text:
La situassion ëd l’umanità a l’é lamentosa. Mòrt e dëstrussion a séguito d’esse “l’istessa mùsica” daspërtut. I-j vorsoma gnanca pì penseje. An piemontèis as dis “tireje ‘n vel ansima” a quaicòsa për pì nen vëdd-lo. Stërmè le ròbe brute. contut, a ‘rzòlv pa la situassion. Nosgnor Dé, col vel a lo farà svanì, nen për buté j’oror dl’umanità sota la lus dël sol, ma përché coj oror un bel dì a-j saran pì nen! Nosgnor Gesù Crist a dà bataja al pëccà e a la mòrt ch’a n’é la conseguensa ùltima e a la buta an derota. Un bel dì a la farà sparì dël tut, e lolì a sarà ‘n motiv ëd granda gòj: as na vëddo già le primissie ant la vita ‘d coj ch’as fido an chiel. An costa riflession ëd Pasqua i lesoma e comentoma na professìa d’Isaia. Stè a sente.A l’era granda la furfa ch’a l’avìa arseivù Gesù ‘d Nasaret a Gerusalem an crijand Viva! Tòpa! Osana! an col dì che nojàutri i lo ciamoma La Ramuliva. An Gesù ël pòpol a butava ‘d grande speranse: a l’era për lòn ch’a crijava “Osana!” visadì “Salv-ne!”, “Liber-ne!”. Gesù a l’avrìa bin rëspondù a la susta dla gent, bele se nen dël tut coma lor a chërdìo, e a l’avrìa falo pròpi con ij so patiment, con soa mòrt an sna cros e con soa arsurression, precis coma le professìe antiche a l’avìo nunsialo tanti sécoj prima.
Da cole professìe ancheuj i consideroma cola d’Isaìa, ch’i trovoma al capìtol 25 ëd sò lìber, dal vers 6 al 9. Costa professìa a riva a sò pont pì àut ant l’anunsi ch’a l’é la mòrt medésima ch’a finiss “travondà” da l’euvra dël Crist. An efet, Gesù, an soa përson-a e con coj ch’a-j van dapress, a inàugura, a ‘ncomensa, na neuva sòrt d’esistensa, na neuva manera ‘d vive, ch’a stà pì nen sota l’ansëgna dla mòrt, ma sota l’ansëgna dla vita. Për lòn, a podrìa ‘dcò disse che Gesù a viv e a mostra na “cultura dla vita” an contraposission ëd la “coltura dla mòrt” ch’a l’é ‘l caràter dë sto mond.
Lesoma antlora sto pass e fomje n’esamina.
“Ël Signor ëd l'univers a prontarà 'n disné gròss an sël mont Sion për tute le nassion dël mond. A sarà 'n disné squisì con ëd bon vin vej e 'd carn soasìa. Ansilà Dé a farà svanì 'l vel ëd sagrin ch'a quata tùit ij pòpoj, l'ombra 'd mòrt ch'a fà scura tuta la tèra. Chiel a travondrà la mòrt për sèmper! Ël Signor Dé a suvrà tute le lerme e a gavrà l’onta 'd Sò pòpol da tuta la tèra. A l'é vera: ël Signor a l'ha nunsialo! An col dì là ël pòpol a proclamrà: ‘Sto-sì a l'é nòstr Dé. I l'oma butà 'n Chiel nòstra speransa e a l'ha salvane! Sto-sì a l'é 'l Signor: i l'oma butà 'n Chiel nòstra speransa. Arlegromse ant la salvëssa che Chiel a l'ha dane!’” (Isaìa 25:6-9).An prim leugh ës pass a buta an evidensa che Nosgnor Dé, ël Creator dl’univers, a l’ha tut sota sò contròl e a l’ha dij progèt bin ciàir për ësto mond e për tuti coj ch’a-i stan. Ël mond a l’é pa “scapaje da ‘n man”; ël mond a tira pa anans për asard, ëd na manera che chiel a peussa nen controlela e prevëdd-la. Për ësto mond Nosgnor a l’é formasse ‘d propòsit precis, dij progèt, ch’a l’é sicur ch’as compiran. Chiel a l’é “ël Signor ëd l’univers” o, conform a d’àutre tradussion bìbliche, “ël Signor dle armade”, visadì Col ch’a l’ha ordinà tut lòn ch’a-i é ant l’univers coma s’a fusso ‘d soldà bin ordinà ch’a marcio a sò comand, da le stèjle a j’àtom. An particolar, Nosgnor a l’é fasse ‘d propòsit ëd grassia ch’as compiran për l’euvra dël Crist, precis coma ch’a l’ha arvelaje pr’ ël mojen dij profeta d’Israel.
A l’é parèj che Nosgnor Dé a l’ha prontà, scond la figura dovrà da Isaìa, un disné gròss, un banchèt, un convivi, “un disné squisì con ëd bon vin vej e 'd carn soasìa” (6). Andoa é-lo ch’a l’ha prontalo? “An sël mont Sion”, visadì a Gerusalem. La sità ‘d Gerusalem a l’é stàita e a resta “ël sènter geogràfich” dij propòsit ëd Nosgnor Dé. Chiel a l’ha sernù cola sità, fabricà an sël Mont Sion, përchè a sìa, ant ij sò propòsit etern, “ël teatro” dj’aveniment ij pì amportant dë sto mond - lì e nen da n’àutra banda. An efet, a l’é a Gerusalem ch’as dësvlopa la “stòria dla salvessa” coma la sede ‘d sò pòpol sernù, Israel. E a l’é a Gerusalem ch’a l’é ‘l leugh prestabilì anté ch’as compiss ël sacrifissi ùltim dël Mëssìa, “l'Agnel ëd Nosgnor ch'a leva 'l pecà dal mond” (Gioann 1:29), e ‘l leugh medésim anté ch’as compiran ëdcò j’aveniment dij “dì darié”.
Cola dël “Disné gròss” a l’é n’imàgine ch’i la trovoma soens ant la Bibia. Un “disné gròss” a l’é nen mach sìmbol ëd n’ocasion sossial gioiosa, ma dl’ocasion anté che la vita midéma a ‘rsèiv soa noritura la pì bon-a, bondosa e sostansiosa. A n’ocasion parèj l’anvit a l’é smonù “a tute le nassion dël mond”, a tùit ij pòpoj. Un “disné gròss” dë sta sòrt-sì a l’é rapresentà ant la Sin-a ‘d Pasqua, che Gesù a organisa ansem ai sò Dódes. Gesù a dis: “I son mi 'l pan ch'a dà la vita e ch'a l'é calà giù dal cél. Se quaidun a mangia dë sto pan-sì, a vivrà për sèmper; e 'l pan ch'i darai a l'é la mia carn për la vita dël mond” (Gioann 6:51). Gesù a nuriss la vita uman-a coma ch’a lo peul fé gnanca ‘l mangé ‘l pì sostansios ch’a-i sio.
La professìa d’Isaìa, peuj, a dis: “Ansilà Dé a farà svanì 'l vel ëd sagrin ch'a quata tùit ij pòpoj, l'ombra 'd mòrt ch'a fà scura tuta la tèra”. La situassion ëd l’umanità a l’é lamentosa. Mòrt e dëstrussion a séguito d’esse “l’istessa mùsica” daspërtut. I-j vorsoma gnanca pì penseje. Am italian as dis “stendiamo un pietoso velo” an sla situassion dl’umanità. A l’é tròp brut da vardesse, l’istess che certe imàgin an FaceBook ch’a son panà ‘d propòsit përchè an farìo impression si soma sensibij, antlora FaceBook a dis: It avisoma che s’it veule vardeje coste imàgin at podrìo dësturbete. An piemontèis as dis “tireje ‘n vel ansima” a quaicòsa për pì nen penseje. Stërmè le ròbe brute. contut, a ‘rzòlv pa la situassion. Nosgnor, col vel a lo farà svanì, nen për buté j’oror dl’umanità sota la lus dël sol, ma përché coj oror un bel dì a-j saran pì nen: Gesù, ansema a coj ch’a-j van dapress, a dà bataja al pëccà e a la mòrt ch’a n’é la conseguensa ùltima e a la buta an derota, a la farà sparì dël tut, e lolì a sarà ‘n motiv ëd granda gòj: as na vëddo già le primissie ant la vita ‘d coj ch’as fido an chiel. Col “vel” a sarà gavà: a-i sarà pì nen la mòrt përché la situassion, grassie a chiel, a l’é stàita trasformà, cangià. A-i sarà pì nen ël deul, ma argiojissansa, pì nen ed digiun trist, ma ‘n “disné gròss” con pro da mangé. Chiel a farà svanì ‘l vel e la coverta, l’istess che le binde ch’a l’ero stàite butà al còrp mòrt ëd Gesù a son ëstàite trovà, ant ël dì ‘d Pasqua, dobià da banda. A j’ero pì nen da manca, përchè Gesù a l’é arsussità dai mòrt.
La vita a l’é torna surtìa. Na realità diversa da cola ch’i conossoma nojàutri a l’é nassùa ch’a l’ha “travondà” la mòrt. Gesù a l’é arsussità tanme la primissia ‘d na neuva creassion. Gesù a l’é, an efet, coma ch’a dis la Bibia, “ël prim-génit ëd coj ch'a arsussito dai mòrt” (Colossèis 1:18). Gesù a l’é ‘l prim e as tira dapress un pòpol ëd dissépoj, ëd gent ch’a chërd an chiel, ch’as fida a chiel. Da chiel, an ësto mond, lor as ancamin-o a ‘mprende lòn ch’a veul di “la coltura dla vita” e a la fin a pijeran part con chiel a l’arsurression dai mòrt, a n’esistensa diversa da cola ch’i conossoma ancheuj. Ël profeta Isaia, chiel medésim, a lo dis quai càpitol pì anans: “Nosgnor! Ch’a vivo ij tò mòrt! Ch’a ‘rsussito da soe tombe! Dësvijeve e crijé ‘d gòj, vojàutri ch’i steve dëstèis ant la póer! Përchè i vivreve tanme ‘d piante mojà da la rosà dla matin, e ‘l pais dj’ombre a farà seurte ij sò spirit mòrt” (Isaia 26:19).
Pròpi parèj: coma ch’a dis ël vers ch’a ven dòp: “Chiel a travondrà la mòrt për sèmper! Ël Signor Dé a suvrà tute le lerme e a gavrà l’onta 'd Sò pòpol da tuta la tèra. A l'é vera: ël Signor a l'ha nunsialo!” (8). Na gran consolassion, nen vera? Gesù medésim a promët ëd mandé ai sò dissépoj “ël Consolator”. A dis: “Ma quand ël Consolator a sarà vnù, lë Spirit ëd la vrità ch'a ven dal Pare e che mi iv mandrai da part ëd mè Pare, a sarà chiel ch'a farà da testimòni an mè favor” (Gioann 15:26).
Ij dissépoj ëd Gesù, abatù e pien ëd vërgogna, dòp la mòrt ëd Gesù, a l’ero stërmasse përchè a pensavo che ‘l moviment cristian a fussa stàit crasà për sèmper, che tut a fossa fini ant na bola ‘d savon. A sarìa nen ëstàit parèj. Lor a l’avrìo ancontrà Gesù arsussità e con granda determinassion a sarìo partì për ël mond për testimonié na “cultura dla vita”, sustnì dla la certëssa dl’arsurression dai mòrt. Pì ‘d lòn, “Ël Signor Dé (...) a gavrà l’onta 'd Sò pòpol da tuta la tèra”. A l’é vera che ij pecator, arviros a Nosgnor e a soe lej moraj, soens a l’han gnun-a onta ‘d lòn ch’a fan e a na son fin-a orgojos, ma ‘l pëccà a resta na macia ch’a scuncia e ambrutiss l’umanità. A l’é n’onta përchè l’umanità a l’era destinà a bin d’àutr, smijanta coma ch’a l’era stàita creà a la santità ‘d Nosgnor. Gavé vìa cola macia, cola onta, a l’é n’at ëd grassia che Nosgnor a l’é proponusse për tanti òm e fomne dël mond, e ‘l profeta Isaia a lo arvela chiel medésim an ësto capìtol: “Nosgnor! It ses mè Dé, i t'esaltrai con ëd làude e i proclamrai tò nòm: ti 't fase d'euvre maravijose! It l'has progetaje tant temp fa e adess it l'has compije” (Isaia 25:1).
I podoma, antlora, bin dì, coma ch’a dis l’ùltim vers ëd ël test d’ancheuj: “An col dì là ël pòpol a proclamrà: ‘Sto-sì a l'é nòstr Dé. I l'oma butà 'n Chiel nòstra speransa e a l'ha salvane! Sto-sì a l'é 'l Signor: i l'oma butà 'n Chiel nòstra speransa. Arlegromse ant la salvëssa che Chiel a l'ha dane!’" (9).
Gesù, arsussità dai mòrt, a doverta a sò pòpol (coj ch’a-j son fedej) ëd neuve dimension ëd la realità e a-j ciama a d’ess-ne testimoni ancheuj. Ij cristian a son ciamà a rende testimoniansa ancheuj ëd lòn ch’a veul dì na “coltura dla vita” an contraposission a la “coltura dla mòrt” ch’a dòmina ancheuj.
Che Nosgnor Dé av daga ‘d conòsse sèmper mej Gesù Crist e dë steje dapress. Chiel a l’é l l’Arsussità, ël Signor dla vita. Iv lasso costa benedission, pijà dal lìber ëd l’Arvelassion: “Grassia a vojàutri e pas da Nosgnor - col ch’a l'é, ch’a l'era e che a l’ha da vnì … e da part ëd Gesù Crist, ch'a l'é ‘l testimòni fedel, ël prìm a d’esse arsussità dai mòrt, ël Rè dij re dla tera. Chiel, ch'an veul bìn e a l'ha liberane dai nòstri pëccà grassie a sò sangh vërsà, e ch'a l'ha fàit ëd noiàutri un regn ëd sacerdòt, al servissi 'd Nosgnor, sò Pare, a chiel a sia la glòria e la potensa pr'ij sécolj dij sécoj. Amen.” (Arvelassion 1:4-8).
Duminica 1 April - Pasqua d'Arsurression
Leture bìbliche
At 10:34-43; Isaia 25:6-9; 1 Corint 15:1-11; Gioann 20:1-18; March 16:1-8;
Salm 118:1-2, 14-24
Preghiere
I. Nosgnor, che për nòstra redension it l'has dàit tò Fieul ùnich a meuire an sna cros, e che për soa gloriosa arsurression it l'has liberane dal podèj ëd nòst nemis: Acòrdane 'd meuire minca dì al pecà, përchè nojàutri i peussa vive për sèmper con Chiel ant la gòj dl'arsurression; për Gesù Crist, Tò Fieul e nòst Signor, ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
II. Nosgnor! Ch’it l’has fàit che costa santa neuit ësplendrissa con ël ciàir dl’arsurression ëd Nosgnor; cissa ant toa Cesa col Ëspirit d’adossion ch’a l’é dane ant ël Batèsim, parèj che, arnovà tant ant ël còrp che ant la ment, i peuda rendte l’adorassion con sincerità e vrità; për Gesù Crist, nòst Signor, ch’a viv e chh’a regna con Ti, ant l’unità dlë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
III. Nosgnor tut-potent, che për tò Fieul ùnich Gesù Crist it l'has batù la mòrt e dovertane le pòrte dla vita eterna: Acòrdane che nojàutri ch'i faso con gòj la selebrassion del dì dl'Arsurression dël Signor, i peuda esse tirà fòra da la mòrt causà dal pecà pr' ël mojen ëd Tò Spirit ch'a vivifica; për Gesù Crist. nòst Signor, ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.


c: text/html

text:
Republega Socialista Sovietega Ozbeka
La Republega Socialista Sovietega Ozbeka (ЎзбekиcToH CoBeT CoциaлиcTиk Pecпyблиkacи e yзбekckaя CoBeTckaя CoциaлиcTичeckaя Pecпyблиka in ozbech) a l'è stada una republega socialista sovietega part de l'URSS, in pee del 27 ottober 1924 al 26 dicember 1991.
I lengove ofizziai eren la uzbego e Lengua rüssa e la capital a l'era Samarcanda, Taškent e Bukhara. Incoeu l'è sostituida de l'Ozbekistan.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Repubblica Socialista Sovietica Uzbeka

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
da Flurina Cavegn-Tomaschett
Aschia sco ils evangelis dallas davosas dumengias raquenta era quel dad oz digl esser sin viadi da Jesus e ses giuvnals viers Jerusalem. Il viagiar communabel porscha ina buna caschun da vegnir in cun l’auter el discuors. Aschia ei Jesus era vegnius confruntaus cun la damonda, cons che vegnien sprindrai, q.v.d. cons che hagein access al reginavel da Diu. Jesus dat buc ina risposta exacta, el patratga en autras categorias. El animescha in e scadin da sestentar per haver access al reginavel da Diu. Per visualisar igl access sesurvescha el dil maletg dalla porta: sco emprem d’ina porta stretga, lu dad ina serrada. Igl esser staus sin viadi ensemen cun Jesus ed igl esser sesius cun el a meisa dat negina garanzia per entrar.
Las rispostas da Jesus lain sentir, ch’ei regia in niev uorden el reginavel da Diu, en mintga cass in auter che quel dil mund. Quei semuossa oravontut en l’explicaziun, ch’ils davos vegnien ad esser ils emprems. Jesus drova cheu plaids ualti detscharts, el pren negin risguard sin sensibladads. Sia instrucziun selai buca metter el truchet dalla pedagogia da gnochergnar (Kuschelpädagogik).
Lc 13,22–30
22Sin viadi viers Jerusalem eis el ius a perdegond per vitgs e marcaus. 23Cheu ha enzatgi detg ad el: Segner, vegnan mo paucs spindrai? El ha rispundiu ad els: 24Fagei tut sforz d’entrar dalla porta stretga, pertgei jeu ditgel a vus, biars vegnan ad empruar d’entrar, mo reusseschan buc.
25Inaga ch’il patrun-casa ei levaus en pei ed ha serrau la porta, vegnis vus a star dadora e spluntar vid la porta e dir: Segner, arva a nus! Ed el vegn a rispunder a vus: Jeu sai buca danunder che vus essas. 26Lu vegnis vus a dir: Nus vein buiu e magliau en tia preschientscha, e ti has instruiu nus sin vias e plazzas. 27Mo el vegn a dir a vus: Jeu sai buca danunder che vus essas; naven da mei, tut vus malfatschents!
28Ei vegn ad esser bargir e sgriziar ils dents, cura che vus veseis Abraham, Isac e Jacob e tut ils profets el reginavel da Diu, mo vusezs catschai giuado. 29Ed ei vegnan digl Orient e digl Occident, dil Nord e dil Sid, e vegnan a semetter a meisa el reginavel da Diu.30Ed uarda, entgins dils davos vegnan ad esser ils emprems, ed entgins dils emprems vegnan ad esser ils davos.


text:
La procura publica federala ha dà in mandat penal da 7 milliuns francs ad interpresas da petroli pervia da mesiras manglusas cunter corrupziun. Uschia n'hajan trais filialas svizzras da l'interpresa da petroli «SBM Offshore» betg fatg tut per impedir la corrupziun da persunas en uffizis en l'Angola, la Guinea Equatoriala e la Nigeria.
Sin basa da manglanzas gravantas en l'organisaziun interna da l'interpresa multinaziunala, n'hajan las trais filialas svizras betg evità questas acziuns da corrupziun tranter il 2006 e 2012. En tut eran da quel temp vegnids pajads passa 22 milliuns dollars – entras persunas intermediaras, firmas fictivas e cun agid da contracts fictivs da las trais filialas svizras. Ils daners derivan tenor la procura publica da contos da la SBM Holding Inc. SA.
Emploià da cader gia sentenzià il 2020
Quest mandat penal resulta d'ina sentenzia dal Tribunal penal federal dal fanadur 2020. Là aveva il tribunal sentenzià in emploià da cader dal conern SBM Offshore e da la SBM Holding Inc. SA per avair pajà daners da corrupziun ad in uffizial en l'Angola.
Il concern d'ieli multinaziunal SBM Offshore è spezialisà sin concepir, producir e commerzialisar sistems maritims ed equipament per l'industria d'ieli e gas.


text:
La radunanza generala 2018 a Landquart - ina radunanza plain emoziuns
Ina elecziun, in engraziel ed ina surdada dal premi SRG.R 2018 - quai èn stadas las ingredienzas principalas da la radunanza generala 2018 a Landquart. Il candidat che la suprastanza da la SRG.R aveva proponì, Vincent Augustin è vegnì elegì unanimamain da las 68 persunas preschentas cun dretg da vuschar. Suenter che la directura da RTR, Ladina Heimgartner ha dà in sguard enavos ed enavant sin las fatschentas da RTR ha ella engrazià a moda speziala al president partent. Ensemen cun la directura è sa furmà in entir chor che ha chantà chanzuns che han da far cun diversas staziuns da la vita dad Oscar Knapp. In mument fitg emoziunal. Per emoziuns han er ils uffants dal "chor d'affons Sumvitg" procurà - els han pudì prender encunter il premi SRG.R 2018 ed han engrazià cun diversas chanzuns da lur repertori. Bels pleds da laudatio ha il cusseglier naziunal Martin Candinas chattà. El saja losch da pudair far la laudatio per quest chor che deriva da sia patria. I saja propi da smirvegliar che quest chor attiria tants uffants da Sumvitg e conturn. Quai saja franc er il merit dals organisaturs, en spezial da la dirigenta actuala Flavia Walder-Hublard. Il chor po festegiar quest onn ses 20avel anniversari.
Passa 100 persunas èn sa radunadas la sonda, ils 26 da matg en l'auditori Weber dal Plantahof a Landquart per la radunanza generala 2018. La tractanda principala è stada l'elecziun d'in nov president. La radunanza ha elegì l'advocat Vincent Augustin da Mon ch'era vegnì proponì da la suprastanza. El succeda ad Oscar Knapp da Scuol che terminescha sia perioda d'uffizi la fin da quest onn. La directura da RTR, Ladina Heimgartner ha purtà in engraziel fitg tut spezial ensemen cun collavuraturas e collavuraturs da RTR. Els han furmà in pitschen chor che ha chantà in medley da chanzuns che han da far cun differentas staziuns da vita dal president Oscar Knapp, che ha lavurà avant sco ambassadur en divers pajais. Il premi SRG.R 2018 è vegnì surdà ufficialmain al "chor d'affons Sumvitg" che stat sut la batgetta da Flavia Walder-Hublard. Sa chapescha ch'il chor è er sa preschentà cun intginas chanzuns da ses repertori fitg vast. La laudatio ha il cusseglier naziunal Martin Candinas fatg. El, ch'è sez creschì si en la vischnanca da Sumvitg, ha numnà ils success dal chor e punctuà che quest success saja mo pussaivel entras l'engaschi da in e scadin. I saja propi da smirvegliar ch'ina vischnanca sco Sumvitg possia motivar passa 60 uffants da chantar en in chor, e quai, malgrà che la purschida da passatemps daventa pli e pli vasta.
Impressiuns da la radunanza
Diese Beiträge könnten Sie auch interessieren:
Ladina Simonelli-Zisler - nova suprastanta da la SRG.R
A chaschun da la radunanza generala da la SRG SSR Svizra Rumantscha ils 15 da zercladur a Laax è vegnida elegida Ladina Simonelli-Zisler da Samedan en suprastanza.
35. GV der SRG AG SO: Das Thema RTVG dominierte die Versammlung
An der gestrigen Generalversammlung drehte sich vieles um die RTVG-Revision, aber nicht nur. Der Vorstand wurde mit der Wahl von drei jungen Frauen wesentlich verjüngt. Zudem wurden alle bisherigen Gremienmitglieder in ihren Ämtern bestätigt.
90. Generalversammlung der SRG Bern Freiburg Wallis
Der Rückblick auf 90 Jahre Nachrichten im Schweizer Radio stand am Samstag, 2. Mai 2015, neben den statutarischen Geschäften im Mittelpunkt der 90. ordentlichen GV der SRG Bern Freiburg Wallis in Murten (FR). Präsident Andreas Schefer konnte 165 Genossenschafterinnen und Genossenschafter sowie zahlreiche Gäste begrüssen. Die GV genehmigte den Jahresbericht, die Jahresrechnung und bestätigte die beiden Vertreter im Regionalrat der SRG Deutschschweiz für weitere vier Jahre.


text:
«Clom», uschia sa numna il successur dal cudesch da chant catolic «Alleluja» e dal cudesch da chant refurmà «Chanzuns choralas» per la Sur- e Sutselva. L’ovra vegn edida dal Decanat Sursilvan e da la Fundaziun Anton Cadonau per il rumantsch en baselgia. Il cudesch cumpara l'onn 2022 cun circa 10’000 exemplars.
600 chanzuns
Il cudesch da chant ecumenic Clom cuntegn circa 600 chanzuns differentas en text e melodia. I dat chanzuns en ina, duas u era quatter vuschs (ils chorals). Tut saja vegnì guardà atras ord optica teologica, dian ils dus manaders dal project, ils teologs Andri Casanova e ser Jan-Andrea Bernhard. Perquai hajan era las atgnadads confessiunalas (per exempel chorals u chanzuns marianas) plaz en il cudesch.
In motiv central d’edir in cudesch communabel è che las confessiuns sajan s’avischinadas ils ultims decennis, per exempel cun la Bibla ecumenica, di Andri Casanova. Era per ils refurmadas saja quai in grond avantatg da pudair edir quest cudesch cun la vart catolica, di Jan-Andrea Bernhard. Uschia na possian els betg mo spargnar daners, mabain era rinforzar il chant ecclesiastic.
Quai è uss propi in schanza unica ch’ins ha in cudesch cun novas chanzuns e nossas zunt charezzadas veglias.
Dunnas han elegì num «Clom»
Da quai da 25 persunas lavuran vid il project. I sa tracta da selecziunar, evaluar text e melodia, cumplettar cun ina intunaziun, controllar musica e linguatg, stampa etc. I vegn era edì in cudesch per l’orgla. Il num Clom han sis dunnas elegì. Quest num ha ina muntada profunda che resorta surtut da texts en la Bibla.
Emprims cudeschs da chant gia il 17avel tschientaner
Da vart refurmada è quai «Ilg ver sulaz da pievel giuvan» da ser Steffan Gabriel (1611) che cuntegn chanzuns respectiv psalms en sursilvan. Il 1683 cumparan «Ils psalms da David mess giu en vers rumonsch da la Ligia Grischa», da ser Johannes Grass. Durant il temps dal pietissem cumparan novs cudeschs da chant, per exempel il 1784 «Novas chazuns spiritualas» da ser Mattli Conrad. 1886 suonda in cudesch cun bleras chanzuns novas per baselgia, scola, famiglia e societad da ser Gion-Martin Darms. Sin basa da quel han ser Peter Paul Cadonau e Tumasch Dolf inizià «Las Chanzuns choralas».
Da vart catolica è l’emprim cudesch cun chanzuns cumparì 1674, in’ovra da sur Balzer Alig. Success ha dentant gì in’auter cudesch: «La Consolaziun da l’olma devoziusa», arranschà da pader Carli Decurtins. Quel ha gì 12 ediziuns. Concurrenza è naschida 1917 cun la «Cecilia». Sur Wendelin Caminda ha alura reunì quests dus cudeschs al «Alleluja» dal 1982.


text:
Lat
El lat (anca lacc) l'è un liquid bianch prudut da la gandula mamaria d'le femine di mamifer. El sò ubietiu l'è de dà da mangià ai picinin in di prim mument de la vita.
Le femine di mamifer, donca anca le done, i gh'àn d'le gandule mamarie che servissun par fà sü el lat che i picul apena nassüd i ciüciaran. In di mamifer magiur 'ste gandule i en urganisade a furmà la ciücia.
Sübit dopu el part, el corp d'la mama el darà cun el lat d'le riserve de nütriment faie sü in gestassion par quarcià el temp de desvilüp d'le capacità edul di sò fiöi.
El picul del mamifer el gh'à de solit un istint urmunal-ulfatiu che'l ghe fà truà la teta, da la qual el pudarà ciücià el liquid.


text:
Ils emprims trais mais dal 2019 hai dà quatter giadas dapli cas dal virustgel che durant il medem temp da l’onn passà. Tenor la WHO, l’organisaziun mundiala da la sanadad, èn 112'000 cas dal virustgel vegnids annunziads dal schaner fin la fin mars. Il dumber effectiv possia esser anc pli aut.
Il virustgel saja ina da las pli infectusas malsognas ch’i dettia e pervi dal virustgel possian ins er murir. Be dus terzs dals umans sin l'entir mund hajan retschavì las duas vaccinaziuns cunter il virustgel.
RR novitads 20:00


text:
L’autorità ‘d Gesù. "A son tornass-ne a Gerusalem e, mentre che Gesù a marciava ant ël Templ, a son andàit da chiel ij gran sacerdòt, ij magister ëd la Lej e j’ansian dël pòpol, e a l’han dije: “Con che autorità fas-to ste còse? Chi é-lo col ch’a l’ha date st’autorità për fé le còse ch’it fas?”. E Gesù a l’ha rësponduje: “A l’é mi ch’i veuj feve na domanda, s’im rësponde, iv dirai për che autorità ch’i faso ste còse. L’autorità ch’a l’avìa Gioann ëd batesé a vnisìa dal cél o ch’a l’era mach uman-a? Rëspondme”. Antlora coj-lì a l’han rasonà an tra ‘d lor an disend: “S’i disoma ‘Dal cél’ chiel an dirà: ‘Përchè donca ch’i l’eve nen chërduje?’ E s’i disoma che l’autorità ‘d Gioann a l’era mach uman-a, i l’oma da tëmme ‘l pòpol, përchè tuti a chërdo che Gioann a l’era stàit un profeta génit”. Antlora, për rispòsta, a l’han dije a Gesù: “I lo savoma nen”. E Gesù a l’ha rësponduje: “Donca, gnanca mi iv dirai për che autorità i faso ste còse” (March 11:27-33).An cost pass dël vangel i vëdoma Gesù ch'a l'era andass-ne a fé doi pass për ij pòrti ch'a 'nserciavo le cort dël templ ëd Gerusalem. Ij gran santuari dël catolicèsim-roman a jë smijo. Për chiel a l'era nen mach na manera për "pijé 'n pò d'aria", ma n'ocasion për parlé a la gent ch'a-i era e fé 'd conversassion con ij sò dissépoj, ròba ch'a l'é sempe bon-a për amprende quaicòsa 'd neuv da chiel, ël Magister. Ij magìster ëd religion d'antlora a lo fasìo 'dcò. Gesù a savìa bin parlé a la gent, ch'a l'era 'nciarmà da lòn ch'a disìa. L'interesse che Gesù a tirava e soa popolarità, contut, a-j piasìa pròpi për gnente ai prèive dël templ, përchè chiel a l'era nen un prèive tanme lor e gnanca 'n magister "autorisà" al servissi dl'istitussion. A j'ero gelos ëd Gesù e lòn ch'a disìa nen ëd ràir a lo consideravo d'eresìe, ëd dotrin-e nen "an lìnea" con ël magisteri ofissial. Costi prèive, donca, a van da chiel e a-j diso: "Chi ch'a l'ha date l'autorisassion për fé lòn ch'it fase, për fé 'l magìster? Mostrane le carte! Chi ch'a l'ha date cost ' autorità? N'has-to la facoltà?". An efet, Gesù a l'era pa 'n prèive, a l'avìa nen ëstudià a dë scòle teològiche ch'as conossìo; ch'as savèissa, a l'era nen un dissépol ëd quai magìster arconossù e a fasìa pa part ëd grop religios "ëd tendensa" coma ch'a-i na j'era 'dcò tanti an coj temp-là. Gesù a l'avìa gnun-a patènta 'd magister.
Gesù a-j rëspond con n'àutra domanda: "L’autorità ch’a l’avìa Gioann ëd batesé a vnisìa dal cél o ch’a l’era mach uman-a? Rëspondme”. An efet, ëdcò Gioann Batista a l'era gnanca chiel un prèive o un profeta "autorisà", ma gnun a l 'era ancalasse a buté an question soa ciàira e génita autorità moral e spiritual. Vera, a l'era stàit butà an përzon e fin-a fàit massé dal rè Eròde, ma mach përchè lòn che Gioann a predicava a l'era dësconvenient për ël podèj dël rè e për soa polìtica coròta. Chi é-lo ch'a l'avìa daje a Gioann l'autorisassion a prediché e a batesé? Chi a l'avìa mandalo, Gioann? Ai prèive 'd Gerusalem a convenìa pa 'd rëspònde ciàir a la domanda 'd Gesù, përché, compiasent anvers al podej polìtich coma ch'a l'ero, a l'avìo pensà dë sté ciuto a riguard ëd la tràgica mòrt ëd Gioann e fé finta 'd nen. A vorìo gnanca feje 'n dëspiasì al pòpol parlandje contra a Gioann, përchè la gent a chërdìa che Gioann a fussa stàit un profeta genit. Antlora për ij prèive a l'era bin mej lassé le còse ant l'ambiguità e nen pijé na posission a riguard. Tìpich dj'ipòcrita e dla gent servil. A l'é parèj che soa ipocrisìa 'd lor a meritava gnun-a rëspòsta gnanca a propòsit dla "autorisassion" ch'a-j ciamo a Gesù. Lòn ch'a l'avrìa servì 'd deje na rëspòsta? A sarìa stàit mach na scusa e n'ocasìon për fé 'd ciacòt. La domanda ch'a l'avìo faje a l'era nen sortija da 'n ver interesse për Gesù. Ëd sicur, a sarìo nen ëstàit a scotelo për amprende da chiel përchè a pensavo 'd savèj già tut lor, d'esse lor "ij magister", d'avej gnente da 'mprende da un "paisanòt" tanme Gesù, ch'a l''era gnanca "andàit a scòla". La "patènta" a l'avìo mach lor!
A peul capité 'dcò 'ncheuj d'ancontré 'd përson-e ch'a fan part ëd quai religion, gesia o seta 'd gran pretèise, ch'a vorìo discute con ti ch'it ses un cristian lìber e bìblich, toe dotrin-e o posission, opura ch'at ciamo 'd giustifiché lòn ch'it fase o dise coma cristian professant. Val-ne la pen-a dë sté lì a discute? Soens nò, përchè, an realità, ëd gent ëd cola sòrta at pijerìo nen an sël sério. Për lor it ses ti d'esse an eror e lor a son "da la banda dla rason". A veulo mach buté an question toa fede, ëd critiché toe përsuasion e a spero 'd podèj "convertite" a soa manera 'd lor ëd vardé la fede. A val pa la pen-a, parèj, dë sgairé 'd temp a bate e dibate, ëd tenté 'd vinc-je o convinc-je con toa dialética, ëd "buteje an dirota". Tut lòn ch'it disèisse a sarìa dësqualificà ai sò euj, a lo varderìo nen an sël sério. A son lor ch'as chërdo "ij magister" e për lor it ses ti a dovèj esse dotrinà e ch'it l'has da cangié. Antlora it deuve savèj disserne se soe domande 'd lor a sio sincere o nò, s'a son ispirà da n'interesse genit e lor at jë fan nen mach për fete antrapé. S'a son ëd gent sincera, it peudes bin rende rason ëd la speransa ch'a l'é an ti, testimonié 'd toa fede, mostreje toe përsuasion.
An tùit ij cas, për lòn ch'a riguarda costi "gran sacerdòt, magister ëd la Lej e ansian dël pòpol", lor a l'avrìo deuvù comprende che l'autorità 'd Gesù a vnisìa da Nosgnor Dé, che chiel a savìa 'd pì che tute lë scòle dë sto mond përchè lòn ch'a savìa chiel a l'avìa arseivùlo diret da sò Pare dël cél, e che gnun d'àutri a l'avìa mai fàit o ancalasse 'd dì lòn che Gesù a fasìa o a disìa. Ch'a spetèisso ancora mach dontré dì e sua arsurression a l'avrìa bin dije chi ch'a l'avìa daje soa autorità, përchè l'arsurression a l'avrìa diciarà con potensa che Gesù a l'é 'l Fieul etern ëd Dé e lor, s'a l'avèisso seguità a 'rfudelo, a sarìo stàit diciarà 'd nemis ëd Nosgnor Dé.
PREGHIERA
28 dzèmber 2018 - Prima duminica apress Natal
Leture bibliche: Isaia 61:10-62:3; Galat 3:23-25; 4:4-7; Gioann 1:1-18; Salm 147.
Nosgnor tut-potent! I l'has arvërsà an sù nojàutri la neuva lus ëd toa Parola fàita carn: arcòrdane che costa lus, anviscà ant ij nòst cheur, a peussa splende an nòstra vita; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con Ti, ant l'unità dlë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.


text:
Glacier Express
Dapi il 1930 circulescha il Glacier Express, il tren rapid il pli plaun dal mund, da l’Engiadina al Matterhorn e collia sin ses viadi da bunamain otg uras ils lieus da cura Tavau/San Murezzan, enconuschents en l’entir mund, cun Zermatt. Ils vaguns panoramics permettan ina vista impressiunanta enturn ed enturn, e la nova Excellence Class metta standards ch’èn uschè auts sco ils pizs per lung dal traject legendar. Las spaisas preparadas da frestg en la cuschina dal tren fascineschan ils passagiers anc supplementarmain. En sis linguas survegn il giast via ureglier las infurmaziuns davart ils puncts culminants sper il traject. Da San Murezzan a Tusaun (circa 60 km) traversa il Glacier Express la Val d’Alvra cun il viaduct da la Landwasser renumà.
Dapli infurmaziuns davart il Glacier Express


text:
La Punt-Chamues-ch
La Punt - Chamues-ch (in italian storich, e nom ufizial fina al 1943: Ponte-Campovasto) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 748 abitant e una süperfiss de 62.3 km², e al se tröva a una altitüden de 1687 meter sura al livel del mar.
El cumün de La Punt - Chamues-ch a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Bever, Madulain, Pontresina, Samedan, Zuoz.
El cumün l'è furmaa de du center abitaa principai, al dì d'incö asquas tacaa insema. La Punt la se tröva in de la part setentriunal de la val, a una altitüden de 1697 meter sura el livel del mar, inde che finiss el pass de l'Albula. L'e straversaa del fiüm Inn e propi sül fiüm Inn gh'eva el pont che g'ha daa el nom a l'abitaa. Chamues-ch inscambi l'è colocaa in de la part meridiunal de la val a una altitüden de 1708 meter, a la fin de la val Chamuera ai pé del Piz Mezzaun.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chamues-ch l'eva cognossüü giamò ai temp dei Roman col nom de Camogascum. La Punt-Chamues-ch l'è menziunaa in di ducüment de l'ann 1137-39 cont el nomm de Campolovasto e püssee tard, in del ann 1244 cont el nomm de Ponte.[1]
L'andament storegh de la popolazion de La Punt - Chamues-ch l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1][2]
Situazion linguistega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al dì d'incö i lengh ufiziai i henn el tudesch e el rumanc ma lengua parlada dai abitant uriginari del post e ancamò insegnada in di scöl l'è el dialet del Rumanc parlaa in de l'Engadina Volta, ciamaa "Puter". Fina a prima che nassìes l'indüstria del türism, l'eva anca l'ünica lengua parlada in del post. L'ha scumenzaa a calà in percentuaàl giamò in del secul XIX e in del 1880 i lengua mader rumanc i eva devegnüü el 71,6%. Percentual che l'è restada cumpagna pressapoch fina a prima de la seconda guera mondial. Dopo l'ha turnaa a calà e in dei an setanta. L'andament dei ültem an l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desuta.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 La Punt-Chamues-ch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Graubunden in Numbers visitaa el 21 de setember del 2009


text:
Da principi prevesa la lescha ch’in team d’ambulanza ha d’esser entaifer in temp d’in quart d’ura en in lieu d’acziun, sco per exempel in accident ni in problem medicinal. La Surselva è per adina pudair tegnair en quest temp simplamain memia gronda, di il manader dal servetsch da salvament Surselva Alex Gisler. Uschia n’èsi per exempel betg pussaivel d’esser entaifer in quart d’ura da Glion en Val Son Pieder, ni sisum la Surselva a Sedrun. Perquai ha il servetsch da salvament Surselva in post d’intervenziun cun ina ambulanza a Mustér.
Durant il di dus teams d’ambulanza
La centrala e la basa dal servetsch da salvament Surselva è l’ospital a Glion. Qua datti in servetsch da 24 uras. Il di ora va ina equipa da salvament, che sa cumpona d’in sanitari da salvament ed in sanitari da transport, a Mustér per uschia pudair esser pli svelt tar in cas urgent sisum la Surselva. Questa equipa è preschenta circa a partir da las 08.00 uras fin las 18.00 uras a Mustér. Per pudair exequir il servetsch cumenzan las duas equipas che han il servetsch dal di lur servetsch a Glion e l’equipa che va a Mustér prenda in’ambulanza pli pitschna a Mustér. Qua è dentant staziunada in gronda ambulanza che resta era la notg a Mustér e ch’ils pumpiers manischeschan durant la notg.
Previs è in servetsch da 24 uras durant stagiun auta
Sco il manader dal servetsch da salvament Alex Gisler ha confermà veglian ins durant la stagiun auta avair era da Mustér anora in servetsch da 24 uras. Il mument na fiss in tal servetsch dentant betg pussibels da porscher. La raschun è ch’il persunal manca, uschia sajan ins intensiv a la tschertga da persunas scoladas. Il concept saja sin maisa ed era a Glion fiss dapli persunal bun per pudair garantir in servetsch ideal. Els possian dentant garantir da pudair porscher in bun servetsch per l’entira Surselva, era perquai che la collavuraziun cun ils medis da chasa funcziuneschia optimal, e garanteschia uschia in purschida medicinalmain optimala, ma dapli persunal per il servetsch da salvament fiss ideal, di Alex Gisler.
Daco è l’ambulanza mintgatant a Trun
In motiv daco che l’ambulanza da Mustér è mintgatant a Trun è che cura che l’ambulanza da Glion sto per exempel transportar in pazient ni ina pazienta a Cuira en l’ospital, alura n’ha quai nagina equipa d’ambulanza a Glion. Perquai vegn l’equipa da Mustér tratga pli da strusch da la mesadad da la Surselva per pudair esser svelt al lieu nua ch’ì fa lura basegn. Quai saja era pussaivel perquai che la gronda part dals servetschs saja spetgar sin in cas urgent. Uschia saja sulet 15% da la lavur per propi in cas da salvament. Durant l’ulteriur temp haja mintga persunas engaschada en il servetsch da salvament anc da tgirar ses ressort, sco per exempel las ambulanzas, ni da far lavur da biro, accentuescha il manader dal servetsch da salvament Surselva.


text:
Ils dus grischuns, Janis Baumann dad Igis è vegnì 28avel (+4:45 minutas) e Janis Spescha da Cuira ha terminà sia emprima cursa da la cuppa mundiala sin plazza 47 (+7:05 minutas).
En la cursa da las dunnas U23 èn duas Svizras vegnidas en las top 10. Noelle Buri è daventada 6avla e Ronja Blöchlinger 8avla. Gudagnà a la favurita Mona Mitterwallner. L'Austriaca era er gia vegnida avant in'emna a Val di Sole campiunessa mundiala en tar las dunnas U23. A Lai ha ella triumfà avant Caroline Bohe dal Danemarc e l'Americana Savilia Blunk.


text:
Malé (LO)
Malé (Maleo in italian; Maletum en latin[1]) l'è un cumün del süd de la Lumbardia, pruincia de Lod, cun 3 155 abitant (dàto del Dic 2015 [2]).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sò num, prubabilmént, el vegn dal Latin Malleum, perché in urigin a gh'era un castell.
In del 1272, l'é diventád pruprietà de la famiglia Vincemala. L'é stai cunqustada dai Sforza, che dopu ghe l'hann dai ai Trivulzio e dopu amò ai Trecchi.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Malé l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Giovanni Agnelli, Atlante storico geografico del Lodigiano, 1886
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Cultüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ghé un castell ciamád Palási Trecchi. A l'antica entrada del paés, a ghé un arc, del 1685 dedicád ad Antóni Trecchi.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Tut las vischnancas grischunas ed il chantun Grischun han ina vopna sco segn da lur identitad. En il register da vopnas èn quellas designadas cumplettamain. Per mintga vopna cuntegna il register in maletg en differents formats e la descripziun da la vopna giuridicamain lianta (blasonament).
La basa per las preschentaziuns graficas è il standard eraldic grischun. Per mintga vopna èn plinavant inditgadas las colurs da vischnanca ch'èn relevantas per la producziun da bandieras. Il register da vopnas vegn actualisà cuntinuadamain.
Svilup istoric
Oriundamain servivan las vopnas per differenziar ils chavaliers da la massa armada en ina battaglia. Per quest intent èn vegnids malegiads segns persunals sin ils scuts. Banderolas e bandieras marcavan las partiziuns d'ina armada. Per lur funcziun sco segn d'enconuschientscha eri impurtant che las vopnas eran facilmain identifitgablas er or d'ina distanza pli gronda.
Ed uschia èn la simplicitad e la clerezza restadas per l'eraldica fin oz ils criteris che caracteriseschan il stil. En il temp medieval tardiv han las vopnas pers lur impurtanza militara; ellas èn daventadas maletgs simbolics da famiglias impurtantas e pli e pli er da corporaziuns sco citads, dretgiras u mastergnanzas. Uschia èn sa sviluppadas concepziuns pli pretensiusas da vopnas cun motivs multifars.
Oz dovran en il Grischun il chantun e las vischnancas politicas ina vopna sco segn da lur identitad e da lur impurtanza. En sia furma actuala exista la vopna dal chantun dapi l'onn 1932, entant che las vopnas da las vischnancas èn vegnidas definidas liantamain pir l'onn 1953 cun l'emprima ediziun dal Cudesch da vopnas dal chantun Grischun ch'è vegnì actualisà l'onn 1982.
Dapi l'onn 1982 hai dà midadas considerablas en la cuntrada da vopnas dal chantun. Ils circuls che avevan da lur temp er ina vopna n'existan betg pli dapi il 1. da schaner 2016; pervia da quai han lur vopnas oriundas pers lur significaziun oriunda. Ultra da quai han numerusas fusiuns da vischnancas gì per consequenza che lur dumber è sa reducì permanentamain. Suenter ina fusiun dovran bleras vischnancas vinavant la vopna da la vischnanca la pli gronda (p.ex. Cuira, Scuol), autras han surpiglià la vopna dal circul (Bregaglia, Val Stussavgia) ed in pèr han creà ina nova vopna che ha stuì vegnir approvada da la Regenza. La procedura che sto vegnir observada per l'approvaziun sco er las reglas eraldicas ch'èn impurtantas per crear ina nova vopna èn descrittas en dus fegls d'infurmaziun da l'Archiv dal stadi dal Grischun.
Suenter la fusiun perdan las vopnas da las anteriuras vischnancas lur impurtanza giuridica, pon dentant vegnir duvradas vinavant en las fracziuns da vischnancas respectivas.
Il register da vopnas digital
L'onn 2020 ha la Chanzlia chantunala dal Grischun concludì d'actualisar las midadas considerablas en l'effectiv da vopnas dapi l'onn 1982 e da far in register digital da las vopnas vertentas. Quel cuntegna – per il chantun e per tut las vopnas communalas – mintgamai la descripziun da la vopna giuridicamain lianta ed approvada da la Regenza – l'uschenumnà "blasonament" – sco er las colurs dal chantun e da las vischnancas. Ultra da quai vegnan las vopnas purschidas en tschintg formats grafics digitals per il download. In pèr da quels èn spezialmain adattads per l'utilisaziun professiunala per lavurs graficas u per paginas d'internet (eps, svg).
Tut las vopnas communalas èn vegnidas dissegnadas da nov en moda vectografica sin basa d'in standard eraldic grischun definì precisamain areguard la grafica ed areguard la digitalisaziun. Il standard eraldic definescha tranter auter las precisas valurs da colur, la furma dal scut e la grossezza da las lingias.
Il register da vopnas vegn actualisà permanentamain da la Cumissiun eraldica chantunala.
Basas legalas e renviaments per duvrar ils musters
Per las vopnas da corporaziuns da dretg public existan prescripziuns giuridicas. Las vopnas da persunas singulas, da famiglias e d'instituziuns privatas percunter èn mo regladas tenor il dretg da disa. Sin plaun federal protegian la Lescha federala dals 21 da zercladur 2013 davart la protecziun da la vopna svizra e d'auters segns publics (CS 232.21) e l'ordinaziun respectiva (CS 232.211) las vopnas dals chantuns e da las vischnancas. Per il chantun Grischun vala cumplementarmain l'Ordinaziun chantunala davart la protecziun da las vopnas dals 26 d'avrigl 2016 (DG 110.300).
En emprima lingia vegnan las vopnas dal chantun e da las vischnancas duvradas da questas corporaziuns sezzas. Il dretg federal definescha però in pèr excepziuns en l'artitgel 8 da la Lescha davart la protecziun da las vopnas ed ultra da quai fixescha l'Ordinaziun chantunala davart la protecziun da las vopnas las suandantas reglas:
- La vopna chantunala dastga vegnir utilisada da terzas persunas, nun che l'utilisaziun mainia en errur u cuntrafetschia a l'urden public, a la morala u al dretg vertent (cf. art. 2).
- L'ulteriura utilisaziun da las vopnas communalas tras terzas persunas po vegnir permessa da la suprastanza communala, sch'il dretg da la vischnanca n'enconuscha betg in'autra regulaziun e sche l'utilisaziun intenziunada na maina betg en errur u na cuntrafa betg a l'urden public, a la morala u al dretg vertent (cf. art. 4 al. 2).
I vegn recumandà da dumandar la Chanzlia chantunala dal Grischun resp. las vischnancas correspundentas, sch'i dat malsegirezzas davart l'utilisaziun da la vopna chantunala u da vopnas communalas. Quai vala en spezial per utilisaziuns commerzialas.
Per applitgar correctamain las bandieras cun las colurs chantunalas (chantun) e cun las colurs communalas è relevant il Reglament svizzer da bandieras. La successiun da las colurs sto vegnir legida da sanestra (la pitga da bandiera) a dretga en cas da la bandiera che penda en moda verticala, da surengiu en cas da la bandiera orizontala a la stanga.
Download, links ed ulteriura litteratura
Cudesch da vopnas dal chantun Grischun e standard grischun per preschentar vopnas
Chanzlia chantunala dal Grischun (ed.), Cudesch da vopnas dal chantun Grischun, Cuira 1982
Standard grischun per preschentar vopnas
Documents da l'Archiv dal stadi dal Grischun e da la Cumissiun eraldica
Fegls d'infurmaziun da l'Archiv dal stadi dal Grischun e da la Cumissiun eraldica:
Reglas eraldicas fundamentalas per vopnas communalas
Fegl d'infurmaziun davart fusiuns da vischnancas e vopnas: proceder
Collecziun da vopnas da famiglia da l'Archiv dal stadi dal Grischun
Fegls d'infurmaziun da l'Uffizi federal da protecziun da la populaziun
Joseph M. Galliker, Heraldik I e II: Fegls d'infurmaziun "Referenza" (admin.ch)
Ulteriurs links
Fundaziun Vopnas e bandieras svizras
Societad svizra d'eraldica


text:
Sco quai che la polizia chantunala communitgescha, era in manischunz il glindesdi curt suenter las set la damaun sin via da l'ospizi en direcziun Beiva. Sin la via cuverta da naiv è l'auto glischnà en ina curva sin l'autra vart, nua ch'el è collidà cun in auto. Il manischunz da l'auto che vegniva encunter ha franà cura ch'el ha vesì l'auto glischnant.
Il manischunz da 30 onns da l'emprim auto è blessà levamain. El è vegnì transportà da parents tar il medi. Ils dus autos han mintgin donn total.
RR novitads 14:00


text:
Il HCD perda cunter l’EV Zug
Fin d’emna senza puncts per il Club da hockey da Tavau. Suenter la terrada da 2 a 3 a Berna ha il HCD era pers a chasa encunter Zug, quai cun il resultat minimal da 0 ad 1. Dominic Lammer da Zug ha sittau en la 38avla minuta il sulet gol, il decisiv. Malgrà numerusas schanzas ha il HCD sajettà nagins gols, quai saja stà il problem principal ha manegià il defensur Claude-Curdin Paschoud suenter il gieu disfortunà.
La proxima chaschun da far gols ha il HCD mardis saira, lura dentant betg en il campiunadi, mabain en la Cuppa svizra. Tavau dat ordaifer encunter ils GCK Lions.
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 23:00


text:
Agost
Óst l'è 'l chèl dei vòt dei més del an segónt el calendàre Gregorià e 'l tèrs més de l'istàt endèl emisféro boreàl, e del envéren endèl emisféro austràl. Óst l'è giü dei sèt més che g'ha 31 dé. Endèl calendàre de Ròmolo, l'ìa ciamàt Sextilis perchè l'ìa 'l sèst més del an, però dòpo, 'ndèl 8 dòpo Crìsto, gh'è stat dàt el nòm de Augustus en unùr del imperadùr Otaviàno Augùsto. Uriginariamènt, Sextilis el gh'ìa 29 dé ma quant che i g'ha cambiàt nòm per entitulàghel a l'imperadùr Augusto, gh'è stat töt vià en pér de dé a Febrér per zontàghei al més nöf, per fa che 'l g'héres mìa méno dé del més de Löj che l'éra 'ntitulàt a Giùlio Césare.
Óst el vé dòpo del més de Löj e prìma del més de Setèmber.
Oter progecc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Agosto.


text:
La polizia chantunala dal Grischun ha duas novas polizistas e 13 novs polizists. En la sala dal cussegl grond a Cuira èn ellas ed els vegnids integrads en il corp en il rom d'ina festa.
Cun dar il maun sur la bandiera dal corp da polizia han las duas novas ed ils 13 novs commembers dal corp dà lur empermischun d'uffizi al cumandant, colonel Walter Schlegel. Il cusseglier guvernativ dr. Christian Rathgeb ha gratulà a las brevetadas ed als brevetads en sia allocuziun per l'examen professiunal federal reussì. A la ceremonia èn sa participads confamigliars, instructurs sco er numerus represchentants da la politica, da l'administraziun e d'organisaziuns partenarias. Sco ch'igl è tradiziun, è la festa da brevetaziun vegnida enramada da la musica da polizia dal Grischun.
Lieus da staziunament per il 1. d'october 2017
Las duas novas ed ils 13 novs commembers dal corp da polizia han cumenzà lur scolaziun l'october 2016 a la scola da polizia da la Svizra orientala ad Amriswil. Il 1. d'october 2017 entran els en servetsch als suandants lieus da staziunament:
Emmanuelle Balestra, basa da la polizia da traffic San Bernardin
Timmy Bernet, post da polizia Scuol
Fabio Buchli, basa da la polizia da traffic Cuira
Nico Cathomen, post da polizia San Murezzan
Roman Christoffel, basa da la polizia da traffic San Bernardin
Martin Kaiser, post da polizia Zernez
Yves Lutz, basa da la polizia da traffic Silvaplauna
Burhan Luzha, basa da la polizia da traffic Tusaun
Andrin Marugg, post da polizia Samedan
Franziska Mauron, post da polizia Flem
Ursina Rhyner, post da polizia San Murezzan
Lukas Sieber, post da polizia Arosa
Bojan Smiljanić, post da polizia Roveredo
Gian Wetten, basa da la polizia da traffic San Bernardin
Remo Zanolari, basa da la polizia da traffic Silvaplauna


text:
Capo de Stat
El Capo de Stat a l'è l'orghen che l'è mittuu a la guida, cont di competenz different a segonda de l'ordinament, de 'n Stat e 'l reppresenta la soa sovranità. De solit a l'è 'n orghen monocratich, ma ad esempi in Isvizzera l'è tutt el Consili Federal a vess Capo de Stat, a San Marin e Andorra gh'è 'na diarchia.
A segonda del sistema el Capo de Stat o l'è elegiuu, direttament o indirettament, in del cas de la Republega e de la monarchia elettiva, o passaa in tra i member de 'na familia, cioè in la monarchia ereditaria. A segonda del sistema el Capo de Stat el pò avègh di poder marcaa, 'me quell de mett el veto ai legg, che 'l pò vess superaa (per esempi in la Costituzion di Stat Unii) o no (comé in la Costituzion del Liechtenstein), nomenà el governo, sia 'me roeul cerimonial sia formal, e di voeult guidàll, e garantì el sistema giudiziari, despess cont la nomina de 'n quaj giudes.
Di alter ròbb generalment guarentii ai Capi de Stat a hinn l'immunità sovrana, la guida formala di Forz armaa e de la diplomazia e la possibilità de dà la grazia e commutà i pen.


text:
Beschreibung
Lia Rumantscha, 2017, Bestellnummer 978-3-03900-138-5
« Carrussel, carrussel – ni digl affon che viveva sin ina plonta» raquenta en in lungatg poetic-fabulus dils siemis, dallas fantasias, dils plaschers e dallas temas dils affons. Las melodias da Flavio Bundi ed ils texts da Roman Weishaupt meinan il public el mund magic dall‘affonza. Il cudisch cuntegn dudisch canzuns en pliras vuschs ed in rap, sco era ils accumpignaments per clavazin ed ils accords per ghitara. Ultra da quei cumpeglia el in disc cumpact cun ina registraziun dil Chor d‘affons Surselva ed ina versiun instrumentala per il diever sco musica accumpignonta.
Kurzzusammenfassung der Liedtexte auf Deutsch.
Ähnliche Beiträge


text:
DirecziunThomas Krefeld | Stephan Lücke
Il project Timeline CitarIl project vegn ad analisar selectivamain ed analiticamain la regiun alpina en sia unitad istorica linguistic-culturala. La regiun alpina è linguisticamain fitg fragmentada tant pertutgant las linguas singulas sco pertutgant ils dialects. Grazia a la moda da proceder tschernida vegn il project preschent a surmuntar la restricziun tradiziunala da la perscrutaziun als territoris naziunals, imponida da las realitads politicas actualas, q.v.d. dals stadis naziunals. Ils champs selecziunads resguardan la natira, l'istorgia culturala ed il preschent cultural actual. Per l'analisa vegn sviluppà in conturn da perscrutaziun cumplessiv e pluriling cun plirs secturs d’activitad sebasond sin la tecnologia da medias actualas (banca da datas, georeferenziaziun, internet, software sociala; cf. Krefeld/Lücke 2021): il portal serva pia a la documentaziun (cartografia interactiva georeferenziada), a la relevaziun da datas (tras software sociala), a la publicaziun ed a l'agen svilup tras collavuraziun cun ils partenaris. L'intenziun principala è da metter a disposiziun las datas dals atlas linguistics e dals dicziunaris gia preschents (ch'èn per part mal accessiblas) en furma cumplettada, concentrala, tractada a moda pluridimensiunala ed analisada a moda istoric-linguistica. Tras la cumplettaziun (relevaziun nova cun agid da software sociala) vegn gulivà il raster ch'è dischequilibrà entras datas veglias gia disponiblas ed a medem temp vegnan superadas las inconsistenzas semanticas ed onomasiologicas. Il project vegn sustegnì da numerus partenaris da collavuraziun.
VerbaAlpina s'adressescha en emprima lingia al public scientific. Ils texts explicativs sut METODOLOGIA èn relativamain spezialisads. Surtut la funcziun centrala sut CHARTA INTERACTIVA è dentant facilmain accessibla per mintgin. Als laics interessads vegn per consequenza recumandà da sa famigliarisar al cumenzament cun questa purschida. Ils filters da retschertga duessan s'explitgar per gronda part sasez malgrà la terminologia forsa nunusitada durant experimentar.
(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Irina Lutz | Susanne Oberholzer)


text:
Spa
La spa a l'é n'arma bianca, a dobi taj (se mach a un fil, a esempi, a l'é un sàber) për frapé ëd quara o tajé.
A-i son motobin dë storie an sle spa, ch'a conto dël sò prestis e dël sò ròl d'utiss legendari.
But dla paròlaModifiché
Ël mòt a ven dal latìn spatha, dovrà për ciamé le spa dij bajèt roman dël tard amperi.
StòriaModifiché
Ij prim modej dë spa as dësvelupo ant l'età dël bronz dal pugnard, e a son an aram, prima a j'ero fàite d'òss, material pì malfé d'anformé e le spa a sarìo stàite pì greve da porté.
Con l'antrodussion prima ëd l'aram e peui dël bronz, a son rivà dij pugnard pì longh.
Le prime lame a j'ero pa motobin longhe, anviron 50-90 cm.


text:
Avant quatter onns aveva il suveran da San Murezzan approvà il plan d'utilisaziun per l'areal Serletta Sid. Cunter quella decisiun avevan ils possessurs da las immobiglias cunfinantas fatg recurs tar la Dretgira administrativa dal Grischun. Quella ha curt avant Nadal prendì posiziun a favur dal project cun in hotel da sanadad e la nova clinica Gut. Quai communitgescha la vischnanca da San Murezzan.
Il medem mument ha la Dretgira administrativa refusà il recurs dal promotur dal project. Quel recurs sa drizzava cunter la cundiziun dal plan d'utilisaziun, ch'il volumen da construcziun da l'hotel stoppia vegnir utilisà per gronda part per intents dad hotel. Quai munta che las pussaivladads da duvrar l'hotel restan restrenschidas.
Per Clinica Gut fai prescha
Ins saja cuntent cun la resposta da Cuira, ha ditg il pledader da la Chris Silber SA, Christian Gartmann. Dentant na signifitgia la sentenzia anc betg via libra per il project. Las partidas adversarias dal project Serletta Sid pon numnadamain anc trair vinavant il recurs al Tribunal federal.
Perquai vegnia entant planisà parallel en differents lieus, tranter auter a Silvaplauna ed a San Murezzan Bogn e quai senza la cumbinaziun cun in hotel da sanadad. Ils contracts da fittanza da la Clinica Gut al lieu existent a San Murezzan, scadan il 2023. En il decurs da quest onn haja la clinica perquai da decider, nua ch'ella veglia planisar e realisar sia nova dimora, ha declerà Gartmann.
RTR novitads 12:00


text:
Nino Schurter vul egualisar a sia cursa da chasa il record dal Franzos Julien Absalon ch’ha gudagnà en sia carriera 33 cursas da la cuppa mundiala. Mathias Flückiger vul far revantscha per il segund plaz al campiunadi mundial ed er far in ulteriur pass direcziun cuppa mundiala generala. Avant las duas davosas staziuns a Lai e duas emnas avant il final a Snowshoe en ils Stadis Unids ha Flückiger in avantatg da 235 puncts sin il Tschec Ondrej Cink. Nino Schurter ha gia in dischavantatg da 435 puncts sin Flückiger. Tar ina victoria en la cursa da cross country datti 250 puncts, plinavant datti 125 puncts per ina victoria en la cursa da short track.
Croda la marca da Julien Absalon a Lai?
Nino Schurter metta cumplainamain il focus sin la cursa da cross country da la dumengia. El vul gudagnar per la terza giada la cursa da la cuppa mundiala a Lai ed uschia egualisar il record da Julien Absalon, il Franzos ch’è sa retratgs avant trais onns. Schurter emprova gia dapi passa in onn da gudagnar sia 33avla cursa, in record ch’ha survegnì adina dapli muntada. Ed i saja ina bella finamira che dettia era motivaziun da cuntinuar, di Nino Schurter ch’è daventà avant in’emna per la 9avla giada campiun mundial.
Crème de la crème a Lai
Lai po organisar quest onn per la 5avla giada cursas da la cuppa mundiala da mountainbike. Plinavant ha Lai manà atras il 2018 ils campiunadis mundials al pe dal Rothorn. E sco gia ils davos onns è er questa giada quasi l'entira elita mundiala a la partenza cun excepziun dal Ollandais Mathieu van der Poel ed il Brit Tom Pidcock ch'è vegnì campiun olimpic a Tokio.
Avant in onn avevan las cursas a Lai stuì vegnir annulladas pervia da la pandemia da Corona. Quest onn han ils da Lai survegnì glisch verda. Las cursas pon schizunt vegnir manadas atras avant in dumber limità da fans. Mintga di pudessan 10’000 persunas visitar las cursas a Lai, en total 30’000 persunas sur tut ils trais dis da cursa. Enfin il venderdi da mezdi eran però vegnids vendids be bun 8’000 tickets. Per pudair entrar sin l’areal da cursa sto vegnir mussà avant in certificat da corona u in test PCR negativ.


text:
Il concern da chemia speziala ha confermà che fin 250 persunas hajan patì d'ina tissientada dad argient viv. Ins na sappia dentant betg, quant fitg ch'ils lavurants sajan perquai vegnids malsauns. Ils rapports ch'ina istoricra incumbensada da Lonza ha scuvert descrivian mo singuls cas pli grevs, ha il manader dals projects per l'ambient da Lonza declerà.
Tenor la gasetta «Walliser Bote» haja il Vallais gia savì pli che 40 onns da las tissientadas. Ins haja però zuppentà il rapport.
Controllas e sustegn
Ils collavuraturs sajan vegnids controllads periodicamain ed il concern haja sustegnì els cun mesiras sco «la surdada controllada da latg» u «ch'il possessur lavava la vestgadira da lavurar» e «vacanzas supplementaras». Plinavant haja il concern da chemia speziala empruvà da reducir il contact dals lavurants cun argient viv e dad optimar ils indrizs.
Plinavant hajan ins sclerì ils cas cun las assicuranzas. Sch'ina malsogna saja vegnida renconuschida sco malsogna da lavurar, hajan ils pertutgads survegnì la renta correspundenta.
Analisas manglusas
Per la PPS dal Vallais èn las analisas tar Lonza manglusas e na bastan betg. Plinavant pretenda la partida ch’il chantun sa perstgisia tar las famiglias dals pertutgads.
Er ils Verds pretendan in studi detaglià dad in’instituziun independenta. Els sajan «schoccads» ch'il chantun haja gia savì 40 onns dals rapports. Las autoritads hajan valità il profit pli aut che la sanadad da la populaziun.
RR novitads 07:00


text:
Il sport da hockey è mess en tgina a Sandra Schmidt. Gia il bab, dentant er ils frars da la giuvna giugadra da hockey da Sent han fatg quest sport. Uschia era quai cler che la giuvna Sandra Schmidt tira era en ils patins ed emprenda il sport da hockey. L’amulain da hockey ha ella emprendì tar il Cdh Engiadina. Via il Cdh ha ella alura fatg il pass en la liga naziunala B da las dunnas tar l’equipa da Kreuzlingen-Konstanz, e dà là tar la nova equipa dal HC Thurgau Ladies en la pli auta liga da hockey da las dunnas en Svizra - l’uschenumnada Women’s Hockey League.
Focus sin il HC Thurgau
Sandra Schmidt dat gia la terza stagiun en il dress da l’equipa HC Thurgau Ladies. En questa terza stagiun vul la giuvna da 18 onns propi metter chomma en la pli auta liga da hockey da las dunnas en Svizra. Perquai sa focussescha Sandra Schmidt mo pli sin il HC Thurgau. Ella lascha d'in maun ils gieus cun equipas dad umens, ed ella fa era ina pausa da la squadra naziunala da las dunnas sut 18 onns. Cun lavurar en Engiadin'Ota è il pensum gia uschia fitg pretensius. Davent da l’Engiadina va ella in di l’emna a Cuira a scola e duas sairas a Kreuzlingen a trenament. La fin d’emna è ella sin viadi cun la squadra dad in gieu a l’auter.
HC Thurgau equipa da surpraisa
La squadra da las dunnas dal HC Thurgau è creschida or da l’equipa da Kreuzlingen-Konstanz e quella da Weinfelden. Las duas squadras sa chattan uss en l’organisaziun dal HC Thurgau. Uschia po l’equipa da las dunnas profitar per l’emprima giada dad ina infrastructura professiunala. La finamira da la squadra HC Thurgau Ladies è da terminar il campiunadi sin il podest. Las pli fermas equipas vegnan er questa stagiun puspè ad esser Lugano e Turitg.


text:
Nuember
Noèmber l'è chèl dei öndes dei més del an segónt el calendàre Gregorià. L'è giü dei quàter més che g'ha 30 dé. El sò nom el vé del latì novem, perchè noèmber l'ìa 'l nòno més del calendàre de Ròmolo, che 'l cuminciàa cón Mars. El més prìma l'è utùer e chèl che vé dòpo l'è dezèmber.
Oter projecc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su novembre
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su novembre
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su novembre


text:
Il pli dispitaivel èn ulteriurs 30 milliuns francs per la sparta da l'ETH sco era contribuziuns da basa pli autas per las universitads e las scolas autas spezialisadas. Il minister da finanzas Ueli Maurer è stà cunter in augment per la scolaziun.
122 milliuns francs dapli
Cun 41 cunter 0 vuschs ha il Cussegl dals chantuns approvà il preventiv 2020. En total ha el approvà expensas supplementaras da 122 milliuns francs. La gronda part da quai va, sco gia menziunà, en la sparta furmaziun. Il preventiv federal prevesa uschia entradas da 75,666 milliardas francs ed expensas da 75,333 milliardas, pia in surpli da 313 milliuns francs. En la versiun dal Cussegl federal era il surpli d'entradas sin 435 milliuns francs.
RTR novitads 14:00


text:
America del Nord
L'America de Nord l'è la part püssee setentriunala del cuntinent american; la sa tröva per intregh in de l'Emisfer nord del mund.
Gh'hin dent Canada, Stat Ünì d'America e Messich.
Geugrafia fisica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pusiziun in del mund[Modifega | modifica 'l sorgent]
Aspet fisich[Modifega | modifica 'l sorgent]
Clima e vegetaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Idrugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Geugrafia ümana[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pupulaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Divisiun etnich e lenguv[Modifega | modifica 'l sorgent]
Geugrafia ecunomica[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ils giasts
- L'apero digital da Bumaun 1/5
Cornelia Camichel Bromeis, Bernard Maissen, Adrian Arquint e Diego Deplazes
- L'apero digital da Bumaun 2/5
Ursina Haller, Uolf Candrian, Renzo Hendry ed Andrin Willi
- L'apero digital da Bumaun 3/5
Gino Clavuot, Claudia Jann, Luzi Thomann ed Annalisa Giger
Ils aperos tradiziunals n'èn quest onn betg nudads en las agendas. Il virus ha fatg in stritg tras quels plans. Tona Poltera envida dentant als aperos digitals da Bumaun. En tschintg aperos discurra el cun persunas pli u er main enconuschentas sur da quai e da tschai. Persunas che s'entupassan probablamain betg en ina runda pitschna dad apero. Discurrì vegn da giavischs e plans privats, da l'onn passà e natiralmain dal 2021 – e quai adina en atmosfera lucca e spontana. Atmosfera dad apero cun la distanza digitala.


text:
Mus musculus
El Mus musculus (in Insübregh: Murigiö (de cà), Ratìn o Murgiö; in Bergamàsch: Rat; in Bressan: Sorèc; in Camün sorés o horèc), l'è un animal ruditur ben piscinin che'l pertuca a la fameja di murinae, la qual, a sua völta, la pertuca a la fameja di muridae (rat). I murigiö gh'è in asquas tücc i paes de'l mund.
I murigiö vegnen druaa int i laburatori in del fà esperiment.
Parensa di Murigiö[Modifega | modifica 'l sorgent]
El murigiö, de'l crapin fin a'l dedree, a l'è lungh de set a vündes ghei, e'l gh'ha na cua che l'è lunga de set a des ghei. El pesa de vint a vintcinch gram. Però i murigiö bianch druaa int i laburatori hin de solet ben püssee gross. I dinc de sura de'l murigiö hinn un puu intajaa. El corp de sura l'è gris, gris-marun, però de suta a l'è d'un culur püssee ciar. La cua l'è ben squamada e la gh'ha anca un puu de pej. Quand ch'i murigiö de cà hinn chersüü sü de'l tüt, la difarensa cunt i murigiö de campagna la vegn ciara e patent già che i murigiö de campagna gh'han un cuin che l'è ben püssee cürt de la cua de'l murigiö de cà adült.
Möd de Viv[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Murigiö 'l va no a drumì d'inverna, però quand che l'è ben fregg giazzaa u 'l gh'ha poch de majà, a l'è bun de crudà in una trance e de restà inscí un bel puu de temp. I murigiö che viv in di sit indua gh'è tant de majà fan minga una scorta inscí granda. De solet i murigiö vegnen föra di sö pertüs de nocc, quand che i omen hinn in de'l lecc a drumì, però se senten ben segür u gh'han na bela fam, vegnen föra anca de dí.
Dürada de la sua Vida[Modifega | modifica 'l sorgent]
Int i laburatori, i murigiö poden viv ánca püssee de düü-trii agn, però quij che viven deparlur poden minga speciass de viv inscí a lungh: gh'han desegür na vita ben püssee cürta.
Nemis Natüraj[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nemis natüral nümer vün di murigiö a l'è 'l gat. Pö gh'è anca 'l martur (anca ciamaa fuin), e in di er la stria bianca (che la cascia anch int i edifizzi). Delunsg di cà i murigiö vegnen casciaa anca di üsej rapazz, di strii de tücc i tip, di martur, e fignanch di gulp russ.


text:
Pilsner
Pilsner, Pilsener, Pilsen o abreviàt en Pils l'è 'n stil de bìra lager (cioè a bàsa fermentasiù) elaboràt en urìgin endèla cità de Plzeň (en tudèsch Pilsen) endèla part ucidentàla de la Repüblica Ceca.
L'è fabricàda co malt che vé la Moravia de tipo ciamàt apò a chèl "pilsen", àiva de dürèsa bàsa e sura de töt co fiùr de luertìs cultiàt de le bànde de la cità de Žatec (Saaz en tudèsch). La fermentasiù l'è fàda conden leàt che laùra a bàsa temperadüra (leàt a bàsa fermentasiù).
La bìra elaboràda segont el stil pilsen la g'ha 'n culùr ciar, en amàr médio-bas ma 'n profùmo bèl nèt de luertìs. El gràdo alcòlich l'è de sòlet entrà i 3 e i 5% en volüm.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
El procès de elaborasiù de tipo Pilsner l'è stat ideàt del màster birér todèsch Josef Groll e mitìt en òpera per la prìma ólta ai 5 de utùer del 1842 endèl Bürgerlichen Brauhaus (che öl dì presapóch "birerìa cumünala"), a Plzeň (en todèsch Pilsen), en Boémia.
Chèsto tìpo de bìra el deènta sübit giü dei preferìcc 'ntra la zét, tat che 'ndèl 1859, la Bürgerlichen Brauhaus la pènsa de depozità 'l nòm todèsch Pilsner (che öl dì "de Pilsen"), come màrchio de urìgin.
Chèsto procès nöf de elaborasiù de la bìra el permèt de fà 'na bìra bèla ciàra e trasparènta, quan che 'nvéce le conoscènse de chèl tép là le pirmitìa de fà bìre piötòst scüre de culùr e trübie per vìa del leàt che restàa 'n sospensiù 'ndèle butìglie o 'ndèle bócc.
La difarensa, in sghej, cuma se dis, intra la Pilsner e e ij olter Lager (ciuè ij olter bir de media densitaa, a bassa fermentassiun e "invegiaa" di düü ai ses mis in lögh bej fregg - ciuè cunt temperadür arent ai 0 grad), l'è che la Pilsner l'è fada cunt giota moltada in d'una manera dulsa, tipega de la Buhemia, che la ghe da un culur ciar e net e un saur bel s'cet, e cunt un nümer ben püssee volt de laurtìs che 'l ghe da un bouquet e un saur pütost agher.


text:
El Cajon
El Cajon (a s lèś /ɛlkəˈhoʊn/ in ingléś) l'è na sità dal sud dla Califòrgna ch'la s cata a vint-sèt km a èst ad San Diego, in dla cuntèa ad San Diego. Al sò nóm al gh'à di urìgini spagnōli, minga emigliàni, e 'l vōl dir „Al scatlòṅ“ o anc „Al casét“. La sità, fundàda in dal 1912, la s cata in na val sircundàda da muntàgni tut dintóran.
La mùcia sù sènt-mila abitànt a 'l incìrca par na superfìsi ad 2.733,01 km². Al sò clima 'l è mediteràni.
Gl'abitànt 'd El Cajon, dimóndi i daśvìnan da 'l Iràq, i èṅ i più pòvar dla cuntèa (al 29,7% di grand e 'l 36,5% di putèṅ). A 'l cungrès di Stat Unî i s fànan rapreśentàr par di republicàṅ.
Al quàtar vòlti mdaja 'd òr di tuf a gl'Ulimpìadi Greg Louganis 'l è nâ chè.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su El Cajon


text:
Montpelier (Vermònt)
Montpelier (a s lèś /mɒntˈpiːliər/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad 7.855 abitànt, in dla cuntèa 'd Washington. L'è la capitàł dal stat dal Vermònt, la più pìcula di Stat Unî, anc se durànt al dè la crés in fiṅ a vint-i-òṅ mila a séguit di spustamènt par lavōr.
La sità l'è na ròca-fòrt di demucràtic tant ch'in di elesiòṅ presidensiàli americàni dal 2020 Joe Biden 'l à ciapâ chè 'l 88% di vōt cóntar 'l 8% ad Donald Trump. La sò sìndiga, da 'l 2018, l'è l'indipendènta Anne Watson.


text:
La dominanza norvegiaisa cuntinuescha tar ils campiunadis mundials ad Oberstdorf. Las Norvegiaisas cun Tiril Weng, Heidi Weng, Therese Johaug e la giuvna Helene Marie Fossesholm han gudagnà cleramain la cursa da staffetta (2 giadas 5 km classic + 2 giadas 5 km skating). La finala han ellas battì las Russas per 26,6 secundas. La medaglia da bronz gudognan las Finlandaisas (+ 46,2 secundas) ch'han battì en in sprint final las Americanas.
Svizras ditg en il cumbat per medaglias
Il quartet svizzer ha ditg dastgà siemiar d'ina medaglia. Suenter che Laurien van der Graaff e Nadine Fähndrich èn curridas en il stil classic sa chattava la Svizra sin plaz 5, paucas secundas davos in plaz da podest. Las duas giuvnas Lydia Hiernickel ed Alina Meier han en il stil liber però anc pers temp ed intginas posiziuns. Cun quest 7avel plaz han las Svizras dentant cuntanschì lur finamira.
Dischillusiun e larmas tar la Svezia
Cun grondas aspectativas è il quartet svedais partì en questa cursa. La finala han las defensuras dal titel stuì magunar ina dira terrada, era perquai ch'il material n'ha betg funcziunà – quai principalmain durant las emprimas duas rundas en il stil classic. Enstagl da defender il titel da Seefeld 2019 u almain gudagnar ina medaglia, han las Svedaisas stuì sa cuntentar cun il 6avel plaz.


text:
Uss èsi definitiv: La delegaziun grischuna po ir cun tschintg lutgaders a la festa federala a Pratteln. Er Corsin Jörger, ch'era fin qua lutgader da reserva, ha survegnì glisch verda per far part a la festa. Il lutgader da Domat figurescha uschia en la delegaziun grischuna ensemen cun ses frar Marc Jörger, Armon Orlik da Maiavilla, Roman Hochholdinger da Favugn e Chrisian Biäsch da Tavau.
Sper quest quintet vuleva il manader tecnic Stefan Fausch er prender Sandro Schlegel a la festa. En tut ha la Federaziun da la Svizra dal Nordost selecziunà 66 lutgaders. Totalmain vegnan spetgads da quai da 270 lutgaders a Pratteln.
Leader Armon Orlik
Il meglier lutgader grischun dals ultims onns è senza dubi Armon Orlik. Il lutgader da Maiavilla vegn era questa giada ad esser il leader da l’equipa grischuna. El è er in dals pli ferms da l’equipa dal NOS cun schanzas intactas da cumbatter per il titel dal retg da lutga. L’onn 2016 tar la festa federala ad Estavayer era il grischun gia ina giada datiers a la curunaziun da sia carriera. Alura era Orlik en la lutga finala, quella ha il Grischun dentant pers cunter Matthias Glarner.


text:
Tirol
Tirol a zo ur vro istorel en Alpoù hag ur rannvro europat (EuroRegion). Goude bezañ bet e dalc'h an Habsbourged abaoe 1369 e voe rannet etre Aostria hag Italia diwar emglev Saint Germain-en-Laye e 1919. Teir rannvro a zo bremañ :
- Stad kevredet Tirol (pe Tirol an Norzh hag ar Reter, Aostria),
- Su Tirol (Proviñs Bozen, Italia),
- Trentino (Proviñs Trento, Italia).
Menezioù uhelañ Tirol eo an Ortler (italianeg Ortles, 3 905 m) hag ar Großglockner (3 798 m). Teiryezhek eo ar vro : e Tirol an Norzh hag ar Reter e komzer alamaneg, e Su Tirol alamaneg, italianeg ha ladineg (reto-romaneg), hag en Trentino italianeg.


text:
Dapi l'onn 2010 han pajataglias en il chantun Grischun Chur tradì a las autoritads 742 milliuns francs ch'eran betg stà suttapost a la taglia. La Confederaziun, il chantun e las vischnancas han incassà uschia dapi lura totalmain 47 milliuns francs taglia supplementara.
Resursas persunals per elavurar ils dossiers
Sin la dumonda sch'il chantun haja avunda resursas da persunal per elavurar ils dossiers da taglia pertutgads, respunda la regenza ch'i haja dà in ferm augment da las autodenunzias l'onn passà. E che las pendenzas sajan uschia creschidas considerablamain. Quellas na possian betg vegnir liquidadas dal persunal existent. La regenza vegnia perquai ad examinar sch'i fetschia basegns da crear ina plazza temporara u d'occupar dublamain ina plazza che vegn libra l'onn proxim en consequenza d'in pensiunament.
Amnestia fiscala pitschna en Svizra
Dapi il prim da schaner 2010 è l'amnestia fiscala pitschna en vigur en Svizra. Tgi che denunzia in'atgna omissiun fiscala, sto pajar taglias supplementaras ed in tschains da retard per ils ultims 10 onns. En cas d'ierta vegnan resguardads ils ultims trais onns avant la mort. In'autodenunzia nunchastiabla sin fundament da l'amnestia fiscala pitschna po vegnir fatga mo ina giada.
Amnestia fiscala pitschna en il chantun Grischun
RR novitads 10:00


text:
Beat Feuz, ch’è gist turnà d’ina ferida e d’ina pausa da plirs mais, ha terminà il classicher sco segund. Carlo Janka è vegnì terz, e per cumplettar la buna prestaziun da l’equipa Svizra è Marc Gisin anc daventà tschintgavel.
La cursa che ha stuì vegnir interrutta pliras giadas ha gudagnà il Talian Peter Fill. Tranter quels ch’eran sgulads sin la pli greva cursa aval dal mund sa chatta era il dominatur da la stagiun, Aksel Lund Svindal. Tant el sco er Hannes Reichelt èn omadus crudads en il medem lieu.
Suenter 30 curriders è la cursa vegnida terminada; quai pervi da motivs da segirezza.
RR novitads 15:00


text:
Storia dles valades ladines dles Dolomites
Preistoria[mudé | muda l codesc]
Tl raiun dles Dolomites roâ bele danter 7000 y 5000 agn dan Crist les prömes porsones sciöche ciaciadus mo ne se lasciâ nia jö dailó por döt l’ann, sciöche dai tröc reperc ciafá sön Plan de Frea, Ju de Börz y Ju de Sela. Impormó tratan l’Eté dl Brom danter 1700 y l’850 dan Crist vëgnel a se le dé insediamënc che ospitëia jënt ia por döt l’ann sciöche Sotciastel de Badia, Peraforada da La Plí de Mareo y Ciastelat de Sëlva.
Storia antica[mudé | muda l codesc]
Dl 15 dan Crist mëna l’imparadú roman Augustus sü fis de lën Drusus y Tiberius a concuisté döt le raiun dles Alpes, la Rezia. Al vëgn fat strades, staziuns militares y ciastí y al nasc les cités de “Tridentum” (Trënt) y de “Aguntum” (dlungia Lienz). I soldas porta adarlerch ti raiuns concuistá le latin volgar che se moscëda cun le lingaz autochton dles popoluziuns retiches insciö che al se formëia n püch al iade n lingaz neolatin nü, le retoroman o ladin.
Storia medievala[mudé | muda l codesc]
Danter le V. y le X. seco vëgn i Baiuvaresc dal nord y i Longobarc dal süd ti raiuns ladins y tol ite le teritore, deperpo che l’Imper Roman vëgn tres plü debl. Ai se lascia jö dantadöt tles gran valades, insciö che tröc abitanc dl post se tira zoruch tles valades plü ascognüdes, olache so lingaz vëgn tigní inant y pó se svilupé por so cunt[1]. Tl Xi seco nasc i Prinzipac di Vëschi da Trënt y da Porsenú, sot a chi che ai ê sotmetüs ince i raiuns dles valades ladines dles Dolomites, tut fora Ampëz, che tocâ pro le Prinzipat de Acuileia. Encër l’ann 1000 ti sorandá l’imparadú ai vëscui ince la gestiun aministrativa de so teritore. I vëscui â tosc dificoltés da conzilié le podëi spiritual cun chël temporal y ti dê inant la funziun aministrativa a porsones de süa crëta, i licari, che deventâ tosc i patruns di raiuns ladins. Cun l’istituziun dl convënt dles monies de Ciastelbadia encër le 1083 ti á le grof Volkhold de Puster scinché la pert y ost dla Gran Ega ales monies, insciö che al é gnü segné le destin dla valada por ca. 700. L’atra pert dla Val Badia ê sotmetüda al Prinzipat dl Vësco da Porsenú[2].
Dl 1248 vëgn metüda sö la Contea dl Tirol da pert dl grof Albert III, che vëgn unificada da so nu Minert II insciö che i Prinzipac de Trënt y de Porsenú ê conscidrá sciöche pertes dl Tirol, reconesciü sciöche stat autonom da pert dl re Rudolf de Habsburg dl 1282. Te chësc tëmp nasciôl les Signories, les zircoscriziuns te chëres che le Tirol y le Prinzipat da Porsenú é stá partis sö dal mëteman cina al 1800 por almanco cinch sechi[3]. La Signoria formâ na comunité y na ploania sora[4]. Ti raiuns ladins dles Dolomites êl:
Ai 26 de jené dl 1363 ti surandá l’ultima arpadëssa dla familia di grofs dl Tirol, Margareta Maultasch döta la Contea dl Tirol a so nu Rudolf IV de Habsburg. La Contea dl Tirol y i raiuns ladins che tocâ lapró è insciö restá sot ala Ciasa Habsburg d’Austria por ca. 500, cun püces interuziuns, cina al 1918. Do la vera danter l’imparadú Massimilian d’Austria y Aunejia á cun la desfata dl Ciatel de Botestagn ai 18 d’otober dl 1511 inant ince Ampëz fat pert dla Ladinia tiroleja[5].
Storia moderna[mudé | muda l codesc]
Cun i Ordinamënc dl Tirol dal 1526 inant êl gnü metü adöm deplü Statuc por les Signories ti raiuns ladins, cun chi che al messâ danter l’ater gní dé jö le diejo ai signurs. Al é documenté deplü prozesc tles valades ladines dantadöt dl XVI. seco, sciöche chi ales stries te Fascia y sot ala Signoria de Tor y chël ai nobli Colz por l'asassinada dl Gran Bracun dl 1582.
Cun les reformes de Maria Teresia d’Austria gnôl dl 1744 porté ite ince tles valades ladines l’oblianza da jí a scora por i mituns dai 6 ai 12 agn y i catasć teresians. Sot a Maria Teresia êl ince gnü trat les terminaziuns tleres danter l’Imper dl’Austria y la Republica d’Aunejia. Tratan le tëmp de Napoliun (1796-1815) roâ le Tirol y i raiuns ladins cater iadi sot ala Franzia y por n valgügn agn ince sot a Paiern. Dal 1809 comanâ Andreas Hofer soldas taliagn, todësc y ladins cuntra i franzeji. Tratan les veres napoleoniches â la jona Catarina Lanz desmostré gran coraje da jí cuntra i soldas franzeji y s’â presenté sön mür de cortina da Spinges dlungia Porsenú cun na furcia tla man[6].
Dl 1810 â Napoliun spartí sö le Tirol te trëi pertes. Le Trentin y l’”Alto Adige” (inom cherié te chësta ocajiun[7]) incina a nord de Balsan ê passâ al Rëgn dla Talia nü, pro chël che al ess ince toché i Ladins. Aladô dles protestes de Gherdëna y dla Val Badia ê les döes valades gnüdes lasciades pro le Paiern, mo ma deache ares ê davertes cuntra i raiuns todësc[8]. Fascia fajô pert dl’Alto Adige, Ampëz y Fodom dl Dipartimento della Piave. Dl 1815 roâ cun le Congres de Viena indô döt le Tirol sot al’Austria. Dl 1817 é Fascia gnüda destacada da Balsan y é roada pro la zircoscriziun da Trënt ince sce ara â fat pert dl Prinzipat da Porsenú dal scomenciamënt cina ala aboliziun dl 1803. Le Trentin ê te chël tëmp austriach y gnô nominé “Welschtirol” (“Tirol talian”), mo la popolaziun de Fascia â tres albü lians cun Balsan. Dl 1818 é Fascia ince gnüda destacada dala diozeja da Porsenú y è roada pro chëra da Trënt. Dl 1817 á l’Austria indô metü sö les vedles “signories” y á statalisé chëres che ê ciamó tles mans di nobli dl 1822. Dl 1822 é Sëlva y dl 1828 é Urtijëi y S.Cristina gnüs sotmetüs ala Signora die Ciastel, insciö che Gherdëna é stada conliada politicamënter por le pröm iade[9]. Dl 1828 cun le roé de Calfosch pro la Val Badia él gnü a se le dé la unificaziun dla valada sciöche ara é aldedaincö[10].
Dl 1833 á Micurá de Rü (Nikolaus Bacher) da S.Ciascian metü adöm la pröma gramatica ladina dla Val Badia. N resultat important dla revoluziun dl 1848 é sté l’aboliziun dl’alta proprieté, insciö che i paurs podô deventé definitivamënter patruns de sü lüs do le paiamënt de na licuidaziun. A Ampëz ê la liberalisaziun di grunc bele gnüda realisada en gran pert dl 1477 y spo dl 1789 [11]. La maiú pert di paurs dles atres valades dl Tirol ê ma afitadins cun dërt d’arpejun y nia de dër patruns de sües ciases y de sü grunc. Ti agn 80 dl XIX. secul â l’agricoltöra arjunt süa majera crisa, insciö che tröc paurs ê plëgns de debic y messâ vëne sü lüs. Por afronté la situaziun él nasciü les prömes cooperatives a Ampëz dl 1893 y les prömes casses. Dl 1864 á siur Ujep Antone Vian da Vich de Fascia, ploan a Urtijëi publiché la pröma gramatica tl ladin de Gherdëna.
Tla secunda pert dl 1800 y tl scomenciamënt dl 1900 él sté de gragn progresc ti raiuns ladins dles Dolomites nia ma tl ciamp dla costruziun de strades y cun le mëte man dl turism, mo ince en cunt dl svilup dla cultura ladina. Dl 1870 vëgn metüda sö la pröma assoziaziun ladina cun l’inom Naziun Ladina por mirit de teologs ladins de Badia, Fodom y Ampëz. Dl 1905 vëgn metüda sö a Desproch l’Uniun Ladina, che se bat por l’unificaziun y le reconescimënt de düc i Ladins y se fistidiëia da studié les regoles de grafia y da dé fora publicaziuns por ladin[12]. Dl 1905 él ince gnü fora le pröm periodich dl’assoziaziun, “L’amik di Ladins”. Dl 1911 él gnü fora a Desproch le pröm “Kalënder de Gerdëina che è spo deventé “Calënder ladin” dl 1913 y é jü inant cina dl 1915.
La Pröma Gran Vera[mudé | muda l codesc]
Cun le rumpí fora dla Pröma Gran Vera, che por i Ladins â metü man ai pröms d’agost dl 1914, êl les ativités culturales che s’architâ. La frunt dla vera passâ fora por les Dolomites y i raiuns ladins y al gnô combatü söi crëps. La Marmolada ê deventada na “cité de dlacia” [13]. Ti paisc do la frunt gnôl fat sö baraches por i soldas y por deposité muniziuns. Te Fodom passâ la linia dla frunt amesa la valada fora y dötes les ciases ê gnüdes evacuades. Dl 1916 â ca. 6000 prijoniers rusc metü jö les scines dla ferata de Gherdëna che jô da Tlüses cina Plan. Ai 17 d’aurí dl 1916 él sté la maiú esplojiun sön Col de Lana metüda a jí dai taliagn. Do novëmber dl 1917 scomenciâ la retrata di soldas fora por les valades ladines. Cun l’armistize dl 1918 se röia la Pröma Gran Vera y por tigní ite le pat de London dl 1915 danter la Talia, l’Austria y i Paisc Todësc röia la regiun Trentin-Südtirol do la Pröma Gran Vera dl Monn sot la Talia. Ai 10/09/1919 vëgnel metü sö le confin nü al Prener.
I raiuns ladins danter les döes Veres dl Monn[mudé | muda l codesc]
Cun le Fascism vëgnel porté inant cun forza n program de nazionalisaziun cun l’obietif da talianisé düc i raiuns roá sot la Talia cun la proibiziun de scora y cultura ti lingac ladin y todësch. Impó él porsones co se dá jö cun la cultura ladina y cun d’atri lingac sciöche Siur Antone Pizzinini. Ai 21 de jené dl 1923 vëgn i Ladins partis sö danter döes regiuns(Trentin-Südtirol) y Venet y dl 1927 danter trëi provinzies (Balsan, Trënt y Belun). Le funzionar fascist Ettore Tolomei detlarëia insciö i Ladins “I Ladini delle Dolomiti sono come una macchia grigia che bisogna grattar via” [14]. Do che la politica de assimilaziun dl govern talian ne â nia porté früc á B.Mussolini y A.Hitler soghé na ultima cherta, chëra dles opziuns dl 1939, insciö che la popolaziun che n’orô nia ester taliana ess messü sunrantó la zitadinanza todëscia y s’un jí demez da süa tera tl “Reich”. Te chësta acordanza êl ince gnü tut ite i trëi comuns ladins de Fodom, Ampëz y Col de Santa Lizia, che ê stà sot al’Austria cina al 1918[15]. L’86% dla popolaziun todëscia y ladina de Südtirol á detlaré da orëi s’un jí, mo cun le scomënciamënt dla Secunda Vera dl Monn él ma sté ca. 75.000 porsones che s’un é jüdes demez, danter chëstes ca. 2000 ladins. La situaziun é gnüda ciamó plü complicada danter le 1943 y le 1945 do l’armistize danter le govern talian y les Forzes Aleades, canche les valades ladines é gnüdes sotmetüdes diretamënter al’aministraziun nazista tla regiun Operationszone Alpenvorland, te chëra che an â metü adöm les provinzies de Balsan, Trënt y Belun. La comunanza tles valades ladines ê spartida sö te döes pertes coalisades öna cuntra l’atra, danter i optanc y che restâ, cun boicoc de öna cuntra l’atra. Tles valades ladines n’el nia sté n movimënt de resistënza organisé cuntra le fascism o le nazism, mo al é gnü a se le dé deplü scomenciadies individuales d’oposiziun por chëres che al é gnü paié n prisc dër alt. [16]. Cun le Contrat de Paris -o Contrat De Gasperi-Gruber- do la Secunda Vera (ai 05/09/1946) ti él gnü reconesciü ales popolaziuns dla regiun Trentin- Südtirol n valgügn dërc speziai y n valgönes competënzes autonomes. I Ladins ne vëgn nia nominá te chësc documënt y al resta inant la despartiziun danter döes Regiuns y trëi provinzies che ê gnüda a se le dé dal fascism.
I Statuc d’Autonomia[mudé | muda l codesc]
Le 1. Statut d’Autonomia ratifiché dala Costituente taliana [17] ti conzed ala regiun Trentin-Südtirol la maiú pert dles competënzes y ma püces ales provinzies de Trënt y da Balsan. I articui 2 y 87 rajona de "respet dla cultura, dla toponomastica y dles tradizions dles popolazions ladines". L’articul 87 de chësc statut ti conzed ai Ladins le dërt da insigné so lingaz ladin te scora y da valorisé süa toponomastica, süa cultura y sües tradiziuns. Al vëgn ma apliché tla provinzia da Balsan y nia te chëra de Trënt.
Dl 1972 dá pro le Parlamënt talian le 2. Statut d’Autonomia[18] cun normes y desposiziuns a dl bëgn dla popolaziun ladina y todëscia conzedüdes ala Provinzia da Balsan y nia plü ala Regiun Trentin-Südtirol. Les comisciuns “di 12” y “di 6” laora fora normes d’atuaziun dl Statut co regolëia vigni ciamp dl’aministraziun. Cun l’aprovaziun dla Lege Costituzionala di 31/01/2001 vëgnel sotrissé la colaoraziun danter les döes provinzies y al vëgn dé la poscibilité ai Ladins da tó pert al Guern Provinzial ince nia respetan le proporz.
Cun la “Lege ladina” dl 2017 vëgnel mioré les normes de rapresentanza te deplü gremi politics y aministratifs y ince odü danfora la poscibilité che le vize-presidënt dla Provinzia da Balsan sides n rapresentant ladin.
Plates colegades[mudé | muda l codesc]
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 19
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 31
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 38
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 42
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 67
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 20
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 104
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 104
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 38
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 106
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 108
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 21
- ↑ Picia storia di Ladins dles Dolomites, Bepe Richebuono, Istitut Ladin Micurá de Rü, San Martin de Tor, 1991, pl. 106
- ↑ Cultura Ladina, Lois Ellecosta, Intendënza Ladina, Balsan, 2007, pl. 21
- ↑ Opziuns y secunda vera mondiala tles valades ladines, Luciana Palla, Departimënt Educaziun y Cultura Ladina - Ciamp Inovaziun y Consulënza, Bulsan, 2015, pl. 8
- ↑ Opziuns y secunda vera mondiala tles valades ladines, Luciana Palla, Departimënt Educaziun y Cultura Ladina - Ciamp Inovaziun y Consulënza, Bulsan, 2015, pl. 8
- ↑ Lege Costituzionala 26/02/1948, n. 5
- ↑ D.P.R. 31/08/1972, n. 670
19.Una Ladinia possibile, Roland Verra, UGLD, Ortisei,2021


text:
Cura che la vischnanca haja vendì las aczias da las pendicularas a Samih Sawiris, hajan ins fatg in contract da servitut. En quel sajan vegnidas descritas las prestaziuns da las pendicularas, per ex. da sustegnair l’economia al lieu, saja quai cun cumprar victualias u cun resguardar las firmas, di il president da vischnanca da Tujetsch Martin Cavegn.
Discutar e decider mesiras
La suprastanza saja dentant da l’opiniun che l’Andermatt – Sedrun Sport SA n'adempleschia betg quest contract en tscherts puncts. Perquai sajan els sa decidids da n'avair pli in represchentant en il cussegl d’administraziun, declera Martin Cavegn. La finamira saja da discutar cun la ASS e meglierar las cundiziuns.
L’ASS respectiv il pledader da medias da l’Andermatt-Swiss Alps, Stefan Kern di, ch'il cussegl d’administraziun veglia discutar la chaussa cun la suprastanza communala e tge mesiras ch’ins possia prender.
Er il directur Rainer Flaig va
La Andermatt-Sedrun SA ha plinavant communitgà ch'ins sa separia dal directur Rainer Flaig. Las ideas sajan divergentas, cun tge strategia agir e sa posiziunar en l'avegnir.
Il cussegl d'administraziun haja perquai decisda schliar il contract cun il CEO. Flaig è stà dapi il 2019 commember da la direcziun. Ad interim maina il president dal cussegl d'administraziun, Raphael Krucker la Andermatt-Sedrun Sport SA.


text:
Eine ruhige Jacke
Einzelheiten
GenerSocietad
In der Begegnung mit seinem Betreuer Xaver Wirth, der ihm das Motorsägen beibringt, findet ein aufreibender Austausch statt. Roman und Xaver sind ein ständiges aufeinander Zugehen, immer ungewiss, ob sie im letzten Moment scheitern werden. Als unerwartet Xavers Tod eintritt, stellt sich die Frage nach der Anteilnahme eines autistischen Menschen.
Ramòn Giger
Vivisue Film
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
La senda ha sco basa in vegl trutg da chatschaders. La vischnanca ha elavurà ensemen cun l'Uffizi da guaud e privels da la natira ina senda che duai esser construida enfin la primavaira 2018. Quai conferma la vischnanca da Bregaglia envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR.
Uschia è la chamona Sasc Furä ch'è la basa per far la tura sin il Piz Badile puspè accessibla per ils alpinists. Quai è impurtant per il turissem en Bregaglia. Il Piz Badile attira onn per onn fitg blers alpinists. La presidenta communala da Bregaglia Anna Giacometti è fitg cuntenta ch'ins ha pudì sviluppar uschè spert ina project concret e realisabel. E Martin Keiser dal Uffizi da guaud e privels da la natira è cuntent dad avair chattà ina senda che va si lung la vart sanestra da la Val Bondasca sur la zona da privel.
Anc nagina soluziun per la chamona Sciora
La vischnanca tschertga era ina soluziun per la segunda chamona sisum la Val Bondasca, la chamona Sciora. Qua n'han ins dentant anc betg chattà ina soluziun concreta per ina senda d'access. La vischnanca è anc vid evaluar pussaivladads.
RR actualitad 06:00


text:
Seretse Khama
El Seretse Khama (Serowe, 1 de luj 1921 - Gaborone, 13 de luj 1980) a l'è staa 'n politegh del Botswana, primm president del Pajes dopo de l'independenza.
Nevod del Re di sgent Bamangwato e ered teorich, l'è slontanaa del Pajes quand che 'l se marida cont ona donna bianca, anca grazia ai pression del Sudafrica che l'eva appena miss in pee l'Apartheid, el torna pocch dopo e l'è elegiuu pocch dopo 'me primm minister cont el sò Partii Democrategh del Bechuanaland, che 'l travolgg i partii socialista e pan-africanista. A l'independenza del 1966 l'è nomenaa president, cont ona noeuva costituzion, e l'è rielegiuu president finna a la soa mort.
A differenza de la pupart di leader africann post-independenza el s'è caratterizaa per on atteggiament de collaborazion cont i bianch e l'ha vorzuu no renonzià ai aspett positiv del sistema bianch, l'ha accettaa de bon grad el capitalism, l'ha implementaa ona politega de fort liber scambi e l'ha investii i danee di resors, estratt in collaborazion cont i impres europee, in la sanità e in l'istruzion, inscì de formà pussee cittadin per el futur, e in sui infrastruttur, ch'eren pocch quand che 'l Pajes l'eva deciaraa l'independenza. Grazia a 'sti politegh el Bostwana a l'è deventaa vun di Pajes cont el cress economegh el pussee volt del mond e vun di Pajes pussee sciori de l'area.


text:
Cauriol – Fascia 2 – 2
Cincelli, Bernard, Trottner, Deflorian Gio., Dallio, Porcu (30’ s.t. Dorich), Petrone, Debertol, Pezzei, Cigolla (35’ s.t. Toma), Hazizi.
A fèr e desfèr, se sà, no se va n muie dalenc. Purampò te chest moment la pruma squadra del Fascia Balon, no somea saer fèr auter che trèr demez ogne outa dut l bon che l’era stat metù en esser. E l’ultima partida de contra a la Cauriol l’é dassen l cajo più emblematich de chest.
De contra a na formazion de livel dassen mender e che aea ence vèlch jiador no disponibol, l Fascia à palesà per otanta menuc de esser na squadra più forta dei aversaries, desfan dapodò dut cant te i ultimes diesc menuc de jech. E pissèr che proprie dant de la partida, mister Bernardin, aea domanà a sie jiadores de jièr desche i sà, no demò per vint menuc o mesora ma per duc i nonanta menuc enscin al triple scìgol.
La endesfida scomenza sobita co na sortida inant dei parons de cèsa che i troa na bela trata olache Cincelli se fèsc troèr vertech. Per otanta mencu, la soula ocajion dei fiemaces. Dò, l’é demò Fascia. Una dò l’autra fioca la ocajions per i ladins, ma l prum temp fenesc zenza goi perché Azizi, Cigolla e Pezzei fala duta la trates ence la più sorides e la trata da cet de Porcu la se bloca sul remenat aut.
L dominie fascian l’é net e l se concretisea al scomenz del secondo temp canche Petrone fèsc valer sia forza su la man dreta e te cinch menuc peta te area doi trates che aea de besegn demò de esser tochédes per fegnir te usc. Su la pruma l’é Azizi a serèr de pé, su la seconda enveze l’é Cigolla de cef a tor l temp a defensores e al joegn portier fascian, Mirko Barcatta, che chest an l’é stat prestà a la Cauriol per poder jièr e se fèr i osc.
Per chel che se aea vedù te ciamp, l doi a nia no demò l’é n resultat giust ma l’é ence strent, soraldut per chel che suzede enscin al trentacincheisem menut, coi joegn de Fascia che seghita a meter sot i parons de cèsa ampò falan a dò dò ocajions dassen sorides.
Enceben che l terzo gol no ruèa, nia lascèa a pissèr chel che dapò l’é sozedù te i ultimes cinch menuc ajche la Cauriol l’era dalbon na squadra zenza vita. Purampò l Fascia de chisc tempes l’é bogn fèr renvegnir ence la squadres che no fèsc nia per renvegnir e coscì, su na trata da cet petèda te l’aria zenza pertenzion, Cincelli fala la preisa lascian l balon sul pe de Berlanda che poja l balon te l’usc lascià vet. No passa nience trei menuc e i fiemaces troa ence l doi a doi co na bela trata de Partel lascià seguramenter massa soul.
N pareje che fèsc più mel de na desfata e de segur no deida i ladins dal pont de veduda moral. Ampò no l’é temp de se petèr jù ajache jà chesta domenia l’é n’auter derby, de contra a la Dolomitica, sul ciamp de Vich da mesa les trei.
Chisc i resultac e la partides de la squadra mendres: i Arleves à vent col Cristo Re 3a0 (doi goi de Sebastiano Rasom e un de Gabriele Riz) e jiarà sabeda da les sie a Vich contra la Dolasiana. I Giovanissimi à vent contra la Dolasiana 2a1 (goi de Samuele Ruggiero e Jannes Debertol) e jiarà domenia da mesa les unesc a Madrano contra contra l’Oltrefersina. Per i Esordienc “A” e “B” enveze una venta e una desfata contro Dolasiana e Bolghera. I Esordienc “A” jiarà sabeda da les cater a Vich contra l Gardol. I Esordienc “B” i paussa.


text:
Staldenried
Staldenried a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.30 km² e in del Desember 2011 al gh'eva una popolazion de 552 abitant.
El cumün de Staldenried al se tröva in de la Vispertal (Val de Visp) a una altitüden de 1052 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eisten, Stalden e Visperterminen.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official website (Todesch)


text:
Il gudogn saja s'augmentà per 10,1% sin 143,4 milliuns francs. La svieuta saja s’augmentada per 8,8% sin 588 milliuns francs. Quai ha communitgà il gestiunari. Cun quest resultat ha la plazza aviatica surpassà las spetgas dals analists. Quels avevan quintà cun ina svieuta da 569 milliuns.
Il dumber da passagiers è s'augmentà per 2,4% sin 14,9 milliuns. Per l'entir onn restan els in zichel reservà. Uschia sbassa la societad las prognosas dal creschament dals passagiers sin radund 2% da 3%.
RR novitads 15:00


text:
Ils trens novs che la Viafier federala ha pustà tar l’interpresa Bombardier han problems cun la software. Uschia èn actualmain mo 6 dals 62 trens pronts per il servetsch. En ils tests che la SBB ha fatg, èsi sa mussà ch'ils trens han memia ditg per chargiar ils programs. Tar in viadi da test haja in tren duvrà radund 40 minutas per puspè chargiar ils programs e continuar il viadi, ha ditg in locomotivist a radio SRF.
SBB: «Anc betg sin il stan sco empustà»
La Viafier federala ha confermà ch’ils trens empustads na sajan anc betg en tut ils puncts sin il stan giavischà. Quai saja però normal, ch'ins constateschia chaussas dad optimar tar ils viadis da test.
Anc dapli potenzial d'optimar
Avant ina emna era vegnì enconuschent ch’ils trens novs na sajan betg adattads als basegns da persunas cun impediments. Dals en tut 62 trens empustads èn il mument sulet 6 en funcziun. Las investiziuns muntan a 1,9 milliardas francs.
RR novitads 09:00