text:
Joe Cocker
John Robert Cocker (Sheffield, 20 ad Maǵ dal 1944), cgnusû méj cuma Joe Cocker, 'l è 'n cantànt ingléś. In dla sò caréra 'l à tgnû a drē a la mùśica soul, blues e pop.
Biugrafìa
Al taca la sò caréra in dla sò sità quànd al gh'iva quìnd'ś an. Al sò prim grup al s ciamàva Avengers (Vendicadōr) e al druàva al nóm ad Vance Arnold. In séguit al grup al càmbia in Big Blues (1963) e pò finalmènt in The Grease Band (1966). Al sò prim sìngul 'l è la cover di Beatles I'll Cry Instead e pò i rìvan dòp Marjorine e With a Little Help from My Friends 'n atra cover dal quartét ad Liverpool.
In dal 1969 al canta a Woodstock ma pò al sò sucès in dal Régn Unî al taca a 'ndàr śò. 'L al mùcia invéci in di Stat Unî cun i braṅ Cry Me a River, Feelin' Alright e The Letter, qvésta chè sunàda da 'l viṿ la riva in dla Top Ten americàna.
A la fiṅ di an Stanta la sò caréra la gh'à 'n taj anc par via di sò prubléma cun 'l alculìśum. Al tórna a la granda in dla mità di an Utànta faghénd na cover dla canta scrita par Randy Newman You Can Leave Your Hat On p'r al film spurcaciòṅ 9 settimane e ½. Al fà anc un duét cun la Jennifer Warnes p'r al braṅ Up Where We Belong dla culòna sunóra 'd Ufficiale e gentiluomo, vinsénd acsè al Prèmi Òscar.
In séguit al dà vita a di àtar pès ad sucès cuma Unchain my heart (Dascadéna al mè cōr), When The Night Comes (Quànd a riva la nòt), N'oubliez jamais (A n daśmindgàr mai) e un duét cun Eros Ramazzotti dal 1998, That's all I need to know (Qvést 'l è tut qvél ch'a gh'ò da savér).
Discugrafìa
Àlbum
- 1968 - With A Little Help From My Friends
- 1969 - Joe Cocker!
- 1973 - Something to Say
- 1974 - I Can Stand a Little Rain
- 1975 - Jamaica Say You Will
- 1976 - Stingray
- 1978 - Luxury You Can Afford
- 1982 - Sheffield Steel
- 1984 - Civilized Man
- 1986 - Cocker
- 1987 - Unchain My Heart
- 1989 - One Night Of Sin
- 1991 - Night Calls
- 1994 - Have A Little Faith
- 1995 - The Long Voyage Home
- 1996 - Organic
- 1997 - Across From Midnight
- 1999 - No Ordinary World
- 2002 - Respect Yourself
- 2004 - Heart & Soul
- 2004 - Heart
- 2007 - Hymn for My Soul
- 2010 - Hard Knocks
- 2012 - Fire it up
Racòlti
- 1971 - Cocker Happy
- 1977 - Greatest Hits
- 1992 - The Best Of Joe Cocker
- 1999 - The Anthology
Da 'l Viṿ
- 1970 - Mad Dogs & Englishmen
- 1990 - Joe Cocker Live


c: text/html

text:
Putèṅ Ìndag
Putèṅ ìndag (Bambini indaco in itagliàṅ, indigo children o indigos in ingléś) 'l è un cuncèt sientìfic o śò da 'd lè nâ in d'l àmbit dla cultùra New Age ch'al figùra na generasiòṅ ad putèṅ ch'i sarésan bòṅ ad far dal ròbi speciàli, da 'd là dal naturàl.
Al fenòmen, descrìt da soquànt autōr bèla in riferimènt a i an Ssanta, al sarés carsû da i an Nuànta a stà banda, ségn dl'evulusiòṅ dla spéce umàna davśèṅ a gnir, tgnénd a drē a i pinsēr New Age. Chi lōr i crédan ch'i putèṅ ìndag i purtaràṅ a un mónd nóṿ sénsa guèri e sénsa inquinamènt.
L'espresiòṅ Putèṅ ìndag l'è stada pinsàda in di an Stanta par la parapsicóluga Nancy Ann Tappe ma l'à muciâ sù d'l interés dòp la publicasiòṅ dal lìbar The Indigo Children scrit par Lee Carroll e Jan Tober in dal 1999. Par lōr, la generasiòṅ ch'la gnarà dòp ad lōr la sarà quéla di Putèṅ ad cristàl.
I putèṅ ìndag i vènan descrìt cuma putèṅ ch'i gh'aṅ un caràtar particulàr, pîṅ 'd empatìa e vója 'd èsar creatìṿ, cun na fórsa 'd anìm dimóndi élta. I gh'aṅ anc di putēr paranurmài cuma la telepatìa e 'l èsar bòṅ ad védar di quèi, avenimènt, pòst e śavàj luntàṅ, in dal tèmp o in dal spasi, o anc lugâ. I pōlan mét'r-as in cuntàt cun i àngil e i èṅ curiōś, inteligìnt, intuitìṿ e purtâ p'r al spirituàl.
Carroll e Tober i vaṅ còntra 'l idéa di dutōr che chi putèṅ chè, ch'i gh'aṅ la Sìndrum dal deficit 'd atensiòṅ e dal diav'l adòs cuma la cantànta Britney Spears, i sìan malâ dabòṅ, ma sōl biśugnōś d'atensiòṅ in sal piàṅ spirituàl e briśa ad curi mèdichi.
I siensiâ i gh daṅ però còntra parchè i dìśan ch'i n gh sìan minga dal próvi véri in apòǵ a cal pinsēr lè. Soquànt autōr, cum al psicòlug Russell Barkley, i àṅ pò fat nutàr che dimóndi ad chi caràtar lè, mis insém a i putèṅ ìndag, i èṅ acsè genèric ch'i pōlan andàr bèṅ praticamènt a tut.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Val Verzasca
La Val Verzasca (parnonzia local: [valve'rdzaʃka]; in italian: Valle Verzasca) l'è ona vall di Alp Lepontinn.
La se troeuva in del Canton Tesin center-occidental, a nord de la città de Locarno. L'è longa circa vincinch chilometri.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Val Verzasca la se troeuva strengiuda in mezz in tra la Val Maggia a ovest e la vall del Tesin a nord-est. In particolar, a nord a gh'è la Leventina, a ovest inveci la Riviera e 'l territori de Bellinzona. A sud inveci a gh'è la città de Locarno e i paes che sta intorna al Lagh Maggior.
La vall a l'è traversada del riaa Verzasca, che 'l nass in sul Pizz Baron.
Compagn de tucc i vai alpinn, anca la Val Verzasca la gh'ha on mucc de vallon secondari: in tra quei chì a cuntom la Val Resa, la Vall de Mergoscia, la Vall de Coripp, la Val d'Orgnana, la Vall del Cansgell, la Val d'Osura, la Val Redorta, la Val Vegorness, la Val de la Porta, la Val Carecc, la Val Pincascia, la Val d'Agher, la Val Moeutt e la Val d'Efra.
In tra i montagn pussee important a troeuvom:
- Corona de Redorta, 2.804 meter.
- Madon Gross, 2.741 meter.
- Mont Zuccher, 2.735 meter.
- Scima de Gagnon, 2.518 meter.
- Ponton Ninagn, 2.505 meter.
- Madon de Sgiov, 2.265 meter.
I comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pont de vista ministrativ, la Val Verzasca la se troeuva tutta dent a la Svizzera, pussee precisament in del Canton Tesin.
I comun de la vall a hinn: Brion, Coripp, Frasch, la Gerra (part del comun de Cugnasch-Gerra), Mergoscia, Senogn, Vegorn e Vertezz. Quei paes chì se troeuven tucc in del distrett de Locarno e, foeura che Mergoscia, in del distrett de Verzasca.
La Val Verzasca la gh'ha (segond el censiment del 2004) 3.299 abitant. Coripp l'è 'l comun pussee piscinin de la Svizzera (i ghe sta domà dersett personn).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm omen che hinn rivaa in de la Val Verzasca (in del Neolitich), s'hinn fermaa vesin a la fos de la Verzasca. El Sass di Strioni, arent a Berzona (frazion de Vegorn), l'è on crapp indè hann trovaa di disegn che hinn del VII secol prima de Crist. Minga delongg de Tender (in sù la riva del lagh) hann trovaa ona necropoli romana.
Rivà in Val Verzasca l'è semper stada dura, e per 'sta reson l'è mai stada considerada troppa importanta del pont de vista politegh. La prima testimonianza de la vall a la vegn foeura in del 1234. La comunità de Verzasca (che la gh'eva i paes de Fontoeubbia, Vegorn, Costa, Coripp, Rancon, Verzoeu, Sambughee, Aquin, Brion, Frasch, Senogn) la partegniva a la Piev de Locarno. In del 1398 gh'è stada ona revolta contra la città.
In tra el 1410 e 'l 1500 la vall l'è passada in di man di Svizzer, di Savoia, di Leventines e di Rusca (i sciori de Locarno). De lì in poeu l'è andada inanz cont el rest de la Svizzera Italiana.
Del pont de vista religios, la vall a l'era sotta el controll de la parocchia de San Vittor (Locarno) fina al XIII secol; in del Dusent hann faa sù 'na gesa a Vegorn, e poeu dopo alter parocchi. L'è stada prima sotta la Diocesi de Comm e, al dì d'incoeu, sotta quella de Lugan.
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua offizial de la Val Verzasca a l'è l'Italian. A bon cunt, in de la vall a se parla on dialett lombard alpin, che 'l gh'ha di bei caratteristegh particolar, e che 'l se vesina a quell de la Val Maggia e a quei de la zona intorna a Locarno.
Piant e besti de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
File:Berzona01.JPG|thumb|El paes de Berzona (Vegorn) La Val Verzasca la gh'ha minga domà on clima. In de la bassa vall, a se sent anmò el clima del Lagh Maggior (teved e reparaa di vent del nord per via di montagn di vai lì arent). Inveci, quand che se riva ai 2.000 meter, el clima el tacca a vess de tipo alpin.
Per via de la soa varietà de clima, in de la Val Verzasca se troeuven squasi tucc i tipi de piant e de besti che viv in del Canton Tesin.
In de la bassa vall, l'alber pussee spantegaa l'è 'l castegn. On temp el vegniva drovaa per pizzà el foeugh e fà sù i cà, e donca el vegniva faa cress de bon. Al dì d'incoeu l'è on'usanza che l'è andada a bandon, e per quest hinn cressuu alter speci de piant, compagn del frassen, del tej e del fò.
In Val Verzasca la vegn levada la cavra negra, voeuna di sett speci cavrinn nazionai de la Svizzera.


text:
Termudinamica
La termudinamica l'è el brocch de la fisica e de la chimica (suratütt de la chimica fisica) che la descrif i trasfurmasiun che süceden in d'un sistema per i prucess de trasfurmasiun de calur in lauu e anca a l'incuntrari. La termudinamica la gh'ha almen trii brocch:
- termudinamica claśega;
- termudinamica statistica;
- termudinamica dij prucess ireversibil, che l'è un estensiun dij alter brocch de la termudinamica per i prucess che süceden in cundiśiun ch'a hinn luntan de l'equilibri.


text:
Vestito per uccidere
Vestito per uccidere (Vistî par masàr) 'l è 'n film thriller dal 1980 ad Brian De Palma ch'al 'l à anc scrit.
Sunt
Kate Miller (Angie Dickinson) l'è na raśdóra americàna ch'la gh'à di prubléma a livèl sesuàl (la in vrév) e par cal mutìṿ lè lē la và da 'n psichiàtar ad New York, al dutōr Robert Elliott (Michael Caine). Durànt 'n apuntamènt cun chi lò, la próa a saltàr-'g adòs ma lò al diś ad nò. Più tard la Kate la véd un furastér ch'al gh piàś dimóndi méntar la s cata in na galerìa 'd art e la fà 'l amōr sèg in dal sò apartamènt. Quànd la vèṅ a savér, lśénd dal sò carti méntar lò 'l è incóra drē a durmìr, che lò al gh'à al mâl ad la lua, la s in và tuta spavintàda ma pò l'è custréta a turnàr indrē parchè l'iva lasâ là al sò anèl. Méntar l'è drē a 'ndàr sù cun 'l asinsōr, a s vèra la pòrta e la gh s para davànti da dóna biónda vistìda ad négar e cun di uciài da sōl adòs ch'la gh'à un raśōr in dla maṅ. In 'n àtim la la cópa lè dèntar, giùst in tèmp par scapàr via prima che la putàna Liz Blake (Nancy Allen) la la vdìs bèṅ da 'n spèć. Chi lē, catànd sù al raśōr pîṅ ad sangṿ da par tèra, la s tira adòs i suspèt dla pulisìa parchè na dóna dal pulisìi la l'iva vduda cun cal śavàj lè in maṅ davśèṅ a 'l asinsōr. Ma la gh'à anc i òć adòs dl'asasìna.
Par cal mutìṿ lè la Liz la s mét a pascàr la sulusiòṅ dal śal cun 'l ajùt ad Peter (Keith Gordon), al fiōl inventōr dla vitma.
In cal méntar al dutōr Elliott al ricév in dla sò segreterìa telefònica un mesàǵ dla transesuàla Bobbi, na sò pasìnta dascunténta 'd lò, ch'la gh diś che lē la n vōl piò andàr a far-as curàr da lò parchè al n gh'à minga firmâ al parmés ad cambi dal sès. Cardénd-la 'n perìcul, Robert al decìd 'd andàr a dascórar cun al psichiàtar nóṿ.
Arcgnusimènt
- Saturn Awards dal 1981:
- Prèmi par l'Angie Dickinson cuma atōra mijóra


text:
Karin Knapp
La Karin Knapp (Brùnic, 28 ad Śugn dal 1987) l'è na tenìsta itagliàna d'l Élt Édǵ prufesiunìsta da 'l 2002.
L'è élta 180 cm e la péśa 72 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. Al 25 ad Favràr dal 2008 l'è rivàda a èsar la nùmar trénta-sinc dal mónd. In dla sò caréra l'à purtâ a cà sinc tìtui ITF (pardénd-an trédas), śugànd anc na finàl WTA in dal 2008.
Al sò film preferî 'l è Il gladiatore e l'è bòna ad dascórar in Itagliàn, in Tedésc e in Ingléś.
Caréra
In dal 2007 la s fà strada a 'l Roland Garros rivand a 'l tèrs tùran faghénd fóra la nùmar vint-a-dū dal tablòṅ Al'ona Bondarenko e pardénd da la Patty Schnyder par 6-1 4-6 7-5. La finìs 'l an a 'l nùmar sinquànta dal mónd. In dal 2008 la riva in finàl a Anvèrsa ma lè la cata 'n òs tròp dûr par lē, la Justine Henin, ch'la la bat 6-3 6-3. A 'l Roland Garros la pasa dū tùran e pò la pèrd da la Marija Šarapova par 7-6 6-0. In sal più bèl, la patìs di prubléma a 'l cōr ch'i la custrìnśan a farmàr-as p'r un pôc. A s śònta anc n'infiamasiòṅ a 'n śnòć e par lē i an 2009 e 2010 i èṅ da śbàtar in dal rusc.
In dal 2011 l'è custréta a śugàr praticamènt sōl di ITF. A Róma la n pasa briśa al qualificasiòṅ ma la bat listés la Kirsten Flipkens 4-6 6-2 6-2. A Palèrum la i pasa (baténd anc la Nastassja Burnett che sèg la fà sèmpar dal bruti figùri) ma pò la và fóra subìt p'r òpra dla pulàca Polona Hercog, stés quèl anc a i US Open e in Lussembûrg (7-6 5-7 6-7 da la Monica Niculescu).
In dal 2012 la riva in di quàrt a Bugutà ma 'l è a Esturìl ch'la véd la luś incóra. La pasa al qualificasiòṅ facilmènt baténd via via la Nastassja Burnett 6-3 6-1, la Stéphanie Foretz Gacon 6-3 6-2 e la Mariana Duque Mariño 6-3 7-6. In dal tablòṅ prinsipàl la bat subìt l'Eleni Daniilidou 7-5 6-2 e pò la dà la paga a la nùmar daśnóṿ dal mónd Marija Kirilenko 1-6 6-1 7-5. Anc la Galina Voskoboeva la gh lasa 'l péni sèg, 7-6 2-6 6-4. In semifinàl però a gh'à la méj la canària Carla Suárez Navarro 6-4 6-0. La bulśanìna la pòrta a cà in tut al manéri 146 punt bòṅ par la sò clasìfica. A Róma i gh dàṅ na carta salvàdga e lē la la fà frutàr mandànd a cà subìt la Roberta Vinci par 6-4 2-6 6-2. A 'l secónd tùran la pèrd invéci da la Dominika Cibulková in tri sét. La tarantìna la gh rénd al favōr a 'l prim tùran a Palèrum (6-2 6-2 al puntéǵ). La finìs la stagiòṅ a 'l 123śum pòst.
In dal 2013 la manca soquànti qualificasiòṅ a 'l inìsi d'l an. A Bugutà la pèrd par na cria cóntar la Jelena Janković in semifinàl 3-6 6-1 7-6. A Acapûlc la riva in di quàrt mént'r a Marrakech la pasa al qualificasiòṅ e pò la céd a 'l secónd tùran a l'Alizé Cornet crudànd tut in un cōlp 1-6 7-5 6-0. A Róma la pèrd a 'l prim tùran 6-4 6-2 da l'americàna Christina McHale.


text:
Gnee Pompei Strabon
El Gnee Pompei Strabon (Cnæus Pompeius Strabo in Latin; Ferm, ? - Roma, 87 a.C.) l'è staa on general roman, pader del famos Gnee Pompei Magn.
Fioeu del Sest Pompei, l'è nassuu in d'ona famiglia che la gh'aveva i sò origin in de la provincia del Picenum (al dì d'incoeu March e Abruzz). La soa mader, ciamada Lucilia, l'era sorella del poeta Cai Lucili. El gh'ha avuu duu fradei: e primm l'era el letteraa Sest Pompei Virdòtt, l'altra l'era la Pompea, che l'ha sposaa el March Azi Balb, vun di av de l'imperador August.
L'è staa el primm de la gens Pompeia a conquistà el stat senatorial a Roma, contra i pregiudizzi del Senaa vers i provinciai. L'è staa questor in Sicilia in del 104 a.C.. Dòpo avè mostraa el sò valor militar, el Strabon l'ha faa tutt el cursus honorum, fina a divegnì consul in del 89 a.C., duranta la Guerra Social.
El Strabon l'ha condòtt i fòrz roman contra i leaa italich in del nòrd de l'Italia: l'antiga città de Laus Pompeia (al dì d'incoeu Lòd Vegg), l'è stada nominada inscì in sò onor.
I sò tre legion hinn staa determinant per la vittòria romana. L'ha conceduu la cittadinanza a on grupp de cavalier iberich che 'l s'era distint duranta la guerra, e j'ha inscritt in d'ona di tribù romann (CIL, VI, 37045).
In del 89 a.C. l'ha promòss la Lex Pompeia de Transpadanis, che l'ha conceduu el diritt latin anca ai popolazion che staven oltra al Pò.
Dòpo el consolaa e la guerra, el s'è ritiraa cont i sò veteran in del Picenum. L'è restaa là fina al 87 a.C., quand che l'ha responduu a l'appell del Silla, che voreva el sò aiutt contra el Cai Mari. El Strabon l'ha assediaa Roma, indove el se trovava el nemis, ma l'è mòrt prima de combatt. El fioeu del Strabon, el Pompei Magn, l'ha tòlt el comand di trupp e j'ha reportaa in del Picenum.
Oltra a quell chì, el Strabon el gh'ha avuu anca ona tosa, Pompea, che l'ha sposaa el politich Cai Memmi.


text:
Àśola
L' àśola l' è cal tàj cichìn dèint'r a 'n indumèint u 'na biancherìa, ch' la servìs, tulènd un ptòun, per tgnìr sulèdi el dū bandi diferèinti 'dl indumèint.
L' àśola piò śèimpia l' è quèla cumpòsta sól da 'n tàj, cum' a s pól catèr in 'n indumèint u in 'n acesòri 'd curàma u 'd plàstica (materié ch' i n śbavèśen brìśa). In sìma a chi èter materié però, cùma la stófa, sutìla u sustgnùda ch' la sìa, a gh' è biśògn 'd cumpagnèr i dū cô 'dal tàj cun dal cuśdûri 'd un filê robùst ch' la i fìsa e indurìsa, perch' i n' s àpien da deblìr cun al sfruciamèint e 'l desfruciamèint in dal tèimp dal só ptòun. Quand pò a gh' è biśògn ed tròpa soliditè 'dl àśola u anca per di mutìṿ stilìstìc particulèr, el só dū bandèini i pólen gnìr irobustìdi da na śunta 'd un prufìl ed naster u 'd pèla u 'd metâl cuśî-gh adòs.
Mèinter che na vòlta egli àśoli i éren sèimper cuśìdi a maṅ, già da l' invensiòun 'dla màchina cuśdōra a s è cumincê a cuśìr-i avtomaticamèint, cun piò śveltèsa e regularitè di punt ed cuśdûra.
El cuśdûri a punt àśola in sìm' a na stófa, sovertùt s' egl' în stèdi mìsi a màṅ, i pól'n avéregh biśògn ch' a s egh taja la stófa da mèś cun el fòrbśi, méj s' egl' în quìli specièli, pinsèdi apòsta per cl' utilìśi chè, cun la lunghèsa 'dal tàj ch' la s règla cun na vìda, a secònda 'd quèl ch' a servìs.
Egli àśoli i s càten in dla banda drìta di vistî per cal dòni, e diferèint in dla banda a manca p'r i vistî 'd chi òm.


text:
Auvergne
L'Alvernia (nòm uficiàl en fransés: Région Auvergne ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1.327.000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 26.013 km², per 'na densità de 51 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de l'Alvernia l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Allier, Cantal, Haute-Loire, Puy-de-Dôme che i ragrùpa 14 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1310 cümü. La capital de la regiù l'è Clermont-Ferrand.


text:
Masone
Masone (en lìgure: Mason) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 3 735 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 29,8 km² e 'na densità de popolasiù de 125 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bosio (AL), Campo Ligure, Genova, Mele, Tiglieto.
Paés importànte de la val Stura, el fà part del Parco natüràl regiunàl del Beigua. El se tróa 32 km de Genova. El sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana Valli Stura, Orba e Leira
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Masone l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fiùr
El fiùr l'è l'órghen (o l'ensèma de órghegn) de reprodusiù de töte le piànte riünìde endèl ensèma de le angiospèrme. Dòpo de la pulinizasiù, el fiùr l'è fecondàt e 'l se trasfùrma 'ndèl fröt che 'l conté la somésa.
I fiùr i pöl véser sùi o sedenò reünìcc en enfiurescènse.
Zamò 'ndel'antichità, i fiur i g'ha tiràt l'atensiù de l'òm che 'l i ha dopràcc e 'l i a cultìa per paràs (ez. : curùna de fiùr), per fa bèle le sò cà (fiùr taiàcc, bouquets, ikebana) e i giardì. I fiùr i g'ha ispiràt de spès i artìsti, pitùr, poéti, scultùr e decoradùr.
Cuntegnüü
Strütüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiùr l'è l'ensèma dei órghegn de riprudusiù, de sòlit riünìt endèn aparàt cumplicàt e cumpunìt de divèrse parcc che le pöl véser cunsideràde de le fòie mudificàde. I fiùr i pöl véser sèsii o pedunculàcc, e söl resetàcol, la part finàl de l'as, gh'è 'nserìt le parcc fiurài, che i è de quàter tìpi: sépali, pétali (stérii) stam e carpèi (fèrtii). Ghe dei fiùr che i è ciamàcc encomplécc (mìa complécc) che ghe mànca 'na quac vergöna de chèste parcc. Quan che ghe mànca i stàm o i carpèi, el fiùr l'è ciamàt imperfèt. El nömer de le parcc fiurài (nömer dei sépali, dei pétali, dei stam e di carpèi) el càmbia de famìa a famìa e l'è giü dei caràter che sèrf per determinà le spéci 'ntra de lùre.
L'as fiuràl, el corespónt a la pursiù finàl del gàmp, l'è ciamàt resetàcol o tàlamo e 'l se prezènta piö o méno slargàt fò e de sòlit mìa tat lónc, con dei gróp bèi tacàcc ensèma. Endèle piànte de fiùr piö primitìve (compàgn de le Magnoliaceae) i elemèncc fiurài i se 'nserés a spiràl söl resetàcol, endèle ótre Angiospèrme en vertezèi furmàcc de elemèncc inserìcc töcc endèl stès pùnto.
Giü o piö vertezèi de elemèncc fiurài del stès tìpo i fùrma 'na part del fiùr. El fiùr compléto l'è cumpunìt de quàter vertezèi:
- Prim vertezèl, ciamàt càles quan che l'è diferènt del segónt.
- Segónt vertezèl, ciamàt coròla quan che l'è diferènt del prim.
- Tèrs vertezèl, ciamàt androcèo.
- Quart vertezèl, ciamàt ginecèo o pestél.
Resetàcol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ciamàt apò tàlamo, el resetàcol l'è 'na estensiù piö o méno svelöpàda de la pursiù finàl de l'as del gamp del fiùr, endóche se 'nserés i vertezèi fiurài endèle piànte piö evulvìde. Endèle piànte che g'ha l'ovàre "sùpero" l'è reprezentàt de 'n gunfiùr picinì picinì del gàmp apéna sóta 'l càles o sedenò 'l gh'è prope mìa del töt. Endèle piànte a ovàre "ìnfero" o "semiìnfero" el pöl rià a ìga 'na dimensiù e 'n svelöp mìa trascüràbii.
Endèna quac ensèma sistemàtic el contreböés a furmà 'l fröt (per ezèmpe endèle spéci che g'ha 'l fröt a póm.
Pereànse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pursiù estèrna del fiùr, furmàda dei prim du vertezèi, semài che chèsti i è bèi diferensiàcc en càles e coròla l'è ciamàda pereànse. El pereànse el pöl vìga 'na funsiù de protesiù apéna o apò a chèla de reciàm. En quac óter càzi el g'ha apéna la funsiù de reciàm, e 'l làsa chèla de protesiù a dei óter órghegn de la piànta, (bràtee e guàine).
Peregóne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pursiù estèrna del fiùr, furmàda dei prim du vertezèi, semài che chèsti i è mìa bèi diferensiàcc. En chèsto càzo i elemèncc del fiùr i è ciamàcc tépali. El peregóne l'è tìpic dei Monocotilédoni, ma se 'l càta apò 'ndèi Dicotilédoni che g'ha l'empolinasiù anemòfila. La g'ha per lo piö 'na funsiù de protesiù e la fa che 'l fiùr el dàghe mìa tat endel'öcc , ma 'ndena quac ensèma sistemàtic, compàgn de le Liliaceae el g'ha apò a la funsiù de reciàm.
Càles[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l prim vertezèl del pereànse quan che chèsto 'l ciàpa 'na fùrma diferènta del segónt. I elemèncc fiurài che i fùrma 'l càles i è ciamàcc sépali e de sòlet i è vércc perchè i g'ha 'na funsiù de protesiù. D'en pónt de vìsta sistemàtic, gh'è du tìpi de càles:
- el càles gamosépalo: l'è furmàt de sépali saldàcc ensèma alméno a la bàze a furmà 'n ünic elemènt fiuràl;
- el càles dialisépalo: l'è furmàt de sépali lìber, inserìcc a giü a giü söl resetàcol.
Coròla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l segónt vertezèl del pereànse quan che chèsto 'l ciàpa 'na fùrma diferènta del prim. I elemèncc fiurài che fùrma la coròla i è ciamàcc pétali e quàze sèmper i è culuràcc, per vìa de la prezènsa de antociàni che i scónt vià la clorofìla. La coròla la g'ha 'na funsiù de reciàm, e per chèsta rizù endèi fiùr a 'mpulinasiù entomòfila (fàda dei insècc), la g'ha 'n aspèt vistùs. Del pónt de vìsta de la sistemàtica, gh'è du tìpi de coròle:
- la coròla gamopétala: l'è furmàda de pétali saldàcc ensèma alméno a la bàze a furmà 'n ünic elemènt fiuràl;
- la coròla dialipétala: l'è furmàda de pétali lìber, inserìcc a giü a giü söl resetàcol.
En divèrse spéci, l'òm l'è riàt a selesiunà dèle varietà che g'ha la coròla furmàda d'en nömer indefinìt de vertezèi isé de rènder amò piö vistùs el fiùr. Chèste varietà i è cultiàde come piànte ornamentài o per la prudusiù de fiùr de taià e, tecnicamènte, i è ciamàde varietà a fiùr dópe.
I fiùr a 'mpolinasiù entomòfila i pöl vìga a la bàze dei pétali de le ghiàndole, ciamàde netàre, che le làsa nà 'n lìquit dóls ciamàt nètare. El scópo biològic dei netàre l'è chèl de completà la funsiù de reciàm de la coròla per ciamà i 'nsècc, che pò i è sfrötàcc per trasportà 'l pòlen.
Androcèo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'androcèo l'è 'l tèrs vertezèl fiuràl, furmàt dei órghegn de reprodusiù maschìi, ciamàcc stam. El stam l'è furmàt d'en filamènt piö o méno lónc che 'l té sö l'antéra. Del pónt de vìsta de la sitemàtica g'ha 'na grant importànsa 'l nömer e 'l svelöp dei stam, la sò dispuzisiù, la fùrma de le antére e come le antére le se dèrf per lasà nà 'l pòlen.
El nömer dei stam el pöl véser precìs o l'endópe de chèl dei pétali o sedenò superiùr. De rar gh'è dele spéci de piànte che g'ha 'l nömer dei stam inferiùr a chèl dei dei pétali. Segónt el nömer dei stam, se dopèra la terminulugìa indicàda ché sóta:
- fiùr monoandri: che g'ha apéna 'n stam;
- fiùr diandri: che g'ha du stam;
- fiùr poliandri: che g'ha de piö de du stam;
A segónda del rapórt anatòmic che gh'è 'ntra i stam se fa distinsiù tra i càzi che sóta:
- stam lìber: che g'ha i filamèncc töcc lìber;
- stam monoadelfi: che g'ha i filamèncc saldàcc endèn masülì ünic che 'l pöl apò a furmà 'n tübo che 'l fàsa sö 'l pestél.
- stam diadelfi: che g'ha i filamèncc saldàcc ensèma a furmà du masöi;
- stam poliadelfi: che g'ha i filamèncc saldàcc en divèrsi masöi.
Se 'l fiùr el g'ha dei stam de tìpi diferèncc se pöl distìnguer du càzi particolàr:
- stam didinami: quan che i stam i è 4, du che g'ha 'l filamènt lónc e du che i ghe l'ha piö cürt.
- stam tetradinami: quan che i stam i è 6, quàter du che g'ha 'l filamènt lónc e du che i ghe l'ha piö cürt.
En sìma al filamènt vé fò l'antéra, che la pöl vìga 'na fùrma bislónga, a öf, o a balìna, de spès bi- o tetralobàda. L'antéra l'è furmàda de dò téche, che g'ha ognöna giöna o dò scarsèle de pòlen.
A segónda de cóme che la antéra la vé fò del filamènt se g'ha i càzi discriìcc ché sóta:
- antéra basifìsa: el filamènt l'è tacàt a la pàrt en fónt de l'antéra che la vé a puzisiunàa piö o méno en pé drìta come che la födès el prolongamènt del filamènt;
- antéra dorsifìsa: el filamènt l'è tacàt söla schéna de l'antéra che la vé a puzisiunàs piö o méno en bànda a l'as del filamènt;
- antéra apicifìsa: el filamènt l'è tacàt pròpe 'n sìma a l'antéra che la sömèa tacàda vià.
A segónda de cóme che le antére le se dèrf per molà 'l pòlen se dopèra la terminulugìa riportàda ché sóta:
- deiscènsa longitudinàl;
- deiscènsa trasversàl;
- deiscènsa apicàl.
Ginecèo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ciamàt apò pestél, l'è la pàrt feminìl del fiùr, furmàda de tré elemèncc morfològic che i è fondamentài per la clasificasiù dèle spéci 'n botànica. Endèla strütüra piö sèmplice, 'l ginecèo 'fa nì 'n mènt la fùrma d'en fiàsc, có la part piö bàsa piö gròsa, ciamàda ovàre, furmàda de giü o piö carpèi, la part de mès piö o méno bislónga (àle ólte la gh'è mìa) ciamàda stil, e la pàrt ensìma, de fùrma vària, ciamàda stìgma.
Semài che se töl en considerasiù el nömer dei pestéi se pöl distìnguer tré càzi co la sò terminulugìa speciìfica:
- ginecèo apocàrpic: l'è furmàt d'en nömer indefinìt de pestéi piö o méno lìber, ognü furmàt d'en carpèl, en stil e 'n stìgma;
- ginecèo sincàrpic: l'è furmàt de divèrsi carpèi saldàcc ensèma a furmà 'n ovàre ünic separàt de déter en giöna o divèrse stansète;
- gineceo monocàrpic: l'è fumàt d'en carpèl ünic.
I fiùr dei öltem du tìpi de sòlit i g'ha apéna 'n stil con ensìma giü o divèrsi stìgmi, tacc, quacc che i è i carpèi.
L'ovàre l'è 'n órghen encaàt, dividìt en divèrse lòze o stansète, endóche dét se fùrma i gametòficc feminìi, ciamàcc òvuli. I elemèncc de distinsiù per la determinasiù sistemàtica i è 'l nömer de le lòze de l'ovàre, el nömer dei òvuli, el rapórt anatòmic che l'òvulo 'l g'ha co l'ovàre, ciamàt placènta e, öltem, la puzisiù de l'ovàre respèt al resetàcol e a i óter vertezèi del fiùr.
A segónda del nömer de lòze, l'ovàre l'è ciamàt uniloculàr, biloculàr, pluriloculàr. La spartisiù en divèrse lozète l'è fàda 'n manièra che le sédi le se desterböéses en simetrìa radiàl entùren al as del ovàre. Le placènte, per fenéser, le se tróa sö la parét de l'ovàre o se nò endèla part centràl.
La puzisiù de l'ovàre 'n relasiù al resetàcol l'è giü de i aspècc de clasificasiù piö 'mportànti e 'l vé discriìt co chèsta terminulugìa:
- Ovàre sùpero. El se 'nserés de sùra del resetàcol de 'ndóche 'l vé sö en maniéra bèla ciàra. De conseguènsa i óter elemèncc del fiùr i è ciaramènt inserìcc söl resetàcol sóta a l'ovàre e per chèsto i vé ciamàcc ipogìni.
- Ovàre semi-ìnfero. L'è tacàt a metà del resetàcol. i óter elemèncc del fiùr i se tàca söndèna ipotética lìnea equatoriàl furmàda de la part süperiùr del resetàcol, per chèsta rizù i è ciamàcc perigini.
- Ovàre ìnfero. L'è completamènte dét endèl resetàcol, del qual ànsa sö 'l stil. I óter elemèncc del fiùr i se 'nserés endèla pàrt finàl del resetàcol che 'l vé a furmà 'n anèl ensìma al ovàre, e per chèsta rizù i vé ciamàcc epigìni.
El stigma l'è la part ansìma al pestél e l'è l'órghen endóche se pòsta i granilì del pólen endèl momènt de la 'mpolinasiù. La fùrma del stìgma l'è 'n óter elemènt de clasificasiù sistemàtica. El pöl véser furmàt d'en còrp ünic, piö o méno slargàt, o se nà dividìt en lòbi piö o méno bislónc 'nfìna a ciapà la fùrma de filamèncc.
Fiùr ünisesuài o ermafrudìcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El schéma genèric discriìt de sùra el g'ha dèle variàcc a segónda de la prezènsa o nò de l'androcèo o del ginecèo. El fiùr tìpo l'è ermafrudìt cioè el g'ha töcc du i órghegn de reprodusiù. En fiùr ermafrudìt el pöl véser ünisesuàl de pónt de vìsta fisiològic perchè i órghegn de riprudusiù de giü dei du sèsi i è stérii.
I fiùr ünisesuài i è discriìcc cóme staminìfer o maschìi, semài che i g'ha apéna l'androcèo, e cóme pistilìfer o feminìi se i g'ha apéna 'l ginecèo. En prezènsa de fiùr ünisesuài, le piànte i è ciamàde monòiche, se le g'ha fiùr mascc e fiùr fèmina, o diòiche se le g'ha fiùr d'en zèner apéna. En chèsto öltem càzo se pàrla de piante mascc e piànte fèmina.
Simetrìa fiuràla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giü dei elemèncc piö vistùs doperàcc per fà la determinasiù sistemàtica de le spéci l'è la simetrìa fiuràla, che la ciàpa 'n cunsiderasiù la coròla o, piö 'n generàl, el pereànse. A segónda del gràdo se simetrìa se pöl distìnguer chèste categorìe de fiùr:
- Fiùr iregolàr. I g'ha nüsü gràdo de simetrìa.
- Fiùr atinomòrf. I g'ha 'na simetrìa de tìpo radiàl: i pétali (o i tépali) i g'ha 'na distribusiù regolàr en relasiù a 'n as de simetrìa che l'è pò l'as fiuràl. Ai fiùr atinomòrf se ghe atreböés el nòm de trimero, tetramero, pentamero, etc. per quantificà 'l nömer de pétali o tépali.
- Fiùr zigomòrf. I g'ha 'na simetrìa bilateràl: i pétali i è a spècc en relasiù a 'n piano de simetrìa.
Per i fiùr zigomòrf àle ólte se dopèra 'na paròla specìfica per ensegnà 'na fùrma particulàr, caraterìstica de sèrte categorìe sistemàtiche:
- Fiùr có la coròla bilabiàda. L'è 'l fiùr tìpic de la famìa de le Labiatae. La coròla l'è gamopétala con simetrìa bilateràl che la mèt en evidènsa 'na part dorsàl e 'na part ventràl. La part ventràl, méno svelöpàda, l'è furmàda dei lòbi de du pétali, chèla dorsàl l'è furmàda dei lòbi de tré pétali, con chèl centràl che l'è 'n bel tòc piö svelöpàt dei óter. La part dorsàl l'è ciamàda àer ensìma, chèla ventràl àer de sóta.
- Fiùr có la coròla papilionàcea. L'è 'l fiùr tìpic de le piànte de la famìa de le Fabaceae o Leguminùze. La coròla l'è dialipétala cón simetría bilateral apò a chèsta condèna part dorsàl e giöna ventrál. El pétalo 'nsìma, ciamàt bandéra l'è bèl svelöpàt, de sòlit bilobàt, có la pàrt finàl dei lòbi 'n puninì riultàda 'ndré. I du pétali tacàcc, ciamàcc àle, i è méno svelöpàcc e i se tróa 'n bànda 'n relasiù a l'as de simetrìa. I du pétali de sóta i se önés a dòcia a furmà la caréna, en bèl tòc méno svelöpàda 'n longhèsa che nó la bandéra e le àle.


text:
L'Aquila
L'Aquila (Ll'Àquila 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la regiù de l'Abruzzo e de la Pruvincia omònima. El cümü de L'Aquila g'ha presapóch 73.000 abitàncc, 'na superfìce de 466,87 km² e 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Antrodoco (RI), Barete, Barisciano, Borgorose (RI), Cagnano Amiterno, Campotosto, Capitignano, Crognaleto (TE), Fano Adriano (TE), Fossa, Isola del Gran Sasso d'Italia (TE), Lucoli, Magliano de' Marsi, Ocre, Pietracamela (TE), Pizzoli, Rocca di Cambio, Rocca di Mezzo, Santo Stefano di Sessanio, Scoppito, Tornimparte.
Cuntegnüü
Colocasiù geogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sitüàda a 721 méter söl leèl del mar, sö le còste de 'na culìna, a la sinìstra del fiöm Aterno en puzisiù duminànta respèt al masìcio del Gran Sasso, endèl'Itàlia Centràla, la cönta töcc i dé 'na prezènsa söl teretóre de piö de 100.000 persùne per stüdià, per le atività del tersiàre, per laurà e per turìsmo[1].
El centro stòrich el vé sö söndèn altipià en puzisiù presapóch baricèntrica respèt a la cónca 'ndóche l'è sitüàt el teretóre del cümü; divèrse i è le frasiù colocàde sö la còsta e sö le sìme de le culìne töt entùren. Endèl dopoguèra, l'espansiù ürbanìstica la s'è svelöpàda suratöt endèla part ucidentàl de la cità, piö piàna, e al dé d'encö, el tesùto ürbà el se destènt en maniéra mìa omogènea sö la diretrìce est-ovest, paraléla al percórs del fiöm Aterno.
El teretóre del cümü, spartìt en 12 circuscrisiù, l'è giü dei piö grancc d'Italia per estensiù. Coi sò 467 km² el töl dét divèrsi paizì o frasiù e 'n quach cèntro piö gròs che 'na ólta i gh'ìa l'autonomìa de cümü, compàgn de Paganica.
Le urìgign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zòna 'ndóche adès gh'è la cità de L'Aquila l'è stat abitàt fin de l'antichità. Prìm che i la cunquistàes i Romani, töta la àl de l'Aterno l'ìa ocupàda dei pòpoi dei Sabini e dei Vestini, i cui teretóre i cunfinàa pròpe endèla zòna 'ndóche sècoi dòpo sarès stat fat sö la cità.
Dòpo de la cunquista dei Romani, avignìda endèl III sècol prìma del Signùr, endèla località che adès corespónt a San Vittorino, póch chilòmetri a ovest de l'Aquila, vé fondàda la cità de Amiternum, de la quàla, amò 'ncö, se pöl véder i rèscc: en teatro e 'n anfiteatro che i testemógna la 'mportànsa che la gh'ìa de ìga a chèl tép là la cità. A Amiternum gh'è nasìt apò a giü dei stòrch piö 'mportàncc de l'antica Roma, Sallustio. L'è stàda séde de diòcezi ensèma a le cità vizìne de Forcona e Pitinum. Piö tàrde, scampàda a la ruìna del Impero Romano de ucidènt, Amiternum la g'ha patìt en perìodo de gran decadènsa, enfìna a sparéser del töt endèl sècol X.
La fondasiù de la cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl an 1229 i abitàncc dei castèi de la zòna i g'ha dicidìt de ribelàs a le angherìe dei barù feudài. I s'è rivulgìcc a papa Gregorio IX, e i g'ha utignìt, l'an dòpo, el permès de la part de Federico II de fà sö 'na cità nöa. De chèsto permès gh'è restàt testemognànsa 'ndèl Diploma de Federico II, en docümènt cinservàt en dò còpie endèi archivi de la cità, endèl quaàl se préga i castèi de le borgàde antìche de Amiternum e Forcona a mitìs ensèma per furmà en cèntro ünech[2].
La stória de la fondasiù de l'Aquila l'è cöntàda sö de Buccio di Ranallo de Poppleto (autùr de 'na "Cronica" 'n rìma che la cönta sö la stória de la cità del 1254 enfìna al 1362, l'an prìma de la sò mórt) e Anton Ludovico Antinori, che 'l n'ha scriìt en detài, co tat de riferimèncc ducümentài. Piö döbe i è le nutìsie söl nömer dei castèi che g'ha cuntribüìt a la fondasiù: la tradisiù la öl che i sape stacc noantanöf, ma l'è piö fàcil che el nömer real l'ìes entùren a 'na sesantìna.
A memória dela fondasiù, la campàna de la Tor Civica (la Reatinella) la bat amò 'ncö 99 bòcc e 'l monüment sìmbol de la cità, la fontana de le 99 canèle, la par contreböéser a alimentà chèsta legènda.
La cità l'è stàda ciamàda Aquila del topònim del pòsto endóche l'è stàda fondàda (Accula) ma apò perchè el nòm el riciamàa el stèma dei Hohenstaufen che l'è n'aquila. Piö tàrde la deentarà Aquila degli Abruzzi e a la fì, endèl 1939, per decrét del Ministero de l'Interno, la ciaparà el nòm che la g'ha adès de L'Aquila.
El teremòt del 2009[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nòt del 6 de bril del 2009, a le 3:32, L'Aquila l'è stàda culpìda de 'n teremòt de 5.9 (6.3 Mw) gràdi de la Scala Richter, clasificàbil tra 'l gràdo 8 e 'l 9 de distrüsiù d ela Scala Mercalli, co l'epicèntro colocàt entrà le località de Roio, Santa Rufina e Collefracido[3]. El rendicönt finàl l'è de 308 mórcc de de piö de 1.500 ferìcc. L'evaquasiù quàze totàla de la cità la g'ha comportàt en nöme de sfolàcc de 65.000.
Endèi dé dòpo 'l sìsma principàl, dele ótre scòse fòrti, aisebé che 'n bris méno fòrti de la principàla, le g'ha culpìt amò la zòna: giöna de 5.3 gradi de la Scala Richter a le 19.47 del 7 de bril, giöna de 5,1 gradi de la Scala Richter a le 2:52 del 9 aprile e amò giöna de 4,9 gradi de la Scala Richter a le 21:38 del 9 de bril.
El teremòt el g'ha scatenàt la sò fórsa söl cèntro abitàt e söi paés vizì, 'ntra i quaài Onna, Villa Sant'Angelo, Castelnuovo, Tempera, San Gregorio e Paganica. El capolöch stès el prezènta cà e palàs crödàcc apò a del töt en divèrse zòne e dagn gròs fés a 'n gran nömer de i edifìci de valùr stòrich e cülturàl.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità de L'Aquila a 'nzemelàda co le cità de:
- Baalbek, Lìbano
- Bernalda, Italia
- Bistriţa, Rumania
- Cuenca, Spagna
- Hobart, Australia
- Rottweil, Germania
- York, Canada
- Zielona Góra, Polònia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Stima bazàda söi flusi de pendolàr utignìda de 'n stüde del 2009 de l'Institute of Regional and Metropolitan Studies de Barcellona
- ↑ La fondazione della città dell'Aquila:le origini
- ↑ El teremòt segónt el INGV


text:
1789
De Wikipedia
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Cungress di Stat Ünii l'apröva dudes emendament de la Custitüziun; des de quest saran cunfermaadi vari Stat e entraran a fà part de la növa Custitüziun, cunt el sustitüì la vegia Bill of Rights.
- El chimich frances François Lavoisier el püblica el Traité Élémentaire de Chimie (Trataa elementar de chimica).
- El chimich tudesch Martin Heinrich Klaproth el tröva i növ element ürani e zirconi.
- El pueta ingles William Blake el finis el sò liber Songs of Innocence (Cant de l'inucenza).
- El medich frances Joseph-Ignace Guillotin el perfeziuna la ghigliutina.
- Amütinament del Bounty
- 7 genar: Aj prim eleziun presidenziaj di Stat Ünii, el George Washington el diventa el prim president de la storia del sò paes. El vispresident a l'è el John Adams.
- 5 magg: Prima riüniun di Stat Generaj de Francia.
- 17 giügn: l'Asemblea del Terz Stat la se pruclama Asemblea Naziunala.
- 20 giügn: Giürament de la Sala de la Palacorda.
- 14 lüj: El popul de Paris el taca e 'l ciapa la prisun de la Basteja. Inizi de la Rivulüziun Francesa.
- 4 agust: L'Asemblea Naziunala la decreta la fin del feudalesim.
- 18 agust: Inizi de la Rivulüziun de Liegi.
- 26 agust: Püblicaziun de la Deciaraziun di Dirit de l'Om e del Citadin.
- 24 setember: la nas la Curt Süprema di Stat Ünii.
- 6 utuber: La curt reala e l'Asemblea Naziunala sposten la propria sed de Versailles a Paris.
- 27 utuber: Bataja de Turnhout, tra patriota del Belgi e suldaa del Sacher Ruman Imperi.
- 13 nuvember: Insüreziun de Gand.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 7 april: Abdul Hamid I, sültan utuman (n. 1725)


text:
* BBW Porn *
* Great Mature Sex *
* Foot Sex *
* Upskirt Teen Ass *
* Pantyhose Sex Lesbians *
free latina pussy picture | booty free latina pussy video | free latina pussy gallery | free latina pussy teen | free latina pussy | clip free latina pussy | free latina pussy pic | free latina pussy tgp | free latina pussy movie | free latina pussy shaved | free latina pussy video | free latina pussy pics | free latina pussy | booty free latina pussy video | free latina pussy gallery | free latina pussy shaved | free latina pussy movie | free latina pussy pic | clip free latina pussy | free latina pussy pics | free latina pussy teen | free latina pussy tgp | free latina pussy picture | free latina pussy video | free latina pussy |
free latina pussy picture -- booty free latina pussy video -- free latina pussy gallery -- free latina pussy teen -- free latina pussy -- clip free latina pussy -- free latina pussy pic -- free latina pussy tgp -- free latina pussy movie -- free latina pussy shaved -- free latina pussy video -- free latina pussy pics -- free latina pussy -- booty free latina pussy video -- free latina pussy gallery -- free latina pussy shaved -- free latina pussy movie -- free latina pussy pic -- clip free latina pussy -- free latina pussy pics -- free latina pussy teen -- free latina pussy tgp -- free latina pussy picture -- free latina pussy video -- free latina pussy --


text:
Topaz
Topaz (id.) 'l è 'n film ad spiunàǵ americàṅ dal 1969 'd Alfred Hitchcock trat da 'n rumànś ad Leon Uris.
Sunt
Durànt la guèra fréda, al diretōr in secónda dal KGB Boris Kusenov (Per-Axel Arosenius), la mujér (Sonja Kolthoff) e sò fiōla Tamara (Tina Hedstrom) i pàs'n i cansèi dl'ambasàda rusa a Cupenàghen in dua i s càt'n in vacànsa. I èṅ spiâ da di agìnt in burghéś ch'i gh tìn'n adrē. La famìja la gh la cava a lugàr-'s in mèś a di turìsta ch'i s càt'n in un negòsi ch'al vénd dal siràmichi danéśi. La śóvna la śbraga ad prupòśit na statṿa par catàr al tèmp ad ciamàr a 'l telèfun 'l ambasadōr americàṅ e par mét'r-as in cuntàt c'n al funsiunàri dla CIA Michael Nordstrom (John Forsythe) ch'al gh'à da far-i scapàr a 'l èstar.
Soquànt tèmp dòp i Kusenov i càtan cà in di dintór'n ad Washington. A l'ambasàda francéśa René D'Arcy (George Skaff) al fà ciamàr òṅ di sò cunsiliér da soquànt an in di Stat Unî, André Devereaux (Frederick Stafford), parchè al s daga da far par pascàr al nascundìli di Kusenov. Devereaux al taca a 'vér-ag di suspèt e al gh'à paùra che qualchidòṅ al pòsa pasàr dal nutìsi a i rus. Al ciàma acsè al sò amìg Nordstrom ch'al gh dà ragiòṅ cuntànd-ag ch'a gh'è n'urganiśasiòṅ ciamàda “Topaz” ch'la gh lavóra adrē. Sò mujér Nicole (Dany Robin) la s aùgura ch'al viàś ch'i gh'àṅ da far a New York al pòsa distràr-al da ch'l afàr là, dimóndi delicâ e periculóś. Par l'ucaśiòṅ i rìvan da Parì anc sò fiōla Michèle (Claude Jade) e sò marè François Picard (Michel Subor), un giurnalìsta inviâ là par cuntàr qvél ch'a sucéd in dal Nasiòṅ Unìdi.
Rivâ a New York, Nordstrom al diś a Devereaux che Kusenov al gh'à cuntâ ch'a gh'è 'n pat cumersiàl e militàr fra Cuba e l'Ugnòṅ Suviètica ma ch'al n sà gnint da piò, sōl che Rico Parra (John Vernon), mémbar dal guèran cubàṅ, al s cata in sità cun sèg na còpia dal pat. Dand di bèsi a 'l sò segretàri Luis Uribe (Donald Randolph), òṅ ch'l à pardû sò fiōl in dla Baja di Pòrc par cólpa di americàṅ, i Stat Unî i prévan śgranfgnàr i ducumènt segrét ma a gh sarés da catàr un furastēr ch'al dascurìs sèg. André 'l è 'l óm giùst. Chi lò al dà mandâ a òṅ di suo, Philippe Dubois (Roscoe Lee Browne), ad purtàr-ag dal foto di ducumènt e lò al gh la cava anc se Uribe 'l armàgn in trapla.
Par saràr al sérć, Devereaux al gh'à 'd andàr diretamènt a L'Avana par catàr sù dal próvi ch'in dl'ìśula a gh'è di mìsii nucleàr rus. Là al pōl cuntàr su 'l apòǵ dla Juanita de Cordoba (Karin Dor), na védva 'd 'n eroe dla rivulusiòṅ a i tèmp 'd Ernesto Che Guevara ch'la viṿ sóta la prutesiòṅ ad Parra ch'l è anc inamurâ 'd lē. Ma la Juanita l'è da cl'atra banda, esénd a cap dn'asuciasiòṅ ch'l'è cóntar Fidel Castro.


text:
Battaja de Montereau
La battaja de Montereau l'è ona battaja di guerr napoleonigh combattuda a Montereau-Fault-Yonne, el desdott de febrar del 1814.
Menter che on esercit leaa comandaa del Carl Filipp de Schwartzenberg l'era in marcia in direzion de Paris, el Napoleon, che l'era 'dree a combatt i trupp del Blücher, l'ha ordinaa ai sò omen ona marcia forzada de cent chilometer per frontà la minascia noeuva.
El 18 de febrar i Frances s'hinn battuu 'me di leoni per salvà el sò territori e, grazzia anca a on bombardament precis de l'artijeria, hann liberaa la città de Montereau-Fault-Yonne. La battaja la gh'è costada sesmilla omen ai Austriegh e 2.500 ai Frances.


text:
Romeo + Giulietta
Romeo + Giulietta (id.) 'l è 'n film dramàtic e rumàntic dal 1996 ad Baz Luhrmann trat da 'l drama teatràl ad William Shakespeare in na ciàṿ pòst-mudèrna.
Custâ quatórdas migliòṅ e mèś ad dòlar, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad sentquarànta-sèt.
Sunt
In na sità dla Califòrgna, dū śóvan fiōi ad famìji 'd industriài ch'i n s cumpatìsan minga l'una cun cl'atra, Romeo Montecchi (Leonardo DiCaprio) e Giulietta Capuleti (Claire Danes), i tàcan na stòria 'd amōr. Chi lōr dū i vrésan spuśàr-as in segrét cun 'l ajùt ad frâ Lorenzo (Pete Postlethwaite) ch'al s mét in tèsta ad spéndar na paròla bòna par far la paś a i sò genitōr. Al dè dal matrimòni però Tebaldo (John Leguizamo), cuśèṅ dla Giulietta, al sfida a duèl Romeo e durànt la lòta al mijór amìg ad lì lò, Mercuzio (Harold Perrineau), al vèṅ frî a mòrt. Romeo, arliâ sèg ch'al n sà in du star, al gh cur adrē e 'l al masa.
Custrét a bandunàr la sità, Romeo al s lóga a Mantṿa e al fà in tèmp a pasàr giùst na nòt insém a la sò muróśa. Mèntar lò 'l è via, la ragàsa la vèṅ a savér ch'in dal gir ad tri dè la gh'à da tōr in marè Paride (Paul Rudd). Chi lē la dmanda ajùt a frâ Lorenzo ch'la gh dà un quèl da bévar ch'l è bòṅ ad far crédar che chi 'l à bvû al sia mòrt.


text:
Ilanz
Ilanz (in rumanc: Glion) a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 2327 abitant e una süperfiss de 4.50 km², e al se tröva a una altitüden de 699 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ilanz a l'è tacaa ai cumün de Castrisch, Flond, Luven, Rueun, Ruschein, Schluein, Schnaus, Sevgein.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ilanz l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de Iliande.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
- * el dato el ciapa dent anca l'abitaa de Strada
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lengh ufizial del cumün de Ilanz i henn el rumanc e 'l tudesch. L'andament di percentuai de lengua mader dei ültem ann, l'è mustraa in de la tabela chi desuta:
De vett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ges de S. Margreta e S. Martin i hinn inserii in de la lista dei sit de impotanza naziunal de la Svizzera.
I rest del Castel de Grüneck, traa gio prima del 1544, i hinn visibil ancamò a dì d'incö.


text:
Weiach
Weiach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.64 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 029 abitant.
El cumün de Weiach al se tröva a una altitüden de 390 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fisibach (AG), Kaiserstuhl (AG), Hohentengen am Hochrhein (D), Glattfelden, Stadel bei Niederglatt, Bachs. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Weiach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1271.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (DE)


text:
La Tur (SO)
La Tur (nom ufizial in talian: Torre di Santa Maria) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 803 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 45,5 km² e 'na densità de 18 ab./km². A l’è tacaa a Berbenn, Böi, Capösg, Castiun, Sgesa, Muntagna, Pustales, Sundri, Spriana.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
15 06
Ol dé 15 de zögn l'è 'l 166 ( 167 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 200 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de zögn al è ul dí da pòost 166 ( 167 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 200 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1462 - Chinon (la Val de la Loira, Fransa): Luís XI de Fransa al ghe signa ol tratat de Baiona.
1808 - Martorell, Terassa, Girona, Tortosa e Lleida: cheste sità s'i alsa contra i Franses (guèra del Franses).
1977 - Spagna: se ghe i sélebra i prime elessiú democràteghe de la Segonda Repüblega Spagnöla: UCD i adagna con masöransa relatia.
1998 - Microsoft Corporation la pöblega ol Windows 98.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1986 - Barcelona: Joan Oliver i Sallarès, pueta Català.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lengua rumancia
Rumancc, Returumanich, Retich u Grigiun a hin i nom cunt i quai se cugnussen tüt i lenguv returumanich che se parlen in di valad del cantun muntagnus di Grigiun, Svizzera. El rumancc a l'è vün di quater idioma ufizial de la Svizzera, e le parla el 1% de la sò pupulaziun. A gh'è staa un temp che i lenguv returumanich a eren parlad in d'una zona estesa del center d'Europa. 'Sti lenguv a hin imparentaa cun di alter lenguv che se parlen in Italia, Svizzera e Francia. I cinch dialet returumanich püssee parlaa a hin Sursilvan, Sutsilvan, Surmiran, Puter e Vallader. Puter e Vallader, ai völt, se cunsideren dumà una lengua: el Ladin. El termin Ladin, d'altra part, s'associa cun la lengua di muntagn dulumitich. A esisten di upiniun ben divers sura el grad de relaziun tra Ladin e Rumancc e Furlan; la teuria che se sien evulüü indipendentement la rescöt assee da cunsens, però a esisten di stüdius cunt un bel poo de prestisg che a ne demustren una sustanzial ünitaa (G. Hull, The linguistic unity of northern Italy and Rhaetia).
Cuntegnüü
- 1 Difüsiun e variant
- 2 Storia
- 3 Urtugrafia
- 4 Funulugia
- 5 Esempi lenguistich
- 6 Cunfrunt cunt alter lenguv
- 7 Ligamm da föra
Difüsiun e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cume l'è staa giamò scrit, el rumancc l'è parlaa dumà in d'una quai valdada del cantun svizzer di Grisun. I sò variant hin semper staa sturigament dividüü vöna da l'altra, a causa de l'intrüsiun del tudesch (e de l'aleman) e de l'italian (e del lumbard). Per quest ogni variant (ciamaa in rumancc, ils idioms tradiziunals, induve idioms el gh'ha el significaa de "lengua") la gh'ha una sua standardizzaziun e una sua leteratüra.
Al dì d'incö el Rumancc l'è spartii in dü toch principai, e ciaschedün el gh'ha di variant interni.
- Grüp grisunes o renan:
- Grüp engadines o ladin
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In urigin el teritori atüal del rumancc l'era pupulaa dai Celta e prubabilment tüta la zona de l'est di Grisun l'era di Reti. L'è dificil dàgh una classifigaziun ai Reti e a la sò lengua: se suponn che la lengua di Reti la füdess minga una lengua indueurupea, ma hin minga pussibil fà sü cunstataziun garantii a causa di testimunianz poch e framentari de quela lengua e cultüra.
La denuminaziun returumanigh (Rätoromanisch in tudesch) l'è stada intrudota inturna a la metà del XIX secul dai lenguista italian e tudesch. La ven dal nom de la pruvincia rumana de la Rezia, che la catava dent un teritori multu püssee vast de quei abitaa dai Reti. L'assuciaziun de idei retigh=>rumancc l'è dunca in bona part un mitu.
I popul che viveven in del teritori di Grisun del dì d'incö hin staa sutamiss düranta la campagna militar di Ruman in di Alp del 15. a.C. I Ruman han purtaa la lengua latina in di teritori sutamiss (o mej, el latin del popul e di suldaa, ciuè 'l latin vulgar).
L'è minga del tüt ciar 'me l'è capitada la latinizaziun. Prubabilment el gh'avrà impiegaa un quai secul, cume l'è sücess in alter teritori periferigh de l'imperi ruman. A la fin de l'età antigh, i lenguv prerumann pareven, segund i cunussenz atüai, mort e adess ghe n'è restaa ben poch paroll. 'Sti paroll se referissen suratüt a la terminulugia specifiga de la flora e de la fauna e de un quai tuponim.
A partì dai secul VIII e IX el teritori rumancc uriginari l'è staa inflüenzaa dai lenguv germanigh. In del curs del temp el tudesch l'è diventaa semper püssee una lengua ufiziala cume 'l latin.
Se pò vardà cume 'l rumancc el füdess un temp püssee estendüü cul vedè un frach de nom lucai e parol dialetai in regiun che incö hin tudesch, cume 'l cantun Glarona e 'l cantun San Gal. Quei paroll chì mustren che 'l cunfin lenguistigh, fina al temp medieval classigh, l'era multu püssee a nord.
Inscì per esempi la regiun del Lai Rivaun l'era rumancia (anca incö le se ved in del nom Walensee, che l'è parent de welsch, una parola che i germanofun duvraven per designà i gent d'etnia neulatina); in del nord-est el teritori rumancc el rivava fina al inscì ciamaa Hirschensprung, fina a Rüthi e a la Val del Renu sangalesa; inscì cume la püpart del Voralberg (Austria) e del Tirö. I Alp hin pien de sit cun nom lucai di quai la prima silaba latina la ven minga prunünciada, per esempi Bad Ragaz, Sargans, Vaduz (dal latin aquæductus), Montafon, Tschagguns e Galtür. Prubabilment bona part de quei sit chì hin vegnüü germanigh dumà in del XI secul.
I prim ducüment cunussüü che cuntegnen parol rumancc hin uraziun latinn cunt anutaziun in questa lengua. Pö, al temp de la Refurma Prutestanta s'hin svilüpaa indeperlur i lenguv de scritüra di variant diferent del Rumancc, cunt i prim tradüziun de la Bibia e di Salm, in Engadina e in la Surselva. In del mediuev i germanofun ciamaven el rumancc churwelsch, ciuè latin de Coira.
Vöna di resun del fatu che la s'è mai svilüpada una lengua de scritüra cumün per tücc i idioma l'è la cundiziun de regress del Rumancc denanz al tudesch che l'ha purtaa a la mancanza de un centru spiritüal e pulitigh per tüta la Rumancia. La cità de Coira, l'übiga cha la pudess avè 'stu rol, l'era sota l'inflüenza tudesca giamò da un frach de temp, vist che l'era una sede episcupala (e i vescuv eren tudesch, minga latin) e che tra l'alter l'era stada cunquistada dai Got. Dumà da poch temp, in del XX secul, s'hin furmaa a Coira centri, dai quai parten impüls impurtant per la lengua e la cultüra rumancia. Questu svilüp el va inanz insema a una cuscienza lenguistiga cressenta, che la gh'era nò prima del secul XIX.
A la fin de quel secul lì defat l'è vegnüü föra quel prucess che l'è staa ciamaa "renassiment rumancc" (renaschientscha rumantscha), in del qual gh'han avüü lögh l'espansiun de la stampa rumancia e la prudüziun de testi literee rumancc, la fundaziun de vari assuciaziun, l'aquisiziun de una növa scienza per la lengua e la cultüra grisunesa e la vutaziun de fà vegnì el Rumancc la quarta lengua naziunala svizzera (1938).
El Rumantsch Grischun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Rumantsch Grischun (ciuè, pü o men, rumancc de tüt el Cantun Grisun) l'è la lengua de scritüra cumün per tücc i idioma rumancc. La sua bas l'è stada svilüpada per l'inizziativa de la Lia Rumantscha del lenguista Heinrich Schmid in del 1982. Da alura el rumantsch grischun l'è dree a vess semper püssee svilüpaa. In del 1996 l'è propi lü a vegnì la lengua ufiziala de la cunfederaziun per la cumünicaziun cun la pupulaziun rumancia, e dunca l'è vegnüda la lengua de scritüra ufiziala in del Cantun Grisun. In di cumün de lengua rumancia però i lenguv ufiziai hin anmò i variant lucai, a volt insema al tudesch.
I prumutur de la lengua scrita cumüna vurarissen che la füdess un mezz per dàgh forza al rumancc e mantegnì 'sta lengua inscì in pericul. El rumantsch grischun però l'è multu critigaa de una part de la pupulaziun rumancia. Un bel poo de grisunes, minga dumà rumancc, gh'han paüra che una lengua artifiziala la poda vegnì la fossa del rumancc. Alter inveci hin püssee utimista e revendighen el fatu che una lengua cumün la poda dàgh forza a tüti i idioma diferent.
In de l'agust del 2003 el parlament cantunal l'ha scernii de intrudü el rumantsch grischun cume lengua de scritüra in tüt i scöl rumancc e de fà sü semper püssee in questa lengua i növ mezz de istrüziun; de fat, fina a quel mument i mezz de imprendiment eren staa stampaa in di variant tradiziunai. El Gran Cunsili l'ha decidüü però de fà inscì anca per spargnà un poo de danee. Da quel mument in pö tüt el teritori rumancc püssee germanizzaa questa mesüra però l'è dree a ris'cià de fà vegnì la pusiziun del rumancc anmò püssee debul, vist che i bagai hin dree a imprend una lengua che la se parla minga in gir.
Inveci tanti personn minga rumancc disen che i diferenz di idioma tradiziunai hin despess sotastimaa e che hin multu püssee marcaa che, per esempi, quei trai dialet del Schweizerdeutsch (dunca, la saria impurtanta una lengua ünificada). Prima de la realizzaziun pratiga de la scerna del parlament inturna al rumantsch grischun 'me lengua de scöla l'è staa miss un temp de transiziun de vint agn. Al dì d'incö però nissün cumün l'ha intrudot 'me lengua sculastiga.
Urtugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Rumantsch Grischun l'è dunca una specie de koiné, e 'l sò aütur a l'è staa atent a evità urtugrafii de aspett estrani, per facilità la sua acetaziun. Dunca, i parol cun /tɕ/ e [e] o [i] a gh'han   (tgirar) inscambi de  . E i parol cun /tɕ/ seguida da [a], [o] u [u] se scriven cun   (chalanda) già che tant i parlant de l'Engadina (chalanda) quant dal teritori del Ren (calanda) spetarien un'urtugrafia che la meta dent la  . De l'istessa manera, 'che' e 'chi' —a causa da chesta norma, ciamada "Leza Uffers Kompromiss"— se parnunzien [ke] e [ki]. D'altra part, la letera   la se cunvert in d'un grafema innecessari in questa lengua rumanica. Per cunter, la schwa ([ə]) se representa cun  , l'üs dal qual al moutra l'influenza del tudesch in questa lengua rumanica. L'istess descurs el se fa cun l'üs de   sia per /ʃ/ che per /ʒ/, e   per /tʃ/.
D'altra part, el fat che a l'esista minga   in del Rumantsch Grischun a l'è forsi minga dumà duvüü a l'assenza de la [y] e de [ø] in la püpart di lenguv returumanich, ma anca a la sua furma grafica, che l'è minga stada cunsiderada una furma rumanica. Quest chì a l'è un esempi che l'aduziun d'una determinada grafia l'è mingaa semper relaziunada cun di fatur funetich. Cume cunclüsiun se pò afirmà che l'urtugrafia del rumancc la se situa tra la tradiziun urtugrafica rumanica del Talian e del Francees e la tradiziun urtugrafica germanica del Tudesch.
I lenguv returumanich a curen el pericul de desparì. A gh'hin apena parlant de 'sti lenguv e la püpart de quei che parlen retich a parlen anca tudesch. La Lia Rumantscha l'è una urganizaziun che la cumprend assuciaziun de lenguv retich. La sua pagina web la furniss püssee d'infurmaziun sura 'sti lenguv.
Videe anca: furlan
Funulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunsunant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funema cunsunant del Rumancc (in la variant del Rumantsch Grischun) a hin urdenaa in la tavula seguent:
Vucall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funema vucalich del Rumancc a hin urdenaa in la tavula seguent:
La Schwa /ə/ la pariss dumà in di silab atonich. La lunghezza de la vucala se pò decid a priori:
- I vucall atonich a hin cürt.
- I vucall tonich in silab saraa a hin:
- longh dopu /r/
- cürt altrament.
- I vucall tonich in silab vert a hin:
- cürt dopu cunsunant surt
- longh altrameent.
Esempi lenguistich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sursilvano (Sursilvan)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, e clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei schi bials sco tia pareta, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
Sottosilvano (Sutsilvan)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua à ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, à ella tartgieu, ed ha clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
Surmirano(Surmiran)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel an sies pecal. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots".
Engadino superiore (Putér)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pign ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Engadino inferiore (Vallader)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
Jauer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La uolp d'era darchiau üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tegnea ün toc chaschöl in ses pical. Quai ma gustess, ha'la s'impissà, ed ha clomà al corv: "Cha bel cha tü esch! Scha tes chaunt es ischè bel sco tia apparentscha, lura esch tü il pü bel utschè da tots".
Rumantsch Grischun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Cunfrunt cunt alter lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt trai vari dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul lumbard[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul ladin e 'l furlan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm da föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàgina da la Lia Rumantscha
- Dizziunari rumantsch-anglès
- Una mustra da memòri filusòfich in rumantsch, l'edizziun uriginala da la qual la data
- Pàgina da news Noeles.net
- Mathias Conradi, Taschenwörterbuch der Deutsch-Romanischen Sprache, Zürigh, 1828
- P. Baseli Carigiet, Ortografia gienerala, speculativa ramontscha, Müstair, 1838
- J. A. Bühler, Grammatica elementara del lungatg rhäto-romonsch, Coira, 1864
- Theodor Gartner, Raetoromanische Grammatik, Heilbronn, 1883


text:
Oristano
Oristano (en lèngua sàrda: Aristanis; en spagnöl: Oristán; en català: Oristany; en latì: Aristianis) l'è 'na cità e 'n cümü italià, la regiù de la Sardegna, capolöch de la pruvìncia omònima.
El g'ha presapóch 29.185 abitàncc, 'na superfìce de 84 km² e 'na densità de 347 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baratili San Pietro, Cabras, Nurachi, Palmas Arborea, Santa Giusta, Siamaggiore, Siamanna, Simaxis, Solarussa, Villaurbana, Zeddiani.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Cassina (CO)
Cassina (nom ufizial in italian: Cassina Rizzardi) a l'è on comun de la Provincia de Còmm con 3 277 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 3,5 km² e 'na densità de 936 ab./km². El gh'ha tre frazion, var a dì Boffalòra, Montisell e Ronch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cassina (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
David Hume
Ol David Hume (Edenbörgh 26 avrìl 1711 – 25 óst 1776) a l' è stàcc ü filosèf e storègh scossés e, insèma a l'Adam Smith e al Thomas Reid, üna di figüre piö importàcc d' ol iluminismo scossés. Tàcc i considéra ol Hume comè chèl di trì e piö radicàl di British Empiricists (empirìsti britanègh), dopo l'inglés John Locke e l'irlandés George Berkeley.
Chèsta compagnéa d'ol Hume, Locke e Berkeley, acassibé tradissionàl, la considéra miga l'importàcc inflüènsa söl Hume de quach scritùr de lengoa fransès, comè ol Nicolas Malebranche e ol Pierre Bayle, issé comè di óter figür de inteletöài de lengoa inglés comè l'Isaac Newton, ol Samuel Clarke, ol Francis Hutcheson e ol Joseph Butler.
I stòregh i considéra de solìt la filosoféa d'ol Hume comè üna fórma radicàl de sceticismo, ma tàcc crétegh a i à dìcc che ol sò natüralismo a'l gh'à mia meno importansa. La ressèrca in söl Hume la gh ' à dàcc a dondà co 'l passà del tép tra chi che i ghe dà pis a la banda scetìca d'ol Hume (Reid, Greene, e i positivìsti logìch) e chi che i ghe fà piö a mét a la sò banda natüralìsta (Don Garrett, Norman Kemp Smith, Barry Stroud e Galen Strawson).
Cuntegnüü
- 1 La eta
- 2 Ol pensér
- 3 I confì d'ol pensér de l'ómen
- 4 La critéga del concèt de caösalità
- 5 La critéga de l'àbet o crèta
- 6 La critéga de l' essènsa matérial e spéretüal
- 7 Ol Hume barzamì
- 8 Moràl e motìassiù
- 9 Libera sièlta e determinassiù
- 10 Ol contràst tra "èss" e "düsì èss"
- 11 La filosoféa de la religiù
- 12 Estetéga
La eta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol David Hume l' è nassìt a Edenbörgh, segónd tus d' ü possidènt del Berwickshire, contéa de la Scòssia meridionàl. Indela stèssa sità l' à inviàt là i stöde de giürisprudènsa per fàga piassér a la faméa, pösta l' era piö interessàt 'dré a la leteradüra e a la filosoféa. Indela sò ötobiograféa a l' iscrìv:
Mé só stàcc ciapàt söbèt de öna passiù per la leteradüra che l' à dominàt la mè eta e che per mé l' è stàcia ön' arès de godimécc a brondòs.
La cariéra de aocàt a Bristol a l'è 'ndàcia söbèt in rüina, issé lü l' à catàt fò de 'ndà in Fransa, a La Flèche, doe l' è stàcc lé trì agn, del 1734 al 1737, e doe l' à scrìcc la sò övra piö importàt, ol Tratàto in sö la natüra ümana, che 'l vegnerà fò dòpo de èss tornàt a Londra, ma sènsa caécc.
Tornàt in Inghiltèra, l' à püblicàt indel 1742 la prìma part di sò Sagi morài e politègh. Chèst' övra la gh 'à ìt piö caècc tra la zét e i servelù, ma mia assé per otègn öna catedra de filosofèa a l' üniversità de Edenbörgh e pò gnàch in chèla de Glasgow; probabilmét la sò fama de erètech e la coragiùsa oposissiù del sò crìtech piö enèrgech ol Thomas Reid i è stàcc la caösa del mör de la sièta 'n del bèl de l' oselanda. Issè ol Hume l' è tornàt söl cóntinet e, tra ol 1745 e ol 1748, l' à otegnìt tàcc incarèch politègh, e l' è stàcc tra i óter ach a i règie de Viena e Türì.
Indel 1748 l' à pöblicàt a Lóndra la Ressèrca in söla resù de l' ómen. Indel 1752 l' à ciàpat ü pòst de bibliotecare a la facoltà de dirét de Edenbörgh, laorà che 'l gh 'à lassàt tàt tép a disposissiù per riflèt, intrequerì e scrìv: i è de 'sti agn la Stòria d' Inghiltèra, del Giulio Cesare fin a quand l' è indàt sö ol Rico VII, e la Ressèrca in sö i prensépe de la moràl. Indel 1757 l' à pöblicàt la Stòria natüral de la religiù; ön óter scrécc sö l stèss sogèt, per tàcc ol sò capo d' opera stilistèch, l'è Ciciarade in sö la religiù natüràl, egnìt fò dopo la mórt d' ol Hume indel 1779.
Indel 1763 a l' è deentàt ol segretàre d' ol ambassadùr d' Inghiltèra a Parìs, sità doe l' restàt infena al 1766. Chechissé a 'l gh' à ìt l' ocasiù de frequentà i ambiéncc 'löministègh e de conóss ol filosèf Jean Jacques Rousseau, perdepiö de èss ospìt del barù Paul Henry Thiry d' Holbach a chèl tép ciapàt indela sò batàia contra la religiù.Tornàt in Inghiltèra, l' à decidìt de ospità ol Rousseau, ma la frequentassiù l' è fenìda co 'n d ' öna römurùsa rutüra per dissensiù de caratèr e per la patologìca frenesèa de persecüssiù che la röstìa ol scritùr d' ol Emilio. Oramai sciòr, ol Hume l' è crapàt fò serenamèt a Edenbörgh ol 25 de óst 1776 per ü canchèr al bödel.
Ol pensér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol pensér d' ol Hume, nassìt al ciàr di tendènse löministèghe del XVIII secól, l' è amò féss importànt per la filosoféa del dé d' incö rispèt a chèl di óter filosèf del sò tép. Ol Hume a 'l gh' era in có de mèt in pé üna siènsa de la natüra de l' ómen, che la gh' èss la stèssa sigürèssa e organisassiù matematéga che ol Newton l' ìa dövràt per la fisìca, indoe a 'l fà ön' analìsi per intrègh de töcc i pià de la natüra de l' ómen, consideràda a i pè di óter siènse. Co 'l Hume la reisiù critìca di sistémi di idée de la tradissiù la rìa a öna voltàda sèca. Lü a 'l mèt zó ü modèl pratègh de conossiènsa che 'l se manifestarà critègh vèrs la féde di ilüminìsti indela resù.
I confì d'ol pensér de l'ómen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per ol Hume a i gh ' è dù qualità de filosoféa, üna fassèl e scüntàda, chèl ótra difissèl e campàda in aria, Chèla fassèl l' è sbolzunatòria, precètoria, cunsulatòria e a la fì l' è ach tròpp bànal, l' ótra l' è campàda in aria, e la servìss prope a ü bèl négot indela eta, perchè la ghe và adré a ràcole piö finìde; e de spèss la bórla dét in d' öna fórma de “malatéa metafisìca” o saì campàt per aria perchè la öl conóss chèl che invésse a's pöl mia conóss. Ol Hume a 'l racomànda de passà fò d' sùra töcc e dù i qualità de fà filosofèa. Per lü l' è ciàr, comè in d' öna sórt de presentimét, che ghe seès üna “stràda nöa” del saì: trà 'n pé üna “siènsa precìsa de la natüra de l' ómen”.
Insóma, comè la funsiùna la natüra de l' ómen? A i fà comè a formàs i idée? L' è possibèl èss sièntefegh indel conóss la nòsta natüra? Ol strasordinare vèdega dét a 'l la zinza a scrìv la sò övra principàl, Tratàto in sö la natüra de l' ómen co n d'ol significatìv sót titól Ü tentatìv de cassà dèt ol mètodo sperimentàl de resunamét in di quistiù morài. L' è ciàr che ol Hume a 'l ghe và 'dré a chèl saì baconià inglés che i gh ' era ardàcc ol Locke e ol Newton e che l' era miga stàcc fò del töt di gràncc reolüssiù politègh e economìche che l' Inghiltèra l' era 'dré a trà 'n pé. Mè che ol mètodo sperimentàl a 'l se dovre mia domà per stödià ol cél o la realtà fisìca, ma che 'l sèrva per capì mèi l'ómen e la sò natüra. Issé a 'l se slarga fò chèl fass de zuègn inglés che a i ghe crèd incöma a öna nöa filosoféa (Locke, Shaftesbury, Mandeville,Hutcheson, ol medém Berkeley), che, pör co 'n di impostassiù dièrse, a i öl fondà ol lur saì in sö l' esperiènsa e mia in sö i idée mia nassìde (aprioristéghe dedössiù cartesià). Töt ol stöde de l' ómen a 'l gh ' avarà de invià là de l' oservassiù reàl de la sò natüra , da l' analìsi del sentimét piö che de la resù e pò ach i valütassiù morài a i dovrà èss fondàde in sö motiassiù natüralistéghe piö che in sö di idealità campade in aria de dirìt natüràl o religiùse.
La critéga del concèt de caösalità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töte i olte che nóter a 'm vèd dù efècc ü viadré chèl óter, l' è logich pensà che a 'l ghe seès ü quach ligàm in tra de lur, e specialmét, che l' efèt che in urdèn de tèp a 'l ria per prìm a 'l caöse chèl che 'l vé dopo, doca che l' efèt A a 'l seès la caösa de l' efèt B. Ol Hume però a 'l refüda chèsta idéa: defàt a 'l se domànda co che procedimét e sö che pè a 's pöl trà B, a iga l' efèt A?
In söl prensepe de caösalità a i se fondàa töcc chèi procedimécc de  > che a ün efèt a 'l ghe vègn dré ün óter teoricamét ligàt al prìm. L' esempe famùs d'ol Hume l' è chèl de la bala de biliard tràda cóntra ön' ótra: la ghe parerà sèmper a töcc öna bala che la se scùntra co 'n d' ün' ótra e pò l' inviàs de la segónda. Issé, töcc chèi ch' i ghe fà bada, dòpo impö, a i pölerà dì che la segónda bala la se möarà domà co 'l vèd la prìma bala tràda cóntra de lé.
Ol Hume l' à sircàt de capì che resunamét a 'l ghe fà preèd ol möimét de B a conoss domà chèl de A.Söl söbèt l' à lassàt fò ü resonamét a priùr, var a dì ön' inferènsa necesària che a A la ghe fà indà a dré per fórsa B, perchè tra dù efècc l' è mia possebèl caà föra per fórsa i relassiù che s' völ.Ma s' pöl gnach pensà a ü discórs empiristègh, perchè, cumè resonamét a posteriùr, 'l pöl èss fàcc domà dopo i dù efècc. E pò a in de sto cas i ghe pöl miga èss di próe ch 'i confirme che B a 'l seès la conseguènsa de A perchè la relassiù in tra A e B l'è de cunsequensialità e mia de prodüssiù,var a dì che grassie a l' esperiènsa a s' pöl domà sigürà che A 'l vé prìma de B e che A l' è féss apröf a B ma s' pöl mia derià negót che 'l lighe indiscütibilmét l' efèt A a l' efèt B. Co l' Hume la resù la descoergìss che la pöl mia mostrà per fórsa ol ligàm di efècc ma che la pöl domà fissàl co la fantasìa.
Insóma, la bragherada che a ü efèt A a'l ghe vègne 'dré de miliù de agn ü efèt B la pöl mia dàga la persöasiù che a A a 'l ghe vègne sèmper 'dré B e negót a 'l ghe impedìss de pensà che ü dé i laùr i 'ndarà po' diersamét e che, presèmpe, a B a 'l ghe vègne 'dré A. per remedià a chèst a 'l ghe ölerèss ü fondamént de inguàliansa de la natüra che 'l se incaréche de mantegné salde per sèmper i legi de la natüra, mestér che per ol Hume gnàch che 's pöl intraèd e gnach compröà.
La critéga de l'àbet o crèta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tàcc de notèr i pénsa a i laùr di tépp indàcc comè s' i fodèss üna régola sèrta pò a per i laùr de l' aegnì. Presèmpe, i legi fiséghe che i ména i pianècc 'dré a i sò orbìte de lur i và fèss bé per descrìv i comportamécc del passàt e issé notèr a 'm pöl speciàss che a l' istèss i preèda otertàt bé pò a chèi de ün' indomà. Ma fà comè a giöstificà chèsta presünsiù? Comè 'm pöl pensà che chèsta teoréa la vàga bé töte i ólte? Ol Hume a 'l sögerìss ü pér de próe pussebéi e pò i a contrabàt töcc e dù:
1.la prìma l' è ü bisògn logìch: l' aegnì a 'l gh' à de ripèt ol passàt, se de no töta la siénsa e la fiséga a i ghe zontarèss de valùr. Ma ol Hume l' à fàcc èd che l' è otertàt logicamét zöst prossömà ün ünièrs indoe i legi fiséghe passàde a i seès mia compàgne de chi de adèss e che i seès mia gualìve in ogne löch. A 'l gh' era mia negót che 'l rendèss 'sto fondamént logicamét nessessare;
2. la segónda giöstificassiù, piö modestamét, la se ligàa nóma a l' inguàliansa co 'l passàt: üna lege che la 'ndàa bé iér la seita a 'ndà bé pò amò incö. Ol Hume però co 'n d' ü resunamént ricórsiv l' à mostràt che chèsta giöstificassiù la gh 'era bisògn de ricórr a lé medèma per èss dimostràda. Amò üna ólta la proposissiù la crödàa zó.
La quistiù l 'è èrta amò incö. Ol Hume a 'l se credìa che chèst' idéa la cassàa i raìs indel sentimént di òmegn e che 'l sarèss mia stàcc pussebèl töla vià del có. Chèst àbet méntal l' è però nessessare perchè i siénse (specialmét la fiséga) i vaga inàcc a crèss sö.
La critéga de l' essènsa matérial e spéretüal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per ol Hume l' essènsa l' era nóma üna racòlta de qualità particolàr vàr a dì ün insèma de stombèi e sensassiù materiàì ch' i vé dal de fò riünìcc del nòst servèl fina a furmà ün' idéa de chèl che 'm s' è 'dré a squaià, e issé a'm gh' à l' impressiù che chèl laùr lé a'l ghe seès pò a indel momét che me 'l vèd mia.
Söl sò sentér filosofègh ol Hume l' à tràcc dèt in chèsta riflessiù pò a ol mé. Defàt lü 'l sircàa de descoergì qual a 'l fodèss chèl elemét che 'l ghe fà èss notèr medém quad che töt ol nòst còrp a'l càmbia sènsa fermàss dé dopo dé.
Moràl che l' à capìt che ach l' essènsa del mé l' era nóma üna mesciansa de sensassiù. Defàt, töte i ólte che 'm pàssa dét indel nòst mé, a'm troa sémper üna quach sensassiù particolàr (piassér, dulùr, cóld, frècc) e se ' m ghe riarèss a scassà ògne sensassiù del nòst mé a' l resterèss pròpe ü bèl negót.
Grassie a chèsta riflessiù ol Hume l' à dìcc issé che l' è inötèl sircà de mostrà che l' anìma la mör mia, perchè del nòst mé a' s pöl parlà nóma se gh' è di sensassiù.
Ol Hume barzamì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Hume a 'l disìa de èss barzamì e pironià. Ma ol sò döbità l' è dièrs de chèl tradissionàl: defàt manca la sospensiù del giödésse. Chèl del Hume l' è piö ün esàm ragionéol de chèl che pöl saì la resù, di confì indoe i sò pretése de lé a i gh' à de fermàss: dóca la resù la déenta insèma acüsàt, zödes e comissiù. Ol döbità del Hume l' istà indel considerà la cognossènsa comè ergót de nóma probabèl e mia de sigür, acassibé che la rìe da la pràtica, che per ol filosèf l' éra l' önèca àres de la cognossènsa.
Issé, acassibé bùna pàrt de la cognossènsa di efècc la se röspe nóma a üna cognossènsa probabèl, ol Hume a 'l càssa dét pò ach ü tràmet de cognossènse frànche, var a dì chèle matematéghe, ch' i è indipendèncc de chèl che 'l gh' è in realtà e i è prodüsìde nóma de procediméncc ragionéoi.
Dóca ol Hume a 'l ghe và adré nóma a i confì di pretèse de la resù, acassibè fèss inesoràbei: ol prensépe de caösalità, l' èsga del mónd de fò de nóter, ol mé e tàcc óter fàce che fina alùra i parìa belfàde e scontàde i vé sbassàde a sèmples  > e  > che però iè nessessare a la eta de l'ómen.
Chèssce teorée i vegnerà de lé a mia tàt töce sà amò e svilüpade d' ol filosèf todèsch Immanuel Kant. Moral, che per ol Bertrand Russell, ol Kant l' à mia digerìt i quistiù del Hume , e la filosoféa del Kant l' è üna sòrt de ragioneolèssa che la vè prìma del Hume (chèsta opiniù, ciaramént cóntra córrent, ol Russell l'à esponìda indela sò Stòria de la filosoféa ocidentàl indela pàrt söl Hume).
Moràl e motìassiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Decórde co la sò acüsa a l' öfesse che la resù 'l la s' éra istitüida in di ültèm agn, ol Hume a 'l dìs issé che pò a la moràl la pàssa fò di confì del teré de giödesse de la resù. La moràl l' è, comè 'l diserà lü medém,  >, dóca la pöl mia èss conossìda indel sò abregé de la resù, e fò d' sùra, la và adré a di stràde indipendéncc de la resù.
La critéga piö gròssa che 'l ghe fà a la moràl l' è chèla de èss condissiunàda de bragherade del de fò ch 'i sircarèss de dì co l fà de precèt chèl che 'l sarèss zöst e chèl che 'l sarèss fàlat ( la religiù l' è üna de chèssce inflüènse): ol valùr de ün àcc l' è ( e 'l gh' à de èss) del töt indipendént da la promèssa d' ü prémio e da la chigarölaza d' ü castìgh.
La moràl la crèss sö grassie a ün óter sentimét, chèl de la simpatéa, che 'l ghe fà sentì isì a i nòscc sìmei e 'l ghe fà spartì felicità e infelicità.
Libera sièlta e determinassiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Comè töcc, pò a 'l Hume gh' à fàcc a mét al ciàr contràst tra determinassiù e libera sièlta, vàr a dì: se i tò acc i è zamò determinàcc de miliàrcc de agn comè 's pöl èss libér de cattà fò? Ma 'l se mia fermàt ché: ol Hume l' à tróat ün' ótra quistiù che l' arèss portàcc ol probléma a üna conclüsiù futada: la libéra sièlta l' è in descórde co l' indeterminassiù.
Se i tò acc i fodèss mia precisàcc di casi del passàt, alùra i sarà del töt assidentài e dóca i sarà desligàcc del tò caratèr, di tò desedére, preferènse, valùr... E alùra come 's pölerèss èss responsàbei di acc indipendéncc del nòst caratèr? E come 's pölerèss ritegnì ergü responsabèl di pròpe acc che, comè m' à zà dìcc, i è ris – ciùs?
Dóca 'm s' è riàcc a la marunada: la libera sièlta l' è in descórde co la determinassiù ma al stèss tép la öl. Tè ché ün' ótra fàcia de la realtà che la scàpa vià dal comprènd de la resù de l' ómen.
Ol contràst tra "èss" e "düsì èss"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Hume gh' à fà a mét che tàcc scritùr i parlàa spèss de se 'l gh ' arèss de èss al pòst de se l' è. Ma tra la proposissiù descritìa “èss” e chèla prescritìa “düsì èss” a gh' è dét di bèle diferènse. Ol Hume a' l mèt a l' èrta i scritùr de chèssce fassèi sostitüssiù, specialmént se compagnàde da üna catìa mötiassiù.
Ma fà comè a mötià realmént la dissendènsa del “düsì èss “ de l' ”èss”? Fato stà che per ol Hume 'sta dissendènsa l' è mia pussebèl. La quistiù, sögerida del Hume, in d' ü capitolì, l' è deentàda in di ültèm agn ol fondamént de la teorèa moràl.
La filosoféa de la religiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Hume l' à scrécc la Stòria natüràl di religiù dal 1749 al 1755. Indela prefassiù, l' aütùr l' ispiéga che l' intensiù de l' övra l' è de troà i fondaméncc de la religiù indela natüra de l' ómen. Ol Hume, pör co l' acetà i prensépe del deìsmo e co l sostegnì che la costrüssiù de la natüra la fà èd che l' è stàcia creàda de ergù de inteligént, a 'l pénsa che la quistiù che la generassiù del sentimènt religiùs la seès piö difissèl de risòlv consideràt che per lü i gh 'è di popòi atèi. La religiù la deriarèss dal sentimént de la pura e dóca de conseguènsa in d' öna speransa de salvassiù dopo la mórt, pensàda comè efèt sènsa reméde e dramatègh, e de cassà vià la potènsa natüràl co l racomandàs al Dio, che la sò diossiù la garantìss che la Natüra la seès “bùna” per l' ómen e piö nemìsa sènsa contròl gnach urdèn che la fàga deentà resoneóla.
La prìma furma de religiù l' è ol politeìsmo che 'l derìa da la fantasìa di prém ómegn, che i “sacràlissa” töte i fórse de la natüra - spèss sènsa conóss la sò caösa - perchè de lé i dipénd la eta e la mórt. I sò divinità de lùr i è despertöt e i è del töt inguài a i ómegn, via che per la potènsa mia fénida, confinàda però indel tràmet limitàt endoché la divinità la fà alì ol sò potére.
Co l' indà inàcc de la siìltà a 'l téca a mèt i raìs ol monoteìsmo, che però i è mia istèss indel popòl e in di filosòfi: ol popòl, stremìt de l' estréma precaretà di sò condissiù de eta , a 'l ghe concèd a üna divinità fra i tate töte i perfessiù, e 'l la leà só a massìmo e önègh Dio, intàt che i filosòfi i ghe laùra 'dréa l' idéa de Dio co di riflessiù filosoféghe, giöstopont. Tàmen chèsta divinità la pàr impö tròp distànt de l' ómen e per remedià a l' ostacól a i vé creàde di “divinità intremèsse” fra l' ómen e Dio.
Pò dòpo ol Hume a 'l decànta la toleransa di religiù pagà contrare a i ecèss e a l' intoleransa föriùsa di monoteìsmi, ach se 'l reconóss üna magiùr stabeletà dutrinàl de chèst' öltèm. Fò d' sùra a 'l dichiàra che i monoteìsmi i mortifìca l' ómen indela sò dimensiù teréna quàd che i politeìsmi i sélebra l' aspèt natüràl e mondàno de l' ómen. A i vé cretegàde i proposissiù ch 'i ghe grìgna adré al paganesìmo e 'l se sguersìgna ol precèt catolèch de la presènsa ira de l' Eücarestìa, ritegnìt incredibèl comè i religiù politeìste.
Per ol Hume la féde l' è ü sentimént mia resoneól e emutìv e 'l ghe insègna mia a l' ómen a migliuràs moralmét, anse spèss la pegiùra. L' övra la se sàrs sö co n d chèssce paròle: >
Estetéga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L' estetéga d' ol Hume l 'è fóndada in söl sentimét che 'l làssa generalissà ol giödésse estetègh, mia perchè 'l sées a priùr ma perchè la natüra de l' ómen l' è fàcia impö particolàr, e quàd che gh' è la salüt i laùr ch 'i piàs e chèi ch' i piàs i è istèss per töcc, a se 'l pàr che i gös-cc i è in descòrde.


text:
Glion: La canorta Mäuseburg è uss in’uniun
-
- Zoom
- Gion Lechmann, promotur da l'Uniun canorta d'uffants Mäuseburg, Claudia Schüller, manadra da fatschenta da la canorta d'uffants Mäuseburg, Wieke van Vliet, manadra da la canorta d'uffants Mäuseburg e Mathias Bundi, president da l’ospital regiunal Surselva. (RTR, S. Monn)
L’ospital da Glion n’è betg pli il purtader da la canorta d’uffants Mäuseburg a Glion. La fin d’emna è la canorta d’uffants vegnida midada en in’uniun.
La canorta d’uffants ch’i dat dapi 6 onns è uss l’Uniun canorta d’uffants Mäuseburg Surselva. Questa midada duai procurar per dapli dumondas per in plaz en la canorta d’uffants, uschia Gion Lechmann, il promotur e president da l’Uniun canorta d’uffants Mäuseburg. (sm/rtr)


text:
Partit dels Comunistes de Catalunya
Ul Partit dels i les Comunistes de Catalunya a l'è staa una decisiun pru-suvietica del Partit Socialista Unificat de Catalunya (PSUC) vegnüda föra al 1982. Al cungress del PSUC del Gianer del 1981 i tes eurucumünist alura vigent i henn staa batüü e ul pru-suvietich ul Pere Ardiaca, member in del 1936 del Partit Comunista de Catalunya cura che chest chí el se füsiuna cun di òlter partii per fundà ul PSUC, a l'è staa elegiüü nöf president del partii. La sübmissiun del PSUC al Partit Comunista de Espanya la rendeva ul boycot di eurucumünist püssée fàcil e Ardiaca el vegniva destituii a Lüj del medem an. La crescent upusiziun in del PSUC la pròvuca l'espülsiun del partii al darée mes del 1981, acüsaa de fracziunalìsem. Ul setur pru-suvietich alura al lassa ul PSUC e, avril del 1982 se cunstituisc in del Partit dels Comunistes de Catalunya (PCC), del qual Ardiaca al vegniva elegiüü president. Al 1987 ul PCC al töö part a la creaziun de Iniciativa per Catalunya, de che el se separa poch despöö. Adess ul PCC a l'è integraa a Esquerra Unida i Alternativa.
Ul so òrghen d'espressiun a l'è l'Avant, e el cèlebra anualment un fèstival, la festa d'Avant.


text:
Lampugnan
Lampugnan (Lampugnano) l'è on quarter de Milan, che 'l fa part de la zòna de decentrament 8.
L'è situaa a òvest del centro stòrigh, in direzion de la Fera. Al dì d'incoeu el quarter l'è famos perchè ghe se troeuva el PalaSharp.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima vòlta che se sent parlà de Lampugnan l'è 'l 1276.
Comun indeperlù, el faseva part de la Piev de Trenn.
In del 1841 Lampugnan l'è staa unii a Trenn, che poeu l'è vegnuu part de Milan in del 1923.
Domà dòpo la fin de la segonda guerra mondial Lampugnan l'ha perduu la soa forma de centro agricol pien de cassinn, per vegnì vun di centri de l'espansion edilizzia milanesa.
In del 1980 l'è stada fada ona fermada del metrò (ligna M1).


text:
An lüce
L’an lüce, a diferènsa de chèl che ‘l pöl fà crèt ol nòm “an”, l’è öna ünità de mizüra de lónghèsa e mia de tép e l’è, per ès piö precìs, la stràda che la lüce la ghe rià a fà ‘n d’ün an de tép in del ispàsio öt.
Dezà che la lüce la viàgia ‘n del vöt a 299.792.458 méter al segónt, cioè quàze 300.000 km al segónt, in d’ün an la ghe rià a fà 9.461 miliàrcc de km. Ün an lüce l’è lónch 9.461 miliàrcc de km e l’è öna ünità de mizüra che l’è dovràda adóma ‘n astronomìa sura de töt per i còrp celès-cc che i è fò dal sistéma sulàr, dezà che chèsta mizüra l’è tròp grànda per ès dovràda in di óter ragiunà di òmegn, de fati per rià a fà ün an lüce ghe sarès de ‘ndà dal sul a la Tèra per 63.241 ólte.
Al contràre in del ispàsio l’an lüce l’ diènta ‘nfìna picinì, de fati se la stèla piö vizìna a la tèra, che la se ciàma Proxima Centauri, l’è a 4,2 agn lüce, l’è normàl per i astrònomi parlà de miliù e pò ach de miliàrcc de agn lüce ad ezèmpe adóma la Stràda de San Giàcom la gh'avrès ü diàmeter che 'l và da 70.000 a 100.000 agn lüce.
Cóme m’à zamò dicc l’an lüce l’è mia öna ünità de mizüra del tép, ‘n tóte i manére la ghe permèt però de “viagà ‘ndré” ‘n del tép, dezà che l’ ghe pórta a ragiùna bé sö la velocità de la lüce che l’è pròpe granda adóma se m’ragiùna col có del òm, ma che l’è pròpe picinìna se ‘m pènsa a quat l’è grant l’ünièrs. De fati, se cóme m’à dicc la Proxima Centauri l’è metìda a 4,2 agn lüce de nóter, la lüce che l’è dré a sprigiunàs adès sö sö la stèla la ghe tegnerà 4,2 agn a rià ‘nfìna a la tèra, cioè ghe sarà bizògn de spetà 4,2 agn per vèdela; alùra chèl che l’ söcet ‘n chèsto momènt sö la Pròxima Centauri me l’ vederà adóma tra 4,2 agn, menimà se de nòcc m’ gh’è àrda sö ‘n cél a chèsta stèla me la ét cóme l’éra 4,2 agn fà. Con chèsto ragiunamèt m’ pöl “turnà ‘ndré” ‘n del tép per miliù e miliàrcc de agn, de fati se m’vàrda i galàsie e i elemèncc celès-cc piö de luntà de nóter che i stà a miliù o miliàrcc de agn lüce, mi ét come i éra miliù o miliàrcc de agn fà, me èt che céra ch’i gh’éra miliù o miliàrcc de agn fà.
Ótre mizüre astronòmeghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insèma a l’an lüce i astrònomi i dóvra ach ol Parsec che l’ compàgn de 3,26 agn lüce.


text:
Ersìli Tonini
Ersìli Tonini (Centuéra de San Giórg Piasentìn (PC), 20 de lüi 1914 - Ravenna, 28 de lüi 2013) l'è stài un Cardinal e Arcivèsc católic, Arcivésc emérit de Ravéna dal 1990.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é diventàd prét el 18 d'aprìl 1937, quanch'el gh'aveva apéna 22 ann. L'é stài prevòst de la césa de San Vitál a Salsmagiùr (PC). El 2 de giügn 1969 l'é cunsacrà Vésc de Macerata-Tulentì.
El 22 de nuémber 1975 lé prumós a l'Arcidiocesi de Ravena-Cervia, e el ghe restarà fin al 27 utùber 1990. In ch'el periodo chì l'é stái anca (1988-1989) Aminsitradùr Apustólic de la Diocesi de Rimini.
Televisón[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La só nuturietá l'é cuminciada in d'el 1991, quan che l'ha fài in televisión el prugrama I dés cumandamènt (I dieci comandamenti), cun Énso Biagi. Per ch'el prugrama chi l'é numinàd "...esempi d'el Catechismo mudérn...". Incö, el partecipa amòo in televisión a certi prugrámi, cume upiniunista.
Cardinál[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 26 nuémber 1994 el Papa Giuánn Pául II l'ha fái Cardinál cul tìtul del Santìsim Redentùr in Val Melania.
Dal 30 d'aprìl 2010 al 28 de lüi 2013, dì d'la sò mort, l'é stài el püsé vécc de tütt i Cardinái del mùnd.


text:
Panzanella
La panzanella (ciamàda ach Pansanella, Panmolle e Panmollo) l’è ü piàt frècc che s’màngia sùra de töt d’estàt e l’è ü mangià de l’Ùmbria, di Màrche, del Làsio e de la Toscàna, però fò che la Lünigiàna, la Garfagnàna e la Ersìlia ‘ndo che l’è cognusìt, ma l’è mia consideràt ü mangià del pòst ma di vilegiàncc, de fati in del mangià, ma ach piö 'n generàl, la Lünigiàna, la Garfagnàna e la Ersìlia i è piö vizì a la Ligüria che a la Toscàna.
Ingredièncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pansanèla l’éra fàcia öna ólta adóma de pà dür, sigóla rósa e bazìlico, töt consàt con öle, sal e azìt. Ol piat l’è dientàt però col tép piö complicàt e l’è mia malfà troàga dét ach di tòch de sèlem, de pondór, fòie de pedersèm, fète de cöcömer, s'pöl consàla ach col pìer e fò sùra ògne cógo ‘l pöl inventà la sò de pansanèla e metèga pò del tù, i öf, i wurstel, i erdurìne sóta öle, la mozzarella, i ölìe, ecc. Gh’è ach la pansanèla de mar che la gh’à ach i fröcc de mar.
In Toscàna 'l pà l’è prìma metìt in mòia e pò sbrindelàt e mes-ciàt sö con töt ol rèst, menimà di ótre bànde 'l pà ‘l vé bagnàt e pò pogiàt intréch in del piàt e sura la fèta se mèt töt ol rèst compàgn de la bruschetta.


text:
Formét
Col tèrmine formét de sòlet se fà riferimènt a du cereài diferèncc, ma 'mparentàcc strècc entrà de lùr, töcc du che fa part del zèner botànich Triticum: el formét tèner e 'l formét dür.
Formét tèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Triticum aestivum L. o Triticum aestivum L. subsp. aestivum (L.) Thell., cunusìt col nòm popolàr de formét tèner l'è 'mparentàt strèt co la spèlta, co la quala 'l g'ha 'n cümü 'l fat de éser ezaplòide. La diferènsa piö gròsa l'è che la spèlta la g'ha 'l granì istìt (le glömèle le se destàca mìa quan che l'è madür) envéce el formét tèner el ghe l'ha nüt (le glömèle le se destàca quan che l'è madür). La farìna de chèsto tipo de formét se la dopèra de sòlet fà 'l pà.
Formét dür[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Triticum durum Desf. o Triticum turgidum L. subsp. durum (Desf.) Husn., cunusìt col nòm popolàr de formét dür envéce l'è 'na spéce tetraplòide, emparentàda cól far médio, ma apò a 'n chèsto càzo se 'l conós per vìa del granì nüt (formét) envéce che istìt (far). La farìna de chèsto tipo de formét se la dopèra de sòlet fà la pàsta.
Óter tìpi de formét[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è apò a dei óter tìpi de formét, demestegàcc e cultiàcc en Àsia e 'ndèn quach ótra part del mónt. Per 'na viziù piö compléta püdì riferìf al artìcol söl zèner botànich Triticum.


text:
I è partìcc a sìc ure dal piasàl di scöle
Ala conquista d'ol Tirol
Con d'öna braca de mure e ü sachèt de nisöle
Adòs al pulman a pedriöl
199 euri tri dé e dù nòcc
Zét de Valgoi fin' a Alzà
Chi so 'ssota chi dorma amò bei cocc
Chi sö 'ssura i ga arda a la vià
E i vèt la
Brenner Autobahn, mercatini de Nedal
Brenner Autobahn o A 22!
A l'autogrill sura 'l Garda Genio al ga arda
E po' 'l ga dìa mé g'avres de spant
Öle mìa fal dét in mès a töta la zét
Come l'an pasàt al Gardelàn
Con d'ü scuntrì d'ol café i bif in 30 perché
Ai seghéta a riciclàl
Ol piö fürbo ü de Par 'l ga dìs a chèla d'ol bar
L'è mìa per caso che go de strepàl?
Brenner Autobahn mercatini de Nedal
Brenner Autobahn o A 22!
Jodler
Ed al controllo della Polizei
I canta töcc L'è sa Nedàl
E quando che i g'ha zo du o trì bocài
I ha pasàt la Pustertal
E quando a Innsbruck töcc i salta zo
I ga rampa adòs ai tabiutì
Come a Nedàl i pöcc i sa töl zo
'nnacc e 'ndré come puì
Pipì la töt ü leroi con vintesìc cucù
La sciura Ines ü bèl baciòc
Boröla al dìs: Laga boi chi laùr lé de tzu
E 'l cumpra i bàle de Nedàl de plòc
Mario Cancèl a le dré a fa zo i cartuline
Con sö Grüsse aus Tirol
I piö fò però i è Badìl e Sandro Mangime
I cumpra ol limoncello de Chignöl!
Brenner Autobahn, mercatini de Nedal
Brenner Autobahn o A 22!
Jodler


text:
Paja
La paja l'è on lavorà agricol che 'l ven foeura di culmi (cioè i fust di cereai) quand che la pianta l'è maruda.
La pò vess considerada comè on sotta-produtt de la gricoltura, pechè l'è quell che 'l resta dopo avè battuu el forment. In tra i cereai de paja a gh'è 'l forment, el formenton, l'orz, l'avena, el ris, el mej, la seghel e 'l farr.
Se la ven regolta, la paja la ven anca imballada, anca se incoeu el suced meno despess (per reson economegh). I mucc de paja montonaa insemma se ciamen pajee.
La paja la pò avèggh anca di alter fonzion: la pò vess doperada per fà di tecc, di popp, capei, o anca di lavorà pussee artistegh.
Origin del nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Paja el vegn del latin palĕa. Quell nomm chì l'è spantegaa in tutt el domini neolatin (frances paille, italian paglia, spagnoeu e catalan palla, ocitan palha, sicilian pagghia).
In del latin classegh se ciamava stramen, che 'l se vesina al nomm doperaa in la pupart di lengov germanegh (ingles straw, todesch stroh, islandes strá, olandes stro). El s'è conservaa in del ladin e romancc stram/strom[1] e l'ha lassaa di trasc in del lombard stramm.


text:
Ghirlandèina
Artéccol in dialètt mudnés
La Ghirlandèina l'è al nàm d'al campanil d'al Dòm ed Modna. L'è èlta 86 meter e 12 zentimeter, e l'as vèd da tot al pèrti ed'la zitê, e as pôl dir ch'la sia al simbol ed Mòdna piò gnusû. L'è parte ed la Piaza Grand ch'le un patrimoni d'l'umanitê d'l'UNESCO.
Prèmma la-s ciameva Torre ed San Zemiàn, quadreda e ed zinc piàni, tireda sò in dal 1179. Dàp, i l'an tireda sò ancàra (anch per ferla piò elta dal tàrri ed Bulàgna) e i gh'an zuntê la punta ottagonèl ed stil gòtic, disegnèda da Arrigo da Campione. La punta l'è orneda da do ghirlandi, do ringheri ed mèrm, chi eg dàn al nàm.
Deinter as es trova la Sala d'la Sèccia (cun di affresch dal Quaterzeint) in du a ghè la Sèccia rapita: una voltà ché a ghera al tesor dal comun ed Mòdna.
La Ghirlandeina vistida[modifica | mudéfica la surzéia]
Al comun l'a restaurê la torre: i lavor i an tachê in dal dicember 2007 par finir in dal 2010.
Durant tot al teimp, l'è steda cuverta da un disegn dal scultor Mimmo Paladino che a dimandi gint l'an pies menga.
Ghirlandèina in d'Art[modifica | mudéfica la surzéia]
Poesia[modifica | mudéfica la surzéia]
La poesia d'la Ghirlandèin l'as-es trova in dal cartuleini ed Mòdna.
Canzòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Cùma t'é bèla, chèra Ghirlandèina,
T'em pèr un quel d’insàni, una vision!
Bianca, in tla préma lus ed la matèina,
T'em pèr un’urazioun.
Rit. Ghirlandèina, véta mia,
T’é por bèla, csa t’em piès!
Vè che tarr! Che maravia!
Ciàpa, to’, ch’at bott un bès!
Bianca, slanzèda, cun la punta al zél
Al campanoun ch’al t’fa totta termer
Guardian piò vigilant e piò fedel
An gh’è dobbi cater
Dal bianchi balaostri, pò... che vésta!
La zitè satta, i mount e al mèr luntan
Du fiòmm luseint, i camp in bèla vésta:
La tèra di zemiàn.»
Artìcol in dialètt pramsân
La Ghirlandén'na l'è al nàm dal campanil dal Dòm ed Modna. L'è èlta 86 metèr e 12 centimeter, e l'as vad da tot al pert ed'la zitè.
I-an tachè a tirerla sò (costruirla) in dal 1179, e i-an fini dàp piò ed duseint ann.
In sô ōnór, l'è stèda fàta nà famosisima poesia, cla' s'cata de spèss sora i cartolen'ni, e anca una cansòn.


text:
Giorgio Napolitano
Giorgio Napolitano (Napoli, 29 de zögn del 1925) l'è 'n òm pulìtich italià, presidènt nömer öndes de la Repüblica, en càrica a pàrter del 15 de màgio del 2006 e ri-iligìt per en segónt mandàt ai 20 de bril del 2013.
Prìma de deentà Presidènt de la Repüblica l'ìa stat apò a Presidènt de la Càmera dei Deputàcc endèla Legisladüra XI (el g'ha ciapàt el pòst de Oscar Luigi Scalfaro, che l'ìa dientàt Presidènt de la Repüblica endèl 1992) e Minìster de l'Intèrno endèl goèrno Prodi I. E pò amò l'è stàt deputàt del 1953 al 1996 e Senatùr a vita del 2005 (numinàt de Carlo Azeglio Ciampi) enfìna al dé che l'è stat iligìt a la prìma càrica de la Repüblica.
L'è 'l prim Presidènt che gh'è stat iligìt per en segont mandàt e 'l prim President che g'ha fat part endèla sò cariéra del Partit Comunista Italià.
Quan che l'è stàt iligìt la prìma ólta, l'è stat el tèrs presidènt a véser iligìt a la quàrta ciamàda (dopo Einaudi e Gronchi) co 543 vóti a favùr sö 990 che votàa e 1009 che gh'ìa dirìt (el segónta véser stat iligìt apéna coi vóti de la magiurànsa de goèrno de l'época — prìma de lü Luigi Einaudi); per el segónt mandàt envéce l'è stat iligìt a la sèsta otasiù e 'l g'ha ciapàt 738 vóti a favùr sö 997 che votàa e 1007 che gh'ìa dirìt.
L'è stat el sèst ex Presidènt de la Càmera a véser iligìt a Presidènt (dòpo de Enrico De Nicola, Gronchi, Leone, Pertini e Scalfaro), el segónt a véser stat iligìt quan che l'ìa zà senatùr a vita (prìma de lü l'ìa stat Leone), e 'l tèrs presidènt de urìgin napoletàna (dopo De Nicola e Leone).


text:
Mèn
Ul Mèn l'è un fiümm de la Germània, aflüeent de drita del Renu; cunt 524 km de lünghèzza (574 sa sa cunsidera anca la püssee lünga dii sò dü bròch surgentifer) l'è ul püssee graant tra i sò tribütee; Al nass in del staat federaal de la Bavaria e al travèrsa anca ul Baden-Württemberg e l'Assia.
Al sa furma da l'üniun de dü fiümisèj püssee piscinitt, cjamaa Mèn Russ (50 km) e Mèn bianch (41 km), areent al paesòtt de Kulmbach; da lì, al taja la regjun cjamada Francònia cunt un andà a zigzag. In del sò cuurs al bagna, tra i olter, citaa cumé Würzburg, Offenbach, Francufòort in sül Mèn; al sa büta deent in del Renu tra Mainz-Kostheim (quarter de la sità de Wiesbaden) e Gustavsburg, propi pressapoch in mira a la cità vegia de Magunza.
Ul fiümm l'è de granda impurtanza per ul trafich cumercjaal in Germània: 384 km primm de la sò buca in del Renu al sa destaca un canaal de cumünicazziun c'al culega ul Renu cunt ul Danübi (cjamaa defatt Canaal Renu-Mèn-Danübi). Per permètt a i naff de rivach, a quèll pünt lì, in dii ann inn staa fà gross lavurà de sistemazziun idraülica del fiümm.


text:
Data-warehouse
Un Data-Warehouse (in lumbard Magazin de Data), l'è 'na recujüda de data fada sü de tant funt. I data vegnen cataa sü de difarent funt cunt di pachet ETL e magazzinaa in d'un Database.
I resun prinzipaj de fà sü un Data-Warehouse hinn chess chi:
1. Integraziun:
l'ideja l'è quela de ciapà data de difarent funt cunt difarent strütür e metela tüta in d'un ünegh cuntenidur inscí che 'l sia pussibel fà valütaziun glubaj
2. Separaziun:
l'ideja l'è quela de separà i data uperativ di data che scüsen de funt per setur cumpagn del Reporting, controlling, DSS, e.i.v.
Un Data-Warehouse el scüsa de toch central d'un Decision Support System (Sistema de Sustegn di Decisiun). I data vegnen traa föra de difarent funt, pö vegnen "netaa" e "re-strütüraa", e in finn vegnen metüü in d'un ünegh Database. Chinscí i data, urganizzaa e strütüra in möd cuerént, poden vess druaa de arnés de Reporting, OLAP, Data Mining, Aplicaziun de Desktop, e.i.v.


text:
Saint-Vincent (AO)
Saint-Vincent l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 4 757 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 238 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ayas, Brusson, Châtillon, Emarèse, Montjovet.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.