text:
Suenter lunga discussiun davart la revisiun parziala da la lescha davart l’allontanament e la purificaziun da las auas ed il reglament correspundent ha il cussegl da vischnanca da Mustér approvà quel cun 12 gea e 3 na. Entras la revisiun s’augmentan las taxas per 50%. Quest augment dovri per evitar ch’il manaschi da la serenera ed il mantegniment na fetschia betg sco ils ultims 13 onns vinavant deficits. Cun l’augment pon ils custs da manaschi vegnir cuverts ed igl è pussaivel da far las investiziuns necessarias en l’infrastructura. L’augment vala gia per quest onn.
Grondas investiziuns
Tant la serenera a Raveras sco era la chanalisaziun ston vegnir sanadas. Vitiers vegn ch’igl è era da far ponderaziuns da construir sereneras per Cavardiras e Pardomat. En tut vegn calculà en ils proxims onns cun investiziuns da 3 milliuns. L’augment gida dentant mo a media vista. A lunga vista vegn ins probabel anc ina giada a stuair auzar las taxas uschia ha la suprastanza infurmà il cussegl.
Illuminaziun dal vitg
Perquai ch’il temp èra pulit avanzà è il credit per il remplazzament da l’illuminaziun dal vitg n’è betg vegnì tractà. Il credit da 480’000 francs per remplazzar l’illuminaziun ch’è en ils onns vegn tractandada en il proxim cussegl.


c: text/html

text:
Val de Bregn
La Val de Bregn (anca Val de Blegn; parnonzi locai: [vɑl da breɲ] a Lontega, [val da breɲ] a Semion; Valle di Blenio in Italian; Val da Blegn in Romancc; Palenzertal o Bollenztal in Todesch storegh) l'è üna val dal Cantun Ticin.
La tö part al grup di Alp Lepontin e l'è traversada dal Ticin de Bregn, ün di affluenc püssee impurtanc dal Ticin. La cunfina a nord e a est cunt i vai di Grigiun (la Surselva e la Calanca), cunt la Val Riviera a sud e cunt la Leventina a ovest.
I abitanc de la val i se ciamen bregnin.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Val de Bregn la se troeuva strengiuda in tra la vall del Tesin a ovest (per vess pussee precis, la Leventina e la Riviera) e la Val Calanca a est. L'è traversada del fiumm Brenn (che in dialett l'è ciamaa anca tesin, in del sens de "gran fiumm"). In tra i sotta-vai pussee important a gh'è la Val Malvaja e la Vall de Camp. A nord a gh'è la Surselva (Canton Grison). Vun di giov de montagna che se troeuven in tra i dò vai l'è la Greina.
In tra i montagn pussee important de la vall a cuntom:
On alter pass proppi important a l'è quell del Lucmagn, che l'è staa doperaa on mucc de voeult in del passaa.
Paes de la Val de Bregn[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del pont de vista politegh, al dì d'incoeu la Val de Bregn l'è on distrett del Canton Tesin, e la gh'ha trii comun: Aquarossa, Bregn e Sarravall.
Quei trii comun chì gh'hann on mucc de frazion, che fin a on quai ann fa eren anca lor di comun. I paes pussee important de la vall a hinn:
- Aquarossa
- Bregn
- Sarravall
Lenguagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Compagn de tutt el Canton Tesin, anca in de la Val de Bregn la lengua offiziala l'è l'Italian. La lengua local inveci l'è 'l lombard. In particolar, el dialett local a l'è de tipo alpin, e l'è puttost conservativ. El dialett bregnon el gh'ha on status litterari ben pussee vegg respett ai alter parlà tisines, perchè l'era drovaa de on grupp de poeta 'me lengua convenzional de l'Accademiglia dra Val de Bregn, comandada (in tra i alter), del pittor Paol Lomazz.[1][2]
Religion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Val de Bregn la se troeuva dent a la Diocesi de Lugan. Per on bell poo de temp, però la s'è trovada sotta l'Arcidiocesi de Milan e, per 'sta reson, anch al dì d'incoeu in de la vall la se fa la messa cont el rit ambrosian. Donca, l'è voeuna di tre vai ambrosiann del Canton Tesin.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Canton Tisin
- Distrett de Bregn
- Tesin de Bregn
- Dialett de la Val de Bregn
- Accademiglia de la Val de Bregn

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Champs da giuvenils
Ils champs chantunals da giuvenils èn fitg appreziads, perquai ch'els èn fitg favuraivels grazia a subvenziuns federalas e chantunalas e perquai ch'els vegnan manads en moda cumpetenta da persunas flexiblas ed innovativas che han fatg la scolaziun da Giuventetgna+sport (G+S).
Ils champs da sport vegnan purschids dals uffizis da sport dals chantuns Appenzell Dador, Appenzell Dadens, Glaruna, Grischun, Schaffusa, Son Gagl, Turgovia, Turitg e dal principadi da Liechtenstein. En noss champs da sport stat la scolaziun sportiva en il center. Per che tuts possian far progress, vegnan mintgamai furmadas gruppas cun giuvenils pli u main tuttina ferms. Ultra dal punct central "sport" sa stentan nossas manadras e noss manaders da G+S er da concepir in program accumpagnant varià, uschia ch'in champ plain aventuras resta adina en buna memoria.
Da las participantas e dals participants vegni spetgà ch'ellas ed els s'adatteschian a la vita da champ e da gruppa ed observian en spezial las reglas dal champ, sajan pronts d'absolver plain motivaziun il program da sport e surpiglian en moda conscienziusa lavurs pli pitschnas.
Jugendsportcamp Biathlon und Skilanglauf vom 7. - 11. 03.2022 in Lenzerheide


text:
Diesch emans avant las elecziuns preschenta Martin Schulz ils plans per il futur da la Germania. Sco prioritads ha Schulz definì las investiziuns statalas, dapli giustia e dapli Uniun europeica.
Jau vi esser in chancelier che prenda a maun ils problems.
I dovria in minimum d’investiziuns per mantegnair la substanza dal pajais e per preparar quel per il futur, ha ditg Schulz. Cun ses program spera il candidat da l’SPD da far bun il retard dals socialdemocrats en vista a las elecziuns dal parlament tudestg.
«Deutschlandportal»
Plinavant vuless el svelt pussibel crear in portal digital per la Germania. El veglia ch'il stadi giaja online e quai 24 uras a di, set dis ad emna. E quai project na duai betg vegnir realisdas insacura main entaifer ils proxims tschintg onns.
Las elecziuns dal Bundestag èn ils 24 da settember.
RR novitads 14:00


text:
Lavurs
Elavuraturas ed elavuraturs da lain lavuran en interpresas da la construcziun en lain u da l’industria da lain. Els elavuran la materia prima lain a fabricats ed elements da construcziun. En questa furmaziun da basa vegn differenzià tranter ils dus accents da scolaziun industria resp. manaschi e construcziun. Tut tenor l'accent elegì sa differenzieschan las lavurs.
Elavuraturs da lain cun l'accent industria lavuran en manaschis da splanar, manaschis per elements prefabritgads u resgias. Cun agid da maschinas grondas fan els per exempel or da bists travs, aissas u lattas da differenta lunghezza, ladezza e furma. Els pacheteschan ils fabricats da lain tenor incumbensa, als magasineschan ed als transportan a moda professiunala.
Elavuraturs da lain cun accent manaschi e construcziun lavuran per exempel en manaschis da construcziun en lain u lainarias. Els sustegnan teams che produceschan entiras construcziuns or da travs, aissas u lattas. Els gidan era da montar ils elements da lain sin il plazzal e d'eriger ils tetgals.
Elavuraturs da lain lavuran cun maschinas ed utensils a maun u maschinas staziunaras, e quai a moda segira ed effizienta. Maschinas staziunaras èn per exempel maschinas da splanar, resgias radundas, maschinas da stgavorgiar u resgias circularas. Tar las maschinas ed ils utensils a maun tutgan p.ex. resgias a motor, fresas a maun e maschinas da mular.
Durant la lavur resguardan elavuraturs da lain las prescripziuns da la protecziun da l’ambient, da la protecziun da la sanadad, da la segirezza da la lavur e da la prevenziun d’incendis. Els enconuschan ils privels en lur professiun e protegian sasez e lur collavuraturs cun resguardar las prescripziuns da segirezza, cun prender mesiras en connex cun la prevenziun d’incendis e cun purtar l’equipament da protecziun persunal.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 23-8-2010 (stadi dal 1-1-2018)
Durada
2 onns
Accents
- industria
- manaschi e construcziun
Furmaziun en la pratica
En in'interpresa d’elavuraziun da laina
Furmaziun en scola
1 di l'emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- lain, guaud e branscha
- producziun
- segirezza da la lavur, protecziun da l’ambient, protecziun da la sanadad, prevenziun d’incendis
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Diplom
Attest federal professiunal "elavuratur / elavuratura da lain AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada cun pretensiuns da basa
Pretensiuns
- inschign manual
- imaginaziun dal spazi
- enclegientscha tecnica
- fitg buna abilitad da lavurar en in team
- sanadad robusta
- forza corporala e movibladad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco era da l’Associaziun da la Construcziun en lain Svizra e da l'industria da lain Svizra
Attestat federal da qualificaziun AFQ
Elavuraturs da lain AFP pon frequentar suenter il diplom ina furmaziun scursanida da basa sco resgiader en l’industria da lain AFQ u lainari AFQ (cumenzament el segund onn dad emprendissadi).
Suenter han els las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco lainaris AFQ resp. resgiaders AFQ.
Cundiziuns da lavur
Elavuraturs da lain lavuran en interpresas da la construcziun en lain u en la branscha da resgias, en manaschis da colla, da splanar, d’aissas, da palettas u d’impregnar sco er en la construcziun cun lain collà e fabricas da saiv.
Ulteriuras infurmaziuns
Construcziun en lain Svizra
Schaffhauserstr. 315
8050 Turitg
Tel: 044 253 63 93
URL: www.holzbau-schweiz.ch
Industria da lain Svizra
Mottastrasse 9
3000 Berna 6
Tel: 031 350 89 89
URL: www.holz-bois.ch


text:
Plinavant sa retarda il project per la construcziun d’ina nova chasa da parcar. Sco quai che Johann Gruber, il chanzlist da Vaz ha ditg sin dumonda da RTR, dettia uschia 1,6 milliuns francs damain investiziuns per l’auter onn. L’emprim duessan ussa vegnir fatgas las correcturas. Quellas vegnan preschentadas a la sesida dal cussegl communal extraordinaria dals 17 da november. La radunanza communala che tracta silsuenter il preventiv adattà, è vegnida spustada sin ils 18 da december.
Nagin «shopping» da Nadal
Plinavant ha il cussegl communal da Vaz tractà la lescha da firads. Butias cun excepziun da furnarias e conditorias duain era en l’avegnir stuair avair serrà durant ils firads uffizials. Quai èn venderdi sontg, dumengia da Pasca, dumengia da Tschuncaisma, il di da rogaziun ed il di da Nadal. La fatschenta va ussa per mauns da l’urna.


text:
Les 4 saisons de la damassine, dieser DOP-Schnaps, wird aus der Damassine hergestellt, einer kleinen wilden Pflaume mit tausend Düften, die der Legende nach aus Damaskus mitgebracht und von den Kreuzrittern in der Heimat domestiziert wurde. Im August lässt der Baum seine reifen Früchte fallen. Man braucht mehr als 100 Damassinen, um ein Kilo Früchte zu erhalten, und fast 900, um am St. Martins-Tag einen Liter Damassinschnaps zu destillieren.
Benoît Aymon
Passe-moi les jumelles (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Sco l'interpresa communitgescha, haja l'experta da turissem l'incumbensa da posiziunar da nov il product communabel da la Viafier Retica e da la Matterhorn Gotthard Bahn.
Meyer ha experientscha da plirs onns en il turissem: Ella è stada engaschada tar l'uniun da traffic Saas-Fee, tar l'Uniun da traffic e cura San Murezzan e Svizra Turissem.
Ella surpiglia la nov-creada incumbensa a partir dal prim d'october 2016.
L'atun passà è vegnì lantschà il project «Svilup». Il team dal project ha l'incumbensa da crear las premissas per posiziunar danov il Glacier Express sco product da premium, sco er da garantir il success economic dal product.
Cun l'elecziun da Annemarie Meyer a la testa da linterpresa saja la basa dada per realisar quest project, sco i ha num en la communicaziun.
RR novitads 18:00


text:
ReactOS
El ReactOS l'è un sistema uperatif nassüü in del 1998 'me versiun libera del Windows 95 [1], ma l'è deventaa prest un OS fundaa in sü l'architetüra NT, duperada anca del Windows d'incö.
Adèss el ReactOS el vör vess cumpatibil cunt el Windows Server 2003 [2]
El ReactOS l'è scrivüü in C e in C++ e cumpilaa cunt cmake e Microsoft Visual Studio [3]
ReactOS e LinuxModifega
El ReactOS l'è minga fundaa in sül Linux, ma l'è suciaa ai prugramadur che fa 'l Wine, un prugramma che la lassa veggh i software del Windows in sül Linux.


text:
Luar
Lùar (nom uficial an Itaglian: Lovero) L’è an cumün italian, de la regiun Lumbardia, an Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 661 abitant (dato del Dicember 2015[1]), e na grandezza de 13,4 km² e 'na densità de 49 ab./km².
Al cunfina cun Édul (BS), Sèran, Tuff (i sò abitant i vegn ciamaa cun la scurmagna matt da la papa) e Verv.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lùar l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Robi impurtanti da vedè[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Luar gh'è na quantità de robi che li sa pöl vedè.
Sa pöl cumincià cul dì che 'sti agn an ree an scime al Doss de Sant Alisciandru gh'era sü an castel: pürtrop adess al reste pü nigót.
Sota al doss del castel al gh'è amò la gese de Sant Alisciandru, che l'è stacia facia sü le prime volte an del 800 dopu la vignüde del Signur. Inizialment l'era minga cume l'è adess: l'era pü piscena e girade da l'otre part (la porte principale l'era la purtine che gh'è amò adess sota li volti).
Al campanil al g'ha sü quatru campani che, sa dis, li suna talment bee che li tegn luntani li tempesti dal pais. Visin a le gese gh'è amò an ussari cun int tücc i oss di mort.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
dad Andri Casanova
Quella cuorta lecziun san ins leger d’enamiez ano. El center stat la «perdetga dalla levada dil Segner Jesus». Quei ei era il punct da partenza da nossa atgna cardientscha. Nies batten simbolisescha quella levada e renaschientscha. E nus astgein esser segirs che «reha grazia» ei cun nus tuts, pia ch’il Spert da Diu ei cun nus tuts.
Quei fundament communabel lai mirar nus en autra uisa sin possess e beinstonza. Negin carstgaun mereta da ver nuot. Ed aunc bia meins eis ei necessari da ver carplina per posta da possess. Essan nus buca clamai da suandar quei ideal dils emprems cristians e da vuler esser «in cor ed in’olma» e parter culs basignus?
Quella responsabladad sa veser ora per mintgin e mintgina fetg different. Mo ella ei tuttavia buca reservada als apostels.
Fatgs 4,32–35
La cuminonza dils cartents fuva in cor ed in’olma. Buc in scheva ch’enzatgei da quei ch’el possedeva seigi siu agen, anzi els vevan tut communabel. Cun gronda forza devan ils apostels perdetga dalla levada dil Segner Jesus, e reha grazia fuva cun els tuts. E buc in dad els veva miseria, pertgei tut quels che possedevan funs e casas, vendevan lur possess, vegnevan cul recav e mettevan quel giudapeis als apostels. A mintgin vegneva ei partiu o tenor siu basegns.
☛ evangeli dalla dumengia: Gn 20,19–31


text:
Ufa
Ufa (in russ: yфá [ʊˈfa]; in baškir Өфө Öfö [øˈfø]) a l’è ona cittàa de la Russia, capploeugh de la republega del Baškortostan, in la part europea del paes.
Important center economegh, industrial, scientifegh, e cultural, a l’è, cont ona popolazion de 1.105.667 million de personn al censiment del 2015, quella de vundes intra i cittàa pussee grand de la Russia.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El loeugh de la cittàa de Ufa l’era giamò abitaa in del Paleolitegh; i prim menzion d’ona cittàa hinn de l’Etàa de Mezz, in d’ona mappa di fradej Pizzigano del 1367 e in de l’Atlant Catalan del 1375; la cittàa a l’era ciamada Bashkort.
El prim insediament russ in di loeugh de la moderna Ufa a l’era ona fortezza fada su in del 1574, in del regn de Ivan IV de Russia, cont el nomm de Tura-Tau. La cittàa e i sò territori, abitaa soratutt de baškir, l’è restada in del governatoraa de Orenburg finn a l’agn 1781, quand l’è staa faa su el governatoraa de Ufa.
In de l’agn 1796 el governatoraa de Ufa l’è staa abolii, e la cittàa l’è voltada a vess part de quel de Orenburg, ma l’è per l’importanza de la cittàa che in di agn Des del Vottcent el architett russ-scozzes William Heste el faa su on pian urbanistegh per Ufa, pensaa per ona capital regionala. In de la segonda part del secol, e soratutt cont la costruzion de la ferrovia per Samara in del 1890, i collegament cont i alter zonn de la Russia europea hann permittuu on pussee grand desvilupp economegh de Ufa e del sò territori; in del 1913 la gh’era ona popolazion de 100.000 personn.
L’importanza politega ed economega de Ufa l’è aumentada in de la Segonda Guerra Mondiala, quand pussee industrij de Russia e Ucraina hinn staa portaa a Ufa per l’invasion di todesch; Ufa l’è anca devegnuda in quij agn lì la capital provvisoria del govern sovietegh de la republega de l’Ucraina.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cittàa de Ufa la se troeuva in la part pussee orientala de l’Europa, visin a la frontera cont l’Asia fada su di mont Urali.
A l’è situada a la confluenza di fium Belaja e Ufa; l’area de la cittàa l’è de 707,9 chilometer quadraa.


text: L Vedl Testamënt ie la prima gran pert dla Bibia che on tla mans. Ti prim libri dl V.T. vëniel dantaldut lecurdà y spligà i elemënc plu mpurtanc dla vita y dla fede de cësc popul ebraich, de si istituziuns religëuses y amministratives y de si cult de vieres dl vere Die che s'á do y do for plu dat da cunëscer tla storia de Israel. L vën po' descrit la ntraunides dl popul de Israel nterpretendestl linëus dla fede te Die y aldò dla azions de Die che ie states d' aiut al popul ebraich sciche pra l deliberé dala stlavitù dl Egit. Dopro ons i livri dutrineres y poetics che mostra la vijion dl mond y dla persona singula aldò dla Bibia, vijion fundeda sun la Parola de Die y sustenida da si Pruvidëza. Coche ultimi dl V.T. ons i libri di cater majeri profec y chëi di dodesc mëndri profec che porta la Parola de Die te si perdiché y che à per fin de bën chëla de mantenì viva la fede tl popul y avisé si viver sun chësh mond ti jan ancontra a Die.


text:
En il trenament da la gievgia è Mani vegnì 7avel ed ha uschia segirà l’ultim plaz en il team da Swiss Ski. Niels Hintermann, il contrahent da Mani en la qualificaziun interna per l’ultim plaz, n’era anc betg partì cura ch’il trenment è vegnì rut giu. Gia fixads per la cursa roiala da sonda eran Mauro Caviezel, Beat Feuz, Carlo Janka e Patrick Küng.
San Murezzan 2017 5avel plaz da partenza va a Nils Mani
La decisiun è crudada: Nils Mani dastga partir la sonda sco 5avel Svizzer a la cursa rapida a San Murezzan.


text:
Il Cdh Engiadina profitescha
Mo grazia a las entradas supplementaras dad equipas che vegnan d’ordaifer a Scuol a trenar po vegnir garantida la gestiun da la halla da glatsch da Gurlaina. La halla porscha l’entir on l’infrastructura per dar a hockey, dentant era per trenar sper il glatsch. Mo cun las entradas da l’equipa da chasa, dal Cdh Engiadina, na pudess la Gurlaina betg surviver. Uschia profitescha er il Club da hockey d’Engiadina sche autras equipas vegnan en la regiun per trenar.
HCD-ZSC sco eveniment per sponsurs
La partida tranter las duas equipas da la National League è segir ina ivetta dal camp da trenament dals ZSC Lions a Scuol. HCD-ZSC è in duel che ha gia prest il caracter dad in derbi. Per il HCD è la partida cunter il ‘Zett’ la terza partida da preparaziun sin la nova stagiun. Gia la fin d’emna ha il HCD dà il gieu cunter Arosa e la partida cunter Cuira. Omadus gieus ha l’equipa grischuna gudagnà. L’eveniment nizzegia il Cdh Engiadina sco regal per ils sponsurs. Enstagl da l’occurrenza ordinariapon ils sponsurs ir a guardar il gieu da las duas equipas da la National League.
Preparaziun dal glatsch sco adina
Era sche la visita a Scuol è prominent è la preparaziun dal glatsch a Gurlaina, dentant er da las gardarobas da las duas equipas ospitantas, sco adina. Jachen Benderer, in dals responsabels per la preparaziun dal glatsch fa quai cun la medema premura sco adina. Sia finamira è adina da pudair porscher als giugaders las meglras cundiziuns.


text:
Lach de Aral
In general[Modifega | modifica 'l sorgent]
El lagh de Aral (Kazak: Apaл Teңiзi, Aral tengizi; Üzbech: Orol dengizi) a l'è un lagh in de l'Asia central; a l'è spartii trai stat del Kazakistan a nord e Üzbekistan a süd. El lagh de Aral a l'è 'l teater, a partì dai ann '60, de vün di püssee grand disaster ambientai in del pianeta Tera. Da quij ann lì el lach l'ha perdüü la püpart de l'aqua che ghe rivava dai sò düü aflüent principai (l'Amu Darja e 'l Syr Darja); cume resültaa, el lagh el s'è strengiüü e l'ha perdüü i 3/4 de la sò süperfis.
Un alter prublema a l'è la presenza de un center de ricerca süi arm biulogich ins un'isulèta (Vožroždenija) che, una völta, la se truvava in mezz al lagh; adess, cunt el livèll de l'aqua di meter püssee in bass, l'isula l'è dree a fàss arent a la teraferma, cunt tüt i pericul che gh'hinn de inquinameent del teritori.
Inultra i paisan de la zona hin dree a duperà da almanch cinquant'ann fertilizant minerai per cercà de mejurà i camp de cutun de l'area: tüt 'stu carich de sàj l'à gemò purtaa a inquinameent del teren.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I guvernant de l'Üniun suvietica, in del 1918, han decidüü de duperà l'aqua purtada da i düü grand fiümm de la zòna, l'Amu Darja e ul Syr Darja, de bagnà el desèrt per fà cress ris, meluni, cereai e, suratütt, cutun.
I lavur de custrüziun del canal de irigaziun a hin cuminciaa in di ann '30; a eren faa mal, e un muntun de aqua la nava strassada per evapuraziun o assurbiment in del teren secch (han calculaa che dal püssee impurtant di canaj, el Qaraqum, dal 30% al 70% de l'aqua la rivava no induve la gh'era de rivà).
Rivaa al 1960, una quantità de aqua tra 20 e 50 chilometer cübich a l'ann la nava a la tera inveci de nà al lach: dunca, el lagh l'ha cumenciaa a strengess. Tra el 1961 e 'l 1970, el livel de l'aqua in del lagh al s'è sbassaa de vint ghej l'ann; in di des ann sücessiv, 'sti vint ghej chì a hin diventaa cinquanta o sessanta; in di ann '80, el s'è rivaa a vutanta-nuvanta ghej de men ogni ann. Cun tüt 'stu sbassament, la quantità de aqua duperada per l'irigaziun la cresseva ann per ann (in del 1980 sa na cateva el dupi del 1960), vist che l'agricultüra la rendeva ben.
I suvietich hin minga restaa lì quand s'hin curgiüü che 'l lagh a l'era dree a sbassàss: adiritüra, l'aveven previst un muntun de temp prima, e 'l ghe pareva natüral, ch'el gh'aveva de sparì in d'una quaj desena de ann; el lagh, segund lur, a l'era una speci de "erur de la natüra", e dunca negot de mal s'el scumpariva.
I nümer del disaster[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1960, l'Aral a l'era el quart lagh del mund per dimensiun, cunt una süperfis de 68.000 km² (a stemm) e un vulüm de 1.100 km³; la salinità media l'era arent a 10 g/l.
Rivaa al 1998, la süperfis a l'era de 28.687 km² (l'utav del mund), e la salinità l'era rivada a i 45 g/l.
In del 2004, el lagh al s'era strengiüü ammò, fin a rivà a 17.160 km², 1/4 de la sò area uriginal, e l'era ammò dree.
In del 1987 el restringiment l'ha pruvucaa la spartiziun del lagh in düü lagh difereent, l'Aral setentriunal e l'Aral meridiunal; adiritüra, el lagh meridiunal el s'è ülteriurment spartii in düü basitt.
Anca el clima a l'è cambiaa: l'è turnà de tip cuntinental desertich, quand inveci prima sa vedeven di piöv purtaa da l'evapuraziun de l'aqua del lagh.
L'ambient[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'ecusistema del lagh de Aral e del delta di düü fiüm che ghe se tran dent l'è staa quasi desfaa, sia in di part induve l'aqua l'è evapurada sia in quej ammò quataa da aqua, ma cun prublema de salinità.
El lagh ch'el se tira indree el lassa un teritori de pianür cumpletament quataa de saa, sia natüral sia pruenient da i fertilizaziun chimich; 'stu saa chì el vegn spantegaa dal vent, e inscì la zona quatada da saa e pulver tossich la cress.
Cume resültaa, anca i gent che viven inturn al lach gh'han prublema de salüt (cancher, maladii ai pulmuni) e de mancanza de aqua de bev.
Un alter prublema a l'è che, in del passaa, gh'eren di cità che surgeven in sü i riv del lagh, e scampaven de pesca; adess, cunt el lagh a desenn de chilometer de distanza, quij cità chì han perdüü i sò ecunumii: nav da pesca a vegnen bandunaa in del bel mez de la pianüra, in mez a i crust de saa, e i cità se svöjen.
El futür del lagh de Aral[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hin staa faa, suratüt in di ültim an, di lavur per cercà de mett a post un poo i rob: per esempi, hinn staa metüü a post i canai de irigaziun del Syr Darja, per strasà un poo men de aqua. El guvern del Kazakistan l'ha custrüii, dal 2003, una diga (ciamada Korakal) in mez ai düü lagh setentriunal e meridiunal. 'Sti lavurà chì han permetüü de fà cress el livel del lagh setentriunal fin a cunsentì la navigaziun e la pesca.[1]
In di prossim an, el Kazakistan al völ creà un sistema di dighe e canai che i gh'avress de portà l'aqua fina al (ex) port de Aralsk.[1]
Una sitüaziun diferenta a l'è dree a vivela el lagh meridiunal, dent in del stat püssee pover de l'Uzbekistan: un quajvün el calcula che el lagh meridiunal al pudarà scumparì in una quindesena de ann. In de l'estaa del 2003, al paréva che 'l lagh a l'era dree a sügàss püssee a svalta del previst: in de la part püssee prufunda, l'aqua in fund l'è püssee salada de quela in süperfis, e, dunca, dumà la part de aqua in alt la se sculda in estaa; cume resültaa, l'evapuraziun l'è püssee rapida de quel che se prevedeva.
In di ann hin staa prupost diferent sulüziun al prublema:
- mejurà i canai de irigaziun;
- istalà impiant de desalinizaziun;
- duperà varietà de cutun che gh'hann büsogn de men aqua e men fertilizant per cress;
- fà deslenguà i giazzee del Pamir, e duperà l'aqua per impiení ul lach;
- ciapà aqua dai fiüm Volga, Ob e Irtyš; 'sta sulüziun chì la par però pesg del prublema. [2][1]
In pagament, el guvern de l'Uzbekistan l'ha faa savè che un cunsorzi (creaa in del setember 2005) de cumpagnii petrulifer l'ha cumenciaa i lavur per tirà in pee camp per cavà petròli e gas natüral in de la zona del lagh. Per provà a fermà i prolemi de l'ambient, i sarà piantade 300000 Haloxylon ammodendron, che i pöl cress in quele condizion de salinità.[1]
La quistiun de l'isula de Vožroždenija[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1948, un laburatori süper segret de ricerch süi arm biulogich l'è staa metüü a punt ins un'isulèta che alura la se truvava in mez al lagh; in del 1992, quand l'è cruada l'Üniun Suvietica, l'isula l'è stada bandunada.
Una spediziun scentifica, un quaj ann dopu, l'è riüssida a pruà che l'isula l'è stada duperada per an cume sit de prudüziun, de test e a la fin cume ruera de arm biulogich. In del 2002, cunt un pruget urganizaa dai Stat Ünii cun l'assisténza de l'Uzbekistan hin staa truvaa e netaa sü 10 sit induve gh'eren spor de antras.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 (IT) Kazakistan, una via “verde” dopo i disastri atomici e ambientali
- ↑ (EN) RELEASE THE RIVERS Let the Volga & Ob Refill the Aral Sea, archiviaa da l'original el 15/06/2006


text:
Laax duai daventar la destinaziun turistica per l'entir onn. Quai è tenor il president communal Franz Gschwend la raschun per las investiziuns fatgas enturn il Lai grond da Laax.
- 86 parcadis sut terra e 22 parcadis en il liber
- nova ustaria «Lags»
- chasa da art e cultura «Cularta»
- investiziuns da 8,9 milliuns francs
La chasa d'art e cultura «Cularta» gioga en quest concept turistic plitost ina pitschna rolla. Quest chasa d'art duai dar suttetg ad artists indigens – saja quai amaturs u professiunals. Sin duas giadas 47 meters quadrats pon els lavurar ed exponer lur art.
Scolas e curs d'art
Gia questa primavaira vegni a dar en la «Cularta» in project da las scolas ensemen cun l'artist indigen Luis Coray che vegn crear art e gist exponer las lavurs. Tenor la manadra da la «Cularta» e sezza artista Yvonne Gienal èsi ina chasa pitschna – ma cun grond potenzial.
RR actualitad 07:00


text:
Normalmain registreschan ins chanzuns d'amur e spera che quellas vegnan forsa ina giada sunadas tar nozzas. Tar «Für immer» è quai stà exact il cuntrari.
Chantadur e producent Sandro Dietrich aveva numnadamain scrit la chanzun «Für immer» per las nozzas da sia sora. Mo tgi èn quels dus schanis per propi?
Nyna Dubois
Nyna Dubois ha cumenzà sco chantadura da background per artists sco dr Duke, Gimma e Sandee. Ella ha dentant er spert gì success cun in project da solo. Ella è sa muventada en ils geners da R&B, soul e hip hop, dentant er en la musica da pop e jazz.
Sias ragischs schain per propi en la musica classica. Sco giuvna da 16 onns è ella sa participada a la concurrenza da musica da giuvenils cun in'aria da Haydn, accumpagnada da l'orchester da chombra dal Grischun. Uss abitescha ella a Berna e lavura là en ina scola da musica.
Sandro Dietrich
Quest atun ha Sandro Dietrich fatg lingias grossas cun gudagnar ina platta d'aur. Quella n'ha el betg gudagnà sco chantadur mabain sco producent da la chanzun «Adiòs» da Loco Escrito.
Dentant ha il giuven da Domat era gia gì success sco chantadur. Il 2007 è el sa participà a l'emissiun MusicStar nua ch'el ha cuntanschì il settavel plaz. L'onn passà ha el gudagnà cun «Bluamamaitli» il premi per la chanzun grischuna da l'onn 2017.
Il medem onn ha el fundà ensemen cun Lou Zarra e Stefan Schmid il studio da tun Klangstark.
Project communabel
Entras Gimma èn Nyna e Sandro vegnids ensemen. Omadus avevan da lavurar cun il rapper da Cuira. La chanzun «Für immer» dals dus artists grischuns è naschida per las nozzas da la sora da Sandro.
RR Famus e glorius 10:30


text:
Un di momenc più speté del Camp l’é stat chel de en mercol ai 28 canche chi che à tout pèrt à podù se scontrèr coi campions de la Fiamme Oro che à tout pèrt a evenc sportives internazionèi de valuta e che à arjont resultac ezelenc ai Jeghes Olimpics, che à vent te la Copa del Mond e ai Europees. Anter chisc Nadya Ochner, Arianna Sighel, Stefano Ghisolfi, Daniel Grassl, Nadia Delago, Camilla Moroni, Alex Insam, Anna Comarella. Ma semper en cont del contat col setor del sport de aut livel, via per la setemèna l’é stat pervedù ence la vijita al Villaggio Viola de l’AC Fiorentina, squadra de balon che jia te la serie A talièna, che vegn a se arcedèr apontin a Moena. Endèna la setemèna, l’é sta endrezà ence momenc culturèi desche la sera olache l’é stat rejonà de cyberbullismo.
“L Sport Camp l’é na scomenzadiva che arvejina l’Euregio ai joegn e che ge dèsc l met de arjonjer capazitèdes e competenzes neves e de utol. Veder i joegn di trei raions duc ensema a Moena l’é n event che ne dèsc na gran sodesfazion e che dèsc l met de entener la oportunitèdes che pel sporjer l’Euregio a na vida concreta” despiega l president de la Provinzia autonoma de Trent, Maurizio Fugatti.
“L’esperienza de l’Euregio Sport Camp – sotrissea l’assessor al sport de la Proviniza autonoma de Trent, Roberto Failoni - la conferma coche l’atività sportiva pel doventèr n element de cognoscenza per i joegn che vegn da raions desvalives e l’é na pèrt concreta per fèr doventèr l’Euregio na realtà più adum e bona de engaissèr ativitèdes de utol e de enteress per i sentadins di trei raions che i n fèsc pèrt, te chest cajo co na gran atenzion per i joegn”.
Traduzion di Servijes Linguistics e Culturèi del Comun general de Fascia
(Traduzione a cura dei Servizi Linguistici e culturali del Comun general de Fascia)


text:
Tar la lescha davart l’organisaziun da l’infrastructura da viafier na vai betg mo per la viafier, mabain era per las novas offertas da bus a lunga distanza. Auter ch’il Cussegl naziunal pretenda il Cussegl dals chantuns cleras reglas da gieu. La chombra pitschna ha agiuntà ina disposiziun che duai impedir ch’ils offeriders novs fetschian da picla-ivettas. Quai sin donn e cust dal traffic regiunal. Per la cussegliera federala e ministra da traffic Doris Leuthard è quai nagut auter che protecziun da la patria. Concurrenza fetschia era bain al traffic public, ha ella ditg.
Rapports na duain betg esser publics
Il Cussegl dals chantuns è era cunter dapli transparenza tar rapports en connex cun il traffic public. El ha decidì da betg suttametter quels a la lescha da transparenza. Cun quai suonda la chombra pitschna il Cussegl naziunal e la proposta dal Cussegl federal. Gia en la cumissiun aveva la dumonda da la transparenza chaschunà per discussiuns intensivas. Mo cun la vusch da tagl dal president aveva lezza lura decidì da valitar l’infurmaziun averta pli aut che la tema d'effects cuntraproductivs. Uschia ha il socialdemocrat Claude Janiak, il president da la cumissiun era ditg, che la transparenza saja fitg impurtanta per prevegnir ed impedir la corrupziun ed il sfarlattim da daners publics.
La Cussegliera federala Doris Leuthard ha percunter fatg attent che dapli transparenza na mainia betg automaticamain a dapli segirtad, mabain savens era al cuntrari. Sch’ins publitgeschia mintga rapport d'inspecziun, possia quai avair l'effect che las interpresas emprovian da zuppentar eventuals problems da segirtad enstagl da communitgar avertamain cun las autoritads da surveglianza. Ed ina tala atmosfera da tema possia lura manar a situaziuns anc pli criticas e malsegiras.
Pervia da pliras differenzas turna il project anc ina giada enavos en il Cussegl naziunal.
RR novitads 06:00


text:
Ils davos 10 ½ onns ha Selina Ruinatscha lavurà tar in grond biro da viadis a Turitg. Causa da la pandemia eri tuttenina finì cun far viadis ed enstagl hai giu num: homeoffice! Quai ha ella fatg surtut davent da Müstair. Durant quel temp ha Selina Ruinatscha vis, che dapli glieud ch'usità fan vacanzas en Val Müstair. In fatg ch'ha motivà la Jaura d’avrir ses agen café en patria.
Oriundamain era qua la curt da la veglia chasa da purs, construida l’onn 1648. Gia il tat da Selina Ruinatscha conservava en quests locals graun e tartuffels. Sco ultim serviva la curt sco tschaler da chaschiel.
Tar la renovaziun dals locals e vegnì salvà il caracter oriund da la curt. Uschia è il café nov en locals cun mirs da crap ed arvieuts.


text:
Brünaa
Brünàa (Brunate in italian) l'è un cumün lumbard de la Pruvincia de Comm ch'el gh'ha 1 749 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 1,96 km² e 'na densità de 892 ab./km².
El paes l'è cugnusüü per i sò villi eclettich e Liberty, per la funiculàar che la mena a Comm e per i sitt panoramich in duvè se poeurun vedè i Alp ucidentai, la Pianüra Padana e i Apenìn. Per 'sta rasùn chì, Brünàa l'è ciamada "el Balcùn süi Alp".
Geografia fisica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Territori[Modifega | modifica 'l sorgent]
El territori cumünàal de Brünàa el se troeuva in dij Prealp lumbaart, in del vertis süd-ovest del Triangul Lariàn, ad ün'altezza tra i 562 ed i 1027 meter (in del sitt ciamàa CAO). Il paes l'è ad ün'altezza de 715 meter, in sü la part meridiunàal del Munt di Tre Crus. El terren l'è pien de calcàar, ma gh'hin i deposit glaciàal murenich chi gh'hann fertilizàal el sitt[2].
Ün poeu pussee a vall ghè ün altupiàn piscinìn (ciamàa Pian de Brünàa), che l'è culegàa al paes vecc cunt üna strada strèta e tütta a curvi inaugürada el 15 giügn 1935[3].
El territori l'è per la pussee part cuverta de busch: gh'hin acer, fràssen, pin, betüi, rubìnij, querc, castègn e fòo[4].
Fiüm gh'hin minga, ma dumà di pisarott chi hinn gross gnanca quand el pioeuv fort. Ma gh'hin ün frach de funt: la pussee famusa l'è la "Funt Pissarutìn", in duvè che ghè vün di pussee bej punt panuramich de Brünàa.
Clima[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Brünàa ghè ün clima de mezza muntagna. D'estàa l'è fresch e'l tira vent (hin rar i temperadùr sura i 25 grad a l'umbria): anca per quest i turist vegnen sü dai cità pussee cald, propi per stàa un poeu al fresch. I invern hin frecc e'l fioca ün frach (fin a 50 centimeter in del center del paes ed 1 meter e 50 al CAO); ma, anca s'el fioca inscì tant, Brünàa el resta minga isulàa perchè la Funiculàar Comm-Brünàa la và semper.
El D.P.R. 26 agust 1993, n. 412, el Cumün de Brünàa l'è in de la zona climatica F[5]: per quest l'è semper pussìbil pizzà i riscaldamént e gh'hin facilitaziùn fiscai per 'sti impiant chì.
Nòmm del paes[6][Modifega | modifica 'l sorgent]
El nòmm "Brünàa" l'e de urigin minga certa; gh'hin tre pussibij soluziùn:
- el vegn da Prunear, ch'el voeur dì "Paes vegnüü sü tra i alber di brügn";
- el vegn dal celtich Brunear, ch'el voeur dì "muntagna a uriént"[7];
- el vegn dal germanich Brunnen, ch'el voeur dì "funt"; forsa perchè gh'hin ün frach di funt che vegnen foeura in del territori del Cumün (cumè la "Funt Pissarutìn").
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I primm sègn d'ün sit stabel in duvè al dì d'incoeu Brünàa hin del 1240: stabel perchè in del V secul prima de Crist gh'eren dij tribù celtich che se spustaven.]][8]; cent'ann dopu, hann fàa sü il munaster de Sant'Andrè. D'alura, Brünaa l'è stàa cognosüu cumè un sit isulàa, anca perchè l'era dificil rivàa là. In del 1817 han fàa la mulatéra che da Brünàa va giò fin a Comm. Pussée tard han fàa anca i dùu stradi (vüna da Comm, l'oltra da Taverneri), che anca incoeu vegnen dupràa per venir sü a Brünàa[9].
Tra'l Vottcent e'l Noeufcent Brünàa la diventa ün sit de vilegiadura per i famili milanes pien de danee, ch'han fàa sü ün frach de villi Liberty. Il 11 nuvember 1894 l'ha iniziàa a funziunà la Funiculàar Comm-Brünàa, che la va sü e giò anca incoeu. L'è stàa anca fàa sü ün casinò, ch'han saràa sü in del segund Dopuguèra. In del 1943 Brünàa l'è diventada üna fraziùn de Comm; ma quattr'ann püssee tardi, dopu üna petiziùn di Brünatees, Brünàa l'è turnàa cumün de per lüu[10][11].
In di ültim ann Brünàa l'è passàa da sit de vilegiadüra per sciuri a sit da "türism de massa", cunt i visitadùr che vegnen specialment da l'America e dal Giapùn per vedè el panurama süi Alp, la Funiculàar e'l Fàar Vultiàn.
In del primm de marz 2008 l'è entrada in vigur ün urdinanza del Sindich[12] che la pruibiss de venì sü a Brünàa cui machini ch'hin pussee largh de 184 centimeter e chi gh'hann i roeud pussee grand de 73 centimeter. 'Sta urdinanza chì, che l'ha fàa ün quarantòtt tra i cumerciant e i albergadùr brunatés, la gh'ha cumè fin fà minga venì sü a Brünàa machin trop gross per i strad strèt del paes. El mezz de trasport pussee racumandàa per rivà a Brünàa l'è la funiculàar, anca perchè in del paes i post in duvè parchegià i machini hin tropp poch.
Stèma[13][Modifega | modifica 'l sorgent]
El stèma de Brünàa l'è stàa recugnusüü cunt ün Decret del President de la Repüblica in del 1973. L'è ün scüd sannitich cun sura üna curuna fada de tur e sot ün ram de lòr e ün ram de quercia. L'è divis de sbies da sinistra a destra da üna striscia blü, curvada ün cincinìn vers destra, cunt dent tre stell gialt; la part in vôlt a destra l'è russa cunt un sùu gialt cunt la facia de òmm; la part in bass a sinistra l'è grisa e gh'hin dent tre muntagn (quèla in mezz l'è'l Munt di Tre Crus) e'l lach ai lur pè.
Quest stèma chì l'è stàa truvàa a la fin del XIX secul dal Sindich de Brünàa Antonio Monti in del sò archivi: gh'era ün stèma simil a quel che ghè incoeu cunt el nomm "Brunate" scrivüü de sot, furs fada dal storich Maurizio Monti.
El stèma l'ha cuminciàa a fas fedè süi timber, süi cart ufficiai e süi sigill del Cumün a l'inizi del XX secul; in del curs di ann l'è stàa pusse volt mudificàa (de poch), fin a la sò ufficialisaziùn del 1973.
Dal 1990 süi timber e süi cart del Cumün l'è cumpars üna variant del stèma ufficiàal - che l'è semper quèll -, de culur bianch e negher e cunt la furma de gòta al cuntrari.
Evoluziùn de la pupulaziùn[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al primm censiment fàa in Italia, in del 1861, Brünàa el gh'aveva dumà 295 abitant; 'sto numer chì lè cresüü fin a rivà, in del 1936 a 845 abitant[14]. Dopu la Segunda Guèra Mundiàal i abitant del paes hinn cresüü ün frach: in del 1951 i abitant i eren 1.861 (117,46% pussee del 1936)[15]; hin düü i pussibil fatùr de quest'aument: i bagaj nasüü a Brünàa i eren aumentàa ün frach[16] ed i eren vegnüü a vif a Brünàa per laurà, perchè in quij temp lì gh'eren post de laùr in del paes[17].
Tra il censiment del 2001 e'l 2007, dopu üna situaziùn de calma, la pupulaziùn de rünàa la cuminciàa de noeuf a crèss: al 31 dicember 2011 gh'eren 1.794 abitant, 64 pussee del 2001. 'Sta situaziùn chì l'è strana per ün Cumün de muntagna cumè Brünàa, ma la se spiega da la sò pusiziun strategica resguard a Comm, che l'è distant dumà 7 minüt de funiculàar.
L'aument de la pupulaziun in di ultim ann l'è dovüda principalment a l'immigraziùn de gent ch'i vegnen da l'ester (specialment da Maroch, Rumania, El Salvador, Ucraina e Türchia) per laurà in dij imprés artigiàn de costruziùn che gh'hin a Brünàa e in dij vìli cumè òmen e dòni de servìzzi.
Al 31 dicember 2010 a Brünàa gh'hin 162 strané: 116 vègnen da Paes chi fànn minga part de l'Uniùn Europea[18].
Abitant censüü
Fraziùn ed olter sitt[Modifega | modifica 'l sorgent]
El paes de Brunate ver e propi l'è l'insèmm de ca' ch'hin sot al vecc munastér de Sant'Andrè, che incoeu el ghè pü (l'è restada dumà la gesa).
In del territori del Cumün gh'hin olter center abitàa:
- San Maurizi, che l'è quasi in cima al Munt di Tre Crus; chì gh'hin la gesa de l'istess nòmm e'l Fàar Vultiàn;
- CAO (ch'el voeur dì "Club Alpino Operaio", "Circul di Alpin Uperari"), che l'è a la fin de la strada pavimentada a sass che la và al sentee de la Dursàal de Triangul Lariàn; chì el ghè'l Santüari de Santa Rita;
- Nidrìn, ad ovest del paes, cunt villi fadi sü specialment in di ann Setanta; chì el ghè il center spurtif;
- Piàn de Brünàa, sitt anca lüü cunt villi dij ann Setanta, in sü l'altupiàn sot al paes; chì la ghè la gesa del Coeur Sant de Gesù;
- Caresciùn, ca' post tra i Piàn de Brünàa e'l traciàa de la funiculàar;
- Laghètt, in de la part urientàal del territori cumünàal; se ciama inscì perchè üna volta gh'era ün lach piscinìn, che dava l'aqua per el vecc lavatoi (incoeu demulìi); cuvert in del 1939[19], el laghètt l'è stàa sügàa in del 1975 per fà sü i post per i machini[20]. In quest sitt ghè la Caserma di Carabiniér.
Ecunumia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Agricultüra e silvicultüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'agricultüra e la silvicultüra üna volta i eren impurtant per l'ecunumia de Brünàa: i camp se truvaven visìn al Laghètt e i eren dispost sü di terrassament artificiai; se cultivava tücc i sort de verdüra, ma minga i pomm de tèra, perchè'l terren el nava minga ben[21]. Brünàa l'era famusa in de la zona per i sò scigòll. I eren anca cultivàa i castégn[22].
Da i ann de la Segunda Guèra Mundiàal i camp de verdüra sun stàa abandunàa; incoeu süi vecc terrassament gh'hin ün frach de rubìnij[23].
Indüstria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fabrich a Brünàa gh'hin mai stàa. Gh'eren di cav: de sabia (ciamada Cassinèla), de sass (dupràa per i terrassament) e d'argilla (per fà sü i beoli per i tecc di ca'). Anca questi cav hin stàa abandunàa in di ann de la Segunda Guèra Mundiàal[24].
Artigianàa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anca incoeu a Brünàa gh'hin busch: inscì in del paes l'era svilupàa l'artisanàa del lègn: cunt el castègn se faseven i telàr di finester e di port, cunt el fràssen i möbil e cunt l'ulm (pianta incoeu scumparsa da Brünàa) i cepp per i macelàr[25].
Incoeu i artigiàn del lègn hin quasi del tücc scumpars; i imprés artigiàn che gh'hin a Brünàa se ocupen de costruziùn de ca'.
Türism[Modifega | modifica 'l sorgent]
In generàal[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anca se in del segund Dopuguèra l'arivi di türist l'è stàa ridimensiunàa, incoeu l'ecunumia de Brünàa la se basa quasi del tücc sül türism. Ma i vecc grand albergh chi gh'eren a Brünàa hann saràa sü[26] ed incoeu gh'hin albergh piscinìn a cunduziùn familiàar, "Bed & Breakfast" (frequentàa specialment da türist de l'ester) e ustarij chi fann i mangià tipich del sitt (pulenta, brasàa e selvagìna).
Caminadi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Brünàa l'è anca ün sitt de partenza de diversi caminadi ch'interssen el Triangul Lariàn. In particulàar hinn düu i percurs da segnalà per chi'l ghe piàas de nà a caminà:
- La Strada Regia, sistemada in di ültim temp e inaugurada de noeuf in del 2006, che la va da Brünàa (la part visìn al Camp Spurtiv del Nidrìn) a Belaas. La Strada Regia la se svilüppa sü sentee a mèza costa ed üna volta l'era duprada cumè via de culegament tra i paés de la part urientàal del lach de Còm, prima che la füss fada sü la noeuva strada che la passa a fianch del lach. Vün che l'è adree a fàa 'stu sentee poeu vedè di belèzz de la natüra, cumè i mass eratich e i mass avell (tumb de l'età di Barbari scavàa in di mass eratic), e di bej paés;
- La Dursàal del Triangul Lariàn, che culega Brünàa a Belàgg cunt ün sentee che fa tütta la cresta del Triangul Larian, passand visìn ai munt Bulèt, Buletùn, Palanzùn e San Primm. Fasend 'stu sentee chì, che se poeu fà anca cunt la biciclèta da muntagna, se poeurun vedè di bej panurami sül lach de Còm e sü tücc i zoni inturn.
Persunagg famùus[Modifega | modifica 'l sorgent]
- El scienziàa Alessandro Volta (1745-1827) l'è vissüu a Brünàa quand l'èra piscinìn[27].
- Alberto Bonacossa (1883-1953), chimich, dirigent spurtif e, dal 1929, padrun del giurnàal La Gazzetta dello Sport, gh'aveva un villùn à Brünàa, incoeu abitàa anch'amò dai sò familiàar. La famiglia Bonacossa l'è stada determinànt per la costruziùn de la Funiculàar Còmm-Brünàa[28].
- Il 10 giügn 1912 l'è mort el poèta bùlgher Penčo Slavejkov, incoeu regurdàa da dùu pedri messi sü sul müur de l'albergh in duvè l'è mort e da un büst de brunz inauguràa in del 2007 visìn a la Bibliuteca Cumünàal.
- A Brünàa l'è nasüda il 12 giügn 1932 l'atriss Mara Berni (el sò cugnomm l'è "Bernasconi", tipich del sit).
- El calciadùr Claudio Gentile (1953), campiùn del mund in del 1982, l'è vissüu a Brünàa quand l'èra ün giuvinòt.
Munument ed olter sitt interessant[Modifega | modifica 'l sorgent]
I rob pussee bej de vedè a Brünàa hin:
- la Funiculàar Comm-Brünàa, che l'ha iniziàa a funziunà il 11 nuvember 1894 e che l'ariva in piazza A. Bonacossa. Visìn a la staziùn de arivi, se poeu vedè la sala di machinari che fann andà la Funiculàar;
- i tant villi che i sciuri milanes han fàa sü tra'l Votcent e'l Noeufcent; hin specialment in di vii Pissarottino, Roma, A. Pirotta e G. Scalini[29];
- la zona végia, cunt ün frach de stradini fàa a scara che van sü per il munt e ch'hin tajàa in mezz da la via P. e M. Monti;
- la gesa de Sant'Andrè (piazza della Chiesa), fada sü in del Trecent insèmm al munastér (incoeu tràa a bass); ingrandida l'ultima volta tra'l 1914[30] e'l 1927 (per questa rasùn chì la gh'ha dò faciadi)[31], denter la gh'ha di afresch de la famiglia de pitùr cumasch Recchi del XVII secul; in de la volta gh'hin i imàgin de Sant'Andrè e San Maurizi ed in di medagliùn sota questi chì gh'hin Sant'Ignàz de Loyola, San Michél Arcangior, San Bartulumè e la Beada Madalena Albrìis (1409-1465), badèsa del vecc munastér[32];
- la capelìna de la Madùna de Pompei, che l'è in de la zona végia tra i vii P. e M. Monti e A. Manzoni;
- la gesèta del Coeur Sant de Gesù (via ai Piani);
- la gesa de San Maurizi, che l'è in de la fraziùn che g'ha l'istess nòm (via G. Scalini);
- el Santüari de Santa Rita, in de la fraziùn CAO (via alle Colme);
- el Fàar Vultiàn, inscì ciamàa perchè l'han fàa sü per festegià i cent'ann da la mort del grand scienziàa cumasch Alessandro Volta. El Fàar l'è grand 29 meter e l'è sü sul Munt di Tre Crus. Da sira a matina se pizza'l ciàar del Fàar, che l'è vert, bianch e russ;
- il bel panurama che vün poeu vedè in vari punt del paés, specialment da la fin de la via Pissarottino, dal Pizz Belvedere (via A. Pirotta), da la piazza A. Bonacossa e dal Fàar Vultiàn; per i sò bej panurami, Brünàa l'è ciamàa'l "Balcùn süi Alp", perchè se poeu vedè tücc l'arch di Alp ucidentai (specialment il Munt Rosa), i Apenìn e la Pianüra Padana.
Manifestaziùn[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Brünàa fann ün frach de manifestaziùn cultüraj (cuferenz, letüri, cuncert, proieziùn de film), che vegnen fàa in partiuculàar in de l'Auditorium de la noeuva Bibbliuteca cumünaal, inaugürada el 28 utuber 2006 in del vecc Albergh Volta. Olter manifestaziùn de müsica se fann in di parch di villi e in de la zona végia del paes.
Brünàa l'era famusa in de la zona perchè in magg gh'era la "Festa del Narcis", che üna volta l'era il fiur tipich di pràa brünatés. La prima ediziùn l'hann fada in del 1936; in del 1966 l'ha cambià nòmm in "Brünàa in fiur" e in del 1967 in "Armunij fiuridi"; l'ultima festa l'è stada in del 1973[33].
Olter manifestaziùn impurtant hin:
- el turnè de balùn tra i riùn de Brünàa, in del center sportif del Nidrìn (prima metà de lüj);
- "Cammin'Art", espusiziùn de operi d'art tra Brünàa e San Maurizi (segund e terz fin setimana de setember);
- la festa de San Maurizi, tipica festa de paes che la se fa in de la fraziùn cunt l'istess nòmm (terza dumenega de setember);
- la prucesiùn de Sant'Andrè, cunt i abitant de la zona végia che pizzen candij foeura dij finester (30 nuvember).
Aministraziùn cumünaj dal 1860[34][Modifega | modifica 'l sorgent]
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
El center spurtif del Nidrìn, che incoeu hin adree a metel a post, gh'ha ün camp de balùn de vündes giugadùr, üna palestra ed ün camp de tennis; hin adree a fàa sü anca ün camp de balùn de cinch giugadùr[35].
Brünàa la gh'ha üna squadra de balùn, l'ASD Brunatese, che la gioeuga in dij campiunàa amaturiaj.
Funt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ D. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 44
- ↑ E. Casnati, Brunate dentro, p. 36
- ↑ D. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 46
- ↑ Funt: ENEA
- ↑ Funt: Pro Brunate
- ↑ Cunfrunta el termin celtich Brig, che voeur dì "altüra", che l'è urigin de nòmm di olter cità cumè Bresa o Bré (BS), o anca amò de la fraziùn Brè del Cumün de Lügàn (Svizzera): tücc 'sti sitt chì s'hinn svilupàa su dij altüri, propi cumè Brünàa
- ↑ Da chì forsi l'urigin celtica dal nòmm "Brünàa"; vedè la seziùn "Nòmm del paes"
- ↑ E. Casnati, Brunate
- ↑ El test e i firmi de la petiziùn populàar se troeuven in de l'archivi cumünàal
- ↑ E. Casnati, Brunate
- ↑ Urdinanza n. 1100 del 18 febrar 2008
- ↑ E. Casnati, Brunate dentro, pp. 20-21
- ↑ Funt: ISTAT
- ↑ Funt: ISTAT
- ↑ Prima de la guèra gh'era üna media de 10 nasit; dopu la media l'era de 22; funt: Uffizi de Stàat Civil
- ↑ Se poeu vedè in de l'archivi anagrafich cumünàal che la gent rivada a Brünàa l'era specialment cameree, coeugh e muradùr: 'sta situaziùn chì la testimonia la vocaziùn türistica del Cumün, che'l cercava de tiràss sü ecunumicament cunt el svilupp dij albergh e cunt la custruziùn de noeuvi ca' per i vacànz
- ↑ Fonte: Uffizi d'Anagrafe
- ↑ E. Casnati, Brunate dentro, p. 36
- ↑ E. Casnati, Brunate dentro, p. 55
- ↑ D. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 92
- ↑ D. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, pp. 44-46
- ↑ D. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 93
- ↑ D. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 93
- ↑ D. Pandakovic/M. Viganò, Il bosco insegna, p. 92
- ↑ In del 1958 a Brünàa gh'eren 15 tra albergh e pensiùn (E. Casnati, Brunate dentro, p. 46); incoeu gh'hin 4 albergh e 2 "Bed & Breakfast"
- ↑ Al nümer 5 de la via che la gh'ha'l sò nòmm; üna lastra la regorda la sò presenza
- ↑ Lastra murada in de la staziùn della Funiculàar de Como
- ↑ Cunfrunta C. De Carli, Brunate tra Eclettismo e Liberty
- ↑ La prima pedra l'è stada messa giò el 30 april 1914 a la presenza del vescuv de Comm Alfredo Archi; E. Casnati, Brunate dentro, p. 29
- ↑ E. Casnati, Brunate dentro, p. 29
- ↑ Vus Brunate, in La Lombardia paese per paese
- ↑ E. Casnati, "Pro Brunate" in centenario, pp. 43, 48-49
- ↑ E. Casnati, Brunate dentro
- ↑ Deliberaziùn de la Giünta Cumünàal nn. 31, 32 e 33 del 29 marz 2006
Bibliugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ercole Casnati, Brunate, Comm, 1967
- Cecilia De Carli, Brunate tra Eclettismo e Liberty, Brünàa, 1985
- Divers autùr, La Lombardia paese per paese, Firenz, 1991
- Ercole Casnati, Brunate dentro, Brünàa, 1994
- Ercole Casnati, "Pro Brunate" in centenario, Brünàa, 1995
- Comunità Montana Triangolo Lariano (cüràa da la), Guida alla scoperta del Triangolo Lariano, Canz, 2004
- Darko Pandakovic/Martina Viganò, Il bosco insegna, Milàn, 2004
Vus culegàdi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Culegament de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sitt ufficiàal del Cumün de Brünàa
- Indirizz de posta eletronega del Cumün de Brünàa
- Sitt de la "Pro Brunate", l'associaziùn brünatés pussee impurtant che la urganiza event
- Sitt de l'associaziùn "Appuntamenti Musicali", che urganiza cuncert in villi ed in olter sitt del paes
- Sitt de l'ASD Brunatese, squadra de balùn del paes
- Sitt de l'"Azienda Trasporti Milanesi S.p.A.", società che la gh'ha la Funiculàar Comm-Brünàa
- Sitt de l'Aministraziùn Pruvinciàal de Comm
- Sitt dell'Assesuràa al Türism de la Pruvincia de Comm
- Sitt de la "Comunità Montana Triangolo Lariano"


text:
Ina votaziun dal pievel cun la dumonda, sch'ins less sustegnair occurenzas sco gieus olimpics u il campiunadi mundial da ballape na datti betg en Russia. Qua hai num: Nus faschain il campiunadi mundial. E pajà vegn quel cun daners da taglia che van per gronda part er anc en il satg dals oligarchs. Daners che fissan tenor critichers pli necessaris en auters lieus – sco per exempel en la scolaziun ubain en il provediment da sanadad. Malgrà tut la critica: Ils Russ sezs hajan per gronda part plaschair dad esser ospitants dal campiunadi mundial, di Christof Franzen, dapi 10 onns correspundent da SRF a Moscau.
«Uschiglio na vesessan nus er betg ils daners»
Els hajan er in'autra relaziun cun ils agens daners da taglia, respectiv cun ils gudogns dal stadi or da las fatschentas dad ieli che tutgian atgnamain er al pievel. Che quai sajan lur daners che vegnian investids, na saja betg uschè preschent. «Uschiglio na vesessan nus er betg ils daners, uschia avain nus almain novas vias, stadions ubain plazzas aviaticas», èn respostas che Franzen ha survegnì da Russas e Russ.
RR actualitad 12:00


text:
Scòpi in dal post ed lavōr (afaticamèint)
(Lēś anca eli avertèinsi generèli a 'l riguêrd di cuntgnû di artìcol dla Wikipedia)
La persòuna scupièda in dal post ed lavōr (ch'la gh'à al burnout, a s diś in dla lingva ingléśa) l'è quèla che, a fùria 'd ciapèr i acadimèint tròp ed pêt, sàinsa druèregh dla filośofìa, dal manéri per tórla più dolsa, la finìs pr armàgner pò schisèda 'd sòta a di lavōr anc cìc e tùt 'd intórna a gh'pèr brùt.
El conseguèinsi dal burnout i culpìsen i agìnta ch'a lavóra in dla só psicologìa e finànc in dal só fìśic, ch'a gh'vin dla depresiòun dòp che anca edl'apatìa, soquànti volti.
Quand cal lavoradōr lè al stà sàimpr adrē a pinsèr a 'l só lavōr, i tachn a gnir fóra:
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Colegamèint estèren
- (IT) Na spiegasiòun dal burnout in dla réda.


text:
Malta
Malta a l'è un paes de l'Europa meridiunala cun 410.209 abitant.
A l'è un insema de isul in del Mar Mediterani, fata de Malta, Gozo, Cumìn, Cuminótt e Fifla. Sti ültem dü, i'enn disabitáa. La capital a l'è La Valeta, che la se tröva in sü l'isula de Malta.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
Malta (nom ufiziaj: Repubblika ta' Malta / Republic of Malta) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'George Vella (del 2019).
El Prim Minister a l'è el Robert Abela (del 2020).
Muneda[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del 1m de genar del 2008 Malta la dupra l'Euro.


text:
Co percepin nus edifizis istorics en noss conturns? Tge istorgia(s) raquintan els? Tge connex ha la funcziun oriunda d'in edifizi cun sia apparientscha? Tge sveglia l'imaginaziun ch'edifizis fitg famigliars fissan tuttenina svanids? Tge capita cun nossa memoria, sche las perditgas materialas da noss passà svaneschan u vegn remplazzadas? Tge effects han perditgas istoricas perceptiblas sin nossa affecziun per ils lieus, nua che nus vivain, u sin l'attracziun da lieus, nua che nus vulain forsa far vacanzas?
En il rom da visitas guidadas e d'occurrenzas tracta la tgira da monuments l'istorgia d'edifizis istorics e renda conscienta – en il dialog cun la populaziun – l'impurtanza da la cultura architectonica entaifer noss spazi da viver actual.
(Fotografia: Scharàns, gruppa d'edifizis. TMG 2013)


text:
di: Marco Candiani - Claudio Merli
Hoo dervii la finestra del temp,
del mè temp pitturaa in de la ment.
Hoo veduu ‘na ringhera
e giò in cort on omètt ch’ el sonava.
Seri lì sui basèi de la scòla con dò lacrim ai oeucc
a coo bass, a fà ciao con la man
ai mè gent sul porton.
Sì, hinn dò lacrim
che gh’hann dent on riflèss che me par poesia
e on profumm
de castègn che rostiva
sora la stua che la moriva pian pian.
Capissi nò, fòrsi me insògni
ò fòrsi l’è on’altra vita.
El mè gatt l’è lì sòtt la cadrega
ch’ el pisòcca bèll quiett e mì peli castègn.
‘Dess me par de sentì canzonètt
che me parlen de on Duce e d’on Rè
e me par de vedè gent
che piang cont in man ona fòto.
Quèll che proeuvi l’è fòrsi ona stòria,
i vision d’ona nòtt,
fòrsi on liber legiuu chissà quand,
ma chissà quand l’è staa?
Nò, gh’è dò lacrim
che gh’hann dent on riflèss
faa domà de poesia
m’ el profumm de qui pagn che sugava
sora la stua che la moriva pian pian.
E senti an’ mò l’era d’inverna
l’acqua piccà su la finestra.
I mè gent che scoltaven la radio
semper mèzz indorment
me guardaven content.
musica
Capissi nò, fòrsi me insògni
ò fòrsi l’è on’altra vita.
I mè gent che scoltaven la radio
semper mèzz indorment
me guardaven content.
Stòri d’alter temp.


text:
Nanni Svampa
Nanni Svampa (Milàn, 28 febràr 1938-Vares, 26 de agost del 2017), l'è stai un cantànt, scritùr e atùr milanés, fundadùr dal grüp musicàl dialetàl I Gufi, cun Roberto Brivio, Gianni Magni e Lino Patruno.
Biugrafìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nanni Svampa l'è nasüd pochi an prima dal cunflìt mundiàl a Porta Venésia, vün di poch ingrès d'la Milàn del'età de méz amò in pé. Porta Venésia l'èra 'na zona pupulàra, abitàda da uperàri e impiegàd, che vivevùn ind'le cà de ringhèra, ca che se afacèvun sü de un curtìl cumün e che in cumün dividèvun anca la vita de tüti i dì.
Quésta cültura pupulàna l'è stàia pö rafursàda dall'inìsi d'la guèra.


text:
Pruvîncia ed Rèz
Artécol in dialèt arzân
La Pruvîncia ed Rèz (Provincia di Reggio Emilia in italiân) l’è ‘na pruvîncia ed l' Emélia-Rumâgna ed 530 méla abitânt.
La cunfîna a sira cun la Pruvîncia ed Pèrma ( al cunfîn l’é al fiòm Èinsa) a matèina cun la Pruvîncia ed Mòdna (al cunfîn l’é al fióm Sècia), a l’abaṣèin cun la Lumbardìa (Pruvîncia ed Mântva ) e a mezdé cun la Tuscâna (Pruvîncia ed Massa-Carēra e Pruvîncia ed Lóca ).
Viabilitê[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvîncia l’è traversêda p'r al lêregh da la Via Emélia, fâta da i rumân, che a's gh’é més ed fiânch int al XX sècol l' Avtostrêda dal Sōl e, préma incòra, la lénia feroviâria Milân - Bològna. A gh’în ânca presèinti al léni lochêli dal Ferovéi Arzâni. P'r al lòngh, da mezanôt a mezdé, la pruvîncia l’é traversêda da la Strêda Statêla dal Pâs dal Cerêto(SS 63)
I cèinter abitê[modifica | mudéfica la surzéia]
Da un pûnt ed vèsta dal teritôri e sitadèin la pruvîncia l’é carateriṣêda da la preṣèinsa ed divêrs cèinter pió céch che a fiânchen al cèinter pricipêl, Rèz, da la stòria despès vîva e indipendèinta. Ind la bâsa arzâna l’é storicamèint impurtânt Guastâla, lòngh al Po, e al sitadèini ed Nuvalêra e Curèz. A i pē ed la culèina a’s câta Scandiân, al secònd cèinter pió impurtânt ‘d la pruvîncia, mèinter al cèinter pió significatîv ed l' Apenèin arzân l’é Castelnōv di Mûnt.
L'ambijnt[modifica | mudéfica la surzéia]
L’é cumprèiṣa fra al fióm Po a mezanôt e al crinêl ed l'Apenèin Tòsch Emiliân a mezdé. Mèinter la zôna ‘dla pianûra la presèinsa ed l’òm l’é dimòndi fôrta, l' Apenèin arzân al presèinta incòra un livèl ed naturalitê êlt, ch’al crês mân mân es se spôsta a mezdé vêrs al crinêl. Fra i magiōr arciâm ‘dla muntâgna a gh’é la Prêda ed Bismântva, ind al comûn di Castelnōv di Mûnt e ch’ l’ as vèd dal zôni ed dimòndi comûn ed la muntâgna. Al prufîl nèt ed la muntâgna l’à impresiunê Dante Alighieri ch' al la nômina int al Purgatôri ed la Divina Cumèdia.
La pianûra e al muntâgni ed la zôna[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvîncia l’é divîsa in dō pêrt: ‘na zôna ed pianûra e òna ed muntâgna, la zôna ed pianûra la va dal cunfîn a l’abaṣèin fîn a ‘na lénia quêsi drèta, da sîra a matèina, a 6-7 km. a mezdé da Rèz in dóve cumîncen al culèini che vân pôch a la vôlta in crèser fîn a cambiêres in vèiri e prôpri muntâgni fîn al crinêl. La pianûra, esènd lighêda al cōrs dal Po, la va naturalmèint in calând in altèsa da sîra a matèina. I dû cò în i 19 mêter i.l.m. al cunfîn pruvincêl tra l’albaṣèin e matèina e i 2121 mēter dal Mûnt Cùşna. Al j-êtri sémi impurtânti în: l’Êlp ed Sucîş (2017 m.), al Mûnt Caṣarōla (1979 m.) e al Mûnt Êlt (1904 m.). Da nutêr al fât ónich e uriginêl ed la Prêda ed Bismântva, ch’la se stâca cun la só séma piâta e al só parèidi dréti tânt che s’arcgnòsen subét ind al tânti vidûdi ed l' Apenèin arzân. I pâs ed muntâgna pr’ al mâchini al cunfîn cun la Tuscâna, în, da sîra a matèina: al Pâs dal Lagastrèl (1200 m.), al Pâs dal Cerēto (Strêda Statêla dal Pâs da Cerēto(SS63), 1261 m., al Pâs ed la Pradarèina (1572 m.) e al Pâs dal Fôrbiṣ (1574 m.).
Al j-acvi[modifica | mudéfica la surzéia]
Trî în i principêl cōrs d'âcva che bâgnen la pruvîncia: al Po a mazanôt per circa 20 km., l' Èinsa a sîra, dal surgînt fîn al sbòch int al Po, sgnând al cunfîn cun la pruvîncia ed Pèrma per circa 85 km. e al Sècia ch’al sègna al cunfîn a matèina cun la pruvîncia ed Mòdna da Srèdel a Rubēra; d’ed ché al va ind la pruvîncia ed Mòdna fîno a dêr int al Po, dôp un cōrs ed pió ed 170 km. Dimòndi în i turèint, spêce in muntâgna: al pió impurtânt l’é sèins êter al Cròstel, lòungh 55 km. ch’al nâs pôch sōvr a Caṣîna e al s’ bóta int al Po, atraversând al comûn ed Rèz. Turèint pió céch în al Dôl, al S’cèl e al Treṣnêr, che dân int al Sècia, pó al Rodên, la Mudlèina e al Quarèiṣem che bâgnen al burghêdi ed Rèz.
Pôch i lêgh naturêl: ûn sōl in pianûra, al Lêgh ed Gruma int al comûn ed Campéṣen, e in muntâgna i trî lêgh dal Cerêto (ûn principêl e dû pió cèch) e al lêgh Calamòun, ciamê ânca lêgh dal Vintâs, in côsta a l’istès mûnt.
Bacîn artificêl ed ‘na cêrta importânsa în a Ligûnchi, al Pâs dal Lagastrèl e a Gazân ed Véla Mnôs, mèinter la bâsa l’é tajêda da canêl sculadōr, da canêl per dacvêr e da bonéfichi che vân a dêr int al Po o diretamèint o atravêrs al Cròstel o l' Èinsa. Da l’Êlt Mediēv e fîn al Setsèint ind la periferéia a l’albaṣein ed Rèz es s’ imbarchêva int al canêl Navéli per rivêr, ind al môd pió svêlt e sicûr, a Fréra e a Venèsia.
Vèini termêli impurtânti în a Cervarèṣa, int al comûn ed Buṣâna, mèinter còli ed Quâra ed Toân, cgnusûdi dal tèimp di rumân e fîn al medioēv, în stêdi bandunêdi e quêsi sughêdi cōlpa dal salatêdi e di taramôt che a n’ àn stumpê al cōrs. Al fûnti ed Puiân ed Véla Mnôs, ch’în dimòndi bundânti, aspèten d’èser sfrutêdi.
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la provîncia, in tóta la zôna ed la pianûra, a gh’è un fôrt distrèt mecânich. La zôna a matèina, ind i comûn ed Castlarân, Casalgrând e Scandiân a gh’è ânca un impurtânt distrèt ed produsiòun dal cerâmichi, in uniòun ânca cun i comûn confinânt ed la provîncia ed Mòdna, in particolêr Sasōl. Tóta la provîncia, ânca la zôna muntanêra, l’è cgnusûda per la produsiòun dal Grâna (Parmigiano Reggiano). Ed valōr l’é ânca la produsiòun agrécola e zotètnica, préma ed tót per còl che riguêrda l'alevamèint di nimêl. Per sti motîv la provîncia l’è dimòndi svilupêda e la disocupasiòun l’an gh’è mìa.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
La cunquésta rumâna l’à purtê a la costrusiòun dal filòun ‘d la provîncia e ‘d la regiòun, la Via Emélia fâta fêr da Marco Emilio Lepido. In pruvîncia i rumân j-àn fât ânca la via ch’ la colêga Rèz a Bresèl (Brixellum). Sant'Ambrogio, ind al só viâg in Emélia, l’à ciamê Rèz "cadavere di città" per spieghêr la sèria decadèinsa per cōlpa dal j-invasiòun furastêri. L' Apenèin arzân al gh’à ‘vû al só mumèint ed masîm spiandōr int al XI sècol, con al paèiṣ ed Canòsa al cèinter ed la polética europèia ed Enrico IV e Matélda ed Canòsa protagonésta ed la lôta fra al Papêt e al Sacro Romano Impero. A la môrte ed Matélda al só properietê in muntâgna pôch a la vôlta a s’în tôti ed nōv l’indipendèinsa fevdêla, pr’ andêr pó sòta al comûn ed Rèz. Ânca divêrs sitadèini ed la pianûra, bèle pôst ed côrt cme Scandiân o Curèz în stêdi unîdi sòta al doméni ed la faméja d'Este, per formêr al Duchêt ed Mòdna e Rèz. Fîn a la fîn dal XVI sècol al duchê a gh’êra unî, politichamèint, ânca la sitê ed Ferêra. Int al XIX sècolo, dôp la parénteṣi napoleônica cun l’istitusiòun dal Dipartimèint dal Cròstel, dôp la restaurasiòun, per uniòun ed râṣa, al duchêt al gh’à ‘vû ânch un sbòch int al mêr cun al pruvînci estèins ed Mòdna, Rèz, Guastâla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carēra. Dôp l'uniòun al Règn d'Itâlia la stòria ed la pruvîncia la va a drê al vicèndi dal rèst d’ Itâlia.
Aministrasiòun pruvincêla[modifica | mudéfica la surzéia]
J-urganîṣem che dirègen la Pruvîncia a gh’àn avû, a partîr da l'unitê d'Itâlia, divêrs nòm: Cunséli Pruvincêl guidê da un presidèint dal 1860 al 1923 e dal 1951 ad dé d’incô. Al tèimp dal fâsio agh’è stê un Comisâri prefetési ed l'Aministrasiòun pruvincêla e dal 1945 al 1951 a s’gh’à la Deputasiòun pruvincêla, ch’ la gh’êra bèle dal 1889 dipendèint dal Cunsèli, cme incô la Giûnta.
Cun al j-elesiòun dal 13 zógn 2004 l’è gnûda elèta Sonia Masini, préma dòna d’avèir st’ incâregh.
Ed sègvit a gh’è l’elèinch di divêrs presidèint subeintrê e la dâta ed l’ elesiòun.
- Vedriani Giulio Cesare - 21/03/1860
- Chiesi Luigi - 02/09/1861
- Gorisi Antonio - 02/09/1867
- Chiesi Luigi - 07/09/1868
- Fornaciari Giuseppe - 11/08/1884
- Levi Ulderico - 02/12/1889
- Borciani Alberto - 11/08/1902
- Morati Giovanni - 15/03/1906
- Cottafavi Vittorio - 22/06/1906
- Ruffini Enrico - 17/09/1910
- Sichel Adelmo - 21/12/1910
- Fabbrici Giovanni - 04/06/1923
- Muzzarini Mario - 05/12/1927
- Bertoldi Pellegrino - 06/04/1936
- Colitti Michele - 10/10/1940
- Ramusani Alberto - 31/03/1942
- Scolari Giuseppe - 31/03/1944
- Ercelli Alfonso - 12/09/1944
- Ferrari Camillo - 08/05/1945
- Montanari Dante - 16/07/1951
- Ferrari Franco - 23/12/1964
- Parenti Vittorio - 20/06/1972
- Cusi Guglielmo - 18/07/1980
- Bertani Ascanio - 01/01/1982
- Ruini Roberto - 13/06/1999
- Masini Sonia - 22/06/2004
I pôst ed la giustésia[modifica | mudéfica la surzéia]
A Rèz a gh’é al Tribunêl e la Cumisiòun Tributâria ed prém grêd; la Côrt d’Apèl relatîva l’è a Bologna, al Tribunêl Aministratîv Regionêl e la Cumisiòun Tributâria ed secònd grêd relatîvi în a Pèrma.
J-ufési finansiâri[modifica | mudéfica la surzéia]
Dû în j-ufési ed l’Agenséia dal j-Entrêdi,ûn a Rèz e ûn Guastâla.
I comûn principêl[modifica | mudéfica la surzéia]
- Rèz - 155.191 abitânt
- Scandiân - 23.332 abitânt
- Curèz - 21.953 abitânt
- Casalgrând - 15.933 abitânt
- Guastâla - 14.400 abitânt
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Antonio Aleotti - Storia della citta' e provincia di Reggio Emilia - Bologna : Atesa, 1984.
- Ugo Bellocchi - Reggio Emilia, la provincia "lambrusca" : venti secoli di vitivinicoltura fra Enza e Secchia; presentazione di Walter Sacchetti. - Reggio Emilia : Tecnostampa, 1982
- I campanili della Provincia di Reggio Emilia : le genti ed un poco della loro storia. - Reggio Emilia : EETAbit, 1996
- Alcide Spaggiari - Guida Turistica della Provincia di Reggio Emilia. - A cura dell'Ente Provinciale per il turismo. - Reggio Emilia : Stabilimento Tipo-litografico f.lli Rossi, 1959
- Touring Club Italiano - Reggio Emilia e provincia : i centri della pianura, il Po, le rocche dell'Appennino - Milano : Touring club italiano, 2000
- Antonio Saltini - Dove l'uomo separò la terra dalle acque, Storia delle bonifiche in Emilia Romagna - Diabasis Reggio Emilia
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
En quest temp da crisa da corona èn surtut ils ospitals dumandads. Quels sa preparan en il mument per il cas extrem. Sin cumond dal chantun han las regiuns stuì preparar l’infrastructura d’urgenza. L’ospital da Ilanz/Glion ha per quest intent preparà in ospital sutterran – ina sort catacumba.
Infrastructura or dal temp da la guerra fraida
L’infrastructura, che sa chatta lunsch davent da la partiziun acuta da l'ospital da Glion, tranter il magazin e rauba regorda vi da la guerra fraida. Tenor ils responsabels èsi là pussaivel da tgirar 32 persunas che dovran tgira, che n'èn però betg en privel da vita.
Perquai ch'il persunal n'ha sez betg avunda persunal per quella tgira, stuessan lura er persunas da la protecziun civila surpigliar lavurs en l'ospital temporar.
En funcziun vegn quest ospital sutterran dentant be en il cas extrem, pir be sch'ins n'ha betg pli plaz per pazients en la partiziun acuta da l'ospital da Glion. Per il mument è quai anc be in scenari. Ed ins po anc sperar ch'ins na sto betg duvrar questa infrastructura durant las proximas emnas.


text:
Il glindesdis ha il Cussegl federal appellà a tuttas Svizras e Svizzers che sa chattan en l'exteriur da returnar enavos en Svizra. Uss duajan burgais svizzers ch'èn en l'ester ed èn bloccads sa registrar sur l'applicaziun «Travel Admin App». Quest appel vegn dal Departament federal d'affars EDA.
En il mument sappia l'EDA be d'ina part da las persunas bloccadas e nua ch'ellas sajan exactamain. L'applicaziun «Travel Admin App» pussibiliteschia a l'EDA da trametter a las persunas pertutgadas infurmaziuns e da contactar ellas. Per ch'ins sappia reagir correct e tegnair la survista, appellescha l'EDA vinavant a tut quels che sajan gia turnads enavos da stizzar las datas en l'applicaziun.


text:
Al Pass dal Klausen en il chantun Uri è ida a val ina lavina. La dumengia da Tschuncaisma a las 14:00 èn dus autos che vegnivan nà dal Urnerboden vegnids tschiffads da la lavina – quai var 200 meters davant il culm. In da quels autos è vegnì tratgs da quai da 100 meters cun la lavina. Ils dus passagiers èn vegnids blessads e manads dal servetsch da salvament en l'ospital chantunal da l'Uri. L'ulteriur auto è glischnà levamain davent da la via. Era en quest auto sa chattavan duas persunas. La cunautista è vegnida blessada e sgulada cun il helicopter en in ospital ordaifer il chantun Uri. Tut las trais persunas èn ord privel da vita. Quai scriva la Polizia chantunala da l'Uri.
La lavina ha cuvrì la via sin ina lunghezza da 100 meters cun naiv. Il pass resta per il mument serrà.
RR novitads 17:00


text:
Barba Scrooge
Barba Scrooge u Scrooge McDuck al è un caràtar fizziunaal Scuzzees creaa pal Carl Barks, parüü par la prüma völta in Dell Comics Four Color Comics #178 Christmas on Bear Mountain in Dicembru 1947. Sura i décad, ul Scrooge al è emergjüü dal vess gjüüst un caràtar da süpòort dal Àned Donald, generaant la sò pròpia séria da líbar da còmich, Barba Scrooge, cun di aparizziun in difereent specjaal da televisiun, film e videogjööch. La séria animada del 1987, DuckTales la sigüta i aventüür dal Scrooge e di sò nevuut Àned Donald e Huey, Dewey and Louie Duck e da la sò vita sitüada in la citaa fizziunala de Duckburg.
Ul nomm dal Scrooge al è basaa sül Ebenezer Scrooge, un caràtar da la A Christmas Carol dal Charles Dickens. Ul Scrooge, insema a fisc òolt caràtar da Duckburg, al à gudüü da pupularitaa internazziunala, particülarameent in Europa, e al è da frequeent tradüii int òolt lénguf.


text:
Nunch cont l'Italia
Noi con l'Italia (Nunch cont l'Italia in lombard) a l'è on partii politegh italian democristian che 'l supporta la coalizion de center-destra ai elezion politegh italian del 2018, de che l'è el center moderaa.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'idea de 'na quarta gamba del center-destra la vegn quand che l'Enrico Costa, minister del governo Gentiloni, el se dimett per tornà in la coalizion del Berlusconi.
El 19 de dicember 2017 a l'è offizialment nonziaa el partii unich, cont i mèmber de destra de l'Alternativa Popolar (quej de sinistra hinn andaa in la Civica Popolare) e di àlter partii. A genar a hinn tolt dent anca di àlter partii centrista. El 11 de genar 2018 a l'è svelaa el simbol cont el scud de l'UDC.
In di elezion regionai lombard del 2018 l'ha supportaa el candidaa comun del center-destra Attilio Fontana.
Ideologia[Modifega | modifica 'l sorgent]
A nivell social el partii el dà importanza a la familia, cont di propost per la natalità e de mett el riatt internazional de surrogazion de maternità, l'introduzion de 'na segonda lengua in di scoeur e mett l'obbligh de l'autorizzazion di genitor per fà educazion sessuala.
A nivell economich el partii el voeur remett i voucher, la flat tax e sbassà el debit publegh del 20% in 5 agn.
A nivell territorial NcI el voeur modifegà el titol V de la Costituzion italiana per dà pussee competenz ai Region e on'autonomia speciala a Roma e Milan.
El partii a l'è a favor de dà pussee poder al Parlament europee e de elegg direttament el President de la Commission.
Member[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Direzione Italia del Raffaele Fitto
- Scelta Civica de l'Enrico Zanetti
- Fare! del Flavio Tosi
- Cantiere Popolare del Francesco Saverio Romano
- Movimento per le Autonomie del Raffaele Lombardo
- Unione di Centro del Lorenzo Cesa
- Identità e Azione del Gaetano Quagliariello
- UDEUR del Clemente Mastella


text:
L'iniziativa WOWnature á sciöche fin chël trá sö i bosć danejá dala tampesta Vaia dl 2018, mo ince da mantigní i bosć che é, ressursa fodamentala por afronté la crisa dl clima tl dagní
WOWnature é na iniziativa metüda da jí da Etifor, aziënda de consulënza dl'université de Padova, adöm cun l'Alta Badia y la Maratona dles Dolomites, cun le fin da trá sö danü i bosć danejá dala tampesta Vaia dl 2018. Bele de jügn êl gnü senté lëgns tl bosch sön Ciaulunch, olache le gran vënt n'â sciuré jö zacotanc. Sëgn d'altonn él gnü metü da jí ciamó dui dis dedicá ala renasciüda di bosć. Trat ite án en chësta ota ince les scores y les porsones y les firmes che á sostigní la scomenciadia. Tratan chëstes giornades él gnü baié dl bosch y dl'importanza che chësc ecosistem á y ará tl dagní por afronté le mudamënt dl clima. I studënc sënta lëgns
En vëndres ai 17
de setëmber é i scolars y les scolares dla secunda classa dl ITE da La Ila jüs sön Ciaulunch, te chël bosch olache Vaia â fat n gran dann. Chiló ái senté lëgns y al é sté na buna ocajiun por sensibilisé i studënc te na manira ativa sön la problematica dl mudamënt climatich, ince deache les bases scientifiches de chësc argomënt é por ëi en chësc ann argomënt de stüde. Dui esperc á splighé les funziuns y l'importanza che i bosć á por la porsona. Al é ince gnü baié dl problem lié al chefer dla scorza. I studënc á imparé che sentan n lëgn pón dé n contribut por combate la crisa dl clima. Düc i scolars á tut pert cun gran entusiasm y interes ala scomenciadia y á indöt podü senté 30 lëgns. Ince la domënia ai 19 de setëmber él gnü senté lëgns sön Ciaulunch. A chësta giornada á tut pert les porsones y les firmes che á sostigní l'iniziativa WOWnature tres l' »adoziun« de n lëgn sön la plata internet dedicada ala iniziativa. Mantigní inant i bosć
I lëgns é i simboi dla batalia cuntra le mudamënt dl clima. Tres l'implant de lëgns ón cherié y mantigní ecosistems por presservé nosc raiun. Ti bosć sön Ciaulunch i vá i organisadus de WOWnature ince do a n ater proiet: trá sö y ciaré di lëgns y dles plantes che é nasciüdes y che crësc iló spontaneamënter do Vaia, sciöche brüsces da dlasenes y müies, orties, rabarbar y ii. De chësc raiun ón ciaré, an ó romené sö y mantigní le bosch, mëte sö tofles informative,s mëte a post i trus, les roes y i danns gaujá dal ri tëmp. Döt chësc garatará tres i contribuc che gnará coiüs adöm sön la plata internet www.wownature.eu/alta-badia-adum
/ (kp)


text:
cuntegn
Svizra
-
Davos exercizi da salvament or dal tunnel dal Gottard
En il tunnel da basa dal Gottard hai dà la fin d’emna in grond exercizi da salvament. Radund 800 passagiers èn vegnids spendrads or dal tunnel da basa. Tenor la Viafier federala è l’acziun grategiada.
L’acziun da salvament ha previs il suandant: In ICN cun radund 800 persunas a bord entra dad Erstfeld en il tunnel dal Gottard. En in dals vaguns sorta fim or da la climatisaziun.
Il tren va anc enfin tar la staziun d’urgenza da Sedrun, nua ch’il tren sa ferma.
Ils passagiers van sur ina galaria da fugia sur 1.5 kilometers fin tar la segunda staziun d’urgenza, fin tar il segund tunnel dal Gottard.Là entran els en il tren d’evacuaziun e vegnan transportads a Biasca. En il fratemp han dus trens dals pumpiers stizzà il fieu en l’auter tunnel nua ch’in vagun ardeva.
Davos exercizi avant l'avertura
L’acziun cun il num «Tavesch» è stada la quarta ed ultima acziun da salvament en il nov tunnel dal Gottard. En funcziun duai il nov tunnel da basa ch’ha ina lunghezza da 57 kilometers, ir l’emprim da zercladur da quest onn.
Maletg
1 / 10
Legenda:
Locomotiva a Turitg
Gia en la staziun da Turitg beneventa ina locomotiva dal Gottard.
Keystone
Maletg
2 / 10
Legenda:
Noss um en il tren
Federico Belotti (RTR) en viadi a l'exercizi da salvament.
RTR F.Belotti
Maletg
3 / 10
Legenda:
800 sa vulan laschar salvar
Ils figurants sin viadi en ina halla ad Erstfeld nua ch'i dat las emprimas instrucziuns.
RTR F.Belotti
Maletg
4 / 10
Legenda:
I cummenza - instrucziuns ad Erstfeld
instrucziuns per ils partecipants a l'exercizi en la halla d'industria ad Erstfeld.
RTR F.Belotti
Maletg
5 / 10
Legenda:
Ils passagiers sortischan dal tren che brischa
Ils passagiers sortischan dal tren che brischa.
RTR F.Belotti
Maletg
6 / 10
Legenda:
En la galaria per fugir da Sedrun
En la galaria per fugir da Sedrun.
RTR F.Belotti
Maletg
7 / 10
Legenda:
L'aventura n'è betg anc a fin - staziun da Sedrun
Federico Belott (RTR) tar l'ascensur che maina tecnicists a Sedrun.
RTR F.Belotti
Maletg
8 / 10
Legenda:
La via da fugia maina sperasvi il ascensur da Sedrun
La via da fugia maina sperasvi il ascensur da Sedrun.
RTR F.Belotti
Maletg
9 / 10
Legenda:
Davos la galaria da segirtad, spetga il tren en il segund tunnel dal Gottard sin ils passagiers.
RTR/F. Belotti
Maletg
10 / 10
Legenda:
Danovamain si sur terra - a Biasca
Ils figurants sa radunan en la halla da glatsch a Biasca, nua ch'i dat ina marenda.
RTR F.Belotti


text:
Il Cussegl dals chantuns na vul betg in obligatori da tschintas per tut las interpresas che transportan scolaras e scolars. Cleramain, numnadamain cun 24 cunter 12 vuschs ha el ditg na ad ina moziun dal cusseglier dals chantuns liberaldemocrat Raphaël Comte da Neuchâtel.
Bus che curseschan sin ina lingia concessiunada na ston betg avair per mintga passagier ina tschinta. Quai saja in problem da segirtad, cunzunt perquai che tals bus vegnan savens era duvrads per il transport da scolaras e scolars, di Raphaël Comte. In obligatori augmentassi qua cleramain la segirtad dals uffants.
D'in auter maini era dentant la cussegliera federala Doris Leuthard. Gia oz stoppian uffants en bus privats vegnir segirads cun ina tschinta. Da pretender il medem per las lingias da bus concessiunadas fiss dentant surfatg. Quai duvrassi memia bler temps dal chauffeur e pretendess ulteriuras investiziuns. La maioritad da la chombra pitschna ha sustegnia quella posiziun.
RR novitads 17:00


text:
Fin uss dastgan pèrs omosexuals sulettamain laschar registrar lur relaziun sco partenadi registrà, la maridaglia n'è pero betg pussibla. La «lètg per tuts» avra la lètg er per pèrs omosexuals. Sper la lètg duain pèrs omosexuals er survegnir ils medems dretgs tar la famiglia.
Il Cussegl federal ed il parlament èn gia s'exprimids per la lètg per tuts: Pèrs omosexuals na duain betg pli vegnir tractads auter che pèrs eterosexuals, è lur argumentaziun. Tut ils pèrs duain dastgar maridar ed uschia er survegnir ils medems dretgs e las medemas obligaziuns. Plinavant adempleschia la lètg per tuts in desideri da bleras persunas en Svizra.
Il comité da referendum vul proteger la lètg sco colliaziun tranter um e dunna. Be ord questa colliaziun possia dar vita. La nova lescha stgaffeschia famiglias senza babs ed il bainstar da l'uffant vegnia negligì, è lur argumentazun. Plinavant cuntrafetschia la lètg per tuts a la lescha.
Las posiziuns da las partidas èn gia sa mussadas durant las debattas e votaziuns en il parlament federal, cura che singuls represchentants da partida (p.ex. da l'Allianza dal Center) èn s'exprimids cunter. Ina parola uffiziala cunter la lètg per tuts han decis l'Uniun democratica federala (UDF) e la Partida populara Svizra (PPS). Las partidas grischunas suondan las posiziuns da lur partidas mamma, dentant cun in'excepziun: La PPS dal Grischun ha decis da dar liber la vusch.
Dossier online
Sin in clic tut las fatschentas federalas, chantunalas e communalas: rtr.ch/votaziuns


text:
La pausa da cumbat duai era fullar via per novs discurs da pasch, ha ditg il minister da l'exteriur american, John Kerry, suenter discurs cun ses collega d'uffizi russ, Sergej Lawrow a Genevra. Lawrow ha declerà che la Russia haja infurmà la regenza siriana davart ils plans, lezza saja d'accord.
Rebels vulan resguardar la pausa da cumbat
Pliras gruppas da rebels han signalisà da vulair resguardar la pausa da cumbat. L'armada siriana libra ha per exempel scrit en ina brev als Stadis Unids ch'ella vegnia a cooperar. Ina da las gruppas da rebels islamisticas las pli grondas Achrar al-Scham percunter ha indirectamain refusà la pausa da cumbat. Questa pausa rinforzassia be la regenza dal president Baschar al-Assad e augmentassia la suffrientscha da la glieud.
Opposiziun è sceptica
L'opposiziun siriana è sceptica envers ils plans per ina pausa da cumbat. Ins stoppia spetgar e guardar sch'il reschim sirian sa tegnia vi da las cunvegnas. Quai ha communitgà l'allianza da l'opposiziun «Coaliziun naziunala siriana». Els na crajan betg al reschim perquai che quel na saja memia savens betg sa tegnì vi d' empermischuns da pausas da cumbat, uschia in commember da l'opposiziun vinavant.
Adina stà per ina pausa da cumbat
L'Iran ha beneventà il plan per ina pausa da cumbat en la Siria. Sco in pledader dal departament da l'exteriur ha ditg è l'Iran gia adina stà per ina pausa da cumbat en la Siria. Quai per dar agid umanitar a la glieud. Ussa duajan tut las varts far attenziun che la milissa terroristica Stadi islamic na profitia betg da la pausa da cumbat per recrutar novas forzas. En la guerra civila siriana sustegna l'Iran la regenza dal president Baschar al-Assad.
Svizra beneventa cunvegna
La regenza svizra beneventa la cunvegna tranter la Russia ed ils Stadis Unids. En in'emprima fasa vegn la cunvegna a simplifitgar da reparter l'agid umanitar en la Siria e mitigiar in zichel la miseria da la populaziun. Quai ha communitgà il departament federal per affars exteriurs svizzer. Ins speria vitiers, che la pausa da cumbat gidia en spezial l'ONU per chattar ina schliaziun en il conflict. La Svizra mettia a disposiziun a l'ONU gia oz ses servetschs, per exempel cun retschaiver las partidas sin ses terren per discurs da pasch.
RR novitads 07:00 ++


text:
Gibiltera
Gibiltera (Gibraltar in ingles e in spagnöl; Calpe in latin) a l'è un pussediment del Regn Ünì al süd de la penisula iberiga.
La gh'ha una süperfiss de 6,5 km² e una pupulaziun de pressapoch 27.925 abitant (2005).
Gibiltera la se tröa in sü la costa eurupea del Strecc de Gibiltera, che'l separa el Mar Mediterani e l'Ucean Atlantich. El sò teritori a l'è una penisula piscinina sota de la Roca de Gibiltera (volta 426 meter).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nom de Gibiltera el vegn del arabu Jabal Ţāriq (جبل طارق), che'l vör dì "Munt de Tariq", el prim àrabu che, in del 711, al se metüü a la cunquista araba de la Spagna.
I ingles e i ulandes l'hann ucüpada in del 1704 (Güera de sücessiun spagnöla). In del 1713 el Trataa de Utrecht l'ha daa Gibiltera a l'Inghiltera.
La Spagna l'ha semper rivendicaa el pussess de Gibiltera, ma i sò abitant a hinn minga d'acordi. In del 2002, püssee del 98% di eletur l'ha vutaa per restà cunt el Regn Ünì.
Lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
La lengua ufiziala a l'è l'ingles. El dialet lucal el se ciama llanito e a l'è spagnöl e ingles mes'ciaa insema.


text:
Bedoléta
Bedoléta ciamàt ach San Michìl (nòm uficiàl en italià: Bedulita) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n Al d'Emagna sö i falde del mut Albènsa, a 26 km de la sità e a 526 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 746 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,1 km² e 'na densità de popolasiù de 182 ab./km²
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Bedoléta l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
2ª gara de "Südtirolcup" a Lungiarü
In dumënia ai 16 de furà éle gü tignì la secunda gara dla lüsa „Südtirolcup“ sön la pista a Lungiarü. Cun la gara dl'ultim fin dl'edma (LMS a Deutschnofen) y la gara a Lungiarü à i atleć ince albü la poscibilité de se cualifiché ala „Europameisterschaft“ tl'Austria.
Sön le program êle preodü che chesta gara gniss tignida a Ulten sön la pista „Moscha“, mo cun les precipitaziuns dles ultimes edmes é i organisadûs stà sforzà a sarè la pista a gauja dl prigo de luvines y spustè l'evënt a Lungiarü, sön la pista „Do Juvel“. I atleć à podü garajè sön na pista preparada ala perfeziun.
Congratulaziuns al duo Erlacher y Tschaffert, che à dominé sön la pista a Lungiarü purtan a La Val 2 buniscimi pröms plazamënć.
Pro les ëres é rovada Daniela al travert cun le tëmp de 01:36,51, che ti assigurëia le pröm post dan Katharina Pfeifer y la campionëssa dl monn Theresa Hilpold.
Pro i ëi él stè l'atlet Diego Tschaffert che à fat le miù tëmp (01:34,65), dan le vize campiun dl monn Helmuth Stocker dl ASV Pfeffersberg y Matteo Clara dl U.S. Lungiarü.
Da alzè fora él sënzater ince i plazamënć de Rubatscher Manuela, Erlacher Iris y Miribung Carlo, che é rovà al secundo post de söa categoria.
Sciöche bele dit denant, é i plazamënć di atleć dles ultimes döes gares stà de importanza por la cualificaziun ala "Europameisterschaft" tl'Austria, che gnarà tignida chesc fin dl'edma dai 21 ai 23 de furà a Winterleiten. In injunta pon ciafè la lista di atlec che é gnüs convoca Europa 2014
N ater bun resultat é le pröm post tla tlassifica generala dles uniuns, daulache la scuadra da La Val é rovada al pröm post. Por assegné chësc plazamënt vëgnel trat la soma di miûs 3, te chësta gara i miûs 5 tëmps di atleć de vigni uniun. La scuadra da La Val à somè le tëmp de 08:03,58 (Diego, Daniela, Armin, Carlo, Iris).
Tla tlassifica di generala di Juniores por soma de tëmps é la scuadra da La Val rovada al 6° post.
Por udëi la tlassifica generala drüca: resultać
Por deplö informaziuns, por ci che reverda resultać, novitês y l program dla lüsa pon vijité la plata internet sot a chësc linch: http://www.suedtirolcup.com


text:
2. liga interregiunala
Partenza gartegiada per l'equipa da Cuira 97. A chasa a la Ringstrasse gudognan ils Grischuns cun 2:0 cunter Widnau. Suenter ch'i steva da pausa anc 0:0, ha Cuira pudì metter si ina crena en la segunda mesadad. Il 1:0 en la 67avla minuta ha Aleksandar Zarkovic sajettà suenter ina corna. Il 2:0 curt suenter è lura stà in'acziun sursilvana. Rafael Deplazes è stà responsabel per il gol suenter in bel pass da Fabrizio Cavegn.
Cun Carlo Bearth (chapitani), Rafael Deplazes, Fabrizio Cavegn e Lars Caduff han quatter dals tschintg Sursilvans dà davent da l'entschatta. Marino Cavegn è vegnì midà en da pausa.
Proxima sonda gioga Cuira 97 ordaifer cunter Wil.
2. liga regiunala
Per la US Schluein Glion ha il campiunadi cumenzà cun ina terrada. Ordaifer cunter Romanshorn han ils Sursilvans pers cun 0:4. L'equipa dal chantun Turgovia ha sajettà dus gols avant e dus gols suenter pausa.
Vinavant vai per l'equipa dal trenader Mate Lekishvili proxima sonda a chasa cunter Rorschach-Goldach.
3. liga
En 3. liga hai dà ina clera terrada per Trun/Rabius en l'emprim gieu da campiunadi. A chasa han ils Sursilvans pers cun 0:5 cunter Triesenberg.
In meglier cumenzament ha il favurit da gruppa Domat gì. Cunter Sargans hani festivà a chasa ina victoria da 3:1.


text:
En Germania cuntinuescha la dispita davart la politica d'asil entaifer la coaliziun da la las partidas CDU e CSU. La CDU, la partida dad Angela Merkel, sustegn vinavant sia chanceliera. Sco l'agentura da novitads DPA rapporta, haja Merkel refusà duas propostas da cumpromiss da la CSU. Cun omaduas propostas vuleva la partida cuntanscher da renviar fugitivs gia al cunfin da la Germania. La partida da Horst Seehofer na vul betg acceptar che Merkel vul chattar ina schliaziun en la politica d'asil cun l'UE enfin la fin zercladur.
CSU metta ultimatum
Seehofer ha uss mess a Merkel fin glindesdi in ultimatum. En il mender cas ha el smanatschà da prender ina decisiun da minister che fugitivs e migrants vegnian franads al cunfin. Ina tala decisiun pudess era muntar la fin da la coaliziun da CDU e CSU en Germania, scrivan las medias tudestgas.
Dapi dis dispitan la CDU e CSU schebain fugitivs senza documents e quels ch'èn gia registrads en auters pajais sco fugitivs, na possian pli entrar en Germania. La CSU vul en futur renviar tals fugitivs gia al cunfin – Merkel però è cunter ina tala schliaziun. La CDU è s'exprimida sulettamain per in cumpromiss, sch'i va per renviar fugitivs ch'avevan gia fatg ina dumonda d'asil en Germania ch'era vegnida refusada. A talas persunas na duai ina segunda entrada en Germania betg vegnir lubida. Quai pertutga dentant be paucas persunas.
RR novitads 06:00


text:
Rorschach (SG)
Rorschach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Wahlkreis Rorschach, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.78 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 8840 abitant.
El cumün de Rorschach al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Goldach, Horn (TG), Rorschacherberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Rorschach l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 850 col nom de Rorscachun.[1] In del ann 947, Otto I al gh'eva cuncess a l'abassia de San Gal de fà 'l marcaa, bater muneda e fà pagà i tass a Rorschach.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Gallery[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La 5avla classa ha tschernì in'idea che lur scolast da classa ha gì sco sujet per il tschaiver, numnadamain «Sale» - vendita totala. Sco els dian hajan els gì tschaffen da questa idea. Ad els plascha quai era dad ir en il til. Lura possian ins mussar al public tge ch'i hajan zambregià ed er giudair la musica ed ils collegas.
Scolasta Irena Flepp che ha zambregia cun la classa ina part dal sujet manegia che far part dal tschaiver na saja betg nunimpurtant. I mancass ina impurtanta part tar il til da tschaiver sche las scolas na sa participassan betg.
RR actualitad 17:00


text:
Brüs
Brüs (inscì anca in tudesch istoregh; italian: Brusio; rumanc: Brüsch) a l'è un cumün sgüisser del distret de Bernina, in del Cantun Grisun. Al gh'ha pü u manch 1101 abitant e una süperfis de 46.29 km², e al se tröva a una altitüden de 780 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Brüs a l'è tacaa ai cumün de Bianzon (IT-SO), Sciür (IT-SO), Grosott (IT-SO), Pus'ciaf, Tej (IT-SO), Tiran (IT-SO), Verv (IT-SO), Villa de Tiran (IT-SO).
StoriaModifega
Brüs l'è numenaa per la prima volta in de l'ann 1106 col nomm de Bruse. [1]
L'andament istoregh de la pupulaziun de Brüs l'è indicaa in de la tabela chi de suta:[1]
Pruerbi in dialet brüsasch[2]Modifega
- Al can al sbraja indónd ca 'l maja.
- Al cünta nogót a zifulà, sa l'asan al vòl miga bev.
- A li cavri, fina in giügn, dagan un pügn.
- A li femni bögna miga ga dumandà quancc ann li gh'hann.
- Al sul da fevré al mena al carné.
- Chi gh’ha tort, crida plü fort.
- Cura ca 'l ciel al fa la lana, l'aqua l'è miga luntana.
- Cura ca 'l Frantalun mét sü 'l capel, via la falsc e scià 'l restel.
- Dal früt sa conóss la planta.
- Guardévas da l'ann bisest e da quel che ch'i ven apress.
- I bun amis i henn rar cumè li móschi blanchi.
- La cà da l'óm l'è 'l mónd, e 'l mónd da la fémna l'è la cà.
- La castegna la gh'ha 'l pan e 'l furmagg.
- La via par rivà al cör da l'óm la passa par al ventricul.
- San Giacum e Sant'Ana, i pinciaröi gió par la cana.
- San Lurenz, li castegni cume dent.
- Sant Andrea da la barba blanca.
- Voss gh'avé tant móst? Zapa la vigna da óst.
RiferimentModifega
- ↑ 1,0 1,1 Brusio in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, Lügan/Belinzona, 1953


text:
Betten
Betten a l'è un cumün svizzer del distret de Östlich Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 26.4 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 420 abitant.
El cumün de Betten al se tröva a una altitüden de 1203 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fiesch, Fieschertal, Mörel-Filet, Grengiols, Lax, Martisberg, Naters, Riederalp.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Official website (Todesch)
- Betten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
SARS-CoV-2
El SARS-CoV-2 (in precedenza ciamaa Coronavirus 2019-nCoV) a l'è 'n virus de la familia Betacoronavirus descovert in del 2019 a Wuhan, in Cina, indova che l'ha menaa a 'na Pandemia de COVID-19 del 2019-2020. L'è el coronavirus quell de sett a vess bon de taccà i uman e l'è staa paragonaa a la SARS, anca se el se sa no ben i sò effett e la soa mortalità. La sindrome che 'l causa a l'è ciamada COVID-19.
Virus in origin di tignoeul e passaa a l'òmm cont ona bestìa intermedia ancamò descognossuda, el se tacca ai cellul uman grazia al recettor ACE2, doperaa anca de 'n quaj àlter coronavirus uman.


text:
Actualmain èsi scumandà a la banca da la Posta da porscher ipotecas e credits. Ella ha perquai blers daners en obligaziuns. Cunquai ch'ils tschains èn però bass dapi onns chaschunia quai tar la Postfinance a lunga vista resultats da gestiun pli bass. Quest svilup na correspundia betg a las spetgas dal Cussegl federal ed a las finamiras strategicas da la Posta, uschia argumentescha il Cussegl federal sia proposta.
Plinavant vul il Cussegl federal avrir il medem mument l'acziunariat. La Posta ed uschia la Confederaziun, duai però restar acziunar principal.
RR novitads 15:00


text:
Crear in whisky per la Rumantschia: Quai è stada l'intenziun da Rinaldo Willy da Zuoz. Il whisky rumantsch è atgnamain in whisky or da 5 whiskies: Per ed en mintga regiun rumantscha è madirà in auter whisky. Quels èn vegnids maschadads a la fin ad in whisky da giubileum.
Alcohol per il barat cultural
Il Whisky saja sia atgna contribuziun ad in barat tranter ils differents idioms rumantschs, di Rinaldo Willy. Cun in cuntegn dad alcohol da circa 50 pertschient saja il whisky era in pau predestinà per quel scopo. Il whisky gustia liger da vaniglia ed er in pau da maila.
RR emissiun speziala 14:00


text:
Reggenza
La reggenza a l'è la gestion de la sovranità de part de 'na personna che l'è minga el monarca, per condizion soa - per esempi età sotta quella minima o malann - o per soa decision. El capita despess che 'l reggent el sia 'n parent del monarca.
Incoeu gh'è du reggent: El Luis del Liechtenstein, reggent dal 2004 per permett al pader de gestì el patrimoni de familia e per fàgh fà esperienza, e 'l Tengku Hassanal Shah, quand che 'l sò bobà a l'è staa elegiuu Yang di-Pertuan Agong de la Malesia.


text:
Sant'Elena (isola)
Sant'Elena l'è on'isola de l'Ocean Atlantich center-meridional, situada a 15°55' di latitùden sud e a 5° 42' di longitùden ovest. La se troeuva à 1900 km de la còsta de l'Angoeula.
Territori[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'isola la s'estend per 16 km de lunghezza e 12 de larghezza masima, cont ona superfiss de 122 km2. L'isola a l'è de origin volcaniga, costituida de la part emergiuda d'on vecc volcan sotamarìn, cont el cradèr che 'l và giò drizz in sul mar de tri ladi, mentra che el quart lado el se troeuva al nivell del mar. La montagna pussee alta l'è el Diana's Peak, che el riva a 824 m, de dove vegnen giò vers el mar dij vallaa strett e ripid.
Clima[Modifega | modifica 'l sorgent]
El clima, che l'è influenzaa de la corent fregia del Bengala e dij alisei, l'è putòst fregg, cont precipitazion normaj.
Vegetazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La vegetazion l'è minga abondanta ma i zònn pussee bass hinn staa rimboscaa cont dij piant che s'hinn importaa.
Fauna[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anca la fauna l'è puttost povera. Carateristich de l'isola l'è on osèll, l' aegialitis Sanctae Helenae.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'isola l'è stada discoverta el 18 de agust del 1502 del navigator portughes João da Nova Castella che l'ha batezada cont el nòm de la santa de quèl dì: Sant'Elena. L'isola l'era disabitada. Dòpo de vess stada brevement in dij man olandes, in del 1659 l'è stada ciapada dij Ingles che gh'han postaa dij abitant bianch e dij s'ciav. Del 1815 al 1821 l'è stada la galera del Napuleon che l'è staa anca sepelii finna al 1840 quand el còrp l'è staa riportaa in Francia. Al dì d'incoeu Sant'Elena l'è ancamò una colònia inglesa, da la qual i a dipenden anca i isoli de Ascension, Tristan da Cunha e Gough.
Economìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'agricultùra l'è la baas econòmega de l'isola, almen in dove el terren volcanich el permett. La coltivazion principal l'è quèla dij pòmm de tera. A gh'è anca l'alevament bovin, ovin, caprin e de animaj de curtil. In del ocean se pesca cont profitt.
Cità principaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
Capital de l'isola l'è Jamestown, situada in su la còsta à la baas de una strèta val. In Jamestown a gh'è l'unich pòrt de l'isula. Alter villagg famos l'è Longwood, situaa a 500 m. de altèza, in dove che l'è staa tegnuu presonee el Napuleon.