text:
06 10
Ol dé 6 de utùer l'è 'l 279 ( 280 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 87 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de utùer al è ul dí da pòost 279 ( 280 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 87 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3761 a.C. - Cumìncia l'an 1 del calendàre ebràico
- 105 a.C. - Batàia de Arausio: i Cimbri i bat l'ezèrcit romàno de Mallio Massimo
- 68 - Endèla Batàia de Artaxata le armàde de Lucullo le bat Tigrane II de Arménia
- 891 - Ilisiù de papa Formoso
- 1111 - Balduì VII el deènta cónt de le Fiàndre
- 1499 - Luigi XII de Francia l'òcupa la cità de Milà
- 1582 - Chèsto dé ché l'ezìste mìa 'ndèl Calendàre Gregorià: per rimèter en lìnea 'l calendàre a le stagiù, i dé del 5 al 14 de utùer del 1582 i è stacc saltàcc.
- 1600 - L'Euridice de Jacopo Peri, la piö antìca òpera che gh'è scampàt, la debüta a Firènse
- 1889 - Thomas Edison el fà éder el sò prim cìne
- 1889 - A Parigi dèrf el Moulin Rouge
- 1908 - L'Austria la se anèt la Bosnia e Erzegovina
- 1928 - Chiang Kai-Shek el deènta Presidènt de la Repüblica Cinéza
- 1929 - Endèn nöf cità vé zögàt la prìma zurnàda del prim "Campiunàt de fóbal de Serie A" a girù ünic.
- 1938 - El Gran Consiglio del Fascismo sö le légi rasiài el püblica la "Dichiarasiù sö la ràsa"
- 1943 - La cità de Lanciano, ünica en Abruzzo e 'ndèl'Italia centràl la se riùlta cutra le trüpe todèsche (la ribeliù dei Martiri ottobrini)
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Batàia de Dukla (Carpasi). L'armàda Rósa la pènetra 'n Slovàchia
- 1956 - El dutùr polàc Albert Bruce Sabin el tróa 'l vacìno per la poliomielite
- 1973 - S•ciòpa la guèra del Kippur
- 1976 - La isé ciamàda Bànda dei quàter en Cina la vé arestàda e acüzàda de tentà 'n cùlpo de stat.
- 1981 - El presidènt de l'Egìto Anwar Sadat el vé copàt endèn atentàt.
- 1987 - El colonèl Sitiveni Rabuka, dòp de 'n cùlpo de stat, el proclàma le ìzole Fiji 'na repüblica
- 2000 - Slobodan Milošević el se dimèt de presidènt de la Jugoslàvia.
- 2002 - Atentàt a la petroliéra franséza Limburg, endèl Yemen
- - El fondadùr de l'Opus Dei Josemaría Escrivá, el vé canunizàt del Vaticàno
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1838 - Giuseppe Cesare Abba, scritùr e patriòta italià.
- 1888 - Roland Garros, aviadùr fransés
- 1922 - Paolo Valenti, giurnalìsta e cundutùr de televiziù italià
- 1945 - Ivan Graziani, cantautùr e chitarìsta italià
- 1947 - Klaus Dibiasi, töfadùr italiano
- 1948 - Gerry Adams, òm pulìtic de l'Irlànda de Nòrt
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1981 - Anwar al-Sadat, militàr e òm pulìtic Egisià, presidènt del paes.
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Diocesi ad Cremùna
Artìcol in dialët piasintëin
La diocesi ad Cremùna (Dioecesis Cremonensis in Latén) l'è ‘na circuscrisiòn ad la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad la pruìncia ad la Lumbardìa, da la diocesi metrupulitana ad Milàn e la fa part ad la Cunferëinsa Episcupàl Italiana.
La diocesi la g'ha 224 paròchi, e la vä da Casalmagiùr fin quasi ai cunfëin ad la pruìncia ad Milàn.
La diocesi a l'è antichìsima: bèle in d'al 55 a gh'era di cristiän in s'al teritòri, e al vesc a l'era Liutprando, e incö l'è guernäda dal vèsc Mons. Dante Lafranconi, dal 2001.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Anniviers
Anniviers a l'è un cumün svizzer del distret de Sierre, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 243.15 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2611 abitant.
El cumün de Anniviers al se tröva a una altitüden de 1202 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Agarn, Chippis, Oberems, Sierre e Mont-Noble.
L'è staa istitüii in del Ginee del 2009, resültaa de la fusion dei ex-cumün de Ayer, Chandolin, Grimentz, Saint-Jean, Saint-Luc e Vissoie, e inscì l'è vegnüü a ess el terz cumün püssee grand per estension de tüta la Svizzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Girona
Girona (Chirona in aragunées; Xerona in astürian; Gerona in spagnöö; Gérone o in Gironne in francées; Gerunda in purtughées) l'è una citaa catalana, capitala də la comarca dal Gironès e də la província da Girona. La gh'eva 83.531 abitaant in də l'an 2004.
Cuntegnüü
Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citaa da Girona l'è sitüada a la conflüenza di fjümm Onyar, Guell, Galligants e Ter, a una altezza da 70 m.
I límit da la citaa inn a nòort i cumün da Sant Julià da Ramis e Sarrià da Ter, a est ul cumün da Celrà, al süd-est i cumün da Juià e Qüart, al süd-òvest i cumün da Fornells da la Selva, Vilablareix e Salt, e a òvest ul cumün da Sant Gregori.
Istoria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm pupüladuur inn-a-staa i Ibeer, finn a l'ucüpazziun romana düraant la quaal Gerunda l'è stada trasfurmada in una piazza-forta. Dopu una épuca sòta ul dumini visigòtic, la passa int i mann di mòor, finn a la fin dal sécul VIII, cur che Carlu Maagn la tœu indree pai cristian, furmaant la Marca Ispànica.
Ul 9 d'utubar dal 827 Abu Marwan, al cumaant d'un esèrcit da l'emiraa da Còrdova, al assédia Girona senza reüssí a andàgh deent.
Guifré I ul Pilós al incòrpora Girona al comtat da Barcelona al sécul IX.
Al sécul XII, Alfons I al cunceet a Girona ul privilesi da cunvertíss in cumün.
A la finn dal sécul XIII, Felip II l'Ardit assédia la citaa.
Ul sécul XIII al è anca l'épuca da la màssima splenduur da la cumünitaa ebràica da Girona. Al cuventa marcà la impurtanza da la scœla cabalística da Girona, in particülaar ul rabin Nahmanides o Bonastruc ça Porta, che al riva a vess Graant Rabin da Catalunya. La cumünitaa ebràica la va in decadénza al sécul XIV, finn a che i gjüdei inn mandaa fœra da la Spagna pei Re Catòlich. Al dí d'incœu, ul Ghett da Girona al è vün di mei cunservaa d'Europa e vüna di atrazziun turístich da Girona.
Düraant i sécul XV, XVI e XVII la citaa la süta a cress e sa fann püssee graant i sœu bastiun, che a servissen a la citaa par resiist ai diveers assedi che la va a sübí a la finn dal sécul XVII e al principi dal XVIII da paart di trupp franzees. A la finn l'esèrcit da Napoleon al reüss a andà deent a la citaa l'an 1809 dopu da sett mees da assedi (Guerra dal Françes (en Català)).
Al 1385 sa permett la Fundazziun dal Consolat da Mar a Girona.
Ul 10 d'aguust dal 1391 i gjüdei da la citaa a vegnen saraa sü in la Torre Gironella par vess ubligaa a cunvertíss al cristianismu.
Ul 19 da febree dal 1416 Ferran I d'Antechera al cunveert ul títul da duc da Girona in cheel da príncep da Girona al mumeent da cunceet-ul a l'ereet al tron catalano-aragunées, ul fütür Alfons IV ul Magnànim.
Al 1417 ul 'capítol catedralici' da Girona al deciit da custrüí la catedraal cun dumà una navada.
Al 1068 sa cònvuca ul concili da paas a Girona de part dal còont Ramon Beringuer I e la seva miee Almodis (videe La pau e treva da Déu (en Català).
Al è a partí da la segunda metaa dal sécul XIX che sa cumíncen a trà gjo i bastiun, e Girona la comenza a tœu la forma che a cugnussemm al di d'incœu.
Ul 4 da febrer dal 1939 i trupp franchiist a ucüpen la citaa.
Al 1960, Girona la sa cunveert
amb la prima Citaa pubilla
cuntun messacc da Josep Mainar e Pons.
Ul 21 d'apriil dal 1990 Felip da Borbó al tœu pussessiun dal títul da Príncep da Girona, propi da l'ereet da la Curòna d'Aragona (en Català), senza cerimònia ufizziaal da investidüra; int i vii, di citaditt le
rebin amb estelades,
la quaal cossa la pròvuca di incideent da pulizzia e di imprisunameent.
Al 1842,Joan Martell Domènech al deventa 'alcalde' da Girona (pudestaa, síndech) càrega che al va a ucüpà finn al 1843
L'alcaldessa atüal l'è Anna Pagans (PSC), che la rempiazza Joaquim Nadal (PSC), ul primm alcalde da l'épuca demucràtica atüal.
Demugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Traspòort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Aerupòort Internazzional Girona Costa Brava, al è cressüü enormemeent in cheest daree agn (al è par quell che al aspira a vess ul seguunt püssee graant da Catalunya) principalmeent pal fatt che Ryanair l'a catà fœra cuma vün di sœu céntar europeus. La relativa prussimitaa da l'aerupòort cunt una bela cumpagnía da céntar turístich da la Costa Brava l'è vün di sœu principai puunt fòort.
La citaa l'è luntana da la costa, ul pòort da Palamós (a 40 chilòmetar) l'è quell püssee vesin.
Ul Tren: integrada al bell mezz da la citaa sa trœva la Stazziun di tren da la RINFE da Girona, cun ligamm regiunai, nazziunai e internazziunai.
La Curéra: al custaa da Stazziun di tren sa trœva la Stazziun di Curéer da Girona cun destinazziun: regionall, nazziunall e internazziunall.
L'Autobs ürban al cünta 10 línii da traspòort püblic che a facíliten la mubilitaa in largh a la citaa.
Architetüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La [[:ca:Catedral de Girona��|Catedraal da Girona]]: fada sü intra i sécul XII e XVIII, la gh'a di elemeent rumànich, gòtich e barocch.
La gh'a la navada gòtica püsee granda al muund (22,98 m). I pezz püsee impurtaant dal sò müsei a inn ul Beat da Liebana, faa sü a Saragossa al 975, e ul Tapís da la Creació, dal sécul XI o XII.
- Gesa da Sant Fèliu (cugnussüda anca cuma 'Església da Sant Fèlix').
- Call Jueu.
- Banys Àrabs.
- Casc Antic o barri vell: al è faa sü intorna par ul bastiun, ul quaal sa pœu parcurr par ul 'Passeig Archeològic' e ul ca: Passeig da la Muralla, cunt un bell panurama sura la citaa.
- Ben caraterístich da Girona a inn i ca' pinjades
sura ul fiümm Onyar.
Tradizziun e Cültüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fèest da Sant Narcís.
- Espusizziun da fiuur.
- Festival da teatar Temporada Alta.
- Festival da cínema da Girona (Girona Film Festival).
- ca: Equus catalonia (Salun Internazziunal dal Cavall)
- Auditori da la Marcè.
- Féra da Girona (Diveers Féer e Salun) 1.
Müséi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Müséi da Stòria da la Citaa.
- Müséi Archeològic.
- Müséi dal Cinema Únic müséi da chèest caraterístich in Spagna.
- Müséi Capitular-Tresor da la Catedraal
Destaca una œvra sura i àltar: ul Tapís da la Creació.
Teatar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Edücazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citaa a l'è assuçjada a la Associazziun Internazziunal da Citaa Edücaduur.
La citaa la acœu:
- L'Universitat da Girona (UdG).
- L'Escola d'adults da Girona.
- L'Escola Oficial d'Idiomes.
- L'Escola Municipal da Música.
- EL GALLINER, par la furmazziun teatraal.
Fiœu e tusann da la citaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Francesc Eiximinis (intra ul 1327 e 1332-1409) fraa francescan e scriptuur.
- Lluis Borrassá (1375 (?) - 1425), pituur català.
- Jaume Nunó (1824-1908), cumpusituur da la müsica da l'inn nazziunal mexican.
- Ramon Turró e Darder (1854-1926), fisiòlegh e filòsuf català.
- Joaquim Ruyra e Oms, escriptor (1858-1939).
- Xavier Cugat (1900-1990), cumpusituur,
dibuixant da vinyeta comica, cantaant,   e condütuur d'urchestra.
- Domènec Balmana (1914-2001), futbolista e
- Gemma Nierga Barris (1965-????), periudista.
Cumünicazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Girona la gh'a di media d'àmbit dal barri, lucaal e da cumün cuma a pòden vess i caas da:
- Televisió da Girona.
- Diari da Girona.
- El Punt.
- El Dimoni da Santa Eugènia da Ter 1.
Apuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al 1995, TV3 la va a emett Secrets da família. Telenuvella ambientada a la citaa.
Spòorts[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'equipe da futbol da Girona, l'è a la tercera divisió un turnéi da la lega spagnola da futbol. A l'è deent ul Grupp V.
Al esiist anca ul Girona Dakar, 1.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una fuunt ben impurtaant da l'ecunumía da Girona l'è ul turismu.
Una altra fuunt ben impurtaant l'è la prudüzziun da pòmm gja che i püssee impurtaant zonn da prudüzziun da pomm dal staa spagnœu sa trœven a Catalunya ai pruvíinc da Lleida e da Girona. A Girona la sa trœva anca la Fundació Mas Badia, un Centru da Sperimentazziun Agrícula.
Citaa Germanatt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Reggio emilia, Itàlia.
- Albí, Francja.
- Farsia, Sàhara Uçidentaal.
- Bluefields, Nicaràgua.
- 1988 Perpinyà, Francja.
La citaa a l'è anca dree a cunsiderà da furmà una relazziun da citaa germanada cun Nashville, Tennessee.
Legeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A gh'è un puu da legeent in relazziun cun la citaa da girona:
- I dísen che se sa s·cèpa ul [[:ca:panta de susqueda�|panta de susqueda]]
l'aqua la rivarà finn ai pe dal àngjull che sa trœva sura la catedraal.
- I dísen che i girunitt, prima da andà a fà un viacc luntan, i gh'ann da dàgh un basin intal cüü da la leunessa par che i túrnen saan e saalf.
- La legenda da ca:Sant Narcís.
- La legenda da ca:la cocollona.
- La legenda d'in ca:Gerió fundador da la citaa.
- La legenda dal ca:Tarlà da l'Argenteria
Pàgin relazziunatt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hospital Universitari da Girona,Dr. Josep Trueta.
- Comtat da Girona.
- Cerverí da Girona, cumpusituur.
- La Girona, vascell da l'armada spagnœla.
- Riu Girona dal Paees Valencià.
Ligamm da fœra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ajuntament de Girona
- Diputació de Girona
- Consell Comarcal del Gironès
- Cambra de Comerç de Girona
- [1]
- Universitat de Girona
- Diari de Girona
- El Punt (edició de Girona)
- Televisió de Girona
- Festival Temporada Alta
- Girona Film Festival
- Informació de la Generalitat de Catalunya
- Informació de l'Institut d'Estadística de Catalunya
- Portal de les comarques gironines
- Fira de Girona


text:
Don Camél
Artécol in dialèt arzân
Don Camél (nòm intēr in italiân e quêşi mai druvèe Don Camillo Tarocci) l'é un persunâg leterâri inventê da Giovannino Guareschi, cme prutagunésta – insèm a l'amîgh-nemîgh Pepòun - ed 'na sèria ed rumânz in dó l'é al prêt ed Bresèl, un paeşèin in rîva al Po, fantâstich mudèl ed la realtê cuntadèina italiâna dal dôp guèra.
Al j avintûri ed Don Camél nâsen insém al giurnēl da réder Candido, fundê, insèm a Giovanni Mosca. Avintûri ch' a vînen mési insèm da l’ istès Guareschi , tânt tèimp dôp, in sèt lèber in dó sōl i prém trî publichê quând Guareschi l’ēra incòra al mônd.
Dimòndi famôş al grôs póblich italiân e francèiş (ch'l’ arcgnòs cun la fâcia ed Fernandel) ind al riusî adatamèint pr’al cìnema, al Don Camél ed Guareschi al gh'à mìa l'âria del pretèin tranquél apèina gnû fôra dal seminâri, mó al pêrla diretamèint cun al Crést 'd l'altêr (ch'al rispònd) e l'é bèin cuntèint ed risôlver a la só manēra – cun al tirêr a l'ucaşiòun ânca 'na quêlch e-scrâna - al discusiòun pió vîvi.
Al cèinter di pinsêr ed Don Camél l’é, per fôrsa, Pepòun (al nòm "vèira" l'é Giuseppe Bottazzi, interpretê da Gino Cervi), Séndech ed l'aministrasiòun comunêla ed sinéstra e segretâri ed la sesiòun dal PCI dal pôst. La buntê dal spîrit, ind la vâl dal grôs fióm, la s’ amzûra ed mèj ind i mumèint ed necesitê. Éco alōra turnêr l'intèişa quând l'aversâri l’é in perécol, quând l'aluviòun la mèt a dûra prôva l'intēr paèiş, quând la môrt la pôrta via 'na persòuna chêra.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
- Ivanna Rossi, Nei dintorni di Don Camillo. Guida al "Mondo Piccolo" di Guareschi, Rizzoli, Milano 1994 ISBN 8817111902
- Riccardo F. Esposito, Don Camillo e Peppone. Cronache cinematografiche dalla Bassa Padana 1951-1965, Le Mani - Microart's, Recco, 2008 ISBN 9788880124559.
Collegamèint estèren[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialètt mudnés
Don Caméll (ciamê in italiân Don Camillo) l'è un persunag' leteràri criê da Giovannino Guareschi, cmé co-prutagonésta - insìma all'amigh-nimich Pepòun - ed 'na sèria ed rumânz in d'i quèli l'è al prê ed Bressèll, un paesîn cécch in riva al Po idealmèint paradigmàtich d'la realtê rurèl italiàna del dop guèra.
Di mòndi famôs al grànd póblich italiân (c'al identìfica cun la fàsa ed Fernandel) per la riussìda riduziòun cinematogràfica, al Don Caméll ed Guareschi al n'gh'à brisa l'èria del pretèin tranquéll apèina usî dal seminàri, mo al ciacàra diretamèint cun al Crést d'l'altèr (c'al rispònd) e l'è bèin cuntèint ed risòlver a sô môd - tiránd all'ocurèinsa qualche scràna - anch i discussiòuni pió acési.
Al sèinter d'i pinsér ed Don Caméll l’è, inevitabilmèint, al Séndech Pepòun (al quèl al-s'ciama "realmèint" Giuseppe Bottazzi, interpretê da Gino Cervi), a chép ed l'amministraziòun comunêl comunésta e chép d'la lochèla seziòun del PCI.


text:
Metallica
I Metallica i en un grupp thrash metal american, nassud a Los Angeles ind el 1981.
I en stads vun di grupp q'han fondad el so jener musegal insema ai Megadeth, ai Slayer e ai Anthrax.
Ind el cors di ann, i han vint noev Grammy Awards e cinq di so album i en stads piazzads al prim post de la classifega Billboard 200 al prim colp. Cont plussee de 100 milion de disc venduds (60 milion ind i Stats Unids d'Ameriga), i Metallica i en considerads vun di grupp plussee importants de la storia de l'heavy metal e del rock del dì d'incoe.
Cuntegnüü
- 1 Biografia
- 2 Formaziun
- 3 Ligamm de fö'
- 4 Riferimencc
- 5 Te pö anca enteressaa:
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I inizi (1981-1983)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El grupp al s'è formad ind el 28 d'Otober del 1981 per oevra del cantant e gitarista James Hetfield e del batarista danes Lars Ulrich. Ind i prim mes del 1982 i Metallica i registren la so prima canzon, Hit the Lights, qe l'è andada dent ind la regolta Metal Massacre per voler del Lars, e poei i toelen su ind el grupp Dave Mustaine 'me gitara solista. A Lui i registren el demo No Life 'Til Leather. El pass sucessiv a l' è qel de toeler el bassista Cliff Burton ind el grupp e de nar a San Francisco.
El prim album[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1983 i qater i van a Rochester, New York, per tacar su a registrar el prim disc per la Megaforce Records, ma el Dave Mustaine al se toel foer subit per fondar i Megadeth e al ven sostituid cont el Kirk Hammett, ex-member de Exodus. L'album al se poedeva ciamar Metal up your ass (Metal su per el cul) ma poei el nom definitiv a l'è stad Kill 'em all (Fài foera tuts). El disc a l'è anca incoe vun di plussee important del thrash metal, cont di bindei storic come Hit the lights, The four horsemen, Jump in the fire, Whiplash e Seek & destroy. Ind un zic de temp el grupp l'ha vendud 5 milion de copi.
Ind el 1984 a ven foera el segond album Ride the lightning (Cavalca el tron), sortid a Copenaghen insema al produtor Flemming Rasmussen de la Elektra Records. Inscambi de Kill 'em all, qest qì a l'è un disc plussee mist, cont di son melodic ind el bindel Fade to black, o di son enerjic de Kirk 'me in Trapped under ice, Creeping death o Fight fire with fire. Anca i tests i en plussee curad, qel de For whom the bell tolls al s'è inspirad al sermon del John Donne. Ride the lightning l'ha vendud brec 8 milion de copi.
La mort de Cliff Burton (1986-1987)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1986 i Metallica i han fad l'album qe un badaloec de gent la pensa qe al sia el plussee bon de tuts: Master of puppets (El boratiner), produt anca qest per Flemming Rasmussen e pien de canzon lung (Master of puppets, Disposable heroes e Orion i duren plussee de vot minuts). Du di so cantor i han avud una certa riusida a la radio: la title track l'è Welcome Home (Sanitarium). El disc al s' è piazzad al 29° post ind la classifega amerigana e l'ha vendud 12 milion de copi. Al tour promozional l'ha vedud el grupp sonar insema a l'Ozzy Osbourne. Ind el 27 de Setember del 1986, durant el tour europee in Svezia, la suced ona disgrazia a Ljungby: el pullman di Metallica al scarliga sovra una strada jasada e al se rebalta su. Ind l'incident, el Cliff Burton l'è nad foera del fenestrin e a l'è mort sqiçad.
A l'è un brut colp per el grupp: i Metallica i pensen anca de lassar perder tut, ma la famija de Cliff l'è la prima a sostener-i e a dar-g el coraj per nar inants.
Tants i en i grupp q'i han dedicad di canzon al bassista desfortunad: i Anthrax, per esempi, i han fad Among the living, menter i Megadeth i han cantad in so onor In my darkest hour (da l' album So Far, So Good... So What!?).
...And Justice for All (1987-1991)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 28 d' Otober del 1986 al toel part el Jason Newsted ind el grupp, per sostituir Cliff. Cont el noev bassista, i Metallica i tachen el Damaged Inc tour e i publegan un EP (Garage Days Re-Revisited) de cover de var grupp metal e hardcore punk 'me Misfits e Diamond Head.
Ind el 1988 el quartett californian al fa venir foera el disc ...And Justice for All (...E justizia per tuts). El disc a l'è considerad, anca al dì d' incoe, el lavor plussee tecneg dal grupp e l'ha vendud 14 milion de copi, anca per merit del Damaged Justice tour, vun di lavorar plussee bei.
De qel album qì l' è stad tolud via el prim singol di Metallica, One, un bindel ispirad de un scridor qe l'aveva subid l' oestracism del so paes e l'era stad metud in prixon ind el dopo guera.
L'album al g'ha anca un bindel dedicad al Cliff, To Live Is To Die, l'ultem composizion de lor. De notar anca Blackened (q'la parla de la mort) e Harvester of sorrow.
I prim ann noevanta (1991-1995)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1991 i Metallica i han dad vida a un noev album, l' omonem Metallica, fad su per Bob Rock, qe l'ha lavorad anca cont el Mötley Crüe, el Bon Jovi e 'l Cher.
El disc a l è nad subit al prim post de la classifega Billboard e l' è conossud anca come black album (album neger) per via del color de la covertina.
L'album Metallica l' è stad la so riussida plussee granda de tuts i temp (38 milion de copi venduds) anca per via de i singoi Enter Sandman, Sad but true, Wherever I may roam e Nothing else matters.
Desposs al disc precedent, qest qì al g'ha la part del bass bela marcada, qe al voel dir q'el contribut del Jason Newsted l' è stad bon, anca per la critega. Anca se tants fans del grupp i henn minga stads aleger per el fatt q'a g'è devera manc trash de prima, el grupp l'è rivad a un sucess mai vedud.
Ind el 1992 i han cantad al Freddie Mercury Tribute a Wembley per regordar el cantant de i Queen mort de AIDS, el Freddy Mercury, insema al Robert Plant di Led Zeppelin, l'Elton John, el David Bowie, el Roger Daltrey di Who, el George Michael, el Zucchero, la Liza Minnelli, el Tony Iommi di Black Sabbath e i Guns N' Roses.
In tra Lui e Otober del 1992, i Metallica van in tour ind i Stats Unids insema a i Guns N' Roses per el GNR-Metallica Stadium Tour. Lung una esibizion in Canada a Montreal, in tant che l'è dree a cantar Fade to black, l'Hetfield al se fa mal a i braç a la man per via de on efett special nad mal. El cantant l' è obligad a mocar de sonar per un toc de temp, insì durant i concerts al canta domaa e al se fà sostitüii per sonar delJohn Marshall di Metal Church.
L'ann apos i descomincian el Nowhere Else To Roam Tour e ind el 22 de Jugn i en jamò a Turin. A November al sortiss el prim disc live, Live Shit: Binge & Purge, un bel disc, ma q'a l'era carett.
Load and Reload, Garage Inc., S&M (1996, 2000)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En del 1996 l' è el bott[2] de Load, on disch on pö divers da i olter, cunt di son ch'i s visinan a l' hard rock e on logo töt nöf. Anca l' aspect di Metallica al cambia: mò i henn püssé arent a on gener de strada, cunt tatüagg e i metten adoss pagn en stile street, donca i dupran mea pö chel look hard rock.
I test, scriüü da Hetfield, i tratan di argument persunaj. Until it Sleeps, el prüm singul, al discut dela lutga perdüta fra sò mader e el cancer. El litratt en covertina al se ciama Semen and Blood III. L' è staat fatt en del 1990 da Andres Serrano, un fotograf american famus per i sò lavuur dibott discüss. En del disch al se ved on liqud de bröj[3] de vaca e dela sò sböra cunt en del mezz a dü föj de plexiglas.
En del 1998 i quater i fann venì fö' on album dupi de cover, Garage Inc.. El prüm CD al gh'à denter vöndes bindell scognossüü cunt di canti di Black Sabbath, Blue Öyster Cult, Misfits e alter e i singul Turn the page de Bob Seger e Whiskey in the jar de Thin Lizzy (che l' haa vint el Grammy 'mè Best Hard Rock Performance en del 2000), tüt rigistraat en del 1997 e 1998. El segund CD al met insema sesdis bindell de Garage days re-revisited e di alter canzun e b-side. I püssé impurtant, perchè sunaj on frach de volte dal vif, i henn Am I evil? di Diamond Head, Stone cold crazy di Queen e So what dela punk band Anti-Nowhere League.
Formaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En del dé d' incö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- James Hetfield – vus, ghitarra ritmega (1981–incö)
- Kirk Hammett – ghitarra solista, cori (1983–inö)
- Robert Trujillo – bass, cori (2003–incö)
- Lars Ulrich – battaria(1981–incö)
Vecia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ron McGovney – bass ([[1981–[[1982)
- Dave Mustaine – ghitarra solista, cori (1981–1983)
- Cliff Burton – bass, cori (1983–1986)
- Jason Newsted – bass, cori ([[1986–2001)
Ligamm de fö'[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Di sit uficial[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Al poel no el regn del salit portar-m a cà.
- ↑ "Lessico.ch Anca volta, dupraat per cunservaa i parol ch'i henn en vià a balcaa"
- ↑ "Lessico.ch Anca sangh, dupraat per cunservaa i parol ch'i henn en vià a balcaa"


text:
Chungcheongbuk-do
Chungcheongbuk-do (Nord Chungcheong; hangul: 충청북도; hanja: 忠淸北道) a l'è una pruvincia in del center de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Cheongju.
La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangbuk-do (al südest), Gangwon-do (al nord), Gyeonggi-do (al nordoest), Chungcheongnam-do (al oest), Jeollabuk-do (al süd), e la cità metrupulitana de Daejeon.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Nord Chungcheong l'è dividüda in tre cità (si; 시) e növ cunte (gun; 군).


text:
Taebaek
Taebaek (Hangul: 태백시; Hanja: 太白市) a l'è una cità in del süd de la pruvincia de Gangwon in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 60,000 abitant.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Magnolia kobus
- Üsel: Gasgia
- Pianta: Taxus cuspidata
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de vott distret (dong; 동).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Changchun, Jilin, Cina
- Helong, Jilin, Cina
- Gaoan, Jiangxi, Cina
- Suzhou, Jiangsu, Cina
- Cità de Baguio, Filipinn


text:
Long Beach, California
La cità de Long Beach a l'è una cità sitüada al süd de Los Angeles, sü la costa del Ucean Pacifich, e l'è la sèsta cità püssee granda de la California. L'è sitüada in de la Cuntea de Los Angeles e la furma una regiun metrupulitana cun chesta cità.
La gh'ha circa 493.000 abitant.
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Virginia Beach, Virginia
- Bacolod, Filipinn
- Kolkata, India
- Manta, Ecuador
- Phnom Penh, Cambogia
- Qingdao, Cina
- Sochi, Russia
- Valparaíso, Chile
- Yokkaichi, Giapun
- Izmir, Turchia
- Guadalajara, Messich
- Mombasa, Kenya


text:
Issime
Issime (Eischeme endèla variànt töitschu de la lèngua walser; Eséima endèl patois de Gaby; Eichima endèl patois valdostà) l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 439 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 35 km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arnad, Brusson, Challand-Saint-Anselme, Challand-Saint-Victor, Fontainemore, Gaby, Lillianes, Perloz, Sagliano Micca (BI).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
375
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ü teremòt l'à colpìt la sità de Benevènt
Ol Teodosio l'à fai finì fò la ribeliù del Firmo 'n Africa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Firmo
- ol 17 de Noèmber, Valentinià I, imperadùr di Romà (nasìt in del 321)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Fundra
Fundra l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è sö i rie del Brèmb 'n de la Al de Fundra öna lateràl de l'ólta Al Brembana de là de La Gógia.
El g'ha 'na popolasiù de 191 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 13,3 km² e 'na densità de popolasiù de 14 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 45 km de la sità e a 799 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brans, Mòi, Piasatür e Roncobèl.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol put söl Brèmb, che l'è del méla e sèt (1700) e l'gh'à dóma öna arcada parabolica.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Fundra l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1918
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La finìss la prima guèra mundiala
-
Catalunya - La Mancomunitat de Catalunya la impülsa la campagna pro Estatut d'Autonomia de Catalunya.
Düraant l'an: una gravíssima epidémia da gripa (inflüenza) la riva a afetá, in vargün lööch, ul 50% da la pupulazziun e la causa una enorma murtalitaa.
01 01 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): l'atuur da cinema Anglées Charles Chaplin ga al inaugüra i söö propi stüdi cinematugràfich.
08 01 - Washington: ul presideent Wilson fa püblich ul messacc íntal punt 14 dal quaal a gh'è ul gèrmen da la Suzzietaa di Nazziun.
05 03 - Rüssia: i auturitaa bolscévich i trasla la capitala dal paees da Petrograd a Muscova.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
12 02 - Növa York (SÜA): Julian Schwinger, físegh. Premi Nobel da Físega ul 1965 (d. 1994)
11 05 - Növa York (SÜA): Richard Feynman, físegh. Premi Nobel da Físega ul 1965 (d. 1988)
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Halle 06 01:Georg Ferdinand Ludwig Filip Cantor ,matemàtich Tudèesch cugnussüü cuma ul creaduur da la teuría di cungjuunt (n. 03 04 1845, Sant Pedarsbuurgh).
-
10 02: Ernesto Teodoro Moneta, pacifista Talian Premi Nobel da la Paas ul 1907 (n. 1833).
21 04 - aprööf da Cappy (Somme, la Picardía, Francja): Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen, cugnussüü cuma ul Barun Russ, aviaduur Tudeesch, cunsideraa ul mejuur pilota da la Prima Guèra Mundiala, abatüü cul Fokker ch'al era drée a pilutá (n. 1892).
- Ol 2 de Desèmber l' mör l'Edmond Rostand scritùr de teàter francés
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pastur
Pastur (nom ufizial in italian Pasturo) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 2 009 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 22,1 km² e ona densità de 91 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Balabi, Barz, Cremen, Isen, Introeubi, Mandell, Premaluna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pastur l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gagianiga
Gagianiga (Gazzaniga in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Seriana a 19 km de la sità e 386 a méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 5 153 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 14,7 km² e 'na densità de popolasiù de 351 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albì, Aviàdech, Scé, Cornalba, Còsta Serina, Fiorà e Èrfa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gagianiga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lichtenau
Lichtenau el pöl vìga chèsti significàcc:
- Lichtenau, citadìna del circondàre de Rastatt, Baden-Württemberg
- Lichtenau, citadìna del circondàre de Paderborn, Nord Reno-Westfalia
- Lichtenau, cümü del circondàre de Ansbach, Baviera
- Lichtenau, cümü del circondàre de la Media Sasònia
- Hessisch Lichtenau, citadìna del circondare de Werra-Meißner-Kreis, Assia
- Lichtenau im Waldviertel, cümü del Krems-Land, Bàsa Austria
- Lichtenau im Mühlkreis, cümü del circol de Rohrbach, Alta Austria


text:
Malaga
Màlaga (Málaga in spagnöl; Malaca in latin) a l'è una cità de l'Andalusia, al süd de la Spagna.
La gh'ha 561.250 abitant (2007), 1.100.000 se cüntum tüta l'area metrupulitana.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Màlaga a l'è in sül mar Mediterani, pressapoch a 100 km a est del Strecc de Gibiltera .
A l'è un port impurtant e la capital cultürala e ecunomiga e la Costa del Suu.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Francisco de la Torre Prados.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Màlaga a l'è gemelada cun:
- El Ayun, Repüblica Araba Saharawi Demucratica
- Erfurt, Germania
- Faro, Purtugal
- Mobile, Alabama, Stat Ünì d'America
- Tiro, Liban


text:
17 03
Ol dé 17 de mars l'è 'l 76 ( 77 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 290 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de mars al è ul dí da pòost 76 ( 77 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 290 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Barcelona: l'aviassiú franchesta la ghe sigüta i bombardament che la patirà la sità dürat la guèra Civila Spagnöla; i dürarà fí l'indomà.
1813 - Prössia: Frederic Göjem III de Prössia al declara la guèra a la Fransa.
2005 - Madrid (Spagna): ol goèrn de Zapatero al fa retirá l'ünega estàtua de Franco che ghe restàa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
180 - Vindobona, atüaal Viena (Àustria): March Aureli, imperadur romà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Patris, patrònn d'Irlanda
Sant Josep d'Arimatea
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Muntnegher
El Muntenegher (Crna Gora o ЦpHa Гopa in muntenegrin) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacaa a la Serbia, al Kosovo, a la Albania, a la Cruazia e a la Bosnia e Erzegovina. El Mar Adriatich el bagna i sò cost..
La capital a l'è Podgorica.
El gh'ha una süperfiss de 13.812 km² e una pupulaziun de pressapoch 600.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muntenegher (nom ufizial: Peпyблиka ЦpHa Гopa / Republika Crna Gora) a l'è na repübliga.
El president a l'è el Filip Vujanović (de l'indipendenza).
El Prim Ministr a l'è el Milo Đukanović (del 2012).


text:
Quint (VC)
Quint (nom ufizial in italian: Quinto Vercellese) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 403 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,1 km² e ona densità de popolaziun de 36 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carsan-a Blot, Culubian, Usc'nengh, Audnì.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Quint l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Eupili
Eupili (nom ufizial in italian: Eupilio in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che gh'ha 2 743 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 6,5 km² e 'na densità de 422 ab./km²
El comprend i frazion de Carela, Cornén, Gajàn, Mariaga e Pensciàn. Se troeuva aj pee del mont Corniscioeu, in ona zòna prealpina cont on fracch de lagh e situada in de l'òlta Brianza. L'è staa loeugh d'on cas de cronaca negra in del giugn del 1975 per el rapiment de la Cristina Mazzotti, finii con la mòrt de la tosa, che adess l'è in del cimiteri de la frazion de Gajàn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Eupili l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cugiar
El cugiar l'è ona possada per la tavola.
L'è faa su de on manegh e de ona paletta concava che la gh'ha la forma d'on oeuv. El serviss per portà a la bocca di mangià liquid o minga dur, ma anca per messedà (per esempi el zuccher in del caffè).
I cugiar de solet a hinn de metall: on temp de argent, loton o argenton, al dì d'incoeu soratutt de azzal. A gh'è anca cugiar de legn, de corno e de plastega. El gh'ha ona forma compagna del cazzuu, che però el gh'ha on manegh pussee longh e ona paletta pussee granda.


text:
Naz
Naz a l'è staa un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 1.16 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 137 abitant.
In del mes de mars del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Dommartin, Naz, Poliez-le-Grand e Sugnens han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Montilliez. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Naz al se tröva a una altitüden de 675 meter sura al livel del mar e, quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Dommartin, Poliez-le-Grand, Sugnens, Fey e Peyres-Possens.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicaa dal Ufizi Federal Svizzer de Statistega, visitaa ai 17 de febree del 2011
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Naz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gösàch
Gösàch (endèl dialèt del pòst Güsàch, prununciàt [gyˈhak]; Gussago en Italià) l'è 'n cümü de 16 826 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra de la cità de Brèsa, en diresiù Ovest.
Come i óter paés de la Franciacürta, zòna geogràfica de la qual el fa part, Gösàch el vànta 'na produsiù de vì de alta qualità. Famùza l'è la sò fèsta de l'ùa che la vé fàda 'ndèi més de Setèmber e Utùer còi car de le contrade che i pàsa per le vìe del paés. Le contràde de Gösach i è: la Piàsa, Cazài, Piedeldòs, Ruch, Sàle, Naèze, Le Siìne e La Crus.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gösàch l'è lüminàt endèi docümèncc medievài con nòm diferèncc: "de vico et fundo Gussiago"[2] (960), "Gussiacho", "Guxiacho" (piö aànti), "in vico Gixiago"[3] (1100), in fundo Gusiago[4] (1107), "de Gusiago" (1114), "de Gusciago" (1154), "de Guxago" (1174), "apud Gussciacum" (1185), "de Gusago" (1195).
El teretóre de Gösàch l'ìa zamò abitàt en época romàna e de chèsta prezènsa rèsta sés làpidi, e dù capitèi, retroàcc chèsti du öltèm endèla canònega de la frasiù de Ruch. A chèl tép là Gösàch el gh'ìa de véser en "pagus" tocàt de la stàda che colegàa Bèrghem a Verùna.
Piö tàrde, endèl Alt Medioévo, Gösàch el deènta séde de 'na piéf cristiàna, e l'è de chèla época lé la prìma edificasiù de la céza pievàna en località Piedeldòs, che la consèrva testemognànsa de la prezènsa longobàrda col pülpèt Mavioranus, amò 'ncö en bèla móstra al intèrno de la céza.
Endel Estimo Visconteo del 1385 Gösach el rizülta come capoquàdra e 'l sò teretóre el tülìa dét i cümü de Gösàch, Salàdega, Sàle, Ruch, Rodènch e Saià ("Saiano cum Rotingo"), Óme ("Omis"), Montezèi, Polàen, Alensà, Proài d'Izé, Mompià, Cobiàt ("Cobiato") e Üràch (e 'n cümü segnàt col nòm de "Pranzii" che 'l pödarès véser Proèze).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ S. Giulia - Pagina libelli
- ↑ S. Giulia - Libellus
- ↑ Federico Odorici, "Storie Bresciane", Brescia 1856, Libreria editrice A. Tarantola - pag.80


text:
Lungern
Lungern a l'è un cumün svizzer del Canton Obwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 44.99 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 2065 abitant.
El cumün de Lungern al se tröva a una altitüden de 715 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brienzwiler (BE), Giswil, Hasliberg (BE), Hofstetten bei Brienz (BE), Kerns, Meiringen (BE), Sachseln. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lungern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official site of the municipal Lungern
- Tourism Lungern
- Lungern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lengua scuzzesa
El Gaelich Scusses (Gàidhlig) l'è una lengua che la fa part del grüp Guidelich de la familia celtica. Cul grüp chi l'inclüda incasì l'irlandes e el Manx, ma l'è divers dal grüp Britonich de la familia celtica induè che gh'è drenta el gales, el curnuvajes e el breton. In ingles, el gaelich scusses l'è ciamà "Scottish Gaelic" e d'una quaj part el se tröva anca "Scots Galic" anca se la par una cuntradissiun, degià che la lengua Scots l'è bela difarenta [1].
El Pader Noster in Gaelich Scusses[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ar n-Arthair a tha nèamh,
gu naomhaichear d'ainm,
thigeadh do rìoghachd,
gun dèanar do thoil air thalamh,
már a nithear air nèamh.
Tabhair dhuinn an-diugh ar n-aran làitheil,
agus maith dhuinn ar fiachan,
mar a mhaiteas sinne dar luchd-fiach.
Agus na leig ann am buaireadh sinn,
ach saor sinn on olc, amen.


text:
Sex is Comedy
Sex Is Comedy 'l è na cumèdia francéśa e purtughéśa dal 2002 dirèta par la Catherine Breillat.
Al film al fà riferimènt a n'atra pelìcula dla regìsta francéśa, A mia sorella! (A mè surèla!) dal 2001, in dua la gh'iva da giràr na séna dn'inculàda fata da Libero De Rienzo a la Roxane Mesquida che chè la fà la stésa part.
Sunt
La Jeanne (Anne Parillaud) l'è na regìsta ch'l'è drē a giràr un film eròtic ciamâ Scènes intimes in dua i dū atōr, al masć (Grégoire Colin) e la fémna (Roxane Mesquida), i gh'aṅ da far n'inculàda.
Ma a gh'è di prubléma parchè chi lōr i n vaṅ minga 'd acòrd. La fémna pò la n vōl minga giràr dal séni cavàda śò dal tut e lò al n vōl briśa far-as védar cun al cas dûr. La regìsta, jutàda da Léo (Ashley Wanniger), alóra la gh fà métar un pigugnìṅ ad plàstica.
La Jeanne l'inséggna a la śóvn'atōra cuma la gh'à da far e finalmènt la pōl tiràr śò la séna ch'la vliva, cun lē ch'la piànś méntar lò al gh al mét déntar. A n s capìs minga se dabòṅ o par finta ma a la fiṅ la regìsta la gh fà i cumplimènt dgénd ch'l'è stada dimóndi brava.


text:
Johannes Kepler
Johannes Kepler (nasìt a Weil der Stadt, en Germània, ai 27 de dezèmber del 1571 - mórt a Ratisbona, Germània, ai 15 de noèmber del 1630), cunusìt de sòlet col nòm de Kepléro, l'è stat 'na figüra fondamentàl de la revulusiù scentìfica. Astrònomo e matemàtich todèsch, cunusìt suratöt per le sò Légi sùra 'l müimènt dei pianéti sö 'n òrbita entùren al Sul. L'è stat en colaboradùr de Tycho Brahe, che 'l sostetöesarà come matemàtich imperiàl de Rodólfo II.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kepler l'è nasìt endèna famìa de religiù catòlica protestante luteràna, che stàa 'ndèla cità de Weil der Stadt endèl Baden-Württemberg. El sò nóno l'ìa stat el sìndech de la cità, ma a l'época che l'è nasìt Keplero, la famìa l'ìa 'n decadènsa. Sò pàder, Heinrich Kepler, l'ìa 'n mersenàre del ezèrcit del Dùca de Württemberg e sicóme che l'ìa quàze sèmper en campàgna militàr, a la sò cà el restàa póch.
Sò màder, Catherine, la mandàa aànti 'na locànda, ma la fàa apò la guaridùra e l'erborìsta, chèste atività piö 'n nacc endèi agn le ghe costarà l'acüza de éser 'na strìa. Kepléro, nasìt sitimì, el g'ha patìt töta la vìta de 'na salùte dèbola. A tré agn el g'ha ciapàt sö 'l vaiòlo, e come conseguènsa ghe restarà 'na vìsta mìa tat bùna. Nonostànte la sò salùte però, l'è stat en pipì desedàt che ghe piazìa 'mpresiunà i viazadùr che se fermàa a la locànda de sò màder co la sò braüra e 'l sò talét en matemàtica.
A fà nàser l'enterès de Kepléro per l'astronomìa g'ha aidiàt apò i sò genitùr: quan che 'l gh'ìa sich agn, i l'ha portàt a éder la cométa del 1577; piö tàrde 'l lasarà scriìt che sò màder la l'éra portàt söndèn dòs per vidìla. A nöf agn sò pàder el ghe fà éder la eclìsi de lüna del 31 de zenér del 1580, e apò a ché 'l regordarà che la Lüna la parìa bastànsa rósa. Keplero piö tàrde 'l stüdiarà 'l fenòmeno e 'l darà la spiegasiù endèn giöna de le sò òpere òtica.
Endèl 1584, el và 'ndèl Seminàre protestànt de Adelberg e du agn piö tàrde, al Seminàre superiùr de Maulbronn.
L'oté lé 'l sò diplòma de fì dei stüde e 'ndèl 1589 el cumìncia a stüdià a l'università de Tubìnga. El sò profesùr de matemàtica, l'astrònomo Michael Maestlin, el g'ha 'nsegnàt el sistéma eliocèntrich de Copèrnico, matéria che 'l riservàa apéna per i sò stüdèncc piö brài.
Endèl 1615, sò màder, che alùra la gh'ìa 68 agn, la vegnarà acüzàda de éser 'na strìa. Kepléro, sigür de la sò inocènsa, el pasarà sés agn a difindìla deànti ai tribünài. Sò màder la pasarà 'n an seràda sö 'ndèla tór de Güglingen e la vegnarà liberàda ai 28 de setèmber del 1621. Endebulìda per i agn dür dei procès de la prizù, la mörarà sés més dòpo.
Keplero el mörarà endèl 1630 a Ratisbóna, en Baviéra, a l'età de 59 agn.
Endèl 1632, endèla Guèra dei Trent'Agn, l'ezèrcit svedés el desfarà fò la sò tómba e le càrte dei sò stüde le narà perdìde 'nfìna al an 1773. Recüperàcc de Caterìna II de Rüsia, adès i se tróa al Oservatòrio de Pulkovo a Sanpietrobùrgo.
Òpera Scentìfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo ìga stüdiàt teologìa a l'università de Tubìnga, inclùzo l'astronomìa condèn sotenidùr de le edèe del Copèrnico, el g'ha 'nsegnàt al seminàre protestànt de Graz. Keplero 'l pröarà a comprènder le légi del müimènt dei pianéti per 'na gran part de la sò vìta.
Endèl 1596 Kepléro 'l g'ha scriìt en lìber endèl qual el g'ha spiegàt le sò edèe. Misterium Cosmographicum (El mistéro còsmich). Dàto che l'ìa 'n òm de vocasiù religiùza bèla sàlda, Kepléro 'l vidìa 'ndèl sò modèl cosmològich 'na celebrasiù de l'ezistènsa, de la sagèsa e de l'elegànsa del Signùr. El g'ha scriìt: «me ülìe éser en teòlogo; ma adès me se rènde cönt che per mès del mé sfórs, el Signùr el pöl véser celebràt apò co l'astronomìa».
Endèl 1600 l'acèta la propòsta de colaborà col astrònomo 'mperiàl Tycho Brahe, che alùra 'l gh'ìa mitìt en pé 'l piö 'mportànte cèntro de oservasiù atronòmica de la sò época. Tycho Brahe 'l gh'ìa a dispuzisiù chèi che alùra i éra i piö precìs dàti de oservasiù astronòmica dei pianéti ma la situasiù dei rapórcc 'ntra Keplero e Brahe l'ìa cumplicàda e i se fidàa mìa tat de giü con l'óter. Keplero 'l riarà a ìga 'n mà i dàti del Brahe apéna dòpo de la mórt de chèsto, dàti che i éra 'n bèl tòch piö precìs de chèi che 'l gh'ìa ìt a dispuzisiù 'l Copèrnico. Endèl stüdià chèsti dàti, suratöt chèi del müimènt retrògrado de Màrte, el s'è rindìt cönt che 'l müimènt dei pianéti el püdìa mìa éser spiegàt col modèl che 'l gh'ìa 'ndèl có lü, bazàt sö i poliédri perfècc e l'armonìa de le sfére.
Keplero 'l se rifüdàa de acetà che 'l Signùr el gh'ìes mìa dispunìt i pianéti segónt dele figüre geométriche sèmpe, e isé 'l s'è dedicàt con ustinasiù a pröàl con ògna sórt de cumbinasiù de sércoi. Quan che 'l s'è cunvincìt che coi sércoi se püdìa mìa alùra 'l g'ha pröàt coi ovài. Endèl véder che pò a con chèi gh'éra mìa mèzo de rià a 'na spiegasiù el g'ha pröàt co le elìsi e con chèle a la fì el troarà chèle che le restarà famùze col nòm de trè légi (püblicàde endèl 1609 endèla sò òpera Astronomia Nova). Chèste scopèrte le g'ha portàt stüpur endèl mónt scentìfich de alùra e i l'ha fat conóser de töcc come 'l piö brào astrònomo de l'época, ma a lü gh'è restàt adòs 'na sèrta delüziù per la mancàda dimostrasiù de la sò intüisiù del prensépe, cioè chèla de l'armonìa de le sfére (perchè pò nà a catà sà le elìsi — el dizìa — semài che gh'è i sércoi che i è piö sèmplici?).
Endèl 1627 el g'ha püblicàt le Tabulae Rudolphine, a le quàle 'l g'ha dedicàt en sfórs enòrme, e che i è stàde doperàde per de piö d'en sècol en töt el mónt per calculà la puzisiù dei pianéti e de le stèle. Co le légi del müimènt dei pianéti l'è stat bù de preéder el pasàgio de Vènere del an 1631 isé de confermà 'na ólta per töte la sò teorìa.
Le trè légi de Kepléro[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al tép de la sò colaborasiù col Tycho Brahe el g'ha mai püdìt stüdià i dàti del müimènt aparènt dei pianéti perchè 'l Tycho el se rifüdàa de dàga chèste 'nformasiù. Dòpo la mórt de Tycho, 'nvéce el riarà a ìga 'n mà i dàti precìs de le òrbite dei pianéti che per agn i éra stàde oservàde e marcàde zó. Gràsie a chèsti dàti, Keplero el pödarà dedùcer le òrbite reài dei pianéti. Per fürtüna, Tycho el s'ìa concentràt sö Marte, che 'l g'ha 'n elìtica bèla marcàda, sedenò ghe sarès stat difìcil al Kepléro de rindìs cönt che le òrbite dei pianéti i éra elìtiche. En prensépe Keplero 'l g'ha pröàt a spiegà le òrbite aparèncc coi sércoi, perchè 'l i a cunsideràa le traietòrie piö perfète, ma i dàti oservàcc i cuincidìa mìa coi càlcoi, e chèsto 'l ghe dülìa al Keplero, ma dàto che 'n erùr de 8 minücc de arch el püdìa mìa fa aparì de mìa idìl, Keplero 'l g'ha capìt che 'l duzìa abandunà i sércoi, ma chèsto per lü 'l significàa che ghe tocàa abandunà apò a l'edèa de 'n "mónt perfèt". A la fì 'l pröarà a doperà le fòrmiule de le elìsi, 'na figüra stràna discriìda de Apolònio de Pèrgamo endèn giöna de le òpere salvàde de la distrüsiù de la bibliotéca de Alesàndria, e 'l scopresarà che chèste le cuincidìa a la perfesiù co le oservasiù del Tycho.
El gh'ìa scuprìt la prìma lége de Keplero:
- "I pianéti i g'ha müimèncc elìtich entùren al Sul, e chèsto l'è colocàt endèn giü dei föch de l'elìse".
Dòpo chèsto rezültàt emportànte, Kepléro 'l s'è dedicàt apéna a oservà i dati e caàn de le cuncluziù e sènsa nesöna edèa pre-cuncepìda. El riarà a stabeléser la velocità del pianéta sö la sò òrbita e 'l troarà la segónda lége:
- "I pianéti, endèl sò percórs sö l'elìse, i 'ntercèta le stèse àree endèn stès tép".
Per en bèl pó tép, el Keplero el g'ha püdìt confermà apéna chèste dò légi pò a per el rèst dei pianéti. Zà apéna isé el sarès stat en rezültàt spetacolàr, ma restàa amò de mèter en relasiù le traietòrie dei pianéti 'ntrà de lùre. Dòpo divèrsi agn, el scopresarà la tèrsa, e 'n grant emportànta, lége del müimènt dei pianéti:
- "El quadràt dei perìodi dei pianéti l'è prupursiunàl al cübo de la distànsa média del Sul."
Chèsta lége, ciamàda apò lége armònica, ensèma a le ótre dò légi, la pirmitìa de ünificà, preéder e comprènder töcc i müimèncc dei àstri.


text:
Attinghausen
Attinghausen a l'è un cumün svizzer del Canton Üri. Al gh’ha pressapoch 1579 abitant e una süperfiss de 46.83 km², e al se tröva a una altitüden de 469 meter sura al livel del mar.
El cumün de Attinghausen a l'è tacaa ai cumün de Altdorf, Bürglen, Engelberg (OW), Erstfeld, Isenthal, Schattdorf, Seedorf, Wassen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Attinghausen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de Attingenhusen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Joan Enric Vives i Sicília
Joan Enric Vives i Sicília (Barcelona, 24 de luj del 1949) l'è on arcivescov catalan. Per el sò vess el vescov de Urgell, l'è anca vun di duu princip de Andorra (l'alter l'è 'l president frances).
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è staa ordenaa prett el 24 settember del 1974 del vescov de Tortosa Ricardo María Carles Gordó.
El noeuv de giugn del 1993 l'è vegnuu vescov titolar de Nona e ausiliar de Barcellona.
In del 2003 el vegn vescov de Urgell e princip d'Andorra: el sò predeccessor l'era Joan Martí Alanis.
In del 2010 l'è nominaa arcivescov ad personam.
El mott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parare vias Domini (preparà i strad del Signor).


text:
Saccharomyces carlsbergensis
Saccharomyces carlsbergensis, cunusìt apò col nòm de Saccharomyces pastorianus, l'è 'n leàt dopràt per fà la bìra denuminàda lager, a bàsa fermentasiù.
Chèsto tìpo de leàt l'è stat scuprìt e analizàt per la prìma ólta del micòlogo Emil Christian Hansen, che 'l lauràa per la fàbrica de bìra de la Carlsberg e de chèsta gh'è stat ciapàt el nòm specìfich per el microorganìsm.
Vàrda apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saccharomyces cerevisiae, el tipo de leàt che se dopèra per le bìre de tìpo ale.


text:
Siouxsie and the Banshees
I Siouxsie and the Banshees (a s diś [suːzi ænd ðə ˈbænʃiːz]) i èṅ stâ òṅ di grup ingléś più famóś dal gènar cgnusû cuma post-punk e new-wave, in Itâglia definî genericamènt cuma dark.
Biugrafìa
Gl'Inìsi (1976-1979)
I Banshees i fâṅ i prim pas in dal famóś "Bromley Contingent", un grupét ad sustenidór ch'i tgnìvan a drē a i Sex Pistols. P'r impinìr un vōd durànt al prim «Festival Internasiunàl dal Punk Rock», i sònan par la prima vòlta a 'l «100 Club» ad Malcolm McLaren, a Lóndra, al 20 ad Setémbar dal 1976. La prima furmasiòṅ la gh'iva Siouxsie Sioux, scutmàj ad Susan Janet Dallion, a la vóś, Steven Severin a 'l bas, Marco Pirroni (un lundinéś cun di urìgini itagliàni) a la chitàra e Sid Vicious (in séguit basìsta di Sex Pistols) a la baterìa.
In dal Śugn dal 1978 al grup, ch'l iva tòlt in cal mèntar al chitarìsta John McKay e al baterìsta Kenny Morris, al firma un cuntràt cun la cà discugràfica dla Polydor. Sèmpar in c'l an lè a vèṅ fóra al prim sìngul, Hong Kong Garden (ch'al rivarà a 'l sètim pòst in dla clasìfica ingléśa) e anc al prim àlbum The Scream (Al sîg), cun dèntar la cover catìva 'd Helter Skelter di Beatles e al sìngul tedésc Metal Postcard/Mittageisen (in séguit cantàda anc dal grup di Massive Attack in dal 1997) didicâ a 'l artìsta ch'al dava cónt'r i naśìsta John Heartfield. Al disc al sa dascàca dimóndi da i sòṅ punk d'l inìsi (a part al braṅ Carcass, ch'al dascór 'd un maslàr ch'al s inamóra dla carcàsa ch'l è drē a tajàr), cun al canti Switch, Overground, Jigsaw feeling e Mirage ch'i vèran la strada a 'l stil nóṿ dal grup.
'L arìṿ ad Budgie (1979-1980)
Al secónd àlbum Join Hands (Maṅ śunti) a véd la luś in dal 1979 e al gh'à dèntar la versiòṅ minga dascurtàda, ad vint minùt a 'l incìrca, ad The Lord's Prayer, na canta ch'i Banshees i ìvan sunâ durànt al lōr prim cuncèrt. Al disc al gh'à dimóndi riferimènt leteràri (Blake, Redcliffe e Edgar Allan Poe) cun al chitàri a furmàr un sòṅ dûr abàsta ma minga a 'l punt ad rénd'r-al metal. I braṅ ad punta i èṅ Regal zone, Placebo effect e Playground twist (ùnic sìngul tirâ fóra). Da nutàr pò al braṅ Mother/Oh mein pa pa sunâ tut cun un carillon.
Durànt al tour ingléś a Aberdeen, al 6 ad Setémbar dal 1979, al grup al pèrd a 'l impruvìś John Mc Kay e Kenny Morris. Chi lōr i s éran incasâ parchè al manager di Banshees, Nils, 'l iva vindû un pachét ad disc ad Join hands a un negòsi ch'l i iva finî e al n éra briśa bòṅ ad dar-i a i fans ch'i éran vgnû lè par cumpràr-i firmâ da i dū muśicìsta. Al fat al n gh'andàva minga bèṅ, alóra John e Kenny i s éran mis a dar-i via a gràtis questiunànd-as cun al vendidōr. Sénsa dar dal spiegasiòṅ, lì lōr i s in vànan, tulénd un tréno par Lóndra, lasànd la Siouxsie in di guàj p'r al cuncèrt dla sira. Par sò furtùna i The Cure, al grup da spala, i tìran pò in lung la sò eśibisiòṅ p'r impinìr al vōd, cun Siouxsie e Severin ch'i s śòntan sól a la fîṅ par cantàr The lord's prayer. Finî al cuncèrt, Robert Smith al s śibìs ad tōr al pòst ad McKay méntar Peter Clark, ciamâ Budgie, al s piàsa da drē a la baterìa. Smith al stà sèg in fîṅ a la fîṅ dal tour e pò al lasa 'l pòst a John McGeoch ch'al daśvgnìva da i Magazine.
In dal 1980 a vèṅ rigistrâ al disc nóṿ, ciamâ Kaleidoscope, dimóndi più calm, curâ, dark e pop dal precedènt, cun di sòṅ letrònic e sintetiśadōr a réndar blini tut al canti. Quànd pò al vèṅ fóra al riva subìt a 'l quìnt pòst dal clasìfichi ingléśi, un riśultâ mai vdû prima. I sìngui Happy House e Christine (quésta chè ispiràda cuma la sò b-side Eve White Eve Black a 'l rumànś "Eve" ad Christine Sizemore ch'al dascór dna dóna cun 22 manéri 'd èsar difarènti) i èṅ sunàdi dimóndi in dal discutéchi dark. In séguit i Red Hot Chili Peppers i aṅ pò sunâ Christine anca lōr in di cuncèrt dal 2001. La dark Tenant, la martlànta Trophy, al divertimènt ad Clockface, la letrònica Red light, la turmintàda Paradise place e la rabìda Skin i impinìsan cum a ś dév al disc.
In cal mèntar a véd la luś, ma sōl cuma sìngul, al braṅ sìmbul Israel, cun al bas ad Severin sèmpar in prim piâṅ.
Al capulavōr: Juju (1981)
Juju 'l è al tìtul dal quàrt disc di Siouxsie and the Banshees e al vèṅ fóra in dal Śugn dal 1981, dvintànt òṅ di sò àlbum più bèi, cun un sòṅ che più dark e gòtic a n s pōl minga. I braṅ i dascóran ciàr: al sìngul Spellbound, la danse macabre 'd Halloween, la scarésa 'd Head cut, la canta sìmbul dal dark Night shift, la rabìda Sin in my heart e la catìva Voodoo dolly i n s pōlan minga daśmindgàr facilmènt. Ju-ju al daśvèṅ diretamènt da i cant tribài tradisiunài dla Nigeria e 'l udōr dla magìa négra e dal voodoo al s respìra a palmòṅ pîṅ. Da 'l cant suo la Siouxsie la canta cuma na stria cun al diav'l adòs, Severin al n s tira mai indrē quànd a s trata ad far giràr al sò bas ipnòtic, Budgie al martèla cun la sò rumba tribàla méntar McGeogh al dà al sò méj. 'L àlbum, anc se acsè particulàr e difìcil, al fa sèntar anc 'sta vòlta tucànd al sètim pòst dal clasìfichi ingléśi.
Sèmpar in dal 1981 a vèṅ fóra la prima racòlta dal grup, Once upon a time/The single ch'la mét insém i prim déś sìngui vgnû fóra in cal mèntar, quàtar di quài mai rigistrâ in di sò àlbum: Hong Kong garden, The staircase (Mystery), Love in a void e Israel.
A Kiss in the Dreamhouse (1982)
In dal 1982 a véd la luś 'l àlbum nóṿ dla banda ingléśa, A Kiss in the Dreamhouse (Un baś in dla cà di sógn), un disc ch'a ś dastàca da 'l precedènt (a part la canta ch'la vèra al lavōr, Cascade) e al fà vgnir in a mènt sèrti ròbi ad Kaleidoscope cun di sòṅ più curâ, psichedèlic e sperimentài, e di strumènt particulàr cuma sintetiśadōr, arc, viulèṅ, òrgan e campanèi. I sìngui tirâ fóra i èṅ Slowdive e Melt!.
Al tèmp ad Robert Smith (1983-1984)
A kiss in the dreamhouse 'l è stâ 'l ùltim disc rigistrâ insém a 'l chitarìsta John McGeoch. A 'l sò pòst a riva al leader di The Cure, uriginàri ad Blackpool, Robert Smith e sèg al grup al fà catàr in di negòsi al sìngul Dear Prudence (cover di Beatles). Al vìddeo prumusiunàl 'l è girâ a Venèsia in mèś a i canài.
Al grup al decìd pò ad tōr-as na pàuśa dand vita a dū prugèt difarènt. Fra Mars e Maǵ dal 1983 Robert Smith insém a Steven Severin al rigìstra al disc psichedèlic Blue Sunshine (Al sōl al luśa ad blù) cun al nóm ad The Glove (Al guant), vgnû fóra in Setémbar. Da 'l cant suo la Siouxsie insém a Budgie la gh rispónd cun Feast, un lavōr ch'al pòrta al nóm ad The Creatures.
In cal mèntar, p'r inganàr al tèmp, la cà discugràfica la fà vgnir fóra a la fiṅ ad Nuvémbar 'n àlbum dópi da 'l viṿ ciamâ Nocturne (Nutùran), rigistrâ a la Royal Albert Hall ad Lóndra al 30 ad Setémbar e al prim 'd Utóbar dal 1983. Al disc al gh'à dèntar sédaś braṅ, in mèś a i quài a s pōl catàr di pès cuma Pulled to bits e Eve white/Eve black ch'i èṅ dal vèci b-side dal grup. Dal cuncèrt a gh'n è anc na versiòṅ vìddeo fata bèṅ veramènt.
'L an dòp l'è la vòlta ad Hyæna (Jéna), al sèst disc dal grup, ch'al riva al quindicéśum pòst dal clasìfichi ingléśi, un lavōr misć e cun di arangiamènt baròc. I sìngui i èṅ Swimming Horses (ch'al dascór di cavalèṅ marèṅ e dal fat singulàr ch'i èṅ i masć a parturìr) e la sufisticàda Dazzle. Pîni ad ritm i èṅ pò al canti We hunger e Running town.
Cun cal lavōr chè però a finìs par sèmpar la culaburasiòṅ fra Smith e la Siouxsie, cun al cantànt ch'al tórna definitivamènt cun i sò Cure.
La fiṅ di an Utànta (1985-1989)
Cun al chitarìsta nóṿ John Valentine Carruthers, in d'l Avrìl dal 1986 al grup al dà a la luś al disc Tinderbox ch'al gh'à dènt'r òt braṅ in mèś a i quài i s càt'n i sìngui Candyman e Cities in Dust, quésta chè pinsàda durànt un viàś in Itàglia a Pumpèi. In cupertìna a s véd na figùra 'd 'n uragàṅ in vióla. La versiòṅ su CD la gh'à però sinc cansòṅ da piò: al b-side di dū sìngui e la versiòṅ ślungàda ad Cities in Dust. In dal 2009 a s pōl catàr n'àtra versiòṅ rimasteriśàda dal lavór cun al sìngul dal 1987, mai vgnû fóra in s'n àlbum fiṅ lè, Song from the Edge of the World e al braṅ inèdit Starcrossed scrit in dal Maǵ dal 1985 par Steven Severin.
In dal 1987 l'è la vòlta 'd un disc ad cover, Through the Looking Glass (Ad travèrs da 'l spèć) cun i sìngui This Wheel's On Fire ad Bob Dylan e na versiòṅ fata bèṅ dabòṅ ad The Passenger 'd Iggy Pop druàda cuma siggla in dla traśmisiòṅ 'd Italia 1 Tempi Moderni (Tèmp Mudéran) dla fraréśa Daria Bignardi. Da nutàr pò la canta di Sparks This Town Ain't Big Enough For The Both Of Us e al strani Strange Fruit ad Billie Holiday (in du a s sènt na campàna ch'la sòna a mòrt) e Trust In Me (ch'la daśvèṅ da 'l film ad Walt Disney Al lìbar dla giùngla e l'éra la canta dal sarpènt Kaa).
In dal 1988 a vèṅ fóra 'l ùltim disc dal grup di an Utànta, Peepshow, ch'l à tucâ al vintéśum pòst in dla clasìfica ingléśa, cui i sìngui Peek-a-Boo (sunàda a 'l cuntràri e druàda in séguit in dal film ad scarésa Jeepers Creepers - Il canto del diavolo), The Killing Jar e The Last Beat of My Heart.
In dal 1989 i Crearures i rigìstran 'n àtar disc, Boomerang, ispirâ a 'l eśistensalìśum francéś dal dòpguèra (Pluto drive).
Fiṅ dla córsa (1990-1996)
In dal 1991, an dal matrimòni fra la Siouxsie e Budgie, al grup al fà vgnir fóra al dècim disc intitulâ Superstition (Superstisiòṅ), prudót par Stephen Hague ch'l iva laurâ cun i New Order e i Pet Shop Boys, ch'al dvintarà al lóō più grand sucès cumerciàl. 'L àlbum al gh'à dènt'r i tri sìngul Kiss Them for Me (vindû abasta in di Stat Unî avénd tucâ al vint-a-triéśum pòst in dla Billboard), Shadowtime e Fear (of the Unknown). Cla canta chè la dascór 'd un tisi ch'al s vōl masàr butànd-as śò da un gratacēl ma pò al gh'à na strica pinsàd a quél ch'a vgnarà dòp e al s tira indrē. Al vìddeo 'd apòǵ 'l è dimóndi bèl e 'l è stâ fat parténd da na versiòṅ disco dal braṅ. A la fiṅ a s sènt un stus e a s pōl pinsàr che pò al sa sia spaplâ dabòṅ, sénsa vlér-al a s pōl dar.
'L an dòp a véd la luś la secónda racòlta ad sìngui dal grup, Twice upon a time/The single, impurtànta parchè la parmét ad catàr di braṅ mai vgnû fóra in si àlbum quài Fireworks (dal 1982), Dear Prudence (dal 1983), Overground (dal 1984) e Face to Face (dal 1992 ch'la fà part anc dla culòna sunóra dal film ad Tim Burton Batman - Il ritorno). La versiòṅ su CD single ad cla canta chè la gh'à dèntar dal b-side (Hothead e I could be again) ch'i fànan vgnir in a mènt i disc vèć.
In dal 1994 Siouxsie la fà un duét cun Morrissey dand vita a 'l braṅ Interlude.
In dal 1995 l'è la vòlta ad The Rapture (L'èstaśi), un disc prudót in part (sinc braṅ) par 'l ex mémbar di Velvet Underground John Cale. Al disc al sa spòsta in diresiòṅ 'd un rock-pop difarènt da Superstition (ch'al n iva minga cunvìns dal tut al grup) ma anc da quéi vèć (sōl la cansòṅ Not forgotten la gh'à 'l stîl dark dal pasâ), scuntintànd in cla manéra lè i fans dna vòlta e sénsa cavàr-'g-la a catàr-an sù di nóṿ. I sìngui i èṅ Stargazer e O Baby e 'l è un pcâ che na canta cuma B Side Ourselves, sunàda in séguit anc da 'l viṿ, la sia stada misa da na banda p'r impinìr ch'al sìngul lè e minga in 'l àlbum. La title track l'è na lunga (più 'd ùndas minùt) e cumplésa rapsudìa urchestràla méntar pò in The double life la Siouxsie la n canta minga ma la dascór e la cònta dla vita segréta, dna vita dópia.
In dal 1996 la séna muśicàla ingléśa la véd nasàr incóra al dit acsè "punk revival" cun i Sex Pistols ch'i tórnan insém dòp tant an. I Banshees i batéśan tut cal lavōr lè sōl un quèl cumerciàl e cuntràri a 'l spìrit uriginàri dal muimènt. Rispundénd faghénd na pulèmica, al grup al decìd ad mulàr-as par prutésta durànt na cunferénsa stampa cun al tìtul "20 minutes into 20 years" (20 minùt in 20 an).
Prugèt da par lōr
Di tri mémbar stòric, Siouxsie e Budgie i cuntìnuan cun al lōr prugèt Creatures, faghénd vgnir fóra in dal 1999 'l àlbum Anima Animus pinsâ cun l'idea Transgender, méntar Severin al mét in pē na sò cà discugràfica ad mùśica letrònica sperimentàla.
In di an an 2000, sóta 'l nóm ad Siouxsie & the Banshees, i vénan fóra na racòlta ad quàtar CD cun tuti al b-side e canti difìcili da catàr (Downside Up dal 2004), un disc da 'l viṿ cun la registrasiòṅ 'd un cuncèrt a surpréśa tgnû a Lóndra in dal Luj dal 2002 (The Seven Year Itch live cun in lista al cansòṅ cgnusùdi da meno dal grup cuma Lullaby e I Could be again) e al sesiòṅ di an Stanta par la BBC (Voices on the air - The Peel Sessions).
In dal 2003 la regìna dla nòt la vèṅ ciamàda par cantàr in dla title track d'l àlbum Kish Kash di Basement Jaxx: al lavōr al vins un Grammy Awards.
In dal 2007 pò Siouxsie, che in cal mèntar la s éra divìśa da sò marè e l'éra andàda a vìv'r in Frància, la taca na caréra da par lē faghénd vgnir fóra 'l àlbum Mantaray.
Mémbar
Qvéi stòric
- Siouxsie Sioux vóś
- Steven Severin bas
- Budgie baterìa
Àtar mémbar
- Robert Smith chitàra
- John McGeoch chitàra
- Marco Pirroni chitàra
- John McKay chitàra
- John Valentine Carruthers chitàra
- Kenny Morris baterìa
- Sid Vicious baterìa
- Martin McCarrick tastéri
Discugrafìa
Àlbum
- 1978 The Scream
- 1979 Join Hands
- 1980 Kaleidoscope
- 1981 Juju
- 1982 A Kiss in the Dreamhouse
- 1984 Hyæna
- 1986 Tinderbox
- 1987 Through the Looking Glass
- 1988 Peepshow
- 1991 Superstition
- 1995 The Rapture
Live
- 1983 Nocturne
- 2003 Seven Year Itch
- 2009 At the BBC
Racòlti
- 1981 Once Upon a Time: The Singles
- 1992 Twice Upon a Time: The Singles
- 2002 The Best of Siouxsie and the Banshees
- 2004 Downside Up
EP
- 1984 The Thorn
Sìngui
- 1978 Hong Kong Garden
- 1979 The Staircase (Mystery)
- 1979 Playground Twist
- 1979 Mittageisen
- 1980 Happy House
- 1980 Christine
- 1980 Israel
- 1981 Spellbound
- 1981 Arabian Knights
- 1982 Fireworks
- 1982 Slowdive
- 1983 Melt!
- 1983 Dear Prudence
- 1984 Swimming Horses
- 1984 Dazzle
- 1984 Overground
- 1985 Cities in Dust
- 1986 Candyman
- 1987 This Wheel's on Fire
- 1987 The Passenger
- 1987 Song from the Edge of the World
- 1988 Peek-a-Boo
- 1988 The Killing Jar
- 1988 The Last Beat of My Heart
- 1991 Kiss Them for Me
- 1991 Shadowtime
- 1991 Fear (of the Unknown)
- 1992 Face to Face
- 1995 O Baby
- 1995 Stargazer
Culegamènt estéran
- (EN) Sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Face to face in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Fear (Of The Unknown) in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Playground twist in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The passengers in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Peek a boo in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Melt! in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Dear prudence in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad Night shift in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad Head cut in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad Sin in my heart in sal Youtube


text:
Gigi Marzullo
Luigi Marzullo, ma cgnusû da tut cuma Gigi, 'l è un giurnalìsta, scritór e cundutór televiśìṿ, nâ a Avellino al 25 ad Luj dal 1953.
Biugrafìa
Dòp avér ciapâ la làurea in Madśina e Chirurgìa a Piśa, al taca la sò caréra in dla redasiòṅ dal giurnàl napulitàṅ Il Mattino dvintànd giurnalìsta ad prufesiòṅ in dal 1983. In cal mèntar al fà anc al sò debùt in televiśiòṅ cun Forte Fortissimo un prugràma ad Rai 1 p'r i tèst ad Marco Di Tillo e Annabella Cerliani. In dal 1986 Biagio Agnes al gh dà la cundusiòṅ dla traśmisiòṅ Italia mia a fiànc ad Sammy Barbot. 'L an dòp 'l è al tùran ad Il mondo è tuo insém a Giulia Fossà.
Dòp soquànt àtar sò lavōr in televiśiòṅ (cuma Microfono d'Argento, un gala ad sira fat insém a Gabriella Carlucci, dal 1988) in dal 1989 la gh vèṅ dada in afidamènt la cundusiòṅ ad Mezzanotte e dintorni (Meśanòt e dintóran), prugràma dla nòt in dua lò al mitìva sóta di persunàǵ famóś faghénd-ag dal dmandi, punśènti e cuntòrti. Al và avànti acsè in fiṅ al 1994 quand al pasa a Sottovoce (Sotvóś), sèmpar un prugràma 'd intervìsti dal Lunadè al Venardè («Sotvóś, a'l saìv, 'l è 'l prugràma ch'al sèra al palinsèst dal Prim Canàl dla RAI, nuàtar a dgém na manéra par cgnósar e par cgnósar-'s, parcórs umàṅ e prufesiunài, quand un dè vista l'óra 'l è finî da pôc e 'n àtar dè 'l è péna tacâ, un dè da piò p'r amàr, par sugnàr, par vìvar»), Cinematografo (un prugràma in du a s dascór ad cìnema insém a di crìtic cuma Anselma Dell'Olio, mujér ad Giuliano Ferrara, Valerio Caprara, Massimo Bertarelli 'd Il Giornale e la sicigliàna Ornella Sgroi) al Sàbat e Applausi (didicâ a 'l teàtar) a la Dménga. Tut chi prugràma chè i èṅ mandâ in ónda ad nòt, "par quéi ch'i n vōlan minga o i n pōlan briśa durmìr".
Marzullo 'l è anc respunsàbil dla cultùra ad Rai 1 e 'l à ricitâ faghénd al sò persunàǵ in di film Body Guards - Guardie del corpo e Matrimonio alle Bahamas.
'L imitadōr Maurizio Crozza al 'l à tòlt ad mira dimóndi vòlti in di sò prugràma par La 7, Italia e Italialand.
Cgnusû da tut i èṅ pò i sò dit turmintòṅ:
- «Si faccia una domanda e si dia una risposta» (La s faga na dmanda e la s daga na rispòsta);
- «La vita è un sogno o i sogni aiutano a vivere meglio?» (La vita è-la un sógn o èṅ-i i sógn ch'i jùtan a vìvar méj?);
- «Tutto o nulla è dovuto al caso?» (Gnint o incòsa a dipénd da 'l caś?);
- «Chi vince ha sempre ragione, chi perde ha sempre torto?» (Chi vins gh'à'l sèmpar raśòṅ, chi pèrd gh'à'l sèmpar tòrt?);
- «Lei crede in quello che fa o fa quello in cui crede?» (Cardî'v in qvél ch'a fâ o fâ'v qvél ch'a cardî?);
Òpri
- Mezzanotte e... dintorni, Turèṅ, Nuova Eri, 1990.
- I sogni di mezzanotte e dintorni, Turèṅ, Rai Eri, 1991.
- Le notti blu di Sottovoce. Incontri con venti testimoni del nostro tempo, Róma, Rai Eri, 1997.
- Stelle di notte. Ventidue donne si raccontano Sottovoce, Róma, Rai Eri; Venèsia, Marsilio, 1998.
- Bellidinotte. Guerrieri moderni & cavalieri d'altri tempi, Nàpuli, A. Guida; Róma, Rai Eri, 1999.
- Mezzanotte e contorni - le grandi abbuffate notturne, cun la culaburasiòṅ ad G. Vissani, Róma, Rai Eri, 2000.
- Il marzulliere, Milàṅ, Sperling & Kupfer, 2002.


text:
Berg am Irchel
Mudel:Other places3 Cuurdinàde: 47°34′N 8°36′E
Berg am Irchel a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.06 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 586 abitant.
El cumün de Berg am Irchel al se tröva a una altitüden de 410 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buch am Irchel, Flaach, Freienstein-Teufen, Rüdlingen (SH), Volken. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berg am Irchel l'è menziunaa la prima volta inturen al 1100 col nom de Berga. In del 1243 l'è staa menziunaa col nom de Berge.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a insema a Gräslikon, che infina al 1855 l'eva part de Buch am Irchel.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Berg am Irchel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Michail Ivanovič Kalinin
El Michail Ivanovič Kalinin (Mиxaил ИBaHoBич KaлиHиH in russ; 19 november 1875 - 3 giugn 1946) l'è staa on politich e rivoluzionari bolscevich sovietich.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kalinin l'è nassuu a Verchnjaja Troica, in Russia de ona famiglia de paisan. In del 1889 l'è andaa a Pedergrad e l'è diventaa on operari. In del 1898, inrabii per la politiga del zarismo e per i condizion terribil di lavorador el s'è giontaa al Partii Operari Socialdemocratich Russ. L'ha partecipaa a la Rivoluzion d'Ottober cont i bolscevich e l'è diventaa on sostenidor del Lenin.
El Kalinin el gh'ha avuu di caregh important: a partì del 1919 l'è staa member candidaa del Politburo del Partii Bolscevich, con l'entrà a fànn part attivament in del 1925. Tra 'l 1919 e 'l 1946 l'è staa President del Soviet Suprem, var a dì capp del Stat de l'Union Sovietica. In del 1941 l'ha affiancaa el Stalin, che l'era staa appena eleggiuu Primm de l'URSS, var a dì capp del governo.
Duranta i epurazion di ann '30, l'ha contribuii a sanà divers error in de l'applicazion de la linea del Partii che hinn staa poeu anca denunciaa del governo sovietich medemm. Per quest el se ciappaa el soranòmm de car nònno Kalinin. Ma intrattant el gh'ha avuu a bon cunt on ròl fondamental in di condann di dirigent epuraa.
El Kalinin el s'è dimess de la presidenza pòcch innanz de morì. L'è mòrt in del 1946 e 'l gh'ha avuu on funeral de Stat. La città prussiana de Königsberg, appena conquistada de l'Armada Rossa, l'è staa renominada Kaliningrad in sò onor.


text:
Scona
Scona (parnunzia: ['ʃkona]; Ascona) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 5057 abitant e una süperfiss de 5 km², e al se tröva a una altitüden de 196 meter sura al livel del mar.
El cumün de Scona a l'è tacaa ai cumün de Brissagh, Cent Vai, Locarn, Loson, Ronch, Gambarögn.
La cità de Scona l'è cugnussüda 'me località türìstega e la òspita tüt i ann un fèstival de müsica jazz, ciamaa New Orleans Jazz Festival Ascona.
Pruverbi in del dialet de Scona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In luj, per Sant'Ana, o denanz o dedree s'impieniss la fontana.
- Se pióv d'april, el dì de Pasqua come aqua.
- Natal in cà, Carnovaa in piazza.
- A Natal, un sbadigg de gal.


text:
Cavacürta
Cavacürta (Cavacurta in Italian) l'è un paesìn d'el sud de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 842 abitant (dàto del Dic 2013 [1]).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par che la sò urìgin la sia antichisima, béle in del 997. El teritòri l'era pruprietà del vesc Aribert d'Intimiàn.
In del sécul 12° l'é diventài priprietà de la Cesa de Milan, e dopu l'é 'ndài in man a dle famiglie lumbarde. Insema a Basiasc, Cor Giùn, Corvècc, Pisighitòn e Mancasturma l'è diventai Cuntàd de Lod, fin a la fin del 1300.
El num, pribabilment, el deriva da una cava ch'i hann fai per fà andà via le acque.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavacürta l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nümar e
La custanta matemàtica e (cjamada a li vöölt custaant da l'Euler, in unuur dal matemàtich svízzer Leonhardt Euler o custaant dal Napier, in unuur dal matemàtich Scuzzees John Napier che al a intrudüii i lugariitm l'è la basa di logarítim natüraal.
Ul nümer e al è istess che exp(1), in dúe exp l'è la funziun espunenziala. Al curespuunt al límit matemàtich
Chest límit-chí al esiist, gja che la seqénza l'è cresseent e limitada da sura. Ches-chí al dà aprussimadameent e = 2,71828 18284 59045 23536 02874 ...
Ul nümer e al sa pöö definí anca mediaant la séria infinita
in dúe n! al è ul faturiaal da n. Chesta séria la cunveerc, perchè sa a:
i.e, ul desenvilüpi in séria da e al è duminaa cunt una séria geométrica cunvergeent, in tant che da resun 1/2.
Finalmeent, sa pöö cunsiderà e cuma l'ünica sulüzziun pusitiva x da l'equazziun integrala
Sa pöö pruvà che sti definizziun a inn equivaleent.
La funziun exponenziala [exp(x)] l'è impurtaant gja che a l'è l'ünica (a maanch da mültiplicazziun par custaant) funziun che l'è istessa a la suva derivada, e la ven duvrada abitüalmeent par mudelizà di prucess da cressimeent u decressimeent.
La frazziun cuntínua da e la cunten una strutüra interessaant, cuma sa fa vidé da séguit:
La segueent espressiun, la identitaa da l'Euler, che relazziuna i cinch custaant püssee impurtaant in matemàtica, a l'è stada descuverta par Leonhardt Euler:
A l'è un caas particülee (cun x = 0 e y = π) da la fòrmüla da l'Euler:
vàlida par ogni (e da fatt par ogni ).
Al è savüü che e l'è irazziunal e trascendeent.


text:
Ansòla
Anzòla (parnunzia lucal: [a'nzɔla]; parnunzia in del dialet de Verbania: [a'ndzɔla][1]; Piemuntes: Anzòla; in Italian: Anzola d'Ossola) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 434 abitàncc (dàto del Dicember 2013[2]), cunt ona superfis de 13,9 km² e ona densità de popolaziun de 31 ab./km².
Se tröva lungh el curs del fiüm Tos. L'è tacaa ai cumün de Maciola, Urnavass, La Pieu, Premusél e Struna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ansòla l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Diziunari intres-italian, pag. 11
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Testo
Intro
Bombers Fratm Rocco
Fratm Ienawhite amma ritt che ce serv o mar e o sol e mo? mo che o tnimm vec ca manc c'abbast na jurnat e sol Clementino Rocco Hunt
Clementino
quann me scet che bott ngap è na vibrazione bon ca son int e tempie tutt a jurnat e si so furtunat trov ancor tre tir r'aier lasciatc e chiav stu par e ncurnat fratellì è sfunnat sfurn stu caffè ca po se ne fa nat guard sto ancor ncullat tu gà le rullat? no pecchè si nun o truov è cazz ca nun penz e facc n'attentat m'avvicin int a machin e appicc o quadr a radio pass l'aria vers e passion comm a Patty Pravo Paola e Chiara sbatt e man a novità da semman ma patti chiari stuto o stereo brav jamm truvamm a luc ro sol attravers e canzon e na vot pe ce fa sta buon tra mill tradizion Clementino Rocco Hunt son hardcore comm a music terron
RIT N'abbast na jurnat e sol gugliù currimm miez a vij e note a sud e l'anima e a musica te ra luc in quantità felicissima sera a tutt quant son o bass e na cass int all'impiant dint a sta giungl e na città assurd o facc ma tant pe cantà
Rocco Hunt
tu si o sol che da luce pe fa cresce e piant tu si ammor si a rispost a tutt sti rimpiant è passion e ta truov a scorrere int o sang manc l'oro t'arricchisce si pò arint si vacant quand a truov spess vot t'annammur e certi fras e certi gesti pienz a ess e non pienz a nisciun e quanta vot nun e magnat si stiv afferrat cu mammà che fa domand si te ver preoccupat n'abbast na jurnat e sol arint teng o viern e nun me scarf manc chiù a staggion so nu poet urban e mett o cor int e canzon perchè miezz a stu burdell a gent vo coccos e buon pur quand stong trist dico che è tutt appost pecchè chi soffr o fa in silenzio e si sta mal ntò dimostr agg chius l'uocchij p fa scennr e lacrim l'unica femmena e sta vita e stat mamm'm
RIT
N'abbast na jurnat e sol gugliù currimm miez a vij e note a sud e l'anima e a musica te ra luc in quantità felicissima sera a tutt quant son o bass e na cass int all'impiant dint a sta giungl e na città assurd o facc ma tant pe cantà
Clementino
son o mar e o sol e pompa nelle palazzine in tutta italia e toxico fratè mo per le strade è già leggendario bros schizofrenico t'appost son chimica int a l'oss pe chi trov a luce fino a int nu scantinat iat e chian Ienawhite Rocco Hunt rime quant o caravan stamm annanz comm o parafang adelante attutisco e colp bass da finanz loro c'hanno rapinat stamm male fann n'at attento a dire a volte chi me lo fa fare l'esperienza è conoscenza ancora un missile frate che avanza dove eravate quando andavo solo e poi salivo su a Torino 18 ore il treno li della speranza? portiamo il vero rap italiano ancora più in alto in nome di ogni mostro che ci ha insegnato a farlo yo uanema fratmo microphone spar mo vuo na botta? statt buon buonanotte
RIT N'abbast na jurnat e sol gugliù currimm miez a vij e note a sud e l'anima e a musica te ra luc in quantità felicissima sera a tutt quant son o bass e na cass int all'impiant dint a sta giungl e na città assurd o facc ma tant pe cantà


text:
Magdeburgh
Magdeburgh a l'è una cità de la Germania de 232 364 abitant (dato del 31. Dic 2011).
A l'è la capital del Land Sassonia-Anhalt.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Magdeburgh a l'è in sül fiüm Elba.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Magdeburgh a l'era vüna di cità püssee impurtant de l'Età de Mez e l'ha avüü una pusiziun impurtant duranta el regn de l'imperadur Utun I el Grant, che l'è cunsideraa el prim ver imperadur del Sacher Ruman Imperi, che'l visitava suenz la cità, induè che la viveva la sua miee Editha. A l'era anca una sede arcivescuvil impurtanta. Magdeburgh a l'ha avüü di cuntrast cun la Gesa, tant che l'è stada vüna di prim cità che l'è vegnüda prutestanta, grazie a l'ativism del Martin Luter. La cità a l'è stada quasi tüta devastada duranta la Segunda Guera Mundiala e l'è stada fada sü de növ cunt un stil mudern.
Munüment püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Catedral
- Monastee Unsere Lieben Frauen (Nostra Sciura Amada)
- Munüment a caval d'Oton I
- I rest de la furteza prüssiana
Gent de Magdeburgh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Otto von Guericke, om de scenza che l'aveva faa di stüdi impurtant del vöj cunt impurtant dimustraziun püblich (se regorden i emisfer de Magdeburgh)
- Georg Philipp Telemann, cumpusidur baroch
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Lutz Trümper.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Magdeburgh a l'è gemelaa cun:


text:
Marly (CH-FR)
Marly a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7653 abitant.
El cumün de Marly al se tröva a una altitüden de 627 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arconciel, Ependes, Friburgo, Hauterive, Pierrafortscha, Villarsel-sur-Marly, Villars-sur-Glâne.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Colorado
El Colorado a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 269.837 km² e una pupulaziun de 4.601.403 abitant.
A l'è tacaa a nord al Wyoming e al Nebraska, a ovest a l'Utah, a süd al Növ Messich e a l'Oklahoma, a est al Nebraska e al Kansas.
La capital a l'è Denver (554.636 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn: Colorado Springs, Aurora, Lakewood, Fort Collins, Westminster e Thornton.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ël Colorado a l'è andaa a fà part de l'Üniun in del 1876.
Urganizaziun pilitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ël Colorado al gh'ha 9 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Colorado


text:
Petnèda
La petnêda u anca petnadûra l' è la manéra 'd petnèr e 'd mèter sù i cavî a secònda dal stîl e dla moda ch' la persòuna la vōl tgnìr adrē. A s pōl mèter sù na bòuna petnèda per sô còunt, cun la spasèta e 'l phòun u avér-egh biśògn ch' al la mèta sù al barbēr u la paruchéra.
El petnêdi 'd lung al tèimp
A s pōl avér n' idéa dal petnêdi 'd lung al tèimp s' a s guèrda i artràt dal persòuni in dal pitùri e in dal scultùri dal pasê.
In dla preistòria
Dala preistòria pòchi testimuniànsi egl' în rivèdi infìn ai nòster dè, mo però a cgnusòm la statuèina 'dla Vèner 'd Brassempouy, datèda ed 22.000 an prìma 'd Crìst, e quèla 'dla Vèner ed Willendorf ed 20 000 an prìma 'd Crìst, ch' i s pólen der na quèlc idéa d soquànti petnêdi ch' i se psìven purtèr in chi tèimp luntàṅ.
In dla Meśopotàmia
I Asîr e i Babilunéś i druèven p'r el clàsi piò sgnóri dal petnêdi élti in sìma a la testa cun furgê a undèini i cavî cun di fer chèld, e i purtèven dal trèsulèini in del bèrbi , mèinter che i òm puvrèt i tgnìven na plêda.
In dl Egìt antîg
Anca i Egisiàṅ antìg i tgnìven diferensièdi el petnadûri a secònda dal funsiòun 'dal persòuni: piò 'laburèdi e presiōśi i ér'n el petnêdi e piò la persòuna l' éra sgnóra, mo a va anc cunsiderê che la gran pert dal petnêdi laburèdi la s cavèva però da del parùchi u dal bèrbi finti, vist che per dal ragiòun 'd netèsa u anca 'd purèsa religióśa 'l éra custùm p'r i òm ed raśères u tgnîr i cavî dimòndi curt.
-
-
-
-
La stâtva in calchèr 'dl egisiàn scrìba ròs, ed 2500 an prìma 'd Crìst, catê a Saqqara e cunservê in dal Louvre
In dla Grécia antîga
In dla Grécia antîga a s tgnìva abàsta adré al petnadûri. I stîl i cambièven a secònda 'dal perìod e dal diferèinti sitê, mo un quèl ch' a i cumunèva 'l éra la cura ch' i gh' mitìven in dal risèr el petnèdi sia curti che lunghi, sia i òm che 'l dòni, mèinter che i sèr'v i tgnìven la testa plèda e 'l sèrvi la cròchia 'd cavî.
In dal perìod elenìstic (323 – 31 prìma 'd Crìst), i òm i s petnèven cun piò semplicitè mèinter che cal dòni i 'laburèven de piò el lōr petnèdi: infàti Alesànd'r al Grand 'l 'ìva vlû che i sō suldê i raśìsen dimòndi curt sìa i cavî che 'l bèrbi, che acsè, mèinter ch' i a'rèven cumbatû, nisùn nimîg a gh' i avrèv psû strapèr e druèr p'r intraplèri in dal cumbatimèint corp a corp (al scrivìva Plutarc in dal prìm sècul dòp Crìst), e i òm 'dal sitê i a'rèven cupièven vluntéra cla manéra chè.
-
L' Aténa 'd al V sèc. prìma 'd Crìst
-
-
La Vèner ed Prassìtel 'd al IV séc prìma 'd Crìst
-
Artràt dal gréc Ganiméde
-
-
-
'L Aristòtel
-
In dla Ròma antîga
In dla Ròma antîga i òm i s petnèven cui cavî curt, ecesiunê i sèr'v ch' i tgnìven la plêda. Cal dòni invéci i tgnìv'n i cavî lung, risè, tresè, e tgnû strìc in 'na crôchia dedré; mo durant al perìod imperiêl, p'r el sgnōri a 'ndèva a la môda 'd tgnîr 'na v'luminōśa fràṅśa risèda a l'élta in sìm' a la fròunt.
-
-
Al bust ed Pompèo
-
-
Dòp 'dla fin 'dl Impér romàṅ
-
L' Imperadōra Ariàdne tra 'l V e 'l VI sèc. dòp ed Crìst.
-
Al re di ostrogôt Teodorìc in na munéda dal 500 d.C.
-
-
-
Na miniadûra cul frê dutōr Custantèin 'l Africàṅ 'dl XI sèc. dòp Crìst
-


text:
Magüt
El magüt o müraduu (anca müradùr) l'è vön che l'è specializaa int la custrüzion de müradür, cume cà, mür, e ólter tip d'edifizzi. L'è vön di mestee püssee antich del mond.
Urìgin del nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è tre ipòtesi per la derivazion etimulogega de la parola "magüt". La prima l'è che 'l vegn dal lungubard magatt, che 'l vuriva dì "bagaj" (altra parola con la derivazion iputizada da "magatt"), nom cun al qual i ciamaven i garzon di müraduu. La seconda ipòtesi l'è che 'l riva dal tudesch mach gut, imperativ che 'l vö dì "fa un bel lavur". La terza ipotesi l'è che 'l vegn da la sigla latina "Mag.Ut" druada ind el inventari de la Fabbrega del Domm de Milan. Par pagaa i lauraduu, ind el register se segnava la mansión "Opus Magister" abreviada cume "Mag". El "Ut", semper in latin, el sta a indicaa el cumpens "cume de quel de sura" che'l se dava a tüti quei del stess mansiunari.


text:
Scuol: Engiadina gudogna derby engiadinais
-
- Zoom
- Il CDH Engiadina gudogna il derby engiadinais encunter il EHC San Murezzan. (RTR / ds)
Il club da hockey Engiadina gudogna l'emprim derby engiadinais dal hockey en 2. liga. Il CDH Engiadina batta a chasa a Scuol il EHC San Murezzan cun 4:2.
La victoria dal CDH Engiadina va en urden, la squadra da l'Engiadina Bassa ha nizzegià consequentamain las schanzas. Il EHC San Murezzan n'ha betg persvadì en il powerplay e n'ha era uschiglio betg savì crear bleras schanzas.
Il club da Prättigau-Herrschaft ha pers la partida cunter Illnau-Effretikon cun 1:2.
En la tabella è il CDH Engiadina ussa sin plazza 2 cun 2 puncts retard sin il leader Rheintal. Il EHC San Murezzan resta sin plazza 5. (rtr/ds)
Resultats emprima liga hockey regiunal
Duas victorias dals clubs grischuns:
Ils Cuira Capricorns han gudagnà la partida cunter Chiasso cun 3:2 suenter prolungaziun.
Arosa ha gudagnà la partida ordaifer cunter Frauenfeld cun 5:4 4 suenter sajettar penaltis.


text:
Mus musculus
El Mus musculus (in Insübregh: Murigiö (de cà), Ratìn o Murgiö; in Bergamàsch: Rat; in Bressan: Sorèc; in Camün sorés o horèc), l'è un animal ruditur ben piscinin che'l pertuca a la fameja di murinae, la qual, a sua völta, la pertuca a la fameja di muridae (rat). I murigiö gh'è in asquas tücc i paes de'l mund.
I murigiö vegnen druaa int i laburatori in del fà esperiment.
Parensa di Murigiö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El murigiö, de'l crapin fin a'l dedree, a l'è lungh de set a vündes ghei, e'l gh'ha na cua che l'è lunga de set a des ghei. El pesa de vint a vintcinch gram. Però i murigiö bianch druaa int i laburatori hin de solet ben püssee gross. I dinc de sura de'l murigiö hinn un puu intajaa. El corp de sura l'è gris, gris-marun, però de suta a l'è d'un culur püssee ciar. La cua l'è ben squamada e la gh'ha anca un puu de pej. Quand ch'i murigiö de cà hinn chersüü sü de'l tüt, la difarensa cunt i murigiö de campagna la vegn ciara e patent già che i murigiö de campagna gh'han un cuin che l'è ben püssee cürt de la cua de'l murigiö de cà adült.
Möd de Viv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Murigiö 'l va no a drumì d'inverna, però quand che l'è ben fregg giazzaa u 'l gh'ha poch de majà, a l'è bun de crudà in una trance e de restà inscí un bel puu de temp. I murigiö che viv in di sit indua gh'è tant de majà fan minga una scorta inscí granda. De solet i murigiö vegnen föra di sö pertüs de nocc, quand che i omen hinn in de'l lecc a drumì, però se senten ben segür u gh'han na bela fam, vegnen föra anca de dí.
Dürada de la sua Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i laburatori, i murigiö poden viv ánca püssee de düü-trii agn, però quij che viven deparlur poden minga speciass de viv inscí a lungh: gh'han desegür na vida ben püssee cürta.
Nemis Natüraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nemis natüral nümer vün di murigiö a l'è 'l gat. Pö gh'è anca 'l martur (anca ciamaa fuin), e in di er la stria bianca (che la cascia anch int i edifizzi). Delunsg di cà i murigiö vegnen casciaa anca di üsej rapazz, di strii de tücc i tip, di martur, e fignanch di gulp russ.


text:
Giüssàn
Giüssàn (nom ufizial in italian: Giussano in Italian, Gluxianum in Latin) l'è un cumün de la pruvincia de Munza e Brianza cun 25 199 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,3 km² e ona densità de 2 447 ab./km².
Famus l'Albert de Giüssàn, condotier de la battàja de Legnan (1176).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Giüssàn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Carlo Azeglio Ciampi
Carlo Azeglio Ciampi (Livorno, 9 de dezèmber del 1920) l'è 'n ecunumìsta e pulìtich italià. L'è el décimo presidènt de la Repüblica, en càrica del 18 de màgio del 1999 al 10 de màgio del 2006.
Endèl utùer del 1979 l'è stat numinàt Goernadùr de la Banca d'Italia e Presidènt de l'Ufìcio Italià dei Càmbe, puzisiù che 'l g'ha ricuprìt enfìna al 1993.
Endèl més de bril del 1993 e 'nfìna al més de màgio del 1994, l'è stat Presidènt del Consiglio d'en goèrno tècnich governo de tranzisiù, el prim Presidènt del Consiglio mìa parlamentàr de la stória de la Repüblica.
Dòpo l'esperiènsa de càpo del goèrno, el g'ha ricuprìt apò a l'encàrech de Minìster del Tezòro (del més de bril del 1996 enfìna al més de màgio del 1999) coi goèrni Prodi I e D'Alema I. En chèsto perìiodo el s'è doperàt per contègner el dèber püblic italià (che l'ìa riàt a leèi enòrmi) en vìsta de l'entràda endèl àrea che sotastà al tratàt de Maastricht e de l'entràda de l'Itàlia endèla monéda ünica europèa. El g'ha apò ambiàt là 'l procès de risanamènt de l'aziènda de le Pòste Italiàne.
Ai 13 de màgio del 1999 l'è stàt iligìt a Presidènt de la Repüblica Italiàna, a la prìma votasiù, condèna magiorànsa bèla làrga (707 vóti sö 1010).
El fà part del cuurdinamènt nasiunàl del Partìt Democràtich.


text:
Spoleto
Spoleto (endèla parlàda locàl: Spuléti; en latì: Spoletium; en fransés: Spolète) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha 38 621 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 349 km² e 'na densità de popolasiù de 111 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquasparta (TR), Campello sul Clitunno, Castel Ritaldi, Ferentillo (TR), Giano dell'Umbria, Massa Martana, Montefranco (TR), Sant'Anatolia di Narco, Scheggino, Terni (TR), Trevi, Vallo di Nera.
Galeria de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rio Grande do Sul
Al Rio Grande do Sul 'l è an astàt federàl dal Brazil. La sò capitàl l'è Porto Alegre.
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prìm a rüà 'n chèla tèra ché i éra stàt i gesùiti spagnói an dal 1627, ma la lùr prezénsa an da la regiù l'éra düràda gna 80 àn perchè i era stàt casàt fò da la Curùna Portughésa che la rivendicàa 'l pusès dal fütür Rio Grande do Sul. Anche a tegnì cünt da töt chèst, le lòte pör al dominìo dal teritòre i è düràde ànfina 'n dal 1801.
Al Rio Grande do Sul al g'à ìt an ruòlo da 'mpurtànsa an dai mòt rüvolusionàre brazilià che i 'l vedìa püsé che despès pròpe mè teàtre da le riólte. Apò Giüsepì Garibaldi 'l g'ìa partecipàt a chèi mòti ché.
Pupulasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Öna da le caraterizasiù da la pupulasiù dal Rio Grande do Sul l'è pròpe 'l vèser furmàda principalmént da persùne da urìgin europea (portughés, italià e tudèsch an magiurànsa). An particulàr g'éra imigràt ana möcia da lumbàrt (pruìnse da Cremuna, Mantua, Brèsa, Bèrghem) e véneti (pruìnse da Vicènsa, Treviso e Verùna): pararèse 'nfàti che tra 'l 1875 e 'l 1914 i éra rüàt an chèla tèra ché tra i 80 e i 100 méla italià, e püsé da 'l 80% i vegnìa pròpe da chèste dù regiù[1].
Mè testimugnànsa dal valùr da chèst'imigrasiù ché gh'è apò i nóm da le cità: Nova Schio, Nova Bassano, Nova Bréscia, Nova Treviso e Nova Pádua; i è töi dai ciàr riferimént a la prezènsa da véneti e lumbàrt an da la micro-regiù Caxias do Sul e an dai sò dintùrne[2].
I dialèt parlàt dai s-ciàt che i rüà lé dal Nort da l'Italia i s'éra apò cunservàt töi an an prìm mumént, ma dòpo, quànt le relasiù tra i vàre migrànt i éra dientàde püsé fòrte, al véneto al g'à cuminciàt a ciapà fòrsa e 'l è dientàt ana vera e própe lèngua frànca tra i italià che i vivìa lé. Anche se al dé d'ancó i abitànt i pàrla da solèt an portughés, argǜ 'l cunós amò chèla varietà là da Véneto brazilià. Stès discùrs pör al Riograndenser Hunsrückisch, ana variànt dal dialèt Hunsrückisch, parlàt dai disendént dai migrànt tudèsch.
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Rio Grande do Sul al cunfìna a nòrt con 'l astàt brazilià da Santa Catarina, a süt da 'l Uruguay e a òvest con l'Argentìna. A èst 'l è 'nvéce bagnàt dal Océano Atlàntich.
Ana caténa da muntàgne la traèrsa al süt dal teritòre, la divìt anche 'ndù sa fà i aleamént, a ovest da le muntàgne sa aléa i pégure e a süt i àche. A èst anvéce sa pól truà dù grànt lagüne: la Lagoa dos Patos e la Lagoa Mirim.
I fiöm dal Quaraí e da 'l Uruguay i è i cunfì naturài tra 'l Rio Grande do Sul, 'l Uruguay e l'Argentìna.


text:
Lèngua tetun
Ol Tetun, ciamàt in portughés Tétum, l’è la lèngua üficiàla de Timor Est ‘nsèma al portughés dal 20 de mas del 2002, cioè da quando Timor Est l’è dientàta indipendènta. L’è öna lèngua austroneziàna che la gh’à però tàte paròle che i vé dal portughés e dal malés o bahasa melayu.
Ol Tetun ‘l s’è formàt in del sécol XVI, dòpo che i è riàcc i portughés, come lèngua de contàt o pidgin, che l’è pò stàcia creolizàda in del tép. Ol Tetun ‘l gh’à quàter variàncc: la principàla che l’è parlàda ‘n de la capitàl Dili, la se ciàma Tetun-Prasa o Tetun Dili, in de la còsta sud e sudoèst s’pàrla ol Tetun-Terik, in del tòch sentràl de l’ìzola, ‘mpó sóta Timor Est e impó sóta Timor Oest, s’pàrla ol Tetun-Belu e ‘nfì a Metinaro, sö la còsta tra Dili e Manatuto, s’parla la variànt Nana'ek.
Al tép di colonizàdur ol portughés l’éra la lèngua üficiàla, ma ol Tetun-Prasa l’éra dovràt come lengua franca e per chèsta rezù l'à tiràt dét tàte paròle da la lèngua portughéza. Quando ‘n del 1975 l’Indonesia l’à conquistàt Timor Est e ‘l l’à fàcia dientà öna pruìnsa de la sò repüblica l’à pò ach vietàt de dovrà ‘l portughés. La Céza Catòlega alùra l’à decidìt de dovrà ol Tetun al pòst del bahasa indonesià come lèngua de la liturgìa e chèsto l’à ötàt a salvà ‘l Tetun e ‘l l’à facc dientà ü sìmbol de la identità cültüràla e nasiunàla de Timor Est.
Ol Tetun e i ótre lèngue de Timor Est i è stacie standardizàde in di agn ‘90 grasie al laurà del profesùr Geoffrey Hull, che dal 2001 al 2007 l’è stacc ach diretùr del Instituto Nacional de Linguística de Timor Est. Ol profesùr Hull l’è stacc ach 'l ideatùr, ol principàl autùr e ‘l cüradùr del vocabulàre de Tetun e l’à fai nas e l'à cüràt ol giurnàl acadèmich de Estudos de Línguas e Culturas de Timor-Leste.


text:
20 04
Ol dé 20 de bril l'è 'l 110 ( 111 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 256 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de bril al è ul dí da pòost 110 ( 111 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 256 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1897 - Barcelona: al entra in igur ol Decret d'Agregassiú, in acorde a che i münissipe de Gràcia, Sant Martí de Provençals, Sant Andreu de Palomar, Sant Gervasi de Cassoles, Sants e les Corts sa i íntegra a chèl de Barcelona.
2004 - Gernika (Biscaja, ol Paes Basch): al mör l'emblemàtich àrbor de Gernika daspus 146 agn; se replantarà al ötörn.
2004 - l'Índia: i scumensa i elessiú legislatíe (i dürarà fí al 10 05).
2004 - Tegucigalpa (Honduras): ol president Ricardo Maduro órdena ol retorn al paes di 370 soldacc Ondures destacacc a l'Iraq.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1893 - Joan Miró e Ferrà, pitur Català
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Pòpolt (Vimbodí, la Conca de Barberà): Agustí Altisèn, mònegh de Pòpolt e storiadur Català.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.