text:
Mûnt Cùşna
Artécol in dialèt arzân
Al Mûnt Cùşna o Êlp dal Cùşna (Monte Cusna o Alpe di Cusna in italiân) l'é la séma pió êlta ed l' Apenèin arzân a l'amzûra 2.121 mēter 'd altèsa. Al se şlêrga insém al teritôri di cmûn ed Véla Mnôs e Ligûnchi in pruvîncia ed Rèz, a cîrca 3 chilômeter dal cunfîn cun la regiòun Tuscâna.
Indice
Al teritôri[modifica | mudéfica la surzéia]
La grôsa cadèina ed mûnt, ch' a 's vèd bèin da la Pianûra Padâna, l'é fâta dal Mûnt Cùşna a dal sémi Sâs dal Môrt (2010 m) e Munt La Pièla (2071 m). Al crinêl ed la muntâgna al gh'à al carateréstich prufîl ch' l' arcôrda còl 'd un òm zachê, ciamê Al môrt o Gigânt. Da sté ûltem nòm a ciâpa al nòm la zôna riservêda dal vèc Pêrch dal Gigânt, adès pêrt dal Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân. Al mûnt a 's câta pió a nôt rispèt al crinêl principêl ed l'Apenèin tra l' Emélia e la Tuscâna divîş da la Vâl ed l' Ôşla
Abetèina Reêla[modifica | mudéfica la surzéia]
L' Abetèina Reêla (Abetina Reale in italiân) l'é 'na forèsta ed pîn e piēla ch' la se şvilópa insém a la rîva a matèina dal Cùşna, insém a la rîva dréta ed l'Êlta vâl dal Dôl e la se şlêrga fîn al crinêl ed l'Apenèin. La forèsta la gh' à la carateréstica 'd èser fâta 'd piēla biânch antîgh armêş al mònd dôp sècol de sfrutamèint dal bôsch. [1]
Prê ed Sâra[modifica | mudéfica la surzéia]
Cun d' atōren 'na fâza, i Prê 'd Sara (Prati di Sara in italiân) în 'na splèndida piâna ed muntâgna ch' la se şlêrga insém al fiânch a sîra ed la muntâgna particularmèint bèla al tèimp ed la fiuridûra e in avtûn., Al nòm al deşvîn da un personâg tra stôria e fôla, 'na sêrva, a 's dîş la prâtica 'd ûn di marchèiş Bernardi ed Piōl, ch'ēren padròun ed Caşalèin da la metê dal XVII sècol a la fîn dal Setsèint.[2]
Caschêdi dal Lavachièl[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Ré Lavachièl (Rio Lavacchiello in italiân) al nâs atâch al Lêgh dal Caricadōr a i Prê 'd Sara e al và zò lòngh al fiânch a sîra ed la muntâgna vêrs la Vâl ed l'Ôşla in dóve a 's và a butêr. Al fiânch rât al fà 'na sèria ed caschêdi, magnéfichi quând a 's desfà la nèiva e in avtûn.
Côsta dal Velèini[modifica | mudéfica la surzéia]
Insém al fiânch tra mezdé e sîra ed la muntâgna a s' câta la Côsta dal Velèini (Costa della Veline in italiân), l'é un grôs bôsch ed fâz, tra i pió impurtânt dal Pêrch Nasionêl ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân,[3] ch'al tîn da cât êlber ed sintunêr 'd ân.
Rifûg e sintēr[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Mûnt Cùşna l'é particularmèint interesânt dal pûnt ed vésta ed la natûra e al preşèinta dimòndi sintēr e rifûg:
- Rifûg Cesare Battisti (1759 m). rifûg dal C.A.I. (Club Alpino Italiano), a 's câta int al lê tra mezdé e sîra ed la muntâgna atâch al pâs ed Lama Lite, a 's pōl rivêregh da Civêgh cun al sintēr 605 ch' al travêrsa l' Abetèina Reêla, da Piân Valèiş (Fèbi) cun al sintêr 607 dal Pasòun opór dal sintēr 629 ed la vâl ed Ôşla (Ligûnchi).
- Rifûg Bargetana (1740 m), a's câta atâch al lêgh cun al 'stès nòm a i pē dal Mûnt Prêd.
- Rifûg Segheréia (1410 m). L'é int al mèz ed l'Abetèina Reêla a 's égh rîva da Civêgh cun al sintēr 605.
- Rifug S. Leonêrd (1240 m). Antîgh uspitêl dal XII restarvê da pôch. A 's câta insém al turèint Dôl, lòngh al sintēr 605A tra l' Abetèina Reêla e Civêgh.
- Rifûg Mûnt Orsêr (1300 m). A' s câta insém al Mûnt Orsêr e a's égh pōl rivêr in mâchiana. Punt ed partèinsa di sintēr p'r al Mûnt Cùşna e i mûnt Prâmpa e Cîşa
- Rifûg Peschēra Zambòun (1151 m). L'é a Ròunch Pianîg aşvèin a Fèbi e a 's égh rîva in mâchia. Pûnt ed partèinsa dal sintēr 617 p'r al Mûnt Cùşna.
Stasiòun per siêr[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al fiânch a nôt, la stasiòun turéstica ed Fèbi la gh' à j impiânt per fêr al sci alpèin, sci cun l' âsa e sci ed fònd.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Colegamèint d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Sintēr ed l'Emélia-Rumâgna
- Rifûg Battisti
- Rifûg Bargetana
- Rifûg Segheréia
- Rifûg S. Leonêrd al Dôl
- Rifûg Mûnt Orsêr
- Pêrch Nasiònêl ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân
- Crinêl "on Line"
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da "Monte Cusna" trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


c: text/html

text:
Saint-Imier
Saint-Imier a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.96 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4771 abitant.
El cumün de Saint-Imier al se tröva a una altitüden de 820 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Sonvilier, Villeret, Muriaux, Le Noirmont, Les Bois, Le Pâquier (NE), Villiers (NE).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Carlo Emilio Gadda
El Carlo Emilio Gadda (Milàn, 14 nuembor 1893 – Ruma, 21 mag 1973), l'è stai un scritùr milanés.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prim de tri fradéi, el Carlu Emiliu l'è nassüd el 14 nuembor dal 1893 da Adele Leher, una dona üngherés ind una famiglia d'la media burghesìà de Milàn, cità indùe l'ha stüdiàd fin a la làurea. Inissialmént urientàd vèrs le facultà umanìstiche e la literadüra, dopu la mort dal pador che l'è avegnüda ind el 1909 e che l'ha lassàd la famiglia in miga bune cundissión ecunòmiche, l'è stai cunsiliàd da la mador a iscrivoss a la facultà de Ingegnerìa dal Pulitecnich de Milàn.


text:
Rovell
Rovell (nom ufizial in italian: Rovello Porro) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de circa 6 192 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,6 km² e ona densità de 1 106 ab./km².
El paes, che 'l se troeuva longh el Lura, el costituiss vun di limit estrem de la provincia comasca, e 'l confina cont i provincc de Vares (comun de Gerenzan e de Sarònn) e de Monza (comun de Cogliaa e de Misint). Se troeuva donca in del territòri de l'Alt Milanes.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rovell l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rómbo
Ol rómbo l'è öna figüra geomètrica piàna, l'è ü polìgon e l'è ü particolàr quadrilàter che 'l gh'à töcc e quàter i làti lónch istès e 'n piö i lati opòscc i è paraléli tra de lur e per chèsto l'è ach ü paralelogràm. Ol quadràt l'è ü rómbo particolàr che 'n piö l' gh'à ach i quàter àngoi grancc istès e cioè de 90 gràdi.
La sóma di quàter àngoi dét in d'ü rómbo l'è de 360 gradi.
I dò diagonài d'ü rómbo i è mia lónghe stèse tra de lùre, però i se 'ncrùsia 'n del mès del rómbo e i è metìde a perpendìcol tra de lùre.
Ol perìmeter d'ü rómbo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter d'ü rómbo m'è moltiplicà 'l làto a per 4
L'àrea d'ü rómbo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà l'àrea d'ü rómbo m'è moltiplicà i dò diagonài d1 e d2 tra de lùre e dividì töt per 2
sedenò s'pöl moltiplicà 'l lato a per la sò altèsa h
L'àrea del rómbo s'pöl troàla pò a moltiplicà ol quadràt d'ü làto per ol séno de ü di àngoi del rómbo, öpör s'pöl troàla pò a moltiplicà 'l sémi perimetèr del rómbo per ol ràgio dèl sércc dizegnàt dèt in del rómbo.


text:
La Cluse
La Cluse l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Étienne-en-Dévoluy, del circondàre (arrondissement) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de Ciaf dei metadati sbagliada 05 042 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 40,15 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1027 méter a 'na altèsa màsima de 2683 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Prunus
Prunus l'è 'l nòm de 'n zèner botànich inserìt endèla famìa de le Rosaceae. El té 'nsèma de piö de duzènt spéci de piànte a portamènt de piànta o de boscàl, 'ntra le quài gh'è la brògna (Prunus domestica; brügna in Lumbard Ucidental), l'ambrognàga (Prunus armeniaca; mugnaga in Lumbard Ucidental), el pèrsech (Prunus persica; pèrsegh in Lumbard Ucidental), la saréza (Prunus avium; scirésa in Lumbard Ucidental), la maréna (Prunus cerasus) e la màndola (Prunus dulcis; armandura in Lumbard Ucidental), che i è piànte de fröta cunusìde e sfrötàde de l'òm en agricültüra zamò de tancc sècoi.
'Na quach spéce l'è dopràda apò come piànta ornamentàl per la fiuridùra rigugliùza e delicàda, come per ezèmpe 'l Prunus serrulata (sura de töt i cultivar Kanzan, Amanogawa, Pendula), 'l Prunus cerasifera, che 'l gh'à i fòie róse, e 'l Prunus subhirtella. Dovràt de spès per fà i séze in sità, dezà che l'è röstech e 'l sopórta bé de ès teàt, l'è 'l Prunus laurocerasus.
En natüra, endel'àrea de la Pianüra Padàna l'è bastànsa difundìt el Prunus padus e 'l Prunus spinosa o brognöl che se 'l tróa de spès in di séze e 'n di filàr de piànte.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i g'ha sich pétali e sich sépali e de sòlet i và del biànch al ròza.
La fòia l'è sèmpia e de sòlet lanceolàda. L'òrlo l'è capetàt.
El fröt de töte le spéci del zèner Prunus i è dele drùpe condèn giandì piötòst gròs fài sö de lègn.


text:
Chenopodium bonus-henricus
El Chenopodium bonus-henricus L., 1753 (en bresà: coméda) l'è 'na piànta erbàcea perène de la famìa de le Amaranthaceae o de le Chenopodiaceae segónt la clasificasiù del Cronquist.
Cuntegnüü
Murfulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta perène de tìpo erbàceo ma ale ólte quàze arbustìf, a portamènt erèt-acendènt a fùrma piö o méno piramidàl. Chèste piànte le vé clasificàde cóme “apétale" perchè le g'ha mìa la coròla (el pereànse el gh'è ma l'è ridót). La piànta la g'ha 'n udùr de èrba bastànsa fastidiùs e 'n "indümènt" farinùs caraterìstich söi gamp e söle fòie. L'altèsa de tèra de chèste piànte la pöl varià tra i 20 e i 60 ghèi. La fùrma biològica de la spéce l'è "emicriptòfita scapùza" (H scap); cioè i è piànte perèni coi böcc che pàsa l'envéren a l'altèsa del teré e condèn as fiuràl che stà sö drit e de spès sènsa (o con póche) fòie.
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le raìs i è segondàrie e le part del rizòma.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Part ipogèa: la part sotatèra del gamp l'è 'n rizòma de gròse dimensiù.
- Part epigèa: la parte aèrea del gamp l'è erèta-ascendènta co la superfìce scanalàda e la fùrma cilìndrica. La piànta la g'ha 'n gamp sèmpe e póch ramùs.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La dispuzisiù de le fòie söl gamp l'è alternàda. Le fòie i è 'ntréghe e de la bànda de sóta i è farinùze; le g'ha 'l gambì e la fùrma l'è saetifórme o triangolàr, astàde co la bàze troncàda. De sòlet el culùr l'è vért scür ensìma e piö ciàra de sóta. Dimensiù de la làmina de la fòia: larghèsa 3 – 7 ghèi; linghèsa 5 – 8 ghèi.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa la g'ha mìa bràtee ma l'è fuiùza endèla part piö bàsa; la fùrma l'è chèla de 'na spìga de glomèruli infórmi bèi spès, interumpìda en sèrte póncc e de culùr rós-maròn. Ògna glomèrulo el g'ha dét divèrsi fiùr glubùs vércc e sèsii. La 'nfiurescènsa de sòlet l'è terminàla, però apò a la sèa de le fòie piö bàse se pöl troà dei glomeruli de fiùr. La 'nfiurescènsa terminàla l'è lónga tra i 5 e i 20 cm. I glomeruli i è de 3 – 5 mm de diàmetro.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è ermafrudìcc, pentàmer (i vertezèi – càles e stam - i è furmàcc de da 5 parcc) e atinomòrf. Dimensiù del fiùr : 1 – 2 mm.
-
-
- * P 5, A 5, G (2) (sùpero)[1]
-
- Càles: el càles l'è furmàt de 5 parcc saldàde 'nsèma, a la bàze le fùrma 'n tübo ma co le estremità lìbere. Chèsti elemèncc en chèsto càzo i vé ciamàcc tépali o sedenò sepalòidi. La part lìbera l'è oblónga e elìtica co la pónta atùza. La cunsitènsa l'è erbàcea. Apò a chèsti elemèncc i è farinùs e i cuàrcia zó bùna part (ma mìa töt) del fröt quan che l'è madür; el sò culùr l'è maròn/rós suratöt quan che l'è arènt a la frütificasiù. El tübo l'è lónch: 0,4 – 0,6 mm. Dimensiù de le parcc lìbere: longhèsa 0,8 – 1,5 mm; larghèsa 0,5 – 1,1 mm.
- Coròla: la coròla la manca (aspèt caraterìstich de töt el zèner Chenopodium, ma apò a de la famìa.
- Androceo: i stam i è 5 endèi fiùr terminài de la 'nfiurescènsa, envéce i fiùr endèle puzisiù piö laterài i stam i pöl véser 2, 3 o 4; la puzisiù dei stam l'è opòsta ai tépali.
- Gineceo: i stìi i pöl véser du col stigma bìfit [2]. El gineceo l'è bi-carpelàr söndèn ovàre sùpero uni-loculàr co la placènta centràla lìbera de la qual se pöl furmà 'na càpsula monospèrma.
- Fiuridüra: da zögn a setèmber.
- Empulinasiù: per mès dei insècc.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula che quan che la é madüra la deènta carnùza e sücùza. Ògna fröt el g'ha dét apéna en granì de somésa maròn, a püntì picinì, a fùrma obovòide o apò rotónda. El perecàrpe (part estèrna del fröt) la rèsta bèla tacàda. Dimensiù del granì de somésa: 1,5 - 2 mm.
Difuziù e habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Geoelemènt: el tipo corològich (àrea de urìgin) l'è Circumboreàl. La vé cunsideràda 'na spéce uriginària dei mucc de l'Euròpa.
- Difuziù: L'è 'na piànta difundìda en töta Euròpa e comùne pò a 'n divèrse ótre bànde del mónt de la Siberia a l'Amèrica del nòrt.
- Habitat: sö le Alpi e söi Apenì se la tróna 'ntra 'l bósch de castègne e 'l lìmite de le cunìfere, entùren a le màlghe, endèi pòscc mìa cultiàcc o rüderài ma bèi gras (cunsimàcc de le bès•ce che pascùla). El teré preferìt l'è tat chèl calcàreo come chèl silìceo col pH nèutro, con tat nütrimènt e 'l teré piötòst sèch.
- Difuziù altitudinàla: söi mucc chèste piànte se p.ol troàle dei 500 enfìna ai 2100 méter, cioè dei piani vegetasiunài: montà e subalpì.
Fitosociologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pónte de vìsta fitosociològich el Chenopodium bonus-henricus l'aparté a la comunità vegetal[3]:
-
- Formasiù: de le comunità perèni nitròfile
- Clas: Artemisietea vulgaris
- Ùrden: Onopordetalia acanthii
- Aleànsa: Arction lappae
- Ùrden: Onopordetalia acanthii
- Clas: Artemisietea vulgaris
- Formasiù: de le comunità perèni nitròfile
Üzo 'n cuzìna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta che se conós de la antichità (i inglés i l'ha cultiàda 'nfìna al sècol XVIII) e apresàda èper le sò qualità nutritìve.
'Na ólta l'ìa cunsideràda en maià de poarècc, al dé d'encö l'è 'nvéce riceràda e isé de spès l'è ogèt de racòlte indiscriminàde. Se la fà nà compàgn de 'na verdüra normàl, a lès o saltàda 'n padèla col botér (compàgn de le spinàse che i è sò paréte). De sòlet se càta i böcc zùegn e le séme prim che le nàghe 'n galèl.
Sinònim botànich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spéce Chenopodium bonus-henricus le stàda desegnàda 'ndèl tép con vàri nòm botànich. Chèi dopràcc piö de spès i è:
- Agathophytum bonus-henricus (L.) Moq. (1834)
- Anserina bonus-henricus (L.) Dumort. (1827)
- Atriplex bonus-henricus (L.) Crantz (1766)
- Blitum bonus-henricus (L.) C.A.Mey.
- Chenopodium esculentum Salisb., (1796)
- Chenopodium hastatum St-Lager in Cariot (1889)
- Chenopodium ruderale St-Lager (1880), non Moq. in DC.
- Chenopodium sagittatum Lam. (1779)
- Chenopodium spinaciifolium Stokes. (1812)
- Chenopodium triangulare Dulac [1867,
- Orthospermum bonus-henricus (L.) Schur
Riferimècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.dipbot.unict.it/sistematica/Chen_fam.html Tavole di Botanica sistematica
- ↑ http://www.efloras.org/florataxon.aspx Floras Database
- ↑ AA.VV. Flora Alpina.Vol.1, pag.238, 2004 - Zanichelli - Bologna
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Giacomo Nicolini, Enciclopedia Botanica Motta. Prim vülüm - 1960 - Federico Motta Editore - Milano
- Sandro Pignatti, Flora d'Italia. Prim vülüm - 1982 - Edagricole - Bologna. ISBN 8850624492
- AA.VV., Flora Alpina. Prim vülüm - 2004 - Zanichelli - Bologna
- Alfio Musmarra, Dizionario di botanica - 1996 - Edagricole - Bologna
- Eduard Strasburger, Trattato di Botanica. Segónt vülüm, 2007 - Antonio Delfino Editore - Roma. ISBN 8872873444
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Index synonymique de la flore de France
- Plants For A Future
- Fungoceva.it
- Chenopodium bonus-henricus eFloras Database
- Chenopodium bonus-henricus Flora delle Alpi Marittime Database
- Chenopodium bonus-henricus Flora Italiana - Schede di botanica
- Chenopodium bonus-henricus GRIN Database
- Chenopodium bonus-henricus IPNI Database
- Chenopodium bonus-henricus Tropicos Database
- Chenopodium bonus-henricus Catalogazione floristica - Università di Udine


text:
Tèxas
Al Tèxas (Texas in Inglés, a s lèś /ˈtɛksəs/) 'l è 'n stat di Stat Unî nâ al 29 ad Dicémbar dal 1845 ch'al s cata in dal sud, a 'l sèntar, dal paéś. 'L è cgnusû cuma Lone Star State (Al stat dla stéla da par lē) e al sò mòt 'l è Friendship (Amicìsia).
La sò capitàla l'è Austin cun Houston, Sant Antóni, Dallas, Fort Worth e El Paso atri sità impurtànti. La sò siggla pustàla l'è TX. La paròla Texas la daśvèṅ da 'l Táysha, ch'in dla léngua druàda da gl'indiàṅ Hasinai a vōl dir “da la stésa banda” o anc “amìg”.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su 'l alevamènt dal bèsti, l'indùstria dal petròli e in sla tecnulugìa élta.
Geugrafìa
Davśèṅ a lò i s càtan: al Mèsic Nóṿ a nòrd-òvest, 'l Oklahoma a nòrd, 'l Arkànsas a nòrd-èst, la Luiśiàna a èst e al Mèsic a sud. Cun na superfìsi ad 696.241 km² 'l è al stat più grand dòp l'Alàska.
Al paéś al s cata a nòrd dal fiùm Rio Grande e al gh'à dal piàni, di deśèrt, dal furèsti, dal palùdi, dal muntàgni e di pòst séc.
Pupulasiòṅ
La pupulasiòṅ texàna l'è dimóndi misćia, ma quàśi tut i èṅ o biànc o négar. P'r al cinsimènt dal 2006 la ś divìd acsè:
- 82,7% biànc
- 11,9% afroamericàṅ
- 3,4% aśiàtic
- 1,2% misć
- 0,7% indiàṅ americàṅ
- 0,8% hawaiàṅ e àtar pòpui dal Pasìfic
C'n i sò óltar vint-siē migliòṅ 'd abitànt (dat dal 2012), al Tèxas l'è al stat americàṅ cun più abitànt ad tut dòp la Califòrgna.
Pulìtica
Al Tèxas 'l è 'n stat ch'al strica 'l òć a la dèstra da dimóndi tèmp (specialmènt da i tèmp dgl'elesiòṅ dal presidènt Ronald Reagan ch'l à vìns lè in dal 1980) ma prima i ér'n i demucràtic a cmandàr là, difàti sōl quàtar vòlti i texàṅ i ìvan sarnî di presidènt republicàṅ in dla stòria lōr. Al guvernadōr 'd adès, da 'l 2000, 'l è Rick Perry dal Partî Republicàṅ.


text:
- Sur Giachen Antoni Berchter de Camischollas, † 1765.
- Sur Gion Antoni Berchter de Muster, Notar apost. † 1781[1]
- Sur Nicolaus Berchter de Segnas, † 1798
- Sur Tumaisch Dionis Berther de Muster, † 1809.
- Sur Gion Battesta Berther de Muster, † 1816.
- Sur Gion Ludivic Berther de Muster, † 18...
- P. Adalgott Berther de Segnas, O. S. B. a Muster, † 1875.
- Sur Paul Benedetg Berther de Rabius, Canonic e Decan dil capetel grond, † 1878 etc.
♣♣
Suenter haver giu anflau il sura document, havein nus considerau per in act de dueivladat de publicar quel e rectificar cheutras in'errur de nossa historia, che ha cuzau varga 250 onns. Nus anflein quella rectificaziun per dueivla e gesta gia visavi nies Cumin, sin il qual ei schischeva entochen ussa la zanur ded esser secontenius sin moda nuncorrecta encunter acts officials de Sia Sontgadad Papa.
Nus anflein quella publica rectificaziun per dueivla e gesta era visavi la veglia schlateina Berchter, oravontut visavi la respectabla personalitat de Mistral Giachen Berchter, che ha stoviu spitgar sin quella ditg avunda, mo nua che nus savein denton dir oz cun il psalmist: Judicium et iustitiam in Jacob tu fecisti (98,4). Ti has schau contonscher dretg e giustia il Giachen.
— FINIS. —
- ↑ Co ils spirituals vegnevan pri si dad in temps dallas vischnancas, vesein nus vid quei excellent spiritual Sur Gion Antoni. Suenter esser staus 7 onn caplon a Curaglia eis el vegnius elegius 1734 sco plevon a Schlans per 2 onns. 1736 eus el vegnius confirmaus per 4 onns; 1740 confirmaus per 7 onns; 1747 confirmaus per 4 onns; 1751 medemamein per 4 onns; 1755 confirmaus per 6 onns; 1761 medemamein per 6 onns. — 1767 ha el resignau voluntariamein silla pleiv da Schlans ed ei serendius sco caplon a Cavadiras, la quala pervenda el ha fatg se. Persuenter havevan ils vischins de Cavadiras de clomar la familia Berchter a vitg Muster, curch' ei era de prender si in niev caplon. Era haveva in spiritual ord la parentella Berchter la preferenza sin la pervenda da Cavadiras. — Sur G. Antoni Berchter ei morts a Cavadiras ils 8 de Zercl. 1781 e satraus leu en baselgia avon igl altar grond. La platta cun l'arma dils Berthers ed inscripziun, che cuvreva sia fossa tochen 1899, survescha ussa per sulada ordaifer la baselgia, sper il clutger.


text:
Ludovico Ariosto
Artécol in dialèt arzân
Ludovico Ariosto (Rèz 8 setèmber 1474 – Frèra, 6 lój 1533) l'é stê un povēta, scritōr, scritōr ed cumèdi dramâtichi, avtōr ed Orlando furioso.
La véta[modifica | mudéfica la surzéia]
Só pêder Nicolò, ed faméja nobil, al fêva pêrt dla cōrt dal dóca Ercole I d'Este e l’éra cmandânt dal presédi militêr d’ j Estèins a Rèz. La mêdra, Daria Malaguzzi Valeri, l’ éra ‘na nôbil ed Rèz. Ludovico la inviê da préma, per vòja dal pêder, di stódi ed lèg a Frèra che a j à piantê lé dôp pôch tèimp per impgnêres dal tót insém ai stódi leterâri sóta la guîda dal frê Gregorio Da Spoleto.
L'Ariôst al frequentêva, ind al fratèimp, di stódi ed filoṣoféia ind l’universitê ed Frèra acsé al ‘s é pasionê ânca a la poveṣéia popolêra. Dvintê amîgh ed Pietro Bembo, l’à spartî sêgh l'intuṣiâṣem e la pasiòun pr’ al j-ôpri dal Petrarca.
A l’impruvîṣa mōrt dal pêder sucèsa int al 1500, Ludovico al ‘s é catê a tgnî adrê a la faméja; per còst as véd "ublighê" a tōr l'incâregh ed capitân dla rôca atâch a Canósa. Dôp turnê a Fréra, l’é andê a lavurêr pr'al cardinêl Ippolito d'Este (fiôl d’ Ercole e fradél d’ Alfonso d'Este), pr’ utgnîr soquânt benefési ed cêsa, dôp al ‘s é fât ânca cèregh. In sté peréiod dòunca, a câṣva dal facèndi diplomâtichi e pulétichi ch’ as duvîva impgnêres, an gh’îva mìa al tèimp d’intresêres a la leteratûra. Dôp la môrt dal pêpa Giulio II della Rovere, l'é stê numinê pêpa Leone X (Giovanni de' Medici) ch’ l’ îva despés manifestê stéma e amicésia ind i cunfrûnt ed l’Ariôst. Al povēta al cunsidrêva Róma al cèinter culturêl italiân ed préma impurtânsa, decidènd acsé d’andêr a la cória papêla cun la sperânsa de spustêres là dôp avèir utgnû ‘n incâregh, mó nisûn incâregh a gh’é stê ufêrt.
Còsta l’é stêda ‘na delusiòun per Ludovico, mó a l’ istès tèimp l’é cumincê per ló un peréiod bòun, duvû sia a mutîv d’afét che a mutîv profesionêl. L'Ariôst al 's é inamurê ed 'na dòna, Alessandra Benucci, mujêra ed un mercânt fiurintèin, Tito Strozzi, ch' al frequentêva la cōrt estèins per afâri. Dôp ch' l' êra armêsa vèdva, la dòna la 's é trasferîda a Fréra cuminciànd un rapôrt cun al scritôr (D. Ariôst). L'Ariôst l'êra sèimper stê retentîv vêrs al matrimòni, per còst al 's é spusê sôl dôp ân in grând segrêt per la paûra ed pêrder i benefési ed cêsa che gh'êren stê dê. La cuntitèsa ind al câmp profesionêl invêci, l'à gh'é stêda dêda da la publicasiòun 'dla préma edisiòun ed l' Orlando furioso, poēma divîs in 40 cânt ch' l' îva cumincê la scritûra 11 ân préma edla publicasiòun.
Cîrca 11 ân dôp, l' à rifiutê l'incâregh d' imbasiadōr papêl, l'à spieghê che i mutîv che l'àn persuâs a rifiutêr l'êra al desidéri d'armâgner a ténder al só ôpri in tranquillitê e d'armâgner atâch a só mujêra. Dimòndi dal só ôpri in ségvit, dôp èser stêdi revisiunêdi, în stêdi argumèint ed rapresentasiòun teatrêli. I viâṣ in sté peréiod per l'avtōr în mìa stê pôch dal mumèint ch' l' é andê a Mòdna a fêr de scôrta a l'imperadōr Carlo V ed pasâg int al Stêt Estèins e in ségvit l'é andê a Firèinsa, a Venèsia e a Mântva, per incuntrêr incòra Carlo V. Turnê a Fréra al môr al 6 ed lój dal 1533.
Ludovico l'é stê suplî préma ind la cêsa ed S. Benedèt a Fréra e in ségvit l'é gnû suplî cun grând unōr a Palâs Paradîs.
a chi piace la chierca ,a chi la spada,
a chi la patria,a chi li strani liti.
Chi vuole andare a torno,a torno vada:
vegga Inghelterra, Ongheria, Francia e Spagna;
a me piace abitar la mia contrada.»
Al j ôpri[modifica | mudéfica la surzéia]
Orlando Furioso
Al sâtri[modifica | mudéfica la surzéia]
- I – al rifiût d'andêr a drê al cardinêl Ippolito ad Agria (Ungheria)
- II – polèmica cuntèr la côrt papêla
- III – al mèt in mòstra al só idêl ed véta scét e rententîv ed miri mundâni
- IV – permanèinsa i Garfagnâna. Al spiêga la só véta difècila e l'ascra vêrs Fréra e la dóna ch'al vrîva bèin
- V – cunséli insèma al sciēlta ed 'n bòuna mujèra
- VI – (al Bembo) l'arcûrda i stódi ed leteradûra fât
- VII – mutîv ch 'l ' ân invujê a rifiutêr la cârica d' imbasiadōr a Ròma.
Al j ôpri teatrêli[modifica | mudéfica la surzéia]
- La Tragedia di Tisbe (1493)
- La Cassaria (1508)
- I Suppositi (1509)
- Il Negromante(1520)
- La Lena (1528)
- Studenti (1518)


text:
Quarten
Quarten a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Sarganserland, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 61.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2723 abitant.
El cumün de Quarten al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alt Sankt Johann, Amden, Engi (GL), Flums, Mühlehorn (GL), Obstalden (GL), Sool (GL), Walenstadt. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quarten l'è staa menziunaa la prima völta in d'un ducüment ufizial in de l'ann 840 col nom de in Quarto.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Quarten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Adatamënt de veicui per chëi de familia
N sorvisc di raiuns soziai
Descriziun generala
Ala persones che à n cumëmber de familia cun n nciamp (articul 1, coma 4 dla lege pruvinziela di 30 de juni 1983, nr. 20), ti vëniel cunzedù n cuntribut per l adatamënt di mesuns de trasport. Persones cun nciamp che sta tresora te na strutura d’albierch ne pò nia unì cunscidredes coche cunvivëntes de familia.
D’autra nfurmazions pudëis giapé tl art. 27 dl D.P.J.P.30/2000, tla verscion en forza.
L cuntribut reverda i adatamënc a motors y ai auti coche udù dant dal articul 15 dla lege pruvinziela di 30 de juni 1983, nr. 20, tla verscion en forza.
Condiziuns d’azès
La persones nunziedes tlo dessot à la rejon de giapé prestazions de assistënza economica sce les sta, dan fé na dumanda, da almanco sies mënsc stabilmënter y tresora te Südtirol:
- zitadins talians
- zitadins de n stat dla Union europeica
- zitadins de stac terc cun na permiscion de permanënza-Ue a tëmp lonch data ora dala Talia
- persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de muciadifs
- persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de defendura sussidiera.
Oradechël à nce chësta persones rejon de giapé la prestazins de assistënza economica, sce dan fé na dumanda àles si residënza anagrafica permanënta y stabila da almanco sies mënsc te Südtirol:
- zitadins de stac terc
- persones zënza zitadinanza.
Terminns
Te uni mumënt iel mesun fé dumanda pra l Servisc soziel cumpetënt – Servisc de assistënza ecunomica soziela.
Documënć che va debojëgn
- DOMANDA PRESTAZIUN DE PRÖM LIVEL
- „Autozertificazion de bujën de cura“
- „Autozertificazion genitor singul“
Cosć
La nuzazion de chësc servisc ie gratis.
Referimënt a normes de lege; regolamënć
Regulamënt d’esecuzion en cont di pruvedimënc de assistënza ecunomica soziela y dl paiamënt dla tarifes ti servijes soziei: Decrët dl Presidënt dla Jonta pruvinziela di 11 de agost dl 2000, nr. 30, tla verscion en forza
Regolamënt sön le relevamënt unifiché dl davagn y dl patrimoni: Decret dl Presidënt dla Provinzia di 11 de jenà dl 2011, n. 2
Criters por ći che reverda les prestaziuns finanziares a bëgn dles porsones cun handicap preodüs tl DPP 30/2000: Deliberaziun di 10 de jügn dl 2013, n. 873
Plata internet:
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Ënt competënt
Sozialsprengel Obervinschgau
Unité aministrativa competënta
Finanzielle Sozialhilfe
Misciun
Marktweg 4, 39024 Mals
Telefonn
0473 83 60 00
Fax
0473 83 60 06


text:
Svìzzera
La Cunfederaziun Elvetica o Svizera (Italian: Svizzera, Confederazione Svizzera; Tudesch: Die Schweiz, Schweizerische Eidgenossenschaft; Frances: Suisse, Confédération suisse; Rumanc: Svizra, Confederaziun svizra) al è una cunfederaziun de statt (i cantun) de l'Europa centrala; la gh'ha per vesin Germania, Francia, Italia, Austria, e Liechtenstein. Quest paes chì al gh'ha una fort tradiziun de neutralità pulitica e militar, però anca de cuuperaziun internaziunala, vist che l'è la sed de tantin urganizaziun internaziunai.
La versiun latina del sò nom ufizial: Confoederatio Helvetica, la cunsent da catà minga föra vüna di quatru lengui ufizial. La sua abreviaziun: CH, a l'è quela che se dövra per identificà i dumini web che se referissen a la Svizera a l'Internet.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1291, di representant di trii cantun d'Üri, Svitt e Unterwald a firmen la Carta de l'Alianza, che i üniss in de la lüta cuntra el guvernu di Asburgh, che a quel temp el cuntrulava el tron tudesch imperial del Sacru Imperi Ruman. In la bataia de Morgarten del 1315, i Svizer a baten l'esercit di Asburgh secüranduss inscí una semi-independenza cume Cunfederaziun Elvetica.
In del Trataa da Westfalia dal 1648, i paes eurupei recugnussen l'independenza de la Svizera dal Sacru Imperi Ruman e la sua neutralità. In del 1798, i esercit de la revulüziun francesa ocüpen la Svizera. El cungress de Viena del 1815 restabiliss la independenza svizera e i putenz europei aceten de recugnuss de manera permanent la neutralità del paes.
La Svizera l'adota una custitüziun federal in del 1848, refurmada prufundament intal 1874, che la stabiliss la respunsabilità federala par la giüstizzia, la defesa e 'l cumerc. A partì da alura, l'è cuntinua la süperiurità pulitica, ecunomica e suciala che l'ha caraterizaa la Svizera.
I Svizer a hin cugnusüü per la sua storica neutralità e par avè minga participaa militarment ai guer mundial. In del 2002 la Svizera la regiung pienament i Naziun Ünii.
Guvernu e pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strütüra da l'urganizaziun pulitica de la Svizera la se basa sü trii nivei: Cumün, Cantun e Cunfederaziun. Quest trii ambit i gh'ha una ampia autunumia. In cas de dübi, la presa de decisiun la gh'ha lögh in de l'ambit cantunal o cumünal. Questa circustanza la permet che 'l nivel püssee a val da la sfera pulitica naziunala, el Cumün, el gh'abia anca un alt spazzi d'autunumia. I materii che 'l Cumün l'è minga in cundiziun de regulamentà deperlüü a hin avucat dal Cantun, i cumpetenz del qual, al sò turn, a hin cumplementaa da quii de la Cunfederaziun. Questa atitüdin de cuurdinaziun e süport se ciama sübsidiarietà, e l'evita la prepunderanza d'una aministraziun centrala e la cunced dumà aziun de süport a la Cunfederaziun.
Cunt urigin in del termin latin "confœderatio", el cuncet de federalism el gh'ha cume finalità l'üniun de ent statal equiparabil, la suvranità de la qual la gh'ha da ral è garantida da l'istessa. El federalism svizer se carateriza pel sò interess a mantegnì l'autunumia di Cantun, la qual cossa la süpon un principi de la gestiun pulitica del paes: prend el nümer de decisiun püssee grand che se pöö in d'una forma des'centralizada.
El püssee alt pudè legislativ l'ustenta l'Assemblea Federal (el parlament), che l'è cumposta da dò Camer (el Cunsei Naziunal e 'l Cunsei di Stat).
I drecc e i cumpetenz de tücc düü i Cunsei a hin identich. I Parlamentari desenvilüpen i sò atività pulitich paralelament a la sua vita prufessiunala e se reünissen nurmalment quatru völt a l'an int i sessiun urdinari (vöna ogni trii mes), che a düren tre setiman.
El Guvernu de la Svizera a l'è cumpost da un Culegi, che in alter paes a l'è equiparabil al Gabinett o al Cunsei di Minister; el cunsist de set member e 'l se ciama Cunsei Federal. Quest organ chì al custitüiss, dal 1848, l'esecütiv naziunal. Ogni an, vün de quest set member a l'è cataa föra cume President del Cunsei e del stat; de tüta manera, a l'esercita dumà una funziun representativa.
I Svizer cun drecc a vutà poden inflüì sü la marcia de la Cunfederaziun e di Cantun minga dumà a travers i eleziun, ma anca fasend üs de düü strüment: l'iniziativa e 'l referendum.
Urganizaziun puliticu-aministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Cunfederazziun Elvetica la se divid in 26 cantun:
I cantun a hin dividüü in 2889 cumün. Ogni cantun el gh'ha la sua propia custitüziun, pudè legislativ, guvernu e curt.
Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paesagg svizer a l'è caraterizaa dai Alp,
un'alta cadena muntagnusa che la passa a travers de la zona central e del süd del paes. Tra i alt pich di Alp Svizer a gh'è 'l Pich Dufour che 'l tuca i 4.634 meter sura el nivel del mar. In de Pich Dufour sa tröven nümerus valad e giazzee.
Da 'stu lögh i vegnen föra un quaj di fiüm principal da l'Europa, tra i quaj el Renu, el Rodan, l'En, e 'l Tesin; quij fiüm chì a riven fin a di lagh cume per esempi el Lagh Leman, el Lagh de Zürigh, el Lagh de Neuchâtel e 'l Lagh de Custanza. La partida nord de la Svizera, la püssee pupülada, l'è anca püssee averta; de tüta manera l'è mediament muntagnusa. El clima svizer a l'è nurmalment temperaa, però al pöö varià un bell poo secund la lucalità, a partì dal clima sever de l'alta muntagna fin a rivà al dulz micru-clima insübrich de la part süd.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malgraa l'assenza da resurs natüraj, l'ecunumia svizera la figüra tra i püssee prosper e desvilüpaa del mund. Urientada ai servizzi, cume i banch e i sicüraziun e la mecanica de precisiun, el paes el prudüss suratüt di ben cunt un fort valur giuntaa. El nivel de vita a l'è vün di püssee elevaa in Europa. De pü, la sua stabilità e neutralità i han traa un gran nümer de capital furest e d'urganizaziun internaziunal cume l'Urganizaziun di Naziun Ünii.
Da tradiziun, la prima part da l'ecunumia svizara che s'è svilüpada l'è quela tesila: la lauraziun di pagn, sura tüt in dal Cantun da San Gal e da Zürich. Cul pasà di agn l'indüstria tessila l'è quasi scumparida: la Svizara la s'è specializada, a l'incuntrari, a fa i machin par ul tesil (i telar mecanich, par esempi). Da quela indüstria chi, l'è nassüü quela da precisiun che anmò incö la vegn ricugnussüda ca l'è impurtanta.
A Basilea s'è svilüpaa l'indüstria chimica, a la fin dal Votcent e in di prim dal Nöfcent. Prima da la prima guera mundiala l'eva un quint da quela tudesca, ma l'eva istessa, par grandeza, da quela da tüt i paes da l'Europa metüü insema. Dopo la segunda guera mundiala, l'indüstria chimica la s'è cuncentrada süla prudüziun da medisinn. I impres püssee gross e cugnussü a hinn la Novartis e la Roche, che lauran tantu föra da la Svizara.
In dala Svizara rumanda ul desvilüp ecunomich l'è stai tantu inflüenzaa da la Rifurma di Prutestant. A Ginevra a hinn nassüü i prim banch specializaa in dala gestiun di patrimoni privaa e in dal investiment in dal debat püblich di Stat (Piemuntes-Savoia, frances, danes, ...). I banch s'hinn desvilüpaa ben parchè i Rifurmaduu da Ginevra (suratüt ul Calvin) metevan mia da limit a l'interes sü i debat e sü i danee prestaa. Ultra ai banch, ala fin dal Ses'cent i è rivaa in Svizara i prutestant che scapava di catolich frances, che an purtaa scià l'indüstria di urelocc. Ala fin dal Nöfcent l'indüstria di urelocc l'eva in crisi e sa pensava da liquidala, da vendigala ai Giapunes. Però un imprenditur mez american e mez libanes che al stava in Svizara, ul Nicholas Hayek, l'è riüssii a rimetala in urdin: l'ha creaa la Swatch (una parola che la vegn da Second e Watch), la fabrica specializzada a fa di ureloc da plastiga, tantu culuraa, mia tantu custus, ma che i funziona ben. E par che l'è riüssii.
L'indüstria di rop da mangià la fa anca part da la tradizun svizara: chi i gent di munt an sempru lauraa ul lacc e par conserval favan ul furmacc. Anmò in dala svizara rumanda a i incuminciaa a mercia sü ul lacc cul cacao e i nisciöl e an fai ul ciculat. La Svizara la s'è propri cuncentrada süla lauraziun dal lacc e tra i do guer mundiai l'a cuminciaa a fa ul lacc in pulbura da vendigh ai suldaa american e ingles. Pöö l'ha pensaa da fa ul cafè cuncentraa da slunga là cun l'aqua. L'eva la Nestlé che l'ha fai un Nescafé. Mo l'è vüna di impres püssee gros da rop da mangià.
Dala fin dal Votcent i Svizar an cumincià a urganizà ul setur türistich: i prim che vegneva scià evan i Ingles che vureva vidè i muntagn. L'è stai l'ucasiun da fa ammò püssee bel ul paes (da tegnal bel net, mia rüinal cun trop custrüziun, cüral) e da met in cantier i feruvii di muntagn (cum'è la Feruvia Retica, che mo' l'è patrimoni da l'UNESCO). In dal Nöfcent è rivaa sempru püssee türista che sura tüt vurevan scià: s'è svilüpaa suratüt i post di Grisun (Davos, Arosa, San Moritz), in dal Oberland bernes (Interlaken, Spiez) e in dal Goms.
A part quii da Ginevra (che però l'è vegnüda denta in dala Svizara dumà in dal 1815) i banch mist - üniversai - (dunca i banch che fa investiment indüstriai e tiran sü i risparmi) in Svizara hinn rivaa cun un puu da ritard. S'evan difundüü tantu i cass da risparmi in di prim dal Nöfcent, ma bisögna specià la segunda metà dal Votcent par vidè i gross banch indüstriai. I püssee gros in qui da Basilea (ul Baslerbankverein, mo la sa ciama UBS) e da Zürich (Crédit Suisse) che in nassüü per ütà ul svilüpp di feruvii. Poch prima dala segunda guera mundiala s'hinn specializaa a gestì i patrimoni privaa, cumé favan prima i banch privaa da Ginevra. Dopu la guera in Svizara i è vegnü scià un bel puu da danee di alter paes. Da solit sa dis tri mutiv: la stabilità dal paes e dala sua muneda (ul franch, che al sa möf mai e l'ha mia cugnussüü l'inflaziun dal march tudesch, dala lira o dal franch frances), ul principi dala discreziun par ul client (chi ul Staat al po mia dumandat quel che gh'heet da part) e la sicüreza dal paes, sura tüt quela istitüziunala (i legg cambian rarament, mia d'un di cun l'altru) ma anca la sicüreza dala criminalità, che in Svizara l'è pitost basa.
Cültüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Svizera l'è stada inflüenzada da divers di magiur cültür europei, a partì dai sò pràtich cültüral fin a rivà a i sò idiomm. In Svizera esísten quatru idiom ufizial: tudesch, frances, italian e rumanc. El tudesch a l'è parlaa al nord e centru dal paes (64%, giald): a l'è par la püpart el dialet svizer cugnusüü cume Schwyzertüütsch, però int i media da cumünicaziun sa dövra el Tudesch.
El frances a l'è parlaa a ovest (19%, purpura).
Al süd al esiist una sitüaziun de diglussia lumbard/italian (8%, verd), e chì el Lumbard a l'è ben preservaa e vital; in di media de cumünicaziun se dövra l'Italian, però di trasmissiun in lumbard a hin ucasiunalment trasmetüü.
Ültim, ma minga daree, una zica minuranza la parla rumanc, in del cantun süd-est di Grisun (<1%, vermèi). Un bell poo de Svizer a parlen püssee d'un idioma; e 'l 20% de la pupulaziun al 'è furmaa da resident e lavuradur tempurari stragnee.
La religiun püssee praticada in Svizera al è el catolicesim ruman o ambrusian, al qual al apartegn ul 41% da la pupulaziun; dopu al ven ul 40% da prutestantesim e, dopu la imigraziun el s'è stabilii l'Islam cunt un 4% da la pupulaziun, e 'l cristianesim urtudoss cunt un 2%. Ul 2,5% el fa part de ges prutestant libar. El 11% el ghe cred no. La stabilità e prusperità de la Svizera, cumbinada cun la sua diversità de pupulaziun l'ha faa sì che vügn i descriven el paes cume un stat cunsuciativ.
I Svizer a hin cugnussüü anca per i sò banch, la sciculada, i furmai e i urulögg.
El 1 d'agust de ogni ann se celebra la Festa Naziunala Svizera. La terza dumeniga da setember, prutestant e catolich ringrazian el Signur per la Svizera.


text:
Televisiån
Artéccol in dialatt bulgnais
La televisiån (parôla nôva ch'la vén dal grîg par "visiån luntèna") l'è ón dî mèz ed comunicaziån pió cgnossó e pió druvè int'al månd, ch'l è la trasmisiån e la difusiån luntèni d'imâgin e 'd són. L'è ón dî mèz ed comunicaziån ed mâsa. All'è stä invantä in dal 1925 a Lòndra, da John Logie Baird.
Considerè l'evoluziån d'la râdio, ch'la psêva trasmétter såul dî són, l'è stè strolghè par tant bâl d inventûr in di mondi 'd pajîs, prémma par l'esêrcit e pô i l'àn spargujè anch' a la zänt sóbbit dåpp la fén d'la secånda guèra mundièl.
Sénd ch'l è fâzil da druvèr e ch'la cåssta anch pôc, l'è stè druvè anch dai giurnalésst e däl staziån radio e anch par trasmétter tànt fôrm ed divertimänt, cme dî film, dî telefilm e varietè bän cgnossó.
Cme la funziånna[modifica | mudéfica la surzéia]
Mänter che pr'al sån as psêva druvèr la téttnica d'la radio, par riprànnder as avéva da druvèr däl nôvi soluziån. I strulghénn ed trasmétter såura un schermo däli imâgin eletrònichi ripraisi par 'na telecamera e 'd trasmétteri pr'äli ånnd d'la radio.


text:
Groninga
Groninga (inscì anca in Italian, Spagnoeu, Latin e Portoghes; Grunnen in de la parlada local; Groningen in Olandes; Grins in Frison; Grunneng in Bass Todesch; Groningue in Frances) a l'è ona città di Paes Bass del nòrd.
La città l'è voeuna di pussee important del nòrd de l'Olanda e l'è 'l capploeugh de la provincia omònima.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Groninga l'è stada fondada intorna a l'ann 1000. L'è vegnuda ben prest on member de la Lega Anseatiga.
In del 1614 l'è stada dervida on'università che la gh'è anmò e che la gh'ha portaa a Groninga on certo splendor anca coltural, oltra a quell econòmigh.


text:
Ernest Rutherford
Sir Ernest Rutherford (nasìt a Brightwater ai 30 de Löi del 1871; mórt a Cambridge, Inghiltèra ai 19 de utùer del 1937) l'è stat en chìmich e fìzich britànich de urìgin Neo Zelandéza. L'è cunsideràt el pàder de la fìzica nücleàr. El g'ha scuprìt i ràgi àlfa e i ràgi béta e pò a 'l fenòmeno che fà che la radioatività la compórta 'na dizintegrasiù de l'elemènt chìmich che 'l la emèt. Chesta öltema scopèrta la g'ha valìt el prémio Nobel per la Chìmica endèl 1908. L'è stat sèmper lü a mèter en evidènsa l'ezistènsa de 'n nùcleo atòmich, endèl quàl gh'è ünit ensèma töta la càrica elètrica puzitìva e quàze töta la masa de l'àtomo, e a rià a fà la prìma trasmutasiù artificiàl.
Semài che 'ndèla prìma part de la sò vìta el s'è dedicàt en töt e per töt a la sò ricérca, el g'ha 'nvéce pasàt la segónda part a 'nsegnà e a dirìger el laboratóre Cavendish a Cambridge, endóche gh'è stat scuprìt el neutróne e 'ndóche gh'è vignìt a completà la sò furmasiù i fìzich Niels Bohr e Robert Oppenheimer. La sò 'mportànsa en chèsta matéria l'è stàda de 'mportànsa fonsamentàl.


text:
Period de la taola periòdica
In de la taola periòdica, on period a l'è on righ de la taola.
El period indovè el se troeuva on element el vegn dal massim numer quàntich principal che gh'hann i sò elettron; tucc i livèj eletrònich a hinn spartii in sòttalivèj, che vegnen impienii, al cress del numer atòmich, in de la manera mostrada chi de sòtta:
1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p 5s 4d 5p 6s 4f 5d 6p 7s 5f 6d 7p 8s 5g 6f 7d 8p ...
I propietaa chimich e fisich a hinn determinaa per el gròss domà di elettron pussee de foeura; donca element che fann part de l'istèss grupp a hinn semper puttòst simel in del comportament, anca se gh'hann gròss differenz de màssa atòmica; inveci i element de l'istess period, anca se gh'hann valor de màssa atòmica semper puttòst arent fra lor, a manifesten propietaa chimich e fisich diferent.
I period in de la taola periòdica a hinn sett:


text:
Diesel (aziènda)
La Diesel l’è öna aziènda de estìcc de Molvena ‘n pruìnsa de Vicènsa. Nasìda ‘n del 1978, tiràda ‘mpé dal imprenditùr Renzo Rosso, la gh’à negòse ‘n töt ol mónt e l’è dientàda öna aziènda de lièl internasiunàl.
La fà sö tace tipi diferèncc de estìcc, per l’òm e per la dòna, a partì da i jeans e da i magliù per rià a l’intimo. In del 2008 l’è egnìda fò ach la Fiat 500 Design By Diesel, cioè dizegnàda da Diesel.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’aziènda l’è stàcia tiràda ‘n pé in del 1978 da i dù imprenditùr Renzo Rosso e Adriano Goldschmied, che l’éra zamò tiràt ‘n pé prima la AG Jeans. In del 1985 ol Renzo Rosso la compràt la part del sò sòcio e in del 1988 l’è stài ciapàt cóme diretùr creatìf ol Wilbert Das. A fà data da i prim agn noànta del méla e nöf (1900), la Diesel la tacàt a dèrf fò di negòse ‘n töt ol mónt ad ezèmpe ‘n del 1996 l’è stài dervìt fò ü negòse Diesel a Nöa York. Dal fevrér del 2007 i à tacàt a fà sö pò l’intimo e i costöm de bagn per l’òm e per la dòna.
L’aziènda la gh’à piö o méno 2.200 dipendèncc, spandìcc in 17 stabilimèncc ‘mpó ‘n Eüròpa, ‘mpó ‘n Asia e ‘mpó ‘n Amèrica. I negòse che i vènt i estìcc e i acesòre de la Diesel i è 5000 e de chès-ce 300 i è negòse monomarca.
Ol faturàt l’è stacc in del 2005 ‘ntùren a 1,2 miliàrcc de eüro, calàcc a 0,95 miliàrcc de eüro ‘n del 2009. De chès-ce la piö part la è da i jeans e pò da i acesòre e da i estìcc per i s-cetì.
Reclàm in Bergamàsch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'estàt del 2010 la Deisel l'à bötàt fò öna reclàm in Bergamàsch, öna di tàte reclàm bazàde söl islògan 'nglés Be stupid. Sö i cartèlù 'n gir per la sità s'pödìa lès, scrìcc in róss sö fónt nìgher, la scrìcia
Stupid.
Ada che ghè ol negòse
de Disel a Oriosenter.
Pota.
In del tèst gh'è ü quach erùr de scritüra, la prìma paròla l'è ciapàda dall'islògan 'nglés e l'è mia Bergamàsch, de fati 'n Bergamàsch l' sarès mia stupid che l'è 'nglés, ma stüpèt, però l'è ü di póch ezèmpe de reclàm in Bergamàsch.
Intervistàt sö chèsto argomènt dal giurnàl de Bèrghem söl nömer del venerdè 9 de Löi del 2010, l'inzegnèr Gioancarlo Giaàss, ü di bergamàsch che piö l' se dà de fà per ol bé del Bergamàsch, l'à dicc de pensàn ü gran bé de chèsta reclàm, dezà che l'è la manéra piö balòsa per fà èt che la lèngua bergamàsca l'è amò ìa.
L'à pò spiegàt che chèsta l'è mia öna bröta pensàda, o mèi, l'è mia öna stüpidàda, dezà che chèi che i 'nvèst di sólcc i völ vèdega, cioè i völ guadegnà e i l'là fà mia per ol bù tép. Fò sura l'à troàt 'nteresànt che i è pròpe i aziènde de lièl 'nternasiunàl che i dóvra de piö la lèngua locàl in di reclam, fòrse dezà che in del tép de la globalisasiù i à capìt parlà la lèngua de la zét del pòst l'è la manére piö giösta per rià a i clièncc e l'à regordàt i ezèmpe de la Mars e de la Sans Souci che i à dovràt ol vèneto.
Reclàm in Milanés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'estàt del 2010 la Deisel l'à bötàt fò ach öna reclàm in Milanés, öna di tàte reclàm bazàde söl islògan 'nglés Be stupid. Sö i cartèlù 'n gir per la sità e 'nde la métro s'pödìa lès, scrìcc in róss sö fónt nìgher, la scrìcia
El fürb.
va a ciapà i rat
el stupid.
la topa
'ndóe pò chèsta ólta stupid l'è 'nglés e mia milanés, de fati ghe mànca la dièresi e l' sarès stüpid.
Marchi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töte i colesiù de la Diesel, pò a chèle endìde sö licènsa Diesel, i è preparàde sóta la diresiù creatìa del Wilbert Das. I màrche piö cognusìde de l'aziènda i è Diesel e Diesel Black Gold, che l’è öna colesiù partìda ‘n del 2007 che la s’è ‘nfilàda ‘n del segmènt del casual da sciòre. La colesiù per i s-cetì l’è ciamàda Diesel Kid, denim col nòm Diesel Denim Gallery i è endìcc i jeans (ol 35 % del fatüràt) fài sö ‘n edisiù limitàda; gh’è pò l’intimo col nòm de Diesel Underwear, scarpe e i borsète de dòna,
I ögiài de sul i è fài sö ‘n licènsa da la Safilo, stès per i gioièi e i eròi fài sö da la Fossil menimà i proföm da L'Oréal.
In del 1994 ol Renzo Rosso l’à compràt öna aziènda agrìcola de 1.600 pèrteghe sö i còi de Marostica ‘n pruìnsa de Vicènsa e l’à fài nas la Diesel Farm, ‘ndó gh’è coltìàt l’öa, (Chardonnay, Merlot e Cabernet-Sauvignon) e i ölìe.
Proföm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Öna quàch di proföm fài sö da la Diesel.[1]
- 2003 - Zero Plus Feminine (per la dòna)
- 2003 - Zero Plus Masculine (per l’òm)
- 2004 - PLUS PLUS Feminine (per la dòna)
- 2004 - PLUS PLUS Masculine (per l’òm)
- 2007 - Fuel for Life men (per l’òm)
- 2007 - Fuel for Life women (per la dòna)
- 2008 - Fuel for Life men COLOGNE (per l’òm)
- 2008 - Fuel for Life women COLOGNE (per la dòna)
- 2008 - Fuel for Life Unlimited (per la dòna)
- 2009 - Only the Brave (per l’òm)


text:
Erfurt
Erfurt a l'è una cità de la Germania de 204 880 abitant (dato del 31. Dic 2013).
A l'è la capital e la cità püssee pupulada del Land (Stat Federal) de la Türingia.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Andreas Bausewein.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erfurt a l'è gemelaa cun:
- Győr, Üngheria
- Haifa, Israel
- Kalisz, Pulonia
- Lille, Francia
- Loveč, Bülgaria
- Magunza, Germania
- Piasensa, Italia
- San Miguel de Tucumán, Argentina
- Shawnee, Stat Ünì d'America
- Vilnius, Lituania
- Yan'an, Cina


text:
Pruvincia de Cremuna
- Süperfiss: 1.770 km²
- Pupulazziun (2005): 348.367 ab.
- Densitaa: 197 ab./km²
- Nümer de cumün: 115
- Capitaal (pup. 2005): Cremuna (71.313 ab.)
La pruvincja de Cremuna la sa slarga in de la Lumbardìa meridiunaal, al cunfin cunt l'Emilia-Rumagna (a S, pruvinz de Parma e Piasenza). La cunfina a O cunt la pruvincja de Lòot, a N cunt quela de Bergum, a nurdest cunt la pruvincja de Milan, a E cunt Brèssa e Mantua.
Ul sò teritòri a l'è in mezz a i fiümm Ada (a ucideent), Oli (a urieent) e Po (a süüt); a setentriun ul cunfin l'è cunvenziunaal.
Ul teritòri de la pruvincja l'è tutalmeent in de la bassa pianüra lumbarda; propi per quest, fin da i sécul andaa l'agricultüra l'è semper stada preseent in d'una manera pesanta; anca incöö, anca se i paisan a inn dumé ul 3-4% de la pupulazziun tutaal, l'agricultüra cremunesa l'è vüna dii püssee fiureent in Itàlia.
L'indüstria l'è, cumé in tüta la Lumbardìa, impurtanta e basada sü i stabilimeent piscinitt. Semper püssee impurtaant a l'è ul setuur dii servizzi.
La densitaa de pupulazziun l'è volta, anca se l'ambieent al mantegn l'aspett c'al gh'era in dii ann indree, e ul paesacc agricul l'è prevaleent; la pupulazziun l'è pütòost spantegada in sül teritòri, e föra che Cremuna, Crema, Suresina, Casalmagjuur, Castigliòn gh'inn minga citaa d'una certa impurtanza.


text:
Rò
Rò (Rho) l'è on comun de la Provincia de Milan con 50 844 abitant. Rò al se troeuva a 14 km da Milàn, e in paes passen el fium Olòna e i sò affluent, el Bozzent e 'l Lura, in part interraa in del territòri comunal.
Rò al gh'ha vati frazion: Biringhell, Cassina Brusada, Castellazz, Ghisolfa, Lucernaa, Mazz Milanes, Pantanee, Passirana e Terrazzan.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rò l'è vun di comun pussee antigh de la Lombardia; quest l'è dimostraa dal fatt che duranta i scav archeològigh per la costruzion de palazz e strad, hinn vegnuu al ciar on mucc de repert archeològigh relativ a l'edà romana.
In de l'organizzazion di strad principal, al se troeuva el Decuman (Est-Òvest de via Matteotti e via Porta Ronca) e 'l Card (nòrd-sud de via Madonna e via Garibaldi). Quest chì s'incontren in de la piazza S. Vittor, anca mò el center de l'insediament.
In de l'Edà de Mezz, Rò al compar in dù scritt, cont el nòm de Vicho Raudo.
In de l'ann 1000, Rò al cominza a rivendicà la soeu autonomia de Comun. In del 1004, l'Imperador Enrich III al s'è faa incoronà Re d'Italia a Pavia e poeu, l'ha stazionaa a Rò, indove che l'ha firmaa di document "decis" in Rodo o in campo qui dicitur Raudoe per ricambia l'ospitalità el ghe da el titol de borgh e Capp piev inscì che la destaca de Nerviàn.
A l'è del XI sec. anca la figura semilegendaria da Gioann de Raude, dii anca Gioann de la Cros (Giovanni della Croce), segond el qual a l'è staa el primm ad andaa dent a Gerusalemm in di Crociad, con la bandera de la Cros rossa.
In del 1160, duranta l'attach a Milan, l'imperador Federich Barbarossa al fa destrugg Rò, che la venn ricostruida en pòcch temp. In del 1305, Crisson Crivell, al tenta d'impradoniss de Rò ma a l'è staa respingiuu da la popolazion.
In del Cinqcent hann faa su anca dù convent, quel di Agostinian (induè che 'l se dis che l'avaria celebraa el Martin Luter) e quel di Cappucin, tucc i dù traa giò da l'invasion Napoleònica.
In del 1583, in de la capela de la Madona Addolorada, on òmm, Girolamo de Ferri, che'l laorava in di camp in di dintorn, coma 'l sòlit, l'è andaa a pregà e l'ha viduu che'l volt de la Madònna a l'era pussee pallid del sòlit e a l'ha pensaa che on quai pittor l'avess ritoccaa; inscì a l'era andaa via senza pensàgh sora. Poeu, a la fin del dì, l'ha incontraa on sò amis, Alessandro de Ghioldi, che l'ha invitaa a andaa a pregà la Madònna a la capela. I dù amis a hinn andaa a la capella e, mentar ch'eren dree pregà, el Ghioldi l'ha dii al Ferri : Varda quel oeugg là, l'è vonsc. A l'era minga inscì quand che avevum dii el Vesper. Te ghe resun,l'era minga sporch nanca prima quand che son vegnuu chì prima a pregaa". El Ferri a l'è andaa in su l'altar, el s'è faa daa on mantin e l'ha cercaa de netà l'oeugg de la Madonna. A l'era lì che'l voreva fà quand che l'ha viduu che l'oeugg de la Madonna a l'era tutt rosseggiant e che ghe andaven giò trì lagrim ross de sangh. A l'è staa ciamaa allora l'Arcivescov de Milan, che l'era poeu el San Carl, che l'ha recognossuu el miracol.
On om rich de Milan l'ha faa poeu faa sù on santuari lì in su la capela. Quest aveniment chì l'è regurdaa tutt i 24 april de ogni ann.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Rò l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Bulåggna
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Bulåggna (Bologna in itagliàn) l'é una zitè ed 385.836 abitànt, capitèl d la pruvénzia col sô nómm e dla regiån Emégglia-Rumagna. La s câta int al mèz d la Bâsa Padèna stral Po e i Apenén, par dîrla méj stral Ràggn e al Sèvna. Ai é onna däli universitè pió antîghi dal månd, l' "Alma Mater Studiorum", fundè dal 1088. Bulåggna l'è onna däl zitè pió récchi e pió dsvilupè d'Itâglia par vî 'd la só longa tradiziån industrièla e d'la só pusiziån al zänter däli autostrè e däl ferovî pió inpurtànti dal pajais.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Bulåggna l'è steda fundè da i Etróssc e as ciameva Felsina, stra sé e nå dal 534 prémma ed Crésst indóvv ai êren bèli stè i Vilanoviàn, dî pigrèr e dî cuntadén. La zitè etróssca la s dsvilóppa atåuren a un santuèri tirè só in vatta a una culénna.
Dal 300 prémma ed Crésst, in zitè i gnénn i Boii, d'la zänt gallica, ch'î dénn al nómm ch'al guinté po Bononia dåpp ch'i arivénn i Romàn dal 189 prémma ed Crésst. Äl prémmi famàjji romàni al fónn guidè da Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus, e da Lucius Valerius Tappo. I palâz såura a la Vî Emégglia, finé dal 187 prémma ed Crésst i fénn ed Bulåggna un gran zänter stradèl, d'indóvv as psêva andèr in só fén ad Arezzo par la Via Flaminia minor e in zå fén ad Aquileia par la Via Aemilia Altinate.
Dl'88 prémma ed Crésst, la zitè la guinté un munizéppi: l'avêva däl strè dretti con sî cardi e ôt decumani (däl strè cråusänti) ch'äl s pôlen vadder anch'al dé d'incû. Quand ai êren i Romàn, la zänt l'andèva dai 12.000 ai 30.000. L'era advintè anch'la secånda zitè pió granda d'Itâglia dåpp Råmma e Pomponius Mela l'aveva tôlta insamm äl zénc opulentissimae ("pió récchi") zitè d'Itâglia. Ai gné un gran fûg såtta a Claudius mo Nerån la fé ricostruîr totta da zémma a fånd dal prémm sécol dåpp Crèsst. Dåpp dî sêcol ed dsgrâzi, Bulåggna la gné inpurtanta 'na secånnda vôlta dal 400 dåpp Crésst quand ai era al vasscuv Petròni, ch'al gé tirèr só la cîsa 'd San Stêven. A la fén d'l Inpêr romàn, l'era 'na zitè ed fruntîra d'l Esarchè ed Ravanna int'la Bâsa Padèna e l'era difaisa da una raiga ed mûr ch'al n éren brîsa al stassi ch'la zitè rumâna. Dal 728 i arivénn i Lungubèrd insamm al låur rà Liutprând, ch'la tulé insamm int'al raggn dî Lungubèrd. I cunquésstadûr germânich i miténn só l'"addizione longobarda", un nôv riån atais a la cîsa ed San Stêven, indòvv ai stétt anch Carlomagno dal 786.
Dåpp Bulåggna la taché a cràsser e la guinté dal Mediuêv cmónna lébbra, la s zunté a la Lîga lunbèrda cånter a Federîg Bèrbaråssa dal 1164. Dal 1088, l'è stè fundè l'Universitè ed Bulåggna, la pió vècia d'Europa ch'l aveva di luminèri cme Irnerio e l'à avó cme studént da la só fondaziån Dante, Boccaccio e Petrarca. Dal 1100, la zitè ch'la s slarghèva la tachèva a avair bisåggn d'una nôva lénnia ed mûr, ch'l'è stè finé dal 1500.
Dal 1256, Bulåggna la publiché la Lazz dal Paradîs ch'l abulé la servitó feudèl e la liberé i sêruv coi sôld d'la cmónna. Int'al zänter d'la zitè ai eren 'na moccia ed tårr (magâra 180), tirè só däl famàjj pió sgnåuri e anch' dal cîs, dî palâz par tott e di munastîr. Dal 1294 la dgéva èser onna däl zitè pió grandi d'Europa, la sèsta dåpp Cordoba, Paris, Vnêzia, Fiuränza e Milàn coi só 60,000 o 70,000 abitànt.
Propi cme socuanti ètri zitè dl Itâglia ed chî ténp, a Bulåggna ai êren däl lîtigherî stra i sgnûr al guêren. A la fén, dal 1274, i mandénn vî la famàjja dî Ghibelén, i Lanbertâz. Dåpp che i Bulgnîs i én stè stianchè in t'la bataja dal Zapulén cåntr i Mudnîs dal 1325, Bulåggna la taché a inpuvrîrs e la dmandé la proteziån dal Pèpa al cminzéppi dal sêcol quatôrdg'. Dal 1348, quand ai êra la pèst, i murénn in 30,000.
Dåpp al raggn felîz ed Taddeo Pepoli (1337-1347), Bulåggna l'è stè in man ai Visconti ed Milàn, mo la turné såtta al Stèd d'la Cîsa col Cardinèl Gil de Albornoz dal 1360. L'an dåpp ai è stè un po' la ripóbblica cme dal 1377, ch'al taché a tirèr só la Baséllica ed San Petròni e la Mercanzî, con dî tentatîv ed mettri só al Pèpa o i Viscont, mänter ch'al famajj al s fèven sänper la guèra. Vers la metè dal 1400 i arivénn i Bäntvój, chî andénn al guêren con Sante (1445-1462) e Zvân II (1462-1506). St'êpoca l'è stè la pió granda par Bulåggna e i tachénn a gnîri tant artésst e architétt ch'i fénn ed Bulåggna 'na zitè d'èrt. Dal Rinasimänt Bulåggna l'è stè l'ónnica zitè itaglièna indovv äl dòni al pséven advintèr tott quall ch'al vlêven. Al dòni i éren pió lèbbri che in tott i èter sît e ai êra anch' qualli ch'ai arivèven anch' a tôr 'na laurea a l'universitè.
Al raggn ed Zvân al dsmitè dal 1506 quand al Pèpa Giólli II arivé col só esêrcit a Bulåggna e al purté vî totta l'èrt ch'ai êra int'al só palâz. Da alåura fén a la fén dal 1700 Bulåggna l'è stè såtta al Stèd d'la Cîsa e al guêren ai êra al cardinale legato mandè da Råmma insamm a un Senèt ch'al elezêva ogni dû mîs un gonfaloniere (gióddiz), con dî èter ôt cònsul pió vîc'. La prosperitè d'la zitè l'andè avänti, anch se al mèl naigher d'la fén dal 1500 la purté la popolaziån da 72.000 a 59.000 abitànt e quand ai è stè un'ètra vôlta dal 1630 i arivénn a 47,000. Dåpp i êren carsó fén a 60,000-65,000. Dal 1564 i tirénn só al Zigànt e al Palâz dî Banch atais a l'Archiginèsi, indovv ai êra l'Universitè vècia. Al Pèpa al fé tirèr só di mondi ed cîs e dî palâz religiûs, pió ch'in totti äli ètri zitè d'Itâglia. I artèsst ed st'êpoca i fundénn la Scôla bulgnaisa ch'l avêva stra i èter Annibale Carracci, al Minghén, al Guerzén e dî èter cgnossó in totta Euròpa.
Con Napoleån, Bulåggna l'êra dvintè la capitèla d'la Repóbblica Cispadèna e dåpp al secånd zänter pió inpurtànt dal Ràggn d'Itâglia dåpp Milàn. Quand Napoleån l'è andè zå Bulåggna l'êra turnè såtta al Pèpa (Stèd d'la Cîsa), ch'l udièva di mondi. Dal 1831 e dal 1849 l'avêva tintè ed dstachèrs mo i austriaci i arivèven sänper a dsfèr tott. Stral 1849 e al 1860 ai êra anch' una guarnigiån ed tugnén d'l Austria ed stänzia int'la zitè.
L'ûltum pèpa-rà ch'l è vgnó a Bulåggna cme gvarnänt l'è stè Pio IX, ch'ai véns dal 1857 a inaugurèr una nôva facultè (qualla ed biologî) a l'Universitè. Dal 1859, al 12 ed zóggn i bulgnîs (insamm ai Tuscàn e ai Lunbèrd) i vûden pr'andèr såtta al Ràggn ed Sardàggna, ch'l advént Ràggn d'Itâglia un ân dåpp.
Dåpp l'Unitè la zitè la guänta 'na moccia d'inpurtanza par vî d'la so cultûra mo anch' parché la dvénta un zänter industrièl, comercièl e 'd traspôrt di mondi inpurtànt. Al prinzéppi dal Novzänt la zitè la crass e la dvénta récca, as câza zå äl vèci mûr (fòra che dî pzulén e socuànt pôrt) par fèr däl cà nôvi par la zänt.
Bunbardè fén a la fén d'la secånda guèra mundièl, Bulåggna l'è stè ritirè só ed fûria e l'è arturnè squèsi sóbbit a èser onna däl zitè pió récchi, zivîl e méj urganizè d'Itâglia, anch' par l'imigraziån ed tanta zänt ch'la gnêva da la Bâsa Itâglia (ciamè da la zänt par disprèz tarón, maruchén o magnamèl) e, int'i ûtum ân, anch' da l'Âfrica e da l Âsia.
Inpurtanza[modifica | mudéfica la surzéia]
Bulåggna l'è un zänter däl ferovî e däli autostrè di mondi inpurtant. Al distràtt d'la Fîra l'è al secånd pió grand in Itâglia dåpp quall ed Milàn e al quèrt pió grand in Europa, col só esibiziån 'na moccia inpurtanti cme al Motorshow (mâchin, motoziclàtt; al pió inpurtant dal månd, as dîs), Saie, Saiedue e Cersaie (costruziån), Cosmoprof (scanbiàtt), Lineapelle, ecz. Bulåggna e la só ârea metropolitèna la g'hà di mondi d'indósstri såura tott mecânichi, dal magnèr e de l'eletrònica e po anch' dî zänter ed vànndita pr'al butaigh (al Centergross d'l ârea nord), fén dal 1973, ch'l è stè par dî ân al pió grand d'Euròpa e al marchè itagliàn pió inpurtànt d'la frûta e d'la verdûra. Po Bulåggna l'è pénna ed monumént, musî e ai é una vétta culturèla inpurtanta.
Tott quasst l'è incredébbil s'as pänsa che Bulåggna con la só ârea metropolitèna la rîva såul a 550.000 abitànt: e pûr, in Itâglia e in Euròpa, la g'ha una consideraziån par la só indosstria, la só cultûra e al só cumêrzi anch' pió granda ed la só dimensiån. A sti nommer qué a arénn po anch' da zontèr anch' i 100.000 studént ch'i vénen da fòra a studièr a l'Universitè.
Quî da vadder[modifica | mudéfica la surzéia]
Fén a la fén d'l Otzänt, quand i tachénn a tirèr só dî palâzz in tott i sît, Bulåggna l'era onna däl zitè medievèl mej cunservè d'l Itâglia. Anch'al dé d'incû l'è bän tgnó drî e l'è ónnica pr'al só valåur stòric. Anch's i bunbardénn di mondi la zitè dal 1944, al zänter stòric, on dî pié grand d'l Euròpa, l'à 'na moccia ed monumént dal Mediuêv, dal Rinasimänt e dal Baròc. La strutûra originèla dî Rumàn la s vadd anch'al dé d'incû int'äl fortificaziån dal Mediuêv e int'äl tårr. Äl pió cgnossó i én al Dåu Tårr.
A Bulåggna a i é anch'na móccia ed cîs:
- La Baséllica ed San Petròni, onna däl pió grandi dal månd (l'avéva da guintèr pió granda ed San Pîr a Råmma, mo al Pèpa Pio IV an al vlé brîsa).
- La Catedrèl ed San Pîr.
- La Cîsa ed San Stêven, ciamè anch' Sèt cîs.
- La Baséllica ed San Mênegh.
- La Baséllica ed San Franzàssc.
- La Baséllica ed Santa Luzî.
- La Baséllica ed San Iâcum Mazåur.
- La Madòna ed San Lócca in vatta a l'Uservänza
- San Michêl in Bôsc
- San Pèvel.
I én nèd a Bulåggna o int'i dintûren[modifica | mudéfica la surzéia]
- Pupi Avati (regéssta, nèd dal 1938)
- Adriano Banchieri (musicéssta, 1568 – 1634)
- Agostino Barelli (architàtt, 1627 - 1687)
- Laura Bassi (sinziè, la prémma dòna ch'la dvintè prufesuràssa d'l universitè in totta Europa, 1711 – 1788)
- Ugo Bassi (eròe naziunèl itagliàn, mazè pr'i lavurîr dal 1848 1800 - 1849)
- Stefano Benni (scritåur, nèd dal 1947)
- Bandàtt XIV (Prospero Lambertini, Pèpa 1740-58)
- Zvân II Bäntvój (1443-1508)
- Rossano Brazzi (atåur, 1916-1994)
- Annibale Carracci (pitåur, 1560 – 1609)
- Lodovico Carracci (pitåur, 1555 – 1619)
- Agostino Carracci (pitåur, 1557 – 1602)
- Pierluigi Collina (arbiter ed balån, nèd dal 1960)
- Scipione del Ferro (sinziè dî nómmer, l'a risôlt l'equaziån cûbica, 1465 – 1526)
- Lucio Dalla (cantànt, nèd dal 1943 e mòrt in dal 2012)
- Domenichino (Domenico Zampieri, pitåur, 1581 - 1641)
- Gianfranco Fini (puléttic, nèd dal 1952)
- Luigi Galvani (sinziè, dscuvridåur d'la bioelettrizitè, 1737 – 1798)
- Serena Grandi (atrîz, nèd dal 1958)
- Gregòri XIII (Ugo Boncompagni, Pèpa 1572-85, l'à strulghè al Lunèri gregoriàn)
- Gregòri XV (Alessandro Ludovisi, Pèpa 1621-3)
- Al Guerzén (Giovanni Barbieri, pitåur, 1591 - 1666)
- Irnèri (giuréssta, c.1050 - sicûr fén dal 1125)
- Lucio II (Gherardo Caccianemici dell'Orso, Pèpa 1144-5)
- Marcello Malpighi (sinziè, dscuvridåur dl'anatomî microscòpica, 1628-1694)
- Guglielmo Marconi (inzgnîr, dscuvridåur d'la radio e Prémi Nòbel par la Fisica, 1874 - 1937)
- Giuseppe Mezzofanti (cardinèl e linguéssta, 1774 - 1839)
- Marco Minghetti (ecunuméssta e puléttic, 1818 - 1886)
- Giorgio Morandi (pitåur, 1890 - 1964)
- Gianni Morandi (cantànt, nèd dal 1944)
- Pier Paolo Pasolini (scritåur, povêta, regéssta, 1922 - 1975)
- Romano Prodi (Presidänt dal cunsélli e profesåur d'l universitè, nèd dal 1939)
- Roberto Regazzi (liutèr, nèd dal 1956)
- Guido Reni (pitåur, 1575 - 1642)
- Ottorino Respighi (cumpunéssta, 1879 - 1936)
- Augusto Righi (fîsic, l'à scrétt d'elettromagnetîsum, 1850 - 1920)
- Carlo Ruini (anatoméssta di cavâl, 1530-1598)
- Elisabetta Sirani (pitrîz, morta a 27 ân)
- Alberto Tomba (siatåur, nèd dal 1966)
- Ondina Valla (prémma dòna itaglièna a vénzer l'ôr äli Olimpiadi 1916 - 2006)
- Mariele Ventre (masstra e diretrîz, l'à fundé al Piccolo Coro dell' Antoniano 1939 - 1995)
- Christian Vieri (zugadåur ed balån, nèd dal 1973)
- Alex Zanardi (pilòta ed mâchin da cåursa, nèd dal 1966)
Aziänd inpurtànti[modifica | mudéfica la surzéia]
- Ducati Motor Holding (motoziclàtt)
- Lamborghini (mâchin par récch)
- Maserati (mâchin, adès po l'è a Modna)
- Regazzi (viulén ed qualitè)
- Na móccia ed cooperatîv, cme la Coop, la prémma in Itâglia pr' i supermarchè.
- Al grópp d'indósstri Coesia, dî màsster int'al månd d'l inbalâg'.
Gemelè con Bulåggna[modifica | mudéfica la surzéia]
- Coventry, Ràggn Uné, fén dal 1984
- Kharkiv, Ucrâina, fén dal1966
- La Plata, Argenténna, fén dal1988
- Leipzig, Germâgna, fén dal1962
- St. Louis, Missouri, Stèd Uné, fén dal 1987
- Portland, Oregon, Stèd Uné, fén dal2003
- Thessaloniki, Grêcia, fén dal1981
- San Carlos, Nicaràgua, fén dal1988
- Saint-Louis, Senegal, fén dal 1991
- Toulouse, Franza, fén dal 1981
- Tuzla, Bòsnia e Herzegòvina, fén dal 1994
- Valencia, Spâgna, fén dal 1976
- Zagreb, Cruâzia, fén dal 1963
Artéccol in dialètt mudnés
Bulágna (Bulåggna in bulgnès, Bologna in italiân) l'è una zitè ed 380.000 cristiân, capolôgh ed la pruvèinza ononima e d'la regiòun Emélia-Rumàgna. L'è famósa in tótt al mánd pr'èser la zitè cun l'universitê pió antiga dal mánd.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Segunda letera de'l Giuan
Segunda Giuan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1L'anzian[1], a la signura scernida e a i so bagaj, che mi vöri bén in de la verità, e mi sull no, ma anca tücc che 'l sa la verità, 2segund la verità che la sta[2] in de nümm, e la sarà cun nümm per sémper. 3Grazia, misericordia e pas sarann cun nümm de Diu el Pader, e de Gesü Crist el bagaj del Pader, in de la verità e in del bén.
4Mi sun staa tant alegher che huu truaa un quaj di so fiö che caminen in de la verità, cume nümm èmm ricevüü un cumandament del Pader. 5E adess mi te dumandi, signura--no cume scrivendut un növ cumandament, ma chell che gh'èmm avüü del principi--che nümm se vörum bén vun cun l'alter. 6E chest l'è 'l bén: che caminum segund i so cumandament; chest l'è 'l cumandament, cume vialter avii sentii del principi, perchè en caminii. 7Perché hinn vegnüü föra in del mund tanti impustur che cunfessen no che Gesü Crist l'è vegnüü in de la carna: chest l'è l'impustur e l'anticrist. 8Vialter stí reguardaa, perchè nümm perdum minga quell che èmm faa, ma che ricevum una ricumpensa piena. 9Tücc che vann innanz e restann no in de l'insegnament[3] de Crist hann minga Diu. 10Se quajdün ven a vialter e porta minga chest insegnament, ricevíll no vialter a cà e salüdél no! 11Chi el ghe salüda, el partecipa a i so oper malign.
12Mi gh'huu tant de scrivuv, e huu vurüü no scrivel a carta e incoster, ma speri de vegnì a vialter e parlà facia a facia, perchè la nostra letizia la sia piena. 13I fiö de la tua surela scernida te salüden.


text:
1763
De Wikipedia
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 15 febrar: Fin de la Guèra di Sètt Ann (scomenzada in del 1756).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 genar: Joseph Flesch, cardinal frances, zio del Napoleon Bonaparte.
- 15 genar: François-Joseph Talma, attor teatral frances.
- 17 genar: Franz von Walsegg, nòbil austriach.
- 21 genar: Agostin Robespierre, politigh frances, fradèl del Massimilian Robespierre.
- 9 febrar: Ludwig I von Zähringen, Granduca de Baden.
- 21 marz: Jean Paul, scrittor e pedagogista todesch.
- 9 april: Domenico Dragonetti, contrabbassista e composidor italian.
- 7 magg: Józef Antoni Poniatowski, militar polàcch.
- 16 april: Louis Nicolas Vauquelin, chimigh e farmacista frances.
- 15 magg: Kobayashi Issa, poetta e pittor giappones.
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 27 genar: Antòni Ulrich de Wettin, duca de Sassònia-Meninga.
- 31 marz: Marco Foscarini, duca de Venezia.
- 5 ottober: August III de Wettin el Gròss, Re de Polònia.


text:
Schleswig (region)
El Schleswig (Sønderjylland o Slesvig in danes; Sljasvig in Jutlandes del sud; Slaswik in frison; Sleeswijk in olandes) l'è ona region de l'Europa del nord, che la quatta tra i 60 e i 70 chilometer in sul confin tra la Germania e la Danimarca: al dì d'incoeu l'è spartii tra i duu statt (el Land del Schleswig-Holstein e la region del Jutland de sotta).
L'è ona zonna importanta perchè la se troeuva in mezz tra el Mar del Nord e 'l Mar Baltigh, connession tra la Russia e l'Ocean Atlantigh.
El Schleswig l'è staa on ducaa danes, che 'l s'è sgrandii semper pussee a partì del XII-XIII secol. Però, grazzie ai matrimoni dinastigh el s'è ligaa on bell poo cont el Ducaa de l'Holstein, che l'era sotta l'Imperi.
Quella robba chì l'ha portaa ona motta de guerr tra todesch e danes in del XIX secol, che hinn finii domà in del 1864, quand che tutta la region l'è finida sotta la Prussia.
In del 1920 gh'è staa on plebiscito, che l'ha spartii in duu tocch el Schleswig con la division che la gh'è anca 'dess.


text:
Ledamm
El ledamm (o ludamm), ciamaa anca rud, ruff, grassa[1] l'è 'l prodott de la fermentazion di escrement di besti, messedaa al material dur doperaa tant 'me lettera (paja, sabbia, resegadusc...). Quand che i escrement vegnen messedaa con di liquid vegnen ciamaa liquamm.
El ledamm el ven doperaa per ingrassà i camp, o anca tant 'me combustibel.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla ledamm la riva del latin volgar laetamen, derivaa del verb laetare, "grassà" (colegaa anca a la parolla laetus, de la qual el riva anca el termen italian "lieto", cioè content). La parolla la troeuvom soratutt in Italia del Nord (piemontes liam, ligur liamme, venet leame o loame, forlan ledan, emilian aldam), arent a alter sinonem, e in Toscana.
El termen grassa el se liga al verb "grassà" e l'è doperaa soratutt in Valtolina, anca per la vesinanza cont el romanc (indove che se dis grassa).


text:
Mulegns
Mulegns (Mühlen in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 29 abitant e una süperfiss de 33.80 km², e al se tröva a una altitüden de 1481 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mulegns a l'è tacaa ai cumün de Avers, Bivio, Ferrera, Marmorera, Riom-Parsonz, Savognin, Sur, Tinizong-Rona.
L'andament storegh de la popolazion de Mulegns l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mulegns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Thun
Thun (Thoune in frances) a l'è una cità svizzer, capolöch del circol aministrativ omonim, sitüada in de la region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.6 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 42 623 abitant.
El cumün de Thun al se tröva a una altitüden de 560 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amsoldingen, Heiligenschwendi, Heimberg, Hilterfingen, Homberg, Schwendibach, Spiez, Steffisburg, Thierachern, Uetendorf, Zwieselberg.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Thun al se tröa arent al lach de Thun. El center storich a l'è in sü un'isula piscinina del fiüm Aar.
Citaa ingiümelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gabrovo, Bulgaria


text:
Castenaso
Castenaso (endèla parlàda locàl: Castnès) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 13.600 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 35 km², per 'na densità de 389 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bologna, Budrio, Granarolo dell'Emilia, Ozzano dell'Emilia, San Lazzaro di Savena.
La frasiù de Villanova di Castenaso, l'è famùza 'ndel mónt de l'archeologìa per el ritroamènt de 'na necròpoli de la quàl gh'è saltàt fò dei rèscc che i è stacc ciapàcc come riferimènt per defenéser 'na civiltà protostòrica (ciamàda apùnto vilanoviàna) de l'Età del Fer, de la quàla, a distànsa de sècoi e sècoi, deriarès tra l'alter el pòpol dei Etruschi.


text:
Heitenried
Heitenried a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.04 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1327 abitant.
El cumün de Heitenried al se tröva a una altitüden de 762 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Albligen (BE), Sankt Antoni, Ueberstorf, Wahlern (BE).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)
- Heitenried in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Stròsa
Stròsa (Strozza in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Imagna a 15 km de la sità e a 378 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 1 094 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 3,9 km² e 'na densità de popolasiù de 281 ab./km²
El cunfìna coi cümü de San Bartolomé, Almèn, Capisù, Róncola e Übiàl Clanèss.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Stròsa l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fêr dal dé
Artécol in dialèt arzân
Al fêr dal dé (aurora in italiân) l'é l'intervâl dal tèimp ch' a vîn dōp la nôt fònda e ch'al vîn préma ed l'alvêr dal Sōl, e ânca l'aspèt che al cēl a matèina al gh'à in cól peréiod ed tèimp. [1] Per paragòun ed culōr, a gh'é ânch al fenômen dal fêr dal dé dal pôlo, che però la gh'à 'n stôria tóta diferèinta.
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
La lûş dal fêr dal dé préma l'é 'd culōr léla-lavânda, pó la pîga al pêrsegh-arâns. Al luşôr al deşvîn dal cambiamèint ed diresiòim di râg dal sōl: difâti i râg, che próm cunsidrêr paralēl, int al fêr dal dé a dēven traversêr i fôder pió fònd ed l'âria.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Fêr dal dé


text:
San Benedét
San Benedét l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 7 585 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 69,6 km² e 'na densità de 109 ab./km².
El cunfìna coi cümü de San Vito Bagnöl, Borchfòrt, Mòia, Munticiàna, Pegügnàga, Quistèl e Sustinént.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Sab Benedét l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Balàvi giò induè finìss el fiöemm
sugnàvi giò in söe la riva di nissöen
Ho vedüü el cieel vegnì pussèe scüür
el veent el parlàva cun la vuus di tambüür
I spiriti i cantàven la canzòn de la pagüra
i geent i vusàven giò in fuund alla pianüra
Hoka Hey... Hoka Hey
Se sun stremii e a ca' mea sun scapaa
e ho truvaa i mè geent cun't i fàcc culuraa
Ho verdüü la tenda e ho vardaa de föe
e l'era piee de geent cun't i giachètt blöe
Quel che vurèven... dopu l'ho capii ...
Wounded Knee!
Hoka Hey .... Hoka Hey


text:
Diocesi de Màntua
La Diocesi de Màntua (Dioecesis Mantuana in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia dla Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi, in del 2004 la gh'eva una pupulasiòn de 363.414 abitànt e 345.280 batsàd, e l'è tüta in dla pruincia de Màntua, föra la part ucidentàl, che l'è diocesi de Cremuna. La g'ha 168 paròchie.
Se dìs che la diocesi la sia nasüda dopu una visita pastural del Papa Leòn III. Incö, l'è guernada dal vesc Rubèrt Busti.


text:
Has ti veglia da ta sfunsar en il mund dals cudeschs, dals mediums audiovisuals e da las publicaziuns en l'internet sco er d'acquistar e da cataloghisar questas medias ubain da las intermediar a las utilisadras ed als utilisaders da la biblioteca? Sche ti ta sentas appellada u appellà ed has ultra da quai in bun attestat da la scola secundara, alura faschessan nus gugent tia enconuschientscha.
Plazza d'emprendissadi sco spezialista u spezialist d'infurmaziun e da documentaziun en la biblioteca chantunala dal Grischun a partir da l'avust 2017
Ulteriuras infurmaziuns davart questa professiun interessanta chattas ti sin la pagina d'internet sut Ausbildungsdelegation I+D
.
Infurmaziuns dat dunna Ulrica Fontana
(ulrica.fontana@kbg.gr.ch, tel. 081 257 28 32).
Praticum a la biblioteca chantunala dal Grischun
Per regla datti annualmain ina plazza da praticum. Il praticum è ina preparaziun per il studi da bachelor en scienza d'infurmaziun. Las candidatas ed ils candidats vegnan ad avair la pussaivladad d'emprender ad enconuscher tut ils secturs dal manaschi. La premissa per survegnir la plazza da praticum è in bun attestat da maturitad.
Las interessentas ed ils interessents tramettan lur annunzia cun in curs da la vita a: petronella.daescher@kbg.gr.ch
.
Ulteriuras infurmaziuns davart la scolaziun da la scienza d'infurmaziun chattais Vus sut il suandant link: Ausbildung Informationswissenschaft an der HTW Chur


text:
18 10
Ol dé 18 de utùer l'è 'l 291 ( 292 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 75 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de utùer al è ul dí da pòost 291 ( 292 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 75 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1961 - Nöa Orleans (la Louisiana, SÜA): Wynton Marsalis, trompetesta de jazz, fiöl d'Ellis Marsalis.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ciod
'L ciod (anca ciot o cioo) l'è una roba druvaa per fà di culegament franch intra di toch de legn, metal o alter material. 'L culegament l'è fat per via d'un martel che l'è druvaa per dà una bota sura 'l ciod e 'l fà insì che 'l ciod 'l se pianta int i dü toch separaa.
I ciod i gh'hann una furma slungaa e i so carateristegh principal i henn la pónta, la gamba e 'l coo o capela. I furm e i dimension i cambien a seconda de l'aplicazion e di materiaj indè che i gh'hann da vess piantaa.
De solit i ciod i henn de metal (azal, fer, lutón, ram).
Mod de dì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Magher 'me un ciod
- L'è tant 'me scisciaa 'n ciod (gh'è miga güst)
- Rob da ciod (rob da mat)
- Fà un ciod (fà quater bagule par strada)
- Piantà un ciod (fà un debit)


text:
Tocantins
Ul Tocantins l'è un fiümm del Brasil del nòort, lünch circa 2.400 km.
Una quai völta l'è cunsideraa cumè un aflüeent del Riu dii Amazzun, ma l'è minga inscì vist c'al sa svöja in del'Ucean Atlantich in de per lü, anca se visìn al Riu dii Amazzun.
Ul sò aflüeent püssee impurtaant l'è cjamaa Araguaia, e al curr paralel a lü per 1.700 km. Al nass in dii muntagn cjamaa Pyreneos, propi visin a la capitaal federaal del Brasil, e al curr semper in direzziun Nòort; ul sò cuurs l'è tajaa de spess da cascaat.


text:
Arbon (TG)
Arbon a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.9 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 14012 abitant.
El cumün de Arbon al se tröva a una altitüden de 402 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Egnach, Roggwil, Berg (SG), Steinach (SG), Horn (SG).
Evouluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- http://www.arbon.ch
- City of Arbon
- Arbon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Notes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Hallwil
Hallwil a l'è un cumün svizzer del distret de Lenzburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 773 abitant e una süperfiss de 2.18 km², e al se tröva a una altitüden de 475 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hallwil a l'è tacaa ai cumün de Boniswil, Dürrenäsch, Leutwil, Seengen, Seon.
The Castle of Hallwyl is located in the neighboring municipality Seengen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hallwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sardàggna
Artéccol in dialatt bulgnais
La Sardàggna, nomm ufizièl: Regione autonoma della Sardegna in itagliàn e Regione autònoma de sa Sardìgna in sardagnôl , l'è 'na regiån a statûd spzièl dl'Itâglia d'un migliån e 600.000 abitànt, al chèplôg l'è Cagliari. La Sardàggna l'è la secånda îsla dal Mèr mediterraneo. La Ripòbblica ed Zêna l'a avò un influänza particulèr int'la stòria d'la Sardàggna, såura tòtt dal Mediuêv, send ch'anca al dé d'incù as bacâja zenais a San Pîr (Isola di San Pietro) e a Carloforte.
Äl pruvénzi sardagnôli[modifica | mudéfica la surzéia]
Äl pruvénzi d'la Sardàggna én:
Artécol in dialèt arzân
La Sardègna, nòm uficêl: Regione autonoma della Sardegna in italiân e Regione autònoma de sa Sardìgna in in sêrd , l'é 'na regiòun a statût specêl ‘d l'itâlia d'un miliòun e 600.000 abitânt, al cèinter pió importânt Cagliari. La Sardégna l'é la secònda íṣola dal Mêr Mediterraneo. La Repóblica ed Gènva l'à avû ‘n’ influèinsa particulêra int la stòria ‘d la Sardégna, sopratót ind al Medioēv, tânt che ânca al dé d'incô as pêrla genvèis a San Pêder (Isola di San Pietro) e a Carloforte.
Al pruvînci sêrdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al pruvînci ‘d' la Sardègna în:


text:
Sus scrofa domestica
Sus scrofa domestica l'è 'l nòm scentìfich del sì (ciamàt apò porsèl o ròi; en bergamàsch sunì, porsèl, ciù, cì; en insübregh: purscèl o nimàl). L'è 'n mamìfer artiodàtilo de la famìa dei Suidae. L'è 'n animàl demestegàt e leàt fò de l'òm per la sò alimentasiù, tat che la sò càrne l'è la piö cönsömàda del mónt, a part di Giüdee e Müsulman che retegnen 'l porsèl "bròdegh" e alura 'l mangen mia.
Del porsèl 'l se càa föra de tüt (carna, brassòl, tripa, pansèta, etc., ma suratüt 'l persüt e 'l speck.
L'è stat demestegàt presapóch 5.000÷10.000 agn fà, divèrso tép dòpo de i ovini (pére, càvre, ecc.) e dei bovini (àche, ecc.).
L'è 'mparentàt strèt del cinghiàl ma par che sàpe mìa 'l sò disendènt dirèt ma piötòst del sì salvàdech che 'l s'è separàt geneticamènt del cinghiàl amò 'ndèla preistória.
Al dé d'encö se 'l tróa 'n pó 'n töt el mónt. La prudusiù mondiàl de porsèi endèl 2003 l'ìa de 955,5 miliù de ezemplàr: 577,2 miliù 'n Asia, 198,8 miliù 'n Euròpa, 93,5 miliù 'n Amèrica del Nòrt, 59,5 miliù 'n Amèrica del Sud et 27,5 miliù 'n Africa-Oceania (Australia suratöt). La prudusiù mondiàl l'è 'n progrsiù cuntìnua e se stéma che 'l sò tas de créscita l'è 'ntùren al +15% a la fì del 2012.


text:
Keane
I Keane i è öna band müzicàla britànega che l’è nasìda in del 1997 a Battle in del East Sussex contéa del Inghiltèra.
I è ‘n trì: ol compositùr e pianista Tim Rice-Oxley, ol cantànt Tom Chaplin e ‘l baterista Richard Hughes.
I à catàt fò Keane cóme nòm, dezà che al prensépe, quando i éra gnamò mia cognusìcc, nisù l'pensàa che i pödès fà cariéra, fò che öna amiza de la màder del Tom, la sciura Cherry Keane, e alura ‘n sò onùr i s’è ciamàcc prima Cherry Keane e pò dóma Keane.
La muzéga de i Keane l’è pròpe particolàr e dièrsa da chèla de töte i ótre band, dezà che i Keane i gh’à mia ol chitarista e gnà 'l basista, isé la müzèga l’è bazada sö la pianöla: per chèla rezù ché i è ciamàcc “la band sènsa chitara”.
In gh’à üt cóme basista ol Dominic Scott fina al Löi del 2001, ma dòpo che chèsto ché l’à lasàt la band, i n’à piö sircàt ün óter e i à facc a méno del basista/chitarista.


text:
26 02
Ol dé 26 de febrér l'è 'l 57 dé de l'an del calendare gregorià; manca 309 (310 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 26 de febrér al è ul dí da pòost 57 dal an dal calendari gregurian; i manca 309 (310 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1993 - Nöa York (SÜA): di terorist islamist i fa s·cjopá ü camiú pié d'esplosiif a la tur nord del World Trade Center ergot ch'al fa 6 mort e ü mier de fericc.
2005 - Tel Aviv (Israel): ün atentat, reindicat per la Jihad Islàmega, contra öna discotega al fa quàter mort e öna sinquantena de fericc.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1802 - Besançon (ol Franch Contaa, Fransa): Vitor Hugo, scritur Franses (m. 1885).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Olesa de Montserrat (ol Baix Llobregat): Paula Montal, religjusa Catalana, fundadura di Escolàpies (n. 1799).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La saira dals 14 d'avrigl 2008 è l'urs JJ3 vegnì sajettà en il
territori dal Grischun central. L'urs selvadi era daventà ina ristga per
la segirezza dals umans, perquai ch'el tschertgava sistematicamain
nutriment en ils abitadis e perquai che sia tema envers l'uman n'era
betg daventada pli gronda, malgrà ch'igl ha dà repetidamain acziuns da
spaventada en ils vitgs. L'urs è vegnì sajettà en il rom dal concept
davart l'urs en Svizra.
L'urs JJ3 era dà en egl l'atun 2007 sco er durant las ultimas emnas
suenter la sien d'enviern pervia da sias excursiuns tras ils abitadis da
las regiuns da Lai, da la Val d'Alvra e da Savognin. El tschertgava
regularmain ses nutriment en recipients ed en containers da ruments e
n'aveva pli nagina tema dals umans e dals abitadis. Igl ha dà pliras
scuntradas tranter l'uman e l'urs. Envers ils umans n'è l'urs mai sa
cumportà en moda agressiva, ma la ristga d'in accident, nua ch'in uman
avess pudì vegnir blessà u schizunt mazzà, era dentant nunspetgadamain
gronda.
Las persunas responsablas da la confederaziun e dal chantun n'han
vesì naginas pussaivladads pli per anc pudair influenzar il cumportament
da l'urs. Tenor il concept davart l'urs en Svizra è el pia daventà in
"urs da ristga" che ha stuì vegnir sajettà. Quest concept prevesa ch'in
urs duai vegnir eliminà, sch'el ha pers la tema da l'uman, sch'el sa
renda repetidamain en territoris d'abitadi serrads e sche sia tema
envers l'uman na daventa betg pli gronda, malgrà ch'el vegn spaventà
repetidamain.
JJ3 è vegnì sajettà la saira dals 14 d'avrigl 2008 en il territori
dal Grischun central. Il cadaver vegn analisà en il chantun Grischun ed
alura preparà.
Las acziuns da spaventada n'han gì nagin effect
Las autoritads responsablas avevan empruvà l'atun 2007 sco er la
primavaira 2008 durant pliras emnas da svegliar la tema da l'urs. En
uschenumnadas acziuns da spaventada han ellas sajettà insaquantas giadas
sin el cun ballins da gumma e cun petardas ed han empruvà d'al
stgatschar cun tut ils meds or dals vitgs (cf. agiunta, rapports davart
ils urs en il chantun Grischun 2007/2008). Las spaventadas avevan la
finamira da midar il cumportament da JJ3, per ch'el daventia puspè pli
spuretg ed emprendia a guntgir l'uman ed ils abitadis. Questas mesiras -
che han gì lieu l'ultima giada il cumenzament d'avrigl - èn dentant
stadas invanas; JJ3 n'ha betg midà ses cumportament.
Las autoritads responsablas partan dal fatg che JJ3 haja surpiglià
ses cumportament problematic da sia mamma Jurka. Perquai che Jurka n'ha
nagina tema, è ella vegnida pigliada avant intgin temp en Italia. Dapi
lura viva ella en in claus. Er ses auters descendents, JJ2 "Lumpaz"
(l'emprim urs ch'è immigrà en Svizra suenter passa 100 onns; sparì dapi
l'onn 2005) e JJ1 "Bruno" (sajettà l'onn 2006 en Baviera), avevan il
medem cumportament problematic. JJ3 è crudà en egl dapi ch'el è cumparì
en Svizra. Perquai è el vegnì piglià gia l'avust 2007, nua ch'ins l'ha
munì cun in cularin cun emettur. Uschia han ins pudì survegliar ses
viadis e planisar meglier las acziuns da spaventada.
Avant la decisiun d'eliminar l'urs han gì lieu discurs cun las
autoritads talianas. Las represchentantas ed ils represchentants talians
han demussà chapientscha per la situaziun da la Svizra. Las autoritads
responsablas dad omadus pajais èn vegnids a la conclusiun che quai na
sajan naginas opziuns da pigliar e da tegnair JJ3 en in claus. Dal puntg
da vista da l'etica d'animals èsi problematic da serrar in urs en in
claus, pertge ch'el na pudess strusch vegnir tegnì en là confurm a la
spezia. Consequentamain prevesa il concept davart l'urs en Svizra da
sajettar in urs da ristga.
Il segund urs è discret
En il chantun Grischun - en il territori da l'Engiadina, da la Val
Müstair e dal parc naziunal - è in segund urs, MJ4, en viadi. Quest urs
è spuretg e chaschuna mo qua e là in donn. Las experientschas ch'ins fa
cun el mussan ch'igl exista tuttavia in spazi da viver per l'urs en
Svizra. Il tractament da ruments organics sto dentant vegnir adattà a
vista mesauna en regiuns, nua che l'urs è permanentamain preschent. Il
chantun Grischun vul s'engaschar per l'introducziun da sistems da
ruments ch'èn segirs cunter l'urs, per che l'urs possia vegnir tegnì
davent dals abitadis tant sco pussaivel.
En la relaziun cun urs immigrants stattan las autoritads en in
conflict da finamiras tranter "urs - individi" ed "urs - populaziun".
Per pudair dar a l'entira populaziun la schanza da chattar en Svizra in
spazi da viver, sto in individi vegnir eliminà sut circumstanzas, sch'el
è daventà in ristga.
Agiuntas http://www.bafu.admin.ch
Procedura davart la decisiun da sajettar l'urs
- rapports davart
ils urs en il chantun Grischun 2007/2008
- rapport da ponderaziuns da la cumissiun interchantunala per il
management dals animals da rapina gronds
- fotografias (da l'urs e da donns)
- concept davart l'urs en Svizra
La cumissiun interchantunala cumpetenta (CIC) da la regiun
pertutgada giuditgescha la situaziun en moda professiunala sin basa dal
concept davart l'urs en Svizra. En il cas actual sa cumpona la CIC da
l'administratur da chatscha dal chantun Grischun e dal schef da la
secziun "chatscha, animals selvadis e biodiversitad forestala" da
l'uffizi federal d'ambient UFAM. La CIC fa ina recumandaziun per mauns
dal cusseglier guvernativ cumpetent dal chantun pertutgà. Quel decida
alura politicamain e - tenor la legislaziun federala - definitivamain,
sch'i duai vegnir emessa ina permissiun da sajettar u betg.
Gremi: departament da construcziun, traffic e selvicultura, uffizi
federal d'ambient
Funtauna: rg departament da construcziun, traffic e selvicultura,
uffizi federal d'ambient


text:
Indiana
L'Indiana a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 94.321 km² e una pupulaziun de 6.237.569 abitant.
A l'è tacaa a nord al Michigan, a ovest a l'Illinois, a süd al Kentucky, a est a l'Ohio.
La capital a l'è Indianapolis (791.926 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Fort Wayne, Evansville, South Bend e Gary.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Indiana a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1816.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Indiana la gh'ha 11 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Indiana Categorìa:Stat Ünii d'America


text:
Poales
Poales l'è 'l nòm d'en taxón de piànte colocàt edèla categoría taxonómica de ùrden, doperàt endèi sistémi de clasificasiù modèrni compàgn del APG II del 2003 endèi quài l'è definìt en fùrma àmpia en confrónt ai sistémi de clasificasiù tradisiunài
Segónt chèsta definisiù, l'ùrden el reönés 16 famìe con piö de 18.000 spéci, 'ntra le quàle gh'è la famìa de le Poaceae (èrbe de ciós, cereài, bambú), che l'è la famìa de le angiospèrme cha g'ha la piö grànda 'mportànsa econòmica, ma apò a le Typhaceae (la famìa del papìr), le bromeliáceas (la famìa del ànanas e de le tillandsie), de le ciperáceas (la famìa de la piànta del papìr) e pò amò. Le Poales le g'ha portamènt de èrbe, divèrse con método pulinizasiù anemòfila (per mès del vènt). En piö le se caraterìza per vìga dei còrp de silice endèla epidèrmide, per vìga pirdìt i cristài de ràfide, e vìga fiùr col pereànse dividìt en maniéra bèla nèta en càles e coròla, e col stil bel svelöpàt e ramificàt.


text:
Wikipedia:Buròcrat
Aministraduur (regulament, candidaa - lista) - Büròcrat (candidaa - lista) - Bot (uturizzazziun - lista) - Steward (lista su meta) - Svilupaduur (lista su meta)
I utent ch'hinn staa nominaa buròcrat pòden fà diventà amministrador dij alter utent (anca se pòden minga fà el contrari); i buròcrat pòden vess nominaa da on quaj alter buròcrat giamò present in de la wikipedia, oppur da on steward.
I buròcrat pòden anca dà la bandéra (el flag, a l'inglesa) de Bot a quej che fann richiesta.
Regordeves che vess on burocrat l'è minga on titol de merit che te fà diventà different da i alter wikipedian, ma l'è puttòst ona funzion de servizzi; el voeur dì che i buròcrat gh'hann pussee responsabilità e pussee de laorà che i utent normaj.
La fünziun da büròcrat la gh'a mia una dürava fissa e vün al pò dimétass quan che l vöör upüür, par seri prublema, al pò véss scaregaa da üffizzi.
Cuma sa diventa o sa dismètt da véss büròcrat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un büròcrat l è un üteent da la Wikipedia che l gh'a di cumpít particulaar e (püssè impurtaant) al gh'a la fidücja dala cumünitaa.
- In dala pagina Wikipedia:Büròcrat/Candidaa ti pòdatt métt al tò nómm, se ti vörat diventá büròcrat, upüür ti pòdat fá al nómm da un quaivün che, seguunt ti, al saréss a l'altéza dal cumpit.
- Al sistema da vutazziún al preveet che par vess vutaa un candidaa al deef riceef almen al 66% da voti favurevui entro un teemp determinaa.
- Ala vutazziún pòdan partecipá tücc i üteent registraa.
- Un büròcrat al pò rinünziá a la sò carica puneent dumanda a un steward.
- La revoca la pò vess dumandava anca da altar üteent se sa duvess verificá prublema cun il büròcrat, la procedüra la vegnará definiva püssè innanz indal teemp.
La lista dij buròcrat attiv in su la wikipedia lombarda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per vedé la lista aggiornada dij buròcrat lombard, varda chì.


text:
Nümar 1
Ul nümar 1 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul zeru e al ven prima dal düü.
Nomm dal nümar in difereent dialett: M. Vün, ü, gjü.... F. Vüna/vöna, öna, gjöna....
Ul 1 al è l'elemeent néutar dal prudüit, i.e., qual-sa-vöör nümar a mültiplicaa par 1 al turna a dá a.
Malgraa s'al pöda cunsiderá un nümar primm, sa la töö la cunvenziú ch'al le síes mia. Si l'al füdess, alura i nümar natüraal i gh'aress mia una faturizazziú ünega (a maanch dal úrden): par esempi 6 = 2·3 = 1·2·3 = 1·1·2·3 = ... e le definizziú da un bell puu da prupietaa matemàteghe s'i vedaress afetade, cuma par esempi chela di nümar parfett.
Ucürenze dal nümar 1:
- In scenza dal urdinatuur ul 1 s'al socja cun la pusizziú da "pizzaa" e al è vöna di dò dígit dal sistema binari.
- Int un bell puu da cültüre, ul 1 s'al representa cunt un puunt u un tirett, urizuntaal u verticaal, cuma par esempi íntal Cinees.
- Al è ul nümar atòmegh dal idrògen.
- Ul nümar di purtée dal fútbol.


text:
Lój
Artécol in dialèt arzân
Lój (luglio in italiân) l'é al sètim mèiş ed l'ân dal Lunâri Gregoriân e l'é al secònd mèiş ed l'istê ind la pêrta d'ed sōver ed la Tèra, ed l'invêren ind la pêrt d'ed sòta, al gh'à 31 dé e l'é ind la secònda metê 'd un ân civîl. Al mèiş l'é stê ciamê acsé in unōr ed Giulio Cesare nê al 13 de sté mèiş. Préma, int al lunâri ed Romolo, l'ēra ciamê Quintile. .
Curiositê
Lój l'é l'ònich mèiş a 'd avèir du "dé imaginâri" druvê int la leteratûra ed fantasiĵnsa e int al gèner pió bâs ed la cansòun ciamêda demenziale: al 32 lój l'é al dé dóve la gînt, 'd un pōpol ch' l'ēra tgnû sòta da un gvêren pruvişôri imaginâri, la vîv acsé, in cla cundisiòun, per sèimper . La stôria l'é cuntêda in un românş cûrt ed Frederik Pohl "Il tunnel sotto il mondo" (1955), més in félm dal 1969 ed Luigi Cozzi, mèinter 38 lój ("38 luglio" in italiân) l'é al tétol dal prém dèsch, cun dō cansòun, dal 1973 dal gróp muşichêl i Squallor.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Luglio trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Lój
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
Sésma
Sésma (nom ufizial: Cecima) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 238 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,1 km² e ona densità de 24 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Brignano-Frascata (AL), Gudiass, Gremiasch (AL), Momperone (AL), Pont Niza e Pozzol Groppo (AL).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Sésma l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.