text:
20avel tschientaner
Il 20avel tschientaner tutga tar l’epoca dal temp modern. El è surtut stà segnà da l’imperialissem, da las duas guerras mundialas sco er da la fin dals imperis colonials ch’èn resultads da quai e da la Guerra fraida. Medemamain è il tschientaner stà sut l’ensaina da la creschientscha exponenziala da la populaziun mundiala, da l’automatisaziun e digitalisaziun da process economics sco er da la polarisaziun tranter ils stadis industrials ed il Terz Mund. Er impurtantas tecnologias sco la materia sintetica, l’electronica, la navigaziun spaziala e l’antibiotica han midà il mund.[1]
Survista istorica[modifitgar | modifitgar il code]
Periodisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Blers scienziads na periodiseschan l’istorgia per ordinari betg tenor criteris puramain calendarics, mabain fixeschan las cesuras cun sa referir ad aspects politics, socials u culturals. Derasada vastamain è la tesa dal ‹lung 19avel tschientaner› ch’ha durà fin l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala (1914). Sco ulteriur punct d’inversiun vegn savens inditgada la Revoluziun d’october dal 1917. Parallelamain vegn il 20avel tschientaner er numnà il ‹curt 20avel tschientaner› ch’ha durà da la fin da l’Emprima Guerra mundiala fin la fin da l’Uniun sovietica e da sia sfera d’influenza ils onns 1989 fin 1991.
Sco basa per la periodisaziun pon ins per exempel trair natiers il conflict tranter ost e vest. Las ragischs da quel èn da chattar en il moviment da lavurants ch’ha inizià en il 19avel tschientaner. En il 20avel tschientaner han bleras organisaziuns empruvà da stgaffir novas organisaziuns statalas a basa da las teorias da Karl Marx e Friedrich Engels. Quest process ha cumenzà cun la Revoluziun d’october dal 1917 ed è ì a fin il 1990 cun il declin da l’uschenumnà ‹socialissem realexistent›.
L’avantguerra[modifitgar | modifitgar il code]
Bleras da las ideas da la Revoluziun franzosa (1789) han pudì sa far valair a lunga vista, e suenter las Guerras da coaliziun è la charta politica da l’Europa vegnida transfurmada da fund ensi (Congress da Vienna 1815). En il decurs dal 19avel tschientaner è sa messa tras l’industrialisaziun ed èn sa fatgas valair las societads chapitalisticas ch’eran colliadas cun quella.
Adina dapli è la dumonda sociala daventada impurtanta. Igl èn sa sviluppads sindicats, partidas socialdemocraticas ed autras organisaziuns dal moviment da lavurants. Sco reacziun sin quai han intgins stadis industrials mess ad ir refurmas socialas e schlargià ils dretgs da cundecisiun politica. Il progress tecnologic en furma da la viafier e dals emprims automobils ha augmentà la mobilitad e scursanì las vias da communicaziun.
En l’Europa stevan sistems e reschims cumplettamain differents visavi in a l’auter. A basa da l’industrialisaziun e da la moda da producziun chapitalistica eran stadis sco il Reginavel Unì u la Frantscha sa sviluppads a democrazias pluralisticas da tempra liberal-burgaisa. En Germania regiva percunter in reschim autoritar e repressiv che supprimiva ses adversaris e che sa basava surtut sin il militar. Anc pli autoritar era il reginavel zaristic russ; la gronda miseria da vastas parts da la populaziun, la ritgezza d’ina pitschna classa superiura ed il reschim politic ultrarepressiv han sveglià qua gronda malcuntentientscha.
A la fin dal 19avel tschientaner ha però surtut dominà il cuntrast tranter ils stadis imperials. Guerras e crisas tranter las pussanzas grondas èn suandadas ina l’autra senza chalar. Ils martgads en ils pajais industrials n’eran strusch pli buns da cumprar tut ils products che derivavan adina dapli da la producziun da massa; perquai èn ils stadis ids en tschertga da martgads da lavur situads ordaifer la patria. Damai ch’il mund era gia ‹repartì› vers il 1900, hai adina puspè dà conflicts politics e militars. Surtut l’Imperi tudestg che daventava adina pli pussant e ch’era en tschertga da colonias è savens vegnì en ils fiers cun pussanzas grondas etablidas sco la Gronda Britannia u la Frantscha. Las expensas d’armaziun da las pussanzas grondas furmavan per lunschor il pli grond post entaifer las expensas statalas. La situaziun da concurrenza ed ils conflicts tranter singuls stadis han manà a crisas e guerras ch’èn per il pli sa splegadas ordaifer l’Europa.
Emprima Guerra mundiala e nov urden[modifitgar | modifitgar il code]
Alura èsi vegnì tar la «catastrofa originara» da l’Emprima Guerra mundiala. Suenter in temp relativamain ruassaivel e prosperaivel (Belle Époque) ed ina concurrenza d’armament da las flottas èn las rivalitads tranter las pussanzas europeicas escaladas il 1914. La finala duevan las pussanzas centralas succumber a l’Entente. Ils Contracts da Paris han etablì in urden dal suenterguerra stabil. La monarchia dubla Austria-Ungaria è sa schliada, la segunda republica da la Pologna è vegnida fundada e la Germania ha pers vastas parts da ses territori, tranter auter er la regiun Alsazia-Lorena che quella aveva annectà il 1871 da la Frantscha.
Suenter la fin da la guerra èn sa furmadas en blers pajais europeics novas democrazias ed il dretg d’eleger general è quasi sa mess tras dapertut en l’Europa. En Russia è l’Emprima Guerra mundiala ida a fin anticipadamain cun la Revoluziun d’october 1917. L’imperi zaristic, il davos reschim autocratic da l’Europa, è vegnì remplazzà suenter ina guerra civila tras ina republica da cussegls. Partind da la teoria da Lenin dueva sa sviluppar en Russia l’emprim stadi socialistic; suenter sia mort ha Stalin però transfurmà quel en ina dictatura totalitara.
En blers lieus èn ils onns 1920 stads colliads cun in svilup economic prosperaivel ed en las citads europeicas ed americanas èn s’etablidas novas furmas da divertiment (‹onns dad aur›). Ils Stadis Unids èn daventads militarmain e politicamain ina pussanza mundiala ed er lur cultura ha cumenzà ad irradiar en autras parts dal mund (jazz, industria da film e.a.). En consequenza da la crisa economica mundiala dal 1929 èn però ils problems socials daventads adina pli critics en tut il mund. En Germania n’eran las veglias elitas militaras, politicas ed economicas betg vegnidas remplazzadas ed avevan mantegnì ina tenuta reservada envers la republica democratica. Il putsch da Hitler-Ludendorff dal 1923 ha bain fatg naufragi, ma ha tuttina laschà sentir tge che pudeva sa sviluppar da la lia tranter las elitas naziunalisticas ed ils perdents malcuntents da la republica.
Dictaturas faschisticas en l’Europa e Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
En blers pajais europeics èn gruppaziuns faschisticas daventadas adina pli fermas; quai pervi da l’urden politic dal suenterguerra ch’era insuffizient sco er en consequenza da la crisa economica ch’ha manà a povradad e dischoccupaziun. Tar il faschissem sa tracti d’ina ideologia naziunalistica e totalitara. Las dictaturas faschisticas han negà l’individi, stgaffì immensas armadas e persequità in’ideologia da modernisaziun, la quala s’exprimiva per exempel en l’art dal futurissem.
La varianta tudestga dal faschissem ha furmà il naziunalsocialissem. Adolf Hitler, il chau da la NSDAP naziunalsocialistica, è arrivà il 1933 a la pussanza ed ha transfurmà la Germania fitg spert en ina dictatura totalitara. Tut la cultura, politica ed ulteriura vita publica è vegnida unifurmada e suttamessa a lur ideologia. Adversaris politics sco ils socialdemocrats, communists, sindicalists e liberals han ins persequità, mess en fermanza ed assassinà. Cuntrari al faschissem d’origin talian è la furma tudestga ultra da quai stada segnada d’in antisemitissem extrem; cun il holocaust dueva quel manar al pli grond genocid en l’istorgia da l’umanitad.
Als naziunalsocialists èsi reussì da cuntanscher la gronda massa da la populaziun tudestga. Cun mesiras (apparentas) da politica sociala, cun declerar il prim da matg sco di da festa e grazia al num ‹naziunalsocialissem› han els in pau a la giada er gudagnà vastas parts dals lavurants per lur ideas. Betg il davos sa lascha quai attribuir a l’immensa propaganda ed a las inscenaziuns ideologicas che vegnivan realisadas sut aspects da la psicologia da massas.
Igl è però er sa furmada resistenza cunter la derasaziun dal faschissem. Tranter il 1936 ed il 1939 ha furià en la giuvna republica spagnola ina guerra civila tranter la regenza elegida a moda democratica e las truppas faschisticas dal general Francisco Franco. Socialists, communists, anarchists e blers auters han sustegnì ils republicans en lur cumbat; la finala han però victorisà las truppas da Franco, betg il davos grazia al sustegn militar da vart da la Germania naziunalsocialistica.
Entaifer il Reich tudestg eri bundant pli difficil da vulair far resistenza. Il reschim da terrur dals naziunalsocialists aveva intimidà adina dapli persunas; ultra da quai sa laschavan vastas parts da la populaziun tschorventar da l’ideologia dals regents. En pli sa chattava il moviment da lavurants tudestg en ina profunda crisa dapi il temp da la Republica da Weimar. La KPD, ch’era vegnida illegalisada en il fratemp, aveva pir desistì ditg suenter il 1933 da metter a pèr socialdemocrats e faschists. Ed er ils socialdemocrats che residiavan en l’exil a Prag e pli tard a Paris tschertgavan be navidas il contact cun ils communists. Malgrà bleras stentas n’èsi perquai betg reussì d’organisar ina resistenza coordinada. Tuttina hai dà en Germania diversas cellas da resistenza pli pitschnas ch’han operà en il zuppà, e quai malgrà tut las smanatschas da repressiun. Il pli enconuschent exempel d’ina tala resistenza ha furmà l’attentat a bumba ch’il communist Georg Elser ha commess il 1939. Sper il moviment da lavurants hai er dà resistenza en circuls burgais, sco per exempel da vart da la baselgia confessanta u da la Rosa alva a Minca enturn ils students Sophie e Hans Scholl ch’ha derasà appels cunter ils naziunalsocialists. Ils 20 da fanadur 1944 han la finala er auts militars da l’armada tudestga fatg in attentat sin Hitler ch’ha però fatg naufragi.
L’onn 1939 ha il Reich tudestg attatgà la Pologna e mess ad ir uschia la Segunda Guerra mundiala che dueva cumpigliar tut en tut 50 stadis. En il decurs dals proxims sis onns èn radund 60 milliuns umans vegnids per la vita en la guerra. Ils 8 da matg 1945 è la guerra ida a fin cun la capitulaziun da la Germania e cun ina bilantscha orribla areguard unfrendas e destrucziun.
En il territori asiatic-pacific ha anc cuntinuà intgins mais la guerra tranter ils Stadis Unids ed il Giapun ch’era s’allià cun la Germania. Ils cumbats en questa part dal mund avevan cumenzà cun l’attatga sin Pearl Harbor e chattà lur culminaziun e finiziun cun las bumbas atomaras ch’ils Americans han bittà giu sin las citads giapunaisas da Hiroshima e Nagasaki.
Il suenterguerra en l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la capitulaziun è la Germania vegnida dividida en quatter zonas d’occupaziun. Las novas superpussanzas furmavan uss ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica che stevan en Germania directamain en fatscha in a l’auter. Cun la Ductrina da Truman è il conflict smanatschant rut ora avertamain en furma da la Guerra fraida. La Germania è daventada in dals lieus d’acziun principals da la confruntaziun. Suenter che las trais zonas d’occupaziun dal vest avevan introducì il marc sco valuta unitara, ha l’ost bloccà per in temp Berlin dal vest.
Bainspert èn sa furmads dus stadis tudestgs: il matg 1949 han ins proclamà en las zonas d’occupaziun dal vest la Republica Federala tudestga, l’october 1949 en l’ost la Republica democratica tudestga. Diversas emprovas da vart sovietica d’insister sin ina Germania unida neutrala (p.ex. notas da Stalin dal 1952) han fatg naufragi ed a partir dal 1968 disponiva la Republica federala tudestga d’ina nova constituziun che renunziava uffizialmain a questa perspectiva. La spartiziun dal pajais è uschia stada sigillada ed a partir dal 1961 è quest’alienaziun er s’exprimida en furma d’ina saiv da segirezza che manava tras l’entir pajais. Malgrà quai èn sa mussadas en ils onns 1970 diversas emprovas da reprender il dialog (politica da l’ost da Willy Brandt; Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa).
En l’Europa dal Vest è sa concretisà per l’emprima giada il vegl siemi da realisar ils stadis unids da l’Europa. Emprims pass sin questa via han furmà il Plan da Schuman dal 1950, la fundaziun da la Communitad europeica da charvun e d’atschal il 1952 e la finala ils Contracts da Roma dal 1957; malgrà tut las difficultads ha questa collavuraziun fullà via a l’integraziun europeica, da la quala dueva la finala sortir il 1993 l’Uniun europeica en sia furma odierna. Daspera èn er sa sviluppads il Cussegl da l’Europa ed il Tribunal europeic dals dretgs umans sco instituziuns che s’engaschan a favur da la convivenza da las naziuns en l’Europa. Analog al svilup da cuminanzas economicas en il vest, è sa sviluppà en l’ost il Cussegl per agid economic vicendaivel (Comecon).
En tut il mund èn sa schliadas dapi la fin da la guerra anteriuras colonias da lur regents da pli baud. En intgins lieus è quai reussì a moda paschaivla, en auters han ils moviments da liberaziun fatg valair lur dretgs cun la forza. Quest svilup ch’ha cumenzà en colonias che sa chattavan en ina dependenza directa, ha pli tard er tschiffà reschims ch’eran de facto independents. Uschia è vegnì derschì il 1979 en rom da la Revoluziun islamica il reschim dal schah persian Mohammad Reza Pahlavi. Il schah e ses reschim dictatoric avevan surtut pudì sa tegnair grazia al sustegn dal vest. A ses lieu è vegnida installada ina republica islamica ch’è bain daventada independenta, ma en la quala han gì lieu vinavant violaziuns dals dretgs umans.
Terza Revoluziun industriala e postfordissem[modifitgar | modifitgar il code]
Ordaifer la zona d’influenza sovietica èn las datas economicas fundamentalas dals stadis industrials sa midadas marcantamain en il decurs dals onns 1970. Suenter la fin da la guerra aveva la producziun da rauba percurrì in immens augment da la productivitad e manà a fitg autas ratas da profit. En ils onns 1970 è l’augment stà marcantamain pli pitschen. La Terza Revoluziun industriala ha introducì la tecnica da computer en ils process da producziun; ultra da quai ha la crisa d’ieli indeblì l’industria. En l’Europa èn proruttas las pli grevas crisas economicas dapi la fin da la guerra. En blers pajais èn persunas senza activitad da gudogn daventadas in fenomen da massa. Al lieu dals ferms augments da las pajas dals onns precedents – ch’avevan attribuì decididamain a la creschientscha – èn uss per part suandadas sbassadas da las pajas. Igl èn sa sviluppadas novas furmas da lavur; l’occupaziun en biros ed en la branscha dals servetschs ha però pudì cumpensar be parzialmain las plazzas da lavur ch’èn crudadas davent en l’industria. Ensemen cun questa vieuta, ch’ha manà ad ina situaziun d’occupaziun pli e pli precara, è er s’indeblida la posiziun dals sindicats.
Partind da la Gronda Britannia sut Margaret Thatcher è uss sa fatga valair adina dapli la teoria politica ed economica dal neoliberalissem. Quella era oriundamain sa sviluppada sco reacziun sin las consequenzas da la crisa economica mundiala dal 1929 e sco cuntramoviment al keynesianissem, al qual vegniva dà da quel temp la preferientscha. Il neoliberalissem accentuava puspè il martgà liber sco center da la politica economica, mettend uschia en vista ina schliaziun per ils problems dal postfordissem. Sco ‹lieu da guntgida› per pussibilitar a l’economia da far profit han ins resguardà en blers lieus la privatisaziun da servetschs publics (p.ex. viafiers). Questa politica ha per part manà a gronda resistenza da vart dals sindicats e da las partidas sanestras; ma lur opiniun n’ha betg pudì sa far valair. La predominanza dal neoliberalissem è anc creschida en quel mument che l’Uniun sovietica ha fatg naufragi; pertge che uss mancava quest’alternativa da sistem potenziala, quai ch’ha trumpà vastas parts da la sanestra politica.
[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1985 è Michail Gorbatschow daventà nov secretari general da l’Uniun sovietica. Da quel temp eran la superpussanza e ses stadis alliads gia confruntads cun gronds problems. Uschia daventava per exempel il provediment da la populaziun adina pli difficil. Cun agid da la politica da perestroika e glasnost ha Gorbatschow empruvà da realisar refurmas socialas. En questa moda è bain s’augmentada in pau la libertad d’opiniun en l’Uniun sovietica, ma cun quai n’èn ils problems betg stads schliads. Sper l’intervenziun sovietica en l’Afganistan che sa mussava adina dapli sco fiasco è surtut la Catastrofa nucleara da Tschernobyl dals 26 d’avrigl 1986 daventada in simbol per la disditga dal sistem communistic, manifestond quella a moda eclatanta il spretsch da las autoritads envers ils interess da la populaziun. Ultra da quai è la politica da refurma sovietica fruntada en auters stadis da l’ost sin gronda resistenza. Uschia ha per exempel la Republica democratica tudestga insistì sin la lingia pratitgada dapi onns ed ha schizunt supprimì novitads or da l’Uniun sovietica.
Ma er a l’intern da la Republica democratica tudestga è l’opposiziun creschida pli e pli. La stad 1989 han nundumbraivels burgais dal pajais profità da l’avertura dal cunfin tranter l’Ungaria e l’Austria ed èn fugids sur Budapest en il vest; auters han tschertgà refugi en l’ambassada tudestga a Prag. L’atun 1989 èn idas a Lipsia per l’emprima giada persunas sin via per demonstrar a chaschun da las demonstraziuns da glindesdi per refurmas politicas. Ils 4 da november ha gì lieu sin l’Alexanderplatz a Berlin la pli gronda demonstraziun betg statala en l’istorgia da la Republica democratica tudestga. Ils participants han pretendì in stadi democratic cun in sistem da partidas pluralistic. Ils 9 da november è lura vegnì avert il Mir da Berlin e dieschmillis persunas han traversà il cunfin vers il vest. Sinaquai è la SED sa sentida necessitada d’iniziar refurmas politicas; a chaschun da las emprimas votaziuns libras en il parlament il 1990 è ella – sut il nov num PDS – be pli vegnida sin la terza plazza.
Ma gia curt suenter la crudada dal Mir eran sa fatgas valair vuschs che clamavan adina pli dad aut suenter l’uniun da la Germania. Suenter la nova elecziun dal parlament ha la Republica democratica tudestga mess ad ir contractivas areguard in’adesiun dal pajais a la Republica federala tudestga. Il contract d’uniun è la finala entrà en vigur ils 3 d’october 1990.
Las revoluziuns da l’onn 1989 han fatg collabar ils sistems realsocialistics en l’Europa Centrala e da l’Ost. Intginas da questas sullevaziuns, sco la Revoluziun da valì en la Tschecoslovachia u la Revoluziun chantanta en ils stadis baltics, èn restadas paschaivlas. Autras han prendì in decurs violent sco per exempel la cupitga dal dictatur rumen Nicolae Ceaușescu, il qual era gia sa distanzià dapi onns da l’Uniun sovietica ed aveva installà in sistem neostalinistic. En l’Uniun sovietica ha la tentativa da far in culp da stadi manà l’avust 1991 al scumond da la partida communistica ed a la fin definitiva dal stadi socialistic. Boris Jelzin ha remplazzà Michail Gorbatschow ed è daventà president da la nova Federaziun russa.
Nov urden mundial[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter che l’Uniun sovietica ha chalà d’exister, è er ida a fin la fasa da la bipolaritad vest-ost ch’aveva dominà la politica mundiala dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala. Ils Stadis Unids èn restads sco suletta pussanza mundiala. En consequenza da quai èn er las lingias da conflict sa midadas. Durant la Guerra fraida avevan prevalì guerras da substituziun, en las qualas las duas pussanzas da bloc eran fruntadas ina sin l’autra a moda indirecta, cun sustegnair terzas partidas. L’ultim decenni dal 20avel tschientaner ha percunter enconuschì autras guerras. Gia il 1991 ha cumenzà la Guerra dal Golf tranter ils Stadis Unids e l’Irac sut il dictatur Saddam Hussein, il qual ils Americans avevan anc sustegnì pli baud sco forza antisovietica ed anti-iranaisa.
Igl èn suandadas guerras sin il Balcan, en il rom da las qualas la Jugoslavia è sa schliada en ses stadis parzials. Er en l’Europa da l’Ost èn stadis dads dapart en lur singulas parts. Tar la secessiun dals stadis baltics è quai be reussì cun la forza; la divisiun da la Tschecoslovachia en Tschechia e Slovachia è percunter sa splegada senza far diever da las armas.
Conflicts guerrils han pers lur centers; il temp da las grondas battaglias da chars armads è stà terminà, medemamain quel da la guerra tranter las armadas da dus stadis. A lur lieu èn passadas attatgas or da l’aria ed autras strategias da guerra sin distanza che sa drizzavan per ordinari cunter in adversari betg statal, organisà en furma da guerilla.
Da l’autra vart è l’Uniun europeica s’engrondida cuntinuadamain dapi ils onns 1990. A l’entschatta dal nov millenni duevan er adina dapli stadis da l’anteriura zona d’influenza sovietica aderir a quella. L’installaziun d’organs europeics communabels ha gia pussibilità il 1993 la realisaziun d’in zona europeica da commerzi liber.
Scienza e tecnologia[modifitgar | modifitgar il code]
Scienzas natiralas[modifitgar | modifitgar il code]
Albert Einstein ha sviluppà la teoria da la relativitad speziala e pli tard generala; sa basond sin quella èsi stà pussaivel da sviluppar tant ovras atomaras sco er la bumba atomara. La chemia polimera ha furmà la basa per il svilup da l’industria da materia sintetica, quai ch’ha manà a la vasta derasaziun da products da plastic. L’identificaziun da l’acid desoxiribonucleid (ADN) sco substanza ereditara è reussida ad Oswald Avery; la structura da quella han decifrà Francis Crick e James Watson. Uschia è sta mess il fundament per il svilup da la tecnologia da gens. Hans Krebs ha scuvert impurtants ciclus da reacziun metabolics sco per exempel il ciclus da citrat. L’architectura dals atoms ha Ernest Rutherford examinà. Christiaan Barnard ha realisà l’emprima transplantaziun dal cor. En la matematica han Andrew Wiles e Richard Taylor pudì cumprovar l’ultim teorem da Fermat ch’era dapli che 300 onns vegl. Ed al medi Gawriil Abramowitsch Ilisarow èsi reussì da meglierar a moda decisiva las metodas d’operaziun ortopedicas.
Tecnica e consum[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 20avel tschientaner èn apparaturas tecnologicas ed electronicas sa sviluppadas a bains da consum da massa (apparats per il tegnairchasa, utensils, computer, meds da communicaziun, apparats da reproducziun da medias). Sin adina dapli champs èn apparaturas mecanicas vegnidas remplazzadas tras innovaziuns electricas e digitalas. Er l’igiena, l’emballadi e la mobilitad daventan adina pli impurtants.
Il motor termic e l’electricitad remplazzan pli e pli fitg la maschina a vapur sco apparat da tracziun per la viafier e la navigaziun. Il traffic sin via individual daventa adina pli ferm envers il traffic da viafier, quai che s’effectuescha er sin la planisaziun urbana. Il traffic aviatic sa sviluppa ad in’aviaziun da lingias regulara. Il traffic a distanza da persunas sa splega bainbaud praticamain be pli en l’aria. En il traffic da viafier vegnan sviluppads trens ad auta sveltezza; ed en la navigaziun commerziala domineschan navs-cisterna e navs a containers.
[modifitgar | modifitgar il code]
Il zercladur 1944 ha ina racheta dal tip Aggregat 4 (V2) surmuntà sco emprim object construì da l’uman il cunfin vers l’univers (tenor definiziun da la FAI dapli che 100 km autezza, l’uschenumnada lingia da Kármán). L’october 1957 è l’emprim satellit, Sputnik 1, arrivà en l’orbit terrester. In mais pli tard è l’emprim esser vivent, il chaun Laika, vegnì transportà en l’univers. A Juri Gagarin èsi reussì l’avrigl 1961 a bord da Wostok 1 da far l’emprim sgol orbital. Il 1965, en rom da la missiun Woschod 2, è Alexei Leonow sortì sco emprim en l’univers. Trais onns pli tard, il december 1968, èsi reussì a la missiun Apollo 8 da sgular l’emprima giada enturn la glina. Il fanadur 1969 è Neil Armstrong sa tschentà en rom dad Apollo 11 sco emprim uman sin la glina.
Il december 1972 è partì l’ultim sgol equipà vers la glina. Il 1977 han ins tramess cun Voyager 1 e Voyager 2 l’emprima giada sondas en l’univers cun datas davart la Terra.
Il 1995 han ins scuvert l’emprim planet ordaifer noss sistem solar (51 Pegasi b). Ed il 1998 ha cumenzà il project da la staziun spaziala internaziunala ISS.
Art[modifitgar | modifitgar il code]
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
L’art figurativ da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner è stà segnà da l’avantgarda e da las differentas direcziuns da stil da la moderna (sco l’expressiunissem, il cubissem, il futurissem, il dadaissem, il surrealissem e la nova objectivitad). Artists da muntada centrala èn tranter auter stads Pablo Picasso, Max Beckmann e Salvador Dalí.
Suenter la Segunda Guerra mundiala è suandada la postmoderna cun stils sco minimalissem, happening, fluxus, pop art, fotorealissem, performance ed art da video (cun artists sco Andy Warhol u Joseph Beuys).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
A la litteratura dal Biedermeier (ca. 1830–1850) e dal Vormärz (ca. 1840–1850) èn suandads en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner il realissem (1848–1890) ed il natiralissem (1880–1900). Da l’entschatta dal 20avel tschientaner fin la Segunda Guerra mundiala è lura suandà il simbolissem, l’epica moderna, l’expressiunissem (ca. 1910–1920) e l’avantgarda. Daspera è sa mantegnida ina poesia regiunala, segnada da la romantica tardiva. La segunda mesadad dal 20avel tschientaner è stada sut l’ensaina da l’avertura litterara cun differents stils che cumparan savens in sper l’auter u che dissolvan ils cunfins tradiziunals dals singuls geners.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Il 19avel tschientaner ha prendì cumià cun tendenzas ch’han plaunsieu dissolvì la cultura da musica classica. Franz Liszt e ses schender Richard Wagner han experimentà cun armonias, Claude Debussy ha recepì Wagner, ha sa laschà inspirar da la pentatonica da l’Orient Extrem ed ha transfurmà la pictura da l’impressiunissem en musica da medem num. Pertutgads èn stads tuts da las tendenzas economicas. Wagner ha gia scrit a la fin dal 19avel tschientaner che l’art vegnia economisà e daventia quasi ina rauba. En il decurs dal 20avel tschientaner èn sa colliads en blers lieus ils svilups economics, politics e socials cun l’art. A la perioda da la musica atonala è suandada la dodecafonia dal cumponist austriac Arnold Schönberg. Schönberg ha stritgà tutta ierarchia dals tuns or da la musica, remplazzond quella tras ils 12 tuns che cumparan en in toc tuts sin il medem stgalim.
Il faschissem europeic ha gì profundas consequenzas er sin il svilup da la musica. La moderna ch’era gia sa sviluppada en ils onns 1930 è vegnida stigmatisada sco «degenerada» u «da derivanza gidieua-bolschevistica»; la gronda part dals cumponists e musicists han stuì fugir en l’exil. Surtut ils naziunalsocialists èn enstagl returnads a tuns conservativs, colliads cun la romantica tardiva.
En l’Uniun sovietica e ses stadis satellits da pli tard è ina musica dirigida dal stadi percunter sa sviluppada tut auter. Bain han ils regents installà l’ideologia dal realissem socialistic, ma quest term è restà vag. Uschia valeva la dodecafonia bain sco «burgaisa e decadenta»; cur che Hanns Eisler ha experimentà cun quella e cumenzà a cumponer seriusamain, è ella tuttina entrada en il canon dal realissem socialistic. Er en l’Uniun sovietica è sa sviluppada ina ritga activitad musicala che ballantschava, surtut dal temp dal stalinissem, permanentamain tranter assimilaziun e persecuziun. Sergei Prokofjew e surtut Dmitrii Schostakowitsch sa chattavan trasor en la tensiun tranter las pli autas distincziuns e la tema da vegnir mess a ferm. Lur ovras tutgan tar las pli impurtantas da la musica ‹seriusa› dal 20avel tschientaner.
Er en il vest n’è la musica betg sa sviluppada independentamain dals eveniments politics. En ils onns 1960 e 1970, en rom dal moviment da 68 e dals moviments socials ch’èn suandads – per exempel encunter la Guerra dal Vietnam – han blers artists er gì la funcziun d’acturs politics. Stilisticamain è il suenterguerra stà segnà da la musica seriala, da l’utilisaziun da sintetisaders e d’auters meds stilistics electronics. Cun in tschert retard duevan quels er sa metter tras en la musica populara.
Sper ils svilups descrits en la musica ‹seriusa›, è il 20avel tschientaner però surtut stà segnà dal grond success da la musica populara. Nà dals Stadis Unids è arrivà a l’entschatta dal tschientaner il ragtime en l’Europa e suenter l’Emprima Guerra mundiala è sa derasà dapertut en las citads europeicas il jazz. Suenter la Segunda Guerra mundiala han alura puspè truppas americanas manà il swing en Germania, nua che quel era stà scumandà dal temp dal naziunalsocialissem. Pli tard è sa derasà il rock’n’roll ch’è fruntà sin la resistenza da la societad conservativa. Tuttina sco la musica da beat da pli tard ha quel furmà l’expressiun d’ina nova generaziun rebellanta. In medem fenomen è sa manifestà suenter il 1990, cur ch’è sa sviluppà surtut a Berlin il tecno ch’ha represchentà in nov edonissem.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Il 20avel tschientaner è stà il tschientaner dal film. L’onn 1895 ha gì lieu l’emprima represchentaziun d’in film mit ch’è cumprovada. Durant ils proxims trais decennis è quel sa sviluppà a ses zenit. Gia dal temp da l’Emprima Guerra mundiala furmava il film in impurtant med da propaganda. Suenter ch’eran sa furmads en l’Europa emprims impurtants studios da film (p.ex. a Berlin cun classichers sco ‹Das Cabinet des Dr. Caligari›, ‹Nosferatu – Eine Symphonie des Grauens› u ‹Metropolis›) è il center da l’industria da film però sa spustà en ils Stadis Unids.
Vers il 1930 è plaunsieu sa mess tras il film sonor, il qual è definitivamain vegnì dominà dals studios da Hollywood. In impurtant exempel da la fasa tempriva da quest svilup furma ‹The Great Dictator› cun Charlie Chaplin sco reschissur ed en las duas rollas principalas. Il temp fin il 1945 vala sco l’èra classica dal film da Hollywood.
Il temp a partir dals onns 1950 è stà dominà dal svilup dal film en colur e da la derasaziun da la televisiun. Cun la Nouvelle Vague è s’etablì en Frantscha in nov tip da film d’autur, segnà da la critica sociala; in pau pli tard dueva quel er influenzar ina nova generaziun da cineasts americans (Martin Scorsese, Francis Ford Coppola e.a.).
Dals onns 1980 e 1990 derivan d’ina vart enconuschents blockbusters da reschissurs sco George Lucas e Steven Spielberg, da l’autra vart films visiunars da cineasts sco Stanley Kubrick che duevan, cun lur temas cuntravers, inventar da nov il gener. Medemamain è il film independent daventà adina pli impurtant (cun reschissurs sco Quentin Tarantino, Jim Jarmusch ed ils frars Coen).
In ulteriur svilup han pussibilità novas tecnologias sco il film animà creà cumplettamain al computer e la digitalisaziun tant dal kino sco er da la televisiun (DVD, HD e.a.).
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
En il 20avel tschientaner èn bleras disciplinas vegnidas professiunalisadas ed igl èn s’etablids eveniments da sport regulars ch’han chattà resun en tut il mund, sco ils gieus olimpics u campiunadis mundials. Tras las reportaschas en ils meds da massa e l’attenziun correspundenta da vart da la publicitad han atlets d’elita cuntanschì entradas ch’als han pussibilità da sa deditgar dal tuttafatg al sport. Pli tard en il decurs dal tschientaner duevan las pajas dals activs cun ils pli gronds success cuntanscher il nivel da quellas da la classa sociala superiura. Quai ha er fatg avanzar las tecnicas da manipulaziun sco per exempel il doping.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Quest artitgel na cumpiglia naginas annotaziuns en la versiun tudestga (che furma la basa per questa translaziun). Per infurmaziuns approfundantas veglian ins consultar l’apparat scientific da la versiun englaisa da l’artitgel: en: 20th_century sco er la litteratura inditgada sutvart en la bibliografia.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- UNESCO. The Twentieth Century. (History of Humanity, VII), Routledge, 2008, 600, ISBN 978-0-415-09311-8.
- Chronik des 20. Jahrhunderts. Chronik, 2003, ISBN 3-577-14624-9.
- Eric Hobsbawm: Das Zeitalter der Extreme. Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts. Hanser, Minca, Vienna 1995, ISBN 3-446-16021-3.
- Dan Diner: Das Jahrhundert verstehen. Eine universalhistorische Deutung. Fischer Taschenbuch Verlag, Francfurt a.M. 2000, ISBN 3-596-14766-2.
- Mark Mazower: Der dunkle Kontinent. Europa im 20. Jahrhundert. Berlin 2000.
- Hans-Heinrich Nolte: Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts. Böhlau, Vienna 2009, ISBN 978-3-205-78402-9.


c: text/html

text:
Ins haja pauca chapientscha per las ponderaziuns strategicas e sa distanzieschia cleramain d'in'ulteriura reducziun da plazzas che tutgass grevamain il Grischun. Quai scriva la regenza en ina posiziun.
La regenza sa distanziescha cleramain d'ina ulteriura reducziun da plazzas, che tutgass grevamain il chantun Grischun en la situaziun economica actuala, er sch'i na dess naginas desditgas. Ella vegn a sustegnair las vischnancas tar il mantegniment d'in provediment uschè optimal sco pussaivel cun servetschs postals per la populaziun grischuna. Ils sindicats aveva gia fatg public l'entschatta dal mais ina cifra pussaivla da filialas che vegnan serradas.
La Posta sto uss suttametter propostas
La regenza spetga da la Posta ch'ella resguardia ils svilups en il mund da lavur ed elavuria concepts per spustar activamain plazzas da lavur en las regiuns perifericas. En vista a las pussaivladads tecnologicas existentas duess in tal spustament esser d'in interess economic er per la Posta. Medemamain spetga la regenza che la Posta suttamettia svelt propostas, co ch'ella vul infurmar las vischnancas grischunas e las integrar en il process areguard la strategia per la rait postala 2020.
SAB pretenda moratori
La Gruppa svizra per las regiuns da muntogna SAB fa quitads pervi da la reducziun dal provediment da basa sco per exempel tar la Posta. L'SAB pretenda perquai in moratori per la midada da la rait d'uffizis postals enfin che las cundiziuns da basa legalas èn adattadas.
Tranter auter vulan las regiuns da muntogna adattar la regla ch'in uffizi postal sto esser cuntanschibels entaifer 20 minutas per 90% da la populaziun. Questa quota sa refereschia sin la populaziun da l'entir pajais e n'exprimia nagut davart la cuntanschibladad dals uffizis postals en muntogna, crititgescha la SAB.
RR actualitad 09:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tge fan atgnamain ils guardians e biologs cura ch’els van cun bloc da notizias, laptop u instrument da locaziun tras il Parc Naziunal Svizzer? Per incumbensa da tgi rimnan els datas, tge precis perscruteschan els e cun tge finamira? La revista ‹Cratschla› dat resposta a talas dumondas.
Cun la fundaziun dal Parc Naziunal l’onn 1914 ha la Svizra prestà lavur da pionier – igl è quai stà l’emprim part naziunal ch’è insumma vegnì realisà en las Alps ed en l’entira Europa Centrala. Il Parc Naziunal ha trais finamiras: protecziun da la natira, perscrutaziun ed infurmaziun. Or da quellas resulta la quarta finamira, numnadamain da sensibilisar ils visitaders per la protecziun da la natira a l’exempel d’in reservat total.
La perscrutaziun scientifica serva a documentar ed evaluar a lunga vista las midadas ch’han lieu en il Parc Naziunal. Dapi l’onn 1920 vegnan publitgads en la retscha ‹Nationalpark-Forschung in der Schweiz› ils resultats da la lavur da perscrutaziun. Ma confurm als ulteriurs intents dal Parc Naziunal na duain las retschas da datas e las evaluaziuns scientificas betg be star a disposiziun a scienziads, mabain er vegnir intermediadas ad in public interessà.
A quest intent serva tranter auter la revista ‹Cratschla – infurmaziuns dal Parc Naziunal Svizzer› che cumpara dapi il 1992 (e ch’è er accessibla a moda integrala online sut e-periodica.ch). Tranter il 1993 ed il 1996 èn las invistas en projects scientifics mintgamai vegnidas resumadas en lingua rumantscha e l’emprim numer dal 1997 è schizunt cumparì cumplettamain per rumantsch.
Or da quest fundus da resumaziuns rumantschas ha chattà stgaffì in cudesch digital ch’è sutdividì en las quatter rubricas ‹Fauna›, ‹Flora›, ‹Spazi da viver› e ‹Visitar il Parc Naziunal›. Qua be in exempel ch’illustrescha tge che vegn perscrutà en il Parc Naziunal e las conclusiuns che sa laschan trair londeror.
La contribuziun ‹L’influenza da capricorn, chamutsch e tschierv sin la vegetaziun e l’erosiun da las pastgiras alpinas› s’occupa d’ina dumonda dispitaivla, numnadamain «la tema ch’il grond dumber da selvaschina d’ungla en il Parc Naziunal Svizzer accelereschia l’erosiun dal terren, perquai ch’ils animals reduceschian la cuverta da vegetaziun da la pastgira alpina». E la destrucziun da la cuverta da vegetaziun vegn alura per il solit definida sco in indizi da ‹surpopulaziun›. Ma il studi ch’è vegnì fatg en la Val Müschauns relativescha questas temas:
«Entras cumparegliar fotografias dals onns 1983 e 1989 han ins (…) constatà che la vegetaziun da las pastgiras alpinas è sa sviluppada en la regiun retschertgada aifer quest temp a moda fitg differenta. Per gronda part n’è ella betg sa midada, pli darar hai dà novas largias resp. èn parts avertas puspè creschidas en. Quest svilup è stà pussaivel, malgrà ch’il dumber da la selvaschina d’ungla è creschì en questa perioda il quatterdubel! L’abilitad da la vegetaziun da sa regenerar e l’influenza da la selvaschina d’ungla sin la vegetaziun èn, sco ch’i para, s’equilibradas enfin oz.»
Quest resultat vegn sustegnì da dus auters studis che tractan l’influenza dals animals ad ungla sin la dinamica dal guaud resp. sin la varietad botanica. Quest ultim vegn schizunt a la suandanta conclusiun: «Ils resultats d’observaziun da passa 80 onns sin surfatschas determinadas dal Parc Naziunal Svizzer cumprovan che l’intensitad da pasculaziun è actualmain plitost memia pitschna che memia gronda per mantegnair la diversitad botanica e las relaziuns actualas tranter il guaud ed il terren avert en il stgalim subalpin.»


text:
Per Beat Schärer, president dal cussegl da scola da Zernez, datti divers motivs per betg sa participar als tests da corona:
- ils scolars da scolina e da l'emprima e segunda classa sajan memia pitschens
- scolars duain ir a scola per emprender e betg per far mintg'emna il medem
- evitar che scolars che na pon betg sa participar vegnian schicanads
- ils custs per la vischnanca, damai che quella sto impunder raps da taglia
Ils 160 scolars da Zernez na sa participeschan damai betg als tests da corona. Sin livel chantunal sa participeschan a partir da l'emna proxima 144 scolas, quai èn 95% da tut las scolas en il Grischun.
Ord l'archiv
Co chattan insumma ils scolars sezs da vegnir testads?


text:
Nònes
El nònes a l'è on parlà neolatin de l'Italia nord-oriental.
Posizion e classificazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nones a l'è parlaa in de la Valdenon, in del Trentin ocidental. El gh'ha di vesinanz bei fort cont el solander, ma anca cont el dialett de la Rendena.
Al dì d'incoeu l'è gnamò ciara la posizion di parlà nones in del panorama di lengov romanz. I lenguista hann discutuu per agn se mettel in del grupp lenguistegh ladin (come l'ha faa, per esempi, l'Isaia Graziadio Ascoli) o in quell lombard alpin (come voreven fà el Carlo Salvioni e 'l Carlo Battisti). On quai alter l'è dree a sostegn el fatt che 'l nones (insemm al solander) in realtà a l'è on lenguagg separaa di alter.
Caratteristegh e variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Esempi de nònes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ona novella del Boccasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialett de Cles[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ve dighi dónch che ai tempi del prim re de Zipro, dopo che Goffré de Buglion l'eva ciapà la Tera Santa, è nat che 'na siora de Guascogna la s'è portada en pelegrinagi al Santo Sepolcro, e ent el tornar endré la è cjapitada a Zipro, e jò da arcanti balossi la è stada maltratada vilanament. Lamentandose ela de 'sto fato senza poder solevarse né migja né poch, l'ha pensà de nar dal re a domandar giustizia. Ma calcun el gj'ha dit che no faròo engot, perché 'l re l'era 'n om tant andant, e sì poch d'bon, che nol doperava la giustizia per cjastigjar no demò le ofese dei àutri, ma el soportava ancja chele che i feva a el, con sò gran vergogna; tant che se calcun el gj'eva vergot sul goss, el se sfogjava col fargje calche dispet, o calche vilanada. Canche 'sta femna l'ha sentù chest, disperada de no poderse vendicjar, per sfogarse almanch del sò dispet, l'ha pensà de dargje sot 'na botada a chel re per la sò vergogna. E, plangiand, la è nada da el, e la gj'ha dit: "Lustrissim, mi no son vegnuda da ti perché speria che fagjes giustizia per l'afront che m'è stà fat; ma, en pagjament de chel, te preghi che m'ensegnes come ti possas soportar i afront che hai sentù che i te fa: perché enzì emparand da ti, mi possia soportar con pasienza chel che m'è stà fat; che, se podess, el Siore Dio lo sa, te 'l regjaleria volintera, già che vedi che gj'has sì bone spale".
El re, ch'enfin alora l'era stà poltron e pégjer, come 'l se desdromenzass, scomenzand da l'afront fat a 'sta femna, che 'l l'ha vendicjada con tut el rigor, l'è doventà for de modo rigoros con ognum che da jo inanzi l'avess fat vergot contrari a l'onor de la sò corona.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 636-637
Dialett de Coredo[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mi digi donca: cand guvernava el prim re di Sipro, dop che Gofret de Buglione l'eva vensù la Terasant, l'è nù ch'una femna de Guascogna ness a far una devozion al Sant Sepolcher, e cand la nìa in indrè de Sipro, da certi cativ laór el ven maltratada int un manier da no desiderar migia. E de ches cì el se lamentava non un paocèt, e plangiand ghe vien in ment de nar dal re a dir quelch qu'è nù. Ma chelcun om le dis che 'l re era tant simunìt e che 'l valéa ben puöch, qu'invés de vendiciar le disgrazie, de mat el sostegneva tute cante quele que li venìa a lu fat; e se 'l giatava quelcun che fuss desperà, con quel ju el se podeva sfogiar. Cand la femna ciapì chesta ciossa ci, el s'ha rabià ma tant; e, deperada de vendiciarse, ghe vien in ment de nar a morder la desperazion del re. E nada da lu dal bon, plangiand la ghe dis int el mus: "Sior, no star migia a creder vè no, che mi sia nuda cacì per te domandar sodisfazion de chel che m'è nù: ma sol per saver com tu fa a soportar tut chele asnade che mi sai che te vien fat; percè, se podess ancia mi amparar, el sior Idio el sa ben cant volontier ancia chest mia ve daria, que sì un bon mussèt".
El re, que fin a chel moment l'era stà semper un rugiant e bon d'angot, così el se gh'avess desdromensà giust alor, principiand dal mal fat a 'sta femna, que 'l vendicù per ben, l'è nù 'n grand persecutor con tuti cianti chei che nasser contra l'onor de sa corona.
ibidem, pag. 637
Dialett de Fondo[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mi 'ndonch dighi che 'nt i tempi del prim re 'd Zipri, dopo 'l conchist dla Tera Santa fat da Gotifrè de Buglion, è suzess che 'na siora 'd chée àute 'd Guascogna l'è nada en pelegrinagi al Sant Sepolcro; e tornand da iu, arivada 'n Zipri, da aucuni birbanti l'è stada vilanament oltragiada. D'sta roba dolendose senza confort, l'ha pensà de nar davant 'l re a reclamar; ma i gj'ha dit che l'era fadigja butada via, perchè l'era 'n femenela e bon d'angót che, pu che bon d'far giustizia ai àutri per i sò torti, 'l ne soportava d'ogni sort d'chei, che i gje feva a el, che l'era 'na vergogna; e 'nzì chei che gj'aveva calche rabia i se sfogjava col fargje despet a el. Sentend chest la femna, desperada 'd poder otegnir vendeta, per consolarse un puèch l'ha pensà 'd fargjela vèder anch al re. E, nada plangiand 'nauda a el, l'ha dit: "Sior mio, mi no sén nuda a la tò presenza perchè speria d'aver giustizia de l'afront che m'è stà fat; ma putost 't prieghi che m'ensegnes come fas ti a portar...
Alter variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Revò: Sicchè mi dighi che ai tempi del prim re de Zipro, canche Goffredo de Buglion l'ha ciapà la Tera Santa, è suzzedù che 'na siora de Gascogna l'è nada per divozion e 'ntel tornar de io, canche la è stada a Zipro, da zerta gent pùech de bon la ha rezevù dei dispiazeri.
- Tuenno: Dighi donchia che 'n tei tempi del prim re 'd Cipri, dopo che Gottifrè de Buglion l'ha conchistà la Tera Santa, è suzzes che 'na gran siora 'd Gascogna l'è nada al Sant Sepolcro en pellegrinagi e 'n tel tornar endrè, arivada a Cipri, l'è stada oltragiada da alcanti berechini.
Parabola del Fioeu Trason (dialett de Castelfondo)[Modifega | modifica 'l sorgent]
N'ann fa mé nonn, ca ier l'ha fat i otanta, el m'ha contà a mi e a mé sorela 'sta storia.
Gj'era 'n bòt ent un paes piciol, n'om che 'l gj'eva doi puti.
En dì el pu gióen dei doi fradei l'è nà da sò pare e 'l gj'ha dit: "Pare, vój tut quel che me speta; déme chel che l'è mè".
El vecl, che 'l voleva bèn (forse ancja massa) ai sò puti, l'ha fat come 'l gj'ha dit.
Arcanti dì dopo, el put el ciapa tuti i sò soldi e 'l s'in va.
L'è nà a viver ent una cità lontana, embrejandose con alcanti compari e 'l stava ensema a de le femnace.
Ensì en pocj temp el s'è magnà for tut, e l'è restà senz'angót.
Che 'l gj'eva da far po? Che vita avriel fat? Endó gjatava vergót da magnar?
A la fin el va da 'n contadin e 'l gje demanda: "Doperào en famej?"
"Sì", el dis el contadin, "però chest'ann em bù la brumada, la plovest massa e pò a la fin ancja la tompesta. Se vuès, podi darte 'n tocj de pan e 'ngót àuter".
"No doperi 'ngót d'àuter, basta non morir!"
"Tut i dì vas ent el cjamp e 'n chel prà a pascolar i mé porcéti e le mé bièce; es contènt?"
E 'l povrét el portava al pascol el bestiam dal sò paron tré, cincj, diès, vinti, tante bote.
Ma canche 'l vedeva en porcét grass che 'l magnava patate, el pensava: "Che por om che sém! Se stavi a cjasa saria stà pu bèn! L'era propi bel da mè pare! Adess envéze sto propi mal!".
E per no morir, el magnava erba e rais, e 'l plangeva: "Se almen podessi tornar dai mè vecli!"
E plangi ancuè, e plangi doman, no gji la fava pu: la fam e i mali i lo fava dimagrir semper de pu.
Alora, dopo 'n par de mesi, ancja se la cjasa de sò pare la era lontana, el pensa de tornar endrìa.
Dopo aver cjaminà tanti dì e tante not, l'ha rivà descólz e sdramelà ent el paes endó che abitava i sò boni vdcli.
Canche 'l par lo vé nir, plan plan, drì al mur da la cort, coi ocli bassi, el salta su da la contentéza, el gji cor encontra, el lo basa su, su le ganasse, sul vis, su la bocja.
"No, pare, no sté a basarme su! Sém stà massa cjatìu; i mè pecjadi i è massa grandi; no sém pu bòn da esser voss put; vuèj esser en voss famej".
Ma 'l paron el clama sièi famej e 'l gji dis: "Portat cji pu bel che gj'hai, e metejel endoss; dopo metej en anel ent el dé e le scjarpe ai pièi; vojàutri giò ijù nét a tòr l'aqua, empizàt el fuècj e copàt el vedel pu bel, perchè vuèj che tuti faja festa!
Vardat mò: chesto mè put el s'era perdù, e adess l'è tornà".
Dopo el se volta vers el put e 'l dis: "Nante", e i va subit a cjasa col put che 'l tegniva con tute doe le man la 'nzancja del pare.
E par tut el dì i ha magnà, i ha beù tant vin e i ha cjantà bele cjanzon.
Vivaio Acustico delle Lingue e Dialetti d'Italia


text:
Tillandsia
Tillandsia l'è 'n zèner de piànte quàze töte epìfite che g'ha de piö de 650 spéci acetàde,[1]. El fà part de la famìa botànica de le Bromeliaceae (de la quàl fa part apò a l'ànanas). Le piànte de chèsto zèner le crès en ambièncc bèi diversificàcc, dei dezèrcc enfìna a bósch e mucc de l'America centràla e meridiunàla, ma apò a 'n Mèsico e endela part meridiunàla dei Stati Ünicc.
Perlopiö le piànte de chèsto zèner le crès tacàde vià per la raìs a le ótre piànte. Le raìs le che ócór apéna per sostègn, l'àiva e i nütrimèncc i a ciàpa de l'ària, per mès de la fùrma e de la strütüra partìcolar de le fòie.
DescrisiùModifega
La piö part de le spéci de Tillandsia i è epìfite, che öl dì che en natüra le crès tacàde vià a dele ótre piànte, sènsa però éser dei parasìcc perchè le ròba mìa i nütrimèncc a la piànta che le i a òspita. Gh'è però a 'na quach spéce litòfita (che crès sura i balòcc, i tècc, o i fìi de la corènte, ecc.). Póche le crès diretamènte endèl teré, 'ntra chèste gh'è la Tillandsia asneoides che la se nsömèa lichéni tacàcc vià.([2]). I mèmber de chèsto zèner i pöl vése dividìcc en piànte vérde e piànte grìze.
Tilandsie vérdeModifega
Le spéci vérde le öl en clìma temperàt e piöùs, e le crès perlopiö a l'ómbra, tat en tèra come söi àlber endèl sóta bósch. Le varietà vérde le g'ha piö póch tricòmi de chèle grìze.
Tilandsie grizeModifega
Al contràre, quàze töte le spéci grìze le crès en zòne quàze ömede o quàze dezèrtiche condena bùna ümidità de l'ària. Le preferés el sul, e perchèsta rizù le se pòsta de sòlet endle parcc piö àlte de le piànte e de le préde.
Le söplés al fat de mìa ìga le raìs condena fùrma de vìta töta particolàr. L'aspèt l'è gris perchè le sò fòie i è töte quarciàde zó de organèi ciamàcc tricòmi che i sarès 'na sórt dei pelacì mudificàcc.
RiferimènccModifega
- ↑ Tillandsia en The Plant List
- ↑ F. Oliva Esteva. Las Bromeliaceas de Venezuela. Caracas: Armitano Editores, C. A., 1987


text:
La Svizra è superbia da sia qualitad d'aua. Avrir la spina e gia culla aua netta e frestga per cuschinar u simplamain per baiver. Dentant, per bun in milliun persunas en Svizra saja quai be in siemi, hai gì num il glindesdi a Berna. Lur aua saja contaminada cun pesticids, e quai en ina quantitad che surpassia la limita lubida. La culpa saja l'agricultura che vegnia subvenziunada mintg'onn cun 3,5 milliardas francs.
L'iniziativa per aua da baiver netta vul midar quai. Survegnir subvenziuns duajan mo pli quels bains purils che renunzian al diever da pesticids, che na dattan nagina antibiotica a moda profilactica e che tegnan be uschè blers animals sco quai ch'els èn abels da producir sezs pavel.
La finamira saja in'agricultura che produceschia nutriment saun e procuria per aua da baiver netta, hai num da vart da las persunas che han lantschà l'iniziativa. Perquai na duaja il pajataglia betg pli finanziar la destrucziun da l'atgna basa da vita.
Davart l'iniziativa decida il suveran ils 13 da zercladur.


text:
Corporativîṡum
Al corporativîṡum l é al sistamma indóvv la sozietè l'é urganiżè in grópp d interès ciamè corporaziån in funziån dal sô lavurîr.
Ai pôlen èser di elemént ed corporativîṡum int la pió pèrt di sistàmm ecunòmic: quall suzialéssta, quall faséssta e quall liberaléssta. Al é tipicamänt, parô, lighè al fasîṡum, cum tentatîv d arsôlv i cunflétt stra i uprèr es al capitèl sänza dla culetiviżaziån, téppica di cumunéssta, mo cn al intervänt autoritèri dal stèt e la costituziån ed stäl curpuraziån qué.


text:
Viktoryja Azaranka
Viktoryja Fëdorovna Azaranka (BikTopыя ФëдopoBHa AзapaHka in bielurùs, a s lèś [vʲikˈtɔrɨja aˈzaranka]) l'è na tenìsta dla Rùsia Biànca, nada a Minsk al 31 ad Luj dal 1989. L'è élta 183 cm e la péśa 66 chilo.
L'è stada la nùmar òṅ dal mónd par dū vòlti: da 'l 30 ad Śnar dal 2012 a 'l 10 ad Śugn dal 2012 e da 'l 9 ad Luj dal 2012 a 'l 17 ad Favràr dal 2013. Adès l'è la nùmar 2 da drē da la Serena Williams.
In dla sò caréra l'à vins 16 turnèo ad singulàr, in mèś a i quài i gh'èṅ anc gl'Australian Open dal 2012 e dal 2013, e òt ad dópi, cun anca chè dū tìtui dal Grand Slam, in dal misć. A gl'Ulimpiàdi dal 2012 ad Lóndra, p'r al sò paéś, l'à purtâ a cà na mdaja ad brónś in singulàr e una 'd òr in dal dópi misć insém a Maks Mirny.
Caréra
L’Azaranka la taca a far al sò primi partìdi in d'l àmbit di turnéo ITF in dal 2003 par pò śugàr al sò prim WTA in dal Setémbar dal 2005 a Calcutta ma la và fóra subìt p'r òpra dla Galina Voskoboeva. In dal 2007 la riva a 'l tèrs tùran di Australian Open baténd anc la Marion Bartoli. La riva a Parì p'r al Roland Garros cuma nùmar 50 ma la pèrd subìt da la tenìsta d'l Élt Édǵ Karin Knapp. Dòp un tèrs tùran a Wimbledon la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar cun un 6-0 in dal tèrs sèt la Martina Hingis a gl'US Open.
In dal 2009 la s pòrta a cà al sò prim turnéo a Brisbane baténd in finàl la Marion Bartoli cun al puntéǵ ad 6–3, 6–1 e pò l'ardópia vinsénd anc Memphis cóntar la Caroline Wozniacki par 6-1, 6-3. La gh'à da cédar a 'l tèrs tùran di US Open a la Francesca Schiavone par 4-6 6-2 6-2, finénd 'l an a 'l sètim pòst dla clasìfica WTA.
In dal 2010 la gh'à dimóndi prubléma fìśic e la gh'à da cuntintàr-as vinsénd a Stanford cóntar la Marija Šarapova. In dal 2011 la taca la stagiòṅ a Sidney andànd fóra a i quàrt par maṅ dla Kim Clijsters e pò a 'l quàrt tùran a gl'Australian Open batùda par la cinéśa Na Li. La và mâl anc Dubai quànd la patìs na scunfìta da la Flavia Pennetta. Invéci a Miami la vins al turnéo baténd prima la numàr 2 dal mónd Kim Clijsters e la Marija Šarapova in finàl par 6-1, 6-4 e pò anc a Marbella, rivànd a èsar la nùmar quàtar dal mónd. In Setémbar la śóga al turnéo ad Tokyo pardénd in semifinàl da la Agnieszka Radwańska. In Utóbar la vins in Lusembûrg e la riva in finàl a Ìstanbul lasànd strada a la Petra Kvitová par 5-7, 6-4, 3-6.
Al 2012 'l è 'n an fantàstic par lē: al 13 ad Śnar la bat la Na Li a Sydney par 6-2, 1-6, 6-3 e dū stmani dòp la vins al sò prim Slam cóntar la Marija Šarapova par 6-3, 6-0 dvintànd acsè la nùmar òṅ dal mónd. La fà 'l vōd anc in Dubai in dua la vins tut al partìdi sénsa lasàr par strada gnanc un sèt: in finàl l'è la Samantha Stosur a lasàr-'g al péni par 6-1, 6-2. Al 18 ad Mars la fà suo anc al turnéo 'd Indian Wells baténd incóra na vòlta la rusa Marija Šarapova par 6-2, 6-3. A 'l Roland Garros però la gh'à da mandàr śò al ròsp parchè la perd in di utàṿ cóntar la Dominika Cibulková par 6-2, 7-6 e la Šarapova, ch'la vins al turnéo baténd in finàl la bulgnéśa Sara Errani, la gh pòrta via al prim pòst dla WTA. La tórna lē a 'l prim pòst dòp Wimbledon in dua la riva in semifinàl pardénd da la Serena Williams ch'la gh mòla lè 24 aces stablénd al record p'r al fémni. La gh pèrd sèg incóra in dla finàla di US Open, dòp èsar rivàda lē lè lè par vìnsar, a dū punt da 'l match: l'americàna la vins par 6-2, 2-6, 7-5. La finìs 'l an sémpar da numàr òṅ vinsénd al China Open e a Linz.
In dal 2013 la fà incóra la sò part vinsénd incóra gl'Australian Open (cóntar la Na Li) e a Doha in finàl cóntar la Serena Williams ma l'è pò qvésta chè, par sōi 40 punt, ch'la gh la cava a turàr a 'l prim pòst dal clasìfichi dal tennis dal fémni.


text:
Scleriments tar l'uffizi da vischnancas han mussà ch'igl ei pussaivel da approvar in preventiv mo parzialmain. Perquai san las duas incaricas da spargnar vegnir scleridas entras ina cumissiun predeliberanta.
Las duas incaricas da spargnar era vegnidas surdadas la fin november a la suprastanza cun l'incumbensa da spargnar 5% tar las expensas per la furmaziun e da l'autra vart sto la sparta selvicultura mussar in quint equilibrà quei che munta ch'i sto vegnir spargnà 120‘000 francs.
Las entradas ed expensas exactas dal preventiv n'èn entras quai anc betg enconuschentas e vegnan preschentadas per ils 15 da schaner.
Lorenz Alig nov president dal parlament
Ultra dal preventiv ha il parlament anc gì d'eleger: Il parlament da Glion ha elegì Lorenz Alig da Pigniu sco nov president dal parlament da la vischnanca. Quai per ina perioda d’uffizi da dus onns. Sco vicepresident ha il parlament elegì Claudio Quinter da Glion.
RR actualitad 11:00


text:
Pont (Lavena Pont)
Pont[1] (nom ufizial: Ponte Tresa) l'è ona frazion del comun varesott de Lavena Pont.
El paes el se troeuva a nord-ovest de Lavena, l'alter center del comun. Inoltra el se troeuva arent a la Tresa, in del sit indè che la vegn foeura del lagh de Lugan.
A l'è in d'ona posizion particolar, perchè a l'è proppi in sul confin cont el Canton Tesin. El paes che gh'è de l'altra banda del confin el se ciama anca lù Pont in lombard e Ponte Tresa in italian. Poeudom donca dì che quell de Pont a l'è on paes spartii in duu tocch per via del confin.
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Teresa Capello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli etnici e dei toponimi italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.


text:
Assistents da segirezza na duain betg dastgar purtar in'arma. Quai ha il Cussegl grond decidì cun 71 encunter 43 vuschs tar 2 abstenziuns. El è uschia suandà a la regenza ed ha refusà l'incumbensa da Michael Pfäffli (PLD) che vuleva integrar quai en la lescha da polizia che vegn anc revedida quest onn parzialmain. Arguments persuenter sajan las bunas experientschas en auters chantuns ed er custs pli bass. Arguments encunter eran la memia curta scolaziun d'assistents da segirezza da be 11 enfin 19 emnas. Quai saja memia curt per purtar in'arma, argumenteschan ils adversaris.
Naginas lavurs adattadas
Il Cussegl grond è uschia suandà a la regenza che vuleva che questa incumbensa vegnia refusada. Quai tranter auter er perquai ch'il chantun Grischun n'haja betg lavurs adattadas per tals assistents. En auters chantuns vegnan els tranter auter duvrads per far transports da praschuniers u per pertgirar objects.
RR novitads 11:00


text:
Pierre Maudet manchenta probablamain sia reelecziun en la regenza. La candidata dals Verds, Fabienne Fischer, maina tenor ils resultats intermediars cleramain. La giurista da 59 onns ha pudì far quint cun il sustegn da la partida social-democratica e da la partida da la lavur. Il resultat definitiv vegn spettgà sin questa saira.
L'anteriur politicher da la PLD ha entant concedì sia terrada. Cunquai èn ils Verds la PS cun 4 represchentants uss en la maioritad da la regenza da set chaus.
Pierre Maudet è sa retratg suenter ch'igl è vegnì enconuschent, ch'el aveva fatg in viadi da luxus pajà da l'Arabia Saudita. Pli tard ha Pierre Maudet annunzià da candidar per sia atgna successiun, quai sco candidat independent.


text:
Streymoy
L'isola de Streymoy (isola di corrente) a l'è la pussee granda in tra i isole Faroe cont una superfis de 374,2 km², e la pussee abitada cont i so 23.511 abitant. Circa 20.000 abitant de l'isola stann de cà in de la capitala Tórshavn.
GeografiaModifega
L'isola la gh'ha una forma longa con un estension de 47 km segond la direzzion magior e per circa 10 km segond la direzzion trasversal, cont una superfis de 374,2[1] km². La gh'ha in de la zona sud-orientala du profond fiord: el Kollafjørður e el Kaldbaksfjørður.
L'isola la gh'ha un paesagg montagnos, soratut in de la zona nord-orientala indova si troeuva anca la guzza pussee volta, el Kopsenni (789 m). Coma in tut l'arcipelagh a gh'inn tant cors d'aqua piscinin e laghet e la vegetazzion la ved minga la presenza de piante.
El strecc de Sundini el separa a est Streymoy de la segonda isola de l'arcipelagh, Eysturoy. Intorna a l'estrem meridional de l'isola a gh'inn olter tre isole piscinine: Koltur, Hestur e Nólsoy.
A ovest se troeuva l'isola de Vágar, a sud quella de Sandoy.
Lista di montagneModifega
PopolazzionModifega
I 23.511 abitant de l'isola representen el 40% de l'intrega popolazzion di Faroe. In su Streymoy la popolazzion l'è concentrada in de la capitala Tórshavn che la cunta circa 20.000 abitant e l'è la sed del govern, de l'università, e el port principal e center de tucc i comerc.
Olter center de una certa importanza inn Vestmanna a ovest, scal per i traghet, Kollafjørður in del center de l'isola e i Saksun e Tjørnuvík in del nord. La gh'ha importanza del pont de vista storegh el villagg de Kirkjubøur in de l'estrem meridional, che l'è stad sed episcopal in del medioev.
NoteModifega
- ↑ Faroe Islands in figures 2017. Hagstova Føroya (archiviato dall'url originale)


text:
Dianne Feinstein
La Dianne Feinstein (San Francisco, 22 giugn 1933) a l'è 'na politega americana, senatora federala de la California, insemma a la Kamala Harris, dal 1992 e prima e unega sindega donna de San Francisco, dal 1978 al 1988.
A l'è 'na democratega, part del Democratic Leadership Council. L'è retegnuda voeuna di democrategh pussee moderaa e centrista: L'ha supportaa per esempi la reforma Obamacare ma la s'è opponuda a ogni ipotesi de sanità de Stat, l'è stada per agn a favor de la pena de mort, l'ha sostegnuu di mesur restrittiv de armi pussee pericolos e l'ha sostegnuu di legg de controll de la popolazion che podarien anca limità la privacy. A l'è retegnuda anca in tra i pussee ambientalista, anca se l'ha supportaa no el Green New Deal.


text:
- In anteriur collavuratur da la Confederaziun duai avair manipulà sur onns il sistem da computer – uschia ch'in importader d'autos n'ha betg stuì pajar tant taxas sco fixà, en connex cun las valurs CO2.
- Perquai duai l'um avair survegnì 2'000 francs al mais.
- La Procura publica federala ha uss fatg accuaziun.
Trais persunas han procurà ensemen, che datas da svapur èn vegnidas manipuladas. Quai rinfatscha la Procura publica federala, ed ella fa perquai accusaziun cunter in anteriur collavuratur da l’Uffizi federal da vias Astra – e cunter dus commembers dal cussegl d’administraziun d’ina firma d’import d’autos.
L’anteriur collavuratur dal Astra duai avair survegnì daners dals dus commembers dal cussegl d’administraziun, dal 2014 fin il 2017 mintga mais 2’000 francs. Persuenter haja el manipulà las datas d’emissiun da CO2 dals vehichels importads. Uschia n’ha la firma d’import d’autos betg stuì pajar – era sche las valurs intermediaras da CO2 da tut ils autos importads eran sur la limita fixada.
Las manipulaziuns da l’anteriur collavuratur dal Astra han chaschunà in donn da 9 milliuns francs a la Confederaziun. Ils trais umens accusads ston uss sa responsar avant il Tribunal penal federal a Bellinzona.


text:
Ana Ivanović
L’Ana Ivanović, (Belgrâd, 6 ad Nuvémbar dal 1987, ciamàda in Sèrb AHa ИBaHoBић, [ˈanå iˈvaːnɔviʨ] scólta'l chè) l'è na tenìsta sèrba ch'l'è stada la nùmar òṅ dal mónd in singulàr (al 9 ad Śugn dal 2008) par dódas stmani in tut. L'è élta 184 cm e la péśa 69 chilo.
In dla sò caréra l'à śugâ 3 finàli dal Gran Slam e vins 11 turnèo, cun in mèś al Roland Garros dal 2008 e tri Tier I (Montréal 2006 cóntar la śvisra Martina Hingis, Berlîṅ 2007 e Indian Wells 2008 cóntar la rusa Svetlana Kuznecova).
Caréra
La Ivanović la taca a śugàr a tènis a sinc an. Da pìcula a gh piaśìva dimóndi la śugadōra ad Novi Sad Monica Seles.
La dvènta prufesiunìsta in d'l Agóst dal 2003, vinsénd al sò prim turnèo a Canberra in dal Śnar dal 2005 baténd in finàl la Melinda Czink par 7-5, 6-1. Fra 'l 2007 e 'l 2008 la s pòrta a cà siē tìtui e àtar tri finàli, un quèl ch'al la pòrta a dvintàr la nùmar òṅ dal clasìfichi mundiàli. Sèmpar in dal 2007 la riva in semifinàl a Wimbledon ma la pèrd cóntar la Venus Williams par 2-6 4-6.


text:
Christian Levrat daventa nov president dal cussegl d'administraziun da La Posta. L'anteriur president da la PS Svizra e cusseglier dals chantuns da Friburg è vegnì nominà dal Cussegl federal sco successur dad Urs Schwaller. L'um da 50 onns è vegnì proponì da Simonetta Sommaruga.
Quai vul era dir che Levrat vegn a bandunar il parlament federal. L'elecziun da Levrat è ina surpraisa. Il davos temp avev'el annunzià sias ambiziuns per in sez en la regenza dal chantun Friburg.
L'elecziun definitiva da Levrat succeda ils 27 d'avrigl entras la radunanza da delegads da La Posta.
Da melgra tscherna enfin poltica da clientella
Per ils sindicats e la PS è il nov president dal cussegl d’administraziun da la Posta svizra, Christian Levrat, ch’il Cussegl federal ha proponì, la meglra tscherna ed in garant per il service public. Per la cussegliera naziunala, Greta Gysin, n’èn ils problems da la posta betg sparids cun in nov president dal Cussegl d’administraziun. Il president da la fracziun da la PPS, Thomas Aeschi, da sia vart è da l’avis che la cussegliera federala, Simonetta Sommaruga, fetschia politica da clientella.


text:
Lexbrowser: leges provinzieles
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Da canche la Provinzia de Bulsan à cumpetënza legislativa autonóma (1948) àla dat ora plu de doimile leges provinzieles y regulamënc d’esecuzion.
L’aplicazions nfurmatiches che ie debujën per dé ite y consulté i dac unirà ajurnedes regulermënter.
Implü contëgn la banca dac ma chës deliberaziuns dla Junta provinziala che integrëia les leges provinziales; chël ô dì nia i provedimënc aministratifs. La lista de dötes les deliberaziuns, ater co chëres sotmetüdes ala sconanza di dac, é a desposiziun por n ann tla rëi zivica sot a "Publicaziuns istituzionales".
L vën lecurdà che chësta banca dac à mé na funzion nfurmativa. Coche verscion ufiziela di pruvedimënc vel mé la publicazions istituzioneles ududes danora dala lege
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
(Sorvisc actualisá ai: 22/10/2015)
Ënt competëntSecretariat generel dla Provinzia
Palaz provinziel 1, Plaza Silvius Magnago 1, 39100 Balsan
Telefono: 0471 41 10 50
0471 41 10 51
Fax: 0471 41 10 59
E-mail: generalsekretariat@provinz.bz.it
PEC: adm@pec.prov.bz.it


text:
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun.
Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun «Accent: musica dad oz» cun sia ballada dal «Kindel», ina chanzunetta allegra e laconica cun ina tempra da folkpopsong modern.
In tempet pli tard aveva il trubadur secundà cun in Top Pop Rumantsch dal RTR, quella sumeglianta melodia che raquintava «Nüglia da nouv» e scheva en in bel mument:
«Meis bap es sülla glüna e ma mamma es sü Muntatsch.»
Ed il pli tard a qua ins ha realisà la parentella litterara e musicala da Curdin cun ses barba Paulin Nuotclà. Ma il giuven chantautur ladin, creschì a Bever, ha tuttina sias atgnas tempras, ubain sco el di en la chanzun principala da ses primalbum «Silips e furmias», finalmain cumparì questa primavaira: «Intant n’ha eu imprais a siglir sur sumbrivas».
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Curdin Nicolay ha il dun da condensar e reducir sia poesia tar istorgiettas u vignettas minimalisticas, en las qualas spassegian betg mo kindels u cosmonauts betg anc naschids, mabain er ina massa Carolinas e Bettinas e Braidas ed Annamarias, ma er Luis e Chaspers ed Arturs u signurs da Genevra che vegnan en Engiadina e chattan là chaschöl da chavra.
Scenas fitg vitalas apunta che citeschan betg mo la chanzun tradiziunala, ma che creeschan quasi ina nova scrittira engiadinaisa, marcond qua e là in bel aforissem («Mintgatant es da far cumpagnia als laders»), ina passascha surrealistica («Intant s’han chattats silips e furmias immez las urtias cun nouvas ideas») u simplamain la trista vardad («Ed i para bod che si qua nu detta nüglia da nouv»).
Producents e vuschs enconuschentas
Tut quai chantà cun ina vusch fina e chantunada, chauda e distanziada en ina, tut quai accumpagnà dad arranschaments ch’èn lunsch davent dal simpatic vegl schrummschrumm dal barba.
Producent Manfred Zazzi e sia squadra da sessiunists professiunals – tranter quels Jean-Pierre von Dach, Andi Schnoz, Adrian Stern, Lucas Schwarz – han savì dar a las chanzuns da Curdin in’atmosfera da vair popsong classic, suttastritgond la qualitad «paulsimoniana» da las cumposiziuns. E qua circuleschan betg mo ghitarras excusitas, battarias elasticas e tastas discretas, qua cumparan magari er anc il giun da Rees Coray u il cello da Cristina Janett.
E betg il pli davos, sco groma gratuita, la secunda vusch sublima da la vischina Martina Linn, che cumplettescha quasi l’illustraziun dal silip e la furmia. «Silips e furmias» – in’ulteriur term en la discografia moderna rumantscha.
Curdin Nicolay: Silips e furmias (R-Tunes)
Text: B. Vigne, Turitg
Fotografia: (c) Curdin Nicolay
PROXIMS CONCERTS:
05.08.2017, Rock Sedrun (entrada libra)
Suonda LATABLA!
-
«Plü ch’eu imprendaiva, damain ch’eu savaiva» - 15 minuts cul translatur rumantsch Walter Rosselli Da Corina Gustin – Walter Rosselli, uriund tessinais, ha stübgià lingua e litteratura rumantscha a Friburg ed a Turich e translatescha cudeschs…29 da schaner 20203400 giadas
-
«Oravontut plai lur humor a mi, quel ei fetg sco a Danmarc» Da Flavia Hobi – Anne-Louise Kleberg Joël – tuna buc suenter in num romontsch, ella Rumantschia sesenta ella denton dacasa. Oriundamein dad Odense en…04 da settember 20193071 giadas
-
«Eu sun gnüda cunfruntada cun attachas in fuorma da telefons e chartas anonimas» - 15 minuts cun: Flurinda Raschèr Da Corina Gustin – Duonnas pon suottascriver contracts ed as pon vestir sco ch'ellas lessan – quai tuna evidaint - pero nun…12 da zercladur 20193127 giadas
-
«Noss giat pareva adina dad avair nauscha luna ed era er uschiglio ina creativa pauc attractiva. Uschia è il giat Brutus naschì.» - 15 minuts cun: Yvonne Gienal Da Corina Gustin – Ils Babulins e lur aventüras chi cumparan sco cudesch, cd, videos e dafatta sco app in tuot ils idioms ed in…29 da matg 20193007 giadas


text:
La Dretgira chantunala cumbatta cunter in culm da pendenzas. Quai n'è nagut da nov e tranter auter ha er in'examinaziun mussà quai. Actualmain cuzza quai per part onns fin ch'in cas è liquidà. Quai duai sa midar cun agid da dapli persunal, ha il nov president da la dretgira, Remo Cavegn, ditg envers il schurnal regiunal da SRF. La politica vegnia probablamain a metter a disposiziun a la dretgira derschaders extraordinaris per in temp limità.
La politica quinta ch'ils derschaders extraordinaris vegnan duvrads dus onns ed er las ulteriursas plazzas supplementaras èn limitadas sin dus onns. Suenter quest temp duess la Dretgira chantunala puspè pudair midar en il courant normal.
Sch'i dat propi dapli resursas persunalas, vegnia il Cussegl grond a discutar en la sessiun dal favrer, uschia Remo Cavegn vinavant. Las plazzas vegnian ad esser limitadas sin dus onns – lura duai il culm da pendenzas esser liquidà. Quai er grazia al fatg che las plazzas d'actuars sajan vegnidas dotadas pli aut.
Vent frestg tar la Dretgira chantunala
Remo Cavegn ha cumenzà sia nova plazza sco president da la Dretgira chantunala il cumenzament da l'onn. El remplazza uschia Norbert Brunner ch'è ì en pensiun la fin da l'onn 2020. Brunner era vegnì en la critica, perquai ch'el duai avair midà il dispositiv d'ina sentenzia uschia, che la decisiun finala saja sa midada. Quella midada haja el fatg senza consultar ses conderschaders. Brunner sez ha adina refusà quella renfatscha.


text:
La radunanza communala da Bever ha ditg «gea» a la projectaziun d'ina chasa da tgira sin l'areal da Promulins a Samedan. Ils da Bever han approvà la cumpart da lur vischnanca da bun 90'000.- francs. Il credit da projectaziun total munta a bun 1,4 milliuns francs. La chasa da tgira duai vegnir realisada ensemen cun sis autras vischnancas da l'Engiadin'Ota.
Nova lescha per taxas turisticas
Il quint annual 2016 da Bever serra cun in gudogn da radund 43’000.- francs. La radunanza communala ha approvà il quint. Ultra da quai han ils da Bever approvà la lescha revedida davart las taxas per giasts e per il turissem. Era la revisiun parziala da la planisaziun communala da l'areal Vallatscha è vegnida acceptada dals votants e las votantas. Plinavant ha la radunanza concedì dus credits per sanar il lavuratori communal e la plazza dal vitg da Bever.
RR novitads 12:00


text:
Discurrer davart il salari è in tabu en Svizra, transparenza dals salaris è in pled ester. Quai impedescha tranter auter mintga progress en chaussas egualitad dals salaris tranter dunna ed um. I dat nundumbraivlas descripziuns da dunnas, cunzunt da dunnas en ils caders, che vegnan a savair per spira casualitad che lur collegas – che han en il meglier cas ina scolaziun cumparegliabla e che lavuran pli u main tuttina ditg per il manaschi – survegnan in salari pli aut ch'ellas. Da proceder cunter quai è tut auter che simpel, perquai che la dunna, e betg forsa la patruna, ha la chargia da cumprova tenor la Lescha d'egualitad.
In dals meds cunter talas situaziuns è quel da stgaffir transparenza. Las sutsegnadras ed ils sutsegnaders incumbenseschan la Regenza d'introducir la transparenza dals salaris en l'administraziun chantunala. L'administraziun chantunala vegn alimentada tras daners da taglia e perquai han la publicitad e las persunas cun dretg da votar in interess pli grond da vegnir a savair, co che quests daners da taglia vegnan impundids. Il chantun Grischun è in da dus (!) chantuns en Svizra che na communitgeschan bunamain naginas infurmaziuns davart ils salaris pajads en l'administraziun. En ils ulteriurs chantuns pon las tabellas dals salaris cun las classas da salari e cun las scalas dals salaris vegnir consultadas sin las paginas d'internet correspundentas. Unicamain en l'artitgel 18 da nossa Ordinaziun dal persunal vegnan descrits ils princips da la tabella dals salaris, uschia ch'ina collavuratura bain infurmada po circa calcular il salari pajà. I n'è anc betg uschè daditg che las collavuraturas ed ils collavuraturs chantunals na chattavan naginas indicaziuns davart lur classa da salari sin il rendaquint dal salari. Plinavant n'èsi betg transparent, tge criteris da l'analisa da la funcziun che mainan a tge classificaziuns concernent il salari e pertge ch'i dat in svilup dals salaris retardà en cas da novs engaschaments.
La presidenta da la Cumissiun europeica Ursula von der Leyen ha avert ils 8 da mars 2021 la consultaziun tar ina nova directiva davart la transparenza dals salaris. En quella vegnan tranter auter las interpresas obligadas da communitgar il salari inizial en la publicaziun da la plazza. En l'Austria èsi dapi 10 onns obligatoric d'inditgar il salari inizial en inserats da plazzas. Argumentà vegn quai er expressivamain cun l'egualitad dals salaris tranter dunna ed um.
Schizunt en Svizra datti interpresas ch'enconuschan la transparenza dals salaris. En emprima lingia ils Verkehrsbetriebe Zürich (VBZ) u l'organisaziun «Médecins Sans Frontières». Er la cussegliaziun interchantunala da persunal «careerplus» fa quai sin ses portal da plazzas.
Per stgaffir transparenza dals salaris en l'administraziun chantunala incumbenseschan las sutsegnadras ed ils sutsegnaders la Regenza:
- da render accessibel a tuts la tabella dals salaris cun las classas da salari e cun las scalas dals salaris e da publitgar quai en l'internet per mauns da la publicitad interessada.
- d'inditgar en ils inserats da plazzas da l'administraziun chantunala il salari inizial per la classa da salari respectiva.
- d'infurmar las collavuraturas ed ils collavuraturs da l'administraziun chantunala en moda transparenta e chapibla davart la classificaziun e davart il svilup da lur salari.
Tavau, ils 16 da zercladur 2021
Hofmann, Müller (Favugn), Noi-Togni, Atanes, Baselgia-Brunner, Cantieni, Caviezel (Cuira), Degiacomi, Gartmann-Albin, Horrer, Perl, Preisig, Rettich, Rutishauser, Schwärzel, von Ballmoos, Wilhelm, Spadarotto, Stieger, Tomaschett (Cuira)


text:
A Mustér ha il cussegl da vischnanca concedì in credit da 295'000 francs per furmar da nov l’areal da scola e per sanar ils plazs avant la halla Cons e la scola veglia. Perquai che l'areal da scola vegn era duvrà per occurenzas sco la dretgira nauscha, la fiera da Nadal, la festa dal vitg u lieu da sentupada da tut gener vul ins crear in areal che cuntentia il manaschi da scola sco er ils basegns dals convischins, uschia la communicaziun. Il credit vegn suttamess al referendum facultativ.
Plinavant ha il cussegl concedì in credit da 112'000 francs per adattar il passape Via Cons.
Quint communal Mustér 2014-2018
Quint 2018
Il quint da gudogn e sperdita 2018 serra cun custs da 15'250'412.40 francs e retgavs da 15'487'506.94 francs. Il quint da gudogn serra uschia cun in surpli d'entradas da 237'094.54 francs. Ils ultims tschintg onns ha la vischnanca nudà mintg'onn in gudogn. En cumparegliaziun cun il 2017 è quel dentant sa sminuì per radund 200'000 francs. Era las expensas ed entradas dals ultims tschintg onns sa movan sin in livel da radund 15 milliuns francs.
RR novitads 06:00


text:
Ils lufs èn per il mument fitg activs en il Grischun. En la Surselva hai per exempel dà las emnas passadas bleras annunzias da nursas stgarpadas. L'entschatta d'avust èn vegnidas stgarpadas a Sursaissa 12 ed a Pitasch almain 6 nursas.
Il svilup da la populaziun da lufs en il Grischun pretenda che la situaziun vegnia adattada. Tenor Adrian Arquint stoppia il chantun survegnir la pussaivladad da regular lufs che fetschian problems. Per il mument datti sulettamain la pussaivladad da sajettar in luf, sch'el ha stgarpà aifer in mais 25 nursas ch'eran protegidas cun saiv electrica u chaun da protecziun.
Ils conflicts s'augmentan ed uschia sto il chantun avair la pussaivladad da regular svelt, sch'i dat in luf che stgarpa nursas da muntaneras protegidas.
Different cumportament tar ils lufs
I dat dentant grondas differenzas tranter ils lufs, betg tuts èn problematics. Tar ils lufs en il Grischun vesian ins differents cumportaments, explitgescha l'inspectur da chatscha.
Il triep dal Calanda per exempel è spezialisà sin selvaschina e stgarpa per il solit in animal e maglia tut da quel. I dat dentant era lufs che han il regl da mazzar e na maglian betg tut la charn – atgnamain in mazzar senza profit. Quai saja dentant ina chaussa natirala e sa laschia betg declerar biologicamain.
RR actualitad 11:00


text:
460
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'imperador Maggioran el ven battuu di Visigòtt.
- I Svev invaden la città spagnoeula de Lugo e 'n coppen el governador.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cadwaladr, re de Meirionydd.
- Cadwallon ap Einion, re del Gwynedd (m. 534).
- Ilderich, re di Vandai e di Alan (m. 533).
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cunedda Wledig, sovran galles (n. 386).
- 20 ottober: Elia Eudòcia, imperadris bizantina e santa, miee del Teodòsi II (n. 401).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
[…]
5. […]
Tut ils sacraments, sco era tuts ministeris ecclesiastics e las ovras d’apostolat ein uni cun la sontga eucaristia en moda fetg stretga ed ein orientai viers ella. Facticamein ein tuts ils beins spirituals della Baselgia, vul dir Cristus sez ch’ei nossas Pastgas ed il paun viv, cunteni ella sontga eucaristia. […] Perquei sepresenta l’eucaristia sco fontauna e tgiembel [«fons et culmen», cfr. LG 11] dell’entira evangelisaziun. […]
6. […]
Ina cuminonza cristiana vegn baghegiada si mo sch’ella ha ragisch ed encalchen ella celebraziun della sontga eucaristia, dalla quala scadina educaziun al spért de cuminonza sto prender si’entschatta. Sche questa celebraziun vul esser cumpleina e sincera, sto ella, dall’autra vart, menar allas ovras de carezia, al sustegn vicendeivel, all’acziun missiunaria ed allas diversas fuormas dil dar perdetga cristiana.
[…]
Cun agid da quei simbol san las contribuziuns davart ils texts biblics vegnir abonnadas cun il sistem da RSS.


text:
Chungcheongbuk-do
Chungcheongbuk-do (Nord Chungcheong; hangul: 충청북도; hanja: 忠淸北道) a l'è una pruvincia in del center de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Cheongju.
La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangbuk-do (al südest), Gangwon-do (al nord), Gyeonggi-do (al nordoest), Chungcheongnam-do (al oest), Jeollabuk-do (al süd), e la cità metrupulitana de Daejeon.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Aministraziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Nord Chungcheong l'è dividüda in tre cità (si; 시) e növ cunte (gun; 군).


text:
Magnitogorsk
Magnitogorsk (in rüss MarHиTorópck) l'è una cità indüstrial de la Rüssia (pruvincia de Čeljabinsk), in di munt Ürai de la part uriental (Siberia), in sül fiüm Ural; la gh'ha una pupulaziun de 418545 abitant (censiment 2002).
La citaa l'è nassüda in di ann '30, cumé cunseguenza de la presenza de un muntun de minier de minerai de fer in de la zona; Stalin gh'ha faa custrüii stabiliment per lavuràll e l'ha pupulada cunt i lavuradur di stabiliment (che eren quasi tücc paisan trapurtaa a lavurà in di fabrich). La citaa l'è dunca muderna, e la gh'ha una strutüra tipica di citaa-stabiliment (ch'hin staa custrüii anca in alter part de la vegia Üniun Suvietica), cunt i abitaziun propi arent di stabiliment.
Daj sò stabiliment a hin vegnüü föra la metà di pruietil duperaa da l'Armada Rusa in dela segunda guera mundial.
Al dì d'incöö de minerai de fer ghe n'è pü; adess i rüss a i importen da i giaciment del visin Kazakistan.
La cità la gh'ha un aeruport e tre üniversità.


text:
Infurmaziuns generalas davart emprests da daners
Emprests da daners vegnan concedids mo a persunas maiorennas en scolaziun.
A persunas che fan ina segunda scolaziun u ina furmaziun supplementara pon vegnir concedids emprests da daners.
A persunas che fan in'emprima scolaziun sin il stgalim terziar pon vegnir concedids emprests da daners en l'ultim onn da scolaziun.
A persunas che fan in'emprima scolaziun sin il stgalim secundar II pon vegnir concedids excepziunalmain emprests da daners en l'ultim onn da scolaziun.


text:
Jet Propulsion Laboratory
El Jet Propulsion Laboratory (JPL segónt la sìgla en inglés, Laboratorio de Prupulsiù a Gèt), übicàt a La Cañada Flintridge (arènt a Los Angeles) e a Pasadena, California, Stati Ünìcc, l'è 'n laboratóre endóche se fà sö e se contròla sónde spasiàle sènsa equipàgio per cönt de la NASA.
El JPL l'è 'n cèntro de resérca e svelöp finansiàt a leèl federàl, aministràt e gestìt del California Institute of Technology sóta contràt co la NASA. 'Ntra i progècc del JPL, i piö cunisìcc i è la misiù Galileo söl pianeta Giove e i rovers che gh'è dré a esplorà Marte, come el Pathfinder (1997) e la misiù Mars Exploration Rovers (custitüìda dei du rovers Opportunity e Spirit) del 2003.
El JPL el g'ha mandàt misiù sènsa equipàgio envers töcc i pianeti de Sistema Solar. En piö, el JPL el g'ha efetuàt operasiù de cartografìa de la Tèra, e 'l gestés la Rét de Spàsio Profónt, co impiàncc endel deserto de Mojave (California), o en Spagna col Madrid Deep Space Communications Complex, o en Australia, arènt a Canberra.


text:
Vita e cretta
L’ura da religiun è ina oasa da tempra religius-meditativa. Cuntegn: verset meditativ-religius, predi/meditaziun, novitads or dal mund da las religiuns, contribuziun davart rituals, dumondas...
L’ura da religiun è ina oasa da tempra religius-meditativa. Cuntegn: verset meditativ-religius, predi/meditaziun, novitads or dal mund da las religiuns, contribuziun davart rituals, dumondas fundamentalas da la vita umana, discussiuns etic-religiusas u ils temas che fatschentan actualmain la differentas baselgias. Ils impuls da la dumengia concludan l’ura.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Späte Liebe
Einzelheiten
GenerSocietad
Es wird nicht einfacher, im Alter eine Partnerin zu finden. Darf man das überhaupt, und wie fühlt sich das an? Und wie ist es, wenn man im Alterszentrum ein Zimmer teilen muss oder die Angehörigen es peinlich finden, wenn die Mutter sich nochmals wie ein verliebter Teenager benimmt? Ein hoffnungsvoller Film über Schmetterlinge im Bauch, wenn man sie gar nicht mehr erwartet.
Andrea Pfalzgraf
DOK (SRF)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Frisch und fründlich - Was mer sött Spielclub Baden, AG
Lingua:
tudestg svizzer, tudestg
Durada: 60 Minutas
lieu d’occurrenza: Alte Reithalle, Aarau
Il bostgam moral da las formalitads è l'object dal toc: tge ch'ins di simplamain uschia e sch'ins manegia quai propi er uschia. Tgi ans di insumma tge ch'è curtaschaivel? N'è quai betg insatge da la moda veglia? U pir puspè insatge da damaun? Suenter in mez onn improvisar e scuvrir il teater represchenta il Spielclub Baden novfundà per l'emprima giada in toc sin tribuna. In teater che commova, ch'è sincer ed absurd e mintgatant in zichel dissonant – ma adina curtaschaivel, per il diavel! Esser curtaschaivels duain tut(s). ils auters. Es ti in ami u paras ti mo ami.aivel? En cas da stress pon ins metter il «per plaschair» a la fin da la frasa. Pli gugent curtaschaivelstuppà u foratgilsincer?
La gruppa
Il Kurtheater Baden ed il Theater im Kornhaus Baden han lantschà il settember 2021 cuminaivlamain in club da teater per tuts tranter 16 e 24 onns. El sa cumpona da preschent da nov emprendist:as, lavurant:as e student:as che fan teater e vegn manà professiunalmain da Lena Steinmann (pedagoga da teater e cusunza da teater) e da Moritz Praxmarer (actur ed artist da performance).
Actur
Tais Frenkel, Noé Bart, Said Grenacher, Anja Jakob, Patrick Widmann, Rémi Jörg, Gregory Schwarz, Flurina Sennhauser, Amélie Zimmermann
Promovì tra
Swisslos Kanton Aargau, ThiK Baden, Kurtheater Baden


text:
La «Schweizer Revue» sa drizza a Svizras e Svizzers a l’exteriur. Ella cumpara online e sin palpiri en tschintg linguas. Ella vegn tramessa a mintga chasada cun commembras e commembers registrads tar l’ambassada svizra u tar in consulat general.
Schweizer Revue – La revista per Svizras e Svizzers a l’exteriur
Per incumbensa da la Confederaziun infurmescha swissinfo.ch a l’exteriur. La purschida sa drizza ad in public internaziunal che s’interessescha per la Svizra sco er a Svizras e Svizzers a l’exteriur.
Mintg’onn van radund 28’000 Svizras e Svizzers a l’exteriur per viver, per lavurar, per studegiar u per passentar là lur pensiun. La Lescha davart ils Svizzers a l’exteriur regla lur dretgs e lur obligaziuns. La Svizra porscha er numerus servetschs a sias burgaisas ed a ses burgais.
Politische Rechte
Er sco Svizra u Svizzer a l’exteriur pudais Vus As participar a la vita politica da la Svizra.
Obligaziun da far servetsch militar
En temp da pasch èn Svizras e Svizzers che vivan a l’exteriur liberads da la recrutaziun e da l’obligaziun da far servetsch militar. Tschertas restricziuns valan dentant per il territori damanaivel dal cunfin.
L’Organisaziun dals Svizzers a l’ester OSE creescha contacts tranter Svizras e Svizzers a l’exteriur. Ella porscha blers servetschs sco per exempel la plattafurma online swisscommunity.org. Qua pon Svizras e Svizzers a l’exteriur en tut il mund sa barattar ed entrar en contact in cun l’auter.
OSE – L’Organisaziun dals Svizzers a l’ester
swisscommunity.org – crear contacts
Scolas svizras a l’exteriur e pussaivladads da furmaziun per Svizras e Svizzers a l’exteriur en Svizra.


text:
Quest scumond prevesa in'ordinaziun, ch'il Uffizi federal da sanadad (BAG) vul trametter en consultaziun il favrer che vegn. Quai a basa da la nova lescha federala davart la protecziun cunter radiaziuns. Il BAG ha confermà il rapport correspundent da la SonntagsZeitung.
Solarium oravant tut privlus per minorens e giuvens creschids
Studis scientifics hajan mussà ch'il solarium saja cunzunt fitg privlus per minorens e giuvens creschids. Il solarium possia chaschunar cancer, uschia il BAG.
L'internaziunala agentura da cancer di ch'il ristg da survegnir in melanom da la pel saja 75% pli aut, per tgi ch'ha cumenzà a visitar il solarium avant ses 30avel.
Solarium n'è betg nunpopular
Tenor in studi represchentativ ch'il BAG ha fatg l'onn 2009, haja mintga tschintgavla persuna tranter 16 e 25 onns visità almain ina giada u regularmain il solarium.
RR novitads 17:00


text:
Lumarzo
Lumarzo (en lìgure: Lumarso) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 1 565 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), condena superfìce de 25,5 km² e 'na densità de popolasiù de 61 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bargagli, Davagna, Neirone, Sori, Torriglia, Uscio.
El cümü l'è sitüàt en alta val Fontanabuona arènt al torènt Lavagna, a 26 km de Genova. El sò teretóre el fà part de la Comunità Montana Fontanabuona.
Evulusiù demogràficaModifega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Lumarzo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Schwerin
Schwerin (Suerinum in latin) a l'è una cità del nord de la Germania de 91 583 abitant (dato del 31. Dic 2013).
A l'è la capital del Land Meclenburgh-Pumerania Ucidentala.
Munüment de la cità[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Castel a l'è el munüment simbul de la cità, per secuj la residenza di Düch del Meclembürgh e incö la sede del Parlament e del Stat.
Cità gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Schwerin a l'è gemelaa cun:
- Odense, Danimarca
- Piła, Pulonia
- Rez de l'Emilia, Italia
- Tallinn, Estonia
- Vaasa, Finlandia
- Växjö, Svezia
- Wuppertal, Germania
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
En il territori da skis Schafberg a Gargellen saja ina snowboardista svizra vegnida giud pista e crudada radund 20 meters en la profunditad, ha la polizia communitgà. Latiers saja ella sfundrada cun il chau avant en la naiv. Trais persunas ch'han accumpagnà ella sin pista han dumagnà da chavar ora la disgraziada ed empruvà da reanimar ella, dentant senza success. La dunna è anc morta al lieu.
Dus ulteriurs skiunzs èn sa disgraziads independentamain in da l'auter a Vorarlberg. Omaduds sajan vegnids en ina lavina sper pista.
RR novitads 06:00


text:
Plain schlantsch han ils dus co-directurs Stephan Kunz e Nicole Seeberger preschentà la mesemna il program dal Museum d'art dal Grischun da quest onn – in program variant, sumegliant a quel da l'onn passà, ch'è stà cun 47'953 visitaders in onn da record per il museum d’art a Cuira.
Sch’i va dentant per discurrer da las turbulenzas ch’igl ha dà l’onn passà enturn Stephan Kunz, e co i guarda ora ussa en il museum, lura stulescha bainprest puspè quest schlantsch ed il fieu intern sa tschessa. Las respostas dals dus co-directurs vegnan pli curtas.
Tuts èn fitg motivads
Quai che pertutga las renfatschas ch'igl ha dà envers Stephan Kunz pervia da las finanzas ed il persunal che duess esser stà per part malcuntent, na vulan els betg dir bler dapli che:
- Quai che pertutga las finanzas saja els ensemen cun l’Uffizi da cultura grischun sin buna via da survegnir enta maun - i saja in process.
- A la glieud che lavuria en il museum giaja quai bain, gea schizunt fitg bain. Els sajan tuts fitg motivads da lavurar per il Museum d'art e d'esser qua per ils visitaders.
«Cun nus vai bain», di Nicole Seeberger ch'era vegnida la nova directura dal museum d'art il zercladur passà, suenter che Stephan Kunz era vegnì degradà dal directur al curatur. «Nus avain entant pudì puspè chattar enavos la via tar nossas cumpetenzas-clav e nus pudain puspè lavurar», uschia ses facit in mez onn suenter che cusseglier guvernativ Martin Jäger ha installà in co-directori cun ella e Stephan Kunz.
Buna collavuraziun cun Kunz
La collavuraziun cun Stephan Kunz è tenor ella fitg buna: tranter auter era perquai ch’i dettia cleras structuras e che las incumbensas sajan cler repartidas tranter els dus. Sch'els na funcziunassan betg uschè bain ensemen e na respectassan er betg in l'auter, na fissi mai stà pussibel da far in tal program per quest onn, concludan ils dus co-directurs.
Il program da quest onn cumenza il favrer cun l'exposiziun da l'artist-fotograf da Domat, Gaudenz Signorell. Sumegliant sco las exposiziuns da Hans Danuser e Not Vital da l'onn passà, sa deditgescha era quella a differentas ovras dals ultims decennis da l'artist, per dar uschia ins pitschna survista da la creaziun artistica.
RR actualitad 07:00


text:
In coordinatur da l'agid da catastrofas en il Nepal ha ditg ch’i na dettia naginas prescripziuns da bajegiar. La Crusch cotschna, l'Unicef ed autras organisaziuns d'agid s'occupan actualmain cun reparter rauba d'agid e cun construir bajetgs provisorics per famiglias e scolas.
L’enviern vegn, e blers n’èn betg preparads
A medem temp spetga l’enviern. Probablamain possia vegnì cumenzà cun la construcziun da chasas permanentas pir il proxim onn, uschia Matthias Bryneson, il coordinatur da Plan International. Tenor stimaziuns d’Unicef sajan anc radund 400’000 persunas betg preparadas avunda bain per l’enviern.
Il parlament n’ha betg agì
Il parlament dal Nepal saja stà occupà ils ultims mais cun formular ina nova constituziun empè da far urden al lieu da catastrofa. Durant ils cumbats politics n’èsi betg reussì als delegads d’avanzar il plans da reconstrucziun. Fin qua n’ha il parlament betg endrizzà in uffizi spezial per prescriver la construcziun da chasas e per reparter ils daners d’agid.
RR novitads 16:00


text:
Mathias Flückiger vegn sco gia als gieus olimpics ed als campiunadis mundials segund, quella giada davos il Brasilian Enrique Avansini. Cumplettà il podest sco terz ha il Franzos Victor Koretzky. Il campiun mundial Nino Schurter è vegnì 5avel cun sis secundas retard.
Tar las dunnas è Jolanda Neff vegnida terza. Gudagnà ha la Svedaisa Jenny Rissved, avant la Evie Richards da la Gronda Bretagna. La campiunessa mundiala da short track, Sina Frei, è vegnida otgavla.
La cursa principala da cross country da la cuppa mundiala a Lai ha lieu la dumengia. La sonda stattan sin il program las cursas da downhill.


text:
Uffizi da fabrica
Cumün da Val Müstair
L’uffizi da fabrica dal Cumün da Val Müstair es cumpetent per dumondas davart la polizia da fö, dumondas da fabrica, publicaziuns da fabrica sco eir controllas da fabrica e permiss da fabrica. Qua suot vegnan descrits ils chomps da cumpetenza plü precis.
Polizia da fö
Tenor l‘art. 11 da l’Uorden chantunal da polizia da fö bsögnan ün permiss da la polizia da fö:
a) La fabrica e las müdadas dad edifizis e part d’edifizis, tant chi sun tangadas la protecziun cunter incendis, in particular la construcziun, l’installaziun o modificaziun dad indrizs da s-chodamaint ed allontanamaint da füm e lingias da gas da sbof sun tangadas;
b) La fabrica, la restucturaziun e l’ingrondimaint dad intrapraisas industrialas i’l sen da la ledscha federala da lavur sco eir dad oters edifizis cun ün ris-ch d’incendi plü grond o chi servan per accoglier ün nomer plü grond da persunas. Eir edifizis existents han ün oblig d‘ün‘autorisaziun, schi resulta, tras müdamaint d’adöver, ün ris-ch augmantà per persunas o ogets;
c) L’installaziun e l’ütilisaziun d’implants da forza da chalur liats al lö;
d) La construcziun, il magazinamaint e la vendita da materias, prodots ed ogets cun privel da fö e d‘explosiun;
e) La construcziun e modificaziun dad implants per liquids combustibels e gas sco eir dad implants da tecnica dad ajer;
f) Tuot ils ulteriurs edifizis, implants, indrizs ed activitats chi fuorman ün privel augmantà dad incendi ed explosiun.
Permiss da fabrica
Per üna procedura ordinaria da permiss da fabrica esa necessari d’avair per mincha edifizi ün permiss da fabrica.
Publicaziuns da fabrica
Publicaziuns da fabrica vegnan dattas cuntschaintas mincha jada al mumaint da l’entrada da la dumonda da fabrica e vegnan in seguit stüzzas, al mumaint cha’l termin da publicaziun es scuors.
Cumischiun da fabrica
Commembers
Thomas Schadegg, Tschierv
Arno Forrer, Müstair
Corsin Canclini, Sta. Maria
Gabriel Greiner, Sta. Maria
Collavuraturs e contact
- Elio Meier, manader uffizi tecnic ed uffizi da fabrica
- Manuela Gross-Oswald, secretaria uffizi tecnic, uffizi da fabrica ed uffizi forestal
- Marcus Cola, impiegà uffizi da fabrica e cheu d‘bügl
- Josef Prenner, impiegà uffizi da fabrica
- Silvio Gross, impiegà uffizi da fabrica
- Rudolf Oswald, impiegà uffizi da fabrica
- Beat Solinger, pedel e respunsabel per las immobiglias
- Joachim e Ricarda Steiner-Oswald, pedels
- Kiflay Teame, in giarsunadi sco expert pel custodi da la gestiun (Fachmann Betriebsunterhalt)
Tel. +41 (0)81 858 56 45
tecnic@cdvm.ch
Plans cumünals
Plan cumünal da Tschierv
Plan cumünal da Lü
Plan cumünal da Fuldera
Plan cumünal da Valchava
Plan cumünal da Sta. Maria
Plan cumünal da Müstair
ÖREB - Kataster der öffentlich-rechtlichen Eigentumsbeschränkungen https://oereb.geo.gr.ch


text:
Il chantadur e cabarettist grischun cun ses tipics chalzers cotschens, ina chamischa alva, chautschas ed in tschop stgir è sin tribuna davos ses keyboard. Sper el vegn projectà il text da las chanzuns. Uschia po mintgin e mintgina chantar cun.
Chanzuns en differents lungatgs
Per la premiera ha Flurin Caviezel elegì chanzuns veglias, novas e da quellas en differents lungatgs. Uschia era en las trais linguas grischuns. ì è vegnì chantà chanzuns sco «S'isch mer alles ei Ding», «La canzun dil bau» e «Nel blu dipinto di blu». E l’auditori ha laschà plaschair:
Quai è propi ina giada insatge auter, insatge ch'ins n'ha betg mintga di.
Il program è stà partì en trais parts: L'emprima cun il vast titel «chantar», la secunda cul titel «viadi sin la mar» e sco davos han las aspectaturas ed ils aspectaturs anc pudì eleger lur chanzuns preferidas. Sin in cedel han els pudì scriver il num da la chanzun e durant la pausa ha Flurin Caviezel lura gì peda da tschertgar il text.
Ils concerts han lieu enfin il december
Uschia è sco davos anc vegnì chantà «Rote Lippen soll man küssen», «Marmor, Stein und Eisen bricht» e «La randulina». E las chanzuns che l’auditori e Flurin Caviezel n'han betg pudì chantar quella saira vegnan forsa chantadas tar in dals proxims concerts. «Chantar cun Flurin» ha lieu mintga emprima mesemna dal mais e quai anc enfin december en la sala dal Marsöl a Cuira.


text:
L’onn da scola 2018/2019 vegn ad esser l'ultim che Beiva ha anc ina scola. Quatter scolaras e scolars da la sisavla classa vegnan a visitar sco ultims la scola da Beiva. Ils uffants pli pitschens da Beiva van gia ussa a Savognin a scolina ed a scola.
Il proxim onn da scola van trais uffants da Beiva en la segunda classa primara da Savognin ed in uffant da Beiva cumenza l’emprima classa primara. Sco quai che Giancarlo Torriani, suprastant da la vischnanca Surses e president dal cussegl da scola ha ditg, saja quai la meglra soluziun. Era ils geniturs hajan chapientscha per la decisiun da serrar la scola a Beiva.
Chantun pretenda minimum da 5 scolars
Las reglas dal chantun Grischun pretendan in minimum da tschintg scolars, ch’ina scola ha sia giustificaziun. Per che la scola da Beiva po manar l’auter onn ina classa cun mo quatter scolaras e scolars, dovra quai anc ina lubientscha dal chantun. Consequenzas per la lingua na datti naginas. Era en l’avegnir datti lecziuns da talian per ils scolars da Beiva.
RR actualitad 17:00