text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/41
Ona novella del Boccasc[edit]
Dialett de Biella[edit]
I digh donca ch'ant ij temp dël prim re 'd Cipri, daprè che Goffrè 'd Buglion a l'éja pià la Tèra Santa, a l'è rivà che 'na sgnora ëd Guascògna a l'è andà dë pelegrin-a al Sepolcro e, tornand a cà, rivà 'n Cipri, d'òmn baloss a l'han malprisàla motben; ëd scio-qui tant sacrinà, ël pënsà d'andè lamentèsso dao re. Ma quajcun a l'ha dìcije ch'a l'avrìa facc 'n travaj a non ess, përché o re a l'era aussì chercatèpe e bogia vuèro, che nen mach ël vendicava gnint ij ingiuri dij èt, ma con viltà franch vërgognosa a në sofrìa ciël tanti ch'a-j féjo, ch'a finìa più; a la mira che cii ch'a l'éja quàich sacrin a lo sfogava fasendje quàich dispressi o quàich ficugnà. La fomna, sentend parècc, disprà dla vendèta, për consolèssi 'na brisa dël sò sacrin, a l'ha pënsà ëd dèje 'na foratà a 's pòvr do re e, piangend, a l'è andàje dëdnen e a l'ha dìcije: "Sgnor, i ven nìe dë ciël për ch'i spècia vendèta dël dispressi ch'a i han facc-mi, ma për pasièmi 'n pòch, i lo pregh ch'a 'm mossa 'me ch'a ël fa a sofrì coi ch'i sento ch'a-j fan a ciël përché, amprëndend dë ciël, i pòssa sofrì con passiensa ël mè, ch'i darìa voëntera, ël Signor lo sa, vghend ch'a ij sofriss aussì ben".
O re, fin andoca tant mècio e facc a desse, com a 's dis-géissa andoca, comensand dël dispressi facc a costa fomna, ch'a l'ha vendicà a fil dë spà, a l'è facc-si 'n përsecutor dël diào ëd tucc coi che dë lì a 'prè a féisso quaicòss contra l'onor dla soa coron-a.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 314-315
Dialett de Pettinengo[edit]
Pettinengo se troeuva a nord-est de Biella, in direzion de la Valsesia.
Doca i digh che aj temp dël prim re 'd Cipri, apreu la conquista fàcia dla Tèra Santa dë Gotifrè 'd Buglione, a-j è rivà che 'na gëntil fombra ëd Guascògna 'n peligrinagi a l'è andà al Sepolcro e, dë là tornand, a l'è stàcia dë quàich mascalson vilanament insultà; e 'd cio-qui ciëla sensa niun-a consolassion a 's lamëntava, e a l'ha pënsà d'andè a reclamè dël re; ma quaicun j'ha dìcij che l'avrìa përdù ël temp, përquè che ciël a l'era 'n bozaron pigron e dë gnè, e in cambi ëd vendichè ij angiùrie dij èt con giustìssia, ël tolerava cole che i-j féjo a ciël con bruta vërgògna e viltà; tant che coi che i éjo quàich fastudi, a sfogavo la soa cagnin-a con fèje a ciël quàich dëspressi o vituperi. Cio-lì sëntend, la fomna, dësprand dla vendèta, për quàich consolassion do sò dëspiasì, a l'ha pënsà ëd voléj stussichè la viltà ëd col re; e a l'è andà piangend dvèn dë ciël e a-j ha dìcij: "Mè car e, mi ven gnè dë ti për ciamè vendèta dl'angiùria ch'a m'han fàmi ma, an leu, i 't pregh che t'ëm mòssi com ët faghi a sofrì cole ch'a 'm digo che 't fan a ti, përquè i pòssa amprendi a soportè con passiensa la mia che, se lo piss fèlo, lo sa Dio se voëntè i 't regalrìa, përquè ti 't sè portèje tant ben".
Ël re, stacc fin andoca 'n rablon pigher, come fussa dës-gëssì sël seugn, cmënzand dl'angiùria fàcia a 'sta fombra, a l'ha vendicàla bruscament, e a l'è vgnù gran persecutor ëd coi che contra l'onor dla soa coron-a a féisso peu quàich dëspressi.
ibidem, pagg. 320-321


c: text/html

text:
Las pli novas datas da l’observaziun naziunala d’aua sutterrana «Naqua» fan quitads. Tar mintga tschintgavla emprova d’aua è vegnì constatà ina concentraziun memia auta da pesticids ubain dals products da decumposiziun da quels. En territoris cun in’agricultura intensiva era la limita schizunt surpassada tar 70% da las emprovas d’aua. Quai scriva la NZZ am Sonntag.
Sco cuntramesira pretendan uss ils experts da scumandar pesticids en las zonas da protecziun enturn las tschiffadas d’aua. La Confederaziun duai preschentar megliuraziuns liantas per tuts. Senza mesiras concretas na possia en futur betg vegnir purschì aua da baiver senza stuair duvrar blers daners per preparar quest'aua.
RR novitads 08:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oblast de Chmel'nyc'kyj
L'Oblast de Chmel'nyc'kyj (XMeлbHицkaя oблacTb in ucrain) a l'è un oblast de l'Ucraina con caploeugh Chmel'nyc'kyj, in pè del 22 settember 1937. El so governator a l'è Serhiy Hamaliy e 'l confina con oblast' di Ternopil', oblast' di Rivne, oblast' di Žytomyr, oblast' di Vinnycja e oblast' di Černivci.
El gh'ha 1274409 abitant e l'è grand 20629 chilometer quadrad.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su oblast' di Chmel'nyc'kyj


text:
Syr Darja
Ul Syr Darja l'è un fiümm de l'Asia centraal, cumpàgn del Amu Darja in del basin del Lach de Aral. Al g'à urígin in del staat del Kirghizistan, in dii muntagn del Tien Shan e al curr per 2.212 km invèr òvest e pöö nurdòvest, fin c'al sa trà dent in del Lach de Aral; ul basin del fiümm al quata suta 800.000 km² in dii staat del Kirghizistan, Uzbekistan, Kazakistan e Tagichistan.
Ul fiümm al cata l'acqua dii muntagn de l'Asia, ma, vista anca l'aridità dii zòon traversaa l'acqua ca riva a la fin l'è puca. Ul fiümm, propi cumé ul sò cumpagn Amu Darja, l'è staa duperaa daj suvietich in dii ann passaa per l'irigazziun del desèrt. N'ann catada sü talmeent tanta da purtà al disaster eculogich del lach de Aral, a partí da i ann '60.
Istèss de l'Amu Darja, anca ul Syr Darja l'era cugnussüü in de l'antichità clàssica; i greech ga disévenn Jaxartis.


text:
Cun questa sculptura vul l’artist da Turitg far visibel als visitaders, quant sperta che la midada dal clima va. Per ils responsabels dal guaud magic ha la persistenza ina gronda muntada per il guaud magic da quest onn: «Il clima è in fitg grond tema tar nus en las muntognas, e nus empruvain uschè bain sco pussibel da pigliar resguard sin il clima», di Giancarlo Pallioppi, il president dal comité d’organisaziun. Per cumpensar las emissiuns da CO2 vegnian per exempel plantadas plantinas, ed ins promovia ferm il traffic public.
Preventiv da passa in milliun francs
En tut datti quest onn 15 installaziuns da glisch. 45 projects èn vegnids inoltrads. I dat era ina pitschna fiera da Nadal e differents concerts, quel da Patent Ochsner saja gia vendì ora, ha ditg Pallioppi. Il guaud magic cumenza ils 13 da december e dura enfin ils 30 da december. Ils organisaturs han in budget da 1,1 milliuns francs. L’onn passà han 44’000 persunas visità il guaud magic a Lai.
RTR actualitad 12:00


text:
Sindicat
In sindicat è in’associaziun da lavurants – ch’èn per ordinari en relaziun d’engaschament – cun l’intent da far valair lur interess economics, socials e culturals. Igl existan sindicats regiunals e naziunals per singulas branschas, ma er sindicats gronds ch’èn resortids da la fusiun da plirs sindicats (cun l’intenziun d’avair dapli forza politica sin plaun naziunal) ed uniuns da sindicats internaziunalas.
Incumbensa ed interess[modifitgar | modifitgar il code]
Ils sindicats èn per gronda part resortids dal moviment da lavurants europeic. Dapi l’entschatta èn els s’engaschads a favur da pli autas pajas, meglras cundiziuns da lavur, dapli dretg da cundecisiun, per la reducziun dal temp da lavur e per part er per ina midada fundamentala da la societad. Sco partenaris da tractativas da las associaziuns dals patruns stipuleschan ellas per exempel contracts collectivs; per quest intent mainan els cumbats da lavur, sche necessari er cun agid da chaumas e boicots. En l’interess da lur commembers sa stentan ils sindicats persuenter ch’ina uschè gronda part dals gudogns da l’interpresa sco pussaivel vegnian repartids sco paja u impundids per meglierar las cundiziuns da lavur dals lavurants. La direcziun da l’interpresa represchenta da l’autra vart ils interess dals possessurs ed acziunaris; quels vulan surtut realisar auts gudogns, e quai per l’ina sco pajament da dividenda e per l’autra en furma da novas investiziuns en il manaschi. Damai ch’i na dat objectivamain nagina repartiziun ‹correcta› u ‹optimala› dal gudogn, è la dumonda co impunder quel adina er ina dumonda da pussanza, la quala las duas partidas giuditgeschan per ordinari – pervi da lur differenta situaziun d’interess – differentamain. Sindicats ston da princip er avair en egl in bun svilup da lur manaschis – per che quels possian concurrer sin il martgà – e sa stentan perquai er els per novas investiziuns. Pervi da questa stretga colliaziun cun ils interess dals impressaris n’èn els mai stads uschè radicals sco las partidas da lavurants dal 19avel tschientaner. Facticamain cumbattan ils sindicats savens per mantegnair lur sectur er sche quel n’è economicamain betg pli rentabel. Represchentants dals sindicats èn savens er participads en cussegls da surveglianza – che vegnan finanziads dals patruns – a la controlla da la direcziun. Emploiads dal cader superiur vegnan considerads sco part da la direcziun ed èn perquai savens betg commembers d’in sindicat.
Basa economica[modifitgar | modifitgar il code]
Sindicats argumenteschan savens per lur posiziuns a basa da models da creschientscha orientads a la dumonda: Las pretensiuns da paja – uschia vegn fatg valair – procurian per la redistribuziun almain da l’avanzament da la productivitad; quai mantegnia intacta la capacitad da cumpra da las massas e garanteschia uschia in consum stabil.
Surtut economs d’orientaziun neoclassica dumondan suenter in model dal temp da lavur flexibel; ils sindicats però s’engaschan savens per autras furmas da regulaziun. Critichers reproschan perquai als sindicats da flaivlentar la plazza economica indigena. Per ils economs dals sindicats percunter – ch’èn tradiziunalmain plitost aderents dal Keynesianissem – è la crisa sin il martgà da lavur però surtut d’attribuir al fatg che l’augment da productivitad na vegnia betg repartì a moda eguala sin tut las parts da la societad; perquai na saja il martgà betg abel da recepir il potenzial da producziun augmentà (dumonda sin il martgà naziunal). Ils sindicats pretendan che las expensas per las pajas na sajan betg memia autas, mabain memia bassas.
Adversaris da quest puntg da vista dian che autas tariffas da paja per ura sajan in impediment gist per talas interpresas che sajan ablas da spustar lur producziun en pajais cun bassas pajas. Da l’autra vart pon er las relaziuns en pajais cun bassas pajas sa midar spert: En China creschan las pajas per part fin a diesch procent l’onn. Ils Chinais sezs spostan parts da lur producziun en il Vietnam ed a Myanmar.
In auter exempel èn las numerusas ovras da l’industria d’autos en l’Europa da l’Ost che pon dar l’impressiun ch’i svaneschian sin quest sectur adina dapli plazzas en l’Europa dal Vest. Facticamain è il dumber d’emploiads en la branscha d’autos però creschì p.ex. en Germania. Sco en blers auters cas sa lascha er argumentar qua, cun accentuar dapli baud quai e baud tschai aspect, tant a favur dal puntg da vista dals sindicats sco er a favur da la cuntraposiziun.
En tutta cas pon ins constatar ch’ils sindicats gidan a sbassar ils custs da conflicts, uschia ch’els attribueschan a stgaffir a l’economia in fundament stabil. Quai vala surtut per ils pajais, en ils quals ils sindicats èn integrads en tala moda en la politica economica ch’i dat relativamain darar chaumas.
Incumbensa sociopolitica dals sindicats[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal suenterguerra èsi reussì als sindicats d’er vegnir renconuschids sco represchentants generals dals interess politics ed instituziunals da la populaziun che lavura. Uschia han quels surpiglià adina dapli incumbensas che n’èn betg liadas directamain a l’intent primar da las associaziuns (p.ex. sin il champ social). E represchentants dals sindicats èn er daventads pli e pli preschents en gremis a l’intern dals manaschis (cussegls da surveglianza) ed en la politica naziunala (parlaments etc.). En il Bundestag en Germania èn stads en media ils ultims decennis tranter 40 e 60 % dals deputads commembers d’in u l’auter sindicat.
Grad d’organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
In impurtant indicatur areguard la forza economica e politica d’in sindicat furma la procentuala da lavurants d’ina branscha ch’è organisada a moda sindicala. Sco autras organisaziuns ed uniuns èn er blers sindicats stads pertutgads ils ultims decennis d’ina sperdita marcanta da commembers. Sco motivs vegn tranter auter fatg valair l’individualisaziun progredenta e la diminuziun da plazzas da lavur en l’industria a favur dal sectur da servetschs. La tabella qua sutvart cumpiglia intgins pajais da l’Occident che mussan cleramain questa tendenza negativa, ma er auters cas che mussan tuttavia er il trend cuntrari. En pli resorta da la glista ch’il grad d’organisaziun na po betg be variar da branscha tar branscha, mabain er da pajais tar pajais.
Svilup istoric[modifitgar | modifitgar il code]
I suonda in sguard a l’istorgia dals sindicats, e quai cun preschentar a moda exemplarica aspects da lur svilup a basa d’intgins pajais da l’Occident.
Gronda Britannia[modifitgar | modifitgar il code]
En la Gronda Britannia ha l’industrialisaziun gia cumenzà a la fin dal 18avel tschientaner; il stadi agrar da fin qua è sa transfurmà pli e pli. Ils mastergnants eran a l’entschatta anc organisads en gildas; en il decurs da la revoluziun industriala èn alura sa sviluppadas trade unions u labour unions che stattan a l’entschatta dals sindicats odierns. Ina decisiun istorica ha furmà la renconuschientscha formala dals sindicats tras il stadi l’onn 1872. Quai è per l’ina stà in impurtant pass sin la via da la democratisaziun en general, per l’autra ha quai gì per consequenza ch’ils sindicats britannics n’èn betg s’organisads en furma da partida per cuntanscher finamiras politicas fundamentalas. Èn auters stadis pli repressivs èn partidas da lavurants uschia sa fatgas valair bundant pli baud ch’en il pajais d’origin da l’industrialisaziun per propi (nua ch’è sa furmada pli tard la Labour Party).[2]
Belgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim sindicat (Vakbond) en Belgia han fundà l’onn 1842 ils tipografs a Brüssel. Cun ca. 80 % da tut las persunas occupadas enconuscha la Belgia in dals pli auts grads d’organisaziun sindicala da tut l’Europa. Ils sindicats surpiglian qua er incumbensas da la cassa da dischoccupaziun.
Svezia[modifitgar | modifitgar il code]
En Svezia èn ils sindicats sa furmads sco part integrala dal moviment da lavurants. Las emprimas uniuns sindicalas èn sa sviluppadas tenor model britannic e tudestg durant ils onns 1870. Vers il 1880 hai dà ina gronda unda da chaumas a Norrland. Questas chaumas ch’èn vegnidas abattidas cun forza militara, han mussà il basegn da stgaffir in’organisaziun unitara. Il 1898 èn ils sindicats s’unids sut la Landsorganisationen i Sverige sco organisaziun tetgala.[3]
Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
En ils Stadis Unids n’èn ils sindicats betg sa sviluppads sco en l’Europa per motivs da cumbat da classa, mabain surtut sco cuminanza da protecziun cunter emigrants e lavurants betg organisads. Ils sindicats americans vesevan sasezs a la fin dal 19avel tschientaner sco cuntrapais als cartels d’interpresas, quasi sco ‹cartels da pajas› che surpiglian entaifer il sistem chapitalistic la rolla dal furnitur da forza da lavur e che sa stenta en l’interess da ses commembers da vender quella uschè char sco pussaivel. L’emprim sindicat american è stada la National Labor Union (NLU) ch’è vegnida fundada il 1866 e ch’è sa stentada a favur da l’introducziun dal di da lavur dad otg uras. Gia il 1869 è suandada la Knights of Labor ch’aveva gia vers la fin dal tschientaner fin a 700 000 commembers. Suenter las guerras mundialas èn ils sindicats americans sa sviluppads a moda programmatica adina pli fitg en direcziun d’ina represchentanza cumplessiva da tut ils lavurants. Dapi ils onns 1980 è l’influenza dals sindicats però tschessada cuntinuadamain.
Situaziun actuala en Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
En Svizra è oz radund mintga quarta persuna occupada commembra d’in sindicat. Cumpareglià cun l’entira Europa dal Vest è quai plitost pauc. L’onn 2004 èn l’Uniun sindicala svizra, il Sindicat per industria, artisanadi e servetschs, la Federaziun svizra dals lavurers da commerzi, dal traffic e da victualias ed intgins sindicats pli pitschens s’unids a l’Unia; cun radund 200 000 commembers e bunamain 100 secretariats furma quella per lunschor il pli grond sindicat en Svizra.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Funtauna: Ebbinghaus, p. 196, en: Schroeder-Weßels: Die Gewerkschaften in Politik und Gesellschaft der Bundesrepublik Deutschland. 2003; Anke Seifert, Claudia Breisa: Deutsche Gewerkschaften im Wandel der Zeit. Grin Verlag für akademische Texte, 2005.
- ↑ Cf. Stefan Berger: Ungleiche Schwestern. Die britische Labour Party und die deutsche Sozialdemokratie im Vergleich 1900–1931. Bonn 1997, p. 43s.
- ↑ Anders Kjellberg e Christian Lyhne Ibsen (2016): Attacks on union organizing: Reversible and irreversible changes to the Ghent-systems in Sweden and Denmark, en: Trine Pernille Larsen ed Anna Ilsøe (ed.)(2016) Den Danske Model set udefra – komparative perspektiver på dansk arbejdsmarkedsregulering, Copenhagen: Jurist- og Økonomforbundets Forlag.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Gewerkschaften. En: Aus Politik und Zeitgeschichte. 13–14/2010.
- Stefan Berger (ed.): Gewerkschaftsgeschichte als Erinnerungsgeschichte. Der 2. Mai 1933 in der gewerkschaftlichen Erinnerung und Positionierung nach 1945. Klartext, Essen 2015, ISBN 978-3-8375-1580-0.
- Valérie Boillat, Bernard Degen, Elisabeth Joris, Stefan Keller, Albert Tanner, Rolf Zimmermann (ed.): Vom Wert der Arbeit. Schweizer Gewerkschaften – Geschichte und Geschichten. Rotpunktverlag, Zürich 2006.
- Peter Bremme, Ulrike Fürniß, Meinecke (ed.): Never work alone. Organizing – ein Zukunftsmodell für Gewerkschaften. VSA-Verlag, Hamburg 2007.
- Gary N. Chaison: Unions in America. 2005, ISBN 0-7619-3034-5.
- F.U. Berlin: Gewerkschaftshandbuch. 1997.
- Jochen Gollbach: Europäisierung der Gewerkschaften. 2005, ISBN 3-89965-126-X.
- Thomas Haipeter, Klaus Dörre (ed.): Gewerkschaftliche Modernisierung. VS Verlag, Wiesbaden 2011, ISBN 978-3-531-17753-3.
- Juri Hälker, Vellay Claudius (ed.): Union Renewal. Gewerkschaften in Erneuerung. En: Texte aus der internationalen Gewerkschaftsforschung. Edition der Hans-Böckler-Stiftung, 2006.
- Wolfgang Kowalsky, Peter Scherrer (ed.): Gewerkschaften für einen europäischen Kurswechsel. Westfälisches Dampfboot, Münster 2011.
- Robert Lorenz: Gewerkschaftsdämmerung. Geschichte und Perspektiven deutscher Gewerkschaften. transcript, Bielefeld 2013, ISBN 978-3-8376-2286-7.
- Walther Müller-Jentsch: Soziologie der Industriellen Beziehungen. Eine Einführung. Campus, Francfurt a.M. 1997.
- Walther Müller-Jentsch: Gewerkschaften und Soziale Marktwirtschaft seit 1945. Reclam, Stuttgart 2011.
- Philip Yale Nicholson: Die Geschichte der Arbeiterbewegung in den USA. vorwaerts buch, 2006, ISBN 3-86602-980-2.
- Rob Sewell: In the Cause of Labour: A History of the British Trade Unions, 1792–2003. Well Red Publications, 2003, ISBN 1-900007-14-2.
- Hans-Wolfgang Platzer: Europäisierung der Gewerkschaften: Gewerkschaftspolitische Herausforderungen und Handlungsoptionen auf europäischer Ebene – Perspektiven gemeinsamer Politik mit der Sozialdemokratie. PDF 150 KB, Friedrich-Ebert-Stiftung, 2010.
- Werner Rügemer, Elmar Wigand: Die Fertigmacher. Arbeitsunrecht und professionelle Gewerkschaftsbekämpfung. PapyRossa, Cologna 2014, ISBN 978-3-89438-555-2.
- Hans Rühle, Hans-Joachim Veen (ed.): Gewerkschaften in den Demokratien Westeuropas. 2 toms, Schöningh, Paderborn e.a. 1983.
- Tom 1: Frankreich, Italien, Spanien, Portugal, Griechenland (= Studien zur Politik, tom 7). ISBN 3-506-79307-1.
- Tom 2: Grossbritannien, Niederlande, Österreich, Schweden, Dänemark (= Studien zur Politik, tom 8). ISBN 3-506-79308-X.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Industrialisaziun e cumenzament dal moviment da sindicats
- Istorgia dals sindicats en Germania
- Istorgia dals sindicats en Svizra, sin Lexicon istoric da la Svizra


text:
Per l’8avla giada sa preschentan a Samedan 40 professiuns en in'exposiziun da mastergns. Cun dar in'invista en lur champ da lavurs han patruns en emprima lingia la finamira da persvader giuvens scolars e scolaras da far in emprendissadi. Quai cun stans creativs ed infurmativs. Renda però quest sforz? Las sfidas èn vegnidas ils davos onns adina pli grondas.
La digitalisaziun pretenda novas cumpetenzas
Blers mastergns èn daventads ils davos onns pli tecnics e pli digitals. Ils falegnams per exempel lavuran vi e pli cun maschinas da CNC ed era ils mecatronists d'auto lavuran oz cun il computer empè da prender dapart il motor.
Midà ha dentant er l'instrucziun en las scolas professiunalas. Ils mecatronists d'auto per exempel vegnan instruids a Samedan senza palpiri. Tut ils meds d'instrucziun e fegls da lavur datti be en furma digitala.
Sfidas per scolas e patruns
La digitalisaziun pretenda damai bler da tut ils involvids – dals emprendists, ils patruns ed er ils magisters da las scolas professiunalas. Quai saja ina gronda sfida, di il rectur da la scola professiunala Samedan, George Voneschen:
Intgins mastergns attirian tras quai dentant era auters giuvenils. Uschia dettia quai oz emprendists da falegnam che n'avessan betg emprendì falegnam senza la cumponenta tecnica e viceversa.
40 mastergns èn sa preschentads
A l'exposiziun da mastergns dal Grischun dal sid, organisada da la scola professiunala Samedan, èn passa 40 mastergns vegnids preschentads. Ils visitaders han pudì s'infurmar ma er empruvar ils differents mastergns. L'exposiziun ha lieu mintga trais onns ed è stada quest onn per l'otgavla giada.
RR actualitad 07:00


text:
L’ovra electrica cuminaivla GKI tranter Vinadi e Prutz in Austria ha gì motiv da fastagiar. Ses coloss da 1'000 tonnas cul surnum «Zauberbohrer» è finalmain arrivà a Prutz, quai suenter trais onns e 9,4 kilometers.
La situaziun geologica ed era problems cun la maschina sasez han chaschunà in grond retard. Adina puspè è il grip crudà sin la maschina. Durant ses fin otg emnas han els lura stuì chavar ora quella da nov. Lur ha anc ina vetta da grip cun asbest fatg in stritg tras il quint – gronds sforzs da segirezza e blera lavur supplementara per ils collavuraturs da l’ovra electrica GKI.
Cun optimissem vers l’avegnir
Vers sid manca anc radund 2 kilometers enfin che la maschina «Magliadrun» riva era a fin, quai vegn ad esser l'atun il cas. Atgnamain era previs l’avertura dal 2018. Uss preves'ins d’esser pront definitivamain l'onn 2021.
RR actualitad 17:00 / TSG 17:40


text:
Malgrà che sia blessura dal schanugl è sin buna via, na sa senta Janka anc betg fit avunda per partir la fin d'emna a Wengen. Il skiunz da Sursaissa turna uschia anc la gievgia a chasa.
Las proximas emnas vegn Janka a trenar intensivamain per pudair far part a la cuppa mundiala da skis. Sia gronda finamira restan dentant ils gieus olimpics il favrer en la Corea dal Sid. Ils davos dus dis ha Carlo Janka absolvì dus trenaments per la cursa rapida dal Lauberhorn. En quests trenaments ha Janka pers mintgamai bun trais secundas sin ils pli sperts.
RR novitads 17:00


text:
Lara Glisenti è creschida si en in pitschen vitg en l’Engiadina, «nus avevan tut las libertads». Ma ella vuleva adina savair tge ch'è da tschella vart dal flum (Valember). Ir tras la vita sco ina scolara, quai è in dals princips da Lara Glisenti. En scola sez però era tut memia stretg e stinà per ella.
Jau hai fatg il vadè – uschè ferm fin ch'jau sun vegnida bittada or da scola, or dal sistem.
Quai saja er stà ina sort scola, uschia guarda ella enavos oz sin quels dis muventads. Dali 6 onns viva l'Engiadinasa a New York. Là ha ella frequentà la scola d’acturas la pli enconuschenta dal mund «The Lee Strasberg Conservatory». Ma er en il mund da teater n’è ella betg pronta da far cumpromiss, «jau na faschess betg reclama per in product che na ma persvada betg». Tge che quai vul dir per sia carriera sco actura e pertge che sia statura è adina puspè in tema, udis en quest Profil. A New York ha ella chattà sia grond’amur e ses nov dachasa ad East Harlem. Là è ella la princessa dal bloc e cun ses um afroamerican è ella sfundrada en «l’auter America», en la Black culture cun sia bellezza, musica, istorgia, e las difficultads en il mintgadi.
La colonisaziun cuntinuescha fin il di dad oz, e quai fa mal.


text:
«Jau vuleva emprender d’enconuscher ina nova cultura e sun perquai sa decidì da bandunar l’India – quai è stà per mai ina gronda schanza», raquinta il plevon da la plaiv da Sumvitg. A l’entschatta ha el stuì emprender fitg bler. La lingua è stada per el la pli gronda sfida. Ils emprims mais ha el fatg messa per tudestg. “Per mai è quai stà fitg impurtant d’emprender spert rumantsch. Quai schazegian las parochianas ed ils parochians fitg”. Oz scriva el la pregia per rumantsch e lascha curreger quella.
La fradaglia fa fadia
El è s’endisà spert vi da la mentalitad da las Grischunas e Grischuns, ils usits e las tradiziuns. Dapli fadia ha el gì d’acceptar che damain persunas van en baselgia, cumpareglià cun l’India. Quai che fa fin oz quitads ad el è la fradaglia. Perquai ha el decidì dacurt da puspè bandunar la Surselva, turnar en l’India e surpigliar là ina pintga plaiv.
La mesadad deriva da l’exteriur
Dals 104 plevons e spirituals che vivan en il Grischun deriva la mesadad da l’exteriur. Ils pli blers derivan da la Germania, la Pologna e da l’India. Auters en creschids si en il Mexico, l’Africa ed en la Lituania. Tenor l’uestgiu da Cuira, vegnan ils plevons da l’exteriur ad avair en l’avegnir anc ina pli gronda muntada per il Grischun.
Telesguard, 17:40


text:
Dialet munferin
El Munferin (nom nativ: Munfrin) a l'é un dialet uriental de la lengua piemuntesa.
Difüsiun e variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cul termini munferin s'intend minga una parlada üniga, ma tüt i dialet che vegnen parlaa in del Munferaa, una regiun storiga del Piemunt uriental, sitüada tra i pruvincc de Ast e (suratüt) Lissandria, al cunfin cun la Lumelina a ovest.
De fat i parlà del Muferaa de sota hin püssee visin al mudel de Piemuntes uriental parlaa ad Ast o a Vercei (dunca cunt una quai inflüenza lumbarda), menter in del Munferaa de sura (a süd, in direziun de l'Apenin) i dialet vegnen inflüenzaa del Ligür d'Ultragiuv, cumpagn de quel de Ovada.
Carateristigh[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Casale Monferrato i verb de la prima cuniügaziun finissen per a, per esempi parlà, travajà, lavà, andà, e via andà, quij de la segunda e i ausiliar per i cume legi, scrivi, dovèj, essi, avèj, e quij de la tersa per i : partì, finì, stabilì.
- present del verb essi: mi i son, tì t'é, lu l'é, noi i soma, voi i sei, lor i son
- present del verb avei: mì i j'heu, tì t'ha, lu l'ha, noi j'oma, voi j'avei, lor a j'han
- present de la prima cuniügaziun: mi i parl, ti 't parli, lu ël parla, noi i parloma, voi i parlei, lor i parlo
- present de la seconda cuniügaziun: mi i scriv, ti t'ëscrivi, lu ël scriv, noi i scrivoma, vui scrivì, lor i scrivo
- present de la terza cuniügaziun: mi i part, tì 't parti, lu ël part, noi i partoma , voi partì, lor i parto
L'articul mascülin singular a l'è al: al lìbar, al pan, al minìstar, al previ, e via andà; per al feminin la: la dòna, la scola, la cadrega, la tàula; el plüral maschil a l'è i: i por, i sòld, i lìbbar, i previ; e'l plüral feminil al:al dòni, al tumàtichi, al cadreghi.
L'artìcul indedeterminativ a l'è, per el mascülin, in. Esempi in lìbar (un liber), in minìstar, in burich; per el feminin na. Esempi na dòna (una dona), na crava (una crava), na scola (una scöra), na tomàtica.
Per el plüral i nom, mascülin, generalment, resten invariaa, menter per el feminil cambien la final da a a i.
Esempi: cesa = cesi, cumesa = cumesi.
L'agetiv pusessif a l'è per el singular mascülin : al me , al to, al so, al nost, al vost, al so;
Per el singular feminin la me, la to, la so, la nostra, la vostra, la so.
Per el plüral mascülin i me, i to, i so, i nost, i vost, i so;
Per el plüral feminin al me, al to, al so, al nostri, al vostri, al so.
Atenziun però che cunt i parent al singular se dupera minga l'articul: se dis minga al me pari, al to fradè, la sò nora ma se dis, me pare, to fradè, sò nora.
L'istessa regula de l'agetiv pussesiv la var anca per i prunom.
Agetiv dimustrativ: se la roba che se parla a l'è arent se dis "is" per el singular maschülin par esempi, is libbar, is curtè, is peijar;
Se dis "sa" per el singular feminin, per esempi, sa sotula, sa stadera, sa dona;
Per el plüral mascülin e feminin "si" si libbar, si curtè, si sotuli, si doni. Se la roba che se parla a l'è luntana, se dis "cul" per al singular mascülin, esempi cul quadernu, cul lapis, cul quadar;
Se dis "cula" per el singular feminin esempi: cula stivia, cula scola, cula tumatica;
Per el plüral mascülin "cui" esempi cui quadernu, cui lapis, cui quadar;
Infin se dis "culi" per el plüral feminin esempi culi stivij, culi scoli, cul tumatichi
Esempi de lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parabula del Fiö Trasun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialet de Acqui Terme (tradüziun libera)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ina vota u s'era in pari ch'l'eiva dui fiò.
E 'r pì zuvu l'ha dicc a sò pari: "Pari, dem la parte ch'u m'aparten dër fait mè!" e 'r pari sciulinda ai ti l'ha spartii cul poch ch'l'avia e u j'ha daa lo ch'j'avniva.
Da lì a cuich dì 'st fiò 'n pü zuvot l'ha migiaa tit cul ch'l'ha pussii, l'ha féi fagot e u 's n'é tiré via d'an cà e u 's n'andà ant in pais strangé, mudben luntan. Là ch's'é stat, u la squarsava da sgnore e, vist nuvist, ant poch temp l'è balà tit, e l'è restaa biut e patani che u 'n eiva manch pì 'n sold da passé l'eva.
Ectoli ch'ant cul pais u j'é 'gnii 'na carestia mai raparigia, ch'l'ha portaa 'na fam du diavu. Ch'adess sì che stuma fresch! Cul pover disgraziaa u se trovava enter miserie fin ai ogg e u 'n sciva pü dova dé dla testa.
Cs'ha 'l faa? U s'ha 'ndaa acordé për famij an cà d'ün particular ëd cula tera, e 'st che qui u l'ha mandaa a ra sò massaria a scovi i ghin.
Oh, povr fiò! Strassaa cm'ün ribe sensa manch ina fervaja da mangià; eissi pussii armanch ampìss ra pansa dre giandre che i pors u mangieivo; ma u 'n j'era manch ina rassa dë 'n can ch'u 'j na spursiss ina bramaa.
Quand ch'u s'è vist a 'st arstemité, l'ha pensaa ai sò cas e u l'ha dicc. "Oh, pover mì, ch'a deva stai acsì chì in fin dla mi sort! Tanti, tanti i mangia pan là 'n cà ëd mè pari, u strusso a quazz ganasse, caussaa e vstii e bon salari ancur ans ër pat; e mì acsì chì a muri dla fam?
Arsolito a 'n vui pü fé 'sta vita; ch'sa vaia cum la vò, am na voi turnéme an cà ëd mè pari e a 'j dirò csì: Pari, mì i son chì ai vuss pee ch'av demand perdon: a son staa in gran birbant, in impertinent ch'am la son pijaa acontro u Signor e an contra ëd voi;
an merit pü d'esse ciamaa vost fiò; armanch armanch per carità tnìme cm'in di vos'cc fancc".
Dicc e fait, dër moment u 's leva sü da lì e u s'anviarà enver a ra cà de sò pari. Per bugna fortüna u s'ambat che sò pari, beicand an sà e an là, u l'ha 'ntervist ch'l'era ancur luntan, e u l'ha cugnussii; ciapaa da la compassion, u j'è curs acontra, u 's j'è traa ar col e u l'ha basaa.
E 'r fiò u j'ha sibit dicc: "Oh, pari! Ah, ch'a n'hu faa tante an contra u Signor e an contra ëd voi! Ah, ch'a 'n merit manch pü d'esse ciamaa vost fiò!"
Sò pari anlura, u 'n l'ha manch lassaa finì ëd dì, l'ha sibit ciamaa i sui servitù e u j'ha dicc: "Andii sibit a pié 'r vestii pì bel ch'u 'j sia, prestu, portél chì e bitéilo adoss, bité aissé u sò ané ant ün dii, i soi causset, ër sò scarpe;
Andé ans la stala, uché i videl pü grass, masséli, prontii adiritira in bel disné, ch'a voi ch'a dago past; mangiuma e stuma alegri, evviva!
L'è pì che gist, est pover mi fanciot u s'era pers e a l'ho turna a truvé, l'era mort e a poss dì ch'l'è arsissitaa; via, alun!" E i 's betoi tüi a cantà e dansi alegrament, evivasce!
Tit va ben: ma ër fiò prim u 'n j'era nen ant ist festin, ch'l'era andà 'n campagna; anter cula ch'u n'avniva e ch'l'era tost üsin a cà, l'ha sentì in ramadan de la pest.
L'ha ciamaa 'n servitù csa l'era tita 'sta buja, tite 'ste fracasserie;
E chil u j'ha dicc: "L'é rivaa vost fradee, e vost pari l'ha sibit faa massé in bel videl d'auta grassa ëd tanta consolassion, ch'ël s'è vist a turné a cà san e s'ciopat"
Ist fiò, sentendu paregg cus, j'è armonsigna tit u sangh sur sovra e u 'n voreiva manch pü antré 'n cà; sò pari, maginee, l'é sortii fòra chil per pasciàlo, e guardi bel bel ëd fél andé an cà e u 'j l'ha fin ciamaa per piasé.
E chil alura u 's j'è miss a dì: "Pari, l'è zà tancc agn ch'mi av fass u servitù sensa rimprocc, a v'ho portaa tit i rispet e a 'n më son mai artiraa in pestim dar vos'cc urdin; il posssi dì, m'ev mai daa 'n cravet, ch'l'è csì poch, da fé marenda con i mè camarada.
E pr'ist contagg ch'u riva 'dess, ch'vuscia fév crepi, ch'l'ha faa sautì tit ër fait sò cu dër pitane, j'ev sibit faa massé 'r videl pì grosse ch'u 'j fusse ant la stala!"
E 'r pari u j'ha rispost: "U mè car fiò, che s'ha dir mai? De rason fin adess tì t'èi sempr staa con mì; as la suma gudüü ansem; tit cul ch'a j'è mè l'è tita roba tua;
'St arsuvissanse, 'n vorait nent acsì ch'a la feiss ist povr tò fradee e 'n të vughi nent che l'era pers e u s'è truvaa; l'era mort e l'è 'rsissitaa".
Chabrol de Volvic, Statistique des province de Savone, Oneille, d'Acqui et de la partie de la province de Mondovi, 1824, pag. 343-345
Dialet de Bistagno (AL)[Modifega | modifica 'l sorgent]
In om a l'eiva dui fanciot.
Er pü pcit di dui l'ha dicc a sò pari: "Pari, dam ra mè part che 'm tuca!" e chil u j'ha divis.
E da lì a caich dì, bütaa tüt ansem, er pü zuvu u 's n'è andaa ant in pais luntan, e lì l'ha discipaa tüt er facc sò a mangiä e beivi e fä anpò 'd tüt.
E dop d'avèi sgairaa tüt quant, u j'è staa 'na gran caristia ant quël pais, e chil u s'è truvaa sensa mangiä.
E l'è andaa da ün d'quël pais e u s'è giüstaa da servitù. Ist che qui u l'ha mandaa a 'na sò cascina a scöi i ghin.
E u s'areiva ampii aurantee ra pansa dra giandr ch'i mangiavu i pors, ma u 'n j'era niün che 'j na dess.
Ma, arcnunscindsi, l'ha dicc: "Quancc famij an cà 'd mè pari ch'i han bundansa 'd pan, e mì qui a möir d'fam!
A sautrö sü e andrö da mè pari e a 'j dirö: O pari, a i hö faa pcaa contra u Signur e contra 'd vui;
Mì a 'n merit pü d'essi ciamaa vost fì; tratém cum jün di vos'cc servitur".
E, aussandsi, l'è andaa da sò pari. Apena che sò pari u l'ha vist da luntan, u j'è vnüü cumpassion, l'è curii pr'andä ancontra, u l'ha brassaa e u l'ha basgiaa.
E 'r fì l'ha dicc al pari: "O pari, a i hö pcaa contra u Signur e contra 'd vui; a 'n merit pü d'essi ciamaa vost fì.
E 'r pari l'ha dicc ai soi servitur: "Purtee sübit er robi ch'l'eiva an prüma e vestìl, e bütéj l'anè ant u dé, e 'r scarpi ant i pee;
E mnee qui 'n videl grass, e massél, e mangiumle e stuma alegr;
Perché ist mè fanciot l'era mort e l'è arsüscitaa, l'era pers e u s'è truvaa". E i han cmenzaa a mangiä.
Er pü grand d'is'cc dui fanciot l'era 'n campagna e avninda e vsindandsi a cà l'ha sentii a sunä e ch'i balavu.
E l'ha ciamaa jün di servitoi e u l'ha interugaa cossa ch'l'era tüt quël fracass.
E chil u j'ha arspost: "Vost frel l'è vnüü a cà e vost pari l'ha faa massä in videl grass perché l'è vnüü a cà ardii".
E chil u s'è inrabiaa e u 'n vreiva pü andä a cà; dunca 'r pari l'è sciurtii e l'ha cmansipiaa a pregäl.
Ma 'r fì, arspundendij, u j'ha dicc: "Vardee, i son zà tancc agn ch'a 'v fass u servitù, e quandi ch'i m'èi cmandaa, a v'hö sempr'ubdii, e i 'n m'èi mai daa in cravet da godmi con i amisg.
Ma 'pena ch'l'è rivaa ist vostr fanciot qui, ch'l'ha mangiaa er facc sò con der doni, tal e qual i j'èi faa massä in videl grass".
Ma 'r pari u j'ha dicc: "O fanciot, tì t'èi sempr staa con mì, e quël ch'a i hö mì, l'è tò;
ma l'era trop du giüst d'mangiä, d'beive e 'd fä festa, perché ist tò frel l'era mort e l'è arsüscitaa; u s'era pers, e u s'è truvaa".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, de pag. 551
Un dialugh teatral (dialet de Casale Monferrato)[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Padron: Eben, Batista, t'ha fat tüt al cumission ch'a t'hoo dat?
- Servitù: Sgnur, poss asicüralu ch'a i hoo fat tüt cul ch'a i hoo pudüü; 'sta matina, cum ch'al sa, a ses uri e ün quart i era già per straa, a set uri mezza i era già a mità camin, e a ot e trei quart entrava en sità; ma pò l'ha piuvüü tant!
- P: Già, al solit t'avrà fat al pultron ant ün'ustaria, par aspetà ch'al finissa de piövi! Parchè t'ha nen pià l'umbrela?
- S: Par nen cul ambröj; e pò iarseira, quand a son andat ant al let al piuviva pü nent o, sa 'l piuviva, al piuvisnava. 'Sta matina, quand am sun alvaa, l'era tüt seren e sulament quand a s'é levaa 'l sù l'é dventaa nivu. Pü tardi s'é miss ün gran vent, ma 'n lö de spassà li nüvuli, l'ha purtaa üna tempesta ch'a l'ha düraa mezz'ura, e pò l'aqua a segi.
[...]
Attilio Zuccagni Orlandini, Raccolta di dialetti italiani con illustrazioni etnologiche, 1864, a partì de pag. 33
Una nuvela del Bucasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialet de Casale Monferrato (Munferaa de sota)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Siché dóncar mì a dich che ant i temp dal prim re 'd Sipri, dòp che la Tera Santa a l'è stata pijaia da Gutfrè 'd Büjón, a j'è capitaa che 'na nòbla 'd Guascògna a l'è 'ndata 'n piligrinagi al San Sepulcar, e pò dòp turnanda da là, a l'è rivaia 'n Sipri, anduva ch'a l'ha truvaa di balóss ch'a l'han maltratàla. Anlura lé, tüta scunsulaia e piegna 'd magón, a l'ha pensaa ben d'andà a fà 'l sò laménti dal re, par ch'i 'j feissa giüstisia. Ma quaicadün a j'ha diji ch'a l'era fatiga sgaraia, parchè al re a l'era tantu cujón e tantu pòch bón a fà quaicòssa 'd ben che anveci 'd fà giüstisia dal mal fat ai atar, a 's nu lassava fà lü a barón sensa dì nenta, tantu cmè ch'a l'era ciula; 'd minera chechisisia ch'a l'avissa 'vüü quaich dispiasì, a 's nu sfugava fandiji quaich dispressi. 'Sta dona, quand ch'a l'ha santii su-chì, anca ben ch'a la spereissa nenta d'iessi vandicaia, püra par cunsulàssi dal sò dispiasì a l'ha cardii ben 'd dàji 'na strafilaa a cul cujón 'd cul re; e a l'è 'ndata dnan a lü e a l'ha dìji: "O re, mì a ven nenta a la tò prasensa parchè c'ha spera d'utegni giüstisia dl'ufeisa ch'a m'han fàmi; ma, almenu par 'na sudisfasión, a 't pregh ch'at am mustri cmè ch'at fa a sufrì culi ufeisi che, a cmè ch'a sent, a 't fan a tì: parchè mì, anparanda da tì, a pòssa sufrì cun pasiensa la mia. E se mì a pudissa, al Signur al u sa, se mì a 't la rigalreissa nenta vuluntera, dal mument ch'at è csì bón a sufrìj".
Anlura 'l re, che fin a cul mument a l'era stat pigar, squasi ch'a sa svigeissa da dromì, cmensanda da l'ufeisa fata a 'sta dona, ch'a l'ha vandicaa ant ina manera spavantusa, a s'è bütàssi a da dì gran castich a tüti cui ch'a 'j feissu quaica brüta asión ch'a la ferissa disunur a la sò curógna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 71-72
Dialet de Vignale Monferrato (Munferaa de sota)[Modifega | modifica 'l sorgent]
A iei da savei che, ant i temp dal prüm re 'd Cipri, dop al conquist facc dla Tera Santa da Gotifré 'd Büglion, a j'é sücess che 'na sgnura 'd Guascogna a l'é andacia 'n palagrinagi al Sapolcro; quand ch'a l'é tornaia andarera e ch'a l'é stacia 'nt Cipri, a l'ha racivii dal figüri grami da 'd cativi parsoni. Cula sgnura a l'é rmasa tanto mortificaia 'd su-lì ch'a l'ha pansaa d'andà a lamantàssi dal re; ma j'é stai dicc ch'al maritava nanch la speisa, parchè 'l re l'era tanto in sansuscì e in poch 'd bon che, anveci 'd fà giüstisia par i atar, al parmutiva ch'a 'j na feisso a chil d'ogna color e, par cul, tücc a 's pijavo 'l piasì 'd fàj dispressi. Cula sgnura, santind su-lì e disparaia pü che prüma, a l'ha pansaa che la sula straa par consolàssi 'n poch a l'era d'andà a mortificà 'l re; a 's j'é donca presentàssi adnan a pianzinda e a j'ha dicc: "Süra maestà, mì a ven nenta da chil con l'ideia ch'a 'm vandica dl'angiüria ch'a m'han fàmi, ma anmach par ch'a 'm mostra cmé ch'al fa a soportà culi ch'a 'm diso ch'a 'j fan, e mì amparërò a rassügnàmi dla mia, che al Signur al lo sa con qual piasì a 'j armütreissa a chil, da zà ch'a l'ha 'l spali acsì bogni!"
'L re, che fina anlora l'era sempar stacc mol e andicis, squasi cmé ch'a 's fissa svigiàssi d'andrumì, a l'ha cminsipiaa a pünì coi ch'a 'j avo facc tanti dispressi a cula sgnura, e a l'é dvantaa par sempar gilos cüstodi dl'onor dla sò curogna.
ibidem, pagg. 75-76
Dialet de Carpeneto (Munferaa de sura)[Modifega | modifica 'l sorgent]
A digh dunca che ant i temp dir prim re 'd Sipr, dop ir uadagn faa dra Tera Santa da Gufrè 'd Bugliun, u s'è daa che ina giantil sira dra Uasconia r'è andaia 'n piligrinage au Sipulcr e, da là turnanda 'ndrera, rivaia ant Sipr da dui o trei birbant d'assassin vilanament r'è staia ultragiaia; e d'ist ultrage chira anmagunindse sensa requie, r'ha pensaa ben d'andä a ciamä rasun dau re. Ma i j'han dicc che chile l'era csì muleja 'nt i facc soi e csì limosnun che u 'n bastava nenta che chile i spressi di atr u 'n vandicheiss nenta cun ra giüstisia, ma ansi dir mijera e mijera 'd spressi fai a chile u supurtava cun viltà sparsiaia, tant che chiunque l'aveiss cäica ratela u 's ra sfugava da pir chile fanda cäich spresse o disunur au re. Cula siura, santinda ist robe, disperaia ch'a 'n s'peiva vandicä, pir cunsulässe an po' d'ista secada a s'è bitaia 'nt ra testa d'auréi dì la sua chira cmè i atr ans ra muleja d'ist re. E, andandje pianzinda dadnan, a j'ha dicc: "Car ir mè siur, mì a 'n ven nenta a ra soi presensa pr'aspiciäme da chile vandeta dir maa ch'u m'è staa faa, ma 'n lò 'd cula vandeta at pregh che t'im mustre cmè ti 't sofre i spressi ch'a so che j'han fai a tì pirchè, amparanda da tì, mì a possa cun pasiensa supurtä i mei spressi ch'i m'han faa e che, u 'l sa u Signur, se mi a fiss bugna aurantera a ti regalreiva a tì, ch'it hai ir spale csì bugne da purtä".
U re, anfigna anlura ch'l'era staa putiun e pigr, svigiandse squase da drumì, cmensanda dau spresse faa a ista dona, che chile l'ha vandicaa prope ben, l'è dventaa afamaa prope 'd vendicässe 'd ticc cui là che da anlura 'n poi i feisso cäicoss cuntra l'unur dra sò curugna.
ibidem, pag. 69


text:
Buddism
El buddism l'è la religon (o la filosofia) basada sora i insegnament de Siddharta Gautama (che l'è deventaa el Buddha).
Questa religion chì la toeu origen in de l'India e la se diffond osca a l'Asia cental, el Tibet, el Sri Lanka, el sud-est de l'Asia, la Cina, la Corea e 'l Giappon. Incoeu, el buddism l'è deventaa relativament popolar anca in del mond occidental. Se calcola che gh'hinn intra 230 e 500 milion de buddista al mond.
Siddharta Gautama a l'era fioeu d'ona fameja ricca e influenta. Però, a l'etaa de 29 agn el bandona tutta la soa ricchezza e 'l comenza ona vita d'asceta, con l'andà in gir per el mond. El s'introduiss al cognossiment di upanishads e, a l'etaa de 35 agn, el conseguiss quell che l'eva dree a cercà: immobel al pee d'on arbor per quarantanoeuv dì, el descovriss el misteri de la liberazion, el nirvana. Inscì, el se convertiss in del Budda, che 'l voeur dì l'"Inluminaa". El moeur a l'etaa de 80 agn, dopo d'avè ottegnuu per primm la fin del desideri e de l'azion (quell chì l'è 'l nirvana).
Despoeu la soa inluminazion, el comenza a cuntà sù in gir el sò dharma, o la veritaa buddista. El nucli del Buddism l'è faa sù del Sermon di Quatter Nobel Veritaa:
- Tucc i vit l'è piena de patiment, de frustazion denanz a quanto l'è brev e curt el mond, che 'l muda semper. Gh'è negott de stabel, el scappa via tusscoss.
- L'origin del patiment la se troeuva in del magon de viv, in del desideri de realizzàss, de 'vèggh la robba.
- El patiment el se smorza via cont el smorzà la sed de viv, de god, de fà sù robb.
- El cammin che 'l menna al Nirvana l'è 'l nobel cammin di vott pass. Chi che 'l ghe va dree el se vesina a l'inluminazion.
I vott pass hinn quei chì:
- Cognoss ben benon i quatter veritaa.
- Deslontanàss de l'odi e de l'invidia.
- Dì minga bosii, trasà minga via i paroll.
- Comportàss ben.
- Guadagnàss de viv senza fà del mal.
- Ispirà di bonn azion.
- Andàggh minga adree ai desideri.
- Fà de la meditazion.


text:
Lengua esperanto
L'Esperanto l'è ona lengua artificial creada del dotor Ludwik Lejzer Zamenhof in tra el 1872 e el 1887.[1]
I so regol hinn staa scernii in tra i svariaa lengu studiaa del Zamenhof, insci de vess capii e imparaa de tucc senza fadiga.
Referement[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Michael Byram; Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning: L'esperanto l'è l'unega lengua artificial che l'ha ciapaa de vess drovada de tanc; se calcola che tra i cinch e i quindes milion de personn l'hann studiada, anca se quij ch'è bon de parlalla hinn gnanca 'l vun per cent de chell numer chi.


text:
Entras sia clera dominanza durant la qualificaziun parta l'EV Zug era en ils playoffs sco cler favurit sin il titel. Quai vegnia spetgà dal club, dals fans, di Claudio Cadonau, ch'è dapi 1 onn defensur tar l'EVZ. Quai saja però era la finamira da mintga giugadur, che vegnia a dar dapli che 100%, per che la trofea arrivia suenter passa 20 onns puspè tar il club da la Svizra Centrala. Per Claudio Cadonau ch'è creschì si a Turitg, ch'ha sias ragischs era en Surselva, fissi ses segund titel. Sco fitg giuven è el il 2008 vegnì campiun svizzer cun ils ZSC Lions. Dentant ha el 32 onns ed ha sappientiv midà sin questa stagiun da Langnau tar Zug per anc ina giada pudair cumbatter cun in club ch'ha schanzas pli che intactas sin il titel.
En 5 dals 6 duels cunter ils Bernais en questa stagiun èn ils da Zug ids sco victurs giu dal glatsch. L'EVZ ensonuscha sias fermezzas, era sia qualitad e po surtut ir cun gronda confidenza en la seria da quart-final encunter il SCB. Ils Bernais han gì da morder ed han stuì prender la via sur ils pre-playoffs per insumma dumagnar en ils playoffs. En quella fasa da la stagiun pon els però esser privlus. Quai han els adina puspè mussà en il passà. Da quai èn era ils da Zug conscients. Las ultimas 3 serias da playoff encunter Berna ha Zug pers tuttas – 2017 e 2019 en il final.


text:
Sco quai che la polizia da Koblenz communitgescha sin Twitter, sa legra ella ch'il festival possia continuar. Las trais persunas che la polizia aveva arrestà venderdi saira pervi da suspect da terror sajan puspè libers, communitgescha la polizia.
Suspect da terror n'è betg sa cumprovà
Suenter perquisiziuns intensivas da l'entir areal dal festival, n'ha la polizia chattà nagut che sustegnia il suspect ch'i pudessia dar in attentat. Uschia na dettia quai nagin privel acut, communitgeschan ils organisaturs dal festival sin facebook.
Il suspect da terror era sa dà, cura ch'ils organisaturs han constatà ch'il num sin ina carta da persunal n'avevia betg correspundì al num registrà en il sistem. Tar ina da questas persunas haja la polizia gì indizis per colliaziuns cun la scenza da terror islamistica. Las investigaziuns continueschian.
En ina tala situaziun na dastgain nus prender nagins ristgs.
Ins na veglia prender nagins ristgs, uschia la regenza da Rheinland-Pfalz, remartgond ch'i haja dà sumegliantas interrupziuns preventivas d'eveniments, sco per exempel tar in gieu da ballape a Hannover (november 2015). Era il minister da l'intern da la Germania, Thomas de Maizière (CDU) ha sustegnì la decisiun da Rheinland-Pfalz. La segirtad dals visitaders dal festival saja la pli emprima prioritad.
Organisaturs impressiunads dal public
Radund 86'000 visitaders han bandunà paschaivel l'areal dal festival – quai aifer in quart d'ura. Da l'evacuaziun nunproblematica e paschaivla èn ils organisaturs sa mussads impressiunads. «Uschia avain nus era dà in signal per nossa cultura», ha ditg l'organisatur Marek Lieberberg. Sch'ils concerts ch'èn crudads venderdi saira vegnan anc ad avair lieu durant il festival, vegn anc sclerì.
RR novitads 11:00


text:
La politica exteriura parlamentara permetta als organs responsabels (presidents dals cussegls, cumissiuns, delegaziuns permanentas u betg permanentas) ed als commembers dal parlament da far atgnas experientschas da la politica exteriura e da survegnir infurmaziuns d'emprim maun. Uschia pon els far lur atgna opiniun e sustegnair il Cussegl federal sco partenaris cumpetents en la politica exteriura. Ultra da quai pussibilitescha la politica exteriura parlamentara da contribuir a la lavur politica da las organisaziuns interparlamentaras e d'influenzar quella, da represchentar ils interess svizzers ad inscunters parlamentars internaziunals, da tgirar las relaziuns cun ils parlaments d'auters stadis, d'etablir in chanal da communicaziun supplementar a quel da la regenza e da crear ina rait da relaziuns parlamentaras.
Actual
Communicaziuns a las medias
Dringliche Interpellationen
Delegaziuns a las Assambleas parlamentaras internaziunalas
Delegaziuns permanentas per tgirar las relaziuns cun parlaments d'auters pajais


text:
Revisiun parziala da la lescha da taglia, centralisaziun e decentralisaziun da plazzas dal chantun, center da sport naziunal a Lai. Quai èn be intgins temas ch'il Cussegl grond ha tractà quest'emna. Forsa che in u l'auter dals cussegliers ha gì lungurella e contemplà pli detagliadamain la pictura vid la paraid da la sala dal Cussegl grond.
Quest maletg ha Alois Carigiet stgaffì 1958-60. Suenter che Carigiet aveva preschentà sia ovra al Cussegl grond, aveva el declarà a Tista Murk tge ponderaziuns ch'el aveva fatg per quell'ovra e tge ch'ella signifitga:
Na betg mo il radio ha rapportà da l'ovra d'Alois Carigiet per la sala dal Cussegl grond. Il maletg è era adina puspè stà tema en contribuziuns da televisiun.
Alpine Artists
La pictura da paraid dal Cussegl grond ha dà da discutar fin en l'Engalterra. Il schaner 1964 ha la BBC emess in film cun il titel «Alpine artists». En quel è tranter auter era il maletg monumental d’Alois Carigiet vegnì preschentà.
Emprima emissiun da colur da la Televisiun svizra
Ils 1 d'october 1968 ha la Televisiun svizra emess l’emprima emissiun televisiva en colur. En quella emissiun è vegnì preschentà in purtret dal pictur artist Alois Carigiet, e tranter auter è era la pictura dal Cussegl grond stada da vesair.
In viadi tier Carigiet - Matias Spescha seregorda
1997 han ils Cuntrasts fatg «in viadi tier Carigiet» ensemen cun ses ami Matias Spescha. Matias Spescha sa regorda da sia collavuraziun cun Carigiet per la pictura dal Cussegl grond.
Noss Carigiet - trais ovras grondas
Il 2015 è la pictura dal Cussegl grond puspè stada tema tar la Televisiun Rumantscha. Numnadamain en l'emprima part da las 3 contribuziuns dal Telesguard cun il titel «Noss Carigiet – trais ovras grondas».


text:
Tenor Grischun Vacanzas pon ins trair ina bilantscha negativa dals dis da festa. Cifras definitivas n'èn però betg anc sin maisa. Martin Vincenz, il CEO da Grischun Vacanzas discurra d’ina media grischuna da 30-40% damain giasts. Ins po però constatar differenzas regiunalas, sco l'exempel da l'Engiadina Bassa mussa.
En la regiun Engiadina Bassa datti grondas differenzas tranter las regiuns da skis: Samignun che parta la regiun da skis cun Ischgl tira ina bilantscha fitg negativa. Quai causa che Ischgl n'ha betg pudì avrir sia vart dal territori. Percunter tira la regiun da skis Motta Naluns ina bilantscha pli positiva. Cun radund 20% damain giasts è ella sur la media grischuna. Il directur da la regiun da skis Motta Naluns, Andri Poo, è conscient dal minus e tuttina è el cuntent. Sco quai ch’el di hai dà onns pli nauschs – er senza corona. La stagiun saja però anc lunga ed i saja memia baud per trair bilantscha e per far prognosas. La directura da turissem da la regiun, Martina Stadler, conferma in regress da 30-40% dals giasts en la regiun.


text:
Gardella
Gardella[1] (Gradella in Italian) l'è ona frazion del comun cremasch de Pandin, in de la Provincia de Cremona.
El paes el se troeuva a nord-ovest del centro comunal e l'è toccaa de ona strada che le liga con Nosadell, l'altra frazion de Pandin.
L'è stada on comun indeperlee fina al 1868.
A partì del 2005 la toeu part al grupp di borgh pussee bei d'Italia.
PersunàggModifega
- Egidio Miragoli, vesc de Mondovì dal 29 de setèmber 2017
NotModifega
- ↑ Andrea Bombelli, Dizionario etimologico del dialetto cremasco e delle località cremasche, 1943


text:
Genar
Genar (in manera arcaega sgenee) l'è 'l primm mes de l'ann del Lunari Gregorian e 'l gh'ha 31 dì. El vegn de la divinidà romana Giano (Ianus; aggetiv: Ianuarius), el protettor di port e di poncc. Quei che hinn nassuu a genar se ciamen genee.
Moeud de dì[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'è chì sgenee de la bona ventura.
- Genar el fa i pont e febrar je romp.
- Chi mazza on pures de sgenee, ne mazza on centenee.
Alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su gennaio
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su gennaio
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su gennaio


text:
In exodus da massa da tgirunzas e tgirunzs è il tema central dal Di internaziunal da la tgira dad oz. En Svizra vegn celebrà il Di internaziunal da la tgira cun acziuns sut il motto «applaus n'è betg avunda.» Las cundiziuns da lavurar per il persunal da tgira stoppian sa meglierar per ch'i na dettia betg anc pli gronda mancanza da persunal en il futur. Quai scriva la federaziun professiunala Svizra dal persunal da tgira. Gia avant la pandemia han bunamain la mesadad dal persunal bandunà la tgira, blers gia avant la vegliadetgna da 35 onns. Enfin 2030 pudessan radund 65'000 persunas mancar en la tgira.
Planisadas èn acziuns decentralas e marschs da protest en 11 citads.


text:
En tut hai dà sustegn per radund 43'500 uffants e 98'120 creschids. Quai munta da 1'000 uffants, han 28 duvrà ina mesira da protecziun e da 1'000 creschids 14. Tar ils uffants èn stadas en il center dumondas dal dretg da visita, tar ils creschids il sustegn per pudair agir independent.
Dumondas dal dretg da visita dals uffants
Tar ils uffants èn sur tut dumondas en connex cun il dretg da visita stadas en il center. En prest la mesadad dals cas (passa 19'000) han las persunas d'assistenza gidà ils pertutgads tar conflicts ch'i ha dà pervi dal dretg da visitar ils uffants.
Quests problems haja dà savens durant la pandemia ed ils mais da lockdown, perquai ch'ils contacts socials han stuì vegnir reducids. Perquai ha la KESB er dà or in fegl d'infurmaziun che di che visitas tranter uffants e geniturs pon e duain vinavant avair lieu.
Agid per agir independent tar creschids
Tar creschids è il sustegn per agir independent central. En 83% dals cas sa tracti da curatella da represchentaziun, tar las qualas la persuna d'assistenza sustegna il pertutgà u la pertutgada d'agid independentamain. Uschia po vegnir elavurà in budget u ch'i vegn mussà co per exempel il tschains chasa po vegnir pajà.
Er qua ha stuì vegnir elavurà in fegl d'infurmaziun areguard il vaccinar e tgi che po dar il consentiment per ina virola. Da principi ha la persuna pertutgada sezza il dretg da decider sch'ella è abla da giuditgar. Sche quai n'è betg il cas, decidan terzs. La persuna pertutgada è dentant da cumpigliar en la decisiun e d'infumar.


text:
Zèner
Zèner a 'l pöl ìga chès-ce significàcc:
- Zèner, l’è ü lièl de la clasificasiù di vivèncc che l’è sóta la famèa e sura la spéce.
- Zèner, l'è öna distinsiù tra 'l concèt de maschìl e de femìnil in de la società, in de la stòria, in de la cültüra.
- Zèner, l'è öna manéra de clasificà i elemèncc de la geometréa.
- Zèner, l'è öna categurìa che l’è bazàda sö la inflesiù de serte categurie lessical.
- Zèner, l'è l'idéa 'n generàl o l'insèma de piö spéce.
- Zèner l'è öna manéra de clasificà i òpere d'art a partì da i caraterìsteghe e dal contenüt de chèste.


text:
Ina buna preparaziun simplifitgescha d’emplenir la decleraziun da taglia. I cunvegn da rimnar e da preparar ils documents necessaris gia durant l’onn. Latiers tutgan ils suandants documents:
Per declerar las entradas e la facultad:
il(s) attest(s) da paja (per persunas emploiadas)
la contabilitad (per persunas cun activitad da gudogn independenta)
las attestaziuns da rentas (per persunas pensiunadas e.a.)
ils extracts da contos da banca u da posta
las attestaziuns da vaglias
Per las deducziuns:
las attestaziuns da las contribuziuns a la pitga 3a (provediment voluntar)
ils custs da malsogna
ils custs da professiun
ils custs da furmaziun supplementara e da rescolaziun
las attestaziuns da donaziuns
per proprietarias e proprietaris d’abitaziuns e da chasas: tut ils documents davart la taglia sin immobiglias e davart ils tschains da debits, ils quints per lavurs da mantegniment e da renovaziun, ils custs da gestiun e d’administraziun e.u.v.
En la decleraziun da taglia stuais Vus declerar las entradas d’activitads da gudogn dependentas, d’activitads da gudogn independentas e d’in eventual gudogn accessoric. Per la maioritad dals pajataglias vul quai dir: Vus stuais inditgar la summa da la paja netta da l’attest da paja en il spazi correspundent da la decleraziun da taglia.
Ultra dal gudogn stuais Vus declerar anc autras entradas (p.ex. aliments, entradas da vaglias, gudogns da gieus per daners). Persunas pensiunadas decleran lur rentas da la AVS e dal provediment professiunal.
Infurmaziuns detagliadas davart la taglia sin las entradas chattais Vus en las publicaziuns da l’Administraziun federala da taglia.
Deducziuns
Da Vossas entradas minus las deducziuns resultan Vossas entradas suttamessas a la taglia. Quellas èn la basa per calcular la taglia sin las entradas.
Tranter auter pudais Vus far las suandantas deducziuns:
Expensas: Las expensas cumpiglian ils custs directs per exercitar Vossa professiun. Per las persunas emploiadas èn quai tranter auter ils custs per il viadi a la lavur u per mangiar ordaifer. Per las persunas cun activitad da gudogn independenta pon quai esser ils custs per la locaziun da biros u per l’amortisaziun da vehichels u d’utensils.
Deducziuns generalas: Deducziuns limitadas èn pussaivlas tranter auter tar ils tschains da Voss debits privats, tar ils custs da sanadad che Vus avais surpiglià sezza u sez u tar Vossas contribuziuns ad in’assicuranza da vita u a la 3. pitga. Er sche Vus avais fatg donaziuns ad instituziuns d’utilitad publica u investì en ina furmaziun supplementara, pudais Vus far deducziuns da Vossas entradas.
Deducziuns socialas: Las deducziuns socialas distgargian tranter auter famiglias (deducziuns per uffants, deducziuns per la tgira da terzas persunas), persunas pli veglias e persunas cun impediments (deducziuns per persunas cun rentas da la AVS e da la AI).
Tge che Vus pudais deducir da Vossas entradas variescha da chantun a chantun. Resguardai il mussavia chantunal che Vus survegnis cun la decleraziun da taglia. Las administraziuns chantunalas da taglia mettan er a disposiziun infurmaziuns online e respundan directamain a Vossas dumondas.
Per la maioritad dals pajataglias è la taglia sin las entradas il pli grond post dal quint da taglia. Tut ils chantuns e tut las vischnancas incasseschan dentant er anc ina taglia sin la facultad.
En Vossa decleraziun da taglia stuais Vus declerar tranter auter las suandantas valurs da facultad: bains immobigliars, vaglias, daners bluts, activas da contos, assicuranzas da vita e da rentas (valur da recumpra). Vossas mobiglias na stuais Vus betg declerar, la collecziun d’art custaivla dentant bain.
Infurmaziuns detagliadas davart la taglia sin la facultad chattais Vus en las publicaziuns da l’Administraziun federala da taglia.
Deducziuns
Da Vossa entira facultad minus las deducziuns resulta Vossa facultad suttamessa a la taglia.
Ils debits (p.ex. ipoteca u credit pitschen) pon vegnir deducids da la facultad en tut ils chantuns. La maioritad dals chantuns permetta ultra da quai deducziuns socialas ed imports libers da taglia.
Quant che Vus pudais exactamain deducir da Vossa facultad, dependa dal chantun. Resguardai il mussavia chantunal che Vus survegnis cun la decleraziun da taglia. Las administraziuns chantunalas da taglia mettan er a disposiziun infurmaziuns online u respundan directamain a Vossas dumondas.
L’Administraziun federala da taglia publitgescha er curtas survistas naziunalas davart differentas deducziuns (Confederaziun/chantuns).
La decleraziun da taglia survegnis Vus per regla da l’administraziun chantunala da taglia, a la quala Vus la stuais inoltrar. En tut ils chantuns èsi pussaivel d’emplenir la decleraziun da taglia sin via electronica u directamain online.
Dumandar ina prolungaziun dal termin
Per regla avais Vus temp 30 dis per emplenir e per inoltrar la decleraziun da taglia. Il termin è inditgà sin ils formulars. Sche Vus na pudais betg emplenir la decleraziun aifer il termin, pudais Vus dumandar ina prolungaziun.
Agid
En cas da dumondas davart la decleraziun da taglia As drizzai a l’administraziun da taglia da Voss chantun. La purschida d’infurmaziuns online è gronda e Vus pudais er contactar directamain l’administraziun chantunala da taglia.
Sche Vus vulais surdar Vossa decleraziun da taglia ad ina cussegliadra u ad in cussegliader da taglia professiunal, pudais Vus As infurmar tar ina da las associaziuns professiunalas (Treuhand Schweiz, ExpertSuisse).
Conjugals empleneschan ina decleraziun da taglia cuminaivla. Las duas entradas vegnan dumbradas ensemen e suttamessas ensemen a la taglia. Il medem vala per persunas en in partenadi registrà.
La Confederaziun ed ils chantuns han introducì levgiaments (splitting, tariffa per persunas maridadas), per che conjugals e persunas en in partenadi registrà n’hajan nagins dischavantatgs da taglia envers pèrs en concubinat.
Infurmaziuns detagliadas davart l’imposiziun da taglia da famiglias chattais Vus en las publicaziuns da l’Administraziun federala da taglia.
Persunas da l’exteriur cun ina permissiun da domicil (legitimaziun C) decleran lur entradas e lur facultads cun la decleraziun normala da taglia. Las ulteriuras persunas da l’exteriur emploiadas èn suttamessas a la taglia a la funtauna
steuern-easy.ch – exercitar d’emplenir la decleraziun da taglia a maun d’exempels simplifitgads, infurmaziuns per giuvens pajataglias
Administraziuns chantunalas da taglia – infurmaziuns, decleraziun da taglia electronica, contacts
Administraziun federala da taglia – dossiers infurmaziuns da taglia
Administraziun federala da taglia – mappa da taglia


text:
UAL: valorisÚ miec la autonomia locala
LA UAL RATA SCLUTA JU UNA NA FASA DE COLABORAZION CON LA MARGHERITA DE TRENT CHE SE LIAR└ ITE AL "PARTITO DEMOCRATICO" A LIVEL NAZIONAL
Encuei se Ó abinÚ la Union Autonomista Ladina (UAL) per ejaminÚ deberieda i ultims svilups politics y per definý deberieda sun ciun troi variÚ inant. Da la descuscion Úl sautÚ fora clermenter che al va debujegn de valorisÚ tl davegný ciam˛ miec les mersces distintives y particolares dl moviment ladin, vuel dý che al se trata de n moviment politich trasversal, etnich y teritorial, aldefora de vigni dialetica ideologica.


text:
Questa l’è una storia incuminciada bee quasi quarant’an fa e finida maa quest’an.
L’è incuminciada a metà di anni 60 in un cuntèst ( sa dis inscé) un pô special, in dal senso che la Gesa di Très da an e an, l’era “guvernada” da un laico (un pà da fameglia insuma) ch’al gh’era sé la piena fidücia dal Prevost, ma menga quela di oltar pret, specialment da quei che da manima sa sucedivan a l’Uratori.
V’üna di cunseguens da “l’anomalia” l’era staa al svuiament da l’Uratori stès. Va che in dal 64 o 65 era rivaa a Très un pretin nöf da paca, ch’al sa ciamava dun Giuan.
Lü, inveci da fa cum’è i so predecessori e ciuè sitàs giô disperaa a spicià che cambièsan i ropp, l’era tacà a tra cadèn, anca se sèmpar rispetandu la règula da l’übidiènsa ( e s’al disi l’è perchè al sô) al Prevost.
Sübit l’era creà una Sucietà Spurtiva:L’Aurora Calcio.
Sa dumandarii perchè l’era menga ciamada Virtus d’oratoriana memoria. Semplice: perchè la Virtus la gh’era amò, o giamò, ma l’era diventada una Sucietà Ciclistica che con l’Uratori la gh’era nigôt a che vadè.
Beh, l’an adree (1966) a l’Uratori s’eri rivà anca me ca gh’eri dal temp libar da dedicà a la Sucietà in senso lato, sô l’esèmpi da tanti amis (per esèmpi Mariu Fièl) impegnà chi in pulitica, chi in da l’Avis, chi in la Banda e via discurendu.
Eri sentü dé ca vurivan fa al Basket cum’è a l’Uratori di tusan (l’Olimpia da suor Nunciata e dal pô Innocenti, mort per incident tornandu de una trasferta) e me eri pensaa:” Vô là a fa l’aiutante-dirigent…”.
Ma perché propi al Basket? Oh bèla! Perchè quant in di an ‘50 s’eri in di Artigianèi a Genuva, eri giügà 3 an alenaa dal famoso Fratèl Brambila, che tra l’altro a Milaa l’era invià sö un certo Carlo Recalcati alenadu da la Naziunal.
Pô eri vest, sèmpar in di an 50, tanti partit da l’Ardita Nervi (serie A femm.) e adiritüra, al Palas da Giàsc da Milaa (natüralment col giàsc quarciaa cô i as), una “partita scudetto” fra l’indimenticabil Borletti (“scarpette rosse”) e la Virtus Bologna, con dent i mitici Rubini, Gamba, Ranucci, Tracuzzi e compagnia bèla.
A opera finida, disèm pür che a chi temp là, s’eri forsi l’ünich a Très che cugnusiva l’articul, tan vera che a l’Uratori maschil, da basket gh’era nigôt da là da nigôt e nisün s’era nigôt.
Insuma bagai, sti atent s’a va disi: me, Romano Tinelli, sènsa vurèl, m’era tucà diventà al FONDATORE da l’Aurora Basket Trezzo.
Da cunseguènsa, sèmpar me da parmé, m’era tucà interesàs da fa sfaltà al camp (gh’era pensà al Cumün tramite l’asesur Carlètu Castaloo), da iluminàl ( Angelo Pumìn al m’era daa i pai da fèr), da segnàl con la vernis (m’ ha l’era tracià al geometra Giorgio Cifalùm), da crumpà i tute, assolutamente indispensabil giügandu a l’aperto (custavan un öcc dal cô e mi era pagadi Carlètu Carera-Fiat), da tö i mai bianch e rôs ( i culu da l’Aurora) pô quei da riserva bianch e vert e un para da balùm (eri druaa i dané ch’al m’era dà Bèrtu Balgius-Vespa); da procürà bendi e inguént ( al m’era fa sö un pachèt al mè cuscrin Lamberto spiziee). Al dutur m’ha la fava al Carminati.
Al President da la Polisportiva (calcio e basket) era cetà da fal, anca s’al gh’era giamò quasi 60 an, Carlètu Fifina (gh’erum bisôgn d’una figüra carismatica e lü l’era quel che Dio fece). Cum’e alenadu eri truvà Walter Ferrandi, un feree milanes con l’uficina in dal Pérach (m’era vutà a cercàl Togn Luca).
L’Uratori da sò al gh’era metü i canestri ( i dané però eran quei persunai da dun Giuàn, perché la Parocchia, piena da debit fina al cupìn per via di cambiai da pagà per al Bocciodromo apena fa sô, per L’Uratori l’era un pès ca la tirava föra gna un ghèl).
A sbrigà i pratich in Federazium a Milaa andavi a la sira, ô me daparmè ô, quant gh’era giô i nebiuni, in compagnia dal segretari da la Polisportiva Giusèp Vila ( un Cudernia) ô da dun Giuàn.
Da alura, per quasi 20 an, m’ha s’eri truvà dent côl cô in giô in d’un ingranac ch’al m’era impegnà a tal punto da trascürà perfina la fameglia ( un erur ch’al pöt capé dumè chi l’ha pruvà un’aventüra del genar).
L’Aurora comunque l’era cresüda an con an, fina al punto da fà giügà in da la stèsa anada, una dunzena da squadri ( pensii s’al vör dé urganizà per töcc dü alenament a la setimana, più i partit, più i trasfèrt…) con circa 220 tra bagai e tusan.
Perchè inscé tanti? Perchè a parte i “prime squadre” ch’in una rôba un pô a sè, erum mai fa la seleziùm. Mai a nisün, fina a quant s’eri sta me al respunsabil, gh’era staa dii: “ Per te al post al ghè pö perché ta set menga bravu asee “. Mai!
S’erum rivaa in Prumuziùm ( che alura l’era la quinta categoria assoluta), sia coi bagài che coi tusàn, incuntrando giügadu dal livèl di fratelli Boselli, Borleghi, Vecchiato, che pô eran finì in Naziunal.
Un nos bagai pô, Carlo Crespi (un Gepa), l’è rivà in serie B. Un oltar, Danilo Dorini, l’era andà a pret.
A “ tempo perso” pô, erum urganizà, per cünt da Cumün, 8 o 10 ediziùm dal “Trofeo Comune di Trezzo” da pudismo, con gent cum’è l’olimpionico Ambu, Lavelli, Conti.
Per L’Avis erum urganizà a Très ( söl camp da l’Uratori di tusàn ) un para da partit con squadri da serie A, con campium dal calibro da Isacc, Bovone, Zanatta e la presènsa dal telecronista Aldo Giordani (grazie a Angiul di Bócc ch’al m’era fa parlà insèm in da la sede dal Giorno a Milaa).
Con i mè amis Simoncelli ( un prufesur da scöla föra da l’urdinari) e Giorgio Spotti ( un allievo dal grande Consolini) erum urganizà per un quei an, i “Giochi da la Gioventù” d’Atletica Leggera.
Me, per giônta, eri travà al temp d’acetà da fà al “Fidüciari dal Coni” per la nostra Zona.
Per an e an eri culaburà custantement coi Asesur a lo Sport Runcall, Scott e Zerbi ( eran v’ün mèi da l’oltar!), per fa sö una palestra a Très e quant finalment l’era rivada, me, ca na pudivi pö perché s’eri cot e stracot, eri di: “basta!” e eri pasà la maa.
Eri lasà comunque in Sucietà al mè prem (Alberto) cum’è istrütur da minibasket e al mè segunt (Carlo) che da lé a un pô, nel torneo “dal ventennale” con squadri Cadetti da Serie A e B, l’era sta premià cum’è miglior giugadu da l’Aurora.
Quest ‘an inveci, dopu quasi 40 ann, l’Aurora la s’è desfada per mancanza da ricambio dirigenziale.
Ma dispias per me e per un sach da gent che in tanti an s’in sacrificà per mèt a dispusizium da la giuventü da Très ( bagài l’è menga retorica) un servesi impurtant cuma l’è al Sport. Sacrafesi veri ( perfina sènsa rimborso spese gna per la benzina!), sèmpar in da l’ômbra, sènsa ricunusciment se non (impurtantisim!) quel di bagài e di so genitur, ch’eran capii ( chi prima, chi dopu) al perché gh’era l’Aurora Basket Trezzo. Mai cum’è adès, (un mument insce bröt menga apena spurtivament) m’ha ve in ment dirigent, sponsor, alenadu, giugadu, specialment quei ca gh’in giamò pö. Quanti an…quanti batagli…quanti ricordi.
Me comunque ga speri sèmpar. Me ca sô un “sognatore” da natüra, s’insugni che quei bagài o tusa ( (magari un grupèt…) ch’ han giugà in da l’Aurora e che adès in pà e man, a prôvan a vadè sa sa pöt fa vargôt. Almenu pruà, ècu.
Ciau töcc.
PS = Grazie al ciel, l’apèllo l’era sta scultà sübit e incö (2008) l’Aurora la gh’è amò e l’è sö la strada giösta per diventà bèla, granda e per töcc. Côi ideai ca disivi e disi mé. Bravi!!!


text:
Els veglian optimar lur project, che prevesa in hotel e chasas da vacanzas cun total passa 500 letgs. Quai han las Pendicularas Claustra-Madrisa che fan il project, ditg sin dumonda a las gasettas da Somedia. Tut duai uss succeder in onn pli tard,uschia ch'il resort da vacanzas vegniss avert sin l'enviern 2026/27.
Oriund era previs da cumenzar a bajegiar questa stad. Cunter il project «Ober Ganda» èn er anc 11 recurs pendents. La midada da project stettia en connex cun quels recurs, ha declerà il manader da project Roger Kunz sin dumonda da la Somedia. Pervi da quellas midadas vegnian er anc ina giada profilà.
Dimensiuns restian medemas
Las midadas pertutgan la chasa da parcar planisada tar la pendiculara Madrisa sco er il resort da giasts. Uschia vegnia optimà il percurs da la chasa da parcar e la fermada dal bus vegnia fatga confurma per persunas cun impediments. Tar il resort dettia optimaziuns tar la zona da wellness. La cubicatura dal project na sa midia dentant betg.
Er vi dal dumber da 430 parcadis na sa midia betg bler. Er il vitget duai vinavant consister dal hotel da 3 stailas e set chasas da vacanzas turisticas cun radund 550 letgs.
Start primavaira 2022
Vi dal decurs na sa midia er nagut, dentant vegnia il start per bajegiar spustà sin proxim onn, la primavaira. Sco emprim vegn construida da la chasa da parcar ed a partir dal 2024 lura il resort. Vegnir en funcziun duai il resort ils 2026/27.
Anc avert è sche la Dretgira administrativa dal Grischun lascha valair ina decisiun dal cussegl communal en connex cun il resort. Quel aveva declerà sco nunvalaivla in'iniziativa dal pievel encunter il project.


text:
Pendicularas grondas en noss chantun, sco per exempel Arosa/Lai, San Murezzan u Flem/Laax/Falera han nagin problem da naiv. Els fissan cuntents sche la naiv vegniss, mo grazia als chanuns da naiv n'è la situaziun betg critica.
Problems da naiv pli pitschens e pli gronds
A Sursaissa-Mundaun è la situaziun actualmain mediocra. Sin pistas che na vegnan betg ennavadas è la naiv propi stgarsa di Rita Holderegger dal territori da skis. Uschia ch’i sa legrassan sche dunna Holla vegniss puspè en acziun.
Las pendicularas da Mustér possedan nagins chanuns da naiv. Tuttina sajan quasi tuttas pistas avertas actualmain, di il directur Rudolf Büchi. Quai haja er da far cun il fatg ch’il territori è situads fitg auts.
Il pli critic è la situaziun actualmain en ils territoris pitschens. Cuera-Brambrüesch ha avert las pistas, ma la cuverta da naiv è tut autra che grossa. Anc mender vesi ora tar las pendicularas da Minschuns en la Val Müstair. Sulettamain il runal d’uffants è averts. Blers territoris spetgan pia cun malpazienza sin «dunna Holla».
RR actualitad 07:00


text:
Informaziun vegn scret grond ozildi, malgrad ch’ella caschuna meinsvart confusiun, demai ch’ella vegn beinsavens malcapida. Nuotatonmeins ha la cumissiun da baghegiar dalla pleiv da s. Gions anflau per opportun d’edir ina broschura d’orientaziun concernent la renovaziun da nossa baselgia parochiala. Sin tala moda vuless la cumissiun informar empau ils parochians sur dil curriu e passau e vegnent. Aschia sperein nus da prevegnir a malcapientschas. La renovaziun dalla baselgia parochiala ha fatschentau la pleiv gia dapi onns. Mintgin che veseva, saveva ch’ina restauraziun fuva urgenta. Igl onn 1965 ei per quei motiv a caschun dalla radunonza da pleiv vegniu elegiu ina cumissiun preparatorica per la renovaziun dalla baselgia da s Gions.
Planisaziun L’emprema missiun da quella cumissiun ei stau da secussegliar cun persunas cumpetentas, oravontut cun la Curia episcopala. Silsuenter ha ei giu num da far retschercas per in architect scolau, cumprovau e recumandau. Digl architect dependa numnadamein il bien andament dalla lavur. El ha d’inspectar ed intercurir igl object puncto lavur e valur. Tier la renovaziun baselgia sto in architect esser empau humiliteivels ed esser il cunscienzius interpret digl art che ses collegas da tschentaners vargai han giu. Quei sa sin moda optimala mo daventar en connex culla tgira da monuments cantunala e federala. Sch’ei setracta d’in object da valur, sco per ex. la baselgia parochiala da Mustér, ei quei ina necessitad absoluta. Prof, Erwin Pöschel scriva numnadamein «Quei baghetg ei ina dallas pli grondas, bialas e custeivlas baselgias baroccas dil cantun Grischun» (Pö 1 c p 81) .Tgira da monuments, architect e restauratur ston communablamein sligiar ils problems dart e zavrar la paglia serimnada el decuors dils tschentaners dal garnezi – (cc per semeglia notizia d’acts da dr Wyss). Per sin fundament da quei san definitivs plans vegnir elaborai e lu surdau las differentas lavurs. Quei tut drova temps e madira ponderaziun, cunzun sch’ins ha da quintar cun subvenziuns. Gest quei ei denton ual in fatg che biars san savens strusch capir. «Grosso modo» ei quei stau il proceder dalla cumissiun da baghegiar. Quella ha suenter consultaziun dalla Curia incaricau il medem onn (1965) il biro d’architectura Fetz, Glion, da far las necessarias preparativas. Architect Fetz ha, sco quei ei il cass tier ovras pli delicatas, buca vuliu surprender persuls la responsabladad e ha tratg tier siu amitg, architect Max Sütterlin da Zollikon, Sütterlin ei in um profilau, ch’ei differentas gadas staus delegaus dalla Confederaziun tier damondas d’art.
Per raschuns da vegliadetgna ei architect Sütterlin seretratgs igl onn 1972. Architect AKS Gerhard Franz da Herrliberg, ch’ei dapi onns il fidau collaboratur da Sütterlin ed ei aschia dalla bial’entschatta enneu cudischaus fetg bein cun tut il curriu e passau, ei vegnius acceptaus dalla cumissiun sco successur. Ensemen culla tgira da monuments cantunala sut la bitgetta da dr. A Wyss, Cuera, e la tgira da monuments federala, sut presidi da dr. A Schmid, Friburg e Berna, ein ils plans plaun e plaun vegni elaborai. Las calculaziuns da cuosts ein sin fundament dils plans vegnidas fatgas.
Renovar u engrondir? Ina damonda cardinala fuva: Lein nus mo renovar ni era aunc engrondir la baselgia da s. Gions? Ina hanada damonda che ha dau bia da discussiunar. Digl engrondir han ins la finala desistiu. En quei interval ei da Roma anora vegniu dau la lubientscha da celebrar ina s. messa dalla dumengia gia la sonda-sera. Ina nova pusseivladad, dalla quala Mustér ha immediat (sco emprema pleiv dalla Cadi) seprofitau ed aschia descargau grondamein ils ulteriurs survetschs divins en pleiv. Ord quei motiv el in’engrondaziun dalla baselgia parochiala buca necessaria. Denton ein aunc autras novaziuns liturgicas che tangheschan la baselgia sco edifeci, vegnidas edidas, p. ex. concernent igl altar (altar encunter il pievel), il crap da batten, il confessiunal, la scantschala (ambo), il baun dalla communiun, ed auter. In spetgar giu e preparar ponderau ei stau mo d’avantatg. La cumissiun ha saviu spargnar cuosts accessorics e possibilitau cheutras la finanziaziun. Pertuccont ils edifecis ecclesiastics ha il secund concil Vatican, en sia constituziun dalla liturgia, ediu «per longum et latum» las decisiuns che tangheschan il baghetg dalla baselgia. Interessents consulteschan cun grond avantatg quella constituziun. In cumpendi da quella constituziun ei l’interessanta lavur, titulada «Sanctuari e reforma liturgica», che nies actual sur vicari general, lic iur. et theoc Giusep Pelican ha schau comparer el Calender Romontsch da 1968, sin pagina 247. En quella lavur menziunescha el clar e bein las cundiziuns dil baghetg sacral. Ina investa detagliada sepaga a mintga lectur. . Sin fundament dallas perscrutziuns han nos architects elaborau in plan definitiv per mauns dalla cumissiun. La calculaziun da cuosts munta sin biebein in ed in miez milljun. Cheutier pareglia il plan da finanziaziun el scriver da nies president dalla pleiv, Giusep Huonder. Cuosts supplementars han las stuccaturas el chor e las lavurs vid igl artg denter chor e nav caschunau. Igl artg era sin dar ensemen e gia tschessaus anavon per ca 15 cm ed havess in di saviu caschunar ina terribla catastrofa en baselgia parochiala. Las conturas dils aunghels el chor ein stadas per nus tuts ina immensa, mo era emperneivla surpresa. Il reconstruir quels aunghels, ina lavur che sa vegnir fatga mo a maun e sto vegnir fatga da gronds artists ha cuzzau varga in onn ed ha aschia bess entuorn tut ils datums da terminaziun e per part era las calculaziuns. Mo cu tut ei finiu sepresenta la baselgia per en siu ver vestgiu antic e per lu astgan ins plidar d’ina renovaziun. Renovar vul buca dir mo surstrihar cun alv, mobein dar agl object sia fuorma originala e genuina.
Glisch verda per la renovaziun En num dalla Curia episcopala ha ils 25 d’avrel 1972 Sur vicari general Giusep Pelican scret ad architect Gerhard Franz il suandont: «Sehr geehrter Herr Architekt, Sie haben mir die Pläne für die Restaurierung der Pfarrkirche Disentis, den Bericht über die baulichen Massnahmen, den Kostenvoranschlag und eine Bilddokumentation zukommen lassen. Ich danke ihnen dafür bestens. Das grundsätzliche Einverständnis zur Restaurierung der Kirche hatte das bischöfiiche Ordinariat schon früher gegeben. Auch wurden die vorgesehenen Änderungen an der Eingangshalle und den Emporen mit Herrn Fetz näher besprochen. Vorausgesetzt, dass die Restaurierung im Einvernehmen mit der kantonalen und eidgenössischen Denkmalpflege durchgeführt wird, erkläre ich mich mit dem Projekt einverstanden. « Suenter haver giu retschiert glisch verda da quellas varts, ha la cumissiun da baghegiar giu liber maun per schar decider ils parochians tgei ch’eis veglien. Ouella decisiun ei vegnida dada cun caschun dalla radunonza da pleiv ils 2 da fenadur 1972 cun in term e decisiv gie per la renovaziun.
Progress dallas lavurs Las contractivas definitivas cun Berna e Cuera han silsuenter aunc retardau ina gada la surdada dallas lavurs. Denton, dapi la primavera 1973 ein las lavurs surdadas e gia pulitamein avanzadas. Vid clutger, tetg e fatschadas exteriuras ein las lavurs per part finidas. La renovaziun interna da nies sanctuari va successivamein vinavon. Nus sperein da saver far diever da nossa baselgia parochiala da Pastgas 1976. Las lavurs da gep el chor, las laupias, il plantschiu, e buca d’emblidar l’orgla nova, ensiaran liung temps da lavur. Nus vulein demussar capientscha e pazienzia e surtut esser engrazieivels alla venerabla claustra, che segida cun nus ton sco ella sa e po.
Supplica Malgrad ch’ins ei da tuttas varts promts da segidar moralmein ed era finanzialmein, resta ei aunc alla pleiv da curclar ina pulita summa. Ils bazars dils 6 e 7, sco era dils 13 e 14 da zercladur 1970, han purtau in recav da frs. 53000.–. La recreaziun dils 10 ed 11 da november 1973 ha danovamein purtau il bi recav da frs. 20000.–. Quellas acziuns ein vegnidas organisadas e preparadas excellentamein dall’Uniun da mummas e dunnauns. Possi quei exempel far scola. Las numerusas unfrendas en baselgia e las donaziuns privatas han ulteriuramein purtau in bienton daners, legreivlamein biabein miez milliun! Nus sperein che quei spert da segidar semantegni. Possi sogn Gion Battesta remunerar rehamein tonta lavur e ton spert da sacrifeci e generusadad. Ch’il sanctuari da s Gions vegni a paradar en siu niev vestgiu giavischan segiramein tut ils parochians da Mustér.
text da Sur Giuli Cantieni ord la broschura «Renovaziun baselgia parochiala S. Gions Mustér


text:
- 1,7 milliuns gudogn
- 10 milliuns kilometers da persunas dapli
- 12 milliuns viagiaturs
Traffic da persunas cun svilup legraivel
Sin las lingias da l'Alvra sco era sin la lingia dal Bernina èn marcantamain dapli persunas stadas da viadi il 2018, communitgescha la Viafier Retica. Er sin il traject da Cuira ad Arosa e da Landquart a Tavau èn las frequenzas idas ad aut. Il dumber da kilometers da persunas è s'augmentà da 349 milliuns kilometers sin 359 milliuns kilometers. Il gudogn dal traffic da persunas è creschì sin 94 milliuns francs (+2,7%) ed ha cuntanschì in nov record.
Vereina vinavant frequentà bain
Il 2017 ha il traffic al tunnel dal Vereina rut in record. 497'400 autos èn charrads via tren en ed or da l'Engiadina. L'onn passà han ils trens al Vereina transportà 482'000 autos. Quai ch'è in minus da 3,7%, cumpareglià cun l'onn da record.
Investiziuns autas
En total ha la Viafier retica investì l'onn passà 272 miliuns francs, en spezial per l'infrastructura ed il material rudlant. Cun 212 milliuns en questa sparta ha la Retica investì ina summa da record, l'onn passà aveva ella investì 184 milliuns en questa sparta.
Cumpiglià en questa summa da 212 milliuns saja er il project grond dal tunnel da l'Alvra (37 milliuns) sco era las renovaziuns da las staziuns da Glion e Poschiavo e la punt nova sur il Rain Posteriur a Rehanau. 45 milliuns èn vegnids investids en il material rudlant.
Sfida punctualitad
Ils divers plazzals sin la rait da la Viafier retica e las frequenzas pli autas sajan stadas ina sfida per la punctualitad durant l'onn da fatschenta 2018. Durant dis da grond traffic nua che persunas hajan er anc gì cun els skis, aissas e bikes, hajan ils retards gì consequenzas per l'entira rait. Cun quai è la punctualitad er sa sbassada da 91,4% sin 90,9% .
En vista a la pli gronda purschida da Retica 30 e la stabilitad da l'urari ch'è necessaria per quel, ha la Viafier retica definì la punctualitad sco project clav. Diversas mesiras sur tut ils champs da fatschenta duain puspè meglierar la situaziun.
RR novitads 11:00


text:
Edy è stà il star dals Campiunadis mundials da skis l'enviern passà a San Murezzan. La figura da lain gigantesca, furmada tenor il skiunz indigen e star d'antruras Edy Reinalter, ha fatg furora. Suenter il campiunadi da skis han ins dentant demontà Edy. Dapi lura emprova l'uniun Save Edy da pudair reconstruir Edy en il territori da skis a Salastrains sur San Murezzan.
Raps avess'ins ussa pli u main avunda. L'uniun ha ramassà radund 100'000 francs tenor il president da Save Edy Daniel Schaltegger. Ma ins sto anc spetgar sin la decisiun dal tribunal administrativ chantunal. Là avevan fatg recurs organisaziuns per la protecziun d'ambient encunter la permissiun da construcziun dal chantun. Per l'uniun Save Edy èsi dentant cler: sche Edy na po betg vegnir reconstruì durant quest onn, lura è quai la fin definitiva dad Edy.
RR novitads 06:00


text:
Ils proxims quatter onns vegnan realisads novs mirs da rempars che remplazzan quels provisorics, novas punts, vias e la lingia d’auta tensiun vegn messa sut terra. Il project custa total 42 milliuns francs. Finanzià vegn il project «Bondo II» per dus terzs tras la Confederaziun ed il chantun Grischun. 13 milliuns ha la vischnanca da la Val Bregaglia da purtar sez. Ina gronda part da quel import po ella finanziar cun raps da donaziun.
Quatter onns suenter la tragica crudada da crappa e bova ord la Val Bondasca, nua che otg persunas han pers lur vita, duain las mesiras prevesidas cun il project «Bondo II» preservar la vallada dad ulteriuras catastrofas. Numnadamain proteger a lunga vista las fracziuns Bondo, Spino, Sottoponte e Promontogno cun novs rempars da protecziun, punts e vias.


text:
Muntanàs
Muntanàs (Montanaso Lombardo in Italian) l'è un cumün d'el nord de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 291 abitant (dàto del Dic 2015 [1]).
L’è el prim paes a nord de la cità de Lod.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Muntanas l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Àlter futugrafìi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.