text:
Segunda Guerra mundiala
La Segunda Guerra mundiala (1939–1945) è stada in conflict tranter las Pussanzas da l’axa (Germania, Italia e Giapun) ed ils Alliads (Frantscha, Gronda Britannia, Stadis Unids da l’America ed Uniun Sovietica). La Segunda Guerra mundiala è stada la pli crudaivla e sanguinusa guerra da l’umanitad. 55–60 milliuns umans han pers la vita, da quai 6 milliuns Gidieus ch’èn daventads unfrendas dal holocaust.[1]
Cuntegn
- 1 Preistorgia
- 2 La Germania attatga la Pologna
- 3 Guerra da posiziun a la front dal vest
- 4 Guerra d’enviern en Finlanda
- 5 Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia 1940
- 6 La campagna en il vest 1940
- 7 Battaglia en l’Atlantic
- 8 Acziuns enturn la Mar Mediterrana
- 9 Campagna sin il Balcan
- 10 Guerra cunter l’Uniun Sovietica 1941–1943
- 11 Entrada en la guerra dals Stadis Unids da l’America
- 12 Las battaglias en l’Africa dal Nord 1940–1943
- 13 Stalingrad e la vieuta en l’ost
- 14 L’Italia 1943/44
- 15 La front dal vest 1944/45
- 16 Fin da la guerra en l’Europa
- 17 Fin da la guerra en l’Asia ed en il Pacific
- 18 Crim da guerra
- 19 Consequenzas
- 20 Annotaziuns
- 21 Litteratura
- 22 Colliaziuns
Preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) ha l’economia tudestga fatg tras ina gronda crisa, tranter auter pervia dals pajaments da reparaziun als victurs da guerra. Il crash da la bursa a New York l’onn 1929 ha be anc pegiurà la situaziun e chaschunà en Germania in’immensa inflaziun. Sin quest terrain ha l’avanzament da la Partida naziunalsocialistica (NSDAP) cumenzà. Suenter las elecziuns dals 1933 han ils nazis surprendì la regenza ensemen cun lur alliads conservativs. Adolf Hitler è daventà chancelier da la Germania ed ha manà il pajais en ina dictatura. Sia finamira era da prender en ina posiziun centrala entaifer l’Europa.
L’onn 1935 ha Hitler occupà il territori demilitarisà situà al cunfin cun la Frantscha. In onn pli tard è l’Austria vegnida annectada u integrada en il Reich tudestg. Il medem onn è er il territori sudetic en Tschechoslovachia vegnì annectà da la Germania. Il mars 1939 ha Hitler la finala occupà l’entira Tschechia, e la Slovachia è daventada in stadi da satellit da la Germania. Curt suenter ha la Lituania cedì il territori da Memel als nazis.
Per evitar l’engrondiment da la Germania han la Frantscha e la Gronda Britannia furmà in’allianza ensemen cun la Pologna. In gieu dubel ha giugà en quella fasa l’Uniun Sovietica. Suenter la Revoluziun da favrer encunter il zar era la Russia sa retirada l’onn 1917 da l’Emprima Guerra mundiala. En la Revoluziun da l’october avevan ils communists surpiglià il stadi russ. Cur che Stalin è arrivà a la pussanza, ha el midà l’Uniun Sovietica en ina dictatura. L’avust 1939 han Hitler e Stalin suttascrit surprendentamain in pact da betg attatgar in l’auter. En in’agiunta secreta è vegnì definì pli u main la partiziun da la Pologna, l’expansiun russa en il Balticum e l’attatga russa en Finlanda.
1922 è Benito Mussolini marschà vers Roma ed ha surpiglià l’Italia ch’è s’alliada pli tard cun la Germania. Durant la guerra burgaisa en Spagna (1936–1939) ha general Franco battì las forzas republicanas, socialistas e communistas cun agid dals naziunalsocialists tudestgs ed ha medemamain installà ina dictatura militara.
L’expansiun dal Giapun ha entschet ils onns 1930 cun l’intenziun da dominar l’Asia. L’onn 1931 ha il Giapun annectà la Mandschuria ch’appartegneva a la China. L’onn 1936 è il Giapun entrà en ina coaliziun cun la Germania ed in onn pli tard ha la Segunda Guerra giapunaisa-chinaisa cumenzà.
La Germania attatga la Pologna[modifitgar | modifitgar il code]
Il prim da settember 1939 a las 4.45 uras ha l’attatga tudestga sin la Pologna cumenzà, e quai senza decleraziun da guerra formala. La citad da Danzig è vegnida attatgada da bastiments da guerra tudestgs e quasi per lung da l’entir cunfin èn bumbas crudadas. La Frantscha e la Gronda Britannia (ensemen cun il Canada, l’Australia e la Nova Zelanda) han sinaquai declerà ils 3 da settember la guerra a la Germania. Ils Alliads han dentant desistì d’attatgar la Germania nà dal vest e surlaschà cunquai la Pologna a ses destin. Ils 17 da settember è la Pologna crudada e vegnida occupada en il vest dals nazis ed en l’ost dals soviets. Ina decleraziun da guerra da vart da la Frantscha e da l’Engalterra a l’Uniun Sovietica n’ha betg lieu. Ils 28 da settember ha la chapitala Varsovia capitulà suenter ina battaglia da 10 dis. Ils 8 d’october han nazis e russ partì la Pologna cun ina lingia da demarcaziun. Sut l’occupaziun è la populaziun da la Pologna vegnida terrorisada e Gidieus èn vegnids stgatschads, serrads en ghettos ed assassinads.
Guerra da posiziun a la front dal vest[modifitgar | modifitgar il code]
Sco reacziun sin la sutmissiun da la Pologna ha l’armada franzosa cumenzà a far preparativas al cunfin cun la Germania. Cunquai ch’i na ha dà naginas attatgas pli grondas, vegn questa fasa numnada guerra da posiziun.
Guerra d’enviern en Finlanda[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 30 da november 1939 han ils Russ attatgà la Finlanda. Las sperditas russas en dentant stadas pli grondas che spetgà. Ils 12 da mars 1940 è vegnì suttascrit in contract da pasch, en il qual la Finlanda ha stuì surdar a la Russia parts da la Carelia e la peninsla Kalastajansaarento. En las diras battaglias cunter ils Fins ha l’armada russa fatg experientschas ch’èn sa mussadas sco preziusas e ch’han pli tard influenzà lur strategia da defensiun cunter ils Tudestgs.
Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia 1940[modifitgar | modifitgar il code]
La Norvegia e la Svezia eran impurtants furniturs da materia prima per la Germania. Ils Brits vulevan interrumper questas furniziuns cun occupar il port da mar da Narvik en Norvegia. Ils nazis han intervegnì da quest plan ed han vulì vegnir avant als Brits. Ils 5 d’avrigl è la mar avant la Norvegia vegnida surtratga cun minas, in di pli tard è ina gronda part da la flotta tudestga sa muvida vers Narvik. Ils 9 d’avrigl èn divisiun tudestgas sa tschentadas en la Norvegia. Gia in di pli tard controllavan ils nazis er Stavanger e Trondheim, latiers il Danemarc che na veva betg fatg resistenza. La Gronda Britannia ha occupà ils 12 d’avrigl las Inslas Faröer ch’appartegnevan al Danemarc. Ils proxims dis hai dà plirs grevs cumbats maritims. Ils 17 d’avrigl èn truppas alliadas sa tschentadas en la Norvegia. Il success dals nazis en la Frantscha ha dentant sfurzà ils Alliads da partir da la Norvegia. Ils 10 da zercladur ha la finala er l’armada norvegiaisa capitulà. Ils nazis han sin quai installà ina regenza da marionetta.
La campagna en il vest 1940[modifitgar | modifitgar il code]
L’armada franzosa era sa postada lung la Lingia da Maginot ch’era vegnida rinforzada cun fortezzas e foss. La chadaina da muntognas da las Ardennas furmava quasi la prolungaziun natirala da quella. Il prim plan d’in sviament dals Tudestgs sur il nord è crudà en mauns alliads ed è uschia daventà irrealisabel. Il segund plan preveseva in’attatga tras las Ardennas. Ils 10 da matg 1940 ha la Germania cumenzà l’attatga vers ils stadis neutrals Belgia, Ollanda e Luxemburg. Ils 14 da matg ha l’Ollanda capitulà; ils 17 da matg è la citad da Brüssel crudada. L’avanzament dals nazis ha cuntinuà vers la Frantscha. Ils 19 da matg è l’armada tudestga arrivada ad Abbeville ed ha serrà en las divisiuns franzosa e britannicas a Dünkirchen. Ils nazis han interrut lur attatgas e pussibilità als Alliads l’evacuaziun da sur 300 000 schuldads. Senza quest’armada britannica cun grond’experientscha fiss la Gronda Britannia stada en ina situaziun pauc favuraivla. Il stop da l’attatga tudestga è probablamain d’attribuir ad ina malchapientscha tranter ils manaders militars e politics.
Ils Franzos èn sinaquai sa preparads persuls sin la defensiun da lur pajais. Ils 5 da zercladur ha l’attatga tudestga cumenzà, ils 9 da zercladur han els surpassà la Seine. Ils 11 da zercladur ha er l’Italia declerà la guerra a la Frantscha e l’Engalterra. Ils 14 da zercladur 1940 èn ils nazis la finala arrivads a Paris. Ils 17 da zercladur ha la Frantscha capitulà ed a partir dals 25 da zercladur han las armas taschì. La campagna en il vest ha durà be 6 emnas e 3 dis. La Frantscha è vegnida partida en duas zonas: il nord ed il vest èn vegnids occupads dals nazis; la part dal sid e da l’ost èn restadas sut controlla franzosa, er pervia cha las divisiuns da muntogna da la Frantscha ch’han resistì a las attatgas talianas. La Frantscha da Vichy è dentant daventada in stadi da marionetta dals nazis.
Battaglia en l’Atlantic[modifitgar | modifitgar il code]
La battaglia en l’Atlantic cumpiglia tut las acziuns da la marina tudestga cunter bastiments da battaglia e da transport dals Alliads en l’Ocean Atlantic durant la Segunda Guerra mundiala. Sco insla era l’Imperi britannic fermamain dependent d’imports dals stadis dal Commonwealth e dals Stadis Unids da l’America. Suenter l’occupaziun da la Frantscha ha la Royal Navy englaisa stuì proteger la riva al Chanal e reducir la surveglianza da bastiments da transport. Il medem mument han ils nazis gudagnà novas pussaivladads strategicas entras ils ports atlantics conquistads en il vest da la Frantscha. En quest’emprima fasa da la battaglia en l’Atlantic ha la Gronda Britannia stuì subir grondas sperditas da bastiments da vitgira.
Suenter che plirs bastiments da guerra da la Germania èn vegnids sfundrads – e cunzunt suenter la sperdita da lur bastiment da prestige Bismarck ils 27 da matg 1941 – han ils nazis quasi mo pli attatgà cun sutmarins. L’emprim èsi reussì als Tudestgs da tutgar effectivamain ils convois dals Englais. En il decurs da la guerra è la situaziun da la marina tudestga dentant vegnida pli e pli desolata, cunzunt pervia da novaziuns tecnicas per localisar sutmarins (p.ex. il radar). La sfundrada da bastiments alliads è sa sminuida cuntinuadamain da 5,7 miu. tonnas da register il 1942 sin 175 013 l’onn 1944.
Tranter il 1939 ed il 1945 èn 36 000 mariners daventads unfrendas da guerra sin la vart dals Alliads. Sur 5000 bastiments, da quels 175 da battaglia, èn vegnids sfunsads. La vart tudestga ha pers varga 30 000 mariners, 783 sutmarins e quasi tut ils bastiments da battaglia. Il pli datiers a lur finamira – l’isolaziun da las inslas britannicas – è la marina tudestga stada l’onn 1941 avant l’entrada en guerra dals Stadis Unids. Ma cun ina durada da la guerra maritima da 6 onns eran las abilitads da prestaziun economicas dal Reich tudestg surdumandadas.
Acziuns enturn la Mar Mediterrana[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 28 d’october 1940 han divisiuns talianas attatgà da l’Albania ennà la Grezia, èn dentant vegnidas bittads enavos. Hitler n’era betg vegnì orientà davart quest’attatga. Tuttina ha el gidà ils Talians or da lur miserabla situaziun cun lantschar la campagna sin il Balcan.
Campagna sin il Balcan[modifitgar | modifitgar il code]
Ils nazis han l’emprim empruvà da gudagnar il Balcan sco stadis alliads. La Rumenia ha acceptà in tal contract, la Jugoslavia e la Grezia perencunter betg. Ils 6 d’avrigl 1941 ha l’attatga tudestga cunter la Jugoslavia cumenzà; quella è ida a fin ils 17 d’avrigl cun la capitulaziun. Medemamain ils 6 d’avrigl han ils Tudestgs lantschà l’assagl sin la Grezia. La resistenza greca è dentant stada dira e lunga. En spezial en ils territoris muntagnards da la Grezia dal Nord èn las sperditas dals nazis stadas fitg grondas. Ils Brits staziunads en Grezia han fatg resistenza a las Termopilas, èn dentant tuttina vegnids battids. Ils 27 d’avrigl 1941 èn ils nazis arrivads ad Athen. L’invasiun da l’insla Creta ha durà in’emna pli ditg ed ha purtà autas sperditas als nazis.
Guerra cunter l’Uniun Sovietica 1941–1943[modifitgar | modifitgar il code]
La campagna en il Balcan ha retardà l’attatga sin la Russia per quatter emnas. Ils 22 da zercladur 1941 ha l'imperi tudestg cumenzà cun la campagna militara en l’ost. Il retard ed in’entschatta prematura da l’enviern han procurà per difficultads betg spetgadas da vart tudestga. Malgrà la situaziun da provediment malsegira ha Hitler declerà l’occupaziun da Moscau sco finamira da la campagna en l’ost.
Ils manaders sovietics n’eran a l’entschatta betg preparads sin l’attatga. Al cunfin n’èsi betg vegnì fatg gronda resistenza. Pir ils 29 da zercladur ha la Russia proclamà la gronda guerra per la patria. Fin la fin settember eran las citads da Minsk e Kiew dentant gia crudadas en mauns dals nazis. Gia l’october hai entschet a naiver e l’offensiva tudestga n’è betg pli vegnida enavant. Ils 5 da december ha ina cunteroffensiva dals Russ decidì la situaziun da la citad da Moscau che n’è betg vegnida occupada dals nazis. La Finlanda perencunter ha pudì reconquistar territoris pers il 1940 e latiers parts da la Carelia. Sin quai han ils Russ translocà lur industria da guerra davos las muntognas da l’Ural. Ils 16 da december ha Hitler dà il cumond a sias truppas da sa fermar; l’armada tudestga è dentant vegnida bittada adina pli lunsch enavos. Pir las battaglias da la proxima primavaira han purtà novs success als nazis. Ils 28 da matg è la citad da Charkow vegnida occupada, ils 5 da fanadur Sewastopol ed ils 4 d’avust Stawropol. Ils 21 d’avust 1941 sgulatschava la bandiera dal Reich tudestg sin la muntogna da l’Elbrus en il Caucasus. Ils 6 da settember han ils nazis en pli occupà las citads a la Mar Naira Anapa e Noworossijsk.
Entrada en la guerra dals Stadis Unids da l’America[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Stadis Unids da l’America eran formalmain neutrals, sustegnevan dentant la Gronda Britannia cun material ed armas. Durant la guerra en l’Europa ha il Giapun occupà vasts territoris en il sidost da l’Asia, per exempel l’Indochina franzosa. Ils 7 da december 1941 han aviuns giapunais attatgà nunspetgadamain il port american Perl Harbour situà en l’Ocean Pacific. Ils 11 da december ha era la Germania declerà la guerra als Stadis Unids. Or da la guerra europeica è sa sviluppà uschia la Segunda Guerra mundiala. Malgrà las attatgas giapunaisas èn ils Americans sa decidids da batter l’emprim la Germania.
Las battaglias en l’Africa dal Nord 1940–1943[modifitgar | modifitgar il code]
Sco en l’Europa han ils Talians era subì en l’Africa dal Nord grondas sperditas en lur battaglias cunter ils Brits, cunzunt en la Libia. Ils Tudestgs han perquai tramess il 1941 in’armada sut il commando d’Erwin Rommel per sustegnair lur alliads. Cun ina tactica offensiva èsi reussì ad els da bittar enavos ils Englais e da reconquistar la Libia. Ussa vulevan ils Tudestgs era occupar l’Egipta ed il Chanal da Suez; l’offensiva è dentant vegnida bittada enavos dals Englais. Sut il nov cumandant Bernard Montgomery ha entschet la cunteroffensiva ed ils Tudestgs èn stads necessitads da sa retrair. Cun l’arrivada da truppas americanas a Casablanca ed Algier èn ils Tudestgs stads enserrads ed han capitulà ils 13 da matg 1943 en Tunesia.
Stalingrad e la vieuta en l’ost[modifitgar | modifitgar il code]
Encunter il maini d’ina part da la generalitad ha Hitler ordinà sper las attatgas en il Caucasus er l’attatga sin la citad da Stalingrad. Ils 23 d’avust 1942 ha il bumbardament or da l’aria cumenzà. En diras battaglias per vias e chasas è l’armada russa sa defendida stinadamain. Ils Tudestgs han occupà radund 90 % da la citad destruida, l’occupaziun totala n’è dentant betg reussida. Ils 19 da november ha la Russia lantschà la cunteroffensiva. Igl è reussì a l’armada russa d’enserrar la sisavla armada tudestga a Stalingrad e da distatgar ella da furniziuns da material, nutriment ed umens. A partir dals 10 da schaner 1943 han in milliun schuldads russ attatgà e battì ils Tudestgs. 100 000 Tudestgs èn daventads praschuniers, be 6000 dad els duevan returnar pli tard or dals champs da lavur en Sibiria.
La battaglia da Stalingrad ha manà natiers la vieuta en la guerra tudestga-russa. Las battaglias per la citad Charkow e la pli gronda battaglia da chars armads da l’istorgia a Kursk han ils Russ decidì en lur favur. La fin dal 1943 era Kiew puspè en mauns sovietics. L’arrivada da truppas alliadas en la Sicilia ha sfurzà la Germania da sa retrair; l’armada sovietica è avanzada vinavant encunter vest. La fin da fanadur stevan truppas russas avant l’anteriur cunfin finlandais e sin l’autezza da la citad da Minsk. Il prim d’avust 1944 ha la citad da Varsovia revoltà encunter ils occupants. Ils soviets èn marschads en la Rumenia ch’ha sinaquai cumenzà a collavurar cun Moscau. Ils 5 da settember ha l’armada cotschna era occupà la Bulgaria. En consequenza da l’avanzament russ ha l’armada tudestga era stuì sa retrair da la Grezia, divisiuns britannicas han surpiglià Athen ils 13 d’october. Ils 20 d’october èn Belgrad e la Jugoslavia vegnids liberads da l’armada russa e da partisans jugoslavs sut Tito. A Varsovia èn ils Russ arrivads ils 17 da schaner 1945, a Budapest ils 11 da favrer. Vienna è crudà ils 13 d’avrigl en mauns russ, ils 10 da matg èn chars armads russ entrads a Prag. La davosa battaglia da defensiun al cunfin tudestg ha gì lieu ils 18 d’avrigl en vischinanza da Seelow, ils 25 d’avrigl era la citad da Berlin circumdada da l’armada russa. Adolf Hitler è sa suicidà ils 30 d’avrigl ed ils davos defensurs da Berlin han capitulà ils 2 da matg 1945.
L’Italia 1943/44[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 10 da fanadur 1943 èn furmaziuns alliadas sa tschentadas en Sicilia ed han entschet a stgatschar nazis e faschists vers nord. Sin cumond da la curuna taliana è il duce Benito Mussolini vegnì arrestà. Ils 8 da settember ha l’Italia fatg pasch cun ils Alliads; sinaquai è ella vegnida occupada dals Tudestgs ch’èn entrads ils 10 da settember a Roma. Pervia da la dira defensiun dals Tudestgs han ils Alliads, sustegnids da l’armada taliana e da var 250 000 partisans, pudì avanzar mo plaun. Il marschal tudestg Albert Kesselring ha refusà da cumbatter en la citad eterna ed ha bandunà Roma ils 4 da zercladur 1944 cun sias truppas. Fin la fin da la guerra na han ils Alliads dentant betg dumagnà da deliberar l’entira Italia, tranter auter era territoris alpins sco la Vuclina.
La front dal vest 1944/45[modifitgar | modifitgar il code]
L’entschatta 1944 ha Erwin Rommel surpiglià il commando da la defensiun en il vest. Dal schaner enfin l’avrigl han aviuns tudestgs puspè bumbardà Londra. Ils 6 da zercladur èn ils Alliads sa tschentads en la Normandia. Ils Tudestgs avevan installà fermas posiziuns da defensiun. Ils Alliads han perquai pudì avanzar be plaun, malgrà ch’els avevan attatgà cun fitg blers umens. Ils 15 d’avust èn ulteriuras forzas alliadas sa tschentadas en il sid da la Frantscha (en vischinanza da Cannes). Ils 25 d’avust èn divisiuns franzosas entradas a Paris. Il general Dietrich von Choltitz ha refusà il cumond da Hitler da destruir Paris.
Gia ils 3 da settember è Brüssel vegnì deliberà, il di suenter Antwerpen. Aachen, l’emprima citad tudestga, han ils Alliads conquistà ils 21 d’october suenter grevs cumbats. Ils 7 da mars 1945 han ils Alliads surpassà il Rain, ils 18 e 19 d’avrigl èn las citads da Magdeburg e Lipsia crudadas. Ils 25 d’avrigl èn las armadas alliadas ed ils Russ s’entupads. Ils 26 d’avrigl è la citad da Bremen crudada, ils 2 da matg Lübeck ed ils 3 da matg Hamburg crudadas en ils mauns dals Brits. Entant eran ils Americans arrivads ils 30 d’avrigl a Minca ed ils Franzos ils 22 d’avrigl a Stuttgart. Ils 3 da matg èn ils Americans s’entupads al Pass dal Brenner cun lur cumpatriots che vegnivan si da l’Italia. A Dongo al Lai da Como avevan partisans tschiffà e schluppettà Benito Mussolini ils 28 d’avrigl. Ils 2 da matg han las truppas tudestgas en l’Italia capitulà.
Fin da la guerra en l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Avant che Adolf Hitler ha fatg suicidi, ha el elegì l’admiral Karl Dönitz sco ses successur che dueva cuntinuar cun ils cumbats. Ma gia la damaun dals 7 da matg ha il colonel en il rang da general Alfred Jodl suttascrit la capitulaziun senza cundiziuns da tut las truppas tudestgas. Quella è entrada en vigur ils 8 da matg 1945 a las 23.01 uras. L’Uniun Sovietica ha dentant schlià pir ils 25 da matg il stadi da guerra cunter la Germania.
Fin da la guerra en l’Asia ed en il Pacific[modifitgar | modifitgar il code]
L’ambiziun dal Giapun era la dominanza en l’Asia. Ils schuldads giapunais cumbattevan a moda ordvart stinada. Pliras giadas è er la populaziun civila vegnida attatgada crudaivlamain (p.ex. tar la mazzacra da Nanjing). Suenter l’attatga sin il port american Pearl Harbor ils 7 da december 1941 e l’entrada en guerra dals Stadis Unids da l’America ha il Giapun occupà vastas parts da l’Ocean Pacific. Pir la mesadad dal 1942 è la situaziun sa midada a disfavur dal Giapun. Enfin l’onn 1944 hai dà regularmain dirs cumbats per inslas e territoris maritims. A partir dal 1944 èn ils Americans adina vegnids pli datiers al Giapun. Ils 6 d’avust 1945 han els bittà giu l’emprima bumba atomara sur la citad da Hiroshima, ils 9 d’avust ina segunda sur la citad da Nagasaki. Ils 15 d’avust ha il manader giapunais annunzià la capitulaziun. Quella è vegnida suttascritta ils 2 da settember 1945 sin la mar avant Tokio.
Crim da guerra[modifitgar | modifitgar il code]
Durant la Segunda Guerra mundiala hai dà nundumbraivels crims da guerra. Ils Tudestgs, tschorvs tras lur ideologia, han assassinà carstgauns da gruppas etnicas, religiusas, politicas u socialas (Gidieus, Sinti e Roma, Europeans da l’ost, communists, socialdemocrats, adversaris dal régime, intellectuals, omosexuals, impedids da spiert etc.) a moda crudaivla ed inumana en tut ils territoris ch’èn insacura stads sut lur controlla.
Ils nazis avevan installà champs da concentraziun per assassinar sistematicamain quels carstgauns (tranter auter ad Auschwitz-Birkenau, Buchenwald, Dachau, Lublin, Sobibor, Treblinka e Theresienstadt). Radund 6 milliuns Gidieus èn daventads unfrendas dals nazis, sper blers auters umans. Cifras exactas n’èn betg eruiblas, perquai ch’ils Tudestgs n’han betg registrà tut ils morts e destruì actas vers la fin da la guerra. Latiers vegnan ils bumbardaments sin citads britannicas.
Ils schuldads russ han commess differents crims da guerra en lur territoris occupads, tranter auter violaziuns da ver 400 000 dunnas en l’Europa, da quai 200 000 en Germania. Ils Giapunais èn cunzunt stads criminals vers ils Chinais (mazzacra da Nanjing). En tut duain 20 milliuns carstgauns esser daventads unfrendas da las agressiuns giapunaisas. Ils Americans ed ils Brits han bumbardà la Germania en grond stil, destruì entiras citads e mazzà blers civilists. Ils Americans han er bumbardà citads giapunaisas e latiers sa chargià la culpa d’avair bittà giu duas bumbas atomaras.
Consequenzas[modifitgar | modifitgar il code]
En la Segunda Guerra mundiala han la Germania, l’Italia ed il Giapun pers lur posiziun militara. La Frantscha, la Gronda Britannia e l’Ollanda han diminuì tala uschè ferm ch’els han stuì dar si lur colonias. Militarmain dominavan a partir da 1945 ils Stadis Unids e l’Uniun Sovietica. L’Europa (e la Germania) è vegnida partida en territoris d’influenza da questas pussanzas mundialas. Il vest (Germania dal Vest, Austria, Italia, Scandinavia, Grezia, Britannia, Frantscha e Spagna) è sa drizzà vers l’America, l’ost (Germania da l’Ost, Pologna, Tschecoslovachia, Ungaria e Jugoslavia) è vegni sut il domini da l’Uniun Sovietica. Questa partiziun ha durà fin l’onn 1989 (Germania) respectivamain 1991 (implosiun da l’Uniun Sovietica). Dapi lura exista sin bunamain l’entir continent europeic in’uniun interstatala (Uniun Europeica) che dat stabilitad a l’Europa ch’ha ina fitg lunga istorgia da charplinas e guerras.
Blers Gidieus èn emigrads avant, durant e suenter la guerra vers l’America u vers l’anteriura colonia britannica en Palestina. Là han els fundà il 1948 il stadi Israel. Dapi lura è l’Israel involvì cuntinuadamain èn conflicts violents cun ils stadis arabs ch’al circumdeschan.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cifras tenor Source List and Detailed Death Tolls
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- tudestg
- Alexander Brakel: Der Holocaust. Judenverfolgung und Völkermord. Augsburg 2012, ISBN 978-3-8289-4527-2.
- Jörg Echternkamp: Der Zweite Weltkrieg – Die 101 wichtigsten Fragen. C.H. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-59314-7.
- Jörg Friedrich: Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945. Propyläen, München 2002, ISBN 3-549-07165-5.
- Lothar Gruchmann: Totaler Krieg. Vom Blitzkrieg zur bedingungslosen Kapitulation. dtv, München 1991, ISBN 3-423-04521-3.
- Lothar Gruchmann: Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik (dtv-Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts). dtv, München 1985, ISBN 3-423-04010-6.
- Christian Hartmann: Unternehmen Barbarossa. Der deutsche Krieg im Osten 1941–1945. C.H. Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-61226-8.
- David Jordan, Andrew Wiest: Atlas des Zweiten Weltkrieges. Tosa, Wien 2005, ISBN 3-85492-972-2.
- John Keegan: Der Zweite Weltkrieg. Rowohlt, Reinbek 2004, ISBN 3-87134-511-3.
- Ian Kershaw: Das Ende. Kampf bis in den Untergang. NS-Deutschland 1944/45. DVA, München 2011, ISBN 978-3-421-05807-2.
- Ian Kershaw: Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg 1940/41. 2. ed., DVA, München 2008, ISBN 978-3-421-05806-5.
- James Lucas: Die Wehrmacht von 1939 bis 1945. Tosa, Wien 2004, ISBN 3-85492-880-7.
- Birgit Morgenrath (ed.): Unsere Opfer zählen nicht. Die Dritte Welt im Zweiten Weltkrieg. Assoziation A, Berlin 2005, ISBN 3-935936-26-5.
- Richard Overy: Die Wurzeln des Sieges: Warum die Alliierten den Zweiten Weltkrieg gewannen. rororo, Reinbek 2002, ISBN 3-499-61314-X.
- Michael Sontheimer (ed.): Bilder des Zweiten Weltkrieges. DVA, München 2005, ISBN 3-421-05872-5.
- Hedley Paul Willmott: Der Zweite Weltkrieg. Gerstenberg Verlag, 2005, ISBN 3-8067-2561-6.
- Heinrich August Winkler: Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945. C.H. Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-59236-2.
- Adam Tooze: Ökonomie der Zerstörung. Die Geschichte der Wirtschaft im Nationalsozialismus. Siedler Verlag, 2007, ISBN 978-3-88680-857-1.
- Christian Zentner (ed.): Der Zweite Weltkrieg. Ein Lexikon. Tosa, Wien 2005, ISBN 3-85492-818-1.
- englais
- Michael Armitage e.a.: World War II Day by Day. DK Publishing, London 2004, ISBN 0-7566-0296-3.
- Robin Cross: World War II. DK Adult, New York 2004, ISBN 0-7566-0521-0.
- Jon E. Lewis: The Mammoth Book of Eyewitness World War II. Carroll & Graf, London 2002, ISBN 0-7867-1071-3.
- Kelly S. Tunney (ed.): Memories of World War II. Photographs from the archives of the Associated Press. Abrams, New York 2004, ISBN 0-8109-5013-8.
- Gerhard L. Weinberg: A world at arms. A global history of World War II. University Pr., Cambridge 2005, ISBN 0-521-85316-8.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Guerras mundialas en il Lexicon istoric retic
- Segunda Guerra mundiala en il Lebendiges virtuelles Museum Online (LeMO)
- Segunda Guerra mundiala en la Virtual Library Zeitgeschichte
- Segunda Guerra mundiala en il Informationsportal zur politischen Bildung
- Collections Online dal Imperial War Museum
- World War II Multimedia Database
- World War II Archiv american da maletgs e da tun


c: text/html

text:
Chau chavriel ni ina cua da castur, quellas spisas vegnevan l’onn 1559 sin maisa da l'uvestg. Sper charn e pèsch era autras exclusivitads, tut cundì cun spezarias da tiaras lontanas. Quai è vegnì enconuschent grazia ad ina casualitad. Ina dunna turitgaisa ha chattà in cudesch vegliander si surchombras cun far urden e regalà quest cudesch a l’istoricher Walter Letsch da Zollikon.
Jau hai spert realisà che quai è in stgazi nunditg. Suenter lungas retschertgas hai jau chattà ora che quai sto esser stà in cudesch cun recepts vegls per il uvestg da Cuira.
Sis differents cuschinunz han lavurà per il uvestg e notà ils recepts. Quai mussan las sis differentas scrittiras ch’ èn per part grevas da leger. Walter Letsch ha transcrit l’entir cudesch ed ussa edì ina nova ediziun.
Ins na po betg simplamain cuschinar uschia ina spisa. I mancan indicaziuns da temp e da quantitads. Ma igl è fitg interessant da vesair, tge ingredienzas ch’i deva da lez temp.
Safran, schentsch, paiver e sal eran cundiments usitads per il uvestgieu. Passa 200 recepts cuntegnan schizunt zutger. Quel vegniva transportà da la Caribica. Era a spaisas da charn e pesch vegniva aschentà zutger.
Cun l’uvestg gievi bain. Il simpel pievel n’ha ni mangia charn ni pestg. Lur paun da mintgadi era simpla buglia da semulina.
Letsch vul far accessibel il pli vegl cudesch da cuschinar da la Svizra Tudestga a la publicitad. Uschia ha el regalà il cudesch da l’onn 1559 a l’archiv chantunal. L'archivari chantunal, Reto Weiss, sa mussa fitg cuntent. D'avair quest cudesch en la collecziun saja in grond regal, di el.
RR Telesguard 17:40

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Da la radunanza communala ha la vischnanca da Bravuogn preschentà in preventiv per l'auter onn ch'è quasi equilibrà . Ella quinta cun in minus da radund 50milli francs. Il pe da taglia resta tar 130%.
Quint communal 2014
Plinavant ha la radunanza communala approvà il quint annual communal, che serra cun in deficit da 1,25 milliuns francs. Quai saja tenor la suprastanza d'attribuir a las amortisaziuns en conncex cun la vendita dal stgaudament a distanza da las ovras electricas EWZ.
Cifras nairas mo tar l'ovra electrica communala
Las ovras electricas communalas han serrà il quint 2014 cun in lev surpli. Las cifras nairas muntan a radund 166'000.- francs.
RR novitads 12:00


text:
«La poesia nun es üna matta brava»
- Dumengia, 3.9.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 3.9.2017, 9:03, RTR
Il Tavulin litterar sin viadi en il mund da la lirica.
Al Tavulin litterar sa scuntran questa giada Clà Riatsch, professer da litteratura rumantscha a l'universitad da Turitg, e Claudia Knapp, dunna da cultura e cuntadina d'ulivas. En il center da l'emissiun stattan novas publicaziuns ch'ans portan en il mund da la poesia.
«sablun» da l'autur engiadinais Dumenic Andry cuntegna poesias che na tschertgan betg gronds pleds, ma che prendan piculezzas e banalitads dal mintgadi e reflecteschan uschia dumondas existenzialas.
En ses project da las «Poesias dals prüms pleds» parta la scriventa tudestga Angelika Overath da suns e senns dal vallader, ch'ella è vidlonder dad emprender. Sa tracta quai propi da poesias u èn quai plitost gieus da lingua?


text:
Manga (漫画) a l'è un termen giapunes che'l fa menziun in
Föra del Giapun, el termen manga a l'è inveci druvaa per fà menziun ai fümett giapunes, anca se pö el sò spantegàss in del rest del mund l'ha fà inscì che una quej cunvenziun grafega del manga la sia devegnüda cunt el temp inscì carateristega de influenzà in part el stil del fümett anca a föravia, e de purtà a la nassita de över simil in Süd Corea cunt i manhwa e in
El manga al gh'ha dent över in d'una granda varietà de gener, cume la ventüra, rumantich, spurtiv, storich, cumedia, fantascienza, fantasy, giald, horror ed erotich. A partì de i agn 50 el manga l'è devegnüü vön di setur principaj in l'indüstria editurial giapunesa. Ancaben la sia nassüda in Giapun, chela furma chì de intrateniment a l'è stada spantegada föra e traduta in tüt el mund. In
I storij manga hinn suratüt stampaa in bianch e negher, cunt una quej eceziun a culur. In Giapun hinn de solit serializaa in sö rivist dedicaa, ch'i gh'ha dent püssee storij. Ognidüna la ven insübida cunt un singul capitul e pö la següta in del nümer d'apus. Se una serie la gh'ha riüsida, i capituj pöden vess tö insema e stampaa in vulüm tankōbon e la serie la pö vess fada a anime, dopu o adiritüra in tant de la so püblicaziun. I autur de manga (mangaka) i lavuren tradiziunalment cun poch assistent in stüdi piscinin e hinn suciaa cunt un editur per la püblicaziun di so över.


text:
La derivonza dallas miserias
Suenter l’erupziun dil vulcan Tambora ell'Indonesia gl’avrel 1815 semida il clima ella hemisfera dil nord. Ei suondan dus onns freids e bletschs, cun neiv da mesa stad, lavinas, bovas ed aua gronda. Igl onn 1816 ei igl onn il pli freid dapi ch’ei vegn mesirau. El va ella historia sco „onn senza stad“, igl onn 1817 sco „onn da dalla fom“. En Svizra s’annunzia la miseria la primavera 1816, in onn suenter l’erupziun dil Tambora.
El Grischun dat ei 1816 mintga meins neiv cul resultat ch’ils èrs ein il settember aunc adina aschi verds sco il fenadur. Entginas alps vegnan insumma mai terreinas. Igl atun porta baul scheltira d’unviern e lavaga il fretg schizun els migeivels bass. Ei dat strusch risdiv, pauc truffels, strusch legums. Las fieras da biestga digl atun ein miserablas. Las raccoltas els arcuns grischuns tonschan negliu – L'Engiadina Bassa furneva graun, la Tumliasca granaglia (Hirse) e la Foppa segal d’unviern. Tras cunterbanda vegnevan mo pigns quantums graun suls cunfins. En scatlas (30-40 kg) via Pass Muretto, Val Codera e Val Bondasca. A Maloja vegneva quella rauba messa sin fiera per horrents prezis.
Il cussegl dil marcau da Cuera tematisescha sco emprem la situaziun il zercladur 1816. El ordinescha
- in scamond da precumpra (speculativa) da graun;
- in scamond da vendita da pischada/pieun;
- in dretg da precumpra da victualias pil marcau;
- controlla da prezis da victualias;
- scamond da cavar truffels memia baul;
- guardias da funs per controlla e per impedir ladernetschs.
La Regenza Grischuna appalescha (il fenadur 2016) als beinstonts da gidar ils paupers. Il success ei mudests.
Il settember scamonda ella da vender ed exportar truffels, era da barschar vinars orda quels. Vinavon recamonda ella alla populaziun da cavar ora ils egls dils truffels e magasinar quels en tschaler per haver zatgei da semnar la primavera.
Vischnauncas e privats meinan a sauma e portan si dies neuasi dil Tessin graun, ris, castognas ed autra maglia. In cronist da Cuera numna ina cumpra cantunala da 30 000 malters salin = 700 000 curtaunas = 5.25 milliuns liters. Quei hagi tunschiu per la nera fom e per zatgei reserva da semnar la primavera. La cassa dil Cantun era denton buc el stan da proveder l’entira populaziun cun victualias. Las furniziuns a Napoleon vevan svidau il recav cantunal.
Igl october 1816 relaian ils vischins (Lumbardia, Veltlin, Chiavenna etc.) scamonds dad export da graun. Dapertut – oravontut el mund catolic - vegnan fatgas processiuns, rogaziuns e penetienzias per che l’aura semegliuri. A Mustér sietan ils ménders 25 salvas ord il canun dalla claustra per scatschar las neblas. Cu ei dat sulegl, ei il tschiel tgietschen- mellens sc’in fiug.
Gl’unviern 1817 va ei da mal en miserabel. Gl’emprem piteschan ils tiers. Lur berglem da fomaz mavi tras pial ed ossa, dian perdetgas. Las vaccas vegnevan pervesidas cun cazzinas e barba-pégn per stender il fein. Leusuenter era la prestaziun da latg! Ils tiers mo pial ed ossa ed ina vacca pudeva la primavera buca trer il criec persula.
Il schaner 1817 scamonda la Regenza igl export da baguos/crut asch (Zettelkraut). Ils prezis per victualias (oravontut graun) ein carschi enteifer in onn pigl 8-dubel. La frina vegn stendida cun crestgas. Il manco dallas usitadas spisas da frina (manco da graun) sto vegnir remplazzaus tras pli grond consum da carn e grass. Profitaders cumpran si pischada e vendan quella engiuviars. La consequenza ein prezis exorbitants e munconza da grass el Grischun.
La Regenza Grischuna relai in decret che scamonda dad exportar pischada.
Il marcau da Cuera decida d’indrizzar locals ordeifer il marcau per provientar l’adina pli numerusa betleraglia per il cass (probabel) d’erupziun da malsognas denter quels. Ils paupers crodan ella miseria. A Cuera survegnan els en aschinumnadas cuschinas da "bettlers" paun e suppa. Silla tiara maglian ils paupers pavel da pors: Urteis mungaun, urticlas, pastg, ragischs, paun-scorsa (il dadens dalla scorsa-pègn vegn mulada e mischedada cun frina), paun-lenn (la scorsa-badugn vegn mulada e mischedada cun crestgas).
Guglielm Gadola scriva:
Ils truffels vevan buca pudiu crescher ora; il graun buca madirar, havend stuiu prender si verds ed ils biars han insumma stuiu meder bletsch orasut la neiv. La frina era per consequenza schliata ed il paun putrius ed ei stuevan rischlar el orda fuorn, "mo quei era tut bien". Era il graun memia loms e schliats, cuevan ei el e magliavan el aschia enstagl far paun. Mo quei fuss aunc stau ina; da miez unviern veva quasi tut la paupra glieud cun pauc funs ventschiu la maglia. Glieud beinstonta deva buca ora - mo stuend. La curtauna graun custava in taler dalla crusch (5.67 frs.). Gie, suenter miez unviern fageva ei tondanavon pir, che biars encurevan ensemen l'ossa sin muschnas e per streglias entuorn smaccavan quella e fagevan buglir ora. Purs da vaccas mazzavan biestga, mo a quels dustava ei buca la fom. Purs meins pugniers fagevan maluns cun borlas. Sco ch'igl ei vegniu verd la primavera sissu, encureva la glieud urteins mangiuns, urticlas, schulas, fagevan cuer quei e mettevan en sal e magliavan.
Pader Baseli Berther noda en sias ovras:
1817 ei rutta ora a Selva ina malsogna epidemica, dalla quala biars, cunzun glieud veglia, seigien morts. Quella malsogna hagi ina pupratscha, «la veglia Claua», che mava dalla tiara giu a rugar, runau tier. «Ils cavels mavan tut ora, la carn luava quasi naven ed ei vegnevan da fleivel spért; ins numnava quella malsogna il «sturnez». Aschia ha ina veglia persuna raquintau a nus. Ins sto dasperas buc emblidar, che 1817 ei stau igl onn dalla fom e che quei onn ha era purtau sias atgnas miserias en Tujetsch. Ins fagevi paun cun borlas; vegnev’ei ora in truffel d’arar la primavera, sche furschav’ins giu il tratsch e magliava criu. Ina femna da Selva mavi la primavera ora si Davet per urteis mangiauns, per haver enzatgei da magliar.
Sur Pieder Fidel Weller ei era daventaus ina unfrenda da quella epidemia, dil sturnez, ed ei morts ils 29 da schaner 1818 suenter haver pastorau ed operau 22 onns per ses cars convischins da Selva e Tschamut. Gl’unviern 1817 porta neiv gronda cun lavinas e morts.
En Tujetsch la lavina dils 6 da mars 1817 a Rueras cun 27 morts. MIRA! Entiras valladas ein isoladas e transports da victualias insumma buca pli pusseivels. Quels ch’han aunc frina, fan da notg paun e maglian quel el zuppau. Quels ch’han nuot ein sfurzai da bandunar lur vitgs ni dad engular.
Las sentenzias dallas dertgiras per enguladetschs ein rigurusas. Ella Cadi survegn ina dunna pigl enguladetsch dad in truffel 10 beinmesiradas fridas cun in fest sil davos e quei avon baselgia.
Dapertut glieud fomentada sin via, vagants indigens e si dalla Bassa, emigrants viers Spagna ni viers Amsterdam e l’America van da vitg a vitg a battlergiond ed engulond per buca murir dalla fom.
Dils protocols criminals savein nus leger ch’ei deva en certs loghens suenter che selvaschinas, tgauns e giats etc.. eran magliai si, gnanc urticlas pli da malgiar ni schnecs.
A Cuera vegn mulau orda ossa frina e da quella suppa. (mira Churer Zeitung dasperas)
La Regenza Grischuna ordinescha pils 4 da zercladur 1817 "die Feier eines Bussfestes". Pil priedi prescriva ella sco text da referenza ina geremiada (Klagelied Jeremias, 3, 31 –42). Il messadi ei clars: Cuolpa dalla miseria ei la glieud sezza resp. lur munconza da tema da Diu (e matei era dil plevon) e lur sedepurtar maldischent. Dieus castigia!
Las strategias da surviver ein da liug a liug differentas.
A Trun per semeglia gidan ils beinstonts ils paupers e tuts metschan dètg bein.
A Breil emigrescha il mars 1817 in tschuppel famiglias viers Spagna.
A Mustér cumpran las autoritads communalas victualias e vendan quellas – car e bein – als convischins.
Bein documentada ei per semeglia la repartiziun da 5 genetschas che la vischnaunca veva saviu cumprar. Quels che vevan buca daners per pagar la carn stuevan metter sut, magari lur davos frusts - ed il creditur mava pil solit cun quels gl’onn sissu.
Il mender vegn ei ad esser stau ellas vischnauncas da Sumvitg e Tujetsch. A Surrein dat ei anno 1817 quater gadas dapli mortoris che normalmein. A Sumvitg eisi buca meglier:
Mortoris Sumvitg
Mortoris Trun
En Tujetsch
A Tujetsch vegn ei ad ina retscha da cass criminals ton 1816 sco 1817.
Onna Maria Beer da Surrein/Tujetsch vegn messa a ferm e truada alla mort pervia d'enguladetschs da vivonda e rauba.
Rumias Curschellas, in um da Selva vegn s’entenziaus alla mort pervia d’enguladetschs da carn.
Ils 2 da fenadur 1817 decretescha la Regenza che la glieud dueigi – ord munconza da landjeghers - sezza da procurar per uorden.
Denton semegliura la situaziun plaunsiu. Robbi, il cronist da Segl scriva igl uost 1817:
Grosse Mengen Getreide russischer Herkunft werden von Cleven her über Septimer, Julier und Albula nach Chur und weiter in die Schweiz getragen. Da wegen des Heumangels viele Zugtiere unbrauchbar sind, wird am Splügen von ca 1500 Mann das Getreide getragen. Dennoch sollen mancherorts Menschen Hungers gestorben sein. Viel Schweizer sind nach Amerika ausgewandert.
Pli e pli reussescha ei allas autoritadas cantunalas, denton era a marcadonts, da puspei importar graun. Tec a tec svanescha la tschendra ch’il Tambora veva fiers ella atmosfera. Il sulegl po puspei penetrar e scaldar tiara. Ei suonda la gronda luada dalla neiv els aults e viers la fin d’uost plievgia ed aua gronda cun donns vid funs e baghetgs pigl entir cantun. Las punts dil Rein denter Tschamut e Reichenau vegnan tuttas devastadas, danô quella da Cumpadials. La Cadi ei totalmein isolada. A Trun vegnan las brevs fermadas vid in crap e fiersas sul Rein.
Cons morts dalla fom ch’ei ha veramein dau el Grischun, ei grev dad eruir. En egl dat ina concentraziun da mortoris muort Typhus petechialis (Fleckfieber) en entginas vischnauncas ed a Cuera. Derasaziun tras betleraglia e schliatta higiena en casa en cumbinaziun cun mangla da victualias, da schliata qualitad e da fomaz. Oravontut ils paupers pitevan fom ed ergo vid la sanadad: biars han stuiu murir dallas pli levas malsognas che vegnevan e quei aunc entgins onns suenter 1817.
Sco principala consequenza digl onn da fom vegn il sistem dil pauperesser refuormaus ed oravontut las vias baghegiadas ô. Ils 24 d’october 1818 vegn fatg cuntract denter Tessin e Grischun e gl’emprem d’uost cul Piemont per baghegiar ora la transversala.
Fontaunas:
Gieri Venzin (en connex cul film "A la sumbriva dal Tambora")
Archiv comunal Tujetsch Archiv cultural
Pader Baseli Berther Sias Ovras
Adolf Collenberg »Der Hunger springt in den Bauch und tut Weh« - Die Hungerjahre 1816 und 1817 in Graubünden.
Fabian Frommelt, Florian Hitz, Michael Kaspar, Christof Thöny (Hrsg.) Das Jahr ohne Sommer - Die Hungerkrise 1816/17 im mittleren Alpenraum
Selva - il vitg, baghegiaus egl uaul (era numnaus "Im Holz" e "Selvaningen") ch'ei staus periclitaus da lavinas sco buc in auter dalla val. Oz ei la vart seniastra segirada cun uaul e lavineras. Mender stat ei cun la vart dretga, culla Val Ruinatsch. Nevadas horrentas muntan immediat grond prighel pil vitg!
La sdrema alva marchescha la via veglia da Selva che menava da S.Brida, Carmihut viaden atras las teissas spundas (Las Vals), a Plaun Tschavitg, vi atras il vitg e dils seniester dils Plauns da Selva/Las Palius en e siaviars da Crestas si encunter Tschamut.
Igl Uaul s.Brida ha entras la plontaziun, entschevida alla fin dil 19avel tschentaner, gia ina gronda funcziun da schurmetg natural. Mender stat ei, tenor la foto, cun la cuntinuaziun viers Selva. Oz ei l'entira spunda cuvretga cun uaul e schurmegia tut quei che stat giusut.


text:
Ils 25 da december ha Pius Baumgartner ses 50 avel anniversari.. El è in musicist engascha, fa musica populara, jazz, swing e musica da divertiment ed è er magister da musica. Naschi ils 25 da december dal 1967 a Lugano, ha el passenta uffanza e giuventetgna a Samedan, e la ha er cumenza sia passiun per la musica populara. In Engiadina ha el suna cum ils «Engadiner Ländlerfründa» e surtut cun las chapellas «Trais Fluors» e «Clavadatsch». Suenter l’emprendissadi d’electricist ha el fatg la scola da jazz a San Galla, ed ulteriuras scolaziuns, tranter auter er a New York. Uss viva Pius Baumgartner da sia passiun, el è musicist da professiun, suna in diversas furmaziuns e chapellas. La populara dals 21 da december è deditgada a sia musica, sias cumposiziuns e sias chapellas e furmaziuns.
Las collavuraziuns, chapellas e furmaziuns da Pius Baumgartner:
Die lustigen St. Moritzer, Bernina Boys, chapella Clavadatsch, chapella Trais Fluors, Ländlertrio Pius Baumgartner, Swiss Ländler Gamblers, Baumgartner Jazz-Q., Dani Felber Big Band, Swiss Army Big Band cun Pepe Lienhard, Monday Night Orchestra, Daccordeon, Francis Coletta.


text:
I dat en il Vegl Testament in cudesch in pau spezial. El sa numna "Il cudesch da Kohelet", mo vegn era clamà "Il predicatur Salomon". "Tut è mo ina buffada vent", scheva Kohelet gugent en vista al fatg che nossa vita è curta e che la mort spetga senza remischun sin ritgs e paupers. Datti insumma ventira sut las stailas sche la mort è uschè preschenta? Kohelet manegia: gea, sche ins è abel da viver il mument, da giudair ils bains da la terra e da renunziar sin speranzas vanas quai che pertutga l'auter mund. Il predicatur Kohelet è in maister da la provocaziun, e quai enfin al di d'oz.
Il forum 2007-2008 Kohelet
I dat en il Vegl Testament in cudesch in pau spezial. El sa numna "Il cudesch da Kohelet", mo vegn era clamà "Il predicatur Salomon".


text:
Cursas naziunalas ed internaziunalas da biatlon. Quai è stà ils ultims onns la vita da Gian Fadri Jäger. Duas giadas è el schizunt stà a campiunadis mundials dals juniors. Ma enstagl da sa tschentar insacura ils proxims onns en la cuppa mundiala terminescha Jäger uss sia carriera, paucs dis avant ses 21avel anniversari. El ha ina nova finamira e vul studegiar medischina a l’universitad da Berna. Tschent per tschent n'è quai dentant anc betg. Pervia dal numerus clausus sto el pir anc dumagnar in examen d’admissiun.
Cumbinar scolaziun e sport na vegn betg en dumonda
Sa chapescha ch'el hajà ponderà da cumbinar studi e sport. Tenor el fiss quai teoreticamain pussaivel, ma probabel fiss quai in memia grond burdi. E sch’el stoppia sa decider, lura saja l’interess per il studi da medischina pli grond che l’amur per il biatlon. Gian Fadri Jäger resta dentant tuttina collià cun ses sport. Sut la nova schef-trenadra Lidiia Shek daventa el trenader assistent dal center da prestaziun da la Svizra orientala a Lantsch.
Mamma e figl sco trenaders
Gian Fadri è gia il segund da la famiglia Jäger che è trenader en l’Arena da biatlon a Lantsch. Sia mamma Gilda ch’ha accumpagnà el durant sia entira carriera è engaschada là sco trenadra da tir. Ella eri da giuvna ina buna tiradura e pervia da la carriera da biatlon da ses figl saja ella sa glischnada viaden ed haja cumenzà a dar enavant sia savida sco tiradura. Uss sa era il figl Gian Fadri dar enavant sias experientschas sco biatlet.
Trenader da ses anteriurs collegas
Gian Fadri Jäger di da sasez ch’el eri mintgatant in stroli cun ses trenaders. Uss è el sez trenader e dad in mument sin l’auter è el schef da ses anteriurs collegas d’equipa. Ina constellaziun nunusitada, mo era interessanta.
Sportissimo 17:00


text:
I dat in Svizra anc 54 da ses gener ed el tucca tar ils pli pitschens. Il mulin Scartazzini a Promontogno è in’ovra da famiglia. Las emprimas documentaziuns dal Molino Scartazzini a Promontogno existan or dal 17 tschientaner. Vittorio Scartazzini è muliner in 10avla generaziun ed el lavura ensemen cun ses bab Giovanni Andrea Scartazzini.
Il mulin vain oz fat ir cun forza electrica. Pli baud era quai natiralmain auter. Il Molino è gia pli baud stà in mulin da pionier. L’onn 1901 ha el producì per l’emprima giada forza electrica per 4 differentas vischnancas in Val Bregaglia.
Era sch’el è be pitschen – ils products vegnan tschertgads e stimads.
Vittorio Scartazzini e ses bab produceschan oz var 120 tonnas farina ad onn. 90 % da la farina è or d'ina producziun da bio. Dapi in onn pon els era elavurar giutta per ina butia gronda in Svizra. Quella producziun als pussibilitescha il surviver. Ils products èn però era stimads en Engiadina ed in Val Bregaglia.
Vittorio Scartazzini è cun corp ed olma muliner. En in mulin uschè vegl è el però dapli co be muliner. El saja era falegnam, electricist, mecanist ed um per tut ils problems.
Esser innovativ è era pussibel en in affar «istoric».
La famiglia Scartazzini ha plans da vulair producir puspè forza electrica. La dumonda è gia vegnida acceptada in Val Bregaglia – ussa spetgan els be pli sin la resposta dal Chantun.


text:
Il mument sto il traffic public regiunal per part spetgar enfin l'ultima minuta sin sia finanziaziun. Quai stoppia sa midar, scriva il Cussegl federal. Il Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun, UVEK, sto l'emprim sclerir co las cumpetenzas tranter chantuns e Confederaziun pon vegnir repartidas uschia ch'i fa senn. Plinavant duain ins patratgar pli fitg d'interprendider en il traffic public regiunal.
Tenor la communicaziun finanzieschan ils passagiers oz mo stgars la mesadad dals custs. L'autra part portan chantuns e Confederaziun.
RR novitads 14:00


text:
2ª partida de campionat rit. - Dietenheim
Le Dietenheim anuzëia bun les situaziuns standard por segné trëi gol a La Val y fej insciö süa la devënta.
En domisdé cialdin chël dl’ultima dumënia a Dietenheim, daulache la formaziun da La Val é rovada por sughé la secunda partida de campionat. Sön le ciamp strënt é i padruns de ciasa che fej süa la devënta cun n resultat tler. Le pröm tëmp vëgn scialdi sughé ala pêr cun ocajiuns da smöie le resultat da tramres perts. Le bel jüch ti gareta ai aversars che se alza dassënn al atach cuntra la defenjiun ladina. Al 20^ röia Franz sú dan porta y vega na trata alta sura porta fora. Püc menüc dô vëgn na trata sëcia rebatüda dal portier Sepl che te dui tëmpc spizurëia ciamó demez le palé cun la piza dl pé. Al 35^ se fej Max lerch da na pert y crossëia bass amez por le compagn Michele che röia indere massa tert por apogé le curan te porta. Al 44^ vëgn conzedü al Dieteheim en önescmetri che vëgn ince trasformé. Na duscia frëida por le gol subí fej jì atira do i ladins tla palsa.
Le pröm tëmp se stlüj jö sön le resultat de 1-0 por le Dieteheim.
Tla secunda pert röia i aversars te ciamp determiná a stlüj ia la partida, chësc ti gareta ince. Al 55^ é le atacant Felder che davagna na puniziun al limit y radopiëia le resultat cun na trata a bót sigü te porta. Le cialt y le jüch asvelt ti tôl les forzes ai sogadus ladins che se lascia ciamó sciampé le terzo y ultim gol. Chësc suzed al 70^, sön puniziun vëgn spizuré le palé de ce dlungia le pé de porta ite. Tl'ultima cherd'ora pro ciamó La Val de se alzé, l'ultima dles püces ocajiuns por La Val é chëra de Felix sön puniziun, la trata sön le pé lunch vëgn indere desfantada dal portier. Le mandl fosch sciüra püch do la fin dla partida, por La Val chësta na pordüda ria da dlotí.
Dietenheim – La Val 3-0
Formaziun La Val: 1. Josef Kantioler, 2. Marco Sottara, 3. Werner Sottara, 4. Marco Castlunger, 5. Paolo Vallazza, 6. Christian Dapoz, 7. Max Nagler (dal 75^ Egon Frenes), 8. Michele Campei, 9. Adrian Miribung (dal 70^ Luca Pescollderung), 10. Stefan Sottara - capitan, 11. Franz Tolpeit (dal 65^ Felix Nagler)
Proscima partida: In sabeda ai 15 de aurì dales 16:00 te ciasa cuntra le Gais.
Atri resultac:
Altherren: Falzes - La Val: 0-0
Allievi: La Val - Falzes: 3-3
Giovanissimi (La Val): Taisten – La Val: 9-1
U-11 : Stegen – La Val/San Martin: 2-1
U-10 : S.Martin/La Val – Gais/Uttenheim: 2-4


text:
Engiadina - Il muvel ha tegnì dir malgrà l'aura fraida
La naiv e la fradaglia era per il muvel difficil. Var 140 animals han fatg frunt ed èn restads fin al di dad oz sin l'Alp Laret a Schlarigna – quai pussibilitescha ina stgargiada d'alp cun maletgs tradiziunals.
Da restar cun il muvel fin oz sin l'Alp Laret sur Schlarigna n'è betg stà simpel. La naiv e las temperaturas fraidas eran per il paster e per ils animals ina sfida.
Sur stad eran 300 tocs muvel sin l'Alp Laret sur Schlarigna. 150 èn ids a chasa avant curt – 140 vatgas e vadels èn restads fin al di dad oz sin alp. Quels han oz, venderdi ils 22.09.2017, procurà per ina stgargiada tradiziunala e per maletgs enconuschents.
Temperaturas fraidas e naiv
L'aura da las ultimas emnas n'è betg stada optimala per il muvel ad alp. Bler da magliar n'han els betg gì e para sa bada quai era vi da la prestaziun da latg. Las vatgas dovran uss era in pau dapli tgira e pavel però sperditas pervi da la naiv n'han els betg gì.
Da stgargiar tut las vatgas pli baud pervi da la naiv n'è betg stà pussaivel, quai or da motiv da la capacitad da transport. Uschia han muvel e paster stuì far frunt a l'aura trida e tegnair dir.
La bell'aura cumpensescha tut
Da pudair far la stgargiada da bell'aura è per mintga pastriglia il pli bel. Elmar Bigger, il chau d'alp di, che quai cumpenseschia per bleras stentas e fadias. La stgargiada vegn festivada dapi passa 40 onns en maniera tradiziunala a Schlarigna. Dapi var 12 onns è quel eveniment ina festa per tut il vitg.


text:
Categories
- Antiques
- Art
- Baby
- Books, Comics & Magazines
- Business, Office & Industrial
- Cameras & Photography
- Cars, Motorcycles & Vehicles
- Clothes, Shoes & Accessories
- Coins
- Collectables
- Computers/Tablets & Networking
- Crafts
- Dolls & Bears
- DVDs, Films & TV
- Events Tickets
- Garden & Patio
- Health & Beauty
- Holidays & Travel
- Home, Furniture & DIY
- Jewellery & Watches
- Mobile Phones & Communication
- Music
- Musical Instruments
- Pet Supplies
- Pottery, Porcelain & Glass
- Property
- Sound & Vision
- Sporting Goods
- Sports Memorabilia
- Stamps
- Toys & Games
- Vehicle Parts & Accessories
- Video Games & Consoles
- Wholesale & Job Lots
For garden ornaments the following 338 typos were generated:
arden ornaments, grden ornaments, gaden ornaments, garen ornaments, gardn ornaments, garde ornaments, garden rnaments, garden onaments, garden oraments, garden ornments, garden ornaents, garden ornamnts, garden ornamets, garden ornamens, garden ornament, agrden ornaments, graden ornaments, gadren ornaments, garedn ornaments, gardne ornaments, garde nornaments, gardeno rnaments, garden ronaments, garden onraments, garden oranments, garden ornmaents, garden ornaemnts, garden ornamnets, garden ornametns, garden ornamenst, ggarden ornaments, gaarden ornaments, garrden ornaments, gardden ornaments, gardeen ornaments, gardenn ornaments, garden oornaments, garden orrnaments, garden ornnaments, garden ornaaments, garden ornamments, garden ornameents, garden ornamennts, garden ornamentts, garden ornamentss, rarden ornaments, rgarden ornaments, tarden ornaments, tgarden ornaments, yarden ornaments, ygarden ornaments, farden ornaments, fgarden ornaments, harden ornaments, hgarden ornaments, varden ornaments, vgarden ornaments, barden ornaments, bgarden ornaments, narden ornaments, ngarden ornaments, gqrden ornaments, gqarden ornaments, gwrden ornaments, gwarden ornaments, gsrden ornaments, gsarden ornaments, gzrden ornaments, gzarden ornaments, gxrden ornaments, gxarden ornaments, ga3den ornaments, ga3rden ornaments, ga4den ornaments, ga4rden ornaments, ga5den ornaments, ga5rden ornaments, gaeden ornaments, gaerden ornaments, gatden ornaments, gatrden ornaments, gadden ornaments, gadrden ornaments, gafden ornaments, gafrden ornaments, gagden ornaments, gagrden ornaments, garwen ornaments, garwden ornaments, gareen ornaments, gareden ornaments, garren ornaments, garsen ornaments, garsden ornaments, garfen ornaments, garfden ornaments, garxen ornaments, garxden ornaments, garcen ornaments, garcden ornaments, garven ornaments, garvden ornaments, gard2n ornaments, gard2en ornaments, gard3n ornaments, gard3en ornaments, gard4n ornaments, gard4en ornaments, gardwn ornaments, gardwen ornaments, gardrn ornaments, gardren ornaments, gardsn ornaments, gardsen ornaments, garddn ornaments, gardfn ornaments, gardfen ornaments, gardeg ornaments, gardegn ornaments, gardeh ornaments, gardehn ornaments, gardej ornaments, gardejn ornaments, gardeb ornaments, gardebn ornaments, gardem ornaments, gardemn ornaments, garden 8rnaments, garden 8ornaments, garden 9rnaments, garden 9ornaments, garden 0rnaments, garden 0ornaments, garden irnaments, garden iornaments, garden prnaments, garden pornaments, garden krnaments, garden kornaments, garden lrnaments, garden lornaments, garden o3naments, garden o3rnaments, garden o4naments, garden o4rnaments, garden o5naments, garden o5rnaments, garden oenaments, garden oernaments, garden otnaments, garden otrnaments, garden odnaments, garden odrnaments, garden ofnaments, garden ofrnaments, garden ognaments, garden ogrnaments, garden orgaments, garden orgnaments, garden orhaments, garden orhnaments, garden orjaments, garden orjnaments, garden orbaments, garden orbnaments, garden ormaments, garden ormnaments, garden ornqments, garden ornqaments, garden ornwments, garden ornwaments, garden ornsments, garden ornsaments, garden ornzments, garden ornzaments, garden ornxments, garden ornxaments, garden ornahents, garden ornahments, garden ornajents, garden ornajments, garden ornakents, garden ornakments, garden ornanents, garden ornanments, garden ornam2nts, garden ornam2ents, garden ornam3nts, garden ornam3ents, garden ornam4nts, garden ornam4ents, garden ornamwnts, garden ornamwents, garden ornamrnts, garden ornamrents, garden ornamsnts, garden ornamsents, garden ornamdnts, garden ornamdents, garden ornamfnts, garden ornamfents, garden ornamegts, garden ornamegnts, garden ornamehts, garden ornamehnts, garden ornamejts, garden ornamejnts, garden ornamebts, garden ornamebnts, garden ornamemts, garden ornamemnts, garden ornamen4s, garden ornamen4ts, garden ornamen5s, garden ornamen5ts, garden ornamen6s, garden ornamen6ts, garden ornamenrs, garden ornamenrts, garden ornamenys, garden ornamenyts, garden ornamenfs, garden ornamenfts, garden ornamengs, garden ornamengts, garden ornamenhs, garden ornamenhts, garden ornamentq, garden ornamentqs, garden ornamentw, garden ornamentws, garden ornamente, garden ornamentes, garden ornamenta, garden ornamentas, garden ornamentd, garden ornamentds, garden ornamentz, garden ornamentzs, garden ornamentx, garden ornamentxs, garden ornamentc, garden ornamentcs, grarden ornaments, gtarden ornaments, gyarden ornaments, gfarden ornaments, gharden ornaments, gvarden ornaments, gbarden ornaments, gnarden ornaments, gaqrden ornaments, gawrden ornaments, gasrden ornaments, gazrden ornaments, gaxrden ornaments, gar3den ornaments, gar4den ornaments, gar5den ornaments, gartden ornaments, gargden ornaments, gardxen ornaments, gardcen ornaments, gardven ornaments, garde2n ornaments, garde3n ornaments, garde4n ornaments, gardewn ornaments, gardern ornaments, gardesn ornaments, gardedn ornaments, gardefn ornaments, gardeng ornaments, gardenh ornaments, gardenj ornaments, gardenb ornaments, gardenm ornaments, garden o8rnaments, garden o9rnaments, garden o0rnaments, garden oirnaments, garden oprnaments, garden okrnaments, garden olrnaments, garden or3naments, garden or4naments, garden or5naments, garden orenaments, garden ortnaments, garden ordnaments, garden orfnaments, garden orngaments, garden ornhaments, garden ornjaments, garden ornbaments, garden ornmaments, garden ornaqments, garden ornawments, garden ornasments, garden ornazments, garden ornaxments, garden ornamhents, garden ornamjents, garden ornamkents, garden ornamnents, garden orname2nts, garden orname3nts, garden orname4nts, garden ornamewnts, garden ornamernts, garden ornamesnts, garden ornamednts, garden ornamefnts, garden ornamenjts, garden ornamenbts, garden ornamenmts, garden ornament4s, garden ornament5s, garden ornament6s, garden ornamentrs, garden ornamentys, garden ornamentfs, garden ornamentgs, garden ornamenths, karden ornaments, gerden ornaments, garten ornaments, gardan ornaments, gardin ornaments, gardän ornaments, garden urnaments, garden omaments, garden ornements, garden ornarnents, garden ornamants, garden ornamints, garden ornamänts, garden ornamends
arden ornaments, grden ornaments, gaden ornaments, garen ornaments, gardn ornaments, garde ornaments, garden rnaments, garden onaments, garden oraments, garden ornments, garden ornaents, garden ornamnts, garden ornamets, garden ornamens, garden ornament, agrden ornaments, graden ornaments, gadren ornaments, garedn ornaments, gardne ornaments, garde nornaments, gardeno rnaments, garden ronaments, garden onraments, garden oranments, garden ornmaents, garden ornaemnts, garden ornamnets, garden ornametns, garden ornamenst, ggarden ornaments, gaarden ornaments, garrden ornaments, gardden ornaments, gardeen ornaments, gardenn ornaments, garden oornaments, garden orrnaments, garden ornnaments, garden ornaaments, garden ornamments, garden ornameents, garden ornamennts, garden ornamentts, garden ornamentss, rarden ornaments, rgarden ornaments, tarden ornaments, tgarden ornaments, yarden ornaments, ygarden ornaments, farden ornaments, fgarden ornaments, harden ornaments, hgarden ornaments, varden ornaments, vgarden ornaments, barden ornaments, bgarden ornaments, narden ornaments, ngarden ornaments, gqrden ornaments, gqarden ornaments, gwrden ornaments, gwarden ornaments, gsrden ornaments, gsarden ornaments, gzrden ornaments, gzarden ornaments, gxrden ornaments, gxarden ornaments, ga3den ornaments, ga3rden ornaments, ga4den ornaments, ga4rden ornaments, ga5den ornaments, ga5rden ornaments, gaeden ornaments, gaerden ornaments, gatden ornaments, gatrden ornaments, gadden ornaments, gadrden ornaments, gafden ornaments, gafrden ornaments, gagden ornaments, gagrden ornaments, garwen ornaments, garwden ornaments, gareen ornaments, gareden ornaments, garren ornaments, garsen ornaments, garsden ornaments, garfen ornaments, garfden ornaments, garxen ornaments, garxden ornaments, garcen ornaments, garcden ornaments, garven ornaments, garvden ornaments, gard2n ornaments, gard2en ornaments, gard3n ornaments, gard3en ornaments, gard4n ornaments, gard4en ornaments, gardwn ornaments, gardwen ornaments, gardrn ornaments, gardren ornaments, gardsn ornaments, gardsen ornaments, garddn ornaments, gardfn ornaments, gardfen ornaments, gardeg ornaments, gardegn ornaments, gardeh ornaments, gardehn ornaments, gardej ornaments, gardejn ornaments, gardeb ornaments, gardebn ornaments, gardem ornaments, gardemn ornaments, garden 8rnaments, garden 8ornaments, garden 9rnaments, garden 9ornaments, garden 0rnaments, garden 0ornaments, garden irnaments, garden iornaments, garden prnaments, garden pornaments, garden krnaments, garden kornaments, garden lrnaments, garden lornaments, garden o3naments, garden o3rnaments, garden o4naments, garden o4rnaments, garden o5naments, garden o5rnaments, garden oenaments, garden oernaments, garden otnaments, garden otrnaments, garden odnaments, garden odrnaments, garden ofnaments, garden ofrnaments, garden ognaments, garden ogrnaments, garden orgaments, garden orgnaments, garden orhaments, garden orhnaments, garden orjaments, garden orjnaments, garden orbaments, garden orbnaments, garden ormaments, garden ormnaments, garden ornqments, garden ornqaments, garden ornwments, garden ornwaments, garden ornsments, garden ornsaments, garden ornzments, garden ornzaments, garden ornxments, garden ornxaments, garden ornahents, garden ornahments, garden ornajents, garden ornajments, garden ornakents, garden ornakments, garden ornanents, garden ornanments, garden ornam2nts, garden ornam2ents, garden ornam3nts, garden ornam3ents, garden ornam4nts, garden ornam4ents, garden ornamwnts, garden ornamwents, garden ornamrnts, garden ornamrents, garden ornamsnts, garden ornamsents, garden ornamdnts, garden ornamdents, garden ornamfnts, garden ornamfents, garden ornamegts, garden ornamegnts, garden ornamehts, garden ornamehnts, garden ornamejts, garden ornamejnts, garden ornamebts, garden ornamebnts, garden ornamemts, garden ornamemnts, garden ornamen4s, garden ornamen4ts, garden ornamen5s, garden ornamen5ts, garden ornamen6s, garden ornamen6ts, garden ornamenrs, garden ornamenrts, garden ornamenys, garden ornamenyts, garden ornamenfs, garden ornamenfts, garden ornamengs, garden ornamengts, garden ornamenhs, garden ornamenhts, garden ornamentq, garden ornamentqs, garden ornamentw, garden ornamentws, garden ornamente, garden ornamentes, garden ornamenta, garden ornamentas, garden ornamentd, garden ornamentds, garden ornamentz, garden ornamentzs, garden ornamentx, garden ornamentxs, garden ornamentc, garden ornamentcs, grarden ornaments, gtarden ornaments, gyarden ornaments, gfarden ornaments, gharden ornaments, gvarden ornaments, gbarden ornaments, gnarden ornaments, gaqrden ornaments, gawrden ornaments, gasrden ornaments, gazrden ornaments, gaxrden ornaments, gar3den ornaments, gar4den ornaments, gar5den ornaments, gartden ornaments, gargden ornaments, gardxen ornaments, gardcen ornaments, gardven ornaments, garde2n ornaments, garde3n ornaments, garde4n ornaments, gardewn ornaments, gardern ornaments, gardesn ornaments, gardedn ornaments, gardefn ornaments, gardeng ornaments, gardenh ornaments, gardenj ornaments, gardenb ornaments, gardenm ornaments, garden o8rnaments, garden o9rnaments, garden o0rnaments, garden oirnaments, garden oprnaments, garden okrnaments, garden olrnaments, garden or3naments, garden or4naments, garden or5naments, garden orenaments, garden ortnaments, garden ordnaments, garden orfnaments, garden orngaments, garden ornhaments, garden ornjaments, garden ornbaments, garden ornmaments, garden ornaqments, garden ornawments, garden ornasments, garden ornazments, garden ornaxments, garden ornamhents, garden ornamjents, garden ornamkents, garden ornamnents, garden orname2nts, garden orname3nts, garden orname4nts, garden ornamewnts, garden ornamernts, garden ornamesnts, garden ornamednts, garden ornamefnts, garden ornamenjts, garden ornamenbts, garden ornamenmts, garden ornament4s, garden ornament5s, garden ornament6s, garden ornamentrs, garden ornamentys, garden ornamentfs, garden ornamentgs, garden ornamenths, karden ornaments, gerden ornaments, garten ornaments, gardan ornaments, gardin ornaments, gardän ornaments, garden urnaments, garden omaments, garden ornements, garden ornarnents, garden ornamants, garden ornamints, garden ornamänts, garden ornamends


text:
Var 3000 persunas èn involvidas avant e durant la festa d’avertura e la festa populara la fin d’emna, per che tut funcziunia bain. Era anc la saira avant l’avertura vegn fatg emprovas per l’inscenaziun da Volker Hesse e quai ad Erstfeld sco era a Pollegio. Las firmas da catering prepara tut quai ch’era pussaivel per ils giasts, metta a maisa, prepara buffets e decorescha.
Segirtad
Gia en funcziun èn ils dispositivs da segirtad. Uschia vegn fatg controllas sco sin ils plazs aviatics avant ch’ins vegn sin ils plazs. Polizia è da vesair dapertut. Ils plazs èn serrads giu uschia ch’ins na vegn betg sin quels. Era a Sedrun è il militar e la polizia vid survegliar l’entrada a la Galaria che maina viaden en il culm e suenter var 800 meters profund fin giu en il tunnel.
Pollegio ha gì da cumbatter cun l’aua
Ils ultims dis hai dà a Pollegio anc dapli lavur che planisà. Pervia da la plievgia è sa rimnà aua uschia ch’igl è stà da tschentar dapli plattas per ch’ils envidads na stoppian betg ir tras la buglia u era pumpar davent aua.
Tant en il nord sco en il sid èn ils plazzals pronts per las visitas prominentas per l’avertura.


text:
En Rumenia han las autoritads confiscà passa 100 maletgs en connex cun las inquisiziuns da corrupziun cunter l'anteriur minister da finanzas Darius Valcov. Tranter quels sa chattian era maletgs da Pablo Picasso ed Andy Warhol, sco quai che las autoritads communitgeschan.
I dettia indizis che Valcov haja cumprà indirectamain quests maletgs entras fatschentas dubiusas. La mesemna era Valcov vegnì arrestà. Pervi da las rinfatschas da corrupziun era el sa retratg da ses uffizi avant stgars duas emnas.
Ad el vegni rinfatschà d'avair prendì 2 milliuns euros daners da corrupziun tranter 2010 e 2013 en sia funcziun sco burgamester da Slatina. Perencunter haja el dà pliras incumbensas publicas a firmas privatas.
RR novitads 11:00


text:
«Tgi fa da sezuppar cun mei?»
Da Pastgas ha la Cumpignia da teater Rueras premiera dalla cumedia «Mias ondas»
da Susi Bearth
«Mias ondas» secloma la cumedia che la Cumpignia da teater Rueras presenta uonn. In triep ondas ed autra parentella fan malsegir la Val Tujetsch. Ils acturs procuran per schischuris, risadas e divertiment. La Cumpignia da teater Rueras ei vegnida fundada avon 25 onns. Ina gruppa che ha pudiu exister tut ils onns senza statutas e suprastonza. Per ch'ina tala gruppa prospereschi sur 25 onns drova ei persunas cun bia iniziativa e plascher pil teater. Sulettamein dus dils 25 onns passai han ils da Rueras fatg ina pausa e buca giugau teater. Dapi 20 onns ei Hudert Venzin responsabels per la reschia ed el tila era schiglioc empau il carr. Pil giubileum da 25 onns presenta la Cumpignia da teater Rueras la cumedia «Mias ondas» en treis acts da Norbert Gröss. La versiun romontscha deriva da Hubert Venzin ch'ei era uonn il reschissur dil teater. Ultra da quei ha el dessignau il maletg da tribuna che muossa il biro dil fabricant da clavazins Ignazi Cabernard (Richard Cavegn), in biro cun ina preit cotschna e mobilias modernas. Vinavon ha Hubert Venzin era anflau la peda da giugar ina pintga rolla ella cumedia.
Ondas en abundonza
Il fabricant da clavazins ei en deivets cun sia fatschenta e curdaus profundamein ella miseria. Immensas expensas d'aliments che ston restar tscheladas a sia dunna (Astrid Monn) fan ulteriurs quitaus ad el. Il directur dalla banca (Adrian Deragisch) selai buca refusar pli e pretenda ch’il fabricant paghi ses deivets ton pli spert. Cabernard metta en funcziun tut per spindrar la situaziun. L'onda Jutta da Calcutta (Jmelda Monn) fuss bein promta da sustener el, vegn denton arrestada al port aviatic e cheu entscheiva il schischuri. L'onda sto vegnir remplazzada e tuttenina survegn Cabernard visetas da pli biaras ondas che quei ch'el sehona.
Tgi spendra la fatschenta? La secretaria (Barla Agatha Schmid) ni forsa igl administratur (Reto Schmid)? L'onda Vanda dall’Uganda (Mudest Venzin), l'onda Trudi da Cadruvi (Ursula Deplazes) ni ulteriura parantella? Ei vegn segiramein a dar dabia da rir, cunzun naven dil secund act, pli bia vulein nus buca tradir.
Termagliar ni fructificar las fluras
In’autra varianta da spindrar la situaziun fuss da dar en lètg la feglia (Flurina Deragisch) cul Gottlieb (Armin Albin) il nevs dalla reha contessa Cunigunda (Franzisca Hitz). Quel ei denton bravamein affonils e vul tudi termagliar, far da sezuppar ni fructificar las fluras.
Vegn il fabricant da clavazins da spindrar sia fatschenta? Marida sia feglia il Gottlieb? Quellas damondas vegnan rispundidas duront las producziuns dalla cumpignia da teater Rueras.
Producziuns:
Pastgas, 27-3-05
venderdis, 1-4-05
dumengia, 3-4-05
venderdis, 8-4-05
sonda, 9-4-05
mintgamai allas 20.00 uras.
PROGRAM


text:
En il Jemen duai cumenzar oz da mezdi - temp europeic - ina pausa da cumbat. Questa valia ina giada per in'emna, rapporta l'agentura da novitads statala da l'Arabia Saudita. Avant avevi gì num che la pausa cumenza gia la notg.
Il medem temp vulan las partidas da conflict dal Jemen contractar a Genevra cun l'intermediaziun da l'ONU per in armistizi permanent.
Dapi 9 mais bumbardescha in'allianza dirigida da l'Arabia Saudita las posiziuns dals rebels da Huthi en il Jemen. Era las organisaziuns terroristicas «Stadi Islamic» ed «Al-Kaida» nizzegian il vacum da regenza.
Da la guerra civila en il Jemen èn fin ussa 6'000 persunas mortas.
RR novitads 08:00


text:
Tras la fusiun da l’ospital regiunal, la chasa per attempads e la Spitex duain ins pudair sfruttar meglier las sinergias tranter las diversas structuras. Quai surtut en il sectur da l’administraziun, tar l'acquisiziun da material ed er tar emploiar il persunal.
Agir avant da stuair reagir
Il nov center prevesa l’integraziun da tut ils servetschs ch’èn gia avant maun e d’unir l’Ospedale San Sisto e la Casa Anziani. En in segund pass è prevesida l’integraziun da la Spitex en l’organisaziun. Quai apaina che la nova fundaziun exista.
Cun questa reorganisaziun vul ins garantir e rinforzar la cuntinuitad da la purschida da sanadad en la regiun tenor las directivas dal chantun Grischun dal 2013.
Naginas plazzas van a perder
Il nov project duai surtut permetter da pudair controllar ils custs en l'avegnir. Sco ch’il vicepresident dal cussegl da fundaziun da l’ospital, Donato Fanconi, ha declerà na duessan vegnir stritgadas naginas plazzas da lavur cun ina fusiun da las organisaziuns ch’èn tuttas da chasa a Poschiavo.
Il suveran da las duas vischnancas da Brusio e Poschiavo decida davart il nov center sanitari a l’urna ils 5 da zercladur 2016.


text:
Ümléna
L'Ümléna (piemuntes: Lomelin-a; italian: Lomellina) l'è una part de la Pianüra Padana ch'la se tröva int la Lumbardia sud-uccidental tra: el Sesia a punent, el Po a punent e a sud, el Tisin a levant. Gh'è 57 cumün ch'i fan part de l'Ümléna, e Vigeven l'è el center püssè impurtant. El nom el vegna da "Lümé", che l'è un pajis de la zona. L'Ümléna l'è cunussüü per la cultivazion del ris. In l'Ümléna se parla ul Dialet Ümléen.
Cumün de l'Ümléna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lagna, Albunes, Burgh San Sir, Brem, Candia, Carbunara, Cassö, Castel, Castelnöv, Cava, Saree, Cergnagh, Cilavegna, Cunfienza, Cozz, Duren, Ferera Erbugnon, Frascarö, Galiavula, Gambarana, Gambulò, Garlasch, Gravelona, Grüpel, Langüsch, Lümel, Med, Mezzana, Mezzana Rebaton, Murtara, Nicorev, Ulevan, Utubian, Palester, Parona, Piev d'Albignö, La Piev, Rusasch, San Giorg, San Nazar, Sant'Angel, Sartirana, Scaldasù, Semiana, Sum, Suard, La Tur, Trumel, Valegg, Val, Velezz, Vigeven, La Vila, Vilanöva, Zem, Zerbulò, Zinasch.


text:
I n’ha stgars betg tanschì per in plaz da podest per las gimnastas svizras. A Berna han ellas cuntanschì il quart plazs als campiunadis europeics. Giulia Steingruber, Ilaria Käslin, Caterina Barloggio, Stefanie Siegenthaler e Thea Brogli han totalmain fatg 165,721 puncts al final da squadra.
Il podest
Las Russas èn idas per la medaglia d’aur. Ellas han mussà ina cumpetiziun bunamain senza sbagls. Uschia han ellas puspè gudagnà ina concurrenza dapi il 2010. Ellas era lunsch davant las Englaisas ch’avevan gudagnà la qualificaziun. Durant il final han las gimnastas da la Gronda Britannia dentant stuì supportar intginas crudadas. La medaglia da bronz han las Franzosas pudì tschiffar. Cumpareglià cun la qualificaziun èn ellas stadas per bun tschintg e mez puncts meglras. La fin aveva la Frantscha 2,8 punts dapli che la Svizra.
RR novitads 20:00


text:
Romedi Reinalter – onur per in botanicher passiunà
- Sonda, 29.10.2016, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 29.10.2016, 11:03, RTR
La Societad Botanica Svizra distingua Romedi Reinalter cun il commembradi d'onur. Il Magazin da cultura al ha visità en l'Engiadina.
Questa sonda, ils 29 d'october 2016, daventa Romedi Reinalter da Brail commember d'onur da la Societad Botanica Svizra. En in ritem sporadic nominescha la societad persunas ch'han prestà lavur excellenta per la botanica. Esther Berther, la redactura dal Magazin da cultura, ha visità il botanicher e fatg ina spassegiada tras la flora en Engiadina.
En la rubrica da la litteratura dain nus in sguard en il pogram dals Dis da litteratura a Domat . La redactura Esther Krättli tradescha tge che vegnan ad esser ils puncts culminants.
Redacziun: Esther Berther
Contribuziuns
-
Il tip persunal dad Esther Berther
-
Ils tips da cultura
-
Romedi Reinalter e la botanica
-
Sin viadi cun Romedi Reinalter
-
Litteratura: Prevista sin ils Dis da litteratura


text:
Igl è l'8avla giada che questa undraziun vegn surdada. Vincenz è vegnì elegì da la giuria unanimamain. L'anteriur directur da las bancas Raiffeisen ed actual president dal Cussegl d'administraziun da la Helvetia
Tenor il directur dal festival, Frank Baumann vegnan undradas persunalitads extraordinarias che sa distinguan sut la cozza da nivels entras bler humor ed ina tscherta levezza.
Avant Pierin Vincenz han gia survegnì la «Pala da umor» dal festival d'umor ad Arosa persunalitads sco Eveline Widmer-Schlumpf, Roger DeWeck e Samih Sawiris.
RR novitads 18:00


text:
Minisguard dals 31.03.2018
- Sonda, 31.3.2018, 17:40
Ils uffants en ils Stadis Unids encunter las armas
In mais e mez suenter che in giuven da 19 onns ha mazzà 17 persunas en ina scola a Florida dattan ils uffants en il Stadis Unids tut. Els vulan cumbatter per leschas d’armas bler pli strictas. Perquai èn quest’emna marschads radund 800’000 persunas, oravant tut giuvens e giuvnas, a Washington. Els vulan finalmain vegnir udids. Dentant, la lobi d’armas NRA cumbatta fitg ferm encunter quest moviment da giuvenils.
Sajettar – be segir!
Il possess dad armas – in grond tema che chaschuna era malsegirtads. Mo buis na vegnan betg mo duvradas per far nauschas chaussas sco blessar e mazzar conumans. Sajettar cun buis po era esser in hobi. En il Minisguard vegnis a savair tge ch’è necessari per in segir diever dad ina buis, per che nagins accidents capitian.


text:
Si d’alp
- Gievgia, 2.6.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 2.6.2016, 19:00, RTR
Nus giain ad alp e giudain nossas aclas e noss culms.
Quai han fatg era blers cumponists da musica populara e mess en musica lur sentiments e lur observaziuns. Vus udis lur cumposiziuns deditgadas a las alps: «Alpufzug, Uf dr Alp, Alpziit, Alpegarte, Alpkräuter e Alpenfrieden». Laschai purtar «La populara» l'aria fina dals auts e l'atmosfera alpestra en vossas stivas e giudai cun nus in'ura cun bellas melodias popularas.
Redacziun: Josefina Gaudenz


text:
Ils scolars cun ragischs en l'exteriur che visitan scolas svizras mussan sumegliantas prestaziuns sco quels che visitan scolas en ils pajais da l'Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD) u da l'Uniun europeica.
Uschia han 58% enconuschientschas da basa en leger, scienzas natiralas e matematica. La media tar l'OECD è tar 54% e quella da l'Uniun europeica è 55%.
Pli motivads ch'ils scolars svizzers
Dentant resulta tenor in’evaluaziun speziala dal studi da Pisa ch'ils scolars cun ragischs da l'exteriur èn en media pli motivads ch'ils scolars svizzers. Uschia inditgeschan mo 33% dals scolars svizzers dad esser motivads. Tar ils scolars cun ragischs da l'exteriur inditgescha prest la mesadad, numnadamain 46%, dad esser motivà.
En cumparegliaziun cun l'OECD e l'Uniun europeica è quai però anc adina bass: Uschia èn 70% dals scolars migrants en ils pajais da l'OECD e 66% da l'Uniun europeica motivads.
Pauc pli che la mesadad sa chatta integrada
Mo 54% dals scolars migrants sa chattan dentant integrads. Tranter 2003 e 2015 è quel dumber sa reducì per 17%.
Cun la situaziun da lur vita è dentant la gronda part cuntenta. Uschia inditgeschan trais da quatter almain in 7 tar la dumonda, quant cuntents ch'els sajan cun lur vita sin ina scala da 0 enfin 10. En l'OECD ed en l'Uniun europeica è la media radund tar 69% – damai pli bassa.
Studi
Pli ch'in mez milliun scolars èn vegnids examinads per il studi da Pisa dal 2015. Ils participants èn en la veglidetgna da 15 fin 16 onns ed da da pli che 72 pajais. Els han fatg tests en las categorias leger, scienzas natiralas e matematica. Plinavant han ils teenagers respundì dumondas tar lur motivaziun e facturs socials.
RR novitads 18:00


text:
La Corea dal Sid ha confermà en la notg sin mardi in exercizi communabel cun ils Stadis Unids.
Object da stgandel actual è in aviun
En quel exercizi saja vegnì duvrà in in aviun da bumba a lunga distanza dal tip B-1B. Quai è in aviun suprasonic che sa transportar anc dapli bumbas ch’il aviun da bumba B-52. Sin quai han medias nordcoreanas rapportà, ch'ils Stadis Unids treneschian da bittar giu armas atomaras sin il pajais communistic.
Ils Stadis Unids han respundì, che lur aviuns B-1B sajan vegnids fabritgads enturn per attatgas convenziunalas e na possian betg bittar giu armas atomaras.
Reschim da Kim Jong-Un tutgia «sin set meters precis»
L'agentura da novitads nordcoreana ha entant rapportà ch'il schef da stadi Kim Jong Un haja instradà cun success in test per in «nov tip da racheta ballistica guidada cun precisiun». Cura ch’il test vegn ad esser n’è betg vegni dat enconuschent.
Entant ha communitgà la Corea dal Nord, che la racheta ballistica testada ier mardi haja tutgada sia destinaziun sin set meters. Sche quellas indicaziuns turnan na sa betg vegnir verifitgà entras funtaunas independentas.
Publicamain enconuschent è, che las rachetas ballisticas las pli precisas ch’èn en acziun en il mund ulteriur tutgian sin 200 meters precis.
La Corea dal Nord provotgescha
Ier mardi aveva la Corea dal Nord ignorà cun in ulteriur test da rachetas pliras resoluziuns da l’ONU che la scumondan tests cun rachetas ballisticas.
La situaziun en la regiun è dapi dus tests atomars e divers tests da rachetas dal reschim da la Corea dal Nord fitg tendida. La Corea dal Nord lavura a tut pretsch vi da rachetas che na san betg mo tutgar il Giapun e la Corea dal Sid, ma er ils Stadis Unids.
RR novitads 06:00


text:
Il forum cun Martin Camenisch & Manfred Veraguth
- Dumengia, 13.12.2015, 12:30
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 13.12.2015, 12:30, RTR
Las novitads dal december 1865
Ins di ch'i na dettia nagut pli lungurus che la gasetta dad ier. Quai vala forsa per las gasettas dad ier u stersas, sch'ins sfeglia dentant quellas d'avant 150 onns, èsi tut auter. Ch'i sa tracta da la mort da capitani Carigiet a Napoli per consequenza da la colera, la sentenzia encunter J.J. Ryniker dal chantun Uri, il chasti: 20 fridas cun la torta sin il dies blut u era ils inserats - las gasettas porschan istorgias ed invistas nunspetgadas.
Ils istorichers Martin Camenisch e Manfred Veraguth sfeglian en la Nova Gasetta Romonscha ed il Fögl dEngiadina dal december 1865.
Redacziun: Guadench Dazzi
Facsimile da las gasettas:
Funtauna: Biblioteca chantunala dal Grischun


text:
Éla d'Almé
Éla d'Almè l'è ü paìs con 6 712 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la proìncia de Bèrghem, a 8 km de Bèrghem. Al gh'à dò frassiù: Brüntì e Campana.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Éla l'à cuminsàt a ès abitada in del 4000 innante Cristo, i à troàt di préde che i è stace laurade in chèla època.
In del IV sècol innante Cristo i Gài i conquista Bèrghem e tace paìs in de la zòna, e in chesti gh'è dèt po a Éla. In dèl I sècol i romà i cöströés ol pùt de la règina söl Brèmb lonc 180 méter e òlt 24 méter, che al faa part de la strada Cóm-Bèrghem.
Sòta la duminassiù vèneta a l'è cüstrüida öna fonderéa de canù per l'esèrcet e la marina vénessiana.
In del 1859 Giuseppe Garibaldi a l'è pasàt per Éla e l'à 'ngagiàt di zuèn per la sò Spedissiù di méla.
In del 1926 i se fònt i cümü de Brüntì e Lmé. In del 1927 i fònt Éla con Lmé ch'i fòrma ol cümü de Lmé con Éla.
In de la ségonda guèra mondial a Éla gh'è öna compagnéa de partigià organisada del preòst, Don Antonio Milesi, che la gira per töta la Vàl Brèmbana.
L'11 de mars 1948 Éla insèma a Brüntì i se stàca de Lmé.
In del 2002 e l'è crèada öna organisasiù suracümünal ciamada Üniù di Cümü (Unione dei Comuni) tra Éla e Lmé per gestì töte i quèstiù rèlative a töi dù i cümü.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ela l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Vus tacacc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En ina controlla da doping als gieus olimpics a Pyeongchang hai dà in resultat positiv tar il giugader da curling russ Alexander Kruschelnizki. Il curlists saja vegnì testà positiv sin la substanza Meldonium. Quai annunzia il Tribunal internaziunal da sport TAS. Da spetgar giu èsi dentant anc il resultat da la segund'analisa.
Ensemen cun sia dunna Anastasia Bryzgalova ha Kruschelnizki gudagnà la medaglia da bronz en il turnier dal curling maschadà als gieus olimpics. Il sportist russ snega d'avair dopà.
RR novitads 09:00


text:
El saja sa declerà pront per quest pass, scriva l'Uffizi federal da giustia. In'escorta da la polizia haja accumpagnà l'um sin il sgol a New York.
In è davent, il rest sa dosta
Al funcziunari vegn rinfatschà corrupziun. Da tgenin dals totalmain 7 arrestads ch'i sa tracta n'è betg enconuschent. Ils 6 auters ch'èn anc en arrest d’inquisiziun en Svizra èn fin uss sa dustads cunter l'extradiziun als Stadis unids.
Dapli transparenza en futur
La cumissiun etica da la FIFA pretenda dapli independenza ed ella vul vegnir en futur pli transparenta.
Enfin oz impedeschia il code etic da l’associaziun da ballape internaziunala da numnar nums d’accusads tar ina investigaziun, quai stettia en cuntradicziun cun ils dretgs penals da la Svizra sco era da l’Europa, ha ditg il responsabel da la cumissiun etica da la FIFA.
En connex cun il dretg da la persuna e la transparenza duai en futur la transparenza survegnir dapli impurtanza.
RR novitads 11:30 / 18:00


text:
Digerir pasts da festa
- Gievgia, 24.12.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 24.12.2015, 11:15, RTR
Fondue Chinoise, gril da maisa u filet en pasta. Il temp da Nadal è era il temp da mangiar bain. E cler, cura ch'i dat insatge bun, mangian ins forsa era magari in zic memia bler. Normalmain pudain nus vertir bain quai che nus mangiain regularmain. Ma ils dis da festa vegn mintgatant mangià memia bler ed era autras spaisas ch'usità. Il corp po avair miserias cun la digestiun. Ma co pon ins evitar quest sentiment? E tge san in far encunter?


text:
Kyoto
- Sonda, 12.12.2015, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 12.12.2015, 8:40, RTR
La midada dal clima, in tema che fatschenta uschè fitg ch'ils delegads da passa 190 terras han prolungà la conferenza da clima da las naziuns unidas a Partis per in di. Finamira è da far giu in nov contract general per reducir vinavant las emissiuns e franar la midada dal clima. Enfin uss hai dà be in contract general en quest connex, numnadamain il protocol da Kyoto da l'onn 1997. Ma tge è da lezzas uras insumma vegnì fatg giu en quest contract general?


text:
Johann Wilhelm Coaz (1822-1918) è naschì ad Antwerpen en Belgia e mort cun bunamain 100 onns a Cuira. Coaz è stà inspectur forestal chantunal e federal sco era in dals gronds piuniers per fundatur l'emprim parc naziunal en Svizra. Il guaud steva fitg a cor a Coaz. Per plantar plantas da mamut en il Grischun aveva el importà sems ord la California.
Il film da Cuntrasts dal onn 2000 tracta surtut la premiera da l'ascensiun dal piz Bernina. Era quai ina acziun da piunier da Johann Wilhelm Coaz.
10/09/2000
Grischun
Guardar sin la charta
98
0
Cuntrasts
Vulais Vus stizzar quest document?


text:
1758: Construcziun da la chapella da grazias per la reliquia dal sontg sang
Il miracul da la hostia dal sontg sang maina a la construcziun d'ina chapella
Sut l'abadessa Maria Angela Katharina Hermanin zu Reichenfeldt è vegnida construida la chapella da grazias per la veneraziun da la hostia dal sontg sang. Questa hostia va enavos sin in eveniment miraculus en il 13-avel tschientaner ed aveva motivà il pelegrinadi a Müstair. Dal 1767 han bainfatturs regalà dus altars novs en onur da quest miracul. In da quels stat anc oz vi da la paraid da l'ost da la chapella.
La reliquia va a perder, ed il maletg da grazias vegn a Müstair
L'onn 1799, 41 onns suenter la construcziun da la chapella, è la reliquia dal sontg sang vegnida engulada dals franzos durant la segunda guerra da coaliziun. En quest connex è pli probabel er la chapella vegnida donnegiada. Pir cun la translocaziun dal maletg da grazias da Sta. Maria l'onn 1838 ha il pelegrinadi pudì vegnir reactivà. Il retabel da l'altar è vegnì adattà al maletg da grazias dal 1621.
Duns votivs e rosas da palpiri da colur
A la paraid dal vest pendan ils duns votivs, duns religius ch'expriman u il giavisch per ina grazia u l'engraziament per insatge retschavì. Sin in palpiri ornà cun ina rosa da palpiri pon ils visitaders scriver lur giavisch u engraziament, lur uraziun u lur intercession, e pender quel vi da la paraid votiva. Las mungias da Müstair prendan quests giavischs ed engraziaments regularmain giu da la paraid per ensserrar quels lura en lur uraziuns.
Restauraziuns dal 20-avel e 21-avel tschientaner
L'onn 1904 han ins stuì malegiar da nov l'intern da la chapella. Plunas da naiv avevan dal 1902 smatgà en il tetg. Per la festa dals 150 onns da la translocaziun dal maletg da grazias a Müstair l'onn 1938 han ins puspè embellì la chapella. Josef Malin ha fatg novas stuccaturas, e la platta da marmel carolingica è vegnida montada sco antependi davant l'altar.
Dal 1949-1951 han ins montà las fanestras dal sid actualas cun ils sontgs Placidus e Nicolaus da Flüe. Il palantschieu è vegnì cuvert cun plattas da granit e las glischs da paraid èn vegnidas electrifitgadas. Ulteriuras restauraziuns èn seguidas en ils onns otganta. L'enviern 1994/1995 ha aua da naiv fatg gronds donns vi da las stuccaturas. L'onn 2006 è vegnì renovà il tetg e l'onn 2010 l'intern.


text:
Eva Cassidy: «Songbird»
- Mardi, 26.12.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 26.12.2017, 9:30, RTR
Eva Cassidy è morta ils 2 da november dal 1996 cun be 33 onns. Ses cumbat cunter il cancer è sta invan. Dus onns suenter sia mort è ella daventada enconuschenta cun il disc e la chanzun cun il titel «Songbird», oriundamain ina cumposiziun da Christine McVie da Fleetwood Mac.
Gia durant il temp da scola fa Eva Cassidy musica da folk e dat concerts. Per ina scola da musica na bastan però ils raps betg. Uschia daventa ella in pau enconuschenta en la regiun da Washington, però en auters lieus n'enconuscha nagin ses talent. Pir suenter sia mort propona ina da sia amias da far in disc cun sias chanzuns. L'album «Songbird» cun 10 reprisas da chanzuns fitg popularas resta però en las curunas, fin ch'in moderatur brit preschenta las chanzuns en in'emissiun da la BBC. Pauc pli tard è il disc sin plaz 1 da la parada da hits englaisa. La bellischma chanzun evochescha emoziuns, pertge ella raquinta l'istorgia da la chantautura Eva Cassidy che ha stuì murir cun 33 ons.


text:
Sco che l’Associaziun grischuna da las interpresas d’electro scriva, sustegnia la Dretgira administrativa dal chantun Grischun ina decisiun da la regenza tar in conflict da lavur sin il plazzal Realta.
La dretgira beneventia, che la regenza haja prendì davent ad in'interpresa lavurs gia surdadas perquai che l'interpresa haja cuntrafatg al contract da lavur collectiv CCL.
Firma cun filiala grischuna aveva stuì ceder in'incumbensa
Tar l'incumbensa, che stat en il center dal conflict, sa tracti da lavurs per installaziuns d'electro tar la construcziun da la praschun nova a Realta.
Ina firma cun filiala grischuna aveva survegnì l'incumbensa al cumenzament da l'onn. Avant las vacanzas da stad aveva la regenza dentant retratg puspè l'incumbensa. L'argumentaziun: La firma na sa tegnia betg vid il contract collectiv da lavur CCL.
Recurs da la firma n'ha betg gì success
Il recurs da l’interpresa d’electro che na po betg pli far las lavurs saja uss vegnì refusà, scriva l’Associaziun grischuna da las interpresas d’electro. Ella beneventia la decisiun da la dretgira explicitamain.
Associaziun fa allusiuns ad ulteriurs cas sumegliants
In contract collectiv da lavur CCL saja qua per vegnir tegnì e garanteschia a tuts las medemas cundiziuns da basa per far las lavurs, argumentescha l'associaziun. Cun quai che la firma haja er survegnì autras incumbensas dal maun public sa dumonda l'associaziun, sche la decisiun da la dretgira possia esser in signal per ulteriuras incumbensas.
RR novitads 18:00


text:
Bainvgnü
Ün cordial bainvgnü a Scuol
Scuol es il center economic ed administrativ da la regiun. Differents uffizis chantunals han quia ün sez. A Scuol as rechatta eir ün studio regiunal da la RTR (Radiotelevisiun Svizra Rumantscha). L'Ospidal d'Engiadina Bassa e plüssas pratchas da meidis garantischan il provedimaint da sandà da tuot la regiun. Grossists ed affars specials spordschan tuot il necessari pel minchadi e daplü.
Dürant la seguonda mità dal 19avel e la prüma mità dal 20avel tschientiner d'eira Scuol – insembel cun Vulpera-Tarasp – ün lö da cura fich renomnà. Scuol ha fat reviver quista tradiziun in üna fuorma moderna cun fabrichar il Bogn Engiadina Scuol chi cumpiglia eir ün center da terapia.


text:
Sampdoria
La Unione Calcio Sampdoria S.p.a. o U.C. o Sampdoria l'è öna di dò squadre de fùbal de Gènoa insèma al Gènoa C.&F.C..
Cuntegnüü
La stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ciamada sia Samp che Doria, la società la nas ol prim de Agóst del 1946 quando i squadre de la Sampierdarenese e de la Andrea Doria i s'è metide 'nsèma. La prima parida de Serie A l'è zögada ol 22 de Setèmber del 1946.
Tra 'l 1960 e 'l 1980 la Samp la quase sèmper zögàt in serie A, fò che 'l Campiunàt 1966/1967 e pò amò 'n dal 1976/1977 fina al 1981/1982.
Dal 1979/1980 ol padrù de la Samp l'è 'l Paolo Mantovani che l'è stacc ol piö grant presidènt de la Sampdoria e che l' pórta ls squadra 'n A, a vèns ol Campiunàt e pò 'n Euròpa a èns la Còpa di Còpe e 'nvéce 'n del 1992 la Doria la perdìt la Còpa di Campiù in finàl col Barça. Ol Mantovani l'à compràt i zögadùr che piö de töcc i a fàcc la stòria de la Samp: ol Roberto Mancini (ol Mancio) e 'l Gianluca Vialli.
Finida l'època Mantovani la Samp la turna 'n B e la rèscia la C, pò 'n del 2001/2002 Garrone l' diènta ol nöf padrù de la Samp e l' la pórta amò 'n serie A e pò amò 'n Còpa Uefa.
Ol palmarès[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Samp l'à ensìt ü Campiunàt in de la sésù 1990/1991.
L'à ensìt pò 4 vólte la Còpa Italia (1984/1985 - 1987/1988 - 1988/1989 - 1993/1994), öna Còpa de le Còpe (1989/1990) e Söpercòpa de Léga (1991).
La maglièta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La maglièta l'è blö con 4 istrisce, che da l'ólt a 'ndà 'n bas i è de culür biànch, rós, nìgher e amò biànch
Ol sìto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol sìto de la Samp [1]
Campiunàt 2009 - 2010[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sampdoria, alenàda dal Gigi Del Neri la éns a l'öltima giurnàda per ü a zéro cóntra 'l Napuli, isé la ria al quàrt pòst denàcc al Palèrm e la à in Còpa di Campiù.
Campiunàt 2010 - 2011[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Samdòria la rià tèrs öltima con 36 pöncc e la fenés in B.
Campiunàt 2011 - 2012[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sampdòria la rìa chèla de sés in del campiunàt regolàr e pò a i la se zöga la promosiù e la èns prìma col Sassuolo e pò 'n finàl col Varés e la tùrna in série A.


text:
Las pendicularas da Crans-Montana eran stadas airi per dus dis, damai che la possessura e las trais vischnancas dal territori da skis n'eran betg vegnidas perina pervia da contribuziuns.
Il president dal cussegl d'administraziun da las pendicularas ed ils presidents da vischnanca èn entant sesids ensemen ed han chattà ina schliaziun. Il venderdi èn las pendicularas puspè stadas en funcziun. Las pendicularas avevan lura vendì chartas dal di per tschintg francs.
Entant pretenda L'Uffizi federal per traffic da la possessura da las pendicularas da declerar ils schabetgs fin glindesdi che vegn.
RR novitads 18:00


text:
Lʼ Bao de Plaza dessura a Corvara
Questo testo fa parte della raccolta Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali (grafia moderna) tratto da TALL Vocabolar dl ladin leterar
Lʼ Bao de Plaza dessura a Corvara.
Ia Plaza dessura da Corvara fôl na vedla ciasa de lëgn cun la cianoa de mür y söl mür de fora fôl fat sö diversci Sanc. I patruns da zacan fô ric y prepotënc, de manira chʼ i püri vijins sʼ i messâ temëi. Sü bos y les vaces pestâ jö i ciamp y pra de chisc püri cosci y guai, scʼ ëi dijô valch, spo i scecâi ciamó deplü. Sëgn é döt passé y chi da Plaza é morc fora düc y Plaza é deventada na ciajara.Te chëra y tles majuns fôl n bur bau, che sprigorâ i cajers y i patruns todësc, scʼ ëi gnô da Puster ite, insciö che ëi ne sʼ infidâ ʼci plü ad albergé iló ne; y sce valgügn dormî tl fëgn, fôl le medemo berghen. An dij, chʼ i vedli dailó ais cometü de gran iniustizies cun le termoné cun le comun y cun i vijins.
Insciö fôla cun chi gragn patruns de Costa da Colfosch. Aldedaincö vëigon ciamó gonot la nöt na picera löm bröma jö en chi pra de Sorega jon ia y ca. An á ʼci odü cians sciampan da bosch sö a tó la ota impede jí por strada. Cez diau mëssel donca ester iló. Plü dessigü él les animes di defunc, che mëss pené iló te chi pra robá incina la fin dl monn.


text:
Preziadas vischinas e preziai vischins da Trun
Preziadas lecturas, preziai lecturs
En in temps da midadas permanentas e da progesss eis ei zun impurtont per la suprastonza communala ed il cussegl da vischnaunca da planisar igl avegnir ed il beinstar dalla vischnaunca cun vasta egliada e d’empalar ella viers in futur empermettent. Quei garantescha in svilup pils proxims onns che sebasa sin ils fatgs e basegns actuals.
Cul present maletg empalont vul la suprastonza communala ensemen cun il cussegl da vischnaunca metter a disposizun in instrument per in svilup moderau per nossa vischnaunca. Ei munta ina gronda sfida da saver metter sut in tetg la varietad dils pensums ch’ein avon maun ni che spetgan sin nus sco era da dar suatientscha allas pretensiuns ed al basegns dalla populaziun.
El center stat la finamira da saver proscher allas vischinas ed als vischins da Trun ina vischnaunca cun gronda qualitad da viver.
Nossa vischnaunca sepresenta da maniera rurala, denton tuttina moderna ed aviarta. Ella posseda ina cuntrada attractiva, porscha denton bia pusseivladads economicas. Ella porscha ina vasta paletta el sectur da turissem e temps liber. Potenzial da svilup ei avon maun; e quel ha ei num da nezegiar cun responsabladad, mirond egl avegnir e cun risguardar ils principis economics, socials ed etics. Projects creativs e prospereivels sesviluppeschan leu nua che habitonts, purschiders da survetschs e da commerci s‘entaupan e surprendan la resca da persequitar communablamein e consequentamein vias novas. .
La suprastonza communala ed il cussegl da vischnaunca engrazian a tut quellas e quels ch’han contribuiu alla elaboraziun dil maletg empalont present, mo era a tut tgi che vegn a collaborar activamein vid la realisaziun.


text:
Igl emprim pli grond obstachel per la Tuor da Val è da survegnir la lubientscha da sondar ella regiun da la funtauna da son Pieder la funtauna d'aua da Val. Cun quellas emprovas savess vegnir constatà sche i sagi insumma pussaivel da francar quella tur gigantica en quai terren.
Quels sondagis a la vischnanca da Val pretendia e quai gia avant che la revisiun dil plan da zonas vegni instradà.
Avant che reveder il plan da zons ston vegnir sclerì la realisabladad d'in tal project sco quel da la tur da 381 meters autezza. Surtut quai che appartegn il fundament. Per il mument en ils geologs da la 7132 SA e dal ‘aua da Val londervi da scleri la pussaivladad per sondagis. Sco quai che Stefan Schmid il president da vischnanca da val son Pieder di sagian els betg s cunvegnir fin ussa.