text:
Halloween, la notte delle streghe
Halloween, la notte delle streghe (Halloween, la nòt dal strìi) 'l è 'n film ad scarésa dal 1978 ad John Carpenter, girâ tut cun pôc bèsi. Custâ 325.000$, al 'n à pò fat sù 47 milioni in di sōi Stat Unî dvintànd òṅ di più grand sucès dal cìnema indipendènt, miténd insém sèt séguit e dū arfacimènt. P'r al film Donald Pleasence 'l à ciapâ vint-mila dòlar; la Jamie Lee Curtis, fiōla dla Janet Leigh scurtlàda sóta la dócia in Psyco, òt-mila méntar Nick Castle sōl vint-sinc a 'l dè.
La culòna sunóra dal film 'l è stada fata da Carpenter stés a part al braṅ (Don't Fear) The Reaper del grup heavy metal Blue Öyster Cult.
In dal 2006 i Americàṅ i aṅ decìś ad mét'r-al in dal National Film Registry dla Bibliutéca dal Cungrès.
Sunt
In dla sità 'd Haddonfield, in dal stat d'l Illinois, al ragasōl Michael Audrey Myers (Will Sandin), al dè di Mòrt (la nòt 'd Halloween da cal bandi là) al cópa sò surèla più granda ch'l'éra drē a badàr a lò e a cl'atra sò surèla nada da pôc, la Laurie Strode (Jamie Lee Curtis). Dòp 'l umisìdi chi lò al vèṅ sarâ dènt'r a 'l manicòmi psichiàtric ad Smith's Grove, cun al dutōr Samuel Loomis (Donald Pleasence) ch'l al tîṅ 'd òć.
Pasâ quind'ś an Michael (Tony Moran), dvintâ grand in cal méntar, al scapa via da 'd là pròpria p'r al dè 'd Halloween par turàr a Haddonfield in dua al masa cun un curtlàs tri amìg ad Laurie, dū di quài bcâ a ciulàr fra lōr. Sōl chi lē la gh la cava a far-la franca anc par mèrit dal dutōr Loomis ch'al gh tira di cólp ad pistòla a 'l cōr e a la tèsta, faghénd-al strabucàr śò da 'l bśól. Ma quànd Samuel al buta 'l òć śò par véd'r-al stablî a tèra, al n al véd piò.


c: text/html

text:
Òi esensiài
I òi esensiài i è sustànse utenìde per estrasiù de öna piànta aromàtega, rìca en esènse (che l'è mia la stèsa aromaticità che gh'è an chìmega urgànega). Le esènse i è fàde sö da le piànte per tàte rizù: cumè sustànse de scart, per funsiù aleopàtega, antibiòtega, e de atrasiù dei empolinadùr.
Cuntegnüü
Döperasiù dei òi esensiài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La döperasiù dei òi esensiài en midizìna al dé d'ancö l'è bèla difundìda, ma l'è asé nöa per la farmasìa. El svölöp de l'indüstria chìmega, e pò dópo de la fitoterapìa an Frància, la g'ha pirmitìt ön svölöp de l'aplicasiù dei òi esensiài en le terapìe médighe.
Ol òi esensiàl sa pöl cunsiderà cumpàgn d'ön estràt de la piànta (dróga), e per chèla rizù ché la sò döperasiù l'è stüdiàda andèla fitoterapìa e de la farmacognuzìa.
Aromaterapia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aromaterapìa l'è ol tochèl de la fitoterapia che la stüdia ol tratamènt terapèutich che 'l döpéra i òi esensiài; al de d'ancö l'è despès cunsideràt öna disiplìna mia scentìfega, perchè l'è mia cugnusìda asé e perchè i òi esensiài sa pöl vènder andepertöt, e despès chi che i la vent i ia cognós mia asé.
Fùrme de asunsiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I òi esensiài sa pöl döprà tàt enternamènt comé esternamènt, dependent del cazo che sa tràta. An döperasiù esterna i òi esensiài sa döpera an bagn, fris-ciù e masagg.
Con la döperasiù tòpega vergöne ólte sa öl ön efèt lucàl, ótre ólte sistemech. Per fasilità la penetrassiù i sa mes-cia cont sustanse adeguade, che i ia aida a nà dét. I piö tancc cumpunencc dei òi esensiai sa asorbe an del intestì pesen, föra de quant che sa aministra an disulusiù alcolega, che alùra i sa asorbe suratöt an del magù. La aromaterapia anterna sa aplica:
- an via respiratoria, cont areolos, inalassiù o parföm
- an via retàl cont clistér o süposte
- an via digestiva en góse o pastìe
Atività farmaculogiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I òi esensiài sa bàt föra del corp per deèrse vìe. La prüma de töte l'è la respirasiù, andependentemènt de comè che i'om intrudüsicc. Pò se pöl batì föra cont la pìsa, la chiga, la salìa, ol sidùr e ol làt materen. Föra del caso de la respirassiù, üsóm eliminài dopo vìga idrosolubilisàt i terpé.
La atività farmaculogiga l'è deèrsa respèt de la specie e de la cumpusissiù. Da sólit sa descrif ol oi esensial de diaolùna compagn de antipruriginùs, chèl de eucalìpet balsamich, chèl de ciót de garofol compagn de antiseptich e càustich, chèl de camamèla digestif, antispasmodich e antianflamatore.
Cumpuzisiù chìmega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cumpuzisiù chìmega dei òi esensiài l'è ön gran rebelòt. Gh'è dei càzi che 'l componènt piö relevànt l'è an prupursiù süperiùra al 80% an söl totàl, e gh'è dei óter càzi andèi quài nisü cumpunènt al süpera ol 5%, e ghe n'è deèrs sentenér.
I componèncc prinsipài i è terpegn, diidìcc an tra monoterpegn (usigenàcc o mìa) e pò anch seschiterpegn, che i è componèncc volàtii che i ga da ol udùr a la piànta.
Ol segónt gröp de componèncc i è i fenoi, e prinsipalmènt alilfenoi e isoalilfenoi.
Tusicità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töcc i òi esensiài i ga vergota de tusicità, e ol grat 'l varia con de la cumpusissiù chimega. Gh'è cumpunencc propes tòsech tipo la canfùra (epiletega) o la tuiùna (neurotosech).
Gh'è pò an dela farmasia e an de l'alimentasiù dei cumpunencc che i ga ön sèrt grat de tusicità: ol mentòl el pöl fa ègner spàzem de glotide ai pütì, e 2 g pöl veser mortài per ón adült; ol anetòl (an de l'isòmer cis) l'è cunvulsivant; i òi esensiai de zerbégn e de tuia (de la faméa dei cipres) i pöl fà ègner emuragie üterine e aborcc; la nùs muscàda l'è ön stimulànt del sistema nervùs sentral e alüsinògen, per dù cumpunencc atif fés, l'acit mistrich e l'elemisina.
Variabilèsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vöna de le menàde prinsipài a doprà i òi esensiài an farmasia l'è la sò cumpuzisiù an funsiù de deers parameter, compàgn de: origin, ràsa chimega, clima, cundisiù stagiunài, etc
Per chèla rizù ché l'è mal fà a caàn dele cumpusisiù precize de ön an cont l'óter Le cultivasiù regulamentàde e 'l contròl fitosanitàre i g'ha pirmitìt de alsà la qualità e rènder méno diferènte le deèrse partide cumerciài.
Mudificasiù chìmeghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol procedimènt per caà le esènse 'l fa nà a finì tate ólte che ga saès öna mudificasiù ampurtànta andèla cumpuzisiù de l'òi esensiàl, che öl dì che l'òi che gh'è andèla piànta l'è mìa l'üstès che an tràa bé. Vü dei càzi piö cugnusìcc l'è chèl del camasulé, che l'è déter an de l'òi esensiàl de la camamèla e ga da ön culùr blö, ma che gh'è mìa andèla matricaria recutita perchè 'l sa fùrma andèl procès de estrasiù.
Aromatograma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol aromatograma l'è öna sórt de mizürasiù an védre del podér anibatérich dei òi esensiai. Al sèrf per stabilì ol podér antisetich del òi e l'üzo che se pöl fà co le malatìe anfetìve. L'atività la sa detèrmena cont l'ìndès aromàtich che 'l permet de determinà la potensa relativa d'ön òi esensial com' antisètich. Sa otéda la relasiù antra ol podér de ön òi respèt a ön determenat batére, fràt ol poder imaginare d'ön òi esensiàl de poder masim cùtra chèl batére (100%). Gh'è defati ön indes per töcc i bater che sa ciama indes aromatich asulut. Ol indes aromatich médio l'è la media aritmetega dei índes asulücc cutra vare zèrmegn.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cónt
Artéccol in dialatt bulgnais
Dai ténp antîg l'omen l'à sänper druvè däl prêd cénni par contèr. In Grêcia antîga e a Råmma as druvèven dî âbec (ch'î éren fât ed balutén furè ch'i s infîlèven in fitón ed fèr) par fèr di cónt d'l aritmetica. As dîs anch ch i pastûr cuntèven äl pîguer e al vâc druvànd dal prêd ch'i butèven zå quand äl bisti äli gnèven dänter o andèven fòra. Po dåpp, in matemâtica, sta parôla la gné druvè con un significhè elementèr ch'la vré dîr realizaziån dî cónt. In aritmetica, sti cónt i vrénn dîr zontèr, tirèr vî, moltiplichèr e divîder.
In generèl as dîs ch'i én cónt äl combinaziån (col rispèt ed rêgol prezîsi) ed sîmbol (mégga sänper dî nómmer) con dî operadûr (par esänpi +,-,* e /) par avair un risultè sôlid. As pôl dîr acsé ch'l è un pruzès vló ed trasformaziån ed valûr inizièl o ed risultè diferént. Sta conceziån la s permatt ed dscårrer ed tant cónt divêrs, ognón coi só fén e äl só rêgol: int'l aritmetica, int'i cónt infinitesimèl (cónt differenzièl e cónt integrèl), int'i cónt d'la probabilitè, int' i cónt proposizionèl, int'i cónt dî nómmer, e vî acsé.


text:
Lusêra
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Lusêra ( Luzzara in italiân) l'é un cmûn ed 9.134 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é a mezanôt e a 27 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz
Indice
Al teritôri[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é in 'na zôna geogrâfica a l' istèsa distânsa tra Rèz, Mântva e Pèrma Lusêra l'é in un paeṣâg carateréstich ed la Pianûra Padâna. Al carateréstichi spòndi dal fiòm Po che sègnen al teritôri cun al cunfîn lumbêrd, fân da sfònd spetacolêr al lêrghi distèiṣi ed bôsch e trèin cultivê cun 'na bòuna rèiṣa e che în al 60% ed la metradûra lusarèṣiâ. Al paeṣâg ch' es preṣèinta, a chi víṣita la berlēda lusarèiṣa, l'é 'd impurtânt valōr pr' al só aspèt 'd ambiĵnt ed fiòm incòra intât. A s' égh rîvapr' al carateréstich Viale Po, traversê da divêrsi carēri in tèra batûda che al lòngh a se ṣvilópa un interesânt percōrs adât a insgnêr la siĵnsa ed la natûra. La zôna l'é réca ed bèsti, ind al pâs ed l'avtûn e 'dla primavèira a gh'é dimòndi uṣê ed la faméja d' j airòun e 'd la faméja di nâder, ind l'êrch ed l'ân dimòndi uṣê ed la faméja 'dla pâsra, ânca ed quî che fân al né, pôch i gèner ed bèsti cun al mamèli, tôt fôra al lêvri e la têlpa. Ind al bûṣi d'âcva a gh'în divêrsi bèsti cun la cunchélia. Da viṣitêr al laghèt artificêl fât da la chêva ed tèra crēta, ciamê Chêva dal Lós. Ind al só fònd, quêṣi sèimper pantanōṣ, a gh'é dimòndi piânti e bèsti. Ind al laghèt a vîn fâta la pèsca spurtîva. Da viṣitêr ânca al prém lèt ed la Crustulèina ch' l' é stê fîn al 1932 l'ûltem cò dal lèt dal turèint Cróstel. Armês sèinsa âcva corèint dôp al sbancamèint fât dal 1929 al 1932 ind la localitê Livèl, ch' l' à spustê al cōrs dal turèint vêrs mezanôt e sîra.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al j urégin[modifica | mudéfica la surzéia]
La só urégin, secònd i stôrich dal dé d'incō, l'é da mèter a i tèimp di longobêrd, in quânt da la léngua dal pôpol longobêrd a deṣvînen al raîṣi dal só nòm. Per Pêder Ireneo Affò invêci Lusêra la turé al nòm da la preṣèinsa ed tânt lós ind al só âchev. Ló al dîṣ difâti che i Longobêrd int al 604, dôp la batâlia ed Mântva a s' în fermê in dōve adès a gh'é Guastâla, àn catê che la pèsca di lós l'êra bundânta cûntra a l'íṣola lusarèiṣa (che al prémi cà ed Lusêra a fósen insém a n'íṣola al li dîṣ ânca al Rio) a l'àn ciamêda "Lucciaia" pó dvintêda Luciaria pó Luzzara. Pr' al Cluverio, invêci, al nòm Lusêra al deṣvîn da Nuceria, pó Nucera, Lucera e Luzzara, antîga sitê rumâna butêda zò al tèimp dal j invasiòun barbârichi, e che al ruvîni în stêdi quacêdi dal j aluviòun. A fân difèt al prōvi sicûri ch' la sía stêda fundêda da i rumân, ânca se a Codsòt e a Riva ed Suṣêra ind l'Otsèint é stê catêdi rèst ed l'etê imperiêla. Da i documèint che incō a gh'òm a dispuṣisiòun, al nòm Lusêra as lêz la préma vôlta in un ât dal 781 dōve Carlo Magno, Rè di frânch e di Longobêrd, al tulîva sòta la só prutesiòun la Cēṣa Arzâna. Lusêra l'é un eṣèimpi di cambiamèint dal Sgnurèi in sté peréiod ed vitalitê polética dal teritôri padân. Al Vèschev ed Rèz al cûmpra da l'Imperadōr Lodovico il Pio, che dōp ed ló insém al trôn égh va Lotario, che ind al reclamêr la proprietê a n'arciâpa cun viulèinsa al pusès. Dôp la tôrna a 'd èser dêda indrê al Vèschev ed Rèz; ind l' 840 la tōrna a l'Imperadōr ch' al la dà a Angilberga, mujêra dal fiōl Ludovico II. Dôp êtri tribulêri tra Cēṣa e Impêr, Lusêra la tōrna ind al mân dal Vèschev ed Rèz ch' al la dà cun Guastâla a Bonifazio ed Canòsa. La rèsta ind i pusès di Canòsa fîn a la fîn ed la faméja, e a i tèimp ed Matélda l'é arcurdêda cme Pēv fra i pusès ed la cuntèsa. Int al 1160 Federeco I al tôrna a dêrla indrê al Vèschev ed Rèz, ânca se còst an prîva mìa pretènder nisûn dirét, in quânt ocupêda da i Cremonèiṣ, che a's în vèden arcgnusû al pusès da Arrigo IV. Int al 1311 l'imperadōr Arrigo VII al la dà a Passerino Bonaccolsi, sgnōr ed Mântva. Caschê i Bonaccolsi, i Cremonèiṣ preocupê ed la cresèint putèinsa di Gunṣêga, a se ṣgâgen a ocupêr Lusêra, mó a vînen casê vía da Luigi Gonzaga ch' a 'gh cunfermê al pusès da l'imperadōr Carlo IV ind al 1354. Ind al tèimp ed la sgnuréia di Gunṣêga, Lusêra la vîn rinfursêda e da la piânta ed la só mâpa 's pōlen vèder incòra incô cun distinsiòun al piâsi, i palâs ed l'avtoritê e i fabrichê roligiōṣ, acsé cme în stê pinsê ind al '400. Int al 1350 al paèiṣ al dà alôg a Francesco Petrarca. Cun la cunsègna ed Lusêra a Rodolfo Gonzaga, fiōl dal Marchèiṣ Lodovico, a cumîncia al râm ed la râsa di Gunṣêga ed Lusêra. Sòt al só pusès a vîn tirê só al palâs ed l'abitasiòun di Gunṣêga, ôvra ed Luca Fancelli, architèt a la Cōrt ed Mântva. Rodolfo al mōr int al 1495 al tèimp ed la famōṣa batâlia ed Furnōv insém al Târ. L'imperadōr Carlo V int al 1502 al nômina al Duchêt a fèdev dirèt, per sèimper al pasêva in ereditê al pió grând di fiōl. Al Marchèiṣ Massimiliano al dà (1577) al cusèin Guglielmo. Int al 1630 Lusêra la tôrna al Duchêt ed Guastâla ch' al la gvêrna mìa sèimper cun furtûna per cîrca mèz sècol. Môrt int al 1739 Carlo, fiōl ed Luigi Basilio, a finés al râm ed l'elbêr ed la faméja di Gunṣêga ed Lusêra. La vicènda pió impurtânt ed la stôria ed Lusêra l'é sucèsa al 15 agòst 1702, quând a s'é cumbatû ind l'ambît ed la guèra ed Sucesiòun Spagnôla, 'n viulentésima batâlia fra l'eṣêrcit imperiêl guidê dal Prîncip Eugenio ed Savoia e i Frânco-Spanôl: l'é la famōṣa Batâlia ed Lusêra. Dû dé dôp Lusêra la 's arènd a i Frânco-Spanôl cun grôsi pêrditi. Int al 1734, scupiêda la guèra per la sucésiòun dal Règn ed Polôgnia, al paèiṣ al vîn ucupê dal trópi Frâco-Sêrdi, sòta al cmând dal rè Carlo Emanuele ed Sardègna. 'Na nōva grôsa batâlia la sucêd al 17 setèmber ed l'istès ân, dōve j imperiêl a vînen incòra batû. Int al 1747 Lusêra e al só teritôri a vînen unî, dôp la fîn ed la râsa di Gunṣêga ed Guastâla, a l'Impêr Avstriàch ed Maria Teresa. Cun al tratê 'd Aquisgrana ed l' 8 avrîl 1748 Luṣêra la vîn cunsgnêda a Don Filippo di Borbone , che al drōva l'inteligînsa ed Du Tillot per tirêr só la cunuméia cun di sôld a fònd pêrs per la creasiòun ed nōvi ativitê prudutîvi. Int al 1759, per edét dal Rè, a vîn scanṣlê la cârica ed Podestê perché êra stê més a Guastâla tót al cumplès ed la burocrasèia e 'd l' aministrasiòun.
Da la rivulusiòun Francèiṣa a i nôster dé[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rivulusiòun Francèiṣa e l'ôvra napoleônica a pôrten Lusêra ind la Repóblica Ciṣalpèina in sègvit ind al Cumpartimèint dal Cròstel. Finî l'impêr napoleônich, al 9 fervêr 1814, la vîn turnêda a èser ucupêda dal trópi ed l'Avstrìa. A sègvit dal Tratêt ed Vièna, i vèc stêt Borbônich a vînen cunsgnê a Maria Luisa d'Avstrìa. A la môrt ed la duchèsa, al 4 znêr 1848, Lusêra la pâsa a j Estèins ed Francesco V. A sègvit ed la II Guèra d'Indipendèinsa, al 16 agòst 1860 a vîn mandê vía Francesco V. Cun al plebisît ed l' 11 e 12 mêrs 1860, Lusêra l'é unîda al Règn dal Piemûnt e dòunca al Règn d'Itâlia. Per mêrit ed Francesco Boccalari int al 1863 a Lusêra 's fa 'na Socetê ed Tîr a sègn ch' al gh'à cme presidèint Giuseppe Garibaldi. Lusêra cun la rifōrma aministratîva dal Règn d'Itâlia, l'é cunsgnêda a la pruvîncia ed Rèz. Da alōra la fōrma dal teritôri an n'é mìa cambiêda, però al paèiṣ la mantgnû la cumbativitê e la vivacitê insèm al piân socêl ch' al srà patrimòni ed tóta la Bâsa arzâna a i tèimp ed Camillo Prampolini, ciâme cme sègn l'apôstol dal socialîṣem. Quâtr ân dôp l'Unitê a nâs a Lusêra la préma socetê operâria, che a 'gh andrà a drê tânt êtri, sèimper ind al tentatîv ed fermêr la diṣucupasiòun e la misèria e 'd fêr frûnt a la represiòun ed la pulisía. Ed 'na faméja ed fôrti tradisiòun socialésti l'é Bruno Fortichiari, tra i fundaōr dal Partî Comunésta Italiân. Al fasîṣem al piciarà dûr e da dêr l'eṣèimpi da subét: al 5 mâg 1921 a vîn masê in cundisiòun mai dal tót ciarîdi al zòven anârchich Riccardo Siliprandi, a gh'é saltê adôs un gróp de squadrésta. E al prèsi paghê da Lusêra al câṣva ed la Reṣistèinsa al srà dimòndi êlt: cambiêda in pulveriēra e in depôṣit d'êrmi da i naṣésta, l'avrà 10 partigiân fuṣilê a Rezōl ind l' avrîl 1945, êter 7 môrt in divêrsi operasiòun militêri in pruvîncia, môrt e dispêrs ind i câmp ed cuncentramèint, civîl arestê e torturê. Al dôp guèra al vedrà sèinsa prèir scansêri la riprèiṣa dal lôti socêli – arivêda al mâsim cun al siôper "a l'arvêrsa" di braciânt insém a j êrṣen dal Chêv Fiòma – e al darà indrê al Cmûn al gvêren dal sinéstri.
Palâs e cēṣi ed Lusêra[modifica | mudéfica la surzéia]
La Tòr Cévica
Al 23 otòber 1702 al milési francèiṣi àn minê la pêrta dal castél ch' la guêrda vêrs Guastâla, e pêrta ed la Rôca cun la só grôsa Tòra. La comunitê ed Lusêra l'îva fîn da l'inési manifestê al deṣidèri ed tirêr só 'na tòra dimòndi êlta cun al materiêl ed la vècia Tòra ed la Rôca e dal furtificasiòun. Int al 1724 a s'é cumincê ind al druvêr, per l'impalcadûra, l' algnâm rivê da Guastâla ofêrt dal Dóca. I lavōr în stê fermê, per la mancânsa ed sôld, cun al lasêr la pêrt d'ed sōvra ed la tòra quadrêda. Int al 1780 la volontê ed la comunitê ed Lusêra la purtê a finîr la Tòra cun la costrusiòun ed la cópla dōve é stê més 'na quaciadûra ed zéngh. Al 15 setèmber 1780 a gh'é stê més insèm la crōs cun al Lós 'd arivêr acsé a l'altèsa ed 55 mêter.
Al Palâs ed la Mêṣna
Al vèc palâs di Gunṣêga, sngōr ed Lusêra, al vîn tirê só vêrs la fîn dal XV sècol só disègn ed Luca Francelli. In urégin, cun i sō fabrichêt, al tgnîva tóta la piâsa dal dé d'incô, mó da la guèra, cun la batâlia dal 15 d'agòst 1702, a s'é salvê sōl la pêrta ch' es vèd incô. A l'intêren dal palâs 's vèd incòra la lôgia ch' la dêva ind al curtîl, fâta da un pôrdegh cun trèi archêdi avêrti a mèz sèirc che pôgen insém a clòuni adèsa murêdi. Dō de sté clòuni, còli ed mèz, în ed mêlmer e i capitê în urnêd ed fujâm, mèinter al j êtri dō clòuni în in muradûra e a gh' àn sōl i capitê ed mêlmer cun mutîv a fòj dimòndi pió a la bòuna. Ind al frûnt dal Palâs, sōvra la pôrta principêla, a spéca al stéma di Gunṣêga, in cerâmica ed tânt culōr fâta da Luca della Robbia. L'é ed fōrma circolêra cun d'atōrna di festòun ed râm ed pîn, sègn ed la buntê.
La Cēṣa Parochiêla êd Sân Zôrz
L'ûratôri ed Sân Zôrz l'êra, tr'al VII e al IX sècol, un céch fabrichêt a 'na sōla navêda. Int al cōrs di sècol l'à subî divêrs cambiamèint e arnuvamèint, mó al mantîn incòra l'âbsida fâta in manêra rumânica, dóve sòta, di schêv fât da pôch àn purtê a la lûṣ l'antîgh soterâni, fònd pió ed dû mêter, in dóve 's vèden al céchi clòuni in côt dōve a 'gh pugêve al fâci. La facêda, al parèidi d'ed fôra e l'intêren în in scèt stîl barôch, cun trèi navêdi e sînch capèli ed fiânch, dō ed còli parsialmèint rinascimentêli. A la dréta dal preṣbitêri a gh'é la réca Capèla ed la Madòna dal Ruṣâri. Drêda a l'altêr Magiōr a gh'é 'na splèndida tèila dal 1500 ch' la figûra la Madòna cun al Bambèin sidûda insém a 'na scrâna ed mêlmêr, cun a dréta la figûra ed Sân Zôrz ch'al mâsa al drêgh, a mansèina Sân Girôlem cun i pâgn da Cardinêl. D' impurtânt belèsa l'é l'Altêr Magiōr, 'na cumpuṣisiòun ed mêlmer ed tânt culōr, prêdi dûri e ed medrapêrla. Ind la préma Capèla a dréta a gh'é la Vâsca dal Batèz in mêlmer dal 1574, e 'na pitûra dóve ind al fònd as vèd Lusêra vésta da l'antîga pôrta pr'andêr int al Castèl, a's vèd ânca la tòra ed préma ed la Cēṣa ed Sân Zôrz. Còla d'adèṣ l'é stê tirêda só a l'inési dal XX sècol.
Al Teâter
Ind l'antîgh Palâs di Gunṣêga ed Lusêra a gh'êra ânca al céch Teâter ed Cōrt. Vêrs la fîn dal XVIII sècol n'é stê tirê só un êter ind i lochêl pó ucupê da la scōla d'êrt. Diversamèint da còl che dimòndi a pèinsen, al Teâter dal dé d'incô an n'é mìa còl préma dal XX sècol. Da un rôgit dal 1813 a riṣûlta che in cl' ân la Socetê Teatrêla ed Lusêra l'à cumprê un fabrichê róstich, drûve cme granêr, per cambiêrel ind al Teâter dal dé d'incô. Ânca se i lavōr, per adatêr al fabrichêt, în cumincê subét, per l'inavgurasiòun a s'é duvû spetêr al 2 otòber 1852, dâta dóve l'é gnû inavgurê cun la rapreṣentasiòun ed l'ôpra "I Capuleti e i Montecchi" ed Vincenzo Bellini. Al teâter al prîva tgnîr fîn a 400 persòuni, cun 47 pêlch divîṣ in trî ōrdin. Al sipâri, andê pêrs, al rapreṣentêva la Fêra ed Lusêra cun i Prîncip Gunsêga e l'êra stê piturê dal Casali. Al fabrichêt l'à subî un fôrt restâver int al 1919; sté dâta l'é intajêda ind al lunetòun ch' l' é d'e sōvra la fnèstra centrêla ed la facèda. Sibèin gnésen mantgnû i trî ōrdin di pêlch, la piânta, che a l'urégin l'êra a U svaṣêda, l'é stêda cambiêda ind fōrma circolêra. Da dimòndi ân al vîn mìa druvê, mó da pôch é stê fât di lavōr ed restâver, in vésta, da che a pôch, ed l'inavgurasiòun.
La Cēṣa dal vèc Cunvèint d' j Agostiniân
La Cēṣa dal vèc uspdêl, o Cēṣa dal Cunvèint céch, atachê al pió antîgh fabrichêt ch' l' êra l'Uspési di Pelgrèin, l'é stêda arnuvêda a la fîn dal XV sècol pr' al vrèir ed Caterina Pico, fiōla ed Gianfranco Cûnt ed Mirândla. L'é stêda butêda zò fîn quêṣi a i fundamèint e turnêda a tirêr só tr' al 1764 e al 1771 insèm al Cunvèint d' j Agostiniân; per furtûna l'âbsida armêṣa l'é còla dal Quatérsèint. Ind la sagrestéia 's vèden, un pō, i rèst 'd un magnéfich monumèint mortuâri, dedichê a Luigi Gonzaga môrt a 32 ân int al 1570, parsialmèint ruvinê da un incèndi int al 1918. Ind la pêrt d'ed sōvra dal munumèint, al cèinter a 's vèd al stèma di Gunṣêga sustgnû da dû amurèin cun d'ed sōvra 'n' aquîla incurunêda a dō tèsti e a i d fiânch dō góli che finésen in dō bôci. Sté curunamèint al pôgia sōver un réch architrêv sustgnû da dō grândi figûri: 'na Cariâtid e 'n Atlânt. Dal cèinter, sòta al curniṣòun, sostgnû da 'na tèsta ed leòun, a partés in dō pêrti un réch festòun ed frûta, ch' al pâsa sōvr' al Cariâtid e al và zò a i dû fiânc estêren fîn al grând piân 'd apôg dal basamèint dóve 's pôgen al dō âquili. Int al mèz dal monumèint a gh' êra 'na lâpida dedichêda a Luigi Gonzaga. Sòta al purdghêl aṣvèin în stê catê da pôch dal pitûri a frèsch 'd interèsi stôrich e artéstich. È stê butê zò ânca la Tòmba Monumentêla 'd Antonia Gonzaga, surèla ed Luigi e mujêra ed Roberto Sanvitale, la tòmba tirêda só int al 1572 ed frûnt a còla ed Luigi, e spieghê da Caselli ind la só stôria ed Lusêra publichêda int al 1898. Per còl che riguêrda al vèira cunvèint, l'é stê tirê só da j Agostiniân, prubabilmèint préma ed la cēṣa 'stèsa in fōrmi rumânichi: difâti armâgnen cme testimòni ed còst al purdghêl e soquânti vôlti a vèila, salvê da i tânt e mìa sèimper precîṣ arnuvamèint fât ind i sècol. A riṣûlta ruvinê da l' incèndi dal 1918 la pitûra a frèsch ch'al figurêva 'na Madòna cun un bambèin e dō fugûri ed sânt a i dû fiânch, l'amzurêva 1 mêter e 20 e dû mêter d'altèsa, ôvra dal pitōr Francesco Monsignori nê a Veròuna int al 1487. Mandê vía j Agostiniân ind l'època napoleônica, int al 1824 al fabrichêt l'é stê druvê per al vrèir ed Maria Luigia duchèsa ed Pèrma, Piasèinsa e Guastâla, cme uṣbdêl, ûṣ pó mantgû da la faméja Lodigiani che a n'é dvintêda padròuna int al 1886. Dôp l'é stê dunê al j Ôpri Péi ed Lusêra a da sté urganiṣasiòun gestî fîn al 1978 préma cme uṣbdêl e pó cme Ricôver. Ind la pêrta a mezdé a gh'é n'êla fâta int al 1948 ch' la fà un tót ûn cun còla pió antîga. L'uṣbdêl l'é stê sarê dôp che é stê fât l'ûṣbdêl ed zôna a Guastâla, al fabrichêt, dōp che gh' é stê fât di lavōr d'adatamèint, al vîn druvê cme pôst ed la Mòstra Nasionêla e Musèo dal j Êrti Naif.
Il Musèo Nasionêl 'd Êrti Naif
Al Musèo, ideê da Cesare Zavattini e fundê da Renato Bolondi int al 1967, l'é un musèo ch ' al crès sèimper grâsia a la rasègna anvêla: al j ôvri siēlti da la zuréia, difâti, armâgne per sèimper in mòstra int al musèo. In pió dal j ôvri, che în pió ed 300, al musèo al gh'à ânca 'na réca sêla póblica ed giurnèj e rivésti, 'na videotêca e 'na bibliotêca.
Véla Maso
L'é insém a la strêda comunêla cun al 'stès nòm a cîrca d chilômeter tra mezdé e matèina dal cèinter ed Lusêra. Cla Vèla ché l'é incòra, cun al só stupènd giardèin a l'italiâna e i filêr ed grôs siprès dal padól, ûn di pió bê urnamèint dal campâgni ed Lusêra. L'é stêda òna dal cà di Gunṣêga, a l'à mantgû soquânt di carâter ed l'antîga nobiltê, cme al giardèin, l'uratôri e al piantumêdi d'èlber. L'intêren la gh'à un interesânt salòun ed rapreṣentânsa, a setentriòun 'na tòra cun êrch pasânt al gh'à un logê ch' al tîn só 'na balaóstra cun al cèinter 'n' arlòj incurunê da 'na turèta. Pêrta necésaria ed la véla l'é al giardèin in dóve 's câte dal piânti dimòndi importânti che a 'gh' n' é pôchi in Itâlia. La véla e al só giardèin în stê teâter ed pôṣa dal félm Novecento ed Bernardo Bertolucci. Incō l'é al pôst ed la Comunitê per la cûra di droghê Mondo X.
Al Cēṣi dal frasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Cēṣa parochiêla ed Codsòt
A 's pōl dîr che la dâta ed la costrusiòun ed la Cēṣa Parochiêla l'é atōrna a la fîn dal XVII sècol, e l'é stêda tirêda só ind l'istès pôst in dó l'êra cl' êtra dal 1500 cîrca. Dèinter as pōl mirêr, in pió ed l'altêr magiōr in stóch melmeriṣê e quâter altêr uriginêl ind al capèli, quatôrdéṣ tavlèti de scōla emiliâna dal XV sècol che fân vèder di fât dal Vangēl.
Cēṣa parochiêla ed Sân Chêrel Borromeo di Casòun
Fr' al patrimòni artèstich ch' es pōl mirêr a l'intêren ed la Cēṣa Parochiêla a 's segnêla un côro ed lègn a scrâni ed bòuna fatûra dal Setsèint.
Cēṣa Parochiêla ed Sân Rôch ed Velaròta
In urègin l'antîga cēṣa, tirêda só insém a l'antîgh Uratôri ed Sân Rôch ind al XV sècol, la duvîva avèir sōl trî altêr: còl principêl e dû a i fiânch dedichê ûn al Sânt Ruṣâri e a Sân Rôch. Dôp a n'é stê tirê só un êter altêr dedichê a Sân Francèsch d'Asîṣi e a Sânt' Antòni da Pâdva. Int al 1936 è stê butê zò la splèndida cēṣa dal Setsèin perché mìa sicûra.
La Ciâvga ed Velaròta[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é al pió antîgh lavōr fât a mân ch' es tîn da cât a Velaròta e la testimuniânsa pió interesânta ed la só stôria. Sté ôvra idrâvlica, cun parapôrt, fât insém al Chêv Tajêda, sgnêda insèm ûn di antîgh râm dal Fiòm Po, l'é stê cumincê int al XIII sècol; al gh'îva la funsiòun pr' impidîr j artōren dal pîni dal Fiòm Sècia e 'd la Môlja in pió ed bunifichêr i trèin per crèser la prudusiòun agrécola e favurîr la nâsita ed nōv cèinter abitê.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Luzzara: Cenni storici. - Reggio Emilia : Stabilimento Tipo-litografico degli Artigianelli, 1889
- Lorenzo Davoli - La chiesa di San Giorgio a Luzzara : storia e arte - [s.l.] : [S.n.], 2000
- Guido Laghi, Rolando Cavandoli - Storia di Luzzara; prefazione di Cesare Zavattini ; premessa di Fausto Alberini. - Luzzara : Comune di Luzzara, 1978.
- Armando Rati - La battaglia di Luzzara : (15 agosto 1702) : la fine dei Gonzaga e la sofferenza della gente reggiana e mantovana - Mantova : Sometti, 2003.
- Leonardo Tenca - L'organo della Priorale di S. Rocco della rotta di Luzzara - Villarotta (Luzzara) : Parrocchia, 1997
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Un bacio prima di morire
Un bacio prima di morire (Un baś prima 'd murìr) 'l è 'n thriller americàṅ e britànic dal 1991 ad James Dearden trat da 'l rumànś umònim dal 1952 'd Ira Levin.
La pelìcula, ch'la psiva cuntàr su 'n budget ad vint-sèt migliòṅ ad dòlar, la 'n à muciâ sù sōl quìnd'ś e quàtar.
Sunt
Jonathan Corliss (Matt Dillon) 'l è 'n puvràs śóvan ch'al n s è mai cumpatî, fiṅ da pìcul, la famìja d'l industriàl Thor Carlsson (Max von Sydow), òṅ ch'l à fat i bèsi faghénd e vindénd dal ram. Da la sò fnèstra al tîṅ 'd òć tut i dè al trên ch'al gh pasa davànti par purtàr dapartùt, anc a 'l èstar, al metàl rós. Thor al gh'à dū fiōli śmèli cumpàgni in d'l aspèt e puti, la Dorothy e l’Ellen (Sean Young).
Dvintâ più grand, Jonathan al taca a far la cōrt a la Dorothy e al gh s mét insém. Prèst chi lē la gh'à da 'vér fiōl ma lò al la cópa prima traplànd un suicìdi. Dòp ès'r-as spustâ a New York e tòlt 'n àtar nóm, chi lò al gh la cava a spuśàr l’Ellen che la n saìva gnint dla stòria che lò al gh'iva cun sò surèla.
La ragàsa, ch'la tîṅ a drē a n'asuciasiòṅ ch'la juta i putèṅ cun di prubléma e al putàni e ch'la n à mai cardû ch'la Dorothy la s sia masàda da par lē dabòṅ, la dmanda ajùt a 'l detective Dan Corelli (James Russo) p'r andàr-'g a fónd.


text:
Sant Ustorgg
Sant Ustorgg (Sanctus Eustorgius in Latin; Ágios Eustórgios in Grech; Sant'Eustorgio in Italian; Saint Eustorge in Frances; ... - Milan, 18 settember 350) l'è staa vescov de Milan del 344 fina a la soa mort. L'è on sant de la Gesa Cattoliga, regordaa el dì de in del qual l'è mort.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Duranta el temp in del qual l'era vescov l'ha convocaa on fracch de sinod diocesan per combatt l'Arianesim e per fà sù di ges noeuv. Per quest l'è regordaa de alter vescov cattoligh con paroll de stima: Sant Atanas l'ha ciamaa difensor del destin, menter el Sant Ambroeus el parlava de lù 'me on confessor. El sò nomm l'è staa miss dent al Ritt ambrosian e 'l sò cult a Milan l'è testimoniaa de cinqu ges in sò onor, come l'ha regordaa el Goffred de Busser in del Liber Sanctorum Mediolani. La pussee famosa de quei ges chì l'è la Basiliga de Sant Ustorgg, arent a Porta Cicca. E l'era consideraa on sant giamò cent ann dopo che l'era mort. La soa tomba la se troeuva proppi indove l'è che la gh'è la Basiliga dedicada a lù. Gh'è success San Dionis Marian. Sant Ustorgg l'è vun di patronn de Milan.
La leggenda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia de la soa Vita, piena de leggend, la ven del XII secol. Voeuna di leggend la dis che lù l'abbia portaa a Milan i oss di re Magg de Costantinopol, cont on carr menaa de dò vaccherell e l'abbia scernii de mettei lì proppi indove el San Barnaba l'eva convertii i primm milanes (che poeu l'è semper el sitt de la Basiliga de Sant Ustorgg). I trii sarcofagh de marmor hinn staa svoiaa del Barbarossa quand che l'ha traa giò Milan in del 1164. I oss, al dì d'incoeu se troeuven a Colonia.


text:
Costanza (Romania)
Costanza (Constanţa in romen e in la pupart di lengov; Köstence in turch; Kjustendža in bulgher; Konstanz o Konstanza in todesch storigh; Constanza in spagnoeu; Costança in portoghes; Costansa in venezian; Tomis, Tomi o Costantiana in latin) l'è ona città de la Romania del sud-est, cont ona popolazion de 304.000 abitant.
L'è on port e ona città tra i pussee important del sò paes.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Costanza la se troeuva in de la Dobrugia romena, in del distrett omonim.
L'è situada arent al Mar Negher, minga lontan del confin con la Bulgaria. Per i sò dimension bei grand, in del 2007 l'è nassuda la zona metropolitana de Costanza, che la quatta dent alter tredes comun (Năvodari, Ovidiu, Eforie, Murfatlar, Techirghiol, Mihail Kogălniceanu, Cumpăna, Valu lui Traian, Lumina, Tuzla, Agigea, Corbu e Poarta Albă).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è nassuda col nomm de Tomi, colonia greca in del Mar Negher.
La tradizion mitologiga la dis che l'è stada fondada del re Eeta, scior de la Colchid e pader de la Medea; el storigh Giordan inveci el dis che l'è stada ona regina di Geta ciamada Tomiri.
I Roman hinn rivaa in quella region chì in del 29 prima de Crist, e quella chì per on bell poo de temp l'è stada voeuna di frontier pussee estremm de l'Imperi (limes Scythicus). In del 8 Tomi l'ha vist rivà el sò cittadin pussee famos: el poeta roman Ovidi, che l'era finii in desgrazzia a la cort de l'imperador August e esiliaa, e che chichinscì l'è mort, anca se l'ha provaa per tutta la vita a domandàggh la grazzia al sovran.
Tomi l'è stada missa prima in la provincia de la Mesia e poeu, ai temp del Dioclezian, in quella de la Scizia Minor. El Traian l'ha faa sù la soa muraja minga lontan de la città.
A quell temp l'ha cambiaa nomm e l'è stada ciamada Constantiana, in onor de l'imperadris Flavia Giulia Costanza, la sorellastra del Costantin I. "Costanza" (grech: Kwvσtάvtιa/Kōstántia) l'è ona denominazion che la se sent per la primma voeulta in del 950 e de allora l'è semper restada quella (anca se magara storpiada in di alter lengov).
L'ha faa part de l'Imperi bizantin, poeu de quell bulgher, de la Valacchia e, a partì del 1419, de l'Imperi Ottoman. El domini turch el gh'è staa fina al 1878, quand che la città l'è passada a la Romania.
El 22 de ottober del 1916 l'è stada occupada di potenz centrai (Germania, Turchia, Bulgaria e Austria), e inscì l'è staa fina al 1918.
De quell moment l'è andada dree a la storia de la Romania, de la qual col temp l'è vegnuda el port pussee important.
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Già che l'è ona città europea oriental, oltra che a on port important, Costanza la gh'ha ona composizion etniga minga tant unitaria. In del 2002 el censiment el diseva inscì:
- Romen 92,2%
- Tarter 2,8%
- Grech 0,17 %
- Turch 2,9%
- Bulgher 0,01%
- Giudee 0,01%
- Zingher 0,95%
Gh'è de dì che col passà del temp i Romen hinn vegnuu semper pussee, già che in del 1853 la sò percentual l'era domà del 5,4%, menter i Tarter e i Grech eren al 35,6% e al 29,6%.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Costanza l'è gemellada cont on fracch de città che despess hinn anca port important.
- Santos, Brasil.
- Bazargic, Bulgaria.
- Shangai, Cina.
- L'Avana, Cuba.
- Lissandria, Egitt.
- Turku, Finlandia.
- Francia:
- Grecia:
- Italia:
- Yokohama, Giappon.
- Sidon, Liban.
- Rotterdam, Paes Bass.
- Novorossijsk, Russia.
- Latakia, Siria.
- Statt Unii:
- Turchia:
- Odessa, Ucraina.
- Makassar, Indonesia.
- Aktau, Kazakistan.


text:
Liber
Un liber (libru int l'insübrich del nord) l'è un insema de föi stampaa o scrivüü a man cüsii insema int un urdin precis e seraa sü in mezz a una cuvertína. I liber i henn druvaa per passà infurmazion o anca per divertiment e passa temp.
Etimulugìa de la parola[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parola latina liber l'è mantegnüda pulida int i püssee tant parlad lumbard. Int i zonn nord ucidental (cume presempi Com e Tisin) la divegna libru. In principi la parola liber la vureva dì anca "rüsca", ma giamò che l'era un material druvaa per scriv di test (in libro scribuntur litterae, Tito Maccio Plauto), per estension la parola l'ha ciapaa 'l significaa de "overa leterària". Un'evolüzion cumpagna l'è capitaa a la parola greca 'BιBλίov' (biblìon).


text:
Gastropoda
Gastropoda l'è 'l nòm de 'na clas de molùschi. L'è la clas che g'ha ìt el söcès evulutìf piö nèt, suratöt per vìa dei adatamèncc anatòmich che i sò mèmber i g'ha svelöpàt e che i ha facc nì bèi diferèncc dei Monoplacofori dei quài l'è fàcil che i se sàpe uriginàcc.
Gh'è al mónt de piö de 75.000 spéci amò ìe e gh'è stat discriìt alméno 15.000 fòsii che fà part de chèsta clas.[1]
Se i tróa en töcc i ambièncc, enfìna 'ndèi dezèrti, ma perlopiö i vif endèl'àiva tat dólsa come salàda. Ghe n'è pò a che gh'è riàt a colonizà la teraférma, e i è l'ünica clas de molùschi che gh'è riàt a fal.
De chèsta clas fà part le lömàghe, i lömagòcc e divèrsi óter animài marì che se conós piö che óter per i sò gös, aisebé che tàte spéci, compàgn dei Opistobranchia e i Nudibranchia, i l'ha pirdìt endèl córs de l'evulusiù.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tasonomìa dei Gastròpodi l'è amò sóta reviziù, e de menemà se abandùna la clasificasiù tradisiunàla. La situasiù l'è cumplicàda e se pöl parlà de 'na "giùngla tasonòmica" quan che se và 'ndèi lièi tasonòmich piö bas, perchè la clasificasiù la càmbia a segónda dei autùr. En piö, coi stüde piö modèrni de le sequènse de DNA gh'è de spetàs amò divèrse reviziù pò a dei lièi de clasificasiù piö alcc.


text:
Crixus
Crixo o Crisso (latin: Crixus; Gallia – Apulia, 72 A.C.) l'è stò un gladiatur e cundutier gallic e leader da la ribelliun di s'ciavi durant la Tersa guèra servil cun Spartacus, Gannicus, Castus e Oenomaus.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da urigin gallich (ül sö nom in celtic vòr dì "dai cavéi riss"), l'é diventò s'ciav un quei ann prima da la rivolta dai Romani, ch'han scunfitt gli Allobrogi, esercit in dal qual Crixus al cumbateva. Cum'é tanti sö cumpagn, Crixus al s'é alenò per diventà gladiatur in da la scòla da Capua da pruprietà da Lentulus Batiatus. In di primi scuntri cuntra l'esercit ruman, la sua compagnia da gladiatur celti l'ha cambiò tipulugia da cumbatiment, taccand i parti espost a l'esercit servil, ritegnü cum'é di punt debul. Inisialment l'esercit di scchiavi utenn vari succes, scunfigend l'esercit senatori inviò per fermà la rivòlta. Crixus al sa separa da Spartacus vers la fine da quell'ann; Spartacus infati al vureva arrivà ai terr d'urigin di schiavi in Gallia e in di Balcani, iveci Crixus al vureva sachegià l'Italia dal sud. In da la primavera dal 72 a.C. v'un di 2 consoli inviò a fermà la ribelliun, Lucius Gellius Publicola, al ragiungg Crixus e i sö òmin, ca eran Celti e capi tribù Germanich, sul Munt Gargano in da la regiun da l'Apulia. In da la bataglia Crixus al s'é servì da la fanteria germanica per tentà da decimà i ruman prima da dacc ül via libera ai sö gladiatur d'élite. I sö lutadur germanici in stò sbaraglià e Crixus l'é stà custrett a mett in att una strategia difensiva ca la s'é rivelada inefficass: Crixus l'é stò masö e i sö 30.000 suldà scunfitt. A la manéra dagli aristucratic rumani, Spartacus l'ha unuràà la memòria da l'ex-gladiatur cun di gioch funebri in di quali 300 rumani prigiunier da guera in stò custrett a cumbatt fin a la mort cum'é di gladiatur.
Popularità dopu la Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adatament cinematugrafich e televisiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Crixus l'è stò interpretà da Jon Ireland in dal 1960 in dal film Spartacus.
- Crixus l'é stò un persunagg dal Jeff Wayne's Musical Version of Spartacus.
- Crixus l'é stò interpretà da Paul Kynman in dal 2004 in dal film Spartacus.
- Crixus l'é stò interpretà da Manu Bennett in di seri TV da la Starz; Spartacus: Blood and Sand, ül prequel Spartacus: Gods of the Arena, ül sequel Spartacus: Vengeance e l'ultima stagiun Spartacus: War of the Damned.


text:
Vicente Lusitano
Vicente Lusitano 'l era stê 'n muśicìsta purtughéś (forsi nê a Olivèinsa, a 'l inìsi dal Sinc-sèint - mort a Ròma in dal 1561).
'L era stê 'n cumpuśidōr 'd ōvri per côr cuma 'd mutèt e 'd madrighêl mo 'l era piò cgnusû p'r i só scrìt in sìm' a la tiurìa dla mùśica, in dû al rivèva a quistiunèr-'n a Ròma in dal 1551 c'n al Nicòla Visintàin che a diferèinsa 'd lò, al vlìva śluntanèr-es da la tradisiòun.
In dal só scrìt ed tiurìa Introdutione facilissima et novissima de canto ferma (1553), al Luśitàṅ al s introdûś a la mùśica, pò al descòr in sìm' al cuntrapùnt impruviśê, e 'l preśèinta 'l só idèi al riguèrd di trī gèner muśichêl dal diatònic, dal cromàtic e dl enarmònic.


text: 1Rü yemawena chanayaxu ga wüxi ga dexnemena̱xã ga ngugüruü̃ ixĩxü̃ne ga choxna naxãxü̃ne. Rü guma choxna naxãcü rü ñanagürü choxü̃: “¡Inachi rü nangugü ya yima Tupanapata rü ngẽma pumaraarü gute̱xeruü̃taxmü! ¡Rü yaxugü rü ñuxre yiĩxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽ́ma Tupanaxü̃ icua̱xüü̃güxü̃! 2¡Natürü ngẽma naã̱xtü ya Tupanapata, rü tãũtáma cunangugü! Erü ngẽma duü̃xü̃gü i tama Tupanaãxü̃́ yaxõgüxü̃na marü nanaxã. Rü nümagü rü tomaẽ̱xpü̱x ya taunecüarü ngãxü̃ tá chixexü̃ namaã naxügü ya yima ĩãne ya üünene ya Yerucharéü̃. 3Rü choma rü tá chanamu i taxre i chorü orearü uruü̃gü na 1,260 i ngunexü̃ duü̃xü̃gümaã nüxü̃ yaxugüxü̃ca̱x i chorü ore. Rü nümagü i ngẽma taxre rü tá niwẽxchiru na ngẽmawa duü̃xü̃gü nüxü̃ cua̱xgüxü̃ca̱x na ngechaü̃ nüxü̃́ ngu̱xgüxü̃”, ñanagürü choxü̃. 4Rü ngẽma taxre i orearü uruü̃gü nixĩ i norü cua̱xruü̃ i ngẽma taxre i nanetü i oríbu rü ngẽma taxre i weraarü üruü̃gü i tórü Cori ya ñoma i naãneãrü yora ixĩcüpe̱xewa ngẽxmagüxü̃. 5Rü ngẽxguma texé chixexü̃ namaã ügüchaü̃gu i ngẽma taxre i orearü uruü̃gü, rü nümagü rü üxüema ya naã̱xwa ínacuexechinemaã tüxü̃ tá ínagu. Rü ngẽmaãcü tá inayanaxoxẽẽ i norü uwanügü. Rü ngẽmaãcü tá tüxü̃ nadai ya yíxema chixexü̃ namaã ügüchaü̃xẽ. 6Rü ngẽma taxre i orearü uruü̃gü rü nüxü̃́ nangẽxma i pora na íyachaxãchixü̃ca̱x ya pucü na tama napuxü̃ca̱x i guxü̃ma i ngẽma 1,260 i ngunexü̃gü i nagu Tupanaãrü orexü̃ yaxugüxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta nüxü̃́ nangẽxma i pora na nagüxü̃ yaxĩxẽẽgüãxü̃ca̱x i dexá. Rü ngẽxgumarüü̃ ta nüxü̃́ nangẽxma i pora na ñoma i naãnewa namugüãxü̃ca̱x i nagúxü̃raü̃xü̃ i poxcuruü̃gü na ngẽmaãcü ngúxü̃ duü̃xü̃güxü̃ yangexẽẽgüxü̃ca̱x i ngẽxguma ngẽma taxre naxwa̱xegügu. 7Natürü ngẽxguma ngẽma taxre i orearü uruü̃gü nagu̱xẽẽgügu na nüxü̃ yaxugüxü̃ i Tupanaãrü ore, rü ngẽma ṉg̱oxo i ngẽma ãxmaxü̃ i taguma iyacuáxü̃wa íxũxũxü̃, rü tá nüxna nayuxu. Rü tá ngẽma taxrexü̃ narüyexera, rü tá nanadai. 8Rü ngẽma naxü̃negü i ngẽma taxre rü tá yima ĩãne ga tórü Cori nawa curuchawa ipotane ya Yerucharéü̃ãrü cayewa nawogü. Rü yima ĩãne rü nachixe rü ngẽmaca̱x Chodomaãrü ĩãnemaã rü Equituanemaã nanaxugü. 9Rü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃ãrü ngãxü̃ rü muxü̃ma i nagúxü̃raü̃xü̃ i duü̃xü̃gü rü muxü̃ma i guxü̃ i nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü rü muxü̃ma i duü̃xü̃gü i to i nagawa idexagüchigüxü̃, rü tá nüxü̃ nadaugü i naxü̃negü. Rü tãũtáma nanaxwa̱xegü na texé inata̱xgüxü̃. 10Rü ngẽma duü̃xü̃gü i ñoma i naãnewa maxẽxü̃ rü tá nataãẽgü na marü nayuexü̃ i ngẽma taxre. Rü ngẽma na poraãcü nataãẽgüxüchixü̃ rü tá nügüna ãmare naxãgü, yerü yema taxre ga orearü uruü̃gü rü poraãcü nanachixewe rü naãẽwa nanangu̱xẽẽgü. 11Natürü yema tomaẽ̱xpü̱x ga ngunexü̃ãrü ngãxü̃guwena, rü Tupana wenaxãrü nanamaxẽxẽẽ ga yema taxre. Rü wenaxãrü ínarüdagü. Rü guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga nüxü̃ daugüxü̃ rü poraãcüxüchi namuü̃ẽ. 12Rü ñu̱xũchi ga yema taxre ga orearü uruü̃gü, rü nüxü̃ naxĩnüẽ ga wüxi ga naga ga tagaãcü daxũguxü̃ ga naãnewa inaxũxü̃ ga ñaxü̃: “¡Nuã daxũwa pexĩ!” ñaxü̃. Rü ñu̱xũchi ga nümagü rü wüxi ga caixanexü̃gu daxũguxü̃ ga naãnewa naxĩ. Rü norü uwanügü rü yoxni nüxü̃ narüdaunü. 13Rü yexgumatama poraãcü naxĩã̱xãchiane. Rü wüxi ga yema norü 10 arü üye ga guma ĩãne, rü niwa̱xgü. Rü 7,000 ga duü̃xü̃gü nayue namaã ga yema ĩã̱xãchiane. Rü yema togü ga duü̃xü̃gü ga maxẽxü̃ rü poraãcüxüchi namuü̃ẽ. Rü Tupana ya daxũguxü̃ i naãnewa ngẽxmacüxü̃ nicua̱xüü̃gü. 14Rü yexma nayacua̱x ga yema norü taxre ga chixexü̃. Natürü paxa tá ínangu i ngẽma norü tomaẽ̱xpü̱x ixĩxü̃. 15Rü yema norü 7 ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃, rü nayacue ga norü corneta. Rü nayexma ga nagagü ga tagaãcü daxũguxü̃ ga naãnewa inaxũgüxü̃ ga ñagüxü̃: “Ñu̱xma rü yima mecü na namaã inacua̱xgüxü̃ i ñoma i naãne, rü nüma nixĩ ya tórü Cori ya Tupana rü Nane ya Cristu. Rü nüma rü guxü̃gutáma namaã inacua̱xgü”, ñagüxü̃ . 16Rü ñu̱xũchi ga yema 24 ga ãẽ̱xgacügü ga norü tochicaxü̃güwa rütogüxü̃ ga Tupanape̱xewa, rü yexma nanangücuchitanü, rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü. 17Rü ñanagürügü: “Pa Torü Cori ya Tupana ya Guxü̃ãrü Yexera Poracüx, cuma rü woetama cuyexmaẽcha, rü ñu̱xma rü ta cungẽxmaẽcha. Rü moxẽ cuxna taxãgü, erü marü cugüme̱xẽwa cunangẽxmaxẽẽ i guxü̃ma, rü marü icunaxügü na namaã icucuáxü̃. 18Rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama cuxrü ixĩgüxü̃ rü poraãcüxüchi nanuẽ, natürü nawa nangu i ngẽma ngunexü̃ i nagu tá cunapoxcuexü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta marü nawa nangu na nüxü̃ quicagüxü̃ i guxü̃ma i duü̃xü̃gü i yuexü̃. Rü marü nawa nangu na nüxü̃́ cunaxütanüxü̃ i ngẽma curü duü̃xü̃gü i curü orearü uruü̃gü, rü ngẽma duü̃xü̃gü i cupe̱xewa imexü̃, rü guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i cuxü̃ muü̃ẽxü̃ i yaexü̃ rü buexü̃. Rü marü nawa nangu na icuyanaxoxẽẽxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i nachixexẽẽxü̃ i ñoma i naãne”, ñanagürügü. 19Rü ñu̱xũchi Tupanapata ga daxũguxü̃ ga naãnewa yexmane, rü niwãxna. Rü yéma norü aixepewa nüxü̃ chadau ga yema baú ga Tupanaãrü uneta ga nutagu ümatüxü̃. Rü niba̱i̱xbe̱xane, rü poraãcü nicuxcuane, rü naxĩã̱xãchiane rü poraãcü gáuxü̃ narüyi.


text:
La lingua e la cultura èn impurtantas per l'identitad, per far ragischs ed uschia era per il svilup persunal da mintga uman. Per quest motiv vul la Lia Rumantscha promover a moda durabla la lingua e cultura rumantscha. En l’avegnir vul ella metter l'accent sin la promoziun dal rumantsch en las famiglias ed en scola.
La Lia Rumantscha ha ina visiun: “Era las proximas generaziuns dovran cun plaschair il rumantsch.” Per che questa visiun possia daventar realitad, ston las Rumantschas ed ils Rumantschs esser conscients e loschs da la plivalur da lur lingua e lur cultura e duvrar il rumantsch a moda e maniera natirala ed autentica. La finamira è che tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs fan diever da lur lingua e la dattan vinavant a las proximas generaziuns.
Divers programs e projects da la Lia Rumantscha vegnan sustegnids da:


text: 1Pa Chaueneẽgüx, tama name i muxẽma i pema rü ngu̱xẽẽtaexü̃gü pegü pixĩgüxẽẽchaü̃. Erü pema nüxü̃ pecua̱x na yixema i ngu̱xẽẽtaexü̃gü na ixĩgüxü̃, rü guxü̃ i duü̃xü̃güarü yexera tá tüxna naca ya Tupana tórü maxü̃chiga rü tórü puracüchiga. 2Guxãma i yixema rü muẽ̱xpü̱xcüna chixexü̃ taxüe. Yima yatü ya taguma chixexü̃xü̃ ixucü rü aixcüma mecü nixĩ, erü nüxü̃ nacua̱x na ñuxãcü guxü̃wama nügüna nadauxü̃ na tama chixexü̃ naxüxü̃ca̱x. 3Rü ngẽma na taga naxĩnüxü̃ca̱x i wüxi i cowaru, rü tanaxwa̱xe na naxütü̱xünáguxü̃ na ngẽmaãcü yixema inaxwa̱xexü̃ãcüma meã iyaxũxü̃ca̱x. 4¡Dücax nagu perüxĩnüẽ ya wapurugü ya buanecüarü poramaã ixũxü̃ne! Rü woo nitaxüchi rü buanecü ya taxüchicümaã inicuegü, natürü íracü ya quiyamaã nanatoxchinü i norü toxpe̱xeruü̃, rü ngextá nüma ínanaxwa̱xexü̃wa nanaxũxẽẽ. 5Rü ngẽxgumarüü̃ ta nixĩ ya tórü conü rü woo na naxírachiréxü̃, natürü namuxũchi i norü ore. Rü wüxitama i üxüarü y̱auraxü̃ i íraxü̃wa inaxügü na yaxaxü̃ i taxü̃ma i naãne. Rü tórü conü rü ñoma wüxi ya üxürüü̃ nixĩ. Rü taxünewa rü wüxi i taxü̃ i chixexü̃ nixĩ ya yima tórü conü erü nanachixexẽẽ i guxü̃ma i tórü maxü̃. Rü ngẽma Tupana ṉg̱oxogüxü̃ ípoxcuexü̃gune ya üxüemawa ne naxũ i ngẽma chixexü̃ i namaã yadexaxü̃ ya tórü conü. Rü ngẽma chixexü̃maã nanachixexẽẽ i guxü̃ma i tórü maxü̃. 7Duü̃xü̃gü rü nüxü̃ nacua̱x na íyapuxẽẽãxü̃ rü nüxna nachogüxü̃ i nagúxü̃raü̃xü̃ i naẽxü̃gü i idüraexü̃, rü werigü, rü ãxtapegü, rü choxnigü. 8Natürü taxúema nüxü̃ tacua̱x na nüxna tachogüxü̃ ya tümaãrü conü. Erü wüxi i chixexü̃ i taxü̃ i taxucürüwama texé iyarüxoxẽẽxü̃ nixĩ. Rü ngẽma norü dexa rü ü̃ü̃rüü̃ tüxü̃ nayuxẽẽ. 9Rü yima tórü conümaã nüxü̃ ticua̱xüü̃ ya Tanatü ya Tupana, rü yimamaãtama chixexü̃ namaã tixugüe ta i duü̃xü̃gü i Tupana nügüãcü üxü̃. 10Rü ngẽma taa̱xmaã, rü meã duü̃xü̃güchiga tidexagü, natürü ngẽmatama taa̱xmaã rü namaã taguxchigagü ta. Pa Chaueneẽgüx, tama name na ngẽmaãcü yiĩxü̃. 11Wüxi i dexáarü chuxchuxü̃watama rü taxuacüma ínaxũxũ i dexá i mexü̃ rü dexá i chixexü̃. 12Pa Chaueneẽgüx, wüxi i iguera rü taxuacüma oríbuarü omaã naxo, rü wüxi i uba rü taxuacüma igueraarü omaã naxo. Rü ngẽxgumarüü̃ ta wüxi i dexáarü chuxchuxü̃ i yucürachiüxü̃wa, rü taxuacüma ínaxũxũ i dexá i mexü̃. 13Ngẽxguma chi petanüwa nangẽxmagu i wüxi i duü̃xü̃ i nüxü̃ cuáxü̃ rü meã naãẽxü̃ cuáxü̃, rü name nixĩ na meã namaxü̃xü̃ rü mexü̃ na naxüxü̃ rü tama nügü yacua̱xüü̃xü̃ na ngẽmaãcü pexü̃ nüxü̃ nadauxẽẽxü̃ca̱x na aixcüma wüxi i duü̃xü̃ i nüxü̃ cuáxü̃ yiĩxü̃. 14Natürü ngẽxguma chi pixãũxãchiwa̱xegügu rü togüchi pexaiegu rü norü yexera pegü pixĩxẽẽchaü̃gu, rü taxuacüma pegügu perüxĩnüẽ na mexü̃gü rü nüxü̃ cua̱xgüxü̃ pixĩgüxü̃. Rü wüxi i dora i taxü̃ nixĩ i ngẽma ega ngẽmaãcü pixĩgügu. 15Erü ngẽma na ixãũxãchiwa̱xegüxü̃ rü duü̃xü̃güchi na ixaiexü̃ rü norü yexera yigü na ixĩgüxẽẽchaü̃xü̃, rü tama Tupanawa ne naxũ, natürü ñoma i naãnecü̱̃ã̱xwa rü ṉg̱oxo i Chatanáwa nixĩ i ne naxũxü̃. 16Erü ngextá ãũxãchi ítaxü̃wa rü duü̃xü̃gü nügü írüyexeraxẽẽchaü̃xü̃wa, rü ngẽ́ma rü taxuü̃ma meã inixũ rü nagúxü̃raü̃xü̃ i chixexü̃ nangẽxma. 17Natürü guxãma ya yíxema aixcüma tüxü̃́ nangẽxmaxẽ i ngẽma cua̱x i Tupanawa ne ũxü̃, rü aixcüma meã tamaxẽ rü guxãmaã tamecümagü, rü meã duü̃xẽxü̃ tayauxgü i tümapatawa, rü meã itarüxĩnüẽ i tümamücüarü ucu̱xẽ, rü guxü̃ i duü̃xü̃gü tüxü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü, rü guxãmaãma tügü tawüxiguxẽẽgü, rü tixaixcümagü, rü mexü̃ taxügü. 18Rü yíxema naxca̱x daugüxe na duü̃xü̃gü nügümaã irüngüxmüẽxü̃, rü wüxi i mexü̃ taxügü. Erü ngẽmawa tá nüxü̃ tadaugü na aixcüma meã Tupanaca̱x namaxẽxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü.


text:
I hènn scià i fantasmi cun't i reumatismi
i hènn scià i vampiri senza deenc
l'è scià la nòcc cun't el maa de cràpa
che la và a durmì tràda giò in sö el laagh
I hènn scià i barboni cun la facia stràscia
e i cartoni per quatàss el cüü
hann tiraa föe tücc i so ricordi
e i hann brüsaa per sculdàss i man
I hènn scià i taxisti cun la fàcia giàlda
e i caramba cun la fàcia blöe
i hènn scià i suldaa cun la giàca vèrda
vànn tücc insèma a resegà i tusànn
L'è rüvada la nòcc cun la sua butèga rùta
la sua umbrèla sgavezzàda
e l'umbria senza i vestii
L'è scià la mümmia cun la pancèra
e l'arcangel cun l'afregiùu
l'è scià la stria in söe la muturèta
l'è scià anca el diàvul a pagà de beev
I hènn scià i playboy senza gnaa una dòna
i hènn scià anca i dònn cun scià dumà un büceer
hann faa amicizia in söe 'na Panda Sisley
dal finestrèn l'è gulàa föe un guldòn
I hènn scià anca i föe i làdri e i assassèn
i vagabòndi e i föe de coo
ma per stasìra i vàarden söe la löena
l'è mea sìra per cupà o crepà
L'è rüvada la nòcc negra cumè un cupertòn
sigaretta smurzàda
tràda là suta un lampiòn


text:
GiuRu?! Mai udì.
(dd)
Tge fa la GiuRu concret per la giuventetgna rumantscha? E sa la giuventetgna atgnamain tgi che quella GiuRu è?
Il davos temp audan ins il pled GiuRu mo en connex cun la Lia Rumantscha ed ils ominus tatgaders.
Nus essan stads a...
Selfie obscura 2.0
(dh)
Il selfie cun nossa camera obscura fiss fatgs – u betg? Per sviluppar nossa fotografia survegnin nus agid da Michael Casutt. El dat ils tips e trics co noss selfie gartegia.
JACKPOT!
(og)
47.8 milliuns en il jackpot da lotto! Quai fiss ina bella summa. Tge faschessan ils collavuraturs da RTR cun tons daners?
Sche Geri fa selfies...
(dd)
In selfie ha bunamain mintgin gia fatg e tramess. Mo in selfie senza vestgadira? Il politicher Geri Müller ha para fatg quai e quai è ussa vegnì en il public. Penibel per el. Mo co guardi ora tar la giuventetgna? È trametter...
Selfie obscura
(dh)
Flickr, Instagram e Photoshop – Quai mo intgins instruments per manipular e curreger fotografias.
“Selfies” cun intgins effects che fan vesair ora pli vegl la foti ves’ins savens. Battaporta less ir “back to the roots “ e far...
Las bands al Open Air Lumnezia 2014
(dh)
Sco uffant da la muntogna han ils blers da nus gia ina giada mulschì ina vatga, ina chaura u ina nursa. U auters animals, ma quai è vossa chaussa. En tutta cas vulain nus era che ils stars da l’Open Air Lumnezia mussan lur...
Curdin Derungs e Rino Caviezel - responsabels da construcziun
(dd)
Mo pli paucas uras e lura vai liber cun l'Open Air Lumnezia 2014.
Per che tut è pront sin la plazza a Degen èn els dus responsabels: Curdin Derungs e Rino Caviezel
Gion Marc Collenberg - responsabel voluntaris
(og)
360 voluntaris procuran per quai che tut las persunas al Open Air Lumnezia stattan uschè bain sco pussaivel. Gion Marc Collenberg, president da l’Uniun Open Air Lumnezia, è responsabel ch’i dat mintg’onn avunda voluntaris. Co che...
Dar sang – insatge per tai?
(og)
Perquai ch’i manca pel mument sang en tut la Svizra avain nus da Battaporta tramess a nossa redactura Daniela al Ospital chantunal a Cuira per dar sang. Tge che tocca tut tar dar sang e pertge che ins sa salvar ad ina massa...
Norbert Cavegn - president e sponsoring
(dd)
El è stads a mintga ediziun da l’Open Air Lumnezia – auter che ina giada, lura ha el stuì ir ad ina nozza. Norbert Cavegn e president e responsabel da sponsoring. Uschia ha el da far cun blera glieud e coordinar termins.


text:
Verba volant, scripta manent
Verba volant, scripta manent l' è na manéra 'd dir latèina ch' la vól significhèr a la lettra "El paròli i vólen via, mèinter che i scrìt i armàgnen", ch' a s pól intènder perchè, quànd el paròli i nn' în mìa scrìti, l' agìnt la fa présti a cambièr-i u a śminghèr-i, sèinsa vlér mo anca s' a gh' fa comed, meinter che invéci quand un al scrìv di quèl, el persòuni interesèdi i pólen sèimper turnèr lè a léś'r al scrìt p'r i riferimèint recìproc.
A s sà ch'l ìs dìt cla frèś chè anc' al senatōr romàṅ Caius Titus durànt na só orasiòun.
La paròla scrìta l' è anca la premèsa per tùt chī documèint ch' a se stùdia in dla storia, vist che sèinsa 'd lōr a-j-a'rès'n sèimper duvû tór e indvinèr egl' infurmasiòun 'd al pasê sól dai schèv archiulògic.


text:
Gaggiava S'ciann
Gaggiava S'ciann (nom ufizial in italian: Gazzada Schianno) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 4 629 abitant (dato del Dicember 2012[1]), cont ona süperfis de 4,7 km² e 'na densità de 985 ab./km²..
L'è tacaa ai comun de Brunell, Bügügiaa, Lóscia, Morazzon e Vares.
Inscii 'me tanti alter paes lombard, anca Gaggiava S'ciann l'è nassuda de l'union de duu vegg comun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gaggiava S'ciann l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Paes ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
Gorgonzoeula (formai)
El gurgunzöla (in lombard uriental anca: strachitù) l'è un furmài fai dal lat intrégh de vaca, uriginàri d’la pruìncia de Milàn.
Le so zone de prudüsión storìche i en le pruìnce de Milàn, Cum, Pavìa e Nuàra. Quést'ültima l'è diventàda ind el ültim sécul el principàl prudutùr. El furmài l’è nasüd ala fin dal X sécul ind la umònima cità arént a Milàn. El gurgunzöla l'è vüna di variànt dal strachìn: el num uriginàl l'è Strachìn de Gurgunzöla.
Gurgunzöla l'era n'impurtànta tapa de ripòz d'le vache de ritùrn dall'apég estìu. El strachìn de Milàn l'è el Quartiröl, ménter quel de Talég l'è el Talég.
El gurgunzöla l'è un furmài a pasta crüda de culùr biànch pàia, cun venadüre vérd che dipéndun dal prucès de erburinadüra, cun la furmasión d'le müfe (Penicillium glaucum).
Incö el furmài l'è ricunusüd dala Cumünità Européa e registràd néla lista di prudùt DOP cun Reg. Cee n° 1107/96.
La furma, dal pez de 12 chilo circa, la gh’ha sü tüte le face el marchi de urìgin e la végn cuèrta da föi de alümìni che i gh’han stampàd el cuntraségn caraterìstich d'la denuminasión prutegìda "Gorgonzola".
Cuntegnüü
Zone de prudusión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Incö el gurgunzöla l'è fai in dü región dal nord Itàlia, e püsè precizamént ind'le pruìnce de Berghem, Brésa, Bièla, Cum, Cremùna, Cüni, Lech, Lod, Milàn, Nuàra, Pavìa, Varéz, Verbània, Vercèi e in qual cumün d'la pruìncia de Lisàndria.
Tipulugìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghe n’è de dü principài laurasión:
- Duls, che’l se prezénta cremùz e morbid cun savùr legermént picànt.
- Picànt, cun un savùr püsè decìz e fort e cun la pasta püsè düra ma friàbil.
Laurasión[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è fai cun lat pasturizàd che’l végn dai stal vizìne ala zona de urìgin cun la giùnta de fermént de lat e müfe selesiunàde che ghe dan le venadüre tìpiche. El prucès de pasturizasión l'è fai par fa calà el nümor de batér e’l végn fai a 'na temperadüra de 72° Celsius par 22 scund.
La stagiunadüra la düra almén 2 méz par quél duls e püsè de 3 méz par quél picànt.
Cüzìna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In cüzìna el va 'cumpagnàd cun del vin rus, rubüst e curpùz, ma el pöd anca es abinàd cun un vin morbid biànch o ruzàd. Il picànt el va bén anca cun un vin da desèrt o licurùz cume el Marsàla vérgin o’l Porto.
'Na clàsica asuciasión, cunsümàda specialmént ind la pruìncia de Berghem, l'è pulénta e gurgunzöla.
Par cunservàl, l'è abastànsa levà la crusta e incartà la féta in föi de alümìni da mét ind el frigo. Par punservà grand quantità, el va taiàd a féte e incartàd sémpor in föi de alümìni par és cungelàd e scungelàd di volta in volta, quànd necesàri. El furmài scungelàd el va cunsümàd in poch témp.
Valùr de nütrisión (médi par 100 gram)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Energìa 330 Kcal/KJ 1375
- Pruteìn 19 gram
- Gras 26 gram
- Fosfor 360 gram
- Calcio 420 gram
- Vitamìn A, B1, B2, B6, B12, Pp.


text:
Encàust
L' encàust, in dal camp artìstic, l' è 'na tècnica 'd pitûra druèda daj antîgh ch' la cunsistìva in dl' aplicasiòun a chèld dj culôr impastè in 'na cēra, in sìma a un supòrt sùt. Dl' encàust a în descòr Plìni, gènd ch' l' era stè druè da Polignotus e da Pausia. I piò antîgh esèimpi d' encàust armèś infìn aj nòster dè, egl' īn dj artràt dal Fayyūm dal II e IV sècul dòp Crìst. In dj tèimp eśvèin Arìstid Sartòrio l' īva piturè a encàust al frèg' ed l' àula dal Parlamèint in Ròma (Palàs Muntecitòri).


text:
22 04
Ol dé 22 04 l'è 'l 112 ( 113 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 254 dé a finí l'an.
Ul dí 22 04 al è ul dí da pòost 112 ( 113 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 254 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1296 - Alacant: Jaume II al conchesta la sità aj Castejà.
1866 - Andorra: Josep Cassal, vèscuf d'Urgell, ghe promülga la les nomenada de la "nöa reforma".
1990 - Catalunya: con nömeruse proteste, Felip de Borbú al va a Balaguer e Cervera, indóe al tö possessiú di títoj de Segnor de Balaguer e cunt de Cervera; daspus da chèst al visita Montblanc.
2004 - Ryongchon (Corea): ol s·cjoch de du tren càrgacc de gasolina ghe causa debòt du sentenér de mort e plö d'ü miér de fericc.
2010 - In del Gólf del Mèsico la s-ciòpa fò öna piatafùrma per ol petròle ciamada Deepwater Horizon de la società Transocean, ólta 122 méter che la se tróa a 50 chilòmeter da i còste de la Lüisiana. L'è ü di piö bröcc dizàster ambientài che ghe sìes mai capitàcc, dezà che per dé e dé s'ghe rìa mia a fermà 'l petròle che sènsa piö la piatafùrma 'l vé fò desperlü 'n del mar compàgn de l'aqua de ü tübo restàt sènsa 'l sò rübinèt. Per fermà 'l petròle prima che l' rie 'nfìna sö i còste del la Lüisiàna se pènsa de brüzàl.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1724 - Königsberg (Prössia, Zermania; adess Kaliningrad, Rössia): Immanuel Kant, filòsof Todèsch (m. 1804).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1994 - Nöa York (Stat de Nöa York, SÜA): Richard Nsson, president di Stacc Ünicc (n. 1913).
2003 - Paris (Fransa): Eunice Kathleen Waymon, cognossida come Nina Simone, cantant de jazz, soul e gospel Stadünidenca (n. 1933).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Caius (o Gai) de Dalmàssia)
Sant Agapit I, papa
A i culture de l'Öròpa orientala al è ol dé di creatüre màsiche o moströse, come i vampir.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Franch (pòpol)
I Franchi (latì: Franci o gens Francorum) i è stacc giü dei tacc pòpoi germànich ucidentài che 'ndèl öltem perìodo del Impéro Romàno i éra stacc facc nì dét endèl impéro come foederàcc e i g'ha mitìt en pé 'n régn stàbil, endèna zòna che ciàpa dét 'na bùna part de la Francia e de la Germania del dé d'encö. I éra uriginàre de le spónde nord e est del fiöm Reno
El régn dei Franchi l'è sta spartìt sö e ripartìt divèrse ólte, perchè lur i spartìa sö i sò posedimèncc 'ntra i sò fiöi e, dàto che i gh'ìa mìa 'l concèt de res publica, i vidìa 'l régn come 'na fùrma slargàda de proprietà privàda. Chèsta üzànsa la spiéga alméno 'n part el perchè l'è isé difìcil descrìer de precìs le dàte, i cunfì fìzich dei régn dei Franchi e chi che goernàa le sò pursiù. La diminusiù de l'alfabetizasiù sóta i regn barbàrich la fà nàser a 'n óter probléma: i póch docümèncc scriìcc. El crìtich de art austrìaco Julius von Schlosser el pensàa però che i Franchi i födès «...el pòpol de urìgin germànica piö dotàt de 'nteligènsa...»[1].
Che g'ha goernàt el stat dei Franchi i è stàde dò dinastìe, i Merovingi e i Carolingi.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Julius von Schlosser, L'arte nel medioevo, Türì, Einaudi Editur, 1961 e 1989 (tit. uriginàl: Die Kunst des Mittelalters tradüsiù en italià de Carlo Sgorlon), p. 32, ISBN 88-06-11540-5


text:
Rosenheim
Rosenheim l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de l'Alta Baviera (Oberbayern).
Rosenheim l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. La g'ha 59 935 abitàncc (dato del 31. Dic 2012).
L'è capolöch del circondàre omònim ma la cità, del pónt de vìsta aministratìf, la na fà mìa part.
L'è 'n snòdo autostradàl importànte, difàti de le bànde de Rosenheim se önés le autostràde che vé de Mònaco, con chèla che vé de Salisbùrgo e chèla che vé sö de l'Itàlia via 'l Brennero e Innsbruck.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamènc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende) (Hilfe dazu)


text:
Örebro
Örebro a l'è una cità de la Svezia cunt 127.770 abitant (2006).
La cità, la setima de la Svezia cume abitant, a l'è al center del paes, in sü la riva del lach Hjälmaren, in de la pruincia del Närke e l'è la capital de la Cuntea d'Örebro. A l'è a pressapoch 200km de Stuculma e 300 de Göteborg e Oslo.
L'Üniversità d'Örebro a l'è vüna di üniversità svedes püssee mudern, e fina al 1999 a l'era una högskola (scöra üniversitaria). Incö la gh'ha 14.000 stüdent e 1.300 gent cume persunal üniversitari.


text:
Melezza
La Melezza o Melezz (parnonzia a Versc: [mele'tsa], ciamada anca la Fimm[1]; in italian: Melezzo Orientale o Melezza) l'è on fiumm del Canton Tesin. L'è longa quaranta chilometri.
La nass in Italia, ai pee de la Pioeuda de Crana (Val Vigezz). La passa per el paes de Arvoeugn (frazion de Zen), poeu per Santa Maria e Malesch (indè che la toeu sù i aqui de la Loana).
La riva a Re, e lì la vall la tacca a strenges on poo. La passa el confin a Ribellasca e la ciappa el nomm Melezza (in Italia l'è cognossuu 'me Melezz) e la traversa i Cent Vai. A la fin de la vall la ciappa i aqui de l'Isorna, e dopo 'n poo la va dent a la Maggia.
A Palagnedra l'è sbarraa de ona diga.
In Italia el sò nomm toscan l'è "Melezzo Orientale", in Isvizzera inveci l'è "Melezza".


text:
(anr/gns) L’emda passada ò igl parlamaint cantunal decidia da sustigneir pi ferm las instituziuns culturalas. Tar egna da chellas totga er igl Origen Festival Cultural.
mehr...
(anr/gv) La sanaziun radicala dalla casa da scola han ils vischins da Sagogn giavischau il december vargau ed han concediu in credit da biebein tschun milliuns francs persuenter.
mehr...
Quest atun vegnan las lavurs da restauraziun dallas restonzas dil casti da Putnengia a Dieni en Val Tujetsch terminadas. Egl avegnir duei il liug survir sco attracziun turistica.
mehr...
(anr/fa) Ils duos cusdrins Gian Tumasch Appenzeller e Chasper Linard Schmidlin crean insembel daspö ün on ouvras artisticas. Üna da quellas hana installà a Madulain.
mehr...
(anr/bcs) L’eivna passada han homens da la protecziun civila dal «Zürcher Weinland» prestà ün’eivna da servezzan aint illa Dmura d’attempats Chasa Puntota a Scuol.
mehr...
(anr/sr) Avon diesch onns ha Anita Cathomas da Laax fatg il pass en l’independenza ed ei secasada cun siu atelier da cuser el Center La Cauma a Laax. En ina stanzetta ha ella cusiu e vendiu oravontut tastgas e differents accessoris.
mehr...


text:
Brassica
Brassica l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Brassicaceae.
L'è 'n zèner che g'ha 'mportànsa perchè 'l töl dét divèrse spéci cultiàde 'n agricültüra e 'n orticültüra. El töl dét apòa deivèrse màle èrbe, tat spéci salvàdeghe come spéci cultiàda ma re-natüralizàde. Divèrse i è piànte anöàle o bienàle, sèrte ótre i è arbùsti de dimensiù pesène.
El zèner l'è uriginàre de l'Europa ucidentàla, del ambiènt mediteràneo e de le regiù temperàde de l'Asia.
Endèn quach vergöna de le spéci del zèner Brassica, quàze töte le parcc de la piànta i è bùne de maià, isé pò a la raìs (Brassica rapa), i gamp (bròcol-ràa), le fòie (el gabüs, i vérs), i fiùr (i bròcoi), la somésa (el senàer négher e 'l verzàch).
Per vìa de la sà 'mportànsa 'n agricültüra, le spéci del zèner Brassica i è de spès ogèt de stüde scentìfich. Le relasiù strète 'ntra sés spéci de 'mportànsa particolàr (Brassica carinata, B. juncea, B. oleracea, B. napus, B. nigra e B. rapa) i è discriìde 'ndèla teorìa del Triàngol de U.
Spéci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dei quàze 1.000 taxa discriìcc, apéna 'na quarantìna de spéci e 'n otantìna de taxa infra-specìfich i è cunsideràcc bù e acetàcc. Töcc i óter, en pràtica, i è cunsideràcc apéna dei sinònim.[1]
Chèsta ché sóta l'è 'na lìsta mìa compléta, con 'n evidènsa la sò 'mportànsa econòmica:
- B. carinata: senàer de Abisinia (Abyssinian cabbage)
- B. elongata: senàer grant
- B. fruticulosa: gabüs mediteràneo
- B. juncea: senàer de l'India, senàer maròn e de fòia (brown and leaf mustards), senàer sarepta.
- Brassica napus: verzàch o raisù,
- Brassica napus (varietà napobrassica), o Brassica napobrassica:.
- Brassica narinosa:
- Brassica nigra: senàer négher
- Brassica oleracea:
- Brassica oleracea convar. acephala var. sabellica: bròcol vért
- Brassica oleracea var. botrytis: bròcol
- Brassica oleracea var. gemmifera: bròcol de Brüxèl
- Brassica oleracea italica: bròcol
- Brassica pekinensis: bròcol cinés
- Brassica perviridis
- Brassica rapa: ràa, raisù
- Brassica rupestris
- Brassica septiceps
- Brassica tournefortii: senàer aziàtich


text:
Vèner (astronoméia)
Artécol in dialèt arzân
Vèner (Venere in italiân) l'é al secònd pianēt dal Sistēma Solêr in ōrdin ed distânsa dal Sōl, cun un gîr ch' al dûra 224,7 di nôster dé. Al só sègn druvê int al stódi dal strèli l'é al disègn, fât cun pôch sègn, ed la mân ed la dèja Vèner ch' la tîn só un spèc (;Unicode: ♀). L'é, int al cēl ed nôt, al pûnt pió luşèint, a pêrt la Lûna, e al rîva fîn a -4,6 ed la mzûra ed la lûş ch' a 's vèd. Vèner al rîva a la só mâsima lûş un pô préma ed l' êlba o dôp al tramûnt, e per còst l'é ciamê despès: Stèla matutèina o Stèla ed la sîra.
Vèner l'é al pianēt pió chêld dal sistēma solêr e an gh'à mìa satèlit o anê e al gh'à un câmp magnètich dèbel.
Clasifichê cme un pianēt ch' al s' arvîşa a la Tèra, dal vôlti ciamê al "pianēt zmèl" ed la Tèra, sènd che i dû mònd în quêşi cumpâgn per còl che riguêrda critèri cme grandèsa e mâsa.


text:
20 09
Ol dé 20 09 l'è 'l 263 ( 264 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 103 dé a finí l'an.
Ul dí 20 09 al è ul dí da pòost 263 ( 264 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 103 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1936 - Eivissa e Formentera: i tröpe francheste i ocüpa cheste ísole.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1833 - Milà: Ernesto Teodoro Moneta, passifesta, Premi Nobel de la Pas ol 1907.
1934 - Roma (Itàlia): Sofia Scicolone, cognossida come Sophia Loren, atura de sínema italiana.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Simon Wiesenthal, cognossit come ol cassanazzi
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
399
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I scör di gladiatur de Ruma a hinn seraa.
- L'Unori, prim imperadur ruman d'Ucident, el fa sü un decret per salvà i tempi pagan.
- 27 11: A Ruma a l'è elegiüü cume papa l'Anastasi I, che 'l riessirà a fà finì el cuntrast tra la Gesa de Ruma e quela de Antiochia.
- El cap got Gaina el devasta i teritori inturna a Custantinopul.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Elia Pülcheria, imperadris de Bisanzi (m. 453)
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Eutropi, cunsül ruman
- Evagri Puntich, munach egizian (n. 345)
- Papa Sirici (n. 334)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Caseli Lüràni
Caséli Lürani o le Casele (Caselle Lurani in Italian) l'è un paés al center de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 3 108 abitant (dàto del Dic 2012 [1]), in del més fra el Lamber e el Lamber Meridunál. L'é al cunfìn fra la Pruìncia de Lod e quela de Pavia
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stai pruprietá di Visconti, che l'hann dái ai Trivulzio (secul XIV), che a só volta ghe l'hann dái ai Lurani in del 1647. L'é dai só ültim cunt che el se ciama pròpi Caséli Lürani.
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'agricultüra l'è la princuipal funt de laurá, anca se gh'é una qual azienda e de le imprese artigiane. La magiùr part de la gent, la va a laurá a Milan.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El castell, trasfurmád in Palási Lürani a metà del sécul XVII; la cesa de Santa Caterina, del sécul XVI; la cesa de Maria Bambina, a Calvensán.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Caseli Lürani l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2012.


text:
La rivincita dei Nerds
La rivincita dei Nerds (L'arvìnsida di Sfigâ) 'l è na cumèdia americàna dal 1984 ad Jeff Kanew.
Al film al gh'à abû tri séguit: La rivincita dei Nerds II - Nerds in paradiso dal 1987, La rivincita dei Nerds III - The next generation dal 1992 e La rivincita dei Nerds IV - Nerds in love dal 1994, sōl par la televiśiòṅ. In dal 2006 la Fox Atomic l'arév vlû far-'g anc 'n arfacimènt ma pò la gh'à dâ sù.
In dla culòna sunóna i s pōlan catàr, fra i àtar, i braṅ Burning Down the House di Talking Heads, Thriller ad Michael Jackson e We Are the Champions di Queen.
Sunt
Lewis Skolnick (Robert Carradine) e Gilbert Lowe (Anthony Edwards) i èṅ dū amìg par la pèl, ma anc di sfigâ sémpar drē a studiàr. I decìdan 'd iscrìv'r-as a l'università in dal cōrs 'd infurmàtica. Quànd i èṅ là i càtan subìt un grup ad studènt, śugadōr ad fùtbol ameicàṅ ch'i fànan part dn'asuciasiòṅ ciamàda "Beta Alpha", ch'i gh daṅ adòs rivànd anc a bruśàr-ag la cà ch'la gh fà da durmitòri. I dū ragàs, insém a di àtar cumpàgn sò para, i èṅ custrét a 'ndàr a durmìr in dla palèstra dla scóla.
I sfigâ i decìdan ad far-'g-la védar, tacànd cun al mét'r-as insém, cun al nóm ad "Lambda Lambda Lambda". I vōl'n anc butàr śò da la sò scrana al presidènt dal "Cunsìli Grèc", Stan Gable (Ted McGinley), òṅ di "Beta Alpha".


text:
Massin
Massin (nom ufizial in italian: Massino Visconti) a l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 093 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 6,7 km² e ona densità de popolaziun de 163 ab./km².
El paes, che l'è sitüaa al cunfin cun la Pruvincia de Verbania. L'è tacaa ai cumün de Armagn, Bruvel-Carpugnin (VB), Lesa, Nebiün.
L'è cunsideraa el lögh de urigin de la fameja Viscunt, che ghe han custrüii un castel.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Massin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mesar
Meser ò anca Mesar (Mesero) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 4 065 abitant. Chì la gh'è la tomba de la Santa Gianna Beretta Molla (nassuda a Monscia), prima donna sposada a vess canonizada (intel 1994) de puu de mill ann. L'è assee vesin al comun de Marcall, e infatt on proverb del loeugh el dis Mesar e Marcall, sbagg d'on gall.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Mesar l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Cuanégra
Cuanégra (nòm uficiàl en Italià: Acquanegra Cremonese) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 238 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 9,2 km², per 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cròta d'Ada, Grümel, Sest, Spinadesch.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Cuanegra l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Gráfica poblacional
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Izà
Izà o Idà[1](Izano in Italià) l’è ‘n paìs da 2 038 abitàncc (dàto del Dicember 2013[2]) da la Pruincia da Cremuna. L'è tacàt ai cømü de Castigliù, Crèma, Fanénch, Fièsch, Madignà, Rumanénch e Salviróla.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Izà l'è mustràt in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Andrea Bombelli, Dizionario etimologico del dialetto cremasco e delle località cremasche, 1943.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Veronica Lario
Veronica Lario, nóm 'd art ad Miriam Raffaella Bartolini, (Bulógna, 19 ad Luj dal 1956) 'l è n'atrìs itagliàna cgnusùda anc p'r èsar la mujér ad Silvio Berlusconi. I du i èṅ adès separâ in frònt a la léǵ.
Veronica l'è anc na sòcia impurtànta dal giurnàl Il Foglio dirèt par Giuliano Ferrara.
Caréra in dal cìnema e in dal teàtar
La Lario la fà al sò debùt in dal mónd dal spetàcul in dal 1979 cumparénd in du senegiâ par la televiśiòṅ, Bel Ami (tìtul in francéś ch'al vól dir Bèl Amìg) ad Sandro Bolchi e La vedova e il piedipiatti (La védṿa e al śbir) ad Mario Landi.
In dla Nuvémbar dal stés an Enrico Maria Salerno la la sarnìs par far-ag far la part dla prutagunìsta in dla cumèdia teatràla Il magnifico cornuto (Al magnìfic curnû) ad Fernand Crommelynck.
In dal 1982 la rècita in dal sò prim film Tenebre ad Dario Argento. A s trata dna pelìcula dal terór in du la fà la part dna dóna ch'la fà i còran a sò marè e la vèṅ masàda da òṅ ch'al gh taja un bras cun na manàra. In di pasàǵ in televiśiòṅ, cal sèni lè i èṅ stadi tiràdi via da Mediaset, al grup mediàtic ad sò marè. Dal quèl, al mìstar d'l urór al s è lagnâ in n'intervìsta al canàl Roma T9.[1]
Du an dòp la lavóra insém a Enrico Montesano in dal film Sotto... sotto... strapazzato da anomala passione ad Lina Wertmüller.
Dòp ch'l'à incuntrâ Silvio Berlusconi, Veronica la gh dà un taj e la śmét ad recitàr.
La famìja
Miriam Raffaella Bartolini l'è la fióla ad Flora Bartolini. L'éra stada rigistràda in cumùṅ cun al cugnóm ad sò màdar parchè al pàdar l'éra bèla spuśâ e al n l'à minga arcgusùda. Al nunòṅ matèran ad Miriam, Raffaele Bartolini, l'éra un barusàr nâ in dal 1907 e masâ par i naśìsta in dal 1944 insém ad àtar 14 itagliàṅ in dal masàcar ad Rio Conco di Vizzano, davśèṅ a Al Sâs.[2]
Mèntar l'éra drē a recitàr in dal teàtar Manzoni ad Milàn in dal 1980, la cgnós Silvio Berlusconi, proprietàri dal teàtar, e la s gh mét insém, andànd a vìvar a villa Borletti a Milàṅ.
'L òt 'd Utóbar dal 1985, dòp che Berlusconi 'l à divursiâ da la sò prima mujér, Veronica la và a vìvar sèg e i sa spóśan in cumuṅ al 15 ad Dicémbar dal 1990, cui i tri fiói Barbara (1984), Eleonora (1986) e Luigi (1988) bèla nâ.
Prima ch'la nàsis Barbara, in dal 1982 l'è stada custréta a far 'n abòrt terapèutic al sètim méś parchè al putèṅ ch'la gh'iva in grémb al gh'iva di prubléma grav.
Anc s'l'éra la mujér dal Presidènt dal Cunsìli, l'à sèmpar fat in manéra da star p'r al sò cant, sénsa andàr a 'd incóntar pùblic e anc andànd pòc sèg durànt gl'incóntar uficiài.
Dichiarasiòṅ e pulèmichi
In dal sò dichiarasiòṅ pùblichi, Veronica l'à fat védar da spés na sèrta indipendénsa culturàla da sò marè.
In dal Mars dal 2003, intervistàda da MicroMega par savér al sò giudìsi su la guèra in Iraq, l'à tòlt dal puśisiòṅ ad simpatìa in di cunfrònt di muvimènt par la paś. L'à anc diféś i partigiàṅ da i atàc dal partî ad sò marè, Forsa Itàglia, ch'al vliva arbaltàr la cólpa dal masàcar ad Marzabòt su 'd lór invèci che su i naśìsta, inviànd na létra a Dante Cruicchi, presidènt dal Cumitâ par gl'unurànsi a i cadû ad Marzabòt.[3] 'L argumènt 'l è stâ tratâ in dal film L'Uomo che verrà girâ par Giorgio Diritti in Emigliàn.[4]
In d'l Utóbar dal stés an l'à dit ch'l'éra 'd acòrd cun al fat ch'la cumèdia Anomalo Bicefalo ad Franca Rame l'andìs in ónda anc s'la gh'iva dèntar dal crìtichi còntra sò marè.
In d'l Avrìl dal 2005, intervistàda p'r al Corriere della Sera a riguàrd dal referéndum su la fecundasiòṅ asistìda, l'à dit ch'la sarév andàda a vudàr ad sè parchè "andàr minga a vudàr al vól dir afruntàr minga al prublèma. Èsar ciamâ al vōd, invèci, a vól dir infurmàr-as anc dand a mènt al sò cunvinsiòṅ religióśi, filuśófichi o pulìtichi. Quél ch'l è impurtànt 'l è minga far finta ch'al prubléma al n gh sia minga". Faghénd acsè la s éra misa còntra a sò marè e a la Cēsa ch'i vlìvan ch'al referéndum al falìs (ròba che pò l'è andàda in pòrt).[5]
Al 31 ad Śnar dal 2007, la manda na létra al giurnàl la Repubblica par dmandàr a sò marè ad scuśàr-as sèg in pùblic parchè in pùblic lì lò al gh'iva mancâ ad rispèt faghénd di cumplimènt esplìcit a la soubrette Mara Carfagna durànt la traśmisiòṅ di Telegat. «S'a n fus minga spuśâ a ta spuśarév subìt!» 'l è quél che Berlusconi, ch'al gh'iva da piò ad stant'an, 'l à dit a la showgirl che pò la sarév dvintàda un sò minìstar. «Mè a 'ndrév dapartùt vòsc!» l'è stada la rispòsta ad la Carfagna. 'L epiśòdi 'l à fat scalpór in tut i giurnài dal mónd.[6]
Al 28 'd Avrìl dal 2009, prima di elesiòṅ europèi, la manda p'r e-mail un sò cuntribùt a na discusiòṅ s'al velìni in pulìtica vèrta da la fundasiòṅ Farefuturo, davśèṅ a 'l presidènt dla Cambra Gianfranco Fini.[7]
Quést chè in sima 'l è al sò punt ad vista rispèt al fat ch'al partî ad sò marè, al Pòpul dla Libertà, al vliva mètar in lista dal velìni e dal soubrette e p'r al fat che Berlusconi 'l era andâ a festegiàr al cumpléan ad la śóvna Noemi Letizia, na ragasóla ad Casoria.[8]
Du dè dòp, al diretór dal giurnàl Libero, Vittorio Feltri al gh rispónd cun 'n artìcul in prima pàgina cun al tìtul «Veronica velina ingrata» in du al tira fóra da i casét dal sò foto cun al téti ad fóra durànt un lavór a teàtar ad vint an prima e al scriv «Un pregiudìsi che la madame la n gh'arév minga 'd avér parchè pròpria lē la vèṅ dal mónd dal spetàcul e 'd arcurdàr i èṅ al sò eśibisiòṅ sensa regipèt in sal palc dal teàtar Manzoni in du l'à cgnusû Silvio, inamurànd-as».[9]
Al 3 ad Maǵ dal 2009 i più impurtànt giurnài nasiunàl i fan gnir fóra la nutìsia dla dmanda ad separasiòṅ ad Veronica Lario in di cunfrònt ad Silvio Berlusconi e lē la cunférma tut a l'Ansa.
La sò biugrafìa uficiàla, Tendenza Veronica l'è scrita par Maria Latella par la Rizzoli e l'è gnuda fóra na prima vòlta in dal 2004 e pò incóra in dal 2009 cun di agiurnamènt.
Filmugrafìa
- 1979 - La vedova e il piedipiatti, regìa ad Mario Landi senegiâ par la TV
- 1979 - Bel Ami, regìa ad Sandro Bolchi senegiâ par la TV
- 1980 - La mano indemoniata, regìa ad Marcello Aliprandi film par la TV
- 1982 - Tenebre, regìa ad Dario Argento
- 1984 - Sotto... sotto... strapazzato da anomala passione, regìa ad Lina Wertmuller
Nòti
- ↑ Artìcul sul film Tenebre deagostiniedicola.it
- ↑ Létra ad Veronica Lario repubblica.it, 25 'd Avrìl dal 2003
- ↑ Intervìsta a Dante Cruicchi corriere.it, 26 'd Avrìl dal 2003
- ↑ Recensiòṅ ad FilmTV film.tv.it
- ↑ Intensiòṅ ad vót ad Veronica Lario salute.aduc.it, 14 'd Avrìl dal 2005
- ↑ Létra ad Veronica Lario repubblica.it, 31 ad Śnar dal 2007
- ↑ A basta cun al velìni in pulìtica repubblica.it, 27 'd Avrìl dal 2009
- ↑ Ciarpame senza pudore corriere.it, 28 'd Avrìl dal 2009
- ↑ Veronica velina ingrata siciliainformazioni.com, 30 'd Avrìl dal 2009


text:
Principaa d'Andora
El Principaa d'Andora (Andorra in catalan) a l'è un paes piscinin del süd-ovest de l'Europa.
La cunfina a nord cun la Francia e a süd cun la Spagna.
La capital a l'è Andorra la Vella.
La gh'ha una süperfiss de 468 km² e una pupulaziun de pressapoch 70.000 abitant.
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufiziala a l'è 'l catalan.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andora (nòm ufizial: Principat d'Andorra) a l'è un prinsipaa.
A gh'hinn dü co-princip: el vescuf spagnöl d'Urgell (Joan Enric Vives i Sicília, del 2003) e 'l president de la repübliga francesa (François Hollande, del 2012).
El Prim Minister a l'è l'Jaume Bartumeu Cassany (del 2005).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 Andorra la dupra l'Euro, ma l'ha minga faa di sò munet.


text:
Io confesso
Io confesso (A cunfès) 'l è 'n film americàṅ dal 1953 'd Alfred Hitchcock trat da 'l drama teatràl dal 1902 “Nos Deux Consciences” ad Paul Anthelme, pseudònim ad Paul Bourde. 'L è stâ girâ in biànc e négar e 'l è stâ preśentâ in cuncōrs a 'l sèst Fèstival ad Cannes.
Par la part dla prutagunìsta Hitchcock 'l iva sarnî la śvedéśa Anita Björk ch'l'éra rivàda in Cànada cun 'l amànt sèg e 'l fiōl abû fóra da 'l matrimòni. La Warner Bros., scutàda par qvél ch'l éra sucès cun Roberto Rossellini e l'Ingrid Bergman, l'à pò decìś invéci ad tōr a 'l sò pòst l'Anne Baxter.
Al film al n gh'à minga abû sucès anc p'r al fat ch'al pùblic minga catòlic al n psiva briśa cumpréndar bèṅ al sacramènt dla cunfesiòṅ.
Sunt
Pàdar Michael Logan (Montgomery Clift) 'l è 'n prevòstar catòlic dna céśa ad Quebec City. Par tgnir a drē la canònica al tōś a lauràr sèg dū tedésc in buléta, marè e mujér, Otto Keller (O.E. Hasse) e l’Alma (Dolly Haas). Par purtàr a cà di àtar bèsi, 'l óm al fà anc al giardinér par soquànti famìji dla sità.
Na nòt Keller al dmanda a pàdar Logan ad cunfesàr-as e pò al gh cònta ch'l éra andâ a rubàr in cà 'd òṅ ch'al gh'iva śibî un lavōr, 'l avucàt Villette (Ovila Légaré). Dòp èsar stâ arcgnusû, cun la paùra che lò al ciamìs la pulisìa, al 'l iva cupâ. Avénd cuntâ incòsa in dal cunfès, al prēt al gh'à da tgnir tut dèntar anc s'al sà la véra.
'L ispetōr Larrue (Karl Malden) in cal méntar al vèṅ a savér da dū baghéti che lì lōr, al dè dal masamènt, i aṅ vdû vgnir fóra da la vila d'l avucàt 'n óm cun un gabàṅ adòs. Al fat che Otto al s fus vistî da prēt ch'la sira là al mét in di guàj pàdar Logan anc parchè Villette al saìva incòsa dla sò relasiòṅ da śóvan, prima ad dvintàr un religióś, cun na ragàsa ad nóm Ruth (Anne Baxter) che pò l'iva spuśâ invéci un pulìtic anc s'la gh vliva incóra bèṅ. 'L avucàt 'l iva tacâ anc a ricatàr la dóna.
Al prevòstar al gh'à da taśér, al n s pōl minga diféndar, méntar la pulisìa la pénsa ch'al sia lò 'l asasèṅ e al 'l àppia fat par far fóra un testimòṅ dascòmad dla sò relasiòṅ cun na dóna spuśàda.


text:
Machačkala
Machačkala (cirilligh: Maxaчkaлa; in aver: MaxIaчxъaлa; in cumucch: Marbaчkъaлa; in lak: Anži; di vòlt traslitteraa anca 'me Makhachkala) a l'è ona città de la Russia meridional.
La città la se troeuva in sul Mar Caspi e l'è la capital de la Repubbliga autònoma del Daghestan. Ghe viven 426.412 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in del centro del Daghestan, in sul Mar Caspi e longh la strada che la pòrta de Astrachan' a Baku, in Azerbaigian.
Machačkala l'è spartida in di trii distrett de Leninskij, Sovetskij e Kirovskij, de ciara origin sovietiga.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada in del 1844 cont el nòmm de Petrovskoe: quest in onor al zar Peder I el Grand, che l'era passaa in del Daghestan in del 1722. I fondament hinn staa faa in sù l'antiga città de Tarki, che al dì d'incoeu l'è domà on quartee piscinin.
El paesòtt l'è diventaa on pòrt important e giamò in del 1857 l'ha ciappaa el titol de città, oltra che on nòmm noeuv, cioè Petrovsk-Port. I abitant del sitt però le ciamaven Anži Kala (cioè Fortezza de Terra).
El nòmm de adess l'è staa daa in del 1922, in onor del rivoluzionari comunista Magomed-Ali Dachadaev, che come scormagna el gh'aveva pròppi Machač.
Machačkala l'è stada colpida de on terremòt in del 1970.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sfax, Tunisia.
- Oldemburgh, Germania.
- Spokane, Statt Unii.
- Siping, Cina.
- Vladikavkaz, Russia.
- Yalova, Turchia.


text:
Sudan
Ël Sudan (السودان in arab) a l'è un paes de l'Africa nord-urientala.
A l'è tacaa a l'Egit, a la Libia, al Ciad, a la Repüblica Centrafricana, a la Repüblica Demucratica del Congo, a l'Uganda, al Kenya, a l'Etiopia e a l'Eritrea, e 'l'a bagnà el Mar Russ.
La capital a l'è Khartum.
Al gh'ha una süperfiss de 2.505.813 km² e una pupulaziun de pressapoch 37 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Sudan a l'è staa un pussediment del Regn Ünii e, furmalment, de l'Egit del 1899 al 1956, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
In del giügn del 1989 un culp de stat l'ha daa el pudè e l'Omar al-Bashir, che anmò incö a l'è el president.
In del 2011 l'ha perdüü la banda püssee meridiunala del propi teritori, che l'è vegnüda un stat indipendent cul nom de Süd Sudan.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Wl Sudan (nom ufizial: جمهورية جمهورية السودان / Republic of Sudan) a l'è una repüblica.
El president a l'è l'Omar al-Bashir (del 1989).
Süd Südan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 9 de Zenér del 2011 in del Süd Südan l' se tegnìt ü referèndum per l'indipendènsa, de fati ol süd del Südan che l'è cristià e animìsta l' völ destacàs dal nòrt del paìs che l'è islàmech.


text:
10 02
Ol dé 10 de febrér l'è 'l 41 dé de l'an del calendare gregorià; manca 325 (326 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 10 de febrér al è ul dí da pòost 41 dal an dal calendari gregurian; i manca 325 (326 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1939 - Catalunya: l'esèrsit franchesta al ría a la frontera Fransesa: la Catalunya del süd a l'è zamò töta ocüpada.
1763 - Paris (Fransa): se ghe signa la pas che la met fí a la Guèra di Set Agn.
1805 - Spagna: se ghe proibiss per decret i corse de tòr.
1873 - Spagna: Amadée de Savoja al àbdica de la Corona, l'indomà se proclamarà la Pröma Repüblega Spagnöla.
1910 - Spagna: José Canalejas al ocüpa per la pröma ölta la pressidensa del Consej di Miníster.
1930 - Spagna: Miguel Primo de Rivera al bandunal paes.
1942 - i Stacc Ünicc: RCA Records la conferiss al Glenn Miler ol pröm disch d'or de la stòria per “Chattanooga Choo Choo”.
1958 - Sidi Ifni (ol Maroch): l'esèrsit Spagnöl al ghe comensa öna ofensía per mandá fò i rebel.
2005 - l'Aràbia Saudita: se ghe cumensa a selebrá di elessiú münissipale sensa che gh'i pöde partissipá i donI e sensa ergöna garanséa democràtega.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Manhattà (Nöa York): Jordi Casals e Ariet, biòlegh Català, descovridur del vírus Lassa (n. 1911).
1918: Ernesto Teodoro Moneta, passifesta Italià Premi Nobel de la Pas ol 1907 (n. 1833).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Sankt Moritz (Svizzera)
Sankt Moritz (San Murèzzan in rumanc) l'è un cumün sgüizzer, in del Cantùn Grisùn, che 'l gh'ha pü u manch 5.100 abitant. L'è un paes famùs in del mund cumè sit de vilegiadüra, specialment invernala: gh'è skilift un frach de pist de sci e sentee de caminà in muntagna.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sankt Moritz el se tröa in de la Volta Engadina, in sü la banda manscina del fiüm Inn, a 1.838 meter in sül nivel del mar. El paes el gh'ha anch un lagh che 'l gh'ha el medèm nom.
El punt püssee volt del teritori cumünaa l'è 'l Piz Güglia, a 3.380 meter in sül nivel del mar.
El Sit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sankt Moritz l'è devidüü düü toch:
- Sankt Moritz "Dorf" ("Paes", Vih in rumanc), in sü la banda ucidentala del lagh, induè che gh'è i munüment püssee impurtant: la gesa (refurmada) de San Maurizi, la Tur sbirula, la Cà del Cumün, e'l Müsee del Giovanni Segantini;
- Sankt Moritz "Bad" ("Term/Bagn", Bagn in rumanc), a süd del lagh, induè che gh'è i term.
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I parlaa üficiaj de Sankt Moritz hinn el tudesch (parlàa d' asquas el 58% dij abitant) e 'l rumanc (parlàa de pü u manch el 5% de la gent). El talian, de pü u manch el 22% de la gent.
Trasport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Straa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sankt Moritz l'è traversada de la Strada naziunla 27, che de Silvaplana la traversa tüta l'Engadina. A Silvaplana l'è pusibel ciapà la Strada naziunala 3, che la va del cunfìn talian in de la Val Bargaja finn a Coira, travers el Pass del Malögia e'l Pass del Güglia.
Poch delunsg de Sankt Moritz, arent a Celerina, la scumencia la Strada naziunala 29, che, travers el Pass del Bernina, la va in direziun del cunfin taliàn in de la Val Pusc'ciav.
Feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Sankt Moritz gh'è l'ültema staziùn de tant feruvij, tüt gestii de la Feruvia Retica; gh'è tren che vann in direziun de Coira e Davos travers la galaria de l'Albula, vers Scuol travers l'intrega Engadina e vers Tiràn travers el Pass del Bernina.
De Sankt Moritz pàrten düü dij tren püssee famùs in del mund:
- el "Glacier Express", che in pü u manch set ur e mezza 'l riva a Zermatt in del Cantùn Valés, suta 'l Munt Cervìn;
- el "Bernina Express", la feruvia ad aderensa (che la gh'ha minga la cremajera) püssee volta d'Europa, che 'l va finn a Tiràn.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sankt Moritz l'è famusa in tüt el mund cuma sit de vilegiadüra invernala. Gh'è palazz del giazz, fünicular, skilift e pista de sci frequentaa de na mota de gent che la vegn de tücc i cantùn del mund.
Arent al cumün de Celerina, a nord del paes, gh'è la pista de bob püssee famusa del mund: la "Crasta Run", che l'è anca la prima che la sia mai stada fada sü.
A Sankt Moritz gh'è stàa i Ulimpiad invernaj in del 1928 e in del 1948 ed i Campiunàa mundiaj de sci alpìn in di agn 1934, 1974 e 2003.


text:
Gangwon-do
Gangwon-do (hangul: 강원도; hanja: 江原道) a l'è una pruvincia in del nordest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Chuncheon. Prima de la divisiun de la Curea, chesta pruvincia chì e la pruvincia nordcureana de Kangwŏn aveven furmaa vöna pruvincia.
La pruvincia la cunfina cun Gyeonggi-do (al oest), Chungcheongbuk-do (al südest), e Gyeongsangbuk-do (al süd). La pruvincia nordcureana de Kangwŏn l'è al nord.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1395, quand el re Sejong de la dinastia Joseon l'ha creaa il sistema uriginal de vott pruvinci. Quand la Penisula cureana l'è staia dividüda, el mezz meridiunal l'è devegnüü part de la Curea del Süd.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gangwon l'è dividüda in 7 cità (si; 시) e 11 cunte (gun; 군).


text:
Lengua esperanto
L'Esperanto l'è ona lengua artificial creada del dotor Ludwik Lejzer Zamenhof in tra el 1872 e el 1887.[1]
I so regol hinn staa scernii in tra i svariaa lengu studiaa del Zamenhof, insci de vess capii e imparaa de tucc senza fadiga.
Referement[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Michael Byram; Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning: L'esperanto l'è l'unega lengua artificial che l'ha ciapaa de vess drovada de tanc; se calcola che tra i cinch e i quindes milion de personn l'hann studiada, anca se quij ch'è bon de parlalla hinn gnanca 'l vun per cent de chell numer chi.
Vardee anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam in su la Red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Tettnang
Tettnang l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Bodenseekreis.
La süperfìce aministràda de la cità l'è de 71.22 km² e 'ndel Dic 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 18 216 abitàncc.
Tettnang l'è sitüàda a 7 km del Lach de Costànsa a 'na altèsa de 466 méter sura 'l leèl del mar.
La regiù de Tettnang l'è famùza per la sò prudusiù de luertìs, esportàt en töt el mónt e dopràt endèla fabricasiù de la bìra.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità de Tettnang l'è stàda mensiunàda per la prìma ólta col nòm de Tettinang o Tettinac endèl an 882 endèn docümènt de l'Abasìa de San Gal.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Óter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Stad 1841. Il spiritual Alberik Zwyssig (1808-1854) sa chatta tar ses frar sin iil bain son Carli, ina imposanta chasa patriziana dador las portas da Zug. Ses enconuschent turitgais Leonhard Widmer (1809-1867), in editur da musicalias, schurnalist e poet da chanzuns al trametta in text patriotic per laschar cumponer ina chanzun. El elegia il chant cultic per il psalm "Diligam te Domine" (Jau vuless ta charezzar, Signur) ch'el aveva cumponì 1835 per in'installaziun sacerdotala, cura ch'el era dirigent da musica da la claustra da Wettingen. "La saira da sontga Cecilia, glindesdi, ils 22 da november 1841, en l'emprima auzada dal bain son Carli, en la stiva vers il lai e la citad" prova Zwyssig per l'emprima giada ses "psalm svizzer" cun quatter burgais da Zug.
Gia dus onns pli tard cumpara la nova chanzun patriotica en il "Cudesch festiv da la Zofingia da Turitg (la pli veglia associaziun studentica svizra) a chaschun da la festivitad per la recepziun da Turitg en la Lia svizra, 1. da matg 1351 : 1. da matg 1843". Il medem onn è la chanzun vegnida chantada a la festa federala da chant a Turitg cun grond resun tar il public. Chors virils han acceptà fitg spert il psalm svizzer, sin fundament da traducziuns er en las regiuns latinas, ed el ha embellì savens festas patrioticas. Las numerusas propostas tranter 1894 e 1953 da far declerar questa chanzun sco imni naziunal uffizial valaivel ha il cussegl federal adina snegà cun l'argument ch'ins na possia betg introducir in imni naziunal entras in decret guvernamental, mabain ch'il pievel al stoppia eleger libramain, al chantond regularmain. En realitad existeva sco chant uffizial represchentativ per acts politics e militars in'autra chanzun ch'era gist uschè populara sco il "psalm svizzer": "Clomas, o patria" è segiramain anc en la memorgia a blers. Il text vegniva chantà cun la melodia da l'imni englais "God save the King (Queen)". Durant il 20avel tschientaner, cura ch'ils contacts internaziunals èn sa multiplitgads, ha quai chaschunà mintgatant situaziuns peniblas, sch'ins sunava il medem imni naziunal per l'Engalterra e per la Svizra.
Perquai ha il cussegl federal decidì 1961 ch'il psalm svizzer, ina creaziun incumparabla e dal tuttafatg svizra, duaja valair provisoricamain sco imni naziunal uffizial svizzer. Suenter in temp da prova da trais onns èn 12 chantuns s'exprimids en favur dal "psalm svizzer", entant che set vulevan prolungar il temp da prova e betg main che sis chantuns han renvià la chanzun sco simbol statal. Malgrà il resultat ambiavalent è il psalm svizzer vegnì confermà 1965 provisoriamain sco imni naziunal, ma questa giada illimità. Il provisori ha il cussegl federal laschà crudar pir 10 onns pli tard, dentant senza excluder ina nova decisiun per pli tard. Suenter èn anc vegnidas inoltradas a Berna pliras propostas per in nov chant naziunal. Il "psalm svizzer" è restà enavant senza concurrenza, damai che nagin'autra cumposiziun ha pudì reunir tantas vuschs. Perquai ha il cussegl federal finalmain declerà l'emprim d'avrigl 1981 il "psalm svier" senza resalva sco imni naziunal da la Confederaziun, e quai cun l'argumentaziun ch'i sa tractia "d'ina chanzun purmain svizra, degna e festiva, sco quai che la pluralitad da nossas conburgaisas e noss comburgais giavischia in imni naziunal".
(Text: Cumissiun da coordinaziun per la preschientscha da la Svizra a l'exteriur.)


text:
Sforza
La fameja Sforza l'è stada una fameja nòbil che da la fin del XIV secul l'ha inflüenzaa la storia lumbarda, taliana, e urupea.
In principi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L nom de la fameja 'l vegn zü dal suranom del so fundadur, Müzi Aténdul (Cutignöla, 1369 - arent a Ravenna, 1424), ciamaa Sforza (Fort) per la sua prestanza fisega, un capitan de ventüra de la Rumagna al servizzi di re Angiuin de Napul.
'L ram de Milan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L prim düca de Milan l'è staa l' prim fiö de Müzi Atendul, Francesch (1401-1466), che l'ha ciapaa 'l titul dücal per via del so matrimoni cun Bianca Maria Viscunt, l'ültima ered del düca Filip Maria Viscunt, mort del 1447. Da quel matrimoni lì l'è partii 'l ram principal de la fameja. Apress de Francesch 'l gh'è sraa Galeazz Maria (1444-1476), düca dal 1466 fin a la mort, che l'ha spusaa Bona de Savoia. Intra i so tusann mia legitim gh'è da regurdà Caterina Sforza, che l'ha spusaa Geronim Riario, diventand inscì Sciura de Forlì e Imola, e l'è pöö stada la mader de Giovann dai Band Negher.
Apress a Galeazz Maria gh'è staa 'l so fiö Gian Galeazz (1469-1494), che l'ha spusaa Isabella d'Araguna. Per via de la so incapacità se pö dì che l'ha mai guernaa diretament, e giamò da sübet 'l resaduu del dücat l'è staa Lüduvich Sforza det 'l Moru, che l'ha pöö ciapaa 'l titul de düca dumà a la mort del nevud. Ludovico 'l Moru l'ha spusaa Beatris d'Este. Cume pröva del prestisg che 'l gh'aveva a quij temp là la casada milanesa gh'è 'l matrimoni intra Bianca Maria Sforza, surela de Gian Galeazz, e l’imperadur Massimilian I d’Asburgh.
'L Moru l'ha guvernaa 'l Dücaa fin al 1500, l'ann che l'è staa scunfit e metüü in person dai franzes. Dop che i franzes i henn staa caciaa via da l'esercit di mercenari svizzer de l'imper (1512), 'l Dücat de Milan l'è turnaa per un quaj ann int i man di fiö de Ludovico 'l Moru, Massimilian Sforza (1493-1530) e Francesch II Sforza (1495-1535), marii de Cristina de Danimarca e nevud de l'imperadur Carl V. Quij chì, restaa ciapaa denter int i guer intra Franza e Imper, i hann regnaa a s'giangón e suta la prutezion di Asbürgich, ai quaj l'è pöö passa 'l Dücaa, per via del fat che gh'era pü mia d'ered dop la mort de Francesch II.
Da Giovann Paol I Sforza (1497-1535), fiö natüral de Ludovico 'l Moru e de Lücrezia Crivelli, l'è vegnüü zü 'l ram di Marches di Caravagg, estint del 1717. Da Sforza Secondo, fiö natüral de Francesco I, l'è vegnüü zü 'l ram di cont de Borgonovo Val Tidone, estint del 1680; da Jacopetto, fiö natüral de Sforza Secondo, l'è vegnüü zü 'l ram di Cont de Castel San Giuann, che l'ha resistüü fin al XX secul e del qual 'l faseva part 'l minister Carlo Sforza.