text:
La nova spierta staziunara servia a cas grevs, scrivan las Clinicas psichiatricas universitaras da Basilea. La nova partiziuns porscha plaz a 12 pazients, la mesadad è gia occupada. En media cuzzia in tractament sis emnas. Las Clinicas psichiatricas universitaras giajan da quai anora che plirs millis persunas èn pertutgadas en il chantun Basilea-Citad da questa malsogna.
Gia dapi otg onns offreschan las clinicas da Basilea in tractament ambulant per persunas dependentas da gieus, da l'internet u da sex. L'emprim mez onn èn 102 persunas vegnidas tractadas.
RR novitads 11:00


c: text/html

text:
Marxissem
Marxissem è il num d’ina teoria da la societad che Karl Marx e Friedrich Engels han sviluppà en il 19avel tschientaner. La finamira da quella è da transfurmar cun agid d’ina vieuta revoluziunara la societad da classas vertenta en ina societad senza classas.
Il marxissem furma in moviment che dueva avair grond’influenza betg mo sin la politica, mabain er sin la scienza e sin l’istorgia da las ideas insumma; el sa lascha attribuir tant al socialissem sco er al communissem. Sco marxists vegnan designads dapi la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ils aderents da las ideas da Marx ed Engels. En in senn pli vast furma ‹marxissem› ina noziun collectiva per la teoria economica e da la societad che Marx ed Engels han sviluppà, sco er per las ideas filosoficas e politicas ch’èn colliadas cun quella. Er persunas e modas da pensar che sa refereschan specificamain a l’ovra da Marx ed Engels vegnan attribuidas al marxissem.
Enconuschentas direcziuns marxisticas furman il marxissem ortodox da la democrazia sociala tempriva (a la fin dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner), il leninissem, il marxissem-leninissem, il trotzkissem sco er diversas furmas dal neomarxissem occidental, tranter auter la Scola da Francfurt, il marxissem structuralistic franzos, l’operaissem talian, il titoissem jugoslav ed il postmarxissem.
Las ragischs teoreticas dal marxissem èn tranter auter da chattar en la confruntaziun critica cun la filosofia tudestga (Kant, Hegel, Feuerbach), l’economia naziunala englaisa (Smith, Ricardo), il socialissem tempriv franzos (Fourier, Saint-Simon, Blanqui, Proudhon) sco er cun ils istoriografs da la restauraziun franzosa (Thierry, Guizot, Mignet). Surtut Engels, Karl Kautsky e Lenin, ma er Plechanow, Labriola, Trotzki e Rosa Luxemburg han influenzà a moda durabla l’ulteriur svilup dal marxissem. En ina segunda fasa, da la fin da l’Emprima Guerra mundiala fin al moviment dal 1968, ha il marxissem chattà in’ulteriura differenziaziun en las ovras da Karl Korsch, Georg Lukács, Antonio Gramsci, Ernest Mandel, André Gorz, Herbert Marcuse, Theodor W. Adorno e Louis Althusser.
Cun il temp è sa sviluppada ina filosofia marxistica specifica ed entaifer bleras disciplinas da las scienzas socialas èn sa fatgs valair moviments marxistics, sco per exempel en furma da la sociologia marxistica, da la teoria economica marxistica, da la teoria da la litteratura marxistica u en la psicologia dal freudomarxissem.
Cuntegn
- 1 Survista
- 2 Teoria
- 3 Istorgia
- 4 Cuntraversas en connex cun il marxissem
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹marxissem› n’era l’emprim nagina autodenominaziun d’ina partida u gruppa, mabain vegniva duvrà d’autras gruppaziuns politicas. Gia en ils onns 1850 han ils aderents dal socialist Weitling duvrà il term ‹marxians›. Entaifer l’associaziun da lavurants internaziunala (1864–1876) èsi vegnì tar conflicts tranter anarchists (‹bacuninists›) e lur rivals ch’els han titulà ‹marxists›.[1] Da quel temp è il term ‹marxist› er vegnì duvrà pli e pli d’aderents da Marx sez. Vers la fin dals onns 1870 è Marx sa distanzià d’ina giuvna fracziun da socialists franzos enturn Paul Lafargue e Jules Guesde che sa numnavan marxists; tenor Marx sa drizzavan quests «giuvenots» memia ferm vers l’idea dal refurmissem. En quest connex duai Marx avair ditg – tenor Engels – ch’el sez na sa resguardia betg sco marxist.[2] Il term ‹marxissem› è cumprovà a partir dals onns 1880 (p.ex. en la scrittira dal 1882 ‹Le Marxisme et l’Internationale› da Paul Brousse).
Marx ed Engels sezs han introducì la noziun ‹socialissem scientific› sco alternativa per ‹marxissem›. Cun quella han els vulì sa distanziar d’auters models dal stadi u da la societad ch’els attribuivan al ‹socialissem utopic› u a l’anarchissem.[3] I na dueva però betg reussir ad Engels da far valair il term ‹socialissem scientific› per lur ideas. Suenter la mort da Marx chatt’ins en la correspundenza dad Engels numerusas passaschas, en las qualas el s’exprima a moda spretschanta davart la noziun ‹marxissem› e ses represchentants. En ina brev dal 1890 a Lafargue pleda el dals giuvens academichers entaifer la SPD che «sa dattan tuts sco aderents dal marxissem», ma ch’hajan en vardad be en egl da far carriera. En connex cun talas tendenzas haja Marx ditg: «‹Tut quai che jau sai è che jau na sun nagin marxist!› E probablamain avess el ditg da quests signurs il medem sco Heine dals poets ch’al imitavan: ‹Jau hai semnà draguns e racoltà plugls.›»[4] En in auter lieu scriva el a Lafargue: «Nus n’as avain mai numnà auter che ‹the so-called Marxists› ed jau na savess betg co ch’ins as pudess numnar autramain. Avais vus in auter num ch’è tuttina curt sch’al faschai palais e nus al vegnin a duvrar cun plaschair e senza far grondas.»[5]
A medem temp ha Engels però stuì prender per enconuschientscha ch’il term marxissem vegnia probablamain a sa far valair: «Ma bain! Nus avain victorisà, nus avain cumprovà al mund che praticamain tut ils socialists en l’Europa èn ‹marxists› (els vegnan anc a vegnir balurds, d’ans avair dà quest num!)»[6] Uschia ha el scrit en ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› (ediziun dal 1888): «En il fratemp ha la concepziun dal mund tenor Marx chattà represchentants lunsch sur la Germania e l’Europa ora ed en tut las linguas cultivadas dal mund.» Ed agiunta pli tard en in’annotaziun: «Senza el [remartga: Marx] na fiss la teoria oz per lunschor betg là nua ch’ella è. Ella porta uschia cun raschun ses num.»[7]
Tuttina sco il ‹socialissem scientific› han er sinonims ch’èn vegnids stgaffids pli tard betg pudì sa far valair cunter la denominaziun ‹marxissem› (sco p.ex. materialissem dialectic, materialissem istoric, filosofia da la pratica, communissem scientific u marxissem-leninissem).
A l’origin da la teoria marxistica[modifitgar | modifitgar il code]
Marx ed Engels èn sa fatschentads cun diversas tradiziuns da pensar critic-scientificas. Lur ideas fundamentalas èn pir vegnidas sistematisadas suenter lur mort. Ina tala emprova da canonisar il marxissem ad ina ductrina unitara è da chattar en las scrittiras da Franz Mehring, Karl Kautsky, Antonio Labriola e Georgi Walentinowitsch Plechanow.[8] Envers l’intenziun da vulair stgaffir da las ideas da Marx ed Engels ina teoria consistenta ston ins però far valair duas resalvas:
- Marx ha l’emprim concepì si’ovra sco analisa permanenta da las relaziuns actualas; quella stoppia vegnir examinada e revedida cuntinuadamain e las prognosas adattadas correspundentamain.
- Engels vuleva derasar la teoria en ina furma bain chapibla ed ha contribuì studis concrets da grond’influenza. Areguard sia rolla èn las opiniuns dividas: intgins èn da l’avis ch’el haja schematisà e vulgarisà la teoria oriunda; auters però al resguardan sco perscrutader da muntada equivalenta e munì cun il dun da dar a las ideas ina furma pli concreta che Marx.
Surtut durant ils ultims onns da lur perioda d’activitad communabla èsi en emprima lingia stà Engels a manar en furma d’artitgels da gasetta la debatta publica cun ils critichers da lur teorias ed a derasar lur ideas entaifer il moviment dals lavurants. Marx percunter lavurava – savens en in stadi da sanadad flaivlentà – vi da si’ovra economica tardiva e principala ‹Das Kapital›. A basa da lur stretga collavuraziun e da l’enconuschientscha vicendaivla da las scrittiras pon ins supponer che questa repartiziun da la lavur era intenziunada.
Surtut ils represchentants ‹ortodoxs› da la democrazia sociala classica e silsuenter il marxissem-leninissem resguardan il marxissem sco sistem teoretic ed orientà a la pratica e sco concepziun dal mund cumplessiva.
Per chapir meglier la teoria marxistica sa lascha quella sutdivider en trais secturs centrals, ils quals Marx ed Engels chapivan però sco entretschads fitg ferm in en l’auter[9]:
- Critica da la filosofia e da l’ideologia,
- critica dal chapitalissem,
- critica da la societad.
Per chapir meglier las basas dal marxissem propona Lenin d’attribuir als trais champs numnads las occupaziuns teoreticas cun ils pli impurtants pensaders ch’han influenzà Marx ed Engels:
- Il materialissem da Feuerbach e la dialectica da Hegel,
- economs englais sco Adam Smith e David Ricardo,
- ils socialists franzos ‹utopics› sco Henri de Saint-Simon, Charles Fourier e Pierre-Joseph Proudhon.
En ses enconuschent essai ‹Trais funtaunas e trais cumponentas dal marxissem› scriva Lenin: «L’entira genialitad da Marx consista gist en quai ch’el ha respundì las dumondas ch’il pensar avanzà da l’umanitad aveva tschentà. Sias ideas èn sa sviluppadas sco cuntinuaziun directa da las teorias dals gronds represchentants da la filosofia, da l’economia politica e dal socialissem.»[10]
La dumonda schebain la democrazia sociala ed il marxissem-leninissem sajan da considerar sco cuntinuaziuns consequentas dal marxissem è contestada. Uschia han per exempel Marx ed Engels refusà tenor atgna decleraziun concepts naziunalistics. Cuntrari a la moda da pensar en stadis naziunals, sco che faschevan quai blers contemporans, han els represchentà posiziuns internaziunalisticas. Ils socialdemocrats tudestgs percunter han consentì il 1914 a la guerra cunter l’Imperi russ zaristic. Damai ch’i sa tractia tar il chapitalissem cun ses martgà mundial d’in sistem ch’ageschia a moda internaziunala – uschia han argumentà Marx ed Engels – sa laschia quel er be surventscher en in context internaziunal (revoluziun mundiala). En il decurs dals onns 1930 ha il marxissem-leninissem remplazzà resp. spustà quest’opiniun tras la teoria dal socialissem en in singul pajais (Uniun sovietica). La situaziun en l’Europa Centrala e dal Vest è vegnida giuditgada en quel senn ch’ils moviments revoluziunars hajan fatg là naufragi e che la revoluziun mundiala n’haja betg gì lieu. Entaifer l’Internaziunala communistica èn tut ils pajais sa suttamess a la nova doctrina.
Differentas direcziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la fundaziun dal marxissem tras Marx ed Engels èn sa sviluppadas pliras direcziuns che stattan sut l’influenza dal marxissem; quellas resguardan sasezzas sco ertavels genuins da las ideas classicas e sa distanzieschan da lur concurrents. Oz firmescha sut la denominaziun ‹marxissem› in vast spectrum da direcziuns ch’èn per part colliadas be a l’ur cun il fundament da l’ovra da Marx ed Engels. Questas differentas orientaziuns entaifer il marxissem vegnan da lur vart mintgamai represchentadas e sviluppadas vinavant tras teoretichers ch’èn s’avischinads a l’ovra cumplexa da Marx ed Engels nà da diversas tradiziuns da pensar.
Marxissem ortodox[modifitgar | modifitgar il code]
Il marxissem ortodox da la democrazia sociala (ca. fin l’Emprima Guerra mundiala) è s’orientà stretgamain a las scrittiras da Marx ed Engels. Cun la separaziun dals socialdemocrats russ en menschevics e bolschevics e la fundaziun dal ‹center marxistic› enturn Karl Kautsky a l’entschatta dal 20avel tschientaner è il marxissem ortodox sa spartì en in’ala refurmistica ed en in’ala revoluziunara. Sco marxissem revoluziunar è quest’ultima sa concentrada sin la realisaziun dal marxissem cun agid dals meds da la revoluziun. Ina direcziun speziala dal marxissem ortodox ha furmà l’austromarxissem; quel occupava ina posiziun intermediara tranter refurma sociala e revoluziun ed ha impedì uschia la furmaziun d’ina ferma ala revoluziunara en l’Austria dal tranterguerras.
Revisiunissem/refurmissem[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari al marxissem ortodox ha il revisiunissem resp. refurmissem enturn Eduard Bernstein refusà tut ils aspects radicals e revoluziunars dal marxissem. A basa da las novas relaziuns economicas (imperialissem) era el da l’avis ch’ina via moderada vers il socialissem saja pussaivla. Il pli tard suenter la spartiziun da las partidas socialdemocraticas en partidas socialisticas e communisticas suenter l’Emprima Guerra mundiala ha il revisiunissem cun sia pratica politica dal refurmissem furmà il curs principal entaifer l’Internaziunala socialistica. En la gronda part dals pajais èn las secziuns da quella sa distanziadas plaunsieu da la concepziun dal mund marxistica.
Marxissem sovietic[modifitgar | modifitgar il code]
Il marxissem sovietic u marxissem-leninissem (a partir dal 1924) – numnà da ses critichers per il pli stalinissem – sa referiva al marxissem ortodox e pretendeva per sai d’avair adattà quel a las novas relaziuns (imperialissem e chapitalissem da monopols). Il medem ha er pretendì il trotzkissem che refusava cun sia teoria da la revoluziun permanenta la teoria dal socialissem en in singul pajais e ch’ha mantegnì ina tenuta critica envers il socialissem real. Tant il marxissem-leninissem sco er il trotzkissem vesevan sasezs en la successiun dals bolschevics sut Lenin. Al merxissem-leninissem èn er sa referids blers moviments da liberaziun dal ‹Terz Mund›; da quels èn savens sa sviluppads agens sistems politics sco ils sistems ch’existan fin oz en China (maoissem), en la Corea dal Nord (ideologia da Chuch’e), da la Cuba e dal Vietnam.
Neomarxissem[modifitgar | modifitgar il code]
Marxissem occidental e neomarxissem èn noziuns collectivas per las teorias surtut da la nova sanestra. Quellas sa distanzieschan dal realsocialissem ed emprovan d’applitgar las ideas centralas dal marxissem a las cundiziuns socialas ed economicas ch’èn sa midadas. Igl existan qua las pli differentas direcziuns sco per exempel quella da la New Left britannica (E.P. Thompson, Perry Anderson) ch’è sa furmada sco ina da las emprimas suenter la revolta en l’Ungaria, quella dal communissem da refurma e da l’eurocommunissem da partidas communisticas dal vest, l’operaissem talian u la Scola da Francfurt. Per part vegn er il titoissem attribuì al neomarxissem. Ed il postmarxissem metta en il center la critica da las valurs. Da muntada centrala per il neomarxissem èn stadas las scrittiras da Karl Korsch, Antonio Gramsci, Georg Lukács, Ernst Bloch, Ernest Mandel, Louis Althusser, Roman Rosdolsky, Leo Kofler e.a.
Teoria[modifitgar | modifitgar il code]
Filosofia[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che Marx ed Engels han en emprima lingia pratitgà ina critica da la filosofia e da l’ideologia ch’aveva l’intent d’emancipar ils umans, vegn il marxissem per part resguardà sez sco direcziun filosofica da tempra umanista. Areguard la teoria da l’enconuschientscha e la teoria da la scienza è il marxissem vegnì influenzà da dus elements centrals: da la dialectica da Hegel e dal materialissem epistemologic da Feuerbach. Lenin numna il materialissem la filosofia dal marxissem.[11] Gia il 1845 aveva Marx crititgà ils filosofs en sia sentenza ch’è daventada famusa: «Ils filosofs han be interpretà il mund a moda differenta; quai che quinta però è d’al transfurmar.»[12]
Cuntrari a l’idealissem filosofic è il marxissem da l’avis che tut las ideas, imaginaziuns e reflexiuns naschian da la cumplexitad da la realitad sociala e da las relaziuns da pussanza che quella implitgeschia. L’origin da questas relaziuns saja da chattar en las relaziuns da producziun istoric-geograficas ed en las cundiziuns materialas da mintga epoca. Marx ed Engels han surpiglià – influenzads dals giuvens hegelians – la concepziun dal mund materialistica da Feuerbach ed han cumplettà quella or da l’ovra da Hegel cun la dialectica e l’idea d’in svilup permanent ch’è colliada cun quella.
Uschia èn Marx ed Engels stads da l’avis d’avair surmuntà la moda da vesair unilaterala dals materialists mecanics che resguardavan il mund sco nunmidabel.[13] L’onn 1843 ha Karl Marx surpiglià da Hegel il model da reflexiun da la dialectica sco er la supposiziun che l’istorgia sa sviluppia tenor reglas fixas. Cuntrari a Hegel n’ha el però betg deducì quests teorems dal svilup cuntinuant d’in ‹spiert dal mund› supponì, mabain da las cundiziuns e confruntaziuns materialas e socialas entaifer la societad.
Lenin ha designà las ideas filosoficas da Marx ed Engels sco materialissem dialectic, cumbain ch’els sezs n’avevan betg duvrà quest term. Per Lenin furmava la dialectica materialistica da Marx ed Engels «la ductrina da la relativitad da la savida umana, la quala ans reflectescha la materia che sa chatta en in svilup infinit».[14]
En la scuverta dal radium, da l’electron e da la transfurmaziun dals elements vesa Lenin ina cumprova da questas tesas che curregian la supposiziun idealistic che tut stettia airi en perpeten.[15] Tenor la dialectica da Hegel sa lascha il mund chapir sco ina successiun cuntinuanta da cuntrasts – tesa ed antitesa – che sa sviluppan vinavant en pass da trais a sintesas. Questas sintesas fan avanzar la ‹realitad objectiva› e ‹determineschan› uschia l’avegnir fin che quel na cuntegna nagins cuntrasts pli e ‹sa schlia› en l’‹absolut›. Tar quest progress che metta ad ir il mund material en sia totalitad sa tracti per il filosof idealistic d’in product dal spiert uman, il qual daventa – enconuschend quel pli e pli sasez – identic cun il ‹spiert dal mund›.
Marx percunter ha contemplà la dialectica da Hegel or da la perspectiva dal materialissem: El l’ha ‹mess cun ils pes ensi› ed ha postulà che la realitad objectiva sa laschia explitgar or da si’existenza materiala ed il svilup da quella e na saja betg da resguardar sco accumpliment d’ina idea divina absoluta u sco product dal pensar da l’uman: «Mia metoda dialectica na sa differenziescha betg be da quella da Hegel, mabain furma precis il cuntrari da quella. Per Hegel è il process cognitiv – il qual el transfurma schizunt sut la noziun da l’‹idea› en in agen subject – il Demiurg che metta ad ir la realitad, la quala n’è nagut auter che si’apparientscha exteriura. Tar mai percunter è tut l’ideal nagut auter che cumparsa materiala ch’è vegnida transponida e translatada en il chau da l’uman.»[16]
Tuttina sco en la filosofia da Hegel vegn l’univers chapì sco ina totalitad, vul dir sco in esser cumplessiv en il qual tut è collià a moda objectiva in cun l’auter. Ma ils cuntrasts ch’èn per l’idealissem be da natira spiertala resguarda Marx sco expressiun da cuntrasts materials reals: er quels dependian in da l’auter e sa chattian en in stadi d’ina influenza vicendaivla permanenta. Tut en tut avanzia quella, vul dir sa sviluppia dal simpel vers il cumplex e percurria divers stgalims, als quals correspundian tschertas midadas qualitativas, uschia che quels tegnian en moviment il svilup.
Ina realitad objectiva exista tenor quest puntg da vista er ordaifer ed independent da la schientscha umana, numnadamain en ils moviments materials, ils quals l’uman – che furma sez ina part da la realitad materiala – influenzescha sapientivamain. Quai na vul però betg dir ch’ils umans percepeschian lur ambient a moda objectivamain correcta; Marx ed Engels vulan precis mitschar da l’engion da sasez ideologic, da la faussa impressiun da l’ambient e perquai da la spartiziun tranter subject ed object:
- La dretga chapientscha da las leschas che mettan en moviment fenomens u eveniments po perquai adina be ir ora da l’analisa da la pratica e mai d’in ‹chaprizi› idealistic (damai che quest ultim n’è betg abel da deducir in fenomen da ses origin material): «La libertad na giascha betg en l’independenza imaginada da leschas da la natira, mabain en l’enconuschientscha da questas leschas ed en il fatg che quest’enconuschientscha pussibilitescha da las laschar operar a moda sistematica per cuntanscher tscherts intents.»[17]
- Cun quai è er gia sclerida la relaziun tranter l’abstract ed il concret, vul dir la necessitad da trair or da la pratica conclusiuns abstractas e da sviluppar puspè or da questas conclusiuns abstractas ina pratica concreta: «Il concret è concret perquai ch’i sa tracta da la sintesa da bleras determinaziuns, pia da l’unitad da la pluralitad. En la reflexiun cumpara il concret perquai sco resultat dal process da resumar e betg sco punct da partenza. Ma en realitad sa tracti qua dal punct da partenza per propi ed en quel senn er dal punct da partenza per las contemplaziuns ed imaginaziuns. En l’emprim cas è l’imaginaziun cumplessiva s’indeblida ad ina determinaziun abstracta; en il segund cas mainan las determinaziuns abstractas en rom dal process da reflexiun a la reproducziun dal concret.»[18]
- La prova da vardad areguard supposiziuns u teorias (= la vardad relativa) è alura puspè la pratica, en la quala la teoria sa mussa sco correcta u faussa: «La dumonda schebain i pervegnia al pensar uman ina vardad materiala n’è betg ina dumonda da la teoria, mabain ina dumonda da la pratica. En la pratica sto l’uman cumprovar la vardad (...) da ses pensar.»[19]
Da far questa prova saja necessari, damai che la schientscha da l’uman vegnia adina determinada tras si’interacziun cun l’ambient, pia tras ses esser.
Partind da quest primat da l’esser sur la schientscha, daventi er obsolet da vulair far ponderaziuns areguard svilups da la societad futurs; en quest senn refusa il marxissem mintga furma d’utopissem. Tenor la vista dal mund materialistica sto «la producziun e reproducziun da la vita reala» daventar l’«element determinant en l’istorgia».[20] Entaifer questa moda da pensar prevegna a la lavur ina muntada centrala tant per l’individi sez sco er per il svilup da la societad en general. Tut ils urdens socials vegnan perquai determinads a moda essenziala tras las normas che fixeschan il funcziunament da lur economia:
«En rom da lur producziun a favur da la societad entran ils umans necessariamain en tschertas relaziuns ch’èn independentas da lur voluntad, en relaziuns da producziun che correspundan al stgalim da svilup da lur forzas productivas materialas. La summa da tut questas relaziuns da producziun furma la structura economica da la societad, la basa reala sur la quala s’auza ina surstructura giuridica e politica ed a la quala correspundan tschertas furmas da schientscha da la societad. La moda da producziun da la vita materiala stat a l’entschatta da tut ils process socials, politics e spiertals insumma. Betg la schientscha dals umans determinescha lur esser, mabain l’esser da la societad determinescha lur schientscha.»[21]
Ina da las consequenza da quest puntg da vista è ina critica cumplessiva envers religiun, dretg e morala. Marx resguarda tut quests constructs spiertals sco products da las relaziuns materialas correspundentas e suttamess sco quels a midaments cuntinuants. Religiun, dretg e morala n’hajan pia betg la valaivladad universala ch’els pretendian d’avair.
Materialissem istoric[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il materialissem istoric sa tracti da l’applicaziun dals princips directivs dal materialissem dialectic sin la perscrutaziun da la societad e da si’istorgia. Damai sa lascha pia er il svilup d’ina societad explitgar scientificamain: tras il cumbat da classas sa chattan las relaziuns socialas tranter las diversas classas en in moviment cuntinuant. Las forzas productivas (forzas da lavur e meds da producziun) sa sviluppan en il decurs dal temp fin che quellas stattan en cuntradicziun cun las relaziuns da producziun (repartiziun da la lavur e dal possess). Marx resguarda las relaziuns da producziun sco ‹chadainas› che furman in impediment per l’ulteriur svilup da las forzas da producziun. Las classas socialas inferiuras sa stentan tut il temp da midar las relaziuns da producziun a lur favur. Quai ha per consequenza ch’i sa furman novas classas regentas e ch’il cumbat da classas cumenza da nov.
Marx differenziescha tranter ils suandants stgalims da svilup istorics da la societad:
- societad da stirpas u societad primara, er numnà communissem primar
- societad da sclavs
- societad feudala
- societad chapitalistica
Suenter avair surmuntà il chapitalissem suonda necessariamain:
- il socialissem; quel va pli tard a finir en
- il communissem
L’istorgia d’ina societad represchenta in svilup che suonda leschas da la natira e che maina dal simpel al cumplex, dal pli bass al pli aut. Perquai furmia il communissem in svilup futur che vegnia ad arrivar inevitablamain. Il chapitalissem maina tenor Marx a crisas adina pli grondas. La societad socialistica vegn a remplazzar la societad chapitalistica precis uschia sco che la societad chapitalistica ha remplazzà l’urden feudal. Il cumbat da classas va pir a fin en l’urden communistic, en il qual il cuntrast tranter signur e servient sa schlia.
Economia politica (analisa dal chapitalissem)[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter avair sviluppà en furma dal materialissem dialectic ina posiziun epistemologica ed en il materialissem istoric ina teoria generala davart l’istorgia e la societad, era Marx s’avischinà a moda decisiva a si’analisa da la societad contemporana, concreta. Il proxim pass ch’el ha resguardà sco necessari è stà da studegiar las normas da basa che determineschan l’economia entaifer societads chapitalisticas; pertge che tenor la teoria dal materialissem istoric è la moda e maniera co ch’i vegn producì da muntada fundamentala per il svilup d’ina societad. L’element central da si’ovra furma lura er la critica da l’economia politica en furma dals trais toms davart il chapital (‹Das Kapital›). Marx preschenta in’analisa detagliada, tant macro- sco microeconomica, dal mecanissem d’explotaziun entaifer il chapitalissem regent, da l’origin da la societad da classas moderna e dals process da concentraziun dal chapital. Per part sa basa Marx sin lavurs preliminaras da l’economia naziunala, p.ex. dad Adam Smith e David Ricardo. Las teorias da las valurs, da la depauperisaziun e da crisas furman impurtants elements da quest’analisa.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem teoretic che Marx ed Engels han sviluppà, ha furmà il punct da referenza per differentas modas da pensar politicas e scientificas. Applicaziun pratica ha il marxissem chattà l’emprim en il 19avel tschientaner en il moviment dals lavurants, surtut entaifer la democrazia sociala tudestga, la quala ha prendì las teorias da Marx ed Engels sco basa per lur emprims programs e per la furmaziun da lur commembers. Silsuenter ha Lenin sviluppà partind da Marx sia teoria da l’imperialissem; suenter la Revoluziun da l’october 1917 dueva quella daventar ensemen cun las ideas da Marx ed Engels la nova ideologia statala da l’Uniun sovietica. Lenin n’ha però betg resguardà sasez sco fundatur d’ina nova direcziun, mabain sco defensur dal marxissem. Suenter la mort da Lenin han ins alura discurrì en general dal leninissem che furmia in marxissem adattà a las relaziuns russas. Pli tard ha Josef Stalin transfurmà il leninissem cun agid da la teoria dal ‹socialissem en in pajais› en il construct dal marxissem-leninissem.
Quest marxissem-leninissem ha determinà suenter il 1945 l’uschenumnà socialissem realexistent en vastas parts dal mund (surtut en l’Europa Centrala e da l’Ost, ma influenzond er fermamain pajais sco la China, Cuba, Corea dal Nord u Vietnam). Schebain e quant fitg che quel sa laschia anc deducir da las ideas fundamentalas dals ‹classichers› ubain furmia in ‹svilup sbaglià› è ina da las dumondas las pli dispitadas entaifer la discussiun davart la furmaziun da la teoria marxistica. Surtut en la Corea dal Nord vegn la politica pratica dominada fin oz dal stalinissem. Oz vegn il ‹reschim da gulag› attribuì als sistems totalitars e refusà da praticamain tut ils marxists. Cunter las differentas ideologias da Stalin e Mao pretenda er il trotzkissem cun sia teoria da la ‹revoluziun permanenta› d’esser il vair ertavel da Marx resp. Lenin.
Sa distanziond dal stalinissem e faschissem èn sa sviluppadas a partir da l’entschatta dals onns 1930 las lavurs da la Scola da Francfurt. Quella ha empruvà d’applitgar las ideas da Marx sin las novas cundiziuns economicas e politicas da la moderna e per part da colliar quellas cun la psicoanalisa.
Or dal moviment da liberaziun dal ‹Terz Mund› èn savens sa furmads novs sistems politics, sco per exempel ils sistems da la China (maoissem tempriv), dal Vietnam e da la Cuba ch’existan anc oz.
En ils onns 1960 èn sa sviluppadas – surtut en connex cun il moviment da students mundial, las chaumas da lavurers en l’Europa dal Vest ed ils uschenumnads moviments da liberaziun dal ‹Terz Mund› – diversas furmas dal neomarxissem, da l’eurocommunissem (surtut l’operaissem ed il titoissem) e dal socialissem democratic.
Istorgia da las organisaziuns marxisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Las scrittiras da Karl Marx e Friedrich Engels èn restadas fin oz il fundament teoretic per diversas organisaziuns e partidas en tut las parts dal mund.
En blers stadis da l’Europa èn sa furmadas emprimas pitschnas organisaziuns e pli tard partidas, da las qualas l’istorgia mussa in svilup parallel. Dal temp dal naziunalsocialissem èn bleras da questas organisaziuns vegnidas schliadas e stuschadas en la resistenza. E suenter il 1945 èn las organisaziuns marxisticas surtut sa chattadas en in conflict cun la democrazia pluralistica dal vest e la democrazia sociala d’ina vart ed il ‹realsocialissem› e la Partida communistica da l’Uniun sovietica da l’autra vart. Suenter la fin da l’Uniun sovietica è sa sviluppà en Russia in marxissem postsovietic.
Cuntraversas en connex cun il marxissem[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la publicaziun da las scrittiras marxisticas è s’articulada critica envers praticamain mintga sectur parzial da la teoria ed er envers scienziads ch’applitgeschan metodas che sa basan sin il marxissem. Marx sez sa deva tuttavia er avert envers critica: «Jau benevent mintga parairi che prevegna d’ina critica scientifica.»[22]
Per exempel èn las ponderaziuns areguard las premissas da la societad per metter ad ir ina revoluziun socialistica in pau cuntradictoricas. En ina brev da Marx a Wera Sassulitsch (1881) è Marx sa referì a la situaziun sco ch’ella sa preschentava da quel temp en Russia; quella furmava in pajais agrar sutsviluppà, en il qual i na deva betg anc in grond dumber da lavurants industrials. Tratg en consideraziun han ins la communa dal vitg russa, en la quala i deva gia ina proprietad cumina; quella ha Marx considerà, sut tschertas resalvas, sco «basa da la renaschientscha sociala da la Russia». En il cas normal dueva però il proletariat furmar l’avrapista d’ina revoluziun; da quai n’è el mai sa distanzià. Enconuschentamain ha gì lieu pli tard (1917) en Russia cun la Revoluziun d’october ina revoluziun ch’è sa drizzada cunter la societad da classas chapitalistica e ch’è vegnida manada da Lenin e dals bolschevics che sa chapivan sco avantguardia da la classa da lavurants. Da quel temp valeva la Russia però anc adina surtut sco pajais agrar. Marx aveva concludì – betg pir, ma surtut – suenter las experientschas da la Comuna da Paris (1871) ch’il proletariat duaja sa stentar da conquistar la pussanza politica e ch’i saja perquai necessari da constituir partidas politicas.
Medemamain or da l’experientscha da la Comuna da Paris è Marx vegnì tar l’enconuschientscha che la «classa da lavurants na po betg simplamain prender en possess la maschinaria statala tale quale e la metter en moviment per ses agens interess»[23] e gia en ‹Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte› (1852) aveva el scrit: «Tut las vieutas revoluziunaras han perfecziunà la maschinaria, enstagl da la rumper.»[24] Tschertas passaschas en l’ovra da Marx n’èn pia betg dal tuttafatg cleras. Tenor l’interpretaziun da Lenin consistiva «l’idea da Marx (...) precis en quai che la classa da lavurants stoppia sfratgar, destruir ‹la maschinaria statala finida› e na dastgia betg sa restrenscher a prender possess da quella. (...)» En quests pleds: ‹rumper la maschinaria birocratic-militara› è – tenor l’interpretaziun da Lenin – «cuntegnida en furma concisa l’ideal central dal marxissem areguard la finamira ch’il proletariat sto prender en vista en rom da la revoluziun cunter il stadi.»[25]
Marx n’ha fatg naginas indicaziuns concretas davart l’urden politic d’ina societad communistica. La critica envers il marxissem è sa rinforzada en il decurs dal 20avel tschientaner en vista al svilup da sistems statals che sa referivan a Marx. Crititgada vegn surtut la politica inumana e l’ineffizienza economica en il ‹realsocialissem› sco consequenza da la teoria marxistica. Critichers neomarxistics percunter applitgeschan la teoria da Marx vi da quests sistems sezs cun la finamira d’explitgar lur svilup e la disditga pratica da las finamiras da la societad presumadas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Historisches Wörterbuch der Philosophie: Marxismus, tom 5, p. 758.
- ↑ Tenor brev da Friedrich Engels ad Eduard Bernstein dals 2/3 da november 1882.
- ↑ Karl Marx: Konspekt von Bakunins Buch ‹Staatlichkeit und Anarchie›. 1874/75, MEW 18, p. 635s. (versiun online, consultà ils 3 da matg 2009).
- ↑ Engels a Lafargue, MEW 37, 450.
- ↑ Engels a Lafargue, MEW 37, 202.
- ↑ Engels, MEW 37, 235.
- ↑ Engels, MEW 21, 291.
- ↑ Cf. Karl Vorländer: Jüngere Marxisten. En: Id.: Geschichte der Philosophie, 1903, 3. ed 1911 (versiun online, consultà ils 26 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Karl Marx: Thesen über Feuerbach, en: Marx-Engels-Gesamtausgabe, partiziun IV, tom 3, p. 21.
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Lenin: Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus. En: Proswenschtschenije, nr. 3, mars 1913. Lenin Werke, tom 19, p. 3–9 (versiun online, consultà ils 14 da matg 2008).
- ↑ Karl Marx: Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie. Erster Band. Otto Meissner, Hamburg 1872, p. 821s.
- ↑ Engels, Anti-Dühring.
- ↑ Karl Marx: Zur Kritik der Politischen Ökonomie (MEW 13), p. 632.
- ↑ Marx, 2. These über Feuerbach.
- ↑ Brev dad Engels a Joseph Bloch, 1890.
- ↑ Zur Kritik der Politischen Ökonomie, prefaziun. MEW 13, p. 9, 1859.
- ↑ Das Kapital, prefaziun tar l’emprima ediziun.
- ↑ Marx, Engels: Manifest der Kommunistischen Partei (ediziun tudestga 1872, prefaziun).
- ↑ Karl Marx: Der Achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte. (MEW 8), p 196s.
- ↑ Lenin: Staat und Revolution. En: Lenin Werke, tom 25, p. 393–507.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura primara[modifitgar | modifitgar il code]
- Karl Marx, Friedrich Engels:
- Marx-Engels-Werke (MEW), 43 toms, Karl Dietz Verlag, Ost-Berlin (a partir dal 1989: Berlin) dapi il 1956.
- emprima Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA).
- segunda Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2).
- Karl Marx: Ökonomisch-philosophische Manuskripte. (1844).
- Karl Marx e Friedrich Engels: Manifest der Kommunistischen Partei. (Ediziun originala 1848).
- Karl Marx e Friedrich Engels: Das Kommunistische Manifest. Eine moderne Edition. Cun in’introducziun dad Eric Hobsbawm, Argument Verlag 1999, ISBN 3-88619-322-5.
- Karl Marx: Lohnarbeit und Kapital. Artitgel en la Neue Rheinische Zeitung, avrigl 1849.
- Karl Marx: Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie. (1857/58).
- Karl Marx: Das Kapital. Band I–III (1. ed. dal tom I 1867).
- Friedrich Engels: Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft. 1882.
Litteratura secundara[modifitgar | modifitgar il code]
Lexicons, dicziunaris[modifitgar | modifitgar il code]
- Wolfgang Fritz Haug, Frigga Haug, Peter Jehle (ed.): Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus. Argument-Verlag, Hamburg 1994ss.
- Wolfgang Fritz Haug: Marxismus. En: Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus, tom 8/II, colonnas 1840–1877, Argument-Verlag, Hamburg 2015.
- Georges Labica (ed.): Kritisches Wörterbuch des Marxismus. 8 toms. Argument-Verlag, Hamburg 1983ss.
- Konrad Lotter / Reinhard Meiners / Elmar Treptow (ed.): Marx-Engels Begriffslexikon. Beck, Minca 1984.
Ulteriurs[modifitgar | modifitgar il code]
- Louis Althusser et al.: Das Kapital lesen. Reediziun, Westfälisches Dampfboot, Münster 2015, ISBN 978-3-89691-952-6.
- Perry Anderson: Über den westlichen Marxismus. Syndikat, Francfurt a.M. 1978, ISBN 3-8108-0074-0.
- Hans-Georg Backhaus: Dialektik der Wertform. Untersuchungen zur Marxschen Ökonomiekritik. Freiburg i.Br. 1997, ISBN 3-924627-52-5.
- Eberhard Braun: Aufhebung der Philosophie: Karl Marx und die Folgen. Metzler Verlag, Stuttgart 1992.
- Alex Callinicos: Die revolutionären Ideen von Karl Marx. VZGA, Francfurt a.M. 1998, ISBN 3-9806019-2-7.
- Alex Demirović, Sebastian Klauke, Étienne Schenider (ed.): Was ist der ‹Stand des Marxismus›? Soziale und epistemologische Bedingungen der kritischen Theorie heute. Westfälisches Dampfboot, Münster 2015, ISBN 978-3-89691-717-1.
- Jacques Derrida: Marx & Sons. Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, Francfurt a.M. 2004, ISBN 3-518-29260-9.
- Terry Eagleton: Warum Marx recht hat. Ullstein, Berlin, 2012, ISBN 978-3-550-08856-8.
- Iring Fetscher (ed.): Der Marxismus: seine Geschichte in Dokumenten; Philosophie – Ideologie – Ökonomie – Soziologie – Politik. 5. ed., Piper-Verlag Minca, Turitg 1989, ISBN 3-492-10296-4.
- Helmut Fleischer: Marxismus und Geschichte. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1969, ISBN 3-518-00323-2.
- Leszek Kołakowski: Die Hauptströmungen des Marxismus – Entstehung, Entwicklung, Zerfall. 3 toms. Minca 1977–1978, ISBN 978-3-492-02310-8.
- Michael R. Krätke: Marxismus als Sozialwissenschaft. En: Frigga Haug / Michael R. Krätke (ed.): Materialien zum Historisch-Kritischen Wörterbuch des Marxismus, Argument Verlag, Hamburg 1996, p. 69–122, ISBN 3-88619-396-9.
- Gerd Hergen Lübben: Religiosität im Marxismus? Beitrag zu einer religionswissenschaftlichen Erörterung. En: Rudolf Thomas (ed.): Religion und Religionen, Ludwig Röhrscheid Verlag, Bonn 1967, p. 315–331.
- Rosa Luxemburg: Sozialreform oder Revolution? Lipsia 1899.
- Ernest Mandel: Einführung in den Marxismus. 6. ed. Internationale Sozialistische Publikationen, Cologna 1998, ISBN 3-929008-04-1.
- Arnhelm Neusüss: Marxismus. Ein Grundriss der Großen Methode. Minca 1981 (UTB 1033).
- Anton Pannekoek, Paul Mattick e.a.: Marxistischer Anti-Leninismus. Ça Ira, Freiburg im Breisgau 1990, ISBN 3-924627-22-3.
- Alfred Schmidt: Der Begriff der Natur in der Lehre von Marx. 4. ed. repassada. Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 1993, ISBN 3-434-46209-0.
- Werner Sombart: Der proletarische Sozialismus (‹Marxismus›). 1. tom, 1924.
- Georg Fülberth: Marxismus. Cologna 2014, ISBN 978-3-89438-542-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Texts marxistics ‹classics›
- marxists.org, archiv online marxistic
- mlwerke.de, impurtantas ovras dal marxissem
- Marx 2000 @ vulture-bookz.de, classichers, dicziunari, lingia dal temp
- Lexicon
- Inkritpedia, artitgel da prevista dal Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Iron Maiden
Gl’Iron Maiden (a s lèś [ˈaɪən ˈmeɪdn]) i èṅ un grup heavy metal britànic mis sù in dal 1975 p'r al basìsta Steve Harris in dla sità ad Lóndra. I èṅ cunsiderâ di espunènt dimóndi impurtànt dal gènar e un muć ad grup i aṅ ciapâ sù da chi lōr. In dal sò caréra i aṅ vindû da piò ad 100 migliòṅ ad còpi in tut al mónd, tgnénd da piò ad dū-mila cuncèrt.
Biugrafìa
Gl'inìsi (1975-1980)
Al grup al nas in dal 1975 par mèrit dal basìsta Steve Harris ch'l iva tòlt ispirasiòṅ p'r al nóm guardànd al film ’L óm da la mascra ad fèr. Cun al pasàr di an i s śòntan soquànt mémbar nóṿ cuma 'l chitarìsta Dave Murray e 'l cantànt Paul Di'Anno e cun chi lōr dū tòlt sù a vèṅ rigistrâ un demo ad sinc-mila còpi intitulâ The Soundhouse Tapes. In cal mèntar, i sarnìsan anc un putòć ciamâ Edward the Head (o semplicemènt Eddie) cuma sìmbul dal grup.
In dal Favràr dal 1980, cun un secónd chitarìsta in di rang (Tony Parsons), al grup 'l incìd dū pès nóṿ par la compilation metal Metal for Muthas (Sanctuary e Wrathchild), al fà gnir fóra al sò prim sìngul, Running Free, e al và a sunàr a Top of the Pops, na traśmisiòṅ televiśìva dla BBC.
I prim sucès (1980-1981)
Cun i nóṿ Clive Burr a la baterìa e al chitarìsta Dennis Stratton, al 14 'd Avrìl dal 1980 gl’Iron Maiden i faṅ gnir fóra par la EMI al sò prim disc umònim, cun na cupertìna diśgnàda par Derek Riggs, ch'al gh la cava a rivàr a 'l quàrt pòst dal clasìfichi ingléśi. 'L àlbum al gh'à dèntar soquànt braṅ bèla gnû fóra in cal mèntar (cuma Running Free, Prowler e Iron Maiden) e soquànt ad chi nóṿ cuma Remember Tomorrow (cantàda da Di'Anno in unōr a sò pàdar), Phantom of the Opera (pinsàda a partìr dal rumànś ad Gaston Leroux) e Charlotte the Harlot (didicâ a na putàna e ùnic braṅ fat interamènt da Murray a rivàr a 'dès).
Gl’Iron Maiden i partìsan pò p'r al sò prim tour uficiàŀ, faghénd da spala prima a i Judas Priest durànt al lōr British Steel Tour e pò a i Kiss sunànd par la prima vòlta in Itâglia a Róma e a Milàṅ in Agóst e in Setémbar.
In cal mèntar, in dal méś ad Śugn, a véd la luś 'n àtar sìngul, Sanctuary, cun na cupertìna ch'l'a fà scàndal p'r al fat ch'a s véd Eddie tgnir un curtèl a 'l còl dla Margaret Thatcher, in alóra prim minìstar ingléś.
Finî al tour Stratton, ch'al vliva far dal rock più melòdic cuma quél di Fleetwood Mac, al lasa 'l grup e al sò pòst a vèṅ tòlt par Adrian Smith, vèć amìg ad Murray. 'L 8 ad Nuvémbar a vèṅ fóra al sìngul Women in Uniform (cover di austragliàṅ Skyhooks), incóra cun Stratton a la chitàra. In cupertìna 'sta vòlta Eddie al gira cun dū putàni sótbràs, tgnû 'd òć da na Thatcher cun un mìtar in maṅ.
Al 2 ad Favràr dal 1981 al grup al fà catàr in di negòsi al sò secónd disc, Killers (Sasèṅ), un lavōr prudót par Martin Birch e scrit interamènt da la mènt dal grup Harris, a part la canta umònima firmàda anc par Di'Anno. 'L àlbum, anc par via ad braṅ cuma la title track, Wrathchild, Purgatory e Murders in the Rue Morgue, al vèṅ cunsiderâ bèṅ da i crìtic ma al n gh la cava briśa a véndar cuma 'l precedènt, rivànd a 'l 12śum pòst in clasìfica in dal Régn Unî e vindénd sinc migliòṅ ad còpi.
I sinc i tàcan 'n àtar tour mundiàŀ, rivànd anc in Giapòṅ in dua i regìstran anc 'n EP dal tìtul Maiden Japan. I sònan anc dal nòstri bandi, a Rèz, al 31 ad Mars dal 1981. Al caràtar arvèrs ad Di'Anno al vèṅ però sèmpar più fóra e quést chè a s śònta anc a di àtar prubléma ch'al gh'iva cuma dròghi e alcol. Par far in manéra che tut quést al n s mitìs briśa còntra 'l lavōr dal grup, gl’Iron Maiden i decìdan ad mandàr-al via anc s'al cantànt 'l à sèmpar dit ch'l éra stâ lò a tōr la deciśiòṅ ad mulàr-i.
'L arìṿ ad Bruce Dickinson (1982)
Parâ via Di'Anno, gl’Iron Maiden i càtan in dal cantànt di Samson laureâ in stòria e in létri, Bruce Dickinson, al sò rimpiàs e acsè i pōlan tacàr a lauràr in dal 1982 a 'l nóṿ disc, The Number of the Beast (Al nùmar dla bèstia), gnû pò fóra al 22 ad Mars dal stés an. 'L àlbum, antisipâ p'r al sìngul Run to the Hills, 'l è impinî ad sòṅ difarènt rispèt a i prim dū lavōr anc par via dla vóś rica dal nóṿ vocalist.
Al sucès dal disc a cata na dimustrasiòṅ in dal prim pòst in dla clasìfica dal sò paéś e anc da di braṅ dvintâ di clàsic dal grup cuma Children of the Damned, 22 Acacia Avenue (cuntinuasiòṅ dla stòria ad Charlot the Harlot), Hallowed Be Thy Name e la title track stésa, in dua a gh'ìva da far l'introdusiòṅ 'l atōr ad film ad scarésa Vincent Price ma pò a n s è fat gnint parchè lì lò al vliva dimóndi bèsi in cambi (da piò ad 25.000 sterlìni). A la fiṅ al tèst intrudutìṿ dl'Apucalìs al vèṅ fat da 'n àtar, un tìsi ch'al lśiva dal stòri ad fantàśm a la ràddio, Barry Clayton.
Cuma 'l éra sucès a tant ad chi grup heavy metal ad chi an lè, anc gl’Iron Maiden i aṅ ciapâ sù da di mémbar dla Cèsa Catòlica e ad di àtar grup religiōś ch'i gh dàvan còntra dgénd ch'i tgnìsan a drē a 'l Demòni[1] rivànd anc a bruśàr di sò disc in piàsa.
Al grup però al n dà briśa a mènt a cal pulèmichi lè e al partìs p'r al The Beast on the Road tour, in dua gl’Iron Maiden i aṅ fat sèmpar fat la part dal grup principàŀ a part soquànt cuncèrt in di Stat Unî in dua i aṅ avèrt p'r i Rainbow e p'r Ozzy Osbourne. Al 29 ad Śugn dal 1982 i gh la càvan a impinìr dal tut al spetàcul tgnû a New York purtànd-as sèg in sal palc un putòć bèl grôs 'd Eddie.
Al sucès mundiàŀ (1983-1985)
Finìda la tournée, la banda la s tōś un pôc ad tèmp par punsàr in dal Bahamas e là la regìstra al sò quàrt àlbum ciamâ Piece of Mind, prim lavōr p'r al nóṿ baterìsta dal grup Nicko McBrain ch'l iva tòlt in cal mèntar al pòst ad Clive Burr. Chi lò 'l iva mulâ i sò cumpàgn par di mutìṿ ad salùt ma in n'intervìsta dal 2011 Burr, malâ ad sclèruśi mùltipla, al diś invéci ch'i èṅ stâ chi àtar mémbar dal grup a mandàr-al via.
Cun i sìngui Flight of Icarus e The Trooper al disc al véd la luś par la EMI al 16 ad Maǵ dal 1983, cun di sòṅ ispirâ da piò a 'l progressive rock e di braṅ più melòdic rispèt a 'l àlbum da prima, vindénd da piò ad trédas migliòṅ ad còpi a gnir a 'dès.
A partìr dal 2 ad Maǵ al grup al partìs p'r al World Piece Tour, un tour mundiàŀ che però al n riva minga in Itâglia parchè 'l dati ad Dicémbar ad Milàn e Pâdva i vènan scanślàdi.
Sèmpar in dal Bahamas, i sinc i rigìstran in dal 1984 al lōr quìnt àlbum intitulâ Powerslave, un lavōr ispirâ a 'l mónd egìsi e sèmpar dûr dal punt ad vista muśìcaŀ ma anc cun i trat progressive vdû bèla in Piece of Mind. Quànd Pò al disc al taca a èsar dispunìbil in di negòsi (a partìr dal 3 ad Setémbar) al dvénta 'n àtar di sucès dal grup, rivànd a 'l secónd pòst dal clasìfichi ingléśi.
I dū sìngui Aces High e 2 Minutes to Midnight, insém a la title track e a 'l braṅ finàŀ The Rime of the Ancient Mariner, scrita pinsànd a 'l puemét ad Coleridge ch'al pòrta al stés nóm, i dventaràṅ pò di clàsic dal grup, sunâ da spés dal viṿ. La canta Flash of the Blade la fà part dal culòna sunóra dal film ad scarésa Phenomena ad Dario Argento, ambintâ in Śvisra, in dua a s và a fónd a di masamènt tgnénd a drē a 'l cicclo ad vita di bègatèṅ dal móschi ch'i màgnan di cadàvar.
Al tour ch'al gh salta fóra, al World Slavery Tour, 'l è stâ al più lung sustgnû p'r al grup ch'l è stâ bòṅ ad far 360 cuncèrt in sōi trédas méś, òṅ di quài , quél dal fèstival Rock in Rio, in frònt a na masa ad parsòni, fra 250.000 e 350.000. Durànt i quàtar cuncèrt pîṅ stóp a l'Aréna 'd Long Beach gl’Iron Maiden i rigìstran al live fundamentàŀ Live After Death dal 1985.
I dū disc inuvatìṿ di an Utànta (1986-1988)
Dòp un lung perìud ad ripòś, in dua tut i cumpunènt dal grup i pàsan di mumènt cun al sò famìji, gl’Iron Maiden i s càtan in studi ad registrasiòṅ par far gnir fóra, in dal 1986, al disc nóṿ, difarènt da i precedènt, ciamâ Somewhere in Time (Da na quàlc banda in dal tèmp). Quàl lè 'l éra un perìud in dua a ś druàva di sitetiśadōr a tut andàr. I 'l ìvan fat di pès da nuànta d'l heavy metal cuma Ozzy Osbourne, Judas Priest e Kiss e anc al grup ingléś al s éra fat tōr la maṅ śuntànd cal strumènt lè a 'l chitàri e a 'l bas ma tgnénd sèmpar férum al stîl dûr, cun di riferimènt progressive. Dal punt ad vista cumpuśitìṿ, a s fà nutàr Adrian Smith che chè al buta śò soquànt di tèst e anc dal mùśichi cuma in dal sìngul Wasted Years, famóś p'r al riff ad 'l inìsi. Àtar pès ad punta i èṅ Heaven Can Wait e al secónd sìngul Stranger in a Strange Land.
Al disc al vénd bèṅ (tèrs pòst in dal clasìfichi ingléśi) ma sòquànt crìtic i tàcan a far-as sintìr listés. Ma al grup al n gh'è gnanc indivìś, lì lōr i tìran drit cuma s'a n fus sucès gnint, tacànd un tour mundiàŀ ciamâ Somewhere on Tour da spés impinî in dimóndi paéś, cun di spetàcul pîṅ 'd efèt speciài, luś e fōg artificiài.
Dòp dū an ad cuncèrt, gl’Iron Maiden i s riunìsan incóra par butàr śò al disc nóṿ in studi, Seventh Son of a Seventh Son (Al sètim fiōl dal sètim fiō), publicâ pò 'l 11 'd Avrìl dal 1988. A s trata 'd un àlbum a cuncèt (al prim e 'l ùnic dla sò caréra), cun òt braṅ ligâ òṅ cun c'l àtar e quàtar sìngui, tut finî in di prim siē pòst dal clasìfichi ingléśi, Infinite Dreams, Can I Play With Madness, The Evil That Men Do (ch'la dascór dal drama Julius Caesar ad William Shakespeare) e The Clairvoyant.
In dal disc i s dróan incóra i sintetiśadōr e anc al tastéri ma Bruce al và śò para cun la sò vóś stramnànd in gir tuta la sò grinta. Soquànt di crìtic i ś bùtan còntra 'l disc dgénd ch'al dascurìs dal Diàvul, tgnénd a drē a i pinsēr 'd Aleister Crowley, un studiōś d'l ucultìśum.
Al disc al vénd dimóndi listés (prim post in dal Régn Unî, dodicéśum in di Stat Unî), 12 migliòṅ ad còpi in dal mónd. In séguit al grup al partìs p'r un tour ciamâ Seventh Tour of a Seventh Tour.
I Prim an Nuànta (1989-1993)
Dòp un perìud in dua al grup al parìva 'l is catâ 'l equilìbri in d'l urgànic, Adrian Smith al decìd 'd andàr via par tacàr na caréra da par lò miténd in pē un grup par sò cònt, i A.S.A.P. (Adrian Smith Audio Project), faghénd gnir pò fóra al disc Silver and Gold in dal 1989.
Al pòst dal chitarìsta lundinéś a vèṅ tòlt in dal 1990 par Janick Gers, vèć cumpunènt dal grup 'd Ian Gillan (ex vóś di Deep Purple), ch'l iva péna sunâ in dal disc ad Bruce Dickinson Tattooed Millionaire e pròpria al cantànt di Iron Maiden 'l è al prim a pascàr-al a 'l biśógn.
Cun cla nóva furmasiòṅ lè, in Utóbar al grup al fà catàr in di negòsi No Prayer for the Dying (Gnanc na préga p'r i muribónd), un lavōr piutòst rûd in di cunfrónd ad chi àt'r àlbum più davśèṅ a lò. Al sìngul Bring Your Daughter... to the Slaughter (Cunséggna tò fióla... a 'l maslàr), gnû fóra pròpria a Nadâl, al dvénta al prim braṅ di Iron Maiden a finìr a 'l prim pòst dal clasìfichi inglési (par dū stmani) mènt'r al vìddeo d'l àtar sìngul, Holy Smoke, al gh'à 'l unōr ad cumparìr in dla trasmisiòṅ ad Maurizio Seymandi Superclassifica Show, ségn ch'al mètal 'l iva in cal mèntar sfundâ dabòṅ anc in Itâglia.
Al tour prumusiunàl ciamâ No Prayer on the Road (ch'al gh'iva in scaléta anc la title track e Tailgunner ad cal disc lè, in śònta a i dū sìngui) al riva anc in dal nòstar paéś a Milàṅ, Róma, Trevìś e Firénse purtànd sèg però dal senugrafìi più cuntgnùdi rispèt a i cuncèrt da na vòlta.
'L àlbum sucesìṿ a véd la luś al 12 ad Maǵ dal 1992 cun al tìtul ad Fear of the Dark (Paura dal buj) cun na cupertìna diśgnàda par Melvyn Grant e minga par Derek Riggs cuma tut chi atri. A s véd 'n Eddie mustruóś e da scarésa fuś e imparśunâ dènt'r a 'n trònc e a i spric d'n àlbar ad nòt. Cuma al disc precedènt, anc quést chè al patìs soquànti critchi ma al vénd bèṅ cavànd-gh-la a finìr a 'l prim pòst in dal clasìfichi ingléśi, purtâ in élt da 'l sìngul dimóndi rabî Be Quick or Be Dead e da di braṅ cuma From Here to Eternity, al lènt Wasting Love e Fear of the Dark, sunâ da spés dal viṿ.
Al Fear of the Dark Tour al véd gl’Iron Maiden sunàr a 'l Monsters of Rock dal 1992 in dal castèl ad Donington insém a Slayer, W.A.S.P., Skid Row e àtar incóra. Al cuncèrt al vèṅ tirâ śò e fat gnir pò fóra su CD cuma Live at Donington. Àtar dū disc dal viṿ (A Real Live One e A Real Dead One) i gnaràṅ fóra anc 'l an dòp.
La gnuda ad Blaze Bayley (1993-1999)
A la fiṅ dal Real Live Tour, Bruce al decìd tut 'd un cólp al mulàr al grup par di mutìṿ vari: al questiòṅ cun Harris, la sò caréra da par lò ch'la gh'iva di prubléma p'r al fat 'd èsar custrét a pasàr dimóndi tèmp cun i Maiden e la vója ad far quèl ad difarènt. I fan i gh armànan dabòṅ.
La banda l'è custréta dònca a tacàr a pascàr-as 'n àtar cantànt al sò pòst. Harris al n vliva minga tōr dla gint furastéra, ch'la n dascurìs briśa 'l ingléś cuma léngua màdar, e par cal mutìṿ lè Michael Kiske (ex mémbar di Helloween) al vèṅ scartâ subìt, stésa ròba p'r al scuséś Doogie White ch'l iva laurâ in cal mèntar cun Yngwie Malmsteen. A la fiṅ a vèṅ sarnî al śóvan cumpunènt di Wolfsbane, Blaze Bayley, che però al gh'iva na vóś dal tut difarénta ad quéla ad Dickinson, dimóndi più basa.
A tri an da Fear of the Dark, gl’Iron Maiden i s in vénan fóra al 2 'd Utóbar dal 1995 cun The X Factor (Al fatōr X). La X dal tìtul la daśvèṅ dal fat ch'al disc al fus al dècim p'r al grup e anc parchè a gh'éra dal mistēr in di cunfrònt dal cantànt nóṿ.
Al disc al sòna dimóndi scûr, cun al chitàri un pôc śmursàdi par vlér dal prudutōr Nigel Green e cun 'n Harris dimóndi śò p'r al fat 'd avér pardû sò pàdar e ès'r-as divìś in cal mèntar da sò mujér. Soquànt di braṅ i tōśan ispirasiòṅ da di film o da di rumànś: Man on the Edge (prim sìngul) da la pelìcula ad Joel Schumacher Un giorno di ordinaria follia, Sign of the Cross da 'l lìbar 'd Umberto Eco Il nome della rosa (l'è la trasa ch'la vèra al disc e l'è dimóndi lunga, più 'd ùndas minùt) e The Edge of Darkness da 'l racònt ad Joseph Conrad Cuore di tenebra.
Anc s'al disc al gh la cava a rivàr a 'l utàv pòst ingléś, i sustenidōr i n èṅ briśa cuntènt.
In Setémbar al grup al partìs p'r al tour ciamâ The X Factour.
Al 23 ad Mars dal 1998 a vîṅ fóra al secónd àlbum in studi ad Blaze e undicéśum p'r grup, Virtual XI, c'n i sìngui Futureal e The Angel and the Gambler, anc se la canta ch'la gh'à abû sucès l'è pò stada la The Clansman sunàda da spés da 'l viṿ. Harris al decìd chè ad sunàr anc al tastéri.
In dal 1999 i tór'n in dal grup Dickinson insém a Smith e c'n al cantànt ad Worksop gl’Iron Maiden i dàn'n a la luś 'l an dòp al sò dudicéśum àlbum da 'l tìtul Brave New World ch'al gh'à dènt'r i sìngui The Wicker Man e Out of the Silent Planet.
In dal 2003 l'è la vòlta 'd Dance of Death, pò 'l è 'l tùr'n ad A Matter of Life and Death (2006, prim pòst in dal clasìfichi itagliàni), The Final Frontier (2010, c'n un sìngul sōl, El Dorado) e The Book of Souls (2015). In dal mèś al grup al fà catàr in di negòsi na racòlta ciamàda Somewhere Back in Time: The Best of 1980-1989 ch'la mét insém quìndas pès di sò prim sèt àlbum.
Mémbar
Quéi 'd adès
- Bruce Dickinson – Vóś (1981–1993, 1999–incō)
- Steve Harris – Bas (1975–incō)
- Dave Murray – Chitàra (1976-1977, 1977–incō)
- Adrian Smith – Chitàra (1980–1990, 1999–incō)
- Janick Gers – Chitàra (1990–incō)
- Nicko McBrain – Baterìa (1982–incō)
Ex cumpunènt
- Paul Di'Anno – Vóś (1978–1981)
- Blaze Bayley – Vóś (1994–1999)
- Dennis Stratton – Chitàra (1979-1980)
- Doug Sampson – Baterìa (1977-1979)
- Clive Burr – Baterìa (1979-1982)
Discugrafìa
Àlbum
- 1980 - Iron Maiden
- 1981 - Killers
- 1982 - The Number of the Beast
- 1983 - Piece of Mind
- 1984 - Powerslave
- 1986 - Somewhere in Time
- 1988 - Seventh Son of a Seventh Son
- 1990 - No Prayer for the Dying
- 1992 - Fear of the Dark
- 1995 - The X Factor
- 1998 - Virtual XI
- 2000 - Brave New World
- 2003 - Dance of Death
- 2006 - A Matter of Life and Death
- 2010 - The Final Frontier
Racòlti
- 1996 - Best of the Beast
- 1999 - Ed Hunter
- 2002 - Eddie's Archive (cun dèntar "BBC archives", "Beast over Hammersmith" e "Best of the B-sides")
- 2003 - Edward the Great
- 2005 - The Essential Iron Maiden
- 2008 - Somewhere Back in Time - The Best of 1980-1989
- 2011 - From Fear to Eternity - The Best of 1990-2010
Dal Viṿ
- 1981 - Maiden Japan
- 1985 - Live After Death
- 1993 - A Real Live One
- 1993 - A Real Dead One
- 1993 - Live at Donington
- 1994 - Maiden England
- 1998 - A Real Live Dead One
- 2002 - Rock in Rio
- 2005 - Death on the Road
- 2009 - Flight 666
EP
- 1980 - Live!! +one
- 1981 - Maiden Japan
Sìngui
- 1980 - Running Free
- 1980 - Sanctuary
- 1980 - Women in Uniform
- 1981 - Twilight Zone
- 1981 - Purgatory
- 1982 - Run to the Hills
- 1982 - The Number of the Beast
- 1983 - Flight of Icarus
- 1983 - The Trooper
- 1984 - 2 Minutes to Midnight
- 1984 - Aces High
- 1985 - Running Free (live)
- 1985 - Run to the Hills (live)
- 1986 - Wasted Years
- 1986 - Stranger in a Strange Land
- 1988 - Can I Play with Madness
- 1988 - The Evil That Men Do
- 1988 - The Clairvoyant
- 1989 - Infinite Dreams
- 1990 - Running Free/Sanctuary
- 1990 - Women in Uniform/Twilight Zone
- 1990 - Purgatory/Maiden Japan
- 1990 - Run to the Hills/The Number of the Beast
- 1990 - Flight of Icarus/The Trooper
- 1990 - 2 Minutes to Midnight/Aces High
- 1990 - Running Free (live)/Run to the Hills (live)
- 1990 - Wasted Years/Stranger in a Strange Land
- 1990 - Can I Play with Madness/The Evil That Men Do
- 1990 - The Clairvoyant/Infinite Dreams (live)
- 1990 - Holy Smoke
- 1990 - Bring Your Daughter... to the Slaughter
- 1992 - Be Quick or Be Dead
- 1992 - From Here to Eternity
- 1992 - Wasting Love
- 1993 - Fear of the Dark (live)
- 1993 - Hallowed Be Thy Name (live)
- 1995 - Man on the Edge
- 1996 - Lord of the Flies
- 1996 - Virus
- 1998 - The Angel and the Gambler
- 1998 - Futureal
- 2000 - The Wicker Man
- 2000 - Out of the Silent Planet
- 2002 - Run to the Hills (arfàta in dal 2002)
- 2003 - Wildest Dreams
- 2003 - Rainmaker
- 2004 - No More Lies
- 2005 - The Number of the Beast (arfàta in dal 2005)
- 2005 - The Trooper (arfàta in dal 2005)
- 2006 - The Reincarnation of Benjamin Breeg
- 2006 - Different World
Videugrafìa
- 1981 - Live at the Rainbow
- 1983 - Video Pieces
- 1985 - Behind the Iron Curtain
- 1985 - Live After Death
- 1987 - 12 Wasted Years
- 1989 - Maiden England
- 1990 - The First Ten Years: The Videos
- 1992 - From There to Eternity
- 1993 - Donington Live 1992
- 1999 - Raising Hell
- 2001 - Classic Albums: The Number of the Beast
- 2002 - Rock in Rio
- 2003 - Visions of the Beast
- 2004 - The Early Days
- 2005 - Death on the Road
- 2008 - Live After Death DVD
- 2009 - Flight 666
- 2012 - En Vivo!
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (IT) Al sit uficiàl itagliàṅ
- (EN) La paǵna ad Myspace
- (EN) Al vìddeo ad Wasted Years in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Holy Smoke in sal Youtube
Nòti
- ↑ Eṅ-i gl’Iron Maiden di satanìsta? centrosangiorgio.com


text:
Stimats genituors, stimats visitadurs
Dürant il nouv on da scoula 2018/2019 giaran 159 uffants a Zernez ed a Lavin a scoulina ed a scoula. Els vegnan instruits da 22 magistras e magisters cun pensums plains e blers pensums parzials. Il mainascoula e sia secretaria sun respunsabels cha la scoula da Zernez vegna manada cun cleras incumbenzas e clers böts vers inaint ed inoura. Il mainascoula promouva e sgüra la qualità da l'instrucziun e collavura stret cun seis organ superiur, il Cussagl da scoula. Ils resultats da l'evaluaziun da la Scoula Zernez tras l'inspectorat da scoula in favrer 2018 sun fich positivs. Nus ans allegrain però eir fich da pudair cumanzar bain spert ad ingrondir e renovar la chasa da scoula.Nos lö da lavur as rechatta al prüm plan da la chasa da scoula. Nus giavüschain dan'ns contactar per telefon o per mail, sch'Ellas o Els vulessan passar in büro.
Jon Candrian, mainascoula
Contact
Secretariat da scoula
Monica Schöpf
Chasa da Scoula
7530 Zernez
T. +41 81 851 44 60
E-mail
Mainascoula
Jon Candrian
Chasa da Scoula
7530 Zernez
T. +41 81 851 44 61
M. +41 79 774 55 25
E-mail
Cussagl da scoula
Link
Custodi/custodia
Brigitte ed Andri Schmid
Urtatsch 4
7530 Zernez
T. +41 81 856 10 78
M. +41 79 608 52 11
E-Mail


text:
A ogni maniera, l liber “All dogs…” l fasc pissar al raport che se à co le bestie, a mi, a chel mie coi giac.
Da beza no podee star zenza giac e volee demò chi de raza “siamese”: chi bienc e grijes con i eies brugn e l peil curt. Per l fat che stajeane enlongia ju stradon e che sot ciasa aane na sia, no ve dìe, pere cosc, che fin che i fajea. Mia mare, valenta, la troaa semper le parole e l temp per me dir che l giat no fosse più ruà a ciasa. Mingol restae mal, ma sobito do manae mie pare a me ne tor n auter fora Ciavaleis.
Mie giac se à semper chiamà Lili. Te ciasa aane l’usanza de ge dar semper l medemo inom, ence al cian che l’era, enveze, Drago. Ence se no l voi pissar, crese de ge aer fat dededut a chele pere Lili. Per egn é abù le man da sanch a forza de sgrafade. Trop no me recorde per fortuna ma é enveze la desfortuna de me recordar l destin de doi giatolins nasciui te mie let.
Da zeche ora la Lili del moment, na giata feruscola e bela, che la dormia semper con me (nience da dir che a la toxoplasmosi gio son positiva), la era enjignada per partorir. Canche l’é stat ora, via per la not, la giata l’à li à fac. Gio, che dormie desche n ciuch, enlouta desche ades, no capìe che che l’era chela roba mola e molejina sun mie let, e zenza me n’ascorjer la trajee jabas. La giata la portaa i giatolins sun let e gio i trajee ju. Bon, la di do dadoman, che marevea! I picoi de giac apede me, che bel! Che emozion! Ere contenta desche na Pasca!
(Ades recognosce l’eleganza che à le giate a partorir. Aede amò vedù? Le giate le fasc dut, tel chiet, e dapò le neta su dut, no resta na macia che n sie una).
Chisc doi giatolins crescea pian pian e canche l’é stat ora i à scomenzà a jir. Demò che i jia soul con le ciate tedant, ajache l toch vindò del corp l’era leis. Le ciate vindò l’era doi lapisc, dures e drec. Chisc doi giatolins i era gustegoi fora de mesura, i corea inant e indò, ite e fora de coridor desche mac. Mingol per l picol e mingol per l defet, i ge piajea a duc, ence a mie sores e frades che crese che i giac i li aesse soporté demò percheche i me volea ben.
No i ge dajea festidech a nesciugn, se no che a na femena che ruaa te noscia ciasa e che canche la i à vedui l’à i à condané (amò me domane che che i ge aea fat). La é stata bona de ge la contar su a mia mare e la se à tout i giac. Sé che la i à metui te na sportola de plastica e la i à trac te Veisc. Aesse preferì, te la pecia ciarità, che la i aesse arneé te festil, descheche se fajea e amò inchecondì zachei fasc. Canta a mi, da enlouta vive col recor de aer copà doi oute chi doi giatolins! La pruma canche ge é roinà l jir e la seconda canche é permetù a chela femena de se i portar demez.
Ades, con bec te ciasa, é danef giac. No i me piasc più coscita tant. Fosc no é più chel besen de dar afet e amor che aee da picola, roba che veide enveze te mie fie, che le se taca al giat desche a na persona. Desche zacan, ence ades, i giac va e vegn: un à troà n’autra ciasa, un belot chécen che ruaa cà da Rina i me lo à bogà via, de chel me à semper endespiajù, n auter l ne lo à copà la faina o la bolp. E no aon più l’usanza de ge dar l medemo inom. Vigne giat l’à l sie e crese che sie giust coscita.
Te chest moment aon doi giac: Nando e Ronnie. Chest ultim l’é ruà no adinfal, con n jech pech diplomatich de mia fia più picola che la l’à portà a ciasa de trei setemane, te na scatola de i bombi. Picol, chécen e belotiscim (chel de la foto cassù). Co fajaane a ge dir de no? Me n’é ascort sobito che l’era zeche che no jia te chele ame vindò. E sobito, l pensier a chi doi giac… eco, na, la maledizion de i giac leisc! Ronnie l’à l fil da la schena che no l’é san deldut. No l’à mia le ciate leise, per fortuna, ma zeche che no ge permet de sutar jabas desche duc i giat; la schena no se dreza (o no se mef assà) e Ronnie sauta ju desche n salam (e no l’é demò per dir).
Saede ben, i giac vigni tant i piscia stroz e gio n’é assà da far che no lavar fora a do a do lenzei e madroc. Donca, canche i me la combina, l giat l sgola. Sé ben, no dojesse, ma la ira la é grana. Verje l’usc de ciasa da fech e i fae sgolar jubas (stae ite dret, l saut no l’é gran).
(Perauter, l giat, canche l sgola, no él bel da veder? No fàjel gola chel perfet se dejoujer?)
Canche i rua ju, i se outa e i me varda. A mi me sà che i giac capesce dut.
Ronnie inché bonora l me l’à indò fata. L’à piscià te let. De solit, no l fae sgolar perché l me fasc pecià e a la fin crese semper de cogner paar l pegn de chi doi giatolins con le ciate leise morc do Veisc.
Inché Ronnie enveze l’à cognù sgolar, gio ere massa ennirada, ma l’à sgolà bele pech. L’é ruà ju col mus, chel pere cos.
L me à vardà, gio é capì, a dir l ver, s’aon capì. Ronnie no l sgola e no l sgolarà mai.


text:
Segirà il titel ha ella surtut cun la ferma prestaziun en il stan da sajettar. La giuvna da 29 onns n’ha sajettà betg ina giada dasperas. Las medaglias d'argient e bronz van a la Tudestga Franziska Preuss ed a la Taliana Karin Oberhofer.
Nagina medaglia hai dà per la traidubla campiunessa olimpica da Sotschi, Daria Domratschewa da la Bielorussia. Ella è vegnida quarta.
Rang 25 per Elisa Gasparin
Elisa Gasparin è vegnida da far bun in pau sia plitost modesta prestaziun en la staffetta. Quai schegea che la cursa ha cumenzà mal. Tar l’emprim sajettar ha ella gist gì 3 sajets fallid. Suenter è ella dentant currida ina buna cursa ed ha mo pli sajettà ina giada dasperas. Uschia hai tanschì a la fin per rang 25.
Jakov Fak gudogna sur 15 km
Ils umens èn currids ina cursa sur 15 kilometers. Ed il nov campiun mundial è Jakov Fak da la Slovenia. La medaglia d'argient va al Tschec Ondrej Moravec e bronz al Norvegias Tarjej Boe. Il sulet Svizzer a la partenza, Benjamin Weger, è vegnì 29avel ed uschia segund davos.
RR sportissimo 17:00


text:
Tavo; plü bod na be ün lö da cura per la società mundana, dimpersè pustüt la funtana da l'inspiraziun per üna giuvna generaziun, fascinada da la cultura, chi nu laiva savair plü nüglia da las veglias convenziuns tradiziunalas. Qua s'inscuntran al principi dals ons 1920 artists sco Ernst Ludwig Kirchner, Philipp Bauknecht, Jan Wiegers, Paul Camenisch ed oters. Els aintran in ün dialog artistic intensiv e profitan ün da tschel, as sviluppan inavant ma as separan lura darcheu per ir minchün sia aigna via.
L'exposiziun preschainta ouvras da quists rapreschantants chi per part nu sun amo mai gnüdas muossadas al public, tuottas fan part da la Fundaziun Capauliana.
curaturs:
Chantal Störmer,
Fundaziun Capauliana
Robert Grossmann,
Chasa Jaura
Vernissascha
sonda, ils 30 gün 2018 a las 17.00
introducziun: Chantal Störmer
Exposiziun
30 gün – 25 avuost 2018


text:
Timea Bacsinszky manchenta uschia da cuntanscher per l’emprima giada en sia carriera in final d’in turnier da Grand Slam. Gia avant dus onns aveva ella pers il mezfinal dal French Open.
Cun sia tactica offensiva ha Ostapenko battì la Svizra piz a cup. En il final frunta Jelena Ostapenko sin la victura dal duel Simona Haleb da la Rumenia encunter la Tscheca Karolina Pliskova.
Jelena Ostapenko frunta en il final sin la Rumena Simona Halep. Lezza ha gudagnà ses mezfinal cunter la Tschecha Karolina Pliskova cun 6:4, 3:6 e 6:3.
Tar ils umens cumbatta il venderdi Stan Wawrinka en il mezfinal encunter il Scot Andy Murray. En l’auter mezfinal vegni tar il duel tranter il Spagnol Rafael Nadal e l’Austriac Dominic Thiem.
RR novitads 18:00


text:
Luis Fonsi feat. Daddy Yankee: «Despacito»
- Mardi, 31.10.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 31.10.2017, 9:30, RTR
«Despacito» dals Puertoricans Luis Fonsi e Daddy Yankee è stà il hit da stad da quest onn. 20 emnas è la chanzun stada sin plaz in da la parada da hits svizra. Anc mai ha ina chanzun pudì sa tegnair uschè ditg al piz da la parada svizra. Schizunt en ils Stadis Unids è la chanzun stada 16 emnas sin l'emprim plaz ed ha era là battì tut ils records. Quai grazia era al chantadur Justin Bieber ed al president american Donald Trump.


text:
1'844 votantas e votants èn stads a l'urna per decider davart il president communal da Poschiavo. 1'663 cedels da vuschar eran valaivels e sin quels stà in verdict cler: Il sfidader Giovanni Jochum (PLD) ha fatg 1'041 vuschs e distanziescha uschia cleramain il president communal actual Alessandro Della Vedova (PCD) ch'ha fatg be 622 vuschs.
Il resultat cler surprenda er a Della Vedova e Jochum
En l'intervista cun RTR sa mussan ils dus contrahents medemamain surprendids dal resultat cler da la vischnanca cun radund 3'500 abitantas ed abitants. Ils da Poschiavo hajan vulì in midament, di il president communal nov-elegì Giovanni Jochum. Uss saja el cuntent dad avair anc temp per sa leger en en ils dossiers da la vischnanca.
Da l'avegnir vul il president actual Alessandro Della Vedova percunter betg anc discurrer. El avess gugent anc lavurà vinavant per sia vischnanca e quai che vegnia per el vegn ins a vesair lura, di Della Vedova:
En in’emprima reacziun curt suenter gentar aveva gratulà Alessandro Della Vedova a ses successur ed engrazià al suveran per la fiduzia dada ils 8 onns passads:
Per Alessandro Della Vedova èsi ina terrada dira da stuair dar giu il presidi communal suenter duas periodas d'uffizi. El n'è betg be sco deputà en il Cussegl grond, ma schizunt sco vicepresident e vegn ad exequir quel uffizi l'onn che vegn senza avair ina funcziun en la politica communala.
Giovanni Jochum (PLD) è vegnì elegì quest onn dal Puschlav sco deputà en il Cussegl grond. Uss al èsi gartegià gia il proxim success tar il suveran.
Jochum ha gì dapi il 1993 diversas funcziuns en il concern d’energia Repower. Dal 1998 fin il 2016 è el stà commember da la direcziun da Repower. Il 2017 ha el confundà a Puntraschigna in’interpresa da revisiun e consultaziun d’interpresas ch’el presidiescha er.
Ch'il suveran ha gì questa giada ina tscherna a l'elecziun è era sa mussà en sia participaziun: 70,52% da las burgaisas ed ils burgais èn ids a l'urna.
RR actualitad 12:00+


text:
Teater a Sedrun, dumengia ils 16, ils 23 da schaner e Nossadunna da candeilas (2 da fevrer) allas 2 s.m. - La cameriera da Robespierre - Cumedia en 5 cats da Franz Heinrich Achermann, translatau da Toni Hendry; Societad da musica Sedrun e Chor viril Sedrun; reschia Toni Hendry
Teater a Sedrun
La societad da cant e musica da Sedrun han tradiziunalmein puspei attestau lur gronda e valenta capientscha dramatica en schar reviver silla tribuna la “Cameriera da Robespierre”. Pilver, il drama cuntegn in coc historic e dat in bi maletg dalla tresta revoluziun franzosa e gest perquei vala il toc gia enzatgei dapli. Il senn moral savess cuort esser quel: Tgi che cava la fossa als auters dat sez lien, quei che ti vul buca ch’ins fetschi a ti, fai mai als auters.
Igl autur dil drama ei in spiritual a nus fetg enconuschent, in renomau scribent e poet dramatic dil marcau da Basel. F. H. Achermann. – Il dirctur dalla gronda lavur spirtala e lingusitica dalla viarva romontscha e dalla biala prestaziun silla tribuna, signur scolast Toni Hendry, documentescha puspei danovamein sia capacitad demussada da siu temps el “Capitani Jaguar”. Il lungatg ei bials e culonts, l’acziun sin la tribuna viva spir humor, l’attenziun dils auditurs excellenta ed ils acturs prestan lavur cumpleta. – Bravo vus Svizzers animai da fideivladad e humor en grevas e trestas uras. Vus representeis il spert vivificont en quella cametschadad da rampins e faulsadad dalla revoluziun franzosa, nua ch’il meglier amitg tarmetteva siu meglier amitg sin la guillotina. Era als dus menaders franzos Robespierr e Danton nies grond cumpliment e bien success per las proximas producziuns.
Tgi che vul guder ina producziun da vaglia, medemamein era schar liber per in mument ils gnarvs dil rir, quel duei resalvar sia dumengia da Tscheiver per ina schlittada a Sedrun. Tuts bandunan la sala edificai e cuntentai.
th.
La cameriera da Robespierre 1938
Teater a Sedrun, dumengia ils 16, ils 23 da schaner e Nossadunna da candeilas (2 da fevrer) allas 2 s.m. - La cameriera da Robespierre - Cumedia en 5 cats da Franz Heinrich Achermann, translatau da Toni Hendry; Societad da musica Sedrun e Chor viril Sedrun; reschia Toni Hendry


text:
Derby cuntra Alta Badia
Ai 12.04.2010 él gnü sughé le derby La Val cuntra Alta Badia. La partida è jüda fora 1:2 pur i badioć, che se porta insciö a 4 punć dan da La Val che è segn quinti, cun na partida demanco. Da met man ne él nia ste granes ocajiuns da trames pertes. La prüma ocajiun á albü Sottara Freddy da La Val al 12° canche al se è azentré verso l’area tiran te porta, mo sön le portier y massa plan. La partida gnê plü co atra sugada a centrocampo. Al 20° él sté Rubatscher Florian che á trat fora en fallo dan l’area. La punizione è gnüda trata da Sottara Freddy mo che è jüda bun sura la traversa fora, sprecan insciö la occajiun da se porté in vantaje. Al 25° el gnü spo le goal dl Alta Badia. Al è gnü en cross dala pert ciampa, Tavella Giordan è ma ste bun dala spizuré cun le cé, purtan insciö fora traiettoria le portier da La Val Vallazza Merch.
Stampfer Matthias á insciö pudü apogé ite cun le cé le pal, portan insciö la süa scuadra in vantaje. Do le goal á La Val en pü subí le pressing dl Alta Badia, sura düt dai dui attacanti, Rossini Marco y Alfreider Roland. Insciö ne pudô nia le portier da La Val sughé fora cürt ai difensori mo messô tra sö i rinvii. Cui rinvii lunć se fajo en pü ert La Val, deache i badioć abina scialdi düt de testa. Le prüm temp se á stlüt jö sön le 0:1 pur l’ Alta Badia. Le secundo temp á La Val metü man bun. Ai è stá bugn da costruì aziuns, sura düt dales fasces sö, mo ruvan nia trep ala conclujiun te porta. Al 60° él spo ste Rubatscher Florian sön rigore che á purté La Val al pareggio. Le rigoré è gnü dé, sön na scbürla te area sön Rubatscher Florian, do en calcio d’angolo. Al 65° él Pescollderungg Manuel che fesc en palo esterno, cun en gran tiro al volo fora dl’area. Püch dedô él Sottar Freddy che mess gni baraté fora cun Verginer Franzi, deache al se á fat mé sön en contrasto dan area. La punizione che vegn dada a La Val èl Alton Alex (capitano) che tira püch sura fora, sprecan insciö l’ocajiun da purte in vantaje süa scuadra. Al 70° él Rubatscher Florian, le portier dl Alta Badia y en só difensore che se scontreia te area, pur furtüna ne él ste degügn co se á fat me. Le secundo goal pur i badioć vegn ince dan rigore al 75°. Te chesta ocajiun á La Val nia marché atira Pallestrong Damian sön na rimessa, insciö al podü crosse ite a mez, Alfreider Roland è ste bun da met jö le pal sön le pé. Valentin Elmar á purvé da til tó, mo al á abine le pé fajon insciö en fallo te area, che l’arbitro á udü, fischian le rigore. Stampfer Matthias se á tut in chesc iade la responsabilité da tra le rigore, tiran en bel rigore bas dlungia le palo a manderta ite. La Val á ćiamó purvé ala fin da recuperé almanco le pareggio. Sottara Stefan cun en gran tiro da lunć, mo che Agreiter Philipp è ste bun da paré. Al 85° él ćiamó Elzenbaumer Alex che è bun da salvé en pal che je bel fora, cun na gran giocada él bun da fa ji le pal dlungia le difensore ia, che le tol spo cun la man. Mo l’arbitro ne á nia udü y ne ti á dé nia insciö en rigore netto. La partida se röia sön le 1:2 pur l’ Alta Badia.
In cürt ćiamó les sostituziuns da pert dla scuadra da La Val.
Al 65° Verginer Franzi pur Sottara Freddy (che se á fat mé)
Al 70° Elzenbaumer Alex pur Frenes Michael
Al 75° Miribung Alexander pur Rubatscher Romeo
Al 80° Kaneider Denis pur Sottara Werner
Pur ciaré ala formaziun y la panchina clicca la foto in injunta.
Pur ciaré ales foto clicca. FOTO
Pur ciaré ala tlassifica y i resultać dles artres partides clicca. Resultać y tlassifica


text:
Tge far durant in di da malaura? Savens s’inscuntravan ins pli baud en l’ustaria per dar in scart troccas. Quai eran ils temps, cura ch’ins pudeva anc fimar brissagos e parisiennes en locals publics. Il Telesguard ha rimnà il 1982 insaquantas impressiuns dals trochists en in’ustaria a Rabius.
Dar troccas – in gieu per giuven e vegl
Durant il dar troccas èn ils giugaders cun corp ed olma vi dal gieu. In u l’auter auza magari schizunt la vusch, dentant senza malart. Il gieu da troccas è in gieu plaschaivel ed interessant. Durant il tschintschar vegn magari era ditg tschagulas. Il gieu mantegn la buna memoria e promova il contact tranter giuven e vegl.
E nua vegnan las cartas da troccas producidas? Ils Cuntrasts da la Televisiun Rumantscha ha visità il 1996 la manufactura a Schaffusa e discutà cun ils trochists davart lur fascinaziun dal gieu.
Las reglas da dar troccas
Las troccas èn partidas en 4 colurs: bastuns, spadas, rosas e cuppas. Vidlonder vegnan las 21 troccas, ils trumfs. Ed in ch’ins na dastga betg emblidar: la carta da joker, il nar.
Explicaziuns davart il gieu da troccas avevi dà en l’emissiun Cuntrasts il 2005:
Cura quater ein ensemen che capeschan bein il giug, gleiti ein els lu perina, giogan troccas ch’ei dat fiug.
Tarot – leger ord las cartas
Troccas è il pled per il gieu da troccas. Sch’ins discurra da tarot, lura vai per leger ord las cartas. Per exempel l'agen destin u tge ch'il futur porta. Cardientschas blauas u betg? A quella dumonda aveva Anna Ratti dà pled e fatg en l’emissiun Scuntrada dal Radio Rumantsch il 1993:
RR actualitad 11:00


text:
Digitip – Il telefonin prelegia
- Glindesdi, 26.12.2016, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 26.12.2016, 10:15, RTR
Nus duvrain il telefonin per bleras chaussas: telefonar, fotografar, sriver sms, guardar vidos e.u.v. I dat dentant funcziuns che betg tuts enconuschan. Ina da quellas è che noss telefonin po preleger texts.
En bleras situaziuns na pudain u na dastgain nus betg utilisar noss telefonin – per exempel cun ir cun auto. Lura fissi bun sche nus pudessan tadlar in text empè da leger el. Questa funcziun è dentant era in bun servetsch per persunas che na vesan betg pli uschè bain.
Questa funcziun porschan telefonins dad Apple sco era Android.
iPhone
Tar in iPhone per exempel èsi d'activar la funcziun en las configuraziuns:
Allgemein > Bedienungshilfen > Sprachausgabe -> Auswahl sprechen e/u Bildschirminhalt sprechen
u
Allgemein > Bedienungshilfen -> Auto-Text vorlesen
Android
Tar in apparat cun Android funcziuna quai in pau auter. Sut configuraziuns:
Eingabehilfe (u era num Bedienungshilfen)> Talkback -> Talkback ein.
Talkback po preleger e declerar tut quai ch'è da vesair sin il pitschen visur.
Tant Android sco era iOS han bleras bunas funcziuns per persunas cun in impediment da vesida. Sch'ins cumpareglia in zichel ston ins dir che liPhone ha dapli pussaivladas. Oravant tut la funcziun «Siri». Siri è in grond agid per persunas che na vesan betg bain.


text:
Cun l’organisaziun «Onward Together» vul ella animar umans da s'engaschar politicamain e da far resistenza cunter il president dals Stadis Unids, Donald Trump.
«Onward Together» veglia animar persunas da s'engaschar, s'organisar e cunzunt candidar. Quai ha communitgà Hillary Clinton via Twitter.
Sin la pagina d'internet da sia nov'organisaziun vegn regurdà al fatg che Clinton ha survegnì il november passà prest 66 milliuns vuschs – pia dapliras che Trump. Tuttina ha ella pers las elecziuns dal president cunter il candidat dals republicans.
RR novitads 06:00


text:
Dacurt è vegnì enconuschent ch'il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli (PCD) aveva dumandà l'Uffizi federal per ambient per ina analisa da l'iniziativa che vul abolir la chatscha speziala en il Grischun. Il BAFU aveva respundì ch'el valiteschia l'iniziativa sco valaivla. Questa posiziun n'ha Mario Cavigelli dentant betg preschentà a la cumissiun per ambient, traffic ed energia. El haja valità quest document sco betg uschè relevant, ha ditg Cavigelli avant in'emna ad RTR.
«Jau ma perstgis tar la cumissiun e tar il Cussegl grond»
Oz è Mario Cavigelli sa perstgisà per ses agir. El haja valità fauss la situaziun ed avess stuì infurmar la cumissiun davart la posiziun dal BAFU, uschia Mario Cavielli en ses pled uffizial en il Cussegl grond. El ha dentant era accentuà ch'el n'haja mai vulì zuppentar insatge u manipular la discussiun.
Naginas consequenzas
La cumissiun ha condemnà vehementamain l’agir dal cusseglier guvernativ. Quai ha il president Walter Grass (PBD) accentuà en sia replica sin la perstgisa dal cusseglier guvernativ. Ils commembers da la cumissiun han dentant acceptà la perstgisa.
Era la PPS ha engrazià a Mario Cavigelli per ses pleds sincers ed averts. Il schef da fracziun Jan Koch aveva smanatschà cun ina PUK - ina cumissiun che duai investigar en chaussa. Cun la perstgisa saja questa pretensiun dentant giud maisa, uschia Jan Koch.
Chatscha speziala vegn avant il pievel
Cunquai ch'il Tribunal federal a Losanna ha decis che l'iniziativa che vul abolir la chatscha speziala na cuntrafa betg al dretg federal, sto quella vegnir en votaziun. La regenza haja ussa in onn temp per preschentar in messadi al Cussegl grond, ha declerà Mario Cavigelli la mesemna. Concret sto quai succeder enfin il pli tard ils 29 da november 2018. La regenza grischuna veglia dentant far vinavant e tractar tant pli spert l'iniziativa.
RR novitads 10:00


text:
Trais umens hajan sajettà sin ina gruppa da policists en vischinanza dal Munt dal Tempel, ha communitgà la polizia. Sin quai hajan ils policists sajettà enavos. Tar la sajettada sajan trais policists sa blessads. Ils trais attatgaders sajan vegnids sajettads giu.
Dapi l’entschatta da l’unda da violenza avant stgars dus onns èn morts var 300 Palestinais e passa 40 Israelians tar attatgas sumegliantas.
Il motiv per l’onda da violenza è ina dispita davart ils dretgs d’utilisaziun dal Munt dal Tempel a Jerusalem, che è sontg per Muslims e Gidieus. La violenza vegn però era sustegnida da la frustraziun dals Palestinais davart l’occupaziun israeliana.
RR novitads 9:00


text:
Arkànsas
'L Arkànsas (da 'l 1881 a s lèś /ˈɑrkənsɔː/ in ingléś a 'l pòst 'd /ɑːrˈkænzəs/, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s cata in dal sud dla nasiòṅ e ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1836. Al mùcia sù dagnóra tri migliòṅ 'd abitànt (77.0% ad biànc e 15.4% ad négar, dat dal 2010) par na superfìsi ad 137.733 km².
La sò capitàl, e sità più granda, l'è Little Rock cun Fort Smith, Fayetteville e Springdale atri sità impurtànti. Al sò mòt in latìn 'l è „Regnat populus“ (A réggna 'l pòpul) mént'r i sò scutmàj i èṅ „The Natural State“ (Al stat dla natùra par via di sò sinquànta-dū parc statài e dal National Park Service) e „The Land of Opportunity“ (La tèra dgl'ucaśiòṅ).
Al cunfìna a nòrd c'n al Missouri, a nòrd-èst c'n al Tennessee, a sud-èst c'n al Missisìpi, a sud cun la Luiśiàna, a sud-òvest c'n al Tèxas e a òvèst cun 'l Oklahoma.
'L è divìś in stanta-sic cuntèi e in sincsènt-òṅ cumùn e, cum anc p'r al stat dal Kànsas, al ciàpa 'l sò nóm da na tribù 'd indiàṅ ciamâ Kaw o Kansa.
Dòp la secónda guèra mundiàla al presidènt di Stat Unî Dwight D. Eisenhower 'l è stâ custrét a far la vóś grôsa chè p'r impedìr ch'al guvernadōr Orval E. Faubus al druìs la Guàrdia Nasiunàla par tgnir fóra da 'l scōli i studènt ad culōr. 'L Arkànsas 'l è 'n stat ch'l à sèmpar vutâ a dèstra in dgl'elesiòṅ p'r al presidènt di Stat Unî, in sèrt pòst i republicàṅ i èṅ rivâ a ciapàr anc al 90% di vōt, a part i an ad Bill Clinton (1992 e 1996), candidâ dal pòst esénd nâ a Hope, e 'd Jimmy Carter (1976), sudìsta anc lò. Al sò guvernadōr, da 'l 2015, 'l è 'l republicàṅ Asa Hutchinson.
Al 40% dal teritòri d'l Arkànsas 'l è divìś in sit ad trénta-tri biólchi e mèś a 'l incìrca 'd grandésa mèdia in du a s cultìva 'l riś (cal stat chè 'l è 'l prim prudutōr di Stat Unî), cutòṅ (sèst pòst), sòja, graṅ e òrś. Anc 'l alevamènt ad pui, ad nàdar e 'd bucàci 'l è dimóndi śvilupâ chè ma a gh'è da dir che sōl al 3% dla pupulasiòṅ l'è impgnàda in agricultùra. L'indùstria dla carta e dal légn l'è la quàrta più impurtànta dal paéś. A far data da 'l 2014, 'l Arkànsas 'l à tacâ a ès'r al stat più a bòṅ marcâ in du vìvar. Al sò tas ad diśucupasiòṅ, in d'l Avrìl dal 2013, 'l éra dal 7,5%.


text:
Gia suenter ils emprims mais en Svizra saja surtut ina chaussa sa verifitgada: ils Svizzers e las Svizras sajan definitivamain ospitants. Che quai na saja betg il cas, sco i vegnia ditg adina puspè en l'exteriur, saja propi mo in pregiudizi, uschia Gerhard Walter.
Ils emprims mais en uffizi ha Gerhard Walter surtut lavurà vi da la nova strategia per la destinaziun. Suenter 10 onns vul l'organisaziun da turissem numnadamain ir sur ils cudeschs. En in process dad «Open Innovation» nua che tut ils interessads sco era ils turistichers pon sa participar, duai la nova strategia vegnir elavurada durant ils proxims mais.
Marca veglia en nov vestgì
La veglia strategia da duas marcas duai era esser la nova strategia, tradescha Gerhard Walter entant. Ina marca da San Murezzan ed ina marca da famiglias Engiadina. Las marcas duain dentant survegnir ina nova furma. Co è dentant anc avert, resultats possian ins spetgar il december. Gia il schaner duai la nova strategia lura ir in vigur.


text:
Il glindesdi e mardi cuntinua il cussegl naziunal cun la politica d’energia da l’avegnir. Tar la lescha federala davart la reconstrucziun e cumplettaziun da la rait electrica tracta il parlament er dad ina spezia da garanzia da cumpra per forza vendida dad ovras idraulicas.
Auters temas èn las prestaziuns supplementaras, la posta, il secret da bancas u en la segund‘ emna la prolungaziun dal servetsch da l’armada svizra Swisscoy en il Kosovo. Vers la fin da la sessiun vegn a discutar il Cussegl dals chantuns la segunda etappa da la strategia d’energia 2050 – quella ch’il Cussegl naziunal ha gia laschà ir da l’aua giu.
RR actualitad 11:50


text:
Percursc naturalistics
Percurs naturalistich „Tru di Lersc“ a San Ciascian
Le tru conesciü sciöche „Tru di lersc“, che passa danter i lüsc de Rüdeferia y Rü sura le paisc da San Ciascian, rapresentëia na pert dl confin dl parch natural y é gnü arjigné ca sciöche percurs naturalistich: staziuns interatives cun informaziuns, retrac, ilustraziuns y jüc atirëia l’atenziun di vijitadus. Pian ia da un di dui lüsc pon fá le tru te trames les direziuns. Le tru é plü o manco n chilometer lunch y n’é nia sfadius, porchël él adaté dantadöt por families cun mituns. Al á döes staziuns cun informaziuns generales y set staziuns cun informaziuns spezifiches.
Le tema prinzipal dl percurs é les sorts desvalies de contrada, che é gnüdes a s’al dé cun le laur y l’anuzamënt estensif dla porsona, sciöche i pra y les pastöres ti larjëis, o ince i bosć y i rüs cun sües carateristiches naturales y culturales.
L’atraziun prinzipala dl Tru di lersc é le morin dl lüch de Rüdeferia. Chësc é indô gnü metü en funziun dal’Assoziaziun Turistica y dal Comun de Badia cun n contribut finanziar dl Ofize Parcs naturai y metü sot a sconanza sciöche n bëgn cultural. Al funzionëia ala perfeziun y po gní metü a jí d’isté, canche l’Assoziaziun Turistica organisëia escurjiuns cun n acompagnadú.
- La cherta dl percurs naturalistich „Tru di lersc“ da desćiarié en PDF (grandëza: 0,78 MB)
Percurs naturalistich Lech de Toblach
Le percurs naturalistich incër le Lech de Toblach tol ite önesc staziuns y inviëia pici y gragn da descorí la natöra. I vijitadus ciafa informaziuns menüdes sön la flora, la fauna y la geomorfologia dl raiun. Pro n valgönes staziuns pó i vijitadus ince desmostré sües capazités pratiches: che ti é pa da descorí i pa dla staziun nr. 4, depënc jö aposta por i ascogne, ponsan a sciöche i tiers fej da s’ascogne? Pro la staziun nr. 9 mësson indere avëi forza da trá salc. Chiló él da fá gara cun i abitanc dl bosch por odëi chi che tira le salt plü lunch. Che davagnará mo?
Deach’al é un di püc raiuns tömi che é ciamó restà te nosta provinzia, é le Lech de Toblach conesciü dantadöt danter i amisc di vicí. Tratan la migraziun di vicí da d’aisciöda y da d’altonn pón ince odëi val’ vicel migradú ch’an vëiga zënza ma dër dainré. La roda dl lech é plü o manco dui chilometri y mez lungia, an vá na te picia ora.
- La cherta dl percurs naturalistich „Tru di lersc“ da desćiarié en PDF (grandëza: 0,98 MB)
Tru didatich „Maitequellen“ a Braies
Le tru didatich che é plü o manco n chilometer y mez lunch, condüj te un di plü bi posć da fontanes de nosta provinzia. Sön na gran spersa da plan flocorëiel ega fora de n gröm de büsc, che forma spo de te pici rüs y s’abina sö chiló y ailó te lagosc. A dötes les fontanes adöm i vëgnel dit „Maitequellen“.
Do la sëmena nr. 37 él gnü cherié n tru didatich cun nü punc d’informaziun sön aspec desvalis che á da nen fá cun l’argomënt „ega“.
Naturerlebnisweg "Tru dal'ega"
Le Tru dal’ega é na spazirada renfrescanta y codüj aper dl rü pian ia dala Ciasa dl Parch natural a Al Plan cina alea feter 40 fontanes, che rogor dal terac dl boschvërt dlungia le Le dla Crëda, y da dailó ales cascades de Ciastlins y ala fontana misteriosa "Ega de San Vi". Tofles metüdes sö cun cura, cunta la verité dl elemënt ega a pici y gragn escurjionisć. An pó imparé tröp sön la flora y la fauna dl rü y de sües spones.


text:
Angelino Alfano
L'Angelino Alfano (Agrigento, 31 de ottober del 1970) l'è on politegh e avocatt italian.
El s'è laureaa in Giurisprudenza a Milan, e l'ha scominciaa la soa cariera politega con la DC. In del 1994 el passa con Forza Italia. In del 1996 el vegn eleggiuu in de l'Assemblea Regional Siciliana, e in del 2001 a la Camera di Deputaa, per vess poeu confermaa anca in del 2006 e in del 2008. In del 2008 el vegna nominaa minister de la Giustizzia (el pussee gioven de la storia republicana), carega mantegnuda fina al luj del 2011. In quell ann el vegna nominaa primm segretari de il Popolo della Libertà.
In del 2013 l'è nominaa Minister de l'Intern in del governo Letta. Quand che 'l Berluscon el vegna condannaa per coruzzion, el decid de segutà a sostegnì Letta e inscì el fonda, insemma cont i olter minister del PdL, on partii ciamaa Noeuv Centerdestra. El conserva la soa carega anca in del governo Renzi e 'l vegn Minister di Affar Forest in del governo Gentiloni.


text:
Numnasontga
- Mesemna, 1.11.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 1.11.2017, 8:40, RTR
Per ils ins «Sontg Vilan» e di da far cumissiuns, per ils auters in firà catolic cun ina lunga istorgia e tradiziun.
Dis per sa regurdar als morts hai gia dà en l'antica. Dis en memoria dals sontgs a partir dal temp medieval. Il firà da Numnasontga va lura er enavos sin il teolog dal temp medieval Alcuin. Introducì il firà per l'entira baselgia dal vest ha papa Gregor IV l'onn 835.
Numnasontga vala sco firà uffizial en divers pajas en l'Europa. P. ex. Belgia, Luxemburg, Italia, divers Bundesländer da la Germania u er en l'Italia e l'Austria. Quai be per numnar intgins exempels.
In firà cun divers usits
En ils pli blers lieus vegnan ornadas las fossas e plazzadas chandailas per ils morts. Il sa regurdar als morts che fiss atgnamain pir ils 2 da november (Di da las olmas) vegn savens cumbinà cun il di liber da Numnasontga.
En la Germania dal Sid datti però er l'usit che padrin e madritscha da craisma regalan al figliol u a la figliola ina sort paun, in zic sco tarschola, cun si flocs da tschigulatta.


text:
Igl è stà tut auter ch’ina controlla da rutina. La polizia è vegnida clamada mesemna saira curt suenter las 21:00 pervi da disturbis tras canera. Sin in parcadi datiers dal Welschdörfli ha in um ed ina dunna gì ina dispita. La polizia ha empruvà d’intermediar. La situaziun sin il parcadi da la Stadthalle è alura per part escalada. Perquai ha in policist lura stuì sajettar in sajet da segirtad envers la terra.
Il pledader da la procura publica dal chantun Grischun, Claudio Riedi, ha confermà ad RTR in rapport da la gasetta Blick.
Blessads n'ha quai dà nagins. Il pèr è vegnì arrestà ma suenter curt temp puspè laschà en libertad. La procura publica dal chantun Grischun investighescha en quest connex.
RR actualitad 15:00


text:
L'Airbus A330 da la Swiss è intginas uras suenter ch'el era partì cun quatter uras retard vers New York puspè turnà a Turitg. Quai pervia da problems cun in propulsur.
Pausa sfurzada
La maschina cun 232 passagiers era gist suenter il start però memia greva per sa tschentar. Cunquai che quest tip d'aviun na po però betg dar giu carburant, ha l'aviun uschia stuì star tschintg uras en l'aria per arder la quantitad correspundenta cherosin. Uschia è la maschina ch'era partida a las 21:00 da Turitg a las 02:00 puspè sa tschentada al eroport da Kloten a moda segira.
Swiss
La Swiss posseda ina flotta da 90 aviuns e maina tras radund 400 sgols per di. En in onn sgolan damai radund 17 milliuns passagiers cun la Swiss.
Tenor la Swiss n’haja dà nagin privel per ils passagiers. Els han pudì passentar la notg en hotels a Turitg. Che la Swiss stoppia interrumper sgols pervia da tals problems è tenor atgnas indicaziuns «fitg rar».
RR novitads 06:00


text:
Pervi dals blers students ha l’Universitad da Berna construì novs edifizis e dus ulteriurs projects da construcziun èn en planisaziun. A Son Gagl datti 8'600 students. Tenor il rectur hai però mo plaz per 5'000. Ins sa gidia cun provisoris. L'engrondiment da l'Universitad da Son Gagl HSG duai custar 160 milliuns francs. Er autras universitads dovran dapli plaz.
Il motiv principal per las universitads d'engrondir lur infrastructura è la furmaziun terziara. Questa via saja fitg populara, di Martin Fischer dal Secretariat da stadi per la furmaziun, perscrutaziun ed innovaziun. La via terziara cumpiglia sper l'universitad er las scolas autas spezialisadas e la furmaziun superiura.
RR novitads 09:00


text:
La chasa da las religiuns e per dialog da culturas a Berna
- Dumengia, 20.12.2015, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 20.12.2015, 8:06, RTR
Avant in onn han otg differentas cuminanzas religiusas fatg midada. Ellas èn idas a star ensemen sut in tetg, en la chasa da las religiuns e per dialog da culturas, sin il Europaplatz a Berna. Dapi lura emprovan las cuminanzas, ils responsabels, ils giasts e visitaders da viver ensemen e da pratitgar lur cretta in sper l'auter. Quai na va betg senza conflicts e cumpromiss - per exempel era quel da na betg festivar Nadal.
Il predi da questa dumengia fa Anja Felix-Candrian.
Redacziun: Chatrina Gaudenz
Contribuziuns
-
Predi dad Anja Felix-Candrian


text:
Jahzel Casanova Talamantes è ida ina saira cun sia collega a Glion en sortida. En ina bar ha ella emprendì d'enconuscher Patrick. Suenter mo in'emna han els stuì prender cumià in da l'auter. Ella ha cuntinuà ses viadi tras l'Europa. Ma avant che turnar en sia patria, è ella anc s'annunziada ina giada tar Patrick.
Mantegnair ina relaziun sin lunga distanza na saja betg adina stà uschè simpel. Els han communitgà bler per mail e telefon. Insacura saja quai stà cler, ch'els stoppian midar insatge.
Els han decidì da maridar ed ella è vegnida en il Grischun. Bandunar sia famiglia sajà stà fitg difficil. Ses nov dachasa a Dardin plascha ad ella fitg bain. La vita quà saja schon fitg differenta cumpareglià cun la vita en la citad da Mexico, ina citad cun plirs milliuns abitants.


text:
Jesolo
Jesolo (en vèneto: Jèxoło; en latì: Equilium) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Venésia. El g'ha presapóch 23.465 abitàncc, 'na superfìce de 95 km² e 'na densità de 247 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cavallino-Treporti, Eraclea, Musile di Piave, San Donà di Piave, Venezia.
Ol paìs l' se tröa sö i rìe del fiöm Sile.
La part söl mar de Jesolo l'è ciamàda Jesolo Lido e Lido de Jesolo e l'è ché che i se tróa i spiàge e i albèrgh, che i è isé tacc de rènt ol Lido ü bel tòch piö grant del paìs.


text:
Ad in festival van ins pervia da la musica, u ils collegas, u per far tenda. Ma per il mument tutga tar festivals era tiers ch'ins ha qua u là da dar in sguard sin ils gieus da ballapè. Cunzunt sche ils Svizzers giogan. Uschia hai era dà al Open Air Sur l'Aua pliras televisiuns per guardar il gieu Serbia cunter Svizra.
Open Air Sur l'Aua Ballape - era al Open Air Sur l'Aua
Il venderdi saira hai dà ina cumbinaziun da ballape e musica a Casaccia. Suenter la victoria svizra han ins pir da dretg pudì far festa.


text:
Tranter ils 21 da schaner ed ils 8 da favrer 2017 ha in luf stgarpà passa 40 nursas en la Leventina (TI) en la Bregaglia ed en il Mesauc. En trais cas ha il luf pudì vegnir identifitgà a Stampa, a Faido, ed a Cama, entras analisas geneticas. Igl è il luf M75.
Ina lubientscha per sajettar in luf po vegnir dada lura cura ch'il luf procura per donns considerabels vid animals da niz. In donn considerabel è lura avant maun cura ch'il luf stgarpa entaifer d'in mais dapli che 25 animals en ses territori, schebain che mesiras da protecziun per ils muvels èn vegnidas pigliadas. Donns che capitan sin il territori da dus differents chantuns ston las autoritads giuditgar communablamain. Il sajettar sto nizzegiar a la prevenziun d'ulteriurs donns als animals da niz.
Ils dus chantuns Tessin e Grischun han uss decidì communablamain da sajettar il luf M75. Questa lubientscha è dentant limitada sin 60 dis.
Grev da sajettar quest luf
Il grev vid la chaussa da sajettar quest luf M75 è ses sa cuntegnair tipic d'in luf che n'è betg staziunà. Quai munta numnadamain ch'el sa mova svelt e sur grondas distanzas. I saja perquai er pussibel che quest luf saja responsabel per las nursas stgarpadas ils 18 da favrer a Trun. L'agir intenziunà e planisà saja numnadamain consistent cun quel dal luf a Cama e Faido. Ord quest motiv vegn numnadamain sper il Mesauc e la Bregaglia er cumpiglià la Surselva en il perimeter per sajettar il luf.
WWF deplorescha la decisiun
Il WWF Svizra deplorescha la lubientscha da sajettar il luf M75. Els n’hajan dentant anc betg decidì sch’els veglian sa dustar cunter questa decisiun. Quai ha il WWF Svizra confermà sin dumonda dal schurnal regiunal da radio SRF.
Els studegian ussa l’argumentaziun dals chantuns Grischun e Tessin – ed era quant bain che las nursas eran protegidas. L’emna proxima vul il WWF decider sch’el vul cumbatter la lubientscha da sajettar il luf M75 u betg.
RR novitads 15:00


text:
A partir dal 1986 enfin il 2000 vegniva il rument da chasa da la Surselva transportà en la deponia Plaun Grond tranter Glion e Rueun. Circa 120'000 m3 rument sa chattan dapi lura en la deponia. E dapi quai mument produceschan bacterias en il rument il gas metan.
Quai gas vegniva pli baud transportà tras bischens a l'ur da la deponia e simplamain brischà, perquai ch'il gas è nuschaivel per la natira. Dapi ch'il sistem da bischens ha dentant stuì vegnir renovà, vegn quai gas nizzegià per stgaudar ina halla da la deponia ed era per producir in zic energia electrica.
Quant ditg che las bacterias produceschan anc, n'è betg cler
Actualmain vegn producì en la deponia veglia 15 enfin 20 m3 metan per ura. Quai èn 10 giadas pli pauc che l'entschatta. Tenor il manader da la deponia Conrad Lutz n'èsi betg pussibel da dir, quant ditg che las bacterias produceschan anc metan.
RR actualitad 11:00


text:
Per survegnir il label «Family Destination» sto ina destinaziun avair ina fitg buna purschida per famiglias cun uffants. Per exempel cun ina plazza da giugar ed ina tgira d'uffants. Vitiers vegn almain in hotel cun fitg bunas prestaziuns u ina quota d'abitaziuns da vacanzas d‘almain 20% che correspundan als basegns per uffants. Passa 20 puncts ston vegnir ademplids, tranter auter vai era per la segirezza dals uffants.
Otg lieus dal Grischun han il mument il dretg da far reclama cun il label, ch’onurescha lieus spezialmain adattads per famiglias.


text:
Latiers vul la dretgira dumandar fin 90 perditgas e sclerir sche l'elecziun dal president sto vegnir repetida cumplettamain u parzialmain.
Il candidat da la FPÖ, Norbert Hofer, aveva pers l'elecziun cunter il candidat dals Verds, Alexander Van der Bellen. Quai però cun ina differenza da sulet 31'000 vuschs. La FPÖ ha però localisà numeruas irregularitads tar l'elecziun ed uschia purtà plant en in document da 152 paginas. La FPÖ crititgescha principalmain ch'i saja vegnì fatg sbagls en connex cun la dumbraziun da las vuschs ch'èn vegnidas per posta.
RR novitads 17:00