text:
cool and clean
"cool and clean" è il program da prevenziun en il sport svizzer che s'engascha per in sport correct e net. Il program sa drizza ad uniuns ed a federaziuns da sport sco er ad organisaturas ed organisaturs d'occurrenzas da sport ed a gestiunarias e gestiunaris da stabiliments da sport.
La finamira da l'ambassadura da "cool and clean" è quella da motivar – cun infurmaziuns, cun preschentaziuns e cun lavuratoris – uniuns da sport da sustegnair in sport net e correct e da s'annunziar tar "cool and clean". Per realisar il program cun ils giuvenils servan las sis empermischuns (uschenumnads "commitments"):
- Jau vi cuntanscher mias finamiras!
- Jau ma deport correctamain!
- Jau fatsch mias prestaziuns senza doping!
- Jau renunziel a tubac!
- Jau renunziel ad alcohol! (U16) / Sche jau baiv alcohol, fatsch jau quai senza far donn a mai ed ad auters! (16+)
- Jau ... ! Nus ... ! (atgna empermischun)
Uniuns e federaziuns che s'annunzian tar "cool and clean" vegnan sustegnidas cun material didactic sco sets da gieus, videos e broschuras d'infurmaziun ch'èn adattadas per giuvenils sco er tras la cussegliaziun da l'ambassadura chantunala.
Las organisaturas ed ils organisaturs d'occurrenzas da sport e las gestiunarias ed ils gestiunaris da stabiliments da sport gidan cun lur engaschament tar "cool and clean" a realisar occurrenzas e stabiliments senza fim ed ad observar las disposiziuns davart la protecziun da la giuventetgna da l'alcohol e mussan ch'ellas ed els vulan in sport correct e net. Tar la realisaziun da las mesiras vegnan er ellas ed els sustegnids cun material d'infurmaziun e cun cussegliaziuns.
Infurmaziuns ed annunzia sut www.coolandclean.ch.
Dar ad emprest material da "cool and clean"
Il material d'occurrenza da "cool and clean" po vegnir prendì ad emprest a Cuira tar graubündenSport. Il suandant material stat a disposiziun: tenda, credenza da la bar, bandieras e banderolas da reclama. Il material sto vegnir prendì en consegna e puspè returnà a Cuira. Empustaziuns pon vegnir fatgas sut il suandant link: https://coolandclean.ch/de/shop.


c: text/html

text:
Cun bouldrar – raiver sin grippa – promov'ins il sentiment da moviment, ins surmunta temas, ins promova la cuminanza ed anc bler auter, per Yannick Friedt in sport ferm social.
En sia halla da bouldrar ha el montà passa 500 tegns cun differentas rutas. Mintgin ha la pussaivladad da raiver en la halla, quels cun experientscha e era ils principiants.
In emprim pass per ir a rampignar en la muntogna
Per rampignar en la halla da bouldrar dovri sulettamain chalzers da rampignar, nagina sua, chapellina u crutschs da carabina. Il ristg d’avair in accident è relativamain pitschen, sch’ins croda da la paraid, sa platg'ins sin matratschas. En la halla da bouldrar ins survegnia la tecnica per ristgar pli tard er a rampignar vi dal crap.
RR actualitad 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Basa Baviera
La Basa Baviera (en todèsch: Niederbayern) l'è giü dei sèt distrècc aministratìf (en todèsch: Regierungsbezirk) del Land de la Baviera, 'n Germània. La capital del distret l'è la cità de Landshut.
Südiviziù aministratìve[Modifega | modifica 'l sorgent]
La regiù de la Bàsa Baviéra l'è dividìda 'n nöf circondàre (Kreise) e trè cità extra-circondariài (Kreisfreie Städte), che le aparté e nisü circondàre.
- Circondàre (Kreise):
- Deggendorf
- Dingolfing-Landau
- Freyung-Grafenau
- Kelheim
- Landshut
- Passau
- Regen
- Rottal-Inn
- Straubing-Bogen
- Cità extra-circondariài:
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Ils Tschäggättä
Descripziun
Ils «Tschäggättä» èn figuras da tschaiver tipicas per il Lötschental cun mascras fatgas da lain da schember e vestgidas cun pel-chaura u pel-nursa e cun ina stgella vid la tschinta. Dals 3 da favrer, il di suenter Nossadunna da chandailas, fin mardi tschaiver da mesanotg giran els per las giassas dals vitgs e persequiteschan dunnas ed uffants. Sch'els tschiffan las dunnas ed ils uffants, sfruschan els en lur fatschas cun naiv. Cun il svilup economic e social dal Lötschental a partir dals onns 1950 èn er sa midads ils rituals: En il fratemp n'è la finamira principala dals «Tschäggättä» betg pli sco pli baud da tschertgar la favur dad insatgi ed i n'èn er betg pli mo ils giuvens nubils da la val che dastgan sa vestgir sco «Tschäggättä» e girar per las giassas enturn.
Dapi ch'il turissem d'enviern è daventà il sectur economic il pli impurtant dal Lötschental, passan ils «Tschäggättä» mintgamai ensemen en cortegis tras ils vitgs e sa cumportan bler main selvadi che pli baud. En il fratemp dastgan er umens maridads, dunnas ed uffants purtar las mascras, las pels e las stgellas. Ils «Tschäggättä» èn oz in segn caracteristic dal Lötschental per las medias e per il turissem naziunal ed internaziunal. Questa rolla provochescha dentant la dumonda, quant represchentativs ch'els èn e tras tge criteris che lur autenticitad duai vegnir definida. Talas tensiuns garanteschan dentant er la forza e la cuntinuitad da questa tradiziun viva.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Werner Bellwald: Zur Konstruktion von Heimat. Die Entdeckung lokaler «Volkskultur» und ihr Aufstieg in die nationale Symbolkultur. Die Beispiele Hérens und Lötschen (Ethnologische Reihe 5). Sitten, 1997.
Maurice Chappaz: Lötschental secret. Les photographies historiques d’Albert Nyfeler. Lausanne, 1975
Suzanne Chappaz Wirthner: Les masques du Lötschental. Présentation et discussion des sources relatives aux masques du Lötschental. In : Annales valaisannes vol. 49, Sion, 1974, p. 3-95
Suzanne Chappaz Wirthner, Grégoire Mayor: Les Tschäggättä en scène. Débats sur l’esthétique du masque parmi les sculpteurs du Lötschental. ethnographiques.org vol. 18, 2009
Karl Meuli : Schweizer Masken. Zürich, 1943
Marcus Seeberger: Menschen und Masken im Lötschental. Brig, 1974
- Dossier
- Tschäggättä
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 31.05.2018
Dimensiun: 248 kb
Tip: PDF
- Tschäggättä


text:
Gloucester
Gloucester (Caerloyw in galles; Glevum in latin) l'è ona città de l'Inghilterra del sud-òvest.
Ghe viven crica 110.000 abitant e ghe passa el fiumm Severn. Gloucester l'è 'l capploeugh de la contea omònima.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gloucester l'è stada fondada di Roman ai temp del Nerva. A Gloucester la se troeuva la gesa pussee antiga d'Inghilterra. (gesa de St. Mary de Lode). La città l'è cressuda per la soa posizion longh el fiumm e la costruzion de on'abbadia dedicada al San Peder (681).
Prima che rivassen i Normann, el borgh la gh'eva ona pròppia zecca e on castell (el -cester del topònim).
L'Enrigh II el gh'ha daa a Gloucester el status de città in del 1155 e inscì i sò abitant gh'hann avuu i istess diritt de quei de Londra e Winchester. Cont el passà di ann l'è vegnuda semper pussee important. El re Riccard III l'era conossuu 'me Duca de Gloucester.
In del 1643 l'è staa el loeugh de ona battalia de la Guerra Civil Inglesa, indove hann vingiuu i sostenidor del Parlament.


text:
Prevenziun
Cunzunt tar chauns e giats èsi necessari da controllar tar il chau, las ureglias ed il venter suenter ch’els sun stads giuadora, di il veterinari chantunal, Giochen Bearth. La meglra prevenziun saja, da prender davent uschè svelt sco pussibel il raischen da l’animal per evitar ina infecziun che na saja betg exnum la medema sco tar ils carstgauns. Cun prender davent il raischen, u cun ina pincetta u a maun, ston ins dar adatg da betg smatgar il raischen u be trair ora il corp senza il chau.
Ina virola sco prevenziun, sco ch'i dat per nus carstgauns, na datti betg per ils animals, di Giochen Bearth. Dentant dettia autras metodas per proteger noss animals da chasa. Per exempel cun in cularin che ha en in repellent, quai è ina substanza ch'ils raischens na han betg gugent, per evitar che raischens mordan il chaun u il giat. In'autra metoda che saja sa cumprovada, èn ampullas cun las qualas ins fruschia il repellent sin la tatona dal chaun u dal giat.
Ina garanzia da 100% per betg survegnir raischens, na sajan dentant tut las prevenziuns betg. Perquai: Adina puspè controllar l'animal ch'el n'haja betg raischens e btg sutvalitar quels animalets.
Era per ils animals da niz datti medicaments da prevenziun. Tar las vatgas fruschian ins quels medicaments sin il dies e tar las nursas sappian ins per exempel metter il medicament en in zaiver e laschar far bogn l’animal en là, declera il veterinari chantunal.
Infecziun entras chaun u giat
Avair tema che nus pudessan s'infectar tar il chaun u giat ch'è s’infectà, na stuain nus betg. Dentant poi esser ch'il raischen va davent dal chaun vi tar nus cura che nus pupragnain l’animal e quai po esser il privlus. Perquai era lavar regularmain las cuvertas nua ch'il chaun u il giat giascha, per evitar ch'ins piglia si da la cuverta in raischen, di Giochen Bearth.
Infecziun entras vatga, chaura u nursa
Tar ils animals da niz po la malsogna vegnir dada vinavant sur il latg. Sche nus bavain il latg criv, direct da la vatga, chaura u nursa, senza ch’il latg è vegnì pastorisà, po la malsogna vegnir dada vinavant a nus, declera veterinari chantunal.
Midada dal clima
In'autra sfida saja, ch'ils raischens sa derasian pli e pli fitg. Avant intgins onns avevi anc num, ch’i na dettia sur 1'000 meters sur mar nagins raischens pli, uschia Giochen Bearth. Uss chattan ins raischens enfin varga 1'500 meters sur mar. Sper la derasaziun vegnian era novas malsognas transportada dals raischens tar nus ch’i devia avant be sin auters continents.


text:
Frêra (Fràra in fraréś, Ferrara in italiân) l'é ‘na sitê ed 135.449 abitânt ed l' Emélia-Rumâgna e l'é la capitêla ed la pruvîncia cun al'stès nòm.
Storia
Frêra l'é inséma al rîvi dal Po ed Volân e la gh‘à un sistêma sitadèin ch’ al s’arfà al XIV sècol, quând l’ ēra gvernêda da la faméja d'Este.
L'é stêda la préma sitê in Europa ad avèiregh un disègn sitadèin precîṣ fàt da n' architèt (al famōş Biagio Rossetti). Pr' al só insèm, carateréstich dal peréiod dal Rinasimèint, per i sō monumèint e al sō belèsi l'é stêda arcgnusûda Patrimòni Mundiêl ed l'Umanitê da l'UNESCO.
L'é ânch óna dal pôchi sitê dl'Italia 'd avèiregh incòra al cèinter intât e circundê dal mûri, che în al'stèsi ed tânt tèimp fa.
Ligàm ad föra
Frèra (Fràra in frarès, Ferrara in itagliàn) l'è 'na zitè ed 131.907 abitànt int'l Emégglia-Rumâgna e l'è la capitèl d'la pruvénzia cun al stèss nómm.
Frèra la sta insamm al Po ed Vulàn e l'à un sistêma zitadén ch'l è quall dal sécol XIV, quand l'èra gvarnè da la famàjja d'Este.
L'è stè la prémma in Europa a avair una pianténna disegnè da un architàtt (al grand Biagio Rossetti). Pr'al só insamm, ch'l è téppic dal Rinasimänt, pr' i só monumént e la só blazza, l'è stè arcgnossó Patrimòni mundièl d'l umanitè da l'UNESCO.
L'è anca onna ed cäl pôchi zitè d'Itâglia a avait ancåura un zänter intât e zircundè dal mûr, ch'äli én cunpâgna a qualli ed tànt tänp fa.
Frara (Ferrara in Itaglian) l'è na çità d 135.449 abitant int l’Emiglia-Rumagna e la capital dl'omònima Pruinça.
Frara la stà in sal Po ad Vulan e la gh'ha na strutura ch'la risal al XIV sècul, quand la jéra guvarnada da la famié D'Este.
L'è stada la prima çità in Europa a aver un disegn preçis fat da n'architet (al grand Biagio Rossetti) e par la so strutura tìpica dal Rinassiment e pr’i so monumint e ill so bléçi l'è stada artgnussuda Patrimònî Mundial dl'Umanità da l'UNESCO.
L'è anch una dill póchi çità dl'Itaglia a aver ancóra al çentr’intà e èsar çircundada da ill mura, ch'j’è anca lor cumpagni a cóm ill jéra tant temp fa.
Frèra (Ferrara in italiàn) l'é 'na sitê ed 131.907 cristiàn in dl' Emélia-Rumàgna e l'è la capitèla ed la pruvèinsa cun l'istèss nöm.
Frèra la stà inséma al Po ed Vulàn e la gh'à un sistèma sitadèin ch'al s'arfà al XIV sècol, quànd l'éra guernèda da la faméja d'Este.
L'è stêda la prémma sitê in Europa ad avéregh un disëgn precìs fat da n'architèt (al grànd Biagio Rossetti ). Pr'al sô insèm, carateréstich dal Rinasimèint, per i sô monumèint e al sô blëssi l'é stèda arcgnusùda Patrimòni Mundièl dl'Umanitê da l'UNESCO.
L'è anca ónna dal pòchi sitê dl'Italia ad avéregh incòra al cèinter intàt e circundê dal mùri, ch'én al stèsi ed tànt tèimp fa.


text:
Cunzunt chors pitschens e chors dal vitg hajan savens bregia da chattar ina dirigenta u in dirigent. Quai conferma era Heinz Girschweiler, president da la Cumissiun da musica grischuna. Era quest onn sajan divers chors grischuns senza dirigent. Tuttina vesa Girschweiler in futur per chors en il Grischun. Novs chors vegnian fundads, era divers chors da giuvenils hajan success. Uschia ch’el è persvas ch’insatge nov creschia. Dentant stoppian ins er restar realist ed acceptar ch'in u l’auter chor sa schlia. Saja quai pervia da mancanza da chantadurs u er da dirigents.
Curs da dirigents n'èn betg pli uschè frequentads
Actualmain maina Heinz Girschweiler a Schiers / Aschera in curs per dirigentas e dirigents futurs. Otg persunas fan part a quel.
Avant intgins onns frequentavan anc 12-14 persunas il curs da dirigents.
Suenter quest curs survegnan els il diplom chantunal da dirigents. Tuttina surpiglian ils paucs directamain in chor. Tscherts participants fan il curs plitost per sasez u per dar scola. Auters dentant han gia experientscha da manar in chor e perfecziuneschan lur savida en il curs.
Manar in chor munta er investir bler temp
Il motiv principal daco che pli paucs èn pronts da surpigliar in chor saja probabel il fatg che blers èn fitg occupads cun lur lavur. Pli baud saja quai anc stà uschia ch'il scolast dal vitg surpigliava in chor. Oz saja quai plitost l’excepziun. Plinavant dovria quai er curaschi e segirtad da star avant chantadurs. Uschia saja daventar dirigent savens in lung process.
RR actualitad 11:00


text:
Il schoc era grond la primavaira cura che la federaziun svizra da skis, Swiss Ski, ha bittà Livio Matossi da San Murezzan or dal cader C. Senza preavis han ils trenaders da Swiss Ski decis da betg pli resguardar il sportist engiadinais. Malgrà che Livio Matossi ha mussà prestaziuns vaira passablas durant la davosa stagiun n'era quai betg avunda per ses trenaders. Era la premiera en la cuppa mundiala al Tavau Nordic n'era in argument betg ferm avunda per salvar Livio Matossi en il cader C.
Suenter dischillusiun da buna speranza
Che Livio Matossi n'è betg vegnì resguardà pli era per el l’emprim mument in schoc. Suenter l’emprima dischillusiun ha il giuven sportist dentant decidì da far enavant. L’emprim ha Matossi fatg la scola da recrut per sportists da professiun. Là ha el gì l’infrastructura perfetga da trenament. Alura avess el gì la pussaivladad da trenar ensemen cun atletas ed atlets dal BSV, la federaziun da skis grischuna. Pervia d'ina malchapientscha è Matossi dentant era crudà or da quest cader. Uss trenescha el ensemen cun ses bab, Reto e la sora Ursina.
Finamira da turnar puspè en in cader da Swiss Ski
Cun bunas prestaziuns durant il proxim enviern vul el sa recumandar puspè per la federaziun svizra da skis. Quai è la finamira da Livio Matossi. El vul puspè sa participar a las cursas da la cuppa svizra. Alura er a cursas da la cuppa continentala. Sche las prestaziuns èn bunas, pudessi esser ch'el vegn puspè nominà per la cursa da la cuppa mundiala, Tavau Nordic, il mez da december.
RR sportissimo 17:00


text:
Linard Bardill è naschì a Cuira ed ha passentà sia uffanza en la Tumleastga. Suenter la matura ha el fatg in viadi dad in mez onn en l'India. Enavos en Svizra ha el studegià teologia a l'Universitad da Turitg e finì quel studi l'onn 1984. Bainprest ha el barattà la chanzla cun la tribuna, quai sco autur da teater, chantautur e cabarettist.
Dapi dus decennis ha Linard Bardill, che viva oz cun sia famiglia a Scharàns, sa fatg in num sco autur da cudeschs e chanzuns d'uffants. Daspera fa el dentant er programs cun chanzuns per creschids, tranter auter cun ses ami, il chantautur sicilian Pippo Pollina.


text:
Il podest
- 1. Lara Gut-Behrami (Svizra) 1:15,63 minutas
- 2. Tamara Tippler (Austria) +0,93
- 3. Federica Brignone (Italia) +1,02
Lara Gut-Behrami ha gudagnà era il super-G a Crans-Montana. Quai suenter ch’ella ha gia gudagnà la cursa rapida dad ier. La Tessinaisa è stada, malgrà il mal il dies, bunamain ina secunda pli svelta che l’Austriaca Tamara Tippler ch’è vegnida segunda e la Taliana Federica Brignone ch’è vegnida terza.
Ulteriuras Svizzras:
Era Priska Nufer ha persvadì sco 6avla e ha cun quai cuntanschì ses meglier resultat da sia carriera. Corinne Suter è vegnida 9avla, Joana Hählen 11avla, Jasmina Suter 22avla e Michelle Gisin 29avla.
CrudadAs ora èn Wendy Holdener eJasmine Flury.


text:
Schweinfurt
Schweinfurt l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Francònia (Unterfranken).
Schweinfurt l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städt) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. L'è la capitàl del circondàre omònim ma del pónt de vìsta aministrtìf la na fà mìa part.
Geografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è colocàda sö la spónda dèstra del fiöm Méno, a presapóch 27 km a nordèst de Würzburg e 20 km a nord de Gerolzhofen. Dòpo de Würzburg e de Aschaffenburg l'è la tèrsa cità con piö tacc abitàncc de la Bàsa Francònia.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Châteaudun, Francia
- Seinäjoki, Finlandia
- Motherwell, Scòsia
- Castel Lagopesole, (frasiù de cümü de Avigliano), Italia
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Il cusseglier federal Guy Parmelin vul avair tut las actas davart l'organisaziun da resistenza dispitaivla P-26. Quai ha el confermà envers radio SRF. Tut las actas stoppian tant pli spert vegnir tramessas en l'archiv federal.
Segunda ordra
Gia l'atun passà aveva el gia laschà tschertgar questas actas. Fin ussa però senza success. La nova tschertga duai vegnir extendida. L'organisaziun era vegnida engaschada il 1979 sco sut-grupap dal servetsch da novitads e defensiun en Svizra.
Gruppa secreta P-26
- La P-26 era ina gruppa da resistenza svizra durant la «guerra fraida» ch'ins vuleva activar, sche la Svizra fiss vegnida occupada da stadis communistics.
- Radund 400 schuldads aveva l'armada recrutà e scolà – ed endrizzà e mantegnì deposits d'armas secrets.
- Curt suenter la crudada dal mir da Berlina (1989) era la gruppa vegnida scuvrida en il rom da la «affera da fischas», e lura schliada per mancanza da la basa legala.
- Ina cumissiun d'inquisiziun parlamentara aveva intercurì la causa en in raport. In raport supplementar è ussa svanì.
RR novitads 10:00


text:
Per la construcziun da la viafier da l‘Alvra (Tusaun-San Murezzan) èn vegnids consultads experts renumads. Trassaziuns e tut las construcziuns èn vegnidas fatgas tenor normas che correspundevan a la pratica la pli moderna da la construcziun da trens en muntogna. La viafier da l’Alvra è vegnida construida sco viafier da muntogna classica per la gestiun a vapur. Sia trassaziun e sias construcziuns d’art da crappa rutta dal lieu èn il punct culminant da la perioda classica da construcziun da la viafier.
La viafier dal Bernina (San Murezzan - Tirano) è in’adattaziun innovativa dal tren electric intercommunal cun trassaziun excellenta en l’auta muntogna. En las Alps è ella il model per bleras viafiers projectadas ed insaquantas construidas. Il traject dal Bernina è oz singular en l’entir mund: I sa tracta da la pli auta transversala da las Alps e d’ina da las pli stippas viafiers d’adesiun dal mund.
Las construcziuns d’art dal traject da l’Alvra e dal Bernina (punts, staziuns, indrizs regulaturs, tunnels e lur portals) furman in’unitad cun la topografia speziala. La tscherna dal traject, surtut quel dal Bernina, è stada motivada commensuradamain tras l’intermediaziun d’attracziuns turisticas e da la cuntrada. Tuttas duas viafiers possedan edifizis d’auta qualitad ed èn concepidas puncto traject e puncto construcziuns autas cun relaziun intenziunada cun la cuntrada.
Extract da charta traject cumplessiv
Extract da charta traject da l‘Alvra
Extract da charta traject dal Bernina
Extract da charta construcziuns d’art traject da l‘Alvra
Extract da charta construcziuns d’art traject dal Bernina


text:
Dapi 20 onns è Bligg in dals musicists svizzers ils pli enconuschents e cun il pli grond success. El ha vendì 600'000 discs, è stà davantvart en la parada svizra ed ha adina puspè inventà danovmain sia musica cun chanzuns sco: Rosalie, Musigg i dä Schwiiz, Legendä und Heldä e Manhattan. Ed el surpassa er ils cunfins musicals, maschaida pop e rap cun elements da la musica populara e dal rock. Ses 10avel disc «Instinkt» è cumparì il december, uss suonda la tournea che maina Bligg e sia band er a Cuira: sonda, ils 27 da favrer en la Stadthalle.
Live tar RTR Bligg live a Cuira
In dals gronds stars da la musica svizra è sin tournea e preschenta ses disc nov: Instinkt.
RTR/jp


text:
Vincent van Gogh
Vincent Willem van Gogh é nasciü a Zundert ai 30 de merz dl 1853 y é mort a Auver-sur-Oise ai 29 de lugio dl 1890.
Al é n depënjadú olandesc.
Al á depënt plü o manco 900 chedri y plü de mile dessëgns, adöm cun schizes nia ruvades y tröpes imitaziuns de dessëgns de provegnënza giaponeja. Al á metü man da dessigné da pice insö y é spo gnü n depënjadú cun 27 agn. Al á depënt sües operes plü conesciüdes ti ultims dui agn de süa vita. Süa ert á influenzé dër tröp l’ert dl XX. seco, ince sce intratan süa vita ne ti é só valur artistich daldöt nia gnü reconesciü. I sogec de sües pitöres é dantadöt autoretrac, paesaji, natöres mortes, ciamps de bla y sorëdli (ciöfs).


text:
Savii chi l'è quel master de capella
Tanzi
Savii chi l'è quel master de capella (1759)
Savii chi l'è quel master de capella
che m'ha redutt a segn da podè dà
giudizi con reson del gran cantà
della stupenda sura Gabriella?
L'è che, imbattendem alla prœuva, quella
æria che dis: podess almanch parlà
la me fè, senza accorgem, grondonà
adree i ganass di madonnin, ohibella.
Nè l'è da dì ch'abbia piansgiuu parchè
me sippia innamoræ di fatti sœu;
che adess l'è tard, e ne ghe tendi pù;
l'è che, al sentì a trillà 'sto rossignœu,
bœugna che quest suzzeda de sò pè
par la potenza della soa vertù.


text:
Vahcuengh
Vahcuengh (Sawndip: 話僮)/Hauqcuengh (Sawndip: 㕰僮)/Linxcuengh (Sawndip: 𫇖僮) dwg Vah Bouxcuengh, gvi Dai yijhaeh. Sawcuengh dwg saw gyoebyaem, yung lahdingh cihmeh guh cihmeh hingzsik, yungh Vahcuengh fanghyenz haihbaek guh goekdaej, aeu yaem Vahcuengh Vujmingz guh biucinj, dwg yinzminz cwngfuj youg 1956 nienz caux ok, 1957 nienz ginggvaq bihcinj youq dieg Bouxcuengh doihengz sawjyungh cunj dahit saujsu minzcuz vwnzsw ndeu. Sawcuengh gungh miz 26 chi-meh, 22 aen singmeh, 108 aen yinhmeh caeuq 8 aen diuhloih.
Saw laj neix dwg Sawndip.


text:
Questa stad han las pendicularas Sursaissa-Mundaun remplazzà il runal che maina davent dal Rufalipark a Misanenga siadora enfin Untermatt cun ina sutgera da quatter. Giasts ed indigens èn dentant stads surstads betg mal cura la sutgera è vegnida messa en funcziun l'entschatta da la stagiun d'enviern: Peduns na dastgan betg ir siadora cun la sutgera. Quai malgrà che la sutgera è ina sutgera accuplada, che va pia pli plaun en las staziuns uschia ch'ils peduns n'avessan nagins problems da seser sin las sutgas.
Mai planisà ina sutgera era per peduns
Tenor il president dal cussegl d'administraziun da las pendicularas Josef Brunner na saja mai stà planisà da bajegiar ina sutgera adattada era per peduns. Per ina avess quai augmentà per 600'000 enfin 700'000 francs ils custs totals da circa tschintg milliuns francs. Per l'autra dettia gia autras pussaivladads d'ir en il territori da skis sco pedun, i na dovria betg dapli capacitads.
Masterplan Mundaun nagin motiv
Era il Masterplan Mundaun, il plan da svilup per il territori da skis che prevesa tranter auter da promover il turissem da stad, na saja betg stà in motiv da tuttina realisar ina sutgera era per peduns. La sutgera na saja numnadamain betg en funcziun durant la stad, uschia Josef Brunner.
RR actualitad 12:00


text:
La Fundaziun medias rumantschas è vegnida fundada per pudair garantir vinavant ina purschida da medias rumantschas en tun, maletg e text. Cun serrar il quint annual ha la Lia Rumantscha surdà uffizialmain il project FMR. Cler che las delegadas ed ils delegads spetgan da la FMR ch'els adempleschian lur intent. Dentant datti er ina u l'autra aspectativa.
Las gasettas rumantschas
Il mund da las medias sa sviluppa adina vinavant. En in temp, cura che tut vegn pli digital han cunzunt las gasettas difficultads. Las gasettas rumantschas vegnan perquai a fatschentar la FMR. Da quai è er pertschert l'emprim schefredactur da la FMR, David Truttmann. En il discurs cun noss moderatur Rafael Müller ha el dà pled e fatg, e quai anc avant ch'el ha cumenzà uffizialmain sia lavur.
La collavuraziun tranter las gasettas existentas duai sa meglierar, quai vul er David Truttmann. Cunzunt la dumonda, co La Quotidiana duai en futur guardar ora, para da fatschentar.
Cun La Quotidiana vai vinavant sco fin qua, almain per in tschert temp.
Cun La Quotidiana existia vairamain gia ina gasetta quotidiana interrumantscha, ina gasetta per tuttas Rumantschas e tuts Rumantschs. Per l'entschatta na sa mida er nagut vid quella, di Truttmann. Er las autras gasettas regiunalas (Pagina da Surmeir, Posta Ladina etc.) datti vinavant e senza gronds midaments.
Ils idioms na vegnan cun garanzia betg a la curta.
La FMR na po betg vegnir e dar sin maisa e vulair midar las gasettas existentas, di Truttmann. Er sch'ella furnescha istorgias e novitads a las medias rumantschas, na po ella betg influenzar ferm la vart redacziunala da las gasettas.
Il temp da giugar ora in medium cunter l'auter, quel na pudain nus betg pli ans prestar aifer las medias rumantschas. Uschiglio n'avain nus in di insumma nagut pli.
Temp transitoric enfin l'auter onn
Cun il prim da november cumenza la lavur dal nov schefredactur David Truttmann. Fin la fin da quest onn datti ina fasa transitorica. Uffizialmain entschaivan las lavurs da la fundaziun lura cun l'entschatta da l'auter onn.
RR actualitad 07:00


text:
En la resposta a la Confederaziun hajan els be mess en parantesas à () quella mesira e plinavant betg directamain pretendì mabain plitost dumandà d’examinar era talas pussaivladads, uschia il cusseglier guvernativ per sanadad Peter Peyer. Las cifras actualas sajan alarmantas. Perquai saja da chattar novas ideas per franar il virus. Ins veglia per tut pretsch evitar che la stagiun d’enviern giaja da la glatscha giu. Perquai èsi da far ponderaziuns en tuttas direcziuns – era en il traffic public.
Sper ils bigliets pudess il conductur forsa era controllar il certificat. Igl è pussaivel da crear sper 1./2. classa anc ina per persunas ch’han in certificat.
Ma co realisar?
Per il manader da fatschenta dal bus da Cuira Ralf Kollegger datti anc bleras dumondas avertas. El di sch’i dess in certificat obligatoric en il traffic public lura fissi schon ina gronda sfida d’implementar quai. Ils problems cumenzassan gia cun co infurmar la clientella che quai obligatori vala. Vinavant fissan els era cun las resursas da persunal sut squitsch. Els s’expriman perquai da cuntinuar cun la mesira che vala gia – il obligatori da mascra. Sin dumonda sajan era las pendicularas grischunas che fan medemamain part dal traffic public s’exprimì cunter in tal certificat. La viafier retica percunter n’ha il mument betg vulì prender posiziun.


text:
Tut en tut 1'300 abunents hajan contribuì che la fasa da pilot d’in mez onn saja stada in success. Quai annunzia la chanzlia chantunala. Cumpareglià cun auters chantuns haja be l’account dal chantun Basilea Champagna dapli abunents, numnadamain var 1'500. La finamira da l’account @kantongr, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser saja da cuntanscher meglier burgaisas e burgais giuvens e quai haja funcziunà.
Sper Instagram è il chantun Grischun er preschent en las medias socialas Facebook, Twitter e YouTube.
RR novitads 09:00


text:
La scola primara Malögia ha fin uss adina pudì occupar las plazzas avertas, di la manadra da scola Elena Salis. Dapi intgins onns dettia però plitost paucas annunzias.
Er la scola primara La Punt Chamues-ch ha tenor la manadra da scola Marina Suter chattà persunas d'instrucziun qualifitgadas. I saja mintgamai grev per lur scola pitschna che porschia plitost plazzas cun pensums parzials, cunquai che persunas che han gist finì la Scol'auta pedagogica vulan savens lavurar a temp cumplain. Uschia hajan els savens substituts e substitutas, cunzunt per la promoziun da linguas estras per Rumantschs e Rumantschas.
Spezialisaziun sin ils idioms po esser in problem
Per la scola primara Trin saja stà grev quest'onn d'occupar tut las plazzas, manegia il manader Christian Erni. Sco motivs numna el ch'i sa tractava da plazzas parzialas ed il fatg ch'i vegniva tschertgà persunas ch'instrueschan rumantsch grischun. Students e studentas da la Scol'auta pedagogica n'elegian actualmain betg pli savens rumantsch grischun e sa spezialiseschian plitost sin ils idioms. Quellas persunas stuessan lura anc far ina scolaziun supplementara. La finala saja dentant gartegià d'occupar tut las plazzas.
Persunal constant e collavuraziun gida
La scola Puntraschigna ha tenor il manader Fadri Feuerstein il cletg ch'il team da magistraglia è fitg constant. Uschia na stoppian els mumentan betg ir a la tschertga da scolasts e scolastas.
I gidia da collavurar. Elena Salis da Malögia raquinta da la collavuraziun cun la scola taliana a Vicosoprano. I dettia bleras persunas ch'instrueschian en omadus lieus, uschia ch'ins possia emplenir largias. Ch'ins gidia in l'autra di era Marina Suter da La Punt Chamues-ch. Lur scolasts sajan en contact cun autras scolastas da l'Engiadina.
Tschertas persunas d'instrucziun sajan spezialmain grevas da chattar: manaders da scolina, scolastas spezialisadas ch'instrueschan roms sco sport u zambregiar u scolasts bilings per il stgalim superiur.


text:
Il studi ch'ha calculà ed analisà il basegn elementar en las regulaziuns dal SKOS mussa tge consequenzas ch'i pudess dar, sche l'agid social vegn scursanì. Tenor la SKOS tanschia il basegn elementar tar l'agid social actual mo stgars per segirar in'existenza degna d'in uman. Quel munta oz a 986 francs il mais e persuna ed è per 60% pli bass ch'il basegn elementar tar las prestaziuns supplementaras.
Plirs chantuns vulan scursanir l'agid social
Il mument vulan divers chantuns svizzers scursanir il basegn elementar. Quant agid social che pertutgads retschaivan dependa dal basegn elementar. La SKOS ha fatg il studi per intercurir cun tge consequenzas che pertutgads stuessan quintar sch'il basegn elementar vegniss sbassà. Las decisiuns ch'i ha dà enfin uss en la politica sajan vegnidas fatgas senza ina analisa d'experts e senza resguardar las consequenzas per persunas pertutgadas, uschia la SKOS.
Berna, Argovia, Basilea
Il chantun Berna vul reducir il basegn elementar per otg fin 30%. Il matg decida il suveran bernais davart la revisiun da la lescha correspundenta.
En il chantun Argovia ha il parlament acceptà dus postulats che prevesan da reducir il basegn elementar per 30% respectiv da colliar il basegn elementar cun prestaziuns da la AVS e taglia.
Il chantun Basilea-Champagna ha prendì encunter ina moziun che prevesa da sbassar l'agid social per 30%
5 francs per di
Sch'il basegn fundamental actual vegniss scursanì per 8%, avess ina famiglia da quatter persunas anc a disposiziun 7 francs per di e persuna per vivondas e products da giudiment. Cun ina reducziun da 30% stessan anc 5 francs a disposiziun per talas expensas. Uschia na possia nagin sa nutrir a moda suffizienta ni sanadaivla, scriva la SKOS.
RR novitads 11:00


text:
Tar la cupitgada en in trenament ha la skiunza svizra Mélanie Meillard blessà ses schanugl a tala moda, ch'ella stoppia terminar l'entira stagiun anticipadamain. Ella ha rut ils lioms cruschads e blessà il meniscus. Per ella na datti damai nagins gieus olimpics a Pyeongchang e la stagiun è a fin.
L'entschatta da schaner era la giuvna da 19 onns sa rangada per la terza giada sin in podest da la cuppa mundiala. En la Corea dal Sid fiss ella partida il glindesdi per in slalom gigant e la mesemna per in slalom.
RR novitads 12:00


text:
Fin ussa vegni tenor il studi nizzegià be in 10avel dal potenzial fotovoltaic. Tenor ils scienziads pudessan ins però installar panels solars sin 55% dals tetgs en Svizra. La capacitad dals implants ch'existan gia, pudess uschia vegnir augmentada per il 10-dubel.
Sche la Svizra vul vegnir davent da l'energia fossila gioga la fotovoltaica però ina rolla centrala. E quella han ils scienziads ussa pudì calcular uschè bain sco anc ma - hai num en la gasetta dal fatg «Applied Energy». Per pudair far diever da questas calculaziuns vulan ils scienziads sviluppar ina plattafurma, cun la quala mintga chantun e mintga vischnanca po visualisar ses potenzial da fotovoltaica.
RTR novitads 12:00


text:
En ils chantuns da la Svizra orientala, tranter quels er il Grischun è la qualitad da l'aria sa meglierada. Quai portia era in levgiament tar ils custs da sanadad che vegnan chaschunads entras l'impestiziun da l'aria. Tenor il center da mesiraziuns «Ostluft» dettia dentant vinavant surpassaments da limitas tar l'ozon, l'amoniac ed il fulin che chaschunia cancer.
Durant il lockdown la primavaira passada saja cunzunt la contaminaziun cun dioxid da nitrogen sa reducida cunquai ch'i haja temporamain in toc damain traffic.


text:
I na possia betg esser ch’in hotel da duas stailas che paja oz 9000 francs ad onn sco taxa da turissem paja en l’avegnir dapli che 30’000 francs, ha ditg Gion-Reto Paterlini, il president da l’uniun da commerzi e mastergn Lai. L’uniun avessi beneventà sche las taxas vegnissan era en l’avegnir incassadas tenor il dumber da pernottaziuns, e betg cun pauschalas. Tenor Paterlini saja quai malgist era sch’in hotel fetschia ina renovaziun pli gronda u sch’in hotel haja pli paucs giasts sco per exempel cun la pandemia da corona.
«La lescha è gista»
Il president communal da Vaz Aron Moser vesa quai auter. El di che la nova lescha da turissem saja gista. E betg tuts stoppian pajar dapli cun la nova lescha. I saja era pussaivel che hotels e possessurs pajan schizunt pli pauc en l’avegnir. Tgi che lavuria bain, quel sappia schizunt profitar da la nova lescha, uschia Moser. En il messadi pertutgant la votaziun a l’urna datti divers exempels: Uschia ha la vischnanca da Vaz calculà ch’in hotel cun 80 letgs e 26'000 pernottaziuns ad onn paja da nov 8% dapli taxas per il turissem (oz: 100’110 francs, cun nova lescha: 108’100 francs), ed in alloschi per gruppas cun 80 letgs e 7000 pernottaziuns paja perfin 8% pli pacas taxas (oz: 14’025 francs – cun nova lescha: 15’300 francs).
«I na dovra gnanc ulteriuras entradas»
In’auter punct da critica envers la nova lescha da turissem, èn las entradas supplementaras da prest in milliun francs ad onn, che la vischnanca vul incassar cun la nova lescha. Gion-Reto Paterlini è da l’avis, che la situaziun finanziala da la vischnanca da Vaz saja uschè buna, ch’i na dovria gnanc ulteriuras entradas. Aron Moser respunda sin quai: «Las votantas ed ils votants ston ponderar bain, sch’els vulan en l’avegnir sco enfin qua pajar 100% da l’infrastructura turistica sur daners da taglia, u sch'els vulan betg en l’avegnir finanziar ina part da l’infrastructura turistica cun la nova lescha da turissem».


text:
Il concern da farma svizzer Novartis è en la mira da l'autoritad per sanadad americana FDA. Novartis duai avair taschentà problems cun datas d'experiments. Las renfatschas pertutgan il medicament per terapia genetica Zolgensma. Cun 2,1 milliuns dollars per dosa è quel actualmain il pli char medicament dal mund.
La FDA scriva, ch'i saja pir vegnì rapportà dal problem suenter ch'il medicament haja survegnì la licenza. Zolgensma era vegnì admess il matg passà per uffants sut 2 onns. I sa tracta qua da l'emprima terapia genetica per la malsogna ertaivla SMA (atropia musculara spinala).
Novartis refusa critica
Novartis ha refusà la critica e declerà, ch'ins haja immediat instradà ina examinaziun, suenter che las manipulaziuns da datas pretendidas sajan vegnidas a la glisch. Novartis haja silsuenter immediat dà vinavant ils resultats interns a la FDA.
En pli ha il concern da farma accentuà che l'experiment cun animals pertutgà, na saja betg vegnì duvrà per producir il medicament per pazients e che Zolgensma saja segir ed effectiv.
Ord l'archiv:
RR novitads 07:00


text:
Tardubiaa
Tardubiaa (nom ufizial in italian: Terdobbiate) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 499 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,5 km² e ona densità de popolaziun de 59 ab./km².
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Pavia. L'è tacaa ai cumün de Cassö (PV), Garbagna, Nibiula, Sussach, Torgän e Vispulaa.
Esempi del dialet de Tardubiaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
'Na volta gh'eva jün ch'al gh'eva dü fiö.
Al püssee giuvan agh fa un bel dì a sò padar: "Pà, ohi! Dim la mè parta che mì vöj spartìm", e 'l pà l'è bü da deghla.
Passa dü o trii dì e 'stu fiö l'è fai sü fagot, gh'ha dì bandì ai sö e l'è 'ndai fina 'n coi al mund, e lì a füria 'd giöch, plandasc e cioch l'è ristà bel e biut cumè 'n veram.
'Na volta ch'l'è stai plà cumè un män, gh'è gnü 'n sül pat una grän caristia 'nta cul pais, ad manera che l'ha cmansipià a santìss suta 'na grän sgajusa.
A s'è pö luà da jün ad cui part là, che t'am la parà föra 'nt i sò camp a fé al giniral di logg.
E lì 'l crapeva 'd la vòja 'd limpìss ad giandal cumè i sò purscè, parchè 'nsün agh an deva.
Alora, pansand ai sò cas, al dzeva: "Quanci suta mè pà i la sbatan fin ch'hin vòja, e 'nscambi mì son chì a fé dla fam!
Chì l'è vura 'd furnìll, adess ciapa sü, vaga da mè pà e 'gh diga: Oh pà, mì son fai tramenta mal 'ncrunta 'l cel e ai vost ögg ad vü;
Mì m'aumerta gnanca pü 'd jess vost fiö: tignim pür cumè jün di vost sarvitù".
Lü dunca l'è spià sü e l'è gnü da sò padar: l'eva 'ncón luntän a l'ha vüst, a n'ha santü cumpassión; l'ha ciapà sü la sbruncia, gh'ha trai i brasc al col e a l'ha basà sü.
Inura 'l fiö agh fa: "Oh, pà, quanta mal j'ho mai fai mì 'ncrunta 'l cel e ai vost ögg ad vü, mì m'aumerta gnanca pü nom ad vost fiö".
'Nscambi 'l padar al da urdan ai sarvitù: "Tirè fora la pü bela müda 'd pagn e vistìl sü, e mitigh un anee 'n digh e di scarp in pee;
e tirè fora 'l videe püssee grass, degh 'na massà 'ns la cassa di còran. Trincuma e stuma 'legar.
Parchè 'stu mè fiö chì l'eva mort a 'dess l'è arsüscità, l'eva pardü e l'è stai truvà".
Intarment al prüm l'eva andai lavré, e 'ntant ch'al gneva cà, quand l'è stai renta cà sua, al senta ch'as sona e 's bala.
Gh'ha sübat spià a jün di sarvitóir e gh'ha ciamà: "'Sa ch'l'è 'stu strépat?".
E lü al gh'ha dii: "Gh'è rivà sò fradee, e sò pà l'ha fai massé 'l pü bel videe ch'as gh'eva sü".
Ma lü l'è 'ndai in bestia, e l'è propi gnenta vurü 'ndé denta; ma 'l padar l'è gnü fora lü a preghél da 'ndé denta.
Ma lü 'n resposta gh'ha dii: "Väghi gnenta, pà? L'è tanc agn che mi i ruma al vost teri e mi 'v son sempar übidì, e vü m'hii mai dai gnanca 'n cravin par andé sté 'n poo alegar cum i mè camarada.
'Dess parchè 'stu vost fiö ch'l'è fai nät tüt al fai sò cum i baltroch, l'è rabatà cà, vü gh'hii massà 'l pü bel videe ch'i uman ingrassà".
E 'l pà l'ha 'rpià: "Car al mè fiö, ti ta sè sempar cum mi, e paräcc cul ch'l'è mè l'è incassì tò".
'Dess bsugneva fé festa e sté 'n poo alegrament, parchè tò fradee l'eva mort e 'dess mò 'nscambi l'è arsüscità, l'eva pardü e 'dess l'è stai truvà".
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878, pagg. 110-111)
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tardubiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Hauptnavigation
Links de utl
Hauptinhalt
Links de utl
Direziun generala
Departimënt por i ënć locai, la proteziun cuntra le medefüch y la proteziun zivila, l’agricoltöra, i bosć, les costruziuns idrauliches, la sperimentaziun agrara y di bosć
Departimënt por le frabiché abitatif, la cultura, la scora y la formaziun profescionala taliana
Departimënt por l'inovaziun, l'informatica, le laûr, les cooperatives y les finanzes
Departimënt por i bëgns culturai, la promoziun dl stüde, la cultura todëscia y i museums
Departimënt Educazion y Cultura Ladina
SIAG


text:
Metropolitana de Pyongyang
La metropolitana de Pyongyang a l'è fàda de dò lign e la quatta la capital de la Corea del Nord Pyongyang.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La costruzion a l'è scominciada in del 1965 e l'era ispirada di alter metropolitann di Stat comunista, soratutt de quella de Mosca. In del 1973 a l'è verta e hinn staa faa su la pupart di stazion pocch agn prima. In del 1971 on incident l'ha fermaa el tunnel in sul Taedong che l'ha menaa al desviluppà no la red sotta al fium.
Operazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
In teoria, i treni pòden passà a 'n intervall minim de du menut, ma in pratega passen ogni trii menut in di moment de ponta e ogni cinch quand che gh'è calma, e i treni gh'han sora on sistema de audiodiffusion che 'l permett de fà annonzi e de sonà de la musega.
A l'è la metropolitana che la costa men in del mond, cont on biliett che 'l costa domà cinch won, o ben mezz ghell de dollar american. Incoeu se dopera 'na carta contactless per pagà, ma prima gh'era on biliett de carta e, an'mò prima, un getton de allumini.
I stazion hinn assee sotta terra, inscì de podè vess doperaa 'me rifugio anti-bomba.
Turism[Modifega | modifica 'l sorgent]
Degià che la Corea del Nord a l'è 'na dittatura che la limita assee el turism liber, finna al 2010 i turista podeven viaggià domà in tra i dò stazion de Puhŭng e Yŏnggwang, e gh'è stada 'na teorìa complottista che la pensava che ghe fussen domà 'sti stazion.
Dal 2014 a l'è possibil viaggià liberament in su tutta la red se autorizzaa de la guìda.
Lign[Modifega | modifica 'l sorgent]
I lign a hinn:
- Linia Chollima (rossa), con dent i stazion de Yonggwang, Ponghwa, Sungni, Tongil, Kaeson, Jonu, Pulgunbyol e Puhung.
- Linia Hyoksin (verda), con dent i stazion de Konguk, Hwanggumbol, Konsol, Hyoksin, Chonsung, Samhung, Ragwon e Kwangbok. Finna al 1995 la gh'era anca la stazion de Kwangmyong, sarrada poeu perchè gh'hann faa su el Palazzi del Sô de Kumsusan, o ben el mausolee del Kim Il-sung
Arent a la stazion de Jonsung a gh'è 'na tratta de conligament in tra i dò lign, e se pensa che 'l ghe sibia 'n terz sistema parallel doperaa del governo, compagn de la Metro-2 de Mosca.
Material rotabil[Modifega | modifica 'l sorgent]
In origin eren doperaa di treni DK4 faa in China de la Changchun Railway Vehicles, n'hinn staa crompaa 345. Pocch dopo a hinn staa mandaa indree e doperaa per la metropolitana de Pechin e 'l se sa nò se di DK4 a hinn poeu tornaa a Pyongyang.
Hinn staa sostituii di DKZ5 e di DKZ6 e dal 1997 a hinn staa crompaa di treni vegg de la metropolitana de Berlin in dò version:
- Gisela doperaa a Berlin Est in 60 treni faa su in tra el 1978 e 'l 1982
- Dora, doperaa a Berlin Ovest in 108 treni faa su in tra 'l 1957 e 'l 1965
I treni a hinn staa pintaa e i pubblicità sostituii di foto di leader Kim. I tipi GI a hinn staa tolt via de la metro dal 2001 e hinn doperaa in su la red ferroviaria de Pyongyang.
In del 2015 Kim Jong-un l'ha nonziaa 4 noeuv treni faa in Corea del Nord de la Kim Chong-t'ae Electric Locomotive Works, che però paren di tipo D renoeuvaa.
Galleria di foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Statoa de Kim Il-Sung
Gent che la dopera el smartphone in su la metropolitana


text:
2013
Salta a la navigazzion Và a cercà
'Se l'è sücess[Modifega | modifica 'l sorgent]
Genar[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 4 de genar: a Los Roques, in Venezuela, el spariss un reuplan cun sü el sciur Vittorio Missoni (fiö de Ottavio Missoni) e la sua miee.
- 7 de zenér: ol zögadùr de fùbal argentì Lionel Messi 'l vèns per la quàrta ólta de fìla ol Balù d'Ór e l'è 'l prim zögadùr al mónt a ènzel isè tàte ólte.
- 10 de genar: la Francia la scerniss de mandà di suldaa per vütà el Mali a cumbat i rebei tuareg e islamegh de l'Azawad.
- 28 de genar: abdicaziun de Beatris de Orange-Nassau, regina di Paes Bass, in favur del sò fiö Güglielmu Lissander.
Febrar[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 4 de febrar: l'Üniversità de Leicester la dis d'avè truvaa el corp del re ingles Ricardu III, mort in del 1485 in de la bataja de Bosworth e mai pü retruvaa. El corp del re el se truvava sota a un parchegg de Leicester, e l'è staa cunfruntaa cunt el DNA d'un discendent diret de sua surela.
- 6 de febrar: l'aucat tünisin Shukrī Belaʿīd, cap d'un partii de l'upusiziun, el vegn cupaa arent a la sua cà. In de la Tünisia s'ciopen di desurden e di prutest cuntra el guvernu.
- 11 de fevrér: ol Papa Benedet XVI l'à fài saì che 'l laserà 'l puntificàt dal 28 de fevrér dezà che 'l gh'à piö i fórse per restà al sò pòst e 'l se la sènt piö de 'ndà 'nacc.
- 14 de fevrér: 'l Oscar Pistorius 'l vé arestàt per i copàt la sò murùza Reeva Steenkamp, lü 'l dis che l'è stàcc adóma ün erùr, che 'l l'à ciapàda per ü làder e l'à sbaràt per difèndes.
- 15 de fevrér: in Rüsia in del cél sùra la sità de Čeljabinsk sö i mucc Urali l'è s-ciopàt fò ün asteròide e la bòta l'è stàcia isé fórta che l'à facc is-copà töcc i véder di cà e i s'è contàcc piö de 1.200 ferìcc.
- 18 de fevrér: in Valtelina sö la statàl de lo Stelvio, ü càmius, per mia 'nàdaga adòs a di machine incidentàde e férme 'n mès a la stràda, l' fenés sö i binàre de la lìnea Sùndri-Tirà, pròpe quàndo l'è dré che 'l rìa ü tréno: 'l mör ol guidatùr del càmius e ü di automobilisti.
- 25 de fevér: a i elesiù italiàne, la coalisiù de mansina güidàda dal Pierluigi Bersani la rìa prima a la Càmera di Deputàcc col 29,54%, söbet tacàda dré la coalisiù güidàda dal Silvio Berluscù che la ciàpa ol 29,19%, chèl de trì l'è 'l MoVimento 5 Stelle del Beppe Grillo che desperlü 'l ciàpa 'l 25,55%, pò gh'è la coalisiù del Mario Monti che la rìa al 10,56%, menimà töcc i óter partìcc i se fèrma sóta 'l 4% e i ghe rìa mia andà 'n parlamènt: ol prémio de magiorànsa 'l và al Bersani. Ach al Senàt de la Repüblica la coalisiù del Bersani la rìa amò prìma con 120 senadùr, cóntra i 117 del cèntro dèstra, i 54 del M5S e i 18 del Monti, ma la gh'à mia la magiorànsa 'n del Senàt che l'è de 158 senadùr.
- 26 de fevrér: a i elesiù regiunàle de la Lumbardéa 'l vèns col 42,81% ol Roberto Maroni candidàt e segretàre de la Lega Nord e aleàt col Pdl, segónt col 38,24% 'l rìa 'l Umberto Ambrosoli candidàt del cèntro sinìstra. In del Làsio e 'n del Mulìs invéce 'l véns ol cèntro sinìstra.
Marz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 12 de marz: el scumincia el Conclave per elegg el növ papa e la prima fümada l'è nigra.
- 13 de marz: dopu trii scrütit, ai set ur de sira i cardinai elegen el növ papa, quel de 266. A l'è 'l cardinal argentin (gemò vescuv de Buenos Aires) Jorge Mario Bergoglio, che l'ha ciapaa el nom de Francesch.
April[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 15 de avrìl:
- ol Nicolás Maduro 'l vèns i elesiù presidensiài 'n Venesuéla col 50,66% di vócc cóntra al 49,07% del Henrique Capriles, che però l'à mia acetàt ol rizültàt e 'l völ che s'tùrne a cöntà de bèl nöf i schéde.
- A Boston, düranta la Maratona, la s'ciopa una bumba che la cupa almanch tre personn.
- 21 de april: al scrütin quel de ses el vegn elegiüü president de la Repüblica Italiana per la segunda völta Giorgio Napolitano. L'è la prima völta in tüta la storia repüblicana che un president el vegn elegiüü per un alter türnu.
- 24 de april: dopu quasi düü mes di eleziun, el ghe vegn daa l'incaregh de fà sü 'n guvernu a l'Enrico Letta, del PD.
- 27 de april: el nass ufizialment el guvernu Letta. El gh'ha vintün minister, cun member che vegnen del PD, de l'UDC de la lista Scerna Civica Civica e del PdL.
- 29 de april: Güglielmu Lissander de Nassau l'è 'l növ re di Paes Bass.
Magg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 5 de mas: la Juventus la èns ol campiunàt de Serie A 2012-2013.
- 7 de mas: in de la nòcc in del pórt de Gènoa la naf Jolly Nero la và a sbàt cóntra la tur de contròl ólta 55 méter e 'l l'à böta zó. I mör 9 persùne che i lauràa in de la tur.
- 11 de mas: ol ganés Adam Kabobo l' ciàpa a picunàde la zèt che 'l tróa per stràda a Milà, sènsa gnà cognòsei, i mör trè persùne e dò i rèsta ferìde.
- 15 de mas: ol Chelsea 'l vèns la finàl de Uefa League còntra 'l Benfica per 2 a 1.
- 21 de mas:
- Ol Dominique Venner, scritùr francés de ultra drécia, 'l se cópa in de la cèza de Notre Dame de Parigi, per protestà cóntra i matrimòne omosesuài.
- A Oklahoma City, un tornado trementu el trà giò un frach de cà e 'l cupa un bel poo de personn.
- 22 de mas: a Woolwich dò terorés-cc islàmech, in de stràda e del dé, i ghe tèa zó la cràpa a ü soldàt inglés e pò ü di dù, töt spórch de sànch e amò col machete in di mà, 'l se fèrma a parlà co i giornalés-cc.
- 25 de magg:
- A Palermu la vegn celebrada la beatificaziun de don Pino Puglisi, el prevet cupaa de la mafia in del 1993.
- In del istàde de Wembley ol FC Bayern München 'l vèns la Còpa di Campiù cóntra 'l Borussia Dortmund per 2 a 1.
- 26 de magg: el Vincenzo Nibali el vincc el Gir d'Italia.
Giügn[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 2 de giügn: cun la mort a 103 agn de la sciura Grizelda Kristiņa, la lengua livun la riva a l'estinziun.
- 15 de giügn:
- in Brasil la scumincia la Confederations Cup.
- Hassan Rohani el vegn elegiüü növ president de l'Iran.
- 24 de giügn: el Silviu Berlüscun el vegna cundanaa in prim gradu a set agn per cuncüssiun e prustitüziun minurila.
Lüj[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1 de lüj: la Cruazia la taca a tö part a l'Üniun Eurupea.
- 3 de lüj: in Egit, dopu diversi dì de prutest pupular, l'esercit (dopu 'n ultimatum de 48 ur) el fa presunee el president Mohammed Morsi e 'l fa un culp de stat.
- 21 de lüj: abicaziun del re Albert II del Belgi, in favur del sò fiö Filip.
- 23 de lüj: incö, e fina al 28, a Rio de Janeiro a gh'è la Giurnada Mundial de la Giuventü (quela de vintot).
Agust[Modifega | modifica 'l sorgent]
Setember[Modifega | modifica 'l sorgent]
Utuber[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nuvember[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dicember[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi gh'è nassüü[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 23 de lüj: Giorgg Lissander Lüis de Mountbatten-Windsor, erede al tronu ingles.
Chi gh'è mort[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 11 de genar: Mariangela Melato, atris italiana.
- 14 de genar: Prospero Gallinari, terurista italian di Brigad Russ, cunsideraa vün di respunsabel de la mort de l'Aldo Moro.
- 15 de genar: Nagisa Ōshima, regista giapunes.
- 21 de genar: Riccardo Garrone, imprenditur italian e president de la Sampdoria.
- 5 de marz: Hugo Chavez, president del Venezuela a partì del 2002, malaa de cancher de un bel poo de temp.
- 7 de marz: Giuliano Bignasca, pulitegh ticines, fondadùr de la Lega dei Ticines.
- 12 de marz: Teresa Mattei, l'ültema dona in vita tra quei ch'even vütaa a scriv giò la Custitüziun italiana. L'è quela che l'ha scernii de druvà la mimusa 'me simbul de la Festa de la Dona.
- 20 de marz: Antonio Manganelli, cap de la pulizia italiana.
- 21 de mars: Pietro Mennea, curidùr e ór ulìmpech in di 200 méter a Mosca in del 1980.
- 23 de marz: Boris Ambramovič Berezovskij, om d'afari rüss, vün di upusitur püssee famus de Putin.
- 29 de mars:
- Enzo Jannacci, cantànt, scritùr de cansù e òm de cabaret milanés.
- Luigi Regianini, pitùr, scultùr e gràfico milanés.
- 30 de marz: Franco Califano, cantant italian.
- 6 de avrìl:
- Juan José Bigas Luna, regìsta spagnöl.
- Ivan Ruggeri, indüstriàl bergamàsch e ex presidènt de l'Atalanta.
- 8 de april:
- Margaret Thatcher, prim minister ingles del 1979 al 1990.
- Sara Montiel, atùra e cantànte spagnöla.
- 5 de magg: Giulio Andreotti, pulitigh italian.
- 9 de magg: Ottavio Missoni, spurtiv e stilista italian.
- 17 de magg: Jorge Videla, ditadur argentin del 1976 al 1981.
- 20 de magg: Ray Manzarek, müsicista american, member di Doors.
- 22 de magg: Andrea Gallo, prevet italian.
- 23 de magg: Georges Moustaki (nassüü Giuseppe Mustacchi), cantant frances de urigin giüdea levantina.
- 27 de magg: Little Tony (nassüü Antonio Ciacci), cantant sanmarines.
- 18 de giügn: Claudio Rocchi, cantautur italian.
- 19 de giügn: James Gandolfini, atur american.
- 24 de giügn: Emilio Colombo, pulitegh italian.
- 29 de giügn: Margherita Hack, astronuma italiana.
- 13 de lüj: Cory Monteith, atur american.
- 14 de lüj: Tonino Accolla, atur e dupiadur italian.
- 28 de löi: Ersìli Tonini, cardinàl e arcivèscof catòlech.
- 27 de setember: Aldo Reggiani, atur italian.
- 24 de utuber: Andrea Brambilla, ciamaa anca Zuzzurro, atur comich italian.
- 25 de utuber: Piero Mazzarella, atur de teater italian.
- 27 de utuber: Lou Reed, cantant e müsicista american.
- 5 de dicember: Nelson Mandela, simbul de la lota cuntra l'apartheid e prim president negher del Südafrica.
- 10 de dicember: Gipo Farassino, maester de la canzun piemuntesa.


text:
N iade al ann comparësc söl Lech de Braies na barca cun la regina y Lujanta. Sot al Sas dla Porta dessel ester na porta che condüj tl rëgn dles muntagnoles olache al vir i ultims Fanes. Lujanta, la jomelina de Dolasila, â condüt la regina y i Fanes al sigü al Morin di Salvans tl rëgn sot tera ite dles muntagnoles. Vigni sforz de reconcuista da pert di Fanes ne jô a nia y ai ê gnüs batüs definitivamënter tla batalia sön Furcia dai Fers.
Lujanta y la regina de Fanes ti aspeta al tëmp impormetü, incundé dales trombëtes d’arjënt, te chël che al gnará indô la pesc tl Rëgn de Fanes.
DIDASCALIA Fotograms dal film Le Rëgn de Fanes
HOME
© düc i dërc resservá


text:
Cuira 97 sa separa per immediat da ses trenader Maximilian Knuth. Quai ha communitgà il club da la segunda liga interregiunala sin Facebook. Las flaivlas prestaziuns da l'emprima equipa da las davosas emnas sco era differenzas internas hajan manà a questa decisiun. Cuira ha pers tschintg da las ultimas sis partidas ed è suenter nov gieus mo sin plazza 10 da 14 equipas.
Plinavant na sajan era ils giugaders Stefan Lukic e Andrea Lo Re betg pli part da l'emprima equipa. Uschia spera Cuira 97 ch'i dettia puspè dapli ruaus en la squadra per ils proxims gieus. Maximilian Knuth aveva surpiglià l'emprima equipa da Cuira 97 l'enviern 2019. Ad interim surpiglia il giugader Aleksandar Zarkovic (28) il post sco giugader-trenader. El vegn sustegnì dal capitani Carlo Bearth (31), ch'è actualmain blessads.


text:
Sorbus aucuparia
El Sorbus aucuparia (en Bresà: Marözen; ciamàt apò éghen endèn quàch dialèt), l'è 'na piànta de la famìa de le Rosaceae uriginària de la l'Euròpa (föra che l'estrémo sud). A nòrt el rìa 'nfìna a Caponòrt en Norvégia. L'è giü dei póch àlber autòctoni de l'Islànda.
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
El marözen l'è 'na piànta de média grandèsa, la pöl rià al piö 'nfìna ai 15-20 méter, ma 'n àlta montàgna de sòlet la rèsta 'n arbùsto. L'è 'na piànta che scàmpa mìa tat e de sòlet el trónch l'è piötòst pesèn, aisebé che 'n quach ezemplar, chèi piö vigurùs, el pöl rià 'nfìna ai 50 ghèi de diàmetro. La scórsa del trónch l'è lìza e grìza ma quan che la piànta la é ècia la scórsa la tènta de dientà piötòst négra e fesüràda. El lègn l'è bastànsa bù per brüzà 'ndèla stüa.
Le fòie le cröda 'n envéren e i è compòste, imparipenàde e del ràm le vé fò alternàde (giöna de 'na bànda e giöna de l'ótra). I è furmàde de 9 a 15 fuiulìne che quan che i è zùine i è 'n bris peluzète e dòpo le diènta lize, en pó bislónghe, col òrlo a capète. I è de culùr vért scür de la bànda de sùra e piö ciàre de la bànda de sóta. La nervadüra centràl la pöl véser en brìs peluzèta.
I fiùr, i è tacàcc ensèma a furmà 'na 'nfiurescènsa vistùza a fùrma de curìmp che g'ha 'n diàmetro de presapóch 15 ghèi, i è picinì (8 mm) e i g'ha sich pétali biànch, 20 stam e 3-4 stìi. I fiorés de Màgio a Löj.
I fröcc i è mìa bù de maià per l'òm ma i ghe piàs ai ozèi che isé i àidia a sparnegài atùren. I vé a madürà 'ntra setèmber e utùer ma i rèsta sö la piànta per en bèl pó e isé i vé a reprezentà 'n elemènt importànte per l'alimentasiù dei anemài quan che l'è envéren.
Difuziù[Modifega | modifica 'l sorgent]
El marözen se 'l tróa en pó 'n töta Euròpa, föra che 'ndèla Penìzola Ibérica centràl e meridiunàl. 'N Itàlia se 'l càta 'ndèi bósch de mut en quàze töta la penìzola. En Sardégna 'l gh'è mìa.
Ecologìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
El marözen 'n Itàlia el crès dei 600 ai 2400 m s.l.m. Ghe despiàs mìa 'l sùl ma la vé sö bé apò a l'ómbra. El sopórta bé tat i teré acìdi che chèi calcàrei però i g'ha de éser piötòst ömecc.
Üzo[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La vé piantàda de spés endèle pòste dei casadùr perchè i fröcc i è resercàcc de i ozèi .


text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
Construir instruments ad artg
- construir instruments ad artg (mo ina pitschna part da la lavur)
- construir a maun gìas ed auters instruments ad artg, sco per exempel violas da bratsch, cellos, cuntrabass (maschinas vegnan sulettamain utilisadas en la fabricaziun industriala)
- elavurar il lain cun differents utensils: cun resgias, splaunas e cuntels, cun fiers d’entagliar chavs e plats da tut las grondezzas sco era cun raspas, glimas e nizzas da trair
- duvrar lain d’ischi da muntogna per il fund, las rischlas, il culiez ed il giuf: elavurar lain da pign per la cuvrida cun las foras da resonanza, l'accordader e la trav dal bass ed elavurar lain d’eben per la claviatura
- dar la dretga grossezza a l'arvieut da la cuvrida ed al fund, splanar e nettegiar cun nizzas da trair
- storscher las rischlas –las paraids lateralas dal corp da resonanza – cun agid da schablonas en la vapur
- collar la singula tocca cun colla chauda idrosolvibla per savair prender dapart puspè instruments che basegnan ina reparatura
Reparar, restaurar ed affittar instruments ad artg
- sa spezialisar tut tenor accent da l'atelier sin la restauraziun d'instruments vegls u sin la vendita, la locaziun ed il mantegniment d’instruments ad artg e da lur accessoris
- restaurar e reparar gias, violas da bratsch, cellos e cuntrabass
- reparar instruments ad artg: remplazzar giufs ed accordaders, drizzar las claviaturas, restaurar turnigls, collar urs e sfessas, remplazzar ils chavels da l’artg
- tut tenor accent da l'atelier era s'occupar d’instruments da trair sco ghitarras e lautas
- savair sunar in instrument ad artg uschè bain che la qualitad acustica e tecnica d’in instrument po vegnir giuditgada
Scolaziun
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
A la Scola da construiders da gìas a Brienz (scola professiunala a temp cumplain) u en in atelier da construcziun da gìas
Furmaziun en scola
- enconuschientschas professiunalas: a la Scola da construiders da gìas a Brienz (instrucziun en blocs)
- furmaziun generala: a la Scola da sculpturs d’objects da lain a Brienz (instrucziun en blocs)
- instrucziun instrumentala: tar musicists qualifitgads
Roms professiunals
- scienza da materials
- scienza d'utensils
- construcziun da gìas
- mecanica
- acustica
- istorgia da la musica e da la construcziun da gìas
- scienza generala d’instruments da musica
- teoria da musica
- instrucziun instrumentala
- dissegn professiunal
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas, tranter auter restauraziun, mantegniment d'artgs, applicaziun da maschinas e basa da la fotografia (41 dis durant 4 onns)
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "construider / construidra da gìas da professiun"
Premissas
Furmaziun preliminara
- temp da scola obligatoric terminà
La Scola da construiders da gìas a Brienz pretenda che persunas interessadas absolvian ina procedura d’admissiun. La part pratica cumpiglia la lavur manuala cun lain, il dissegn ed il modellar. Ultra da quai ston ins savair sunar in instrument (da preferenza gìa, viola da bratsch u cello). Plinavant ston las persunas interessadas far ina controlla da l’udida e da la vesida, ina lavur en scrit ed in discurs d’examen.
La Scola da construiders da gìas a Brienz organisescha mintgamai il settember e l'october dis d'infurmaziun. Las datas exactas pon ins vesair sin la website da la scola.
Tgi che s’interessa per ina furmaziun da basa duala (furmaziun cun ina pratica professiunala en in atelier da construcziun da gìas) sto contactar la Scola da construiders da gìas a Brienz (purschidra da l’instrucziun professiunala e dals curs ordaifer il manaschi) avant che suttascriver il contract d’emprendissadi.
Pretensiuns
- inschign manual
- moda da lavur exacta
- imaginaziun spaziala
- senn per furmas e colurs
- musicalitad e bun’udida
- abilitad da sa concentrar
- pazienza e perseveranza
- buna demananza
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da la Scola da construiders da gìas a Brienz sco era da l’associaziun professiunala SVGB u da purschiders a l’exteriur
Examen professiunal superiur (EPS)
Maister / maistra da construcziun da gìas dipl.
Scola auta spezialisada (SAS)
Direcziuns da studi en roms parentads, p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en design da products ed indurstira u Bachelor of Science (SAS) en tecnica da lain. Tut tenor scola auta spezialisada valan differentas cundiziuns d'admissiun.
Cundiziuns da lavur
Sper l’occupaziun en in atelier da construcziun da gìas pon construiders e construidras da gìas era lavurar en ina fatschenta da musica. Cun experientscha professiunala correspundenta pon ellas ed els er far expertisas e giudicats.
Las schanzas d’avrir in agen atelier da construcziun da gìas dependan fitg da la conjunctura.
Ulteriuras infurmaziuns
Associaziun svizra dals construiders da gìas e d’artgs SVGB
Schauenburgerstr. 37
4052 Basilea
Tel: +41 61 508 25 21
URL: www.geigenbauer.ch
Scola da construiders da gìas a Brienz
Oberdorfstrasse 94
3855 Brienz
Tel: +41 33 951 18 61
URL: www.geigenbauschule.ch


text:
Duas giadas han ils gieus olimpics d’enviern gì lieu en Svizra. Il 1928 ed il 1948 a San Murezzan nua che l’equipa naziunala da hockey ha mintgamai gudagnà la medaglia da bronz. Sin il glatsch dasper l'hotel Kulm, en il Kulm Park è vegni dà il turnier olimpic da hockey.
90, respectivamain 70 onns suenter ils turniers glorius da la naziunala svizra da hockey a San Murezzan reviva sin il glatsch dal Kulm la gloria da pli baud. Durant la posa dals gieus olimpics datti in turnier internaziunal sin il terrain istoric. Durant l'All Saints Cup a San Murezzan cumbattan Lugano, Kloten, Pilzen da la Tschechia e München per il titel.
Il turnier a San Murezzan dess regurdar al turnier olimpic
Il success da l’equipa naziunala da hockey ha in stretg connex cun l'EHC San Murezzan. L’entschatta eran ina buna part da l’equipa naziunala giugaders da San Murezzan. Surtut Richard «Bibi» Torriani era durant blers onns in dals giugaders ils pli impurtants da l’equipa naziunala. Tar il turnier olimpic l’onn 1928 ha Bibi Torriani fatg cun mo sedesch onns l’emprima giada furora en l’equipa naziunala.
RR actualitad 08:00


text:
Jordan Siebatcheu ha profità en la 48avla minuta d’in blackout dal goli da Bayer, Niklas Lomb. Quel ha laschà crudar la balla suenter ina flanca da Meschack Elia. E curt avant la fin ha Christian Fassnacht nizzegià in conter per marcar il segund gol per YB.
Cunter Bayer Leverkusen ha la squadra dal trenader Gerardo Seaone mussà in bun e disciplinà gieu davostiers. Uschia ha il goli da YB David von Ballmoos mo stuì intervegnir paucas giadas. Per l'emprima giada èsi uschia gartegià als Young Boys da terminar ina runda da k.o. en la Europa League cun success.
Proxim adversari
Tgi che vegn ad esser il proxim adversari en l'otgavelfinal, sa mussa il venderdi. Da mezdi vegn tratg la sort, per fixar las partidas da la proxima runda. Ils otgavelfinals èn ils 11 ed ils 18 da mars.


text:
El veglia terminar la regenza actuala da l'Italia, uschia l'anteriur primminister talian Silvio Berlusconi. La coaliziun tranter la Lega ed il moviment Cinque Stelle na saja betg natirala. Perquai haja el decidì da vulair returnar en ils gremis politics, quai cun 82 onns. La fin da matg vegn elegì il parlament europeic.
Berlusconi era vegnì sentenzià il 2013 pervi da fraud fiscal. El aveva survegnì in scumond d'uffizi da tschintg onns. La primavaira passada han ins lura abolì quest scumond.
RR novitads 17:00


text:
Investiziuns da 43 milliuns ils proxims dus onns
Uss ha cumenzà la fundaziun collectiva VITA cun construir ina chasa da pliras generaziuns a Glion. La chasa da 11 plauns survegn 61 abitaziuns. En pli vegnan realisadas 16 abitaziuns sin l’areal da l’anteriura claustra dominicana.
Tar il concept dad «abitar assistì» tutgan er servetschs per l'emprim agid. Quels servetschs vegnan per gronda part ademplids da la Spitex Foppa. La purschida vegn cumplettada cun praticas per servetschs medicinals, biros e schizunt ina canorta d'uffants è planisada.
Sche tut va tenor plan, duajan las abitaziuns esser prontas l’emprim d’october 2021.
RR actualitad 06:00


text:
Giōren
Artécol in dialèt arzân
Al giōren (giorno in italiân) ciamê ânca dé, cme unitê 'd amzûra dal tèimp, al gh' à divêrs significhêt. .[1]
Al giōren "siderêl" o "sidereo"
Al giōren siderêl o giōren sidereo l'é al tèimp che pâsa tra dû pasag, ûn a drē cl'êter, ed l'istèsa stèla al Meridiân 'd un pôst stabilî ed la tèra e al gh'à 'na durêda ed 23 ōri 56 minût e 4,0905 secònd. Còst l'é al muvimèint ch' al fà al cēl int 'na giurnêda davânt a i nost'r ôc, e ânca al muvimèint ch' a fà la Tèra rispèt a la puşisiòun mèdia dal stèli ch' a 's vèden. Sōl dû elemèint a gh'àn pèiş insém a la só durêda:
- un şlungamèint dimòndi lèint duvû al muvimèint dal mêr cun la Lûna;
- muvimèint désper ed la Tèra duvû a i mumèint môrt, per cōlpa per eşèimp dal deşfêres, in ógni stagiòun, ed grôsi mâsi ed giâs al latitódin êlti.
Al giōren dôp un pât l'é stê divîs in 4 pêrti:
- 00.00 - 05.00 : nôt
- 05.00 - 09.00 : matèina
- 09.00 - 17.00 : giōren
- 17.00 - 21.00 : sîra
- 21.00 - 24.00 : nôt
Giōren solêr
Giōren solêr vèira
Al giōren solêr vèira l'é al tèimp che pâsa tra dû mâsim, ûn a drē cl' êter, dal sōl insém a un meridiân stabilî. L'é un pô pió lòngh dal giōren sidereo perché la Tèra, mèinter la 's gîra d' atōren, la gîra intōren al Sōl ind l' istès vêrs. A sucēd che, dôp un gîr cumplēt, al meridiân stabilî an n'é mia pió vultê precişamèint vêrs al Sōl, mó l' al srà dôp che la Tèra l'a vrà girê d'atōren a lē 'd un ângol cumpâgn a còl fât int al gîr. Al giōren solêr an n'é mia fés int la durêda perché la velocitê (ânch angolêra) insém al gîr ovêl al câmbia, in funsiòun ed la secònda lèg ed Keplero: al 'al gh' à dòunca durêda mâsima al perielio (la distânsa ménima ed la Tèra dal Sōl), adèsa in znêr, e ménima a l' afelio, in lój.
Giōren solêr mèdi
Al giōren solêr mèdi, durêda mèdia di dé solêr int al gîr 'd un ân, l'é druvê per ûş civîl. Al giōren solêr l'é cumpâgn a 24 ōri oséia 86 400 scònd. La giōren solêr mèdi al vêl 24h. Int al linguâg comûn despès a 's ciâma giōren al "dé", oséia al peréiod ed lûş cuntrâri a la nôt. A câşva da ralentamèint, fât dimòndi adêşi, dal gîr ed la Tèra (cîrca 1,7 milèişem ed secònd al sècol), la durêda mèdia dal giōren solêr vèira l'é incō pió lòngh ed 86 400 secondi, per còst al giōren astronômich l'"armâgn indrē" rispèt a còl civîl: int j ûltem dêş ân, in mèdia pôch mēno 'd un secònd a l'ân. Per sté mutîv, dal 1992 dal vôlti é stê zuntê un secònd a la fîn dal 30 zógn o. pió despès, al 31 dicèmber, in môd da parşêr sté ritêrd. Sté secònd zuntê l'é ciamê secònd bişestîl, per arvişería cun al dé zuntê a l' ân bişestîl. Fîn al 2005, unî, a gh'în stê 23 secònd bişestîl.
Stôria ed la divişiòun dal giōren
Fîn da quând l' òm l'à cumincê a druvêr la meridiâna, la durêda dal giōren la vîn divîşa in còli che nuêter adèsa ciamòm ōri. Dòunca bèle i babilonèiş e j egisiân a druvêven sté sistēma, che però an n' ēra mia cumpâgn a còl che cgnusòm incō. Grēc e Rumân druvêven ègli "ōri temporêli": al giōren e la nôt j gnîven tóti dō divîşi in 12 pêrti, a cumincêr rispetivamèint da l'êlba e dal tramûnt. Acsé la préma ōra dal giōren la cumbinêva cun l' êlba, la sèsta ōra pió o mēno a mezdé, la dodicèişma al tramûnt e etertânt, mó a partîr dal tramûnt, a sucedîva per la nôt. Stà divişiòun, pugêda insém al j ōri ed lûş e còli dal scûr, a fêva sé che la durêda dal j ōri estîvi l' an fós mia cumpâgn a còli invernêli e còla dal j ōri ed lûş l'ēra divêrsa dal ōri de scûr. Tânt per fêr un eşèimpi, d'istê un ōra ed lûş la prîva durêr 80 minût e invēci còla dal scûr 40. I Rumân uşêven ânca divéder giōren e nôt in quâter pêrt ed trèi ōri l' óna. La Cēşa l'à més insèm divêrsi ōri ed la giurnêda (ōri canōnichi) cun mumèint stabilî per al j urasiòun, dóve a gh'ēra:
- Matitèin o Lôd: a l'êlba
- Préma: a l'alvêr dal sōl
- Têrsa: a metê matèina
- Sèsta: a mezdé
- Nôna: a la nôna ōra a metê dal dopmezdé
- Vèsper: al tramûnt
- Cumpièta: un ōra dôp al tramûnt
- Notûren: pasê j ôt dodicèişem ed la nôt
Tóti sté ōri, a pêrt còla dal Notûren, a gnîven ciamêdi dal sòun dal campâni che, cun l'andêr dal tèimp, àn ciapê prôpria la funsiòun 'd arlòj póblich.
Int al XIV sècol a rîven i prém arlòj mecânich e cun lōr a 's cumîncia a cuntêr al j ōr óna p'r óna, dal tramûnt al tramûnt dôp (almēno in Itâlia, Boèmia, Slêşia, e Polôgna), pûnt ed partèinsa ch' al cambiêva int al cōrs ed l'ân. Ânch al campâni, almēno in sitê, a s' ēren adatêdi a sté divişiòun, ch' l'é stêda ciamêda "ōri solêri a l'italiâna" o "ōri boèmi". J arlòj a duvîve èser regolê a mân per adatêri a l'ōra ed partèinsa ch' la prîva cambiêr.
Int al rèst ed l'Europa a partîr da la Frância, cun l' arîva ed j arlòj al giōren l'é stê invēci divîş in dû peréiod ed 12 ōri cumpâgn, che partîven da mezdé e a mezanôt (ōra "a la francèişa"). In sté môd l' amzûra dal tèimp l' an dipendîva mia da la durêda dal giōren e j arlòj an gh' îve mia bişògn 'd esèr més a pûnt tót i dé. L'ûş in Itâlia de sté sistēma l'é stê tôt pôch a la vōlta e cun dimòndi cuntrâst. A s' é cumincê a druvêrel a Firèinsa int al 1749, a Pèrma int al 1755. a Gènva int al 1772 e a Milân int al 1786. A gh'é vrû l'ocupasiòun francèişa per imponrél al rèst d' Itâlia, mó incòra int al XIX sècol al vèc sistēma l'ēra druvê da quelchidûn.
Nôti
Vōş coleghêdi
Êter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giōren
Colegamèin d' ed fōra
- (EN) Cme calcolêr la durêda ed la giurnêda
- La nascita dei fusi orari ed Gianluigi Parmeggiani (Uservatôri Astronômich ed Bològna)
- (EN) Al divêrsi ōri dal giōren in gîr p'r al mònd
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Giorno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Enfin il matg ha l'Assicuranza d'invaliditad AI nudà 656 novas annunzias pervi da Long Covid. Quai èn 3,1% da las annunzias novas. Fin uss saja quai in augment normal, sco er durant auters onns, ha declerà Stefan Ritler, vicedirectur da l'Uffizi federal d'assicuranzas socialas envers SRF. Ils davos tschintg onns ha la AI survegnì en media 2% dapli annunzias novas. I dettia dentant era adina puspè onns cun in augment pli grond.
Naginas cifras relevantas
Co questa situaziun pudess sa sviluppar vinavant na saja anc betg previsibel, damai che las cifras na sajan anc betg segiras. l'Uffizi federal d'assicuranzas socialas quinta il proxim temp cun anc dapli annunzias. Ins speria dentant er sin metodas da tractament che portian effect.


text:
Mathias Flückiger è il mument en sia furma da la vita. Suenter ch’el aveva gia gudagnà avant trais emnas omaduas cursas a Leogang en l’Austria n’ha Flückiger er laschà nagina schanza a la concurrenza a Les Gets. Il mountainbiker da 32 onns ha gudagnà la cursa sut cundiziuns frestgas e bletschas avant il Tschec Ondrej Cink (+ 25 sec.) e l’actual campiun mundial franzos Jordan Sarrou (+ 35 sec.).
Ina buna prestaziun ha er Nino Schurter mussà. Il Grischun è vegnì 5avel (+ 1:21 min.) ed uschia mussà che sia furma constat e ch’el è sin buna via en vista als gieus olimpics a Tokio nua che Schurter emprova da defender ses titel olimpic da Rio 2016. Cun Lars Forster sco 9avel ha in terz svizzer cuntanschì in plaz sut ils top 10.
Betg la cursa dals Sursilvans
Betg ì sco giavischà èsi perencunter al trio sursilvan. Tant Andrin Beeli da Sagogn sco er Vital Albin da Tersnaus han pers passa 8 minutas sin Mathias Flückiger e la finala stuì sa cuntentar cun ils plazs 52 respectiv 54. Ursin Spescha da Sevgein ha pers passa 11 minutas ed ha terminà la cursa sco 82avel.
Betg a la partenza è tranter auter stà Mathieu van der Poel, l’Ollandais ch’è sa participà durant l’emprima emna dal Tour de France. Van der Poel ha uss dentant bandunà il Tour de France per sa concentrar sin la cursa olimpica da mountainbike. Sia gronda finamira è da gudagnar aur a Tokio.
Lecomte betg da batter
Tar las dunnas d’elita n’è sa midà nagut. La Franzosa Loana Lecomte dominescha vinavant la scena da mountainbike. La giuvna da 21 onns ha er triumfà a Les Gets a moda suverana ed uschia festivà la quarta victoria en la quarta cursa da cross country da la cuppa mundiala en questa stagiun. Tar sia cursa da chasa ha Lecomte battì la Svedaisa Jenny Rissveds per bunamain ina minuta. Cumplettà il podest sco terza ha Evie Richards da la Gronda Bretagna.
Be Sina Frei persvada
En la davosa cursa avant ils gieus olimpics ha ord vista svizra sulet Sina Frei pudì persvader a Les Gets. Ella è vegnida 7avla cun in retard da passa trais minutas. Linda Indergand ha terminà la cursa sco 12avla ed Alessandra Keller sco 19avla. Betg a la partenza è stada Jolanda Neff.
Uss spetga la cursa olimpica a Tokio. Ils umens d'elita cun Nino Schurter, Mathias Flückiger e Filippo Colomba cumbattan per las medaglias il glindesdi, ils 28 da fanadur, las dunnas d'elita il mardi, ils 29 da fanadur 2021.


text:
Emilia-Rumagna
L'Emilia-Romagna l'è ona region de l'Italia del nòrd. La confina a nòrd con la Lombardia e el Veneto, a òvest con el Piemont, a sudòvest con la Liguria, a sud con la Toscana e i March; a est la varda el Mar Adriatigh per on dusent chilometer. La region l'è formada da dò part different, saria a dì l'Emilia (al center e a òvest e la Romagna, slungada tutt intorna a la còsta adriatega.
El territòri el se slunga in direzion òvest-est; a nòrd el confin al passa giust giust in sul fiumm Po fin al sò delta, oppur al massim el se destacca per on quai tocchell; el confin a sud (con la Toscana specialment) el passa in su l'Appennin. La region la toeu via on bell tocch de la Pianura Padana, che la pòrta via on poo pussee de la metà del territòri total, i montagn de l'Appennin quasi tutt el rest, foeura che ona zenta de ronch specialment in de la zòna de la Romagna.
El capp-loeugh de la region l'è Bològna, vuna di città pussee important de tutta l'Italia del nòrd; anca tutt i alter vòtt capp-loeugh de provincia (Mòdena, Piacenza, Regg Emilia, Rimini, Forlì, Ravena, Ferrara, Parma) gh'hann pussee de centmila abitant (ghe saria anca Cesena, che però l'è in de l'istessa provincia de Forlì). Alter città e paesòtt de on quai importanza hinn Carpi, Imola, Sassoeu, Cento, Faenza.
Galerìa de fotoModifega
LiberModifega
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Quest’jamna ei vegniu festivau Anceinza. El center da quella fiasta stat il patratg che Jesus ei turnaus tier siu bab en tschiel. Mo nua ei quei tschiel? – Jeu less empruar da rispunder quella damonda cun in raquent che jeu hai legiu dacuort:
D’in rabin vegneva ei detg ch’el ascendevi mintga damaun en tschiel, avon ch’el fetschi sia oraziun (dalla damaun). In da ses adversaris saveva mo rir da quella detga. Perquei ha el fatg il propiest da laghegiar il rabin. Ina damaun ha el lu viu co il rabin, sevestgius sco in fumegl, ha bandunau discusamein siu dacasa. Il rabin ei semess sin via ed ei ius egl uaul. Siu adversari ha sinaquei persequitau el per mirar tgei ch’el fetschi. Egl uaul ha il rabin entschiet a pinar lenna. Silsuenter ha el priu la lenna si dies e transportau quella tier ina casa che udeva ad ina dunna veglia e malsauna. Igl adversari ei seschluitaus tier la casa ed ha laghegiau da finiastra en. Leu ha el viu co il rabin steva en schanuglias e scaldava pegna.
Cura ch’igl um ei turnaus anavos, han ils habitonts dil vitg dumandau el, sch’el hagi viu co il rabin seigi ascendius en tschiel. Ed el ha rispundiu ad els: «Jeu hai viu co el ei ascendius aunc pli ault che en tschiel.»
Quella historia muossa ch’il tschiel ei buc in liug lontan, in liug ordeifer nossa tiara e nies univers. Il tschiel ei plitost leu, nua ch’ins ei damaneivel in da l’auter, nua ch’ins segida e fa dil bien. Leu nua ch’ei regia ina atmosfera da carezia e buntadeivladad, leu ei Diu damaneivel ed il tschiel buca pli lunsch naven. Ual en da quels muments cumpara per aschidadir il tschiel sin tiara.
Leu nua ch’ei regia ina atmosfera da carezia e buntadeivladad, leu ei Diu damaneivel ed il tschiel buca pli lunsch naven.
Quei ei ussa mo ina pintga risposta sin ina gronda damonda. Perquei dun jeu bugen vinavon la damonda: Nua ei per vus il tschiel?


text:
Dialet lümelin
El Lümelin (parnunzia lucal: lümlén) a l'è un dialet del Lumbard Ucidental che l'è parlaa in de l'Ümléna, in Pruvincia de Pavia. Al se diferensia tant da tücc i alter dialèt Lumbard a mutif dè la particular pusiziun dè la Lümelina, che la cunfina cunt el Piemunt.
Difüsiun e cunfin lenguistigh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cume em dit, la zona in de la qual 'stu dialet l'è parlaa la curespund ai cunfin de la Lumelina; però, vist che l'area in quistiun la se tröva a stregg cuntat cunt i pruvincc piemuntes de Lissandria, Vercei e Nuvara e quela de Milan in Lumbardia, l'è dificil assee definìl 'me un dialet ünifurmaa, anca se hin evident i similitüdin del dialet in di vari zonn. In de la zona tra el riaa Terdubi e la spunda de sera del Tisin, se tröven variant cumpagn del Paves de cità e al Milanes arius de la bassa; a nord i similitüdin hin quei cul Nuvares, menter a ovest, suratüt in del teritori sitüaa tra l'Agogna e la Sesia se tröven transiziun cul piemuntes. A süd inveci la gh'è una certa vesinanza cul Dialet de l'Ultrepò, che un quaivün el dis che l'è un dialet emilian.
El dialet de Vigeven l'è cunsideraa un poo diferent di alter de la zona, perchè 'l gh'avaria püssee vesinanz cunt el Piemuntes.
Esempi de lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una nuvela del Bucasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialet de Grupel (Bassa Lümelina)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Äv cönti duncä che int i temp däl prim re 'd Cipri, dop la cunquistä che Gutifree 'd Bulión l'ävevä fai dla Terä Säntä, l'è cäpitaa che unä siorä nòblä 'd Guascognä l'è ändai ä piligrinà äl Sänt Sepolcär e che turnändä dä là e ärivändä 'in Cipri l'è stai mälträtaa dä certi bälosson sensä nsün rispet ümän. Lee, avendegh ävüü tänt dispiäsì 'd cust, l'ävevä pinsaa d'ändass ä lümintà däl re. Ma gh'è stai dii che l'erä inütil, perchè lü l'erä tänt un fiacón e dä pòch che non suläment 's vindichévä nò di dispressi fai ai altär, ma äl süportévä äncä si quäi fai ä lü. 'Stä dònä, quand l'ha sentii cust, avendägh nò speransä dlä vindätä, pär cunsulàss un poo däl mal, l'ha pinsaa dä spunz lä viliäcäriä 'd cul re, e ändändä dnäcc a lü, piänzändä, lä gh'ha dii: "O 'l mè car Siur, mì vegni nò dä lü pär fàm fà vindätä dl'ingiüriä che m'han fai, ma pär prigàl d'insegnàm cm'äl fa lü a süportà tüt quäi che senti ä dì ch'ägh fan ä lü, perchè äncä men pössä fà istess dla miä che (äl Siur äl lä sa) mi 'gh regäläriss volonterä, dä già che lü ei j'ha portä insì ben"
Äl re, che fin alórä l'erä stai stai pigär e indorment, cmè ch'äs füss svigiaa äpenä alórä, l'ha cominciaa dl'ingiüriä fai a culä dònä fasendegh giüstisiä, e äl s'è fai ün persecütór tiribil 'd tüti quäi che féven quaicòss conträ l'unur dla sò curunä.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 348
Dialet de Murtara (Alta Lümelina)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mì 'v cünti dónca cóme int i temp del prim re 'd Cipri, dop che Gütifrè 'd Büglión l'ha vinciüü in Tera Santa, gh'è sücedüü che 'na scióra 'd Guascogna l'ha fai 'l viagg di piligrin fin al Sepólcar. Tornanda da là, l'è arivaa in Cipri, e chì l'ha ricevüü ogni sorta 'd dispressi da di om canaja, Par cust ch' l'era tüta rabiaa e l'ha pinsaa d'andà a lamintàss dal re. Ma gh'è stai dii da quaidün che l'era temp pers, perchè lü l'era tant ün bòn omass e insì da poch che inveci da vindicà da om giüst i ingiüri di altar, 'l soportava da povar cojón tücc i dispressi che 'gh favan a lü; tant l'è vera che se jün gh'aveva quaich dispiasè 'l sfogava la sò passión con fàgh quaicoss a lü. Sintanda insì cla povra dona gh'è cascaa i brass: ma par sfogà 'n poo 'l sò cör, l'ha pinsaa da mincionà cul re; e pianzinda la s'è portaa dadnan a lü e gh'ha dii: "Car 'l mè Sciór, mì vegni nò chì dadnan a tì parchè ta 'm faia giüstisia di ingiüri che m'han fai; ma in paga 't preghi che tì t'abia da mostràm come 't fee a mandà giü tüt cul che senti a dì che 't fan; parchè imparanda da tì pössa anca mì lassà cur tüt cul che m'han fai. E, 'l sa 'l Signór se mì podiss fàl!, volontera 't cedaria i mè dispiasì e magón a tì che 't see insì bòn a mandài giü".
'L re, che fina in óra l'era stai ün dormión, ün pigar, quasi svigiandas tüt int ün bot, comincianda dl'ofesa faia a cula scióra, gh'ha fai giüstisia in regola, e pö l'è divintaa l'om püssee teribil incóntra cui ch'avrian fai quaicoss incontrari a l'onur dla sò curóna.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 348-349
Dialet de Vigeven[Modifega | modifica 'l sorgent]
A dìla tüta, el dialet de Vigeven l'è cunsideraa quasi un dialet a part. Ma già che Vigeven l'è vöna di cità püssee impurtant de la Lümelina, el metum chì de sota el test in vigevanasch.
Dunca mè digh ca quând j'iva al prim re 'd Cipar, dopo ca Gutifree 'd Bujôn l'ha bvüü guadagnä ra Tera Sânta, j'è capitaa ca 'na nòbla 'd Guascògna l'iva 'ndàcia, vistii da piligrin, al Sapulcar; e 'gnind indree, rivä 'ch l'è stacia a Cipar, serti balussôn 'd brüt vilân a gh'hân facci di scalfüri, ma gross ben. Dopo pö, pina 'd magôn e tüta malincònia gh'è 'gnüü in ment d'andàgra a cüntä al re, gh'è 'gnüü in ment: ma j'è stacc dra buna gent ca gh'hân dicc ch'l'ha risparmiss ra sò strä, perchè 'l re l'iva un mischin insè garganè e ca 'l variva a gnent, ch'inscâmbi 'd jess giüst e da met in parzôn cui ch'i fân 'ma di dispressi ai altar, a 's lassiva sempar fä cun i pee, propi da carògna: ad manera ca quij ch'i ivan dal ghigneôn, s'a 's sfughivan cun dìgan par i pursè, o 'gh fivan ra minee. Quând l'ha sintii insè cula dona là, la siva gnent cuma fä a sburì ra sò rabia, e par sfugäss a gh'è 'gnüü in ment d'andägh a dä 'na mustassä al re. L'è 'ndacia dadnân a lü tüta lürenta e pö gh'ha dicc: "Cär al mè re, mè sun 'gnüü da vü gnent parchè me specia ca vü 'm fii i mè pratansiôn par al mal ca m'hân facc, ma in pagament mè 'v preghi ad dìm cuma fii avèi insè tânta pasiensa par al mal ca 'v fân a vü, par ca pössa anca mè avèin altartânt par al mè ca, 'l sa 'l Signur, sa mè pudiss va 'l dariss par agnent vuluntera, da zà ca vü sii vün ca 'v n'in fa poch o gnent".
Al re, 'ch l'iva stacc fin inlura lòch, e franciss franciss, tüt int un tracc cuma ca sa 's svigiss, cmissipiând dal mal ch'i ivan facc a cula dòna là, ca pö a gh'ha facc ra sò rasôn, s'è miss a dàj adoss, s'è miss, sensa di guarda ca 'd dò, a tücc quij d'urinân i insültivan ra sò curuna.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 350-351
La parabula del Fiö Trasun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tücc i esempi purtaa chì de sota hin staa tolt del liber I parlari del Novarese e della Lomellina de l'avucat Antonio Rusconi, surtii in del 1878.
Dialet de l'Alta Lümelina[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dialet de Cassö: Un om al gh'eva düü fiö. Al püssee giuvan ad lur gh'ha dii al pà: "Pà, dam la parta dla roba ch'am tuca!" e al pà gh'ha spartii la roba. E poch dì dopu al fiö püssee giuvan, tiraa a riva tüscoss, s'n'è andai in pais luntan, e l'ha trasaa i sò facultà vivenda da disparaa.
- Dialet de Gravaluna: Un om al gh'eva düü fiö. E 'l pü giuvan gh'ha dii a sò pà: "Pà, dìm la mè part ch'am vegna!" e 'l pà gh'ha fai la sò part a tücc düü. E 'l fiö pü giuvan, da lì a düü o trii dì, l'ha pijaa sü la sò part e l'è 'ndai in d'un pais luntan, e là l'ha cunsümaa tüt con viv a sò caprissi.
- Dialet de Zilavegna: A j'eva un om ch'l'eva düü fiö. Ar püssee giuvan di sii düü fiö a j'ha dicc au sò paà: "Pà, dam ar mè toch ad la roba ch'am tuca!" e ar papà l'ha facc al part e a j'ha dacc la sova. Dopu quai dì, is fiö l'ha pijaa sü tüt cul ch'agh j'eva tucaa e as n'è 'ndacc luntan, e a là a s'è miss a fä u sciur e a trasä tüt.
- Dialet de Murtara: Un om 'l gh'aveva dü fiö. E 'l püssee giuvin gh'ha dii al padar: "Papà, dam la part ch'am tuca a mì!" e 'l papà l'ha fai i toch. E poch dì dop, 'l püssee giuvin, fai fagot, l'è andai luntan luntan e chì 'l s'è mangiaa tütcoss, fanda la vita di vissius.
- Dialet de Gambulò: Ün om al gh'ava düü fiö. E 'l pü giun gh'ha dit al papà: "Papà, dam la part di beni ch'am tuca!" e 'l padar al gh'ha spartii la roba. Poch dì dop al fiö pü giun, tiraa apress tüta la roba, l'ha futüü 'l can e 's n'è andai in luntan pais: là l'ha strasaa tüt, fandsel mangià dai brubrù e dai pütann; e insì, in cula manera, tüta la sò roba la gh'è sghia via, e l'era sossan-sossan.
Dialet de la Bassa Lümelina[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dialet de Grupel: Dis che 'na völtä gh'eva un om ch'al gh'evä düü fiö. Al sicund da 'sti fiö un dì al ciapa sò padar e 'gh fa: "Pà, dem la part ad la robä ch'am vegnä a men!" e sò padar ga l'ha daiä. Da lì a 'n quai dì cal fiö là l'ha fai fagot ad tütä la sò robä e as n'è 'ndai int un sit luntan luntan: là s'è miss a fà 'l balucen e 'nt un belambot l'è 'ndai in rüvinä.
- Dialet de Garlasch: Un om äl gh'iva düü fiö. Äl püssee gion di düü äl gh'ha dit a sò pader: "Papà, dem la mè part!" e lü äl gh'ha dat la sò part a tüti düü. Da lì a poch dì äl püssee gion l'ha pijat sü tütcoss e 's n'è andat int un pais luntan luntan, e là l'ha mandaa in galera tüt äl fat sò, vivend da purcon.
- Dialet de Brem: 'Na vota j'era 'n om ch'l'ava dui fiöi. 'L pü giuvu, ch'l'era 'na gioia, a l'ha dicc a sò päri: "Papà, dem cul ch'am toca, che son stüf da stà 'nsema!" e sò päri a 'j l'ha dacc. Da lì poch dì 'st fiö l'ha fai fagot e l'è andacc ün l'in pais luntan, vivind da disperaa.
- Dialet de Cambiò: Ün om gh'ava düü fiö. Al pü giun gh'ha dicc a sò padar: "Pà, dem al mè toch!" e 'l padar gh'ha spartii i ter. Dop quaich dì, al pü giun l'ha facc fagot, e 's n'è andacc a luntan e chì, fanda gogla e migogla, l'ha cunsümaa tütcoss.
- Dialet de Semiana: Un om al gh'ava düü fiö. Al püssee giuvan ad lur al gh'ha a sò padar: "Papà, dam ad la roba ch'am tuca!" e 'l padar l'ha fai la division. Dop poch dì al fiö püssee giuvan l'ha fai sü al sò fagot e as n'è andai luntan, e là 'l s'è mangiaa tüt la sò roba, da dispraa.
- Dialet de Lumel: Un om äl gh'ava düü fiö. E 'l püssee giun gh'ha dii äl padär: "Papà, dam la mè part!" e 'l padär ägh l'ha dai. Dop poch dì l'è andai girà 'l mond e l'ha sgäraa.
- Dialet de Med: Un om al gh'iva düü fiö. E 'l püssee giun ad lur düü l'ha dit al pader: "Papà, dam la mè part ch'äm toca!" e 'l pader el gh'ha spartii la sò roba a tüti düü. E poch dì dop el fiö pü giun l'ha tiraa pressa tütcoss, e 's n'è andat a luntan pais, e là l'ha cunsümaa tüt la sò sustansa vivenda da scarus.
- Dialet de San Nazar: Gh'era un om cun düü fiö. E 'l pü giovan l'ha dii al padär: "Papà, dam la part ch'äm vena!" e 'l povär padär l'ha divis ai fiö i sò sustans. Da lì a poch dì äl fiö püssee giovan, miss insema tüsscoss, s'n'è andai luntan a sgarà tüt la sò roba vivend da spensieraa, e menand la pü grama cundota.
Vus curelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lümelina
- Vigeven (pagina in dialet vigevanasch)
- Lumbard ucidental
- Dialet paves
- Dialèt ultrepadan
- Dialet nuaresat


text:
Las cundiziuns en las muntognas sur il cunfin dal guaud n'èn betg adina uschè simplas. Lungs envierns, curtas stads ed adina puspè midadas da l'aura. E tuttina - en las regiuns alpinas dal Grischun vivan millis da spezias. Da preschentar quellas a la publicitad è la finamira da l'exposiziun speziala dal Museum da la natira dal Grischun.
S'adattar per viver en las muntognas
L'exposiziun porta il num «rampignaders e dormulents». Animals en la muntogna ston s'adattar a lur cundiziuns da viver. In «rampignader» è il sfendacrap cun feglia opposta. El crescha sin 4500 meters sur mar e vertescha temperaturas da fin-40 grads. La «dormulenta» la pli enconuschenta è la muntanella. Ella dorma durant l'entir enviern en sia tauna sut terra.
Excursiun tras las muntognas
L'exposiziun maina da 1800 meters sin 3000 meters sur mar tras quatter secturs. Mintga sectur simbolisescha ina autezza sur mar. I vegn preschentà passa 30 plantas ed animals da las alps grischunas – quai cun preparats, fotografias, models, tuns, odurs e filmins. L'exposiziun è in'atgna producziun dal museum da la natira Grischun e duai er vegnir exponida en auters museums.
L'exposiziun cuzzà dals 17 d'avrigl 2019 fin ils 19 da schaner 2020.
RR actualitad 17:00


text:
La politica d’expansiun da Hitler dals onns 1937 e 1938, l’appropriaziun da la Boemia e la Moravia e l’integraziun da l’Austria en l’Imperi tudestg chattan in relativ grond spazi. La perioda da la guerra effectiva davent dal september 1939, en l’Europa, l’Africa dal nord e l’Asia, vegn dentant tractada a moda curta e concisa. In dumber da documents sonors istorics cun las vuschs da Hitler, Goebbels, von Schuschnigg, De Gaulle, Churchill, Roosevelt, Eisenhower e Dönitz marcheschan muments decisivs da la guerra.
Redacziun: Risch Cadonau, Giaronas Cadonau
Radioscola 21-5-1975
Numer d’archiv: 2160


text:
La nova scola da recruta cumenza l'emprima giada la fin d'october. L’emprim sgolan ils 16 recruts per in'examinaziun medicinala a Roma. Lura survegnan els in mais scolaziun tar la polizia chantunala tessinaisa. Là consista l’instrucziun tranter auter da temas sco psicologia e dretg, sajettar, agir tactic e sport.
Silsuenter returnan ils recruts en il Vatican per in ulteriur mais instrucziun en il quartier da la Guardia papala. Ils recruts emprendan d’enconuscher lieus e persunas e survegnan in’emprima scolaziun dal talian.
La Guardia papala consista da 110 gardists, ed è vegnida fundada l’onn 1506 da Papa Geli il segund. Ella protegia il papa e sia residenza, accumpogna el sin ses viadis en l’exteriur e controllescha las entradas principalas dal Vatican.
RR novitads 22:00


text:
Tigri
Ol Tigri l'è vun dei duu fium plussee importants de l'Irak, insem a l'Eufrad.
Al nass sui montagne del Tauru, in Turqia (ind la rejon del Kurdistan), e al corr per 1.800 km incirca ind el desert de l'Irak infin a rivar a'l Golf Perseg cont un estuari in comun cont l'Eufrad, ciamad Shatt al Arab.
Insema cont l'Eufrad, q'al scorr un quai qilometer plussee in vers ocident, al delimita ol cœr del stat de l'Irak, ciamad, jamò dei temp andaits, Mesopotamia.
Ind el so percors al toca la citaa de Mosul, ind el nord de l'Irak. Bagdad, la soa capital e l'oltra granda citaa de l'Irak, Bassora, qe l'è bagnada del Shatt al Arab.
Ind la storia ol fium l'è semper stait important per tute i jent q'hann popolad l'Irak, jamò dei temp dei Sumer ; ol Tigri, insema a l'Eufrad, defait, al porta l'aqua dei montagne volte de la Turqia infin dent ind el cœr de una rejon intra i plussee colde e seqe del mond.
Ol fium a l'è defait sbarad ind un bell poo de ponts, propi per dar-g l'aqua a tute i zone circostante ; jamò dei temp anteg, quand qe i Sumer a popolaven la Mesopotamia, g'è stait costruid una red de canai de inrigazion.


text:
Suenter il grond terratrembel en il Nepal da l'avrigl passà han ils survivents da cumbatter cun il fraid da l'enviern.
L'emna passada èn gia 7 persunas mortas pervi dal fraid en il vitg Thokarpa. Quai rapporta la gasetta nepalaisa Kantipur. Bleras persunas che vivan en baraccas da tola ondulada sajan malsaunas.
Il terratrembel da l’avrigl ha gì ina fermezza da 7,8. Passa 9'000 persunas avevan pers lur vita, milliuns da persunas eran senza tetg.
Agid e reconstrucziun s’avanzan fitg plaun
En il pajais fitg pover s’avanza la reconstrucziun be fitg plaun. Ils meds finanzials da l’exteriur na cuntanschan betg ils pertutgads. E la bloccada politica dals cunfins cun l’India cumplitgescha il transport da raubas. Uschia mancan materialias da construcziun, benzin e gas per cuschinar.
Gia il november aveva l’organisaziun per l’agid d’uffants UNICEF avertì, che dapli che trais milliuns uffants nepalais sajan periclitads. Pervi da la bloccada dals cunfins na dettia quai nagins vaccins cunter la tuberculosa e las reservas d’antibiotica sajan extrem pitschens.
Dispita pervi da nova constituziun
Pervi da la mancanza da benzin na pon las organisaziuns d’agid strusch reparter mangiativas e cuvertas en las regiuns pertutgadas dal terratrembel. L’ONU aveva appellà a tuttas partidas da revocar la bloccada; fin uss senza success.
Tar la dispita vai per la nova constituziun dal Nepal. Tschertas gruppas da la populaziun en il sid dal pajais vesan en quella in dischavantatg e fan perquai protesta, per part violentamain.
RR novitads 18:00


text:
Per ina chasada tipica quinta la cumissiun per l'electricitad (ElCom) cun in pretsch da 26,95 raps pro ura kilowatt. Quai correspunda ad in augment da var 5,77 raps pro ura kilowatt. Tenor la calculaziun da l'ElCom muntass quai, che la chasada stuess pajar per l'entir onn 1'215 francs, u 261 francs dapli che l'onn avant.
Augment er en il Grischun
En Grischun custa il pretschs en media per 28%. In'ura kilowatt vegn a custar l'onn che vegn en media 27,56 raps – var 6 raps dapli che quest onn. Ils pretschs varieschan ferm tenor vischnanca. Uschia datti vischnancas, nua ch'il pretsch resta constant – per exempel Brusio u Val S. Pieder. En auters lieus pudess il pretsch per in dachasa bunamain sa redublar.
Motiv principal per las differenzas saja surtut las differenzas tar l'acquistaziun da l'energia. Plinavant dependia quant bler ch'ina vischnanca producescha sez. Sco che l'ElCom scriva, creschian ils pretschs en singuls lieus en Svizra per il traidubel.
Las cifras en detagl
La survista detagliada dals pretschs d'energia ha la ElCom publitgà sin www.strompreis.elcom.admin.ch.
Sin quella pagina pon ins filtrar tenor vischnanca, quant current electric ch'ins dovra e tenor purschider.
Il pretsch per electricitad sa cumpona da pliras parts: ils custs per utilisar la rait, las tariffas d'energia sco er taxas. Proxim onn èn surtut las tariffas d'energia pli aut (+64% / kWh). Dentant er ils custs per taxas (+11%) ed ils custs per utilisar la rait (+7%) èn creschidas.
Il motiv per ils pretschs creschids sajan las tariffas autas sin il martgà grond. Quels pretschs sajan gia la fin da l'onn passà creschids fermamain sco consequenza da pretschs auts per carburant e CO2. Plinavant pegiurescha la guerra en l'Ucraina e la setgira la situaziun.
Pretschs restan auts
Ch’ils pretschs per l’electricitad vegnian a crudar puspè sin il nivel bass sco avant in onn na saja betg realistic. Quai di Andreas Beer da l’interpresa Alevar che cusseglia interpraisas en il sectur da l’electricitad. L’energia stoppia custar dapli, cunzunt sche nus veglian ir en direcziun dad in mund pli ecologic e spargnus.
Ils proxims onns vegnian prendidas da la rait ovras che produceschian a moda bunmartgà electricitad. Quellas produceschan dentant in grond sbuf da gas serra sco las ovras da cotgla ni rument radioactiv sco las ovras atomaras. Il pli impurtant è tenor Beer da spargnar energia ed electricitad. Betg mo per schanegiar l’atgna bursa, mabain era per pussibilitar la transfurmaziun da l’entir provediment d’electricitad en Svizra.


text:
Donn ch'il titel saja davent di Lüthi, el na discurra dentant betg d'ina trumpada. El è da l'avis che sias schanzas sajan stadas pitschnas ed uschia n'aveval el betg gì fatg grondas speranzas. Zarco è l'emprim en questa classa che dumogna da defender il titel.
Cumbat per il classament general
En il cumbat per ils top trais en il classament general è Lüthi pil mument sin buna via. El è er fitg cuntent che quai è il cass, damai che la stagiun n'aveva betg cumenzà bain per el. Lüthi è da l'avis ch'el haja pers il titel gia là cun sias cupitgadas. Cun ses 214 puncts giascha el sin il segund plaz davos Zarco che ha 251 puncts. Schebain ch'el haja gì ina greva cursa è el vegnì d'engrondir il spazi tranter el ed il terz Alex Rins sin 11 punct e sin il quart plazzà Franco Morbidelli sin 17 puncts.
RR novitads 08:00


text:
Suenter ch’il contract da Nino Niederreiter tar ils Minnesota Wild è scadì n'ha l’attatgader anc nagin contract nov per la proxima stagiun en la National Hockey League. La situaziun è cumplexa. Cunquai ch’i dat ina nova equipa, quella da Las Vegas, dastga quella engaschar da mintga auter club in giugader, cun excepziun d’intgins giugaders che valan sco giugaders protegids. Pussaivel è era che las diversas equipas barattan giugaders. La NHL è en quai grà in pau sco in basar oriental.
Niederreiter restass gugent
Sch’el pudess decider sez, lura restass Nino Niederreiter a Minnesota. Là sa senta el bain. Ed era sportivamain han tant l’equipa sco era el sco giugader fatg progress ils ultims onns. Vers la fin dal mais saja probabel decidì, nua ch’el dettia la proxima stagiun.
Olimpia senza ils stars da la NHL
Il 2014 ha Nino Niederreiter d’astgà dar cun la Svizra als gieus olimpics da Sochi. Ma questa giada ristgan el e tut ils auters stars da la NHL da manchentar ils gieus dal 2018 a Pyeongchang. Ils possessurs dals clubs han numnadamain decidì da betg interrumper il campiunadi. Ina decisiun che Niederreiter na chapescha betg. Als gieus olimpics duain ils megliers sportists esser – era ils hockeyans da la NHL. Niederreiter ha anc ina pitschna speranza ch’ils clubs dettian liber ils giugaders.
RR sportissimo 12:00


text:
Balabi
Balabi (nom ufizial in italian Ballabio) a l'è ün cumün cun 4 069 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 15,0 km² e ona densità de 271 ab./km² de la Pruvincia de Lecch, vesin al capplöch.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Balabi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vaidrina
En la citad veglia da Cuira, betg lunsch davent da la baselgia da Son Martin, sa chatta il Bärenloch, in arvieut lung e stgir che furma la colliaziun – per lung dal mir da citad medieval – tranter la Kirchgasse e la plazza Arcas. La vaidrina dal servetsch archeologic sa chatta en l'arvieut che maina da la Kirchgasse al Bärenloch. Qua preschenta il servetsch archeologic chats or d'exchavaziuns actualas e declera lur vegliadetgna e lur impurtanza. Er publicaziuns da la retscha Archäologie Graubünden
che cumparan da nov pon vegnir preschentadas qua a la publicitad.
Lageplan