text:
Ils svizzers na persvadan er betg en il segund gieu da test
L'equipa naziunala svizra n'ha betg pudì mussar ina reacziun sin la terrada da 0:1 a Dublin encunter l'Irlanda. Suenter quest gieu eran ils Svizzers vegnids crititgads d'avair mussà memia pauc engaschament e creativitad durant il gieu.
Bler meglra critica n'hai er betg dà suenter il gieu da chasa encunter la Bosnia-Erzegovina. Malsegirs en la defensiun e betg effectivs en l’attatga, uschia il facit. Quai ha era il trenader naziunal Vladimir Petkovic constatà suenter la partida. Dentant spera Petkovic ch'ils giugaders che n’èn anc betg fits, tranter auter Xherdan Shaqiri, sajan en furma en dus mais cura ch'il campiunadi d'Europa cumenza en Frantscha.
Bosniacs pli effectivs
En il gieu da test en il Letzigrund a Turitg ha il gieu cumenzà cun ina buna schanza da Haris Seferovic. Suenter bun in quart ura lura dentant l'emprima duscha fraida per ils Svizzers.
Il capitani Edin Dzeko ha cun ina buna acziun pudì sajettar il 1:0 per la Bosnia-Erzegovina. En la 57avla minuta ha lura Miralem Pjanic fatg tut cler cun ses gol al 2:0.
Cun in culp liber ord ina distanza da bun 20 meters n'ha Pjanic laschà nagina schanza al goli svizzer Yann Sommer. Curt avant la fin ha Seferovic gì ina buna schanza d'almain scursanir il resultat, ma er questa schanza n'ha l'attatgader d'Eintracht Frankfurt betg pudì nizzegiar.
Anc dus gieus da test
Schanza da far meglier survegn la naziunala Svizra da ballape durant il camp da trenament curt avant che partir direcziun Frantscha. La sonda, ils 28 da matg, dattan ils Svizzers a Genevra encunter la Belgia, l'actual numer 1 dal mund. Paucs dis pli tard, ils 3 da zercladur, suonda lura il davos gieu da test a Lugano encunter la Moldavia. Bun in’emna pli tard cumenza lura il campiunadi d'Europa. En la fasa da gruppa frunta la Svizra sin l'Albania (11-06), sin la Rumenia (15-06) e sin la Frantscha (19-06).


c: text/html

text:
Ispra
Ispra (parnonziaa anca [iʃpre][1]; inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 5 345 abitant (dato del Dicember 2015[2]), cont ona süperfis de 15 km² e 'na densità de 356 ab./km²..
El paes, situaa in sul Lagh Maggior, el confina tant con la Provincia de Novara (comun de Lesa) 'me con la Provincia de Verbania (comun de Belgiraa).
El gh'ha tre frazion: Barza, Monteggia, Quassa e Cassinn.
A Monteggia se troeuva vun di Center Comun de Ricerca (CCR).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Ispra l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Teresa Capello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli Etnici e dei Toponimi italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En il plaun sut il tetg d'ina chasa da vacanzas ad Arosa hai ars dumengia en damaun. Blessà è nagin, ha communitgà la Polizia chantunala dal Grischun. Daco ch'i ha ars n'è anc betg cler.
Ils nov abitants ed abitantas da la chasa cun trais abitaziuns han pudì bandunar sez la chasa. Ina da las nov persunas è vegnida sgulada per precauziun cun suspect da tissientada da fim cun la Rega en l'ospital chantunal a Cuira. Cura ch'ils pumpiers èn arrivads han els vis fim en il plaun sut il tetg e flommas datiers dal chamin. Ils pumpiers d'Arosa ch'èn stads en acziun cun 35 persunas ha gì spert sut controlla il fieu.


text:
Ils Young Boys han stuì magunar ina terrada en lur segund gieu da la fasa da gruppa da la Champions League. Ils Bernais han pers ordaifer encunter Atalanta Bergamo cun 0:1. Malgrà il resultat piz a cup han ils Talians cun il giugader da la naziunala Remo Freuler dà en il tun. Il gol da victoria han ils Talians sajettà en la 68avla minuta. Sco proxim gioga YB encunter Villarreal ils 20 d'october.
United gudogna en las ultimas secundas
Manchester United reagescha sin la terrada cunter ils Young Boys. A chasa batta la squadra da Solsjkaer Villareal cun 2:1. Il gol decisiv ha sajettà Cristiano Ronaldo en la 95avla minuta. Igl è stà l'ultima acziun da la partida.
En la tabella da la gruppa F sa chattan ils Young Boys da nov sin posiziun dus - quai cun tuttina blers puncts sco Manchester United. A la testa cun 4 puncts ord duas partidas è Atalanta Bergamo.


text:
di: Giovanni D'Anzi - Alfredo Bracchi
Edizioni: Curci
Stasera ona grand malinconia
a son passaa in dove la gh’era la mia cà
l’è tutta ona rovina quella via
me son sentii ona lacrima spontà.
Ricòrdi de l’infanzia, tempi bèi e tempi dur
e tutta la mia vita l’era scritta in su quei mur.
Casètta mia, casètta mia
te seret pussee bèlla d’on castèll
e quanti lacrim la mama mia
quand l’haa savuu de ‘sto tremend macèll.
Casètta mia, casètta mia
hoo ritrovaa sconduu sòtta on quadrèll
el liber de la prima comunion:
hoo guardaa via, hoo guardaa via
perché me son sentii vegnì el magon.
Ricòrdi quand tornavi vers sera
a gh’era semper pront el mè mangià
la mia mametta in fond a la ringhera
la me guardava con felicità:
fasevom di progètt de fà tanti abbelliment,
ma gh’è vegnuu la guerra,
gh’è vegnuu i bombardament.
Casètta mia, casètta mia
con l’edera e i caròtol sul balcon
te se ricòrdet la giòia mia
quand gh’è vegnuu la fera in sui bastion.
Casètta mia, casètta mia
adèss te pòrten via in sui marnon
mì resti chi a guardat senza parlà:
voo minga via, voo minga via
son tròpp innamoraa de la mia cà.
musica
Mì trèmi come on bamba, ma però
casètta mia, casètta mia
te ‘l giuri che te faroo su ancamò.


text:
Avertura
Normalmain avra la regiun da skis Samignun/Ischgl la fin da november, ma causa las decisiuns en Austria n?è quai betg pussaivel. Ussa avra la part Svizra ils 11 december ed Ischgl in'emna pli tard. Il motiv è che la regiun dad Ischgl sto emprim avair il consentiment definitiv dal stadi e lura anc avair radund 10 dis temp per esser pronta.
Mesiras
En Svizra vala la distanza dad in meter e mez tranter persunas, en Austria percunter in meter, els prendan adina la varianta pli severa. Il directur da las pendicularas di cleramain
Per nus èsi cler – i vala da questa e da tschella vart da la muntogna las medemas prescripziuns
Persunal
Radund 750 persunas lavuran sparpaglià sin tut la regiun da skis e recrutar anc dapli persunal vegn betg en dumonda, uschia il directur. Els han perquai mess ensemen teams: il team da gastronomia fa il viadi sin la muntogna, mangia e resta ensemen senza avair contact cun auters teams e quai vala er per il team salvament, tecnica, implants ed uschia vinavant. L'unic problem vesa il directur la saira cura ch'il persunal è a chasa, là spera el sin la disciplina da mintgin.


text:
L’obligatori da purtar mascrinas vala per tut ils collavuraturs da la gastronomia ch’èn en contact cun giasts. Fin ussa aveva la regenza tessinaisa cusseglià ferm a collavuraturs da restaurants da purtar ina mascrina.
Il Tessin è en general pli restrictiv ch'auters chantuns pertutgant las mesiras da protecziun. Là èsi numnadamain era scumandà da sa radunar en gruppas cun dapli che 30 persunas.
Naginas novas infecziuns
Sco il Radio e la Televisiun da la Svizra taliana rapportan, na sajan vegnidas annunziadas naginas novas infecziuns cun il coronavirus la fin d’emna.


text:
Sch'il schef dal departament da construcziun chantunal Mario Cavigellipudess, lura construiss el in segund tunnel tranter Rehanau e Giuvaulta (Rothenbrunnen). «La situaziun geografica cun la staziun da tren a Rehanau, ils dus vials existents da l'autostrada A13 ed il Rain – respectiv il lai da fermada – laschan tenor mai sulettamain tiers in tunnel», di Cavigelli envers RTR.
Quai sajan dentant mo sias ideas, plans na sajan anc fatg nagins. Decider ston ils experts e la fin finala l'Uffizi da traffic federal Astra. Quel ha en ina fasa da planisaziun strategica mess en vista 600 milliuns francs per ina soluziun da la fora da la guglia sin quel toc.
RR actualitad 06:00


text:
La radunanza da la Corporaziun Energia Engiadina vess tradiziunalmaing gnü lö la fin da marz ed es causa la pandemia dal coronavirus gnüda spostada sül principi da mai. Ma finalmaing nun esa neir quist on stat pussibel da manar tras quella i’l rom üsità, dimpersè be in ün ravuogl plü stret. «La radunanza ha gnü lö be culs organs statutarics, dimena sainza giasts ed eir sainza commembers dals cussagls cumünals, grondcusgliers ed oters funcziunaris», quinta Fritz Felix, daspö blers ons administradur da la Corporaziun Energia Engiadina. Sco ch’el declera sün dumonda, sun las tractandas statutarias gnüdas evasas sainza discussiuns. Il plü important punct sülla glista da tractandas es stat üna jada implü las contribuziuns our dal fondo dals tschinch pertschient dals fits d’aua. Daspö blers ons stan nempe a disposiziun tschinch pertschient dals fits d’aua a cultura e sport i’l perimeter dals cumüns concessiunaris. Sco cha Fritz Felix ha declera, sun gnüts scumpartits eir quist on bundant 410 000 francs a societats, organisaziuns, persunas e progets chi s’ingaschan in quists segmaints. Da quels vegnan pajats minch’on 80 000 francs a l’Institut Otalpin Ftan per l’instrucziun da rumantsch tenor üna cunvegna da prestaziun tanter l’institut e la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair chi düra amo fin dal 2023. Tenor üna cunvegna da prestaziun survain eir la Fundaziun Nairs ün sustegn general da 60 000 francs, implü 10 000 francs pel program annual da cultura. 125 000 vegnan scumpartits minch’on a las societats ed organisaziuns da sport in Engiadina Bassa tenor üna clav da scumpart speciala. Da quist import survain la Società da promoziun dal sport d’inviern ün import pauschal da 25 000 francs. Imports plü gronds survegnan eir la Società da promoziun da la scoula da musica, nempe 16 000 francs per l’acquist d’ün clavazin, e 20 000 francs per la Fundaziun Pro Terra Engiadina per l’ultim’etappa da la refacziun dals uits istorics Chant Dadaint a Ramosch. Sco cha Fritz Felix infuormescha, sun gnüts scumpartits var 80 000 francs sün üna tschinquantina da progets ed arrandschamaints da cultura chi pertoccan la regiun dals cumüns concessiunaris. Sco ch’el quinta as tratta quia da progets per exaimpel per realisar cudeschs, fin pro exposiziuns, concerts e festivals da plüs dis. Cha la regla saja, cha las dumondas da sustegn stopchan gnir inoltradas fin als 31 december per progets da l’on chi segua. «Però adüna nun es quai pussibel. Perquai resguardaina, scha pussibel, eir dumondas chi vegnan inoltradas dürant l’on», declera l’administradur da la Corporaziun Energia Engiadina. Insembel culs duos capos cumünals da Scuol e da Valsot, Christian Fanzun e Victor Peer, fuorma l’administradur Fritz Felix la cumischiun chi tratta las dumondas da sustegn. Quista cumischiun vain presidiada da Victor Peer. Il president cumünal da Zernez, Emil Müller, es president da la Corporaziun Energia Engiadina chi rapreschainta ils quatter cumüns concessiunaris da S-chanf, Zernez, Scuol e Valsot.
Text: Nicolo Bass


text:
Die Stimmen und Gedanken rund um die Bundeszentrale für Asylsuchende in San Giorgio di Losone zeigen auf, wie verschiedene Arten der Wahrnehmung derselben Realität nebeneinander existieren können. Ohne zu urteilen, nähert sich der Dokumentarfilm den verschiedenen, manchmal gegensätzlichen Standpunkten.
Patrik Soergel
Storie (RSI)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
La regenza ha approvà la construcziun d'ina colliaziun da senda e via da velos per lung da la via sursilvana a Flem e Laax e concedì per quest intent ina contribuziun chantunala da maximalmain 530 000 francs.
Situaziun nuncuntentaivla
La situaziun actuala sin il traject tranter Flem e Laax n'è betg cuntentaivla per pedunas e peduns sco er per ciclistas e ciclists. Las duas vischnancas vulan perquai stgaffir ina colliaziun da traffic betg motorisà attractiva cun la construcziun d'in senda e d'ina via da velos ch'èn separadas da las ulteriuras vias. La senda cumbinada cun ina via da velos augmenta considerablamain la segirezza da las ciclistas e dals ciclists sco er da las pedunas e dals peduns e meglierescha las relaziuns da traffic sin quest traject da via.
RR novitads 14:00


text:
Tenor il servetsch da traffic «Viasuisse» è la via sur il Pass dal Flüela a partir dad immediat puspè normal charrabla.Sco quai che la Polizia chantunala ha infurmà sin dumonda da RTR è la bova vegnida giu la sonda enturn las 17:00 suenter in ferm urizi. Nagin na saja vegnì blessà. La via sur il pass dal Flüela è perquai stada serrada per pliras uras en omaduas direcziuns. Viafier Retica ha gidà cun trens tras il Vereina
Pervia da la bloccada da la via sur il Flüela charavan ils trens da la Viafier Retica sonda saira pli ditg tras il Vereina.
Er Fuorn e Malögia puspè averts
Pervi da bovas èn er stadas serradas fin dumengia a bun'ura las vias sur ils Pass dal Fuorn e dal Malögia. Entant èn omaduas vias puspè normal charrablas.
RR novitads 20:00+


text:
cuntegn
Svizra
-
Buna partenza en l'onn per Swisscom
Tar ina svieuta stabila ha il pli grond concern da telecommunicaziun da la Svizra gudagnà dapli l'emprim quartal. Sut il stritg noda Swisscom in gudogn net da 364 milliuns francs, quai èn 3,7% dapli che l'onn avant. Sco motiv principal per quai numna il concern ils custs pli bass.
L'onn avant hajan er las perditas da valutas engrevgià il resultat. L'euro n'è betg pli uschè flaivel envers il franc sco anc l'entschatta dal 2015. La svieuta da la Swisscom è sa reducida per 0,3% sin 2,885 milliardas francs.
RR novitads 8:00


text:
En in'intervista cun la gasetta Zentralschweiz am Sonntag admonescha Brunetti da far squitsch politic sin la BNS. Quella dovria ils proxims onns il sustegn da la politica per far passar era mesiras main popularas.
Ins possia metter en dumonda la politica monetara da la BNS. Ma i fiss privlus sche la politica faschess valair sia influenza sin la banca naziunala, ha ditg Brunetti. Cumplettamain fallà fiss tenor Brunetti d'engrondir e definir en in proceder politic il directori da trais persunas. Er da publitgar ils protocolls da sesida dal directori na vesa n'è tenor el betg bun.
RR novitads 14:00


text:
Kebab
El kebab (kebap in turch, kabab in Iran, Afghanistan, India e Pakistan, anca scrivuu kebob, kabob; da l'urdu: کباب) el voeur dì "carna grijiada (o bujida)" in persian e turch. El kebab a l'è faa de solet cont l'agnell e 'l manz. Ona quaj volta el pollaster putost che 'l pess a hinn doperaa per ona quaj stilaa. El porscell el vegn mai doperaa da i musulman, perchè l'è haram per la soa religion, ma, ona quaj volta, a l'è doperaa di vendiroeu non-musulman.
VariazionModifega
ShishModifega
I shish kebab a hinn cusinaa o grijiaa in su sped, sora el carbon o el legn cald. Quest kebab chì a hinn origenari de l'Iran e l'Afghanistan e, poeu, s'hinn spantegaa in Turchia, Pakistan e India e vari part de l'Arabia. Al dì d'incoeu, a hinn popolà assee anca in Europa e in di Staa Unii.
DönerModifega
El döner kebab (che in turch el voeur dì "kebab ch'el pirla") a l'è carna sfilapraa de agnell, manz o pollaster, che pianin el vegn rostii sura de on sped vertical ch'el roeuda.
ChippaliModifega
El chappali kabab (o chappal kabab o chapli kebab) a l'è on tipo de kebab frit. A l'è origenari de l'Afghanistan e de la region nord-occidentala (ciamada Khyber Pakhtunkhwa) de l'attual Pakistan. El nom el riva dalla parolla pashtu e urdu che la voeur dì "sciavatta" o "scarpa" perchè la sò forma la someja a chella d'ona sciavatta.
Quest kebab a l'è faa carna trita de manz o cavrett, mesturaa cont tomates, sciguj e peveronin, e ona varietaa de erbett e spezzi. Depos ch'el ciapa la sò forma particolara, el vegn friggiuu in ona granda padella speciala. El vegn majaa cont on pan tipigh de la region di pashtun, ciamaa roti, e cont el tè vert putost che 'l qahwa.


text:
Tar il mat e la matta che s'han infectads cun il coronavirus sa tracti da frar e sora. Ensemen cun lur famiglia èn ils fragliuns uss en quarantina, quai ha communitgà il departament da sanadad da Basilea. Perquai ch’ins na sa betg nua ch'ils uffants s'han infectads èn per segirezza era ils conscolars en quarantina; ina classa primara ed ina classa da scolina. Tar la classa da scolina ston era dus magistras star a chasa. Sche ulteriuras persunas d'instrucziun ston ir en quarantina vegn anc scleri.
Las radund 70 persunas ston star en quarantina per in'emna; fin ils 5 da zercladur.


text:
Lengua bengalesa
El Bengali o Bengalés (nom nativ বাংলা [Bāṇlā]) l'è vöna di Lenguv indoeuropej, e precisament di Lenguv indo-iraniann, derivaa dal sanscrit, dal Pāli e dai lenguv pracrìt. Bengali l'è la parola ingles per el nom de la lengua e di so parlant; in Bengali la lengua medesima l'è ciamaa Bāṇlā (parnonzia: IPA: ['baŋla]). A l'è parlada suratüt in Bangladesh.
Classificaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un schema de classificaziun del Bengali al pö vess:
- lenguv indoeuropei
- lenguv indoariann
- lenguv indoariann urientaj
- lenguv bengali-assamèis
- lengua bengali
- lenguv bengali-assamèis
- lenguv indoariann urientaj
- lenguv indoariann
Codes ISO[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Codes ISO 639-1: BN
- Codes ISO 639-2: BEN


text:
Willisau (distret)
El Distret de Willisau (en todèsch: Amt Wallisau) l'è giü dei sich distrècc (chinsci, e in quaj olter sit in Sgüissera, ciamaa Ämter inscambi de Bezirke in tudesch) del cantù de Lucèrna. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Willisau. Endèl més de Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù de 49 880. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e de religiù cristiàna catòlica.
El distrèt de Willisau l'è furmàt dei 24 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta
- ^a el rileamènt del 1992/1997 el dàa 'na àrea de 337.45 chilòmetri quadràcc ma l'includìa mìa la superfìce de 'n quach lach gròs. El rileamènt del 2000 'nvéce 'l té cönt apò a dei lach..
RiferimènccModifega
- ↑ LUSTAT-Canton of Lucerne Statistical Office as of 2000 survey, (Todesch) accessed 25 August 2009


text:
L’Associaziun da ballape naziunala dals Pajais Bass ha relaschà ses trenader Danny Blind. Quai be in di suenter che l’Ollanda ha pers il gieu da qualificaziun per il campiunadi mundial cunter la Bulgaria cun 0:2. Blind è stà dapi il 2015 trenader da la squadra naziunala. Tgi che daventa ses successur, n’è anc betg enconuschent.
L’Ollanda pudess manchentar la qualificaziun per il campiunadi mundial l’auter onn en Russia. Actualmain è l’Ollanda numnadamain mo sin il quart plaz en la gruppa A. Ella n’ha gia betg pudì sa qualifitgar per il campiunadi europeic 2016.
RR novitads 08:00


text:
Thomas Edison
Thomas Alva Edison (Milan, Ohio, 11 de febrér del 1847 — West Orange, New Jersey, 18 de utùer del 1931)[1] l'è stat en inventùr e 'n imprendidùr americà che g'ha svelöpàt divèrsi dispuzitìf importàncc che g'ha ìt 'na gràn importànsa indüstriàla.
L'è stat el prim a aplicà i prensépe de la prudusiù de màsa al procès de l'envensiù. Edison l'ìa cunsideràt giü dei piö prulìfich enventùr del sò tép, e 'l g'ha stabilìt el rècord co 1.093 brevècc. El g'ha fat registrà le sò 'nvensiù en töt el mónt.
'Ntra i sò contribùti piö üniversài per l'evulusù tecnològica e scentìfica gh'è la lampadìna a 'ncandescènsa, el gramòfono, el cinescòpio, el dictàfono e 'l micròfono a granèi de carbù per el telèfono. Edison l'è giü dei precursùr de la revulusiù tecnològica del sècol XX. El g'ha ìt 'na part determinànt endèl'indüstria del cìnema.
Biografìa [1][Modifega | modifica 'l sorgent]
El Thomas Alva Edison l'è nasìt endèna famìa de la clas média, ai 11 de febrér del 1847, a Milan, endèl stat americà del Ohio. Sò pàder, Samuel Edison, canadés de urìgin olandéza, che per sbarcà 'l lönàre 'l fà 'n pó de töt: el vendidùr de barbài, el maringù, carpentér, agènt imubiliàr, ecc. Sò màder, Nancy Eliot Edison, ex-profesorèsa canadés, la g'ha 'n càrech sèt fiöi, dei quài tré i mör amò picinì. Thomas l'è 'l piö zùen de töcc, e, per chèsto, sò màder la ghe dèdica 'na atensiù speciàl.
Endèl 1853, la famìa la fà San Martì e la và a stà a Port Huron. Par che zamò de picinì 'l gh'ìes dei problémi a sintìga e a scöla, l'ünica de la citadìna, el Thomas Edison el fàa fadìga. El sò profesùr, el reverèndo Engle, el dizìa que "'l gh'ìa adòs el diàol e che dismitìa mài de fà domànde stüpide e che 'l fàa fadìga a 'mparà". En piö, el se refüdàa de stà a le lisiù. Dòpo de tré més de scöla el Thomas Edison el làsa lé de nà e 'l turnarà mai piö a nà a 'na scöla 'n töta la sò vìta. La sarà sò màder a ciapàs la brìga de edücàl e lü, de la sò bànda, l'empàra chèl che la 'nteresàa de piö. El fenesarà per divorà töcc i lìber de sò màder che parlàa de scènsa. El riarà a mèter en pé 'n laboratóre de chìmica söl solér che 'na ólta ogna tat el fàa tremà töta la bàita.
El càta sà, 'ntàt, en pòst cóme vendidùr de giornài, panadì, tùrte e fröta söndèn tréno che 'l nàa de Port Huron a Detroit. La guàrdia de la stasiù locàl la ghe lasàa tègner i sò giornài e töt el rèst endèn vagù öt. Ghe restàa amò del tép per lèzer e per fà i sò esperimèncc endèl sò laboratóre che, de niscùs, l'Edison el gh'ìa mitìt en pé endèn giü dei vagù e che 'n bèl dé 'l narà a föch per 'n esperimèt mìa nat per el sò rét. En chèl perìodo ché, pegiùra 'l probléma de udìto che 'l gh'ìa sèmper vìt e 'l vé quàze sùrt.
Entàt però l'empàra el còdice Morse e 'l fa sö dei telègrafi artigianài. Piö tàrde 'l ghe darà a sò fiöla 'l scötöm de "Dot" (pónt) e a sò fiöl el scötöm de "Dash" (lìnea). El frequènta 'n córs e 'l rìa a deentà telegrafìsta del paés endóche l'è nasìt, però, sicóme che 'l gh'ìa amò 'l vése de fà esperimèncc, el và a finì de fà söcéder 'n óter incidènt e quàze 'l fà saltà pelària l'ufìcio.
Edison el fà brevetà la sò prìma 'nvensiù - 'na màchina per registrà i vóti, che gh'è 'nteresàt a nisü - quan che 'l gh'ìa 21 agn. El và a stà a Nöa York endèl 1869 per afermàs come enventùr como indipendènt. El rìa sènsa gne 'na palànca e 'l fàa la fam. Du agn piö tàrde, l'envènta 'n indicadùr automàtich de quotasiù de la bórsa. El riarà a vindìl per 40 mìla dòlari e 'n piö 'l fìrmka 'n contràt co la Western Union, puzisiù che g'ha pirmitìt de nà a stà de per sò cönt a Newark, en quartér periférich de Nöa York.
El dé de Nedàl del 1871, el se spùza condèna s•cèta de 16 agn, Mary Stilwell, giöna de le sò 'mpiegàde. Dùsez'àgn piö tàrde, dòpo de ìga dat tré fiöi, Mary la mörarà de tìfo. Edison el se spùzarà amò 'na ólta, co Mina Miller, e pò a de lé 'l g'harà tré fiöi.
Endèl 1876, quan che l'ìa zamò famùs, la varietà de la sò atività e le sò dispunibilità econòmiche le ghe peretarà de mèter en pé 'n véro cèntro de ricérca a Menlo Park. L'ìa quàze 'na cità 'ndüstriàl, co ufìci, laboratóre, asistèncc e tècnich preparàcc. En chèsta época, l'Edison el riarà a prupunìs l'obietìf de tirà fò 'na nöa 'nvensiù ògna dés dé. El riarà mài a tat ma per en perìodo de quatr'àgn, el riarà a brevetà 300 invensiù nöe, che 'l corespónt praticamènt a 'na creasiù ògna sich dé.
Endèl 1877 el g'ha 'nventàt el fonògrafo. L'aparàt el cunsistìa endèn cilìnder ricuprìt condèn fòi de alumìnio. 'Na puta gösa la vignìa schisàda cùtra 'l cilìnder. Colegàcc a la pùta gh'ìa 'n um diafràma ('n dìsch fì fì che fàa de sensùr endóche le vibrasiù le vignìa convertìde de segnài eletrònich en segnài acùstich e vicevèrsa) e 'na sórt de turtaröl grant. El cilìnder el vignìa fat girà a mà entàt che l'operadùr el ghe parlàa dét endèl turtaröl. La us la fàa vibrà 'l diafràma. Entàt, la puta gösa la segnàa 'na rìga endèl fòi de alumìnio.
Quan che l'inciziù la l'ìa finìda, la pùta la vignìa cambiàda condèna ùcia; la machinèta a fà isé la ripruducìa le paròle quan che se turnàa a fà girà 'l cilìnder. El Thomas Edison el g'ha lauràt dré a chèsto progèt endèl sò laboratóre entàt che 'l cantàa la cansù de pipì "Maria la gh'ìa 'n pirì" (Mary had a little lamb), e pò 'l la fàa sunà col sà fonògrafo.
Endèl 1878, quan che 'l gh'ìa 31 agn, el s'è mitìt endèl có de rià a tirà fò la lùce a pàrter de l'energìa elètrica. Zà dei óter ricercadùr i gh'ìa zamò pröàt a fa sö de le làmpade elètriche. Nernst e Swan, per ezèmpe, i éra riàcc otègner en quach rezültàt, ma i sò dispuzitìf i düràa tròp pòch e pò i se spacàa.
Edison el g'ha pröàt en prensépe a doprà dei filamèncc de metàl. Gh'è ülìt 'na möcia de 'nvestimèncc e miér de pröe per rià a troà 'l filamènt giöst: en fil de cutù parsialmènt carbunizàt. A mitìl endèn vazèt de védre endèl quàl s'ìa creàt el vöt, el fil el se scaldàa a fàga pasà dét la corènt elètrica 'nfìna che 'l deentàa incandescènt, sènsa però deleguàs, evapurà o brüzà. Endèl 1879, 'na lampadìna fàda sö a chèl sistéma lé la g'ha lüzìt per 48 ùre dré a fìla e, per le fèste de l'öltem de l'an, 'na stràda 'ntréga, arènt al laboratóre, l'è stàda ilüminàda come demostrasiù püblica.
Thomas Alva Edison l'è mórt ai 18 de utùer del 1931.


text:
Il chantautur da Scharans sa da tge ch'el discurra. Ensemen cun sia dunna ha el tschertgà trais onns per chattar in lieu, che correspunda a lur figl Liun (18).
Cun questa tschertga è er l'organisaziun Procap confruntada onn per onn. L'organisaziun da sustegn per persunas cun in impediment na sa betg procurar per in lieu da scolaziun u dachasa adequat per ils giuvenils, quinta la cussegliadra Monika Padrutt.
En occasiun dal forum da geniturs annual da la Procap ha ella dentant raquintà a Vita e cretta, co ch'ella sa prender ils geniturs per il maun tras la dschungla administrativa da pussibilitads e prescripziuns.


text:
Sche Vus savais ch'insatge era bain stà cun noss Pierin, però betg propi tge... faschai in clic.
Scandals da fatschentas nauschas, visitas en etablissements dubius pajadas da l'interpresa, paja memia auta. Quels chavazzins mussan ch'insatge n'è betg stà en urden cun la carriera magnifica da Pierin Vincenz. L'anteriur schef da la Gruppa Raiffeisen è crudà uschè spert sco el è ascendì al post il terz aut tranter las bancas svizras. En praschun è el schont stà - però betg perquai ch'el fissi vegnì sentenzià pervia din malfatg commess, mobain per arrest d'inquisiziun. Il process penal encunter Pierin Vincenz vegn ad avair lieu la fin da schaner dal 2022. Nairas uras pia da dar in sguard in zichel pli pitgiv sin il cas Pierin Vincenz, per che Vus sappias alura era per tge chi va! Speranza. Ma faschai in clic sin il video sura!


text:
La dretgira superiura dal chantun Turitg ha exclus senza dretg schurnalists d’in procedura en connex cun in mazzament. Il tribunal federal a Losanna ha dà raschun al recurs dals quatter schurnalists.
Tranter ils requirents sa chatta il schurnal regiunal da SRF e l’agentura da novitads SDA. La dretgira superiura dal chantun Turitg haja cuntrafatg a la libertad da medias e d’opiniun, uschia il tribunal federal.
La dretgira superiura aveva argumentà ch’ina preschientscha mediala pudessi traumatisar danovamain l’unfrenda sco era ses uffants.
RR novitads 15:00


text:
L’augment da las cassas da malsauns ha dus motivs principals.
Custs d'ospital staziunars
In da questas è la sparta ospitals nua ch'ils chantuns e las cassas partan ils custs. Tar ina tractament staziunar, vul dir cura ch'il pazient stat sur notg en l'ospital, partan chantun e cassa da malsauns ils custs. Ils onns passadas han ils chantuns augmentà lur cunpart als custs sin 55%. Quai tenor lescha da l'assicuranza da malsauns.Cunquai ch'ils tractaments staziunars s'augmentan sto il pajapremias pajar dapli.
Tractaments ambulants
Il segund motiv èn ils tractaments ambulants. Ils chantuns intimeschan sin quests tractaments, ils custs da quai pajan dentant sulet las cassas da malsauns e cun quai natiralmain il pajapremias.
RR novitads 07:00


text:
Butér
Al butér l'è un prodòt ch'as fà dal lat: l'è 'd cunsistèinsa a metê tra l'èser sòlid e la créma. As dróva da cundimèint e anch da fèr di pietànzi, acsè cóm al òli e al strótt.
A temperadùra ambièint al butér l'è sòlid ma tànder, as squàia a metê tra 28 e 33 °C.
Ed sòlit l'è 'd culó zal sbiadê, mo al varia da zal impiê a quèsi bianch. Pió o meno, al butér sèinsa tratamèint al vin fóra bianch d'invéren e zal d'istê, per via ch'i dan da magnèr di lavór advérs al vach a secànda dla stagiòun.
Cóm l'è fat
Al butér tipicamèint l'è fat da:
L'è un alimèint cun dimòndi vitamèina A e sèl minerèl e, acsè cóm tótt i èter gras animèl al gh'à anch dimòndi colesteròl.
Per lég' al butér al gh'à da èser fat per pió ed l'80% ed gras e per méno dal 16% d'aqua.
Al butér al sfaléstra in dla padèla sul fógh pròpria per l'aqua ch'al gh'à dèinter: l'aqua e al gras i bóien a di temperadùri advérsi.
Urégin dal nòm
La paròla butér la vin dal tedèsch Butter.
Èter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali sul butér


text: Ils 12 da schaner 2002 ha giu liug il cuors per novizs a Mustér. Ils cuors ei vegnius organisaus digl Uffeci da polizia da fiug cantunal. Il motiv, daco che nus vein insistiu sin in tal cuors ei stau il diember reduciu dil corp da pumpiers da Mustér. Cun ils novs pumpiers savein nus numnadamein sepresentar ussa cun in corp ed effectiv tenor las prescripziuns dil Cantun ed essan pinai per il proxim seracass. Al cuors han 14 pumpiers da Mustér e 3 pumpiers da Sedrun/Tujetsch priu part. Il di da sulegl e cun temperaturas dètg emperneivlas ei pia staus el senn futur dils corps sisum la Cadi, numnadamein quel d‘ina collaboraziun stretga era pertuccont la scolaziun. Che quei funcziunescha han ils novizs demussau bein. Dus instructers han procurau per la buna scolaziun dils giuevenils: Christian Demont da Rueun e Urs Paulin da Glion. Els han capiu da era sche bia ei stau teoria e basa. Ils pumpiers ein denton stai cuntents ed ins astga ruaseivlamein pretender ch‘els san dapli che biars pumpiers ch‘ein gia dapi onns en uffeci. Els han era viu che far pumpiers ei nuota aschi sgarscheivel sco beinenqualin tertgava. Aunc stattan els giudem la scala e miran ensi – mo tgisà, forsan ha quei di ina nova cariera entschiet. Corps ed uffeci cantunal da fiug ein adina alla tscherca da buna glieud. Ch‘ins sa era ver legher tier ils pumpiers han els era empriu, forsa buca adina, mo il pli savens. Insumma buca da rir – silmeins quei mument – han ils dus pumpiers ch‘ein vegni pachetai sin barella giu. Serrar ils egls e schar schabegiar quei che schabegia! Avon els spetgan in‘altezia da plirs meters sin barella, mauns ligiai, aschia ch‘ei dat negin scappar pli. Ver confidonza ei bein ina ulteriura caussa che cunzun ils „pazients“ han empriu. … mo cun quella segirtad dat ei nuot da temer! Igl avonmiezdi ei staus dedicaus al stizzar, alla furniziun d‘aua ed a caussas fundamentalas insumma pertuccont pumpiers. Il suentermiezdi ei staus dedicaus allas liberaziuns cun scala e las persunalas. Il di da novizs ei in di special pertgei en quella fuorma vegn igl udiu da quei di mai pli exercitaus suenter en nos dus corps da pumpiers. Auters pensums vegnan a spitgar sin ils novs pumpiers: schurmetg da flad, scala mecanica, sprezzas a motor ed auter material. Tuttina ei igl empriu da quella sonda il principal dall‘entira instrucziun dils pumpiers. Legrau il stab, mo era ils instrcters ei las remarcas dils pumpiers ch‘il cuors hagi plaschiu Nus giavischein perquei als novs tut il bien sin lur niev viadi e ch‘il plascher semantegni tochen al di dalla davosa relaschada.


text:
Ed il Portugal ha cuntanschì la victoria senza lur superstar Cristiano Ronaldo. Suenter 25 minutas ha quel stuì bandunar cun larmas en ils egls il plaz, tutgà d’ina dira intervenziun dal Franzos Dimitri Payet.
Gol durant fasa da pressiun portugaisa
La decisiun per ils Portugais è crudada en la 109avla minuta. L’attatgader da 28 onns Eder vegn da batter cun in bun sajet il goli franzos Hugo Lloris, quel n’era quest mument betg dal tut pront. Dal tut ina surpraisa n’è il gol portugais dentant betg stà. Ina minuta avant aveva Raphael Guerreiro mess in culp liber vid la part sut da la latta.
Franzos cun fitg bunas schanzas
L’equipa franzosa da sia vart avess stuì decider il final da l’Euro en il temp regular. Lura èn els numnadamain stads la meglra equipa ed han gì dapli schanzas ch’il Portugal. Tranter la 66avla e la 84avla minuta han Antoine Griezmann, Olivier Giroud e Moussa Sissoko manchentà fitg bunas schanzas u ch’il goli portugais Rui Patricio ha bloccà quellas.
In sajet en la pitga per ils Franzos
Ed era la Frantscha è stada fitg datiers da l’emprim gol en la prolungaziun. Curt suenter ch’el era entrà en il gieu, ha Pierre-André Gignac cugliunà il defensur portugais Pepe, dentant è ses sajet rebattì da la pitga.
Cravals suenter tschivel final
Sin ils Champs-Elysées ha la polizia agì cun gas lacrimogen cunter ils randaladers. Gia durant il gieu avevi dà problems tar la Tour Eiffel. Las autoritads avevan serrà quella perquai che l'areal era plain. Pliras 10 persunas èn tuttina entradas.
Durant l'emprima mesadad dal gieu ha la polizia perquai duvrà gas lacrimogen e pli tard er chanuns d'aua per impedir che fans entrian sin l’areal. En la vischinanza hai silsuenter dà ulteriuras dispitas tranter la polizia e giuvenils.
RR novitads 23:00


text:
Cun Rainer Flaig hajan ellas savì gudagnar in expert dal sectur da las pendicularas, scriva l'Andermatt-Sedrun Sport SA. Flaig lavura dapi il 2010 a Saas-Fee sco CEO da la «Saastal Bergbahnen AG». Là saja el vegnì enconuschent zunt pervi da si'acziun «Wintercard per 222 francs» che haja midà decisivamain co ch'ils predschs en la branscha vegnian fatgs.
Rainer Flaig ha gia experientscha da CEO en il Grischun: El era er stà al timun da las pendicularas da Lai. Cura che Flaig cumenza sia nova funcziun sco CEO n’è anc betg enconuschent.
RR novitads


text:
Sco il manader da fatschenta da la Amag a Cuira Jan Giger ha ditg, haja la branscha d’autos manchentà ils davos onns da far avunda reclama per las plazzas d’emprendissadi. E la lavur da basa en las scolas superiuras stoppia sa meglierar, ed era la reputaziun da la branscha d’autos stoppia vegnir meglra. Las garaschas stoppian plinavant porscher dapli pussaivladads da far in emprendissadi d’emprova, ha Giger ditg.
Gia adina stà difficil
Andri Zisler, il president da la secziun grischuna da l’Uniun professiunala svizra da l’automobil UPSA, ha ditg ch’i saja adina gia stà in pau difficil d’occupar tut las plazzas en ina garascha. La situaziun actuala na saja però betg spaventusa u turmentanta. Ins saja adina sin la tschertga da persunal e las professiuns sajan atgnamain dumandadas. In dals gronds problems saja però che spezialistas e spezialists giajan savens tar firmas d’autras branschas a lavurar, perquai che las pajas sajan là savens meglras.
La branscha è s'inscuntrada a Cazas
Gievgia è stà a Cazas en l’Arena Grischuna il di da las garaschas grischunas. Quai cun las radunanzas generalas da la secziun grischuna da l’Uniun professiunala svizra da l’automobil AGVS, e da la secziun grischuna da la societad dal center da furmaziun da la branscha d’autos, AZ-AGVS. Passa 100 persunas han visità l’occurrenza.


text:
Amur (fiüm)
El Amur (Rüss: AMyp, Amur) l'è un fiüm de l'Asia urientala: lünghèzza 4.444 km, basin imbrìfer 1.855.000 km². Al sa furma in sül cunfìn tra la Rüssia e la Cina, a la cunflüenza di fiümm Shilka e Argun; da lì al cumencia a descrif una cürva prima vers südest, pöö dopu ver nurdest fin a che al sa trà deent in del Strècc dii Tartar, pròpi in facia a l'isula de Sahalin.
L'Amur l'è navigabil per quasi tüt ul sò cuurs, anca sa gh'è ul prublema ca l'è geraa per un quater-cinch meess a l'ann.
In del sò cuurs al marca ul cunfin Rüssia-Cina per quasi 1.800 km, e al bagna quater citaa d'una certa impurtanza, tüt in Rüssia:


text:
In cumbat sur plirs onns per in’indemnisaziun commensurada per desister sin il project dall’ovra Greina cun la sperdita da racav che seresulta ordlunder e per metter la Greina sut schurmetg suonda. Las vischnauncas da Vrin e Sumvitg vulan buca purtar sezzas las consequenzas dalla desistenza e pretendan ina cumpensaziun. Quellas stentas vegnan sustenidas da differentas varts.
Il Cussegl federal refusescha muort munconza dalla basa legala tuttas moziuns dil parlament. En rama dalla revisiun dalla lescha davart la protecziun dallas auas pretenda ina gruppa da parlamentaris da serrar la largia dalla lescha. El medem mument vegn l’idea davart in „rap da cuntrada“ (moziun Mäder) sco instrument da finanziaziun lantschada. Quella idea vegn refusada dil parlament. Perencunter secunvegnan las partidas suenter ina liunga procedura d’eliminaziun da differenzas sin ina determinaziun ella lescha davart la protecziun dallas auas. Ils 17 da matg 1992 approbescha il pievel Svizzer la revisiun da questa lescha. La basa legala per la sligiaziun dil cass Greina ei consequentamein avon maun ed in’ordinaziun sa vegnir elaborada. Miez digl onn 1993 arva il Cussegl federal ina procedura da consultaziun. En connex cun mesiras da spargn vul il Cussegl federal strihar la determinaziun davart contribuziuns da cumpensaziun cun resalva dallas empermischuns allas duas vischnauncas Vrin e Sumvitg (sligiaziun speciala cass Greina).
Silsuenter ha il Cussegl federal relaschau ils 15 d’october 1992 l’ordinaziun pertuccont l’indemnisaziun da cumpensaziun tier sperditas da diever da forza idraulica. La vischnauncas preparan ensemen cun igl uffeci federal per economia d’aua ils documents per la damonda pertuccont la cumpensaziun dallas sperditas ed inoltreschan quel la fin december 1995 ensemen cun il cantun Grischun tier igl uffeci federal. El medem mument vegn contrahau davart la repartiziun enteifer il cantun. Ils 29 da november debattescha il Cussegl grond davart ina eventuala cessiun da sia cumpart en favur dallas duas vischnauncas. L’entschatta 1996 ha liug ina discussiun cun Cusseglier federal Moritz Leuenberger. Questa discussiun procura per in’entelgientscha pertuccont la repartiziun dalla summa da cumpensaziun.
Il departament federal da traffic ed energia relai ina disposiziun la quala cuntegn ils puncts principals dalla sligiaziun, en special la repartiziun dalla summa da cumpensaziun. Las vischnauncas approbeschan questa disposiziun ed il contract. Las radunonzas communalas dallas duas vischnauncas concludan definitivamein da metter sut schurmetg la Greina.
Protecziun activa digl ambient
Las vischnauncas da Vrin e Sumvitg ston entras la cessiun dall’ovra electrica Greina desister sin grondas entradas. Malgrad quei svilup negativ pertuccont las finanzas vulan las vischnauncas mantener la cuntrada dalla Greina ed exequir lur rolla da pionier. Cun mesiras beindrizzadas s’engaschan las vischnauncas per la protecziun dalla natira e dalla cuntrada.


text:
Nagin policist fetschia pli sulet patruglia. Per raschuns da segirezza giajan tuts almain en dus, uschia il burgamester. Plinavant vegnian demonstraziuns, marschs da protest ed ulteriuras occurrenzas grondas en l'avegnir survegliadas da marcantamain dapli persunal en l'avegnir. A Boston ha la polizia engaschà dapli patruglias in via. A Washington è il capitol vegnì serrà per in mument pervi dad ina persuna suspectusa.
Jau na crai betg che quai fiss capità sch'il manischunz fiss stà in alv.
Mark Dayton il guvernatur da Minnesota nua ch'in nair era vegnì sajettà giu dad in policist en ses auto ha concedì problems da rassissem. El na craja betg che quai fissi capità sch'il manischunz fiss stà in alv, uschia il guvernatur. Tuts stoppian da tiers che questa furma da rassissem existia. La ministra da giustia americana Loretta Lynch ha appellà als Americans da sa tegnair ensemen.
Obama reagescha e scursanescha viadi en l'Europa
Il president american Barack Obama scursanescha ses viadi en l'Europa pervi da l'attatga a Dallas. El desistia da l'excursiun a Sevilla e turna gia la dumengia en ils Staids Unids per sa render a Dallas, communitgescha la Chas'alva. Obama cuntinueschia però sco planisà ses viadi da l'inscunter suprem da la NATO da Warschau a Madrid per s’inscuntrar cun la regenza spagnola.
Novas demonstraziuns cunter rassissem
En pliras citads americanas han danovamain millis da persunas protestà cunter il rassissem da la polizia. Las demonstraziuns, tranter auter a New York, Atlanta e Philadelphia èn tenor rapports da medias però per gronda part stadas paschaivlas. Las persunas han protestà cunter il mazzament da dus afroamericans entras policists a Minnesota e Louisianna da quest'emna. Tar il pli grond protest ad Atlanta han ils demonstrants pretendì giustia.
Tar l'attatga sin policists a Dallas durant in marsch a protest cunter la violenza da la polizia eran 5 policists vegnids mazzads, ulteriuras 9 persunas eran vegnidas blessadas.
RR novitads 06:00


text:
Da cumenzar sia recruta sin tala moda n’avess Ivano Simonet mai pensà: Las emprimas trais emnas mo star a chasa. Cunquai che sia funcziun sco «spezialist da muntogna» cuntegna blera teoria, è l’armada sa decidida ch’ils recruts da quella cumpagnia duain far la part teoretica a chasa avant entrar en caserna. Ad Ivano Simonet para quai dentant flot: el saja pli tard anc avunda ditg en caserna. Lura na disturbian trais emnas «Hotel mamma» betg.
In di structurà
L’armada ha surdà ad el ina planisaziun da l’emna fitg detagliada. La damaun datti adina ina scolaziun via Zoom. Il suentermezdi sto mintgin emprender per sasez. La saira datti per il solit in’ura sport. Ivano Simonet di, che l’armada na sappia betg controllar 100% sch’el fetschia propi tut tenor il plan. Tuttina fa el obedientscha. Suenter las trais emnas datti numnadamain in examen. Tgi che na dumogna betg quest test, sto midar la funcziun. Quai vul Ivano Simonet per tut pretsch evitar.


text:
Tenor il studi 'Midada da structura en la regiun muntagnarda svizra' quinta il think tank Avenir Suisse cun 350'000 fin 400'000 abitaziuns secundaras che porschan in potenzial. I dovria novs models da locaziun che pussibiliteschian in turissem pli durabel, scriva Avenir Suisse.
Vinavant appellescha il think tank als chantuns ed a las vischnancas d’integrar meglier ils possessurs d’abitaziuns secundaras. Quels conuschian las regiuns da muntogna, i saja da nizzegiar quest potenzial. Savens sa tractia da persunas cun bunas entradas, bain scoladas e mobilas.
Las vischnancas na duain betg vesair ils possessurs d'abitaziuns secundaras sco vatgas ch'èn da mulscher, scriva Avenir Suisse vinavant. Da ponderar saja da dar in dretg da cundecisiun.
En ses studi crititgescha Avenir Suisse la politica federala da subvenziuns. Uschia manegia il think tank, che la mesadad dals daners duvrads per bajegiar sviaments dals vitgs en il Partenz avess tanschì per in nov bajetg da la Scola auta da tecnica ed economia HTW a Cuira.
RR novitads 12:00


text:
Secol
On secol l'è on period de temp che 'l corespond a cent agn de fila.
In d'on secol a gh'è des desenni e vint luster. Des secoi fann su 'n millenni.
In del lenguagg religios cristian el pò vess doperaa anca per indicà el mond laich e mondan ("secolar"): quell secol chì l'è in oposizion al secol che 'l vegnarà, cioè quell despoeu el Giudizzi Universal e la fin del mond.
La parolla secol l'è on prestit colt ciappaa del latin saeculum per mezz de l'italian "secolo". La parolla l'esista in tutt i lengov romanz (frances siècle, spagnoeu siglo, aragones sieglo, catalan segle, ocitan sègle, portoghes século, romen secol, sicilian sèculu)


text:
‹En connex cun Endre› raquinta la vita d’in fugitiv ungarais. Quel era arrivà il 1956 en Svizra suenter che l’insurrecziun dal pievel era vegnida abattida. Il purtret da Toni Berther cuvra l’entira epoca da la Guerra fraida – da la fin da la Segunda Guerra mundiala fin la vieuta dal 1989/90.
Ils 23 d’october 1956 è prorutta en l’Ungaria in’insurrecziun dal pievel cunter la regenza communistica e la pussanza d’occupaziun sovietica. Entaifer paucs dis è vegnida installada ina nova regenza sut Imre Nagy; l’Ungaria è sortida dal Patg da Versovia, ha declerà sia neutralitad ed appellà a l’armada sovietica da bandunar il pajais.
Ina da las premissas per quest svilup ha furmà la fasa da destalinisaziun che Chruschtschow aveva mess ad ir a chaschun dal di da partida communistic il favrer 1956. Ma uss pareva l’Uniun sovietica bunamain da perder la controlla entaifer il bloc da l’ost, en vista a la ‹marschauna politica› che sa fascheva valair pli e pli (p.ex. er en Pologna). Igl aveva num da statuir in exempel – e l’unfrenda da quai è daventada l’Ungaria.
L’armada sovietica ch’ha invadì il pajais ha numnadamain abattì ils revoltants cun tutta forza. Uschia ha il cumbat per la libertad chattà ina fin sanguinusa. Tschients commembers da l’opposiziun èn vegnids executads e dieschmillis impraschunads u internads. E tschientmillis Ungarais èn fugids da la dictatura en il vest.
Il destin d’in da quests fugitivs tracta il purtret istoric ‹En connex cun Endre›. L’autur da quel, Toni Berther (1927–2015), è oriund da Camischolas/Tujetsch. Dal 1956 al 1987 è el stà emploià chantunal ed ha fatg là carriera fin al chau da la polizia d’esters. Daspera ha el adina puspè scrit litteratura per uffants e creschids.
Cun il fugitiv Endre ch’era arrivà tard l’atun 1956 en il Grischun è Berther vegnì en contact tant privat sco er en connex cun sia lavur tar la polizia d’esters. Las sentupadas sporadicas han cuntinuà ed il 1991 ha Berther dumandà Endre da raquintar in pau or da sia vita. Da quai è sa sviluppada ina reportascha che tanscha enavos en il temp da la Segunda Guerra mundiala en l’Ungaria, che tracta la sullevaziun dal 1956 e sia suppressiun, sco er la fugia ed il destin dad Endre en Svizra. Ed adina puspè mida Berther la perspectiva e mussa co ch’el sez ha percepì ils eveniments. Qua in exempel:
«Che Endre aveva difficultads da survegnir lavur enturn il 1975 è chapaivel. Il temp da la crisa d’ieli aveva fatg tremblar il mund. La dischoccupaziun aveva tutgà surtut ils esters en Svizra. (…) Mes enconuschent senza scolaziun professiunala ha sentì sez la crisa. El ha stuì tschertgar occupaziuns provisoricas. Sco fugitiv renconuschì n’ha el dentant betg stuì temair da stuair bandunar la Svizra. Ma ils fugitivs n’eran betg pli ils eroxs dal 1956. Suenter quasi 20 onns stueva mintgin sa dustar sco ch’el pudeva.»


text:
«Ina saira, suenter avair passà Agnita en Transilvania, ma salidani, be da lunsch, dentant marcantas en lur identitad: las autas Carpatas! (…) Mi’olma muntagnarda sa dasda ed jau ma legrel da surmuntar las muntognas dentadas gia damaun, sur l’enconuschent Pass Fagarasan.»
«Ils zagrenders m’han gidà da prender or dal vagun mes velo pachetà e la bagascha per duas emnas, il conductur m’ha dà in pèr tips areguard hotels ed il taxist m’ha stgargià bain, curt avant mesanotg. Ina buna fin dal lung viadi en tren da Sargans sur Vienna, Budapest ed Oradea fin a Satu Mare. Ed oz en damaun, in di da zercladur dal 2008, essan nus in sper l’autra sin la plazza principala da la citad, mes velo ed jau…» Cun quests pleds cumenza Gisula Tscharner sia reportascha da viadi ch’è cumparida il schaner 2009 en ‹La Quotidiana›. La pitschna seria sa cumpona da quatter parts che portan ils suandants titels: ‹Rumenia – surviver cun virtuusitad›, ‹Rumenia – surviver en cuntradas solitarias›, ‹Rumenia – ritgezza siemiada› e ‹Rumenia – ritga da cuntrasts›.
I na sa tracta betg d’in viadi convenziunal, mabain dal diari aventurus d’ina dunna che percurra tut persula sin ses velo la Rumenia. La ruta maina en furma dad in S dal nordvest dal pajais sur las Carpatas fin en il sidost en la regiun da la Mar Naira.
La Transilvania cun ses renum ‹vampiresc›…, guauds solitaris cun urs ed auters animals da rapina…, inscunters cun da tuttas sorts umans, segnads baud d’interess e baud da disfidanza… Il viadi para pelvaira da porscher avunda materia per da tuttas sorts ‹istorgias da brigants›!
Ma l’autura na croda per fortuna betg en il latsch da tschertgar las sensaziuns ed exageraziuns. Il cuntrari: Sia reportascha è ferma gist perquai ch’ella ha l’egliada per il pitschen, subtil, per ils detagls da la vita da mintgadi. E dal reminent: Sin las skizzas agiuntadas illustrescha l’autura er in u l’auter detagl che l’è dà en egl.
E tgi ch’enconuscha las publicaziuns ed activitads multifaras da Gisula Tscharner – che vesa «la terra pli datiers ch’il tschiel», sco che sa numna in purtret filmic da la teologa – smina che l’autura na sa cuntentia betg cun observar la glieud e las cuntradas che passan sper ella vi. Gia dals suttitels da la reportascha (‹Idilla? Medieval? Provocaziun?›, ‹Terra malcultivada? Parvis? Igl-è-sco-ch’igl-è?›) resorta che las impressiuns vegnan cumparegliadas e cumplettadas cun experientschas persunalas e cumponidas ad in maletg cumplessiv. Segnads d’ina profunda ‹sabientscha dal mintgadi› impressiuneschan quels er il lectur/la lectura e porschan baininqual impuls che tanscha lunsch sur simpla reportascha da viadi ora. Qua in pitschen insatg:
«Viandond sin mes asen d’aluminium ma sent jau pli e pli pitschna e malsagidaivla tranter quests carstgauns che mainan lur vita simpla cun virtuusitad e cumpetenza! Las emprimas manadiras da chaval, suenter Satu Mare, han anc provocà en mai sentiments romantics e museals – ditg sinceramain. Or d’in sentiment da penibladad hai jau activà il malputgà en il senn da ‹nus avain meglier, vus essas povers›; ma il turpetg è be vegnì anc pli grond tras questa tenuta da surengiu. Uss exercitesch jau ina nova tenuta, quella dal respect e da l’interess. Mia povradad ma vegn conscienta ed ina ritgezza nova m’entaupa.»
Donn che la reportascha finescha a moda in pau abrupta suenter avair bandunà las Carpatas. Gugent avess ins accumpagnà l’autura vinavant sin ses viadi real tras la Planira dal Danubi fin en la regiun da la Mar Naira e sin ses viadis spiertals lunsch siadora en sferas spiritualas e filosoficas…


text:
«Grüezi, wend sie villicht au was spenda?», quai è ina varianta da bleras, co ils dialogers da differentas organisaziuns d'agid (WWF, Caritas, Unicef etc.) vulan gudagnar novs members che pajan contribuziuns da donaziun.
I dat bleras persunas che sa vilentan da vegnir confruntads cun tals dialogers. Las organisaziuns èn conscientas che passants pon esser mulestads da vegnir dumandads pliras giadas. Els vegnan dentant en il futur a metter vinavant blera paisa sin ils dialogers ed ils stans sin via u a las staziuns. La fin finala portan quels stans per mintga organisaziun d’agid pli u mais in terz da l’entira svieuta dad in onn.
Tenor la Viafier federala svizra VFF èn els obligads, da dar lubientschas ad organisaziuns d’agid sin plazs publics. La VFF pretenda da las organisaziuns 450 francs a di per in plaz. Tut en tut datti 800 tals plazs en l’entira Svizra.
Il president da la citad da Cuira, Urs Marti, chapescha era che blers passants n'han betg gugent ils dialogers.
Ins duessi, sche insumma, pajar donaziuns sur l’internet
Tenor el duess quai esser pli favuraivel ed economic che da disturbar la glieud sin via.
I vegn dentant en ils proxims onns segir era vinavant a dar organisaziuns sco corris.ch che rimnan daners per ina buna chaussa. Per l'onn passà han tuttas ovras d’agid svizras obtegnì totalmain 1,8 milliardas francs.
RR actualitad 11:00
Corris.ch
- biros a Turitg, Losanna e Bellinzona
- var 50 collavuraturs stabels
- var 25 agents da call center
- var 1'000 collavuraturs temporars
- Dapi il 1995 gudagnà pli che 1'000'000 donaturs


text:
La chombra pitschna è da l’avis, ch’il parlament haja fixà cun la strategia d'energia sia posiziun. La pretensiun dal Grischun da sustegnair finanzialmain las grondas ovras idraulicas è gia integrada en la strategia.
Ultra da quai vul il Grischun ch'i na dettia betg dapli daners per promover energias regenerablas. Qua han tant il Cussegl naziunal sco il Cussegl dals chantuns decidì auter. Uss sto anc il Cussegl naziunal tractar l'iniziativa dal chantun Grischun.
Suenter ina discussiun emoziunala aveva il Cussegl grond decidì l’avust 2013 cun 81 a 18 vuschs dad inoltrar l’iniziativa dal chantun. L’idea centrala era da mantegnair la valur da la forza idraulica.
RR novitads 15:00


text:
Il di dad aur è stà la sonda, cura che 25'000 aspectaturs han vesì, co Nino Schurter è vegnì campiun mundial. Tenor il schef dal comite d’organisaziun Christoph Müller è il campiunadi mundial stà ina gronda festa da mountainbike. In meglier campiunadi mundial na possian ins betg s'imaginar.
Dapli aspectaturs che spetgà
Ils organisaturs han quintà cun bun 30'000 aspectaturs durant il campiunadi mundial. Cun 60'000 è quai dumber dentant vegnì surpassà per il dubel. Christoph Müller conceda ch’els sajan vegnids surprais in zic da la fulla da glieud, oravant tut la sonda. Blers èn perquai stads ditg en colonna la sonda. Reacziuns negativas haja el dentant strusch survegnì.
RR actualitad 06:00


text:
La situaziun saja en vista al sistem da sanadad e che la capacitad da quel saja al cunfin, anc adina tendida. La tendenza tschessa dentant e sa stabilisescha per part gia, ha declerà Stefan Kuster da la taskforce da l'Uffizi federal da sanadad. I saja dentant anc memia baud per giuditgar sche las mesiras da la Confederaziun e dals chantuns muntian propi ina midada dal trend.
Tar il giudicament da la situaziun sajan ins il mument precaut optimistics. Las cifras giajan en la dretga direcziun, ha ditg Kuster. «Nus stuain dentant sbassar il dumber, per distgargiar ils ospitals», ha el ditg envers las medias. Per far quai, stoppian ins chattar tut ils cas. Quai è la raschun che tuts duain ir a sa laschar testar en cas da sintoms, declera Kuster.
Mascras là nua ch'i fan senn
Il medi chantunal da Basilea-Citad, Thomas Steffen, ha declerà che la finamira na possia betg ir a perder. Finamira è ch'il sistem da sanadad na vegnia betg surdumandà. Las cifras sa stabiliseschian bain, dentant betg avunda per che la Svizra possia vegnir bain tras l'enviern.
El dat set tips co ins possia meglierar il sa cuntegnair:
- Cumbinar mascra e distanza – betg mascra empè da distanza.
- Purtar mascras nua ch'i fa senn: a la fermada dal bus bain, durant ir a currer tras il guaud na.
- Realisar homeoffice: Quai saja adina meglier che lavurar cun concept da protecziun.
- Sa fidar dal sentiment en il venter: En cas da dubi ir a laschar testar, i dat avunda tests.
- Tscherner il sa cuntegnair uschia ch'ins po tegnair tras quel – igl è in maraton e betg in sprint.
- Inscunters privats: Discurrer a l'entschatta co ins vul realisar l'inscunter.
- Far attenziun da l'atgna psica e ch'ins na vegn betg surchargià.
Uschia pudain nus tuts contribuir ch'i vegnia meglier:
5'980 cas novs da corona
L'Uffizi federal da sanadad ha annunzià oz 5'980 novs cas da corona entaifer 24 uras. Uschia è la media da 7 dis il mument tar 7'290 cas. Quai èn 9% pli pauc che anc l'emna avant. Uschia è il trend sin ir enavos, dentant sin in fitg aut nivel. La rata da positivitad giascha il mument tar 26,5%. Quai munta che 26 da 100 tests èn positivs.
Plinavant ha il BAG annunzià 107 novs mortoris. Ils chantuns han annunzià total 3'769 persunas ch'èn pervi da Covid-19 en l'ospital. Quai èn 15% dapli che avant in'emna.
Situaziun en Grischun
En Grischun hai dà 52 novs cas da corona. Il dumber da mortoris è creschì per trais sin uss total 65 persunas. En isolaziun èn per il mument 569 persunas en Grischun e 988 èn en quarantina. Las graficas e cifras actualas dal Grischun:
Frainan speranzas per vaccin
Sin la dumonda cura ch'ins possia quintar cun in vaccin, han schebain Samia Hurst sco era Stefan Kuster declerà ch'i na dettia betg in urari fix. Hurs ha ditg ch'ella possia sulet declerar il proceder e tenor lez na saja betg da quintar avant mez dal 2021 cun emprims resultats d'in vaccin.
Kuster ha er declerà ch'i saja bler memia baud da far indicaziuns davart in vaccin, sin fundament da resultats dad in studi che saja vegnì fatg cun persunas che hajan gì paucs sintoms. Perquai persequiteschia la Svizra plirs candidats da vaccins per guardar tgenin che giaja il meglier.


text:
En consequenza al coronavirus saja a situaziun da trenar per ils atlets e las atletas difficila. L’Australia, il Canada ed il Giapun avevan gia annunzià ch’ins na vegnia betg a prender part als gieus. Oz era il president dal IOC – Thomas Bach – sa drizzà en in mail a las atletas ad ils atlets. Il president tudestg ha supplitgà per chapientscha. Sche la Svizra vegniss a prender part sch’ils gieus han lieu il fanadur n’è anc betg enconuschent.
Squitsch crescha
L'IOC aveva fatg a savair dumengia saira ch'i decidian entaifer las proximas quatter emnas sch'ils gieus olimpics da Tokyo 2020 vegnan spustads u betg. Sco emprim pajais ha uss il Canada ditg ch'els na tramettan naginas atletas e nagins atlets als gieus da stad, raschun è il coronavirus.
En il parlament giapunais ha il primminister giapunais, Shinzo Abe declerà ch'i fiss pussaivel ch'ils gieus olimpics stoppian vegnir spustads. Da stritgar ils gieus olimpics, na saja dentant nagina dumonda. Ma la sanadad dals sportists e las sportistas haja la pli auta prioritad. Perquai stoppian ins ponderar in spustament. La decisiun definitiva stoppia dentant il Comité olimpic internaziunal IOC prender.
World Athletics vul spustament
La Federaziun internaziunala d'atletica leva vul ch'ils gieus olimpics vegnian spustads. Pervi dal coronavirus na saja il termin da questa stad ni pussaivel ni giavischà. Els sajan er pronts da collavurar cun l'IOC per chattar in nov termin. Els sincereschan ch'era in spustament sin la stad 2021 saja pussaivla, malgrà ch'i saja planisà per là il campiunadi mundial d'atletica leva.
Auters eveniments sportivs enta pe
Il pli probabel pudess esser in spustament per in onn. Ma quai ha consequenzas gravantas per il chalender da sport. Là fissan numnadamain er is campiunadis mundials dals nudaders en il Giapun e da l'atletica leva en ils Stadis Unids. Il 2022 èn gia gieus olimpics d'enviern il favrer ed il campiunadi mundial da ballape il november e december.
Da spustar ils gieus olimpics fiss ina decisiun istorica. Ma desditgas hai gia dà pliras giadas en il passà, ma questa giada na duai quai betg capitar.


text:
Ina rimnada da 15 raquints fitg divers: Magari poetics, magari pensivs, magari prendids or da la vita, magari da tempra surreala, magari fan els surrir e magari laschan els enavos il lectur e la lectura tut stut e tschentan dapli dumondas che quai ch’els respundan…
Ils texts cuntegnids en quest cudesch derivan da la plattafurma www.lectura46rg.ch. Quella è vegnida endrizzada da l’Uffizi per la scola populara ed il sport dal Grischun, partiziun Meds d’instrucziun, ed è online dapi il 2010. La banca da datas preschenta lecturas e fegls da lavur per la quarta fin 6avla classa da la scola primara. Entaifer la plattafurma sa laschan ils texts gruppar tenor gener (anecdota, ligns, rapport, verset, raquint, text documentar e.a.) u tenor la perspectiva/il focus dal text (Jau, Ti, Chaussas).
Ord vista didactica è l’entir corpus (en tut bundant 160 texts) ultra da quai sutdividì en ils suandants sis chapitels: Lectura divertenta, Leger e chapir, Lectura infurmativa, Il tun fa la musica, Leger creativ, Leger critic.
Chattà preschenta en plirs e-books ina schelta da texts da la plattafurma. Quels sa laschan gruppar en trais gruppas: Poesias, patratgs e sentiments (1 tom), Situaziuns da la vita (2 toms), Istorgias curtas (3 toms). Tar il cudesch qua avant maun sa tracti da l’emprim tom da las istorgias curtas che cumpiglia ils suandants texts:
‹L’utschè pitschnin› (Raquintaziun da la Sibiria), ‹Signur Nausch e signur Dispita› (Heinrich Hannover), ‹Tge titel?› (Robert Gernhardt), ‹Il fegl sisum› (Hans Manz), ‹A scarsolar› (Rolf Krenzer), ‹Jiederdewiep Aperdewaap› (Paraula ollandaisa), ‹Mancar ed emblidar› (Toon Tellegen), ‹Talpa› (Ursula Burkhard), ‹L’istorgia dal velo verd› (Ursula Wölfel), ‹Il derschader perdert› (Johann Peter Hebel), ‹Il stival – in’istorgia d’orrur› (Paul van Loon), ‹L’elefant da Willi› (Max Huwyler), ‹La tartaruga sgulanta› (Raquintaziun araba), ‹Pertge?› (Raquint da Haiti), ‹La matta e la lungurella› (Jürg Schubiger).
Ils texts han ina lunghezza da pliras paginas u pon er esser fitg curts, sco che mussa ‹L’elefant da Willi› da Max Huwyler:
«Willi era noss camarat da scola. Nus pensavan ch’el saja in tup scolar, perquai ch’el aveva fadia da leger. Ma Willi saveva raquintar bain istorgias. Vairas istorgias. El abitava en ina chasa veglia sper in pitschen parc da giugar ch’aveva num Fora da lindornas e che nus enconuschevan da la scolina. In di ans raquinta Willi da pausa ch’els hajan elefants a chasa. – Vairs elefants? – Gea, vairs elefants. Però betg ordinaris, mabain alvs.
Il proxim suentermezdi liber avain nus vulì ir tar Willi. Quai vul dir, mo ils mattatschs, las mattatschas han pretendì che quai cun ils elefants saja ina manzegna. Nus mattatschs dentant vulevan vesair ils elefants. Oz na saja quai betg adattà, ha ditg Willi. Ses bab saja a chasa e na veglia betg ina mesa classa en ses curtin, quai fetschia mo vegnir gnervus ils animals. E cura che quels sajan gnervus sajan els privlus. E dal reminent, ha ditg Willi, na saja quai cun ils elefants alvs betg vair. Els sajan numnadamain rosa.
Ma era ils elefants rosa n’essan nus mai vegnids a vesair. Cura che nus essan ids per finalmain guardar ils elefants, als aveva in directur da circus gist manà davent. Elefants rosa èn fitg rars. Willi ha survegnì persuenter ina munaida d’aur. El ans ha mussà quella. El l’aveva zuglià en in palpiri d’argient, talas munaidas èn numnadamain fitg custaivlas.
Il pastg en la Fora da lindornas era zappitschà, sco dad elefants.»


text:
Dapi che la disco Gallaria è vegnida serrada avant radund in mais n'ha Scuol betg pli ina discoteca. Gia avant radund 10 onns era vegnida serrada la penultima disco pervi da problems da canera – il Sounds, ch'era en possess da la vischnanca.
Ils petiziunaris fan propostas concretas per il Sounds
Ina gruppa da quatter abitants da Scuol cun Curdin Thomas a la testa ha uss lantschà ina petiziun. Sin lur pagina da facebook «Nova disco a Scuol» han els clomà si la mesemna suentermezdi lur 833 comembers, da sustegnair ils sforzs per ina soluziun.
Concret pretenda la petiziun dal cussegl da vischnanca:
- da far tut il pussaivel per che la disco Sounds sin Trü, ch’è en possess da la vischnanca, vegnia danovamain averta il pli baud che pussaivel. E saja quai er mo transitoricamain enfin ch’i exista in’autra disco a Scuol.
- da s’engaschar ed intermediar per che la disco Gallaria vegnia danovamain averta pli baud che pussaivel. E saja quai er mo transitoricamain enfin ch’i exista in’autra disco a Scuol.
- da sustegnair, promover e prochatschar mintga dumonda da fabrica, che prevesa la realisaziun dad ina discoteca en ina zona prevesida per ina tala gestiun sco p.ex. las zonas da mastergnanza en nossa vischnanca.
Tenor Curdin Thomas han ils petiziunaris er tramess ina charta a la vischnanca cun propostas concretas co reducir la canera per pudair avrir danovamain la discoteca Sounds.
Senza resultads datti suenter la petiziun in'iniziativa
Sche la petiziun na vess betg da cuntanscher la finamira giavischada saja la gruppa d’abitants pronta da lantschar in'iniziativa di Curdin Thomas.
RR novitads 17:00


text:
Ni il guardiaselvaschina ni traplas da fotos han fin ussa pudì confermar las obervaziuns. Mez avrigl 2016 han ins chattà rests d'excrements, che conferman ussa la preschientscha da l'animal. Cun in'analisa da gens èn ils excrements vegnids identifitgads sco excrements d'ina ludra.
La ludra è morta ora en la Svizra l'ultim tschientaner. Per l'emprima giada han ins pudì observar ina ludra il december 2009, medemamain en il Grischun. A Rehanau è l'animal vegnì filmà d'ina camera ch'observa e surveglia la migraziun da peschs. Dapi il 2010 mancan dentant ils fastizs da quest animal.
Dapi lura han ins pudì identifitgar cleramain ulteriurs tschintg exemplars en Svizra. Las ultimas observaziuns derivan da la regiun da Berna ed il chantun Genevra. Tranter Thun e Berna ha ina trapla da fotografia schizunt pudì fotografar l'onn passà regularmain in'entira famiglia da ludras.
RR novitads 11:00


text:
Archeologia
L'archeologia (dal grech ἀpxaιoλoYίa, metü adöm dales parores ἀpxaῖoς, "antich" y λόYoς, "discurs" o "stüde") é la sciënza che studiëia les cultures umanes dla storia y süa relaziun cun l’ambiënt tres la racoiüda, la documentaziun y l’analisa di sëgns materiai che ares á lascé (architetöres, ogec, resć biologics y umans).
Ti tëmps passá éra gonot gnüda conscidrada na sciënza che aldî pro la storia, cun la funziun da inrescí y pité documënc materiai por epoches che n’â nia dan man na documentaziun scrita consistënta. Dantadöt di Stac Unis d’America êra dagnora gnüda conscidrada üna dles cater seziun dl’antropologia cun l’obietif da porté a conësce les cultures umanes tres le stüde de sües manifestaziuns materiales.
La nasciüda dl’archeologia á porté a de gran mudamënc de mentalité, conscidron che tl’Europa, tl Medieve gnôl tut ca i resć de monumënc dl’antichité sciöche ciavares de pera. Dl 1748 âl metü man les prömes escavaziuns regolares a Ercolano y a Pompei, a chëres che Johann Joachim Winkelmann, che vëgn conscidré le fondadú dl’archeologia moderna, ti á dediché süa pröma opera. Dl 1764 âl publiché l’opera dër conesciüda Geschichte der Kunst des Altertums.
Plates colegades[mudé | muda l codesc]


text:
Paolo Giacometti, il president dal Parc Ela ha ditg envers RTR, ch’i saja in’impurtanta incumbensa per in parc da natira da cultivar e mantegnair la cuntrada, ed uschia era ils mirs sitgs che sajan in element istoric. I valia da mantegnair questa perditga. E quai betg mo ord motivs ecologics, mabain era ord motivs istorics. Ils mirs raquintian ensemen cun la cuntrada ina istorgia ed i valia la paina da sa dar giu cun questa istorgia.
Mirs èn impurtants per la biodiversitad
A Bravuogn Buorchas èn ils davos onns vegnids sanads radund 265 meters mirs sitgs, sulet questa stad eran quai radund 80 meters. Ils mirs sitgs da Buorchas hajan gì diversas funcziuns, ha ditg Dino Augustin, expert da mirs sitgs dal Parc Ela. Entschet haja tut cun prender davent la blera crappa or da las pastgiras per avair dapli erva, e suenter hajan ils purs nizzegià la crappa per construir mirs che tegnan enavos il terren e per tegnair la via stabila.
En in auter lieu da Buorchas hajan ils mirs gì la funcziun da tegnair ensemen la muaglia cura che quella gieva d’in lieu en in auter. Ils mirs sitgs sajan impurtants era per ils animals, sco pitschens insects, rustgs, serps e mieurs, era dettia quai utschels che fetschian lur gnieus en las rusnas dals mirs, ha ditg Dino Augustin.
Era en l'avegnir vegnan sanads mirs sitgs
Il Parc Ela vegn a sanar era en l’avegnir mirs sitgs: Per ils onns 2020-23 planisescha il Parc Ela da sanar 1200 meters mirs sitgs, per part saja la finanziaziun gia garantida scriva il parc. Ils davos diesch onns ha il Parc ela investì 1.2 milliuns francs en ils mirs sitgs. 15% ha pajà il parc, il rest è vegnì finanzià dal maun public e da fundaziuns e sponsurs.


text:
Zernez e S-chanf han terren che suttastat en avegnir al label «Unesco Biosfera Engiadina Val Müstair». Tar quest terren sa tracti dal territori ch'è en il Parc Naziunal Svizzer. Cun ina zona circumdanta avess ins era pudì realisar zonas da svilup. En lezzas zonas da svilup pon tut ils affars e tut las alps che sa chattan en quella zona lura vender lur products sut il label «Unesco». Damai che Zernez e S-chanf n'han betg vulì far part da la zona circumdanta, na pon els era betg far part dal label «Unesco».
Per Zernez ed era per S-chanf èsi cler, il suveran ha decis il 2015 e quella decisiun èsi da respectar. Els na vulan er uss betg far part da la zona circumdanta, er sche il Reservat da Biosfera Engiadina Val Müstair po salvar il label da l'Unesco.
Il logo dal Parc Naziunal Svizzer è ferm
Il president communal da Zernez na vesa nagin dischavantatg. Il logo dal Parc Naziunal è passa 100 onns vegl e pli enconuschent. Betg mo Zernez, mabain tut la regiun profita da quai logo.
RR actualitad 11:00


text:
En il Giura chantun ston 50 magisters e magistras e 360 scolars e scolaras da las duas scolas secundaras en las vischnancas Breuleux ed Haute-Sorne ir en quarantina per 10 dis. Sco il chantun ha communitgà, hajan ins prendì questa mesira suenter ch'ins haja chattà ulteriurs cas da corona. Omaduas scolas avevan stuì serrar l'emna passada, suenter che trais magisters ed in scolar eran vegnids testads positiv.
Il chantun appellescha entant a la populaziun dad esser precauta. Il svilup saja alarmant. Entaifer in'emna haja dà 30 novas infecziuns. Il Giura è sper il Vad er in dals unics chantuns en Svizra, nua ch'i vala in obligatori da purtar mascrinas en butias.


text:
Turbenthal
Turbenthal a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Winterthur, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25.07 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 272 abitant.
El cumün de Turbenthal al se tröva a una altitüden de 554 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aadorf (TG), Bichelsee-Balterswil (TG), Fischingen (TG), Hofstetten bei Elgg, Schlatt, Wila, Wildberg, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Thomas Fanara ha gudagnà il slalom gigant al final da la cuppa mundiala a San Murezzan, quai be 2 tschientavels avant Alexis Pinturault e 14 tschientavels avant Mathieu Faivre che manava anc suenter l'emprim percurs.
Per Thomas Fanara è quai l'emprima victoria insumma en in slalom gigant da la cuppa mundiala.
Meglier Svizzer è Justin Murisier stà sco 9avel. Il Grischun Gino Caviezel è vegnì 12avel. Plinavant ha Carlo Janka stuì sa cuntentar cun il 19avel plaz ed il campiun mundial dals juniors en quella disciplina, Marco Odermatt, è vegnì 22avel.
La culla pitschna da cristal en la disciplina slalom gigant va a l'Austriac Marcel Hirscher.
RR novitads 14:00


text:
Rio Grande do Sul
Al Rio Grande do Sul 'l è an astàt federàl dal Brazil. La sò capitàl l'è Porto Alegre.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
I prìm a rüà 'n chèla tèra ché i éra stàt i gesùiti spagnói an dal 1627, ma la lùr prezénsa an da la regiù l'éra düràda gna 80 àn perchè i era stàt casàt fò da la Curùna Portughésa che la rivendicàa 'l pusès dal fütür Rio Grande do Sul. Anche a tegnì cünt da töt chèst, le lòte pör al dominìo dal teritòre i è düràde ànfina 'n dal 1801.
Al Rio Grande do Sul al g'à ìt an ruòlo da 'mpurtànsa an dai mòt rüvolusionàre brazilià che i 'l vedìa püsé che despès pròpe mè teàtre da le riólte. Apò Giüsepì Garibaldi 'l g'ìa partecipàt a chèi mòti ché.
Pupulasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Öna da le caraterizasiù da la pupulasiù dal Rio Grande do Sul l'è pròpe 'l vèser furmàda principalmént da persùne da urìgin europea (portughés, italià e tudèsch an magiurànsa). An particulàr g'éra imigràt ana möcia da lumbàrt (pruìnse da Cremuna, Mantua, Brèsa, Bèrghem) e véneti (pruìnse da Vicènsa, Treviso e Verùna): pararèse 'nfàti che tra 'l 1875 e 'l 1914 i éra rüàt an chèla tèra ché tra i 80 e i 100 méla italià, e püsé da 'l 80% i vegnìa pròpe da chèste dù regiù[1].
Mè testimugnànsa dal valùr da chèst'imigrasiù ché gh'è apò i nóm da le cità: Nova Schio, Nova Bassano, Nova Bréscia, Nova Treviso e Nova Pádua; i è töi dai ciàr riferimént a la prezènsa da véneti e lumbàrt an da la micro-regiù Caxias do Sul e an dai sò dintùrne[2].
I dialèt parlàt dai s-ciàt che i rüà lé dal Nort da l'Italia i s'éra apò cunservàt töi an an prìm mumént, ma dòpo, quànt le relasiù tra i vàre migrànt i éra dientàde püsé fòrte, al véneto al g'à cuminciàt a ciapà fòrsa e 'l è dientàt ana vera e própe lèngua frànca tra i italià che i vivìa lé. Anche se al dé d'ancó i abitànt i pàrla da solèt an portughés, argǜ 'l cunós amò chèla varietà là da Véneto brazilià. Stès discùrs pör al Riograndenser Hunsrückisch, ana variànt dal dialèt Hunsrückisch, parlàt dai disendént dai migrànt tudèsch.
Geugrafìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al Rio Grande do Sul al cunfìna a nòrt con 'l astàt brazilià da Santa Catarina, a süt da 'l Uruguay e a òvest con l'Argentìna. A èst 'l è 'nvéce bagnàt dal Océano Atlàntich.
Ana caténa da muntàgne la traèrsa al süt dal teritòre, la divìt anche 'ndù sa fà i aleamént, a ovest da le muntàgne sa aléa i pégure e a süt i àche. A èst anvéce sa pól truà dù grànt lagüne: la Lagoa dos Patos e la Lagoa Mirim.
I fiöm dal Quaraí e da 'l Uruguay i è i cunfì naturài tra 'l Rio Grande do Sul, 'l Uruguay e l'Argentìna.


text:
La citad da Cuira s'orientescha pli e pli vers ses vest. Vers la fin d'avust fan 440 persunas da 14 unitads da l'administraziun chantunala midada en il nov center Sinergia.
Midada fan:
- Departament d'economia publica e fatgs socials
- Uffizi per economia e turissem
- Uffizi per il svilup dal territori
- Uffizi d'agricultura e da geoinfurmaziun
- Uffizi per la segirezza d'aliments e la sanadad d'animals
- Uffizi per industria, mastergn e lavur
- Inspecturat dal register funsil e register da commerzi
- Uffizi per la natira e l'ambient
- Secretariat dal departament da construcziun, traffic e guaud
- Uffizi da construcziun auta
- Uffizi da guaud e privels da la natira
- Uffizi d'energia e da traffic
- Uffizi da chatscha e pestga
- Centrala da stampat e material
Per savair colliar la citad veglia meglier cun il nov center en il vest è en fabrica actualmain gist sper il Welschdörfli ina punt per peduns e velocipedists. L'atun duai vegnir averta la punt – e perquai veglia quai in num per la punt, scriva la citad da Cuira en ina communicaziun a las medias. Cuira na vul betg x in num, las pretaisas èn autas:
Per savair dar a quest «Westweg», sper la construcziun spectaculara dad ina punt artgada, er in cumenzament incumparabel, duai la punt survegnir in num famus ed unic.
Perquai sajan envidads ils da Cuira sco er interessads dad inoltrar fin la fin d'avust sut l'adressa www.brueckenname.ch, il link avra en ina nova fanestra ina proposta per la denominaziun. La meglra e pli adattada proposta vegnia lura tschernida dal Cussegl da la citad e «francada en avegnir en il territori da citad», finescha la citad ses appel a la creativitad publica.
La citad da Cuira ha gia fatg experientschas cun la creativitad publica – l'ultim'idea da la «Chasa dals chors» a la plazza Arcas ha dentant fatg naufragi la fin da zercladur.


text:
Franar la midada dal clima, quai è la finamira da la «Wyss Academy for Nature». Sin l'entir mund, en l'entira Svizra ed er en la Surselva Bernaisa. Responsabel per quella regiun è Olivier Jacquat. El lavura dapi l'avust per il project ed ha a disposiziun 30 milliuns francs per ils proxims 10 onns. Las ideas èn gia avant maun, per exempel procurar persuenter che maschinas da pista lavuran neutral al CO2 cun energias regenerablas u cun projects ensemen cun hotels per evitar foodwaste.
Ideas che duain midar il mund
Quai èn dentant plitost projects che pertutgan be la Surselva Bernaisa. In'ulteriura idea è betun reciclà. Producir betun dovria numnadamain fitg blera energia e produceschia er fitg bler CO2. Perquai fissi tenor Olivier Jacquat bun da duvrar e reciclar il betun ch'è gia avant maun.
Ideas datti pia avunda, mo trais mais suenter che Olivier Jacquat ha cumenzà. En trais fin quatter onns duain ils emprims projects a Berna esser realisads – cun la finamira che las ideas van lura or en il mund, uschia che tuts pon profitar.


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
HCD fa revantscha encunter il leader
Il club da hockey da Tavau ha gudagnà surprendentamain la partida da revantscha encunter il SC Berna, il leader da la tabella. Quai ordaifer cun 4:3.
Autur:
SDA / Corina Schmed
Aifer passa 52 minutas da chasti han ils Grischuna procurà per la differenza. Lindgren, Nygren e Rödin han sajettà tut ils gols per il HCD.
Il mardi aveva Tavau pers la partida a chasa encunter Bern cun 3:4. Dapi il schaner 2016 n'ha il HCD pudì gudagnar nagins dals set gieus a Berna.
Tabella Liga naziunala
Il leader da la tabella resta malgrà la terrada anc adina sin plazza in cun tschintg puncts avantatg sin Zug.
RR novitads 23:00


text:
Per la segunda giada han examinà il chantun ed intginas vischnancas, co ch’ils mustgins asiatics sa derasan en Grischun. Ils pizs dals mustgins fan bain mal – pli mal è però, ch'il mustgin-tigher po er infectar umans cun virus.
Differents territoris sut la marella dals scienziads
Cun traplas d’ovs vegnian registrads per exempel mustgins-tigher u mustgins da chaglias. Las examinaziuns il 2017 sajan vegnidas fatgas en differents lieus en il Grischun, scriva l’uffizi. Per la segunda giada en la part sut dal Mesauc, tar pausadis lung l’A13 e tar singulas emprovas da controlla en il territori da Cuira e da Landquart.
Per l'emprima giada èn vegnidas examinadas las vischnancas da Bregaglia e da Brusio.
Mustgin-tigher sa chasà en la part sut dal Mesauc
Las examinaziuns mussian, ch'il mustgin-tigher asiatic saja sa chasà definitivamain en il vitg da Monticello (vischnanca da San Vittore). En pli haja el «s'etablì potenzialmain» a Roveredo e Grono. En traplas situadas en il nord dal San Bernardin n'è el betg vegnì chattà – e n'er en las vischnancas da Cama, Bregalia e Brusio.
Mustgin da chaglia er al nord da las Alps
Il maletg tar il mustgin da chaglia asiatic è anc pli cler: Quel saja vegnì chattà en tut las traplas d'ovs da l'examinaziun 2017 – dimena tant en il sid sco er al nord da las Alps. Quest mustgin na vegnia dentant betg considerà uschia donnegius sco il mustgin-tigher. U cun ils pleds da l'uffizi tenor la classificaziun federala «sco vectur plitgunsch irrelevant per transmetter malsognas».
Populaziun duai prevegnir a la derasaziun dals mustgins
Cunter ils mustgins gida dad als prender la pussaivladad da metter ovs: uschia per exempel sientar regularmain pitschnas accumulaziuns d'aua stagnanta sco tar vasas da flurs, sutvaschs, recipients da ruments, ma er tar sabluneras e recipients per aua da plievgia ed auters lieus che pon servir sco gnieus per ils mustgins.
Er il chantun vegn a cumbatter activamain cunter ils gnieus da mustgins. Il monitoring dals mustgins vegn fatg er quest onn.
Dapli infurmaziuns dals mustgins
RR novitads 14:00


text:
Il local per giuvenils è planisà en il plaun sutteran da la scola d’Andeer e vegn realisà cun agid da l’uniun per lavur cun giuvenils Viamala Glais 18 da Tusaun.
Tgea Sulegl vegn engrondida
En in’autra tractanda è vegnì decidì dad engrondir la clinica da reabilitaziun Tgea Sulegl cun cumprar la parcella 569. La radunanza communala ha approvà in credit da 1.5 milliuns francs. Uschia duain ils visitaders da la clinica survegnir dapli plazs per tractaments. Cun bajegiar stgalas novas duai era vegnir meglierada la segirtad e cas d’urgenza ed evacuaziuns.
Ulteriurs credits
Plinavant ha il suveran d’Andeer decidì da vender terren ad in pèr che vul vegnir ad abitar ad Andeer. Uschia vegn vendida ina parcella da 924 meters quadrat per 231’000 francs. Plinavant vegni a dar a Pignia ed a Clugin dus molocs per dismetter rument. Era approvà è vegnì in credit per cumprar in nov vehichel dals pumpiers cun apparats da respiraziun, il credit munta a 170’000 francs.
RR novitads 06:00


text:
Dì Nazional de Catalogna
El Dì Nazional de Catalogna (Diada Nacional de Catalunya in catalan) l'è la festa nazionala de la Catalogna. La gh'è el 11 de settember, in regord de la conquista de Barcellona da part di spagnoeui dopo 14 mes de assedi e la centralizzazion del Stat spagnoeu, con la perdita di autonomij da part de la Catalogna.
El dì l'è staa scernuu in del 1980 dal Parlament de Catalogna, e se porten di fior ai statov del Rafael Casanova e Josep Moragues i Mas e se canta l'inn nazional, Els Segadors. I independentista van al Fossar de les Moreres, indova hin mettuu via i corp di mort per difend la cittàa, e la gent la mett la Senyera in del pogioeu.


text:
«Quista decisiun nu d’eira uschè simpla», manzunan ils respunsabels. Ils ses abitants da la Chüra Prasas-chèr survegnan la pussibiltà d’entrar in ün’otra gruppa da chüra dal CSEB. Ed eir tuot las collavuraturas e’ls collavuraturs survegnan inavant ün’occupaziun i’l CSEB.
Grazcha al model cha’l CSEB ha sviluppà es l’adöver da dovrar localitats relativmaing flexibel. L’infrastructura pussibiltescha ün müdamaint svelt ed adattà a la situaziun actuala. La gruppa da chüra Prasas-cher exista daspö l’on 2007 e spordscha lö a nouv abitants. Ulteriuras gruppas da chüra ha il CSEB a Zernez cun nouv plazzas ed a Samignun cun ses plazzas. La Chüra Prasas-chèr vain serrada per intant dals 1. october fin la fin da l’on 2022. Las localitats vegnan dattas a fit sco abitaziuns al persunal. (cdm/fmr)


text:
Asphodelus
L'Asphodelus l'è 'n zèner de piànte erbàcee bienàle o perèni che fà part de la famìa botànica de le Xanthorrhoeaceae. Le costetöés el zèner tìpich de la sotafamìa de le Asphodeloideae che fìna a póch tép endré, prìma de éser includìda endèle Xanthorrhoeaceae, la gh'ìa ranch de famìa endependènta. I è piànte uriginàrie del sud e del cèntrode l'Europa ma le s'è difundìde en töt el mónt come piànte ornamentàle per vìa dei sò bèi fiùr e del fat che i è fàcii de fà nì sö e de cürà.
DescrisiùModifega
I è piànte de sòlet tüberùze e col gamp ramificàt. Le gà fòie piàne o fistulùze, töte bazài. I fiùr i è reünìcc en gràte o panòcie; le g'ha i pedezèi brateàcc e articolàcc e i tépali, praticamènt töcc precìs entra de lur, en bris saldàcc ensèma a la bàze; i stam i g'ha la bàze piö làrga, papilùza, chèi intèrni piö lónch che chèi estèrni. El stil l'è giü sul. El fröt l'è 'na càpsula col pereànse töt o parsialmènt persistènt, e con 1 o 2 granì de somésa per ògna lòculo.[1]
Spéci acetàdeModifega
- Asphodelus acaulis Desf.
- Asphodelus aestivus Brot.
- Asphodelus albus Mill.
- Asphodelus ayardii Jahand. & Maire
- Asphodelus bakeri Breistr.
- Asphodelus bento-rainhae P.Silva
- Asphodelus cerasifer Gay
- Asphodelus cerasiferus J.Gay
- Asphodelus fistulosus L.
- Asphodelus gracilis Braun-Blanq. & Maire
- Asphodelus lusitanicus Cout.
- Asphodelus macrocarpus Parl.
- Asphodelus microcarpus Salzm. & Viv.
- Asphodelus ramosus L.
- Asphodelus refractus Boiss.
- Asphodelus roseus Humbert & Maire
- Asphodelus serotinus Wolley-Dod
- Asphodelus tenuifolius Cav.
- Asphodelus viscidulus Boiss.[2]
CuriuzitàModifega
Endèla Grécia antìca, se mitìa i asfodeli sö la tómba dei mórcc e i vignìa dopràcc endèle cerimònie de òbet, perchè se cridìa che i aidiàes a fà pasà 'l mórt endèi Camp Elìzi, che i sarès stàcc tapesàcc de chèsti fiùr.
RiferimènccModifega
- ↑ Valdés B., Asphodelus en Flora Vascular de Andalucía Occidental
- ↑ Asphodelus en The Plant List, vers. 1.1, 2013


text:
En l’Australia fugian millis turists ed indigens dals incendis da chagliom en il stadi Victoria. Il responsabel da l’autoritad per la protecziun en cas da catastrofas ha ditg che pervi da las temperaturas sur 40 grads, il vent ferm e urizis saja il glindesdi ina sfida per ils servetschs da salvament. Uschia creschia il privel da fieu.
En tut avevan las autoritads appellà la dumengia a var 30’000 abitants e turists da bandunar ina regiun ch’è circa 280 km en il vest da la citad da Melbourne pervi dal privel d’ulteriurs incendis da chagliom.
270'000 cunter fieu artifizial a Sydney
Politichers e tschient millis abitants da l'Australia insistan da dir giu il fieu artifizial durant la notg da Son Silvester a Sydney. Enfin glindesdi marvegn han passa 270'000 persunas suttascrit ina petiziun online correspundenta. La chapitala Canberra sco er ulteriuras citads pli pitschnas han gia ditg giu ils fieus artifizials pervi dal privel da fieu.
Incendis da chagliom dapi il settember
Dapi il settember furieschan incendis da chagliom en tschintg stadis australians. Passa quatter hectaras funs èn gia vegnidas destruidas. Nov persunas han pers la vita en las flommas.
RTR novitads 12:00+


text:
La planisaziun da questa halla polivalenta sto esser finida uschè lunsch che la populaziun po votar sur dal credit final e quai la fin settember. La fin settember scada numnadamain l'empermischun da Remo Stoffel da sustegnair quella halla cun 4,5 milliuns francs.
Quant che la halla polivalenta vegn a custar n'è anc betg cler. L'architect Sacha Menz che ha gudagnà l’occurrenza d’architectura era preschent, ed el ha manegià ch'i fissi mo speculaziun da dir ina summa. Val ha 10,5 milliuns a disposiziun. Stefan Schmid il president da vischnanca ha manegià che quai pudessi vegnir cnap. El ha fatg attent ch'ils giavischs sajan creschids cuntinuadamain ed uschia era ils custs. La halla polivalenta saja betg pli mo ina halla, ussa dettia er in'abitaziun per il pedel, ina pratica per il medi, engrondiment da stanzas da scola e da la halla sezza.
RR novitads 06:00


text:
Lengua ovestron
L'Ovestron o Lengua Comun (nomm nativ: Adûni o Sôval Phârë; ingles: Westron) l'è ona lengua inventada creada del scritor ingles John Ronald Reuel Tolkien per i sò romanz fantasy ambientaa in de la Terra de Mezz.
A l'è on lenguagg doperaa di Omen e 'l deriva de l'Adûnaich (la lengua parlada di Omen de Númenor) e i sò contatt cont i parlà de la costa ocidental de la Terra de Mezz. In de la Terza Età (el period indè che l'è cuntada la storia de El Hobbit e de El Scior di Anei) a l'è probabilment la lengua pussee parlada e cognossuda. L'Ovestron el gh'aveva on mucc de dialett, trai quai a gh'è 'l kuduk, parlaa di Hobbit.
In di liber del Tolkien a gh'è pocch paroll in Ovestron, perchè 'l scritor l'ha mai dedicaa tropp temp al sò desvilupp e l'ha sostituii con di termen in ingles modern. A bon cunt el ne resta anmò on quai nomm de sit e de persona, trovaa soratutt in di liber postum.
Esempi de lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nomm de sit[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Branda-nîn: Brandivin (sindarin: Baranduin)
- Karningul: Gran Buron (sindarin: Imladris)
- Phunuragian: Khâzad-dûm
- Sûza: la Contea
Nomm de persona (kuduk)[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Banazir Galbasi: Samvise Gamgee
- Bilba Labingi: Bilbo Baggins
- Kalimac Brandagamba: Meriadoc Brandibuck
- Maura Labingi: Frodo Baggins
- Razanur Tûk: Peregrin Tuc


text:
Lorenz Alig na vul betg pli esser commember dal parlament da Glion. A chaschun da la sesida dal parlament dad Ilanz/Glion dal 1. da settember ha il deputà Lorenz Alig remess ses uffizi per immediat. Manà a la decisiun da bandunar per immediat il parlament ha, ch'il parlament ha refusà il giavisch da Lorenz Alig da discussiunar ina fatschenta.
En in parlament cun ina tala tenuta n'hai jau pers nagut.
Resposta a scret
La dumonda da taglia or dal parlament ha la suprastanza respundì a scrit. Tenor l'urden communal haja quai da succeder a bucca, ha ditg Alig. La presidenta da Glion, Carmelia Maissen, vesa la risposta a scrit sco servetsch, damai che quella cuntegnia bleras cifras.
Betg pli candidà
Lorenz Alig manca uss en il parlament a las duas davosas sedutas da la legislatura. Sin l’entschatta da l'onn 2022 cumenza il nov parlament communal cun sia lavur e là fiss Lorenz Alig en scadin cas betg preschents, el n'è betg stà a disposiziun per ina reelecziun.


text:
L’Engiadinaisa (30) ha parturì ina poppa cun il num Anna Nina Catarina. Sco quai che Campell ha infurmà las medias saja lur figlia naschida ils 21 da favrer. La fin da fanadur, duas emnas suenter la maridaglia, avevan Campell e ses um Marc Müller (34) annunzià la gravidanza.
Dapli da Annina Campell
- Annina en visita tar Corin Curschellas
- Annina en visita tar Ursina Haller
- Annina en visita tar René Schnoz
- Annina en visita tar Duri Vital
- Annina a l'Agrischa
- Annina a San Murezzan
- Annina al maraton: avant la partenza a Malögia
- Annina al maraton: a l'arrivada dal maraton a S-chanf
- Annina al Maraton en discurs cun cusseglier federal Ueli Maurer
- Battaporta a la festa federala da musica populara


text:
Durant in curs da perfecziunament m’ha ina participanta dumandà pertge ch’ella e bleras da sias collegas hajan l’impressiun ch’i vegnia adina pli difficil d’instruir linguas estras – e quai malgrà tut la perscrutaziun, computer e portfolio. Ils novs svilups n’hajan betg cuntanschì in livel pli aut da las cumpetenzas dals/da las scolaras.
Nus legiain savens artitgels, els quals vegn rapportà da success cun projects. Las chasas edituras accentueschan che la motivaziun dals emprendiders saja „creschì considerablamain“ cun il nov med d’instrucziun. Sch’ ins dubitescha da la nizzaivladad dal portfolio, pon ins - legend tut las istorgias da success en las revistas - survegnir l’impressiun , ch’ins saja la suletta che sa fa talas dumondas. En il rom d’ina retschertga ch’ è vegnida fatga dacurt en in pajais da la UE han ins laschà schliar scolarAs pensums d’examen da chapientscha da text dals onns 1990, 1995 e 2000. Ils resultats han mussà ch’il livel è restà precis il medem. Bravo! Nus essan gia cuntents sch’ ils resultats n’èn betg vegnids pli nauschs.
Instruir è in cumbat permanent per l’attenziun dals/da las scolarAs. I n’è betg lev, da chattar mintga di l’energia da sa confruntar il glindesdi la damaun cun ina classa ch’ è pli interessada da barattar ils eveniments da la fin d’emna che da far ina autovalitaziun a basa dal Portfolio da linguatgs.
I dat blers facturs che influenzeschan l’emprender dals/da las scolarAs. Ils resultats cuntanschids en il rom da projects pon ins savens gnanc transponer pervi da las circumstanzas pauc favuraivlas en situaziuns normalas.
Malgrà questas dischillusiuns è la collega numnada tuttina sa participada dal curs da perfecziunament. Per ella eri impurtant d’obtegnair novs impuls e da pudair barattar experientschas cun ils collegas. Per pudair motivar sasezs ed auters èsi propi meglier da sa scolar e da tschertgar novas vias. Perquai vuless la redacziun da Babylonia render la revista anc pli attractiva per scolastas en la pratica.
Il barat cun collegas resta impurtant, dentant las contribuziuns en Babylonia èn savens istorgias da success (tgi scrivess er gugent da las atgnas disditgas?!).
Ils lecturs/las lecturas da Babylonia na chattan betg la part tematica usuala en quest numer. La redacziun ha survegnì bleras contribuziuns interessantas e tschiffa la chaschun da las publitgar en il davos numer dal 2005. I sa tracta d’artitgels da la IDT a Graz e d’ina conferenza davart l’acquist d’in terz linguatg. Perquai ch’i vegn a dar en plirs chantuns votaziuns davart l’instrucziun da linguatgs esters en la scola primara, vegn questa dumonda impurtanta da la politica da linguatgs discutada en insaquantas contribuziuns.
Nus giavischain buna lectura e nova motivaziun per il mintgadi.
Gé Stoks


text:
Rumagnän
Rumagnan (Rumagnän in Nuvares; Romagnan in Piemuntes; Romagnano Sesia in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 4 061 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 18,0 km² e ona densità de popolaziun de 226 ab./km².
El paes el se tröva in sü i spund ucidentai del Sesia, al cunfin cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Gatinera e Saraval).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El paes l'esisteva giamò in del prim secul, quand che l'era una mansio che la legava el Nuvares cun la Valsesia: el sò nom el vegnaria propi da Romana mansio. Di repert archeulogich de l'epuca rumana testimonien questa urigin antica.
El prim ducüment storich che 'l fa menziun al paes l'è del 882, quand che quel chì - che 'l partegniva giamò a la Marca d'Ivrea, l'è staa dunaa dal Carl II de Francia al vescuv de Vercej. Un alter ducüment del 1008 el testimonia la presenza de un'abadia benedetina dedicada a San Silvan, che l'ha duvüü avègh un rol impurtant per el svilüp ecunomich del paes. De quela antica abadia resten adess dumà poch stanz, trai quai la gh'è la "Cartina di Sant", che l'ospita afresch interessant del XV secul.
In del 1198 el Cumün de Nuvara l'ha cuncess a Rumagnan la dignità de burgh e poch temp dopu gh'è staa custrüii un castel: de tal custrüziun, trada giò dai Frances in del 1477, el s'è un poo cunservaa el Palaz Pretori, cunt una tur eleganta a pienta retangular. Dopu l'età di Cumün l'è staa feud di Marches di Rumagnan, per pö passà sota el dumini di Viscunt, cunt el segütà i sort de tüt el teritori de Nuvara.
Esempi del dialet de Rumagnan[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ona vota gh'era on om con düi matai.
'L püssè gióno l'è andà dal sö papà e l'ha dicc onsì: “Dividóma; mì vöj andè daparmì”. E 'l papà l'ha facc düi toch dla roba e 'gh n'ha dacc jün pr'ün ai düi matai.
Dopo 'n pó 'd temp, 'l püssè gióno, ch'l'eva gnü smorbio, l'ha vorsü girèe 'l mónd. L'ha facc un bel fagot metend insema roba e dnéi e l'è andà via.
Ma l'era senza sparienza, un pó vizios, agh piasiva mangèe ben e bevi mej; in pressa in pressa l'ha livrà sü tüt col poch ch'al gh'eva ancó; l'era bon da fèe not, e 'l seva piü inté bati la testa par vèighi pen.
L'era gnenca bon da fèe 'l servitóo; par carità l'han pöi mandalo press i porcei.
Ma la fam agh gniva 'döss comè ona brüta bes'cia, e par scacèla l'ha fornì con mangià giendi 'nsema i porcei.
Alora sì ch'agh gniva 'n ment la cà dal su papà; almench là 's mangiava 'd bon, anca 'l servitóo stava mej che lüi!
E dopo avèighi pansà sü ben, al siquitava a dì: “Che bes'cia ch'i son mai mì! L'è mej ch'i vaga a cà; i dirö al mè papa: j'hö facc mal, j'hö ofandü vüi e 'l Signor.
Si cradì ch'i mirt piü d'essi considerà comè jün di vöst matai, tolìmi comè on servitóo”.
S'ha facc coraggio e pien pien l'è andà riva 'l sö pais e la cà dal sö papà.
'L papà l'era setà sü l'üss; süto ch'a l'ha cognossü a gh'ha 'ndà 'döss a brasci larghi.
Lüi l'era 'n pó vargognos, e 'l diva: “Oh papà, com i son mai stacc cativ! I v'hö ofes vüi e 'l Signor, i mirt propi piü ch'i m'abii da tignì comè 'n vöst mat”.
“Ma mì 't pardon” al rispondiva col pòvro vegg. E pöi l'ha ciamà tücc i sarvitói: “Andè süssóra 'nt la mè stenza, portè giü tüt col ch'al gh'è 'd bon, la roba püssè bel par la festa e vistìlo sü polid”.
E pöi andè 'nt la stala, menè fò 'l videl püssè grass e püssè grass e mazzèlo; i vöj ch'i fuma 'n disnè da spos.
Figürevi: i pansava già ch'ess mat al füss mört e dess igh l'hö 'ncó; par mì l'era già pardü e l'hö trovà".
Tüti 'sti robi i ero sücedóvi int al temp che l'aut mat l'era fò.
Gnigand a cà, al santiva tüt al bordel ch'i favo cui ch'a disnava; e s'ha bütassi a bragè: “Que ch'l'è 'sta novità?”
“Aut che novità! I lo sì nóta neh? A gh'è gnü cà vöst fradel, 'l vöst vegg l'ha pardü la testa, l'è content comè 'n spos; l'ha facc mazzèe 'l videl püssè grass e la fema 'ndè oncia; i oma fin da balèe; al seguità a dì che l'è tornà cà 'l moton ch'l'eva pardü”.
Ma 'l fradel l'ha bütà giü 'l moro lungh 'na spana e l'eva content nut dal tüt. 'L vegg ch'a l'ha vist con la spala votà contra l'üss, l'è 'ndaghi riva.
“Lassemi stèe con al vosti ciaceri: par vüi i galantomi i valo nut. Mì j'hö mai bütà via 'n quatrin, j'hö mai facc gnanca 'na cioca, j'hö mai pardü temp, e tüt par cula da cóp;
A ven cà 'sta voja da fèe not, pin d'vizzi fin sora 'l covei, e vü blin blin, ch'a vaga la cà e 'l tecc!, ì fin facc mazzèe 'l videl püssè bel!”
“Pòvro mincion, 'l tö cas l'è ben divers: tì 't sai ben che tüta la mè roba l'è par tì: tì t'hai sistimì sempri.
Ma col povro matacc là ch'l'eva bütà via la testa, ch'i cradiva mört, ch'a m'ha dacc tancc dispiasì, 'dess che l'è tornà gnì cà a gh'andava ben fèe 'n pò 'd ligria!”
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Rumagnän l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lemezàne
Lemezàne (en bresà prununciàt [lemeˈzane]; endèl dialèt locàl Lömedhàne, prununciàt [lømeˈδane]; en Italià: Lumezzane) l'è, có i sò 22 644 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), el tèrs cümü piö pupulùs dèla Pruvìncia de Brèsa, dòpo Brèsa e Dezensà. El paés el mèt ensèma divèrse frasiù sparnegàde söle còste dei mucc dèla Val Gòbia, 'na lateràl de la Val Trompia, aisebé che oramài gh'è mìa piö sulusiù de continuità de 'n paés con l'óter. L'è colegàt a la Val Sàbia col Pas del Caàl.
El cümü de Lemezàne l'è stat creàt endèl 1927 e l'è 'l rezültàt de la fuziù de tré cümü che finamài alùra i gh'ìa fat de per sò cönt: Lemezàne Piéf (con chèle che i éra le sò pfrasiù: Piatüch, Gazöl, Fontàna, Rèns, Dòs, Al, Mezalüna e Tèrmen), Lemezàne San Bas·cià (co la sò frasiù de la Faidàna) e Lemezàne Sant'Apolóne (con Montagnù, Sunìch, Pregnà e Musnìga). Ai 3 de utùer del 2012 Lemezàne l'è stàda unuràda uficialmènt del tìtol de cità.
I abitàncc de Lemezàne i è cunusìcc per la prupensiù a ambià là e mandà aànti — con gran braüra e 'na dedisiù omènti fanàtica — uficìne a cundusiù familiàr. Chèste realtà picinìne i è pò col tép deentàde, mìa de rar, de le aziènde cunusìde 'n töt el mónt. I setùr piö presèncc i è i cazalìnghi (pentolàm e pozàde 'n particolàr), la metalurgìa e la rübineterìa.
Lemezàne l'è cunusìt en töta la pruvìncia apò a per i sò dialècc (diferèncc de frasiù a frasiù), difìcii de capéser pò a per le persùne dèi paés piö vizì.
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.