text:
En differentas destinaziuns turisticas dal Grischun han lieu questa stad var 50 curs da basa gratuits per noss giasts che han in velo da muntogna electric. En il rom dal project grischunE-MTB ed en collavuraziun cun las destinaziuns vegnan questas curtas scolaziuns purschidas a tut ils giasts da stad. Realisadas vegnan ellas da guids grischuns da velo da muntogna certifitgads.
Exercità vegni adina sonda da las 09.30 fin las 11.00. En questas lecziuns da velo da muntogna electric dattan ils swiss cycling guides grischuns paisa al pli impurtant en chaussas avair en maun il velo, segirezza, tecnicas d'ir cun velo ed en spezial d'ir cun velo da muntogna electric, ma er concernent scuntradas cun auters utilisaders da las sendas e vias da viandar. I sa participeschan Cuira, Arosa, Tavau, Claustra, Lai, Flem, Tusaun, Savognin, Scuol, Val Müstair, Landquart, Puntraschigna e Puschlav. Ils curs han gì lieu per l'emprima giada la stad 2018. Els han chattà in resun fitg positiv tar las participantas ed ils participants. "Grazia fitg per ils blers tips tecnics" u "Ussa sai jau che jau stoss duvrar transmissiuns pli pitschnas" èn mo dus aviss ch'èn vegnids exprimids en la runda da feetback. Detagls davart ils curs, davart termins, ulteriuras infurmaziuns e l'annunzia chattais Vus sut www.herbert.bike/fit-for-ebike
.
Promover l'ir cun velo da muntogna electric en il chantun
En il rom dal project grischunE-MTB, il project successur "electrifitgà" da grischunBIKE, èn vegnidas definidas 13 mesiras per promover e per avanzar persistentamain l'ir cun velo da muntogna electric en il chantun. Questas mesiras vegnan ussa realisadas pass per pass. Ina da quellas ha la finamira da mussar a las participantas ed als participants a maun d'ina curta scolaziun, co ch'ins va enturn en moda segira cun in velo da muntogna electric. Cun questa purschida augmenta il Grischun sco regiun da vacanzas sias fermezzas ch'existan en il sectur dal velo da muntogna e prepara sasez sco er ils giasts per il tema autamain actual dal velo da muntogna electric.
grischunBIKE-GUIDES
La cuminanza d'interess dals swiss cycling guides grischuns s'engascha per ses guids e per lur activitads en il Grischun. La finamira è quella da promover questa professiun, d'engrondir la rait da contacts, d'infurmar e da realisar projects a favur dal sport da velo da muntogna e dal turissem. La cuminanza d'interess è ina fusiun dals guids da velo da muntogna che abitan en il Grischun e che han la scolaziun certifitgada da swiss cycling. L'avrigl 2018 han ils guids da velo da muntogna frequentà ina furmaziun supplementara specifica en il rom d'ina scolaziun da swiss cycling guide ch'è vegnida promovida da grischunE-MTB.
Infurmaziuns:
Claus Caluori, schef dal traffic betg motorisà, uffizi da construcziun bassa dal Grischun, tel. 081 257 37 21, e-mail Claus.Caluori@tba.gr.ch
Gremi: uffizi da construcziun bassa
Funtauna: rg uffizi da construcziun bassa


c: text/html

text:
Calcina
La calcina (o colcina o calsina[1][2][3]) l'è on material doperaa in de la muradura per fà vegnì i mur de color bianch.
La se otegn cont el coeus a 'na temperadura bella volta el calcar. Del pont de vista chimegh, a l'è on ossid del calcc.
L'è cognossuda fin di temp antigh, e l'era doperaa anca di Fenis, di Grech e di Roman.
Materia prima[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la Svizzera italiana la calcina la troeuvom soratutt in del Mendrisiott e in del Luganes, ma la gh’è anca in de la banda setentrional de Sorascender e del Moesan, in d’ona fassa de sediment metamorfegh che la partiss del Vales e la passa per la region del Basoden fina a quell del San Bernardin: donca parlom de l’olta Val Masgia, de la Leventina (soratutt la Val Bidree), de la Val de Bregn (i region del Lucomagn, de Doeutra, de la val de Camp e la Greina), part de la Calanca e ona strissa in sul fianch de mancina de la Mesolcina. Alter venn de calcina je troeuvom in la Bregaja e a Pos’ciav.
Fina al XIX secol el calcar el veniva doperaa, oltra ‘me preja per i cà, anca per fà su la calcina: l’era doperaa sia a nivell di privaa, che ogni tant podeven mett in pee di fornas, sia a nivell industrial. La produzion de calcina l’ha scominciaa a perdes cont el rivà del cement, giamò a partì di primm desenni del Noeuvcent.
Preparazion de la calcina[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sass de calcina, per vess trasformaa in calcina viva (o calda), el gh’ha de coeus. Per fàll, on temp in Tesin vegniven faa su di fornas aposta, ciamaa anca fornas de calcina, opur canon, forn. Per coeus la calcina ghe voreva on mucc de legna (tronch o fassinn, a segonda di zonn). La cotta de calcina la sortiva foeura de la fornas anmò in tocch o in blocch, e l’era venduda inscì.
Gh’è di varietà de calcina, a segonda de la qualità del calcar: calcina grassa, magra, bianca o grisa.
A mettegh de l’aqua in su la calcina viva se otegn la calcina bagnada (o corada, freggia, inaquada, morta, muta, sfiorida). L’impast el vegn filtraa a travers ona red che per minga lassà passà i sass minga cott, e donca el vegn reversaa in de la busa de calcina, che l’è bona de conservàlla anca per agn. La calcina bagnada e filtrada polido l’è ciamada fior de calcina.
La calcina la vegniva trasportada fina ai magazen per la distribuzion con di carr portaa di bò, ma anca con di barconi. In di zonn de montagna l'eva portada cont i gerl.
Usagg[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fina al rivà del cement, come emm giamò dit, la calcina la se doperava sia per la muradura che per l'intonacadura, insemma a la molta. Quest el vareva soratutt per i costruzion pussee important, compagn di ges.
La calcina l'era doperada anca per imbiancà: in quell cas lì la se toveva de la calcina inaquada. Ma la calcina la podeva servì anca per conscià i pell o per pescà.
El nomm[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla calcina la riva del latin "calx, calcis". El nomm original el se conserva in italian (calce), frances (chaux), catalan (calç), portoghes e spagnoeu (cal). De lì el s'è spantegaa anca in alter lenguagg, compagn del galles (calch), todesch e olandes (kalk).
El nomm cont el diminutiv, oltra che in lombard, el troeuvom anca in piemontes (caussin-a), emilian (calzèina), forlan (cjalcine), romanc (caltschina), sicilian (caucina), sardegnoeu (garcina)[4].
Bibliografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, vol. III, Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona, 1991-1998.
Referiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Stefano Zappettini. Vocabolario bergamasco-italiano per ogni classe di persone e specialmente per la gioventù - Bèrghem 1859 Ed. Pagnoncelli,
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Velise Bonfante. Vocabolando: ricerca lessicale su parole e modi di dire, dalla lingua italiana al dialetto bresciano e del Basso Garda - Dezensà 2012 Dipende Editrice
- ↑ NavigAIS, carta numer 414.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Grech ( Greco Milanese in italian) l'è on quarter de Milan, situaa in de la periferia nord- est de la città, in del Municipi 2.
El se troeuva anca arent a la
Martesana, prima de Gorla.
Probabilment el nomm el ven de la famiglia
Greco, che la dominava el territori.
Grech l'è staa a longh on comun autonom, che 'l faseva part de la Piev de Bruzzan. El sant patronn del paes a l'era el San Martin.
In del 1753 Grech l'è staa unii a Segnan, che però in del 1863 l'ha mudaa el sò nomm in Greco Milanese.
Infina, Grech l'è diventaa on quarter de Milan in del 1923.
La zona a l'è conligada cont la metropolitana, lign 1 e 3 cont i fermaa de
Sondri e Rovereto.
A Milan la gh'è ona
stazion di treni ciamada Greco Pirelli che però la se troeuva minga a Grech, ma a la Bicocca. La reson de questa robba l'è che al temp de la costruzion de la stazion, la Bicocca l'era on quarter de Grech.
Quarter de Milan Municipi 1 Center storegh, Brera, Porta Tenaja, Guastala, Conca del Navili Municipi 2 Porta Noeuva, Central, Lòrett, Turr, Crescenzagh, Quarter Adrian, Gòrla, Precòtt, Pont Seves, Magiolina, Mirabell, Vilagg di Giornalist, Grecch Municipi 3 Porta Renza, Porta Monfort, El Casorett, Rottol, Quarter Felter, Cimian, Cittaa Studi, Lambraa, Urtiga Municipi 4 Porta Tosa, Porta Romana, Cavrian, Quarter Forlanin, Monluè, La Trecca, Talied, Morsencc, Pont Lamber, Calvairaa, El Corvett, Gamboloeuita, Nosed, Castagned, Rogored, Santa Giulia, Triulzi Superior Municipi 5 Porta Vigentina, Porta Ludovica, Borgh San Gottard, Morivion, Vigentin, Vaian, Ceravall, Macconagh, Stadera, Gesa Rossa, Quarter Le Terrazze, Cà Noeuv, Quarter Massaja, Grattasoeuj, Selvanesch, Quint, Ronchett di Rann, Quarter Basmett, Cantalupa Municipi 6 Porta Genova, Concheta, Moncucch, Barona, Quarter Sant Ambroeus, Quarter Cassina Bianca, Boffalora, San Cristofen, Quarter Lodovich el Moro, Ronchett, Quarter Villa Magentino, Arzaga, Giambellin, Lorentegg, Vilagg di Fior, La Crea Municipi 7 Porta Magenta, De Angeli - Frua, San Sir, Quarter Harar, Quarter Vercelles, Quart, Quint, Figin, Bagg, Quarter di Olm, Assian, Muggian Municipi 8 Porta Volta, Chinatown de Milan, Sempion, Bullona, La Ghisolfa, El Portell, La Cagnoeula, Villa Pizzon, Quarter Varesina, Boldinasch, Garegnan, Musocch, Quart Oggiee, Vialba, Roseri, Cassina Triulza, QT8, Lampugnan, El Gallarates, San Leonard, Trenn Municipi 9 Porta Garibaldi, Porta Noeuva, Center Direzional, L'Isola, La Fontanna, Montalbin, Segnan, La Bicocca, Cà Granda, Presciantenee, Ninguarda, Derghen, La Bovisa, Affer, Bruzzan, La Comasina, La Bovisasca


text:
I vegniva jo de i monts co’l s’ciop in spalla
tard de Vitoria a cuntar su la balla,
del dé scontids dedree a un pager
a far la guardia a quater senter.
La noit l’è
longa, se se g’ha vint agn
un bicier de vin al pœl
miga dar dagn,
ma sul plu bell de la baldoria
“Fujii matei !” la voxa Vitoria.
Le boqe large i i’ha tradids
per tre palanqe i i’ha vendids,
i fuj de for, i varda la luna
ma ind le tasqe
i g’ha poca furtuna.
Ind la fressa i sbalia la vià
i va jo de Jenaro Podestaa,
al dix negot e al ie fa fujir “Corrii invers a’l Bratarin !”
Varda inanz e torna miga indree,
torna torna torna miga indree !
Varda
inanz e torna miga indree,
torna torna torna miga indree !
A’l post de ‘ndar jo de la Vià Scura
qe qella sera l’eva plu segura,
i è passads a vista sota la ciexa
tra el Bratarin dedree de una meda.
Ma i corv neger
co’l cœr de legn
i eva vegnids jo aposta de Malegn,
a una tonada la respond la Bagossa,
a’l sang la terra la diventa rossa.
Corr Camara, torna miga indree,
corr
Camara invers a Cerven !
Corr Camara, ge pense mé,
corr Camara fina a Cerven !
Varda inanz e torna miga indree,
torna torna torna miga indree !
Varda inanz e torna miga indree,
torna torna torna miga indree !
L’ha fait for tut el caregador
colp de rabia e de dolor,
ma a la fin l’è restait depersé
viv o mort ma driit in pé.
I l’ha ciapad, portad for ind una stalla
i corv i ha finid, i pœl anca ‘ndar-la,
i
g’ha diit a’l Cerot indov qe portar-l
el dé
dop in fond a la vall.
Varda inanz e torna miga indree,
torna torna torna miga indree !
Tut el pais al varda in jenœgg
ma tuts i ha pora qe al rive el fœg
i l’ha sarad su ind el castell de Bressa
i vœl copar-l, ma i g’ha miga fressa.
El “Maestro” l’è mort ma Loz l’è viv,
al pica a la porta del paradis,
al
Signor l’è gnec, al voress fujir,
pò al impiza
su una stella tra el Bratarin.
Varda inanz e torna miga indree,
torna torna torna miga indree !
……


text:
Chantar en per Chiavenna – en «La Canorta» da RTR
En bun in mais chantan chors grischuns mordio a la festa chantunala da chant a Chiavenna – RTR sa prepara cun vus.
Legenda da maletgs:
La Canorta cun Guido Derungs.
RTR
En la nova emissiun «La Canorta» è il chantadur passiunà Guido Derungs voss ospitant. Cun var 50 onns experientscha sco chantadur en dus differents chors sa el da tge ch'el discurra ed è pront per sa preparar ensemen cun vus sin la gronda festa «Rezia Cantat» dals 8 fin ils 10 da zercladur a Chiavenna.
Ulteriuras emissiuns: ils 22-05 ed ils 05-06.
Ils titels en l'emissiun


text:
Challand-Saint-Anselme
Challand-Saint-Anselme l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 771 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brusson, Challand-Saint-Victor, Emarèse, Issime.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
San Savìn
San Savìn (Milan, 330 – Piasensa 11 de dicémber 420) l'è stái un diácun milanés, vésc de Piasensa e sant de la césa católica.
Cuntegnüü
Biugrafia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Savìn l'è nasüd, prubabilment, vérs el 330, o 320, a Milan, e lé stái diácun de Sant Ambroeus. Dopu l'é diventád vésc de Piasensa per quasi cinquant'ani.
In del 372 l'é andai al Cuncili de Antiochia, in Türchia, cume pàder cunciliár, per cumbátt l'eresia ariana.
L'é stái amìs non solo de Sant Ambroeus, ma anca de San Basán de Lod: ién semper restà in cuntátt, per l'evagelisasión del teritori. La tradisión la dis che el sia mort a quasi cent'ann, a Piasensa, el 11 de dicémber 420.
I sò rest ién cunserváa in de la Basilica di 12 Apóstui de Piasensa, che incö la se ciáma própi Basilica de San Savìn.
La festa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò festa, a Piasensa l'é el 17 de genár. Invece, a Caséli Landi, dúe l'é el prutetúr, la sò festa l'é mobil, perché l'è festegiá ogni quarta dumenica d'utuber.
Tradisòn[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se dis che Savìn, da vèsc de Piasensa, un dì l'abia trái in del Po una letra per urdinág de ritiráss dai camp e dai paés che el minaceva. El fiüm, dopu un dì, l'é turnád in del sò lett. Per chel mutìu chì, San Savin, l'é invucáa in di tütt i paesìn de la Basa Ludesana cuntra le inundasiòn del Po.


text:
Nov è vegnì integrà en il project dal sviament a La Punt Chamues-ch ina sortida da la vart dal sid dal tunnel. Tras quella pon automobilists vegnint da l’Engiadin’Ota arrivar er en avegnir directamain a La Punt Chamues-ch.
Che questa midada è vegnida approvada dal chantun e da la cumissiun da protecziun da natira e patria fa grond plaschair a la vischnanca, uschè il chanzlist Urs Niederegger. Tenor el èn ins da buna vista da pudair cumenzar il 2021, il pli tard il 2022 cun las lavurs da construcziun. Avant ha il chantun però anc da giuditgar ils recurs existents.
Tras la midada ha la populaziun uss temp enfin ils 17 da december da far recurs. Ins na fetschia però betg quint cun opposiziun, uschia Urs Niederegger.
Custs supplementars
Il project sco tal na vegn betg a custar bler dapli che planisà. Tras ils 100’000 francs per la sortida, muntan ils custs totals uss a 83,5 milliuns francs.
RR actualitad 12:00


text:
A Paolo Conte sin ils 80
- Venderdi, 3.2.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 3.2.2017, 19:00, RTR
In cantautore cun success mundial.
Cumenzà sia carriera musicala ha l'advocat Paolo Conte scrivend chanzuns per auters artists, sco il famus «Azzurro» per Adriano Celentano. Ma a partir dals emprims onns settanta s'è il pianist piemuntais mess sez davant il microfon, intunond sias melodias cun ina vusch rauca e vibranta, emplenind ellas cun istorgias exoticas e fantasticas, e cun arias da jazz, da tango e da tradiziun taliana. Il success è vegnì tard, ma enorm; Paolo Conte concertescha anc oz sin palcs internaziunals. Ils 6 da schaner passà ha il cantautore celebrà ses 80avel anniversari.


text:
Lissandria
Lissandria (Lissandria anca in piemuntes, Alessandria in talian, Lisòndria int el dialet lissandrin, Lisandria in munferin, Lisciundria in ligür, Alexandria in latin, AλeEάvδpeιa Itaλίaς in grech) l'è un cumün del Piemont.
Al gh'ha 93 805 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 204,0 km² e ona densità de 460 ab./km². L'è el terz püssè pupulaa de la region dopu de Turin e Nuvara; l'è anca la capital de la pruincia cun l'istess nom.
El cumün de Lissandria l'è tacaa ai cumün de Bosco Marengo, Castellazzo Bormida, Castelletto Monferrato, Frugarolo, Montecastello, Oviglio, Pecetto di Valenza, Pietra Marazzi, Piovera, Quargnento, Sale, San Salvatore Monferrato, Solero, Tortona e Valenza.
A l'è stada fundada di trüpp de la Liga Lumbarda per difendes del Munferaa pro Imperatur.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lissandria l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gaitan Bresci
El Gaitan Bresci (Coiano 1869 - Porto Santo Stefano 1901) l'era on tessidor a Praa in dove ch'el organizava sciòperi e agitazion. In del 1897 l'è emigraa in America, in dove che l'è entraa in contatt cont i idei anarchich. Quest fatt l'è staa decisiv in l la soa decision de tornaa in Italia per coppà el Re Umbert I. Tornaa donca in del mes de giugn del 1900, el 29 de luj el riessiva in del sò intent a Monza. Condanaa a l'ergastol, i guardij han dii che el Bresci el s'è mazaa in prison, ma la so mort a l'è on mistee.


text:
Vocabulari audio-digital
dil dialect da Tujetsch - dapli
"La val ha cun sia situaziun geografica formau duront tschentaners ina vallada isolada, quei oravontut igl unviern. Aschia ei era il lungatg seformaus ad in dialect, il patua da Tujetsch. Ni, il dialect tuatschin ei aunc il rest dil vegl lungatg romontsch discurrius ella Surselva. Muort l'isolaziun eis el semantenius ed ei oz l'atgnadad essenziala dils Tuatschins."
Quei project ha la finamira dad inventarisar, da conservar il patua da Tujetsch en sia fuorma actuala. Pliras persunas, plaidan il plaid e fuorman cun quel ina construcziun. Previu ei era da registrar texts pli liungs, cuortas historias ni eveniments.


text:
Tumein
Tumein (uffizialmain tudestg Tamins) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Trins dal district Imboden, a var 10 km en il nord da Cuira.
Sut il Schlossfelsen da la fracziun Reichenau s'uneschan il Rain Posteriur ed il Rain Anteriur tar il Rain. Sin la staziun da Reichenau-Tamins sa divida il traject da la Viafier retica or da Cuira. Ina lingia maina per Tusaun en l'Engiadina, l'autra per Mustér ad Andermatt.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
La midada da lingua a Tumein dal sursilvan, in idiom rumantsch, tar il tudestg è gia successa fitg baud. Il temp exact n'è betg conuschent. Ma i ha adina dà ina minoritad da lingua rumantscha. Il svilup dals ultims onns sa mussà en la suandanta tabella:
Derivanza e naziunalitad[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2005 èn 88% dals 1'163 abitants stads burgais svizzers.


text:
Aztech
I Aztechi i era una di grandi populaziun preculumbiani, la pusè viva quan chi ie entrac en cuntat cunta i Spagnol. I se ha svilupat en la regiùn mesoamericana del Mesic dal tresent fin al cincent.
En nahuatl, la lengua di i'Aztech, "Aztec" el vul dì "quel che'l ven de Aztlàn", na regiùn mitica en del nord del Mesic. I Aztech i se riferivan a se stes cuma Mexica o Tenochca: l'us dela parola "aztechi" cuma termine generic per designà tuci quili genti acumunadi da tradiziun, abitudini religiun i lengua ai Mexica lè stac intrudutt dal geografu tedesc Alexander von Humboldt per fa na distinziun cunta gli attuali mesican.
L'etimologia dela parola Mexica l'è incerta. Alcun'i iputizza che la sia la parola Nahuatl che la vol di Sô, altri i pensa che la posi deruvà dal num del cundutier Mexitli. Altri amò i dis che'l se po tratà de'n tipu de pianta che la creseva dinta'l Lach Texcoco. Leon Portilla'l sugeris che'l podia stà per "umbelic dela luna" dal Nahuatl metztli (luna) e xictli (umbelic).


text:
Giuseppe Mezzofanti
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Giuseppe Mezzofanti l'è stè un cardinèl dal Setzänt-Otzänt ch'l è vanzè famåus cme on dî pió grand poliglòt ed tott i ténp.
Nèd a Bulåggna dal 1774 int'na famàjja puvratta, l'era cén ch'l avêva una memòria ch'la fèva pòra, l'era brèv int'la mûsica e l'era 'na moccia brèv a inparèr dal languv furastîri.
L'era andè a scola al Scuole Pie a Bulåggna e lé a i avêva cgnussó di misiunèri gesuiti ch'i êren int'al Stèd d'la Cîsa sénd che l'åurden l'era stè suprèss. Dscurand cun låur l'avêva inparè tott d'un fiè al svedais, al tudàssc, al spagnôl e dî èter dialétt ispanoamericàn. Intant al studièva anch' dal languv môrti ch'l era dré ad inparèr a scôla.
Dåpp l'era entrè in seminèri, l'avêva finé ed studièr filosofî e teologî di mondi prémma d'l etè necesèria pr'advinter prît. Alåura l'avêva pinsé ed metters drî a studièr al languv orientèli.
Dal 1797, quand l'avêva 23 ân, l'arzàvv l'åurden ed prît e al tôl l'insegnamänt ed żudî, âreb, ed languv orientèl, ed grîg a l'Universitè ed Bulåggna.
Stral 1799 e l'1800 l'è int'i sbdèl par fèr curâg' a chî furastîr ch'i êren lé ch'i tirèven i ûtum e acsé l'aveva inparé 'na moccia d'ètri languv europèi. L'era vanzè al cunfesåur dî turéssta e dî viazatûr ch'i pasèven par la zitè.
Dal 1806 l'avêva détt ed nå a Napoleån ch'la i avêva dmandè s'al vlêva andèr da ló a Paris. Prémma al i aveva anch' dè só al Pèpa Pio VII. Invêzi po dal 1831 al dîs ed sé al Pèpa Gregorio XVI quand al i dmanda d'andèr a sarvézzi d'la Cungregaziån par la prupagaziån d'la faid.
A Råmma, stra misiunèri e gran dutûr ch'i gneven da tott al månd, al Mezzofanti l'aveva inparé däli ètri languv.
Stra totti äl languv, ai è stè såul al cinais ch'al i avêva dè da sudèr: l'era stè custratt a pêrder quater mîs prémma ed sentirs padrån d'la langua. Dåpp al pèder Umpierres, ch'l era bèle stè misiunèri a a Macao e l'aveva insgnè la langua cinaisa a la Propaganda Fide, l'aveva tachè a dscårrer con ló in cinais e l'aveva confermè ch'l êra propi bån ed dscårrer in mandarén.
Gregorio XVI l'era vanzè so amîg e prutetåur. L'avêva fât advintèr cardinèl int'al Concistoro dal 12 febrèr 1838.
L'è môrt a Råmma dal1849. Quand l'è môrt al savêva lèzer e dscårrer bän 38 languv e lezèr e capîr bän däli ètri 40: in tott al capéva 78 languv. Al so monumänt l'è int'la Chiesa di Sant'Onofrio al Gianicolo.


text:
Altikon
Altikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Winterthur, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 621 abitant.
El cumün de Altikon al se tröva a una altitüden de 393 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dinhard, Ellikon an der Thur, Neunforn (TG), Rickenbach, Thalheim an der Thur, Uesslingen-Buch (TG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Altikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1277 col nom de Altlincon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Altikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Circul Pulaar
Ul circul pulaar l'è ul paralel c'al marca ul cunfìn tra i pòost in dela Tèra indué ul Suu al tramunta (u al luva sü) semper e quii ca g'ann almèn un dì ca ul Suu al tramunta no (u al luva minga sü); püsséé precisameent, al Circul Pulaar Artich ul Suu al resta semper de suravìa al'Urizuunt dumé al d' del'sulstizzi d'estaa, al 21 de gjügn. Ala stèssa manera, al dì del sulstizzi d'invernu (21 de diçember) ul Suu al luva minga sü. Uviameent, in del'Emisferu süüt al süceet ul cuntràri.
I circul pulaar a inn metüü ala latitüdin de 67° 33', ca la curespuunt ala diferenza tra 90° e 23° 27' (ca l'è l'inclinazziun del'ass dela Tèra).


text:
Ulgiaa (VA)
Ulgiaa, on temp pronunciaa 'me Ulgiò (nom ufizial in italian: Olgiate Olona) al è un cumün da la Pruvincia da Varés cun 12 394 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 1 771 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Büsti Gràndi, Castellanza, Fagnan, Gòrla Minor, Marnaa e Solbiaa Olòna.
In Italian al è staa ciamaa pür "Olona" par dù resùn: ul prim al è parchè al sa tröa in la val dal fiüm Ulona; ul segùnt al è par fá mia confüsiùn cunt alter düü paés da la Lumbardia ca i gh'han l'istèss nòmm: vün al sa tröa derent'al Cumasch, l'alter inveci al è intal Lechés.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ulgiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mar Mediterani
El Mar Maditerani a l'è un mar culigaa a l'Ucean Atlantigh che'l se tröva intra l' Europa a nord, l'Africa a süd, e l'Asia a est. La so süperfiss a l'è de 2 500 000 km² e 'l gh'ha una prufundità media de 1370 m. A l'è culigaa a l'Ucean Atlantigh per el strecc de Gibiltera, e al Mar Russ per el Canal de Suez.
I ruman 'l a ciamaven Mare Nostrum.
El Mar Mediterani a l'è spartii tradiziunalment in alter mar, e i principal a hinn:
- mar Egee intra la Grecia e la [Türchia]
- mar Ioni intra Italia, Albania e Grecia
- mar Adriatigh intra Italia, Sluvenia, Cruazia, Bosnia e Erzegovina, Muntnegher e Albania
- mar Tiren intra la penisula italiana, la Sardegna e la Sicilia
- mar Ligür, intra Corsica e Ligüria
- mar de Alboran intra Spagna e Maroch
- mar Balearigh intra la Spagna e i so isul Balearigh


text:
Scoeula de Chicago
La scoeula de Chicago a l'è 'na scoeula de pensee economega nassuda a l'Università de Chicago, fondada in su la promozion de la trasformazion de la società in sens liberista, cont el recognossiment de l'intervent del Stat in l'economia domà in di situazion particolar.
I sò esponent pussee important a hinn staa el Milton Friedman e 'l George Stigler e i sò sostenitor a hinn ciamaa anca neoliberista. Han influenzaa i politegh del governo american del Ronald Reagan e del governo ingles de la Margaret Thatcher e i sò student sudamerican, i inscì ciamaa Chicago Boys, han lavoraa in Cile insemma al tecnegh José Piñera, minister de l'economia, per rivà al miracol del Cile, durant del governo de l'Augusto Pinochet.


text:
Chapelle
Chapelle a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.03 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 260 abitant.
El cumün de Chapelle al se tröva a una altitüden de 739 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chesalles-sur-Oron (VD), Le Flon, Oron-la-Ville (VD), Oron-le-Châtel (VD), Rue.
E$voluzion de la popolazion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chapelle (Glâne) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Suenter il na dal pievel a l’iniziativa « AVSplus » vegn quest augment però mess en dumonda.
Il Cussegl dals chantuns era sa cunvegnì l’onn passà ad in cumpromiss: Per mais duai dar 70 francs dapli renta d’AVS per uschia cumpensar la tariffa da conversiun tar la cassa da pensiun. Avant in mais ha la cumissiun responsabla dal Cussegl naziunal però tratg en la struva e puspè stritgà quels 70 francs.
E suenter il resultat da votaziun da la fin d’emna di la presidenta da la PPS Petra Gössi, ch’in augment da la renta d’AVS na saja per il mument betg pussaivel. Il na a l’iniziativa «AVSplus» haja mussà cleramain ch’il pievel na veglia nagin augment dal nivel da rentas. Er il president da la PPS Albert Rösti è s’exprimì cunter l’augment. Ins haja pli augment ina ferma AVS che saja da finanziar a lunga vista ch’in augment che na saja la finala betg da finanziar.
Sco alternativa tar ils 70 francs dapli fan la PLD e la PPS ussa novas propostas tar la refurma 2020.


text:
Franza
Artéccol in dialatt bulgnais
La Franza (o Fränza), ufizialmänt Repóbblica franzaisa, la cunfénna col Bêlg', al Lussenbûrg, la Germâgna, la Svézzra, l'Itâglia, Mònaco, Andårra e la Spâgna. Da la Franza as pôl andèr in Inghiltèra a travêrs la galerî d'la Mândga.
La Repóbblica franzaisa l'è 'na democrazî fâta cme repóbblica presidenzièla. La zitè capitèla l'è Parigi. La Franza ai é dänter ai pajîs pió dsvluppé dal månd e incû la sèsta putänza dl'economî mundièla. I ideèl d'la Repóbblica franzaisa i én rapresentè da la dichiaraziån dî drétt dî ômen e dal zitadén.
La Franza l'è stè un pajais fundatåur d'l Ugnån Européa, dal Naziån uné e un mèmber d'la Francofonî, dal G8 e d'l Ugnån Laténna. La Franza incû l'è un pajais permanänt int'al Counsélli ed sicurazza dal Naziån Uné, e anch' onna dal putänz nucleèri arcgnossô. L'Esâgon l'è la destinaziån dî viâz pió cgnossó dal månd.
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Rosales
Rosales l'è 'l nòm de 'n taxon che 'l g'ha ràngo de ùrden segónt el sistéma de clasificasiù biològica del Cronquist. L'è giü dei ùrdegn piö 'mportàncc per la varietà e la diferènsa 'ntra le spéci che 'l reönés.
A la stèsa maniéra de divèrsi óter taxon l'è sèmper sóta reviziù e 'l nömer de famìe e de spéci che gh'è dét el càmbia de spés a segónda del critério de clasificasiù che se dopèra.
Se pènsa che 'l grupo uriginàre de le Rosales el g'ha 'n età de presapóch 89 ÷ 88 miliù de agn, e la diversificasiù del grùpo principàl la sàpe ambiàda 76 miliù de agn fà.
Famìe[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Clasificasiù tradisiunàla[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segont la clasificasiù del Cronquist (1981) le famìe botàniche che fà part del ùrden de le Rosales i è:
- Alseuosmiaceae
- Anisophylleaceae
- Brunelliaceae
- Bruniaceae
- Byblidaceae
- Cephalotaceae
- Chrysobalanaceae
- Columelliaceae
- Connaraceae
- Crassulaceae
- Crossosomataceae
- Cunoniaceae
- Escalloniaceae
- Grossulariaceae
- Hydrangeaceae
- Neuradaceae
- Pittosporaceae
- Rosaceae
- Saxifragaceae
- Surianaceae
Clasificasiù filogenética[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segónt la clasificasiù filogenética de le famìe de le Rosales de l'APG-II (2003) l'ùrden de le Rosales el reönés 9 famìe, 261 zèner e 7725 spéci.
- Barbeyaceae Rendle
- Cannabaceae Martynov
- Dirachmaceae Hutchinson
- Elaeagnaceae Jussieu
- Moraceae Link
- Rhamnaceae Jussieu
- Rosaceae Jussieu
- Ulmaceae Mirbel
- Urticaceae Jussieu
Rosaceae l'è la famìa cardinàl del taxon, la reprezenta presapóch el 37% de le Rosales, con 95 zèner e presapóch 2830 spéci. Le Rosaceae e le Urticaceae i è le dò famìe piö nömerùze e 'nsèma le fà 'l 70% de le spéci de le Rosales (dòpo gh'è le Moraceae col 14% e le Rhamnaceae col 12%).
Ché sóta se vèt el cladogràma schemàtich che 'l reprezènta le relasiù filética de le famìe de le Rosales:
Colegamèncc estèrni[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II 'N agiornamènt de la clasificasiù de l'APG per i ùrdegn e le famìe de le piànt che fà fiùr: APG II.


text:
Votantas e votants da Claustra decidan davart la nova chasa da parcar cun circa 430 parcadis. Var in terz da quels duain esser reservads per il ressort da famiglia «Ober Ganda» – in project ch’ils da Claustra han approvà il november passà. Lura ha la vischnanca dentant emblidà da metter en votaziun il dretg da construcziun per la chasa da parcar. In tal dretg existiva gia dapi ils onns 60, dentant valeva quel per parcadis averts e betg per chasas da parcar. Il ressort sco tal vegnia tenor la vischnanca dentant en scadin cas realisà. Sch'i dess in NA a l'urna stuessi dentant dar ina revisiun da l'entir dretg da construcziun da las pendicularas Madrisa. Quai na chaschunass betg mo in retard da l'entir project, mabain ch'il suveran decidess davart il futur da la pendiculara sco tala.
Opposiziun cunter il project
Cun la nova votaziun è era ina opposiziun sa furmada. Quella vul cunzunt animar discussiuns e sa metter en per in vitg durabel. Tenor l'opposiziun na fetschia il project betg senn perquai che la vischnanca da Claustra posseda gia avunda pussaivladads d'albiert.
RR actualitad 08:00


text:
Nova plazza da recycling a Domat
- Glindesdi, 11.5.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 11.5.2015, 11:45, RTR
Ils 13 da matg avra a Domat la nova plazza da recycling «Plong Muling». La plazza cun halla ha custà radund ina milliun francs. Il nov indriz remplazza la deponia «Vallada», che na correspunda betg pli a las prescripziuns per la protecziun da lambient.
Nostalgia
Per la protecziun dal terratsch è la nova plazza in cler avantatg. Ed er las abitantas ed ils abitants da Domat profiteschan, cun quai che la nova plazza è averta pli savens. Ma a Domat datti er in pau nostalgia per la «Vallada». Là gievan quels da Domat per dismetter rument, ma er per dar ina baterlada.


text:
Pulinègh
Artìcol in dialët piaṡintëin
Pulinègh (Polinago in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 15.315 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
In sal sò teritòri a gh'e d'i Agriturismi e Castëi a bota, e al 16 d'agust a gh'è la bèla Festa ad San Ròcc.
Futugrafìi[modifica | mudéfica la surzéia]
La cesëina ad Maria Bambina
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Séez
Séez l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Bourg-Saint-Maurice, del circondàre (arrondissement) de Albertville e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 2 431 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 42,55 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 807 méter a 'na altèsa màsima de 2979 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La casa nera
La casa nera (La cà négra) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1991 ad Wes Craven. Custâ siē migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad trént'òṅ.
Sunt
Poindexter Williams (Brandon Quintin Adams) al gh'à na màdar malàda 'd càncar ch'la n gh'à mia i bèsi par far l'uperasiòṅ e na surèla, la Ruby (Kelly Jo Minter), ch'la và mata p'r i taròc e ch'la gh'à dâ 'l scutmàj ad Grullo. Tut tri i staṅ in un ghét ad Los Angeles. Cuma s'a n fus minga abàsta, Eldon Robeson (Everett McGill) e sò mujér (Wendy Robie) i gh daṅ al sfrat esénd che lōr i vōlan tiràr śò dimóndi di palàs ch'i gh'aṅ sénsa dar a mènt a qvéi ch'i gh vìvan dèntar.
Al làdar Leroy (Ving Rhames) al dedìd ad far-ag vìśita, insém a 'l sò amìg Spencer (Jeremy Roberts) e a Grullo, par rubàr-ag dal munédi 'd òr. Spenser al sparìs subìt. I àtar dū i al péscan in cà ma i gh'aṅ da far i cònt c'n un rottweiler dimóndi catìṿ e pò i s sèntan di stus strâṅ. Méntar Leroy al và sù, Grullo al và a dar 'n òć in cantìna e lè al gh cata dla gint imparśunàda in dal sotscàla. Tut 'd un trat i tórnan i Robeson e par Leroy l'è la fiṅ. Grullo al và in a risć ad far cumpàgn ma a 'l ùltim a riva na baghéta ad nóm Alice (Allison Joy Langer) ch'la gh salva la vita. Chi lē la gh cònta che chi dū là i la tràtan cuma s'la fus sò fiōla ma che i èṅ anc drē a pascàr al fiōl parfèt.


text:
Tgirads pli stretg duain per exempel vegnir uffants cun mendas da naschientscha e lur geniturs. La glista da las mendas da naschientscha duai vegnir prolungada per tschertas malsognas raras. Persuenter duain singulas malsognas main grevas vegnir surpigliadas da las cassas da malsauns.
Dapli sustegn per chattar ina plazza
Giuvenils vul il Cussegl federal sustegnair tar la transiziun en la vita da lavur. Tranter auter duai la purschida da cussegliaziun vegnir schlargiada. Tenor il messadi per mauns dal Parlament federal duai la AI era finanziar soluziuns transitoricas che preparan il cumenzament da la furmaziun professiunala. Ina renta duai pir vegnir attribuida sche tut las mesiras d’integraziun n’han gì nagin effect.
Era per persunas creschidas cun problems psichics duai la purschida da cussegliaziun vegnir engrondida. Els duain vegnir registrads uschè baud sco pussaivel ed ultra da l’integraziun vegnir accumpagnada da l’AI. In sistem d’emprest da persunal duai lubir als patruns da prender d’enconuscher potenzials emploiads senza risico finanzial.
Nov sistem per calcular rentas
Per augmentar la motivaziun dad tschertgar ina plazza da lavur vul il Cussegl federal introducir tar las rentas novas in sistem linear. Tar il sistem actual cun quartas ni mesas rentas na saja quai per blers retschaviders betg attractiv da lavurar.
RR novitads 17:00


text:
Etiopia
Etiopia (amaric ኢትዮጵያ Ityop̣p̣əya, grec Aἰθιoπίa) - da pü bod eir numno Abessinia (insè ün term cultur-historic chi descriva be las regiuns pü otas dal pajais) - es ün stedi i'l ost da l'Africa. El ho cunfins cun Eritrea, il Sudan, Kenia, Somalia e Dschibuti. La festa naziunela es ils 18 da meg, di da la victoria cunter la regenza dictatorica da Mengistu Haile Mariam (1991).
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Populaziun
- 3 Politica
- 4 Istorgia
- 5 Economia
- 6 Infrastructura
- 7 Turissem
- 8 Cultura
- 9 Sport
- 10 Vzair eir
- 11 Litteratura
- 12 Films
- 13 Weblinks
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Cunfins politics[modifitgar | modifitgar il code]
Cunfins in tuot: 5328 km
Daspö l'independenza da l'Eritrea dal 1993 nu ho l'Etiopia pü üngün acces direct ni al mer neir ad ün port.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
La pü granda part da l'Etiopia es domineda dal plateau da l'Abessinia cun il Ras Daschen scu pü ota muntagna (4'620 m); in quista vasta regiun da muntagnas as chatta eir la chapitela dal pajais: Addis Abeba (2'370 m). Oters pizs chi surpassan 4'000 meters sun il Talo (4'413 m), il Guma Terara (4'231 m) ed il Guge (4'203 m). Tres la mited dal stedi as extenda dal nordost vers südvest il uschènumno Rift Valley. Da sieu vart südvest vo que inavaunt cul plateau da Somali cul piz Batu (4'307 m). Las parts las pü bassas dal pajais as rechattan illa depressiun da Koba, na lönch dal cunfin cun l'Eritrea (116 m suot la mer).
- Vzair eir: Glista dals Vulcans in Etiopia
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Illa zona choda tropicala (fin 1'800 m) es la temperatura in media da 27 gros, cun üna quauntited totela da plövigia da 500 mm per meter quadrat ed an. La zona choda tempereda (1.'00 fin 2'500 m) esa 22 gros cun 500 fin 1'500 mm plövgia. Illa zona da muntagnas (a partir da 2.500 m) esa be pü 16 gros e la quauntited da plövgia vo sü fin 1'800 mm. La granda stagiun da plövgia düra da mited gün fin la mited september, ed a do aunch'üna pitschna stagiun da plövgia traunter favrer e marz.
Lejs[modifitgar | modifitgar il code]
Il pü grand lej es il Lej da Tana. Aint il Rift Valley do que bgers lejs vulcanics. Il Lej da Shala es il pü grand lej da crater ed eir il pü profuond dal pajais. Pervi da sieu cuntgnieu ordvart ot da soda es il Lej da Langano ün dals pochs lejs i'ls quêls as po pigler bagn, perche ch'el nun es infecziuno cun bilharziosa.
Flüms[modifitgar | modifitgar il code]
Il flüms ils pü importants da l'Etiopia sun l'Akobo, l'Awash, il Nil Blouv, il Genale, l'Omo ed il Tekeze.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da sia topografia varieda cun sias diversas rasedas geologicas et las cundiziuns climaticas ter differentas es l'Etiopia la patria dad ün enorm muond da plantas e da bes-chas. L'Etiopia es ün dals och centers genetics da la terra. La flora etiopiauna cumpiglia var 7000 plantas, 12 pertschient da quêlas sun endemicas. L'Etiopia es il pajais d'origin dal café e da diversas sortas da cereals scu teff u enset (ventricosum Ensete). Pü cu 20 differentas plantas da culura vegnan da quist pajais.
Traunter las bgeras sortas da bes-chas as chattan 30 mammels (12 % endemicas) (traunter oter il luf etiopiaun, la gazella Sömmerring, 16 sortas dad utschèls (2,5 %), 3 reptilias (3,9 %) e 17 amfibias.
Citeds[modifitgar | modifitgar il code]
Las pü grandas citeds sun (1. 1. 2005): Addis Abeba 2'757'807 avdaunts, Dire Dawa 252'347 avdaunts, Nazret 214'034 avdaunts, Bahir Dar 168'929 avdaunts, Gonder 153'942 avdaunts e Mek'ele 151'752 avdaunts.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L'Etiopia vela scu pajais multi-etnic. Cumbain cha geograficamaing üna part da l'Africa al süd da la Sahara es la cultura scu eir la populaziun etiopiauna profuondamaing caracteriseda dad ün'influenza arabica e semitica.
Gruppas etnicas[modifitgar | modifitgar il code]
Fin i'l vainchevel tschientaner d'eiran ils Amharas il pövel da stedi. Cumbain ch'els rivan be fin tar 20 u 30 % da la populaziun, es l'amharic dvanto la lingua naziunela e vain druveda scu lingua da traffic almain da la populaziun urbana da tuot il pajais. Insembel cun ils Tigray chi correspuondan ad arduond 10 % da la populaziun da l'Etiopia, ils Amharas vivan tradiziunelmaing scu purs illas planüras otas dal nord, i'l center historic da l'imperi etiopiaun. Ils duos pövels Amharas e Tigray, chi discuorran linguas strettamaing paraintas (semiticas), paun eir gnir resümos suot il pled Habesha. In lur granda magiurited sune aderents da la "baselgia etiopiauna-orthodoxa", ma a do traunter els eir minuriteds da muslims, protestants e da catolics. Daspö ils ans nonaunta es la pitschna minurited güdeva bod cumplettamaing emigreda vers Israel.
Tuottüna sun tenor las statisticas ils Oromos la pü grand'etnia, chi discuorra üna lingua cuschitica scu per exempel eir ils Somalis (la veglia denominaziun Galla, chi vain da l'amharic e chi'd as referescha pü generelmaing eir ad oters pövels cuschitics e minchataunt perfin omotics, stuvess vela scu blatsmeda e stuvess esser s-chivida). Ils Oromos ragiundschan pü cu 40 % da la populaziun etiopiauna ed els sun suvenz Muslims, cumbain cha que detta eir bgers ortodoxs etiopiauns. Lur territori etnic as concentrescha sün la mited dal süd dal pajais. La populaziun islamica da la cited da Harar ho nom Aderi e posseda our da ragiuns historicas ün'egna identited linguistica e culturela; lur lingua es semitica. La pü importantas ulteriuras etnias da l'Etiopia sun: Somalis (6 %), Shankella (6 %) Afar (4 %), Gurage (3 %), Sidama (9 %) ed Agaw (1 %). Illas regiuns dal vest e dal südvest dal pajais vivan aunch'adüna bgeras etnias niloticas ed omoticas, chi'd haun suvenz preservo lur stil da vita tradiziunel. Las pü cuntschaintas sun ils Mursi, ils Hamer, ils Ometo ed ils Nuer. Varqauntas da quistas etnias sun vivan per part eir i'ls pajais chantunais.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Pü cu 80 linguas vegnan discurridas in Etiopia. Sper la lingua ufficiela, l'amharic, es l'oromo la lingua la pü deraseda. L'englais es la lingua da l'educaziun superiura e vain druvo scu lingua d'instrucziun illas scoulas secundaras ed illas universiteds. Las linguas etiopiaunas paun gnir spartidas linguisticamaing in quatter famiglias da linguas: Las linguas semiticas domineschan i'l nord ed i'l center dal pajais (amharic, tigrinya), la famiglia omotica as rechatta i'l südvest, las linguas cuschiticas vegnan discurridas i'l süd e la gruppa nilo-saharanica es deraseda i'l vest.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
La cumposiziun religiusa da l'Etiopia es taunt heterogena scu la cumposiziun etnica: Las cumünaunzas las pü importantas sun la baselgia etiopiaun-ortodoxa (ouravaunt tuot persunas chi discuorran amharic u tigrinya, ma na be) ed ils muslims sunnits (la magiurited dals Oromos). Impü do que auncha la baselgia etiopiaun-catolica, la baselgia etiopiaun-evangelica, bgers adherents da religiuns da natüra scu eir Hindus e Sikhs.
Üna rolla speciela haun ils Falaschas chi sun üna cumünanza da güdevs etiopiaus e pera dad avair origins pü veglias cu il Talmud. Cun üna punt aviatica vaiva Israel evacuo dal 1984 pü cu 25.000 Falaschas our da las regiuns muntagnardas traunter Gondar ed Aksum vers la Terra Saincha. Hoz vivan be pü var 3.800 Falaschas in Etiopia.
Baselgia etiopiauna-ortodoxa[modifitgar | modifitgar il code]
Il cristianissem etiopiaun-ortodox es istoricamaing la pü importanta religiun dal pajais. Zieva l'Armenia, l'Etiopa vela sco il seguond pü vegl stedi oriundamaing cristiaun dal muond inter. Las practicas religiusas haun conservo ün caracter orientel fich tradiziunel ed as differenzcheschan profuondamaing da quels da las baselgias catolicas e evangelicas.
Baselgias protestantas[modifitgar | modifitgar il code]
Daspö 1830 do que missiunaris evangelics in Etiopia; dal 1855 fin 1868 s'ho ingascho la missiun St. Chrischona da Basilea, in collavuraziun cul uvas-ch anglican da Jerusalem, e da quist ingaschamaint es naschieu traunter oter ün muvimaint protestant traunter ils Falaschas. Las staintas missiunarias dvantaivant alura viepü intensivas, ma ouravaunt tuot illas regiuns cun religiuns tradiziunelas africaunas; ils muvimaints ils pü importants gnivan da la Svecia, da la Norvegia, dals Stedis Unieus e dal Danemarc. Hozindi existan in Etiopia las seguaintas baselgias protestantas:
Baselgia catolica[modifitgar | modifitgar il code]
baselgia catolica da l'Etiopia
Islam[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor las pü nouvas estimaziuns, l'Islam pêra dad esser la pü granda religiun dal pajais, cumbain cha's chatta aunch'adüna veglias infuormaziuns cha la dictatura da Mengistu vaiva manipulo in favur dals cristiauns. Congualo culs pajais dal Golf percunter es l'Islam etiopiaun pü liberel. La cited da Harar es ün lö sainch pels muslims dal pajais.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
aunz 1974[modifitgar | modifitgar il code]
Dal 1974 fin 1991[modifitgar | modifitgar il code]
A partir dal 1991[modifitgar | modifitgar il code]
Scumpartiziun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
- Afar (Danakil) (Afar)(2)
- Amhara (Amharen)(3)
- Benishangul-Gumuz (Berta, Gumuz, Shinasha)(4)
- Gambela (Nuer, Anywak)(6)
- Harar (Region) (Harer) (Aderi)(7)
- Oromiyaa (Oromo veraltet: Galla)(8)
- Somali Region (Provinz Ogaden) (Somali)(9)
- Southern Peoples, Nations & Nationalities (Gurage, Sidama)(10)
- Tigray (Tigray)(11)
Commembraunza in organisaziuns internaziunelas[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Hauptartikel: Geschichte Äthiopiens
- Siehe auch: Liste der Kaiser von Äthiopien
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Parcs naziunels[modifitgar | modifitgar il code]
Lös historics[modifitgar | modifitgar il code]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Art[modifitgar | modifitgar il code]
- Afewerk Tekle (auch: Afework Tekle, * 22. September 1932 in Ankober)
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Musica tradiziunela[modifitgar | modifitgar il code]
Musica moderna[modifitgar | modifitgar il code]
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Sport tradiziunel[modifitgar | modifitgar il code]
Atlets cuntschaints[modifitgar | modifitgar il code]
- Abebe Bikila
- Haile Gebrselassie
- Kenenisa Bekele
- Gezahegne Abera
- Meseret Defar
- Ejagayehu Dibaba
- Tirunesh Dibaba
- Fatuma Roba
- Derartu Tulu
- Gete Wami
- Demisse Wolde
- Millon Wolde
- Miruts Yifter
Vzair eir[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Adolph Freiherr Knigge: Benjamin Noldmann's Geschichte der Aufklärung in Abyssinien oder Nachricht von seinem und seines Herrn Vetters Aufenthalte an dem Hofe des großen Negus, oder Priesters Johannes (Volltext)
- Gerhard Rohlfs: Im Auftrage Sr. Majestät des Königs von Preussen mit dem Englischen Expeditionscorps nach Abessinien (Volltext)
- Gerd Gräber, Angelika Gräber, Berhanu Berhe: Äthiopien, ein Reiseführer. Kasparek, Heidelberg 1997, ISBN 3-925064-21-4
- Walter Raunig (Hrsg.): Das christliche Äthiopien. Geschichte, Architektur, Kunst. Schnell & Steiner, Regensburg 2005, ISBN 3-7954-1541-1
Films[modifitgar | modifitgar il code]
- Äthiopien, Kaiserreich zwischen Gestern und Morgen Ein Film von Manfred Purzer und Makonnen Desta, BRD 1956
- Alfred Ilg - Der weiße Abessinier Ein Film von Christoph Kühn, Schweiz 2003
- Kezkaza Wolafen Ein Film von Tewodros Teshome, 2003, in amharischer Sprache mit engl. Untertiteln
- Adwa: An African Victory Ein Film von Haile Garima, 1999, in englischer Sprache
Weblinks[modifitgar | modifitgar il code]
- Ethiopia - A Country Study gemeinfreie Online-Ausgabe eines Buchs der "Federal Research Division" der US-Library of Congress von 1991
- CIA - The World Factbook - Ethiopia (englisch)
- Landeskundlichen Informationsseiten (LIS)
- Sprachen Äthiopiens (englisch)
- Google sightseeing
- ENCYCLOPAEDIA AETHIOPICA (Projekt der Uni Hamburg)


text:
Plaffeien
Plaffeien a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 59.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1904 abitant.
El cumün de Plaffeien al se tröva a una altitüden de 856 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boltigen (BE), Cerniat, Charmey (Gruyère), Guggisberg (BE), Jaun, Oberschrot, Oberwil im Simmental (BE), Plasselb, Zumholz.
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Guèra fradda
Artéccol in dialatt bulgnais
L'è stè ciamè Guèra Fradda cla situaziån ed lît brîsa ed guèra ch'la i è stè stra dû blûc internaziunèl, ciamè par la pió Ovest (sîra), ch'la cunprandèva i Stèd Uné e i låur alleè d'la NATO) e Est (maténna), con l'Ugnån Soviêtica e i só alleè dal Pât ed Varsâvia, stra la fén d'la secånda guèra mundièl e i ûtum ân dal Novzänt (tra sé e nå 1945 - 1990).
Stäl lît al n guinténn mai na vaira guèra, parché tott e dû i avêven la bånnba atòmica pr'evitèr ed fèrs atachèr. In totta la guèra fradda i arsenèl nucleèr däl dåu superputänz i gnénn carsó sänza dsmétter fén a l'ûtma êpoca (1979 - 1989), quand i s miténn d'acôrd (accordi START) par ridûser ed brótt i arsenèl nucleèr. Int'la guèra fradda la cuntraposiziån stra la cåursa ali èrum ch'la parêva ch'an s pséss brîsa farmèr e i tentatîv frecuént ed controlèr i èrum stra USA e URSS i gnénn negoziè con i aiûd dl ONU.
Par definîr la grandazza d'la lît ed pusiziån, interès divêrs, prupagànda e aziån ed dstûrb ch'al s éren creè, send ch'i esêrcit i n s dscuntrénn prôpi, i strulghénn la parôla guèra fradda.
I én stè nezesèri äli atenziån, la diplomazî par stianchèr äl lît armè e fèr in môd ch'la n scupiéss 'na guèra chèlda, ch'la s sré slarghè e advintè pió intänsa.
La lît la gêva avair däl radîs socièl, puléttichi, ecunòmichi, filosôfichi e culturèli diferänti. Ai én stè däl viulänti guèr ed propaganda stra i blûc d'l USA e d'l URSS: l'Est ai dèva cåntra a l'Ovest parché l'éra pr'al capitalîsum, la borghesî e l'imperialîsum, ch'i mitêven int un cantån i puvrétt e al lavurîr, mänter ch'l Ovest dèva cånter a l'Est e al ciamèva l' inpêr dal mèl, incarnaziån dal totalitarîsum a fåurma ed ditatûra comunéssta.


text:
Castelveder
Castelveder (Castelvédär ind la parlada piasentina; en italiàn Castelvetro Piacentino), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 5 567 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 35,1 km² e ona densità de 159 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Cremùna (CR), Gerre de' Caprioli (CR), Monticelli d'Ongina, Spinadesco (CR), Stagno Lombardo (CR) e Villanova sull'Arda.
I sò frassión i en Croce Santo Spirito, Mezzano Chitantolo, San Giuliano e San Pietro in Corte (San Pedretto).
Evoluzion demografegaModifica
L'andament del numer de abitant del comun de Castelveder l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
RiferimentModifica
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rochepaule
Rochepaule l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Agrève, del circondàre (arrondissement) de Tournon-sur-Rhône e del dipartimènt de l'Ardèche.
El g'ha 'na popolasiù de 282 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 33,34 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 553 méter a 'na altèsa màsima de 1191 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Sco quai che Giancarlo Torriani, suprastant da la vischnanca Surses e president dal cussegl da scola, ha ditg, ins saja il mument sin la tschertga d’in local stabel a Savognin. Ins saja en discurs cun differents locaturs. Realistic saja che sin l’entschatta da l’auter onn daventass il lieu d’inscunter per giuvenils realitad. La dumonda stoppia anc ir davant la radunanza communala. Gia fundada è ina cumissiun cun represchentants da vischnanca e geniturs.
Grischun Central Local stabel per giuvenils dal Surses
A Savognin duai dar in local stabel per giuvenils. La vischnanca da Surses è sin la tschertga d’ina immobiglia adattada.


text:
Candelora
La Candelora (o Madonna de la Zerioeula, o Madonna Scendiroeula) l'è ona festa cristiana celebrada el duu de febrar.
La Candelora in Lombardia e in Tesin[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Candelora l'eva ona festa importanta, ligada a la fin de l'inverna e al vesinàss de la primavera. El concett l'era renduu anca cont ona serie de proverbi, per esempi:
A Fracisc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El duu de febrar, dì de la Candelora, a la sira se usava trovàss tucc quei de la cà e i parent insemma a dì la corona.
Se faseva su 'na specie de oltarin a trii scalitt, se 'l fodrava de carta argenta e se 'l metteva sul tavol. In mezz al scalin pussee olt se metteva la statoina de la Madonna; de part e in di scalitt pussee bass, se metteva i candir che 'l preved l'aveva beneditt a fonzion.
Dopo d'avè pizzaa i candir, se smorenzava la lus e se diseva la corona.
Finii la corona, quand i candir a eren quasi consumaa, i olter fioeu tiraven su la scila e faseven di broccol che drovaven de dà sotta ai schi per minga fàggh taccà sotta la nev[1].


text:
Albanés
La lèngua albanéza (nòm natìf gjuha shqipe /ˈɟuha ˈʃcipɛ/) l'è 'na lèngua parlàda de quàze 6 miliù de persùne suratöt en Albania (3.200.000 endèl 1989), Kosovo: 1.743.911 endèl 2000), Montenegro (50.000 endèl 2000), Macedonia (600.000 endèl 2002), ma gh'è apò de le ótre comünità ètniche de albanés a 'ndèle ótre àree geogràfiche d'Europa e zòne dei Balcàni compàgn de la Grecia (160.000 endèl 2000-2002), Romania, Croàsia, isé cóme ótre comünità de la diàspora en Italia (80.000 parlàncc Arbëreshë endèl 1963), Scandinavia (250.000-300.000), Germania (350.000-430.000), Svìsera (250.000-320.000), Gran Bretàgna (90.000-150.000) e Amèrica (500.000-600.000). L'Albanés l'è lèngua uficiàl en Albania, en Kosovo e en Macedònia.
ClasificasiùModifica
L'albanés el fa part de la faméa linguìstica indoeuropèa, ma la filiasiù l'è mìa ciàra del töt. Le ipòtezi piö probàbii le dis che el pödarès derivà del Ilìric o éser emparentàt col antìco Daco-Tracio.
VarietàModifica
I du dialècc parlàcc al dé d'encö, el Tósco (Toskë) e 'l Ghégo (Gegë), i fa part d'en ragrupamènt linguìstic piö grànt. Le lèngue parlàde endèn quac ìzole linguìstiche 'ndèl'Italia del sud e 'n Grécia le vé del tósco e le sömearès emparentàde cól dialèt de la Çameria, che l'è 'na regiù sitüàda 'ndèl sud de l'Albania.
Del pónt de vìsta geogràfic, i dialècc riferìbii al Ghégo i è parlàcc endel nòrt de l'Albania e 'ndèl Kosovo, envéce chèi riferìbii al Tósco i è parlàcc endèl sud. La lìnea de cunfì tra le dò parlàde l'è cunsideràda el fiöm Shkumbini che 'l tàja piö o méno en dò pàrcc l'Albanìa. L'Albanés uficiàl del dé d'encö, l'è bazàt suratör söl Tósco.


text:
C.A. Turicia
La CA Turicia ei ina corporaziun academica a Turitg ed ina secziun dalla Societad da students svizzers (SSS) ch'ei vegnida fundada 1860. Ella ei commembra dalla "ligia dallas corporaziuns academicas cun comment". Ella ei la pli veglia corporaziun academica en svizra dalla SSS.
Cuntegn
Intent[modifitgar | modifitgar il code]
La Turicia ei ina uniun tenor il cudisch civil svizzer (CCS) a Turitg. Ella promova l'amicezia denter ils commember. Sin il fundament d'il cristianissem s'engascha ella per stadi e societad en regurdientscha vid nossa historia ed en responsabladad per l'ierta dalla baselgia catholica.
Historia[modifitgar | modifitgar il code]
Egl onn 1860 han in student dall'ETH e quater students dalla medischina fundau la secziun Turitg dalla societad da students svizzers. Igl emprem president, Fintan Bärlocher, han ins tschentau ils 11 da november 1861. L'entschatta havevan ins denton entgins problems sil plaz Turitg. Sco uniun catolica deva ei certas confrontaziuns culla populaziun protestanta. Da quei temps deva ei aunc neginas autras uniuns universitaras catolicas en svizra. Aschia haveva la secziun Turitg mo il sustegn d‘uniuns digl exteriur e da scolas medias.
La stad 1883 ha il senat dall’universtad renconuschiu la secziun sco Uniun catolica univeristara Turicia. Naven dils 8 da december 1885 han ils commembers purtau las colurs tgietschen-alv-verd e la capetscha cotschna ella publicitad. Alla radunonza generala 1886 a Sursee ei la ligia da treis che semetta ensemen dallas corporaziuns academicas Rauracia, Burgundia e Turicia vegnida fundada. Ellas ein s'engaschai per ina rigurusa interpretaziun dalla veta ellas secziuns.
Igl emprem da mars 1887 ei l'uniun dils commembers vegls vegnida fundada sut la direcziun dil prèr Reichlin. Ils proxims onns ein ils commembers era s'engaschai ella polticia svizra ed ell'economia. Per exempel il fundatur dalla nova gasetta turitgesa e dalla PCD, Dr. Gregor Baumberger, igl emprem president dalla PCD, Dr. Conrad Bürgi, ils cussegliers cantunals, Adalbert Wirz e Josef Düring ni pli tard il cusseglier federal Philip Etter eran commembers dalla Turicia.
Cull'entrada el vegnavel tschentaner, 1903, ei la secunda bandiera dalla Turicia vegnida benedida. Medemamein naven da quei onn ei la devisa dall'uniun Turicia in fide firmitas. Las colurs ein vegnidas midadas sin oransch-alv-verd. Sin fundament da quellas midadas e dil giubileum da 50 onns ei l'amicizia denter ils commembers vegnida rinforzada.
Il diember da commembers ei carschius entochen 1912 sin varga 60 persunas. Quei era denton memia bia per in'uniun ed ins ha fundau la nova corporaziun academica cun comment Kyburger cun las colurs rosa-alv-verd. L'uniun da commembers vegls ei buc vegnida spartgida, denton deva ei entgins disputs denter las duas secziuns, aschia ch'ins ha spartgiu l'uniun 1944.
La Turicia era naven dall'entschatta padrin da quell'uniun. Pli tard han ils commembers dalla Turicia aunc gidau tier la fundaziu dad autras uniuns, numnadamein: Turania, Struthonia, Lepontia, Romania Turicensis, Bodania, Corona Sangalensis, Corvina e Desertina.
Egl onn 1942 ha la Turicia fundau ensemen cun las corporaziuns academicas Rauracia, Burgundia, Alemania, Kyburger, Bodania e Neu Romania la Ligia dallas corporaziuns academicas cun comment, il schinumnau bloc, che semetta en per las veglias tradiziuns da students. Denton ei la Turicia gia egl onn 1951, suenter dispettas pervia dina candidatura per il comité central, extrada ord quella ligia.
1964 han ils commembers cumprau ina casa a Turitg. Quella dueva dar albiert a turicers e students el futur. 1972 vegn la casa renovada e baghegiada entuorn. Il tschalèr vegn naven da quei temps duvraus intensivamein sco local communabel per ils habitonts ed ils commembers dalla Turicia.
1986 decida la corporaziun academica Turicia la reentrada el bloc. El medem temps cumpra la Turicia in agen local el marcau vegl da Turitg. Aunc oz sentaupan ils turicers mintga jamna leu a stamm.
Igl atun 2009 entscheivan las festivitads per il giubileum da 150 onns cun il tradiziunal past da S. Martin.
Referenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- info Turicia, Jubiläumsausgabe "125 Jahre Turicia", Nr. 36, Zürich, 2. Mai 1985, Böhi v/o Rock


text:
2012
ATENZIUN: quela pagina chì l'è scrivüda in püssee d'una variant del Lumbard
ÒCIO, che chèla pàgina ché l'è scrìcia 'n piö manére de Lumbàrt
Cuntegnüü
'Se l'è sücess[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In del 2012, cunt el titul de Düü Testimoni Scomod, l'è surtii la versiun in Lumbard, cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana) del cinema de rid Someone like it hot (A quaivün el ghe pias cald) con Marilyn Monroe, Jack Lemmon e Tony Curtis e diregiüü del Billy Wilder in del 1959.
Genar[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de genar: abuliziun de la pena de mort in Letonia.
- 13 de zenér: la và a fónt, dòpo ès fìnìda sö öna sèca apröf a l'ìzola del Giglio (pruìnsa de Grosseto), la Costa Concordia, naf de crocéra de la Costa Crociere. I mör 30 persùne.
- 16 de genar: la finiss la cundana del giurnalista ed ex cap de Lotta Continua Adriano Sofri, che l'era in presun perchè ritegnüü el mandant de quei che aveven cupaa el cumissari Luigi Calabresi in del 1972.
- 22 de genar: in Cruazia la gent la scerniss cunt un referendum, cunt el 67,7% di SÌ, d'entrà in la ÜE.
- 23 de genar: in Libia, di suldaa fedei al vegg regim de Gheddafi cunquisten la cità de Bani Walid e pö tachen anca Bengasi.
- 24 de genar: l'Üniun Eurupea la fa un embargu cuntra l'Iran, cul dì che la cumprarà pü el sò petroli fina a quand l'Iran l'andarà dree a lavurà l'ürani, perchè se cred che ghe sia sota l'ubietiv de fà sü una bumba atomiga.
- 25 de zenér: teremòt a l'1 de nòcc a söl Lach de Gàrda verunés de mangnitùdo 4.2 e a i 9 de matìna di bànde de Brescello 'n pruìnsa de Règgio Emìlia de magnitùdo 4.9: töi dù i teremòcc i è stài sentiìcc ciàr e nècc pò ach in Lumbardéa.
- 27 de zenér: teremòt a i 3 e 53 del dòpo mesdé in del Frignàno de mangnitùdo 5.4; ol teremòt l'è stàcc sentìt ciàr e nèt pò ach in Lumbardéa.
- 28 de zenér: ol frècc e la nif che i rìa da la Siberia e che i è dré a tormentà 'l èst Eüròpa, sura de töt l'Ücraìna 'ndóe i è piö de 60 barbù che i mör de frècc, 'l rìa pò 'n Val Padàna, sura de töt in Piemùt e 'n Ligüria e sö la fì del mis pò ach in Emilia-Rumagna; pò 'n Lumbardéa 'l tàca a fiocà a la fì del mis, ma n'a é mia zó tròpa cóme di ótre bànde, menimà i mìnime i è stèse e i rìa a méno 10/12 pò in di sità.
- 31 de genar: in Senegal, dopu che la Curt Custitüziunal la gh'ha dit de sì a la terza candidadüra del President Abdoulaye Wade (anca se la növa Custitüziun la dis che 'l massim di mandaa hin düü) e intant la refüdaa quela del cantant Yossou N'Dour, tanta gent la se inrabiss e la ven giò in strada a prutestà. In di dì seguent la mör anca de la gent düranta i scunter, tant che gh'è chi che gh'ha paüra che la s'ciopa una guera civil.
Febrar[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de fevrér: in Egìto a Pórt Said, a la fì de la partìda, i tifùs de la squàdra de fùbal de la sità i è saltài dèt in del cap e i è 'ndàcc sóta la cürva di tifùs de l'ótra squàdra, chèla del Cairo, per picài: l'è finìda con 74 mórcc e piö de 1.000 ferìcc. Sömèa che la polisìa l'àbie lasàt fà.
- 4 de fevrér:
- 'L và 'nàcc ol frècc récord sö töta l'Eüròpa, in Ücraìna i mórcc de frècc i pàsa urmài i 100, 'n Polònia i è piö de 20, ma ghe n'è pò ach in Germània e 'n Aüstria e ach a Milà s'cónta ü barbù mórt de frècc in de la nòcc tra 'l 2 e 'l 3 de fevrér.
- A Homs, in Siria, düranta una repressiun vurüda del guvernu de Assad, vegnen cupaa 337 personn, anca se 'l president el smentiss e 'l dis che a cupài hinn staa i ribei.
- 6 de febrar: la regina Elisabeta II del Regn Ünii la festegia i sò 60 agn de regn.
- 7 de fevrér:
- Ol TAS, ol tribunàl arbitràl del ispòrt de Losanna, dòpo 'l apèl de l'UCI, Üniù Ciclistica Internasionàla, e del WADA, l'agensìa mondiàla anti doping, l'à decidìt de squalificà per dù agn ol coridùr de bìci spagnöl Alberto Contador che i gh'éra troàt in còrp del clenbuterolo ol 21 de löi del 2010. La squalìfica de dù agn la part a turnà 'ndrè dal 5 de Agóst del 2010, isé i è scancelàde töte i sò vitòrie egnìde dòpo e 'l pèrt ol Tour del 2010 che 'l và al Andy Schleck e 'l Gir del 2011 che 'l pàsa al Michele Scarponi che i éra riàcc segóncc.
- Mohammed Nasheed, prim minister di Maldiv, el se dimet dopu i pressiun de part de l'upusiziun e de la pulizia, che tra l'alter l'ha ucüpaa la televisiun e la radiu de Stat.
- 12 de fevrér: ol parlamènt gréch 'l dis de sé al pià del goèrno per mia fà falì ol paìs e a Aténe 'l is-còpa fò ü quarantòt: i manifestàncc i se pìca co i polisiòcc e i dà föch a 45 palàs.
- 13 de fevrér: in del procès a la Eternit, ol tribünàl de Türì l'à condanàt a 16 agn de galéra 'l sguìser Stephan Schmidheiny e 'l bèlga Jean Louis Marie Ghislain de Cartier de Marchienne che i èra dù 'mportàncc dirigèncc de la dìta. I avrès fài negót per tègn de cónt la salüt di operàre e i avrès iscondìt che 'l amiànt l'è cancerògen tat che i mórcc per l'amiànt de la Eternit i sarès 2.191 e i malàcc 665, operàre de la dìta, ma ach zèt che la stàa de cà in di paìs intùren a i fàbriche: pròpe per chèsto i è stài condanàcc per omisiù dolùza de caütéle cóntra i 'ncidèncc söl laurà e dizàster dolùs. La decisiù del tribünàl de Türì la gh'avrès de fà giurisprudènsa, dezà che l'è la prìma sö chèsto argomènt e la pöderès dàga 'l là a tàte ótre càüze stèse in töt ol mónt sùra de töt in chi pàis 'ndóe l'amiànt l'è amò dovràt al dè de 'ncö.
- 14 de fevrér: ol goèrno Monti 'l dis de nò a la candidadüra de Roma a i zöch olìmpech del 2020, de fati per ol goèrno l'è mia 'l momènt de spènt di gran sólcc, ma gh'è piötòst de tègn in ùrden i cóncc de stàto.
- 17 de febrar: dimissiun del president tudesch Christian Wullf, dopu che l'era 'gnüü föra un scandul per un prestit che l'aveva ricevüü; el vint de febrar la cancelera Angela Merkel (che l'eva sustegnüü de brüt l'eleziun del Wulff) l'aceta che 'l növ president tudesch el sia el Joachim Gauck, un ex pastur prutestant che ghe pias anca a l'upusiziun.
- 22 de fevrér: disàster feruviàr in Argentìna a Buenos Aires i mórcc i è 50 i ferìcc piö de 700 e de chès-ce 200 i è metìcc pròpe mal.
- 25 de febrar: Ali Abdullah Saleh, el president del Yemen, dopu i prutest pupular ch'eren scuminciaa in del 2011, el se dimet de la sua carega. El növ president del paes, numinaa düü dì dopu, l'è 'l sò segund, Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi.
Marz[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de marz: in Iran a gh'è i eleziun del Parlament: già che i prugressista poden minga tö part a la cumpetiziun, a la fin di cünt l'è una sfida tra cunservadur. El vincc la faziun de Alì Khamenei, che inscì el bat el president Mahmud Ahmadinejad.
- 4 de mars: in Rùsia a i elesiù presidensiàle 'l vèns ol Vladimir Putin a la prìma turnàda e 'l diènta presidènt per la tèrsa ólta. Per i contràre ghe sarès istàcc di 'mbroiàde 'n del vóto.
- 14 de mars:in Sguìsera öna coriéra la se s-cèntra cóntra 'l mür d'öna galerìa, i mör 22 s-cècc bèlgi e 6 ótre persùne che i éra drè a turnàa a cà dòpo öna vacànsa sö la nif.
- 18 de marz: Joachim Gauck el vegn el növ president de la Germania, cunt una vutaziun de 991 preferenz (sura 1240) a l'Assemblea Federala Tudesca.
- 19 de marz: a Tulusa, in Francia, un om el riva denanz a una scöla giüdea e 'l taca a sparà. Mören un prufessur (un rabin), i sò düü fiö e un alter bagai. La pistola la saria l'istessa che un quai dì prima l'aveva cupaa trii suldaa frances de urigin magrebina. Düü dì dopu el salta föra che l'om che l'ha faa 'stu massacher l'è vün che 'l dis de lavurà per al Qaida, e che 'l dis che l'ha faa quei rob chì per vendicà i fiulit palestines.
- 22 de mars:
- a Tulùza, 'n Frànsa, dòpo piö de 30 ùre de asédio 'l mör ol Mohamed Merah, che l'avrès confesàt ciàr e nèt a ü giornalésta de ès istài lü a copà fò quach dé prìma di s-cetì ebrèi e ü sò profesùr, e prìma amò trì soldàcc francés uriginàre del Magrèb. Sèmper al giornalésta l'avrès dicc de ès ü militàn de Al Qaeda, ma sùra de töt che ghe dispiazìa de ìn mia copài fò amò de piö.
- Cólp de stat di militàr in Mali.
- Ol Giorgio Squinzi l'è 'l nöf presidènt de Confindustria, dòpo ì batìt 'l Alberto Bombassei.
- 25 de marz: i eleziun in Senegal, scuminciaa a febrar cun viulenz e acüs d'imbröj, finissen cun la vitoria al balutasg del cap de l'upusiziun Macky Sall, giamò prim minister (2004-2007) del vegg president Abdoulaye Wade.
- 26 de mars: ol minìster de la diféza de la Sguìsera, Ueli Maurer, 'l dis che se la Lumbardéa la dientès ü cantù sguìser per nóter 'l sarès mia ü probéma.
April[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de april: ai eleziun del Parlament in Birmania, el premi Nobel per la Pas Aung San Suu Kyi la vegn elegiüda, dopu vess stada ai arest dumiciliar per quindes agn per urden de la ditadüra del sò paes.
- 2 de april:
- A Oakland, in California, un om de quarant'agn el va dent a una scöla cristiana e 'l taca a sparà. Mören almanch cinch personn, menter gh'è una mota de ferii.
- Dimissiun del president üngheres Pál Schmitt: l'era saltaa föra che l'aveva cupiaa squasi tüta la sua tesi de laurea.
- 5 de avrìl: 'l Ümbèrto Bòsi dòpo piö de 22 agn a càpo de la Léga Nòrd 'l se dimèt da Segretàre Federàl e pò l'à spiegàt che 'l s'è dimetìt "per ol bé de la Lega". Pò l'à fài saì che 'l molà mia la polìtica e gnà la Léga. Al sò pòst, a càpo de la Léga i vé 'ncargàcc per ol momènt ol Roberto Maroni, ol Roberto Calderoli e la Manuela Dal Lago. Póch dé dòpo 'l se dimèt pò 'l sò s-cèt Renzo, consigliér regiunàl in Lombardéa, sospetàt de ì dovràt per lü di sólcc del partìt.
- 6 de april: in Mali i ribei tuareg deciaren l'indipendenza de la regiun de l'Azawad, in del nord del paes.
- 8 de avrìl: In del nòrt de la Nigéria ön aütobómba metìda da di terorìs-cc islàmech la cópa 20 cristià fò de öna céza dòpo la Mèsa de Pasqua.
- 10 de april: el candidaa ai primari repüblicann Rick Santorum el lassa perd la cumpetiziun per stàgh vesin a la sua tusa, che l'è malada de brüt.
- 11 de april: teremot in Indunesia (arent a l'isula de Sümatra), del gradu 8,6 de la scala Richter.
- 12 de april:
- El segund di düü italian rapii in India, el piemuntes Paolo Bosusco, el ven liberaa di sò rapidur.
- La mediaziun de l'UNÜ la pröva a fermà la guera civil in Siria, ma senza trop sücess.
- Golpe in Guinea-Bissau.
- 14 de avrìl: a Pescara 'l mör ol zögadùr de fùbal bergamàsch Piermario Morosini, pròpe 'ntat che l'è dré a zögà öna partìda de série B co la maièta del Liorno.
- 20 de avrìl: 'l bùrla zó ün aèreo 'n Pakistan, i mör in 118.
- 26 de april: el vegg president de la Libera, Charles Taylor, l'è recugnussüü culpevul de vündes gener de crimen de guera e cuntra l'ümanità.
- 27 de april:
- abuliziun de la pena de mort in Connecticut, Stat Ünii.
- in Ücraìna a Dnipropetrovs'k, sità 'ndóe l'è nasìda la Julija Tymošenko, i s-ciòpa 4 bómbe che i fà 27 ferìcc.
- in Nigéria i terorìsti islàmech i cópa almànch 16 catòlech in d'öna céza de Kano,
- in d'ü segónt atentàt sèmper in Nigéria i terorìsti i sbàra 'n d'öna céza de Maiduguri e i vé copàcc 5 catòlech, ol prét e 4 persùne che i scoltàa la Mèsa,
- in Kénya in d'ün óter atentàt öna granàda bötàda in d'öna céza de Nairobi la cópa 'l prét e la fà dés ferìcc.
- 30 de avrìl: la Tur de la Libertà de New York, che l'è dré a ègn sö al pòst del World Trade Center, la diènta 'l palàs piö ólt de la sità, ach se l'è gnamò finìda.
Magg[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
2 de Mas: a New York in d'öna àsta de Sotheby's l'è 'ndàcia endìda öna di quàter còpie del quàder "Ol cridùr" del pitùr norvegés Edvard Munch e l'è stàcia pagàda 119,92 miliù de dòlari, isé l'è dientàta l'òpera d'art piö pagàda al mónt. 3 de Mas:
- a Romà 'n del dòpo mesdé ün imprenditùr armàt de s-ciòp, che 'l ghe rìa mia a pagà di cartèle, 'l se sèra dét in di öfése de Equitalia e 'l ciàpa 'n ostàgio 15 persùne, 'l ne làsa 'ndà söbet 14 e pò a sìra 'l làsa 'ndà pò a'l öltìma e 'l se fà ciapà da i carabiniér.
- a Bèrghem 'l vé presentàt ol vocabulàre de Latì - Bergamàsch - Italià del Gioàn Batìsta Angelì, finìt de scrif in del 1740 e mia stampàt prìma, l'è 'l piö ècc vocabulàre de Lumbàrt de la stòria.
- János Áder el vegn el növ president de l'Üngheria, dopu i dimissiun del Pál Schmitt.
- 6 de magg:
- In Giapun desmeten de duperà el nüclear cume energia.
- François Hollande, dopu avè batüü Nicolas Sarkozy al balutagg, el vegn el növ president frances, el prim del Partii Sucialista (e, in general, de la sinistra) a partì del 1995.
- In Grecia i eleziun del Parlament porten minga a un quader bel precis, perchè nissün partii el gh'ha la magiuranza. El president Károlos Papoúlias el ghe da al cunservadur Antónēs Samarás l'incaregh de fà sü un guvernu növ. Dunca tachen sü in cunsültaziun tra i partii, per truvà un acordi.
- A Trièst la Juventus la èns per 2 a 0 söl Cagliari e dezà che 'l Mìlan 'l pèrt per 4 a 2 con Inter, la èns ol Campiunàt de fùbal de Serie A.
- 7 de magg:
- in Serbia van al balutagg per i eleziun presidenziai el president eurupeista Boris Tadić e 'l cunservadur Tomislav Nikolić. El prim a l'è un poo püssee in vantagg respet a l'alter.
- a i elesiù cümünàle i vèns o i è denàcc in di balotàgi per lo piö i candidàcc del centrosinistra, i ciàpa tàce vóti ach i òm del Beppe Grillo che i và al balotàgio a Parma e i ghe rìa a mèt sö 'l sò prim sìndech a Sarego; mal ol Pdl e mal la Lega che la se sàlva però a Verùna 'ndóe 'l Flavio Tosi l'è söbet sìndech.
- A Genuva ghe sparen ai gamb a un dirigent de l'Ansaldo, el sciur Roberto Adinolfi. Un quai dì dopu el salta föra un grüp de anarchegh che, cunt una letera, disen de vess staa lur a fà quel lavurà chì, e de vess staa cuntent de fàl.
- 8 de magg: in Grecia, Antónēs Samarás el rinüncia a l'incaregh de fà sü un guvernu, dopu el rebelot di eleziun de düü dì prima. La bala la passa a Aléxēs Tsípras, cap de la Cualiziun de la Sinistra Radical, el segund partii del paes.
- 9 de Mas: a Bùcarest 'l Atletico de Madrid 'l vèns per 3 a 0 la finàl de Europa League contra 'l Athletic Club de Bilbao con dò gòai del Radamel Falcao e 'l tèrs del Diego Ribas da Cunha.
- 11 de magg: dopu che anca Tsípras e 'l cap del Partii Sucialista Euággelos Benizélos hin minga riessii a fà sü un guvernu cunt un nümer grand assee de gent che le sustegna in Parlament, la Grecia a l'è per forza custringiüda a turnà a vutà, a giügn.
- 16 de magg: a L'Aja el scumincia el prucess a Ratko Mladić.
- 17 de magg: in Molise vegnen mandaa a muntun i eleziun regiunai del 2011.
- 19 de magg:
- a Brindisi la s'ciopa una bumba denanz a una scola, che la cupa una tusa de sedes agn e ne feriss un'altra. Se pensa che la sia stada la mafia püjesa.
- a Mònaco de Baviéra 'l Chelsea 'l vèns a i rigóri la finàl de la Còpa di Campiù contra 'l Bayern de Monaco.
- 20 de Mas:
- Teremòcc in de la nòcc tra Mòdena e Feràra che i se sènt bé ach a Milà e 'n Lumbardéa, ü a l'öna e ü quàrt de nòcc de 4.1 gràdi e ü apéna pasàt i quàter de 5.9 gràdi. I mör sèt persùne, de chèste 5 in Pruìnsa de Feràra, öna a Bondeno, ün operàre maruchì che l'è restàt sóta 'l capanù 'ndóe 'l lauràa e quàter a Sant'Agostino, amò trì operàre, pò a lùr restài sóta 'l tècc di fàbriche 'ndóe i éra de tùrno, e öna ègia de 103 agn, menimà 'n Pruìnsa de Bològna a Sant Albèrt de San Pietro in Casale l'è mórta de pùra öna sciùra todèsca de 37 agn.
- Al balutagg in Serbia el vincc el cap di naziunalista Tomislav Nikolić.
- 21 de magg: a San'a, in Yemen, la s'ciopa una bumba che la cupa 96 suldaa.
- 23 de magg: prim eleziun demucrategh in Egit dopu la fin del regim del Mubarak.
- 29 de Mas: amò ü fórt teremòt in pruìnsa de Mòdena, 5.8 gràdi Richter, con 17 mórcc söbet che i prim de zögn i diènta 20 per trè dòne ferìde che i ghe la fà mia. Tàce de chès-ce mórcc i è amò tùrna operàre che i lauràa 'n di capanù, ma gh'è ach ol preòst de Rovereto, frasiù de Novi di Modena menimà l'è adóma ferìt chèl de Carpi. I ferìcc i è 350 e i è piö de 8.000 i persùne fò de cà che i và a zontàs a i 7.500 che i èra zamò 'n di tènde dòpo 'l teremòt del 20. Tra i ferìcc ghe n'è 10 ach in Lumbardéa, 'n pruìnsa de Mantoa.
- 30 de magg: l'ex president de la Liberia Charles Taylor el ven cundanaa del tribünal de l'Aja a 50 agn de presun per i sò crimen de guera.
Giügn[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Prim de giügn - 3 de giügn: per el VII Incunter Internaziunal di Famili, el papa Benedet XVI el vegn a Milan. L'è 'l terz papa in tüta la storia de la Gesa che 'l vegn a visità la cità lumbarda, dopu Martin V e Giuvann Paul II.
- 2 de giügn: Hosni Mubarak, giamò president de l'Egit, el ven cundanaa a passà tüt el rest de la sua vita in presun per via di sò urdin ai suldaa de sparàgh adoss ai gent che prutestava l'an passaa cuntra el sò regim.
- 3 de zögn
- 8 de giügn: el taca el campiunaa eurupee de fulber, giügaa tra Pulonia e Ücraina.
- 10 de zögn: i terurìs-cc islàmech i fà dù atentàcc cóntra i céze di cristià e per i cristià 'n Nigéria l'è la segónda dümìnica de sanch de fìla. In del prim atentàt a Biu Town i terurìs-cc i sbàra sö i fedéi e i cópa almànch 5 persùne, Jos ü terurìst 'l s'è fà saltà 'n ària fò de la céza e pò di óter i và 'n céza a sbàra, tra bómba e balòtole i cópa 4 persùne. In di dù atentàcc i mör 9 persùne e de chès-ce tàte i è dòne e s-cècc.
- 13 de giügn: l'ex president tünisin Ben Alì l'è cundanaa a passà tüt el rest de la sua vita in presun per i sò urdin de sparàgh ai gent che prutestava in de l'an prima. Però lü al mument l'è in Arabia, dunca i cundann servissen a nagot.
- 17 de zögn:
- i terurés-cc islàmech per la tèrsa dümìnica de fìla i fà di atentàcc cóntra di cèze 'n del nòrt de la Nigéria. In de la sità de Zaria, 'n del istàt de Kaduna, ü terorést 'l se fà saltà 'n ària fò d'öna céza evangèlica, i mör tri fedéi, di óter terorés-cc i tìra di bómbe cóntra la catedràl catòlega de la sità e i cópa 4 is-cetì che i zögàa fò de la céza, i terorés-cc i vé fermàcc e copàcc da la zét rabiùza. Pò a Kaduna trè céze i vé ciapàde de mìra, amò di mórcc, ma sta ólta i cristià per fàghela pagà a i müsulmà i fèrma 'l tràfech sö l'autostràda per Abuja e i pàsa de màchina 'n màchiana a sircà i müsulmà per copài;
- a i elesiù 'n Grécia 'l vèns ol partìt de Nöa Democrasìa e piö 'n generàl i paìs che i è per l'eüro;
- in Frànsa al balotàgio i vèns i socialìsti che desperlùr i pasà 'l 50%; la pèrt i elesiù la Ségolène Royal, menimà i rià 'n parlamènt di depütàcc del Front National.
Lüj[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- prim del löi:
- in Kenya di terorés-cc islàmech i tìra di granàde in dò céze cristiàne e i cópa 17 fedèi che i pregàa;
- ol Roberto Maroni 'l diènta 'l segretàre federàl de la Lega Nord;
- a Kiev la Spàgna la èns 4 a 0 cóntra l'Italia e la diènta, per la segónda ólta de fìla, campiùna d'Eüròpa.
- 4 de lüj: i scienziaa del CERN de Ginevra ghe disen al mund intregh d'avè truvaa el busun de Higgs, ciamaa anca de la gent la partesela de Diu.
6 de löi: in Nigéria in del istàt del Plateau sentinér de terorés-cc islàmech i à tacàt i paìs cristià de Kakuruk, Kuzen, Ngyo, Kogoduk, Ruk, Dogo, Kufang, Kpapkpiduk, Kai e adóma in de la céza de Matsai i è stài troàcc 50 cadàer brüzàcc. I terorés-cc i è turnàcc al füneràl d'öna quach de chès-ce mórcc, i à sbaràt sö la zét e i à copàt amò 20 persùne e tra chès-ce i à copàt ol Gyang Dantong, ü senadùr cristià.
- 20 de lüj: in d'un cine de Denver, el dì che 'l surtiva föra el növ film de Batman, un om vestii cume vün di cativ de la pelicula el riva cun 'na pistola e 'l cupa dudes personn.
- 24 de lüj: el vescuv de Vigeven Vincenzo Di Mauro el da i dimissiun per resun de salüd. El sò post el vegn ciapaa, per el periud de regenza, del Dionigi Tettamanzi (giamò arcivescuv de Milan, fina al 2011).
- 27 de lüj: tachen i Ulimpiad a Lundra.
- 31 de lüj: dopu tanti pulemegh inturna al bilansc de la regiun Sicilia, el president Raffaele Lombardo el ghe da i dimissiun.
Agust[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 6 de Óst:
- in Nigéria a Otite di terorés-cc islàmech i và dét in d'öna céza, i sèra fò i pórte per fà scapà nisü e i se mèt a sbarà sö i fedéi che i scólta la Mèsa de la sira: i ne cópa 19 e tànce i è i ferìcc.
- el rover de la NASA ciamaa "Curiosity", spedii in del spazzi el 26 de nuvember del 2011, el riva finalment sü Mart, senza che ghe sia di gross prublema.
- el salta föra che 'l marciadur italian (tirules) Alex Schwazer l'è staa becaa, ai esam antidoping del 30 de lüj, a ciapà de l'EPO per cur mej. Per quest el CONI le scascia via e 'l ghe impediss de segütà a cur.
- 12 de agust: finissen i Ulimpiad de Lundra.
- 17 de agust: i cantant rüss Nadežda Tolokonnikova, Ekaterina Samucevič e Marija Alëchina, member del grüp punk feminista Pussy Riot, vegnen cundanaa a dü agn de presun per 'vè interot una messa a la Catedral de Crist Salvadur (a Musca) cul cantà una preghiera cuntra el president de la Rüssia Vladimir Putin. El mund de la müsega internaziunal e quel di dirit üman el s'era s'ceraa cuntra el prucess, ma l'è servii a nagot.
Setember[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 de setèmber: in Lìbia a Bengasi 'l vè copàt l'ambasciadùr di Stacc Ünicc Chris Stevens, ü diplomàtech e dù Marines che i mör sofegàcc dal föm dòpo che di manifestàncc islàmech i gh'à dài föch al consolàt. I manifestàncc i protestàa cóntra 'l film Innocence of Muslims che 'l sarès, a sènt lur, blasfémo e che l'è stài giràt in di Stacc Ünicc. Ol cadàer del ambasciadùr l'è pò stài portàt in gir in di stràde compàgn d'ü troféo da i manifestàncc islàmech.
- 23 de setèmber: in Nigéria ün atentadùr islàmech 'l se fà saltà 'n ària sö l'ös de öna céza catòlega de San Gioàn, a Wunti: i mórcc i è trì e tra chès-ce öna dòna e ü s-cetì.
- 24 de setember: la Renata Polverini, presidenta del Lazzi, la se dimet dopu ch'hin sultaa föra di scandul ligaa ai spes esageraa de un quai member de la sua magiuranza e dopu i pulemegh che n'hin vegnii föra anca a nivel naziunal.
- 30 de setèmber: in Kénya a Nairobi di terorés-cc islàmech i tìra di granàde cóntra öna céza 'ndóe se tegnìa öna Mèsa per s-cetì tra i 6 e i 10 agn: 'l mör ü s-cetì e 3 i vé ferìcc.
Utuber[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de utuber: ai eleziun ministrativ in Georgia el vincc (e 'l vegn prim minister) el sciur Bidzina Ivanišvili, un miliunari cunsideraa amis di Rüss (al cuntrari del president Saakašvili, che cuntra de lur gh'ha faa anca una guera, in del 2008). El sò vice a l'è l'ex giügadur de balun K'achaber K'aladze.
- 4 de utuber: scunter al cunfin tra Türchia e Siria, in del cuntest de la guera civil che gh'è in del paes arabu (la Türchia la sustegna i ribei). I scunter següten anca in di dì dopu.
- 7 de utùer: - in Venesuéla 'l Hugo Chávez 'l vèns i elesiù col 54,4% e 'l diènta per la quàrta ólta 'l presidènt del paìs, però i sò opozìdùr, güidàcc dal Henrique Capriles Radonski, i pórta a cà ol rizultàt piö bù de sèmper.
- 11 de utuber: el papa el derviss l'An de la Fed.
- 14 de utùer:
- in del dezèrt del New Mexico 'l tùrna a mèt pé sö la tèra ol Felix Baumgartner dòpo ès dientàt ol prim òm che 'l gh'è rìat a rómp ol mür del suòno. Per riàga l'è saltàt zó da ü balù aerostàtech riàt fìna 'n de la troposféra a piö de 39.000 méter, isè l'à stabilìt ach ol nöf récord de sàlto col paracadüte.
- a Kaduna, in Nigeria, öna bànda de làder e de delinquèncc la à dét in d'öna moschéa del pòst e la cópa fò piö de 20 persùne. De dré gh'è mia di rezù ligàde a la religiù, menimà 'l sömèa che i làder i völès vedicàs per cóme l'éra 'ndàcia a finì öna quach dè prìma, quàndo i è 'ndàcc in d'ü paìs del pòst per robà, ma la zét la s'è rioltàda e i à casài vià.
- 14 de utùer: ol Papa Benedet XVI 'l proclàma 7 nöf sancc, tra chè-ce la gh'è la Kateri Tekakwitha, la prìma sànta pelirósa de la céza catòlega.
- 26 de utuber: l'ex prim minister Silvio Berlüscun el vegna cundanaa in prim gradu a quatr'agn per frode fiscal.
- 28 de utuber: ai eleziun regiunai siciliann el vincc el candidaa del centru-sinistra Rosario Crocetta ma, per la prima völta in la sua storia, el Muviment 5 Stel l'è 'l prim partii, cun püssee del 18%. L'astensiun l'è del 53%.
- 29 de utùer:
- söl circuìto de Phillip Island ol Jorge Lorenzo 'l dientà campiù del mónt de la Moto Gp per la seónda ólta.
- a Nöa York 'l rìa la tempèsta Sandy che 'l làsa 5 milù de cà sènsa lüce, i se fèrma töcc i traspòrcc püblich, sùra de töt ol metró. Seràde fò töte i scöle, i müzèi, la sède del Onu, la bórsa de Wall Street. I sità de Moonachie, Little Ferry e Carlstadt in del New Jersey i è fìnide sotàqua e töcc i abitàncc i à dözìt lasà i sò cà dòpo che l'è egnìt fò 'l fiöm Hudson e gh'è pùra per öna centràl nücleàr. Ol presidènt Barak Obama l'à diciaràt dizastràcc i stacc de Nöa York e del Nöf Jersey. In töcc i Stacc Ünicc i mórcc i è piö de 50.
- 31 de utuber: el guvernu italian el dis de sì al taj di Pruvincc, che inscì passaran de 86 a 51, a partì del 2014. In Lumbardia sparissen i pruvincc de Com e Vares (tacaa insema), quela de Lech (tacada a quela de Sundri), Munscia (che la turna a Milan, che la vegn una cità metrupulitana), Lod, Cremona e Mantuva (tacaa insema).
Nuvember[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 4 de nuvember: el vegn elegiüü el növ papa de la Gesa Copta (quel de 118), el vescuv Tawadros II.
- 6 de nuvember: ai eleziun presidenziai di Stat Ünii el vegn cunfermaa per alter quatr'agn el demucrategh Barack Obama, che 'l vincc cuntra el sò sfidant repüblican Mitt Romney: el resültaa l'è de 303 vut eleturai cuntra 206.
- 9 de nuvember: Justin Welby, vescuv de Durham, l'è ciamaa el növ arcivescuv de Canterbury, e dunca el vegna el növ cap spiritüal de la Gesa Anglicana.
- 14 de nuvember: el Cungress quel de 18 del Partii Cumünista Cines el scerniss el sücessur del segretari Hu Jintao, ciuè 'l sciur Xi Jinping.
- 25 de nuvember:
- In Italia se fa el prim turnu di eleziun primari per scernì el candidaa del centru-sinistra ai eleziun pulitegh de la primavera del 2013: passen el segretari del Partii Demucrategh Pierluigi Bersani (44%) e 'l sò aversari püssee impurtant, el sindegh de Fiurenza Matteo Renzi (36%). I alter sfidant a hin: Nichi Vendola, guvernadur de la Püja e cap del partii de sinistra SEL (15%), Laura Puppato, cunsijera regiunal del PD in del Venetu (3%) e Bruno Tabacci, assessur del bilansc a Milan e representant de l'API (1,2%). El balutagg l'è staa faa el 2 de dicember.
- In Catalogna i eleziun ministrativ fan vincc i partii autunumista.
- 29 de nuvember: l'UNÜ, cunt una resulüziun vutada de 138 stat sü 193 (9 cuntari, 41 astegnüü), la recugnuss la Palestina 'me stat usservadur. Israel l'è minga tant cuntent, e cun lü gnanca i Stat Ünii.
Dicember[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de dezèmber: ol Pierluigi Bersani 'l vèns ol balotàgio di primàrie con piö del 60% e 'l diènta isé 'l candidàt del cèntro sinìstra a i elesiù del 2013.
- 21 de dicember: segund un poo de gent quela data chì la curespund a la fin del mund, in sü la bas de analisi de un calendari di Maya.
Chi gh'è nassüü[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mort[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 15 de genar: Carlo Fruttero, scritur italian.
- 21 de genar: Etta James, cantanta blues americana.
- 24 de genar: Theo Angelopoulos, regista cinematugrafich grech.
- 24 de genar: Cecu Ferrari, pueta, atur teatral e scritur lumbard.
- 29 de genar: Oscar Luigi Scalfaro, magistràt, polìtich e Presidènt de la Repüblica Italiàna, chèl di 9, dal 1992 al 1999.
- 03 de fevrér: Ben Gazzara, atùr americà de famèa siciliàna.
- 11 de fevrér: Guido Fanti, òm polìtech bulognés del Partìt Comünìsta Italià, sìndech de Bològna, presidènt de la regiù Emilia-Romagna, depütàt, eüroparlamentàr e vìce presidènt del Parlamènt Eüropéo, prim òm polìtech a dovrà 'l concèt de Padania zamò in di agn '70.
- 11 de febrar: Whitney Houston, cantanta americana.
- 20 de febrar: Renato Dulbecco, dutur italian (natüralizaa 'merican), Premi Nobel de la Medesina in del 1975.
- 1 de marz: Lucio Dalla, cantant italian.
- 08 de mars: Domenico Sella, profesùr a la University of Wisconsin de Madison, fòrse 'l piö grant espèrt de la stòria econòmega lumbàrda del sécol XVII.
- 10 de mars: Jean Giraud, dizegnadùr de fümècc francès, che 'l se firmàa col nòm d'art Mœbius.
- 17 de marz:
- Ivan Mykolajovyč Dem'janjuk (mej cugnussüü mej 'me John Demjanjuk), criminal de guera ücrain.
- Shenouda III de Lissandria (nassüü Nazīr Jayyid Rūfāʾīl), papa quel de 117 de la Gesa Copta.
- 21 de marz: Tonino Guerra, pueta rumagnö.
- 24 de marz: Vigor Bovolenta, giügadur de palavolo italian.
- 25 de marz: Antonio Tabucchi, scritur italian.
- 1 de avrìl: Giorgio Chinaglia, ex zogadùr de fùbal de la Società Sportiva Lazio.
- 9 de avrìl: Maria Mafai, piö cognusìda col nòm de Miriam Mafai, giurnalésta, scritùra e politica che l'à fài nàs ol giurnàl La Repubblica.
- 14 de avrìl: Piermario Morosini, zögadùr de fùbal bergamàsch che 'l se sènt mal pròpe 'ntat che l'è dré a zögà öna partìda de série B.
- 17 de magg: Donna Summer, cantanta americana.
- 20 de magg:
- Abdelbaset al-Megrahi, terurista libigh, aütur de l'atentaa de Lockerbie in del 1988.
- Robin Gibb, cantant britanigh e member di Bee Gees.
- 6 de giügn: Ray Bradbury, scritur de fantascienza american.
- 3 de lüj: Sergio Pininfarina, imprenditur italian.
- 8 de lüj: Ernest Borgnine, atur american de urigin italiana (piemuntesa), Oscar in del 1956.
- 16 de lüj: Jon Lord, müsicista ingles, giamò member di Deep Purple.
- 22 de löi:
- Cesarino Monti, sindèch de Lasàt e senatùr de la Lega Nord;
- Romano Battaglia, gioranlìsta, scritùr e 'nventùr de la Versiliana.
- 23 de löi:
- Luigi Lazzaroni, imprenditùr de la famèa di Lazzaroni di amarècc de Saròn;
- Oswaldo Payà, òm polìtech e opozidùr del regìme de Castro a Cùba;
- 24 de lüj:
- Sally Ride, strunauta americana, la prima dona americana a 'ndà in del spazzi.
- John Atta Mills, president del Ghana.
- 1 de agust: Gore Vidal, scritur american.
- 10 de agust: Carlo Rambaldi, artista italian, che l'ha faa i disegn de E.T., l'extraterester del film del Steven Spielberg.
- 18 de agust: Scott McKenzie, cantant american.
- 19 de agust: Tony Scott, regista ingles.
- 25 de agust: Neil Armstrong, strunauta american, el prim om a met i pee in sü la Lüna.
- 31 de agust: Carlo Maria Martini, arcivescuv de Milan del 1979 al 2002.
- 1 de utuber:
- Shlomo Venezia, giüdee italian suravivüü al camp de stermini nazista de Auschwitz-Birkenau, induve l'era staa custringiüü a tö part a un sonderkommando.
- Eric Hobsbawm, storegh e scritur ingles.
- 15 de utuber: Norodom Sihanouk, re de Cambogia del 1941 al 1955, e pö del 1993 al 2004, president in del 1975 e prim minister per un muntun de völt (des) intra el 1945 e 'l 1961.
- 1 de nuvember: Gae Aulenti, architeta italiana.
- 2 de nuvember: Pino Rauti, pulitegh italian, espunent de la destra "estrema", giamò segretari del MSI tra el 1990 e 'l 1991 e pö cap de vari partii dopu la separaziun de Lianza Naziunal.
- 5 de dicember: Oscar Niemeyer, architet brasilian.


text:
In Roadtrip folcloristic per las ureglias saja l'album da debut dal duo «Alas The Sun» che cumpara l'atun 2019. In emprim tschancun da quest Roadtrip fan ils Turitgais cun la single «Absence of Time». Per questa chanzun hajan els empruvà da betg vesair il temp sco axa cronologica che mussa sulet en ina direcziun, mabain sco surfatscha infinita. Sin questa surfatscha saja il protagonist che tschertga ils tuns adattads. Anja Tremp e Sandro Raschle han chattà per lur project divers tuns da ghitarras, bass, battaria sco er d'in banjo, d'orglas e synthesizers.
Mx3 – Tuts per 1 «Alas the Sun» per l'avust
L'avust survegn il duo «Alas the Sun» da Turitg la schanza da preschentar la chanzun «Absence Of Time» a la Svizra.


text:
Formula 1
La Formula 1 (breviaa F1, nomm offizial FIA Formula One World Championship (Campionaa del Mond FIA de Formula 1)) a l’è la categoria de corsa pussee alta per vettur monopost cont roeud minga covert, definida de la Federazion Internazionala de l’Automobil (FIA).
A partì del 1950, quand el gh’hè staa el prim campionaa, el Campionaa del Mond de Formula 1 l’è la categoria de cors per automobil pussee importanta, anca se finn al 1983 a gh’eren anca di cors de Formula 1 minga part del campionaa. La parolla “formula” in del nòmm de la categoria la se riferiss ai regol stabilii che gh’hann de vess respettaa de tucc i vettur.
Ona stagion de F1 l’è fada su de ona serie de gar ciamaa Gran Premi corruu in su tracciaa spantegaa in tutt el mond. I tracciaa gh’hann de vess consideraa de livell 1 de la FIA; la pupart l’è in autodrom faa su apposta, ma gh’hinn anca di percors cittadin in cittàa coma Montecarlo e Singapor. Tucc i Gran Premi hinn event di trii dì, cont dò session de proeuv liber el venerdì (foeura de Monaco, dova hinn el giovedì), ona session de proeuv liber el sabet mattina, i qualifegh el sabet dopomezzdì, e la gara la domenega dopomezzdì.


text:
Brissagh (Italia)
Brissagh-Valtravaja (nom ufizial in italian: Brissago-Valtravaglia) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 1 263 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,3 km² e 'na densità de 200 ab./km²..
El paes, che cuma 'l dis el nom el se troeuva in la Val Travaja, el gh'ha vari frazion: Mont San Michel, Mòtt de Sora, Mòtt de Sòtta, Novell e Rogian.e l'è tacaa ai comun de Brèsc de Béder, Dün, Germignaga, Lüin, Mesenzana, Montegrin Valtravaja e Pòrt Valtravaia.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Brissagh-Valtravaja l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Puntreis ha daivets
Il motiv saja che la fundaziun Puntreis ha daivets da 12 milliuns francs, di il president Clemens Berther. Els possian contribuir 4 milliuns francs per la residenza da seniors a Sedrun.
L’autra mesadad stoppia la vischnanca da Tujetsch metter a disposiziun, saja quai sco emprest ubain sco garanzia da deficit. In pign dischavantatg saja ch’i sa tractia d’in emprest senza tschains, e quai saja quai che custia a la vischnanca, manegia Berther.
En cas da basegn era per persunas giuvnas
Sche tut va sco previs duain las lavurs da construcziun cumenzar l’avust 2017 ed esser terminadas la fin dal 2018. La residenza da seniors a Sedrun ha 17 abitaziuns (ina per il pedel). Sut la residenta datti ina garascha, en il plaunterren ina butia cun café ed in local pli grond per ils cussadents.
Sch’i na dettia avunda seniors ch'han interess, pudesssan ins era laschar a fit ella a persunas pli giuvnas, ha il president da la fundaziun Puntreis ditg ad RTR.
RR actualitad 08:00
Residenza da seniors a Sedrun?
Tenor las cifras pertutgant chasas da tgira ch'il chantun ha preschentà 2012 dovran las vischnancas Tujetsch, Mustér e Medel mo pli 58 letgs da tgira. La consequenza è che Tujetsch n’ha betg pudì realisar ina nova chasa da tgira cun 17 letgs. Enstagl d’ina chasa da tgira vul la fundaziun Puntreis realisar ina residenza da seniors a Sedrun.