text:
Orta
Orta (nom ufizial in italian: Orta San Giulio) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. L'è stada inserida in de la lista di cumün püssee bei d'Italia.
El gh'ha ona popolaziun de 1 150 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 6,8 km² e ona densità de popolaziun de 169 ab./km².
El paes el se tröva lungh i spund del lagh umonim, induve, in sü l'Isula de San Giüli, l'è sitüaa anca el sò nücli principal. L'è tacaa ai cumün de Amén, Bulzan, Gussön, Miasin, Pèla, Pitnasch, San Maurizi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Orta l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


c: text/html

text:
Trâma
La trâma, in dla tesidûra, l' è cl' insèm urdnè 'd fîl che, pasènd un p'r òun in mèś a quī 'dl' urdî, i fàn al tisû: s' a s' guèrda al tisû mèinter ch' l' è incòri in sìma al tlèr, egl' în chi fîl ch' i pàsen uriśonté in mèś a la stófa.
I fîl 'dla trâma i vìnen fàt pasèr da mèś a qui (tgnū avért in dū bandi dai lìs dal tlèr) 'dl' urdî da 'na navèta u spulèta che, mèinter ch' la còr da un cô a cl' èter dal tlèr, la gh' làsa śò al sô fîl ch' al gnarà po' batû dal pèten per schisèr'l atàc al fîl ed trâma 'dla rîga prìma. Rîga dòp rîga la gnarà tisùda la stôfa.
I fîl edla trâma i pólen anca èser 'd piò culòr u 'd diferèint materié, traversèr un p'r òun i fîl 'dl' urdî u piutòst saltèren (tramadûra mìa lighèda) u dupièren (tramadûra lansèda) soquànt.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
28 05
Ol dé 28 de magio l'è 'l 148 ( 149 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 218 dé a finí l'an.
Ul dí 28 de magio al è ul dí da pòost 148 ( 149 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 218 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1814 - Barcelona, se retira i tröpe Fransese, ch'i l'ha ocüpada in de la guèra nomenada Guèra del Franses.
1974 - Brèsa: s·ciòpa 'na bomba 'n Piàsa de la Lòza, entàt che gh'è 'n córs 'na manifestasiù dei sindacàcc. El bilàncio l'è de 8 mórcc e 101 ferìcc. La stràge (ciamàda stràge de Piàsa de la Lòza) l'è rivendicàda de l'organizasiù neofasista Ordine Nuovo.
2004 - Santiago (Sile): la Cort d'Apèl de Santiago la següra la imünità giüdissiala a Augusto Pinochet per le sò responsabilità in de l'Operassiú Còndor.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1311 - Mallorca: Jaume II, rei de Mallorca e cunt del Rosselló e la Cerdanya e segnor de Montpelher.
2003 - Jinotega (Nicaragua): José María Moncada, zeneral nicaragüench e president del paes de 1929 a 1932.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de Prullans, a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Rugnän
Rugnan (nom ufizial: Rognano) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 647 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9,2 km² e ona densità de 70 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Batüda, Casarile (MI), Giüssà, Tröv, Vlèss, Vernaa (MI).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rugnan l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Unterkulm
Unterkulm (Choom in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 905 abitant e una süperfiss de 8.89 km², e al se tröva a una altitüden de 466 meter sura al livel del mar.
El cumün de Unterkulm a l'è tacaa ai cumün de Dürrenäsch, Gränichen, Hirschthal, Muhen, Oberkulm, Schlossrued, Schöftland, Teufenthal.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Unterkulm in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Unterkulm in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lufingen
Lufingen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.22 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 828 abitant.
El cumün de Lufingen al se tröva a una altitüden de 459 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Embrach, Kloten, Oberembrach, Winkel. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lufingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1157 col nom de Luvingin.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Àder
Àder (en Italià: Adro), l'è 'n cümü de 7 125 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla regiù geogràfica de la Franciacürta a 25 km a Èst de la cità de Brèsa e a 6 del Lac d'Izé.
El teretóre de Àder l'è sitüàt endèna zòna ondulàda en pàrt custitüìda de le culìne moréniche del Lac d'Izé, ai pè del Mut Àlt.
De vocasiù contadìna per tradisiù, el g'ha svilüpàt n'importànte specializasiù endèla cültüra de la icc, al pónt che apò a 'l stèma del paés el g'ha resprezentàt la A de l'inisiàl con entùren de le bèle gràte de ùa. I teré de prudusiù de la icc de la zòna i rièntra endèl consòrse del Franciacürta D.O.C.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lampugnan
Lampugnan (Lampugnano) l'è on quarter de Milan, che 'l fa part de la zòna de decentrament 8.
L'è situaa a òvest del centro stòrigh, in direzion de la Fera. Al dì d'incoeu el quarter l'è famos perchè ghe se troeuva el PalaSharp.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima vòlta che se sent parlà de Lampugnan l'è 'l 1276.
Comun indeperlù, el faseva part de la Piev de Trenn. La scormagna di sò abitant a l'eva scigollatt, perchè lì intorna gh'era ona motta de camp de scigoll[1].
In del 1841 Lampugnan l'è staa unii a Trenn, che poeu l'è vegnuu part de Milan in del 1923.
Domà dòpo la fin de la segonda guerra mondial Lampugnan l'ha perduu la soa forma de centro agricol pien de cassinn, per vegnì vun di centri de l'espansion edilizzia milanesa.
In del 1980 l'è stada fada ona fermada del metrò (ligna M1).
Referiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Angelo e Gianni Bianchi, A ovest di Milano. Le cascine di Porta Vercellina, Milan, Associazione Amici Cascina Linterno, 2006.


text:
Guide to Marrakech
Search Restaurants
Tag Archives: cafe de france marrakech
Jemaa el-Fnaa – Ba Mahjoub the bird trainer
At the very centre of Marrakech is Jemaa el-Fnaa. For hundreds of years this central square has acted as the beating heart and mouthpiece of the red city, and is home to markets, food stalls and street performers of a … Continue reading
Cafe France, Jemaa al Fna, Marrakech
Cafe France is a Marrakech institution, located at the north west corner of the Jemaa al Fnaa it has been a meeting place and watering hole for Europeans since the days of the French Protectorate in Morocco. It was redecorated … Continue reading
Posted in Jemaa al-Fnaa, Restaurants Tagged "cafe frances" jemaa fna, aeropuerto marrakech al-fnaa, alojamiento en cafe frances marrakech, cache:le4a-0vkcpij:http://www.tripadvisor.com.ar/localmaps-g187147-d953672-hard_rock_cafe_france-area.html café france, cafe de france, cafe de france jemaa al fna, cafe de france marakesh, cafe de france marrakech, cafe de france marrakesch, cafe de france marrakesh, cafe de france morrocco, cafe de francia djema el fna, café de francia en la plaza jemaa el fna de marrakech, cafe de francia en marrakech, cafe de francia marrakech, cafe de francia marruecos, cafe de la france en marrakech, cafe del frances en marrakech, Cafe France, cafe france (marraquech), cafe france en marrakech, café france marrakech, cafe france marruecos, cafe frances en marrakesh, cafe frances marrakec, cafe frances marrakech, cafe frances marruecos, cafe frances plaza fna, cafe francia marrakech, cafe francia marruecos, cafes en la plaza fna el jema marrakesh, cafés jemma el fnaa marrakech, cafeteria frances en marrakech, djema el fna cafe de france, el cafe de francia en marraquek, history of cafe de france, hotel café france marrakech, hotel place jema al fna maroc, jamaa el-fna cafe, jamaa el-fna square cafe, jami3 alfna, jemaa al fna, jemaa al fnaa, jemaa el fna cafe france, jemma al fnaa, jemma al morrocco, jemma el fnaa, jemma fnaa, marakesh, marakesh alfna, marrakech alojamiento cafe del france, Marrakech Cafe, marrakech cafe de france, marrakech cafe de francia, marrakech cafe en la plaza, marrakech plaza place, marrakech riyadh france, marrakech 馬, Marrakesh, mc donalds marraquexe, place djema el fnaa marrakech, plaza de francia marrakech, plaza jemaa fna cafe france, restaurant in jemme el fna plaza in marrakesh, restaurante cafe de francia en marrakech, restuarants near jemma el fna, riad cafe de france, riad frances marrakech, riad jamaa alfna, riad marrakech medina jemma el fnaa, 法國咖啡廳歷史, 馬拉喀什 jamaa el fna Leave a comment


text:
Mòia
Mòia (nòm uficiàl en Italià: Moglia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 5 774 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 31,6 km² e 'na densità de 183 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Concordia sulla Secchia (MO), Gunsàga, Novi di Modena (MO), Pegügnàga, Quistèl, Reggiolo (RE), Rolo (RE), San Benedét.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Mòia l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
A.C. Milan
L' Associazione Calcio Milan l'è voeuna squadra de folber de Milan indoe l'è stada fondada in de'l 1899. Adess la giuga in de'l campionaa italian de Serie A. L'è la squadra in de'l mond che l'ha vengiuu pussee titoj internazionaj; inscambi in Italia l'è la segonda che l'ha vengiuu pussee titoj nazionaj (de dree a la Juventus).
Cuntegnüü
Dij origin al segond dòpo-guerra
La squadra l'è stada fondada el 16 Dicember del 1899 de quij italian e ingles che gh'aveven la passion del fòlber. Ai temp el capp de la squadra l'eva l'Helbert Kilpin. In del Genar del 1900 la squadra l'ha esordii contra l'F.C. Torinese, e 'l 27 de Magg l'haa vengiuu la medaja del re contra la Juventus. In del 1901, 1906 e 1907 el Milan l'ha vengiuu i primm campionaa de la sò storia. In de'l 1908 quej soci se separen de la squadra perchè voreven fà giugà giugador forest; inscì hann fondaa el Fotball Club Internazionale Milano. Dopo la division el Milan l'è reussìi a veng queicoss a nivel regional, ma minga a nivel nazional.In de'l 1926 l'è staa inaguraa 'l stadi de S. Siro, indoe ghe giuga el Milan e de'l 1948, anca l'Inter.
I agn cinquanta e sessanta
In de'l 1951, dopo 44 agn de attesa el Milan l'haa vengiuu el campionaa grazie al talent de i trii svedes Gunnar Gren (A.C.F. Fiorentina), Gunnar Nordahl e Nils Liedholm (che formaven el famos Gre-No-Li). In de'l 1958 el Milan l'è rivaa anca in final de la Coppa di Campion contra el Real Madrid, eppur l'ha perduu la partida. La primma Coppa di Campion l'è rivada in de'l 1963, quand che'l Milan l'ha vengiuu contra el Benfica. L'allenador l'eva "el Paron" Nereo Rocco. Purtropp la squadra l'è minga reussida a veng la Coppa Intercontinentala, perduda contra el Santos de'l grand giugador Pelè. Propriin de'l 1963 el president Rizzoli l'ha lassaa la squadra, che per quei agn gh'avarà quei difficoltà, in queij agn chí hann vengiuu domà 'na Coppa Italia (1966-1967). Allora l'allenador de la squadra a l'è devegnuu 'ncamò 'l Nereo Rocco; insemma a lù la squadra l'ha vengiuu el campionaa in de'l 1968, e l'ann che'l vegn, ancamò la Coppa di Campion. Stavolta la reussiraaa a veng la Coppa Intercontinentala contra l'Estudiantes. In che l'ann chì 'l Gianni Rivera, capitan de la squadra, l'ha vengiuu el Ballon Dor.
i agn settanta e votanta
I agn settanta scomenzen cont un quei segond post, indoe la squadra l'è stada rimontada. El Milan l'ha vengiuu domà 'na Coppa Italia e 'na Coppa di Copp in quij agn chí. Domà in de'l 1979 el Milan l'ha faa cunt de veng n'olter campionaa, grazie a l'allenador Liedholm, e al capitan Gianni Rivera. Chess chì l'è el decim campionaa vengiuu de'l Milan. I agn votanta s'hinn dervii conrt ona retrocession in de'l 1980 (per i scomess del folber); la squadra l'è tornada subet in Serie A, ma domà on ann: l'è tornada 'ncamò in serie B on ann. Anca se l'è tornada subet in serie A el Milan in chi agn chí l'è staa minga bon de rivà fin a i volt posizion de la classifega. In de'l 1985 l'ha faa el sò esordì in de la squadra 'l Paolo Maldini, a domà sedes agn. Semper in che l'ann lì el milan el gh'ha avuu tanc problema economegh. Per fortuna la squadra l'è stata quistada de l'imprendidor Milanes Silvio Berlusconi.
L'era Berlusconi
Dopo quei agn grazie a Berlusconi, che el gh'aveva compraa tant giugadori important, el Milan, guidaa da l'alenator Arrigo Sacchi, l'è diventaa voeuna de i squader pusse fort che hinn mai esistii. L'è reussii a vinc duu Cop de i Campioni de fila ('89,'90). Cont Arrigo Sacchi coma allenator el Milan l'haa vingiù: vun campionaa italian, duu Cop de i Campioni, duu Supercop Europej, duu Cop Intercontinentaj, voeuna Supercop italian. I giugadori pussè important de l'era Sacchi hinn sigura: Marco Van Basten, Ruud Gullit, Frank Rjikaard, el capitani Franco Baresi, Paolo Maldini e tant alter. Ne'l 1991 Sacchi l'haa lassaa la squadra, che l'è andata a Fabio Capello. El Milan l'è reussii a vinc quater campionaa in cinch agn, in questi agn l'haa vingiù anca n'altra Cop de i Campioni(anca se se ciamava giamò Champions League). Dopo che Fabio Capello l'haa lassaa la squadra in de'l 1996, per trii el Milan l'è minga rivaa ne le posizioni alt de la classifica. La voltada l'è rivaa in de'l campionaa '98-'99, quand el Milan guidaa da Alberto Zaccheroni l'haa vingiù el campionaa grazie a 'na rimonta su la Lazio. Ne i duu agn dopo Zaccheroni l'è minga staa bon de ottegnì bon risultaa, inscì l'è staa esoneraa. Ne'l 2001 dopo Fatih Terim l'alenator de'l Milan l'è diventaa Carlo Ancelotti, che l'haa vingiù duu Champions League, vun campionaa, voeuna Cop Intercontinentaj, duu Supercop Europej e veuna Supercop Italian, grazie a giugadori come Shevchenko, Inzaghi, Kakà e tant alter. Ne'l 2009 Ancelotti l'è andaa via da'l Milan; ma anca duu leggende de la squadra come Maldini( che s'è ritiraa) e Kakà(andaa al Real Madrid) hann lassaa la squadra. L'alenatur de la squadra l'è Leonardo.
Campiunàt 2009 - 2010
Ol Milan l' ria tèrs e 'l và 'n Còpa di Campiù insèma a l'Inter, a la Roma e a la Sampdòria.
Campiunàt 2010 - 2011
Ol 2 de mas ol Milan 'l fà 0 - 0 co la Roma e con dù giurnàde de antìcipo 'l vèns ol campiunàt italià; 'l rìa isé a 18 campiunàt enzìcc.


text:
Rūta Meilutytė
Rūta Meilutytė, (Kaunas, Lituania, 19 de màrs 1997) l'è un'atleta litüana giùna a sè: apena a 15 ann l'ha vensüd la medàja d'or a le Ulimpiadi de Londra 2012 in d'la categuria 100 méter a rana.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüda in Litüania in del 1997, l'ha pèrs la sò mama quant la gh'eva apena quatr'ann: tüti quei che la cunùsen, i dìsun che la ricorda pròpi la mama, in del fìsich e in d'la vuluntà[1][2].
La s'è trasferida a Plymouth, in Inghiltèra in del 2008 per alenàss in del nudà. Al Festival ulìmpica d'la giuentü d'Europa del 2011 la vens la medàja d'or in d'i 100 méter a rana, vüna d'argènt a 50 meter stil lìber e vüna de brùns a 100 meter stil lìber.
Curiusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se l'è, praticament, un po' püsè d'una fiulina, la g'ha di pé cul nümer 43 de scàrp.[3].
Decurasiòn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gran Crùs del'Ùrdin al Mèrit dla Litüania. 10 d'agùst 2012


text:
Trattaa de Campoformio
El Trattaa de Campoformio l'è staa firmaa a Campoformido el dersett de ottober del 1797 (26 vendemmiar, ann VI de la repubbliga francesa) del Napoleon Bonapart e del cont Johann Ludwig von Cobenzl in reppresentanza de la Francia e de l'Austria. L'ha segnaa la fin de la prima coalizion e de la prima campagna d'Italia de Napoleon.
Cont el trattaa, l'Austria l'ha ceduu el Belgi, Corfù e alter isol veneziann in del Mediterrani, oltra a recognoss la Repubbliga Cisalpina e la Repubbliga Ligur; inveci l'ha ciappaa Venezia, l'Istria e la Dalmazia.


text:
Diavol
El Diavol' o Diavel (in de la Bassa) o Diavro (in del Tesin), ciamaa anca Demoni, Bao, Barlott o Berlicch, l'è 'l nomm cont el qual vari religion a ciamen on esser cativ, destruttor e bosiard: el simbol del Mal, el contrari de Dio, del Ben e de la Verità.
I tre religion monoteistegh, ma anch el zoroastrimo e 'l bahaismo hann formulaa ona soa vision del Diavol. A gh'è anca di grupp de personn che l'adoren tant 'me on dio, e se ciamen satanista (de "Satana" el nomm cristian e giudee del diavol).


text:
Roncafrèr
Articol in dialet mantuan
Roncafrèr o Roncafràr (Roncoferraro in Italiàn) l'é un comün italian, dla regiùn adla Lumbardìa, da 7.309 abitant in Pruincia da Mantua.
Legamm da föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
Puter
L'Engadinées Vòlt, u Putér (cunt l'azéent in sü la segunda silaba) a l'è 'n dialèt Returumàn chë'l vegn druáa int 'l Cantún Sgüissër di Grisgiun int l'Engadina Volta intra 'l Pass dë'l Malögia e Cinuos-chel (e anca a Bergün).
Cuntegnüü
- 1 Urigin
- 2 Scritüra e Parnunsia
- 3 Lengua sculastega
- 4 Esempi Lenguistegh
- 5 El Padernoster in Puter
- 6 Esempi de dialet del Votcent
- 7 Vus curelaa
- 8 Ligam de föra
Urigin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Engadinées Vòlt a l'è 'na variant dë'l Ladin. Ël Termin Ladin, int 'l territòri Sgüissër, 'l definiss i variant Returuman parláa int l'Engadina e int la Val Müstair. Insèm' al Puter, anch ël Vallader e 'l Jauer (Val Müstéer), fàn párt dë'l Ladin; ël Jauer, a difarensa dë'l Putér e dë'l Valladér, una lengua scríta 'l ghê l'ha nò. Bögna anca dì chë'l Ladin dë la Sgüissëra, malgráa 'l num, a l'è béen difaréent dë'l Ladin parláa int 'l Südtirol.
Ël Tèst literari püssée vèg' scriüü in Returuman a l'è la "Chanzun da la guerra dalg Chiastè d'Müs" dë'l 1527, scriüü in Putér dë'l Gian Travers dë Zuoz. Anca 'l prím libër stampáa 'l vegn dë l'Engadina Volta: int 'l 1552 l'è gnüü föra un libër dë Catechism Prutestant e pö int'l 1560 'l Nöf Testaméent. Tüc' e düü hin stáa vultáa in Returuman dël Jachiam Bifrun dë Samedan.
Scritüra e Parnunsia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malgráa i tanc' adatassiun chë la scritüra Voltengadininesa l'ha sustegnüü travers i secuj, la medèma l'ha mantegnüü fin al didincö anca di carateristegh andegh, chë fàn sí chë la sua parnunsia la sía püssée düra dë cunpréend dë quèla di òltër quatër parlád Returuman (Valladér, Sutsilvan, Sursilvan, e Surmiran). Dë marcá, për esempi, l'è la cunbinassiun di letër -aun chë la vegn parnunsiáa èn/ën dënans na consunant, e persin èm/ëm dënans 'na vucal u a la fin dë 'na paròla. Ël num dë lögh Returuman "Silvaplauna" (Tudéesch e Talian "Silvaplana") 'l vegn parnunsiáa për l'apünt "Silvaplèma" (u "Silvaplëma").
Lengua sculastega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Già chë 'l Putér, inscí 'ma tüc' i cinch idioma Returuman, a l'è minga numà un dialèt parláa, ma, al cuntrari, una lengua scriüda cunt una gramatega e una scritüra ben prezis, ël vegn druáa anca cuma lengua sculastega, ciuè cuma lengua primaria d'insegnaméent int i scör Engadinées. Int i scör elementar di chi cumün chí, 'l Putér a l'è la lengua d'insegnméent: Sils im Engadin/Segl, Silvaplana, Celerina, Bever, La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf.
El Putér l'è vöna di lengh d'insegnaméent insèm' al Tudéesch in chi cumün chí: Pontresina e Samedan. St. Moritz e Bergün gh'hàn tüc' e düü una scöra dë Lengua Tudéesca indua 'l Putér a l'è la príma lengua furesta. Anch in Champfèr, una frassiun dë St. Moritz, 'l gh'è 'na scöra elementara chë la dröa 'l Putér cuma lengua primaria d'insegnaméent.
Esempi Lenguistegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
E për finì, un test vultáa in Putér, Rumantsch Grischun, Insübregh, Talian e Tudéesch.
Putér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Rumantsch Grischun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Insübregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gulp l'era 'ncamò na völta famáda. Quand chë l'ha vedüü in sü 'n pin un scurbàt chë 'l tegnía 'n toch furmáj int 'l so bèch. Quèl 'l më güstaría a mí, a l'ha pensáa, e l'ha dí al Scurbàt: "Che bèl chë të séet tí! Se 'l tò cant a l'è inscí bèl cuma la tua parensa, alura të séet tí 'l pü bèl üsèl dë tüc'".
Talian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La volpe era ancora una volta affamata. Quando vide su un pino un corvo che teneva un pezzo di formaggio nel becco. Quello mi piacerebbe a me, pensò, e disse al corvo: "Che bello che sei! Se il tuo canto è cosí bello quanto la tua apparenza allora sei tu l'uccello più bello di tutti"
Tudesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: "Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln".
El Padernoster in Puter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bap nos, tü chi est in tschêl!
Santificho vegna tieu nom!
Tieu reginam vegna tiers nus!
Tia voglia dvainta in terra scu in tschêl! Nos paun d'iminchadi do a nus oz!
E parduna'ns noss dbits,
scu cha eir nus pardunains a noss debitaduors!
E nun ans mer in appruvamaint,
ma spendra'ns dal mel!
Perche tieu es il reginam e la pussaunza e la glüergia in etern, amen.
Esempi de dialet del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabula del Fiö Trasun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ün hom havaiva duos filgs.
Et il juven d'els dschet al bab: "Bab! Dom la part della facolted ch'im po tucher!" et il dividet ad els la facolted.
Pochs dis zieva, haviand il filg juven accolt tuot insemel, giet in paiais dalönsch, e disfet lô tuot li sieu, vivand schlaschedamang.
Ma haviand et tasató il tuot, rivet üna granda fam in quel paiais, et el comanzet a sufrir maungel.
Giet dimena a s'iffiner tier ün contadin da quella contreda, il quel il tramatet sün sia campagna a parchirar ils porcs.
El bramaiva d'implir sieu vainter con pastrülg chials porcs maglaiven, ma ingün nu 'l daiva.
Giand dimena in sé dschet: "Taunts mercenaris in chesa da mieu bab haun paun in abondanza, ma eau peresch d'fam!
Eau völg partir e ir tiers mieus bab, e dscharò: Bab, eau he pchió conter il Cel et avaunt te!
Ne sum pü deng d'esser nomnó tieu filg; trattam sco ün da tieus mercenaris!"
El partit et gnit tiers sieus bab. Siand aunchia dalönsch, il vezet sieu bab, as compassionand, currit ad el brancher et bütscher.
Co dschet il filg ad el: "Bab, eau he pchió conter il Cel et avaunt te, ne sum pü deng d'esser nomnó tieu filg".
Ma il bab dschet a sieus famalgs: "Aporté il pü bel vestimaint, et vestìl et dél ün ané in sieu maun e scharpas in sieus peis!
Mné tiers ün vdé ingraschó, mazzél e stain legers.
Perché quist mieu filg eira mort ed ais returnó in vitta, el eira pers ed ais rechiattó". Uschè comanzetten els a ster legers.
Ma ilg filg seniur eira als campagna. Retornand vicin a la chesa, udit el il chaunt et l'allegia.
E clamand ün dels famalgs s'informet el: "che que saia?"
Tel respondent ad el: "Tieu frer ais returnó, e tieu bab ho mazzó ün vdé ingraschó, perché el l'ho arfschieù darchio san.
Ma el s'adiret e nun vulaiv intrer. Ma il bab giet our e l'exhortet.
Ma el respondet dschand al bab: "Vhé! Taunt anns at serveau, e mé nun he trasgredieu tieu command, et a mi nun hest me dó un buoch, per ster leger con mieus amis.
Ma, siand returnó quist tieu filg, chi consümet tia facolted con pitaunas, schi l'est mazzó il vdé ingraschó".
Ma il bab dschet: "Filg! Tü es saimper con mé e tuet que cheau possed, ais tieu".
As convain da s'allegrer e da festager, siand chia quist tieu frer eira mort ed ais returnó in vitta, el eira pers ed ais rechiattó".
Die Landessprachen des Schweiz, pag. 356-357
Una nuvela del Bucasc (dialet de Samedan)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eau di dunque, cha nels temps del prüm raig da Cypria, zieva fatta la conquista della Terria Senchia tres Goffred da Buglion, scuntret que cha üna duona nöbla da Gascogna pellegrinaiva alla Senchia Fossa, dinuonder turnand, en Cypria arrivada, ella füt d'alchüns umauns scelerats virgugnuossamaing meltratteda. Dal che ella, sainza alchüna consolaziun s'indolaiva, e s'impissaiva dad ir a plaundscher al raig; ma que ella füt dit per alchün cha la fadìa füss persa, perchè quel eira d'uschè marscha vita e uschè poch da bain cha, nun ch'el avess fatt giüstia vendetta per tüerts dad oters, anzi ch'el eir infinits tels fatts ad el stess suffriva cun virgugnuosa indolenza. Taunt inavaunt cha ognün chia avaiva alchüna rabgia, laschaiva our quella cun fer dad el spredsch e sdegn. La quela chosa udind duonna, sainza spraunza della vendetta, tiers alchüna consolaziun da sia creschantüm, as proponit da volair morder la miserablezza del dit raig; e giet plaundschaund avaunt el e dschett: "Signur mieu, eau nun vegn in tia preschenscha per vendetta, ch'eau spett della injuria a me steda fatta, ma in statisfacziun da quella, ta rov eau cha tü am muossast sco tü soffrast quellas ch'eau saint ch'ellas sun fattas a te, acciò ch'eau, da te imprendand, possa pazientamaing cumporter la mia; la quela, Dieu so que sch'eau que podess fer, eau dess gugiend a te, siand tü las sest porter uschè bain".
Il raig, infin allura sto uschè plaun et indolaint, sco sch'el as svalgess dal sön, principiand dalla injuria fatta a quista duonna, la quela el düramaing chastiaiva, dvantet d'uoss invia il pü rigorus persecutur d'ogniün, chi commetaiva qualche chosa cunter sia curuna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 709
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zaccaria Pallioppi, La conjugaziun del verb nel idiom romauntsch d'Engiadin'Ota, sistemeda per creschieus e scolars pü avanzos, Samedan, 1868
- Anton Velleman, Grammatica teoretica, practica ed istorica della lingua ladina d'Engiadin'Ota vol. 1, Zürigh, 1915
- Anton Velleman, Grammatica teoretica, practica ed istorica della lingua ladina d'Engiadin'Ota vol. 2, Zürigh, 1915


text:
Margözz
Mergözz (Margözz in ussulan; Mërgheus in Piemuntes; Mergozzo in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 2 244 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 27,3 km² e ona densità de popolaziun de 82 ab./km².
El paes el se tröva in la bassa Val d'Ossula, lungh i spund del lagh umonim. Da vöna di sò fraziun, quela de Candoja, el vegniva el marmur necessari per fà sü el Dom de Milan. L'è tacaa ai cumün de Gravaluna, Urnavass, Premusél, Santin e Verbania.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Margözz l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Aubagne
Aubagne l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Chef-lieu des cantons d’Aubagne-Est et d’Aubagne-Ouest, del circondàre (arrondissement) de Marsìglia e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . El g'ha 'na popolasiù de 45 800 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 54,90 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 74 méter a 'na altèsa màsima de 701 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Se regòrduff quéla poma che v'hann dì de mai tucà,
per me l'è una cazzàda e la poduff majà,
anca perchè, violtri sii che
e intaant el Padreternu chissà indue l'è
Nii là a mangiacch la poma,
mangila tücch düü
che ve suceed nagòtt perchè ve ciàpa per el cüü
nii là a mangiàcch la poma,
mangila tücch düü,
magari diventuff püssee balòss de lüü...
Per una poma, per una poma,
propi quela poma, ma l'era la sua poma...
Adamo lüü l'è una brava persona
e l'è brava anca la sua dona...
"E' vero, è vero che g'hemm propi tütt, g'ho mea de lavurà, g'ho mea de fà el magütt,
se voo là a tucàcch la poma, pö magari el me se incàzza
me mòla giò un quaj fülmin e magari el me màzza
Ma intanto Eva la vàrda el sò marii
ghe diis che i henn lè cumè düü rembambii
In tütt el Paradììs i henn in giir dumà luur düü
e intaant el Padreternu chissà indue 'l s'è scundüü
"Gh'émm tütt, gh'émm tütt,gh'émm tütt
però intaant sémm in girr ammò biùtt
l'è inütil restà che cumé pòpp
magari cun la poma vànn a posto tanti ròpp
Per una poma, per una poma,
propi quela poma, ma l'era la sua poma...
Adamo in sö la pianta el vöer la poma
ghe bòrla via la scala e varda là che toma,
la bissa la riid e l'Angel el se incàzza,
el rüva via a manetta cun scià una mazza
el fa una lüüs che l'è una beléza
ghe mola un catafiich che umenti i a sgavezza
e Adamo ed Eva che i vöeren veenc,
i branchén scià la poma e la pìchen suta i deenc
La poma che la fa schivi, ghè deent anca l'cagnòtt
E Adamo ed Eva i tàchen a dàss bòtt
El biss el riid cun la fàcia de balòss
el riid talmeent de güst che urmai se pìssa adòss,
e l'Angel el ghe diis "La v'è piasüda?"
E gò un oltru culpu e giò un oltra batüda
El Padreterno che l'ha gnanca muvüü un dii
El varda nànn i düü rembambii:
"Vi ho dato il Paradiso e l'era mea assée
vuréuff la poma e sempru püseée,
ve piàas rubà, ve piàas fa la guéra?
Sii propi faa apposta per viif in söe la Tera
E Adamo ed Eva, sia lee che lüü
ne vànn del Paradiis a Pescìaat in del cul.


text:
Mörel-Filet
Mörel-Filet a l'è un cumün svizzer del distret de Östlich Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.4 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 679 abitant.
El cumün de Mörel-Filet al se tröva a una altitüden de 746 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün Betten e Grengiols a nordest, con Bister a est, Termen a sud e con Riederalp a ovest.
El cumün l'è el resültaa de la fusion (in del ginee del 2009) dei du ex-cumün de Mörel e Filet.


text:
Marañón
El Marañón a l'è un fiüm che'l nass in Perù a 5800 meter sura el nivel del mar in del giazaa de Nevado de Yapura, in di And (Perù uriental), a pressapoch 160 km a nord-est de Lima. A l'è lunch pressapoch 1600 km.
Dopu che l'ha faa 1600 chilometer, al se giunta insema al Ucayali e fan nass el Rio di Amazun.
I sò aflüent püssee impurtant a hinn, el Crisnejas, el Chamayo, el Cenepa, el Santiago, el Moroña, el Pastaza, el Huallaga e'l Tigre. Vist che l'è pien de cascad e de rapid, a l'è un fiüm poch navigabil.


text:
Atri
Atri l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha 10 941 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 91,44 km² e 'na densità de 120 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castilenti, Cellino Attanasio, Città Sant'Angelo (PE), Elice (PE), Montefino, Morro d'Oro, Notaresco, Pineto, Roseto degli Abruzzi, Silvi.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Luanda
Luanda a l’è la capital de l'Angola.
A l'è anca la prima cità de l'Angola per impurtanza ecunomiga e pupulaziun, cun pressapoch 4 miliun e mez d'abitant (2004).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luanda a l'è un port in sü l'Ucean Atlantich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I purtughes l'han fundada in del 1575 cunt el nom de São Paulo de Luanda e l'è stada semper la capital de l'Angola, prima culonia purtughesa e pöö paes indipendent.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luanda a l'è gemelada cun:


text:
Battaja de Marengh
La battaja de Marengh (Marengh l'è ona frazion de Lissàndria), la pussee famosa de quii combattuu del Napoleon in Italia, l'è stada combatuda el 14 de giugn del 1800.
El Napoleon l'aveva dispers i sò òmen per cercà de circondà l'esercit austriegh che 'l credeva in rotta, ma el general Michel Melas, comandant austriegh, l'aveva concentraa i sò òmen per lancià on attach contra de lù.
Napoleon el ciamava dò division, pussee visin, a dàggh man fòrta, ma i Frances eren 'dree a retiràss contra on nemis superior quand hinn success dò ròbb che hann cambiaa el cors de la battaja: el Melas el lassava el comand austriegh al General Zach, e 'l general Frances Louis Desaix el sentiva el rumor di cannonad e 'l se moveva in quella direzion per juttà el sò comandant.
El rivà e la cariga di òmen de Desaix hann cambiaa el resultaa de la battaja, ma lù l'è mòrt in de l'assalt che l'ha lanciaa.


text:
Val Masen
Val Màsen (nom ufizial in talian: Val Masino) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 923 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 116 km² e 'na densità de 8 ab./km². A l’è tacaa a Ardenn, Böi, Sgesa, Sciv, Nuaa e Bargaja (CH-GR).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Turén
Artéccol in dialatt bulgnais
Turén (in itagliàn Torino), l'è la zitè piò impurtanta dal Piemånt. L'arà stra sé e nò un miglión d'abitant e l'è famòusa par la sò tårr, la Mole Antonelliana e parché l'è stè la capitèl d'l Itaglia fén al 1866.
Al só nomm al vén da la parôla cèltica Tau, ch'al vré dîr Muntâgna, anca se un bel pò ed zänt la pänsa ch'al só significhèd l'è quall ed Tårr cinénna. I romàn i l'avêven ciamè Augusta Taurinorum pr'al lår imperadåur Augustus.
Int'al zénc-zänt la zitè l'è gnó la capitèla del duchè ed Savoya, e da cal mumänt l'à sänper misdè la só stòria con qualla d'la famàjja ch'l à realizè l'unitè itaglièna, advintand la prémma capitèla Ràggn d'Itâglia int'al 1861.
La zitè l'è traversè dal fiómm Po e da la basa e la só economî l'è concentrè såura tott såura l'indósstria automobilésstica, cme la FIAT, la pió granda d'la naziån.
Stra i sénnbol d'la zitè ai è la Mole Antonelliana, un gran palâz che quand ch'l è stè tirè só l'era al pió èlt dal månd. Ai é anch'un Musêo d'l Egétt che l'è al pió inpurtant al månd, int'al só gènder, dåpp quall dal Cairo.
El sénndic ed Turén al s ciâma Piero Fassino.


text:
26 05
Ol dé 26 de magio l'è 'l 146 ( 147 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 220 dé a finí l'an.
Ul dí 26 de magio al è ul dí da pòost 146 ( 147 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 220 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1706 - Xàtiva (la Costera): ol maressal de camp Joan Baptista Basset i Ramos al líbera la sità, ocüpada per i filipis·c (guèra de Sücessiú).
1963 - Mallorca: s'al sélebra ol compiment del "Diccionari Català-Valencià-Balear".
2003 - Macka (Trabzon, Türchia): ghe i mör 62 militaars Spagnöj al fracassá-ss del aviú Iàkovlev 42 Ucraines col che i torna· del Afganistan. L'errònia identificassiú posteriura di cadàver la portarà ün important scàndol polítegh.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1897 - Ness John Cockcroft (Premi Nobel 1951): físegh Britànegh che va dividí l'àtom artifissialament per la pröma ölta.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de Vacarisses, a la comarca del Valès Occidental
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
06 03
Ol dé 6 de mars l'è 'l 65 ( 66 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 301 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de mars al è ul dí da pòost 65 ( 66 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 301 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1447 - Nichola V al diènta Papa.
1460 - Tratat d'Alcaçovas - Portugal al sed i Ísole Canàries a Casteja come intercambii per i ajücc a l'Oest d'Àfrica.
1853 - L'opera "La Traviata" de Giuseppe Verdi se la insena a Venexia.
1899 - Bayer la resistra l'aspirina come öna marca comersiala.
1992 - Ol virus d'ordinadur Michelangelo al scumensa a infetá di màchine.
1997 - I rubal quàdar Tête de Femme de Picasso de la London galery; al è recöperat öna setmana daspus.
2004 - la Sina: se ghe recognuss ol drecc a la propietà privada.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - es Migjorn Gran (Menorca): Gjoan Riudavets i Moll, l'òm plö vecc del mont in del moment de la sò mort aj 114 agn d'edà.
2004 - Madrid (Spagna): Fernando Lázaro Carreter, filòlegh Spagnöl.
2006 - New York City , New York, (Stacc Ünicc):Dana Reeve atura e cantanta, se va fá famosa per defesar fí a la sò mort ol sò marit, l'atur Christopher Reeve cognossit per ol caràter de Superman
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Vìa Āpia
La Vìa Āpia l' è la piò antìga strèda romàna p'r el gràṅdi cumunicasiòun, lastrichèda apòsta, custruìda a partìr dal 312 a.C., ciaméda da Stàsi anca longarum regina viarum, a dir "la regìna 'd al strèdi lunghi". La purtèva a Brìndeś pasènd per Sistèrna, Fòrmia, Benevèint, Venôsa e Tàrant. Subìt fôra dai mùr la pasèva da mèś, per di lùngh pês, a soquànti gròsi tòmbi pagàni, e però anca a dal grandi catacòmbi cristiàni (ed Sàn Sebastiàn, ed Calìst, ed San Sotèrid) e da dū tombi ebrèi. In dal III secòl, i còrp ed S. Pēder e d' S. Pàol i vgnìven trasferî chè d' lùng in dla céśa 'd S. Sebastiàn.


text:
Mark Harmon (atùr)
Mark Thomas Harmon l’è ün atùr statünitèns nasìt ol 2 de setèmber del 1951 a Burbank, sità de la contéa de Los Angeles in Califòrnia.
Dal 2003 l’ fà la part del Leroy Jethro Gibbs in de la série tv NCIS che l’istà per Naval Criminal Investigative Service, ol servése de investigasiù söi crimini che i gh’à a che fà co la Marina di Stacc Ünìcc.
L’à tacàt a fà l’atùr in di agn 70 del sécol XX e l’è ‘ndacc inàcc per agn a fà la guest star, manéra ‘ngléza per di che l’ fa dóma öna puntàda ‘n d’öna série tv.
La sò prìma part ‘mpó ìmportànta l’è stàcia in Flamingo Road in del 1980, quando l’à facc ol Fielding Carlisle che l’éra ‘l marìt de la Constance Weldon Carlyles interpretàda da la Morgan Fairchild.
Sèmper in di agn 80 la fàcc la part del dutùr Robert "Bobby" Caldwell in de la série St. Elsewhere e l’à lauràt pò ‘n d’öna quach episòde de Moonlighting.
In di agn 90 del sécol XX l’à lauràt in de la série Reasonable Doubts dal 1991 al 1993 ‘ndóe l’ fàa la part del detective Dicky Cobb, pò l’è dientàt famùs quando l’à ‘nterpretàt ol dutùr Jack McNeil in de la série de dutùr Chicago Hope dal 1996 al 2000.
In del 2002 l’à partecipàt a quàter epizòde de The West Wing e pò a dù epizòde de Jag che i l’ là portàt pò a NCIS in del 2003.
Mark Harmon l’à lauràt pò ach per ol cìnema. A la fì di agn 70 l’ gh’à üt öna quach part minùr in di film Comes a Horseman e Beyond the Poseidon Adventure. I film piö ‘mpurtàncc ‘ndóe l’à recitàt i è stacc la comedia romàntega Prince of Bel Air del 1986, la comédia Summer School del 1987, ol thriller The Presidio del 1988 ‘ndóe l’à recitàt ‘nsèma al Sean Connery e a la Meg Ryan. In del 2003 l’è stacc Ryan in del film Freaky Friday.
De regordà che in del 1986 l’à pò facc ü film per la tv The Deliberate Stranger indóe l’éra ol serial killer Ted Bundy.
L’è spuzàt con l'atrìce Pam Dawber e l’ gh’à dò s-cècc, Sean Thomas Harmon nasìt in del 1988 e Tyrone Christian Harmon nasìt in del 1992. L’à facc ol marengù prima de dientà ün atùr.


text:
Gioeugh del Knock-Out
El Knock Out Game, o Gioeugh del Knock out in Lombard, l'è on "gioeugh" putost popolar in di Stat Unii in del qual vun el se vesina, quacc quacc, a vun che 'l passa de li e 'l ghe da ona gran tapada, de sollet on gran pugnon, in sul coo cont la mira de faggh perd i sens, ciovè de knock them out in ingles. La vitima, a regola, l'è vun che 'l se cognoss minga.
Chell "gioeugh" chi l'è giamò staa la redis de tant mort in di Stat Unii degià che quan che vun el se cata ona gran tapada in sul coo el ris'c de 'ndà al fopon l'è semper li.
El primm Knock out de la storia l'è staa in del Setember del 1992 in del stat American del Massachussetts a la MIT quan che 'l student forest Ingve Raustein, nassuu e chersuu in Norvegia, l'è staa copaa de trii gioen American, che 'na voeulta ciapaa hann ametuu de vegghel copaa, 'l student Norveges, inscì tant de fà on quejcoss, in d'on gioeugh ciamaa per l'apunt Knock Out.[1]


text:
Umbertide
Umbertide l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha 16 747 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 200,16 km² e 'na densità de popolasiù de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Città di Castello, Cortona (AR), Gubbio, Lisciano Niccone, Magione, Montone, Passignano sul Trasimeno, Perugia, Pietralunga.
El paés el se tróa 'ndèla àlta àl del Tévere. L'è streersàt del stès Tévere e del torènt Reggia (o Regghia). El centro stòrich l'è amò töt cunturnàt de le müre medievài.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sergio Franchi
Sergio Franchi, che, in realtá el se ciameva Sergio Galli, (Cudògn, 6 d'april 1926 - Stonington (USA) 1 de magg 1990) l'è stai tenùr e atur italian, famus un frach in America del Nord.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüd a Cudògn el 6 d'april 1926, l'é partìd cun tüta la famiglia in Südafrica, in del 1947. Da sübet l'ha cuminciàa a stüdiá la Lirica, e l'é turnáa in Italia per stüdià.
In del 1962 el se trasferìs definitivament in America e in del 1972 l'é diventái american. El sücess l'ha cuminciá a rivà dal musical del 1965 Do I Hear a Waltz?
L'ha mai desmentegád i só uriginn e i só radìs: el turneva semper a Cudògn e a per truá i amìs.
Sergio Franchi Foundation[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ha cuminciáa a mett sü una scola lirica a Stonington (USA), e dópu la sò mort (per un mal, el 1 de magg 1990) la só dona Eva l'ha fai diventá una Fundasión per i cantant che i vören diventá tenùr e sopran.
Film müsicáj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sing, aber spiel nicht mit mir (1963)
- Il segreto di Santa Vittoria (1969)
- Musical Comedy Tonight II (1981)


text:
Tomils
Tomils (Tumegl in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 713 abitant e una süperfiss de 30.56 km², e al se tröva a una altitüden de 801 meter sura al livel del mar.
Al cunfina a nord col cumün de Domat/Ems, a est con Churwalden, a sud coi cumün de Almens e Paspels, e a ovest coi cumü de Cazis e Rothenbrunnen.
La situazion aministrativa del dì d'incö l'è el resültaa de la fusion, operatìva dal 1 de ginee del 2009, dei cumün de Feldis/Veulden, Scheid, Trans e Tumegl/Tomils.
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I abitant dei borgh che i furmen el cumün de Tomils i parlaven in urigin el Rumanc Sutsilvan, cun di percetual che rivaven arent al 100%. Questa situazion l'ha scumenzaa a cambià in del secul XIX, cun un increment gradual de gent de lengua tudesca. In de le tabele chi de sutta l'è mustraa l'andament de la situazioun linguistega segonda i censiment dei ültim ann per i center abitaa del cumün de Tomils:
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)


text:
La Salle-les-Alpes
La Salle-les-Alpes l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Le Monêtier-les-Bains, del circondàre (arrondissement) de Briançon e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de 896 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 35,42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1356 méter a 'na altèsa màsima de 2845 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mudel:Demografia/La Salle-les-Alpes (FR-05)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Fara Gera d'Ada
Fara d'Ada (Fara Gera d'Adda in Italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca sö la ria a drécia de l'Ada, che 'n chèl tòch ché l' fà de cunfì tra la pruìnsa de Bèrghem e la pruìnsa de Milà. I cümü tacàcc i è: Calòniga, Puntiröl e Treì 'n pruìnsa de Bèrghem e Casà e Àer en pruìnsa de Milà. Ol paìs 'l se tróa a 20 km de la sità e 131 a méter söl lièl del mar.
El cönta 8 016 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), distribüìcc sö 'na superfìce de 10,62 km² per 'na densità de 755 ab./km².
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm üficiàl dovràt da la Repüblica Italiana l'è Fara Gera D'Adda, 'ndóe
- Fara, l'è öna paròla che la é dal la lèngua longobàrda, de fati la Fara l'éra öna insèma de famèe longobàrde piö o méno 'mparentàde tra de lùre che i stàa a la bàze de l'organizasiù sociàl e militàr del pòpol Longobàrt pròpe per chèsto l'è sigür che Fara l'é stacc ün insediamènt Longobàrt.
- Géra, paròla che la é dal Latì glarea e l'è chèl insèma de sàs picinì e redundì de fiöm mia piö gràncc de 6 ghèi e mia piö picinì de 0,4 ghèi, che i è dovràcc, ad ezèmpe, per fà 'l calceströs. Géra l'è öna di tànte paròle lumbàrde che pari pari i'è stàce ciapàde per bùne 'n de la denominasiù üficiàl italiàna, ach se i è mia italià.
'l andamènt del nömer di abitàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'n de la tabèla ché sóta, s'pöl vèt 'l andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Fara d'Ada:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Le beau Serge
Le beau Serge (Al bèl Serge) 'l è 'n film dramàtic francéś in biànc e négar dal 1958 ad Claude Chabrol. Anc s'l éra a 'l sò debùt cuma regìsta, Chabrol 'l à fat subìt sèntar vinsénd al prim prèmi a 'l Fèstival ad Locàrn e al prèmi Jean Vigo.
Cla pelìcula chè l'è cunsideràda cuma la prima òpra dal muimènt dla Nouvelle Vague e l'è stada giràda tuta in dal paiśèṅ ad Sardent, in dla regiòṅ dal Limuśèṅ, in dua Chabrol 'l iva pasâ la sò giuinésa durànt la guèra.
Sunt
Dòp avér pasâ soquànt an via e ès'r-as curâ da 'n brut mâł, al pariśèṅ François Baillou (Jean-Claude Brialy) al tórna in dal paiśèṅ in dua 'l éra nâ par punsàr bèṅ e p'r armét'r-as dal tut. Al tōś in afìt na cambra in dla pensiòṅ dla Madame Chaunier (Jeanne Pérez) dòp ch'al furnàr (Michel Creuze) al gh cònta cuś è sucès in dal cumùṅ méntar lò 'l éra via. A gh'è qvéla ch'la gh'à abû dū fiōi, qvél ch'l è partî par far al militàr ad mistēr e pò a gh'è Serge (Gérard Blain), al più câr amìg ad François, ch'al vliva studiàr par dvintàr 'n architét e andàr acsè via da cal pustàs lè daśmindgâ da tut e da Dio, in dua a n sucéd mai gnint e la gint la fà fadìga a tiràr avànti. Invéci al ròbi i èṅ andàdi in na manéra difarènta par lò. P'r avér fat 'l amōr na vòlta o dū cun l’Yvonne (Michèle Méritz), chi lē l'è armàśa subìt gravda e lò 'l è stâ custrét a spuśàr-la in présia e acsè i sò prugèt i èṅ andâ a far-as banadìr. Al putèṅ pò 'l è nâ mungulòid e 'l è mòrt subìt. Serge al s è ardùt a guidàr un camiunsèṅ par na dita ch'la vénd dal légn ma 'l è anc dvintâ 'n imbariagòs e quànd 'l à bvû al n cgnós più ninsòṅ e al dvènta catìṿ cun sò mujér ch'al trata da spés mâł.
Serge al pasa 'l sò siri a bévar insém a 'l vèć Glomaud (Edmond Beauchamp), al pàdar dna ragàsa ad darsèt an, la Marie (Bernadette Lafont), ch'la gh cata gust a far sès cun tut i śōvan ch'la cata. L'è stada cun Serge e adès la và cun François. Chi lò al vrév jutàr al sò amìg a saltàr-'g-an fóra da la sò situasiòṅ ma a n è minga un quèl fàcil anc parchè l’Yvonne la spèta 'n àtar putèṅ.


text:
Arcimboldo
Giuseppe Arcimboldo o Arcimboldi (Milan, 1527 – Milan, 11 lüi 1593) l'è staa un pitur lumbard, cugnussüü suratüt per i so Teste Composte, sumejanz de scoch, che 'l faseva metend insema intra de lur, int una speci de Trompe-l'œil, rob de l'istess gener (früta, verdüra, pess, üsel, liber, e.i.v.) culegaa metaforicament al suget rapresentaa.
La vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Giüsep Arcimboldo l'è nassüü a Milan del 1527, fiö del Biag, pitur cun una certa repütazion a la fabrica del Dom de Milan e vegnüü zü da una rama d'una fameja aristocratega milanesa.
Giüsep l'ha tacaa a laurà int la bütega de so pader vers al 1549, quand che l'è staa impegnaa a disegnà di carton ch'i gh'aveven de vess druvaa per fà sü i vedrad del Dom. I henn atribüii a lü anca i carton preparatori di stori de Santa Caterina de Lissandria, realizzaa del 1556 da un maester vedree tudesch.
Del 1556 l'ha lavuraa int el Dom de Munscia, fasend un afresch monümental che 'l reprresenta l'Albero di Jesse, in culaburazion cun el Giuseppe Meda. Del 1558 l'ha lauraa per realizà un carton per el Dom de Com.


text:
Nümar 5
Ul nümar 5 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 4 e al ven prima dal 6.
Nomm dal nümar in difereent dialett: ciinch, sich...
Ul 5 al è ul teerz nümar primm dapress ul 3 e prima dal 7. Da plüü ul 5 al è ul seguunt nümar primm da Fermat dapress ul 3 e prima dal 17.
Ul 5 al è ul quiint tèrmen di Nümar da Fibonacci, dapress ul 3 e prima dal 8.
Un pulígun da 4 custaa al è un pentàgun. Ul pentàgun regülaar al gh'a de le prupietaa interessante, cugnussüde paj Greech andeegh: par esempi, la resun intra la lunghezza da la suva diagunala e la lunghezza dal sò custaa al è ul nümar auri.
Si sa mültiplica un nümar par 5 s'utegn ul quíntupel da cheest nümar, cura ca dividiint par 5 na s'utegn un quiint, si cheest al è divisíbel par 5. La quinta putenza d'un nümar sa la representa cul 5 a espuneent: e cura ca l'espuneent al è 1/5 s'al diis ariis quinta.
Par la custrüzziú da parole co la significazziú da 5, sa söö druvá ul prefiss penta cuma in pentàgun.
Ucürenze dal 5:
- Le 5 urazziú diàrie dal Islaam
- In acordi a la tradizziú urientala, a gh'è 5 elemeent:àigua, fööch, tera, fusta e metall
- L'ura típega par töö ul te Anglees
- I diit d'una mà u un pé
- I uceà i è 5
- La valuur plüü bassa da bijett d'euro
- La plüpaart de le stele da maar i gh'a 5 braasc
- I gh'è 5 paees amb drecc da vetó al Cunsej da Sürezza da l'UNO
- Ul vess ümà al gh'a 5 sentüü: vista, üdii, tatt, ulfatt e güüst
- 5 línie al gh'a un pentagrama
- La stela a 5 punte a l'è presenta a l'estelada Catalana. Invertida, a l'è ul símbul dal dimoni
- Aj gjööch Ulímpich i gh'è 5 aarch a la bandera ufizziala
- La dürazziú dal mandaa di pulítich a Francja
- Andegameent, sa i cunsiderava 5 le stagjune dal an
- Ul pentàmetar al è un tiip da veers da basa 5
- Al representa ul siign dal Leú íntal zodíach


text:
Cadelbôsch ed Sōver
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Cadelbôsch ed Sōver (Cadelbosco di Sopra in italiân) l’è un cmûn in pruvîncia ed Rèz cun pió ed deṣméla abitânt (al 2013). As câta a 8 chilômeter da Rèz insém a la statêla 63 vêrs Mântva.
Al j urégin
La stôria dal Tragatèin
Piò ed quâter-méla ân fà la zôna ‘d la bâsa arzâna l’ēra in grând pêrta quacêda dal padóli e dòunca salvâdegh. Grâsia a i depôṣit purtê a la bâsa dai fióm e dai turèint al padóli a tachén ad arculêr mò a duvrà pasêr dimóndi ân prèma che l’ óm al pôsa mèter só cà in cla tèra ché. La préma preṣèinsa ed l'óm ind la zôna ed Cadelbôsch l'é testimunièda da 'na teramêra ed l'etê dal brónz (XVII - XII sècolo a. C. ) catêda ind al 1890 al Tragatèin, i schêv ân purtèr incòra a la lûṣ, tra chiêter lavōr, di bagàj ed teracôta e 'd crêta, 'na cà in séma al gòci ch' la ‘s é deṣfâta a cuntât cun l'âria. 'Na pêrt di rêst catê în tgnû da cât int al muṣèo ed Piasèinsa. L'època Rumâna an à mìa lasê particulêri testimuniânsi dal só pasâg ed i pusébil rêst în ed sicûr suplî sòta a di móc ed depôsit ed ripôrt. Cun al cròl ed l'impēr Rumân, int al 476 d. C. cîrca, al campâgni în stêdi bandunêdi e i fióm e i canêl, mìa pió tgnû a drê, a j ân ròt j êrṣen e a j ân mandê sót àcva tót da la via Emélia fîn al Po. L'é stê alōra che int la zôna ed Cadelbôsch a's în mési insèm al grandiōsi distèisi buschîvi (trêdi zó in môd precîs mél ân pió têrdi) che ân dê al nóm al Cmûn. Int l' època ed l'invasiòun longobêrda (VII-VIII sec. d. C .) dal céchi comunitê a's êren fermêdi tr'al fési buscâj e îven cumincê a lavurêr la tèra. Ûn di prém cèinter l’è gnû só pròpria al Tragatèin, béle ocupê a l'etê dal brònz, fōrsi perché la zôna l’êra dmèj difèiṣa dal j acvi. Al sît ocupê l’è cgnusû cun al nòm caşamèint Ruvariolo in un documèint ed l'ân 853 e al nòm Ruvariolo (al deṣvîn dal tedèsch Rohr) al stà, jostapûnt, a spieghêr un pôst pantanōṣ pîn ed valsâna e câni ch' êren atâch al casamèint. Dôp l'invasiòun ed j ungherèiş ind i ân 899 e quî gnû dôp, dintōrna al caṣamèint è stê tirê só un castèl. Al castèl ed Ruarōl (Ruarolo), al gh’ēra bèle int al 1054, l’ēra dal famèj fevdêli dal pôst pó l’é pasê, int al 1219 o pôc dôp, sòta al cunvèint ed Sân Svân Evangelèsta ed Pèrma. La só véta l’è stêda, a tóti al manêri cûrta, e int al 1305 a gh’armagnîven sōl i rèst del mûri e del cistêrni. I frê Benedetèin, ind al pôst dal castèl, ân tirê só ‘na grancia, osèja ‘n’ aṣiènda agrécola cmandêda da ‘na cōrt principêla. Stà cōrt la srà arfâta e cambiêda da còla dal dé d’incō int al peréiod 1586-1619. Vêrs la metê dal XV sècol davânti a la cōrt é stê fât pasêr al Cròstel, al cunvèint ed San Svân, per andêr da ‘na rîva a cl’êtra, l’à més só un traghèt apôsta béle cnusû alōra, al 1517, cme al Tragetìn. Al parôli Tragatèin e Ruarōl a srân druvêdi a piēt int al cōrs dal XVI sécol a sgnêr l’istès sît, pó Tragatèin al vinsrà. Al d' ed dèinter dal castèl ed Ruarōl a gh' êra la cêṣa ed S.Svân, cgnusûda fîn dal 1095, ch' la dvintrà proprietê dal cunvèint ed S.Svân int al 1219. Scampêda al castél, l'êra incòra in funsiòun ind la secònda metê dal XIV sécol mó dôp la srà cambiêda da l'uratôri ed S. Mâver tirê só al d'ed dèinter ed la cōrt. Fōra dal castél l'êra gnû, só atâch al Mél, 'na secònda cêṣa intitulêda a S Faustèin, arcurdêda cme proprietê dal cunvèint ed Canósa int al 1116, e ch’ a ‘s perdrà in sègvit al sègn. Dôp l'invasiòun di j-Ōngher ânca Vicozoaro, 'na burghêda atâch al Tragatèin, al 's cambierà in furtèsa. Al castèl, sgnê in un documèint del 1025, l'êra ed divêrs personâg, ciaschedûn cun 'na pêrt pió o mēno sustgnûda. (Gherârdo dal Bôsch a 'gh n' îva ad esèimpi un otêv). Ind al cōrs di sécol XII - XIII al cunvèint ed S Prôsper ed Rèz, pr'avèirel cumprê o da 'na dunasiòun, al dvintrà al pió grand properietâri dal castèl. Int al 1320 a 's fà avânti la necesitê de ṣlarghêr ed dû mêter i fusòun per 'na pió grânda sicurèsa ed qui che gh' ân dà stêr insèma a la tòr. Tachêda al castèl (butê zó ind al XIV sècol) a gh'êra la cêṣa ed S. Celestèin, numinêda int al 1025 cme 'na comûna capèla. Tra la fîn del XIV e l'inèsi del XV sècol, la gînta l'à bandunê Vicozoaro e la s'é spustêda a circa dû chilômeter a matèina in dōve l'à tirê só, ind la pusisiòun dal dé d'incō, 'na nôva cêṣa ed S. Celestèin.
Da Vico Zoario a Cadelbôsch
L’urégin ed la zôna cumunêla dal dé d’incō l’a s’ arpôrta al 900-950 circa, peréiod in dōve a nasîva al bōregh ciamê Vico Zoario, dal latèin Vicus ch’a vōl dîr vilâg ed Zearius da zea ch’al vōl dîr spelta (in dialèt fariōl), êrba alōra dimòndi comûna ind la zôna. Al pió antîgh documèint in dōve a s’ arcôrda dal bōregh a risûlta éser al rôgit dal 6 Avrîl dal 1032 in dō a ’s documèinta la dunasiòun del Castèl ed Vico Zoario. Int al 1215 risûlta padròun dal Castèl e ‘d la grand pêrt dal trèin arèint, Gherardo del Bosco, dal só nòm deṣvîn (acsé a cûnta la legénda), al nóm dal dé d'incō ed Cadelbôsch. Vêrs al 1219 i trèin in dōve i padròun êren i Benedetèin ed Canòsa (Boschetto e Roarolo) a pasén in properietê di frê Benedetèin dal cunvèint ed S.Svân ed Pèrma. Chilōr a cumîncen un grôs lavôr ed bunéfica del tréin e àn dê véta al mzadréj ed Roarolo e dal Boschetto. La mzadréia dal Boschetto l'êra mésa tr'al teriângol cuntgnû da la strêda ch' la pôrta a Runsês, da la pruvinciêla fîn al pûnt nōv dal Cròstel, cun al só cèinter ind l'antîga Ustaréia-Albêregh ciamêda Begarola, in ségvit ed properietê dal Marchèis Gherardini. Ed frûnt al véc magaṣèin dal Cunsôrsi Agrâri, ch' l’ é stê trê zò, a gh'é, ânca adès, un antîgh fabrichêt ch'al pécia ind l'ôc pr' i sō trî êrch. An 's cgnós mìa al fîn e al perché l'é stê fât, fōrsi l'êra la préma canônica ‘d la cêsa o 'na quêlch centrêla ed 'n ôrden religiōṣ che ind al véci chêrti al gnîva ciamê Le Delizie, nóm incòra adès arcurdê dai nóster véc, per quânt an ‘s în cgnòsa mìa al fundamèint. Dèinter, ind l’intrêda, a’s câta ‘na pitûra a frèsch intachêda, epór interesânt, ôvra ‘d un pitôr del Quâtersèint, in dō ghé piturê quâter sânt; fra lôr al dmèj tgnû l’è còl ch' l’arvîṣa a un Pêpa, S. Celestèin I, al prutetōr dal cēsi ed Cadelbôsch.
Int al Rinasimèint
Vêrs la fîn del XIV sec., tr’al 1350 e al 1400, al nóm ed Vicozoaro al sparés dal véci chêrti e al vîn cambiê da còl ed “Domus de Bosco (Cà del Bosco)” ânch pr' al spustamèint ed la gînta pió a matèina (in dō al dé d'incō a ghé al cèinter ed Cadelbôsch ed Sōver). Ché l'é stêda tirêda só la césa intitulêda, cme béle préma còla ed Vicozoario, a S. Celestèin. Al fabrichêt al srà dal tót arfât int al peréiod 1755-64. Int al 1515 a gnîva pó tirêda só, pr' ôvra dal Príncip Ercole d'Este sgnōr ed Sân Martèin in Ré, la Césa a Cadelbôsch ed Sóta, cun la divisiòun ed Cadelbôsch ed Sōver da tóta la gînta ‘d la bâsa. Al Rinasimèint l'é stê un peréiod ed grând spiandōr e ‘d grôsi batàli. Cadelbôsch, cme tót l' arṣân l'êra alōra sóta a la râsa 'd j Este. Cme dét, còst l'é stê un peréiod ed grândi ôvri. D'intōrna, difâti, al 1570 a vînen inviê impurtânt lavōr idrâvlich ed bunéfica, al fîn de 'n sparpagnêr mìa al j acvi di turèint che da j Apenèin a gnîven zò e bagnêven la padusa (al vâli ed Nuvalêra e Guastâla). Al teriângol fât a l’albaṣèin ed Cadelbôsch ed Sót e ‘d la Sèida dal Cròstel e dal Canalâs l’armagnîva , però, quacê dal j acvi e dòunca, per avrîr ‘na vìa ânca a sté acvi, as è fât lònga la vìa “Bresciana” – l’êra la strêda vécia préma dla Strêda Statêla 63 - al schêv che l’à ciapê al nóm ed la vìa, purtànd acsé al j acv fîn a la Pramsâna, da pôch tirêda só paralēla al Po. La grôsa pèsta del 1630, còla ch’la impî al pagîni di Promessi Sposi dal Manzoni, la ciâpa ânca Cadelbôsch; în môrti 60 persòuni. Per dmandêr la Grâsia Celèsta a's é més zó, atâch a la cêṣa ed S.Celestèin, i fundamèint ed l' Oratôri ciamê da la gînta al Ceṣulèin , dedichê a la Beâta Vêrgin ed la Gêra e a i S.S. Sebastiân e Rôch. L’è stê trê zó int al 1940 per fêr pôst al nôv imbòch ed Via Muns. Sacân. L’è còst al sécolo in dō, per un peréiod mìa precisê, Cadelbôsch l’è stêda al pôst e la cà ‘d un Capitân (l’êra cme un Maresciêl di Carabinêr dal dé d’incô) ch' al gh’îva sót ed ló l’Èrṣen, Cadelbôsch ed Sòt, la Sèida, Sèss, Mancaṣêl e S.Prôsper. Cadelbôsch a 's pōl fêres grând per óna dal prémi scōli campagnôli fâti mìa a benefési di réch, di nôbil o dal clâs pió fortunêdi mó di pió pôver. Fundêda int al 1679 cme Scōla Péja da don Pelegrèin Da Oglio, pâroch ed Cadelbôsch ed Sōver, l’à dê alôg in magiurânsa a i ragasō dal clâs mêno benestânt ch' a 'gh gnîva insgnê al prémi cgnusèinsi dal calcôl, ed luchêla e 'd gramâtica. Per incuragêr la frequèinsa don Pelegrèin al dêva a i pió biṣognōs 'na quêlch munèida cgnusûda da la gînta cme ferlèin. Al vacânsi estîvi, fât curiōṣ, an gnîven mìa fâti a benefési di sculêr mó per fêr arpunsêr al mèister. La Scōla Péja, dvintêda dôp Seminâri Celestiân, la cuntinvê la só ativitê ânca ind i sécol dôp e la srà sarêda dal tót ind al 1961.
Vêrs l’unitê d’Itâlia
L’è ind al mèz dal 1700 che a 's méten zó i fundamèint ed la nōva Cēşa dal Cèinter (còla dal dé d’incō) nêda int al 1769. La cēşa vécia, cumprèis la tòra dal campâni, l’è stêda pó mésa dèinter a còla nōva dimòndi pió lònga e pió lêrga. A la fîn dal 1700, cun lèg 19 Messidoro ân VI ed la Repòblica Francèisa a gnîva fât al distrét ed Gualtēr ch’al gh’ îva la gînta ed Gualtēr, Pēve Salṣêr, S.Vitôria e Cadelbôsch. Int al 1810 in conseguèinsa d’j ôrden napoleônich che urdnêven l'ôbligh ed fêr i simitèri luntân da la burghêda, l’è gnû só a mezanôt ed la Cêṣa dal Cèinter al simitèri ciamê ed S. Francèsch. Tr’al 1800 e al 1830 ‘na sfîlza ed diṣâster a 's botén adôs a la zôna cadelboschèiṣa, tra còsti al pió dulōroṣi j-în: ‘na pideméia ed tîfo, un taramôt dimòndi fôrt e ‘n’ inundasiòun dimòndi grôsa. L’é còst ânch al peréiod in dō la gînta la cumîncia arblêres al preputèint gvêren duchêl fîn a rivêr a la costitusiòun del Gvêren pruvisôri ed Rèz del 1848, nê a sègvit ed la fûga del Dóca, Francèsch IV spavintê dal nutèsi ed la rivolusiòun ed Vièna e dal 5 giurnêdi ed Milân. Tra i vuluntâri êren preṣèint ânca sèt cunsitadèin ed Sèida, ‘d l’ Èrṣen, e ’d Cadelbôsch. Int al 1859 a’s cumbât la grând batâlia ed Solferèin e S. Martèin e al 19 d ‘agóst, la gînta ed Cadelbôsch l’à picê al mân a Giuseppe Garibaldi ch’al pasêva d’ ed lé. Al 4/12/1859 per decrēt dal Guvernadôr Farini, a vîn més insèm al Cmûn ed Cadelbôsch ed Sōver ind la giuriṣdisiòun dal dé d’incō. Int al nōv cmûn ed Cadelbôsch a vînen tôti só £ 203,57 per la sotoscriòun Pro spedisiòun ed Garibaldi in Sicélia . In di dêṣ ân dal 1860 al 1870 al prém Sendéch, Enrico Terrachini, al mèt in pē al scōli elementêri pòblichi, per mas'c e fèmni, ind al quâter frasiòun dal Comûn. Int al 1876 a vîn mésa insèm ‘na regulêra cundòta médica dal Cmûn. Int al 1889 a nâs la préma Societê Coperatîva ciamêda: Associazione Operai Braccianti . A l’ j-elesiòun aministratîvi dal 1899 i socialésta ed i radichêl unî cunquésten per la préma vôlta al Cmûn, fîn alōra amministrê da i monarchîch-liberêl.
Dal ‘900 al dé d’incô
A i prém dal 1900 a vîn fundê a Cadelbôsch la préma Coperatîva ed Cunsóm, a vîn inavgurê ânch un salòun per spetacôl ciamê: Teatro Catellani, ṣlarghê pó ind al 1953. La préma Guêra mundiêla la fa di môrt ânca tra i cadelboschèiṣ, 150 sitadèin dal Cmûn a mōren, tra quisché dō mdaj d'argînt: Luigi Panini e Alpenore Melli. Pr’ arcurdêr i môrt in guéra ind al 1922 a vîn scuacê in Municépi ‘n târga ed mêlmer cun scrét i nóm. A la fîn dal 1920 a’s tîra só al fabrichêt ed la scōla davânt al Municépi. Int al 1925, al 13 Dicèmber a l’Èrṣen a 's tîn clandestinamèin al têrz Cungrès ed la Federasiòunn Arṣana dal Partî Cumunésta. Tr’ al 1919 e al 1926 a vîn fâta la grôsa Bunéfica Pramsâna-Molia ch’l' interésa ânca al cmûn ed Cadelbôsch inséma i trèin a matèina dal Cròstel. Int al 1936 a vîn inavgurê al Palâs Comunêl ôvra ed l' Inz. De Sanctis. Int al 1939 la Bânca Agrécola Comercêla ed Rèz l’arvés al prém spurtél a Cadelbôsch ed Sōver, in sté peréiod a’s fân i prém impiânt ed lûṣ elètrica. Int al 1940 a scòpia la secònda Guéra mundiêla. J ân tr’ al 1941 e al 1945 în j ân ed la Resistèinsa e la gînta cadelboschèşa l’è intrevgnûda in môd gajêrd cun bèin 232 óm e 27 dóni. Al dóni cadelboschèiṣi în stêdi ânca còli ch' ân dê l’ideja ‘d la famōṣa Adunêda Sedisiòsa ‘d l' Otobér 1941, óna dal manifestasiòun pió grândi ‘d la rivôlta al fâsio ch' l’à més insèm, davânti al Municépi, pió ed 1.000 dòni. Finî la guéra ind la sêla dal Municépi è stê numinê al Cumitêt ed Liberasiòun e la Giûnta ch’ l’è nasûda cun Marastòun séndech, l’è stêda apruvêda dal Perfèt ed Rèz cun al Decrêt dal 12 ed lój 1945. In ricôrd ed tót i Môrt in guéra dal peréiod ed la Resistèinsa a vîn inavgurê al 26 Setémber 1965, int la Piâsa ‘d la Libertê, al monumèint dedichê a la Resistèinsa, ôvra impurtânta ed valōr artéstich dal scultôr Marino Mazzacurati. Per unurêr i Môrt in guéra ind al cōrs ed la lôta per la Liberasiòun, a Cadelbôsch a vînen tirê só di pilastrèin ind i divêrs pôst in dōve é gnû di masamèint. La brōta aluviòun dal Po dal 1951 la fa véder la solidarietê di sitadèin ind i confrûnt ed la gînta dla bâsa arṣana. Int al 1958 a vîn inavgurê l'eşîlo comunêl a Cadelôsch intitulê a i Môrt ed la Liberasiòun. Al 1959 l’é l'ân ed l' inavgurasiòun ed la Bibliotêca Comunêla ind la sêla Rotonda dal Municépi. Int al 1961, a l’ Èrṣen, a vîn inavgurê al ricôver pr’ j-ansiân e inâbil ciamê Casa della Carità.
La Cēşa ed S. Celestèin
La gh’à ‘n elegânt facêda in stîl têrd sesèint e un intêren a tréi navêdi cun al sufét a vôlta e sînch altêr. I quêder di trî altêr laterêl în stê piturê da Lorenzo Franchi (1565-1632) e arfân al figûri ed S. Âna, la Madòna dal Rusâri e la B.V. ed Lorêto; insèm al quêrt altêr laterêl, intitulê a la Madòna ‘d la Véta, gh’ è ‘na pitûra a frèsch dal XVI sècol ch’ l’é stêda ind i sècol pasê elemèint ed duvisiòun e ‘d ufêrti vutîvi. D‘impurtânt valōr artéstich în ânch: al côro ed lêgn ed l'âbsida, intajê e cun dû ōrden ed bânc, dal secolo XVII, l'ôrghen dal setesèint dal famōṣ Traeri més int al côro ed mansèina e l'antîgh Altêr Magiōr, in lègn intajê ed per intêr indurê dal XVII sécol. Int la sagrestèia l’è tgnû da cât un altêr cun ‘na figûra sâcra in lègn dal sècol XVI, ch’al deṣvîn da l'uratôri dla Côrte del Tragatèin; int al mûr d'ed sōver ‘na pitûra a frèsch dal rinascimèint bèin fâta l’arfà la figûra ed Michēl, S. Luséia e S. Andrèa. A tâch a la cēşa ed S. Celestèin a gh’êra l’uratôri tirê só int al 1632, per schivṣêr j-efèt ed la pèsta che gh’êra alōra. L’é stê tirê zó int al 1940 per fêr al pôst al nōv imbòch ed la strêda per Castelnōv ed Sòt.
La stôria dal frasiòun
A tâc al distrèt ed Ruarōl, sòta al cunvèint ed S. Svân e al distrèt ed Vicozoaro, sòta al cunvèint ed S Prôsper, a gh’êra int l’ època medievēl un têrz distrèt ciamê Cōrt Mantvâna, cun ‘na grandèsa ed circa 40.000 biōlchi, al ciapêva grân pêrt la zôna ed l’ Èrṣen, Cadelbôsch ed Sòt e ‘d la Sèida. Al fèdev l’é stê: ind al 1141 di Malaprèisa da Gès, int al 1142 dal comûn ed Rèz, int al 1143 di Da Curès e int al sécol dôp ed nōv dal comûn ed Rèz. Al cèinter aministratîv dal fèdev l’êra int al castèl ed l’Èrṣen, sgnê int al 1141 e trê zò da l'esêrcit ed la Cêṣa int al 1329.
Véla Èrṣen
Véla Èrṣen la ciâpa al nòm da la fôrt arznadura lasêda dal Cròstel dôp al só pasâg sucès in zôna (via Mazzini) tr’al VII e al IX sécol d.C. Via Mazzini l’ è incòra incō sgnêda da un lòngh mó sensébil sêlt (da i 29 mêter i.l.m. ed la Rôca as pâsa a i 24 in via Cantòun Mèli) che fân da testimòni ed l'antîgh cōrs dal turèint. Al sît ed Véla Èrṣen l’é numinê in un diplôma dal 963 ed Utòun I Imperadōr; al gh’îva al tetól ed Cōrt e a gh’êra un castèl di Malprèisa che l’ân vendû int al 1142 al cmûn ed Rèz. Còst ocupê da l’esêrcit ed la Cêṣa, l’é stê probabilmèin butê zò perché an ghé armagnés memôria. La cêṣa ed S.Giustèina e S.Sipriân, mèsa in urègin in via Vialêt, l’è sgnêda in véta int al 1149, la srà arfâta a sincsèint mêter ed distânsa tr’ al 1448 e al 1451, l'é numinêda tra còli ed S.Prôsper in un documèint dal vèschev Berto. Arfâta in manêra grēc-rumân int al 1681 insèm a la tòra dal campâni e a la canônica dal Retōr Fiurèinsa, só disèign ed l’ architèt Pietro Ferretti di Cavasôl e finîda dal priōr Fonso Tedèsch. La cēşa l’é badzêda ai Sânt Giustèina e Siperiân. Al d' ed dèinter a gh’é ‘na stimêda pitûra a frèsch dal 1400 arviṣânt la Madòna Dal Cârmine.
Cadelbôsch ed Sòt
A sèmbra che al vèiri "Cà dal bôsch", ch' ân dê al nòm al Cmûn, a n’ êren mìa a Vicozoaro (incō Cadelbôsch ed Sōver) mó a Cadelbôsch ed Sòt. Mési int i bôsch ed la Cōrt Mantvâna a l'j în numinêdi a partîr dal 1141, la "Véla Domorum de Boscho" l' a’s vèd, cme impurtânsa secònd la lèg, bèin spièghêda in 'na scritûra dal 1267. La cêṣa ed la SS. Nunsiêda la srà tirêda só int al 1513. Al prîncip Ercole d’Este fevdatâri ‘dla Cōrt Mantâna, cun ‘n scritûra dal 1513 fâta int al cunvèint ed S.Prôsper, l’à fundê un benefési sòt al tetòl ed la SS. Nunsiêda per la fabricasiòun ed la cēşa ind al sît ed “Cà ed Mèister” Cadelbôsch ed Sòt dal dé d’incō. La costrusiòun ed la parôchia ed Cadelbôsch ed Sòt l'é sucèsa al 2 d'avrîl dal 1515. Ind l’istès 1515 l’é avgnûda la divisiòun di parochiân ed la zôna da la parôchia ed S. Celestèin. La cêṣa la gh’à incòra l’impalcadûra uriginêla dal sec. XVI, a pêrt pôchi mudéfichi, mèinter in câmbi dl’ antîga canônica, n’é stê fâta ‘na nōva cun al concōrs dal Cmûn e di parochiân.
Véla Sèida
Al nòm Sèida (Seta) al duvrè deṣvgnîr da “Salisetam" (bôsch ed sâleṣ).Al prémi infurmasiòun che dân nutèsia dal sît a’s câten ind al 1265 che zibesèn un sègn che ind la zôna a gh'êra un fôs o un câmp ciamê “La Sèida ed l'Èrṣen”, In 'na chêrta dla préma metê dal XV sèc. a gh'êra sgnê un bôsch ciamê “ Sèida int la Véla” ed Véla l'Èrṣen. Tra i bôsch dla Cōrt Mantvâna la catarà al sît, int al 1450, ânca la cēṣa ed S.Bernardèin ed Véla Sèida. In zôna an gh'êra mìa né cêṣa o uratôri préma ed còla ed S.Bernardèin ch' l'é stêda cunsacrêda int al 1454, la cēṣa dòunca l'à ‘vû urègin dôp st' època. Difâti, insém a soquânt scrèt dal 1466, ind l'archévi veschvêl né stê catê cunfèirma. La cēṣa le dimòndi mudèsta; dènter a 's pōl amirêr 'na bèla pitûra, ôvra ed valōr figurànt S. Cecèlia. In urégen, la cēṣa, l'êra girêda in sèins cuntrâri a còl dal dé d'incō cun la facêda a mezdé e cun al fònd ed la navêda ed mèz a l'albasèin. Al fabrichêt dal dé d'incō l' é stê finî ind la secònda metê dal XVII sècol; la campâna pió grânda, ciamêda “Bernardèina" in unōr dal sânt prutetôr, l’ê dal 1682.
La Côrt Mantvâna
La Cōrt Mantvâna, dal XV sècol e fîn a la Rivolusiòun francèisa, l’armâgn int al mân di marchèis ed S.Martèin in Ré, râm pió cèch d’ j-Estèins, i marchèis ed S.Martèin in Ré, int al XVI sécolo, ân tirê só a la Madunèina ed Cadelbôsch ed Sót ‘na véla sgnurîl, da destinêr a cà estîva, cun di fabrichêt destinê a la racôlta di prodòt che ògni afitvâri l’êra tgnû a dêr (generalmèint un quêrt dal racôlt). La véla l’êra circundêda da di fusòun, pêrch e giardèin mèinter dō stâtvi a grandèsa umâna, mési insèma a la pôrta d'ingrès, salutêven cun la mân avêrta j invidê che arivêven. La tradisiòun popolêr la ‘s fêrma insèma al credér che a 'gh sia dal galèrei sòt tèra che partirèn da la cà indivêrsi diresiòun e ‘d un ”pòs raṣōr” o "di mél taj", pîn ed lâmi, in dōve égh gnîven fâti caschêr al persòuni melvésti.
La nâsita dal Cmûn
Al 4 dicèmber dal 1859, cun decrêt dal governadôr Farini, l’é stê fundê al cmûn ed Cadelbôsch ed Sōver, unènd j antîgh distrèt ed Ruarōl, Vicozoaro e la pêrt d’ed sōver dla Cōrt Mantvâna. La pêrt d’ed sòta, de stà cōrt, incō l’as pōl arcgnòser cun al zôni ed S.Rôch e S.Bernardèin, ch’êren bèle stê, da tèimp, tôt al cmûn ed Rèz e dê ai sgnōr ed Guastâla e ai Gunṣêga ed Nuvalêra. Al prém sendéch l'é stê Enrico Terrachini , ch' l'é armês in cârica dal 1864 al 1866. Al fabrichêt dal nōv Municépi, fât da l' Inzgnēr Raffaele De Sanctis, l'é stê inavgurê int al 1936
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Ferdinando Arlotti - Produzione ai primi studi ginnasiali in Cadelbosco Sopra per il conte D. Ferdinando Arlotti - Reggio Emilia : Tip. Bondavalli L., 1868.
- Edifici rurali sul territorio di Cadelbosco Sopra. - Cadelbosco Sopra : Comune, 1990
- Mariapia Notari Trevisan - Il seminario celestiniano di Cadelbosco Sopra - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 1998.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Frankenstein Junior
Frankenstein Junior (id.) 'l è na cumèdia americàna, giràda in biànc e négar, dal 1974 ad Mel Brooks. Custdàda gnanc tri migliòṅ ad dòlar, la 'n à fat sù da piò 'd utànta-siē. 'L è stada scrita da Mel Brooks insém a 'l atōr prutagunìsta Gene Wilder e a Paul Oxon, tulénd ispirasiòṅ da 'l rumànś Frankenstein dla Mary Shelley.
In dal 2003 gl'americàṅ i l'aṅ sarnìda par métar-la via in dal National Film Registry dla bibliutéca dal cungrès di Stat Unî. In Itâglia l'à vindû da piò ad sincsènt-mila còpi in dvd.
Sunt
Al dutōr famóś e prufesōr universitàri Frederick Frankenstein (Gene Wilder), anvō dal Baròṅ Viktor von Frankenstein, al ciàpa a la mòrt ad sò nunòṅ al casèl ad famìja in Transilvàgna, esénd lò 'l ùnic parènt incór' in vita. Frederick 'l iva in chi an lè cambiâ la manéra ad dir al sò cugnóm par śluntanàr-as da i pinsēr mèdag dal sò parènt che lò al créd i sìan dal casàdi.
Rivâ in Rumanìa insém a l'asisténta Inga (Teri Garr), al cata lè al gòb Igor (Marty Feldman), anvō dal vèć jutànt dal nunòṅ. Chi lò al gh diś subìt ch'al sò nóm a s lèś Àigor. In dal castèl invéci a gh'è la Frau Blücher (Cloris Leachman), na dóna ch'in alóra l'éra l'amànta dal baròṅ. Lì lē, vistìda sèmp'r ad négar, la fà vgnir i śgriśōr a i òs, specialmènt a i cavài che, quànd lē la dascór cun c'l asènt lè tedésc, i pèrdan la tèsta. Quànd la Blücher la fà catàr a Frederick i apùnt mèdag ad sò nunòṅ, al dutōr al decìd ad pruàr anca lò 'l esperimènt a dar vita incóra a 'n cadàvar.
P'r un śbali 'd Igor, ch'l iva tòlt un sarvèl 'd un demènt invéci che qvél dal siensiâ e sant Hans Delbrück sarnî par l'uperasiòṅ, la criatùra la nas gigànta ma anc séns' usta. Scapâ via da 'l castèl e da 'l sò padròṅ, al móstar al cata prima na putìna lung la via, l’Helga (Anne Beesley) e pò 'n frâ òrub ch'al viṿ da par lò, pàd'r Abelàrd (Gene Hackman), ch'al gh in fà pasàr, sénsa vlér, ad tut i culōr.
Dòp un bal ad tip-tap urganiśâ da Frederick par dimustràr a la gint che lò al n è minga catìṿ cuma a pâr ch'al sia dand 'n òć a la sò ghignàsa, la pulisìa 'l al ciàpa par purtàr-'l in parśòṅ. Spavintâ da 'l fōg impisâ da na guàrdia ch'la gh vliva far dal mâl, al móstar al scapa via e al rapìs l’Elizabeth (Madeline Kahn), la muróśa ad Frederick ch'l'éra rivàda in cal méntar in paéś. Chi lē però l'è cuntènta ad cal fat lè parchè la s rénd cònt che la criatùra l'è grôsa "dapartùt", anc là, anvénd-ag al “Schwanzstück” (śōg ad paròli fra Schwanz, cóa ma anc cas in Tedésc, e Stück, pès).


text:
Henri Matisse
Henri Émile Benoît Matisse (Le Cateau-Cambrésis, 31 de dicember del 1869 - Nizza, 3 de november del 1954) a l'è staa on pitor, incisor, inlustador e scultor frances.
A l'è vun di artista frances pussee important del XX secol, e l'esponent pussee cognossuu del moviment ciamaa fauvisme.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'inizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu in d'on paes del Nord-Pass de Calais, Matisse l'è cressuu e vegnuu grand a Bohain-en-Vermandois (Picardia), indè che i sò gent i gh'aveven on comerz de somenza. L'era el fioeu pussee grand.
In del 1887 a l'è andaa a Paris per studià legg e lavorà 'me impiegaa. Duu agn dopo l'ha scominciaa a dipingg, intant che l'era a cà dopo vess staa operaa per l'apendicite. In 'sta manera, come l'ha dit anca lù, l'ha descovert ona sorta de Paradis.
Inscì l'ha deciduu de vegnì on grand artista, anca se 'l sò pà l'era minga tant d'acordi. In del 1891 l'è tornaa a Paris per studià a l'Académie Julian, indè che l'è deventaa on istudent de Bouguereau e Moreau. A l'inizzi el dipingeva natur mort e paesagg, second la tradizion fiamenga, e l'ha otegnuu anca on poo de sucess. In del 1896 l'ha faa on'esposizion de cinch quader al salon de la Società Nazional di Art Bei, e duu de lor hinn staa anca compraa del Statt frances. In del 1897-1898 l'ha strengiuu di raport cont el pitor John Peter Russel, che 'l viveva in Bretagna. Quell lì el gh'ha faa cognoss a Matisse l'impressionismo e i oeuver de Van Gogh): la rivelazion de 'sta manera noeuva de fà i quader l'ha cambiaa del tutt el stil de Matisse.
In del 1894 el gh'ha 'vuu ona tosa, Marguerite, e la soa mamm a l'era la modella Caroline Joblau. In del 1898 inveci el s'è sposaa con l'Amélie Noelie Parayre, che la gh'ha daa alter duu fioeu: Jean (1899) e Pierre (1900).
El Fauvismo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La soa prima esposizion l'è del 1904, ma la gh'ha minga avuu on gran bell sucess. L'ann dopo el s'è spostaa in del sud de la Francia, per lavorà insemma a l'André Derain; quella esperienza chì l'ha portaa a la scerna de dàggh anmò pussee importanza al color. I quader de 'sto period gh'hann la caratteristega de vess dipingiuu con formi piatt e lign controllaa, con l'espression che la domina in sui detali.
Al Salon d'Automne del 1905, anca alter artista hann presentaa di quader con di scerni artistegh compagn. Per via de 'sto fatt, quei artista chì hinn staa soranomenaa fauves ("besti selvadegh"), e Matisse a l'era recognossuu 'me vun di pussee important. Al temp, però, quell lavorà chì el voreva dì vess criticaa de bon, già che la tradizion a l'era anmò bella forta.
El Fauvismo a l'era giamò in declin in del 1906, ma el Matisse l'ha sutaa a dipingg: i sò quader del period in tra el 1906 e 'l 1917 hinn i pussee cognossuu e important.
El Matisse el gh'ha avuu on longh raport cont el colezionista d'art russ Sergej Ščukin, e per lù l'ha faa La Danza, vun di sò capplavor.
Gertrude Stein, l'Académie Matisse e i sorei Cone[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intorna al 1904 Matisse l'ha cognossuu Pablo Picasso, che l'era pussee gioven de lù de ben dodes agn. I duu hinn vegnuu amis in de la vita e rivai in de l'art. Matisse e Picasso s'incontraven despess in del salon parisin de la Gertrude Stein e de la soa morosa Alice B. Toklas. La Stein, insemma anca ai sò fradei Leo e Michael, a l'è stada vuna di colezionista e sostenidris pussee forta del lavorà de Matisse. Anca i sorei Cone, amis de la Stein, gh'hann daa ona man bella granda al Matisse e al Picasso.
I amis de Matisse hann poeu mettuu in pee l'Académie Matisse (1911-1917), ona scoeula privada senza pretes de guadagn, indè che 'l Matisse l'educava i artista pù gioven.
Dopo Paris[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1917 el Matisse el s'è trasferii a Cimiez, on rion de Nizza. I sò quader del desenni sucessiv hinn pussee relassaa e morbed respett a quell del period parisin. Quella chì a l'eva ona tendenza tipega de tant alter artista dopo de la fin de la I Guerra Mondial, e la vedom anca in Picasso e Stravinskij. Per 'sta reson, on quai critegh d'art del dì d'incoeu el dis che i sò quader de quii temp hinn on poo superficiai. Despoeu el 1930 però l'art de Matisse l'ha ciappaa de noeuv del vigor.
In del 1939 el s'è separaa de la soa miee. In del 1941 gh'è vegnuu on cancher a l'intestin: guarii, l'ha scominciaa a girà cont ona cadrega a rodell. In 'sto period l'ha segutaa a lavorà, col fà di murales, di collages (ciamaa gouaches découpés), ilustrazion grafegh e ilustrazion in bianch e negher per on quai liber.
In del 1954 a l'è staa ciappaa de on infart al coeur, e l'è mort. A l'è sepelii in del campsant del monastee de Cimiez.


text:
Emmen (LU)
Emmen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Hochdorf, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 28481 abitant.
El cumün de Emmen al se tröva a una altitüden de 427 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchrain, Ebikon, Eschenbach, Lüzerna , Neuenkirch, Rothenburg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Emmen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 840 col nom de Emau.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- BBC report on the Emmen citizenship tests
- Emmen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Emmenbrücke in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Domas
Dumas (nom ufizial in italian: Domaso) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 493 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 6,1 km² e 'na densità de 245 ab./km².
El comun, situaa in su la còsta òvest del Lagh de Còmm e al confin con la Provincia de Lecch (comun de Còlich), l'è compòst del center stòrich e de dò frazion, Pozzoeu e Gacc.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Domas l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tiefencastel
Tiefencastel (Casti in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 253 abitant e una süperfiss de 14.85 km², e al se tröva a una altitüden de 859 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tiefencastel l'è 'l capolögh del distret de l'Albula a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Alvaschein, Brienz/Brinzauls, Cunter, Filisur, Mon, Riom-Parsonz, Savognin, Stierva, Surava.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tiefencastel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nomm de in Castello Impitinis[1].
L'andament storegh de la popolazion de Tiefencastel l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]