text: 1Rü ñu̱xma i pemax, rü Cristu wena maxü̃xü̃rüü̃ rü pexü̃́ nangẽxma i maxü̃ i ngexwacaxü̃xü̃. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i naxca̱x pedau i ngẽma mexü̃gü i daxũguxü̃ i naãnewa ngẽxmaxü̃ i ngextá Cristu rü Tupanaãrü tügünecüwawa írütoxü̃wa rü namaã ãẽ̱xgacü íyiĩxü̃wa. 2Rü name nixĩ i guxü̃guma nagu perüxĩnüẽ i ngẽma daxũguxü̃ i naãnewa ngẽxmaxü̃, rü tama ngẽma ñoma i naãnewa ngẽxmaxü̃. 3Yerü yexguma nayu̱xgu ga Cristu rü yexma nayu ta ga nuxcümaü̃xü̃ ga perü maxü̃. Rü ñu̱xma rü pexü̃́ nangẽxma i perü maxü̃ i ngexwacaxü̃xü̃ erü Cristutanüxü̃ pixĩgü rü Tupaname̱xẽwa pengẽxmagü. 4Rü nümatama ya Cristu nixĩ i pexü̃ namaxẽxẽẽxü̃. Rü ngẽxguma wena núma nango̱xgu, rü namaã tá pengóe, rü naxrüü̃ tá pimexẽchi. 5Rü ñu̱xma rü name nixĩ i nüxü̃ perüxoe i guxü̃ma i ñoma i naãneãrü chixexü̃ i pewa ngẽxmaxü̃. Rü tama name i pema̱xna naĩ i ngemaã pemaxẽ, rü tama name i petena naĩ ya yatümaã pemaxẽ. Rü tama name i penaxü i pexeneãrü ngúchaü̃ rü bai i nagu perüxĩnüẽmare. Rü tama name i pexü̃́ nangúchaü̃ i ṯacü rü to i chixexü̃gü. Rü tama name i pegünaxĩcatama penanuxuchigüchaü̃ i guxü̃ma i ngẽmaxü̃gü, erü yíxema ngẽma nacüma tüxü̃́ ngẽxmaxẽ rü düxwa namaã tatupanaã̱x. 6Rü guxü̃ma i ngẽma chixexü̃güca̱x tá nixĩ i Tupana napoxcuexü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽmaãcü maxẽxü̃ rü tama naga ĩnüẽchaü̃xü̃. 7Rü pema ga ü̃pa rü penaxü ga yema chixexü̃gü, rü yemaãcü pemaxẽ. 8Natürü i ñu̱xma rü name nixĩ i nüxü̃ perüxoe i guxü̃ma i ngẽma na pegüchi pexaiexü̃, rü pegümaã penuẽxü̃, rü chixri pemaxẽxü̃, rü pegümaã peguxchigagüxü̃, rü guxü̃ma i ngẽma chixexü̃ i dexa i nüxü̃ pixuxü̃. 9Rü tama name i pegümaã pidorae, erü marü ípenata̱x ga nuxcümaü̃xü̃ ga pecüma rü guxü̃ma ga yema chixexü̃gü ga ü̃pa pexügüxü̃. 10Rü ñu̱xma rü marü penayaxu i ngexwacaxü̃xü̃ i perü maxü̃ rü ngexwacaxü̃xü̃ i duü̃xü̃gü pixĩgü. Rü guxü̃ i ngunexü̃gu rü Tupana pexü̃ ningexwacaxü̃xẽẽchigü na yexeraãcü pimexü̃ca̱x naxrüü̃ rü yexeraãcü nüxü̃ na pecua̱xgüxü̃ca̱x ya Tanatü ya Tupana ya maxü̃ tüxna ãcü. 11Rü ñu̱xma rü Tupanaca̱x rü nüẽ́tama nixĩ ega Yudíu quixĩgu rü e̱xna tama. Rü nüẽ́tama nixĩ ega ícuwiecha̱x-müpe̱xechiraü̃gu rü e̱xna tama. Rü nüẽ́tama nixĩ ega ṯacü rü nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃ quixĩgu, rü e̱xna ṯacü rü duü̃xü̃ quixĩgu. Rü nüẽ́tama nixĩ ega wüxi i coriarü duü̃xü̃ quixĩgu, rü e̱xna taxúxearüma duü̃xü̃ quixĩgu. Erü ñu̱xma rü ngẽma guxü̃ãrü yexera aixcüma tüxü̃́ mexü̃ nixĩ na Cristu rü guxü̃ãrü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ rü guxãwama nangẽxmaxü̃. 12Rü ñu̱xma ya Tupana rü pexü̃ nangechaü̃ i pema rü pexü̃ nidexechi na noxrü pixĩgüxü̃ca̱x. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i guxü̃guma pexü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü i togü, rü namaã pemecümagü, rü tauxchaãcüma nüxna penaxã, rü taguma nape̱xewa pegü íperütagü. Rü ngẽxguma woo ṯacü pemaã naxü̱xgux rü name nixĩ i yaxna namaã pexĩnüẽ. 13Rü name nixĩ i wüxichigü i pema na pegümaã yaxna pexĩnüẽxü̃. Rü ngẽxguma chi texé ṯacü pemaã ü̱xgux, rü name nixĩ i pegüxü̃́ nüxü̃ pengechaü̃gü i ngẽma. Rü yexgumarüü̃ ga tórü Cori na pexü̃́ nüxü̃ ngechaü̃xü̃rüü̃, rü name nixĩ i togüaxü̃́ nüxü̃ pengechaü̃gü. 14Rü guxü̃ãrü yexera mexü̃ nixĩ na pegü pengechaü̃güxü̃. Erü ngẽxguma aixcüma pegü pengechaü̃gügu rü aixcüma wüxigu tá perüxĩnüẽ, rü meã pegümaã tá pemaxẽ. 15Rü name nixĩ na pemaã inacuáxü̃ i ngẽma taãẽ i Cristu pexna ãxü̃ na ngẽmaãcü aixcüma pegü pengechaü̃güxü̃ca̱x. Yerü yemaca̱x nixĩ ga Tupana pexü̃ idexechixü̃ na wüxitama i duü̃xü̃gü pixĩgüxü̃ca̱x rü meã wüxigu perüxĩnüẽxü̃ca̱x. Rü name nixĩ i moxẽ nüxna pexãgü ya Tupana. 16Rü name nixĩ i guxü̃guma peãẽwa nangẽxma i Cristuarü ore rü taãẽãcüma naga pexĩnüẽ. Rü name nixĩ i meã peãẽxü̃ pecuáãcüma namaã pegü pengúexẽẽ rü pegü pixucu̱xẽgü na ngẽmaãcü pegüaxü̃́ penangúchaü̃xẽẽxü̃ca̱x. Rü name nixĩ i aixcüma Tupanana moxẽ pexãgüãcüma nagu pewiyaegü i nagúxü̃raü̃xü̃ i norü wiyaegü. 17Rü guxü̃ma i ngẽma pexüxü̃ rü nüxü̃ pixuxü̃ rü name nixĩ i tórü Cori ya Ngechuchuégagu penaxü. Rü name nixĩ i ngẽmaãcü Ngechuchuégagu Tanatü ya Tupanana moxẽ pexãgü. 18Pa Ngexü̃gü i Ãtegüxü̃x, rü name nixĩ i petega pexĩnüẽ. Erü woetama ngẽma nixĩ i mexü̃ na penaxüxü̃ erü tórü Cori ya Cristuarü duü̃xü̃gü pixĩgü. 19Pa Yatügü i Ãmaxgüxü̃x, rü name nixĩ i ngĩxü̃ pengechaü̃gü i pema̱xgü. Rü tama name i ngĩmaã penuẽ. 20Pa Buxü̃güx, rü name nixĩ i guxü̃wama penatü rü peega pexĩnüẽ, erü ngẽma nixĩ i namaã nataãẽxü̃ ya tórü Cori. 21Pa Yatügüx, rü tama name i penanuẽxẽẽ i pexacügü. Erü ngẽxguma ngẽmaãcü penaxü̱xgux rü ngürüãchi tá nüxü̃́ nawa̱xtümüü̃ i ngẽma namaã nüxü̃ pixuxü̃. 22Pa Duü̃xü̃güx i Ixããrü Coriã̱xgüxü̃x, rü name nixĩ i guxü̃wama naga pexĩnüẽ i perü corigü i ñoma i naãnewa pemaã icua̱xgüxü̃. Rü tama name i pexü̃ nadaugüguxicatama meã pepuracüe na ngẽmaãcü penataãẽxẽẽxü̃ca̱x. Natürü name nixĩ i mexü̃ i perü ngúchaü̃maã guxü̃guma meã pepuracüe erü tórü Corixü̃ pemuü̃ẽ. 23Rü guxü̃ma i ngẽma perü puracü i pexüxü̃wa rü name nixĩ i perü ngúchaü̃maã penaxü ñoma tórü Cori ya Cristuaxü̃́ pepuracüexü̃rüü̃ rü tama i duü̃xü̃güaxü̃́. 24Rü marü nüxü̃ pecua̱x rü daxũguxü̃ i naãnewa rü tórü Cori ya Cristu tá pexna nanaxã i perü ãmare i maxü̃ i taguma gúxü̃. Erü yima Cristu ya aixcüma perü Cori ixĩcüaxü̃́ nixĩ i pepuracüexü̃. 25Natürü yíxema chixexü̃ üxe rü tá ta tanayaxu i tümaãrü natanü naxca̱x i ngẽma chixexü̃ i taxüxü̃, rü aixcüma Tupana tá tüxü̃ napoxcu. Erü Tupanape̱xewa rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü rü nawüxigu, rü taxucürüwama texé Tupanacha̱xwa tiña ega chixexü̃ taxü̱xgux.


c: text/html

text:
Brësa
Artìcol in dialët piasintëin
Brësa (Brescia in italian) l'é un cumoin d' la Lumbardia ad 192.165 abitant, capitäla d' la so pruvincia. A l'é la seconda citä lumbärda dop Milan par nümar d'abitant. Il la ciaman Leunësa d'Italia, num ca g'äva dat al pueta Giosuè Carducci. La citä l'é pusisiunä in dua la Val Trompia la finisa e la s' vèra in s' la Pianüra Padana.
La so "area urbana" (i dinturan cun i cumoin tac a la citä) la 'riva a avigh tra i 350.000 e i 500.000 abitant, a seconda d' la manera da msürä

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Carbonia
Carbonia l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, giü dei du capolöch de la Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El cümü de Carbonia 'l g'ha 29 228 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 145 km² e 'na densità de 202 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gonnesa, Iglesias, Narcao, Perdaxius, Portoscuso, San Giovanni Suergiu, Tratalias.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Carbonaa
Carbonaa o Carbunâ (Carbonate in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che gh'ha 2 908 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5,2 km² e 'na densità de 559 ab./km². L'è staa tacaa ai comun de Locaa e Mozzaa in del comun de Sever per vintcinch ann (1928-1953).
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Carbonaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Castlàr
Castlàr (nòm uficiàl en Italià: Castel d'Ario) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 4 840 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 22,4 km² e 'na densità de 216 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bigarèl, Roncafrèr, Sorgà (VR) e Vilipénta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Castlar l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Julia Görges
La Julia Görges (Bad Oldesloe, 2 ad Nuvémbar dal 1988) l'è na tenìsta tedésca prufesiunìsta da 'l Luj dal 2005. La s è stablìda a Hannover in dal nòrd dla Germâgna.
L'è élta 180 cm e la péśa 70 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'à tacâ a śugàr a tènis da pìcula quànd la gh'iva siē an.
L'è stada la nùmar quìndas dal mónd al 3 ad Mars dal 2012 e in dla sò caréra l'à vins dū tìtui WTA (a Bad Gastein 2010 e a Stucàrda 2011) e siē ad qvéi ITF (tut in sla tèra batùda), rivànd par dū vòlti in di utàṿ di Australian Open in dal 2012 e in dal 2013. Par cóntar, l'à pardû tri finàli. In dópi invéci la s è purtàda a cà quàtar tìtui sèmpar cun dal cumpàgni difarénti.
I sò genitōr (Klaus e l’Inge) ad mistēr i lavóran in dal camp dl'asicurasiòṅ. I cantànt ch'i gh piàśan da piò i èṅ Michael Jackson, la Rihanna e i Blue mént'r i sò atōr favurî i èṅ Hugh Grant, la Julia Roberts e la Jennifer Aniston.
A gh piàś magnàr dal bistèchi e guardàr al telenuvéli a la televiśiòṅ.
L'à tòlt ispirasiòṅ da 'l śōg dla śvisra Martina Hingis e al sò śugadōr preferî 'l è Roger Federer.
Caréra
Dòp avér vins dū tìtui ITF in d'l Agóst dal 2006, in dal 2007 la pasa 'l qualificasiòṅ a Doha pardénd pò a 'l secónd tùran da la Svetlana Kuznecova, nùmar sinc dal mónd, par 5-7 1-6. In Avrìl la n i pasa minga invéci a Bùdapest e a Varsàvia andànd a cà p'r òpra dla Sabine Lisicki e dla Tamira Paszek. In Maǵ la fà suo un ITF in Turchìa e pò 'n àt'r incóra a Bùcarest in Śugn baténd la Zuzana Kučová e la Dia Evtimova. In Agóst la pasa 'l qualificasiòṅ a Stucólma in dua la riva anc in semifinàl pardénd pò da la Vera Duševina par 4-6 7-5 3-6. La śōga anc a gl'US Open ma lè la céd a la nùmar òṅ dal mónd, la Justine Henin. La sèra 'l an a 'l 131śum pòst.
In dal 2008 la tōś part a 'l turnèo ad Doha par via dna carta salvàdga ma la pèrd subìt da la Karin Knapp par 1-6 4-6. A Memphis la riva in di quàrt baténd la Bethanie Mattek-Sands par 6-4 6-3 ma pò la fà 'l valìś cun l'Ol'ga Govorcova ch'la gh'à la méj sèg par 7-6 6-2. A Berlîn la pèrd a 'l prim tùran da la Dinara Safina e pò la n pasa briśa 'l qualificasiòṅ dal Roland Garros pardénd da la Nastas'sja Jakimava. A Wimbledon la fà secónd tùran (2-6 6-7 da la Marina Eraković), méj a Pòrtrōś in dua la riva in semifinàl (3-6 6-2 4-6 da l'Anabel Medina Garrigues). La finìs 'l an śugànd sinc ITF (purtànd a cà dū semifinàli), piasànd-as a 'l 102śum pòst dal ranking.
In dal 2009 la và fóra subìt a gl'Australian Open paténd un 5-7 3-6 da l'Ana Ivanović mént'r a Miami la riva a 'l secónd tùran (4-6 2-6 da la Jie Zheng). In Śugn, baténd la Sara Errani 6-4 5-7 7-5, la riva in di utàṿ in sl'èrba ad Birmingham ma pò la pèrd da l'Urszula Radwańska par 6-7 3-6. Dòp al prim tùran ad Wimbledon (4-6 6-7 da la Jelena Janković), la tedésca la vins 'l ITF ad Biarritz da sènt-mila dòlar baténd, fra gl'atri, la Nastassja Burnett, la Lucie Hradecká e la Kacjaryna Dzehalevič in finàl. In Istâ la Görges la n pasa minga al prim tùran di US Open parchè la pèrd 3-6 2-6 da la rusa Svetlana Kuznecova. A Quebec city la riva invéci in di quàrt (3-6 2-6 da la Lucie Šafářová).
In dal 2010, dòp soquànt prim e secónd tùran, la tōś part a la stagiòṅ di turnèo americàṅ in primavéra. A Indian Wells la bat la Lucie Šafářová par pò pèrdar da la Yanina Wickmayer, a Miami e a Ponte Vedra beach la mandà a cà l'Ayumi Morita e la Barbora Záhlavová-Strýcová par pò far lē al valìś cun l'Elena Vesnina a 'l secónd tùran. A Charleston la céd lutànd a la Bethanie Mattek-Sands. A Straśbûrg la bat la Maria Elena Camerin 5-7 7-5 6-1 e la Sybille Bammer 6-1 7-6 prima ad pèrdar in di quàrt da la Marija Šarapova par 6-7 1-6. In Luj la vins incóra al tìtul ITF ad Biarritz prima ad pèrdar in dla semifinàl ad Palèrum da la Flavia Pennetta par 0-6 4-6. La stmana dòp la Julia la vins al sò prim tìtul WTA a Bad Gastein baténd l'Alizé Cornet in semifinàl e la śvisra Timea Bacsinszky in finàl, tuti e dū par 6-1 6-4. In Agóst la riva in di quàrt a Cupenàghen (6-3 0-6 6-7 da la (Caroline Wozniacki) par pò far secónd tùran a gl'US Open cóntar la Yanina Wickmayer. A Quebec city la vèṅ mandàda a cà a 'l secónd tùrand da la Bethanie Mattek-Sands cun al puntéǵ ad 1-6 4-6. A Tokyo la fà la vóś grôsa cun la Dinara Safina e cun la Samantha Stosur ma pò la dvénta 'n pulśèṅ cun la Coco Vandeweghe ch'la la sćiànca 6-3 6-0. In Utóbar la dà la paga 6-2 6-1 a la Petra Kvitová a Linz ma l'Ana Ivanović la la mét pò in riga in di quàrt par 7-6 6-2. La stmana dòp la sa spòsta in Lussembûrg par śugàr un turnèo WTA in sal dûr. Chè la bat la Mandy Minella 6-4 6-3, la Carla Suárez Navarro 6-2 6-1, l'Ana Ivanović 6-3 6-1 e l'Angelique Kerber 6-4 3-6 6-1. In finàl la tedésca la céd però a la tarantìna Roberta Vinci par 3-6 4-6 ma in tut al manéri la fà sù dū-śènt punt bòṅ par la sò clasìfica ch'a la fiṅ d'l an la riva a èsar la nùmar quarànta dal mónd.
La taca bèṅ al 2011 cun la semifinàl a Auckland e 'l tèrs tùran a gl'Australian Open (6-4 4-6 4-6 da la Marija Šarapova). In Avrìl la riva in di quàrt anc a Charleston ma la pèrd da l'Elena Vesnina par 6-2 2-6 2-6. In cà sua, a Stucàrda, la Görges la i fà fóra tuti par vìnsar al sò prim Premier. La taca cun la Michaëlla Krajicek sćiancàda par 6-3 6-1 e pò la s imprufìta dal bandòṅ dla Viktoryja Azaranka ch'la gh dà a muć dòp avér purtâ a cà al prim sét 6-4. In di quàrt la bat la Sabine Lisicki 6-4 6-4 e pò la gh'à la méj anc su la Samantha Stosur par 6-4 3-6 7-5. In finàl la mét a pòst anc la Caroline Wozniacki, nùmar òṅ dal mónd, par 7-6 6-3. A Madrid la Julia la cuntìnua a la stésa manéra, avénd-ag la méj su la Kaia Kanepi 6-7 6-1 6-4, su la Dinara Safina 6-4 4-6 6-4, incóra su la Caroline Wozniacki 6-4 1-6 6-3 e su l'Anastasija Pavljučenkova par 6-4 6-2. In semifinàl la pésca però na Viktoryja Azaranka armìsa dal tut ch'la la bat 6-4 6-2. Cun i nuvsènt-vint punt mis in bisàca in di dū turnèo, la Julia la śōga a 'l Roland Garros da nùmar daśdòt dal mónd. Dòp avér batû la Mathilde Johansson e la Lucie Šafářová, la sò strada la s férma a 'l tèrs tùran ad òpra dla Marion Bartoli par 6-3 2-6 4-6. Dòp un tèrs tùran anc a Wimbledon (4-6 6-1 3-6 da la Dominika Cibulková), la pèrd subìt a Bad Gastein, a Stanford, a Carlsbad e a Cincinnati. Sōl a Turònt la vins 'n incóntar cun la Jelena Janković par pò pèrdar da la Serena Williams 1-6 6-7. A gl'US Open e a Tokyo la riva in di utàṿ, méj a Seùl in du la riva in di quàrt. La finìs 'l an cun la semifinàl in Lussembûrg pardùda cun la Viktoryja Azaranka 3-6 3-6.
Al sò 2012 al partìs cun un secónd tùran a Auckland (2-6 3-6 da l'Angelique Kerber), un prim tùran a Sydney (1-6 1-3 bandòṅ cun la Jelena Janković) e gl'utàṿ a gl'Australian Open (1-6 1-6 cóntar l'Agnieszka Radwańska). A Parì a 'l quèrt la pèrd in di quàrt da la Klára Zakopalová in tri sét, mént'r a Doha la và a cà cun la Varvara Lepchenko dòp avér batû la Nastas'sja Jakimava. In Favràr l'è bòna ad rivàr in finàl dand la paga a la Svetlana Kuznecova 2-6 7-6 6-4, a la Casey Dellacqua 6-0 6-2, a la Daniela Hantuchová 4-6 6-3 6-4 e a la Caroline Wozniacki 7-6 7-5. La tedésca la céd sōl a l'Agnieszka Radwańska par 5-7 4-6. A Indian Wells (esénd tèsta ad série nùmar quìndas) la riva in di utàṿ, farmàda incóra par la Viktoryja Azaranka 3-6 1-6. A Barcelóna a taca par lē la stagiòṅ in sla tèra batùta. In di quàrt la pèrd da la Sara Errani par 2-6 3-6. A Stucàrda la n è minga bòna ad ripétar al riśultâ d'l an pasâ parchè, dòp avér vins cun l'Anastasija Pavljučenkova par 5-7 6-3 6-4, la pèrd da la Samantha Stosur cun al puntéǵ ad 2-6 6-2 3-6. A Madrid la và fóra subìt cun la Mona Barthel mént'r a Róma, a 'l Roland Garros e a Wimbledon la riva a 'l tèrs tùran pardénd pò cun l'Angelique Kerber, l'Arantxa Rus e l'Ana Ivanović. In Aṿtòṅ la cata sù dū scunfìti da la Marion Bartoli a Tokyo e a Pechîn in di prim tùran. La fà méj in Utóbar a Linz in dua la bat in semifinàl la Kirsten Flipkens prima ad cédar in finàl a la Viktoryja Azaranka par 3-6 4-6.
In dal 2013 la riva incóra a gl'utàṿ a Melbourne in dua la lasa strada a la Na Li par 6-7 1-6. In Dubai la và fóra subìt cóntar la Sara Errani mént'r a Indian Wells la fà tèrs tùran (1-6 2-6 da la Nadia Petrova). A Charleston la bat la Julija Putinceva par 6-2 6-3 e l'Ol'ga Govorcova par 6-2 0-6 6-3 ma pò la pèrd cun la śvisra Stefanie Vögele in tri sét. A Stucàrda la s imprufìta dal bandòṅ p'r al cagaròt dla Kirsten Flipkens a 'l prim tùran (in tut al manéri la tedésca l'éra avànti sèg par 6-2 2-1) ma pò la pèrd p'r al śbrag dla scùfia cun la Petra Kvitová, 6-2 6-7 2-6. A Róma la céd par la quìnta vòlta ad fila (dòp al bandòṅ dla bielurùsa a Stucàrda in dal 2011) a la Viktoryja Azaranka par 2-6 0-6 a 'l secónd tùran. A Nurimbèrga la pèrd in di utàṿ da l'Andrea Petković, pò finalìsta. A Wimbledon invéci la và fóra subìt par 4-6 7-6 5-7 cun la nùmar 117 dal mónd, la culumbiàna Mariana Duque Mariño.


text:
Resgia da Domat: Investider interessà discurra cun proprietaris da guaud e cun furniturs da laina
Il concern da laina tirolais EGGER mussa grond interess da surpigliar la resgia da Domat. Per quai ston però esser avant maun empermischuns liantas ch'i vegnia furnida avunda laina radunda. Quella duai vegnir garantida a lunga vista en il rom da partenadis cun las vischnancas grischunas sco er cun furniturs extrachantunals.
En la procedura da concurs da la Mayr-Melnhof Swiss Timber SA che dura enconuschentamain anc fin il cumenzament da las vacanzas da stad deriva l'offerta la pli auta d'in offerent che vul demontar la resgia. Da l'autra vart datti però er investiders pussaivels, dals quals EGGER ha ussa rendì public ses interess. Cun in partenari da minoritad svizzer vuless EGGER puspè avrir la resgia a Domat e far ulteriuras investiziuns en las producziuns posteriuras. Sin invitaziun da l'uffizi forestal dal Grischun ha EGGER preschentà la firma e ses concept als selviculturs dal Grischun a chaschun d'ina dieta d'expertas e d'experts.
Concept nov cun EGGER
L'investider pussaivel EGGER da St. Johann en il Tirol è ina interpresa europeica dominanta da l'industria dals materials da lain. Cun 16 manaschis en l'Europa posseda EGGER in sortiment da products fitg diversifitgà. Cun la resgia a Domat engrondiss EGGER ses sectur da resgia e rinforzass la chadaina da laina enavos fin a la materia prima. Per survegnir in'empermischun che avunda laina radunda vegniss furnida, propona EGGER a l'economia forestala ed a la selvicultura dal Grischun sco er als furniturs da laina extrachantunals in model per furmar ils pretschs tenor criteris da l'economia da martgà. Il model qua avant maun divergescha essenzialmain da quel da Mayr-Melnhof che ha previs in subvenziunament direct dal pretsch da la laina radunda tras il chantun.
Model da contract tenor criteris da l'economia da martgà
L'offerta dad EGGER prevesa in partenadi a lunga vista da diesch onns. Las parts contrahentas èn oravant tut las vischnancas sco proprietarias da guaud resp. organisaziuns chantunalas ed extrachantunalas da la commerzialisaziun da laina. Cun contracts da lunga durada indexads duai la furniziun annuala d'almain 150'000 meters cubic laina radunda dal Grischun e d'ulteriurs 150'000 meters cubic d'auters chantuns vegnir segirada. EGGER manass la resgia bain sco firma independenta, integrass quella però – cuntrari a l'anteriur proprietari Mayr-Melnhof – dal tuttafatg en las structuras da ses concern e la concediss in manaschament independent a Domat. Actualmain curran las tractativas davart la conclusiun dals contracts a lunga vista necessaris. Il chantun spera ch'ils furniturs da laina radunda profiteschian ensemen cun la federaziun forestala dal Grischun "Selva", cun Grischun laina, cun las organisaziuns per commerzialisar laina Reziaholz, Lenca Grischun e Prättigau/Landschaft Davos Forst (PLD Forst) sco er cun la federaziun grischuna dals impressaris forestals da questa gronda schanza per la resgia a Domat.
Profit per ils proprietaris da guaud grischuns
Il model da partenadi garantescha in svilup dals pretschs regular, cuntinuà ed orientà al martgà. Uschia daventi pussaivel da planisar e da calcular meglier l'utilisaziun da la laina ch'è indispensabla en il rom da la tgira dal guaud. Il model è concepì a lunga vista, è orientà a la durabilitad e porscha transparenza cumplaina. Er en cas da catastrofas da la natira è la segirezza da vendita garantida. Actualmain vegnan anc adina exportads dapli che 500'000 meters cubic laina radunda da la Svizra. Il lieu indigen Domat cun sia ulteriura elavuraziun correspundenta pussibilitescha en Svizra ina valurisaziun per pretschs da transport bass e stgaffescha uschia in'utilisaziun persistenta da las resursas.
Il chantun examinescha ina contribuziun
Perquai che EGGER planisescha er da far investiziuns en producziuns posteriuras e pussibilitescha uschia ina valurisaziun chantunala per lung da la chadaina da laina, examinescha il chantun actualmain la pussaivladad da sustegnair questas investiziuns.
Infurmaziuns:
cusseglier guvernativ dr. Mario Cavigelli, schef dal departament da construcziun, traffic e selvicultura dal Grischun, tel. 081 257 36 01
Gremi: departament da construcziun, traffic e selvicultura
Funtauna: rg departament da construcziun, traffic e selvicultura


text:
Hirundo rustica
La rundanèina comûna (rondine comune in italiân Hirundo rustica al só nòm sientéfich) l'é un uşlèin ed pâs ed l' ōrdin di pâser preşèint in Euròpa, in Âşia e int al j Amèrichi. Despès ciamê sōl cun al nòm ed "rundanèina", ch' an n'è mìa sbaliê, mó al nòm al ciapa pió in lêregh tóta la faméja 'd i Hirundinidae (faméja ed quî ch' a magnên mèinter a vōlen).
Al só aspèt
La rundanèina comûna, l'é un uşèl céch e svêlt , lòngh cîrca 18-19,5 cm; êla 12-13 cm,; bèch 11-13 mm. Sté uşèl al gh'à 'na còva lònga e a dō pûnti, êli pighêdi a êrch e a pûnta e un bèch céch drét ed culōr grîş e-scûr.
- Al sòt gèner européo H. r. rustica l'é 'd culōr bló scûr (quêşi nìgher) ind la schîna, grişâster int la pânsa e 'na strésia ròsa int la gōla, divîşa da la pânsa da 'na fâsa bló-grîşa. A 'gh né dimòndi in Euròpa e int la Rósia européa (fîn al Sèirc dal Polo Nord), int l' invêren la se spôsta in Âfrica.
- Al sòt gèner dal Nord Amèrica H. r. erythrogaster l'é divêrsa dal sòt gèner européo int la pânsa, pió rusâstra e int la fâsa tra la gōla e la pânsa, pió stréca e pió scûra. A 'gh né dimòndi int l'Amèrica dal Nord, int l' invêren. a se spôsta int l'Amèrica dal Sud.
- Al sòt gèner dal mediuriĵnt H. r. transitiva e còla egisiâna H. r. savignii a gh'àn al davânti culōr ròs-aransòun e la fâsa t'r al davânti e la pânsa nîgra
- I sòt gèner ed l'Âşia H. r. gutturalis, H. r. mandschurica, H. r. saturata e H. r. tytleri în quêşi cumpâgn a còla ed l'Amèrica dal Nord, cun al davânti ròs-aransòun e la fâsa scûra t'r al davânti e la pânsa pió stréca.
Cumportamèint e abitódin
La rundanèina comûna la gh' à al j abitódi quêşi cumpâgn a chiêter uşê ch' a mâgnen j insèt, cun rundanèini e i rundòun (ōrdin Apodiformes) (faméja ed quî ch' a gh' àn al sâmpi cûrti).
Sté uşèl al mâgna al mòschi, al sarabîghi, (e difâti l'é prōpria per la só utilitê a l'òm, magnadōra ed sarabîghi in istê, che la só sparisiòun l'é drē dêr dal preocupasiòun; ed sôlit al rundanèini arîven da nuêter intōren al 21 ed mêrs e armâgnen fîn a i prém 'd otòber), a mâgnen ânca spòş, e 'd j êter insèt ch' a vōlen e ânca bèigh, e panarâsi; dòunca l'an gh' à mia bişògn ed 'na grōsa velocitê (cîrca 50 chilômetr a l'ōra), mó 'na şveltèsa e 'na bravûra ed cambiêr diresiòun in môd incridebilmèint şvêlt, dimòndi ótil p'r al só prupôşit.
La rundanèina comûna la fà un né incavê, fât ed pantân, purtê cun al bèch. La pêrta d' ed dèinter dal né l'é fâta 'd êrba, piómi e diêter materiêl mulşèin. Normalmèint la fà al né sòta al costrusiòun ed l'òm cme i tèg dal cà, dal tēşi e dal stâli. Préma che sté gèner ed pôst a gnésen comûn, al rundanèinia fêven al né int al costi o int al cavêrni. L'é sôlita fêr al né int tōt i pôst adât ânch in muntâgna fîn a 'n altèsa ed 1600 mēter. La rundanèina la fà al né dō vōlti a l'ân, ògni vōlta la mèt zò 4 o 5 ōv, ch' a vînen cuvêdi da la fèmna per 16 dé. Tót dû i genitōr a fân al né e a dân da magner a i pulşèin.
Al só ambiĵnt
La popolasiòun dal rundanèini comûni, in Amèrica dal Nord, l'é chersûda dimòndi ind al tèimp dal vintèişem sècol cun al chersèint nòmer ed pôst artificêl per fêr al né.
Ind j ûlten ân a s'é avû un câl ed rundanèini int al zôni europèi e Nord Amèrica, duvû al crèser ed l'ûş di vlèin in agricultûra ch' a fan calêr al nòmer ed j insèt e dòunca ânch dal nòmer dal rundanèini. Però, l' armâgn un uşèl dimòndi sparpagnê e piotôst comûn in tót al mònd.
Relasiòun cun l'òm
La rundanèina l'é ûn 'd j uşê che pió ed tót a 's aşvèinen al cà ed l'òm, a fân al né sòta i curnişòun di tèg.
La rundanèina comûna l'é dvintêda 'na bandēra p'r al pôpol ed l'Estonia dal 23 zógn 1960, per lōr la rundanèina la rapreşèinta al cēl bló e a 'gh dân al 'stès significhêt ch' a gh'à la libertê e la felicitê etêrna. Secònd al j uşânsi ed cól pôpol se quelchidûn al mâsa 'na rundanèina al dvèinta ôrob, e a díşen che, quând in premavèira al rundanèini a tōrnen al né, a salóten al persòuni ed la cà cun di şvòj p'r âria e cun di cânt.
Êter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Hirundo rustica
- Wikispecies contiene informazioni su Hirundo rustica
Colegamèint d'ed fōra
- Hirundo rustica Insém a "Avibase", bânca dal j infurmasiòun ed j uşê int al mònd
- Filmê insém al rundanèini
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Hirundo rustica trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Erlenbach
Erlenbach el pöl vìga chèsti significàcc:
- Erlenbach, cümü todèsch del circondàre de Heilbronn, Baden-Württemberg;
- Erlenbach am Main, citadìna todèsca del circondàre de Miltenberg, Baviera;
- Erlenbach bei Kandel, cümü todèsch del circondàre de Germersheim, Renània-Palatinàto;
- Erlenbach bei Dahn, cümü todèsch del circondàre de Südwestpfalz, Renània-Palatinàto;
- Erlenbach bei Marktheidenfeld, cümü todèsch del circondàre de Main-Spessart, Baviera;
- Erlenbach im Simmental, cümü svìser del Canton Berna;
- Erlenbach, cümü svìser del Canton Zürigh.


text:
Stam
En botànica el stam l'è l'órghen de reprudusiù mas•cc endèi fiùr de le piànte che fà part de le Angiospermae.
L'è furmàt de 'n filamènt e de 'n antéra, colocàda ensìma al filamènt, endóche gh'è le lòze che fà sö 'l pòlen.
L'ensèma dei stam de 'n fiùr l'è ciamàt androcèo, e 'l se tróa 'ntra la coròla e 'l pestél.
Elemèncc del stam[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El stam l'è furmàt de tré elemèncc:
- el filamènt: de sòlet se tràta de 'n stél fì fì, con ensìma l'antéra, de spès l'è de sesiù a sércol, ma con divèrse variàncc a segónt de la spéce. El pöl véser pò a cürt cürt o adiritüra mancà e 'n chèsto öltem càzo se dis che l'antéra l'è sèsil.
- el conetìf: l'è la part en mès de l'antéra sitüàda söl prolongamènt del filamènt e de sòlet poch svelöpàda.
- l'antéra: l'è la part fèrtil del stàm, la g'ha i sach pulìnich reünìcc e ndò lòze.
En stam rüdimentàl, endóche gh'è mìa l'antéra, l'è ciamàt staminòdio.


text:
Wangen (SZ)
Wangen a l'è un cumün svizzer del distret de March, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.86 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 4650 abitant.
El cumün de Wangen al se tröva a una altitüden de 424 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Galgenen, Rapperswil-Jona (SG), Lachen, Schübelbach, Tuggen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1].
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009


text:
Astronautica
L'astronautica l'è el brasc de l'ingegneria che la studia el mezz per andà in del spazzi. In alter paròll l'è la scienza che la studia i viagg spaziai
Ligamm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Agenzia Spaziala Europea (ESA: European Space Agency)[1]
- Agenzia Spaziala Italiana (ASI: Agenzia Spaziale Italiana)[2]
- Agenzia Spaziala Federala de la Russia (RKA: ФeдepaлbHoe kocMичeckoe areHTcTBo Poccии Federal'noe kosmičeskoe agentstvo Rossii, ciamada de tucc: Roskosmos)[3]
- Amministrazion Nazional de l'Aeronautica e del Spazzi (NASA: National Aeronautics and Space Administration) [4]


text:
Kirchberg (SG)
Kirchberg a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 42.59 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 8348 abitant.
El cumün de Kirchberg al se tröva a una altitüden de 735 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fischingen (TG), Jonschwil, Lütisburg, Mosnang, Rickenbach (TG), Sirnach (TG), Wilen (TG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kirchberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1222 col nom de Kilchberc.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
verbal da nies document — notizias biograficas ed apologia sur mistral Giachen Berchter. — Per far clar la caussa, schi lunsch sco pusseivel, essan nus sespruai da dar parallelmein ina libra, denton fideivla translaziun dil document en romontsch e da glossar quel tscheu e leu cun notizias. P. Justus Berchter, igl autur dil document, enquera da refutar entras quel las faulsas ingiurias e columnias sur siu tat e muossa si, che quel seigi adina staus in amitg e fautur dalla venerabla Claustra.
- ↑ Br. pag. 56—62.
- ↑ „Gemeindt“ vul dir en nies document ton sco cumin, „Kirkhörung“ = vischnaunca.
- ↑ A = cruna, che haveva la valeta de circa 11–12 fr. dils daners ded oz il di. Quella summa ei vegnida pagada alla Claustra entochen 1769.


text:
1918
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La finìss la prima guèra mundiala
-
Catalunya - La Mancomunitat de Catalunya la impülsa la campagna pro Estatut d'Autonomia de Catalunya.
Düraant l'an: una gravíssima epidémia da gripa (inflüenza) la riva a afetá, in vargün lööch, ul 50% da la pupulazziun e la causa una enorma murtalitaa.
01 01 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): l'atuur da cinema Anglées Charles Chaplin ga al inaugüra i söö propi stüdi cinematugràfich.
08 01 - Washington: ul presideent Wilson fa püblich ul messacc íntal punt 14 dal quaal a gh'è ul gèrmen da la Suzzietaa di Nazziun.
05 03 - Rüssia: i auturitaa bolscévich i trasla la capitala dal paees da Petrograd a Muscova.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
12 02 - Növa York (SÜA): Julian Schwinger, físegh. Premi Nobel da Físega ul 1965 (d. 1994)
11 05 - Növa York (SÜA): Richard Feynman, físegh. Premi Nobel da Físega ul 1965 (d. 1988)
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Halle 06 01:Georg Ferdinand Ludwig Filip Cantor ,matemàtich Tudèesch cugnussüü cuma ul creaduur da la teuría di cungjuunt (n. 03 04 1845, Sant Pedarsbuurgh).
-
10 02: Ernesto Teodoro Moneta, pacifista Talian Premi Nobel da la Paas ul 1907 (n. 1833).
21 04 - aprööf da Cappy (Somme, la Picardía, Francja): Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen, cugnussüü cuma ul Barun Russ, aviaduur Tudeesch, cunsideraa ul mejuur pilota da la Prima Guèra Mundiala, abatüü cul Fokker ch'al era drée a pilutá (n. 1892).
- Ol 2 de Desèmber l' mör l'Edmond Rostand scritùr de teàter francés
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Trescian
Trescian (parnonzia local: [tra'ʃaŋ][1]; Trezzano Rosa) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 5077 abitant.
Trescian l'è situada a nòrd-est de Milan, al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh e Roncell) e vers el fiumm Adda.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trescian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Teresa Cappello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli Etnici e dei Toponimi Italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.


text:
Studio 54
Studio 54 (Studi 54) 'l è na cumèdia dramàtica americàna dal 1988 ad Mark Christopher. Al film al cònta la stòria dla discutéca Studio 54 ad New York e ad Tieg Thomas (interpretâ par Ryan Philippe), ch'al gh'à laurâ da 'l 1977 a 'l 1982. Custâ trédas migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò fat sù darsèt a 'l incìrca.
In dal film i tōśan part anc di persunàǵ famóś, ch'i faṅ la part ad lì lōr, cuma la Thelma Houston, la Sheryl Crow, l'Ultra Naté, Ron Jeremy, Elio Fiorucci, la Cindy Crawford, l'Heidi Klum, Donald Trump e àt'r incóra.
Sunt
'L è al 1979. Shane O'Shea (Ryan Phillippe) 'l è un ragasōl ch'al viṿ in dal New Jersey cun sò pàdar Harlan (Skipp Sudduth) e dū surèli. Shane al vrév dar-'g un taj a la sò vita ad benśinàr p'r andàr a star a New York. Na sira al decìd cun dū amìg sèg 'd andàr a balàr a 'l Studio 54 ma quànd 'l è là al pruprietàri Steve Rubell (Mike Myers) al decìd ad tōr dèntar sōl lò parchè la discutéca l'è avèrta escluśivamènt par di cliént impurtànt e sarnî. Lè dèntar a gira dimóndi dròga e a s fà dal sès sénsa prubléma.
Druànd dal sò cgnusénsi, Shane al gh la cava a dascórar cun Steve e a far-'s asùmar cuma barìsta cavâ śò. Dòp ès'r-as tòlt mâl cun sò pàdar, ch'al n éra briśa 'd acòrd sèg e cun la vita ch'al sarés andâ a far, al ragàs al và a star a cà ad Greg (Breckin Meyer) e dl’Anita (Salma Hayek), na còpia spuśàda ch'la lavóra insém a lò.
Pròpria méntar Shane al taca a inamuràr-as dla Julie Black (Neve Campbell), atōra ad telenuvéli, qvéi dal tasi i tac'n a tgnir 'd òć al lucàl, ch'l iva tacâ a far sù dimóndi bèsi tut 'd un cōlp.


text:
Muri bei Bern
Muri bei Bern a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 12625 abitant.
El cumün de Muri bei Bern al se tröva a una altitüden de 558 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Allmendingen, Belp, Berna, Kehrsatz, Köniz, Ostermundigen, Stettlen, Vechigen and Worb.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Website of Villa Mettlen (Todesch)
- Bärtschihus recreation and youth center (Todesch)


text:
Àcid sulfànic
'L àcid sulfànic 'l è 'n àcid mineràl fòrt ch'a s cata in dal stat lìquid a temperadùra d'l ambiènt. 'L è cgnusû anc cun al nóm ad Vedriōl.
Descrisiòṅ
'L àcid sulfànic al n gh'à minga culōr e gnanc udōr. In na sèrta manéra 'l è dèns cuma 'l òli.
La sò fórmula chìmica l'è H2SO4. A s dróa dimóndi in dl'agricultùra parchè al fà còmad par far di cuncìm. Inóltar 'l al s cata in dal baterìi dal màchini.
Al tōś vita a partìr da 'l sólfan faghénd i pasàǵ spiegâ chè 'd sóta:
- Al sólfan al vèṅ bruśâ faghénd dl'anidrìda sulfànica.
S + O2 → SO2
- A l'anidrìda sulfànica a gh vèṅ śuntâ d'l usìgen druànd un cataliśadōr adàt, faghénd vgnir fóra l'anidrìda sulfòrica.
2SO2 + O2 → 2SO3
- A l'anidrìda sulfòrica a gh vèṅ śuntàda dl'àqua e 'l śōg 'l è fat.
SO3 + H2O → H2SO4
I sò sâi i vènan ciamâ sulfâ, òṅ di più cumùn 'l è al śés ch'al sarés pò al sulfâ ad cals diidradâ.
A gh'è da star dimóndi aténti parchè 'l è curuśìṿ.


text:
Urganizaziun di Naziun Ünii
L'Urganizaziun di Naziun Ünii (ONU/ÜNU, UN United Nations in ingles) a l'è un urganism suranaziunal fundaa in del 1945 e che al dì d'incö al met insema 192 stat. El sò ubietiv a l'è la cooperaziun e la sigüreza internaziunala, el desvilüp ecunomigh, el prugress sucial, i dirit de l'om e la pas in del mund. L'ha ciapaa el post de la vegia Sucietà di Naziun per fermà i guer intra i paes e 'me piatafurma per el dialugh. La gh'ha dent anca alter urganizaziun sussidiari cunt ognidüna i sò missiun.
I sò lenguv ufiziaj a hinn ses: l'ingles, el spagnöl, el cines, el rüss, el frances, e l'arab.
La sed a l'è a New York, USA.


text:
la loena la riid... vègia,
de dree al mazz di caart,
ma la lüüs dè na candela
la te fa scunfuund i culuu.
Ass ass de fiuur
e adess se règordi i uduu
primaver, invernu e fantasmi
che passègen de fö del purtòn
ass, ass de picch
nòcc de biss in giir per i bricch
la buteglia senza el büsciòn
e i öcc che cugnussen nissoen
ass, ass, ass, mej mai fidàss...
ass, ass de quadri
e i öcc divendàven ladri
i eren bon de purtatt via i paròll
i eren bonn de purtatt via anca te....
ass, ass de coer
quel coer che l'è sempru el coer
e büta per aria i tò caart
e vann senza girass
e vann senza girass...
ass, ass, ass, mej mai fidàss


text:
Misent
Misint (nom ufizial in italian: Misent in Brianzoeu; Misinto in Italian) l'è on comun de la Provincia de Monscia e Brianza che 'l gh'ha ona popolazion de 5 394 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,1 km² e ona densità de 1 058 ab./km².
El paes el confina con la Provincia de Comm (comun de Rovell e Rovellasca) e 'l gh'ha dò frazion: Cassina Noeuva e Cassina Sant Andrea.
Ai temp de Napoleon l'ha faa part prima de Lentaa e poeu de Lazzaa, anca se poeu dopo, al temp del Regn d'Italia, a l'è staa Lazzaa a vess ona frazion de Misint (period 1869-1905). Ai temp di piev el partegniva a quella de Seves.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Misent l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ucean Indian
L'ucean Indian (in arab Bahr al-Hind) a l'è el terz ucean püssee grand del mund, e'l quata pressapoch el 20% de la süperfiss de la Tera. I sò cunfin a hinn: a nord l'Asia, a ovest la penisula Arabiga e l'Africa, a est la penisula de Malacca, isul de la Sonda e l'Australia, e a süd l'Antartid. L'ucean Indian e l'ucean Atlantich ja spartiss el meridian 20 grad est, a süd de l'Africa, menter el meridian 147 grad est al spartiss l'ucean Indian de l'ucean Pacifich. El punt püssee setentriunal de l'ucean Índian al se tröa a pressapoch 30 grad nord de latitüdin, in del gulf Persegh. L'ucean Indian a l'è largh pressapoch 10.000 km intra i punt meridiunaj de l'Africa e de l'Australia; la sua area a l'è de 73.556.000 km², cun dent anca el mar Russ e'l gulf Persegh. El sò vulüm a l'è stimaa in 292.131.000 km3. I sò isul principaj a hinn: el Madagascar, la quarta isula püssee granda del mund, i Comore, i Seychelles, i Maldive, i Mauritius e Sri Lanka. L'Indunesia a l'è al cunfin intra l'Indian e'l Pacifich ma la fa part de'l Pacifich. L'ucean Indian a l'è impurtant 'me via de cumünicaziun intra l'Asia e l'Africa.


text:
Dialett svev
El dialett svev (nòmm local: Schwäbisch) l'è ona variant settentrional del todesch alemann, parlada soratutt in Germania (Baden-Württemberg e Baviera) e in d'on quai alter paes europee (Russia, veggia Jugoslavia, Ungheria, Romania) 'me lengua de minoranz etnigh germanigh.
El svev el gh'ha di vesinanz fonetigh e lessicai cont el Bavares, l'altra lengua che la partegn al grupp de l'Alt todesch (Oberdeutsch). Vun di sò caratteristigh in comun col Bavares l'è che in del passaa in d'on quaj paes i vocai turbaa /ü/ e /ö/ gh'eren minga. Al didincoeu però se senten ancamò anch in quij paesitt e domà la /ü/ la vegn parnonziada di voeult ancamò /i/ inscambi de /ü/.
Variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El svev el gh'ha 'me centri principai i città de Stoccarda (Schdùagert), Augusta (Augschburg), Ulma (Ulm), Reutlingen (Reitlenga) e Tubinga (Dibenga).
I sò variant hinn:
- Svev de sora (Oberschwäbisch).
- Svev de sòtta (Unterschwäbsch).
- Svev oriental de (Ostschwäbisch)
- Allgäuerisch, parlaa in del sud de la Svevia, al confin con Austria e Svizzera.
- Sathmarisch, parlaa a Satu Mare (Romania).
Esempi de lengua: el Pader Nòster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'orazion del Pader Nòster in del dialett de l'Oberschwaben, in la zòna de Ravensburg (Raveschburg in dialett):
Vatr unsr im Himml,
g'heiligt sei dain Nama,
dai Reich komme,
dai Wille g'schehe,
wia im Himml, so au uf Aerda.
Unsr däglichs Brod gib eis heit,
und vrgib eis eisere Schulda
wia au mir vrgeabat eisere Schuldigr.
Und fiahr eis nit in Vrsuchung,
sondrn erles eis vom Besa, amen.


text:
Alsasia
L'Alsàsia (nòm uficiàl en fransés: Région Alsace ; en todèsch: Elsass) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,793,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 8,280 km², per 'na densità de 209 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de l'Alsàsia l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Réno Bas e Réno Alt, che i ragrùpa 13 circondàre (en fransés: arrondissements) e 903 cümü. La capital de la regiù l'è Strasburgo.


text:
Andòra (Principä)
Artìcol in dialët piasintëin
Andòra (in Catalàn, sò Lèngua üficiäla Andorra) l'è un Stä picëin a bòta, c'as tröva in sìi muntä Pirenei, fra la Frànsa e la Spagna. As g'ha bèle nutìsia d'Andòra in dal sècul XI.
Al gh'ha una süparfìss ad 468 km² e l'è al püsè grand d'i micro-Stä d'Europa (San Marëin, Liechtenstein, Sitê dal Vaticân, Monaco e Malta). La sò pupulasiòn l'è 70.000 abitänt.
As parla al Catalàn.
I càp da Stä i'ann al vèsc d'Urgell e al Presidëint francès, cul tìtul ad Prìnsip.


text:
30 09
Ol dé 30 de setèmber l'è 'l 273 ( 274 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 93 dé a finí l'an.
Ul dí 30 de setèmber al è ul dí da pòost 273 ( 274 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 93 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Catalunya: la sanità püblega la ghe scumensa a aministrá gratüitament la pílola de l'indomà.
2005 - Barcelona: ol Parlament de Catalunya ghe apröa ol proset de nöf Statüt d'Autonoméa col vot faoràbel del 88'88 % de la cambra.
1399 - Anglatèra: daspus de fá abdicá Ricard II col söport de la Cambra di Comü, Enrich IV se'n proclama rei.
1452 - Magönsa (Renània-Palatinat, Zermania): n acorde a testimoni oraj, Gutenberg gh'al pöblega la Bíbia, ol pröm líber estes impress con caràter mòbil.
1868 - Sant Sebastià (Guipúscoa, ol Paes Basch): Isabela II se la esilia del stat Spagnöl, fat ch'al donarà pass a la Costitüssiú d'ü goèrn provisional dirisit per i zeneraj Prim e Serrano.
1888 - Londra (Anglatèra): Jack ol sbödeladur al sassina la tersa e la quarta vítime, Elizabeth Stride e Catherine Eddowes.
1966 - Botswana: ol paes al declara la independensa de l'Impere Britànegh.
1982 - Biarritz (Lapurdi, ol Paes Basch): ETA, daspus de sélebrar la VII Assemblea, al nönsia che al bandona la löta armada.
2004 - l'Iraq: intat ch'i continua i bombardament Stadünindench sura Faluja e Ramadi, tre esplosiú, in diferenc löch, gh'i causen öna siquantena de mort e ü centenér de fericc. | Moscòa (Rössia): ol goèrn ratifica ol Protocol de Kioto e assí s'al podarà zamò aplicá a tot ol mont.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1962 - Amsterdam (Olanda), Franklin Edmundo Rijkaard, cognossit come Frank Rijkaard, futbolesta e alenadur Olandes; al dirisiss ol pröm equip del Barça de 2003.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
992 - la Seu d'Urgell (l'Alt Urgell): Borrel II, cunt de Barcelona, Girona, Osona e Urgell (n. circa 934).
420 - Betlem (Palestina): Sant Zeroni, autor de la Vulgata, la tradüssiú de la Bíbia al Latí (n. circa 342).
1974 - Buenos Aires (l'Arzentina): Carlos Prats, zeneral de l'esèrsit Siles fidel a Allende, sassinat zuntament con la sò dona per la DINA (n. 1915).
2010 - Ol Tony Curtis, atùr americà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Langenthal
Langenthal a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.2 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 14938 abitant.
El cumün de Langenthal al se tröva a una altitüden de 481 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aarwangen, Bleienbach, Lotzwil, Obersteckholz, Roggwil, Thunstetten e Pfaffnau (LU).
El prim de ginee del 2010 el cumün fina alura independent de Untersteckholz l'è staa agregaa a Langenthal[1].
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz, Mutationsmeldungen 2009 / Répertoire officiel des communes de Suisse, Mutations 2009 / Elenco ufficiale dei Comuni della Svizzera, Mutazione 2009 [1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial del cumün
- Website of the higher schools in Langenthal
- Website of the local 2nd division ice hockey team


text:
Basse-Allaine
Basse-Allaine a l'è un cumün svizzer del distret de Porrentruy, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.05 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1305 abitant.
El cumün de Basse-Allaine al se tröva a una altitüden de 398 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boncourt, Bure, Coeuve, Courchavon, Damphreux, Lugnez, Courcelles (F), Villars-le-Sec (F).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Basse-Allaine in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Muzambich
El Muzambich (Moçambique in purtughes) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa al Südafrica, al Swaziland, al Zimbabwe, al Zambia, al Malawi e a la Tanzania e a 'l'a bagna l'Ucean Indian.
La capital a l'è Maputo.
Al gh'ha una süperfiss de 801.590 km² e una pupulaziun de pressapoch 20 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muzambich a l'è staa un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muzambich (nom ufizial: República de Moçambique) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Armando Guebuza (del 2005).
El prim ministr a l'è l'Alberto Vaquina (del 2010).


text:
Neuchâtel (distret)
El Distret de Neuchâtel l'è giü dei sés distrècc del Canton Neuchâtel, en Svizzera. L'è sitüàt endèla regiù ciamàda Le Littoral. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la cità de Neuchâtel che l'è apò la capitàl del cantù. La popolasiù del distrèt l'è 'n magiurànsa de lèngua franséza e 'n totàl la mónta a l'è de 52 669 (dato del Dicember 2010).
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt l'è furmàt dei nöf cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010


text:
Dàlmen
Dàlmen (en Italià: Dalmine) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e 'l se tróa a 7 km de la sità e a 201 méter söl lièl del mar. L'è ü gròs paìs industriàl de l’ólta pianüra bergamasca.
El g'ha 'na popolasiù de 23 169 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 11,6 km² e 'na densità de popolasiù de 1 997 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bunàt Sóta, Filàch, Lai, Leàt, Ös de Sura, Stezà, Treviöl.
Pèr Dàlmen la pasa l'autostrada A4 Bèrghem - Milà.
A Dàlmen la gh'à sede la Dàlmen, fàbrica de tübi, che adès la fà part de la Tenàris. In del Löi del 1944 la fàbrica l'è stacia bombardada da i aleàcc e i gh'è stacc 281 mórcc e 600 ferìcc.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Dàlmen l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vetuur da Poynting
Ul vetuur da Poynting (S) al è ul prudott veturiaal dal caamp elétrich e dal caamp magnétich. Al töö ul nomm dal sò creaduur John Henry Poynting. Anca ul Oliver Heaviside al dedüceva chesta quantitaa-chí da manera independeent. Par la suva pròpia definizziun e i prupietaa dal prudott veturiaal, ul vetuur da Poynting al è sempru perpendicülaar al caamp magnétich e al caamp elétrich. Intal caas d'una onda eletromagnética, al punta in la direzziun da prupagazziun da l'onda e la suva valuur la representa la putenza par ünitaa d'area perpendicülara a la suva direzziun. In cheest sentüü-chí, sa pöö pensá cuma ul flüss d'energía d'un'onda eletromagnética. Al sa pöö derivá cunsideraant la cunserbazziun da l'energía e ul fatt che ul caamp magnétich al pöö mía realizá dal lavurá. Da manera matemàtica al s'espressa:
intúe E al è ul caamp elétrich H e B i-è ul caamp magnétich e la densitaa da flüss magnétich, respetivameent e u l'è la permeabilitaa dal mezz. I sò ünitaa i-è W/m2. Par una onda eletromagnética íntal spazzi líber u al è u0 e la magnitüüt dal vetuur da Poynting l'è relazziunada cun la densitaa d'energía da l'onda:
intúe D al è ul despiazzameent elétrich. D'òltra banda, cuma i caamp elétrich e magnètich d'una onda i ussilla, la magnitüüt dal vetuur da Poynting la s·cjangja cul teemp. La média da chesta magnitüüt luunch un teemp T (graant cumparaa cun la períuda da l'onda) la sa nòmina iradianza (Ee):
- .
Refereenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- "Vector de Poynting" a ScienceWorld (en anglès).
- W. Benenson et al.: Handbook of Physics (Springer-Verlag, Nova York, 2002).


text:
Gianna Nannini
La Gianna Nannini 'l è na cantànta rock itagliàna nada a Séna al 14 ad Śugn dal 1954.
Biugrafìa
La sò infànsia e i prim pas
La Nannini la nas a Séna al 14 ad Śugn dal 1954 in dla cuntràda d'l Òca. Fióla ad Danilo Nannini, ch'l éra un famóś industriàl dulsàri, e ad Giovanna Cellesi, l'è la surèla più granda d'l ex pilòta ad Formula 1 Alessandro Nannini ch'l iva córs par la Benetton in di an Nuànta (a s al véd in dal vìddeo ad Bomboloni mèntar 'l è drē a magnàr un bumbulòṅ).
Da śóvna la stùdia a 'l licèo sientìfic e la tóś dal lesiòṅ ad pianufòrt a Lucca. In séguit la spatìna a Milàṅ par tacàr la caréra in dal mónd dla mùśica, studiànd cumpuśisiòṅ da Bruno Bettinelli, vèć mìstar ad Riccardo Muti fra i àtar. In dla sità lumbàrda la s eśibìs in soquànt lucài stòric cuma l'Ustarìa dl'Uperéta, al Simi e al Rós e la cgnós al muśicìsta blues Igor Campaner ch'al s metrà a sunàr sèg e ch'al scrivarà soquànti braṅ dal disc Malafemmina.
Gl'eśòrdi
La taca bèn prèst a preśentàr-as a soquànti cà discugràfichi. Claudio Fabi e Mara Maionchi dla Numero Uno i la màndan da Gino Mescoli ch'al la tōś cuma vóś p'r al grup Flora Fauna Cemento (guidâ par Mario Lavezzi), e cun lì lōr la rigìstra al lâ B Stereotipati noi dal sìngul Congresso di filosofia. Cun cal braṅ lè la và a Un disc par l'Istâ dal 1974.
Turnàda indrē da Fabi, l'incìd sèg al sò prim àlbum umònim in dal 1976, par l'etichéta Ricordi, cun l'artìsta tuscàna ch'la scriv mùśichi e tèst, quist chè ch'i tōśan da spés al parti dal dóni, cuma in dla canta Morta per autoprocurato aborto. Al prudutór al rèsta sèg anc in dal sucesìṿ Una radura... dal 1977 in dua la Nannini la lavóra cun la PFM in tri braṅ: Basta, Frenesia e Riprendo la mia faccia.
I an Utànta
Al prim sucès grand dla Nannini 'l è al sìngul America, gnû fóra in dal 1979 e mis dèntar a 'l àlbum California, prudót par Michelangelo Romano, ch'al vèra a la cantànta tuscàna i us dal marcâ europeo. In dla cupertìna dal disc a ś véd la Statṿa dla Libertà ch'la gh'à in pugn un vibradór a stéli e strisi.
In dal 1981 'l è al tùran ad G.N. (al sò inisiài), prudót par Roberto Cacciapaglia, e al sìngul tirâ fóra Vieni ragazzo al gh'à 'l unór 'd andàr a 'l Festivalbar dal 1981, rivànd secónd. In cal stés an la ś mét cun al manager śvìsar Peter Zumsteg, ch'al restarà sèg par vint-a-tri an. I dū i dâṅ vita a l'etichéta Gienne. In cal mèntar la scriv la culóna sunóra dal film Sconcerto Rock ad Luciano Manuzzi.
Cun al prudutór Conny Plank, in dal 1982 la rigìstra 'l àlbum Latin Lover ch'al cunférma 'l sucès europeo dal rock dla Nannini, specialmènt in Germâgna: al 12 'd Utóbar la tîṅ un cuncèrt a 'l Rockpalast 'd Essen. Al disc, gnû fóra in cal mèntar, al riva a véndar 250.000 còpi.
In dal 1983 la rèsita in dal film Sogno di una notte d'estate ad Gabriele Salvatores p'r al quàl la scriv anc la culóna sunóra insém a Mauro Pagani (dū di sò braṅ i èṅ Lontano e La luna).
In dal 1984 a vèṅ fóra Puzzle, al sò sèst disc, e l'è la sò cunsacrasiòṅ. Prima la fà al vìddeo dal braṅ Fotoromanza (dirèt p'r al regìsta fraréś Michelangelo Antonioni) e pò la partìs p'r un tour europeo ch'al gh'à dimóndi sucès. La fà na tapa anc a 'l Montreux Jazz Festival. Fra Agóst e Utóbar l'è in Itâglia e la fà sù quèl cuma na quarantìna ad cuncèrt e tarśènt mila spetadór a 'l incìrca.
Al sìngul Fotoromanza, jutâ dal vìddeo, al s piàsa al prim pòst dla clasìfica par dū méś e al vins a 'l Festivalbar, a Vóta la Vóś e a 'l Telegàt, mèntar Puzzle al s mantîṅ par siē méś fra i déś àlbum vindû da piò dla hit-parade dal bèl paéś. Anc in di marcâ ad léngua tedésca la và fòrt: dópi disc 'd òr fra Germâgna, Śvisra e Àustria.
In dal 1985 'l è la vòlta 'd un disc dal viṿ, al dópi Tutto live, cun al registrasiòṅ di cuncèrt ad Berlìṅ, Montreux, Séna, Lucàran e Dortmund.
In dal 1986 a vèṅ fóra al disc Profumo (Parfùm), che, tirâ in avànti dal sìngul Bello e impossibile (Bèl e impusìbil), al ciàpa dū disc ad plàtin, òṅ in Àustria e Śvisra e un disc 'd òr in Germâgna. Al braṅ Avventuriera al vîṅ druâ pò cuma siggla dal prugràma spurtìṿ Il Processo del Lunedì (Al Prucès dal Lunadè) 'd Aldo Biscardi.
Profumo al vîṅ mis dèntar a la prima racòlta dla Nannini, Maschi e altri (Masć e àtar), e in d'l Avrìl dal 1987 al và al prim pòst in dal clasìfichi gréchi ma al vìddeo, in du a ś véd na Nannini in patàja mója andgàda ad sudór cla naśa ad cuntìnuṿ na camìśa da óm, al vèṅ cinsurâ in ucaśiòṅ dla Pasqua urtudósa. La compilation la vénd un migliòṅ e mèś ad còpi anc par via dal nóṿ sìngul: I maschi (I masć).
In d'l Aṿtòṅ dal 1998 in di negòsi a s pōl catàr Malafemmina (Fémna malfamàda) ch'al gh'à dèntar al sìngul Hey bionda (siggla dal Festivalbar), na canta ch'la tōś ad mira al dóni suldâ.
I an Nuànta
Par l'edisiòṅ itagliàna di mundiài ad balòṅ dal 1990, Gianna Nannini, insém a Edoardo Bennato, la canta Un'estate italiana. In Aṿtòṅ a véd la luś al nóṿ àlbum dla cantànta senéśa, Scandalo (Scàndal) prudót par Dave M. Allen (ch'l iva laurâ in dal pasâ, fra i àtar, cun i The Cure). Al gh dà na maṅ anc Piero Pelù di Litfiba in di braṅ Madonna welt e Spiriti amanti mèntar al làpis ad Roberto Vecchioni al firma Sorridi e Due ragazze in me.
Dòp 'n àtar live (Giannissima dal 1991), la Nannini la fà gnir fóra X forza e X amore (Par fòrsa e p'r amór) in dal 1993, un lavōr ch'al véd in dal braṅ Radio baccano, cantâ insém a Jovanotti, al sò punt ad fòrsa.
In dal 1994 la tōś la laurèa in Létri e Filuśufìa a l'Università dla sò sità e la manifèsta par Greenpeace còntra 'l guéran francéś ch'l iva fat in cal mèntar di esperimènt nucleàr a Mururoa.
Al lavōr dal 1995 'l è Dispetto (Daspèt), antisipâ p'r al sìngul dimóndi furtunâ Meravigliosa creatura, traśmìs da tut al ràdio dòp la meśanòt dal Cavdàn dal 1995. In d'l àlbum a s cata incóra al vèć rock di inìsi ma anc la tradisiòṅ tuscàna cum in dal pès Ottava vita, ch'al gh'à dèntar di arciàm dal Lamento del carbonaio, e 500 anni, ch'l arcòrda 500 catenelle d'oro, àtar braṅ pupulàr tuscàṅ. In dal disc, i lavóran sèg Mara Redeghieri di Ustmamò, Francesco De Gregori (ch'al scriv al tèst ad Ninna nera) e Dave Stewart di Eurythmics. N'atra canta impurtànta l'è la cover Lontano lontano ad Luigi Tenco, lèta cun na ciàṿ rock.
In dal 1996 la fà catàr in di negòsi la sò secónda racòlta uficiàla Bomboloni. 'L an dòp la lavóra a 'l prugèt Short Opera insém a Andrea Bocelli, tuscàṅ anca lò. In dal Setémbar dal 1998 a vèṅ fóra Cuore, prudót par Fabrizio Barbacci. In di prim méś dal 1999 al sò vìddeo Un giorno disumano al vèṅ cinsurâ par via dal sèni dimóndi crudi.
Discugrafìa
Àlbum
- Gianna Nannini 1976
- Una radura... 1977
- California 1979
- G.N. 1981
- Latin Lover 1982
- Puzzle 1984
- Profumo 1986
- Malafemmina 1988
- Scandalo 1990
- X forza e X amore 1993
- Dispetto 1995
- Cuore 1998
- Aria 2002
- Grazie 2006
- Pia come la canto io 2007
- Giannadream - Solo i sogni sono veri 2009
- Io e te 2011
Racòlti
- Maschi e altri 1987
- Bomboloni 1999
- Perle 2004
- GiannaBest 2007
dal Viṿ
- Tutto live 1985
- Giannissima 1991


text:
Akira Kurosawa
'L Akira Kurosawa (an giapunés: 黒澤 明, Kurosawa Akira; Shinagawa, Tokyo, Giapù, 23 da Màrs 1910 - Setagaya, Tokyo, Giapù, 6 da Setémbre 1998) 'l è stàcc an regista, scenegiatùr, prudutùr sinematogràfech e scritùr giapunés.
Ensidùr da trì Oscar, pò da chèl a la cariéra, 'l è stàcc öna da le figüre püsé 'mpurtànte 'n dal mùnt dal sìnema dal XX sécol.
Cuntegnüü
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zoentü e famìglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sò pàdre, Isamu Kurosawa, 'l éra 'n disendént da 'n clàn da samurai e 'l lauràa 'n dal ambiént scolàstech, méntre sò màdre, la sciùra Shima, la vegnìa da 'na faméa da mercànt. Con trè surèle e ü fradèl, Akira 'l éra 'l bagài püsé picèn da la famìglia Kurosawa.
Anche se 'l Isamu 'l era stàcc tiràt sö con dai valùr tradisiunài, a 'l gh'ìa 'na mentalità püsé dervìda e curiùza dai sò conasiunài, suratöt an dai cüstöm e inovasiù purtàde dai usidentài. A 'l incuragiàa pò i sò s-ciècc a la viziù da pelìcule sinematogràfeghe, anfàcc 'l Akira 'l gh'éra ést al sò prìm film quànt al gh'ìa dóma sés àgn[1].
Al fredèl da 'l Akira, Heigo Kurosawa, 'l éra 'nteresàt fés a la leteradüra, an particülàr i òpere dal William Shakespeare, e a i àrti visìve usidentài, tànt che 'n dai àn '20 al gh'éra pò cuminciàt a laurà mè benshi, an naradùr da film möt. La figüra dal fradèl la g'à ìt an ról sentràl an da la stória dal zóen Akira perchè la gh'éra trasmetìt la pasiù per i film, la leteradüra e 'l teàtre 'n zeneràl. La mòrt dal Heigo, che 'l sìa suicidàt an dal 1933[2], l'éra stàda 'n shock bèl gròs per 'l Akira.
Furmasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An dal 1936, a l'età da 25 àgn, al Kurosawa 'l gh'éra cuminciàt a laurà per la Photo Chemical Laboratories[3], ana càza da prudüsiù sinematogràfega, cùma asistént dal regìsta. Al sò talént 'l éra stàcc asquàze söbet nutàt dal diretùr Kajiro Yamamoto, che 'l gh'éra tacàt, tra i àltre ròbe, a 'ncaricàl an sö 'n fràch d'aspècc an da la preparasiù dai sò film[4]. Adürütüra 'n Horse (Uma, 1941) Kurosawa 'l sìa ocüpàt da pö o manch töta la prudüsiù 'ntànt che Yamamoto 'l lauràa an àltre film[5].
Prodüsiù e diresiù dai film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo Horse la cariéra dal Kurosawa la sarà nóma 'n salìda. I sò film püsé famùs i è ambientàcc quàze töcc 'n dal perìot feudàl da 'l Impér giapunés (XIII - XVII sécol). Ana quài dai sò pelìcule i è pò dai adataméncc da i övre dal Shakespeare, mè Ran (1985), bazàt an söl Re Lear, e Al tróno da sànch, ispiràt al Macbeth. La furtèsa niscundìda, la stória d'ana prensepèsa, 'n zeneràl e dù cuntadì 'gnuràncc e gram, la gh'éra ìt ana bèla 'nflüénsa 'n söl George Lucas e i sò Star Wars. I àltre film püsé cugnusìcc dal Kurosawa, ispiràt sémpre ai legendàre samurai, i è Rashomon, I sèt samurai, film d'ispirasiù da I magnìfech sèt, e La sfìda dal samurai, che la gh'éra furnìt la bàze per al prìm film spaghetti-western dal Sergio Leone col Clint Eastwood, Per an pögn da dòlare. La sfìda dal samurai g'à pò 'n sequel, Sanjuro.
Al Kurosawa 'l gh'éra lauràt anche sùra a 'na möcia d'adataméncc dai clàsech da la leteradüra rùsa, cumprés Al pìrla, tiràt f dal lìbre dal Dostoevskij, e I bàs-fùnt, ispiràt al rumàns dal Maksim Gorkij. Sédes dai sò film, realizàt tra 'l 1948 e 'l 1964, i éra 'nterpretàt da atùr che i cumparìa 'n püsé da öna dai sò övre, 'mè per ezémpe 'l Toshiro Mifune, che 'l gh'éra culaburàt col Kurosawa 'n dal 1948 con 'L àngel cióch e 'n dal 1965, con Barbarósa.
Dòpo chèl film ché, 'l Kurosawa 'l éra pasàt dal biànch e négre al culùr, con an cambiamént apò da stìle, prìma caraterizàt püsé dal vès legendàre. Al sò nóf film Dodes'ka-den, che cùma temàtighe 'l gh'ìa la rapresentasiù dai prublémi da la società giapunéza, 'l gh'éra mia ìt tànt sücès. Kurosawa 'l gh'éra cuminciàt alùra a laurà 'n sö 'n prugèt da Hollywood, Tora! Tora! Tora!, ma la 20th Century Fox i 'l éra sostitüìt con Kinji Fukasaku prìma da riesì a finì 'l film.
Mè conseguénsa da chèl falimént ché, 'l Kurosawa 'l sìa fàt ciapà dal sconfòrt e da la depresiù, tànt ché, pò con fedeltà al spéret ugugliùs dai sò film, 'l gh'èra pruàt a cupàs fò ma sénsa mia riesìga. 'L tentarà da rimetìs sö col girà àltre film: Dersu Uzala, che ga farà véns 'l Oscar per al "Migliùr film forestér", Kagemusha, fàt ansèma al Francis Ford Coppola e 'l George Lucas, e Ran, prodüsìt an Francia, che 'l dientarà 'n vér e pròpe sücès internasiunàl.
Éta priàda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An da la prudüsiù da Spéret püsé nòbel al Kurosawa 'l gh'éra fàt la cunuscénsa da la Yōko Yaguchi, 'n atrìs che la dientarà sò murùza prìma e sò muér dòpo. I sìa spuzàt an dal 21 da Màcc dal 1945, quànt lé l'éra bèa 'ncìnta da dù més; la còpia la restarà 'nsèma 'nfìna a la mòrt da la Yoko, 'n dal 1985[6]. Dal matrimòne i nàs dù bagài: ü màs-cc, Hisao, nasìt al 20 da Dezémbre dal 1945, e öna fèmena, Kazuko, nasìda 'l 29 da Aprìl dal 1954[7].
Stìle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al stìle dal Kurosawa 'l è sémples ma estremamént spetacülàr, caraterizàt da tòni legér e baròch che i s'altèrna con àltre püsé gréf e tràgech. Töt chèst 'l g'à contribüìt a la creasiù da 'n sìnema legendàre prïàt da la sò cumpunént retòrega, dóca clàsech e inuvatìf a 'l istès témp.
Filmugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sugata Sanshiro (1943)
- Spéret püsé nòbel (Ichiban utsukushiku) (1944)
- Sugata Sanshiro secùnda pàrt (Zoku Sugata Sanshiro) (1945)
- Chèi che i caminàa 'n sö la cùa da la tìgre (Tora no o fumu otokotachi) (1945)
- I custrutùr da dumà (Asu o tsukuru hitobito) (1946)
- Rimpiànze mia la mé zoentü (Waga seishun ni kuinashi) (1946)
- Ana dümìnica belìsima (Subarashiki nichiyobi) (1947)
- 'L àngel cióch (Yoidore tenshi) (1948)
- Al düèl silensiùs (Shizukanaru ketto) (1949)
- Cà raméngh (Nora Inu) (1949)
- Scàndol (Shubun) (1950)
- Rashōmon (1950)
- Al pìrla (Hakuchi) (1951)
- Vìf (Ikiru) (1952)
- I sèt samurai (Shichinin no samurai) (1954)
- Testimuniànsa da 'n èser vïént (Ikimono no kiroku) (1955)
- Al tróno da sànch (Kumonosu-jō) (1957)
- I bàs-fùnt (Donzoko) (1957)
- La furtèsa niscundìda (Kakushi toride no san-akunin) (1958)
- I òm catìf i dòrma 'n pàce (Warui yatsu hodo yoku nemuru) (1960)
- La sfìda dal Samurai (Yōjinbō) (1961)
- Sanjuro (Tsubaki Sanjūrō) (1962)
- Anatomìa da 'n rapimént (Tengoku to jigoku) (1963)
- Barbarósa (Akahige) (1965)
- Dodes'ka-den (1970)
- Dersu Uzala (1975)
- Kagemusha (Kagemusha) (1980)
- Ran (1985)
- Sògn (Yume) (1990)
- Rapsodia 'n agóst (Hachi-gatsu no kyōshikyoku) (1991)
- Madadayo (1993)
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Vintage Books. ISBN 0-394-71439-3.
- ↑ Richie, Donald (1999). The Films of Akira Kurosawa, Third Edition, Expanded and Updated. University of California Press. ISBN 0-520-22037-4.
- ↑ Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Vintage Books. ISBN 0-394-71439-3.
- ↑ Goodwin, James. Perspectives on Akira Kurosawa. G. K. Hall & Co. ISBN 0-8161-1993-7.
- ↑ Galbraith, Stuart, IV (2002). The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune. Faber and Faber, Inc. ISBN 0-571-19982-8.
- ↑ Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Vintage Books. ISBN 0-394-71439-3.
- ↑ Galbraith, Stuart, IV (2002). The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune. Faber and Faber, Inc. ISBN 0-571-19982-8.
Culegamént da fóra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàgina da 'l Akira Kurosawa 'n sö 'l Internet Movie Database.


text:
Electro house
L'Electro House a l'è un sota-gener de la müsega house che incö a l'è vün di püssé famus. I sò carateristich a hinn:
- un ritm de 120-130 bpm bel dür cun dumà la cassa e rülant/handclap e sòta el charleston o i cymbal in d'un schema tipich de la müsega house e despess anca cumplicaa de men;
- un bass sintetich bel fort, che l'è faa de und sempi, de solit a quadraa o a denc de resega. El bass la fà una part impurtanta per la ritmiga e'l gh'ha un sun che'l sumeja a un sun acid;
- a gh'è minga semper una part cantada, e se la gh'è, el timber a l'è mudifigaa cunt i efet cume el distursur, el dalay, el reverb, filter,... I test a hinn trasgressif.
I sò gener derivaa a hinn la Dirty House, püssé cumerciala e cantada, e l'Electrotech, che l'è la Electro house mes'ciada cun la Tech house.
Cà discugrafich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Artista principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(minga tücc hann faa dumà Electro house)
- Steve Angello
- John Acquaviva
- Benny Benassi
- Benassi Bros
- Alessandro Goggi
- Stephan Bodzin
- Dim Chris
- John Dahlbäck
- DJ Delicious
- Digitalism
- DIN A Testbild
- Sebastien Drums
- Miles Dyson
- Joachim Garraud
- Mr. Gee
- Maurizio Gubellini
- DJ Hell
- Justice
- Klaas
- Laidback Luke
- Lory D
- Michael Mind
- Moguai
- Micha Moor
- MSTRKRFT
- Nogales
- Outwork
- Richard Bartz
- Lexy & K-Paul
- Anthony Rother
- Booka Shade
- Dave Spoon
- Tocadisco
- Tube & Berger
- Sven Väth
- Vinylshakerz
- Zombie Nation


text:
Dottikon
Dottikon a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 273 abitant e una süperfiss de 3.89 km², e al se tröva a una altitüden de 424 meter sura al livel del mar.
El cumün de Dottikon a l'è tacaa ai cumün de Hägglingen, Hendschiken, Othmarsingen, Villmergen, Wohlen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dottikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1179 coo nomm de Totinchon.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Abtwil l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dottikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Dottikon al Wikimedia Commons


text:
Assagh
Assagh o Sagh (Assago) a l'è on comun de l'hinterland milanes che 'l cunta 8490 abitant. Rispett al capploeugh lombard el se troeuva in posizion sud-oriental e l'è toccaa, in la zòna del center Milanofiori, del Navili Paves. A causa de la soa antiga stòria agricola, Assagh l'è circondada de on grand numer de cassinn. Tra quei cassinn chì se troeuven anca di frazion del comun: Cassina Bazzana, Cassina Bazzanella e Cassina Venina. Antigament el se trovava in la Piev de Cesan Boscon.
El comun de Assagh l'è gemellaa con quell de Nozay (Francia) e con quell de Strelice (Repubblica Ceca).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Assagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Bagnöl
Articol in dialet mantuan
Bagnöl (Bagnolo San Vito in Italiàn) l'é un comün italian, dla regiùn adla Lumbardìa, da 5.926 abitant in Pruincia da Mantua.
Ezémpi dal dialét ad Bagnöl[modifica | mudéfica la surzéia]
N'an fa mè nòno, che iér l'ha cumpì utant'àni, l'ha cuntà a mé e a mé surèla cla stòria ché.
A gh'éra 'na vòlta, ind an paezìn, un òm ch'al gh'éva du fiöi.
An giùran al püsè zóan di du fradèi l'è andà da su pàdar, e 'l g'ha dét: "Pupà, a vöj tüt quél ch'am tóca: dèm quél ch'l'è mio!".
Al vècc, ch'al vuléa tan' bén ai sò fiöi, l'ha fat quél che lü 'l agh 'mandàva.
Dòpu 'n qual dé, al pütèl l'ha ciapà tüti i su bèsi e 's n'è andà vìa.
In 'na cità lontàna l'ha vivì in legrìa, ciapànd la bàla cun di su amìch, e balànd cun li dunàsi.
Acséta in pòchi smàni è stat spés tüti i bèsi; e lü l'è restà sénsa niénte.
Cùza gh'éval da far? Cùma pudéal vìvar? Indùa pudéal catàr an tòch ad pan?
A la fin, l'è andà da un cuntadìn, e 'l g'ha dmandà: "A gh'ìva 'd bizògn d'an servitùr?".
"Sì", l'ha rispòst al cuntadìn, "ma cùma 't sè, st'an a gh'éma auì la brìna, tànta piöua e par zónta la tempèsta. E alùra a 'm pudrò dar sul an po' ad pan, e gnint àtar".
"A gh'è mia 'd bizògn ch'am déghi àtar: basta ch'a möra mia!".
"Tüti i dé at andrè ind la mè campàgna e in cal prà là a pasculàr i mè gugiöi e li mè péguri. Sèt cuntént?".
E al puvrét al menàva a pasculàr li basti dal su padrón, tri, sinch, diés, vint, tànti vòlti.
Ma quand lü a vdéa an gugiöl gras ch'al magnàva li giàndi, a dzéa cun se stés: "Pòar mé! S'a féza armàs a càza, starìa tan' mèi! Cóm l'éra bèl da mé pàdar! Adès invéci a stàghi pram mal!".
E par mìa murìr, al magnàva èrba e raìs, e 'l sigàva: "Almén ch'a pudés turnàr indré dai mio!".
E sìga incö, sìga dman, a n'an pudéa pü: la fam e i dulùr i 'l fazéan calàr ad pézo, sémpar püsè.
Acséta, dòpu 'n pèr ad mis, ànca se la càza ad su pàdar l'éra tan' lontàna, l'ha pensà da turnàr indré.
Dòpu ch'l'ha caminà par tànti giùran e par tànti nòt, l'è rivà discàls e strasént in dal paés indù i stàva i sò bun genitùr.
Quand su pàdar al l'ha vést végnar inàns pian pian, d'avzìn a la sés dal curtìl, cui òcc bas, al s'è mès a tuvàr, da la cuntentésa; al gh'è curs incùntra e l'ha bazà ins la frunt, ins i guànsi e ins la bùca.
"Nò, pupà, sté mìa a bazàla! A sun stà tròp catìf! I mè pecà i è tròp gròs: a 'm mèriti pü d'èsar vòstar fiöl, a sarò ün di vòstar servitùr".
Ma 'l padrùn ha ciamà siés servitùr, e 'l g'ha dét: "Purtè ché al vestì püsè bèl ch'a g'hó mé, e mitìgal adòs; dòpu mitìg n'anèl ind al dì, e dil scàrpi ind i pé; vuàtar la zò, tirè sü àqua, impisè al fögh, e cupè al vdèl püsè bèl, parchè a vöj che tüti i fàga fèsta!.
Vardè: cal mè fiöl ché l'éra pèrs e adès l'è stà catà ad nöf".
E dòpu al s'è vultà vèrs al fiöl: "Andéma", l'ha dét, e l'è andà sübit dentr'in cà, cun al pütèl ch'al tenéa cun tüti dò li man la man mansìna dal pàdar.
E tüt al dé i ha magnà, i ha bivì tan' vin e i ha cantà ad li bèli cansùn.
Vivaldo Acustico Lingue e Dialetti d'Italia
Legamm da föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Siria
La Siria (سوريا in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacada a la Türchia, al Liban, a l'Israel, a la Giurdania e a l'Irak. El Mar Mediterani al bagna i sò cost.
La capital a l'è Damasch.
La gh'ha una süperfiss de 183.885 km² e una pupulaziun de pressapoch 19 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Siria (nom ufizial: الجمهوريّة العربيّة السّوريّة, Al Jumhuriyah al Arabiyah as Suriyah = Repübliga Araba Siriana) a l'è una repüblica.
El president a l'è el Bashar al-Assad (del lüj 2000).
El prim minister a l'è el Wael Nader al-Halqi (del 2012).
Al dì d'incö gh'è una guera civil che la vör trà giò l'Assad, che l'è acüsaa de vess un ditadur, e quei che le sustegn.


text:
Pianell (CO)
Pianell (nom ufizial in italian: Pianello del Lario) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 041 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9,8 km² e ona densità de 106 ab./km².
El paes el se troeuva in sul Lagh de Còmm e 'l confina con la Provincia de Lecch (comun de Còlich, Derv e Dòr).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pianell (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Principaa vescovil de Liegi
El Principaa de Liegi (frances: Principauté de Liège; vallon: Principåté d' Lidje, ulandes: Bisdom Luik, tudesch: Bistum Lüttich, latin: Dioecesis Leodiensis,) a l'era on antich stat ecclesiastich in del Sacher Roman Imperi, che 'l se trovava in del center e in de l'est del Belgi del dì d'incoeu. Nassuu vers la fin del X secol, dòpo ona serie de fatt violent cognossuu sòtta el nòmm de Rivoluzion de Liegi l'è staa taccaa a la Francia insemma aj territòri di Paes Bass Austriach (Trattaa de Lunéville, febrar 1801); de lì el s'è trovaa in del regn d'Olanda (1815) e poeu in quell del Belgi (1830).
Cuntegnüü
El territòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El territòri del Principaa el se stendeva longh la Mosa belga, con l'eccezion di region de Namür, de Dinant e fina al territòri de la contea de Looz. Inscì el formava on'enclave drent aj Paes Bass Austriach, cont el divid el Ducaa del Lussemburgh e quell del Limburgh del rest, a sud, del rest di Paes Bass, a nòrd. Al Principaa eren legaa anca el Ducaa de Buglion e la cittaa de Maastricht, governada del princip-vescov prima in collaborazion cont el Ducaa de Brabant, poeu (dòpo la Guerra di Vottant'Ann) cont i Provincc Unii.
El Principaa el comprendeva 23 cittaa bònn:
- Châtelet (val: Tcheslet)
- Ciney (val: Cînè)
- Couvin (val: Couvén)
- Dinant (val: Dinant)
- Fosses-la-Ville (val. Fosse)
- Huy (val. Hu; ol. Hoei)
- Liegi (val: Lidje; fr: Liège; ol: Luik; tod: Lüttich; lat: Leodicum)
- Thuin (val: Twin)
- Verviers (val: Vervî)
- Visé (val: Vizé; ol: Wezet; tod: Weset)
- Waremme (val: Wareme; ol: Borgworm)
- Beringen (limb: Berringe)
- Bilzen (limb: Bilze)
- Bree
- Hamont-Achel (limb: Haëmet-Achel)
- Hasselt
- Herck-la-Ville (ol: Herk-de-Stad)
- Looz (val: Lô; ol: Borgloon)
- Maaseik (limb: Mezeik)
- Peer
- Sint-Truiden (fr: Saint-Trond; limb: Sintruin)
- Dilsen-Stokkem (limb: Dilse-Stokkem)
- Tongres (ol: Tongeren; lat: Atuatuca Tungrorum)
Al dì d'incoeu, 'sti cittaa se troeuven in di provincc de l'Hainaut, de Namur e del Limburgh.
La stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nassida de la diòcesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin de la diòcesi de Liegi hinn pussee antich de quij del principaa: de fatt la diòcesi de Liegi l'è la pussee antiga del Belgi e l'è stada fondada in del IV secol del San Servazi, che 'l n'ha mettuu i sed a Tongres e a Maastricht. Aj inizzi del VIII secol l'Ubert de Liegi l'ha spostaa la sed a Liegi, indove el gh'aveva avuu el martiri el sò predecessor, el San Lambert de Maastricht.
La nassida del principaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I domini de la gesa de Liegi hinn cressuu cont i progressiv donazion di princip locaj vers i vescov. El Nòtger (972-1008), per segurà a la soa sed l'autoritaa feudal sora la Contea de Huy, l'è riessii a ottegnì la nòmena a Princip-vescov. Quest l'ha consentii aj sò successor de mantegnì drent al Sacher Roman Imperi (sòtta el qual el se trovava al moment Liegi) ona indipendenza de governo, anca se i podè temporaj eren manch important e rilevant de quij spirituaj.
Questa indipendenza virtual l'è stada dovuda per la maggior part a l'abilitaa di vescov de la diòcesi, sòtta i quaj el principaa (situaa tra Francia e Germania) l'ha savuu giugà ròl important de mediazion. Voeuna di caratteristich fondamentaj del governo del Nòtger l'è stada el svilupp che l'ha reservaa a l'educazion, in seguit anca aj iniziativ giamò ciappaa de vun di sò predecessor, l'Eracli; grazie a 'sti dò vescov e al Wazo, Liegi l'ha poduu ricoprì on ròl important assee minga domà politicament ma anca per quij còss che riguarden la coltura general e la litteratura. Vescov come el Balderich de Looz (1008-1018), el Wolbòd (1018-1021), el Durand (1021-1025), el Reginard (1025-1038) el Nitard (1038-1042), el giamò citaa Wazo e 'l Teoduin (1048-1075) hann sostegnuu con valor l'ereditaa del Nòtger. I scoeur de la cittaa de Liegi hann daa a la Gesa Cattòlega di papa come 'l Steven IX e 'l Nicòla II.
Sòtta el regn de l'Enrich de Verdun (1075-1091) l'è staa istituii el Tribunal de la Pas, faa sù per corregg quij che andaven contra la legg de Dio. L'Otbert (1091-1119) l'ha estenduu el territòri del Principaa finna a ottegnì la Signoria de Buglion. Inoltra el s'è mettuu sòtta la protezion de l'Enrich IV del Sacher Roman Imperi. El Lisander de Juliers (1128-1134) el gh'ha avuu l'onor de vedè vegnì a Liegi el Papa e 'l San Bernard de Ciaravall.
On period de grand splendor coltural el s'è avuu quand che i scoeur de Liegi hann scomenzaa la sò collaborazion con quij de Paris: la diòcesi lìè riessida a dàgh on bon numer di sò dottor, traj quaj regordem el Guglielm de Saint-Thierry, el Gerard de Liegi, el Goffred de Fontaines e l'Alger de Cluny.
Contrast in del principaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1191 a l'è staa eleggiuu vescov de Liegi l'Alberon I de Lovani, ma l'imperador Enrich VI, cont el dì che l'elezion a l'era minga stada legal, e l'ha daa la sed al Lotari de Hochstadt. L'elezion de l'Alberon l'è stada ratificada del Papa, ma in del 1192, el noeuv vescov l'è staa coppaa a Reims di trii cavalier todesch. El probabil mandant de l'esecuzion el podria vess staa l'imperador, ma a bon cunt el pòver Alberon l'è staa canonizzaa.
In del 1195 l'Albert de Cuyck (1195-1200) l'ha recognossuu formalment i diritt de la popolazion de Liegi. In del XII secol, el Capitol de la cattedral l'ha ciappaa ona posizion de fondamental importanza in de la relazion cont el vescov, e l'ha scomenzaa a giugà on ròl important in de la stòria del principaa.
In di secoj XIII e XIV gh'hinn staa fòrt contrast traj nòbil e 'l pòpol, in di quaj el vescov l'è intervegnuu despess. I contrast hinn rivaa al massim quand, in del XV secol l'è stada trada giò la cittaa episcopal. On arcidiacon de Liegi l'è diventaa papa cont el nòmm de Gregòri X e l'ha casciaa l'indegn vescov Enrich de Gheldria (1247-1274). La Pas de Fexhe (1316), sòtta el regn de l'Adolf de la Marca (1313-1344), l'ha regolaa i relazion traj princip-vescov e i sò sòottapòst; a ògni moeud i discòrdi hinn segutaa, e l'episcopaa de l'Arnald de Hornes (1378-1389) l'è staa signaa del trionf del partii popolar. In del 1366, la contea de Loon l'è stada taccada a la diòcesi, che adess la contegniva donca la maggior part de l'attual provincia belga del Limburgh.
L'egemonia borgognona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì de la mòrt del Luis II, cont di Fiander (1384), i Paes Bass hann iniziaa la sò unifegazion cont i Paes Bass borgognoni. Anca se 'l principaa l'è restaa nominalment indipendent, el Duca de Borgogna el gh'ha avuu ona semper maggior influenza sul governo del territòri de la diòcesi. Luis de Borbon (1456-1482) l'è staa mettuu sora el tròn de Liegi di macchinazion politegh del Filipp el Bon. La Borgogna l'ha infin invaduu el principaa. La distruzion de Dinant in del 1466 e quella de Liegi in del 1468, per òper del Carl el Gròss, hann signaa la fin de l'ascensa "democratega" del principaa.
L'egemonia spagnoeula[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carl V l'ha finii l'union di Dersett Provincc in di agn '40 del XVI secol, e, formalment, l'ha controllaa anca el principaa.
L'ha nomenaa l'Erard von der Mark (1505-1538) come reggent de la sed vescovil. L'Erard a l'è staa anca ona sòrta de mecenaa di art, che l'ha combattuu con decision la reforma protestanta, come hann faa anca tucc i sò successor. In questa battaja el s'è distint in moeud particolar el Gerard de Groesbeeck (1564-1580). El papa Paol IV, con l'obbietiv de ajuttà Liegi, l'ha reorganizzaa con la bolla Super Universas (12 magg 1559) i circoscrizion ecclesiastich di Paes Bass. 'Sto cambiament el gh'ha avuu di effett important aj spes de la diòcesi de Liegi; on mugg di sò parròcchi hin staa ceduu a vantasg de la nassida di diòcesi de Roermond, Bosch Ducal ('s Hertogenbosch) e Namur, e di porzion del sò territòri hinn staa comprenduu in de l'arcidiòcesi de Malines e in quella de Anversa, tutt e dò de noeuva erezion. El numer de diaconaa drent a la diòcesi l'è staa redòtt a tredes.
L'egemonia austriaca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La maggior part di vescov del XVII secol a l'era d'origin foresta e de sòlit 'sti vescov gh'aveven pussee diòcesi de governà, donca gh'eren quas mai a Liegi. I sò assenz hann daa el pretest a territòri come quij de Chiroux e Grignoux de rebellàs, còssa che l'ha spingiuu el vescov Massimilian Enrich de Baviera (che l'era anca arcivescov de Colònia) a fà su di editt restrittiv, traj quaj gh'è la contestada Costituzion del 1684, causa de on mucc de tension politich in di agn a vegnì.
In del secol seguent, el Principaa l'ha conossuu on moment de splendor coltural sòtta el regn del de Velbrück (1772-1784), che l'ha daa coragg aj idej illuminista e enciclopedista nassuu in quell temp i Francia.
La Rivoluzion e la fin del Principaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varda anca: Rivoluzion de Liegi
In del 1789, in de l'istess period in del qual la gh'è stada la Rivoluzion francesa, on violent avveniment politich l'ha casciaa via del principaa el successor del de Velbrück, var a dì l'Hoensbroeck. La Rivoluzion de Liegi (inscì l'è staa ciamaa l'avveniment) la s'è unida aj ribellion che hinn nassuu in Brabant e compagn de quij l'è stada interrompuda in del 1791 de on còrp de invasion austriaca, che l'ha reportaa el princip-vescov al podè.
Ma 'sto reinsediament l'è duraa pròpri pòcch, vist che i trupp austriach hinn staa battuu de quij frances in del 1792. La Francia l'ha conquistaa el Principaa e l'ha taccaa aj noeuv departiment creaa per i Paes Bass. L'ultim princip-vescov, el Francesch Antòni Maria de Méan l'è staa esiliaa e anca la diòcesi la gh'ha avuu de ced dinnanz a l'anticlericalismo rivoluzionari.
El Principaa, la fin del qual l'era stada giamò ratifegada de la Pas de Lunéville (1801) e del Concordaa, l'è minga staa restauraa dòpo el Congress de Vienna, ma inveci l'è staa taccaa al Regn di Paes Bass prima e al Regn del Belgi poeu, dòpo i mòt del 1830.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stanislas Borman, Les Seigneuries allodiales du Pays de Liège, avec une introduction historique, Liegi, J. Gothier, 1867.
- Georges Hansotte, Les institutions politiques et judiciaires de la principauté de Liège aux Temps modernes, Bruxelles, Credit Comunal, 1987. In-8° broché, 355 p., (collezion « Histoire », serie in-8°, n° 73, 1987).
- El principaa de Liegi in del XVIII secol : ona guida bibliografica.


text:
Saaremaa
Saaremaa (svedes e todesch: Ösel; danes: Øsel; finlandes: Saarenmaa; võro: Saarõmaa; lituan e polacch: Sarema; letton: Sāmsala; latin: Osilia) l'è on'isola del Mar Baltegh, la terza pussee granda dopo la Selandia e Gotland.
La partegn a l'Estonia, e l'è a ovest de la costa del sò paes, a nord del Golf de Riga e a sud de Hiumaa.
Del pont de vista ministrativ, l'è 'l coeur de la Contea de Saaremaa, che la quatta dent anca ona quai isoletta intorna. La città pussee imporanta a l'è Kuressaare.


text:
Nuzin
El nuzin l'è un licur tipigh emilian.
Nezessari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 liter de alcol;
- 23 nus amò zerb;
- 2 gram de canela;
- 9 cioo de garoful;
- üna gratadìna de nus muscada;
- la pel d'ün limun minga trataa;
- ses eti de zücher;
- 400 cl de aqua;
Preparaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nus amò crüdei a i va cataa la nocc del San Giuan Batista (23-24 de giögn) da la persuna stessa (om o dona) che la farà sö el licur.
I nus a i van resentaa sota l'aqua curent, pö despö s'cepaa in quater tuchei e metüü a maserà in de l'acol in d'ün vas de veder bel grand la nocc medema.
El dé adree ghe se giunten là i spezzi e la pel del limun. El vas el le va sistemaa sura ün scoss a rebatun del Sù e s'gigutaa töcc i dé fina al 3 de agost.
Adess gh'è de fà nà fö el zücher in de l'aqua teveda e lassà surà el scirop prema de giuntàghel là al licur. Met amò el vas al Sù per alter des dé e regurdàss de s'gigutàl semper sö.
Filtrà töt in d'üna buteglia de veder scür e specià almanch fina al 3 de nuember prema de bevel.
Se se gh'ha la pascienza de specià Nadal el sarà amò mej.


text:
Milònia Cesònia
La Milònia Cesònia (Milonia Cæsonia in Latin; 7-41) l'è stada la quarta miee de l'imperador Caligola.
L'era la tôsa de ona nòbil romana ciamada Vistilia (mader anca del general Gnee Domizi Corbulon) e quand la s'è sposada cont el Caligola l'aveva giamò trii fioeu. L'imperador voreva avègh on fioeu ma la soa miee, Lòlia Paolina, la pareva vess steril, inscì lù l'ha repdudiaa e l'ha sposaa la Cesònia. Lee la ghe ha daa ona tôsa, la Giulia Drusila (39-41), ciamada inscì in onor de la sorela del Caligola, mòrta anmò giovin.
Comè el marii e la tôsa, la Cesònia l'è stada massada di congiuraa in del sgenee del 41.


text:
Bagnes
Bagnes a l'è un cumün svizzer del distret de Entremont, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 282.2 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7807 abitant.
El cumün de Bagnes al se tröva a una altitüden de 820 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Vollèges, Sembrancher, Saxon, Riddes, Nendaz, Hérémence, Evolène, Bionaz (IT-AO), Ollomont (IT-AO), Bourg-Saint-Pierre, Liddes, Orsières.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)/(Inglés)
- Bagnes in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Barbarossa
Barbarossa l’è ü film del regista Rènso Martinèl, che l’è ‘ndacc al cinema in del otörno del 2009, per ès piö precìs a partì dal 9 de Otùer del 2009.
La trama[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Barbarossa l’è ü film che l’ pórta sö i schermi ü tòch de la stòria lumbarda, chèla che l’à ést sfidàs ol Imperatùr del Sacro Roman Germànech Impéro Federico I Hohenstaufen ciamàt barbarosa e chèla di cümü lumbàrcc, riunìcc in de la Lega Lumbarda.
Ol Barbarosa l’ pasa i Alp in del 1154 e l’ taca a faga la guera a i cümü de la Al Padana; ol film l’ taca a contà sö la stòria da l’an 1158, quando ü şùen de nòm Albèrt de Giusàn ghe salva la éta a ü caalér che l’è pròpe l’Imperatùr che l’ völ fa sö ün Impéro Universàl che gh’à de rià fina a la Sicilia.
La guèra tra Barbarosa e i cümü lumbàrcc la à ‘nàcc per ü bèl p de agn e ‘n del 1162 l’sömèa che ‘l Barbarosa l’abie venşìt, desà che dòpo ün an de asédio l’à conquistàt, ol 10 de Mars, la sità de Milà, che l fa butà şó töta e l’fà casà vià la sò şét che la é spantegada ‘n di ótre sità lumbarde. Tra i scene piö de efèt del film gh’è pròpe l’asédio de Milà, desà che söl sèt i à fai sö de bèl nöf ü tòch de sità medioeala, con tàt de müra e de tór e pò i l’ l’à asediada del bù e a fórsa de cólp de catapulta i l’ l’à bötada şó töta.
Barbarosa però l’à mia enşìt, i cümü i turna a ribelàs, i se tróa a Puntida, i se giüra fedeltà e i se mèt ‘nsèma in d’öna léga prima ciamada Lega Cremunesa e pò Lega Lumbarda (và precişàt che a l’època di fàcc l’éra ciamada Lumbardéa töta la Al Padana, perciò in de la Lega Lumbarda gh’éra di cümü che al dé de ‘ncö i è ‘n Veneto, ‘n Piemùt, ‘n Emilia). I Milanès i fà sö de bèl nöf la sò sità e dòpo agn de guère se ria a l’öltima bataia, chèla de Legnà: de öna banda l’Imperatùr, de l’ótra i soldàcc di cümü de la Lega strenşìcc intùren al Caròcio. Tra chès-ce la Cumpagnèa de la Mòrt guidada da Albert de Giusà, soldàcc töi vestìcc de nìgher che i a giüràt de mör piötòst che pèrt la bataia e la libertà. La batàia de Legnà la fenès co la vitòria de la Lega e ‘l Barbarosa l’ ghà de ricognòs l’autonomia di cümü lumbàrcc.
Ol cast[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del cast gh’è dét di atùr importàncc e internasiunài, öna particina picinina picinina ghe l’à üda pò l’Umbèrt Bòsi e i è stacc impegnade méler de comparse per i scène di bataie.
I atùr piö ‘mportàncc i è:
- Rutger Hauer (Barbarosa)
- Raz Degan (Albèrt de Giusà)
- Fred Murray Abraham (Siniscalc Barozi)
- Hristo Jivkov (Gherardo Negro)
- Antonio Cupo (Albèrt Dell’Orto)
- Cécile Cassel (Beatrice de Borgogna)
- Kasia Smutniak (Eleonora)
- Angela Molina (Ildegard Von Bingen)
- Elena Bouryka (Antonia)
- Hristo Shopov (Rainaldo de Dassel)
- Federica Martinelli (Tessa)
- Maurizio Tabani (Giovanni da Giussano)
- Riccardo Cicogna (Wibaldo)
- Gian Marco Tavani (Lorenzo della Pigna)
- Robert Alexander Baer (Albèrt de s-cèt)
- Zoltan Butuc (Otto da Giusà)
- Karl Baker (Rainero da Giusà)
- Vlad Radescu (Mastro Guitelmo)
- Marius Chivu (Guidone)
- Stefan Adrian (Ottone)
- Francesca Ruiz (Eugenie)
- Alin Olteanu (Enrico il Leù)
- Stefan Velniciuc (Evandro)
La prima mondiàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima mondiàl la s’è tegnida al castèl isforsèsch de Milà ol 2 de Utùer del 2009 denàcc a tace ospiti del mónd politèch, econòmech e de l’ispetàcol. De fati i éra presèncc prim fra töcc ol Umbèrt Bòsi che l’à ulìt chèsto film e che l’à brigàt per agn per riaga a fal girà, ma ach ol Silvio Berluscù, la Letisia Morati, ol Robèrto Formigù, ol Fabrisio del Nus, la Simona Ventura, ol Salvatore Ligresti, i atùr Rutger Hauer e Raz Degan, ecc, ecc.
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol film l’è costàt sirca 12 miliù de euro e l’è stai giràt per ü bèl tòcc ‘n Romania, sées per spènt de méno, sées per troà di pòscc bèi grancc ‘ndóe püdì girà i scéne di bataie con méla e méla comparse che i gh’èra de püdì möes ‘n libertà.
Ol sito üficiàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
http://www.barbarossailfilm.com/


text:
Custuleta a la milanesa
La Custuleta a la Milanesa (in grafia classega milanesa Costoletta a la Milanesa) anca ciamada Cutuleta a la Milanesa, l'è un piat tipegh de Milan giamò cugnussüü in de l'Edaa de Mezz. La "Milanesa" l'ha scüsaa de inspiraziun per la famusa Wiener Schnitzel, piat fort de la cüsina vienesa e anca lee cugnussüda in tüt 'l mund, e per la Cordon Bleu, piat uriginari de la Sgüissera e cugnuussüü anca lü in tüt 'l mund. Bögna dì che int i paes germanegh la Milanesa la vegn ciamada "Wiener Schnitzel" menter che int i paes latin, e suratüt de l'America Latina, la vegn ciamada cunt 'l so nom uriginaa, ciuè (Cutuleta a la) "Milanesa".
Rezeta e preparaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tajà la carna de büscin a toch, spetasciàla ben benun cunt el dedree de na padela e bütagh sü la saa (ma minga ‘l pever, nè). Rürà i öf cunt una cügiara (senza giuntagh negot d’olter) e sbrisà ’l pan poss cunt una gratiröla. Mujà la custuleta in de l’öf sbatüü e pö passà tüt e do i band in de’l pan poss. Scoldà un toch bel grand de büter in d’una padela e pö metegh dent la custuleta. Lassàla cös trii mignüü, sia de na banda che de l’oltra, u finché l'è bela durada. La se po servì cunt una feta de lemun e un puu de erburin e cumpagnada de pom de tera frit e ketchup.


text:
202
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Caracàla el sposa la Flavia Plautina, fioeua del pretor Cai Fulvi Plauzian.
- El imperador roman Setimi Sevéri el vieta de fá proselitismo.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sant'Irenee de Lion, vesch e teòloch grech.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Dar es Salaam
Dar es Salaam a l'è la prima cità per pupulaziun (cun pressapoch 2.500.000 abitant) de la Tanzania.
A l'è anca la prima cità de la Tanzania per impurtanza in de la cultüra e in di cumerz.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dar es Salaam a l'è un port impurtant in sü l'Ucean Indian.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dar es Salaam a l'è stada la capital de l'Africa Urientala Tudesca (fina a la prima guera mundiala), pöö del Tanganica ingles (fina al 1964) e de la Tanzania fina al 1973, quand che la capital ufiziala a l'è vegnüda Dodoma.


text:
13 09
Ol dé 13 de setèmber l'è 'l 256 ( 257 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 110 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de setèmber al è ul dí da pòost 256 ( 257 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 110 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1245 - València: Jaume I al ghe crea la istitüssiú di züracc.
1997 - Sueca (l'Horta): di baloss i profana la tomba de Joan Fuster.
2004 - Madrid (Spagna): ol goèrn Spagnöl al dumanda formalament a la Üniú Öropea öna reforma del résim lingüístegh per che ol Català (diferensiant-al intra Català e Valencià) gh'al pöda èss ofissial.
1923 - Spagna: Colp de stat de Primo de Rivera ch'al söspent la Costitüssiú, al fà zò ol Parlament e al instaura la ditadüra.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
81 - Tito, imperadur de Roma.
1982 - Mònaco: Grace Kely, atura e prinsèssa del paes, morta in assident de trànsit.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La polizia chantunala dal Grischun s'engascha fermamain en il sectur da la prevenziun d'accidents cun motos.
Per render attent als privels che stattan en connex cun manischar ina moto, è vegnida lantschada l'onn 2013 la campagna da prevenziun d'accidents cun motos smartrider.ch. En il rom da questa campagna vegnan preparadas las motociclistas ed ils motociclist optimalmain per la proxima stagiun da moto, e quai sin l'areal dal center per la segirezza stradala DrivingGraubünden. Tut en tut vegnan purschids 4 curs che duran mintgamai in di. La polizia chantunala dal Grischun sa participescha finanzialmain als curs. Empè da 199 francs custa in curs d'in di pia mo pli 99 francs.
Ils curs han lieu mintgamai da las 08.00 fin las 17.00.
Link tar la pagina d'internet uffiziala smartrider.ch
Link tar la purschida da curs da DrivingGraubünden


text:
Alcol
In chimiga, un alcol a l'è un cumpost urganigh induè che al post d'un atum idrogen al gh'è ligaa un grüp funziunal idrossid -OH. Un alcol al gh'ha dunca la furmula bruta CnH(2n + 2)O se la cadena a l'è verta.
I alcol püssee leger a hinn - a la temperadüra ambient - liquid vulatij senza culur, cunt un udur carateristigh e che se mes'cen cun l'aqua.
A bun cumand, se mes'cen ben in aqua i alcul che gh'hann fina a 4 atum de carboni per atum de ussigen. El fat che i alcol se mes'cen ben in de l'aqua e che gh'hann un punt de büjziun volt rispet ai alter cumpost urganigh de dimensiun e strütür cumpagn se'l mustra ben cun la furmaziun de ligam a idrogen intra l'idrogen del grüp OH e l'ussigen di mulecul arent (semper de l'alcol, o de l'aqua,...).
I alcol se utegnen de la nadüra o per sintesi.
Alcol cumün a hinn el metanol (CH3-OH) e l'etanol (CH3-CH2-OH). Quest chì a l'è pö quel che ciamum alcol tücc i dì, e'l s'utegn de la fermentaziun di zücher e l'è dent in del vin, in de la bira e l'altra roba de bev alcoliga.
Classifigaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La classifigaziun di alcol basada sü la strütüra chimiga ja spartiss in alcol "primari", segündari" e "terziari" in funziun del nümer de grüp alchiligh ligaa a l'atum de carboni cun tacaa el grüp -OH:
Alcol primari;
- CH3OH (metanol)
- CH3-CH2-OH (etanol)
Alcol segundari;
- (CH3)2CH-OH
Alcol terziari;
- (CH3)3C-OH


text:
Taquín gregurian
El Taquín gregurian l'è el taquín uficial di püssee tant pais del mond. El ciapa el so nom da papa Gregori XIII, che el la intrudut del 1582, cun la bula papal Inter Gravissimas anunciaa da la sua residenza de Vila Mundragon (arent a Mont Purzi Caton). L'è una mudifica del taquín giülian, che l'era in vigur prima.
L'è un sistema basaa ins el suu, e donca ins el circul di stagion. L'ann l'è fat sü da 12 mes chi vann dai 28 a 31 dì, per un tutal di 365 o 366 dì. J'agn de 366 dì j'hinn ciamaa bisestil: un ann ogni quater l'è bisestil, cun una quaj ecezion.