text:
Üniversai
I üniversai i è una quistiù de filosoféa medioevala.
L' Abelard e la quistiù di üniversai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In prensépe i interéss d'ol Abelard i è suertöt per la lògica o dialètega, che lü la 'ntind comè art de cerné fò la verità o falsità del discórs. I discórs a i è fàcc de tèrmegn, mearà alùra staga adòss a l'üs e al significàt di termègn: chessché l'è l' enderéss special de töt ol percórs de riflessiù d' ol Abelard. In tra i termègn i è specialmént i termègn üniversài, var a dì i zenèr e i spèce, comè  >,  >,  > e issé vià descórr, a trà 'n pé ü probléma mia de schèrs. la tradissiù d' ol platonìsmo cristià l' ìa metìcc a pari chèsti termègn con d' idée o furme presécc indela mét de Dio, che i l'la fà de modèi d' ispirassiù per i laùr creàcc de Dio; dóca lùr i rapresènta pò a la sostàssa de ogne laùr creàcc, chèl che ugnü a l' è prope debù. Presémpe, la sostàssa d'ol individuo Socràt l'è chèla de èss ön animàl intelizét: a i è ol zenèr (animàl) e la spèce (omèn) che ghe fàl part ol Socràt a indecià cosa l'è ol Socràt pròpe debù. Chèsta sulüssiù del probléma décc issé di üniversài la sarà ciamàda in età modèrna realismo, perchè per lé l'üniversàl l'è öna realtà bèla e bùna, che la gh'è deperlé. Ma in prénsepe del XII secól a i saltà fò di prospetìe nöe indel considerà chèsto probléma, in particolàr lùre i considéra l'üniversàl mia tàt dal pónt de esta de Dio, quàt dal pónt de esta de l'omèn che l' parla e che l'pensa. Che coss' ei i termègn üniverài, che ghe n' è pié i discórs?
Roscellino de Compiègne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ü di prìm maèscc d' ol Abelard l'è ol Roscellino de Compiègne, nassìt dré al 1050 e mórt dré al 1120. D' ol Roscellino l'è conservàda domà öna letéra a l'Abelard, ma la sostansa di sò dutréne la s'pöl cavà fò de chèl ch'i dìs i sò aversare, l'Anselmo d'Aosta e giöstopónt l' Abelard. Segónd l' Ansèlmo, ol Roscellino a l' fà part de chèi dialetègh, che i pensa che i üniversài a i seés pò domà che emissiù de ùs (flatus vocis); al pé de chèsta concessiù a l'ghe sarèss ol rendès cónt che realtà bèle e bùne i è pò domà chèle individüài e che i termègn üniversài i è pò domà paròle, sùn fisègh, sensibéi, che i se riferìss mia a di pretendìcc laùr üniversài: chèsta dutrèna ché la sarà ciamàda in età modèrna nominalismo estrèm. Lè la fàa èd töcc i sò pericói quàd la egnìa 'plicàda a ü probléma teologìgh compàgn de chèl de la Trinità; defat, l' Anselmo, a l'cösa ol Roscellino de rià, co i sò premèsse nüminalistéghe, a öna spèce de triteismo, var a dì a vardàga a i trì persóne de la Trinità comè a trì individui destacàcc in tra de lùr, dezà che l' ünità de la Trinità per lü la sarèss mia ön' ünità de sostàssa, ma domà de sömeàssa o ingüaiàssa.
Indel 1092 chèsta dutréna trinitària l'è condanàda del Concorde de Reims comè eretéga.
Guglielmo de Champeaux[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'oltèr maèst che l'Abelard a l' ghe stüdìa insèma 'ndi prìm tép l'è ol Guglielmo de Champeaux (1070-1121 sircumsirca). In d'ün prìm momét lü l'è ol sustenidùr de öna furma de realìsmo: i üniversài, dóca i zenèr e i spèce, i è entità reài ch'i gh'è deperlùr. Öna spèce l'è öna sostàssa önéga, presét esensialmèt, mia acidentalmét, in töcc i individui ch'i ne fà part, i individui i se divìd fò, dóca, in tra de lùr domà per acidét. Issé la spèce  > l'è presét in töcc i individui, compagn d'ol Socràt, d'ol Platù e issè vià descórr, ch'i è ciamàt giöstopónt  >.
I diferènse tra individui de la stèssa spèce i è dàde domà de prupietà acidentài, variabèl e casüài (presempe, altèssa, culùr di caèi, mestér e issé vià descórr). A chèsta posissiù l'Abelard a l'gh'à möìt l'oposissiù che lé la menava a pensà che i diferènse tra spèce e individui i è mia importàncc. La concessiù d' ol Guglielmo la amèt, defat, che ol zenèr  > a l'gh'è in töcc i animài, intelizécc o no, de conseguènsa ìga o mia ìga la resù l' è mia öna diferènsa issè granda. Ma alura i ghe sarà du possibilità: o indela stèssa sostàssa (animàl) a i ghe sarà dét di propietà contràre (rassionalità e irassionalità) o se de no chessce propietà, che i è dét in d'ön önega sostàssa, a i sarà piö contràre. La prema sièlta l' è de mia credègh perchè i contràre a i pöl miga sta insèma in d'öna stèssa sostàssa: come che s'pöl miga èss al stèss tép blàch e nighèr, issé a's pöl miga èss insèma rassionài e irasionài; ma l' è l' è de mia credègh pò a la segónda sièlta, perchè iga la resù l'è ol contràre che iga mia la resù. Forbe dopo chessce crìtiche d'ol Abelard, ol Guglielmo l'à corenzìt la sò teoréa, co'l dì che i üniversài a i gh'è in di individüi miga in manéra esensiàl, ma in manéra indiferénsiada. Presèmpe, ol Socrat e ol Platù a i omègn töcc e du, perchè in ognü de lur a 'l gh' è dét l' üniversàl, la spéce  >, ma chèsta ché la gh ' è dét in lur in manéra miga esensiàl, ma indiferént: ol Guglielmo l' öl dì che chèst rispèt al qual che ol Socrat l'è ün omèn l' è miga divèrs de chèl rispèt al qual che ol Platù l' è ün omèn. L' Abelard a 'l tö sà amò la definissiù aristotelìca de üniversàl come chèl che 'l pöl èss predegàt de tàcc laùr: d' ol Socrat a 's pöl dì che l' è ün omèn, ma 's pöl dì la stèssa roba pò a per ol Platù o l' Aristotèl. Metìda issé, l' üniversal l'è gnach öna realtà che la sta deperlé, e pò gnach domà ü sùn: issé l' Abelard a' l descassa tat ol realismo che ol nominalismo estrèm. L' üniversàl a 'l pö miga èss öna res, ü laùr, dezà che öna res l'è ü laùr singól che l'stà deperlü e issé la pöl miga èss predegàda de ön' oltra res. Ma se l' üniversàl l' è mia öna res, chèst l' öl mia dì che a 'l seès domà ü sùn, dezà che pò a ü sùn, presèmpe ol sùn "Socrat" l'è ü laùr singól e doca pò a lü a l' pö mia èss predegàt de ergót d' oltèr. La solüssiù d' ol Abelard la stà indel dì che l' üniversàl l' è sermo, var a dì paròla, ma paròla 'ntìsa mia comè sèmples insèma de sùgn materiài, ma co'n d' ü significàt, var a dì co riferimét a ergót. Ol problèma di üniverài a 'l deénta alùra ol problèma de cusè e cumè i significa 'sti termègn üniversai e i proposissiù che lùt i öta a mèt insèma. Ol scrìt che l' Abelard a l' ghe fà có per ol laorére de la sò teorèa d' ol significàt l' è ol De interpretatione d' ol Aristotèl. L' imaginassiù, che l' Aristotèl l' ìa ciamàt phantasìa, la furma di imagìni de chèl che l' è piö presét a i séns, ma pò a di laùr ireài ch' i è mai stàcc presécc a i séns (presempe, di móstri). Perdepiö, l' è possibèl fàss imagìni de laùr singói, presempe d' ol Socrat, ma pò a de corporeità o de rassionalità o de omèn in zeneràl. In chèst öltèm cas, el s' embàt de l' imagìne cumü e mia ciàra de töcc i omègn, de chèl che lùr i gh ' à confurma, sènsa che 'l seès prope de ü o domà de ergü de lur. Deperlure, i imagìni, i è mia sostàsse, lure i è dovràde cumè sègn per riferéss a d oltèr laùr: defàt, quad che se sét la paròla  > a 'l nàss indel spirèt, segónd l' Abelard, vergót che 'l se riferéss a i omégn singói catàcc in cumü e mia a ü de lur in particolàr. Chèsta posossiù la sarà pö ciamàda concettualismo. Co di termègn ch ' i gh 'à significàt a s' pöl furmà di proposissiù, ch 'i gh' à significàt, presempe, la proposissiù  >. Issé i se cunsidera i dù imagìni, Socrat e omèn, e grassie a lure ol servèl a 'l ghe rìa a capì la verità de chèsta proposissiù. ma i proposissiù i è mia cumè i nóm personài (presempe, ol nóm de persóna  >), che i se riferéss semplesémet e diretamét a i laùr. A 'm ciarìss sto pónt co 'n d' ön esempe: la proposissiù  > l' è ìra pò a 'ndel cas che töte i fórme de eta a i seès scanselàde d' ol mónd. Var a dì, come l'è zamò stàcc dìcc,  >. In oltre paròle, i proposissiù i signifìca mia i laùr, ma ligàm tra i laùr, la manéra che i laùr i è ligàcc in tra de lur; mè de ardaga a lure per püdì dì se öna proposissiù l' è ìra o falsa. Ol vèrb  > dovràt cumè copula a 'l dìs miga che öna qualità l' è de ü sogèt, ma che du termègn i è ligàcc in tra de lur in d' öna sèrta manéra. Chèsta analès de la proposissiù la pöl èss dovràda pò a per s'-ciarì in che manéra i termègn üniversài a i öl dì vergót o i se riferìss a vergót. Defàt, segónd l' Abelard, la gh' è mia ön' entità omèn, ma i gh ' è i omègn; acassibé i omègn a i è compàgn indel status de èss omègn; però chèsto status ché a l' è mia ü laùr e pò gnach negót: l'è la manéra de èss di laùr. E l' è chèsto status che ' l fa sé che notèr a 'm pöl dovrà la paròla  > per decrìv töcc i omègn. Indel comprénd i termègn üniversài e i proposissiù ch' i gh ' à dét di termègn üniversài, l' inzègn de l' omèn l' è ötàt de l' imaginassiù, che la furma imagìni de chèl che l' è cumü e di ligàm in tra i laùr nüminàcc indela proposissiù. a lü, tàmen, ghe tóca de giödicà la erità o la falsità di proposissiù; issé, la logìca, o dialetéga, l' è giöstopónt l' insegnamét che 'l cata fò tra ìra e fàls.


c: text/html

text:
Sineddoche
La sinèddoche (dal Grech Antich σuvekδoxή, «ciapà insema») l'è quand as dröba in sens figürà una parola al post d'un altra, slarganda o strinsenda al sens uriginaal. Presempi:
Una part per riferiss a la roba intrega ("la vela" al post ad "naav");
Una qualità per riferiss a la roba intrega ("al feer" al post ad la "spada")
La roba intrega per riferiss a una part ("una bursa ad serpent" al post de "una borsa ad pel ad serpent");
Al singular per sustitüì al plural e viceversa ("Al lumbard in Svisra" intees cume "I person lumbard in Svisra");

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mutten
Mutten (Mut in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 78 abitant e una süperfiss de 9.91 km², e al se tröva a una altitüden de 1395 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mutten a l'è tacaa ai cumün de Sils im Domleschg, Stierva, Vaz/Obervaz, Zillis-Reischen.
L'andament storegh de la popolazion de Mutten l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mutten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Antonio Panizzi
Artécol in dialèt arzân
Antonio Genesio Maria Panizzi (Bresèl, 16 setèmber 1797 – Lòndra, 8 avrîl 1879) l’é stê un pateriôta italiân.
L’ é arcurdê ânca pr’ èser stêt un impurtânt diretōr ed la British Library.
Véta
Dôp avèir frequentê al scōli secondâri a Rèz, int al 1814 Antonio Panizzi al s’êra iscrét a la facoltê ed Giurisprudèinsa ed l'Universitê ed Pèrma in dóv' al ciâpa la lâvrea int al 1818. Int al 1815, int al peréiod che Panizzi al tendîva a i stódi universitâri, al Cungrès ed Vièna l’îva turnê a mèter al Duchêt ed Mòdna e Rèz sóta la râsa Asburgo - Este ind la persòuna dal preputèint Francesco IV d'Este, mèinter Pèrma la gnîva dêda a Maria Luigia d'Austria, vèdva ed Napoleòun. Dôp la lâvrea Panizzi l’îva avêrt un stódi leghêl a Bresèl e ind al istès tèimp al s’impgnêva in polética. Int al 1820 Francesco IV l’îva més fôra un decrêt cûntra i "carbunêr". Sospetê ed fêr pêrt ed la Carboneria, int al 1822 Antonio Panizzi l’îva lasê ed sotquâc al duchêt estèins per andêr a stêr a Lugano e, int al 1823 l'ân dôp, a Lòndra. Ché al s’êra més in cuntât cun Ugo Foscolo e, só cunséli dal poēta, al s’é spustê a Liverpool in dó l’ēra dvintê insegnânt d’ italiân. Dal 1828 al 1837 l’é stê profesôr d’ italiân al'University College ed Lòndra. In sté periéod, int al 1831, ēren cumincê i só cuntât cun la British Library, la bibliotêca dal British Museum in dōve ind al 1856 l’êra dvintê diretôr generêl (principal librarian). In pensiòun int al 1866, int al 1869 l’îva utgnû al tétol d’unōr edSir dala regîna Vittoria.
Al pateriôta
Dôp l'apôg al vènditi carbunêri e subét dôp la fûga dal Duchêt ed Mòdna, int al 1823 Antonio Panizzi l ‘à publichê d’ ascōṣ a Lugano un violèint ât d'acûsa cûntra al regèm estèins: Dei processi e delle sentenze contra gli imputati di lesa maestà e di aderenza alle Sette proscritte negli Stati di Modena cun la fêlsa indicasiòun ed Madrid: per Roberto Torres, 1823. L'ôvra, ch’ l’à procurê a Panizzi ‘na cundâna a môrt, l’é stêda in sègvit rifiutêda da l'avtōr e l’é stêda publichêda ed nōv per ôvra ed Giosue Carducci cun al tétol Le prime vittime di Francesco 4. duca di Modena, Milano etc.: Societa editrice Dante Alighieri di Albrighi, Segati e C., 1912.
In Inghiltèra Panizzi, amîgh personêl di prémi minéster inglèiṣ Lord Palmerston e Lord Gladstone, al dvèinta al rapresentânt dal Risorgimèint italiân ind al ‘stès mumèint al fêva un'ôvra dimòndi impurtânt ind l’arciamêr a la câṣva italiâna al sempatéi ed l'upiniòun póblica e ‘d la clâs dirigînt inglèiṣa. L’à cuntinvê ind al ‘stès tèimp l'ativitê ed cumplutêr. Int al 1855, per esèimpi, l’à cumprê ‘na nêva, The Isle of Thanet (L'Isola di Thanet), per liberêr Luigi Settembrini, Carlo Poerio e chiêter persunêr polétich dal Règn dal Dō Sicéli cunfinê a l’ergâstol ed Isóla ed Sânt Stêven. La curagiōsa imprèiṣa, ch’ la duvîva èser guidêda da Garibaldi, l’é andêda bûga per l'afondamèint ed la nêva.
Sibèin l’avès utgnû la sitadinânsa inglèiṣa dal 1832, per la só ôvra a favōr ed l'Itâlia int al 1868 l’é stê numinê Senadōr dal Règn d'Itâlia.
Al bibliotecâri
La stéma d’ Antonio Panizzi lighêda préma ed tōt a l'ativitê fâta in qualitê ed diretôr ed la bibliotêca dal British Museum. La British Museum Library l’ēra la bibliotêca nazionêla di Règn Unî. Ind al tèimp ed la gestiòun ed Panizzi l’êra dvintêda la pió grôsa bibliotêca ind al mònd. L’é stêda fâta la famōsa Reading Room, la sêla ed letûra a fōrma circolêra, l’à ardupiê al nòmer di volóm posedû da la bibliotêca, da 235 méla a 540 méla, l’à fât mèter só al sistêma ed properietê leterâria riservêda (Copyright Act) dōve, per lèg, j editōr inglèiṣ a dêven cunsgnêr a la bibliotêca ‘na côpia d’ ògni léber stampê in Inghiltèra, l’à incumincê al lavōr ‘d un nōv catâlog, pugê insém al novantûn rególi ed Catalogasiòun (Ninety-One Cataloguing Rules) da ló preṣentêdi int al 1841 e che în al fundamèint ed l'ISBD dal XXI sècol e dal mudèl ed descrisiòun dal risôrsi in furmê eletrônich Dublin Core. In pió l’é andê dèinter al dibâtit culturêl ed l'època. L’é stê dimondi amîgh, per esèimpi, ed Prosper Mérimée.
Soquânti ôvri
- An elementary Italian grammar for the use of students in the London University, Londra, 1828
- “Extracts from Italian prose writers for the use of students in the London University“, Londra, John Taylor, 1828
- Orlando innamorato ed Matteo Maria Boiardo e Orlando Furioso ed Ludovico Ariosto, con Essay on the romantic narrative poetry of the Italians, Londra, 1830-1834
- Catalogue of scientific books in the Library of the Royal Society, Londra, 1839
- Bibliographical notices of some early editions of the Orlando innamorato and furioso, Londra, 1831
- Sonetti e canzoni del poeta clarissimo Matteo Maria Boiardo, conte di Scandiano, Milano, 1845
- Le prime quattro edizioni della Divina Comedia letteralmente ristampate, Londra, 1858
- Chi era Francesco da Bologna?, Londra, 1858
- La catena di seta : lettere a Giuseppe Levi Minzi (1822-1873), Roma, 1998
- Lettere ad Antonio Panizzi di uomini illustri e di amici italiani (1823-1870), 1880.
- Prosper Mérimée, Lettres à M. Panizzi (1850-1870), 1881.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Fagan, Louis (1880). The Life of Sir Anthony Panizzi, K.C.B.
- Miller, Edward (1967). Prince Of Librarians: The Life & Times of Antonio Panizzi of the British Museum. The Ohio University Press.
- Weimerskirch, Philip John (1982). "Antonio Panizzi and the British Museum Library", The 1981 AB Bookman's Yearbook. AB Bookman Publications.
- Dionisotti, C.,( 1998) “Panizzi esule“, “Panizzi professore“ in: Ricordi della Scuola Italiana, Roma,Edizioni di Storia e Letteratura, pp.179-226.
- Harris, P.R. (2004) "Panizzi, Sir Anthony", in Oxford Dictionary of National Biography (Oxford University Press).


text:
Wyoming
El Wyoming a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 253.554 km² e una pupulaziun de 506.529 abitant.
A l'è tacaa a nord al Montana, a ovest a l'Idaho e a l'Utah, a süd a l'Utah e al Colorado, a est al Nebraska e al Dakota del Süd.
La capital a l'è Cheyenne (53.011 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Wyoming a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1890.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Wyoming al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Wyoming


text:
Timor Est
Timor Est (Timor Lorosae in tetum, Timor Leste in purtughes) a l'è un paes de l'Asia süd-urientala.
A l'è in sül toch uriental de l'isula de Timor e l'è tacaa a l'Indunesia.
La capital a l'è Dili.
Al gh'ha una süperfiss de 14.609 km² e una pupulaziun de pressapoch 950.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'isula de Timur se l'eren spartida el Purtugal e i Paes Bass in del 1859.
In del 1975, dopu de la revulüziun demucratiga in Purtugal, Timor Est l'ha pruclamaa la sò indipendenza, ma nöf dì dopu l'Indunesia l'ha ucüpaa.
Dopu una lota de resistenza lunga e düra e l'intervent di suldaa australian di Naziun Ünì, Timor Est a l'è vegnüü indipendent in del 2002.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Timor Est (nom ufizial: Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e / República Democrática de Timor-Leste) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Taur Matan Ruak (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Xanana Gusmão (del 2007).


text:
Pigri
Pigra (inscì anca in Italian; Pigri in del dialett del loeugh) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 263 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,3 km² e ona densità de 61 ab./km².
El paes el se troeuva in de la Val d'Intelv e l'è tacaa ai cumün de Argegn, Blessagn, Colònn, Dizzasch, Lain.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pigri l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Meuse (dipartiment)
La Mosa (en fransés: Meuse) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Lorena endèla Frància Nord-orientàla. El dipartimènt el g'ha 193 557 abitancc, 'na superfìce de 6 211 per 'na densità de 31 Ab./km². El ciàpa 'l nòm del fiöm omònim che 'l la streèrsa de sud a nòrt.
El dipartimènt de la Mosa (nömer identificatìf: FR-55) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: arrondissements), 31 cantù e 498 cümü. I circondàre i è: Bar-le-Duc, Commercy e Verdun. La prefetüra l'è: Bar-le-Duc.


text:
Pentàgon (geometrìa)
Ol pentàgon l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che 'l gh'à sich làti; menimà se ciàma pentàgon regolàr, ü pentàgon che 'l gh'à i sich làti töi lónch istès e sich àngoi töi gràncc istès e cioè piö o méno de 108 gradi.
Ol perìmeter d'ü pentàgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter d'ü pentàgon, se 'l pentàgon l'è mia regolàr, mè fà l sóma de töcc e sich i làti, menimà se l'è regolàr bàsta fà.
L'àrea d'ü pentàgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è dò manére dièrse per troà l'àrea d'ü pentàgon regolàr:
'ndóe l l'è 'l làto, a l'è l'apotéma e 5l e 2P i'è 'l perìmeter. Per capì chèsta fórmula, bàsta pensà che 'l pentàgon 'l sìes facc de sich triàngoi regolàr e per ògnü de chès-ce triàngoi 'l làto del pentàgon l'è la bàze, menimà l'altèsa l'è 'l apotéma, isé per troà l'àrea de ü de chès-ce triàngoi s'fà come per töcc i triàngoi, cioè bàze per altèsa e pò gh'è de dividì töt per dù, e alùra per troà l'àrea del pentàgon l'è asé moltiplicà per sich.
Öpör s' pöl fà:
'ndóe l l'è 'l làto e ns' l'è 'l nömer stàndard che per ol pentàgon l'è piö o méno 1,720477400.


text:
Enego
Enego (en vèneto: Enego; en cimber: Ghenebe; en todèsch: Jeneve) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 2.018 abitàncc, 'na superfìce de 52 km² e 'na densità de 39 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arsiè (BL), Asiago, Cismon del Grappa, Foza, Gallio, Grigno (TN), Valstagna.
Cuntegnüü
Il Cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Enego se troeuva in sü l'Altupiàn di Sett Cumün (ciamàa anca "Altupian de Asiàagh"), a 768 meter d'altezza. Ulter che'l paes de Enego, gh'hin anca olter fraziùn piscinini: Piovega, Culdarch, Foss, Valdifaber, Cost, Valdicina, Valgoda, Dori, Marcesina, Enego 2000 (staziùn sciistica) e Stoner, la pussee grand.
L'ecunumia de Enego la se basa sü l'agricultüra e su l'alevament di besti, specialment di vacch, chi fann el lacc ch'el vegn dupràa per fà el furmagg Asiàagh.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Inturn a l'ann Milli hin rivàa da la Germania di pupulaziùn da lingua e tradiziùn cimbra che s'hin stanziàa in divers sitt de l'Altupian: inscì anca a Enego.
Tra'l 1310 e'l 1807 Enego l'ha fàa part de la Lega di Sett Cumün, insemm a Foza, Gaj, Asiàagh, Lusiana, Conch, Ruana e Rözz. 'Sta Lega chì l'ha mantegnüü üna certa autonomia anca quand la gh'èra la Repüblica Veneta.
In de la Prima Guera Mundiàal Enego l'è stada bumbardada pussee volt cunt i canùn piazzàa sül Munt Grappa.
Tra i düü gueri e dopu la Segunda Guera Mundiàal ün frach de Eneghees hin nàa a l'ester a lavurà (in Germania, Francia e Svizera), specialment cumè muradur.
I munument[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La gesa de Santa Giustina, che suvrasta'l paes; per fàa sü el sò noeuf campanil, in di ann Cinquanta del XX secul, han dupràa i matùn del Fort Lisser, fàa sü durant la Prima Guera Mundiàal. La gesa l'è stada seriament danegiada in del 1983 da'na trumba d'aria, che l'ha tiràa via la cupola e'l tecc. Dopu l'han sistemada.
- La tur del vecc castèl del XIII secul, incoeu demulìi, ch'el se truvava in duvè che incoeu ghè la piazza San March.
- Il Punt de la Val Gadena, il terz pusse vôlt d'Europa (175 meter), inauguràa in del 1990 e che'l culega Enego a Foza.
Persunagg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diego Dalla Palma (1950), trucadur famùs a livell internaziunàal;
- Lucio Boscardin, autur de "Ciao", la "mascotte" di Mundiai de calcio de Italia 1990.


text:
Istres
Istres l'è 'na citadìna franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch de dù cantù: Istres-Nord e Istres-Sud e del circondàre (arrondissement) de Istres. La fà part del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône del qual l'è sotaprefetüra.
La g'ha 'na popolasiù de 42 943 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 113,73 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 120 méter s.l.m.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Aljaksandar Lukašenka
Aljaksandar Ryhoravič Lukašenka (AляkcaHдap PыropaBiч ЛykaшэHka), mej conossuu col nomm russ de Aleskandr Grigor'evič Lukašenko (AлekcaHдp ГpиropbeBич ЛykaшeHko; Kopys', 30 d'agost del 1954) l'è on politegh bieloruss, president del sò paes a partì del 1994.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lukašenka l'è nassuu a Kopys', on paes arent a Vicebsk. L'ha studiaa e 'l s'è laureaa a Mahilëŭ a vint ann (in del 1974) e l'è staa soldaa de l'esercit sovietegh (ai temp gh'era anmò l'URSS) in del 1975-1977 e in del 1980-1982. Lassaa l'esercit, in del 1985 l'è staa eleggiuu direttor de la Sovchoz, la granda fattoria del Statt. In del 1990 l'è staa eleggiuu deputaa del Soviet bieloruss. L'ha fondaa el partii Comunista per la Democrazia. El sostegn de vess staa l'unegh a votà contra l'accordi che 'l vedeva la fin de l'URSS e la nassida de la CSI.
In del 1994, a la prima votazion democratega de la Bielorussia l'ha ottegnuu al primm turno el 46% di vot; al ballotagg (el des de luj) el gh'ha 'vuu el 80% e inscì l'è vegnuu president.
Come president, l'ha faa ona gran lotta contra la corruzion e l'ha provaa a fermà la crisi economega del paes, che 'l pativa per el passagg al capitalismo. Ma già che la Bielorussia la gh'aveva minga di bei resors economegh, Lukašenka l'è tornaa a ligàss a la Russia.
In del 1996, settanta di 110 deputaa del Parlament hann provaa a accusà Lukašenka de vess andaa contra la Costituzion: per resposta, lù l'ha faa sù on referendum col qual el s'è faa slongà el mandatt de president de quatter a sett ann. L'ha vinciuu cont el 70% di sì, ma i organizzazion internazionai disen che la votazion l'è stada truccada de bon. Coi sò noeuv podè l'è riessii a scascià via vottantanoeuv deputaa di quai el se fidava nò. I Statt Unii e l'Europa hann refudaa de recognoss l'esit del referendum.
In del 1998 la Banca Central Russa (l'unega a trattà anmò con la Bielorussia per i quistion economegh, perchè 'l paes el gh'aveva pù i finanziament del Fond Monetari Internazional e de la Banca Mondial) l'ha desmettuu de trattà col rublo bieloruss, e inscì el paes l'è finii in bancarotta. Allora el Lukašenka l'ha ciappaa lù el controll de la Banca Central Bielorussa e 'l s'è miss a controllà l'economia pussee personalment. In del 1998 l'ha scasciaa via del Paes i ambassador de Francia, Italia, Regn Unii, Statt Unii, Germania, Grecia e Giappon. In 'sta manera chì, la Bielorussia a l'è stada isolada anmò pussee del rest del mond.
In del 2001, a la fin del sò primm mandatt presidenzial, Lukašenka el s'è candidaa anmò, e l'ha vinciuu al primm turno. L'OCSE l'ha ditt che però l'era minga stada ona votazion corretta. Lukašenka l'è staa però sostegnuu del governa russ del Vladimir Putin.
In del 2004 l'ha propost on referendum per toeu via la regola che on president el pò fà domà duu mandatt: l'ha vinciuu cont el 79%, ma anca in 'sto cas ona motta de organizzazion internazionai l'ha ditt che gh'è minga stada tanta democrazia in de la votazion. Inscì però Lukašenka l'ha poduu candidàss ancamò in del 2006, per la terza voeulta: l'ha vinciuu cont el 82% e, compagn di alter voeult, in Occident hann ditt che l'era minga stada on'elezion onesta. I oppositor hann protestaa, ma gh'è staa nient de fà.
Lukašenka l'è staa eleggiuu anmò 'na voeulta in di elezion anticipaa del 2010, semper cont i stess polemegh.
Ligna politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lukašenka a l'è staa ciamaa "l'ultem dittador de l'Europa": tucc i paes occidentai (denanz a tucc i Statt Unii) gh'hann minga di bei rapport con lù. L'ha faa eccezion el president del Consili italian Silvio Berlusconi, che l'è andaa a trovàll in del 2009 e 'l n'ha parlaa ben. Istess el var per la Russia, che la gh'ha semper avuu on bon rapport cont el paes vesin.
Quei che 'l sostegn disen che l'ha salvaa l'economia bielorussa de la crisi che la gh'era stada dopo la fin del comunismo: el PIL el saria cressuu de brutt, anca se l'è cressuda l'inflazion.


text:
Mezzegra
Mezzegra (parnonzia local: [me'dzegra]; italian: Mezzegra) l'è ona frazion del comun larian de la Tremezzina, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la riva del lagh de Comm, e 'l confina coi paes de Lenn e de Tremezz, oltra che cont el comun de Grandola. A Mezzegra ghe viven 1.032 personn.
A l'è cognossuda per vess staa el sit indè che 'l 28 de april del 1945 l'è staa coppaa el Benito Mussolini insemma a la soa donna, la Claretta Petacci.
L'è stada on comun indipendent fina al 2014, anca se in tra el 1928 e 'l 1947 l'eva giamò stada ona frazion de la Tremezzina. In del vegg territori comunal de Mezzegra se troeuven i frazion de Bonzanigh, Ganz, Giulin, Pola, Portezza e Zan.
A Pola el viv el cantant Davide Van De Sfroos.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mezzegra l'è mostraa in de la tabella chì de sotta
Abitant censüü


text:
Taranto
Tàranto (Tarde 'n dialèt tarantì; Tàrantu 'n salentì; Tarentum en latì; Tάpaς/Táras en gréch antìch; Tάpavtaς/Tárantas in gréch modèrno; Tarent en todèsch; Tarente 'n fransés e olandés; Tarento 'n spagnöl e portoghés) l'è 'na cità italiàna de la regiù de la Puglia, capolöch de la pruvincia omònima.
El cümü de Tàranto 'l cönta 194.795 abitàncc (stìma del més de óst del 2008), e 'l cuàrcia zó 'n àrea de 209.64 km² per 'na densità de 898 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carosino, Faggiano, Fragagnano, Grottaglie, Leporano, Lizzano, Massafra, Monteiasi, Montemesola, Monteparano, Pulsano, Roccaforzata, San Giorgio Ionico, San Marzano di San Giuseppe, Sava, Statte, Villa Castelli (BR).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tàranto, 'ndèl'antichità, l'è stàda giöna de le cità piö 'mportàncc de la Magna Grecia. La gh'ìa nòm Taras e l'è riàda al apogèo 'ndèl IV sècol prìma del signùr sóta Archita.
La vegnarà cunquitàda dei Romani endèl an 272 prìma del Signùr, che i la rebatezarà come Tarentum. ma coi romani la riarà mìa piö a ìga la 'mportànsa de prìma.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Rampogn
Rampogn o anca Repoeugn (nom ufizial in italian: Ramponio Verna) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 433 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,9 km² e ona densità de 88 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Scin, Lain, Lanz, Pej, Valsòlda.
El paes l'è staa decoraa cont ona Medaja al Valor per i sfòrz de la soa popolazion a favor de la Resitenza partisana duranta la Segonda Guerra Mondial.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rampogn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Josh Duhamel
Josh Duhamel (Minot, 14 ad Nuvémbar dal 1972) 'l è 'n atōr e mudèl americàṅ, uriginàri dal Dakota dal Nord. In Itâglia al s è fat cgnósar specialmènt p'r avér recitâ in dal film ad scarésa Turistas e par la sèrie di Transformers.
Biugrafìa
Josh Duhamel, cun di urìgini canadéśi e fancéśi, da pìcul al patìs la separasiòṅ di sò genitōr e 'l è custrét a vìvar sōl cun sò màdar e al surèli più śóvni ad lò Ashlee, Mckenzee e Kassidy. Al gh'à un diplòma in biulugìa, tòlt a la State University dla sò sità, Minot.
Miténd a frut la sò belésa, al s buta in dal mónd dla mòda, vinsénd al tìtul ad Mudèl d'l An in dal 1995.
In séguit al fà al sò debùt in sal schérum pìcul in dal telerumànś La valle dei pini (La val di pèṅ) dla ABC vinsénd anc un Emmy Award. Anc al mónd dla mùśica al al pésca: Duhamel al cumparìs in soquànt vìddeo cuma I Will Go With You dla Donna Summer e Genie In a Bottle dla Christina Aguilera.
In dal 2003 al ciàpa un rōl ad prim piàṅ (quél d'l agìnt ad sicurésa Danny McCoy) in dal telefilm Las Vegas dla NBC. Al sò persunàǵ al vèṅ pò anc druâ in soquànt epiśòdi dla sèrie Crossing Jordan, faghénd un quèl ciamâ crossover.
P'r al cìnema, in dal 2004 al gira la cumèdia rumàntica Appuntamento da sogno! (Apuntamènt da sógn!) e pò al fà la part 'd Alex in dal film ad scarésa Turistas (Turìsta) ad John Stockwell dal 2006, ambintâ in Braśìl. Cla pelìcula chè la fà sù dimóndi pulèmichi parchè al guèran dal paéś sudamericàṅ 'l éra incasâ négar par via dla bruta figùra ch'al film al fava far a gl'abitànt dal pòst[1]. Josh Duhamel 'l è custrét acsè a dmandàr pardòṅ in na puntàda dal prugràma ad Jay Leno The Tonight Show dgénd ch'a n éra briśa intensiòṅ dal film purtàr di dan a 'l turìśum braśigliàṅ.
In dal 2007 al fà la part dal capitàṅ Lennox in dal film Transformers ad Michael Bay e anc in di dū séguit Transformers - La vendetta del caduto (2009) e Transformers 3 (2011).
Sèmpar in dal 2011 al gira insém a la Halle Berry a Jon Bon Jovi e a Robert De Niro al film Capodanno a New York (Cavdàn a New York).
Duhamel 'l è spuśâ da 'l 2009 cun la Stacy Ferguson, cgnusùda méj cuma Fergie, cantànta di Black Eyed Peas.
Filmugrafìa
- Il ritratto di Dorian Gray - Il ritratto del male (The Picture of Dorian Gray), regìa ad David Rosenbaum 2004
- Appuntamento da sogno! (Win a Date with Tad Hamilton!), regìa ad Robert Luketic 2004
- Turistas, regìa ad John Stockwell 2006
- Transformers, regìa ad Michael Bay 2007
- Transformers - La vendetta del caduto (Transformers 2: Revenge of the Fallen), regìa ad Michael Bay 2009
- La fontana dell'amore (When in Rome), regìa ad Mark Steven Johnson 2010
- The Romantics, regìa ad Galt Niederhoffer 2010
- Ramona e Beezus (Ramona and Beezus), regìa 'd Elizabeth Allen 2010
- Tre all'improvviso (Life as We Know It), regìa ad Greg Berlanti 2010
- Transformers 3 (Transformers: Dark of the Moon), regìa ad Michael Bay 2011
- Capodanno a New York (New Year's Eve), regìa ad Garry Marshall 2011
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Josh Duhamel


text:
24 02
Ol dé 24 de febrér l'è 'l 55 dé de l'an del calendare gregorià; manca 311 (312 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 24 de febrér al è ul dí da pòost 55 dal an dal calendari gregurian; i manca 311 (312 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1815 - Cameles (ol Rosselló): Andreu Toront, inventur de la tenora moderna.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1874 - Barcelona: Anselm Clavé, compositur e polítegh Català, fondadur di Cors de Clavé.
1937 - Palma de Mallorca: Emili Darder, síndech de Palma è föselat zuntament con Alexandre Jaume depötat sossialista, Antoni Mateu, síndech d'Inca e Antoni Maria Ques, diputat sossialista.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mèssich: Dé de la bandera.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Val d'Òssola
La Vall d'Òssola (italian: Val d'Ossola; todesch: Eschental), ciamada anca domà Òssola, l'è ona vall bella granda in de la Provincia del Verban-Cusi-Òssola, che la corespond pù ò manch al lett de la Tos. L'è compòsta de sett vall lateral principai: Vall Anzasca, Vall Antròna, Vall Bugnanch, Vall Dever, Vall Antigòri, Vall Formazza e Vall Vigezz. La Vall Isorn la vegn considerada ona vall minor. El pont d'inconter di vari vallad l'è Dòmm, el paes che l'è anca el "capploeugh" stòregh de la zòna. Alter center important de la vall a hinn Villa d'Òssola e Crevola d'Òssola. In de la Val d'Òssola a gh'è 38 comun e pussee de 67.000 abitant.
Cuntegnüü
Origin del nòmm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima voeulta in de la qual el compar el nòmm Òssola l'è a causa del geògraf grech Claudi Tolomee (vivuu in del II secol), che 'l nòmina ona Oskella Lepontíōn (i Leponz l'era la popolazion che la viveva là). In d'on'òpera geografica del VII secol (ciamada Geògraf de Ravenna), el nòmm de la vall l'è Oxilia.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Val d'Òssola l'è traversada del fiumm Tòs, che 'l ciappa aqua di riaa che vegnen giò di vari vall minor e poeu el finiss in del Lagh Maggior. La Val d'Òssola la confina con la Svizzera (canton Tisin e canton Valles) e con la Provincia de Vares.
De nòrma la vall l'è dividuda in Òssola de Sòtta, con capploeugh Vogògna, e Òssola de Sora, con capploeugh Dòm.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'edà antiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El capploeugh ossolan, Dòm, l'è ona città molto antiga, giamò capital di Leponz. Cognossuda cont el nòmm che 'l gh'aveva daa el Tolomee, Oscela, l'è stada poeu ciamada Domus-Oscelæ, del nòmm de la Gesa Collegiada del loeugh, denominada "Domus". De chì al nòmm italian, Domodossola, el pass l'è sempliz.
A bon cunt, tutta la vall la presenta i testimonianz de ona civiltà anterior a quella romana, grazie ai necròpol de Ornavass, Margoeuzz e Candòglia.
I invasion di Gaj hinn staa tant: l'influenza di parlad celtich l'è rimasta in di dialett del loeugh, che fann part del Lombard Occidental.
Intorna al 100 prima de Crist, fòrsi la zòna l'è stada el teater di battali tra i Roman e la trivù germanica di Cimber, terminaa con la vittòria del Cai Mari a Vercej (ma quella tesi chì l'è molto controversa, e l'è segutada incoeu domà de pòcch specialista). Dòpo quij fatt chì el domini roman in su l'Òssola l'è staa senza contrast; la vall l'è stada nominada Provincia Alpium Lepontiarum e Dòm l'è stada sed del procurador de August. In quell temp l'è stada fada sù la prima straa de collegament con la Vall del Ròdan.
Del Medioev a l'edà de Napoleon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo de la fin de l'Imperi Roman d'Occident, la zòna l'è stada de noeuv invaduda di barbar (Franch, Borgognon) e a la fin del V secol l'è stada occupada di Longobard che hann costruii la fortezza de Mattarella (i ruvin de la qual se troeuven anmò a Dòm e arent a la qual l'è staa faa sù el Sacro Mont Calvari). Dòpo i Longobard la vall l'è passada sòtta el Sacro Roman Imperi, e dòpo la soa division in trii tòcch, l'è finii in del Regn d'Italia.
In del 1014 la vall l'è stada donada de l'Imperador al vescov de Novara. La dominazion vescovil l'è durada trii secoi, in di quaj hinn minga mancaa di sconter cont i popolazion del Valles Alt. In particolar, la Val d'Òssola l'è stada conquistada de la Svizzera, cont el nòmm de Eschental, dò voeult: in del 1410-1422 e in del 1512-1515. El tòcch a nòrd, la Val Formazza (Todesch: Pomattal) l'è staa colonizzaa de popolazion todesch che vegniven del Valles (i famos Walser) che s'hinn spingiuu per tutt i Alp occidental, anca in del rest del Piemont e in de la Val d'Aòsta.
In quell period tucc i territòri del novares (donca anca la vall) hinn finii sòtta el comand di duch de Milan. Cont el passagg al domini viscontee, la nobiltà de Dòm l'ha voruu e ottegnuu la costruzion del castell de Vogògna, che l'è diventaa el center de podè in de l'Òssola de Sòtta. Quand che al comand de Milan hinn rivaa i Sfòrza, i vallad hinn staa dividuu in feudi de proppietà nobilar.
La dominazion spagnoeula l'ha portaa inveci lòtt civil, carestii e maladii. Gh'è segutaa on brev domini austriach fina a quand, cont el Trattaa de Worms (1743), tutt el Novares Alt l'è finii sòtta el Regn de Sardegna.
El Vòttcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Napoleon l'ha daa on svilupp grand a la zòna grazie a la costruzion in del 1805 de la straa che la pòrta de Milan a travers el Sempion per rivà a Briga.
Tornaa i Savòia, in del 1818 l'è nassuda la Provincia de l'Òssola, che quand l'è staa faa el Regn d'Italia (1861) l'è stada taccada a quella de Novara.
El Noeufcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca la costruzion del tunnel del Sempion l'ha segnaa ona svòlta importanta per l'economia de la vallada. I lavorà hinn finii in del 1905 e l'inaugurazion offizial, a la presenza del re Vittòri Emanuel III, la gh'è stada in del 1906.
L'è de granda importanza stòrica el fatt che 'l 10 settember 1944 l'è stada istituida la Repubblica partisana de l'Òssola, che l'è stada deciarada terra libera del domini nazi-fascista. L'è staa formaa on governo compòst de tucc im member del CLN e la gh'è stada la collaborazion de intelletuai antifascista important, compagn del Gianfranco Contini. Ma 'l 23 ottober de l'ann medemm la reazion todesca l'ha portaa a la fin de la repubblica, dòpo dì e dì de longh combattiment.
A partì del 1992 l'Òssola la fa pù part de la Provincia de Novara, ma de quella del Verban-Cusi-Òssola.
Parch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la vall hinn staa instituii el Parch Natural de l'Alp Veglia e d l'Alp Dever e 'l Parch Nazional de la Val Granda. El Sacro Mont de Dòm l'è ona riserva natural e on patrimòni mondial de l'UNESCO (del 2003).
El clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Òssola l'è caratterizzada de on clima temperaa, che però l'è pesantement influenzaa di riliev alpin. I fattor che modifichen el clima di vari territòri de la zòna hinn tant. Tra quij chì la gh'è l'altitudin, el temp d'esposizion al Sô duranta el dì, la quantità di pioeuva e de vent. I vent secch e fregg del nòrd hinn frequent in inverna, anca se manchen minga i vent cald compagn del Favòni (Föhn in Todesch). De april a settember longh la vall inveci boffen domà di brev sempliz.
Anca la vesinanza ai lagh prealpin (Lagh Maggior, Lagh d'Òrta e Lagh de Margoeuzz) e a la Pianura Padana contribuissen a modificà 'l clima de la zòna. Infatt, i mass d'aria umida che se formen in quij sitt chì, cont el risalì i fianch di mont ossolan, pròvochen temporai violent: per quella reson chì l'Òssola l'è voeuna di region pussee piovos d'Italia.
Tucc i invern la nev la quatta i montagn principal e la contribuiss al sostentament di giazzee perenn compagn de quell del Mont Roeusa, menter l'è pussee difficil vedèlla in fond a la vall. In di ultim ann l'è aumentada la presenza de nebbia e de tempest, che pòrten on mucc de dann ai coltivazion e ai edifizzi.
El clima del fond de la vall, indove a gh'è i center abitaa principai (Dòm, Crevola d'Òssola, Villa d'Òssola) l'è caratterizzaa de invern fregg ed estaa cald, period longh de siccità segutaa de pioeuv abbondant. I precipitazion ingròssen i fiumm e i riaa, cont el determinà despess di alluvion, come quella che in de l'ottober del 2000 l'ha causaa la mòrt de tredes persònn in la frazion de Gond.
I lengov[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua pussee doperada l'è l'Italian. La parlada stòrica de la zòna l'è 'l dialett ossolan. L'Ossolan l'è on dialett del Lombard Occidental, anca se di vòlt l'è consideraa domà ona variant del Ticines, anca se con di influenz del Piemontes. In de l'Òssola de Sora (in di territòri comunai de Ornavass, Prem, Formazza e Machignaga) se troeuven anca di comunità walser che parlen anmò el sò vegg dialett germanich.
I paes de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Antròna, Anzòla, Bacen, Banni Anzin, Beura, Bugnanch, Calasca-Castion, Cecch Moril, Craveggia, Crevola, Croeu, Dòm, Dravegn, Formazza, Machignaga, Malesch, Masera, Margoeuzz, Moncrestes, Montaschei, Ornavass, Pallanzen, Pedmelera, La Piev, Prem, Premosell, Re, Santa Maria, Sappiana, Trasquera, Trontan, Vanzon, Varz, Viganella, Villa d'Òssola, Villett, Vogògna, Zen.
Personalità legaa a la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Antonio Rosmini, filòsof e teòlogh
- Gianfranco Contini, filòlogh
- Paolo della Silva, Capitan Real
- Silvestro Curotti, Alpin Medaglia d'òr al Valor Militar
- Massimiliano Blardone, sciador
- Alberto Fortis, cantautor
- Maurizio Oioli, skeletonista
- Alessandro Bastrini, giugador de folber
- Giorgio Spezia, ingegner e mineralogista
- Lorenzo Squizzi, giugador de folber
- Fra' Dolcino, eretich medieval
- Operazione Mato Grosso, moviment volontari educativ nassuu a Formazza
- Piero Scesa, giugador de folber
- Beppe Scienza ex giugador de folber, adess allenador
- Giovanni Maria Farina, profumee


text:
Laven-Mombell
Laven-Mombell (nom ufizial in italian: Laveno-Mombello) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 8 968 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 25 km² e 'na densità de 359 ab./km²..
El paes el se troeuva longh i còst del Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Ghiffa, Stresa e Verbania). Inoltra el gh'ha vari frazion, trai quai a cuntom Caser.
El comun l'è nassuu in del 1927 de l'union de Laven, Mombell e Cerr.
Persunagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Renato Pozzetto, (1940), atùr còmic
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Laven-Mombell l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Swaziland
El Swaziland (Swatini in lengua Swati, Swatiland in lengua Zulu) a l'è un paes de l'Africa meridiunala.
A l'è tacaa al Südafrica e al Muzambich.
La capital aministrativa a l'è Mbabane, menter quela legislativa e induè che la gh'è la residenza de la munarchia a l'è Lobamba.
Al gh'ha una süperfiss de 17.364 km² e una pupulaziun de pressapoch 1 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Swaziland a l'è staa un pussediment del Regn Ünì del 1906 al 1968, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Swaziland (nom ufiziaj: Umbuso weSwatini / Kingdom of Swaziland / iKinktemiki yaseSwatiland) a l'è una munarchia.
El rè a l'è Mswati III (del 1986).
El prim minister a l'è el Barnabas Sibusiso Dlamini (del 2008).


text:
Mulecula
General[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In chimica, una mulecula l'è la part püssee piscinina de un cumpost che la mantegn i so prupietà; una mulecula l'è dunca furmada da atum ligaa.
Una prupietà impurtanta di mulecul l'è la so furmüla empiriga, che la descriv la prupurziun che gh'è tra i so atum custitüent; per esempi, l'aqua (H2O) la gh'ha un atum de ussigen e dü de idrogen.
El cuncet de mulecula l'è staa metüü in pè per prim dal scenziaa italian Amedeo Avogadro, in del 1811.
Ligam in di mulecul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In d'una mulecula, se pö imaginà che i urbitai di diferent atum se meten insema, fin a furmà un ünegh urbital bel gross, ch'el tegn dent tüt i atum de la mulecula; a segunda de la diferenza de eletru-negatività di atum che furmen la mulecula, el ligam el sarà pür, u el gh'avarà una pularizaziun.
Asca quei tra i so atum, i mulecul gh'hann, de solit, anca di ligamm tra de lur; tra i principai a gh'hinn:
Quij ligam intramulecular chi hinn suvent impurtant per i efett in sü i pünt de bülizziun u la sulübilità.


text:
Escholzmatt
Escholzmatt a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Entlebuch, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 61.29 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3138 abitant.
El cumün de Escholzmatt al se tröva a una altitüden de 852 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Flühli, Marbach, Romoos, Schüpfheim, Trub (BE). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Escholzmatt l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1160 col nom de Askolvismatte. In del ann 1240 inscambi l'eva menziunaa col nom de Askoltispach e Asholtismate e in del 1275 col nom de Aeschelsmat.[1]
Geography[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Escholzmatt in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Oberrohrdorf
Oberrohrdorf a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 880 abitant e una süperfiss de 4.30 km², e al se tröva a una altitüden de 493 meter sura al livel del mar.
El cumün de Oberrohrdorf a l'è tacaa ai cumün de Fislisbach, Killwangen, Neuenhof, Niederrohrdorf, Remetschwil, Spreitenbach.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberrohrdorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1179 col nom de Rordorf.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Oberrohrdorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lengua sardagnöla
El sardagnö (nom nativ sardu o limba sarda in lugudüres, lìngua sarda in campidanes) l'è una lengua che la fa part del grüp rumanz di lenguv indoeuropej. L'è parlaa int l'isula de la Sardegna. L'è classificaa tra i lenguv rumanz ucidental e tanta stüdius i la cunsideren la püssee cunservativa tra i lenguv ch'i venen dal latin. I so dü variant principal j'hinn el campidanes e el lugudüres-nuores.
Dal 1997 l'è lengua uficial de la Sardegna, insema a la lengua uficial del Stato italian.


text:
01 02
Ol dé 1 de febrér l'è 'l 32 dé de l'an del calendare gregorià; manca 334 (335 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 1 de febrér al è ul dí da pòost 32 dal an dal calendari gregurian; i manca 334 (335 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1881 - Barcelona: pöblegat ol pröm nömer de la stòria del diare La Vanguardia.
1984 - Mequinensa (ol Baix Cinca): ü gröp de síndech i signa la Declarassiú de Mequinensa, ü docüment in che i recugnuss che la lengua Catalana, parlada a la Franja de Ponent, la partegn al patrimone cültüral de l'Aragó.
1979 - Teherà (l'Iran): l'ajatolah Ruholah Kòmini al ghe ría de Paris, indóe al viéa esiliat.
1881 - ol Panamà: ghe i scumensa i övar del Canal.
2003 - Texas (SÜA): ol trasbordadur spassial Columbia, con set persone d'equipagg a bord, al se desíntegra in del vegní det a l'atmosfera poch menücc agual d'aterá.
2004 - Darwin (ol Teritore del Nord, Austràlia): al ghe ría, vegnint d'Adelàida ol tren The Ghà, ol pröm de viasadur che al percór la nöa línia de 2.979 km intra cheste dò sità; ol 15 de zener ghe sírculal pröm tren de mercansé·e.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1886 - Lons-le-Saunier (ol Jura, Fransa): Rouget de LislI, compositur, autur de la Marsejesa, inn statal de Fransa.
1932 - El Salvador: Farabundo Martin, líder popülar salvadorench, al mör föselat.
Feste:[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Madulain
Madulain (Madolene in italian storich; Madulein in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 215 abitant e una süperfiss de 16.35 km², e al se tröva a una altitüden de 1697 meter sura al livel del mar.
El cumün de Madulain a l'è tacaa ai cumün de Bever, La Punt-Chamues-ch, Pontresina, S-chanf, Zuoz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Madulain l'è menziunaa per laprima volta in di ducüment del 1137-39 col nomm de Madulene.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Madulain l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
L'uomo che verrà
L’uomo che verrà (L'om che'l vegnarà), l’è un film dal 2009 del Giorgio Diritti che’l cunta d’la strag de Marsabot. La pelìcula l'è 'ndaia in distribüssión ind le sale italiane dal 22 genar dal 2010.
El Film l'è stai girad a Radicondoli in pruincia de Siena e in pruincia de Bulogna, cun un finansiament de 3 milion de euro e cun el 'iüt d'la Rai e dal Minister par i Ben e le Atività Cultüràl.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ambientad ind al invern dal 1943, L’uomo che verrà l’è incentrad ins la figüra de Martina, ‘na fiuleta de vot an che la viu cun i sò suta al Munt Sul, miga luntan da Bulogna. La picinina l’è l’ünica fiöla de 'na familia de paisan che, cume tante, la fadiga par campà.
L’an prima, la pìcula l’eva perdüd un fradlin de poch dì e da alura l’ha smiss de parlà.
Ind el disémbor, la mama l'è rimasta amò incinta. I mes i pàssun, e'l fiulin el cress ind la pansa d'la màder. Martina la viu ind la speransa che’l butanin el nassarà nel menter che la guera la mucarà.
Ma i fat i andaran miga insì. La sitüassión la pegiurarà sémpor püssè fin a quand, ind la not tra el 28 e'l 29 setémbor 1944 el pìcul el vegnarà a la lüs. Ind el stess mument i tudesch d’le SS i scatenaran ind la zona un rastrelament sensa precedent, che’l passarà a la storia cume la Strag de Marsabot. Vec, done e fiulin i saran prima radünàdi in cimiteri, cese e casular e pö massadi sensa pietà.
Martina che l'era riüssìda a scapà la vegn scuerta e sarada sü ind una cesina insema a tanta altra gent. Dopu avè stupad le porte, i suldà tudesch i traran inden, atravers le finestre, d'le bumbe a man, che faran 'na strag. La fiulina la restarà miraculusament sana e la turnarà a cà, indùe la truarà le stanse vöde e la vus del fantulin apena nassüd.
Sensa pernsàgh un atim, la fiuleta la ciaparà la cavagna cun el butanin e la scaparà ind la canònica de don Fornasini, vün di prevost d'la zona.
Il film el finirà cun el riturnu de Martina a la cassina d'la sò famiglia, indùe la se ciaparà cüra dal fradlin e finalment, cun una canson de nina nana, la turnarà a parlà.
Tra verità e finsion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se ind i titul de cua se dis che i persunag e i fat dal film i en imaginari, el regista e i scritur, i han cercad da met insema a la mei verità e finsion. Difati, quaidün di prutagunista d'la pelìcula l'è esistid dabon:
- Don Giovanni Fornasini l'era un giuin prevost antifascista;
- Don Ubaldo Marchioni l'è stai massad ins al altar d'la cesa de Casaglia. El pret l'è famus parchè la pìsside che'l tegneva in man ind al mument ind al qual l'han massad, la gh'ha un bòssul incastrad ind al fianch e l'è cunservada amò al dì d'incö ind la cesa.
- L'è vira anca la storia d'la dona sacagnada, massada in cesa parchè l'è staia miga buna da vegn fora sübit a l'urdin d'i suldà.
- L'è vira el fat d'le utantaquàtor persune massade cul mitragliadù ind al cimiteri de Casaglia; un grüp de 'na setantina de done, vec e fiulin l'è pö stai massacrad cun el lanc de bumbe a man inden a 'na cesa.
- La vita paisana de chi an lì, l'è cuntada cun realism e tanti particular.
Premi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'è stai presentad in cuncurs al Festival Internassiunal del Film de Ruma dal 2009, indùe l'ha vensüd el March Aureli d'Or dal püblich tame migliur film e'l Gran Premi d'la Giürìa March Aureli d'Argent. L'ha anca venssüd el David de Dunatel dal 2010 cume migliur film. Ind al stess cuncurs la pelìcula dal Giorg Dritti la gh'ha avüd sédos candidadüre, tra i quai quela par la migliur regìa[1].
Regista[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pelìcula l’è particular parchè l’è staia girada in part in Italian e Tudesch, ma suratüt ind el dialet bulugnes.
Cun L’uomo che verrà, el Giorg Diritti l'è turnad a cunfruntass cun le lengue minuritarie, dopu che, ind al 2005 l’eva esurdid cun E l'aura fai son vir, pelìcula girada in ucitan, frances e Italian che l’ha vensüd 36 premi in gir par al mund.
El film, destribüìd mal, l’era diventad un casu nassiunal, parchè l’era rimast in prugramassion al Cinema Mexico de Milan par püssè d'un an e mes.
Scritur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia l'è staia scrivüda dal stess regista cun Giovanni Galavotti e Tania Pedroni.
Atur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el cast di atur i gh’en Alba Rohrwacher, Maya Sansa, Claudio Casadio, Greta Zuccheri Montanari, Stefano Bicocchi, Eleonora Mazzoni, Orfeo Orlando, Diego Pagotto, Tom Sommerlatte e Raffaele Zabban.


text:
Germagn
Germagn (nòm uficiàl in italian: Germagno) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 187 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 3,0 km² e ona densità de popolaziun de 62 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cäsàal dlä Cort Cèrä, Luréa, Umegna, Quarna de Sura.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Germagn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Marön
Maran (Marön in Nuvares; Maren in Piemuntes; Marano Ticino in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 552 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,9 km² e ona densità de popolaziun de 196 ab./km².
Maran la se tröva al cunfin cun al Pruvincia de Vares. L'è tacaa ai cumün de Dimian, Mismarich, Vlésc, Pumbia e Vizzoeula (VA).
Esempi del dialet de Maran[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om a gh'ha biö dü matai.
Al sgónd l'ha dii a su par: “Par, dem la parta dla roba ch'am tóca a mì!” e lü gh'ha fai al parti.
Dopo poch giornai, fai sü 'n fagot ad tüt, al mataa pisnin l'è andai int un pais lontan, e là l'ha consümà tüt al fat sö.
E dopo d'avé mangià tüt, gh'è stai 'na gran caristia, e lü l'ha cmanzipià a végh dabsögn.
E l'è andai e s'è matü in cà d'un scior da cul pais, che l'ha mandà a la so massaria a cürè i porscei.
E a gh'eva voja d'impinì la panscia 'd giandli ch'i mangiavan i porscei e anzün agh an dava.
Alóra, fai giudizio, l'ha dii: “Tücc i sarvitói in cà 'd mu par i vivan int la bondanza, e mì i mor ad fam!
I 'm farò coragg, e i andarò da mu par; par, i 'gh zirò: Par, ho fai 'na futa contra 'l Signor e contra vü;
adess i merto mia 'd vess ciamà vöst mataa; tgnìm in cà cóme vün di vöst sarvitói”.
L'è 'lvà sü e l'è andà da su par. E quand l'eva ancora lontan, su par a l'ha vüst e a gh'ha 'vü compassion; e gh'è andà incontra, e a gh'ha bütà 'l brasci al cöl e a l'ha basà.
E al mataa a gh'ha dii: “Par, ho fai maa e contra al Signor e contra vü, e adess i merto piü ad vess ciamà vöst mataa”.
E al par l'ha dii ai sarvitói: “Prest, tirè fora 'l vistì püssee bé e matìgal sü, matìgh l'ané int al dii e al scarpi 'n pè.
E andè a tò al manzö püssee grass e ch'as mangia e a 's staga alegar!
Perchè cóst mè mataa l'eva mört e l'è risüscità, l'eva pardü e l'è trovà” e hann cmanzà a stè legar.
Al mataa prüm l'eva int i chimpi, e quand l'è tornà e l'è stai a riva a cà sóga, l'ha sintü a sonì e balè.
E l'ha fai segn a ün di sarvitoi, a gh'ha ciamà che roba l'eva.
E lü l'ha rispondü: “L'è gnì a cà tö fradé, e tu par l'ha mazzà 'l manzö püssè grass, parchè l'ì gnü a cà san”.
E lü l'è andai in corla, e al voreva mia andè in cà; e al par alora l'è andà fora, e s'è matü a praghèl.
Ma lü l'ha rispondü e a gh'a dii a su par: “Inn tanci agn che mì i 'v fass al sarvitóo, e j'ho mai disübidì e i m'ii mai dai un cravin par fè la marenda con i mè amisi.
Ma parchè l'è gnü a cà óst vöst mataa, ch'l'ha mangià tüt al fat sö com al fumni ad mala vita (com al pütani), ii mazzà par lü al manzö püssee grass.”
Ma 'l par al gh'ha dii: “Mataa, tì t'è sempar stai con mì, e tüta la roba meja l'è tüta tóga;
L'eva pena 'nca giüsta da stè legar, ad divertìss, perchè óst tö fradé l'eva mört e l'è risüscità, l'eva pardü e a s'è truvà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Marön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Viterbo
Viterbo (Veterbe 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna de la regiù del Làsio, capolöch de la pruvìncia omònima, che g'ha presapóch 62.771 abitàncc (dato ISTAT del dezèmber del 2009), 'na superfìce de 406,28 km² e 'na densità de 148,63 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnoregio, Bomarzo, Canepina, Caprarola, Celleno, Civitella d'Agliano, Graffignano, Marta, Monte Romano, Montefiascone, Ronciglione, Soriano nel Cimino, Tuscania, Vetralla, Vitorchiano.
Sitüàda ai pè dei mucc Cimini la se destènt a ucidènt enfìna 'nvers la pianüra maremàna. L'è 'l capolöch de la pruvìncia che pórta 'l stès nòm, istitüìda 'ndèl an 1927 e cunusìda come Tuscia, la cità la g'ha 'n cèntro stòrich de urìgin medievàla, töt conturnàte de müre e al dé dd'encö circondàt de quartér modèrni, föra che a sudòvest, 'ndóche 'nvéce gh'è de le zòne archeològiche e termài (necròpoli de Castel d'Asso, sorgènt del Bullicame).
Viterbo l'è cunusìda come giöna de le "cità dei Papi" e fórse 'ntra chèste l'è la piö famùza, l'è stàda séde papal endèl sècol XIII e la g'ha ospitàt divèrsi pàpi endèl córs dei sècoi.
A Viterbo g'ha séde l'Università de la Tuscia, istitüìta endèl més de bril del 1979, el comàndo nasiunàl de l'Aviasiù de l'Ezèrcit, e la Scöla Maresciài de l'Aeronàutica Militàr.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censicc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Springfield, (Massachusetts, USA)
- Santa Rosa de Viterbo, Brazìle
- Gubbio
- Palmi
- Nola
- Sassari
- Campobasso


text:
2003
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
28 09 - Salses (el Rosselló): senza la presenza de representaant del staa Francées, el consejer in cap de la Generalitat de Catalunya, Artur Mas, e i auturitaa münicipaal de la vila a inaugüran la Porta di Paées Catalan.
11 10 - Lleida (el Segrià): al entra in servizzi par el püblich el Tren de Granda Velocitaa ch'al la üniss cun Madrid, passaant par Saragossa.
12 10 - Sepang (Malàisia): Dani Pedrosa s'al proclama campiun del moond de motocicliism de 125 cc.
13 11 - Barcelona: in ü massif míting al Palau de Sant Jordi de la campagna eletorala ch'a l'éa portat Pasqual Maragall a la Generalitat, Rodríguez Zapatero al promet d'aderí a la reforma del Statüt de Catalunya ch'al apröe ol Parlament de Catalunya.
16 11 - Catalunya: se gh'i sélebra di elessiú al Parlament; CiU la adagna con 46 ses, seguida del PSC (42), ERC (23), PP (15) e ICV (9).
30 11 - Barcelona: s'al pöblega ol pröm nümar d'El Punt Barcelona.
05 12 - Barcelona: se ghe cositüiss ol Parlament de Catalunya de la setima legislatüra.
16 12 - Barcelona: el Parlameent de Catalunya al scerniss Pasqual Maragall president de la Generalitat de Catalunya.
20 12 - Barcelona: Pasqual Maragall al töl possessiú come president d127 de la Generalitat de Catalunya.
22 12 - Barcelona: l' Ajuntament (mönissipe) al recupera la bandera de Barcelona del 1906 e o l scüt con la corona reiala, con la qual cosa la sessa de èss visent la simboloséa modificada per ol síndech Pasqual Maragall ol 1996.
01 01 - In Brasil: Lula de Silva al töö pussessiun de la càrega de presideent del paees.
2003 - Cap Canaveral (la Florida, SÜA): equipagjaa par 7 astrunàut, sa ga lanzarà ul darée traspurtaduur spazziaal Columbia, ch'al s·cjuparà in plen guur ul primm da febrée, turnaant indrée a la Tera.
14 02 - Edimburgh (Scòzzia): l'Istitüt Roslin sacrifica la pégura Dolly a causa de l'invegjameent premadüür che la pativa.
16 01 - l'Iraq: tröpe Stadünindenche e britàneghe i scumensa la invasiú del paes conchistant la sità portöària d'Um Qasr: al è l'inissi de la guèra de l'Iraq.
25 10 - Heathrow (Londra, Anglatèra): prossedenc de Nöa York gh'i ría i tri darér aviú Concorde in servisse de British Airways; ol 30 05 del istess an i ía desmetit de gulá chij d'Air France.
09 04 - Bagdad (l'Iraq): i trüpp di Staa Ünii a tölan el controll de la citaa: cul sò jütt un grupp de citadin a derocan una colossala stàtua de Saddam Hussein (guèra d'Iraq).
10 04 - Kirkuk (el Kurdistan): la citaa la borla int i mann de la guerija Kurda e de l'esèrcit di Staa Ünii (guèra d'Iraq).
12 04 - Cuba: ol résim castresta al esecüta tre di persone che ol 02 04 i ía seguestrat öna embarcassiú de viasadur a la badia de l'Havana, con la intensiú de fösí del paes.
14 04 - Tikrit (l'Iraq): i trüpp di Staa Ünii e ocüpa la citaa indóe l'eva nasüü Saddam Hussein; a l'è la darera di citaa importaant del paees a vess conquistada (guèra d'Iraq).
16 04 - Atenes (Grécja): sa signa el Trataa pal quaal Pulònia, Ungaria, Céquia, Slovàchia, Slovènia, Estònia, Letònia, Lituània, Malta e Cipru, 10 Staa che la püpaart a éren de l'antiga Europa de l'Eest, i deventan osservaduur de la Üniun Eurupea (cun voos però senza vot) e che ga permetarà da nágh deent a partí del 01 05 del 2004.
01 05 - Washington (SÜA): el presideent George Bush al proclama la fin de la guèra de l'Iraq.
26 05 - Macka (Trabzon, Türchia): ghe i mör 62 militar Spagnöj al fracassá-ss del aviú Iàkovlev 42 Ucraines col che i torna· del Afganistan. L'errònia identificassiú posteriura di cadàver la portarà ün important scàndol polítegh.
15 10 - desèert de Gobi (la Cina): Yang Liwei al deventa el primm astronauta Cinées dopu 14 òrbit intorn a la Tèra cun la naaf Shenzhou V (nau divina, in Cinées).
25 10 - Heathrow (Lundra, Anglatera): a riven de Növa York i trii ültim aviun Concorde in servizzi de British Airways; el 30 05 del istess an i avien desmetüü de gulá chij d'Air France.
02 11 - Durham (Carolina del Noort, SÜA): la gesa episcopaliana la órdena el primm véscuf che s'al recognoss omosessüaal.
02 11 - Geòrgia: sa celebren di elezziun legislatiif fraudoleent ch'a provocaran una revölta che la comportarà la dimissiun e l'esili del presideent Eduard Shevardnadze el 23 11.
29 11 - Bagdad (l'Iraq): a mören sett ageent del servizzi d'inteligenza Spagnöö int un atentaa.
14 12 - Bagdad (l'Iraq): i Staa Ünii a núnzian la catüra el dí prima de Saddam Hussein a Al-Dawr (a 15 km de Tikrit), malgraa forsi al tenían detegnüü d'almaanch dees dí.
14 12 - Venexia, (Itàlia): s'al derva amò el Teàtar de la Feniis dapress l'incendi del 1996.
26 12 - Bam (Kerman, l'Iran): un fort teratrémul de 6.3 degrée de la scala de Richter al pròvoca la destrüzziun de la citaa e la moort de püssée de 20 mila personn.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
13 04 - Sant Andreu de Sureda (el Vallespir): Jean Petit, psicolingüista Francées, defensuur di leengh minorizaat al sò paees (n. 1929).
07 07 - Esparreguera (el Baix Llobregat): Dolors Lizarán i Ronnette, cognossüda coma Lola Lizarán, atriis Catalana (n. 1932).
18 10 - Bangkok (Tailàndia): Manuel Vázquez Montalbán, scrituur e periudista Catalan, in lengua Catalana e, principalment, Castejana (n. 1939).
28 10 - Barcelona: Joan Perucho, scrituur Catalan (n. 1920).
11 11 - Vic (Osona): Miquel Martí i Pol, pueta Catalan (n. 1929).
29 12 - Badalona (el Barcelonès): Juan José Moreno Cuenca, cognossüü coma el Vaquilla, atuur de cínema e cognossüü delinqueent contra la prupietaa privada (n. 1961).
03 03 - Berlín (Germània): Horst Buchholz, atuur de cínema Tudèesch (n. 1933).
03 03 - Lundra (Anglatera): Peter Smithson, architett Anglées (n. 1923).
22 04 - Pariis (Francja): Eunice Kathleen Waymon, cognossüda coma Nina Simone, cantaant de jazz, soul e gospel Noort-americana (n. 1933).
29 06 - citaa de Connecticut (Connecticut, SÜA): Katharine Hepburn, atriis de cínema Noort-americana (n. 1907).
04 07 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Barry White, cantaant Noort-american (n. 1944).
25 09 - Növa York (SÜA): Edward W. Said, sagista pulítegh Palestinées (n. 1935).
28 09 - Növa York (SÜA): Elia Kazanjoglou, cognossüü coma Elia Kazan, diretuur de teàtar e de cínema Noort-american d'orígen Grega (n. 1909).
10 10 - Washington (SÜA): Eugene Istomin, pianista (Noort-american, aleef e amich de Pau Casals. Al è interaa al Vendrell (el Baix Penedès) (n. 1925).
19 10 - Sarajevo (Bòsnia e Hertzegovina): Alija Izetbegovich, polítegh Bosnian, presideent del paees düraant la guèra e pàdar de la indipendenza del paees (n. 1925).
07 11 - Madrid (Spagna): Juan José Menéndez Gutiérrez, cognossüü coma Juanjo Menéndez, atuur de cínema Spagnöö (n. 1929).
03 12 - Brunete (Madrid, Spagna): Dulce Chacón scritura Spagnöla (n. 1954).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
16 11
Ol dé 16 de noèmber l'è 'l 320 ( 321 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 46 dé a finí l'an.
Ul dí 16 de noèmber al è ul dí da pòost 320 ( 321 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 46 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1354 - l'Algher (Sardegna): Pere III ol Cerimoniós al conchesta definitivament la sità.
2003 - Catalunya: se gh'i sélebra di elessiú al Parlament; CiU la adagna con 46 ses, seguida del PSC (42), ERC (23), PP (15) e ICV (9).
2004 - La Viquipèdia en Català la ría a 10.000 artícoj!
2005 - Brüssèl: Ol President de la Generalitat de Catalunya, Pasqual Maragall, e de la Generalitat Valenciana, Francesc Camps, i parla ofissialament per la pröma ölta in Català al Comitat di Resú d'Öròpa, gràssia al acorde signat l'istess dé con l'ambassadur Spagnöl a la ÜÖ.
2005 - Girona: Ol vèscuf de Girona, Carl Soler, al denöncia int ü comünicat, col söport del Consej presbiterial che i emisiú de l'emissora de ràdio de la COPE, i denigra ol pòpul Català.
1904 - Londra (Anglatèra): John A. Fleming al patenta ol díode d'incandessensa o vàlvula termojònica ch'al ía inventat basant-as in l'efet Edison, che Wiliam J. Hammer, ü di inzegner d'Edison, al ía descobert ol 1883; chèst fat s'al considera l'inissi de l'eletrònica.
2004 - Washington (i Stacc Ünicc): George Bush al nòmena Condoleezza Rice, fí alura cunsejera de següressa nassiunala, nöa secretària de stat in süstitüssiú de Colin Powel, ch'al ía dimissiunat ol dé pröma.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Barcelona: Joan Ramon Mainat, periodesta e produtor televisif Català.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Verdèl
Verdèl l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è 'n de la mèza pianüra bergamàsca.
El g'ha 'na popolasiù de 7 957 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 7,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 105 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 10 km de la sità e a 173 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Àrsen, Ciserà, Cümü Nöf, Leàt, Pognà, Spirà e Verdelì.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Verdèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Taormina
Taormina l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina. El g'ha presapóch 9.902 abitàncc, 'na superfìce de 13 km² e 'na densità de 762 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calatabiano (CT), Castelmola, Castiglione di Sicilia (CT), Gaggi, Giardini-Naxos, Letojanni. La cità de Taormina l'è colocàda 'nsìma al mut Tauro.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Etna - vést de Taormina
-
-
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Vucalizazion e De-vucalizazion Cunsunantega
In funulugia, la vucalizazion (o sunurizazion) e la de-vucalizazion i henn di prucediment per via di quaj una cunsunanta la cambia la so vus da surda a sunora o vice versa, per via de l'inflüenza d'un quaj òlter element funulogich che'l se tröva int el so cuntest. De suvent la devucalizazion l'è un tipu de assimilazion che l'è pruvucada dal son arent, ma la pö süced anca per via de la pusizion int la parola (cume presempi la devucalizazion finala), o per via del cuntat cun certi tipi de vucal.
Cuntegnüü
Vucalizazion iniziala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vucalizazion iniziala l'è un prucediment diacronegh che 'l mena a la trasfurmazion d'una cunsunanta da surda a sunora in cuntest pre-vucalich. Presempi, int el tudesch mudern del Nord la parola sagen l'è parnunziada [zaːɡn̩], ma la furma urtugrafega la indica che ai temp indree la fricativa l'eva la surda [s].
Devucalizazion finala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quest chì l'è el prucediment che 'l forza i cunsunant custringent a perd la vus quand che i se tröven in fin de parola. La devucalizazion finala l'è ativa int i püssee tant dialet del lumbard, cume anca in ólter lenguv rumanz ucidentaj, int i lenguv germanich e in quij slavich:
Lumbard[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I püssee tant dialet del lumbard, sia uriental che ucidental, i mustren un prucediment de devucalizazion final che l'è ativ per tüt i cunsunant custritiv. De suvent, stu prucediment chì el causa di divergenz int i sistema urtugrafich, a seconda se vön el decid de mantegn i representazion funemich o quij püssee funetich.
- la[g]ee > la[k]
- bu[dʒ]ià > bö[tʃ]
- cru[z]ón > cru[s]
- vi[v]üü > vi[f]
Ingles[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ingles el gh'aveva un prucediment de vucalizazion int i murfema che i finiven cun una cunsunanta fricativa. 'Stu prucediment chì l'è pü ativ int l'ingles mudern, ma l'ha lassaa di esempi che i se tröven anmò incö in certi cubi de parol (nom-verb):
Int la furmazion del plüral e del passaa, la devucalizazion l'è anmò prudütiva al dì d'incö:
Lista di lenguv cun la devucalizazion finala di custringent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Afrikaans
- Armenian (dumà int i plosiv)
- Bülgar
- Catalan
- Lengua Ceca
- Ulandes
- ingles antigh (dumà per i fricativ)
- Estunian (dumà per i plusiv)
- Farués
- Franzes antigh (mantegnüü in certi desinenz del franzes mudern, cume presempi -if vs. -ive)
- Geurgian
- Tudesch
- Grech Mudern (prima del Katharevousa, al dì d'incö el dipend dai variant)
- Islandes
- Curean
- Limbürghes (dumà per [z], [g] e [v])
- Lumbard
- Lüssembürghes
- Macédun
- Maltes
- Mòngul
- Ucitan
- Pulach
- Rüss
- Surbian
- Türch (dumà per i plusiv)


text:
Arnad
Arnad l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 1 313 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 28 km² e 'na densità de 47 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bard, Challand-Saint-Victor, Donnas, Hône, Issime, Issogne, Perloz, Pontboset, Verrès.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Yosa Buson
Yosa Buson (1716, 25 ad Dicémbar dal 1784), nâ cuma Buson Taniguchi ma cgnusû anc sōl cuma Buson, 'l è stâ 'n puvéta e pitōr giapunéś. In dla sò vita 'l à fat 3.000 haiku a 'l incìrca, punénd-as cuma òṅ di quàtar più grand puvéta dal gènar, insém a Matsuo Bashō, Kobayashi Issa e Masaoka Shiki.
Biugrafìa
Taniguchi Buson al nas in dal vilàǵ ad Kema, in dla pruìnsa ad Settsu (adès Kema-chō, Miyakojima-ku in dla sità 'd Uśàka). A vint an al spatìna a Edo (Tokyo a 'l dè 'd incō) par studiàr pueśìi haikai cun al vèć mìstar Hayano Hajin. Quànd qvést chè al mōr, al s trasferìs in dla pruìnsa ad Shimo-Usa (ciamàda adès Prefetùra 'd Ibaraki) e, tgnénd a drē a gl'òpri dal sò ìdul Matsuo Bashō, al sa stablìs in di pòst salvàdag dal nòrd dl'ìśula 'd Honshu, in dua al famóś haijin 'l à tòlt ispirasiòṅ par la sò òpra Oku no Hosomichi.
I apùnt ad cal viàś chè i èṅ stâ publicâ in dal 1744, cun al nóm ad Buson.
Dòp avér girâ in soquàntt pòst dal Giapòṅ a quarànta-dū an al và a star a Kyōto, tacànd a firmàr-as cuma Yosa, a s pōl dar da 'l nóm dal vilàǵ in du l'éra nada sò màdar. Tri an dòp al sa spóśa e al gh'à na fiōla ciamàda Kuno.
In fiṅ ch'al scampa, al n s trasferìs piò da 'd là, tacànd a insgnàr pueśia in dla Sumiya. In dal 1770 al tōś al tìtul ad Yahantei, al scutmàj druâ da 'l sò mìstar Hayano.
Buson al mōr a ssant'òt an al dè ad Nadâl dal 1784. La sò tómba la s cata a Kyōto, a 'l Konpuku-ji.


text:
Fidegh
El fidegh l'è ona giandola extramural anficrina. La se troeuva sott al diaframma (in de l'ipocondri dester) e arent al colon e al stomegh.
A l'è la giandola pussee grossa in del corp uman. El pesa pu o manch on chilo. La gh'ha on roeul bell important in del metabolism e la fa tutta 'na serie de process: in tra de lor a gh'è el maganizament del glicogen, la sintesi di proteinn del plasma e la rimozion de sostanz tossegh del sangh. El produs anca la bile (che la serviss a l'escrezion di sostanz de scart) e, in cas de splenectomia, el pò avèggh anca la fonzion de emocateresi inscambi de la nilza. A l'è important anca per la digestion di grass.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla fidegh l'è on'evoluzion del latin ficatum, d'usagg pussee popolar respett al pussee classegh iecur. El termen l'è doperaa in quasi tutt i lengov romanz (italian fegato, frances foie, catalan fetge, portoghes fígado, spagnoeu hígado, asturian fégadu, aragones figado, romen ficat, venezian figà, forlan fiât, ladin fié, sardegnoeul ficadu, ligur figæto, piemontes fìdich, napoletan feteco). In romancc, inscambi, se dopera la parolla dir.
El nomm grech hépar el vegn doperaa per i mai e i agettiv relativ al fidegh (epatite, epategh e via inscì).


text:
Marche
Le Marche i è 'na regiù de l'Italia centràla abitàda de piö o méno 1.550.000 abitàncc. L'è colocàda söl mar Adriàtich e la cuàrcia zó 'na superfìce de 9.365 km², delimitàda del fiöm Conca a nòrd, del fiöm Tronto a sud e de la cadéna dei Apenìni a ucidènt. La cunfìna co l'Emilia-Romagna (pruvincia de Rimini), la Repüblica de San Marino, la Toscana (pruvincia de Arezzo), l'Umbria (pruvincia de Perugia), l'Abruzzo (pruvincia de Teramo), el Làsio (pruvincia de Rieti) e 'l Mar Adriàtich.
El capolöch de la regiù l'è Ancona, le ótre pruvìnce i è Pesaro e Urbino, Ascoli Piceno, Fermo e Macerata.


text:
Diano Marina
Diano Marina l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 6 128 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 6,5 km² e 'na densità de popolasiù de 943 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Diano Castello, Imperia, San Bartolomeo al Mare.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Diano Marina l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
«
Non, rien de rien, non, je ne regrette rien, ni le bien qu'on m'a fait ni le mal, tout ça m'est bien égal. C'est payé, balayé, oublié, je me fous du passé.»
(FR
)(Non, je ne regrette rien
, 1960
)
«
No, par gnint, no, a n m pènt ad gnint, mia dal bèṅ ch'i m aṅ fat e gnanc dal mâl, par mè i èṅ para. A-j-ò pagâ, spasâ via, daśmindgâ, a n m in ciàva gnint dal pasâ.»
L' Édith Piaf (al sò nóm vēr 'l è Édith Giovanna Gassion) (Parìś, 19 ad Dicémbar dal 1915 - Grasse, 11 'd Utóbar dal 1963) l'è stàda na cantànta e atóra francéśa cgnusùda anc cun al scutmàj ad Paseròt (Piaf 'l è al nóm ad c'l uśèl lè in d'l argot pariśèṅ).
Biugrafìa
Nada in dal 1915 da Line Marsa, na cantànta itagliàna ad Livóran e da Louis Gassion ch'al fava al saltimbànc, Édith la pasa la sò infànsia in un burdèl da sò nóna in Nurmandìa. La sò prima audisiòṅ l'è dal 1935 ma la cata al sucès dū an dòpa quànd la firma un cuntràt cun al teàtar ABC.
Durànt la secónda guèra mundiàla, la Piaf la s éra misa còntra l'invaśiòṅ tedésca e la s éra eśibìda in di campi militàr e in quéi ad cuncentramènt p'r i parśunēr ad guèra. 'L è in cal perìud lè (1944) ch'la cgnós Yves Montand inamurànd-as. La canta sèg a 'l Moulin Rouge ma pò, quand lì lō al taca a dvintàr famóś, i dū i ś mòlan.
In dal 1948 la cgnós al pùgil Marcel Cerdan e la ś mét sèg ma chi lò al cata la mòrt gnénd śò cun al sò aparéć durànt un viàś in di Stat Unî. Dastrùta dal dulōr, Édith la taca a bévar e a druàr dal dròghi. La sò vita l'è stada difàti dimóndi dasfurtunàda e pina ad fat negatìṿ: incidènt stradài, malatìi, intervènt chirùrgic e anc un tentatìṿ ad suicìdi.
La Piaf l'è stata na granda espunénta dal filòṅ realìsta (chanteuse réaliste). La sò vóś, pina da mila sfumadùri, l'éra bòna ad pasàr a 'l impruvìś da di tòṅ àspar e rabî e quéi più dóls e la gh la cavàva a far sintìr in na manéra particulàra la cuntintésa cun al sòṅ dal sò cant.
L'è la cantànta che cun al sò cansòṅ l'à antisipâ al sèns 'd arvultamènt ad soquànt inteletuài dal sò tèmp cuma Juliette Greco, Roger Vadim, Boris Vian e Albert Camus.
Dimóndi vòlti l'éra lē ch'la scrivìva i tèst dal sò canti.
I sò più grand sucès muśicài i èṅ stâ Milord, Mon légionnaire, La foule, Les amantes d'un jour, La vie en rose e Non, je ne regrette rien na sòrta ad testamènt spirituàl.
L'à anc fat l'atóra in déś film a 'l incìrca.
La Piaf l'è mòrta par na ciróśi epàtica 'l 11 'd Utóbar dal 1963 quand l'éra drē a turnàr in dla sò Parìś.
Tut al sò cansòṅ
Culegamènt estéran


text:
14 11
Ol dé 14 de noèmber l'è 'l 318 ( 319 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 48 dé a finí l'an.
Ul dí 14 de noèmber al è ul dí da pòost 318 ( 319 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 48 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1963 - Paris (Fransa): Le Monde al pöblega une declarassiú de l'abat de Montserrat, Aureli Maria Escarré, in che al defent la identità nassiunala Catalana: ergot al comportaeà che i autorità francheste i l'espülse de' stat Spagnöl, ol 12 03 de 1965.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Monvall
Monvall (nom ufizial in italian: Monvalle) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 1 975 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 4 km² e 'na densità de 494 ab./km².
El paes el se troeuva longh i spond del Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Belgiraa). Oltra al center comunal a gh'è ona frazion (Turr) e on quai rion, come Canton e Goree.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Monvall l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Poison
I Poison (Vlèṅ) i èṅ un grup hard rock americàṅ dla Pennsylvania fundâ in dal 1984. In dla lōr caréra i aṅ vindû sinquànta migliòṅ ad disc a 'l incìrca.
Biugrafìa
I Poison i s mét'n insém in dal 1983 a Mechanicsburg, un pòst davśèṅ a Harrisburg in dla Pennsylvania, cun al nóm ad Paris. I gh fàvan part Bret Michaels a la vóś, Matt Smith a la chitàra, Bobby Dall a 'l bas e Rikki Rockett a la baterìa e i sunàvan 'l hair metal faghénd anc dal cover di Motley Crue, Quiet Riot, Judas Priest, Kiss e Aerosmith. In dal 1985 i sa spòstan a la Los Angeles pascànd al sucès e i càmbian nóm in Poison. In cal méntar al chitàrista, ch'al gh'iva 'd avér fiōl, al mòla 'l grup e al sò pòst a vèṅ tòlt C.C. DeVille. I quàt'r i tac'n a sunàr in un club dla West Hollywood ciamâ Troubadour.
In dal 1986 l'Enigma Records la i mét sóta cuntràt par trénta-mila dòlar. Al 2 'd Agóst al grup al fà gnir fóra Look What the Cat Dragged In (Guardâ cuś 'l à purtâ a cà 'l gat), cun dént'r i sìngui Cry Tough, I Want Action, I Won't Forget You e Talk Dirty to Me, ch'al vénd dū migliòṅ ad còpi. 'L an dòp i rigìstran la cover ad Rock And Roll All Nite di Kiss p'r al film Al di là di tutti i limiti.
In dal Maǵ dal 1988 'l è la vòlta 'd Open Up and Say...Ahh! (Vrî e dgî...Ahh!), 'l àlbum dal grup ch'l à muciâ più sucès ad tut chi àtar e ch'l à vindû òt migliòṅ ad còpi in tut al mónd. Cal disc chè al gh'à déntar tri di sìngui più cgnusû dal grup cuma Every Rose Has Its Thorn, Nothin' but a Good Time e la cover di Loggins and Messina Your Mama Don't Dance. Anc al lavōr dal 1990, Flesh & Blood (Carna e sangṿ), cuciâ in élt da i braṅ Unskinny Bop, Something to Believe In e Ride The Wind, al vénd bèṅ (da piò ad sèt migliòṅ ad còpi e secónd pòst in dal clasìfichi americàni).
Dòp al disc da 'l viṿ Swallow This Live (Manda śò cal cuncèrt chè ma anc Manda'l śò viṿ) dal 1991, C.C. DeVille al lasa al grup par di mutìṿ suo. Cun al nóṿ Richie Kotzen a la chitàra, i Poison i rigìstran Native Tongue (Léngua natìva) in dal 1993, disc famóś specialmènt p'r al sìngul Stand. Chi lò al rèsta in dal grup sōl par cal lavōr lè. In Crack a Smile...and More! (Próa 'n suriśèṅ...da Piò!) dal 2000 a gh sòna Blues Saraceno, ch'al rivàva da i Kingdom Come, ma 'l véndidi i las'n a deśideràr. Ch'al disc chè al gh'à mis siē an a vgnir fóra parchè Michaels 'l iva fat 'n incidènt grav cun la sò Ferrari, śbragànd-'s i òs a 'l naś, ganàsa, stéran, dida e dènt. La cà discugràfica pò la 'l à lasâ da na banda sarnénd ad dar in past a i fans la racòlta 1986-1996: Poison's Greatest Hits.
In dal 1998 DeVille al tórna in di rang e al grup fà vgnir fóra un secónd disc da 'l viṿ, Power to the People (Putēr a la gint). In dal 2002 a véd la luś Hollyweird e pò in dal 2007 un disc ad cover, Poison'd!.
Al 22 'd Avrìl dal 2010 Bret Michaels al và a 'l uśdàl ad cursa parchè al pardìva dal sangṿ a 'l sarvèl. Malâ da tèmp 'd abêt, dòp soquànt dè ad ricòvar in dua 'l iva pardû la vóś e risćiâ la mòrt, Michaels al s armét, psénd acsè turnàr a far la sò vita ad rocker. Al sò dutōr Joseph Zabramski al fà savér che sōl al 10 o al 20% dla gint ch'la patìs un quèl cum al suo pò la gh la cava a turnàr a pòst.
Cumpunènt
Quéi 'd adès
- Bret Michaels - vóś, chitàra (1983-incō)
- C.C. DeVille - chitàra (1985-1991, 1996-incō)
- Bobby Dall - bas (1983-incō)
- Rikki Rockett - baterìa (1983-incō)
Mémbar vèć
- Matt Smith - chitàra (1983-1985)
- Richie Kotzen - chitàra (1991-1993)
- Blues Saraceno - chitàra (1993-1996)
Discugrafìa
Àlbum
- 1986 - Look What the Cat Dragged in
- 1988 - Open Up and Say...Ahh!
- 1990 - Flesh & Blood
- 1993 - Native Tongue
- 2000 - Crack a Smile...and More!
- 2002 - Hollyweird
- 2007 - Poison'd!
Da 'l Viṿ
- 1991 - Swallow This Live
- 2000 - Power to the People
- 2006 - Great Big Hits Live! Bootleg
- 2006 - Seven Days Live
- 2008 - Live, Raw & Uncut
Racòlti
- 1996 - Poison's Greatest Hits: 1986–1996
- 2001 - Poison – Rock Champions
- 2003 - Best of Ballads & Blues
- 2006 - The Best of Poison: 20 Years of Rock
- 2010 - Poison - 10 Great Songs
- 2011 - Double Dose: Ultimate Hits


text:
Bellis perennis
Bellis perennis l'è 'l nòm scentìfich de la margaritìna de pràt, 'na piantìna de dimensiù picinìne de la famìa botànica de le Asteraceae. L'è 'na spéce uriginària del cèntro e del nòrt de l'Europa, endóche l'è la piö difundìda 'ntra de divèrse speci che vé identificàde col nòm popolàr de margaréta/margherita.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbàcea perène che g'ha dei rizòmi pesègn che se tìra dré a tèra.
Le fòie i è töte 'nserìde söl rizoma e le fùrma 'na rüzitìna bazàl. I è spatolàde co la larghèsa màsima 'nsìma, co la bàze a cóne e le se strèns endèn gambì alàt; i è tumintùze quan che i è zùine ma dòpo le deènta piö o méno glàbre (sènsa pilizì). L'òrlo l'è capetàt o crenulàt, de rar el pöl véser entréch. I è lónghe presapoóch dei 2 ai 5 ghèi e le prezènta a la vìsta apéna 'na nervadüra centràl.
I fiur i se fùrma 'nsìma a 'n gambì che 'l pöl rià 'nfìna a 10 ghèi de altèsa (de rar pò a 'nfìna a 15 ghèi) e che pórta mìa de fòie. I fiùr i è de 2-3 ghèi de diàmetro e 'l capulì el g'ha la fùrma tìpica de le asteràcee e l'è furmàt de 'na curùna de pétali estèrni biànch (de spès co la puntìna rósa) e de 'n dìsco centràl zàlt. I pétali dei fiurilì estèrni (biànch) quan che l'è séra e quan che gh'è bröt tép i se sèra e i se dèrf quan che é fò 'l sul.
I fröcc i è dei achéni picinì a fùrma de öf, i fùrma mìa 'l pàpo.
Habitat e distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La crès de preferènsa 'ndèi pracc, endèle zòne mìa cultiàde e 'n generàl endèi pòscc calpestàcc. La dispuzisiù de la rüzitìna bazàl, basìna basìna arènt a la tèra, la fà che la rèste schiàda tat de le bès•ce che màia l'èrba come del mestér de segadüra de l'òm, e chèsto 'l ghe permèt de slargàs fò e de furmà dele colònie bèle grànde e spèse,
L'è distribüìda 'ndèle zòne frède-temperàde de l'Europa, de l'Asia e de l'America setentriunàla. La pöl vègner sö 'ntra i 0 e i 2000 méter de altèsa sùra 'l leèl del mar
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bellis perennis l'è stàda discriìda come spéce botànica per la prìma ólta del Linèo e püblicàda en Species Plantarum 2: 886. 1753.[1]
- Variedades
- Bellis perennis proles pumila (Arv.-Touv. & Dupuy) Rouy
- Bellis perennis var. caulescens Rochebr. & Sav.
- Bellis perennis var. hirsuta Beck
- Bellis perennis var. meridionalis Favrat ex Gremli
- Bellis rotundifolia proles pumila Arv.
- Bellis pumila Arv.-Touv. & Dupuy 1883
- Bellis perennis proles pumila (Arv.-Touv. & Dupuy)
- Bellis integrifolia Lam. 1804
- Bellis hybrida Ten. 1835, 1838
- Bellis hortensis Mill. 1768
- Bellis armena Boiss. 1875
- Bellis alpina Hegetschw. & Heer 1839
- Aster bellis E.H.L.Krause[2]
- Bellis croatica Gand.
- Bellis margaritifolia Huter
- Bellis minor Garsault
- Bellis pusilla (N.Terracc.) Pignatti
- Bellis scaposa Gilib.
- Bellis validula Gand.
- Erigeron perennis (L.) Sessé & Moc.[3]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ «Bellis perennis». Tropicos.org. Missouri Botanical Garden.
- ↑ Sinònim en Tela Botánica
- ↑ Bellis perennis en PlantList


text:
01 06
Ol dé 1 de zögn l'è 'l 152 ( 153 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 214 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de zögn al è ul dí da pòost 152 ( 153 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 214 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Bagdad (l'Iraq): col vist-e-pias de l'ONU, ol Consel de Goèrn provisional Irachià al nòmena ol mösölmà sünita Gazi al-Iawar nöf president del paes, daspus de la renönsia d'Adnan Pacaci, considerat ol candidat di SÜA.
2004 - la Üniú Öropea: al entra in igur la targheta sanitària öropéa in 13 stacc (Zermania, Bèlzica, Dinamarca, Slovènia, Spagna, Estònia, Finlàndia, Fransa, Gréssia, Irlanda, Lössemburgh, Norwegja e Suéssia), che la permet a qual-se-ör sitadí Öropé de resséf assistensa médica örzenta gratüita int i restade cörte in stacc mémber diferenc de chèl de residensa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1433 - Xàtiva (la Costera, ol Paes Valencià): Jaume II d'Urgell ol desfortünat, forse sassinat per i fradéj del Magnànim, i infanc Gjoan, Enrich e Péir.
1841 - Fransa Châlons-en-Champagne: Nicolas Appert Fransesa.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala a Meranges, a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Kyrie eleison
Ol Kyrie eleison l’è öna preghiéra cristiàna, che la é dal gréch antìch Kύpιe ἐλέnσov, manéra de dì che l’è stàcia tradüzìda con Signùr piéta, ach se ‘l sarès piö giöst Signùr, fàga ét ol tò bé, de fati öna ólta l’aspèt penitensiàl de chèsta preghiéra l’éra secondàre. De sólet chèsta preghiéra l’a sùna [ˈkirie eˈlɛjson] o ach [ˈkirje eˈlɛjzon] segónt i règole del gréch modèrn, menimà la manéra giösta de dìla la sarès chèla del gréch antìch che l’è ['kyrie eˈleɛːson].
In del rìto romà post conciliàr ol Kyrie eleison l’è stài tradüzìt e se ‘l sènt piö sunà in del originàl gréch, come l’éra in del rìto tridentì ‘ndóe prìma del at penitensiàl se dizìa ol Kyrie eleison in de la sò fórma piö tradisiunàla che l’è: Kyrie eleison - Christe eleison - Kyrie eleison. In del rit ambrosià amò al dé de ‘ncö se dis Kyrie eleison - Kyrie eleison - Kyrie eleison, sènsa ‘l Christe eleison al at penitensiàl e se ‘l dis amò per trè ólte a la fì de la Sànta Mèsa. Ol Kyrie eleison se ‘l dóvra ach in del rìto bizantì.


text:
Cornus mas
El Cornus mas (en Bresà: Cornàl), l'è 'na piànta de la famìa de le Cornaceae, uriginària de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cornàl l'è 'na piànta che rìa 'nfìna a 12 méter de altèsa che vé sö söi teré calcàrei. La pöl scampà sènsa problémi 'nfìna a 100 agn.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie i cröda 'n 'nvèren, i è lónghe da 4 a 10 ghèi e larghe da 2 a 4 ghèi. I è fòie 'ntréghe, opòste (i vé fò a dò a dò da l'istès gróp, öna d'öna bànda e öna de l'ótra) e pelùse sura e sóta. Compàgn de töcc i Cornus i nervadüre di fòie che i part da la nervadüra principala i se sluntana e i và vèrs ol bòrd de la fòia, sensa però mai riaga, desà che i piéga con öna gran bèla cürva e i fenés töte piö o méno apröf a la pónta. Chèsto l'è ü caràter che l' permèt de cognós i Cornus.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è zalcc e picinì (de 5 a 10mm de diàmetro), i fiorés prèst en febrér o mars, e chèsto particolàr el i a rènt importànti per la prudusiù de la mél.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc, ciamàcc apò a lur cornài i è de le drùpe róse lónghe de 15 a 20 mm condèn giandì bel gròs. I è piötòst àspre ma i è bùne de maià, e ale ólte se pöl a troà 'n vèndida dele marmelàde. Per maià 'l fröt convé spetà che 'l cröde de per sò cönt e alùra 'l desvéla 'n saùr delicat e delisiùs che 'l reciàma chèl de la saréza.
Difuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cornàl, spéce uriginàl de l'Euròpa centràl e orientàl, enfìna al Caucaso e a l'Asia minùr, 'n Italia se 'l tróa en töta la penìzola ma l'è piö fàcil troàl endèle regiù setentriunài.
Ecologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghe piàs i teré frèsc e calcàrei, el sopórta bé la podadüra e se pöl dàga la fùrma de 'na sés. La frütificasiù l'è sogèta a alternànsa. La propagasiù se pöl fàla apò a per margóta o talèa endèi més de utùer e noèmber. La somésa la pöl mitìga apò a du agn prìma de bötà e de 8 à 10 agn prìma de fa i fröcc.
De mia confónder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sèmper del zèner Cornus gh'è apò 'l sanguanì.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I fröcc: I è bù de maià e se i dopèra per fa marmelàde o per dàga saùr ai liquòri.
- El lègn: L'è 'l lègn piö dür de le piànte europèe uriginài. 'Na ólta se 'l doperàa per fa sö i tòc de le màchine piö sogècc a üzüra (compàgn de i ràgi e i décc de le röde) e per i mestér de tùren.
- Töta la piànta la pöl véser dopràda per tènzer (de zalt)


text:
From the Wikimedia Foundation
Sustena Wikipedia!
OFRA ADESS »
Milion de gent in tüt el mond i impareran un quajcoss de növ in sö la Wikipedia incö. Cume pruget no-profit che el sustegn una cumunità de vuluntari in tüt el mond, a fem del tüt per met insema püssee infurmazion e de qualità püssee bona in tüt i lenguv e per tüta la gent del mond, a gratis, e senza ereclam. La to uferta la se jüteraa a 'ndà inanz cun j'uperazion de la Wikipedia, e a fala vegnì anmò püssee ütil.
—Wikipedia la gh'ha el sustegn de la Wikimedia Foundation, 'na "501(c)(3) tax exempt charitable corporation" basaa a San Francisco, in California. Int i Stat Ünii, se pör tö via i ufert dai to entrad tassabil federalment. Tüt i ufert cun la carta de credit j'hinn cumpletà da PayPal.
Capitul
La Wikimedia Foundation l'è sustegnüü da una ragnada de 41 capitul vuluntari da tüt el mond. » Learn more


text:
Napul
Nàpul (Napule in napuletan, Napoli in talian; Naples in frances e ingles; Neapolis in latin e grech antich; Neapel in tudesch; Nápoles in spagnö e purtughes; Nàpuli in sicilian; Napels in ulandes) l'è una cità taliana, capitala de la pruvincia che la porta l'istess nom e de la region de la Campania. Cun i so 962.447 abitant l'è 'l terz cumün aministrativ cume pupulazion dop de Roma e Milan. La so area metrupulitana la va dai 3 a i 5 milion de personn, a seconda di dat che se ciapen cume riferiment.


text:
Badesi
Badesi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 1 870 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 30 km² e 'na densità de 62 ab./km². El cunfìna coi cümü de Trinità d'Agultu e Vignola, Valledoria, Viddalba.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Plantae
Plantae (del latì: "plantae", piànte) l'è 'l nòm de 'n tàxon colocàt al ranch tasonòmich de régn.
Endèla circuscrisiù piö làrga el cuincìt col ogèt de stüde de la scènsa de la Botànica, e 'l töl dét divèrsi clàdi de organìsmi, emparentàcc a la lontàna, che i pöl véser ragrupàcc en cianobatéri, fóns, àlghe e piànte terèstre, organìsmi che quaze i g'ha nisü caràter en cümü föra che de ìga cloroplàst (o de véser el progenitùr de 'n cloroplàst, endèl càzo dei cianobatéri) o de mìa ìga mobilità (endèl càzo dei fóns).
Endèla sò circuscrisiù piö abitüàla (endèla clasificasiù de 5 régn de Whittaker, 1969[1]), i cianobatéri, i fóns e le àlghe piö sèmpe i è stacc ragrupàcc en óter régn. En chèsta clasificasiù, el régn Plantae el se referés ai organìsmi multicelular con cèlule de tipo eucariòta en con parét celulàr (chèl che vergü i ciàma cèlula vegetàl, definìda come 'l tipo de cèlula dei vegetài), organizàde 'n maniéra che le cèlule le g'hape alméno 'n sèrto leèl de specializasiù funsiunàla. Le piànte, definìde 'n chèsta maniéra le oté l'energìa de la lùce del Sul, che le rìa a catürà per mès de la clorofìla cuntignìda 'ndèi cloroplàst de le cèlule piö o méno specializade per chèsto còmpet, e con chèla energìa lé e per mès del procès de la fotosìntezi le trasfùrme 'l diósido de carbònio e l'àiva 'n söcher, che le dopèra come fónt de energìa chìmica per realizà töte le sò atività. Se le defenés per chèsta rizù dei organìsmi autòtrof. En piö le esplòra l'ambiènte entùren (de sòlet pèr mès de òrgani specializàcc compàgn de le raìs) per sorbéser sö óter nütrièncc esensiài dopràcc per fa sö le proteíne e le ótre molécole che le g'ha de bezògn per scampà.
Gh'è de mèter en evidènsa che la circuscrisiù de Whittaker la làsa fò del régn de le Plantae le àlghe che le g'ha multicelularità condèn mìnimo de diviziù dei còmpecc. Gràsie a le conoscènse che se g'ha al dé d'encö sùra la filogenia, se sà che la circuscrisiù del Whittaker la reönés endèl régn Plantae apò a organìsmi emparentàcc entrà de lùr a la lontàna fés. Endèl ambiènt scentìfich, i taxon ütii i è chèi che i g'hape 'n progenitùr en cümü. Le anàlizi molecolàre del DNA che gh'è stat fat endèi öltem agn, che le g'ha desgarbiàt en lìnee generài, l'àlber filogenétich de la vìta, le ìndica che töte chèle che conosóm come "piànte terèstri" (taxon Embryophyta), "àlghe vérde" (che 'nsèma co le embriòfite le ciàpa 'l nòm de Viridiplantae), àlghe róse (taxón Rhodophyta), e 'n taxon picinì ciamàt Glaucophyta, le g'ha 'n progenitùr cümü, che l'è stat el prìm organìsmo eucariòta a 'ncorporà en cianobatério endèla sò cèlula e isé a furmà 'l prim cloroplàst.
Al dé d'encö l'è chèsto ragrupamènt de organìsmi chèl che vé recunusìt come Plantae endèi ambièncc scentìfich (a le ólte ciamàt "clado Plantae", per vìa che i sò organìsmi i g'ha 'n antenàt cümü, per diferensiàl del "régn Plantae" de la circuscrisiù del Whittaker, circuscrisiù amò doperàda de spès endèi lìber de tèst.).
Divèrsi organìsmi che g'ha i cloroplàst (per ezèmpe le àlghe maròn) i rèsta föra del taxon, perchè i è mìa discendèncc dirècc de chèi che g'ha 'ncorporàt el prim cloroplàst, ma i ha aquizìcc de maniéra segondària, quan che i g'ha 'ncorporàt 'na àlga vérda o 'na àlga rósa 'ndèla sò cèlula, e al dé d'encö isé i è colocàcc endèn quach óter taxon, aisebé che i sàpe eucarioti multicelulàr con cloroplàst.
I nòm alternatìf per el "clado Plantae", che i è Archaeplastida e Primoplantae, i fà riferimènt al fat che 'l sò antenàt l'è stada la prìma piànta sùra la tèra. Per conclùder, a le ólte se ciàma "piànta" töcc i eucariòti coi cloroplàscc, sènsa destènguer se i l'ha encorporàt de maniéra primària o segondària, gnè se i è uni o multicelulàr (per ezèmpe l'è fàcil véder doprà chèsta definisiù de piànta endèi tèsti che tràta de cloroplàsti).
Le piànte le g'ha 3 série de DNA, giü 'ndèl núcleo, giü 'ndèl mitocondrio e giü 'ndèi cloroplast. Le 3 séri de DNA i è stàde dopràde endèla botánica sistemática per ipotizà relasiù de parentéla 'ntra le piànte.
Album[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Robert H. Whittaker. 1969. New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms. Science 163: 150-160. Entrez Pubmed 5762760