text:
Vossa annunzia pudais Vus drizzar directamain al post regiunal ch'è cumpetent per Vossa vischnanca. Geniturs, uffants e giuvenils, persunas d'instrucziun da la scola u da la scolina ed autras spezialistas/auters spezialists pon s'annunziar directamain là per telefon u en scrit. L'annunzia d'in uffant basegna il consentiment dals geniturs.
Mintgatant sa tschenta dentant la dumonda sch'ina annunzia è insumma inditgada u tge instituziun da cussegliaziun che po far ina purschida adequata. En ina tala situaziun As pudais Vus drizzar per telefon a nus u far giu in discurs preliminar cun nus.
Per nossa clientella èn nossas prestaziuns da servetsch gratuitas. Ils custs vegnan purtads dal chantun.


c: text/html

text:
Spustar l'entira chasa saja la soluziun optimala, ha ditg Giovanni Netzer da la fundaziun Origen la mesemna envers las medias:
Cun spustar la chasa alva vegn schliada la stretga e mantegnida la substanza ed impurtanza cultural istorica dal vitg.
Sustegn da l'Uffizi da construcziun bassa
L'Uffizi da construcziun bassa dal Grischun sustegna la proposta. Reto Knuchel, l'inschigner chantunal, avess spetgà quella proposta er dals biros d'architectura ch'han preschentà l'onn passà la soluziun per la stretga dals Mulegns.
Cun la proposta dad Origen duessan tuts esser cuntents.
I fa prescha
Anc mancan dentant 3,1 milliuns francs da totalmain 5,6 milliuns per finanziar l'emprima etappa. Enfin mez avust ston ils daners esser rimnads per cumenzar anc quest onn cun las lavurs. Il 2020 daventa la via numnadamain ina via naziunala. E l'interess da Berna per ina soluziun da la stretga tras Mulegns n'è probablamain betg grond, han punctuà tant Netzer sco er Knuchel.
RR novitads 14:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Var 1'300 persunas entran e sortan a Domat dal tren. Perquai vul la Viafier retica modernisar la staziun. Prest 29 milliuns francs custa l'adattaziun da la staziun. Ils dus perruns vegnan prolungads e survegnan per part in tetg. Tut la staziun duai esser tenor ils basegns da persunas cun impediments.
Plinavant vul la vischnanca schlargiar la Via Rezia. Uschia duai l'access a la staziun vegnir optimada. Planisà èn er dapli plazzas per deponer velos – total 300 sin tut l'areal. Plinavant investescha la vischnanca da Domat en il nov bajetg da la staziun. En ina chasa da quatter auzader duai dar biros, 12 abitaziuns ed er ina garascha sutterrana.
Ord l'archiv
Avant passa dus onns ha il suveran da Domat refusà in sutpassadi per la staziun. La soluziun cun in sutpassadi n'ha betg persvas.


text:
En la categoria sport è vegnida undrada la gruppa da cursas d’orientaziun Cuira (OLG). I sa tracta qua d'ina da las pli grondas uniuns da cursas d'orientaziun da la Svizra. La OLG Cuira organisescha e maina tras davent da cursas per in e scadin fin tar campiunadis svizzers.
En la categoria unitad e convivenza ha survegnì l’Associazione Animazione Terza età da la Val Puschlav il premi. L'Uniun è vegnida fundada il 1993 ed ha 120 voluntaris che s'occupan dal bainstar da la populaziun attempada.
La Fondazione Cultura e territorio Cama è vegnida onurada en la categoria cultura. La finamira da l'uniun èsi da mantegnair e far reviver ils grottos en da Cama en la Val Mesauc.
Ed en la categoria sanadad ha survegnì il project roundabout da la crusch blaua grischuna il premi. roundabout è ina rait da Streetdance per mattas tranter 8 e 20 onns. Las 12 gruppas en differentas regiuns dal Grischun han tuttas manadras voluntaras.
Il Prix benevol Grischun è vegnì surdà per la quarta giada. Onuradas vegnan mintgamai organisaziuns ed uniuns che s’engaschan a moda voluntaria per il bainstar da la populaziun.
RR novitads 18:00


text:
Ginkgo biloba
El Ginkgo biloba l'è 'na spéce de piànta, ünica a fà part de la diviziù de le Ginkgophyta e de conseguènsa de töcc i clàdi de leèl inferiùr.
L'è cunsideràt en fòsil vivènt e la famìa de le Ginkgoaceae l'è cunsideràda la famìa botànica piö antìca cunusìda perchè se pènsa che la sàpe comparìda sö la tèra zamò 270 miliù de agn fà.
El Ginkgo l'è 'na piànta de tàia médio-grànda, la pöl rià a 20 méter de altèsa. La pöl rià a scampà 'nfìna a mìla e piö agn. En ezemplàr ospitàt endèl Giardì Botànich de Sendai (en Cina) el g'ha 1250 agn[1].
RiferimènccModifega
- ↑ Le ginkgo Biloba, Beaufour, préface de Jean-Marie Pelt, p.87


text:
Il squitsch sin il chantun pervi dals virivaris tar il Museum d'art grischun resta - uss cun in inserat da duas paginas en las gasettas grischunas dad oz.
L'inserat publitgà tant en il Bündner Tagblatt sco en la Südostschweiz pretenda da la regenza grischuna che Stephan Kunz restia directur dal Museum d'art grischun. Ed ils problems structurals e finanzials dal museum sajan da schliar a moda constructiva.
L'inserat da l'acziun BKM - Bündner Kunstmuseum - cuntegna 600 suttascripziuns.
Demo a Cuira
Ils 22 da zercladur han 150 enfin 200 persunas prendì part a la demonstraziun nua ch'il chantautur e co-iniziant da l'acziun «Kunzt first» Linard Bardil pretendì ch'i vegnia fatg urden en l'Uffizi da cultura. Tranter auter èn sa radunadas persunas enconuschentas da la scena d'art grischuna, ma era internaziunala.
«Uschia na pon ins betg communitgar»
Crititga aveva chaschuna la moda e maniera sco Martin Jäger aveva haja communitgà las midadas en la direcziun dal Museum d'art dal Grischun. El haja segir gì ses motivs per remplazzar il directur dal museum d'art Stephan Kunz. La communicaziun saja dentant stada manglusa – dian plirs politichers. Cunquai ch'el naja betg declerà sia decisiun, vegnia ussa speculà tant pli fitg.
RR novitads 06:00


text:
Carestia
La carestia o calestria (anca famina) a l'è on lavorà per via del qual i personn d'on certo paes o region finissen per morì de famm o de ona quai maladia colegada, per via del fatto che l'è semper pussee denutrida.
Anca al dì d'incoeu, che i resors alimentar e economegh hinn pussee grand, a gh'è di cas de carestii in gir per el mond: basta pensà in di paes pussee pover del mond, in Africa o in Asia.
Ona carestia la pò nass per vari reson: naturai (per i vari cicli del regolt, o per i maladii e i epidemii) o umann (guerr e genocidi). Tendenzialment, i carestii descomparissen cont el rivà del progress economegh, tecnologegh e social. Incoeu i carestii hinn semper pussee causaa de guerr e de alter reson umann.
Vuna di carestii pussee cognossuu in Europa a l'è quella irlandesa del 1845-1848, che l'ha faa morì quasi la metà de la popolazion de l'isola.


text:
En il chantun Grischun datti 11 ospitals. Il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb è en general cuntent cun la situaziun en ils ospitals. Quità fa dentant la mancanza da persunal.
Mantegnair servetschs da sanadad è impurtant
En il chantun Turitg cuntanschan ins en mes'ura per ordinari davent da mintga lieu tranter 4 e 22 ospitals. En il chantun Grischun cuntanschan ins durant il medem temp davent da tscherts lieus gnanc in ospital.
Uschia na possian ins decider pauschal per l'entira Svizra da fusiunar ospitals regiunals. Blers ospitals vegnian ins en il futur dentant betg pli a chattar sin la charta da la Svizra.
Per il chantun Grischuna na saja però betg pussaivel da fusiunar ospitals regiunals, senza tolerar ina mancanza dal provediment da basa en tschertas regiuns. E quai stoppian ins per tut pretsch empruvar dad evitar, uschia Christian Rathgeb, mumentan anc manader dal departament da giustia, segirezza e sanadad.
Collavuraziun e medis da savida generala
Per pudair mantegnair ils ospitals en las regiuns, saja fitg impurtant ch'i vegnia lavurà bain ensemen cun auters servetschs da sanadad sco la Spitex u chasas d'attempads.
Dasperas dovri er medis da savida generala e betg mo spezialists. Quels possian reagir il meglier en las regiuns perifericas sin ils differents cas – surtut sch'els èn là ils sulets medis.
RR actualitad 08:00


text:
Cura sto vegnir inoltrada la dumonda da stipendis?
Dumondas da stipendis ston vegnir inoltradas entaifer 3 mais suenter che la scolaziun resp. l'onn da scola ha cumenzà!
Stipendis ston vegnir dumandads da nov per mintga onn da scolaziun e na pon vegnir concedids ni en moda retroactiva ni ordavant!
Ulteriuras infurmaziuns impurtantas tar la procedura d'endataziun d'ina dumonda da stipendis:
- Avant il cumenzament da la scolaziun resp. da l'onn da scola na pon vegnir inoltradas naginas dumondas.
- Per ina dumonda da stipendis sto il termin d'inoltraziun vegnir observà en mintga cas (decisiv è il bul postal).
- Sch'i n'èn betg avant maun tut ils documents necessaris per inoltrar la dumonda da stipendis, sto ella tuttina vegnir inoltrada entaifer il termin.
- La cumprova che la dumonda da stipendis saja vegnida inoltrada entaifer il termin fixà sto vegnir furnida da la persuna petenta resp. da la persuna en furmaziun.
- Dumondas che vegnan inoltradas cun retard vegnan calculadas pro rata temporis. Il temp, per il qual i pon vegnir pajads stipendis, sto importar almain 3 mais.


text:
«La vusch virila ha insatge profund, savura da terra, dat fundament. Jau sun fascinà da quest tun. Quai è er il motiv ch'jau lavur uss dapi 40 onns cun chors virils», di Christoph Cajöri insanua. E lavurar cun chors virils e maschadads, cun orchesters, solistas e solists è sia passiun e professiun. Dapi il 2012 dirigia el la Ligia Grischa, bain il capo chor viril grischun.
Tgi è Christoph Cajöri? En duas emissiuns emprova l'Artg musical da s'avischinar al dirigent, chantadur, arranschader e cumponist oriund da Tusaun, ami da nus Rumantschs. En l'emprim stattan l'uffanza, ils onns da studi e surtut Christoph – il dirigent en il center. E nus tadlain sa chapescha musica orchestrala e chanzuns dirigidas dal maestro da Tusaun ch'abitescha da temp en temp era a Ziràn. (2. part: Artg musical da dumengia: 27-06-2021 a las 14:03 u sin rtr.ch).


text:
En VerbaAlpina vegnan duvradas exclusivamain datas che èn georeferenziadas almain en il territori dad ina vischnanca politica, sche pussaivel dentant anc pli exactamain (sco p.ex. fotografias d'alps). Areguard las datas linguisticas ch'èn spezialmain impurtantas èn da distinguer dus tips: d'ina vart datas che derivan directamain dad expressiuns d'infurmants singuls – sco per exempel las cumprovas d'inqualas atlas linguistics, particularmain tschels neolatins, u er las cumprovas da la Bayerische Dialektdatenbank (BayDat); questas expressiuns vegnan decumposts en lur elements constitutivs, i uschenumnads tokens. Da l'autra vart cuntegnan inquals atlas, sco per exempel il SDS u er il 'VALTS, ed era tut ils dicziunaris betg naginas expressiuns da pledader, mabain furmas ch'èn gia vegnidas tipisadas dals publicaturs uschia ch'igl n'è betg pussaivel turnar fin als tokens.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation
Metodologia
Alle Einträge anzeigen(!!!)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Datas d'entrada (Citar)
Datas extralinguisticas (Citar)
Per la perscrutaziun inductiva dal spazi cultural èn las datas demograficas ed instituziunalas adina lura interessantas, sch’ellas èn era georeferenziablas. A quest tip da datas appartegnan las infurmaziuns pertutgant l'istorgia da colonisaziun, spezialmain quellas pertutgant l'appartegnientscha ad instituziuns ecclesiasticas e statalas. Ma era vias da traffic, en spezial ils pass, èn d'impurtanza fundamentala (cfr. charta).
Datas dal gener ecologic e geofisical èn adina relevantas, sch'ellas sa refereschan cleramain a l'istorgia da colonisaziun. Questa relaziun è per exempel evidenta en reguard a las zonas da vegetaziun che permettan u dumondan tschertas utilisaziuns (p.ex. presuppona l'economia d'alp autezzas sur il cunfin dal guaud http://www.slf.ch/forschung_entwicklung/gebirgsoekosystem/themen/baumgrenze/index_DE).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Irina Lutz | Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation
Datas dal gener ecologic e geofisical èn adina relevantas, sch'ellas sa refereschan cleramain a l'istorgia da colonisaziun. Questa relaziun è per exempel evidenta en reguard a las zonas da vegetaziun che permettan u dumondan tschertas utilisaziuns (p.ex. presuppona l'economia d'alp autezzas sur il cunfin dal guaud http://www.slf.ch/forschung_entwicklung/gebirgsoekosystem/themen/baumgrenze/index_DE).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Irina Lutz | Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation
Denominaziun (Citar)
Sut 'denominaziun' chapescha VerbaAlpina l'instanza idealisada d'in pled scrit, pledà u pensà che denominescha in u plirs concepts e referescha eventualmain a chaussas concretas. Enstagl d'in pled singul po er ina sequenza specifica da plirs pleds surpigliar questas funcziuns (uschenumnads polylexems. Cun reguard a la categoria 'concept' resulta ina uschenumnada relaziun m:n, en terms informatics; ina denominaziun polysema po denominar plirs concepts, al cuntrari po in concept vegnir denominà d'ina quantitad da denominaziuns sinonims.
(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation
(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation
Descripziun da concept (Citar)
Ils concepts vegnan endatai en la tabella KONZEPTE (concepts) da la banca da datas suandantamain: sch'ina denominaziun per in concept exista, vegn questa endatada en il champ da banca da datas 'Name_R' (denominaziun rumantscha). Cura che la lexicalisaziun manca, quest champ resta vid. Independentamain da quai vegn il concept specifitgà pli exactamain resp. definì en il champ 'Beschreibung_R' (descripziun rumantscha). Quai succeda tenor ina moda da proceder fixada che vegn demonstrada a l'exempel dal concept 'CHANTA DA LATG' (ID_Konzept 610; identificatur dal concept en la banca da datas): il concept numnà vegn denominà cun in lexem specific, per consequenza vegn chanta da latg endata en il champ 'Name_R'. La descripziun prevesa la successiun ierarchica suandanta: utensil, diever, material, furma (ev.). Applitgà a quest concept resulta damai la descripziun suandanta: RECIPIENT, PER CONSERVAR IL LATG, DA METAL. Sche pussaivel resp. necessari duain vegnir observadas questas reglas supplementaras: ils dumbers dad 1 a 10 vegnan scrits en pleds, per exprimer in process, in'activitad euv. po u 'per+infinitiv' u 'per+artitgel+substantiv' vegnir duvrà. L'observaziun da quests musters pussibilitescha translaziuns analogas, la furmaziun da categorias independentas da la lingua sin differents stgalims d'abstracziun (-> RECIPIENTS ->RECIPIENTS PER LA CONSERVAZIUN ->RECIPIENTS DA METAL euv.), correcturas automatisadas resp. modificaziuns ed ina retschertga transparenta. Tut ils concepts vegnan endatai en quella moda per tudestg, talian, franzos, sloven e rumantsch.
(auct. Giorgia Grimaldi | Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Publikation
(auct. Giorgia Grimaldi | Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Publikation
Digitalisaziun (Citar)
Sut la noziun digitalisaziun na sa chapescha betg il diever simpel da computers per l'elavuraziun da datas electronica en il context da VerbaAlpina, mobain plitost ed essenzialmain l'accessibladad digitala a fund dal material tras la *structuraziun* e la categorisaziun sistematicas e transparentas.
En il project vegn en funcziun il model da datas relaziunal, en il qual las datas vegnan organisadas per princip en furma da tabella. Las tabellas consistan da lingias (= actas, tupel) e colonnas (= attributs, champs, caracteristicas); mintga tabella po vegnir amplifitgada en mintga direcziun agiunschend lingias e colonnas ulteriuras. Tranter las tabellas existan relaziuns logicas che pussibiliteschan colliaziuns utilas e preschentaziuns sinopticas correspundentas (uschenumnads "joins") da duas e pli tabellas. Per l'administraziun da las tabellas drova VerbaAlpina actualmain il sistem d'administraziun da la banca da datas MySQL. Las tabellas n'èn dentant betg liadas a quest sistem, ma pon da tut temp vegnir exportadas p.ex. en furma da text cun segns da separaziuns univocamain definiblas per cunfins da champ e d'actas (uschenumnads separaturs) ensemen cun ils nums da colonna e la documentaziun da las relaziuns logicas (model entitad-relaziun). La structura XML, ch'actualmain è frequentamain utilisada, na vegn betg applitgada en il champ operativ da VerbaAlpina. En il rom dal concept d'interfatschas è XML dentant definì sco format d'export.
Ultra la structuraziun logica da las datas è la codaziun dals caracters il secund concept impurtant en connex cun il chavazzin "digitalisaziun". Gist en reguard a l'archivaziun a lunga durada da las datas è questa tematica fitg impurtanta e sto vegnir gestida prevesentamain. Uschè lunsch che pussaivel s'orienta VerbaAlpina en quest context a la tabella da codaziun ed a las directivas dal consorzi Unicode). Las attribuziuns correspundentas vegnan documentadas en tabellas specialas, tras quai è ina conversiun posteriura en valurs Unicode, che vegnan a exister pussaivlamain da quel temp, adina pussaivla.
(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation
En il project vegn en funcziun il model da datas relaziunal, en il qual las datas vegnan organisadas per princip en furma da tabella. Las tabellas consistan da lingias (= actas, tupel) e colonnas (= attributs, champs, caracteristicas); mintga tabella po vegnir amplifitgada en mintga direcziun agiunschend lingias e colonnas ulteriuras. Tranter las tabellas existan relaziuns logicas che pussibiliteschan colliaziuns utilas e preschentaziuns sinopticas correspundentas (uschenumnads "joins") da duas e pli tabellas. Per l'administraziun da las tabellas drova VerbaAlpina actualmain il sistem d'administraziun da la banca da datas MySQL. Las tabellas n'èn dentant betg liadas a quest sistem, ma pon da tut temp vegnir exportadas p.ex. en furma da text cun segns da separaziuns univocamain definiblas per cunfins da champ e d'actas (uschenumnads separaturs) ensemen cun ils nums da colonna e la documentaziun da las relaziuns logicas (model entitad-relaziun). La structura XML, ch'actualmain è frequentamain utilisada, na vegn betg applitgada en il champ operativ da VerbaAlpina. En il rom dal concept d'interfatschas è XML dentant definì sco format d'export.
Ultra la structuraziun logica da las datas è la codaziun dals caracters il secund concept impurtant en connex cun il chavazzin "digitalisaziun". Gist en reguard a l'archivaziun a lunga durada da las datas è questa tematica fitg impurtanta e sto vegnir gestida prevesentamain. Uschè lunsch che pussaivel s'orienta VerbaAlpina en quest context a la tabella da codaziun ed a las directivas dal consorzi Unicode). Las attribuziuns correspundentas vegnan documentadas en tabellas specialas, tras quai è ina conversiun posteriura en valurs Unicode, che vegnan a exister pussaivlamain da quel temp, adina pussaivla.
(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Dokumentation


text:
Sànga
Sanga (in Italià: Zanica) l'è ü cümü de la pruìnsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la ólta pianüra sö la ria de la Mórla.
El g'ha 'na popolasiù de 8 616 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 14,7 km² e 'na densità de popolasiù de 586 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 7 km de la sità e a 210 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Sà, Caernàch, Cümü Nöf, Grasòbe, Öre, Stezà e Örgnà. Ol teritòre cümünàl de Sànga l'è traersàt fò da la Mórla.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
In paìs s'pöl vèt la cà del feracaài o mariscàlf, 'ndóe se dis che la sìes nasìda la màschera bergamàsca del Giupì e la vìla liberty de la famèa Spasciani fàcia sö al presépe del méla e nöf e dai agn '70 palàs cümünàl de Sànga. Fò del paìs in di càp a mèsa stràda tra Sànga e Grasòbe s' tróa la cézina de la Madóna di Cap.
Gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Sanga l'è nasìt ol Felice Moretti, pò dientàt Padre Davide, che l'è stacc ün importànt sunadùr de òrghen e compositùr de müzìca per òrghen.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sànga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Gallery[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tango, samba, beguine u er salsa surmainan blera glieud da sa muventar ed er da sautar. Cun questa schelta da musica ha forsa er in u l'auter, ina u l'autra, gust dad glischnar sur il parchet cun ses partenari e giudair la musica latinamericana. Diversas furmaziun sunan ils divers stils da saut sco per exempel «Samba del Gringo», «Malaguena», «Salsa verde» u er «Jamaican Rumba». En l'emissiun datti dentant er da tadlar ovras in pau pli spezialas sco per exempel «Asfalt Tango» u «Killer Tango».
Ils titels en l'emissiun
L’emissiun preschenta furmaziuns da brass, armonias, fanfaras, musicas militaras, furmaziuns pitschnas ed auter pli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
L’immobiglia, il sulom ed ina pitschna serenera èn stimads sin 750'000 francs, in pretsch minimal na datti però betg a l’aucziun. Il cumprader sto però surpigliar ils custs d’administraziun, sch’il pretsch da cumpra na cuvra betg ils custs. Tenor l’uffizi da concurs pudessan quai esser custs en l'autezza da plirs dieschmilli francs.
Datti spierts en l'ustaria?
A Filisur spera la glieud ch’i vegnia puspè vita en la Bellaluna. Quai han diversas persunas ditg envers RTR. Blers discurran schizunt d’ina smaladicziun che paisia sin l’immobiglia. Vi da spierts na crai dentant tuttina nagin dals dumandads.
RR actualitad 17:00


text:
Las sis scolas che vegnissan en dumonda per ils gimnasiasts e ch’èn en vischinanza da l’Institut Otalpin Ftan èn sa preschentadas oz gievgia cun ina curta descripziun als scolars ed als geniturs.
Numnadamain la Scola sportiva Champfèr, l’Academia Engiadina Samedan, il Lyceum Alpinum Zuoz, la Scola media evangelica Schiers, il Gimnasi da sport Tavau, e la Scola media alpina Tavau.
Lunga colonna avant stanza da l’Academia Engiadina
Suenter la curta preschentaziun hai dà en singulas stanzas discurs persunals tranter ils directurs ed ils scolars cun lur geniturs. Tenor la colonna da spetga davant la stanza da l’Academia Engiadina a Samedan è da far quint che la gronda part dals scolars sa decidan per la scola media in Engiadin’Ota.
Academia Engiadina avess plaz
Sco quai ch’il directur da l’Academia Engiadina Samedan, Ueli Hartwig, ha declerà durant la preschentaziun a Ftan, surpigliass l’Academia gugent tut la scola media spezialisada en in pachet.
Ils scolars han uss da sa decider ensemen cun lur geniturs en tgenina scola ch’els cuntinueschan il proxim onn da scola.
Fin da l'Institut Otalpin
Dapi mardi èsi cler che er l’ultima acziun da salvar la scola n'ha purtà nagut. Il manaschi da la scola tradiziunala vegn serrà per immediat, quai suenter passa 200 onns.
Las raschuns: memia paucs scolars ed ina memia pitschna occupaziun da l’internat. Er il fatg che Swiss Olimpic ha retratg il label ha però gì effects negativs sin il marketing.


text:
Il tema ecologia fatschenta las Svizras ed ils Svizzers
Cler, en in pajais nua che mintga viertgel d'in jogurt vegn purtà el center da recicladi tutga il resguard per l'ambient tar il mintgadi. Ma cura ch'i vegn serius, sco per exempel tar l'iniziativa per in'economia verda, dat bain inqual la preferenza a l'atgna bursa. A questa conclusiun vegn era Martina Mousson da l’institut da retschertga gfs Berna:
Nus stuain forsa vairamain renunziar a tschertas chaussas per viver a moda ecologica. E qua n’èn ins betg dal tut segirs sche quai duai esser uschia.
Avant in mais, a chaschun da l’emprim barometer, eran anc 61% per l'iniziativa. Quella pretenda da reducir ils proxims 34 onns l'impronta ecologica da la Svizra dad oz bunamain trais - sin ina terra. Oz sustegnan anc 51% questa finamira.
Quai ch’ins sto dir è che l’approvaziun iniziala era plitost in segn da simpatia per l’idea da l’iniziativa. Ussa han ils adversaris plazzà lur arguments e mussà tge che quai po muntar sch’ins vul realisar l’iniziativa e quai para d’avair gì effect.
Martina Mousson quinta perquai cun in na a l'iniziativa.
La retschertga
Il segund trend da votaziun è vegnì realisà tranter ils 31 d'avust ed ils 8 da settember. L'institut gfs.berna ha dumandà 1'415 persunas. Il sbagl da prova è tar 2.7%. Las votaziuns federalas èn ils 25 da settember 2016.
Medem trend tar l'iniziativa AVSplus
Eran avant in mais anc 49% dals dumandads per in augment da las rentas d'AVS per 10%, èn actualmain mo anc 40% persuenter. Da l'autra vart è il dumber d'adversaris creschì sin 52%.
Quai che nus avain vis tar il segund barometer è che persunas sur 40 ed era persunas pensiunadas han midà maini. Els eran a l’entschatta per l’iniziativa. Ussa èn els sco ils giuvens cunter.
Quai che fa surstar è che la decisiun da la cumissiun dal Cussegl naziunal da betg augmentar las rentas per 70 francs e da perfin metter en discussiun ina vegliadetgna da pensiun da 67 onns n’ha betg gì in effect sin il trend negativ.
La Svizra ha tegnì il flad per in amen cura che la cumissiun ha communitgà quai. Ma in effect n’ha quai betg gì. Quai n’ha betg gì l’effect che tuts han pensà ch’els stoppian ussa dir gea a l’iniziativa AVSplus per avair a la fin anc insatge.
Revisiun da la lescha dal servetsch secret
Vinavant bain vesi ora per la revisiun da la lescha dal servetsch secret che vul dar a lez novas cumpetenzas da spiunar. Bain è il sustegn ì enavos da 58 sin 53%. Betg profità da quai han dentant ils adversaris che dumbran vinavant 35 pertschient. Creschì è il dumber da las persunas sin ballantscha.
RR novitads 17:00


text:
Autostrada A50 (Italia)
L'autostrada A50, ciamada anca Tangenzial Ovest de Milan, a l'è 'na tangenzial che la passa per l'area suburbana de Milan de sud-est a nord-ovest, longa 33 km e gestida de Milano Serravalle - Milano Tangenziali. Verta del 1968 e senza pedagg, la partiss de l'Autostrada A8 a Terrazzan e la finiss in su l'Autostrada A1 a San Giulian. Insema a l'Autostrada A51 (Tangenzial Est), a l'Autostrada A52 (Tangenzial Nord) e a l'Autostrada A58 (Tangenzial Est Esterna) a l'è part del sistema de tangenziai pussee grand d'Italia, longh pussee de 100 km.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La tangenzial ovest a l'è stada la prima tangenzial milanesa, con la prima preja posada in del 1965 e cont i lavorà che inn fornid in del 1968. A l'era in principi 'na strada a dò corsie pussee de 'na corsia de emergenza, in di prim agn '80 inn fornid i lavorà per meter la terza corsia.
El so obietiv principàl a l'éra quell de vesser un racord in tra i varie autostrade, per evitàgh ai veture de passà per i strade del center de Milan, inscì de conligà anca el rest de l'Europa con la zona de Genoa e con la Bassitalia.
La tangenzial incoeu[Modifega | modifica 'l sorgent]
Longa 31,5 km, el km 0 a l'è mitud a l'intersezzion con l'A8 in del comun de Rò, al casell de Terrazzan. La va poeu a Sud cont un percors sinuos, a Per, indova che gh'è i svincoi con l'Autostrada A4, e in del comun de Milan. La riva poeu a Assagh, indova che la incrosa l'Autostrada A7 per Genoa e infina a San Giulian, indova che la se sgionta a l'A1.
A l'è fada, in total, de 12 sortide, che se conlighen anca di important strade ordinarie, compagn de la Vigevanesa, de la Padana de Sora e de la strada di Giov.
Anca se in principi a l'éra poch pussee che un racord autostradal, incoeu a l'è un ram propi important de la viabilità milanesa e la velocità massima a l'è de 90 km/h.
L'Alda Merini l'ha dedicad una poesia a la tangenzial.
Percors[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Giuseppe Centolani, Tangenziale autostradale ovest per la città di Milano, in Le Strade, anno XLV, nº 2, Milano, Touring Club Italiano, febbraio 1965, pp. 43-50.
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su autostrada A50


text:
Canton Zürigh
El Canton Zürigh (en todèsch: Kanton Zürich) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'òcupa 'n àrea de 1729 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 1392396 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La capitàl del cantù l'è la cità de Zurìgo
GeografìaModifega
El cantù de Zurìgo l'è sitüàt endèla part setentriunàla de la Svìsera. L'è tacàt ai cantù de Sciafüsa a nord, Argovia, Zug e Svit a sud, Türgovia e San Gal a èst. El lach de Zurìgo l'è per lo piö sitüàt endèl teretóre del cantù.
StóriaModifega
La stória del cantù l'è paraléla a chèla de la cità de Zurìgo. 'N época antìca, la zòna l'è stàda 'n bùna part colonizàda dei Romàni, che i gh'ìa dat nòm Turicum a la cità. El teretóre el reprezentàa la frontiéra del Impér.
Quan che 'ndèl sècol V, l'Impér el s'è desfàt fò, le tère del cantù i è stàde devastàde dei Alemanni, e pò ricostrüìt sóta la tutéla de la cità de Zurìgo.
El nùcleo centràl del cantù de Zurìgo 'l consìst endèi teretóre acquizìcc de la cità dòpo che l'è dientàda 'na cità lìbera (en todèsch: reichsfrei) endèl an 1218, en particolàr dòpo de la revulusiù de le corporasiù 'ndèl 1336.
El cantù l'è nit a fà part de la Confederasiù Elvética endèl an 1351. La part bàsa del cantù la gh'è stàda zontàda 'ndèl 1362. Endèla Vècia Guèra de Zurìgo (1440-1446) che 'l cantù de Zurìgo 'l g'ha combatìt cùtra i óter sèt cantù de la confederasiù de alùra, la cità la gh'ìa rivendicàt la sovranità söl Toggenburg ma a la fì de la guèra gh'è tocàt rinuncià. Le zòne a nòrd, enfìna al Réno i è deentàde part del cantù dòpo che la cità la g'ha crumpàt Winterthur dei Asbùrgo 'ndèl 1468. I teretóre a òvest envéce, 'ndèl 1803, i s'è destacàcc e i è nàcc a fà part del Canton Argovia. De alùra 'l teretóre cantunàl l'è restàt envariàt.
La custitusiù 'n vigùr al dé d'encö l'è stàda apröàda 'ndèl més de febrér del 2005 e l'è entràda 'n vigùr endèl zenér del 2006 en sustitusiù de chèl ècia del 1869
Sudiviziù aministratìveModifega
El cantù de Zurìgo l'è dividìt en 171 cümü, repartìcc söi dùdes distrècc (en todèsch: bezirke) elencàcc ché sóta.
- Zurìgo che 'l töl dét i quartér (vergü ex-cümü indipendècc) de la cità de Zurìgo
- Affoltern che g'ha per capolöch la citadìna de Affoltern am Albis
- Andelfingen, che g'ha per capolöch la citadìna de Andelfingen
- Bülach, che g'ha per capolöch la citadìna de Bülach
- Dielsdorf, che g'ha per capolöch la citadìna de Dielsdorf
- Dietikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Dietikon
- Hinwil, che g'ha per capolöch la citadìna de Hinwil
- Horgen, che g'ha per capolöch la citadìna de Horgen
- Meilen, che g'ha per capolöch la citadìna de Meilen
- Pfäffikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Pfäffikon
- Uster, che g'ha per capolöch la citadìna de Uster
- Winterthur, che g'ha per capolöch la citadìna de Winterthur


text:
Michelle Gisin fa vinavant squitsch a la testa da la tabella en la cursa rapida. Ella ha pers 47 tschientavels sin la victura austriaca Nicole Schmidhöfer e mo 3 milliavels sin la segunda Cornelia Hütter. En il classament general è Gisin ussa sin plaz 2.
Era aifer las top diesch è Corinne Suter (8.) vegnida. Dischillusiunada è Lara Gut-Behrami. Cun perder stgars 3 secundas è ella crudada or dals rangs cun puncts sin plaz 31.
Las emprimas
- 1. Nicole Schidhofer (A) — 1:47,68
- 2. Cornelia Hütter (A) — +0,44
- 3. Michelle Gisin (CH) — + 0,47
ulteriuras Svizras
- 8. Corinne Suter
- 12. Joana Hählen
- 19. Jasmine Flury
- 29. Priska Nufer
- 31. Lara Gut-Behrami


text:
Gallaraa
Gallaraa (Gallarate in Italian; Galleratum in Latin) a l'è on comun de la Provincia de Vares, in la region de l'Alt Milanes, che 'l cunta 53 343 abitant (dato del Dic 2015 [1]).
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gallaraa se troeuva in del bass Varesòtt (zòna del Sever), in direzion de Busti Grand e de la Provincia de Milan, e l'è traversada de l'Arnetta e del torrent Riaa. El paes el gh'ha vari frazion ò rioni, ciamaa Arnaa, Cajell, Cassinetta, Scedraa, Crenna, Madònna in Campagna, Moriggia, Ronch e Sciarè.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
A gh'è tanti testimonianz archeològich che pòrten i origin del paes al II millenni prima de Crist, anca se la maggior part di repert hinn de natura celtiga, tanto che 'l somija che 'l nòmm de la città el vegna pròppi di Gai. Poeu, Gallaraa l'è stada sòtta la dominazion romana e la s'è trovada dent a la Gallia Cisalpina.
Duranta el Medioev l'era in del Contad del Sever e, quand che l'Otton Viscont l'ha traa giò Castell Sever (1287), l'è diventada la capital de la region. De questa condizion noeuva l'ha ciappaa ona mòtta de profitt, e l'è vegnuda on ricch center commercial, anca per tutta l'età di Sfòrza.
Duranta i dominazion francesa e spagnoeula Gallaraa l'è stada feud de vari famili (Bentivoglio, Caracciolo, Pallavicino, Altemps, Visconti e Castelbarco), ma l'è restada semper vun di center pussee important de l'Alt Milanes, tanto che l'è stada anca capploeugh de voeuna di provincc de la Lombardia austriaca, anca se per domà on period brev (1786-1787). Con l'Unità d'Italia l'è entrada in la Provincia de Milan.
Successivament, l'ha vist la nassida de l'industria. L'è diventada città in del 1860.
In del 1926, con la nassida de la Provincia de Vares, Gallaraa l'ha perduu ona part del sò circondari, spartii tra la Provincia de Milan e quella noeuva. Inoltra l'ha perduu el sò ròl important politicament per l'abolizion di circondari e di sòttaprefettur. Semper in del 1926 hinn staa unii a Gallaraa i comun de Crenna e Cajell.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Gallaraa l'è mustraa in de la tablea chi desutta:
Abitàncc censìcc
De vedè[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ges[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gesa de San Peder, de origin romaniga
- Basiliga de Santa Maria
- Gesa de Sant'Antòni Abaa
- Gesa de San Zenon
- Gesa de San Ròcch
- Gesa de San Cels
Natura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gallaraa l'è on comun de Parch del Tisin, fiumm che 'l scorr a pòcch chilòmeter a òvest del center abitaa. Arent a Cajell hinn dree a fà sù el Center Parch de la Cassina Mont Divis.
Inoltra a troeuvom la Boschina de Crenna, area boschiva de interess botanich e ambiental, a nòrd-est de la città. Ma el polmon verd de la città l'è 'l Parch Bassett, situaa tra el center comunal e Ronch.
Economia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La soa posizion, che le lega ai center de Vares e Milan, l'ha renduda principalment on sitt industrial. Al princippi el settor principal l'era quell tessil, ma adess l'attività l'è entrada in d'on period de crisi fess fòrt.
Quand che l'economia italiana la s'è convertida al terziari, Gallaraa l'ha ciappaa l'occasion che la portava l'areopòrt de la Malpensa, cont el diventà on pont commercial de importanza cressent. La città l'è dree a potenzià i pròppi infrastuttur e la se propònn come bas logistiga: a Gallaraa se troeuven i offizi de vari compagnii aerei e de multinazional.
Di occasion noeuv per l'economia gallaratesa e de l'area de Malpensa hinn spettaa dòpo l'assegnazion de l'Expo 2015 a Milan.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Castelnuovo del Garda
Castelnuovo del Garda (Castelnovo in vèneto) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha 12 871 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 34,68 km², per 'na densità de 371 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bussolengo, Lazise, Peschiera del Garda, Sirmiù (BS), Sona, Valeggio sul Mincio.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
2ª gara de Südtirolcup y Raika Jugendcup
Le scenar dla lüsa alta se é sposté tratan l’ultim fin dl’edma a Latzfons sön la pista “Lahnwiesen”, daulache al è gnü tigní la secunda dles trei gares de Copa de Südtirol
I bugn resultac ne á indô nia mancé, 2 podiums se porta i atlec ladins a ciasa. Por prüm é da alzé fora la medaia d’or de Manuela Rubatscher tla categoria dles ëres aspirantes cun al 6°post l’atleta da Longiarü Nagler Luisa y la medaia d’or de Diego Tschaffert tla categoria master A.
Atri resultac di atlec dla lüsa da La Val tles respetives categories: I fredesc Serafini Daniele y Lorenzo á fat le 20° y 16° post, Ploner Alex y Tavella Robert á arjunt le buniscimo 5° post. Sciöch ultim se posizionëia La Val al terzo post dla tlassifica generala dles scuadres joniles. Le miú tëmp dl dé i va al campiun in ciaria Kaser Roman dla scuadra da Lijun y a Hilpold Theresa da Porsenù por les ëres.
Raika Jugendrennen:
Le Raika Jugendcup é na competiziun partida sö te cater gares olache al tôl pert mituns dai 6 ai 14 agn che vëgn partís sö de deplö categories. Al vëgn garejé sides cun lüsa alta y sides cun lüsa basa. La pröma dles cater competiziuns è gnüda tignida ite en Passeier ai de jenà daulache i atlec jogn da La Val Brunner Philipp y Peccei Lukas s’á posizioné al 3˚y 6˚ post dles respetives categories.
L’ultima domënia, ai 15 de jenà é la Munt de Sëuc che à ospité la secunda gara te chësc rode. Bëgn sis mituns da La Val à partezipé y s’á mosoré cun determinaziun por arjunj chisc plazamënc dles singoles categories: Miribung Elena 4. post, Peccei Lara 3. post, Moling Matthias 4. post, Brunner Philipp 3. post y Frenes Oliver 4. post. Tla gara a scuadres se posizionëia La Val al cuinto post.
La finala de Copa de Südtirol gnarà tignida ai 25 de furà a Longiarü. L’organisaziun dla competiziun ti é gnüda surandada ala seziun lüsa da La Val. La terza gara Raika “Jugendcup” gnarà tignida deperpo ai 28 de jenà a Walburg. Tratan se arjigna i atlec por i campionac taliagn de lüsa alta che gnarà tignis chësc fin dl’edema a Lijun.
I plazamënć dla secunda gara de Südtirolcup: risultati Südtirolcup
I plazamënć dla secunda gara "Raika Jugendrennen" sön Munt de Seuc: risultati Jugendrennen
Por atres foto: https://www.sportrodel.it/fotos/


text:
Il ramassamaint confuorm a l’ambiaint, l’economisaziun e l’alluntanamaint da las immundizchas prodüttas sül territori da la regiun es chosa da la gestiun d’immundizchas da la regiun Malögia. Ella accumplescha quist’incumbenza in collavuraziun cun las vschinaunchas colliedas e las intrapraisas da partenedi ed observa las prescripziuns federelas e chantunelas da la gestiun d’immundizchas.
Daspö il schner 2004 porta la gestiun d’immundizchas (anteriura ABVO) il certificat ISO 9001/14001.
La gestiun d’immundizchas da la regiun Malögia es cumpetenta per:
- l’elavuraziun da las immundizchas chasaunas e dal materiel da valur da las vschinaunchas colliedas
- l’elavuraziun da tuot las immundizchas chasaunas prodüttas illa regiun per las transpurter inavaunt tar l’implaunt d’arder immundizchas a Trimmis (KVA GEVAG)
- l’economisaziun, il magazinamaint, l’alluntanamaint e’l deposit da tuot las otras immundizchas surpigliedas
- l’infurmaziun e’l sclarimaint da la publicited davart la reducziun da las quantiteds da las immundizchas scu eir la reütilisaziun radschunaivla d’immundizchas
Per accumplir sias incumbenzas maina la gestiun d’immundizchas da la regiun Malögia ün egen implaunt da gestiun d’immundizchas Cho d'Punt a Samedan e la deponia da reactur Sass Grand a Bever. Singulas incumbenzas vegnan transferidas ad intrapraisas externas (servezzan da ramassamaint).
Recycling:
- Illas singulas vschinaunchas existan concepts da ramassamaint chi cumpiglian il recycling. La gestiun d’immundizchas da la regiun Malögia es cumpetenta per las immundizchas economisablas, per las immundizchas industrielas e per la gestiun da las immundizchas specielas.
- La Bernina Recycling SA es respunsabla per piglier incunter tuot las immundizchas bloccantas da fabrica da la regiun e per lur gestiun.
- Nouv sün la deponia da reactur Sass Grand Bever : La Ecoisellas ScRL es respunsabla per piglier incunter immundizchas verdas our da la regiun Malögia e per lur gestiun.
Direcziun e persunel
Jenny Kollmar, mnedra da gestiun
Quadratscha 1
Chaschella postela 119
7503 Samedan
Fax. 081 852 30 32
Markus Furrer, Schef da halla
Fernando Fanconi, Collavuratur da halla
Fadri Meyer, Schef da deponia
Noss Partenaris
Servezzan da ramasser immundizchas chasaunas, palperi, chartun, vaider: Martin Conrad Transport AG, St. Moritz e Roberto Transporte AG, Pontresina
Trenn- und Sortierstelle Bernina Recycling, Bever
Kehrichtverbrennungslanlage GEVAG, Trimmis
Mantegnimaint da la pressa d’immundizchas: Borema Umwelttechnik AG, Schwarzenbach SG
Alluntanamaint materiel electric: S.EN.S e SWICO
Immundizchas specielas: Altola, Olten e Recycling Center A&M AG, Untervaz
PUSCH Stiftung Praktischer Umweltschutz Schweiz
Contact, uras d'avertüra
Samedan
Staziun da transbordagi d'immundizchas, Cho d’Punt 70,
7503 Samedan
081 852 18 76
081 852 17 02
- Lündeschdi fin gövgia, 8.00 fin 11.30,13.30 fin 17.00
- Venderdi, 8.00 fin 11.30, 13.30 fin 16.30
La staziun da transbordagi d’immundizchas a Cho d'Punt Samedan resta serreda düraunt ils seguaints dis: Sandas, dumengias e firos leghels scu eir aunz ils firos a partir da las 16.00.
Bever
Deponia Sass Grand
7502 Bever
Schef da deponia, Fadri Meyer
079 366 35 32
Bernina Recycling AG
081 854 06 42
081 854 06 42
- dals 24 december 2020 fin als 3 schner 2021: serreda
- Uras d’avertüra d’inviern redottas dals 4 schner fin als 26 favrer 2021:
Lündeschdi/marculdi/venderdi, 9.00 fin 11.45
In cas chi naiva p. pl. telefoner ouravaunt:
Bernina Recycling AG, Tel. 081 854 06 42
- dals 1 marz fin als 1 avril e dals 1 november fin als 23 december 2021:
Lündeschdi fin gövgia, 8.00 fin 12.00, 13.30 fin 17.00
Venderdi, 8.00 fin 12.00, 13.00 fin 16.00
- dals 6 avrigl fin als 29 october 2021:
Lündeschdi fin gövgia, 7.30 fin 12.00, 13.15 fin 17.30
Venderdi, 7.30 fin 12.00, 13.00 fin 16.30
La deponia resta serreda düraunt ils seguaints dis: sandas, dumengias e firos leghels scu eir aunz ils firos a partir da las 16.00.
Downloads davart il tema
Prossems lös da ramassamaint:
Recycling Map
L’alluntanamaint da vaider vegl succeda tenor avis da las vschinaunchas.


text:
En l'entir mund vegnian pli che 12 milliuns stgatlas clamadas enavos. Tozzels d'uffants sajan gia vegnids malsauns. Lactalis è in dals pli gronds concerns da latgaria dal mund.
Il schef dal concern Lactalis, Emmanuel Besnier, a empermess d'indemnisar las famiglias pertutgadas. Las consequenzas per ils consuments, tranter auter pops sut sis mais, fetschian quitads ad el.
Gia il december 2017 aveva il concern da latgaria stuì clamar enavos tonnas da pulvra da latg da pops pervia da privel da salmonellas. Quai suenter che pli che 30 pops eran vegnids malsauns. En il fratemp hai era dà in cas en la Spagna. In cas en la Grezia vegn anc intercurì.
RR novitads 10:00
Salmonellas
Salmonellas pon chaschunar malsognas dal tract digestiv sco diarrea. Savens s'infecteschan persunas sur la maglia.


text:
Cremùna
Cremùna (nòm uficiàl en Italià: Cremona) l'è 'na cità de la Lombardia, capolöch de la pruvìncia de Cremùna, sitüada 'ndèla Lombardìa meridiunàl. La cità la vé sö póch de lóns del fiöm Pò, che per Cremùna, col sò pórt flüviàl, l'è sèmper stat e l'è amò 'ncö 'n importànte vìa de comünicasiù. El cümü de Cremùna el cönta 71 901 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt stòrich del nömer de abitàncc del cümü de Cremùna l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
Antichità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cremùna l'è mensiunàda la prìma ólta 'ndèla stória come 'n insediamènt dei Cenomani, 'n popolasiù cèltica che gh'è riàt endèla piàna del Pò entùren al 400 prìma del Signùr. El nòm Cremùna però l'ìa amò piö ècc, fórse atribüìt zamò dei prim òm che s'è 'nsediàt endèl pòst, i antìchi isé i g'ha tiràt fò 'n bèl pó de interpretasiù fantaziùse per spiegàl. Endèl 218 prìma del Signùr i Romàni i g'ha stabilìt endèla zòna en prìm avampòst a nòrd del fiöm Pò e i g'ha mantignìt el nòm uriginàl. Cremùna e la sò vizìna (la modèrna Piacensa, sö la spónda sud del fiöm), i è stàde fondàde 'l stès an, co l'obietìf de penetrà 'ndèla pianüra che piö tàrde la deentarà la Pruvìncia de la Gallia Cisalpina. Cremùna en póch tép l'è nìda a éser la giöna de le cità piö gròse de l'Italia del Nòrt, aidiàda pò a del fàt de éser sö la stràda che colegàa Gènova a Aquileia, ciamàda Via Postumia. La g'ha furnìt soldàcc a Giùlio Cézare e la 'na 'ncaàt dei favùr quan che chèsto l'è stat al potére, piö tàrde però la s'è mitìda de la bànda de Bruto de del Senato Romàno endèl sò conflìt col Augusto, e chèsto, dòpo ìga insìt, endèl 40 prìma del Signùr el g'ha confiscàt la töte le tère de Cremùna e 'l i ha distribüìde ai sò òm. El poéta Virgìlio, che 'l gh'ìa fat le scöle a Cremùna, el s'è ést portà vià el podére de famìa ("tròp derènt a la disgrasiàda Cremùna"), ma piö tàrde l'è riàt a riutignìla. La prosperità d ela cità l'è nàda 'n nacc a crèser enfìna al 69, quan che l'è stàda sbatìda pelària 'ndèla segónda Batàia de Bedriacum de le trùpe de Vespasiano, che combatìa per mitìl sö come Imperadùr cùtra 'l sò rivàl Vitellio. Cremùna l'è stàda ricustrüìda col sostègn del stès Vespasiano, ma par che la sàpe mai piö riàda al leèl de prosperità che la gh'ìa prìma perchè l'è de fat sparìda de la stória 'nfìna al sècol VI, quan che la ricompàr come avampòst militàr de l'Impéro Romano de Ucidènt (Bizantì) ai tép de la guèra Gòtica.
Alt Medioévo[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quan che i Longobàrcc i g'ha 'nvadìt l'Italia 'ndèla segónda metà del sècol VI, Cremùna l'è restàda 'n caposàlt dei Bizantì come part del Ezarcàt de Ravenna. La cità la s'è spandìda vèrs nord-òvest, co la creasiù de 'n camp trinceràt de föra de le müre. Endèl 603, Cremùna la vé cunquistàda e distrugìda del rè longobàrt Agilulfo. El sò teretóre 'l vé dividìt entra i Dücàcc de Brèsa e Bèrghem. Póch agn dòpo però, endèl 615, la regìna Teodolìnda, devóta Catòlica co l'edèa de convertéser i cremunés, la g'ha fat recoströéser la cità e turnàt a stabeléser en Vèscof. El contròl de la cità isé l'è pasàt de menemà 'ndèle mà del Vèscof, che l'è deentàt piö tàrde en vasàl del Sacro Romano Impero dòpo che Carlo Magno 'l g'ha batìt i Longobarcc e cunquistàt l'Italia. Isé Cremùna la g'ha püdìt slargà 'n pó 'l sò potére e la sò prosperità e 'n quach vergü dei sò Vèscof i g'ha ìt de le pàrcc importàncc 'ntra 'l sècol X e 'l sècol XI. El Vèscof Liutprando de Cremùna l'è stat mèmber de la cort imperiàl sóta la dinastìa Sàsone e Olderico el g'ha utignìt dei privilégi importàncc per la cità de l'Imperadùr Ottone III. L'economìa de la cità l'è stàda spuciàda pò a de la custrusiù del pórt söl Pò en curispondènsa presapóch del camp fortificàt bizantì.
Envéce, i du vèscof Lambèrt e Ubaldo i g'ha creàt discòrdie co la zét de Cremùna. L'imperadùr Corrado II, per mèter a pòst la quistiù, el g'ha duzìt vègner a Cremùna 'ndèl 1037 ensèma col papa Benedèt IX amò zuinì.
Perìodo comünàl[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sóta Enrìco IV, I cremunès i g'ha tacàt a rifüdàs de pagà le tàse al imperadùr e al vèscof perchè i ia ritignìa tròp opresìve. Segónt 'na legènda, el "gran gonfaloniér" (càrica paragunàbil al sìndech d'encö) "Zanén de la Bàla" (Giovanni Baldesio) el s'è confrontàt a duèl col imperadùr stès. Enrico el sarès finìt dizarciunàt e isé la cità la sarès stàda izimìda de pagàga la tàsa de l'an che la curispundìa a 'na bàla de ór de 3 chìli. La legènda la dìs pò che chèla bàla de ór che gh'ìa destinàt come pagamènt de le tàse la sarès ghe stàda dunàda a la Berta, la murùza del Zanén, per dopràla come dòte per quan che i se sarès spuzàcc.
Le prìme nutìsie stòriche de 'n cümü lìber de Cremùna i è del 1093, quan che 'l g'ha partecipàt a 'na aleànsa cùtra l'imperadùr comandàda de Matilde de Canossa, ensèma ai cümü de Lodi, Milà e Piacènsa. El cunflit l'è finìt co la scunfìta de Enrico IV e la sò famùza ümiliasiù de Canossa de nacc a papa Urbano II endèl 1098. En chèsta ocaziù Cremùna la g'ha utignìt la Insula Fulcheria, che l'ìa 'l nòm dat al teretóre del Cremàsch.
De chèl momènt lé, el nöf cümü el g'ha ambiàt pò a lü a fàga guèra ai cümü vizì per slargà 'l teretóre e crèser el sò potére. Endèl 1107, Cremùna la g'ha cunquistàt Turtùna, ma quàtr'àgn dòpo 'l sò ezèrcit l'è stàt batìt de bröt de le bànde de Bressanoro. A la stèsa maniéra che 'ndèle ótre cità de l'Italia setentriunàla, la popolasiù l'ìa spartìda 'n dò fasiù opòste, i Guèlfi, a favùr del Papa, che i ìa 'n magiurànsa 'ndèla cità nöa, e i Ghibilì a favùr de l'Imperadùr, che i gh'ìa la sò rocafòrt endèla cità ècia. Le dò fasiù i éra isé irecunciliàbii che i guèlfi i éra riàcc al pónt de fa sö 'n Palàs Comünàl nöf, che 'l ezìste amò 'ncö e l'è ciamàt "Palazzo Cittanova".
Quan che 'l Barbarósa l'è nìt en Itàlia per riafermà la sò autorità, Cremùna la s'è schieràda 'nsèma a lü co l'edèa de otègner 'na mà cùtra Crèma, che 'ntàt, aidiàda de Milà, la sìa ribelàda. La vitòria utignìda dei imperiài e la sò lealtà 'ndèi confròncc del Barbarósa la g'ha pirmitìt de otègner endèl 1154 el dirìt de mèter en pé 'na zèca e de bàter monéda.
Endèl 1162, le fórse del Imperdùr amò aidiàcc dei cremunés i g'ha asaltàt Milà e i là defàda fò. Póch agn dòpo però, 'ndèl 1167 la cità la g'ha cambiàt spónda e la s'è ünìda a la Léga Lombàrda. Le sò trùpe le g'ha fat part de l'ezèrcit che 'l 29 de màgio del 1176, 'l g'ha scunfigìt el Barbarósa 'ndèla famùza Batàia de Legnà.
La Léga Lombàrda l'è mìa però nàda 'n nacc tat tép dòpo la vitória cùtra l'Imperadùr: el 17 de löj del 1191 'na guèra sciopàda 'ntrà Brèsa e Milà de 'na bànda e Bèrghem e Cremùna de l'ótra per el contròl de Sàrnech, la vegnarà a có 'ndèla batàia de Pontòi, ciamàda pò a batàia de la Malamórt. El "carroccio" cremunés el vegnarà portàt a Brèsa e mitìt en móstra 'ndèl Dòm. Endèl 1213, a Castigliù (Castelleone), i Cremunés i g'ha batìt 'na aleànsa furmàda de Milà, Lodi, Crèma, Novàra, Cóm e Brèsa.
Endèl 1232, Cremùna la s'è aleàda col nöf Imperadùr, el Federìco II, che l'ìa turnàt a ègner endèl nord de l'Italia per pröà a restabeléser la sò autorità. Endèla Batàia de Cortenuova, i cremunés i è stacc de la bànda dei vinsidùr. En conseguènsa el Federìco II de spès el g'ha stabilìt la só córt en cità. Endèla batàia de Parma, però, i Ghibilì i n'ha ciapàt 'na bèla rebatìda e 'n pér de miér de Cremunés i è stacc facc prizunér. Quach agn dòpo Cremùna la s'è endicàda e la g'ha scunfigìt l'ezèrcit de Pàrma. Comandàt de Umberto Pallavicino l'ezercit dei Cremunés l'è riàt a catürà 'l "Carroccio" dei Parmezà e per sècoi i g'ha ubligàt a tègner tacàde vià le bràghe del rivàl a la Catedràl de Pàrma come sègn de ümiliasiù.
Endèl 1301, Luchetto Gattilusio l'ìa podestà de Cremùna e 'n chèst perìodo la cità la g'ha prosperàt enfìna a rià a 'na popolasiù de presapóch 80.000 abitàncc, de piö dei 69.000 del 2001.
La Signurìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Endèl 1266, el Pallavicino l'è stat casàt vià de Cremùna, e 'l goèrno dei ghibilì l'è finìt dòpo che 'l sò söcesùr, el Buoso de Dovara, el g'ha cidìt el potére a 'n consórse de citadì ciamàt "Pàce e Fede". Endèl 1271, vé creàt la càrica de Capità del Popol, ma 'ndèl 1276 el potére 'l vegnarà ciapàt en mà del marchés Cavalcabò Cavalcabò, che 'ndèl 1305 el sarà rimpiasàt de sò fiöl, Guglielmo Cavalcabò, che 'l la mantegnarà 'nfìna al 1310.
En chèsto perìodo vegnarà facc sö o restaüràcc divèrsi palàs e custrusiù, comprés el Toràs, la céza romànica de San Fransèsch, el transèt del Dòm e la Lòza dei Militi. En piö, l'agricültüra la vegnarà sustignìda condèna nöa rét de canài e fòs. Dòpo 'na quach invaziù forestére (en particolàr chèla de l'imperadùr Enrìco VII endèl 1311), el Cavalcabò l'è düràt enfìna al 29 de noèmber del 1322, quan che 'na famìa amò piö potènta, chèla dei Visconti del Galeàs I, i è deentàcc i Signùr de Cremùna. I dürarà per en sècol e mès, interumpìcc endèl 1327 de Ludovìco 'l Bàvaro, endèl 1331 de Gioàn de Boémia, e 'ndèl 1403 de 'n ritórno sporàdich dei Cavalcabò. Ai 25 de löi del 1406, el capità Cabrino Fondulo el g'ha copàt el sò padrù Ubaldo Cavalcabò e töcc i mèmber màs•cc de la sò famìa, e 'l g'ha ciapàt el contròl de Cremùna ma pöch piö tàrde, l'è stat cunsideràt mìa bù de portà 'n nacc el sò còmpito, e l'è stat ubligàt a molà la cità tùrna ai Visconti dòpo 'n pagamènt de 40,000 fiurì dór.
El Filippo Maria Visconti el farà deentà la Signurìa de Cremùna ereditària. Cremùna la deentarà part del Dücat de Milà, e la ghe narà dré a le sò vicènde 'nfìna a l'ünificasiù de l'Italia. Sóta i Visconti e piö tàrde sóta i Sfórsa, Cremùna la g'ha ìt 'na grant evulusiù cültüràla e religiùza. Endèl 1411, el Palàs Cittanova l'è deentàt la séde de l'Üniversità dei mercànt del fustàgno. Endèl 1441, Cremùna la vegnàra catàda fò per véser la séde del le spùze de Fransèsch I Sfórsa e Bianca Maria Visconti endèla capèla fàda sö dei Frà Biniditì, e che 'ncö l'è stàda sustitüìda de la céza de San Sigismónt. En chèla ocaziù lé par che 'l sàpe stat servìt per la prìma ólta en dóls nöf, che piö tàrde 'l vegnarà ciamàt e 'l deentarà famùs col nòm de turù. Ludovich el Móro 'l sostegnarà la custrusiù de custrusiù e divèrse òpere per el Dòm, per la céza de Sant'Agata e per el Palàs de Cümü.
I ucupasiùn furèst[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1446 Cremòna l'è stàda serciàda di trüp del Francesco Piccinino e del Luigi dal Verme. I Venesiàn gh'han mandaa in sò sucùrs Scaramuccia da Forlì, che l'è riessii a süperà l'asédi, e l'ha pruvucà inscì 'l falimént de l'imprésa di dü cunduté e la liberasiùn de la cità.
Cun la guèra tra Lüduvìch el Mòru e la Frància del Lüìs XII, Cremòna l'è passàda per un bréf perìut (1449-1509), sòta la Repübliga de Venésia. La sitüasiùn l'è restàda inscì fìna a la Batàlia de Gnidèl, 11 maccn del 1509), che l'ha vìst vìncc i francumilanés.
I vicend cumplicaa di guèr d'Itàlia, che véden bàtes i vün cùntra i àlter Spàgna, Frància, Venésia e Milàn, la tröa la sùa fin in del 1516, quànt el Trataa de Noyon el sancìss l'esìli del düca milanés Massimiliàn Sfòrsa. I Spagnöö, i nöf padrùn del Milanés, cunquìsten definitivamént Cremòna in del 1524, quànt che ciàpen el Castèl de Sànta Crus.
L'ucupasiùn spagnöla (cunfermàda cul trataa de Madrid del 1526) la sarà pütòst düra per la pupulasiùn cremunésa, in del séns ch'i Spagnöö i tuaràn vìa un frach de resùrs ecunòmich de purtà in pàtria, sénsa però fàch di reinvestimént in sül teritòri. A bun cünt, a Cremòna vegnaràn faa sü anmò un bèl puu d'edifìssi religiùs e palàss.
La sitüasiùn la sarà un puu migliùr sòta la duminasiùn ustrìega, che la partìss del 1707 e la finìss (se cüntum mìnga 'l perìut napuleònich) fìna 'l 1859.
Ai témp del Dücaa milanés e fìna al 1786 Cremòna l'è stàda 'l caplöch del Cuntàt de Cremòna, che pöö l'è staa trasfurmaa in la Pruvìncia de Cremòna. Ai témp del Napuleùn e del Régn Itàlich invéci Cremòna l'éra 'l caplöch del dipartimént del Pò de Sùra (Haut-Pô).
Sìmboi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol stèma stòrech de la sità l'è ü scüd fassàt de róss e d'arzènt. In del '800 l'è stàcc zontàt ol bràs cola bàla (che al vègn da la legenda de Zanen de la Bala), che prima l'era adóma in del cimiéro.
Economìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'economìa de la cità l'è ligàda al sistéma prudutìf de la sò pruvìncia che l'è per lo piö bazàt amò sö l'agricültüra. Gh'è però apò a de le indüstrie alimentar 'ntra le piö 'mportànte de töta Itàlia: per ezèmpe la Negroni per el setùr dei insacàcc, la Sperlari, la Vergani, la Barilla/Mulino Bianco per el setùr dolciàre e pò amò l'Oleificio Zucchi, e la Auricchio per i formài.
Gh'è apò 'na sèrta prezènsa de 'ndüstrie metalmecàniche (aciaierìa Arvedi e Off. Mecc. Feraboli), de trasformasiù del Petrolio (Rafinerìa Tamoil), energética (AEM Cremona), e telecomünicasiù (AEMcom).
L'artigianato Cremusnés l'è caraterizàt de 'n gran nömer de butìghe de liutai specializàde 'ndèla prudusiù de strümèncc a arch, recunusìde 'n töt el mónt pe la qualità dei strümèncc che i è bùne de fà sö e che le se rifà a le figüre stòriche de Stradivari. Guarneri e Amati.
Cremùna l'è cunusìda apò a per la prudusiù del turù e dei materiài en còt.
L'è famùza apò a la mostarda cremunéza fàda co la fröta candìda endèn bagn de sénape.
El dialèt cremunés[Modifega | modifica 'l sorgent]
El dialèt cremunés l'è 'n dialèt lumbàrt che 'l partégn al grüp urientàl de la léngua.
A càusa però de la sùa pusisiùn adree al curs del Pò e de la sùa stòriga duminasiùn milanésa, el Cremunés el gh'ha vàri inflüéns emiliàn e insübrich (suratüt ludesàn). El cremunés l'è mìnga parlaa in tüta la pruvìncia: a Casalmagiùr defàt el dialèt l'è mùltu püssee 'miliàn, ménter in la zòna de Crèma, la parlàda l'è anmò püssee legàda ai standard del lumbàrt urientàl.
'Na caraterìstiga impurtànta del Cremunés l'è la sùa cadénsa fòrta, che le pòrta a prunüncià i vucài acentaa bei slungaa.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cremunés importànt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Persùne ligàde a Cremùna:
- Claudio Monteverdi (composidùr, 15 de mas del 1567 – 1643)
- Antonio Stradivari (liutaio, 1643 – 1737)
- don Primo Mazzolari (1890 – 1959)
- Sant'Antóni Maria Zaccaria (1502-1539)
La squadra de fùbal[Modifega | modifica 'l sorgent]
La squadra de fùbal de la sità l'è la Cremonese che la gh'à i maiète a bande grìze e róse.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Alaquàs, Spagna, del 2004
- Krsnoiarsk, Rüsia, del 2004
Riferimènt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En il Giapun sa retira il primminister Shinzo Abe per motivs da sanadad. Ses stadi da sanadad è vegnì mender dapi mez fanadur.
Shinzo Abe patescha d'ina inflammaziun da la beglia cronica. Quai ha communitgà il primminister liberal-democratic da 65 onns a Tokio. El vegnia dentant a restar en uffizi enfin ch'in successur saja elegì.
Shinzo Abe è dapi otg onns en uffizi – uschè ditg sco nagin auter primminister dal Giapun avant el. Ses temp d'uffizi fiss a fin regularmain il settember da l'auter onn.


text:
Ils Swiss Indoors a Basilea na paran betg da purtar fortuna a Stan Wawrinka. Sco en il 2017 ha el da desister er il 2018 dal turnier pervi dad ina blessura. Enfin uss aveva il giugader svizzer fatg part 13 giadas dals Swiss Indoors. Otg giadas era el crudà ora gia suenter l’emprima runda.
Wawrinka avess stuì giugar la mesemna ses emprim gieu cunter il franzos Adrian Mannarino. Uss ha el da dar forfait per Basilea e finir gist er ina stagiun difficultusa:
Gia il 2017 aveva Wawrinka stuì desister da giugar a Basilea. Wawrinka era turnà suenter duas operaziuns al schanugl pir il cumenzament dal 2018 puspè sin la tour da tennis. En quella era el crudà sin la plazza 263 da l’ATP, ha dentant savì sa revegnir fin sin plazza 69.
Ils Swiss Indoors cumenzan oz glindesdi saira. Roger Federer ha la pussaivladad da gudagnar ses turnier da chasa gia per la novavla giada.
RR novitads 17:00