text:
Sardàggna
Artéccol in dialatt bulgnais
La Sardàggna, nomm ufizièl: Regione autonoma della Sardegna in itagliàn e Regione autònoma de sa Sardìgna in sardagnôl , l'è 'na regiån a statûd spzièl dl'Itâglia d'un migliån e 600.000 abitànt, al chèplôg l'è Cagliari. La Sardàggna l'è la secånda îsla dal Mèr mediterraneo. La Ripòbblica ed Zêna l'a avò un influänza particulèr int'la stòria d'la Sardàggna, såura tòtt dal Mediuêv, send ch'anca al dé d'incù as bacâja zenais a San Pîr (Isola di San Pietro) e a Carloforte.
Äl pruvénzi sardagnôli[modifica | mudéfica la surzéia]
Äl pruvénzi d'la Sardàggna én:
Artécol in dialèt arzân
La Sardègna, nòm uficêl: Regione autonoma della Sardegna in italiân e Regione autònoma de sa Sardìgna in in sêrd , l'é 'na regiòun a statût specêl ‘d l'itâlia d'un miliòun e 600.000 abitânt, al cèinter pió importânt Cagliari. La Sardégna l'é la secònda íṣola dal Mêr Mediterraneo. La Repóblica ed Gènva l'à avû ‘n’ influèinsa particulêra int la stòria ‘d la Sardégna, sopratót ind al Medioēv, tânt che ânca al dé d'incô as pêrla genvèis a San Pêder (Isola di San Pietro) e a Carloforte.
Al pruvînci sêrdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al pruvînci ‘d' la Sardègna în:


c: text/html

text:
La notte della lunga paura
La notte della lunga paura (La nòt dla lunga paùra), cgnusû anc c'n al nóm ad Rabbits (Cunèṅ), 'l è 'n film fantàstic e ad scarésa americàṅ dal 1972 ad William F. Claxton, regìsta ch'al daśvgnìva da 'l mónd di western, trat da 'l rumànś The Year of the Angry Rabbit ad Russell Braddon.
'L è stâ girâ in Ariśòna druànd di cunèṅ dumèstic.
Sunt
Al cuntadèṅ Cole Hillman (Rory Calhoun), ch'al viṿ a Ajo City in dal sud dl'Ariśòna, al dmanda ajùt a 'l presidènt dl'università Elgin Clark (DeForest Kelley) par cumbàtar la sfilaràda ad cunèṅ salvàdag ch'i gh màgn'n incòsa esénd-as stablî in dal sò sit dòp ch'i sò predadōr, cuma i coyote, i èṅ stâ fat fóra. Elgin al gh manda al risercadōr Roy Bennett (Stuart Whitman) ch'al riva lè insém a sò mujér Gerry (Janet Leigh). P'r a n druàr minga dal vlèṅ, lì lò al śibìs ad far-ag dal puntùri 'd urmòṅ p'r a n far-ag far più di fiōi. A la sò putìna Amanda (Melanie Fullerton) però a gh daspiàś dimóndi e la in tōś òṅ da la gàbia par tgnir-al lē ma la bèstia la gh la cava a scapàr via.
Soquànt tèmp dòp Cole e Bennet i càtan na pédga dna bistiàsa bèla grôsa par tèra. In dal méntar al fiōl dla Jackie, Cole (Chris Morrell), e l’Amanda, durànt un gir in na mina 'd òr par pascàr al sò amìg Billy, i védan un cunèṅ gigànt c'n al grugn muśnènt ad sangṿ. Di còrp scavśâ i tàcan a saltàr fóra da tut al bandi. I cunèṅ curâ cun gl'urmòṅ i èṅ dvintâ dal bistiàsi mutànti gigànti, pîni ad fam ad carna umàna.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Quadràt (Àlgebra)
Ol quadràt perfèt in àlgebra l'è ü nömer X che l'è 'l prodòt de ün óter nömer a moltiplicàt per lü medézem, cioè amò per a; s'pöl ach dì che 'l quadràt perfèt l'è la segónda potènsa d'ü nömer.
Ol nòm quadràt perfèt 'l vé da la geometrìa, dezà che per troà l'àrea d'ü quadràt gh'è de moltiplicà 'l lato per lü medèzem.
Per fà capì che ü nömer l'è de eleà al quadràt, cioè l'è de moltiplicà per lü medézem, s'ghe sègna 'n bànda ü 2 picinì 'n vólt a la drécia 'n chèsta manéra: a 2.
Cuntegnüü
Ol quadràt d'öna somatòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol quadràt d'öna somatòria l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a piö 'l quadràt de b piö dò ólte 'l prodòt de a e b: .
Ol quadràt d'öna sotrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol quadràt d'öna sotrasiù l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a piö 'l quadràt de b méno dò ólte 'l prodòt de a e b: .
Ol quadràt d'ü prodòt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol quadràt d'ü prodòt l'è compàgn de la somatòria del quadràt de a moltiplicàt per ol quadràt de b : .
Eleamènt al quadràt e radìs quadràda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'operasiù per troà 'l quadràt d'ü nömer l'è ciamàda eleamènt al quadràt, l'operasiù contrària l'è la raìs quadràda che la permèt de troà 'l nömer de partènsa che l'è stàcc eleàt.


text:
Pseudonòm
Ol pseudonòm o pseudònim (per i artista nòm d'art), l’è ü nòm inventàt de persùna e l'è ü nòm che l’è dièrs da chèl de Batézem e l’è dovràt da scritùr, cantàncc, artìsti, spurtìf, atùr e di ólte pò da di pulìtech.
Ol pseudonòm l’è dovràt pò da dela zèt che la gh’à de fà di laùr mia legài e la öl mia fa saì ‘l sò nòm, ad esèmpe di delinquèncc, ma ach da di rioltùs e di guerigliér.
Ol pseudonòm l’è ciamàt pò nòm d’art o alias, manéra de dì del Latì, che la è da alias vices che l’ völ dì i ótre ólte o ach a.k.a., da l’acronìm inglés also known as cioè cognusìt ach compàgn de.
Per i scritùr se dóvra pò la manéra de dì franséza nom de plume che la öl dì nòm de pèna.
Pseudonòm e Scumagna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol pseudonòm l'è mia de confónt co la scumagna o suernòm o scötöm, dezà che 'l pseudonòm l'è ü nòm de persùna e l' sèrf a fà mia cognòs i persune e i sèrf a scónt ol nòm giöst, menimà i scötöm i è nòm che i se dàa a töta öna famèa per mia confóndes tra persune che i gh'éra l'istès cognòm e l'istès nòm de Batès, öpör l'éra ü nòm dacc a töt ü paìs da la zét di paìs 'ntùren.
Esèmpe de pseudonòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bud Spencer - Carlo Pedersoli - atùr.
- Terence Hill - Mario Girotti - atùr.
- Nina Zilli – Maria Chiara Fraschetta - cantànte emiliana.
- Noemi - Veronica Scopelliti - cantànte italiana.
- Elio - Stefano Belisari - cantànte.
- Walter Valdi - Nicola Giovanni Walter Pinnetti - atùr e cantàncc.


text:
Gymnospermae
Le Gimnospèrme (Gymnospermae) i è 'n ensèma de piànte vascolàre (Tracheobionta) che le fa sö 'na somésa mìa prutigìda de 'n ovàre. I è töte piànte spermatòfite lignùze.
La paròla Gymnospermae la é del gréco antìc Yuuvόσ (gymnós, nüt) e σπέpua (sperma, somésa), e 'l völ di "somésa nüda". Difàti, a diferènsa de le Angiospèrme, i granì de somésa de le Gimnospèrme i se fùrma mìa déter endèn ovàre che pò 'l diènta 'n fröt, ma i è nücc e i è sistemàcc sö le schègie de 'na pìgna, o de 'na strütüra de chèl tìpo lé. Le gimnospèrme i è eterosporèe ciè le fa sö dèle microspòre (mascc) che le se svelöpa 'ndèl granì de pòlen e macrospore (fèmine) che le rèsta déter endèl òvulo. Dòpo la fecondasiù se svelöpa 'n embriù che, 'nsèma co le cèlule de l'òvulo, le se trasfurmarà 'ndèn granì de somésa (sporòfita).
Endèn quac càzi, (per ezèmpe, endèl zèner Gingko o 'ndèl musignì) el còno el se sèra del töt entùren al granì de somésa, e 'l vé a furmà 'n cuntenidùr carnùs che sömèa 'n fröt, ma apò a 'n chèsti càzi la somésa 'n urìgin l'è nüda e l'è dòpo de la fecondasiù de l'òvulo che la vé a troàs endèn contenidùr seràt. L'è mìa apropriàt parlà de fröt per chèste strötüre perchè l'ontogènezi l'è töta diferènta.
Le Gimnospèrme e le Angiospèrme i è i ünic ensème de piànte che fa sö 'na somésa e mìa dèle spòre sèmplici; per chèsta rizù le vé reünìde 'ndèle Spermatòfite (piànte che fa sö la somésa).
Sistematica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pónt de vìsta de la sistemàtica, le Gimnospèrme i è stàde per tradisiù cunsideràde 'n ensèma tasonòmich, a la stèsa maniéra de le Angiospèrme. Però, endèi agn '80, el stüde de l'evulusù de le piànte fòsii el g'ha mostràt che le Angiospèrme le vé de le Gimnospèrme; isé l'ensèma de le Gimnospèrme l'è cunsideràt parafilétich. La sistemàtica modèrna, bazàda sö la cladìstica, la stabelés che i ensèm tasonòmich i sàpes monofilétich, cioè che vé de 'n antenàto cümü e che ghe sàpe dét töta la discendènsa de chèsto antenàto cümü. Per chèsta rizù, le quàter sotadiviziù de le Gimnospèrme i è stàde portàde söl stès lièl de le Angiosperme: encö de sòlit i ensèm de le Pinòfite, Ginkgòfite, Cicadòfite e Gnetòfite i è cunsideràcc de le diviziù al stès lièl de le Magnoliòfite, sinònim de Angiospèrme. Isé, al dé de 'ncö la paròla "Gimnospèrme" la g'ha mìa piö 'n valùr tasonòmic; però se la dopèra amò per riferìs a töte le Spermatòfite che gh'è mìa dét endèle Angiospèrme, e cioè i ensèm tasonòmich ché sóta:
- Diviziù Pinophyta: le conìfere
- Diviziù Ginkgophyta, co l'ünic zèner Ginkgo
- Diviziù Cycadophyta, che g'ha dét le famìe de le Cycadaceae, Stangeriaceae e Zamiaceae
- Diviziù Gnetophyta, co i zèner Gnetum, Ephedra e Welwitschia


text:
Fürth
Fürth (en francóne: Färdd) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Média Francònia (Mittelfranken). La g'ha 119 808 abitàncc (dato del 31. Dic 2013)
Fürth l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. La fà mìa part del circondàre omònim.
L'è sitüàda a 7 km de Norimbèrga, a 10 km de la cità de Erlangen e a 17 km de la cità de Schwabach, e 'nsèma a chèste trè cità la fùrma l'àrea metropolitàna de Norimbèrga, giöna de le piö 'mportànte de la Germania.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità de Fürth l'è mensiunàda la prìma ólta 'ndèn docümènt del 1007 quan che Enrico II del Sacro Romano Impér el g'ha cidìt la sò proprietà ciamàda "locum Furti dictum" al vèscof de Bambèrga. De alùra l'autorità sö la cità la g'ha cambiàt divèrse ólte 'ntrà vèscof de Bambèrga , 'l Margràve de Ansbach e i goernàncc de Norimbèrga. Chèsta cunfigürasiù l'è reprezentàda söl stèma de Fürth, endóche fà móstra 'n trefòi.
L'ex-segretàre de stat americà Henry Kissinger sóta le presidènse de Richard Nixon e de Gerald Ford l'è nasìt a Fürth.
Südiviziù 'n circuscrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Lengua napulitana
El Napulitan l'è 'na lengua rumansa che, par püssè de cent an, l'è staia la parlada üficiàl dal Regn de Napuli. Ciamad anca vulgar de Püglia, l'ha ciapad el post dal latin ind i ducümént üficiàl e ind le reünión de curt a Napuli, da l'ünificassión de le Du Sicilie, par vuluntà de Alfuns I ind al 1442.
Ind al XVI secul, Re Ferdinand el Catolich l'ha sernì el castilian cume növa lengua üficiàl. De cunseguensa el napulitan de stat l'è supravivüd apena ind le reünión regal e ind i ufissi d'la diplumassia e d'i funsiunari püblich.
El cardinal Girolam Seripando, ind al 1554, l'ha pö decis che ind i chi sitüassión chi el saress stai sustitüìd dal vulgar tuscan.
Par un frach de temp la leteradüra in vulgar napulitan l'ha fai da punt fra'l mund classich e quel mudern, fra le cultüre urientai e quele de l'Europa dal nord, da l'amur curtes, che cun la scola siciliana l'ha fai cunuss el platunism ind la puesia ucidental, al tragicomich (Vaiasseide e Pülcinèla) e a la tradission pupular.
En lengua napulitana i en anca staie faie sü par la prima volta i fiab püssè famuse de la cultüra eurupea muderna e pre-muderna, da Cenerentula a la Bela indurmentada, e anca storie ind i quai el fà la sò cumparsa par la prima volta figüra dal Gat Mamon.
Incö el vulgar meridiunal l'è amò viu grassie a la canson napulitana, famusa in tüt al mund, che la s'è dimustrada cume vüna de le püssè particular espression artisteghe de la cultüra ucidental, apressada par la vivacità, par la pueticità e par le meludie, che i parun mategn tüta la lur forsa de cumünicassión anca de frunt al panurama de le curent filusofiche e artisteghe d'Europa.
Ind al cunsili regiunal de la Campania l'è stai depusitad un disegn de legg che'l vor dagh un nöu valur sucial e civil.
I urigin e la sò storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Napulitan l'è 'na lengua che la vegn dal latin, ma se pensa che 'na part d'i sò carateristich i vegnan da la lengua parlada ind al meridion d'Italia prima de la cunquista rumana. Ind al specifich se fà riferiment a l'oscu che l'è stai parlad ind la zona de la Campania fin al prim secul dopu Crist (sò iscrission i en cunservade ins i mür d'i scav de Pumpei) e al grech antigh, parlad a Napuli fin al ters secul dupo Crist.
El Napulitan el gh'ha avüd ind la sò storia, cume tante altre lengue, inflüénse e prestit da i popul ch'i han culunisad o duminad la Campania e la penisula italica centru-meridiunal, cume i grech e i mercant de Bisansiu ind al epuca dal Dücà de Napuli fin al nonu secul, e dopu, i nurman, i frances, spagnöi e anca i american, ch'i han ucupad la cità ind la scunda guera mundial. Par i lenguista i en però sicüramént el spagnöl e suratüt el frances, le lengue ch'i han lassad püssè segn ind la parlada e ind la cultüra napulitana.
Anca sé, suratüt par el spagnöl (Napuli l'è staia suta al dumini diret d'la Spagna par püssè de dü secul, dal 1503 al 1707), datu che sia el napulitan, sia el castilian, i en lengue rumanse, tante d'le sumijanse van a perdos ind al latin vulgar: in particular la custrüssión de l'acüsatìu persunal indiret e'l drua i verb "tegn" e "stà" al post de "avè" ed "es".
Suta i Araguna, el napulitan l'è stai prupost cuma lengua de l'aministrassion, sensa mai fursà l'aragunes o el catalan, ma el tentatiu l'è falid cun la depusission de Federich e l'inissi dal viceregn. Ind la prima metà dal Votcent, el Regn d'le Du Sicilie el drueva de fat l'italian cume lengua aministrativa e leteraria, e donca el napulitan el gh'ha mai avid cundission de lengua uficiala.


text:
Samoa
Samoa a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa de la part ucidentala del rosc de isul di isul Samoa, a metà strà intra la Növa Zelanda e i Hawaii.
La part urientala del rosc de isul la se ciama Samoa Americann e l'è un pussediment di Stat Ünii d'America.
La gh'ha una süperfiss de 2.831 km² e una pupulaziun de pressapoch 215.000 abitant.
La capital a l'è Apia.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El rosc di isum Samoa a l'è staa spartii, in del 1899, intra la Gërmania e i Stat Ünii.
In del 1914 la Növa Zelanda l'ha ucüpaa la part tudesca e l'ha ministrada fina al 1962, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el nom de Samoa Ucidentaj. In del 1997 l'ha müdaa el nom in Samoa.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Samoa la gh'ha dò lenguv ufiziaj: el samoan e l'ingles.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sport naziunal a l'è 'l rugby.
La squadra naziunala (cunt el suranom Manu Samoa) l'ha partecipaa a quater Campiunaa del Mund e l'è intra i 12 püssee fort al mund.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Samoa (nom ufizial: Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa / Independent State of Samoa) a l'è una repübliga.
El cap del stat (el sò titul in samoan a l'è O le Ao o le Malo) a l'è el Tufuga Efi (del 2007).
El prim minister a l'è el Tuilaepa Aiono Sailele Malielegaoi (del 1998).


text:
Besasc
Besasc (nom ufizial in italian Besazio) a l'è una frazion del distret cumün de Mendris. in del Canton Tesin. Infina al mes de Abril del 2013 l'ha faa cumün indeperlü. In del 2011 al gh'eva poch pussee de 600 abitant e prima de l'agregazion a Mendris el sò cumün al gh'eva una süperfiss de 0.90 km². Al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar.
Co la votaziun popular del 20 de november del 2011 (303 vot a favur e 37 contra), i abitant del cumün i hann acetaa la fusion col cumün de Mendris. El resültaa de questa votaziun l'è staa acetaa dal Gran Cunsej e l'è vegnüü uperativ cunt i eleziun cumünal del mes de april del 2013.
Besasc a l'è tacaa a Mendris, Civ (IT-VA) e Ligornet.


text:
Les Hauts-Geneveys
Les Hauts-Geneveys a l'è un cumün svizzer del distret de Val-de-Ruz, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.95 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 859 abitant.
El cumün de Les Hauts-Geneveys al se tröva a una altitüden de 986 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudevilliers, Fontainemelon, Fontaines, La Chaux-de-Fonds, La Sagne. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Les Hauts-Geneveys l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Les Hauts-Geneveys in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- "Portail du Canton de Neuchatel, district du Val-de-Ruz, commune des Hauts-Geneveys", general information about Les Hauts-Geneveys in French;
- "Administration communale: Les Hauts-Geneveys";
- Les Hauts-Geneveys Statistics 2000 in French;
- aerial photos of Les Hauts-Geneveys;


text:
30 02
Ol mes de febrer al gh'à 28 o 29 dé. Mia-de-manch, tre ölte al largh de la stòria, e noma in determinacc paes, al gh'è stat ü 30 02. Suéssia (alura Finlàndia a l'era part del Regn de Suéssia) la seguia ol calendare zülià, però la nava a adotá gradüalament ol calendari gregorià. Per ergot, a partí del 1700 la nava a ometí ü dé cada an, per rivá finalament al calendare gregorià ol 1710 (Ergöne fonte i afirma che la nava a ometí i dé de trapass (29 febrér) al largh de 40 agn). Assí, s'à trat éa ü dé ol 1700, però s'à plö fat redüssiú, de manera che ol nomenat calendare Suench s'al avansava per ü dé al calendare zülià, però al gh'éa amò des dé de retard respet al gregorià. La confüsiú la ría a la fí quant, ol 1712 se i gh'à 'du dé de trapass', dunca chel an al gh'à üt ü 30 02. Chèl dé al correspont al 29 02 del calendare zülià e al 11 03 del gregorià. Al final, Suéssia la adota ol calendare gregorià ol 1753. Ol 1929, la Üniú Soviétega la introdüiss ü calendare revolussionare in che cada mes al gh'ia 30 dé e i sich o sis dé restanc i era feste ch'i partegnía a nissü mes. Ol 1930 e ol 1931 i gh'à üt ü 30 02 a l'ÜRSS, però ol 1932 i mes i torna a èss chij de pröma.


text:
Abstract
Chi chi s’occupa da l’archiv cha Margarita Gangale-Uffer ho ordino e surdo a l’ASL dal 2003 nun elavura be ün unic relasch, dimpersè trais, oramai cha sun cò inclus eir ils relaschs dal filolog Giuseppe Gangale e quel dal bap da l’autura, Giatgen Mitgel Uffer. Ma quista es be üna da las particulariteds da l’archiv Gangale-Uffer (chi’d es pel mumaint pür parzielmaing inventariso). La lavur da classificaziun dumanda eir üna tscherta flexibilted linguistica, cun que cha’s passa da manuscrits e dactiloscrits da differents idioms rumauntschs a texts scrits per tu das-ch standard u tudas-ch svizzer fin ad oters in danais, taliaun u dafatta arbresh (albanais da la
Calabria). L’archiv nun es però be da granda varieted linguistica, ma eir d’üna richezza da geners litterars.
Uschè nun es que evitabel da’s perder lavurand cò e lo in raquints pel radio, poesias, correspundenzas, texts filologics, differentas traducziuns ed oter pü.
L’ouvra pü voluminusa da Margarita Gangale-Uffer es la biografia sur dal professer Giuseppe Gangale, Ein Leben im Dienste der Minderheiten (1986), cun ün titel chi s’affo eir cun l’autura svess, siand ch’ella ho publicho surtuot per rumauntsch, traunter oter la collecziun da poesias Damaun es sulagl (1988) ed il seguit dialogic Traunter Pizza. Chi chi ho vöglia da sfuiner aint ils documaints d’archiv vain però a scuvrir auncha bgers oters s-chazis praticamaing incuntschaints, eir perche cha la granda part da las lavuors da Margarita Gangale-Uffer sun sparpagliedas in differents periodics e spettan auncha da gnir reunidas in üna cuverta da cudesch.


text:
Antartid
L'Antartid a l'è el püssee meridiunal di cuntinent; ul Pol Süd al sa tröva in del sö territori.
Cunfurmaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Antartid l'è estes par 13 miliun da chilometer quadraa, piöö olter 1.500.000 kmq da giazz permanent (pack). L'è furmaa da do part, spartii da 'na muntagna, ul Mont Transantartich:
- l'Antartid Uriental, ca l'è un altipian da una desena de miliun de chilometer quadraa
- l'Antartid Ucidental, ca l'è anca ciamaa Penisula Antartica, e l'è un prulungament di muntagn di And.
Ul 98% dul teritori antartich l'è quataa dal giazz, ch'al pod anca vess spess 4 km (in media 2,5 km). Ul giazz de l'Antartid el cuntegn el 90% da l'aqua dulza da la Tera.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Antartid l'è ul sit püssee frecc dula Tera. I Rüss ga hann misüraa -89,2 gradi.
Pupulaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Antartid al g'ha menga una pupulaziun indigena; l'è abitaa dumà di scienziaa ca lauran in di laburatori antartich.


text:
Bernardino Biondelli
El Bernardìn Biundeli (Bernardino Biondelli en italiàn) l'è stai un lenguista, numismatich e archeolugh italiàn, nassüd a Volón de Zevio el 14 mars dal 1804. [1]
Dopu avè insegnàd matemàtega, storia e geugrafìa ind le scole de Veruna e de altre cità dal Véneto, ind el 1839 el s'è trasferìd a Milàn, indùe l'ha culaburàd cun el Pulitecnich e a quàl püblicassión de lenguìstega. I sò articul fin al 1845 i en stai fai sü ind el libor: Studii linguìstici.
Dopu el s'è ucupàd de indoeuropeìstica e dialetulugìa. Anca se cun miga tanta furtüna, el Biundelli l'è rivàd prima dal famùs lenguista Graziadio Isaia Ascoli a tanti rob.
Ind el 1849, in merit a le sò cumpetense, l'è entràd ind el Gabinèt Numismatich Braidense indùe l'è stai cunservadù fin al 1883; ind el 1869 l'ha püblicàd el sag La Zecca di Milano.
El s'è pö ucüpàd de archeulugìa (argumént par el quàl l'è stai numinàd prufessùr a l'Academia scientifico-leteraria de Milàn dal 1859 al 1884), e de lenguìstica d'le cultüre preculumbiane d'America. Le sò ricerche ins a chi argumént chi i en staie püblicàde tra el 1858 e'l 1869.
L'è mort a Milàn el 11 lüi dal 1886, indùe l'è ricurdàd cun una làpide fissada sura la faciada d'la cesa de San March, in via Fatebenefratelli, apùs Brera.


text:
Champagne-Ardenne
La Champagne-Ardenne (nòm uficiàl en fransés: Région Champagne-Ardenne ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,342,363 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 25,606 km², per 'na densità de 52 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Champagne-Ardenne l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Aube, Ardennes, Haute-Marne, Marne che i ragrùpa 15 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1,947 cümü. La capital de la regiù l'è Châlons-en-Champagne.


text:
Questa pagina-web ramassa ed utilisescha infurmaziuns per analisar l'activitad sin la pagina e per meglierar quella. A maun da questas infurmaziuns na pudais Vus però betg vegnir identifitgà. Vus pudais controllar co ch'ellas vegnan ramassadas ed utilisadas.
Far ina reclamaziun
Vulais Vus far ina reclamaziun en connex cun la reclama online basada sin il cumportament? Faschai il suandant per ans gidar a schliar la difficultad.
Emprim pass
Suandai la glista da controlla qua sutvart per che Vossa dumonda u Vossa reclamaziun arrivia en il dretg lieu:
1. Concerna Vossa reclamaziun il cuntegn d’ina reclama? Sche gea, As adressai p.pl. a l’autoritad svizra per cuntegns da reclama.
2. Concerna Vossa reclamaziun la reclama finanziala (p.ex. products da credit, assicuranzas, contos da spargn u auters contos)? Sche gea, As adressai p.pl. a l’autoritad per servetschs finanzials.
3. Vulais Vus deactivar la reclama online basada sin il cumportament? Sche gea, visitai p.pl. nossa pagina d’agid per deactivar la reclama online basada sin il cumportament.
4. Avais Vus difficultads da deactivar la reclama online basada sin il cumportament a maun da las colliaziuns che figureschan sin questa pagina-web? Sche gea, visitai p.pl. nossa pagina d’agid per deactivar la reclama online basada sin il cumportament.
5. Survegnis Vus anc adina reclama online basada sin il cumportament, malgrà che Vus avais deactivà quella? Sche gea, visitai p.pl. nossa glista da FAQs.
6. Avais Vus ina dumonda en connex cun ils parameters da la protecziun da datas per Voss navigatur?Sche gea, legiai p.pl. noss tschintg toptips.
7. Avais Vus ina dumonda generala en connex cun la reclama online basada sin il cumportament? Sche gea, visitai p.pl. nossa glista da FAQs.
Segund pass
Sche Vus avais anc adina difficultads e vulais far ina reclamaziun uffiziala, pudais Vus contactar l’autoritad svizra per cuntegns da reclama.


text:
Nümar irazziunaal
In matemàtica, un nümar irazziunaal al è qual-sa-vöör reaal che al è mia un nümar razziunaal, i.e., che sa al pöö mia espressá cuma una frazziú a / b , cunt a e b intreegh e b difereent da 0. I nümar irazziunaj i è precisameent chij da che l'espansiú decimalasa la ferma mai, e gnanca la va deent int un ciicl periòdic. "Dabott töcc " i nümar reaj i è irazziunaj, int un sentüü che sa pöö definí cun plüü da precisiú.
Vargü nümar irazziunaj i è di nümar algebràich cuma l'ariis quadrada da 2 u l'ariis cübica da 5; di òolt i è transcendeent cuma e .
Cuntegnüü
Irazziunaalitaa da ceert lugariitm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Teurema: .
Süpusemm par l’assüürt che ul log23 síes razziunaal.
Alura, par di intreegh pusitiif m e n, tenim log23 = m/n.
- In cunseguenza, 2m/n = 3.
- Inscí, 2m = 3n.
- Però 2m al è pari (gja che almaanch ü di söö fatuur primm al è 2) e 3n al è díspari (gja che al gh’a nissü fatuur primm 2; töcc i è 3) vargott ch’al è impussíbil.
Nümar Irazziunaj e espansiú decimale[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da le völte sa süpusa eroniameent che i matemàtich i definiss i "nümar irazziunaal " in tèrmin d'espansiú decimale, cjamaant un nümar ’’irazziunaal’’ si la suva espansiú decimala la sa repeet mia ni la finiss. Nissü matemàtich töö chesta definizziú in cunsiderazziú, gja che la scèrnida da la basa 10 al è arbitrària e la definizziú standaart al è fisc mej. Da tüta manera, al è ceert che un nümar al gh’a la furma n/m indúe n e m i è intreegh, si e noma si la suva espansiú decimala sa la repeet u la finiss. Cura ca l'alguriitm da divisiú lunga che sa la impara a la scöla sa al aplica a la divisiú da n par m, noma i è pussíbil m resídü. Si ul resídü al è 0, l'espansiú decimalasa la ferma. Alura l'alguriitm noma al pöö cuur m - 1 völte senza druvá un resídü 2 völte. Si un resídü sa al repeet, l'espansiú decimala apó! A la inversa, süpusemm che a truvemm una espansiú decimala periòdica, par esempi :
A = 0.7162162162 ...
Cunsideraa che la lunghezza da la períoda al è 3, al cuventa mültiplicá par 103:
1000A = 716.2162162...
e adess restá A di 2 custaa:
999A = 715.5
Alura
A = 715.5/999 = 7155/9990 = 53/74 (truvaant ul màssim cumü divisuur)
Nümar che atüalameent sa saa mia si i è irazziunaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa saa mia si π + e u π - e i è irazziunaj u mia. Da fatt, al esiist miaun para da nümar intreegh m e n paj quaj sa al sàpies si m·π + n·e i è u mia irazziunaj. Gnanca sa saa si 2e, πe, π√2 u la Y i è irazziunaj.
Ul cunjunt da töcc i nümar irazziunaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cunjunt da töcc i nümar irazziunaj al è mia cüntàbil (gja che i razziunaj i è cüntàbil e i reaj mia cüntàbil). Duvraant ul valuur assulüü par mesurá le distanze, i nümar irazziunaj i è un spazzi métrich mia cumplett. Da tüta manera, cheest spazzi métrich al è omeumòrfic al spazzi métrich cumplett da tüte le sequenze da intreegh pusitiif; l'omeumorfiism al è daa par l'espansiú infinida in frazziú cuntínue. Vargott al mustra che ul teorema da le categuríe da Baire sa l aplica al spazzi di nümar irazziunaj.


text:
Bigarèl
Bigarèl (en italià: Bigarello) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 087 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 27,0 km² e 'na densità de 77 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castlàr, Castèi, Roncafrèr, San Sòrs e Sorgà (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Bigarèl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Filipp IV de Spagna
El Filipp IV d'Asburgh, in Spagnoeu Felipe IV (Valladolid, 8 de april 1605-Madrid, 17 de setember 1665) l'è staa re de Spagna, Sicilia e Napoli (come Filipp III), Paes Bass e Portogall (come "Filipp III", in portoghes Filipe III) del 1621 fina a la soa mort, foeura che in Portogall, indove el sò regn l'è finii intel 1640. L'è staa anca duca de Milan, compagn de tucc i re Spagnoeu del Carlo I in giò.
La famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'era el fioeu pussee grand de Filipp III de Spagna e de la Margherita de Austria-Stiria. De la part del pader el vegniva giò de l'imperador Carlo V, de la part de la mader inveci del Ferdinand I, fradell del Carlo. Sia el pader che 'l pader eren de la famiglia di Asburgh. La sorella Anna l'è vegnuda miee del Luis XIII de Francia, e la mader del Luis XIV, el Re Sô. L'altra sorella, Maria Anna, inveci l'ha sposaa l'imperador (Ferdinand III), e la n'è vegnuda mader de alter duu.
La vita e 'l regn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò regn, dopo 'n quai ann de tranquillità, l'è staa segnaa de on fracch de insuccess militar, economigh e politigh. L'è staa vun di responsabil de la crisi del sò paes, anca se in compens l'era on omm pien de coltura e energia. On esempi de quella robba chì l'è la soa traduzion personal in Spagnoeu di over del Francesch Guicciardin, e 'l fatt che l'era proppi bravo a 'ndà a cavall.
Per tutt el sò regn l'ha preferii lassàggh fà i sò incombenz a on grupp de nobil (ciamaa validos), tra i quai el pussee important a l'è staa el Gaspar de Guzmán y Piementel, cont-duca de Olivares e duga de Sanlúcar: quell lì l'era on poo la version spagnoeula del pussee famos cardinal Richelieu in Francia. L'Olivares el gh'ha 'vuu de combatt contra on alter valido, el duga de Lerma (primm minister del vegg Filipp III) e l'ha vinciuu, anca perchè senza dubbi l'era pussee onest. Ma, quand che l'è vegnuu grand, l'è minga riessii a toeu via del governa el potent nobil che inscì, quand l'ha daa i dimission, l'ha lassaa on re minga bon de fà quaicoss de util. Senza cuntà che poeu el noeuv primm minister l'è staa on parent de l'Olivares.
L'economia a quell temp la gh'ha 'vuu ona granda crisi, soratutt in Spagna, che l'importava pradigament tusscoss e che la gh'eva ona politiga foresta movimentada assee. I tentativ de svalzà i tass hinn staa contrastaa di sciori.
L'ha cercaa de fà vegnì la Spagna 'nmò 'na voeulta la nazion pussee potent in Europa, e donca el s'è miss denter a la Guerra di Trent'Ann: ma l'ha perduu, e quell chì l'è staa el princippi de del declin del sò regn. On'altra guerra importanta del sò regn l'è stada quella contra i Olandes che, anca se 'l gh'ha 'vuu ona vittoria, l'ha lassaa in di Paes Bass ona situazion de minga rid. Infina, el Portogall l'è vegnuu indipendent e per dodes ann anca la Catalogna l'ha scasciaa via i Spagnoeu.
L'è mort in del 1665, dopo 'n infart, col lassà el regn al fioeu Carlo (Carlo II de Spagna), l'ultim re di Asburgh del paes iberigh.
Fioeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Filipp IV el gh'ha 'vuu dò miee: l'Elisabetta de Borbon (tosa del re Enrigh IV de Franza) e la Marianna, tosa de la soa sorella Maria Anna.
De la prima (sposada in del 1615) el gh'ha 'vuu:
- Maria Margherita.
- Margherita Maria Catalina.
- Maria Ugenia.
- Isabella Maria Teresa.
- Baldassar Carlo, primm erede al trono.
- Maria Anna Antònia.
- Maria Teresa, miee del Luis XIV de Franza.
De la segonda, inveci, el gh'ha 'vuu:
- Margherita Teresa, miee de l'imperador Leopold I.
- Maria Ambrosia de la Concezion.
- Tommas Carlo.
- Carlo II de Spagna.
Poeu el gh'ha anca 'vuu on fioeu natural de la Maria Calderón, el Don Gioann d'Austria, governador di Paes Bass.


text:
Greifensee (ZH)
Greifensee a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Uster, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.30 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 126 abitant.
El cumün de Greifensee al se tröva a una altitüden de 439 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fällanden, Maur, Schwerzenbach, Uster, Volketswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Greifensee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Greifensee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Greifensee Openair
- Media relaa a Greifensee ZH al Wikimedia Commons
- Media relaa a Gallus chapel al Wikimedia Commons
- Media relaa a Greifensee castle al Wikimedia Commons


text:
Irlanda
L' Irlanda (Éire in irlandes, Ireland in ingles) a l'è un paes de l'Europa nord-ucidentala.
La ocüpa l'83% de l'isula d'Irlanda e l'è tacada a l'Irlanda del Nord (Regn Ünì).
La capital a l'è Düblin.
La gh'ha una süperfiss de 70.273 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.200.000 abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Irlanda a l'è una repübliga.
La presidenta a l'è 'l Michael Higgins (del 2011).
El Prim Minister a l'è l'Enda Kenny (del 2011).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 l'Irlanda la dupra l'Euro.


text:
Nümar reaal
Nota: cupá ín la significazziú da tajá al è atestaa íntal LSI, limitadameent a l'uperazziú fada sü un mazz da carte: in cheest artícul sa l'a druvaa la parola in manera estesa, cuma tajá; l'azziú la vegn indicada gjuntaant ul süfiss -meent
In matemàtega, i nümar reaj i pöö, da manera fisc infurmala, vess cuncepii cuma töcc i nümar sucjaa a da le lunghezze u grandezze físeghe. I è i nümar, pusitiif, negatiiif u nüll, igaant una representazziú decimala finida u infinida. Otrameent dii, i è i razziunaj (ch’i pöö sa scriif sota furma da frazziú) cumpletaa paj nümar a representazziú decimala infinida mia periòdica: e.g. la ariis quadrada da 2 e π. Chiist darée i è cjamaa nümar irazziunaj. Intra i nümar reaj sa i distinguiss i nümar algebraich e i nümar trascendeent.
Ul tèrmin da nümar reaal al parisseva par la prima völta cun Georg Cantor al 1883 in le suve püblicazziú sü i fundameent da la teuría di cungjuunt. Al è un retrònim, daa in risposta a la descuverta di nümar imaginari. I nümar reaj i è al céntar da la disciplina matemàtega da l'anàlisi reala, a la quala i deef una granda paart da la suva stòria.
Cuntegnüü
- 1 I nümar reaj in la vita da töcc i dí
- 2 Custrüzziú di nümar reaj
- 3 Custrüzziú intütiva a partí di nümar decimaj
- 4 Custrüzziú paj cupameent da Dedekind
- 5 Custrüzziú via le sequenze da Cauchy
I nümar reaj in la vita da töcc i dí[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar reaj i pöö representá qual-sa-vöör misüra físega cuma:
- ul prezz d'un prodüit,
- la dürada intra düü avenimeent, l'altezza (pusitiva u negativa) d'un sitt geugràfich,
- la massa d'un àtum
- la distanza da la plüü luntana de le galàssie.
Una paart di nümar reaj al è druvada töcc i dí, par esempi in ecunümía, in infurmàtega, in matemàtega, in físega u in ingegnería.
La plüüpaart dal teemp, noma ceert sübcungjuunts daj reaj i è druvaa :
- i intreegh pusitiif,
- i intreegh relatiif,
- i nümar razziunaj, esprimíbil sota furma da frazziú a nümeraduur e denüminaduur intreegh,
- i nümar decimaj, ch’i è i reaj in basa 10 ;
- i nümar algebraich, ch’i töö deent in particülaar töcc i nümar ch’i anüla di pulinomi,
- i nümar calcülàbil , ch’i töö deent la quasi-tutalitaa di nümar druvaa in siensa e in ingegnería (in particülaar e e π).
Malgraa töcc chiist sübcungjuunt di reaj i síes da cardinal infinii, i è töcc cüntàbil e i representa dunca noma una ínfima paart dal cungjuunt di reaj. I gh’a ognidü di prupietaa pròpie. Düü i è particülarameent stüdiaa : i nümar razziunaj e i nümar algebràich ; sa i cjama « irazziunaj » i reaj ch’al i è mia razziunaj e « trascendeent » chij ch’ i è mia algebraich.
In sienza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La físega la dröva i nümar reaj cuma cungjuunt da misüra par dò resú essenziale :
- I resültaa d'un càlcül da físega i dröva da spess di nümar ch’i è mia razziunaj, senza che i físich i töghes in cüünt la natüra da chiist valuur int i söö resunameent.
- La siensa la dröva di cuncett cuma la velucitaa istantània u l'acelerazziú . Chiist cuncett i è vegnüü fö da teuríe matemàteghe par le quale ul cungjuunt di reaj al è una necessitaa teòrega. Da plüü, chiist cuncett i disponn da prupietaa forte e indispensàbile si ul cungjuunt da le misüre al è ul spazzi di nümar reaj.
Al cuntrari, ul físich al pöö mia realizá da le misüre da precisiú infinida. La representazziú nümérica dal resültaa d'un càlcül la pöö vess aprussada inscí precisameent ch’al sa vöör par un nümar decimaal. Íntal staa atüaal da la físega, al al è parfí teòricameent impussíbil da realizá da le misüre da precisiú infinida. Al è par cheest che, si d’un custaa, par di büsögn esperimentaj e teòrich, ul físich al càlcüla le misüre in , al espressa i resültaa nümérich sota furma da nümar decimaj.
Inscí, ul físich al dröva i prupietaa di nümar reaj ch’i permett da dá un sentüü a le misüre ch’al realiza e ch’i òfar di teureem puteent par demustra le suve teuríe. Paj valuur nümérich, al sa cuntenta di nümar decimaj. Cura che al misüra la distanza che parcuur un sòlid sü un círcul cumplett, al dröva ul valuur π senza sa ponn da quisitiú sü la suva esistenza, però un nümar da decimaal da spess petit gh’al basta paj càlcüj.
Infí, malgraa i nümar reaj i pöda representá qual-sa-vöör grandezze físiche, e malgraa cheest spazzi al gh'a da spess plüü da misüre che al síes pussíbil da ga druvá, i nümar reaj i è mia adatt par travaijá a fisc nümeruus prubleem físich. Di « sura-cungjuunt » faa sü intuurn di reaj i è staa creaa par pudé manipülá di spazzi físich. Par esempi :
- ul spazzi , par mudelizá di spazzi, par esempi da dimensiú 2, 3 (u plüü) ;
- ul cungjuunt di nümar cumpless da che la strütüra la gh’a di prupietaa plüü forte che chele dal cungjuunt di nümar reaj.
Cunsiderazziú tèg·nulògiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar reaj i pöö vess representaa sota la furma d'un desvilüpameent decimaal infinii. In teuría, qual-sa-vöör grandezza la pöö dunca vess inscí representada. In pràtega, chiist nümar a desvilüpameent decimaal infinii i è mia adataa aj càlcüj e i è mia representàbil sü di urdinaduur. I écunumiist e i ingegnée i dröva-j sota una furma rundida, truncaant ul desvilüpameent decimaal infinii. Tipicameent i cumersaant i fa un rundameent a dò scifre dapress la vírgüla.
I infurmàtegh, malgraa i dispusa di tiip da dada cuma la vírgüla flutanta e da la vírgüla fissa i dröva igualameent noma di aprussimazziú adatade aj càlcüj infurmàtech. Par representá esatameent ceert reaj sü un urdinatuur, al cuventaress dispusá d'una memòria infinida u d'un prucessuur dedicaa aj càlcüj simbòlech.
Crítica da la nuzziú da « desvilüpameent decimaal infinii »[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tütt nümar reaal al pöö vess representaa sota la furma da « nümar a desvilüpameent decimaal infinii ». Si chesta definizziú la sembra iga la parensa da la semplissitaa, la pariss rapidameent cuma poch adata e la implica di definizziú e di demustrazziú fisc plüü cumplesse. Apó, i matemàtich i dröva mia chesta definizziú . La nuzziú da nümar reaal al è intéressanta in taant che cungjuunt. I element tòolt separadameent i gh’a rarameent da l'interess. Cheest cungjuunt al gh'a una addizziú , una mültiplicazziú e una relazziú d'úrden. Cheste prupietaa i è mal refletade par la definizziú « desvilüpameent decimaal infinii » e di prubleem teòrech i pariss :
- Ceert nümar i gh'a dò representazziú:
-
- Par esempi, ul nümar x=0,9999... (i 9 sa i sigüta al infinii), al verifica l'equazziú 10x = 9+x. Ul nümar i=1,000000... (i 0 sa i sigüta al infinii) en al è igualameent sulüzziú [1]. Or l'esistenza e l'unicitaa da sulüzziú a chesta equazziú i è düü prupietaa essenziale par una definizziú univoca di reaj. Par remédiá a chesta situazziú , al deventa nécessari d'identifiá i representazziú decimala ch’al i è sulüzziú d'una même equazziú : la definizziú deventa plüü cumplessa.
- Druvá un desvilüpameent decimaal al fà gjügá un röö particülaar a la basa 10.
-
- Chesta dificultaa a l'è mia insürmuntàbila . La al è resulüda druvaant una basa qual-sa-vöör : sa parla alura da desvilüpament p-àdich. Al è alura pussíbil da demustrá che i cungjuunt faa sü a partí da chesta basa i è isumòrfich e che i prupietaa di nümar reaj i è valàbil in tüte cheste base. Da tüta manera i demustrazziú i deventa inütilameent pesante, e la definizziú i pèert la suva semplissitaa.
- Infí e suratütt al è impussíbil da scriif un alguriitm par efetüá i dò uperazziú che i è l'addizziú e la mültiplicazziú, sa fundaant ünicameent sü la definizziú da reaal cuma « nümar a desvilüpament decimaal infinii ».
-
- In efett, i « retenüü » sa i calcüla da la drita vèers la mansina. Adess, ul desvilüpameent decimaal infinii al impediss da truvá un « scumensameent » al alguriitm. Chesta dificültaa la pöö vess sürmuntada, a la cundizziú da desvilüpá di utiil analítich cuma la cunvergenza da sequenze u da série, ch’i pariss plüü sémplis e plüü naturaj.
I frazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dapress i teemp andeegh la representazziú d'una grandezza mesüràbila, par esempi una lunghezza u una dürada la a respundüü a un büsögn. La prima resposta a l'è stada la custruzziú di frazziú (quozzieent da düü intreegh pusitiif). Chesta sulüzziú , metüda in plazza da i Sümerià e i Égizzià a l'è finalameent perfurmanta. La permett d'aprussimá una lunghezza qual-sa-vöör cun tüta la precisiú desidrada.
Curespundenza cun da le lunghezze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima furmalisazziú fada sü in sistema che sa al cugnuss a l'è ul früt dal laurá d'Eucliit da Megara.
La suva custruzziú redigjüda in 13 líbar cjamaa Elemeent d'Eucliit, la porta dò grande idee majuur in la stòria da la matemàtega.
- La matemàtega a l'è furmalizada cun di assiòom, di teureem e di demustrazziú. Sa pöö alura custrüí un sistema, cun di teureem da che i demustrazziú sa i pögja sü d'òolt teureem. La matemàtega a l'è classada in categuríe, la geumetría e l'aritmética en i è i dò plüü grande. Parlá da custruzziú al töö alura tütt ul sò sentüü.
- Un puunt al è bütaa intra i dò grande categuríe. Chesta manera, ch'a la permet da druvá di resültaa d'una da le branche da la matemàtega par s·cjarí una otra branca, a l'è da le plüü fecunde. I nümar i è alura metüü in curespundenza cun da le lunghezze da segmeent.
Prubleem d'incumpletezza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Irazziunalitaa da la ariis quadrada da 2[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aprocc d'Eucliit al mett in evidenza la prima cuntradizziú intra la nuzziú da nümar da l'épuca - i frazziú - e ul röö atribüii-gh, la representazziú d'una grandezza mesüràbila .
- Una lunghezza da che ul quadraa al è iguaal a 2 la esiist. Un resunameent geumétrich, gjanmò vecc a l'épuca d'Eucliit, al mustra che al è pussíbil da custrüí un quadraa B da süperfiis dobia da chela d'un quadraa inizzial A da custaa iguaal a 1. Si sa la nota la lunghezza dal custaa dal quadraa B, ch’al al è iguala a la lunghezza da la diagonala dal quadraa A, l'igualtaa al è alura verifiada.
- Una lunghezza da che ul quadraa al è iguaal a 2 la esiist mia sota furma da frazziú
{{{contegnüü}}}
Custrüzziú di nümar reaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al esiist da le diferente custrüzziú di nümar reaj, da che le dò métude le plüü riguuruse i è
Custrüzziú intütiva a partí di nümar decimaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- vardée l'artícul détajaa : Desvilüpameent decimaal
Un nümar reaal al è una quantitaa ch’a la gh'a par representazziú decimala , indúe al è un intreegh, cada al è una scifra intra 0 e 9, e la sequenza sa la tèrmina ní par una infinitaa da 9 ní par una infinitaa da 0. La definizziú da a l'è alura ul nümar ch’al al satisfà chesta dòbia inequazziú par tütt k:
Custrüzziú paj cupameent da Dedekind[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intrudüzziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è la custrüzziú imaginada pal Richard Dedekind ch’al remarca che cada razziunaal r al cupa in düü cungjuunt : ul cungjuunt di razziunaj taj che e ul cungjuunt di razziunaj taj che . Al cjama alura un cupameent da . Al remarca dapress che al pöö apó partí in düü cungjuunt : ul cungjuunt di razziunaj taj che e ul cungjuunt di razziunaj taj che . L'idea ga la vegn dunca da definí ul cungjuunt di reaj cuma ul cungjuunt di cupameent da . Al resta adess a definí un cupameent senza druvá la nuzziú intütiva da nümar reaal. Dedekind al prupusa la definizziú sigütaant :
- Un cupameent da Dedekind íntal còorp di razziunaj al è un dòbi da 2 sübcungjuunt mia-vöj A e B taj che
Sa veet inscí che cada nümar razziunaal r al definiss düü cupameent :
- (A,B) taal che A al è ul cungjuunt di razziunaj stregjameent inferiuur a r e B ul cungjuunt di razziunaj superiuur u iguaj a r
- (A',B') taal che A al è ul cungjuunt di razziunaj inferiuur u iguaj a r e B ul cungjuunt di razziunaj stregjameent superiuur a r.
Par trá via chesta ambigüitaa, sa la dröva alura la definizziú sigütaant d'un cupameent :
- Un cupameent da al è una paart A da tala che
- A al è mia vöj e difereent da
- par tütt da A, si alura al partegn a A
- A al gh'a mia da plüü graant elemeent.
Sa pöö remarcá che chesta segunda definizziú la permet d'assürá una curespundenza ünívuca intra cada razziunaal r e ul cupameent definii cuma ul cungjuunt da töcc i razziunaj taj che . Sa al definiss alura cuma ul cungjuunt da chiist cupameent. Sa remarca che sa al diviit in düü cungjuunt, ü cuj cupameent da che ul cumplementari al amet un plüü piscin elemeent, i cupameent da la furma , e l'òolt cuj cupameent da che ul cumplementari al gh'a mia da plüü piscin elemeent.
Par esempi l'irazziunaal al è representaa pal cupameent .
Sa al imersiuna natüralameent in par l'aplicazziú ingetiva che, a tütt razziunaal r, la socja ul cupameent
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Relazziú d'úrden : Ul cungjuunt di cupameent, münii da la relazziú d'inclüsiú al è alura un cungjuunt tutalameent urdenaa verifegaant da plüü la prupietaa dal límit da sura (cada cungjuunt mia vöj magjuraa al gh'a un límit da sura).
Adizziú : Sa la pöö alura fá sü una adizziú sü da la manera sigütaant :
- al esiist a in A e b in B taj che c = a + b.
Chesta adizziú la cunferiss a una strütüra da grup cumütatiif. L'ünega dificültaa la cunsistiss in la definizziú da l'upòost da A : (si ) u (si )
Mültiplicazziú : La custrüzziú da la mültiplicazziú a l’è plüü fina. L'è definida sü töcc i reaj pusitiif da la manera sigütaant:
- al esiist a in e b in taj che .
La régula di sign la permett alura da fá sü la mültiplicazziú sü tütt
Ul cungjuunt münii da cheste dò legg al è alura un còorp cumütatiif archimedià cumplet.
Custrüzziú via le sequenze da Cauchy[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chesta custrüzziú a l’è plüü difícil a aburdá però la öfar düü vantacc : la custrüzziú di uperazziú a l’è plüü natürala e la gh'a ul mérit da sa generalizá a töcc i spazzi métrich.
Definizziú in taant che cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idea da Cauchy la reseet íntal fatt che sa pöö rivá a cada nümar reaal par una sequenza da Cauchy, i.e. una sequenza verifegaaant ul criteri da la cunveercnza sigütaant:
L'elemeent límit a che la va burlá gjo al sarà alura definii cuma un nümar reaal. Ul cungjuunt da le sequenze da Cauchy, che a nutemm al pariss da tüta manera bé trop vaast. In efett, par esempi, par un razziunaal daa, al esiist una infinitaa da sequenze da Cauchy la cunveercent veers cheest límit. Al è nécessari da quozzientá cheest spazzi par una relazziú d'equivalenza intra le sequenze. Si a nutemm chesta relazziú d'equivalenza intra dò sequenze e , a l'è definida da la manera sigütaant:
Sa al pöö remarcá che la relazziú al è bé reflessiva par che la sequenza nüla la cunveerg bé veers 0, simétrica par che si una sequenza la cunveerg veers 0, alura la sequenza uposta la cunveerg apó veers 0, e la transitivitaa a l'è una cunseguenza da la desigualtaa triangülara sü la valuur assulüda in . Si , e i è tré sequenze razziunale, a emm in efett:
Cada relazziú d'equivalenza sü un cungjuunt la definiss una partizziú da cheest cungjuunt. Un elemeent da chesta partizziú al è cjamaa nümar reaal, e ul cungjuunt di nümar reaj al è nutaa .
Remarca : cura che sa la fa teent vargot veers un límit, chí, al è par di razziunaj che sa la va inquadrá, par che sa disponn gnamò di reaj!
Definizziú in taant che còorp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt da le sequenze in al è natüralameent münii d'una strütüra d'anell cun l'adizziú e la mültiplicazziú ereditade da la strütüra da còorp da le sequenze. Si e i è dò sequenze, alura cheste uperazziú i è definide par:
Cheste uperazziú i cunserva ul criteri da Cauchy, inscí la suma e ul prudüit da dò sequenze da Cauchy i è amò da le sequenze da Cauchy. Al è inscí pussíbil da müní d'una strütüra d'anell.
Cheste uperazziú i cunserva la partizziú definida par la relazziú . Inscí quaal-sa-síes i representant scernii da düü classe da la suma (resp. la mültiplicazziú ) di representaant la partegn a la istessa classa da . Al è inscí pussíbil da müní d'una strütüra d'anell. Sa verífega che la classa da al è l'elemeent néutar e la classa da l'ünitaa. Sa verífega che al è da plüü un còorp cumütatif.
Sa al imersiuna in via le sequenze custante. Sa nutarà la classa cuntegniint la sequenza cunstanta iguala a .
{{{contegnüü}}}
Relazziú d'úrden[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa al definiss da la manera sigütaant :
-
- u
- al esiist una sequenza da Cauchy razziunala e un razziunaal pusitiif taal che al síes un representaant da e a partí d'un vargü raanch
e
da la manera sigütaant :
-
- u
- al esiist una sequenza da Cauchy razziunala e un razziunaal negatiif taal che al síes un representaant da e a partí d'un vargü raanch.
Sa la definiss alura una relazziú d'úrden sü pusaant
Sa demustra che münii da chesta relazziú d'úrden al è un còorp tutalameent urdenaa archimédià e che chesta relazziú d'úrden la cuinciit cun la relazziú d'úrden sü
{{{contegnüü}}}
Distanza e límit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La valuur assulüda a l'è alura definida par
Sa remarca che si al è un representaant da alura al è un representaant da .
Sa pöö alura müní d'una distanza
- d(x , y)= |x - y|
e ga definí la la cunveercnza da sequenze.
Sa demustra a cheest prupòsit che, si al gh'a par representant la sequenza da Cauchy razziunala , alura chesta sequenza a l’è apó una sequenza da reaj ( al è imersiunaa in par la curespundenza sigütaant : al gh'a par representant la sequenza cunstanta ) e chesta sequenza da reaj la gh'a par límit . Cheest chí al permett, da plüü, da pruvá che al è deens in par che tütt reaal al è límit d'una sequenza da razziunaj.
Sa demustra apó che, sü cheest cungjuunt, ul límit d'una suma a l’è iguaal a la suma di límit, ul límit d'un prudüit al prudüit di límit e che ul límit d'una sequenza pusitiif a l’è pusitiif u nül.
Cumpletezza e límit da sura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa al saa gjanmò che, par custrüzziú , tüte le sequenze da Cauchy razziunale i cunveerc in . Però sa demustra che al è apó ul caas par cada sequenza da Cauchy reala.
Chesta métuda da custrüzziú sa la generaliza a tütt spazzi métrich E par utegní un spazzi métrich cumplet E' taal che E al síes deens in E' .
Sa demustra da plüü che al verifica la prupietaa dal límit da sura : tütt sübcungjuunt mia vöj magjuraa al gh'a un límit da sura.
{{{contegnüü}}}


text:
Lengua ladina
El Ladin (nom nativ: Ladin; ciamaa Ladino in Talian e Ladinisch in tudesch) l'è una lengua Reto-rumanza parlada int i Dulumit intra el Trentin/Südtirol e el Venet, cioè int la Ladinia. El ladin l'è un parent strec del rumanc e del furlan. Inscí de scunfund no el ladin cunt el ladin giüdeo-spagnö (che l'è una lengua rumanza derivada de spagnö, lengua ebraica, türch, e grech), se parla de suent de Ladin dolomitan o Ladin standard.
El ladin l'è parlaa int i cumün de:
- Pruincia de Bulzan:
- Urtisèj (Ladin: Urtijëi, Tudesch: St. Ulrich, Italian: Ortisei)
- Santa Cristina de Gardena (Ladin: Santa Cristina Gherdëina, Tudesch: St. Christina in Gröden, Talian: Santa Cristina di Val Gardena)
- Selva (Ladin: Sëlva, Tudesch: Wolkenstein, Italian: Selva di Val Gardena)
- La Val (Ladin: La Val, Tudesch: Wengen, Italian: La Valle)
- Marèb (Ladin: Mareo, Tudesch: Enneberg, Italian: Marebbe), cunt:
- San Martin de la Tur (Ladin: San Martin de Tor, Tudesch: Sankt Martin in Thurn, Italian: San Martino in Badia)
- Badía (Ladin: Badia, Tudesch: Abtei, Italian: Badia), cunt:
- Curvara (Ladin: Corvara, Tudesch: Kurfar, Italian: Corvara)
- Còlfusch (Ladin: Colfosch, Tudesch: Kolfuschg, Italian: Colfosco)
- Pruincia de Trent (Val di Fassa):
- Canazej (Ladin: Cianacei)
- Campitell de Fassa (Ladin: Ciampedèl)
- Mazin (Ladin: Mazin)
- Puza de Fassa (Ladin: Poza)
- Vigh de Fassa (Ladin: Vich)
- Suraga (Ladin: Soraga/Sorega)
- Muena (Ladin: Moena)
- Pruincia de Belün:
- Val Livinalungh (Ladin: Fodom, Tudesch: Buchenstein)
- Curtina d'Ampess (Ladin: Anpëz, Tudesch: Petsch-Hayden)
El ladin de la Val di Fassa (Ladin: Val de Fascia) l'è divis in düü ram: el "Cazét" che l'è parlaa in de la part nord de la val, e el "Brach" che l'è parlaa in de la part sud. I diferens j'hinn principalment funulogich. Presempi, in Cazét "aqua" l'è "ega" menter in Brach l'è "aga".
El ladin l'è ricunussüü uficialment dal guveren italian, ma dumà per i parlant ch'i stan in delTrentino/Ades Vòlt, e non per quej ch'i stan in Venet.
Di parlad che gh'han di inflüenz ladinn se tröven anca in de la Val de Nun e in de la Val de Sul.
El Pader Noster in Ladin Dolomitan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pere nost, che t'ies n cel, (Pader noster, che te seet in ciel)
sibe santificá ti inuem, (che 'l sia santificaa el tò nom)
vënie ti rëni, (che 'l vegna el tò regn)
sibe fata ti ulentà, (che la sia fada la tua vuluntà)
coche n ciel nsci n tiëra. (cume in ciel inscì in tera)
Da-nes ncuei nosc pan d'unidi,(dan incö el noster pan de tücc dì)
y lasce-nes dò nosc debit, (e perdunun i noster debet)
coche nëus lascion a nosc debitëures. (cume nüm je perdunum aj noster debitur)
Y non nes mené tla tentazion, (e menun minga in de la tentaziun)
ma libre-nes del mel, amen. (ma liberun del mal, amen)
(font:[1])


text:
Triculōr Italiân
Artécol in dialèt arzân
Indice
La stôria dal Triculōr Italiân[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Triculōr Italiân, (Tricolore Italiano in italiân) cme bandēra nasionêla, la nâs a Rèz al 7 znêr 1797, quând al Parlamèint ed la Repóblica Cispadâna, só prupôsta dal deputê Giuseppe Compagnoni, al stabilés: "…che si renda universale lo Stendardo o Bandiera Cispadana di Tre Colori Verde, Bianco, e Rosso, e che questi tre Colori si usino anche nella Coccarda Cispadana, la quale debba portarsi da tutti". Mó perché prôpria sté trî culōr? Ind l ’'Itâlia dal 1796, traversêda dal vitoriōşi armêdi napoleònichi, al tânti repóblichi d’ispiraziòun giacubèina ch’ îven cambiê i véc Stêt ditatōr àn siēlt quêṣi tóti, cun variasiòun ed culôr, bandêri sgnêdi da trèi fâsci cumpâgni, ed sicûr inspirêdi al mudèl francèiṣ dal 1790. E ânca i repêrt militêr "italiân", més insèm a chi tèimp là a sustgnîr l'esêrcit ed Bonaparte, gh’îven dal bandēri fâti a la ‘stèsa manēra. In particulêr, i stindêrd regimentêl ed la Legiòun Lumbêrda mustrêven, gióst, i culōr biânch, ròs e vèird, che fêven pêrt dal j abitódin antîghi dal pôpol lumbêrd: al biânch e al ròs, difâti, fêven figûra ind al vèc stèma dal cmûn ed Milân (crōṣ ròsa in séma al biânch), mèinter vèird j èren, fîn dal 1782, al divîṣi ‘dla Guèrdia cèvica milanèiṣa. Culōr cumpâgn, pó, gnivèn druvê ânch ind i stindêrd ed la Legiòun Italiâna, ch’la metîva insèm i suldê ‘dl' Emélia e ‘dla Rumâgna, a gh’ é al chêş che còsta sia la ragiòun ch’ l’à cucê la Repóblica Cispadâna ed metrî ind la só bandēra. Al cèinter 'd la fâsa biânca, al stèma ‘d la Repóblica, un portafrèci cun dèinter quâter frèci, (a sêgn dal quâter sitê Rèz, Mòdna, Frêra, Bològna), circundê da ‘na curòuna ed lâver guarnî cun un troféo d’ êrmi.
L'època napoleònica[modifica | mudéfica la surzéia]
La prèma campâgna d'Itâlia, che Napoleòun al fà tr’ al 1796 e al 1799, l’arbêlta al vèc sistèma de Stêt che spartîven l’Itâlia. Al só pôst nâsen tânti repóblichi giacubèini, ed sêgn democrâtich: la Repóblica Ligure, la Repóblica Romana, la Repóblica Partenopea, la Repóblica Anconitana.
Dimòndi vînen batûdi dal cuntratâch austro-rōs dal 1799, da l’j êtri s’unîven, dôp la secònda campâgna d'Itâlia, in dal Règn Itâlich, che al srè durê fîn al 1814. Epór, al j êren la prèma vòja d’indipendèinsa in dal nôster Risorgimèint. E l’è stê prôpira in chi ân lé che la bandēra la vîn sintîda mìa pió cme sègn ed la faméja reêla o militêr, mó cme sègn dal pôpol, dal libertê cunquistêdi e, dòunca, ed la nasiòun ‘stèsa.
Al Risorgimèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind i trèint’ân dóp al Congrès ed Vièna, la bandēra Triculōr l’è stêda fughêda da la Restauraṣiòun, ma la continvê ad èser tirêda só, cme insègna ed libertê, ind al rivólti dal 1831, ind al rivólti masiniàni, ind la disperêda imprèiṣa di fradê Bandiera, ind al rivólti ind i Stêt dla Cēṣa. Dapertót in Itâlia, al biânch, al ròs e al vèird alōlen dîr ‘na cumûna spèransa, ch’la infiâma al pasiòun e l’imaginasiòun di poēti: "Raccolgaci un'unica bandiera, una speme", al scrèv, in dal 1847, Goffredo Mameli in dal só Canto degli Italiani. E quând s’arvès la stagiòun dal '48 e al permès a la Costitusiòun, ch’la bandēra là, la dvèinta al sègn ed ‘na rivîncita nasionèla, da Milân a Venèsia, da Ròma a Palermo. Al 23 mêrs 1848 Carlo Alberto al pêrla al popolasiòun dal Lumbêrd Vènet cun al famōṣ proclàma ch’al dà la nōva ed la préma guèra d'indipendèinsa e al finés cun al parôli:"(…) per viemmeglio dimostrare con segni esteriori il sentimento dell'unione italiana vogliamo che le Nostre Truppe(…) portino lo Scudo di Savoia sovrapposto alla Bandiera tricolore italiana." Al stèma ed la faméja reêla a gh’è stê zuntê ‘na bordûra culôr aṣór, per fêr in môd che la crōṣ e al câmp dal scûd a s’ armes’césen mìa cun al biânch e al rós dal strési ‘dla bandēra.
Figûri tôti dal Sit dal Quirinêl
Da l'unitê ai nôster dé.[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 14 ed mêrs dal 1861 vîn dichiarê la nâsita del Règn d'Itâlia e la só bandēra l'à continvê ad èser, per abitódin, còla ‘dla préma guèra d’indipendèisa. Mó la mancânsa ed ‘na lèg in propôsit - fâta sōl per i stindêrd militêr – al pôrta a fêr dal bandêri cun figûri divêrsi da l’originêl, adiritûra zò ed règola. Sōl in dal 1925 vîn stabilî, per lèg, i mudê ‘dla bandēra nasionêla e ‘dla bandēra de Stêt. A cósta ché (da druvèr ind i palâs dla faméja reèla, ind al parlamèint, ind i ufési e ind al rapreṣentânsi diplomâtichi) a vîn zuntê al stèma la curòuna reêla. Dôp la nâsita dla Repóblica, un decrêt ed lèg dal Presidèin ed la Repóblica dal 19 zógn dal 1946 al fésa la figûra pruvişôria ‘dla nōva bandēra, confermêda da l'Asembléia Costituèint ind la sidûda dal 24 mêrz dal 1947 e mésa ind l’articól 12 ed la nóstra Chêrta Costitusionêla. E ânca ind al sèch linguâg dal verbêl a’s pōl còjer tóta l'emosiòun dal mumèint.
Al Presidèint (Ruini) :
Pongo ai voti la nuova formula proposta dalla Commissione: "La bandiera della repubblica è il tricolore italiano: verde, bianco e rosso, a bande verticali e di eguali dimensioni".
L'é apruvêda. L' Asembléia e al póblic dal tribûni a’s mèten in pē. L’é un lòngh ciucamèint ed mân.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Corrado Barigazzi - Il tricolore e l'albero della libertà : Reggio e la Rivoluzione francese, 1796-1800 - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 1996.
- Ugo Bellocchi - La storia d'Italia narrata dal tricolore : 1796-1986 - Reggio Emilia : Societa emiliana editoriale, 1985-
- V. Fiorini, M. Butturini - Chi invento la bandiera tricolore - Salò : Tip. Giovanni Devoti, 1897
- C.C. Fornili - Il Tricolore nel quadro di tre grandi avvenimenti: rivoluzione, Napoleone, risorgimento - Reggio Emilia : Nuova Futurgraf, 1997
- Tarquinio Maiorino, Giuseppe Marchetti Tricamo, Andrea Zagami - Il tricolore degli italiani : storia avventurosa della nostra bandiera. - Milano : Mondadori, 2002.
- Otello Montanari - 1797: nascita del primo Tricolore e della prima Costituente in Italia - Modena : OMICRON, 2003
- I Giorni del Tricolore : memorie storiche della Citta di Reggio dall'anno 1796 al 1812 di Don Pio Motti / a cura di Maurizio Festanti. - Reggio Emilia : Diabasis, 1997.


text:
Vitori Emanuell III d'Italia
El Vitori Emanuell III de Savoja (Napoli, 1869 - Lissandria d'Egitt, 1947) l'è staa re d'Italia del 1900 al 1945, re d'Albania del 1939 al 1943 e Imperador de Etiopia del 1936 al 1941.
Despoeu la mort del pader Umbert I l'ha tegnuu 'na posizzion coretta cont el lassà che 'l Giolitti el portass inanz el sò programma de reform liberai e sociai.
L'è staa favorevel a la guerra con la Turchia per conquistà la Libia in del 1911. Duranta la Prima Guerra Mondial, despoeu de la desconfitta in de la bataja de Caporett, l'ha sostituii el general Cadorna cont el general Diaz che l'ha portad a la vittoria in su l'Austria-Ungaria.
Despoeu de la guerra l'ha ciappaa pagura per la revoluzzion e l'ha favorii el Mussolini che el 28 de ottober del 1922 l'ha ciappaa el podè. Sotta el fascism l'ha man-a-man perduu i sò fonzion, finn'a quand, el 25 de Luj del 1943, l'ha destituii el Mussolini e l'ha ciamaa a guidà el Govern el general Badoglio che el 8 de Settember de l'istess ann l'ha ciamad l'armistizzi, intanta che el Re el scappava de Roma per andà a Brindes che l'era degiamò sotta el controll di Ingles e di Merican.
In del 1944 el minister Palmiro Togliatti, on comunista, el l'ha constrengiuu a retiràss e a lassàgh el trono al so fioeu Umbert II a titol provisori, ma in del mes de magg del 1946 el s'è retiraa definitivament con l'andà in esili a Lissandria d'Egit indove che l'è mort a la fin de l'ann dopo.


text:
Rivaról
Rivaröl (nòm uficiàl en Italià: Rivarolo del Re ed Uniti) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 991 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), conde 'na superfìce de 27,3 km² e 'na densità de popolasiù de 73 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalmagiur, Casteldidòn, Rivaröl Mantoà (MN), Sabbioneta (MN) e Spineda.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Rivaröl l'è mustrat endela tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Luis Antoni Enrigh de Borbon-Condé
El Luis Antoni Enrigh de Borbon-Condé, mej conossuu cont el titol de Duca d'Enghien (in frances: Louis Antoine Henri de Bourbon-Condé, duc d'Enghien; Chantilly, 1772 - Vincennes, 1804) l'è staa on nobil frances, l'ultim de la soa dinastia.
Ai temp de la Rivoluzion Francesa el s'è s'ceraa cont i nobil che hann segutaa a combatt contra el governa repubblican. Quand l'esercit realista (organizzaa del sò pader e del sò nonno) l'è staa battuu, lù el s'è refugiaa in del Baden, indove 'l s'è sposaa.
Quand el Napoleon l'ha sentuu che 'l gh'era on complott monarcigh contra de lù, col pensà che 'l capp el fuss proppi el duca d'Enghien, l'ha faa rapì e fusilà. L'azion l'è stada on grand inscandol per tutta l'opinion pubbliga europea, che l'ha mettuu in cattiva lus el Bonapart.


text:
Innsbruck
Innsbruck (Innschbrugg u Innschbruckh in Tirules; Puntina in Rumanc; Pons Æni in Latin; Inomost in sluven) a l'è una cità de l'Austria de passa 120,000 abitant. A l'è la capital del stat del Tirol e, dopu de Viena, Graz, Linz e Salisburgh, a l'è vüna di cità püssee grand de l'Austria.
El nom Innsbruck 'l vegn del Tirules Innschbrugg, ciuè Brugg(n), che'l vör dì punt, e Innsch che'l vör dì del fiüm Inn, e alura 'l vör dì Punt de l'Inn, Punt sura l'Inn, u Punt in sü l'Inn.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I rèscc piö antìch che gh'è stat troàt i sögerés che la zòna l'ìa abitàda zamò al prensépe de l'età de la préda. L'ezistènsa amò 'ncö de topònim de urìgin pre-romàna la fà pensà che la zòna la sàpe stàda abitàda de alùra sènsa interusiù. Endel sècol IV i g'ha fat sö 'na stasiù del ezèrcit che i ciamàa Veldidena (el topònim l'è scamèàt enfìna ai nòst dé sóta la fùrma de Wilten che l'è 'n quartér de Innsbruck) de le bànde de Oenipons, per protèger la stràda comerciàla che de Verùna la portàa a Augusta Vindilicorum (Augsburg) endela pruvìncia de la Raetia per el pas del Brènero.
La prìma mensiù de Innsbruck la remónta al nòm Oeni Pontum o Oeni Pons che l'è la fùrma latìna che öl dì put (pons) söl Inn (Oenus). La zòna difàti l'ìa 'mportànte perchè l'ìa 'n pónt de streersamènt del Inn.
I cónt de Andechs i g'ha crumpàt la cità endel 1180. Endel 1248 la cità l'è pasàda 'ndele mà dei cóncc del Tiröl.[1] El stèma de la cità el reprezènta 'na vìsta de l'alt del put söl fiöm, e l'è dopràt alméno del 1267. La vìa che la pasàa el Brènero l'ìa apò alùra giöna de le vìe de cumunicasiù piö 'mportànte e fàcii 'ntra 'l sud e 'l nòrd de le Alpi. La sò puzisiù e funsiù de stasiù de trànzit la g'ha dóca favurìt el fioréser de la cità.
Innsbruck l'è deentàda la capitàl del Tiröl endel 1429 e 'ndel sècol XV la cità l'è deentàda giü dei cèntri europèi de pulìtica e cültüra quan che 'l emperadùr Maximilian I el fàt de Innsbruck giöna de le sò rezidènse 'ndel 1490. La cità la g'ha beneficiàt de la prezènsa del emperadùr e monümèncc come la Hofkirche i è pròpe del chèl tép lé. En monümènt fùnebre per el Maximilian l'ìa sta progetàt e fat sö parsialmènt dei sò söcesùr. El complès, conden senotàfe e le stàtue de bróns dei antecesùr véri e mìrich de la cazàda dei Asbùrgo i rèsta come giöna de le espresiù artìstiche piö alte che gh'è a Innsbruck. En servìsio de pòsta 'ntra Innsbruck e Mechelen l'è stat mitìt en pé endel 1490 de part de la Thurn-und-Taxis-Post.
Enfìna al 1665 en ram dei Asbùrgo el g'ha goernàt a Innsbruck condena córt endependènta. Endel 1620s a Innsbruck gh'è stat fat sö la prìma cà de l'Opera a nòrd de le Alpi. Endel 1669 gh'è stat fonsàt l'università.
Ai tép de le guère napoleòniche el Tiröl l'è stat cidìt a la Baviera, aleàda de la Frància. Andreas Hofer el g'ha guidàt 'n ezèrcit de contadì tirolés a vènser la batàia de Bergisel cùtra le fórse ünìde de fransés e bavarés, e 'l g'ha fat de Innsbruck la sò capitàl. Piö tarde però i fransés-bavarés i g'ha ìt la mèi sö la milìsia tiroléza e 'nfìna al 1814 Innsbruck la g'ha fat part de la Baviera. La duminasiàù Austriàca l'è stàda restabilìda dòpo el congrès de Vièna.
L'eròe tirolés Andreas Hofer l'è stat giüstisàt a Màntoa; i sò rèscc i è stacc dacc endré a Innsbruck endel 1823 e sotràcc endèla céza Fransescàna.
Endel 1938 l'Austria l'è stàda anitìda a la Germània nazìsta col Anschluss. 'Ntra 'l 1943 e 'l més de bril del 1945, Innsbruck l'è stàda bombardàda 22 ólte e la 'na reportàt dei gròs dagn.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Chizzali. Tyrol: Impressions of Tyrol. (Innsbruck: Alpina Printers and Publishers), p. 5


text:
Waterloo
Waterloo (in valun Waterlô) a l'è una cità del Belgi, in de la pruincia del Brabant Valun, in de la regiun de la Valonia. Al gh'ha 29.315 abitant (2007).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sit a l'è cugnussüü perchè in del 1815 a l'è stada cumbatüda l'ültima bataja del Napuleun cuntra i esercit leaa sota la cundüziun de l'Arthur Wellesley, düca de Wellington: la bataja de Waterloo.
Alter sit ciamaa "Waterloo"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A bun cünt, cunt el nom de Waterloo gh'en è anca de alter de sit in del mund:
In Regn Ünii gh'hinn 8 paes:
- Waterloo (Motherwell)
- Waterloo (Lambeth)
- Waterloo (Horsham Saint Faith)
- Waterloo (Poole)
- Waterloo (Haverfordwest)
- Waterloo (Bude)
- Waterloo (Perth)
- Waterloo (Sefton)
In Germania 2:
In USA 29.
In Canada 5.


text:
I guerrieri dell'anno 2072
I guerrieri dell'anno 2072 (I cumbatènt d'l an 2072) 'l è 'n film fantàstic dal 1984 ad Lucio Fulci ambintâ in dal futûr.
Sunt
In d'l an 2072 i canài televiśìṿ, par far ascōlt, i métan sù sōl di prugràma viulènt cuma la rēda Seven Seas ch'la traśmét di cumbatimènt fra mutuciclìsta c'n al campiòṅ ch'l è Drake (Jared Martin). Sam (Gianni Di Benedetto), al cap dal canàł cuncurènt Wbasic, al decìd acsè ad mandàr in ónda anca lò un prugràma cumpàgn cun di cundanâ a mòrt ch'i gh'àṅ da cumbàtar par meritàr-as la gràsia. A sarnìr i cuncurènt 'l è al computer Junior ch'al tîṅ in cunsiderasiòṅ qvéi ch'i èṅ bòṅ ad far crésar i spetadōr e dònca al pésca sù anc Drake. In cal méntar sò mujér, la Susan (Valeria Cavalli), la vèṅ masàda e Drake al finìs in parśòṅ p'r ès'r-as fat giustìsia da par lò, a dita dla pulisìa, e pò in un pòst in dua al gh'à da cumbàtar cun di àtar gladiadōr e lè al gh cata Monk (Donald O'Brien), òṅ ch'al cgnusìva bèla da prima e ch'l è armàś ufēś in dla ghigna tant ch'adès al gh'à 'n òć biònic. Chi lò al fà al mecànic par qvéi dla Wbasic.
I gladiadōr i vènan instigâ a cumbàtar e custrét a masàr dal figùri ch'i gh s pàran davànti, frut dl'imaginasiòṅ, ma Drake al s tira indrē. La siensiàda Sarah Newman (Eleonora Brigliadori) la gh miśùra i pinsēr rabî ch'al gh'à in dla suca druànd di raǵ làśèr. Quànd lò al tórna in dla sò cambra al gh cata chi àtar gladiadōr ch'i tàc'n a dar-'g adòs e a piciàr-al. Al cap di preturiàṅ, Traven (Renato Rossini), al gh mét al bèc e al decìd ad masàr-an òṅ ma Drake 'l al férma dgénd che piutòst al s cuparév lò, mandànd acsè a gl'urtìghi al spetàcul.


text:
Borchfòrt
Borchfòrt (nòm uficiàl en italià: Borgoforte) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha Erùr: Còdice sbagliàt020 005 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 38,9 km² e 'na densità de Errore nell'espressione: operatore < inatteso, ab./km².
El cunfìna coi cümü de San Vito Bagnöl, Cürtatùn, Marcarìa, Munticiàna, San Benedét, Viadàna, Vergìli.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Borchfort l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Chor viril Lumnezia – il concert 2014
- Dumengia, 1.2.2015, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 1.2.2015, 14:03, RTR
«Nova veta» quai è stà il motto dal concert 2014 dal Chor viril Lumnezia, il 10avel concert sut la batgetta da Clau Scherrer. Cooperà ha il giuven accordeonist da Lustenau/Voralberg Raphael Brunner. RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ha registrà il concert dals 31.05.2014 a Vella en halla polivalenta. Nus tadlain chanzuns dals indigens Conrad Bertogg, Armin Caduff, Eduard Lombriser, Gion Antoni e Gion Giusep Derungs. Lura dattan els era chanzuns dals esters Cézar Cuj, Vilhelm Svedbom, Camille Saint-Saens e Joseph Bovet. Raphael Brunner suna cumposiziuns da Domenico Scarlatti, Astor Piazzolla e Franck Angelis.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
B
La B o b, nom in lumbard be [be] (al dì d'incö anca italianizaa a bi) l'è la seconda letera de l'abecee latin e lumbard, e de quij derivaa da l'abecee di fenici.
In lumbard la curispond a la cunsunant plusiva bilabiala [b] (tant 'me int alfabet funetich internaziunal).
Int la so version granda la sumeja a la letera beta de l'abecee grech e a la B de l'abecee cirilich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La ‹B› l'ha principiaa cume pitugrama del söl d'una cà int i geruglifich egizian o int l'abecee Proto-Sinaitich. In vers al 1050 p.d.S., la version int l'abecee di fenici la gh'aveva una furma liniara che la serviva per fà la letera beth.


text:
Vangél
Ol Santo Vangél l'è 'l lìber che l' cónta sö la èta, i miràcoi, i 'nsegnamèncc, la mórt e la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést.
I vangéi üficiài, cioè chèi acetàcc cóme giös'cc da la Césa Catòlega e da töte i ótre Cése cristiane, i è quàter:
- ol Vangél de San March (Katὰ Mᾶpkov eὐaYYέλιov - segónt March) fòrse del 70 d.C.;
- ol Vangél de San Matéo (Katὰ Matθaῖov eὐaYYέλιov - segónt Matéo) scricc tra 'l 70 e l' 100 d.C.;
- ol Vangél de San Lüca (Katὰ Aoukᾶv eὐaYYέλιov - segónt Lüca) scricc tra 'l 80 e 'l 90 d.C;
- ol Vangél de San Gioàn finìt de scrif vèrs ol 100 o 'mpó dòpo.
töcc i óter Vangèi i è mia acetàc da la Césa Catòlega e e da töte i ótre Cése cristiane i è ciamàcc apòcrifi.
Ol nòm Vangél[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm Vangél l' vé dal gréch antìch euaYYέλιov (euanghélion) che l' völ dì la buna notissia.
La lèngua di Vangéi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pènsa che i Vangéi i sìes istàcc iscricc 'n gréch antìch, fò che 'l Vangél del San Matéo scricc fórse 'n Aramàich e per chèsto ciamàt Ol Vangél di Ebrèi, ma l'è mia sigür, de fati gh'è riàt dóma di tèsti 'n gréch antìch.
Tradussiù en Lumbàrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Vangél de San March l'è stacc tradüsìt in Bergamàsch dal Gioancarlo Giaàss e dal Ümbèrt Minèl.
Ol Cìrcol Filològich Milanés l'ha facc öna tradüsiù de töcc i quàter Vangéi.