text:
Jean-Jacques Rousseau
Jean-Jacques Rousseau [ʒɑ̃'ʒak ʁu'so] (* 28 da zercladur 1712 a Genevra; † 2 da fanadur 1778 ad Ermenonville sper Paris) è stà in scriptur, filosof, pedagog, perscrutader da la natira e cumponist da Genevra. El vala sco in dals impurtants represchentants da las ideas da l’illuminissem e precursur da la Revoluziun franzosa. Rousseau ha gì grond’influenza sin la pedagogia e sin la teoria politica da la fin dal 18avel tschientaner, ma ha er influenzà postum las discussiuns ed ils svilups correspundents tras il 19avel e 20avel tschientaner e fin il di dad oz. Si’ovra furma ina part essenziala da la litteratura ed istorgia spiertala franzosa e da l’entira Europa. L’appel ch’al vegn attribuì, «Enavos a la natira!», ha influenzà blers scienziads ed ha mess ad ir pli tard moviments cunter in’industrialisaziun sfranada.
Vita ed ovra[modifitgar | modifitgar il code]
Famiglia[modifitgar | modifitgar il code]
Il bab da Rousseau, Isaac (1672–1748), era urer e perscrutader. Per motivs da cretta eran ses perdavants protestants emigrads da ses temp da la Frantscha en la republica citadina independenta da Genevra.
Dal 1705 fin il 1711 ha Isaac Rousseau vivì a Constantinopel, nua ch’el ha lavurà al Serail (il palaz da l’imperatur osmanic) sco urer dal sultan. Ses cusrin Jacques Rousseau al è medemamain suandà a Constantinopel, e quai sco juvelier da la curt.
La mamma da Rousseau, Suzanne Bernard (1673–1712), era la figlia d’in preditgant genevrin. Cura che Jean-Jacques Rousseau è naschì, viveva il pèr en la chasa dal bab Suzanne en il center da la citad.[1]
Uffanza[modifitgar | modifitgar il code]
La mamma è morta il 1712 a Genevra, nov dis suenter la naschientscha da Rousseau – probablamain da fevra da pagliola.[1][2] Sinaquai ha ina sora pli giuvna dal bab surpiglià il tegnairchasa. Ella è s’occupada plain affecziun da l’uffant ch’era savens malsanitsch. Dapi sia naschientscha pativa Rousseau d’in sbagl organic da la vaschia da l’aua. Quest fastidi permanent vegn savens numnà sco in dals motivs per la natira ordvart sensibla ed irritada ch’ha caracterisà Rousseau durant tut sia vita.
Il bab ha promovì da l’entschatta ennà il plaschair da leger da ses figl. Notgs a la lunga è el sa profundà cun ses figl en la lectura, tranter auter da las biografias da Plutarch ch’han furmà per vita duranta la lectura preferida da Rousseau.[3] L’onn 1718 èn bab e figl ids a star a St. Gervais, il quartier da mastergnants pli pover situà da l’autra vart dal Rodan.
L’onn 1722 è la situaziun dal mattatsch da diesch onns sa midada a moda drastica. A chaschun d’ina baruffa aveva ses bab blessà in uffizier cun in sabel; per mitschar da la paina da praschun smanatschanta, è el fugì or da la citad da Genevra.[3] Ses figl ha el laschà enavos sut la protecziun da ses quinà Gabriel Bernard. Durant ils proxims dus onns ha Rousseau vivì ordaifer la citad a Bossey tar il preditgant Lambercier. Là è el bain vegnì instruì, ma ha er gì da patir sut puniziuns malgistas e maltractaments corporals. A moda sumeglianta al èsi ì pli tard tar in’onda da vart dal bab. En la vegliadetgna da dudesch onns ha Rousseau cumenzà l’emprendissadi tar in actuar da dretgira cun num Masseron (in segiurn da lavur ch’è ì a fin a moda vargugnusa per Rousseau) ed in onn pli tard tar in gravur cun num Abel Ducommun. La segunda lavur al ha bain plaschì meglier che l’emprima; ma il plaschair da leger da Rousseau e ses caracter da siemiader han adina puspè manà a puniziuns ed han er engrevgià las amicizias cun auters giuvenils.[4] L’onn 1726 ha il bab da Rousseau maridà ina segunda giada (a Nyon, ses lieu da refugi); dapi lura ha el be mussà pitschen interess per ses figl.
Giuventetgna[modifitgar | modifitgar il code]
Returnond Rousseau il mars 1728 pir tard d’ina spassegiada da la dumengia, era la porta da la citad serrada. Quai era gia capità repetidamain e mintga giada era el vegnì punì cun in chasti corporal.[4] Sinaquai è Rousseau revegnì ad in’idea ch’al occupava gia dapi in temp ed è sa decidì da girar per il mund. En la Savoia ha el emprendì d’enconuscher suenter in pèr dis in spiritual catolic ch’ha intermedià il contact tar Madame de Warens ad Annecy. Lezza era gist emigrada da la Svizra en la Savoia ed era daventada catolica; ad Annecy viveva ella sut la protecziun (e surveglianza) dal clerus catolic. Madame de Warens ha prendì si Rousseau, ma tenor il cussegl da la baselgia al ha ella gia tramess vinavant suenter trais dis vers Turin; il viadi ha el fatg a pe ed accumpagnà d’in pèr puril.[5] A Turin è Rousseau vegnì instruì en il Hospice des catéchumènes ed è vegnì battegià catolic suenter intgins mais. Ses da viver gudagnava el sco servient e pli tard sco secretari en chasas signurilas.
In onn pli tard è el returnà tar Madame de Warens. Suandond ses cussegl è el entrà per curt temp en il seminari da spirituals ad Annecy. Silsuenter al ha ella intermedià al directur da la scola da musica dal dom, damai ch’el era dà en egl durant las uras da musica da chasa sco chantadur talentà. Il directur da la scola al ha prendì si tar sai ed al ha instruì en chant choral e flauta. Igl èn suandads intgins mais fritgaivels, durant ils quals Rousseau ha acquistà la savida da basa da sias enconuschientschas da musica.
Cura che ses magister ha cumenzà ina nova plazza a Lyon al è Rousseau suandà, ma è alura puspè returnà ad Annecy. Madame de Warens era però viagiada a Paris, uschia che Rousseau ha danovamain cumenzà a girar per il mund. Tranter auter è el stà a Losanna, a Nyon (nua ch’el ha er visità il bab)[5], a Neuschatel che steva sut domini prussian e la stad 1731 per l’emprima giada a Paris. A Neuschatel ha el empruvà adumbatten da fitgar pe sco magister da musica. Sin ses viadis ha Rousseau adina puspè stuì viver en gronda povradad; el è stà sfurzà da batlegiar, ma è uschia er vegnì ad enconuscher las relaziuns dals purs basegnus.[6]
L’avrigl 1731[7] ha Rousseau entupà a Boudry in um che discurriva talian e ch’era vestgì a la moda greca.[8] Quel è sa dà per in prelat grec-catolic che rimnia en l’Europa meds per restabilir la Sontga fossa a Jerusalem. Rousseau è sa laschà persvader d’al accumpagnar sco secretari e translatur. L’emprim han els rimnà daners a Friburg e Berna, silsuenter èn els viagiads vinavant a Soloturn tar l’ambassadur franzos, il Marquis Jean-Louis d’Usson de Bonnac. Quel era stà pli baud ambassadur en l’Imperi osmanic ed igl al è reussì da scuvrir il prelat apparent sco engianader. Damai che Rousseau aveva fatg ina bun’impressiun sin il Marquis de Bonnac, ha el pudì restar intgins dis en la residenza e cuntinuar silsuenter ses viadi vers Paris munì cun ina brev da recumandaziun e tschient francs daners da viadi.[9]
A Paris è Rousseau sa tegnì sur l’aua cun entrar en il servetsch d’in giuven Svizzer. Suenter avair intervegnì che Madame de Warens sa trategnia puspè en la Savoia, questa giada a Chambéry, è el returnà tar sia «Maman» sco ch’el la numnava (ma ch’era be tredesch onns pli veglia ch’el). Ella al ha prendì si questa giada sco mamma nutridra ed al ha intermedià ina plazza sco scriptur en l’uffizi da cataster. Ma gia suenter otg mais, l’onn 1732, ha el puspè bandunà questa plazza ed ha cumenzà a lavurar sco magister da musica.
Igl èn suandads otg onns ventiraivels ch’èn stads da grond’impurtanza per sia furmaziun, la quala el ha acquistà quasi cumplettamain a moda autodidactica. El ha legì bler, ha fatg musica, experimentà e cumenzà a scriver. Da quel temp ha Madame de Warens er introducì Rousseau – ch’è s’opponì a l’entschatta – en l’art d’amur; cun Claude Anet ch’era engaschà tar ella sco factotum aveva ella però sper Rousseau anc in ulteriur amant.[6] L’onn 1735 ha Madame de Warens prendì a fittanza il bain Les Charmettes ch’era situà davant las portas da Chambéry. Quest lieu dueva represchentar per Rousseau durant ils proxims trais onns l’«ideal d’ina vita ordinada e ventiraivla».[10]
La stad 1736 è Rousseau sa blessà vi d’in egl a chaschun d’in experiment chemic; perquai è el sa rendì l’atun tar in medi a Montpellier. Cura ch’el è returnà l’entschatta da l’onn 1738 aveva Madame de Warens cumenzà ina relaziun cun ses nov secretari ed administratur da la chasa Jean-Samuel-Rodolphe Wintzenried. Bain ha ella danovamain offert a Rousseau ina relaziun a trais, ma quel ha refusà.[11] Tuttina è el restà durant dus ulteriurs onns tar ella, enfin ch’el ha cumenzà la primavaira da l’onn 1740 ina plazza sco magister da chasa tar la famiglia Mably a Lyon.
Suenter anc esser returnà ina giada la primavaira 1741 a Les Charmettes, è Rousseau viagià la stad 1742 a Paris. Là ha el preschentà davant l’Académie des sciences in sistem da notas che sa basava sin cifras[12]; el ha survegnì persuenter in certificat ed ha laschà stampar l’entschatta 1743 sia preschentaziun sut il titel ‹Dissertation sur la musique moderne› (‹Tractat davart la musica moderna›). Rousseau ha er fatg l’enconuschientscha dal cumponist Jean-Philippe Rameau. Quel ha bain ludà il sistem da Rousseau per si’exactadad, ma ha fatg valair che quel na visualisescha betg il decurs da la melodia, sco che quai saja il cas tar la scrittira da notas convenziunala.[12] Er uschiglio n’ha il sistem da notas da Rousseau betg pudì sa far valair.
Percunter ha Rousseau gì access al renumà salun litterar da Madame Dupin ed ha fatg l’enconuschientscha d’impurtantas persunalitads da la citad. Medemamain ha el cumenzà a cumponer si’opera ‹Les Muses galantes›. La stad 1743 è el viagià a Venezia, nua ch’el ha lavurà sco secretari dal nov ambassadur franzos[13]; ma suenter avair gì dispita cun ses patrun, è Rousseau returnà l’atun 1744 a Paris.
Paris[modifitgar | modifitgar il code]
A Paris ha Rousseau fatg l’onn 1745 l’enconuschientscha da divers mecens sco per exempel Alexandre Le Riche de La Pouplinière, cun agid dal qual el ha laschà inscenar si’opera terminada ‹Les Muses galantes›.[14] Ma surtut è el entrà en contact cun auters giuvens intellectuals, tranter quels Denis Diderot, Étienne Bonnot de Condillac e Jean-Baptiste le Rond d’Alembert, ils editurs da l’‹Encyclopédie› che Diderot aveva inizià il 1746. Igl èn suandadas ulteriuras emprovas litteraras sco per exempel la cumedia ‹L’Engagement téméraire› (1747). Durant l’entira vita è si’existenza però stada segnada d’ina situaziun materiala fitg malsegira.
Medemamain il 1745 ha Rousseau cumenzà ina relaziun stabla cun la lavunza Thérèse Levasseur (1721–1801), la quala ha parturì il proxim onn lur emprim uffant. Rousseau ha insistì ch’ella surdettia quel ad in’instituziun per uffants chattadas. Er ils quatter ulteriurs uffants èn svanids en chasas d’orfens.[15] Cumbain che l’aspectativa da vita era là bassa, correspundeva quai ad ina pratica che n’era betg nunusitada da quel temp. Il cumportament da Rousseau sco bab vegn fatg valair fin oz sco la pli gronda reproscha envers sia persunalitad; quai è er gia stà il cas da vart da contemporans sco per exempel Voltaire. Surtut la credibladad da Rousseau sco teoreticher da pedagogia vegn messa en dumonda tras quest fatg. Rousseau sez ha fatg valair divers motivs da perstgisa; ses argument principal è stà quel che sia lavur saja pajada mal u insumma betg, uschia che Thérèse haja stuì gudagnar il da viver per omadus e n’haja betg pudì s’occupar supplementarmain dals uffants.[16]
Il 1749 è stà in onn decisiv per Rousseau. A l’entschatta da l’onn al ha d’Alembert incumbensà da scriver artitgels musicologics per l’‹Encyclopédie›. L’atun ha el visità Diderot ch’era mess en arrest en la fortezza da Vincennes. En viadi ha el legì en la revista ‹Mercure de France› da la dumonda da pretsch da l’Académie da Dijon ‹Le Rétablissement des sciences et des arts a-t-il contribué à épurer les mœurs?› (‹Ha il restabiliment da las scienzas e dals arts contribuì a purifitgar la morala?›). En ses ‹Discours sur les Sciences et les Arts› ha Rousseau negà cleramain questa dumonda. L’uman vivia numnadamain – sco ch’el dueva explitgar pli tard detagliadamain en sia scrittira davart la teoria statala ‹Du contrat social› – da natira ennà a moda independenta e libra; en la societad che sa basia sin convenziuns saja el però rentà sco in sclav: «L’uman è naschì liber, ma dapertut sa chatta el en chadainas.»[17] Ils arts e las scienzas na fetschian nagut auter che da cuvernar il vair destin da l’uman modern.[18] L’istorgia da la civilisaziun daventa uschia – sco ch’el fa pli tard er valair en sias ulteriuras scrittiras filosoficas – in’istorgia dal declin («la dépravation»). La societad europeica contemporana ch’aspireschia il luxus vesa el a sa glischnar en la decadenza morala.[19] Il ‹Discours› cuntrascheva bain a moda diametrala al pensar da blers intellectuals, è però tuttina fruntà sin l’interess da blers. Rousseau ha retschet il 1750 l’emprim premi e pervi da la discussiun che ses text ha sveglià, è el vegnì enconuschent en tut l’Europa. Sias entradas èn creschidas ed el ha pudì ir a star cun Thérèse en in’abitaziun communabla. Il pèr ha però er dà l’onn 1751 il terz novnaschì en la chasa per uffants chattads.
La fin dal 1752 è si’opera ‹Le Devin du village› (‹Il divinader dal vitg›) vegnida preschentada cun grond success l’emprim a la curt e silsuenter era a Paris. Cura che Rousseau dueva vegnir preschentà al retg, è el sa retratg da l’onuraziun ed ha uschia eventualmain manchentà da survegnir attribuì ina pensiun annuala. Suenter il success dal ‹Devin› ha il Théâtre Français er recepì sia cumedia ‹Narcisse›, in’ovra giuvenila.
Cumenzament da las difficultads[modifitgar | modifitgar il code]
Enstagl da s’etablir, è Rousseau schizunt sa rendì en ina sort d’opposiziun fundamentala. Anc il 1754 ha el cumenzà a scriver ina segunda scrittira da pretsch (cf. sutvart). Daspera ha el publitgà sia ‹Lettre sur la musique française› e sveglià cun quella la gritta betg mo da l’orchester da l’opera (il qual ha schizunt pendì ina poppa da Rousseau); en ses text ha el numnadamain degradà la musica franzosa a favur dal stil talian. Il 1754 è el viagià a Genevra (suenter avair visità Madame de Warens), è puspè daventà burgais da la Republica genevrina ed è returnà al protestantissem.
L’onn 1755 ha Rousseau publitgà, per motivs da precauziun ad Amsterdam, ses ‹Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes› (‹Tractat davart l’origin ed ils fundaments da l’inegualitad tranter ils umans›) ch’ha danovamain furmà la resposta sin ina dumonda da pretsch da l’Académie de Dijon: ‹Quelle est l’origine de l’inégalité parmi les hommes, et est-elle autorisée par la loi naturelle?› (‹Tge è l’origin da l’inegualitad tranter ils umans e sa lascha quel giustifitgar nà dal dretg natiral?›). En questa scrittira declera Rousseau, il burgais pitschen che viveva en relaziuns povras, l’inegualitad sociala en in emprim pass or dal fatg istoric da la socialisaziun da l’uman; tras quai tuts che cumpareglian in l’auter, quai che sveglia scuidanza e malvuglientscha. En in segund pass concretisescha Rousseau questa tesa a l’exempel dal svilup da la proprietad privata: L’emprim ch’haja fatg saiv enturn in toc terra ed haja gì l’idea da dir: quai tutga a mai e ch’haja chattà glieud naiva avunda d’al crair, saja stà il fundatur per propi da la societad burgaisa.[20]
En consequenza da quai declera Rousseau l’inegualitad sociala or dal svilup da la spartiziun da la lavur ch’haja pir stgaffì las premissas ch’intgins singuls possian s’appropriar dal gudogn da la lavur dals blers. E quests singuls hajan alura organisà stadis autoritars per pudair proteger lur proprietad. Cun questa scrittira pelvaira revoluziunara è Rousseau daventà in dals fundaturs dal socialissem europeic.
Montmorency[modifitgar | modifitgar il code]
L’entschatta da l’onn 1756 ha Rousseau refusà il post da bibliotecari che la citad da Genevra al aveva offert. Enstagl è el ì a star a Montmorency en il nord da Paris, e quai sco giast da Madame d’Épinay, in’amia da Diderot ch’aveva sezza interess multifars ed era activa sco scriptura. Cun Diderot e cun il tschertgel dals ‹philosophes› è Rousseau però vegnì en ils fiers: sin l’artitgel critic davart la citad da Genevra che d’Alembert aveva scrit per l’‹Encyclopédie› ha el numnadamain reagì cun la ‹Lettre à d’Alembert sur les spectacles›; en quella ha el – l’anteriur autur da teater – numnadamain attatgà il teater, quest uffant preferì da l’illuminissem, al rinfatschond d’esser inutil e potenzialmain immoral.
Da l’avrigl 1756 al december 1757 ha Rousseau chattà refugi en in’ermitage (eremitadi) en vischinanza dal chastè da Madame Louise d’Épinay, il Château de la Chevrette a Deuil-la-Barre.
Silsuenter, enfin ils 8 da zercladur 1762, ha el chattà dimora tar il marschal da Montmorency-Luxembourg, Charles François de Montmorency (1702–1764). A Montmorency, nua ch’el viveva dapi il 1758 en ina chasetta prendida a fit ed era per part er giast dal Duc de Luxembourg d’auta noblezza, ha el scrit entaifer stgars sis onns las ovras che duevan avair il pli grond success ed il pli grond effect sin ses contemporans.
Sco emprim è quai stà il roman en furma da brevs ‹Julie ou la nouvelle Héloïse› (1756–1758, cumparì il 1761) che descriva l’amur nunpussaivla tranter l’intellectual burgais Saint-Preux e l’aristocrata Julie d’Étanges.[21] Per part è quest’ovra vegnida inspirada da la passiun da Rousseau per Madame d’Houdetot, la quinada da Madame d’Épinay.
Il segund cudesch da quest’epoca è stà il roman da furmaziun ‹Émile ou De l’éducation› (1759–1761, cumparì il 1762). En quel pledescha el persuenter da laschar viver ils uffants lur uffanza e d’als tegnair davent da las influenzas da la societad feudala ch’als corrumpian (concept da l’uschenumnada educaziun negativa e natirala). Enstagl duain ils uffants vegnir entruidads da scuvrir sez las leschas da la natira a basa da cuntegns d’instrucziun elegids. En pli duain els experimentar sezs, cun agid d’in mentur, las structuras, las valurs e las normas da la societad cun sia spartiziun da la lavur; quellas duain silsuenter vegnir reflectadas en in discurs sco ch’el vegn demonstrà a l’exempel dal Credo dal vicari savoiard (socialisaziun critica).
Il terz cudesch ha la finala furmà la scrittira da teoria statala ‹Du contract social ou Principes du droit politique› (‹Davart il contract da la societad u Principis dal dretg politic›, 1760/1761, cumparì il 1762). En quella emprova Rousseau da definir e da fundar ils dretgs dal singul individi envers il stadi, ma er las pretensiuns da quel visavi l’individi. Tranter auter introducescha Rousseau il term da la suveranitad dal pievel sin il qual sa basa oz la legitimitad da las decisiuns dal pievel e da las elecziuns generalas.[22]
‹Julie ou la nouvelle Héloïse› è stà immediat suenter sia cumpariziun l’entschatta 1761 in grond success ed ha manà ad ina veritabla unda da romans en furma da brevs en tut l’Europa (tranter auter ‹Die Leiden des jungen Werther› da Goethe). Percunter èn tant il ‹Contrat social› sco er ‹Émile› vegnids scumandads immediat suenter esser cumparids l’avrigl resp. matg 1762. La Sorbonne ha condemnà quest ultim cudesch l’entschatta zercladur ed il parlament a Paris al ha scumandà paucs dis pli tard ed ha relaschà in cumond d’arrest drizzà cunter l’autur.
Il crap da stgarpitsch ha surtut furmà l’agiunta ‹Profession de foi du vicaire savoyard› (‹Credo dal vicari savoiard›) ch’era inserida en il quart cudesch dad ‹Émile›. En quest text preschenta Rousseau l’emprim ina filosofia da l’enconuschientscha e da la morala, en la quala vegn attribuida a l’agen cor resp. a l’atgna conscienza ina rolla centrala. Alura suonda la skizza d’ina ‹religiun natirala›, colliada cun ina ferma critica envers mintga furma da religiun che sa basia sin revelaziun (pia er cunter il cristianissem). Sper las autoritads franzosas, tranter auter l’archuvestg da Paris Christophe de Beaumont, èn surtut er las autoritads calvinisticas a Genevra stadas indignadas. Ellas han scumandà il cudesch anc il fanadur ed han medemamain relaschà in cumond d’arrestar l’autur. A Genevra e Paris èn exemplars dad ‹Émile› vegnids brischads, a Genevra supplementarmain exemplars dal ‹Contrat social›.[23]
Danovamain vita nomada[modifitgar | modifitgar il code]
Rousseau, ch’era immediat scappà, è vegnì recepì d’in ami, Daniël Roguin, ad Yverdon, è però bainprest vegnì auxilià.[24] Anc en il decurs dal fanadur è el sa drizzà sur il guvernatur Keith da l’exclava prussiana Neuschatel a Friedrich il Grond. Quel al ha dà asil ed in pau pli tard schizunt il dretg da burgais. Rousseau è sa stabilì en la citadina da Môtiers, en la quala el ha er fatg vegnir suenter Thérèse e nua ch’el ha cumenzà a sa vestgir sco Armen (perquai che questa moda da sa vestgir al pareva pli cumadaivla). Anc da la fin dal 1762 datescha in emprim tractat apologetic da Rousseau en furma d’ina brev averta drizzada a l’archuvestg da Paris.
L’entschatta 1763 ha Rousseau terminà a Môtiers ses ‹Dictionnaire de la musique› ch’el aveva probablamain gia cumenzà a Montmorency. Il 1764 ha el alura cumenzà cun studis botanics.
Il 1765 ha Rousseau passentà dals 12 da settember fin ils 25 d’october sin l’Insla da S. Peder en il Lai da Bienna ils pli bels mais da sia vita, sco ch’el s’exprima sez. El è sa retratg en la natira, ha tschertgà sin l’insla la solitariadad, ha cumenzà a registrar las plantas ed ha scrit ina ‹Flora Petrinsularis›. A medem temp al han visità là persunalitads or da tut l’Europa. La finala al ha il cussegl da Berna bandegià.
La fin dal 1765 è el er sa sentì malvis e persequità a Môtiers, betg il davos perquai ch’el aveva cumenzà a sa vestgir sco Armen. El ha perquai acceptà in invit dal filosof englais David Hume ed ha laschà far in passaport da passagi per la Frantscha. Per via ha el pudì constatar ch’el aveva en il fratemp tuttavia er simpatisants. A chaschun d’in segiurn a Strassburg è el vegnì onurà cun ina represchentaziun dal ‹Devin de village› ed a Paris è el stà il giast dal Prince de Conti ed ha retschavì en la chasa da quel diversas visitas.
L’onn 1766 e l’emprima mesadad dal 1767 ha Rousseau surtut passentà en l’Engalterra; l’emprim tar Hume, cun il qual el ha però gì dispita ed il qual al ha attatgà. Tuttina ha el er chattà en l’Engalterra simpatisants, ils quals han tranter auter persvadì il retg d’al dar ina pensiun. Ils onns 1767 e 1768 ha el vivì en divers lieus da la Frantscha, tranter auter sin il chastè da Conti. Damai ch’il cumond d’arrest dal parlament da Paris era anc adina en vigur, viagiava el sut in pseudonim ed inditgond che Thérèse saja sia sora. Il 1769 e 1770 han els vivì sin in bain puril da muntogna en la Frantscha dal Sidost (Dauphiné) suenter avair maridà là l’avust 1768.
A partir dal 1763 ha Rousseau scrit in’entira retscha da texts autobiografics pli curts e pli lungs, tranter auter il 1765–1770 sias famusas ‹Confessions› ch’èn pir vegnidas publitgadas postum. En quellas descriva el er detagls intims or da sia vita sco er agens sbagls. Surtut cun questa scrittira ha el creà il sutgener da l’autobiografia ‹che scuvra sasez›. Il titel ha el elegì faschond allusiun a las ‹Confessiones› dad Augustinus da Hippo.
La primavaira 1770 ha Rousseau bandunà ses vitg muntagnard en direcziun da Paris. A chaschun d’in segiurn a Lyon è vegnì preschentà là en si’onur ses ‹Devin› sco er ses drama pitschen liric ‹Pygmalion›. A partir dal fanadur ha el puspè vivì cun Thérèse a Paris – a moda retratga e tolerà da las autoritads. Da temp en temp è el vegnì envidà da tegnair prelecziuns e damai che sias ideas sa derasavan adina pli fitg han admiraturs cumenzà a sa rimnar enturn el, tranter auter a partir dal 1771 l’autur Bernardin de Saint-Pierre che dueva pli tard vegnir fitg enconuschent.
Circa dapi il 1762 ha Rousseau patì sut disturbis da la gnerva che derivavan da las numerusas disfamaziuns ed attatgas. Sias temas e sias acziuns da defensiun han per part survegnì tratgs manics.[25]
Ils davos onns[modifitgar | modifitgar il code]
Ils onns 1772–1775 ha Rousseau scrit il dialog autobiografic ‹Rousseau juge de Jean-Jacques›. Il 1774 ha el laschà stampar ses ‹Dictionnaire des termes d’usage en botanique›. Ed il 1776–1778 ha el scrit sia davosa ovra pli gronda, las ‹Rêveries du promeneur solitaire› (‹Siemis dal viandant solitari›) tegnidas en ina prosa lirica. Er quest text è ì novas vias cun prender impressiuns dal temp preschent sco punct da partenza per guardar enavos a moda autobiografica; cun tschiffar impressiuns da la natira vala quest’ovra en pli sco precursura da la romantica.
Il matg 1778 è Rousseau suandà in invit dal Marquis René Louis de Girardin sin ses pitschen chastè Ermenonville. Qua è el mort suenter curt temp, probablamain pervi d’in culp. El è vegnì sepulì sin l’Île des peupliers en il parc dal chastè che furma oz il Parc Jean-Jacques-Rousseau. Sia vaiva Thérèse ha anc vivì in onn en la chasa ch’era destinada per els.
L’onn 1794 ha il Comité dal bainstar public giacubin laschà transferir las restanzas terrestras da Rousseau en in til triumfal en il Panthéon a Paris.
Tranter il 1780 ed il 1788 ha Pierre-Alexandre Du Peyrou (1729–1794) edì l’ovra cumpletta da Jean-Jacques Rousseau, e quai ensemen cun il Marquis René Louis de Girardin, sin il bain dal qual Rousseau aveva vivì durant ses ultims onns, e cun il predicatur Paul Moultou (1731–1797).
Musica e teater[modifitgar | modifitgar il code]
Cun tocs scrits e cumponids sezs, ha Rousseau inizià dus dals pli impurtants geners da teater ‹burgais› dal 19avel tschientaner. L’intermezzo ‹Le Devin du village› (1752) – che Rousseau ha sustegnì publicisticamain tras sia ‹Lettre sur la musique française› (1753) – stat al cumenzament da l’opéra comique e cun il melodrama ‹Pygmalion› (1770, musica da Coignet) ha el fundà il melodrama teatral. Cun ses lexicon da musica ‹Dictionnaire de musique‹ (1767) è Rousseau ultra da quai daventà in dals estetichers dal 18avel tschientaner che vegnan citads il pli savens.
En l’uschenumnada Dispita dals Buffonists ha el prendì posiziun la fin november 1753 cun sia ‹Lettre sur la musique française› a favur da la musica taliana, vul dir da lur chapientscha d’armonia. Rousseau ha surtut argumentà cun las qualitads superiuras da la lingua taliana e la meglra unitad da quella cun la melodia.[26] Sia critica sa drizzava surtut cunter l’opera franzosa che vegniva represchentada dal cumponist Jean-Philippe Rameau; gist da las lavurs da Rameau davart l’armonia era Rousseau vegnì influenzà avant fermamain, e quai a moda positiva.
Concepziun dal mund e filosofia da Rousseau[modifitgar | modifitgar il code]
Sco che Rousseau ha preschentà l’emprima giada il 1740 en il ‹Discours sur les Sciences et les Arts›, resguardava el l’istorgia umana – cuntrari a la gronda part dals illuminists – sco process da decadenza che pretendia areguard la politica, la pedagogia e la pratica da viver in pensar ed agir dal tuttafatg nov. Er pensaders contemporans sco Turgot e Condorcet n’han tuttavia betg snegà las varts negativas dal progress; ma entant ch’els resguardavan quai sco fenomens secundars, ha Rousseau reproschà a la perfectibilitad – vul dir a la capacitad da render abel sasez[27] – sco er a la raschun umana d’avair effectuà quasi il cuntrari da lur bunas intenziuns oriundas.[28]
Maletg da l’uman[modifitgar | modifitgar il code]
Punct da partenza dal pensar da Rousseau è en general l’aversiun envers la cultura e societad etablida da ses temp. El reproscha als umans che vivan en societads sviluppadas a moda civilisatorica dad esser egoistics, nunvardaivels e vanitus. Il motiv vesa Rousseau en il fatg istoric da la socialisaziun da l’uman; quella giavinia ils individis da sa cumparegliar tranter per e creeschia scuidanza, malvulientscha ed engion. Da quai resultian conflicts d’interess che surmainian ils burgais socialisads en questa moda da zuppentar in visavi l’auter lur vairas intenziuns. L’inegualitad natirala sa rinforzia uschia ad inegualitad politica e sociala.
«Ils umans èn nauschs; l’experientscha trista e cuntinuanta fa ch’in ulteriur mussament da quai n’è betg necessari. Ma da natira ennà è l’uman bun, quai che jau crai d’avair cumprovà. (...) Ins admiria la societad umana tant sco ch’ins veglia; ma perquai n’èsi betg main vair ch’ella surmaina necessariamain ils umans d’odiar in l’auter uschè fitg sco che sa cruschan lur interess e da render in a l’auter servetschs apparents, entant ch’i vegnan en vardad chaschunads in a l’auter tut ils donns pussaivels.»
Rousseau na crititgescha betg be la societad da ses temp, mabain en general ina socialisaziun ch’alienescha ils umans da lur natira sco tala. Cun questa tenuta sa chatta el en in ferm cuntrast cun il pensar general da ses temp. Sias teorias èn lura era vegnidas refusadas tant da las baselgias cristianas sco er da la gronda part dals pensaders da l’illuminissem. Per las baselgias cristianas era l’idea dal ‹nobel selvadi› faussa; per ellas n’era l’uman betg bun da natira ennà, mabain engrevgià tras il putgà original. Ed ils illuminists da lur vart eran da l’avis che l’abilitad da l’uman d’emprender, da far diever da la raschun e da s’organisar en furma d’ina societad furmian premissas e garants d’ina istorgia dal progress.
Rousseau percunter è da l’avis che l’uman na saja betg in uman sociabel (grec: zóon politikón) sco quai che Aristoteles pretendeva. Sche quai fiss il cas – uschia argumentescha Rousseau – alura stuess la convivenza umana esser segnada d’ina armonia paschaivla; ma en vardad stettia quella sut l’ensaina da gritta, engion, disfamaziun, manzegna e mazzament. Perquai vegn Rousseau a la conclusiun che las disposiziuns natiralas, ch’eran oriundamain bunas, laschian be sa sviluppar a moda commensurada en pitschnas communitads ‹natiralas›. L’abilitad dals umans da sa perfecziunar – che vegnia be anc potenziada tras la cultura – mainia l’uman sin la via dal progress civilisatoric, il qual als alieneschia però da lur unitad oriunda cun in’existenza natirala.
Entaifer il stadi natiral ipotetic saja il sulet regl da l’uman l’amur envers sasez (amour de soi). Quella al cumondia: «Guarda per tes bainstar en tala moda che ti fas il pli pitschen donn als auters.» (Segund discurs). Sper l’amur envers sasez enconuscha l’uman natiral la cumpassiun (pitié), in’empatia envers l’agen gener che Rousseau attribuescha er als animals. Tut las autras abilitads da l’uman – sco la raschun, l’imaginaziun e la conscienza – ruaussan anc. En il stadi natiral fa l’uman endament in animal selvadi che gira be enturn sasez. Sia buntad n’è betg ina virtid en il senn moral, mabain plitost in ‹obedir a la natira›, in viver tenor la natira.
Pervi da circumstanzas exteriuras, per exempel per pudair sa defender cunter catastrofas da la natira, èn ils umans però stads necessitads da sa colliar cun auters exemplars da lur spezia a communitads pli grondas. Da quai resulta la cultura e la societad ed il nausch arriva en il mund. Da gronda muntada è en quest connex l’imaginaziun, cun agid da la quala l’individi sa dasda da ses sien natiral-narcistic e daventa abel da sa metter en la situaziun d’autras creatiras. L’imaginaziun pussibilitescha però er la cumparegliaziun dals individis tranter pèr. Tras quai po l’amur natirala envers sasez (amour de soi) sa volver en l’amur propria (amour propre) ch’è egoistica e cunter la natira: l’uman vesa uss sasez surtut cun ils egls dals auters. Sco cumbattant incarnà per ses status social vul el uss adina esser davant. Ultra da quai resenta el il giavisch ch’ils auters umans al prefereschian envers sasezs. Quai è però strusch pussaivel, damai che er ils auters umans vegnan manads dal medem giavisch. Quai ha per consequenza ch’ils umans zuppentan lur vairas intenziuns. Els sugereschan che lur agens interess sajan ils interess generals. Las funtaunas da tut il mal èn pia l’agen interess e l’amour propre. En il stadi da la societad sa dasda ultra da quai la raschun, la cumpassiun sapientiva sco er la reflexiun morala «nunnatirala».
Il fundament da l’etica tenor Rousseau na furma betg la raschun. Quella po en il meglier cas gidar a differenziar l’avantagius dal dischavantagius. Per che l’uman ageschia er bain, dovri però l’instinct. Rousseau dovra bain il term cristian da la ‹conscienza› e discurra schizunt d’ina «amur innata envers il bun». Ma sco ch’i resulta da sias expectoraziuns en ‹Émile› manegia el qua in’abilitad fundamentala emoziunal-empatica, ina sort instinct moral che preceda a mintga reflexiun. Insatgi ch’agescha cunter ses instinct è ina persuna deprivada e disfortunada. L’amur envers sasez insista quasi d’agir a basa dals instincts, damai ch’ella pretenda da cuntentar noss basegns. L’etica da Rousseau sa distingua pia tras quai ch’ella na stabilescha betg reglas eticas generalas, mabain mussa tge interess ch’il singul individi ha d’agir ‹bain› en il senn dal bainstar public.
In simpel return al stadi natiral excluda Rousseau explicitamain, e quai cumbain che blers critichers, e surtut Voltaire, al han reproschà d’avair cusseglià da far quest pass. En ina brev a Rousseau scriva Voltaire cun tun beffegiant:
«Mes signur, jau hai retschet Voss cudesch drizzà cunter la spezia umana. (...) Nagin n’è sa stentà cun dapli spiert che Vus d’ans transfurmar en animals. La lectura da Voss cudesch sveglia en ins il desideri d’ir enturn sin tuts quatter.»»[29]
Ma en vardad sa dumonda Rousseau co ch’i saja pussaivel entaifer societads collectivas dominadas da la concurrenza d’agir a basa d’instincts morals. En quest connex na sa fatschenta el betg be cun l’art d’educar il singul individi, la pedagogia, mabain er cun la constituziun giavischabla d’in stadi che s’orientescha a la natira perfectibla, vul dir ambigua, da l’uman. En omadus cas vul Rousseau mussar co che la transiziun da l’emprima natira a la segunda pudess sa splegar senza dischavantagiusadads evitablas. Il model dal contract social da Rousseau na cuntegna nagin chapitel davart l’educaziun al burgais che tematisass la relaziun tranter l’agir civil per segirar il bainstar individual, la reflexiun areguard la morala sociala e la politica morala che fiss necessaria per constituir il bainstar general. Ma er l’educaziun dad Émile e sia relaziun cun Sophie fan naufragi, uschia che la colliaziun tranter pedagogia e politica è construida a moda paradoxa. Quai sa reflectescha er en la vasta litteratura secundara davart las ovras ed il pensar da Rousseau.
Filosofia politica[modifitgar | modifitgar il code]
En ses texts areguard la teoria statala sa dumonda Rousseau co ch’in individi, ch’è da natira ennà selvadi e liber, possia mantegnair sia libertad sch’el fa dal stadi natiral il pass en la socialisaziun. Rousseau parta da la supposiziun ch’ils umans vivan en il stadi natiral en pitschnas communitads ch’èn pli u main independentas ina da l’autra. Els disponan da meds suffizients e vivan a moda paschaivla. E surtut n’è l’uman ni sa surdà a la filosofia ed a la scienza ni al regl da posseder bains luxurius. Cuntrari a Hobbes dissegna Rousseau in maletg positiv da l’uman en ses stadi nuncultivà, ‹animalic›. Envers las abilitads genuinas da l’uman, surtut la raschun, ha Rousseau percunter ina tenuta ordvart critica. Ad auters teoretichers da contracts interumans fa el la reproscha da betg avair descrit l’uman primar tenor la natira e d’al avair attribuì surtut atgnadads negativas.
Sco motiv central per la sperdita da libertad ed autonomia considerescha Rousseau l’introducziun da la proprietad privata:
«(...) damai ch’ils umans han ultra da quai cumenzà a drizzar lur egliada vers l’avegnir e che tuts han vis ch’els hajan da sperder intgins bains, na devi nagin che n’avess betg stuì temair per sasez la repressalia per in malfatg ch’el commetteva envers insatgi auter. Quest origin è tant pli natiral damai ch’igl è nunpussaivel da chapir co che l’idea da la proprietad privata ha pudì nascher d’insatge auter che da la lavur manuala; pertge ch’ins na po betg s’imaginar insatge auter che l’uman pudess contribuir per s’appropriar las chaussas ch’el n’ha betg stgaffì sez, auter che sia lavur. Be la lavur che dat al pur il dretg sin il product dal funs ch’el ha cultivà al dat en consequenza il dretg sin il terren, almain fin a la racolta, e quai dad onn tar onn, uschia che quest possess nuninterrut sa transfurma levamain en proprietad... (I sa mussa) che la repartiziun dal terren ha stgaffì ina nova furma da dretg, numnadamain il dretg da proprietad che sa differenziescha dal dretg che resulta da la lescha da la natira.»[30]
L’origin dal svilup da la proprietad vesa Rousseau en il cumenzament da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals:
«L’emprim ch’ha fatg saiv enturn in toc terra ed ha gì l’idea da dir: ‹quai tutga a mai› e ch’ha chattà glieud naiva avunda d’al crair, è stà il fundatur per propi da la societad burgaisa. Quants malfatgs, guerras, murdraretschs, quanta miseria ed anguscha avess l’umanitad pudì evitar, sch’insatgi avess tratg ora ils pals ed avess clamà tiers a ses conumans: ‹As pertgirai da crair a l’engianader; vus essas pers sche vus emblidais ch’ils fritgs tutgan bain a tuts, ma la terra a nagin.»[31]
e:
«Da la cultivaziun dal terren è resultada necessariamain sia repartiziun e da la proprietad, suenter che quella è stada renconuschida, las emprimas reglas davart la gistadad. Per dar a mintgin il ses, sto numnadamain mintgin pudair avair insatge.»[32]
Il svilup dal possess, uschia Rousseau, haja spartì l’umanitad en classas. La proprietad sa manifestescha sco raschun per l’entira disgrazia da la societad umana. Areguard la furmaziun d’ina «ambiziun che maglia tut», da «passiuns artisticas» e dal «regl da cuntanscher sia fortuna a donn e cust dad auters» scriva el: «(...) tut questas mendas èn la consequenza dal possess ed ils accumpagnaders inseparabels da l’inegualitad naschinta.»
Entras la proprietad sa furman emprimas structuras statalas. L’uman n’è betg pli autarc, mabain dependent dad auters, saja quai sco signur u sco famegl. Per pudair dar suenter a ses desideris, supprima il possessur ses servients. Quai èn tenor Rousseau las ‹nauschas› relaziuns socialas ch’el crititgescha en ses tractat davart il contract social. Il fundament da la societad ch’el ha en mira è in contract che pussibilitescha a mintgin da sa sentir puspè tuttina liber sco en il stadi natiral. En quest connex fa Rousseau la differenza tranter ‹independenza natirala› e ‹libertad civila›. Cuntrari a Montesquieu vuleva el integrar il pievel en tut ils secturs da la politica enstagl d’al laschar cooperar be en ina pussanza (la legislativa).
Tenor l’opiniun da Rousseau sa suttametta mintga burgais da libra veglia ad in contract social per pudair garantir uschia ina convivenza a basa d’in urden legitim. Il fundament da quel è la voluntad generala, la quala ha in statuts absolut ed è drizzada sin il bainstar da l’entir pievel. Mintga singul burgais fa uschia part d’in stadi elevà a moda quasi religiusa e confessiunalmain neutral, il qual exequescha la voluntad generala ed è a medem temp en possess da la pussanza cumpletta da disponer sur da quel. La noziun dal citoyen è er s’etablida ordaifer il franzos per la designaziun specifica dal term ‹burgais› tenor l’idea da Rousseau.
Il stadi è legitimà da relaschar leschas ch’expriman da tut temp la voluntad inviolabla dal pievel entir. Per quest intent instituescha Rousseau il legislatur. Sch’ins legia be l’ovra da Rousseau ch’ha in tema genuinamain politic, sche sa tracti tar quest legislatur d’in term pauc conturà. Igl è perquai necessari d’er resguardar ‹Émile› che po vegnir legì sco ‹instrucziun da furmaziun› dal legislatur perfetg. Sin quest fundament sa lascha explitgar la derivanza dal legislatur che resta uschiglio in element diffus.
La teoria da la voluntad generala furma in’emprova originala ed effizienta da retrair al domini feudalistic da quel temp sia legitimaziun. Ella dueva influenzar blers auters teoretichers da la politica e filosofs dal 18avel e 19avel tschientaner. Uschia ha per exempel er Kant accentuà – malgrà las cuntradicziuns apparentas – l’unitad dal pensar da Rousseau:
«En sia scrittira davart l’influenza da las scienzas ed en quella areguard l’inegualitad dals umans mussa el a moda dal tuttafatg correcta il conflict inevitabel tranter la cultura e la natira da la schlattaina umana sco spezia da corp ed olma (...); en ses Émile, en ses contract social ed en autras scrittiras emprova el però da snuar il grond nuf, numnadamain da mussar co che la cultura stoppia progredir per vegnir da sviluppar a moda commensurada las disposiziuns moralas da l’uman – las qualas furman sia destinaziun – senza che quellas vegnian en conflict cun sias disposiziuns natiralas. (...) sinaquai che art perfecziunà daventia puspè natira: uschia sa laschass circumscriver la finamira finala da la destinaziun morala da la schlattaina umana.»
Sper Voltaire vala Rousseau ultra da quai sco in dals pli impurtants avrapista da la Revoluziun franzosa. Er l’exponent il pli activ dal domini da terrur giacubin Robespierre era in grond admiratur da las ideas da Rousseau.
Igl è però dubitabel che Rousseau saja vairamain «la culpa da tut», sco quai che Victor Hugo aveva laschà dir ina da sias figuras litteraras. Uschia aveva per exempel Rousseau sez declerà sco illusoric da vulair realisar il siemi d’ina republica, en la quala il sforz statal servia a proteger la libertad individuala. Si’idea d’ina societad libra parta da la premissa che tut ils burgais giavischan l’uniun ad ina cuminanza republicana ed èn pronts da suttametter lur interess privats als basegns dal bainstar public, la voluntad generala. In tal maletg optimistic dal burgais, dal citoyen, resguarda el però en vista a las relaziuns contemporanas sco illusoric.[34]
Il contract social tenor Rousseau dueva er influenzar a lunga vista las dumondas e discussiuns entaifer la politologia, il dretg constituziunal e la sociologia.
Pedagogia[modifitgar | modifitgar il code]
L’ovra principala da Rousseau areguard dumondas da la pedagogia, ‹Émile ou De l’éducation› (1762) descriva l’educaziun fictiva d’in giuvenil. Quella cumenza cun l’uffanza e finescha cura che Émile marida en la vegliadetgna da 25 onns. Durant ses giuvens onns vegn il discipel protegì per gronda part d’influenzas culturalas che pudessan esser potenzialmain negativas. Rousseau introducescha en quest connex il term da l’educaziun natirala u negativa. En medema moda sco che la vita da las plantas sa sviluppa da sasez sut cundiziuns correspundentas, duai er la natira originara da l’uffant avair la schanza da sa sviluppar da sasez. In’influenza exteriura sin il svilup da l’uffant saja damai d’evitar fin che l’abilitad da giuditgar è sa sviluppada a fin. Ina gronda part da la furmaziun ha perquai er lieu en la natira, nua che sa porschan pussaivladads d’emprender senza fin.
La finamira principala durant la giuventetgna dad Émile – la quala Rousseau numna per mancanza d’in term adattà ‹segunda uffanza› – è la furmaziun dal giudizi moral. Rousseau accentuescha bain adina puspè l’impurtanza da l’atgna activitad dal discipel, il qual duaja s’appropriar tut il nizzaivel tras emprova ed errur; ma l’art d’educar per propi giascha en quai d’influenzar Émile cun al manar a moda betg directiva en tala moda che sia voluntad sa cuvra a la fin cun quella da l’educatur. Questa paradoxia è caracteristica per la pedagogia da Rousseau.[35] La lavur pedagogia ha quasi lieu ‹davos il dies› dal discipel. Ella sa concentrescha sin inscenar situaziuns d’emprender ed accumpagnar ils pass correspundents cun animar e tschentar dumondas sco er cun laschar empruvar ed experimentar l’uffant pazientamain. Rousseau scriva latiers: «Persequitai cun voss discipel la via cuntraria. Al laschai adina crair ch’el saja il maister, ma al sajas en vardad vus sezs. I na dat nagina sutmissiun pli perfetga che quella, a la quala ins conceda l’apparientscha da la libertad. Uschia superesch’ins schizunt sia voluntad.» Paucas paginas pli baud metta Rousseau en scrit sia regla fundamentala pedagogica: «Duai jau ristgar da preschentar qua la pli gronda, pli impurtanta e pli nizzaivla regla da tutta educaziun? Ella sa numna: perder temp e betg gudagnar.» Immediat declera el al lectur surstà la funcziun da questa cuntradicziun apparenta: «L’uman ordinari ma duaja perdunar mias sentenzas paradoxas – ins las dovra sch’ins reflectescha. E tuttina tge ch’ins vul ma reproschar – jau sun pli gugent l’um dals paradox che quel dals pregiudizis.»[36] L’uman ch’è vegnì educà tenor ils princips d’in liber svilup da sasez e ch’è a medem temp in burgais socialisà furma per Rousseau la basa per il legislatur ch’el alleghescha en il contract social.
Menziun speziala merita l’emprova da Rousseau da fundar l’agir pedagogic nà da la lingua. Uschia ha el preparà la via ad ideas ch’emprovan da chapir tut il pensar, enconuscher, furmar ed agir da l’uman sco differents modus da la lingua (Johann Georg Hamann, Johann Gottfried Herder, Wilhelm von Humboldt).
Las teorias da Rousseau han influenzà Immanuel Kant e blers pedagogs da num sco per exempel Johann Heinrich Pestalozzi, Joachim Heinrich Campe, Adolph Diesterweg, Maria Montessori, Ellen Key, Hartmut von Hentig e Dietrich Benner.
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
- Dissertation sur la musique moderne, Paris 1743.
- Discours sur les sciences et les arts, Paris 1750.
- Narcisse ou l’Amant de lui-même (comedia), 1752.
- Le Devin du village (opera), 1752.
- Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes, Amsterdam 1755.
- Économie politique. En: Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, V. tom, Diderot, d’Alembert, 337–349, nov. 1755.
- Principes du droit de la guerre. Ècrits sur la paix perpétuelle, 1758. (Publicaziun postuma).
- Julie ou la Nouvelle Héloïse, Amsterdam 1761.
- Du contrat social ou principes du droit politique, Amsterdam 1762.
- Émile ou De l’éducation, Amsterdam 1762.
- Dictionnaire de Musique, Paris 1768.
- Les Confessions, Genevra 1782. (1. tom, cudeschs I–VI) e 1789 (2. tom, cudeschs VII–XII). (Postum; scrit 1765–1770).
- Les rêveries du promeneur solitaire. (Postum; nunfinì, scrit tranter 1776 e 1778).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 Hans Brockard: Rousseaus Leben. En: Idem (ed.): Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag, Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 177).
- ↑ Leo Damrosch: Jean-Jacques Rousseau – Restless Genius. 2005, p. 7.
- ↑ 3.0 3.1 Hans Brockard: Rousseaus Leben. En: Idem (ed.): Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag, Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 178).
- ↑ 4.0 4.1 Hans Brockard: Rousseaus Leben. En: Idem (ed.): Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag, Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 179).
- ↑ 5.0 5.1 Hans Brockard: Rousseaus Leben. En: Idem (ed.): Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag, Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 180).
- ↑ 6.0 6.1 Hans Brockard: Rousseaus Leben. En: Idem (ed.): Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag, Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 181).
- ↑ Christiane Landgrebe: «Ich bin nicht käuflich». Das Leben des Jean-Jacques Rousseau. Beltz, Weinheim, Basilea 2004, ISBN 3-407-85784-5, p. 53.
- ↑ Tenor Rousseau: Confessions.
- ↑ Tenor Rousseau: Confessions.
- ↑ Hans Brockard: Rousseaus Leben. En: Idem (ed.): Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag, Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 181s.).
- ↑ Hans Brockard: Rousseaus Leben. En: Idem (ed.): Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag, Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 182).
- ↑ 12.0 12.1 Hans Brockard: Rousseaus Leben. En: Idem (ed.): Jean-Jacques Rousseau: Gesellschaftsvertrag, Reclams Universal-Bibliothek, ediziun cumplettada 2003, 2008, p. 177–202 (p. 183).
- ↑ Tenor Rousseau: Confessions.
- ↑ NOTA BENE. De la musique avec Rousseau. Si on chantait, online
- ↑ Geo: Rousseau, Entdecker der Kindheit dal december 2008.
- ↑ Cf. Rousseau: Confessions.
- ↑ Rousseau: Du contrat social.
- ↑ Tenor Rousseau: Discours sur les sciences et les arts.
- ↑ Tenor Rousseau: Discours sur les sciences et les arts.
- ↑ Rousseau: Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes.
- ↑ Cf. Andreas Dorschel, Der Getäuschte im Garten. ‹La Nouvelle Héloise›: Rousseaus Aporetik der Liebe. En: Zeitschrift für Ideengeschichte 6 (2012), carnet 2, p. 39–47.
- ↑ Andreas Dorschel, Der allgemeine Wille. Zu Rousseaus ‹Contrat social› (1762). En: Zeitschrift für Didaktik der Philosophie und Ethik XXXII (2010), carnet 1, p. 31–33.
- ↑ Henning Ritter (ed.), en J.-J. R., Schriften 1, Hanser, Minca 1987, ISBN 3-446-12503-5.
- ↑ Christiane Landgrebe: Zurück zur Natur?: Das wilde Leben des Jean-Jacques Rousseau. Beltz, 2012, ISBN 978-3-407-22928-1, p. 352.
- ↑ Quest tratg era gia sa mussà pli baud en sias relaziuns socialas, cf. Philipp Blom: Böse Philosophen: Ein Salon in Paris und das vergessene Erbe der Aufklärung. Hanser, Minca 2011, ISBN 978-3-446-23648-6, p. 278ss.
- ↑ Cf. Spiegel 40/1966, Rousseau. Beständiges Gekläffe. Komponisten.
- ↑ Benner und Brüggen 1996.
- ↑ Johannes Rohbeck: Aktualität der Aufklärung. En: Sonja Asal / Johannes Rohbeck (ed.): Aufklärung und Aufklärungskritik in Frankreich. Selbstdeutungen des 18. Jahrhunderts im Spiegel der Zeitgenossen. Berlin 2003, p. 30s.
- ↑ Weit, weit... Arkadien: Über die Sehnsucht nach dem anderen Leben (2000), p. 26 tar books.google.at.
- ↑ Rousseau: Discours sur l’économie politique.
- ↑ Rousseau: Discours sur l’économie politique.
- ↑ Rousseau: Discours.
- ↑ Immanuel Kant: Werke in zehn Bänden. Ed. da Wilhelm Weischedel, tom 9. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1971, p. 93–95.
- ↑ Karlfriedrich Herb, Bernhard H.F. Taureck: Rousseau-Brevier. Schlüsseltexte und Erläuterungen. Wilhelm Fink-Verlag, Minca 2012, p. 87–90.
- ↑ Otto Hansmann: Logik der Paradoxie. Jean-Jacques rousseaus Paradoxien im Spannungsfeld von Philosophie, Pädagogik und Politik. Verlag Königshausen & Neumann, Würzburg 2013.
- ↑ Citats tenor Rousseau: Émile.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Introducziuns
- Rosemarie Ahrbeck: Jean-Jacques Rousseau. Urania-Verlag, Leipzig/Jena/Berlin 1978.
- Christiane Bender: Freiheit, Verantwortung, direkte Demokratie: Zur Relevanz von Rousseau heute. En: Aus Politik und Zeitgeschichte. 62. ann., 46-47/2012, p. 49–54.
- Béatrice Durand: Rousseau. Philipp Reclam jun., Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-020315-6.
- Georg Holmsten: Jean-Jacques Rousseau. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek 1972, ISBN 3-499-50191-0.
- Günther Mensching: Jean-Jacques Rousseau zur Einführung. Junius Verlag, Hamburg 2000, ISBN 3-88506-384-0.
- Ursula Reitemeyer / Tim Zumhof (ed.): Rousseau zur Einführung. Lit-Verlag, Münster, 2014.
- Michael Soëtard: Jean-Jacques Rousseau. Leben und Werk. Verlag C. H. Beck, Minca 2012, ISBN 978-3-406-63197-9.
- Bernhard H. F. Taureck: Jean-Jacques Rousseau. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek 2009, ISBN 978-3-499-50699-4.
- Per approfundar
- Bronislaw Baczko: Rousseau. Einsamkeit und Gemeinschaft. Europa Verlag, Vienna 1970.
- Dietrich Benner / Friedhelm Brüggen (1996): Das Konzept der Perfectibilité bei Jean-Jacques Rousseau. Ein Versuch, Rousseaus Programm theoretischer und praktischer Urteilsbildung problemgeschichtlich und systematisch zu lesen. En: Otto Hansmann: Seminar: Der pädagogische Rousseau. Band II: Kommentare, Interpretationen, Wirkungsgeschichte. Deutscher Studien Verlag, Weinheim, p. 12–48.
- Rainer Bolle: Jean-Jacques Rousseau. Das Prinzip der Vervollkommnung des Menschen durch Eduktion und die Frage nach dem Zusammenhang von Freiheit, Glück und Identität. Waxmann Verlag, Münster e.a., 3. ed. surlav. 2012.
- Ernst Cassirer: Die Einheit des Werkes von Jean-Jacques Rousseau. Dinter, Cologna 1998, ISBN 3-924794-39-1.
- Ernst Cassirer, Jean Starobinski, Robert Darnton: Drei Vorschläge, Rousseau zu lesen. Fischer, Frankfurt 1989, ISBN 3-596-26569-X.
- Jean Guéhenno: Jean-Jacques. Biografia en trais toms, Paris 1948–1952.
- Otto Hansmann: Jean-Jacques Rousseau (1712–1778). Retscha Basiswissen Pädagogik. Historische Pädagogik, tom 1, ed. da C. Lost / C. Ritzi. Schneider Verlag Hohengehren GmbH, Baltmannsweiler, 2002.
- Otto Hansmann: Vom Menschen. Über Erziehung. Zum Bürger. Vorlesungen zu Rousseaus Anthropologie, Pädagogik und Staatsphilosophie. Verlag Königshausen & Neumann, Würzburg, 2012.
- Otto Hansmann: Logik der Paradoxie. Jean-Jacques Rousseaus Paradoxien im Spannungsfeld von Philosophie, Pädagogik und Politik. Verlag Königshausen & Neumann, Würzburg 2013.
- Wolfgang Kersting: Jean-Jacques Rousseaus Gesellschaftsvertrag. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 2002.
- Volker Kraft: Rousseaus Emile. Lehr- und Studienbuch. Klinkhardt Verlag, Bad Heilbrunn, 1993.
- Volker Ladenthin: Sprachkritische Pädagogik. Beispiele in systematischer Absicht. Tom 1: Rousseau – mit Ausblick auf Thomasius, Sailer und Humboldt. Weinheim 1996.
- Jean Lechat: Discours sur les sciences et les arts. Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes. Rousseau. Nathan, Paris 1994, ISBN 2-09-180758-3.
- Heinrich Meier: Über das Glück des philosophischen Lebens. Reflexionen zu Rousseaus Rêveries in zwei Bänden. Verlag C. H. Beck, Minca 2011, ISBN 978-3-406-62287-8.
- André Niedostadek (ed.): Jean-Jacques Rousseau – Notizen zu einem Querkopf. Verlag Dr. Kovac, Hamburg 2013, ISBN 978-3-8300-7293-5.
- Juliane Rebentisch: Zur Dialektik demokratischer Existenz. 3. tom: Demokratie und Ästhetisierung, 5avel chapitel: Das Spektakel der Demokratie: Rousseau. Suhrkamp, Berlin 2012.
- Christian Ritzi (ed.): Jean-Jacques Rousseaus ‹Émile›. Erziehungsroman, philosophische Abhandlung, historische Quelle. Verlag Julius Klinkhardt, Bad Heilbrunn, 2014, ISBN 978-3-7815-1982-4.
- Klaus Semsch: Rousseaus subjektive Distanznahme von der Rhetorik. En: Abstand von der Rhetorik. Strukturen und Funktionen ästhetischer Distanznahme von der ‹ars rhetorica› bei den französischen Enzyklopädisten. Felix Meiner, Hamburg 1999, ISBN 3-7873-1396-6, p. 131–186.
- Claude Lévi-Strauss: Strukturale Anthropologie II. Segund chapitel: Jean-Jaques Rousseau. Begründer der Wissenschaften vom Menschen. (Titel da l’ediziun originala: Anthropologie Structurale deux, 1973).
- Ghislain Waterlot: Rousseau. Religion et politique. PUF, Paris 2004.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier Jean-Jacques Rousseau sin chattà.ch
- Survistas ed artitgels enciclopedics
- Artitgel ‹Rousseau› ch’ha furmà la basa per las indicaziuns biograficas.
- James J. Delaney: Jean-Jacques Rousseau (1712–1778). En: Internet Encyclopedia of Philosophy (IEP), endataziun dals 21 d’october 2005.
- Carl Busse: Jean-Jacques Rousseau. En: Idem. Geschichte der Weltliteratur. Velhagen & Klasing, Bielefeld/Leipzig 1910.
- Rousseau Studies.
- Areguard singuls aspects
- Rousseau: Entdecker der Kindheit, artitgel or da GEOkompakt.
- Andre Schuchardt: Analyse des Begriffs Freiheit bei Rousseau und Tocqueville. Sut: kaltric.de, 22 da settember 2010.
- Alexander Hüls (1994): Jean-Jacques Rousseau: Eigentum (datoteca PDF; 80 kB).
- Winfried Böhm: Göttliche Gnade und Erziehung. Ein Problemaufriss im Anschluss an Augustinus, Rousseau und Maria Montessori (datoteca PDF; 133 kB).
- Texts e museums online
- Texts da Jean-Jacques Rousseau.
- Jean-Jacques Rousseau (1712–1778). En: Les classiques des sciences sociales, endisch ovras da Rosseau en versiun originala.
- Pagina da l’Espace Rousseau Genève, Museum en la chasa natala da Rousseau a Genevra.


c: text/html

text:
La Festa federala da musica è il pli grond eveniment da quest gener en l’Europa. Ella ha lieu mintga 5 onns. Quest onn ils 10 enfin 12 ed ils 17 enfin 19 da zercladur a Montreux.
SRF, RTS, RSI ed RTR realiseschan communablamain ina seria da 4 emissiuns. Quellas mussan co quatter societads da musica, ina da mintga regiun linguistica, sa preparan per ir a Montreux a la Festa federala da musica. Sagogn, Schlieren, Saxon e Mendrisio – quatter uniuns en differentas classas e furmaziuns, mo tuttas cun la medema finamira: sa preparar uschè bain sco pussaivel per far il meglier rang pussaivel.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Petnèda
La petnèda, ciamèda anca petnadùra l' è la manéra 'd petnèr e 'd mèter sù i cavî a secònda dal edla moda e dal preferèinsi che ùn al vōl tgnìrgh adrē. A s pōl mèter sù na bòuna petnèda per só còunt, cun la spasèta e 'l fòun o avéregh biśògn ch'al la mèta sù al barbēr o la paruchéra.
El petnèdi 'd lung al tèimp
A s pōl avér n' idéa dal petnêdi 'd lung al tèimp s'a s guèrda i artràt dal persòuni in dal pitùri e in dal scultùri dal pasê.
In dla preistòria
Dala preistòria pochi testimuniànsi i ìn rivèdi infìn ai noster dè, mo però a cgnusòm la statuèina dla Vèner 'd Brassempouy, datèda ed 22.000 an prìma 'd Crìst, e quèla 'dla Vèner ed Willendorf ed 20 000 an prìma 'd Crìst, ch' i s pólen der na quèlc idéa 'd soquànti petnèdi ch'i se psìven purtèr in chi tèimp luntàṅ lè.
In dla Meśopotàmia
I Asîr e i Babilonéś i druèven p'r el clasi più sgnóri dal petnêdi élti in sìm'ala suca cun fat sù i cavî a ondi cichi cun di fer chèld, e i purtèven dal tresulèini in del bèrbi , mèinter che invéci i om puvrèt i gh'iven da tgnìr na plèda.
Al re babilunéś Hammurabi 'dal 1900 prìma 'd Crìst
Egli antichitè babilunéśi in dal muśèo 'd al Louvre a Parì
Al re babilunéś Sargon II e dū di só dignitàri, ind un basriliēṿ dal set-sèint prìma 'd Crìst
In dl Egìt antîg
Anca i Egisiàṅ antìg i tgnìven diferensièdi el petnadûri a secònda dal funsiòun 'dal persòuni: piò 'laburèdi e presiōśi i ér'n el petnêdi e piò la persòuna l' éra sgnóra, mo a va anc cunsiderê che la gran pert dal petnêdi laburèdi la s cavèva però da del parùchi u dal bèrbi finti, vist che per dal ragiòun 'd netèsa u anca 'd purèsa religióśa 'l éra custùm p'r i òm ed raśères u tgnîr i cavî dimòndi curt.
La stâtva in calchèr 'dl egisiàn scrìba ròs, ed 2500 an prìma 'd Crìst, catê a Saqqara e cunservê in dal Louvre
In dla Grécia antîga
In dla Grécia antîga a s tgnìva abàsta adré al petnadûri. I stîl i cambièven a secònda 'dal perìod e dal diferèinti sitê, mo un quèl ch' a i cumunèva 'l éra la cura ch' i gh' mitìven in dal risèr el petnèdi sia curti che lunghi, sia i òm che 'l dòni, mèinter che i sèr'v i tgnìven la testa plèda e 'l sèrvi la cròchia 'd cavî.
In dal perìod elenìstic (323 – 31 prìma 'd Crìst), i òm i s petnèven cun piò semplicitè mèinter che cal dòni i 'laburèven de piò el lōr petnèdi: infàti Alesànd'r al Grand 'l 'ìva vlû che i sō suldê i raśìsen dimòndi curt sìa i cavî che 'l bèrbi, che acsè, mèinter ch' i a'rèven cumbatû, nisùn nimîg a gh' i avrèv psû strapèr e druèr p'r intraplèri in dal cumbatimèint corp a corp (al scrivìva Plutarc in dal prìm sècul dòp Crìst), e i òm 'dal sitê i a'rèven cupièven vluntéra cla manéra chè.
L' Aténa 'd al V sèc. prìma 'd Crìst
La Vèner ed Prassìtel 'd al IV séc prìma 'd Crìst
Artràt dal gréc Ganiméde
'L Aristòtel
In dla Ròma antîga
In dla Ròma antîga i òm i s petnèven cui cavî curt, ecesiunê i sèr'v ch' i tgnìven la plêda. Cal dòni invéci i tgnìv'n i cavî lung, risè, tresè, e tgnû strìc in 'na crôchia dedré; mo durant al perìod imperiêl, p'r el sgnōri a 'ndèva a la môda 'd tgnîr 'na v'luminōśa fràṅśa risèda a l'élta in sìm' a la fròunt.
Al bust ed Pompèo
Dòp 'dla fin 'dl Impér romàṅ
L' Imperadōra Ariàdne tra 'l V e 'l VI sèc. dòp ed Crìst.
Al re di ostrogôt Teodorìc in na munéda dal 500 d.C.
Na miniadûra cul frê dutōr Custantèin 'l Africàṅ 'dl XI sèc. dòp Crìst


text:
La Biblioteca provinziela ie na biblioteca de magasin: ora che i libri che ie tla sala de letura (ntëur n 9000 operes de cunsultazion y enziclopedies) ie dut nosc patrimone de libri y d'autra media te doi magasins sota tiera. A nosc libri ti ruven permez tres l catalogh dla biblioteca.
Pruspet dl catalogh (tudësch) (I un n program de gestiun dla biblioteca nü. I sun tl laur da mudé y ajorné i tesć)
Pudëis apusté dal magasin l liber che ulëis a doi manieres:
Te tramedoi i caji ti vën l liber apustà mandà ala purtina de mprëst ulache l ie a vosta despusizion.
Metëde verda: zënza la prejentazion dla tessera dla biblioteca y la registrazion sun vosc cont dla biblioteca ne iel nia mesun mpresté ora zeche.
L ie puscibl se mpresté ora alplù 20 pec de media. L tëmp de mprëst ie de n mëns, ma n possa slungë l tëmp dan la destumeda dl terminn, sce l ne ie deguna prenutazion per chël pez.
Pra la purtina de mprëst giapëis na zedula cun l terminn che ve lecorda la data de destumënza dl liber o dl pez mprestà y la spëises de amunimënt per l cajo che ne purtëis nia de reviers a tëmp y ëura l liber.
N valgun dis dan che l tëmp de mprëst toma ve lecorda na nutizia e-mail automatica che la data de retuda ie daujin. Acioche chësc servisc funzionëie muessa vosta adres e-mail unì data ite pra vosc dac de adurvanza. Jide perchël prëibel pra la purtina de nfurmazion.
I un n program de gestiun dla biblioteca nü. I sun tl laur da mudé y ajorné i tesć.
Canche chirëis tl catalogh dla biblioteca pudëis udëi tl ciamp "ejempleres de seniadura" sce y tan giut che l titul che ulëis ie bele mprestà ora, sce l ie prenutà o sce l ie te na luegia speziela (sala de letura, Intranet: lueges de lëur cun computer tl raion de ntreda, magasin destacà y nsci inant).
Nia da mpresté ora ie:
Slungiamënt dl tëmp de mprëst
- La operes tla sala de letura
- L patrimone antich y de valor
- I media audiovisuei (CDs, DVDs y nsci inant) che ie unic ora dan manco che 18 mënsc
- La publicazions cun plates liedies o njontes
- La zaites
- La revistes
- La grafiches
Sce adurvëis i libri sëura l tëmp de mprëst ora, pudëis slungë l terminn, sce l ne ie deguna prenutazion da pert de n auter utënt.
Nuzëve dla puscibltà de slungiamënt dl mprëst tres vosc cont de mprëst o cuntatëde la cunlaurantes pra la purtina de mprëst sota l numer de telefonn +39 0471 471815.
L ie puscibl slungë l tëmp de mprëst alplù doi iedesc. L slungiamënt dl mprëst muessa unì fat al plu tert n l ultim di dl tëmp de mprëst..
Prenutazions
Sce n titul che n chir ie bele mprestà ora o permò apustà pra i furnidëures de libri, pudëis l prenuté.
I un n program de gestiun dla biblioteca nü. I sun tl laur da mudé y ajorné i tesć.
- Co fé na prenutazion canche n ie tla biblioteca:
L sistem ve damanda l numer "N.utënt" (dé ite nsci l numer de vosta tessera dla biblioteca: 210.555) y la password (dé ite nsci vosta data de nasciuda: dd.mm.aaaa). Tlichëde śën doi iedesc ndolauter "OK" per fé la prenutazion.
Pernan che l liber prenutà ie tla biblioteca, giapëis na comunicazion per e-mail. Pudëis unì a ve tò l liber o auter pez de media apustà tl tëmp de 10 dis pra la purtina de mprëst.
- Co fé na prenutazion da cësa demez:
Pudëis nce bele fé vosta nrescida o vosta prenutazion sun nosta plata internet da vo a cësa y po' unì a ve tò l pez apustà tl tëmp de 10 dis diretamënter pra la purtina de mprëst.
I un n program de gestiun dla biblioteca nü. I sun tl laur da mudé y ajorné i tesć.
Do che ëis cris ora cun "mostra frasa" l titul dala lista di resultac, tlichëde sun l ciamp "Prenutazion". Ruverëis pra la registrazion y messëis po dé ite vosc numer de tessera y vosta password y tliché sun l buton "registrazion ". L sistem ve mostra l titul cris ora. Tlichëde prëibel mo n iede sun l buton "Prenutazion" per mandé demez la prenutazion. Giaperëis dadedò per e-mail na cunfërma cun la nfurmazions sun l pez prenutà. Deplù nfurmazions ie da giapé tla istruzions per l Cont de mprëst.


text:
Uss è sulettamain anc l’emprima ura parcar sin l’Obere Au gratuita. Dal tut gratuit resti sulettamain per ils utilisaders dals indrizs da sport, quai èn il bogn cuvert, il bogn en il liber e la sauna. Il temp da parcar maximal vegn limità sin 24 uras. Il motiv persuenter saja dad evitar autos parcads permanent sin l’areal, ha ditg Urs Marti, il president da la citad da Cuira.
La regla cun parcadis gratuits na saja betg pli stada adequata, sco Marti ha ditg ad RTR. En cumparegliaziun cun las ulteriuras citads en Svizra era Cuira bunamain la suletta cun ina tala purschida gratuita. Ils parcadis eran tenor la citad da Cuira savens occupads da pendularis u d’autos parcads per in pli lung temp.
Cun questa midada quinta la citad da Cuira cun entradas supplementaras da radund 400’000 francs ad onn.


text:
Giuseppe Manfredi
Nasce a Bobbio nel 1939 sul Roso, in via Castello, oggi contrada del Castellaro, all’incrocio con via dei Mulini. Conosciuto da sempre come “Pino”.
Da bambino è sempre stato affascinato dalle grandi ruote dei mulini e dal canale che con le sue acque le metteva in movimento, il Bedo. La vicinanza della sua abitazione a ben due mulini, il mulino dei Rolleri e quello Comunale, gli permetteva di restare sempre in contatto con i vari mugnai di cui era un attento osservatore.
La sua fanciullezza e la sua adolescenza, spensierate sono vissute sotto l’ombra del campanile di San Colombano di cui è sempre stato devoto e sotto l’occhio vigile del padre Libero, uomo tutto fare del Comune di Bobbio. Dal padre erediterà l’attaccamento al lavoro e la curiosità per risolvere in modo pratico qualsiasi problema sia di edilizia che di elettricità.
Segue il corso di ceramica tenuto dal maestro Felce diventando anche un ottimo ceramista, bravo sia nella preparazione dell’impasto, nella decorazione e soprattutto nella cottura. Il lavoro del gruppo dei ragazzi è ancora visibile nell’edicola della Madonnina in via Mazzini e ben visibili erano le formelle decorative del Bar Davico e in quelle del Bar Valtrebbia; un’altra opera ben visibile era un grosso granchio rosso che troneggiava su una simpatica fontana che rinfrescava l’aria dei giardini di piazza San Francesco.
Segue anche un corso di corrispondenza di “Radio Elettra” di Torino con lodevoli risultati dimostrando ancora una volta una spiccata manualità ed un’innata inclinazione per il disegno.
Negli anni sessanta lavora, per una decina d’anni, a Milano ed infine apre un’attività a Bobbio con una propria ditta la “Nacor” per spedizioni riviste e giornali facendo la spola tra Bobbio e Piacenza.
A Bobbio è stato per molti anni capogruppo degli Alpini della Città di cui va ancora fiero.
Ora fa il nonno a tempo pieno con i suoi due adorati nipoti Tommaso e Giacomo, insieme alla moglie Luciana.
Il dialetto bobbiese, regole a parte della grammatica, si è detto ripetute volte, che ognuno lo scriverà come meglio lo avrà inteso. Si riporta perciò di seguito alcuni brani che riflettono veri momenti ed aspetti della Città e mettono in evidenza le molte interpretazioni date a segni, simboli e caratteri grafici.
A scüdèla e u curtèl ad San Culombàn
Mìa tüti i sàn di miracùl ad S. Culombàn. O psr crèd o par tradisiòn che e dòn dòp avèi avìd familia se e gh’èva poch làt p’r i fiulìn i andèva du prèv cón on tòch ad pàn e on pô ad làt. U prèv u taièva ar pàn cón u curtèl du Sànt cón on po ad làt ent a scudèla ch’an l’è mia ad lègn, ma ad “noce di cocco”. U prèv u preghèva e u benedìva e a dòna andàta a cà sua” ooh, miracùl ar làt u gh’éra gnìd, cme mèi l’éra sücès?” Adès i miracùl in gh’èn pö, ma par mancànsa ad féd e parchè an pregùma pö cme ona vôta. Alùra i miracùl i gh’éra par da bòn sìa p’r i siùr cme p’r i pôvr’òm.
I frè a Blbi (I maniscalchi a Bobbio)
U frè piaśentin us ciamèva Pètu con on fiö ad nùm Pinu, ma ad suvranùm a l’éra Pàciu e i frèva cavài, pulédar, mü, èś, en vìa Gènva ent on büś nèigōr sénsa pavimént. Tra lü e Tìtu ad Carbunèti (dìt adsé parchè u vendìva carbòn), gh’éra l’üstéria ad Mistciòn. Pôchi atrès, ona pénsa, on èrbi ad lègn pìn d’àqua piè da fonténa ad Pôrta Caréna e pö ona fôrgia cón martèi, tùnai e péns ch’a iéra tüti arnèis par frè i càvai ch’i dèva sémpar ens a strè trachè a tàca on anèl ad fèr. Quèiche bèstia, dar vôt a g’hà scapèva e alùra Pàciu u pièva dù caròtul da Clotìlde, ch’a l’éra pö a sùa dòna, ciamànd u cavàl o u mü, che cme gnént, is lasèva ciapè. Sübit dòp cón a sgörbia e a lìma u spianèva śö i sòcul par mètgha on fèr növ ch’u pièva déntōr ar fögh buiént. Cón u sòcul ch’a brüśatèva, gnìva ona spüsa da màt e ona fümèra cón l’aqua ch’i drövèva da bagnèia. U sòcul u gnìva enciôdè cón di ciôd specièi ch’a vendìva sùl a Mulèta e a pèiś. I padròn de bèsti i gnìva da Pugrèra, da Pianèl, da Trèv, da en Prìn, da Utòn parchè ad frè adsé an gha n’éra mìa ent tüta a valèda e i freva ànca bö e mànś.
Am ricôr che Pàciu a l’éra sémpar vistìd ad nèigōr e cón u capèl, ma adès an gh’è pö ansun e ent e cà ad Tìtu e ad Mistciòn i g’hàn fàt déntar di nigòsi e ad i apartamént.
Sa vurùma gh’éra pô ànca chìl du Frè lòng, dìt adsé par ra grandèsa ch’u gh’èva e incö ent u sò palàsi,in vìa del Castellaro gh’è ona scrìt “Cà du Frè lòng”(al secolo Ferrari Camillo u vèc e Rìcu u fiö) , I frè in gh’èn pö, parchè adès ghè e machìn, ma a mé am pièśa ricurdèia par i fiö d’incö che i n’hàn mìa vìst e cunusìd.
L’aqua ad i Arèi (Lacqua degli Arelli)
L’aqua ad i Arèi l’è vècia e sémpar giùvna. Ma spiégh mèi: l’àqua ch’a vegna föra da ona fonténa, l’ha fàt śà ar gìr dar mònd; chisà quànti vôt e a vègna sémpar endréra a salütèn; lé a cànta, a śbüśa i sàs, a fa de cavèran e a penètra en tra tèra pö a vègna ancùra sö e at tègna compagnìa cme quànd adèśi adèśi a gùsa da u rübinèt par dòp dventè rumurùśa cme a fa ona caschèda e tüt par cantè e belès dar mònd. Se an gh’a fìsa mìa, an gh’a sarìsma gnànca nün e ‘dsè cm’a l’è bòna ad trasfurmès a rèsta giùvna.
Ar su u la fa evapurè ed adsé a dvénta nèiv, giàsa e a gìra ar mònd par tüti i vèrs e pö a büta ànca da a fontèna ad San Giuśèp . A gìra da miliòn e miliòn d’àn e an sa ne pèrda ona gùsa.
U Chìlu quànd a gùsa du rübinèt ad nöt a dèva fastìdi u gh’enfrensèva déntar on gurìn e adsé an dèva pö fastìdi. L’àqua l’è ona richèsa, ma a pô ànca dè di dàn, ma lé an l’è mìa malè a l’è enveci l’òm ch’un la sa mìa drövè e alùra lé a fa di diśàstar. Guèi andègh còntra parchè l’è bòna da fè tüt e ànca nün, ùm fàt ànca ra sé en témp ad guèra. Gnirà on dé che l’àqua a farà andè e nèv ar pòst dar petròli, èco parchè l’è ona richèsa da sfrütè.
Ar monumént dei Caduti ad Bòbi
Ar monumént dei Caduti ad Bòbi i dìśa ch’a l’è u pö bèl ad tüta ra pruvìncia. Lé as gh’a cumemùra i quàtar ad nuvémbar e i ventisìncu d’aprìl cón tànti uràtur e tanti fïö de scòl ch’i dìśa tànti bèi paròl, ma se chìl paròl ché en sa mèta mìa en pratìca en sèrva pròpi a gnént. Mé vurìsa scrìv pôchi paròl, ma che restìsa par sémpar par chìl ch’i a lèg’rà.Mé am sôn mìs ent i pàgn ad i Alpìn e adsé capìs parchè a pèral a ca manéra ché.
Mèi pö piàs ch’a bàta e màn par ra guèra, Mèi pö fè piànś màm, fiö e fradèi p’r i mórt in guèra. Alsùma fôrt ona vùś sùla, fôrta cme on śgài “Pèś” parchè pèś a darà pèś a tüt ar Mònd,
E fontén ad Bòbi (Le fontane di Bobbio)
Ai mé témp e fontèn a Bòbi i éra sìncu; S. Fransèsch, u castlè, Pôrta Frangùla. Pôrta Caréna e S. Giuśèp.
L’àqua in cà a gh’l’èva sùl i siùr e mìa tüti gnàn lù. Ògni cà a gh’èva u so pùs e l’éra abàsta par tüti i üś. Ma se e fontèn e pudìsa parlè specialmént cùla ad Sàn Giuśèp, chisà quànti rôb e gravrìsa da dì. Alùra l’àqua an sa paghèva mìa e a bütèva tüt ar dé e ra gént a gnìva fè rifurnimént cón śdlìn, pügnàt o cón u pistòn o fiàsch; ent e fontèn i gh lavèva ànca i pàgn quànd ar Béd l’éra stràmbud e i mtìva a bàgn i gurìn che i drövèva par quatè damìgian, fiàsch e par fè cèst e cavàgn. Pö a servìva par lavè e navàs, i bütalìn e tüt i ètar rôb che e drövèva par fè ar vìn. Tànti vôt par pudèi piè l’àqua bśögnèva fè ra cùa, specalmént se è dòn e tachèva butòn.
Quànd a śbrincèvma l’àqua ens i risö, i vèc i na dśìva da piantè lé parchè lù i ris’cièva da ciapè di śgüiatòln. Ànca Jacmòn u gnìva a lavès e pès di so scarpòn ch’a i éra pö i so calsèt e ciuè i calsèt di pôvr’òm.
E fontèn e servìva ànca p’r e bèsti cme càn, gàt, ma as gha fermèva a bèiv ànca u cavàl du Pìnu u murnè. Tüti i dé, vèrs sìra, i il purtèva a bèiv e lü u sa mtìva en fìra cme tüta ra gént. Tànti i scapèva par pagüra du cavàl, ma lü fèram ens i quàtar pé, ar masìm u ne pichèva vün par tèra par dì: fì prèstu g’hô sèid ànca mé, Pö as sentà dì che è bèsti e n’én mìa enteligént! Quànt a tuchèva a lü us dastachèva u śdlìn da tàca a pòmpa e lü ugh mtìva déntar u müś e u beivìva fìn ch’u ne vurìva, entànt as sentìva l’àqua che a gh’andèva śö p’r u gargatòn. Finìd da bèiv us n’andèva ent a sò stàla
parchè lé a dü e us fèva ona mangièda ad fèn che entànt i gh’èva mìs ent a grèpia. Parìva fìn ch’ut salutìsa cón u sò vùś quànd i gh sarèva ra pôrta. Adès gh’è scür déntar ent a stàla, …… a côśa pensàral …. ùltra a fontèna? Mé péns a ona cavàla!
Filastròca
Bàla bàla trì cocàla, u me òm un vö ch’a bàla.
Mé andrô dad là da Pò e balrô fìn ch’a vurrô.
Balarô cón Tumaśìn che um darà on bèl piàt d’anvìn,
ma a me am pièśa i macaròn, macaròn, laśàgn, farsö che an ne pösa pròpi pö.
Pö i dìsa ch’a sôn màta parchè vöi ad l’ensalàta.
Ensalàta e pö galéna, mé balrô fìn dmàn maténa,
ra maténa l’è bèle rivè e u mé òm m’è gnìd a piè.
Dùma a cà o balarèna che Nadèl l’è dmàn maténa:
l’è ra fèsta du bambìn ch’lè nasìd picìn, picìn.


text:
La mapa de la Galizia che la fà vidè la percentual de Galizian maderlengua segunda l'Institüü Galizian de Statistega
El galizian (nom nativ galego, IPA: [gaˈlego]) a l'è una lengua Iberu-rumanza ucidentala che l'è parlada int la Galissia e int un quaj paes de cunfin de l'Astüria e de la Castija e Leon.
In de l' Edáa de Mezz, el galissian e 'l purtughes eren una lengua ünega che i lenguista ciamen Galissian-Purtughes, Galissian de l'Edáa de Mezz, o Purtughes Vegg e che la vegniva parlada int el teritori del Regn de la Galizia.


text:
Il mument sto il traffic public regiunal per part spetgar enfin l'ultima minuta sin sia finanziaziun. Quai stoppia sa midar, scriva il Cussegl federal. Il Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun, UVEK, sto l'emprim sclerir co las cumpetenzas tranter chantuns e Confederaziun pon vegnir repartidas uschia ch'i fa senn. Plinavant duain ins patratgar pli fitg d'interprendider en il traffic public regiunal.
Tenor la communicaziun finanzieschan ils passagiers oz mo stgars la mesadad dals custs. L'autra part portan chantuns e Confederaziun.
RR novitads 14:00


text:
Gudagnà il gieu curt avant la fin
Suenter la terrada a chasa la gievgia passada ha il HCD realisà la sonda saira ina victoria en il mezfinal dals playoffs.
Il HCD ha gudagnà in gieu ch'ins po en sasez strusch gudagnar. Numerus chastis han frenà Tavau. Diesch chastis da duas minutas ha il HCD incassà, Zug percunter mo dus. La consequenza è stada che Zug manava curt avant la fin dal segund terz cun 3:1. Be Tavau ha mussà morala. Cun quatter gols ha Tavau anc vieut il gieu che pareva gia dad esser pers.
Tavau ha battì ordaifer Zug cun 5:3 ed uschia pudì scursanir la seria sin 1:2.Uss ha il HCD anc la schanza dad egualisar mardi che vegn la seria dal mezfinal al 2:2.
Il segund gieu dal mezfinal:
Berna - Lugano 4:1.
RR novitads 23:00


text:
Sinai
El Sinai a l'è una penisola de l'Egit, delimitada a ovest del golf e del Canal de Suez e a est del desert del Negev. A l'è stad ciapad do voeulte de Israel, la prima in del 1956 con la crisi de Suez e la segonda in tra el 1967 e 'l 1982, a causa de la guerra di ses dì. Quand che Israel e l'Egit hann fad la pas, a l'è tornada sota l'Egit, però con di limitazzion in sul numer di soldad che poden vességh.
RiferimentModifega
Alter progetModifega
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su penisola del Sinai
- Wikivoyage contiene informazioni turistiche su penisola del Sinai


text:
L'iniziativa per concern responsabels vegn definitavamain en votaziun cun ina cuntraproposta indirecta. Oz ha er il Cussegl dals chantuns approvà la proposta da la conferenza d'intermediaziun. Il Cussegl naziunal ha approvà quella ier.
Cuntraproposta va pli lunsch
La cuntraproposta va in bun tant pli pauc lunsch che l'iniziativa. Lezza pretenda che concerns cun sedia en Svizra ston era en l'exteriur resguardar ils dretgs umans e ston star botta sch'els fan donn a la natira. E quei era sche betg els direct mabain societads affiliadas èn responsablas per ils donns.
Infurmar meglier il public
La cuntraproposta percunter na vul betg che concerns èn spezialmain responsabels, pretenda dentant ch'els ston infurmar la publicitad davart surpassaments e sch'els èn activs en regiuns da conflict u en branschas nua che la lavur d'uffants è derasada, ston els ademplir criteris pli severs quai che pertutga l'obligaziun da diligenza.
Votà davart l'iniziativa e da la cuntraproposta vegn probabel il november.


text:
Ils emprims dus dis hai gì num da sa preparar, sa fatschentar cun Lumbrein e chattar persunas ed istorgias interessantas. E magari na ston ins gnanc tschertgar lunsch. Uschia èsi sa mussà ch’i dat parents e vischins oriunds da Lumbrein. Sabrina Hassler ha per exempel tradì che Crestaulta saja per ils indigens betg bler auter ch’in crest, nua ch’ins sto far fain.
Agid avain nus tranter auter survegnì d'audituras via messadi e telefon. Uschia ha Camilius Collenberg envidà nus a far ina visita en ses museum d’iseglia veglia ed Ida Sgier ha empermess da far paun a la moda veglia.
Il segund di avain dà in sguard en l'archiv da RTR. Tranter auter sin l’original d'antruras, Gion da Farglix, che aveva organisà processiun e predis en intginas chapluttas, quai ch'era natiralmain scumandà durant il 19avel tschientaner. Carmelia Casanova ha declerà sia passiun da lavurar cun arschiglia e far tagls da siluetta. Quai saja pli liber che far musters da pizs da crusch. E la famiglia Capaul è vegnida a pled; ella ha raquintà co ch’igl è da viver en in chastè.
Las istorgias da Lumbrein
Lumbrein è sa transformà ils ultims onns d'in vitg puril tar in vitg bufatg turistic. Ils fastizs dal passà èn omnipreschents: La tur d'abitar «Chisti», Crestaulta dal temp preistoric, nua ch'i deva ina culegna e lura era il museum pitschen da Camilius Collenberg, plain utensils. Quest museum avain nus visità sco emprim e nus essan stads surstads da tut l'iseglia che Camilius Collenberg posseda. El ha mussà a nus cun in grond plaschair ses reginavel.
La gievgia avain nus discurrì cun Leo Capaul, anteriur avugà, davart sia istorgia da viver e la transfurmaziun da Lumbrein d’in vitg da purs en in vitg bufatg turistic. Per l’um da prest 88 onns è Lumbrein il pli bel vitg da la val Lumnezia. Era Tino Solèr viva a Lumbrein, el posseda ina garascha. Il giuven da 33 onns viva gugent a Lumbrein, dentant fa el era quitads pervi da la depopulaziun.
Tar Ida Sgier a Surin, in uclaun da Lumbrein, avain nus dastgà gidar da far paun en in furn da laina. Far paun saja sia passiun, ed il paun dal furn tegnia er pli ditg ch’in cumprà en fatschenta. Entaifer in mez di vegn Ida Sgier da far o da 39 kilos pasta 75 pauns. Ils vischins e las vischinas vegnan lura e cumpran els, cun gust.
Chiara Solèr vala sco il pli grond talent da mountainbike da la Svizra. La giuvna da 15 onns viva gugent a Lumbrein, in lieu ideal per trenar. Dentant saja Lumbrein tuttina magari in zic lunsch davent da las cursas.
A Lumbrein sa chatta il lieu preistoric Crestaulta, nua ch’ins ha chattà urden dal temp da bronz d’ina culegna. Era fossas cun differenta bischutaria han scienziads pudì dar al Museum retic a Cuira. E lura – quai ch'è main enconuschent – ina ha là era chattà ina stela da fossa. Quai è ina pitga da crap cun in um ed ina cuntgadella. Quella stela sa chatta a Cuira, l’uniun da Lumerins avess dentant gugent, sch’ella returnass a Lumbrein. Cunquai che quai n’è betg pussaivel è l’uniun vegnida cun ina nova idea, crear in replicat e metter lez en il lieu, nua ch’el sa chattava probablamain oriundamain.
Quai èsi stà da nossa visita a Lumbrein en la Val Lumnezia. Grazia fitg per guardar e tadlar, ma er a tut quels e quellas che han visità, sustegnì ed avert lur portas per nus.


text:
Nagins problems n'ha il giurist er betg da dar tiers ch’el laschava encrescher per il Grischun. Suenter ses studi a Turitg e plirs onns a Berna ha el surpiglià ina lavur tar il chantun, in job betg uschè adattà per el, ma:
Il giavisch da turnar en il Grischun era pli grond, ch’ils dubis ch’il job na saja betg il meglier.
Dapi il 2014 lavura Roman Cantieni sco scolast a la scola mercantila e scola media spezialisada a Glion. El instruescha là dretg ed economia ed a partir da l’avust maina el la scola en in pensum da 50%.
Jau ma legrel da sviluppar questa scola, ch’ella restia ina scola attractiva per la regiun ed er per persunas da la Bassa.
Sper sia lavur per la scola s’engascha Roman Cantieni er politicamain. Avant paucas emnas ha el decidì da midar partida, dad ir da la PCD tar la PS.
Igl è gia daditg in problem per la PCD da chattar ina clera posiziun.
A l'um da 47 onns che fa er politica en il Cussegl grond han mancà cleras lingias e da savair en tge direcziun ch’ins vul politisar.
Cleras lingias ha el dentant tar ses grond hobi, il ballarait. El è iniziant e president dal Beachsportclub Surselva sco er president, suprastant, giugader e trenader tar Volley Surselva.
In’ura cun biografias, destins, istorgias ed experientschas da giuven e vegl ch’han da dir u da raquintar insatge.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
«Il rutsch» numnan ils indigens la costa sur Brinzauls che ruschna. Dapi il matg 2017 è Brinzauls en zona cotschna.
Il vitg glischna per 70 centimeters ad onn – record svizzer
L' Uffizi per privels da la natira vul chapir en tge profunditad ch'il grip ruschna e lascha far perquai sondagis per 1,9 milliuns francs.
II furader è ussa tar 150 meters sut terra ed ha difficultads da perfurar la vetta umida. L'expert Andri Largiadèr smina, ch'els hajan tutgà là la vetta che glischna:
Nus avain la lubientscha da furar 270 meters en profunditad. Ussa essan nus tar 150 meters. Quai è pli baud che nus avessan pensà, dentant è quai fitg profund.
Ils proxims dis vegn furà vinavant. Alura vegn montà ina sonda en la rusna, quella duai mesirar nua exact ch'i ruschna.
Per quant temp e per quants meters ch'i vegn anc furà è avert
Cura ch'i dat resultats e quant ditg ch'i vegn furà n'è anc betg decis, uschia il spezialist per privels natirals.
La fin finala duajan ils resultats alura esser la basa per decider, co ch'il vitg pudess vegnir protegì dal glischnar. Cler è dentant, ch'il vitg resta almain ils proxims tschintg onns en zona cotschna.
TR Telesguard 17:40


text:
Ils Grischs
Ils Grischs – Advent e Nadal (DC)
Vallader
Ils Grischs, Müstair, 2010, Bestellnummer 22112010
In occasiun dal giubileurm da 10 ons han Ils Grischs decis dad edir ün seguond disc cumpact. Nos prüm dc cul titel «Amis» d’eira dedichà al tema amizizcha, il seguond cuntegna chanzuns d’Advent e Nadal in lingua rumantscha e latina.
01. Veni redemptor gentium
02. A tai rai Gesu
03. Sun seis uffant
04. Salve Regina
05. Ave Maria
06. T’allegra, terra
07. Pie Jesu
08. Sömmi da Nadal
09. Chanzun da Nadal
10. Conditor alme siderum
11. Dorma meis uffant
12. Chanzun eterna da Nadal


text:
Suenter bunamain 12 onns chala uvestg Vitus Huonder cun accumplir ses 77avel di da naschientscha sco uvestg da Cuira. Che quai dat gist in nov successur è pauc probabel. Per il temp tranter Vitus Huonder ed il nov uvestg da Cuira datti trais scenaris pussaivels:
Scenari nr. 1: Vitus Huonder resta administratur apostolic enfin ch'il nov cumenza. Quai è er gia stà il cas tar ses antecessur uvestg Amedée Grab. Lez ha anc manà l'uvestgieu 5 mais ditg suenter ses 77avel di da naschientscha.
Scenari nr. 2: Il papa pudess er engaschar in auter plevon ubain uvestg sco administratur apostolic per il temp transitoric ubain...
Scenari nr. 3: Roma na dat naginas prescripziuns e lura elegia in gremi da canonis in administratur che vegn sustegnì da l'uvestg auxiliar Marian Eleganti.
Tge che capita na sa enfin uss anc nagin, dentant il pledader da l'uvestgieu Giuseppe Gracia ha empermess da gliendisdi Pasca ina communicaziun cun novas infurmaziuns.
RR actualitad 08:00


text:
«La Viafier retica è la viafier da muntogna la pli attractiva, innovativa ed effizienta.»
Per realisar la visiun han il cussegl d'administraziun e la direcziun generala deliberà la strategia 2030. Il parc da vehichels da la Viafier retica (VR) ha in grond basegn da vegnir renovà. Questa modernisaziun cumplessiva nizzegia la VR ils proxims onns per augmentar cleramain la productivitad. Ella accentuescha uschia sia rolla sco patruna responsabla e pitga principala en il Grischun sco chantun da turissem.
Finamiras surordinadas
- Nus avain dapli passagiers e clientella intgantada.
- Nus augmentain l'attractivitad dal Grischun.
- Nus essan effizients ed economics.
Orientaziuns strategicas
- Meglierar la purschida ed optimar la producziun.
- Sviluppar products e conquistar novs martgads e novas gruppas da clientella.
- Modernisar, standardisar e sviluppar la flotta, l'infrastructura ed ils areals.
- Promover la durabilitad, la diversitad e la transfurmaziun digitala.


text:
Sch'ins passa Rueun sur la via principala croda cunzunt in bajetg ad ins en egl. La chasa Deflorin u sco blers numnan la chasa alva è ina granda chasa alva cun in tetg da ruina. In dals pli vegls bajetgs da Rueun. Probabel pudess mintgin da Rueun raquintar in'istorgia, in'anecdota u simplamain tge ch'els collian cun la chasa alva.
Quai avain nus chattà ora
Tar ils pli giuvens da Rueun è la chasa er enconuschenta sco «chasa da spierts». Quai perquai ch'i sufla savens en il conturn da la chasa e fascheva uschia ramurs da spierts. En la chasa chattan ins arvieuts da crap. Sco ils da Rueun raquintan ha vivì pli baud en questa chasa in chalger. La chasa Deflorin è ina da las veglias chasas da Rueun ed è sut la protecziun da monuments. Ditg è la chasa restada vita. Uss ha in investur da la bassa dentant cumprà ella.
Raquinta era Ti!
Sch'era Ti has insatge da raquintar u has ina fotografia veglia da la chasa alva lura scriva sin il numer da WhatsApp 079 200 70 07 u vegni sperasvi tar nossa rulotta e raquintai a noss reporters avant lieu. Nus sa legrain da Vossas istorgias!


text:
Suenter 182 kilometers e trais premis da muntogna ha quai dà ina finiziun fitg stretga en l'etappa roiala. La finala ha Rigoberto Uran da la Columbia triumfà en il spurt final.
Chris Froome vinavant a la testa
Il brit Chris Froome vegn da defender ses avantatg en il classament general. El è uss 18 secundas avant il talian Fabio Aru. L’ulteriur brit Geraint Thomas ch’era fin uss segund en il classament general ha stuì dar si la cursa. El ha rut l’oss clavigl tar ina ascensiun nua ch’el è cupitgà.
Cupitgadas hai dà anc pliras. Uschia ha er l’australian Richie Porte na betg savì finir la cursa. Suenter sia cupitgada è el vegnì tractà a l’ur da la via.
RR actualitad 18:00


text:
Check this out on Chirbit
Ij giornaj a son pien ëd neuve grame, ch’a conto ‘d ròbe cative, ëd dësgrassie, ëd maleur. L’Evangel, contut a l’é na bon-a neuva, l’anunsi ‘d na notissia ch’a dà ‘d gòj. Ancheuj sossì a lo comprend quasi pì gnun. Ancheuj a-i son ëd coj ch’a chërdo ch’a-i sia pì gnente ch’a peussa consideresse na bon-a neuva. A van fin-a a la mira ‘d dì che a-i sia ‘dcò gnente ch’a peussa consideresse ‘d vrità, che vrità a l’é quajcòsa ‘d “relativ”, ch’a esist nen. S’a fussa vera lòn, però, gnanca lòn ch’a l’han pen-a dit, che la verità a esist nen, a podrìa nen esse considerà na vrità e costa afermassion midema a sarìa fàussa, da nen chërdse… La lògica, tutun, ancheuj a l’é nen ëd mòda, coma la rasionalità, ch’a l’é pitòst ràira. An efet a’i é tanti ancheuj ch’a vivo soa vita coma se gnente a l’avèissa pì ‘d significà. A diso: “Mangia, bèiv, e gòd-te la vita fin-a ch’it peudes, tant doman i l’avroma da meuire”.
Gesù a disìa: “Ël temp a l'é compì e 'l regn ëd Nosgnor a l'é davzin: convertive e chërde a l'Evangeli" (March 1:15).
Lòn ch’a l’é l’Evangeli? I trovoma la rispòsta ant 1 Corinti 15:3-4 “I l'hai passave lòn ch'a l'è dl'importansa la pì granda e ch' a l'é stàit passà prima a mi, l'é a dì, che Crist a l'é mòrt pr' ij nòstri pecà, pròpi coma a diso a le Scriture; ch'a l'é stàit sotrà, e ch'a l'é 'rsussità 'l ters dì, pròpi com' a diso le Scriture”.
Gesù Crist, ël Fieul etern ëd Nosgnor, a l’é dventà n’esse uman për salvene dai nòstri pecà. Costa-sì a l’é la bon-a neuva! Gesù a veul salvene! Chiel a savìa bin che nojàutri i j’ero nen a pòst coma ch’i soma e che i l’avrìo podù nen salvene da nojàutri medésim. “Dé a l'ha salvave për grassia quand ch' i l'eve chërdù: a l'é nen quejcòsa ch'i l'eve merità an na quaj manera, ma a l'é 'n don che Dé a l'ha fave. La salvëssa a l'é nen n'arcompensa për avèj fàit cheicòs 'd bon: gnun a peudrìa vantess-ne!” (Efesin 2:8-9).
La Bibia an mostra ciair che la salvëssa a l’é ‘n don, un present. A l’é nen quajcòsa ch’i l’abio da travajé për podèila oten-e. As travaja nen për oten-e un cadò. I arsèive ‘n present e i dise grassie a col ch’a l’ha davlo. Sossì a veul dì che rivé an paradis a la presensa ‘d Nosgnor a ven nen për conseguensa ëd quant bin noi i vivoma. Tute le religion fàusse a mostro che rivé an paradis a sia quajcòsa che a s’oten se noi i seguitoma ‘d regole moraj o religiose. Sossì, contut, a l’é nen lòn ch’an mostra la Bibia. La Bibia a dis che se noi i l’avèissa da rivé an paradis ëd conseguensa dla manera ch’i vivoma, gnun a-i rivrìa mai, përchè gnun a l’é bon bastansa, o a l’avrìa l’abilità ch’a-j serv.
Fin-a ‘l mej ch’i podoma fé a sarà mai bastansa për Nosgnor: “I soma tùit anfetà e antamnà dal pecà. Fin-a i nòstri mej ësfòrs, dëdnans a Ti, a son gnent' àutr che dë strass anfià 'd grass” (Isaìa 64:6).
Sto-sì a l’é ‘l motiv che la Bibia an dis che a j'euj ëd Nosgnor “A-i é gnun ch'a sia giust, gnanca un. A-i é gnun ch'a l'abia d'inteligensa, gnun ch'a serca Nosgnor. Tùit a son ësperdusse, tùit ansema a son rendusse dësùtil; a-i é gnun ch'a fasa 'l bin, gnanca un sol” (Roman 3:10-12). A-i é përdabon da dësperesse! A l’é pa në schers! S’it pense ‘d podèj esse bastansa bon e che Nosgnor a t'arseivrà volenté o ch’at përdonrà fàcil, it ses an eror!
La bon-a neuva a l’é che ti’t l’has nen da serché d’esse bastansa bon. La bon-a neuva a l’é che ‘l Fieul ëd Nosgnor, Gesù Crist, a l’é chiel ch’a l’é stàit bastansa bon a nòst nòm, për nojàutri. Gesù a l’é vnùit an sla tèra e a l’é nassù da la vergin Marìa për fé lòn che nojàutri i l’avrìo mai podù fé da noi medésim. Gesù a l’ha vivù na vita ‘d përfeta, completa comunion con Dé ‘l Pare. A l’ha mai comëttù ‘d pecà, né ant ël pensé, né ant le paròle o con soa condòta. Pì ‘d lòn, soa mòrt an sla cross a l’é stàita ‘l sacrifissi ch’a l’ha smon-ù na vòta për tute për liberene dal castigh che ij nòstri pecà a mérito. Lòn ch’i l’oma da fé a l’é arconòsse ‘d cheur ch’i soma ‘d pecator ch’a mérito giust “la massima pena” da part ëd Nosgnor e ch’i l’oma gnun-a speransa ‘d salvëssa a part dla grassia ch’a n’é oferta an Gesù Crist, e ch’i lo suplicoma ch’an sìa dàita për soa misericòrdia. I soma ciamà a chërde ‘d cheur che ‘l Salvator Gesù Crist a l’ha fàit tut për nojàutri, e i arseivroma vita eterna tant 'me ‘n don, un present.
A l’é nen mi ch’i lo diso, ma la Paròla ‘d Nosgnor: “Iv diso la vrità: coj ch'a dan da ment a mia Paròla e ch'a chërdo a Col ch'a l'ha mandame, a l'han vita eterna e quand ch'a-i sarà 'l Giudissi a saran nen condanà, përchè già a son passà da la mòrt a la vita” (Gioann 5:24). I l’oma da fé nen d’àutr che lòn pr’ esse arconcilià con Dé. É-lo pa nen costa-sì na bon-a neuva?
S’a l’é parèj, fòrsi ch’i l’oma pì nen da sagrinesse ‘d vive na vita giusta e onesta? Fòrsi che sossì a veul dì che i l’oma nen da rende ubidiensa a Nosgnor? Ëd sicur che 'd nò! Gesù Crist a l’ha dit: “S'i scoteve ij mè comandament i restreve an mè amor, tal coma mi i scoto ij comandament ëd mè Pare e i resto an Sò amor” (Gioann 15:10).
Se nòstra fèj an Crist an pòrta nen a l’ubidiensa, antlora i l’oma nen na vera fej ant ël Crist. L’apòstol Giaco a dis: “Mè frej e seur, còsa servirà-lo se quajdun a dis ch'a l'ha la fej, s'a lo dimostra nen con j'euvre? La fej da sola podrìa-la salvelo? Se un frel o na seur a l'ha gnente da butesse adòss e a-j manca lòn ch'a l'é necessari ogni dì për vive, e quajdun ëd vojàutri a-j dis: "Va 'n pas, e mangia fin-a ch'it n'àbie pro", e ch'i-j daghe nen le còse necessarie pr' ël còrp, a còsa a-j servirà-lo dije ste paròle? Për l'istess ëdcò la fèj, s'a l'é nen dimostrà dai fat, la fèj da sola a l'é mòrta” (Giaco 2:15-17). Na vera fej an Crist a pòrta sèmper d’ubidiensa a Crist.
Contut, la motivassion ch’i l’oma pr’ esse ubidient a l’é nen cola ch’i l’oma tëmma d’esse campà giù ant l’infern. A l’opòst, i arseivuma ‘l Crist për amor e përchè i vorsuma dije grassie për avèjne salvà për soa grassia. Un fieul a ubidiss a sò pare nen pr’ esse acetà da chiel, ma përché a l’é già acetà da sò pare e ch’a-j veul bin e a veul feje piasì.
Ancheuj i l’oma 'dcò da fé motobin d’atension a j’evangej fàuss ch’a sio nen coma ch’a l’é dit ciàir ant ël Testament Neuv për boca dj’apòstoj:
“Im stupisso fòrt ëd la manera ch’i l’eve bandonà Nosgnor, col ch’a l’avìa ciamave për la grassia ‘d Crist, e ch’i sìe passà sì tòst a n’àutr Evangeli. Contut, ël fàit a l’é che n’àutr Evangeli a-i é pa, ma a-i é ‘d gent ch’av përturba e ch’a vorìa dëstòrze l’Evangeli dël Crist. I lo diso ciair: se quajdun a riva e ch’av nunsia n’Evangeli divers da col ch’i l’oma nunsiave nojàutri, s’a fussa fin-a mi medésim o n’àngel calà giù dal cél, ch’a-j casca adòss na maledission! I l’hai dilo e iv lo diso torna: se quajdun a riva e av nunsia n’Evangeli divers da col ch’i l’eve già arseivù, ch’a-j casca adòss na maledission! Lòn ch’i faso mi a l’é nen për fé piasì a la gent, ma për fé piasì a Nosgnor. S’i volèissa fé piasì a la gent, vanieme sò favor, i sarìa nen un sërvent ëd Crist” (Galati 1:6-10).Vera, a-i son dj’àutri evangej che soens an presento e ch’a son nen conforma a lòn ch’a diso le Scriture Sante. A son sogetà a na maledission përché a diso che la mòrt ëd Gesù Crist an sla cros o a l’é nen necessaria o ch’a basta nen, a l’é nen pro, per porté na person-a an paradis. Lòn ch’a l’ha fàit Gesù Crist a l’é complet e a l’ha nen da arsèive na gionta, nè da nojàutri, nè da quajdun d’àutri, a-i fà nen chi ch’a sìa.
Peuj, tuti j’àutri evangej a son sogetà a na maledission përchè a pòrto via la consolassion dal pòpol ëd Nosgnor. A vorìo che la gent as fidèissa nen tant o nen mach a Gesù Crist, ma an sl’esecussion ëd quajcòsa che d’àutri a farìo.
An ters leugh, j’autri evangel a son sota na maledission përchè a diso nen la vrità e coj ch’as fido a coj-lì a saran nen salv. Coj “vangej” lì a dan a la gent la fàussa sicurëssa che le còse a sìo diverse da lòn ch’a diso le Scriture Sante. Ant ij temp ëd Gesù a j’ero coj ch’a pensavo d’esse pro bon da lor istess e ch’a l’avìo nen da manca ‘d Gesù, che lor a j’ero bastansa bon e ch’a séguitavo già ‘d régole religiose ch’a chërdìo bastévol. As ciamavo ij Farisé. Contra ‘d lor Gesù soens a së scontrava e a-j disìa paròle ‘d feu! Anchej a-i é tanta gent ch’a l’ha ‘d presunsion ch’a son nen basà an sle paròle ciàire dle Scriture Sante, le paròle ciàire dl’Evangel bìblich. Se nojàutri i podèisso esse salv da noi istèss, antlora Gesù a sarìa mòrt për gnente!
Antlora i l’oma da serne an tra lòn ch’i pensoma nojàutri e lòn ch’a l’é fondà an sla vrità che Nosgnor a l’ha arvelane ciàira an soa Paròla scrita. I podoma nen sbaliesse. A l’é nen na question d’antërpretassion o d’opinion. La Paròla ‘d Nosgnor i l’oma da conòss-la. I l’oma da verifiché sèmper se lòn ch’i pensoma o lòn ch’i sentoma a sia giust o nò.
I l’oma da fé tant coma coj ëd Berea, dont ël lìber dj’At dj'Apòstoj an conta: “I frej a l’han peuj mandà fòra Pàul e Sila për andé a Berèa. Quand ch’a son rivaie, a son intrà ant la sinagòga dj’ebreo. Àor, sti-sì a j’ero mej dispòst a ‘mprende che coj ëd Tessalònica, përchè volenté a l’han arseivù la Paròla e a vardavo bin le Scriture tùit ij dì për controlé che le còse a fusso prope com a-j lo disìo. A l’é për lòn che vàire ‘d lor a l’han chërdù, ansema a ‘d fomne greche ‘d distinsion e d’òm an nùmer passàbil grand” (At 17:10-12).
Orassion: Nosgnor! Toa providensa ch'a faliss mai a l'ha butà a pòst le còse tant an cél che ant la tèra: Gava vìa da nojàutri, it suplicoma, tut lòn ch'an fà 'd mal e dane cole còse ch'an profit. Fà ch'i gavoma la fiusa a tut lòn ch'a l'é nen conform a Toa Paròla scrita; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
Leture bìbliche dël lessionari - Duminica 29 'd Magg - Sconda 'd Pancòsta: 1 Re 18:20-21, (22-29), 30-39; Salm 96: Galatian 1:1-12: Luca 7:1-10


text:
Tenor Marcel Suter, manader da l'uffizi da migraziun e da dretg civil saja il chantun fitg engraziaivel per l'agid da la vischnanca da Schluein sco er da l'uvestgieu. Uss haja il chantun però prendì la chaschun da visar il contract da locuziun. Uschia haja uss anc dus centers en la Surselva: in a Mustér l'auter a Laax. Sch'ins dovria il futur puspè dapli centers, sche lura veglian ins er resguardar la repartiziun sin las regiuns, uschia Suter.
Il chantun ha segir profità da la situaziun dals requirents d’asil. El ha survegnì daners da la confederaziun, e quels daners n'ha el betg dà vinavant in tar in a la vischnancas.
Marcel Suter na chapescha betg l'argument davart il burdi finanzial. Sco el ha ditg envers RTR, na dettia nagina pretensiun da la vischnanca da Schluein vers il chantun pervia d'expensas. Ed el na sappia er betg da tge expensas ch'i sa tracti exact.
65 persunas midan center
Il chantun ha uss peda in onn da reparter las 65 persunas che vivan en il «Löwenberg» en auters centers existents e da chattar plazzas per ils collavuraturs. Anc n'esi però betg cler, nua ch'ils uffants che vivan en il center a Laax van a scola, suenter ch'il «Löwenberg» è serrà. Fin uss gievan er lezs a scola en il center a Schluein.
Lung temp senza problems gronds a Schluein
A Schluein va a fin ina lunga istorgia quai che appartegn requirents d'asil. Il center da transit dumbrava per part fin 100 persunas, quai sin ina vischnanca da 500 abitants. Els hajan gì il cletg da pudair ospitar famiglias da requirents d'asil ed uschia haja strusch dà problems, ha ditg Bruno Wellinger. Il sulet punct negativ sajan las finanzas stadas.
Las vischnancas che han da quels centers portan in grond burdi per tut las autras vischnancas che n'han nagins centers.
Sper Schluein, er a Spleia
L’immobiglia a Schluein è vegnida duvrada dapi l'onn 1989 sco center da transit. Il contract da locuziun per il center «Löwenberg» ha il chantun desditg sin la fin settember 2019. Il center da transit Pratigiana a Spleia vegn serrà en l'emprim quartal dal 2019. L'immobiglia a Spleia vegn però salvada sco reserva che po vegnir reactivada aifer curt temp. Pertutgads da las duas serradas da manaschi èn set collavuraturas e collavuraturs d'assistenza sco er tschintg persunas d'instrucziun. Ad ellas vegn tenor pussaivladad purschì ina nova plazza en in auter lieu. Gia sin la fin d'october da quest onn vegn il center a Valchava en la Val Müstair serrà.
Damain requirents partids tiers da la Confederaziun
La raschun ch'il chantun reducescha las capacitads d'alloschi è, che la Confederaziun parta tiers pli e pli pauc requirents als chantuns. Fin la fin d'avust ha il Grischun anc survegnì 223 requirents d'asil. Il dumber maximal è stà l'onn 2015 cun 1'121 requirents d'asil. Ils centers èn actualmain occupads per 73% cun 726 persunas. Centers che restan per il mument en funcziun èn:
- Cuira (center per l'emprima registraziun)
- Valzeina (center per la sortida dal pajais)
- Arosa, Cazas, Tavau, Mustér, Laax e Trimmis (centers da transit)
RR novitads 09:00++