text:
Spéce
En biulugìa, se ghe dà nòm spéce (del latì species) a ògna ü dei grùpi endèi quài se divìt i zèner, cioè, la limitasiù del genèrich endèn ámbito morfologicamènt coerènt. En biulugìa, 'na spéce l'è l'unità de bàze de la clasificasiù biològica.
'Na spéce se la defenés de spès come 'n grùpo de organìsmi che i è bù de 'ncruzàs e fà nàser 'na discendènsa fèrtil. Endèna bùna part dei càzi, chèsta definisiù l'è adeguàda, però de spès se dopèra apò a critéri piö percìs o che diferènsia de piö amò, per ezèmpe sö la bàze de la corispondènsa del DNA o la prezènsa de aspècc de local-adatamènt specìfich.
I nòm de üzo genèrich (nòm popolàr) per i taxa de le piànte e de le bès-ce i corespónt a le ólte a le spéci: per ezèmpe, “liù”, “caàl” o “luertìs”. Ma l'è mìa sèmper isé: per ezèmpe, la paròla “cèrf” la se referés a 'na famìa de 34 spéci diferènte.
Stória del concèt de spéce[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tèrmine "spéce" 'l se referés a tré concècc diferèncc ma relasiunàcc. El ranch spéce, che l'è 'l leèl piö bas de la tasonomìa segónt el Linèo; i taxa spéce, che i è 'n grùpo de organìsmi discriìcc e asegnàcc a la categurìa "spéce", e le spéci biològiche che i è ènti bù de evòlver.
'Na ólta le spéci i éra definìde come indivìdui che se 'nsomeàa 'ntra de lur e che i se diferensiàa dei indivìdui che apartignìa a le ótre spéci per discontinuità morfològiche, cioè, le spéci le ch'ìa esènse imutàbii, che le apartignìa, segónt la filozofìa aristotélica-platònica, al mónt de le edèe. Chèsta concesiù l'ìa per fórsa fisìsta, cioè la sò esènsa l'ìa permanènta. Endèl medioévo, s'è consolidàt la interpretasiù creasiunìsta 'ndèla qual ògna spéce l'ìa 'na unità d ela creasiù, caraterizàda de la sò esènsa. L'ìa 'n realìsmo idealìsta.
El nominalìsmo 'l g'ha ìt le sò raìs endèl sècol XIV col Guglièlmo de Ockham. Chèsta dutrìna la segnalàa che ezisrìa nesöna entità 'ntramès al tèrmine e i indivìdui ai quai chèsto 'l se riferìa, cioè, izistìa apéna i indivìdui. Segónt chèsta dutrìna, le spéci i è fröt de la nòsta rasionalità e 'l concèt de spéce se 'l dopèra apéna col fì de ragrupà i indivìdui segónt la 'nsomeànsa e dàga 'n nòm. En póche paròle, el nominalìsmo el reconós mìa le spéci come entità reài. Linèo e John Ray, de l'ótra bànda, i sustignìa l'edèa del caràter discrét e del posèso de atribùti ogetìf de le spéci, que le primitìa la sò delimitasiù, cioè, el realìsmo de le spéci. A pàrter de la püblicasiù l'urìgin de le spéci del Charles Darwin endèl 1859, se g'ha cuminciàt a cunsiderà le spéci come 'n ensèma de popolasiù morfologicamènt variàbii e co la capacità de evòlver. El concèt aristotélich-lineà l'è stat en pó a la ólta sustitüìt de 'na concesiù evolutìva bazàda sö la selesiù natüràla e 'ndèl izolamènt reprodütìf.
A metà del sècol XX s'è afermàt dò puzisiù respèt a le spéci: el realìsmo evolutìf e 'l nominalìsmo. Chèsti öltem i sustignìa che 'ndèla natüra izistìa apéna i organìsmi individuài e segónt i tasònomi evulutìf le spéci i éra entità reài de la natüra e le custitüìa unità de la evulusiù. A pàrter dei agn '80 s'è afermàt la puzisiù realìsta respèt a le spéci biològiche, ensèma al apròcio filogenétich de la clasificasiù.[1]
Concècc de spéce[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Spéce biològica (de Dobzhansky [2], 1935 y Mayr [3], 1942). Segónt chèsto concèt, la spéce l'è 'n grupo (o popolasiù biològica) natüràl de 'ndivìdui che i pöl encruzàs 'ntra de lur, però che i è izolàcc reprodutivamènt dei óter grupi che se 'nsomèa. Chèsto l'è 'l concèt piö largamènt acetàt e col consèns piö larch, perloméno 'ntra i zoòlogi. El ciapà 'na spéce come biològica, l'implica del pónt de vìsta evulutìf acetà che l'è 'na popolasiù reprodutivamènt izolàda, cioè la costetöés 'na lìnea evolutìva separàda e che l'è rinforsada de 'na série de bariére che le pöl véser de tipo geogràfich o biològico. La spéce biològica l'è lìbera de curìga dré al sò córs segónt i procès genétich le 'nflöènse ambientàle che le próvoca i va,biamèncc evolutìf. Le caraterìstiche de chèsto concèt le i a rènt inaplicàbil a organìsmi fòsii. E pò amò, gh'è de le limitasiù respèt a chèi organìsmi che se reprödös asesualmènt (per apomixia: tipo de partenogènesi) quach spéci de rotìfer (organìsmi microscòpich), molùschi, artròpodi, vertebràcc (quac pès e lözèrte del zèner Cnemidophorus e Aspidoscelis Reeder 2002) e 'na quach piànta vascolàr. Gh'è apò divèrsi càzi de ibridasiù endóche vé fó 'na dicendènsa fèrtil e che le rèsta cóme unità genétiche e evolutìve indipendèncc. L'è 'l càzo de ergöne piànte vascolàr endóche l'ibridasiù l'è 'na ròba bastànsa frequènta.
- Spéce evolutìva (de Wiley, 1978).[4] l'è 'na discendènsa ('na sequènsa ancestro-descendènta) de popolasiù o organìsmi che manté la sò identità diferènta de ótre discendènse e che le g'ha le sò tendènse stòriche e evolutìve perticolàr. Chèsto concèt l'è diferènt de chèl de prìma perchè l'è l'izolamènt genétich atuàl piö che chèl potensiàl, el critério per riconóser le spéci. E 'l cunsìdera che denàcc a l'ezistènsa de bariére geogràfiche o biològiche, el flùso genétich 'ntra le stèse el sarà isé bas che se generarà 'na divergènsa genética (cladogènezi). El concèt de spéce evolutìva el té cönt che la evulusiù cladogenética la pöl véser reticulàda. Chèsto 'l völ dì che chèle popolasiù che 'n prensépe s'è separàt e che le g'ha cuminciàt a diferensiàs geneticamènt, le pöde turnà a convèrger e reünìs, rómper l'izolamènt e dà urìgin a spéci ìbride de le quàle pöl saltà fò 'na popolasiù che la pöde véser ricunusìda come unità 'ndependènta. Apò a la concesiù evolutìva gh'è stat mitìt deànti divèrse obiesiù:[5] 1) la pöl véser aplicàda apéna a spéci monotìpiche, isé che ògna izolamènt geogràfich el g'harès de éser tratàt come 'na spéce diferènta; 2) gh'è mìa critéri empìrich che i permète de oservà tendènse evolutìve endèl regìster fòsil; 3) la definisiù evolutìva l'è mìa pràtica endèla demarcasiù de le cronospéci.
- Spéce morfològica.[6] Segónt chèsta concesiù, ògna spéce l'è distinguìbil de chèle che se 'nsomèa per mès dei sò aspècc morfològich. Chèsto concèt de spéce el g'ha risiìt nömerùze crìtiche.[7] Prim de töt, la definisiù morfolàgica la té mìa cönt sèrte proprietà comportamentài e ecològiche. Segónda ròba, i caràter morfològich mìa sèmper i permèt de reconóser 'na spéce: de 'na bànda gh'è 'n mòcc de spéci diferènte, suratöt tra i protozòi, che i è morfologicamènt quàze precìze. I è ciamàde spéci crìptiche o “spéci sorèle” (Mayr 1948); de l'ótra bànda, gh'è divèrsi tìpi morfològich dét endèna stèsa spéce, per vìa de la variasiù genética individuàla (spéci polimòrfiche) o al fat che le apartègne a categorìe biològiche diferènte, compàgn de l'età o 'l sès.
- Spéce filogenética (de Cracraft, 1989).[8] Chèsto concèt el reconós come spéce ògna grùpo de organìsmi endèl quàl töcc i organìsmi i cundivìt en ünech caràter derivàt o apomàrfich (mìa prezènte endèi sò predecesùr o afìni). Se chèsto concèt el fös aplicàt con rigùr, popolasiù locài aisebé che le sìes arènt giöna a l'ótra le sarès consideràde spéci diferènte per vìa del fat che ògna popolasiù la pöl vìga variancc genético-moleculàr üniche.
- Spéce ecològica (de Van Valen, 1976).[9] Segónt chèl concèt ché, la spéce l'è 'na discendènsa (o 'n ensèma de discendènse emparentàde strète) che l'òcupa 'na zòna adatatìva apéna apéna diferènta endèla sò distribusiù de chèle che aparté a ótre discendènse, e che 'n piö la se svelöpa en maniéra 'ndependènta de töte discendènse stabilìde föra de la sò àrea bio-geogràfica de distribusiù. En chèsto concèt, la concesiù de nìchia e escluziù competitìva i è 'mportànte per spiegà come le popolasiù le pöde véser dirète a ambièncc determinàcc e otègner come rezültàt divergènse genétiche e geogràfiche fondamentài en fatùr specificamènt ecològich. Sö chèsto aspèt, gh'è stat dimustràt per bé che le diferènse 'ntra spéci tat de fùrma come de comportamènt i è de spès relasiunàde co le diferènse de risórse ecològiche che la spéce la sfröta. L'ensèma de le risórse e dei habitat sfrötàcc dei mèmber de 'na spéce 'l costetöés la nìchia ecològica de chèla spéce lé e mìa de 'n ótra, e isé, a ardàl sóta 'n óter àngol, la spéce ecològica l'è 'n ensèma de indivìdui che sfröta 'na nìchia specìfica. I leèi de diferènsa, en chèsto sènso, i sarà 'n funsiù del leèl de difereènsa de la nìchia o la discontinuità del ambiènt. Per ezèmpe, dei parasìti emparentàcc entrà de lùr e che i g'ha la sò nichia dét endèn òspite (endoparasìti) i riarà a ìga diferènse '0ntrà de lur, en funsiù de quat che i è diferèncc i sò òspiti endèla sò murfulugìa, abitüdin, risórse, ecc.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Crisci, J.V. 1981. La especie: realidad y conceptos. SYMPOSIA, VI Jornadas Argentinas de Zoología, La Plata. Pp. 21-32. Reeditado en: Llorente Bousquets, J. e I. Luna Vega (eds.) "Taxonomía biológica". Fondo de Cultura Económica, Universidad Nacional Autónoma de México. Pp. 207-225. 1994.
- ↑ Dobzhansky T. 1937. Genetics and the origin of species. Columbia University Press, New York .
- ↑ Mayr, E. 1942. Systematics and the origin of species. Columbia Univ. Press, New York.
- ↑ Wiley, E. O. 1978. The Evolutionary Species Concept Reconsidered. Systematic Zoology, Vol. 27, No. 1, pp. 17-26.
- ↑ 1996. What is a species, and what is not? Philosophy of Science 63 (June): 262-277
- ↑ Cronquist, A. 1978. Once again, what is a species? p. 3–20. In: J. A. Romberger (ed.), Biosys-tematics in agriculture, Allenheld, Osman and Company, Montclair, NJ.
- ↑ Mayr, 1978
- ↑ Cracraft, J. 1989. Species as entities of biological theory. Pp. 31-52 in What the philosophy of biology is: the philosophy of David Hull (M. Ruse, ed.). Kluwer Academic Publ., Dordrecht.
- ↑ Van Valen, L. 1976. Ecological species, multispecies, and oaks. Taxon 25:233–239.


c: text/html

text:
Vertezèl
En botànica se ghe dà nòm de vertezèl a 'n ensèma de tré o piö fòie, ram o óter órghegn che böta de 'n gamp al stès leèl.
Le fòie che crès endèla gran part de la piànta le ghe và dré a 'n percórs a spiràl bèl stiràt entùren al gamp. Tat stiràda che 'l deènta de sòlet difìcil de reconóser. Gh'è sèrte piànte però che le prezènta fòie dispunìde a vertezèl.
La dispuzisiù a vertezèl l'è 'nvéce piö tìpica ende chèle fòie che co l'evulusiù le s'è mudificàde e i è nìde a furmà i elemèncc del fiùr de le Angiospermae.
I vertezèi de chèste fòie mudificàde i ciàpa nòm de:
- càles, endóche le fòie mudificàde le ciàpa nòm de sépali;
- coròla, endóche le fòie mudificàde le ciàpa nòm de pétali;
- androcèo, coi sò elemèncc che i è deentàcc i órghegn de reprudusiù maschìi;
- ginecèo, coi sò elemèncc che i è deentàcc i órghegn de reprudusiù feminìi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Taraxacum officinale
El Taraxacum officinale Weber ex F.H.Wigg. (en Bresà: sicória o segórgia o pisacà) l'è 'na piànta erbàcea de la famìa de le Asteraceae. L'è 'na èrba de ciós che se tróa facilmènt e che la vé catàda sö suratöt en primaéra per dopràla 'n cuzìna come èrba còta o crüda 'ndèle 'nsalàte.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta anöàla i perène condèna raìs primària e 'na rozèta bazàl, de altèsa rar la rìa a 40-50 ghèi. La g'ha fòie altèrne, sènsa gambì diferensiàt, pinnapartìde coi lòbi a fùrma triangolàr e òrli dentàcc e acùti. El gamp del fiùr l'è öt. I fiùr, ermafrudìcc, de culùr zalt doràt i la rènt fàcil de conóser. La coròla la prezènta dèle lìgule (tìpiche de sèrte categurìe de asteraceae) che le fenés con sich dintì picinì. El fröt l'è 'n achénio dotàt de pàpo.
El Taraxacum officinale l'è difundìt en töcc i cuntinèncc e se 'l tróa facilmènt en bànda ai sentér, endèi pràcc, ma apò a 'ndèi giardì, tat che i giardiniér de spès i la cunsìdera 'n èrba 'nfestànta.
Apicültüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è giöna de le spéci principài de la flòra de 'nterès apìcol endèle praterìe. le àe le ghe fà vìzita ontéra ai sò fiùr che i dà 'na bùna quantità de nètare e pòline. Per vìa de la sò distribusiù cosmopolìta, l'è cunusìda dei apicultùr de töt el mónt.
Varietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Taraxacum officinale var. alpinum Koch
- Taraxacum officinale subvar. dissectissimum Koidz.
- Taraxacum officinale var. dissectum Schinz & Thell.
- Taraxacum officinale var. kalbfussi Sch.Bip.
- Taraxacum officinale var. lividum Koch ex A.Gray
- Taraxacum officinale subsp. paludosum Schinz & R.Keller
- Taraxacum officinale var. paludosum F.W.Schultz
- Taraxacum officinale var. palustre Benth.
- Taraxacum officinale var. parvula Hook.f.


text:
USB
L' USB o bus de serie üniversal (in ingles universal serial bus) a l'è un standard de cumünicaziun seriala che'l permet de tacà dispusitif a un cumpiüter e per trasmet di dat. L'USB al permet de culigà i dispusitif cun dumà una interfacia standardizada e un ünegh cunetur, e de mejurà la capacità plug-and-play inscì da culigà/desculigà i dispusitif senza el riaviament del cumpiüter (hot swap).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima versiun ufiziala, USB 1.0, a l'è del 1995 e la gh'aveva dò maner de ütilizaziun: Low-speed e Full-speed. I velucità parziaj pussibij a eren 1,5 Mbit/s e 12 Mbit/s.
La segunda versiun a l'è de l'april del 2000, e la velucità massima de trasferiment a l'era de 480 Mbit/s.
In del 2009 la sa specia la terza generaziun, cun velucità fina a 4,8 Gbit/s.


text:
Ortografia classega
Cont ortografia classica s'intenden quij moeud tradizionai de scriv i vari dialett del Lombard. In particolar, quella denominazion chì la pò vess collegada a l'ortografia milanesa, doprada in tutta la litteradura milanesa a partì, con vari evoluzion longh el temp, del secol quell de quindes.
A partì del secol passaa, i ortografii classegh, esclusa quella milanesa, hinn staa costrengiuu a dà pòst a ortografii pussee semplificaa e fonetichegh, d'ispirazion tisinesa. Quij ortografii chì gh'hann despess el nòmm de unificaa, perchè voeuren rend unitaria la scrittura del Lombard.


text:
Pruvincia de Ast
- Superfis: 1.511 km²
- Popolazion (2001): 220.156 ab.
- Densità: 144 ab./km²
- Nümer de cumün: 118
- Capitaal (pup. 2001): Asti (76.534 ab.)
La Provincia de Ast (Provincia di Asti in Italian; Provincia ëd Ast in Piemontes) a l'è ona provincia italiana del Piemont, con capploeugh Ast. Ghe viven circa 220.000 abitant.
La confina a nord-ovest con la Provincia de Turin, a est con la Provincia de Lissandria, a sud con la Provincia de Savona (Liguria) e a ovest con la Provincia de Coni.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Provincia de Ast la catta dent part di region storigh del Monferraa e di Langh.
L'è ona zona de pianura, anca se a sud gh'è on tocchelin de Appennin Ligur. L'è traversada di fiumm Bormida e Taner.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La provincia l'è nassuda in del 1620 dent al Ducaa de Savoia. L'era formada de 42 comun, la pupart di quai al dì d'incoeu en fann pù part.
Ai temp del Napoleon, Ast e la soa provincia hinn finii sotta el dipartiment de Marengh, sotta la giurisdizion de Lissandria. Dopo la Restaurazion (1814) l'è tornada provincia; ma in del 1859, con la riforma ministrativa de l'Urbano Rattazzi, l'Astesan l'è vegnuu vun di circondari de la Provincia de Lissandria. La situazion l'è restada inscì fina al 1935, quand finalment Ast l'è tornada ona provincia.
Situazion lenguistiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I parlà de la Provincia de Ast partegnen tucc a la lengua piemontesa, pussee precisament al sò brocch oriental. Poden vess spartii in trii tocch: a nord gh'è 'l dialett monferrin, in del centro l'astesan (pussee compagn a la koiné turinesa) e pussee a sud el langaroeu (o langhett), che 'l gh'ha ona quai influenza ligur.


text:
Enda Kenny
L' Enda Kenny (Éanna Ó Coinnigh in irlandes; Castlebar, 24 de april del 1951) a l'è on politegh irlandes.
Fioeu d'on deputaa, a l'è entraa in parlament in del 1975. In del 1994-1997 l'è staa minister del torism.
In del 2002 a l'è vegnuu el capp del sò partii, el Fine Gael (centrodestra). Dopo i bon sucess elettorai del 2007, in del 2011 a l'è staa bon de fà vegnì el Fine Gael el primm partii del sò paes.
In de l'istess agn a l'è deventaa primm minister (Taoiseach), cont ona coalizion insemma ai laburista.


text:
Wimmis
Wimmis a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2391 abitant.
El cumün de Wimmis al se tröva a una altitüden de 629 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Diemtigen, Erlenbach im Simmental, Reichenbach im Kandertal, Reutigen, Spiez.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
See also[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Wimmis al Wikimedia Commons


text:
Saetta
La saetta (en lombard rientàl: fülmen) l'è ona scarega elettrega de dimension bei grand in de l'atmosfera.
La nass in tra duu corp cont ona diferenza bella volta de potenzial elettregh.
I saett che se veden mej hinn quei in tra i nigoi e 'l soeul: però gh'è anca di saett in tra dò nigoi, o anca denter l'istessa nigola. Inoltra, anca on qualsessia lavorà sospenduu in de l'atmosfera el pò fà nass ona saetta. Gh'è staa di cas de saett in tra 'na nigola e on reoplan, e tra on reoplan. I pussee rar de tucc hinn quei che nassen del terren fin su ai nigoi.
El nomm saetta el deriva del latin "sagitta", che 'l voeur dì freccia.


text:
Bahamas
I Bahamas a hinn un paes di Caraib.
La capital a l'è Nassau.
A gh'hann una süperfiss de 13.878 km² e una pupulaziun inturna ai 330.000 abitant.
I Bahamas a hinn un rosc de 700 isul in del Ucean Atlantich, a est de la Florida (Stat Ünì), a nòrd de Cuba e a ovest di isul Turks e Caicos.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Bahamas a eren un pussediment del Regn Ünì del 1783 fina al 1973, quand che hinn vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Bahamas (nom ufizial: Commonwealth of the Bahamas) a hinn un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è 'l Perry Christie (del 2012).


text:
13 12
Ol dé 13 de dezèmber l'è 'l 347 ( 348 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 19 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de dezèmber al è ul dí da pòost 347 ( 348 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 19 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1474 - Segovia, Spagna: Isabela de Casteja a l'è proclamada reina de Casteja
1545 - Trent: al scomensa ol Consile de Trent
1902 - Assuan, Esit: se l'inaügüra la presa che la porta ol nom da chèst paes
1974 - Malta la de·enta öna repüblega
1981 - Nöa York, SÜA: Javier Pérez de Cuéllar al è sernit Secretari Zeneral di Nassiú Ünide
1996 - Nöa York, SÜA: Kofi Annan al è sernit Secretari Zeneral di Nassiú Ünide
2001 - Índia: di militar armacc i realisa ü colp de stat falit al parlament de chèst paes asiàtegh
2003 - Tikrit, Iraq: Saddam Hussein al è catürat per i tröpe Nord-americane
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Barcelona: Antoni Tàpies, pitur Català.
1521 - Grottammare, Itàlia: Papa Sist V
1886 - Guanajuato, Mèssich: Diego Ribera, pitur Messicà.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1466 - Florensa, Itàlia: Donatello, pitur italià.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cadaqués
Cadaqués al è ol pais plö oriental de la penísula Ibérica; ol sò tèrmen münissipal al ocüpa la plö part de la costa de leant del massís del cap de Creus. Isolat per i muntagne del Pení de la resta de l'Empordà, Cadaqués al à vivit de fassa a la mar e prategament separat, per tera, de la resta de l'Empordà, fí al final del sécol XIX.
I ati·ità de sössisténsa i è stade prinsipalamènt la pesca e la vigna. Chesta öltima la ernichía la comarca al sécol XVIII, però apó la ruinàa quant che la rivàa la plaga de la filòssera al comensamènt del sécol XIX, fat ch'al impülasàa de manera notòria la migrassiú vers Amèrica.
L'isolamènt del pais, malgrat ergot, al deenía alura ü fatur de prosperità: a l'inisse del sécol XX i scomensàa a riá di turis-c, disseminanc-es intra i zone d'acess plö fàssel però ignorant i sò parasg plö recòndic e, come conseguensa, preservant la virzinità ürbanístega.
Ol pais, sitüat a la cala de l'istess nom, al è presidit per la gesa de Santa Maria, che la contegn ü notàbel
retaule
baroch. Salvador Dalí, che, tornant indré de Növa York, sa l'instalàa a Portlligat (öna di cale del tèrmen) al pensàa d'übegá ol sò müsée prinsipal a Cadaqués invesse de Figueres ndo s'al tröa atüalmènt. La sò presensa la féa ch'i gh'a riass personàs assé destacacc com García Lorca o Picasso i en öna ocasiú propi ol Walt Disney. Però fiss óter artis-c s'i à senticc sedüicc per la plasticità di case blanche inturna a la gesa de Santa Maria: Eliseu Meifrèn, Albert Ràfols-Casamada, Roca-Sastre, Àngel Planells (fiöl de Cadaqués), Tharrats, Eduard Arranz Bravo, Ramon Aguilar Moré, Marc Aleu, Jordi Curós, Benguel, Rafael Bartolozzi, Shigeyoshi Koyama, Ramon Moscardó, Josep Moscardó, Francesc Todó, Maria Girona, Isabel Garriga, Josep Rovira, Antoni Pitxot, Maurice Boitel e, natüralamènt, fiss fiss plö in l'àmbit di arte plàsteghe.
Liamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cadaqués Web
- Cadaqués, per Josep Pla
- Pàgina web del cümü
- Informassiú de la Generalitat de Catalunya
- Informassiú de l'istitüt de stadístega de Catalunya


text:
Abruzzo
L'Abruzzo i è 'na regiù de l'Italia centràla del pónt de vìsta geogràfich ma meridiunàla del pónt de vìsta statìstich-aministratìf per vìa de la sò stória de regiù sèmper ligàda al rèst del l'Italia del sud. L'è abitàda de piö o méno 1.340.000 abitàncc. L'è colocàda tra i Apenìni e 'l mar Adriàtich e la cunfìna co le Marche (pruvincia de Ascoli Piceno) a nòrt, col Làsio (pruvince de Rieti, Roma e Frosinone) e 'l Molise a sud.
El capolöch de la regiù l'è L'Aquila, ma 'l conséi regiunàl el se reönés apò a Pescara endóche gh'è apò i ufìci dei asesoràcc. Le pruvìnce i è L'Aquila, Pescara, Chieti e Teramo.


text:
Sevelen
Sevelen a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Werdenberg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.34 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4661 abitant.
El cumün de Sevelen al se tröva a una altitüden de 460 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchs, Grabs, Triesen (LI), Vaduz (LI), Walenstadt, Wartau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sevelen l'è staa menziunaa in d'un docüment in de l'ann 1160 col nom de Sevellins.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Sevelen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ideaal (matemàtica)
Un ideaal d'un anell A al è un sübcungjuunt I da A saraa par rapòort a i uperazziun lineaar e ch'al sudisfa una séria da cundizziun ch'a detajaremm chí-da-sota. Par permett l'aplicazziun aj anell mia cumütatiif, sa parlarà da ideaal par mancina e ideaal par drita'. I ideaal par tüti dò i baand s'i-nòmena simplameent ideaal.
Ideaal par mancina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I al è un sübgrupp (A,+);
- par tücc a de I i r de A, al süceet che r'a al partegn a I.
Ideal par drita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I al è un sübgrupp (A,+);
- par tücc a de I i r de A, al süceet che a'r al partegn a I.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Nümar intreegh pari i furma un ideaal dal anell di intreegh ; nurmalameent s'al designa cun ;
- Ul cungjuunt da tücc i pulinomi a cueficeent reaal divisíbil pal pulinomi x2 + 1 al è un ideaal dal anell di pulinomi.
- Ul cungjuunt di matriis n×n int i quaal la darera colona a l'è zero al furma un ideaal par mancina dal anell di matriis n×n.
- Ul cungjuunt di matriis n×n int i quaal la darera riga a l'è zero al furma un ideaal par dreta dal anell di matriis n×n.


text:
Muntavégia
Muntavégia u anca Muntaégia (nom ufizial in italian Montevecchia) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 2 543 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,9 km² e ona densità de 431 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Cernösch, Meraa, Massaja, Ulgiaa, Usnach, Peregh, Rovagnaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muntavégia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gerard Piqué
Gerard Piqué Bernabéu (Barcelóna, 2 ad Favràr dal 1987) 'l è un śugadór ad balòṅ spagnōl, difensór dal Barcelóna e dla nasiunàl dal sò paéś. In dla sò caréra 'l à vins, fra i àtar, tri scudét ad Spaggna cun la maja dla sò sità, un campiunâ ingléś cun al Manchester United, tri cópi di campiòṅ (du cun al Barça e una cun al Manchester) e i mundiài ad balòṅ cun la Spaggna in dal 2010.
Fiól 'd 'n avucàt e dna diretóra 'd uśdàr, 'l è élt 192 cm e al péśa 85 chilo.
Dal punt ad vista sentimentàl, al s è mis cun la cantànta culumbiàna Shakira.
Biugrafìa
Gl'inìsi
Catalàṅ, in dal 1997 a déś an al taca a far part dal setōr di śóvan dal Barcelóna e al gh rèsta soquànt an in fiṅ che al Manchester United al al tóś in dal 2004 faghénd-ag firmàr al sò prim cuntràt da prufesiunìsta. In du an al śóga sól déś partìdi in tut cun i Red Devils (i diàvui rós) dòp ad chè al vèṅ mandâ in prèst a 'l Saragòsa. Cun gl'Aragunéś al śóga vint-a-du partìdi e al fà anc 2 gòi. 'L è acsè che gl'ingléś i al vólan indrē par la stagiòṅ 2007-2008.
Al vìnsiti cun al Machester United
Turnâ in Inghiltèra, par Piqué a gh'è incóra pòc spasi fra i titulàr. Gerard al s pōl métar in luś in Champions League in du al fà du gòi còntra la Dinamo Kiev e la Roma.
I an cun al Barça
Tgnû pòc in cunsiderasiòṅ dla sò squàdra, Piqué al decìd ad turnàr in Spaggna e al fima par quat'r an cun al Barcelóna. In dla stagiòṅ 2008-2009 Gerard al vins tut, Campiunâ, Cópa dal Rè e Champions League, śugànd 45 partìdi e śgnand tri gòi. 'L an dòp al fà al pîṅ cun al Supercópi Europea e Spagnóla e vinsénd anc la Cópa dal Mónd par club.
Al 26 ad Favràr dal 2010 Piqué al ślunga al cuntràt in fîṅ al 2015. Cun al Barça al riva in semifinàl dal Cópa di Campiòṅ ma al vèṅ batû par l'Inter ch'la vinsarà pò la Cópa. Piqué al ségna al gòl dla vitòria in dal ritóran ma a n è mia asè p'r arbaltàr al riśultâ. Ma la fèsta l'è sól rinviàda a 'l an dòp quand al catalàṅ al vins la sò tèrsa Cópa di Campiòṅ, sèmpar còntra i sò vèć cumpàgn dal Manchester United al 28 ad Maǵ dal 2011.
Cun la nasiunàl dal sò paéś al vins da titulàr la Cópa dal Mónd in Sudafrica in dal 2010 còntra l'Ulànda in finàl.


text:
Astronautica
L'astronautica l'è el brasc de l'ingegneria che la studia el mezz per andà in del spazzi. In alter paròll l'è la scienza che la studia i viagg spaziai
Ligamm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Agenzia Spaziala Europea (ESA: European Space Agency)[1]
- Agenzia Spaziala Italiana (ASI: Agenzia Spaziale Italiana)[2]
- Agenzia Spaziala Federala de la Russia (RKA: ФeдepaлbHoe kocMичeckoe areHTcTBo Poccии Federal'noe kosmičeskoe agentstvo Rossii, ciamada de tucc: Roskosmos)[3]
- Amministrazion Nazional de l'Aeronautica e del Spazzi (NASA: National Aeronautics and Space Administration) [4]


text:
Cürsel
Cürsel (Curso e Oress in Piemuntes; Cursolo-Orasso in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 99 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 21,0 km² e ona densità de popolaziun de 5 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cavaj (VB), Cussögn, Gür, Malesch, Misgina, Re e cunt el Cantun Tisin (cumün de Cent Vai).
A l'è nassüü da la füsiun di dü cumün de Cürsel e de Urass, in del 1928.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cürsel l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gujana Francesa
La Gujana Francesa (dumà Guyane in frances) la fa part del America del Süd e a l'è una Regiun d'Ultramar e, a l'istess temp, un Dipartiment d'Ultramar de la Francia.
La cunfina cunt el Suriname e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Cajena.
La gh'ha una süperfiss de 86.504 km² e una pupulaziun de quas 190.000 abitant.
A Kourou a gh'è del 1964, el Centre Spatial Guyanais (Center Spazial de la Gujana).
L'Agenzia Spaziala Eurupea (ESA) la fà partì i sò mìssil Ariane a Kourou.


text:
Mader Teresa
Mader Teresa de Calcuta, o püse semplicement, Mader Teresa, l'era una suora albanesa che la se ciaméva Agnes Gonxha Bojaxhiu.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüda a Skopje el 26 d'agùst 1910, l'é diventada suora de le Suore de la Caritá e in del 1931 l'é stái mandada misiunária in India, per ucüpás di póver, i malád, e i sensa cá. L'é pü turnái indré a cá sua.
L'é stai mudéll de dulcesa e de aiüt per tüti, in India, a Calcuta, in dué la steva, ma anca in tütt el mund. L'ha fundá l'Urdin de le Misiunarie de la Caritá.
L'ha venciüd el Premi Nobel per la Pás in del 1979.
L'é morta el 5 de setember 1997.
Beata[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stai pruclamada Beata da Papa Giuánn Pául II in del 2003: el miracul che l'ha fai dervì el prucess de beatificasión, l'é stai quant el só spirit l'ha guarìd una fiulìna müsülmana.


text:
Buragh
Buragh (nom ufizial in italian: Burago di Molgora) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza de 4 317 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,4 km² e ona densità de 1 270 ab./km².
Come 'l dis anca el sò nòmm italian, el paes l'è situaa adree ai spond del rial Molgora.
L'è tacaa ai comün de Vimercaa, Ornagh, Cavenagh, Agraa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Buragh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tissi
Tissi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 2.200 abitàncc, 'na superfìce de 10,35 km² e 'na densità de 181.16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sassari, Ossi, Usini
La se tróa a méno de 8 km de la cità de Sassari en lìnea d'aria, 9,5 km dré a la stràda. Endèl sò teretóre gh'è 'n quach sicc archeològich, come 'l tùmulo de Sas Puntas e 'l Nuraghe Monte Sant'Andria. De vizità gh'è apò la céza de Santa Anastasia e Vittoria, e l'oratóre de la Santa Crus.
Colocàt endèla part setentriunàl de la Sardégna (Logudoro), sö la spónda mansìna del Rio Mascari (aflüènt del Rio Mannu de Porto Torres). El sò teretóre l'è perlopiö montagnùs, el se tróa a 235 méter sùra 'l leèl del mar,
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Curt Nöa
Curt Nöa (nòm uficiàl en italià: Cortenuova) l'è ü cümü de la pruìnsa de Bèrghem e l'è metìda 'n de la mèza pianüra bergamàsca tra la ria mans'na del Sère e 'l Oi.
El g'ha 'na popolasiù de 1 981 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 7,1 km² e 'na densità de popolasiù de 279 ab./km²
Ol paìs 'l se tróa a 24 km de la sità e a 133 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cals, Seedàt, Cóv, Martinènch E Romà.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Curt Nöa l'è mostràt in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gal
Artéccol in dialètt mudnés
Al pui (Gallus gallus domesticus o Gallus sinae) (pollo in italiàn) 'l è 'n uśèl dumèstic ch'al daśvèṅ da dal spèci selvàdghi indiàni.
Definisiòṅ
Al masć (tirâ sù par far di fiói e par la carna) al s ciàma gal, la fémna (ch'la fà i óṿ) l'è la galìna.
A secónd di an e dal péś di pui, gai e galìni i s ciaman anc:
- pulàstar, fiṅ a 3/4 méś e un péś ad siesènt gram
- pui dal graṅ, fiṅ a 'n an e un chilo ad péś
- pui o pulàstra, fiṅ a ch'i dvèntan grand, cun un péś 'd un chìlo e mèś a 'l incìrca
- galét, al masć śóvan fiṅ a siē méś ad vita
- gal ruspànt un masć ch'al gh'à méno ad dèś méś ad vita
- capòṅ, un masć sénsa cajòṅ ch'al riva a 2 chilo e mèś ad péś, castrâ a du méś ad vita
- pulśèṅ, i putèṅ ad pui péna nâ
- ciòsa, la galìna fémna ch'la cóva i óṿ o i pulśèṅ
Descrisiòṅ
I pui i màgnan da tut. Quand i èṅ lìbar i rànan par tèra par catàr dal rumèli, insèt e dal bèsti pìculi cuma la luśèrta. Na ròba ch'i faṅ da spés l'è quéla ad bcar dla sàbia, di giarunsèṅ o di pès ad plàstica par via ad réndar più dūr i gus di óṿ.
I pui in natùra i pólan vìvar da sinc a und'ś an a secónd dla rasa. In di alivamènt intensìṿ, i pui da carna i vènan as sòlit masâ quand i gh'aṅ da siē a quartórdas stmani. Al rasi tiràdi sù par far i óṿ i gh la càvan a far-an tarśènt in 'n an ma quand na galìna la gh'à 'n an, l'in fà ad méno e alóra i èṅ druàdi par far di umugeiniśâ, di alimènt p'r i putèṅ o p'r al bèsti. Al pui più vèć 'l è mòrt a séd'ś an.
I pui i èṅ di uśèi ch'i n gh la càvan minga a vulàr luntàṅ, quéi più alśēr i pólan però saltàr da 'd là 'd un recìnt o da 'n ram a c'l àtar.
I pui i èṅ dal bèsti ch'i vìvan insém naturalmènt. In un grup, soquànti galìni i cmàndan e i gh'aṅ al dìrit ad bcar par primi o ad sarnìr i lōg in du far al gnal. S'a s tira via un pui dal grup, a gh vèṅ dla cunfuśiòṅ in dla gerarchìa e a gh vól dal tèmp par rimétar al ròbi a pòst. Se invéci a s śònta di pui in un grup bèla fat a s va in a risć ch'i bècan, specialmènt s'i èṅ śóvan.
Al galìni i téndan a far i gnal in di pòst in du a gh'è bèla di óṿ dèntar, dal vòlti i i tóśan anc da di atri ciòsi par met'r-i in di sò gnal. 'L è acsè che gl'alevadór i dróan di óṿ fint (i éndas) par far far i gnal in du a gh par a lór. Da nutàr ch'i éndas i èṅ anc i óṿ mars ch'i pùsan un muć o i óṿ fint ad légn ch'i s dróan par far i calsét.
Al rasi ad galìni dimóndi famóśi i èṅ quéla faraòna e quéla padvàna.
Pruvèrbi e mód ad dir
- Andàr in gal śòp: èsar śòp
- Śampi ad galìna: quand a sa scriv ch'a n s capìs gnint
- La prima galìna ch'la canta l'à fat 'l óṿ: Andàr in dascōrs par prim a vul dir da spés èsar culpévul 'd na ròba
- At pus cuma 'n éndas: quànd òṅ al gh'à un tànfar ad c'l àtar mónd
- Insaplâ cum un pulśèṅ in dla stópa: far fadiga a far un quèl
- Èsar cuma dū gai in dal pulâr: quand a n s va minga 'd acòrd
- A la galìna inśgórda a gh'è carpâ al gòs: quànd a s vōl tròp pò a n s pòrta a cà gnint
- Próa a cambiàr galét!: cunsìli a 'l dóni ch'i n gh la càvan minga a 'vér fiōl
- Avéragh anc al lat ad galìna: avéragh anca 'l impusìbil
- Galìna vècia la fa bòṅ bròd: un quèl ed vèć ch' al rènd, al prodùś méj e de piò 'd un quèl 'd nōṿ
- 'L è méj 'n óṿ incō che 'na galìna 'dmàṅ: méj cuntintàr-as 'd un quèl cìc incō che 'd un quèl mìa sicùr edmàn
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Funziun merumorfa
In anàlisi cumplessa, una funziun merumorfa sü un sübcungjuunt deerf dal plan cumpless, a l'è una funziun ulumorfa sü tütt D maanch un cungjuunt da puunt isulaa, numenaa i pòol da la funziun. Chí sa dumanda che la síes ulumorfa e la vàrghes 0.
Cada funziun merumorfa sü D la pöö vess espressada cuma ul rapòort intra dò funziun ulumòorf (cun denuminaduur mia custaant 0) definiit sü D: i pòol alura i-ucüür a i ariis dal denuminaduur.
Intüitivameent alura, una funziun merumorfa a l'è la ratio da dò bunn funziun ulumoorf. Una taal funziun la sarà anmò "buna", eceet aj puunt intúe ul denuminaduur da la frazziun al è zero: chí la valuur da la funziun la sarà infinit.
Da un punt da vista algebràich, si D al è cuness, alura ul cungjuunt di funziun merumòorf al è ul caamp di frazziun dal dumini integraal dal cungjuunt di funziun ulumoorf, anàlugameent a la custrüzziun da a partí da .
Cuntegnüü
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tüti i funziun razziunaal, cuma adess
-
- f(z) = (z3 − 2z + 1)/(z5 + 3z − 1)
- i-è merumòorf sül plan cumpless.
- I funziun
-
- f(z) = exp(z)/z and f(z) = sin(z)/(z − 1)2
- inscí cuma la Funziun Gamma e la Funziun Zeta da Riemann i-è merumòorf sül plan cumpless.
- La funziun
-
- f(z) = exp(1/z)
- a l'è definida sü . Da tüta manera, 0 al è mia un pòol da la funziun, plütòost una singülaritaa essenziala, par che al è mia ulumorfa a 0. Però f a l'è ulumorfa sü .
- La funziun f(z) = ln(z) a l'è mia merumorfa sül plan cumpless, par che la pöö mia ga vess definida. La cuntinuazziun anàlitica la da lööch a una funziun definida sü una süperfiis da Riemann.
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gja che i pòol d'una funziun merumorfa i-è isulaa, ul sò cungjuunt al è al plüü cuntàbil. Ul cungjuunt di pòool al p8ö vess infinii, cuma mustraa da l'esempi:
- f(z)=1/sin(z).
Cul duvrá la cuntinuazziun analítica par eliminá i singülaritaa evitàbil, i funziun merumòorf i-pöö vess sumaat, sütraat, mültiplicaat e la frazziun f/g la pöö vess furmada, a maanch che g(z) = 0 sü una cumpuneent cunessa da D. Dunca, si D al è cuness, i funziun merumòorf i-furma un caamp, da fatt una estensiun di nümar cumpless.
Funziun merumòorf sura süperfiis da Riemann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sü una Süperfiis da Riemann cada puunt al amett un intuurn deerf isumòrfich a un sübcungjuunt deerf dal plan cumpless. Dunca la nuzziun da funziun merumòrfa la pöö vess definida par tüti i süperfiis da Riemann.
Süra na Süperfiis da Riemann tuci i pönch li gà n'toren uvert ca le isomorfec a un sotensema d'ol pian compless. Par 'sta rasun chilò la nuzziun da funziun merumòrfa la po vess definida par tuci li Süperfiisi da Riemann.
Cura ca D a l'è l'intrega Sfera da Riemann, ul caamo di funziun merumòorf al è simplameent ul caamp di funziun razziunaal sura ul caamp cumpless, gja che sa pöö pruva che qual-sa-vöör funziun merumorfa sü la sfera a l'è razziunala. (Cheest-chí al è un caas spescjaal dal inscí cjamaa principi GAGA).
Par cada süperfiis da Riemann, una funziun merumorfa a l'è l'istess che una aplicazziun ulumorfa ch'a la mapa sü la sfera da Riemann , e ch'a l'è mia custaant . I pòol i curespuunt aj puunt mapaa sura .
Sü una süperfiis da Riemann mia cumpata cada funziun merumorfa la pöö vess realizada cuma un rapòort da dà funziun ulumòorf glubalmeent definiit. Par cuntra, sü una süperfiis da Riemann cumpata, cada funziun ulumorfa a l'è custaant, cura ca i-esiist sempru di funziun ulumòorf mia custaant.
I funziun merumòorf sü una cürva elítica i-è apó cugnussüüt cuma funziun elítich.
Dimensiun plüü olta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Divèers variàbil cumpless, una funziun merumorfa a l'è definida vess lucalameent un rapòort da dò funziun ulumòorf. Par esempi, f(z1,z2)=z1/z2 a l'è una funziun merumorfa sül spazzi cumpless afin dü-dimensiunaal. Chí al è mia plüü vera che una funziun merumorfa a l'è l'istess che una aplicazziun ulumorfa ch'a la mapa sü la sfera da Riemann: a gh'è un cungjuunt d'indeterminazziun da cudimensiun dü, íntal esempi, l'urígen (0,0).
Al cuntrari che in dimensiun vün, in dimensiun plüü olta i-esiist di varietaa cumpless sü che i-esiist no di funziun merumòorf mia custaant.
Refereenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lars Ahlfors, Complex Analysis, McGraw-Hill Education, ISBN 0-07-085008-9
- Serge Lang, Complex Analysis, Springer, 2003. ISBN 0-387-98592-1.


text:
Scülpér
Scülpér (nòm uficiàl en italià: Schilpario) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la ólta Al de Scalf.
El g'ha 'na popolasiù de 1 236 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 63,9 km² e 'na densità de popolasiù de 19 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 65 km de la sità e a 1124 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Vilminùr, Sù (BG), Bùren (BS), Servé (BS), Lós (BS), Òsem (BS), Paìsch Loé (BS) e Tei (SO).
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1) Öna còrna istoriada a Pià Sèrsegn che la gh'èra de ès ü altàr di Drüidi del méla 'nacc Crist.
2) Sö sö i montagne chèl che l' rèsta di garite de la prima guèra mondiàl, desà che se i Austriaci i ghe födès riàcc a sfondà sö 'l Adamèl ol frónt l' sarès pasàt pròpe di bande de Scülpér.
3) I belèse natüralistéghe de la al che co i sò bèle peghére la s'è conservada bé e l' è restada érda e piéne de natüra.
4) A Scülpér l'è praticàt ol sci de fónt desà che gh'è di bèle piste lónghe 'n di bósch de peghér.
Ol Cardinàl Angelo Mai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Scülpér l'è nasìt ol cardinàl Angelo Mai (1782 - 1858).
I miniére[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scülpér zamò 'n de la preistòria l'éra abitàt per i sò miniére de fèr che i gh'à dacc de laurà per tace sécoi a la zét del paìs suradetöt tra 'l méla e sich e 'l méla e sés (1500 -1600).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Scülpér l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lach de Garda
El lach de Garda, (ciamàt apò Benaco), l'è 'l piö grant dei lach de l'Italia e giü de chèi piö cunusìcc e sfrötacc per el turìsmo. El g'ha 'na superfìce 370 km² presapóch e 'l se tróa a 65 méter sùra 'l leèl del mar, ai pè de le Alpi. L'è 'n lach de urìgin glaciàl. che s'è furmàt 'nvèrs la fì de l'öltema glaciasiù.
Le sò spónde i è spartìde 'n trè pruvìnce de trè regiù diferènte: a nòrt gh'è la pruvìncia de Trènt (regiù del Trentì-Alto Adige), a òvest gh'è la pruvìncia de Brèsa (regiù de la Lombardìa) e a èst gh'è la pruvìncia de Verùna (regiù del Vèneto). La cità de Verùna la rèsta a 25 km a èst del lach e la cità de Brèsa la rèsta a 30km a òvest.
La part setentriunàla del lach l'è strèta e lónga, enseràda dét entrà 'l grùpo del mut Bàldo a èst e le preàlpi del Garda Alt a òvest. La part meridiunàla 'nvéce la se slàrga fò e ndò ànse separàde de la penìzola de Sirmiù. L'imisàre principàl l'è 'l fiöm Sarca, che 'l nas del grùpo de l'Adamèl e 'l se sböta 'ndèl lach de le bànde de Torbole, a l'estremità setentriunàla del lach. L'ünich emisàre 'nvéce l'è 'l Mincio e 'l vé fò del Lach de le bànde de Peschiera del Garda, a l'estremità sud-orientàl de l'ansa orientàl (cioè 'ndèla part verunéza).
Cümü postàcc söl lach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
Panoràma a vardà de Gargnà
-
Panoràma a vardà de Malcesine
-
Malcesine endèn quàder de Gustav Klimt (1913)
-
-
Tramónt a Torri del Benaco
-
El pórt de Lazise
-
Salò al tramónt
-
Panoràma de Tórbole
-
Panoràma a vardà de Peschiera del Garda
-


text:
Lavarone
Lavarone (Lavaron en vèneto; Lavròu en cìmbro; Lafraun en todèsch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 1.085 abitàncc, 'na süperfìce de 26 km², per 'na densità de 42 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caldonazzo, Luserna, Folgaria, Pedemonte (VI), Lastebasse (VI).
Lavarone l'è colocàt söndèn altipià a 1100 méter de altitùdine sùra 'l leèl del mar, endóche g'h'è sparnegàt le 19 frasiù che fùrma 'l cümü: Bertoldi, Chiesa, Cappella, Gionghi, Masetti, Longhi, Magrè, Slaghenaufi, Nicolussi, Piccoli, Oseli, Gasperi, Lanzino, Albertini, Rocchetti, Stengheli, Azzolini, Lenzi, Birti.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Gelendžik
Gelendžik (ГeлeHджиk in abecee cirillegh; Xъyлъыжbый in adighè) l'è ona città de la Russia europea del sud. Ghe viven 50.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in del territori de Krasnodar, minga lontan de la cadena del Caucas. L'è bagnada del Mar Negher.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del territori arent a Gelendžik a gh'è semper stada la vita: prima i Grech, poeu i Roman, poeu i Genoves.
La città però a l'è stada fada sù domà in del 1831, duranta voeuna di tanti guerr che l'ha vist combattes i Russ e i Turch. I Russ hann miss in pee on mercaa che l'ha ciappaa el sò nomm de ona parola de la lengua adighè che la voeur dì praa piscinin. El mercaa poeu l'è vegnuu on fortin, dopo 'na città di cosacch, che l'hann ciamada Stanica Gelendžiskaja. In del 1864 l'ha ciappaa el status de città, in del 1915 l'ha tolt el nomm del dì d'incoeu.


text:
Morte a 33 giri
Morte a 33 giri (Mòrt a 33 gir) 'l è 'n film ad scarésa prudót par Dino De Laurentiis e girâ in dal 1986 par Charles Martin Smith.
In dal film i rècitan dū pès da nuànta dal rock dûr mundiàl: Ozzy Osbourne in dla part 'd un predicadōr televiśiṿ ch'al fà la muràl a i śóvan e Gene Simmons, basìsta di Kiss, ch'al fà al persunàǵ dal dj Nuke.
Sunt
Eddie Weinbauer (Marc Price), ch'al s pòrta a drē al scutmàj ad "Ragman", 'l è 'n śuvnòt ch'a gh piàś dimóndi la mùśica heavy metal. In dla sò cambra da lèt al gh'à i poster di sò grup favurî: Anthrax, Mötley Crüe, Ozzy Osbourne, Judas Priest e al scandalóś Sammi Curr (Tony Fields), un cantànt ch'al ciàpa còntar da tut i bigòt, cuma al predicadōr Aaron Gilstrom (Ozzy Osbourne), par la sò manéra ad cumpurtàr-as a l'arvèrsa e p'r al fat ad spìnśar i śóvan fóra da la strada bòna.
A scóla la vita par lò l'è dimóndi dura par via dla mùśica ch'al scólta e par la sò manéra ad vistìr-as, difarènt da chi àtar. Al vèṅ mis cuntinuamènt da na banda e al patìs di schèrs catìṿ, specialmènt da part 'd un grup a bui cun a cap Tim Hainey (Doug Savant). Al pōl cuntàr su 'n amìg sōl, Roger Mockus (Glen Morgan), e da na ragasōla ch'la gh dà al sò apòǵ, la Leslie Graham (Lisa Orgolini), e ch'la 'l difénd.
Al ròbi i vaṅ pèś par Eddie quànd al vèṅ a savér ch'al sò ìdul Curr 'l à catâ la mòrt in 'n inséndi ch'l à culpî 'l hotel in du al stava. Un dè un sò amìg dj, Nuke (Gene Simmons), al gh dà 'l ùltim disc inèdit ad Curr, ch'à gh'è sōl cla còpia lè a 'l mónd. Turnâ a cà, Eddie al s durménsa scultànd-'l a lèt e al s al sógna, vdénd la sò mòrt. Quànd pò al s déśda, al próa a sunàr al disc a 'l cuntràri e acsè al sènt ch'al sò cantànt favurî al gh dascór da 'l da 'd là, dand-ag di cunsìli par vindicàr-as dal grup 'd Hainey.
Cun al pasàr dal tèmp però i rapòrt fra i dū i s frùstan parchè al muśicìsta al vrév al mâl anc dla Leslie ma Eddie 'l è cuntràri. Alóra Curr al decìd da par lò ad turnàr in cal mónd chè par cupàr dla gint a 'l pòst dal sò fan ch'al s éra tirâ indrē.


text:
Petra Kvitová
La Petra Kvitová (a s lèś Pètra Qvìtovâ [ˈpɛtra ˈkvɪtovaː]) l'è na tenìsta céca nada a Bílovec 'l 8 ad Mars dal 1990. L'è élta 182 cm e la péśa 70 chilo.
Da pìcula la psiva śugàr a vòley, tgnénd a drē a sò pàdar Jiří ch'al fava 'l alenadōr ad cal spòrt lè, ma invéci 'l à pò sarnî al tènis anc parchè al sò ìdul l'éra la Martina Navrátilová, tacànd però dimóndi tard, a séd'ś an.
In dla sò caréra 'l à vins déś turnèo in tut (cun la pèrla ad Wimbledon 2011) rivànd a èsar la nùmar 2 dal mónd al 10 ad Śnar dal 2012. L'à anc purtâ a cà al Master dal 2011 (cóntar la Viktoryja Azaranka) e dū Fed Cup (2011 e 2012).
Caréra
La Kvitová la taca a śugàr in dal tènis di prufesiunìsta in dal 2008 e la fà subìt na vitma impurtànta: la Venus Williams a la Cellular South Cup. In Śugn la và dimóndi avànti a gl'Open ad Frància rivànd a 'l quàrt tùran baténd in d'l órdan la giapunéśa Akiko Morigami, l'austragliàna Samantha Stosur e l'ungheréśa Ágnes Szávay.
In dal 2009 la fà sèntar vinsénd al prim tìtul WTA a Hobart. A gl'US Open la bat la nùmar òṅ dal mónd Dinara Safina in tri set a 'l tèrs tùran quànd lē l'éra sōl la nùmar 72 dal ranking. A Linz la riva in finàl baténd via via l'Andrea Petković, la Iveta Benešová, la Carla Suárez Navarro e l'Agnieszka Radwańska ma la n gh la cava briśa a far fóra la bélga Yanina Wickmayer ch'la vins par 6-3 6-4.
In dal 2010 la pèrd 6-2 6-1 a gl'Australian Open da la Serena Williams che pò la vinsarà 'l tìtul. A la Cellular South Cup la gh'à d'inchinàr-as a la Marija Šarapova in semifinàl. Stés riśultâ anc a Wimbledon, batùta incóra da la più śóvna dal Williams, ma la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar la Viktoryja Azaranka e la danéśa Caroline Wozniacki e a dvintàr la nùmar 29 dal mónd. Quànd a pâr ch'la pòsa vulàr in élt a sucéd 'l eśàt cuntràri cun di prim e di secónd tùran ad fila. A và 'n pò méj a gl'Us Open (tèrs tùran, batùda par la Kim Clijsters) e a i China Open (quàrt ad finàl pardénd da la Caroline Wozniacki, la nóva nùmar òṅ). La finìs 'l an a 'l nùmar 34 dal mónd.
In dal Śnar dal 2011 la vins al turnèo ad Brisbane cun un séc 6-1 6-3 a la tedésca Andrea Petković. A gl'Australian Open la riva a i quàrt e pò la vins incóra un tìtul baténd la Kim Clijsters a Parì par 6-4 6-3. 'L 8 ad Maǵ dal 2011 la s pòrta a cà anc al turnèo ad Madrid dand la paga a la Viktoryja Azaranka par 7-6 6-4. Chi riśultâ chè acsè bèi i la cùcian dimóndi in élt in di prim dèś pòst dal ranking WTA. Al 2 ad Luj la vins al sò prim Slam a Wimbledon e la 'l fà cóntar la Marija Šarapova cun al puntéǵ ad 6-3 6-4. Incóra na vòlta però la sò stagiòṅ dòp l'èrba l'è dimóndi fiàpa ma a Linz la tórna a 'l sucès cóntar la śluvàca Dominika Cibulková batùda in finàl par 6-4 6-1. In Utóbar la śōga al Master a Ìstanbul. In di round robin la mét sóta la Vera Zvonarëva, la Caroline Wozniacki e l'Agnieszka Radwańska. In semifinàl la gh lasa strada la Samantha Stosur méntar la finàla l'è sua par 7–5, 4–6, 6–3 in di cunfrònt dla Viktoryja Azaranka. Cal tìtul chè la gh parmét ad rivàr a sōi 115 punt da 'l èsar la nùmar òṅ dal clasìfichi mundiàli dal tènis dal fémni. Cuma s'a n fus incóra asè, la Petra la vins i sò dū singulàr dla finàl dla Fed Cup, cópa ch'la s pòrta a cà par 3-2 in di cunfrònt dla Rùsia.
In dal 2012 la gh'à da patìr soquànt infurtùni e pò la fà fadìga a catàr la fórma giùsta. Dòp soquànt prim tùran la gh la cava a rivàr in semifinàl a gl'Australian Open e a 'l Roland Garros ma la và fóra a i quàrt ad finàl a Wimbledon ad òpra dla Serena Williams. A Montreal la bat la cinéśa Na Li in finàl par 7–5, 2–6, 6–3 e la fà 'l bis anc a New Haven quànd a inchinàr-as l'è la Marija Kirilenko par 7-6, 7-5, dòp avér pardû in semifinàl la stmana prima a Cincinnati cóntar l'Angelique Kerber. A gl'US Open la và invéci fóra a 'l quàrt tùran par maṅ dla francéśa Marion Bartoli. In Nuvémbar la vins però la sò secónda Fed Cup a Praga cóntar la Sèrbia.
In dal Favràr dal 2013 la vins al sò dècim turnèo a Dubai cóntar la Sara Errani par 6-2, 1-6, 6-1. In Mars la buta in dal rusc la sò partìda di quàrt di Indian Wells Masters in Califòrgna cóntar la rusa Marija Kirilenko quànd la pèrd al secónd set faghénd quàtar fai dópi ad fila e pò la partìda par 6-4 4-6 3-6.


text:
Granajån
Artéccol in dialatt bulgnais
Granajån (in Itagliàn Granaglione) l è na cmònna ed abitànt in pruvénzia ed Bulåggna tais al cunfén cun la Tuschèna (pruvénzia ed Pistòja) e al sò territori l'è strichè dal fiòmm Raggn e dal rî Urséggna da cl'èter.
Pajàis ed cuntadén, l'è traversè dal treno ch'al va da Puratta a Pistòja. In pasè i cuntadén î migrèven fén in Cåursga par fèr di sold. Al sît l'è famåus par la sò bérra ed castâgn. L'è famåus anch perché l'è la cmònna con più èlber ed Castegno dal mond.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Sastevan
San Stevan (localment anca Sastevan; Santo Stefano Ticino in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 4 961 abitant. El comun el se troeuva a òvest de Milan, in la zòna de Corbetta, e longh i spond del fiumm Tisin.
San Stevan la s'è nassuda 'me gesa (situada in la Piev de Corbetta) dedicada al sant omònim, intorna a la qual el s'è sviluppaa el paes.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sastevan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Goldach
Goldach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 9144 abitant.
El cumün de Goldach al se tröva a una altitüden de 450 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Horn (TG), Mörschwil, Rorschach, Rorschacherberg, Tübach, Untereggen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Goldach l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 789 col nom de Goldaha. In del 847 l'è menziunaa col nom de Coldaun.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Goldach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Burghêda
Artécol in dialèt arzân
Cun burghêda (borgata in italiân) a 's intènd un gróp ed cà dimòndi céch, in prâtica în sèimper pôchi cà, cun 'na cunuméia fâta insém a l'agricultûra[1]. Al significhêt ed la parôla l'é quêşi cumpâgn a l'inglèiş hamlet e al francèiş hameau[2]
In Itâlia
La burghêda in Itâlia, ânca se mìa bèin precişêda da 'na lèg, la rapreşèinta al valōr ménim ch' al vîn druvê per sgnêr un pôst abitê (ed mēno a gh' în sōl al cà sparpagnêdi); ind al dêr al nòm a i pôst ( strêdi, sitê, véi, piâsi e vìa acsé) l'é dal vôlti sgnêda cme località e an n' é quêşi mai sgnêda da un cartèl stradêl. Da pôch, "'burghêda" l'à ciapê ânca al significhêt ed gróp ed cà ed la periferéia ed la sitê, in môd particulêr dôp ch' în stêdi butêdi zò dal cà popolêri o int al tentatîv ed fêr di quartēr pió dignitōş[3]In Êlt Adige cun "burghêda" a 's intènd un cèinter abitê pió impurtânt dal Cmûn.
In Rumanéia
In Rumanéia i gróp ed pôchi cà în ciamê cătunuri (singulêr: cătun) e în cunsiderê da la lèg vilâg e més int al stèsi statéstichi. In sèimper sgnê da un cartèl e a fân pêrt 'd un Cmûn.
In Inghiltèra
In inghiltèra j hamlets în arcgnusû da la lèg e dichiarê da la Cēşa cme un vilâg o gróp ed cà sèinsa 'na cēşa e dòunca al fà pêrt ed la parôchia ed n'êter vilâg o 'd n' êtra sitadèina.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- ↑ G.Devoto; G.C.Oli, Dizionario della lingua italiana, Firenze, Le Monnier, 1971.
- ↑ H.J.de Blij, Geografia umana. Cultura, società, spazio, Bologna, Zanichelli, 1994.
(In la tradusiòun in italiân a vîn druvê, in môd e-şbaliê, "bōregh" invēci ed burghêda per tradór "hamlet").
- ↑ Giacomo Devoto; Gian Carlo Oli, Dizionario della lingua italiana, Firenze,
Le Monnier, 1971:"... tale è il caso delle borgate di Roma "
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Borgata trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Namche Bazaar
Namche Bazaar (नाम्चे बजार− anca Nemche Bazaar o Namche Bazar) a l'è una cità in de la regiun de Khumbu, in Nepal. Namche Bazar al se tröa a 3.440 meter d'altitüdin e la cità a l'è cressüda in di fianch de la muntagna.
Namche Bazaar a l'è la porta d'entrada per l'Himalaya. La cità la gh'ha i negozi e i albergh che ghe poden andà i escürsiunista per i sò spediziun.
A ovest de Namche al gh'è el Kongde Ri, de 6.187 meter e a est el Thamserku, de 6.623 meter.
Arent a Namche Bazaar al gh'è anca un reuport piscinin, el reuport de Shyangboche, situaa a 3.750 m. La sua pista la permet minga l'ateracc di reuplan ma dumà quel di elicoter.


text:
Yana Buchina
La Yana Alexandrovna Buchina (Mósca, 7 ad Favràr dal 1992, a s lèś ЯHa БyчиHa in Rus) l'è na tenìsta rusa ch'la pista i camp dal sircùit ITF da 'l 2007. L'è élta 168 cm e l'à tacâ a śugàr a siē an.
A gh piàś far dal còmpri e scultàr la mùśica. Al sò alenadōr 'l è Pablo Garcia.
In dla sò caréra la gh l'à cavàda a rivàr a 'l 337śum pòst dla clasìfica, al 17 'd Utóbar dal 2011.
Caréra
La Buchina la śōga al sò prim turnèo WTA in d'l Utóbar dal 2009 a Mósca, cun na carta salvàdga in bisàca, ma la pèrd subìt da la Nadia Petrova par 2-6 0-6. 'L an dòp la gh tórna par far al qualificasiòṅ ma la n i pasa briśa.
A 'l inìsi dal 2011 la tōś part a gl'ITF ad Liòṅ e ad Digiòṅ ma la patìs dū scunfìti da l'Anna Remondina. In Avrìl la śōga dū finàli ITF in Turchìa, vinsénd-an una. In Śugn la pèrd in di quàrt in dal turnèo andalùś ad Pozoblanco, 2-6 4-6 da l'Eleni Daniilidou. La s qualìfica pò in dal WTA ad Baku e lè la fà sudàr a 'l prim tùran l'Elena Vesnina prima 'd cédar sèg par 2-6 6-3 5-7.
In dal 2012 la bat in dal qualificasiòṅ ad Midland (Stat Unî) la Madison Keys par 6-4 6-2 ma pò la pèrd a 'l prim tùran da la Vesna Dolonc. In Avrìl la vins al tìtul d'l ITF Antalya 15 da déś-mila dòlar.
In dal 2013 la tōś part a 'l ITF ad Majórca pardénd in semifinàl da l'itagliàna Anastasia Grymalska par 2-6 6-4 2-6.


text:
Lenk im Simmental
Mudel:Otheruses Cuurdinàde: 46°27′N 7°26′E
Lenk im Simmental a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Obersimmental-Saanen, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 123.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2399 abitant.
El cumün de Lenk im Simmental al se tröva a una altitüden de 1068 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adelboden, Ayent (VS), Icogne (VS), Lauenen, Leukerbad (VS), Mollens (VS), Randogne (VS), Saanen, Sankt Stephan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lenk l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1370col nom de An der Leng.[1] L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lenk in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Tourism website of the region (Todesch)
- Live pictures from Lenk (Todesch)
- Aerial views of Lenk (Todesch)


text:
Moselle (dipartiment)
El dipartimènt de la Mosella (en fransés: Département de la Moselle) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Lorena, che g'ha 1 045 146 abitancc, 'na superfìce de 6 216 per 'na densità de 168 Ab./km².
El dipartimènt de la Mosella (nömer identificatìf: FR-57) l'è furmàt de 9 circondàre (en fransés: arrondissements), 51 cantù e 730 cümü. I circondàre i è: Metz-Ville, Metz-Campagne, Boulay-Moselle, Château-Salins, Forbach, Sarrebourg, Sarreguemines, Thionville, (2 circondàre: Thionville-Est, Thionville-Ouest). La prefetüra l'è: Metz.


text:
Sun vegnüü graand
ma mea taant
in questu siit in duve'l suu te sbrana
induè scapüscia anca la bissa
e induè'l tramuunt el g'ha mai prèsa
G'ho scià'n curtell
per tajà i stagion o per lo mena per facch pagüüra
vo in giir adasi per mea fa' pulver
e parli mai perché fa tropp cold
E ho fa'l bagn insema ai aspis
ho majà scerees o ho majà caden
gh'è anca una foto induè paar che ridi
ma l'è una smorfia per la tropa lüüs
E in questu siit passa mai nissoen
se ferma pioe gnanca 'l tempuraal
ma me una sira ho basaa una dona
e de dree a una pianta l'ha ma di'l so nomm
E sto in soel müür della ferruvia
quan che rüva un treno una volta al dé
perché una sira ho basaa una dona
e soe quela pianta ho scrivüü'l so nomm
E l'è ruada cu n't el pass del gatt
senza culzètt e senza amiis
el so suriis l'era meza facia
l'oltra metà l'era una cicatriis
l'ha mai spiegà de induè la vegniva
l'ha mai parlà de quel anell al dii
ma'l tatuagg che g'han faa in presonn
me l'ho vedüü quaand l'ha trà toe i vestii
Strengéva foort e se lassavi streeng
cumè un ragn stremii muvevi i brasc che gh'eri
e me pareva de balà in un tango tra l'erba salvia
e tucc i pagn stendüü
E in questu siit passa mai nissoen
e anca se'l passa prema o poe'l ne va
ma quela sira ho fa'l giir del muund
o forsi 'l muund l'ha faa 'l giir de me
E smorzi 'l suu cunt una cicada
speci la nocc per tajacch el coll
e m' hann vedüü anca basà una pianta
propri nel punta due' ho scrivüü'l soe nomm
Quaivoen se sfoga a catà i magiustri
a giügà ai caart là dedrée a'n tratuur
quaivoen el dorma sura a una gazzetta
per tucc i oltri gh'è dumà'l büceer
E in questu siit passa mai nissoen
ma'l soe prufoemm urmai l'è che de ca'
ogni taant la rüa ogni taant la va
ho imparaa a speciàla e poe lassàla na


text:
1921
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 genar - Nicaragua: Diego Manuel Chamorro ghe el scumenza el mandaa presidenzial, caraterizaa da una custanta agitaziun.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Türin: Giovanni Agnelli, impresari, patriarca del grüp Fiat.
- 16 april - Svizzera: Peter Ustinov, cineasta Britanegh d'urigin rüssa.
- 22 otober: Georges Brassens, cantant frances.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cimiteri Monumental
El Cimiteri Monumental l'è on grand cimiteri che l'è staa faa da l'architett Carl Maciachini in del 1866 e che g'ha un fracch de statui, de templi grecch e de obelisch.
El Famedio (che in latin el voeur dì “el templi de la fama”) l'è l'entrada principal del Cimiteri Monumental. Ona volta el gh'eva de vess una gesa ma poeu l'è diventaa el loeugh in dov'hinn sepolt e regordaa i personagg pussee important de l'Italia. Per esempi a gh'è ona targa che la regorda el Giusepp Verdi, che l'è sepolt nò in del cimiteri, ma in de la Cà de Repos di Musicisti che l'ha fundaa lù. In de la Capela Palanti a gh'è un monument commerativ di 800 milanes che hinn mòrt denter i lager di nazist. El cimiteri el g'ha anca ona sezion special per i personn che hinn no de religion catolica.
Cià chì on elench di persònn pussee important che hinn staa mettuu via dent al Cimiteri Monumental:
- Alberto Ascari (pilotta automobilista)
- Antonio Ascari (pilotta automobilista, papà del Alberto)
- Ernesto Bazzaro (scultor)
- Luca Beltrami (architett e storico de l'art)
- Arrigo Boito (musicista, poetta e librettista)
- Carl Cattaneo (patriotta e politegh)
- Alfredo Catalani (musicista)
- Walter Chiari (attor)
- Franco Corelli (cantant de l'opera)
- Filippo Filippi (critegh musical)
- Giorgio Gaber (cantant e attor)
- Giuseppe Gervasini (sacerdott e benefattor)
- Luigi Giussani (sacerdott e teologh)
- Vladimir Horowitz (musicista)
- Lisander Manzon (el pussee grand scrittor de Milan)
- Francesco Maria Piave (poetta e librettista)
- Amilcare Ponchielli (musicista)
- Salvatore Quasimodo (poetta, premi Nobel de la Literadura)
- Medardo Rosso (scultor)
- Delio Tessa (poetta)
- Arturo Toscanini (direttor de orchestra)
- Bruno Valiani (artista)
- Leo Valiani (politegh e scrittor)


text:
Profondo Rosso
Profondo rosso (Rós fónd) 'l è 'n film śal e ad scarésa dal 1975 ad Dario Argento.
L'òpra la stà a mèś fra 'l perìud thriller dal regìsta rumàṅ (quél di tri film cun dal bèsti, uśèl, gat e mósca, in di tìtui, L'uccello dalle piume di cristallo, Il gatto a nove code e Quattro mosche di velluto grigio, e difàti al tìtul pinsâ subìt par qvést chè 'l éra La tigre dai denti a sciabola) e quél sucesìṿ dla scarésa, ch'al gh'à abû inìsi cun Suspiria dal 1977.
A gl'efèt speciài al gh'à laurâ anc Carlo Rambaldi méntar la mùśica l'è di Goblin, cun soquànt braṅ dal pianìsta jazz Giorgio Gaslini. Al film, ambintâ a Róma, 'l è stâ girâ anc a Turèṅ e Perùśa.
Fîṅ da subìt, quànd 'l è gnû fóra in dal sali, al film 'l à cgnusû al sucès dal pùblic, muciànd sù 2 migliàrd e 700 migliòṅ ad Franc in alóra.
A 'l èstar i al cgnósan cuma Rojo oscuro in Spaggna, Les Frissons de l'angoisse in Frància e Deep Red in di marcâ ingléś.
Sunt
Durànt un cungrès ad parapsiculugìa a Róma, la sensitìva tedésca Helga Ulmann la diś tut 'd un trat ch'l'à sintî in dal teàtar i pinsér catìṿ ad 'n asasèṅ ch'l à bèla masâ in pasâ e ch'l al farà incóra. A la fiṅ d'l incóntar la fà savér a 'l psichiàtar Giordani ch'la sà anc al sò nóm. Turnàda a cà, chi lē la sènt na canta da putèṅ e pò la vèṅ cupàda a cólp ad manarèṅ a n faghénd minga in tèmp a vudàr al sac.
Lè 'd sóta al pianìsta ingléś Marc Daly, ch'al s éra pròpria stablî in dal stàbil dla Ulmann, al véd sénsa vlér, insém a 'l sò amìg imbariagòs Carlo, al cadàvar dla dóna śbragàr al vēdar dla fnèstra. Curs sù in sò ajùt, al véd scapàr via na figùra vistìda ad négar. Pôc tèmp dòp a rìva lè anc la pulisìa e na giurnalìsta dimóndi curióśa, la Gianna Brezzi, ch'la decìd ad dar-ag na maṅ par catàr al killer.
Marc al n s dà minga paś parchè, turnànd in d'l apartamènt dla medium, a gh'éra pars ch'a fus sparî un quàdar da 'l andavèṅ. In séguit al muśicìsta al và a catàr Carlo a cà sua ma lè a gh'è sōl sò màdar, na vècia atóra a ripòś. Lì lē la 'l manda da 'n amìg dal fiōl, Massimo Ricci, ch'al gh vèra 'l us faghénd-ag védar 'd èsar un travistî, rendénd acsè ciàr i gust sesuài ad Carlo.
La sira, méntar 'l è drē a sunàr al pianufòrt in dal sò apartamènt, Marc al sènt di stus: 'l asasèṅ 'l è rivâ a cà sua par masàr-al. Chi lò al mét sù la mùśica da putèṅ ma 'l ingléś al la scampa dmandànd ajùt par telèfun a la Gianna e sarànd-as dèntar a ciàṿ.
Al dè dòp Giordani e 'n sò culéga i gh dìśan che cla canta lè da putèṅ, ch'la sarvìs a 'l killer par dar incóra vita a 'l climax ad na sèrta situasiòṅ ch'l iva visû durànd di àtar masamènt, la s cata in un lìbar vèć ciamâ Fantàśum dal dè 'd incō e legéndi négri 'd adès. Catâ al lìbar, Marc al decìd 'd andàr a far dal dmandi a la sò autóra Amanda Righetti. Ma 'l manìac al 'l à tgnû 'd òć in bibliutéca e a cà dla scritóra al gh và prima lò. La pòvr’Amanda la cata un putòć impicâ e pò, in dal tentatìṿ ad difénd'r-as dòp ch'l'éra andàda via la luś, l'insfìlsa un sò mérul cun un fèr d'l uncinét, prima ad murìr andgàda in dl'àqua bujìnta. Prima ad far-al però la gh la cava a scrìvar cun un dî al nóm dal killer in sal mur mój ad vapōr ma 'l vènt al scanśèla incòsa.
Al dè dòp Giordani, andâ persunalmènt a cà dl’Amanda, al véd la puśisiòṅ strana dal sò dî còntra 'l mur e al capìs ch'a gh'è quèl ch'a traśa. Vrénd dal tut i rubinét dl'àqua calda, a s fórma incóra la cundénsa atàc e acsè al psicòlug al pōl lèśar finalmènt al nóm d'l asasèṅ.
In cal méntar Marc al cata la vila cuntàda in dal lìbar, la "Vila dal putèṅ ch'al siga", e al s fà dar al ciàṿ da 'l custòdi ch'al gh'à na fióla cun i cavìi rós, Olga, ch'la s diverìs a insfilsàr al luśérti cun dal guci. Andâ dèntar, Marc al cata sóta 'l intónag 'd un mur al diśégn 'd un putèṅ ch'al tîṅ in maṅ un curtlàs cun da na banda 'n óm cun al pèt pîṅ ad sangṿ davśèṅ a 'n àlbar ad Nadâl.
La sira Giordani al vrév ciamàr-al par dir-ag al nóm d'l asasèṅ ma a n al cata minga. Méntar 'l è drē a bév'r-as un tè, in dla sò cambra al s gh para incóntar un putòć mecànic dòp ch'l'éra partìda la mùśica da putèṅ. Al psicòlug al al śbraga ridénd ma pò al vèṅ cupâ anca lò.
Tut quéi ch'i psìvan jutàr Marc a risòlvar al mistēr i vénan fat fóra. A lò a n gh résta da far àtar ch'andàr, insém a la Gianna, in dla scóla d'l Olga par pascàr al nóm ad quél che, dimóndi an prima, 'l iva fat di diségn cuma quél dla vila parchè la putìna la 'n iva tòlt òṅ da 'd là cumpàgn e la 'l tgniva in dla sò cambra.


text:
Urs Nöf
Urs Nöf o Iurs (Italià: Orzinuovi) l'è 'n cümü de 12 669 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la pruvincia de Brèsa. El se tróa 'ndèla Bàsa Bresàna söl cunfì co la pruvìncia de Cremùna, a 30 km de la cità de Brèsa e a póch chilòmetri del fiöm Òi, .
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Reggio Emilia
Règg (enfina al secól XIX l'ìa ciamàda Regg de Lumbardia; nòm uficiàl al dé d'encö Reggio nell'Emilia, de spés semplificàt en Reggio Emilia; Rèz in emiliàn) l'è 'na cità italiàna de la regiù de l'Emìlia-Romàgna, che g'ha presapóch 141.383 abitàncc. El teretóre del cümü de Règio Emilia l'òcupa 'na superfìce de 231 km², per 'na densità de popolasiù de 612 ab./km². L'è colocàda sö la Vìa Emilia e l'è 'l capolöch de la pruvìncia omònima. L'è ciamàda apò a la "Cità del Triculùr" perchè la bandiéra de l'Italia l'è nasìda 'n chèsta cità ai 7 de zenér del 1797.
El cümü de Regio Emilia 'l cunfìna coi cümü de Albinea, Bagnolo in Piano, Bibbiano, Cadelbosco di Sopra, Campegine, Casalgrande, Cavriago, Correggio, Montecchio Emilia, Quattro Castella, Rubiera, San Martino in Rio, Sant'Ilario d'Enza, Scandiano.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bydgoszcz, Polonia
- Chişinău, Moldavia
- Digione, Francia
- Fort Worth, Stati Ünìcc
- Girona, Spagna
- Kragujevac, Serbia
- Zara, Croàsia
- Polokwane, Sudàfrica
- Schwerin, Germania
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Nôt (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
Int al sèins astonômich dal nòm, la nôt (notte in italiân), ch'la dà al câmbi al dé, l'é pêrt dal giōren (in soquânt significhêt, invēci, al giōren l'é in cuntrâst a la nôt). As trâta ed l'intervâl ed tèimp tr' al tramûnt e l'êlba, in dōv' al Sōl l'armâgn dedsòt ed l'urizûnt e dōv' in gèner, j èser vivèint a s' arpûnsen in un mumèint ciamê sòn. In gèner ed nôt, invēci dal sōl, as vèd la Lûna
La durêda ed la nōt la câmbia in funsiòun dal câbi dal stagiòun, a la latitódin, a la longitódin e al fûş orâri. Ind i dé quând al dé l'é cumpâgn a la nôt tót dû a gh'àn, ind la teoréia, l'istèsa durêda in realtê, al luşōr ed l'âria la fà sé che al dé al rişûlta pió lòngh ed la nôt.
In soquânti léngui, tra còsti al francèîş e l'italiân, as gh'à l'abitódin ed ciamêr la préma pêrt ed la nōt, còla préma ed la mezanôt, cun 'na parôla a pôsta, oséia sîra.
Indice
Insém a la Tèra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ai pôl[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al mònd a gh'é dû pûnt in dó per sē mèiş l'é nôt. A i dû pôl difâti a gh'é sōl dō stagiòun, istê e invêren, che cumbînen a sē mèis ed dé e sē mèiş ed nôt. Quând, per eşèimpi, al pôlo nord l'é istê, al pôlo sud l'é invêren, e a câşva ed la pigadûra ed l'âs ed la Tèra la lûş dal sōl l'an rîva mia. Per sté mutîv as pêrla dal Sōl ed mezanôt quând l'é istê in ûn di dû pôl, perché i râg dal sōl a rîven per tót al tèimp dal giōren. Al fenômen invēce al dûra mēno man di mân che ûn al se spôsta vêrs i dû cîrcol polêr.
A l'equatōr[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'equatōr la nôt e al dé a gh'àn l'istèsa durêda in tót l'ân.
In chiêter mònd[modifica | mudéfica la surzéia]
Al fenômen ed la nôt l'é duvû al gîr ch' al fà al mònd d'intōr'n al sól l' âş, ch' al dà l'inluşiòun ed l'alvêr e dal calêr dal sōl. Pôst che ògni mònd ed l'univêrs al gîra a 'na só velocitê la durêda ed la nôt la cambia da pianēta a pianēta. Dal mumèint che ânca l'âria 'd ògni mònd ed l'univêrs l'é diferèint, a gh'é di pianēta e di satèlit ch' în sèins' âria dóv' as vèd bèin e l'é nèta la lénia ed divişioum tra la nôt e al dé.
Efèt insém a la véta[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt la gh'à impurtânsa p'r j èser vivèint. Al piânti, per eşèimpi, ed nôt în mia bòuni ed liberêr l'uségen, mèinter la grôsa pêrt dal bèsti la drōva la nôt p'r arpunsêres. Al bèsti notûrni, cme per eşèimpi i papastrē, a gh'àn invēce al só peréiod ed vèg, e în atîv dôp dal tramûnt a préma ed l' êlba.
Efèt insém a l'òm[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn a l'nvensiòun e al şvilóp ed la corèint elètrica e 'd l'inluminasiòun artificêla la nôt l'ēra cunsiderêda per l' òm peréiod 'd arpûns. Dôp invēce l'ativitê nutûrna l'é chersûda e còsta al gh' à 'vû ânch un efèt impurtân per la cunuméia; a gh'é dimòndi ativitê lighêdi a la nôt, cme nightclub, pub, e discotēchi.
Fôli antîghi[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt l'é stêda despès rapreşentêda cm' un dío o cm' un valōr da divêrsi fôli antîghi, cme in còli di pôpol ed la Scandinavia, 'd l' Egét e 'd la Grēcia, cun di dío cumpâgn ânca a còla rumâna. Int al fôli antîghi dal pôpol ed la Scandinavia, "Nótt" l'é la nôt fât a persòuna, cme speighê int al Gylfaginning. Al prém capétol ed l'Edda in prosa ed Snorri Sturluson, al cânt 10.
Int al fôli antîghi ed l'Egèt an gh'é mia un dío notûren, mó l'é la dèja Nu ch' l'é al cēl pîn de strèli fât persòuna e, pió in lêregh, la rapreşèint ânch al peréiod notûren.[1].
Nyx, int l'uşânsa antîga, l'é la nôt insém a la tèra fâta persòuna, incuntrâst a só fradèl Erebo ch'al rapreşèinta la nôt int al mònd infernêl.[2]sté dèja l'é pó stêda mésa ânch int al fôli antîghi rumâni cun al nòm ed Nox[3]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Nut URL vést al 28-04-09
- ↑ (EN) Nyx insém a Theoi.com URL vést al 28-04-09
- ↑ Infurmasiòun insém a la dèja Nox URL vést al 28-04-09
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nôt (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Notte trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Funema
Int i lengu natüral, un funema l'è l'ünità strutüral püssè pcinena che la porta significaa. I funema j'hinn no segment fisich de per lur, ma j'hinn, in sens teuretich, categurisassion de segment.
Un esempi d'un funema i lumbard l'è la /s/ int i parol sura, stiva, e pressia (quand che se fa la trascrission, i funema i se metan tra i parentesi de sbiess, insì /s/).
Qui esempi chi de /s/ j'hinn cunsideraa suta l'istessa categuria, anca se in ogni parola j'hinn pronunciaa in minera non propi ugual. De suvent, i maderlengua i catan no fö qui diferens chi, perchè el funema el fa da umbrela a di son che j'hinn funeticament cunsideraa cume ünità distint (qui ünità chi j'hinn ciamaa fon).
Un test ch'u se fa per ved se un son l'è un funema l'è el test di pari minim: sarissa a dì di parol che j'hinn diferent dumà int el son ch'u se interessa. Presempi, in certi variant di zon central e sud de l'Insübria, i parol seri (minga per rid) e zeri (püssè d'un zero) j'hinn parnunziaa /seri/ e /zeri/, e quindi i dimustran che /s/ e /z/ j'hinn dü funema separaa in quej variant chì (ma non in tüt i variant del lumbard, presempi in Ticines). La mancansa d'un cuntrast del gener in talian (la [s] la se veda dumà prima d'una cunsunanta surda menter la [z] dumà prima d'una cunsunanta sunora, presempi [sporko] e [zberla], e la parnonzia de rosa cume [rOza] o [rOsa] la cambia no el significaa) el mustra che i dü son j'hinn no funema separaa, ma alofuni del funema /s/.


text:
26 01
Ol dé 26 de zenér l'è 'l 26 dé de l'an del calendare gregorià; manca 340 (341 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 26 de zenér al è ul dí da pòost 26 dal an dal calendari gregurian; i manca 340 (341 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1641 - Barcelona: i trüpp Francees e Catalann i trà giò a Montjuïc l'esèrcit Castejan dal Felip IV (bataja da Montjuïc, Guèra di Ranzaduur).
- 1939 - Barcelona: l'esèrcit franchista al ucüpa la citaa.
- 1347 - Praga (Céchia): Carl IV al funda la Üniversitaa Carolina da Praga.
- 1841 - Hong Kong (Cina): ul Reegn Ünii al ucüpa cheest enclavameent.
- 1950 - India: ul paées al cunseguiss la independenza dal Reegn Ünii.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1880 - Little Rock (Arkansas, SÜA): Douglas MacArthur, militaar Nòort-american.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1979 - Barcelona: Martí Marco, refundaduur da i JERC e membru da Terra Lliure, mòort par la pulizzia Spagnöla.
- 1823 - Berkeley (Anglaterra): Edward Jenner, medi Anglées ch'al desvilüpa ul vacin cuntra ul varöl.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Chenopodioideae
Le Chenopodioideae i è 'na sotafamìa de le Amaranthaceae, cunsideràda 'nfìna a mìa tacc agn fà come 'na famìa (Chenopodiaceae) e reclasificàda che l'è mìa tat come rezültàt de stüde genétich, che i g'ha dimustràt che l'è monofilética co le ótre sotafamìe de le Amaranthaceae.
El sistéma de clasificasiù del Cronquist el ghe asègna amò 'l ranch de famìa.
De le Chenopodiodeae fa part 1400 spéci repartìde endèn sentenér de zèner biològich.
I è perlopiö piànte erbàcee (föra che 'n quach arbùsto e 'na quach rampicànte), i è bastànsa comùni en töte le regiù del pianéta.
Le fòie i è sèmpe, alternàde (endèna quach spéci le mànca del töt). L'òrlo de la fòia l'è 'ntréch.
I fiùr i è pesègn, reünìcc en enfiurescènse, ermafrudìcc e unisesuài.
Divèrse spéci le acùmula sal endèi sò tesùti e vergöne le làsa nà sostànse salìne sö le fòie. Le ezebés fotosìntezi de tipo CAM e de tìpo C4.
Area de distribusiù: Zòne de la còsta del mar de le regiù del mediteràneo e lagùne
Formula fiuràla: P1-5 A1-5 G1 Supero
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sinònim botànich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dysphaniaceae[1]


text:
27 11
Ol dé 27 de noèmber l'è 'l 331 ( 332 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 35 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de noèmber al è ul dí da pòost 331 ( 332 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 35 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Guadalajara (Mèssich): Pasqual Maragall gh'al inaügüra la Fera del Líber che, sota i aüspissi del Istitüt Ramon Lull, la gh'a la cültüra Catalana come invidada d'onur; i la visitarà un 450.000 persone.
399 - ol Vaticà (Roma): ol conclaf al proclama papa Anastas I.
1912 - Fransa e Spagna: chès·c du stacc i signa ün acorde, per ol qual ol pröm al recognuss al segont öna zona d'inflüensa in del nord del Maroch, in che s'al stabilirà ü protetorat.
2004 - Kíev (Ucraina): i negossiassiú intra i representanc del goèrn e de l'oposissiú i fà che ol parlament Ucraines al declare nüj i resültacc eletoraj del dé 21.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1380 - Medina del Campo (Valladolid, Spagna): Ferran I, rei Catalano-Aragones.
1701 - Uppsala (Suéssia): Anders Celsius, inventur e astrònom Suench.
1891 - Madrid (Spagna): Pedro Salinas Serrano, pueta de la Generassiú del 27.
1940 - San Francisco (Califòrnia, SÜA): Lee Jun Fan cognossit come Bruce Lee, atur de sínema e espert in arc marsiale Stadünindench d'orísen Sines (Kowloon, Hong Kongh).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
8 aC - Roma (Itàlia): Orasse, pueta latí.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Carcassonne
Carcassonne l'è 'na cità de la Frància meridiunàla, sitüàda endela regiù Languedoc-Roussillon. L'è 'l capolöch de l'arrondissement de Carcassonne e capolöch de quàter cantù. L'è prefetüra del dipartimènt de l'Aude.
El g'ha 'na popolasiù de 47 268 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 65,08 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 81 méter a 'na altèsa màsima de 250 méter söl leèl del mar. Carcassonne la se tróa endèla piàna del fiöm Aude 'ntra du grancc as de cumunicasiù che coléga l'Atlàntich col Mar Mediteràneo e 'l Massif central coi Pirenèi.
L'è cunusìda en töt el mónt per la citadèla medievàla furtificàda (la cité), patremóne de l'UNESCO del 1997, amò conservàda bé e 'n sèrte parcc recostrüìda come che l'éra alùra.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Carcassonne l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Mudel:Demografia/Carcassonne (FR-11)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Schwanau
Schwanau l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Friburgh. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Ortenaukreis.
La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 38.33 km² e 'ndel Dicember 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 6 807 abitàncc.
El cümü de Schwanau el se tróa a 'na altèsa de 158 méter sura 'l leèl del mar. L'è postàt arènt a le spónde del fiöm Reno endèl tòch endóche chèsto 'l sègna 'l cunfì 'ntra la Germània e la Frància.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Monastér de Santa Giulia de Brèsa
El Monastér de San Salvadùr (piö tàrde cunusìt come Santa Giulia) l'è 'n ex-monastér de Brèsa, che adès l'è dopràt come muzèo. El complès monàstich l'è cunusìt per la varietà de le architetüre del Romànich enfìna al Rinasimentàl.
Endèl 2011, l'è deentàt patremóne del UNESCO come giü dei sit del potére dei Longobàrcc en Itàlia (568÷774 dòpo del Signur).
Per tradisiù l'è cunsideràt el pòst endóche Desiderada, spùza de Carlo Magn e fiöla del Re Desiderio la g'ha pasàt el sò ezìlio dòpo che Carlo el l'ìa refüdàda endèl 771.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Salvadùr l'è stat fondàt endèl 753 de Desiderio (che pò 'l deentarà Re dei Longobàrcc) e de sò moér Ansa, come convènt beniditì de mòneghe con sò fiöla Anselperga a fà de badèsa. En prensépe l'ìa stat entitulàt a San Mighél Arcàngel (car ai Longobàrcc) e San Piéro Apòstol, ma zabèla 'ndei agn de la custrusiù el gh'ìa ciapàt la dedicasiù a San Salvadùr e a Santa Maria [1]. La denominasiù de Santa Giulia la g'ha ciapàt pè póch a la olta a pàrter del 763÷764 perchè Desiderio el g'ha fat trasferéser a Brèsa i rèscc de la Santa che prìma i éra custudìcc endèl monastér beneditì de l'ìzola de la Gorgona.
Dòpo la fì del régn dei Longobàrcc per mà de Carlo Magn, San Salvadùr el g'ha mantignìt i sò privilégi come istitusiù reàl, e 'l g'ha istindìt i sò posedimèncc. Endel sècol XII 'na bùna part dei sò ambièncc l'è stàda restrütüràda o recustrüìda en stil Romànich, e gh'è stat fat sö l'oratóre de Santa Maria en Solér. Endel sècol XV le strütüre i è stàde restaüràde amò 'na ólta e gh'è stat zontàt en dormetóre. Endel 1599 gh'è stat finìt la céza de Santa Giulia.
Al tép de Napuliù, endel 1798, el monastér l'è stat suprimìt e 'ndei sò ambièncc gh'è stat fat dét 'na cazèrma. L'è restàt en bröte cundisiù 'nfìna l 1882, quan che gh'è stat fat dét el Muzèo de l'età Cristiàna; ma la ruìna l'è mìa stàda fermàda del töt enfìna al 1966, quan che gh'è stat fat 'na restaürasiù generàla che 'l l'ha trasfurmàt endèl Muzèo de Santa Giulia del dé d'encö.
El complès architetònich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El monastér el töl dét:
- la Bazìlica de Salvadùr, daàda del sècol IX. La g'ha 'na naàda e dò àbsidi, e l'è stàda fàda sö 'nsìma a 'na céza che ezistìa amò prima, che la gh'ìa 'na naàda e trè absidi, e che a sò ólta l'ìa stàda fàda sö söi rèscc de 'na custrusiù romàna del prim sècol dopo del Signùr, e nat en ruìna endèl sècol V. El campanìl, rifàt endèl cors dei sècoi XII-XIV, el g'ha afrèsch del Romanino. El dedét de la bazìlica gh'è dei afrèsch del Paol de Cailina el Zùen, e dei óter de l'época Carulìngia. El presbetére (trasfurmàt endèl sècol XVI) l'ìa 'n còro del 1466.
- L'Oratóre de Santa Maria en Solér, zontàt endè sècol XII. El g'ha 'na bàze quadràda condena lantèrna otagonàla e 'na lozèta. El segónt pià l'è decoràt con scéne de la vìta del Siignùr.
- La céza de Santa Giulia del sècol XVI.
- El muzèo, che 'l g'ha dét repèrcc che part de l'Età del Bróns enfìna i tép dei romàni.
L'è pusìbol vizità apò a i rèscc de quach cà del tép dei Romàni (Domus de le Ortàie), ritroàcc sóta chèl che l'ìa l'órt del convènt.


text:
Abu Dhabi (أبوظبي) a l'è la capital di Emiraa Arab Ünì e de l'emiraa d'Abu Dhabi. La sua pupulaziun a l'è de pressapoch 930.000 abitant (2007). La cità a l'era stada pianificada per 650.000 abitant e dunca a gh'hinn di prublema de transit e mubilità. Almen el 80% de la pupulaziun a hinn furestee che hinn resident tempurani.
Abu Dhabi a l'è una cità muderna cun gratacel grant e un reuport internaziunal a pressapoch 25 km a süd-est, e l'è cunsiderada vüna di cità püssee rich del mund, cunt un redit pro-capita de 30.000 dòlar a l'ann.


text:
Ilex aquifolium
L'Ilex aquifolium (en bresà: scanfòi, in milanes àgher[2] ), l'è 'n arbùsto o 'n àlber pesèn, che pöl rià a 6 o 7 méter de altèsa col trónc drit, 'na chiòma a fùrma piramidàl, che 'l tra fò i ràm fin de tèra e che 'l pöl rià a scampà 'nfìna a 500 agn, aisebé che de sòlit el rìa mìa a 100 agn.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El g'ha la scórsa lisa per töta la vìta. En prensépe l'è d'en culùr che tìra al vért e del segónt o 'l tèrs an el ciàpa 'na tonalità grìza scüra che dòpo 'l manté per töta la vìta.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sò fòie i è sèmper vérde e d'envéren le cröda mìa. I è sèmpe, le g'ha 'l gambì, i è alternàde, e le g'ha 'na fùrma a öf. Le g'ha la caraterìstica de ìga l'òrlo spinùs endèi ezemplàr zùegn e 'ndèi ràm piö bas de le piànte madüre. Le fòie dei ràm piö alcc de le piànte madüre 'nvéce le g'ha l'òrlo lis. Le scàmpa piö o méno sic agn e i è d'en bèl culùr vért löster ensìma e d'en vért che tìra piötòst al zaldì de la bànda de sóta. I è lise, löstre, sténche e scorzégne.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta diòica e 'ndèi ezemplàr mascc, i fiùr i vé fö a la sèa 'n grüpècc de culùr zaldì. Endèi ezemplàr fèmina, i ve fò izolàcc a en gröpècc de tré, i è picinì e i g'ha 'n culur biànc o apéna apéna ròza. I è furmàcc de quàter pétali e quàter sépali, mès tacàcc ensèma a la bàze.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ezemplàr fèmina i fa sö 'n fröt carnùs (drùpa), de 'n culùr bèl rós löster o zalt vif. El madüra tàrde, envèrs utùer o noèmber, e 'l rèsta sö la piànta per en bèl pó, de spès per töt l'envéren. Déter gh'è 4 o 5 giandì de somésa.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El scanfòi se pöl catàl endèl'Asia ucidentàl e 'n Euròpa. Ezemplar sparnegàcc se i tróa 'n particulàr endèi sotabósc de rùer o de fó. De rar el pöl rià a furmà dei boscài spès come spéce dominànta.
El g'ha bezògn de ambièncc ömecc e a l'ombréa, e per chèsta rizù se 'l tróa de sòlit endèi bósc al vac. El rìa a crèser 'nfìna a 1800 méter e sèmper en teré frèsc e mìa 'mpacàcc, mèi se silícei.[3][4][5][6]
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El scanfòi el g'ha 'n lègn bèl dür e spès. El g'ha bùne qualità per véser dopràt endèi mestér de maringù. El ciàpa bé i culùr, e per chèsto se oté de le bèle imitasiù del ébano.
Se 'l dopèra per tradisiù come ornamènt sóta Nedàl, perché en chèl perìodo lé 'l g'ha sö le balìne róse che i è i sò fröcc e perché le fòie le rèsta bèle érde e löstre per en bèl pó. Chèsto particolàr però l'è stat en dan per la spéce perché se 'n catàa de piö de chèl che 'n riàa a fas, al pónt che en sèrte zòne l'è a rés•cio de sparéser. Al dé d'encö l'è 'na spéce sóta protesiù en divèrse zòne de l'Euròpa.
El fat de ìga sö i fröcc per töt l'envéren el ghe da 'na mportànsa ecològica particolàr a chèsta piànta, perché la reprezènta 'na fónt de alimentasiù per divèrse bès•ciulìne, suratöt ozèi, che 'ndèla stagiü invernàl le g'ha póche ótre pusibilità de maià.
Per l'òm envéce i fröcc i è tòsec, perché i fa nì 'l cagòt e i fa nì de bötà sö.
Sinònim botànic[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Giuseppe Banfi, Vocabolario milanese-italiano: ad uso della gioventù, Milan, 1857.
- ↑ Flora Europaea: Ilex aquifolium
- ↑ Med-Checklist: Ilex aquifolium
- ↑ Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9.
- ↑ Flora of NW Europe: Ilex aquifolium
- ↑ Sinónimi en Real Jardín Botánico


text:
Bologna
Bològna (Bulåggna 'n bulugnés; Bologna 'n italià; Bononia 'n latì; Bologne 'n fransés; Bolonia 'n spagnöl; Bolonha 'n purtughés) l'è la sità piö 'mportànta e piö granda de l'Emilia e l'è pò la capitàl de la regiù Emilia-Romagna e la se tróa 'n de la Pianüra Padana a i pé di Apenini.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sömèa che 'l nòm 'l vègne da öna popolasiù de Cèlti che i stàa lé e che i se ciamàa Bòi de lé 'l nòm de "Bononia". Gh'è de di che però prima che i riès i Bòi ghe stàa lé i Etrùsch che i ciamàa la sità Felsina e amò adès chèi de Bològna i se ciama sia bolognès che felsìnei.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1) Bològna l'è la sità di pórtech desà che a gh'è piö o méno 38 chilométer de pórtech che i è quase töcc in de la sità ègia e i è quase töcc del medioéf.
2) La basilica de San Petrònio co la sò fasada restada a méta, ü tòch in marm e l'ótèr tòch de préda.
3) i tur medioeale che i è amò dersèt ach se öna ólta i gh'éra de ès alméno ü sentinér: i dò piö 'mportante i è la tur di Asinèi e la Garisènda, facie sö tra 'l 1109 e 'l 1119. I dò tur i è mia drécie ma i pènt töte e dò, chèla di Asinèi la sbièsa de ü méter e 23 ghèi, la Garisènda adiritüra de trì mèter e 22 ghèi.
La Garisènda l'è stacia lüminada pò dal Dant Ligher 'n de la sò Diina Comédia (infèren, XXXI, 136-140).
L'Üniersità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Bològna gh'è la piö ègia üniersità de Eüròpa fundada 'n del 1088.


text:
Zarvlån
Artéccol in dialatt bulgnais
Al zarvlån o anch' conpiuter l'è un aparacc' infurmâtich ch'al trâta äli informaziån andànd indrî a däl pruzès prezîs. L'è un sistêma digitèl con una téttnica microeletrònica ch'l è bånna ed pruzesèr dî dè partànd da un gropp d'istruziån ciamè progrâma. Un zarvlån dänter l'à normalmänt: dî micropruzesûr (al CPU), la memòria, dî dispositîf I/O (input/output, ch'i vrénn po dîr dänter e fòra). Bän in sustanza al zarvlån l'è 'na mâchina ch'al zónta al sistema operativ col hardware. Al software l'è quall ch'as métt insamm int'al disc dur, l'hardware l'è quall ch'as pôl vadder e tuchèr. Strai software pió famûs a psän arcurdèr: al pachàtt Microsoft Office, al sistêma Microsoft Windows, al snadrazåur Mozilla Firefox e i driver dî aparacc' lighè a la mâchina.
Al mànd di zarvlan l'è ste rivolusioné anch da la creasiòn di tavlátt.
Vad anch[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Ruanda
El Ruanda (Rwanda in lengua kinyarwanda) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa al Burundi, a l'Uganda, a la Repüblica Demucratica del Congo e a la Tanzania.
La capital a l'è Kigali.
Al gh'ha una süperfiss de 26.798 km² e una pupulaziun de pressapoch 7.600.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ruanda a l'è staa un pussediment de la Germania del 1903 al 1919 e del Belgi (insema cunt el Burundi, cunt el nom Ruanda-Urundi) fina al 1962, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
I dò etnij principaj del paes, i Hutu e i Tutsi, hann semper cumbatüü intra de lur. Intra l'april e'l lüj del 1994 a l'è sücedüü vün di genucidi püssee grand de la storia, cun püssee de 800.000 mort intra i Tutsi.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ruanda (nom ufizial: Repubulika y'u Rwanda / République du Rwanda / Republic of Rwanda) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Paul Kagame (del 2000).
El prim minister a l'è el Pierre Habumuremyi (del 2011).


text:
Società per le Ferrovie dell'Alta Italia
a' Sociètà ppe e' Ferroviè dèllAlt Italià (SFAI) è na' sociètà privàt e' gestiòn e' lineè ferroviariè, fondàt into 1865, oggì nun cchiu' operante.
Storia[càgna | càgna surgente]
Dòp lunificaziòn dellItalià a' situaziòn ferroviarià era caratterizzàt ra nu' procedèr contraddittoriò dei govèrn ca' si succedevanò. ra nu' latò si garantìv a' prosecuziòn re' convenziòn pre-unitariè esistentì, dallàltr vi era lintervènt dirètt dellò Statò int'a' gestiòn e costruziòn e' nuovè linee. Sènz calcolàr e' lineè venetè e dellò statò pontificiò, leserciziò ra' retè ferroviarià era suddivìs fra ben 22 entì. o' governò, a' finè ro' 1864, si adopèrò ppe nu' riordinamènt re' svariàt sociètà ed amministraziòn ferroviariè esistentì. Vi provvìd cu a' leggè n° 2279 ro' 14 maggiò 1865, cu cui vennè sancìt a' cessiòn re' lineè piemontesì, in gràn partè governativè, e laccorpamènt e' variè retì, cu a' formaziòn e' tre sociètà ferroviariè: dèllAlt Italià, re' Romanè, re' Meridionalì.
L retè ra' "Sociètà dèllAlt Italià" comprès e' lineè piemontès già appartenùt allò Statò Sabaudò, chelle privàt primà esercitàt ra' Sociètà Vittoriò Emanuèl e chelle appartenènt a' Sociètà ra' Lombardià e a' Sociètà dellItalià Centralè, in pratìc a' retè ro' nòrd, complessivamènt circà 1.400 km, finò a Firenzè.
In seguìt ebbè pure a' lineà ro' Frejùs, a' Pontebbanà, a' ex ferrovià Leopoldà, a' Pisa-Genovà, a' Genova-Ventimiglià e a' Savona-Acquì ed assùns pure leserciziò e' altrè lineè mediànt trattatìv dirètt cu e' sociètà concessionariè.
Al termìn re' operaziòn a' SFAI ebbè o' contròll ro' traffìc ferroviariò proveniènt dai passàgg alpinì e chello e' transìt tra lEuròp e loriènt collegànd cìttà importànt comm Genovà, Torinò, Milanò, Bològn e Firenzè.
L Sociètà ferroviarià dèll’Alt Italià (SFAI) acquìstò dallò Statò pure e' servìz e' navigaziòn ncopp'o' Lagò Maggiòr e into 1867 ro' Lagò e' Gardà. int'e' cassè dellò Statò entraròn 188,42 miliòn e' lirè ppe a' cessiòn e' materiàl rotabìl e stradè ferràt a' neocostituìt Sociètà re' Stradè Ferràt dèllAlt Italià in cambiò vennè datà na' concessiòn ra' duratà e' 95 annì. o' Govèrn inòltr garàntì a' Sociètà nu' prodòtt lordò e' 28 miliòn e' lirè ppe lintèr retè[1] .
In capò a duje annì, a' Sociètà ca' facevà capò a' finanziarià dei banchièr Rothschìld, mùtò a' proprià denominaziòn ra Stradè Ferràt dèllAlt Italià in Ferroviè dèllAlt Italià into 1865 e, nu' annò dopò, in Sociètà ferroviarià dèllAlt Italià.
L Sociètà comunquè finì ambress in nu' profònd dissèst economìc ca' culmìnò into fallimènt e into 1875 ne vennè concordàt o' riscàtt ra partè dellò Statò. cu e' convenziòn ro' 1885 a' retè ra' SFAI vennè poi distribuìt tra Retè Adriatìc e Retè Mediterraneà.


text:
Tii mel Kuésh
traaj mma de lu
kuu Skiffatz
Maj Traa Xxelu...
Hey damm'a traa sun't el flauto de veent che sbrissiga de nocc tra la càna e la foeja
Passi via sura el cornu al demöni e i pioemm de l'arcangel che s'è indurmenta
Varda scià g'ho una lengua che sposta la foolc de la loena in soel coo del cipress
g'ho un pass cun ligaa una cadèna che quaand fa frecàss la dessèda anca i pess
Retha Mazur Retha Mazur
Senta se'l tira senta se'l möla
senta se'l bufa senta se'l bàtt
sfilza la pianta nel coo piee de ràmm
pèll de galèna soe l'acqua dell'unda
briisa che ruzza e sgavezza la tenda
strèpa la nigula lustra la stela
sbogia la nocc e rimpinza la vela
gula la sabbia e pica la porta
se sbassen i fiuu e'l laagh se ribalta
Retha Mazur Retha Mazur
adèss paar che'l riid
adèss paar che'l vuusa
el raccatta ogni roba e tucoos buta via
musica d'aria lama de briva
troeva el suspiir che sgraffigna la schèna
rubarà el foemm sugherà el sass
paar dree a murì e de culpu a rinass
spusterà la tempesta la nebia e la tèra
laserà la sua paas dopu l'aria de guera


text:
Salò
Salò (en Italià: Salò), l'è 'n cümü de 10 623 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt söla spónda ucidentàl del Lac de Gàrda, a 31 km a Èst de la cità de Brèsa.
Pagus de fondasiù romàna, se conós póch sö l'urìgin del nòm. Salò l'è stat séde de 'n quach ministéri ai tép de la Repüblica Social Italiàna, ciamàda per chèsta rizù apò Repüblica de Salò. Al dé d'encö l'è 'n importànte cèntro türistich.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Salò l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mülassàn
Mülasán (Mulazzano in Italian) l'è un cumü de 5 722 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) del nord de la Pruìncia de Lod. El sò num, prubabilment el vegn de un suldà ruman che el se ciameva Mulatius o Mulacius.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del Medio-Evo el gh'è andai adré a la storia de Lod.
In del 1546 l'è stái vendüd a la famiglia napuletana Tassis, che l'eva töi anca Cervignàn, poc distant da Mülasàn. In del 1685 i Tassis l'han vendüd a la famiglia Magnani.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un po' agricula, un po' indüstrial. Gh'è de le picule imprese. Quei che laùra in del tersiàri, i vann quasi tütt a laurà a Milan.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La belisima Vila d'Ada, che i dìsen l'é stai custrüida adiritüra in del 1294
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mülassan l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vendrogn
Vendrogn (Vendrogno) l'è on comun valsassines de la Provincia de Lecch che 'l cunta 319 abitant (dàto del Dic 2013 [1]). Al g'ha 'na süperfis de 11,67 km² e 'na densità de 27 ab./km².
L'è tacca ai cumün de Bellan, Casargh, Derf, Parlasch, Tasen e Tremenech
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vendrogn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.