c: text/html

collection: archivebot

text:
Lengua inglesa
L'ingles (nom nativ English; IPA: ['ɪŋglɪʃ]) l'è una lengua indoeuropea che la fa part del ram ocidental di lenguv germanich, insema a l'olandes, al todesch alt e tudesch bass, al flamingh e al frison. La tegnuu incura di carateristich del col sasson continental. L'ingles l'è drenta int una posizion particolar, minga domà in paragon ai lenguv germanich, ma anca in rispett al grup linguistich indo-europeo: l'ha semplificaa e cambiaa insì tant la soa strotura che adess l'è pussè arent a una lengua isolant che a vuna flessiva. De pu, dal pont de vista del vocabolari el gh'ha pussè lessema d'origin non-germanica (specialment latina, passanda dal frances) che germanica.
Int el XX secol l'ingles l'è dventaa la lengua franca principal, sorpassanda el frances che l'ava a so volta sostituii el latin come lengua de comunicazion diplomatica e sientifica. L'è ancasì una lengua per la comonicazion fra gent ch'i gh'han mia de colegament a livel coltural, sie 1000 ntifich o politich.
El Pader Noster Ingles
Our Father, who art in heaven,
hallowed be thy name;
thy kingdom come;
thy will be done on earth as it is in heaven.
Give us this day our daily bread;
and forgive us our trespasses
as we forgive those who trespass against us;
and lead us not into temptation,
but deliver us from evil.
Amen.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Növa Zelanda
La Növa Zelanda (New Zealand in ingles, Aotearoa in maori) a l'è un paes de l'Uceania.
La capital a l'è Wellington.
La gh'ha una süperfiss de 268.680 km² e una pupulaziun de 4.280.000 abitant.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Növa Zelanda la gh'ha dü lenguv ufiziaj: l'ingles, che l'è parlaa del 98% de la pupulaziun, 'l maori, che l'è parlaa del 4% de la pupulaziun e 'l lenga de sign novazelandisa[1].
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Növa Zelanda a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim minister a l'è el John Key (del 2008).


text:
Nova Zelanda
La Nova Zelanda (englais: New Zealand; maori: Aotearoa) è in stadi d'insla isolà geograficamain en il pacific dil sid. Ella consista da l'insla dal nord e dal sid e dad ina massa pitschnas inslinas. Ils stadis il pli manaivel èn l'Australia en il vest, la Nova Caledonia, Tonga, Fidschi en il nord ed l'Antarctica en il sid. Ni geograficamain ni culturalmain pon ins integrar la Nova Zelanda en in continent: La terra giascha per part sin la platta australiana, per part sin la pacifica ed è colligià cun la cultura da l'Australia sco era cun quella da la part polinesa da l'Oceania. La Nova Zelanda è in reginavel en il Commonwealth of Nations cun ina constituziun democratica-parlamentara. Per ina terra industrialisada èn las partas principalas da l'economia plitost nunusitadas: l'agricultura ed il turissem. La Nova Zelanda vegn savnes numnada l'"insla verda", perquai ch'ella e fitg pac populada ed ha ina natira intacta e varionta.


text:
Spagna
La Spagna (uffizialmain Reginavel da la Spagna, spagnol Reino de España [ˈrejno ð(e) esˈpaɲa]) è in stadi situà en l’Europa dal Sidvest che furma ina monarchia ereditara parlamentara. Il territori statal sa chatta per gronda part sin la Peninsla Iberica. La Spagna è sutdividida en 17 communitads autonomas e duas citads autonomas, Ceuta e Melilla. La chapitala furma Madrid. La Spagna è commembra da l’ONU, da l’UE, da l’OECD e da la NATO. Il pajais figurescha tranter las ventg pli grondas naziuns d’export e d’import.[1]
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Populaziun
- 3 Istorgia
- 4 Dretg
- 5 Politica
- 6 Infrastructura
- 7 Economia d’energia
- 8 Economia
- 9 Cultura
- 10 Medias
- 11 Sport
- 12 Dis da festa naziunals
- 13 Panorama
- 14 Annotaziuns
- 15 Litteratura
- 16 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Territori statal[modifitgar | modifitgar il code]
La Spagna sa chatta ensemen cun il Portugal (en il vest) e Gibraltar (en il sid; appartegna al Reginavel Unì) sin la Peninsla Iberica, e quai tranter 36° e 43,5° ladezza settentriunala sco er 9° lunghezza occidentala e 3° lunghezza orientala (senza las Balearas, Inslas Canarias, Ceuta e Melilla). La Spagna cumpiglia stgars sis setavels da la Peninsla Iberica. En il nordost, per lung da la chadaina da muntognas da las Pireneas, cunfinescha la Spagna cun la Frantscha ed il stadi pitschen Andorra.
Tar il territori statal tutgan ultra da quai las Balearas situadas en la Mar Mediterrana, las Inslas Canarias che sa chattan en l’Atlantic sco er las citads da Ceuta e Melilla situadas a la costa da l’Africa dal Nord. En Frantscha posseda la Spagna l’exclava Llívia. En pli appartegnan a la Spagna pliras inslas che sa chattan gist davant la costa marocana: Islas Chafarinas, Peñón de Alhucemas, Isla del Perejil, ultra da quai la peninsla Peñón de Vélez de la Gomera. L’Isla de Alborán è situada 50 kilometers al nord da la costa marocana. In’ulteriura gruppa da pitschnas inslas e grips, las Islas Columbretes, giascha radund 55 kilometers a l’ost da Castellón de la Plana, sin il medem grad da ladezza sco Mallorca.
Il punct situà il pli en il nord da la Spagna è Estaca de Bares en la Galizia, sin la terra franc 1000 a è il punct il pli en il vest Cabo Touriñán (medemamain en la Galizia), il punct il pli en il sid la Punta Marroquí sper Tarifa ed il punct il pli en l’ost il Cap de Creus a la Costa Brava. La pli gronda extensiun dal pajais dal nord al sid mesira 856 kilometers e da l’ost al vest 1020 kilometers. Il punct il pli en il vest ed en il sid da l’entira Spagna sa chatta sin l’insla Canaria El Hierro, il punct il pli en l’ost sin l’insla Baleara Menorca.
L’autezza media dal territori statal da ca. 660 m s.m. è ina da las pli autas en tut l’Europa. La structuraziun spaziala da la Peninsla vegn dominada da sis gronds sistems da muntognas.
Sistems da muntognas[modifitgar | modifitgar il code]
Dals sis gronds sistems da muntognas èn tschintg orientads en direcziun vest-ost.
- En il nord èn quai las Pireneas (fin a 3404 meters) che furman il cunfin vers l’ulteriura Europa continentala.
- En il vest da las Pireneas è situada la Muntogna Cantabrica (fin a 2600 meters en ils Picos de Europa) cun in percurs che va parallel cun la costa dal nord; en il vest (Galicia e part settentriunala dal Portugal) cuntinuescha il territori en furma da numerusas muntognas mesaunas.
- Medemamain en direcziun vest-ost tanscha il Sistem Central ch’è situà ca. entamez la Peninsla. Questa muntogna è structurada en plirs blocs che cuntanschan autezzas da fin a 2600 meters. En il Portugal cuntinuescha ella en furma da la Serra da Estrela.
- Vers sid sparta la Sierra Morena, che maina medemamain dal vest a l’ost e che cuntanscha autezzas fin a 1300 meters, l’auta planira centrala da la foppa dal Guadalquivir.
- Il pli en il sid tanscha la finala la Cordillera Betica per lung da la costa mediterrana da Gibraltar fin al sid da Valencia. Las Balearas furman geologicamain lur cuntinuaziun da quella vers nordost. Sin la Cordillera Betica sa chatta cun il Mulhacén (3482 meters) en la Sierra Nevada il pli aut punct da la terra franca spagnola e da l’entira Peninsla Iberica. La pli auta muntogna dal territori statal spagnol insumma furma però il Pico del Teide (3718 m s.m.) situà sin l’insla Canaria Teneriffa.
- Il Sistem Iberic cun autezzas fin a 2300 meters tanscha percunter dal nordvest vers il sidost, e quai in pau a l’ost da la lingia Burgos–Valencia.
Flums[modi ff6 fitgar | modifitgar il code]
Tranter las chadainas da muntognas curran ils tschintg gronds sistems da flums, dals quals quatter han in’orientaziun ost-vest, sbuccan en l’Atlantic ed han lur origin en il Sistem Iberic che furma il grond sparta-auas sin la Peninsla. Tranter la Muntogna Cantabrica ed il Sistem Central cula il Duero; pli al sid sa chattan Tajo e Guardiana che mainan medemamain da l’ost vers il vest; il medem vala per il Guadalquivir situà en il sid da la Sierra Morena.
En la foppa tranter il Sistem Iberic e las Pireneas cula percunter l’Ebro en direcziun da la Mar Mediterrana. Quest flum nascha en la Muntogna Cantabrica e maina dal nordvest vers il sidost.
Planira auta centrala[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la Peninsla Iberica sa chatta ina planira auta fitg vasta che vegn numnada Planira auta da la Castiglia u simplamain Meseta. En il nord vegn la planira cunfinada da la Muntogna Cantabrica, en l’ost dal Sistem Iberic ed en il sid da la Sierra Morena. En il sidvest maina la planira auta en l’Extremadura ch’è situada in pau pli a bass e n’è betg uschè planiva. Tras il Sistem Central vegn la planira partida en duas parts (la Meseta dal Nord e la Meseta dal Sid), da la quala la settentriunala sa chatta in pau pli ad aut. Las grondas citads en la part dal nord (Valladolid, León, Burgos, Salamanca) èn situadas sin in’autezza da 700 fin 900 meters, quellas en il sid (Madrid, Toledo, Ciudad Real) sin in’autezza tranter 500 e 700 meters.
Planiras en vischinanza da las costas e foppas[modifitgar | modifitgar il code]
Bundant pli a bass èn situadas las foppas che vegnan percurridas da Guadalquivir ed Ebro. Damai che las muntognas tanschan bunamain dapertut fin sper la mar, n’enconuscha il pajais strusch planiras pli grondas en vischinanza da las costas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima en Spagna sa lascha sutdivider suandantamain:
- Clima atlantic a la costa da l’Atlantic settentriunala: Galizia, Asturia, Cantabria, Pajais Basc, Navarra (nord). Quest clima è segnà da precipitaziuns surtut durant l’enviern sco er d’envierns e da stads fitg miaivels.
- Clima oceanic-continental en il center da la Peninsla Iberica: Castiglia e León, Madrid, La Rioja, Navarra, Castiglia-La Mancha, Extremadura ed Andalusia. Qua regian envierns fitg fraids ed en il nord datti regularmain naiv; las stads èn fitg chaudas. Precipitaziuns crodan surtut l’enviern.
- Clima mediterran continental ad Aragón, Catalugna, Valencia (retroterra), Murcia, Castiglia-La Mancha ed Andalusia. Precipitaziuns datti qua surtut la primavaira e l’atun. Las stads èn chaudas ed ils envierns fraids; la variaziun da temperatura entaifer in di po muntar fin a 25 °C.
- Clima mediterran en la Catalugna e sin las Balearas, a Valencia, Murcia ed Andalusia. Er qua crodan las precipitaziuns surtut la primavaira e l’atun, e quai per part en furma da daratgas a tschiel rut (surtut l’entschatta da settember). A basa da la quantitad da precipitaziuns che tschessa dal nord vers il sid (Barcelona 640 mm, Tortosa 524 mm, Valencia 454 mm, Alicante 336 mm, Almería 196 mm) sa lascha il clima mediterran sutdivider en in territori umid ed en in territori sitg. L’enviern èn las temperaturas detg miaivlas; las stads èn chaudas, per part chaud-umidas.
- Clima subtropic sin las Canarias. Qua regian temperaturas miaivlas (18 fin 24 °C) durant prest tut l’onn. In enviern sco tal na datti betg (Santa Cruz de Tenerife ha ina temperatura media da 17,9 °C il schaner e da 25,1 °C l’avust). Las precipitaziuns varieschan sin las Canarias fitg ferm tranter las singulas regiuns da las inslas.
- Clima da muntogna en las autezzas da las Pireneas, da las Muntognas Cantabricas ed Ibericas, dal Sistem Central e da la Cordillera Betica. Qua regian lungs e fraids envierns e curtas e frestgas stads.
Flora[modifitgar | modifitgar il code]
La vegetaziun da la Peninsla Iberica sa divida en trais zonas:
- La vegetaziun da la Spagna umida è segnada da ruvers e faus.
- Entaifer la vegetaziun da la Spagna sitga domineschan faus semperverds (ruvers verds, ruvers da corc), pinias e palmas.
- En la muntogna è la vegetaziun segnada – tut tenor autezza – da ruvers verds, ruvers da corc, ruvers, chastagners cultivads, prads u prads sitgs alpins.
Là nua che vegnan cultivadas plantas da cultura èn necessaris indrizs da sauar.
Fauna[modifitgar | modifitgar il code]
La fauna spagnola è segnada d’ina fitg gronda diversitad da las spezias. Damai ch’il pajais è relativamain pauc populà, han pudì surviver qua spezias d’animals ch’èn vegnidas extirpadas en l’ulteriura Europa dal Vest. Ultra da quai èn sa furmadas intginas spezias endemicas, cunquai che la Peninsla Iberica è dividida da l’ulteriura Europa tras las Pireneas.
En il nordvest ed en la part centrala da la Spagna e per part er en la Sierra Morena vivan en tut radund 2500 lufs. Il luf iberic (Canis lupus signatus) furma uschia la populaziun da lufs la pli gronda e pli stabila en tut l’Europa dal Vest. En la Muntogna Cantabrica ed en las Pireneas vivan radund 200 urs brins. Entant che la populaziun dals urs cantabrics vala sco stabila, èn ils urs en las Pireneas periclitads acutamain da l’extirpaziun. Il luf-tscherver iberic exista be en Spagna ed en il Portugal; cun main che 300 animals che vivan al liber è el smanatschà fermamain. En il nord da la Spagna èn da chasa intginas da las davosas populaziuns dal visun europeic ch’èn da chattar en l’Europa Occidentala. Ulteriurs mammals caracteristics da la Spagna, ils quals èn uschiglio be da chattar en l’Africa u en l’Asia Anteriura, furman il giat ginestra, il mungo, il capricorn iberic u il chamutsch da las Pireneas. En Spagna vivan gist trais spezias da lieurs: la lieur brina sco er las duas spezias endemicas lieur iberica e lieur da Castroviejo. Animals frequents èn tschierv, chavriel, stgilat, cunigl, portg selvadi, fiergna, tais e vulp. Muflons e muntanellas èn da chattar en regiuns muntagnardas, giats selvadis en guauds pli gronds e ludras en diversas zonas fluvialas.
En las Pireneas ed en la Muntogna Cantabrica èn da chasa tschess barbets; tschess dal chapitsch, tschess cularin e tschess egipzians scuntran ins en vastas parts dal pajais. Ulteriurs utschels gronds caracteristics èn l’evla iberica e l’evla da la pizza. Flamingos coloniseschan terr 1000 itoris da palì sco per exempel Coto de Doñana.
La fauna da reptils da la Spagna sa cumpona da numerus luschards, ghecos, scincs, orvettas, serps, tartarugas da la terra e da la mar. Enconuschents èn ils luschards da las Canarias, surtut il luschard gigant d’El-Hierro (Gallotia simonyi) che po cuntanscher ina lunghezza dal corp da fin a 75 cm.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup da la populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
A partir dals onns 1990 è la populaziun da la Spagna creschida fitg ferm, e quai tant en congual cun auters stadis europeics sco er cun il svilup demografic dals decennis precedents. Be en l’emprim decenni dal 21avel tschientaner è il dumber da la populaziun creschì per 7 milliuns. Ina gronda part da quest augment è d’attribuir a l’immigraziun. La cumpart da la populaziun da l’exteriur è creschida da 0,74 milliuns l’onn 1999 a 5,73 milliuns il 2011. La rata da reproducziun muntava il 2008 a 1,46 uffants per dunna, quai ch’è levet sut la media europeica da 1,6.[2]
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
L’aspectativa da vita dals Spagnols muntava il 2012 a 82,5 onns, quai ch’è la pli auta valur en tut l’Europa (avant l’Italia cun 82,4 e la Frantscha cun 82,1 onns). Ils umens vegnan en media 79,5 onns vegls, las dunnas 85,5. L’onn 2007 eran 16,7 % da la populaziun pli vegls che 65 onns.[3]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
En Spagna vegn surtut discurrì spagnol, catalan, galician e basc. Il spagnol furma en tut il territori statal la lingua uffiziala. Il catalan figurescha sco ulteriura lingua uffiziala en la Catalugna, a Valencia e sin las Balearas; il basc en il Pajais Basc e parts da Navarra ed il galician en la Galicia. En il Val d’Aran ha l’aranais, ina varietad dal gascon, status uffizial.
Daspera existan intginas linguas che vegnan be pli discurridas d’in pitschen dumber da persunas e che n’han betg il status d’ina lingua uffiziala. Tar quellas tutgan l’asturian-leonais e l’aragonais. En la val Jálama (provinza Cáceres) en vischinanza dal cunfin portugais vegn discurrì A Fala, in dialect da la lingua portugais-galiciana. A Melilla discurra la minoritad masirica ultra da quai il dialect berb tamazight.
Las linguas estras las pli derasadas èn l’englais ed il franzos. Spagnols pli giuvens discurran per ordinari englais, pli vegls plitost franzos. En la vasta populaziun furman bunas enconuschientschas d’ina lingua estra però l’excepziun. Tenor in studi dal 2011 inditgeschan 49 % dals creschids (tranter 25 e 64 onns) ch’els na dumognian nagina lingua estra. En il fratemp emprendan però quasi tut ils scolars ina segunda lingua gia en la scola primara (per ordinari l’englais) e 22 % ultra da quai ina segunda, pervi da la vischinanza tar la Frantscha per ordinari franzos.
En la Catalugna vegn per gronda part fatg diever dal catalan en l’instrucziun a las scolas ed universitads; il spagnol dastga però vegnir duvrà da tut ils scolars e students en l’instrucziun e tar clausuras.
Minoritads[modifitgar | modifitgar il code]
Da las minoritads dals pajais fan surtut part ils Gitanos (ils Roma spagnols) ch’èn immigrads en Spagna ca. a partir dal 16avel tschientaner. Oz vivan en l’entir pajais radund 600 000 fin 800 000 Gitanos. Ils Roma spagnols èn surtut da chasa en las citads grondas sco Madrid, Barcelona, Valencia u Sevilla. Da questa gruppa da la populaziun derivan intgins stars da renum internaziunal sco il chantadur Camarón de la Isla u il giugader da ballape José Antonio Reyes. Surtut en la scena da musica spagnola – e qua surtut entaifer il flamenco – giogan ils Roma in’impurtanta rolla.
Immigrants[modifitgar | modifitgar il code]
Sur lung temp ha la Spagna enconuschì be pitschnas cifras d’immigraziun. Pir en il decurs dals ultims decennis è la situaziun sa midada (cf. survart). Il schaner 2011 vivevan en Spagna 5,8 milliuns esters, quai che correspunda a 12 % da l’entira populaziun; da quels èn 2,4 milliuns burgais d’in auter stadi da l’Uniun europeica.[4] En cifras absolutas sa chatta la Spagna sin plazza dus davos la Germania (cun 7,1 milliuns esters); en procents da l’entira populaziun sa chatta la Spagna sin la tschintgavla plazza europeica, davos il Luxemburg, (43,0 %), la Lettonia (17,4 %) e la Cipra ed Estonia (mintgamai 15,9 %). La gronda part dals immigrants deriva da la Rumenia, dals stadis dal Maghreb u da l’America Latina sco er dal Reginavel Unì e da la Germania; per quests ultims stadis è la Spagna daventada ina residenza per la vegliadetgna ordvart stimada.
Spagnols a l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber dals burgais spagnols sesents a l’exteriur muntava il 2016 a radund 2,3 milliuns, da quai vivan stgars 1,5 milliuns en l’America e radund 776 000 en in auter pajais europeic. Entant che be 22,2 % dals Spagnols che vivan en l’America èn naschids en Spagna, giascha questa procentuala tar ils residents en auters stadis europeics tar 52,2 %. Quai è surtut d’attribuir al fatg che las grondas undas d’emigraziun da la mesadad dal 19avel tschientaner fin a la Guerra burgaisa spagnola han manà en l’America Centrala e dal Sid, surtut en l’Argentinia, Venezuela, Mexico, Uruguay e Cuba, entant ch’il Plan de Estabilización dal 1959 ha effectuà fin il 1972 in’unda d’emigraziun en auters stadis europeics, surtut en Frantscha, Germania, Svizra, Belgia ed en il Reginavel Unì.
Religiuns e concepziuns dal mund[modifitgar | modifitgar il code]
Uffizialmain appartegnan 92 % da la populaziun a la baselgia catolic-romana (situaziun dal 2000). La cumpart da las persunas che sa participeschan activamain a la vita religiusa sa diminuescha però cuntinuadamain.[5] En rom d’in studi independent ch’è vegnì realisà il 2015 han anc 68 % inditgà d’esser catolics. Finanziada vegn la baselgia catolica dal stadi spagnol a basa d’in contract cun la Sontga Sedia e betg sur ina taglia da baselgia directa; ina sortida da la baselgia n’è uschia betg colliada cun avantatgs finanzials. Dapi il 2007 ston ils pajataglia però decider sezs, schebain 0,7 % da la taglia sin las entradas duain pervegnir ubain a las baselgias ubain ad auters intents socials u culturals. Na prendan els nagina decisiun, vegn questa cumpart da la taglia obligatorica attribuida directamain als auters intents. La finanziaziun statala directa ch’existiva dapi il 1979 è vegnida abolida dal tuttafatg. L’onn 2008 han 34,3 % dals pajataglia decidì da vulair sustegnair la baselgia catolica; per quella ha quai muntà in augment da las entradas da taglia da 173,8 milliuns sin 252,7 milliuns euros.
La cumpart dals muslims munta a 0,5 %, dals protestants a 0,3 % e dals testimonis da Jehova a 0,25 %. En Spagna è situà l’impurtant lieu da pelegrinadi Santiago de Compostela che furma la destinaziun da numerus pelegrins sin la via da son Giachen.
Las pli grondas citads[modifitgar | modifitgar il code]
Madrid e Barcelona furman las pli grondas citads dal pajais. La gronda creschientscha da las citads en il decurs dals davos onns ha però gì per consequenza ch’igl èn sa furmadas metropolas che tanschan per part lunsch sur ils cunfins politics ed administrativs da las singulas citads ora. En las regiuns grondas da Madrid e Barcelona vivan bundant sis resp. quatter milliuns umans, en las regiuns metropolas Valencia, Sevilla e Bilbao mintgamai bundant in milliun.
Communitads autonomas[modifitgar | modifitgar il code]
Il pajais è dividì en 17 communitads autonomas; areguard lur grondezza èn quellas fitg eterogenas. En l’Andalusia, la Catalugna e las regiuns da Madrid e Valencia vivan mintgamai tranter 5 ed 8 milliuns persunas; en las regiuns las pli pitschnas Navarra, Cantabria e La Rioja percunter dumbers lunsch sut in milliun (situaziun dal 2009).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
En il 11avel tschientaner a.C. han ils Fenizians populà la costa dal sid; la pli enconuschenta da lur colonias è stada Cádiz (Gades). Il num ‹Spagna› deriva da la denominaziun latina Hispania (dal fenizian ishapan ‹pajais dals iraxs da la grippa›; quai ch’ils Fenizians tegnevan per iraxs da la grippa eran però en vardad cunigls). Durant la Segunda Guerra punica èn arrivadas l’emprima giada truppas romanas sin la Peninsla; quellas han occupà relativamain svelt il vest ed il sid da quella. Enfin ch’era il nord è stà sut la controlla dals Romans, hai però durà radund 200 onns. En la fasa tardiva da l’Imperi roman occidental èn ils Visigots arrivads en la Gallia ed han furmà là il Reginavel dals Visigots che cumpigliava er vastas parts da l’Iberia. Suenter ina greva terrada cunter ils Francs han ils Visigots rumì per gronda part la Gallia e translocà il center da lur reginavel sin la Peninsla Iberica. Questa segunda ed ultima fasa dal Reginavel dals Visigots vegn numnada – tenor la chapitala – Imperi da Toledo.
A l’entschatta dal 8avel tschientaner han ils Maurs destruì il Reginavel dals Visigots e conquistà l’entira Peninsla Iberica. Lur domini ch’ha durà plirs tschientaners ha segnà il pajais. La ierta araba sa manifestescha tant en l’architectura sco er en la lingua. Als Maurs na duevi però betg reussir da conquistar durablamain er las muntognas perifericas situadas en il nord da la Peninsla. Da là ha lura cumenzà la reconquista. Quella è sa tratga a la lunga sur tschientaners (722–1492). En rom da pliras etappas è il domini mauric vegnì stgatschà enavos dals imperis cristians, e quai fin la Crudada da Granada il 1492 ch’ha muntà la fin da las structuras statalas mauricas sin la Peninsla. Suenter la fin da la reconquista ha gì lieu ina persecuziun da minoritads religiusas. Ils ‹retgs cat ff8 olics› Isabella I da Castiglia e Ferdinand II d’Aragon na vulevan tolerar en lur sfera da pussanza naginas persunas che n’eran betg catolicas. Muslims e gidieus èn vegnids sfurzads da sa laschar battegiar. L’onn 1478 è vegnida endrizzada l’inquisiziun spagnola cun l’intent da scuvrir e punir ‹nuncartents› ch’eran be sa convertids exteriuramain e che pratitgavan en il zuppà lur veglia cretta. Ils 31 da mars 1492 han Isabella I e Ferdinand II relaschà l’Edict da l’Alhambra; quel ha prescrit che tut ils 300 000 Gidieus che n’eran betg pronts da sa laschar battegiar stoppian bandunar la Peninsla Iberica.[6] Da quest’emigraziun è sa furmada entaifer il giudaissem la gruppaziun dals sefardim. Il 1609 ha Felipe III schizunt stgatschà ils moriscos, ils perdavants dals maurs ch’eran sa convertids al cristianissem.
En il 15avel tschientaner èn s’unids ils dus reginavels da la Castiglia e d’Aragon. Aragon furmava da quel temp gia daditg in’impurtanta pussanza maritima en la Mar Mediterrana. E la Castiglia steva en concurrenza cun il Portugal per la predominanza en l’Ocean Atlantic. Cun la scuverta da l’America tras Cristof Columbus l’onn 1492 è la Spagna avanzada per in tschert temp ad ina pussanza mundiala.
Cun l’imperatur Karl V (sco retg spagnol: Carlos I), in biadi dals ‹retgs catolics›, è vegnì il 1516 in Habsburgais sin il tron spagnol. Fin che la lingia spagnola è morta ora l’onn 1700 èn tut ils retgs spagnols derivads da questa dinastia. La dumonda da la successiun dal davos retg habsburgais Carlos II ha manà a la Guerra da successiun spagnola, en la quala èn stadas involvidas las pussanzas europeicas dominantas da quel temp. En consequenza da la guerra è vegnì in rom dals Bourbons cun Felipe V sin il tron spagnol.
L’imperi colonial spagnol s’extendeva vers il 1600 sur vastas parts da l’America dal Sid ed America Centrala, dals Stadis Unids dad oz e da las Filippinas. Rinforzond però ils Englais e Franzos lur stentas d’obtegnair colonias, è la predominanza spagnola plaunsieu stulida. Las guerras da liberaziun dals stadis americans, surtut la Guerra d’independenza mexicana e las Guerras d’independenza sidamericanas, han manà la gronda part da las colonias en l’independenza. En rom da la guerra spagnol-americana ha la Spagna pers las davosas grondas possessiuns als Stadis Unids, quai ch’ha muntà la fin da l’imperi colonial. Las colonias africanas ch’èn vegnidas vitiers pli tard (il Maroc spagnol, la Sahara spagnola e la Guinea Equatoriala) han la finala cuntanschì en il 20avel tschientaner lur independenza.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner furmava la Spagna per gronda part in stadi agrar sutsviluppà e segnà da relaziuns da possess feudalas; la pauca industria avant maun sa concentrava surtut sin la Catalugna ed il Pajais Basc. L’onn 1923 ha il general Miguel Primo de Rivera surpiglià la pussanza ed ha installà ina dictatura militara. Pervi dals problems socials fitg urgents n’ha quella però betg pudì sa tegnair ditg; il 1931 è la Spagna daventada ina republica. Ma ils conflicts politics e socials han engrevgià da l’entschatta ennà la Segunda Republica e gia il 1932 hai dà in’emprova da putsch da vart da militar da dretga sut general José Sanjurjo. L’onn 1934 hai dà intginas sullevaziuns da sanestra e d’anarchists, las qualas èn per part vegnidas abattidas sanguinusamain. L’instabilitad politica vegniva tizzada surtut da represchentants extrems da posiziuns sanestras e dretgas e da lur furmaziuns paramilitaras, ma er da vart da commembers da las forzas da segirezza regularas. La situaziun tendida è be anc pegiurada suenter che la frunt naziunala (che sa cumponiva dals liberals da sanestra, socialists e communists) ha gudagnà ils 17 da favrer 1936 las elecziuns en il parlament.
Il fanadur 1936 han parts dal militar sut il generalissim Francisco Franco fatg in culp da stadi cunter la regenza. Il putsch ha però be gì success en intginas parts dal pajais ed ha fatg naufragi en ils impurtants centers politics ed industrials (t.a. Madrid, Catalugna, Pajais Basc). Sinaquai è suandada la Guerra burgaisa spagnola. En il decurs da quella èn ils putschists vegnids sustegnids a moda decisiva da vart da l’Italia faschista e da la Germania naziunalsocialistica; las democrazias liberalas Frantscha e Gronda Britannia han fatg ina politica da nunintervenziun ed han uschia favurisà l’avanzament da Franco cunter la republica.
Il 1939 è la guerra ida a fin cun la victoria dals naziunalists cunter la Spagna republicana. L’epoca da la dictatura da Franco ha cumenzà cun ina fasa da purificaziuns violentas ch’ha durà plirs onns ed ha manà il pajais en ina letargia politica e sociala da lunga durada. Sco en auters pajais europeics hai er dà en Spagna suenter la Segunda Guerra mundiala – or da la quala igl era reussì a Franco da tegnair il pajais – in grond boom economic.[7] Il 1947 ha Franco restaurà la monarchia en Spagna ed ha fixà il 1969 che Juan Carlos duaja daventar ses successur sco schef da stadi. Suenter la mort dal dictatur ils 20 da november 1975 ha quel inizià in process da democratisaziun (spagnol tran 1000 sición). Cun la constituziun dal 1978 è la Spagna daventada ina monarchia parlamentara. Dapi la fasa finala da la dictatura ed er durant la fasa da transiziun èn l’ETA ed autras gruppas terroristicas da sanestra e da dretga stadas fitg activas. Il 1981 hai anc dà in’ulteriura emprova da putsch (‹23-F›) da vart da militars da dretga e parts da la Guardia Civil paramilitara cunter la regenza democratica.
La transiziun è ida a fin il 1982 cura che la partida socialdemocrata sut Felipe González ha surpiglià la regenza. En il decurs dals onns 1980 è la Spagna daventada commembra da la NATO e da l’Uniun europeica ed è stada segnada d’in ulteriur svilup economic. A medem temp è vegnida installada en il cumbat cunter l’ETA ina gruppa da terrorissem statal (GAL) ch’ha cumbattì il separatissem basc cun tortura e murdraretschs; quest’epoca è enconuschenta en Spagna sco ‹guerra tschuffa›.[8]
Dretg[modifitgar | modifitgar il code]
Dretg constituziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la constituziun dals 6 da december 1978 è la Spagna in stadi da dretg social e democratic. Sia furma statala è quella d’ina monarchia parlamentara. Il titel da retg vegn dà vinavant a moda ereditara. Il retg è schef da stadi e schefcumandant da las forzas armadas. La sedia da la famiglia roiala è il Palacio de la Zarzuela a Madrid.
A la curuna spagnola cumpetan en emprima lingia funcziuns represchentativas. Ultra da quai conferma il retg las leschas e designescha e relascha il schef da la regenza.
L’organ legislativ superiur da la Spagna è il parlament, las Cortes generales. Las cortes sa dividan en duas chombras, la chombra dals deputads (Congreso de los diputados) ed il senat (Senado). Ils 300 fin 400 commembers da la chombra dals deputads vegnan elegids mintga quatter onns en elecziun directa. Il senat dumbra 259 commembers. Da quels vegnan elegids 208 directamain dal pievel, entant ch’ils 51 restants vegnan designads dals parlaments da las communitads autonomas. Er ils senaturs vegnan tschernids per in temp d’uffizi da quatter onns.
Il primminister (presidente del gobierno) vegn elegì da la chombra dals deputads. Ils ministers vegnan designads dal retg sin proposta dal primminister. Il sez uffizial furma il Palacio de la Moncloa a Madrid.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
En la chombra dals deputads existan quatter partidas resp. colliaziuns da partidas ch’èn activas en tut la Spagna: il Partido Popular (PP) d’orientaziun dretga-conservativa, la PSOE socialdemocrata, l’Izquierda Unida (IU) che collia la sanestra e l’Unión Progreso y Democracia (UPyD), ch’è vegnida fundada il 2008, da tenuta antiregiunala-liberala. Ultra da quai furma la partida da protesta Podemos ch’è sa furmada il 2014 ina rolla adina pli impurtanta.
Divisiun politica[modifitgar | modifitgar il code]
La Spagna è partida en 17 communitads autonomas u regiuns (comunidades autónomas). Quellas na disponan da nagina independenza statala (la Spagna n’è pia nagin stadi federativ), ma exequeschan tuttina incumbensas cumparegliablas p.ex. a quellas dals chantuns svizzers u dals stadis federativs da la Germania. Set da questas communitads consistan da be ina provinza (Asturia, Cantabria, Navarra, La Rioja, Madrid, Murcia, Balearas), las ulteriuras da pliras. Tut en tut datti 50 provinzas. Las duas citads autonomas Ceuta e Melilla n’èn attribuidas ni ad ina communitad autonoma ni ad ina provinza.
Il stgalim administrativ il pli profund furman las vischnancas (municipios). En diversas communitads autonomas datti tranter las provinzas e las vischnancas anc in stgalim intermediar, il qual porta differents nums (comarcas, veguerías, mancomunidades).
Gia dapi daditg existan conflicts nunschliads areguard il status d’autonomia dal Pajais dals Bascs e da la Catalugna. En il Pajais dals Bascs cumbatta l’ETA dapi il 1959 cun violenza e terrur per l’independenza. Las partidas explicitamain bascas resp. catalanas s’engaschan percunter sin via politica per in’extensiun da l’autonomia, per ina ‹colliaziun lucca cun la Spagna› resp. per l’independenza da lur regiuns. Ins sa referescha al dretg d’autodeterminaziun dals pievels e vul realisar votaziuns dal pievel, en rom da las qualas la populaziun da las regiuns respectivas duai pudair decider libramain davart il status. Ils models persuenter furman tranter auter las votaziuns a Québec (1980, 1995) ed en il Montenegro (2006). Las partidas orientadas ad ina Spagna centralistica PP e PSOE èn cunter quests plans.
Polizia[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la sutdivisiun politica da la Spagna è il sistem da polizia vaira cumplex. Quel cumpiglia la Guardia Civil (ch’è organisada a moda militara e ch’è suttamessa tant al ministeri da defensiun sco er al ministeri da l’intern), la polizia naziunala, la polizia da las communitads autonomas sco er las polizias da las vischnancas resp. citads.
Servetsch secret[modifitgar | modifitgar il code]
Il servetsch secret Centro Nacional de Inteligencia (CNI) è vegnì fundà il 2002. Ses precursurs èn stadas differentas organisaziuns statalas dal temp da Franco che n’eran uffizialmain betg enconuschentas e che na purtavan nagin num.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
Las forzas armadas sa dividan en las forzas terrestras, la marina cun l’infantaria da marina e l’aviatica militara. Ultra da quai fan part da l’armada la Guardia Civil e l’Unid 1000 ad Militar de Emergencias ch’è vegnida fundada il 2005. Unitads independentas furman la guardia roiala (Guardia Real) sco er la legiun spagnola ch’è suttamessa directamain al cumond superiur. L’armada dumbra radund 123 000 schuldads (situaziun dal 2014)[9]; l’obligaziun al servetsch militar è vegnida abolida il 2001.
Politica europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il prim da schaner 1986 furma la Spagna in stadi commember da l’Uniun europeica odierna. En pli appartegna il pajais a diversas organisaziuns europeicas sco l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa u l’Agentura da defensiun europeica.
Cun sia tenuta proeuropeica ha la Spagna giugà in’impurtanta rolla areguard differentas iniziativas. Da menziunar spezialmain èn: il svilup d’ina Europa sociala; l’instituziunalisaziun da las relaziuns cun l’America Latina; l’Europa dals burgais e l’introducziun da l’iniziativa da burgais europeica; il cumbat cunter la criminalitad organisada internaziunala; il svilup d’ina politica d’immigraziun communabla ed il rinforz dals cunfins exteriurs; l’extensiun da la collavuraziun cun ils pajais dal territori mediterran e nordafrican.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Rait da vias[modifitgar | modifitgar il code]
En Spagna devi il 2009 479 autos sin 1000 abitants. 78 % da la populaziun vivan en citads. En tschertas aglomeraziuns è la rait da vias per part surchargiada durant il traffic da lavur. I dat però er citads cun sistem da diriger il traffic, sco per exempel Valencia.
Il pajais dispona d’ina buna rait da vias d’ina lunghezza totala da 663 795 kilometers. La rait da vias da transit cumpiglia vias naziunalas (carreteras nacionales) ed autostradas, las uschenumnadas autovías (libras da taxas) e las autopistas (cun taxa da via, de peaje). Las vias che mainan enturn las aglomeraziuns èn per ordinari libras da taxas, bleras colliaziuns interurbanas èn percunter suttamessas a taxas.
Velo[modifitgar | modifitgar il code]
Ir cun velo vegn resguardà en Spagna en emprima lingia sco activitad sportiva. Sco med da traffic vegn il velo pir duvrà l’ultim temp pli savens, cumbain che la cultura da velo n’ha anc betg cuntanschì il nivel da l’Europa Centrala u dal Nord. Surtut en las citads è creschida ils ultims onns la rait da vias per velos; en il fratemp disponan numerusas citads er d’in sistem d’emprestar velos. Barcelona, che dispona d’ina geografia da citad fitg planiva ed è perquai fitg adattada per ir cun velo, ha creà fin il 2013 ina rait da vias per velos da 182 km lunghezza.
Rait da bus interurbans[modifitgar | modifitgar il code]
Damai che la Spagna dispona d’ina infrastructura da viafier plitost modesta, è la rait da bus interurbans tant pli vasta. En citads pitschnas e pli grondas datti spezialas staziuns da bus. La rait da bus collia surtut citads pli pitschnas e vitgs, ma igl existan er lingias surregiunalas e colliaziuns internaziunalas.
[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli gronds ports da mar sa chattan ad Algeciras, Barcelona, Valencia, Bilbao, Gijón e Santa Cruz de Tenerife. Tranter la Peninsla Iberica e las Balearas resp. las Canarias datti ina retscha da colliaziuns da traffic da navettas.
Per la navigaziun interna èn vegnids construids en il 18avel e 19avel tschientaner il Canal Imperial de Aragón ed il Canal de Castilla. En il fratemp vegnan quels però be pli duvrads per transportar aua da baiver. Per il provediment cun aua ed energia èn vegnidas construidas en il decurs dal 20avel tschientaner en tut ils curs da flums pli gronds numeru 1000 sas serras, uschia ch’ins na po betg pli navigar sin ils flums dal pajais. La suletta excepziun furma il Guadalquivir tranter Sevilla e l’Atlantic. Sin quest sectur pon er navigar bastiments d’auta mar.
Rait da viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la rait tradiziunala da la societad da viafier statala Red Nacional de los Ferrocarriles Españoles (RENFE) sa tracti d’ina viafier a binari lad (1668 mm). Quella vegn cumplettada successivamain tras ina rait da tren ad auta sveltezza a binari normal cun num Alta Velocidad Española (AVE). Quest’ultima cumpigliava il 2013 ina lunghezza da 2276 kilometers.
Numerusas citads disponan d’ina rait da trens urbans; ultra da quai datti a Barcelona, Bilbao, Madrid, Valencia, Sevilla, Málaga e Palma de Mallorca viafiers sutterranas.
Plazzas aviaticas[modifitgar | modifitgar il code]
En radund 40 citads spagnolas datti plazzas aviaticas per aviuns da passagiers. Las pli grondas societads aviaticas spagnolas èn Iberia, Air Europa e Vueling. Las plazzas aviaticas da Madrid e Barcelona tutgan areguard il dumber da passagiers tar las diesch pli grondas en tut l’Europa. Tranter Madrid e Barcelona exista ina punt aviatica, puente aéreo: tranter las 7 e las 23 uras partan numerus sgols entaifer fitg curts intervals.
Internet[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2012 possedevan tenor indicaziuns da l’OECD be 11 milliuns abitants (pia radund 25 % dals Spagnols) in access a l’internet, quai ch’è ina valur fitg bassa en congual cun la media europeica.
Economia d’energia[modifitgar | modifitgar il code]
La pli impurtanta funtauna d’energia en Spagna è il petroli; quel furnescha stgars la mesadad da l’energia primara. Tut en tut munta la cumpart dals combustibels fossils (petroli, gas natiral e charvun) a bundant 75 %. L’onn 2010 han stuì vegnir importadas 73,9 % da tut las funtaunas d’energia primara.
L’energia electrica ha cumpiglià il 2009 21,5 % da tut l’energia finala. La producziun d’electricitad succeda surtut cun agid d’ovras electricas cumbinadas da gas e vapur (23 %), las sis ovras atomaras han furnì 22 %, mintgamai 16 % derivan d’implants eroelectrics e d’ovras idraulicas, 7 % d’implants d’energia a charvun e 2 % d’implants solars (cumpart restanta: energias regenerablas e.a.). L’onn 2010 ha la Spagna producì il pli bler energia electrica a basa da la forza dal vent en tut l’Europa (43 692 GWh).
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Cun il Plan de Estabilización, la vieuta democratica dal temp suenter il 1975, l’adesiun a la Communitad europeica l’onn 1986 e la participaziun a l’Uniun economica e monetara europeica ha la Spagna tschentà il fundament per ina creschientscha economica a lunga durada. L’industria dal pajais è vegnida liberalisada e modernisada successivamain. Da quai èn resortidas intginas interpresas ch’ageschan cun success a nivel internaziunal, sco per exempel Iberia, Seat, Telefónica, Zara u Endesa. L’avertura da la Spagna per la concurrenza internaziunala ha manà a vastas investiziuns directas nà da l’exteriur.
Il pretsch per quest svilup ha però furmà in process da diminuziun entaifer las branschas tradiziunalas, quai ch’è tranter auter sa manifestà vaira ferm en il Pajais Basc. Ultra da quai sa chatta il dumber d’emploiads da las interpresas spagnolas lunsch sut la media europeica (10 il 2011, media europeica 17; per cumparegliar: Grezia 5, Germania 35). 80 % da las interpresas entaifer l’industria che producescha han main che 10 collavuraturs, quai ch’è in indizi per ina capacitad da concurrenza plitost bassa.
Product naziunal brut[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor indicaziuns dal Fond monetar internaziunal furmava la Spagna il 2011 la dudeschavel gronda economia naziunala dal mund.[10] La crisa economica dal 2009 ha er tutgà la Spagna ed ha manà in tschert temp ad in aut dumber da dischoccupads. A partir dal 2013 para questa fasa da recessiun e stagnaziun d’esser stada surmuntada. Il product naziunal brut da la Spagna ha muntà il 2014 1058,4 milliardas euros.
La structura da l’economia spagnola mussa la repartiziun tipica d’ina naziun industrialisada: 68 % servetschs, 20 % industria elavuranta, 9 % economia da construcziun, 3 % agricultura. Impurtants secturs economics èn il turissem, la branscha da construcziun, la tecnica da communicaziun ed infurmaziun, l’industria da metal, la construcziun da maschinas, l’agricultura e la petrochemia.
La Spagna è segnada da grondas differenzas economicas tranter las differentas communitads autonomas. En regiuns ch’èn industrialisadas fermamain, sco il Pajais Basc, Madrid, Navarra u la Catalugna, sa chattava il product naziunal brut per persuna tranter 8 e 25 % sur la media da l’Uniun europeica; en regiuns plitost agraras sco Extremadura, Castiglia-La Mancha u Andalusia però 28 fin 37 % sut la media europeica.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
La Spagna è vegnida visitada il 2013 da 60,6 milliuns turists; suenter la Frantscha ed ils Stadis Unids sa chatta la Spagna uschia sin la terza plazza da la statistica da viadi mundiala. La pli impurtanta destinaziun turistica furma la Catalugna cun la chapitala Barcelona (25,7 % da tut ils turists), alura suondan las Balearas, las Canarias e l’Andalusia.
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
54 % da la surfatscha dal pajais vegn utilisada da l’agricultura. Radund 20 % dal territori da cultivaziun vegn sauà. Ils guauds cumpiglian ina surfatscha da 144 000 kilometers quadrat. En Spagna vegnan producids ils suandants products agrars: granezza (surtut furment e tirc), legums, ulivas, ivas, ravas, fritgs da citrus, charn (t.a. nursa, chaura, cunigl e giaglinom), products da latg (p.ex. il chaschiel manchego), pesch da mar e fritgs da mar.
Abitaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Bleras famiglias spagnolas possedan sper in’abitaziun en la citad ina chasa da fin d’emna sin la terra u sper la mar. Tenor cifras dal Banco de España devi la fin 2005 en Spagna radund 23,7 milliuns abitaziuns e 15,39 milliuns tegnairchasas. Mintga chasada dispona pia en media da 1,54 abitaziuns, quai ch’è la pli auta rata en tut il mund. Radund 85 % da las abitaziuns vegnan abitadas da lur possessurs, 15 % vegnan affittadas.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
La bilantscha dal stadi ha cumpiglià il 2009 expensas en l’autezza da 483 mrd. euros ed entradas da 366 mrd. euros. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 117 mrd. euro resp. da 11,1 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi muntavan il medem onn a 560,6 mrd. euros u 53,2 % dal product naziunal brut. Suenter la crisa da finanzas han las mesiras da spargn gidà a stabilisar in pau la situaziun finanziala dal pajais.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La Spagna ha contribuì en tut las spartas culturalas artists ed ovras da renum mundial. Qua ina survista dals nums ils pli impurtants:
- Litteratura: Miguel de Cervantes, Tirso de Molina, Lope de Vega, Pedro Calderón de la Barca, Francisco de Quevedo, Baltasar Gracián, Rosalía do Castro, José Zorrilla, Federico García Lorca, Camilo José Cela.
- Musica: Tomás Luis de Victoria, Antonio de Cabezón, Manuel de Falla, Paco de Lucía, Joaquín Rodrigo, Ernesto Halffter.
- Film: Luis Buñuel, Carlos Saura, Pedro Almodóvar, Fernando Trueba, Alejandro Amenábar, Juan Antonio Bardem.
- Pictura: Francisco d 1000 e Zurbarán, Diego Velázquez, Bartolomé Esteban Murillo, Alonso Cano, Francisco de Goya, Joaquín Sorolla y Bastida, Pablo Picasso, Salvador Dalí, Antoni Tàpies.
- Sculptura: Joan Miró, Eduardo Chillida, José Álvarez Cubero, Julio González.
- Architectura: Antoni Gaudí, Santiago Calatrava, César Manrique, Ricardo Bofill, Juan Bautista de Toledo, Rafael Moneo.
- Moda: Cristóbal Balenciaga, Manolo Blahnik, Amaya Arzuaga, Custo Dalmau, Paco Rabanne, Mantilla.
In tipic spectacul spagnol furma la corrida. Tenor l’opiniun da ses aderents è quel da resguardar sco in art, en il qual l’eleganza e l’estetica giogan in’impurtanta rolla. En ils egls da blers critichers furma ella però ina tradiziun arcaica e brutala; pervi da la tortura d’animals ch’è colliada cun la corrida na meritia quella betg da vegnir cuntinuada en la furma odierna. Tant en la Catalugna sco er sin las Inslas Canarias è ella scumandada en il fratemp.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da las gasettas dal di surregiunalas cumpara en la chapitala Madrid: ‹El País› (ediziun il 2003 radund 561 000 exemplars), ‹El Mundo› (379 000), ‹ABC› (346 000) e ‹La Razón› (205 000). A Barcelona cumparan ‹La Vanguardia› (240 000) e l’impurtanta gasetta regiunala ‹El Periódic› (221 000; er en versiun spagnola sco ‹El Periódico›). Da muntada èn er gasettas da sport che cumparan mintga di sco ‹Marca› (549 000) ed ‹As› (303 000).
L’emettur da radio e televisiun da dretg public sa numna Radiotelevisión Española (RTVE). L’emettur da televisiun (TVE) cumpiglia ils programs La 1, La 2 e TVE Internacional sco er intgins programs da sparta. Emetturs da televisiun privats furman t.a. Antena 3, Cuatro Telecinco e LaSexta.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il ballape è en Spagna per lunschor il sport il pli popular, e quai tant sco sport da massa sco er areguard il public en ils stadions e davant la televisiun. Ils pli enconuschents clubs da ballape èn Real Madrid ed FC Barcelona che tutgan a medem temp tar ils megliers clubs da l’Europa. Ulteriurs impurtants clubs naziunals furman FC Valencia, Atlético Madrid, Athletic Bilbao, Real Saragossa e FC Sevilla. A l’equipa naziunala èsi fin uss reussì da gudagnar trais giadas il campiunadi europeic, numnadamain il 1964, il 2008 ed il 2012. Il 2010 è la Spagna daventada per l’emprima giada campiun mundial.
Ulteriurs sports da squadra populars èn ballabasket, ballamaun, hockey, futsal (ballape en halla), ballarait e ballanataziun; a las universitads è ultra da quai il rugby ordvart popular. Surtut en las regiuns Catalugna e Galizia è er il hockey sin rollas derasà vastamain.
Er il sport motorisà è fitg popular en Spagna. L’interess per la furmla 1 ha culminà cun Fernando Alonso ch’è daventà campiun mundial il 2005 e 2006.
Il ciclissem è in ulteriur sport fitg apprezià tant sco sport da profis sco er sco sport da massa. Cun Miguel Indurain, Federico Bahamontes, Luis Ocaña Pernia, Pedro Delgado, Óscar Pereiro, Alberto Contador e Carlos Sastre dispona la Spagna da set victurs dal Tour de France. Óscar Freire è ultra da quai daventà diversas giadas champiun mundial. Il pli impurtant eveniment da ciclissem è la Vuelta; ulteriuras cursas da muntada internaziunala èn il Tur dal Pajais Basc, il Tur da la Catalugna e la Clásica San Sebastián.
Il pli impurtant sport individual furma il tennis. Tar ils giugaders da tennis spagnols ch’èn stads u en ils pli enconuschents a nivel internaziunal tutgan Manuel Santana, Carlos Moyá, Sergi Bruguera, Arantxa Sánchez Vicario, Conchita Martínez e Rafael Nadal.
Dis da festa naziunals[modifitgar | modifitgar il code]
En Spagna vegnan designads mintg’onn 14 dis da festa. Intgins da quels vegnan prescrits dal stadi, intgins da las communitads autonomas e mintgamai in di da festa da las provinzas. I sa tracta dals dis da festa usitads entaifer l’onn ecclesiastic, da dis da festa da patruns da citads, provinzas, regiuns u naziunals sco er da las suandantas festas secularas: di da la lavur (1 da matg), festa naziunala a chaschun da la scuverta da l’America tras Cristof Columbus (Día de la Hispanidad / El Pilar ils 23 d’october) e di da la constituziun che regorda a l’approvaziun da la constituziun dal 1978 (6 da december).
Panorama[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ www.destatis.de: Fatgs e cifras.
- ↑ Gesamtfruchtbarkeitsrate. En: Eurostat, consultà ils 17 da fanadur 2011.
- ↑ Gesunde Lebensjahre und Lebenserwartung bei der Geburt, nach Geschlecht. En: Eurostat, consultà ils 27 da mars 2014.
- ↑ Ausländische Staatsangehörige machten 6,5 % der EU27 Bevölkerung im Jahr 2010 aus. En: Eurostat, consultà ils 17 da fanadur 2011.
- ↑ Jürgen Erbacher: Schwere Mission im katholischen Spanien. heute.de. 7 da fanadur 2006.
- ↑ Die Juden in der Welt: Spanien Gallut Sfarad 2, consultà ils 11 d’avust 2008.
- ↑ Nicholas Crafts, Gianni Toniolo: Economic Growth in Europe Since 1945, Cambridge University Press, 1996, ISBN 978-0-521-49964-4, p. 123.
- ↑ Amnesty International: Jahresbericht 1998 – Spanien.
- ↑ Spain Military Strength Globalfirep ff6 ower, consultà ils 10 d’october 2015.
- ↑ El Punt, 12 d’avrigl 2011, p. 24.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Walther L. Bernecker (ed.): Spanien-Handbuch. Geschichte und Gegenwart. Francke, Tübingen 2006, ISBN 3-8252-2827-4 (UTB 2827).
- Walther L. Bernecker (ed.): Spanien heute. Politik – Wirtschaft – Kultur. 5. ed. Vervuert, Francfurt a.M. 2008, ISBN 3-86527-418-8.
- Toni Breuer: Iberische Halbinsel. Geographie, Geschichte, Wirtschaft, Politik. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2008, ISBN 978-3-534-14785-4.
- René Alexander Marboe: Von Burgos nach Cuzco. Das Werden Spaniens 530–1530. Magnus, Essen 2006, ISBN 3-88400-601-0.
- Henri Stierlin: Die Welt Spaniens. Gondrom, Bayreuth 1982, ISBN 3-8112-0301-0.
- Sarah Mongourdin-Denoix: Spain: a country profile (PDF, 640.33 Kb, 40 p.), Eurofound, 19 da schaner 2010.


text:
Spagna
La Spagna - nòmm official in Spagnoeù Reino de España (Regn de Spagna) - l'è un Stat formaa da una monarchia parlamentàri ch'el se tróva a sudòvest de l'Europa. La capital l'è Madrid. Insèma al Portogal, Andòrra e Gibiltèrra la forma la Penisola Ibèrica. A nordest la gh'ha i mont Pirenei, e la confina con Francia e Andòrra, inveci a sud la confina con Gibiltèrra (che l'è ona colonia del Regn Unii). In di sò territòri african, la confina per tèrra e per mar con Marocch Fin dal 1561 la capital l'è Madrid, che la gh'ha pussee o meno 3 milion d'abitant, e l'è ancasì la città con pussee gent. La lengua oficial del stat l'è el spagnoeù, e se parla anca el catalan/valenzan, el basch, el galizian, occitano che hinn lengu official int i sò region, e hinn prottèt da la Costituzion spagnoeùla. Gh'hinn ancasì alter parlà che lor hinn prottèt ma lor hinn mingaa riconossuu officialment come lengu. Quèsti h 1000 inn: Asturian, Leones, Estremadurian, Cantabrian e Aragones.
Cuntegnüü
Etimologia
El nòmm de Spagna deriva de Hispania (en milanes Ispània, nòmm latin con che i Roman nominàven geograficament a l'insèma de la Penísola Ibérica. Ispània l'é anca on adattament del nòmm grècch impiegaa da Artemidor d'Éfes (sècol I a. C.), autor del pussee antigh màppa d'Occident dove se descriv la Ispània romàna.
Govèrno e polìtica
Govèrno
Spagna l'è stabilii come ona monarchia parlamentàri da fondazion de la sóa Costituzion in del 1978. Quèst Alt Istituzion del Stat hinn:
- La Cà Regal (in spagnoeù: Casa Real)
- I Cort Generài (in spagnoeù
1000
: Cortes Generales)
- La Càmera Bàssa nominaa Congrèss di Deputaa (in spagnoeù: Congreso de los Diputados)
- El Senaa (in spagnoeù: Senado)
- El Consìli Superior del Potere Giudizziàri (in spagnoeù: Consejo Superior del Poder Judicial)
- Tribunal Costituzional (in spagnoeù: Tribunal Constitucional)
La sóa fonzion l'è articolà i poteri del Stat (esecutiv, legislativ e giudizziàri) ed equilibrà i lor relazion de potere.
Polìtica
I partii polìtich e coalizion che attualment gh'hann rappresentazion in del Congrèss o in del Senaa hinn, per órdin alfabètich int i sò rispettiv lengu spagnoeúl:
- Bloque Nacionalista Galego (BNG) (galizian; Alleanza Nazionalista Galiziana)
- Coalición Canaria (CC) (spagnoeù; Coalizion Canària)
- Convergència i Unió (CiU) (catalan; (Convergenza e Union)
- Esquerra Republicana de Catalunya (ERC) (catalan; (Sinistra Repubblicàna de Catalogna)
- Izquierda Unida (IU) (spagnoeù; Sinistra Unii)
- Iniciativa per Catalunya Verds (ICV) (catalan; Iniziatìva per Catalogna Verd)
- Nafarroa Bai (Na-Bai) (basch; Navarra Sì)
- Nueva Canarias (NC) (spagnoeù; (Noeuva Canàrie)
- Partido Nacionalista Vasco (PNV-EAJ) (spagnoeù; Partii Nazionalista Basch)
- Partido Popular (PP) (spagnoeù; Partii Popolar)
- Partido Socialista Obrero Español (PSOE) (spagnoeù; Partii Socialista Operàri Spagnoeù)
- Unión Progreso y Democracia (UPyD) (spagnoeù; Union Progrèss e Democrazia)
I partii polìtich e coalizion present domà in municippi o parlament Autonòmich attualmente, ólter i sora menzionaa, lor hinn:
- Alternativa Popular Canaria (APC) (spagnoeù; Alternativa Popolar Canaria) (Canarie)
- Andecha Astur (AA) (Asturian; Solidarietà Astur) (Principaa d'Asturie)
- Bloc Nacionalista Valencià (BNV) (Valenzian; Alleanza Nazionalista Valenziana) Comunità Valenziana
- Centro Democrático y Social (CDS) (spagnoeù; Cénter Democràtich e Social)
- Chunta Aragonesista (CHA) (Aragones; Giunta Aragonesista) (Aragona)
- Euskal Herritarrok (EH) (Basch;) (Paes Basch; Cittadin Basch); attualment illegalizzaa per apologia del terrorismo.
- Eusko Alkartasuna (EA) (Basch; Libertà Basca) (Paes Basch)
- Iniciativa por La Orotava (IpO) (spagnoeù; Iniziativa per La Orotava) (Canarie)
- Partido Andalucista (PA) (spagnoeù; Partii Andalusista) (Andalusia)
- Partido Aragonés Regionalista (PAR) (spagnoeù; Partii Aragones Regionalista) (Aragona)
- Partiu Asturianista (PAS) (Asturian; Partii Asturianista) (Principaa d'Asturie)
- Partido Nacionalista Canario (PNC) (spagnoeù; Partii Nazionalista Canari) (Canarie)
- Partido Regionalista de Cantabria” (PNC) (spagnoeù; Partii Regionalista de Cantabria) (Cantabria)
- Partit Socialista de Mallorca-Entesa Nacionalista (PSM-EN)(Catalan; Partii Socialista de Maiorca-Collaborazion Nazionalista) ( 1000 sol Ballear)
- Tierra Comunera-Partido Nacionalista Castellano (TC-PNC) (spagnoeù;Terra Comunera-Partii Nazionalista Castiglian) (Burgos)
- Unió Valenciana (UV) (Valenzian; Union Valenziana) (Comunità Valenziana)
- Unión del Pueblo Leonés (UPL) (spagnoeù; Union del Pòpol Leones) (León)
- Unión del Pueblo Navarro (UPN) (spagnoeù; Union del Pòpol Navarro) (Comunità Foral de Navarra)
- Unión Renovadora Asturiana (URAS) (spagnoeù; Union Rinnovatris Asturiana) (Principaa d'Asturie)
Comunità autònom e provinci
El Stat, second la Costituzion in vigor attualment, l'è ona nazio formaa ona altra volta da “nazionalità” e region. I orìgin del Stat Spagnoeù lor se pòden trovà in de la union matrimonial di regn medioevài de Castiglia e Aragona (formaa ona altra volta da la union d'álter regni anterior) in final del sècol XV in temp di Rè Cattòlich, quand la se completa la unificazion polìtica, che la finiss con la union del Regno de Navarra, del Regn de Granada e d'álter territori. On princippi d'unificazion istituzional posterior el succed in del regnaa de Filipp V de Spagna, che el crea ona forma de stat centralizzaa che el se mantegna fin la Costituzion attualment in vigor.
El Stat el se divid in dersett Comunità Autònom e dò Città Autònom che lor fórmen ona organizzazion anàloga a la di stat federái. Lor posséden on grand livell d'autonomia, poteri legislativ, de bilancio, amministrativ ed esecutiv in di competenz esclusiv che el Stat Central el garanta a ogni comunità per mezz d'on Statutt d'Autonomia. Ogni comunità autònoma la se divid in ona o in vari provinci, fasend on total de 52. I communità autònom e i sò capital hinn:
{


text:
Spaggna
Artéccol in dialètt mudnés
La Spaggna (denuminasiòṅ uficiàla: Régn ad Spaggna, in Spagnól: Reino de España, Spagna in Itagliàn) l'è na nasiòṅ dl'Europa dal sud-òvest ch'la s cata in dla penìśula ibèrica (ch'l è sua par 'l 80%).
La gh'à na pupulasiòṅ ad 46.954.694 abitànt e na superfìsi ad 506.030 km². Dal 1561 la capitàla l'è Madrid, na sità ch'la cònta da più ad tri migliòṅ 'd abitànt (i èṅ siē in dl'arèa metrupulitàna).
La lìngua uficiàla dal régn 'l è 'l Spagnól, ch'al sarév pò al castigliàṅ, na lingua ch'la daśvèṅ da 'l Latìṅ (p'r i Rumàṅ antìg la s ciamàva Hispania cuma tuta la penìśula mèntar p'r i grèc ch'la śòna lè l'éra la Iberia).
La cunfìna a òvest cun al Purtugàl, a sud cun al teritòri ad Gibiltéra (pusedimènt dal Régn Unî) e a nord cun la Frància e cuna al Principâ 'd Andòrra. Al sò sità Ceuta e Melilla i s càtan in Àfrica in mèś a 'l Maròc (i èṅ di exclavi).
Al stat 'l è urganiśâ secónd na munarchìa parlamentàra. La Spaggna la fà part dl'Ugnòṅ Europea a far data dal prim ad Śnar dal 1986 e dla NATO dal 1982.
La bandéra e 'l inn
La bandéra spagnóla l'è stada vluda dal rè Carlo III in dal 1785. L'è furmada da dū bandi a la drita rósi e una śala più granda in dal mèś.
Ad dèntar i s pōlan védar al stéma nasiunàl, furmâ da quéi ad Castìglia (un castèl 'd òr su sfónd rós), Leòn (un leòṅ rampànt ad culōr pórpura), Aragóna (quàtar bandi ch'i vaṅ śò para su sfónd 'd òr), Navarra (cadéni 'd òr su sfónd rós) e Granàda (un melugràṅ cun fóji vérdi), sóta na curóna reàla e in mèś a 'l dū culóni 'd Èrcule (i èṅ al strét ad Gibiltèra) cun al distintìṿ Plus Ultra, in riferimènt a l'espansiòṅ imperiàla spagnóla.
'L inn spagnōl 'l è la màrcia reàla (Marcha Real), òṅ di pôc caś a 'l mónd in dua 'n inn 'l è sénsa paròli. Durànt la ditatùra ad Francisco Franco, 'l è stâ druâ anc un tèst mis śò par José María Pemán ma minga in manéra uficiàla. Na vòlta ch'al caudillo al fù mòrt, al rè Juan Carlos I, misa in pē incóra na vòlta la munarchìa, al s è però dat da far par scanślàr-al.
Al cumunità
Cumunità Autònuma 'l è al nóm sarnî p'r indicàr al darsèt regiòṅ spagnóli definìdi in dal 1978 in dal Tìtul VIII dla Custitusiòṅ. Dòp tant an ad ditatùra franchìsta, la Spaggna la cgnós na fórma più demucràtica e ad diviśiòṅ di putēr rispèt a prima.
La Custitusiòṅ la rimàrca al fat che tut al cumunità i èṅ cumpàgni in di dirìt e ch'i n pōlan minga avér di vantàś l'una cun cl'atra. Al Stat al n parmét briśa che soquànti cumunità i s métan insém mèntar 'l è parmis ad lavuràr insém.
Al cuncèt ad Cumunità Autònuma al nas dal fat che in Spaggna i viv'n insém pòpui e cultùri difarènti e l'unificasiòṅ l'è stada un prucès lènt e difìcil.
L'espluśiòṅ di nasiunalìśum, a 'l inìsi dal Nuvsènt, al purtò in dal paéś al nàsar ad fòrsi nasiunalìsti in Catalógna e in di Paéś Basc. La Custitusiòṅ dal 1931 l'à pruâ a risòlvar al prubléma dand vita a 'n stat unî, cumpatìbil cun l'autunumìa dal regiòṅ. Al prim pas 'l è stâ quél ad dar subìt l'autunumìa a la Catalógna e, 1000 durànt la guèra sivìla, anc a i Paéś Basc. Par la Galìsia a s éra tacâ a far un percòrs cumpàgn ma 'l arìṿ ad Francisco Franco 'l à farmâ tut.
Al regiòṅ i pōlan far tut quél ch'i vōlan in di lìmit dla Custitusiòṅ, basta ch'a 'l n sia minga pruibî da la léǵ.
- Andaluśìa (Andalucía)
- Aragóna (Aragón)
- Astùri (Asturias)
- Baleàri (Islas Baleares)
- Canàri (Islas Canarias)
- Cantàbria (Cantabria)
- Castìglia-La Mància (Castilla La Mancha)
- Castìglia e Leòn (Castilla y León)
- Catalógna (Cataluña)
- Cumunità ad Madrid (Comunidad de Madrid)
- Cumunità Valensiàna (Comunidad Valencia)
- Estremàdura (Extremadura)
- Galìsia (Galicia)
- La Rioja (La Rioja)
- Mùrsia (Murcia)
- Navàrra (Navarra)
- Paéś Basc (País Vasco)
A gh'è anc dū sità autònumi, in teritòri maruchèṅ:
Al léngui
La lìngua uficiàla dal paéś 'l è al castigliàṅ o Spagnōl (par lōr español), na parlàda ch'la fà part dal grup dal léngui rumànśi dla famìja indo-eurupéa e l'è la quàrta più parlàda in dal mónd cun 330 migliòṅ ad parsòni ch'i la cgnósan.
A s dascór spagnōl anc in bòna part dl'America dal Sud e in quéla sentràla, in dal śòni a sud di Stat Unî cuma la Califòrgna, l'Ariśòna, al Mèsic Nóṿ e al Tèxas e in dal Filipìni.
Al spagnōl 'l è dimóndi sìmil a 'l itagliàṅ ma a gh'è da star aténti a i amìg fals, al paròli ch'i pàran cumpàgni ma ch'i vōlan dir tut 'n àtar quèl.
Eśèmpi: Lo siento a vōl dir A m daspiàś e minga A 'l sènt. Salir a vōl dir Vgnir fóra e minga Andàr sù. Subir a vōl dir Andàr sù e minga Subìr. Sufrir a vōl dir Subìr e minga Sufrìr. Burro a vōl dir Àśan e minga Butér. Chichón a vōl dir Burgnòcla e minga Ciciòṅ. Cara a vōl dir Ghigna e minga Cara. Demandar a vōl dir Denunsiàr e minga Dmandàr. Mesa a vōl dir Tàvul e minga Mésa.
In soquànti cumunità autònumi dla Spaggna a s śònta anc la lìngua dal pòst: al Catalàṅ (Català, in Catalógna, in dla sità sardagnóla 'd Alghero e, cuma dialét majurchìṅ, in dal Baleàri), al Valensiàṅ (Valencià, ch'al s davśina dimóndi a 'l Catalàṅ) in dla Cumunità Valensiàna, al Galisiàṅ (Galego, imparentâ cun al Purtughéś) in Galìsia e al Basc (Euskera) ch'al s dascór in di Paéś Basc e anc in Navàrra.
I telegiurnài regiunài dla televiśiòṅ ad Stat TVE i èṅ traśmìs in dal léngui lucàli. Difàti al Stat spagnōl e gl'aministrasiòṅ perifèrichi i dànan còrda e i tìnan sù 'l uś in àmbit lucàl ad tut al lìngui, anc ad quéli ch'i n gh'aṅ minga al status 'd uficiàl cuma 'l Asturiàṅ-Leunéś, al dialét Estremadûr e 'l Aragunéś. In dla val 'd Aran 'l è arcgnusû uficialmènt, a fianc dal Castigliàṅ e dal Catalàṅ, anc 'l Aranéś, na parlàda imparentàda cun al Guascòṅ dal grup linguìstic d'l Ucitàn.
Stòria
In di tèmp antìg (a partìr da 'l X sècul p.C. a 'l incìrca) al pupulasiòṅ dal pòst i èṅ stadi custréti a lasàr spasi a i duminadōr furastér ch'i daśgnìvan dal mónd dal Mediterraneo (Fenìsi, Grèc e Ibéri) o da l'Europa sentràla (Cèlt).
In di ùltim an dal III sècul p.C. al teritòri ibèric 'l ira dvintâ un camp ad batàja fra Cartagine, ch'la cuntrulàva bòna part ad cal śòni lè, e Róma. Quésta chè a la lunga la gh'à pò abû al sovravènt su 'l nemìg tulénd al cuntról dal pòst par siē sècui, dand-ag la sò lìngua, la sò cultùra, al sò istitusiòṅ pulìtichi e al sò dirìt. L'Hispania antìga la tulìva acsè la sò imprónta par sèmpar.
Al Cristianéśum al rivò dimóndi prèst in dla penìśula (II-III sècul) e al gh'à mis al sò fòrti raìś. In dal V sècul la Spaggna l'è stada invàśa da di pòpui bàrbar cuma gl'Alâṅ e i Vàndai (in Andaluśìa), 1000 i Śvēv (in Galìsia) e i Viśigôt (in tut al paéś méno ch'in dal nòrd). Quist chè i ìvan fat (fiṅ a 'l inìsi dal VI sècul) un régn dimóndi vast ch'al gh'iva dèntar di pès grôs dla Gallia e dl'Hispania. In sèguit al régn 'l iva tòlt un mòd 'd èsar tipicamènt ibèric anc parchè la capitàla la s éra spustàda da Tulóśa a Tulēd (che adès l'è la capitàla dla regiòṅ dla Castìglia-La Mància).
In d'l VIII sècul l'Islam al fà la sò cumpàrsa in Spaggna, faghénd scumparìr dal tut al régn viśigôt e duminànd bòna part dla penìśula par di sècui sénsa però cavàr-gh-la a scanślàr al raìś latìni e al cristianéśum dal pupulasiòṅ dal pòst.
A partìr dal XI sècul, i musulmàṅ i tàcan a turnàr indrē sót i cólp di cristiàṅ impgnâ a tōr da la sò banda chi teritòri lè. I àrab però i sparìsan dal tut da 'l Sultanâ ad Granada, in dua i s éran ritirâ, sól in dal Śnar dal 1492 par maṅ ad dū stat cristiàṅ ch'i s éran furmâ in cal mèntar: al Régn ad Castìglia e al Régn 'd Aragóna.
Anc s a n gh è minga na data cèrta ch'la definìsa dabòṅ la nàsita dal Régn ad Spaggna a s è tacâ a dascórar dal paéś in cla manéra lè dòp al spuśalìsi fra Isabella I, la regìna ad Castìglia, e Ferdinànd V, al rè 'd Aragóna. Quand pò 'l è mòrt Carl V (Carl I ad Spaggna), cun la gnuda di Aśbûrg e specialmènt in dla secónda part dal XVI sècul, al régn al s è tacâ a ciamàr acsè in manéra definitìva in tut Europa.
Al sità
La Spaggna la gh'à 145 munisìp 1000 i ch'i sùperan i 100.000 abitànt. Ca-i chè al dódas sità più grandi dal paéś.
Àtri futugrafìi
Albania Andorra Austria Belgio Bielorussia Bosnia-Ezegovina Bulgaria Cipro Croazia Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Evangeli
Evangeli es oriundamaing üna noziun greca (eu-anggelion) e significha üna buna nouva.
Bibgia[modifitgar | modifitgar il code]
Suot evangeli s'inclegia hozindi pel solit ün minch dals quatter cudeschs biblics da Matteus, Marcus, Lucas e Gioannes chi raquintan la buna nouva da Gesu da Nazaret e da sieu salvamaint a favur dals pechaders. La Bibgia svessa druva il pled adüna per exprimer ün discuors a buocha e na in scrit. Insè es la vusch vivainta ed amiaivla da Dieu respectivmaing da sieus mess evangeli. In quist sen apperan antecessurs dal impissamaint già i'l Vegl Testamaint, impustüt tal profet Esaia.
Ils baps da baselgia tamprivs savaivan nomner minchataunt tuot la Bibla evangeli (culs fats dals apostels, cullas chartas da Paulus e l'apocalipsa).


text:
Vangél
Ol Santo Vangél l'è 'l lìber che l' cónta sö la èta, i miràcoi, i 'nsegnamèncc, la mórt e la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést.
I vangéi üficiài, cioè chèi acetàcc cóme giös'cc da la Césa Catòlega e da töte i ótre Cése cristiane, i è quàter:
- ol Vangél de San March (Katὰ Mᾶpkov eὐaYYέλιov - segónt March) fòrse del 70 d.C.;
- ol Vangél de San Matéo (Katὰ Matθaῖov eὐaYYέλιov - segónt Matéo) scricc tra 'l 70 e l' 100 d.C.;
- ol Vangél de San Lüca (Katὰ Aoukᾶv eὐaYYέλιov - segónt Lüca) scricc tra 'l 80 e 'l 90 d.C;
- ol Vangél de San Gioàn finìt de scrif vèrs ol 100 o 'mpó dòpo.
töcc i óter Vangèi i è mia acetàc da la Césa Catòlega e e da töte i ótre Cése cristiane i è ciamàcc apòcrifi.
Ol nòm Vangél[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm Vangél l' vé dal gréch antìch euaYYέλιov (euanghélion) che l' völ dì la buna notissia.
La lèngua di Vangéi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pènsa che i Vangéi i sìes istàcc iscricc 'n gréch antìch, fò che 'l Vangél del San Matéo scricc fórse 'n Aramàich e per chèsto ciamàt Ol Vangél di Ebrèi, ma l'è mia sigür, de fati gh'è riàt dóma di tèsti 'n gréch antìch.
Tradussiù en Lumbàrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Vangél de San March l'è stacc tradüsìt in Bergamàsch dal Gioancarlo Giaàss e dal Ümbèrt Minèl.
Ol Cìrcol Filològich Milanés l'ha facc öna tradüsiù de töcc i quàter Vangéi.


text:
Tge è nov en ils kinos svizzers e tge è bun? La redacziun da battaporta.ch preschenta mintga venderdi tranter las 16.00 e las 17.00 las actualitads dal kino al Radio Rumantsch.
Las contribuziuns datti era sin battaporta.ch sco singuls mp3 e sco podcast, ch’ins po abunar.
La critica dal film "Zero dark thirty"
(mm)
« Nagut per persunas sensiblas » - SRF
Quai scriva il SRF sur dal nov film da la reschissura Kathryn Bigelow. In film che raquinta da la chatscha dal pli renumà terrorist. Qua pudais guardar la critica dal film.
Critica da film - The Descendants
(cf)
Avant paucs dis èn vegnidas enconuschent las nominaziuns per ils oscars. In da quels film che ha survegnì pliras nominaziuns, numnadamain 5 è il drama “The Descendants” - Familie und andere Angelegenheiten. Sper las nominaziuns...
Survista da film dals 27 da schaner 2012
(vp)
In film mit en nair ed alv che regorda als temps passads, in crimi che raquinta d’in plan ristgà ed ina cumedia americana cun Adam Sandler. Quai è ils novs films da kino da quest’emna. La survista udis vus da Valentina Parolini e...
J. Edgar - il fundatur dal "FBI"
(mm)
In film biografic sur dal fundatur da l'organisaziun da segirtad, il FBI. Il film raquinta l’istorgia ord la vista dal protagonist, davent da la giuventetgna fin sia mort. Il reschissur ha empruvà da mussar cun il film il...
Survista da films dals 20 da schaner 2012
(vp)
In film d’in giuven ch’ha gudagnà il premi a Cannes sco meglier film da l’Europa, ina trista istorgia d’in um ch’ha cancer ed ina cumedia franzosa davart in'amicizia speziala. Quai è ils novs films da kino da quest’emna....
"Verblendung" a là Hollywood
(vp)
In reschissur svedais ha gia filmà ils cudeschs da l’autur Stieg Larsson.
Ussa è Hollywood sa fatschentà cun las istorgias da l’autur. L’emprima part raquinta d’in schurnalist che vegn engaschà d’in um ritg. El duai scuvrir tge...
Survista da film dals 13 da schaner 2012
(vp)
In film documentar davart in enconuschent Svizzer, ina matta tirca ch’influenzescha il destin d’in manischunz da taxi e dunnas englaisas dal 19avel tschientenar che pateschan d’ina malsogna insolita. Quests èn ils novs films da...
Drive – in um senza num
(mm)
A Cannes aveva il film “Drive” survegni il premi per la meglra reschia. Il reschissur è il Danais Niclas Refn. Tgi che spetga in film cun bler “action”, persecuziuns d’autos, dunnas cun pauc resti ed ils pli novs autos sin la...
Survista da films dals 06 da schaner 2012
(mm)
Ina dunna dementa ha da cumbatter per ses agen dretg e sia abitaziun ed in film documentar raquintà l’istorgia sur da la vita d’in scrivent svizzer. Quai èn ils novs films en ils kinos.
Survista da films dals 30 december 2011
(vp)
Dus rapers che siemian d'ina gronda carriera, in violinist che vesa nagin senn en sia vita e creatiras extraterrestras destrueschan la terra. Quai èn ils novs films da kino da quest'emna.


text:
Dapi 18 onns emetta il Radio Rumantsch en ses program da la damaun ils Impuls che duessan esser in patratg ch'accumpogna audituras ed auditurs en lur di da lavur u di da paus. En quels 18 onns han da quai da 100 auturas ed auturs da differentas vegliadetgnas, da differentas professiuns e da differentas regiuns procurà per passa 5'000 texts.
Ils 29 d'october 1993 a las 6.30 è l'emprim Impuls ì sur l'emettur dal Radio Rumantsch en l'emissiun da la damaun, numnada BunaLuna. Scrit quest Impuls ha Lisa Schmidt-Candinas, ed ella ha tematisà il cumenzar insatge nov ed il starment per far quai. Il mais da mars 2011 è il 5'000avel Impuls ì sur l'emettur. Var 100 auturas ed auturs han contribuì a tut quests Impuls.
Dapi 18 onns emetta il Radio Rumantsch en ses program da la damaun ils Impuls. En quels 18 onns han da quai da 100 auturas ed auturs da differentas vegliadetgnas, da differentas professiuns e da differentas regiuns procurà per 5’000... dapli Impuls han scrit...
Persunas da differentas professiuns e da differenta derivanza dattan cun lur patratgs davart in tschert tema in Impuls per cumenzar bain il di. Dapi ch'i dat ils Impuls en il Radio Rumantsch è Rita Uffer la redactura responsabla. dapli Rita Uffer - la responsabla per ils Impuls
Dapi l'entschatta da l'onn 2009 fan Bettina Secchi e Rosvita Barenius adina puspè correspundenza en ils Impuls dal Radio Rumantsch. Duas dunnas e mammas che sa raquintan da lur mintgadi, schebain ch’ellas n’èn anc mai sa... dapli Duas dunnas che raquintan da lur mintgadi
A partir dal 2011 vegnan ils Impuls durant pliras emnas era mintgamai or da metropolas europeicas. Co cumenzan Rumantschs e Rumantschas che vivan a l’ester lur di, tge è auter en las citads ch’èn daventadas lur patria e... dapli Viver e lavurar a l'ester
L'onn 2000 ha il Radio Rumantsch edì il disc cumpact "L'emprim bitsch" cun 5 x 5 Impuls. En nossa butia pon ins cumprar quest disc cumpact. dapli Disc cumpact - 5 x 5 Impuls
(md)


text:
Sempervivum tectorum
Sempervivum tectorum l'è 'na piànta erbàcea, perène, sempervérda e suculènta de la famìa de le Crassulaceae. L'è difundìda en töta l'Euròpa meridiunàla.
Chèsta piànta l'è stàda discriìda la prìma ólta 'ndèl 1753 del Linèo.
Fùrma Biologica: Ch succ - Camèfite suculènte.
Le fòie le fùrma 'na rözèta principàl e dele ótre a l'àpice dei stulù. Le fòie bazài i è vérde ciàre, le pöl tirà 'n bris al celèst, i è bèle carnùze, bislónghe, mucrunàde e göse 'n pùta, co l'òrlo intèrno 'intréch e cigliàt ma sènsa péi sö le fàce. El gamp del fiùr el pöl rià a éser lónch 50 ghèi, l'è cuarciàt de fòie sö töta la longhèsa, lanceolàde e con dei pilizì fì fì sö töte dò le fàce. I fiùr i è ermafrudìcc, de fùrma regolàr, reünìcc en curìmbi che pöl portàn fìna a 40. l'androcèo el g'ha 'n nömer de stam en nömer dópe, piö de rar precìs, a chèl dei pétali, perlopiö en nömer de 13; El ginecèo l'è furmàt de carpèi lìber, tacc compàgn dei pétali e ognü condena squàma netarìfera sèmpia o bìfida, co divèrsi òvuli. La fiuridüra 'l la fà 'ndèi més càlcc, 'ntra zögn e setèmber.
El fröt l'è cumpunìt de fulìcoi en quantità precìza al nömer dei carpèi, töcc sormontàcc del stil persistènt e con divèrsi granì de somésa picinì picinì.
Habitat: el crès en mès a le préde, söi mür vècc, endèi pràcc sèch e picàcc al sul.
Oservasiù [Mudifega]
Le spéci de chèsto zèner en sèrte ocaziù i è mìa tat fàcii de discriminà 'ntra de lùre, suratöt quan che 'ndèna stèsa zòna se tróa ezemplàr de spéci diferènte. el fat de mìa ìga mecanìsmi de izolamènt reprodütìf o bariére genétiche 'ntra vergöne de chèste spéci, suratöt 'ntra Sempervivum arachnoideum, Sempervivum montanum e Sempervivum tectorum, el fà che 'l sàpe mìa difìcil troà dei fenòmeni de ibridasiù, e chèsto 'l pórta a fà nàser dei "sam de ìbridi", che i pöl dürà e slargà 'l sò areàl per vìa de la reprudusiù vegetatìva.[1]
-
Sempervivum Tectorum "Greenii", Huntington Desert Garden
-
-
-
-
-
-


text:
Casalösc
Casalösc ([Casalegg in Piemuntes; Casaleggio Novara in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 920 abitàncc (dàto del Dicember 2010[1]), cunt ona superfis de 10,5 km² e ona densità de popolaziun de 88 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Briun-ä, Castlasc, Mandèl, San Pedar Mugiösch, Vidlunch.
Evoluzion demografega [Mudifega]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casalösc l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment [Mudifega]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2010.


text:
1960
Avenimeent [Mudifega]
Sa mustra che l'ipòtesi dal cuntínü la fà paart di prupusizziú indecidíbele da la teuría di cungjuunt.
19 05 - Barcelona: Fets del Palau de la Música (Fatt del Palass de la Müsica) la interpretazziun del Cant de la Segnera la pròvoca mesüür de repressiun contra el Catalanism par la paart di autoritaa franchiist.
05 03 - i Staa Ünii: a licenzian de l'Armada Elvis Presley.
21 04 - el Brasiil: Brasília la deventa ofizzialameent la capitala del paees e Rio de Janeiro al desmett de 'l vess.
22 05 - Valdivia (Cili): al süceed el moviment sísmich püssée poteent mai registraa: al gh'eva una magnitüd de 9.5 degrée de la scala de Richter e al causava debott 5.000 moort; al à provocaa un tsunami che al à parcurüü l'Pacífich e al à faa 138 moort al Gjapun, 61 a Hawaii, 32 a i Filipinn e dagn consideràbil a tüti i còost de cheest Ocean.
06 08 - a Urtizèi, Al Gardéna, Bolzà: fundàt dal sciùr Robert Moroder, l'vé dervìt fò 'l Museum Gherdëina in de la Cësa di Ladins.
28 11 - Mauritània: cheest paees s'independiza de Francja.
Nassimeent [Mudifega]
04 08 - Valladolid (Spagna): José Luis Rodríguez Zapatero, presideent del Governameent de Spagna a partí del 16 04 del 2004 e Segretari generaal del PSOE a partí del 22 07 del 2000.
30 10 - Villa Fiorito, Buenos Aires (l'Argentina): Diego Armando Maradona, futbolista Argentin.
Necrulogi [Mudifega]
05 01 - Sant Celoni (el Maresme): Francesc Sabaté i Llopart, cognossüü coma Quico Sabater, militaant anarchista e maqui, sassinaa par la Guàrdia Civil.
04 01 - Villeblevin, (Francja): Albert Camus, scrituur (n. 1913)
25 11 - Ojo de Agua (pruvíncia de Salcedo, la Repüblica Dominicana): i fradej Mirabal, in un accideent de la circülazziun provocaa par agents de Trujillo.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Orsenigh
Orsenigh (nom ufizial in italian: Orsenigo) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm. El gh'ha 2 758 abitant (dato del Dicember 2010[1]), cont ona süperfis de 4,5 km² e ona densità de 613 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Vila, Albes con Cassan, Alseri, Alzaa, Anzan, Cantuu, Capiagh e Intimian e Montòrfen.
Evoluzion demografega [Mudifega]
L'andament del numer de abitant del comun de Orsenigh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment [Mudifega]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2010.


text:
Aktuelle Position
Alarm da sirenas Icaro
Icaro (Information Catastrophe Alarme Radio Organisation) è l'offerta d'infurmaziun da la SSR en cas da crisa e da catastrofa e tar eveniments extraordinaris senza caracter da catastrofa (senza alarm da sirenas).
Dapi il 1. da schaner 2004 datti anc dus segns d’alarm:
Alarm general: in tun d’ina minuta che crescha e chala, suenter ina pausa da duas minutas vegn il segn repetì. Sche las sirenas resunan ordaifer il test da sirenas annunzià, duessas Vus en cas d’in alarm general
- tadlar radio (Schweizer Radio DRS)
- suandar las instrucziuns da las autoritads
- infurmar Voss vischins
Alarma d’aua: en vischinanza da mirs da fermada, v.d. per quellas regiuns che pudessan vegnir inundadas entaifer duas uras, sch’il mir da fermada rumpa. En intervals da 10 secundas vegnan derasads 12 tuns bass che duran adina ventg secundas. Avant l’alarm d’aua vegn adina dà a temps l’alarm general. En cas d’in alarm d’aua duessas Vus
- bandunar immediat la regiun periclitada
- resguardar las instrucziuns u ils fegls d’infurmaziun locals
Infurmaziuns davart l’alarm da sirenas ed instrucziuns co sa cumportar chatt’ins
- sin las davosas paginas dals cudeschs da telefon
- en l’internet sut www.bevoelkerungsschutz.ch
- en il teletext sin pagina 662
Vus intervegnis via radio u da las autoritads localas, cura che las mesiras da proteziun èn vegnidas schluccadas u cura ch'il privel è passà.


text:
16 da 23 animals controllads èn infectads
-
- Zoom
- Il virus da Schmallenberg attatga tranter auter era nursas. (Keystone)
Las consequenzas dal virus dal Schmallenberg sa mussan ussa. Il virus che attatga vatgas, chauras e nursas vegn dà vinavant al fetus e chaschuna aborts ed animals defurmads. Da 23 animals controllads en il Grischun eran 16 infectads cun il virus privlus. Sco quai ch'il viceveterinari chantunal Giochen Bearth ha ditg al Radio Rumantsch saja la cifra dentant da relativar. L'uffizi haja survegnì paucs resuns da purs ed organisaziuns da tratga davart defurmaziuns. (rtr/ec)


text:
Seran
Sèran (nom ufizial in talian: Sernio) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 503 abitant (dato del Dicember 2010[1]), cont ona süperfis de 9,6 km² e ona densità de 52 ab./km².
A l’è tacaa a Cùrten (BS), Édol (BS), Lùar, Tiran e Verv.
Evoluzion demografega[Mudifega]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Seran l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2010.


text:
Salon-de-Provence
Salon-de-Provence l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur , endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Salon-de-Provence
(chef-lieu), del circondàre (arrondissement) de Aix-en-Provence e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . El g'ha 'na popolasiù de 42 440 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2009. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 70,30 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 53 méter a 'na altèsa màsima de 325 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica [Mudifega]
Abitàncc censìcc


text:
Genthod
Genthod a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.87 km² e in del Nuvember 2011 al gh'eva una popolazion de 2786 abitant.
El cumün de Genthod al se tröva a una altitüden de 405 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bellevue, Collex-Bossy, Versoix. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Demografia [Mudifega]
Riferiment [Mudifega]
Ligam de föra [Mudifega]
- Sit ufizial
- Genthod in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Aktuelle Position
Incumbensa
La SSR garantescha cun ses service public il provediment da la populaziun svizra cun programs da radio e televisiun e procura per ina diversitad d'opiniuns. La SSR represchenta però er a moda cumplessiva la realitad svizra sin plaun naziunal e linguistic-regiunal e tar il radio era sin plaun regiunal, e quai en tut ils champs relevants per la societad – da la politica, la cultura e l'economia fin al sport ed il divertiment.
E betg il davos contribuescha la SSR al spiert da cuminanza da las differentas parts da la Svizra, al barat tranter las regiuns linguisticas ed a la chapientscha vicendaivla da las differentas culturas. U ditg cun auters pleds: la SSR sa differenziescha da purschiders commerzials, perquai ch'ella
- resguarda tut las regiuns linguisticas, sco era las maioritads e las minoritads
- offra ina varietad da temas, da cuntegns e da furmas da concepziun
- na preschenta betg mo la cultura, mabain creescha era cultura
- na metta betg en il center la quota, mabain la qualitad, la credibladad e la relevanza
- è independenta d'interess politics ed economics.


text:
East is east
East Is East (’L èst 'l è 'l èst) 'l è na cumèdia ingléśa dal 1999 ad Damien O'Donnell, chè a la sò prima òpra. 'L à vins al prèmi p'r al film mijór dâ da l'urganiśasiòṅ dla British Academy of Film and Television Arts.
'L è stâ preśentâ a la Quinzaine des Réalisateurs a 'l 52śum Fèstival ad Cannes.
Sunt
George Khan (Om Puri) 'l è 'n pachistàṅ ch'al viṿ vindénd di frit a Manchester cun la sò famìja ad sèt fiōi (siē masć) e la mujér Ella (Linda Bassett) ch'la stà sèg da vint-sinc an. I prubléma par lōr i tàcan quànd al fiōl più grand, Nazir (Ian Aspinall), ch'al prév èsar fnòć, al n vōl minga spuśàr la ragasōla dal sò paéś sarnìda par lò diretamènt da sò pàdar. La serimògna la và acsè a raméngo. Par George 'l è na vargóggna ch'al n pōl briśa cumpatìr-as e alóra al decìd 'd a n vlér piò Nazir, in cal méntar scapâ via, cuma fiōl.
La vita la và avànti par la famìja e adès 'l è al tùran dal pìcul Sajit (Jordan Routledge) parchè i gh'aṅ da tajàr-ag la pèla dla capèla dal sò pistulèṅ p'r èsar circuncîś. Chi lò al próa ad mét'r-as a l'arvèrsa ma a n gh'è vèrs.
A gh 'n è anc par Tariq (Jimi Mistry) e Abdul (Raji James), incóra put. George al vōl far-i spuśar-i cun al fiōli minga tant bèli dal śgnór Shah. Ma Tariq, ch'al và anc a divertìr-as in discutéca, al gh'à in tèsta sōl na ragasōla biànca sò vśina ad cà.


text: 1 Yaa ruijmua'ate'e yee, tɨ'ɨj huatapua'are, naijmi'i mu tyujsaɨj ɨ mej tihue'ijte'e u teyujta'a, majta hua'avaujsimua'a, majta ɨ mej te'eyu'uxaca, majta ɨ seica ɨ maj majta i'ijueesi. Naijmi'i mu tyú'urixaatya'acaa a'ij mej ye'i huarɨni. Aj mu mi ra'anaajɨ'ɨque maɨjna ɨ Jesús. Meya'ujáj. Matɨ'ɨj mi raatatui aɨjna jemi, ɨ a'atɨ tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Pilaatu. 2 Aj pu i Pilaatu ayan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni muaa paɨn pueen ɨ hua'atajtuhuan ɨ juriiyu? Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Nyaa nu nyaɨn pueen a'ij pej ye'i ti'ixa muaa. ―Yaa pu'u tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 3 Majta maɨn ɨ mej tihue'ijte'e u teyujta'a, eihua mu tiraaxajtzi'iri'i. 4 Ajta aɨn Pilaatu, ajtahua'a pu ayan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni pacai naata'ixaate'en paɨjna cɨme'e? Papu'uri hua'unamuajri'i mej eihua ti'imuaxajtzi'i. ―Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Pilaatu. 5 Ma ajta aɨn Jesús, capu ti'itɨj xajtaca'a. Aɨj pu cɨn, cai a'ij ra'amityejtya'aca'a aɨjna ɨ Pilaatu. 6 Ayaa pu ti'ijrɨ'ɨrajcaa aɨjna ɨ Pilaatu matɨ'ɨj maɨn ti'iyestyahua'a. Tɨ pua'a maraatahuavii ɨ tyaɨtye tɨ aɨn raatatuaani saɨj tɨ e'ityanami'i, a'atɨ tɨ na'a ɨ maj raatahuavii, aj pu i raatátuaasin. 7 Ajna a'ahua'a seica mu e'ityanami'ihuaca'a ɨ mej nya'usa'acaa ɨ u'uvieernu jemi. Ai mu hua'ucuii ɨ tyaɨte. Ajta saɨj aujna e'ityanami'ihuaca'a tɨ ayan antyahuaaca'a tɨcɨn Barrabás. 8 Aj mu mi a'uré'enye ɨ tyaɨte ɨ Pilaatu jemi. Aɨ mu autyajhuii maj raatahuavii tɨ aɨn ayan huarɨni aɨmej jemi a'ij tɨ ye'i ti'ijrɨ'ɨre. 9 Aj pu i ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿A'ini seti'ijxe'eve'e muan? ¿Ni qui nyaraatatuaani nyeijna tɨ a'amuatajtuhuan pueen muan mɨ sej Israel jetze ajtyama'acan? 10 Ayaa pu tihua'utaihua'uri'i a'ini aɨ pu raamua'areeri'i maj ra'achueera'acaa ɨ Jesús aɨme ɨ mej tihue'ijte'e u teyujta'a. Aɨj mu cɨn raatatui maɨjna ɨ Pilaatu. 11 Ma majta maɨn ɨ mej tihue'ijte'e u teyujta'a, aɨ mu raata'a ɨ ca'anijra'a eihua ɨ tyaɨte mej mi raatahuavii aɨjna ɨ Pilaatu tɨ aɨn huatatuaani aɨjna ɨ Barrabás jetzen ma'acan ɨ Jesús. 12 Ajtahua'a ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿A'ini naarɨni nyamɨjna jemi, mɨ tɨ a'amuatajtuhuan pueen, mɨ sej Israel jetze ajtyama'acan? 13 Aj mu mi ca'anin cɨn huajijhuaca'a. Meyan tɨcɨn: ―Pata'aj rá'utatan curuu jetze. 14 Aj pu i Pilaatu ayan tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨme'e? ¿Ti'itajni a'ij pua'a huáruu? Matɨ'ɨj raanamuajri'i, eitze'e mu ca'anin cɨn huajijhuaca'a. Meyan tɨcɨn: ―Aútataichi curuu jetze. ―Yaa mu'u titeejíjhuaca'a. 15 Ajta aɨn Pilaatu, aɨ pu raxe'eva'aca'a tɨ rɨ'ɨ tihua'uta'an ɨ tyaɨte. Aɨj pu cɨn raatátuaa aɨjna ɨ Barrabás. Ajta raataijtaca'a maj ra'ira'avajxɨ'ɨn aɨjna ɨ Jesús. Aj pu ijta'i hua'utatui mej mi rá'utatan ɨ curuu jetze. 16 Matɨ'ɨj mi maɨn xantaaru'u ya'ujáj ajna tɨ ti'ijta tɨ e'eche. Au mu ya'utyaarujte e'ita'a tɨ u a'aráyaujta'a. Aj mu mi naijmi'ica tísaɨj ɨ seica, xantaaru'u. 17 Siicu'uri mu ru'ucaachejte tɨ pa'uvi'in, xu'umuavi'ican cɨme'e. Majta curun mu raatyataave tɨ tzicare'e cɨme'e cɨstíjhuaca'a. Aɨj mu ra'ava'arujti'iri'i. 18 Matɨ'ɨj mi autyajhuii maj raatyejíivajra. Yaa cumu rɨ'ɨ mu tiraata'a. Meyan tɨcɨn: ―Ayajna nya'u. Tyamua'a pu i'ixa'apɨ'ɨn. Che'e a'atyeevi'i tɨ ruuri amɨjna tɨ hua'atajtuhuan pueen ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan. ―Ayaa mu tirá'uxaahuari'iri'i. 19 Majta ra'ava'avajxɨ an múutze'en itzɨj cɨme'e. Majta ra'atyétzi'itzica'imua'axɨ. Majta mu titunutaxɨ. Ayaa cumu rɨ'ɨ mu tirata'acara'a. 20 Matɨ'ɨj ra'uxaahuari'iri'i, aj mu mi rú'ijchuiiri'i aɨjna ɨ siicu'uri tɨ pa'uvi'in, xu'umuavi'ican cɨme'e. Matɨ'ɨjta mi ru'ucaachejte ɨ siicu'ura'ara'an. Aj mu mi ya'ujáj mej mi rá'utatan ɨ curuu jetze. 21 Ajna, saɨj pu hua'antinajchaca'a aujna a'u maj ya'ava'ajajsima'a aɨjna ɨ Jesús. Ayaa pu antyahuaa aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn Simón. Au pu e'ema'acan tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Cirene. Ai pu ya'upuaara'an aɨjna ɨ Alejandro, ajtahua'a saɨj ɨ Rufo. Au pu a'arajraa ajna a'ahua'a a'u tɨ cai a'atɨ a'a e'eche. Tɨ'ɨj aɨn Simón hua'antinajchaca'a, aɨ mu huataij tɨ aɨn ra'anchueni cúruujra'an ɨ Jesús. 22 Au mu ya'ujáj aɨjna ɨ Jesús, ajna a'ahua'a, jɨri jetze tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa hua'anyuuca cɨme'e tɨcɨn Gólgota. Gólgota, ayaa pu huataujmua'a tɨcɨn: Mɨ'ɨchí Mu'ujremi. 23 Matɨ'ɨj mi raatanyɨste ti'itɨ nahuaj, cuaane'e tɨ ranaxca. Ayaa mu ratamua'amua aɨjna ɨ cuaane'e tɨcɨn mirra. Ajta aɨn Jesús, capu ra'anti'i aɨjna ɨ nahuaj. 24 Matɨ'ɨj mi rú'ijchuiiri'i ɨ siicu'ura'ara'an. Majta tiracá'ari'iri'i ɨ tí'icɨɨxura'ara'an. Matɨ'ɨjta mi rá'utatai ɨ curuu jetze. Aj mu mi ti'ihuaujmue'itɨ tetej cɨme'e mej mi raamua'aree a'atɨ tɨ racɨ'ɨti ɨ cɨɨxura'ara'an ɨ Jesús seij ajta seij. Ayaa mu tityaará'ujpijte aɨjna ɨ tí'icɨɨxura'ara'an. 25 Pu'uri e'ita'a ujmá'aca ɨ xɨcaj matɨ'ɨj rá'utatai ɨ curuu jetze. 26 Majta ti'itɨ taabla áutatai curuu japua. Ayaa pu te'eyu'usi'ihuaca'a aɨjna jetze ɨ taabla ɨ maj ti'itɨj cɨn jetzen tya'ujpuá'ajte tɨcɨn: “Hua'atajtuhuan ɨ maj Israel jetze ajtyama'acan.” 27 Majta jamuan Jesús, mahuá'utataixɨ curuu jetze hua'apuaca ɨ nahua'ari maj pueen. Saɨj mu a'utyejche ɨ curuu ɨrɨɨta'an pujme'en, majta seij utata'an pujme'en. 28 Ayaa pu'u eenya'acan cɨn arauraste eijna ɨ nyuucari tɨ te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze. Ayan tɨcɨn: “Yaa mu ya'umua'arajca'a tɨj a'ij pua'a ti'itevijca'a.” 29 Majta maɨn ɨ maj a a'atáninyeica'a, matɨ'ɨj raaseij, aɨ mu aicamu'uvajra maj cai ra'ajcu'uvajca'a. Ayaa mu a'ij pua'a tí'ixajtacaa tɨcɨn: ―¿Ni cai icu muaa pa aɨn pueen ɨ paj nu'u raatyáuuna ɨ teyuu, pajta nu'u hueica xɨcaj jetze ra'ajtaahua? 30 Ijii muaa asaɨj a japua huanyuuchi pej pi cai huamɨ'ɨni. Acajra'a yeehui amɨjna jetze mɨ curuu. ―Ayaa mu tira'axaahuari'iraca'a. 31 Aɨ majta ɨ mej tihue'ijte'e u teyujta'a, majta ɨ mej te'eyu'uxaca, aɨ mu naijmi'i ra'axaahuari'iracaa. Meyan tyú'urixaatya'acaa rujɨɨmua'a tɨcɨn: ―Amɨ pu ari hua'a japua huanyu ɨ seica. Ma ajta, capu raayɨ'ɨtɨ tɨ rusaɨj rujapua huanyuuni. 32 Amɨjna tɨ nu'u i'i Cɨriistu'u tɨ nu'u tatajtuhuan i tyej Israel jetze ajtyama'acan, che'e amɨn acajra'ani amɨjna jetze mɨ curuu tyej ti raaseij, tyata'aj tya'antzaahuate'en. ―Ayaa mu tyú'urixaatya'acaa. Majta maɨn ɨ maj jamuan hua'utatai ɨ curuu jetze, aɨ mu majta ra'uxaahuari'iri'i. 33 Tɨ'ɨj ajna tyaja'ure'enye a'atzaj tacuarixpua, aj pu i huatyatɨca'araca'a nainjapua ɨ chuejra'a aun tɨ huatacá'a u Israel. Ajta a'atee tɨ ayan huatɨca'a e'ita'a tacuarixpua. 34 Cɨme'en pu'u tyaja'ure'enye ajna e'ita'a tacuarixpua, aj pu i Jesús ca'anin cɨn huajijhuaca'a runyuucajtze'en. Ayan tɨcɨn: ―Eloi, eloi, ¿lama sabactani? ―Ayaa pu tyu'ujijhuaca'a. Eijna i nyuucari, ayaa pu huataujmua'a tɨcɨn: Niya'upua, ¿a'ini een cɨn penyaja'uhua'axɨ muaa, pej i'i nye'iya'upua? Ayaa pu huataujmua'a eijna i nyuucari. 35 Seica ɨ maj maun a'utyáuuca'a maraanamuajri'i. Matɨ'ɨj mi meyan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Xaanamuajri'i. Aɨj pu huatajee aɨjna ɨ Elías tɨ ajmi'i ti'ityavaaca'a ɨ Dioj jemi. 36 Aj pu i saɨj e'ire'enye taichijma'a. Ti'itɨj pu autɨɨ tɨ u'urajta'ati. Aɨj pu huatyáaru'une nahuaj cɨme'e tɨ antzijvi'i. Tɨ'ɨqui ra'antijɨ'ɨque cɨye jetze. Aj pu i aɨn ra'ajchui tɨ'ij Jesús ra'antiye'en aɨjna jetze ɨ ti'itɨ. Tɨ'ɨj ayan huarɨj, aj pu'i ayan tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn: ―Saachu'eva'a. Tɨ pua'a yatanyén aɨjna ɨ Elías tɨ ij ra'acajtuani. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 37 Aj pu i Jesús ca'anin cɨn huajijhuaca'a. Tɨ'ɨqui huamɨ'ɨ. 38 Ajna teyujta'a, ti'itɨ pu huatávivɨ́jma'aca cɨɨxuri tɨ itzijhua. Cɨme'en pu'u huamɨ'ɨ ɨ Jesús, aj pu i e'ita'a acásujtza'an aɨjna ɨ cɨɨxuri. 39 Ajta aɨn ɨ hua'acapitan ɨ xantaaru'u ɨ maj anxɨte ara'ase, aa pu a'utyavaaca'a ajna vejli'i ta'ave'enyee aɨjna ɨ Jesús. Aɨ pu raanamuajri'i a'ij tɨ ye'i tyu'ujijhuaca'a ɨ Jesús. Ajta raaseij a'ij tɨ ye'i tyu'umɨ'ɨ. Aj pu i ayan tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ capitán tɨcɨn: ―Ayej xaa nya'u ti'ayajna. Ai pu aɨn puéenya'a ɨ yaujra'an ɨ Dioj. 40 Majta seica a mu'u ɨmɨ a'utyáuu mejseiiraca aɨme maj juuca. Saɨj pu ayan antyahuaaca'a tɨcɨn Mariiya, tɨ Magdala e'ema'acan. Ajta saɨj tɨ ajta ayan antyahuaaca'a tɨcɨn Mariiya. Hua'anaana aɨjna ɨ Jacobo tɨ cɨle'en, ajta aɨjna ɨ José. Ajtahua'a saɨj jɨita'a hua'a jamuan pu a'utyavaaca'a tɨ ayan antyahuaaca'a tɨcɨn Salomé. 41 Ai mu a'ujhua'anya'acaa ɨ Jesús jamuan. Majta raatyavaɨra'aca'a tɨ'ɨj aɨn a'utyavaaca'a aujna a'ahua'a Galileeya. Ma mui'itɨ mu majta a'utyáuuca'a ɨ maj jamuan a'ujnyéj anna Jerusalén. 42 Tɨ'ɨj huatyechumua'araca'a, pu'uri tyaja'ure'enye ajna xɨcajra'a jetze matɨ'ɨj rɨ'ɨ huaujruuren. Yaa ruijmua'a yee pu tyaja'ure'enyejsin ajna xɨcajra'a mej jetzen rusa'upi. 43 Aj pu i a'atɨ a'uré'enye jemin aɨjna ɨ Pilaatu. Ayaa pu antyahuaaca'a aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn José. Au pu a'ahua'a e'ema'acantacaa tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Arimatea. Aɨ pu ajta hua'a jetze ajtyama'acan aɨme ɨ mej i'ijueesi. Eecan pu va'acan cɨn ti'ityavaaca'a aɨjna ɨ José. Aɨ pu ajta rachu'eva'acaa ajna xɨcajra'a jetze tɨ'ɨj Dioj autyejcheni tɨ tyu'utaijta nainjapua iiyan chaanaca japua. Aɨ pu uhuatyaujca'anye ɨ rutzajta'a. Au pu a'utyajrupi a'u tɨ a'utyavaaca'a aɨjna ɨ Pilaatu. Aj pu i rájhuaviiri'i tɨ aɨn raata'an tɨ ra'acajtɨni ɨ Jesús, tɨ ari mɨ'ɨchi. 44 Ajta aɨn ɨ Pilaatu, eecan pu a'ij tya'utaseij tɨ Jesús ari huamɨ'ɨ. Aj pu i raatajé ɨ hua'acapitan ɨ maj rá'utatai ɨ curuu jetze. Raataihuau'uri'i tɨ pua'a ayan ti'ayajna tɨ ari huamɨ'ɨ. 45 Aj pu'i aɨn hua'acapitan ayan tiraata'ixaa tɨ ayan ti'ayajna. Tɨ'ɨqui Pilaatu raata'a aɨjna ɨ José tɨ aɨn ra'acajtɨni. 46 Tɨ'ɨqui á'uraa aɨjna ɨ José tɨ cɨɨxuri a'unanan tɨ re'en, tɨ naa ti'icueina. Aj pu i ra'acájchuii aɨjna ɨ mɨ'ɨchi. Tɨ'ɨqui ra'irá'ijcataca'a aɨjna cɨme'e ɨ cɨɨxuri. Ajta e'eyan aun ya'uteete aujna a'u maj ru'ure'ijche u tete'e ɨ tetej tzajta'a. Ayaa pu huarɨj, tɨ'ɨqui tetej aityajmua tɨ sicɨɨrara'a. 47 Majta maɨn ɨ juuca, ɨ Mariiya tɨ Magdala e'ema'acan, ajta aɨjna Mariiya tɨ i'inaanajra'an aɨjna ɨ José, aɨ mu raaseij a'u tɨ ye'etéetye.


text:
Cardinal
-
- Zoom
- Vopna d'in archuvestg en la posiziun da cardinal (Keystone)
Il titel da cardinal vegn surdà dal papa: ils cardinals vegnan “creads” dal papa. Perquai numn’ins questa nomina entras il papa era “creaziun”. L’incumbensa principala dals cardinals: eleger il nov papa. Quest privilegi han tut ils cardinals da main 80 onns. Els portan cunresponsabladad enten manar e guvernar la baselgia universala. Blers cardinals lavuran en l’administraziun centrala da la baselgia a Roma ed auters èn archuvestgs sin l’entir mund.


text:
Saint-Martin (CH-FR)
Saint-Martin a l'è un cumün svizzer del distret de Veveyse (in tudesch: Vivisbach), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.75 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 941 abitant.
El cumün de Saint-Martin al se tröva a una altitüden de 833 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bussigny-sur-Oron (VD), Chesalles-sur-Oron (VD), La Verrerie, Le Flon, Maracon (VD), Semsales.
Riferiment [Mudifega]
Ligam de föra [Mudifega]
- Besencens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Fiaugères in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.