text:
Glion
liug da scola
La partiziun superiura da Glion (incl. scola da talents) ei cun rodund 130 scolaras e scolars la pli gronda unitad da scola enteifer la scola Ilanz/Glion. Sin il scalem superiur a Glion lavuran entuorn 27 persunas d'instrucziun.
Dapi igl onn da scola 2006 vegn la superiura a Glion menada el model C. Quei munta per ils affons ch'els vegnan reparti en ils roms da tschep tudestg/romontsch, matematica/geometria sco era engles en gruppas da nivel. Aschia eis ei pusseivel, ch'in affon frequenta singuls roms el nivel real ed auters el nivel secundar. Ils ulteriurs roms vegnan instrui en gruppas heterogenas (nivel mischedau).
La scola da talents Surselva ei medemamein integrada ella casa da scola a Glion. Quella scola ei vegnida fundada igl onn 2009. Quellas duas partiziuns collaboreschan stretg ina cun l'autra. Cun quei link vegnis vus directamein sin la pagina dalla scola da talents.
Cunquei che las vischnauncas da Vuorz ed Andiast han fusiunau ils 01.01.2018 han cun la vischnaunca Breil/Brigels, ha il parlament Ilanz/Glion decidiu ils 12.09.2018 da serrar il scalem superiur a Rueun. Naven digl onn da scola 2019/20 vegnan las scolaras ed ils scolars da Pigniu, Siat e Rueun integrai en il scalem superiur a Glion. Las scolaras ed ils scolars da Vuorz ed Andiast vegnan integrai el scalem superiur dalla scola Breil/Brigels.
historia
Scalem superiur Rueun
Tochen avon entgins onns succedeva ton l’instrucziun sin il scalem primar sco sin il scalem superiur en differents loghens. El contuorn da Rueun havevan las vischnauncas da Siat, Andiast e Vuorz ina partiziun superiura. Ils scolars dalla vischnaunca da Siat ein stai ils emprems che han passentau il temps da scola sin il scalem superiur a Rueun. El decuors dils onns ein ils scolars d’Andiast e Vuorz vegni vidlunder.
Avon la fusiun vegnevan ils fatgs da scola dallas vischnauncas Rueun, Siat, Pigniu, Andiast e Vuorz reglai entras ina corporaziun da scola. Quella corporaziun vegneva menada entras in cussegl da scola che secumponeva da representants da tut las vischnauncas partizipadas.
Scalem superiur Glion
1936 fundaziun dalla scola secundara districtuala Glogn entras 36 vischnauncas
1970 inauguraziun dalla casa da scola nova
1971 fundaziun dil consorzi da scola Glion e contuorn (SGV)
1994 ingrondaziun dils indrezs da scola
1998 introducziun dalla direcziun da scola
2006 introducziun dil modell C
2009 fundaziun dalla Scola da talents Surselva
2013 model C cun classas da tschep heterogenas
2014 il consorzi da scola SGV ei vegnius sligiaus si
2019 il scalem superiur Rueun vegn integraus a Glion
team scalem superiur
Qualitad da scola
Valetaziun e promoziun 2015 - 2019 (inspectorat da scola)
Rapport clima da scola ed instrucziun
Sustegn da leger
Cuntegn essenzial: Sin fundament dalla pretensiun da qualitad correspundenta vegn mintgamai valetau summativ in sectur ni in attribut entras triangulaziun da datas.
Clima/cultura da scola
Il clima da scola dil scalem superiur a Glion ei buns. Las scolaras ed ils scolars sco era las persunas d’instrucziun sesentan bein ed ein cuntents cun la scola sco liug d’emprender e da luvrar.
La pluralitad dallas scolaras e dils scolars va bugen a scola, sesenta tractaus curteseivlamein e gestamein. Quei vegn era confirmau entras ils resuns dils geniturs. La valetaziun pertuccont la cuntentientscha cun la scola ei fetg positiva.
Cun renconuschientscha constatein nus, che quasi tut las persunas d’instrucziun instrueschan bugen al scalem superiur, sesentan bein ed ein cuntents cun las cundiziuns da lavur. Il sustegn vicendeivel el team da scola constat. La scola dispona d’ina aulta complexitad en l’organisaziun ed in ault ritmus da realisar projects innovativs. Cheutras pitescha per part la persistenza ed ei dat muments da grond squetsch per las persunas d’instrucziun. El mument ha il cussegl da scola memia pauc investa el mintgadi da scola. Quei engreviescha la lavur strategica. La communicaziun ei aviarta ed en general buna, daventa denton pretensiusa entras la complexitad da l’organisaziun dalla scola. Co conflicts vegnan tractai e sligiai vegn criticau da rodund in tschunavel dallas scolaras e dils scolars resp. dils geniturs. La purschida da localitads ordeifer las stanzas da scola e lur diever corrispunda buc als basegns dils interrogai.
Instruir/Emprender: Direcziun dalla classa
Nus giudichein la direcziun da classa alla scola superiura Glion sco buna tochen fetg buna.
Las persunas d’instrucziun tgamunan las classas cun gronda qualitad. Tipic ei ina tenuta plein stema enviers las scolaras ed ils scolars. L’instrucziun sespleiga practicamein senza disturbis ed il nivel da canera ei adattaus alla situaziun correspundenta. Diversas reglas d’instrucziun e rituals raschuneivels sustegnan il ruaus ed igl uorden duront l’instrucziun. Aschia vegn possibilitau d’emprender e da luvrar a moda concentrada ed ordinada.
Ellas lecziuns visitadas ei il temps d’instrucziun vegnius nezegiaus efficientamein per igl emprender. Pintgas sperditas da temps seresultan entras semtgar ils notebooks resp. tablets.
Instruir/Emprender: Clima d'instrucziun
L’instrucziun al scalem superiur Glion ha ina tempra d’emprender fetg buna sco era d’in clima da relaziun positiv.
Las persunas d’instrucziun preparan lur instrucziun aschia, che las scolaras ed ils scolars san luvrar ed emprender concentradaneun e senza tema. Sbagls vegnan nezegiai sco motiv per promover il process d’emprender. Ins s’entaupa amicablamein e cun respect. Las scolaras ed ils scolars schazegian il tractament gest entras las persunas d’instrucziun.
Instruir/Emprender: Structuras/Evidenza
L’instrucziun ei bein structurada e s’orientescha per gronda part allas finamiras. Ils pensums ein formulai claramein ed entelgeivelamein.
Las lecziuns han ina buna ritmica. Ellas demuossan ina structura clara ed era in fil tgietschen bein veseivel. L’analisa ed il concept didactic dils cuntegns d’instrucziun entras las persunas d’instrucziun possedan buna qualitad. Aschia san ils scolaras e ils scolars vegnir promovi optimalmein. Il resun dallas scolaras e dils scolars sin las explicaziuns dallas persunas d’instrucziun ei per gronda part medemamein positivs.
Igl agir corrispundent ell’instrucziun entras las persunas d’instrucziun sebasa sin las finamiras veseivlas inclusas. Las finamiras vegnan mo per part communicadas allas scolaras ed als scolars. Ei vegn buc ditgau en tuttas lecziuns da verificar las finamiras per francar ils resultats.
Instruir/Emprender: Activaziun cognitiva
L’activaziun cognitiva alla scola superiura da Glion ei buna tochen fetg buna.
Cun incaricas animontas creeschan las persunas d’instrucziun bunas premissas per activar las scolaras ed ils scolars. Ils pensums promovan ina collaboraziun activa, possibiliteschan in luvrar concentrau ed ein pil pli pretensius. Cuntegns impurtonts vegnan exercitai savens cun clara finamira. Las persunas d’instrucziun dattan resuns curregends e specifics tier ils pensums ed ils products. Pertuccont il process d’emprender retscheivan las scolaras ed ils scolars perencunter paucs resuns sistematics. La reflexiun d’emprender ei aunc etablida memia pauc tier las persunas d’instrucziun. Las scolaras ed ils scolars vegnan mo en rodund in tierz dallas lecziuns instrui da reflectar igl agen emprender e las atgnas lavurs. Il feedback dils scolars che duei dar in resun a scolastas e scolasts pertuccont lur instrucziun, vegn menaus atras sistematicamein ed a moda individuala entras la direcziun da scola e las persunas d’instrucziun.
Nus renconuschein ch’il surpli dils geniturs ei dil meini che lur affon emprendi bia sil scalem superiur da Glion.
Instruir/Emprender: Pratica cun heterogenitad
La differenziaziun ed il nez dalla varietad ellas classas vegn realisada qualitativamein a moda differenta entras las persunas d’instrucziun. La promoziun dallas scolaras e dils scolars cun basegns specials e la collaboraziun denter las persunas d’instrucziun da classa e la pedagoga curativa vegn realisada a moda pragmatica.
En bien la mesadad dallas lecziuns visitadas haven nus saviu persequitar pensums da different grad da difficultad ed ina coordinaziun dil quantum da pensums ni dil tempo d’emprender adattaus allas premissas dallas singulas scolaras ni dils singuls scolars. Duront las ulteriuras lecziuns ei vegniu differenziau pli pauc.
Sin fundament da nossas constataziuns ei igl emprender in da l’auter ni in cun l‘auter dependent fermamein dalla persuna d’instrucziun. Las fuormas d’emprender cooperativas classicas els treis pass enconuschents (think – pair – share) havein nus plitost entupau pauc ell’instrucziun.
Ils basegns dallas scolaras e dils scolars cun basegns specials vegnan risguradai entras promoziuns specialas.. Sebasau sin cunvegnas funcziunescha la collaboraziun denter persuna d’instrucziun da classa e pedagoga curativa pil pli aschia, ch’in engaschi efficazi dalla persuna d’instrucziun ei garantius. Purschidas per talents specials ein paucas avon maun.
contact
Scola Ilanz/Glion
Paradiesgärtli 9
7130 Glion
telefon secretariat 081 925 28 29
coordinatur local scalem superiur Glion: Gieri Tschuor
mail coordinatur local: superiurascola-ilanzch


c: text/html

text:
Ina da las chapellas da vaglia da noss chantun po festegiar in bel giubileum. La chapella «Arflina» ha 50. Ils quatter musicants Hansruedi Ritter, clarientta, Theo Ritter al accordeon, Patrick Schmid, orgelet e Röbi Bieri al bass vulevan atgnamain far ina gronda festa la sonda proxima, però quella han els stuì spustar sin ils 3 da fanadur dal 2021. Nus deditgain però tuttina nossa emissiun da musica populara a la chapella Arflina e sia musica.
Il grond gust da far musica
Il 1970 han han fundà quatter giuvens ina chapella da musica populara: Christian «Hitsch» Sprecher, Toni Zimmermann ed ils frars Hansruedi e Theo Ritter. Els han organisà instruments es han cumenza ad exercitar e bain spert han els suna tar las emprimas festas. Ed er il num han els chatta: Arflina, deditgà a la cuntrada alpina tranter il Partenz ed il Scanvetg. Uss, 50 onns pli tard èn els anc adina fitg activs ed il plaschair da far musica è resta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vienna ha en mira ina «fortezza Europa». Il mument dettia quai in potenzial da 1,1 milliuns umans che tschertgian ina via alternativa sur la Bulgaria. Quai ha ditg la ministra dal intern da l’Austria Johanna Mikl-Leitner. Il medem mument è ella sa mussada sceptica ch’il pact nov tranter l’Uniun europeica e la Tirchia vegnia ad avair success. Questa cunvegna na schlia betg ils problems actuals, ha ditg Mikl-Leitner. Perquai pretenda l'Austria da serrar tuttas rutas da fugia pussaivlas sur ils stadis dal Balcan. Mikl-Leitner ha vinavant sincerà che l’Austria saja londervi da stgaffir la «fortezza Europa».
La guardia da la costa grecca è anc malsegira
Represchentants da la guardia da la costa grecca èn s’exprimi sceptic co realisar la cunvegn nova cun la Tirchia. Pliras dumondas sajan anc avertas, uschia per exempel tge far sch’ina gronda massa da 500 fin 1000 persunas na vul betg returnar sin in bastiment che maina enavos ils fugitivs en Tirchia. Las modalitads na sajan anc betg propi cleras, ha ditg in uffizier da la guardia da la costa da la Grezia. La dumengia eran registrads en Grezia 48’141 fugitivs.
RR novitads 06:00


text:
En il Cussegl grond è la partida socialdemocratica cun ses 15 deputads savens en la minoritad. Tuttina èn quels 15 mandats, recaltgads avant 4 onns, il meglier resultat en l'istorgia da la PS grischuna. Era sch'ella è be la quart ferma forza en il Cussegl grond, influenzescha ella la politica e metta accents. Ella cuntanscha il pievel e vegn da mobilisar. Ella ha per exempel terrà las votaziuns davart gieus olimpics en il Grischun e sin palancà naziunal la refurma da la taglia sin interpresas.
La missiun, definida da la partida tar las elecziuns cirquitalas, da mantegnair il status quo, n'è betg la pli simpla, di il politolog Clau Dermont. Tant pli ch'ins ha chaus prominents che han demissiunà. Persunas che han onns a la lunga politisà en il parlament e sa fatg in num (Jon Pult, Peter Peyer, Christina Bucher, Johannes Pfenninger, Andreas Thöny). Interessant dastgass daventar il cumbat en il cirquit da Tavau. Là emprovan ils socialdemocrats da reconquistar il sez pers avant 4 onns. E quai cun il nov president da la PS Grischuna, Philipp Wilhelm.
PS en il Cussegl grond
2010: 12 sezs
2014: 15 sezs
2018: Nominà 22 (10 veders/12 novs)
RR actualitad 08.00


text:
Ils 13 d’avust aveva in um attatgà sis passagiers cun in cuntè ed in liquid inflammabel en in tren datiers da Salez (SG). Ina dunna da 34 era morta, curt suenter er l’attatgader da 27 onns.
La Polizia chantunala da Son Gagl ha uss communitgà ch'era ina dunna da 17 onns saja morta pervi da sias grevas blessuras. Ella sa chattava dapi l'attatga en in stadi critic.
Nagin delict da relaziun
Il motiv per l’attatga è anc adina betg sclerì. La procura publica sclauda dentant in delict da relaziun. L’attatgader ha para tschernì las unfrendas per casualitad.
Perquai che l’attatgader era medemamain mort suenter l’attatga n’èsi tenor lescha atgnamain betg previs ina procedura. La procura publica cuntinuescha tuttina cun las investigaziun.
RR novitads 10:00


text:
En la terza runda ha Federer battì l’Australian Nick Kyrgios en trais sets cun 6:4, 6:1 e 7:5. Atgnamain è la partida vegnida decisa gia tar il 3:3 da l’emprim set. A Kyrgios n’èsi betg gartegià da nizzegiar quatter ballas da break. Tras quai è el vegnì malsegir e nov minutas pli tard ha Federer gudagnà il set.
Puspè in Australian
John Millman, il proxim adversari da Roger Federer, ha gudagnà sia partida cunter Michail Kukuschkin dal Kasachstan en quatter sets. Fin ussa hai dà be in duel tranter Federer e Millman e quai il 2015. Là aveva Federer gudagnà.
RR novitads 23:00


text:
Il Cussegl federal na vul betg pli sustegnair implants da sport. El motivescha questa decisiun cun la cassa da la Confederaziun. Ils ultims dus decennis era la Confederaziun s'engaschada cun en tut 164 milliuns francs. Il fundament per questas subvenziuns è stà il concept per implants da sport (NASKA). La Confederaziun ha investì da 5-25% per ils custs da bajegiar implants cun muntada naziunala.
L'ultim credit era vegnì decidì 2012. Quel ha cumpiglià 70 milliuns francs. Finamira è stada da promover il bajegiar da cundriz per sport da naiv, in center da ballape naziunal, in center da hockey naziunal u er differents centers da nudar. Quest program cula or quest onn.
Il Cussegl federal vul ussa far in rapport davart per eruir ils basegns ch'èn avant maun suenter ch'il program da NASKA cula or. Pervi da la cassa che na guarda betg or uschè bain il mument vul il Cussegl federal dentant betg investir dapli daners en subvenziuns per implants da sport tranter ils onns 2018 e 2020.
Milliuns per occurrenzas grondas
Il Cussegl federal è dentant pront d'investir vinavant daners en occurrenzas da sport pli grondas. La Svizra è ils onns 2020 e 2021 pajais ospitant da trais talas occurrenzas. Questas vul il Cussegl federal sustegnair cun passa 25 milliuns.
Ils gieus olimpics da giuvenils han lieu 2020 a Lausanne e survignan 14 milliuns francs. Là vegnan spetgads radund 1'100 atletas ed atlets. Medemamain l'onn 2020 ha lieu il campiunadi mundial da hockey. Questa occurrenza duai survegnir 0,5 milliuns francs. L'onn 2021 duai avair lieu l'universiada d'enviern. Lezza occurrenza duai survegnir radund 11 milliuns francs. I vegnan spetgads circa 2'500 persunas.
RR novitads 16:00


text:
Cunter la Russia ha la Svizra pers cun 4:7 e frunta uschia en il quartfinal probabel sin la Svezia. Sco gia cunter la Tschechia ed il Canada ha la Svizra persvadì.
2:0 suenter 10 minutas
Pervi da sbagls avain nus pers la partida. Nus avessan pudì gudagnar quest gieu.
Cumenzà aveva la partida bain per la Svizra. Gia suenter 49 secundas ha Marco Lehmann pudì sajettar l'emprim gol per la Svizra. Ed en la 10avla minuta ha Valentin Nussbaumer pudì augmentar quest avantatg cun 2:0. Suenter eri lura a fin per l'equipa dal trenader Christian Wohlwend. La Russia ha gudagnà la partida cun 4:7.
RR novitads 06:00


text:
Il mument na dovra quai nagina lubientscha per cumpra immobiglias da commerzi en Svizra. Quai è ina da las bleras excepziuns che la «Lex Koller» cuntegna il mument e ch’il Cussegl federal vul midar. En ina communicaziun scriva el uss che la lescha duai vegnir adattada uschia sco ella era propi previsa.
Avant 10 onns vuleva il Cussegl federal schliar la «Lex Koller»
La fin da l'onn 2014 aveva il parlament dentant decis da mantegnair questas lescha. Alura aveva il Cussegl federal annunzià da vulair rinforzar las reglas. Ina da las midadas è che persunas ordaifer l’UE ston vender lur immobiglias sch'ellas n’han nagina sedia pli en Svizra.
Tge capita cun immobiglias commerzialas
Il Cussegl federal vul lantschar ina debatta sch’immobiglias commerzialas vegnan era sut la lescha da la «Lex Koller». Ils chantuns duajan pudair far excepziuns. La consultaziun dura uss ina giada fin ils 30 da zercladur. Uschia pon partidas ed organisaziuns uss pigliar posiziun en chaussa.
RR novitads 12:00


text:
La crisa da corona dat sin il stumi a la glieud en Svizra tudestga, i dat dentant era blers sentiments positivs. Quai paradox da corona tutga tar ils resultats d'in studi davart emoziuns.
Passa 9'000 umens e dunnas da la Svizra tudestga han ins dumandà mez matg davart 46 emoziuns. Bunamain la mesadad ha inditgà che la crisa da corona ha gì in'influenza negativa sur lur stadi d'anim, in effect positiv han be 22% vis. Il studi ha dentant era mussà, che la glieud numna sco sentiment impurtant l'engraziavladad en connex cun corona.
I vegn gugent discurrì da sentiments positivs
In segund resultat è, che la glieud da la Svizra tudestga discurra gugent dals sentiments, dentant sulet dals positivs. Crudà en egl è era che giuvens creschids numnan en lur mintgadi 18 differents sentiments, persunas pensiunadas be pli 10. Cun la vegliadetgna sa reducescha il specturm emoziunal.
La retschertga è vegnida fatga en il rom da la promoziun da la sanadad Svizra.


text:
Tuot voss „l’ fer ir a spass“, tuot voss tschercher per el üna marusa, üna duonna adatteda ais temp pers e nun serva ad ünguotta.
Scha Dieu ho destino ch’el parta, partiro’ l tuottüna.
E sch’el nun parta e’ s marida, schi quella cha Dieu l’ho destino piglero’ l, e na otra! Schi Tuot ais Destin.
O eau savaiva, schi eau savaiva ch’el ho propi decis, e destino d’am metter vi, dschet Nina uzand ils bratschs vers il tschêl, schi eau saint darcho mas furedas nellas costas e ma s-chalmaneda, sco ogni vouta, ed uossa pür memma ogni di ans turmainta’ l cun que gramazchus pled e discuors.
Ma che craja’ l chi dscharo la duonna da noss Gudench, scha ogni momaint od’ la sas istessas, melprüvedas geremiadas e proverbis da Salamon?
Cur cha la saro in chesa, scha’ l continua uschè schi stuverons in nom da Dien be’ l fer ir a ster sün stüva sur, eir scha l’inviern stoverò allura metter fö in pigna in duos lös, pervia dad el.
E Nina sortit da stüva fand finta d’avair üna rabgia anguschagiusa, ma dalun arived’in chadafö as mettet a rir sco üna bluorda, as dschand:
Povers chanasters, sch’eir sun circh da mia etêd, comainzan tuots duos ad ir bainischem in fanzögna ed our per la ramma.
Ella, crajand cha las spassagedas al fatschan marider, ed el cun sieu eternel „Destin“chi’ m fo gnir las vivras cur cha’ l comainza, e var desch minuts avaunt gia prevez vi da sieu sorir pchadus, güst sco chi ho St. Rocc, chi aunch’uossa ais pitüro sün la chesa del preir in Crasta.
Be eau suletta se que chi’ s passa nel cour da Gudench, e que chi voul dir, ch’el ais usche containt, da spass e nun po resi ster nella pel:
Be eau se que chi voul dir que sorir da spus, ch’el ho uossa cur che’ l am guarda, e pera saimper ch’el stöglia am dir e’ m confider qualchosa.
O que qualchosa nun ais oter cu „La bella Signurina da Zuoz“! Schi, schi er ais el sto davent tuotta di, e scomettess ma part del Tschel cha l’ais sto a Zuoz, perche er saira cur cha l’ais gnieu paraiva’ l auncha pü aleger e pü bluord cu’ l solit, e cur cha cun mieu sguard incomparabel, l’he fixo in al domandant inua ch’el eira sto tuotta di ho’ l be ris sco ün despero, e quasi, quasi am faiva la confidenza.
Dal pü probabel, aunz ir gio, ho’ l tschantscho a Signura Clergia.
Schi que’ s fo, que’ s fo sgür e tschert, e lönch pü nun so’ l no po taschair.
Benediziun divina che algrezcha, surtuot cha que saro eau chi l’he cussglio dalla pigler, e’ s po dir bütteda in bratsch.
Ma queco saron dalets e gustezzas cur cha l’averons in chesa, e cha eau e la duonna patruna giarons cun ella a spass.


text:
Download dac
Tlo vëniel publicà i dac dl dì, dl mëns y dl ann de stazions meteorologiches reprejentatives dla Provinzia autonoma de Bulsan.
L documënt curespundënt (PDF y Excel) cuntën la somes dla prezipitazions de uni dì (dala 9.00 TEZ dl dì dant ala 9.00 TEZ dl dì atuel) y la temperatures coche mascima y minima. Sce da garat vëniel publicà i dac dal prim de jené 1981.
Te uni documënt (PDF y Excel) iel respetivamënter chësta trëi elaborazions dla temperatures:
- I valores mesans dl mëns dla temperatures minimes y mascimes d’uni dì, la media dl ann, dl dejené y de for.
- I valori estrems dla temperatures mascimes y minimes y i valores estrems dl ann, del dejené y de for.
- I valores mesans dl mëns [(media minima+media mascima)/2], la media dl ann, dl dejené y de for.
Ti documënc (PDF y Excel) iel chësta doi elaborazions dla prezipitazions:
- La cuantiteies dla prezipitazions al mëns y al ann te autëzes de plueia purtedes a esprescion te milimetri (mm), la medies d’uni dejené y la media dl mëns y dl ann da for.
- numer di dis da plueia (>= 1mm) al mëns y al ann, la medies de uni dejené y la media al mëns y al ann da for.
Tl documënt curespundënt (PDF y Excel) vëniel dat sëura la soma plu auta dla prezipitazions al ann per i tëmps defrënc (15 menuc, 30 menuc, 45 menuc, 1 ëura, 3 ëura, 6 ëura, 12 ëura, 24 ëura).
Tl documënt curespundënt (PDF y Excel) vëniel dat sëura la soma plu auta dla prezipitazions al ann per i tëmps defrënc (1 dì, 2 dis, 3 dis, 4 dis, 5 dis).


text:
CUC – Il plan d'exploraziun per uffants
Il plan d’exploraziun «CUC» è dapli ch’in plan da survista. El scolescha l'egliada per ils stgazis ch'i dat en il museum e guarda davos las culissas dal manaschi da museum. «CUC» envida ils uffants a partir da 6 onns – tut sulets u cun ils geniturs - a smirvegliar, a scuvrir ed ad emprender d'enconuscher il Museum d'art dal Grischun. Plaschaivlamain chaminan ils uffants e lur famiglias tras il tract nov e tras la Villa Planta. Cun observar, cun dissegnar e cun schliar las engiavineras vegn explorà il Museum d'art.
Il plan d’exploraziun en las trais linguas chantunalas po vegnir retratg gratuitamain a la cassa dal museum.
Plan da la citad per uffants
Quest plan accumpogna uffants tras la citad veglia da Cuira en ils trais museums chantunals. Sin la via fin là pon els scuvrir bleras chaussas captivantas e nunspetgadas. Arrivads en il museum, cuntinuescha il viadi d'exploraziun cun gieus e cun engiavineras.
Il plan da la citad per uffants datti gratuitamain en ils museums da Cuira sco er tar l'Infurmaziun turistica en il sutpassadi da la staziun da Cuira.


text:
Tenor Menduri Kasper haja ins ponderà differents scenaris per la 49avla ediziun dal maraton da skis engiadinais.
Pervia da la mancanza da naiv en la cuntrada da palì dal Guaud da Staz, eran vegnidas discutadas pussaivlas rutas per sviar questa part da la loipa.Tut las alternativas avessan gì consequenzas per tut l’eveniment cun retards da partenza a Malögia, serrar pli ditg la via, retards tar il traffic public e persunas che ston passar la via. Tar ina inspecziun han ils organisaturs evaluà la situaziun e decidì ch’i saja pussaivel da manar en la naiv che manca. Quai sajan radund 1000 fin 1500 m3 naiv.
RR novitads 20:00


text:
Ier ed oz hai cunzunt pluvì cunzunt en la Svizra Orientala ferm. La pli blera plievgia hai dà cun 90 liters per meter quadrat entaifer in di ad Urnäsch en l’Appenzell Dadora. Er en la citad da Son Gagl èn vegnids mesirads 63 liters per meter quadrat.
Per part hai er dà inundaziuns, sco p.ex. en il quartier da Würzenbach en la citad da Lucerna. Là è il traffic da buc stà interrut ier saira.
Tenor «Meteo Schweiz» è la ferma plievgia ida per lung da las Prealps centralas ed orientalas, e per part er en la Bassa.
Per il Grischun na datti il mument naginas annunzias da sbuvaditschs u bovas.


text:
Carta salvàdga
La Carta salvàdga (Wild card in Ingléś) l'è al tèrmin ch'a s dróa in d'l àmbit spurtìṿ quànd in na manifestasiòṅ spurtìva a s ciàma òṅ a cumpétar sénsa tgnir cònt dal règhli ad parecipasiòṅ o ad qualificasiòṅ.
L'è druàda in di spòrt in dua i spurtìṿ i śōgan da par lōr (par dir'-n una, al tènis o al cursi in mòta) ma la vèṅ bòna anc in di spòrt ad squàdra cum al vòley o al balòṅsést.
In dal tènis l'è na règla che gl'uraniśadōr 'd un turnèo i pōlan ciamàr diretamènt a śugàr cun na carta salvàdga di tenìsta dla federasiòṅ dal sò paéś, p'r a n far-i minga pasàr p'r al qualificasiòṅ quànd i èṅ dimóndi indrē in clasìfica e i n gh'aṅ minga punt abàsta p'r andàr dènt'r ad dirìt in dal tablòṅ prinsìpal.
A sucéd anc che cal carti lè i sìan dadi a di śugadōr famóś ch'i sarnìsan a 'l ùltim mumènt ad partecipàr (sénsa prima ès'r-as iscrìt) o a dal glòri vèci che però dal vòlti vèci i n èṅ pròpria minga, cum è sucès a Goran Ivanišević ch'l à vins Wimbledon in dal 2001 o la Kim Clijsters ch'l'à purtâ a cà i US Open dal 2009 dòp dū an ad férum e cun la sò putìna adrē.
Dal vòlti pò al carti salvàdghi i èṅ druàdi par dar n'ucaśiòṅ a di śōvan cun dal talènt par far-as védar e la Monica Seles la 'l à fat dabòṅ in dal 1989 quànd, a quìnd'ś an, l'à vins al turnèo ad Houston baténd in finàl la Chris Evert par 3–6, 6–1, 6–4.


text:
Cura c'i vegn chaud cumenzan era las serps a vegnir ord lur zups. Ellas giaudan il sulegl e sa stgaudan. Ina serp è numnadamain mo svelta sch'ella ha chaud. En il Grischun datti 7 sorts da serps e da quellas èn mo duas da tissi. Las autras n'èn betg privlusas.
Natra grischa (Ringelnatter)
Grondezza:
mastgel fin 100 cm, femna fin 130 cm
Vegliadetgna:
20 fin 25 onns
Privel:
La Natra grischa n’è betg ina serp da tissi
Spazi da viver:
Sper auals u puzs circumdads da plantas. Impurtant èn era plantas veglias cun ragischs che furman pitschnas taunas per metter ils ovs u per star l’enviern.
La Natra grischa è la serp ch’è il pli derasada tar nus ed insumma en l’entira Europa. Ella ha dus flatgs clers en furma d’ina mesa glina davos il chau. Natras grischas pon avair differentas colurs. Lur corp po esser cotschen-brins, verd-uliva cun flatgs u strivlass stgiras. Il venter è alv-grisch cun flatgs.
Ella mangia oravant tut rustgs, peschs e mieurs. La Natra grischa maglia ils animals entirs ed entratgs cun il chau avant e quai mo sch’ils animals vivan anc.
Ina serp metta 11 fin 40 ovs. Suenter 8 fin 10 emnas sortan las pitschnas serps or dals ovs. Ellas pon gia sezzas tschertgar da magliar e na dovran betg la mamma.
Natra glischa (Schlingnatter, Glattnatter)
Grondezza:
fin 60 fin 75 cm
Pais:
50 fin 60 grams
Vegliadetgna:
fin 20 onns
Privel:
La Natra glischa n’è betg ina serp da tissi
Spazi da viver:
En lieus che vegnan spert chauds. Tar nus èn quai oravant tut lieus cun blera crappa u grippa. Quella po il sulegl stgaudar spert.
La Natra glischa è la pli pitschna sort da serps che viva tar nus. La colur po variar da grisch, brin, verd-uliva fin brin-cotschen u prest mellen. Per il pli han ellas flatgs stgirs sin l’entir corp. Sin il chau ha la Natra glischa adina in flatg en furma d’in triangul. Il venter n’ha nagins flatgs ed è nair u brin.
Orvettas e luschards èn la mangiativa preferida da la Natra glischa. Ma ella maglia schizunt autras serps.
Sa defender na po la Natra glischa betg. Ella po bain morder, ma la morsa n’è betg privlusa e betg tissientada. La serp sa fida ordavant tut da sia colur e muster sin la pel che fa ch’ins na vesa prest betg ella en la natira.
Natra gritta (Zornnatter)
Grondezza:
fin 200 cm
Vegliadetgna:
fin 30 onns
Privel:
La Natra gritta n’è betg ina serp da tissi
Spazi da viver:
Lieus umids cun blera crappa e chagliom sco per exempel en guauds da figlia e sper flums.
La Natra gritta è per il pli naira, stgir-verda, stgir-brina cun fatgs mellens. Ils flatgs mellens furman savens in muster da strivlas. Il venter è mellen-alv u grisch.
Sia preda piglia ella cun sia bucca che cuntegna blers dents ch’èn drizzads vers anen. La serp sa zulla enturn la preda e strangla quella. Raunas maglia la serp per il pli vivas, perquai che quellas èn memia glischas per stranglar. Vinavant mangia ella utschels u per exempel ratuns.
La serp attatga umans mo sch’ella n’ha nagina pussaivladad da fugir. Sia morsa n’è betg da tissi. Perquai tanschi da dischinfectar la plaja.
La serp metta 5 fin 15 ovs. Ord quels sortan 6 fin 8 emnas pli tard pitschnas serps. Il chau da quellas è mellen-nair e fan endament ad ina vespa. Quai ha in effect da defensiun. Pertge sa defender na pon las pitschnas serps betg.
Natra d'esculap (Äskulapnatter)
Grondezza:
fin 150 cm
Pais:
tranter 250 e 350 gr.
Vegliadetgna:
fin 30 onns
Privel:
La Natra d’esculap n’è betg ina serp da tissi
Spazi da viver:
Lieus sitgs sco per exempel en guauds maschadads (cun plantas da figlia e guglias), lieus cun blera crappa u grippa.
La Natra d’esculap datti en il Grischun mo en paucs lieus en il sid dal chantun. Ella sa ruschna betg mo par terra, mabain po era raiver sin plantas. Uschia po ella magliar ovs d’utschels u lura era ils utschels pitschens en ils gnieus. Ella maglia dentant era mieurs, luschards u rustgs.
Sch’ins piglia ina Natra d’esculap, lura morda ella adina. La morsa n’è dentant betg privlusa perquai che la serp n’ha nagin tissi. La serp na tema betg ils umans. Sch’ella sa senta en privel, lura po ella laschar ora in secret che toffa ferm e che stgatscha ils inimis.
Natra quadrigliada (Würfelnatter)
Grondezza:
femnas fin 130 cm, mastgels fin 70 cm
Vegliadetgna:
fin 26 onns
Privel:
La Natra quadrigliada n’è betg ina serp da tissi
Spazi da viver:
Sper auals che curran plaun u puzs, rivas cun blera crappa e cun bler sulegl. Sur 500 meters sur mar è ella strusch da vesair.
Il num ha la Natra quadrigliada da ses muster da flatgs ch’ella ha sin ses dies. La colur po variar, sco tar las bleras serps. Il pli bler èn ellas dentant grischas u beschas. En il Grischun ves’ins ellas mo en il Mesauc u en il sid dal Puschlav. Sin il venter da la serp èn en general flatgs.
La Natra quadrigliada na morda betg. Ella sa scufla, sibla e sigla envers l’inimi, quai dentant cun bucca serrada. Sche quai na tanscha betg lura svida ella sias glondas cun in liquid che toffa u sa zulla en ses agen cac. Uschia na pon ses inimis betg magliar ella. In’autra tactica è da sa volver en dies avrir la bucca e laschar pender ora la lieunga, sco sch’ella fiss morta.
Il pli savens mangia la Natra quadrigliada peschs. Ella sa nudar e po star ditg sut l’aua. Uschia po ella spetgar là sin sia preda.
Vipra cruschada (Kreuzotter)
Grondezza:
fin 60 cm
Vegliadetgna:
Fin 15 onns
Privel:
Ina morsa da la Vipra cruschada n’è per ordinari betg mortala, ma i è en mintga cas d’ir tar in medi.
Spazi da viver:
Sa sentan bain in pau dapertut. Palids u prads umids cun chaglioms als urs da guauds u en enclars. Principal è ch’ils lieus han intginas uras per di sulegl.
Il num ha la Vipra cruschada da ses muster sin il dies. In tschert muster nair da ziczac. Ils mastgels èn per il pli grischs fin grisch-brins. Las femnas èn plitost mellen-brin fin brin. Il venter ha flatgs clers.
Las pupillas da la Vipra cruschada èn sco in stritg vertical. Tar serps che n’han nagin tissi èn las pupillas radundas. Cun il tissi po la Vipra cruschada mazzar sia preda. In morsa tanscha. L’animal mors mora aifer in per minutas. Sche la preda vegn anc da fugir in toc, lura po la serp suandar il fried da l’animal.
Il pli gugent maglian las Vipras cruschadas mieurs e pitschnas mustailas. Ellas maglian dentant era pitschens utschels u luschards.
Ina Vipra cruschada metta 5 fin 18 ovs. Las pitschnas serps creschan dentant gia en ils ovs ch’èn en il venter da la mamma. Cura che lezza metta ils ovs va quai mo in per paucas minutas e las serps sortan or da la crosa. Quellas cumenzan gia suenter curt temp ad ir a la chatscha da predas.
Vipra dal Giura (Aspisviper)
Grondezza:
fin 70 cm
Vegliadetgna:
almain 20 onns
Privel:
Ina morsa da la Vipra dal Giura n’è per ordinari betg mortala, ma i è en mintga cas d’ir tar in medi.
Spazi da viver:
Sin spundas exponidas vers sid, cun blera crappa, guauds che n’èn betg spess, e sper auals.
Era la Vipra dal Giura ha ina pupilla sco in stritg vertical ed è ina serp da tissi. Sco tar la Vipra cruschada èsi d’ir tant pli spert tar il medi. Per ordinari na datti dentant betg problems. Ina Vipra dal Giura morda era mo sch’ella na po betg fugir u sch’ins avess da passar sin ella. Per il pli ha ella gia sentì ils umans ditg avant che quels vesan la serp e scappan.
La colur da la Vipra dal Giura po esser fitg differenta. Ella po esser grischa, bescha, mellen-brin u cotschen-brin. Il muster nair sin il dies da la serp è magari da vesair fitg bain e magari insumma betg.
La serp mangia oravant tut mieurs. Magari utschels. Las pitschnas serps che na pon anc betg magliar entiras mieurs mangian luschards.
La Vipra dal Giura na metta nagins ovs. Las serps vegnan anc en il corp da lur mamma or da la crosa dals ovs e pir lura vegnan els sin il mund. Las serps ch’èn suenter la naschientscha 14 fin 24 centimeters grondas pon lura gist sezzas ir a la tschertga da predas.


text:
Ina bucca dira dovran ils musicants e las musicantas che fan part al Basel Tattoo: I vegn trenà e trenà. Mintga musica per sasez e lura tut las musicas ensemen. La choreografia, quella duai funcziunar senza sbagls da l’entschatta fin a la fin.
Silvan Falett: «I n'è bunamain betg pussaivel ch'i va fauss»
Silvan Falett da la musica da recruts è segir, che tut vegn ad ir bain. Els hajan fatg tras il program tantas giadas, ch'i na possia baud betg ir faus.
Dentant datti schont anc in u dus detagls che duain vegnir meglierads. Per exempel hajan las lingias dad esser propi, propi gulivas ed era per la choreografia hajan tut ils recruts da midar posiziun exactamain il medem mument.
Ils recruts han er sa preparads mentalmain sin la show. En il chau hajan els fatg tras la show mintga bun’ura. I saja in mument spezial da pudair sunar al Basel Tattoo di Silvan Falett, perquai è el er in pau agità.
RR actualitad 08:50
Il «Basel Tattoo»
Per fans da musica è il «Basel Tattoo» in highlight. 24 furmaziuns da l’Europa, l’America e l’Australia fan part a la show. En tut èn preschentAs var 1’000 musicantAs. Suenter il «The Royal Edinburgh Military Tattoo» è quel da Basilea il pli grond en il mund.


text:
Durant la notg da Nadal 2019 brischa la baselgia refurmada a Herzogenbuchsee en il chantun Berna. Pertge, n’è fin ussa betg cumplettamain sclerì. Las autoritads supponan ch’igl è stà in defect tecnic u ina chandaila. Quai ch’è dentant cler: 3 mais suenter l’incendi lascha la populaziun plaunsieu encrescher per la baselgia che vegn il mument renovada.
Ils tuns dals zains mancan
Tar l’incendi è il clutger cun ils zains crudà ensemen. Intgins sa legran franc ch’i è ussa pli ruassaivel en la vischnanca. Auters dentant bitta quai ord il ritmus dal mintgadi. Ina possessura d’ina butia declera envers il schurnal regiunal da SRF ch’ils zains da mezdi sajan adina stà per ella il signal dad ir a gentar.
Da tuttas direcziuns hajan ins vesì bain il spitg da la baselgia. Quai manca ussa.
Era per las persunas che na van betg savens a mesa è quai ina sperdita declera la plevonessa Sophie Matschat. La baselgia sveglia per tuts regurdientschas cunquai che blers abitants hajan celebrà lur batten, confirmaziun ni maridaglia en questa baselgia.
A la fin dal onn duajan las lavurs da renovaziun esser cumplettadas. La finamira èsi dad arvir las portas puspè exact in onn pli tard numnadamain per la messa da Nadalnotg.
RTR HelveCHia 11:00


text:
Per tuts - palpiri da posiziun SRG SSR
Numerusas vuschs s’expriman in quest temp a reguard la SRG SSR. La debatta mussa l’impurtanza d’ina chasa da medias publica en in mund da medias global e commerzial. Gist en temps cun midaments cuntinuants èsi impurtant da discutar sur da l’avegnir da la SRG SSR – nus lavurain per tut ils umans en tut las regiuns da la Svizra.
La SRG SSR prenda posiziun en quest palpiri sco part da la discussiun generala. Nus tegnain ferm per tge che nus stain en, cunter tge che nus ans dustain e co che nus vulain sa sviluppar.
Ina chasa da medias independenta è indispensabla per ina furmaziun da l’opiniun libra e fundada: schurnalissem da servetsch public fa basegn dapli che mai en l’epoca digitala. Nus vulain esser pronts per midaments, sa mover pli datiers al public ed engrondir nossa purschida per la generaziun giuvna.


text:
Talas persunas pudessan prestar servetschs prezius per novs pazients. Quantas da quellas persunas ch'i dat, na san ins anc betg.
Quellas persunas n'èn betg pli periclitadas e pon vegnir en acziun sin tut la lingia.
Fin a 80% dals cas prendan numnadamain in andament miaivel. Quels cas na vegnan per il solit gnanc testads. Uss datti però novs tests che pon cumprovar anticorps ch'èn sa furmads en il sang en il decurs d'ina infecziun. Quai ha Daniel Koch dal BAG confermà en la «NZZ am Sonntag».
La Confederaziun saja londervi da sclerir tge tests ch'èn buns. Uschespert ch'ins sappia tgenins ch'ins possia duvrar veglia la Svizra empruvar d'organisar tants sco pusaivel per guardar tgi ch'è immun e cun quai betg pli en privel.


text:
Domm (metropolitana de Milan)
Domm l'è 'na stazion de la ligna 1 e 3 de la metropolitana de Milan. Han scominciaa a fàlla su el 1957 e 8 settember 1981. La serviss el center de la città.
Struttura[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion de la Ligna M1 l'è in d'ona tromba cont dò banchin laterai.
La Stazion de la M3, inveci, a l'è fada cont di binari sovrapognuu, per passà no sotta di edifici.
Servizzi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Interscambi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Fermada del tram (Duomo M1 M3, lign 2, 3, 12, 14, 15, 16 e 19)


text:
Per bleras persunas èsi stà la sonda passada l’emprima giada ch’els èn puspè stads en ina ustaria a tschaina e ch’els han puspè visità ina occurrenza culturala. Uschia saja quai stà sco dad ir en sortida cun 16 onns ha ina dunna ditg a Cumbel. Ma che quai è tut puspè sco pli baud n’è betg il cas. Uschia han tut las ustarias stuì reducir il dumber da maisas e respectar las reglas da l'Uffizi da sanadad. Forsa gist pervi dal coronavirus eran quasi tut las ustarias vendidas ora.
Ma er per ils artists e las artistas èsi stà in levgiament da puspè pudair sa preschentar davant il public. Chiara Jacomet e sia band da quatter dunnas han per exempel dastgà sa preschentar en l'Ucliva a Vuorz. Er sche las dunnas na vivan betg da la musica èn ellas cuntentas che la pausa sfurzada è a fin.
Il concept da la notg culturala
La «Notg culturala Surselva» è vegnida organisada per la quarta giada da la banca Raiffaisen Surselva. Il concept da la notg culturala funcziunescha mintg'onn tuttina: Las radund 35 ustarias porschan ina tschaina e las artistas ed ils artists il dessert cultural. Ils giasts tschernan il restaurant senza dentant savair, tge artista u artist che sa preschenta là. Ed era las artistas ed ils artists vegnan pir l’ultim mument a savair nua ch’els han dad ir.
Per l’organisatura, la banca Raiffeisen, èsi impurtant che tut las artistas ed ils artists survegnan la medema pussaivladad da sa preschentar, n'emporta betg quant enconuschent ch’els èn.


text:
Turnoi U11 n dumėnia ai 3 de fauré, n cėsa tl stadio Pranives de Sėlva. L fova udł dant doi partides da 15 menuc contra i Red Foxes de Bulsan y doves contra l HC Toblach. L ie stat sciot che chėsta ultima scuadra ne ną nia pudł unģ, pervia dla gran nevera. Nscila iel unģ fat l juech ufiziel contra l Bulsan y da dedņ ąn mo fat na partida "amichevole" cun chėsta scuadra. La ti ą butą da stramp tla prima partida ala scuadra dl Gherdėina, che ą vencił per 3 a 2, i mutons se ą purvą dassėnn, tenian adum. Tla partida de amezizia fova nosta scuadra feter stancia y ą ala fin perdł per 5 a 0. La vėnta ti ą dat ala scuadra de Gherdėina na gran sburdla y ueia de ti jģ permez al proscimo turnoi, che unirą fat n dumėnia ai 3 de merz.
La partida dla U13 de n vėnderdi ai 1. de fauré contra l Cortina y chėla dla U15 de n dumėnia 3 de fauré contra Asiago ie unides spustedes pervia dla gran nevera.
U17 Pieve/Cortina- Gherdėina 7:4 (1:1; 3:1; 3:2)
N sada ai 2 de fauré ą la scuadra dla U17 messł fé n viac lonch tres la Valsugana pervia di jėufs dsarei, per ruvé a Pieve a fé na partida de campiunat. L juech fova scialdģ cumbatł y bel da cialé pro. I mutons dl Gherdėina, mpue stanc dal viac, ą mpo purvą dla dutes per vėncer, ma ala fin ąi mpo messł ti la zeder perdan chėsta partida per 4:7. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Tobias Moroder (2), Julian Senoner y Leo Messner.
U19 Maran - Gherdėina 4:3 d.p. (1:2; 0:1; 2:0; 0:0; 1:0)
N dumėnia ai 3 de fauré fņvel per la U19 da jughé contra l Maran. Propi na bela partida cun scialdi druch da tramedoi pertes. Povester ą l Gherdėina giapą n valgun menuc de straufonga de massa coche nce l Maran, ma scenó n gran mpėni da pert di mutons, jadinan scialdi. Do i trėi tėmps reguleres stajņvela 3:3 y nsci ąn jugą mo n tėmp sėuraprņ, ma nia de fat. Ala fin ąn messł sla fé ora cun i penalties, ulache l Maran ą abł la sėuravėnta. Per l Gherdėina ą Leo Messner, Anton Perathoner y David Galassiti fat i goi.


text:
Beschreibung
Peter Haas
Salep e la furmicla
Surmiran, Sutsilvan
Desertina Verlag, 1981, Bestellnummer 3-425711-02-6
L’istorgia dal silip e da la furmicla unescha diversas tematicas. – Il silip, in musicant senza quitads, e la furmicla lavuriusa vulan maridar. Ma gia durant la festa da nozzas croda il silip, fitg malsaun, ensemen. La furmicla emprova uss tut per salvar ses spus disgrazià.
Grondas parts da l’istorgia èn en furma da chanzun.
translaziun surmiran: Uffer L./sutsilvan: Mani C.
Ähnliche Beiträge


text:
Ina votaziun n'è betg stada necessaria. Tar il Cussegl dals chantuns èn tuts stads dal medem avis. Cun questa iniziativa vegniss mess en privel la democrazia, uschia il tenor. Ina purschida vasta en las differentas regiuns linguisticas saja impurtanta per la democrazia e quai sa laschia be finanziar cun agid da taxas.
Blers commembers dals chantuns han sur tut accentuà la muntada da questa purschida en regiuns periferas. Las taxas da la Billag na vegnian betg be da bun a l'SRG mabain er ad emetturs da medias privatas. Cun in gea a l'iniziativa ristgia la Svizra che la televisiun cuntanschia be anc parts dal pajais – «cun cuntegns ch'èn be or sin survegnir bleras quotas», ha ditg Stefan Engler (PCD/GR).
SRG memia loscha
Er per scursanir las taxas, quai che pudess vegnir proponì da la PPS en il Cussegl naziunal, n'è nagin s'exprimì en il Cussegl dals chantuns. Cusseglier dals chantuns Werner Hösli (PPS) ha declera che per el na vegnia en damonda ni l'iniziativa ni ina cuntraproposta.
Plinavant cusseglia Hösli dentant a l'SRG da na betg pli sa sentir memia segira. Il temp saja sa midà, l'SRG na gioghia nagina rolla pli tar ils giuvens. Il futur giaja ora sin quai che nagin na veglia pli pajar taxas en in tala dimensiun. «Sch'il Cussegl federal e l'SRG na vulan betg prender enconuschientscha da quai, ristgan els da survegnir giu per il tetg», di Hösli.
Doris Leuthard discurra d'in sajet en l'agen schanugl
Als sanesters sajan tschertas emissiuns memia dretgas, als dretgs sajan tschertas emissiuns memia sanestras e quels amez na vegnian betg vidlonder. Werner Luginbühl (PBD/BE), di che quai mussia forsa che l'SRG fetschia precis bain sia lavur. Quai chatta er il Cussegl federal. Rapports independents sajan fitg impurtants e na possian betg depender da fatschentas. La populaziun en pajais cun meds da massa publics saja infurmada meglier.
In gea a l'iniziativa saja dentant er donnegius per il budget dals da chasas. Televisiun «a la carte» cun pachets da pajar na saja numnadamain betg pli bunmartgà, mabain pli char, di Leuthard cun cumparegliar ils pretschs per exempel per programs da sport.
Er il Cussegl federal na saja dentant betg da l'avis che l'SRG fetschia tut endretg e ch'i na stoppia betg vegnir reagì. Sur tut en connex cun la digitalisaziun saja da basegn da reagir. Plinavant ha ella cusseglià a l'SRG da passar si a moda in pau pli modesta.
La chaussa va uss tar il Cussegl naziunal.
RR actualitad 12:00


text:
Dentant èn passads 21 onns. La mesadad da sia vita ha Maria Sontos ussa vivì en il Grischun. Ella ha emprendì fitg bain il linguatg, sa senta da chasa qua. Avant 3 onns è ella sa decidida da surprender l’ustaria dal Buffet a Sedrun. Ensemen cun ses um maina ella ussa quella ustaria nua che giasts da vacanzas, indigens e Portugais s`entaupan.
«Mes trais uffants - per els è Sedrun lur dachasa», di Maria Santos che sto sezza rir, cura ch’ella patratga ch’ella avevav atgnamain previs da restar mo in curt temp en il Grischun. Portugal è dentant daventà sia destinaziun da vacanzas. Quai mintg’onn.
L’emprim temp en il Grischun, cura ch’ella n'enconuschevi nagin e na chapiva era nagut, haja ella bragì bleras notgs, raquinta Maria. Era pareva la glieud in pau fraida. Oz na saja quai betg pli uschia. «Jau na sai dentant betg, sch'ella è sa midada u sche jau sun m’adattada durant quests 20 onns» di Maria riend.


text:
Dialet lüganes
El Lüganes l'è un dialet del Lumbard parlaa in de la zona de Lügan, in del bass Cantun Tisin.
L'è cumpagn assee del Cumasch e, insema al Mendrisiot, el custitüiss el ram meridiunal del Tisines.
Carateristegh e variantModifega
El dialet lüganes de cità a l'è, cume em giamò dit, bel vesin al Cumasch e dunca, a la luntana, al Milanes. Insema al dialet de Belinzona l'è vün di centri de la koiné ticinesa.
Föra de la cità, inveci, a gh'è anmò di trat cunservativ che, in certi cas, poden vess pütost particular.
- Cumpagn de Brianzö, Cumasch, Varesot e Mendrisiot, tendenzialment i E atonegh del Milanes vegnen di A (anca se in de l'alt Lüganes e in de la Val Cola l'è minga semper inscì):
- mil. depertüt = lüg. dapartüt
- La negaziun la se fa cunt el mia
- Gh'è tanti O atonegh (ma anca tonegh) che vegnen parnunziaa tant 'me di Ó, che l'è un lavurà che a Comm e a Milan gh'è propi poch.
- In del bass lüganes i participi passaa de la I cuniügaziun finissen in -ad
- mil. cantaa = lüg. cantaa = b. lüg. cantad
- In de l'alt lüganes inveci i participi finissen in -ò
- mil. cantaa = lüg. cantaa = a. lüg. cantò
- A Lügan e in del bass lüganes la prima persona di verb la finiss, cumpagn del Milanes, in -i. Quela roba chì la süced minga semper in de l'alt lüganes.
- mil. mì vegni = lüg. mì vegni = a. lüg. mì vegn
- In de la vegia piev de Agn e in del Malcantun se duperen di participi passaa particular per i verb püssee impurtant:
- mil. faa = malc. facc
- mil. traa = malc. tracc
- mil. dii = malc. dicc
- mil. cot = malc. cöcc
- mil. andaa = malc. nacc
- mil. daa = malc. dacc
- mil. staa = malc. stacc
- mil. vegnüü = malc. nücc
- mil. tolt = malc. töcc
- In de la Cavriasca (cumpagn de quel che 'l süced anca in certi zonn del Nuvares), la Ŏ cürta latina la ciapa un son diferent a segunda se gh'è un nom de mas'c u de dona:
- or fiö, ra fiòra
- In de la Cavriasca se dupera anmò 'me prunom clitegh impersunal i inscambi de a
- mil. e lüg. a se slunga i dì = cavr. i se slónghe i dì
- In de la Val Cola resisten anmò di vucai atun a la fin di parol:
- mil. el temp = lüg. ul temp = valc. ur tempe
- mil. el dent = lüg. ul dencc = valc. ur dence
- Semper in Val Cola, i nom feminil finissen i A anca al plüral:
- mil. i vach = lüg. i vach = valc. i vaca
- In di paes de Sunvigh, de Vila, de Bren, de Fescogia e in de la Cavriasca de sura, la Ü l'è parnunziada tant 'me una U nurmala:
- mil. tüt = lüg. tüt = sunv. tut
- In del Malcantun, parol cumpagn de pover, negher, veder, setember se parnunzien povra, negra, vedra, setembra.
- In de la Cavriasca, i parol chì de sura se parnunzien povre, negre, vedre, setembre.
- In de la Cavriasca, arent al Munt Scender e in de la Valcola, la S denanz a cunsunant la se prunüncia propi inscì 'me l'è in Milanes, e minga cumpagn del rest di parlà tisines.
- Semper in de la Cavriasca, cumpagn de quel che 'l süced anca in Mesulcina, in la Valtelina e in de la Bergamasca, la prima persona plüral di verb la se fa cunt el met la partisela om (che la vegn del latin HOMO) prima de la III persona singular:
- mil. cantum = lüg. cantum/cantom = cavr. om canta = bg. am canta = valt. en canta
- De norma, cumpagn de Cumasch, Mendrisiot e Vares, l'articul determinativ maschil a l'è ul, o 'na sua variant grafega.
- In d'un quai dialet arius (minga a Lügan), l'articul determinativ l'inflüenza anca i prepusiziun articulaa:
- mil. del, de la = cum. e men. = dal, da la = lüg. dal, da la = lüg. ar. dul, du la.
- Al cuntrari del Mendrisiot e del Cumasch (ma cumpagn di dialet ticines püssee a nord), gh'è una forta presenza del rutacismu, suratüt in di parlà arius:
- mil. el = cum. e men. ul = lüg. ul = lüg. ar. ul/ur/or
- mil. scola = lüg. scöla = lüg. ar. scöra
- mil. Muntagnöla = lüg. Muntagnöra
- In di dialet de l'alt Lüganes, cumpagn de quel che 'l süced anca in del Surascender, se pò truvà 'me prunom clitegh de la III persona singular u/o inveci de al/el:
- mil. lü el canta = lüg. lü al canta = a. lüg. lü u canta.
- In d'un quai dialet arius, cumpagn de quel che 'l süced anca in de la Lumbardia uriental e in Valtelina, la III persona singular e plüral hinn istess:
- mil. lur canten = lüg. lur cantan = lüg. ar. lur i canta
Esempi de dialet del VotcentModifega
La parabula del Fiö Trasun (tradüziun libera)Modifega
Gh'era un om che l'aveva düü fiö.
El minur, avend poch giüdizzi, l'ha dimandee al peder la sò part de sustanza disend: “Peder, dem la purzion che me tuca!”. El bon peder, sentend son demenda el se strengg en di spal, 'me par nu fé olter frecass, e 'l da föra el fat sò a tücc düü.
De lì a poch temp 'sto fiö de poch cervel, avend vendüü ogni cossa, cun un bon marsüpi de danee l'è andee par el mund a godèssala e menend una vita de prodigh cun di mal compagnii dend fond a tüt cul spend e spand in ogni sort de vizzi.
Prest prest el s'è truvee in grenda miseria. L'è sücedüü che in del paes che lü l'eva, essendegh uan grenda crastia, tücc murivan de fam; imaginev in che bisogn se truveve alura 'stu mezz disparee, che l'aveva già cunsümee tüt.
Ve disi che par no murì de la fam l'ha duvüü cerché un padron, che u l'ha mandee sübit föra a pass i ciun in una sò massaria, duve per la grend fam l'avrav mingiaa vuluntera i gend che mingiavan quei purscii, ma nenca de quist u 'n pudeva avè par scudàss la fam.
U gh'ha vedüü alura a müdé vita e, pentii, al diseva en del sò cör: “Quanci in cà de mè peder i mingian e bevan e ne ghe manca el pen, e chì mì crepi de fam?
Ah, ne vöi fé piü olter 'sta vita. Tornerò de mè peder e ghe dirò: Peder mì, hoo comiss un grend pechee cuntra Diu e cuntra vü;
nu sunt piü degn d'ess ciamee par voss fiö; tegnìm in cà cum vün di voster famej e mì n'ho assee”
Cusì disend, el se met in viagg de la cà, quand el peder, vedendel a vegnì, benché scolz, senza capel e strascichee cum un leder, u l'ha sübit cunussüü par el sò fiö e, sentendasa cum öv tüt el cör de la cunsulzion, el cur in pressa a basàla e brasciàl sü cui lagrim ai öcc del grend cuntent.
E fiö, enca lü piangenda a tenta buntee de sò peder: “Peder” el ghe dis “cher Peder, mì cunfessi che ho pechee e cuntra Diu e cuntra de vü e nu puteva fà de pegg; nu meriti piü d'ess ciamee cul nom de de voster fiö”.
El bon peder süi dü pee el cumenda ai sò servitur d'andé a tö el piü bel di vestii, capel, scarp e culzet, e l'ha vestii tüt de növ, dandegh persina l'anel de met al dit;
e cumendend de tö sübit el senguen e un vedel de grassa vulend che se facess un grend past in segn d'alegria, disend: “'Stu mè fiö l'era mort e l'è risüscitee; l'era perdüü e adess el s'è truvee”. E i han cumenzee a mingià, bev e suné alegrament.
In 'stu mezz de temp l'olter sò fiö, venend a cà da la campagna e sentend 'sta legria, ne savend cosa foss sücedüü,
el ved en la cuntrada vün di servitor, e 'l ghe dis: “Cusa l'è 'sta cossa?”
e lü ghe rispond: “L'è turnee a cà el voster fradel e per mostré el sò cuntent voster peder l'ha cumandee de tö el senguen a un vedel de grassa, e de fé un grend past per la legria d'ess lü turnee san e salv”.
Sentend 'sta növa, tüt cuntürbee e pien de stizza 'sto olter fradel nu vuleva piü venì in cà per el grend dispett che n'aveva; unde 'l peder l'è andee lü stess föra en cuntreda a pregàl de vegnì en cà lü e ralegràss del ritorn de sò fradel.
Me custü, scrulend el coo e mugnend el dis a sò peder: “I hin sgià tanci an che mi ve servi, e mai hoo trasgredii nenca vün di voster cumand, e vü ne m'avii nenca dee un bucin de gud insema di mè amis.
E quest olter vost fiö, che l'ha semper fee 'l baloss, e l'ha prudighee tüta la sustenza cun quii de sasela, l'è apena rivee a cà che per lü avii sübet mazzee el piü grass e gross di videi”.
El bon peder alura rispond a sò fiö disendegh: “O fiö, ti see pür che tì ti stee semper chì in cà mia e tüt quel che 'l gh'è l'è tò;
me per 'sto olter tò fradel l'è giüst che se faga banchet e particuler alegria, perchè mì el credeva già mort e l'è turnee a vist, l'era smarii, e adess el s'è truvee”.
Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 416-418
Una nuvela del BucascModifega
Donca va cüntaroo ch'al temp dal prim re da Cipri, ul prim capii, dopu che Gofree Büglion l'aveva liberaa la Tera Santa, una dona pulida da Guascona l'era andaia in pelegrinagg al Sant Sepulcar, e turnand indree l'era capitada in mezz a di baloss ch'i n'ha fai da lee ca sa pò dì da pesg. 'Sta povra dona, pudend minga dàssan pas, l'ha pensaa d'andà a cüsài al re. Ma, quaididün avendagh dii che l'avaress bütaa via ul fiaa, ca 'l re l'era un pantalon ca 'l lassava burlà in tera i ingiüri senza fin ch'i fava a lü, figüras pö quij fai ai altar, l'è restada lì un poo sura pensee; ma pö, rabiada da minga pudèss vendicà da quij baloss, e vurendas pür tö una quai sudisfazion, l'ha risolt d'andà istess dal re, se non altar par dàgh una bona tafiada sü quel sò fà da mincion. La va donca dal re e, dopu avègh cüntaa sü caragnand la sua disgrazia, la ga dis: "Ca 'l creda però minga ca mì sia vegnüda par dumandàgh giüstizia, soo ca la gh'ha seca e mì vöi minga secàl; sont vegnüda doma par dumandàgh in grazia cuma 'l fa lü a purtà in santa pas tücc i tort ca 'l ricev da tanti part, ca mì par vün nu trövi più requi, e sa pudess ga 'l regalaress da cör".
Ul re, ca l'era sempar stai indurmentaa, a 'stu poch svegliarin al vert finalment i ögg e, cumenzand da quela balussada a tirà giò sech cul stafil da la giüstizia, l'ha seguitaa inscì senza remission fin ca l'è scampaa, cul più lassàn passà nanca una mezza.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag 629-630.
Una businada del 1925Modifega
Quii ch'ha mai - vedüü Lügan
podan minga - imaginàss
tüt la gent - cul cör in man
e gh'è di curs - per andà a spass
e Lügan - l'ha fai prugress
a s'è mai vist - cumpagn d'adess
l'è una vera - citadela
dal nost cantun - la püssee bela.
Gh'em da bun - che i nost agent
cunt ul bastun - e 'l pom d'argent
beret növ - e la montura
ma quant l'è not - i fann pagüra.
Tüt ul mund - l'è tüt istess
ma da tusann - ga n'è ch'a cress
sura cent - setanta hinn bunn
e tüt i alter - gh'hann sü i calzun
a la gran moda - vann adree
e quant l'è bel - vann giò sül Che,
ma lur sann ben - che i giuvinot
o prest o tardi - ga burlan sot.
La sua bela - capigliatüra
la fann tajà - sura misüra.
Se lur gh'avessan - düü barbis
sumejan om - propi decis.
Anca i om - vann a la moda
minga tant - in di vestii
gh'è i tusann - che tant ja lodan
s'a gh'hann lungh - i sò cavii
al cuntrari - 'sti tusann
i vann adree - a per ul coo
e se gh'hann lungh - un poo i cavii
i curan sübit - a tajài giò.
Cunt i dispens - ch'a riva chì
l'è 'na pazzia - tegnìi inscì.
I dispens - quand i è finii
sa pò ligài - ma ben pulii.
Al nümer quater - in pessina
a gh'è dumà - 'na scaletina.
Al prim pian - gh'hoo l'atelier
la gent par cred - hann da vedé.
Bonn fest a tücc - i mè client
e saroo tantu - ben cuntent
se sa regordan - un zichinin
una volta a l'ann - del Garganin.
24 dicember 1925.
(ciapaa de Dizionario dei dialetti della Svizzera Italiana, vol. II - Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona/Lügan, 1952-...)
Pruverbi per paesModifega
MalcantunModifega
AgnModifega
BrenModifega
- Er cald d'avóst o va vignì bón or móst.
- I ómen che gh'ha róss or copin i gh'ha dro birichin.
- Mangiàa e balàa è bot a comensà.
- Ra razze di cojón l'è mai perdude.
- Sant'Ane, un'óre da nane.
- Tucc i mes ch'i vaghe a bandón, ma che masg e avóst ch'i faghe da bón.
BubiövaModifega
CamignöModifega
- Chi gh'ha pressa ch'i córa, e chi è cióla ch'i staga a cà sóva.
- Ogni cojón u vò dìi ra sò resón.
CaslanModifega
FescogiaModifega
- Sant'Ane, metà campagne.
MajasModifega
- Chi sapa la vigna in agóst, impieniss ra tina da móst.
- Otubar otubrel, ra cà comè ur bordel e ur cüü comè 'r cifel.
- Par Sant'Agnes, cur i lòssur par la sces.
- Ur lacc di vach al sta in cassina e ur lacc di donn al sta in cantina.
MunteggModifega
- I vent da San Matee i guasta i castegn.
MügenaModifega
- Alba róssa, o ch'o piòv o ch'o bófa.
- A r'aqua bassa, tücc i cojón i 'gh passa.
- A Sant Ambrös, or pan a cöss, a Denedà o 's torna a fà.
- A tirà i cavii dro copin, i fa vérd or bochin.
- Cör content or ciel l'aiüta, ma s'o bürla in tera o 's rómp ra gnüca.
- Föja, legn e stram, o s'en fa tüt or ann.
- Fortünada quela cà che da végg la sa.
- Genar sücc, castegn a mücc.
- In dro mes d'avóst, ora marende l'è in dro bósch.
- I nebi d'agóst i mangia tüt i castegn.
- L'è mej vess üsel de bósch che üsel de gabia.
- Or amór drom l'è comè or vin dro fiasch: a ra sira l'è bón, e a ra matin l'è guast.
- O va pür ben ra cavra zopa, fin che 'r lüf o no r'intopa.
- Per San Barnaba r'uga la vegn e or fió o va.
- Per Santa Madalena, u s'inarma re castegna.
- Pitost che tacàa lit, l'è méj portàa via on toch de cojón.
- San Abóndia l'è on gran sant, ma San Carla l'è on gran birbant.
- Se o pò vegnì avrì, a te 'j lassi piü morì.
Punt da TresaModifega
- Quand in marz al prina, l'è pien granee e cantina.
PüraModifega
- Ann nevós, ann bondanziós.
- Candelara, mezza fenara.
- Nas ch'a guarda la trsta, l'è cativ cumè 'na pesta.
- Ur sóo d'agóst u lapa sü ur erba.
StanModifega
- Chii di cavii róss, chi na i próva na i cognóss.
- Di ögg gris e cavii e róss, poch an n'è e ga 'n fóss!
- Genèe sücc, u fa i castegn inca i sciüch.
- In cà pinina, u sta roba assèe.
- Ögg negra e cavii biónd, l'è ra püssè bela ch'a gh'è ar mónd.
- S'u piöv ur dì d'Ascenzión, u fa castegn fin i boscón.
VernaaModifega
- Coma l'è ra dóna, istess l'è ra sò cà.
MunscendraModifega
BironeghModifega
- Ann sücc, castegn a mücc.
- Chi mal capiss, pesg respund.
- Donn d'òst, serve de prèvet, asan da murinee, libera nos dominé.
- El mes de marz l'è 'l fiö d'una baltroco: int una muntagna u piòv, in quel'altra u fioco.
- Quand che la Mügie la fa sü 'l capel, pundo la ranza e ciapa ul rastel.
- Quand ch'u piöv par San Barnabà, tö sü la frasca e pòrtolo a cà.
Mezzvich-ViraModifega
- Se i castegn i spaiss d'avrii, i fa 'n grat e gradì, se i spaiss de magg i regöj cul sach, se i spaiss de giügn i regöj cul pügn.
- U 's pò miga cavàa sangh da un mür.
RosModifega
RüveraModifega
- Arisc gross, castegna magra; arisc magra, castegna grossa.
- Dop San Bartolomee, tera inanz e fen indree.
- L'è mej una trista sapada de mars che vüna bona d'april.
- Re consolazión di aflit l'è quéla de vedé i altra a tribülà.
- Sant'Ana un tir de cana, San Roch un tir de s'ciop.
- Tücc i cà de sass i gh'ha 'l sö fracass.
SigirinModifega
CavriascaModifega
CurtisciascaModifega
LupagnModifega
ValcolaModifega
BögnModifega
- A ra dominega cióch, al lünedì lóch.
- Aurì, possa ra scuèla e va a durmì.
- Ro ciel al sta su senza pontéi, e 'r böcc dro cuu al se rónscia senza bindéi.
ScareaModifega
ScertaraModifega
- April, fiö d'um pescadóo, da 'na montagna 'l piòv e da r'altra a 'gh va el Sóo.
- Avrii, sira no pò vegnì.
- In di sirada d'aóste, làghet miga ciapà in do bósche.
- I ómen i 's ciapa pe ra parola e i férma per i cavì.
- Lünedì cióch, martedì lóch.
- Otóbre spolverós, castegn e nós.
- Quand che 'l cör no dò, piange no 's pò.
- Quand che ra Sgazzariòra la met el capel, laga era ranza e ciap'el rastel.
- Santa Sbarba e San Simón, Dio n'inguarda dra sfrasela e do trón.
- Se fervè l'è bisest, o ch'al mör tüt i donn o ch'al seca tücc i ginestra.
SciümaderaModifega
- Ai cüriós as ghe da el cazzü in sül nas.
- A gügiada a gügiada, a 's fa el gümesel.
- Centesim fa centesim.
- De cojón a 'n manca mai.
- Fa miga bisögn da zifolà se 'l caval al vò miga bev.
- Femna bóna la met sü ra cà, cativa la ra desfà.
- In do corp üman al gh'è miga sü de ciav.
- Per i ladre i ciav i è mai bóna assee.
- Qui dai cavii róss, poch i ja cognóss.
- Sa 'l piòv per r'Assensia, per quaranta dì ün ghe s'è iente.
SunvighModifega
- Aira róssa, o ch'al pióv o ch'al bófa.
- Avrii, tucc i dì un barii.
- Chi tut maja, tut caga.
- D'aóste l'è la fuira di mósche.
- De marze, chi no gh'ha calze vaga descalze; d'avrì, chi no gh'ha calze pò morì.
- I spes inutil i rovina ra cà.
- La prima aqua d'avóste la rinfresca 'r bósche.
- Lengua in bóca, pós cópa.
- Majà castegn, vita de legn.
- Quél che coménsa ben a l'è a metà del laór.
- R'aqua de Sant'Ana l'è mej dra mana.
- R'asen l'è 'r caval dro povro.
- Ro Só sui oriv, r'aqua sui ciap.
- Un nemis l'è trop, e cent amis i è miga assé.
VilaModifega
Val Mara (bass lüganes)Modifega
ArögnModifega
- Al gh'ha sü 'l capel San Giorgg, l'aqua l'è in scoss.
- Ciel fai a lana, se no piöv incö, piöv 'sta setimana.
- Masg fangós, vóst spigós.
- Val Mara scüra, tüt al mund la düra; Val Mara ciara, tüt al mund la lava.
MelanModifega
- A camp tempestaa no var benediziun.
- A fà ul dutór gran pratiga ga vör, e la pratiga la sa fa da ün sü cent.
- Amór, panza, rógna e tóss i sa fa sübit cognóss.
- Gh'è püssee da fà a fà cent scüd che centmila franch.
- La cunsulazión di puverit l'è quéla da fà l'amór.
- Par cugnóss l'inferno, bisögna fà ol cögh d'estaa e 'l carozzee d'invernu.
- Secónd el fraa, sa ga fa la capa.
RövModifega
- Al dadent l'è pai padrón, al dafö l'è pai cujón.
- Al mes da vóst al gh'ha i zocur in man.
- Al püssee gran castigh dal Signór l'è 'n asan da manegià.
- Aprii, una góta tüt i dì.
- April l'è 'l mes dal gambur: un dì inanz e l'altru indree.
- Aqua e fögh, iüta 'l cögh.
- Aqua ostana e sóo setembrin, l'è tanto òr fin.
- A 'stu mónd al Signór al vö nissügn content.
- Avrii, una gügiada e va' a durmì.
- Cà növa, se nu s'an porta, nu s'an tröva.
- Carna che sa ritira, la var nanca un sesin la lira.
- Chi gh'ha 'l pan da mengià, gh'ha anch i cagnö da fà saltà.
- Chi sa spüda adoss gh'ha piü domà trii dì a morì.
- Chi sussénn fira, póch cüsiss.
- Da Denadaa, chi i è cuntent chi i è tribülaa.
- Da mezz ann, al cüü al fa scagn.
- Fa püssee dagn una furmiga tirà via che nè 'n para da bö trà cà.
- Genar sücc, fa castegn tüt i sciüch.
- Insalata senz'aj, süpa senza formai, donn senza tet, i è tre rob da maladet.
- In un dì da masg nas un asen e i ga met sü 'l bast.
- I parent i sa cugnóss dó vólt in vita: quand sa marida e quand sa mör.
- La bóna cantina la fa 'l bón vin.
- La cavara l'ha püssee car i pee in la nev che i corni a la presev.
- La fioca novembrina la méngia la cassina.
- La legura la sa ciapa senza cór.
- La méssa di spós l'è la méssa di curiós.
- L'amór l'è minga polenta.
- L'ann bisest sa marida tüt i pest.
- L'aqua da Sant'Ana l'è 'na mana, da la Madona l'è ancamò bona, da San Bartulamee bófagh dadree.
- L'è mej un brüt pezzón che un bel bögión
- Liga l'asan indóva vö 'l padrón, e se 'l sa strozza l'è sò dagn.
- L'óm al tira a cà 'l material, la dona la fabrica la cà.
- No nass agnel che no gh'abia 'l sò pradesel.
- Pa 'na taca bürla migna gió 'n albur.
- Prima da parlà büsögna sbat i ar tre volt.
- Quand la cióca l'è 'nviada, cun poch la sa mantégn.
- Quarant'ann, quaranta magagn.
- Rairu in dal camp, spess in scuvela.
- Sant'Agata, tera fiada.
- Sant'Ana e Santa Madalena, i fa bügada insema.
- Se l'amór l'ha da vess bona, trii dì 'n còlura e un dì da bona.
- Se 'l fa bel al dì da la Senzia, l'üsürari 'l volta al stee cul cüü 'n sü.
Lügan e i sò quartierModifega
LüganModifega
- A cumandà hinn bun tücc.
- A la sira león, a la matina cojón.
- A San Bernardin, cascia la spiga ul grand e 'l pinin.
- Ciel faa a pagnot, se no piöv del dì piöv la not.
- I bravi óman sa conóssan quand i gh'è piü.
- In dal dì da la Ziriöla da l'inverno nüm sem föra, se 'l fa o breva o vent in da l'inverno turnum dent.
- Induva ga sta ‘n bucun, ga sta ‘nca ‘na parola.
- La fevra quarantana, i giuvan ja risana, e pai vegg la fa sonà la campana.
- Quand ul Generus al gh'ha sü 'l capel, duman l'è brüt se incö l'è bel.
- Santa Caterina la porta un sach da farina.
- Tegn l'amis incö cuma se duman al deventass nemis.
- Tüta l'aqua la va al mar.
BrèModifega
DaveschModifega
- Quand ul Boglia al gh'ha ul capel, mola la ranza e ciapa scià ul rastel.
GandriaModifega
- Amór e scioreria vöran miga compagnia.
- Ciar el Sóo da matina e róss da sira, el fa bel vot dì da fira.
- Cör trop cuntent, mort visina.
- Trii fradéi, trii castéi.
GransciaModifega
- A ra sira lión, a ra matin cujón.
- Aria da vent, aria d'acqua.
- Bat ur bón, ar miglióra; bat ur cativ, ar pegióra.
- Chi gh'ha trop cör, prést mör.
- Dopo la Madona d'agóst, la prima aqua la finiss ur istad.
- Dü o tri böö d'or in pais i va miga maa.
- I amis sa cugnóssan in di bisögn.
- I risc a Sant'Ana, luntan 'na spana.
- I üsürari, se 'l piöv el dì de la Senzia, i ghe cómpra la vesta de seda a la dona; se 'l fa bel, i la batan de la rabia.
- Panigada e castegn, mangian fin ch'a tu see pien.
- Quand bófa ra Carunasca, sa sent i campann da Carabia.
- Ra castegna ra vegn dru legn, ma ra da nissün sustegn.
- R'asan ar tira a cà 'r fen e 'r mangia ra paja.
- S'al fa bel ur dì dr'Ascensión, ur gran al vegn dent a muntón.
SuragnModifega
ViganelModifega
- A chèga püssee un bò che cent róndol.
- A cuntentà ul cumün sa cuntenta nissün.
- Ai pesciad sa cugnóss ul mül, a la cuva sa cugnóss la gulp, al bast sa cugnóss l'asan e ai paròl sa cugnóss la gent.
- A lavàgh la testa a l'asan sa büta via ul smöj.
- Asan da natüra a capiss gnanca la sua scritüra.
- Cà néta, cà benedéta.
- Caval magar, padrun grass.
- Cumè l'albur, i è i büt.
- Disgrazziada quela cà indóva gh'è minga cavii bianch.
- Ga vör un sold a cumincià e cent a finì.
- Ginögg da óman, ciap da donn, nas da gat e müsu da can, sa pò fà ul giazz tüt l'ann.
- La fam l'è 'l migliur cögh che ghe sia.
- L'asan, in mancanza da fen, al mangia la paja.
- Par San Giuann, sa spiana i scigol e l'aj.
- Past da castegn, past da legn.
- Quand che l'urégia sinistra la sóna, ul cör l'è sicür.
- S'a gh'è miga la breva par la Seriöla, d'invernu sem föra.
- Se tücc i passar cunosséss ul mej, adiu camp!
- Tantu fen in cassina e poch vin in cantina; tantu vin in cantina e poch fen in cassina.
Alt LüganesModifega
AgraModifega
BedanModifega
BuschModifega
- Da San Lüis a San Giuann, un sbradagg d'un gal.
- Per Sant'Ana, un'ura men de campagna.
CumanModifega
- Tücc i can i ména ra cua, tücc i cojón i vö dì ra sua.
GravesanModifega
- Chi vör trop, ciapa nagót.
- I bal di can e i danee di ciól a i è sempru in móstra.
- La consolazión di óman i è dó: quand ch'u pórta a cà la miee e quand ch'i ga la pórta via.
- La consolazión di poverit l'è quéla da voltàgh ul cüü ai travit.
- Tüt u va al cüü, salvu 'l manigh dal cazzüü.
LamonModifega
PurzaModifega
- A tira püssee düü péi da pota da quatar cavai che trota.
SavusaModifega
- Amur e gelusia i sa fa sempru cumpagnia.
- A Santa Caterina, o nev o prüvina.
- Chi trasa da giuvin, i la caga da vegg.
- Dònn róss, gnanca 'l diavul ja cugnóss.
- La dona ch'a nina la cüna la tégn in pee ul mund.
- La giüstizia l'è cumè 'l cudee: quaidün ga l'han dananz, quaidün dadree.
- L'è mej gris che peraa, l'è mej peraa che crepaa.
- Nas ch'a varda 'n sü, cativ ch'al na pò piü.
ScimModifega
TureselaModifega
- La nebia de marz la fa nè ben nè maa, ma quel d'april la tö 'l pan e 'l vin.
- La pazienza l'è la virtü da l'asan.
- Metee sü 'l drapel, che 'l Cüsél u gh'ha sü el capel.
VajModifega
- Chi mangia ra somenza, caga el paiel.
Bass LüganesModifega
BrüsinModifega
- Amór da cüsin, amór d'assassin.
- Dopo San Martin, i castegn i è maconzin.
- I castegn i tegn mia past.
- San Paul e San Gaetan, cürém di biss e di can, di sass spurgent e da la brüta e cativa gent.
MeliiModifega
BibliugrafiaModifega
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan/ Bellinzona, 1952.


text:
En consequenza renunzia il chantun Grischun da far pass tenor la legislaziun da surdada e tenor il dretg civil cunter questas interpresas. Vitiers abolescha il chantun era la bloccada da surdar lavurs a questas tschintg interpresas da construcziun.
Las interpresas da lur vart èn s’obligadas dasper pajar ina summa d’enclegientscha al chantun ed a vischnancas – d'introducir in project da controlla, sco la regenza grischuna communitgescha. Cun in tal program surpiglia in’interpresa sia responsabladad per sa cumportar confurm a la lescha.
Duas interpresas desistan
La stad passada aveva il chantun gia fatg cunvegnientschas cun nov ulteriuras firmas da construcziun bassa. Quellas avevan pajà ensemen ina summa d’enclegientscha da radund sis milliuns francs.
Cun duas interpresas ch'eran tenor la WEKO er part dal cartel – na datti anc nagina cunvegnientscha. Cunter quellas ha il chantun perquai instradà pass giuridics.
RTR novitads 10:00


text:
Il dumber da las infecziuns novas dal coronavirus è s’augmentà entaifer in di per 108 en Svizra ed il Principadi da Liechtenstein. Cunquai è il dumber d'infecziuns novas per la terza giada aifer questa emna sur la marca da tschient.
Il venderdi ha l’Uffizi federal da sanadad annunzià 104 cas novs, gievgia 88, mesemna 129, mardi 54 e glindesdi 47. Tut en tut hai dà fin uss 32'798 cas da Covid-19 confermads da labors. En l'entira Svizra èn fin uss mortas 1686 persunas ch'eran vegnidas testadas positiv sin il virus. Il BAG sa referescha sin las cifras ch'ils chantuns han annunzià fin la sonda a bun'ura.
Tut en tut han fin uss en l'entira Svizra ed en il Liechtenstein 4084 persunas stuì vegnir ospitalisadas pervi da Covid-19. Cumpareglià cun il venderdi è quai ina persuna dapli. Il mument èn 640 persunas èn isolaziun e radund 2'600 en quarantina. En tut èn fin questa sonda vegnids fatgs 678'679 tests da corona. Tar 5,8% da quels tests è il resultat stà positiv.


text:
Il STENNA Center che vegn bajegià sper la punt Stenna, la gronda punt amez Flem, duai colliar las duas parts da Flem. Il plazzal è in dals pli gronds plazzals dal Grischun. Bunamain 170 milliuns francs vegnan investids. Il center finì porscha ina surfatscha totala da 275'000 m2 (dapli che 30 plazs da ballape) e bunamain 1'300 parcadis.
Auas grondas n'èn nagin problem
Il nov tunnel è 10 meters aut e ha ina largezza da 10 fin 12 meters. Cun el vegn il tunnel sut la chasa da parcar existenta prolungà per rodund 40 meters fin sut la punt Stenna. Il tunnel saja 5 meters pli auts che quai ch’il chantun haja pretendì. Grazia a quellas dimensiuns na duessan auas grondas betg esser in problem, manegia il maina project Peter Heuscher.
1’500 tonnas sur il tunnel
Spezial vi dal tunnel è tenor Peter Heuscher era, ch'il punct cun la pli gronda paisa da l’entir bajetg sa chatta gest amez sur il tunnel. Ina paisa da 1'500 tonnas, tant sco circa 5 jumbo-jets. Per supportar quella paisa è vegnì construì ina trav da betun armà da 3 meters grossezza, la pli gronda trav da l’entir bajetg. Tut quellas lavurs da construcziun èn vegnidas fatgas l’enviern, cura ch’il dutg Flem maina pauca aua. Avant da cumenzar cun las lavurs, haja il survegliader da pestga pestgà ora tut ils peschs.
Ina pretensiun dal chantun saja era stà, ch'il vial dal Flem resti natirals per ch'ils peschs possian vinavant nudar dal dutg si. Sper integrar stgalims el dutg per crear ina sort stgala da peschs, vegnan era las rivas anc modelladas cun glera, terratsch e crappa pli grossa.
RR actualitad 07:00


text:
1955
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
25 03 - l'Índia: el parlameent al declara ilegaal i descriminazziun de che i è vítim i pària.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
27 03 - Sant Jaume de Galícia (Galisia): Mariano Rajoy Brey, polítegh Spagnöö.
20 07 - Egidio Miragoli, vesc de Mondovì
28 10 - Seattle (Washington, SÜA): William H. Gates, cognossüü coma Bill Gates, impresari informàtich.
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
07 07 - Benimaclet, València (Catalugna): Carles Salvador i Gimeno, pueta, etnòlegh e gramàtich valensan (n. 1893).
05 03 - Saratov (Rüssia): Antanas Merkys, polítegh Lituan, presideent del paees, dapress de vess deportaa par la Üniun Suviétega (n. 1887).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Curt e concis:
- Plirs redacturs perdan cumplainamain la plazza
- I n'è betg cler sch'i dat in plan social
- Tenor l'expert da la HTW po la fusiun e reducziun da plazzas però esser la dretga decisiun sch'i stat ina strategia da dar liber resursas per auter davostiers.
- La Somedia n'ha betg vulì dar dapli infurmaziuns tar las relaschadas
Tenor Stephanie Vonarburg dal sindicat Syndicom, tuna la communicaziun da la Somedia da principi bain, i dependia però co che la reducziun vegnia lura effectivamain realisada. Tar reducziuns da pensums da lavur saja quai savens stà il cas en la branscha da medias che quellas reducziuns sajan idas cumplainamain sin donn e cust dals collavuraturs. Vul dir: La glieud ha simplamain survegnì pli pauc paja, ma lavurà tuttina bler.
Plan social?
Sco funtaunas internas han confermà ad RTR na datti betg be reducziuns da pensums, mabain er persunas che perdan cumplettamain la plazza. Per quellas ma er per talas che ston reducir lur pensum giavischass Stephanie Vonarburg in plan social. D'in tal plan stat però nagut explicitamain en la communicaziun ed er intern n'era nagut enconuschent davart in plan social.
Duas varts...
Il docent per management da medias ed informaziun a la HTW, Edzard Schade vesa duas pussaivladads. Tant quai che pertutga il plan social sco er l'entir process da fusiun da las redacziuns che la Somedia ha uss instradà.
Tar il plan social pudessi tenor el er esser che quai vegnia schlià intern, sche betg fissi per el in schlet signal per la branscha da medias grischuna. Pertge lura vuless quai dir che la chasa da medias na s'empatschass betg da quai.
Tar la fusiun da las redacziuns è Edzard Schade da l'avis ch'i saja senz'auter pussaivel ch'ella saja necessaria per mantegnair l'independenza dalla chasa da medias. Tut tenor saja ella er gia stada pli ditg en discussiun. Quai sper ils plans da collavuraziun cun la Basler Zeitung ch'èn uss giud maisa. Sch'ins giaja però be tenor il temp che la fusiun saja vegnida communitgada e la realisaziun gia previsa per mez avrigl, lura paria quai tut fitg a la svelta.
Decisiun strategica?
Tenor l'expert da la HTW suondia la Somedia cun la fusiun relativamain tard ad in trend general. En autras regiuns sco p. ex. il chantun d'Argovia sajan sumegliants process gia capitads bler pli baud. La dettia gia pli ditg be ina gasetta regiunala, uschia Edzard Schade.
Quai tunia forsa dir, ma sch'i haja ina clera strategia da dar liber resursas per investir en auters secturs per l'avegnir, lura saja la fusiun e reducziun da plazzas la dretga decisiun. In pussaivel sectur nua che la Somedia dovra resursas en l'avegnir, vesa il docent da la HTW tar la purschida ed il svilup online.
Tar tut quai n'han ils responsabels da la Somedia betg vuli dar dapli infurmaziuns che quai ch'els han communitgà venderdi, ils 23-02-2018.
RR actualitad 07:00


text:
Suenter la buna stad per il sectur da turissem spetga uss la stagiun d’enviern. Martin Vincenz, il CEO da Grischun vacanzas, è optimistic per quella. Sch’i dettia numnadamain avunda naiv e las cundiziuns sajan bunas, è el persvas che blers giasts chattan la via en Grischun. Tuttina n’è la decisiun sch’i vul in certificat per las pendicularas u betg, anc betg sclerida. Il giavisch da Martin Vincenz è però cler.
Jau schess ch’ins pudess ir en las pendicularas senza certificat mabain cun mascra e distanza, ma en las ustarias natiralmain cun certificat.
Soluziun cuminaivla
Marcus Caduff, il minister d’economia, vesa quai sumegliant. Er ses giavisch fiss da pudair utilisar las pendicularas senza certificat, impurtant saja però ch’i dettia ina schliaziun che vala per l’entira Svizra.


text:
Concret muntan las entradas per mintga bain puril en media a stgars 79'200 francs. Quai èn 5’000 francs dapli ch’il 2019. Differenzas datti però tranter las regiuns. Las pli bassas entradas datti tar ils purs en la muntogna – las pli autas en la bassa. Entant ch'ils purs en la muntogna gudognan en media 59'500.- francs, gudognan quels en la bassa var 98'800 francs.
Er corona po avair consequenzas positivas
Las entradas pli autas èn, tranter auter d’attribuir a la pandemia da corona. Quella ha fatg crescher la dumonda da products indigens, surtut quels da las purarias. Ed era l’aura ha gì ina gronda influenza; la racolta da legums, puma e graun è stada buna. Ed er il martgà da portgs è puspè sa revegnì suenter intgins onns difficils.
Quest svilup ha tenor Agroscope er pudì cumpensar svilups displaschaivels. Pervia da la pandemia è vegnì vendì damain vin e la racolta da la rava da zutger e tar ils viticulturs è stada mediocra.
La sumbriva dal 2021
Tgi ch'ha fatg dapli gudogn durant il 2020 fa bain da metter il gudogn sin la vart. La prognosa per il 2021 è numnadamain betg uschè positiva. Agroscope quinta cun in minus da 6,6% tar la valur agiuntada brutta en l'agricultura. La producziun è sa reducida ed ils custs èn creschids. Tenor in'emprima prognosa dal Uffizi federal da statistica sa reducescha la producziun totala en l'agricultura per 2,1% sin 11,2 milliardas francs.
Er l'aura dal 2021 fatschenta l'agricultura. Plievgia, granella e schelira han giu ina gronda influenza sin la racolta dal 2021 – cunzunt tar la puma e tar il graun è la racolta sa reducida fermamain.


text:
ИcпoлHиTeлb: "BeчHaя любoBb" (Ha apMяHckoM)(Myзыka - Шapлb AзHaByp)
HaзBaHиe пecHи: mister x
ПpoдoлжиTeлbHocTb: 02:20
ДoбaBлeH: 2015-03-14
Пpocлyшaли: 657
ur es du hima pntrum em qe im ser bayc du chkas menak em mnacel es aranc qe mute aranc qe [email protected] mer ancav bayc es chem moracel hima chkas era es du darcel ev aranc qe curte aranc qe
u chem havatum vor [email protected] mer ancav vor el chkas vor el chem tesni qe [email protected] qo el chi lini ind het el ches lini ind het ancav vor el chkas vor el chem grki qe bayc im hoqum du kapres kapres haverch
ur es du hima pntrum em qe im ser bayc du chkas menak em mnacel aranc qe curt e aranc qe aranc qe...


text:
La Posta sut la marella DA MARTIN CANDINAS, CUSSEGLIER NAZIUNAL La Posta procurra il davos temps regularmein per lingias grassas ellas medias. Igl october digl onn vargau ha ella communicau ch’ella sviluppeschi la reit digl avegnir. Dallas 1400 postas tradiziunalas duein 500 tochen 600 vegnir transformadas en agenturas postalas. In carschament duei ei dar tier automats d’impostaziun e distribuziun, numnai My Post 24. Quei che vegn denton buca fatg paleis ei che tals automats vegnan installai sulettamein en marcaus gronds. Leger vinavon: QU17022017
17.02.2017 / Medien / /


text:
Chris McSorley banduna la fin da fanadur il post da directur da sport dal club da hockey Genevra-Servette. Tenor il club duai el survegnir ina nov’incumbensa. Il Canadais da 58 onns ha in contract che vala anc plirs onns.
Successur da McSorley daventa a partir dal 1. d'avust l'anteriur giugader Marc Gautschi. Quel è stà trenader assistent U17 da Genevra, ed appartegn a la cumissiun sportiva.
Lung il «mister» Genevra-Servette
Chris McSorley è stà ils davos 19 onns la fatscha da Genevra-Servette. Dal 2001 fin 2017 e la stagiun 2018/19 è il Canadais stà trenader ed en il medem mument directur da sport.
Duas giadas ha el cuntanschì il final dals playoffs cun Genevra (2008 e 2010). E cun il club ha el gudagnà duas giadas sco trenader la Cuppa Spengler (2013 e 2014).


text:
La sentenzia en l’affera da doping dal ciclist britannic Chris Froome na vegn il pli probabel betg a vegnir publica avant il «Tour da France» (7 fin ils 29-07-2018). Tenor il president da la Federaziun mundiala da velo David Lappartient n'è quai betg realistic, ha'l ditg a la gasetta franzosa «Le Parisien».
Fin tar la sentenzia po Chris Froome far vinavant
Il Brit Chris Froome (Team Sky) era vegnì testà positiv sin doping tar la «Vuelta» il settember 2017. Quai cun il dubel da la limita lubida dal medicament Salbutamol. Uschèditg che la federaziun mundiala n'ha betg decidì en chaussa, po Froome tenor las reglas da l'Agentura mundiala cunter doping (WADA) sa participar a las cursas.
Cas cumplex – e Froome che sa dosta
La federaziun mundiala vuleva decider en chaussa gia avant il «Giro d'Italia» (4 fin 27-05-2018); quai per evitar in cas sco tar il Spagnol Alberto Contador (guarda box). Quest cas saja però pli cumplex ch'auters, ha ditg il president Lappartient. D'ina vart saja quai d'analisar in rapport scientific da 1500 paginas e respectar ils dretgs da tuts, e da l'autra vart haja Chris Froome avunda meds finanzials per continuar la procedura, nua che auters avessian gia cedì.
Il «cas Contador»
En ultima instanza ha il Tribunal internaziunal da sport bloccà il profi da velo spagnol Alberto Contador per 2 onns. Quai sin basa d'in test da doping positiv dal 2010. Sco consequenza ha el era pers ils titels dal Tour de France 2010 e la victoria al Giro d'Italia 2011. El aveva pudì sa participar a las cursas malgrà test da doping positiv, fin che la procedura è stada finida cun la sentenzia.
RR novitads 11:00


text:
La Svizra n’ha nagins retgs e naginas reginas. Tar nus regian ils politichers. L'atun 2015 elegia il pievel svizzer tgi che duai reger en Svizra ils proxims 4 onns. La Svizra survegn in nov parlament, novs cussegliers naziunals e cussegliers dals chantuns. Co sa cumpona il cussegl naziunal, co il cussegl dals chantuns? Pertge datti duas chombras? E co vegn la Svizra atgnamain regida?
CusseglierAs federalAs
Per avair urden en in pajas dovri insatgi che cumonda. Pli baud regnava in retg sur in pajas e guardava per urden. En singulas pajas è quai anc adina uschia. En Svizra è quai auter. Il chastè è la chasa federala a Berna. Il retg è il cussegl federal. En Svizra èn quai set persunas, ils cussegliers federals. Dentant tge fan cussegliers federals e cusseglieras federalas insumma?
Pertge fa in cusseglier federal insumma?
Politbox, il link avra en ina nova fanestra
I dat ina app per telefonins e tablets che sa numna Politbox. Là chatt'ins infurmaziuns sur da la politica en general.
Tgi vegn, tgi va?
Vulais savair co che las ultimas elecziuns èn idas ora e tge che marscha uschia en la Chasa federala? Sutvart pudais dar in sguard enavos e guardar cura che tgi è vegnì elegì en il Cussegl federal.
05-12-2018: Viola Amherd è elegida
Cun 148 vuschs ha l'Assamblea federala elegì la cussegliera naziunala dal Vallais sco successura da Doris Leuthard. Quai en l'emprim scrutini. La Vallesana Viola Amherd ha persvadì dapli parlamentarias e parlamentaris en Chasa federala, uschia ch'ella succeda a Doris Leuthard.
05-12-2018: La favurita Karin Keller-Sutter è elegida
Cun 154 vuschs ha l'Assamblea federala elegì la cussegliera dals chantuns Karin Keller-Sutter sco successura da Johann Schneider-Ammann. La politicra songagliaisa ch'ha dapi il cumenzament dal cumbat valì sco favurita è vegnida elegida gia en l'emprim scrutini.
20-09-2017: Ignazio Cassis è vegnì elegì sco cusseglier federal
Il tessinais Ignazio Cassis è elegì sco 117. cusseglier federal. Il medi remplazza cunquai Didier Burkhalter che sa retira la fin d'october. El è vegnì elegì cun 125 da 244 vuschs valaivlas. L'elecziun è succedida senza disturbis, quai aifer in zic dapli ch'ina ura.
14-12-2012: Alain Berset è vegnì elegì en il cussegl federal
Mesemna ils 14 da dezember èsi puspè stà uschè lunsch ed il parlament ha gì d'eleger il cussegl federal. I n'ha betg dà grondas midadas. Dals sis cussegliers federals che vulevan tegnair lur uffezi èn tuts vegnids reelegids. Nov en il cussegl federal è vegnì elegì Alain Berset da la Partida populara (PPS). Per ils proxims quatter onns vegnan quels cussegliers federals e quellas cusseglieras federalas a sa fatschentar cun las fatschentas da noss pajais.
29-12-2011: Co va quai cun las elecziuns dal cussegl federal?
La Svizra na vegn betg regnada d'in retg u d'ina regina mabain da set cussegliers federals. Quai savain nus gia. Ma co vegn propi decidì tgi che dastga esser en il cussegl federal?
02-10-2010: Dispita en la chasa federala
Betg be uffants han mintgatant dispita, era creschids. Tranter ils cussegliers federals e las cusseglieras federalas po quai per expempel esser pervi dals differents departements. Ils cussegliers federals ch'eran fin ussa han dastgà tscherner emprim il departement ch'els vulevan. Ils dus novs han pia gì da prender ils departements ch'èn restads. Quai ha chaschunà ina dispita.
22-09-2010: Elecziun da dus novs en il cussegl federal
Mesemna, ils 22 da settember 2010, ha l’assemblea federala elegì ils successurs dals cussegliers federals Moritz Leuenberger e Hans-Rudolf Merz. Johann Schneider-Amman e Simonetta Sommaruga èn da nov en il cussegl federal. Qua ils 7 cussegliers federals e cusseglieras federalas actuals.


text:
La radunanza communala d'Albula/Alvra ha venderdi saira approvà in credit da radund 120’000 francs per fundar ina «Rait d’electricitad Albula SA» quai unanimamain.
Era ha la vischnanca decis da dar in credit da 216’000 francs per ina nova lingia d’electricitad alternativa tranter l’ovra electrica da Casti e la serenera da Rieven. Quai pervi che fin uss deva quai in disturbi en l’entira rait d’electricitad sche lavurs da mantegniment vegnivan fatgas ni sche quai deva in disturbi. Cun la lingia alternativa duai quai vegnir impedi el futur.
Vinavant vul la vischnanca sanar la «Voia Viglia digl Bogn» quai per 668’000 francs. Per quest intent ha la vischnanca concedi cun gronda maioritad in credit correspundent.
Quint annual 2015
La vischnanca d’Albula/Alvra serra cun in retgav da radund 5,5 milliuns francs, quai tar entradas da bun 21 milliuns francs ed expensas da radund 15,5 milliuns francs.
RR novitads 06:00


text:
Sco quai ch'il concern mellen communitgescha saja il motiv principal per il gudogn la vendita da dus portfolios d'aczias tar Postfinance. La fatschenta da brevs sa reducescha vinavant entant che la fatschenta da pachets è creschida levamain. Tar ils uffizis postals ed en la vendita ha la Posta danovamain scrit cifras cotschnas cun ina perdita da 46 milliuns francs.
Svizra Bun emprim quartal per la Posta
La Posta svizra ha fatg l'emprim quartal in gudogn da 267 milliuns francs. Quai èn 75 milliuns dapli ch'il schaner fin il mars da l'onn passà.


text:
Lüsa – Chësc ultim fin dl’edma él gnü tignì la terza y ultima gara de Copa de Südtirol. La pista “Do Juvel” a Longiarü, chirida fora por stlü jö la sajun di liöstri, é gnüda arjignada ca te condiziuns otimales por garejé. N gran lâlt y giulan ti va al Uniun dl sport da Longiarü por la buna organisaziun dl evënt. I atlec de lüsa alta à ciamó porvé de cöie adüm val punc por la somatoria finala, i miûs é spo gnüs premià sön le tert dl domisdé. I atlec ladins, oramai bel da valgügn agn pro i plö asvelc, é ince in chesc ann da udëi sön i scalins plö alc dl podest.
Jun daimpró ia cun i resultac di atlec ladins arjunc pro l’ultima gara a Longiarü, alzan fora sciöche prüms i atlec ladins Diego Tschaffert, Alex Ploner, Lukas Peccei y Dominikus Clara (US Longiarü), che à podü pié do la medaia d’or tles singoles categories. Chiló inant düc i atri resultac tles respetives categories: 2. Rubatscher Manuela, 2. Nagler Luisa (US Longiarü), 2. Brunner Shamira y 3. Tavella Robert.
Do la premiaziun dla terza y ultima gara él sciöche vigne ann gnü trat la soma di punc concuistá tratan dütes trëi les competiziuns. Gran sodesfaziun por le campiun talian da La Val Diego Tschaffert , che pó festejé la devënta dla tlassifica generala y se aiudiché le titul de campiun de Südtirol. Cun bëgn 255 punc ti sciampa Diego dant al jonn atlet da Funes Lambacher (191 punc). La cumpagna Brunner Shamira pó ince tra le salt sön podest, cun 197 punc se posizionëia l’atleta al terzo post tla tlassifica generala dles ëres.
Tla somatoria dles singoles categories ne é i bugn resultac di ladins nia mancia, tla categoria dles aspirantes jüma l’atleta Manuela cun 197 punc de püch le podest. Stersc é i atlec plö jogn Alex Ploner y Lukas Peccei, che pó ester capazi dla medaia de brom incër le col, arjunta tles categories “Zöglinge” y “Juniores”. Tla categoria “master B1” fej Tavella Robert deperpo le 4. post y Miribung Carlo le 8. post tl grup master B. I dui atlec Nagler Luisa y Clara Dominikus dla scuadra da Longiarü arjunj trami la medaia d’arjënt tles respetives categories master B1 y Juniores.
Cun chësta finala ne se stlüj nia ma jö l’ediziun dla Copa de Südtirol mo ince la sajun dla lösa alta. In chësc ann él dessigü stè na sajun dër intensiva por i atleć da La Val, mo l'impëgn é gnü premié cun i bugn resultać che é gnüs portà a ciasa.


text:
Bun duas terzas da la surfatscha dal planet èn aua. Ma pir en l’ultima minuta è il tema dal rument da plastic en ils oceans vegnì sin l’agenda da las Naziuns Unidas.
Cun l’emprima conferenza dals oceans vulan las Naziuns Unidas uss crear in squitsch per ch’ils commembers da l’ONU ageschian.
Senza mars nagins umans
Cler è, che las mars lian bun in terz da tuttas emissiun da CO2, che la mesadad dal oxigen en l’atmosfera vegn ord la mar e che las mars reguleschan il clima global. Uschia che la mar ha ina relaziun fitg speziala cun l’umanitad. Ella ha pir stgaffì las premissas per vita, ha ditg Guterres.
Naginas mesiras concretas en vista
La situaziun da las mars mundialas è sa pegiurada ils ultims onns ma il mument na datti naginas mesiras concretas. Las contractivas vegnan dentant era qua engrevgiadas tras ils Stadis Unids che na vulan betg renconuscher, che la midada dal clima è ina part centrala dal problem.
La conferenza ha cumenzà mo paucs dis suenter ch’il president dals Stadis Unids Donald Trump ha annunzià da visar la cunvegna da clima da Paris.
RR novitads 06:00


text:
Procurà per quest resultat positiv han sur tut expensas pli pitschnas che previsas en il budget, amortisaziuns pli bassas ed entradas pli autas da la taglia chantunala e federala, sco era pajaments supplementars da la Banca naziunala svizra. Dal gudogn operativ da 115,5 milliuns restan la finala 53,6 milliuns (l'onn avant 2,7 milliuns). Uschia crescha il chapital agen dal chantun da 418 milliuns sin 496 milliuns francs.
Las cifras concretas
Las cifras dal 2019 (l'onn avant):
- gudogn operativ 115,5 milliuns (105,2 milliuns)
- gudogn total 53,6 milliuns (2,7 milliuns)
- entradas da taglia 806,9 milliuns (803,3 milliuns)
- investiziuns bruttas 381,1 milliuns (384,7 milliuns)
- investiziuns nettas 227,0 milliuns (239,7 milliuns)
- quota statala 13,8% (13,9%)
- grad d'autofinanziaziun da las investiziuns nettas 132,3% (119,3%)
Il resultat operativ uschè positiv è sur tut d'attribuir a la taglia chantunala che ha survegnì radund 21,6 milliuns dapli entradas che budgetà. Plinavant ha il chantun survegnì 15,3 milliuns dapli che budgetà da la Banca naziunala svizra ed er total 10,1 milliuns dapli da las taglias federalas. Betg d'emblidar è ch'il chantun ha plinavant survegnì radund 4,5 milliuns francs restituziuns or dals embrugls dal cartel da construcziun.
Gudogn total da 53,6 milliuns
Suenter il gudogn total da 53,6 milliuns munta il chapital agen dal chantun a 2,5 milliardas. Da quai èn 496 milliuns la part disponibla da l'agen chapital. Ils ulteriurs 2,0 milliardas èn facultad administrativa. Quels daners èn liads en investiziuns sco era en prefinanziaziuns.
Perspectiva 2020
Il preventiv dal 2020 dal chantun prevesa in deficit da 33 milliuns francs. Per l'onn current possian ins anc ina giada quintar cun in bun resultat operativ. Qua grazia ad ina contribuziun fitg auta da la Banca naziunala svizra ed ina dividenda da giubileum da la Banca chantunala grischuna.
Il coronavirus ha in effect sin il preventiv 2020
La situaziun actuala pervi dal coronavirus ed il sustegn ch'il chantun ha garantì per l'economia, vegnan dentant ad effectuar il quint. Ils 80 milliuns dal pachet da mesiras derivan da meds generals. Projects ch'il Cussegl Grond ha gia empermess ils credits na sajan betg periclitads, uschia Christian Rathgeb. Per exempel il project da digitalisaziun, il Green Deal u il project Bildungscampus.
Igl è nunditg impurtant che quests projects vegnan realisads. Ils meds finanzials èn pinads. Quai èn impurtants projects per il futur.
La regenza è vi da mirar, nua ch'ins pudess spargnar, per mitigiar l'influenza dal coronavirus sin l'economia e sin la populaziun. Quant grondas che las sperditas da taglia vegnian la fin finala ad esser, gliez na possian ins betg dir en il mument. El na veglia betg specular, uschia Christian Rathgeb. Las consequenzas per propi vegnan a sa mussar pir en il quint dal 2021. Dentant duess er il 2021 esser pulit bun, ma il rom per las finanzas vegnia pli stretg.


text:
Marie Louise Werth è dapi 30 onns en il business da musica. Ella ha vivì blers auts e bass, onns finanzialmain grass ed era maghers, ma insatge sumegliant sco l’onn da la pandemia hai mai anc dà. Tut ses concerts ed engaschaments dal november e december èn vegnids stritgads. Era sch’ella è gia tants onns sin tribuna ha ella mintgatant tema da na forsa betg esser avunda fitta per proxims concerts.
Uschè crass n'èsi mai anc stà.
L’actura Annina Sedláček è vid las emprovas dal toc performativ «Sche la plievgia vegn.» Da stuair far tut las emprovas cun mascrina pretenda ina meglra articulaziun. Quai saja forsa in avantatg, cura ch’ins sappia lura prender davent ella. Quitads fa la planisaziun. Tut è intschert, ils termins sa spostan, i dat collisiuns, i saja dad esser enorm flexibel.
Corona ha fatg crescher mai emoziunalmain.
Per Ursina Giger n'ha l’onn da la pandemia betg mess tut sutsura. Ella e ses partenari avevan gia avant il lockdown planisà in congedi e da passentar mez onn a Berlin. Er aveva ella reservà il 2020 per finir ses album. Las restricziuns han legitimà da sa retrair.
Uss la primavaira faschess ella ina turnea per promover ses nov disc cumpact. Sche quai vegn ad esser pussaivel na sa ella betg. Sia crisa vegnia forsa pir, manegia ella.
Jau hai gì cletg ch’jau avev in plan per il 2020.
L’exposiziun d’art da Ladina Gaudenz aveva gist avert sias portas cura che l'emprim lockdown è vegnì. Nagina exposiziun vul dir, nagina vendita da maletgs, nagina entrada per Ladina Gaudenz. Mo ella ha survegnì in'indemnisaziun da la perdita dal chantun Genevra. Nagin agid finanzial hai dà per sed project en il Grischun. Planisà era in'ovra pli gronda en l'ospital da la Crusch. Il project è vegnì stritgà. Gnanc per sias lavurs preparatoricas ha Ladina Gaudenz vis in rap.
Quai è simplamain ina catastrofa. I na dat nagin auter pled.
Il pictur artist da Lantsch Mirko Baselgia n'ha er betg gì simpel. El aveva tschentà la primavaira la dumonda per survegnir daners d'agid cura ch'il lockdown è vegnì. Ma la primavaira è la resposta stada negativa. Uss è la lescha vegnida midada ed el po anc ina giada empruvar.
Il na sin la dumonda è stà sco ina schlaffada.


text:
Suenter il gieu è avant il gieu: Uss manca be anc pauc e la Svizra è en il otgavelfinal. Fertant che la prestaziun da la squadra e la mentalitad da victurs vegn ludada da tut las varts fa il gest da l’evla dubla anc pulit sumbriva. La sumbriva tanscha fin tar il champ da trenament da Togliati.
:Là trenescha la squadra naziunala la sonda senza contact cun las medias. Las autoritads emprovian, da tegnair bassa la balla, raquinta il reporter Andreas Wieland en in discurs en il Sportissimo:
Andreas Wieland è turnà ensemen cun la caravana enturn l'equipa naziunala en il champ da trenament da Togliati. Suenter il gieu emoziunal anc in viadi intensiv: I saja stà in sgol da 3 uras, in viadi da bus dad 1 ura ed ina differenza da temperatura da plus 20 grads.
Cumbat cun tutta forza per gudagnar il gieu cunter la Serbia
Che tut ha prendì ina talmain buna storta na ristgava quasi nagin pli da s'imaginar suenter il schock la tschintgavla minuta: Aleksandar Mitrovic sajettà 1:0 cun il chau. Ils Svizzers fan ina pauc buna figura e manchentan pli che be ina schanza.
Curt suenter la pausa lura il midament. Granit Xhaka dà il culp da partenza ed egualisescha cun in sajet ord radund 20 meters al 1:1. En la 90avla minuta fa lura Xherdan Shaqiri cler tut. Cun ses sajet tar il gol decisiv terminescha el il cumbat dir ed emoziunal cunter la Serbia cun ina victoria svizra.
Quai è spira emoziun! Quai è in di tut spezial per mai. Ina victoria per la famiglia, la Svizra, l'Albania ed il Cosovo.
Lichtsteiner e Behrami – giugaders da record
Il capitani da l'equipa naziunala, Stephan Lichtsteiner, è cun il gieu da la sonda l'emprim ballapedist da la Svizra che ha giugà 9 gieus ad in campiunadi mundial. Il gieu cunter la Serbia è ses 102avel gieu per la Svizra. Sia emprima partida ad ina campiunadi mundial ha il ballapedist da 34 onns dà il 2010 en l'Africa dal sid cunter la Spagna.
Valon Behrami, ch'è gia per la quarta giada ad in campiunadi mundial, ha dà la sonda ses otgavel gieu ad in campiunadi mundial.
Il focus uss è cler: Costa Rica la mesemna saira
En la gruppa E maina la Brasilia cun 4 puncts avant la Svizra medemamain cun 4 puncts. La Serbia ha trais puncts e la Costa Rica anc nagins.
En l'ultim gieu da gruppa dattan la mesemna la Svizra cunter la Costa Rica e la Brasilia cunter la Serbia. A la Svizra tanscha gia in pari per sa qualifitgar. Sche la Brasilia gudogna pudess la Svizra schizunt sa lubir da perder.
RR novitads 22:00+/06:00+