text:
Fòia
En botànica, la fòia (dal latì folia, plüràl de folium) l'è 'n órghen de le piànte, specializàt per fa la fotosìntezi. Per chèsta rizù, 'na fòia de sòlit l'è piàta e sitìla, isé la pöl mostràga i cloroplàsti, cuntignìcc endèle cèlule del parenchìma fotosintétic, ai ràgi del sul e fa sé che la lùce la fìltre dét bé bé 'ndèi tesùti.
La se 'nserés endel gamp de la piànta a l'altèsa dei gróp. A la sèa de la fòia se tróa 'l böt scundìt ciamàt böt de la sèa.
Le fòie però i è apò dei órghegn endóche 'ndèla magiùr part de le piànte, se té 'l procès de la respirasiù, la traspirasiù e la gotasiù (procès de eliminasiù de l'àiva che 'l permèt la traspirasiù quan che le cundisiù del tép i è mìa favorèvoi).
Le fòie le pöl apò 'nmagazinà i nütrimèncc e l'àiva e, 'n sèrte piànte, la fùrma la se mudìfica per svòlger de le ótre funsiù e isé le pöl ciapà la fùrma de spì, scàie, cavreöi (compàgn de chèi de la ìcc o del roaiòt), ecc. Strütüre che se 'nsömèa a fòie se le tróa 'ndèle féles e i è ciamàde frónde.
Cuntegnüü
Anatumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gambì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gambì de la fòia (endèla terminulugìa scentìfica l'è de sòlit ciamàt con dei nòm derivàcc del latì petiolus cioè pè picinì) l'è la part che la coléga a la làmina de la fòia al gàmp o al ram de la piànta. La strütüra anatòmica del gambì, coi masöi dei cundutùr dispunìcc segónt 'na simetrìa bilatéràl i testemógna sènsa döbe de la natüra coerènta có la fòia e mìa col gamp de la piànta.
Quan che 'l se slàrga fò 'nfìna a sostetöéser la fòia endèle sò funsiù, se pàrla de filóde. 'Na fòia sènsa gambì o col gambì cürt fés la se ciàma sèsila.
El gambì de sèrte piànte 'l g'ha dele funsiù specìfiche. Per ezèmpe:
- endèla Mimosa pudica, el permèt el müimènt de le fòie;
- endèla Trapa natans, el permèt a la pànta de stà a gàla.
La làmina de la fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La làmina de 'na fòia l'è furmàda de 'na fìbra vegetàl che la g'ha le parcc discriìde ché sóta:
- l'Epidèrmide de protesiù che la cuàrcia zó töta la superfìce de la fòia, de sùra e de sóta; de sòlit l'è furmàda d'en stràto ünic de cèlule che g'ha mìa dét dei cloroplàsti, àle ólte l'è cuarciàda zó apò a lé d'en óter stràto de protesiù estèrno, la cutìcola. Sèrte cèlule de l'epidèrmide le pöl trasfurmàs en péi.
Sö l'epidèrmide inferiùr gh'è i stòm, che i è dele spéci de puritì, furmàcc de dò cèlule a fùrma de mèze lüne, che i làsa 'ntramès 'ntra giöna e l'ótra 'na apertüra;
- El parenchìma, che l'è furmàt de du stràti:
- sóta l'epidèrmide süperiura, en parenchìma palisàdic, fìbra furmàda de divèrse fìle de cèlule dispunìde en perpendicolàr a la superfìce de la làmina e mitìde bèle strète giöna cùtra a l'ótra, sènsa lasà büs.
- entramès entrà chèsto e l'epidèrmide inferiùra gh'è 'n parenchìma lacunùs, con cèlule piö grànde che g'ha 'ntra de lùre 'na rét de büs (lacùne), che l'è colegàt ai stòm, e 'l permèt i scàmbe de gas co l'estèrno.
L'epidèrmide[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'epidèrmide l'è 'l stràto de cèlule estèrne de la fòia. L'è 'n stràto che de sòlit l'è trasperènte (le cèlule le g'ha mìa de cloroplàsti) e cuarciàda de 'na cutìcole che g'ha 'n aspèt cerùs e che 'l permèt mìa pèrder tròp tàta àiva quan che fa tròp calt. Endèle piàmte che vé sö 'ndèi clìmi sèc, chèsta cutìcola l'è piö spèsa. Ale ólte chèsta cutìcola l'è piö fìna sö l'epidèrmide inferiùra che 'n chèla süperiùra.
L'epidèrmide inferiùra l'è piéna de puritì ciamàcc stòm. Chèsti stòm i permèt a l'osìgeno e a l'anidrìde carbònica de nà dét e fò de la fòia. Pò a 'l vapùr el pàsa per i stòm durànte la traspirasiù. El dèrver e 'l sarà el stòm el dipènt de le cundisiù climàtiche (calùr, ümidità, ciarùr). Sèrte piànte (compàgn de le Crassulaceae) le dèrf i stòm apéna de nòt per fa isé che se despèrde mìa tròp tàta àiva.
El parenchìma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gròs de l'intèrno de la fòia , (cioè la part che gh'è 'ntramès entrà l'epidèrmide inferiùra e chèla süperiùra, l'è furmàt del parenchìma. Chèsta fìbra la g'ha 'n ruòlo 'n grànt importànte endèla fotosìntezi. L'è cumpunìt de dò parcc:
- vèrs la fàcia d'ensìma: el parenchìma palisàdic cumpunìt de cèlule verticàle, bislóghe e tacàde 'nsèma; le cèlule che i la costetöés le g'ha dét en möcc de cloroplàsti, L'è en chèsto parenchìma che vé fat la fotosìntezi;
- vérs la fàcia de sóta: el parenchìma lacunùs (o spugnùs), endóche le cèlule le g'ha 'na fùrma piö tónda e i è méno tacàde 'nsèma 'ntrà de lùre. I büs 'ntrà 'na cèlula e l'ótra i sèrf per emagazinà i gas che la fòia la scàmbia co l'atmosféra.
Le nervadüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le nervadüre de 'na fòia i è 'l prolongamènt del gambì endèla làmina. Se pöl distìnguer la nervadüra centràl de chèle segondàrie che le se destàca de la primària. L'è al leèl de le nervadüre che 'l se tróa 'l gròs dei tübizì cundutùr de la lìnfa (xilémi e floémi), urganizàcc en masöi.
La dispuzisiù de le nervadüre l'è diferènta a segónda de la spéce o de la famìa botànica.
Descrisiù morfològica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Morfologìa generàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fòia la vé ciamàda sèmpe semai che la làmina l'è 'ntréga, o compòsta semài che l'è retaiàda en divèrse fòie piö pesène che le vé ciamàde fuiulìne. A segónda de la dispuzisiù de le fuiulìne sö l'as principàl de la fòia o ràchide, se dis che la fòia l'è:
- penàda, semài che le fuiulìne i è dispunìde compàgn de i pilizì de 'na piöma;
- imparipenàda se i è de nömer dìsper (la fòia la fenés condèna fuiulìna 'nsìma) ;
- paripenàda se i è de nömer pér;
- tripartìda semài che le fuiulìne i è trè (compàgn del trefòi) ;
- palmàda o digitàda semài che le fuiulìne i è dispunìde pompàgn dei dicc de 'na mà.
- pedàda semài che ògna fuiulìna la se 'nserés ensìma a la fuiulìna 'n bànda (compàgn del bucanéve) ;
La fòia la pöl vìga apò a le fuiulìne cumpunìde a divèrsi leèi;
-
- bipenàde semài che le fuiùlìne i è cumpunìde apò a lùre de fuiulìne piö picinìne amò;
- tripennée semài che le fuiulìne de segónt leèl i è cumpunìne apò a lùre.
Diviziù de la làmina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La làmina la pöl véser entréga u piö o méno retaiàda. En chèsto öltem càzo, se pöl precizà se la fòia l'è:
- lobàda (a), quan che i lòbi è mìa tat profóncc e i rìa a piö o méno 1/8 de la larghèsa de la fòia,
- penatolobàda (b), quan che i lòbi i è dispunìcc compàgn d'en pèten,
- palmatilobàda quan che i lòbi i g'ha 'na dispuzisiù palmàda.
- penatìfide o palmatìfide quan che le diviziù le rìa a 1/4 de la larghèsa de la fòia o adognimòdo de méno de la metà;
- penatipartìda (c), ou palmatipartìda quan che le scanaladüre le sorpàsa la metà de la fòia;
- penatisecàde (sinònim de compòsta penàda) o palmatisecàde (sinònim de compòste palmàde) semài che le diviziù le rìa 'nfìna al ràchide;
- laciniàde semài che la làmina l'è dividìda en sesiù filifórmi (compàgne de sèrte piànte aquàtiche).
L'òrlo de la làmina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'òrlo de la làmina el pöl véser entréc, ondulàt, sinuàt, capetàt, a capitìne fìne, dentàt o crenàt.
Tìpi de làmina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La làmina la vé ciamàda: cordifórme, quan che la g'ha la fùrma d'en cör, ovàl quan che la g'ha la fùrma d'en öf, lanceolàda, o palmàda quan che la g'ha la fùrma de 'na pàlma.
Divèrse ótre caraterìstiche le vé cunsideràde quan che se descrìf la fùrma de 'na fòia: falciforme (quan che la g'ha la fùrma d'en fiochèl), auriculàda (quan che la fòia la g'ha come de le uricìne a la bàze de la làmina), sagitàda (quan che la g'ha la fùrma de 'na frècia), peltàde (quan che 'l gambì el se 'nserés en mès a la làmina), decorènta quan che la làmina la se prolóngha söl gamp con dele alète, perfoiàda quan che le uricìne le se sàlda e le dà l'impresiù che 'l gamp el streèrse la làmina, conàde quan che dò fòie opòste le 'ha la làmina saldàda 'nsèma (compàgn de sèrte spéci del zèner Caprifolium).
Nervadüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pöl distìnguer tré tìpi principài de nervadüre:
- Le fòie a nervadüra penàda (peninèrve), endóche 'na nervadüra principàla, cuntinuasiù del gambì, la divìt la làmina 'n dò parcc idèntiche dré a 'n às de simetrìa e a pàrter de la qual le nervadüre segondàrie le se destàca segónt 'na dispuzisiù alternàda o opòsta.
- Le fòie a nervadüra palmàda (palmatinèrve) endóche divèrse nervadüre, en nömer dìsper, le se destàca del gambì endèl pónt de contàt co la làmina (ezèmpe: la fòia de la ìcc)
- Le fòie a nervadüra paraléla (paralelinèrve), che g'ha le nervadüre paraléle, compàgn che 'ndèle graminàcee (Poaceae), e de sòlit i è fòie sènsa gambì.
Dispuzisiù söl gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A segónda de cóme che le fòie le se tàca al gamp o al ram, se pàrla de:
- fòie alternàde, quan che le vé fò a giöna a giöna, giöna de 'na bànda e piö 'n sö, giöna de l'ótra bànda del gamp;
- fòie opòste, quan che le vé fò a dò a dò giöna 'n mìra a l'ótra;
- vertezelàde, semài che le vé fò a trè o de piö, en sércol töt entùren al gamp, a leèi diferèncc.


c: text/html

text:
Bisbin
El Bisbin (Bisbino) l'è on mont di Prealp Luganes che l'è alt 1.325 meter.
El se troeuva al confin tra l'Italia e la Svizzera (Provincia de Comm e Canton Tisin): i comun intorna al Bisbin a hinn Caraa, Cernobbi, Maslianigh, Moltras (italian), Brengia, Ciass e Vacall (svizzer).
Se riva a la scima cont ona strada che la partiss de Cernobbi (in sul lagh de Comm) e la passa di frazion de Rovenna e Madrona. Ai temp de la costruzion del sentee, on tocch del percors el faseva part de la Ligna Cadorna (e se ved ancamò on quaicoss de quest arent al cimiteri de Rovenna).
In sù la scima la se gh'ha ona vista (in di giornad cont el Sô) sora tutt el lagh de Comm e la Pianura Padana fina ai Appennin e anca al Monvis.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ispra
Ispra (parnonziaa anca [iʃpre][1]; inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 5 410 abitant (dato del Dicember 2013[2]), cont ona süperfis de 15 km² e 'na densità de 361 ab./km²..
El paes, situaa in sul Lagh Maggior, el confina tant con la Provincia de Novara (comun de Lesa) 'me con la Provincia de Verbania (comun de Belgiraa).
El gh'ha tre frazion: Barza, Monteggia, Quassa e Cassinn.
A Monteggia se troeuva vun di Center Comun de Ricerca (CCR).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ispra l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Teresa Capello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli Etnici e dei Toponimi italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fermo
Fermo l'è 'na cità italiàna, de la regiù de le Marche, capolöch de la Pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 37 783 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 124 km² e 'na densità de popolasiù de 305 ab./km²..
El cümü de Fermo el cunfìna coi cümü de Altidona, Belmonte Piceno, Francavilla d'Ete, Grottazzolina, Lapedona, Magliano di Tenna, Massa Fermana, Mogliano (MC), Monte Urano, Montegiorgio, Monterubbiano, Ponzano di Fermo, Porto San Giorgio, Porto Sant'Elpidio, Rapagnano, Sant'Elpidio a Mare, Torre San Patrizio.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Corvèc
Corvècc (Cornovecchio in Italian) l'è un cumün de 227 persune (dàto del Dic 2013 [1]) sü la spunda dèstra de l'Ada. El sé tröva póch distant da dùe l'Ada la sé trà in del Po.
In sül sò teritóri gh'é dü traturìe, un negósi e la cesìna cun el funt batesimàl dal '500 e una statua d'la Madòna dal 1750.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Corvècc l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
The Fog
The Fog (La fumàna) 'l è 'n film ad scarésa dal 1980 ad John Carpenter, scrit da lò insém a la Debra Hill, ch'la gh'iva anc mis i bèsi, parténd da 'n sugèt 'd Edgar Allan Poe. Girâ tut cun pôc bèsi (un migliòṅ ad dòlar, un quèl acsè) al 'n à ciapâ invéci dimóndi, da piò ad vint-i-òṅ migliòṅ ad dòlar. La Jamie Lee Curtis la tórna a lauràr insém a 'l regìsta newyurkéś dòp Halloween, la notte delle streghe e chè la cata anc sò màdar, la Janet Leigh scurtlàda sóta la dócia in Psyco.
Sunt
La sità ad Sant Antóni Bay in Califòrgna l'è drē a festegiàr i sò sènt an quànd i tàc'n a sucédar di fat da armàgn'r-ag cuma la mòrt ad tut i pescadōr dna barca ch'l'éra lè lè par turnàr a 'l pòrt pròpria quànd l'éra gnuda śò la fumàna. Al minìstar dal pòst, Pàdar Malone (Hal Holbrook), al cata 'n diàri in dua sò nunòṅ 'l iva tgnû lugâ 'n fat segrét: i siē fundadōr ad Sant Antóni (lò par prim) i ìvan fat andàr a fónd ad prupòśit, puntànd-ag còntar al luś dla luméra dal pòrt, na barca ch'l'éra drē a rivàr da lōr, cun insìma un grup ad lebróś. Cun 'l òr catâ sù in dal śdòṅ, chi siē lè i gh'aṅ abû pò i bèsi par tiràr sù la céśa dal paéś.
Adès, par purtàr a cumpimènt la sò vindéta, chi mòrt là, pîṅ 'd arlìa in di cunfrònt di abitànt dla sità, i tórn'n in cal mónd chè lugâ in dla fumàna par cupàr-an siē.


text:
Cussegl federal: Clausula da ventil encunter persunas da l’ost da l’Europa
-
- Zoom
- Esters che lavuran en la Svizra. (Keystone)
Il Cussegl federal ha decidì d'introducir temporarmain contingents per persunas ord dad otg pajais novs da l'uniun europeica. Cun quella decisiun ha il Cussegl federal proclamà la clausula da ventil.
Per l'emprima gia dapi l'introducziun da la libra circulaziun da persunas vegn l'immigraziun en la Svizra uschia limitada. Davent dal matg da quest onn enfin l'avrigl 2014 vegn l'immigraziun ord la Tschechia, l'Estonia, la Lettonia, la Lituania, l'Ungaria, la Pologna, la Slovenia e la Slovachia limitada sin var 3’800 persunas. Per restrenscher l'immigraziun sto il dumber da permissiuns da dimora en in onn surpassar per almain 10 % la media dals ultims trais onns. (aw/sda)


text:
Montescùd
Artìcol in dialètt rumagnòl
Montescùd o Munt Scud o Mount Scud (Montescudo in italièn) l'è un cumòn ad 2.038 abitìnt. Gli abitint ad Montescudo i cema e paes Munzcudle, du cu's po veda e nom uriginerie d'e paes: Montescudolo (Mons Scutulus). E paes us ciameva isce' fin ma l'unita' d'Itaglia. 'na masa ad furistir i e' vnu a ste t'e paes ti ultm an.
Culgament esterne[modifica | mudéfica la surzéia]
Belèria · Catòlga · Castèl d'Elci · Curièn · Gimèn · Misèn · Majôl · Munt Fior · Mundaìn · Munt Clòmb · Turièna · Montgridólf · Marcaden dla Marecia · Montescùd · Murzèn · E Puz · Arzö · La Péna · Rèmin · Saludèc · San Climènt · San Lé · Sant'Êgta · San Zuàn in Marignèn · Santarcànzul . Talamèl . Vróc ·


text:
Aruna
Aruna (scrivüü in Piemuntes Aron-a, ma prunünciaa in de l'istessa manera; Arona in Italian) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuvara, situaa in sül Lagh Magiur.
El gh'ha ona popolaziun de 14 268 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,9 km² e ona densità de popolaziun de 958 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Angera (VA), Cümiaagh, Drumlét, Invó, Meina, Ulesc Castel, Parscé.
L'è vün di center püssee grand de la pruvincia e di püssee antigh de tüta la regiun (l'è stada fundada di Ligür). Al dì d'incö, grazie a la sua pusiziun lungh la via tra 'l Sempiun e Milan, l'è un paes impurtant e svilüpaa, e anca un rinumaa center türistigh.
Cumün gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è gemelaa cun trii paes eurupei:
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Aruna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Atri
Atri l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha 10 941 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 91,44 km² e 'na densità de 120 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castilenti, Cellino Attanasio, Città Sant'Angelo (PE), Elice (PE), Montefino, Morro d'Oro, Notaresco, Pineto, Roseto degli Abruzzi, Silvi.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Amlikon-Bissegg
Amlikon-Bissegg a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1299 abitant.
El cumün de Amlikon-Bissegg al se tröva a una altitüden de 422 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affeltrangen, Bussnang, Hüttlingen, Märstetten, Müllheim, Thundorf, Weinfelden, Wigoltingen.
El cumün l'è staa istitüii in del ann 1995 de la fusion de Amlikon, Bissegg, Griesenberg e Strohwilen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amlikon-Bissegg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Léber dal j Ōri
Artécol in dialèt arzân
Al Léber dal j Ōri (Libro delle Ore in italiân) l'é la colesiòun dal j ōri dal funsiòun per i diferèint peréiod ed l' ân dal funsiòun. Per sècol ûn di léber ch'l'ēra in tót al faméj o int al comunitê che prîven permètres 'd avèir di léber. Ânca dōp ch'é gnû fōra la stâmpa, i lèber dal j ōri, ânca còl di pesunâg civîl potèint, l'armâgn cme sègn de stéma e 'd amōr per l'êrt. L'é dvintê bèin prèst, un quèl réch pr' al valōr dal miniadûri. Tra i léber dal j ōri pió cgnusû a 's arcôrden quî ed Filippo II [1]
Al comunitê di frê, acsé cme còli di canônich, ēren sôliti recitêr al j ōri tót insèm, in côro int la cēşa o int la sêla dal riuniòun di cunvèint e dal cēşi. Per còst al léber dal j ōri l'ēra ónich, e spieghê splendidamèint cun dal figûri.
Ed fiâch a l'edisiòun pió impurtânta, cun tóti i tèst da letûri e di sêlem, bèle int al medioēv, è stê mandē fōra un sûnt ciamê breviâri
Cun al Cuncéli ed Trēnto al Breviâri, invēce, l'é dvintê un quèl ch' al gnîva druvê tót i dé, intèiş, però, cme tèst ch' as prîva purtêr in gîr facilmèint, che però al permetîva a l'òm ed cēşa ed recitêr l' Ufési dal j ōri sèinsa druvêr ed j êter tèst. Ògni persòuna ed cēşa l'ēra ublighê avèirel e a recitêr al relatîvi urasiòun int al ōri canônich cmandêdi, mó an n'é mia pió stê capî, sêlov pôch chêş cme i Vrèsp grând, cme un quèl da fêr insèm, mó cme 'n' urasiòun personêla.
I muvimèint ed j òm ed la cēşa, ânca quî di zōven, a metê ed j ân '50, a tōrnen a catêr al valōr dal léber dal j ōri ânca p'r i civîl. Cla pîga ché l'é stêda cunfermêda dal Cuncéli Vaticân II, ch'l'à rèiş pió fâcil l'impalcadûra:
- l'à scartê l'ōra Préma
- l'à dê la pusibilitê ed recitêr al Matutèin a ógni ōra cun al cambiêregh al nòm in Ufési dal Letûri
- l'à dê la pusibilitê ed recitêr óna sôl dal j êtri Ōri (Têrsa, Sèsta e Nôna) e ciamêrla Ōra mèdia
- l'à scurtê l'impalcadûra: i 150 sêlem, che préma ēren recitê tót int al cōrs ed 'na stmâna, în stê urndê in un gîr ed quâter stmâni. In pió, cun chi cambiamèint ché, în stê ânca tajê fōra soquânt sêlem ciamê imprecatori
Còst l' à purtê a un fiurîr 'd edisiòun, tradòti int al léngvi comûni.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Libro delle Ore trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Veneto
El Veneto l'è ona region de l'Italia del nòrd, che la confina a sud con la Emilia-Romagna, a nòrdest cont el Friul, a nordòvest cont el Trentin-Sud Tiroeu e a nòrd, per on tocchell con l'Austria; a est l'è bagnada dal mar Adriatigh. El gh'ha ona superfis de 18.239 km2 e ona popolazion (al dicember del 2011) de 4.956.146 abitant. L'è spartii in sett provinz e 581 comun. El president l'è el Luca Zaia.
La pù part del territòri l'è costituida da la part pussee bassa de la Pianura Padana, percoruda dal Po, da l'Adis, dal Brenta, dal Bacchiglion, dal Piav e da on quaj alter fiumm pussee piscinin; in su la còsta la se troeuva la laguna veneta. A nord de la pianura gh'è ona zenta de montagn bass e ronch, che la saria la zòna di Prealp venet; pussee ammò a nòrd, praticament domà in de la Provincia de Belun, el Veneto al pòrta via on tòcch de la cadena di Alp, con montagn che riven a pussee de 3.000 meter (hinn famos i Dolomit).
A diferenza del Piemont e de la Lombardia, in Veneto gh'è minga ona città tant pussee granda dij alter, ma gh'hinn tanti città minga tròpp gròss spantegaa ben in sul territòri. El capp-loeugh regional l'è la città de Venezia; i alter capp-loeugh de provincia hinn Verona (granda quasi comè Venezia), Padoa, Vicenza, Trevis, Rovigh e Belun. Paesòtt important, anca se gh'hann minga ona soa provincia, hinn Schio, Coneglian, Legnagh, Vittòrio Veneto, Miràno, Chioggia 'e Mira .
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Suris
Suris (Soris in Piemuntes, prunünciaa cume 'l nom lumbard; Soriso in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 780 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 6,3 km² e ona densità de popolaziun de 124 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Valdügia).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Suris l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Val Venosta
La Val Venosta (tudesch: Vinschgau (una völta Vintschgau), italian: Val Venosta; ladin: Val Venuesta; rumanc: Vnuost) la se tröa int 'l toch de tera ucidental de'l Südtirol, ciuè 'l toch püssee a nord de la Val de l'Ades.
El gh'è pö de dì che la Val Venosta a nivel geugrafegh/istoregh a l'è un cicinin püssee granda de la Val Venosta aministraitiva che la ria dumà fin squas a Natürn.
El Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom tudesch Vinschgau (una völta scriüü: Vintschgau) e quel talian Val Venosta vegnen de la radis Venostes . La Val Venosta l'è stada numenada la prima völta 'l 13 de giügn 1077 a Nürenberga int un ducüment de l'Enrigh IV a'l Vescuv de Barsenun (in pago Finsgowe). Vinsgowe, Uenusta Ualle, Valle Venusta hin olter versiun de'l nom che se tröen int i seguj vegnüü pö. [1]


text:
Kyrie eleison
Ol Kyrie eleison l’è öna preghiéra cristiàna, che la é dal gréch antìch Kύpιe ἐλέnσov, manéra de dì che l’è stàcia tradüzìda con Signùr piéta, ach se ‘l sarès piö giöst Signùr, fàga ét ol tò bé, de fati öna ólta l’aspèt penitensiàl de chèsta preghiéra l’éra secondàre. De sólet chèsta preghiéra l’a sùna [ˈkirie eˈlɛjson] o ach [ˈkirje eˈlɛjzon] segónt i règole del gréch modèrn, menimà la manéra giösta de dìla la sarès chèla del gréch antìch che l’è ['kyrie eˈleɛːson].
In del rìto romà post conciliàr ol Kyrie eleison l’è stài tradüzìt e se ‘l sènt piö sunà in del originàl gréch, come l’éra in del rìto tridentì ‘ndóe prìma del at penitensiàl se dizìa ol Kyrie eleison in de la sò fórma piö tradisiunàla che l’è: Kyrie eleison - Christe eleison - Kyrie eleison. In del rit ambrosià amò al dé de ‘ncö se dis Kyrie eleison - Kyrie eleison - Kyrie eleison, sènsa ‘l Christe eleison al at penitensiàl e se ‘l dis amò per trè ólte a la fì de la Sànta Mèsa. Ol Kyrie eleison se ‘l dóvra ach in del rìto bizantì.


text:
Davani minim soziel
N sorvisc di raiuns soziai
Descriziun generala
Jënt sëula y families à la rejon de giapé na soma de basa per sudesfé i bujëns fundamentei de vita coche l’alimentazion, l furnimënt, l’igiena y la sanità dla persona. Chi che ne n’à nia a despusizion chësc davani minim pò fé dumanda pra l’assistënza ecunomica soziela per giapé paià la deferënza dla soma a arjonjer l davani minim soziel. La premissa per giapé l aiut finanziel ie na valutazion de bujën fata ala menuda dl damandant y de si familia, pra chëla che l vën nce metù su deberieda n prugram individuel per ruvé inò a na autonomia finanziela. Mé sce i mesuns dl damandant y de si familia ie sot ai bujëns recunesciui, vën l damandant cunscidrà coche persona cun bujën de aiut y giapa la prestazion. Ëila y si familia muessa fé pea ativamënter al prugram.
La prestazion de paiamënt per l davani minim soziel vën de regula cunzeduda per alplù sies mënsc y vën paiëda ora uni mëns. Sce la situazion ecunomica dla familia ne se à te chësc tëmp nia miurà, muessen fé danuef dumanda. Tan aut y coche l vën cunzedù l davani minim soziel ie definì avisa dala lege y vën avalià uni ann dala Jonta pruvinziela.
Per l ann 2014 pò na persona che viv da sëula giapé alplù € 600,20, na familia cun doi persones € 785,30, cater persones € 1.100,00 y n.i.
Condiziuns d’azès
La persones nunziedes tlo dessot à la rejon de giapé prestazions de assistënza economica sce les sta, dan fé na dumanda, da almanco sies mënsc stabilmënter y tresora te Südtirol:
a) zitadins talians
b) zitadins de n stat dla Union europeica
c) zitadins de stac terc cun na permiscion de permanënza-Ue a tëmp lonch data ora dala Talia
d) persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de muciadifs
e) persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de defendura sussidiera.
Oradechël à nce chësta persones rejon de giapé la prestazins de assistënza economica, sce dan fé na dumanda àles si residënza anagrafica permanënta y stabila da almanco sies mënsc te Südtirol:
a) zitadins de stac terc
b) persones zënza zitadinanza.
Terminns
Te uni mumënt iel mesun fé dumanda pra l Servisc soziel cumpetënt – Servisc de assistënza ecunomica soziela.
Sce la dumanda per l servisc de assistënza ecunomica soziela vën presenteda dan l 21 ejim di dl mëns, vën la prestazion paiëda ora dal prim di de chël medem mëns. Sce la dumanda vën al incontra presenteda do l 20 ejim di dl mëns, vën la prestazion paiëda ora pian via dal prim di dl mëns do.
Documënć che va debojëgn
A) DOMANDA PRESTAZIUN DE TERZO LIVEL
B) „Autozertificazion de bujën de cura“
C) „Autozertificazion genitor singul“
Cosć
La nuzazion de chësc servisc ie gratis.
Referimënt a normes de lege; regolamënć
Regulamënt d’esecuzion en cont di pruvedimënc de assistënza ecunomica soziela y dl paiamënt dla tarifes ti servijes soziei: Decrët dl Presidënt dla Jonta pruvinziela di 11 de agost dl 2000, nr. 30, tla verscion en forza
Regolamënt sön le relevamënt unifiché dl davagn y dl patrimoni: Decret dl Presidënt dla Provinzia di 11 de jenà dl 2011, n. 2
Plata internet:
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Ënt competënt
Sozialsprengel Obervinschgau
Unité aministrativa competënta
Finanzielle Sozialhilfe
Misciun
Marktweg 4, 39024 Mals
Telefonn
0473 83 60 00
Fax
0473 83 60 06


text:
Briançon
Briançon l'è 'na citadìna franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch dei cantù de Briançon-Nord e Briançon-Sud e del circondàre (arrondissement) de Briançon. La fa part del dipartimènt Hautes-Alpes.
La g'ha 'na popolasiù de 11 876 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 28,07 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1167 méter a 'na altèsa màsima de 2540 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Berchter, che ha prestau biars survetschs alla Claustra, fatg si ina gronda facultad ad ella e ch' ei perfin daventaus commensal de quella 1692.
En quei document legin nus plinavon per l'emprema ga positivamein, che Avat Adalbert III de Funs seigi igl auctur della „Synopsis“ e ch' el hagi concepiu quella 1696. — En nies allegau manuscret ei vegniu purtau en diversas notizias entochen 1736, — igl onn, che P. Justus ei morts — denton havein nus anflau negliu remarcas sur la „Cuorta Memoria“. Ins astga forsa concluder ord quei, che quella seigi vegnida translatada e compilada pér suenter 1736.
Fertont ch' ins enconoscheva entochen dacheu mo paucas scartiras cul num digl auctur, las qualas ein daventadas in' unfrenda dils differents berschaments della Claustra (1387, 1514, cunzun 1799), vegnin nun fatg attents (pag. 11) sin auters novs nums, ils quals havevan schau anavos notizias sur fatgs de nossa patria. Denter quels sesanflan era Mistral Giachen Berchter e siu fegl Podestat Gion Berchter.
La schlateina Berchter ei ina dellas pli veglias ella Cadi. El dequors dil temps ha ella dau biars meriteivels umens pella patria e pella baselgia. — Colonel R. de Hess scriva en siu „Fragmen Genealogicum des Geschlechts Berther“:
„Ils Berthers ein senza dubi ina dellas pli veglias e distinguidas schlateinas dil cumin della Cadi. Gia el 14avel tschentaner vegnan els avon en documents de Tujetsch sut il num „da Cha Berchte“.[1] Dal 15avel tschentaner naven, scret „Berchter“, a Tujetsch, Mustér e Sumvitg. Depi il 19avel tschentaner, scret „Berther“, els medems loghens. Gia el 15avel tschentaner han ils Berchters dau mistrals al cumin della Cadi; ell' emprema mesadat dil 16avel tschentaner alla Ligia Grischa: Landrechters, q. v. Caus della republica della Ligia Grischa; el 16, 17 e 18avel tschentaner al cumin della Cadi in diember de mistrals, bandirels, scarvons; allura comissaris, podestats, scarvons della Ligia, delegai d' honur silla dieta ed a. v. Nus anflein ils Berchters fetg savens en scartiras stampadas de contegn historic, sco era en in grond diember de documents originals.“
- ↑ A Tujetsch anflein nus la schlateina Berchter per l'emprema ga en ina scartira de 1300, ils 26 de Fenadur. — Mira: Mohr, Regesten Nr. 75.


text:
Cromusoma
Un Cromusoma al è vün di piscin còorp a furma da bastuncin a ansa in che la sa dividiss la crumatina dal nücli celülaar düraant la mitosa, cadascün di quaal al sa dividiss da manera longitüdinala, daant urígin a dò aans gemeel; ul nümar al è custaant par una spees determinada (ümana: 46, di quaal 44 autosòmich e 2 sessüaal). I Cromusoom a inn-a-staa descuveert par Karl Wilhelm von Nägeli al 1842. Al 1910, Thomas Hunt Morgan al descriif i cromusòom cuma i carriers u purtaduur di geen. Ul nomm da cromusoma al ven daa par Wilhelm von Waldeyer al 1889.
- Cromusoma resgjun p: Designazziun del brasc cüürt dal cromusoma
- Cromosoma resgjun q: Designazziun del brasc luunch del cromosoma
Cromusoma eucariota[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Figura 1: Difereent statt dal ADN.
- (1) Catenària sémplis d'ADN
- (2) Fiil de Cromàtida (ADN cunt istonn).
- (3) Cromàtida cundensada düraant la interfasa cun centròmer.
- (4) Cromàtida cundensada düraant la prufasa.
- (5) Cromusoma düraant la metafasa.
Custanza dal nümar de cromusòom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tüti i spees animaal e vegetaal i gh'a un nümar custaant e determinaa da cromusòom, ch'al fa sü ul sò cariòtip (lecc da la custanza nümérica di cromusòom).Cheest nümar-chí al è sussenn variàbil, e.g.:
- Ascaris megalocephala la gh'a dumà 2 cromusoòm
- ceba al gh'a 16 cromusoòm
- Drosophila melanogaster 8 cromusoòm
- Omm 46
- Can 78


text:
Michel Maria Giambelli
Michel Maria Giambelli (Flér, 23 de márs 1920 - Bragánsa Pará, 26 de dicember 2010) l'è stái un prét Barnabita e dal 10 d'april 1996 l'era anca vèsc emérit de la diocesi de Bragánsa Pará, in Brasil
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüd a Flér el 23 de márz 1920, l'é diventád prét Barnabita el 4 de lüi 1943.
L'é stái cunsacraa vésc de Guamá el 21 d'aprìl 1980. Quant, per decrét de Papa Giuán Pául II la diocesi l'ha cambiá num in Bragánsa Pará, Mons. Giambelli l'é diventáa el prim vésc de la növa diocesi.
El s'é ritiráa el 10 d'april 1996, e al só post la Santa Sed l'ha numináa el Mons. Lüìs Ferrando.
Al dì d'incö, da vesc emérit, l'ha prestád el sò ümil servìsi de prét, a l'Uspedal Sant'Antóni Maria Zaccaria de Bragánsa Pará, cume capelàn. L'è mòrt in del stèss Uspedàl el 26 de dicember 2010.


text:
Prättigau/Davos (distret)
El distrèt de Prättigau/Davos (en todèsch: Bezirk Prättigau/Davos; en romancio: Partenz/Tavau) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. Endèl 2011 la popolasiù l'éra de 24331. La superfìce del distrèt l'è de 193,23 km².
El cunfìna a nòrt co l'Austria a èst col distrèt del Inn, a sud col distrèt del Malögia, a sudòvest col distrèt de Albula, a òvest col distrèt de Plessur e 'l distrèt de Landquart .
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Landquart l'è dividìt en 7 cìrcoi e 15 cümü:
Cambiamèncc aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Acorpamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2007: St. Antönien e St. Antönien Ascharina i s'è fundìcc endèl cumu de St. Antönien
- 2009: Wiesen l'è stat acorpàt al cumu de Davos
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text: 1—¡Tãxṹ i penaxi̱xãchiãẽgüxü̃ i pemax! ¡Tupanaãxü̃́ peyaxõgü rü choxü̃́ rü ta peyaxõgü! 2—Chaunatüxü̃tawa nangẽxma i muxũchixü̃ma i nachicagü. Ngẽxguma chi natau̱xguma, rü tãũ chima pemaã nüxü̃ chixu na pexca̱x chayamexẽẽxü̃ca̱x i pechicagü. 3—Rü ngẽxguma marü ngẽ́ma chaxũxgu rü wüxi i pechica chamexẽẽxgu, rü wena táxarü núma chaxũ. Rü pexü̃ tá chayagagü na ngẽma nachica i chomatátama nawa changẽxmaxü̃wa na pengẽxmagüxü̃ca̱x i pemax. 4—Rü pema rü nüxü̃ pecua̱x na ngextá tá na chaxũxü̃, rü marü nüxü̃ pecua̱x i nama i ngẽ́ma nadaxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 5Rü Tumachi rü ñanagürü: —Pa Corix, tama nüxü̃ tacua̱x na ngextá na cuxũxü̃. ¿Rü ñuxãcü tá i nüxü̃ tacuáxü̃ i ngẽma nama? —ñanagürü. 6Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Choma nixĩ i ngẽma nama i Chaunatüxü̃tawa nadaxü̃ chiĩxü̃. Rü aixcüma nixĩ i ngẽma ore i nüxü̃ chixuxü̃. Rü choma nixĩ i duü̃xü̃güxü̃ chamaxẽxẽẽxü̃. Rü chaugaguxicatama nixĩ i Chaunatüxü̃tawa nangugüxü̃ i duü̃xü̃gü. 7—Rü ngẽxguma chi pema rü aixcüma meã choxü̃ pecua̱xgügu, rü Chaunatüxü̃ rü chi ta pecua̱xgü. Rü ñu̱xmaü̃cüü nixĩ i Chaunatüxü̃ pecuáxü̃, erü marü nüxü̃ pedaugüecha —ñanagürü. 8Rü yexguma ga Piripi rü ñanagürü: —Pa Corix, ¡Toxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ ya Cunatü! Rü ngẽxĩcatama i tanaxwa̱xegüxü̃ —ñanagürü. 9Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pa Piripix, ¿ñuxre ya taunecü marü petanüwa changẽxma rü ñu̱xma rü ta tama choxü̃ cucua̱xégaxü̃? Yíxema choxü̃ dauxe rü Chaunatüxü̃ rü ta tadau. ¿Rü tü̱xcüü̃ i ngẽxguma rü ta cunaxwa̱xexü̃ i pexü̃ nüxü̃ na chadauxẽẽxü̃ ya Chaunatü? 10—¿Tama e̱xna cuyaxõ na choma rü Chaunatümaã rü wüxitama tixĩgüxü̃? Rü guxü̃ma i ore i pemaã nüxü̃ chixuxü̃ rü tama chauechama nüxü̃ chixu. Erü yima Chaunatü ya wüxiwa chomaã ngẽxmacü, rü yima nixĩ ya naxücü i guxü̃ma i noxrütama puracü. 11—Chanaxwa̱xe i choxü̃́ peyaxõgü na choma rü Chaunatümaã wüxitama tixĩgüxü̃. Natürü woo tama ngẽma pixõgügu rü chanaxwa̱xe na choxü̃́ peyaxõgüxü̃ naxca̱x i ngẽma mexü̃gü i taxü̃ i Tupanaãrü poramaã chaxüxü̃. 12—Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü yíxema choxü̃́ yaxṍxẽ rü tá tanaxü i guxü̃ma i choma chaxüxü̃. Rü ngẽma chaxüxü̃ãrü yexera tá taxü, erü choma rü tá Chaunatüxü̃tawa chaxũ. 13—Rü guxü̃ma i ṯacü i chauégagu Tupanaxü̃tawa naxca̱x ípec̱axü̃ rü tá pexna chanaxã. Rü ngẽmaãcü tá chanaxü na chaugagu nangóxü̃ca̱x i Chaunatüarü pora. 14—Rü choma tá chanaxü i guxü̃ma i ṯacü i chauégagu choxna naxca̱x pec̱axü̃. 15—Rü ngẽxguma aixcüma choxü̃ pengechaü̃gu, rü naga tá pexĩnüẽ i chorü mugü. 16—Rü choma tá Chaunatüna naxca̱x chaca na núma pexca̱x namuãxü̃ca̱x i to i perü ngü̃xẽẽruü̃ i Naãẽ i Üünexü̃, na guxü̃gutáma petanüwa nangẽxmaxü̃ca̱x. Rü nüma tá nixĩ i pexca̱x nango̱xẽẽãxü̃ i ore i aixcüma ixĩxü̃. 17—Rü ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü rü taxucürüwama nanayauxgü, erü tama nüxü̃ nadaugü rü tama nüxü̃ nacua̱xgü. Natürü i pema rü marü nüxü̃ pecua̱x, erü nüma rü petanüwa nangẽxma. Rü guxü̃gutáma pemaã inarüxã̱ũ̱x. 18—Rü tãũtáma núma pexü̃ chawogümare i chomax, erü wena táxarü pexca̱x chataegu, na petanüwa changẽxmaxü̃ca̱x. 19—Rü paxa tá nixĩ na tãũtáma choxü̃ nadaugüxü̃ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü. Natürü i pema rü tá choxü̃ pedaugü. Rü tá pemaxẽ, erü choma rü chamaxü̃. 20—Rü ngẽxguma yuwa ícharüdaxgu rü wena chamaü̃xgu, rü ngẽxguma tá nüxü̃ picua̱xãchitanü na choma rü Chaunatümaã wüxitama tixĩgüxü̃. Rü tá nüxü̃ pecua̱x na pema rü choma na wüxitama ixĩgüxü̃. 21—Yíxema texé ya nüxü̃ cuáxe rü naga ĩnüxẽ i chorü mugü, rü tanango̱xẽẽ na aixcüma choxü̃ tangechaü̃xü̃. Rü Chaunatü tá tüxü̃ nangechaü̃ ya yíxema choxü̃ ngechaü̃xẽ, rü choma rü tá ta tüxü̃ changechaü̃. Rü tüxü̃ tá chaugü chawe̱x —ñanagürü ga Ngechuchu. 22Rü nayexma ga to ga Ngechuchuarü ngúexü̃ ga Yudagu ãẽ́gaxü̃ ta. Rü yema rü ñanagürü: —Pa Corix, ¿tü̱xcüü̃ toxü̃ cugü cuwe̱x, rü tama ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃güxü̃ cugü cuwe̱x? —ñanagürü. 23Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Yíxema choxü̃ ngechaü̃xẽ rü naga taxĩnü i ngẽma ore i tümamaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü Chaunatü tá tüxü̃ nangechaü̃. Rü choma rü Chaunatümaã wüxigu tümaxü̃tawa tá tangẽxmagü. 24—Yíxema tama choxü̃ ngechaü̃xẽ rü tama naga taxĩnü i ngẽma chorü ore. Rü ngẽma ore i chauxü̃tawa nüxü̃ pexĩnüẽxü̃ rü tama chorü ore nixĩ, natürü guma Chaunatü ga núma choxü̃ mucüarü ore nixĩ. 25—Ñoma rü ta petanüwa changẽxma rü pemaã nüxü̃ chixu i guxü̃ma i ngẽma ore i pexca̱x choxü̃́ ngẽxmaxü̃. 26—Natürü Chaunatü rü tá chauégagu núma nanamu i Naãẽ i Üünexü̃ na pexü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x. Rü nüma i Naãẽ i Üünexü̃ tá pexü̃ nangúexẽẽ i guxü̃ma, rü tá nüxna pexü̃ nacua̱xãchixẽẽ i guxü̃ma i ore ga pemaã nüxü̃ chixuxü̃. 27—Rü ñu̱xma na pexna íchixũxü̃, rü pexna chanaxã i taãẽ. Natürü ngẽma taãẽ i pexna chaxãxü̃, rü tama ñoma i naãnecü̱̃ã̱x pexna ãxü̃ i taãẽrüü̃ nixĩ. Rü tama chanaxwa̱xe i penaxi̱xãchiãẽgü rü pemuü̃ẽ. 28—Marü pemaã nüxü̃ chixu na pexna tá íchixũxü̃ rü wena táxarü pexca̱x chataeguxü̃ na pemaã changẽxmaxü̃ca̱x. Rü choxü̃ pexĩnüẽ ga yexguma yema ñachaxgu. Rü ngẽxguma aixcüma choxü̃ pengechaü̃gu rü tá petaãẽgü ega nüxü̃ pecua̱xgu na Chaunatüca̱x chataeguxü̃, erü Chaunatü rü chorü yexera nixĩ. 29—Rü naxü̃pa na nangupetüxü̃ i ngẽma, rü pemaã nüxü̃ chixu na choxü̃́ peyaxõgüxü̃ca̱x i ngẽxguma nangupetügu. 30—Marü tãũtáma poraãcü pemaã chidexa, erü marü ínangu i Chataná i ñoma i naãneãrü ãẽ̱xgacü ixĩxü̃. Natürü nüma rü taxuwama choxü̃ narüyexera. 31—Natürü ngẽma tá choxü̃ ngupetüxü̃, rü ngẽmaãcü tá nixĩ na guxü̃ma i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü nüxü̃ nacuáxü̃ca̱x na choma rü Chaunatüxü̃ na changechaü̃xü̃, rü chanaxüxü̃ i ngẽma nüma choxü̃ namuxü̃. ¡Rü ipechigü, rü ngĩxã ítixĩ! —ñanagürü ga Ngechuchu.


text:
Arth
Cuurdinàde: 47°3.801′N 8°31.309′E
Arth a l'è un cumün svizzer del distret de Svit, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 48.60 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 10699 abitant.
]]
El cumün de Arth al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gersau, Küssnacht, Lauerz, Steinerberg, Vitznau (LU), Walchwil (ZG), Weggis (LU), Zug (ZG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arth l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1036 col nom de Arta[1].
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Arth in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
2013
Cuntegnüü
'Se l'è sücess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Genar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 4 de genar: a Los Roques, in Venezuela, el spariss un reuplan cun sü el sciur Vittorio Missoni (fiö de Ottavio Missoni) e la sua miee.
- 7 de zenér: ol zögadùr de fùbal argentì Lionel Messi 'l vèns per la quàrta ólta de fìla ol Balù d'Ór e l'è 'l prim zögadùr al mónt a ènzel isè tàte ólte.
- 10 de genar: la Francia la scerniss de mandà di suldaa per vütà el Mali a cumbat i rebei tuareg e islamegh de l'Azawad.
- 28 de genar: abdicaziun de Beatris de Orange-Nassau, regina di Paes Bass, in favur del sò fiö Güglielmu Lissander.
Febrar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 4 de febrar: l'Üniversità de Leicester la dis d'avè truvaa el corp del re ingles Ricardu III, mort in del 1485 in de la bataja de Bosworth e mai pü retruvaa. El corp del re el se truvava sota a un parchegg de Leicester, e l'è staa cunfruntaa cunt el DNA d'un discendent diret de sua surela.
- 6 de febrar: l'aucat tünisin Shukrī Belaʿīd, cap d'un partii de l'upusiziun, el vegn cupaa arent a la sua cà. In de la Tünisia s'ciopen di desurden e di prutest cuntra el guvernu.
- 11 de fevrér: ol Papa Benedet XVI l'à fài saì che 'l laserà 'l puntificàt dal 28 de fevrér dezà che 'l gh'à piö i fórse per restà al sò pòst e 'l se la sènt piö de 'ndà 'nacc.
- 14 de fevrér: 'l Oscar Pistorius 'l vé arestàt per i copàt la sò murùza Reeva Steenkamp, lü 'l dis che l'è stàcc adóma ün erùr, che 'l l'à ciapàda per ü làder e l'à sbaràt per difèndes.
- 15 de fevrér: in Rüsia in del cél sùra la sità de Čeljabinsk sö i mucc Urali l'è s-ciopàt fò ün asteròide e la bòta l'è stàcia isé fórta che l'à facc is-copà töcc i véder di cà e i s'è contàcc piö de 1.200 ferìcc.
- 18 de fevrér: in Valtelina sö la statàl de lo Stelvio, ü càmius, per mia 'nàdaga adòs a di machine incidentàde e férme 'n mès a la stràda, l' fenés sö i binàre de la lìnea Sùndri-Tirà, pròpe quàndo l'è dré che 'l rìa ü tréno: 'l mör ol guidatùr del càmius e ü di automobilisti.
- 25 de fevér: a i elesiù italiàne, la coalisiù de mansina güidàda dal Pierluigi Bersani la rìa prima a la Càmera di Deputàcc col 29,54%, söbet tacàda dré la coalisiù güidàda dal Silvio Berluscù che la ciàpa ol 29,19%, chèl de trì l'è 'l MoVimento 5 Stelle del Beppe Grillo che desperlü 'l ciàpa 'l 25,55%, pò gh'è la coalisiù del Mario Monti che la rìa al 10,56%, menimà töcc i óter partìcc i se fèrma sóta 'l 4% e i ghe rìa mia andà 'n parlamènt: ol prémio de magiorànsa 'l và al Bersani. Ach al Senàt de la Repüblica la coalisiù del Bersani la rìa amò prìma con 120 senadùr, cóntra i 117 del cèntro dèstra, i 54 del M5S e i 18 del Monti, ma la gh'à mia la magiorànsa 'n del Senàt che l'è de 158 senadùr.
- 26 de fevrér: a i elesiù regiunàle de la Lumbardéa 'l vèns col 42,81% ol Roberto Maroni candidàt e segretàre de la Lega Nord e aleàt col Pdl, segónt col 38,24% 'l rìa 'l Umberto Ambrosoli candidàt del cèntro sinìstra. In del Làsio e 'n del Mulìs invéce 'l véns ol cèntro sinìstra.
Marz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 12 de marz: el scumincia el Conclave per elegg el növ papa e la prima fümada l'è nigra.
- 13 de marz: dopu trii scrütit, ai set ur de sira i cardinai elegen el növ papa, quel de 266. A l'è 'l cardinal argentin (gemò vescuv de Buenos Aires) Jorge Mario Bergoglio, che l'ha ciapaa el nom de Francesch.
April[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 15 de avrìl:
- ol Nicolás Maduro 'l vèns i elesiù presidensiài 'n Venesuéla col 50,66% di vócc cóntra al 49,07% del Henrique Capriles, che però l'à mia acetàt ol rizültàt e 'l völ che s'tùrne a cöntà de bèl nöf i schéde.
- A Boston, düranta la Maratona, la s'ciopa una bumba che la cupa almanch tre personn.
- 21 de april: al scrütin quel de ses el vegn elegiüü president de la Repüblica Italiana per la segunda völta Giorgio Napolitano. L'è la prima völta in tüta la storia repüblicana che un president el vegn elegiüü per un alter türnu.
- 24 de april: dopu quasi düü mes di eleziun, el ghe vegn daa l'incaregh de fà sü 'n guvernu a l'Enrico Letta, del PD.
- 27 de april: el nass ufizialment el guvernu Letta. El gh'ha vintün minister, cun member che vegnen del PD, de l'UDC de la lista Scerna Civica Civica e del PdL.
- 29 de april: Güglielmu Lissander de Nassau l'è 'l növ re di Paes Bass.
Magg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 5 de mas: la Juventus la èns ol campiunàt de Serie A 2012-2013.
- 7 de mas: in de la nòcc in del pórt de Gènoa la naf Jolly Nero la và a sbàt cóntra la tur de contròl ólta 55 méter e 'l l'à böta zó. I mör 9 persùne che i lauràa in de la tur.
- 11 de mas: ol ganés Adam Kabobo l' ciàpa a picunàde la zèt che 'l tróa per stràda a Milà, sènsa gnà cognòsei, i mör trè persùne e dò i rèsta ferìde.
- 15 de mas: ol Chelsea 'l vèns la finàl de Uefa League còntra 'l Benfica per 2 a 1.
- 21 de mas:
- Ol Dominique Venner, scritùr francés de ultra drécia, 'l se cópa in de la cèza de Notre Dame de Parigi, per protestà cóntra i matrimòne omosesuài.
- A Oklahoma City, un tornado trementu el trà giò un frach de cà e 'l cupa un bel poo de personn.
- 22 de mas: a Woolwich dò terorés-cc islàmech, in de stràda e del dé, i ghe tèa zó la cràpa a ü soldàt inglés e pò ü di dù, töt spórch de sànch e amò col machete in di mà, 'l se fèrma a parlà co i giornalés-cc.
- 25 de magg:
- A Palermu la vegn celebrada la beatificaziun de don Pino Puglisi, el prevet cupaa de la mafia in del 1993.
- In del istàde de Wembley ol FC Bayern München 'l vèns la Còpa di Campiù cóntra 'l Borussia Dortmund per 2 a 1.
- 26 de magg: el Vincenzo Nibali el vincc el Gir d'Italia.
Giügn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de giügn: cun la mort a 103 agn de la sciura Grizelda Kristiņa, la lengua livun la riva a l'estinziun.
- 15 de giügn:
- in Brasil la scumincia la Confederations Cup.
- Hassan Rohani el vegn elegiüü növ president de l'Iran.
- 24 de giügn: el Silviu Berlüscun el vegna cundanaa in prim gradu a set agn per cuncüssiun e prustitüziun minurila.
Lüj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de lüj: la Cruazia la taca a tö part a l'Üniun Eurupea.
- 3 de lüj: in Egit, dopu diversi dì de prutest pupular, l'esercit (dopu 'n ultimatum de 48 ur) el fa presunee el president Mohammed Morsi e 'l fa un culp de stat.
- 21 de lüj: abicaziun del re Albert II del Belgi, in favur del sò fiö Filip.
- 23 de lüj: incö, e fina al 28, a Rio de Janeiro a gh'è la Giurnada Mundial de la Giuventü (quela de vintot).
Agust[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Setember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Utuber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nuvember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dicember[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è nassüü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 23 de lüj: Giorgg Lissander Lüis de Mountbatten-Windsor, erede al tronu ingles.
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 de genar: Mariangela Melato, atris italiana.
- 14 de genar: Prospero Gallinari, terurista italian di Brigad Russ, cunsideraa vün di respunsabel de la mort de l'Aldo Moro.
- 15 de genar: Nagisa Ōshima, regista giapunes.
- 21 de genar: Riccardo Garrone, imprenditur italian e president de la Sampdoria.
- 5 de marz: Hugo Chavez, president del Venezuela a partì del 2002, malaa de cancher de un bel poo de temp.
- 7 de marz: Giuliano Bignasca, pulitegh ticines, fondadùr de la Lega dei Ticines.
- 12 de marz: Teresa Mattei, l'ültema dona in vita tra quei ch'even vütaa a scriv giò la Custitüziun italiana. L'è quela che l'ha scernii de druvà la mimusa 'me simbul de la Festa de la Dona.
- 20 de marz: Antonio Manganelli, cap de la pulizia italiana.
- 21 de mars: Pietro Mennea, curidùr e ór ulìmpech in di 200 méter a Mosca in del 1980.
- 23 de marz: Boris Ambramovič Berezovskij, om d'afari rüss, vün di upusitur püssee famus de Putin.
- 29 de mars:
- Enzo Jannacci, cantànt, scritùr de cansù e òm de cabaret milanés.
- Luigi Regianini, pitùr, scultùr e gràfico milanés.
- 30 de marz: Franco Califano, cantant italian.
- 6 de avrìl:
- Juan José Bigas Luna, regìsta spagnöl.
- Ivan Ruggeri, indüstriàl bergamàsch e ex presidènt de l'Atalanta.
- 8 de april:
- Margaret Thatcher, prim minister ingles del 1979 al 1990.
- Sara Montiel, atùra e cantànte spagnöla.
- 5 de magg: Giulio Andreotti, pulitigh italian.
- 9 de magg: Ottavio Missoni, spurtiv e stilista italian.
- 17 de magg: Jorge Videla, ditadur argentin del 1976 al 1981.
- 20 de magg: Ray Manzarek, müsicista american, member di Doors.
- 22 de magg: Andrea Gallo, prevet italian.
- 23 de magg: Georges Moustaki (nassüü Giuseppe Mustacchi), cantant frances de urigin giüdea levantina.
- 27 de magg: Little Tony (nassüü Antonio Ciacci), cantant sanmarines.
- 18 de giügn: Claudio Rocchi, cantautur italian.
- 19 de giügn: James Gandolfini, atur american.
- 24 de giügn: Emilio Colombo, pulitegh italian.
- 29 de giügn: Margherita Hack, astronuma italiana.
- 13 de lüj: Cory Monteith, atur american.
- 14 de lüj: Tonino Accolla, atur e dupiadur italian.
- 28 de löi: Ersìli Tonini, cardinàl e arcivèscof catòlech.
- 27 de setember: Aldo Reggiani, atur italian.
- 24 de utuber: Andrea Brambilla, ciamaa anca Zuzzurro, atur comich italian.
- 25 de utuber: Piero Mazzarella, atur de teater italian.
- 27 de utuber: Lou Reed, cantant e müsicista american.
- 5 de dicember: Nelson Mandela, simbul de la lota cuntra l'apartheid e prim president negher del Südafrica.
- 10 de dicember: Gipo Farassino, maester de la canzun piemuntesa.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
20 08
Ol dé 20 de óst l'è 'l 232 ( 233 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 134 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de óst al è ul dí da pòost 232 ( 233 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 134 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1705 - Vic (Osona): i Vigatà se i reölta contra i autorità borbòneghe.
1866 - Stacc Ünicc: ol president Andrew Johnson al declara formalament la fí de la Guèra Sivila Americana
1914 - ocüpassiú de Brüssèl (Bèlzica) per i tröpe Todèsche a la Pröma Guèra Mondiala
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1890 - Stacc Ünicc: Howard Philips Lovecraft , noelesta de terur gòtich .
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Interlaken
Mudel:Otheruses Cuurdinàde: 46°41′N 7°51′E
Interlaken a l'è un cumün svizzer, capolöch del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 332 abitant.
El cumün de Interlaken al se tröva a una altitüden de 568 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bönigen, Därligen, Matten bei Interlaken, Ringgenberg, Unterseen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fina al 1891 Interlaken l'eva cognussüü col nom de Aarmühle.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit uficial
- Sit uficial del cumün (Todesch)
- Interlaken (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Memphis
Memphis l'è na sità di Stat Unî ad 677.272 abitànt ch'la s cata in dal stat dal Tennessee, in dla cuntèa ad Shelby, in dua i fiùm Wolf e Mississippi i s tac'n insém. I sò abitànt p'r al 61% i èṅ di afroamericàṅ, 34% biànc e 1% indiàṅ. Al sìndic 'l è al demucràtic A C Wharton.
L'aréa metrupulitàna dla sità, ch'la tōś dènt'r anc soquànti cuntéi di stat dal Mississippi e d'l Arkànsas, la pōl cuntàr su 1.316.101 abitànt in dal 2012.
N'epidemìa ad févra śala l'à fat murìr bòna part di abitànt dla sità in dal 1870.
Al 4 'd Avrìl dal 1968 a gh'è mòrt cupâ al pulìtic e pasifìsta Martin Luther King. A Memphis a gh'è anc la vila, ciamàda Graceland, in du 'l è saplî Elvis Presley.
Persunàǵ nâ a Memphis
- Kathy Bates, atōra
- Aretha Franklin, cantànta
- Morgan Freeman, atōr e regìsta
- Ben Spies, pilòta ad mòti
- Justin Timberlake, cantànt


text:
Bavén
Baven (nòm uficiàl in italian: Baveno) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 4 989 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 17,3 km² e ona densità de popolaziun de 288 ab./km².
El paes el se tröva lungh i spund uriental del Lagh Magiur. Ultra al center cumünal a gh'è i fraziun de Feriö, Loita, Trafiüm, Rumanich e Runchee.
Dal teritori de Baven el granii rösa che l'è staa druvaa per el Dom de Milan. Baven l'è gemelada cul cumün maltes de Nadur.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bavén l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Svìzzera
La Cunfederaziun Elvetica o Svizera (Italian: Svizzera, Confederazione Svizzera; Tudesch: Die Schweiz, Schweizerische Eidgenossenschaft; Frances: Suisse, Confédération suisse; Rumanc: Svizra, Confederaziun svizra) al è una cunfederaziun de statt (i cantun) de l'Europa centrala; la gh'ha per vesin Germania, Francia, Italia, Austria, e Liechtenstein. Quest paes chì al gh'ha una fort tradiziun de neutralità pulitica e militar, però anca de cuuperaziun internaziunala, vist che l'è la sed de tantin urganizaziun internaziunai.
La versiun latina del sò nom ufizial: Confoederatio Helvetica, la cunsent da catà minga föra vüna di quatru lengui ufizial. La sua abreviaziun: CH, a l'è quela che se dövra per identificà i dumini web che se referissen a la Svizera a l'Internet.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1291, di representant di trii cantun d'Üri, Svitt e Unterwald a firmen la Carta de l'Alianza, che i üniss in de la lüta cuntra el guvernu di Asburgh, che a quel temp el cuntrulava el tron tudesch imperial del Sacru Imperi Ruman. In la bataia de Morgarten del 1315, i Svizer a baten l'esercit di Asburgh secüranduss inscí una semi-independenza cume Cunfederaziun Elvetica.
In del Trataa da Westfalia dal 1648, i paes eurupei recugnussen l'independenza de la Svizera dal Sacru Imperi Ruman e la sua neutralità. In del 1798, i esercit de la revulüziun francesa ocüpen la Svizera. El cungress de Viena del 1815 restabiliss la independenza svizera e i putenz europei aceten de recugnuss de manera permanent la neutralità del paes.
La Svizera l'adota una custitüziun federal in del 1848, refurmada prufundament intal 1874, che la stabiliss la respunsabilità federala par la giüstizzia, la defesa e 'l cumerc. A partì da alura, l'è cuntinua la süperiurità pulitica, ecunomica e suciala che l'ha caraterizaa la Svizera.
I Svizer a hin cugnusüü per la sua storica neutralità e par avè minga participaa militarment ai guer mundial. In del 2002 la Svizera la regiung pienament i Naziun Ünii.
Guvernu e pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strütüra da l'urganizaziun pulitica de la Svizera la se basa sü trii nivei: Cumün, Cantun e Cunfederaziun. Quest trii ambit i gh'ha una ampia autunumia. In cas de dübi, la presa de decisiun la gh'ha lögh in de l'ambit cantunal o cumünal. Questa circustanza la permet che 'l nivel püssee a val da la sfera pulitica naziunala, el Cumün, el gh'abia anca un alt spazzi d'autunumia. I materii che 'l Cumün l'è minga in cundiziun de regulamentà deperlüü a hin avucat dal Cantun, i cumpetenz del qual, al sò turn, a hin cumplementaa da quii de la Cunfederaziun. Questa atitüdin de cuurdinaziun e süport se ciama sübsidiarietà, e l'evita la prepunderanza d'una aministraziun centrala e la cunced dumà aziun de süport a la Cunfederaziun.
Cunt urigin in del termin latin "confœderatio", el cuncet de federalism el gh'ha cume finalità l'üniun de ent statal equiparabil, la suvranità de la qual la gh'ha da ral è garantida da l'istessa. El federalism svizer se carateriza pel sò interess a mantegnì l'autunumia di Cantun, la qual cossa la süpon un principi de la gestiun pulitica del paes: prend el nümer de decisiun püssee grand che se pöö in d'una forma des'centralizada.
El püssee alt pudè legislativ l'ustenta l'Assemblea Federal (el parlament), che l'è cumposta da dò Camer (el Cunsei Naziunal e 'l Cunsei di Stat).
I drecc e i cumpetenz de tücc düü i Cunsei a hin identich. I Parlamentari desenvilüpen i sò atività pulitich paralelament a la sua vita prufessiunala e se reünissen nurmalment quatru völt a l'an int i sessiun urdinari (vöna ogni trii mes), che a düren tre setiman.
El Guvernu de la Svizera a l'è cumpost da un Culegi, che in alter paes a l'è equiparabil al Gabinett o al Cunsei di Minister; el cunsist de set member e 'l se ciama Cunsei Federal. Quest organ chì al custitüiss, dal 1848, l'esecütiv naziunal. Ogni an, vün de quest set member a l'è cataa föra cume President del Cunsei e del stat; de tüta manera, a l'esercita dumà una funziun representativa.
I Svizer cun drecc a vutà poden inflüì sü la marcia de la Cunfederaziun e di Cantun minga dumà a travers i eleziun, ma anca fasend üs de düü strüment: l'iniziativa e 'l referendum.
Urganizaziun puliticu-aministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Cunfederazziun Elvetica la se divid in 26 cantun:
I cantun a hin dividüü in 2889 cumün. Ogni cantun el gh'ha la sua propia custitüziun, pudè legislativ, guvernu e curt.
Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paesagg svizer a l'è caraterizaa dai Alp,
un'alta cadena muntagnusa che la passa a travers de la zona central e del süd del paes. Tra i alt pich di Alp Svizer a gh'è 'l Pich Dufour che 'l tuca i 4.634 meter sura el nivel del mar. In de Pich Dufour sa tröven nümerus valad e giazzee.
Da 'stu lögh i vegnen föra un quaj di fiüm principal da l'Europa, tra i quaj el Renu, el Rodan, l'En, e 'l Tesin; quij fiüm chì a riven fin a di lagh cume per esempi el Lagh Leman, el Lagh de Zürigh, el Lagh de Neuchâtel e 'l Lagh de Custanza. La partida nord de la Svizera, la püssee pupülada, l'è anca püssee averta; de tüta manera l'è mediament muntagnusa. El clima svizer a l'è nurmalment temperaa, però al pöö varià un bell poo secund la lucalità, a partì dal clima sever de l'alta muntagna fin a rivà al dulz micru-clima insübrich de la part süd.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malgraa l'assenza da resurs natüraj, l'ecunumia svizera la figüra tra i püssee prosper e desvilüpaa del mund. Urientada ai servizzi, cume i banch e i sicüraziun e la mecanica de precisiun, el paes el prudüss suratüt di ben cunt un fort valur giuntaa. El nivel de vita a l'è vün di püssee elevaa in Europa. De pü, la sua stabilità e neutralità i han traa un gran nümer de capital furest e d'urganizaziun internaziunal cume l'Urganizaziun di Naziun Ünii.
Da tradiziun, la prima part da l'ecunumia svizara che s'è svilüpada l'è quela tesila: la lauraziun di pagn, sura tüt in dal Cantun da San Gal e da Zürich. Cul pasà di agn l'indüstria tessila l'è quasi scumparida: la Svizara la s'è specializada, a l'incuntrari, a fa i machin par ul tesil (i telar mecanich, par esempi). Da quela indüstria chi, l'è nassüü quela da precisiun che anmò incö la vegn ricugnussüda ca l'è impurtanta.
A Basilea s'è svilüpaa l'indüstria chimica, a la fin dal Votcent e in di prim dal Nöfcent. Prima da la prima guera mundiala l'eva un quint da quela tudesca, ma l'eva istessa, par grandeza, da quela da tüt i paes da l'Europa metüü insema. Dopo la segunda guera mundiala, l'indüstria chimica la s'è cuncentrada süla prudüziun da medisinn. I impres püssee gross e cugnussü a hinn la Novartis e la Roche, che lauran tantu föra da la Svizara.
In dala Svizara rumanda ul desvilüp ecunomich l'è stai tantu inflüenzaa da la Rifurma di Prutestant. A Ginevra a hinn nassüü i prim banch specializaa in dala gestiun di patrimoni privaa e in dal investiment in dal debat püblich di Stat (Piemuntes-Savoia, frances, danes, ...). I banch s'hinn desvilüpaa ben parchè i Rifurmaduu da Ginevra (suratüt ul Calvin) metevan mia da limit a l'interes sü i debat e sü i danee prestaa. Ultra ai banch, ala fin dal Ses'cent i è rivaa in Svizara i prutestant che scapava di catolich frances, che an purtaa scià l'indüstria di urelocc. Ala fin dal Nöfcent l'indüstria di urelocc l'eva in crisi e sa pensava da liquidala, da vendigala ai Giapunes. Però un imprenditur mez american e mez libanes che al stava in Svizara, ul Nicholas Hayek, l'è riüssii a rimetala in urdin: l'ha creaa la Swatch (una parola che la vegn da Second e Watch), la fabrica specializzada a fa di ureloc da plastiga, tantu culuraa, mia tantu custus, ma che i funziona ben. E par che l'è riüssii.
L'indüstria di rop da mangià la fa anca part da la tradizun svizara: chi i gent di munt an sempru lauraa ul lacc e par conserval favan ul furmacc. Anmò in dala svizara rumanda a i incuminciaa a mercia sü ul lacc cul cacao e i nisciöl e an fai ul ciculat. La Svizara la s'è propri cuncentrada süla lauraziun dal lacc e tra i do guer mundiai l'a cuminciaa a fa ul lacc in pulbura da vendigh ai suldaa american e ingles. Pöö l'ha pensaa da fa ul cafè cuncentraa da slunga là cun l'aqua. L'eva la Nestlé che l'ha fai un Nescafé. Mo l'è vüna di impres püssee gros da rop da mangià.
Dala fin dal Votcent i Svizar an cumincià a urganizà ul setur türistich: i prim che vegneva scià evan i Ingles che vureva vidè i muntagn. L'è stai l'ucasiun da fa ammò püssee bel ul paes (da tegnal bel net, mia rüinal cun trop custrüziun, cüral) e da met in cantier i feruvii di muntagn (cum'è la Feruvia Retica, che mo' l'è patrimoni da l'UNESCO). In dal Nöfcent è rivaa sempru püssee türista che sura tüt vurevan scià: s'è svilüpaa suratüt i post di Grisun (Davos, Arosa, San Moritz), in dal Oberland bernes (Interlaken, Spiez) e in dal Goms.
A part quii da Ginevra (che però l'è vegnüda denta in dala Svizara dumà in dal 1815) i banch mist - üniversai - (dunca i banch che fa investiment indüstriai e tiran sü i risparmi) in Svizara hinn rivaa cun un puu da ritard. S'evan difundüü tantu i cass da risparmi in di prim dal Nöfcent, ma bisögna specià la segunda metà dal Votcent par vidè i gross banch indüstriai. I püssee gros in qui da Basilea (ul Baslerbankverein, mo la sa ciama UBS) e da Zürich (Crédit Suisse) che in nassüü per ütà ul svilüpp di feruvii. Poch prima dala segunda guera mundiala s'hinn specializaa a gestì i patrimoni privaa, cumé favan prima i banch privaa da Ginevra. Dopu la guera in Svizara i è vegnü scià un bel puu da danee di alter paes. Da solit sa dis tri mutiv: la stabilità dal paes e dala sua muneda (ul franch, che al sa möf mai e l'ha mia cugnussüü l'inflaziun dal march tudesch, dala lira o dal franch frances), ul principi dala discreziun par ul client (chi ul Staat al po mia dumandat quel che gh'heet da part) e la sicüreza dal paes, sura tüt quela istitüziunala (i legg cambian rarament, mia d'un di cun l'altru) ma anca la sicüreza dala criminalità, che in Svizara l'è pitost basa.
Cültüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Svizera l'è stada inflüenzada da divers di magiur cültür europei, a partì dai sò pràtich cültüral fin a rivà a i sò idiomm. In Svizera esísten quatru idiom ufizial: tudesch, frances, italian e rumanc. El tudesch a l'è parlaa al nord e centru dal paes (64%, giald): a l'è par la püpart el dialet svizer cugnusüü cume Schwyzertüütsch, però int i media da cumünicaziun sa dövra el Tudesch.
El frances a l'è parlaa a ovest (19%, purpura).
Al süd al esiist una sitüaziun de diglussia lumbard/italian (8%, verd), e chì el Lumbard a l'è ben preservaa e vital; in di media de cumünicaziun se dövra l'Italian, però di trasmissiun in lumbard a hin ucasiunalment trasmetüü.
Ültim, ma minga daree, una zica minuranza la parla rumanc, in del cantun süd-est di Grisun (<1%, vermèi). Un bell poo de Svizer a parlen püssee d'un idioma; e 'l 20% de la pupulaziun al 'è furmaa da resident e lavuradur tempurari stragnee.
La religiun püssee praticada in Svizera al è el catolicesim ruman o ambrusian, al qual al apartegn ul 41% da la pupulaziun; dopu al ven ul 40% da prutestantesim e, dopu la imigraziun el s'è stabilii l'Islam cunt un 4% da la pupulaziun, e 'l cristianesim urtudoss cunt un 2%. Ul 2,5% el fa part de ges prutestant libar. El 11% el ghe cred no. La stabilità e prusperità de la Svizera, cumbinada cun la sua diversità de pupulaziun l'ha faa sì che vügn i descriven el paes cume un stat cunsuciativ.
I Svizer a hin cugnussüü anca per i sò banch, la sciculada, i furmai e i urulögg.
El 1 d'agust de ogni ann se celebra la Festa Naziunala Svizera. La terza dumeniga da setember, prutestant e catolich ringrazian el Signur per la Svizera.


text:
Usnach
Usnach (Osnago in Italian; Os Lacum in Latin) l'è ün cumün de la pruvincia de Lecch. Al gh'ha 4 863 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 4,42 km² e 'na densità de 1 100 ab./km².
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Usnach l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Zea mays
El Zea mays, ciamàt apò màis, (en bresà: furmintù o mèlga; in bergamàsch: melgòt; en Lumbard ucidental: carlòn, carlun, melga, mergun, melgun o granon) l'è 'na piànta tropicàla anöàla de la famìa botànica de le Poaceae. Segónt le statìstiche de la FAO, agiurnàde al dezèmber del 2006 el furmintù l'è 'l cereàl piö cultiàt endèl mónt con de piö de setsènt miliù de tonelàde pruducìde. Se 'l dopèra per fà la fàrina per fà la polènta, ma se pöl maià apò a 'l grà 'ntréch dòpo ìl buìt o strinàt söl föch. El furmintù l'è apò 'n grant importànte per l'alimentasiù de le bès•ce de aleamènt.
Chèsto cereàl, uriginàre de l'Amèrica centràla e meridiunàla, el reprezentàa la bàze de l'alimentasiù de le popolasiù de l'Amèrica prim che riàes i Europèi.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El furmintù l'è 'na piànta erbàcea anöàla de grandèsa variàbil (de 40 ghèi enfìna a 5 méter, de sòlet 'ntrà 1 e 3 méter per le varietà cultiàde piö de spès).
El gamp (ciamàt apò col nòm popolàr de melgàs) l'è ünich, bèl gròs e pié, lignificàt e furmàt de divèsrsi internòdi de 'na vintìna de centìmetri. De ògna gróp vé fò 'na fòia, giöna de 'na bànda del gamp e giöna de l'ótra. Le fòie i è de fùrma tìpica per le poaceae, ma de dimensiù bèla grànda (enfìna a dés ghèi de larghèsa e 'n méter de longhèsa), le g'ha 'na guàina che la 'nciùrcia sö 'l gamp e 'n lèmbo bislónch a fùrma de nìstola co le nervadüre paraléle. A la bàze del lèmbo gh'è la ligula, àlta 'n quach milìmetri.
I fiùr, 'n ótra caraterìstica che la diferènsia 'l furmintù de le ótre poaceae, i è unisesuài e reünìcc en enfiurescènse mas•cc e fèmine, fàde de spighète de du fiùr.
I fiùr fèmina i è ragrüpàcc en spìghe 'nserìde a la sèa de le fòie de la metà del gamp (chèle piö grànde). L'as de la spìga, la pórta de 10 a 20 file de fiùr fèmina. Apéna giü dei fiùr per ògna spighèta l'è fèrtil. Töt entùren gh'è de le fòie mudificàde, le spàte, che quan che 'l canù (la panòcia) la vé a madürà, le se sèca. Sö la pónta le spàte le làsa spuntà fò le stigmate (la bàrba dei canù). 'Na panòcia (tecnicamènt sarès piö giöst ciamàla spìga) quan che l'è madüra, la pöl portà presapóch 500 grà, àle ólte la pöl rià apò a mìla. En gamp el pöl pórta de sòlet tré o quàter canù, ma de sòlit apéna giü 'l rìa a svilüpàs del töt.
I fiùr mas•cc i è ragrupàcc endèna panòcia terminàla che la compàr dòpo de l'öltema fòia. Chèsta panòcia (tecnicamènte chèsta l'è pròpe 'na panòcia adilbù) l'è furmàda de spighète che pórta du fiùr a tré stam ognöna.
Clasificasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm scentìfich de la spéce l'è Zea mays subsp. mays. La denominasiù binomiàla l'è stada atribüìda de Linèo endèl 1753, che 'l g'ha creàt en zèner nöf per chèsta piànta, diferènta mìa de póch de le ótre graminàceo cunusìde alùra. El nòm del zèner, Zea, el vé d'en nòm grech antich, zeia, che l'indicàa endèla antichità 'na sórt de cereàl, fórse la spèlta[1].
La aparté a la famìa de le Poaceae e a la sotafamìa de le Panicoideae (compagn del sòrgo e de la càna del söcher e a diferènsa dei óter cereài, formét, ris, órs, ségale, ecc., che 'nvéce i è de la sotafamìa de le Pooideae).
La clasificasiù modèrna de chèsta spéce e de chèle 'mparentàde piö strète l'è 'l rezültàt dei stude de Doebley e Iltis püblicàcc endèl 1980. Segónt chèsta clasificasiù el furmintù l'è 'nserìt endèla tribù de le Maydeae (àle ólte en chèla de le Andropogoneae).
Urìgin e distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'urìgin botànica del furmintù, piànta che 'ndèla fùrma che se conós al dé d'encö la ezìste mìa al stat salvàdech, l'è stàda per en bèl pó l'ogèt de discusiù e controvèrsie.
Gh'è stat avansàt divèrse teorìe per spiegàn l'urìgin endèla Mesoamèrica (Amèrica centràl), ma dò scöle [2] i è amò dré a afrontàs:
- chèla del màis salvàdech, che l'izistìa prìma che riàes l'òm, sustignìda de Paul Christoph Mangelsdorf ;
- chèla del teosìnto antenàt del màis, sustignìda de George Wells Beadle.
Adògnimòdo, en grant nömer de pröe utignìde de la biologìe molecolàr le tènt a confermà al dé d'encö la teorìa segónt la quàla el teosìnto l'è l'antenàt del furmintù cultiàt.
Le diferènse morfològiche 'ntrà 'l furmintù e 'l teosìnto l'è determinàt d'en nömer sorprendentemènte picinì de géni. A 'ncruzà piànte cultiàde de furmintù e piànte de teosìnto salvàdech s'è dimustràt que le diferènse morfològiche principài 'ntrà chèste dò piànte i è cudificàde endèi géni de dés zòne pesène del genòma.
La demestegasiù del furmintù per mès de la selesiù de le piànte del teosìnto la sarès cuminciàda nöf mìla agn fà endèla piàna del fiöm Balsas, endèl Mèsico sud-ocidentàl.
Stória del furmintù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quan che i europèi i g'ha scuprìt l'Amèrica, el furmintù l'ìa zabèlia cultiàt del nòrt al sud del continènt de le rìe del San Lorèns (Canada) a chèle del Rio de la Plata (Argentina). El furmintù l'è stat vést per la prìma ólta de Cristòforo Colómbo 'ndèl 1492 a Cuba[3]. Fernando Magelàno el l'ìa troàt endèl 1520 a Rio de Janeiro e Jacques Cartier el riportàa 'ndèl 1535 che Hochelaga, (dòpo deentàda Montréal) la se troàa 'n mès ai ciós de furmintù.
I pòpoi de la Amèrica centràla (Olméchi, Maya, Astéchi), i dipindìa del furmintù per la sò alimentasiù. Apò a sèrte Indiàni de l'Amèrica del nòrt i la cunusìa: i è stacc lur a 'nventà le culumbìne (pop-corn).
La prìma 'ntrudusiù del furmintù 'n Euròpa l'è stàda òpera de Cristòforo Colómbo quan che l'è riàt del sò prim (1493) o segónt viàs (1496) segónt la sò testemognànsa [4].
Del sud de la Spàgna, el s'è difundìt en töte le regiù de l'Euròpa meridiunàla che gh'ìa 'l clìma calt e ömet asé. suffisamment chaud et humide, en Portogàl (1515), endèi Paés Basch (1576), en Galìsia, endèla Fràcia sud-ocidentàla, 'ndèla Bresse (1612), en Frànca Contèa alùra posedimèncc spagnöi, e 'ndóe l'ìa ciamàt « blé d'Espagne » (formét de Spàgna). Endèle Venésie l'è riàt endèl 1554, e dòpo 'l s'è difundìt en töta la Pianüra Padàna.
La fürtüna del màis l'ìa duzìda al fat che l'è fàcil de cultià e al rendimènt en bèl tòch piö alt de chèl del formét o dei cereài segondàre che 'l g'ha sustitüìt, come 'l mèi e 'l sòrgo,
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le maïs ou blé de Turquie apprécié sous tous ses rapports, mémoire couronné le 25 août 1784 par l’Académie royale des sciences, belles-lettres et arts de Bordeaux, Antoine-Augustin Parmentier, nouvelle édition, revue et corrigée. Paris, Impr. impériale, 1812.
- Histoire naturelle, agricole et économique du maïs, Matthieu Bonafous, Paris, Mme Huzard, 1836.
- Les plantes cultivées et l’homme, J.R. Harlan (traduction de J. Béliard et B. Fraleigh), éd. ACCT/CILF/PUF, 1987.
- L’homme et les plantes cultivées, AG. Baudricourt, L. Hédin, éd. A.M. Métailié, 1988.
- Fabuleux maïs, histoire et avenir d’une plante, J.P. Gay, éd. AGPM, 1984.
- Maïs, mythe et réalité, J.P. Gay, éd. Atlantica, 1999, Mudel:ISBN.
- Histoires de maïs, d’une divinité amérindienne à ses avatars transgéniques, Maryse Carraretto, CTHS, 2005, Mudel:ISBN.
- Le maïs dans la nutrition humaine, FAO, 1993.
- Le maïs, coll. Le technicien d’agriculture tropicale, Guy Rouanet, éd. Maisonneuve et Larose / ACCT, 1984.
- Le maïs et la biodiversité - Les effets du maïs transgénique au Mexique, rapport de la Commission de coopération environnementale, 2004.
- Écophysiologie du maïs, Philippe Girardin, éd. AGPM, Montardon, 1999, Mudel:ISBN.
- Le maïs et ses industries, éd. Association générale des producteurs de maïs, Montardon, 1994.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nòm scentìfich e popolàr del furmintù
- La culture du maïs en photos sur le site du GAEC des Bouillères
- (Ingles) MaizeGDB, base de données de la génétique et de la génomique du maïs
- (Ingles) Photos de labirynthes de maïs
- La pelàgra, càuze e epidemiologìa söl sit de la FAO.
- (en fransés) 8000 agn de stória del furmintù
- Pino Pagani, Prufüm ad mélga e ad pulénta
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ L’origine des plantes cultivées, Alphonse de Candolle, Librairie Germer Baillière et Cie, Paris, 1883.
- ↑ Maïs, mythes et réalités, JP Gay, page 116.
- ↑ (Ingles)[http://www.swsbm.com/Ephemera/Sturtevants_Edible_Plants.pdf
- ↑ Lètere al rè de Spàgna de Cristòforo Colómbo al rièntro del sò tèrs viàs endèle Indie ucidentàle, mensiunàt de JP Gay en Maïs, mythes et réalité.


text:
Istitüt Nasiunàl de Statìstega
Ìstat l’è la sìgla dovràda per 'l Istitüt Nasiunàl de Statìstega che l’è ün ènt de risérca püblich del Istàt Italià che l’ gh’à l’incàrech de fà:
1) ògne 10 agn ‘l censitmét de la popolasiù ,
2) ‘l censitmét de l’indüstria, di servése e de l’agricoltüra,
3) di risérche a campiù sö i famèe (sö chèl chi cómpra e i dóvra, sö la fórsa laùr, sö la éta de töcc i dé, sö la salüt e la sicürèsa, söl bù tép, sö la famèa, sö cóme se pàsa ‘l tép, ecc).
4) di risérche econòmeghe (prése, comèrcio co i paìs straniér, ocüpasiù, ecc)
L’ Ìstat l’è nasìda ‘n del 1926 sóta ‘l Fascìsm co la lège nömer 1162 del 9 de Löi del 1926 e la se ciamàa Istitüt Centràl de Statìstega; pò l’è dientàt Istitüt Nasiunàl de Statìstega col decrét legislatìf nömer 322 del 6 de setèmber del 1989.


text:
Leimbach (AG)
Leimbach (Leimbech in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 446 abitant e una süperfiss de 1.15 km², e al se tröva a una altitüden de 520 meter sura al livel del mar.
El cumün de Leimbach a l'è tacaa ai cumün de Gontenschwil, Reinach, Zetzwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Leimbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1300 col nom de Leimbach.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Celtich ligür
I Ligür (in grech antich AιYueς, Ligues e in latin Ligures) j'hinn staa un popul antich, forsi i prim tra i gent italich dop di glaciazion. I prim segn de quj gent chì j'hinn de 25.000 ann indree, a partii da l'om de Cro-Magnon, che el gh'ha i so rimanenz püssee 'ntich propi in Ligüria int i Grot di Balz Russ.
Int l'epuca proto-storica, quela gent chì l'ha inflüenzaa tüta l'Europa ucidental, e in epuca storica la s'è estendüü dal sud de la Francia, Massalia e Pruenza, fina a la Pianüra Padana e indè che incö gh'è la Tuscana. I riferiment classich e la toponomastica i fan capì che una völta i popul Ligür i rivaven fena int l'Italia central.
L'avanzament di Celtich int l'Italia del Nord inturna al V-VI secul prima del Signur e j'invasion di Ruman del III-II secul prima del Signur j'han furzaa i Ligüri in sit semper püssee picinin insima di brich di Penin e ins i cost del Mar Ligür.


text:
Sabotatori
Sabotatori (Sabutadōr) 'l è 'n thriller sentimèntàl dal 1942 'd Alfred Hitchcock girâ in biànc e négar. In Itâglia 'l è anc cgnusû c'n al nóm ad Danger.
Al film 'l è stâ prudót par Frank Lloyd di Universal Studios ch'l à pagâ sènt-trentamìla dòlar e al 10% di incàs a David O. Selznick par psēr druàr Hitchcock.
Sunt
Acuśâ par śbali 'd avér tragatâ a 'l sabutàǵ dla fàbrica in du al lavóra, ch'la mónta di aparéć a Los Angeles, Barry Kane (Robert Cummings) al gh la cava a scapàr via da la pulisìa par mét'r-as a pascàr da par lò al sabutadōr, qvél véra. Chi lò al s ciàma Frank Fry (Norman Lloyd) e 'l è 'n agìnt naśìsta. Druànd cal pòchi infurmasiòṅ ch'al gh'à, 'l uperài al riva in dal ranch dal sgnór Charles Tobin (Otto Kruger) che però 'l è òṅ 'd acòrd c'n i tedésc e 'l al fà arestàr.
Anc c'n al manéti adòs, Barry al gh la cava a libràr-as da la màchina dal fòrsi d'l órdan. Durànt la fugìda, chi lò al finìs in dla camàta 'd un vèć muśicìsta òrub, Phillip Martin (Vaughan Glaser), ch'al gh preśénta la sò anvōda, la Patricia (Priscilla Lane). Chi lē a 'l inìsi la finś ad fidàr-'s ad lò ma invéci la gh'à in mènt ad purtàr-al da la pulisìa, avénd sintî a la ràddio ch'i al pascàvan, ma pò la s persuàd che lò al n gh'intrìs gnint e la gh dà acsè 'l sò apòǵ. A taca anc a nàsar quèl fra lōr dū.
Dasfrutànd un pasàǵ ch'i gh'ìvan dâ gl'artìsta 'd un circ, i dū i rìvan prima in un vilàǵ bandunâ, druâ cuma punt 'd apòǵ da i sabutadōr, e pò a New York in dua a gh'è na fèsta par catàr sù di bèsi da dar a i pòvar. Barry al gh'à in fiṅ da cumbàtar Fry insìma a la Statṿa dla libertà c'n al risć ad strabucàr śò e ad spaplàr-as par tèra.


text:
Santo Stefano d'Aveto
Santo Stefano d'Aveto (en lìgure e 'n emilià: San Steva) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 1 176 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 55,3 km² e 'na densità de popolasiù de 21 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bedonia (PR), Borzonasca, Ferriere (PC), Rezzoaglio, Tornolo (PR).
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Santo Stefano d'Aveto l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
El Cairo
El Càiro (القاهرة/al-Qāhira, ufizialment, in arab; مصر/Miṣr püssee infurmalment; Masr in de la prunüncia lucal; Cairo in ingles; Le Caire in frances; Cairus in latin) a l’è la capital de l'Egit.
A l'è anca la prima cità egiziana per pupulaziun, cun pressapoch 15 miliun d'abitant (2002), e vüna di cità püssee grant del mund.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A El Cairo al passa el Nil. La sua zona uraria a l'è dò ur a est del meridian de Greenwich.
Persunagg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bassem Youssef: dutùr e còmich
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Càiro a l’è gemelaa cun:
- Stucarda, Germania
- Istanbul, Türchia
- Khartoum, Sudan
- New York, Stat Ünì d'America
- Rahim Yar Khan, Pakistan


text:
Batàia de Legnà
La batàia de Legnà l'è stàda combatìda el 29 de màgio del 1176 vizì a Legnà, al dé d'encö 'ndela pruvìncia de Milà. L'è stàda la batàia piö 'mportànte de la lónga guèra che l'imperadur Federìco dit el Barbarósa el g'ha combatìt per rià a restabilì 'l sò potére, per lo méno 'n lìnea de prensépe, söi Cümü de l'Itàlia del Nort. Chèsti però i gh'ìa mitìt en bànda le sò béghe sanguinùze che düràa de agn e agn per mitìs ensèma 'ndèna aleànsa ciamàda Lega Lombarda, có a capo el Papa Lisànder III. L'imperadùr el g'ha sercàt de doprà la fórsa per meter sóta i Cümü ma 'l vegnarà batìt.
Le batàia l'è cuminciàda quàze 'n maniéra cazuàl, perché i du ezèrcicc i saìa de la prezènsa l'ü de l'óter ma i s'è 'ncuntràcc sènsa püdì preparà prìma 'na strategìa.
I è stàde le dò vanguàrdie de fancc a ambià là la baröfa. 700 fancc de la Lega Lombarda che vignìa 'n sà de Legnà i s'è troàcc denàcc a 300 fancc del Imperadùr. Chèsta prìma schermàia l'è düràda 'na vintìna de minücc enfìna a che gh'è riàt l'imperadùr stès con töt el gròs del sò ezèrcito furmàt suratöt de cavaliér. La càrica dei imperiài la g'ha ubligàt i lombàrcc a 'nmocelàs entùren al sò car de batàia (el "Carroccio"). Sóta la bandiéra de la sò part però, chèsti soldàcc, che i éra strac e de méno come nömer, i g'ha rezistìt cutra a 'n ezercit polsàt, e per de piö a caàl.
Söl car dei Lombarcc gh'éra la crus de Aribèrto de 'Ntimià, che segónt la legènda, la ghe dàa coràgio e moràl ai soldàcc al pónt de pirmitìga de rezìster enfìna a che gh'è riàt i rinfórs de Milà, avizàcc de 'n quàc cavaliér che gh'è riàt a scapà vià de la baröfa.
Deànti al ezèrcit dei rinfórs lombàrcc gh'éra i cavaliér de la Compagnìa de la Mórt, menàda del legendàre Alberto de Giüsà, en manìpol de cavaliér selesiunàcc che gh'éra züràt de protèger el sò comandànt enfìna a la mórt. Chèsti i töl de mìra con töta la sò füria l'ezèrcit del imperadùr, che ciapàt a la 'mprüìza 'l fenesarà per véser batìt. Federìco Barbarósa 'l vedarà strepà zó 'l so stendàrt, ciapà 'n ostàgio i sò soldàcc e pò a 'n quac sò parét, e a la fì 'l sò caàl el vegnarà trepasàt de na lància. Scalsàt de caàl l'imperadùr el riarà a scapà a pè e a riparàs quàze per miràcol endèl castèl de Legnà.


text:
Skid Row
I Skid Row i èṅ un grup hard rock americàṅ mis sù a Toms River (New Jersey) in dal 1986. I èṅ stâ òṅ di ùltim grup hair metal a muciàr sù un sucès bèl grôs prima dla gnuda dal grunge in di prim an Nuànta. I lōr prim dū lavōr (Skid Row dal 1989 e Slave to the Grind dal 1991) i èṅ stâ anc quéi ch'i aṅ vindû da piò.
Biugrafìa
Gl'inìsi
I Skid Row i nàsan in dal 1986 par mèrit dal chitarìsta Dave Sabo dit The Snake (La Bisa), vèć amìg e cumpàgn ad scóla Jon Bon Jovi, e dal basìsta di Godsend Rachel Bolan (nóm vēr James Southworth), ch'l iva tòlt al cugnóm in unōr dal cantànt di T. Rex, Marc Bolan. P'r impinìr al grup, i dū i sarnìsan pò anc al chitarìsta Scotti Hill, ch'al sunàva pròpria cun Bolan, e al baterìsta Rob Affuso.
Al nóm dal grup in ingléś al s riferìs a na via malfamàda e in ruìna, da spés pîna ad pòvra gint, imbariàga e drugàda. A 'l inìsi di an Stanta a gh'éra 'n àtar grup cun al nóm ad Skid Row fat da Phil Lynott e da Gary Moore prima che lì lōr i dìsan vita a i Thin Lizzy. Ma a Snake e Rachel a gh piaśìva dimóndi cal nóm lè e alóra i ìvan decìś ad cumpràr-al diretamènt da Gary Moore par 35.000 dòlar.
A 'l grup al gh mancàva adès sōl al cantànt ma i gh'ìvan da pascàr-'l in présia parchè al mànager di Bon Jovi e di Mötley Crüe, Doc McGhee, al s éra dit interesâ a lauràr sèg. Dòp soquànt tentatìṿ andâ mâl (John Corabi, in séguit cun i Ratt e i Mötley Crüe, Robert Mason, Richard Black) i tōśan prima Matt Fallon, ex di Anthrax, e pò Joey D'Angeli ma sōl par dū méś.
I Skid Row in cal mèntar i ìvan bèla prònt dimóndi materiàl da métar sù in dal disc ad dèbut e finalmènt al cantànt al vèṅ catâ in Sebastian Bach. Chi lò 'l éra un canadéś ch'al s ciamàva Sebastian Philip Bierk e 'l éra nâ a Freeport in dal Bahamas. 'L iva sarnî al cugnóm ad batàja dal cumpuśidōr tedésc a quind'ś an parchè Bierk al sunàva quàśi cumpàgn a Jerk (che in ingléś a vōl dir Minciòṅ, Daśgustóś) e anc parchè Johann Sebastian Bach 'l éra nâ pròpria tarśènt an prima.
A gh'éra però un prubléma: Sebastian 'l éra impgnâ incóra cun al sò vèć grup, i Madame X, e al sò mànager al vliva 200.000 dòlar par mulàr-al. Par furtùna dal grup dal New Jersey, Jon Bon Jovi al s éra tòlt a cōr al caś, esénd amìg ad Sabo, e par cal mutìṿ lè al cata i bèsi par tōr al cantànt p'r i Skids e par registràr ad nóṿ e méj di demo. Mis sóta cuntràt par la sò cà discugràfica Underground Music Company, i Skid Row i èṅ finalmènt prònt p'r incìdar 'l àlbum ad debùt.
Skid Row
Skid Row a véd la luś finalmènt al 24 ad Śnar dal 1989 par l'Atlantic Records, rivànd a 'l sèst pòst dla Billboard 200 americàna (5 disc ad plàtin in di sōi Stat Unî), cuciâ in élt da sìngui ad sucès cuma 18 & Life, un lènt ch'al dascór dla vita véra dal śóvan arvèrs Ricky cundanâ a 'l ergàstul p'r avér masâ par sbali un sò amìg, la rabìda Youth Gone Wild, 'n inn da sigàr a bòca vèrta in di cuncèrt, la dólsa I Remember You e Piece Of Me, cgnusùda p'r al sò gir ad bas. 'L àlbum al fà védar ciàr e tónd quél ch'al sarà al stîl muśicàl dal grup, un street rock selvàdag e melòdic, davśèṅ a 'l heavy metal e a 'l hair metal.
In d'l Agóst dal 1989 al mànager McGhee (ch'l éra stâ cundanâ a sinc an ad parśòṅ p'r avér fat gnir dèntar in di Stat Unî 18 chilo ad marijuana in dal 1982) al dà vita a un fèstival muśicàl ad dū dè a Måssca còntra la dròga, ciamâ "Make A Difference peace festival" e al grup al gh và a sunàr insém a di àtar pès da nuànta dal rock pēś cuma Bon Jovi, Scorpions, Ozzy Osbourne, Mötley Crüe, Cinderella e i rus Gorky Park.
I Skid Row i partìsan pò p'r un tour mundiàl cun i Mötley Crüe (al 18 'd Utóbar i eṅ a Milàṅ) e in séguit cun gl'Aerosmith. Durànt la data dal 27 ad Dicémbar dal 1989 a Springfield (Massachusetts), prima dal braṅ Piece Of Me, un spetadōr al tira na butìglia in fàcia a Sebastian ch'al pèrd la tèsta e al gh la tira indrē culpénd però in dal grugn na baghéta al sò pòst, faghénd-ag un brut taj. Incasâ négar e cun al Diav'l adòs, al cantànt al s butà anc śò in mèś a 'l pùblic tacànd a dar di casòt.
Al filmâ ad quél ch'l éra sucès al finìs pò in dla caséta vìddeo 'd Oh Say Can You Scream dal 1990 e al cantànt lè al dà la sò versiòṅ di fat. Al filmâ pustâ in sal YouTube
Bach al finìs in parśòṅ e 'l è custrét a pagàr 15.000 dòlar ad risarcimènt. Al guéran canadéś, dal cant suo, al decìd ad pruibìr-ag par tri an 'l ingrès in dal sò paéś. Ma i prubléma par lò i n finìsan minga chè: al cantànt al finìs in si giurnài par na majéta ch'al gh'iva pasâ un sò fan in du a s vdiva insìma la scrita „AIDS Kills Fags Dead“ (’L AIDS al cópa i fnòć). Sebastian 'l è custrét a dmandàr pardòṅ in un prugràma 'd MTV.
Slave To The Grind
'L 11 da Śugn dal 1991 al grup al fà catàr in di negòsi al secónd àlbum Slave To The Grind (Sćiàv dal lavōr pēś), un lavōr dimóndi più rabî, rùvid e pēś dal precedènt ma ch'al gh la cava a finìr listés a 'l prim pòst in dla clasìfica americàna. La cupertìna dal disc l'è stada fata p'r al pàdar ad Sebastian, al pitōr David, ch'l iva tòlt ispirasiòṅ da un quàdar ad Caravaggio, Al saplimènt ad Santa Lusìa dal 1608.
Dal disc a gh 'n è dū versiòṅ: una minga cinsuràda cun dènt'r al braṅ Get The Fuck Out (Tira fóra al cas) e una cun al braṅ più "alśēr" Beggar's Day (Al dè dal barbòṅ). I sìngui i èṅ quàtar: Monkey Business, Slave to the Grind, Wasted Time e In a Darkened Room.
Vist al sucès clamuróś, al grup al vèṅ sarnî da i Guns N' Roses p'r al tour americàṅ mènt'r in Itâglia i Skid Row i s pòrtan sèg gl'L.A. Guns a Milàṅ e a Firénse.
Al grup al cuntìnua incóra a sunàr in gir p'r al mónd cun i Love/Hate, i Scorpions, gl'Iron Maiden e i Pantera.
B-Side Ourselves
Al 22 ad Setémbar dal 1992 i Skid Row i daṅ vita a 'n EP ad còver ad grup ch'i gh'aṅ dâ ispirasiòṅ. Al tìtul dal disc 'l è B-Side Ourselves, un lavōr cumpòst da sinc braṅ: Psycho Therapy di Ramones (cun Rachel Bolan a la vóś), C'Mon And Love Me di Kiss, Delivering the Goods di Judas Priest (cun Rob Halford ch'al fà a gara cun Sebastian Bach a chi al siga da piò di dū), What You're Doing di Rush e Little Wing di Jimi Hendrix.
Par 'l ucaśiòṅ a vèṅ fat un sìngul ad Delivering the Goods insém a Youth Gone Wild. Al CD al finìs a 'l 22śum pòst dal clasìfichi ingléśi.
In cal mèntar Bach al sa spóśa cun la sò muróśa Maria Aguiar, in dal Luj dal 1992.
sUBHUMAN rACE
In dal 1995 i rapòrt intéran a 'l grup i tàcan però a 'ndàr a gamba a 'l élta, anc p'r al fat ch'al grunge di Nirvana 'l éra drē a catàr dimóndi spasi in cal mèntar miténd in śnòć 'l hard rock dla fiṅ di an Utànta. Foravìa i Skid Row al 28 ad Mars i vénan fóra cun quél ch'al dvintarà 'l ùlt'm àlbum in studi cun Sebastian Bach a la vóś e Rob Affuso da drē da la baterìa, Subhuman Race (Rasa ad sóta d'l umàṅ) ch'al sa dascòsta un pôc da i prim dū lavōr ch'i gh'ìvan purtâ al sucès. Anca chè in cupertìna i s càtan i diségn ad David Briek, ch'i pàran ispirâ a 'l Infèran ad Dante Alighieri.
Sóta la prudusiòṅ ad Bob Rock, quél dal black album di Metallica, al grup al s impinìs asè ad sòṅ tìpic d'l alternative metal, tgnénd a drē a di grup quài Red Hot Chili Peppers, Pantera e Antrhax, anc se sunâ in na manéra dimóndi più péśa, cuma a s pōl sintìr in dal prim sìngul My Enemy o in di braṅ Frozen, Subhuman Race, Medicine Jar e in dla rabìda Bonehead. I s dastàcan i sìngui Into Another e al lènt Breakin' Down, scrita da Sabo pinsànd a Wasted Time.
Anc s'al disc al gh la cava a rivàr a 'l 35śum pòst dla Billboard 200 (al fà incóra méj in Austràglia, Régn Unî e, cuma al sòlit, in Giapòṅ in dua al finìs sèst) e a dvintàr disc 'd òr, a s trata 'd un mèś pas fals cunfruntànd-al cun i dū precedènt.
P'r al marcâ giapunéś a vèṅ vindû un disc pìcul dal viṿ, Subhuman Beings on Tour!!, cun dèntar siē pès.
Anc se i cuncèrt i càtan sù dimóndi spetadōr (al grup 'l éra partî par na tournée insém a i Van Halen e i ìvan anc sunâ dal nòstri bandi a 'l Vidia Club ad Siśèna), in dal 1996 i Skid Row i decìdan ad suspénd'r-as, ma minga prima che Sebastian Bach al fus mis a 'l us.
Par Sebastian Bach, un metalàr dabòṅ ch'al gh'à al rock inciuldâ in dl'anma, la stòria cun i Skid Row la finìs lè. Dòp dū disc cun al grup super di The Last Hard Men, al cantànt canadéś al cuntìnua da par lò, faghénd gnir fóra tri àlbum a partìr da 'l 1998: Bring 'Em Bach Alive!, Angel Down e Kicking & Screaming.
Anc Rob Affuso al s in và. Dòp avér sunâ cun i Ozone Monday in dal 1998, al baterìsta al decìd pò ad dar-gh un taj cun la mùśica, tacànd a lauràr in n'aśiénda ch'la tîṅ a drē a i afàri. 'L à anc cumprâ un sit davśèṅ a New York in dua al tira sù di cavài.
Mémbar
Quéi 'd adès
- Johnny Solinger vóś (1999-incō)
- Dave "The Snake" Sabo chitàra (1986-incō)
- Scotti Hill chitàra (1987-incō)
- Rachel Bolan bas (1986-incō)
- Rob Hammersmith baterìa (2010-incō)
Ex cumpunènt
- Matt Fallon vóś (1986-1987)
- Joey D'Angel vóś (1987)
- Sebastian Bach vóś (1987-1996)
- Rob Affuso baterìa (1987-1996)
- Phil Varone baterìa (1999-2004)
- Dave Gara baterìa (2004-2010)
Discugrafìa
Àlbum
- 1989 - Skid Row
- 1991 - Slave to the Grind
- 1995 - Subhuman Race
- 2003 - Thickskin
- 2006 - Revolutions per Minute
Racòlti
- 1998 - 40 Seasons: The Best of Skid Row
- 2007 - Greatest Hits
- 2008 - Slave to the Grind/Skid Row
Dal Viṿ
- 1995 - Subhuman Beings on Tour!!
EP
- 1992 - B-Side Ourselves
Sìngui
- 1989 - Youth Gone Wild
- 1989 - 18 and Life
- 1989 - I Remember You
- 1991 - Monkey Business
- 1991 - Slave to the Grind
- 1991 - Wasted Time
- 1991 - In A Darkened Room
- 1992 - Youth Gone Wild/Delivering the Goods
- 1995 - My Enemy
- 1995 - Breakin' Down
- 1995 - Into Another
Videugrafìa
- 1990 - Oh Say Can You Scream
- 1993 - No Frills Video
- 1993 - Road Kill
- 2003 - Under the Skin
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) La pàgina dal grup in sal MySpace
- (EN) Al vìddeo ad Slave to the Grind in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Little Wing in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Ghost in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Piece of Me in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Delivering the Goods in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd 18 & Life in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Breaking Down in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Youth Gone Wild in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Monkey Business in sal Youtube


text:
Bagnöl
Bagnöl, (Italià: Bagnolo Mella) l'è 'n cümü de 12 834 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna Centràl a 14 km de la cità de Brèsa en diresiù Sud.
El cunfìna coi cümü de Cavreà, Dèl, Ghét, Lé, Manèrbe, Muntirù, Oflàga e Poncaràl.
El cümü l'è stat fregiàt col tìtol de cità a pàrter del zenér del 2011 del Presidènt de la Repüblica Italiana Giorgio Napolitano, per mèrecc de caràter stòrich e cültüràl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Gemelàgi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bagnöl l'è 'nzemelàt coi cümü de:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
This must be the place
This must be the place (Al pòst al gh'à da èsar qvést chè) l'è na cumèdia dramàtica dal 2011 ad Paolo Sorrentino, al prim film in Ingléś dal regìsta napulitàṅ. 'L è custâ vint-i-òt migliòṅ ad dòlar.
'L è stâ preśentâ a 'l 64śum Fèstival ad Cannes e 'l à vins siē Dàvid ad Dunatèl. Al tìtul ad cl'òpra chè la tōś al nóm da na canta dal 1982 di Talking Heads.
Sunt
John Smith, dit Cheyenne (Sean Penn), 'l è na rock star dal grup muśicàł di Cheyenne & The Fellows, na banda ch'la gh'à abû dimóndi sucès in di an Utànta. Adès al gh'à dâ 'n taj e al viṿ in na vila a Dublîn insém a sò mujér Jane (Frances McDormand) tgnénd a drē a qvél ch'a sucéd in bórsa. Anc s'al n fà piò al cantànt rock al cuntìnua listés a druàr al truc di tèmp indrē e al gh'à sèmp'r i làbar pîṅ ad rusét. La sò amìga mijóra l'è na ragasōla ch'la scólta la mùśica dark e ch'la s ciàma Mary (Eve Hewson).
Un dè i gh dìśan che sò pàdar, 'n ebrèi ch'al stà in di Stat Unî e che lò al n véd piò da trént'an, 'l è mis mâł e 'l è drē a murìr. Cheyenne al decìd acsè 'd andàr-'l a catàr ma quànd 'l è là al fà in sōl tèmp a tōr part a 'l sò funeràł anc parchè 'l iva sarnî na naṿ p'r al viàś e minga 'n aparéć par la sò paùra ad vulàr. In di ùlt'm an ad vita, sò pàdar al s éra mis a pascàr 'l uficiàł naśìsta ch'al gh 'n iva fat pasàr ad tut i culōr in di camp ad cuncentramènt durànt la secónda guèra mundiàla, Aloise Lange (Heinz Lieven). Cheyenne al decìd ad cuntinuàr al sò lavōr.


text:
La mapa de la Galizia che la fà vidè la percentual de Galizian maderlengua segunda l'Institüü Galizian de Statistega
El galizian (nom nativ galego, IPA: [gaˈlego]) a l'è una lengua Iberu-rumanza ucidentala che l'è parlada int la Galissia e int un quaj paes de cunfin de l'Astüria e de la Castija e Leon.
In de l' Edáa de Mezz, el galissian e 'l purtughes eren una lengua ünega che i lenguista ciamen Galissian-Purtughes, Galissian de l'Edáa de Mezz, o Purtughes Vegg e che la vegniva parlada int el teritori del Regn de la Galizia.


text:
Neuheim
Neuheim a l'è un cumün svizzer del Canton Zug. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1969 abitant.
El cumün de Neuheim al se tröva a una altitüden de 666 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Baar, Hausen am Albis (ZH), Hirzel (ZH), Menzingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Neuheim l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1080 col nom de Niuheim.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Alaska
L'Alaska a l'è un stat federal di Stat Ünii. Al gh'ha una süperfiss de 1.717.854 km² (la püssee granda di stat amerigan) e una pupulaziun de 655.435 abitant.
A l'è tacaa a nord cun l'Ucean Giazal Artigh, a ovest e a süd cun l'Ucean Pacifigh, a est cunt el Canada.
La capital a l'è Juneau (30.711 abitant); la cità püssee impurtanta a l'è Anchorage (260.283 abitant), che l'è anca l'ünega cità che la gh'ha püssee de 100.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Alaska l'è andada a fà part di Stat Ünii in del 1867.
Urganizaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La guernadris a l'era la Sarah Palin.
L'Alaska al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.