text:
Bêrgum
Artéccol in dialatt bulgnais
Bêrgum (Berghem in bergamasch, Bergamo in itagliàn, Bergum in lunbèrd ed Milàn; Wälsch-Bergen in tudàssc antîg; Bergomum in latén) l'è una zitè ed la Lunbardî, capitèla d'la só pruvénzia, e la gh'à 116.510 abitànt (2004). La zitè l'è mesdè in dåu pèrt: Zitè Èlta, ch' l'è la pèrt pió vècia e la Zitè Bâsa.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Del prinzéppi a la Cmónna[modifica | mudéfica la surzéia]
Bêrgum l'è nèda dal XII sècol prémma 'd Crésst, in cal tänp, dî lîgur i avêven fundè Barra, indovv incû a gh'è la Fara de Sità Ólta. In dal VI sècol prémma 'd Crésst i Etróssch e po i Gâl i àn conquistè Barra, e i l'àn ciamè Bêrgum. Bêrgum a l' vôl dî "qué (hem) in vatta i mónt (Berg)" e anch'incû i Bergamâsch i ciâmen la låur zitè come 2500 ân fà, quand i êren rivè i Gâl Cenomani.
In dal II sècol prémma ed Crésst, i Romàn i àn conquistè Bêrgum e i l'àn ciamè Bergomum. Int'al 49 dåpp Crésst, tótt i bergamâsch i êren dvintè zitadén ed Råmma, pr'una làzz fâta da Giulio Cesare.
Int'al V sècol a gh'è l'invasiån dî bârber. Int'al VI sècol i lungubèrd i s fairmen int'la zitè.
Int'al IX sècol Bêrgum l'è una pèrt d'l'Inpêr 'd Carlo Magno, e al vàsscuv al raggna int'la zitè.
Cmónni lébbri[modifica | mudéfica la surzéia]
Int'al XI sècol i zitadén i fàn lêga e métten só un parlamänt zitadén, che la tâca a gvarnèr la cmónna da par lî. I tâchen bèli ad avairn só con Brèsa.
Dal 1165 Bêrgum la fa pèrt d'la Lêga Lunbèrda, cånter Federico I, insamm a 16 zitè d'la Lunbardî col Zuramänt ed Pontida. Dal 1184 al Bèrbaråssa l'èntra a Bèrghem, salutè da la zänt.
A la fì del XII sècol cumensa a furmàs la sità basa e l'è cüstrüit ol palàss de la régiù. Po a Bêrgum gh'è di beghe fra i Guelfi e Ghibellini, i Colleoni in di guelfi e i Suardi in di ghibellini. Al guèr stral dåu famàj i tàchen coi Suardi chi vénzen i Visconti ed Milàn. Int'al 1335 i tôlen al castèl ed san Vile.
I milanîs e la Repóbblica venezièna[modifica | mudéfica la surzéia]
La zitè l'è conquistè dai Malatesta dal 1407 e dåddg' ân dåpp, Filippo Maria Visconti al guida una riòlta 'd ghibelén.
Dal 1428 Bèrghem la va såtta a la Repóbblica Venezièna, ch'la fà tirèr só i Müraine, e dal 1437 Filippo Maria Visconti al tôl Bèrghem mo Bartolomeo Colleoni la dà indrî a la Repóbblica.
Dal XVI sècol Bèrghem l'è conquistè dåu vôlt dai Franzîs e sèt vôlt dai Spagnôl. La Repóbblica la tâca a fèr tirèr só äl mûr dal 1561.
Dal 1630 la pèst e la fâm i cåppen pió 'd 10000 cristiàn.
Da Napoleån a l'Itâglia Uné[modifica | mudéfica la surzéia]
A la fén dal XVIII sècol a l'è trè só al Sentierù. Int'al 1796 i suldè rivoluzionèr franzîs i äntren a Bêrgum e i strôlghen la Repóbblica Bergamâsca che la finéss col trattato di Campoformio dal 1797. Int'al Congresso di Vienna Bêrgum la finéss såtta l'Austria cme tota la Lunbardî e al Vènet.
Dal 1837 l'è creè la Pórta Nôva e al vièl Vittorio Emanuele II. Dal 1848 Bêrgum la fa cme Milàn int'äl Sèt dé. Al treno al rîva a Bêrgum dal 1857.
L'8 ed zóggn dal 1859 Giuseppe Garibaldi al dgé cazèr vî i tugnén d'l Austria da Bêrgum. Pórta San Luränz l'è stè ciamè Pórta Garibaldi. L'ân dåpp 178 bergamâsch i êren parté int'la Spediziån dî Méll insamm a ló.
Dal 1872 la cmónna l'è spustè int'la Zitè Bâsa, dal 1887 i tachen a viazèr äl funivî. Dal 1901 câzen zå äl Müraine.
XX sècol[modifica | mudéfica la surzéia]
Int'la prémma guèra mundièl di mondi 'd bergamâsch i vân in guèra.
Int'la Secånda guèra mundièl Bêrgum l'è mia stè bunbardè.
Dal 1958 Angelo Roncalli l'è pèpa.
Dal 1972 i fàn l'aeropôrt a Ôri al Sêri e dal 1985 int'i Sbdèl Riuné Riuniti i trapiànten al prémm côr. A Bêrgum as dscårr al dialatt bergamâsch.
Zitè Èlta[modifica | mudéfica la surzéia]
Zitè Èlta l'è la pèrt medievèl 'd Bêrgum, prutèta dal mûra venezièni dal XVII sècol.
La pèrt pió cgnossó d'la Zitè Èlta l'è la Piâza Vècia col Palâz d'la Rasån, al Campanîl ch'äl 22 al sånna bän 130 vôlt la canpèna, ch'onna vôlta al vrêva dîr ch'äl pôrt d'la zitè i s srèven. In Piâza Vècia a gh'è anca la bibliotéca 'd Bêrgum, ciamè "Angelo Maj".
Da l'ètra pèrt ed Piâza Vècia a gh'è al Dòm, la Capèla dal Coliù pinsè da l'architatt Giovanni Antonio Amadeo con dänter la tånba dal Bartolomeo Colleoni, al (battistero) e la cîsa ed Santa Maria Maggiore. L'ûltma cîsa, che l'è mia dal vàsscuv, la gh'à di séggn ed totti äli êpoch.
Via Colleoni, ch'i Bergamâsch i ciâmen "Corsaröla", la va da la Piâza Vècia a la Piâza d'la Zitadèla e la vî däl butaig.


c: text/html

text:
El princip piscinin
El princip piscinin (Le Petit Prince) l'è l'opera pussee cognussuda de l'Antoine de Saint-Exupéry.
L'è staa pubblicaa in del 1943 e l'è on raccont poetich che el parla del sens de la vida, de l'amor e de l'amicizia. El princip piscinin l'è consideraa vun di raccont pussee famos del XX secol e 'l gh'ha 'vuu on grandissem success de vendita, tant che hinn staa faa traduzion in pussee de 180 lengov different e l'è staa stampaa in pussee de 50 milion de còbi in tutt el mond.
L'edizion in dialett milanes l'è staa curada del Lorenz Banfi in del 2001 per i edizion Wesak.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Duchêt ed Mòdna e Rèz
Artécol in dialèt arzân
Stêt italiân (int al peréiod ed mâsima grandèsa al gh’îva dèinter ânca al Duchêt ed Mâsa e Carêra) in véta, cun un intervâl fr’al 1798 e al 1814, dal 1452 al 1859, sòta al pusès ed la faméja 'd j Este.
Urègin: i pusès estèins
Al cmûn léber ed Mòdna int al 1288, a câşva da lôti civîli fra al faméj di nôbil dal pôst, l’îva rinuncê a la libertê comunêla cun al sotomètres a Obizzo II d'Este, marchèiş e Frêra. Un ân dôp ânca Rèz la s’ēra zibîda a Obizzo II ch’lé dvintê acsé sgnōr de sté dō pruvînci cme fevdatâri ed l’imperadōr, mèinter a Frêra al l’ēra dal Pêpa.
Int al 1452 Borso d'Este (1413-1471) l’îva ricevû da l’imperadōr da Sâcher Rumân Impēr Federico III al tétol ed Dóca 'd Mòdna e Rèz e int al 1471 dal Pêpa Paolo II al tétol ed Dóca 'd Frêra.
La pèrdita ed Frêra
Al 27 utòber 1597 al murîva Alfonso II d’Este, ch’ àn n’îva mìa ‘vû di fiō sibèin ch' a’s fōs spusê trèi vôlti e sibèin che al famōş strôlegh Nostradamus al ‘gh avés pervést la nâsita ‘d un fiōl mâs’c da la têrsa mujēra. Alfonso II l’îva sgnê per testamèint al cuşèin Cesare d'Este cme só erêd e sucesōr, mó an n’é mai stê arcgnusû dal pêpa Clemente VIII (Ippolito Aldobrandini ed Fân), che, dôpa cîrca 260 ân ed bòun gvêren d’ j Estèins dal fèdev papêl, al vrîva turnêr èser al padròun ed Frêra, dvintêda int al ‘500 un cèinter ed dimòndi valōr artéstich e culturêl e cun ‘na cōrt splèndida. Al Pêpa al pinsêva difâti Cesare ûn mìa ed la ‘stèsa râsa 'd Alfonso I d'Este, che l’îva spuşê préma Anna Sforza e pó, môrta còsta, Lucrezia Borgia e l’îva ‘vû quâter fiō, du legétim Ercole II d'Este, còl che al gh’é gnû dôp, e Ippolito II d'Este cardinêl e dû da Laura Dianti che, cun pôca fantaséia, l’îva ciamê i dû fiō Alfonso e Alfonsino.
Al nutèsi che cuntêven i fât ed lèpoca a dîşen che Alfonso I "...per soddisfare la sua esuberanza.... si provvide di una concubina..." Laura Dianti fiōla ‘d ûn ed Frêra ch’ al fêva al brèti, ch’ al l’à pó spouşeda préma ed murîr e ch’al gh’à regalê la Delésia dal Verginèiṣ e l’à dê al fiōl Alfonso al teritôri ed Muntèc, purtê a marcheşêt da l’imperadôr Ferdinando.
Alfonso l’à spuşê Giulia della Rovere fiōla dal dóca d’Urbino e da sté matrimòni é nasû Cesare, che al Pêpa an n’à mìa vrû cunsiderêr ed la ‘stèsa râsa d’ j Estèins, cun al citêr ‘na bòla papêla ed Pio V ch’al scartêva dal sucesiòun, ind i fèdev ed la Cêşa, quî mìa ed la ‘stèsa râsa. Clemente VIII l’à scumunichê Cesare quând al s’é numinê dóca e l’à mandê al só trópi cmandêdi da l’anvōd cardinêl Aldobrandini a Faèinsa a i cunfîn dal duchêt. A Cesare, ed carâter bòun e ânca tradî da j aleê che ló 'l pinsêva 'gh désen 'na mân, an gh’é armêş êter che mulêregh. Al duchêt al s’é ridòt al sōli dō pruvînci ed Mòdna e Rèz, fèdev imperêl e mìa ed la cêşa, cun Mòdna capitêla preferîda a Rèz dal nōv dóca.
Şvilóp ch’în gnû dôp
Vicèndi ed guèra gnûdi dôp àn fât quistêr a j Este l’avtoritê in séma 'l Duchêt ed la Mirândla, al Principêt ed Curèz e la Cuntèa ed Nuvalêra, préma stêt indipendèint. Da j inési dal XV sècol l’ēra gnûda a fêr pêrt ânca la Garfagnâna.
Int al 1796 al duchêt l’é stê ocupê da Napoleòun e l’é andê a fêr pêrta ed la Repóblica Cispadâna. Cun al cungrès ed Vièna al duchêt l’é pasê a Francesco IV Asburgo Este, ch’ l’ à ereditê da la mêdra ânch i teritôri dal Duchêt ed Mâsa e Carêra acsé l’utîn ânca 'l sbòch al mêr. In sté peréiod al duchêt al gh’îva uficialmèint sté pruvînci: Mòdna, Rèz, Mirândla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carêra.
Cun un tratêt pacéfich, int al 1847 al Duchêt a gh’é stê zuntê ânca Guastâla, préma l’ēra dal Duchêt ed Pèrma e Piaşèinsa, a s’é rivê acsé a la mâsima grusèsa dal teritôri.
Al só teritôri, insèm a Pèrma e a la Tuscâna, l’é dvintê pêrta dal pruvînci unîdi ed l’Itâlia centrêla zuntêdi al Règn ed Sardègna dal 1860.
Al dâti e i fât
- 27 utòber 1597 : Cesare d'Este al dvèinta Dóca ed Frêra, Mòdna e Rèz e al quèsta dal tót Sasōl, bèle 'd la faméja di prîncip Pio .
- 13 znêr 1598 : cun al Cunvensiòun faentèini al Stêt Pontifési tgnû da Clemente VIII al vín in pusès ed Frêra. Mòdna la dvèinta la capitêla dal Duchêt sòto al gvêren dal dóca Cesare d'Este.
- 1628: a dvèinta dóca Alfonso III d'Este ch’al spôşa Isabella ed Savoia, ch’ la môr mèinter la da a la lûş al quatordicèişem fiōl la lêsa Alfonso ind la disperasiòun, ch’ al li pôrta a pinsêr de dvintêr frê.
- 1629: Alfonso al tôş i vōt da Capusèin cun al nòm ed Giovanni Battista da Mòdna e l’arnûnsia al cmând a favōr dal fiōl Francesco I d'Este.
- 1632: cumîncia la costrusiòun dal Palâs duchêl ed Mòdna, incō pôst ed l’Acadèmia Militêra.
- 1658: Alfonso IV d'Este al ciâpa al pôst ed Francesco I.
- 1659: Alfonso IV l'è invistî dal Principêt ed Curèz.
- 1662 : Alfonso IV al mōr: cmând pruvisôri ed só mujēra Laura Martinozzi p'r al fiōl Francesco II d'Este ch’al gh’à dû ân.
- 1674 : Francesco II a 14 ân al ciâpa al cmând, cun l’ucasiòun ch’ an gh’é mìa só mêdra ch’l’ ēra andêda in Inghiltèra p'r al matrimòni ed la fiōla 'd quendşân Maria Beatrice cun al dóca ed York erēd al trôno d’Inghiltèra.
- 1694 : mōr Francesco II.
- 1695 : al cardinêl Rinaldo d'Este, sío ed Francèsco, al dvèinta dóca ed Mòdna cun l'arnûnsia 'd èser cardinêl cun dispèinsa dal pêpa e cun al spuşêr Carlotta Felicita di Brunswick per asicurêr la râs a la cà d’Este, perchè Francèsco II l’ēra môrt sèinsa lasêr fiō.
- 1 agòst 1702: a sègvit di fât ed guèra ed la Guèra ed sucesiòun Spagnôla i francèiş ed Luigi XIV ed Frância a vân dèinter ed Mòdna.
- fervêr 1707: al dóca Rinaldo, cun l’ajót ed l’eşêrcit imperiêl, al tôrna a Mòdna e al tôrna a mèter só un gvêren legtim.
- 1707: Rinaldo al cûmpra da l’Impēr al Duchêt ed Mirândla e còl ed Cuncôrdia.
- 1721: cumîncia la costrusiòun ed la véla ed Rivêlta atâch a Rèz.
- 1737: Rinaldo l’é invistî di fèdev ed Nuvalêra e Bagnōl in Piân
- 1737: Francesco III d'Este al sucêd al pêder Rinaldo.
- 1738: cumîncia la costrusiòun ed la Via Vandelli per coleghêr al sitê ed Mòdna Mâsa e Carêra
- 1740: Guèra ed sucesiòun in Avstrìa.
- 1741: j Avstrîach a ciâpen al Duchêt e Francèsco II al scâpa.
- 1746: Francesco III, sèinsa sôld, al vènd per 100.000 schînd'ôr venesiân a Augusto II, rè 'd Polônia e eletōr ed Sasônia, 100 quêder ed valōr ed la galerèia estèins che vân a Dresda in dōv' a gh'în incòra adès. La galerèia óna dal dmèj d' Eurôpa la vîn acsé screditêda ch'l'armâgn vâlida ânca per efèt d' j aquést fât da i dóca gnû dôp.
- 1748: pêş d' Aquisgrana.
- 1753; Francesco III al vîn numinê gvernadōr ed la Lumbardìa cun al stêr ed cà ind la Véla d 'Este fâta da ló a Varèiş e gvernând da lé ânca Mòdna in dōv' al fa dimòndi intervèint ind la sitê, fra còst la costrusiòun 'd un grôs uspedêl e 'd l' Albêregh di pôver, incô pals di muşèi. 'Na stâtva cun ló a cavâl fâta tirêr só da i mudnèiş per arcgnusèinsa, cla stâtva la gnirà pó pêrsa dôp ch'l'é stêda butêda zó a martlêdi da un fanâtich, ch' al vrîva fêres di mêrit cun Napoleòun rivê a Mòdna.
- 1761: al Dóca l'arvés al póblich la Bibliotêca Estèinsa ed Palâs Duchêl e al giardèin.
- 1780: Ercole III d'Este al sucêd al pêder Francesco III, al spôşa Maria Teresa Cybo Malaspina, fiōla ónica, ch' égh pôrta in ereditê al duchê ed Mâsa e Carêra, ch'al pasarà a la fiōla Maria Beatrice Ricciarda bèla prumésa spôşa a un arsidóca d'Asburgo,
- 1796: invasiòun di francèiş: Napoleone Bonaparte al rîva a Mòdna e Ercole al nômina un câp pruvisôri ind la persòuna ed Benedetto d'Este, fiōl naturêl ed Francesco III, al và a Venèsia cumpagnê da la favurîda Chiara Marini cantânt, che dôp la dvèinta só mujēra. Benedèt al cunclód un acôrd cun Napoleòun in dó 'l Dóca o chi per ló, al s'impègna a paghêr 7 miliòun e mèz ed frânch francèiş in trèi râti e dêregh grâtis vînt fra i quêder pió ed valōr ed la galerèia. In câmbi Napoleòun al s'impègna a garantîr ch'al só trópi mèinter a pasêven p'r al teritôri dal duchêt a n'avrén mìa fât perquişisiòun e arén paghê 'l gióst prèsi p'r ôgni rôba cumprêda. Al dóca al rifiûta ed paghêr gnînto ânca se l'à purtë sëgh a Venèsia al teşôr dal stët perché, al dgîva, al n'ēra al proprietâri, e Benedèt l'é custrèt a fër dimòndi dèbit, a bzër ins éma ai sitadèin e saczêr al cēşi e cunvèint di lōr caplavōr mèinter al j ôvri d'êrt a ciâpen la strêda ed Parîg. Ercole II al vîn ciapê a Venèsia da un gróp ed gînta armëda che 'gh impònen al pagamèint ed duşeinméla schîn, pôch mēno de stânta quintël d'ôr. A palâs Rangoni a Mòdna a fân 'na riuniòun i deleghê ed Mòdna, Rèz, Bològna e Frêra che insèm a fân la Repóblica Cispadâna, a fân pó 'na secònda riuniòun a Rèz in dóv' a vîn dichiarê cme bandēra al triculôr e vînen scanşlê tót i tètol nobiliêr.
- 1797: Napoleòun al fa andêr la Repóblica Cispadâna in còla Cişalpèina.
- 1803: Ercole III al môr in esèli. A finès acsé la râsa di mâs'c in lénia dirèta.
- 1805: Napoleòun a's fa dichiarêr imperadōr di francèiş e rè d'Itâlia, a vînen més só ed nōv i tétol nobiliêr e tôt via al této ed “sitadèin”. Mèinter al pâsa da Mòdna 'l vîn ricevû cun intusîâşem , égh vîn dë alôg in grân lóso ind al palâs duchêl e lé a 'gh vîn dê al cëvi ed la sitê.
- 1814 : Napoleòun l'é batû. Dôp al cungrès ed Vièna a Mòdna a vîn restarvê al duchêt sòta la cmând ed Francesco IV d'Este Asburgo, fiōl ed Ferdinando d'Asburgo Lorena, fiōl ed Maria Teresa imperadōra d'Avstrìa, e da Maria Beatrice, fiōla d'Ercole III erēde da só pëder dal duchêt ed Mòdna e Rèz e ed Maria Teresa Cybo Malaspina ed còl ed Mâsa e Carêra.
- 1820: Francesco I al mânda fôra un decrét cûntra i carbonêr
- 1822: al tribunêl de Stêt al procèsa quarantasèt persòuni acusê ed fêr pêrta ed la Carboneria, e nōv ed lōr a vînen cundanê a môrt, però a vîn masê sōl al prēt Giuseppe Andreoli.
- 1831: rivôlta ed Ciro Menotti. Francesco IV al fà imperşunêr e pó impichêr Ciro Menotti e Vincenzo Borelli.
- 1834: Francesco IV al fà fêr a Mòdna al Marchê dal bèsti: "a onore e comodo dei fedeli agricoli", mó quisché 'gh dân ed nêş e al fabrichêt l’armâgn vōd, i vultòun a vînen sarê e al grôs fabrichêt in sègvit al vîn druvê in divêrsi manēri. Incô l’é al post ed la facoltê ed cunuméia ed l’Universitê.
- 1839: cumîncia la costrusiòun dal Teâter Comunêl ed Mòdna. Inavgurê int al 1841.
- 1846: Francesco V d'Este al ciâpa al pôst dal pêder Francesco IV.
- 1847: in ubidiĵnsa al Tratêt ed Firèinsa, a la môrt ed Maria Luigia d'Avstrìa al Duchêt ed Mòdna al 's unés al Duchêt ed Guastâla e a vînen cambiê i cunfîn cun al Pramşân e a vîn quistê Rōl, paèiş dal Lumbêrd-Vènet in teritôri duchêl.
- 1848: Francesco V al se şluntâna per soquânt mèiş da Mòdna, câşva i muvimèint ed rivôlta.
- 1856: inavgurê a Rèz al grandiōş Teâter Municipêl ed Rèz
- 11 zógn 1859: Francesco V al lêsa per sèimper al duchêt, dôp che j Avstrîach în stê batû a Magèinta, al và a Mântva cun a drē 3500 suldê fedelèsim e 118 uficêl cmandê dal generêl Sacozzi che a fâncòla che vîn ciamê la Brighêda Estèins. Al pôrta sēgh j ôr e tóta la rôba presiōşa ed faméja e ânca 80 cundanê a vèta in cadèini che vînen sarê ind al perşòun ed Mântva. A Mòdna a rîva Luigi Carlo Farini, cumisâri dal Gvêren piemuntèiş, numinê pó ditadōr e dôp guvernadōr ed tóta l’Emélia ch’la vîn unîda al Piemûnt insèm a la Tuscâna.
- 1860: tót i Mudnèiş aprûven l’uniòun al Règn ed Sardègna
- 1863: a Vièna a vîn sarê l’imbasêda (ciamêda “Legasiòun”) Estèins e l’eşêrcit dal Dóca incòra fedêl a ló e fērom in Vènet (la Brighêda Estèins), al 24 setèmber al vîn deşfât.
- 1875: a Vièna mōr al 20 novèmber Francesco V ûltem Dóca ed Mòdna, al vîn suplî ind al Soterâni Imperiêl ind la cêşa di Capusèin.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Atti e memorie della Deputazione di storia patria per le antiche province modenesi, Modena 1956 e 1986
- Luigi Amorth, Modena capitale, Martello editore, Milano 1967
- Benedetti, Biondi, Boccolari,Golinelli,Righi, Modena nella storia, Edizioni il Fiorino, Modena 1992
- Silvio Campani, Compendio della storia di Modena, Ediz. Aldine, Modena 1992
- G. Carlo Montanari, I fedelissimi del duca. La brigata estense, Edizioni il Fiorino, Modena 1995
- Bruno Rossi, Gli Estensi Mondadori, Milano 1972
- G. Panini, La famiglia Estense da Ferrara a Modena, Ed. Armo, Modena 1996
- AEDES MURATORIANA, Modena 1977 Giornale della Reale Ducale Brigata Estense Ristampa anastatica


text:
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch a l'è un paes del Galess in sü l'isula de Anglesey.
El gh'ha 3.040 abitant.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch a l'é 'l paes cunt el nom püssee lungh de tüt el Regn Ünì (e 'l terz in tüt el mund).
El nom al vör dì: Gesa fr Santa Marìa, in de la valada del nisciöl bianch, arent ai rapid e a la gesa de San Tysijl, arent a la caverna russa.


text:
Michael Jackson
Michael Joseph Jackson (Gary, 29 'd Agóst dal 1958 – Los Angeles, 25 ad Śugn dal 2009) 'l è stâ 'n cantànt e balarèṅ americàṅ, cgnusû cun al scutmàj ad Rè dal Pop. Al sò nóm 'l è finî dènt'r a 'l Guinness di Primâ p'r èsar stâ 'l artìsta nùmar òṅ ad tut i tèmp, rivànd a véndar da piò 'd un migliàrd ad disc.
'L à tacâ la sò caréra a sōi sinc an cuma leader dal grup ad famìja, i Jackson Five. Al sò àlbum dal 1982 Thriller, vinsidōr 'd òt Grammy Awards, 'l è 'l disc più vindû ad sèmpar. Par dū vòlti i 'l aṅ sarnî par mét'r al sò nóm in dla Rock and Roll Hall of Fame, in dal 1997 cuma cantànt di Jackson Five e in dal 2001 par la sò caréra da par lò.
Al 29 'd Agóst dal 2010, al dè in dua lò 'l arév cumpiû sinquàntà-dū an, 'l è dvintâ 'l artìsta più dascargâ ad tut i tèmp. In dla sò vita al s è impgnâ da spés p'r al bèṅ dla gint, dand quàtar-sènt migliòṅ ad dòlar in beneficénsa.
In dal 1994 Jackson al s è spuśâ cun la fiōla 'd Elvis Presley, Lisa Marie, cgnusùda in dal 1992 ma pò 'l à divursiâ sèg dū an dòp.
In dla sò vita Michael 'l à patî un prucès par pedufilìa ma dòp la sò mòrt a s è saû ch'i gh'ìvan dâ cóntar sōl par purtàr-ag via di bèsi.
Discugrafìa
Àlbum e racòlti
- 1972 - Got to Be There
- 1972 - Ben
- 1973 - Music & Me
- 1975 - Forever, Michael
- 1979 - Off the Wall
- 1982 - Thriller
- 1987 - Bad
- 1991 - Dangerous
- 1995 - HIStory: Past, Present and Future - Book I
- 1997 - Blood on the Dance Floor
- 2001 - Invincible


text:
Tramûnt
Artécol in dialèt arzân
Al tramûnt (tramonto in italiân) l'é al mumèint in dóv' al Sōl al sparés sòta l'urizûnt vêrs sîra.
Indice
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
In tót al manēri dal pûnt ed vésta astronômich, al pûnt insém a l'urizûnt da dōve al tramûnt a pâsa al cèinter dal désch dal Sōl al cumbîna gióst cun la diresiòun ed sîra sōl int al dâti di dé quând al giōren l'é cumpâgn a la nôt: difâti al se spôsta, ind la pêrt ed la Tèra in dó sòm, rispetivamèint tra nôt e matèina int i mèiş ed la premavèira e 'd l' istê (cun al rivêr al pûnt pió a nôt int al giōren quând, int l'istê, al dé l'é pió lòngh ed la nôt e tra mezdé e sîra int i mèiş ed l'avtûn e'd l' invêren (int l'istèsa manēra, cun al rivêr al pûnt pió a mezdé int al giōre quând la nôt l'é pió lònga dal dé. La zôna ed l'urizûnt ch' la va tr'al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l'é ciamêda zona occasa.
Dal vôlti, apèina dôp al tramûnt o apèina préma ed l'alvêr dal Sōl, as pōl vèder un râg vèird.
Tramûnt insém a êter pianēta[modifica | mudéfica la surzéia]
Al tramûnt al gh'é ânch insém a chiêter pianēta, mó le diferèint per la distânsa dal Sōl e la cumpoşisiòun ed l'âria.
Insém a Mêrt, dal mumèint che al pianēta l'é pió luntân dal Sōl che la Tèra, al Sōl as vèd sōl ed 'na grandèsa ed 2/3 rispèt a còl ed la Tèra; a câşva ed l'âria mêgra, in pió, al tramûnt al cēl al dvèinta ed culōr bló e mia ed ròs.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tramûnt
Collegamèint d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Tramonto trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
I Justice a hinn un grüp frances de müsega eletroniga cunt una granda inflüenza rock. A hinn staa anca classifigaa cun la definiziun minga inscì ciara de nu rave. A hinn el grüp püssé famus de la cà discugrafiga Ed Banger Records, de prupietà del DJ Pedro Winter, püssé cugnussüü cunt el pseudonim Busy P. El sò prim album † a l'è surtii in del Giügn 2007 e l'hann anca numinaa per un premi Grammy cume Best Electronic/Dance Album (püssee bel album de müsega eletroniga/dance). I sò member se ciamen Gaspard Augé e Xavier de Rosnay.
El MySpace


text:
Lügan (distret)
El distrèt de Lugàno (nòm uficiàl: Distretto di Lugano) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticìno, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Lugàno.
L'è 'l quint distrèt piö grant del Cantù per estensiù condèna superfìce totàl de 305.2 km², ma l'è 'l prim per popolasiù coi sò 140.821 abitàncc (dàto del 2008).
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Lugan l'è dividìt en 12 cìrcoi e 70 cümü:
-
-
Lagh de Urij
-
-
-
-
-
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ I cìrcoi de Lügà est e Lügà òvest i comprènt i quartiér de Lügà colocàcc, rispetivamènt, so la rìa sinìstra e sö la rìa dèstra del fiöm Cassarate.


text:
Donna Summer
La LaDonna Andre Gaines, cgnusùda méj cuma Donna Summer (Boston, 31 ad Dicémbar dal 1948 – Venice, 17 ad Maǵ dal 2012), l'è stàda na cantànta americàna. I gh'ìvan dâ al scutmâj ad Queen of Disco par via di sucès muśicài da discutéca di an Stanta.
Biugrafìa
La LaDonna Andre Gaines la nas la nòt ad San Silvèstar dal 1948 a Boston, tèrsa ad sèt fiōi. In dal 1968 la lasa cà par stablìr-as in Germâgna in dua l'iva catâ 'n pòst par lauràr in dla versiòṅ tedésca dal musical Hair. La sa spóśa cun Helmut Sommer, cgnusû a Mònac ad Bavéra, e sèg la gh'à na fiōla, Mimi. Donna la decìd ad tōr al nóm 'd art ad Summer ch'al sarés la tradusiòṅ in ingléś ad Sommer (al vōl dir Istâ).
In dal 1974 la taca a lauràr insém a 'l itagliàṅ Giorgio Moroder (ch'al gh scrivarà dimóndi canti famóśi), e la rigìstra al sò prim braṅ ad sucès, The Hostage, mis dèntar a 'l LP Lady of the Night.
'L an dòp l'è la vòlta ad Love to Love You Baby par la sò cà discugràfica nóva, la Casablanca Records. Al sìngul umònim l'è pasâ a la stòria par la sò vóś, pîna ad śnum da ninéta.
In dal 1977 la canta òṅ di sò braṅ più famóś, I Feel Love, sìngul dal disc I Remember Yesterday. In dal nòstar paéś ch'la cansòṅ lè la rèsta par daśdòt stmani in di prim déś pòst in clasìfica, dvintànd anc al quìnt 45 gir più vindû d'l an. Di àtar artìsta, in di an sucesìṿ, i l'aṅ cantànda anca lōr: Madonna, Whitney Houston, Robbie Williams, Moby e anc John Frusciante di Red Hot Chili Peppers.
Ma i sucès par lē i n finìsan minga lè. Difàti in dal 1979 'l è al tùran 'd Hot Stuff (mis dèntar a 'l àlbum Bad Girls) ch'al gh dà 'n Grammy Award e 'l è famóś anc p'r èsar stâ druâ in dal film Full Monty quànd di sénsa lavōr ad Sheffield i s càvan śò dal tut in frònt a dal dóni par catàr sù di bèsi.
La cantànta la dvénta la prima artìsta a piasàr tri àlbum dópi ad fila a 'l prim pòst quànd la fà gnir fóra On the Radio.
In dal 1980 la pasa a la Geffen Record ch'la gh fà mulàr lè Moroder e Bellotte par pasàr cun Quincy Jones. Insém a lò la fà gnir fóra al disc Donna Summer, cun dèntar i braṅ Love Is in Control (Finger on the Trigger), The Woman in Me e State of Independence. Par lē quél lè l' è pròpria un perìud ad cambiamènt parchè la sa spóśa par la secónda vòlta, cun al cantànt di Brooklyn Dreams, Bruce Sudano.
In di prim an Utànta la sò stéla la sa śmòrsa un pôc par pò turnàr a brilàr incóra cun She Works Hard For The Money e al sìngul This Time I Know It's for Real dal 1989.
In di an Nuànta la sarnìs ad far di duét (òṅ cun la Liza Minnelli ma anc cun la Barbra Streisand) e dal cover (la canta anc Con te partirò 'd Andrea Bocelli).
In dal 2004 la gh la cava a finìr in dla Dance Music Hall of Fame, insém a i Bee Gees e a Barry White.
Malàda da tèmp 'd un càncar a i palmòṅ, la Donna Summer la mōr al 17 ad Maǵ dal 2012, a ssanta-tri an, in dla sò cà a 'l mâr davśèṅ a Venice, in sla còsta òvest dla Flòrida, quànd incóra l'éra drē a lauràr a 'n àlbum nóṿ[1].
Discugrafìa
Àlbum e Racòlti
- 1974 Lady of the Night
- 1975 Love to Love You Baby
- 1976 A Love Trilogy
- 1976 Four Seasons of Love
- 1977 I Remember Yesterday
- 1977 Once Upon a Time
- 1978 Live and More
- 1979 Bad Girls
- 1979 On the Radio - Greatest hits
- 1980 The Wanderer
- 1982 Donna Summer
- 1983 She Works Hard for the Money
- 1984 Cats Without Claws
- 1985 The Summer Collection
- 1989 Another Place and Time
- 1991 Mistaken Identity
- 1994 Endless Summer - Donna Summer's greatest hits
- 1994 Christmas Spirit
- 1996 I'm a Rainbow (rigistrâ in dal 1981)
- 1999 Live and More... Encore
- 2003 The Journey - the very best of donna summer
- 2008 Crayons
Nòti
- ↑ La mùśica l'è in lut: l'è mòrta la Donna Summer, regìna dla disco music Ilgiornale.it, 17 ad Maǵ dal 2012


text:
L'inferno
L'Inferno (’L inféran) 'l è 'n film dramàtic dal 1994 ad Claude Chabrol, trat da na vècia scritùra dal 1964 'd Henri-Georges Clouzot che però al n à briśa psû purtàr-la a cumpimènt par di mutìṿ ad salùt.
Sunt
Paul Prieur (François Cluzet) al còmpra, faghénd di dèbit, un vèć albêrg davśèṅ a 'n lâg in dla Garòna Élta, minga luntàṅ da Tulóśa e 'l al fà dvintàr cuma nóṿ. Al sa spóśa pò cun la Nelly (Emmanuelle Béart) e al gh'à sèg un fiōl, al pìcul Vincent. Al n pōl pròpria minga lamintàr-as ad gnint parchè al gh'à un bèl lavōr ch'al fruta dimóndi, un fiōl e na mujér ch'la par na miss e ch'la gh vōl bèṅ.
Purtàr avànti 'l albèrg al dvènta però sèmpar più dûr e difìcil e al stress al custrìnś Paul a tōr dimóndi da spés dal madśìni par durmìr. Ma tōr cla ròba lè la gh fà un brut schèrs. Piàn piaṅ al taca a far-as l'idéa che sò mujér, ch'l'è gustóśa cun tut i cliènt, la gh faga i còran, specialmènt cun al mecànic Martinot (Marc Lavoine) dimóndi più śóvan ad lò.
Parchè la bèla Nelly, ch'la và in gir p'r al paéś cun cal stanèli lè che tut i la tìnan 'd òć, stà-la sèg? P'r amōr o p'r i bèsi? Cuś à'l fat lò par meritàr-as na bunàsa acsè?
Un dè a sucéd ch'al véd na prujesiòṅ ad diapuśitìvi cun lōr dū dèntar: i n àṅ fat gnint ma minga a i òć ad Paul ch'al pèrd la tèsta e al dvénta gelóś mat, al litga ad cuntìnuṿ cun sò mujér e i afàr i tàcan a 'ndàr a raméngo.
La Nelly la ciàma 'n dutōr ch'l al vìśita e al gh prumét ch'al dè dòp 'l al purtarà a far-as ricuveràr. Ma a gh'è incóra na nòt da pasàr insém e Paul 'l è prònt a far incòsa cóntar cla "malnéta" ad sò mujér.


text:
Silene vulgaris
La Silene vulgaris (en bresà: virzulì) l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Caryophyllaceae, che pò l'è la famìa dei garòfoi. L'è 'na piànta apresàda 'ndèla cuzìna tradisiunàla: se càta le prìme fòie piö tènere, prim che la piànta la fàghe 'l galèl, e se le dopèra 'ndèle minèstre de ris o, come contórno, saltàde 'n padèla compàgn de le spinàse.
Cuntegnüü
Disatribusiù e hàbitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na pianta uriginària de le zòne temperàde de l'Euràzia e de l'Àfrica del nòrt. L'areàl el s'è istindìt sucesivamènte a l'Amèrica setentriunàla e a l'Austràlia.
La crès söi riù erbùs, en bànda ai sentér e a le stràde e 'ndèi ciós, de la pianüra 'nfìna 'n àlta montàgna.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fùrma biològica de la S. vulgaris l'è emicriptòfita scapùza (H scap): piànta perenànta per mès de böcc a l'altèsa del teré (emicriptòfita), col as fiuràl piö o méno sènsa fòie (scapùza).
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strütüra radicàl l'è rizomatùza a bàze lignificàda. La g'ha divèrse raìs e raizìne segondàrie che part del rizòma.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp el g'ha 'n aspèt erbàceo ma 'l stà sö bèl drit. El pol véser lis (piö de spès) o apéna apéna peluzèt. Endèla part piö àlta el gamp el pöl véser en bris tacolét (vischiùs).
Fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie i è de tìpo ovàt o lineàr-lanceolàde (mìa tat strète). El culùr l'è vért con quach riflès celèst o 'n sèrte varietà apò a vért che tìra al gris sèner. Le fòie bazài le g'ha 'l gambì e le fùrma 'na rözèta.chèle che crès söl gamp e söi ramilì i è sèsii (le g'ha mìa 'l gambì) e le vé fò opòste en corispondènsa dei gróp.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa l'è làsca del tìpo a panòcia con 3 - 9 fiùr che pindùla zó, lónch dei 5 ai 15 mm.
En particolàr la 'nfiurescènsa la vé definìda bìpara cioè i fiùr i crès de töte dò le bànde rispèt al fiùr apicàl..
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è ermafrudìcc (diòich o polìgami) e pentàmeri.
El càles el g'ha la caraterìstica fùrma a balunsì a fùrma de öf (lóch a l'endópe de la larghèsa) gamosépalo (cioè i sépali i è fundìcc ensèma); el culùr el pöl véser vért ciàr ciàr o ròza–biànch che tìra al maròn ciàr. Sö la superfìche endóche gh'è 'l rigonfiamènt gh'è 'na vintìna de nervadüre longitudinàle, colegàde con dèle ótre nervadüre trasversàle piö cürte e méno evidènte e precìze. El càles el conté töt l'ovàre e pò a la càpsula frötìfera e de chèsto derìa la sò strütüra sgiónfa töta particolàr. Söl càles en piö gh'è dei décc terminài lónch 1/6 del càles. Chèsti décc i è papilùs e peluzècc. Chèsta strütüra l'è persistènta.
I pétali de la coròla i è 5, i è de culùr biànch o ròza ciàr. I fenés condèn öngia che ànsa fò del càles, lónga compàgn del càles stès. L'öngia l'è completamènte dividìda (bilobàda) en dò lacìnie patènte subspatolàde o oblanceolàde,. Dimensiù de l'öngia: larghèsa 3 mm; longhèsa 8 mm.
- i stam i è 10 e i ànsa fò del càles.
- i stéi i è 3, pò a lùr i ànsa fò del càles coi stìmmi apéna apéna peluzècc. El ginecèo l'è sùpero e tricarpelàr sincàrpich.
- Fiuridüra: el fiorés de Màgio a Setèmber
La 'mpolinasiù la vé fàda del vènt, de le àe de le barbèle, suratöt chèle che ùla la nòt. La fùrma particolàr a balunsì co la bóca strèta la ghe 'mpedés ai insècc gròs de nà dét isé 'l fiùr el rèsta deèrt 'nfìna a dòpo che gh'è nit scür per fà che i insècc che ùla de nòt che i è piö pesègn i pöde nà a catà 'l pòline.
Fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula glubùza o a fùrma de pér, tacàda 'nsèma al càles, persistènta e condèna curùna de 6 décc apicài. La càpsula, quan che l'è madüra l'è lónga tré ólte 'l carpòfor (el gambì bazàl picinì che 'l té sö la càpsula – àrda la figüra ché 'n bànda). El fröt l'è deiscènt endèla part àlta e 'l sbat atùren tàta somésa.
Üzo gastronòmich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le prìme fòie apicài catàde 'n primaéra prim che la piànta la fàghe sö 'l galèl i è apresàde 'ndèla cuzìna tradisiunàla. Se le dopèra per dàga saùr a le minèstre de ris (ris coi virzulì) o saltàcc en padèla col botér, compàgn de le spinàse, per acompagnà 'l cudighì o 'l salàm buìt. En sèrte pòscc el virzulì 'l vé cönsömàt apò a crüt ensèma a l'ótra 'nsalàda de stagiù.
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Duran, Núria; Morguí, Mercè i Sallés, Mercè: Plantes silvestres comestibles. ECSA, Barcelona, zögn del 2004. Col•lecció Pòrtic Natura, núm. 20. ISBN 84-7306-467-4, plana 21.


text:
Ossessione
Ossessione (Usesiòṅ) 'l è 'n film dramàtic dal 1943 ad Luchino Visconti trat, anc se minga uficialmènt, da 'n rumànś ad James M. Cain dal 1934, Al pustèṅ al sòna sèmpar dū vòlti (The postman always rings twice). 'L è stâ girâ in dla basa emigliàna (Codgôr, Frara, Cmać e Burét) e pò anc ad Ancóna.
Al film, ch'l è cunsiderâ la prim' òpra dal neorealìśum itagliàṅ, 'l è stâ sarnî p'r èsar mis in di sènt film itagliàṅ da tgnir dacàt.
Sunt
In un paiśèṅ dal Fraréś in sal fiùm Po, in un dè 'd Istâ, al riva lè al vagabónd Gino Costa (Massimo Girotti) ch'al s férma par magnàr quèl in dl'ustarìa che Giuseppe Bragana (Juan de Landa) al pòrta avànti insém a sò mujér Giovanna (Clara Calamai). Chi lē, ch'la n è minga cunténta dal sò matrimòni, la gh buta subìt i òć adòs e i dū i dvéntan di amànt. Cal budlòṅ vèć ad Giuseppe al n gh fà minga a mènt e al śibìs un lavōr a 'l nóṿ arivâ parchè 'l è bòṅ ad far un po' da tut. Chi lò al gh rèsta p'r un pôc ma pò al sa stufa e al dmanda a la Giovanna ad scapàr via sèg ma lē la gh diś che, anc s'la gh vōl dimóndi bèṅ, la n pōl briśa mulàr lè incòsa.
Costa al decìd alóra 'd andàr da par lò ad Ancóna p'r imbarcàr-as. Durànt al viàś in tréno al cgnós 'n artìsa (Elio Marcuzzo), chiamâ al spagnōl, ch'al gh dà na maṅ par pagàr al bijét e i dū i dvéntan di amìg. Rivâ in dal Marchi i càtan lavōr a la Féra ad Maǵ.
Durànt i dè dla féra Gino al s véd incóra cun la Giovanna, ch'l'éra lè cun sò marè parchè lò al gh'iva da partecipàr a 'n cuncōrs ad canti, e i decìdan ad cupàr Giovanni cun 'n incidènt in màchina par psēr acsè vìvar finalmènt insém. Quànd chi lò al mōr dabòṅ, cun la pulisìa chì'la gh'à di suspèt, i dū i tórnan incóra a 'l ustarìa par vérar-la cuma s'a gnint a fus ma Gino al n s pōl minga cumpatìr cla vita lè, cun un péś ad dèntar ch'l al śluntàna da lē. Quànd la Giovanna la và a Frara par mét'r-as in bisàca i 50.000 franc dl'asicurasiòṅ in sla vita ad sò marè, Gino al s litga sèg parchè al taca a pinsàr che lē la s fus misa insém a lò sōl par catàr òṅ ch'al gh dis na maṅ par masàr Giuseppe. Costa, tgnû 'd òć in sità par la pulisìa, al s davśìna acsè a na scaja cun al cōr bòṅ, l’Anita (Dhia Cristiani). Ma la Giovanna, ch'la gh'à 'd avér fiōl, quànd la i véd insém la gh diś ad turnàr da lē o senò la sarés bòna ad cuntàr incòsa.


text:
Bulivia
La Bulivia a l'è un paes del America del Süd.
La cunfina cunt el Brasil, el Paraguay, l'Argentina, el Cile e'l Perù.
La gh'ha dò capitaj: Sucre (capital custitüziunala giüdiziaria) e La Paz (capital aministradiva).
La gh'ha una süperfiss de 1.098.581 km² e una pupulaziun de quas 9 miliun d'abitant (i indigen a hinn el 75%).
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bulivia (nom ufizial: Repübliga de la Bulivia) a l'é una repübliga.
El president a l'é l'Evo Morales (del 2006).
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bulivia la ciapàt ol sò nòm da chèl del Simon Bolivar che l'à portàt a l'indipendènsa tance stacc del süd America che grasie a lü i s'è liberàcc dal goèrno del rè de Spagna.
I lèngue de la Bulivia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Bulivia la lèngua üficiàla l'è 'l Spagnöl o mèi ol Castiglià, ma i è parlàde pò la lèngua aymar e la lèngua quechua che i è lèngue 'ndigene pre columbiane, chèste lèngue i è turnàde ad ès insegnàde 'n di scöle de quando l'è dientàt presidènt 'l Evo Morales che l'è ün ìndio aymar.
Ol teritòre de la Bulivia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I bolivià i è üzàcc a separà 'l teritòre de la sò nasiù 'n trè zòne e per fal i se bàza söl clima/temperadüra e sö l'altèsa söl mar. I trè zòne i è isè ciamàde:
- Calido, chèla piö 'n bas, a matina, 'ndoe gh'è i forèste tropicài e la sità piö 'mporànta l'è Santa Cruz;
- llano, la zòna 'n del mès 'ndóe la temparadüra la rèsta sèmper tra i 20 e i 25 gradi, tra i sità de chèsta zòna gh'è Chocabamba e se parla Spagnöl e Quechua;
- Frio, la zòna 'n piö a sira e piö 'n vólt söl lièl del mar, tra i sità de chèsta zòna gh'è La Paz e se parla Spagnöl e Aymar.


text:
Delio Tessa
Delio Tessa (1886 - 1939) l'è staa on poetta de Milan. L'è staa el pussee grand scritor in lengua milanesa dòpo el Carl Porta.
L'originalità de la sò poesia l'è stada pussee in del sò espressionismo ossessiv e ne la soa manera allucinada e satirica de descriv la Mort. El sò capolavor l'è L'è el dì di Mort, alegher! (ona collezion di sò poesij, 1932).
I sò poesij pussee celebraa hinn A Carlo Porta, De là del mur (suj matt al manicomi de Mombell), El cavall de bara, La mort de la Gussona (on epitaffi ironegh a ona madàm de on bordell), La pobbia de Cà Colonnetta e el sò capolavor, L'è el dì di Mort, alegher, che'l fà on parallel fra la celebrazion di mort e la desfatta de Caporett, e el sò drama esistenzial.
Stilisticament, el Tessa el dopera regolarment l'"enjambement" e i frasi parentetigh; el mes'cia su el Milanes con l'Italian e i lengov forest com'el Frances o l'Ingles.
L'eva on antifascista e per quell, fintant che l'eva in vita, l'è staa semper confinà fouera de la coltura officialla. A part L'è el dì di Mort, alegher!, tutt i sò poesij e i sò oper hinn staa publicaa domà che l'eva mort. Adess el possa in del Famedio, al Cimiteri Monumental de Milan, visin al Lisander Manzon.


text:
Il nov center per requirents d'asil en il center Plankis a Cuira vegn occupà l'autra emna cun ils emprims immigrants. Ins fa quint cun ina gruppa da 30 fin 50 requirents che prendan dimora en il tschaler da protecziun.
dapli Nov center per requirents avra l'autra emna
La scola chantunala dal Grischun duai survegnir ina nova mensa e mediateca. Senza cuntravuschs ha il Cussegl grond approvà il credit da 27 milliuns francs.
dapli Cussegl grond di gea a nova mensa e mediateca
A Birmensdorf en il chantun Turitg ha l’Uffizi federal da guaud avert il nov labor naziunal per la protecziun da plantas, quai en preschientscha dal cusseglier federal Johann Schneider-Ammann.
dapli Avertura dal nov labor naziunal per proteger plantas
-
A Birmensdorf en il chantun Turitg ha l’Uffizi federal da guaud avert il nov labor naziunal per la protecziun da plantas, quai en preschientscha dal cusseglier federal Johann Schneider-Ammann.
dapli Avertura dal nov labor naziunal per proteger plantas
-
L'autoritad da surveglianza ENSI pretenda en in rapport dapli analisas en connex cun in incap en l'ovra atomara da Beznau. Il bloc 1 da l'ovra atomara en il chantun Argovia era vegnì sclaus questa stad per 2 emnas pervia d'in stgarp en ina lingia.
dapli ENSI pretenda dapli analisas pervi d'incap
-
L'iniziativa d’Ecopop saja absurda e donnegiusa, quai ha ditg il comité cunter l’iniziativa. Sche l'inizativa vegnia acceptada, lura fissan ils contracts bilaterals cun l'UE giud maisa, uschia lur argumentaziun.
dapli Comité cunter Ecopop: "Absurd e donnegius"
-
Be stgars 6'500 kilometers dals flums da l’artg alpin èn ecologicamain intacts, quai mussa in studi dal WWF Austria. Entant che la Frantscha e l'Austria hajan auas per gronda part schubras sajan ils resultats per la Svizra nauschs.
dapli Nauschas notas per la qualitad d’aua en flums svizzers
-
L’Uniun Europeica augmenta las sancziuns cunter il reschim dal president da la Siria, Baschar al-Assad, quai han decidì ils ministers da l’exteriur dals stadis da l’UE a Luxemburg.
dapli UE augmenta sancziuns cunter Siria
-
En la Nigeria è l'epidemia d’Ebola uffizialmain surmuntada, quai ha declerà l'Organisaziun da sanadad WHO a Genevra. Quai saja in enorm success e mussia ch’ins possia dumagnar l'epidemia.
dapli Nigeria ha surmuntà l'epidemia d'Ebola
-
Per franar l'epidemia d’Ebola han ils ministers da l'exteriur da l'UE sa cunvegnids sin in coordinatur europeic. Ils pajais da l'Africa dal vest, la Liberia, Guinea e Sierra Leone na sajan betg capabels da franar l'epidemia be sulets.
dapli Coordinatur europeic per franar epidemia d’Ebola
-
L'organisaziun per dretgs umnas Amnesty International na vesa nagins indizis ch'i dettia fossas en massa en la citad ucranaisa Donezk sco quai ch'ils separatists vulan avair scuvert.
L'organisaziun rinfatscha als separatists proruss sco er a...
dapli Amnesty International n’ha betg chattà fossas en massa


text:
Pingu
Artéccol in dialètt mudnés
Pingu l'è una seri ed cartòun animê svézzra scrétta da Otmar Gutmann.
Al cartòun animê al counta la stòria ed'na famìa ed pinguìn ch'la abita in dal polo sud. In dla famìa i gh'ein Pingu, la surèla Pinga, peder e medra.
Pingu l'è animê in stile plastilina. In Italia, l'è trasmèss da Rai Due.
Al cartòun l'ha avû dimondi sucès in tótt al mònd, anch perché i persunag' i discòren in "pinguines", 'na léngua inventèda ch'l'arcorda quela ed La Linea.
Me&Te[modifica | mudéfica la surzéia]
Dimòndi ginta in dal Web e sovratótt su Youtube i mètten di video ed Pingu in-dóvv agh è cambièda la vós. Piotòst famós l'è al canèl di Me&Te, in-dóvv agh én dimòndi vìdeo ed Pingu ch'al ciacàra dialètt mudnés.


text:
Bonvesin de la Riva
Bonvesin de la Riva (Bonvesin dra Riva in milanes antich; Bonvicinus de Rippa in latin; 1240 ca. - 1313) l'è staa el primm e scriv giò in milanes in del secol XIII. Nassuu vers la metà del 1200 e mòrt in del 1313, Bonvesin l'è staa un fraa di Umiliati e l'ha ciappaa el sò nòmm de la Ripa ticinesa, a Milan, in dove el Fraa l'haa sogiornaa del 1290.
In del 1288 l'haa scrivuu in Latin 'De Magnalibus urbis Mediolani', un'opera elogiant la città de Milan che l'è andada perduda per secoi fina a quand l'è stada ritrovada in del 1898 in de la Biblioteca Nacional de Madrid.
La pupart d'i sò òper hin de carater religios.
Òper in milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Disputatio mensium, (gh'è anca una versiun in latin);
- De Sathana cum Virgine;
- De peccatore cum Virgine;
- De anima cum corpore;
- Disputatio rosae cum viola;
- Disputatio musce cum formica
- Libro de le tre Scritture;
- De falsis excusationibus;
- De vanitatibus
- De quindecim miraculis;
- De die iudicii;
- Laudes de Virgine Maria;
- Rationes quare Virgo tenetur diligere peccatores;
- Vulgare de elymosinis;
- Vulgare de passione Sancti Iob;
- Vita Beati Alexii;
- De quinquaginta curialitatibus ad mensam;
- Expositiones Catonis.
La sò òpera pussee importanta, almen segonda i critich modern, l'è el "Liber de le Tri Scriture" (1274 pressapòch), un poema in quartin in milanes, consideraa fondamental per el studi de la lengoa leteraria cumun de la Val Padana in del secol XIII.
El Liber de le Tri Scriture[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è formaa de tri part:
- De scriptura nigra
- De scriptura rugia
- De scriptura aurea
L'incipit de la prima scriptura l'è:
In nom de Jesu Criste e de sancta Maria
Quest’ovra al so honor acomenzadha sia:
Ki vol odir cuintar parol de baronia,
Sì olza e sì intenda per soa cortesia.
Odir e no intende negata zovarave,
E ki ben intendesse anc negata farave,
Ki no metess in ovra so k’el intenderave:
O l’om no mett lo cor e l’ingegn nient vare.
El test el poeud es tiraa giò in formaa pdf dal sit:


text:
Buch am Irchel
Buch am Irchel a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.26 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 894 abitant.
El cumün de Buch am Irchel al se tröva a una altitüden de 534 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berg am Irchel, Dättlikon, Dorf, Freienstein-Teufen, Neftenbach, Volken. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Buch am Irchel l'è menziunaa la prima volta inturen al 1238 col nom de Buoch. In 1244 l'è staa menziunaa col nom de Bebinchon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a Insema a Gräslikon, che l'è devegnüü part de Berg am Irchel in del 1855.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Buch am Irchel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Trasc'quera
Trasquera (inscì anca in Italian; Trasc'quera in Ussulan) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 204 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 39,5 km² e ona densità de popolaziun de 5 ab./km².
El paes el se tröva in la Val d'Ossula e 'l gh'ha tre fraziun: Büjaja, Isel e Pajin. Arent a Isel a gh'è un cunfin ufizial de Stat tra Italia e Svizzera (cumün de Zwischbergen, in del Cantun Vales).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trasc'quera l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lengua walser
El walser (nomm local: titschu, titzschu, titsch, töitschu) l'è ona lengua germanega del grupp de l'inscì ciamaa altissem alemann, parlada in tutt l'arch alpin, ma soratutt in Svizzera, Italia ocidental e Austria.
L'ha conservaa on mucc de caratteristegh arcaegh respett ai alter parlà germanegh.
In Italia l'è parlada a Gressoney, Issime, Alagna, Rimella, Macugnaga e Formazza. Al dì d'incoeu l'è a ris'c de estinzion, sostituida di lengov regionai (lombard, piemontes, arpitan, svizzer todesch) o, soratutt, de quei nazionai.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla "walser" l'è ona coruzion del termen Walliser, che 'l voeur dì "del Valles" (in todesch Wallis). De fatt i walser se ciamen inscì perchè hinn i discendent di popolazion germanegh migraa in del XIII secol del Canton Valles in alter zonn in gir per i Alp.
El nomm local titschu (e variant) inveci el vegn d'ona parolla germanega bella antiga, cioè *theodisk, che la corespond anca al todesch deutsch ("todesch") e a l'ingles dutch ("olandes"), e anca al romand tuche ("svizzer todesch").


text:
Florian
El March Anni Florian, ò pussee semplisement Florian (Marcus Annius Florianus in Latin; ...- Tars, agost 276) a l'è staa on imperador roman.
Fradelaster del Tacit, che l'aveva nomenaa prefett del pretòri, dòpo la mòrt de quest (giugn 276) el s'è autoproclamaa imperador. Dòpo avè finii la guerra contra i Gòtt comenzada del Tacit, el gh'ha avuu de andà vers sud per combatt quij legion che aveven proclamaa imperador el Pròbo al sò pòst. A Tars, in Turchia, l'è staa coppaa di sò medemm soldaa, fòrsi istigaa pròpri del Pròbo.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Eutròpi, Breviarium ab Urbe condita, liber IX, 16


text:
Verbania
Verbania l'è 'l caplögh de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula. Verbania la se tröva in sül Lagh Magiur e l'è nassüda in del 1939 da l'ünión di cumün de Intra e de Palanza. L'è caplögh de pruvincia a partì dal 1992 e l'ha ricevüü el status de cità in del 2007.
El gh'ha ona popolaziun de 31 053 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 37,7 km² e ona densità de popolaziun de 824 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Riscian, Bavén, Cambiasca, Cussögn, Ghifa, Gravaluna, Laven-Mombell (VA), Margöss, Misgina, Santin, Stresa e Vignun.
Ultra ai dü vegg centri, la cità la cünta anca i frazión de Antuliva, Biganzö, Üncc, Cavandun, Funtos, Pussacc, Süna, Turced, Trubas, Zuveral.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Verbania l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'uomo che sapeva troppo (film 1956)
L'uomo che sapeva troppo (’L óm ch'al saìva tròp) 'l è 'n thriller dal 1956 'd Alfred Hitchcock, arfacimènt 'd un sò film umònim dal 1934 prudót in dal Régn Unî.
La pelìcula l'è stada preśentàda a 'l nôn Fèstival ad Cannes.
Al film, girâ par gl'intéran in di studi dla Paramount e par gl'estéran in Maròc e a Lóndra, 'l à muciâ sù da piò 'd ùndas migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custâ sōl òṅ e dū.
Sunt
Dū turìsta americàṅ, al dutōr Ben McKenna (James Stewart) e sò mujér Jo (Doris Day), i èṅ i viàś in Maròc insém a 'l sò putèṅ Hank (Christopher Olsen). In sla curéra ch'la i pòrta a Marrakech i cgnósan un persunàǵ strâṅ, Louis Bernard (Daniel Gélin), ch'al taca a ciacaràr sèg. Più tard, rivâ in d'l albêrg, i McKenna i màgnan in un risturànt un pui c'n i dî, cum a s fà da cal bandi là, insém a na còpia ingléśa, Edward (Bernard Miles) e la Lucy Drayton (Brenda De Banzie). I pàsan la sira sèg dòp avér vdû che anc Bernard al s cata lè.
Al dè dòp, faghénd un gir p'r al marcâ dla sità, i védan 'n óm ch'al s gh para incóntar cun un curtlàs insfilsâ in dla schina. Prima ad murìr, chi lò al gh diś che 'n impurtànt óm ad stat al sarà fat fóra a Lóndra e al s arcmànda 'd andàr a pascàr là "Ambrose Chapel". Chi lò al n è àtar che Louis Bernard cun i pagn adòs 'd un maruchèṅ e cun al grugn piturâ ad scûr.
La pulisìa la ciàma gl'americàṅ in cumisariâ par 'n interugatòri ma prima chi lōr i ricévan na telefunàda ch'la diś 'd a n dir gnint su qvél ch'al gh'iva dit Bernand o sinò al sò putèṅ Hank, ch'in cal méntar 'l éra stâ purtâ via, al gnarà cupâ.
La canta Qué Será, Será
In dal film la Doris Day la canta al braṅ Whatever Will Be, Will Be (Qué Será, Será) (Qvél ch'a sarà, a sarà) che pò al vins'rà al Prèmi Òscar.


text:
Pidógne
Pizògne (nòm uficiàl: Pisogne) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 8 084 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na süperfìce de 48 km², per 'na densità de 168 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artògne, Càster (BG), Cósta Ulpì (BG), Lùer (BG), Marù, Pezàze, Plà, Rìa de Sólt (BG), Sólt (BG), Taèrnole e Sù.
Cuurdinade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Stetten
Stetten el pöl vìga chèsti significàcc:
- Stetten am kalten Markt, cümü todèsch del circondàre de Sigmaringen, endèl stat federàl del Baden-Württemberg;
- Stetten, cümü todèsch del circondàre del Lach de Constànsa (Bodenseekreis), endèl stat federàl del Baden-Württemberg;
- Stetten, cümü todèsch del circondàre de la Basa Argovia, endèl stat federàl de la Baviera;
- Stetten, cümü todèsch del circondàre del Donnersbergkreis, endèl stat federàl de la Renània-Palatinàto;
- Stetten cümü svìser del Canton Argovia;
- Stetten cümü svìser del Canton Sciafüsa.


text:
Cosio di Arroscia
Cosio di Arroscia l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 237 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 40,5 km² e 'na densità de popolasiù de 6 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Briga Alta (CN), Mendatica, Montegrosso Pian Latte, Ormea (CN), Pornassio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cosio di Arroscia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Velluto blu
Velluto blu (Vlû blù) 'l è 'n thriller dal 1986 ad David Lynch prudót da Dino De Laurentiis. La pelìcula la s ciàma acsè par via dla cansòṅ Blue Velvet ad Bobby Vinton cantàda in dal film par l'Isabella Rossellini méntar la s śibìs in dla lucàl nutùran Slow Club.
'L à fat sù òt migliòṅ e mèś ad dòlar in tut a frónt 'd un cóst ad siē migliòṅ.
Sunt
Jeffrey Beaumont (Kyle MacLachlan), studènt d'l Oak Lake College, al tórna in dal sò paéś ad Lumberton p'r andàr a catàr sò pàdar c'l iva patî 'n cólp che par pôc a n 'l iva fat séc. Méntar 'l è drē a far la strada che da 'l uśdàl la pòrta a cà sua, al véd par tèra in un caradòṅ bandunâ 'n uréć tajâ via ad nét. Al śóvan 'l al tōś sù par purtàr-'l a 'l detective dla pulisìa John Williams (George Dickerson). Al cgnós acsè anc sò fiōla, la Sandy (Laura Dern), ch'la gh dascór dla Dorothy Vallens (Isabella Rossellini), na cantànt ad nightclub ch'la pōl ès'r-'g in mèś. Chi lōr dū i tàc'n a indagàr.
Na sira al śóvan al gh la cava a insfilsàr-as dèntar 'l apartamènt dla Dorothy par scuriuśàr e, quànd a riva chi lē, lò al s lóga sénsa furtùna in d'l armàri. La cantànta, cun un curtlàs in maṅ, la 'l fà vgnir fóra subìt e, cardénd che chi lò al sia sōl un guardòṅ spurcaciòṅ, la decìd ad śugàr sèg faghénd-al cavàr śò dal tut par pò far-'g un buchèṅ.
In dal méntar i bùs'n a 'l us e lē l'è custréta a dar-'g un taj spidénd-'l incóra in d'l armàri. Quànd la vèra la pòrta a vèṅ dèntar Frank Booth (Dennis Hopper), 'n óm ch'al la pìcia da spés e anc cla vòlta lè, cun Jeffrey ch'al véd incòsa sénsa psér-ag far gnint méntar la pòvra dóna la patìs la śdòrmia cun dal gas.


text:
18 11
Ol dé 18 de noèmber l'è 'l 322 ( 323 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 44 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de noèmber al è ul dí da pòost 322 ( 323 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 44 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1058 - Barcelona: se'n consagra la catedrala.
2004 - Brüssèl (Bèlzica): Javier Solana, in nom de la Üniú Öropea, al fa saé aj vint-e-sich gu·erns stataj che Català e Valencià i è la istessa lengua.
2005 - La Viquipèdia in Català la ría a 20.000 articuj, con l'artícol !
2004 - Strasburgh (Alsàssia, Fransa): daspus che l'italià Rocco Buttiglione al è stat sübstitüit per Franco Frattini, l'Öròparlament al ratífega l'equip de comissari de Durão Barroso.
2004 - Little Rock (Arkansas, SÜA): Bill Clinton gh'al inaügüra la sò Biblioteca Presidensiala.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Altafula (ol Tarragonès): Miquel Porter i Moix, crítich e storiadur del sínema Català, cineasta, cantant (ü di Setze Jutges), sindicalesta e ex-retor de la Üniversità Catalana d'Estat.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Sarònn
Sarònn (nom ufizial in italian: Saronno in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Varés cun 39 422 abitant (dato del Dicember 2013[1]), ona süperfis de 10,86 km² e 'na densitaa de popolazion de 3 630 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Ceriano Laghetto, Caron e Pertüsela, Cogliaa, Gerenzan, Origg, Rovello Porro, Soree e Übold.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sarònn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Léder
Léder l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent, istitüìt el 1 de zenér del 2010 de la fuziù de Piéf de Léder, Mulìna de Léder, Tiàren de Sùra, Tiàren de Sóta, Bezèca e Concei.
El g'ha 5 418 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'na süperfìce de 154,6 km². El cunfìna coi cümü de Rìa del Garda, Stor, Bondù, Cundì, Ciméch, Pieve di Bono, Bleggio Superiore, Fiavè, Ten, Tió, Zucol, Magàza (BS), Limù (BS), Nago Torbole, Tremùzen (BS).
Cümü 'nzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Müllheim (Germania)
- Buštěhrad (Repüblica Ceca)
- Doksy (Kladno) (Repüblica Ceca)
- Milín (Repüblica Ceca)
- Nový Knín (Repüblica Ceca)
- Příbram (Repüblica Ceca)
- Ptice (Repüblica Ceca)
- Všeň (Repüblica Ceca)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Scolasts s’engaschan vinavant per collavurar cun l’Italia
-
- Zoom
- Ils scolasts da la Bregaglia discutan co reactivar il project da collavuraziun che ha fatg naufragi il schaner. (RTR, S. Derungs)
En la Bregaglia s’engaschan ils scolasts vinavant per ina collavuraziun cun la scola en l'Italia. Els veglian discutar cun il cussegl scola co reactivar il project che la radunanza communala da la Bregaglia ha refusà il schaner, ha ditg la manadra da scola Elena Salis al schurnal regiunal da radio SRF.
L'idea fiss ch'ils uffants da scolina da la Bregaglia frequentan la scolina en l'Italia, persuenter duain ils scolars talians dal stgalim superiur vegnir en la Bregaglia a scola. Uschia fiss garantì dapli scolars en las classas e cunquai era ina meglra qualitad. (srf/fc)


text:
Wil (ZH)
Wil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.94 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 297 abitant.
El cumün de Wil al se tröva a una altitüden de 406 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dettighofen (DE-BW), Eglisau, Hüntwangen, Klettgau (DE-BW), Rafz, Wasterkingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Al gh'è di traversament de fruntera vers la Germània arent la citaa da Wil (vers Bühl in Baden-Württemberg) e Buchenloo (vers Dettighofen in Baden-Württemberg).
Trasport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hüntwangen-Wil al è una fermada de la Zürich S-Bahn sü la ligna S5. La sò stazion de la feruvia a l'è a 33 minütt da Zürich Hauptbahnhof.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Scritüra in TeX
El TeX l'è ü sistema da scriif pensat dal Donald Knuth in del 1978.
Dapress Zener 2003, le fórmüle matemàteghe sü la Wikipedia i pöö vess scrivüde cul sistema TeX.
Chesta sintassi al è fisc plüü fàcila a scriif e a legí che ul HTML: chí le fórmüle i è presentade in HTML si pussíbil, altrameent una imàgen PNG a l’è prudüida pal serviduur.
Le regule da basa i è le sigütante:
- le fórmüle sa i mett intra   ...   ;
- i caràtar + - = / ' | *   ( ) peuvent vess tapee diretameent ;
- da deent una fórmüla, sa i pöö delimitá di grupp al jütt da le parentesi grafe {}, par grupá una espressiú a índes, par esempi.
Par utegní da le parentesi grafe íntal rendüü, al cuventa dunca teclá \{ u \}.
Si vuu truvee da le dificültaa, esitee mia a dumandá dal jütt aj Druvatt (üsüari) da TeX.
Cuntegnüü
Caràtar spezziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Índes, espusaant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Frazziú, matriis, plüü da línie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zöögh da caràtar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Delimitaduur in le grande equazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
\left e \right i pöö vess druvaa cun diveers delimitaduur :
Spazziameent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul TeX al gestiss autumaticameent la plüpaart di prubleem da spazziameent, però vuu pudii vurí cuntrulá ul spazziameent manüalameent in di caas.
Astüzzia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par furzá una fórmüla a la plena taja, al è assée da gjuntá un spazzi fí al finaal da la fórmüla: \, (contre-oblique vírgüla )
a(1+e^2/2)  al dà
a(1+e^2/2)\,  al dà
Par diminüí la taja da le fúrmüle int una línia da teest sa l pöö druvá \textstyle u \scriptstyle:
A \left({B\over c}\right)  al dà
\textstyle{A \left({B\over C}\right)}  al dà
\scriptstyle{A \left({B\over C}\right)}  al dà
Vidée apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liamm da deet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Inglés) Ducümeent d'intrudüzziú à TeX, sota furmaa PDF.
- (Franzés) Ducümeent d'intrudüzziú à TeX, legí le pàgine 32 a 41.
- (Inglés) AMS LaTeX, le estensiú e cunvenziú de la suzzietaa Americana da matemàtica.
- l2p online, par cumpilá dal codi TeX int una imàgen PNG.
- Official LaTeX project site lööch web pal desvilüpameent dal LaTeX.
- MikTeX: una distribüzziú da LaTeX par Windows.
- Ul Grupp d'Üsüari da TeX e LaTeX.
- CTAN. The Comprehensive TeX Archive Network: l'archivi "ufizziaal" da tütt ul materiaal relazziunaa cun TeX e LaTeX.Mudel:Contribuer


text: 1Rü Derbe rü Ditawa nangugü ga Pauru rü Chira. Rü yéma nayexma ga wüxi ga yaxõcü ga Timutéu ga naẽ́ga. Rü naẽ rü wüxi ga Yudíu ga yaxõ̱xcü iyixĩ. Rü nanatü rü wüxi ga Griégu tixĩ. 2Rü meãma Timutéuchigagu nidexagü ga guxü̃ma ga yema yaxõgüxü̃ ga Ditacü̱̃ã̱xgü rü Icúniũcü̱̃ã̱xgü. 3Rü nanaxwa̱xe ga Pauru ga na nüxü̃ íyaxümücüxü̃ ga Timutéu. Natürü naxü̃pa ga na yagaãxü̃ rü ínanawiecha̱xmüpe̱xechiraü̃, yerü yemaãcü nanaxwa̱xegü ga yema Yudíugü ga yema naãnewa yexmagüxü̃. Yerü guxü̃ma nüxü̃ nacua̱xgü ga na Griégu tiĩxü̃ ga nanatü. 4Rü guxü̃nema ga guma ĩãnegü ga nawa nachopetünewa, rü duü̃xü̃gümaã nüxü̃ nixugüetanü ga yema ucu̱xẽ ga yema Yerucharéü̃cü̱̃ã̱x ga ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃ rü yema yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü nüxü̃ ixugüxü̃. 5Rü yemaãcü yexeraãcü meã nayaxõgü ga guxü̃ma ga yema yaxõgüxü̃, rü guxü̃ ga ngunexü̃ rü yexeraãcü nimuẽtanü ga yema yexwacax yaxõgüxü̃. 6Rü Áchiaanewa naxĩxchaü̃ na yéma nüxü̃ yaxugüxü̃ca̱x ga ore i mexü̃. Natürü Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü nüxna nanachu̱xu ga yema. Rü yemaca̱x Piríquiaanewa rü Gárataanewaama nachopetü. 7Rü Míchiaarü naãnewa nangugü, rü yéma nagu narüxĩnüẽ ga na Bitíniããrü naãnewa naxĩxü̃. Natürü yéma rü ta Tupanaãẽ i Üünexü̃ nüxna nanachu̱xu ga na yéma naxĩxü̃. 8Rü yemaca̱x Míchiaanewa nachopetümare rü ĩãne ga Túruawa nangugü. 9Rü yema chütaxü̃gu rü Pauru nango̱xetü rü nüxü̃ nadau ga wüxi ga yatü ga Machedóniãcü̱̃ã̱x ga nape̱xegu chicü. Rü nüxü̃ naca̱a̱xü̃, ñaxü̃maã: —¡Machedóniãwa naxũ, rü toxü̃ rüngü̃xẽẽ! —ñaxü̃maã. 10Rü yexguma yemaxü̃ nada̱u̱xgu ga Pauru, rü yexgumatama togü tamexẽẽgü na Machedóniãwa taxĩxü̃ca̱x. Yerü nüxü̃ tacua̱xgü rü aixcümaxü̃chi nixĩ ga Tupana toxca̱x c̱axü̃ na yema duü̃xü̃gümaã nüxü̃ tixuxü̃ca̱x ga ore i mexü̃. 11Rü Túruaarü türewa itaxĩãchi, rü capaxũ ga Chamotáchiuca̱x we̱xgu taxĩ. Rü moxü̃ãcü Neã́poriwa tangugü. 12Rü yéma rü dauxchitagu taxĩ rü Piripuwa tangugü. Rü guma nixĩ ya Dumacü̱̃ã̱xgüarü ĩãne ga Machedóniããnegu naxügüne. Rü guma nixĩ ya guxü̃ne ya ĩãneãrü tamaẽne ga yéma. Rü yéma tayexmagü ga ñuxre ga ngunexü̃gü. 13Rü ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu, rü guma ĩãne iyacuáxü̃wa taxĩ ga natüpechinüwa, yerü nagu tarüxĩnüẽgu rü yéma nayexma ga Yudíugüarü yumüxẽchica. Rü yéma tarütogü, rü namaã tidexagü ga ñuxre ga ngexü̃gü ga yéma ngutaque̱xegüxü̃, rü namaã nüxü̃ tixugü ga Tupanaãrü ore. 14Rü yéma iyexma ga wüxi ga ngecü ga Díria ga ngĩẽ́ga ga Tupanaxü̃ icua̱xüü̃xcü. Rü Tiatíra ga ĩãnecü̱̃ã̱x iyixĩ. Rü dauxracharaxü̃ ga naxchirumaã itaxe yerü yema nixĩ ga ngĩrü puracü. Rü ngĩma rü meãma yéma irüxĩnü, yerü nüma ga Cori ya Tupana rü ngĩxü̃́ nanangúchaü̃xẽẽ na meã inaxĩnüxü̃ca̱x ga yema ore ga Pauru nüxü̃ ixuxü̃. 15Rü yemawena rü ñu̱xũchi íibaie wüxigu namaã ga guxü̃ma ga ngĩtanüxü̃gü. Rü yixcama rü toxü̃ ica̱a̱xü̃ ñaxü̃maã: —Ngẽxguma pema choxü̃ peda̱u̱xgu na aixcüma nüxü̃́ chayaxõxü̃ ya Cori ya Tupana, rü marü name ega chopatagu peyapegügu —ngĩgürügü. Rü yéma toxü̃ ixĩxẽẽ. 16Rü wüxi ga ngunexü̃gu ga yexguma yumüxẽwa taxĩxgu ga tomax, rü yexma ngĩxü̃ tayangau ga wüxi ga pacü ga corigüxü̃taxü̃ ixĩcü ga ṉg̱oxoã̱xcü. Rü yema pacü rü wüxi ga ṯacüxü̃ cua̱xcü iyixĩ, rü duü̃xü̃gümaã nüxü̃ iyaxu ga ṯacü tá yixcüra na ngupetüxü̃. Rü yemaca̱x ga duü̃xü̃gü rü dĩẽrumaã ngĩxü̃́ nanaxütanü na nüxü̃ yaxuxü̃ca̱x na ṯacü tá na ngupetüxü̃. Rü yemaãcü poraãcü dĩẽruxü̃ itú naxca̱x ga ngĩrü corigü. 17Rü ngĩma towe ingẽ ga toma rü Pauru, rü tagaãcü ngĩgürügü: —Ñaã yatügü rü Tupana ya tacüxüchimaãrü duü̃xü̃gü nixĩ, rü pemaã nüxü̃ nixu na ñuxãcü tá penayaxuxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃ —ngĩgürügü. 18Rü yemaãcü iyixĩ ga muxü̃ma ga ngunexü̃gu. Rü düxwa nüxü̃́ nawa̱xtümüxü̃ ga Pauru, rü ngĩxca̱x nadauegu, rü ñanagürü nüxü̃ ga yema ṉg̱oxo ga ngĩwa yexmaxü̃: —Ngechuchu ya Cristuégagu cuxü̃ chamu, na ngĩwa ícuxũxũxü̃ca̱x —ñanagürü. Rü yexgumatama ngĩwa ínaxũxũ ga yema ṉg̱oxo. 19Rü yexguma nüxü̃ nadaugügu ga ngĩrü corigü ga marü tama ngĩgagu dĩẽru ngĩxü̃ na nayauxgüxü̃, rü Pauru rü Chiraxü̃ ínayauxü̃, rü ãẽ̱xgacügüarü ngutaque̱xechicawa nanagagü. 20Rü ãẽ̱xgacügüna nanaxuaxü̃ ga yema ngĩrü corigü, rü ñanagürügü: —Ñaã Yudíugü rü tórü ĩãnewa nanachixeãẽxẽẽgü i duü̃xü̃gü. 21—Rü tüxü̃ nangúexẽẽ na naxaurexü̃ca̱x i nacümagü i tüxna chu̱xuxü̃ i yixema i Dumacü̱̃ã̱xgü —ñanagürügü. 22Rü yexguma ga guxü̃ma ga yema ĩãnecü̱̃ã̱x, rü Pauru rü Chirana nayuxgü. Rü yema ãẽ̱xgacügü nanamu na ínacu̱xü̃ãxü̃ca̱x rü ngexchiruxü̃ma naĩxmena̱xãmaã yac̱uaixgüãxü̃ca̱x. 23Rü yexguma marü poraãcü yac̱uaixgüãguwena, rü poxcupataü̃gu nanawocu. Rü nüxna naxãga ga yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃ na meãma nüxna nadauxü̃ca̱x. 24Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga yema dauruü̃, rü poxcupataü̃ãrü aixepeguxüchixü̃ ga ucapugu nanawocu, rü meãma nayachotaparagü. 25Natürü ngãxü̃cüügu rü nayumüxẽgü ga Pauru rü Chira, rü nawiyaegü, rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü. Rü yema togü ga poxcuexü̃ rü nüxü̃ naxĩnüẽ. 26Rü ngürüãchi poraãcü naxĩã̱xãchiane, rü ínayangogütanüãchi ga guma poxcupataü̃ãrü caxtagü. Rü yexgumatama niwãxnagü ga guxü̃ma ga ĩã̱xgü ga guma poxcupataü̃. Rü guxü̃ma ga yema poxcuexü̃ãrü cadenaparagü rü niwẽgü. 27Rü pewa naḇaixãchi ga yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃. Rü yexguma nüxü̃ nada̱u̱xgu ga na yawãxnagüxü̃ ga ĩã̱xgü ga guma poxcupataü̃ rü nanayaxu ga norü tara na nügü yamáxü̃ca̱x, yerü nüma nüxü̃ nacua̱xgu rü marü nibuxmü ga yema poxcuexü̃. 28Natürü tagaãcü aixta naxü ga Pauru, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Tãxṹ i cugü quimáxü̃! Rü guxãma i toma rü tanuxmagü —ñanagürü. 29Rü yexguma ga yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃ rü naxca̱x ínaca ga wüxi ga omü, rü inañaãchiãcüma yema duü̃xü̃gü ípoxcuexü̃gu nayangaxi, rü yadu̱ru̱xãcüma Pauru rü Chirape̱xegu nayacaxã́pü̱xü. 30Rü yexguma ĩã̱xtüwa Pauru rü Chiraxü̃ nagagü, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corigüx, ¿Ṯacü tá chaxüxü̃ i choma na choxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃? —ñanagürü. 31Rü nümagü rü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü nüxü̃: —¡Nüxü̃́ yaxõ ya Cori ya Ngechuchu, rü tá cuxü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃ i cuma rü guxü̃ i cupatacü̱̃ã̱x! —ñanagürügü. 32Rü namaã rü guxü̃ma ga yema napatacü̱̃ã̱xgümaã rü ta nüxü̃ nixugüe ga Cori ya Tupanaãrü ore. 33Rü yematama ngoragu ga chütacü, rü yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃ nayayauxgü ga norü o̱xrigü ga Pauru rü Chira. Rü yexgumatama ga Pauru rü Chira rü ínanabaiexẽẽ ga yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃ wüxigu namaã ga guxü̃ma ga napatacü̱̃ã̱xgü. 34Rü ñu̱xũchi napatawa nanagagü, rü õna nüxna naxã, rü nataãẽ ga nüma rü guxü̃ma ga napatacü̱̃ã̱xgü ta, yerü Tupanaãxü̃́ nayaxõgü. 35Rü moxü̃ãcü pa̱xmama rü yema ĩãneãrü ãẽ̱xgacügü rü yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃xü̃tawa nanamugü ga purichíagü na namaã nüxü̃ yanaxugüxü̃ca̱x na Pauru rü Chiraxü̃ ínamuxü̃xü̃. 36Rü yexguma ga yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃ rü ñanagürü Pauruxü̃: —Rü ngẽma ãẽ̱xgacügü rü nuã nanamugü i ore na pexü̃ íchamuxü̃xü̃ca̱x. ¡Rü ẽcü ípechoxü̃, rü meã ípixĩ! —ñanagürü. 37Natürü ga Pauru rü ñanagürü nüxü̃ ga yema purichíagü: —Marü chixri tomaã nachopetü i toma i Dumacü̱̃ã̱xü̃chigü na tixĩgüxü̃, rü tama toxna nacaxiraãcüma toxü̃ nic̱uaixgü ga nape̱xewa ga guxü̃ma ga duü̃xü̃gü, rü ñu̱xũchi poxcupataü̃gu toxü̃ nawocu. Rü ñu̱xma rü cúãcüma toxü̃ ínamuxü̃chaü̃. Rü tãũtáma ngẽmaãcü nixĩ. ¡Rü ẽcü nümatama núma naxĩ i ãẽ̱xgacügü na nümatama toxü̃ íyamuxü̃xü̃ca̱x! —ñanagürü ga Pauru. 38Rü yexguma ga yema purichíagü rü ãẽ̱xgacügümaã nüxü̃ nayarüxugüe ga yema ore. Rü poraãcü naḇaixãchiãẽgü ga yema ãẽ̱xgacügü ga yexguma nüxü̃ naxĩnüẽgu ga na Dumacü̱̃ã̱xü̃chi yixĩgüxü̃. 39Rü yéma naxĩ, rü Pauru rü Chirana nayacagü na nüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃güxü̃ca̱x naxca̱x ga yema namaã naxügüxü̃. Rü ínanamuxü̃, rü nüxü̃ naca̱a̱xü̃gü na nawa ínachoxü̃xü̃ca̱x ga guma ĩãne. 40Rü yexguma poxcupataü̃wa ínachoxü̃gu ga Pauru rü Chira, rü Díriapatawa naxĩ. Rü yema yaxõgüxü̃maã nangutaque̱xegü, rü nayaxucu̱xẽgü, rü Tupanaãrü oremaã nanataãẽxẽẽgü. Rü ñu̱xũchi yemawena rü inaxĩãchi.


text:
Îsla ed Franza
Artéccol in dialètt mudnés
L'Îsla ed Franza (Isola di Francia o Île-de-France in itagliàn e in francés) l'è una regiòn ed la Franza setentriunêla. L'è furmèda da ôt dipartimèint e al so zänter l'è Parì, che l'è anc la capitèla dal paés. Èter sitê importanti i én Boulogne-Billancourt, Saint-Denis, Argenteuil e Versàil (en francés Versailles).
Economìa[modifica | mudéfica la surzéia]
In regiòn i lavoren da bon: l'Îsla ed Franza da per sé la produs un quêrt dal PIL francés, e al sô rèdit l'è brisa sol stra i piô êlt ed Franza mo anc al 70% sovra la media europea. I sô setòr piô important i en al turìsm, la finanza, al marchè e l'indóstria manifaturèra.


text:
Canton Friburgo
El Canton Friburgo l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, l'è sitüàt endèla part ocidentàla del paés. El cunfìna a ucidènt col lach de Neuchâtel, che 'l la sepàra del Cantù de Neuchâtel, piö a sud el cunfìna col Canton Vaud e a nòrt e a èst el cunfìna col Canton Berna.
La popolasiù del cantù l'è 'n magiurànsa de religiù catòlica (73%). Endèl teretóre del canton Friburgo gh'è divèrsi convèncc, e gh'è apò a l'ünica Üniversità Catòlica de Svìsera, l'Üniversità de Friburgo.
El cantù 'l se tróa a la frontiéra linguìstica (Röstigraben) 'ntra la zòna che pàrla 'l fransés e chèla che pàrla 'n todèsch. El cunfì 'ntrà le dò àree l'è segnàt del fiöm Sarine (en todèsch: Saane), a ucidènt del fiöm gh'è i du tèrs de popolasiù che pàrla fransés e a èst el rèst che pàrla todèsch.
El Canton Friburgo 'l g'ha aderìt a la Confederasiù Svìsera zamò 'ndèl an 1481. l'è stat el prim cantù a magiurànsa de lèngua franséza.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù l'è spartìt en 7 distrècc:
- Broye, che g'ha per capitàl la citadìna de Estavayer-le-Lac
- Glâne, che g'ha per capitàl la citadìna de Romont
- Gruyère (en todèsch: Greyerz) , che g'ha per capitàl la citadìna de Bulle
- Sarine (en todèsch: Saane) , che g'ha per capitàl la cità de Friburgo
- See (en fransés: District du Lac) , che g'ha per capitàl la citadìna de Murten
- Sense (en fransés: Singine) , che g'ha per capitàl la citadìna de Tafers
- Veveyse (en todèsch: Vivisbach) , che g'ha per capitàl la citadìna de Châtel-Saint-Denis
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Statistics
- Sit Uficiàl (Franzés) (Todesch)
- Media relaa a Canton Friburgo al Wikimedia Commons


text:
Fläsch
Fläsch a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 593 abitant e una süperfiss de 19.94 km², e al se tröva a una altitüden de 528 meter sura al livel del mar.
El cumün de Fläsch a l'è tacaa ai cumün de Bad Ragaz (SG), Balzers (LI), Maienfeld, Mels (SG), Sargans (SG), Triesen (LI), Vilters-Wangs (SG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fläsch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nom de Villa Flasce.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Quarésma
La Quarésma l'è 'l tép de 40 dé che l' vé prìma de la Pàsqua e che 'l taca col Mercoldé di sènder che l' vé söbet dòpo l'öltem dé de Carneàl, ol martedé gras. A dìla giösta la Quarésma la düra 'mpó de piö de 40 dé, de fati dal Mercoldé di sènder al Gioedé Sant gh'è 44 dé, in töte i manére la Quarésma la regórda i 40 dé che Nòst Signùr la pasàt in del dezèrt dòpo 'l sò batès in del Giordà. Pròpe per chèsto la Quarésma l'è ü tép dedicàt a la preghiéra, a i penitènse, a i fiorècc per mèi preparàs a la Pàsqua de Nòst Signùr e 'n particolàr i enerdé de Quarésma e 'l Mercoldé di sènder i è ciamàcc dé de màgher e de digiü: de màgher, dezà che gh'è mia de maià la càrne, de digiü dezà che gh'è de maià póch.


text:
San Pedar Mugiösch
San Pedar Mugiösch (nom ufizial in italian: San Pietro Mosezzo) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 985 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 34,8 km² e ona densità de popolaziun de 57 ab./km².
El paes el se tröva tacaa al propi caplögh de pruvincia. L'è tacaa ai cumün de Biandraa, Briun-ä, Caltignaga, Casalösc, Casalin, Nuara, Vidlunch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de San Pedar Mugiösch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Togo
El Togo (Togo in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa al Benin, al Ghana e al Burkina Faso e 'l a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Lomé.
Al gh'ha una süperfiss de 56.785 km² e una pupulaziun de pressapoch 6.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Togo a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 al 1919 e de la Francia fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Togo (nòm ofissial: République Togolaise) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Faure Gnassingbé (del 2005).
El prim minister a l'è el Kwesi Ahoomey-Zunu (del 2012).


text:
Pineto
Pineto l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 13.079 abitàncc, 'na superfìce de 37 km² e 'na densità de 353 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atri, Roseto degli Abruzzi, Silvi.
El cümü, enfìna al 1929 el gh'ìa per capolöch la frasiù de Mutignano, sitüàda en culìna, endèl entrotèra. Prìma amò 'l fàa part del cümü de Atri.
El capolöch de adèes envéce, sitüàt sö la còsta del Mar Adriatich, prìma de la custitüsiù del cümü. el gh'ìa nòm "Villa Filiani".


text:
Alizée
Alizée Jacotey, cugnusüda dumà cunt el nom Alizée (Ajaccio, 21 agust 1984), l'è üna cantant francesa de müsica pop. La sò canzùn pussee famusa l'è stada Moi... Lolita del 2000, che l'ha vendüü ün frach de disch in tücc el mund.
Cuntegnüü
Cariera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'inizi e'l primm disch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alizée l'è stada scuerta da la cantant Mylène Farmer e dal müsicant Laurent Boutonnat, ch'i hin diventàa i sò produtùr.
Il 4 lüj 2000 l'è stada publicada la sò prima canzùn, Moi... Lolita, che l'ha anticipàa la surtida de l'album Gourmandises ("Rob bun de mangià"). La canzùn la gh'ha avüü subit ün frach de success in Europa e in de l'Asia urientàal. In Italia la canzùn e l'album hin vegnüü foeura in del 2002 e i gh'han avüü success anca chì (primm post per la canzùn, che de vintitrì per l'album).
El disch Gourmandises l'ha vendüü in düü ann quater miliùn de copi in tücc el mund. Da 'st'album chì gh'hann tiràa foeura olter canzùn: L'Alizé, Gourmandises e Parler tout bas ("Parlà a bassa vusc'").
Cunt 'stu disch chì Alizée la gh'ha vingiüü ün frach de premi, cumè l'"NRG Music Awards", el "World Music Awards" e l'"M6 Awards".
El segund disch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca el sò segund album, Mes Courants Électriques ("I mè curent eletrich"), l'è prodùt da Mylène Farmer e Laurent Boutonnat. L'è stàa publicàa el 18 marz 2003 in Francia e dopu anca in dij olter Paes.
L'album l'è vegnüü foeura insèmm a la canzùn J'en ai marre! ("Mì sun stüfa!"), che l'ha avüü success anca lee in Europa e in de l'Asia urientàal. In Italia la canzùn l'è rivada a la pusiziùn chela de vintitrì e l'album a chela de vintnoeuv.
Da Mes Courants Électriques hin stàa tiràa foeura anca i canzùn J'ai pas vingt ans (Mì gh'ho minga vint ann") e À contre-courant ("Cunter-curent"). Gh'hin anca i versiùn ingles dij canzùn J'en ai marre e J'ai pas vingt ans: i se ciàmen I'm Fed Up! e I'm not Twenty.
Dopu Alizée l'ha tacàa a fà cuncert in gir per la Francia, ch'i gh'hann avüü el "tücc esaurìi".
El terz disch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 27 setember 2007 l'è vegnüda foeura la canzùn Mademoiselle Juliette ("Signurina Giulièta"), che la gh'ha anticipàa la surtida del terz album de Alizée, ciamàa Psychédélices ("Psiche-delizzi"), publicàa el 3 dicember 2007; 'st'album chì l'è stàa prodùt da Bertrand Burgalat, Daniel Darc, Oxmo Puccino, Jean Fauque e Jérémy Châtelain. In del febrar 2008 l'è stada tirada foeura ün'oltra canzùn, Fifty-Sixty ("Cinquanta-Sesanta").
In Italia 'st'album chì l'e gnanca amò stàa publicàa e'l se sa minga se'l vegnarà foeura.
Olter lavurà sü Alizée[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2004 l'è vegnüü foeura'l disch Alizée en Concert, registràa dürant i sò cuncert che la gh'ha fàa in Francia.
In del 2007 l'è stàa publicàa in Messico Tout Alizée, racolta dij sò canzùn pussee famùs.
Vita privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alizée la se gh'ha spusada in del 2004 cunt el cantant frances Jérémy Châtelain. I gh'hann üna tusa, Anny-Lee, nasüda el 29 april 2005.
Tücc i laurà de Alizée[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Album[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gourmandises (2000)
- Mes Courants Électriques (2003)
- Alizée en Concert (2004) - registraziun directa
- Psychédélices (2007)
- Tout Alizée (2007) - collecziun


text:
Giügn
Zögn l'è 'l sèst més del an endèl calendàre Gregorià. L'è giü dei quàter més che g'ha 30 dé. El nòm el vé de la dèa romàna Giunòne (lat. Iuno), moér de Giòve e colegàda a la dèa gréca Era.
Per l'emisféro Nort, el més de Zögn el sègna 'l cambiamènt de la stagiù de la primaéra a chèla de l'istàt. El cambiamènt el söcét el 21 ai més che l'è apò 'l perìodo 'ndóche gh'è i dé piö lónc de l'an, difàti el solstìse de sòlit el capèta tra 'l dé 20 e 'l dé 21 del més. Per l'emisféro Sud al contràre, Zögn el ségna 'l cambiamènt tra l'autùno e l'envéren e l'è 'l més cói dé piö cürcc.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Giugno.


text:
Parsótt
Artéccol in dialètt mudnés
Al parsótt l'è un tàj ed chèrna dal maièl, pió precisamèint al toch ed chèrna di gàmbi d'adrê fin a la prémma fila d'os dal tarso, circa circòrum al cosiòt. Anca s'as pól cucinèr e servìr frasch, al pió dél volti al vin stagiunê.
Di volti al parsótt al pól anca èser ed pècra o d'oca.
La qualitê pió impurtànt e gnussùda l'è d'sicùr al parsótt ed Pèrma; di ètri qualitê famósi i én: Parsótt
- al Parsótt toscàn
- al Parsótt vènet
- al Parsótt ed Cùneo
- al Parsótt ed Mòdna
- al Parsótt ed Nòrcia
- al Parsótt ed Pèrma
- al Parsótt ed San Daniél
- al Parsótt ed Cinta
- al Parsótt dl'Aosta
Lavorazione[modifica | mudéfica la surzéia]
Ed sòlit al parsótt l'è distìnt in crud e còt, a secànda di mòd druvê in dla sô lavoraziòun.
Al parsótt al vin cuncê a sacch e pò lavurê cun un mis'ciòun ed sèl e ètri lavór al fin ed cunservèrel méj. In América dal vòlti i dróven anch al sóccher in di tratamèint a sacch. Dop al vin lassê a sughères (la paròla parsótt la vin, infàti, dal latèin “perexsuctum” ch'al vól dir “sughê") e a stagiunèr.
Dimòndi importànt l'è anca la produziòun dal parsótt còt, ch'i vìnen dal còsi dal maièl, salèdi e còti.
Itàlia[modifica | mudéfica la surzéia]
El prémmi nutézi ed parsótt in Itàlia i vìnen dal tèimp di Romàn, quand as druvèven cóme scòrti ed magnèr sopratót in mèz a la guèra.
-
Le jambon (Félix Vallotton, 1918).
-
Le jambon (Édouard Manet, c. 1875).
-
Le jambon (Paul Gauguin, 1889).
Èter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Parsótt


text:
Venerdé
El Venerdé l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Giöedé e prìma del Sàbot.
El nòm Venerdé el vé del Latì Veneris dies, che völ dì dé de Vénere che l'ìa la dèa de la belèsa per i antìchi Romà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Vendredi 'n Fransés, Venerdì 'n Italià, Viernes en Spagnöl, Divendres en Català, Vineri 'n Ruméno ecc, En Portoghés envéce l'è ciamàt Sexta Feira che significarès sèst dé. Apò a 'n Galés (Dydd Gwener) el nòm el vé dies Veneris.
Endèle le lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa de la dèa Frigg (inglés antìc: Frigedæg) o de la dèa Freyja (norvegés antìc: Freyjudagr). Le dò dèe le somearès risalì a 'n stès protòtipo piö antìc.
Endèle lèngue germàniche modèrne el Venerdé l'è ciamàt Friday 'n Inglés, Fredag en Danés, Norvegés e Svedés, Vrijdag 'n Olandés, Freitag en Todèsc, ecc.


text: 1Rü ñu̱xma rü Tupanape̱xewa time erü tayaxõgü. Rü ngẽmaca̱x marü tama Tupanamaã taxuwanüã̱xgü i ñu̱xmax, erü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu rü marü tamaã nanangüxmüxẽẽ ya Tupana. 2Rü Cristugagu nixĩ na tamaã namecümaxü̃ ya Tupana i ñu̱xmax erü tayaxõgü. Rü nüxü̃ tacua̱x rü guxü̃gutáma tamaã namecüma. Rü tataãẽgü erü nüxü̃ tacua̱x na tüxü̃́ tá nangẽxmaxü̃ i tachica i mexü̃ i Tupanaxü̃tawa. 3Rü ngẽxgumarüü̃ ta tataãẽgü i woo ngúxü̃ ingegügu. Erü nüxü̃ tacua̱x rü ngẽma ngúxü̃ rü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ na yexeraãcü iporaexü̃ rü yaxna namaã ixĩnüẽxü̃ca̱x. 4Rü ngẽxguma yaxna namaã ixĩnüẽgu rü Tupana rü tamaã nataãẽ. Rü ngẽma na tamaã nataãẽxü̃ rü ngẽmaca̱x meã ítanaṉg̱uxẽẽ na tüxü̃́ tá nangẽxmaxü̃ i tachica i mexü̃ i Tupanaxü̃tawa. 5Rü ñu̱xma na ínaṉg̱uxẽẽxü̃ na tüxü̃́ tá nangẽxmaxü̃ i tachica i Tupanaxü̃tawa, rü ngẽmaca̱x taxuca̱xma tangechaü̃gü. Erü Tupana rü poraãcü tüxü̃ nangechaü̃. Rü ngẽma Naãẽ i Üünexü̃ i tüxna namuxü̃ nixĩ i tüxü̃ nüxü̃ cua̱xẽẽxü̃ i ngẽma. 6Rü yexguma taxucürüwama yigütama imaxẽxẽẽgu, rü nawa nangu na Tupana yanguxẽẽxü̃ ga yema norü uneta. Rü yexguma nixĩ ga ñoma ga naãnewa namuãxü̃ ga Cristu na pecaduã̱xgüxü̃ca̱x nayuxü̃ca̱x. 7Rü tama natauxcha na wüxie rü to i duü̃xü̃ca̱x tayuxü̃, woo wüxi i duü̃xü̃ i mexü̃ca̱x yixĩgu. Rü woo tangẽxmagu ya texé ya naxca̱x yuchaü̃chiréxe i wüxi i duü̃xü̃ i aixcüma mexẽchixü̃, natürü tama tüxü̃́ natauxcha i ngẽma. 8Natürü Tupana tüxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ na ñuxãcü tüxü̃ nangechaü̃xü̃ yerü yexguma ipecaduã̱xgügu nixĩ ga taxca̱x nayuxü̃ ga Cristu. 9Rü ñu̱xma rü Tupanape̱xewa time yerü taxca̱x nayu ga Cristu. Rü ngẽmaca̱x meãma nüxü̃ tacua̱x rü nüma rü aixcüma tá tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ na tama tüxü̃ napoxcuexü̃ca̱x ya Tupana. 10Rü yexguma norü uwanügü ixĩgügu, rü nümatama ga Tupana rü nügümaã tüxü̃ narüngüxmüẽxẽẽ ga yexguma nayu̱xgu ga Nane. Rü ñu̱xma na marü namaã irüngüxmüẽxü̃, rü yexeraãcü nüxü̃ tacua̱x na tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃ nagagu na namaxü̃xü̃ i nümax. 11Rü tama ngẽxĩcatama nixĩ. Natürü i ñu̱xma rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristugagu rü Tupanamaã tataãẽgü, yerü Cristugagu nixĩ ga Tupana ga tamaã nangüxmüxü̃. 12Rü wüxitama ga yatü ga Adáü̃gagu nixĩ ga ñoma ga naãnewa nangóxü̃ ga pecadu. Rü pecadugagu nixĩ ga inaxügüxü̃ na nayuexü̃ ga duü̃xü̃gü. Rü yemaãcü guxü̃ma ga duü̃xü̃güwa naxüe na nayuexü̃, yerü guxü̃ma nipecaduã̱x. 13Rü naxü̃pa na Tupana Moĩchéna naxãxü̃ ga yema mugü ga naxümatüxü̃, rü duü̃xü̃gü rü chixexü̃ naxügüecha, rü yemaca̱x nayue. Natürü yema mugü rü tauta nayexma ga yexguma, rü yemaca̱x taxucürüwa texé nüxü̃ tixu ga yema duü̃xü̃gü ga na chixri naga naxĩnüẽxü̃ ga yema mugü. 14Rü yema duü̃xü̃gü ga Adáü̃wena buexü̃ rü tama Adáü̃rüü̃ nanangõ̱x ga yema ori̱x ga Tupana nüxna chu̱xuxü̃. Natürü chixexü̃ naxügü, rü yemaca̱x nayue. Rü yemaãcü nixĩ ñu̱xmata Tupana Moĩchéna naxã ga yema mugü ga naxümatüxü̃. Rü Adáü̃wa inaxügü na nayuexü̃ ga duü̃xü̃gü, natürü Cristuwa inaxügü na nayaxuxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. 15Natürü yema chixexü̃ ga Adáü̃ üxü̃ rü taxuacü nagu tanangu i ngẽma ãmare ga Tupana tüxna ãxü̃, erü tama namaã nawüxigu. Rü aixcüma nixĩ ga wüxi ga yatüarü chixexü̃gagu na nayuexü̃ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü. Natürü tama yemaãcü tamaã nanaxü ga Tupana. Yerü nüma rü tüxü̃́ nangetanüãcüma núma nanamu ga Nane ya Ngechuchu ya Cristu na tórü pecaduca̱x nayuxü̃ca̱x. Rü yemaãcü guma Cristugagu Tupana nanamaxẽxẽẽ i muxü̃ma i duü̃xü̃gü. 16Rü yema pecadu ga Adáü̃ üxü̃ rü taxuacüma nagu tanangu ga yema ãmare ga Tupana tüxna ãxü̃. Yerü wüxitama ga Adáü̃ãrü pecadugagu, rü Tupana nüxü̃ nixu rü tá nayu naxca̱x ga yema. Natürü Ngechuchu ya Cristugagu rü Tupana nüxü̃ nixu na nape̱xewa imexü̃ rü nüxna íinguxü̃xü̃ i guxü̃ma i tórü pecadugü. 17Rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü nayue yerü wüxitama ga yatü ga Adáü̃ rü pecadu naxü. Natürü tama yemaãcü tamaã nanaxü ga Tupana, yerü ga nüma rü poraãcü tamaã namecüma rü tüxü̃́ nangetanüãcüma tüxü̃ narüngü̃xẽẽ. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i Tupana nüxü̃ ixuxü̃ na nape̱xewa yamexü̃, rü nümatama ya Tupana rü Nane ya Ngechuchu ya Cristugagu nanamaxẽxẽẽ na namaã wüxigu ãẽ̱xgacügü yixĩgüxü̃ca̱x. 18Rü yema Adáü̃ãrü chixexü̃ rü poxcuwa nanagagü ga guxü̃ma ga duü̃xü̃gü. Natürü yema mexü̃ ga Ngechuchu ya Cristu üxü̃ rü pecaduwa ínananguxü̃xẽẽ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü i yaxõgüxü̃, rü nüxna nanaxã i maxü̃ i taguma gúxü̃. 19Rü guma nüxĩraü̃cü ga yatü ga Adáü̃ rü tama Tupanaga naxĩnü. Rü yemaãcü wüxitama ga yatügagu rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü nipecaduã̱x. Natürü ínangu ga guma yatü ga Ngechuchu, rü meã Tupanaga naxĩnü. Rü gumagagu rü muxü̃ma i duü̃xü̃gü rü tá nime i Tupanape̱xewa. 20Rü Tupana rü Moĩchéna nanaxã ga norü mugü na duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽxü̃ca̱x na ñuxãcü poraãcü pecadu naxügüxü̃. Natürü yexguma yexeraãcü pecadu naxügügu ga duü̃xü̃gü, rü yexeraãcü Tupanaãxü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü. 21Rü ñu̱xma woo pecadugagu na iyuexü̃, natürü Tupanaãxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü i guxü̃guma. Rü ngẽmaãcü pecaduwa tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ na nape̱xewa imexü̃ca̱x rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristugagu tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃.


text:
La Turbie
La Turbie l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Villefranche-sur-Mer, del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime.
El g'ha 'na popolasiù de 3 194 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7,42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 146 méter a 'na altèsa màsima de 658 méter s.l.m.
La Turbie el se tróa söndèn col pròpe sùra 'l Pricipàt de Mònaco. A La Turbie gh'è 'l monümènt ciamàt Trofèo de le Alpi, fat sö ai tép dei romàni (an 6-7 prìma del Signùr) per celebrà la glòria del Imperadùr Augusto dòpo la cunquìsta dei pòpoi de le Alpi.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Ipòtesi dal cuntínü
El Georg Cantor, metend in piaza la teuria assiumatega di cungiunt, el definiss i cardinaj di cungiunt infinii, che 'l ciama alura nümer trasfinii, in del fin de cumparà i diferent infinii. A misüra de la furmaziun de la sua teuria, el riva a cumparà i cardinaj de , che 'l curespund al cüntàbil, e de , che 'l curespund al cuntinü. Inscì, a travers de la sua ipotesi sül cuntinü, el Cantor el «gerarchiza» quest diferent transfinii, però, rivandu minga a demustrà la sua ipotesi. El cuventarà specià el 1960 per savè che la fa part di prupusiziun indecidibel de la teuria di cungiunt. Mustrandu d’altra manera l'impurtanza che i matematich ghe veden, questa ipotesi la figüra in scima a la lista di 23 prublema de Hilbert.
Cuntegnüü
Definiziun de l'ipotesi del cuntinü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se 'l definiss (alef zeru) cume 'l cardinal de . El sia el cardinal de nutaa üsüalament .
El sia el püssee petit cardinal stregiament süperiur a , l'ipotesi del cuntinü la deciara che . In d'alter termin, quest chì el significa che l'esist minga di cungiunt infinii dai quaj el cardinal l'è stregiament cumpres intra el cardinal de e quel de . Se passa dunca dal cüntabil (u discret), al cuntínü, fasendu noma un sbaalz.
Indecidibilitaa de l'ipotesi del cuntínü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lavurà del Gödel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kurt Gödel l'ha mustraa in del 1938 che giuntà l'ipòtesi del cuntinü a la teuria di cungiunt, definida per esempi dai assioma de Zermelo-Fraenkel, al cambiava per nagot la cunsistenza da questa teuria, anca se se 'l giunta l'assioma da la scernida.
El laurá da Cohen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Infin, el Paul Cohen a l'ha mustraa in del 1963 che l'ipotesi del cuntinü a l'era minga demustrabila in de la teuria di cungiunt basada süj assioma de Zermelo-Fraenkel. L’è dunca independenta da la teuría di cungjuunt.
Generalizaziun de l'ipotesi del cuntinü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ipotesi generalizada del cuntinü la deciara che a l'esist minga di cungiunt daj quaj el cardinal a l'è stregiaeent cumpres intra e , percurend i urdinaj e vesend el cardinal del cungiunt dai part d'un cungiunt de cardinal .
Se gh'avariss alura : el ghe sariss nagot intra un cardinal e 'l cungiunt dai sò part, a manch de bigeziun. Anca questa ipotesi a l'è un indecidibil, segund i lavurà de Gödel e Cohen.


text:
Torgän
Torgan (nom ufizial in italian: Tornaco) a l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 897 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 13,3 km² e ona densità de popolaziun de 67 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Pavia (cumün de Cassö, Gravelona, Zilavegna).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Torgän l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ucitània
L'Ucitania (in ucitan Occitània [utsi'tanjɔ], [uksi'tanjɔ], second la norma classega, Óucitanìo segond la norma mistraliana; Occitanie in frances), o Pays d'Oc, l'è l'area storega de l'Europa che la cumprend un bel toch de la Franza del sud indè che l'è parlada giamò da epuch storegh lengua ucitana.
L'Ucitania l'è forsi l'esempi püssee lampant de nazion senza stat, o nazion pruibida. La cumprend 'l sud de la Franza, un toch de Spagna (Val d'Aran e i zonn circundaa da la Catalunia), e i val ucitann del Piemont, arent ai Alp Cozi e i Alp Maritim ins 'l teritori talian.
Tüt insema, quij terr lì i gh'hann pü o men 14 milion d'abitant. Al dì d'incö, dumà un quart de la pupulazion l'è bona da parlà l'ucitan. Quest l'è el resültaa de la pulìtica menada dal Staa centralista fransés, che la ciamen "Vergonha".


text:
El distrèt de Locarno (nòm uficiàl: Distretto di Locarno) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Locarno.
L'è 'l segónt distrèt piö grant del Canton Ticino per superfìce dòpo de chèl de Valmagia. La superfìce totàl del distrèt l'è de 551.4 km² e la popolasiù l'è de 61.814 abitàncc (dàto del 2008).
El teretóre del distrèt el comprènt le ài Verzasca, Centovalli, Onsernone e de Vergeletto e 'n piö 'l töl dét apò le ìzole de Brissàch, endèl Lach Magiùr.
Cümü del distrèt de Locarno endèl 2009
El distrèt de Locarno l'è dividìt en 7 cìrcoi e 37 cümü:


text:
Erbösch
Erbösch (en Italià: Erbusco), l'è 'n cümü de 8 646 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt ai pè del Mont'Òrfen, endèla zòna geogràfica ciamàda Franciacürta, a Sud del Lach d'Izé, a 24 km a Òvest de la cità de Brèsa.
El ritroamènt de repèrcc archeològich el testemógna la prezènsa de 'na atività ümàna zamò 'ndèl períot neolìtich (5000-2800 a.C.), atività che, 'ndel'età del bróns (prìma del sècol X a.C.), la se svelöparà sö dele palafìte tiràde 'n pé 'ndèla zòna ömeda che gh'ìa 'ntramès tra 'l Mont'Òrfen e le culìne moréniche.
El prìm insediamènt stàbil facilmènt el se troàa 'ndèla frasiù de Alì (adès ciamàda Sòch de sùra), pagus Romàno e pò, 'ndèl Medio Evo, piéf cristiàna, endóche zamò prìma del Mìla gh'ìa 'n castèl per dàga protesiù a la popolasiù de le incursiù dei Ùngari.
El paés el vé lüminàt per la prìma ólta 'ndèn docümènt del 1108. Ma mìa col nòm de Erbösch ma con chèl de Alì.
Erbösch al dé d'encö, l'è 'n cèntro importànte de la Franciacürta e l'è séde del Consórse dei vì de la Franciacürta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Parabiai
Parabiagh (Parabiago in Italian, Parablacum in Latin), ciamaa anca Parabiai, Parabiaa o Parabià in del parlà del loeugh), l'è on comun de 27 518 persònn che 'l se troeuva in de la Provincia de Milan.
La gh'ha cinch frazion ciamàa Vilastänsa (Villastanza), Sän Lùrëns (San Lorenzo), Ravèll (Ravello) e Tiracùa (Tiracoda o Villapia).
L'è gemellada cont el comun de Samobor in (Croazia).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Parabiai l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Poggiolo
Poggiolo l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Deux-Sorru, del circondàre (arrondissement) de Ajaccio e del dipartimènt de la Còrsica del Sud. El g'ha 'na popolasiù de 99 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 12,15 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 404 méter a 'na altèsa màsima de 1622 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Bee
Ben (nom ufizial in italian: Bene Lario in Italian; Bee intel dialett del loeugh) l'è on comun de la Provincia de Còmm che'l cunta 335 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5,7 km² e 'na densità de 59 ab./km²..
L'è tacaa ai comun de Carlasc, Grandola, Lenn e Porlezza
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bee l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Partizion del Belgi
La partizion del Belgi o dissolozion del Belgi, consist ind la separazion dei region de Fiandre, de lengua olandesa, e Valonia, de lengua francesa. La tension intra le do comunità l'è nassuda per via dei profonds conflits culturai e economeg, originad dal fait che la pruma region l'è plussee arent ai Paes Bass e la segonda a la Francia.
A star a le stime, el 60% de la popolazion belga la parla olandes (ciamad coloquialment flameng o fiameng), inscambi el 40% la parla frances. La plupart dei 6.23 milion de parlants de olandes i viv ind la region setentrionala dei Fiandre, inscambi i 3,32 milion de francoparlants i se concentra ind el sud, ind la region de Valonia. La region de Brussel-capital, l'è oficialment bilingue, però el 85% de la popolazion la parla frances. Pœ, 73 mila persone al est de Valonia i forma la comunità de lengua todesca.
Grazie al poder politeg e economeg de l'aristocrazia francesa, el frances l'è staid catad fœ come lengua oficial de tœt el Belgi ind el 1898. Ancasiben qe g'è stad œna reazion forte de la popolazion de le Fiandre, l'olandes l'è miga staid deciarad ofiçal de qella region qe infina al 1921. En plu g'è stad anca la francesisazion de Brussel, cità indoe che l'olandes l'eva la lengua de la plupart de la popolazion, e qe al dé d'incœ l'è parlada noma del 15% de la jent.
Al dé d'incœ, la destra estrema del Vlaams Belang (interes flameng) e la conservadora Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA, Nœva Alleanza Flamenga), le suporta la independenza de le Fiandre
In prencepe la independenza l'è miga contemplada ind i tratads de la Union Europea, e i representants i g'ha afermad qe quand œn toc d'œn Stat member de la EU el riva a l'indipendenza, e al stes temp el vœl restar dent ind la Union, el g'hares de tornar a sollicitar el so ingress a unir-s, compagn che se el fœdess œn paes nœv[1] No-obstant qest, olter analists legai i opina qe i Staits resultants de la secession o dissoluzion d'œn Stait member i pœdares sœgetar a vesser Staits member de la Union Europea. [2] [3] Ind el 2012 l'è staid presentad œn sollicit a la Union Europea a lejislar sora qell lavor qé.[4]
Vista la diferenza cultural de la popolazion belga e i so afinità cont i paes tacads, g'è stad vergun che g'ha proponid la dissoluzion del Belgi e l'integrazion ind i paes arents: Fiandre ind i Paes Bass, Valonia ind la Francia e la comunità jermanofona cont la Germania. En qest cas, la cità de Brussell la deventares œn sojet federal diretament aministrad de la Union Europea, qe la fage la funzion de capital.


text:
06 06
Ol dé 6 de zögn l'è 'l 157 ( 158 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 209 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de zögn al è ul dí da pòost 157 ( 158 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 209 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1707 - Xàtiva (la Costera): i tröpe filipiste i inséndia la éla (guèra de Sücessiú).
1808 - el Bruc (l'Anoia): s'al passa ol pröm combat del Bruc, ch'al se convertiss in la pröma vitòria popülara contra l'ocüpassiú Fransesa (gràssia a la intervensiú, come ergü al esplica, del timbaler del Bruc; guèra del Franses).
1925 - Catalunya: i detegn diferenc mémber de Bandera Negra acüsacc d'ün atentat falit contra Alfuns XIII (complot del Garraf).
1808 - Baiona (Lapurdi, Iparralde, ol Paes Basch): Napoleú al fa proclamar rei de Spagna sò fradèl Josep.
1869 - Spagna: se la promülga la nöa Costitüssiú repüblegana.
- 1944 - Normandia (Francia): al e 6:30 de matìna àmbia el Sbarch en Normandia, giü dei combatimècc piö 'mportàncc de töta la Segónda Guèra Mondiàl. Pressapoch 150.000 soldacc aleàcc i sbàrca sö le spiàge de la Normandia, endèla Francia ocüpada dei todèsch (Operassiú Overlord).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
68 - Nerú, imperadur de Roma.
2005 - Anne Bancroft, atura de sínema.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala a Gréixer a la comarca del Berguedà.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Chímica teorica
La chimica teorica l'è el broch de la chimica fisica che'l dupra la fisica per spiegà i fenomen chimich. In 'sti agn chì, la chimica teorica l'è suratütt chimica quantistica, che l'è l'aplicassiun de la mecanica quantistica in dij prublema de la chimica.
La chimica teorica la se pö fà in trì tocch:
- stüdi de la strütüra eletronica;
- stüdi de dinamica muleculara;
- mecanica statistica.
Alter arej de ricerca a hinn l'aplicassiun de la matematica (per esempi la tupulugia), e quest broch chì a l'è anca ciamaa chimica matematica.
'Sta roba chì a l'è minga chimica cumpütasiunala, che l'è l'aplicasiun de la chimica teorica segunt schema de aprusimasiun 'me Hartree-Fock, teuria de la densità funsiunala, metud semi-empirich.
A gh'hinn anca chimich teorich che dupren la mecanica statistica per truà un ligamm intra i fenomen micruscopich del munt quantistich e i prupietà del bulk d'un sistema.