text:
Perpignan
Perpignan (inscì anca in frances e in la pupart di lengov del mond; Perpinyà in catalan; Perpinhan in occitan; Perpignano in italian; Perpiñán in spagnoeu; Perpinhã in portoghes) l'è ona città de la Francia sud-oriental, cont ona popolazion de 117.400 personn.
La lengua originaria de Perpignan l'è 'l Catalan, anca se al dì d'incoeu l'è 'l Frances el parlà pussee druvaa e anca l'unigh offizial.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Perpignan la se troeuva in de la region de la Lenguadoca-Rossijon (dipartiment di Pirinee Urientai, del qual a l'è 'l capploeugh), int la region geografega del Roussillon.
La città l'è traversada de duu fiumm: el Têt e la Basse.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zona l'è stada bitada di Iberigh (minga di Celta), che hinn staa conquistaa di Roman dopo de la Segonda Guerra Puniga. A quei temp l'esisteva minga Perpignan, ma la città de Ruscino (al dì d'incoeu el quarter Château-Roussillon, che in Catalan el se dis Castell Rosselló). Del nomm de Ruscino la ven foeura la parola Rossijon.
I primm notizzi de Perpignan inveci hinn del 927, e se troeuven denter a on contratt de vendita de on cert Aton al vescov de Elne, che 'l dis inscì: ...de, alio latere in ipso termino de la villa Cabestangio et le terlio 1atere in ipso termino de villa Perpignano....
L'è stada la capital de la Contea del Rossijon per poeu finì, in del 1172, sotta la corona d'Aragona. In del 1197 la gh'ha 'vuu el status de comun.
Tra el 1276 e 'l 1344 Perpignan l'ha viduu el sò period doraa, perchè l'era la capital de terra del Regn de Maiorca, el regn che l'era staa faa sù de Giacom I d'Aragona per el sò fioeu pussee piscinin.
In del 1346, dopo domà duu agn de la riannession al regn aragones, gh'è rivada la peste: quella che l'era stada voeuna di città pussee important de la zona, in gir a on bienni l'era crodada proppi in bass.
In del 1463 Perpignan l'è stada occupada di Frances, ma la popolazion la s'è ribellada e, in del 1475, la città l'è tornada a vess aragonesa, e poeu spagnoeula (con l'union di coronn de Aragona e Castiglia). Vista la soa posizion de confin tra el regn spagnoeu e quell frances, la s'è trovada in mezz ai guerr tra i duu Statt: in del 1642 l'è stada occupada anmò di Frances e assegnada per semper a lor in del 1659, col Trattaa di Pirinee. De quell moment l'è andada 'dree a la storia del rest de la Francia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hannover, Germania.
- Lancaster, Regn Unii.
- Statt Unii:
- Mostaganem, Algeria.
- Tir, Liban.


c: text/html

text:
D
D, ciamada de in lumbard, (e al dì d'incö anca cun el talianism di) l'è la quarta letera de l'abecee latin.
[d] l'è anca el simbul del son plusiv alveular sunor int l'alfabet funetich internaziunal.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Üsagg int i vari lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i püssee tant lenguv che i dröven l'abecee latin, la D la rapresenta el son [d] (o una sua variazion, a seconda del sistema funemich de la lengua in quistion). Esempi de ecezion i henn el spagnö, indè che la pö vess parnunziada [d] o [ð], e 'l vietnamita, indè che la pö vess parnunziada [z] o [j].

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lengua Tudesca
La Lengua Tudesca (nom natif deutsch, [dɔʏ̯tʃ]) a l'è una lengua germanica ucidentala. El tudesch a l'è ligaa a l'Ingles e l'Ulandes. In del munt, a gh'è de pü o de men, 100 miliun de gent che parlen el tudesch 'me maderlengua, e 80 miliun che'l cugnussen minga 'me lengua nativa.
Dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quel che a ciamuma tudesch l'è furmaa da un continum de dialett che l'è tradissiunalment divis in dü grüpp: tudesch alt e tudesch bass. I dialett tudesch j'hinn diferent bun ben vün cun l'alter, e un quaj dialett l'è no intelegibil cun el tudesch standard menter ghe n'è di alter che j'hinn intelegibil dumà cun i dialet cunfinant.
Funulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tudesch el fa distinsion fra vucai cürt e vucai long:
El Pader Nòster Tudesch (Vater Unser)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vater Unser im Himmel,
Geheiligt werde Dein Name,
Dein Reich komme.
Dein Wille geschehe,
Wie im Himmel, so auf Erden.
Unser tägliches Brot gib uns heute,
Und vergib uns unsere Schuld,
Wie auch wir vergeben unseren Schuldigern.
Und führe uns nicht in Versuchung,
Sondern erlöse uns von dem Bösen, amen.


text:
Valerian
El Publi Licini Valerian, conossuu col nomm de Valerian (Publius Licinius Valerianus in Latin; 200 ca. - Jundishapur, 260 ca.), l'è staa on imperador roman. L'ha regnaa del 253 al 260 e l'è staa vun di imperador che l'ha provaa a mett on poo d'ordin in de l'Impero duranta la crisi del III secol.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Valerian l'è nassuu de ona famiglia de l'aristocrazia latina. L'ha sposaa ona donna ciamada Egnazzia Mariniana e 'l gh'ha avuu duu fioeu, ciamaa Gallien e Valerian el Giovin.
La carrera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Historia Augusta (che però l'è minga semper troppa fidabil) la dis che in del 238 l'era princeps senatus, cioè 'l senator pussee vegg. In del 251 l'imperador Decio l'ha voruu de fà tornà in vita la cariga de censor e 'l gh'ha domandaa al Senad de proponn vun de lor per 'sto lavorà: tucc hann scernii el Valerian, che però l'ha refudaa. Anca quella storia chì l'è cuntada sù de l'Historia Augusta e se sa nò ben se l'è vera: però l'è cert che 'l Valerian el sia staa queivun de important sotta el regn del Decio. Probabilment, menter el Decio col fioeu Erenni Etrusch andaven a combatt i Gott, l'è staa el Valerian a fà el reggent a Roma. In quell period la gh'è stada l'usurpazion del trono de part del Giuli Valent Licinian, che però l'è staa ben prest battuu del Valerian. Quand che poeu s'è savuu che l'imperador e 'l fioeu eren mort in battaglia, el Valerian l'ha lassaa el post de sovran al Trebonian Gall. Quest chì l'ha nominaa el Valerian governador de la Rezia, o almanch di soldaa che se trovaven là.
Imperador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 253 Trebonian Gall el gh'ha domandaa aiutt al Valerian perchè a gh'era l'Emilian che l'era staa nominaa imperador di soldaa del Danubi. Allora el Valerian l'ha provaa a rivà in Italia prima de l'usurpador, ma ghe l'ha minga fada: quand che l'è rivaa, l'Emilian l'eva coppaa el Trebonian Gall e l'era vegnuu imperador. Ma i trupp del Valerian hann minga reconossuu Emilian 'me noeuv August, anzi hann nominaa el proppi comandant.
In de l'estaa del 253 i duu imperador s'hinn frontaa arent a Spolee, ma i soldaa de l'Emilian l'hann tradii e poeu l'hann mazzaa.
El regn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De sigur el Senad l'è staa molto content del fatt che 'l Valerian el fuss diventaa el noeuv imperador, tanto che 'l gh'ha subit mettuu visin 'me ceser el sò fioeu Gallien. El Valerian l'ha faa anmò pussee, vist che l'ha nominaa el fioeu co-imperador, ona robba noeuva in de la storia di istituzion romann. Sia el Valerian che 'l Gallien eren proppi bon de governà e inveci de restà a Roma a fà nagott hann deciduu de spartìss subit la ministrazion de l'Imperi: el Gallien l'è andaa in Occident, el Valerian inveci in Orient.
Tra i sò alter atti el gh'è staa quell de divinizzà la miee e fà vegnì annual la cariga de præfectus urbi. Inoltra l'è staa consol roman in del 254, in del 255 e in del 257, semper insema al fioeu Gallien.
La fin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo tanti battali contra i Gott, i usurpador e i Persian, finalment in del 260 el gh'è staa el sconter final tra el Valerian (aiuttaa del re de Palmira Odenaa) e 'l re sasanide Savor I. In de la battaglia de Edessa però l'esercit roman l'è staa battuu. Allora el Valerian e i sò generai hinn andaa in del Savor per domandàggh on accòrd, ma l'è staa faa presonee.
El period dopo de la cattura l'è minga conossuu. El storigh cristian Lattanz in del sò De mortibus persecutorum el cunta sù che 'l re persian el doperava l'imperador 'me basell per montà sù a cavall e che poeu l'ha faa spellà e l'ha impienii de paja e l'ha penduu in d'on templi 'me trofeo.
I Sasanidi disen che 'l Savor l'ha mandaa a Bishapur, indove 'l saria mort stracch e senza speranza. In ogni cas, a gh'è ona motta de raffigurazion persiann in di quai se ved el Savor I che 'l tratta el Valerian compagn de on s'ciav.
Al Valerian gh'è succeduu el fioeu Gallien.
El sò governo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Politga militar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 253 el re Savor l'eva profitaa de l'anarchia che la gh'era a Roma (trii imperador in men d'on ann) e l'eva taccaa el Regn d'Armenia, col coppà el re Cosroe I. Poeu l'ha invaduu l'Impero roman e forsi l'ha ciappaa anca Antiochia.
El Valerian l'è rivaa in orient in del 254, menter la gh'era anca la rebellion de l'Urani Antonin, che 'l s'era nominaa imperador perchè sedenò lì a gh'era nissun che 'l pensava a combatt i Persian. Quand che l'è rivaa el Valerian in de la zona, probabilment l'Urani Antonin l'ha trovaa on accord de compromiss con l'imperador e l'è sparii de la circolazion. In del 257 el Valerian l'è riessii a reconquistà Antiochia.
Intrattant a gh'era anca i Gott del Mar Negher (che eren minga quei che aveven battuu e coppaa el Decio): quei chì hann taccaa l'Imperi in tre occasion: 253/254, 254/255 e 256. In de l'ultima incursion, i barbar hinn riessii a saccheggià i città de Nicomedia e Calcedonia. Per 'sta reson el Valerian l'ha mandaa trupp a Bisanz. Ma inscì l'è restaa con meno soldaa de prima in sul confin coi Persian, e per quest el Savor I l'è tornaa in sul pee de guerra e l'ha conquistaa in del 257 Dura Europos e Circesium. Insema a l'Odenaa el Valerian l'è tornaa in quei zonn chì e l'ha vinciuu a Circesium. Poeu el Savor, trii ann dopo, l'ha taccaa a fàss vedè anmò, e per andà a combattel el Valerian l'ha trovaa el sò destin.
La religion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 257 e in del 258 el Valerian l'ha faa sù on para d'editt che prevedeven la confisca di ben e la persecuzion di Cristian; rispett ai sò predecessor (compagn del Neron o del Decio), el Valerian l'ha taccaa pussee la gerarchia che i fedee. Trai vittimm de la persecuzion de l'imperador a gh'è staa i papa Steven I e Sist II, San Ciprian de Cartagin, San Dionis de Lissandria e San Lorenz.
Quei persecuzion chì gh'hann avuu on esito negativ per la storiografia del sò regn: prima de tutt, l'è staa mazzaa el San Ciprian, che per i sò letter l'è consideraa vun di font pussee important del period; inoltra i storigh cristian successiv hann vardaa maa 'sto imperador, e inscì ghe n'hann ditt de tucc i color (e de fatt emm giamò parlaa del liber del Lattanz, che 'l parla di tutt i mort orrend che hann patii i nemis del Cristianesim).


text:
Süperfiis da Riemann
In matemàtica, particülarameent in anàlisi cumplessa, una Süperfiis da Riemann, inscí cjamada dapress Bernhard Riemann, a l'è una varietaa cumplessa a una dimensiú. Le süperfiis da Riemann i pöö vess pensade cuma versiú defurmade dal plà cumpless: lucalameent, intuurn a cada puunt, i sembra cuma di pezz dal plà cumpless, però la tupulugía glubala la pöö parí assée diferenta. Par esempi, i pöö sembrá cuma una sfera, un torus u un para da fööj tacaa insema. Ul puunt principaal de le süperfiis da Riemann al è che i sa pöö definí le funziú ulumorfe tra da lure: da plüü, i è cunsiderade ul cunteest natüraal par stüdiá ul cumpurtameent glubaal da cheste funziú, spescjalameent le funziú a plüü valuur cuma la ariis quadrada u ul lugariitm.
Cada süperfiis da Riemann a l'è una varietaa reala analítega a dò dimensiú, però la cuntegn plüü da strütüra, i.e. una strütüra cumplessa, da che a gh'è büsögn par una desambígua definizziú da le funziú ulumorfe. Una varietaa reala analítega a dò dimensiú la pöö vess trasfurmada int una süperfiis da Riemann, generalmeent int un bell puu da manere mia equivalente, si e noma si la è urientàbila.
Inscí la sfera e ul torus i amett de le strütüre cumplesse, però la banda da Möbius, la buteja da Klein e ul plà prujetiif no.
I fatt geumétrich sü le süperfiis da Riemann è inscí bú cuma pussíbil, e, da spess, i pruveet l'intüizziú e la mutivazziú par de le generalizazziú a otre cürve u varietaa. Ul teurema da Riemann-Roch al è un esempi impurtaant da chesta inflüenza.
Cuntegnüü
Definizziú furmala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes X un spazzi da Hausdorff. Un omeumurfiism da un sübcugjuunt deerf U⊂X a un sübcungjuunt da C al è cjamaa una carta. Dò carte f e g da che i dumini sa i interseca i è cumpatíbile se le mape e i è ulumorfe sura i söö dumini. Si A a l'è una culezziú da carte cumpatíbile e cada x in X al è íntal dumini da vargüna f in A, alura a disemm che A al è un atlaant. Cura ca nüü gjuntemm a X un atlaant A, a disemm che (X, A) a l'è una süperfiis da Riemann. Si l'atlaant al è sotaintendüü , simplismeent a disemm che X a l'è una süperfiis da Riemann.
Di atlaant difereent i pöö uriginá essenzialameent l'istessa strütüra da süperfiis da Riemann sü X; par evitá chesta ambigütaa, sa dumanda che l'atlaant al síes massimaal, íntal sentüü ch'al síes mia cuntegnüü in vargü òolt atlaant. Cada atlaant A al è cuntegnüü int un ünegh atlaant massimaal pal Lema da Zorn.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ul plà cumpless C al è forsi la plüü sémplis süperfiis da Riemann, La mapa identitaa f(z) = z la definiss una carta par C e {f} al è una atlaant par C.
- Da manera anàluga, cada sübcungjuunt deerf d'una süperfiis da Riemann al è in tuurn una süperfiis da Riemann.
- Al síes S = C ∪ {∞} e: f(z) = z si z al è in S \ {∞}; g(z) = 1 / z cun z in S \ {0} e 1/∞ al è definii 0. Alura f e g i è de le carte cumpatíbile e { f, g }
al è un atlaant par S ch'al la fa una süperfiis da Riemann. Chesta particülara süperfiis da Riemann a l'è cjamada Sfera da Riemann par che la pöö vess interpretada cuma ul plà cumpless atuurn la sfera. Al cuntrari dal plà, la sfera a l'è cumpata.
- La teuría de le süperfiis da Riemann cumpate la pöö vess mustrada equivalenta a chela de le cürve algebràiche prujetive definide sura i nümar cumpless e mia-singülare. Di esempi impurtaant da süperfiis da Riemann mia cumpate i è furnii da la cuntinuazziú analítica.
Prupietaa e otre definizziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una funziú f : M → N intra dò süperfiis da Riemann a l'è cjamada ulumorfa si, par cada carta g íntal atlaant da M e cada carta h íntal atlaant da N, la mapa a l'è ulumorfa indúe ch'a la síes definida. La cumpusizziú da dò mape ulumorfe a l'è ulumorfa.
Dò süperfiis da Riemann M e N i è cjamade cunfurmameent equivalente si al esiist una funziú ulumorfa bigetiva da M a N (Cheest al implica che apó l'inversa la síes ulumorfa). Dò süperfiis da Riemann cunfurmameent equivalente i è sustanzialameent idénteghe.
Cada süperfiis da Riemann simplameent cunessa a l'è cunfurmamaeent equivalenta a vöna de le tré seguente:
- C, ul plà cumpless
- C ∪ {∞} la sfera da Riemann
- {z ∈ C : |z| < 1} ul diisch ünitaa deerf.
Cheest enuncjaa al è cugnussüü cuma teurema d'ünifurmizazziú da Riemann.
Cada süperfiis da Riemann cunessa la pöö vess girada int una varietaa Riemanniana 2-dimensiunala reala a cürvatüra custanta -1, 0 u 1. La strütüra Riemanniana a l'è ünega a maanch da mültipel da la métrica. Le süperfiis da Riemann a cürvatüra -1 i è cjamade iperbòleghe; ul diisch deerf cun la métrica da Poincaré da cürvatüra custanta -1 al è ul mudell lucaal canònegh. Esempi i è tüte le süperfiis cun genus g>1. I süperfiis da Riemann a cürvatüra 0 i è cjamade parabòleghe; C e ul 2-torus i è de le típeghe süperfiis da Riemann parabòleghe. In fí, le süperfiis da Riemann a cürvatüra +1 i è cjamade elítighe: la sfera da Riemann ∪ {∞} a l'è l'ünegh esempi.
Par cada süperfiis da Riemann parabòlega sarada, ul grupp fundamentaal al è isumòrfich al grupp làtes da raanch 2, e par taant la süperfiis la pöö vess fada sü cuma C/Γ, indúe C al è ul plà cumpless e Γ ul grupp làtes. Cada representatiif d'una classa d'equivalenza (u co-cungjuunt, eng. coset) al è cjamaa dumini fundamentaal.
Da manera símila, par cada süperfiis da Riemann iperbòlega, ul grupp fundamentaal al è isumòrfich a un grupp fuchsià e la süperfiis la pöö vess mudelada par un mudell fuchsià H/Γ indúe H al è ul semiplà süperiuur e Γ ul grupp fuchsià. Cada representatiif d'una classa d'equivalenza (u co-cungjuunt, eng. coset) al è cjamaa cungjuunt regülaar líbar e al pöö vess mudelaa int un pulígun fundamentaal métrich.
Cura ca una süperfiis iperbòlega a l'è cumpata, alura l'àrea tutala a l'è , indúe g al è ul genus da la süperfiis; l'àrea a l'è utegnüda aplicant ul teurema da Gauss-Bonnet a l'àrea dal puligün fundamentaal.
A emm nutaa íntal preàmbul che tüte le süperfiis da Riemann i è urientàbile cuma varietaa reale. La resú a l'è che, par de le carte cumplesse f e g cun funziú da transizziú h = f(g-1(z)) , a pudemm cunsiderá h cuma una mapa de le varietaa reale sotastante. Ul sò Jacobià int un puunt z al è gjüüst la mapa lineara dada da la mültiplicazziú par la derivada cumplessa h'(z). Da tüta manera, ul detereminaant reaal da la mültiplicazziú par un nümar cumpless a al è iguaal a |a|^2, inscí al è pusitiif, vargott ch'al implica che l'atlaant cumpless al è urientaa.
Funziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cada süperfiis da Riemann mia cumpata a l'amett funziú ulumorfe mia custante (a valuur in ). Da fatt a l'è una varietaa da Stein.
Al cuntrari, sü una süperfiis da Riemann cumpata cada funziú ulumorfa a valuur in al è custanta, grazzia al principi dal màssim, però i esiist sémpar de le funziú mermumorfe mia custante.
In art and literature[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- One of M.C. Escher's works, Print Gallery, is laid out on a cyclically growing grid that has been described as a Riemann surface.
- In Aldous Huxley's novel Brave New World, "Riemann Surface Tennis" is a popular game.
Vidée apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Geumetría algebràica
- Geumetría cunfurma
- Varietaa da Kähler
- Spazzi da Teichmüller
- Sfera da Riemann
- Teureem sü le süperfiis da Riemann
Referenze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hershel M. Farkas and Irwin Kra, Riemann Surfaces (1980), Springer-Verlag, New York. ISBN 0-387-90465-4
- Jürgen Jost, Compact Riemann Surfaces (2002), Springer-Verlag, New York. ISBN 3-540-43299-X
- Mudel:Planetmath reference


text:
Dialett milanes
El Milanes (conossuu anca in manera informal come meneghin) l'è ona varietaa de la lengova Lombarda parlada in de la citaa de Milan e in part de la sova provinzia.
In di contest italiano-parlant, el Milanes (comè la pupart d'olter varietaa lenguistegh parlaa in di confin del Statt talian) a l'è ciamaa despess, de manera generica, on dialett. Quest chi l'è despess capii comè on dialett de l'Italian, cosa che se da nò el cas, de fatt, el Milanes e l'Italian hinn lengov different e hinn no mutoalment intelligibij.
El Milanes l'è ona particolara (e de prestis) varietà del Lombard parlada a ponent de l'Adda, intelligibil ai parlant d'olter varietà Lombard, con pussee fadiga de part de chi che viv a levant. La spiegazion del fatt l'è che domà a partì de Napoleon la region l'è stada unida.
Comè tucc i olter dialett de la lengova Lombarda, el Milanes l'è ona lengova romanica del grupp occidental, relata a Frances, Romancc, Occitan, Catalan, e, in mesura minor, a l'Talian e al Castejan.
Al dí d'incœu, el Milanes el gh'à nò de status offizial in Milan o in quaj olter sitt.
On bell poo de dizionari, quaj gramatica, literadura estesa e ona traduzion di Vangel hinn disponibij.
Cuntegnüü
- 1 Distribuzion geografiga e variant
- 2 Evoluzion del Milanes in di secol
- 3 Ortografia
- 4 Ona comparazion cont el Talian
- 5 Ona comparazion cont el Frances
- 6 Test d'esempi
- 7 Esempi de comparazion tra vari ortografii
- 8 Proverbi milanes
- 9 Pussee important scrittor e poeta in Milanes
- 10 Vos correlaa
- 11 Ligamm de foeura
Distribuzion geografiga e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come che 'l dis el nòmm, el centro lenguistigh de quella parlada chì l'è la città de Milan. Foeura di mur de la città el dialett l'è parlaa anca in di territòri inglobaa a Milan e in la pupart de la provincia. In particolar, i influss milanes se senten in de la banda pussee occidental de la provincia, in direzion del Tisin e del Varesòtt. A nòrd-òvest el Milanes, longh el cors bass de l'Olòna e arent a Sarònn, el riva a la zòna ciamada Alt Milanes, indove i parlad scomincen a ciappà caratteristigh on poo different: a Legnan e Bust i dialett hinn puttòst divers. In ògni cas el dialett bosin l'è pussee compagn del Milanes che del Bustòcch. A nòrd-est i dialett se vesinen al Brianzoeu e, in de la zòna de l'Adda, al Bergamasch, anca se mantegnen caratter insubrigh.
La zòna de Melegnan e Paù la gh'ha di parlad de transizion cont el Lodesan, tant 'me i dialett del sud-òvest gh'hann on quai caratter che 'l se vesina al Paves.
A bon cunt, el Milanes l'è semper staa la variant pussee prestigiosa del Lombard Occidental, e quest l'ha faa sì che i dialett di città pussee important de l'Insubria, indove la se trovava la class dirigent lombarda, ciappassen semper pussee caratteristigh meneghinn: l'è 'l cas de la parlada pavesa, che l'è pussee compagna del Milanes che di dialett de la provincia. Inscì el succed anca per el Brianzoeu (sorattutt quell de la bassa Brianza), che per el lenguista Francesch Cherubin l'era domà ona variant minor del Milanes. Fina a on quai desenni fa el termen Milanes l'era dovraa in d'on sens ben pussee largh: Milanes eren tutt i parlad tra Landrian e Bereguard a sud e la riva de Lecch con la Valsassina a nord; a est el confin a l'era l'Adda e, segond el Biondell, a ovest se rivava fina a Novara.
On'altra ròbba de savè l'è che despess el Milanes el gh'ha di differenz a segonda del quartee: defatt, a segonda de la zòna, el parlà de la gent el ciappava di caratteristigh dialettai de quei che vegniven de foeura. Per esempi, a Pòrta Cicca gh'era di influenz pussee paves, a Pòrta Tosa influenz lodesann e via inscì. Al dì d'incoeu el dialett de la città l'è molto pussee condizionaa de l'Italian rispett a quei de la provincia.
I variant del Milanes parlaa foeura de la città hinn conossuu anca 'me Milanes arios. Quei variant chì poden avèggh anca domà variazion de parnonzia, o anca di variazion in del lessegh: per esempi a Robecch a se dis nugra inscambi de nivola, e Niviri inscambi de Navili; a Cugiònn l'articol determinativ a l'è ol, compagn de quell che 'l suced in del Varesòtt.
Esempi d'on dialett arios: el corbettin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Corbetta l'è on paes che 'l se troeuva a ovest de Milan, in de la zona del Magentin, minga lontan del Tisin. I dialett de quei band i gh'hann di carateristegh in comun cont i parlà bositt, novares e paves.
Vedemm on quai esempi de diferenz fonetegh in tra el dialett de Milan e quell de Corbetta:
- Presenza de la vocal [o] in posizion tonega
- BOTTON: milanes [bu'tũ] = corbettin [bu'toŋ]
- VOTT: mil. [vɔt] = corb. [vot]
- DONNA: mil. ['dɔna] = corb. ['dona]
- Parnonzia in A de tanti E atonegh e di monosilleb:
- EL: mil. [ɛl] = corb. [al]
- VIALTER: [vi'aːlter] = corb. [vi'ɔːltar]
- Parnonzia in I de tanti E atonegh:
- VEGNÌ: mil. [ve'ɲi] = corb. [vi'ɲi]
- DESSEDÀSS: mil. [dese'das] = corb. [dise'das]
- CORBETTIN: mil. [kurbe'tĩ] = corb. [kurbi'tiŋ]
- Parnonzia diferenta de la desinenza de l'imperfett indicativ de la prima coniugazion:
- mil. tì te andavet = corb. tì te andevet (parnonzia: [ti ta an'dea])
- El particippi passaa de vess, stà, andà, fà e dà el gh'ha ona forma pussee arcaica:
- mil. staa = corb. stai.
- mil. andaa = corb. andai.
- mil. faa = corb. fai.
- mil. daa = corb. dai.
Comparazzion fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì de sotta mettom el confront in tra la varietà de Milan e quei de:
- el Cason, paes in de la zona del Magentin
- Legnan, in de l'Olt Milanes
Evoluzion del Milanes in di secol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Milanes del dì d'incoeu el gh'ha di caratteristigh che gh'era minga in de la parlada di temp adree. Tra el XVIII e 'l XX secol gh'è staa on poo de trasformazion in de la parlada e in de la fonetiga:
- L'ortografia di paroll 'me olter, volt e via inscì l'è mudada in alter, alt (cont ona A che l'è minga proppi quella italiana, ma l'è gnanca pù la Ò averta d'on temp, che la se conserva anmò in di parlad arios).
- L'è sparii, prima che in di alter dialett del Lombard, el passaa remott (giamò a la fin del Settcent).
- La negazion l'è vegnuda domà post-verbal, menter anmò per tutt el Vottcent (almanch in del Milanes letterari) l'esisteva anca quella pre-verbal.
- Milanes antigh: Quella robba chì no la me pias.
- Milanes moderno: Quella robba chì la me pias nò/minga.
- La prima persona singolar de l'imperfett on temp la podeva finì anca in -a, menter al dì d'incoeu la finiss domà in -i (segond el Cherubin, quella forma chì l'era pussee brianzoeula).
- Mì credevi/credeva => mì credevi.
- Ona quai parola la s'è italianizzada:
- becchee => becchee/macellar.
- scrivuu => scritt.
- sgenee => genar.
- fevree => febrar.
- mettuu => miss.
- On poo de paroll che gh'aveven el rotacismo hinn tornaa a la L, come 'l giamò citaa scoeura => scola.
- La Z che gh'era in d'ona quai parola la s'è mudada in C (Franzesch => Francesch; Verzei => Vercei).
- Hinn sparii i sonn /ts/ e /dz/ (giamò in temp lontan).
- El sonn /o/ l'ha resistuu almanch fina a la segonda mità del Vottcent.
- In la pupart di cas, l'è sparii quell plural metafonetigh che gh'era, per esempi, per i aggettiv/pronomm possessiv:
- quist => quest.
- quii => quei.
- cavii => cavei.
- Tanti paroll che gh'aveven el sonn /ø/ l'hann mudaa in /ɔ/:
- oeuli => oli.
- scoeura => scola.
- El grupp latin -CT, che in la pupart di dialett lombard l'è vegnuu CC, in d'on quai cas in Milanes l'è vegnuu TT, per influenza de l'Italian:
- nocc => nott.
- lacc => latt.
- lecc => lett.
- Vecciabbia => Vettabbia.
- tecc => tecc (per minga sconfondes cont i tett).
- tucc => tucc/tutti.
- El condizional present el gh'aveva anca la terminazion in v:
- el saravv => el sariss/saria.
- In de la lengua poetiga esisteven di formi alternativ per el present del verb podè:
- mì podi = mì poss.
- numm podom = numm pomm.
- lor poden = lor ponn.
- L'esisteva la forma de cortesia vù (different del pronomm vialter), che al dì d'incoeu l'è sostituii de lù/lee.
- Ona quai parolla, anca sotta l'influenza de l'Italian, l'ha mudaa la soa desinenza in -Ô in -OR. Al dì d'incoeu el resist domà resgiô:
- pescô => pescador.
- lavô => lavor.
Ortografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In part a causa del status minga offizial del Milanes, pussee convenzion ortografegh hinn staa sviluppaa.
La pussee veggia anmò in us, e probabilment la pussee largament utilizzada, l'è la convenzion adottada de tucc i grand scrittor de la letteratura milanesa, di quai el pussee famos l'è 'l Carlo Porta. L'è tipich de chest sistema el trigraf oeu o œu, significant /ö/, come in Frances. El graf o ammett domà i lettur /ò/ o /u/, come in Occitan. El sòn /ó/ l'esist nò in del Milanés d'incoeu: questa trasformazion fonetega la par avègh avuu loeugh a l'inizzi del secol XIX (vardee: G.Sanga: ). A 'l se pò trovà anmò el son /ó/ in di paes arent a Milan, per paroll 'me quejcóss, vólt, ólter, ó, o per i verb che finissen per "oo", come presempi soo, gh'hoo, e quij al futur come ciaparoo, vidaroo,...
A bon cunt, sta ortografia, purtròpp, a l'è bòna domà per el Milanes e i dialett vesin: per esempi, el saria etimologicament sbajaa scriv libro per el Ticines /'libru/, perchè la -u finala a l'è propi quella de la font latina volgara, e la vegn nò d'ona trasformazion de 'o' come in del suffiss milanes -zion. (Sanga, cit.) De manera analoga, el trigraf oeu/œu l'ammet nò d'utilizzazion in posizion atònica. Per esempi, en Milanes : mi troeuvi , però trovà (/tru'a/), quand in Bergamasch me tröe e tröà (/trö'a/).
Di convenzion fonetegh, che droeuven ü e ö inscambi de u e oeu hann tòlt pòst, principalment per evità confusion de lettura per i parlant alfabetizzaa in Talian.
Ona comparazion cont el Talian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è inscì tant differenz intra'l Milanes e 'l Talian standard che i duu hin dur de paragonà. A bon cunt, la comparazion l'è fada natural per el fatt che i parlant Milanes hinn anca parlant Italian.
- El Milanes el gh'ha pussee vocaj del Talian: ö, ü, e a hinn present. Asca, el gh'è l'opposizion de quantitaa vocalega: parlà (infinitiv) l'è different de parlaa (participi). De manera analoga, pass e paas hinn different. Quella caratteristega chì l'è stressada a fond in de l'ortografia unificada.
- Al contrari del Talian, i paroll Milanes derivaa del Latin, perden la vocal final, (a manch che la parolla la finissa in "a")
- Pont, mur, dur, fosch Vs Talian Ponte, muro, duro, scuro.
- Lunna, roeuda, dura Vs Talian Luna, ruota, dura.
- I pronòmm soggett Milanes deriven generalment del dativ o del accusativ Latin, quand in Talian del nominativ. (E.g. "mi" - che l'è accusativ o dativ in Talian - in Milanes pò vess anca nominativ).
- Generalment la pronominalizzazion del soggett l'è obbligatòria, però questa caratteristega l'è dree a perdes sòtta la pression sintattega del Talian. La resist però a la 2a e 3a persona singular:
- te set (fr. tu es, it. sei )
- ti te set (fr. toi tu es, it. tu sei)
- La negazion l'è pòst-verbal (gh'è però de regordà che in de la forma scritta questa chì a l'è ona mudazion putòst recenta, del princippi del XIX secol, vist che despess el Carl Porta in di sò poesii el gh'eva anca la negazion pre-verbal):
- Te seet minga/nò (fr. tu n'est pas, eng. you are not, it. non sei, dt. du bist nicht)
- Mi a soo minga/nò (fr. je ne sais pas, eng. arch. I know not, it. non so, dt. Ich weiß nicht)
- El Gerundiv 'l ghe nò:
- Son dree a scriv (Talian: sto scrivendo)
- L'è dree a vegnì (Talian: sta venendo)
- La formazion del plural l'è sigmatega e nò vocalega come in Talian
- Tant paròll derivaa del Latin, vegnen del Tard Latin e hin different de quij Talian, per esempi:
- Sidell Vs. Secchio
- Serc Vs Cerchio
Ona comparazion cont el Frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vun di loeugh comun pussee diffus sora el Milanes a l'è quell del sò vess compagn del Frances, a causa di dominazion forestée d'Oltralp a Milan. 'Sta opinion l'è diffonduda anca perchè gh'è di paròll simel (come coeur = cœur; ò bloeu = bleu) e di sòn inguaj (come la oeu che l'è compagna de la eu francesa, ò anca la u, che l'è parnonziada a l'istessa manera anca in Francia).
Ma st'opinion chì a l'è sbagliada: prima de tutt, i dominazion frances de Milan (la prima in del Rinasciment; la segonda sòtta Napoleon) a hinn staa tròpp curt per avè poduu influenzà in manera inscì permanenta come se cred comunement el dialett milanes. Poeu, ovviament gh'è di paròll milanes de origin francesa, ma per la maggior part a hinn quij neologismi (compagn de armoar, giambòn, mersì...) che hinn comun anca a tanti alter lengov (anca l'Italian) e che gh'hann de vess recondòtt al period in del qual el Frances a l'eva la lengoa de la coltura e de la diplomazia, la lengoa che tucc i òmen cont ona certa istruzion e importanza gh'aveven de conoss e de parlà: a l'è staa inevitabil che on poo di paròll sien entraa in del parlà de ògni dì.
A propòsit de quest loeugh comun la gh'era ona filastròcca che la parlava d'on turista frances che a Milan el s'era trovaa a parlà cont on ortolan che 'l vendeva di nos:
- Frances: Comment s'appelent-ils? (come se ciamen?)
- Milanes: Se pelen nò, se schiscen
- Frances: Comment? (come?)
- Milanes: Coi man, coi pee, come te voeuret!
- Frances: Je ne comprends pas... (capissi minga...)
- Milanes: Se te voeuret minga comprài, lassa pur stà!
In tucc i cas, la vegn chì propòsta ona tabella de comparazion tra Latin, Frances, Milanes e Italian:
Se pò vedè donca come el Milanes, ma inscì tutta la lengua lombarda, el faga part minga del sistema lenguistich frances ò de quell italian: de fatt el Milanes e 'l gh'ha sì di caratteristich de tucc e duu i sistema, ma quest el succed anca cont alter lengov neolatinn. Se pò dì che 'l Lombard, e tutt i alter lengov gallo-italich sien di lengov a cavall tra i parlad italian e frances, a confin traj dò arei geografich, e che questa situazion de confin l'abbia portaa di caratteristich sia intermedi che originaj.
Test d'esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De la Bibia, Luca 2, 1-7 (Version ingles: http://www.gnpcb.org/esv/search/?q=luke+2)
A podii chest test registraa per on parlant nativ Italian de Milan
Ortografia originala (asquas l'istess che la classica)
2:1 In chi dì là, on decrett de Céser Augùst l'ordinava che se fasess on censiment de tutta la terra. 2 Sto primm censiment l'è staa faa quand Quirini l'era governador de la Siria. 3 Tucc andaven a fass registrà, ciaschedun in la soa città. 4 Anca Giusepp, che l'era de la cà e de la famiglia de David, da la città de Nazareth e da la Galilea l'è andaa sù in Giudea a la città de David, ciamada Betlemm, 5 per fass registrà insèma a Maria, soa sposa, che l'era incinta. 6 Ben, pròppi intanta che se trovaven in quell sit, s'hinn compii per lee i dì de partorì. 7 L'ha mettuu al mond el sò primm, l'ha faa sù in di fass e l'ha miss giò in d'ona gruppia perchè gh'era minga de post per lor in la locanda. (Circolo Filologico Milanese, I Quatter Vangeli de Mattee, March, Luca e Gioann in dialett milanes, Milan 1995)
Ortografia unificada
2:1 In chi dí lá, un decrètt de Céser August l urdinava che se fasèss un censiméent de tüta la tèra. 2 Stu primm censiméent l è staa faa quaant Quirini l éra guvernaduur de la Siria. 3 Tücc andaven a fass registrá, ciaschedün in la súa citá. 4 Anca Giüsèpp, che l éra de la cá e de la famíglia de Davit, da la citá de Názareth e da la Galiléa l è andaa sü in Giüdéa a la citá de Davit, ciamada Betlèmm, 5 per fass registrá insèma a María, súa spusa, che l'éra incinta. 6 Bén, pròpi intanta che se truvaven in quèll siit, s'inn cumpii per lée i dí de parturí. 7 L'a mettüü al muunt el sò primm, l a faa sü in di fass e l a miss giò in d'una grüppia perchè gh'éra minga de pòst per luur in la lucanda.
Esempi de comparazion tra vari ortografii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pò anca comparà l'ortografia classica, l'ortografìa Hull e quella insubriga unificada (voeuna di ortografii doperaa 'me standard in quella Wikipedia chì) in quest test del Tommas Gross (La fuggitiva):
Original (ortografia classica):[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sera settada in terra col coo in man,
e i gombed sui genœucc: me ziffolava
el vent in di cavij: demaneman
che vegneva on quaj bôff, el me portava
comè ona vôs che vegneva de lontan;
la me pariva la soa vôs, alzava
i œucc, guardava intorna: ma l'è nott,
l'è senza luna e no se ved nagott.
Ciami Pedrin!... Pedrin!, nissun rispond, [...]
[2]
Etimològica (Geoffrey Hull)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'era setada en tèrra, col cau en maun,
e egl gombed sugl genuogl: me zifolava
el vent ent egl cavegl: demanamaun
che vegneiva un quagl bof, el me portava
come una voux che vegna de lontaun:
ella me pareiva la soa voux, alzava
egl uogl, guardava entorna: ma el es nuoit,
el es senza luna, e no se ved negot.
Clame. Pedrin! Pedrin!. Neissun respond.
Ortografia insubriga unificada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sera setada in tera cul coo in man,
e i gumbed süi genögg: me zifulava
el vent in di cavii: demaneman
che vegneva un quai buf, el me purtava
cumè una vus che vegneva de luntan;
la me pariva la sua vus, alzava
i ögg, guardava inturna; ma l'è not,
l'è senza lüna e nu se ved nagot.
Ciami Pedrin!... Pedrin!, nissün rispund, [...]
Trascrizion IPA[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'se:ra se'tadan 'tɛra ku'lkuː 'in mãː,
'ei 'gumbet 'syj d͡ʒe'nøt͡ʃ mesifu'la:va
'el vẽ:t indika'viː; demane'mãː
'ke ve'ɲe:van kwaj'buf, 'elme pu'rta:va
ku'mɛ na'vuːs keve'ɲe:va deluntãː;
lamepa'ri:va la'sua vuːs, a'lsa:va
i øt͡ʃ, gwa'rda:va i'ntuːrna malɛ'nɔt,
'lɜ 'sẽːnsa 'lyna 'e nuse'veːt na'gɔt
't͡ʃami pe'drĩː, pe'drĩn, nisỹː ri'spuːnt...
Proverbi milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'erba di alter l'è semper la pussee bòna.
- El Signor prima je fa e poeu je combina.
- La bocca l'è minga stracca se la sa nò de vacca.
- Te seet andaa a scoeura de giovedì.
- Voeuja de lavorà saltom addòss che mì me spòsti.
- Zucca e melon a la soa stagion.
- Quand gh'è scappaa el porscell, sarren el stabiell.
- Gatta inguantada la ciappa minga i ratt.
- In agost el Sô el va in del bosch.
- Offelee, fa el tò mestee!
- L'aqua l'ha faa i oeuv, el gh'ha inscì de pioeuv.
- Te gh'eet l'oeugg pussee grand del boeucc.
- A Milan i moron fann l'uga
Pussee important scrittor e poeta in Milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lancin Curt (1460-1512)
- Fabi Vares (Vares, 1570 - Milan, 1630)
- Carlo Maria Magg (Milan, 1630-1699)
- Carl'Antoni Tanz (Milan, 1710-1762)
- Domenegh Balestree (Milan, 1710-1780)
- Giusepp Parin (Bosis, 1729 - Milan, 1799)
- Carlo Porta (Milan, 1775-1821)
- Francesch Cherubin (Milan, 1789 - Massaja, 1851)
- Tommas Gross (Bellan, 1790 - Milan, 1853)
- Cletto Arrighi (Milan, 1828-1906)
- Emilio De Marchi (Milan, 1851-1901)
- Gaitan Crespi (Bust Grand, 1852 - Milan, 1913)
- Carlo Bertolazz (Rivoeulta d'Adda, 1870 - Milan, 1916)
- Delio Tessa (Milan, 1886-1939)
- Franco Loi (Genova, 1930-...)
- Dario Fo (Sangian, 1926-...)
Pussee important cantant e composidor in Milanes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alfredo Bracchi (Milan, 1897-1976), composidor.
- Giovanni D'Anzi (Milan, 1906 - Santa Margherita Ligure, 1974), cantant e composidor.
- Fiorenzo Carpi (Milan, 1918 - Roma, 1997), composidor.
- Enzo Jannacci (Milan, 1935), cantant e composidor.
- Nanni Svampa (Milan, 1938), cantant e composidor.
- Walter Valdi (Cavenagh, 1930 - Milan, 2003), cantant e composidor.
- Nino Rossi (Milan, 1923-1997), cantant e composidor.
- Dario Fo (Sangian, 1926-...), composidor e ai volt anca cantant.
- Gianni Magni (Milan, 1941-1992), cantant e composidor.
- Walter Di Gemma (Milan, 10 Genar 1968), cantant e composidor.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengua lombarda
- Lombard occidental
- Milanes arios
- Dialett brianzoeu
- Milan
- Litteradura milanesa
- Dialett lodesan
- Dialett paves-vogheres
- Dialett varesott
Ligamm de foeura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carlo Salvioni, Fonetica del dialetto moderno della città di Milano, ed. Loescher, Turin, 1884
- I proverbi milanesi raccolti, ordinati e spiegati per cura di Eugenio Restelli coll'aggiunta delle frasi e de' modi di dire più in uso nel dialetto milanese, Milan, 1885
- El Dragh Bloeu - Division per la Lengua
- milanofree.it
- milanometropoli.com
- proloco-fagnanoolona.org
- la canzon milanesa
- Milanesiabella (Antologia de litteradura milanesa)
- I Maltrainsema (Musiga de la tradizion popolar in Milanes
- Accademia del dialett milanes - Sciroeu de Milan
- Circolo Filologico Milanese
- Ona serie de poesii in Milanes
- Alter informazion sora el Milanes
- Giovanni Raiberti, L'arte poetica di Quinto Orazio Flacco esposta in dialetto milanese, Milan, 1836
- L'Inferno di Dante esposto in dialetto milanese da Francesco Candiani, Milan, 1860
- A propòset del dialett de Cugiònn
- Dizionari del dialett de Cassan
- Poesii in del dialett de Cassan


text:
Grosseto
Grosseto l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana. L'è capolöch de la pruvìncia omònima e la g'ha presapóch 82.285 abitàncc (dato del 2010), 'na superfìce de 474,46 km² e 'na densità de 153 ab./km².
El cümü de Grosseto 'l cunfìna coi cümü de Campagnatico, Castiglione della Pescaia, Gavorrano, Magliano in Toscana, Roccastrada, Scansano. L'è 'l cèntro piö gròs de la Marèmma.
Del pónt de vìsta ürbanìstich, la cità l'è giü dei póch capolöch de pruvìncia (ensèma co Ferrara, Bèrghem e Lucca), che g'ha 'l cèntro stòrich amò töt circundàt del sércol de mür, amò töta 'n pé, e che g'ha piö o méno mantignìt el sò apèt endèl córs dei sècoi.


text:
1970
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Invenziun da l'àlgebra relazziunala par Edgar Frank Codd, ul diretuur da recerca dal céntar IBM da San José
05 03 - Moond: al entra in viguur el Trataa de mia proliferazziun nücleara dapress de vess ratificaa par 43 staa.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
18 09 - Barcelona: Eduard Fontserè i Riba, meteoròlegh e sismòlegh Catalan (n. 1870).
02 02 - Penrhyndendraeth (el Galles): Bertrand Arthur William Russell, cognossüü coma Bertrand Russell, matemàtich e filòsuf Anglées, Premi Nobel de Literadüra de 1950 (n. 1872).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ural'sk
Ural'sk (ypaлbck), ribatezada Oral (Opaл) in kazak dopu l'indipendenza del Kazakistan l'è una citaa del Kazakistan de l'ovest, in sü i riv del fiüm Ural. La gh'ha una pupulaziun de 195.500 abitant (censimeent 1999).
L'han fundada i Cusach in del 1622, che l'aveven ciamada Jaitzk dal nòmm che ghe daven a l'Ural, l'a ciapaa el nom Ural'sk in del 1775 dopu una decisiun de la zarina Caterina II.
La citaa l'è un center agricul e indüstrial de riferiment per la sò pruvincia; vist che l'è slungada sü un fiüm, la gh'ha uviament anca un port. Al dì d'incö l'è un punt impurtant in del trafich via feruvia fra i sit de estraziun del petroli in del basin del Maar Caspiu e i center indüstriai de la zona di munt Ürai.


text:
Gaàrt
Gaàrt (pronunciàt [gaˈart]. En Italià: Gavardo) l'è 'n cümü de 11 969 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa.
Gaàrt l'è sitüat endèla média Val Sàbia, l'è streersàt del Cés e del canàl Naéle, che 'l ciàpa le àive del Cés a Nòrt del paés. El canàl Naéle l'è stàt importànte per Gaàrt zà prìma de l'an mìla, difàti i Frà Biniditì i dopràa l'àiva del Naéle per möer i mülì. Dèi docümencc antìc se sà che 'l vèscof de Brèsa, Berardo Maggi, endèl 1288 el g'ha fat dragà 'l fónt del canàl e renforsà i àrzegn.
El teretóre del cümü de Gaàrt el ciàpa dét pò a le frasiù de Suersòc e Suerpùt che 'na ólta i éra cümü autònomi ma che i è stacc ünicc a Gaàrt endèl 1928.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
10 02
Ol dé 10 de febrér l'è 'l 41 dé de l'an del calendare gregorià; manca 325 (326 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 10 de febrér al è ul dí da pòost 41 dal an dal calendari gregurian; i manca 325 (326 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1939 - Catalunya: l'esèrsit franchesta al ría a la frontera Fransesa: la Catalunya del süd a l'è zamò töta ocüpada.
1763 - Paris (Fransa): se ghe signa la pas che la met fí a la Guèra di Set Agn.
1805 - Spagna: se ghe proibiss per decret i corse de tòr.
1873 - Spagna: Amadée de Savoja al àbdica de la Corona, l'indomà se proclamarà la Pröma Repüblega Spagnöla.
1910 - Spagna: José Canalejas al ocüpa per la pröma ölta la pressidensa del Consej di Miníster.
1930 - Spagna: Miguel Primo de Rivera al bandunal paes.
1942 - i Stacc Ünicc: RCA Records la conferiss al Glenn Miler ol pröm disch d'or de la stòria per “Chattanooga Choo Choo”.
1958 - Sidi Ifni (ol Maroch): l'esèrsit Spagnöl al ghe comensa öna ofensía per mandá fò i rebel.
2005 - l'Aràbia Saudita: se ghe cumensa a selebrá di elessiú münissipale sensa che gh'i pöde partissipá i donI e sensa ergöna garanséa democràtega.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Manhattà (Nöa York): Jordi Casals e Ariet, biòlegh Català, descovridur del vírus Lassa (n. 1911).
1918: Ernesto Teodoro Moneta, passifesta Italià Premi Nobel de la Pas ol 1907 (n. 1833).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Germania Ovest
La Germània Ucidentàla o Germània del Òest (‘n todèsch Bundesrepublik Deutschland, Westdeutschland o West-Deutschland) l’è stacc ü nòm popolàr dovràt per ciamà chèla che al dé de ‘ncö l’è la Repüblica Federàla Todèsca (RFT) e mia sconfóndela sö co l'ótra Germània, chèla del Est. Ol nòm l’è stài dovràt al tép de la guèra frègia e per ès piö precìs dal 29 de mas del 1949, quàndo l’è nasìda la RFT, ‘nfìna al 3 de utùer del 1990 quando, dòpo che l'è burlàt zó 'l mür de Berlì, i dò Germànie ì è turnàde ‘nsèma e la Germània del Est l’è sparìda e ‘l sò teritòre l’è turnàt a la RFT dòpo quarant àgn.
La capitàl de la Germània del Òest l'éra Bonn.


text:
Bos taurus
El Bos taurus, piö cunusìt col nòm popolàr de àca (in Lumbard Ucidental vaca, u anca vacja, in Lumbard Alpin - pr IPA: /'vakɒ/, /'vaçɒ/) per i ezemplàr fèmina, tòr per i ezemplàr màscc, bò per i ezemplàr màscc castràcc (in Lumbard Ucidnetal anca Böf) i e vedèl per i ezemplàr zùegn (Büscin in Lumbard Ucidental), l'è 'na spéce de mamìfer erbìvor artiodàctilo de la famìa dei Bovidae. L'è 'na bès·cia demestegàda de l'òm, ma 'n sèrte zòne del mónt se pöl troàl amò al stato salvàdech.
L'è stat demestegàt presapóch 10.000 ans fà 'ndèl Medio Oriènt, e de lé l'aleamènt de chèste bès·ce 'l s'è difundìt en pó 'n töt el mónt.
L'òm el la léa fò per doprà la sò càrne e 'l sò lat come nütrimènt, per la sò pèl (el cüràm), ma 'ndèla stória (e amò al dé d'encö 'n sèrte pàrcc del mónt) l'è stat apò dopràt per trasportà dei càrech gréf e per laurà la campàgna.


text:
The Cult
I The Cult i èṅ un grup rock ingléś fundâ in dal 1983 par Ian Astbury e Billy Duffy.
Biugrafìa
I fundadōr dal grup i daśgnìvan da dū grup ad rock gòtic difarènt di prim an Utànta: i Southern Death Cult (al cantànt 'l éra Ian Astbury) e i Theatre of Hate (in dua al chitarìsta, p'r un pôc ad tèmp, 'l éra stâ Billy Duff).
Tut i dū i mòlan chi grup lè par furmàr in dal 1983 i Death Cult (Al cult dla mòrt), nóm scurtâ dla vècia banda 'd Astbury (pasiunâ dla cultùra di natìṿ americàṅ e ad Jim Morrison di The Doors) ch'al 'l iva tòlt in prèst da na tribù indiàna visùda in sal dèlta dal fiùm Mississippi in di sècui XIV e XV.
In cal stés an al grup, cun al bas Jamie Stewart e Ray Mondo a la baterìa, al fà gnir fóra 'n EP umònim e al sìngul Gods Zoo. Subìt dòp Ray Mondo al vèṅ casâ fóra da l'Inghiltèra parchè 'l éra un furastér minga regulàr. Al sò pòst a vèṅ tòlt Nigel Preston.
In dal 1984, cun al nóm scurtâ definitivamènt in The Cult, a vèṅ fóra par l'etichéta Beggars Banquet al prim àlbum dal grup, Dreamtime, eśèmpi ad rock dark e gòtic, cun dèntar trédas trasi e i sìngui Spiritwalker, Go west (al braṅ più hard rock dal disc) e Resurrection Joe. Par quél ch'a riguàrda i tèst e al mōd ad vistìr-as, la cultùra di indiàṅ 'd Amèrica l'è stada un punt ad riferimènt impurtànt p'r al grup.
Al bòt p'r i Cult al gh'è però 'l an dòp quand a véd la luś Love, un disc ch'al cònta dèntar dū di sìngui più cgnusû dal grup, She Sells Sanctuary e Rain (misa dèntar anc in dla culóna sunóra dal film Demoni 2 ad Lamberto Bava). Ma anc i àtar braṅ i pìcian fòrt: al duri Nirvana e Phoenix (quésta chè cun 'n asōl dimóndi fat bèṅ ad Duffy), al psicadèlichi Brother Wolf, Sister Moon e Big Neon Glitter e al lénti Black angel e Revolution, àtar sìngul.
In cal mèntar al grup 'l iva tòlt al baterìsta di Big Country Mark Brzezicki par rigistràr al disc parchè Nigel Preston 'l éra talmènt sfat e drugâ pódag ch'al n psiva minga sunàr gnint, a part la She Sells Sanctuary. Finî al disc Les Warner al ciàpa al sò pòst.
In dal 1986 la banda l'éra prònta a publicàr al sò nóṿ lavõr, ciamâ Peace, ma a n esénd minga dal tut cunvìta dal riśultâ, l'iva decìś ad mét'r-ag maṅ incóra, sarnénd cuma prudutōr Rick Rubin. Al disc ch'a vèṅ fóra 'l è più dur, ispirâ da 'n hard rock clàsic cuma quél di AC/DC e di Led Zeppelin. Al tìtul dla śvòlta 'l è difati Electric dal 1987, pîṅ ad riff ad chitàra e atmusféri blues, cun dèntar i sìngui Lil' Devil e Wild Flower e la cover di Steppenwolf Born to be Wild.
In dal tour gnû dòp, i Cult i s pòrtan sèg di Guns N' Roses minga cgnusû in alóra.
Al disc sucesìṿ al s ciàma Sonic Temple e 'l è dal 1989. I sòṅ i dvèntan incóra più dur, al prudutōr 'l è cal Bob Rock dal Black album di Metallica, e lì lōr i tócan di teritòri davśèṅ a 'l hair metal. Cun i sìngui Fire Woman, Edie (Ciao Baby) (in cal braṅ chè a gh dà na maṅ Eric Singer, baterìsta di Kiss e Alice Cooper) e Sweet Soul Sister al disc al riva diretamènt in di prim déś pòst dla Billboard di Stat Unî. Iggy Pop al fà i côr in 'n àtar braṅ impurtànt dal disc, New York City, acsè cuma la Sun King ch'la vèra al disc cun un gir ad bas dimóndi bèl.
Quést chè 'l è 'l ùltim lavōr cun al grup dal basìsta Jamie Stewart ch'al s in và in dal 1990.
I Cult i partìsan in tour cun gl'Aerosmith (in Europa) e cun i Metallica (in di Stat Unî). Dòp al cuncèrt 'd Atlanta, in dal Favràr dal 1990, al manager dla band al diś a Astbury che sò pàdar 'l éra mòrt in cal mèntar ad càncar. i Cult i scanśèlan i spetacùi in fiṅ ad Avrìl.
In dal 1991 al regìsta Oliver Stone al śibìs a Ian la part ad Jim Morrison p'r al sò film didicâ a i The Doors ma chi lò al n tōś briśa la part parchè a n éra minga 'd acòrd cun la manéra in cui al sarés stâ dipìnt al sò idól in dla pelìcula. Al sò pòst a vèṅ tòlt Val Kilmer.
Par 'l àlbum Ceremony (Serimògna) dal 1991 al mònta sù al nóṿ mémbar Charley Drayton a 'l bas ma durànt al sesiòṅ ad registrasiòṅ, Astbury e Duffy i gh'aṅ dimóndi scas 'l òṅ cun c'l àtar. Al disc al próa a mét'r insém al dū anmi dal grup: quéla rock ad “Sonic Temple” (ch'la fà riferimènt a Duffy) e quéla più di sentimènt ad “Love” (ch'la fà riferimènt a Astbury). Al riśultâ 'l è un lavōr misć cun di pès bèi rabî (cuma al sìngul bumbardànt Wild Hearted Son, la lètrica Full Tilt ch'la par gnir fóra dal disc dal 1986, la péśa Earth Mofo o la title track stésa) e di àtar lènt (l'acùstica Heart of soul ch'la sòna cum na ballad di Skid Row, l'èpica Sweet Salvation o na Indian ch'la tōś a 'l cór) ma 'l vénditi i patìsan 'l arìṿ dal grunge.
In dla cupertìna dal disc a ś véd un prim piàṅ 'd un putèṅ indiàṅ dal Sud Dakota. I sò genitōr, quand i 'l aṅ vdû in dal vìddèo ad Wild Hearted Son, i gh àṅ fat na càuśa par 61 migliòṅ ad dòlar parchè al grup 'l arév druâ la foto sénsa parmés.
In dal 1992 i Cult i faṅ gnir fóra un al sìngul The Witch (ch'al rivarà al nùmar nóṿ in Austrâglia) e i dànan la sò b-side Zap City (dal sìngul Lil' Devil) a la culóna sunóra dal film Buffy the Vampire Slayer.
'L an dòp 'l è al tùran dla racòlta Pure Cult: for Rockers, Ravers, Lovers and Sinners, un disc ch'al mét insém daśdòt braṅ di disc precedènt in mèś a i quài a gh'è anc The Witch e ch'la ś puśisiòna a 'l prim pòst dal clasìfichi ingléśi e purtughéśi.
Dòp un perìud ad pàuśa, in d'l Utóbar dal 1994 al grup al fà catàr in di negòsi al sò sèst lavōr in studi ch'al pòrta anc al nóm dla banda. Al disc 'l è cgnusû anc cun al nóm ad Black Sheep (Pégura négra) par via dla bèstia dla rasa Manx Loaghtan (cun quàtar còran, dū a l'élta e dū a la basa) ch'la cumpàr in sla cupertìna. Dal punt ad vista muśicàl, 'l àlbum al strisa 'l òć a 'l gènar grunge, dimóndi ad mòda in chi an lè. Al braṅ Sacred Life 'l è didicâ a 'l atōr River Phoenix e a Kurt Cobain di Nirvana ch'al s éra masâ da pôc. Al cantànt Ian Astbury al dascór d'l àlbum dgénd ch'a s trata 'd un lavōr dimóndi persunàl, tucànd di téma cuma i abûś sesuài patî a quind'ś an e la mòrt, cuma quéla ad Nigel Preston (amig e vèć cumpunènt dal grup) a vint-i-òt an.
I sìngui tirâ fóra dal disc i èṅ Coming Down (Drug Tongue) e Star. Quést chè 'l è un braṅ nâ in dal 1986 cuma Tom Petty e pò dvintâ p'r un mumènt Starchild in dal 1993 e sōl a la fiṅ Star.
Al vénditi i èṅ basi: al disc al riva sōl a 'l 69śum pòst in di Stat Unî e a 'l 21śum in dal Régn Unî.
Durànt al Black Rain tour in dl'America dal Sud, in dl'Istâ dal 1995, nunustànt al fat che dimóndi canti nóvi i éran stadi rigistràdi in cal mèntar, al grup al decìd ad suspéndar i cuncèrt dòp quél ad Rio de Janeiro ad Mars e ad muclàr-la lè. Ian Astbury al dà vita a 'l grup di Holy Barbarians (ch'al farà gnir fóra sōl un disc, Cream, in dal 1996). Dal cant suo, Billy Duffy al mét sù un grup par sò cònt, ciamâ Coloursound, insém a Craig Adams e Mike Peters.
In dal 1999 però Astbury e Duffy i tórnan insém par na sèrie ad trénta cuncèrt in di Stat Unî, tut impinî stóp. I Cult dla fiṅ di an Nuànta i védan anc la preśénsa dal baterìsta Matt Sorum ('l iva sunâ sèg in dal tour ad Sonic Temple prima ad pasàr cun i Guns N' Roses) e dal basìsta Martyn LeNoble di Porno for Pyros.
In dal 2000 i sònan par la prim vòlta in Sudafrica e i rigìstran al braṅ Painted on My Heart, na cansòṅ fata par la culóna sunóra dal film Fuori In 60 Secondi (Fóra in Ssanta Secónd), na pelìcula 'd asiòṅ cun Nicolas Cage e l'Angelina Jolie. In cal mèntar i védan la luś dū racòlti Pure Cult: The Singles 1984–1995 e Rare Cult, quésta chè a tiradùra curta (15.000 còpi).
Dòp siē an e mèś, in dal 2001 al grup al dà in past a la gint al sò sètim disc da studi, rigistrâ par la Atlantic Records, al più dur ch'i àppian mai fat. Al lavōr al gh'à al stés tìtul 'd un lìbar ad Friedrich Nietzsche, Beyond Good and Evil, e sōl un sìngul tirâ fóra, Rise. Al disc al tóca al 37śum pòst in di USA, al 22śum in Cànada e al 25śum in Spaggna ma pò al schisa śò pauruśamènt, vindénd sōl quèl cuma 500.000 còpi a 'l incìrca in tut al mónd. In séguit Astbury al figùra al lavōr dl'etichéta in di sò cunfrònt cuma un quèl ch'al śbraga l'anma parchè lì lōr i vlìvan métar bèc dapartùt: par cambiàr i tèst dal canti, par sarnìr la cupertìna dal disc e i sìngui da far gnir fóra.
Par soquànt an i Cult i ś tóśan incóra na pàuśa (“al prugèt 'l è in dal giàs, a n sà minga par quant”, al diś Astbury a la fiṅ dal 2002) par pói turnàr in dal 2005 par preparàr al tour ciamâ Return To Wild dal 2006.
Cun i nóṿ John Tempesta a la baterìa (ex di Testament) e Chris Wyse al bas, in d'l Utóbar dal 2007 i dan a la luś par la Roadrunner al disc, più scàran e dirèt dal precedènt, Born Into This (Nâ chè dèntar) ch'al fà al sò debùt a 'l 63śum pòst in dal clasìfichi itagliàni. Al sìngul sarnî 'l è Dirty Little Rockstar.
Al 29 ad Setémbar dal 2009 i Cult i aṅ fat tapa a Bulógna p'r al lōr Love live tour ch'al vliva celebràr i sò vint-sinc an ad caréra sunànd p'r intēr al disc che a i ìva purtâ a 'l sucès.
Discugrafìa
Àlbum
- Dreamtime 1984
- Love 1985
- Electric 1987
- Ceremony 1991
- The Cult 1994
- Beyond Good and Evil 2001
- Born into This 2007
dal Viṿ
- Dreamtime Live at the Lyceum 1984
- Live at the Marquee 1993
Racòlti
- Death Cult 1988
- Pure Cult: for Rockers, Ravers, Lovers, and Sinners 1993
- High Octane Cult: Ultimate Collection, 1984-1995 1996
- Pure Cult: The Singles 1984–1995 2000
- The Best of Rare Cult 2000
Sìngui
- Spiritwalker 1984
- Go West (Crazy Spinning Circles) 1984
- Resurrection Joe 1984
- She Sells Sanctuary 1985
- Rain 1985
- Revolution 1985
- Love Removal Machine 1987
- Lil' Devil 1987
- Wild Flower 1987
- Fire Woman 1989
- Edie (Ciao Baby) 1989
- Sun King 1989
- Sweet Soul Sister 1990
- Wild Hearted Son 1991
- Heart Of Soul 1992
- The Witch 1992
- Sanctuary MCMXCIII 1993
- Coming Down (Drug Tongue) 1994
- Star 1994
- Painted On My Heart 2000
- Rise 2001
- Breathe 2001
- True Believers 2002
- Dirty Little Rockstar 2007
- Illuminated 2008
- Every Man and Woman is a Star 2010
- Embers 2010
Videugrafìa
- Dreamtime Live at the Lyceum 1984 VHS
- Electric-Love 1992 VHS
- Sonic-Ceremony 1992 VHS
- Pure Cult: for Rockers, Ravers, Lovers, and Sinners 1993 VHS
- Pure Cult DVD Anthology 2001 DVD
- The Cult - Music Without Fear 2002 DVD
- The Cult - New York City 2007 DVD


text:
Triticum aestivum
El Triticum aestivum l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Poaceae. L'è cunusìt cóme formét tèner e l'è giü dei cereài piö cultiàcc endèl mónt. Se 'l dòpra 'ndèl setùr alimentàr per fà sö le farìne che dòpo le ocór per fà 'l pà e la pàsta, ma l'è 'n ingrediènt emportànt apò a de sèrti tìpi de bìra.
L'è 'na piànta ezaplòide có genòmi BAD, 2n=42. L'è deriàt de l'ibridasiù de 'na sotatspéce cultiàda de T. turgidum e 'l pòlen de 'na spéce salvàdega, la Aegilops tauschii. I formécc tèner i è de divèrse varietà e i g'ha 'n estesiù cultüràl piö grànda en confrónt a dei óter formécc perchè, per la sò bùna rezistènsa al frèt, i è i ünich che se pöl cultià endèi paés nòrdich.
Urìgin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El formét l'è 'n cereàl autùno-primaverìl, cunusìt zamò dei tép antìch e l'è stat giöna de le prìme cultüre de làrga scàla. L'è uriginàre de l'Àsia meridiunàla-ucidentàla, e piö de precìzo de la zòna ciamàda Mezalüna Fèrtil 'ntra el Tigri e l’Eufrate e l'è stàda giöna de le prìme piànte a éser cultiàde stabilmènt dei pòpoi stansiài. Al dé d'encö l'è cultiàt en töcci cuntinèncc e la prudusiù mondiàl l'è crisìda costantemènte endèi öltem agn, enfìna a rià a süperà i 564 miliù de tonelàde. I magiùr prudutùr i è la Cina e 'l Cànada.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caraterìstiche del formét tèner:
-Raìs: Fascicolàde
-Gamp: Drìt
-Fòie: Lanceolàde
-Nervadüre: Paraléle
-Fiùr: Nömer de pétali 3 e i sò mùltipli


text:
24 03
Ol dé 24 de mars l'è 'l 83 ( 84 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 283 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de mars al è ul dí da pòost 83 ( 84 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 283 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Biškek (Kirghisistan): mi·ér de manifestanc opositur, ch'i ör che se i repete i comisse parlamentare del 13 03 per possíbel irregölarità e che s' i avanse i elessiú presidensiale, i tö ol control de la sità, i ocüpal palass presidensial e en manda fò ol president pro-Röss Askar Akaev.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1874 - Budapest, Üngaria: Harry Houdini, magh.
1911 - Nöa York, Stacc Ünicc: Joseph Barbera, disegnadur.
1951 - Elmira (Nöa York), Stacc Ünicc: Tommy Hilfiger, disegnadur de moda.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1905 - Amines, Fransa: Jule Verne, scritur.
1916 - Vassel Sussex, afundat per öna torpéden: Enrich Granados, compositur.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Punt cardinal
Ul punt cardinal a l'è un sistema da referenza cartesian par representá l'urientaziun d'una mapa. Generalment Nòrt (òolt) Süt (bass) òvest (manzína) e est (drita). Chesta cumpusiziun la génera quatru àngul da nuvanta grad, ch'i sa dividiss al sò turn in du paart, generant Nort-òvest, Süt-òvest, Nort-est e Süt-est. Cun l'istessa uperaziun sa fa sü la rösa di vent, duvrada in navigaziun finn di sécul antich. I punt cardinaal i henn cugnusüü anca cuma i quatru direziun principal da la büssula:
Lunch la stòria, diferent cültür i hann segnaa diferent valur a ògni direziun.


text:
Anguilla
Anguilla a l'è una dipendenza del Regn Ünì in di Caraib.
A l'è fada de l'isula Anguilla, che l'è lunga 26 chilometer e l'è larga men de 5 chilometer, e de alter isul piscinin che hinn minga abitaa.
La gh'ha una süperfiss de 102 km² e una pupulaziun inturna a 13.500 abitant.
La capital a l'è The Valley, un paesin cunt püssee de 1.000 abitant.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ecunumia del isula a l'è basada suratüt in sül türism de alt nivel e in sü i atività de delucalisaziun fiscala.


text:
191
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Serapiun d'Antiochia el diventa patriarca de Antiochia.
- L'imperadur Commud, cunt el cunsideràs el növ fundatur de Ruma, el reciama la cità cunt el nom de Colonia Lucia Aurelia Nova Commodiana.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Ocrida
Ocrida (Oxpид/Ohrid in macedun; Ohër o Ohri in albanes; Aύxvιδoς/Lúchnidos in grech antigh; Oxpίδa/Ochrída o Axpίδa/Achrída in grech mudernu; Ohri in türch; L'Ocrida in italian storigh; Ocrida in italian mudernu) l'è una cità de la Macedonia cunt una pupulaziun de circa 55.000 abitant. L'è vöna di cità püssee antigh di Balcan. In del 1979 la cità e 'l sò lagh hin staa deciaraa Patrimoni de l'Ümanità da l'UNESCO. La gh'è una minuranza albanesa de 3300 personn.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se tröva in sül lagh umonim, al cunfin cun Albania e Grecia. El cata dent i fraziun Šipokno, Dolno Lakočerej, Gorno Lakočerej, Elšani, Elešec, Konjsko, Lagadin, Leskoec, Orman, Peštani, Ljubaništa, Rača, Ramne, Sveti Stefan, Trpejca, Velestovo, Velgošti, Kosel, Kuratica, Livoišta, Openica, Plakje, Rasino, Rečica, Sirula, Skrebatno, Sviništa, Vapila e Zavoj.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è pupulada giamò dal Neulitigh, cume testimonien i ricerch archeulogigh. L'Erodut el dis che i prim che gh'han vivüü chichinscì e di quai se sa quaicoss hin staa i Ilir. De fat vün di prim nom cul qual el sit l'è cunussüü l'è Dyassarites, che l'è un nom de ciara urigin iliriga (e 'l vör dì gent che la viv lungh el lagh).
El nom de l'età classiga l'è Licnid, cume che disen i bizantin. La cità la se truvava in sü la strada che la culegava Dürazz a Bisanz.
In l'età paleucristiana Ocrida l'era giamò una diocesi, tant che i sò vescuv han tolt part a cuncili ecümenigh. La cità l'è stada cunquistada dai Bülgher in del 867 e gh'han daa el nom del dì d'incö (vegnüü föra la prima völta in del 879). Tra el 990-1015 l'è stada la capital de l'Imperu Bülgher, ultra che la sede del Patriarcaa de Ocrida. In del 1018 hin turnaa i Bizantin, che han sbassaa el Patriarcaa ad arcidiocesi.
I carigh püssee impurtant de l'arcidiocesi hin staa semper tegnüü da gent de lengua greca, anca sota l'ucupaziun utumana. In del XVI secul l'ha ciapaa la sua impurtanza magiur, cul catà dent i eparchii de Sofia, Vidin, Valachia e Muldavia, ultra che part del Patriarcaa de Peć e i distret urtudoss in Püja, Calabria, Sicilia, Venetu e Dalmazia. Cume cità vescuvil l'è vegnüda dunca un centru cultüral e religius impurtant. L'è staa chì che l'è nassüü l'abecee ciriligh mudernu, creaa dal San Clement de Ocrida in sü la bas de quel di Sant Ciril e Metodi. In del Mediuev la cità l'era cunussüda tant 'me la Gerüsalem slava.
I crusaa hin passaa de chì in del 1083. Dopu l'è finida sota el dumini de vari alter pudenz (Bülgaria, Serbia e pö anmò i Bizantin). A la fin del XVI secul hin rivaa i Türch, che hin restaa fina al 1912. L'arcidiocesi l'è stada supressa in del 1767 (a opera del patriarca bizantin e per urdin del sültan Müstafà III), menter giamò in del 1664 a gh'eren urmai dumà 142 cà cristiann. A la fin del XIX secul el 45% de la pupulaziun l'era müsülmana.
In del 1913 finalment el dumini utuman l'è finii, e Ocrida l'è entrada a fà part de la Serbia, de la qual l'ha segütaa tüt i sort fina a la nassida de la Jugüslavia. A partì dal 1991 l'è finida, cul rest de la Repübliga Sucialista de Macedonia, in de la növa Macedonia indipendenta.
Munüment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un viagiadur türch del XVI l'ha dit cha a Ocrida a gh'era 365 ges, vöna per ogni dì de l'an.
I ges püssee impurtant a hin:
- Catedral de Santa Sufia
- Munastee del Sant Pantheleimon
- Gesa de San Nicola
- Gesa de San Clement
- Gesa de San Giuvan Caneu
- Gesa de San Giorg
- Munastee de San Naum
- Gesa da San Zaum
- Gesa de San Petka
- Gesa de San Steven
- Gesa di Sant Custantin e Elena
- Gesa de San Demetri
- I rüvin de la vegia basiliga de Sant Erasmu
- Furtezza del zar Samuel
- El teater antigh


text:
Veneziân
Artéccol in dialètt mudnés
Al Veneziàn (in veneziàn Vèneto) l'è 'na léngua rumanza ciacarèda da 7 miliòun ed persòuni in siē stêt diferèint. Un quèl c'ma la metê di parlànt i s caten in Itàglia in dla regiòun dal Vènet, in dal Trentèin e ind un pzulèin dla Lumbardìa. L'ètra metê ch'l'armàgn la s cata in dl'Istria, Dalmazia, Rumanìa, Braśìl e Mèssegh.
'L era ciamê dialètt, mo i sinsiê i àn détt ch'l'è na léngua a tótt i efèt.
Artécol in dialèt arzân
Al Venesiân o Vènet l'è 'na léngua rumânşa parlêda da 7 miliòun ed persòuni in sê stêt divêrs. Cîrca la metê ed qui che la pêrlen a 's câten in Itâlia ind la regiòun dal Vènet, ind al Trintèin e un pô ind la Lumbardéia. Cl' êtra metê l'a 's câta in Istria, Dalmazia, Rumanéia, Brasîl e Mèsich.
Al gnîva ciamê "dialèt", mó i studiōş a j àn dét ch' l'è 'na léngua a tót j' efèt.


text:
Biarritz
Biarritz (Biàrritz in gascun, aragunes e catalan; Miarritze in basch; Biarriz in spagnö) a l'è una cità francesa e basca in del dipartiment Pyrénées-Atlantiques (regiun Aquitania), arent al cunfin cun la Spagna.
Al gh'ha pressapoch 30.000 abitant.
Cuntegnüü
Turism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Biarritz a l'è in sü la costa atlantiga e l'è vüna di lucalità eurupei püssee rinumaa per andà cunt el surf.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sport püssee pupular a Biarritz a l'è 'l rugby.
La squadra del sit, el Biarritz Olympique Pays Basque o BOPB, a l'ha vingiüü 5 völt el campiunà frances (l'ültima in del 2006).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Didier Borotra (del 2001).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Biarritz a l'è gemelaa cun:


text:
Girona
Girona (Chirona in aragunées; Xerona in astürian; Gerona in spagnöö; Gérone o in Gironne in francées; Gerunda in purtughées) l'è una citaa catalana, capitala də la comarca dal Gironès e də la província da Girona. La gh'eva 83.531 abitaant in də l'an 2004.
Cuntegnüü
Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citaa da Girona l'è sitüada a la conflüenza di fjümm Onyar, Guell, Galligants e Ter, a una altezza da 70 m.
I límit da la citaa inn a nòort i cumün da Sant Julià da Ramis e Sarrià da Ter, a est ul cumün da Celrà, al süd-est i cumün da Juià e Qüart, al süd-òvest i cumün da Fornells da la Selva, Vilablareix e Salt, e a òvest ul cumün da Sant Gregori.
Istoria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm pupüladuur inn-a-staa i Ibeer, finn a l'ucüpazziun romana düraant la quaal Gerunda l'è stada trasfurmada in una piazza-forta. Dopu una épuca sòta ul dumini visigòtic, la passa int i mann di mòor, finn a la fin dal sécul VIII, cur che Carlu Maagn la tœu indree pai cristian, furmaant la Marca Ispànica.
Ul 9 d'utubar dal 827 Abu Marwan, al cumaant d'un esèrcit da l'emiraa da Còrdova, al assédia Girona senza reüssí a andàgh deent.
Guifré I ul Pilós al incòrpora Girona al comtat da Barcelona al sécul IX.
Al sécul XII, Alfons I al cunceet a Girona ul privilesi da cunvertíss in cumün.
A la finn dal sécul XIII, Felip II l'Ardit assédia la citaa.
Ul sécul XIII al è anca l'épuca da la màssima splenduur da la cumünitaa ebràica da Girona. Al cuventa marcà la impurtanza da la scœla cabalística da Girona, in particülaar ul rabin Nahmanides o Bonastruc ça Porta, che al riva a vess Graant Rabin da Catalunya. La cumünitaa ebràica la va in decadénza al sécul XIV, finn a che i gjüdei inn mandaa fœra da la Spagna pei Re Catòlich. Al dí d'incœu, ul Ghett da Girona al è vün di mei cunservaa d'Europa e vüna di atrazziun turístich da Girona.
Düraant i sécul XV, XVI e XVII la citaa la süta a cress e sa fann püssee graant i sœu bastiun, che a servissen a la citaa par resiist ai diveers assedi che la va a sübí a la finn dal sécul XVII e al principi dal XVIII da paart di trupp franzees. A la finn l'esèrcit da Napoleon al reüss a andà deent a la citaa l'an 1809 dopu da sett mees da assedi (Guerra dal Françes (en Català)).
Al 1385 sa permett la Fundazziun dal Consolat da Mar a Girona.
Ul 10 d'aguust dal 1391 i gjüdei da la citaa a vegnen saraa sü in la Torre Gironella par vess ubligaa a cunvertíss al cristianismu.
Ul 19 da febree dal 1416 Ferran I d'Antechera al cunveert ul títul da duc da Girona in cheel da príncep da Girona al mumeent da cunceet-ul a l'ereet al tron catalano-aragunées, ul fütür Alfons IV ul Magnànim.
Al 1417 ul 'capítol catedralici' da Girona al deciit da custrüí la catedraal cun dumà una navada.
Al 1068 sa cònvuca ul concili da paas a Girona de part dal còont Ramon Beringuer I e la seva miee Almodis (videe La pau e treva da Déu (en Català).
Al è a partí da la segunda metaa dal sécul XIX che sa cumíncen a trà gjo i bastiun, e Girona la comenza a tœu la forma che a cugnussemm al di d'incœu.
Ul 4 da febrer dal 1939 i trupp franchiist a ucüpen la citaa.
Al 1960, Girona la sa cunveert
amb la prima Citaa pubilla
cuntun messacc da Josep Mainar e Pons.
Ul 21 d'apriil dal 1990 Felip da Borbó al tœu pussessiun dal títul da Príncep da Girona, propi da l'ereet da la Curòna d'Aragona (en Català), senza cerimònia ufizziaal da investidüra; int i vii, di citaditt le
rebin amb estelades,
la quaal cossa la pròvuca di incideent da pulizzia e di imprisunameent.
Al 1842,Joan Martell Domènech al deventa 'alcalde' da Girona (pudestaa, síndech) càrega che al va a ucüpà finn al 1843
L'alcaldessa atüal l'è Anna Pagans (PSC), che la rempiazza Joaquim Nadal (PSC), ul primm alcalde da l'épuca demucràtica atüal.
Demugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Traspòort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Aerupòort Internazzional Girona Costa Brava, al è cressüü enormemeent in cheest daree agn (al è par quell che al aspira a vess ul seguunt püssee graant da Catalunya) principalmeent pal fatt che Ryanair l'a catà fœra cuma vün di sœu céntar europeus. La relativa prussimitaa da l'aerupòort cunt una bela cumpagnía da céntar turístich da la Costa Brava l'è vün di sœu principai puunt fòort.
La citaa l'è luntana da la costa, ul pòort da Palamós (a 40 chilòmetar) l'è quell püssee vesin.
Ul Tren: integrada al bell mezz da la citaa sa trœva la Stazziun di tren da la RINFE da Girona, cun ligamm regiunai, nazziunai e internazziunai.
La Curéra: al custaa da Stazziun di tren sa trœva la Stazziun di Curéer da Girona cun destinazziun: regionall, nazziunall e internazziunall.
L'Autobs ürban al cünta 10 línii da traspòort püblic che a facíliten la mubilitaa in largh a la citaa.
Architetüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La [[:ca:Catedral de Girona��|Catedraal da Girona]]: fada sü intra i sécul XII e XVIII, la gh'a di elemeent rumànich, gòtich e barocch.
La gh'a la navada gòtica püsee granda al muund (22,98 m). I pezz püsee impurtaant dal sò müsei a inn ul Beat da Liebana, faa sü a Saragossa al 975, e ul Tapís da la Creació, dal sécul XI o XII.
- Gesa da Sant Fèliu (cugnussüda anca cuma 'Església da Sant Fèlix').
- Call Jueu.
- Banys Àrabs.
- Casc Antic o barri vell: al è faa sü intorna par ul bastiun, ul quaal sa pœu parcurr par ul 'Passeig Archeològic' e ul ca: Passeig da la Muralla, cunt un bell panurama sura la citaa.
- Ben caraterístich da Girona a inn i ca' pinjades
sura ul fiümm Onyar.
Tradizziun e Cültüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fèest da Sant Narcís.
- Espusizziun da fiuur.
- Festival da teatar Temporada Alta.
- Festival da cínema da Girona (Girona Film Festival).
- ca: Equus catalonia (Salun Internazziunal dal Cavall)
- Auditori da la Marcè.
- Féra da Girona (Diveers Féer e Salun) 1.
Müséi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Müséi da Stòria da la Citaa.
- Müséi Archeològic.
- Müséi dal Cinema Únic müséi da chèest caraterístich in Spagna.
- Müséi Capitular-Tresor da la Catedraal
Destaca una œvra sura i àltar: ul Tapís da la Creació.
Teatar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Edücazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citaa a l'è assuçjada a la Associazziun Internazziunal da Citaa Edücaduur.
La citaa la acœu:
- L'Universitat da Girona (UdG).
- L'Escola d'adults da Girona.
- L'Escola Oficial d'Idiomes.
- L'Escola Municipal da Música.
- EL GALLINER, par la furmazziun teatraal.
Fiœu e tusann da la citaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Francesc Eiximinis (intra ul 1327 e 1332-1409) fraa francescan e scriptuur.
- Lluis Borrassá (1375 (?) - 1425), pituur català.
- Jaume Nunó (1824-1908), cumpusituur da la müsica da l'inn nazziunal mexican.
- Ramon Turró e Darder (1854-1926), fisiòlegh e filòsuf català.
- Joaquim Ruyra e Oms, escriptor (1858-1939).
- Xavier Cugat (1900-1990), cumpusituur,
dibuixant da vinyeta comica, cantaant,   e condütuur d'urchestra.
- Domènec Balmana (1914-2001), futbolista e
- Gemma Nierga Barris (1965-????), periudista.
Cumünicazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Girona la gh'a di media d'àmbit dal barri, lucaal e da cumün cuma a pòden vess i caas da:
- Televisió da Girona.
- Diari da Girona.
- El Punt.
- El Dimoni da Santa Eugènia da Ter 1.
Apuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al 1995, TV3 la va a emett Secrets da família. Telenuvella ambientada a la citaa.
Spòorts[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'equipe da futbol da Girona, l'è a la tercera divisió un turnéi da la lega spagnola da futbol. A l'è deent ul Grupp V.
Al esiist anca ul Girona Dakar, 1.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una fuunt ben impurtaant da l'ecunumía da Girona l'è ul turismu.
Una altra fuunt ben impurtaant l'è la prudüzziun da pòmm gja che i püssee impurtaant zonn da prudüzziun da pomm dal staa spagnœu sa trœven a Catalunya ai pruvíinc da Lleida e da Girona. A Girona la sa trœva anca la Fundació Mas Badia, un Centru da Sperimentazziun Agrícula.
Citaa Germanatt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Reggio emilia, Itàlia.
- Albí, Francja.
- Farsia, Sàhara Uçidentaal.
- Bluefields, Nicaràgua.
- 1988 Perpinyà, Francja.
La citaa a l'è anca dree a cunsiderà da furmà una relazziun da citaa germanada cun Nashville, Tennessee.
Legeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A gh'è un puu da legeent in relazziun cun la citaa da girona:
- I dísen che se sa s·cèpa ul [[:ca:panta de susqueda�|panta de susqueda]]
l'aqua la rivarà finn ai pe dal àngjull che sa trœva sura la catedraal.
- I dísen che i girunitt, prima da andà a fà un viacc luntan, i gh'ann da dàgh un basin intal cüü da la leunessa par che i túrnen saan e saalf.
- La legenda da ca:Sant Narcís.
- La legenda da ca:la cocollona.
- La legenda d'in ca:Gerió fundador da la citaa.
- La legenda dal ca:Tarlà da l'Argenteria
Pàgin relazziunatt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hospital Universitari da Girona,Dr. Josep Trueta.
- Comtat da Girona.
- Cerverí da Girona, cumpusituur.
- La Girona, vascell da l'armada spagnœla.
- Riu Girona dal Paees Valencià.
Ligamm da fœra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ajuntament de Girona
- Diputació de Girona
- Consell Comarcal del Gironès
- Cambra de Comerç de Girona
- [1]
- Universitat de Girona
- Diari de Girona
- El Punt (edició de Girona)
- Televisió de Girona
- Festival Temporada Alta
- Girona Film Festival
- Informació de la Generalitat de Catalunya
- Informació de l'Institut d'Estadística de Catalunya
- Portal de les comarques gironines
- Fira de Girona


text:
Ufize stampa dla Provinzia
- Regiuns ecosostenibles: Südtirol y Trentin é al pröm post liejer inant ›
- Plurilinguism, intlujiun y lidëza: Vijita dles scolines dla Val Badia liejer inant ›
- Dé dles ëres, ai 6 de merz saràl la conferënza stampa liejer inant ›
- Pröma sentada di rapresentanć di scolars dl‘Euregio ai 09/03 liejer inant ›
- Meteo: forà süt, n invern danter i plü ćiöbi dla storia, 21 degrà a Laces liejer inant ›
› D'autra nutizies | Homepage Ufize Stampa
Comuns
- Faturaziun eletronica (Comun da La Val) liejer inant ›
- Cuncors per giatè la conzescion per l raion da scuè sëul a na firma da scoaciamin che à l abilitazion (Chemun S. Crestina Gherdëina) liejer inant ›
- Faturaziun eletronica (Comun de Mareo) liejer inant ›
- Gradatöra por düc i profils profescionai (Comun de Mareo) liejer inant ›
- Cuncors de ji cun la roda 2015 - ”Südtirol va cun la roda 2015” (Chemun de Sëlva) liejer inant ›
Manifestaziuns
Non ci sono eventi in questo momento
Video
Duc i video dl'Ufize Stampa


text:
15 08
Ol dé 15 de óst l'è 'l 227 ( 228 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 139 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de óst al è ul dí da pòost 227 ( 228 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 139 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1250 - Xàtiva (la Costera): ol rei Jaume I al consediss a la éla ol priviles d'organisá öna fira comersiala.
1901 - Alaró (Mallorca): la lum elétrega la ría a l'ísola per la pröma ölta.
1901 - Alaró (Mallorca): la lüüs elétrega la riva a l'ísula par la prüma völta.
1945 - Zapú: ol messas del imperadur Hirohito ch'al nönsia la rendissiú del Zapú a la Segonda Guèra Mondiala al è retrasmetit a la popülassiú zapunessa.
1945 - I aliacc i sélebra ol Dé de la Vitòria sura ol Zapú ch'al marca la fí de la Segonda Guèra Mondiala.
2004 - Venessöela: Hugo Chávez al adagna ol referéndum revocatore.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1799: Giusepp Parin, poeta e abaa italian (n. 1729).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
S.T. Joshi
El Sunand Tryambak Joshi (nassüü el 22 de giügn 1958 a Pune, India) a l'è un critich literari indian american, e una figüra impurtanta in del stüdi de l'Howard Phillips Lovecraft e de alter scritur de literadüra fantastiga. L'ha scrivüü quela che di critich cunsideren la biugrafia "definitiva" del Lovecraft (H. P. Lovecraft: A Life, H.P. Lovecraft, una vita 1996). El Joshi l'ha scrivüü anca de Ambrose Bierce, H. L. Mencken, Lord Dunsany, Algernon Blackwood e M.R. James, e l'ha lauraa a culeziun di sò laurà.


text:
Toronto
Toronto a l'è la cità püssee granda del Canada, e la capital de la pruincia de l'Ontario. La pupulaziun de la cità a l'è de pressapoch 2,5 miliun de abitant, che la vegn de 5,8 miliun se cunsiderum tüta l'area metrupulitana. A l'è cunsideraa el "mutur ecunomich" del Canada, el center finanziari e cultüral del paes, e anca vüna di cità püssee sicür de l'America del Nort.
Toronto a l'è vüna di cità püssee multi-cultüraj del mund, vist che'l 49% de la pupulaziun a hinn imigrant de alter paes. Anca se l'ingles a l'è la lengua che la cumanda (e Toronto a l'è la capital anglofuna del Canada), un nümer grant de abitant al parla alter lenguf.
Fina ai agn '70 Toronto a l'era la segunda cità del paes dopu de Montreal ma cunt el desvilüp de l'indüstria di utumobil e de l'mineraria, e la custrüziun di canal de St. Lawrence, Toronto a l'è vegnüü sü a la svelta, tant che l'è divegnüü inscì la cità püssee impurtanta del paes.


text:
Velluto blu
Velluto blu (Vlû blù) 'l è 'n thriller dal 1986 ad David Lynch prudót da Dino De Laurentiis. La pelìcula la s ciàma acsè par via dla cansòṅ Blue Velvet ad Bobby Vinton cantàda in dal film par l'Isabella Rossellini méntar la s śibìs in dla lucàl nutùran Slow Club.
'L à fat sù òt migliòṅ e mèś ad dòlar in tut a frónt 'd un cóst ad siē migliòṅ.
Sunt
Jeffrey Beaumont (Kyle MacLachlan), studènt d'l Oak Lake College, al tórna in dal sò paéś ad Lumberton p'r andàr a catàr sò pàdar c'l iva patî 'n cólp che par pôc a n 'l iva fat séc. Méntar 'l è drē a far la strada che da 'l uśdàl la pòrta a cà sua, al véd par tèra in un caradòṅ bandunâ 'n uréć tajâ via ad nét. Al śóvan 'l al tōś sù par purtàr-'l a 'l detective dla pulisìa John Williams (George Dickerson). Al cgnós acsè anc sò fiōla, la Sandy (Laura Dern), ch'la gh dascór dla Dorothy Vallens (Isabella Rossellini), na cantànt ad nightclub ch'la pōl ès'r-'g in mèś. Chi lōr dū i tàc'n a indagàr.
Na sira al śóvan al gh la cava a insfilsàr-as dèntar 'l apartamènt dla Dorothy par scuriuśàr e, quànd a riva chi lē, lò al s lóga sénsa furtùna in d'l armàri. La cantànta, cun un curtlàs in maṅ, la 'l fà vgnir fóra subìt e, cardénd che chi lò al sia sōl un guardòṅ spurcaciòṅ, la decìd ad śugàr sèg faghénd-al cavàr śò dal tut par pò far-'g un buchèṅ.
In dal méntar i bùs'n a 'l us e lē l'è custréta a dar-'g un taj spidénd-'l incóra in d'l armàri. Quànd la vèra la pòrta a vèṅ dèntar Frank Booth (Dennis Hopper), 'n óm ch'al la pìcia da spés e anc cla vòlta lè, cun Jeffrey ch'al véd incòsa sénsa psér-ag far gnint méntar la pòvra dóna la patìs la śdòrmia cun dal gas.


text:
Corylus maxima
Ol Corylus maxima (in Bergamàsch Nisöl rós o Nissöl rós grafea Dücàt; in Insübregh Nisciör Russ), specie de la famèa di Betulaceae, lè ü boscàl ólt fina a 5 méter, che l' vé da l'Euròpa balcànega e l'è cultiàt per i sò fröcc e per ornamènt.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lónghe fina a 15 ghèi, i è piö o méno tónde, ma con öna bèla pónta che la signa fò e i è pò 'mpó a cör a la base; l'órlo l'è dò ólte capetàt (l'gh'à dò ùrdegn de capète). Sura i è érde scüre, sóta i è d'ü rós iscür e 'mpó peluse, la cultivar purpurea la gh'à i fòie rós/maròn sia sura che sóta.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Corylus maxima l'è monòich, cioè 'l gh'à di fiùr dóma maschìi e di fiùr dóma feminìi sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr gh'è de parlà de 'nfiurescènsa , ön insèma de tace fiùr.
L'enfiurescènsa mas·cc del nisöl l'è öna sórt particulàr de spiga, l'è ön spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada amènt. L'è zalda, lónga fina a dés ghèi e la böta ü bèl tòch prima di fòie, de spès zamò 'n zenér i amèncc i è zamò bötàcc.
L'infiurescensa feminìl la sömèa a ü böt, l'è picinina e la gh'à ü ciöf róss sö 'n sima.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (i nisöle) i si a maia, i è grande piö o méno 2/3 ghèi e i è mia pròpe tónde ma i 'è 'mpó slongade e i gh'à 'l sò gös de lègn de spàca per tirà fò l'arma.
Ü fat cüriùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In todèsch ol nisöl rós a l'è ciamàt Lambertshasel, cioè "Lambèrt e Hasel" (Hasel a 'l völ dì nisöl): ol tòch de paròla Lambèrt a 'l söméa che 'l vègna del vècc tèrmen germànech Lampartisch, indó che "lampartisch" al dé d'incö 'l se dis lombardisch, cioè lombàrt. Chèsto 'l völ dì che 'n todèsch ol nisöl rós a l'è ciamàt ol nisöl lombàrt.
Ol Nisöl e 'l Nisöl de Costantinopoli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nisöl de Dalmasia l'è mia de confónt col Nisöl, ol Corylus avellana e gnà col Nisöl de Costantinopoli, ol Corylus colurna, che i è dò ótre spéce ach se 'mpó i ghe sömèa al Nisöl de Dalmasia.


text:
22 05
Ol dé 22 de magio l'è 'l 142 ( 143 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 224 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de magio al è ul dí da pòost 142 ( 143 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 224 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1640 - Barcelona: i contadí reöltacc contra i terços i va det a la sità col pretest de perseguí i soldacc che i ía atacat la paròchia de Sant Andreu de Palomar e i líbera ol dipütat militar Francesc de Tamarit, presonér di Castejà: al è ol prelüde de la Guèra di Ranzadur.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1924 - Paris, Fransa: Charles Aznavour, cantant, atur, compositur, copionesta e ambassadur a perpetüità d'Arménia per la UNESCO.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cantharellus cibarius
El Cantharellus cibarius, mej cognossuu cont el nomm comun de Finferl, Finferlin, Gallinasc, o anca Gallett[1] (en lombàrt orientàl: Galüsì), l'è vun di fonsg pu cognossuu, casciaa e mansgiaa in tutt l'arch alpin e on poo depertutt.
Tratt Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I tratt caratteristegh di finferlitt hinn la forma e 'l color del capell e del gamb. El capell, che de sollet l'è d'on color che 'l va del sgioldolin al sgiold bell fort compagn del rosssumm de l'oeuv, a l'è largh di duu ai noeuv ghej (centimeter), anca se di voeult, ma proppi de rar, el riva finn a quindes centimeter de diameter. La sova forma la someja on poo quella d'on pedrioeu cont i pared ondulaa. El gamb, che l'è bell curtin, ciovè di trii a ses ghej (de rar, ma proppi de rar, el riva anca ai vott o nouev centimeter), el se slarga vers el coo e 'l se sfinna a la bas. La carna del finferlin l'è gnucca, "spagosa", ma minga dura e la gh'ha on savor linsgerin ma ponsgent. Quand ch'hinn bej fresch, i finferlitt gh'hann on odor compagn de quell di mognagh. I spoeur del corp spongios in del capell hinn bej piscinitt. [2].
Habitat e Diffusion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I finferl cressen su putost ben in di bosch de latifoeuj e conifer, soratutt in loeugh indovè che gh'è pesc. I finferlitt se troeuven despess in istaa e utunn In Uropa, Nordamerega, Sudamerega, e Asia.
Gastronomia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I finferlitt hinn staa drovaa in de la cusinaa uropeja degià de secoj e vegnen paciaa on poo depertutt in del Vegg Continent. Vegnen mansgiaa in soratutt in pitanz preparaa a la manera casciadora, e compagnen de sollet polenta, luganega, ris, e.i.v.
A l'è mej mansgiài minga cru i finferlitt perchè gh'hann dent la Chitina.[3]
Bollitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Refereriment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.naturamediterraneo.com/forum/topic.asp?TOPIC_ID=51211
- ↑ Edred John Henry Corner: A monograph of Cantharelloid fungi. Oxford University Press, London (UK). 1966
- ↑ WELT (online)


text:
Funziú ulumorfa
Le funziú ulumorfe i è l'ugett centraal da stüdi da l’anàlisi cumplessa: i è da le funziú definide int un sübcungjuunt deerf dal plà cumpless cun valuur a (u int una süperfiis da Riemann), e diferenziàbile in sentüü cumpless in töcc i puunt. Chesta chí a l’è una cundizziú fisc plüü forta che la diferenziabilitaa reala e la implica che la funziú a l’è infinidameent diferenziàbila e sa la pöö descriif par la suva séria da Taylor. Ul tèrmin funziú analítica al è druvaa da spess cuma sinònim da "funziú ulumorfa". Una funziú ch’a l’è ulumorfa in tütt ul plà cumpless sa la nòmina funziú intrega. La frasa "ulumorfa int un puunt a" la significa mia noma "diferenziàbila in a", plütòost "diferenziàbila in tütt un diisch deerf centraa in a" íntal plà cumpless. Biulumorfa al è una funziú ulumorfa bigetiva cunt una funziú inversa apó ulumorfa.
Cuntegnüü
Definizziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si U al è un sübcungjuunt deerf da e al è una funziú, disemm che f a l’è "diferenziàbila in sentüü cumpless" íntal puunt z0 da U si al esiist ul límit
- .
Ul límit chí sa l töö sura tüte le sequenze da nümar "cumpless" tendeent a z0, e par tüte cheste sequenze ul quozzieent diferenzial al gh’a da sa aprussimá al istess nümar f '(z0). Intuïtivameent, si f a l’è diferenziàbilaa in sentüü cumpless in z0 e na aprussimemm a z0 par la direzziú r, alura le imàgen sa i aprussimarà a f(z0) par la direzziú f '(z0) r, indúe ul darée prudüit al è la mültiplicazziú da nümar cumpless. Cheest cuncett da diferenziabilitaa al cumpartiss certe prupietaa cun la diferenziabilitaa reala: che i è:
- la linearitaa,
- le régule dal prudüit, dal quozzieent e da la cadena.
Si f a l’è diferenziàbilaa in sentüü cumpless in "töcc" i puunt z0 in U, disemm che f a l’è "ulumorfa in U". Disemm che f a l’è ulumorfa íntal puunt z0 si a l’è ulumorfa int un intuurn da z0. Disemm che f a l’è ulumorfa int un cungjuunt mia deerf A si a l’è ulumorfa int un cungjuunt deerf che al cunteegn a A.
Una definizziú equivalenta a l’è la seguenta. Una funziú cumplessa f(x + iy) = u + iv a l’è ulumorfa si e noma si la satisfà le equazziú da Cauchy-Riemann e u e v i la gh’a le prime derivade parziale cuntínüe par rapòort a a x e y.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tüte le funziú polinòmiche in z cun cueficeent cumpless i è ulumorfe in , e apó al i è ul sinus, ul cosinus e la funziú espunenziala. (Da fatt le funziú trigonométriche i è fisc relazziunade cun la funziú espunenziala e i pöö vess definide a partí da chesta duvraant la formula d'Euler). La branca principala da la funziú lugariitm a l’è ulumorfa íntal cungjuunt . La funziú ariis quadrada sa la pöö definí cuma
e par taant a l’è ulumorfa in cada àrea indúe al síes ul lugariitm . La funziú 1/z a l’è ulumorfa in {z : z ≠ 0}.
Esempi típich da funziú che i è mia ulumorfe i è la cunjugazziú cumplessa e töö la paart reaal.
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gja che la diferenziazziú cumplessa a l’è lineara e la ubediss a le régule dal prudüit, dall quozzieent e da la cadena, le sume, i prudüit e cumpusizziú da funziú ulumorfe i è ulumorfe, e ul quozzieent da dò funziú ulumorfe al è ulumòorf in cada àrea indúe ul denuminaduur al è mia zero.
Cada funziú ulumorfa a l’è infinidameent diferenziàbila in töcc i puunt. La cuinciit cun la suva pròpia séria da Taylor e la séria da Taylor la cunveerg in töcc i diisch deerf deent al domini U. Le série da Taylor i pöö cunveerg int un diisch plüü graant; par esempi, la séria da Taylor dal lugariitm la cunveerg in töcc i diisch ch’i cuntegn mia 0, e apó aprööf la línia reala negativa. Vidé le funziú ulumorfe i è analítiche par la demustrazziú.
Si sa l identifica cun , alura le funziú ulumorfe i cuinciit cun chele funziú -diferenziàbil da dò variàbile reale che i cumpiss le equazziú da Cauchy-Rieman, un cungjuunt da dò equazziú diferenziale in derivade parziale.
Aprööf di puunt da derivada difereent da zero, le funziú ulumorfe i è cunfurme íntal sentüü che i preserva i àngul e la furma (però mia la misüra) da figüre petite.
La fórmüla integrala da Cauchy la afirma che cada funziú ulumorfa int un diisch a l’è cumpletameent determinada paj söö valuur in la fruntera dal diisch.
Da un puunt da vista algebràich ul cungjuunt da le funziú ulumorfe int un cungjuunt deerf al è un anell cumütatiif e un spazzi veturiaal cumplett. Da fatt, al è un spazzi veturiaal tupulògich lucalameent cunvess, cun la seminorma dal süpremm in cungjuunt cumpatt.
Diverse variàbile[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una funziú analítica cumplessa da diverse variàbile cumplesse sa la definiss cuma analítica e ulumorfa int un puunt si sa la pöö esteent lucalameent (int un prudüit cartesià da diisch, centraa in cheest puunt) a una séria da potenze cunvergeent in le variàbil. Chesta cundizziú a l’è plüü forta che le equazziú da Cauchy-Rieman; da fatt sa pöö afirmá che:
Una funziú da diverse variàbile cumplesse a l’è ulumorfa si e noma si satisfà le equazziú da Cauchy-Rieman e a l’è lucalameent da quadraa integràbil.
Estensiú a l'anàlisi funziunala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cuncett da funziú ulumorfa sa l pöö esteent aj spazzi da dimensiú infinide da l’anàlisi funziunala. L'artícul da la derivada da Fréchet al revisa ul cuncett da funziú ulumorfa int un spazzi da Banach.
Terminulugía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Incöö, la plüpaart di matemàtich i preferiss ul tèrmin "funziú ulumorfa" a "funziú analítica", gja che cheest darée al è un cuncett plüü generaal. Vargott al è apó par che un resültaa impurtaant da l’anàlisi cumplessa al diis che cada funziú ulumorfa a l’è analítica cumplessa, un fatt che s’al dedüiss mia diretameent da le definizziú. Ul tèrmin "analítich" al è da tüta manera anmò ampiameent druvaa.
La parola "ulumorfa" la deriva dal Greech "holos" ch’al significa "intreegh" e "morphe" che significa "furma" u "aparenza".


text:
Sérigrafìa
La Sérigrafìa l' è na manéra 'd stampèr un quèlch mutîv u dal scrìti in sìm'a na variétê dimòndi granda 'd materiē, fènd pasèr 'l inciòster a travèrs un sdàs (tlèr) strulghê apòsta, sènd śbuśî sól in dû a gh'à da gnîr la stàmpa dla scrìta u dal disègn.
Descrisiòun
Prìma 'd tùt 'l è fundamentêl al tlèr ed stàmpa serigràfica (al sdàs), che al dè d'incō al vìn preparê cun di sistéma dimòndi śvélt e precìś: da na pelìcula preparèda 'l piò dal vólti fènd stampèr un fòj trasparèint da 'n cumpùter, a s va a impresiunèr al tlèr preparê prìma cun na fotoemulsiòun, dìta anca 'śladèina', sinsìbla ala lûś; l'impresiòun fotogrâfica dla pelìcula in sìm'a la fotoemulsiòun ed sòta a na lûś, la s cumpôrta 'n pò cùma s'la cuśìs la śladèina atàc al tlèr sôl in dû a n'gh'è mìa la scrìta négra dal disègn ind la pelìcula. Cl'impresiòun chè 'l è quèl ch'a fa gnìr fòra, dòp un lavaģ a l'aqua, al tlèr finî, śbuśî sôl in dû a gh'à da pasèr 'l inciòster, pròunt p'r andèr a stampèr.
Dòp ch'a s è preparê al tlèr, a s pól finalmèint andèr in stampa, cun na racla (spatla) ch'la spèlma 'l inciòster dàintr'al tlèr e-cmandènd-egh ed pasèr sól a travèrs el maj dla séda c'n i spàsi lasê śbusì da la śladèina prima impresiunèda c'n al disègn.
L'inciòster al vin śò dal tlèr in sìm'a 'l materiêl ch' a vlòm stampèr cun la fôrma prìma impresiunèda in dal tlèr, al s egh pògia lè in sìma, pò a bsògna però anca sughér-el cun dal chèld u dl'aria 'sùta.
C'n i 'nciòster speciē ch'a gh'è al dè 'd incō, el stampi in serigrafìa i gh'àn dimòndi tgnùda, a la lûś, ai lavàģ, ai śgràfi, a 'l lavàģ c'n al prédi, e vìa discurènd.


text:
Lesa
Lesa (inscì anca in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 275 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,5 km² e ona densità de popolaziun de 182 ab./km².
Tra i cumün nuvares che se tröven in sül Lagh Magiur, Lesa l'è quel püssee setentriunal. De fat Lesa la cunfina cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Belgiraa, Bruvel Campugnin e Stresa) e cun quela de Vares (cumün de Ispra e Ranch).
Persunalità ligaa a Lesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El scritur Lissander Manzun, che cun la sua segunda miee Teresa Borri Stampa el gh'aveva chì una vila.
- El pitur milanes Siro Penagini (1882-1952), che 'l gh'aveva chì el sò stüdi e che chì l'è mort.
- El pitur Amerigo Leber (?-1905), che gh'è mort anca lü.
- El patriota e senatur milanes Giulio Carcano (1812-1882).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lesa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lech Walesa
Lech Waleśa (Lech Wałęsa in Pulàc, a s lèś /ˈlɛx vaˈwɛ̃sa/) 'l è stâ 'n óm pulìtic e sindacalìsta pulàc.
Biugrafìa
Nâ a Popowo al 29 ad Setémbar dal 1943, da śóvan al fava 'l eletricìsta e al s éra impgnâ in dal sindacàt e par diféndar i dirìt ad 'l óm. 'L à fundâ Solidarność, la prima urganiśasiòṅ sindacàla indipendénta dal bloc sovietic.
Par mèś dal muvimènt uperài Cieśa catolica, dòp na lunga e tribulàda stagiòṅ ad cunfrònt cun al regìm cumunìsta, 'l à finî par guidàr la Pulógna, purtànd a tèrmin na rivulusiòṅ pasìfica che, muvénd-as da cumpàgni radiś catòlichi, 'l à dat incóra la libertà a 'l pòpul pulàc.
In dal 1983 'l à vins al Prèmi Nòbel par la paś.
In dal 1990 al dvénta al presidènt dla Pulógna e al gh rèsta in fiṅ al 1995 quand Aleksander Kwaśniewski al tóś al sò pòst. In dal 2000 Wałęsa al s preśénta incóra a gl'elesiòṅ par dvintàr presidènt dal sò paéś ma al cata sù sól 'l 1% di vōt e al decìd acsè ad dar-gh un taj a la pulìtica, tacànd a tgnir dal lesiòṅ ad stòria e pulìtica in soquànti università a 'l èstar.
In śònta a 'l Prèmi Nòbel, 'l à ciapâ anc dimóndi àtar prèmi in gir p'r al mónd. Anc s'al n gh'à minga al diplòma ad scóla superióra, 'l à ciapâ listés dal laurea honoris causa par òpra 'd Università ad tut al mónd.
Lech Waleśa 'l è spuśâ cun la sgnóra Danuta da 'l 1968 e al gh'à òt fiōi.


text:
Michel Maria Giambelli
Michel Maria Giambelli (Flér, 23 de márs 1920 - Bragánsa Pará, 26 de dicember 2010) l'è stái un prét Barnabita e dal 10 d'april 1996 l'era anca vèsc emérit de la diocesi de Bragánsa Pará, in Brasil
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassüd a Flér el 23 de márz 1920, l'é diventád prét Barnabita el 4 de lüi 1943.
L'é stái cunsacraa vésc de Guamá el 21 d'aprìl 1980. Quant, per decrét de Papa Giuán Pául II la diocesi l'ha cambiá num in Bragánsa Pará, Mons. Giambelli l'é diventáa el prim vésc de la növa diocesi.
El s'é ritiráa el 10 d'april 1996, e al só post la Santa Sed l'ha numináa el Mons. Lüìs Ferrando.
Al dì d'incö, da vesc emérit, l'ha prestád el sò ümil servìsi de prét, a l'Uspedal Sant'Antóni Maria Zaccaria de Bragánsa Pará, cume capelàn. L'è mòrt in del stèss Uspedàl el 26 de dicember 2010.


text:
Repóblica Cispadâna
Artécol in dialèt arzân
La Repóblica Cispadâna (Repubblica Cispadana in italiân) l'êra un stêt ed Êlta l'Itâlia nê int al 1796 sóta al cuntròl ed l'esêrcit napoleònich. Ind l 'ân dôp l'é andêda a finîr int la Repóblica Cisalpèina.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Subèt dôp l'entrêda ed Napoleòun in Itâlia al 10 avrîl 1796, al trópi francèiṣi àn ocupê i teritôri sòta la doméni avstrìach osèja al Duchêt ed Milân, e al Duchêt e Mântva; i teritôri dal Duchêt ed Mòdna e Rèz e quî che fêven pêrt dal Stêt ed la Cēṣa, ed Bològna e Frêra. Al 16 utòber 1796 a s'é tgnû a Mòdna un cungrès cun i rapresentânt dal pruvînci ed Mòdna e Rèz e dal vèci delegasiòun dal Stêt ed la Cēṣa ed Bològna e Frêra ch'l'à riunî al quâter sitê in còla ch' l'à ciapê al nòm ed “Confederasiòun Cispadâna”. Al cungrès l'é stê urganiṣê, mìa uficialmèint, da Napoleòun, ch'al só esêrcit l'îva traversê l'Itâlia setentrionêla a l'inési ed l'ân, e al gh'îva la necesitê ed fermê la situasiòun in Itâlia e riunîr nōvi trópi per 'na nōva ufensîva cûntra l'Avstrìa. In dicèmber al cungrès al dichiâra che al quâter pruvînci arén fât la “Repóblica Cispadâna” e l'à invidê chi êter popôl italiân a unîres a lôr. A vîn fât 'na guêrdia cèvica, cumpôsta da casadōr e artiliêr. Al 17 znêr 1797, ind la Sêla dal Triculôr (alōra l’êra la sêla ed l’Archèvi Duchêl), al cungrès l’à decîṣ ed fêr un gvêren; la bandêra siēlta l’é stêda un triculôr pr’al lòungh, cun strési ròsi, biânchi e vèirdi, al cèinter, ‘na figûra fâta da un portafrèci, inséma a di trofèi ed guèra, cun dèinter quâter frèci cme sègn dal quâter pruvînci uriginêli, a l’têren ed ‘na curòuna ed lâver. Napoleòun Bonaparte al 19 mâg 1797l’à urdnê che la Rumâgna (utgûda cun al Tratêt ed Tolentino) la s’unés al la Repóblica Cispadâna e che da lê se stachésen Mòdna, Rèz, al Mâsa e Carēra per mètres insèm a la Repóblica Transpadâna. Al 19 lòj 1797 la Repóblica Cispadâna la s’é unîda cun la Repóblica Transpadâna.
Vōṣ corelêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
- Napoleòun
- Gioacchino Murat
- Impêr francèiṣ
- Guèri napoleônichi
- Campâgna d'Itâlia
- Repóblica Subalpèina
- Repóblica Transpadâna
- Repóblica Cisalpèina
- Repóblica Rumâna (1798-1799)
- Repóblica Napoletâna
- Règn ed Nàpoli
- Règn ed Sicélia
- Règn ed Sardègna
- Repóblica Italiâna (1802-1805)
- Règn d'Itâlia (1805-1814)
- Stêt italiân preunitâri
- Cungrès ed Vièna


text:
Quanti stràs senza pas
Quanti rùsari de sas
Quanti urazioni nela nocc senza gnanca segnas
E un ciot nela scarpa
Quanta tera ho scrusciat, senza vurev fat del mal
Tera che ho fai bestemà gnanca mai reguradà
E nò anche maiada
Furestee anca che nela via che la sà tut de me , nela piazza che ma recugnus e dumanda perchè
Furestee deparme cun l'umbrìa che ries piò a stà ma dre
cun tel cor che rimbalza nel co per finim sùta ai pè
Nel picà la tua pòrta
Quanti fac senza oc
Quanti pensér cun tel boc
per mea rempians ul me temp ho scundut l'urelòc
In sul funt delà bùrsa
Quanti lecc senza sùgn
Quanta memoria de legn ,dùra cumè questa porta che la par un disegn
I culùr fò de pòst
Furestee anca che nela via che la sà tut de te , nela piazza che parla che rit ma senza savé
Furestee ma su me , cun l'umbrìa che rios piò a stam a drè , cun tel cor che rimbalsa in del cul per finim suta i pè
Quant te verdet la pòrta
Quanti stras senza pas
Quanti rosari de sas
Quanti urazioni nela nocc senza gnanca segnas
E un ciot nela scarpa
E un ciot nela scarpa