text:
Da sicür l’è na bèla roba, che ala fin da l’ann la TSI, la nossa television, la salüda ul püblic e la fà i augüri cunt una comedia dialetàl. L’è denta in dala tradizion. E ul TEPSI (Teatar Popolar dala Svizera Italiana) al ga mett la firma, cunt ul sò diretór. Ul Yor Milano. Se guàrdum i sò ültim lavór, a védum che l’è passat dal cinema (“Düü testimoni scomud” cunt la Marilyn Monroe e prima ammò “Se ta cati ta copi” cunt ul John Wayne) al teatar dialetàl, diséndum che “L’apetit l’è la salsa püssée bona che ga sia” e fasendo capì da lassà “Giò i man da l’om di caverni”. Cunt “Ul Batacc” e ul “sito internet” ul TEPSI al mantegn ul cuntatt föra e via.
Dunca “Possibil che i ma capita tücc a mi” al guardarem ala television ul 31 da dicémbar. Ma già in otóbar a gh’è stai dò siràt al palazz di congress da Lügan. Da grand sücess. Intant ul Yor l’ha vingiüt, come as dis, diversi scomess, fasendo spazi a una mèza donzéna da atór giovin e “new entry” (ta chì ul dialètt inglesizzàt!) che iè stai bon da mövas e da cüntàla sü come se i avressan sémpar recitàt sül palco. Bisögna anca dì che l’eva mia facil, par ul Yor e par ul regista Vittorio Barino, fa la tradüzion dal francés in dialètt dal “Blaise” dal Claude Magnier.
Una comedia da tanti ann fà. Parchè i personagg iè complicàt. E tanti volt al vàr mia tant quel che i disan, ma quel che i fann capì.
Anca dumà mövendo la crapa, girando i man o tirando sü i öcc. Chì, alúra, a gh’è un moment straordinari, indua ul Yor al vèrd mia, ma gnanca un zichinin la boca. Ma da come l’è setàt giò e tiràt inséma, ga vör mia tant a capì che a ga piàs par nagott quel che sücéd in gir a lü. Vörum mia cüntàf sü la rava e la fava, mazzaressum ul piasé da nàg adré ai “colpi di scena”.
E da scuprì ul personagg interpretàt dal Flavio Sala, ul “Bussenghi”, quel che cunt ul Paolo Güglielmon l’ha fai i “Frontaliers” in television. Praticament l’è lü ul “pivot”, ul protagonista che al tegn in pée tütt ul gir da personn (e da sitüazion che sa möv). Par cúrig adré ai progett che i g’han in ment, che i vöran “fa savé” in gir. Ma anca scund quel che i fann. E quel che i’han fai.
Dala tusa mezza imbranada ala “escort” südamericana, ta chì, passan pòc moment e la storia l’è già sübit ribaltada, girada sota. A mett un po’ d’úrdin ga pensa ul personagg interpretàt dala Mileti Udabotti, ma l’è dumà question d’un boff. E ul casino l’è scià ammò.
Ul dialètt l’è andré a ringiuvaniss e dunca salüdum ul “TEPSI giovane”, inscì che visinn a quii che cantan e sonan (in dialètt) anca ul teatar dialetàl al pò guardà innanz senza pagüra da perd i colpi. Una bocàda d’aria fresca, par tegnì viv ul noss dialètt in vari manér.
Senza dismentegà la poesia, che l’è un grand pilaster dala manéra nostrana da comünicà.
© photo by drago.s


c: text/html

text:
The River Wild - Il fiume della paura
The River Wild - Il fiume della paura (Al fiùm salvàdag - Al fiùm dla paùra) 'l è 'n thriller 'd asiòṅ dal 1994 ad Curtis Hanson. Par cla pelìcula chè la Meryl Streep e Kevin Bacon i èṅ stâ numinâ, sénsa vìnsar, a i Golden Globe dal 1995.
'L à fat sù da piò 'd nuànta-quàtar migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad quarànta-sinc.
Sunt
La Gail Hartman (Meryl Streep) la viṿ a Boston insém a sò marè Tom (David Strathairn), ch'al fà 'l architét, e a i sò baghét, Roarke (Joseph Mazzello) e la Willa (Stephanie Sawyer). In dal dè in du Roarke al cumpìs déś an, la Gail la decìd 'd andàr a far na vacànsa sèg in dal Muntàna purtànd-'s adrē anc la cagna Maggie. Tom 'l armàgn a cà par lavōr, anc parchè al sò matrimòni 'l è in criśi, méntar la putìna l'è da i nunòṅ.
A 'l ùltim però, prima che lē la tachìs a far rafting in mèś a la curènt dal fiùm ch'la sarév la sò pasiòṅ, a riva a surpréśa anc Tom. Durànt la gita gl’Hartman i cgnósan dū óm, Wade (Kevin Bacon) e Terry (John C. Reilly), e i dvèntan sò amìg. A la sira i festégian Roarke tut sinc insém ma pò la Gail e Tom i nàśan ch'a gh'è quèl ch'a traśa sèg e i decìd'n ad śluntanàr-as sénsa dir gnint la matìna prèst. Wade però al tira fóra na pistòla par custrìnśar la dóna a purtàr-i via in canòa, lē ch'l'è bòna, parchè i èṅ di làdar e i aṅ péna fat un cōlp miténd incòsa in na valìś vérda.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
90 onns penicillin
- Venderdi, 28.9.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 28.9.2018, 8:40, RTR
Ils 28 da settember dal 1928 ha il medi e bacteriolog da la Scozia Alexander Flemming (1881-1955) scuvrì per casualitad in bulieu cun la substanza numnada «Penicillium». Ina substanza che ha salvà la vita da milliuns umans.
Penicillin è la pli gronda scuverta en il mund da la medischina dal 20avel tschientaner. L'onn 1945 è Alexander Flemming vegnì onurà cun il Premi Nobel da la medischina sco in dals scuvriders da l'antibiotica.


text:
Suenter ch’il hurican da record aveva cuntanschì il Mexico, aveva el pers sia intensitad marcantamain. Il stemprà suflava lura be pli cun spertadads da vent da radund 80 km/h. Dentant ha plievgia intensiva accumpagnà il stemprà. Las autoritads han avertì da grevas plievgias, d’inundaziuns eventualas sco er da bovas. Il pli fitg èn pertutgads ils stadis mexicans da Nayarit, Colima e Jalisco.
Er il sid dals Stadis Unids è pertutgà
Las consequenzas dal hurican tanschan fin il sid dals Stadis Unids. Uschia han parts las stadi federal Texas entant da sbatter cun inundaziuns chaschunadas dal stemprà.
Pliras vias èn vegnidas inundadas ed autos èn stads fermads en l’aua. En il stadi da Texas è plinavant in tren da rauba svià pervi da las auas. Fin uss n’hai dà naginas persunas blessadas ni unfrendas.
RR novitads 10:00


text:
Suenter ina fasa da planisaziun pli lunga avra Reto Mathis in'ustaria en la Chesa Chatarella, il CheCha Restaurant & Club. Sper l’atgna patissaria e Daytime-Partys porscha la CheCha era in’academia culinarica.
Tenor Reto Mathis porschia el e ses team cun ina tala academia insatge innovativ. Ils curs da cuschinar sajan individuals segund ils giavischs dal client ed empleneschan ina fora da l’offerta en Engiadina.
Il CheCha sa chatta en la regiun da skis da Salastrains sin radund 2’000 meters sur mar en ina chasa istorica. La Chesa Chantarella ha ina capacitad da fin 500 persunas. L’avertura uffiziala è l'avust.


text:
L'onn proxim fa Malans investiziuns nettas da duas milliuns francs. La gronda cumpart da quella summa vegn investida en la sanaziun da la via da Jenins u er en in implant da pumpadi.
Tenor las calculaziuns actualas e las spetgas che la populaziun creschia in zic è la suprastanza da vischnanca vegnida tar la conclusiun ch'il pe da taglia possia vegnir sbassar. Quai senza perditas a vista mesauna. Uschia ch'il pe da taglia vegn sbassa dad 80% sin 75%.
Citad d'energia
A l'entschatta da la radunanza ha Malans survegnì per ulteriurs quatter onns il label da citad d'energia. Gia dapi il november 2013 porta Malans quest label ch'è in segn per las premuras en connex cun l'ambient ed energia.
RR novitads 15:00


text:
Las giurias hajan en tut legì e giuditgà 104 texts ladins, 48 texts sursilvans e 56 texts surmirans, uschia l’organisatura da la concurrenza da scriver.
Premiaziun en las trais regiuns
Las giurias da mintga regiun han tschernì ils trais megliers texts da mintga categoria. La premiaziun ha lieu mesemna ils 27 da settember 2017 e quai a Lavin per l’Engiadina e la Val Müstair, a Savognin per il Grischun Central ed a Trun per la Surselva.
Victur dastga preleger als Dis da litteratura
La surdada dals premis vegn accumpagnada d’intermezzos musicals. Sco finiziun datti ina tombola cun premis ed in apero. Mintga regiun trametta ina victura u in victur als Dis da litteratura a Domat nua ch’ils giuvens dastgan preleger lur texts. Ils Dis da litteratura èn quest onn dals 3 fin ils 5 da november.


text:
Plitost il contract da commerzi liber cun la China è tenor la cussegliera naziunala e sezza scheffa da firma Magdalena Martullo in impurtant pass per tut las firmas svizras che Johann Schneider-Ammann haja fatg. Dentant tut la politica d’export saja da ludar, di il cusseglier naziunal Martin Candinas. Schneider-Ammann saja viagià bler e fatg contracts e contracts che vegnian da bun a l’export svizzer. Dentant saja el stà cusseglià fallà en la politica agrara.
Quai na di betg mo Candinas mabain tut ils parlamentaris grischuns. Ed era las discussiuns en connex cun ina cunvegna da basa cun l’UE pertutgant la protecziun da pajas èn stadas ina decisiun fallada da Schneider-Ammann di la Cussegliera naziunala Silva Semadeni.
Il cusseglier naziunal Heinz Brand ed il cusseglier dals chantuns Martin Schmid sa regordan plitost vi dad ina chaussa che haja purtà grond respect a Johann Schneider-Ammann. Senza il Cusseglier federal n'avess l’outlet a Landquart betg pudì laschar avert sias portas las dumengias.
E tuts ensemen conferman, che sco persuna è Schneider-Amman fitg agreabla ed era sch'i dat differenzas politicas saja la basa persunala adina stada mantegnida.
RR actualitad 06:00


text:
Ins po avair l'impressiun che las organisaziuns d'ambient fetschian savens encunter a projects da bajegiar. Jacqueline von Arx, manadra da Pro Natura Grischun di dentant ch'els na cumbattian betg pauschalmain tut ils projects mabain mo quels che na correspundian betg a la lescha. L'organisaziun less proteger zonas da protecziun sco era animals ch'èn periclitads.
Plinavant di Jacqueline von Arx che la Pro Natura cumbatti mo encunter in pitschen pertschient da tut ils projects ch'èn planisads en lieus ordaifer la zona da bajegiar.


text:
Gia suenter la selecziun svizra n'èsi betg stà cler, schebain il giuven sursilvan possia sa participar cun la band al pli grond festival da musica internaziunal. L’Eurovision Song Contest è numnadamain curt avant ils examens da bachelor da Gino Carigiet. Il student da musica da jazz sto perquai desister da la participaziun.
Remplazzament cun vuschs artifizialas
Sco Gino Carigiet ha tradì ad RTR, haja Timebelle surluvrà la chanzun e remplazzà las vuschs dal backround cun vuschs artifizialas dal computer. Sche quai resta uschia era per la represchentaziun a Kiew na saveva Gino Carigiet betg.
Betg trist ed anc adina in zic fan da l’ESC
Gino Carigiet è engraziaivels per las experientschas ch’el ha pudì far cun Timebelle per la preselecziun svizra. Sch’el vegniss anc ina giada dumandà da chantar en in chor d’ina band per l’ESC faschess el gugent anc ina giada quai. El sez na sa participass dentant betg cun sia furmaziun, cunquai ch’el fa tut in auter stil da musica.
La participaziun a la selecziun Svizra n’haja betg procurà per in sigl en sia carriera musicala.
Auter ch’in bun sentiment resta nagut.
L’Eurovision Song Contest persequitescha Gino Cairiget dentant sco mintg’onn avant la televisiun. Quest onn na fa el quai betg sulet. Sch’il sursilvan è a chasa a Siat, lura guarda el las emissiuns ensemen cun sia famiglia, uschiglio envida el intgins collegas en sia abitaziun a Berna.


text:
Accumpagnada è la plievgia stada per part da chametgs, e quels han procurà per lavur als pumpiers. Sco quai che la Polizia chantunala ha ditg sin dumonda da RTR, èsi tranter auter stà da stizzar a Luven en Surselva, a Fläsch e Mastrils en la Vallada dal Rain ed a Lunden en il Partenz. Detagls n'ha la polizia dentant betg inditgà.
Suenter ils urizis nagin current electric en Lumnezia
En grondas parts da la Val Lumnezia (Pitasch, Cumbel, Duvin, Tersnaus) da la vischnanca da Glion (Sevgein e Riein) ed en parts da la vischnanca da Val (S.Martin) è il current electric crudà ora suenter ils urizis da glindesdi saira. Sco la Repower scriva era radund 900 clients pertutgads per radund ina mesa ura. Era en il territori da Landquart Ganda è suenter l’urizi il current electric crudà ora. Radund 40 clients eran pertutgads per radund otg minutas.
RR novitads 06:00


text:
Triengen
Triengen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.08 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4416 abitant.
El cumün de Triengen al se tröva a una altitüden de 517 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Büron, Knutwil, Moosleerau (AG), Reitnau (AG), Schlierbach, Schmiedrued (AG), Winikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
L'elecziun da Guy Parmelin sco nov cusseglier federal sveglia speranzas tar ils purs. Markus Ritter, il president da l'Uniun purila svizra, è persvas che las decisiuns dal Cussegl federal en connex cun l'agricultura pon vegnir sustegnidas pli fitg cun Parmelin en il gremi.
Parmelin: «Jau resta pur»
Speranzas concretas ha Christine Bühler, la president da las puras svizras. Ella po s'imaginar che Parmelin portia avantatgs, en spezial en connex cun dumondas dal preventiv. Parmelin sez ha ditg, ch'el saja e restia pur. El sa tegnia dentant er vid il principi da collegialitad tar decisiuns pertutgant l'agricultura.
Il nov elegì Cussegl federal ed pur da professiun Guy Parmelin posseda ensemen cun ses frar in bain puril en il Vad. Ils dus frars fan cultivaziun dad ers e viticultura. Pervi da ses engaschament politic era Parmelin gia fin qua be 1 di per emna en il manaschi.
RR novitads 06:00


text:
Dapi in pèr onns accumplescha la concurrenza d’atletica leva «Weltklasse Zürich» quest giavisch. Avant che participar al meeting a Turitg s’inscuntran ils stars cun uffants en tut la Svizra, era a Cuira. Hugo Santacruz, Linda Züblin, Evan Jager e il champiun mundial ed olimpic Greg Rutherford han visità la chapitala grischuna e trenà cun uffants indigens.
Regiunal Uffants treneschan cun ils stars
Ina giada esser datiers ad in star da la scena d’atletica leva, ina giada trenar cun in champiun olimpic, o cun in champiun mundial. Quai è il siemi da mintg'uffant che s’interessa per l’atletica leva.


text:
Bos taurus primigenius
L'uro (Bos taurus primigenius, Linnaeus 1758) l'è un gran buvin estint, spantegaa uriginariament in Europa.
Diversi speci, anca se i eren scumpars, hin stò ricreò cui acupiament cunt alter buvin.
Rinascita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'uro l'è staa ricreaa in Germania dai fredei Heck cun l'incrusà i razz buvinn derivant da l'uro uriginal.
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Uro da Heck - Uro rinassüü secund ul mudel dai fredei Heck
- Raza buvina piemuntesa - Razza derivada da l'acupiament tra l'Uro e ul Zebu pakistan.


text:
Contract da baghegiar casa - lavurs da miradur
Tujetsch, ils 7 da december 1825
Cheutras vegn ei fatg da saver qualmein ei seigi daventau in recli e sidretg marcau denter las undreivlas parts, numnadamein d’ina vart Gion Antoni Beer e da l’autra vart Gion Bistgiaun Decurtins.
Numnadamein Bistgiaun Decurtins surpren da far tut la miraglia che va vid la casa nova a Camischolas da Gion Antoni Beer, tut quei che fa da basegns. Ligiar giu ils mirs pegna e tgamin en ina cuschina, insumma tut, resalvond la platta da fiug e tgamin e pegna en l’autra cuschina, ei buca marcadau en quest accord.
Quella lavur tutta duei vegnir fatga buna, cumpleina e sufficienta ed era nua che fa basegns, ni che fuss buca sufficient, deigi vegnir rut giu e fatg si da niev. Quella miraglia aber che exista ed ei aber sufficienta possi vegnir schada la veglia. Tonaton deigi ei vegnir fatg ina buna e sufficienta lavur sin tuts mauns.
Per far la sura menziunada lavur s’oblighescha Gion Antoni Beer da pagar a Bistgiaun Decurtins, cura che quella vegn ad esser fatga anno 1826, in pagament da 40 flurins, dico curonta e pagar cun prender giu in capital ch’ei schon menziunaus. Nunsavend aber far quei, sche s’oblighescha Gion Antoni Beer da pagar il Bistgiaun Decurtins sez.
Quella lavur sto vegnir fatga silmeins ton che Gion Antoni Beer sappi habitar sin sogn Placi 1826 e finida sepudend sin sogn Martin da quei onn. Sch’ei fuss aber buca pusseivel sche entochen sogn Placi da 1827 sto ella aber esser totalmein ventschida senza reserva.
Scret per cumissiun dallas parts e legiu a quellas avon, las qualas ha la presenta scartira confirmau


text:
Il capo tiragols da la qualificaziun, Lewandowski, spetga anc sin ses emprim gol en la fasa da k.o.
La Pologna va cun blera confidenza en sasez en il gieu da quartfinal. L’equipa ha gudagnà en la qualificaziun per l’Euro encunter il campiun mundial, la Germania. Er durant il turnier ha la Pologna fatg ina buna figura encunter la Germania. Avant 2 emnas ha la Pologna giugà in pari encunter la Germania.
Il Portugal conuscha dentant las fermezzas da la Pologna ed e segir pront per il duel da quartfinal.
RR actualitad 17:00


text:
Ursin Spescha che parta dapi intgins onns per il Bike Team Soloturn, quai ensemen cun ses collega Vital Albin da Tersnaus, ha gudagnà en questa stagiun ses emprims puncts da la cuppa mundiala dals U23.
En sia davosa cursa da la Hors Catégorie en la Pologna ha Ursin Spescha schizunt fatg il pass sin il podest sco terz davos l’American Christopher Blevins e l’Ollandais David Nordemann, dus ch’han anc gudagnà dacurt a Lai ina medaglia al campiunadi mundial.
Pass per pass enavant
Ursin Spescha ha fatg in grond svilup ils davos onns. Il giuven da 20 onns ha lavurà e trenà fitg, er mental. Mo il principal saja ch’ins haja grond plaschair dad ir cun il mountainbike, di Ursin Spescha, quai saja la basa dal success. Plinavant sa sentia el er fitg bain en il Bike Team Soloturn.
Ils davos trais onns abitava Ursin Spescha a Soloturn ed ha er fatg là in emprendissadi mercantil. Dacurt è el puspè turnà enavos en Surselva.
La sfida da cumbinar mountainbike e matura da professiun
Sper igl ir cun mountainbike fa Ursin Spescha ussa anc la matura da professiun a Turitg. Avair insatge sper il sport fetschia bain, di Ursin. Il grev saja simplamain da parter en bain il temp per uschia er pudair trenar il pli optimal. Ussa saja dentant temp per far vacanzas avant che lantschar la preparaziun sin la nova stagiun 2019.
RR Sportissimo 17:20


text:
Burgistein
Burgistein a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1034 abitant.
El cumün de Burgistein al se tröva a una altitüden de 763 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gurzelen, Kirchdorf, Lohnstorf, Noflen, Riggisberg, Rüti bei Riggisberg, Seftigen, Wattenwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Burgistein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1266 col nom de Burgstein e in del 1271 col nom de Burgenstein.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Burgistein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Inhalt
Surselva
-
Flem vul la «varianta Y»
A Flem ha il suveran approvà cleramain in credit da 850’000 francs per realisar l'uschenumnada varianta Y che remplazza la pendiculara da Cassons. Cun 694 gea cunter 303 na sustegnan las votantas ed ils votants uschia il project per l'access a l'arena tectonica Sardona da l'UNESCO.
La varianta Y maina cun pliras pendicularas da Flem fin sin 2’500 meters sur mar si Cassons e custa radund 35 milliuns francs.
Ils da Flem han ultra da quai ditg gea a la revisiun parziala da la constituziun da vischnanca.
RR novitads 11:00


text:
Las plattafurmas svizras da Crowdfunding han rimnà l’onn passà 375 milliuns francs. Quai è bunamain trais giadas uschè bler sco l’onn avant. Tut en tut han 160'000 persunas sustegnì projects da crowdfunding, communitgescha la scol’auta da Lucerna.
L’onn passà hajan quellas cunzunt finanzià dapli interpresas pitschnas e mesaunas via crowdlending. Ultra da quai è vegnì investì bler en immobiglias. La fin d'avrigl da quest onn eran 43 plattafurmas da crowdfunding preschentas en Svizra. Entaifer ils ultims 8 onns è passa ina mesa milliarda vegnida ensemen a quella moda.
Crowdfounding è in model da finanziaziun, tar il qual numerusas persunas pon gidar da cuntanscher ina tscherta summa per finanziar in project.
RR novitads 10:00


text:
La collisiun è capitada en il lieu nua che l'autostrada n'è betg separada e maina sulet sin dus vials. Ina automobilista ucranaisa da viadi cun ses um da l’Italia en il nord è collidada cun l’auto d’ina dunna grischuna cun ses uffant da trais onns ch'era da viadi da Cuira a Tusaun.
Auto ha piglià fieu
L’auto ord l’Ucraina ha piglià fieu suenter la collisiun frontala. Pliras persunas betg cumpigliadas en l’accident han alura pudì tegnair sut controlla il fieu fin che las forzas da salvament eran al lieu. 20 pumpiers da Cuira han lura pudì stizzar il fieu e liberar in cunpassagier ch'era bloccà en l’auto. Tut las quatter persunas cumpigliadas en l’accident èn vegnidas transportadas cun blessuras grevas en l’ospital chantunal a Cuira. Pervia da l'accident è l'autostrada stada serrada durant radund trais uras.
RR novitads 12:00


text:
Emmanuel Macron
- Gievgia, 20.4.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 20.4.2017, 8:40, RTR
El è tenor las ultimas retschertgas il favurit per la successiun da François Hollande sco president da la Frantscha. Ma tgi è l'um davos il moviment «En Marche»?
Emmanuel Macron ha 48 onns e deriva d'Amiens en il nord da la Frantscha. Bab e mamma èn medis. Gia baud ha Emmanuel Macron mussà talents da linguatg e musica. El ha gudagnà divers premis.
Macron ha frequentà in gimnasi d'elita, studegià filosofia e frequentà la scola naziunala d'administraziun. Suenter ha el lavurà per il ministeri da finanzas e sco investmentbanker. Emmanuel Macron è maridà cun Brigitte Macron ch'è 24 onns pli veglia ch'el.
Fitgà pe en la politica sut François Hollande
François Hollande ha engaschà Macron il 2012 sco cussegliader en dumondas da politica d'economia e da finanzas. Il 2014 ha il president lura nominà el sco minister d'economia, industria ed affars digitals. Là ha el tranter auter lavurà vid vastas refurmas per promover l'economia. Suenter la via tras il parlament èn questas refurmas dentant dispitaivlas da dretg fin sanester.
Emmanuel Macron represchenta interess socials ma er liberal-economics. Sco president vuless el reducir il dumber da parlamentaris, unir pli fitg las forzas tranter dretg e sanester e meglierar la relaziun cun la Germania.


text:
Balmücia
Balmücia (Balmucia in Piemuntes; Balmuccia in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 114 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 10,2 km² e ona densità de popolaziun de 11 ab./km².
El paes el se tröva in de la Valsesia arent al punt induve 'l riaa Sermenza el finiss in del Sesia. Inultra el gh'ha una fraziun, ciamada Guaifola. L'è tacaa ai cumün de Buciulèi, Cravajan-a, Rossa, Scua e Vuca.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Balmücia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cussegliers naziunals, cussegliers dals chantuns e schizunt deputads: Era Grischunas e Grischuns èn stads preschents a las festivitads da l'avertura dal tunnel da basa dal Gottard. E quai tranter tut la prominenza naziunala ed internaziunala.
Da la regenza Grischuna è il directur per segirtad, sanadad e giustia Christian Rathgeb stà en il lieu…
… ed era il directur dal departement dal departament da construcziun, traffic e selvicultura.
Politica naziunala
En il tren da prominents – il segund tren da passaschiers ch'è passà tras il tunnel nov – èn sa rimnads las politicheras ed ils politichers naziunals ed internaziunals. Uschia è era l'Assamblea federala quasi unida sesida en ils sezs da tren. Tranter els il Cusseglier dals chantuns grischun Stefan Engler. Era là, però betg en il tren è stà il Cusseglier naziunal Heinz Brand.
In gust amar – u bain trist – pervia da la na realisaziun da la Porta alpina resta enavos, malgrà la legria per l'avertura dal tunnel.
Ed era in deputà dal Cussegl grond dal Grischun è stà da scuntrar en il tren da 'VIPs'. Quai forsa era en sia funcziun da muntada naziunala sco president da la Iniziativa da las Alps.


text:
1806
Ils 19 da fevrer 1806, mesjamna dalla tschendra, ei la lavina vegnida giu dalla Val da Plaun (sur Selva) entuorn l’ina dil di ed ei ida cun ina casa dubla gronda, nua che la glieud eran per ventira fugi ual avon pign mument. Era in clavau dador baselgia cun enzacons tiers manedels ei vegnius sfraccaus ensemen; cun ils tiers gronds fuvan ins untgi ora il di avon.
1808
Ils 12 sils 13 da december 1808 destruescha ina lavina la gronda part dil vitg da Selva; 42 persunas ein vegnidas satradas e 25 han anflau la mort, 17 dels perencunter ein vegni spindrai. Text sur dalla lavina en Selva avon 100 onns da pader Baseli Berther.
1808
Zu eben dieser Zeit [Dezember 1808] riß sich eine Lauine unter dem Berg Quolm de Vi ob Salins im Tavetscherthal los und überstürzte in Valtgerva (Valtgeva) 7 mit Futter angefüllte Viehställe, wo nie Lauinen zu begegnen pflegten. Unweit dieser Gegend brachen zwey andere Schneelauinen los: die einte riß in Sedrun, im Hauptorte Tavetsch's, ein Haus ein, und die andere deckte einen Stall und eine Schmidte [Schmiede] zu. Auch diese Lauine war unerhört. Ms. Pl Sp 8.
1809
Il schaner ein dus umens vegni satrai dalla lavina dador il vitg da Selva.
Disgrazias senza datums precis
In cert Rest Riedi ei vegnius per la veta dador Selva entras in crap ruclont. - In Balzer Riedi ei daventaus l’unfrenda d’in squatsch lavina ed ha anflau la mort ella Bullatscha. - Schnoz cun aunc in auter ein vegni ella lavina dadens Carmihut. Lur baras han ins anflau per la primavera. - In Barclamiu Berther ei ruclaus ellas Vals cun encurir ses tiers, in Curschellas dad ir per cristallas.
1810
Daniev 1810. La lavina dils Tschenghels da Rusas e quella dalla Val Ruinatsch destrueschan ina casa a Selva. Pader Placi a Spescha rapporta: «Igl onn 1809 ils 31 da december ei stau ina notg ed in di da tema e da horrur per Selva. La cufla ha entschiet la sera avon da haregiar, cuflau tutta notg ed entuorn las tschun dalla damaun vegn la lavina da Tschenghels da Rusas e rumpa en la casa entadem il vitg, la preit sisum da quella dil maun dadens ed igl esch dado da tschaler ed emplenescha en cun neiv. Sut casa ein dus clavaus fretgi en, rut portas e lenna ed empleniu en cun neiv, ed il tierz fretgs encunter cun neiv. Sur la casa dalla pervenda ora ei ida la lavina tgulond e saccudend la casa. Suenter messa gronda, allas dudisch, duront ch’ils umens da Tschamut eran en casa pervenda per prender resti dil beneficiat dad ir a Tschamut, vegn la lavina dil Ruinatsch, siglent’en las finiastras dalla casa ora giudem dil vitg sut il clavau dalla pervenda e dadens dus eschs nuegl. Tschella lavina bett’en ina talina e questa in chischner e spuorla sin las finiastras dalla casa dalla pervenda bien e ferm e stgira la stiva.» – Quella notizia sesanfla egl urbari da Selva ed ei suttascretta: «Pader Placi, viu cun mes agens egls. Hai scret e sun serendius a Tschamut aunc quei medem di.»
1811
Ils 25 d'avrel, returnond Maria Barla Monn en da Mustér, eis ella dada sur in piogn giu el Rein. Perveseders han anflau ella l'auter di o l'Acla e tratg ella ord l'aua.
1812
Ils 7 da settember ei Giusep Antoni Giossi ruclaus da far fein a pastg silla Plaunca Droz (da Rots) (Val Bugnei) e vulend alzar si eis el morts.
1816
Ils 24 da settember ei Vigell Liberat Monn serendius da notg ord tegia dil Cuolm da Vi e curdaus sur in precipezi giu el Drun da Bugnei e staus morts.
1816
Igl onn senza stad. Mira: 1816/17 Onn senza stad - onn dalla fom.
1817
Epidemia a Selva, bia morts en consequenza digl onn 1816, quel senza sulegl ed igl onn 1817, igl onn dalla fom.
1817
Ils 6 da mars, la sera allas 8, ei la secunda gronda lavina da Rueras vegnida a val. En quella han 28 persunas anflau la mort, 19 autras han ins pudiu spindrar.
1817
Ils 28 da mars han ins anflau Vigeli Giusep Riedi, returnaus dad Ursera, schelaus sil Cuolm d'Ursera.
1817
Onn dalla fom cun gronda miseria. Mira: 1816/17 Onn senza stad - onn dalla fom.
1821
Ils 12 da settember ei Vigeli Giusep de Florin vegnius per la veta cun far fein a pastg el Baun Tschinglatsch.
1822
Per il di da sogn Placi, ils 11 da fenadur, ei igl entir vitg da Camischolas barschaus giu. Duas persunas ein daventadas las unfrendas dallas flommas: Onna Maria de Pally e Maria Liberata Rothmund, ina mattatscha da 7 onns.
1822,
den 11. des Heumonats als die meisten Einwohner bei der Feier in Disentis und die andern in den Alpen waren und im Ort nur drei Männer, ein Mann ohne Pfarrer und Kaplan, brannte das Dorf Camischolas im Tawätscher-Tal ab. Es bestund aus 15 Häusern, und ungefähr ebensoviel 16 Heuscheunen, in allem 31/29 Gebäude, und die mit heu angefüllt waren. Die schöne Kapelle St. Sanna ging zugleich im Rauch auf, und von ihre konnte das gerettet werden, was die Anstrengungen des H. Pfarrers Joseph Hiz, und des Herrn Kaplans in Rueras Vigili Venzin vermochten. Man bedauert dabei bei fünf schhön von Holz gebauten Häuser, die mit Nageldach versehen waren. – Dieses ist allenhalben ein Feuer- und Hageljahr.
P. Placi a Spescha, scartira nr. 178 – 180
1829
Ils 23 d'uost ei il nurser Rest Valentin Beer da Camischolas daus sur in precipezi giu silla "Puzza", els Neidis, e staus morts.
1833
Ils 6 da mars ei Gion Rest Monn da 17 onns vegnius en in squatsch lavina ella Val da Claus e restaus morts.
1834
Ils 22 da zercladur ei il mattatsch da 15 onns, Rest Giusep Riedi, daus en in vadretg ellas Vals e vegnius anflaus morts suenter 4 dis buca dalunsch dil liug dalla disgrazia.
1836
Vigelgia da Nadal. La sera, circa allas quater, ein statalter Giachen Antoni Monn da Zarcuns e Sep Lurenz Schmed da Rueras vegni ella lavina a Giuv, ferton ch'els pervesevan. L'auter di ein els vegni cavai ora morts. Aunc quater auters perveseders ein vegni quei di ella lavina, ein denton mitschai cun la veta.
"Ei vegn detg ch'en Tujetsch a Sogn Giachen hagi la lavina priu dus giuvens. Ei fuss d'augurar che quella nova seconfirmass buca."
Il Grischun Romontsch 1837, nr. 45, dils 3-1. Probabei ils sura dus. Lavina da Giuv.
1843
Ils 23 da matg ei Giusep Martin Peder da Rueras vegnius per la veta en in squatsch lavina en la Val Giuv sut il Draus cun far nitschuns. El veva 53 onns.
1850
Destrucziun d'ina casa a Selva entras ina lavina.
1853
Quei medem onn, ils 9 d’october, ei probabel era Balzer Antoni Curschellas da Surrein sedisgraziaus sper la punt da Cavorgia.
1853
Ils 30 da november ei Sep Antoni Giossi da Surrein sedisgraziaus dadens Nacla, selischnond dalla glatscha giu entochen en via encunter ina buora.
1854
Quei onn, ils 22 da zercladur, ei Tumaisch Giusep Schmed da Rueras, in buobet da siat onns, daus en in vadretg enasi la Vallatscha (Val Mila) per vigelgia sogn Gions, ed ei morts e tratgs ora dadens ils praus da Mila.
1859
Ils 6 da december ei Vigeli Venzin da Selva, returnond da Segnas, daus per tiara vi amiez il vitg da Sedrun ed en paucs muments staus morts.
1863
Val dil Plaun, ils 11 da schaner. Ina lavina destruescha dus clavaus a Selva.
1863
Ils 20 da zercladur ha il buobet da 9 onns, Caspar Muggli da Rueras, catschond duas vaccas sur la punt da Rueras vi, survegniu dad ina da quellas in stausch ch'el ei daus ell'aua. Pér sut Sedrun giu eis ei reussiu da trer igl affon miert ord il Rein.
1865
Ils 4 da fevrer ei il giuven Flurin Venzin da Selva vegnius ella lavina visavi Selva els Banaus, mond alla catscha sin cots selvadis.
1866
"La davosa fiera da Ligiaun ei ida buca mal, aschia era la fiera d'Altdorf dils 19 da november. In marcadont da Medel che ha frequentau quella, ha stuiu schar ventscher sill'Alpsu duas vaccas ella lavina, duas ha el pudiu liberar, mo stuiu schar ventscher ellas la notg sil cuolm. EI sez e siu cumpogn da viadi ein dalla lavina vegni fiers vi el lag, mo ein mitschai cun la tema e cun schar anavos ella neiv caput e capetsch."
Gasetta Romontscha, nr. 49, 5-12-1866
1868
Aua gronda. Donns da praus sut Rueras. Sbuaus a Sedrun. Donn da 8665. - frs. (1- 4 d'october)
1869
In paster da Tujetsch ha anflau sur il Lag da Tuma sper il Badus l'ossa d'in carstgaun, carteivel d'in mistergner che veva avon entgins onns falliu la via sur l'Alpsu.
1870
"Ella cufla dils davos dis d'october havess in Cavegn da Breil gleiti anflau la mort sill'Alpsu. Venderdis vargau ha el bandunau Ursera pér allas duas suentermiezdi. Vegnend sisum il lag, er'ei stgir ed el veseva buca pli ils parricars sco fastitgs dalla via. Per buca rescar dad ira surengiu ella stgiraglia, seresolva el da restar grad eri. EI batta in toc buna via e va cheu a spass en tutta aura dallas sis della sera entochen las sis della damaun. Lura anfla el il stradun e va in toc vinavon. Nunpudend rumper via po el susentar umens da Tschamut, che vegnevan encunter ad el. Ella Rheinquelle a Tschamut pren el sin sia aventura in bien solver e dorma lu 24 uras e sededesta viscals e da bunaveglia."
GR 1870, nr. 44
1871
"Dacuort vegnan dus Inglès giu dal Badus el Hotel Rheinquelle a Tschamut e spetgan leu sin lur tierz cumpogn, che fuva restaus empau anavos sul Lag da Tuma si. Ei vegn notg ed igl Inglès selai aunc buca ver. Ses camerats plein tema, ch'el hagi falliu la via, ni ch'ei seigi schabiau zatgei, tarmettan umens cun latiarnas e proviant sil Cuolm per encurir el. L'entira notg traverseschan quels plirs cuolms e Vals, greschan e schulan, mo anflan negin fastitg dil sepiars. Allas treis arrivan els anavos a Tschamut e declaran, che sch'el sesanfli aunc sil cuolm, seigi el buca pli en veta, tschelluisa havessien ei cun dar sinzur stuiu anfla el. En mesa desperaziun van allura ils dus Inglès culs dus umens sin nova tscherca, ferton ch'ei vegneva a Sedrun patertgau vid il cavar fossa per il disgraziau. La nova expediziun ei buca stada s'avanzada ton lunsch, ch'ella entaupa igl Inglès cartius morts. Quel di, ch'el vevi falliu la via e nunsavend nua semanar el stgir, seigi el sefiers sin ina meidia fein a pastg e durmiu stagn e bein tochen per la damaun vi. En triumf meinan ei el el hotel, nua ch'el ha dustau siu appetit inglès cun in brav solver "alla savetscha" e pagau generusamein ils umens, che vevan encuretg el. Ina tala aventura vala bia marenghins els egls d'in Inglès."
1872
Ils 12 da settember ei Giachen Fidel Maria Cavegn vegnius tuccaus d’ "in crap ruclont" en Val Giuv cun cavar cristallas e vegnius bess en ina fessa d'in glatscher, nua ch'ins ha anflau el schelaus e stagn morts.
Remarca: Giachen Fidel Maria Cavegn ha anflau igl onn 1868 en Val Giuv igl emprem Milarit insumma. Per schar intercurir e numnar il nievanflau mineral entras in institut a Berna, ha el fatg, carteivel sappientivamein, ina fallida indicaziun dil liug d'anflada e numnau quel en Val Mila. Aschia survegn il mineral il bi num Milarit.
1876
Ils 10 da schaner ein statalter Stiafen Schmed, in bab de nov affons, ed il giuven Gion Fidel Peder de 18 onns, omisdus da Tschamut, vegni ella lavina, fagend via ellas Vals (da Curnera) per vegnir ora cun fein a pastg. Dus auters giuvens, in da sedisch e l'auter da schotg, han ins aunc pudiu cavar ora vivs. GR 1876, nr. 2
1880
Entuorn ils 9 d'october ei Gion Antoni Deragisch da Sedrun morts o Bigliel da far si magliacs. En sia memoria pendeva ina crusch vid il clavau sper il stradun a Bigliel Sura.
1888
Ils 14 da fevrer, per mardis-tscheiver, ein ils dus giuvens frars, Barclamiu Peder e Vigeli Giusep da Selva, mond per ina vaulta draussa, vegni ella lavina gla beinmarvegl en Plaun Viradas, nua ch'els ein vegni bess sur in grep giu el Rein. Barclamiu veva 15 onns e siu frar Vigeli Giusep 17 onns. In han ins anflau pér la primavera en ina buola sut Selva. Els fuvan fegls da statalter Gion Antoni Peder da Selva.
(GR 1892)
1888
"Il cavrer Giachen Antoni Curschellas de Surrein, in giuven de circa 17 onns, ei sin ina plaunca semess giu per durmir, la capiala sut il tgau ed il fest enta maun, mo ei buca levaus si pli. Vegnend las cauras la sera persulas a casa, han ils vischins sminau ina sventira, ein spert i alla tscherca de lur cavrer, ed anflau quel morts ella posiziun descretta. Cumpatg ch'ei era vegniu giu in crap, che ha sturniu el." En sia memoria steva ina crusch vid il Sontget dils mats dil maun dadora.
GR 1888 nr. 25 (21-6).
1890
Gion Antoni Jacomet da Sedrun, in affon da dus onns, ei daus ell'aua sper il fallun da Salins e vegnius tratg ora morts.
1892
Ils 4 da fevrer ein ils dus giuvens frars Paul Giusep e Vigeli Giusep Valier da Camischolas, fegls da marcadont Battesta Valier, vegni ella lavina en las Ruinas da Pardatsch cun ir per lenna e restai morts. (GR 1892)
1892
Ils 7 da fevrer, gronda lavina a Caspausa - Milez - Rivas. Grond donn vid praus ed uaul.
1896
Il zercladur ei Gion Antoni Gieriet da Sedrun/Gonda, in buob da pressapauc 8 onns, daus en in vadretg sil Crest Liung en Val Mila. Ins ha anflau el l'auter di morts sur la Punt Miez.
1896
Il fenadur ei il cavrer Sep Martin Lutz da Soliva/Medel ruclaus ella Val Strem, el Pastuir digl Albin, encunter Cuolm da Vi e morts en paucs dis per consequenza dallas blessuras.
1896
Quei medem onn ei Margreta Monn da Rueras morta orasi Sur Giassa ina dumengia da stad, mond a Sedrun a messa. Ina crusch steva leu en memoria.
Londadusa (Ondadusa), la val denter Uaul Flurin e dretg Uaul Camiscolas. Igl Uaul Flurin cun bravas largias.
Sut igl Uaul Flurin, encunter dretg, ei ina anteriura bova bein veseivla gest sur Flurin Sura. Ha quella bova a sias uras destruiu la caplutta da Flurin Sura che vegn menziunada el document da 1368? La disgrazia po esser schabegiada el decuors dil 15avel tschentaner.


text:
Label per promover il turissem
Quest label vegn surdà da la Federaziun da las baselgias evangelicas da la Svizra. Survegnir il label n’attestass a la citad da Glion betg mo ina impurtanza istorica durant la refurmaziun mabain fissi era ina nova schanza da carmalar turists manegia Sur Jan-Andrea Bernhard che coordinescha las festivitads. Ina da las purschidas planisadas è in bigliet da tren per turists cun il qual ins po viagiar d’ina citad da refurmaziun tar la proxima.
Premissas per il label
Il disput tranter l’uvestg Paul Ziegler ed il refurmatur Johannes Comander ha gì lieu l’onn 1526 a Glion. Pli tard quest onn ha il Bundestag dal Grischun approvà ils segunds artitgels da Glion, ils quals han dà a las vischnancas Grischunas la pussaivladad da decider sezzas per ni encunter la refurmaziun. Ferms motivs per dar a Glion il label «citad da refurmaziun». Sche Glion survegn il label u betg decida la Federaziun da las baselgias evangelicas da la Svizra ils proxims dis.


text:
Christian Lindner
- Venderdi, 24.11.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 24.11.2017, 8:40, RTR
Avant exact dus mais hai dà elecziuns en Germania. Fin oz n'è dentant betg cler tgi che vegn a furmar la regenza en il futur. La coaliziun da Jamaica che era probabla, ha fatg naufragì. Quai oravant tut pervia dal schef da la FDP, Christian Lindner.
Christian Lindner è gia daventà cun 14 onns commember da la FDP giuvna. E dapi lura è el commember fidaivel dals liberaldemocrats. Dapi il 2013 è Lindner schef da partida.
L'um da 38 onns vala sco profi da medias, sco politicher che sa discurrer bain.


text:
In nov center cultural cun museum e biro da turissem, in lieu per far vendita directa da products indigens ed in nov da chasa per Uorsin. Quai era l’idea che la Fundaziun Pro Guarda aveva preschentà avant bunamain in onn.
Per radund 3 milliuns francs vulevan ins renovar ed inscenar da nov la Chasa Guarda, ch'è en possess da la Fundaziun Pro Guarda. L’idea resta dentant mo ina visiun. Sper il sustegn plitost modest en vischnanca è la raschun principala per il naufragi tenor ina communicaziun da la Fundaziun Pro Guarda oravant tut la mancanza da raps.
Manchentà ina schanza per commerzialisar l’istorgia da Uorsin?
Sco quai che Niculin Meyer, il pledader da la destinaziun Engiadina Scuol Samignun Val Müstair ha ditg envers RTR, deplorescha la regiun questa decisiun. Ensemen cun la Fundaziun Pro Guarda e Svizra Turissem vulevan ins numnadamain realisar in lieu per inscenar l’istorgia ed il film da Uorsin en la Chasa Guarda. Quest project saja dentant mo in da plirs. Dapi lura haja la destinaziun pudì realisar divers projects pli pitschens.
Ins haja empruvà tut il pussaivel per trair a niz anc meglier il potenzial economic dal film da Uorsin. Fin al di dad oz è quai in dals films svizzers cun il pli grond success e tras quai da grond interess commerzial.
RR novitads 10:00


text:
Suenter in alarm da privel la gievgia a mezdi, è la Polizia chantunala stada preschenta cun in grond dumber da persunas en trais chasas da scola a Basilea. Tge che ha chaschunà l'alarm en las scolas dal quartier St. Johann n'è anc betg enconuschent.
Radund 150 persunas èn vegnidas evacuadas. Intginas d'ellas eran sa barricadadas en stanzas da scola, uschia ils departament da segirtad da Basilea-Citad. Persunas na sajan naginas vegnidas blessadas e tut saja ì ruassaivel. Suenter che la polizia ha gì intercurì las scolas, ha ella puspè dà liber ellas.
RR novitads 16:00


text:
L'archiv da Cuira archivescha dal tut. A partir dad actas penalas fin tar protocols da las sesidas dal cussegl da la citad. Cler che quai dovra ina massa plaz. Quel manca dentant en l'archiv da Cuira. Tut è fitg stretg e las localitads n'èn betg construidas per in archiv.
Spatitschà en l'entir bajetg
Il segund grond problem è che las stanzas per archivar èn spatitschadas en plirs lieus en la chasa da la citad. Ils archivars ston per part schizunt bandunar il bajetg, per vegnir en in'autra part dal bajetg. Quai munta ch'ils viadis èn lungs, e per ils documents n'èn quels viadis ora en il fraid betg ideals. Quai po far donn.
Bischens d'aua che mainan tras ils archivs
Il terz grond problem èn ils bischens d'aua che mainan per part tras las stanzas d'archiv. Perquai han ins stuì construir tetgs sur las curunas. Sch'in bischen avess da rumper, lura culass l'aua sin quels tetgs e sper las curunas giu. Ideal n'è quai dentant insumma betg.
RR actualitad 17:00


text:
Anita Weyermann
- Venderdi, 8.12.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 8.12.2017, 8:40, RTR
Ella ha scrit istorgia da sport svizra, e cun sia construcziun «gring abe u seckle» ha ella creà ina ditga proverbiala. Oz festivescha Anita Weyermann ses 40avel anniversari.
Al campiunadi mundial d'atletica leva ad Athen ha Anita Weyermann gudagnà la medaglia da bronz sur 1500 meters. Da quai temp era la giuvna da 19 onns anc gimnasiasta. Ella è l'emprima sportista svizra d'atletica leva ch'ha gudagnà ina medaglia tar l'elita tar in campiunadi mundial. Anc oz fa Weyermann bler sport, sper avair quatter uffants, ina figlia e trimellins.


text:
Flynn aveva ditg manzegnas al vicepresident Mike Pence ed ad autras persunas da la regenza americana.
«McMaster è in um cun grond talent e gronda experientscha», ha ditg Trump.
Herbert Raymond McMaster è in um renconuschì en circuls militars. El n'ha naginas retenientschas da crititgar vehementamain ses superiurs. Baud en sia carriera ha el crititgà ils generals che han manà las acziuns militaras en il Vietnam.
Autas abilitads strategicas
En rapports dals ultims onns è McMaster savens vegnì en dumonda sco candidat per il post dal cussegliader da segirtad naziunal. Il 2014 è McMaster vegnì numnà dal «Time Magazine» sco ina da las 100 pli impurtantas persunalitads da grond'influenza. Il favurit dal president american per il post era viceadmiral Robert Harward, lez aveva dentant refusà il post.
Il cussegliader da segirtad naziunal a tranter auter influenza sin la politica da l'exteriur americana.
RR novitads 06:00


text:
Tujetsch: 4'000 schlondas per in tetg
- Venderdi, 9.9.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 9.9.2016, 11:45, RTR
Albert Cavegn-Deplaz (1931-2001) ha construì bajetgs da Tujetsch en miniatura 1:20. Quels èn uss exponì en il faner sper il Museum La Truaisch a Sedrun.
Cun ses hobi ha Albert Cavegn cumenzà 1987. L'emprim ha el fatg in clavà da fantasia. El lavurava surtut l'enviern, cura ch'el n'aveva betg blera lavur en sia professiun sco miradur e polier (el ha era gì sez ina interpresa da construcziun).
La dunna fascheva fotografias
Sia dunna Maria gidava el. Ella fascheva las fotografias dals bajetgs. Per construir ina chasa stueva Albert Cavegn impunder ca. 400 uras; per far in tetg duvrava el ca. 4'000 schlondas. El lavurava cun materials originals, perfin la colur era originala.
Finamira da construir in vitg
Sia finamira era da construir in vitg tuatschin, di sia dunna. Gugent avess el era fatg ina copia da l'hotel la Cruna a Sedrun, mo quai na saja betg grategià. Cun l'exposiziun va in giavisch da l'artist tuatschin en vigur. I saja stà ses giavisch, che ses bajetgs vegnian mussads a la populaziun, di sia dunna.


text:
Cusseglier federal Alain Berset ha en ses pled dal prim d’avust accentuà l’impurtanza da la constituziun federala. Cun la constituziun saja il stadi vegnì fundà il 1848 e la Svizra haja d’engraziar ad ella pasch e bainstanza, ha ditg Berset. Ils ulteriurs stadis na sajan nagins concurrents mabain partenaris, e la Svizra stoppia s’engaschar per reglas da dretg internaziunal, ha accentuà il president da la Confederaziun. A la fin da ses pled ha Berset accentuà che la Svizra saja il pajas da la stabilitad ed il success dal pajas saja il success da tuts abitants.
RR novitads 14:00


text:
Co funcziuna la dumbraziun dals utschels?
- Dumengia, 17.7.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 17.7.2016, 12:45, RTR
La staziun ornitologica da Sempach actualisescha mintga 15 onns las infurmaziuns davart ils utschels en Svizra.
Tgi sa co che la dumbraziun dals utschels en Svizra funcziuna? Quai è ina chaussa fitg interessanta. La staziun ornitologica da Sempach ha ses agens dumbraders che spassegian tras il prads ed ils guauds e taidlan ils chant dals utschels.
Els scrivan si las indicaziuns precisas ed uschia vegnan fatg cudeschs ed enciclopedias cun infurmaziuns precisas da la vita da noss utschels en Svizra. Mintga 15 onns vegna las infurmaziuns actualisadas: quai dat lura lindicaziun dina spezia chè sparida u che turna forsa puspè suenter blers onns en nossa patria. Dapli da quest tema rapporta nossa correspundenta per la Svizra franzosa Donata Vallino.


text:
La cursa da stad en Engiadina Bassa a Scuol è ina pitschna dentant fina cursa da currer. Curridras e curriders – surtut da la Svizra Bassa – participeschan a la cursa da 18 kilometers. Sa chapescha èn era blers indigens da la partida.
La cursa era periclitada in mument
Suenter ch'il president Urs Lechthaler e ses collegas dal comité d’organisaziun avevan mess a disposiziun lur posts, hani stuì ir a la tschertga dad autras persunas. Cun Arno Camenisch ha la fin finala surpiglià il manader da la cursa il scepter da la cursa. Ensemen cun novas fatschas en il comité d’organisaziun ha Camenisch procurà che la cursa po cuntinuar.
Cuntent, sche la premiera sco president gartegia
Arno Camenisch ha investì bler temp per che la cursa possia avair lieu. Danovamain vegnan spetgadas radund 200 curridras e curriders per la cursa da stad a Scuol. Da la partida èn era puspè radund 30 uffants. Nov è quest onn era il mascottin «Gianni» che procura per buna luna tar giuven e vegl.
RR sportissimo 17:00


text:
Plinius il Vegl
Gaius Plinius Secundus Maior, er Plinius il Vegl (* 23 u 24 s.C. a Novum Comum, oz Como; † 25 d’avust 79 a Stabiae al Golf da Napoli), è stà in scienzià, uffizier e funcziunari roman ch’è surtut vegnì enconuschent tras sia ‹Naturalis historia›, in’ovra enciclopedica davart las scienzas natiralas. El è mort durant la gronda erupziun dal Vesuv en la vegliadetgna da 55 onns.
Cuntegn
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
La vita da Plinius il Vegl è praticamain be documentada tras intginas allusiuns en si’atgna ovra ‹Naturalis historia›, tras duas brevs da Plinius il Giuven sco er tras la ‹Vita Plinii› or dal ‹Catalogus virorum illustrium Tranquilli›. Tenor quest’ultima è ses lieu da naschientscha Novum Comum en la provinza Gallia Cisalpina. Sia data da naschientscha sa lascha eruir a moda approximativa cun agid da l’indicaziun da ses nev che Plinius saja mort en ses 56avel onn da vita.[1]
Plinius sto avair giudì ina furmaziun ch’al ha pussibilità da daventar in dals pli impurtants scienziads da ses temp. Documentà è che Plinius è vegnì educà e furmà a Roma en chasa da Publius Pomponius Secundus.[2] Detagls n’èn però betg enconuschents e da Plinius sez derivan be in pèr curtas indicaziuns davart sia persuna.[3]
Sco uffizier è Plinius stà engaschà en diversas provinzas romanas. L’onn 47 è el vegnì en la Germania Inferiura ed è arrivà sut Domitius Corbulo en il territori dals Caucs.[4] Pli tard ha el cuntanschì territoris situads al nord dal Rain Superiur e Rain Mesaun. Il pli tard l’onn 59 era el puspè enavos en l’Italia. Sut Nero n’ha el però exequì nagina funcziun militara u civila ed è sa concentrà sin si’activitad scientifica e litterara.[5] Suenter il principat da Nero ha Plinius servì en pliras provinzas romanas sco administratur da finanzas (procurator), tranter auter en la Hispania Tarraconensis.[6] Vers l’onn 79 ha el dirigì sco prefect la flotta romana ch’era staziunada a Misenum en proxima vischinanza dal Vesuv.
Plinius è restà si’entira vita nunmaridà e senza uffants.[7] Suenter la mort da ses quinà ha el vivì ensemen cun sia sora ed il figl da quella, Plinius il Giuven, il qual el ha designà en ses testament sco ses figl adoptiv.
La mort da Plinius il Vegl ha Plinius il Giuven descrit detagliadamain en ina brev drizzada a l’istoriograf roman Tacitus.[8] Cura ch’ins ha observà in grond nivel nair – uschia rapporta Plinius il Giuven – haja ses aug l’emprim vulì navigar or d’interess da perscrutaziun a la riva sutvart il Vesuv per observar il fenomen. Arrivond in clom d’agid saja el sa resolvì d’ir a spendrar la glieud ch’abitava là. Pervi da la plievgia da tschendra n’hajan ins però betg pudì ir a riva al lieu giavischà. Enstagl saja el navigà a Stabiae e sa rendì sin il bain d’in enconuschent. La finala hajan ins stuì bandunar ils edifizis pervi da ferms terratrembels. A la costa saja Plinius mort da spussada. La raschun precisa da sia mort n’è fin oz betg clera; en la perscrutaziun vegnan tratgas en consideraziun las suandantas pussaivladads (u cumbinaziuns): stenschentada, tissientada, asma, culp u infarct dal cor.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
En onur da Plinius ha Charles Plumier numnà il gener Plinia entaifer la famiglia da plantas da las mirtas (Myrtaceae).[9] Carl von Linné ha pli tard surpiglià quest num.[10]
Il roman ‹Pompeji› (2003) da Robert Harris tracta l’operar da Plinius a la fin da sia vita a Misenum.
Er il krater da la glina Plinius è vegnì numnà suenter Plinius il Vegl.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Plinius il Giuven n’ha betg be dà vinavant infurmaziuns biograficas davart ses aug, mabain ha er fatg indicaziuns areguard sia lavur publicistica. En ina brev a Baebius Macer enumerescha el las scrittiras da quel en successiun cronologica. Ultra da quai haja Plinius il Vegl anc laschà enavos 160 carnets cun notizias ed excerpts da scripturs pli vegls.[11] Las emprovas da datar questas ovras èn vegnidas fatgas pli tard:
- ‹De iaculatione equestri liber unus› (bittar la lantscha giond a chaval, in cudesch): ca. vers la fin dals onns 40.
- ‹De vita Pomponi Secundi duo› (la vita da Pomponius Secundus, dus cudeschs): ca. en il decurs dals onns 50.
- ‹Bellorum Germaniae libri XX› (20 cudeschs davart las guerras en Germania): ca. terminà durant ils onns 40, ma publitgà pir en il decurs dals onns 50.
- ‹Studiosi libri tres› (il student, trais cudeschs): ca. vers la fin dals onns 50.
- ‹Dubii sermonis libri octo› (moda da s’exprimer indistincta, otg cudeschs): durant il temp da Nero ch’era privlus per ils litterats, ca. 65–68.
- ‹A fine Aufidii Bassi libri triginta unus› (cuntinuaziun da l’ovra dad Aufidius Bassus, 31 cudeschs): sut Vespasian, tranter 69 e 79.
- ‹Naturae historiarum libri triginta septem› (istorgia natirala, 37 cudeschs): ca. l’onn 77.
Ils ‹Bella Germaniae› ed ‹A fine Aufidii Bassi› appartegnan a las scrittiras istoricas; ils ulteriurs texts tractan surtut dumondas retoricas da la l’istorgia da la litteratura. La gronda part da questas ovras n’èn oz però betg pli accessiblas u be a moda fragmentara.
Ovras istoricas[modifitgar | modifitgar il code]
Gia en l’antica tardiva eran ils ‹Bella Germaniae› accessibels be malamain, sco ch’i resorta d’ina brev da Quintus Aurelius Symmachus da l’onn 396.[12] Cun las annalas istoricas che ses nev enumerescha sut ‹A fine Aufidii Bassi› ha Plinius cuntinuà ina lavur che Aufidius Bassus aveva cumenzà. Perquai vegn supponì che la descripziun cumenzia cun l’onn 47.
Tant las annalas, che tanschevan fin en il temp da regenza da Vespasian, sco er ils ‹Bella Germaniae› èn vegnids duvrads intensivamain da Tacitus sco funtauna; l’operar da quel dueva bainbaud substituir las ovras istoricas da Plinius.[13] Era Sueton ha tratg a niz ils texts istorics da Plinius.
Ils fragments avant maun èn rimnads en ‹The Fragments of the Roman Historians› (nr. 80).
‹Naturalis historia›[modifitgar | modifitgar il code]
Ina posiziun speziala occupa la ‹Naturalis historia›, damai che tut ils 37 toms da questa vasta enciclopedia èn mantegnids cumplettamain. Quai è d’attribuir al fatg che l’ovra è vegnida recepida e copiada cuntinuadamain.[14] En quella ha el purtà ensemen la savida da la scienza natirala dal temp enturn 50 s.C. Quest’ovra furma uschia in’impurtanta funtauna per pudair giuditgar la savida da l’antica e la moda e maniera co che quella è vegnida recepida.
Concret ha Plinius arranschà savida tradiziunala d’auturs grecs sco Aristoteles, Theophrastos e Hippokrates – la quala el ha excerpà directamain or dals manuscrits – e confruntà quella cun novas enconuschientschas geograficas da Cato, Varro, Mucianus ed auters.[15] L’ovra sa distingua en spezial tras sia structura: ella consista da 37 toms che pudevan vegnir duvrads mintgin independentamain dals ulteriurs.[16] In singul tom da la ‹Naturalis historia› aveva pia la funcziun d’in manual per in singul champ spezial.
L’enciclopedia tracta las tematicas cosmografia (cudesch 2), geografia (3–6), antropologia (7), zoologia (8–11), botanica (12–19), medischina (20–32), metallurgia e mineralogia sco er pictura ed istorgia d’art (33–37).[17]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Plinius minor: Epistulae III, 5,7.
- ↑ Gerhard Winkler: Plinius der Ältere, p. 553.
- ↑ Gerhard Winkler: Plinius der Ältere. En: Bernhard Zimmermann (ed.): Metzler Lexikon antiker Literatur. Autoren, Gattungen, Begriffe. Stuttgart 2004, p. 553.
- ↑ W. Kroll: Plinius d.Ä. En: RE 21 (1951), col. 274.
- ↑ W. Kroll: Plinius d.Ä. En: RE 21 (1951), col. 276.
- ↑ W. Kroll: Plinius d.Ä. En: RE 21 (1951), col. 277.
- ↑ Reinhard Wolters: Plinius. En: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde. Tom 23. 2. ed. Berlin 2003, qua p. 211.
- ↑ Plinius minor: Epistulae VI, 16.
- ↑ Charles Plumier: Nova Plantarum Americanarum Genera. Leiden 1703, p. 9.
- ↑ Carl von Linné: Critica Botanica. Leiden 1737, p. 94; Carl von Linné: Genera Plantarum. Leiden 1742, p. 239.
- ↑ Plinius minor: Epistulae III, 5,17.
- ↑ Symmachus: Epistulae IV, 18.
- ↑ Davart ils ‹Bella Germaniae› cf. surtut Klaus Sallmann: Der Traum des Historikers: Zu den ‹Bella Germaniae› des Plinius und zur julisch-claudischen Geschichtsschreibung. En: Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. II 32,1, Berlin 1984, p. 578–601. Cf. era Ronald Syme: Tacitus. Tom 1, Oxford 1958, surtut p. 287ss.
- ↑ Francesca Berno: Plinius d.Ä. (Gaius Plinius Caecilius Secundus maior). Naturalis historia. En: Christine Walde (ed.): Die Rezeption der antiken Literatur. Kulturhistorisches Werklexikon. Stuttgart 2010, p. 697.
- ↑ Cancik, Hubert: Or – Poi, p. 1139.
- ↑ Franz Brunhölzl: Plinius der Ältere im Mittelalter. En: Lexikon des Mittelalters. Tom 7, col. 21s.
- ↑ Francesca Berno: Plinius d.Ä. (Gaius Plinius Caecilius Secundus maior). Naturalis historia. En: Christine Walde (ed.): Die Rezeption der antiken Literatur. Kulturhistorisches Werklexikon. Stuttgart 2010, p. 697–699.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Michael von Albrecht: Geschichte der römischen Literatur von Andronicus bis Boethius und ihr Fortwirken. Tom 2, 3. ed. revedida. De Gruyter, Berlin 2012, ISBN 978-3-11-026525-5, p. 1076–1085.
- Klaus Sallmann: Plinius der Ältere. En: Wolfram Ax (ed.): Lateinische Lehrer Europas. Fünfzehn Portraits von Varro bis Erasmus von Rotterdam. Böhlau, Cologna 2005, ISBN 3-412-14505-X, p. 45–65.
- Mary Beagon: Roman Nature. The Thought of Pliny the Elder. Clarendon Press, Oxford 1992, ISBN 0-19-814726-0.
- Roderich König, Gerhard Winkler: Plinius der Ältere. Leben und Werk eines antiken Naturforschers. Minca 1979.
- Trevor Murphy: Pliny the Elder’s Natural History. The Empire in the Encyclopedia. Oxford University Press, Oxford 2004, ISBN 0-19-926288-8.
- John F. Healy: Pliny the Elder on Science and Technology. Oxford University Press, Oxford 1999, ISBN 0-19-814687-6.
- Thomas Köves-Zulauf: Reden und Schweigen. Römische Religion bei Plinius Maior. Fink, Minca 1972.
- Helmut Leitner: Zoologische Terminologie beim älteren Plinius. Hildesheim 1972.
- Valérie Naas: Plinius Secundus (Caius). En: Richard Goulet (ed.): Dictionnaire des philosophes antiques. Tom 5, part 1, CNRS Éditions, Paris 2012, ISBN 978-2-271-07335-8, p. 876–884.
- Klaus Sallmann: Die Geographie des älteren Plinius in ihrem Verhältnis zu Varro. Versuch einer Quellenanalyse. De Gruyter, Berlin 1971, ISBN 3-11-001838-1.
- Klaus Sallmann: Der Traum des Historikers: Zu den ‹Bella Germaniae› des Plinius und zur julisch-claudischen Geschichtsschreibung. En: Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. II 32,1, Berlin 1984, p. 578–601.


text:
Novitês
13.04.2015: Renforzé le liam danter i jogn y i museums - presentaziun de Young & Museum
Motivé i jogn y les jones da se dé jö cun i museums y sü contignüs y sensibilisé i museums sön i interesc dla jonëza: chisc é i dui obietifs prinzipai dl ann tematich 2015 „Young & Museum" dla Repartiziun Museums y dl'Assoziaziun Museums Südtirol. „I museums dess ester n post d'incuntada, de vita y de barat por nüsc jogn", á sotligné l'assessur Florian Mussner tratan la presentaziun a Balsan.
Co pon pa motivé la jonëza dl Südtirol da se dé jö cun i museums? Cares é pa les scomenciadies che motivëia i jogn da lauré adöm cun i museums? Ci practicums é pa d'öga por porsones jones cun dificoltés? Chëstes é n valgönes dles domandes prinzipales a chëres che l'ann tematich dl 2015 dal titul „Young & Museum" á chirí respostes y che é gnü presenté in lönesc ai 13 de aurí tl Museum Archeologich a Balsan. „L'ann tematich dess ester na motivaziun implü por i jogn da se dé jö cun i contignüs desvalies y da odëi i museums sciöche posć de barat cultural, moderns y plëgns de vita", á splighé l'assessur por i museums Florian Mussner y á sotligné che por arjunje chësc fin á les Repartiziuns di Museums y dla Mobilité metü adöm n proiet de cooperaziun. „Tres chësta colaboraziun podará i jogn cun l' Abo+ vijité dötes les 15 sëntes di Museums provinziai y atri museums debann tratan l'isté dai 17 de jügn ai 6 de setëmber", á splighé le diretur dla Repartiziun Mobilité Günther Burger. „La colaboraziun cun la jonëza é de importanza fondamentala por le svilup di museums. Tröc jogn á ciamó n'idea n pü'vedla di museums, nosta intenziun é chëra da ti presenté 'nüsc' posć sciöche punc d'incuntada inovatifs", á splighé Karin Dalla Torre, la direturia dla Repartiziun Museums y dl'Aziënda Museums dl Südtirol. Le liam danter i jogn y i museums dal punt de odüda di jogn instësc é gnü porté dant cun na rapresentaziun teatrala da Benedikt y Jonathan Troi tl mëteman dl'incuntada cun i media.
De plü é les scomenciadies che reverda i Museums provinziai y atri museums, galaries y posc d'incuntada cun mostres, colaboraziuns a proiec d'ert, sëres de cinema y musiga, concursc de fotografia y de poesia (le program cun dötes les manifestaziuns é gnü injunté). N proiet concret é danter l'ater „JAI - Jonëza Laur Integraziun" metü da jí en colaboraziun cun la Cooperativa soziala dl EOS da Bornech, che prevëiga l'intlujiun tl monn dl laur di jogn y dles jones te situaziuns de vita complicades tres practicums de colaboraziun cun i museums. N ater ejëmpl é le proiet „MuJuK" (Museums - Jonëza - Ert) che ti pita ai jogn y ales jones la poscibilité, tratan la perioda da d'isté, da colaboré cun artistes y artisć pro la realisaziun de mostres y de obiec d'esposiziun te museums desvalies dla Provinzia. „N atra scomenciadia é i poetry slams, olache al gnará scrit tesć por i presenté daldô sön paladina", á splighé Johanna Ortner dl'Assoziaziun Poetry-Slam LIPO.
N secundo aspet dl ann tematich reverda indere i museums instësc. Preodü él n convëgn dal titul „Südtiroler Museumsgespräche" tl mëis de má en colaboraziun cun l'Academia di Museums dl Payern. La coordinadëssa dl ann tematich Ute Duregger á sotligné che l'obietif é chël da orëi amplié la colaboraziun ince tl dagní cun aziuns mirades por cherié na basa de plü cooperaziuns de plü agn.
Le moto „Young & Museum" fajará ince da cornisc por n valgönes scomenciadies sciöche por ejëmpl ai 17 de má le Dé internazional di Museums y ai 27 de novëmber tratan la „Nöt lungia di Museums de Balsan", döes dates che ti pita ai vijitadus la poscibilité da vijité i museums debann.
Le Museum Gherdëina mët da jí por le "Dé internazional di Museums" ai 17 de má trëi scomenciadies dales 14 ales 18: „Tl ruchsoch de Luis Trenker", n aziun de jüch en gaujiun di 25 agn dala mort dl regist, atur y mënacrëp de Urtijëi Luis Trenker, la scomenciadia „Denant portâl l'inom de cutter", na cërcia dl monn di films cun le produzënt Matthias Höglinger y le proiet „De pici grops" cun jogn mënacrëp y alpinisć dla „Grupa Alpinisć Gherdëina".
Por alisiré la suraodüda sön les scomenciadies planificades dl 2015 él gnü cherié la plata internet „Young Museum", olache an ciafa dötes les informaziuns ütles sön dates y proiec


text:
Nèspele
(nome differente)
Gl nèspele (Mespilus germanica) appartè a la famiglia de le Rosaceae é nen ze téa chenfonn che gl Nèspele de gl Giappone o Eriobotrya japonica che pure èssènn de la štéssa famiglia, è na chianda assá devèrza é nen è reggenaria de le part nòštr.
Énnece
Variand dialettale cominése[càgna | càgna surgente]
Chianda: nèspele, pl. niéspele (Casaluiére); nuèspele, pl. niéspele Atini.
Frutt: nèspela, pl. nèspele (Casaluiére, Atini); niéspela, pl. niéspele (Galleniare); néispra, pl. néispr (Sand Renate);
Nome[càgna | càgna surgente]
Gl nome scendífeche ne vè da le latine mespilum, da le grèche andiche mespilon, chembuošt da mesos é pilos “palla”, pe la forma tonna de gl frutt.
Descrezzione[càgna | càgna surgente]
Gl nèspele è n’álbere mèdie ruoss (fin’a 4–5 mètre d’avetézza) spiss cchiù larie che ávete, gl viérn ze spòglia de le frunn.
Gl sciuore ermafredite, de chelore ghiangh asselute, suó sémplece, a cingh pètale; la scerita ch’è assá bèlla é che trica ne ccone (a gl mése de maje), vè dòpp che le frunn ave cacciate.
Gl frutt suó melèll peccerèll (2-2,5 cm de diámmetre), che na scòrza no liscia de chelore marrone chiare, spiss chepèrta da na pelama fina fina.
Addó ze tròva[càgna | càgna surgente]
È spase a l’Auròpa merediunale (fin’a la Germania é a gl Bèlg) é a l'Asia Menore é cendrale (Turchia, Cáucase, Iran, Iraq, Turchméneštan), é pe ciért betánnece ne petéss menì pruopria da lòche.
Ze tròva a l'Etalia settendriunale, da gl Piemond a gl Vènete, da gl Trendine a la Tescana.
È assá spase a l’Etalia merediunale: mmòde parteculare m’Puglia ze ne tròvane paricchie álbere é a gl paise cchiù peccerigl vè cheltevate dénd a gl uort de casa.
Štòria[càgna | càgna surgente]
Pure se gl nome de la spèce èngh germanica, gl nèspele nen vè da la Germania, ma da l’Asia Menore addó è cheltevate da gl ann 1000 p.C.
Fòtt pertate a l’Auròpa da gl Romane é fa part de le spèce racchemmannate da Carlemagn dénd a gl capitelare De Villis.
Use[càgna | càgna surgente]
Légn[càgna | càgna surgente]
Gl légn de nèspele z’addòpra pe fà mánece. È pesand é ze nen ze spacca.
Frutt[càgna | càgna surgente]
Le nèspele remánene tošt é alláppane fin’a la fine de gl autunn quann, na vòta còte é lassate a ammescià ngòpp’a la paglia é a ne pòšt vendrate, ze puonn chenzemà (gl chelore sié cagna a marrone cupe).
Nfatt, gl cagnamiénd nzemáteche scangèlla gl sapore ácede é allappuse de gl frutt é sciògl la carn; sulamènd allora ze puonn magnà crude (teglènn gl pernucc é ciuccènn la carn líqueda) pure se la pèll tòsta é l’òssa che tiéve dénd dave ne ccone faštidie.
Ze ne fave pure ne lequore doce é buone, da véve che bescuott renghite de chembettura.
Cheltevazione[càgna | càgna surgente]
Ssa spèce ne’rechiède na tèrra ricca ma ne’gl piace quann chéssa è truopp úmmeda. Le fridd fin’a 20° C ne l’arrevina, prò gl frutt ne puonn patì pecché tiéve besògn de call pe ze materà.
Gl nèspele ze cheltiva cchiù spiss a pèdeca bassa (1,20 - 1,50 m). Gl pòrtannéštera suó gl pire frangh, gl mire chetogn, gl sòrvele de mendagna (Sorbus aucuparia) o gl spine ghiangh (Crataegus monogyna). Pare ca gl nniéšt rrèsc mègl ngòpp’a sse lúteme ca ngòpp’a gl nèspele štéss.
Ne’gl piace a èss petate tutt gl ann pecché tè sule ne sciuore mbonda d’ogn ramitt gione; petà fà pèrd la còta ngim’a quigl ramitt. Na pelezia ogn diéc’ann avašta.
Gl nèspele è senzíbbele a gl còlp de fuoche battéreche (Erwinia amylovora).
Esíštene cúltivar selezienate che tiéve frutt ne ccone cchiù ruoss é cchiù saprite.
Prepajazione[càgna | càgna surgente]
La scòrza de gl uesseciégl è tòšta é nen permétt tand a le seménd de ceccià; pe la fà addenvendà cchiù tènnera ze tenerrà a fà na rengheppatura che durerà alméne ddu vernate.
Gl prepajature prefessieništ ammòllane ss’uesseciégl puoche tiémb dénd a gl ácede zelfúreche pe fall ceccià cchiù lèšt. Gl delettand puonn ndaccà ne ccone la scòrza marrone é puó ammellà gl uesseciégl da òtt a diéce juorn dénd a l’acqua. Cícciane gl mése appriéss a la sémmena. Le chiand nòve, prò, nen sarave sòcc a gl cúltevar


text:
Er en Svizra han las polizias da Turitg e Basilea adattà lur concepts da segirtad per las fieras da Nadal. Autras polizias da citads u da chantuns han communitgà da gia avair augmentà las mesiras sin fundament d'incaps en il passà.
Il privel n'è betg pli aut
Dentant era suenter l'attatga a Berlin na discurra la polizia federala tudestga betg d'in privel da terror pli aut. Gia fin uss haja valì per la Germania ina situaziun da privel pli seriusa. Questa valitaziun saja sa mussada sco correcta.
RR novitads 18:00


text:
projects medias & ict scolaviva
Projekte Medien & ICT scolaviva
La scolaviva da Laax/Falera ei gia dapi entgins onns innovativa quei che pertucca l’integraziun dalla medias ell’instrucziun. Dapi igl onn da scola 2014/2015 essan nus ella fasa da realisaziun dil concept da medias & ict. La finamira principala da quei concept ei l’integraziun pedagogic/didactic persistenta dalla medias & ict en noss’instrucziun.
Sche ti suondas il link cheusut sche vegnas ti menaus silla pagina culla presentaziun da differents projects ch’ein vegni realisai en quei rom.


text:
La teoria dal glaziolog Felix Keller è sa verifitgà cun l'experiment. Cun zugliar il glatscher durant la stad en naiv pon ins evitar ch'el cumenza a luar.
L'experiment vala sco basa per il project gigantic da vulair salvar il glatscher Morteratsch. Sch'ins zugliass damai in dals 15 kilometers quadrat dal glatscher en ina vetta da naiv da quatter meters cumenzass il glatscher tenor il glaziolog fin l'onn 2025 puspè a crescher.
Nov sistem d'ennavar per retegnair il svilup negativ
Ina conclusiun da l'experiment è ch'ins dovra in nov sistem d'ennavar per salvar il glatscher Morteratsch, numnadamain ina sort da pendiculara ch'è capabla da far naiv. Vi da questa invenziun duai ussa vegnir lavurà, ha Felix Keller ditg envers RTR.
RR novitads 17:00


text:
25 01
Ol dé 25 de zenér l'è 'l 25 dé de l'an del calendare gregorià; manca 341 (342 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 25 de zenér al è ul dí da pòost 25 dal an dal calendari gregurian; i manca 341 (342 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1569 - América, iculònii Spagnööl: Felip II ga al stabiliss ul Tribünaal da la Inquisizziun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1759: Alloway (Ayrshire, Scòzzia): Robert Burns, ul plüü cugnussüü pueta in lengua Scuzzesa.
1982: Noemi - cantànte italiana
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1886 - Santa Rosa da Colmo (Quintero, Cili): Benjamín Vicuña Mackenna, sturiaduur Cilées.
1947 - Miami (la Florida, SÜA): Al Capone, gangster Nòort-american d'urígen Napulitana, plüü cugnussüü par Scarface.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Inhalt
Exteriur
-
Cussegl da segirtad duai avair disditg en crisa da la Siria
21 organisaziuns caritativas renfatschan al Cussegl da segirtad da l'ONU d'avair disditg dal tut en la crisa da la Siria. I na saja betg gartegià a las Naziuns Unidas da proteger ils carstgauns en la Siria, scrivan las organisaziuns en in rapport.
Dapi il 2011 sajan vegnids mazzads 220'000 carstgauns. Las organisaziuns sco Medis senza cunfins, World Vision ed Oxfam valiteschan lur rapport sco attest catastrofal per las Naziuns Unidas e las partidas da conflict. Naginas da las 3 resoluziuns dal Cussegl da segirtad hajan effectuà insatge.
RR novitads 07:00


text:
Inhalt
Chantun
-
10-15% dapli vuschs
Las chaschas da brevs s’empleneschan adina dapli. En il Grischun spetg’ins quasi dapertut ina participaziun a l’urna da fin 50% e dapli - en divers lieus perfin enturn 60%.
D’in'auta participaziun da votaziuns pon ins discurrer, sche dapli che 50 % da la populaziun van a vuschar. Quai n’è dentant betg savens il cas en il Grischun.
Sch’ins cumpareglia il chantun Grischun cun il rest da la Svizra, lura sa chatta il chantun Grischun per il solit sut la media naziunala.
Survart chattais Vus ina survista da las votaziuns federalas cun la pli auta participaziun en il chantun Grischun dapi il 1971, cura ch'il dretg da votar per las dunnas era vegnì introducì en Svizra.
Participaziun a votaziuns federalas en il chantun Grischun
Las pli autas participaziuns dapi l'introducziun dal dretg da votar da las dunnas 1971 / funtauna: Uffizi federal da statistica


text:
Ils trenaments da l’equipa naziunala da l’Austria èn per gronda part trenaments serrads, vul dir senza aspectaturs. Betg sco il HSV, che ha gì avant in onn in camp da trenament a Schluein. Quels trenaments eran tuts averts al public ed i ha dà ina atmosfera da festa dal vitg.
Il trenader da l’equipa austriaca Marcel Koller ha dentant decidì sapientivamain da far trenaments serrads. El veglia sa preparar en tutta ruassaivladad sin il campiunadi europeic en Frantscha.
Perquai haja el era elegÌ in lieu ordaifer l’Austria per quai camp da trenament. En l’Austria na fiss i betg stà pussaivel da trenar en tutta ruassaivladad. L’euforia saja bler memia gronda.


text:
Ils bunamain 13'000 visitaders en stads repartids quest onn auter ch'ils auters onns. Pervia da la chalira han blers visità il Städtlifest gia l'avantmezdi, e las fullas gronda hai dà pir la saira. Il temp sur mezdi fin encunter saira avevi marcantamain pli pauca glieud a la festa da la citad da Glion.
Nua avain gì ina grondiusa festa, l’aura ha lavura per nus, e surtut han ins pudì giudair la saira senza plievgia
La chalira ha era procurà per buna svieuta cun bavrondas. Sco quai ch'Armin Spescha, il pledader da medias ha ditg ad RTR, hajan els gì buns resuns da la glieud.
RR actualitad 08:00


text:
Sta. Maria: L'albiert da giuventetgna sto vegnir renovà
- Gievgia, 23.6.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 23.6.2016, 11:45, RTR
L'albiert da giuventetgna a Sta. Maria exista dapi 50 onns. Ussa ston ins sanar la chasa uschiglio sto l'albiert serrar las portas.
La chasa ha success e generescha radund 4'300 pernottaziuns l'onn. Quai era sche l'albiert n'è betg avert durant tut l'onn. Ils Albierts da giuventetgna svizzers èn locataris da la chasa veglia amez Sta. Maria. La vischnanca da Val Müstair posseda la chasa. Dapi onns èsi cler ch'ins sto renovar e sanar la chasa.


text:
Oxalis pes-caprae
Oxalis pes-caprae l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Oxalidaceae.
L'è 'na piànta uriginària de l'Africa Meridiunàla ma la s'è 'ngeneràda pò a 'n Euròpa, 'n Austràlia e Stati Ünìcc, 'ndóche l'è cunsideràda 'nvazìva.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fòie
- Le fòie i è furmàde de trè fuiulìne a fùrma de cör, conden quach macìne maròn scür.
- De nòt, quan che gh'è scür o quan che piöf, le fòie le se piéga 'n dét envèrs el gambì e i fiùr i se 'nturciùla sö compàgn de 'n füs.
- Fiùr
- I fiùr i è zàlcc, du ghèi o du ghèi e mès de larghèsa.
- I fiorés en primaéra
- Somésa
- El fröt l'è 'na capsula
- La sparnéga la sò somésa a divèrsi ghèi de distànsa (autocorìa)
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Galería[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Sinònim en Catalogue of life


text:
Glindesdi suentermezdi ha in um constatà in pitschen incendi da cultira. Cura ch'ils pumpiers eran arrivads era il fieu sa derasà sin ina surfatscha da radund 20 meters quadrat. Ils pumpiers hajan svelt pudì stizzar il fieu en il pastg sitg. Suenter emprimas examinaziuns da la polizia hai dà il fieu pervi da products da fimar bittads davent.
Dus culps da chametg
La medema saira hai da in urizi en la Val Mesauc. Entaifer paucas minutas è il chametg crudà duas giadas mintgamai en in'autra chasa da vacanzas a Pian San Giacomo. Las persunas en las chasas èn restadas senza blessuras. En omaduas chasas hai dà donns vid ils tetgs en endadens las chasas. Ils pumpiers han controllà las chasas sin fughims ed han lura puspè pudì dar liber las chasas.
RR novitads 15:00