text:
Udessa
Udessa (Oдeca/Odesa in ücrain; Oдecca/Odessa in rüss e in de la püpart di lenguv del mund; Odesa in rümen; Oδnσσός/Odēssós in grech; Ades in del tatar de Crimea; אדעס in yiddish) a l'è una cità de l'Ücraina meridiunala. L'è 'l port sül Mar Negher püssee impurtant del Paes. La cünta 1.010.298 abitant, e l'è la quarta cità püsse granda de l'Ücraina. Inultra l'è 'l caplögh de l'oblast' umonima.
La lengua püssee parlada l'è 'l Rüss, cume in de la magiur part de l'Ücraina urientala e meridiunala.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teritori de Udessa (31 km püssee a nord de l'estüari del Nister) un temp l'era abitaa dai Dach e dai Scita: chì l'è stada fundada una culonia greca ciamada Udess (Odēssós). Questa tera traversada de un mücc de pupulaziun migrant giamò a partì dal III secul, dopu vess stada per un poo de temp sota l'inflüenza pulaca l'è finida, in del 1241, in di man di Tatar de l'Haçi-Bey. In del 1529 la zona l'è stada cunquistada dai Utuman, che l'han tegnüda fina a la Guera rüssu-türca del 1787-1791.
In del 1794 i Rüss han fundaa ufizialment la cità de Udessa, che l'è diventada ben prest el port püssee impurtant del Mar Negher (e port franch in del periud 1819-1879), cul vegnì una cità rica e cosmupulita, punt de incunter tra i cultür asiatigh e urupei. L'è stada bumbardada de brüt düranta la Guera de Crimea (1853-1856), ma l'è turnada cress ben prest, tantu che giamò in del 1866 l'è stada culegada cui treni a Kiev, Char'kov e Iaṣi.
Düranta la revulüziun del 1905, anca la cità la s'è rebelada al pudè di zar, e in quest l'è stada sustegnüda da l'equipagg de la Curazzada Potëmkin, anca se pö la cusa l'è finida in d'un massacher, regurdaa dal famus film del Sergej Ejzenštejn. La revulüziun del 1917 l'ha vist anmò la cità prutagunista, vist che l'è stada el center del cumitaa revulüziunari ücrain e l'è stada ucupada da Frances, Cumünista e Anticumünista. L'Üniun Suvietiga l'è riessida a ciapala de növ dumà in del 1920.
Düranta la II guera mundiala, in de l'agust del 1941, Udessa l'è stada ucupada dai Rumen, leaa de la Germania nazista. El general Nicolae Macici, insema al növ guvernadur de la cità, el Gheorghe Alexianu (numinaa dal ditadur rumen in persona, el Ion Antonescu), l'ha urdinaa 'me vendeta de un atach di partisan, un massacher: inscì, in de la not del 22 agust, hin staa cupaa püssee de 25.000 personn (la magiur part giüdee). Alter 280.000 hin staa depurtaa: in 'stu möd hin mort 115.000 Giüdee e 15.000 zingher. L'Armada Russa l'ha recunquistaa Udessa in del 1944. I Giüdee che eren restaa viv (703) hin migraa per la püpart in Israel, menter la cità l'è turnada a l'impurtanza che la gh'aveva prima de la guera. La fa part de l'Ücraina dal 1991.
Personn nassüü a Udessa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aleksandr Osipovič Drankov (1886-1949), regista suvietigh, forsi l'è nassüü chì.
- Nicolas De Corsi (1882-1956), pitur italian.
- Emil Grigor'evič Gilels (1916-1985), pianista ücrain.
- Leone Ginzburg (1909-1944), leteraa antifascista ücrainu-talian.


c: text/html

text:
Svizra
-
Syngenta vul far 6 milliardas dollars svieuta cun novs products
Il concern svizzer d'agrochemia Syngenta vul augmentar sia svieuta cun novs products che vegnan ils proxim 7 onns sin fiera. En tut ha ella annunzià oz a Stein en il chantun Argovia 15 novs products per proteger las plantas: tranter quels er novs products encunter la malsogna da bulieus.
Cun ils novs products quinta Syngenta da far fin a 6 milliardas dollars svieuta. L’onn passà ha il concern svizzer fatg en total ina svieuta da passà 15 milliarda francs cun ses products actuals. Dacurt aveva in'offerta dal concern american Monsanto per cumprar Syngenta fatg naufragi.
RR novitads 16:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Usnach
Usnach (Osnago in Italian; Os Lacum in Latin) l'è ün cumün de la pruvincia de Lecch. Al gh'ha 4 806 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 4,42 km² e 'na densità de 1 087 ab./km².
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Usnach l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Co vinavant cun ils tschains d'aua?
- Dumengia, 10.12.2017, 17:25
Il Cussegl federal vuless sbassar ils tschains d'aua. Ma ils chantuns e las vischnancas èn sa defendids cun success. Ina reducziun n’ha naginas schanzas en il parlament federal. Però: novas reglas stoi dar, la lescha actuala vala mo anc fin il 2019. Tge èn las proximas mesiras?
Giasts en il «Controvers» da Berna èn il cusseglier dals chantuns da la PCD, Stefan Engler, il cusseglier naziunal bernais da la PLD, Christian Wasserfallen e Fadri Ramming, secretari da la Conferenza dals chantuns muntagnards. Redacziun e moderaziun: Andri Franziscus.


text:
Serenadas da Mozart
- Dumengia, 23.8.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 23.8.2015, 19:00, RTR
«Mir war, als hätte ich eine Stimme Gottes gehört...» quai duai Antonio Salieri avair ditg, cura ch'el ha udì l'emprima giada l'Adagio da la «Gran Partita» da Wolfgang Amadeus Mozart. Questa serenada è in'ovra fitg misteriusa da Mozart. Nagin che sa, cura u per tgi ch'el ha scrit ella. Ins suppona dentant che Mozart haja scrit la «Gran Partita» sco regal da nozzas per sia dunna Constanze. Tge spusa ventiraivla! Lura la serenada «Eine kleine Nachtmusik». Tuts enconuschan ella, dentant: cura avais vus davairas udì ella l'ultima giada?
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Ultra da quai ha la radunanza communala approvà il preventiv d’investiziuns per l’onn current. Igl èn previsas investiziuns bruttas da 9’585’000 francs cun entradas da 6’907’050 francs. Uschia sa resultan investiziuns nettas da 2’677’950 francs.
Differentas investiziuns e cumpra da terren
Plinavant ha il suveran da Surses approvà las suandantas investiziuns: 462’000 francs per la sanaziun da la via Parsonz – Tigignas, 397’000 francs per la sanaziun da la via chantunala Rona Soura, 270’000 francs per ina nova staziun da trafo Sur Meir a Cunter, 316’000 francs per il spustament da lingias d’electric ed aua Barnagn/Viols a Savognin, e 320’000 francs per la cumpra d’in vehichel forestal per trair laina. Plinavant ha la radunanza communala decidì, da cumprar da las Pendicularas da Savognin la parcella 3388 a Sot Spondas, Savognin. Las pendicularas investeschan ils daners per novs chanuns da naiv tranter Tigignas e Somtgant. Approvà è era vegnì il reglament da taxas per la procedura da las lubientschas da bajegiar da la vischnanca da Surses.


text:
Uschia surpassa Roger Federer Stan Wawrinka ch’è ussa sin plaz tschintg sco era Novak Djokovic (plaz quatter). A Roger Federer mancan bundant 1’000 puncts sin il numer in dal mund Andy Murray.
Qualificaziun per il final dad ATP
Plinavant è Roger Federer sa qualifitgà per il final dad ATP a Londra il november 2017. Quai sco segund giugader suenter il victur dal French Open Rafael Nadal. Quest final giogan ils megliers otg giugaders da tennis da la stagiun. Roger Federer ha gia savì triumfar là sis giadas.
Tge è anc pussaivel per Federer?
Cun esser danovamain il numer trais dal mund èn las ambiziuns da turnar enavos sin il tron da tennis natiralmain creschidas tar Federer. El è dil maini che u el ni il spagnol Rafael Nadal sajan la fin da quest onn il numer in. Quai ha Federer ditg oz avant las medias. Els dus ch’hajan fatg pausa ina gronda part da l’onn passà hajan da defender mo paucs puncts. Il numer in dentant, Andy Murray ha rimnà la segunda mesadad da l’onn passà varga 5’000 puncts e quels sto Murray defender sch’el less restar il numer in.
RR novitads 12:00


text:
Mar Mediterani
El Mar Maditerani a l'è un mar culigaa a l'Ucean Atlantigh che'l se tröva intra l' Europa a nord, l'Africa a süd, e l'Asia a est. La so süperfiss a l'è de 2 500 000 km² e 'l gh'ha una prufundità media de 1370 m. A l'è culigaa a l'Ucean Atlantigh per el strecc de Gibiltera, e al Mar Russ per el Canal de Suez.
I ruman 'l a ciamaven Mare Nostrum.
El Mar Mediterani a l'è spartii tradiziunalment in alter mar, e i principal a hinn:
- mar Egee intra la Grecia e la [Türchia]
- mar Ioni intra Italia, Albania e Grecia
- mar Adriatigh intra Italia, Sluvenia, Cruazia, Bosnia e Erzegovina, Muntnegher e Albania
- mar Tiren intra la penisula italiana, la Sardegna e la Sicilia
- mar Ligür, intra Corsica e Ligüria
- mar de Alboran intra Spagna e Maroch
- mar Balearigh intra la Spagna e i so isul Balearigh


text:
Suenter 3 onns avess il suveran da San Murezzan puspè stuì decider davart il futur da la schanza da siglir. Ma i è puspè vegnì auter a San Murezzan. En sia seduta dals 31 mars 2016 n'è il cussegl communal betg entrà en la tractanda da l'emprima lectura.
Agid finanzial duai vegnir tschertgà
Sin ina moziun da la fracziun liberal-democratica ha il cussegl communal decidì cun 15 encunter 1 vusch da metter enavos la tractanda. Ed el ha dà l'incumbensa a la suprastanza communala ed a la cumissiun da schanza da far la dumonda a tut las 12 vischnancas da l‘Engiadin’Ota, schebain ellas fissan prontas da sa participar als custs totals da radund 19 milliuns francs u betg.
Cun quai sa retardescha il project d'ina nova schanza da siglir a San Murezzan vinavant. Ina votaziun anc quest’on na para betg realistic. Planisà fiss stà da laschar votar il suveran il zercladur davart il credit supplementar da 8.4 milliuns francs.


text:
Turitg
Turitg (tudestg: Zürich, franzos/englais: Zurich, talian: Zurigo, tudestg svizzer: Züri, latin: Turicum) è ina citad da la Svizra, cun 400.000 abitants (cun aglomaraziun 1,1 milliuns) la pli gronda da la Svizra e ses center economic e cultural. La citad schai al flum Limmat ed a la sortida da lez or dal Lai da Turitg ed è la chapitala dal chantun Turitg. Ils abitants sa numnan Turitgais per rumantsch e Zürcher per tudestg.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Turitg schai sin 408 m.s.m. a la fin dal Lai da Turitg, tranter ils bots Üetliberg en il vest e Zürichberg en l'ost. La citad veglia giascha da domasduas varts dal flum Limmat, che sorta qua dal Lai da Turitg, flessegia l'emprim encunter nord e fa lura ina lunga storta vers vest. Curt suenter che la Limmat sorta dal lai da Turitg vegn ella gia unida cun il flum Sihl, che furma uschia in plaz en furma d'ina peninsla, sin la quala sa chattan la staziun principala e la via da la staziun. Da l'autra vart da la Limmat sa chatta il Nieder- ed il Oberdörfli cun la baselgia marcanta "Grossmünster" enamez.
Vita da notg, parties, clubs[modifitgar | modifitgar il code]
La vita da notg a Turitg è - en cumparegliaziun cun la grondzzia da la citad - fitg varianta. Entant ch'il Niederdörfli era pli baud fitg admirà per ir en sortida, è quai ozendi plitost il quartier da "Züri-West" il center da la vita da notg. Sin ils anteriurs lieus industrials sco l'areal Maag u l'areal Löwenbräu èn ils davos onns il clubs creschids sco bulieus or da la tiara, uschia p.ex. la "Säulenhalle" en l'edifici da la Löwenbräu, il werk21 ni il code club. In dals pli gronds clubs da Turitg, l'X-tra è medemamain en la vischinanza.
A la riva dal Lai da Turitg, en direcziun da Cuira, sa chatta il local alternativ da la "Rote Fabrik" che è in cunterpol envers tut ils clubs trendys da techno e house.


text:
Seraplana
Seraplana es üna fracziun dal cumün politic vallader Valsot (fin il 2012 Ramosch). Ella as rechatta 3 km davent dal cumün Ramosch, aint in üna foppa sün 1150 m.s.m.
Seraplana ha ca. 50 abitants cun üna majoranza refuormada e quasi tuots discurrind l'idiom vallader. La populaziun lavura ill'agricultura obain i'l sectur terziar a Scuol, il lö principal da l'Engiadina bassa, 12 km davent da Seraplana. A Seraplana as rechatta üna falegnamaria.
Cumbain cha Seraplana tocca a Ramosch in reguard al cumün politic, la baselgia e la scoula, capita il provedimaint postal davent da Strada.
Seraplana es situada ün kilometer davent da la via principala 27 e la lingia d'autos da posta Scuol–Martina maina via Seraplana.


text:
Mo in di suenter che Manchester City ha engaschà per radund 33 milliuns francs il giugader da la naziunala brasiliana Danilo, rinforza il club da la Premier League vinavant sia defensiun. Ils 63 milliuns per Mendy muntan in pretsch da record mundial, nagin club n’ha fin uss investì uschè bler per in giugader da la defensiun.
Guardiola sterna blers milliuns
Cun John Stones, Kyle Walker e Mendy ha Manchester City, il club dal trenader Pep Guardiola, uss engaschà ils trais pli chars defensurs. Per Walker ha il club englais pajà var 62 milliuns francs e per Stones var 61 milliuns. Ed era il goli nov engaschà, il Brasilian Ederson, n’è cun 33 milliuns francs betg grad stà in schnepli.
RR novitads 15:00


text:
Svizra
-
Taglia sin plivalur na vegn betg restituida
La taglia sin la plivalur pajada cun la taxa da radio e televisiun na vegn betg remunerada, ha decis l’Uffizi federal da communicaziun. Sulet tgi che ha paja dapi l’avrigl da quest onn da memia survegn enavos ils daners.
Il Tribunal federal aveva decis l’avrigl passa, ch’i na possia betg vegnir dumandà taglia sin plivalur per la taxa da radio e televisiun. La dumonda da remunerar ils daners gia pajads aveva il Tribunal federal laschà avert.
RR novitads 11:00


text:
Castèl Russù
Castèl Russù (Castel Rozzone in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem.
El g'ha 'na popolasiù de 2 916 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 1,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 715 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Àrsen, Brignà, Lürà e Treì.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Castèl Russù l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La crisa politica en l’Irac è s’intensivada: Aderents dal spiritual schiit Muktada al-Sadr èn puspè entrads cun forza en l’uschenumnada «zona verda» a Bagdad nua che sa chattan dasper il parlament er uffizis guvernamentals ed ambassadas.
Forzas da segirezza han chatschà enavos ils demonstrants cun gas lacrimogen, chanuns d’aua e granatas che tschorventan. Pliras persunas sajan vegnidas blessadas, rapportan las autoritads.
Ils protests sa drizzan cunter la regenza che fetschia memia pauc per cumbatter la corrupziun e garantir la segirezza en la chapitala.
Gia avant 3 emnas eran fullas da demonstrants entradas cun forza en il parlament. Per la citad da Bagdad vala ad interim in scumond da sortir, rapporta la televisiun statala.
RR novitads 21:00


text:
Gottard
- Sonda, 5.5.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 5.5.2018, 12:45, RTR
Oz è il di deditgà a l'Europa che festivescha la fundaziun dal Cussegl da l'Europa ils 5 da matg 1949 a Londra. La Svizra che n'ha betg vulì daventar commembra da l'Uniun europeica (EU) fa dapi 55 onns part dal Cussegl d'Europa, e politichers grischuns han era gia presidià quest gremi. Èsi mo casualitad che gist oz è l'onomastic dal s. Gottard en noss chalenders? Il pass che porta ses num è pelvaira in pass europeic cun sia posiziun centrala en las Alps. Godehard era l'uvestg da Hildesheim ed el fa part dals sontgs impurtants dal temp medieval. Dapli davart il sontg ed il pass udis Vus en l'emissiun.


text:
Grischun Central - Mintga di en viadi cul crocodil
Tranter ils 10 da matg ed ils 28 d’october da quest onn curseschan mintga di ed en mintga direcziun duas giadas trens istorics tranter Tavau e Filisur. La cumposiziun consista d’ina locomotiva dal tip crocodil, e chars istorics da l’emprima e terza classa, in vagun da rauba ed in char avert.
Il viadi cuzza mintgamai radund 40 minutas, e va tras la chavorgia da Zügen, sur il viaduct da Tain/Wiesen. Per far in viadi en ils vaguns istorics ch’èn per part dapli che 100 onns vegls, basta in bigliet normal, i na dat nagin supplement.


text:
Il corp da la guarda da cunfin ha l’onn passà stuì reducir ils servetschs usitads pervi dal augment da la migraziun, quai ha ditg il schef dal corps Jürg Noth. Il focus da controlla è stà la primavaira cleramain en il chantun Tessin, l’atun perencunter en la vallada dal Rain en il chantun Son Gagl ed als cunfins cunter nord. Cun reparter da nov las forzas hajan ins pudì tegnair la situaziun sut controlla. Ma la fin da l'onn era il corps da la guardia da cunfin a ses limits, ha ditg Noth. Sch’il squitsch fiss anc s’augmentà, alura avess la guardia da cunfin anc clamà spezialists da la polizia militara. La planisaziun cun forzas da l’armada è in dals puncts da planisaziun da la guardia da cunfin. Ma definitiv na saja il mument anc nagut, ha ditg Notg. I saja sulet la planisaziun per situaziuns extraordinarias sco per exempel capità en l’Austria, nua ch’il dumber da fugitivs è s’augmentà entaifer curt temp sin millis migrants a di.
Il traffic da camiuns fa lavur
Sur 27’000 camiuns èn vegnids controllads ed il viadi en Svizra è vegnì scumandà, quai è in augment da 43%. Motivs eran mancos da segirtad, alcohol u il temp da conduir surpassà. Er la cuntrabanda è s’augmentada. En tut sajan sulet sin las plazzas aviaticas vegnidas trapladas bunamain 9’0000 persunas, en total prest 27’000. 14’000 novs cas da cuntrabanda professiunala èn vegnids registrads. Ina interpresa sto pajar suenter sur 100 milliuns francs per surpassaments tar la taglia sin la plivalur .
Sut il stritg èn vegnidas registradas l’onn passà 35.5 milliuns annunzias da duana, quai è in zic dapli che l’onn passà. Las entradas da duana èn dentant sa sminuidas per 8%.
RR novitads 15:00


text:
Libra tscherna dal domicil per tuts: Bainvegni en in societad solidara!
Princips per ina nova politica da migraziun ord perspectiva biblica teologica
Mintga di bandunan millis da dunnas, umens ed uffants or da blers motivs differents lur intschess tradiziunal. Blers èn sfurzads da far diever da vias fitg privlusas sco il passagi sur il Mar mediterran. Sa domiciliar en in nov lieu signifitga ina gronda sfida per els sezs, mabain er per lur famiglias ed amis, per las societads ch’els bandunan e per quellas en las qualas els sa chattan da nov. Tar quellas societads tutgan er las baselgias là e qua.
La discussiun publica davart fugia e migraziun capita er en Svizra en ils ultims onns vi pli da tschella vart da princips etics. Las restricziuns en la legislaziun da migraziun e d’asil surpassan princips giuridics fundamentals. Igl è ur’ e temp che las baselgias svizras che prestan gia blera lavur sin il champ da la migraziun, coordineschian lur sforzs e s’exprimian cun ina vusch e cler e net a la politica da migraziun. Ellas sa vesan sfurzadas da protestar rigurusamain e da suttametter atgnas propostas. Da far quai las renda capavlas il fundament biblic al qual ellas sa refereschan. Soluziuns perfetgas n’han er ellas betg. Ma en collavuraziun cun auters pon ellas manar a midaments.
La gruppa independenta KircheNordSüdUntenLinks formulescha cun questa charta princips e numna dretgs fundamentals, ch’ella propona sco basa per ina nova politica da migraziun da las baselgias. La finamira da quella nova politica da migraziun è da laschar migrar umans en dignitad e da beneventar els en il pajais da destinaziun.
KircheNordSüdUntenLinks è ina rait ecumenica da dunnas ed umens en Svizra. Els èn activs en moviments socials sco er en las baselgias. Els èn persvas che las tradiziuns biblicas possian anc adina servir sco raquints fundamentals e sco basa per midar las relaziuns. Perquai als è impurtanta la collavuraziun cun gruppas ed organisaziuns religiusas e na religiusas en nossa Svizra multiculturala che s’engaschan per miras sumegliantas. KircheNordSüdUntenLinks envida las baselgias – lur singuls commembers, gruppas ed organisaziuns ecclesiasticas sco lur uffizis sin tut ils livels – da gidar a purtar questa charta da migraziun. D’autra vart sa drizza la charta cun sias propostas politicas da rinforzar ils dretgs fundamentalas a l’entir public interessà.
Trais princips per ina nova politica da migraziun
1 Tut ils umans èn eguals
Stadis ed organisaziuns statalas gradueschan umans en categorias fitg differentas. Sche quai sa tracta da migraziun, giogan categorisaziuns ina rolla decisiva. Utilitad economica, “vischinanza culturala”, derivanza, classa, um u dunna, religiun u simplamain rassissem decidan sur da inclusiun u exclusiun. Or da vista biblica teologica na pon ins betg acceptar talas classificaziuns. Al cuntrari, sco basa dal dretg da migraziun e da la convivenza cun migrants èsi da far valair oravant tut il princip da l’egualitad da tut ils umans. Quel ha sias ragischs en la critica biblica envers pussanzas ed en la dignitad che vegn attribuida a mintg’uman. En maniera autocritica èsi da confessar che er las baselgias na devan betg adina l’impurtanza necessaria a quest princip e ch’ellas èn sa fatgas conculpaivlas a l’exclusiun e la discriminaziun d’umans.
2 La giustia maina
L’engaschament concret per medems dretgs per tuts ha per mira structuras ed instituziuns da la solidaritad. Perquai fa basegn – surtut sin il champ da l’economia – ina politica che applitgescha la mesira da la giustia. Migraziun vegn tranter auter er causà d’ina politica d’economia e da commerzi chapitalistica, d’exports d’armas e d’in stil da viver betg durabel che destruescha las basas da viver empè da las mantegnair. La dispita davart tge che saja vairamain giustia, è gist er en vista da la migraziun da manar cun auta vusch. Surtut èsi da sbittar la tesa neoliberala, tenor la quala ch’i n’existia insumma nagina giustia. En la tradiziun biblica è giustia in fil cotschen. Perquai che giustia pussibilitescha vita e garantescha l’existenza.
3 La solidaritad decida
Ina politica d’egualitad e da giustia daventa concreta sch’ella sa basa sin dretg solidar e sch’ella sviluppa quel vinavant ed al cumplettescha. Dretg solidar protegia ils pitschens e tegna en frain ils gronds. Il dretg vertent ha la tendenza cuntraria da proteger ritgs dals povers. El garantescha dapli il possess che la vita.
Solidaritad è la traducziun dal pled biblic “amur” e manegia la responsabladad per tuts, l’engaschament per ils dretgs ed ils interess dals auters, surtut dals pli debels.
Tgi che s’engascha per quests trais princips en la politica da migraziun, sa dosta cunter l’instrumentalisaziun da la tema. La politica focusescha temas sin ils uscheditgs esters, sco che quels fissan ils oppressurs. Percunter èsi da prender serius las temas dals umans “cun cumbatter mintga ingiustia sco er mintga miseria corporala u spiertala e lur chaschun” (constituziun da la Baselgia evangelica refurmada dal chantun Berna). Uschia han las baselgia d’encleger lur incumbensa biblica.
Tgi che s’engascha per quests trais princips en la politica da migraziun, accentuescha l’identitad multifara dals umans. Quai che vala sco identitad d’ina persuna, d’ina gruppa u d’in pievel, sa mida cuntinuantamain. Perquai na gida quai nagut da fixar umans sin ina identitad, saja quai ina naziunalitad, il status social u lur sex ed orientaziun sexuala. Medemamain èsi fauss da reducir umans sin lur identitad religiusa u d’als attribuir ina tala, sco che quai capita al mument adina puspè visavi als muslims. En la perspectiva biblica è patria là, nua ch’i regna giustia. Identitad ha ina dimensiun communabla, ella sa determinescha tras las relaziuns envers auters.
Trais dretgs fundamentals d’ina nova politica da migraziun
Ils princips d’egualitad, giustia e solidaritad èn la basa dals dretgs umans. Las convenziuns dals dretgs umans da l’ONU sco part da l’entir dretg internaziunal (al qual er la Svizra s’oblighescha en l’art. 5 da sia constituziun) servan a la protecziun d’aspects fundamentals da la persuna umana e sia dignitad e valan per mintg’uman. Ellas protegian mintga persuna surtut dal reschim despotic d’in stadi.
La Convenziun europeica dals dretgs umans ed il Tribunal europeic per dretgs umans èn in’ enorma prestaziun giuridica e civilisatorica. Las baselgias han da las defender cun tut lur sforzs.
Per ina nova politica da migraziun èn il dretg sin libertad dal domicil, il dretg sin asil ed il dretg sin la protecziun da las cundiziuns generalas d’existenza decisivs. Quests dretgs fundamentals che vegnan numnads en questa charta, na pon dentant betg vegnir examinads separadamain. Tar els tutgan il dretg sin cundecisiun, il dretg sin lavur, il dretg sin provediment da la sanadad e prestaziuns socialas, il dretg sin in alloschi adequat, il dretg sin scolaziun, il dretg sin fundar ina famiglia e partenadi e la protecziun da quels, ed il dretg sin protecziun cunter discriminaziun.
1 Il dretg sin libertad dal domicil
En ina politica da migraziun che sa basa sin ils princips da l’egualitad, giustia e solidaritad, stat il dretg fundamental sin libertad dal domicil en il center. Il dretg sin libertad dal domicil – che vala mundialmain – è la cundiziun che la migraziun er dals pitschens e periclitads possia capitar en dignitad. Migraziun na dastga betg pli vegnir criminalisada ed offaisa. En la tradiziun gidieu-cristiana datti schizunt insatge sco ina obligaziun a la migraziun sche quella signifitgescha l’emigraziun or da l’oppressiun.
Tar il dretg sin libertad dal domicil tutga in’obligaziun dals migrants: Els han d’acceptar e da respectar l’identitad multifara dals umans e da las societads, tar ils quals ed en las qualas els vegnan a star. Perquai sto il dretg sin libertad dal domicil per ils emigrants esser accumpagnà d’ordinaziuns da protecziun effizientas per tschertas gruppas da la populaziun indigena (p.ex. gruppas periclitadas), sco tar l’access al martgà da lavur, tar ils salaris e las cundiziuns da lavur u tar la proprietad funsila.
2 Il dretg sin asil
Er sut la cundiziun d’in dretg general sin libertad dal domicil dovra quai in bun dretg sin asil – surtut per proteger umans ch’èn crudads en miseria u ch’èn en maniera speziala offais u vulnerabels. Necessaria è er l’umanisaziun da la pratica d’asil sin tut ils livels. Er il dretg sin asil ha da correspunder als princips d’egualitad, giustia e solidaritad.
Or da vista biblica teologica deriva il dretg sin asil da la preferenza da Dieu per ils exclus. El exprima “che la fermezza dal pievel sa mesira vi dal bainstar dals flaivels” (preambel da la constituziun federala).
3 Il dretg sin protecziun da l’existenza
La resposta sin la globalisaziun dal fenomen da la migraziun è la globalisaziun da la giustia. I sto vegnir sviluppada e realisada ina politica globala, surtut ina politica d’economia ed ina collavuraziun internaziunala, ch’eliminescha vi pli ils motivs che sforzan umans e pievels entirs da bandunar lur pajais.
Mintg’uman ha il dretg fundamental sin in’existenza degna e segira là nua ch’el viva. Per quai èsi da rinforzar ils moviments e las organisaziuns civilas e socialas che s’engaschan per ils dretgs umans, per la pasch e per l’integritad da la creaziun.
Giustia signifitgescha ord vista biblica surtut la protecziun da l’existenza da tuts.
Cultura da bainvegni
Princips e dretgs fundamentals èn impurtants. Els pon dentant s’extender plainamain be, sch’els survegnan quasi “in’olma”. Ina cultura da bainvegni per emigrants è la basa politica per la nova politica da migraziun. Migrants vegnan bainvegnids en il pajais d’immigraziun Svizra ch’è superbia da sia tradiziun multi linguistica e da si’ istorgia integrativa democratica. Las baselgias, lur ovras d’agid, raspadas e gruppas sco er singulas persunas engaschadas han ina lunga tradiziun ed experientscha cun l’ospitalitad. Quella èsi d’applitgar per consolidar ina cultura da bainvegni extaisa, visibla e viventa. Ella pussibilitescha che immigrants ed indigens possian ensemen e cun ils medems dretgs furmar il preschent e planisar l’avegnir.
Berna, Tschuncaisma 2015
www.migrationscharta.ch


text:
Under 9: N juebia ai 4 de jené ie la scuadra dla U9 furneda a Corvara a fé pea pra n turnoi che fej bele pert dla ėuta. Tl prima partida ovi sciche averseres l Academy Bulsan y n possa dģ che i nosc ą juga scialdi bėn purtan a cėsa na bela vėnta contra chėsta scuadra scialdi sterscia. La segonda partida contra l Maran ąi perdł purtruep mé de un n gol y tlultima contra lAlta Badia ne fņvel nia da n fé. L proscimo turnoi sarą n sada ai 20 de jené a Sterzing.
U15 Val de Flėm - Gherdėina 7:6 (1:3, 2:2, 3:1)
N mierculdi ai 3 de jené ie la U15 furneda pra l Lech de Tieser a jughé na partida dla Coppa Triveneto contra l Fiemme, ulache l nevova dassėnn. L stadio fova zėnza tėt y perchėl ne fova nce la dlacia nia drė bela y i mutons se ą mpue fat ert a jughé. La partida fova bėndebņ cumbatuda y valiva. L Gherdėina fova for danora de un o doi goi. Purtruep ie i averseres ala fin dla partida mo stac boni de valivé ora sun l 6:6 y pona a tré i penalties ti ąla sciacą mo n iede ai nosc y ą nsci perdł per 6:7. Per l Gherdėina ąl fat 2 prun Leo Messner y Tommy Delucca, un n gol ą fat Leo Rabanser y Ben Linder.
U17 Gherdėina - Diavoli Sesto 16:0 (5:0, 7:0, 4:0)
Vencił saurģ ą la scuadra dla U17 n juebia ai 4 de jené contra i Diavoli Sesto. Bėn 16 goi ąi fat y n bel shotout per l verdiaporta Felix De Bortoli de Burnech, che juega chėst ann pra l Gherdėina. Bravi mutons!
Per l Gherdėina ąl fat i goi: Ben Linder (4), Tobias Moroder (3), Kevin Schmalzl, Giordan Insam y Tim Linder ą fat 2 goi prun, Anton Perathoner, Lucas Glück y Leo Rabanser ą fat un n gol.
U17 Aosta - Gherdėina 3:2 (0:1, 1:0, 2:1)
N sada, l di de Santa Guania, ie la scuadres dla U17 deberieda cun la scuadra dla U19 furneda de viers de Aosta. Davia che la U17 ova n sada a Aosta na partida y la U19 n dumėnia a Milan y truep jugadėures fej pea pra tramedoi scuadres, ąn fat ora de sté ora doi dis per schivé de messėi fé n viac lonch doi dis ndolauter. La partida dla U17 fova scialdi trata nchin ala fin. I mutons ova ucajions assé, ma ne nie nia stac boni de fé goi. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Tobias Moroder y Leo Messner.
U19 Milano - Gherdėina 2:3 d.p. (0:0, 1:1, 1:1, 0:0, 0:1)
N dumėnia ą pona la U19 jugą a Milan, na partida scialdi sentida da tramedoi pertes. Do 60 menuc fova l resultat de 2:2, nsci iesen ruvei tl overtime. Nce iló nia de fat do i pei tuchei dai nosc, ma chėi ne cumpėida sambėn nia. Tré i penalties fova la cunseguėnza y iló ą l verdiaporta dl Gherdėina Leo Kostner mustrą inņ n iede dut si savėi tenian dut. Nosc jugadėures fova plu frėic a tré y nsci ons vencił la partida. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Marc Frisch y Nicholas Demetz, l gol dezijif fova de Marc Frisch.
Proscima partides n cėsa: n dumėnia ai 14.1. dala 12.00 jugherą la U15 contra la scuadra dla Val di Non y dala 17.30 jugherą la U19 contra l Maran. (im)


text:
Tenor il rapport duai dar 60 lieus en il Grischun che èn adattads per talas sinergias. Sch’ins pudess realisar tut las sinergias, dess quai tranter 100 fin 150 hotels novs.
«Il giast vul far vacanzas en in hotel cun ina infrastructura attractiva», uschia Peder Plaz dal Forum d’economia grischun. Cunquai che betg mintga hotel pitschen possia porscher ina gronda infrastructura, saja impurtant ch’ils hotels possian nizzegiar sinergias cun infrastructura existenta.
Il giast vul far vacanzas en in hotel cun ina infrastructura attractiva.
«Sco infrastructura attractiva valan per exempel access per territoris da skis, centers da sport u era lais. Uschia è il giast cun be paucs pass dal hotel tar ses lieu giavischà. Lungs viadis cun il bus èn puac attractivs.»
Bogn Engiadina – in bun exempel per sinergia
A Scuol èn gist 4 hotels colliads tras passarellas cun il Bogn Engiadina. Uschia pon ils hotels porscher a lur giasts in’infrastructura, ch’els na pudessan uschiglio betg porscher. Il sistem ha success. Mintga terz giast dal bogn dorma numnadamain en in dals 4 hotels. Quest hotels sa participeschan vi dals custs dal bogn ed uschia profitescha era il bogn profitar. La participaziun dals hotels èn en congual cun in agen bogn fitg favuraivels, uschia il rapport.
60 lieus cun potenzial da sinergia
Lieus cun grond potenzial da sinergia datti tenor il rapport per exempel a Lai u er a Samignun. Là pudess ins nizzegiar sinergias tranter il bogn, il territori da skis e differents hotels. Per quai fissi dentant da midar las zonas da construcziun.
«Sch’ins cumenzass ussa a midar las zonas, fissan ils lieus en diesch onns pronts per investiturs.» uschia Peder Plaz dal Forum d’economia grischun. «Mo cun lieus attractivs da fabritgar hotels vegn ins era en futur da pudair attrair buns investiturs per la regiun.» Da midar las zonas saja ussa il pensum da las vischnancas, quai en l’interess per il turissem e per il futur dal lieu da turissem.
Blers studis – pauc capita
Studis e rapports da tutta sort cumparan bunamain mintga di. Bleras da las ideas ponderadas na vegnan dentant mai propi realisadas, quai conferma era Hans Peter Danuser, anteriur directur da cura da San Murezzan. I saja da sperar ch’i sa laschia realisar in u l’auter project dal rapport. Perquai stoppian las vischnancas ussa però daventar activas e chattar lieus adattads per investiders. Sche quai na capita betg, giaja era quest rapport baud ni tard en in truchet.
Finamira èn dus ni trais projects
Andreas Züllig, il president da Hotellerie Suisse ch’è sez hotelier a Lai, crai vi da l’idea ed il potenzial dal rapport. I na saja dentant betg uschè simpel da realisar tals projects. Numerusas difficultads sajan da surmuntar fin tar il project definitiv. In avantatg na saja er betg la situaziun actuala pauc attractiva per investiders, uschia Züllig. La finamira saja ch’i vegnia a dar ils proxims onns dus u trais projects tenor l’idea da la sinergia d’areal.


text:
Ils sindicats laschan dentant valair ch'il ferm franc augmenta il squitsch sin las interpresas. Els èn perquai pronts da desister sin augments da paja, sche interpresas han da cumbatter per l’existenza. Proteger las plazzas da lavur haja prioritad, scriva l’uniun tetgala dals sindicats svizzers Travail.Suisse.
Betg crisa pli gronda
Cun ina crisa pli gronda da l’economia publica na saja dentant betg da quintar. Perquai vesa Travail.Suisse per ils blers lavurers, malgrà il ferm franc, in augment da paja da 0,5 fin 1,5% da las proximas rundas da paja.
RR novitads 11:00


text:
Quai è la bilantscha da l'uniun dals purs pitschens. A la muria da bains purils stettian paradoxamain ina gronda dumonda suenter manaschis purils visavi.
Actualmain sajan bun 60 purs a la tscherga d'in bain en il pool dal post da consultaziun dals purs pitschens. Da l'autra vart dettia mo 10 purs che veglian vender u dar a fittanza lur manaschi ordaifer la famiglia. Cunzunt aspects finanzials e giuridics engravieschien ina surdada dal manaschi ordaifer la famiglia. Plinavant veglian purs che dettian si lur manaschi per motivs da vegliadetgna, savens er star vinavant en lur chasas, uschia ch'i saja grev da surpigliar il manaschi.
Il post da consultaziun dals purs pitschens vul perquai lantschar a partir da l'emna proxima ina campagna da sensiblisaziun.
RR novitads 14:00


text:
Tier ils formulars da luvrers jasters
La vischnaunca da Breil ei responsabla per annunzias, midadas d'adressa, prolungaziuns da lubientschas, reuniun da famiglias, midadas da lubientscha, naturalisaziuns e partenzas. Nus stein era bugen a disposiziun per damondas ed ulteriur sclariment.
Impurtont
Damondas per lubientschas da luvrers jasters ston esser sin vischnaunca avon che entscheiver a luvrar (ulteriuras informaziuns anfleis Vus sut ils lungatgs).
Annunzias
- formular „Anmeldung für ausländische Staatsangehörige“ (supplementar tier il formular A1/B1)
- formular A1/B1 (damonda per ina lubientscha da jasters), emplenir ora complet e suttascriver
- copia dil passaport ni dalla carta d'identitad
- copia dalla polissa dalla cassa da malsauns "Svizra" (entira famiglia)
- lubientscha da jasters veglia (sche avon maun)
- Nova fotografia da passaport
- (possessurs da tgauns cun lubientscha B ni C: attest dil tgaun)
Partenzas
Tier persunas, ch'ein el posses dad ina lubientscha L/L-EU / G/G-EU / N ni F, sa il patrun ensemen cul luvrer jester emplenir ora il formular che sa vegnir cargaus giu egl internet: "Austrittsmeldung des Arbeitgebers" (sto esser empleniu ora complet cun suttascripziun dil patrun e luvrer).
Persunas, che possedan ina lubientscha B/B-EU ni C/C-EU, ston s'annunziar giu persunalmein tier la controlla da habitonts e pagar la taxa da cumpensaziun da pumpiers. La lubientscha da jasters sto vegnida mussada avon. Il patrun ei era cheu obligaus d'emplenir ora il Formular "Austrittsmeldung des Arbeitgebers" ensemen cul luvrer jester.
Procedura d'annunzia "Meldeverfahren"
http://www.gr.ch/DE/institutionen/verwaltung/dvs/kiga/dienstleistungen/unternehmen/Seiten/01_MeldeverfahrenEU17EFTA.aspx
Persunas jastras ch'ein lemprema ga enteifer igl onn en Svizra e lavuran buca pli ditg che 3 meins san vegnir annunziai cul "Meldeverfahren".
ADATG! Il luvrer astga pér entscheiver a luvrar cura che la lubientscha digl uffeci per industria, mistregn e lavur dil cantun Grischun (KIGA) ei avon maun.
Sche la persuna vegn ina secunda enteifer il medem onn en Svizra sto ella vegnir annunziada tier la vischnaunca (era sche la persuna ei buca cheu pli ditg che 3 meins).


text:
Turitg perda trais «dinosauriers» da la politica
En il chantun Turitg chalan trais politichers ch'èn stads 24 onns en il cussegl naziunal: Toni Bortoluzzi e Max Binder da la PPS ed Andreas Gross da la PS. Il scrinari Toni Bortoluzzi resta en memoria sco um cun ses agen chau che ha era mainsvart gì dispita cun sia partida. Ses collega Max Binder è surtut s'engaschà per l'agricultura. Il socialdemocrat Andreas Gross è vegnì enconuschent sco intellectual e sco cun-fundatur da la GsoA, che vul ina Svizra senza armada.
Duas testas vallesanas chalan
Il chantun Vallais perda gist dus prominents: Christophe Darbellay è enconuschent sco president da la PCD Svizra, sesa dapi 12 onns en la chombra gronda ed è mainsvart vegnì crititgà ord las atgnas retschas ch'el mettia sasez en il center e tralaschia uschia ils interess da la partida. Per lingias grassas ha era Oscar Freysinger da la PPS procurà cun sias ideas en il cussegl naziunal: El ha p.ex. pretendì in scumond d'importar alas da squagls (Haifischflossen).
La lady dal chantun Uri na vul betg pli
«Die eiserne Lady der Liberalen», uschia vegn Gabi Huber (PLD) gugent numnada en las medias. Mo la giurista dal chantun Uri pretenda da sasezza ch'ella saja «streng, aber nicht pickelhart». Tuttina vala Gabi Hubersco politicra ch'ei adina up-to-date en ils dossiers.
Ella saja «spektakulär unspektakulär», ha il Tagblatt da Sogn Gagl scrit inagiada. In fatg remartgabel tar Gabi Huber: En ses 12 onns sco cussegliera naziunala ha ella fatg mo 3 intervenziuns. Per cumparegliar lein prender ses collegas dal Vallais ch'èn tuttina ditg a Berna sco Gabi Huber: Christophe Darbellay ha fatg passa 100, Oscar Freysinger passa 200.
Urs Schwaller vul dapli temp liber
Attenziun naziunala ha Urs Schwaller survegnì sco president da la fracziun cristiandemocrata mo era sco candidat per il cussegl federal. Quella cursa ha el dentant pers il 2009 cunter Didier Burkhalter. Schwaller vala sco tipic politicher dal center che vul far punts tranter ils pols.


text:
Il zercladur 2015 ha la populaziun da Falera acceptà la nova planisaziun da zonas e tramess quella a Cuera per laschar approvar ella dal chantun. La resposta dal chantun è stada per gronda part positiva, i ha dentant era da midadas, che la regenza n’ha betg acceptà.
Via libra per nov hotel
Il nov hotel cun chombras ed abitaziuns administradas duai vegnir bajegià sin l‘areal dal grond parcadi a l'entrada da Falera. Quai project exista gia dapi 9 onns e cun la decisiun positiva dal chantun sa el uss vegnir elavurà en detagl. Il chantun ha dentant mo acceptà la midada sut la cundiziun, che l’emprima badigliada vegnia dada anc avant la fin da l’onn 2021.
Nagin engrondiment da la zona da bajegiar per indigens
Betg acceptada è l’engrondiment d’ina zona da bajegiar per indigens agl ur da Falera. Tenor il president communal Wendelin Casutt era previs, da cumpensar quellas novas parcellas cun dezonar autras parcellas en zonas per indigens el center dal vitg.
En sia resposta attesta la regenza, che la cumpensaziun fiss stada suffizienta, i dettia dentant anc bler potenzial per zonas d’indigens el center da Falera e quai potenzial stoppia l’emprim vegnir explotà. In engrondiment d’ina zona agl ur da Falera n’ha il chantun betg acceptà.


text:
martedì 29 luglio 2014
"Òm ëd pòca fej, përché has-to dubità?"
Sùbit apress, Gesù a l'ha insistù ch'ij sò dissèpoj a montèisso ant la barca e passèisso prima 'd Chiel a l'àutra riva, antramentre che Chiel a l'avrìa congedà 'l pòpol. E quand ch'a l'ha avulo congedà, a l'é montà daspërchiel an sna montagna për preghé. Quand ch'a l'é vnua la sèira, a l'é restà là con gnun d'àutri. Ant ël mentre la barca a l'era già slontanasse da la riva e a l'era sbatùa da le onde, për motiv che 'l vent a l'era contrari. E quand che la neuit a l'era press che finìa Gesù a l'é vnù da lor an marciand an sl'eva dël lagh. E ij dissèpoj, an vëdendlo caminé an sl'eva, a son sbaruasse e a disìo: "A l'é 'n fantasma!" e dla tëmma ch'a l'avìo a son butasse a crijé. Nopà, tut sùbit Gesù a l'ha parlaje e a l'ha dije: "Avèj 'd corage, i son mi, avèj nen tëmma!". E Pé a-j dis: "Signor, s'a l'é ti, comanda ch'i vada da ti an caminand an sle onde". E Gesù a-j dis: "Ven!". E Pé, calà giu da la barca, a l'é butasse a caminé an sl'eva për andé da Gesù. Ma sicoma ch' ël vent a l'era fòrt, a l'é sburdìsse e, mentre ch'a fongava, a l'ha crijà: "Signor, salveme!". E sùbit Gesù a l'ha sporzuje la man e a l'ha ciapalo, and disand: "Òm ëd pòca fej, përché has-to dubità?" Quand ch'a son stàit montà ant la barca, 'l vent a l'é chità. Antlora, coj ch'a l'ero ant la barca, a l'han adoralo e a l'han dit: "Për sicur Ti 't ses ël Fieul ëd De". Peuj, passà ch'a son dëdlà dël lagh, a son vnù ant ël pais ëd Gennesaret. Quand che la gent ëd sto pais a l'han arconnossulo, a l'han falo a savèj daspërtut tut d'antorn e a-j portavo tùit ij sò malavi. E a lo pregavo 'd permëtte mach ch'a tochèisso 'l bòrd ëd soa vestimenta, e tùit coj ch'a l'han tocala a son stàit varì" (Maté 14:22-36).
venerdì 25 luglio 2014
Le paràbole dël Regn
A l'ha dije n'àutra paràbola: "Èl regn dël Cel a smija al chërsent che na fomna a pija e a mës-cia con tre mzure 'd farin-a, fin-a tant ch'a sia tut' alvà".
"Ël Regn dël cel a l'é tanme 'n tesòr stërmà ant un camp, che n'òm a l'ha trovà e a l'ha stërmà, e peuj, për la gòj ch'an n'ha, a vend tut lòn ch'a l'ha e a cata col camp.
Ancora, ël Regn dël cel a l'é tanme 'n mërcant ch'a va 'n serca 'd bele perle. Cand a l'ha trovà na perla 'd grand valor, a l'é andass-ne a vende tut lòn ch'a l'avìa e peuj a l'ha catala.
Ancora, ël Regn dël cel a l'é tanme na rèjt campà ant ël mar e ch'a ciapa ògni sòrt ëd pess. Quand ch'a l'é pien-a, ij pëscador a la tiro a riva, peuj assëtà ch'a son tut d'antorn, a buto 'l pess bon da banda andrinta dle cassiëtte e a campo via col ch'a l'é nen bon. A sarà parèj a la fin dël mond. J'àngej a rivran e a sern-ran ij giust dai gram, e a-j campran ij gram ant la fornas avisca, andoa a-i sarà 'd pioré e 'd schërziné 'd dent.
Gesù a-j dis: "L'Eve capì tute ste còse?" E a l'han di-je: "Eh, Signor". Antlora Gesù a l'ha di-je: "A l'é për lòn che minca scriba ch'a sia bin istruì për ël Regn dël cel, a smija 'n padron ch'a gava fòra da sò tesòr ëd ròba neuva e' d ròba veja".
J'àutri test bìblich ch'a saran lesù ant le cese sta duminica a son:
sabato 19 luglio 2014
L'erba grama
Antlora Gesù a l'é slontanasse dal pòpol e a l'é intrà antëcà, e ij sò dissépoj a son vnù da Chiel e a l'han dije: "Spieghene la paràbola dël gramon ant ël camp". A l'ha risponduje: "Col ch'a l'ha sëmnà la bon-a smens a l'é 'l Fieul dl'Óm, Ël camp a l'é 'l mond; la bon-a smens a l'é la gent dël Regn. L'erba grama a l'é la gent dël malign, e 'l nemis ch'a-j sëmna a l'é 'l diav. La mësson a l'é la fin dël mond e ij mëssoné a l'é j'àngej. Tanme as sarbia l'erba grama e as la fa brusé, a sarà l'istess a la fin dël mond. Ë Fieul dl'Óm a mandrà ij sò àngej e lor a sarbiaran da sò Regn tut lòn ch'a l'é càusa 'd pecà ansem a coj ch'a fan lòn ch'a l'é nen giust, e a-j campran ant la fornas avisca andoa a-i sarà 'd pioré e 'd schërziné 'd dent. Antlora ij giust a bërlusëran com ël sol ant ël Regn ëd sò Pare. Chi ch'a l'ha d'orije për sente, a farìa bin a sente.
(Maté 13:24-30, 36-43) - https://sites.google.com/site/bibiapiemonteisa/
domenica 13 luglio 2014
...për na supa d' lentìe!
Cand ch'as vend quejcòsa 'd pressios (e ch'as capìss nen ch'a l'é pressios) për na supa d' lentìe!
Giacòb e Esaù (Genesi 25:19-34)
"Costa-sì a l'é la stòria d'Isaac, fieul d'Abraham. Abraham a l'era 'l pare d'Isaac. Cand che Isaac a l'é rivà a quarant' ani, a l'é sposasse con Rebecca, la fija 'd Bètuel, l'Aramean, da Paddan-Aram, e seur ëd Laban, l'Aramean. Isaac a l'ha pregà 'l Signor për soa fomna, përché chila 'd masnà a podìa nen avèjne. Ël Signor a l'ha scotà soa preghiera e soa fomna Rebecca a l'é restà ansenta. Le masnà a l'era coma ch'as ruseisso andrinta a chila, e a l'ha dit: "Se le còse a saran sèmper parèj, i son nen certa ch'i veuj esse ansenta!" Antlora a l'ha ciamaje al Signor ël përchè 'd lòn ch'a capitava. Ël Signor a l'ha risponduje: "An tò vènter a-i é doi nassion, e doi pòpoj andrinta ti a saran divìs. Un pòpol a sarà pì fòrt che l'àutr, e 'l pì vej a sarà 'l servitor dël pì giovo. Cand a l'é rivà për Rebecca 'l temp ëd avèj, a son sortì da sò vènter doi binèj. Ël prim a l'era tut coatà 'd pluria rossa coma s'a fussa na vesta 'd pèil. Antlora a l'han ciamalo Esaù. Aprèss a l'è sortì sò frel. Cost-sì a l'avìa na man ch'a tenìa s-ciass ël garèt ëd Esaù e a l'han ciamalo Giacòb. Isaac a l'avia sessant' ani cand a son nassuje cole masnà. Cand che ij fiolin a son chërsù, Esaù a l'é dventà 'n cassador vajant, n'òm ch'a-j piasìa sté ant ij camp, e Giacòb a l'era pitòst n'òm pacìfich ch'a-j piasìa sté ant le tende. Israel a vorìa pì bin a Esaù, përché a chiel a-j piasìa 'l ziblé, ma Rebecca a vorìa pì bin a Giacòb. Àor Giacòb a l'avìa cusinà dla supa, e quand che Esaù a l'é tornà dai camp a l'avìa fam. Antlora a l'ha dit a Giacòb: "Dame 'n pòch ëd cola supa rossa - eh, sa ròba rossa - përch' i son afamà" (Cost-sì a l'é 'l motiv përché chiel a l'é 'dcò ciamà Edom). Ma Giacòb a l'ha replicà: "Prima vend-me tò drit a la primagenitura". "Varda," a dis Esaù, "I l'hai tanta fam da meuire. I sai nen còsa fene 'd na primagenitura". Ma Giacòb a-j dis: "Fame adèss un giurament". Antlora Esaù a l'ha faje 'n giurament e a l'ha vendù a Giacòb sò drit a la primagenitura. Antlora Giacòb a l'ha dàit a Esaù dël pan e dla supa 'd lentìe. Esaù a l'ha mangià e beivù, peuj a l'é ausasse e a l'é sortì. A l'é parèj che Esaù a l'ha dëspresià sò drit a la primagenitura.
https://sites.google.com/site/bibiapiemonteisa/testament-vej/genesi/genesi-25
Giacòb e Esaù (Genesi 25:19-34)
"Costa-sì a l'é la stòria d'Isaac, fieul d'Abraham. Abraham a l'era 'l pare d'Isaac. Cand che Isaac a l'é rivà a quarant' ani, a l'é sposasse con Rebecca, la fija 'd Bètuel, l'Aramean, da Paddan-Aram, e seur ëd Laban, l'Aramean. Isaac a l'ha pregà 'l Signor për soa fomna, përché chila 'd masnà a podìa nen avèjne. Ël Signor a l'ha scotà soa preghiera e soa fomna Rebecca a l'é restà ansenta. Le masnà a l'era coma ch'as ruseisso andrinta a chila, e a l'ha dit: "Se le còse a saran sèmper parèj, i son nen certa ch'i veuj esse ansenta!" Antlora a l'ha ciamaje al Signor ël përchè 'd lòn ch'a capitava. Ël Signor a l'ha risponduje: "An tò vènter a-i é doi nassion, e doi pòpoj andrinta ti a saran divìs. Un pòpol a sarà pì fòrt che l'àutr, e 'l pì vej a sarà 'l servitor dël pì giovo. Cand a l'é rivà për Rebecca 'l temp ëd avèj, a son sortì da sò vènter doi binèj. Ël prim a l'era tut coatà 'd pluria rossa coma s'a fussa na vesta 'd pèil. Antlora a l'han ciamalo Esaù. Aprèss a l'è sortì sò frel. Cost-sì a l'avìa na man ch'a tenìa s-ciass ël garèt ëd Esaù e a l'han ciamalo Giacòb. Isaac a l'avia sessant' ani cand a son nassuje cole masnà. Cand che ij fiolin a son chërsù, Esaù a l'é dventà 'n cassador vajant, n'òm ch'a-j piasìa sté ant ij camp, e Giacòb a l'era pitòst n'òm pacìfich ch'a-j piasìa sté ant le tende. Israel a vorìa pì bin a Esaù, përché a chiel a-j piasìa 'l ziblé, ma Rebecca a vorìa pì bin a Giacòb. Àor Giacòb a l'avìa cusinà dla supa, e quand che Esaù a l'é tornà dai camp a l'avìa fam. Antlora a l'ha dit a Giacòb: "Dame 'n pòch ëd cola supa rossa - eh, sa ròba rossa - përch' i son afamà" (Cost-sì a l'é 'l motiv përché chiel a l'é 'dcò ciamà Edom). Ma Giacòb a l'ha replicà: "Prima vend-me tò drit a la primagenitura". "Varda," a dis Esaù, "I l'hai tanta fam da meuire. I sai nen còsa fene 'd na primagenitura". Ma Giacòb a-j dis: "Fame adèss un giurament". Antlora Esaù a l'ha faje 'n giurament e a l'ha vendù a Giacòb sò drit a la primagenitura. Antlora Giacòb a l'ha dàit a Esaù dël pan e dla supa 'd lentìe. Esaù a l'ha mangià e beivù, peuj a l'é ausasse e a l'é sortì. A l'é parèj che Esaù a l'ha dëspresià sò drit a la primagenitura.
https://sites.google.com/site/bibiapiemonteisa/testament-vej/genesi/genesi-25
sabato 12 luglio 2014
[Progèt Bibia piemontèisa] La paràbola dël sëmnor (Maté 13:1-23), Duminica 13 Luj 2014
An col di-lì, dòp esse sortì dla ca, Gesù a l'é setasse davsin al lagh. Ma tut d'antorn a Chiel a l'é assemblasse tanta 'd cola gent, che Gesù a l'é montà ant na barca për setessie, antramentre che tuta la gent a stasìa an sla riva. A-j contava tante còse an dovrand ëd paràbole e a-j disìa:
"Scoté! Un sëmnor a l'è sortì për sëmné. E antramentre ch'a sëmnava, dla smëns a l'é cascà arlongh ël senté e j'osej a son vnù e a l'han divorala. D'àutra a l'é cascà ant un teren giarin, andoa ch'a j'era pòca tèra, e sùbit a l'é brojà përché 'l seul a l'era nen përfond. Quand ch'al sol a l'é levasse, nopà, ël broj a l'é brusatà përché a l'avia nen bastansa 'd rèis e a l'é sëccasse. D'àutra smëns a l'é cascà an mes dle ronze, le ronze a son chërsùe e a l'han stenzula. Ma d'àutra smëns a l'é cascà ant na bon-a tèra e a l'ha frutà 'd gran, chi sent vòlte tant, chi sessanta, chi tranta. Chi ch'a l'ha d'orije për sente, a farìa bin a sente".
Antlora ij dissèpoj a son avzinasse 'd Chiel e a l'han dije: "Përché ij parle-tu parèj për ëd paràbole?". A l'ha risponduje: "A vojàutri a l'é stàit acordà 'd conòsse ij segret dël regn dël cel, ma nen a lor, përché a col ch'a l'ha a sarà dàit ancora 'd pì e a n'avrà an abondansa, ma col ch'a l'ha pa nen, fin-a 'l pòch ch'a l'ha a-j sarà gavà. A l'é për costa rason ch'ij parlo an dovrand ëd paràbole, parèj ch'an vëdend a vëddo nen e ch'an sentend a sento e a capisso nen. A lor rësguard as compiss la professìa d'Isaia ch'a dis: 'Vojàutri i scotreve con atension, ma i capireve nen; i vardreve con atension ma i comprendreve mai, përché 'l cheur ëd sta gent-sì a l'é vnì gargh; a son dur d'orija e a l'han sarà j'euj, parèj che con ij sò euj a s-ciairo nen e con le soe orije a sento nen, con ël cheur a capisso nen, (e 'd conseguensa) as converto nen e mi i-j varisso nen'. I vòstri euj, nopà, a son beat përché a s-ciairo e vòstre orije a sento. Iv diso la vrità: tanti profeta e 'd gent giusta a l'avrio tant vorsù vëdde lòn che vojàutri i vëdde ma a l'han nen vëddulo, e sente le còse che vojàutri i sente e a l'han nen sentule.
Antlora scoté lòn ch'a veul dì la paràbola dël sëmnor. Quand che quejdun a scota la paròla dël regn e ch'a la capiss nen, ël malign a ven e as pòrta vìa lòn ch'a l'era stàit sëmnà an sò cheur: sosì a l'é la smëns ch'a l'era stàita sëmnà arlong ël senté. La smëns sëmnà ant un teren giairin, a l'é col ch'a scota la paròla e ch'a l'arsèiv sùbit con piasì, ma sicoma ch'a l'ha gnuna rèis an chiel istèss e a ten nen dur, quand ch'a ven-o dij sagrin o la persecussion për motiv dla paròla [soa fej] a resist nen e a ven a manché. La smëns sëmnà an mes dle ronze a l'é col ch'a scota la paròla ['d Nosgnor], ma ij crossi për le ròbe 'd sto mond e la sedussion dle richesse a stenzo la paròla, parèj ch'a fruta nen. Ma coj ch'a l'han arseivù la smëns an bon-a tèra, a son coj ch'a scoto la Paròla e ch'a la capisso. Coj-li a dàn ëd frut, chi sent vòlte tant, chi sessanta, chi tranta 'd lòn ch'a l'era stàit sëmnà" (Maté 13:1-23).
Tut ël capìto 13 as trova ambelessì
"Toa Paròla a l'é na lampia për ij mè pé e 'n lum pr' anluminé mè senté.
"Toa Paròla a l'é na lampia për ij mè pé e 'n lum pr' anluminé mè senté.
I l'hai fàit na promëssa pùblica: cola d' osservé toe giuste prescrission.
Quanti ch'a son ij mè sagrin! Signor: con toa Paròla torna a deme na vita.
Signor, it suplico: aceta l'oferta 'd làude ch'it faso bin volenté. Mostrame le toe prescrission.
Combin che mia vita a sìa sèmper an pericol, i dësmentio mai toa lej.
Dle canaje a stërmo dij trabucèt për antrubieme, ma mi i son pà andàit 'd sa e 'd là lontan dai tò precet.
La testimoniansa 'd tòa Paròla am la ten-o bon-a coma s'a fussa n'ardità da sgnor; am dà tanta gòj.
Con tut mè cheur, mi i ubidiraj ai tò statut fin-a la fin". (Salm 119:105-112).
sabato 5 luglio 2014
Leture bìbliche për Duminica 6 Luj 2014 [Proget Bibia piemontèisa]
Evangeli 'd Maté - Capìtol 11
Quand che Gesù a l'ha finì sti amaestrament a sò dodes dissèpoj, a l'é partisne da col pòst për andé a mostré e a prediché ant soe sità.
L'anvit ëd Gesù. An col temp là, Gesù a l'ha dit: "It ringrassio, Pare, Signor dël cel e dla tèra, për lòn ch' it l'has stërmà ste còse da coj ch'as chërdo d' savèj e d'esse inteligent e ch'it l'has arvelaje a le masnà. A l'é parèj, Pare, përchè parèj a l'é piasute. Ël Pare a l'ha dame tute le còse an man. Gnun a conòss ël Fiel sednò 'l Pare e gnun a conòss ël Pare sednò 'l Fieul e chi 'l Fieul a l'avrà bin vorsù féje st' arvelassion. Vnì da mi tùit vojàutri ch'i seve strach e carià, e mi iv daraj arpòs. Buteve an sël còl mè giov e amprendi da mi, ch'i son gentil e ùmil ëd cheur, e i trovreve l'arpòs che vòstr' ànime a l'han da manca, përchè mè giov a l'é 'n bel fé portelo e mè càrich a l'é nen ëd pèis".
https://sites.google.com/site/bibiapiemonteisa/testament-neuv/evangeli-d-mat/mat-11
Salm 45
Ël Salm 45 a l'é 'n poema romàntich ch'a celebra le nòsse d'un re davìdich a na bela principëssa. Ël poeta a làuda 'l re për soa valentìa militar e angagg për la giustissia. A esorta la sposa a esse fidel al re, e a varda con spetativa 'l dì che 'l mariagi a sia benedì con na fiolansa regal. Ël Testament neuv a lo interpreta 'd manera spiritual coma prefigurassion dël trionf dël Crist e 'd sò "mariagi" con ël pòpol ëd coj ch'a saran salvà.
Per ël diretor dla mùsica, conforma 'l ton "Liri", dai Koraita, na poesia bin scrita, un cant d'amor. Na bela canson a dësborda da mè cheur.
Quand che Gesù a l'ha finì sti amaestrament a sò dodes dissèpoj, a l'é partisne da col pòst për andé a mostré e a prediché ant soe sità.
Gesù e Gioan Batista. Àor, Gioan, che ant la përson a l'avìa sentì parlé 'd lòn che 'l Crist a fasìa, a l'ha mandaje doi 'd sò dissèpoj për dije: "Ses-to Col ch'a dovìa ven-e, o s'i dovoma spetene n'àut?". E Gesù a-j rëspond: "Andé e fé vòsta relassion a Gioan ëd lòn ch'i l'eve vdù e sentì: Ij bòrgno a vëddo, ij sòp a marcio, ij lebros a son mondà, ij ciòrgn a sento, ij mòrt a son arsussità, e l'Evangèli a l'è predicà ai pòver". A l'é beat col ch'a sarà nen scandalisasse 'd mi". Antramente ch'as n'andasìo, Gesù a l'ha comensà a parlé a la gent ëd Gioan: "Còsa seve andàit a vëdde ant ël desert? Na cana sopatà dal vent? Ancora, còsa seve andàit a vëdde? N'òm vestì 'd manera spatussanta? Coj ch'a son vestì parèj a son ant ij palass reaj. Còs' i seve andàit a vëdde? Un profeta? Eh, iv diso, e 'd pì d'un profeta? Sto-sì a l'é col dël qual a l'é scrit: Vardé, iv mando mè ambassador dëdnans a ti ch ' at prontrà la strà. In vrità iv diso, che fra coj ch'a son nassù da na fomna, a-i é stàine gnun pì grand che Gioan Batista; ma 'l pì cit ant ël Regn ëd Nosgnor, a l'é fin-a pì grand che chiel. Dal temp ëd Gioan Batista fin-a 'l dì d'ancheuj, ël Regn dël ciel a l'ha sufrì violensa e a-i rivran coj ch'a lo ciapo a fòrsa; përchè tùit ij profeta e la lej a l'han profetisà fin-a a Gioan. E s'i veule capila, a l'é col-li l'Elìa ch'a dovia ven-e. Chi ch'a l'ha d'orije për sente, ch'a senta. Ma a chi avraj-ne da paragoné sta generassion? A smija a coj fieuj ch'a stan setà 'n piassa e ch'a crijo l'un l'àutr: Për vojàutri i l'oma sonà la fluta e i l'eve nen balà. I l'oma cantà 'd canson da fé pioré e i l'eve nen piorà. Përché Gioan a l'é vnù e a l'ha nen smangiassà ni sbeivassà, e a diso: A l'é 'mposessà da 'n demòni. A l'é peuj vnù 'l Fieul dl'Òm ch'a mangia e a bèiv, e a diso: Vardé-là 'n mangion e 'n beivon, amis dj'esator dl'impòste e dij pecator. La sapiensa, nopà, a l'é stàita giustificà da soe euvre".
Guaj a cole sità ch'a veulo nen pentisse. Antlora Gesù a l'é butasse a 'rprocé a le sità, andoa a l'avìa fàit motobin ëd miracoj, ma ch'a l'ero nen pentisse. "Guaj a ti Corasin! Guaj a ti, Betsaida! Përché s'ij miracoj ch'a son operasse tra 'd voi a fusso rivà a Tir o a Sidon, lor a sarìo già da temp pentisse con ròbe 'd sac e ant la sënner. Ma it diso che ant ël Di dël Giudissi a sarà pì soportàbil për Tir e Sidon che për ti! E ti, Capèrnaum, ses-to stàita 'lvà fin-a al cel? No, ti 't saras campà giù fin-a 'nt l'Ades, përché se ij miracoj ch'a son stàit fàit an ti, a fusso rivà a Sòdoma, cola sità a sarìa ancora là ant ël dì d'ancheuj. Ma iv diso che ant ël Dì dël Giudissi, a sarà pì tolerabil për la region ëd Sòdoma che për ti".
L'anvit ëd Gesù. An col temp là, Gesù a l'ha dit: "It ringrassio, Pare, Signor dël cel e dla tèra, për lòn ch' it l'has stërmà ste còse da coj ch'as chërdo d' savèj e d'esse inteligent e ch'it l'has arvelaje a le masnà. A l'é parèj, Pare, përchè parèj a l'é piasute. Ël Pare a l'ha dame tute le còse an man. Gnun a conòss ël Fiel sednò 'l Pare e gnun a conòss ël Pare sednò 'l Fieul e chi 'l Fieul a l'avrà bin vorsù féje st' arvelassion. Vnì da mi tùit vojàutri ch'i seve strach e carià, e mi iv daraj arpòs. Buteve an sël còl mè giov e amprendi da mi, ch'i son gentil e ùmil ëd cheur, e i trovreve l'arpòs che vòstr' ànime a l'han da manca, përchè mè giov a l'é 'n bel fé portelo e mè càrich a l'é nen ëd pèis".
https://sites.google.com/site/bibiapiemonteisa/testament-neuv/evangeli-d-mat/mat-11
Ël Salm 45 a l'é 'n poema romàntich ch'a celebra le nòsse d'un re davìdich a na bela principëssa. Ël poeta a làuda 'l re për soa valentìa militar e angagg për la giustissia. A esorta la sposa a esse fidel al re, e a varda con spetativa 'l dì che 'l mariagi a sia benedì con na fiolansa regal. Ël Testament neuv a lo interpreta 'd manera spiritual coma prefigurassion dël trionf dël Crist e 'd sò "mariagi" con ël pòpol ëd coj ch'a saran salvà.
Per ël diretor dla mùsica, conforma 'l ton "Liri", dai Koraita, na poesia bin scrita, un cant d'amor. Na bela canson a dësborda da mè cheur.
Mi i adressa costi vers a 'n re; mia lenga a l'é tanme na piuma d'un scriba an gamba.
Ti't ses l'òm pì bel ch'a-i sìa. Paròle 'd grassia a son stàite versà an sij tò làver: për sòn De at acòrda 'd benedission ch'a finìran mai.
Sangia ai tò fianch toa spa, ò gajard guerié; fate v
ëdde an tut tò splendor maestos.
Fate vëdde an tuta toa majestà e sie vitorios! Cavalca anans për fé trionfé la vrità e la giustissia, parèj che toa man drita a compissa dj'at potent.
Toe flecie a son molà e a intro drint' ai cheur dij nimis dël re. Ëd nassion a dròco ai tò pé.
Tò tròno, ò De, a sarà mai campà giù. Toa cavija regal a l'é na cavija 'd giustissia.
Ti 't l'has a cheur la giustissia e 't l'has an ghignon la malissia. A l'é për lòn che Nosgnor, tò De, a l'ha onzute con l'euli dla gòj e a l'ha butate pì àut che tùit ij tò compagn.
Toe vestimenta a son tute ampërfumà 'd mira, àloe e canela. Dai palass spatussant a ven na musica d'ëstrument a còrda ch'at fà avèj-ne gòj.
Antrames ij tò òspiti a-i é 'd principësse. Toa sposa a sta a tòa drita e a l'ha adòss giojera pressiosa fàita dl'òr ch'a ven da l'Ofir.
Scota, ò principëssa, varda e fà atension! Dësmentia dël tut ël paìs d'andoa ch'it ven-e e toa famija!
Antlora 'l re a sarà 'nciarmà da toa blëssa. Dòp tut, chiel a l'é 'l tò signor. Sie sogetà a chiel!
Dij sgnor da Tir a sërcran tò favor e at portran un cadò.
La principëssa a compariss an tut sò splendor: a l'ha adòss colan-e ëd perle e a l'é vestìa 'd brocard ornà d'òr.
Con ëd veste brodà chila a l'é scortà anvers ël re. Le damisele d'onor che la cudisso ven-o dapress a chila e at la pòrto.
L'argioissansa dla procession a l'é granda: adèss a intro ant ël palass dël re.
Ij tò fieuj a daran séguit a la dinastìa dij tò vej. Ti ij faras dij prinsi për tut ël paìs
Mi i proclamraj tò grandeur da generassion a generassion: antlora le nassion at laudran për sèmper.
https://sites.google.com/site/bibiapiemonteisa/testament-vej/salm/salm-45
Ti't ses l'òm pì bel ch'a-i sìa. Paròle 'd grassia a son stàite versà an sij tò làver: për sòn De at acòrda 'd benedission ch'a finìran mai.
Sangia ai tò fianch toa spa, ò gajard guerié; fate v
ëdde an tut tò splendor maestos.
Fate vëdde an tuta toa majestà e sie vitorios! Cavalca anans për fé trionfé la vrità e la giustissia, parèj che toa man drita a compissa dj'at potent.
Toe flecie a son molà e a intro drint' ai cheur dij nimis dël re. Ëd nassion a dròco ai tò pé.
Tò tròno, ò De, a sarà mai campà giù. Toa cavija regal a l'é na cavija 'd giustissia.
Ti 't l'has a cheur la giustissia e 't l'has an ghignon la malissia. A l'é për lòn che Nosgnor, tò De, a l'ha onzute con l'euli dla gòj e a l'ha butate pì àut che tùit ij tò compagn.
Toe vestimenta a son tute ampërfumà 'd mira, àloe e canela. Dai palass spatussant a ven na musica d'ëstrument a còrda ch'at fà avèj-ne gòj.
Antrames ij tò òspiti a-i é 'd principësse. Toa sposa a sta a tòa drita e a l'ha adòss giojera pressiosa fàita dl'òr ch'a ven da l'Ofir.
Scota, ò principëssa, varda e fà atension! Dësmentia dël tut ël paìs d'andoa ch'it ven-e e toa famija!
Antlora 'l re a sarà 'nciarmà da toa blëssa. Dòp tut, chiel a l'é 'l tò signor. Sie sogetà a chiel!
Dij sgnor da Tir a sërcran tò favor e at portran un cadò.
La principëssa a compariss an tut sò splendor: a l'ha adòss colan-e ëd perle e a l'é vestìa 'd brocard ornà d'òr.
Con ëd veste brodà chila a l'é scortà anvers ël re. Le damisele d'onor che la cudisso ven-o dapress a chila e at la pòrto.
L'argioissansa dla procession a l'é granda: adèss a intro ant ël palass dël re.
Ij tò fieuj a daran séguit a la dinastìa dij tò vej. Ti ij faras dij prinsi për tut ël paìs
Mi i proclamraj tò grandeur da generassion a generassion: antlora le nassion at laudran për sèmper.
https://sites.google.com/site/bibiapiemonteisa/testament-vej/salm/salm-45
Iscriviti a: Post (Atom)


text:
Butia
RTR ha registrà e produci ils ultims onns ina retscha da las pli bellas e remartgablas melodias e chanzuns, istorgias per uffants e documentaziuns multifaras. Tut ils products rumantschs èn da chattar en la BUTIA, il link avra en ina nova fanestra da la Lia Rumantscha.
Empustaziuns da DC's e DVD's
Gratulaziuns, Profils, Cuntrasts ubain il Minisguard: Tut las emissiuns che RTR ha emess chattais Vus adina sin nossa purschida digitala PLAY RTR.
Ultra da quai èsi er pussaivel d’empustar emissiuns tenor giavisch. Quai sin basa da nossas tariffas:
- Material digitalisà:
- CHF 30.– per files
- CHF 40.– per portatuns
- CHF 50.– per purtaders da maletgs
- Material betg anc digitalisà: pauschala da CHF 80.–
Gugent As infurmain en detagl: Per plaschair inditgar en il formular d’empustaziun il titel, il tema e la data da l’emissiun giavischada e nus As contactain pli spert pussaivel.


text:
Il Cussegl federal ha decidì che giuvenils ch'han terminà l'emprendissadi pon en futur exequir lavur privlusas en lur professiun, er sch'els n'èn anc betg 18 onns. Quai perquai ch'adina dapli giuvenils termineschan lur scola obligatorica pli baud ed n'èn uschia a la fin da lur emprendissadi anc betg maiorens.
Cun questa midada da l'ordinaziun vulan ins uschia eliminar l'obstachel che tals giuvenils ston lura spetgar enfin ch'els èn maiorens per pudair accumplir tut ils pensums da lur professiun.
RR novitads 11:00


text:
Dumonda sociala
Il term dumonda sociala designescha la miseria umana ch’è stada colliada cun la Revoluziun industriala, vul dir ils problems socials ch’han accumpagnà la transiziun da la societad agrara a la societad industriala urbanisada.[1] En l’Engalterra ha questa fasa da transiziun cumenzà vers il 1760, en l’Europa Centrala a l’entschatta dal 19avel tschientaner. Gia avant era sa cristallisada plaunsieu la miseria dramatica che dueva la finala tschiffar vastas parts da la populaziun. In’emprima fasa, che cumpiglia en l’Europa Centrala l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner, è stada segnada d’ina sperta creschientscha da la populaziun ch’ha manà ad in proletariat che lavurava cunter pajament, a la liberaziun dals purs, ad ina fugia da la champagna colliada cun ina ferma urbanisaziun, al declin da las veglias mastergnanzas ed al svilup cuntinuant d’ina industria da fabricas.
Problems centrals da la dumonda sociala han furmà il pauperissem e la smanatscha per l’existenza da la quala èn stads pertutgads purs, fameglia rurala, mastergnants, lavurants e pitschens contorists.
En il decurs dal temp èn ils puncts problematics da la Revoluziun industriala sa spustads in pau. Ca. tranter ils onns 1850 e 1870 è l’industria creschida fermamain, entant ch’il declin da la lavur chasana e la crisa da la mastergnanza ha cuntinuà. Ina terza fasa (en l’Europa Centrala ca. a partir dals onns 1870) è stada segnada da l’auta industria e da la transiziun a la societad industrialisada. La dumonda sociala è uss surtut daventada ina dumonda dals lavurants. La depopulaziun en massa da regiuns ruralas, ils fenomens secundars da la furmaziun da citads grondas e l’integraziun sociala dals lavurants han fatschentà tant ils responsabels politics sco er la populaziun burgaisa. Tut tenor l’interpretaziun dals problems e la disposiziun dals interess èn vegnidas sviluppadas differentas ideas co schliar la dumonda sociala.
Cuntegn
- 1 Noziun
- 2 Origin e caracteristicas
- 3 La miseria daventa adina pli acuta
- 4 Propostas per schliar il problem
- 5 Spustament da la muntada
- 6 Annotaziuns
- 7 Litteratura
- 8 Colliaziuns
Noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹dumonda sociala› è sa furmà ca. a partir dals onns 1830 e descriva l’emprim la depauperisaziun ch’è resultada da la creschientscha da la populaziun e da las citads, alura il surpli da mastergnants ed ils conflicts ch’èn stads colliads cun las cundiziuns da lavurar da l’industrialisaziun tempriva (di da dudesch uras, lavur d’uffants e da dunnas). La crisa sociala è sa manifestada en differentas furmas: sutalimentaziun e spussada tempriva, declin da manaschis pitschens (bains purils, commerzi en detagl, mastergnanza), mancanza d’abitaziuns en las citads grondas creschentas, ina gronda migraziun a l’intern dals pajais, novas furmas da criminalitad.
En l’Europa Centrala è il term vegnì surpiglià sco translaziun da la noziun franzosa question sociale.[2] In’emprima cumprova en lingua tudestga è da chattar en ina correspundenza da Heinrich Heine or da Paris dals 30 d’avrigl 1840.[3] En questa fasa tempriva vegniva il term tudestg plitost duvrà per descriver la situaziun en auters pajais da l’Europa dal Vest. En scrittiras areguard la politica sociala e retschertgas davart la situaziun en Germania ha il term cuntanschì a partir da ca. 1848 ina posiziun accentuada e programmatica.[4] En programs da partidas socialisticas dals onns 1860 e 1870 cumpara il term medemamain.
Origin e caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
La dumonda sociala è sa dada or da la situaziun precara da gruppaziuns socialas ch’eran economicamain flaivlas. Tar las raschuns principalas per lur miseria tutgan la creschientscha demografica accelerada sco er las consequenzas da la liberaziun dals purs (vul dir da la dissoluziun da las relaziuns feudalas) e la libertad da mastergn.
La populaziun europeica – che viveva da quel temp surtut sin la champagna – è creschida suenter il 1815 a moda surproporziunala. Quai sa lascha per part menar enavos sin il stgaudament dal clima ch’ha pussibilità a partir dal 1780 en tut l’Europa racoltas pli segiras. Progress medicinals ed igienics han medemamain attribuì a l’augment da la populaziun, sco per exempel l’introducziun da la virolaziun (tras Edward Jenner a partir dal 1796) ed ina meglra furmaziun chirurgica (sco ch’ella è sa sviluppada l’emprim en rom da la medischina militara sut Napoleun I). Ultra da quai era gia vegnida fatga dapi l’èra mercantilistica ina politica da populaziun ordvart pronatalistica per cumpensar las sperditas da populaziun ch’eran resultadas da las undas da pestilenza medievalas.[5]
La liberaziun dals purs ha savens gì lieu cun sa cumprar libers dal domini feudal en furma da cessiuns da terren. Ils purs avevan uss bain cuntanschì lur libertad persunala, ma èn restads sin bains purils empitschnids ch’eran nunrentabels, han savens fatg debits u han schizunt stuì vender lur bain.
En las citads è vegnida schliada l’obligaziun da stuair appartegnair ad ina mastergnanza; en cumbinaziun cun la depopulaziun da la champagna ha quai manà ad in augment rasant dal dumber da giarsuns. En consequenza da quai èn sa sbassadas las pajas dals mastergnants ed è s’augmentà il dumber dals dischoccupads.
La miseria daventa adina pli acuta[modifitgar | modifitgar il code]
Gia avant che la ‹dumonda sociala› è vegnida en diever sco term hai dà furmas da povradad ch’eran colliadas a moda significanta cun gruppas socialas; e medemamain hai dà da vegl ennà stentas tant clericalas sco er communalas da mitigiar la miseria. Las novas furmas da povradad ch’èn sa manifestadas e las consequenzas da la Revoluziun franzosa che inquietavan tant ils sistems da pussanza monarchics sco er la baselgia han però augmentà la tendenza da tematisar publicamain la povradad creschenta da vastas parts da la populaziun. Questa discussiun è er vegnida manada entaifer ils pli differents secturs da las scienzas veglias e novas (giurisprudenza, economia naziunala, sociologia e.a.).
La brisanza da la dumonda sociala è resultada da la midada sociala ch’ha inizià a medem temp e che vegniva resentida sco insatge dal tuttafatg nov e radical. Anc avant curt steva l’entira Europa sut l’ensaina da la societad agrara dal temp feudal tardiv cun citads da mastergnanza sco martgads surregiunals; ed ussa sa chattava quest mund en cumplaina transfurmaziun vers ina societad chapitalistica, segnada l’emprim dal mercantilissem e silsuenter da l’industria.
La dissoluziun successiva da la communitad sociala tradiziunala (sco la famiglia gronda u ils lioms cun il signur feudal) ha er rut las raits socialas ch’eran entretschadas a moda fitg spessa. La fugia da la champagna ha manà ad ina surofferta da forzas da lavur en las citads; e quella ha da sia vart sbassà il nivel da pretschs, uschia che plirs commembers d’ina famiglia stuevan tschertgar ina lavur pajada. Uschia èn cumparidas las dunnas ed ils uffants sin il martgà da lavur, quai ch’ha danovamain fatg ir a val las pajas. Ils possessurs da las fabricas han sinaquai chatschà tras il di da dudesch uras u dapli sco er lavur da notg e da la dumengia. Sin la sanadad (tissientadas cronicas, silicosa) vegniva strusch prendì resguard ed ina protecziun cunter accidents n’era praticamain betg avant maun en ils manaschis. Las relaziuns da lavur e da viver dals lavurants eran segnadas da tratgs da depauperisaziun. En las casernas da locaziun regivan miserablas cundiziuns d’abitar; las famiglias grondas avevan savens a disposiziun be ina chombra ed affitavan anc durant il di ils letgs a lavurants da notg che na pudevan betg sa prestar in’atgna dimora. Sut talas cundiziuns era la vita da famiglia suttamessa a grondas grevezzas e tendeva a sa dissolver. En consequenza da quai ha il singul gì la tendenza da s’isolar e da daventar grop, la scola è vegnida negligida, bandas èn sa furmadas, la prostituziun è sa derasada (incl. prostituziun d’uffants). E cun tut quai è stà collià in cumplex da donns da sanadad sco tuberculosa, malsognas sexualas, la ‹malsogna englaisa› tras mancanza da vitamins, rugna, derasaziun da plugls, alcoholissem ed in’aspectativa da vita sbassanta.
Cundiziuns da lavur[modifitgar | modifitgar il code]
Als fabricants stevan a disposiziun adina dapli lavurers agriculs e mastergnants ch’eran danvanz. Tras quai pudevan els producir cun pajas datiers dal minimum d’existenza ed accumular ina ritgezza relativa sco ch’ella n’è mai pli vegnida cuntanschida dapi lura.
Las relaziuns da lavur eran diras ed i regiva ina disciplina severa. Damai ch’il martgà da lavur n’era betg reglà tras leschas, pudevan lavurants che s’opponivan u che n’eran betg pli abels da lavurar vegnir remplazzads tras novs fugitivs da la champagna. En citads industrialas englaisas muntava la vita da lavur activa en media radund 15 onns; suenter quest temp eran ils blers lavurants ‹isads tras› e betg pli abels da lavurar. La vegliadetgna media dals lavurants d’industria a Manchester muntava a be 18 onns. Arrivava in lavurant diesch minutas memia tard, pudeva la paja vegnir reducida per ina mesa schurnada. Er en cas d’ina prestaziun da lavur insuffizienta u sch’i rumpevan utensils pudeva vegnir scursanida la paja. Per part vegniva er prolungà il temp da lavur quotidian (fin a 18 uras) e stritgà il ruaus da la dumengia. La protecziun da lavur era savens insuffizienta u dal tuttafatg inexistenta. Ina gronda funtauna da privel furmavan per exempel las tschintas da transmissiun da las maschinas a vapur. I na deva er nagina tgira dals vegls, assicuranza d’accident u protecziun cunter acts arbitraris da vart dals superiurs (p.ex. en furma d’ina protecziun cunter la disditga).
Il legislatur n’enconuscheva da quel temp naginas u be paucas cundiziuns generalas d’urden politic per il martgà da lavur. La polizia ed il militar servivan a l’intern dal pajais surtut a mantegnair l’urden public. Revoltas da povers u demonstraziuns cunter la fom vegnivan savens abattidas a moda brutala ed han chaschunà blessads e morts e manà a l’arrestaziun ed execuziun dals manaders.
Ins discurra en quest connex dal chapitalissem da Manchester che renviescha al fatg che l’Engalterra è vegnida tschiffada sco in dals emprims pajais dal process d’industrialisaziun. Cumbain che l’entrada media en la Gronda Britannia era vers il 1850 detg auta cumpareglià cun auters stadis europeics, era a medem temp la depauperisaziun pli marcanta (quai che tematisescha per exempel Friedrich Engels en ses studis davart la classa lavuranta). Auters pajais sco la Germania u la Frantscha han gudagnà economicamain terren tranter il 1850 ed il 1914. Areguard il product social per persuna han quests pajais schizunt surpassà il Reginavel Unì e quai malgrà u forsa gist pervi da lur avanzament en il cumbat activ cunter la povradad.
Lavur da dunnas e d’uffants[modifitgar | modifitgar il code]
Ils lavurants gudagnavan savens memia pauc per pudair nutrir lur famiglias. Perquai han er dunnas ed uffants stuì lavurar cunter pajament, e quai surtut en las famiglias grondas ch’eran anc la regla. Las dunnas exequivan lavur a chasa e lavuravan en l’industria da textilias ch’era da quel temp fitg impurtanta. Ils patruns engaschavan fitg gugent dunnas, perquai ch’ellas eran pli versadas en la mecanica fina e supportavan meglier chargias maximalas psichicas; tras quai eran ellas ablas da lavurar pli intensiv e pli ditg. Ma oravant tut eran las dunnas pli bunmartgadas, damai che lur paja giascheva marcantamain sut quella dals lavurants masculins.
Lavur d’uffants era bain vegnida pratitgada da vegl ennà sin manaschis purils da famiglia. Ma cun l’industrialisaziun ha quella cuntanschì en l’Europa ed en ils Stadis Unids dimensiuns ch’han fatg massivamain donn tant a la sanadad sco er a las pussaivladads da furmaziun dals uffants dals lavurants. Uffants vegnivan surtut engaschads en la construcziun sut terra, damai ch’els eran pli pitschens e tras quai pli effizients (per exempel en las stretgas galarias da charvun). En l’Engalterra lavuravan ils uffants la stad fin 64 e l’enviern fin 52 uras l’emna sut terra. En tessarias (cotton mills) eran schizunt usitadas 80 uras l’emna.
Il 1833 è vegnida relaschada en l’Engalterra l’emprima lescha per proteger ils uffants. Quella ha fixà in scumond da lavur per uffants sut nov onns en tessarias, in scumond da lavur da notg e maximalmain 12 uras da lavur a di per giuvenils sut 18 onns. Radund diesch onns pli tard è suandà in scumond da lavurar sut terra per uffants (vegliadetgna minimala: 10 onns) e per dunnas. Sumegliantas leschas èn vegnidas relaschadas pauc pli tard en la Germania ed en l’Austria (scumond da lavurar per uffants sut dudesch onns). La Prussia ha relaschà il 1839 in regulativ ch’ha scumandà ad uffants sut diesch onns la lavur en fabricas e la lavur da dumengia e da notg a tals da 10 fin 16 onns. L’onn 1853 è la vegliadetgna minimala per la lavur en fabrica vegnida auzada sin dudesch onns (nov onns plus trais onns obligaziun d’ir a scola). Per exequir las leschas è vegnì introducì l’inspecturat da lavur. En il mastergn e commerzi e surtut en l’agricultura n’hai però er dà vinavant nagina protecziun per uffants. Cumbain che uffants stuevan lavurar bunamain tuttina bler sco in creschì, gudagnavan els be radund in dieschavel da la paja media d’in um.
La situaziun d’abitar[modifitgar | modifitgar il code]
Cun il creschament da las citads è er s’augmentada la mancanza d’abitaziuns. Igl èn sa furmads slums, vul dir quartiers d’abitar improvisads che n’eran betg colliads cun las citads e casernas da locaziun. Ultra da quai eri usità, sco menziunà survart, da parter in letg en squadra cun in lavurant da notg. La mancanza d’abitaziuns ha cuntanschì dimensiuns ch’èn senza cumparegl en las naziuns industrialas modernas; fin a 10 persunas vivevan sin 14 m². En ils slums mancavan conducts d’afflussiun e deflussiun d’aua (ina tualetta stueva savens bastar per dapli che tschient persunas). Pli tard èn vegnidas erigidas per ils lavurants casernas da locaziun massivas da pliras auzadas. Aua e tualetta devi per tuts communablamain en il suler. Pervi da la construcziun cun curts internas avevan las abitaziuns da la Revoluziun industriala be pauca glisch (quai ch’è pir sa midà cun il Bauhaus) ed eran savens umidas. La mancanza d’abitaziuns ha chaschunà tar ils lavurants auts custs da locaziun che muntavan a fin a trais quarts da la paja.
Propostas per schliar il problem[modifitgar | modifitgar il code]
Per schliar la dumonda sociala èn diversas organisaziuns socialas e partidas politicas sa furmadas da nov: il moviment cooperativ, il moviment dals lavurants, las organisaziuns da las baselgias che sa basavan sin la ductrina sociala cristiana, ils sindicats ch’èn sa sviluppadas da quel temp e novas partidas politicas.
Ultra da quai ha il legislatur relaschà pass per pass novas leschas ed ordinaziuns ed ha fundà novs gremis per exequir quellas. Da quai dueva nascher la vasta legislaziun sociala da las naziuns industrialas odiernas.
Ils problems acuts han manà ad ina mobilisaziun e politisaziun da vastas parts da la societad. Sper iniziativas purilas, burgaisas ed ecclesiasticas èn er sa furmads emprims moviments socialistics e marxistics.
[modifitgar | modifitgar il code]
Sper societads cooperativas modernas (t.a. en il milieu catolic) èn sa sviluppadas uniuns da lavurants e sindicats, alura era partidas sco represchentants d’interess politics dals lavurants explotads (partidas socialas). Ord vista dal moviment da lavurants è la dumonda sociala resultada essenzialmain da la differenza da classa tranter ils possessurs dal chapital (burgaisia) e quellas parts da la societad ch’eran dependentas da paja (proletariat).
Intginas da las interpresas ch’engaschavan in grond dumber da lavurants han empruvà da meglierar lur posiziun. Quai è per exempel succedì cun metter a disposiziun abitaziuns favuraivlas, per part era en furma da servetschs da medi dal manaschi u cun auzar in pau las pajas.
Er il moviment da dunnas ch’è creschì parallelamain ha tschertgà suenter respostas sin la dumonda sociala, per exempel cun s’engaschar per l’adattaziun da las pajas u cunter la prostituziun. Il medem vala er per il moviment da giuvenils ch’è tranter auter sa stentà suenter il 1900 da puspè entusiasmar la giuventetgna citadina per la natira.
Politica da refurma statala[modifitgar | modifitgar il code]
La politica sociala statala ha empruvà da mitigiar quests conflicts tras refurmas socialas. Lavur da piunier sin quest champ ha prestà l’Imperi tudestg cun la legislaziun sociala dad Otto von Bismarck.[6] Quella ha inizià il 1883 cun la lescha davart l’assicuranza da malsauns, alura è suandada il 1884 l’assicuranza d’accidents ed il 1889 in’assicuranza da vegls ed accidents, da la quala è resortida il 1891 in’assicuranza da rentas legala. Questas disposiziuns da politica sociala èn bainspert vegnidas surpigliadas e variadas dad auters stadis.
En Germania èn questas refurmas socialas vegnidas cuntinuadas da l’imperatur Wilhelm II. Quai ha bain gidà a mitigiar la miseria sociala ed ha megliurà la posiziun sociala e politica da las classas socialas bassas. Ina finamira dueva però betg reussir uschia sco ch’aveva intendì Bismarck, numnadamain da trair davent ils lavurers dal moviment da lavurers e d’als gudagnar per la monarchia.
Scienzas[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il champ da las scienzas èn surtut l’economia naziunala e la medischina sociala s’occupada da la dumonda sociala. Sco in dals emprims sociologs tudestgs ha Ferdinand Törries publitgà il 1907 in’ovra correspundenta.[7]
Baselgia catolica[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1891 ha papa Leo XIII tematisà en si’enciclica ‹Rerum Novarum› il malesser social ed ha preschentà da sia vart schliaziuns pussaivlas.[8]
En l’enciclica ‹Quadragesimo anno› dal 1931 ha papa Pius XI accentuà en memoria dal giubileum da quarant’onns da l’enciclica ‹Rerum Novarum› il princip da subsidiaritad (tranter individi e societad sco er tranter stadi e baselgia). El ha appellà da realisar vastas refurmas en il senn da la ductrina sociala catolica.
Era papa Pius XII è sa referì il 1941 en ses messadi da Tschuncaisma areguard la dumonda sociala a las pretensiuns centralas da l’enciclica ‹Rerum Novarum› ed ha admonì ils umans e las naziuns da tschertgar schliaziuns en il senn da l’enciclica.
Spustament da la muntada[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la fin dal 19avel tschientaner hai dà in schlargiament dal term da la dumonda sociala. Ins discurriva uss en in senn pli vast da la politica sociala u da la refurma sociala.[9]
L’amplificaziun dal stadi social e l’augment dal nivel da bainstanza general (uschenumnà miracul economic) suenter il 1950 han attribuì decisivamain ch’il term da la dumonda sociala sco designaziun da la situaziun dals lavurers è ì en emblidanza en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner (almain en ils stadis industrials).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. p.ex.: Gesellschaft im Umbruch: Industrielle Revolution.
- ↑ Areguard l’istorgia da la noziun cf. Karl Hohmann, Horst Friedrich Wünsche: Grundtexte zur Sozialen Marktwirtschaft, tom II: Das Soziale in der Sozialen Marktwirtschaft, p. 103ss. cun ulteriurs renviaments.
- ↑ Cf. Eckart Pankoke: Sociale Bewegung, sociale Frage, sociale Politik, Stuttgart 1970, p. 49, annotaziun 1.
- ↑ Cf. p.ex. K. Biedermann: Vorlesungen über Socialismus und sociale Fragen, Lipsia 1847 (cit. tenor Pankoke, p. 49, annot. 2).
- ↑ G. Heinsohn, R. Knieper, O. Steiger: Menschenproduktion. Allgemeine Bevölkerungstheorie der Neuzeit. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1979.
- ↑ Cf. Bruno Huhnt, Industrielle Revolution und Industriezeitalter, p. 73.
- ↑ Reediziun: Die Entwicklung der sozialen Frage bis zum Weltkriege. Walter de Gruyter, Berlin/New York 1982, introducziun: Cornelius Bickel.
- ↑ Versiun online.
- ↑ Cf. Ritter, Gerhard A.: Soziale Frage und Sozialpolitik in Deutschland seit Beginn des 19. Jahrhunderts, Opladen 1998, p. 4.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Günter Brakelmann: Die soziale Frage des 19. Jahrhunderts. 5. ed., Luther-Verlag, Bielefeld 1975, ISBN 3-7858-0042-8
- Bruch, Rüdiger vom (ed.): Weder Kommunismus noch Kapitalismus. Bürgerliche Sozialreform in Deutschland. Beck, Minca 1985, ISBN 3-406-30882-1
- Fischer, Wolfram: Armut in der Geschichte: Erscheinungsformen und Lösungsversuche der Sozialen Frage in Europa seit dem Mittelalter, Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht 1982, ISBN 3-525-33465-6
- Fischer, Wolfram / Bajor, Georg (ed.): Die soziale Frage. Neuere Studien zur Lage der Fabrikarbeiter in den Frühphasen der Industrialisierung. Koehler, Stuttgart 1967.
- Gottschalch, Wilfried e.a.: Geschichte der sozialen Ideen in Deutschland, Minca: Olzog 1969.
- Pankoke, Eckart: Soziale Bewegung, soziale Frage, soziale Politik: Grundfragen der deutschen Sozialwissenschaft im 19. Jahrhundert. Stuttgart: Klett 1970.
- Pankoke, Eckart: Die Arbeitsfrage. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1990, ISBN 3-518-11538-3
- Ritter, Gerhard A.: Soziale Frage und Sozialpolitik in Deutschland seit Beginn des 19. Jahrhunderts, Opladen: Leske + Budrich, 1998, ISBN 3-8100-2193-8.
- Rivinius, Karl Josef (ed.): Die soziale Bewegung im Deutschland des neunzehnten Jahrhunderts. Inter Nationes, Bonn-Bad Godesberg/Minca: Moos 1978, ISBN 3-7879-0105-1.
- Schraepler, Ernst: Quellen zur Geschichte der sozialen Frage in Deutschland. 1871 bis zur Gegenwart, 3. ed. cumpl., Göttingen/Turitg: Muster-Schmidt 1996, ISBN 3-7881-1209-3.
- Tönnies, Ferdinand: Die Entwicklung der sozialen Frage bis zum Weltkriege, reprint da la quarta ediziun, Berlin e Lipsia, de Gruyter, 1926, Berlin: de Gruyter, 1989, 169 p. ISBN 3-11-012238-3.
- Regina Görner: Die deutschen Katholiken und die soziale Frage im 19. Jahrhundert, p. 145–198, en: Günther Rüther (ed.): Geschichte der Christlich-Demokratischen und Christlich-Sozialen Bewegung in Deutschland, part I, Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 1984, ISBN 3-923423-20-9.
- Oskar Stillich: Die Lösung der sozialen Frage durch die Reform des Erbrechts. (= Kultur- und Zeitfragen – eine Schriftenreihe, carnet 16), Ernst Oldenburg Verlag, Lipsia 1924.


text:
Pruvincia de Vares
- Süperfiss: 1.199 km²
- Pupulazziun (2001): 812.477 ab.
- Densitaa: 678 ab./km²
- Nümer de cumün: 141
- Capitaal (pup. 2001): Vares (80.511 ab.)
Punüda int la Lumbardìa ucidentala, e bagnada a Ovest del Lagh Magiur, la cunfina a Est cunt el Cantun Tesin, a Süd cunt la Pruvinzia de Milan e a Süd-Ovest cunt la Pruvinzia de Nuara.
La püpart del sò teritori l'è fáa sü de runch (46%) e de muntagn (32%); i toch de pianüra se tröen dumà int la part püssée a süd. Una carateristega del teritori varesòt l'è 'l gran nümer de lagh: el Lagh Magiur l'è 'l püssee grand, ma gh'è anca 'l Lagh de Vares e 'l Lagh de Munáa.
La gent la viv asquas tüta int i toch (de pianüra): i center abidáa püssée grand hin Vares, Büst, Galaráa, Sarogn e, in sül lagh, Lüin.
L'ecunumìa de la pruvinzia l'è bela forta: anca se l'agricultüra al didincö la dà 'l pan a ben poca gent, l'è ben mudernisada e intensiva (fiur, agricultüra in sèra, e.i.v.); l'indüstria che l'è ben spantegada in sü tüt el teritori, a l'è forta suratüt in di broch tessij, eletrumecanegh, chimegh, e erunategh (basta dumà pensà a l'Aermacchi a Venegon e l'Agusta a Samaraa). Pö, al didincö, el setur di servizzi el giüga un röl semper püssée impurtant. Anca 'l Türisem 'l ciapa semper püssée pè, suratüt int i paisit lacüster. Bögna pö desmentegass nò de la Malpensa, vün di erupòrt püssée grand e impurtant d'Itàlia, e ben cugnussüü a nivell ürupee.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard, precisament quel ucidental. El dialet de Vares (ciamaa anca busin) l'è pütost vesin al mudel milanes, anca se 'l gh'ha una quai divergenza, suratüt del punt de vista funetegh. El varesot el furma un continuum bel ciar cunt el cumasch e cunt el lüganes. La zona meridiunal inveci la parla el büstoch, un olter dialet ucidental che però el gh'ha di carater uriginai ben marcaa. In de la riva setentriunal del Lagh Magiur se pöden truà di dialet che se vesinen püssee al mudel tesines pütost che a quel de la cità de Vares.


text:
Tar l'elita pon ir als campiunadis d’Europa Martin Gujan e Corina Gantenbein. En la categoria dals U23 po partir Andrin Beeli oriund da Sagogn ed en la categoria U19 sa participescha Vital Albin da Tersnaus. Albin fa ultra da quai era part da la staffetta svizra.
Nino Schurter sa concentrescha sin gieus olimpics
Il campiun mundial Nino Schurter desista dal campiunadi d'Europa. El sa concentrescha sin las cursas da la cuppa mundiala e alura sin ils gieus olimpics da questa stad en Brasilia a Rio.
RR novitads 14:00


text:
Lampugnan ( Lampugnano) l'è on quarter de Milan, che 'l fa part de la zòna de decentrament 8.
L'è situaa a òvest del centro stòrigh, in direzion de la Fera. Al dì d'incoeu el quarter l'è famos perchè ghe se troeuva el PalaSharp.
La prima vòlta che se sent parlà de Lampugnan l'è 'l
1276.
Comun indeperlù, el faseva part de la Piev de Trenn. La scormagna di sò abitant a l'eva scigollatt, perchè lì intorna gh'era ona motta de camp de scigoll . [1]
In del 1841 Lampugnan l'è staa unii a Trenn, che poeu l'è vegnuu part de Milan in del 1923.
Domà dòpo la fin de la segonda guerra mondial Lampugnan l'ha perduu la soa forma de centro agricol pien de cassinn, per vegnì vun di centri de l'espansion edilizzia milanesa.
In del 1980 l'è stada fada ona fermada del metrò (ligna M1).
↑ Angelo e Gianni Bianchi, A ovest di Milano. Le cascine di Porta Vercellina, Milan, Associazione Amici Cascina Linterno, 2006.
Quarter de Milan
Municipi 1
Center storegh, Brera, Porta Tenaja, Guastala, Conca del Navili
Municipi 2
Porta Noeuva, Central, Lòrett, Turr, Crescenzagh, Quarter Adrian, Gòrla, Precòtt, Pont Seves, Magiolina, Mirabell, Vilagg di Giornalist, Grech
Municipi 3
Porta Renza, Porta Monfort, El Casorett, Rottol, Quarter Felter, Cimian, Cittaa Studi, Lambraa, Urtiga
Municipi 4
Porta Tosa, Porta Romana, Cavrian, Quarter Forlanin, Monluè, La Trecca, Talied, Morsencc, Pont Lamber, Calvairaa, El Corvett, Gamboloeuita, Nosed, Castagned, Rogored, Santa Giulia, Triulzi Superior
Municipi 5
Porta Vigentina, Porta Ludovica, Borgh San Gottard, Morivion, Vigentin, Vaian, Ceravall, Macconagh, Stadera, Gesa Rossa, Quarter Le Terrazze, Cà Noeuv, Quarter Massaja, Grattasoeuj, Selvanesch, Quint, Ronchett di Rann, Quarter Basmett, Cantalupa
Municipi 6
Porta Genova, Concheta, Moncucch, Barona, Quarter Sant'Ambroeus, Quarter Cassina Bianca, Boffalora, San Cristofen, Quarter Lodovich el Moro, Ronchett, Quarter Villa Magentino, Arzaga, Giambellin, Lorentegg, Vilagg di Fior, La Crea
Municipi 7
Porta Magenta, De Angeli - Frua, San Sir, Quarter Harar, Quarter Vercelles, Quart, Quint, Figin, Bagg, Quarter di Olm, Assian, Muggian
Municipi 8
Porta Volta, Chinatown de Milan, Sempion, Bullona, La Ghisolfa, El Portell, La Cagnoeula, Villa Pizzon, Quarter Varesina, Boldinasch, Garegnan, Musocch, Quart Oggiee, Vialba, Roseri, Cassina Triulza, QT8, Lampugnan, El Gallarates, San Leonard, Trenn
Municipi 9
Porta Garibaldi, Porta Noeuva, Center Direzional, L'Isola, La Fontanna, Montalbin, Segnan, La Bicocca, Cà Granda, Presciantenee, Ninguarda, Derghen, La Bovisa, Affer, Bruzzan, La Comasina, La Bovisasca


text:
Molta
La molta l'è on conglomeraa che l'è faa su de ona messedada de ligant (per esempi el ciment o la colcina), aqua, inert fin (es. la sabbia) e olter aditiv: el tutt l'è messedaa inscì che l'è bon de siguràggh la lavorabilità al messedozz quand che l'è bagnaa e resistenza mecanega quand che l'è succ, despoeu de la presa e de l'induriment.
L'è doperada in de l'edilizzia, per esempi per tegnì insemma i quadrei, per fà de la stabilidura, o per fà di sott-fond in di pavimentazzion o in di spazzacà.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El termen malta el riva del grech máltha, che 'l voeur dì messedozz de pegola e de scira, parolla ligada anca a l'agettiv malthakòs (cioè "moresin, tender)[1].


text:
Scharans
Scharans (Scharons in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 832 abitant e una süperfiss de 14.29 km², e al se tröva a una altitüden de 760 meter sura al livel del mar.
El cumün de Scharans a l'è tacaa ai cumün de Almens, Fürstenau, Sils im Domleschg, Vaz/Obervaz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scharans l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1200 col nom de agrum Schraunis.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
La Spesia
La Spezia (en lìgure: A Spèza) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònima, endèla regiù de la Liguria.
El g'ha 'na popolasiù de 94 535 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 51,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 829 ab./km².
La cunfìna coi cümü de Arcola, Follo, Lerici, Portovenere, Riccò del Golfo di Spezia, Riomaggiore, Vezzano Ligure. L'è 'l segónt cümü piö pupulùs de la regiù (la sò àrea urbàna la cönta 136.000 abitàncc), dedré apéna a Gènova
La cità la se tróa sö l'estremità orientàla de la Liguria, a póch chilòmetri del cunfì co la Toscàna, al cèntro de 'n golfo natüràl al qual la ghe dà nòm. Chèsto golfo l'è cunusìt apò a col nòm de Golfo dei Poeti, e l'è töt cunturnàt de 'na cadéna de culìne, la piö àlta de le quài l'è 'l mut Verrugoli, 749 m s.l.m., a òvest de la cità.
El teretóre del cümü el fà part de l'Autorità di Bacino Inter-regiunàla del Fiöm Magra e 'na part pesèna, custitüìda del bórch de Tramonti e la culìna töt entùren, la fà part apò a del Parco Nasiunàl de le Sich Tère.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Spesia l'è 'nzemelàda co le cità de:
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de La Spezia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rousseff ha annunzià da vulair cumbatter per restar en uffizi. La presidenta ha ditg en in'intervista da televisiun ch'è vegnida emessa live ch'ella haja forza, curaschi e temperament. Ella refusa elecziuns novas ed ha danovamain numnà l'agir da ses adversaris in culp da stadi. Ella saja l'unfrenda d'ina gronda malgistadad.
La dumengia ha la chombra da represchentants decidì cun ina maioritad da passa dus terzs ina procedura da relaschada d'uffizi. Sco proxim è il senat vidlonder. El ha er da decider sche Rousseff vegn suspendida per 180 dis sco presidenta da la Brasilia.
RR novitads 6:00


text:
Sal (AL)
Sal (en italià: Sale) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha 4 238 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 44,7 km² e 'na densità de 95 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Lissandria, Livió, Casternöv, Guassura, Isula, Piovera, Turtona.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
A Harry Belafonte sin ils 90
- Venderdi, 3.3.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 3.3.2017, 19:00, RTR
In mess da la musica mundiala ed in activist da l'antirassissem.
Renumà ed immortal è ses «Day-O», il clom dals chargiaders da bananas. Ma anc in pèr autras melodias da Harry Belafonte èn daventadas semperverds, la «Matilda» per exempel u il «Jamaica Farewell». Dasperas ha il chantant ed actur american er sa profilà sco fautur da giuvens collegas artists, da Miriam Makeba, da Nana Mouskouri e perfin da Bob Dylan. Nundir da l'activissem che Belafonte ha adina puspè mussà sin champ politic, p.ex. sco mess dals dretgs civils en America. Da chalandamars ha el celebrà ses 90avel anniversari.


text:
Domenic Janett
- Dumengia, 31.7.2016, 17:30
Il musicist Domenic Janett ha survegnì il Premi grischun da cultura. Tgi auter less ins bunamain dir, siond che Janett enritgescha la scena musicala dapi tschintg decennis e quai na betg be en il Grischun, dentant era sur ses cunfins ora.
La quarta ediziun da la seria da stad «Sas anc?» da RTR è perquai deditgada al musicant universal da Tschlin. Gia baud (en ils onns 70) aveva la Televisiun Rumantscha deditgà in purtret al saxofonist e clarinettist. Da quel temp studegiava Domenic Janett al conservatori a Turitg. La scola auta da musica aveva prendì si el, era sch’el saveva, da quella giada, gnanca leger notas. Parallel cun ses studi da la musica classica sunava el en differentas furmaziuns da musica populara e da jazz.
La segunda sequenza mussa il musicant sco commember principal da la chapella «Engadiner Ländlerfründa». Per finir demonstrescha el sin la clarinetta, en sia moda incumparabla, co ch’ins po sunar il medem toc en differentas manieras.


text:
Walter Schlegel è naschì e creschì si ses emprims onns d'uffanza en il Puschlav. Pli tard è la famiglia sa chasada a Cuira ed il 1980 lura a Trimmis, nua ch'el abitescha anc oz. Suenter la scola chantunala ha el cumenzà in studi sco inschigner. El ha dentant midà champ e studegià giurisprudenza a l'Universitad da Turitg. En il servetsch militar è el stà uffizier.
Walter Schlegel
Lieu: Trimmis
Annada: 1962
Professiun: Cumandant da la Polizia chantunala GR
Hobis: Viandar, ir per bulieus, mountainbike, ir cun skis
Famiglia: Maridà e bab da trais uffants
Enavos en il chantun Grischun
Suenter il licenziat è Walter Schlegel turnà en il Grischun ed ha lavurà en differentas funcziuns tar il chantun. El è tranter auter stà schef da l'Uffizi chantunal da polizia, secretari dal Departament per l'economia publica e la finala – dapi il 2012 – cumandant da la Polizia chantunala grischuna. Dapi lura maina el bun 500 persunas.
Sper blera lavur da sesidas e coordinaziun è Schlegel er adina puspè en viadi - saja quai tar controllas da polizia u era tar scolaziuns dad aspirants.
La famiglia ed il sport – equiliber sper la lavur
Cun sia dunna ha Walter Schlegel trais uffants tranter 15 e 22 onns. Ensemen cun els fa el gugent sport, va a viandar, cun velo u er a guardar gieus dal Club da hockey da Tavau. L'entira famiglia saja fan dal HCD. Ed era la regiun enturn Tavau haja ina speziala muntada per la famiglia: Savens fetschian els là viandadas u giajan cun skis. Plinavant è Walter Schlegel in rimnabulieus passiunà.
RR actualitad 07:00+