text:
Wikipedia a l'é un pòst fait a pòsta përchè la gent a peula scrive e modifiché dj'anformassion. Ant l'avnì a-i saran dle pàgine marcà blocà, con na procedura particolar për modificheje (visadì mach ën arseivend n'autorisassion), ma al dì d'ancheuj ant nòstra edission a-i në j'é ancó nen.
Modifiché na pàgina dla Wikipedia a l'é gran belfé. A fa mach basta dë clicheje dzora al signàcol Modìfica costa pàgina-sì che a-i é n'àut ëdzora a squasi tute le pàgine dla Wikipedia (ò pura dzora a n'aliura modìfica coma cola che a së s-ciàra n'àut a drita, dzora a costa session-sì). Lòn a lo menerà a na pàgina neuva, con andrinta un quàder ëd modìfica andoa che as trovërà ël test dla pàgina original, tan-me che a l'é adess. Se a veul fesse dj'esperiment, për piasì, che as jë fasa ant la pàgina për gieughe; ma nen ambelessì!. Dësnò a peul finì për feje darmagi al test d'agiut che a-j serv a tùit.
A l'é bon deuit scrive un cit (ma pròpe cit) somari ant ël campèt che a jë sta sota al quàder ëd modìfica. Pr'esempi, a l'é bon deuit spieghé che modìfica a l'ha fait, e quand che a l'ha finì che a sgnaca ël boton Preuva e a controla coma che a ven fòra lòn che a l'ha scrivù. As peulo ëdcò s-ciairesse le modìfiche tra la pàgina coma a l'era e soa modìfica ën sgnacand ël boton Mostra Modìfiche. Se a l'é restà sodisfait ëd sò travaj che as fassa bon coragi e a sgnaca ël boton Buta via la pàgina. Soa modìfica a sarà sùbit s-ciairà da tùit j'utent ëd la Wikipedia.
A peul ëdcò cliché dzora al signàcol Discussion për lese lòn che la gent a dis ëd la pàgina andoa a l'é chiel (chila). Che a clica ant sël signàcol "+" për gionté na neuva session, ò pura che as la gionta daspërchiel modificand la pàgina antrega (për felo a fa peui mach basta dë gionté un tìtol intern neuv).
A l'é motobin bon deuti visesse dë firmé ij sò messagi ant sle pàgine ëd discussion e ciaciarade, ma a l'anvers le modìfiche faite ant j'articoj a van pa firmà. Ant la stòria dle pàgine, ël programa MediaWiki an tute le manere as ten tuti ij detaj dle modìfiche, comprèis j'autor dle mideme.
Tnì sempe un ton neutral, che la Wikipedia a l'é nen ël mërcà dle pate. Chi che a s'ostinèissa a nen savej dovré bon deuit e bon sens a la fin dij fin a peul ëdcò esse barà fòra, e tant a scrive dlë mnis as perd mach dël temp, che a ven gavà via motobin ampressa. A-i son vàire mila ròbe dont as peul ëscrive an piemontèis con sust e profit pë tùit, donca perdoma pa dël temp a fé 'd polèmiche për ël gust dë mné la bërtavela.
Cité la sorgiss d'anformassion a l'é la pì bela ròba che as peul fesse, parej j'àutri contributor a peulo controlé e slarghé ël travaj fait. La pì gran part dj'articoj ant sle Wikipedie dël dì d'ancheuj a manco ëd riferiment, e sòn a resta la pì gran crìtica che as fa a le Wikipedia, visadì che sò contnù a son pa afidabij. Për piasì che an giuta a ten-e àuta la qualità dël travaj ën butand ëd riferiment a sorgiss ant sla ragnà e ant le edission an papé ant sj'articoj andoa che chiel (chila) a travaja. Le citassion a van faite con na forma stàndard e as peul ëdcò pensé dë buté dle citassion leteraj (visadì dij cit tòch dl'original) ant ij cas andoa che a-i é 'd dubi. A-i é nen na forma acetà an general che a regola la polìtica dle citassion, ma tut lòn che as fa a peul mach fé 'd profit.
Che a taca sò articol a dj'àutri con dj'anliure. Quand che a fa ëd test për na pàgina neuva a l'é belfé dovré l'anliura Pàgine che a l'han n'anliura a costa-sì për ës-ciairé che pàgine che a men-o già ant sla soa. Che a controla che tute le pàgine che a men-o a la soa a lo faso con chèich sust. pr'esempi, n'anliura a n'articol ansima a Mercuri ant un cotest d'astronomìa a dovrìa ëmné ij letor a na pàgina ant sël pianeta, nopà che a un-a ant sla mitologìa. A dovéia ëdcò dovré le funsion d'arserca për controlé se a-i sia già un tìtol coma ël sò, e possibij variassion ant sël tema, për podej peui buté dj'anliure sensà.
Quand che as modìfica na pàgina d'articol ansima as sit-sì, n'utent che a sia ant ël sistema (visadì che a sia rintrà con sò stranòm e ciav) a peul marché la modìfica coma cita. Për cite modìfiche a s'antendo le corression d'ortografìa, dla forma estètica dël test e dle cite sistemassion dël test midem. As peulo starmesse le cite modìfiche ën vardand la recent changes. Marché na modìfica sostansial coma cita a l'é considerà da bërsach, specie quand che a l'é scancelasse na part dël test. Se a-j rivèissa për disgrassia dë marché cita na modìfica normal, a dovrìa rintré torna an modìfica, marchela normal (visadì, controlé che 'l quadrèt Modìfica cita a sia veuid) e ant ël somari marché che la modìfica prima a l'era normal.
Ël wiki markup a l'é un sistema ëd sintassi che a peul dovré për deje forma estètica a na pàgina dla Wikipedia.
Ant sla colòna dë snista ëd la tàola ambelessì sota, a peul ës-ciairé che efet che a peul fé avnì fòra. Ant la colòna ëd drita a së s-ciàira coma as fa a feje avnì fòra. Visadì che për mostrelo tan-me che a l'é a la snista ant ël quàder ëd modìfica dël test a venta scrivlo coma a l'é a drita.
A peul avnive a taj ël ten-e sta pàgina-sì doèrta ant sna fnestra daspërchila, për podejla lese antramentré che i travaje.
Për fé ij sò esperiment sensa fé dël darmagi che a dòvra la pàgina për gieughe. Che a preuva a deurbse për gieughe ant na fnestra daspërchila e a tnisse costa-sì doèrta për avej dl'agiut sotman.
Only images that have been uploaded to Wikipedia can be used. To upload images, use the upload page. You can find the uploaded image on the image list.
See the Wikipedia's image use policy as a guideline used on Wikipedia.
For further help on images, including some more versatile abilities, see the topic on.
(see also: Chess symbols in Unicode)
No or limited formatting - showing exactly what is being typed[modìfica | modifiché la sorgiss]
A few different kinds of formatting will tell the Wiki to display things as you typed them - what you see, is what you get!
At the current status of the wiki markup language, having at least four headers on a page triggers the TOC to appear in front of the first header (or after introductory sections). Putting __TOC__ anywhere forces the TOC to appear at that point (instead of just before the first header). Putting __NOTOC__ anywhere forces the TOC to disappear. See also compact TOC for alphabet and year headings.
There are two ways to build tables:
- in special Wiki-markup (see Help:Table)
- with the usual HTML elements:  ,  ,   or  .
For the latter, and a discussion on when tables are appropriate, see Wikipedia:How to use tables.
(See also Help:Variable)
NUMBEROFARTICLES is the number of pages in the main namespace which contain a link and are not a redirect, in other words number of articles, stubs containing a link, and disambiguation pages.
CURRENTMONTHNAMEGEN is the genitive (possessive) grammatical form of the month name, as used in some languages; CURRENTMONTHNAME is the nominative (subject) form, as usually seen in English.
In languages where it makes a difference, you can use constructs like {{grammar:case|word}} to convert a word from the nominative case to some other case. For example, {{grammar:genitive|{{CURRENTMONTHNAME}}}} means the same as {{CURRENTMONTHNAMEGEN}}.
The MediaWiki software used by Wikipedia has support for templates. This means standardized text chunks (such as boilerplate text) can be inserted into articles. For example, typing {{stub}} will appear as "This article is a stub. You can help Wikipedia by expanding it." when the page is saved. See Wikipedia:Template messages for the complete list. Other commonly used templates are: {{disambig}} for disambiguation pages, {{spoiler}} for spoiler warnings and {{sectstub}} like an article stub but for a section. There are many subject-specific stubs for example: {{Geo-stub}}, {{Hist-stub}}, and {{Linux-stub}}. For a complete list of stubs see WP:WSS/ST.
Insert __NOEDITSECTION__ into the document to suppress the edit links that appear next to every section header.
You may also want to learn about:


c: text/html

text:
Il telefon da Philipp Reis
- Sonda, 23.9.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 23.9.2017, 8:40, RTR
Per il solit vegn Alexander Graham Bell numnà sco inventader dal telefon. Dentant: Il telefon è ina invenziun da pliras persunas, da differents pajais e ch'ha cuzzà passa 76 onns. Tar questas persunas tutga er il Tudestg Philipp Reis.
Fatg liber la via per il telefon ha l'invenziun dal transfer electric, dal telegraf e da l'apparat da Morse. Lura è vegnì latiers ina invenziun dad Antonio Meucci, in apparat electric che saveva transmetter la vusch d'in uman sin distanza dad in mez kilometer. Alexander Graham Bell ha lura guardà las notizias da Meucci e laschà patentar l'apparat. Philipp Reis è lura stà quel ch'ha inventà in corn da lenn cun ina pel che ha lura tremblà ed interrut impuls electrics. Quai apparat ha pia pudì transmetter undas acusticas sur ina lunga distanza – el ha numnà ses apparat «telefon».

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Plantas
Las plantas (Embryophyta) furman ina gruppa entaifer la domena dals eucariots, pia da las creatiras che disponan d’in nuschegl da la cella e da membrana cellulara. Il sectur entaifer la biologia che s’occupa a moda scientifica da la perscrutaziun da las plantas sa numna botanica.
Entant ch’ins attribuiva pli baud a las plantas er las algas (u – tut tenor – almain las algas verdas) sa restrenscha la definiziun scientifica da las plantas oz a las Embryophyta, vul dir a las plantas da la terra. Tar quellas tutgan ils mistgels e las plantas vascularas. Las plantas vascularas da lur vart sa cumponan dals feleschs e da las plantas da sem. E questas ultimas sa dividan en ils gimnosperms ed en ils angiosperms.
Tenor stimaziuns actualas existan sin l’entir mund tranter 320 000 e 500 000 spezias da plantas. L’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas (UICN) parta da 380 000 spezias, da las qualas radund in tschintgavel èn en privel da svanir.[1]
Cuntegn
- 1 Caracteristicas
- 2 Sistematica
- 3 Istorgia da la definiziun
- 4 Muntada per l’uman
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
Las plantas èn segnadas d’ina midada da generaziun tar la quala ina generaziun haploida sexuala ed ina diploida vegetativa sa barattan.[2] Tar las plantas recentas sa sviluppan las duas generaziuns a furmas differentas (midada da generaziun eteromorfa). Tar la fletga dominescha il gametofit haploid, tar las plantas vascularas percunter il sporofit diploid.
La generaziun sexuala, il gametofit, sviluppa spezials organs sexuals da pliras cellas, ils quals èn circumdads da cellas sterilas. Ils organs masculins èn ils anterids, ils organs feminins las archegonias. Las cellas dals ovs restan en las archegonias, nua ch’ellas vegnan fructifitgadas. Tar ils angiosperms èn ils gametofits, e tras quai er ils anterids e las archegonias, reducids fitg ferm.[3]
Il sporofit sa sviluppa l’emprim sco embrio da pliras cellas che resta vi da la planta-mamma e che vegn nutrì da quella. Savens furma el in stadi da paus. Il sporofit sa cumpona adina da pliras cellas.
Las plantas èn – sco tut ils represchentants da las cloroplastida, a las qualas ellas appartegnan – quasi tuttas fototrofas, vul dir ch’ellas cuvran lur basegn d’energia cun agid da la glisch. En pli èn ellas autotrofas, vul dir ch’ellas basegnan per furmar las substanzas organicas ch’èn necessarias per crescher e viver sulettamain substanzas anorganicas; sco funtauna da carbon sa servan ellas per ordinari exclusivamain da dioxid carbonic. La furmaziun da questas substanzas cun agid da la glisch sco funtauna d’energia vegn numnada fotosintesa. Ins designescha las plantas sco fotoautotrofas (fototrofas ed autotrofas). Tar represchentants che n’èn betg autotrofs sa tracti adina da derivats. Igl èn quai intginas plantas micotrofas che vivan a moda eterotrofa da bulieus (p.ex. intginas orchideas, Corsiaceae, Burmanniaceae), las qualas han pers en il decurs da l’evoluziun lur clorofil, sco er intginas plantas eterotrofas che vivan a moda parasitara sin autras plantas (p.ex. Rafflesiaceae, intginas Orobanchaceae e Convolvulaceae).
Ulteriurs segns distinctivs, ils quals cumparan er tar blers represchentants dals taxons surordinads Charophyta e Chloroplastida, èn cloroplasts cun clorofil a e b sco pigments da la fotosintesa e carotinoids sco pigments accessorics, amet sco polisaccarid da reserva ed ina membrana cellulara or da cellulosa. La paraid da las sporas cuntegna sporopollenin, las sporofitas furman ina cuticula.
Ultra da quai èn plantas ablas da communitgar ina cun l’autra ed en la zona da las ragischs er cun bulieus, bacterias ed auters microorganissems. Quests process da communicaziun segireschan per l’ina ch’i stettian a disposiziun substanzas nutritivas adattadas, per l’autra vegnan coordinads ed organisads uschia ils process da creschientscha e da svilup che sa dattan a curta, a mesa ed a lunga vista.[4]
Il fundament molecular d’ina ‹memoria da plantas› pudess consister da prions che sa cumbineschan cun l’ADN da las plantas e che genereschan uschia midaments epigenetics, ils quals pussibiliteschan a la planta sa d’adattar ad influenzas da l’ambient.
La grondezza da las plantas variescha fitg ferm. Tut tenor lur grondezza vegnan las spezias da plantas partidas en macrofitas e microfitas: Ina macrofita è visibla be ad egl, ina microfita be cun agid da meds auxiliars optics. La pli auta planta recenta è ina sequoia semperverda d’in’autezza da bundant 100 meters.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la sistematica actuala dals eucariots dad Adl e.a. (2012) na vegnan ils represchentants da las algas verdas ed algas cotschnas betg pli attribuids a las Plantae. Sur lung temp avev’ins considerà quels ensemen cun las plantas da la terra (embriofitas) sco plantas en il vast senn dal pled. Dapi lura correspundan las Plantae pia sulettamain a las embriofitas e cumpiglian ils mistgels e las plantas vascularas.
Sistematica exteriura[modifitgar | modifitgar il code]
Ina parentella tranter las plantas e las algas verdas è vegnida supponida sur lung temp, e quai pervi dals pigments da fotosintesa communabels (clorofil a e b) sco er perquai ch’i cumparan en omadus cas polisaccharids. La biologia moleculara ha però eruì che be ina pitschna part da quai che vegniva pli baud subsummà sut il term ‹algas verdas› è situà en vischinanza da las plantas e che be questa part tutga cun las Plantae en la gruppa da las Charophyta. Cumparegliaziuns da sequenzas da DNA han mussà che las algas-chandalier macroscopicas, las qualas furman gia ina cumplexitad morfologica (tranter auter en furma d’in tessì che circumdescha la cella da l’ov), èn las parentas viventas las pli stretgas da las plantas. Ensemen furman quellas la gruppa Streptophyta.[5][6]
L’opiniun che vegn magari exprimida ch’i dettia pliras lingias da derivanza da las plantas nà da las algas, han gia studis morfologics renconuschì sco pauc probabla. Er la biologia moleculara na conferma betg questa teoria, uschia che quella na vegn strusch pli fatga valair.
Sistematica interna[modifitgar | modifitgar il code]
Ils represchentants recents da las plantas che creschan sin terra furman quatter gruppas che sa distinguan cleramain ina da l’autra. Quellas sa preschentan a moda monofiletica tant tenor aspects morfologics sco er areguard la biologia moleculara: mistgels plats, mistgels feglius, la gruppa da mistgels Anthocerotophyta e las plantas vascularas. La relaziun da questas quatter gruppas tranter pèr n’è però anc betg sclerida dal tut. En il passà èn vegnidas fatgas en quest reguard diversas propostas (cf. sut la sistematica dals mistgels).
Sco relaziun da parentella la pli probabla sa cristalliseschan las Anthocerotophyta sco gruppa sora da las plantas vascularas. Sper studis molecularbiologics dattan er pliras caracteristicas da las Anthocerotophyta, las qualas distinguan quels dals ulteriurs mistgels, perditga da lur stretga parentella cun las plantas vascularas: las sporofitas da las Anthocerotophyta èn vaira grondas, vivan ditg e fotosintetiseschan activamain, uschia ch’ins las po caracterisar sco relativamain autonomas. En quest reguard sa chattan las Anthocerotophyta pia en ina posiziun intermediara tranter ils ulteriurs mistgels cun lur sporofitas ch’èn dependentas da las gametofitas e las plantas vascularas cun lur sporofitas ch’èn dal tuttafatg independentas. Tenor quai sa tracti – sco che quai vegniva gia pensà pli baud – tar ils mistgels da nagina gruppaziun monofiletica, mabain d’ina parafiletica.
Sistematica dals represchentants fossils[modifitgar | modifitgar il code]
Integrond las plantas fossilas, che stattan a la basa da las plantas vascularas, daventa il maletg represchentà survart in pau pli cumplitgà. Bain n’èn enconuschents nagins mistgels fossils or dal temp primar da las plantas, ma persuenter divers represchentants da las plantas vascularas. Quels han ins subsummà a l’entschatta dal 20avel tschientaner sut la noziun da las psilofitas; ma questa gruppa è bainprest sa mussada sco fitg eterogena. Banks ha spartì questa gruppa en las trais gruppas da las Rhyniophyta, Trimerophytophyta e Zosterophyllophyta. Kenrick e Crane han però mussà il 1997 ch’i sa tracta almain tar las emprimas duas gruppas da constructs fitg artifizials.[7] Ils represchentants da las duas davosas gruppas tutgan tar las Eutracheophyten, entant ch’ils represchentants da las Rhyniophyta èn situads en ina posiziun fitg basala. Tranter ils mistgels e las plantas vascularas sa chattan pia anc intginas gruppas da plantas ch’èn svanidas.
Polysporangiophyta[modifitgar | modifitgar il code]
Las Polysporangiophyta cumpiglian tut las plantas da la terra che na vegnan betg attribuidas ad ina da las gruppas dals mistgels. Lur caracteristicas communablas èn: sporofits sromads cun plirs sporangia; il sporofit è independent dal gametofit. Las archegonias èn laschadas giu en ils gametofits, quai è però er il cas tar las Anthocerotophyta.
Tar ils represchentants da las Polysporangiophyta tutgan sco gruppa la pli basala las Horneophytopsida cun la spezia Horneophyton. Ina spezia che sa chatta en ina posiziun isolada è Aglaophyton major. Ils ulteriurs represchentants appartegnan a las plantas vascularas (Tracheobionta), la gruppa basala da las qualas èn las Rhyniopsida.
Istorgia da la definiziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper ils animals ed ils minerals èn las plantas vegnidas consideradas sur lung temp sco in dals trais reginavels natirals. Quai vala per exempel per Carl von Linné, ‹Systema Naturae› (1735), ed er Ernst Haeckel ha enserrà en sia gruppa da las Plantae ils bulieus, ils litgens, las cianobacterias (bacterias blauas) e fitg differentas gruppas dad algas. Er las bacterias – cumbain che quellas n’èn per gronda part betg fototrofas e bleras dad ellas sa movan a moda activa – han ins attribuì ditg a las plantas, e quai perquai che la gronda part dad ellas dispona da membranas cellularas sterias.[8] Entant che la botanica s’occupa vinavant da tut questas gruppas, è la definiziun da las plantas vegnida reducida pli tard a las plantas da la terra ed a las algas verdas ch’èn segnadas dals clorofils a e b, d’amet sco polisaccarids da reserva e da cellulosa en las paraids da la cella. Oz vegnan las plantas definidas differentamain: Tscherts sistems integreschan en las plantas las algas verdas; auters – sco quel dal qual vegn fatg diever qua – subsummeschan las creatiras cun las caracteristicas menziunadas survart sut la noziun Chloroplastida e restrenschan las plantas a las plantas da la terra (Embryophyta).[9]
Muntada per l’uman[modifitgar | modifitgar il code]
L’utilisaziun da plantas ha cumenzà en il temp primar da l’uman cun l’activitad da rimnar. Oz vegnan plantas per il diever da l’uman surtut cultivadas sco plantas da cultura (agricultura). In cas da cunfin furma l’utilisaziun dal lain en guauds.
Plantas sco nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
L’alimentaziun da l’uman sa basa cumplettamain sin plantas, ubain en furma da consumaziun directa, ubain a moda indirecta cun mangiar animals u products d’animals che mangian plantas. Las pli impurtantas plantas da niz en tut il mund èn furment, ris, tirc e tartuffels. Dal grond dumber da plantas da niz che vegnan cultivadas èsi be ina pitschna part sin la quala sa basa la vivonda da basa da l’uman.
Las plantas sco furnituras dad oxigen[modifitgar | modifitgar il code]
Tras la fotosintesa da las plantas è s’augmentada la cumpart d’oxigen en l’atmosfera. Quai ha furmà ina premissa indispensabla per ina gronda part da las creatiras ch’èn sa sviluppadas en il decurs da l’evoluziun.
Plantas sco furnituras d’energia[modifitgar | modifitgar il code]
La furma classica da gudagnar energia or da plantas è quella da las brischar. L’utilisaziun dal fieu ha furmà in pass decisiv a l’entschatta dal svilup da l’uman. Il pli impurtant material dad arder è il lain. Er tar la cotgla che vegn gudagnada tras explotaziun sa tracti d’in material dad arder da plantas. Da muntada adina pli gronda èn carburants che vegnan gudagnads or da plantas, sco per exempel biodiesel.
Plantas sco material[modifitgar | modifitgar il code]
Da vegl ennà vegnan plantas elavuradas da l’uman per divers intents da diever. Uschia furman plantas in impurtant material da basa per la producziun da vestgadira u da palpiri. Ellas vegnan elavuradas als pli differents utensils e plantas, surtut lur lain, furman in material da construcziun indispensabel.
Plantas sco furnituras da colurants[modifitgar | modifitgar il code]
Bleras plantas vegnan duvradas da vegn ennà en tenscharias, damai ch’ellas cuntegnan substanzas che sa laschan utilisar per dar colur (p.ex. chardun tenschider, ginestra tenschidra, isatis, lupina d’indigo).
Plantas sco products da giudiment[modifitgar | modifitgar il code]
Plantas èn gia da vegl ennà betg be vegnidas duvradas sco vivonda da basa, mabain er sco products da giudiment, uschia per exempel ervas e spezarias per cundir spaisas. Exempels per products da giudiment a basa dad ervas ch’èn da gronda muntada economica furman café, té, tubac e bavrondas alcoholicas che vegnan producidas a basa da las pli differentas plantas. Tar ils products da giudiment en il vast senn dal pled tutgan er las plantas da las qualas vegnan gudagnads meds envirants; quellas vegnan savens attribuidas a las plantas da tissi.
Products terapeutics[modifitgar | modifitgar il code]
Avant ch’ins ha cumenzà a producir medicaments sintetics, furmavan plantas ed extracts da plantas ina rolla centrala sco products terapeutics. Er oz cuntegnan blers medicaments substanzas erbivoras. Da muntada centrala èn las plantas medicinalas en la medischina populara, surtut en furma da tés dad ervas.
Plantas decorativas[modifitgar | modifitgar il code]
Plantas decorativas vegnan cultivadas per motivs estetics, per exempel per ornar edifizis (or en il liber ed a l’intern). En questa categoria tutga er la gronda part da las plantas da stiva. Savens vegnan plantas aromaticas er cultivadas pervi da lur savur.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ IUCN Red List (version2010.1), Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010), consultà ils 15 d’october 2010.
- ↑ Sina M. Adl, A.G.B. Simpson e.a.: The Revised Classification of Eukaryotes. En: Journal of Eukaryotic Microbiology. 59, 2012, p. 429–514.
- ↑ Strasburger 2002, p. 699.
- ↑ G. Witzany: Plant Communication from Biosemiotic Perspective. En: Plant Signaling & Behavior. 1(4), 2006, p. 169–178.
- ↑ Yin-Long Qiu e.a.:The deepest divergences in land plants inferred from phylogenomic evidence. Proceedings of the National Academy of Sciences 103 (42), p. 15511–15516.
- ↑ Louise A. Lewis, Richard M. McCourt: Green Algae and the origin of land plants. En: American Journal of Botany. 91 (10), 2004, p. 1535–1556.
- ↑ Paul Kenrick, Peter R. Crane: The Origin and Early Diversification of Land Plants. A Cladistic Study. Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1997.
- ↑ Hans Fitting, Walter Schumacher e.a.: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. 23. ed. Piscator, Stuttgart 1951, p. 294–301.
- ↑ Cf. Strasburger 2002, p. 675ss. ed Adl e.a. 2005.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Joachim W. Kadereit, Christian Körner, Benedikt Kost, Uwe Sonnewald: Strasburger Lehrbuch der Pflanzenwissenschaften. 37. ed., Springer Spektrum, Berlin/Heidelberg 2014.
- Peter Raven, Ray F. Evert, Susan Eichhorn: Biologie der Pflanzen. 4. ed. de Gruyter, Berlin/New York 2006, ISBN 3-11-018531-8 (englais: Biology of Plants. Translatà da B. Biskup e.a.).


text:
Flèina
Artécol in dialèt arzân
Flèina o F'lina ind al dialèt lochêl, (Felina in Italiân) l'é a 664 m. i.l.m., l'é 'na frasiòun dal cmûn ed Castelnōv di Mûnt ind la pruvîncia ed Rèz. Cun 2.229 abitân, cuntê int al 2004, l 'é la frasiòun pió impurtânta dop còla dal Cmûn.
Al paèiş al vîn só a i pē dal mûnt ciamê "Salâm ed Flèina" per la só fōrma a côno artundê més tra mezanôt e matèina dal paèiş.
Na vôlta al cèinter l'êra atraversê da la Statêla dal Cerēto, druvêda fîn dal tèimp di rumân, mèinter adèsa al nōv percōrs ed la tangensiêla al schîvşa al pasâg.
Indice
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Medioēv[modifica | mudéfica la surzéia]
Soquânt studiōş arfân la fundasiòun dal paèiş a l' època bizantèina che, ânca se alōra al paèiş l'êra céch, l' arè avû un pôst impurtânt fra i vilâg céch ed l' Apenèin arzân, per la só puşisiòun stratègica lòungh la véia da Cerēto. La préma nutésia sicûra ed l'abitêt la s'arfà a l' 870, dâta dóve as gh'à la testimuniânsa ed la nutéfica insém al pusès dal teritôri ed Flèina fâta da l' imperadōr Ludovico dal Sâcher Rumân Impêr al só fevdatâri.
Fra i pió impurtânt sgnōr dal paèiş în da cuntêr ed sicûr la râsa ed Matélda ed Canòsa e dôp còla d' j Este, mó l'é stê cuntrolê anca da faméj pió céchi cme i Banzola, Molza, Chiodini e da divêrs cunvèint.
Int al XVIII sècol[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teritôri l'êra 'na cuntèia sòta al duchêt estèins a al vîn cuntê acsé ind la Corografia ed Lodovico Ricci:
Ha la propria adunanza di reggenti, a cui sono soggette le ville di Fellina e braglia. Ha un Giusdicente col :titolo di Commessario. Il Pretorio è in Fellina. È Feudo della Casa d'Orttone Chiodini dellla Lunigiana Fiorentina. È posta nel monte, ha una popolazione di 882 abitanti. Fin dal IX secolo Lodovico Imperatore concesse ad un suo feudatario (Suppone II) una corte in Fellina.»
Per quânt riguêrda la Véla ed Flèina, Lodovico Ricci égh zûnta:
Al tèimp dal dé d'incô[modifica | mudéfica la surzéia]
Cun l'Unitê d' Itâlia al paèiş l'à pêrs la só indipendèisa e l'é stê unî al cmûn ed Castelnōv di Mûnt a câşva ed la só şvinânsa cun al cèinter pió grôs.
Al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al paèiş l'é stê tirê dèinter int al muvimèint ed la Reşistèinsa dôp l'armistési ed l ' 8 setèmber 1943, i cumbatimèint pió dûr a s'în visû préma ed l'atraversamèint ed la Lènia Gôtica da pêrt d' j Ânglo-Americân.
Insém al muntâgni aşvèin a l'abitêt a s' êren fermêdi divêrsi cumpagnéi partigiâni fât da atîv lochêl e da suldê furastêr cmandê da un cumisâri soviètich mèinter al paèiş l'é stê ocupê da fôrsi tedèschi in ritirêda che a s'în fermêdi al Fariōl e a j àn bruşê la frasiòun ed Runcròfi ch' la ghîva dimòndi abitânt e che per rapreşâlia àn fâ na strâge ed civîl.
Ind al dôp guèra, al ruvîni purtêdi da la lôta àn pegiorê la situasiòun ed povertê ind al campâgni e dimòdi faméj zôvni àn abandunê la só tèra per migrêr in pianûra ind i cèinter industriêl, préma ed tōt Rèz e Milân.
J ûltem dêş ân àn vést l' artōren ind i pôst dó l'êra nêda ed la gînta migrêda ind j ân '50-'60, cun la cunseguèinsa 'd un grôs şvilóp ed l' edilésia ch' l' à fât şlarghêr i cunfîn fîn ai pē dal mûnt e a la strêda pruvincêla, ânca se Flèina ind i mèiş invernêl la se svôda incòra dimòndi.
Al Salâm ed Flèina[modifica | mudéfica la surzéia]
L'urégin dal castèl ed Flèina prubabilmèint la s'arfâ al XII sècol mó l'é savû che fîn al 1664 dal gróp ed fabrichêt l'armagnîva sōl la tòr, cîrca la ragiòun ed la só ruvîna an s'é mìa capî, fôrsi l'é stê butê zò al tèimp ed 'na guèra o l'é stê druvê cme chêva ed prêdi dôp al só deperimèint. A gh'é stê fât dimòndi restavêr, l'ûltem int al 1990.
La fêra ed Felèina[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn da la só fundasiòun a Flèina gh'êra la fêra e al marchê ch' as tgnîven in còl ch' l' êra al só antîgh "cèinter": al Fariōl. I mercânt ch' al frequentêven a deşgnîven ânca da la pêrta tuscâna d' j Apenèin dâto la só puşiòun l'êra fâcila da rivêregh per la véia ed l'antîgh pâs dal Cerēto.
Divêrs ât dal XIII sècol în stê més zò ind al marchê ed Flèina, un pôst dóve mìa sōl as comercêva, mó dóve sucedîven i mumèint pió impurtânt ed véta civîla: da i prucès a l ' j eşecusiòun, da la dichiarasiòun d' javîs a i rōgit di nudêr.
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
La cunuméia le pugêda insém: a l' agricultûra, a i frût ed la tèra, a l' alevamèint e insém al lavōr di casê lighêda a la prudusiòun dal Grâna e a diêter prudòt da cuşèina dal pôst.
A gh' é dimòndi butèighi artigianêli. Fôra dal paèiş a gh' é 'n' impurtânta fâbrica d'impiânt per frîgo e divêrsi uficîni.
Turîşem[modifica | mudéfica la surzéia]
In istê a gh'é un discrēt arîv ed viligiânt, préma 'd tót da la Bâsa Arzâna, che câten alôg in trî albêregh e trèi pensiòun.
La frasiòun la zibés pasatèimp e cultûra al Centro Ricreativo Parco Tegge; sport cun câmp da tènis, zôgh da balòun e 'na paléstra. La cuşèina la preşèinta i piât cgnusû ed la muntâgna arzâna, sêgra e manifestasiòun per tót l'ân. Tânt i sintêr pr'al pasegêdi ind la natûra.
Infurmaziòun as pōlen cater a l'ufési ed la Pro Loco Felina.
Distânsi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al strêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
As rîva da:
Colegamèint d'ed fôra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Sît ed l'Asiènda Cunsursiêla Traspôrt Arzâna
- Sît ed la Comunitê montâna ed l'Apenèin Arzân
- Sît dal Cmûn ed Castelnōv di Mûnt
- Sît ed la provîncia ed Rèz
- Sît ed la Pro Loco Felina
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Carlo Bruno Brunelli - Tommaso Chiodini di Pastina in Lunigiana, feudatario e conte di Felina nel reggiano (1793-1798) - [Castelnovo ne' Monti] : [Comune], 1999.
- Felina : Il suo castello e la sua chiesa Antonio Corsi. Note storiche. - Reggio Emilia : Tip. Libreria Editrice Bizzocchi, 1926
- Giuseppe Giovanelli - Felina : il paese della musica - Felina : La nuova Tipolito, 1996.
Salâm ed Flèina


text:
Il fatg ch’il Bogn Engiadina Scuol ha pudì registrar in augment d’entradas saja allegraivel, quai suenter che l’onn 2015 saja stà in dals pli nauschs èn l’istorgia dal bogn, uschia il directur Gerhard Hauser. Il resultat dal 2016 è vegni cuntanschì malgrà la situaziun difficila sin il martgà turistic.
Er tschellas partiziuns cun resultats èn ils roms dals onns avant
Tar il bogn roman-irlandais èn las cifras d’entradas restadas pli u main sumegliantas sco il 2015. Quest resultat era sin il nivel il pli bass dals ultims tschintg onns. Perencunter è creschida levamain l’occupaziun dal center da terapia. Quai saja in pass en la dretga direcziun, dentant betg dapli e betg damain di Gerhard Hauser. La finamira per ils proxims onns saja claramain d’augmentar quellas cifras.


text:
Liberalissem
Il liberalissem (latin liber ‹liber›; liberalis ‹liberal, che concerna la libertad›) è ina da las posiziuns fundamentalas da la filosofia politica ed in moviment istoric ed actual che vul stgaffir in urden politic, economic e social da tempra liberala. Las ragischs dal liberalissem èn da chattar en la Revoluziun englaisa dal 17avel tschientaner.[1] Da moviments da burgais liberals èn sa sviluppads en blers pajais ils emprims sistems democratics.
La directiva dal liberalissem furma la libertad da l’individi, surtut envers la pussanza statala. Il moviment sa drizza en quest senn cunter servilitad envers il stadi, collectivissem, despotissem e maldiever da la pussanza. Sper il conservatissem ed il socialissem vala il liberalissem sco ina da las trais grondas ideologias resp. concepziuns dal mund politicas ch’èn sa furmadas en il 18avel e 19avel tschientaner en l’Europa.
Cuntegn
- 1 Filosofia politica
- 2 Furmas
- 3 Istorgia da las partidas liberalas
- 4 Liberalissem ed emancipaziun da la dunna
- 5 Annotaziuns
- 6 Litteratura
- 7 Colliaziuns
Filosofia politica[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che l’expressiun ‹liberalissem› è pir sa furmada il 1812 en Spagna, èn ses origins da chattar en l’illuminissem a partir da ca. 1650. En il center dal liberalissem sco posiziun fundamentala da la filosofia politica stat l’individi. Tenor la persvasiun liberala furma la libertad individuala da la persuna la norma fundamentala da mintga societad umana, tenor la quala il stadi duaja drizzar ora ses urden politic ed economic. Sut il term libertad vegn en emprima lingia chapì l’absenza da mintga furma da pussanza e sforz, e quai surtut da vart dal stadi. Tenor la chapientscha restrictiva da las posiziuns liberalisticas duaja il stadi sa restrenscher a proteger la libertad dals individis e l’urden da dretg che garantescha la libertad.
Il liberalissem furma la posiziun cuntraria dal totalitarissem e vegn savens considerà en il mund occidental sco premissa per ina democrazia moderna e pluralistica. Fin en il temp preschent resguardan er represchentants da partidas che n’èn betg explicitamain liberalas sasezs sco liberals en il senn da la definiziun illuministica dal term. Il liberalissem ha furmà a ses temp ina giustificaziun da sa deliberar da veglias doctrinas che tegnevan ils umans en nunlibertad ed ingiustia legala. Exempels per talas doctrinas èn il feudalissem che liava l’uman ad in signur feudal e l’absolutissem che concediva pussanza politica be al retg. Cuntrari a l’anarchissem na refusa il liberalissem betg il stadi, mabain vesa en il stadi il garant per libertad e possess. Entaifer il moviment datti però tuttavia differenzas areguard la dumonda, tge ch’il stadi haja da far per garantir quests dretgs e quant lunsch che sias incumbensas e ses dretgs duain ir.
Ils babs spiertals dal liberalissem angloamerican èn Hobbes e Locke. Cun il liberalissem angloamerican èn er colliads stretgamain il pragmatissem, l’utilitarissem ed il raziunalissem empiric. Virtids sco ina moralitad rigida e la solidaritad caritativa valan per ils liberals percunter sco chaussa privata; en ils Stadis Unids èn quellas savens colliadas cun las religiuns e las baselgias localas. En quest senn cumplettescha il communitarissem privat il liberalissem public. En ils Stadis Unids vul liberalissem surtut dir: «Libertad pragmatica da e per: domini e dogmas, religiun e morala, societad e leschas.»[2] La persuna libra tegna aut il contract tranter pèr, ed en quest senn er il contract social. Checks and balances, pia l’equiliber da la pussanza, furma l’etica da pussanza dal liberalissem.
Furmas[modifitgar | modifitgar il code]
‹Liberalissem› è ina noziun collectiva per differentas posiziuns politicas. Ed i n’è betg simpel da vulair definir tge ch’èn ils tratgs cuminaivels da tut questas posiziuns.[3] I sa laschan però identifitgar divers secturs da la convivenza umana, entaifer ils quals sa concretisescha la pretensiun suenter libertad individuala. Tut las direcziuns liberalas han in’auta stima da la libertad individuala e da l’atgna responsabladad. Mintga uman duaja viver sco ch’el vul, uschè ditg ch’el na tanghescha betg la libertad d’auters u violescha quella. La democrazia vegn resguardada sco med per proteger la libertad dals burgais. La libertad d’opiniun, da cretta e da conscienza vegnan resguardadas sco premissas per la realisaziun ed il svilup da sasez.
Il moviment liberal è da l’entschatta ennà stà eterogen e sa basava sin in vast spectrum da pretensiuns da modernisaziun burgaisas envers il stadi, la baselgia e la societad, e quai sin praticamain tut ils champs politics, economics, socials ed ideologics. Gia en las emprimas cuntraversas dal 19avel tschientaner – las qualas avevan la finamira da remplazzar ils dominis absolutistic-restaurativs ed autocritics tras models participativs, orientads a l’idea da la suveranitad dal pievel – han concurrenzà refurmaturs d’ina tenuta liberala moderada cun revoluziunars da tenuta radicala. Omaduas posiziuns pretendevan per sai da correspunder il meglier a la concepziun dal mund liberala e defendevan lur tenuta per vita e mort cunter ils rivals entaifer las atgnas retschas. Il liberalissem moderà sa cuntentava per part cun vulair realisar ils dretgs da libertad entaifer ina monarchia constituziunala; il radicalissem democratic percunter vuleva transfurmar dal tuttafatg il stadi e la societad cun substituir la monarchia tras ina republica e tut tenor tras in stadi naziunal ch’aveva pir da vegnir stgaffì.
Suenter avair realisà il constituziunalissem liberal, ha cumenzà vers la fin dal 19avel tschientaner ed anc pli ferm suenter l’Emprima Guerra mundiala ina crisa dal liberalissem.[4] La valitaziun divergenta da la dumonda sociala ha manà a dus blocs, in da tenuta liberaleconomica, l’auter da tenuta liberalsociala.[5] I suonda ina preschentaziun en detagl da questas differentas direcziuns entaifer il liberalissem.
Liberalissem constituziunal[modifitgar | modifitgar il code]
L’incumbensa d’ina constituziun è, tenor il puntg da vista liberal, da proteger ils dretgs natirals dals burgais cunter la tutpussanza statala. John Locke, in dals pli impurtants fundaturs dal liberalissem, ha postulà il 1689 en si’ovra ‹Two Treatises of Government› la libertad, la vita ed il possess sco dretgs inalienabels da mintga burgais. Ils dretgs numnads vegnan resguardads sco dretgs umans elementars. La constituziun liberala duaja metter terms a la pussanza statala e proteger uschia quests dretgs umans cunter intervenziuns arbitraras da vart dal stadi. Quels duain vegnir protegids tras il stadi ed envers il stadi ed hajan precedenza er visavi decisiuns democraticas.
En si’ovra ‹On Liberty› (1859) ha John Stuart Mill formulà il princip «ch’il sulet motiv per il qual l’umanitad – saja quai il singul u la communitad – dastga intervegnir en la libertad d’agir d’in da ses commembers è: da proteger sasezza. Ed il sulet intent, per il qual ins dastga applitgar a moda legitima in sforz cunter la voluntad d’ina communitad civilisada è: d’evitar che auters subeschian donns.»
La protecziun da quests dretgs natirals è succedida cun stabilir en la constituziun la separaziun da las pussanzas. Supplementarmain a la separaziun da las pussanzas orizontala duain l’executiva, la legislativa e la giudicativa sa chattar en in equiliber e controllar ina l’autra (princip da checks and balances) per evitar ch’i dettia accumulaziuns e maldievers da pussanza. Cun ses cudesch dal 1748 ‹De l’esprit des lois› vala Charles de Montesquieu sco fundatur dal concept da la separaziun da las pussanzas. «En quel mument che la cumpetenza legislativa è unida cun quella executiva en la medema persuna u gruppa da funcziunaris, n’exista nagina libertad.»[6]
En il 19avel tschientaner è sa furmà il term liberal dal ‹stadi da dretg› (Robert von Mohl). Cuntrari a la situaziun en il ‹stadi da pussanza› absolutistic è la pussanza statala liada qua a la confurmitad legala. Suenter la Segunda Guerra mundiala è questa concepziun autoreferenziala vegnida cumplettada tras l’aspect da la constituziunalitad materiala.[7][8] Tenor quella valan ils dretgs fundamentals ed il princip da la commensurabladad sco cunfin absolut da tutta statalitad, al qual er il legislatur è lià.
Liberalissem economic[modifitgar | modifitgar il code]
Oriundamain era il term ‹liberalissem› reservà a designar il moviment en sia muntada politica. Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner denominescha el er posiziuns politic-economicas che sa basan sin l’economia naziunala classica tenor Adam Smith.[9] Puncts da referenza da quest liberalissem economic furman – partind puspè da las ideas da John Locke – il possess privat e la libertad da contract. Represchentants dal liberalissem economic s’engaschan – en la tradiziun da l’economia naziunala classica – per l’economia da martgà ed il commerzi liber.
Per part vegn il dretg da proprietad manà enavos sin argumentaziuns che sa basan sin il dretg natiral, sco ch’ins las chatta gia tar Hugo Grotius, Samuel Pufendorf e John Locke. En questa tradiziun da fundar il dretg da proprietad sin il dretg natiral argumenteschan per exempel ils fundaturs dals Stadis Unids.[10] Il dretg da proprietad vegn en quest cas manà enavos tenor la teoria da proprietad da Locke sin in act d’appropriaziun tras lavur. Er uschenumnadas argumentaziuns consequenzialisticas, che sa basan sin Adam Smith, Jeremy Bentham e John Stuart Mill, mainan savens ad ina accentuaziun tuttina ferma dals dretgs da proprietad privats.[11] En il center da l’argumentaziun stattan qua però stimuls per in’utilisaziun effizienta da la proprietad, la quala servia la finala ad augmentar il bainstar public. Represchentants da questa furma dal liberalissem economic consequenzialisitc (u er utilitaristic) èn stads ils economs Ludwig von Mises, Friedrich Hayek, James M. Buchanan e Milton Friedman sco er il teoreticher da dretg Richard Epstein.[12]
Adam Smith (‹The Wealth of Nations›, 1776) maina enavos la bainstanza da las naziuns sin il concept dal maun invisibel, tenor il qual ils umans che sa stentan per lur agens interess contribueschan a medem temp a la prosperitad da l’entira societad. Perquai furma per blers liberals la concurrenza libra l’instrument ideal per diriger l’economia da martgà. Represchentants dal liberalissem economic classic, sco Jean Baptiste Say, èn stads da l’avis ch’i resultia adina in equiliber dal martgà, er senza intervenziuns statalas. Da vulair prender influenza en il senn d’ina politica d’assistenza sociala vegniva schizunt resguardà sco nuschaivel. Sut l’influenza da talas ideas da l’economia naziunala classica valeva en il 19avel tschientaner per gronda part l’ideal liberal d’in stadi che sa restrenscha a procurar per segirezza ed urden e ch’intervegna uschè pauc sco pussaivel en process economics (‹Laissez-faire›[13]). Questa concepziun dal stadi ha Ferdinand Lassalle crititgà sco uschenumnà ‹stadi da guardian da notg›. Suenter la crisa economica mundiala han er blers liberals stuì renconuscher ch’il martgà liber na po betg be vegnir smanatschà tras intervenziuns statalas, mabain er tras oligopols u structuras da cartel.
Sco reacziun sin la critica envers il liberalissem economic classic èn sa sviluppadas novas ideas ch’ins ha l’emprim subsummà sut il term dal neoliberalissem. L’intent era quel da pudair metter frain al svilup da forzas memia autonomas entaifer l’economia cun agid d’instruments da la politica economica (uschenumnà ‹ordoliberalissem›). Questa scola ha er furnì impuls che duevan gidar a sviluppar l’economia da martgà sociala.
Sco impurtants teoretichers da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner valan Friedrich August von Hayek e Milton Friedman.[14] Els èn bain partids dal neoliberalissem sco che quel era sa sviluppà en l’Europa continentala, ma han omadus crititgà ina controlla da la concurrenza memia severa da vart dal stadi. Enstagl han els mess lur concepts economics sut il motto dal commerzi liber e da la deregulaziun.
[modifitgar | modifitgar il code]
Ils liberals d’orientaziun economica eran da l’avis ch’i bastia d’avair reducì la pussanza statala e feudala per stgaffir l’egualitad da las schanzas. Liberals d’orientaziun sociala percunter vulevan er curreger a moda cumpensatorica inegualitads socialas.[15] Per pudair far quai senza intervegnir memia ferm en l’autonomia individuala, han els proponì en il 19avel tschientaner sco schliaziun da la dumonda sociala il princip da l’agid per gidar sasez. Da quai è tranter auter resultada la promoziun dal corporativissem[16] u er in’intensiva politica da furmaziun statala; quest’ultima dueva gidar a mitschar da la depauperisaziun cun agid da l’instrument da la qualificaziun. Ed en furma da l’economia da martgà sociala han represchentants da l’ordoliberalissem empruvà da colliar a moda concepziunala posiziuns dal liberalissem economic cun la schliaziun dal problem social.
Sut l’influenza da la crisa economica mundiala ha John Maynard Keynes – partind d’ina posiziun politica liberala da sanestra – empruvà da mussar co che tendenzas antichapitalisticas (tant communisticas sco er faschisticas) sa laschian evitar cun mantegnair ed extender l’assistenza sociala entaifer il stadi chapitalistic. Occupaziun cumplaina megliurescha tenor Keynes la posiziun dals sindicats sco partenari da tractativas. Ed in augment da la bainstanza dals pli povers servia tant ad ina creschientscha optimala da l’economia sco er a segirar l’independenza individuala.[17]
Istorgia da las partidas liberalas[modifitgar | modifitgar il code]
A la fin dal 19avel tschientaner, cura ch’èn sa furmads ils precursurs da las partidas modernas, han ils liberals giugà da l’entschatta ennà ina rolla centrala. Cuntrari a las partidas conservativas ed er socialisticas eran ils liberals per ordinari organisads a moda pli lucca. Profità han ils liberals surtut er dal dretg da votar inegual sco ch’el era en diever en blers pajais europeics fin l’entschatta dal 20avel tschientaner: l’elecziun da maiorz ha savens gidà ils liberals cura che quels preschentavan en lur posiziun d’amez candidats da cumpromiss.
Cun l’introducziun dal dretg d’eleger general e dal sistem electoral da proporz è la situaziun da partenza dals liberals sa pegiurada. En la Gronda Britannia, la Germania ed en auters pajais han las partidas liberalas pers bler terren en ils onns 1920. Magari han er fracziunaments entaifer ils liberals – per exempel en furma dals liberals da sanestra – flaivlentà l’atgna posiziun. Tut en tut han las partidas liberalas però pudì mantegnair lur posiziun entaifer ils parlaments da prest tut las democrazias e tutgan, sper ils democrats cristians, tar las partidas da regenza classicas.
Liberalissem ed emancipaziun da la dunna[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gia vis è il liberalissem s’engaschà da l’entschatta ennà per ils dretgs da libertad da l’individi. Perquai è el savens sa purschì en l’istorgia sco partenari da coaliziun dal moviment da dunnas. En Germania per exempel attribuiva la gronda part dal moviment da las dunnas sasez al liberalissem.[18] A questa vischinanza tranter liberalissem e moviment da dunnas ha er contribuì la scrittira da pionier da John Stuart Mill ‹The Subjection of Women› (1869) en la quala el ha pledà a favur da l’egualitad da la dunna.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Ralf Dahrendorf: Liberalism. En: John Eatwell/Murray Milgate/Peter Newman (ed.): The Invisible Hand. The New PalgraveMacmillan, Londra 1989, p. 183.
- ↑ Axel Montenbruck: Menschenwürde-Idee und Liberalismus – zwei westliche Glaubensrichtungen, 3. ed., 2016, 181ss. ISBN 978-3-946234-56-2.
- ↑ Artitgel Liberalismus, en: Willi Albers, Anton Zottmann (ed.), Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft, Vandenhoeck & Ruprecht, 1980, p. 33.
- ↑ Artitgel Liberalismus, en: Willi Albers, Anton Zottmann (ed.), Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft, Vandenhoeck & Ruprecht, 1980.
- ↑ Gerhard Göhler: Antworten auf die soziale Frage – eine Einführung. En: Bernd Heidenreich: Politische Theorien des 19. Jahrhunderts: Konservatismus, Liberalismus, Sozialismus. Akademie Verlag, 2002, p. 417, 424.
- ↑ De l’esprit des lois, XI, 6.
- ↑ Adamovich, Funk: Allgemeines Verwaltungsrecht. Springer, 1987, p. 7.
- ↑ Thomas Nipperdey: Deutsche Geschichte: 1866–1918, Tom 2: Machtstaat vor der Demokratie. C. H. Beck, 1993, p. 182ss.
- ↑ Rudolf Walther: Exkurs: Wirtschaftlicher Liberalismus. En: Brunner, Conze, Koselleck: Geschichtliche Grundbegriffe, tom 3, Stuttgart 1982.
- ↑ S. Freeman: Illiberal Libertarians: Why Libertarianism Is Not a Liberal View. En: Philosophy and Public Affairs, tom 30, nr. 2, 2001, p. 105–151.
- ↑ Michael Goldhammer: Geistiges Eigentum und Eigentumstheorie: Rekonstruktion der Begründung von Eigentum an immateriellen Gütern anhand der US-amerikanischen Eigentumstheorie. Mohr Siebeck, 2012, ISBN 3-16-150993-5.
- ↑ Cf. l’artitgel Libertarianism. En: Internet Encyclopedia of Philosophy.
- ↑ N. Wimmer, Th. Müller: Wirtschaftsrecht: International – Europäisch – National. Springer, 2007, p. 19.
- ↑ Bernd Ziegler: Geschichte des ökonomischen Denkens: Paradigmenwechsel in der Volkswirtschaftslehre. Ed. 2, Oldenbourg Wissenschaftsverlag 2008, ISBN 3-486-58522-3, p. 128.
- ↑ Cf. Wolfgang Ayaß: Max Hirsch. Sozialliberaler Gewerkschaftsführer und Pionier der Volkshochschulen, Berlin 2013.
- ↑ Gerhard Göhler: Antworten auf die soziale Frage – eine Einführung. En: Bernd Heidenreich: Politische Theorien des 19. Jahrhunderts: Konservatismus, Liberalismus, Sozialismus. Akademie Verlag, 2002, p. 417, 424.
- ↑ Hans Joas, Wolfgang Knöbl: Sozialtheorie: Zwanzig einführende Vorlesungen, Suhrkamp Verlag, 2004, p. 670.
- ↑ Angelika Schaser: Helene Lange und Gertrud Bäumer. Eine politische Lebensgemeinschaft. Böhlau, Cologna 2010, p. 35 e 133–147.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Antecessurs[modifitgar | modifitgar il code]
- Thomas Hobbes: Vom Bürger. En: Hermann Klenner (ed.): Elemente der Philosophie III (=Philosophische Bibliothek, tom 158). Meiner, Hamburg, ISBN 978-3-7873-1166-8, p. 59–328 (latin: De Cive, 1642; transl. da Jutta Schlösser).
- Thomas Hobbes: Leviathan. Ed.: Hermann Klenner. (=Philosophische Bibliothek, tom 491). Meiner, Hamburg 2004, ISBN 978-3-7873-1699-1 (englais: Leviathan or The Matter, Forme and Power of a Common Wealth Ecclesiasticall and Civil, 1651; transl. da Jutta Schlösser).
Classichers dal liberalissem[modifitgar | modifitgar il code]
- John Locke: Zwei Abhandlungen über die Regierung. Ed.: Walter Euchner. (= Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, tom 213). Suhrkamp, Francfurt a.M. 1977, ISBN 978-3-518-27813-0 (englais: Two Treatises of Government, 1689; transl. da Hans Jörn Hoffmann).
- John Locke: Ein Brief über Toleranz. Ed.: Julius Ebbinghaus. (=Philosophische Bibliothek, tom 289). Meiner, Hamburg 1996, ISBN 978-3-7873-1143-9 (englais: A Letter Concerning Toleration, 1689; transl. da Julius Ebbinghaus).
- Charles-Louis de Montesquieu: Vom Geist der Gesetze (= Reclams Universal-Bibliothek, tom 8953). Reclam, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-15-008953-8 (franzos: De L’esprit des Loix, 1748; transl. da Kurt Weigand).
- Adam Smith: Untersuchung über Wesen und Ursachen des Reichtums der Völker. Ed.: Erich W. Streissler. (= Uni-Taschenbücher, tom 2655). Mohr Siebeck, Tübingen 2005, ISBN 3-8252-2655-7 (englais: An Inquiry to the Nature and Causes of the Wealth of Nations, 1776; transl. da Monika Streissler).
- Mary Wollstonecraft: Die Verteidigung der Frauenrechte. Ed.: Ursula I. Meyer. (=Philosophinnen, tom 21). ein-FACH-verlag, Aachen 2008, ISBN 978-3-928089-48-7 (englais: A Vindication of the Rights of Woman. With Strictures on Political and Moral Subjects, 1792; transl. da Petra Altschuh-Riederer).
- Wilhelm von Humboldt: Ideen zu einem Versuch, die Grenzen der Wirksamkeit des Staats zu bestimmen (= Reclams Universal-Bibliothek, tom 1991). Reclam, Stuttgart 1978, ISBN 978-3-15-001991-7 (1792).
- John Stuart Mill: Über die Freiheit. Ed.: Horst D. Brandt. (=Philosophische Bibliothek, tom 583). Meiner, Hamburg 2011, ISBN 978-3-7873-2194-0 (englais: On Liberty, 1859; transl. dad Else Wentscher).
- Ludwig von Mises: Liberalismus, 1927; ediziun online Sankt Augustin, Academia 1993, ISBN 3-88345-428-1 PDF, 950 kB
- Milton Friedman: Kapitalismus und Freiheit, Minca/Turitg, Piper 2003, ISBN 3-492-23962-5
- Karl Popper: Die Offene Gesellschaft und ihre Feinde. Ed.: Hubert Kiesewetter. (=Gesammelte Werke von Karl R. Popper in deutscher Sprache, toms 5 e 6). Mohr Siebeck, Tübingen 2003 (englais: The Open Society and Its Enemies, 1945).
- Friedrich August von Hayek: The Road to Serfdom 1944, tudestg: Der Weg zur Knechtschaft. Olzog, Minca 2007, ISBN 978-3-7892-8227-0
- Friedrich August von Hayek: Die Verfassung der Freiheit. Ed.: Alfred Bosch, Reinhold Veit. (=Gesammelte Schriften Friedrich von Hayeks in deutscher Sprache, tom 3). Mohr Siebeck, Tübingen 2005, ISBN 3-16-148628-5.
- John Rawls: Eine Theorie der Gerechtigkeit (= Suhrkamp-Taschenbuch Wissenschaft, tom 271). Suhrkamp, Francfurt a.M. 1979, ISBN 978-3-518-27871-0 (englais: A Theory of Justice, 1971; transl. da Hermann Vetter).
- John Rawls: Politischer Liberalismus (= Suhrkamp-Taschenbuch Wissenschaft, tom 1642). Suhrkamp, Francfurt a.M. 2003, ISBN 978-3-518-29242-6 (englais: Political Liberalism, 1993; transl. da Wilfried Hinsch).
- Robert Nozick: Anarchie, Staat, Utopia. Olzog, Minca 2011, ISBN 978-3-7892-8099-3 (englais: Anarchy, State, and Utopia, 1974; transl. da Hermann Vetter).
Ulteriuras ovras[modifitgar | modifitgar il code]
- Werner Becker: Die Freiheit, die wir meinen. Entscheidung für die liberale Demokratie, Minca, Piper 1982, ISBN 3-492-02761-X.
- Klaus von Beyme: Liberalismus. Theorien des Liberalismus und Radikalismus im Zeitalter der Ideologien 1789–1945, Wiesbaden, Springer VS 2013, ISBN 978-3-658-03052-0.
- Ralf Dahrendorf: Die Chancen der Krise. Über die Zukunft des Liberalismus, dva, Stuttgart 1983, ISBN 3-421-06148-3.
- Wolfgang Fach: Die Regierung der Freiheit, Francfurt a.M., Suhrkamp 2003, ISBN 3-518-12334-3.
- Karl-Hermann Flach: Noch eine Chance für die Liberalen oder Die Zukunft der Freiheit, Francfurt a.M., Fischer 1971, ISBN 3-10-021001-8.
- Edmund Fawcett: Liberalism. The Life of an Idea, Princeton/Oxford, Princeton University Press 2014, ISBN 978-0-691-15689-7.
- Lothar Gall (ed.): Liberalismus, Königstein i. Ts., Athenäum 1985, ISBN 3-7610-7255-4.
- Anthony de Jasay: Liberalismus neu gefasst. Für eine entpolitisierte Gesellschaft, Berlin, Propyläen 1995, ISBN 3-549-05494-7.
- Dieter Langewiesche: Liberalismus in Deutschland, Francfurt a.M., Suhrkamp, 1988, ISBN 3-518-11286-4
- Jörn Leonhard: Liberalismus; Zur historischen Semantik eines europäischen Deutungsmusters, Oldenbourg, Minca 2001, ISBN 3-486-56533-8.
- Domenico Losurdo: Freiheit als Privileg. Eine Gegengeschichte des Liberalismus, Papyrossa, Cologna 2010, ISBN 978-3-89438-431-9.
- Axel Montenbruck: Menschenwürde-Idee und Liberalismus – zwei westliche Glaubensrichtungen, 3. ed., 2016, ISBN 978-3-946234-56-2.
- Ralph Raico: Die Partei der Freiheit – Studien zur Geschichte des deutschen Liberalismus, Lucius & Lucius, Stuttgart 1999, ISBN 3-8282-0042-7.
- Guido de Ruggiero: Geschichte des Liberalismus in Europa, Drei Masken Verlag, Minca 1930, Nachdr. Scientia, Aalen 1964.
- Samuel Salzborn (ed.): Der Staat des Liberalismus. Die liberale Staatstheorie von John Locke (= Staatsverständnisse, tom 31). Nomos, Baden-Baden 2010, ISBN 978-3-8329-4500-8.
- Gerhard Schwarz, Gerd Habermann, Claudia Aebersold Szalay (ed.): Die Idee der Freiheit. Eine Bibliothek von 111 Werken der liberalen Geistesgeschichte, Frankfurter Allgemeine Buch, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-89981-136-4.
- Rudolf Vierhaus: Liberalismus. En: Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland. Tom 3, Stuttgart, Ernst Klett 1982, ISBN 3-12-903870-1, p. 741–785.
- Rudolf Walter: Wirtschaftlicher Liberalismus. En: Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland. Tom 3, Stuttgart, Ernst Klett 1982, ISBN 3-12-903870-1, p. 787–815.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Catalog da links tar il tema liberalissem tar dmoztools.net
- Gerald Gaus e Shane D. Courtland: liberalism, en: Edward N. Zalta (ed.): Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Artitgel Liberalismus tar la Bundeszentrale für politische Bildung


text:
Cun la demissiun dal Cusseglier federal Didier Burkhalter gira era gia il carussel da pussaivels candidats. Quai era cun in Grischun.
Adina puspè menziunà vegn il cusseglier dals chantuns liberaldemocrat Martin Schmid.
Dal Grischun...
El fiss segir capabels ed ina persunalitad che pudess reussir en in gremi pretensius sco la regenza federala, di ses collega d’uffizi, il cristiandemocrat Stefan Engler. Mo la dumonda saja quant grond ch’il squitsch è sin la partida liberaldemocratica da purtar in candidat da la Svizra franzosa ni italofona. U sch’i dettia er ina schanza per in candidat d’in autra regiun da la Svizra. E la fin finala stoppian ins er discutar sch’il sez dals liberaldemocrats è garantì u sch’i dettia era autras partidas che pretendian d’avair in sez en il Cussegl federal. Mo anc saja bler speculaziun.
Era per il cristiandemocrat Martin Candinas fiss il cusseglier dals chantuns grischun Martin Schmid in valabel candidat. El vegli dentant buc specular memia fitg mabain laschar quai gieu a la partida liberala. Sco Grischun haja el dentant adina plaschair sche Grischuns possian surpigliar novas sfidas.
...u da la Svizra latina...
Che Martin Schmid fiss in candidat capabel crai er Duri Campel da la PBD. Dentant, per el èsi cler ch’il successur u la successura da Cusseglier federal Didier Burkhalter stoppia vegnir da la Svizra latina. La dumonda saja dentant sche quai saja la Svizra franzosa ni il Tessin. Dapi la demissiun da Flavio Cotti il 1999 n’hai dà nagin Cusseglier federal italofon pli. Sche quai duai restar uschia stoppia uss decider la PLD.
Dal Tessin è il cusseglier naziunal e schef da fracziun Ignazio Cassis ses favurit. En Svizra franzosa l’anteriur cuntracandidat da Didier Burkhalter, il cusseglier naziunal genevrin Christian Lüscher u sia collega dal Vad, Isabelle Moret.
Era pussaivel saja tenor el, ch'anc auters Cussegliers federals pudessan annunziar lur demissiun. Il temps avant las vacanzas da stad saja predestinà per talas annunzias, di Campell.
...u ina dunna?
Per la socialdemocrata Silva Semadeni n’èsi dentant betg segir ch’il sez resta en la Svizra latina. Ina candidata pussaivla fiss era la cussegliera dals chantuns Karin Keller-Sutter da Son Gagl. Dapi la demissiun d'Elisabeth Kopp il 1989 n'han ils liberal democrats betg pli gì ina dunna en la regenza federala.
Elecziun il settember
Succeda in um u ina dunna a Didier Burkhalter? Ina persuna da la Svizra franzosa u dal Tessin ni forsa tuttina in dal Grischun? Il carussel da candidatas e candidats gira. Tgi che dastga prender plaz en il Cussegl federal decida l’Assamblea federala la mesemna ils 20 da settember 2017.
RR actualitad 07:10


text:
Orlik ha gudagnà la festa da lutga a moda suverana. Sco sulet lutgader ha il Grischun gudagnà tut sias sis lutgas. En la lutga finala ha Armo Orlik duvrà be trais secundas per batter il Bernais Remo Schenkel.
Bajegiar si la fidanza en sa sez
Il lutgader da Maiavilla è tranter auter sa participà a la festa a Brambrüesch er per bajegiar si la fidanza en sa sez suenter sia blessura a la festa chantunala da l'Argovia mez matg. Cun sia prestaziun suverana e quasi il dumber da puncts maximal da 59,6 puncts en tut las lutgas è quai grategià ad Armon Orlik.
Blers aspectaturs
1'800 persunas han fatg il viadi sin il plateau da Brambrüesch per persequitar ils cumbats en il resgim. In bun dumber da visitaders, probablamain er pervi da l'acziun speziala da la pendiculara da Brambrüesch che ha purschì il viadi ensi ed engiu per in pretsch reducì da 10 francs.
RR Sportissimo 17:00


text:
Partezela elementar
Partezèla elementàr l'è 'na concèt dopràt en fìzica de le partezèle per defenéser 'na partezèla mìa divizìbil, cioè mìa furmàda de l'agregasiù de partezèle piö pesène amò.[1]
Le partezèle elementàr che fùrma l'ünivèrs le pöl véser clasificàde en partezèle-matéria, de tipo fermiònich (quark, eletrù e neütrì, che g'ha töcc 'na màsa) e partezèle-fórsa, de tipo bozònich, portadùre de le fórse fondamentài che ezìste en natüra (futù e glüù, sènsa màsa, e i buzù, che g'ha màsa).
El modèl stàndard el contèmpla divèrse ótre partezèle-matéria mìa stàbii che ezìste en sèrte cundisiù per en tép variàbil, ma sèmper en gran cürt, prìma de decàder en ótre partezèle. Gh'è stat pröàt apò l'ezistènsa de en buzù de Higgs, che 'l g'ha 'na funsiù töta particolàr.
A mèret del concèt de "partezèla", gh'è de notà che la mecànica quantìstica la g'ha süperàt la distinsiù nèta 'ntra partezèle e ónde che gh'ìa caraterizàt la fìzica clàsica del sècol XIX. La fìzica modèrna, a cumincià de Max Planck e Albert Einstein, la g'ha demustràt che le ónde le prezènta aspècc curpusculàr corpuscolari isé come la matéria la prezènta aspècc de ónda, 'ntra de lur mìa separàbii (dualismo onda-partezèla) e che se m,anifèsta en determinàde modalità (prensépe de complementarità).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Sylvie Braibant, Giorgio Giacomelli e Maurizio Spurio, Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics, 2nd, Springer, 2012, pp. 1–3, ISBN 978-94-007-2463-1.


text:
I sa tracta d’investiziuns da radund 26 milliuns francs en ina emprima fasa. Quella cuntegna tranter auter la separaziun da la partiziun da helicopters ed aviuns sco er ina construcziun d’ina saiv enturn la plazza aviatica. Plinavant prevesa il plan da master er ina sanaziun dals stabiliments ed investiziuns en la segirtad.
Vischnancas han resalvas
Ils presidents communals da l’Engiadin’Ota èn s'exprimids a la sesida dil parlament regiunal criticamain envers ils imports che las vischnancas avessan da contribuir ils proxims onns.
Ultra da quai èn els dentant persvas ch’il mantegniment da la plazza aviatica a Samedan è da gronda impurtanza per la regiun. Il parlament duess approvar il plan da master surlavurà in favrer 2016. Previs è da suttametter la dumonda da credit da 9 milliuns francs il zercladur a la populaziun d’Engiadin’Ota.


text:
L’onn passà èn las ballapedistas da Domat stadas uschè datiers sco anc mai da gudagnar la Cuppa Grischuna. Pir en la lutga da penaltis han ellas pers encunter lur rivals eterns da Tusaun-Cazas. Omaduas equipas dattan en la segunda liga. Ed en gieus da campiunadi ha Domat era gia gudagnà il derby encunter Tusaun-Cazas.
Tribunas plainas motiveschan
L’attatgadra Ladina Dermond sa legra che Domat ha in’ulteriura schanza en il final da la Cuppa Grischuna. Ella sa legra oravant tut d’astgar giugar avant ina tribuna plaina en il stadion a Cuira. Tribunas plainas sajan ina raritad en il ballape da dunnas, ma quellas tribunas plainas motiveschian.
Adina vulì giugar ballape, ma betg gì la chaschun
Ladina Dermond è creschida si a Rueun. Ella haja adina vulì giugar ballape, mo à Rueun haja ella strusch gì la chaschun. Avant trais onns saja ella vegnida ad abitar a Domat e dapi lura dettia ella en lur equipa da ballape. Cunquai ch’ella è la pli sperta giugadra da Domat dettia ella sco attatgadra ora sin l’ala. Là dovria quai giugadras spertas.
RR actualitad 07:00


text:
Vermont
El Vermont a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 24.923 km² e una pupulaziun de 621.394 abitant.
A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest al stat de New York, a süd al Massachusetts, a est al New Hampshire.
La capital a l'è Montpelier (8.035 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Burlington (38.889 abitant).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Vermont a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1791, prim stat dopu di tredes stat fundadur.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Vermont al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Incumbensas e proceder dal Bulletin uffizial
Dapi l'onn 1891 renda il Bulletin uffizial da l'Assamblea federala accessiblas en moda integrala a la publicitad las debattas dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns, tenor l'incarica da l'artitgel 158 da la Constituziun federala resp. da l'artitgel 4 da la Lescha dal parlament.
Oz protocollescha il Servetsch dal Bulletin uffizial directamain e cuntinuadamain tut ils votums dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns en la lingua originala. Cun agid da programs d'elavuraziun da text digitals – ch'èn vegnids sviluppads aposta per quest intent e che sa basan sin registraziuns e sin bancas da datas – procura in team da 20 fin 30 persunas da lingua materna tudestga, franzosa e taliana ch'ils texts vegnian transcrits immediatamain pled per pled e lura controllads. Tenor l'Ordinaziun davart l'administraziun dal parlament dastgan las parlamentarias ed ils parlamentaris anc far rectificaziuns stilisticas entaifer in termin da trais dis, betg dentant correcturas dal cuntegn.
Il Bulletin uffizial è ina part integrala da las materialias giuridicas en il process legislativ. Parallelamain als texts discurrids vegnan perquai integradas numerusas infurmaziuns supplementaras en las singulas sesidas da las chombras, p.ex. ils titels da las fatschentas, las propostas, ils conclus, ils resultats da las votaziuns sco er renviaments electronics (links) ad autras tractativas davart la medema fatschenta ed a documents ch'existan en scrit. Tut ils texts ch'èn avant maun vegnan publitgads immediatamain en l'internet ed actualisads cuntinuadamain.
Impressum
Chauredactur
Dr. fil. François Comment
Editur, distribuziun ed abunaments
Sectur Bulletin uffizial
da l'Assamblea federala
Servetschs dal parlament
3003 Berna
Tel. 058 322 99 82
Fax 058 322 96 33
E-mail:
bulletin@parl.admin.ch
Versiun stampada


text:
Curt avant che cumenzar il gieu en il Brügglifeld èn las glischs idas ora in'emprima giada. Suenter var mes'ura han Aarau ed il FCZ lura pudì cumenzar a dar. Dentant mo 26 secundas suenter il tschivel han las glischs puspè disditg. La finala han ils responsabels stuì dir giu definitivamain il gieu suenter trais quarts d’ura.
Ina simpla raschun
Ils transfurmaturs n'hajan betg lavurà en urden, ha infurmà il president dal FC Aarau Alfred Schmid. Fastizs da sabotascha u manipulaziun n’hajan els betg chattà.
Consequenzas anc betg cleras
Anc n'ha la Federaziun svizra da ballape betg decidì, co quintar il gieu. Pussaivla fiss ina victoria da forfait da 3:0 per ils da Turitg. Il president dal club indigen spera dentant sin ina repetiziun dal gieu. Il reglament prevesa ina tala, sche ‘ina partida na po betg vegnir giugada a fin, senza ch’ina u tschella da las equipas èn la culpa’.
RR novitads 22:00


text:
Charta panoramica cun ils nums locals da Breil
- Mesemna, 13.12.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 13.12.2017, 11:45, RTR
Il Forum cultural vischnanca da Breil ha edì ina charta panoramica cun ils nums locals da la vischnanca da Breil.
Radund 1'000 nums locals ha Ciril Friberg, il president dal Forum cultural vischnanca da Breil e ses gidanters rimnà ils davos quatter onns. Uschia vulan ins evitar che quests van a perder. Pervia da las meglieraziuns èn ils prads vegnids mess ensemen e vegnids barattads ed uschia van era ils nums a perder. Quai han ins vulì evitar, declera Ciril Friberg. Anc dettia quai persunas ch'enconuschian ils nums e quels hajan ins dumandà.
Ils nums èn vegnids plazzadas sin ina charta panoramica. Vul dir ch'igl è vegnì fatg fotografias da tut las parts da la vischnanca nua ch'ins ha marcà ils nums. La charta è faudada sco ina charta da viandar. Tenor Ciril Friberg saja quai in bun format, perquai che lura possian ins prender quella cun sai cura ch'ins giaja a viandar u si culm. Ils custs per il project muntan a 10'000 francs. Ina part da quests custs ha la vischnanca da Breil surpiglià. Persuenter survegnan tut ils vischins e possessurs d'abitaziuns secundaras ina tala charta. En tut èn 4'000 chartas vegnidas stampadas. Quellas pon era vegnir retratgas tar il Forum cultural vischnanca da Breil per 10 francs.


text:
Enfin ussa aveva il parlament gì retegnientschas da schliar la lescha che vala gia dapi 50 onns, la raschun eran ponderaziuns davart la segirezza. Uss valita la pluralitad en il parlament dentant pli ferm la libertad da concurrenza. Tenor els vegnan pausadis discriminads, damai ch'era ustarias dasper sortidas d'autostradas pon offrir bavrondas alcoholicas.
Cussegl federal è avert
Il Cussegl federal aveva sustegnì la moziun che pretenda da stritgar il scumond d’alcohol sin pausadis. Tenor cussegliera federala Doris Leuthard n’è il scumond betg pli confurm al temp. Uss lascha il Cussegl federal elavurar in project da lescha.
RR novitads 11:00


text:
Arsàch
Arsàgh (Arzago d'Adda 'n italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem che 'l se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca söl cunfì co la pruìnsa de Cremùna e mia de luntà dal Ada e da la pruìnsa de Milà.
El g'ha 2 718 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 9,3 km² e 'na densità de popolasiù de 292 ab./km²
Arsàch, 'nsèma a töta la Géra d'Ada, l'è mia stacc sóta Venésia, ma 'l à fai pàrt del Dücàt dè Milà 'nfìna al 1797.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Arsàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il podest
- Nicholas Goepper (USA)
- Andri Ragettli (SUI)
- James Woods (GBR)
Grazia a quest segund plaz ha Ragettli segirà la culla da cristal sco victur dal classament general. Il giuven da Flem ha gudagnà gia la segunda giada questa culla suenter il 2016.
Adina sin il podest
Andri Ragettli è stà tar tut las tschintg cumpetiziuns da la cuppa mundiala, nua ch’el è stà da la partida sin il podest. A Snowmass en ils Stadis Unids è el perfin stà sisum dal tut. Ils gieus olimpics a Pyeonchang percunter èn stads ina dischillusiun. Là è el vegnì settavel.
RR novitads 15:00


text:
Spargnar cun stizzar il motor
- Mardi, 1.9.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 1.9.2015, 11:15, RTR
Cura ch'ins arriva tar in'ampla cotschna fan ins savens la dumonda: Duai jau uss stizzar il motor ni betg? Tenor l'expert Pius Blumenthal èn quai patratgs ch'ins fa per nagut. I renda en mintga cas da stizzar il motor.
Mintga secunda quinta
Ins duess stizzar il motor subit cura ch'ins arriva tar in'ampla cotschna. Davent da la terza secunda ch'ins ha stiz il motor spargn'ins gia. Mintga secunda che nus laschain ir l'auto dovra quai benzin ni diesel e nus laschain ir ora CO2. Uschia san ins spargnar tenor l'expert Pius Blumenthal sin 100 kilometers 0.5 l. Quai vala però mo per ils autos che han in catalisatur.
Adatg tar autos vegls
Tar autos vegls, senza catalisatur, na san ins betg spargnar benzin ni diesel. Quai pervia ch'ils autos senza catalisatur dovran dapli carburant per metter envidar puspè il motor. Era sch'ins na po betg spargnar, ins po dentant evitar da laschar ora CO2 ed ins po era evitar la canera.


text:
El Apocalipsis 1:20
20Aꞌyaa pu huatóomuaꞌaj jeꞌej paj tyiꞌtɨ́j tyuꞌséj, ɨ xúꞌraꞌvetyee ɨ maj aráahuaꞌpuaj aráꞌasej ɨ paj huoꞌséj ɨ nyaj huiꞌtyáacaꞌaj nyamuácaꞌtaꞌ pujmuaꞌ, ajta aꞌɨ́jna ɨ tɨ aráahuaꞌpuaj aráꞌasej ɨ tɨ cantyíij jitzán antyítaa áꞌyiꞌij tɨ ajta ooroj jɨn taavijhua: Ɨ xúꞌraꞌvetyee ɨ maj aráahuaꞌpuaj aráꞌasej, aꞌɨ́ɨ mu aꞌɨ́ɨn puéꞌeen ɨ maj tajapuá tyíꞌhuɨɨreꞌ majta aꞌɨ́jna jɨn antyúumuaꞌreej mej mij huóꞌchaꞌɨɨn ɨ maj jusɨꞌrii ɨ tyeyúuj tzajtaꞌ, ajta ɨ tɨ aráahuaꞌpuaj aráꞌasej ɨ tɨ jitzán ɨ cantyíij antyítaa áꞌyiꞌij, aꞌɨ́ɨ pu aꞌɨ́ɨn tyiꞌpuéꞌeen ɨ tyeyúuj aráahuaꞌpuaj tɨ tyaꞌráꞌasej.


text:
- Carles Puigdemont è vegnì arrestà al cunfin da la Germania cun il Danemarc.
- En la Catalugna èn tar protestas cunter l'arrestaziun bleras persunas vegnidas blessadas.
- Il glindesdi vegn la dretgira a decider sche Puigdemont vegn en arrest d'inquisiziun u betg.
L'anteriur president da la Catalugna Carles Puigdemont vegnì arrestà la sonda tar il cunfin tudestg cun il Danemarc.
Il glindesdi decida la dretgira lura, sch'el vegn en arrest d'inquisziun. Ses advocat beltg Paul Bekaert quinta cun ina liberaziun sut cundiziuns.
Nagina controlla da rutina
Puigdemont saja stà da viadi da la Finlandia enavos en la Belgia, nua ch'el viva dapi l'october en exil. El haja probablamain tschernì da viagiar cun l'auto per pudair evitar controllas a l'eroport. Che las guardias da cunfin hajan prendì ora el, saja pli probabel betg stà en connex cun ina controlla da rutina. Ins suppona che la giustia spagnola haja avertì las autoritads localas.
Arrestaziun grazia a cumond d'arrest internaziunal
Il venderdi passà aveva il tribunal suprem da la Spagna avert ina procedura penala cunter Puigdemont ed auters politichers da la Catalugna pervia da rebelliun. Uschia avevan ins reactivà il cumond d'arrest internaziunal ch'ins aveva retratg il december 2017.
Protests violents a Barcelona
Tar protestas en la Catalugna cunter l'arrestaziun da l'anteriur president catalan Carles Puigdemont en la Germania èn almain 100 persunas vegnidas blessadas. Tranter questas er plirs policists. Quai rapportan servetschs da salvament sin Twitter. Sulet a Barcelona èn passa 90 persunas vegnidas blessadas. Là èn la dumengia saira almain 50'000 persunas idas sin via per protestar. I ha dà confruntaziuns violentas cun la polizia.
RR novitads 14:00++


text:
Ré Salṣêr
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Ré Salṣêr (Rio Saliceto in italiân) l'é un cmûn ed 5.706 ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezanôt e matèina e a 27 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz.
Indice
Urègin dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm al tōṣ urègin dal canêl ciamê Rio ch ' l'andêva e al và a drê, incō cun al nòm Treşnêr, a i cufîn cun Chêrp, dôp al dvèinta Sân Zôrz in Ré, al nòm Ré Salṣêr al dvèinta uficêl int al 1864, la zûnta ed Salṣêr a 's dêv a i sâleṣ ed padòl che vînen só ind al só teritôri. I só abitânt però al ciâmen, incora incō, sōl Ré.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
La stôria antîga ed Ré la cumîncia cun la préma bunéfica fâta da i rumân. În, difâti, ed cl' època lé soquânt rèst catê ind la zôna, tra quisché un leòun in mêlmer, ch' al fêva pêrt ed 'na tòmba, adèsa tgnû da cât int al curtîl dal Palâs di Prîncip a Curèz, i rèst 'd un pavimèint a muṣâich catê in véia Cà di Frê int al 1912 e un quadrèl ciamê manoberiê per l'incavadûra ch' al gh'îva insém, catê mèinter a 's fêva un schêv ind l' istèsa zôna int al 1969, adèsa tgnû da cât ind la Bibliotêca Comunêla. Al teritôri comunêl d'adèsa al vîn cuntê cme fât da terra, ronchi e prati e cun pôchi persòuni in un documèint da rè longobêrd Desiderio int al 772. Pêrt dal teritôri ed Ré al figûra cme pusès ed la Cēṣa ed Rèz int al 907 ch' al pâsa pó a Bonifâcio ed Canòsa, pêder ed Matélda, ch' al la dà indrê incòra a la Cēṣa. Al nòm ed Ré a 's vèd la préma vôlta int al 1093 in 'na bòla ed l'antipêpa Gilberto. Int al Léber di Fôgh dal distrèt ed Rèz tr' al XII e XII sècol Ré al riṣûlta cun 20 faméj ed cuntadèin padròun e 7 de mzêder. L'é sòta a la Sgnuréia di Da Curèz, la Zèca dal Principê l'ēra a Vèla Caprì ed Ré. Per sècol Véla ed Curèz int al 1859, cun un plebisît, l' utîn l'indipenèinsa aministratîva dal Cmûn ch' la và in vigôr al prém de znêr 1860. Cun l'eṣèimpi dê da Rèz e Nuvalêra al 18 avrîl 1881 nâs a Ré la Socetê Operâia ed Mótva Asistèinsa, cun la mîra ed purtêr asistèinsa a j operâi in dificultê. Int al 1899 cun la 'stèsa mîra Alfredo Ansaloni al fònda la Socetê ed Fradlânsa di Militêr in Cungêd. Cun la mîra ed dêr valōr al carateréstichi e a comercialiṣêr al vèin dal pôst al 23 agòst 1901 a 's fònda la préma Socetê Coperatîva ciamêda L'Enologica.
Al palâs dal Municépi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Municépi al vîn inavgurê al 23 otòber 1889, préma l'êra, dal 1860, in soquânt lochêl ed la canônica. Prugetê da l'architèt Giuseppe Aimi ed Curèz in stîl dal '700 al gh'à 'na piânta a fōrma ed T. Ôt mdajòun che figûren i fundadōr dal Cmûn: don Giovanni Battista Branchetti, Luigi Brunetti, Luigi Carbonieri, Fortunato Galantini, Luigi Nicolini, Sante Santachiara, Tomaso Terrachini, Frumenzio Bernini în j elemèint decoratîv ed la dubadûra in tèra côta urdnê dal Séndech Pier Giacinto Terrachini al fiōl ed Bruto.
Al Teâter Comunêl[modifica | mudéfica la surzéia]
Ciamê ind j ân indrê Cinema Teatro Montanari, dal nòm dal prém padròun, l'é stê tirê só al tèimp ed l'imbisiōṣ piân ed la sitê ed l'izgnêr Pier Giacinto Terrachini, ind i prém ân dal sècol pasê, quând Ré al s'é richî de stâbil póblich e privê. L'8 fervêr 1911 la cumpagnìa G.Zannini cun la cumèdia Il Cardinale ed G.Parker l' inâvgura al Teâter. Dôp che per un lòng tèimp l'é stê sarê, al stâbil dal dé d'incō, l'é stê inavgurê al 31 znêr 1993 dal tót arnuvê Luigi Pillitu l'à curê al decorasiòun dal balaóstri di logê.
Palâs Diamanti[modifica | mudéfica la surzéia]
L'ēra, fîn al 1935, al palâs dóve gh'ēra L' Enologica al prém èint a sistêma coperatîva ch' la s'é dêda la mîra ed prudór e vendér al vèin. Còl vèin ed Rè da la gradasiòun pió fôrta ed l'intêr circundâri, che Pier Giacinto Terrachini prém séndech al gh'à dedichê un munumèint cgnusû cme Il Bacco, fât da 'na stâtva ed Noè insém a 'na grôsa bòta, l' é pó stê butê zò al tèimp dal fâsio. Lòngh i mûr dal fabrichê în stê més, cme adôb, i vēder ed sintunêr ed butéli da vèin, urdnêd in môd che a l'estêren a 's vèden sfalsêd i fònd e al bòchi a testimuniânsa ed la vucasiòun dal vèin ed la coperatîva. 'Na târga comemoratîva cun la figûra ed Sân Zôrz, prutetōr ed Ré, l'é stêda mèsa zò al 23 agòst 2001 in ucasiòun di sèint ân ed la fundasiòun.
Cēṣa ed Sân Zôrz Mârtir[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 1070 in un elèinch di bèin che deşgnîven da la Cēṣa ed Rèz l'é numinêda per la préma vôlta 'na mudèsta cappella Sancti Georgii cum centum juges bèle pusès dal marchèiṣ Bonifacio, pêder ed la Cuntèsa Matélda ed Canòsa. Int al 1238 la nômina 'd un prêt la fà pinsêr che, fîn d'alōra, gh'ēra a Ré 'na capèla o 'na cēṣa. Bèle in ruvîna e mìa pió in grêd ed sudisfêr al necesitê ed 'na popolasiòun in cunténov avmèint, la préma cēṣa l'é stêda dal tót arfâta só prugèt ed l'inz. Raffaele Villa da Curèz e turnêda a cunsacrêr al 23 avrîl 1879. La cēṣa dal dé d'incō, ch' la preṣèinta 'na piânta a crōṣ latèina cun 'âbsida mèza rotònda, la gh' à al d'ed dèinter divîş da pilâster quadrê in trèi navêdi. D'ed sōver a l'altêr magiōr un bòun quêder d'altêr cun 'na tèila, fōrsi 'na côpia d'un quêder ed Antonio Allegri ciamê al Curèz (1498 – 1534) ch' al figûra la Madòna cun al Bambèin e Sân Zvanèin, in pió la Madòna ed Loreto sostgnûda e incurunêda da ânzel e Sân Rôch in galêra côpia dal têrd Sesèint ed 'n' ôvra ed Guido Reni tgnûda ind la Galeréia Estèins ed Mòdna. Mèinter a 's fêva un schêv atâch a la cēṣa, a l'inési dal XVIII sècol, é stê catê 'na grôsa tòmba prubabilmèint d'època rumâna fâta da 'na câsa da môrt, ed quâter leòun ed mêrmel e dō ûrni mési a i cò ed la câsa. Incō a gh'é armêṣ sōl ûn di quâter leòun còl cun la scréta:C. Fuficius Hilario, adèsa tgnû da cât al Palâs di Prîncip a Curèz, chiêter trî înt stê sbraghê per fêr ed la calsèina. Dôp al teremôt ed l'otòber 1995 l'é stê necesâri rinfursêr al tèg e al restâver dal decorasiòun, inavgurê int al 2000.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Oscar Battini - Rio Saliceto : materiali per la storia di un paese - a cura di Angelo Attolini. - Rio Saliceto : Comune, 2002.
- Alfredo Gianolio - Storia popolare di Rio Saliceto - Reggio Emilia : Tecnocoop, 1980.
- Rio Saliceto: Guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 1991
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Lantsch: Champ da vacanzas Don Bosco vegn remplazzà
- Gievgia, 10.3.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 10.3.2016, 11:45, RTR
La chasa per champs da giuvenils Don Bosco a Lantsch duai vegnir remplazzada entras in bajetg nov. Duas partidas èn interessadas. Uschia è vegnì infurmà la mesemna ad ina saira d'infurmaziun.
Interess da construir ina nova chasa Don Bosco han per l'ina ils frars Alexander e Christoph Nadig da Lantsch, sco era Albert Mächler da San Murezzan. Dentant ch'ils frars Nadig quintan cun investiziuns da 2.7 milliuns francs, quinta Mächler cun investiziuns da passa 2 milliuns francs. Omaduas partidas quintan cun circa 10'000 pernottaziuns ad onn. Actualmain dumbra la chasa Don Bosco radund 3'500 pernottaziuns ad onn.
Radunanza communala decida
Tgi che po la fin construir la chasa Don Bosco e manar quella en l'avegnir, vegn decidì a la radunanza communala dals 31 da mars a Lantsch. Votà vegn era davart il contract da servitut. Il contract da dretg da construcziun duai valair per 60 onns. La vischnanca po quintar cun entradas da tschains da 4'500 francs ad onn.
Don Bosco è vegnì en ils onns
La chasa Don Bosco è vegnida construida l'onn 1961 da la cooperativa per champs da giuvenils Don Bosco da Lucerna. Il 1990 ha la vischnanca da Lantsch cumprà il bajetg, e fatg il manaschi durant passa diesch onns. Dapi l'onn 2000 è la chasa dada en fittanza. Il 2010 ha il suveran da Lantsch refusà la vendita da l'immobiglia.


text:
Ulmaceae
La famìa de la Ulmaceae l'è 'na famìa de piànte che se càta suratöt endèle zòne temperàde de l'emisfér boreàl (Europa, Asia e Amèrica del Nòrt). Pupulasiù izolàde le se tróa apò a 'n Amèrica centràl, Amèrica del Sud, Nordàfrica e Indonésia, Envéce l'è mìa reprezentàda en Australàsia.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famìa la reönés piànte e arbùsti che g'ha fòie che cröda 'n envéren e che g'ha de le mucilàgini endèle fìbre de la fòia e de la scórsa. Le fòie i è sèmpe e le g'ha la bàze de fùrma mìa simétrica. I fiùr i è mìa tat sgargiàncc, i è ermafodìcc o unisesuài.
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per tradisiù, le Ulmaceae i éra 'nserìde edèl ùrden d ele Urticales, e maò 'ncö gh'è 'na part dei stüdiùs i la mèt amò sóta chèsto ùrden (p.ez. Species2000 [1]).
Stüde piö modèrni, sö bàze filogenética (compàgn de chèi del APG) i reconós mìa 'na validità autònoma a l'ùrden de le Urticales, e i mèt chèsta famìa endèl ùrden de le Rosales.
La famìa de le Ulmaceae l'è furmàda de chèsti zèner:
- Ulmus, l'ùlem, zèner tìpic de la famìa;
- Ampelocera
- Chaetachme
- Hemiptelea
- Holoptelea
- Phyllostylon
- Planera
- Zelkova
I zèner ché sóta 'nvéce i vé 'nserìcc endèle Ulmacee apéna de vergü óter stüdiùs, p.ez. Kew [2], e 'n quac óter envéce, p.es. APG II [3], söla bàze de stüde filogénetic, i a mèt envéce endèle Cannabacee:
- Aphananthe
- Celtis, el bagolàro
- Gironneria
- Lozanella
- Parasponia
- Pteroceltis
- Trema


text:
Per la realisaziun stricta èn 14% ed ulteriurs 22% per ina moda plitost stricta. En egl dat là la posiziun accentuada dals electurs da la PPS che prefereschan per 78% da realisar l'iniziativa strictamain. Da l'autra vart ils electurs da la PS che vulan per 73% la realisaziun flexibla.
Betg periclitar las cunvegnas bilateralas
Sch'i stuess dar ina decisiun dira tranter la realisaziun da l'iniziativa cunter l'immigraziun da massa e las cunvegnas bilateralas cun l'Uniun europeica, lura croda la decisiun cleramain en favur da las bilateralas. Quai era tenor 56% dals electurs da la PPS.
Barometer dals 03.10.2014 Pli gugent bilateralas che iniziativa cunter immigraziun da massa
Tar la realisaziun da l'iniziativa cunter l'immigraziun da massa giavischa ina maioritad dals dumandads ina moda flexibla (45%), ulteriurs 11% èn per ina schliaziun ed interpretaziun fitg flexibla.
Per la realisaziun stricta èn 14% ed ulteriurs 22% per ina moda plitost stricta. En egl dat là la posiziun accentuada dals electurs da la PPS che prefereschan per 78% da realisar l'iniziativa strictamain. Da l'autra vart ils electurs da la PS che vulan per 73% la realisaziun flexibla.


text:
Minisguard dals 07.10.2017
- Sonda, 7.10.2017, 17:40
Portugal u Svizra
L’emna proxima giogan quels dus pajais il gieu che decida probabel davart la qualificaziun per il Campiunadi mundial da ballape en Russia l’onn proxim. Il Minisguard ha vulì savair dal club da ballape portugais a Samedan per tgi che els tegnan ils poleschs.
L'ura interna
Plantas, animals e carstgauns han in’ura interna che reglescha noss di da 24 uras. Quella ura interna fa era che animals sa dasdan puspè ad uras suenter lur sien u pausa d’enviern. Il Minisguard declera las furmas da durmir durant l’enviern e l’impurtanza da quella ura interna.


text:
Las autoritads franzosas n'hajan betg pudì cumprovar a moda suffizienta daco ch'ellas supponian fraud fiscal. Sulettamain il fatg ch'insatgi possedia in conto en Svizra na tanschia betg sco argumentaziun. Las autoritads avevan tschentà la dumonda per agid uffizial il matg 2016.
Cunter la sentenzia po anc vegnir fatg recurs tar il Tribunal federal. Lez s’occupescha però be dal cas, sch’i va per sclerir dumondas da princip u sch’i sa tracta dad in cas d’impurtanza fitg gronda. La finala decida il Tribunal federal sche quai è il cas u betg.
RR novitads 09:00


text:
Ils davos quatter onns èn ils passlunghists chaminads en il stil classic numnadamain be ina varianta scursanida. Per l’organisaziun da la cursa da passlung signifitga quai ch’i dovria era dapli voluntaris per il traject tranter Schlarigna e San Murezzan. Da quella part avevan ins stuì desister las davosas ediziuns da «La Diagonela», causa mancanza da naiv.
Forzas unidas
Radund 250 persunas funcziuneschan sco voluntaris da la cursa da passlung lung. Tiers vegnan anc las gruppas da lavur communalas che gidan a realisar l’eveniment en l'Engiadina. Tenor il president dal comité, Ramun Ratti, dovri quest onn var 20 fin 30 persunas dapli per organisar bain la cursa.
Tut è bunamain pront
Il traject da la cursa da passlung sa preschenta sin tut la lunghezza da 65km en in fitg bun stadi. Naiv dettia en abundanza, uschia Ratti. L’arriv da «La Diagonela» è entamez il center da la vischnanca da Zuoz. Perquai han ins da purtar naiv sin la via maistra e transmidar quella per in di en ina loipa da passlung. Quai dovra radund 400 meters cubic naiv. Naiv ch’ins aveva ramassà e producì cun chanuns dador vischnanca. Auter che normalmain tar navaglias, èn las maschinas perquai vid il emplenir il traject cun naiv.
Gronds sforzs per il bel maletg
La sfida saja surtut da realisar la transfurmaziun da radund 500 meters via en ina loipa, uschè svelt sco pussibel. Fin venderdi saira han tschertas parts ed access da vias anc da restar accessiblas als autos, ha declerà il schef infrastructura, Thomas Pinchera. Gia bunamain in’emna avant hajan el e ses voluntaris era cumenzà cun trair lingias ch’i dovria per forza electrica e tut las installaziuns da cameras, tavlas e computers – meters e meters. La cursa vegn numnadamain er emessa en differents chanals da televisiun. Tut ils sforzs rendan dentant, uschè Pinchera. Las reacziuns dals passlunghists da passar tras ina vischnanca istorica e rivar en l’arriv entamez Zuoz, sajan adina puspè nunemblidaivlas.
Blers passlunghists dal nord
Il numer d’annunzias per las trais differentas versiuns da la cursa da passlung sajan tar radund 1’000 persunas entant in pau sut las aspectativas. Ils participants derivan per gronda part dals pajais dal nord.
- La Diagonela 65 km (Zuoz-Schlarigna-San Murezzan-Puntraschigna, Samedan-Zuoz)
- La Pachifica 30 km (Zuoz-Puntraschigna-Zuoz)
- La Cuorta 11 km (Zuoz-S-chanf-Zuoz)
Factur aura decisiv
Malgrà la blera naiv ch'è quest onn avant maun, fan las previsiuns da l’aura er quest onn rumpatesta a l’organisaziun. Ramun Ratti è dentant da buna speranza, che la cursa possia avair lieu senza restricziuns causa privels da lavinas u grondas navaglias.
RR actualitad 07:00


text:
... che Tista Murk na gieva mai cun auto? El vegniva pli u main adina charrà da sia dunna Tilda!
... che Tista Murk aveva ditg ina giada a sia dunna – suenter trais emnas esser maridads: «Sche jau savess co salvar il rumantsch, fiss jau pront da ma laschar crucifitgar!» Il citat remartgabel è da chattar en Deplazes, Gion: P. Maurus Carnot e «ses giuvnals romontschs» (Annalas 2004).
Sche jau savess co salvar il rumantsch, fiss jau pront da ma laschar crucifitgar!
... che Tista Murk era stà in dals emprims gronds fans da la lingua unifitgada rumantsch grischun? El ha perfin scrit in’opera en rg ed aveva survegnì «La clav d’aur», in premi en reconuschientscha per ses engaschament per il rumantsch grischun.
Savevas vus ...
... che Tista Murk sunava il corn en la musica instrumentala da la citad da Cuira?
… che Tista Murk è naschì ils 15 d’avrigl dal 1915 sco 15avel uffant, a las 15.15? E sco che Ernst Denoth ha commentà en in film quella coincidenza da la cifra 15: «Se non è vero, è ben trovato!»
... che Tista Murk ha dà num a ses emprim figl «Schimun» tenor l’umanist e poet Schimun Lemm (Lemnius), oriund da Guad en Val Müstair? Tista Murk aveva ina gronda admiraziun per Lemnius ed aveva era scrit in toc teater sur da quella persunalitad: La mort dal poet (1950).
... che Tista Murk aveva emprendì esperanto durant ses temp da studi a Paris? El ha perfin scrit ina curta grammatica inclusiv vocabulari rumantsch-esperanto!
Savevas vus ...
... che l’emissiun «Dil parlament», moderada da Tista Murk, vegniva emessa var 4 giadas ad onn, mintgamai venderdi saira suenter las 22.20? Oz fiss quai in urari ideal sin SRF 1, gist suenter il 10vor10, en plazza da l’Arena.
... ch’il responsabel a Turitg per l’emprima emissiun da televisiun rumantscha, cumpilada da Tista Murk, era Wysel Gyr? Quel è daventà pli tard ina persunalitad en il mund da la musica populara svizra, vegniva numnà era il «papa da la musica populara».
... che Tista Murk aveva sustegnì dal 1980 la candidatura per gieus olimpics en Grischun? El aveva perfin propagà in gea tar quella votaziun chantunala cun agens inserats. Ma a la fin dals quints n’hai betg propi gidà: La populaziun grischuna ha ditg na cun 77 pertschient da las vuschs.
Savevas vus ...
... che Tista Murk ha inventà sez il num da l’emissiun «Balcun tort»? E sa chapescha era er il titel da sia emissiun da radio «Viagiond cul microfon» ina da sias creaziuns.
... che la musica da flauta da Pan en il film «Il barun da Planatsch» è vegnida arranschada e sunada da Jöri Murk, il figl da Tista Murk? Jöri Murk è in enconuschent sunader e producent da flautas da Pan en Svizra.
... che Tista Murk na vuleva mai far suttitels tudestgs per ils films dad «Il balcun tort». Tenor el fiss quai stà in enclin envers la Svizra tudestga. El era da l'idea: «Die sollen halt Rätoromanisch lernen (...), die Westschweizer und die Tessiner untertiteln ihre Sendungen ja auch nicht für die Deutschschweizer, sonst würden noch weniger von ihnen Französisch und Italienisch lernen.»
Savevas vus ...
... che la dunna da Tista Murk, dunna Tilda, aveva perfin fatg in curs da smincar per pudair s’occupar dal bellet dad acturas ed acturs en ils teaters da Tista? Ed ella cusiva perfin era ils blers costums da teater.
... che Tista Murk ha tegnì dal 1985 il pled da 1. avust a Lai-Valbella? En quel pled condemnescha el che il Grischun e la Svizra na resguardia betg adequatamain la lingua rumantscha. Tista Murk sa dumonda perfin, sch’i na dettia betg era en connex cun il resguard per il rumantsch ina spezia dad «apartheid».


text:
A partir da las 14:00 èn 44 furmaziuns stadas da viadi tras la citad da Cuira. Punct culminant è stà il «concert da monster» sin il Kornplatz. Sco quai che la polizia da Cuira communitgescha, saja il concept da segirezza sa cumprovà, ed i haja dà naginas incaps. Il concept han elavurà la polizia da Cuira e l'associaziun da tschaiver da Cuira.
Per la polizia da la citad tutga il til da tschaiver tar ina da las pli grondas acziuns da l'onn. Per dumagnar il traffic è ella perquai er avisada sin servetschs da segirezza privats.
La notg è stada paschaivla
La polizia da la citad scriva ch'i saja stà ina fin d'emna ruassaivla e per pli paschaivla. I haja da nagins incaps pli gronds. En tut sajan ils policists da la citad en collavuraziun cun la polizia chantunala stads 14 giadas en acziun la fin d'emna, scriva la polizia da Cuira. Dasper persunas sturnas haja dà plirs delicts da traffic, sco laschar ir memia dad aut il motor e dus cas da charrar sut influenza da drogas respectiv d'alcohol.
RR novitads 18:00


text:
Suenter la critica en la fasa da consultaziun desista il Cussegl federal da sia emprima proposta che avess tranter auter muntà pli bass tschains d'aua. La regenza ha plinavant decidì ch'il tschains d'aua maximal duai restar tuttina fin la fin dal 2024. Quai vul dir tar 110 francs per kilowatt. En la consultaziun da la stad 2017 aveva il Cussegl federal proponì al parlament da sbassar il tschains maximal sin 80 francs per kilowatt.
Sco proxim decida il parlament davart la proposta actuala dal Cussegl federal da laschar ils tschains d'aua sin il livel actual.
Chantuns e regiuns alpinas beneventan la decisiun
Tenor ina communicaziun da la conferenza da las regenzas dals chantuns alpins saja la decisiun confurma als fatgs e politicamain correcta. Pertge tenor in studi per incumbensa dals chantuns alpins hajan ils concerns d'energia era pudì far gudogn cun las ovras idraulicas durant la fasa dals pretschs bass. Plinavant sajan ils pretschs d'energia creschids dapi il 2016 per passa 25%. Er ch'ils lais da fermada cuntegnian actualmain pauc aua, mussia ch'ils concerns hajan pudì far bunas fatschentas l'enviern. Tut quai mussia ch'i na dettia naginas raschunas per sbassar ils tschains d'aua.
Ch'il cussegl federal vul limitar il tschains d'aua maximal fin l'onn 2024 n'è tenor la conferenza dals chantuns alpins però betg necessari. La finala veglia il Cussegl trametter en consultaziun in nov model per ils tschains d'aua l'atun 2018 u la primavaira 2019. Cun il nov model vegniss l'actual lura uschè u uschia remplazzà.
Er la Gruppa svizra per las regiuns da muntogna (SAB) beneventa la decisiun dal Cussegl federal. Tenor ella sto vegnir discutà en in emprim pass co reglar da nov il martgà d'electricitad e pir lura possian ins discurrer davart ils tschains d'aua. Sbassar ils tschains d'aua sco il Cussegl federal ha proponì la stad 2017 avess muntà tenor la SAB ina perdita da radund 150 milliuns francs per las vischnancas concessiunarias ed ils chantuns da muntogna.
RR novitads 14:00
Cuntrasts dals 21.03.2017
Tschains d'aua – ina rendita fermamain periclitada
L'import da 550 milliuns è il pretsch che las ovras pajan a vischnancas e chantuns per duvrar l'aua e producir electricitad.


text:
Castelveccana
Castelveccana (en piemontés: Castelveccana) l'è un cumün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha 1 999 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 20,9 km² e 'na densità de 9698 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Brénta, Casàl Sciuìgn, Stì, Ghìfa (VB), Lavén Mumbèll, Ugébi (VB) e Pòrt Travàja.
L'è sitüaa in sü i riif d' ul Lach Magiur. Ul cumün a l'è nassüü in d' ul 1928 cunt la fusiün di antiigh cumün de Castèll de Travàja e de Vecàna.
Ul cumün de Castèll Vecàna a 'l gh'à in gir vari fraziùn: in sü i riif gh'è Caldé, bèll paes de lagh cunt 'n bèll portiröö; sora Caldé a gh'è la "Roca", 'n bricch de straa calcari verticaj sü 'l lagh. In sü la cima a gh'è 'n monumént a i Burlàj, fàj sü in d' ul sit in doa la gh'éva la végia turr d' ul castèll. De vidé in de la fraziùn de Sariich la gesèta de San Giòrg (1100). Tucc ul teritòri d' ul cumün, in particulari i riif e la strà pruinzàla, l'è pien de cà mudern e de giarditt vért.
Ogna istaa, intra la fin del mes de lüi e l'inizzi del mes de agost, la fraziùn de Caldé la organizza "Tutto è numero", vün di festival püsse impurtant in Italia per la cültüra e i giögh matemàtegh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Castèl Vecàna l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Trecastagni
Trecastagni (en Sicilià: Tricastagni) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 11 km a nòrt de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 8.936 abitàncc e 'na superfìce de 19,0 km².[1]
Trecastagni l'è tacàt ai cümü de: Pedara, San Giovanni la Punta, Viagrande e Zafferana Etnea.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Testo canzone Senza Chances – Rocco Hunt
Leggi il testo della canzone Senza Chances di Rocco Hunt
RIT-Chell c’amma vist rest arint ma nun po turna,può piglià o Rolex ma o tiemp nun to può accattà e puo spezzà e lancett ma n’attim no può ferma,chell c’amma vist simm uagliun senza chances. .Chell c’amma vist rest arint ma nun po turna,può piglià o Rolex ma o tiemp nun to può accattà e puo spezzà e lancett ma n’attim no può ferma,chell c’amma vist simm uagliun senza chances. .
Sim uagliun senz chances crescim e murim rind o stess post ca c ver e nascr,generazion pers cu nu pallon sott a nu purton s cresc ambress e scigl ambress a vij ra toij simm cresciut loc l’ombra sti palazz,nu cumpagn com sfog e stat accort a n’asci pazz a nott pens ancor a l’emozion quand e pront a sbucciatur re ginocchij a timidezz ca nun torn a prim vot ca nun s dorm te gir semp rind o liett quand crir ca ritorn ma stai ancor la c’aspiett chi t ra o ben po o rinfacc megl ca capiscij nun fa paur chi minacc ma chi agisc. .vuless rompr e rilogij e tutt o munn azzerass o cunt nun invecchiass chiu nisciun guardass a facc chin e rug,a nun rimpianger MAI nient MAI nient quand o corp mij va nfum.
Chell c’amma vist rest arint ma nun po turna,può piglià o Rolex ma o tiemp nun to può accattà e puo spezzà e lancett ma n’attim no può ferma,chell c’amma vist simm uagliun senza chances.
Nisciun c’ha mai spint e pass so e nuost a forz è stat a grint pe fa coccos e gruoss,sti sciem so convint ca forz s dimostr e nun tenit e riend pe mangià stu pan tuost com a Alfredo canal m spus o t spar ma si accir a music e delit passional cocc’ann fa giurai essr fedel a sta cultur e grazia a ess si so viv senza ringrazia nisciun emigram com rondin crisciut ind o disordin sti mur ver e sentn criatur corr’n si sto ca miez nun è p sold ma è p fam a vit è na èuttan e t faij a piezz p nu piezz e pan nun s viv chiu ogg s ric sopravvivr o prim schiav è chil ca s crer essr liber,sti man scrivn famm o bucchin tu e a censur o nomm è rocchin e rest a voc re uagliun
RIT-Chell c’amma vist rest arint ma nun po turna,può piglià o Rolex ma o tiemp nun to può accattà e puo spezzà e lancett ma n’attim no può ferma,chell c’amma vist simm uagliun senza chances.


text:
Purtugàl (frut)
Al purtugàl (arancia in italiàn) 'l è 'l frut dla piànta ciamàda Citrus sinensis.
'L è 'n agrùm ad qvéi ìbrid a fórma 'd bòcia, parènt di mandarèṅ, cun la pèla arànsa e la pólpa 'd un culōr ch'al và da 'l śal (frut più dōls) a 'l rós (frut più brusc).
Descrisiòṅ
Uriginàri dla Cina 'l è rivâ in Európa c'n i Purtughéś in dal XIV sécul anc s'a s pénsa ch'al gh fus bèla in Sicìglia. Al sò àrbul al pōl crés'r in fiṅ a rivàr a dódas métar e 'l è bòṅ ad far sincsènt frut a stagiòṅ, da Nuvémbar a Maǵ/Śugn. L'Itàglia 'l è 'l secónd prudutōr in Európa dòp la Spaggna mént'r in dal mónd i paéś ch'i 'n càtan sù da piò i èṅ al Braśìl, i Stat Unî e la Cina.
Al sò sûg, ciamâ spremùta, se bvû al fà bèṅ par la salùt parchè 'l è pîṅ ad vitamìna C ch'la cumbàt al fardōr. La sò pèla la vîṅ ùtil par far dla grapa o di parfùm.