text:
Žìrvia
Cervia (Žìrvia in dialet rumagnöö) l'è ün cumün de la regiùn Emilia-Rumagna, Pruvincia de Ravèna. El gh'ha circa 28.000 abitant, una superfis de 82 km², per una densità de 315 ab./km².
El cunfìna coi cumün de Cesena (FC), Cesenatico (FC), Ravenna.
El se troeuva in sü la riva del Mar Adriatich. L'è üna lucalità turistica famusa per i sò spiagg larghi e sabiùsi, per i salini e per la sò staziùn termàal.
Cuntegnüü
- 1 Geografia
- 2 Storia
- 3 Nòmm de la cità
- 4 Monument e olter sitt interessànt
- 4.1 Gesi
- 4.1.1 Catedràal
- 4.1.2 Gesa del sufràgi
- 4.1.3 Sant'Antòni de Padova
- 4.1.4 Stella Maris
- 4.1.5 Santuàri de la Madòna del Pìn
- 4.1.6 Pief de San Stèven
- 4.1.7 Sant'Antòni Abàa
- 4.1.8 Madòna dij Àngior
- 4.1.9 San Sevèri Vescuf
- 4.1.10 Sant'Andrea Apostul
- 4.1.11 San Giorg
- 4.1.12 Cour Sant
- 4.1.13 Santa Teresa de Gesù Bambìn
- 4.1.14 Madòna de la Nef
- 4.2 Olter sitt interessànt
- 4.1 Gesi
- 5 Manifestaziùn
- 6 Persunàgg famùs
- 7 Sport
- 8 Foto
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teritori cumünàal de Cervia el gh'ha ün frach de fraziùn. Milàn Marìtima l'è de sigür la pussee impurtant.
Canüzz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è üna fraziùn agricula, che la gh'ha la gesa de la Madòna dij Àngior del XVII secul e ün frach de vègi cassini metüdi a post.
Castigliùn de Cervia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca questa chì l'è üna lucalità agricula. Chì la ghè la gesa de San Giusepp del 1775, l'uratòri de San Lurenz del 1794 e la Vila Ragazzena del 1562.
Milàn Marìtima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sitt el gh'ha 'stu nòmm chì perchè l'è stàa fàa sü in del XX secul da üna società milanés ("Società Milano Marittima"), dopu che'l Cumün de Cervia el gh'ha firmàa üna cuncessiùn cunt la famiglia Maffei (üna dij pussee impurtànt de Milàn) per fà svilupà'l teritori a nord de la cità. Hin stàa fàa sü albergh e vili piscinini tra la pineda e la spiagia e'l sitt l'è diventàa frequentàa prima dai sciuri milanés e dopu dal "turism de massa". La fraziùn la vègn ciamàda "cità giardìn" perchè gh'hin ün frach de parch, de zoni verdi e de pìn marìtim ch'i se troeuven inturn (ma anca in mèzz) ai cà e arent i viaj.
Muntalètt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è ün'oltra fraziùn agricula, al cunfìn cunt la Pruvincia de Furlì-Cesena. In del teritori gh'han truvàa dij repert archeologich de l'epuca rumana.
Pinarèla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è ün sitt turistich sül mar a süd de Cervia. Ghè üna pineda lünga e strèta tra la spiagia e'l paés.
Pisignàn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fraziùn agricula, l'è famusa perchè ghè la Piéf de San Stéven e ün aeroport militàar.
Sàvi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è la fraziùn pussee a nord de Cervia, che la se troeuva sül fiüm che gh'ha l'istèss nòmm. Chì l'è stàa rapìi'l generàal Agliardi dürant l'inscì ciamàda "Setimana Rùssa", rivolta sucedüda tra'l 7 e'l 14 giügn 1914, dopu che ad Ancuna i puliziòtt gh'hann ciapàa a s'ciupetàdi a la gent che la manifestava cunter la guèra e Giovanni Giolitti. Dopu ün quaj dì el generàal l'è stàa liberàa sensa cunseguenzi.
Tajàda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è la lucalità pussee a süd del Cumün de Cervia. L'è ün sitt turistich sül mar circundada da üna pineda.
Termi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è la staziùn termàal de Cervia, e la se troeuva tra la pineda de Milàn Marìtima e la Statàal Adriatica.
Vila Inferno[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è üna fraziùn agricula e artigianàal. El sò nòmm vègn dal latìn infer, che'l voeur dì "sott": quèst perchè la se troeuva a süd dij salini, rent üna zona de palüdi. In de la fraziùn ghè'l Müsee dij mariunètt.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Epuca antica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segund la legenda, la vègia cità de Cervia, che fin al IX-XI secul la gh'aveva nòmm Ficocle, l'è stada fundàda dal cumandant etrusch Ficol, che l'aveva fàda sü arent Ravèna per dach üna batüda al sò tirànn.
Segund divers autur, el nòmm Ficocle vègn da ün capitàn grech u da ün prefètt de Filipp I de Macedonia. L'è pussee prubabil che'l vègn da la parola greca "φukoς" (alga) e "kλέoς" (fama), perchè gh'èren ün frach de alghi in dij canaj e in dij salini de quèla zona.
Dal prim Cristianèsim a la distruziùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A vardà i statüt de la cità, el Cristianèsim l'è rivàa a Ficocle in del 50, quand Eleuteri l'è stàa mandàa dal vescuf de l'Emilia Sant'Apulinàar per fàa'l vescuf de la cità. Ma la storia l'è minga certa, perchè fin al 500 gnanca ün document faseva el nòmm d'ün vescuf. El primm cert l'è Gerunzi, ciamàa "vescuf de Ficocle" in ün att del Papa.
In del 655 Pipìn gh'aveva dàa al Papa Zaccaria el teritòri inturn a Ravèna in pussess cuntinuàa. In del 709 l'arcivescuf de Ravèna se gh'ha ribelàa al Papa; alura l'imperatùr Giustiniàn gh'ha mandàa'l cumandant Teudor per sutumèt amò l'arcivescuf a Ruma. L'arcivescuf e i olter capi de la rivolta gh'hànn dumandàa aiùt ai paes inturn; el citadìn de Ficocle Altobello Laschi l'è nàa a Ravèna cunt ün quaj suldàa, ma tropp poch rispètt a quej de Teudor. A la fin, Ravèna l'è stàda sachegiàda e Ficocle tràda a bass.
El cambi de nòmm e la noeuva cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu che l'è stada tràda a bass, Ficocle l'è stàda fàda sü amò in l'istèss sitt in duvè la gh'era prima; ma tra'l IX e'l X secul la cità la gh'ha müdàa nòmm: da "Ficocle" a "Cervia", cumè che l'è ciamàda anca incoeu.
I primm imàgini de Cervia hin üna quaj mappa del XV secul: i fànn vedè üna cità furtificàda cunt ün fussàa tücc inturn e culegàda a la tèra ferma da punt levatòi; rent la cità, gh'èren ün palàzzi del Priùr, sèt gesi e üna rocca voeuruda forsi da Federich el Barbarussa.
Per la sò pusiziùn geografica l'era prutèta daj attach, ma l'era anca in üna zona minga salutàar: l'era arent i salini, l'era traversàda da ün frach de canaj e gh'aveva poca acqua de beef. In del XVII secul la cità la se gh'ha spopulàda, e l'è anca rivada ad avè cent abitànt.
Gimò dal 1630 gh'han cuminciàa a pensà a spustà la cità in ün olter sitt pussee salutàar, arent la riva del mar. El 9 nuvember 1967 el Papa Inucenzi XII el gh'ha firmàa el document cunt sü scrivüü l'òrdin de fà sü la noeuva cità. Gh'era sü'l nümer de cà de fà sü, la pusiziùn de la catedràal, del palazzi del vescuf e de la prigiùn; i danée metüü in cunt per la cità noeuva eren 35-40.000 scüd.
Nòmm de la cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A sentì üna legenda, el vescuf de Lod l'era in gir a spass in de la pineda arent la cità, e'l gh'ha vedüü ün cerf; lüü el pensava che'l füss ün mesageri de Diu, inscì el se gh'ha metüü in ginoeucc dinanz a l'animàal cumè devuziùn. Dopu quèl dì, la cità l'è stada ciamada "Cervia", per regurdà l'aveniment e anca perchè in de la pineta gh'èren ün frach de cerf.
El stèma de la cità el fà vedè propi ün cerf in ginoeucc in sü ün pràa verd.
Monument e olter sitt interessànt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Catedràal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La catedràal de Cervia l'è dedicàda a Santa Maria Assunta e l'è stàda fàda sü tra'l 1699 e'l 1702; la prima pedra l'è stàda metüda giò dal vescuf Francesco Riccamonti. La se troeuva in de la part ucidentàla de la piazza Garibaldi, la piàza principàal de la cità.
El stil de la gesa l'è simil a quèl rumanech; l'è fada a crùs latina, la gh'ha ses capèli lateràli (trìi per part), cinch altàar, ses dipint del XVIII secul e quàter scultùri.
Il campanìl l'è dedrée a la gesa, in de la part süd, e'l palazzi del vescuf l'è tacàda a la gesa, in sü la sinistra a venì foeura dal purtùn de la gesa.
Gesa del sufràgi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in corso Mazzini, in del center storich; fada sü tra'l 1719 e'l 1722, l'è de stil barocch.
Denter ghè ün crucifìss de lègn, che'l vègn da ün munasteri de la vègia Cervia; segund la legenda, l'è rivàa dal mar dürant üna tempesta per prutegg i pescatùr. Ghè anca ün òrghen de Gaetano Callido, che l'ha fàa anca dij òrghen in de la gesa de San March a Venezia e, sut ai fest, el và ün presepi mecànich.
Sant'Antòni de Padova[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stàda fàda sü tra'l 1704 e'l 1741 da Antonio Farini foeura dal center de Cervia, ün poeu pussee a nord del port canàl. L'è de stil barocch e rococò e gh'ha anca ün campanìl vôlt 20 meter, fàa sü pussee tard.
Stella Maris[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è la gesa de Milàn Marìtima; el sò nòmm in latìn voeur dì "Stèla del mar". Fàda sü da Carmelo Bordone in del 1959, l'è de furmi muderni, e la gh'ha grandi vetràdi; l'è gestida dai Francescàn.
Dürant l'estàa denter la gesa fànn la manifestaziùn I Venerdì a Stella Maris, üna seri de cuncèrt d'òrghen fàdi da müsicist famùs.
Santuàri de la Madòna del Pìn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fàda sü in del XV secul dal fràa carmelitàn Girolamo Lambertini, l'è la gesa de Cervia pussee veneràda pel cult de la Madòna. Segund la legenda, l'imàgin de la Madòna l'è cumparìda sü ün trunch de pìn, incoeu fosri cunservàa dedent i mür del santuàri, ai buscaiöö de la pineda.
El santuàri se troeuva a 2 chilometer da Cervia, tra la Statàal Adriatica e la fraziùn Termi; l'è in stil tardrumanech, cun quadrej a vista e ün campanìl piscinìn in sül tecc. Denter ghè ün altàar fàa cunt ün sarcòfegh paleocristiàn e, sura quèst, ghè ün crucifìss de lègn del XVII secul; gh'hin anca afrèsch, ma hin mal cunservàa.
A la prima dumènega de utuber la riva chì la Prucessiùn del Vult.
Pief de San Stèven[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva a Pisignàn e l'è la gesa pussee vègia del Cumün de Cervia. L'è stàda fàda sü in ün sitt che ai temp dij Rumàn l'era cunsacràa al diu Mitra. La prima pief l'era del X secul, ma l'è stàda tràda a bass dopu la bataja de Ravèna; dopu l'è stàda fàda sü de noeuf in del 1521 in stil rumanech.
Sant'Antòni Abàa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è la gesa de Castigliùn de Cervia. L'è stàda fàda sü in del 1902, dopu che la gesa che la gh'era prima l'era brüsàda in del 1875. La gesa l'è in stil neoclassich cunt i quadrej a vista in sü la faciada e in del campanìl.
Madòna dij Àngior[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è a Canüzz e l'è stàda fàda sü in del 1828. La gesa gh'ha quèst nòmm perchè denter ghè üna pitüra cunt la Madòna, el Bambinèl e düü àngior arent lùr. L'edifizi'l gh'ha quadrej a vista e denter ghè üna statua del Coeur Sant de Gesù. Il campanìl, che gh'ha la piana quadrata, l'è stàa fàa sü dopu la gesa.
San Sevèri Vescuf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è la gesa de Sàvi. Del 1831, l'è stàda danegiàda da üna piena del fiüm Sàvi e dai bumbardament dürant la Segunda Guèra Mundiàal. L'è stàda fàda sü de noeuf in del 1955 da l'architèt Minardi e la gh'ha üna furma muderna; denter gh'hin teli del XVIII secul.
Sant'Andrea Apostul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva a Vila Inferno, l'è del 1680 e l'è de stil neoclassich. Denter, in sül mür de l'abside, ghè ün musaich che'l rapresenta Sant'Andrea Apostul. Il campanìl, del 1920, l'è stàa danegiàa da ün fülmin e dai bumbardament dürant la Segunda Guèra Mundiàal.
San Giorg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa de Muntalètt l'è del XVIII secul, ma gh'ha dij element del 1500, cumè l'abside. Denter, dedrée a l'altàar, ghè üna Madòna cul Bambinèl del XVII secul; in sül tecc ghè ün campanìl piscinìn.
Cour Sant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è la gesa de Pinarèla e l'è stàda fàda sü in del 1966. Denter e foeura gh'hin quadrej a vista; in sü la faciàda ghè üna vetràda cunt sü sceni del misteri del Rusari. Sura i dò altàar gh'hin musaich in rilief cunt sü la Sacra Famiglia (a destra) e Sant'Antòni de Pàdua (a manca); in sü l'abside ghè ün afresch del Coeur Sant.
Santa Teresa de Gesù Bambìn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa de Tajàda, del 1967, la gh'ha furmi muderni; la part sura de la faciàda la gh'ha quadrej a vista. Denter a manca ghè üna statua de lègn de la Madòna cul Bambinèl e a destra i imàgin de Santa Teresa e del Coeur Sant.
Madòna de la Nef[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è üna gesa fàda sü in de la vègia cità de Cervia in del 1603, in mèzz ai salini; ma gimò dal IV secul la Madòna de la Nef l'era patrona dij salinàar.
La gesa la gh'ha furmi sèmplis; denter, per circa cent'ànn ghè stàda üna tela cunt sü la Madòna de la Nef, purtada in de la Catedràal dopu che gh'han fàa sü la noeuva cità.
Dopu la costruziùn de la noeuva Cervia, la gesa l'è stàda man a man abandunàda: a l'inìzi l'è stàda duperàda cumè ussàri e, in del 1867, l'è stàda esprupiàda e scunsacràda.
ün poeu pussee a nord de la vègia gesa, in de la lucalità Malva, l'8 dicember 2007 l'è stàda inauguràda la noeuva gesa ciamàda Virgo ad Nives (che in latìn voeur dì "Vergin de la Nef").
Olter sitt interessànt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Magazìn del Sàal "Tur"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fàa sü tra'l 1689 e'l 1691 a süd del port canàl, arent al center de la noeuva Cervia, la pàar üna gesa de stil rumanech denter e foeura. L'è lunga 66 meter e larga 6 e pudeva tegnè denter fin a 130.000 quintaj de sàal. Incoeu l'è duperàa cumè musee e sitt per i manifestaziùn; denter ghè espòst ün cristàll de sàal de quìndes chili.
Magazìn del Sàal "Dàrsena"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Stu magazìn chì el se troeuva de frunt a l'olter, a nord del port canàl. Fàa sü in del 1712 cunt i materiaj ch'i vegnèvan da la demuliziùn de la vègia Cervia, l'è ün poeu pussee piscinìn del magazìn "Tur" e gh'ha üna dàrsena piscinìna ün temp duperàda per cargà'l sàal in sü i barch. Incoeu l'è voeuj e l'è minga duperàa.
Tur San Micheel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fàda sü in del 1691, prima de la costruziùn de la cità noeuva, la serviva arent al Magazìn del sàal "Tur". Vôlta 22 meter e mèzz e a pianta quadràda, l'è stàda fàda sü per prutegg la cità e i magazìn daj assàlt dij Türch. Incoeu ghè denter la bibliuteca cumunàal.
Pineda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pineda de Cervia l'è granda 260 èttar e l'è la cuntinuaziùn de la pussee famùsa de la pineda de Clàss; la se troeuva per la magiùr part tra Milàn Marìtima e Termi.
In de la pineda gh'hin pìn marìtim, ma anca ginèper, quèrc, fràssen, sàles, roeuf, prün e vit selvàtich.
Mar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cervia l'è ün sitt che la funda la sò ecunumia in sül turism d'estàa perchè ghè'l mar; alura quèst chì l'è spess cuntrulàa da l'ARPA (l'assuciaziùn regiunàal per la proteziùn de l'ambient). Dal 1997 la Foundation for Environmental Education ("Fundaziùn per l'educaziùn ambientàal") gh'ha dàa a Cervia la "Bandioera blü" per la buna qualità de l'acqua del sò mar.
Manifestaziùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 5 genàr: Cuncert de foeugh artificiaj
- 6 genàr: i "Pasqualotti"
- la prima dumènega de magg: el "Spusalìzi del mar". In del 1445, quand l'era adrée a turnà da Venezia in naf, el vescuf de Cervia Pietro Barbo (dopu diventàa papa cunt el nòmm Paul II) se gh'ha truvàa in mèzz a üna tempesta; alura gh'ha tràa denter in del mar el sò anèl e l'ha pregàa Diu per fàla desmètt, cosa che l'è sucedüda. A cumincià da quèl an, el vescuf trà el sò anèl denter el mar cumè sègn de bon augüri; dopu i bagnìn de la Rivera cèrchen l'anèl in fund al mar e la sira chi che'l troeuva vègn festegiàa
- 10 agust: Festa de San Lurenz in sü la spiàgia libra cun spetàcul de foeugh artificiaj
Persunàgg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lorenzo Caleppi (Cervia, 29 aprìl 1741 - 10 genàr 1817), cardinàal
- Alberto Missiroli (Cervia, 27 lügl 1883 - Ruma, 18 lügl 1951), dutùr
- Isotta Gervasi (Castigliùn de Cervia, 21 nuvember 1889 - Modena, 17 giügn 1967), duturèssa
- Coriolano Gori, cugnusüü mej cumè Lallo Gori (Cervia, 7 marz 1927 - 1. dicember 1982), autùr de müsica dij film
- Piero Focaccia (Cervia, 1945), cantànt
- Alessandro Bianchi (Cervia, 7 aprìl 1966), calciatùr
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Balùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La squadra de balùn pussee impurtànt de Cervia l'è l'"Associazione Sportiva Cervia 1920", che la giuga in del campiunàa d'Ecelensa. 'Sta squadra chì tra'l 2004 e'l 2006 la gh'ha partecipàa al reality show "Campioni - Il sogno", trasmetüda da Italia Uno. A la fìn de la stagiùn 2004/2005, el Cervia gh'ha vingiüü el campiunàa d'Ecelensa e l'è nàa in de la serie D. Düü ànn pussee tard l'è turnàa in Ecelensa.
Olter sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Cervia gioeughen anca dò squadri de balacanèster (üna dij òmm e l'oltra dij dònn) e üna squadra de Beach Soccer.


c: text/html

text:
Cesena
Cesena (en romagnöl: Zisèna) l'è 'na cità de l'Emilia Romagna, endèla Pruvincia de Forlì-Cesena. La g'ha 97 131 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 249,47 km² e 'na densità de popolasiù de 389 ab./km²..
La cità l'è séde de 'n circondàre de decentramènt aministratìf.
El cümü de Cesena 'l cunfìna coi cümü de Bertinoro, Cervia (RA), Cesenatico, Civitella di Romagna, Gambettola, Longiano, Meldola, Mercato Saraceno, Montiano, Ravenna (RA), Roncofreddo, Sarsina.
L'è übicàda a sud de Ravènna e a òvest de Rímini, sö le spónde del fiöm Savio, ai pè dei Apennini a 15 km presapóch del Mar Adriàtich.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cansù (troadùr)
La cansù l'è 'n zèner de cumpunimènt enventàt e dopràt dei troadùr proensài.
Aspècc generài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I troadùr i esprimìa i sò sentimèncc per mèzo de la cumpuzisiù ciamàda cansù. El sò téma pricipàl, e quaze esclüzif, l'ìa l'amùr: l'amùr cortés che 'l ciapàa dét aspècc sociài e spiritüài del época medievàl.
Isé l'amùr el gh'ìa 'l stès significàt che ai nòscc tép, però 'l g'hà apò en significàt en piö che l'è chèl de la aleànsa (favùr), cioè, el troadùr el pröarà a otègner per mèzo de la sò relasiù, en quàc benefìcio materiàl.
Gh'è apò de dàga 'l sò valùr al agetìf cortés. La cortezìa l'ìa la paròla che la definìa 'l comportamènt e la puzisiù de l'òm che 'l vivìa 'ndèla córt e che, per la sò edücasiù specìfica, el diènta en modèl del ideàl umàno de rafinadèsa e valùr spiritüài. El troadùr, 'ndèl sò ruòlo de cortezà, el tindìa a chèste caraterìstiche che, 'ntra le ótre, i éra de véser leài, de cör, coragiùs e de comportamènt elegànt,
Personàgi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'amùr del troadùr el pretènt discresiù zà che la fómna a la quàl el cànta l'è spuzàda. Óltre al troadùr, i personàgi che partècipa de sòlit i è:
- El gilós (el spus), del quàl bizògna schià le sorpréze e evità de fal enversà.
- I lauzengiers (antadùr, malignadùr) che per guadegnà crèdet i è próncc a nà a cöntà 'n gir l'infedeltà de la spùza.
Per mìa deciarà i sò amùr, el troadùr el desègna la sò dàma condèn senhal (nòm fals) che de sòlit el sàlta fò a la fì de la cumpuzisiù.
Tipi de 'namuràcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aisebé che de sòlit i compàr mìa en fùrma esplicita, endèle cansù dei troadùr de sòlit vé fò 'na gradasiù de caràter del enamuràt che i è mìa tròp diferèncc del tìpo amurùs del dé d'encö:
- Fenhedor (tìmit): el se órsa mìa a parlàga 'nsèma diretamènt a la fómna.
- Regador (süplicant): la fómna la ghe dà coràgio per fà che 'l deciàre 'l sò amùr.
- Entendedor: la fómna la ghe consègna en pégno de amùr.
- Drutz (amìco, amànte): del töt acetàt de la fómna (chèsta situasiù la ve fò póche ólte 'ndèla leteradüra, aisebé che 'l sàpe 'l personàgio pricipàl principal del Àlba.
Per lo piö le cansù del troadùr le se tróa al prìm lièl e 'l troadùr l'è bù de deciarà chèl che 'l sènt per la fómna apéna per mèzo del juglar. El troadùr el spèta en pìcol sègn de reconoscènsa de la part de la fómna. Chèsto sègn el pödarès vègner de 'na öciàda, de 'na paròla o de 'n gèsto de niènt. Pöl das che chèsta la sàpes apéna 'na strategìa per embroià l'atensiù del spus — o de 'n quac óter personàgio — che 'l permèt chèsta situasiù o che adiritüra 'l la cunsìdera 'na gratificasiù. En quac spus i se sènt urguiùs che la sò spùza la sàpes cortegiàda de i óter però i acetarès mài che la sò spùza la g'hàpes en drutz.
Ezèmpe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Guillem de Cabestany, el troadùr català al qual se atreböés giöna de le biografìe piö trìsti de töcc i tép, l'è l'autùr de 'na cansù de le piö bèle e piö cunusìde de töta la lìrica dei troadùr, endèla qual el mèt en móstra la sò totàl consagrasiù a la dama che 'l l'ha fat enamurà:
Nota: L'informasiù per la realizasiù del artìcol originàl en catalá l'è stàda recüperàda de I troadùr català có la sò autorizasiù.


text:
Laon
Laon (Laudunum in Latin) l'è ona città de la Francia del nord cont ona popolazion de 26.600 personn.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Laon la se troeuva in de la region de la Piccardia, in del departiment de l'Aisne.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città veggia, fada sù in scima a on coll isolaa in d'ona region fertil, la se trovava probabilment là indove 'l gh'era la città celtiga de Bibrax, incontrada del Ceser in del 57 prima de Crist.
Ghe viveven i Remi. Ai temp di Roman e poeu in del Medioev l'è stada ciamada Laudunum, Lugdunum Clavatum, Laudunensis e Laodunum, toponim che conserven la radis celtiga dun, che la voeur dì "fortezza". La città la mostra anca al dì d'incoeu i segn del sò passaa medieval, perchè ai temp di Franch l'è stada on sitt important.
A partì del 496 fina a la Rivoluzion Francesa l'è stada anca la sede de ona diocesi (inveci adess la partegn a la diocesi de Soissons) bella importanta, perchè 'l sò vesch el gh'aveva el titol de "para de Francia". Per i sò fortificazion, el coll de Laon l'è ciamaa montagna coronada.
La se trovava anca in la Via Francigena e, in del viagg del Sigerigh, l'è ciamada Mundlothuin.
Laon l'è stada sitt de on fracch de episodi de guerra. L'è stada sediada de Luis IV de Francia, che gh'è mort presonee in del 953; l'è stada sediada de Ugo Capee in del 988, e poeu anca ai temp de la Guerra di Cent Ann; la s'è trovada in mezz ai guerr religios frances, col stà de la part di cattoligh; e poeu, ai temp di guerr napoleonigh, l'ha viduu Napoleon perd contra i Prussian (1814); in del 1870 l'è stada sediada di Prussian; ai temp di dò guerr mondiai l'è gh'ha avuu on fracch de dagn.


text:
Sand Rënat
Chesta paggena 'int'ê variante:
Napulitano litterario - Abbruzzo - Calavria - Lazzio - Mulise - Puglia - [[{{{LUC}}}|Baselecata]]
Sand Rënat è në chëmun ë 2.133 abbëtand ë la prëvingia ë Frësënon dend a gl Lazzië.
Fa part ë gl ggir turíštëchë ë I borghi più belli d'Italia, e a gl 2004 rëcëvètt la ”Bandiera Arancione”, ë gl Touring Club Italiano. Zë tròva end a gl Parch nazziunal ë gl Abbruzz, Lazzië e Mulis.
Gl puaes è un ë gl capëcruc pë gl passagg da gl luat lazzial a quigl abbrëzzes trámëtë gl válëchë ë Forca d'Ácërë.


text:
Kernenried
Kernenried a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 443 abitant.
El cumün de Kernenried al se tröva a una altitüden de 506 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fraubrunnen, Hindelbank, Lyssach, Münchringen, Zauggenried.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kernenried in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kernenried in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sara Errani
La Sara Errani (Bulógna, 20 'd Avrìl dal 1987, a s lèś [ˈsara erˈrani] in Itagliàn) l'è na tenìsta rumagnōla prufesiunìsta da 'l 2002.
L'è élta 164 cm e la péśa 60 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è alenàda par Pablo Lozano e David Andres e la stà a Bulógna, dòp èsar carsùda a La Màcia, in Rumàgna. I la ciàman anc Sarita.
L'è bòna ad dascórar in Itagliàn, in Spagnōl e in Ingléś. A gh piàś dimóndi lèśar, guardàr di film, scultàr dla mùśica (specialmènt qvéla pop), tgnir a drē a 'l śōg dal balòṅ e a 'l basket e śugàr a Monopoli, a 'l carti e a i śōg vìddeo.
Al 20 ad Maǵ dal 2013 l'è rivàda a èsar la nùmar sinc dal mónd, mént'r in dópi, insém a la Roberta Vinci, l'è la nùmar òṅ da 'l déś ad Setémbar dal 2012. In dla sò caréra l'à mis in bisàca sèt tìtui WTA in singulàr e daśnóṿ in dópi, in mèś a i quài i gh'èṅ anc i tìtui dal Gran Slam dal Roland Garros (2012), di US Open (2012) e di Australian Open (2013). Da par lē l'è rivàda in dal 2012 in finàl a 'l Roland Garros (pardénd da la Marija Šarapova) e in semifinàl a gl'US Open dal 2012 e a 'l Roland Garros dal 2013, pardénd sèmpar in na manéra ciàra da la Serena Williams.
La tîṅ sòdi la rachéta a la manéra western, al cólp ch'a gh piàś druàr da piò 'l è 'l drit. La s cata bèṅ a śugàr in sla tèra rósa. Al sò servìsi l'è òṅ di più débui dal sircùit ma almànc la mét in camp da spés la prima. La ś mōv in présia in sal camp e la n gh dà mai sù, curénd a drē a tut al bucìni. La preferìs far pôc śbali piutòst che pascàr di cólp vinsènt, a part la bucìna curta ch'la fà dimóndi bèṅ.
Caréra
In dal 2005 la Sara la śōga sōl in dal sircùit ITF, a n cavànd-'g-la mai a pasàr al qualificasiòṅ in qvéi WTA. In Favràr la s pòrta a cà al tìtul a Melilla in Spaggna.
In dal 2006, pasànd p'r al qualificasiòṅ, la riva a 'l secónd tùran dal turnèo WTA ad Bugutà, batùda par l'argintìna Gisela Dulko 4-6 3-6. La pasa al qualificasiòṅ anc a Róma ma pò la cata la Martina Hingis e la pèrd subìt par 0-6 1-6. In Luj la tōś part a 'l turnèo a Bùdapest. In dal qualificasiòṅ la dà la paga prima a l'Urzula Radwańska par 7-6 0-6 6-1 e pò anc a sò surèla Agnieszka par 6-4 6-0, tulénd al vist p'r al tablòṅ prinsipàl. Chè la rumagnōla la bat prima l'Ágnes Szávay e pò anc la Yuliana Fedak, prima ad cédar in di quàrt a l'ulandéśa Michaëlla Krajicek. La finìs 'l an a 'l nùmar 171 dal mónd.
In dal 2007 la próa a qualificàr-as a Auckland e a gl'Australian Open ma la n gh la cava briśa parchè la vins sōl cun la Melanie South. A Bugutà la và fóra subìt pardénd 6-4 1-6 3-6 da la Lourdes Domínguez Lino. A Acapûlc la gh śōga p'r avér pasâ 'l qualificasiòṅ. A 'l prim tùran la fà fóra la Sybille Bammer par 6-2 7-6 e pò la bat anc la Kaia Kanepi 1-6 6-3 6-4 e l'itagliàna Tathiana Garbin, in alóra nùmar vint-sèt dal mónd, par 5-7 7-6 6-3. La pèrd in semifinàl cun la Flavia Pennetta cun al puntéǵ ad 2-6 4-6. In Maǵ la pèrd incóra a 'l prim tùran a Róma cun la Kateryna Bondarenko in tri sét. In Maǵ la vìns al tìtul ITF ad Galatìna da 25.000 dòlar. A Palèrum i gh dànan na carta salvàdga e lē la s in prufìta a la granda mulànd un 6-2 6-0 prima a la francéśa Virginie Razzano e pò anc a l'Eva Birnerová e a la Lourdes Domínguez Lino, prima ad cédar in semifinàl a l'Ágnes Szávay par 6-7 1-6. A Los Angeles, a Turònt e a New Haven la n pasa minga 'l qualificasiòṅ pardénd subìt da la Tiantian Sun, da la Galina Voskoboeva e da l'Elena Bovina. Cuma nùmar 105 dal mónd la śōga diretamènt gl'US Open in dua la pèrd a 'l secónd tùran da la Marion Bartoli. In Setémbar la riva incóra in semifinàl in un turnèo WTA a Bali, baténd l'Anabel Medina Garrigues e l'Aiko Nakamura, ma la gh'à da lasàr strada incóra na vòlta a la Lindsay Davenport par 1-6 3-6. La sèra la stagiòṅ a 'l stantéśum pòst.
In dal 2008 la cata incóra la Davenport in di quàrt a Auckland e la pèrd incóra sèg par 3-6 3-6. A gl'Australian Open la la pésca incóra a 'l prim tùran e 'sta vòlta, prima ad cédar, la la fà sudàr dimóndi purtànd-la a 'l tèrs sét: 6-2 3-6 7-5. In Favràr la pèrd par dū vòlti da la spagnōla Nuria Llagostera Vives a Vigna dal Mar e a Bugutà. In Mars la pasa dū tùran a Miami, dand la paga prima a la giapunéśa Akiko Morigami 6-2 3-6 6-4 e pò anc a la Marija Kirilenko par 6-4 4-6 7-6. A la fiṅ la gh'à da lasàr strada a la nùmar òṅ dal mónd, la Justine Henin. A Amelia Island la pòrta a 'l tèrs sét la Viktoryja Azaranka ma l'è pò chi lē a pasàr al prim tùran par 3-6 7-5 6-4. A Róma la Sara la riva par la prima vòlta a 'l tèrs tùran in dua la pèrd par 4-6 3-6 da la Serena Williams. In Śugn la pasa dū tùran anc a Barcelóna (6-3 6-2 a la Lourdes Domínguez Lino e 6-4 7-5 a la Varvara Lepchenko) ma pò la pèrd incóra da la Nuria Llagostera Vives 6-2 2-6 3-6. In Luj la Errani la s pòrta a cà i sò prim dū tìtui WTA dla caréra. A Palèrum la bat in di quàrt la Carla Suárez Navarro 4-1 bandòṅ e pò la Flavia Pennetta 7-5 6-3 e in finàl la Marija Korytceva par 6-2 6-3. A Pòrtrōś invéci la manda a cà la Maria Elena Camerin 6-7 6-2 6-1, la Mara Santangelo 6-2 6-4, la Marija Kirilenko 6-1 7-5, la Caroline Wozniacki 6-4 6-4 e in finàl la valensiàna Anabel Medina Garrigues par 6-3 6-3. A New Haven la pasa 'l qualificasiòṅ ma pò la pèrd a 'l secónd tùran da l'Ágnes Szávay 4-6 7-6 4-6. A gl'US Open e a Bali la fà cumpàgn, ciapànd la paga da la Na Li 6-4 2-6 0-6 e da la Tamira Paszek 0-6 6-7. A Mósca, tacànd da 'l qualificasiòṅ, la cata sōl di ex suviètichi. Baténd la Galina Voskoboeva par 6-3 6-3, la riva in dal tablòṅ prinsipàl in dua la manda a cà anc la Viktoryja Azaranka par 1-6 6-4 6-3 ma pò la pèrd da la nùmar sèt dal mónd, la Svetlana Kuznecova, par 6-7 1-6. La sèra 'l an in Lussembûrg in dua la bat la Marina Eraković prima ad cédar a la Sorana Cîrstea, finénd acsè in dla puśisiòṅ nùmar 42 dal mónd.
La bulgnéśa la taca bèṅ la stagiòṅ 2009 rivànd in semifinàl a Brisbane, cun i sucès su la Daniela Hantuchová 6-7 6-4 6-0, su la Cvetana Pironkova 6-7 7-5 6-3 e su l'Ol'ga Govorcova 6-3 6-3, ma lè la pèrd par 3-6 1-6 da la Viktoryja Azaranka. A Sydney invéci la pèrd a 'l secónd tùran da la Serena Williams. A gl'Australian Open l’Errani la dà incóra la paga a la Marija Kirilenko par 6-0 6-4 e pò anc a la ruména Monica Niculescu par 6-2 6-3. A 'l tèrs tùran la pésca la nùmar sèt dal mónd Vera Zvonarëva e la n gh pōl far gnint cun la rusa ch'la và avànti par 6-4 6-1. In Favràr la rumagnōla la bat l'Amélie Mauresmo in Fed Cup par 6-3 6-4 ma dū dè dòp la gh pèrd a Parì a 'l quèrt par 2-6 0-6. La stmana dòp la fà sudàr dimóndi la Serena Williams in Dubai ma a la lunga l'è l'americàna a 'vér-ag la méj a 'l secónd tùran par 4-6 6-2 6-0. Dòp i quàrt a Marbella (2-6 7-6 5-7 da la Anabel Medina Garrigues) la fà sù pôc, sōl di prim e di secónd tùran. La s tira sù incóra a Palèrum e a Pòrtrōś rivànd incóra in finàl ma 'sta vòlta la gh'à da 'lvàr la bandéra biànca cun la Flavia Pennetta par 1-6 2-6 e cun la Dinara Safina, nùmar òṅ dal mónd, par 7-6 1-6 5-7. Dòp tri prim tùran a Cincinnati (6-3 3-6 1-6 da la Daniela Hantuchová), a Turònt (4-6 2-6 da la Dominika Cibulková) e a New Haven (1-6 4-6 da la Varvara Lepchenko), la riva a 'l tèrs tùran a gl'US Open in dua la pèrd da la Yanina Wickmayer par 3-6 4-6. La pèrd sèg anc in di quàrt ad Linz. La Errani la fà un pas a 'l indrē, śliciànd a 'l 48śum pòst.
In dal 2010 la pèrd subìt a Brisbane da la Roberta Vinci par 4-6 6-2 2-6. A Hobart la riva in semifinàl baténd la Kirsten Flipkens par 6-3 6-4 ma pò la céd a la Shahar Peer 2-6 0-6. A gl'Australian Open la bat la Klára Zakopalová par 6-2 7-6 e pò l'Ekaterina Makarova par 6-2 6-3 prima ad lasàr strada, incóra na vòlta, a la Yanina Wickmayer in tri sét. La Errani la n pòrta a cà gnint in di turnèo sudamericàṅ in sla tèra rósa. A Indian Wells e a Miami invéci la riva sèmp'r a 'l tèrs tùran, pardénd pò da la Jelena Janković 6-2 6-7 4-6 e da la Vera Zvonarëva 2-6 3-6. A Marbella la s insfìlsa in semifinàl (1-6 1-6 da la Flavia Pennetta) ma pò la śōga mâl in chi àtar turnèo in sla tèra, rivànd sōl na vòlta a 'l tèrs tùran a Varsàvia in dua la bèca un 2-6 1-6 da la Na Li. In sl'èrba la riva in di quàrt a Birmingham (6-7 5-7 da la Aravane Rezaï) e a 'l tèrs tùran a Wimbledon (3-6 1-6 da l'Agnieszka Radwańska). A Palèrum la và fóra in di quàrt ad òpra dla Kaia Kanepi 2-6 2-6 e pò la fà secónd tùran a Pòrtrōś, a San Diego e a Cincinnati, pèś a Montreal in dua la và a cà subìt pardénd da l'Iveta Benešová. A New Haven e a gl'US Open l'è la Samantha Stosur a vìnsar sèg. In Utóbar la tōś part a i turnèo ad Pechîṅ, ad Linz e ad Mósca, miténd insém dū secónd tùran e un quàrt in Àustria (7-5 3-6 4-6 da la Roberta Vinci). La sèra 'l an a 'l nùmar quarànta-tri dal mónd.
A Birsbane la mùcia sù n'atra scunfìta pēśa da la Dominika Cibulkova in dal Śnar dal 2011 (3-6 0-6). A Hobart la bat prima l'Anna Čakvetadze par 7-6 6-3 e pò la padróna ad cà, l'Alicia Molik, par 6-1 6-0 prima ad patìr un 1-6 3-6 da la cinéśa Shuai Peng. Dòp un prim tùran a Melbourne (3-6 2-6 da la Venus Williams), la tōś part a 'l turnèo ad Pattaya City in Favràr. Chè la bat la Kai-Chen Chang par 4-6 6-2 6-4, l'Ayumi Morita par 2-6 7-5 6-2, la Galina Voskoboeva par 2-6 6-3 6-2 e pò la Roberta Vinci par 6-1 6-4. In finàl però la vèṅ sćiancàda da la Daniela Hantuchová cun al puntéǵ ad 6-0 6-2. A Indian Wells la pèrd a 'l tèrs tùran da la Kim Clijsters, nùmar dū dal mónd, par 3-6 6-2 4-6, a Miami invéci la và a cà subìt sóta i cólp dla Jaroslava Švedova ch'la la spunta par 6-3 5-7 7-6. A Marbella e a Barcelóna la riva in semifinàl pardénd 2-6 1-6 da la Viktoryja Azaranka e 1-6 5-7 da la Lucie Hradecká. In di turnèo più impurtànt dla stagiòṅ in sla tèra rósa la n gh la cava minga a 'ndàr da 'd là da 'l secónd tùran, pardénd da la Francesca Schiavone a Madrid, da la Viktoryja Azaranka a Róma e da la Daniela Hantuchová a 'l Roland Garros. Parcōrs cumpàgn anc in sl'èrba, cun la bulgnéśa ch'la bat la Christina McHale a Birmingham par 7-6 4-6 6-2, la Kiki Bertens a 'S-Hertogenbosch par 7-6 6-1 e la Kaia Kanepi a Wimbledon par 6-1 6-4 prima ad cédar dòp a la Marina Eraković 7-5 4-6 3-6, a la Svetlana Kuznecova 6-3 6-7 1-6 e a la Kateryna Bondarenko 4-6 7-5 2-6. In Luj la riva in di quàrt a Bùdapest e a Palèrum. A Carlsbad e a Cincinnati la céd par dū vòlti incóra a la Shuai Peng ma almànc in Ohio la dà na scòpla a la carta salvàdga Sloane Stephens par 6-1 7-5. A New Haven e a gl'US Open la mét in fila dū prim tùran da la Marija Kirilenko e da la Svetlana Kuznecova. La sèra 'l an pardénd incóra da la Dominika Cibulková a Linz e da la Kaia Kanepi a Mósca, finénd acsè la stagiòṅ da nùmar quartànta-sinc.
Rivàda in dal 2012, dòp quàt'r an, a pâr ch'la rumagnōla la n pòsa briśa dasćiuldàr-as da na puśisiòṅ ch'la vaga da la quarànta a la sinquànta. La taca la stagiòṅ bèṅ, rivànd in di quàrt a Auckland baténd la sò bistiàsa négra, la Yanina Wickmayer, par 4-6 6-1 6-1, par pò pèrdar da la Svetlana Kuznecova par 4-6 3-6. Dòp avér pardû da l'Angelique Kerber a 'l secónd tùran a Hobart, la riva par la prima vòlta in di quàrt anc in un turnèo dal Gran Slam in Austràglia, cedénd par 4-6 4-6 a la nùmar dū dal mónd, la Petra Kvitová. In Favràr la śōga dū turnèo in sla tèra rósa in Mèsic. Al prim 'l è qvél ad Monterrey in dua la riva in semifinàl (4-6 7-6 4-6 da l'ungheréśa Tímea Babos). Al secónd 'l è qvél 'd Acapûlc e lē la vins al tìtul baténd la Roberta Vinci in semifinàl par 6-4 6-1 e pò la Flavia Pennetta in finàl par 5-7 7-6 6-0. In di Stat Unî in sal dûr (Indian Wells e Miami) invéci la và fóra subìt, pardénd da la Vania King e da la Sloane Stephens. In Avrìl la fà suo anc al tìtul ad Barcelóna baténd in di quàrt la Julia Görges par 6-2 6-3, in semifinàl la Carla Suárez Navarro par 6-1 6-2 e in finàl la śluvàca Dominika Cibulková par 6-2 6-2. Cun i duśènt-utànta punt mis in bisàca la gh la cava a dvintàr una dal primi trénta śugadōri dal mónd. Al 5 ad Maǵ la vins al sò tèrs turnèo ad fila a Bùdapest dand la paga a l'Elena Vesnina par 7-5 6-4. La sò sfilaràda ad vìnsiti la s férma a 'l secónd tùran in dal WTA Mandatory ad Madrid (tèra blù) in dua, dòp avér mandâ a cà la Chanelle Scheepers, la patìs un 0-6 1-6 da l'Agnieszka Radwańska. Anc a Róma la fà secónd tùran, lasànd strada a la Samantha Stosur par 3-6 5-7. A la fiṅ 'd Maǵ la và a śugàr a 'l Roland Garros. Dòp avér batû in di prim tùran la Casey Dellacqua 4-6 6-2 6-2 e la Melanie Oudin 6-2 6-3, par la rumagnōla i tàc'n i tùran dûr ma lē la i fà fóra tuti, parténd da l'Ana Ivanović pigàda a la lunga par 1-6 7-5 6-3. In di utàṿ a cróda la tèsta dla Svetlana Kuznecova 6-0 7-5 e pò qvéla dl'Angelique Kerber par 6-3 7-6. Vinsénd cun la tedésca, la Errani la gh la cava finalmènt a bàtar na top déś, un quèl mai sucès in dla sò caréra. Al 7 ad Śugn, baténd par 7-5 1-6 6-3 la Samantha Stosur, la riva in finàl ma lè la céd a la Marija Šarapova par 3-6 2-6. Cun cal sucès lè, la siberiàna la dvènta la nóva nùmar òṅ dal mónd, méntar la Sara la fà al sò ingrès in dal primi déś. A Wimbledon la bulgnéśa la s férma a 'l tèrs tùran ad òpra dla Jaroslava Švedova ma qvél ch'a fà 'rmàgnar l'è al puntéǵ dal prim sét in dua l'itagliàna la n è bòna ad far gnanc un punt, finénd pò cun al pèrdar par 0-6 4-6. Catànd incóra la tèra rósa ad Palèrum la Errani la tórna incóra a vìnsar, 6-1 6-3 in finàl cun la Barbora Záhlavová-Strýcová. In Agóst la sa spòsta in Nordamèrica par śugàr a Montreal e a Cincinnati, rivànd sèmp'r a i utàṿ, pardénd prima da la Na Li 4-6 2-6 e pò da la Venus Williams par 3-6 0-6. A New Haven la riva invéci in semifinàl, dand via via la paga a la Bethanie Mattek-Sands 6-4 7-5, a la Carla Suárez Navarro 6-4 6-3 e a cal grintèṅ dla Marion Bartoli 6-4 6-2. La patìs pò un 1-6 3-6 da la nùmar sinc dal mónd, la Petra Kvitová. La tōś pò part a gl'US Open cuma tèsta ad série nùmar déś. Lung la strada la bat fàcil la spagnōla Garbiñe Muguruza Blanco cun al puntéǵ ad di 6-3 6-7 6-1. A 'l secónd tùran la manda a cà la rusa Vera Duševina asfaltànd-la par 6-1 6-0, e pò la s cumpórta cumpàgn anc cun cl'atra rusa, l'Ol'ga Alekseevna Pučkova, sćiancàda 6-1 6-1. In di utàṿ la manda a cà par la secónda vòlta in un Slam la nùmar siē dal mónd, l'Angelique Kerber, par 7-6 6-3. In semifinàl però la n pōl gnint cun la Serena Williams ch'la vins sèg 6-1 6-2. Cun i nuvsènt punt purtâ a cà, la Sara la dvènta la nùmar sèt dal mónd. In Setémbar, baténd incóra la Marion Bartoli a Tokyo, la riva in di quàrt dal turnèo aśiàtic par pò pèrdar par 6-3 5-7 3-6 da la Nadia Petrova. Chi lē la gh dà anc cóntar dgénd ch'al sò śōg al fà vgnir al lat a i śnòć. A Pechîn la Sara la s fà mâl durànt al prim sét d'l incóntar dal prim tùran cun la Camila Giorgi e la gh'à da bandunàr. In Utóbar la tōś part a i WTA Championships 'd Ìstanbul. Dòp avér pardû cun la Marija Šarapova par 3-6 2-6 e avér vins cun la Samantha Stosur par 6-3 2-6 6-0, par qualificàr-as la gh'arév da bàtar in d'l ùlt'm incóntar la pulàca Agnieszka Radwańska. Dòp tri óri e mèś ad lòta però la céd par 7-6 5-7 4-6, finénd listés 'l an da nùmar siē dal mónd.
La Errani la taca dimóndi mâl la stagiòṅ 2013 in Austràglia in dua la pèrd a 'l secónd tùran a Brisbane da la Daniela Hantuchová par 6-4 1-6 5-7 e in di quàrt a Sydney cóntar la Dominika Cibulková par 2-6 1-6, dòp avér duminâ la Karolína Plíšková 6-1 6-3 e la Marija Kirilenko 6-1 6-1. Incóra pèś la fà a gl'Australian Open parchè la gh pèrd subìt da la Carla Suárez Navarro par 4-6 4-6 in nuànta-sèt minùt ad śōg. La rumagnōla la ś tōś l'arvìnsida sèg baténd-la in di quàrt a Parì (a 'l quèrt) 7-5 4-6 7-5 in un turnèo in dua la riva pò in finàl, amprufitànd-'s anc di bandòṅ in dal prim sét dla Magdaléna Rybáriková e dla Kiki Bertens che però i éran bèla sóta par 0-4 e 0-5. In finàl la Sarita la gh'à da pigàr-as a la Mona Barthel par 5-7 6-7 ma almànc la bat un cólp purtànd-'s a cà al tìtul in dópi cun la Roberta Vinci. Dòp avér śugâ in Fed Cup a Rìmin cónt'r i Stat Unî, in dua la bat fàcil la Jamie Hampton ma la pèrd da la Varvara Lepchenko, la tōś part in Favràr a 'l turnèo ad Doha in dua la riva in di quàrt baténd par 7-5 5-7 6-2 la śluvàca Daniela Hantuchová ma dòp la gh'à da cédar par 2-6 2-6 a la nùmar òṅ dal mónd, la Viktoryja Azaranka. I rìvan par lē pò dū finàli in Dubai e a Acapûlc. In di Emirâ Àrab Unî la bat una a drē a cl'atra la Julia Görges 6-3 4-6 6-4, la Sorana Cîrstea 6-4 6-4, la Nadia Petrova 6-4 0-6 6-3 e la Roberta Vinci 6-3 6-3 par pò pèrdar da la Petra Kvitová par 2-6 6-1 1-6. In Mèsic invéci la mét in riga l'Alexandra Cadanțu 6-3 6-2, l'Eugenie Bouchard 7-6 6-2, la Kiki Bertens 6-4 6-4, l'Alizé Cornet 6-2 6-1 e la Carla Suárez Navarro in d'l ùlt'm incóntar par 6-0 6-4. A Indian Wells e a Miami la pèrd par dū vòlti in di quàrt da la Marija Šarapova in dū partìdi tiràdi, prima par 6-7 2-6 e pò par 5-7 5-7 (chè la gh'à abû anc tri bucìni p'r al sét), ma la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar dal śugadōri cuma la Marion Bartoli, la Daniela Hantuchová, la Simona Halep (qvésta chè asfaltàda par 6-1 6-0 in quarant'òt minùt) e l'Ana Ivanović. In Avrìl la śōga a Palèrum la semifinàl cóntar la Repùblica céca, nasiòṅ campiòna in carga, cun dū tìtui in bisàca ad fila. In dal prim incóntar la bulgnéśa la bat la Lucie Šafářová in dū sét e pò la mét sóta a 'l inìsi anc la Petra Kvitová, purtànd-'s avànti par 6-2 2-1 ma pò a sa śmòrsa la luś e lē la pèrd ùndas śōg ad fila e la partìda par 6-2 2-6 0-6. Cuma nùmar quàtar dal tablòṅ (e sèt dal mónd) la gh'à 'l dirìt ad saltàr al prim tùran dal turnèo ad Stucàrda. A 'l secónd tùran la pésca la qualificàda, nùmar 104 dal mónd, Bethanie Mattek-Sands. L'americàna la s pòrta a cà al prim sét in na manéra ciàra 6-0 (par l’Errani a s trata acsè dna sfilaràda ad darsèt śōg pardû òṅ a drē a c'l àtar) par pò patìr la reasiòṅ dl'itagliàna ch'la paréśa i cònt 6-4 e pò la gh tōś anc al servìsi a 'l inìsi dal tèrs sét. A cal punt lè a la Mattek a gh tórna però al diav'l adòs e la fà sua la partìta par 6-0 4-6 6-1. A Madrid la Errani la tórna subìt a i sò livèi faghénd dimóndi strada in dal turnèo mandànd a cà l'Urszula Radwańska 6-3 6-1, la Sorana Cîrstea 7-5 2-6 6-4 (in 'n incóntar tirâ sù p'r i cavìi, cun la ruména ch'la piànś a la fiṅ par l'ucaśiòṅ butàda in dal rusc), la Varvara Lepchenko 7-5 6-3 ('l éra sóta 1-4 pēś in dal prim sét) e l'Ekaterina Makarova par 6-4 6-3. In semifinàl l’Errani la partìs bèṅ cun la nùmar òṅ dal mónd Serena Williams purtànd-as in vantàś par 3-1 par pò pèrdar a sò vòlta al servìsi. Dòp avér mancâ la bucìna dal 5-3 par lē, l'americàna la prila la partìta vinsénd-la par 7-5 6-2. Cun i quatarsènt-sinquànta punt dal turnèo spagnōl, la rumagnōla la pasa l'Angelique Kerber a 'l sèst pòst dal ranking WTA. A Róma, dòp un bye, la cata la Christina McHale ch'la la fà sudàr dimóndi prima ad cédar sèg dòp dū óri e sinquànta minùt par 7-5 5-7 6-2. L'itagliàna la dasfrùta pò i bandòṅ dal rusi Marija Kirilenko (in sal 6-3 2-0 par la bulgnéśa) e Marija Šarapova (sénsa gnanc śugàr parchè la gh'iva al mamòṅ) par rivàr in semifinàl cun la Viktoryja Azaranka. La bielurùsa la n gh lasa scamp in dal prim sét duminâ 6-0 e gnanc in dal secónd in dua però la Sara l'éra andàda a sarvìr in sal 5-4 par lē par pò cédar 0-6 5-7. Cun la scunfìta prèst dla Na Li cun la Jelena Janković, la rumagnōla la dvénta la nùmar sinc dal mónd a 'l sò pòst. A la fiṅ 'd Maǵ la Sara la tōś part a 'l Roland Garros in dua la gh'à da diféndar al sò best ranking e la finàla d'l an prima. In di prim tùran la sćiànca l'Arantxa Rus 6-1 6-2, la Julija Putinceva 6-1 6-1 e la Sabine Lisicki 6-0 6-4, avénd anc mancâ 2 bucìni dla partìda in sal 5-2 e servìsi a sò dispuśisiòṅ. In di utàṿ invéci la gh'à da patìr dimóndi prima 'd avér-ag la méj su la Carla Suárez Navarro batùda dòp dū óri e mèś par 5-7 6-4 6-3. In di quàrt, par la prima vòlta dòp vint-i-òt tintatìṿ andâ a vōd, la bat finalmènt na top 5, la nùmar quàtar dal mónd Agnieszka Radwańska par 6-4 7-6. In semifinàl però la patìs n'umiliasiòṅ ad c'l àtar mónd cun la Serena Williams ch'la gh lasa sōl al briśi, sćiancànd-la par 6-0 6-1 in quarànta-siē minùt ad śōg. La bulgnéśa la rèsta listés a 'l nùmar sinc dal mónd parchè la Na Li la và fóra a 'l secónd tùran ad òpra dla Bethanie Mattek-Sands. A Wimbledon però la và fóra subìt (3-6 2-6 da la nùmar ssanta-sinc dal mónd, la Mónica Puig) e l'è custréta a cédar al sò pòst a la cinéśa. A la fiṅ la rumagnōla la fà savér ch'la fà dimóndi fadìga a móv'r-as in si camp in èrba. In Luj la tōś part a 'l turnèo ad Palèrum da tèsta ad série nùmar òṅ, dmandànd na carta salvàdga. In dal prim tùran la fà patìr un pēś 6-0 6-1 a l'americàna Julia Cohen e pò la s ripét baténd 6-3 6-2 la finalìsta d'l an prima sèg, la Barbora Záhlavová-Strýcová. In di quàrt, sóta 3-4 in dal prim sét, l'insfìlsa na sfilaràda ad nóṿ śōg cunsecutìṿ par bàtar la Silvia Soler Espinosa. Dimóndi più difìcil par lē 'l incóntar ad semifinàl in dua la la spunta a fadìga par 6-4 6-4 cun la Klára Zakopalová, pasànd anc da 1-3 a 5-3 in dal secónd sét. In dla finàl la cata la nùmar ùndas dal mónd, la sò cumpàgna ad dópi Roberta Vinci, ch'la gh'à la méj sèg dòp sinc partìdi pardùdi ad fila. La pugléśa la s fà śgranfgnàr i dū break ad vantàś in dal tèrs sèt (cun anc na bucìna p'r al 5-0) prima ad saràr listés cun al puntéǵ ad 6-3 3-6 6-3.
Al sò inìsi dal 2014 'l è da arbgàt: secónd tùr'n a Shenzhen (6-2 6-7 3-6 da la Vania King dòp avér batû a fadìga 7-6 a 'l tèrs la carta salvàdga Saisai Zheng), tèrs tùr'n a Sydney (6-7 3-6 da la Cvetana Pironkova) e prim tur'n a Melbourne in dua la céd in dū sét a la Julia Görges. Dimóndi méj a Parì a 'l quèrt in dua la riva incóra in finàł pardénd da l'Anastasija Pavljučenkova par 6-3 2-6 3-6. A Doha la patìs in di quàrt un pēś 2-6 0-6 da la Simona Halep e pò l'è cl'atra ruména, la Sorana Cîrstea, a bat'r-la subìt in Dubai. A Indian Wells e a Miami la riva a 'l tèrs tùr'n in dua la céd a l'Eugenie Bouchard e a l'Ekaterina Makarova. La rumagnōla la riva pò in di quàrt a Charleston in dua la pèrd par 6-4 2-6 1-6 da la śōvna śvisra Belinda Bencic. Cum al sòlit la tèra rósa la gh pòrta dimóndi furtùna parchè la riva in semifinàł a Stucàrda e in finàł a Róma dand la paga a la Chanelle Scheepers par 7-5 6-3, a l'Ekaterina Makarova par 6-2 6-3, a la Petra Cetkovská par 6-4 7-6, a la Na Li (nùmar dū dal mónd) par 6-3 4-6 6-2 e a la Jelena Janković par 6-3 7-5 ma pò la s fà mâł a la còsa cóntar la Serena Williams in sal puntéǵ ad 3-4. Par psēr śugàr la finàł ad dópi più tard, sprand ch'la gamba la gh faga manc mâł, la riva fiṅ in fónd pardénd 3-6 0-6. A 'l Roland Garros la riva in di quàrt in dua la pèrd par 2-6 2-6 su 'n camp mój e pēś cun l'Andrea Petković batùda tri stmani prima a Madrid. In sl'èrba ingléśa la pèrd subìt a Eastbourne cun la Lauren Davis e a Wimbledon cun la Caroline Garcia par 6-2 6-7 5-7 butànd in dal rusc un match point. Chè almànc la vins cun la Roberta Vinci al turnèo ad dópi fagénd acsè al “Career Grand Slam”. La tórna a śugàr in sla tèra ad Bad Gastein in Luj ma la pèrd in semifinàł da la bumbardéra Shelby Rogers, incóra na vòlta su 'n camp pēś in dua la fà fadìga a śliciàr bèṅ. Fóra da 'l primi déś dal mónd, la Errani la pèrd par dū vòlti in Agóst da la Sabine Lisicki a Montreal e a Cincinnati. A la fiṅ dal méś la bat la Venus Williams a gl'US Open par 6-0 0-6 7-6 e pò anc la Mirjana Lučić-Baroni par 6-3 2-6 6-0 rivànd acsè in di quàrt in dua però la vèṅ spasàda via da la danéśa Caroline Wozniacki ch'la gh lasa sōl un śōg. La finìs mâł 'l an pardénd pò tri di quàtar incónt'r aśiàtic śugâ.
Sucès in dópi
In dópi la tenìsta bulgnéśa l'è stata bòna ad vìnsar vint-quàtar tìtui, quàśi tut cun la sò amìga la Roberta Vinci. Sèg l'à anc purtâ a cà tut i quàtar tìtui dal Gran Slam fra 'l 2002 e 'l 2004 faghénd qvél ch'a s ciàma “Career Grand Slam”[1].
Finàli in di Gran Slam
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Wimbledon, Errani e Vinci in dla stòria c'n al surìś: "Career slam, ag bèl lavōr!" oktennis.it, 5 ad Luj dal 2014


text:
Benito Mussolini
Artéccol in dialatt bulgnais
Benito Amilcare Andrea Mussolini (29 zóggn 1883 a Predâpi atais a Furlé - 28 avréll 1945 a Dongo) l'éra al ditatåur itagliàn dal 1922 al 1943. La sò puléttica l'éra espansiunéssta e al tulé dal culôni int'l Africa, in Albanî e in Grêcia e fundé 'na sêrie ed ditatûr ch'al s basèven såura la persunalitè. La so amizézzia cun la Germâgna d'Adolf Hitler int'la secånda guèra mundièl la fò la fén dal so guéren.
Biografî[modifica | mudéfica la surzéia]
Al taché la so carîra cme puléttic sucialéssta, mo quand al vlé ch'l Itâglia l'entréss int'la prémma guèra mundièl, l'avò da lassèr al partîd. Mussolén al dé vétta a l'ideologî dal Fâsio, un totalitarîsum.
In utåbber dal 1922, cun i sû camîs naigri, al fé la famåusa marcia su Roma. Al rà Vittorio Emanuele III al ciamé a furmèr un guéren e al fé prémm minister. Mussolén al fé un gabinatt ed lèrga coaliziån e in tant i sperèven int'una normalizaziån dal guéren.
Ma Mussolén n al vléva brîsa turnèr al sistema democrâtic e anzi al vléva creèr l'Impér rumàn moderen. Al militarisum l'è 'n ètra qualitè dal fasio, cme anch dal nazisum. Dal 1923 al mandé i suldè int'l îsla ed Corfù. Dal 1935 l'ataché l'Etiopia e al la caté dal 1936. L'Itâglia la fò tajè fora da la Sozietè däl naziòn. Dal 1939 i occupénn l'Albanî.
Dal 1939 Mussolén firmé al pât d'azèr cun la Germâgna, e al dvénn amîg ed Adolf Hitler, al ditatåur tudassch par totta la secånda guèra mundièl. Dal 1940 al mandé l'esercit in Grêcia, mo al ciapé la pèga. Dal 1943 i Americàn arrivén in Sizégglia e al fò lighè. Al tinté ed scapèr in Svézzra mo i partigiàn al truvénn e ai tirénn atais a Milàn.


text:
Drava
La Drava (inscì in cruat e in sluen; Dráva in üngheres; Drau in tudesch) a l'è un fiüm de l'Europa center-meridiunala che'l nass in territori italian, a la Sela da Dobbiaco in del Süd Tirol e 'l scor vers est, dopu de poch chilometri el passa in del territori Austriegh, in del Tirol Uriental e pöö in Carinzia, in Sluenia, a süd-est a travers la Cruazia, e'l finiss dent in del Danübi, a Osijek. A l'è lunch 725 km. El furma la püssee part del cunfin intra la Cruazia e l'Üngheria.
La Drava l'è el fiüm püsse lunch che 'l tochi, almanch per un tuchelin, el territori italian.


text:
Faggee
Faggee (nom ufizial in italian: Faggeto Lario) l'è on comun de la Provincia de Còmm, situaa in del Triangol Larian, che 'l cunta 1 226 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 18,1 km² e 'na densità de 68 ab./km².
El comun l'è dividuu in quatter frazion: Lemna, che l'è 'l center comunal, Molina, Pallanz e Riva, che l'è ciamada inscì perchè la se troeuva longh i spond del Lagh de Còmm. I alter tre frazion hinn situaa sora i mont e on temp eren collegaa de la strada che la portava de Brunaa fina a Bellas.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Faggee l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pruvincia de Munscia e Brianza
- Süperfiss: 405,49 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2008): 838,367 ab.
- Densitaa: 2.068 ab./km²
- Nümer de cumün: 55
- Capitaal (pup. 2005): Munscia (121.246 ab.)
La Pruvincia de Munscia e de la Brianza (Provincia di Monza e della Brianza) la se tröva in de la part ucidental de la Lumbardia e l'è in pratica ul teritori del Nord Milan, in de la vegia Pruvincia de Milan: cuntrariament a chel che se pudaria capì a legg ul nom, la pruvincia la tegn minga dent tüta la zona de la Brianza, ma dumé la part de la pianüra, la püssee meridiunal. Ul rest de la Brianza, che la saria tüta la zona di runch, l'è spartida tra i pruvinz de Com e de Lech.
Dunca ul teritori el se slarga quasi tüt in de la zona de l'altra pianüra, föra che un quai cantun in de l'estremu nord, induvè se incuntra un quai runchet, prevalentement murenigh (uriginaa ai temp de la glaciaziun).
Vist ul livel de pupulament, el se capiss che ul paesagg natüral el gh'è pü in de la Bassa Brianza: cà, strad, feruvii, insediament indüstriai, cumerciai e per ul temp liber a quaten una grossa feta del teritori. Dumé in di zonn prutet a suraviven tuchei de ambient e paesagg che, anca se minga cumpletament natürai, a resten in tüt i modi liber da gross cuntaminaziun.
La Pruvincia de Munscia e de la Brianza la gh'ha la densità de pupulaziun püssee volta in de la Lumbardia, püssee anmò de quela de la Pruvincia de Milan. In de la magiur part di cas, i cà di diferent cumün se salden insema: induvè gh'hinn nò i cà, a gh'hinn capanun, center cumerciai, autustrad.
Tüta chesta presenza ümana la riva dal fat che la pupulaziun di cumün de la pruvincia l'è dree a cress fin dai ann '50, quand l'è cuminciada l'emigraziun (prima dai regiun de l'Italia meridiunal, pö da l'Africa, l'Asia e l'America del Süd). L'emigraziun l'è l'ünica resun de l'aüment de pupulaziun, vist che uramai da una trentena de ann i mort hinn püssee di nassüü (ul saldu natüral l'è negativ). Cumè in tüt i paes ucidentai, dunca, gh'è semper menu giuvin e semper püssee vegg, cunt tüt i publemi che ghe vegnen.
La pruvincia la gh'ha vüna di ecunumii püssee fort d'Italia: anca in de la vegia Pruvincia de Milan ul teritori de la Brianza el cuncentrava un bel poo de la strutüra indüstrial.
L'indüstria l'è svilüpada sü tüt ul teritori, per la magiur part custitüida da aziend medi e piscinit (a völt anca dumé aziend a livel familiar) che lavuren un poo in tüt i setur, anca se ul tessil, i aredament e la mecanica hinn un poo püssee present.
Cumè i tüt i ecunumii muderni, fin dai ann '70 l'è dree a svilüpàss ul prucess de terziarizzaziun: dunca, insema a l'indüstria forta, in di ültim trent'ann el s'è svilüpaa un setur terziari, fina a riva al terziari vanzaa (marketing, reclam, servizzi infurmatich, ricerch e svilüp, cumünicaziun).
- Parlamento Italiano - Lécc de istitüzziun
- Provincia di Monza e Brianza - Sitt uficjaal


text:
San Genesio Atesino
San Genesio Atesino (Jenesien) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.700 abitàncc, 'na superfìce de 68 km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bolzano, Meltina, Renon, Sarentino, Terlano.
El se tröa in sü'l Solt (un plató de volta muntagna) in sü la pared süd de'l Munt Socur arent a Bulsan. Genési l'è culegaa a Bulsan minga dumà cunt una straa ma anca cunt una fünicülara. El paes l'è traversaa de la Via Ürupeja E5. El paes l'e faa de anch di fraziun Afing, Flaas, Glaning e Nobls.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Boffalòra (LO)
Bufalòra (Boffalora, ma el sò num cumplét l'é Boffalora d'Adda in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 1 757 abitant (dàto del Dic 2013 [1]). L'é l'ültim paesìn prima de la pruincia de Cremuna, a andà vérs est.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bufalòra l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Giovanni Ramusani
Artécol in dialèt arzân
E el gh'conta che in cor sò l'è liberel,
E en pòl miga in cunzinzia assecondèr
La duttrèina di pret pr'el temporèl.
El cunfssor agh rispond chel so' pensèr,
L'è propia addirittura un pchè murtèl,
E s'al n'es pentiss miga el pòl vanzèr
D'frusters' i znocc int el cunfessionel.
Mo', s'al n'es vol pentir, mé el cumpatiss,
Perchè se el temporèl l'é andè a Martera,
La colpa l'é del Sgnor, ch'al l'ha permiss.
Che ciamn' el Sgnor a fèr la confession,
Ch'egh insègnen i dogma e, s'ai impèra,
E l'hann da dèr a lù l'assoluzion!»
12/1897 I -- 24 Mêrs 1898)
Al Giovanni Ramusani (11/10/1851 Rèz - 2/5/1923 Bulògna), inzgnēr ed mistēr e diretòur dal cunsôrsi ed la Bunéfica arṣâna, l'é arcurdê cme satrâj ed la societê dal só tèimp, dimòndi indipendèint da i partî e da la cēṣa, e cm'al pió grând povēta dal dialèt arsân. L'é cgnusû cun soquânt nòm invintê, cme don Bortlin de la Chervara, e l'Amigh Zresa, druvê int i só scrét. L'é ânca stê per sînch ân l'editòur dal Pruspron, un fòj d'upiniòun quêsi tót scrét da per ló. La sō ôvra la fà da testimòni al pasâg dal tèimp dal dóca a còl dal règn d'Itâlia, al scòunter tra clerichêl e liberêl, e al ṣvilóp dal sucialîṣem a Rèz.
Indice
La só véta[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Ramusani al nâs a Rèz int al 1851, quând la sitê l'ēra incòra sòta al duchê ed Môdna, da 'na faméja mudèsta ed comerciânt ed smèinti. Só pêder l'ēra 'd râsa muntanêra, di parâg ed Carpnèida (in dó a gh'é incòra la burghêda ed Ramusâna), e só mêdra la gnîva da Calèrn. Int al 1875 al ciâpa 'na lâvrea in inzgnarìa civîl e architetûra a Bulògna, e per tót al rèst dla só véta al srà inzgnēr idrâvlich. Int al 1879 al tōṣ mujēra. Dal 1882 l'é al diretòur d'l ufési dal cunsôrsi ed la Bunéfica arsâna, per còunt ed còla al s'imbârca ânca int óna sèirca[1] ed la stôria e dal lèg antîghi ed la Bunéfica a mân dréta dal Cavo Parmigiana Moglia. Per còst, al dvintarà ânca sôci ed la Regia Deputazione di Storia Patria.
Pulética[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Ramusâni al s'interesêva dimòndi a la véta pulética ed la só sitê, fîn a mètr insèm un fòj ed crética e sâtra, al "Pruspron". Sibèin ch'al fósa d'avîṣ ch'an gh'présa mìa èser un svilóp materiêl bòun ed durêr sèinsa un impiânt morâl stâgn, e che i problèim ed la societê a gh'es présa gnîr a cò, ânsi, ch'a's gh'ésa da gnîregh a cò préma'd tót cun l'amōr scambièvel di óm e di elemèint ed la societê istèsa[2] (al clâs)[3], l'é sèimper stê d'un pinsêr trôp indipendèint, ed manēra che, in c'al perèiod ed divisiòun fanâtichi, l'é stê tgnû cme masòun e socialésta da i clerichêl e invicivêrsa. L'armâgn famòuṣa 'na figûra publichêda[4] int al fòj "Il reggianello" dal 1882, in dó e'l fân vèder cme un balarèin da côrda cun óna pêrdga balansêda da un diêvel e da 'na cròuṣ.
Int al 1896 l'é entrê int al conséli dla cmóna ed Rèz drē al séndech Igino Bacchi. Int al 1899 però la fó la vôlta di socialésta de dvintêr padròun ed cà, e còsta l’é stêda 'n’e-sperjînsa che la sgné dimòndi al Ramusani (l'à scrét pió d'un sonèt sòuvra l'argumèint); gnân per còl l’é intrê in cunséli cun la minurânsa.
L'ôvra[modifica | mudéfica la surzéia]
La puveṣèia dal Ramusani an l'ēra mìa fâta, in generêl, pr'al grân póblich, mó pr'al gîr di só amîgh i pió bòun. I só scrét, fōra dal Pruspron, dal ciàcer dla Sgnòura Margarètta, e ed pôch êter, n'în mìa stê publichê préma ed la só môrt. Tót al só nôti j în stê tgnûdi da cât da i só fiō e anvō; óna préma cernîda l'é stêda fâta cun l'aiót dal cumendatòur Natale Prampolini int al 1923, mó al cumpuṣisiòun cun atâch persunêl (spēce còli ed crética dûra vêrs gînta incòra al mònd) j în stêdi lasêdi fōra. La pió pêrta di scrét la fó cupiêda dal fiōl inzgnēr Alberto in trî quadêren int al 1945, ch'în stê al fundamèint dal racôlti ch'în gnû dôpa. A pès e pcòun, i scrét j în gnû fōra int i ân segvèint, mó la sistemasiòun cumpîda l'é stêda fâta da Ugo Bellocchi per la pêrt crética (1966) e da Ercole Camurani per i tèst (1978). Dal novèmber dal 2006, tót al materiêl al‘s pól catêr adèsa int la racôlta "Giovanni Ramusani" ed la bibliotēca Panizzi ed Rèz.
I scrét ed Ramusani j în quêṣi sèimper in dialèt, mó, a secònd dal persunâg ch'al‘s egh metîva int i pâgn, pr'esèimpi don Bortlin o l'amigh Zresa, al Ramusani al pêrla 'na râsa ed léngva muntanêr, d'in dó'l gnîva, o ed la sitê. La só vèina la gh'a permès ânca ed fêr l'imitasiòun dal dialèt dal tèimp di abrèj dal ghèt, cun al só parôli scurtêdi e al só zeta. Al fîn ed la poveṣèja dal Ramusani l'é sèimper a ludêr al bòun sèins dal pôpol, cme la fós la strêda mèistra per la mûrel. L'avtòur al tōṣ in gîr, sèinsa èser brósch, i difèt dal pupulèin arṣân, e, int al mèinter, ânca quî ch'e pèinsen ch'al sìa da mēno ed la "bòuna societê".
Al fòj "Pruspron"[modifica | mudéfica la surzéia]
E, a cor alzer, ed la speranza al ragg,
Alla lotta incruenta em cazzé in mezz;
E veins da Vù, boun Sant, e po' e ve dzè:
Ispirèm Vù e lassèm fer a me. [...]
E me, bestia, zuccon, e temerari,
J'ho zighè, protestè, contra a sti vizzi,
J'ho avù al curagg ed dir (guerda ech sumari!)
Che condusiven Rezz in prezipizzi;
E in cumpeins del më predich da bruntlon,
J'ho avù di s'ciffl' e del maledizion.
Cherdï, al me Sant, che bsogna esser gabbian,
Propria dimondi, e miga un brisinenin,
A vleir, cmè mè, drizzèr el gamb ai can,
Oppursia pistèr l'acqua al gallein:
Se però dop al secch a vìn al piover,
Anch la mina, s'l'è pina, la va d'sover
E me en ho pin el bregh propia da bon ...»
Int al 1877 al Ramusani l'à'vû l'idèia ed mèter fōra un fòj ed sâtra in dialèt per fêr cgnòser al só upiniòun sōvra la véta pulética ed Rèz, e per dîr la sōva di fât pió impurtânt. L'é acsé ch'al dé véta al "Pruspron, giurnel senza preteis"[5], dal 7 ed setèmber 1877 al prém d'utōber 1882[6], quând, dōpa 218 nómer, l'à tgnû sarêr só butèiga per vìa dal nōv incâregh a la Bunéfica. Al "Pruspron" l'à publichê ânca dó lunâri, int i ân 1878[7] e 1880[8]. Ste giurnêl al gh'à avû un quèlch sêgvit d'upiniòun, e l'é stê d'inspirasiòun a 'na mócia d'êter giurnêl satîrich, che campêven despès mìa tânt, gnû fōra a Rèz fîn a la guèra dal quéndeṣ-deṣdôt.
Al Ramusani al scrivîva al "Pruspron" squêṣi tót da per ló, cun l'aiòt secondâri ed dó amîgh, l'avuchê Borciani e al sgnòur Rinaldini. I pès pió bèl j ēren i sunèt ed l'amig Zresa e al tirêdi in sestèini ed Pruspron a sugèt ed la véta ed la sitê (tóti dō nòm invintê ed Ramusani). Bèin ch'an'gh ésen mìa un grând valòur artéstich, ste compoṣisiòun j în óna testimuniânsa ed la véta a Rèz int al finîr d'l otsèint.
Al ciâcer dla sgnòura Margarèta[modifica | mudéfica la surzéia]
Al prém stôri ed la sgnòur Margarèta j în nasûdi dôpa che Alfredo Testoni l’à dê, a Rèz, letûra di só sunèt (in bulgnèiṣ) ed la "Sgnera Cattereina e del ficaresta". La préma pêrta, El Ciàcer dla sgnòura Mergaretta cun la sgnòura Rusèina, l'è stêda publichêda per beneficèinsa int al 1901.[9]. Un sègvit l'é gnû fōra int al 1921, cun al tétol La Giustèzia. La Sgnoura Margaretta e la Sgnoura Ruseina[10], 'na sôrta de stós stra la giustésia uficiêl ed al bòun sèins dal pôpol. Di êter scrét, cme i Bruntlisem dla Sgnòura Mergarètta cun la Sgnòura Ruseina an j în mìa stê publichê dal Ramusani vivèint.
Ste stôri in sonèt j în di ritrât da bûrla ed la véta a Rèz ai prém dal novsèint. J în squèṣi un discórer da per lē ed la sgnòura Margarèta, 'na macèta malvòuna e chegadóbi sòuvra tót i gvêren, ch'la's fîda sōl dal bòun sèins dal pôpol. La Margarèta la câta masmamèint da dîr sòuvra al ṣguâst e sòuvra'i cuntadèin ch'e vōlen fêr i sitadèin (un vèc adêṣi ed la sâtra dal pôpol, cme pr'i lunâri ed Sandròun, e la bruntèla drē a la nōva burgheṣèia (di vilân ch'j ân fât i sôld) e a la rèiṣa ed la vècia nobiltê. La gh'à da dîr só ânca cun la cēṣa dal tèimp.
I chês del Congregasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Ch'el g'ha domilla franch int el cassett,
Ai depon da n'amigh, ch'el gh'imprumett
D'restituirghi seinza provvigion.
Ma l'amigh, ch'l'è un sgnurazz propia da bon,
E el sa che i sold en gh'farann mai difett,
Ai presta a d'j'etr, e ai fa fruttèr el sett,
E el dà indrè el capitèl a la stagion.
An omnia bene? -- Optime, e rispond!
Però d'Amilcar, seinza fergh ingiuria,
An s'è mai vist un mèrel più rotond.
Ma in mezz el cojonisem, meno mel,
Ch'an j'ha depositè int la nostra Curia,
Ch'an vdiva più nè frutt nè capitèl!»
5/1900 II -- 29 Desèmber 1899)
I "Ches del Congregazioun" j în óna racôlta ed sunèt che trâten ed prublēma ed murêl. Sti "chêṣ" j'ēren[12] publichê, in latèin, int al "Kalendarium" ed la cēṣa arsâna e i prēt e'gh îven da studiêri e da mèter in chêrta al lōr solusiòun e preṣentêri int al j-adunânsi apôsta, al "congregasiòun di chêṣ", óna vôlta al mèiṣ. Al Ramusani al's dvirté, int j ân (1898-1904) e (1910-1914), a cumprêr al Kalendarium e a strolghêr al só solusiòun in fòurma ed sunèt in dialèt; soquânt j în incō difécil a capîres, per via ed riferimèint a fât, cristiân e custóm dal só tèimp. Al solusiòun dal Ramusani, scréti da un prēt muntanêr invintê, Don Bortlin de la Chervara[13], e vōlen spònder quânt j în sèinsa sûgh st'arvujadûri in latèin ed fròunt al bòun sèins dal pôpol[14].
I prém treintôt j în stê publichê[15] da don Giulio Ramusani int i ân ssânta, ch'l'à ânca catê i só chès cumpâgn in latèin int al "Kalendarium Regii Lepidi". La sèirca l'é stêda purtêda in fònda in "Giovanni Ramusani -- Opere" d'Ercole Camurani, e adèsa en j în cgnusû 180, e sōl dû armâgnen sèinsa acumpagnamèint.
La léngva druvêda l'é, despèss, un dialèt muntanêr, ché "Don Bortlin", e al stès Ramusani, j în òm ed muntâgna; mó a'gh é ânca di sunèt in dialèt ed la sitê. In ste composisiòun, al Ramusani al's môstra tachê a la realtê quând al cûnta i personâg e i só difèt, mó idealésta pr'al propôṣit murêl.
Al poveṣéj in ghèt[modifica | mudéfica la surzéia]
Ricordi el gran Morèno[16] Padovan,
Un cazzon de zapiènza tanto fatt,
Ce ze parlava, no parlava invan!
Z'èra al tèmpo, ricòrdi de quel matt
Che zbalottava al mond con li zo man!
Parli de Bonapart, che a tutt i patt
-- L'è al Mezzìa, -- dizéven i mondan!
Ma a pronunziarz Padovan zollezità,
Rizpóz: Pól èzzr' e nò pól ézzr', o almèno,
Pól darz e nò pól darz; ma ze zarà,
Vederèmma!... E ze vizt. Alla malóra
Ze n'andò Bonapart, ma el gran Morèno,
Ze no fuzz mort, al ghè zaria ancóra.»
Al gran Morèno Padovan!,
26 desèmber 1894.)
Al poveṣéj In ghètt l'é 'na racôlta scréta tr'al 1889 e al 1901, e a's trâta ed stôri ed véta di abrèj int al ghèt ed Rèz[17]. Bèin che ste stôri j âbien fât nâser dal cômdi spiegasiòun rasésti[18] dôp la môrt dal Ramusani, an gh'é mìa dla tégna int al só parôli, mó sōl la stèsa spînta a fêr dla sâtra ch'l'îva bèle mustrê vêrs i só êter cunsitadèin. La léngva druvêda l'é 'na tôta in gîr dal dialèt di abrèj, cun al só parôli scurtêdi e n'infilêda ed zeta ch'l'an finés pió, e cun la só arviṣèria ai dialèt dal Vènet. E's câten ânca dimòndi pâroli speciêl dal ghèt, ch'j în un armes'ciânsa ed léngva abrèa e dialèt arṣân, per vìa dal destâch culturêl dal dòu comunitê.
Êter scrét[modifica | mudéfica la surzéia]
L'ôvra dal Ramusani la va avânti cun óna mâsa di êter scrét mēno impurtânt e famōs. A vêl la pèina arcurdêr quisché:
- El raritè ed Rèzz, l'é la stôria d'un muntanêr ch'al travêrsa Rèz cun ûn ch’egh fà da guîda intânt che chilōr dû e fân cgnòser i só giudési e e tōṣn in gîr la sitê e i só abitânt cun di oservasiòun mìa prôpia ispirê da un atacamèint pateriôtich a la só tèra.
- Sòquant campètt de storia arsana, l'é 'na spiegasiòun ed la stôria arṣâna, mèṣa da bòun e mèṣa per sâtra, cuntêda dal povēta in persòuna.
- La dònna in dal vècc testameint, j în di sunèt in libertê per fêr réder ch'e pârlen dal dòni impurtânti[19] ed la Bébia.
- Óna sfîlsa ed cumpuṣisiòun per prémi mèsi, nômini in parôchi e spuṣalési (cme l'ēra custóm int al só perèiod). A's pōl arcudêr còla per don Feliz Tundel[20], e còla per don Ânzel Spadòun[21].
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Giovanni Ramusani -- Opere, mèsi insèm da Ercole Camurani, Bizzocchi, Rèz, 1978 (al prém léber) e 1980 (al secònd léber). Al têrs al gh'îva da èser publichê l'ân dôpa, e da muciêr di pusébil scrét scgnusû dunê dai letòur, mó an l'é mâi rivê.
- Il «volgare» reggiano. Origine e sviluppo della letteratura dialettale di Reggio Emilia e Provincia, Ugo Bellocchi, Rèz, Poligrafici, 1966. Al Ramusani 'l'é cuntê int al secònd léber, a pâg. 117-162.
- Giovanni Ramusani, poeta dialettale reggiano, Reto Bezzola, Gazzetta di Reggio, 30 avrîl 1959.
- Poesie dialettali di Giovanni Ramusani, scelte dai figli [...], trêdi insèm dal comendatòur Natale Prampolini, cun capèl ed Naborre Campanini, Tip. Artigianelli, Rèz, 1923. Stampê ed nōv dal cèinter pr'i stódi sōvr'al dialèt arsân d'Albinea, cun capèl d'Ugo Bellocchi, Tecnograf, Rèz, 2004.
- Inventâri dla racôlta "Giovanni Ramusani", int la bibliotēca Panizzi ed Rèz.
(manca):
- ↑ Liber proclamatum Castri Sancti Pauli (1597-1674), G. Ramusani, Rèz, 1891.
- ↑ Ricordando il cav. Ing. Giovanni Ramusani, A. M. "Giornale di Reggio", 2 mâṣ 1924.
- ↑ L'ēra dòunca 'na râsa ed sucialèsta utopèsta, cme la Virginia Guicciardi Fiastri.
- ↑ Un famoso equilibrista, Pappafredda, int "Il reggianello", p.2, 9 avrîl 1882, Rèz.
- ↑ Al nòm Pruspron l'à tôt l'idèja dal sânt prutetòur ed Rèz, Sân Prôsper, opór da un brilânt e cgnusû viturèin dal tèimp.
- ↑ A gh'é ânca un vulantèin: Pruspron. Supplemèint a l'ultom numer. Tipografèia d'Tursan e C., Rèz, 21 fervêr 1886.
- ↑ Lunari ed Pruspron, per l'ann 1878. Tipografèia d'Tursan e C., Rèz, 1878, pp.78.
- ↑ Lunari ed Pruspron, per l'ann 1880. Tipografèia d'Tursan e C., Rèz, 1880, pp.70, cun quâter têvli ed partidûra ed mûṣica.
- ↑ El Ciàcer dla sgnòura Mergaretta cun la sgnòura Rusèina. G. Ramusani, Tip. Ditta G.Bertani, Rèz, 1901, pp.79.
- ↑ La Giustèzia. La Sgnoura Margaretta e la Sgnoura Ruseina, G. Ramusani, pp.255-262, in STUDI di Storia, di Letteratura e d'Arte in onore di Naborre Campanini. Coop. Lavoranti Tipografi, Rèz, 1921. I 50 sonèt j în spartî in trèi pêrt: La ca'ed Don Znèiver, La blisghèda dla Mariana e L'esercézzi arbitrari dla medseina.
- ↑ Al só chêṣ l'é: Amilcar deponit apud Plinium, libellas bismille, hoc pacto ut eas post duos annos restituat, nihil petens. Plinius qui dives est valde, et pecuniam sibi creditam omni modo potest securam facere, eam dat mutuo septem per centum, accipiens ob oculos, habens periculum sortis. Biennio elapso, pecunia cum suo fructu restituitur, et a Plinio Amilcari datur, fructu sibi retento. Quaer.: An omnia bene? (Primus Franciosi Arc.)
- ↑ Sta spiegasiòun ché la vîn da la nôta ed Don Giulio Ramusani in cò al só ciclostilê dal 1960.
- ↑ Chervàra (Crovara in italiân) l'é int la cmóna ed Vèt.
- ↑ L'Imprimatur di chêṣ l'al dà al Bonus Sensus Episcopus.
- ↑ Poesie dialettali di Giovanni Ramusani da «I ches dal Congregazioun».
(Mès insèm da) Don Giulio Ramusani, Rèz, 1960, pp.64. Pôchi côpi ciclostilêdi, fōra marchê.
- ↑ Morèno al vōl dîr rabèin.
- ↑ Dintōrn'a vìa Monzermòun e vìa ed l'Âquila.
- ↑ Al dîṣ, al Reto Bezzola, int al tèimp dal fâsio (1925): «Gli ebrei di Reggio erano una classe che al buon senso di Giovanni Ramusani più di tutte le altre doveva fornire materia di satira. [...] Certe qualità della razza ebraica come la sua avarizia ed avidità, la sua codardia non potevano quadrare all'ideale sano e sereno che egli aveva dell'uomo. Egli, sobrio e contento, non comprende questa sete e passione del guadagno. [...]».
- ↑ Eva, Rebecca, Rachele e Lia, Thàmar, Ruth, Bethsabea, Giuditta, Abigaille, Asenèth, Sara di Raguel, Sara d'Aràm, Abisag, Agar, Gòmer
- ↑ Quand Don Feliz Tundel l'andèva pârroch a Canossa, G. Ramusani, 25 novèmber 1900, Rèz.
- ↑ Ch'l'é dvintê, pió têrd, al pió famōṣ arètich ed la stôria dla cēsa arṣâna.


text:
The Fog
The Fog (La fumàna) 'l è 'n film ad scarésa dal 1980 ad John Carpenter, scrit da lò insém a la Debra Hill, ch'la gh'iva anc mis i bèsi, parténd da 'n sugèt 'd Edgar Allan Poe. Girâ tut cun pôc bèsi (un migliòṅ ad dòlar, un quèl acsè) al 'n à ciapâ invéci dimóndi, da piò ad vint-i-òṅ migliòṅ ad dòlar. La Jamie Lee Curtis la tórna a lauràr insém a 'l regìsta newyurkéś dòp Halloween, la notte delle streghe e chè la cata anc sò màdar, la Janet Leigh scurtlàda sóta la dócia in Psyco.
Sunt
La sità ad Sant Antóni Bay in Califòrgna l'è drē a festegiàr i sò sènt an quànd i tàc'n a sucédar di fat da armàgn'r-ag cuma la mòrt ad tut i pescadōr dna barca ch'l'éra lè lè par turnàr a 'l pòrt pròpria quànd l'éra gnuda śò la fumàna. Al minìstar dal pòst, Pàdar Malone (Hal Holbrook), al cata 'n diàri in dua sò nunòṅ 'l iva tgnû lugâ 'n fat segrét: i siē fundadōr ad Sant Antóni (lò par prim) i ìvan fat andàr a fónd ad prupòśit, puntànd-ag còntar al luś dla luméra dal pòrt, na barca ch'l'éra drē a rivàr da lōr, cun insìma un grup ad lebróś. Cun 'l òr catâ sù in dal śdòṅ, chi siē lè i gh'aṅ abû pò i bèsi par tiràr sù la céśa dal paéś.
Adès, par purtàr a cumpimènt la sò vindéta, chi mòrt là, pîṅ 'd arlìa in di cunfrònt di abitànt dla sità, i tórn'n in cal mónd chè lugâ in dla fumàna par cupàr-an siē.


text:
Seigneux
Seigneux a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 3.72 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 279 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Seigneux al se tröva a una altitüden de 570 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Cerniaz, Curtilles, Dompierre, Henniez, Lucens, Villars-Bramard e Villeneuve (FR).


text:
Au in der Hallertau
Au in der Hallertau l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Freising. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 54.99 km² e 'ndel Dicember 2013 el gh'ìa 'na popolasiù de 5 731 abitàncc.
El cümü de Au in der Hallertau el se tróa a 'na altèsa de 452 méter sura 'l leèl del mar.
L'è 'n cèntro importànte per la prudusiù e la distribusiù del fiur de luertìs, doperàt endel'indüstria de la bìra.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Illasi
Illasi l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 4.855 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 25,04 km², per ‘na densità de 194 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cazzano di Tramigna, Colognola ai Colli, Lavagno, Mezzane di Sotto, Tregnago.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl medieàl che l'è stai fai sö prima che i riès i Scaligeri e prima amò del Ezelino da Romano. Ol castèl l'è bèl gròs, 'n töta Eüròpa ghe n'è mia ü compàgn e i studiüs i sà mia chi sìes istàcc a fà sö ü castèl isé gròs e isè singolàr.


text:
Genoeugg
El genoeugg l'è l'articolazion che la gionta el garon a la gamba (i quai, insemma al pee, fann su l'art inferior).
L'articolazion del genoeugg l'è la pussee complessa e granda del schelter de l'omm. Anca se i sò superfis articolar a somejen dàggh ona quai mobilità, l'aparad di ligament el ghe limita i moviment domà a la flession e a l'estension.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla genoeugg la vegn del latin volgar genuculum, diminutiv del classegh genu. La parolla l'è comuna a tucc i lengov romanz (italian ginocchio, frances genou, aragones chenullo, catalan genoll, galizian xeonllo, ocitan genolh, portoghes jeolho, romen genunchi, sicilian dinocchiu, valon djino, piemontes ginoj, ligur zenoggio, emilian znocc, venet zenocio, forlan genoli[1]).
El termen latin genu l'è parent istrecc del germanegh *knewam (varda l'ingles knee, l'olandes e todesch knie...) e del grech antigh gónu[2], oltra che de paroll compagn in di lengov celtegh (breton glin, irlandes glúin, scozzes glùn), baltegh (lituan kelis, letton ceļa) e slav (bulgher koljano, russ, cech e slovacch koleno, serbocroatt koljeno, ucrain kolino...).


text:
São Tomé e Príncipe
São Tomé e Príncipe (inscì in purtughes) a l'è un paes de l'Africa.
A l'è faa de dò isul São Tomé e Príncipe, in de l'Ucean Atlantich, 225-250 km a nord-ovest del Gabon.
La capital a l'è São Tomé.
Al gh'ha una süperfiss de 964 km² e una pupulaziun de pressapoch 157.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
São Tomé e Príncipe a l'è staa un pussediment del Purtugal del secul quel de XVI al 1975, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
São Tomé e Príncipe (nom ufizial: República Democrática de São Tomé e Príncipe) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Manuel Pinto da Costa (del 2011).
El prim minister a l'è el Gabriel Costa (del 2012).


text:
Gemona del Friuli
Gemona del Friuli (en furlà: Glemone) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha presapóch 11.040 abitàncc, 'na superfìce de 56 km² e 'na densità de 197 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artegna, Bordano, Buja, Lusevera, Montenars, Osoppo, Trasaghis, Venzone.
El teremòt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1976 el paés de Gemona l'è stat sbatìt pelària töt dei teremòcc del 6 de màgio (quàze 400 mórcc e del 15 de setèmber, che g'ha fàt crödà zó, 'ntra le ótre ròbe, 'na part del dòm, pónt de riferimènt per töt el paés, e del castèl, al dé d'encö en vìa de ristrütürasiù. Divèrse bàite i è crödàde per vìa de l'età dei palàs , che i ìa scampàcc a le dò guère mondiài. Dòpo 'l teremòt el paés l'è stàt rifàt segót critéri antisismich.


text:
Lescen
Lezzen (Lescen in Comasch; Lezzeno in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha 2 067 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 22,5 km² e 'na densità de 92 ab./km².
El paes el se troeuva in del Triangol Larian.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lescen l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Biaa
Biaa (ciamaa anca Biegrass o Biagrass; Abbiategrasso in Italian; Abiatum ò Habiate in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan cont 32 295 abitant. Anca se 'l gh'ha minga tròpp abitant, a l'è el comun pussee grand (per superfis) de la Provincia dòpo el capploeugh. L'è gemellaa con duu comun d'Europa: Langres, in Francia e Ellwangen, in Germania.
A Biagrass, in tanti parlen ancamò la lengua lombarda-insubra.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer di abitant del comun de Biaa (ciamaa biegrassin) l'è mostraa in de la tabella chì de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Wikipedia:Editor visual
Ël VisualEditor (editor visual) a l'é n'inissiativa dla Wikimedia Foundation con ël but ëd creé n'editor visual për Wikipedia (e j'àutri sit basà su MediaWiki). Sòn a permëtrà ëd modifiché le pàgine sensa avèj damanca d'amprende la sintassi dla wiki: le pàgine a compariran durant la modìfica an manera dë smijé a l'arzultà final, e le modìfiche as podran vëdde dlongh, parèj ëd cand un a scriv un papé an n'editor ëd test.
Për chi ch'as trovava bin con ël vej sistema, ch'as ten-a da ment ch'as podrà ancora modifiché coma prima: a bastrà sgnaché ansima a la lenghëtta «modifiché la sorgiss», nopà che su cola marcà «modifiché».
La tastadura[modìfica | modifiché la sorgiss]
An modificand con l'Editor visual, un a l'ha nen a disposission la lista dij caràter acentà dont a-i fa damanca pr'ëscrive an piemontèis, che nopà as peulo selessionesse sota la fnestra ëd modìfica dël test sorgiss. A l'é donca arcomandà ëd procuresse na tastadura adata a scrive an piemontèis.
A-i na j'é doe che a eufro tut lòn dont un a l'ha dabzògn:
- la tastadura piemontèisa dont l'archivi d'esecussion as treuva an sl'Aragnà e ch'as peul anstalasse ansima a na tastadura merican-a o a un-a italian-a. Belavans a smija nen marcé tant bin con le dariere version ëd Windows.
- la tastadura fransèisa dël Canadà: për selessionela a basta andé a sgaté ant j'opsion ëd tastadura ansima a sò ordinator.
Liure esterior[modìfica | modifiché la sorgiss]
- La pàgina dël VisualEditor su mediawiki.org e le relassion an slë stat ëd dësvlup
- La pàgina ëd Parsoid su mediawiki.org
- '«Lòn che as peul e as peul nen fesse cand ch'as modìfica Wikipedia», Meghan Neal su motherboard.vice.com


text:
Oristano
Oristano (en lèngua sàrda: Aristanis; en spagnöl: Oristán; en català: Oristany; en latì: Aristianis) l'è 'na cità e 'n cümü italià, la regiù de la Sardegna, capolöch de la pruvìncia omònima.
El g'ha presapóch 29.185 abitàncc, 'na superfìce de 84 km² e 'na densità de 347 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baratili San Pietro, Cabras, Nurachi, Palmas Arborea, Santa Giusta, Siamaggiore, Siamanna, Simaxis, Solarussa, Villaurbana, Zeddiani.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Niamey
Niamey l'è la capital del Niger, la cità piö 'mportànta del paés del pont de vìsta cültüràl e econòmich. L'è apò la cità piö grànda per dimensiù. La se tróa sö le spónde del fiöm Niger, pwer lo piö sö la spónda dèstra. La g'ha 'n indüstria de manifatüra de matù, prodócc en ceràmica e prudusiù de stòfe e vistìcc.
Endel 2009 l'ìa popolàda de 1.004.000 abitàncc[1]
Se pènsa che la sàpe stàda fondàda endel sècol XVIII, ma l'è restàda en cèntro de póca emportànsa 'nfìna a quan che i fransés i g'ha fat sö 'na postasiù coloniàla endei agn novànta del sècol XIX. Endel 1926 Niamey l'è deentàda la capitàl del Niger; la popolasiù l'è crisìda 'n pó a la ólta, de le 3.000 persùne del 1930, a presapóch 30.000 endel 1960, 250.000 endel 1980 e - a stà a le stìme 800.000 endel 2000. La rizù principàla per chèsto crèser de popolasiù l'è stàda l'imigrasiù endèi perìocc de söta.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ United Nations. . URL consultato il 17 ottobre 2012.


text:
Epaticch
L'Epaticch (latin: Epaticcus o Epaticcu; ...-35) a l'era el fradell del re Cunobelin di Cativellaun (e donca fioeu del Tassiovian), tribù celtega de la Britannia. Di moned cont el sò nòmm, trovaa in de l'area de Calleva Atrebatum (incoeu Silchester, in de la contea de l'Hampshire), che l'era la capidal di Atrebat, demostren che el n'è diventaa el re intorna al 25. Fòrsi el gh'ha avuu el permiss del fradell per regnàgh sora, al fin de aumentà l'egemonia cativellauniga, che l'Epaticch l'ha portaa in del sud-est de la Britannia.
El sò successor a l'è staa el nevod Caratach.


text:
Cassan (MI)
Cassan su l'Adda (parnonzia local: [ka'sa:][1]; in italian: Cassano d'Adda) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan con 18889 abitant. El confina con la Provincia de Bergom e l'è traversaa de l'Adda, de la Martesana e de la Muzza.
El paes el gh'ha quatter frazion: Cascaa, Cassinn San Peder, Groppell, Taranta.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cassan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Avenches
Avenches (Avencho in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.5 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3575 abitant.
El cumün de Avenches al se tröva a una altitüden de 480 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Faoug, Villarepos (FR), Misery-Courtion (FR), Oleyres, Domdidier (FR), Saint-Aubin (FR), Villars-le-Grand, Montmagny, Constantine.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Avenche l'ìa la Aventicum del Impero Romano, en cèntro abitàt de urìgin cèltica, che l'è riàt a ìga 'nfìna a 20000 abitàncc prìma de éser cunquistàda dei Alamanni endèl tèrs sècol, dòpo la fì de l'Impero Romano.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Municipality of Avenches, official website
- Photo gallery from the roman theatre
- Avenches in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tiefenbach
Tiefenbach el pöl vìga chèsti significàcc:
- Tiefenbach (DE-BW), cümü todèsch del circondàre de Biberach, stat federàl del Baden-Württemberg;
- Tiefenbach (Landshut), cümü todèsch del circondàre de Landshut, stat federàl de la Baviera:
- Tiefenbach (Passau), cümü todèsch del circondàre de Passau, stat federàl de la Baviera;
- Tiefenbach (Cham), cümü todèsch del circondàre de Cham, stat federàl de la Baviera;
- Tiefenbach (DE-RP), cümü todèsch del circondàre de Rhein-Hunsrück-Kreis, stat federàl de la Renania-Palatinato.


text:
Castellamonte
Castellamonte (en piemontés: Castlamont) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 8.999 abitàncc, 'na superfìce de 38 km² e 'na densità de 237 ab./km². El cunfìna coi cümü de Trausella, Meugliano, Rueglio, Cintano, Issiglio, Colleretto Castelnuovo, Lugnacco, Borgiallo, Castelnuovo Nigra, Vidracco, Parella, Quagliuzzo, Cuorgnè, Baldissero Canavese, San Martino Canavese, Torre Canavese, Bairo, Valperga, Salassa, Ozegna, Rivarolo Canavese.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text: 1Rü yema ngunexü̃gügu nixĩ ga Gariréaaneãrü ãẽ̱xgacü, ga Erode rü Ngechuchuxü̃ nacuáchigaxü̃. 2Rü Erode rü norü duü̃xü̃gümaã ñanagürü: —Yima nixĩ ya Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ rü marü wena namaxü̃. Rü ngẽmaca̱x nüxü̃́ nangẽxma i pora na naxüãxü̃ i ngẽma mexü̃gü i taxü̃gü i Tupanaãrü poramaã naxüxü̃ —ñanagürü. 3Rü yema ñanagürü, yerü nümatama ga Erode rü ü̃paacü norü churaragüxü̃ namu na Cuáü̃xü̃ yayauxgüxü̃ca̱x rü cadenamaã yana̱ĩ̱xgüãcüma poxcupataü̃wa nagagüãxü̃ca̱x. Rü yemaãcü nanaxü ga Erode, yerü yemaãcü naxca̱x íica ga naxma̱x ga Erodía ga naẽneẽ ga Piripi naxma̱xchire̱x ixĩcü. 4Rü Erode rü Cuáü̃maã nanu yerü ga Cuáü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Tama name na cuxuma̱xmaã cuxãmaxü̃ —ñanagürü. 5Rü Erode rü Cuáü̃xü̃ nimáxchaü̃, natürü duü̃xü̃güxü̃ namuü̃ yerü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nagu narüxĩnüẽ rü aixcüma Tupanaãrü orearü uruü̃ nixĩ ga Cuáü̃. 6Natürü yexguma norü taunecüarü ngunexü̃wa nanguxgu ga Erode rü wüxi ga peta naxü. Rü yema petawa rü Erodíaxacü rü íyayüxparachigüxü̃ nape̱xewa ga yema petatanüxü̃. Rü nüma ga ãẽ̱xgacü ga Erode rü poraãcü norü me nixĩ ga yema naxüxü̃ ga naxãcürücü. 7Rü yemaca̱x ngĩmaã inaxuneta rü ñanagürü ngĩxü̃: —¡Choxna naxca̱x naca i ṯacü i cunaxwa̱xexü̃, rü aixcüma tá cuxna chanaxã! —ñanagürü. 8Rü yexguma ga ngĩma rü ngĩẽxü̃tawa ixũ, rü ngĩẽna iyaca, rü ngĩgürügü: —Pa Ma, ¿ṯacü i cunaxwa̱xexü̃ na naxca̱x íchac̱axü̃? —ngĩgürügü. Rü ngĩẽ ngĩxü̃ ingãxü̃, rü ngĩgürügü: —¡Naxca̱x ínaca i Cuáü̃ ya baiü̃xẽẽruü̃ẽru! —ngĩgürügü ga ngĩẽ. Rü yexguma ga yema pacü rü ngĩgürügü nüxü̃ ga Erode: —Chanaxwa̱xe i wüxi ya poratugu choxna cunaxã i Cuáü̃ ya baiü̃xẽẽruü̃ẽru —ngĩgürügü. 9Rü yexguma ga ãẽ̱xgacü ga Erode rü inayarümaãchi namaã ga yema ore, natürü norü unetaca̱x rü norü petatanüxü̃ca̱x rü tama ngĩxü̃ nawomüxẽẽchaü̃. Rü nanamu ga ñuxre ga norü churaragü na ngĩxna naxãgüãxü̃ca̱x ga yema naxca̱x ínac̱axü̃. 10Rü yemaãcü poxcupataü̃wa nanamu na yéma Cuáü̃xü̃ yanadaenaãxü̃ca̱x. 11Rü yemawena wüxi ga poratugu ngĩxü̃tawa nanange ga Cuáü̃ẽru, rü yema pacüna nayaxã. Rü ngĩma rü ñu̱xũchi ngĩẽna iyaxã. 12Rü yexguma ga Cuáü̃ãrü ngúexü̃gü rü yéma naxĩ, rü nayangegü ga naxü̃ne, rü inayata̱xgü. Rü yemawena rü Ngechuchumaã nüxü̃ nayarüxugüe. 13Rü yexguma yemaxü̃ nacuáchigagu ga Ngechuchu, rü nüxĩcatama wüxi ga nguegu nixüe, rü ínaxũxũ ga yéma. Rü wüxi ga nachica ga taxúema íxãpataxü̃wa naxũ. Natürü ga duü̃xü̃gü rü nüxü̃ nacua̱xgüama ga ngextá na naxũxü̃. Rü ínachoxü̃ ga norü ĩãnegüwa, rü dauxchitagu nawe narüxĩ. 14Rü yexguma nguewa ínaxüegu ga Ngechuchu rü nüxü̃ nadau ga yema muxü̃ma ga duü̃xü̃gü. Rü nüxü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü. Rü nanameẽxẽẽ ga yema duü̃xü̃gü ga iḏaaweexü̃ ga naxca̱x yéma nagagüxü̃. 15Rü yexguma marü nachütachaü̃gu rü Ngechuchuca̱x naxĩ ga norü ngúexü̃gü, rü ñanagürügü nüxü̃: —Marü nachütachaü̃, rü ñu̱xũchi taxúema nuxma taxãpata i nuã. Rü name nixĩ ícuyamugü i ñaã duü̃xü̃gü na ĩãnexãcügü ya ngaicamana ngẽxmagünewa naxĩxü̃ca̱x, rü ngẽ́ma norü õnata̱a̱x yataxegüxü̃ca̱x —ñanagürügü. 16Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Taxuacüma nawoegu. ¡Rü pematama penachibüexẽẽx! —ñanagürü. 17Rü nümagü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Natürü nuã rü wüxime̱ẽ̱xpü̱x i pãũ rü taxre i choxnixĩcatama toxü̃́ nangẽxma —ñanagürügü. 18Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —¡Nuã chauxü̃tawa penana! —ñanagürü. 19Rü yexguma ga Ngechuchu rü duü̃xü̃güxü̃ namu na maxẽte̱xewa natogüxü̃ca̱x. Rü ñu̱xũchi nanade ga yema wüxime̱ẽ̱xpü̱x ga pãũ rü yema taxre ga choxnigü. Rü daxũgu nadawenüãcüma Tupanana moxẽ naxã, rü ñu̱xũchi inanabücu ga yema pãũgü. Rü norü ngúexü̃güna nanana, rü yema duü̃xü̃güxü̃ nayanu. 20Rü guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü rü meãma nachibüe. Rü yemawena rü 12 ga pexchigü nanapagüamatama namaã ga yema pãũ rü choxnichipe̱xegü ga íyaxügüxü̃. 21Rü yema yéma chibüexü̃ rü 5000 ga yatügü nixĩ, natürü ga ngexü̃gü rü buxü̃gü rü tama nayaxugü. 22Rü yemawena ga Ngechuchu rü duü̃xü̃güxü̃ íyamugüyane rü wüxi ga nguegu nayachoü̃xẽẽ ga norü ngúexü̃gü na yoxni naxtaxaarü tocutüwa naxĩxü̃ca̱x. 23Rü yexguma duü̃xü̃güxü̃ íyamugüguwena rü guma ma̱xpǘnewa ínaxü̃ãchi ga Ngechuchu na nüxĩca yéma yayumüxẽxü̃ca̱x. Rü yexma nüxĩcatama nachütaü̃. 24Natürü ga norü ngúexü̃gü rü naxtaxaarü ngãxü̃tüchiügu nixãgü ga yexguma. Rü tacü ga buanecü yexma nüxü̃ naxü, rü poraãcü nayuape. 25Rü yexguma marü yangunechaü̃gu rü norü ngúexü̃güwe inaxũãchi ga Ngechuchu. Rü dexáchiüétügu nixũ naxca̱x ga norü ngúexü̃gü. 26Rü yexguma norü ngúexü̃gü nüxü̃ daugügu ga dexáchiüétügu na yaxũxü̃, rü poraãcü naḇaixãchiãẽgü. Rü norü muü̃maã aita naxüe, rü ñanagürügü: —Wüxi i naxchi̱ximare nixĩ —ñanagürügü. 27Natürü ga Ngechuchu rü namaã nidexa rü ñanagürü nüxü̃: —¡Peporae! rü choma chixĩ. ¡Rü tãxṹ ipemuü̃ẽxü̃! —ñanagürü. 28Rü yexguma ga Pedru rü Ngechuchumaã nidexa rü ñanagürü: —Pa Corix, ega chi cuma quixĩgu, ¡rü choxü̃ namu na choma rü ta dexáétügu chixũxü̃ca̱x rü cuxü̃tawa na chaxũxü̃ca̱x! —ñanagürü. 29Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃: —Ẽcü ¡nuã naxũ! —ñanagürü. Rü yexguma ga Pedru rü ínaxüe ga nguewa. Rü inanaxügü ga dexáétügu na yaxũxü̃ na Ngechuchuxü̃tawa naxũxü̃ca̱x. 30Natürü yexguma nüxü̃ yacua̱xãchigu ga na naporaxü̃ ga buanecü rü namuü̃, rü inanaxügü ga na dexáchiügu nanguxü̃. Rü aita naxü rü ñanagürü: —Pa Corix, ¡choxü̃ rüngü̃xẽẽ! —ñanagürü. 31Rü yexgumatama ga Ngechuchu rü Pedrume̱xẽgu nayayauxãchi, rü ñanagürü nüxü̃: —Cuma rü írarüwatama cuyaxõ. ¿Rü tü̱xcüü̃ tama aixcüma cuyaxõxõchi? —ñanagürü. 32Rü yexguma nguegu yachoü̃gu ga Ngechuchu rü Pedru, rü nangupetü ga guma buanecü. 33Rü guxü̃ma ga norü ngúexü̃gü ga nguewa yexmagüxü̃ rü Ngechuchupe̱xegu nacaxã́pü̱xügü rü nüxü̃ nicua̱xüü̃gü, rü ñanagürügü nüxü̃: —Aixcümaxü̃chi cuma nixĩ i Tupana Nane quiĩxü̃ —ñanagürügü. 34Rü yexguma marü yanguü̃gu ga naxtaawa, rü Yenecharétuanewa nangugü rü yéma ínachoü̃. 35Rü yexguma yema duü̃xü̃gü ga yémacü̱̃ã̱x nüxü̃ icua̱xãchitanügu ga Ngechuchu na yiĩxü̃ ga guma, rü guxü̃ma ga yema naãnewa nanguchiga ga yéma na nayexmaxü̃ ga Ngechuchu. Rü yemaca̱x naxü̃tawa nanagagü ga yema duü̃xü̃gü ga iḏaaweexü̃. 36Rü Ngechuchuxü̃ naca̱a̱xü̃gü na naxchirupechinügumare yangõgügüxü̃ca̱x. Rü guxü̃ma ga yema naxchirupechinügu ingõgüexü̃ rü narümeẽ.


text:
Porlezza
Porlezza (inscì anca in Italian; Portus Lætitiæ in Latin) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 4 832 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 18,7 km² e ona densità de 258 ab./km².
Duranta el Medioev la soa gesa de San Vittor l'è stada voeuna di 57 piev che formaven la Diòcesi de Milan.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Porlezza la se troeuva in sul Lagh de Lugan. Oltra al center principal, fann part del comun de Porlezza i frazion de Tavord, Begna, Agria e Cima.
El paes l'è situaa in l'estremità nòrd-est del lagh.
A pòcch chilòmeter del paes, in direzion de Menagg, pòden vess vist el Lagh del Pian e l'òrrid de Còrred e, in direzion de la Val d'Intelv, i gròtt de Rescia, ricch de stalattitt e stalagmitt, e l'òrrid de Osten.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Porlezza l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
759
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Prima antulugía da puesía gjapunesa
- I Franch cunquisten Narbuna: gh'hinn püü Saracen in tüta la Francia.
- San Bregwin l'è numenaa arcivescuf de Canterbury.
- Batalia del pass de Riški: l'imperadur bizantin Custantin V el taca de nöf l'Imperi Bülgher, ma l'è batüü del khan Vineh.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rej Alfuns II d'Astürii
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 16 11: Otmar de San Gall, monach svizzer.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Che Guevara
L'Ernesto Guevara de la Serna, ciamaa Che Guevara u anca Che (nassüü el 14 de Giügn 1928 a Rosario, in Argentina, † el 9 de Utuber, 1967 a La Higuera, in Bulivia) l'è staa un revulüziunari e guerijee argentin.
Per i sò aziun de gueriglia e per el sò ajüt al Fidel Castro düranta la Revulüziun Cübana, el Che Guevara a l'è devegnüü, a tort u a resun, un simbul di lot de liberaziun di popuj e di muviment d'ispiraziun prugressista.
Infurmaziun Generaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I vegg de'l Che eren member de la volta burghesia argentina. Giamò menter che'l stüdiava medesina el Che l'ha viagiaa assee e l'ha ducümentaa tüsscoss: el ghe ürtava vedè i ingiüstizi suciaj in de l'America Latina. La sua prima miee, el Che l'ha tolta in Guatemala: una tusa che la laurava per el guerna a che l'ha faa cugnuss a tanc ativista pulitegh de'l paes.


text:
Entschatta dals cuntegns
Entschatta dal navigatur
Fin dal navigatur
Activitads
Lavur terminologica sistematica
Talas lavurs sistematicas vegnan realisadas savens sin dumonda d’in uffizi u d’autras instituziuns partenarias. La Secziun da terminologia è responsabla en tals projects per la coordinaziun, per la controlla da qualitad e presta agid metodic. En la banca da datas terminologica TERMDAT metta ella a disposiziun las collecziuns terminologicas elavuradas.
Tar la lavur terminologica vegnan resguardadas las quatter linguas naziunalas svizras – il tudestg, il franzos, il talian ed il rumantsch – e per part l’englais.
Cussegliaziun ed accumpagnament
Avais vus avant d’elavurar in project terminologic? La Secziun da terminologia As stat gugent a disposiziun!
Scolaziuns
Per ulteriuras infurmaziuns pudais Vus gugent contactar la Secziun da terminologia.
Participaziun a barats e congress naziunals ed internaziunals
Universitads, instituts da perscrutaziun ed auters posts spezialisads dal maun public survegnan in access gratuit a l’entira banca da datas terminologica TERMDAT, ch’ins po consultar sulettamain en l’intranet da l’administraziun federala. Persunas privatas survegnan mo in access a TERMDAT en connex cun projects communabels e sco recumpensa per ina contribuziun substanziala a l’engrondiment da la collecziun terminologica da la Confederaziun.
A nivel internaziunal realisescha la Secziun da terminologia cun ils servetschs linguistics d’auters stadis gronds projects terminologics e sias collavuraturas e ses collavuraturs participeschan activamain a congress dal fatg ed a barats d’infurmaziuns e d’experientschas.
Administraziun da las datas
Fin dals cuntegns


text:
Batàia de Legnà
La batàia de Legnà l'è stàda combatìda el 29 de màgio del 1176 vizì a Legnà, al dé d'encö 'ndela pruvìncia de Milà. L'è stàda la batàia piö 'mportànte de la lónga guèra che l'imperadur Federìco dit el Barbarósa el g'ha combatìt per rià a restabilì 'l sò potére, per lo méno 'n lìnea de prensépe, söi Cümü de l'Itàlia del Nort. Chèsti però i gh'ìa mitìt en bànda le sò béghe sanguinùze che düràa de agn e agn per mitìs ensèma 'ndèna aleànsa ciamàda Lega Lombarda, có a capo el Papa Lisànder III. L'imperadùr el g'ha sercàt de doprà la fórsa per meter sóta i Cümü ma 'l vegnarà batìt.
Le batàia l'è cuminciàda quàze 'n maniéra cazuàl, perché i du ezèrcicc i saìa de la prezènsa l'ü de l'óter ma i s'è 'ncuntràcc sènsa püdì preparà prìma 'na strategìa.
I è stàde le dò vanguàrdie de fancc a ambià là la baröfa. 700 fancc de la Lega Lombarda che vignìa 'n sà de Legnà i s'è troàcc denàcc a 300 fancc del Imperadùr. Chèsta prìma schermàia l'è düràda 'na vintìna de minücc enfìna a che gh'è riàt l'imperadùr stès con töt el gròs del sò ezèrcito furmàt suratöt de cavaliér. La càrica dei imperiài la g'ha ubligàt i lombàrcc a 'nmocelàs entùren al sò car de batàia (el "Carroccio"). Sóta la bandiéra de la sò part però, chèsti soldàcc, che i éra strac e de méno come nömer, i g'ha rezistìt cutra a 'n ezercit polsàt, e per de piö a caàl.
Söl car dei Lombarcc gh'éra la crus de Aribèrto de 'Ntimià, che segónt la legènda, la ghe dàa coràgio e moràl ai soldàcc al pónt de pirmitìga de rezìster enfìna a che gh'è riàt i rinfórs de Milà, avizàcc de 'n quàc cavaliér che gh'è riàt a scapà vià de la baröfa.
Deànti al ezèrcit dei rinfórs lombàrcc gh'éra i cavaliér de la Compagnìa de la Mórt, menàda del legendàre Alberto de Giüsà, en manìpol de cavaliér selesiunàcc che gh'éra züràt de protèger el sò comandànt enfìna a la mórt. Chèsti i töl de mìra con töta la sò füria l'ezèrcit del imperadùr, che ciapàt a la 'mprüìza 'l fenesarà per véser batìt. Federìco Barbarósa 'l vedarà strepà zó 'l so stendàrt, ciapà 'n ostàgio i sò soldàcc e pò a 'n quac sò parét, e a la fì 'l sò caàl el vegnarà trepasàt de na lància. Scalsàt de caàl l'imperadùr el riarà a scapà a pè e a riparàs quàze per miràcol endèl castèl de Legnà.


text:
Surselva (distret)
El distrèt del Surselva l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera.
El cunfìna al nort col Canton Glarona, al nordòvest col distrèt de Imboden, a est e sudest col distret de Hinterrhein, a sud col distret de Bregn, a sudòvest col distrèt de Leventina (TI), e a òvest e nòrt col canton Uri.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 1373,54 km² e la popolasiù l'è de 21584 abitàncc (dàto del 2011).
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret del Inn l'è dividìt en 5 cìrcoi e 42 cümü:
Cambiamèncc aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1963: Uors e Peiden i s'è fundicc endèl cümü de Uors-Peiden.
- 2002: Camuns, Surcasti, Tersnaus e Uors-Peiden i s'è fundicc endèl cümü de Suraua
- 2009: Flond e Surcuolm i s'è fundicc endèl cümü de Mundaun
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Tel Aviv
Tel Aviv (in ebraich: תל אביב-יפו ca la vör dì: Culina dela primavera; arab: تَلْ أَبِيبْ - يَافَا Tal Abīb-Yāfā) l'è na cità israeliana ca la sa tröa sü la costa dal Mar Mediterani. Tel Aviv l'è anca ul center de l'area metrupulitana püsseé granda e pupulada in Israel, che l'è ciamada Gush Dan (Bloc da Dan). L'è ul center ecunomich püssée impurtant da Israel. La giurisdiziun da Tel Aviv-Giaffa l'è da 50,6 km². La densità da pupulaziun l'è da 7.445 abitant per km² in dal setember 2005, quand che la pupulaziun dela cità l'era da 376.700 abitant, e l'è drée a cress d'ün tass dal'1% l'ann. Ul 96,1% dei gent chi viv da là i henn giüdée, e ul 3,0% i henn arab musülman e ul 0,9% i henn arab cristian. I analisi statistich i disan che ga sun 50.000 lavuradur furest ch'i stan a Tel Aviv ma i henn minga regularizàa.