text:
Ernesto Che Guevara
Artécol in dialèt arzân
Al só nòm l’êra: Ernesto Rafael Guevara de la Serna, pió cgnusû cme Che Guevara, l’êra nê a Rosario in Argintèina al 14 zógn dal 1928 l’é môrt a La Higuera in Bolévia al 9 utòber 1967
Al scutmâj "Che", o tót intêr "Che Guevara", al gh’é stê dê da i só cumpâgn ed lôta cubân in Mèsico, e al deṣvîn dal fât che Guevara, cme tōt j argintèin, al ‘d gîva despès la parôla "che". La parôla la deṣvîn da la léngua ‘’Mapuche’’ a la vôl dîr ‘’òm’’, ‘’ persòuna’’, e l’é druvêda ânca ind al spagnôl parlê in Argintèina e in Uruguay, per arciamêr ûn ch’ét ghê biṣògn, o pió in generêl, cme un vêrs cumpâgn a "Oh!". Curioṣamèint la parôla spagnôla "che" (ch’ as prunûcia "ce") la gh’à al ‘stès significhê ed la parôla italiâna "ciò", ch’as drôva cme un môd ed dîr e sèimper còl sia in Vènet che in Rumâgna. Guevara l’é stê un cumpunèint dal Muvimèint da 26 ed lòj e, dôp la riuṣîda ed la rivolusiòun cubâna, l’à 'vû un pôst ind al nōv gvêren, secònd per impurtânsa sōl a Fidel Castro. Ind la préma metê dal 1959 (fra znêr e zógn), l’é stê al responsâbil, al procuradōr generêl ed la furtèsa militêra ed La Habana dóve a s’é fât i procès a di militêr dal regém inculpê ed crémin ed guèra, mèinter al gh’îva sta cârica l’à decîṣ la cundâna a môrt cun la fuṣilaziòun ed cîrca 55 perṣunêr. Secònd Orlando Borrego [1] Guevara al fêva rispetêr tóti al règoli procesuêli e l’é stê acuṣê da soquânt ed ralentêr i procès per "esigere eccesso di elementi probatori". Secònd Tony Saunois [2] în stê cundanê quî che s’êren rèiṣ responsâbil ed tortûri e masamèint quând a gh’êra la ditatûra ed Batista. Dôp al 1965, l’é andê vìa da Cuba per purtêr fôra la rivolusiòun, préma ind al vèc Congo Bêlga (adèsa Repóblica Democrâtica dal Congo), pó in Bolévia. L’ 8 utòber 1967 l’é stê frî e ciapê da un repêrt anti-partigiân ed l’eṣêrcit boliviân asistî da Fôrsi specêli ed l’eṣêrcit americân oséja agînt specel ed la CIA a La Higuera, ind la pruvîncia ed Vallegrande dipartimèint ed Vera Cruz. Al dé dôp (9 utòber) l’é stê masê ind la scōla dal vilâg. Al só cadâver, dôp èsser stê fât vèder a la gînt a Vallegrande, l’é stê suplî in un pôst segrêt e pó arcatê da un gróp de studiōs dal côrp umân dal tribunêl argintèin e cubân, autoriṣê dal gvêren boliviân ed Sanchez de Lozada, int al 1977. Da alōra i só rèst a’s câten int al Mauṣolèo ed Santa Clara de Cuba.
Indice
- 1 Véta
- 2 Materiêl pr'andêregh in fònda
- 3 Colegamèint estêren
Véta[modifica | mudéfica la surzéia]
I fât in ōrdin ed tèimp[modifica | mudéfica la surzéia]
- 1928-1930 – Al nâs a Rosario al 14 zógn[1], prém ed sînch fiō, da Cecilia de la Serna e Ernesto Guevara Lynch. L’à pasê i prém dû ân ed véta int al Nord ed l’ Argintèina, ind la zôna abandunêda e salvâdga ed Misiones.
Al patés ed ‘na fōrma crônica d’âsma e la faméja la se spôsta inséma a la ‘’Sierra di Alta Gracia’’ atâch a Córdoba.
- 1945-1950 – Al se spôsta a Buenos Aires insèm a la faméja e al lavōra cme impieghê municipêl sibèin che al frequèinta la Facoltê ed Medzèina. Al fà al prém viâṣ ed 4.500 km in motociclèta cun al só miōr amîgh Alberto Granado.
- 1951-1952 – Al viâṣa atravêrs al Cile e l’Amèrica meridionêla fîn a la Flòrida.
- 1953 – Al tôṣ la lâvrea e al partés per un têrs viâṣ atravêrs l’Amèrica meridionêla, sta vôlta in cumpagnía ed ‘n’êter amîgh Carlos Calica Ferrer. Al cumîncia a interesêres ed la polética e al s’ aṣvèina al cumunîṣem.
- 1954 -1956 – Al cgnòs la zòvna peruviâna Hilda Gadea ch’ al la spuserà int al 1956. Da lê al gh’à ‘na fiōla, Hildita. Al se spôsta a Sitê dal Mèsico. Al cgnòs Fidel Castro e al vîn arestê insèm a di êter cubân. L’é liberê dôp cîrca dû mèiṣ ed perṣòun.
- 1957-1958 – Cme “dutōr partigiân” al tôṣ pêrta a fiânch ed Castro a l’invaṣiòun ed laSierra Maestra a Avana e a la Batâlia ed Santa Clara
- 1959-1960 – Al dvèinta sitadèin cubân e al fà pêrt dal gvêren cme minéster ed l’Indóstria e presidèint ed la Bânca Nasionêla. Al spôṣa Aleida March ch’ l’ agh dà quâter fiō (Aleidita, Camilo, Celia, Ernesto). Al fà dimòndi viâṣ diplomâtich a l’èster
- 1961-1964 – Al tôṣ pêrta a la cunferèinsa di stêt americân a Punta del Este. Al vîn més al cmând ed la Difèiṣa ind al tèimp ed la crîṣi ed la Baia dei Porci. L’incûntra ad Algeri Ben Bella, al tôṣ pêrta a Mòsca ai festegiamèint pr’al 47.em aniversâri ed la Rivolusiòun d’Utòber l’intervîn a New York a l’asembléia ed l’ONU. In sté ucaṣiòun al prunûncia a la televiṣiòun americâna un durèsim discōrs in dóve al dîṣ la só puṣisiòun cûntra al capitalîṣem. Al partés per un viâṣ in Âfrica
- 1965 - A mêrs al tôrna a Cuba e al s' vèd per l'ûltma vôlta in póblich. Al 1 avîl, in 'na lètra a Castro, al dà al dimisiòun da ògni cârica e da sitadèin cubân. Al mèiṣ dôp al và segretamèint in Congo per ajutêr militarmèint i rivulusionâri ind la crîṣi dal Congo. Al gh'ermâgn fîn a novèmber quând, etertânt de sfrûṣ, al tôrna incòra a Cuba. Insèm a un gróp ed fedêl, tra quî Tania, e al prepêra un piân ed guèra per purtêr la rivulusiòun in Bolévia.
- 1966 - A novèmber al và, sòta fêls nòm, in Bolévia e al cumîncia a scréver al "Diario".
- 1967 - A câṣva ed soquânti spéi a vîn segnalê da la stâmpa la só preṣèinsa in Bolévia.
Sibèi sti avertimèint, l'eṣêrcit boliviân, l'é stê ciapê ed surprèiṣa mèinter êren a drê fêr 'n' ispesiòun ind la zôna dal Ré Ñancaguazu, ch' al và a dêr int al Ré Grând. Dimòndi în stê i môrt ind l'eṣêrcit tânt che, in preṣèinsa ed cusiliêr militêr nordamericân, a vînen arnuvê i cmând. Sibèin sti prém sucès, la guèra partigiâna l' an câta mìa l'apôg sperê. Al cuntrâst ed soquânt cumpunèint dal partî cumunésta boliviân, che reclamêven la diresiòun dal j operasiòun, al pôch sustègn dal pôpol cuntadèin boliviân, martlê da 'na prupagânda nasionalésta, cûnter l'invasiòun furastêra, da pêrt dal gvêren dal generêl Barrientos, al regiòun selvâdeghi, quacêdi da buscàj pîni ed bôch e deṣêrt, e l'arèst e dôp la spiêda, ânca sòta tortûra, ed soquânt elemèint ed la guèra partigiana, indeblésen l'asiòun dal Che. L'eṣercit ind al fratèimp l'irubustés al puṣisiòun e l’aumèinta al nòmer di suldê e di mèz. Tra agòst e setèmber, bèle brachê da fôrsi in sustânsa pió grôsi, la só preṣèinsa la vîn segnalêda da soquânt cuntadèin ind al valêdi tr’al ré Grând e Pucarà. L’ 8 utòber in ‘na batâlia al vîn frî al gâmbi e ciapê ind la "quebrada del Yuro". Al dé dôp al vîn masê a sângov frèd ind la scōla dal vilâg ed La Higuera per ōrden ed Barrientos. Felix Rodriguez, agînt ed la CIA d’urègin cubâna, cunsiliêr militêr ed l’eṣêrcit boliviân, al fà al j ûltmi fôto in véta dal Che.
I prém ân e la gioventó[modifica | mudéfica la surzéia]
Ernesto Guevara de la Serna l'é nasû a Rosario, in Argintèina, da 'na faméja d'urègini spagnôli, bâschi e irlandèiṣi. I genitōr êren Ernesto Guevara Lynch e Celia de la Serna. Per còl che riguêrda la dâta ed nâsita a's gh'àn nutèsi divêrsi: ind la stòria ed la só véta pió cumplêta e ducumentêda, còla scréta da Jon Lee Anderson, a vîn citê la dichiarasiòun ed la mêdra, ch 'la dîṣ che la dâta giósta l'é al 14 mâg. L'êra al prém ed sînch fiō (trî mâs'c e dō fèmni). (Mó al pêder l'avrà, da un secòn matrimóni cun la pitrîṣ argintèina Ana Maria Erra, êter trî fiō, Ramon, Maria Victoria e Ramiro) In sta faméja, benestân e poleticamèint ed sinéstra, bèle da céch al futûr Che a's fêva cgnòser pr'al spêrit e al simpatèi radichêli. Sibèin che al patés d'aṣma (mêl ch'al custrensrà i Guevara a spustêres a Còrdoba e l'al turmintrà tóta la véta), al s'é dê al sport, specialmèint al "rugby", cun di bòun riṣultê. Êtra pasiòun da zôven în stê i scâch, zògh ch'al gh'à insgnê al pêder. Da l'etê ed 12 ân l'à partecipê e divêrs tornéi de scâch lochêl. Ind l'etê ed la chersmònia, al s'é pasiunê a la poeṣéia, specialmèint còla ed Pablo Neruda. Cme dimòndi sudmaericân ed la só râsa socêla e culturêla, ind al cōrs di ân Guevara l'à scrét divêrsi poeṣéi. L' êra, dal rèst, ûn ch' égh piaṣîva dimòndi lêzer, cun interèsi che andêven da i clâsich ed l'avintûra ed Jack London e Jules Verne a i sâg ed Sigmund Freud e a i tratêt filoṣôfich ed Bertrand Russell. Un pô pió grând al s'é pasiunê al la fotograféia, pasând dimòndi ōri a fotografêr persòuni e pôst. Ân dôp, l' aré fotografê i sît dal j antichitê visitê ind i só viâṣ. L'à studiê dal 1941 int al "Colegio Nacional Deán Funes"e, int al 1948, al s'é iscrét al ' Universitê ed Buenos Aires per studiêr mezdèina. Dôp divêrsi interusiòun, l'à tôt la lâvrea int al mêrs 1953, mó, probabilmèint, an n'à mìa cunclûṣ la prâtica necesâria per fêr la profesiòun.
Al Sudamèrica in motociclèta[modifica | mudéfica la surzéia]
Quân l'êra incòra studèint, Guevara l'à pasê dimòndi tèimp a viaṣêr in Amèrica Latèina. Int al 1951 un só vèc amîgh Alberto Granado, un chèmic, al gh'à prupôst ed tôr un'ân ed pâvṣa da i stòdi ed medzèina per fêr un viâṣ atravêrs al Sudamèrica l'êra un viâṣ che per ân îven pinsê ed fêr. Guevara e al só amîgh Alberto în partî da la sitê Alta Gracia a cavâl ed 'na motociclèta Norton ed 500 cc dal 1939. Al mèz al se s'ciamêva La Poderosa II ("La Potente II"). La lōr idèia l'êra ed pasêr soquânti stmâni int al lebroṣâri ed San Pablo, in Perù, inséma al rîvi dal "Rio delle Amazzoni", a fêr ativitê ed volontariê. Guevara l'arcûnta sté viâṣ ind al diârio "Latinoamericana" (Notas de viaje) da dóve, int al 2004, àn trât al félmI diari della motocicletta. Dôp avèir vést la povertê ed mâsa, a gh'àn 'vû dal pèiṣ al letûri inséma al teoréi ed Marx, l'îva cunclûṣ che sōl la rivulusiòun l'aré prû catêregh la rêva ind al diversitê socêli e conômichi ed l'Amèrica Latèina. I só viâṣ agh'àn dê ânca l'idèia d'an vèder al Sudamèrica cme 'na sòma ed divêrsi nasiòun, mó cme un ònich insèm, che per la só liberasiòun l'êra necesâri al stódi ed 'na guèra in tóta la zôna. L'à cumincê a imaginêr la pusibilitê ed 'na Amèrica Latèina unîda e sèinsa cunfîn, lighêda da 'na 'stèsa cultûra (mestizo), un'idèia ch' la ciaparà 'na grôsa impurtânsa ind al só ûltmi ativitê rivulusionâri. Turnê in Argintèina, l'à cumpletê i stódi pió prèst pusèbil, decîṣ a cuntinvêr i só viâṣ ind l'Amèrica meridionêla e ind l'Amèrica centrêla.
Al Guatemala[modifica | mudéfica la surzéia]
Dôp la lâvrea a la scōla mèdica ed l’ Universitê ed Buenos Aires int al 1953, Guevara l’à turnê a viaṣêr, l’é andê a vèder la Bolévia, Perù, Ecuador, Panama, Costa Rica, Nicaragua, Honduras e El Salvador. L’é rivê finalmèint in Guatemala dóve al presidèint Jacobo Arbenz Guzmán al guidêva un gvêren populésta che al serchêva ed purtêr avânti ‘na rivulusiòun socêla cun divêrsi rifōrmi, préma ed tót ed la tèra. Intōren a sté peréiod a Guevara a gh’àn tachê al famōṣ scutmaj "Che", perché al druvêva despès al môd ed dîr argintèin "Che". Secònd Jon Lee Anderson, al principêl cuntât ed Guevara in Guatemala l’é stêda la socialésta peruviâna Hila Gadea, ch’ al l’à fât andêr dèinter in abiĵnt aṣvèin al gvêren Arbenz, Hilda la fêva pêrta ed l’American Popular Revolutionary Alliance (APRA), un muvimèint polétich guidê da Víctor Raúl Haya de la Torre. Guevara al tôṣ ânca cuntât cun divêrs prôfugh polétich cubân, lighê a Fidel Castro, tra quisché Antonio "Ñico" López, ch’ l’îva tôt pêrt a l’ asêlt ed la caṣêrma "Carlos Manuel de Céspedes" a Bayamo, ind la pruvîncia cubâna ed “Oriente”, e ch’al saré môrt al pûnt” Ojo del Toro” pôch dôp al ṣbêrch a Cuba dal Granma. Guevara al s’é unî a sti "moncadistas” ind la vèndita ed bagàj religiōṣ lighê a la religiòun dal Crést Nîgher a l’à ânca ajutê dû dutōr venesuelân spacialésta ed la malâria Vega e Peñalver. La só situasiòun conômica l’êra crética e l’é stê custrèt a dêr in pègn soquât giuiê d’ Hilda. Al 15 ed mâg 1954, cun la nēva ṣvedèiṣa Alfhem, l’é rivê un câregh d’êrmi d’ êlta qualitê per la fanterèia e per l’artilierèia alzêra ed mêrca Skoda, inviê da la Cecoṣlovâchia cumunésta al gvêren Arbanez. Al câregh l’é stê stimê in 2.000 tonelêdi da la CIA [2] e, abastânsa stranamèint, in apèina dō tonelêdi da Jon Lee Anderson [3] (a’s pèinsa però che la stéma d’ Anderson la sia un erôr de stâmpa). Guevara l’êra andê per pôch tèimp ind al Salvador per procurêres un nôv vést e in sègvit l’êra turnê in Guatemala. Ind al mèinter l’îva avû inési al côlp de stêt ed Carlos Castillo Armas, més in ât cun al sustègn ed la CIA. .[4] Al fôrsi cuntrâri a Arbanez êren mìa stêdi bòuni ed fermêr al traspôrt dal j êrmi cecoṣlovâchi per ferovéia. In sègvit però, a s’în urganiṣêdi ed mèj e cun l’ajót ed l’aviasiòun àn cumincê a vînser. Guevara al s’é unî a ‘na milésia armêda urganiṣêda da zòven cumunésta, mó bèin prèst l’êra turnê a i só impègn mèdich. Dôp al côlp de stêt, Guevara al s’êra preṣentê vuluntâri, mō Arbenz l’à cunsiliê a i sustgnidōr cun la citadinânsa furastêra d’ andêr via dal paèiṣ. Dôp che Hilda l’é stêda arestêda, Guevara per un pô ed tèimp al s’é rifugê ind al consolê argintèin e pó al s’é spustê in Mèsico. Al côlp de set cûntra Arbens, sustgnû da la CIA, l’à cunvînt incòra di pió Guevara che i Stêt Unî fósen ‘na potèinsa imperialésta, ch’ la sré sèimper stêda cûntra a i Gvêren ch’ a gh’îven l’intensiòun d’ardûṣer al diferèinsi conômichi, carateréstichi in Amèrica Latèina e ind i êter paèiṣ adrê svilupêres. Còst l’à rinfursê incòra di pió la só cunvinsiòun che sōl al socialiṣem, avû cun la lôta armêda e difèiṣ dal pôpol cun al jêrmi, l’aré ctatê la rêva al problêma di paèiṣ pôver.
La Rivolusiòun cubâna[modifica | mudéfica la surzéia]
Pôch dôp l’ arîv in Mèsico, l’îva arnuvê la só amicésia cun Ñico López e cun chi êter prôfugh cubân ch’ l’ îva incuntrê in Guatemala. Lòpez al l’à més in cuntâch cun Raúl Castro. Dôp èsser stê mulê, Fidel Castro l’é arivê a Sitê dal Mèsico e Ràul al gh’à preṣentê Guevara. Dôp ‘na calurōṣa cunversasiòun durêda tóta la nôt, Guevara al s’é cunvînt che Castro l’êra al câp rivolusionâri che ló al serchêva e al s’inscrév Al Muvimèint dal 26 ed lòj ch’al gh’îva in progrâma ed butêr zò al ditadōr cubân Fulgencio Batista. Ânca se i piân êren che al sré stê sōl al dutōr dal gróp, Guevara l’à tôt pêrta a l’adestramèint militêr imsèm a chi êter elemèint dal muvimèint e, a la fîndal cōrs, l’é stê segnalê da l’istrutōr, al colonèl Alberto Bayo, cme al miliōr d’j aliēv. Ind al mèinter, ânca Hilda Gadea l’êra rivêda dal Guatemala e l’ é turnêda insèm a Guevara. Ind l’istê dal 1955 la gh’à dé ch’ l’êra incînta e ló al gh’à prupôst de spuṣêres. Al matrimòni l’ é ste fât al 18 agòst 1955 e la fiōla, che ciamarân Hilda Beatríz, l’é nêda al 15 fervêr 1956. Quând, al 25 novòmber 1956, la nēva Granma l’é partîda da Tuxpan, in Mèsico (ind la pruvîncia ed Veracruz, per andêr a Cuba, Guevara l’êra l’ ònich mìa cubân imbarchê. Al 2 dicèmber é stê fât al sbêrch a La Playa de las Coloradas, ‘na zôna pantanōṣa atâch a Niquero (Cuba sudorientêla). Pôch dôp în stê atachê da i suldê ed Batista e la metê ed lōr in môrt in cubatimèint o în stê masê dôp èsser stê ciapê. I scampê, cîrca ‘na vintèina, a s’în turnê a urganiṣêr e în scapê inséma al muntâgni ed la Sierra Maestra, per purtêr avânti la guèra partigiâna cûntra al regèm. Guevara l’êra dvintê un câp tra i rivulusionâri, un Comandante (magiōr), rispetê da i cumpâgn pr’ al só curâg e temû per èsser sèinsa pietê e per i sô scât ed râbia che ‘na vôlta a gh’àn fât, secònd ‘na famōṣa sturièla, curtlêr al mól ch’ l‘ al traspurtêva. L’é stê responsâbil dal masamèint ed divêrs diṣertōr, infurmadōr e spéi. Dal só prémi speriĵnsi ed guèra partigiâna al 'gh n'à ‘na fôrta impresiòun, l’impêra d’èsser sevêr e d’èsser spietê ind l’afruntêr al situasiòun, préma ed tót ind al j asiòun militêri, al scrév: "L'odio come un elemento di lotta; odio incrollabile per il nemico che spinge un essere umano oltre le sue naturali limitazioni rendendolo una macchina mortale ed efficace, violenta, selettiva, ed a sangue freddo".
Ind j ûltem dé dal dicèmber 1958, l'à dirèt l'atâch fât da la só "squêdra vutêda a la môrt" (un repêrt ch' la fêva al misiòun pió ris'ciōṣi ed l'eṣêrcit rivulusionâri) [5]só Santa Clara. L'é stêda òna dal batâli deciṣîvi ed la rivulusiòun, ânca se la sèria d' imbuschêdi cun môrt e frî, préma ind la ofensiva inséma a la "Sierra Madre" pó inséma a la "Guisa" e l'intêra capâgna dal pianûri ed "Cauto" prubabilmèint àn avû 'n' impurtânsa militêra pió grôsa. Dôp ch' al s'é acôrt che i só êlt uficêl, cme Cantillo ch'îva incuntrê Castro a la fâbrica dal sócher bandunê "Central America", êren drê fêr 'na pēṣ separêda cun Castro, Batista, al 1 znêr 1959, l'é scapê ind la Repóblica Domenicana.
Int al gvêren cubân[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 7 fervêr 1959, al nōv gvêren l’à numinê Guevara “Sitadèin per dirét ed nâsita”. Pôch dôp, Guevara l’à cumincê al prâtichi per divursiêr, ânca per dêr un tâj cêr al só matrimoni cun Hilda Gadea, ch’al s’êra separê, ind i fât, bèlo préma ed partîr pr’ al Mésico cun al Granma. Al 2 zógn 1959, l’à spuṣê Aleida March, ‘na cubâna ch’ la fêva pêrt dal Muvimèint dal 26 ed lój , e ch’êren insèm da la fîn dal 1958. L’é stê numinê cmandânt ed la perṣòun ed La Cabaña, e per i sê mèiṣ ch’ al gh’à ‘vû l’incâregh (dal 2 znêr al 12 zógn 1959),[6] l’à dirèt i procès a l’ j esecusiòun ed dimòndi persòuni, cumprèiṣ ex uficêl dal regém Batista, elemèint dal BRAC (Buró de Represión de Actividades Comunistas, "Ufési represiòun ativitê comunésti", ‘na pulisía segrêta), acusê ed delét ed guèra, e di polétich cuntrâri. In sègvit, Guevara, l’é dvintê dirigînt ed l’Istitût Nasionêl per la Rifōrma agrâria e pó presidèint ed la Bânca Nasionêla ed Cuba (in un cêrt sèins, un schêrs dal destîn, lò l’îva despès cundanê i sôld. L’à fât vèder al só imbarâs firmând i bilièt ed bânca cun al scutmâj “Che”). In sté peréiod, l’é turnêda fôra la só pasiòun per i scâch e la tôt pêrta a dimòndi tornèi nazionêl e internasionêl ch’a’s tgnîven a Cuba.[7]. Al vrîva dimòndi incuragêr i zòven cubân a ṣvinêres a i scâch e l’à urnaniṣê dimòndi ativitê per spénṣêr al lôr interèsi vêrs al zògh. Bèle dal 1959, Guevara l’à jutê a urganiṣêr di tentatîv rivulusionâri, a Panama e pó ind la Repóblica Dominicana. In sti tentatîv a môr Ramón López (Nené), ajutânt dal Cmandânt Camilo Cienfuegos. Soquânt a dîṣen che sté operaziòun sién stêdi 'na "pûrga" per i fedêl ed "Camilo". Int al 1960 Guevara l'à tôt pêrta a i sucōrs al vétmi ed l'esploṣiòun ed la nēva La Coubre. Mèinter l'operasiòun ed salvatâg l'êra in cōrs, agh'é stê 'n'êtra esploṣiòun. I môrt în stê pió ed sèint.[8] L'é stê in cl'ucasiòun ché che Alberto Korda l'à scatê la só fotograféia pió famōṣa. An n'é mìa cêr se la nêva l'é stêda sabotêda o s' l'é scupiêda per un incidèint. Quî che a sustînen la teoréia dal sabotâg a dîṣen che sia stê la CIA ( Central Intelligence Agency)[9] e despès a dân la côlpa a William Alexander Morgan [10]ûn rivêl ed Guevara int al fôrsi cûntra Batista dal pruvînci centrêli, che pió têrdi al sré andê int la CIA. Soquânt prôfugh cubân a pôrten avânti la teoréia che l'atentê al sré stê fât da soquânt amîgh ed l'uniòun soviètica, nemîgh ed Che Guevara [11]. Dôp i falimèint cme diretōr ed l'Isitût Nasionêl per la Rifōrma agrâria e 'd la Bânca Nasionêla ed Cuba, Guevara al vîn numinê minéster ed l'indóstria. In còsta puṣisiòun, l'à dê al só ajót a mudlêr al socialîṣem cubân, dvintând òna dal figûri pió impurtânt ed l'iṣola. Ind al só léber Sulla guerriglia, Guevara l'à sostgnû al mudèl cubân ed rivulusiòun, cumincê da gróp céch ed partigiân, sèinsa la necesitê de dmandêr ajót a grôsi urganiṣasiòun a sustgnîr la rivulusiòun armêda. Sta tâtica la sré falîda in Bolévia. Ind al léber El socialismo y el hombre en Cuba (1965) l'à sustgnû la necesitê ed fêr un "òm nōv" (hombre nuevo) insèm al stêt socialésta. Ind l'invasiòun ed la Baia dei Porci (1961), Guevara an n'à mìa tôt pêrta a i cumbatimèint principêl, perché Castro al gh'îva dê al cmând ed la pruvîncia pió a sîra ed Cuba, Pinar del Rio, dóve l'à respînt un tentatîv d'invasiòun (l'êra un diversîv, pinsêd per spustêr l'atensiòun di cubân dal pôst dal fetîv sbêrch). Ind al svolgimèint de sté incâregh, l'à patî 'na frîda a la ghégna, caṣvê, l'à dét, da un côlp che gh'é partî sèinsa vrèir da la só rivultèla. Guevara al gh'à 'vû 'na pêrta impurtânta ind al méter, a Cuba, i mésil baléstich soviètich armê cun al testêdi nucleêri, caṣva ed la crîṣi ed l'utòber 1962.
Al ṣluntanamèint da Cuba[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al dicèmber 1964 Guevara l'é andê a New York in qualitê ed câp ed la delegasiòun cubna e l'à tgnû un discōrs a l'asmblèia generêla ed l' ONU (ascolta, A 'gh vôl RealPlayer; opòr lêz). In cl'ucasiòun, a l'àn fât vèder int al prugrâma d'infurmasiòun ed la dumènica Face the Nation insém a la CBS l'à ânch incuntrê divêrsi personalitê e rapreṣentânt ed gróp polétich Tra 'd lōr, al senatōr statunitèns Eugene McCarthy, elemèint dal gróp guidê da Malcolm X e da la radichêla canadèiṣa Michelle Duclos [12][13]. Al 17 dicèmber l'é andê in aparèc a Parigi, d'ed ché la cumincê un viâṣ ed trî mèiṣ, dóve l'à viṣitê la Repóblica Popolêra Cinèiṣa, l'Egét, l'Algerèia, al Ghâna, la Guinéia, al Mâli, al Dahomey, laRepóblica da Congo e la Tansânia, al s'é fermê in Irlânda, a Parigi, e a Praga. A 'd Algêri, al 24 fervêr 1965, al s'é vést per l'ûltma vôlta in póblich, a l'èster, parlând al "Secònd seminâri conômich inséma a la solidarietê afro-asiâtica". Ind al só discōrs l'à dichiarê: "In questa lotta fino alla morte non ci sono frontiere. Non possiamo rimanere indifferenti di fronte a quanto accade in ogni parte del mondo. Una vittoria di qualsiasi nazione contro l'imperialismo è una nostra vittoria, come una sconfitta di qualsiasi nazione è una nostra sconfitta" [14][15]. L'à fât meravéja dòunca i só scultadōr dichiarând:"I paesi socialisti hanno il dovere morale di liquidare la loro tacita complicità con i paesi sfruttatori del mondo occidentale".L'à butê zò ânca 'na sèria de mzûri che, secònd ló, i paèiṣ dal blôch cumunésta avrén duvû tôr per utgnîr sté prupôṣit.[16][17]. L'é turnê a Cuba al 14 mêrs, ricevû a la grânda a l'aeropôrt ed L'Avana da Fidel e Raúl Castro, Osvaldo Dorticós e Carlos Rafael Rodríguez. Dō stmni dôp al 's ritîra da la véta póblica e al sparés. Dóve al fós l'é armêṣ un grând mistēr cubân per tó t al 1965 ânca se l'êra sèimper cundiderê in môd sprecîṣ al nòmer dû” dal regém dôp Castro. La côlpa dal só stêr lughê a l’àn dêda a divêrs argumèint cme al relatîv fiâsch dal piân d’industrialiṣasiòun ch l’ îva purtê avânti da minéster ed l’indóstria, al presiòun fât inséma a Castro da i Soviètich, alarmê dal pîga vêrs i cinèiṣ ed Guevara, in un brót mumèint dóve la diviṣiòun tra Mòsca e Pechino la se ṣlarghêva, opór a grôsi quistiòun tra Guevara e al rèst di dirigînt cubân inséma al ṣvilóp ed l’ìṣola e inséma a la só lénia polética. L’è ânca pusébil che Castro al fós stê rèiṣ difidèint da la popolaritê ed Guevara, ch’la prîva fêrel dvintêr ‘na minâcia. I crétich ed Fidel a dîṣen che al só spiegasiòun só la scumpêrsa ed Guevara în sèimper stêdi suspèti e dimòndi a’s meravéjen che Guevara an n’à mai dichiarê in póblich al só intensiòun, mó sōl cun ‘na lètra sèinsa dâta a Castro La pîga vêrs i cinèiṣ ed Guevara la dêva sèimper pió problêma a Cuba, mân di mân che la conuméia dal paèiṣ la dvintêva sèimper di pió dipendèinta da l’Uniòun Soviètica. Da i prém dé ed la rivulusiòun cubâna, Guevara l’êra stê cunsidrê un sustgnidōr ed la tâtica maoésta ind l’Amèrica Latèina. Al só piân per ‘n ṣvêlta industrialiṣasiòun ed Cuba per tânt l’êra da paragunêr a la campâgna cinèiṣa dal “grând sêlt in avânti”. Secònd divêrs oservadōr ocidentêl ed la situasiòun cubâna, l’opusisiòun ed Guevara l’ arcmandasiòun e al cundisiòun soviètichi, che Castro l’îva duvû acetêr, pré èsser la ragiòun dal só ṣluntanamèint da la véta póblica. A d’ògni môd, sia Guevara che Castro sustgnîven l’ idèia ‘d un frûnt ònich tra Uniòun Soviètica e Cina, pruvând ânca, sèinsa sucès, ed méter d’acôrdi al dō magiōri putèinsi cumunésti. Ind la crîṣi ed l’otòber 1962, Guevara la sintî cme un tradimèint soviètich la diciṣiòun, tôta da Nikita Khruščëv sèinsa sintîr Castro, ed ritirêr i mésil da Cuba. L’é dvintê pió suspetōṣ ind i cunfrûnt ed l’Uniòun Soviètica URSS. Cme é gnû fôra dal só ûltem discōrs a ‘d Algêri, la cumincê a vèder la pêrta in êlta dal mònd, guidê a sîra da i Stêt Unî e a matèina da l’Uniòun Soviètica, cme quî che duvîven sfutêr la pêrta in bâs dal mònd. Ed frûnt i pió divêrsi pinsêr inséma al destîn dal rivulusionâri argintèin, Castro, al 16 zògn 1965, l’à dét che l’opiniòun póblica la sré stêda infurmêda só Guevara quând al ‘stès Guevara l’aré ritgnû cuveniĵnt fêrel. Intânt al vōṣ a se ṣparpagnêven sia a Cuba che a l’èster. Al 3 utòber dal ‘stès ân, Castro la fât cgnòser ‘n lètra sèinsa dâta[18] prubabilmèint a gh’l’ îva scréta Guevara mèiṣ préma, dóve còst a turnêva a dîr la só amicésia cun Cuba, mó al dicharêva ânc la só intensiòun ed bandunêr l’ìṣola e ‘d andêr da n’êtra pêrt a cumbâterper la Rivulusiòun. Al spieghêva: "Altri paesi nel mondo necessitano dei miei modesti sforzi". Ind la ‘stèsa lètra Guevara al fêva savèir ed dimètres da tóti al cârghi ch’al tgnîva, int al gvêren, int al partî, e int l’eṣêrcit. L’à rinuncê ânch a la citadinânsa ed Cuba, ch’ la gh’êra stêda dêda int al 1959 per i sômêrit ind la rivulusiòun. In ‘n’ intervésta cun quâter giurnalésta furastêr al 12 novòmber, Castro là dét ch ‘ al saîva indó l’êra Guevara e al gh’à zuntê, per via dal vōṣ só ‘na pusébil môrt dal vèc cumpâgn d’êrmi, che còst, al cuntrâri, al gudîva bòuna salót. In dó al fós Guevara l’é armêṣ, in tóti al manēri, un mistêr per i dû dôp e per tót còl tèimp i só spustamèint în armêṣ segrêt.
In Congo[modifica | mudéfica la surzéia]
In un incûnter, durê tóta la nôt tr'al 14 mêrs e al 15 mêrs 1965, Guevara e Castro a’s câten d’acôrdi sul fât che al “Che” l’aré guidê personalmèint la préma asiòun militêra cubâna in Africa. Da soquânti vōs, ed sôlit sicûri, a dîṣen che Guevara l’à cunvînt Casrto a dêregh sté imprèisa, mèinter dal j êtri vōṣ, etertânt sicûri, sustînen ch’ l’ é stê Castro a cunvînser Guevara a fêr la misiòun, ragiunând che al cundisiòun socêli di divêrs paèiṣ latîn americân tôt in cunsiderasiòun cme pusèbil “fôg “ ed guèra partigiâna an n’êran mìa incòra favurèvol. Al ‘stès Castro l’à dét che l’êra vèira la secònda situasiòun. L’operasiòun cubâna ind al vèc Congo Belga (pió têrdi Zaire e adès Repóblica Democrâtica dal Congo) l’êra mirêda al sustègn dal muvimèint marchsésta di Simba favurèvol a Patrice Lumumba. Ind la misiòun africâna, per un cêrt peréiod ed tèimp Guevara l’é stê ajutê dal câp partigiân Laurent-Désiré Kabila, ch’ l ‘ ajutêva i sustenidōr ed Lumumba a pertêr avânti ‘na rivôlta, fermêda da l’eṣêrcit congolèiṣ ind al nòvember ind al ‘stès 1965. Guevara l’à cunsiderê Kabila da pôch, cun al scrivènd ed ló: "Niente mi fa credere che sia l'uomo adatto al momento". [19] Guevara al gh’îva 37 ân an gh’îva mìa ‘n’ istrusiòun militêra sicûra. La só âṣma la gh’îva difâti fât schivṣer al servési militêr in Argintèina, un fât, còst, in dòve l’êra cuntèint, vést al só upiniòun polétichi cuntrâri al gvêren. Al gh’îva, però, al só atîv al speriĵnsi ed la rivulusiòun cubâna, in particulêr la vituriōṣa mêrcia só Santa Clara, ch’ l’ é stêda la principêla ind la vitôria finêla dal fôrsi castrésti. Suldê ed mistêr sudafricân e inglèiṣ cme Mike Hoare e prôfugh cubân ân lavurê cun l’eṣêrcit congolèiṣ per impidîr i piân ed Guevara. În stê bòun de scultêr al cumunicasiòun di repêrt a ôrdin dal rivulusionâri argintèin, ed fêre dal j imbuschêdi a i rivulusionâri e al trópi cubâni tóti al vôlti che serchêven ed fêr un atâch, ed tajêr al léni ed rifurnimèint ed Guevara. .[20][21] Al prupôṣit ed Guevara l’êra còl ed purtêr a l’èster la rivulusiòun cubâna indutrinând i Simba a la dutrèina cumunésta e insgnând a lōr al stódi ed la guèra partigiana. L’icumpetèinsa, al fanatîṣem al lôti intêrni dal divêrsi pêrti congolèiṣi êren stêdi sgnêdi da Guevara cme al principêli ragiòun dal falimèint ed la rivulusiòun. Dôp sèt mèiṣ, malê, melmés per l’âṣma e avilî da la sfurûna, Guevara al bandòuna al Congo cun i cubân scampê ( sê elemèint ed la só clòuna êren môrt). A un cêrt pûnt, Guevara l’îva pinsê ed fêr turnêr a Cuba sōl i frî, e armâgner lé a cumbâter da per ló fîn a la fîn, per dêr un eṣèimpi a i rivulusionâri. I só cumpâgn d’êrmi e dû més ed Fidel Castro a l’àn cunvînt a andêr vía. Dal mumèint che Castro l’îva fât cgnòser ‘na lètra che Guevara al gh’îva inviê, dóve al rivulusionâri argintèin al scrivîva ed la só intensiòun ed tajêr tót i ligâm cun Cuba per dêres dal tót a la rivulusiòun in êtri pêrti dal mònd, al “Che” an s’ l’é mìa sintîda muralmèint a turnêr inséma a l’ìṣola e l’à pasê i sê mèiṣ dôp a vivêr de sfrûṣ a Dar-es-Salaam, Praga e int la Repóblica Democrâtica Tedèsca. In sté peréiod, l’à scrét al só memôri inséma a la speriĵnsa in Congo e l’à cumincê a fêr êter dû lèber, ûn ed filoṣoféia (Apuntes Filosóficos) e ûn ed cunuméia (Notas Económicas).
In tót sti mèiṣ, Castro l’à cuntinvê a cucêrel intânt che al turnés a Cuba, mó Guevara l’à acetê sōl quând l’à capî ch’al sré armêṣ inséma a l’ìṣola per i pôch mèiṣ necesâri a preparêr ‘na nōva imprèiṣa rivulusionâria in Amèrica Latèina e che la só preṣèinsa la sré armêṣâ a tóti al manēri riservêda.
In Bolévia[modifica | mudéfica la surzéia]
La guèra partigiâna[modifica | mudéfica la surzéia]
Al j idèj só dóve Guevara al prîva èsser în gnûdi fôra òna a drê clêtra per tót al 1966 e i prém mèiṣ dal 1967. Rapreṣentânt dal muvimèint indipendentésta munṣambicân FRELIMO arcûnten d’incûnter cun ló a la fîn dal 1966 o a l’inési dal 1967 a Dar es Salaam, dôp ed còst àn rifiutê la só ufêrta d’ajót al lōr prugèt rivulusionâri. In un discōrs tgnû ind la manifestasiòun dal Prém ed Mâg 1967 a L’Avana, al sositût dal minéster dal fôrsi armêdi, magiōr Juan Almeida, l’à dét che Guevara l’êra drê servîr la rivulusiòun da ‘na quêlch pērta ind l’Amèria Latèina. Al nutési, sèimper pió susgnûdi, che a dgîven che l’êra drê diréger la guèra partigiâna in Bolévia i êren dvintêdi sicûri. Só dmânda ed Fidel Castro, un pcòun ed tèra ind ‘na zôna dmòndi luntân l’êra stê cumprê da i cumunsta boliviân perché Guevara al li druvés cme pôst e câmp d’adestramèint.Prubabilmèint, per Guevara e i cubân ch'al cumpagnêven, la siēlta ed cumincêr mìa a cumbâter subét, mó preparêres in sté câmp ind la regiòun ed Ñancahuazú l'à purtê dimòndi rés'c. Pôch l'êra stê fât per preparêr un eṣêrcit partigiân. La cherdûda spéia ed la Stasi (qualitê neghêda dal j avtoritê ed la DDR, incô dôp al crôl ed la DDR a gh'în mìa infurmasiòun che pôsen fêr pinsêr cla fés pêrta ed la STASI) Haydèe Tamara Bunke Biderpió cgnusûda cun al nòm ed batâlia ed Tania, ch' l'êra andêda a La Paz cme principêl agînt ed Guevara, a s'é parlê inséma a 'na só colaborasiòun cun al KGB e s'é despès pinsê ch' l' âbia, sèinsa vrèir, interési soviètich, purtând al avtoritê boliviâni inséma a i pâs di partigiân. Tania l'é môrta in Bolévia pôch tèimp préma ed Guevara. Al diâri catê adôs al só cadâver, l'aré ajutê i boliviân a squacêr i muvimèint di cubân. Al tânti fôto ed Guevara e di jêter elemèint dal gróp, lassêdi ind l ‘acampamèint dôp che còst l’é stê bandunê dôp i prém scûnter cun l’eṣêrcit boliviân int al mêrs 1967, àn dê al preisidèint René Barrientos Ortuño la prôva ed la preṣèinsa dal rivulusionâri argintèin int al paèiṣ. A’s dîṣ che, dôp avèirli vésti, Barrientos al vrîva vèder la tèsta ed Guevara pintêda iséma a’na péca e fâta vèder int al cèinter ed La Paz. L’à urdnê a l’eṣêrcit ed dêr la câsa al gróp cubân. Al repêrt ed Guevara, fât da cîrca 50 cumbatèint e ciamê (Ejército de Liberación Nacional de Bolivia), l’êra bèin equipagê e inisialmèint l’à fât un cêrt nòmer ed sucès cûntra al fôrsi boliviâni, ind al trèin difècil e muntagnôṣ ed la regiòun ed amiri. In setèmber, però, l’eṣêrcit a gh’ l’ à cavêda a eliminêr dû gróp ed partigiân, masând un di cmandânt. Sibèi la natûra viulèinta ed la guèra, Guevara l’à curê tót i militêr bolivian che i partigiân a fêve perṣunêr, dôp, a i mulêva. Â dôp l’ûltma batâlia, dóve l’é stê frî e ciapê, quând l’é stê purtê in un cèinter ed perṣunìa pruviṣôria e l’à vést che l’é a’s catêven divêrs suldê boliviân armêṣ frî int al cumbatimèint, al s’é ofêrt ed curêri (ofêrta rifiutêda da l’uficêl boliviân in cmând) )[22] Al piân ed Guevara per pijêr la rivulusiòun in Bolévia a’s pugêva só soquânt pinsêr sbaliê:
- Al se spetêva ed duvèir afruntêr sōl al gvêren lochêl e al só eṣêrcit, mêl armê e pôch equipagê. Al cuntrâri, apèina al gvêren americân al gh’ à ‘vû cunfermêda al só preṣèinsa in Bolévia, l’à inviê personêl ed la CIA e d’êtri agensèi per ajutêr a urganiṣêr la guèra cûntra i partigiân. L’eṣêrcit boliviân l’é stê adestrê da cunsiliêr dal Fôrsi specêli ed l’ US Army, cun dèinter un nōv bataliòun di “Rangers” espêrt ed cumbatimèint ind la forèsta. I repêrt specêl statunitèins prubabilmèint àn tôt pêrta ânch a cêrt cumbatimèint.
- Al se spetêva ed ricêver asistèinsa e coperasiòun da la gînta ch’l’ êra cûntra al gvêren. Sté sperânsa în stêdi mandêdi a l’âria e al Partî cumunésta boliviân, amîgh di soviètich e mìa di cubân, an l’à mìa ajutê, âmca se soquânt elemèint cme Rodolfo Saldana, Serapio Aquino Tudela e Antonio Jimenez Tardiolo a l’àn fât a tètol personêl o s’în fât suldê in di só repêrt, cûntra la volontê ed la tèsta dal partî.
- Al se spetêva d’armâgner in cuntât cun l’arâdio cun l’ Avana. Al cuntrâri, al dō trasmitèint a òndi cûrti ch’ a gh’êren stêdi dêdi êren difetōṣi, a gh’àn impidî al cumunicasiòun cun Cuba. Dôp quèlch mèiṣ, al registradōr a nâster che druvêven per registrêr e dzifrêr i mesâg che deṣgnîven da Cuba l’é stê pêrs mèinter traversêven un fiòm. In pió, la só pîga al cunfrûnt pió che al cumprumés a l’à jutê a ‘n èsser mìa bòun de ṣvilupêr un bòun rapôrt ed lavōr cun i dirigînt boliviân, cme l’êra sucès ânch in Congo[23] . Sté môd ed fêr l’êra gnû fôra ânch int al tèimp ed la guèra partigiâna a Cuba, mó l’êra stêda tgnûda sòta contròl da Fidel Castro. .[24]
In realtê al pinsêr che Guevara al fós a drê a preparêr la rivulusiòun in Bolévia l’à sembrêva èsser sbaliêda. L’é pió prubâbil, cme cunfêrmen ânch al ricêrchi dal giurnalésta boliviân José Luis Alcázar, che al fós drê preparêr ‘na scōla d’adestramèint per partigiân, per purtêr in un secònd tèimp sté fôrsi dèinter al só paèiṣ, l’Argintèina. [25]
L' arèst e l' eṣecusiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Bèle da pió ‘d un mèiṣ, dal 31 agòst, la vanguârdia ed Guevara l’êra ermêṣa da per lê dôp la sfrantumasiòun da pêrt ed l’eṣêrcit ed la retroguârdia cmandêda da Joaquin, a Puerto Muricio, inséma al Rio Grande. L’imbuschêda l’à cuntê inséma a’na spiêda ‘d un cuntadèin Honorato Rojas che, sòta la minâcia ed l’eṣêrcit (la mujêra la s’é lamerntêda pr’al bôti dêdi al marî), l’à dét in dóve l’êra al pôst dó l’êra pusèbil che i partigiân pasésen al fiòm. Guevara ind i prém d’utòbert, bèle cun pôchi infurmasiòun, sèinsa magnêr e cun pôchi véi de scâmp, a’s lôga in un canalòun (quebrada) dóve l’é circundê da fôrsi militêri pió grôsi ed ló. Ché Guevara l’é ciapê da l’eṣêrcit boliviân, insèm a di êter partigiân, l’8 utòber dal 1967 ind la “quebrada del Yuro”, apôch chilômeter dal vilâg ed La Hguera. Al s’é arèiṣ dôp èsser stê frî al gâmbi e dôp che al só s’ciôp l’é stê ròt da un cōlp. Barrientos, apèina infurmê ed l’arést, l’à dê ôrdin ed masêrel, mó l’à mandê fôra un cumunichêt dóve al dgîva che Che Guevara l’êra mort in cumbatimèint. Guevara l’é stê tgnû perṣunêr ind la céca scōla dal paèiṣ, in dóve l’à durmî. L’é stê masê ind al dôp mezdé dal dé dôp. A masêrel l’é stê Mario Terán, un sergînt ed l’eṣêrcit tirê a sôrt tra soquânt volontâri. Só còl ch’ l’é sucès dôp. Quelchidûn a dîṣ che Terán l’êra trôp nervōṣ, al pûnt che l’é andê fôra dal lochêl e che a l’àn duvû turnêr a purtêr dèinter cun la fôrsa. Per di êter, an n’à mìa vru guardêr in fâcia a Guevara, acsé da sparêregh int la gôla, frîda ch’ la sré steêa murtêla Per di êter incòra, al sergînt l’aré ‘vû bisògn d’ imberiaghêres, per fêr còl che al gh’îva da fer. La versiòun pió ed valór l’arcûnta che a Guevara gh’àn sparê divêrs cōlp al gâmbi, sia per vansêr ed ruvinêregh la ghégna acsé da argcnòser chi l’êra, sia per fêr fînta che fósen frîdi avûdi in cumbatimèint, cun còst lughêr al masamèint in môd spéc dal perṣunêr. Cme cōlp ed grâsia, agh’àn sparê al stòmegh: frîda ch’ la gh’à impî i polmòun ed sângov. É stê dét che l’aré ricevû acsé al só asasîn: "So che sei qui per uccidermi. Spara dunque, codardo, stai solo uccidendo un uomo".[26] Al só côrp l’é stê lighê a i pâtin ed ‘n’ elicôter e purtê a Vallegrande, dóve l’é stê pugê inséma a un piân ed lavâg ed l’uspedêl e fât vèder a la stâmpa. "So che sei qui per uccidermi. Spara dunque, codardo, stai solo uccidendo un uomo".[27] Al fôto tôti alōra àn fât nâser fôli cme còli ed San Ernesto de La Higuera e El Cristo de Vallegrande.[28]. Dôp che un dutōr militêr l’à tajê al mân al cadâver, l’eṣêrcit boliviân l’à fât sparîr al côrp, rifiutândes ed rivelêr se i rèst fósen stê suplî o cremê. La câsa a Guevara in Bolévia l’é stêda guidêda Félix Rodríghez, un agînt ed la CIA ch’ l’êra stê infiltrê a Cuba per tôr cuntât cun i cuntrâri di Mûnt Escambray e cun ambiĵnt cuntrâri a Castro ed l’ Avana préma ed l’invasiòun ed la « Baia dei Porci » e ch l’ êra stê, cun sucès, fât gnîr fôra da l’ìṣola dôp al falimèint dal sbêrch. .[29][30] Rodrighez l’à dê la nutésia ed l’arést al quartêr generêl ed la CIA a Langley in Virgìgna, druvând divêrsi stasiòun ed l’Agenséia ind l’Amèrica Meridionêla. Dôp l’eṣecusiòun, Rodrighez l’à tôt per ló al côṣi personêli ed Guevara, tra quî al só Rolex. Ind ‘j ân dôp, l’aré fât vèder cun argòj a i giurnalésta sti ricôrd. Un êter fât, ed valōr pió céch, coleghê a l ‘arèst e a la môrt ed Guevara l’é stê l’arèst ed Langley. Ind l’avrîl 1967 al fôrsi gvernatîvi boliviâni àn ciapê Debray, un zòven francèiṣ, profesōr ed filoṣoféia a l’Universitê ed l’Avana, che l’îva studiê a l’ École Normale Supérieure cun al filôṣof marcsésta Luis Althusser, [31] acusândel ‘d ajutêr i partigiân. Debray l’à dichiarê cun fôrsa ed lavurêr sōl cme giurnalésta e l’à rivelê che Guevara, sparî da tèimp, al guidêva la guèra partigiâna. Al prucès a Debray (ch’l’êra dvintê un chês internasionêl) l’êra pèina cumincê quând al j avtoritê boliviâni, l’ 11 utòber, àn cuntê che Guevara ind di dé préma l’êra stê masê ind al scûnter cun al fôrsi gvernatîvi. Al 15 utòber Castro l’à arcusûn poblicamèint la môrt ed Guevara e l’à dichiarê trî dé e lóto nazionêl. La môrt dal he l’é stêda vésta cme un grôs falimèint per i muvimèint rivulusionâri ed sègn socialésta che êren in Amèrica latèina e ind al rèst dal têrs mònd.
Int al 1997 i rèst dal cadâver ed Guevara în stê cavê atâch a la pésta ed vōl a Vallegrande e purtê a Cuba. Al 17 utòber 1997 i sô rèst, insèm a quî ed sê êter cumbatèint cubân môrt ind la campâgna in Bolévia, în stê suplî cun tót j unōr militêr in ‘na tòmba monumentêla fâta fêr apôsta ind la sitê ed Santa Clara, dóve treitenōv ân l’îva vînt còla ch’ l’ êra stêda cunsiderêda la batâlia deciṣîva ed la rivulusiòun cubâna. Al monumèint l’é coredê da ‘na grând stâtva cun la scréta: "Hasta la victoria siempre" e da ’na lâpida cun scrét al préma pêrt dal tèst dal famôṣ ôrden ed servési firmê da Fidel Castro al 21 agòst 1958, dóve a gnîven cumunichêdi al j istrusiòun operatîvi per la clòuna nòmer 8, cmandêda da Guevara: "Se asigna al comandante Ernesto Guevara la misión de conducir desde la Sierra Maestra hasta la provincias de Las Villas una Columna rebelde y operar en dicho teritorio de acuerdo con el plan estratégico del Ejército rebelde".
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
Léber ed Che Guevara
- Prima di morire - Appunti e note di lettura
- Diario della rivoluzione cubana (Pasajes de la guerra revolucionaria), Newton & Compton (ISBN 88-8289-753-2)
- Latinoamericana (Notas de viaje), Feltrinelli (ISBN 88-07-81259-2)
- La guerra di guerriglia (La guerra de guerrillas), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8490-347-5)
- Politica e sviluppo (Politica y desarrollo), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8490-509-5)
- L'economia (Che y la economía), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8490-510-9)
- Diario in Bolivia (Diaro del Che en Bolivia), Feltrinelli (ISBN 88-07-80580-4)
- Poesie, Liguori (ISBN 88-207-3464-8)
- La conquista della speranza (scritto con Raúl Castro), Net (ISBN 88-515-2227-8)
- I giovani (Che y la joventud), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8490-348-3)
- Creare due, tre, molti Vietnam (Mensaje a los publos del mundo a través de la Tricontinental), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8089-156-1)
- Cuba: eccezione storica o avanguardia nella lotta al colonialismo? (Cuba, ¿excepcion historica o vanguardia en la lucha contra el colonialismo?), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8089-106-5)
- Il socialismo e l'uomo a Cuba (El socialismo y el hombre en Cuba), Baldini&Castoldi (ISBN 88-8089-108-1)
(manca):
- ↑ La dâta ed nâsita registrêda inséma al só certifichêt ed nâscita l’é al 14 zógn 1928, sibèin che ‘na têrsa vōṣ (Julia Constenla, citêda da Jon Lee Anderson) la dîṣ che in realtê l’êra nê al 14 mâg dal ‘stès ân. (Constenla la dîṣ che sta nutésia la gh’é stêda dêda da ‘na persòuna, ch’ a s’à mìa chi l’êra, e che só mêdra, Cecilia de la Serna, l’êra bèlo incînta quând lê e Ernesto Guevara Lynch a s’în spusê e per quéndi la dâta ed la nâsita ed só fiōl la sia stêda spustêda un mèiṣ pió têrdi per schivṣêr un scândel). Fûnt: Anderson, Jon Lee. Che Guevara: A Revolutionary Life, New York: 1997, Grove Press, pp. 3 and 769.
- ↑ U.S. Department of State, "Foreign Relations, Guatemala, 1952-1954". Online, vést al 4 mêrs 2006
- ↑ Anderson, Jon Lee. Che Guevara: A Revolutionary Life, New York: 1997, Grove Press, p. 144
- ↑ U.S. Department of State, "Foreign Relations, Guatemala, 1952-1954". Online, vést al 4 mêrs 2006
- ↑ Ernesto Che Guevara, "Suicide Squad: Example Of Revolutionary Morale (pés trât da Episodes of the Cuban Revolutionary War - 1956-58). The Militant Online, vést al 27 mêrs 2006.
- ↑ Anderson, Jon Lee. Che Guevara: A Revolutionary Life, New York: 1997, Grove Press, p. 372 and p. 425
- ↑ chessgames.com, Miguel Najdorf vs Ernesto Che Guevara". Online at chessgames.com, vést al 5 znêr 2006.
- ↑ Cuban Information Archives, "La Coubre explodes in Havana 1960". Online, vést al 26 fervêr 2006. A'S pōlen vèder al fotograféi al sît cubân fotospl.com.
- ↑ Defensa Nacional, "SABOTAJE AL BUQUE LA COUBRE" Online,vést al 26 fervêr 2006
- ↑ The Miami Herald, "Dockworker set ship blast in Havana, American claims". Online, vést al 26 fervêr 2006
- ↑ Guaracabuya.org, "Recuento Histórico:El porque el PCC ordenó volar el barco "La Coubre".Online, vést al 26 fervêr 2006
- ↑ Montreal Gazette, "Liberals picked the wrong issue". Online, vésta al 26 fervêr 2006
- ↑ Guaracabuya.org, "TERRORISTS CONNECTED TO CUBAN COMMUNIST GOVERNMENT". Online, vést al 26 fervêr 2006
- ↑ Ernesto Che Guevara (curatori Rolando E. Bonachea e Nelson P. Valdés), Che: Selected Works of Ernesto Guevara, Cambridge, MA: 1969, p. 350.
- ↑ Ernesto Che Guevara, "English Translation of Complete Text of Algiers Speech", Online su Sozialistische Klassiker, vést al 4 znêr 2006
- ↑ Ernesto Che Guevara, (curadōr Rolando E. Bonachea e Nelson P. Valdés), Che: Selected Works of Ernesto Guevara, supra, pp. 352-59.
- ↑ Ernesto Che Guevara, "English Translation of Complete Text of Algiers Speech", Online su Sozialistische Klassiker, vést al 4 znêr 2006
- ↑ Ernesto Che Guevara, "Che Guevara's Farewell Letter", 1965. Tradusiòun inglèiṣa: Su Wikisource.
- ↑ BBC News,"Profile: Laurent Kabila", 26 May 2001. Online at BBC News, vést al 7 agòst 2006.
- ↑ African History Blog, "Che Guevara's Exploits in the Congo", Che Guevara's Exploits in the Congo Online at African History, vést al 5 znêr 2006.
- ↑ Sît ed "Mad" Mike Hoare, "Mad Mike". Online at Geocities.com, vést al 5 znêr 2006.
- ↑ Taibo, Paco Ignacio II. Ernesto Guevara, también conocido como el Che, Barcelona, 1999: Editorial Planeta, p 726.
- ↑ Ernesto Che Guevara, "Excerpt from Pasajes de la guerra revolucionaria: Congo", Online at Cold War International History Project, vést al 26 avrîl 2006.
- ↑ Castañeda, Jorge G. Che Guevara: Compañero, New York: 1998, Random House, pp 107-112; 131-132.
- ↑ José Luis Alcázar. Ñacahuasu, la Guerrilla del Che en Bolivia.
- ↑ Anderson, Jon Lee. Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press, 1997.
- ↑ Anderson, Jon Lee. Che Guevara: A Revolutionary Life. New York: Grove Press, 1997.
- ↑ El Nuevo Cojo Ilustrado, "Galeria Che Guevara". Online, vést al 27 avrîl 2006
- ↑ Rodriguez, Felix I. and John Weisman. Shadow Warrior/the CIA Hero of a Hundred Unknown Battles (Hardcover), New York: 1989, Publisher: Simon & Schuster
- ↑ MaxNews, "Félix Rodríguez:Kerry No Foe of Castro". Online, vést al 27 fervêr 2006
- ↑ marxists.org website, "Louis Althusser" Online, vést l' 11 mêrs 2006.
Colegamèint estêren[modifica | mudéfica la surzéia]
- L'Eredità di Che Guevara - Rasègna ed fât in ucasiòun dal 40° aniversâri ed la môrt d’ Ernesto Che Guevara (1967-2007)
- "Il Che...era mio padre" - Pêrla Camillo Che Guevara, al fiōl.
- Che, Guía y Ejemplo: - Colesiòun ed fotograféi, video, lètri e cansòun dedichêdi al Che
- Che Guevara: anatomia di un mito - Video atâch al pusisiòun di prôfugh cubân, crétich ind i cunfrûnt ed Che Guevara
- Lettere
- Opere di Che Guevara
- marxists.org Colesiòun d’infurmasiòun, tèst e fotograféi inséma al Che
- Trascrizione di discorsi e testi scritti da Che Guevara
- Articolo di Alvaro Vargas Llosa su Che Guevara apparso originariamente su The New Republic e, in italiano, su Il Corriere della Sera
- Il Socialismo e l'uomo a Cuba in italiano
- Articolo di N. Chomsky sull'aggressione USA a Cuba subito dopo la rivoluzione


c: text/html

text:
Cornus sanguinea
El Cornus sanguinea (en Bresà: Sanguanì), l'è 'na piànta de la famìa de le Cornaceae, uriginària de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia minùr.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sanguanì l'è 'na piànta de portamènt arbüstìf (la fùrma dei boscài) che la pöl rià al piö a 5 méter de altèsa che vé sö söi teré calcàrei.
Fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie le va zó 'n envéren, i è lónghe 'nfìna a 10 cm e làrghe de 2 a 4 cm. I è fòie a fùrma de öf, entréghe e opòste (le vé fò a dò a dò del stès gróp, giöna de 'na bànda e giöna de l'ótra). I è vérde de la bànda de sùra e 'n bris piö ciàre de la bànda de sóta, le diènta róse a la fì de l'istàt. I è rüvide e apéna apéna pilùze. El màrzen de la fòia l'è 'ntréc. Compàgn de töcc i Cornus i nervadüre di fòie che i part da la nervadüra principala i se sluntada e i và vèrs ol bòrd de la fòia, sensa però mia riaga, desà che i pièga con öna gran bèla cürva e i fenès töte piö o méno apröf a la pónta. Chèsto l'è ü caràter che l' permèt de cognòs i Cornus.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è ermafrodìti, biànc e picinì (de 5 a 10mm de diàmetro) de quàter pétali l'ü. I fùrma 'na 'nfiorescènsa a fùrma de corimbo de 3 - 5 cm de diàmetro. I fiorés 'ntra la metà e la fì de la primaéra.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc i è de le drùpe négre che tìra 'n pó al rós, de 5 - 8 mm de diàmetro, con dét en giandì. I è mìa bù de maià perché i è vilinùs.
Óter caràter particolàr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ram zùegn che ciàpa i ràgi del sul i ciàpa 'n culùr rós. Chèsto fenòmeno 'l söcét per via de la prezènsa d'en pigmènt che 'l se ciàma antocianìna.
De mia confónt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sèmper de la famèa di Cornus gh'è pò 'l Cornus mas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cristianesim
El Cristianesim a l'è una religiun munuteista basada sü la vita e i insegnament de Gesü de Nazaret.
I cristian creden che Gesü a l'è el fiö de Diu e'l Messia 'me prufetizaa in de l'Antigh Testament. El cristianesim a l'è munuteista ma per la püssee part di fed cristiann Diu a l'è in trì personn: Diu Pader, Diu Fiö (Gesü) e'l Diu Spirit Sant. Questa dutrina a l'è ciamada la Santissima Trinità.
El cristianesim a l'è spartii in diferent cunfessiun o ges che gh'hann una bas cumüna ma diferent aspet de la dutrina o anca de l'urganizaziun.
I simbuj del Cristianesim a hinn un bel poo, ma quel principal e püssee significativ a l'è la Crus, che la rapresenta la mort de Gesü. Per quela resun chì, la Crüs la cumpar in d'un frach de bander e stem di paes de religiun cristiana.
El Cristianesim l'ha avüü un röl impurtant per la storia e la civilizaziun del "Mund Ucidental".
Una stima di cristian incö a l'è de pressapoch 2.100 miliun de gent.[1]
Ges Cristiann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cristianesim a l'è spartii in d'un bel poo de ges che nassüü in diferent mument de la storia e per diferent questiun de dutrina, suciaj e de cultüraj. I ges principaj a hinn fa sü in quij grüp chì:
- Gesa Catoliga Rumana, la püssee numerusa, che l'aceta l'uturità del Papa. La gh'ha pressapoch cincent miliun de member batezaa, cunt dent anca fedej de tradiziun latina e de alter cumünità Catoligh Urientaj, per esempi la Gesa Catoliga Marunita, la Gesa Catoliga Melkita e la Gesa Catoliga Sira.
- Ges Prutestant, che hinn un frach de ges indipendent, nassüü in general cun la Refurma (secul quel de XVI) o poch dopu, che aceten minga l'uturità del Papa e meten al center del cült e de la dutrina dumà i test de la Bibia.
- Cristianesim Urtudoss, che'l gh'ha dent la Gesa Urtudossa Greca e alter ges de rit uriental;
- I ges urientaj di trì cuncili, che hinn nassüü dopu che avevev minga acetà i cunclüsiun del Cuncili de Calcedonia del 451. Tiren dent la gesa Copta, la Gesa Nestoriana e la Gesa Apustoliga Armena, e alter.
- Restauraziunism, grüp 'me Discepul de Crist o i Ges Indipendent, nassüü principalment in di Stat Ünii in del secul quel de XIX. De quel grüp chì fan part anca alter grüp 'me i Adventista e i testimoni de Geova.
- Murmunism, quij che van adree ai revelaziun del Joseph Smith che se tröen dent in del Liber de Mormon.
- Antitrinitarism, o ges che refüden el dogma de la Santissima Trinità e la divinità de Gesü.
Dutrina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se gh'hinn di diferenz intra i ges cristiann, la gh'è una dutrina de bas cumüna a tüt. Questa dutrina chì la stabiliss che'l Cristianesim a l'è el cumpiment del Giudaism, e che Gesü a l'è el Messia prufetizaa in di scritür de l'Antigh Testament.
La credenza centrala del Cristianesim a l'è che per mez de la fed in de la mort e resüreziun de Gesü, i omen poden vess salvaa de la mort, fisiga e spiritüala, per la redenziun di sò pecaa, che hinn la disubidienza e rebeliun cuntra de Diu. Per la grazia de Diu, per la fed e'l pentiment, i omen poden recunciliass cun Diu per mez del perdun e la santificaziun.
I aspet che hann furmaa i fundament dutrinaj del Cristianesim (anca se di grüp ja aceten minga tücc) a hinn:
- Diu a l'è una Trinità, un vess etern che l'esist in trì personn: Pader, Fiö (el Verb incarnaa, Gesü Crist) e Spirit Sant.
- Gesü a l'è a l'istess temp, cumpletament Diu e cumpletament üman.
- Maria Vergin, la mader de Gesü, l'ha avüü Gesü per mez del Spirit Sant, e l'era vergin.
- Gesü a l'è el Messia che speraven i Giüdej, l'ered al tron del Re David.
- Gesü a l'è inucent de tücc i pecaa. Per mez de la mort e resüreziun de Gesü, i credent a hinn perdunaa di sò pecaa e vegnen recunciliaa cun Diu. Per mez de la fed, i credent riceven el Spirit Sant
- Gesü al returnarà cunt el sò corp in sü la Tera per el giüdizi de l'Ümanità, e per purtà i fedej a la presenza de Diu.
- La Bibia a l'è la Parola che l'ha ispirada Diu, ma che l'hann scrivüda i omen.
Vita cristiana e rit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cristian al gh'ha de viv la sò vita de tücc dì in acordi a la mural cristiana e'l gh'ha de relaziunass cun Diu cun l'uraziun, che la pö vess un dialogh persunal o basaa sü furmul pre-stabilii e tradiziunaj 'me el Pader Noster. Fundamentaj a hinn i sacrament, che ja ufizia un sacerdot 'me intermediari cun Diu. I nom di sacrament cambien a segunda de la Gesa Cristiana; quij püssee acetaa a hinn el batesim e la cumüniun, ma per el Catolicesim a hinn püssee, a hinn set.
La furma de preghiera cumünitaria a l'è la messa. La messa la vegn ufiziada tücc i dì ma quela de precet a l'è quela de la dumeniga e di dì de festa per el tacuin litürgich, cuma la Pasqua e'l Nadal. La messa la cambia a segunda de la cunfessiun cristiana e, dent a una cunfessiun, la pö anca cambià fina a un cert punt (el tema di letür e'l schema general a l'è quel del messal litürgich).
Presenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cristianesim a l'è la religiun cun püssee fedej, pressapoch un 33% de la pupulaziun mundiala[2]. El 17,5% se disen catoligh, un 5,6% urtudoss e un 3,6% anglican. In del temp i credent a hinn vegnüü giò de nümer in Europa e cressüü in America.[3].
Quij stat chì hann deciaraa el Cristianesim religiun ufiziala: Argentina, Bulivia, Costa Rica, Danimarca, El Salvador, Finlandia, Grecia, Inghiltera, Islanda, Liechtenstein, Malta, Monach, Nurvegia e Cità del Vatican. El paes cun püssee cristian a hinn i Stat Ünii, e dopu al gh'è el Brasil.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Adherents.com, Stima di credent d'ogni religiun(EN)
- ↑ World Christian Trends (2001)
- ↑ Putnam, Democracies in Flux: The Evolution of Social Capital in Contemporary Society, p. 408.


text:
Gigi Marzullo
Luigi Marzullo, ma cgnusû da tut cuma Gigi, 'l è 'n giurnalìsta, scritōr e cundutōr televiśìṿ, nâ a Avellino al 25 ad Luj dal 1953.
Biugrafìa
Dòp avér ciapâ la làurea in “Madśina e Cirusìa” a Piśa, al taca la sò caréra in dla redasiòṅ dal giurnàl napulitàṅ Il Mattino dvintànd giurnalìsta ad prufesiòṅ in dal 1983. In cal mèntar al fà anc al sò debùt in televiśiòṅ cun Forte Fortissimo un prugràma ad Rai 1 p'r i tèst ad Marco Di Tillo e Annabella Cerliani. In dal 1986 Biagio Agnes al gh dà la cundusiòṅ dla traśmisiòṅ Italia mia a fiànc ad Sammy Barbot. 'L an dòp 'l è al tùran ad Il mondo è tuo insém a Giulia Fossà.
Dòp soquànt àtar sò lavōr in televiśiòṅ (cuma Microfono d'Argento, un gala ad sira fat insém a Gabriella Carlucci, dal 1988) in dal 1989 la gh vèṅ dada in afidamènt la cundusiòṅ ad Mezzanotte e dintorni (Meśanòt e dintóran), prugràma dla nòt in dua lò al mitìva sóta di persunàǵ famóś faghénd-ag dal dmandi, punśènti e cuntòrti. Al và avànti acsè in fiṅ al 1994 quand al pasa a Sottovoce (Sotvóś), sèmpar un prugràma 'd intervìsti da 'l Lunadè a 'l Venardè («Sotvóś, a'l saìv, 'l è 'l prugràma ch'al sèra al palinsèst dal Prim Canàl dla RAI, nuàtar a dgém na manéra par cgnósar e par cgnósar-'s, parcórs umàṅ e prufesiunài, quand un dè vista l'óra 'l è finî da pôc e 'n àtar dè 'l è péna tacâ, un dè da piò p'r amàr, par sugnàr, par vìvar»), Cinematografo (un prugràma in du a s dascór ad cìnema insém a di crìtic cuma Anselma Dell'Olio, mujér ad Giuliano Ferrara, Valerio Caprara, Massimo Bertarelli 'd Il Giornale e la sicigliàna Ornella Sgroi) al Sàbat e Applausi (didicâ a 'l teàtar) a la Dménga. Tut chi prugràma chè i èṅ mandâ in ónda ad nòt, "par quéi ch'i n vōlan minga o i n pōlan briśa durmìr".
Marzullo 'l è anc respunsàbil dla cultùra ad Rai 1 e 'l à ricitâ faghénd al sò persunàǵ in di film Body Guards - Guardie del corpo e Matrimonio alle Bahamas.
'L imitadōr Maurizio Crozza al 'l à tòlt ad mira dimóndi vòlti in di sò prugràma par La 7, Italia e Italialand.
Cgnusû da tut i èṅ pò i sò dit turmintòṅ:
- «Si faccia una domanda e si dia una risposta» (La s faga na dmanda e la s daga na rispòsta);
- «La vita è un sogno o i sogni aiutano a vivere meglio?» (La vita è-la un sógn o èṅ-i i sógn ch'i jùtan a vìvar méj?);
- «Tutto o nulla è dovuto al caso?» (Gnint o incòsa a dipénd da 'l caś?);
- «Chi vince ha sempre ragione, chi perde ha sempre torto?» (Chi vins gh'à'l sèmpar raśòṅ, chi pèrd gh'à'l sèmpar tòrt?);
- «Lei crede in quello che fa o fa quello in cui crede?» (Cardî'v in qvél ch'a fâ o fâ'v qvél ch'a cardî?);
Òpri
- Mezzanotte e... dintorni, Turèṅ, Nuova Eri, 1990.
- I sogni di mezzanotte e dintorni, Turèṅ, Rai Eri, 1991.
- Le notti blu di Sottovoce. Incontri con venti testimoni del nostro tempo, Róma, Rai Eri, 1997.
- Stelle di notte. Ventidue donne si raccontano Sottovoce, Róma, Rai Eri; Venèsia, Marsilio, 1998.
- Bellidinotte. Guerrieri moderni & cavalieri d'altri tempi, Nàpuli, A. Guida; Róma, Rai Eri, 1999.
- Mezzanotte e contorni - le grandi abbuffate notturne, cun la culaburasiòṅ ad G. Vissani, Róma, Rai Eri, 2000.
- Il marzulliere, Milàṅ, Sperling & Kupfer, 2002.


text:
Steve Jobs
Steven Paul "Steve" Jobs (San Francisco, California, 24 de febrér del 1955 - Palo Alto, California 5 de utùer del 2011) l'è stat 'n inventur e imprendidùr americà. L'è stat co-fondadùr, ex-presidènt e ex-diretùr de la Apple Inc.[1]
Envèrs la fì de i agn setànta del sècol XX, Jobs, ensèma a Steve Wozniak e Mike Markkula, el g'ha svelöpàt e mitìt söl mercàt giöna de le prìme lìnee de Personal Computer de söcès, la série ciamàda Apple II[1]. A prensépe dei agn otànta l'è stat giü dei prim a capéser el potensiàl comerciàl de ìga 'n interfàcia gràfica per l'ütilizadùr (GUI), comandàda condèn mouse. Chèsta 'ntüisiù l'è stàda la strésa che g'ha portàt a la creasiù de la lìnea Macintosh.[2]
Endèl 1984, Jobs, per vìa de divergènse col sò conséi de aministrasiù, el s'è dimitìs de la Apple e l'è nat a fondà la NeXT, 'na aziènda che svelöpàa piatafùrme 'nformàtiche per el mercàt de l'edücasiù süperiùr e l'aministrasiù. Endèl 1996 però la NeXT la vé crumpàda de la Apple e isé 'l Jobs el tùrna a troàs endèl gir de la società che 'l gh'ìa fondàt, e de la qual el deentarà aministradùr delegàt del 1997 al 2011, an endèl qual ghe tocarà molà l'encàrech per vìa de 'n pegiuramènt de la bröta malatìa che de 'n quach agn l'ìa dré a sercà de cürà[3].
Steve Jobs l'è mórt a Palo Alto 'n California ai 5 de utùer del 2011, a 56 agn.
Endèla sò cariéra l'è stat, 'ntra i óter laùr, aministradùr delegàt de la Pixar, prima che la vignìes crumpàda de la Disney.
L'è famùs per vìga fat mèter söl mercàt dei prodócc de söcès compàgn de l'iPod, l'iPhone e l'iPad.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 "An 'Unknown' Co-Founder Leaves After 20 Years of Glory and Turmoil". New York Times
- ↑ "Wired News: We're All Mac Users Now". Wired News
- ↑ "Steve Jobs resigns as Apple CEO". The Guardian


text:
Àngiul Scola
Àngiul Scola (Malgraa 7 de nuèmber 1941) l'è un Cardinàl e Arcivésch de Milan dal 28 de giügn 2011.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Malgraa el 7 de nuèmber 1941 in d'una famiglia ümil (sò pà l'era camiunista e sò mà casalinga) l'ha cumenciàd a stüdià Ingegneria, ma dòpu l'è pasàd a Filusufia in Üniversità Catòlica. L’é entràd in Seminari in del 1967 e l'è stài urdinàd prèt in del 1970.
Prima de rivà a vèss Arcivésch de Milan, l'è stai vesc de Grosseto (dal 20 de lüi 1991) e Patriarca de Venèsia (dal 5 de genàr 2001). L'è stài creàd cardinal da Papa Giuànn Pàul II el 21 d'utùber del 2003
Mòtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« Sufficit gratia tua »
(« L'è bastansa la tò gràsia »)


text:
358
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'imperadur Custanz II l'obliga i Sarmata e i Quad a fà sü una pas cunt i Ruman. Per quest, el ricev per la segunda völta el titul de Sarmatcius Maximus.
- El Custanz II l'alutana i Limigant
- El Custanz II el manda el Prucopi e 'l Lücilian press i Sasanid cunt un'ambasseria.
- El ceser Giülian el bat in Galia un'invasiun di Franch Saj. Püssee tard, aj Franch el sarà permetüü de viv cume fœderati in del teritori de la Tussandria.
- El re sasanid Sapur II el bat i tribüü urientaj, dopu una guera dürada vot agn.
- Teremot a Nicea.
- I Aleman e i Iütüngg tran giò la cità de Ratisbuna.
- Fin de l'üsürpaziun in Britania de Carausi II, che però forsi l'è mai esistii.
- L'Eudossi el diventa patriarca d'Antiochia.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- San Paulin de Trevir (n. 300)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Panzanella
La panzanella (ciamàda ach Pansanella, Panmolle e Panmollo) l'è ü piàt frècc che s'màngia sùra de töt d'estàt e l'è ü mangià de l'Ùmbria, di Màrche, del Làsio e de la Toscàna, però fò che la Lünigiàna, la Garfagnàna e la Ersìlia 'ndo che l'è cognusìt, ma l'è mia consideràt ü mangià del pòst ma di vilegiàncc, de fati, in del mangià, ma ach piö 'n generàl, la Lünigiàna, la Garfagnàna e la Ersìlia i è piö vizì a la Ligüria che a la Toscàna.
Ingredièncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pansanèla l'éra fàcia öna ólta adóma de pà dür, sigóla rósa e bazìlico, töt consàt con öle, sal e azìt. Ol piat l'è dientàt però col tép piö complicàt e l'è mia malfà troàga dét ach di tòch de sèlem, de pondór, fòie de pedersèm, fète de cöcömer, s'pöl consàla ach col pìer e fò sùra ògne cógo 'l pöl inventà la sò de pansanèla e metèga pò del tù, i öf, i wurstel, i erdürìne sóta öle, la mozzarella, i ulìe, ecc. Gh'è ach la pansanèla de mar che la g'ha ach i fröcc de mar.
In Toscàna 'l pà 'l vé prìma metìt in mòia e pò fat a ciapilì e mes-ciàt sö con töt ol rèst, menimà di ótre bànde 'l pà 'l vé bagnàt e pò pogiàt intréch in del piàt e sura la fèta se mèt töt ol rèst compàgn de la bruschetta.


text:
29 10
Ol dé 29 de utùer l'è 'l 302 ( 303 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 64 dé a finí l'an.
Ul dí 29 de utùer al è ul dí da pòost 302 ( 303 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 64 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Barcelona: Pasqual Maragall, Jaume Matas, Marcelí Iglésias e Martin Malvi, in representassiú de Catalunya, i ísole Baleare, l'Aragó e ol Migdia Pirineus (Mesdé Piriné), ghe i signa la Declarassiú costitütía de l'Euroresú Piriné-Mediteràne.
2004 - Spagna: ol goèrn al apröa ü decret ch'al permetrà aj sientífegh de fer resserca con sèlöle màder d’embriú
2005 - Terassa: La Federassiú Catalana de Korfbal la conseguiss ol pié recognussement de la Federassiú Internassiunala de Korfbal (IKF) de che a l'era mémber provisional a partí de l'an 1997, e se la convertiss in la pröma Selessiú Catalana.
1933 - Madrid (Spagna): s'al sélebra l'at fundassional de le Falange al teatro de la Comedia.
1969 - Califòrnia (i Stacc Ünicc): l'equip dirigit per l'informàtegh Leonard Kleinrock al envia ol pröm messas eletrònegh d'ün ordinadur de la Henry Samueli School of Engineering and Applied Science (Los Angeles) fí a ü óter sitüat al stanford Research Institute (apröf San Francisco), a travèrs d'Arpanet, l'embriú del Internet.
2004 - Roma (Itàlia): i cap de goèrn de la Üniú Öropea gh'i signa ol tratat cognossit come la Costitüssiú Öropea.
2004 - Clamart (Hauts-de-Seine, l'Ísola de Fransa, Fransa): Jasser Arafat al ingressa a l'ospedal militar de la sità.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 29 de otober: Georges Brassens, cantant frances (n. 1981).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ciüdü
Ciüdü (nòm uficiàl en italià: Chiuduno) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö i culine de la Al Calèpe al 'ndoe ghé la produsiu del vì Calepino. La cultivasiu de l'üa l'è ben piantada so tot 'l cümü de Ciüdü. Per Ciüdü la pasa la ferovia Bèrghem - Brèsa.
El g'ha 'na popolasiù de 5 990 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,6 km² e 'na densità de popolasiù de 908 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 17 km de la sità e a 218 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bólgher, Caròbe, Grömèl, Telgàt.
L'è poch delons de l'aeropórt de Bèrghem (Öre).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ciüdü l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Friburgh (DE-BW)
Friburgo 'n Brisgovia (nòm uficiàl en todèsch: Freiburg im Breisgau; en alemànich: Friburg im Brisgau) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, capitàl del distrèt (Regierungsbezirk) omònim. La g'ha 218 043 abitàncc (dato del 31. Dic 2012), quàrta cità del Land e l'è übicàda al màrzen de la Forèsta Négra, endèla part sud-ucidentàla del Baden-Württemberg, a 15 km del cunfì co la Frància e 'na sinquantìna del cunfì co la Svìsera.
Fribùrgo l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) del Baden-Württemberg, che völ dì che la la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre rüràl (Landkreis) de Breisgau-Hochschwarzwald el circonda quàze del töt el teretóre de la cità de Fribùrgo ma la cità del pont de vìsta aministratìf la na fà mìa part.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Besançon, Francia
- Innsbruck, Austria
- Padova, Italia
- Guildford, Régn Ünìt
- Madison, Wisconsin, Stàti Ünìcc
- Matsuyama, Giapù
- Leopoli, Ucraina
- Granada, Spagna
- Esfahan, Iran


text:
Ursicin Gion Geli Derungs sin ils 80
- Mardi, 10.2.2015, 20:03
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 10.2.2015, 20:03, RTR
Ursicin Gion Gieli Derungs (*1935) ha passentà sia uffanza en Val Lumnezia. Suenter il gimnasi a Mustér ha el studegià filosofia e teologia a Roma, Tübingen e Turitg e finì cun la promoziun. Gia avant sia scolaziun universitara era Derungs entrà en claustra a Mustér. La vita claustrala na plascheva dentant betg al giuven teolog, uschia ch'el ha annullà sia empermischun. Il 1982 aveva el explitgà en ina emissiun dal RR sia decisiun da bandunar la claustra. A chaschun da ses 80avel anniversari lentschatta da quest onn ha Derungs declerà pertge chin cristifidaivel na dastga mai esser dependent din papa. Era betg dal papa actual Francestg.
Redacziun: Flavio Huonder


text:
Banjul
Banjul a l'è la capital del Gambia.
Al gh'ha dumà 34.125 abitant (2007) e a l'è la quarta cità del Gambia per pupulaziun.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Banjul a l'è in sü l'isula Santa Maria (ciamada anca isula Banjul), al sbuch del fiüm Gambia in de l'Ucean Atlantich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Banjul l'aveven fundaa i ingles in del 1816, cunt el nom de Bathurst.
In del 1973 l'ha müdà el sò nòm in Banjul.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Banjul a l'è gemelaa cun:


text:
1Tɨ'ɨj Jesús raatapua'ajtaca'a tɨ tihue'ixaatya'acaa ɨ tyaɨte, aj pu i aun á'uraa u Capernaum. 2Au pu saɨj a'utyavaaca'a xantaaru'u tɨ anxɨte tie'ijta. Aɨjna jemi, seij pu ti'icu'i tɨ jemin ti'ivaɨre'e. Pu'uri á'ame'erajcaa. Ajta ɨ xantaaru'u, eihua pu raxe'eva'acaa aɨjna tɨ jemin ti'ivaɨre'e. 3Tɨ'ɨqui aɨn anxɨte tɨ tie'ijta, aɨ pu raamua'areeri'i a'ij tɨ ti'itɨ ruurajcaa ɨ Jesús. Aj pu i tyaɨte huataij mej mi ya'utajeeve. Aɨme ɨ tyaɨte, ai mu aɨn pueenya'a ɨ maj Israel jetze ajtyama'acantacaa, majta ɨ mej tie'ijtacaa u teyujta'a. 4Matɨ'ɨj mi aun e'ire'enye a'u tɨ Jesús a'utyavaaca'a. Eihua mu raatyéejee. Ayaa mu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Eecan pu raavijte'e paj a'ume'en jemin a'u tɨ e'eche pej pi peyan huarɨni a'ij tɨ timuaatahuaviira. 5’Eecan pu hui rɨ'ɨ titájcha'ɨ aɨjna. Ajta aɨ pu rá'ajtaahuaca'a ɨ teyuu. ―Ayaa mu tiraata'ixaa. 6Tɨ'ɨqui Jesús u á'umej hua'a jamuan. Aa pu vejli'i auma'aca, tɨ'ɨj aɨn tɨ anxɨte tie'ijta, ajta pu ru'amiincustyamua'a huataij mej mi meyan tiraata'ixaa tɨ nu'u cai aun a'ara'asti aujna tɨ e'eche. Ayaa mu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Nyavastara'a, capu hui rɨ'ɨ tiraavijte'e paj anya'asti. 7Aɨj pu cɨn, capu ayan tina'amitejtya'acaa tɨ raavijte'e nyaj nyaun a'atanyén a'u paj a'utyavaaca'a. Tɨ ij cai muamuare'eriste'e, ayaa papu'u hui huarɨni paj raataxaj yee pu'uri huaruj ɨ tɨ ajemi ti'ivaɨre'e. Tɨ pua'a peyan tyu'utaxaj, aj pu aɨn rujni ɨ tɨ nye jemi ti'ivaɨre'e. 8’Aɨj nu hui cɨn neyan ti'imue'ixaate'e a'ini seij pu ti'inye'ijte'e ineetzi. Nyaa nu nyajta ti'itɨj cɨn antinmua'aree; nyajta tihue'ijte'e ɨ xantaaru'u. Tɨ pua'a seij nyetyu'utaijte'en yee aricu, aɨ pu ayan rɨni tɨ á'ume'en. Na'ari tɨ pua'a seij neyan tyu'uta'ixaate'en yee mu a'uta'iyi'i, ayaa pu rɨni tɨ mu a'uve'eme'en. Ayaa nu hui tiraata'ixaate'en aɨjna tɨ nyej jemi'i ti'ivaɨre'e yee ayaa paj huarɨni. Ajta aɨn, ayaa pu rɨni. ―Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ xantaaru'u aɨjna ɨ Jesús. 9Ajta aɨn Jesús, tɨ'ɨj ayan tiraanamuajri'i, eecan pu naa rɨ'ɨ tira'utaseij aɨjna jemi. Tɨ'ɨqui pɨ a'ure'eve tɨ ij hua'useiirajra'ani ɨ tyaɨte ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e, ayun tɨ huatacá'a iiya Israel, canu hui a'anaj a'atɨ huátyau tɨ ayan che'eta na'a tya'atzaahuate'e tɨj aɨjna ɨ xantaaru'u. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 10Majta maɨn ɨ maj tyu'utaijti'ire, aɨ mu huara'acɨ a'u tɨ e'eche aɨjna ɨ xantaaru'u. Matɨ'ɨj a'uré'enye, pu'uri huarújcaa aɨjna tɨ jemin ti'ivaɨre'e. 11A'atzu a'atyeevi'i, Jesús pu aun a'ará'a chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Naín. Majta mu a'ucɨj jamuan aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Majta seica ɨ tyaɨte, mui'itɨ mu a'ucɨj jamuan. 12Mu'uri vejli'i auju'ucaa ta'antyéninyei chajta'ana jetze matɨ'ɨj seica antinájchaca'a maj mɨ'ɨchi huáchuisima'a. Aɨjna ɨ mɨ'ɨchi, aɨ pu pueenya'a yaujra'an ɨ jɨita'a tɨ rusaɨj. Aɨ pu'u caj pɨti'iyaujra'antaca'a tɨ tyaatacan. Eihua mu tyaɨte jamuan huaju'ucaa. 13Tɨ'ɨj Jesús raaseij, eihua pu huataujxaamɨste jemin ɨ jɨita'a. Aj pu i ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Capaj ayeinya. 14Tɨ'ɨqui ajtyáxɨɨraca'a. Aj pu i ra'ajtamuárej ɨ cɨye tɨ japuan a'ujcá'a aɨjna tɨ huamɨ'ɨ. Majta maɨn ɨ maj ráachuisima'a, aɨ mu huatyahuiixɨ. Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Muaa, tyamueij, ayaa nu ti'imue'ixaate'e yee: Ajchesi. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. 15Ajta aɨn tɨ huamɨ'ɨ, aɨ pu a'ujyeijxɨ. Aj pu i autyejche tɨ tyu'utaxaj. Tɨ'ɨqui Jesús raatatui ɨ naanajra'an. 16Matɨ'ɨj mi naimi'i naa rɨ'ɨ tira'utaseij a'ij tɨ ti'itɨj huáruu ɨ Jesús. Eecan pu utyaavatzɨ ɨ hua'a tzajta'a. Matɨ'ɨj mi rɨ'ɨ tyu'uta'a ɨ Dioj jemi. Ayaa mu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―A'atɨ pu hui huataseijre itejmi jemi tɨ va'acan cɨn ti'ityejvee, ajta tɨ Dioj jetze ma'acan ti'ixaxa'a. Pu'uri mu a'uve'eme ɨ Dioj tɨ ij hua'utyavaɨre'en ɨ rutyaɨtestyamua'a. 17Nainjapua mu raamua'areeri'i a'ij tɨ ti'itɨ huarɨj aɨjna ɨ Jesús. Nainjapua tɨj na'a aun tɨ huatacá'a u Judeeya, ajta ayée tɨ huacá'a, naimi'i mu raamua'areeri'i. 18Majta maɨn ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a aɨjna ɨ Juan tɨ hua'amuaɨ'ɨhuaca, aɨ mu raata'ixaa a'ij tɨ Jesús rɨjcaa. Tɨ'ɨqui hua'apuaca huatajee aɨjna ɨ Juan. 19Aj pu i hua'utaityaca'a mej mi raataihua'u aɨjna ɨ Jesús yee ni qui muaa paɨn pueen aɨjna tɨ nu'u me'e ve'eme, na'ari ayan ruxe'eve'e tej seij huachu'eve'en. Matɨ'ɨj mi a'ucɨj. 20Matɨ'ɨj mi aun e'ire'enye a'u tɨ a'utyavaaca'a aɨjna ɨ Jesús. Matɨ'ɨj mi meyan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Aɨjna ɨ Juan tɨ hua'amuaɨ'ɨhuaca, aɨ pu hui tyaja'utaityaca'a tyej ti teyan timuaataihua'u yee: “¿Ni qui muaa paɨn pueen aɨjna tɨ me'e ve'eme na'ari tyauj seij chu'eva'a?” ―Ayaa mu tiraata'ixaa. 21Ajta aɨn ɨ Jesús, auchan pu mui'icaca tyu'uhuaa ɨ maj tí'icucui'icaa, ajta seica ɨ maj cai re'enya'a ɨ rujetze, ajta ɨ maj tiyaaru'u hua'a tzajta'a seijra'acaa. Ajta aɨme ɨ maj aracucu'unijmee, aɨ pu tihua'uhuaa mej mi majtahua'a atanyéjnye'ere. 22Tɨ'ɨqui Jesús ayan tiha'uta'ixaa aɨme ɨ tɨ Juan hua'utaityaca'a tɨcɨn: ―Sericu muan. Sata'aj a'uju'un ɨ Juan jemi, sata'aj tiraata'ixaate'en a'ij sej seri tyu'useij, a'ij sej seri tyu'unamuajri'i yee aɨme ɨ maj aracucu'unijmee, aɨ mu hui mu'uri majtahua'a mauunyejnye'e. Majta aɨme ɨ maj anacɨyaaxavi'ijmee, aɨ mu mu'uritahua'a á'ujhua'an. Majta aɨme ɨ maj tijcúcui'inyaca'a maɨjna cɨme'e tɨ tinyajxɨ hua'ahue'ira'a jetze, tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn leepra, mu'uri huarúj. Majta aɨme, ɨ maj nacuxa'itaca'a, mu'uritahua'a huityánajca'amua. Majta aɨme ɨ mej meri huacuii, mu'uri majtahua'a mana'a huatarú. Nyajta hui tihua'uta'ixaate'esin aɨme ɨ maj cai a'ij te'eviicue'i aɨjna cɨme'e ɨ nyuucari ɨ maj cɨn huataujtyamua'ave'en. 23’Rɨ'ɨ pu hui tiraata'asin aɨjna ɨ a'atɨ tɨ cai a'ij pua'a tiraata'an ma nuuraiini, aɨjna cɨme'e tɨ cai che'e te'eviicue'i neetzi jemi. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 24Matɨ'ɨj mi a'ucɨj aɨme ɨ maj Juan jamuan á'ujhua'anya'a. Tɨ'ɨqui Jesús autyejche tɨ tihué'itii ɨ tyaɨte aɨjna cɨme'e ɨ Juan. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―¿Ti'itajni sej a'utyeeseij saujna ɨtzitá? ¿Ni qui huiini xámue'i u sa'useij tɨ aaca raru'uxante'e? Caxu xaa nya'u. 25Ca'ɨn, ¿ti'itajni sana'a hui a'utyeeseij? ¿Ca'ɨn a'atɨ sana'a u a'utyeeseij tɨ re'enye'en tya'ucaavɨ? Caxu xaa nya'u, a'ini xu'uri ramua'aree tɨcɨn aɨme mej meyan re'enye'en tya'ucavɨ́ɨtɨmee, majta aɨme tɨ hua'araanajchi naijmi'i tɨj na'a tɨ ti'inajchi, au mu e'eche a'u maj rey e'eche. 26’Ari tɨ pua'a sacai saɨjna a'utyeeseij, ¿ti'itajni sana'a a'utyeeseij? ¿Ni qui hui saɨj tɨ Dioj jetze ma'acan ti'ixaxa'a? Ee tzɨte'e, ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e yee aɨ pu pɨrɨcɨ. Ajta aɨn, eitze'e pu va'acan cɨn ti'ityejvee. 27Ai pu hui aɨn pueen ɨ tɨ cɨme'en ra'axa ɨ yu'uxari jetze tɨcɨn: Nyaa nu hui seij anacai huataíti tɨ huataseijre'esin pacai muaa. Aɨ pu rɨ'ɨ hua'aruuren ɨ tyaɨte mej mi mua'ancure'evi'itɨn mueetzi. 28’Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e yee aɨme tzajta'a naijmi'i ɨ tyaɨte ɨ maj huataseijre iiyan chaanaca japua, capu a'atɨ a'anaj te'entyajrupi ti'itɨj cɨme'e tɨ eitze'e ve'e cai ɨ tɨ cɨn ti'ityejvee aɨjna ɨ Juan. Ma ajta, aɨn tɨ eitze'e cɨle'enya'a cɨn ti'ityejvee ɨ Dioj jemi, eitze'e pu hui va'acan cɨn ti'ityavaa a'ame aɨjna ɨ a'atɨ cai aɨjna ɨ Juan ajna xɨcajra'a jetze tɨ Dioj ayan autyéchesin tɨ tyu'utaijta nainjapua. 29’Majta naijmi'i ɨ maj raanamuajri'i a'ij tɨ tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Juan, aɨ mu hui ra'ancura'a a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ Dioj maɨjna cɨme'e tɨ Juan hua'umuaɨ'ɨhua. Ayaa mu che'eta mana'a ra'ancura'a aɨme mej ti'ityeji'ivi. 30’Majta hui aɨme ɨ fariseos, majta aɨme ɨ mej tyu'ujmua'ate ɨ yu'uxari jetze tɨ Maisée ra'uyu'uxaca'a, aɨ mu hui ratityaca'a a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ Dioj a'ini camu huaujmuaɨ'ɨhuaca'a ɨ Juan jemi. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Jesús. 31Ajtahua'a saɨque pu ayan tihua'utaihua'uri'i ɨ Jesús tɨcɨn: ―¿A'ini nyana'a tiraataxaj yee ayaa mu e'en aɨme ɨ tyaɨte ijii maj huátyaamua? ¿Ni cai me'e ti'itɨ tɨ ayan een cumu aɨme? 32’Ayaa mu hui e'en matɨj ɨ tɨ'ɨrii maj aj vejli'i a'ujti a'u maj tyaja'atua. Aɨ mu meyan tihua'atají'ivi ɨ seica tɨcɨn: “Tetyu'utacɨ'ɨsite sej si tyu'utyeenye'en, ma sajta cai, caxu tyu'utyeenye. Tyajta tu tyu'utachuiicaca'a tɨ tyu'uxaamɨste'e cɨme'e, ma sajta cai, caxu huaujyeinyaca'a.” 33’Ayaa nu neyan tyaja'amue'ixaate'e a'ini aɨjna ɨ Juan, tɨ'ɨj aɨn yee uve'enye, capu hui pan cua'aca, capu ajta viinu ya'aca. Sajta muaan, ayaa xu e'en matɨj aɨme ɨ tɨ'ɨrii saɨjna cɨme'e sej seyan ti'ixa saɨjna cɨme'en ɨ Juan tɨcɨn: “Tiyaaru'u pu tzajta'an seijre'e.” 34’Nyajta inyaa, i nyaj nyajta hua'a jetze airaanye ɨ tyaɨte, nyaa nu ti'icua'aca, nyajta ya'aca. Sajta muan, ayaa xu ti'ixa neetzi cɨme'en yee huapɨ'ɨ nu ti'icua'aca, nyajta nyatahueive'e. Ayaa xu sajta ti'ixa tɨcɨn yee ya'acui huatyejvee hua'amiincu aɨme mej ti'ityeji'ivi, ajta aɨme mej a'ij pua'a titetyújcha'ɨ. 35Aɨjna tɨ Dioj jemi rɨ'ɨ metyáumua'aree, aɨ mu hui ramua'areeran ɨ yaujmua'ame'en ɨ maj rɨ'ɨ metityaumuámua'aree ɨ Dioj jemi. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 36Ayaa pu a'anaj tyuju'urɨj. Seij pu raata'inee aɨjna ɨ Jesús tɨ jamuan tyu'ucua'ani. Aɨjna ɨ a'atɨ, fariseo pu pueen. Ayaa pu antyahuaa tɨcɨn Simón. Aj pu i Jesús a a'ura'ahuiixɨ a'u tɨ meesa vejli'i a'utyejvee a'ij mej tiraaxa'apɨ'ɨntari'iri'i aɨjna tɨ raata'inee. 37Meenti aɨn jɨita'a, au pu a'utyavaaca'a. Eihua pu a'ij pua'a ti'ityújchaɨca'a aɨjna ɨ Dioj jemi. Tɨ'ɨqui aɨ raamua'areeri'i tɨcɨn au pu tyaja'acua'a fariseo tɨ e'eche aɨjna ɨ Jesús. Aj pu i tetej limeetajra'a pu ava'ajaj. Ti'itɨ pu urajmuaa tɨ naa tyáará'i. 38Tɨ'ɨqui a vejli'i a'utyeechaxɨ a'u tɨ Jesús anu'uhuará'aca'a ɨ meesa jetze. Ruyeinyaca'a aɨjna ɨ jɨita'a. Tɨ'ɨqui Jesús ɨɨca jetze títzutixɨ ɨ tɨ a'itajá'ara'ata aye'icaa aɨjna ɨ jɨita'a. Tɨ'ɨqui rucɨpua cɨn racahuatzi'iri'i, ajta ra'anávisiitɨmuaa. Tɨ'ɨqui ɨɨcajra'an jetze racaaxɨre aɨjna tɨ naa tyáará'i. 39Ajta aɨn fariseo tɨ Jesús huata'inyee, tɨ'ɨj raaseij a'ij tɨ rɨjcaa aɨjna ɨ jɨita'a, ayaa pu ti'imuajcaa ɨ rutzajta'a tɨcɨn: “Tɨ pua'a amɨn pueenye'en tevi saɨj tɨ Dioj jetze ma'acan ti'ixaxa'a, aɨ pu hui ramua'areeran ti'itɨ tɨ tevijra'an pɨrɨcɨ aɨjna ɨ jɨita'a tɨ a'ij pua'a ti'ityujcha'ɨ Dioj jemi.” 40Ajta aɨn Jesús, ayaa pu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Simón, ti'itɨj nu muaata'ixaate'esin. Ayaa pu tyu'utanyúu aɨjna ɨ Simón tɨcɨn: ―Maeestru, pata'aj naata'ixaate'en. 41Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Seica mu nu'u hui tira'achaɨra'acaa maɨjna ɨ a'atɨ tɨ tumin hua'utanyáɨjte, aɨme maj hua'apua. Seij pu nu'u ayan tira'achaɨra'acaa a'achu cumu anxɨ cieentu ɨ tumin. Ajta ɨ saɨj, ayaa pu nu'u tira'achaɨra'acaa a'achu cumu muaacua jetze ɨ tumin. 42’A'ini camu a'atzu ti'ituava'a ɨ maj cɨn tiraanajchite'en, aɨ pu nu'u hui tihua'utauuni'iri'i aɨme ɨ maj hua'apua a'achu maj caj tira'achaɨra'acaa. Ma'acui xaa, ¿a'ini ti'imua'amitejte'e? ¿A'ataani hui eitze'e raxe'eva'a a'ame aɨjna tɨ hua'utauuni'iri'i? ―Ayaa pu Jesús tiraataihua'uri'i. 43Ajta aɨn ɨ Simón, ayaa pu tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Ayaa pu tina'amitejte'e ineetzi aɨjna cɨme'e tɨ tihua'utauuni'iri'i, aɨ pu hui eitze'e raxe'eva'a a'ame aɨjna tɨ eitze'e tira'achaɨra'acaa a'ini eitze'e pu tiraatauuni'iri'i. Jesús pu ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Xa'apɨ'ɨn pej hui tyu'utaxajtaca'a. 44Aj pu i pɨ a'ure'eve tɨ ij raaseij aɨjna ɨ jɨita'a. Aj pu i ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Simón tɨcɨn: ―¿Ni pacai raseij peijna i jɨita'a? Nyaa nu utyajrupi iiyu pe e'eche. Capaj racaaxɨre ɨ jaj ɨ nyaɨɨca jetze. Ma ajta'i amɨn ɨ jɨita'a, aɨ pu hui na'anaɨɨri'i nyaɨɨca jetze aɨjna cɨme'e tɨ a'itaja'ara'atajye'ica. Ajta na'anáhuatzi'iri'i ɨ rucɨpua cɨme'e. 45’Muaa paj hui cai nu'ityevisiitɨmuaa. Ma ajta'i amɨn mɨ jɨita'a, tɨj na'a tɨ huiityajrupi yu chi'ita, aɨ pu na'anávisiitɨmuaa ɨ nyaɨɨca jetze. 46Muaa paj cai na'ava'axɨri'iri'i ti'itɨ aceiti yen nyamuutze'e. Ma ajta'i amɨn, aɨ pu hui na'anaxɨri'iri'i ɨ nyaɨɨca jetze ti'itɨ tɨ naa tyáará'i. 47’Aɨj nu cɨn neyan ti'imue'ixaate'e. Aɨ pu eihua autyajturaa ɨ Dioj jemi. Nyajta nu nain tiraatauuni'iri'i a'ini eihua pu nyexe'eva'a a'araa. Ma pajta muaa, mɨ nyaj cɨj caj timuaatauuni'iri'i, muaa paj hui cɨj caj ti'inyexe'eve'e. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. 48Ajta Jesús pu ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ jɨita'a tɨcɨn: ―Nu'uri hui timuaatauuni'iri'i ɨ paj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi. 49Majta maɨn ɨ seica ɨ tɨ hua'uta'inee, matɨ'ɨj meyan tiraanamuajri'i, matɨ'ɨj mi autyajhuii mej ti'ihuáurihua'u, tɨcɨn: ―¿A'ataani pueen amɨjna mɨ tɨ tihua'utauuni'ira aɨjna cɨme'e ɨ maj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi? ―Ayaa mu tyu'urihua'uraca'a. 50Ajta Jesús ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ jɨita'a tɨcɨn: ―Pu'uri Dioj mue'irajtuaa a'ini petya'atzaahuate'e muaa. Aricu hui a'ura'a axaahua. ―Ayaa pu tiraata'ixaa.
Copyright
Learn More


text:
Pinin Pinell
El Pinin Pinel, a l'anagrafa taliana Giuseppe Pinelli, (Nassüü a Milan 'l 21 de Utuber del 1928 e decedüü semper a Milan 'l 15 de Dezember del 1969) a l'è staa un feruvee e un anarchegh milanes e vün di fundadur del Punt de la Ghisulfa. In di agn de la Resistenza, già che l'eva 'ncamò dumà un fiö, l'ha faa la spöla in di Brigad Partisan Bruzzi Malatesta.
I prim Agn de Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pinel l'eva nassüü in d'una fameja de uperari a Porta Cica, a Milan. De giuen l'eva faa de mestee un puu tüsscoss, fin quand che, in del 1954, l'ha truaa laur in de la feruvia. Anca se puaret, l'ha semper truaa temp de legg liber e fass una cultüra pulitega[1]. Giamò in del 1944 el tö part a una assuciassiun anarchega reünida inturna al giurnal setemanal ciamaa Il Libertario In del 1955 la'ha tolt in miee la Licia Rognini, una tusa cugnussüda a un curs seral de Esperanto.
Dürant i agn '60 l'ha segütaa a fà pulitega e in del 1965 l'ha daa 'na man a fà sü 'l circul anarchegh "Sacco e Vanzetti". In del '68, l'è staa pö vün di fundadur del Punt de la Ghisulfa.
La Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'era pü u manch la mezzanocc del Lündesdi, 'l quindes de Dezember del 1969, in del palass de la questüra de Milan in Via Fatebenefratelli, quand che 'l Pinel l'è crudaa sgiò de la fenestra del quart pian: in del crudà sgiò l'ha sbatüü una völta in sül curnisun e do völt in sül mür de la questüra fin che l'ha faa un tunf in sül söl de la curt del palass de la questüra. El prim a sentì 'l tunf e a truà 'l Pinel spetasciaa al söl, l'è staa vün di tanc crunista dree a trà la la gamba in di ufisi de la pulissia in quij di li, ciuè in di dì 'pena dopu del s'ciop de la bumba in piassa Funtana: el se ciamava Aldo Palumbo, crunista de l'Unita, e l'è staa lü a ciamà l'ambülansa.
Ij infermee riven asquas sübet ma per el Pinel el gh'è propi negot de fà: el tran si in vida ancamò cunt un tüb per l'aira, ma l'è dumà un vegetal, sensa un quaj respuns cerebrategh, e insci i dutur 'l lassen murì
La matina despö de la sua mort, vegnen föra i giurnaj che disen che 'l Pinel el s'è "süicidaa". La sua mort l'è stada sübet cuntestada de la gent, suratüt di antifascista Milanes, che s'hin dumandaa cuma l'è che lè vün el fa cünt de sbàtes giò de la fenestra sensa che nissün, in d'una cambara impinida de pulòt, el ferma.
Pö, 'l fat che, in del burlà sgiò, 'l vaga a sbat in sül curnisun el fa 'gnì di gran dübi in sü la storia cüntada sü del Cumisari Luigi Calabresi e di so agent: vün che 'l sbat in sül curnisun l'è vün che l'è staa sbatüü sgiò quand che l'era giamò sensa sens: vün che 'l solta sgiò deperlü 'l va minga a sbat in sü la curnis del mür perchè in del soltà sgiò vün el se da un puu de slansc[2].


text:
Cai Calpurni Pison
El Cai Calpurni Pison (Caius Calpurnius Piso; ?-65) l'è staa on senator de Roma del primm secol dòpo la vegnuda de Gesù. L'è staa la figura principal de la congiura fada intel 65 contra l'imperador Neron, cognossuda anca comè la Congiura de Pison.
El personagg e la vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pison el faseva part de la nòbil fameja dij Calpurni. Lù l'ha avuu del pader, del qual se sa minga'l nòmm, relazion cont on fracch de famij important de Roma. L'è staa regordaa comè on bon poetta, avocatt e orator, peroo el Tacit el dis che l'era anca on òmm amant de la lusuria. In del 40, el Caligola l'ha cassaa foeura de Roma, per podè ciappà la soa miee, la Livia Orestila.
Congiura e mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tornaa sòta el regn de Claudi intel 41, l'è diventaa cònsul suffee. Duranta el govern del Neron, l'è staa on senator important e potent. Ma l'amava minga l'imperador, e puu de ona voeulta l'aveva dii aj sò amis che'l Neron l'era dree a ruinà Roma. Intel 65, quand on gran foeugh l'ha tiraa giò ona granda part de la citaa, lù e òlter member del Senaa l'hann deciduu de cassà via l'imperador. El noeuv princip el sarìa diventaa pròpri el Pison. Ma el Milich, on s'ciav del Scevin, vun dij congiuraa, l'ha cuntà tutt a l'imperador. La congiura l'è stada descoverta e'l Pison l'ha deciduu de suicidàss e inscì l'ha faa.


text:
1Rü yemawena nüxü̃ chadau ga wüxi ga to ga orearü ngeruü̃ ga daxũguxü̃ ga naãnewa írüxĩxü̃ ga taxü̃ ga ãẽ̱xgacü ixĩxü̃. Rü yema orearü ngeruü̃ãrü y̱auracüüxü̃maã nangóone ga ñoma ga naãne. 2Rü tagaãcü ñanagürü: “Marü nagu nayarüchixe ya yima ĩãne ya taxü̃ne ya Babiróniã. Rü ñu̱xma rü ṉg̱oxogüchiü̃ nixĩ rü nagúxü̃raü̃xü̃ i naãẽ i chixexü̃güchiü̃ nixĩ. Rü ñu̱xma rü ngẽxma naxãchiü̃ i nagúxü̃raü̃xü̃ i ngurucugü rü werigü i chixexü̃ i duü̃xü̃gü naxchi aiexü̃. 3Yerü guxü̃ma ga nachiü̃ãnecü̱̃ã̱xgü, rü guma ĩãneãrü chixexü̃ nüxna naxüe. Rü norü ãẽ̱xgacügü, rü yéma poraãcü chixri namaxẽ. Rü guxü̃ma ga ñoma ga nachiü̃ãnecü̱̃ã̱xgü ga taxetanüxü̃gü, rü nügü namuãrü dĩẽruã̱xẽẽgü namaã ga yema ĩãneãrü yemaxü̃gü ga tama Tupanape̱xewa mexü̃”, ñanagürü. 4Rü ñu̱xũchi nüxü̃ chaxĩnü ga to ga naga ga daxũguxü̃ ga naãnewa inaxũxü̃ ga ñaxü̃: “¡Dücax i guxãma i pema ya chorü duü̃xü̃gü ixĩgüxe, rü ípechoxü̃ nawa ya yima ĩãne na tama ngẽma ĩãnecü̱̃ã̱xrüü̃ pipecaduã̱xgüxü̃ca̱x rü tama nagu pey̱ixü̃ca̱x i ngẽma poxcu i tá yima ĩãnewa nguxü̃! 5Erü ngẽma ĩãnecü̱̃ã̱xãrü pecadugü, rü nügüétüwa narünucue, rü düxwa marü daxũguxü̃ i naãnewa nangu. Rü ñu̱xma ya Tupana rü nüxna nacua̱xãchi i ngẽma chixexü̃ i naxügüxü̃, rü ngẽmaca̱x tá yima ĩãnexü̃ napoxcu. 6Rü ngẽma poraãcü chixexü̃ na naxügüxü̃rüü̃, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ na chixexü̃maã nüxü̃́ penaxütanüxü̃ i pemax. ¡Rü ñu̱xma na ngẽma ĩãnecü̱̃ã̱x togümaã chixexü̃ naxügüxü̃, rü taxree̱xpü̱xcüna tá penachixexẽẽ i pemax! ¡Rü ngẽma chixexü̃ ga yema ĩãnecü̱̃ã̱x togüca̱x mexẽẽgüxü̃, rü pema rü taxree̱xpü̱xcüna tá ngẽmaãcü naxca̱x penamexẽẽ! 7¡Rü ngẽma na nügü yacua̱xüü̃güxü̃ rü mexẽchixü̃wa na namaxẽxü̃, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ na ngúxü̃ nüxü̃ pingexẽẽgüxü̃ rü ngechaü̃ nüxü̃ pingexẽẽgüxü̃! Erü ñu̱xma i ngẽma ĩãnecü̱̃ã̱x rü nügüãẽwa ñanagürügü: ‘Yixema rü ñoma wüxi i ãẽ̱xgacürüü̃ mexẽchixü̃wa tangẽxmagü. Rü tagutáma wüxi i yutexü̃rüü̃ tangechaü̃gü’, ñanagürügü nügüãẽwa i ngẽma ĩãnecü̱̃ã̱x. 8Rü ngẽmaca̱x tá nixĩ i wüxitátama i ngunexü̃gu ínanguxü̃ i ngẽma ĩãneãrü poxcuruü̃. Rü ngẽma ĩãnecü̱̃ã̱x rü ngúanemaã tá nayue, rü poraãcü tá nangechaü̃gü, rü poraãcü taiya tá nüxü̃́ nangu̱x, rü norü ĩãne rü üxümaã tá nigu. Erü naporaxüchi ya yima Tupana ya guxü̃ãrü Cori ixĩcü i ngẽma ĩãnexü̃ poxcucü”, ñanagürü ga yema naga. 9Rü ngẽma nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügü ga yema ĩãnewa poraãcü chixri maxẽxü̃ rü mexẽchixü̃wa yexmagüxü̃, rü tá poraãcü norü ngechaü̃maã yima ĩãneca̱x naxauxe i ngẽxguma nüxü̃ nadaugügu i ngẽma üxüema i namaã yaxaxü̃. 10Natürü ngẽma ãẽ̱xgacügü rü ngẽma poxcuxü̃ na namuü̃ẽxü̃cha̱xwa rü tá yaxü̃wa nüxü̃ narüdaunü, rü ñanagürügü tá: “Cungechaü̃tümüü̃, Pa Taxü̃ne ya Ĩãne ya Babiróniã ya Guxü̃ i Nachiü̃ãnegümaã Porachiréne. Erü wüxitama i ngoragu cuxca̱x ínangu i curü poxcu”, ñanagürügü tá. 11Rü guxü̃ma i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i taxetanüxü̃, rü tá poraãcü norü ngechaü̃maã naxca̱x naxauxe ya yima ĩãne. Erü marü taxúetáma naxca̱x nüxü̃́ tataxe i norü ngẽmaxü̃gü i ngẽ́ma nangegüxü̃. 12Rü marü taxúetáma naxca̱x nüxü̃́ tataxe i norü uiru, rü norü dĩẽrumü, rü norü nutagü i mexẽchixü̃, rü naxpügü i mexẽchixü̃ i dauxracharaxü̃ rü idauxcharaü̃ i ngẽ́ma nangegüxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta taxúetáma naxca̱x nüxü̃́ tataxe i nagúxü̃raü̃xü̃ i norü naĩxchipanügü i yixixü̃, rü norü ngẽmaxü̃gü i marfílnaxca̱x rü mürapewa i mexẽchixü̃naxca̱x rü cobrenaxca̱x rü fierunaxca̱x rü nutanaxca̱x i ngẽ́ma nangegüxü̃. 13Rü taxúetáma naxca̱x nüxü̃́ tataxe i norü canela rü togü i norü üexü̃wemüxü̃gü i yixixü̃, rü pumarate̱xe i guruü̃ ixĩxü̃, rü togü i pumaragü i yixixü̃, rü binugü rü chixü̃gü, rü arina i mexẽchixü̃, rü trigu i ngẽ́ma nangegüxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta ngẽ́ma nanagagü i wocagü, rü carnerugü, rü cowarugü, rü autugü i cowaru itúchigüxü̃, rü duü̃xü̃gü i puracüruü̃gü. Rü ngẽmaãcü woo duü̃xẽgü rü ngẽ́ma tüxü̃ nagagü na tümamaã nataxegüxü̃ca̱x. 14Rü ngẽma taxetanüxü̃, rü ñanagürügü tá nüxü̃ ya yima ĩãne: “Cuwa rü marü nataxuma i ngẽma ori̱x i curü duü̃xü̃güarü me ixĩxü̃. Rü marü nataxuma i guxü̃ma i ngẽma meruü̃gü ga noxri cuxü̃́ yexmaxü̃, rü tagutáma wenaxãrü cuxü̃́ nangẽxma”, ñanagürügü tá. 15Rü ngẽma taxetanüxü̃ i guxü̃ma i ngẽma ori̱xgümaã rü ngẽma meruü̃gümaã taxegüxü̃ rü guma ĩãnegu nügü muãrü dĩẽruã̱xẽẽxü̃chigüxü̃, rü yaxü̃wa tátama nüxü̃ narüdaunü ya yima ĩãne, erü nüxü̃ namuü̃ẽ i ngẽma poxcu i yima ĩãnexü̃ üpetüxü̃. Rü tá poraãcü norü ngechaü̃maã naxauxe. 16Rü ñanagürügü tá: “Nangechaü̃tümüü̃ ya yima ĩãne ya taxü̃ne. Erü noxri rü ñoma wüxi i nge i mexẽchixü̃ i naxchiru i dauxracharaxü̃ rü dauxcharaxü̃maã ãxchirucü i uirumaã rü nutagü ya mexẽchicümaã nga̱xãẽxcürüü̃ nixĩ. 17Natürü ngürüãchi nagu̱x i guxü̃ma i ngẽma ĩãneãrü meruü̃gü”, ñanagürügü tá. Rü guxü̃ne ya wapurugüarü ãẽ̱xgacügü, rü guxü̃ma i norü duü̃xü̃gü ya yima wapuruwa puracüexü̃, rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü ya yima wapurugu ĩxü̃, rü guxü̃ma i taxetanüxü̃gü i wapurugu yarüxĩĩü̃xü̃, rü yaxü̃wa tátama nayachaxgütanüãchi, rü ngẽ́ma tá nüxü̃ narüdaunü. 18Rü ngẽxguma nüxü̃ nadaugügu i norü caxixü̃ ya yima üxü ya yima ĩãne namaã ixaxü̃ne, rü tagaãcü tá ñanagürügü: “Nataxuma ya náĩ ya ĩãne ya daa ĩãne ya taxü̃nerüü̃ ixĩxü̃ne”, ñanagürügü. 19Rü norü ngechaü̃maã nügüétügu tá waixü̃mü nagünagügü, rü tá poraãcü naxauxe, rü tagaãcü ñanagürügü tá: “Nangechaü̃tümüü̃ ya yima ĩãne ya taxü̃ne. Rü noxri rü norü yemaxü̃gümaã nügü nimuãrü dĩẽruã̱xẽẽgü ga guxü̃ne ga wapurugüarü yoragü. Natürü i ñu̱xma rü ngürüãchi wüxi i ngoragutama rü inayarüxo i guxü̃ma i ngẽma. 20Natürü ñu̱xma na napoxcuxü̃ ya yima ĩãne, rü name nixĩ i petaãẽgü i pema i daxũguxü̃ i naãnewa ngẽxmagüe, rü pema i Tupana pexü̃ imugüe, rü pema i Tupanaãrü orexü̃ ixugüe, rü guxãma i pema i Tupanaãrü duü̃xü̃gü ixĩgüe. Erü ñu̱xma na napoxcuxü̃ ya yima ĩãne, rü ngẽmaãcü Tupana pexü̃ naxütanü naxca̱x ga yema chixexü̃ ga pemaã naxügüxü̃ ga guma ĩãnecü̱̃ã̱x”, ñanagürügü. 21Rü ñu̱xũchi wüxi ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃ ga daxũcü̱̃ã̱x rü nanangenagü ga wüxi ga nuta ga taxüchicü ga ñoma ṯacüarü caruü̃rüü̃ ixĩcü. Rü yema orearü ngeruü̃ rü taxtü ga taxü̃gu nanaña ga guma nuta ga taxüchicü, rü ñanagürü: “Ngẽxgumarüü̃ tá quixĩ na icuyarüxoxü̃ Pa Ĩãne ya taxü̃ne ya Babiróniã na tagutáma texé wena cuxü̃ nadauxü̃. 22Rü tagutáma wena curü cayewa texé nüxü̃ taxĩnü i paxetaruü̃gü i arpagü rü quenagü rü cornetagü. Rü ngẽxgumarüü̃ ta cuwa nataxutáma i puracütanüxü̃gü i ṯacüwa puracüexü̃, rü tagutáma texé nüxü̃ taxĩnü na cuwa ínapuracüexü̃ i chawüarü caruü̃gü. 23Rü marü tagutáma texé nüxü̃ tadau i cuwa i omü. Rü marü tagutáma texé nüxü̃ taxĩnü i ngĩgüchigaarü petagüarü cuxcuane. Rü ngẽmaãcü tá cumaã nangupetü woo ga noxri rü yema taxetanüxü̃ ga cuwa taxegüxü̃ rü guxü̃ma ga togü ga taxetanüxü̃ãrü yexera nixĩgü. Rü ngẽmaca̱x tá poraãcü cupoxcu nagagu ga yema chixexü̃ ga namaã cunawomüxẽẽxü̃ ga guxü̃ma ga togü ga nachiü̃ãnecü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü”, ñanagürü. 24Yerü guma ĩãnecü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü nixĩ ga naḏaixü̃ rü inabaxẽẽgüxü̃ ga nagü ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü rü yema duü̃xü̃gü ga Tupanaãrü ixĩgüxü̃ rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga ñoma ga naãnegu Tupanaarü oregagu naḏaixü̃.
Copyright
Learn More


text:
Làsio
El Làsio (nòm uficiàl: Regione Lazio) l’è ‘na regiù aministratìva de l'Itàlia centràla che g’ha de piö de 5,6 miliù de abitàncc (stìme ISTAT del setèmber del 2009). El capolöch l’è Roma. El Làsio l’è sitüàt sö la còsta del mar Tirreno, el cunfìna a nordèst co la Toscana, a nòrt co l'Umbria, a nord-est co le Marche, a est co l'Abruzzo e ‘l Molise, e a sudèst co la Campania.
Endèl teretóre del Lasio gh’è dét apò a ‘l stat del Vaticano.
Cuntegnüü
Diviziù Aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sédi principàle de la Giunta e del Conséi de la Regiù Làsio le se tróa a Roma.
El Làsio l'è dividìt en sich pruvìncie:
- Pruvincia de Frosinone
- Pruvincia de Latina
- Pruvincia de Rieti
- Pruvincia de Roma
- Pruvincia de Viterbo
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Làsio lè sitüàt söl versànt medio-tirrenico e 'l cuàrcia zó ‘na superfìce de 17.203 km² de teretóre de la penìzola italiana, dei Apenìni al mar Tirreno.
La murfulugìa del teretóre l’è mìa omogènea e ànse la se caraterìza per la sò eterogeneità, con la prevalènsa de zòne de mut e de culìna. Le pianüre i è colocàde suratöt de le bànde de la còsta.
L’ambiènt de culìna el reprezènta el 54% del teretóre, el 26,1% i è zòne de mut e 'l 20% che rèsta i è pianüre.
A pàrter del nordòvest de la regiù se tróa tré grùpi muntuùs diferèncc de dimensiù modèste: i Mucc Volsini, i Mucc Cimini e i Mucc Sabatini. Le caraterìstiche 'n cümü de chèsti sistémi i è l’urìgin vulcànica, testemognàda de elemèncc geològich, e la prezènsa en ògn'ü de 'n lach: el Lach de Bolsena söi Volsini, el Lach de Vico söi Cimini e ‘l Lach de Bracciano söi Sabatini.
Endèla part orientàl del Làsio gh'è i mucc piö alcc de la regiù, che rìa a 2458 méter söl leèl del mar coi Mucc de la Laga (Mut Gorzano). Sèmper a oriènt gh'è apò i Mucc Reatini, i Mucc Sabini, i Mucc Simbruini e i Mucc Ernici.
Endèl Làsio meridiunàl, a pàrter dei Còi Albani, gh'è töta 'na série de óter sistémi muntuùs che cór en paralél ai Apenìni, dei quai i è separàcc de la àl de la Ciociaria endóche cór i fiöm Sacco e Liri-Garigliano, che 'i và a finì 'ndèl Mar Tirreno de le bànde del cunfì co la Campania; se tràta dei Mucc Lepini, dei Mucc Ausoni e dei Mucc Aurunci.
Pò a i Còi Albani, de dimensiù mìa tat grànde, i è de urìgin vulcànica, e pò a ché i lach i è nömerùs: i lach de Albano e de Nemi, chèl oramài sügàt de Ariccia e i laghècc fòsii de Giuturna (al intèrno del Foro romano, de le bànde del Tempio de Vesta), Val Marciana (Grottaferrata) e, envèrs el Nòrt, de Pantano Secco (Mut Compatri), Prata Porci (Tuscolo) e Castiglione (o lach de Gabii).
La zòna de Roma l'è ocupàda de l'Agro Romano che 'l rìa zó, sèmper dré a la còsta, enfìna 'ndèl Agro Pontino, che prima de la bunìfica ezeguìda 'ndèi agn del 1930 al 1940, l'ìà töt palüdùs.
La còsta del Làsio l'è regolàr, bàsa e sabiùza; ma gh'è estès de le sporgènse, compàgn del Capo Linaro a sud de Civitavecchia, la foce del fiöm Tevere 'ntramès ai cümü de Roma e Fiumicino; a sud del fiöm gh'è 'l promontóre de Ansio e Nettuno, el Mut Circeo e 'l promontóre de Gaeta, mia delóns del cunfì co la regiù de la Campania.
Própe 'n mìra a Gaeta gh'è le Isole Ponziane, sés ìzole picinìne töte de urìgin vulcànica.
El Tevere l'è 'l fiöm principàl de la regiù; el rìa zó de l'Umbria, prima condèn andamènt 'nvèrs sud-est, ma pò 'l gìra, 'nvèrs sud-ovest, per streersà töt l'àgher romano 'nfìna al mar.
Cità principàle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ché sota se ripórta la tabèla co la popolasiù dei cümü principài del Làsio.
Galerìa de fotografìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
-
-
-
-
Municipio
Latina
-
-
-
-
-
-


text:
Sarganserland (distret)
El Distret de Sarganserland l'è 'n distret eletural (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera,
L'è sitüàt enèla part meridiunàl del cantù e 'l ciàpa dét 'na part del Lach de Walensee. El cunfìna a nòrt ci distrècc de Toggenburg e Werdemberg, a est col principàt del Liechtenstein e col distrèt de Landquart (GR), a sud col distret de Imboden (GR), a òvest col Canton Glaruna, e a nordèst col See-Gaster.
El distret de Sarganserland el g'ha 'na popolasiù de 38 421 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 8 cümü:


text:
Napul
Nàpul (Napule in napuletan, Napoli in talian; Naples in frances e ingles; Neapolis in latin e grech antich; Neapel in tudesch; Nápoles in spagnö e purtughes; Nàpuli in sicilian; Napels in ulandes) l'è una cità taliana, capitala de la pruvincia che la porta l'istess nom e de la region de la Campania. Cun i so 962.447 abitant l'è 'l terz cumün aministrativ cume pupulazion dop de Roma e Milan. La so area metrupulitana la va dai 3 a i 5 milion de personn, a seconda di dat che se ciapen cume riferiment.


text:
Cavijän
Cavijan (parnunzia lucal: Cavijän; italian: Cavigliano) l'è una fraziun del cumün tesines de Terre di Pedemonte.
A l'è staa un cumün indipendent fina al 2013.
Pruverbi in del dialet de Cavijan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I bun amis i ta la fa pisséi bela di ält.
- Par cugnóss un amis bisegnaréss mangià un sacj da saa insema.
- Una fémna la tira cent ómen, ma cent ómen i è mia bói a tiràa una fémna.
- La stirpa di cujói l’è sempru stäcia.
- I vacj vegg i crapa in du tecc di cujói.
- Pòura chela cjà che da óm no la sa.
- Lesg senza capii l’è cumè stàa in du lecc senza drumii.
- In 'sto mónd a s'ha sempru da tribulà: quand a 's riva a vess un poo cuntint, alora a 's mér.
- Il Signór u j'ha i mai da fer e péi da stópa, indù ch'u riva u copa.
- Per San Sgiuann, gropèe l'aj.


text:
Filipinn
I Filipinn (Pilipinas in tagalog) a hinn un paes de l'Asia süd-urientala.
La capital a l'è Manila.
Al gh'ha una süperfiss de 300.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 85 miliun d'abitant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I isul Filipinn a hinn un rosc de isul a süd de la Cina, a est del Vietnam e a ovest de l'Ucean Pacifich, che l'è furmaa de 7.107 isul; quela püssee granda a l'è Luzon induè che la gh'è la capital Manila.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Filipinn (nom ufizial: Repúbliká ng̃ Pilipinas) a hinn una repübliga presidenziala.
El president a l'è 'l Rodrigo Duterte (dal 2010).


text:
Dubstep
El Dubstep a l'è un gener de müsega eletroniga che'l nass in del 2000 de la scena UK garage de South London. El nòm l'ha inventaa la Ammunition Promotions.
El dubstep a l'è caraterisaa de atmusfer scür, un ritmu adasi e la enfasi del sun del bass. El dubstep l'hann scuminciaa a cugnussel intra la fin del 2005 e'l scuminci del 2006, quand che hinn anca nassüü i prim sit Internet dedicaa cume: dubstepforum, el sit per descargà i cansun Barefiles e blog 'me gutterbreakz.
Intratanta, anca giurnaj 'me The Wire e püblicassiun in ret 'me Pitchfork Media parlaven del dubstep. L'interess a l'è peroo vegnüü propi grant quand che la radiu inglesa BBC Radio 1 l'ha scuminciaa in del genar 2006 a fà un prugrama ciamaa "Dubstep Warz" cun la DJ Mary Anne Hobbs.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I radis del dubstep a hinn i prim disch sperimentaj de prudütur de UK garage che eren 'dree a mes'ciaa i element del grime in del 2-step de South London, e che finiven in vinil white label o in de la part B dij vinil de müsega UK garage..
El dubstep a l'è de solit istrümental; el sò sun a l'è de spess scür, i cansun a hinn in ciaf minur e gh'hann dent de spess armunij dissunant e acòrd diminished (de vultà). Carateristich a l'è anca el sub-bass, de solit cunt un temp che l'è dubi de chel del ritmu de la bateria.
Alter inflüens vegnen suratüt del dub e de la techno.