgi èn da vuseir anc oz an vischnanca.
Ainten la broschura agiuntada cattez infurmaziuns pertutgont tot las tavlas d'infurmaziun per rumantsch, tudestg, taliang ed engles. Er ena carta cun aint igls lis dallas singulas tavlas è integrada. La broschura ins pogl retrer tigl biro turistic, tar l'administraziun communala a Tinizong scu er ainten diversas buteias ed ustareias.
Nous az giavischagn bler divertimaint tigl scuvreir la noss'istorgia.


text:
Senza misericordia: Xamax batta Montfaucon cun 21:0
- Sonda, 12.8.2017, 20:18
Il club da ballape Xamax ha scrit istorgia da ballape. Cun 21:0 han els gudagnà en la Cuppa Svizra cunter US Montfaucon.
Neuschatel Xamax ha gudagnà la partida cunter Montfaucon (JU) da la tschintgavla liga cun la pli auta differenza ch'i ha dà insacuras en la Cuppa svizra. Gia suenter 45 minutas è Xamax ì en la pausa cun in avantatg da 10:0. Cun quest record rumpan els quel dal FC Grenchen che aveva il 1947 gudagnà cun 18:0 cunter il FC Tavannes (BE).
Il US Montfaucon ha pudì giugar en l'emprima runda principala da la Cuppa, perquei ch'els avevan gudagnà la stagiun passada la «Fairplay-Trophy» dal ballape svizzer.
RR novitads 20:00


text:
Filipopul
Filipopul (ПлoBдиB/Plovdiv in bülgher; Filippopoli in italian; Φιλιππόπoλις/Filippoúpolis in grech antigh; Φιλιππoύπoλn/Filippoúpolē in grech mudernu; Philippopolis in latin; Filibe in türch) l'è una cità de la Bülgaria cun quasi 350.000 abitant. L'è la segunda cità püssee granda del paes (la prima l'è Sofia) e l'è la capital storiga de la Tracia. L'è semper staa un sit induve s'hin incuntraa gent de vari cultür. Grazie a la belezza del sò centru storigh, vün di mej cunservaa de la regiun, la cità l'è cunussüda anca 'me la Firenz de la Bülgaria.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Filipopul l'è traversada dal fiüm Marica e la se tröva a 152 chilometri a süd-est de Sofia. L'è 'l caplögh de la regiun umonima.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è stada fundada dai Tras cul nom de Eumolpias. In del 341 prima de Crist l'è rivaa el Filip II de Macedonia che l'ha ciapaa la cità e l'ha ciamada Filipopul (ciuè Cità de Filip). Cun la fin de l'Imperu macedun hin turnaa al cumand i Tras, che hin restaa i padrun fina a quand che hin rivaa i Ruman (46), ai temp de l'imperadur Claudi.
Sota i imperadur Traian e Adrian la cità l'è cressüda de impurtanza, tant che l'Adrian l'ha fada vegnì capital de la Tracia rumana fina al Danübi. L'ha furtificaa tre culinn de la zona e per quest l'ha ciamaa la cità Trimontium. In del periud püssee volt del sò splendur la cità l'era uturizzada anca a fà sü di muned. La gh'eva di termi, teater e edifizzi pübligh. In del IV secul hin staa cupaa 38 martir cristian.
I barbar hin rivaa per la prima volta in del 251; pö i Ünn l'ha trada giò del tüt in del 447. L'è staa dumà el Giüstinian, quasi un secul püssee tard, a fàla recustrüì. In del 679 hin staa faa vegnì chichinscì un frach de armen e sirian (i upusiziun ai invasiun bülgher): quei chì han purtaa l'eresia bugumila, che pö la saria rivada in Europa ucidentala cul nom de eresia catara.
Düranta tüt el Mediuev Filipopul l'è stada uget de cuntesa tra i Bizantin e i Bülgher, e ultra a quest l'è stada despess devastada dal passagg di armad di Crusaa. In del 1364 hin rivaa i Utuman del Murad I, che l'han fada vegnì capital de la Rümelia. Dumà in del 1885 la cità la s'è riünida cul rest de la Bülgaria.
Da vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Müsee etnugrafigh
- Müsee archeulogigh
- Gesa de San Lüis di Frances
- Foru ruman
- Teater ruman
- Stadi ruman
Personn nassüü chichinscì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Boris Christov (1914-1993), cantant lirigh.
- Petăr Stojanov (1952-...), ex president de la Bülgaria.
- Moni Ovadia (1946-...), om de spetacul.
Gemelagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brno, Cechia.
- Türchia:
- Columbia, Stat Ünii.
- Daegu, Curea del Süd.
- Košice, Sluvachia.
- Macedonia:
- Gyumri, Armenia.
- Kutaisi, Georgia.
- Lipsia, Germania.
- Luoyang, Cina.
- Okayama, Giapun.
- Petra, Giurdania.
- Poznań, Pulonia.
- San Pederbürgh, Rüssia.
- Valencia, Venezuela.
- Salunich, Grecia.


text:
adöm cun la Uniun di Ladins Val Badia
adöm cun la Uniun di Ladins Val Badia
Le marćé che vëgn bele tignì da tröc agn t'La Spona a Pidrô la pröma domënia d'Advënt é deventè n post d'incuntada dër aprijé da pici y gragn, dai amisc d'La Spona y da düć chi che chir y ô n pü' rové ite tl'atmosfera dl Advënt. Pro n tê ćialt y val' duciaria pon amiré i früć de mëisc de laûr y de preparaziun di lauranć cun sü maestri tla tiesceria, tla tistlaria, tla fujina y ti labors d'La Spona. Söl marćé él inće n pêr de mëses cun libri y publicaziuns dla Uniun Ladins Val Badia y dl Istitut Ladin Micurà de Rü.
Söl program dl marćé, che döra dales 10.00 ales 17.00, saràl inće n pü' de aurela cörta cun Simon Kostner y musiga d'intratenimënt cun Paul y Hilda Schuen da La Val, dales 13.30 inant. Al paia dessigü la möia da jì a chësc marćé y da se lascè afasciné dal bel ambiënt d'La Spona y dla leteratöra ladina.
16 de novëmber 2013
Ai 30 de mà 2013 él gnü tignì la reuniun anuala di cronisć dla Val Badia che scrî le liber „Sas dla Crusc“. Te chësta ocajiun él gnü valuté la cronica por l’ann 2012 impormò gnüda fora y vigni cronist à portè dant minunghes y propostes de mioramënt por les ediziuns che vëgn.
Zacotan de avenimënć importanć sozedüs tla Val Badia tratan le 2012 à fat deventè le liber n pü’ plü gros co l’ann da denant, mo al dess varëi le prinzip dl’importanza di fać sozedüs y che é porchël da reportè. Chersciü é inće le comitê de redaziun dl „Sas dla Crusc“: Sara Moling y Isabella Ties à surantut le letorat di tesć, deperpo che Tone Gasser y Werner Pescosta à coordiné i laûrs de redaziun y stampa.
Ala fin él indô garatè na bela publicaziun cun tröpes informaziuns y retrać de porsones, uniuns y avenimënć sozedüs ti 12 paîsc dla Val Badia: chësc é ći che la fej deventè tan interessanta. Al é da s’aodè che ara röies inće chësc ann te vigni ćiasa y che tröc la toles tla man, da la lî y da ti ćiarè. Por che chësc garetes é le colauradù dla Uniun Albert Daverda bele pié ia cun n dër sbunf a partì fora sura döta la valada le liber che tröc aspetâ bele ert.
L’incuntada di cronisć é inće stada l’ocajiun por rengrazié düć canć i cronisć y i colauradus de sò laûr che costa tëmp y fadia, mo che dà inće sodesfaziun, da ponsè a tan de porsones che tôl vigni ann le liber tla man.
03 de jügn 2013
Conzert y presentaziun dla CD nöia dl cor "cantus iuvenis"
Conzert y presentaziun dla CD nöia dl cor "cantus iuvenis"
Le cor da Vìena „cantus iuvenis“ festejëia so iubileum de 10 agn te Südtirol cun dui conzerć sot al titul „Sonnsdemesaisciöda – Mittfrühlingsstimmen“. Le pröm conzert, che vëgn sostignì dala Uniun di Ladins dla Val Badia sarà en vëndres ai 31 de mà, dales 20.00, tla Ćiasa Jan Batista Runcher a Badia, le secundo en sabeda, ai 1. de jügn tl Salf Parzival dl Vinzentinum a Porsenù.
Les ćiantarines y i ćiantarins dl cor internazional cun de plü mëmbri ladins, röia por la setima ota te Südtirol y inviëia – sot la direziun de André Comploi d’Al Plan de Mareo – a n conzert d’aurela cörta olach’al gnarà presentè tòć de deplü epoches, stils musicai y lingac – sambëgn inće ćianties ladines. I conzerć mëtarà man cun na pröma pert sacrala (Dlijia da San Linert – Dlijia dl Vinzentinum) y se rovarà cun na pert d’aurela cörta te salf (Salf Jan Batista Runcher a Badia – Salf Parzival tl Vinzentinum). Tl cheder di conzerć gnaràl inće presentè le CD dl cor „Cil y tera – Himmel und Erde“.
L’entrada é debann, na spënora de buna man é bëgnodüda.
Informaziuns plü menüdes: www.cantusiuvenis.at
21 de mà 2013


text:
L'inquisiziun cunter il schef da l'aviatica vegn terminada
- Gievgia, 29.12.2016, 8:24
Las inquisiziuns èn stadas en connex cun il project da rachetas fallà Bodluv – ha ditg in pledader da la giustia militara envers il TagesAnzeiger. Il resultat provisoric da las inquisiziuns mussia però nagin cumportament chastiabel da Schellenberg.
A Schellenberg era vegnì reproschà d'avair dà vinavant infurmaziuns militaras secretas. Questas infurmaziuns secretas stettian en connex cun il project da defensiun cunter aviuns, Bodluv che ha fatg naufragi.
La giustia militara ha constatà ch'ins na sappia betg reproschar a Schellenberg d'esser sa cuntegnì fauss. Ordinà las inquisiziuns cunter Schellenberg aveva il schef da l'armada André Blattmann ils 16 da november. Blattmann ha ussa decidì da metter ad acta la chaussa.
A partir dal 2017 surprenda Philippe Rebord il post da Blattmann.
RR novitads 08:00


text:
Malögia: Kiosc brischà – i saja vegnì dà fieu
- Mardi, 20.12.2016, 14:43
La notg sin mardi ha brischà il kiosc sper la via Maistra a Malögia. I ha dà donns da plirs 10milli francs. La Polizia chantunala manegia, ch'i saja vegnì dà fieu.
I dettia plirs indizis – uschia da leger en ina communicaziun da la Polizia chantunala – per in incendiament. La polizia tschertga en quai connex perditgas che hajan vesì sch'i saja vegnì dà fieu al kiosc.
Cunfinaris han remartgà l'incendi
L'incendi ha chaschunà donns da plirs 10milli francs. 43 comembers dals pumpiers Trais Lejs e Bregaglia han stizzà il fieu. Avertì eran els vegnids vers l'ina da la notg sin mardi. Dus cunfinaris sin via a la lavur en l'Engiadin'Ota han remartgà ch'il kiosc brischava.


text:
Ant j’ùltime sman-e i ston dedicand pì temp a un proget dël Rosin-e (tramudé na veja oficina part ant në studi médich e part ant n’alògg) che a Tesi & testi. A më smija ‘dcò ‘d nen passé bastansa temp con ël cite. Sensa conté che véner i l’hai lession con Soffietti e i veuj rivé preparà mej ch’as peud.
Tante sensassion, a la finitiva, velocità, proget, avnì. If everything seems under control, you’re not going fast enough (se tut a smija sota control, it vèj nen bastansa fòrt), com ch’a dis Mario Andretti. E son a peud esse vèj, i discut nen, e a l’é na ròba ch’am pias quand ch’a càpita (a l’é ël concet ëd fluss, ant na paròla). Tutun, an costi cas i l’hai l’absògn ëd fermeme un moment, pensé na minuta e peui torna parte.
L’oficina a j’era la cusin-a dël convent dël Rosin-e, fin-a al 1920 quand che nòno Giovanni a l’ha catà la ca për fene la soa fàbrica. E ambelelì a j’era dj’ordior. Stòrie ‘d na vòta, ma già mach costi doi fàit am fan apassioné al proget ëd trasformassion. I l’hai pòch temp për pensé ma a mnirà na ròba magnìfica.
Pròpi ier sèira i l’hai dëscurbì che al temp dël fascio ël nòm “via delle Rosine” a j’era stàit cambià an “via XXVIII Ottobre”. Am pias pensé ch’a sia stàit un dispet a l’euvra e a la memòria ëd doi sìndich socialista ch’a stasìo da coste bande sì (un dij doi a j’era nòno, l’àutr Angelo Menzio, ancor viv a col temp). Bin, ël Rosin-e a son pì fòrte che tuti ij fassism.
Gnenti, i vurìa dì doe paròle ansima a lòn ch’am capita adess, mersì d’avèj-je lesùe.


text:
San Genesio Atesino
San Genesio Atesino (Jenesien) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.700 abitàncc, 'na superfìce de 68 km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bolzano, Meltina, Renon, Sarentino, Terlano.
El se tröa in sü'l Solt (un plató de volta muntagna) in sü la pared süd de'l Munt Socur arent a Bulsan. Genési l'è culegaa a Bulsan minga dumà cunt una straa ma anca cunt una fünicülara. El paes l'è traversaa de la Via Ürupeja E5. El paes l'e faa de anch di fraziun Afing, Flaas, Glaning e Nobls.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
La Bibia piemontèisa/Storia
Le version dla Bibia an piemontèis[edit]
La stòria dle tradussion bìbliche an piemontèis a l’è cita, ma a va lontan.
Ël prim document che i conossoma, scrit ant un piemontèis arcàich, a l'é n'euvra pitòst consistenta. A ven adéss ciamà "Sermon Subalpengh" e as treuva ant la Biblioteca Nassional ëd Turin. A l'é n'archeujta 'd vintedoi sermon complete, coma coment a le leture dla liturgìa dl'ann. L'euvra a armonta al sécol ch'a fà dodes (i butoma na data d'arferiment: 1150 giusta përchè a l'é a metà, ma fòrse a l'é 'd quàich desen-a d'ani dòp). As pensa, fra vàire possibilità che a peulo esse rasonà, che a sia stàita scrita da un frà dël convent ëd San Solutor, opura dla Curia vëscovil. N'àutra ipòtesi che a l'é da consideré a l'é che a sia stàit ëscrivù ant la Prevostura d'Oulx, contut che sì as parlèisa (fòrse già) ël Provensal. Sòn a vnirìa da le paròle dovrà, contut che la lenga dla scritura a sia sens'àutr Piemontèis e nen Provensal.
Ël but dl'autur a smija che a fussa col ëd procuré n'utiss pastoral ai predicator, franch ant la lenga che la gent a capìa e a dovrava, che a l'era pì nen ël Latin (ël Consili 'd Tours ant l'813 a l'avìa già considerà costa necessità). La scritura a l'é lesta e dësgropà, e a mostra che l'autor as la gavava bin a scrive an volgar piemontèis, a la mira da fé pensé che costa a fussa nen la prima còsa che a scrivìa an volgar, opura che a l'avèissa sot man quàich àutr esempi. Sòn a vorerìa dì che d'àutri document 'd prima, scrit an volgar, a sio stàit perdù. Sì sota un cit esempi. Sì e là as treuvo 'd frase an Latin coma arferiment, parèj coma ancora adéss vàire predicator a buto 'ndrinta a sò sermon.
... prendì nos la petite volp qui catzun a mal nostre vigne, zo est: ne lor o consentì mia mas la lor defendì e lanzai lor las pere e catzai los de la vigna; car i las vasten e esterpen e catzen a mal. Vos qui devez varder la vigna, zo est Sancta Ecclesia, decartzai los heretis. E cum que los en catzaré? Cum lo flael de resticulis, zo sun le paròle de Christ qui dis: Domus mea domus orationis est, vos autem fecistis speluncam latrorum. La mia maisun si est maisun d'oraciun mas vos en avez fait balma de lairun ...
Sti semon a conten-o già caràter spessifich dla lenga piemontèisa e paròle dovrà ancora ancheuj (pr'esempi, si dzora, la paròla "balma"). Lë studi 'd cost document a l'ha angagià e a angagia vàire avosà specialista dël mond. Ël document a arpòrta sicura la lenga dël temp, ma a leslo con bin d'atension a mostra 'dcò 'l caràter dla gent che a venta ch'a scoto 'l semon. Donca sò interesse a l'é nen mach lenghìstich, ma 'dcò literari. Natural che a l'é nen possibil, dal tést, armonté a la pronunsia dle paròle (problema comun a tuti j'antich document). [http://digilander.libero.it/dotor43/piem4.html]
Jacques Le Long ant l’agn 1709, in “Bibliotheca Sacra Seu Syllabus Omnium Ferme Sacrae Scripturae Editionum Ac Versionum“, ant na miticolosa elencassion dle Sacre Scriture “an lenga vulgar”, aranda le edission provensaj, catalan-e, retiche e dla Valàchia, a parla dl’esistensa d’un manoscrit dël Testament Neuv “pedemontan”, scrivù apoprè ant l’agn 1500 e guernà a Zurigo, ma a l’é probàbil ch’as trateissa ‘d na còpia dovrà an Piemont dla version bìblica provensal, fàita dai valdèis
Cost Testament Neuv piemontèis a l’era comprèis ant la lista dël 1740 dij lìber proibì da la Cesa catòlica roman-a.
La prima version completa dël Testament Neuv an lenga piemontèisa a l’é stàita vorsùa e finansià da l’anglèis Charles Beckwith e a l’é parùa ant l’agn 1834. Cristian divòt dla Cesa Anglican-a, Beckwith a l’era ‘n coronel e peuj ‘n general dl’armada anglèisa. Aprèss avèj perdù na gamba a la bataja ‘d Waterloo contra Napoleon, a l’ha conossù l’epopea dij Valdèjs e a l’é tant interessas-ne che a l’ha vorsù ven-e an Piemont e vive ansema lor. An coj temp-là ij valdèjs a l’ero na popolassion alpin-a ëd lenga provensal e tuta l’istrussion ch’a l’avìo e ij lìber (comprèis la Bibia) a j’era ‘n fransèis. Për motiv dla lor fej, ij valdèis a l’ero stàit perseguità e obligà a sté isolà ant le valade alpin-e a òvest ëd Turin. L’intension ëd Beckwith a l’era ‘d giuteje dla mira social, cultural e spiritual an fasendje conòsse mej ant l’Anghiltèra, sì che a podèisso arsèive arsorse finansiarie e d’àutra natura për mijoré la condission dla gent. Un-a dle còse che Beckwith a l’avìa a cheur a l’era che i valdèis (e nen mach lor) a comprendèisso bin la Bibia (e j’àutri liber d’istrussion) ant ij sò idiòma. Për còst motiv a l’ha ancoragià (e finansià) la publicassion ëd lìber (bibie e ‘d catechìsim) stampà a doi colòne, fransèis e provensal, e ‘dcò fransèis e piemontèis, e peuj (për ij Salm) piemontèis e italian.
La publicassion d’un Testament Neuv tut an piemontèis, për Beckwith, a l’avìa ‘dcò ‘l but ëd argionze la gent dla pian-a (nen mach ij valdèis) e fé conòsse a tuti la Paròla ‘d Nosgnor. Për chiel, ël piemontèis a l’era, nopà, na sòrta ëd transission për fé che ij valdèis as dovertèisso dë manera missionaria anvers l’Italia. Le dificoltà ëd sto progèt a l’ero motobin grande, nen mach për l’oposission dj’autorità catòliche e dël govern dël Piemont, ma ‘dcò për le resistense dël “clergé vaudois” midem. Comsëssìa, ant la pian-a ij prèive catòlich a l’era nen ràir ch’a predichèisso an piemontèis, ma avèj na Bibia an piemontèis ant le man dla gente, gnanca a parlene: mach ij prèive a dovìo trasmëtte la conossensa “bin filtrà” dla religion autorisà da le gerarchie eclesiàstiche ‘d Ròma.
Beckwith, anlora, a l’ha fidà ‘d fé la tradussion dël Testament Neuv an piemontèis a sò amì Enrico Geymet, pastor a Losan-na, fieul ëd Pietro Geymet, moderator e pastor dla Cesa valdèisa, ch’a l’era stàit ëdcò sota-prefet ëd Pinareul durant ël govern napoleònich. Geymet a l’è giutà da M. Bertè, pastor a La Tor dël Pèlis.
Ant ël piemontèis ëd Geymet, nopà, an relassion al torinèis dl’época, a dominan forme pinareulèise, d’arcaism e ‘d contaminassion ch’a ven-o dal provensal e da l’italian, dzurtut andoa ‘l tradutor a conossìa nen ij termo tecnich dël lengage bìblich. L’ortografìa a dipend sìa da l’italian, sìa dal fransèis. Costa edission a comparìss la prima vòlta ant l’agn 1831, voltà ‘d manera fidel da la version fransèisa dël Martin. Sa tradussion a seurt an apoprè 1000 copie, completà da la Società Biblica Britannica e Forestèra (SBBF) ant l’agn 1834 e l’impression a l’é stàita coregiùa da Betckwith midem. Ant l’agn 1837, 2000 copie ‘d l’Evangeli ‘d Luca e ‘d Gioann, a l’ero sortìe, soagnà da l’istèssa società an doi colòne paralele con ël test fransèis.
Costa edission a l’é stàita séguità ant l’agn 1841 da la version piemontèisa dij Salm, an sel fondament dla version talian-a dël Diodati. A causa dl’insistenta oposission dël clero catòlich-roman, coste edission a l’han nen, nopà, otenù cola sirculassion ch’a l’era stàita anticipà. An efet, la version dla SBBF a l’era ‘dcò stàita butà ant la lìsta dij lìber proibì. Malgré sta situassion, an col period, la toleransa dël govern dël Regn ëd Sardègna a l’ha consentì che cola edission as podèissa caté ant le librerie ‘d Turin, e a l’ha trovà anteresse dzurtut antra le classe elevà.
D’antlora as peudo conté s’ ij dil dla man version ëd tòch dla Bibia, comprèis ij tentativ ëd Milo Bré, antrapà da la Cesa catòlica ch’a considera nen ël piemontèis coma na lenga litùrgica “dignitosa” o convenienta. A-i é d’cò d’àutre preuve ‘d tradussion fàite da privà ch’as peudo trové an sl’Internet, ëd bon-a volontà, ma sovens nen pro bon-e da vàire mire.
Ancheuj, për ël moment, a resta la re-impression (1986) del Testament Neuv dël mila otsent, soagnà për l’editriss valdèisa Claudian-a. Col piemontèis-là, nopà, as peul nen consideresse adat a l’usagi piemontèis modern e a sarìa da butè al temp d’ancheuj. Cost a l’é ‘l travaj che nojàutri ambelessì i l’oma comensà a fé da na mira piemontesista s-ceta!


text:
Bataja de Covadonga
La Bataja de Covadonga (spagnö: Batalla de Covadonga; arab: معركة كوفادونجا) l'è stada la prima vitoria granda di Cristian spagnö, cumandaa dal Pelagi I, in la Penisula Iberiga dopu la cunquista de la Spagna da part di Mor in del 711 e l'ha segnaa el principi de la Reconquista spagnöla. La gh'ha 'vüü lögh, in l'estaa sel 722, a Covadonga, arent a Cangas de Onís, e l'ha permiss la suravivenza de una rucafort cristiana in del nord de la Spagna.
Quela bataja chì l'è stada cunsegnada a la legenda dai crunista muzarab de la fin del IX secul: i testimunianz, però, hin messedaa cunt i credenz religius che atribüissen la vitoria a l'intervent de Maria Virgin, circustanza che la da ai cronach un poo men de atendibilità.
Cuntegnüü
I antefat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segund la legenda, set an dopu lam cunquista müsülmana de la penisula iberiga, i Astürian, guidaa dal Pelagi, s'hin reünii in del 718 a Cangas de Onís e han decidüü de rebelàss al guvernadur del distret de León, un berber ciamaa Munuza, e han refüdaa de pagà i tass. Ma la rivolta l'è falida e 'l Pelagi l'è staa impresunaa e inviaa a Corduva. Da chì l'è turnaa un quai an dopu, per fà sü una növa revolta, che l'è riessida in del sò intent: vista l'impurtanza de la sitüaziun, l'emir Ambasa l'ha inviaa in la zona el general Al Qama, cunt un esercit che se cünta el gh'avess 180000 omen. Quela uperaziun militar, del rest l'è rivada dopu 'na scunfida: i forz di Mor eren pruvaa da la bataja che 'l 9 de lüj j'aveva vist batüü in de la Bataja de Tulusa, in seguit al tentativ müsülman de traversà i Pirinee e invad el regn di Franch.
La bataja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La bataja l'è stada cüntada sü sia dai crunista cristian che da quei arab, e per quest l'è rivada a nün in dò versiun diferent.
La versiun cristiana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pelagi, che 'l se truvava in sü i sò munt, el gh'aveva un esercit de 300 omen, e cun quei chì l'a scuminciaa una bataja de atesa, cun l'atirà i nemis in d'una val stregia val frai i Picos de Europa, per evità un scunter fruntal cunt i trüp arab. L'Al Qama l'ha vurüü pruvà a fà una mediaziun e l'ha dunca mandaa un ambassadur al Pelagi, cut el dumandàgh de rendes: el cap astürian l'ha refüdaa e l'ha tacaa a surpresa in la val i suldaa müsülman: duranta la lota l'è mort anca l'Al Qama e per quest i Arab, stremii per i gross perdid de omen, han tacaa a retiràss. Ma i cunseguenz de la vitoria cuntra Al Qama l'ha fà nass in di paes de la regiun el desideri de liberàss de la duminaziun mora, tantu che i sò abitant hin surtii dai sò vilagg e han tacaa i Mor che scapaven, e n'han cupaa un frach.
El Munuza, quand che l'ha savüü de la bataja, l'ha urganizaa un alter esercit per cumbat el Pelagi, che adess el gh'aveva una forza militar püssee granda. La növa bataja l'è avegnüda arent a Proaza: Pelagi l'ha vinciüü anmò, menter el Munuza l'è mort. Segund di alter funt, el Munuza l'è riessii a scapà, e l'ha lassaa al Pelagi la pussibilità de entrà a Gijón senza resistenza. 'Stu fat l'ha purtaa a la nassida del Regn di Astüri.
El miracul de Cosgaya[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segund alter funt, la ridüziun del cuntingent mor la saria stada duvüda a un miracul: dopu la füga dai vai di Picos de Europa, i Mor, senza el sò cap, hin scapaa tra i munt astürian, induve han patii i atach de la resistenza cristiana. Per des dì e des not han pruvaa de scapà, cunt el marscià per cinquanta chilometer, fina a Cosgaya: chì, arent al fiüm Deva, el teren el s'è dervii sota ai pee di Mor, che gh'hin finii dent. El Pelagi l'ha pensaa che la cosa la füss merit de la pruteziun de la Madona, a la qual l'ha dedicaa un alter: la grota l'ha ciapaa inscì el nom de Cova Dominica, che in del temp el s'è trasfurmaa in Covadonga, el nom del dì d'incö.
La versiun araba[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segund i cronach arab quela bataja chì l'è stada una roba de poch cünt, perchè 'l Pelagi in realtà el gh'aveva un grüp de dumà trenta suldaa e l'ha perdüü miserament quand che l'ha pruvaa a urganizà una resistenza. Ma quela versiun chì l'è propi poch credibil, perchè sedenò se capiss minga cume mai pö i Arab se sien retiraa de l'Astüria.
Impurtanza storica e simbolica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quela bataja chì, anca se forsi l'è stada un poo marginala, l'è stada vista cume la prima vitoria di Cristian de Spagna in di cunfrunt di Arab invasur. Per quest l'è diventada vün di simbul de la Reconquista, ultra che quaicoss da upon a l'ümiliaziun de la Bataja de Guadalete. Inultra, el pensà che un esercit islamich el füss staa batüü cent ann esat dopu l'Egira l'ha daa un gran valur simbolich al fat, ultra a purtà un gran curagg ai Cristian e una sensaziun de crisi ai Müsülman.
Cüriusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segund la legenda, la rivolta del Pelagi cuntra el Munuza la saria legada anca una resun familiar: el guvernadur arab l'avaria tolt cun la forza l'Urmesinda, surela del nobil astürian, che la se saria verenada deperlee el dì del matrimoni.


text:
Novitês
10.10.2015 Presentaziun dl liber sön l'opereta "Le scioz da San Jênn"da pert dl Museum Ladin a La Pli de Mareo
Ciamo mai ne él gnü publiche cina sëgn l'opereta ladina "Le scioz de San Jênn". Tl contest dl proiet dl Museum Ladin Ciastel de Tor é sëgn la musiga y le test de chësta opera musicala gnüs elaborá danü. Le resultat final gnará presenté ai 10 d'otober tla Ciasa dles Uniuns a La Plí de Mareo. L'entrada é debann.
Te na iesta moderna cun na verjiun musicala recostruida danü publichëia le Museum Ladin Ciastel de Tor, en colaboraziun cun plü esperc de musiga y de lingaz, por le pröm iade l'opereta ladina "Le scioz de San Jênn" scrita dai auturs Angelo Trebo (1862 - 1888) y Jepele Frontull (1864 - 1930) dan da 130 agn. Les melodies por la publicaziun nöia é gnüdes completades da Fonso Willeit, le test é gnü arjigné ca dal professur Paul Videsott. N contribut important vëgn ince dal espert dl teater y dla musiga de cor ladina André Comploi che á inrescí la vita y l'opera di dui auturs, le svilup y la rezeziun dl'opera, le contignü, la dramaturgia y la musiga dl'opereta.
La verjiun nöia dl'opereta ladina "Le scioz de San Jênn" gnará presentada
en sabeda ai 10 d'otober dales 17
tla Ciasa dles Uniuns a La Pli de Mareo
dal diretur dl Museum Ladin Stefan Planker, adöm a André Comploi, Fonso Willeit y Paul Videsott. Implü gnarál presenté n'atra pert importanta dl proiet ampl dl Museum Ladin: l'orchestraziun menüda dl'opereta da pert de Alessandro Trebo. Al cianta fora dal toch le Cor de Dlijia da La Pli adöm cun i jobleri dles ultimes rapresentaziuns di agn 1995/1995. L'entrada é debann. Por plü informaziuns: www.museumladin.it


text:
L'iniziativa da transparenza è para reussida
- Sonda, 12.8.2017, 8:31
Els hajan rimnà passa 120'000 suttascripziuns e vegnian ad inoltrar quellas l'atun. Quai annunzia il comité che ha lantschà l'iniziativa per dapli transparenza en la finanziaziun da la politica.
Quella prevesa tranter auter che las partidas ston scuvrir la derivanza da tut las donaziuns sur 10'000 francs. Purtada vegn l'iniziativa da transparenza tranter auter da la Partida socialdemocratica, dals Verds, da la Partida burgais-democratica, ma er da partidas pli pitschnas e da pliras organisaziuns.
Tenor experts èsi dentant dispitaivel sch'in gea a l'iniziativa vegn ad influenzar ils budgets da campagnas e resultats da votaziuns a moda evidenta.
RR novitads 06:00


text:
Assëgn por la familia provinzial
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
L'assëgn por la familia dla Provinzia é preodü por l'assistënza y l'educaziun di mituns cina le terzo ann de vita (al mascimo 36 mëisc). Pro na adoziun o n afidamënt pëia ia i trëi agn de dërt al assëgn dala data dl provedimënt de adoziun o de afidamënt.
- Mituns: cina la fin dl 3. ann de vita; le möt mëss vire adöm cun le genitur o cun i geniturs che l'à en afidamënt. Chësc mëss resulté dal zertificat de familia dla porsona che presentëia la domanda.
- Residënza: mëss avëi da altamo 5 agn, zënza interuziun, la residënza sön le teritore provinzial denanco dè jö la domanda o la residënza storica anagrafica de 15 agn, te chësc caje messon avëi la residënza da altamo un n ann zënza interuziun denanco dè jö la domanda.
- Zitadins comunitars de n ater paîsc dl'UE nia residënć: te chësc caje messon desmostrè d'avëi n raport de laûr tl Südtirol.
- Situaziun economica: le davagn y le patrimone dla familia (nia dependënt dal numer di mëmbri dla familia) ne po nia jì sura 80.000,00 euro al ann fora.
Valutaziun dl davagn y dl patrimone:
Les condiziuns economiches dles porsones che fej domanda por l'assëgn regional gnarà valutades sön la basa dla detlaraziun unificada dl davagn y dl patrimone (DUDP).
Sce I orëis damanè do l'assëgn por la familia provinzial messëise dè jö la detlaraziun DUDP s'anuzan di zentri de assistënza fiscala (CAAF) y/o di patronać dla provinzia che pîta chësc sorvisc.
Dal 1. de messé dl 2017 vëgnel damané le davagn dl 2016 (cun DUDP).
I sorvisc pità dai patronac y dai zëntri de assistënza fiscala é debann.
Tan alt é pa l'assëgn por la familia?
La soma é de incër 200,00 € al mëis por vigni möt.
Can gnaràl pa paié fora l'assëgn?
I paiamënc gnarà fac en rates vigni mëis che vëgn do. Insciö p.ej. gnarà la rata de jenà paiada fora ala fin dl mëis de forà.
Co gnaràl pa paié fora l'assëgn?
Le contribut gnarà paié fora sön le cunt bancar dè dant o sce chësc n'é nia vëgnel paié fora tres assëgn bancar da incassè te 2 mëisc pro na portina dla Cassa dl Sparagn (tesorier dla Provinzia).
Metede averda: aladô dl art. 12, c. 2 dl D.L. di 6 de dezëmber dl 2011, n. 201 "Desposiziuns de prëscia por la chersciüda, la iustizia y le consolidamënt dles finanzes publiches", ne vara nia plü da paié fora cun assëgn bancar somes de o passa 1.000,00 euro Düc i compënsc de passa 1.000,00 euro messarà gnì paià fora sön cunc corënc bancars o postai.
Formulars
Assëgn por la familia provinzial - Domanda
- Scrí fora le formular online
Mudaziun dla modalité de paiamënt
Scioldi por la familia dla Regiun y dla Provinzia
- Formulars
- Abänderung der Zahlungsmodalität [17 KB]
- Formulars
Assëgn por la familia - Domanda de recurs cuntra la refodanza
Scioldi por la familia dla Regiun y dla Provinzia
- Formulars
- Rekursantrag gegen die Ablehnung [66 KB]
- Formulars
Misciuns di patronać dla Provinzia de Balsan
- D’atres injuntes
- Patronate [499 KB]
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 13/12/2017)
Ënt competëntASSE Agenzia por le svilup sozial y economich
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefonn: 0471 41 83 14 Barbara Kaufmann
0471 41 83 09 Davide Giabardo
0471 41 83 11 Marcella Ferrari
0471 41 83 03 Paola Faoro
Fax: 0471 41 83 25
E-mail: aswe.asse@provinz.bz.it
PEC: aswe.asse@pec.prov.bz.it
Plata internet: http://www.provinz.bz.it/aswe
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui y vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
La domanda po gnì presentada dal momënt che la porsona che fej domanda à düc i recuisic. Tl tëmp de n ann dala nasciüda o dal'adoziun/afidamënt dl möt (data dl provedimënt d'adoziun/afidamënt) vëgn les rates mensiles paiades fora a na moda retroativa pian ia dal mëis do la nasciüda /adoziun o dal arjunjimënt dles condiziuns d'azès. Sce an se jöma ia le terminn vëgn l'assëgn por la familia impormò paié fora dal mëis do che an à presentè la domanda.
Les domandes de assëgn provinzial arà na validité de trëi agn.
Por vigni nasciüda, adoziun o afidamënt mësson dè jö na domanda nöia.
DÈ JÖ LES DOMANDES
La domanda mëss gnì dada jö pro n patronat che se cruziarà da ti la ortié inant al'Agenzia ASSE.


text:
Abitaziuns secundaras: Anc adina fitg controvers
- Dumengia, 7.12.2014, 17:25
Prest èn trais onns passads dapi il gea a l’iniziativa cunter segundas abitaziuns. Il cussegl dals stans ha discutà avant trais mais la lescha e dapi lura datti cunzunt critica vi da las decisiuns. Il cussegl haja vulnerà la constituziun e tratg decisiuns cunter la voluntad da la maioritad. Ed ussa la surpraisa: La cumissiun dal cussegl naziunal na vul betg franar, mabain ir anc in pass plinavant. Oz para be insatge segir: in referendum e cun quai ina segunda votaziun. En il «Controvers» da la Televisiun Rumantscha discutan Silva Semadeni, cussegliera naziunala da la PS e Stefan Engler, cusseglier dals stans da la PCD.


text:
Catolics en ils Stadis Unids da l'America
- Mardi, 22.9.2015, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 22.9.2015, 8:40, RTR
Bruce Springsteen, il chantadur che chanta la chanzun «Born in the USA», è creschì si en in da chasa fitg catolic. El è pia in dals Americans Catolic-Romans ch'il papa Francestg visita dapi oz. Ins spetga ch'il papa sa tschenta questa notg sin la Joint Base Andrews a D.C. Ma tgi èn insumma quests Catolic-Romans en ils Stadis Unids da l'America? Ed èn quai blers cartents ch'il papa Francestg visita quests dis?


text:
Detaglists svizzers vendan puspè damain
- Mardi, 1.11.2016, 11:49
Ils detaglists svizzers han er vendì damain il settember. Cumapreglià cun il medem temp da l'onn passà èn las svieutas sa reducidas per 2,7%, resulta da las novas cifras da l'uffizi federal per statistica. Dapi il schaner 2015 vendan ils detaglists en Svizra mintga mais damain.
La gronda part da la reducziun saja d'attribuir al consum tschessant da -2,3%. Effects da midadas dal pretsch muntian a -0,4%, rapporta l'Uffizi federal per statistica sin basa da resultats provisorics.
Il mender tar vestgadira e chalzers
L'ulteriur enclin dal settember actual saja d'attribuir a la reducziun en il sectur 'na-mangiativas' (senza carburant). Là sajan las svieutas sa reducidas per radund 5,8%. Il mender sajan marschadas las fatschentas cun vestgadira e chalzers cun -9,3%.
Il meglier tar victualias, bavrondas e tubac
Il sectur da las victualias crescha però vinavant. Las svieutas cun victualias, bavrondas e tubac è creschì per 0,6% – senza charischia per 0,2%.
RR novitads 11:00


text:
Il EHC Cuira cumenza l’onn cun ina victoria
- Glindesdi, 4.1.2016, 9:20
Cuira gudogna ordaifer cunter Biasca cun 3:0 en l’emprima runda da la masterround dal campiunadi da hockey da l’emprima liga.
Sin gols han ils aspectaturs dentant stuì spetgar fitg ditg a Biasca. Pir en la 58avla minuta ha Simon Scherrer marcà il 1:0 per Cuira. En la davosa minuta hai lura dà la decisiun finala, cun dus ulteriurs gols per ils da Cuira.
Cun main success ha il EHC Arosa cumenzà la masterround, i ha dà ina terrada da 1:3 cunter Frauenfeld. Bain èn ils d’Arosa ids en avantatg suenter 53 secundas. Suenter han dentant mo ils da Frauenfeld pli fatg gols, dus en il segund terz, e 6 secundas avant la fin il gol decisiv al 1:3. Ed il giugader d’Arosa Luca Knutti ha survegnì pervi d’in check cunter il chau in chasti da match.
Las 6 equipas ch'èn sa qualifitgadas per la masterround dal campiunadi da hockey da l'emprima liga, cumenzan quella cun la mesadad dals puncts da la runda avant sin lur conto.


text:
Michel Platini vul ussa tuttina buca pli
- Gievgia, 7.1.2016, 20:03
Il schef da l'UEFA, Michel Platini, annunzia ch'el retiria sia candidatura per il presidi da la Federaziun internaziunala da ballape FIFA.
El n'haja ni il temp ni ils meds da sa scuntrar cun ils delegads ch'elegian il nov president, ha ditg Platini a la gasetta da sport franzosa «L'Équipe». El veglia uss sa concentrar sin sia defensiun.
Avant paucas emnas aveva la cumissiun d'etica da la FIFA suspendì Michel Platini per 8 onns pervi da corrupziun. Quai ensemen cun il Svizzer Sepp Blatter. Omadus avevan annunzià da far recurs cunter la decisiun.
RR novitads 20:00


text:
Elecziuns parlamentaras en la Siria
- Mardi, 23.2.2016, 6:48
Il president sirian ha fixà il termin per las proximas elecziuns parlamentaras.
Malgrà la guerra civila en la Siria ha il president Baschar al-Assad fixà per ils 13 d'avrigl 2016 las elecziuns ordinarias dal parlament. Quellas èn mintga quatter onns. Sco quai che l'agentura da novitads statala «Sana» rapporta haja al-Assad decretà il termin da las elecziuns.
L'ultima giada ha il pievel elegì il parlament il matg 2012. En la Siria è la maioritad dals mandats en la chombra da represchentants reservada per l'allianza da partidas da Baschar al-Assad.
RR novitas 06:00


text:
Abité Cumpra o costruziun dla pröma ćiasa - contribuć de un n iade
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Singles, families y pêrs jogn che ô cumprè o fà sö n’abitaziun, privat o te na cooperativa, vëgn sostignis cun n contribut de un n iade.
Te chësta seziun ciafëise dötes les informaziuns sön les carateristiches, les condiziuns y i imporć mascimai dl contribut de un n iade.
Dal 01.09.2015 gnarál ma plü conzedü por les domandes d’alisiraziun por le frabiché por fá sö y cumpré la pröma ciasa contribuc de un n iade y nia plü imprësć zënza fic.
I contribuć de un n iade
- Ara se trata de n contribut che vëgn paié fora un n iade y che ne mëss nia gnì retü. I contribuć vëgn ma conzedüs por la cumpra, la costruziun y le ressanamënt de n’abitaziun.
- Le contribut de un n iade po gnì conzedü a porsones che fej domanda, che à n davagn che alda te öna dles 4 fasces de davagn. Mo le contribut po mudé, inće tla medema fascia.
- Sce an cumpra da parënć o afins de pröm degré (geniturs, joceri, mituns, jëndri), an ma le dërt a n contribut de un n iade.
- Tl caje de cumpra de n'abitaziun de altamo 25 agn da restrotoré pon presentè contemporaneamënter o daldô na domanda por la restrotoraziun.
Chësta alisiraziun po ma gnì conzedüda sciöche contribut de un n iade.
Important: I laûrs de restrotoraziun po impormò scomencè 30 dis do avëi dè jö la domanda o do che al é gnü fat n control da pert di tecnics dla Repartiziun frabiché abitatif. Sce la domanda de alisiraziuns por le ressanamënt dla ćiasa vëgn presentada do chëra por la cumpra, ne mëss le lian sozial nia gnì renovè, mo al pëia indô ia danü por ćiamò vint agn dala data dl decret assessoril de aprovaziun dla domanda.
Entité mascima por porsones singoles che fej domanda che arjunj altamo 20 punć
Te chësta tabela él i imporć mascimai che speta, calcolà sön la basa dla fascia de davagn y dla composiziun dla familia. Por conësce l'import efetif dl contribut, che depënn inće dala spersa y dal prisc de cumpra dl'abitaziun, mësson jì da n geometer dl ofize tecnich por le frabiché alisiré o fà la simulaziun online ajuntan la calcolaziun tecnica.
Desposiziuns por pêrs jogn (wurden mit Wirkung vom 01.01.2017 abgeschafft)
Por l’anuzaziun de chësc sorvisc ne vêlel degönes condiziuns d’azès particolares.
Por l’anuzaziun de chësc sorvisc ne val nia debojëgn de dè jö documënć implü.
L’anuzaziun de chësc sorvisc é debann.
De plü informaziuns é da ciafè te chësta desposiziun de lege:
art. 51 - art. 57 dla lege provinziala di 17 de dezëmber dl 1998, n. 13.
Formulars
Calcolaziun dl’alisiraziun online
Chilò vara da calcolè l'alisiraziun che an à le dërt da ciafè.
- Scrí fora le formular online
Domanda de aplicaziun dles desposiziuns speziales por pêrs jogn
- Formulars
Fasces de davagn
Fasces de davagn - tabela di punć en referimënt al davagn
- Formulars
Prorogaziun dla dorada dl imprëst provinzial da 15 a 20 agn - Domanda
Punć aladô dl davagn
Fasces de davagn tabela di punć aladô dl davagn
- Formulars
(Sorvisc actualisá ai: 10/02/2017)
Ënt competënt25.2. Ofize Promoziun dl frabiché alisiré
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefonn: 0471 41 87 40
Fax: 0471 41 87 59
PEC: wohnbaufoerderung.promozioneedilizia@pec.prov.bz.it
Plata internet: http://www.provincia.bz.it/edilizia-abitativa/
Orar por la jënt:
Sënta prinzipala a Balsan:
Landhaus 12, Kanonikus-Michael-Gamper-Straße 1, 39100 Bozen
(Ecke Schlachthofstraße) - tel. 0471/418710/40/60
Lönesc, dedolönesc, mercui y vëndres dales 09:00 ales 12:00
Jöbia dales 08:30 ales 13:00 y dales 14:00 ales 17:30
SËNTES DESTACADES
En concordanza cun les vacanzes da scora é inće notes sëntes destacades stlütes. I tëmps de stlüta vëgn publicà da iade a iade sön la plata internet dla Repartiziun Frabiché abitati.
Porsenù:
Regensburger Allee 18 (Villa Adele)
Vigni secundo y cuarto mercui dl mëis dales 09:00 ales 12:00 y dales 14:00 ales 17:00
Bornech:
Kapuzinerplatz 3
Vigni pröm y terzo mercui dl mëis dales 09:00 ales 12:00 y dales 14:00 ales 17:00
Maran:
Esplanade, Sandplatz 10
Vigni dedolönesc dales 09:00 ales 12:00 y dales 14:00 ales 17:00
Solaneres:
Schlandersburgstraße 6
Vigni pröm mercui dl mëis dales 09:00 ales 12:00 y dales 14:00 ales 17:00
Terminns
Por l’anuzaziun de chësc sorvisc ne n’él da tignì ite degügn terminns particolars.


text:
Pled sin via dals 25-12-2016 cun Cornelia Camichel Bromeis
- Dumengia, 25.12.2016, 19:20
«Manar glisch en la stgiraglia», quai è en noss temp ina metafra per Nadal
Polluziun tras glisch – enturn 80 % da la populaziun dal mund è pertutgada d’ella. Nus illuminain pli e pli la notg empè da sclerir nossas vias e vitas, i para che nus perdian adina dapli l’orientaziun. Nossa surabundanza da glisch para er da dominar nossa vista da la stgiraglia. Il stgir è occupa negativ. Cumbatter cunter insatge che n’è betg definì ans fa tema. E quai n'ans maina betg la pasch bramada. La metafra «manar glisch en la stgiraglia» per Nadal ha ozendi insatge ambivalent. «Nadal» deriva da nascher. Nova vita nascha or dal stgir. Quai è Nadal, la sontga notg.


text:
Stadis dal Balcan frainan ils fugitivs
- Mesemna, 24.2.2016, 17:02
A Vienna han l'Austria e 9 pajais dal Balcan suttascrit ina cunvegna che prevesa in pachet da mesiras per reducir il dumber da fugitivs.
«Nus stuain uss reducis las massas da fugitivs, perquai che la dumonda dals fugitivs pudess esser ina dumonda da l’existenza da l’Uniun europeica», quai ha ditg la ministra dal intern da l’Austria Johanna Mikl-Leitner a la conferenza communabla cun ils nov stadis dal Balcan. Uss han ils pajais decis in pachet da mesiras, che prevesa da recepir vinavant persunas che basegnan protecziun. Ma persunas che han documents falsifitgads duajan vegnir refusadas.
Vinavant vulan ils pajais introducir standards minimals per registrar ils fugitivs per che las registraziuns da las persunas na stoppian betg vegnir fatgas en mintga singul pajais, ha ditg Mikl-Leitner. Era èsi vegni decis che la Macedonia vegnia sustegnida cun policists per segirar ils cunfins.
RR novitads 17:00


text:
Irlànda
Artéccol in dialètt mudnés
L’Irlànda (a s diś Éire [ˈeːɾʲə] in Irlandéś e Ireland [ˈaɪərlənd] in Ingléś) l'è na nasiòṅ e repùblica dl'Europa dal nòrd ch'la s cata, par sinc/sèst, in dl'ìśula umònima ch'la spartìs cun l'Irlànda dal Nòrd ch'invéci la fà part dal Régn Unî.
L'è nada in dal 1922 cuma Stat Lìbar 'd Irlànda par pò tajàr definitivamènt i ligàm c'n al Régn Unî sōl in dal 1949. La nasiòṅ irlandéśa, da sèmpar una dal più pòvri dl'Euròpa Ucidentàla, la gh'à abû un śvilùp dimóndi élt in di an Nuànta quànd l'è stada anc batśàda cuma la “Tigra sèltica”.
L'è divìśa in trént'òṅ cuntèi e in quàtar pruìnsi.
La sò pupulasiòṅ la pasa par pôc i quàtar migliòṅ e mèś 'd abitànt cun na na superfìsi ad 70.273 km². La sò capitàł l'è Dublîṅ cun Sligo, Galway, Limerick, Waterford e Cork àtar sènt'r impurtànt.
La sò léngua ufisiàla l'è 'l Ingléś ma lè a s dascór anc al Gaèlic irlandéś e 'l Ulster Scots. Al sò presidènt, da 'l 2011, 'l è Michael Higgins mént'r al cap dal guèran, ciamâ taoiseach, 'l è Enda Kenny.
Culegamènt estéran
Albania Andorra Armenia Austria Belgio Bielorussia Bosnia-Ezegovina Bulgaria Cipro Croazia Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Disco a Dieni avra sias portas sco «bigT»
- Mardi, 25.4.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 25.4.2017, 11:45, RTR
Ina giuvna e tschintg giuvens han cumprà la disco a Dieni ed avran questa sut il num «bigT».
Il Capricorn u R5 sco quai che la disco aveva num pli baud è stà serrà l'enviern passà. Quai vulan Franco e Renato Curschellas, Pirmin ed Irina Monn, René Epp e Gian Derungs midar. Els vulan puspè far ina purschida per giuven e vegl. Perquai han els cumprà las localitads. Actualmain èn els londervi da renovar e drizzar en da nov. La cumparsa duai esser pli moderna ed i vegnia a dar ina lounge mo era la pussaivladad da dar gieus, sco per ex. bigliard u ballape da maisa.
Sa concentrar sin l'enviern
La stagiun d'enviern duai il «bigT» esser avert mintga di per après-ski ed il venderdi e la sonda davent da las 9 sco disco. La stad è il local avert be per singulas occurrenzas, sco per exempel concerts e partis. La stad pon dentant era uniuns, privats u fatschentas prender a tschains las localitads per lur atgnas occurrenzas.
Davos la bar na vegnan ils possessurs sez betg a star. Perquai tschertgan els in gestiunari per il «bigT». Els hajan dentant era ideas per occurrenzas ch'els veglian realisar. Quai fetschian els ensemen cun il gestiunari. La fatschenta quotidiana haja dentant lez da surpigliar.
L'avertura dal «bigT» è ils 29 da fanadur 2017 e quai en il rom da concerts, grillada e disco.


text:
Spusalizi gigantic - Bayer vul cumprar Monsanto
- Glindesdi, 23.5.2016, 10:17
Il concern da chemia e farmazia tudestg Bayer vul cumprar il producent da semenza american Monsanto. Quai per 62 milliardas dollars – sco Bayer communitgescha.
Uschia paja Bayer 122 dollars per aczia. Monsanto è il pli grond producent da semenza dal mund. Cun surpigliar il concern american daventass Bayer il pli grond concern d'agro-chemia dal mund.
Ils martgads n'han betg mussà gust da l'annunzia da Bayer
Sin ils martgads d’aczias na para il gust da questa novitad betg dad esser uschè grond: Suenter la communicaziun perda l’aczia da Bayer 3,6% e vegn vendida uschia tar il pretsch il pli bass dals 2,5 onns passads.
Tenor analists arrivia Bayer bain da supportar ina cumpra da Monsanto per 62 milliardas dollars. Els èn dentant da l’avis che la flexibilitad strategica da Bayer vegnia limitada uschia. In autra sfida per Bayer saja l’image da Monsanto. Il concern american vegn crititgà pervi da sia pratica d’affar agressiva e ses products transfurmads geneticamain.
Spusalezis e maridaglias tranter gigants
L'emna passada avevan ils dus concerns confermà discurs da surpigliada. Cura che la transacziun saja finida dependai da la reacziun da Monsanto, communitgescha Bayer. En pli annunzia il concern tudestg da vulair sviluppar ses portfolio en il sectur farmaceutic.
Anc l’onn passà era Monsanto il concern offensiv: el vuleva surpigliar il concern svizzer Syngenta. Cunquai che Syngenta era sa defendì vehementamain era Monsanto sa retratg l’avust passà. Sche tut las autoritads dattan lur consentiment, vegn Syngenta cumprà – cun agen consentiment - dal gigant da chemia chinais ChemChina.
RR novitads 09:00


text:
Nossa fundaziun ei ina buna investiziun. Sche vus vuleis sustener projects ed activitads persistentas a favur da cuntrada e natira da "VOSSA" regiun, havein nus grond plascher e quei motivescha nus. Nus havein il certificat Zewo. Vossa donaziun saveis Vus trer giu dalla taglia.
Nossa colligiaziun da banca ei:
IBAN: CH65 0077 4010 0117 6010 0 Graubündner Kantonalbank, Chur.
Clearing-Nr. 774
BIC/SWIFT: GRKBCH2270A
Il matg 2007 ei la Fundaziun Platta Pussenta seconstituida. Sco capital da fundaziun ha ella surpriu ils daners che fuvan restai dils credits dil project 2001-2007. La Fundaziun ei registrada ufficialmein cul suandont scopo: "Tgirar e cultivar a liunga vesta la cuntrada natirala e culturala egl intschess dil perimeter da project. Specialmein dueien pastiras vegnir tenidas libras sco era promoviu biotops custeivels e seivs vivas cultivai annualmein. Cheutras duei vegnir evitau che quella cuntrada creschi en".
Las vischnauncas Falera, Laax, Sagogn e Schluein ein stadas cumpigliadas naven dall'entschatta. La collaboraziun cun quellas ei zun impurtonta ed essenziala per contonscher las finamiras. Las vischnauncas han era concediu contribuziuns per quei intent.
Jahresbericht 2015 da la Fundaziun Platta Pussenta
Ils commembers dil cussegl da fundaziun representan tuttas quater ed ein stai involvai en ina moda ni l'autra el project Platta Pussenta. Emprem president ei dr. Gion Lechmann, Falera, staus. El ha tgamunau la fundaziun da 2007 tochen 2012.


text:
Cultura e societad
Pro Helvetia promova projects culturals che han in connex cun temas svizzers relevants per la societad. Nus sustegnain projects tematics che dattan novs impuls, che animeschan il discurs social e che contribueschan a la chapientscha vicendaivla regiunala, linguistica e culturala en Svizra.
Promovids pon vegnir exposiziuns, occurrenzas, cudeschs tematics (incl. e-books) e formats innovativs. Plinavant contribuin nus a publicaziuns en il context da la cultura da mintgadi e da la cultura populara sco er a cooperaziuns da museums locals e regiunals.
Cun sias exposiziuns tematicas davart dumondas sociopoliticas è il Stapferhaus daventà enconuschent ils ultims onns sur ils cunfins naziunals. Nus sustegnain questa lavur culturala impurtanta en il rom d’ina cunvegna da prestaziun e facilitain uschia al Stapferhaus la via en l’avegnir sco «Chasa dal preschent».
Co che activitads culturalas pon avair in effect d’impuls social illustrescha l’exempel da l’exposiziun ambulanta «Verdingkinder reden» che Pro Helvetia ha sustegnì. Tranter auter era grazia a questa exposiziun mussada en tut la Svizra sa confruntan la publicitad e la Svizra uffiziala oz cun quest chapitel somber da l’istorgia svizra.
Team
Angelika Salvisberg
Leitung Literatur und Gesellschaft
Manuel Kaufmann
Kultur und Gesellschaft / thematische Publikationen und Veranstaltungen


text:
Savognin All-in-one: Pendicularas porschan locaziun professiunala
- Gievgia, 12.10.2017, 5:55
Per carmalar dapli giasts en la regiun porschan las Pendicularas da Savognin SA da nov ina plattafurma per reservar abitaziuns da vacanzas. Il servetsch cumpiglia era il schubregiar las abitaziuns e la surdada da las clavs.
L’intent da las Pendicularas da Savognin è da porscher a tuts che dattan a tschains lur abitaziuns da vacanzas la chaschun da s’occupar pli pauc cun la reservaziun, nettegiar, surdar e puspè surpigliar l’abitaziun.
L’enviern proxim ins fetschia quai cun agen persunal, cun excepziun da nettegiar las abitaziuns, ha ditg Christian Prinz, il directur administrativ da las pendicularas. Quai fetschia ina firma spezialisada da Cuira. Las Pendicularas da Savognin collavureschan cun l’organisaziun svizra «Interhome». Il nov servetsch vala per Cunter e Savognin.
Nagina concurrenza per il turissem
Sco quai che la manadra da fatschenta da Savognin Turissem Tanja Amacher di, beneventian els la nova purschida, era sche Savognin Turissem pudess perder in per clients. Il pli impurtant saja da carmalar tanta glieud sco pussaivel en la regiun, uschia Tanja Amacher.
RR actualitad 07:20