text: 1Pa Toeneẽgü ya Piripuwa Ngẽxmagüxex, choma i Pauru rü namaã i taeneẽ i Timutéu nixĩ i pexca̱x tanaxümatüxü̃ i ñaã popera. Rü toma rü Ngechuchu ya Cristuarü puracütanüxü̃ tixĩgü. Rü pexca̱x tanaxümatü i pema i yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü na pixĩgüxü̃, rü pema i tupaucawa ngü̃xẽẽtaeruü̃gü na pixĩgüxü̃, rü guxãma i pema i Ngechuchu ya Cristuaxü̃́ yaxõgüxe. 2Rü chanaxwa̱xe i Tanatü ya Tupana rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu poraãcü pexü̃ narüngü̃xẽẽ rü pexü̃ nataãẽxẽẽ. 3Rü guxü̃guma i ngẽxguma pexna chacua̱xãchixü̃gu rü Tupanana moxẽ chaxã i pexca̱x. 4Rü ngẽxguma chayumüxẽgux, rü guxü̃guma chataãẽãcüma pexca̱x chayumüxẽ i guxãma i pemax. 5Erü pema rü noxritama Tupanaãrü orexü̃ pexĩnüẽgumama rü poraãcü choxü̃ perüngü̃xẽẽ na nüxü̃ chixuxü̃ca̱x i norü ore i mexü̃. Rü ñu̱xma rü ta choxü̃ perüngü̃xẽẽgüecha. 6Rü Tupana rü marü inanaxügü i wüxi i mexü̃ i puracü i perü maxü̃wa. Rü nüxü̃ chacua̱x rü nüma rü guxü̃gutáma nanaxüecha i ngẽma puracü ñu̱xmatáta yanguxẽẽã i ngẽxguma ínanguxgu ya Ngechuchu ya Cristu. 7Rü aixcüma name na ngẽmaãcü pemaã nagu charüxĩnüxü̃, erü poraãcü pexü̃ changechaü̃ rü aixcüma Tupana wüxigu tüxü̃ narüngü̃xẽẽ i guxãma i yixema. Rü woo ñu̱xma na chapoxcuxü̃ rü e̱xna ega ãẽ̱xgacügüpe̱xewa choxü̃ nagagügu, rü Tupana choxü̃ narüngü̃xẽẽ i ngẽxguma norü ore i mexü̃ẽ́tüwa chideaxgu rü namaã nüxü̃ chixuxgu i ãẽ̱xgacügü na aixcüma yiĩxü̃ i ngẽma orewa nüxü̃ iyarüṉg̱auxü̃ i tórü maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü nüxü̃ chacua̱x rü ngẽma choxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ãcüma, rü pexü̃ rü ta narüngü̃xẽẽ. 8Rü Tupana nüxü̃ nacua̱x na ñuxãcü poraãcü pexü̃ chadauxchaü̃xü̃ rü pexü̃ na changechaü̃xü̃ i guxãma i pemax, ngẽma Ngechuchu ya Cristu pexü̃ na ngechaü̃xü̃rüü̃. 9Rü chorü yumüxẽwa naxca̱x íchaca na yexeraãcü pegü pengechaü̃güxü̃ca̱x rü Tupanaxü̃ pengechaü̃güxü̃ca̱x. Rü naxca̱x íchaca na yexeraãcü nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x i guxü̃ma i Tupanachiga rü yexeraãcü nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x na ñuxãcü nanaxwa̱xexü̃ na naxca̱x pemaxẽxü̃. 10Rü ngẽmaãcü pexca̱x chayumüxẽ erü chanaxwa̱xe na meã penangugüxü̃ i ṯacü nixĩ i aixcüma mexü̃ i Tupanape̱xewa na penaxüxü̃ca̱x i ngẽma. Rü chanaxwa̱xe na aixcüma namexü̃ i perü maxü̃ na taxuca̱xma ṯacüca̱x Tupana pexna c̱axü̃ca̱x i ngẽxguma ínanguxgu ya Cristu. 11Rü naxca̱x íchaca na Ngechuchu ya Cristu pexü̃ narüngü̃xẽẽxü̃ na aixcüma namexü̃ca̱x i perü maxü̃ rü aixcüma penaxüxü̃ca̱x i ngẽma Tupanape̱xewa mexü̃ na ngẽmaãcü meã pemaxẽãcüma Tupanaxü̃ picua̱xüü̃güxü̃ca̱x. 12Pa Chaueneẽgüx, rü chanaxwa̱xe i nüxü̃ pecua̱x rü guxü̃ma i ngẽma choxü̃ üpetüxü̃, rü aixcüma ngẽmaãcü choxü̃ naxüpetü na yexeraãcü natachigaxü̃ca̱x i Tupanaãrü ore i mexü̃. 13Rü ñu̱xma i núma rü guxü̃ma i churaragü i ãẽ̱xgacüpataarü dauruü̃gü rü guxü̃ma i togü rü ta nüxü̃ nacua̱xgü na chapoxcuxü̃ naxca̱x na Cristuarü duü̃xü̃ chiĩxü̃. 14Rü ñu̱xma na chapoxcuxü̃ rü muxü̃ma i taeneẽgü i yaxõgüxü̃ rü tama namuü̃ẽãcüma nüxü̃́ nangúchaü̃ na nüxü̃ yaxugüexü̃ i Tupanaãrü ore i mexü̃. Rü yexeraãcü tórü Coriaxü̃́ nayaxõgü. 15Rü aixcüma nixĩ i ñuxre i duü̃xü̃gü rü togüxü̃ na yaxãũxãchixẽẽxü̃ca̱xmare nüxü̃ nixugüexü̃ i Cristuchiga, erü togüxü̃ narüyexerachaü̃. Natürü nangẽxma i togü i duü̃xü̃gü i aixcüma mexü̃gu naxĩnüẽãcüma meã nüxü̃ ixugüexü̃ i ngẽma ore. 16Rü ñuxre i duü̃xü̃gü rü Cristuchigaxü̃ nixugüe erü choxü̃ nangechaü̃gü rü nüxü̃ nacua̱xgü na Tupana nuxma choxü̃ muxü̃ na íchanapoxü̃xü̃ca̱x i norü ore i mexü̃. 17Natürü nangẽxma i togü i noxrütama ngúchaü̃ca̱x daugüxü̃ rü ngẽmaca̱x nüxü̃ ixugüexü̃ i ngẽma ore. Rü nümagü rü tama mexü̃gu narüxĩnüẽ, natürü naxca̱x nadaugü na yexeraãcü choxü̃́ naguxchaxẽẽgüãxü̃ i ñu̱xma na chapoxcuxü̃. 18Natürü nüẽ́tama nixĩ ega woo ngẽmaãcü yixĩgu. Erü woo mexü̃ i norü ngúchaü̃maã yixĩgu rü e̱xna tama, natürü Cristuchigaxü̃ nixugüe. Rü ngẽma rü wüxi i taãẽ nixĩ i chauxca̱x. Rü guxü̃gutáma chataãẽẽcha erü nüxü̃ chacua̱x rü guxü̃ma i ngẽma rü chorü mexü̃ca̱x tá nixĩ erü chauxca̱x peyumüxẽgü rü choxü̃ narüngü̃xẽẽ i Tupanaãẽ i Üünexü̃ i Ngechuchu ya Cristuxü̃ rüngü̃xẽẽxü̃. 20Rü ngẽma poraãcü chanaxwa̱xexü̃ nixĩ na taguma ṯacü rü chixexü̃ na chaxüxü̃ na taxuca̱xma chaugüca̱x chaxãnexü̃ca̱x. Rü chanaxwa̱xe i guxü̃guma íchamemare na guxãpe̱xewa tama chamuü̃ãcüma Cristuchigaxü̃ chixuxü̃. Rü ñu̱xma na chamaxü̃xü̃ rü chanaxwa̱xe i guxü̃guma aixrügumarüü̃tama Cristuxü̃ chicua̱xüü̃ rü chanataxẽẽ. Natürü ngẽxguma woo chayu̱xgux, rü chanaxwa̱xe i ngẽmaãcü rü ta chanataxẽẽ. 21Erü chauxca̱x rü Cristuarü ngúchaü̃ na chaxüxü̃ca̱x nixĩ i na chamaxü̃xü̃. Natürü ngẽxguma chayu̱xgux rü ngẽma rü ta name, erü Cristuxü̃tawa tá changẽxma i ngẽxguma. 22Natürü tama nüxü̃ chacua̱x i ṯacü nixĩ i rümemaẽxü̃ i chauxca̱x, ngẽma na chayuxü̃ rü e̱xna tama. Erü ñu̱xma na chamaxü̃xü̃ rü choxü̃́ natauxcha na chanaxüxü̃ i tórü Coriarü puracü. 23Rü ngẽmaca̱x tama nüxü̃ chacua̱x na ṯacü yiĩxü̃ i chauxca̱x rümemaẽxü̃ i ngẽma taxrewa. Erü ñuxguacü rü chanaxwa̱xe na chayuxü̃ na Cristuxü̃tawa changẽxmaxü̃ca̱x. Rü ngẽma nixĩ i aixcüma yexera rümemaẽxü̃ i chauxca̱x. 24Natürü i pexca̱x rü nagu charüxĩnü rü narümemaẽ nixĩ na ñoma i chaxunemaãtama na chamaxü̃xü̃ na ngẽmaãcü pexü̃ charüngü̃xẽẽxü̃ca̱x. 25Rü ñu̱xma na aixcüma meã nüxü̃ chacuáxü̃ na pechoxwa̱xexü̃, rü ngẽmawa nüxü̃ chacua̱x na tãũtáma paxa chayuxü̃. Rü ngẽmaãcü tá chamaxãma na pexü̃ charüngü̃xẽẽxü̃ca̱x na yexeraãcü Cristuca̱x pemaxẽxü̃ca̱x rü yexeraãcü taãẽãcüma nüxü̃́ peyaxõgüxü̃ca̱x. 26Rü ngẽmaãcü wena táxarü petanüwa changẽxma. Rü ngẽxguma wena choxü̃ pedaugügu rü aixcüma tá petaãẽgü erü tá pexü̃́ nangẽxma na ṯacüca̱x Ngechuchu ya Cristuxü̃ picua̱xüü̃güxü̃. 27Rü ngẽma guxü̃ãrü yexera rümemaẽxü̃ nixĩ na naxca̱x pedauxü̃ na meã pemaxẽxü̃, ngẽma Cristuarü ore pemaã nüxü̃ ixuxü̃rüü̃. Rü ngẽxguma petanüwa chaxũxgu rü e̱xna woo tama ngẽ́ma chaxũxgu, natürü nüxü̃ chaxĩnüchaü̃ na guxãma wüxigu pegü peporaexẽẽxü̃ na taguma nüxü̃ perüc̱ẖauxü̃ca̱x na aixcüma peyaxõgüxü̃, rü ngẽmaãcü Tupanaãxü̃́ pepuracüexü̃ na yexeraãcü yaxũchigüxü̃ca̱x i norü ore i mexü̃. 28Rü ngẽmaca̱x penaxwa̱xe i tama texéxü̃ pemuü̃ẽãcüma nüxü̃ pixugüama i ngẽma ore. Rü ngẽma na tama nüxü̃ pemuü̃ẽxü̃ rü ngẽma rü wüxi i cua̱xruü̃ tá nixĩ nüxü̃́ i perü uwanügü. Rü ngẽmawa tá nüxü̃ nacua̱xgü na poxcuwa tá naxĩxü̃ i nümagü natürü pema rü tá maxü̃wa na pexĩxü̃. Rü Tupana tá nixĩ ya pexü̃ rüngü̃xẽẽcü na tama nüxü̃ pemuü̃ẽxü̃ca̱x i ngẽma perü uwanügü. 29Rü Tupanaga nixĩ na Cristuaxü̃́ peyaxõgüxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta naga nixĩ na Cristuca̱x ngúxü̃ pingegüxü̃. Rü ngẽma rü wüxi i ngü̃xẽẽ nixĩ i pexna naxãxü̃ ya Tupana. 30Pema rü choma rü wüxigu Tupanaãrü puracüwa tangẽxmagü, rü tanaxüama i ngẽma puracü ega woo texé tüxü̃́ naguxchaxẽẽgux. Rü ü̃pa rü marü choxü̃ pedau na ñuxãcü meã chanaxüxü̃ i ngẽma puracü, rü ñu̱xma rü ta nüxü̃ picuáchiga na ñuxãcü chanaxüamaxü̃ woo namu i chorü guxchaxü̃gü.


c: text/html

text:
Se sem truvà stravacaa sü 'stu bancun
A imparà a viif, senza ul librett di istruziun
A imparà a beef, senza mai inciucass
Sü questa tèra che l'è un Murrayfield Pub
E alura dai, che cumandum da beef
Par mi 'na scüra, par mi 'na Guinness
Bevala dasi, al su che te g'het seet
Bevala dasi che l'è l'ünica che g'het
Nüm che,
Sem tütt fiöö, de questa strada
Sem tütt fiöö, de 'na ciulada
Sem tütt fiöö, de questa röda che la gira
Sem tütt fiöö, de questu büceer da bira
La sigareta la se brüsa da parlee
Sura 'stu büceer mezz vöi e mezz pien
Sura 'stu teemp, che te riesat mia a fermall
'stu teemp de merda che al me sta süi ball
Sigareta smorta, e büceer vöi
Se borla gio cumpagn dii föi
In questa Nocc che la tupica, ma la và
Rüva ul Dì, fiöö se torna a cà
Nüm che,
Sem tütt fiöö, de questa strada
Sem tütt fiöö, de 'na ciulada
Sem tütt fiöö, de questa röda che la gira
Sem tütt fiöö, de questu büceer da bira
Pö una volta che hann netaa ul bancun
Dim te, se restarà da nüm?
Pö un volta che l'è pasaa ul strasc
Se restarà dal nostru pasagg?
Forsi ul fümm de quela sigareta
Nüm che,
Sem tütt fiöö, uaga Kebap
Sem tütt fiöö, dal Murrayfield Pub
Sem tütt fiöö, de questa röda che la gira
Sem tütt fiöö, de questu büceer da bira
'stu büceer che l'è vöi
'stu büceer che l'è pien
'stu büceer che l'è rott
e dimm te se al te paar nagott...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cunsunant
Int la funetica de l'articulazion, una cunsunant (o cunsunanta) l'è un son linguistich che 'l vegn articulaa saranda in manera parzial o intrega la cavità urala, insì da creà una türbulenza de l'aria. La parola «cunsunant» la vegn zü dal latin consonans, che 'l vör dì "che la sona insema".
Cuntegnüü
Storia de la definizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che la linguistega l'eva basada interament ins la lengua latina, se pensava che una consonant la pudiss esist dumà se gh'eva arent una vucal, e donca che la pudeva mia vess de per lee.
De tüta manera, de maniman che i stüdi linguistegh i hann tacaa a cumprend anca alter lenguv, s'è capii che questa idea de cunsunant l'eva mia giüsta, giamò che esisten lenguv che i gh'hann di son de natüra cunsunantega che però i pören vess parnunziaa senza besogn d'una vucal, cume presempi int la lengua sluvena la parola Trst (Triest).
Möd e lögh d'articulazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cunsunant i se distinguen in diversi categurij:
Möd de articulazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lögh d'articulazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cunsunant i se diveden pöö anca intra sunor e surd, a seconda de la presenza o assenza de vibrazion di cord vucal in el menter che la passa l'aria al mument de l'articulazion.


text:
Don Camél (félm)
Artécol in dialèt arzân
Don Camél l’é un félm dal 1952, dirèt dal regésta Julien Duvivier. L’é la préma dal j-avintûri ‘d la furtunêda sèria cun al ‘stès nòm, trâta da i lèber scrèt da Giovannino Guareschi.
La stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
La stòria l’é mésa a Bresèl, un paeṣèin in avêrta campâgna, in pruvîncia ed Rèz, ânca se còst al vîn mai dèt int al léber, dōve al pâroch Don Camél e al séndech cumunésta Pepòun Butâs în in lôta cunténva un dé a drê cl’êter.
Tót dû a tèinten ed dêres cûntra in tót i môd sibèin che dôp a 'gh la chêven dèspes a catêr ‘n’ acôrd che al vâga bèin a tó dû ind al sô quistiòun. Divêrsi vôlti Don Camél al vîn cridê dal crucifés ed l' altêr magiōr ‘d la cēṣa a câvṣa dal só temperamèint fugôṣ .
Soquânti ragiòun di scûnter în:
- al batèiṣem dal fiôl dal séndech
La mujêra ed Pepòun la pôrta al fiōl a batzêr, al nòm sciēlt da Pepòun l’é "Antonio Libero Lenin": Lenin in unôr ed l'idutrinadōr ed la Rivolusiòun d’Utòber. Don Camél al rifiûta rabiōṣ agh dîṣ: "E allora fatelo battezzare in Russia!", la mujêra ed Pepòun la s’ ufènd e la và via. Don Camél a’s fa grând cun al Crést ed l'altêr, ch‘ l’ al crîda e agh dîṣ che se al putèin al murés, an pré mìa andêr in Paradîṣ perché an n’é mìa batzê. Mèinter Don Camél al tèinta ed sustgnîr al só ragiòun, èco che a vîn dèinter Pepòun cun al ragasōl in brâs, e l’insést perché al vègna batzê cme al vôl ló. A se spôsten ind la tòra campanâria per decéder cun i pógn chi gh’à ragiòun.
Pepòun: "Vi chiedo la cortesia di ricordarvi del mio fegato: ho ancora i postumi di quella sventagliata di mitra (a’s riferés al peréiod ed quând l’êra partigiân)".
Don Camél: "Stai tranquillo che te li piazzo (i pógn) tutti al piano superiore!".
Don Camél al và avânti decîṣ, Pepòun l‘ é indecîṣ e al tèm l'aversâri mó al partés subét cun un dirèt.
An s’ vèd mìa sa sucêd dôp per un câmbi ed sēna, mó a la fîn Pepòun, mèinter a’s jósta al vistî al dîṣ: "D'accordo, avete vinto voi".
Don Camél: "Come lo chiamiamo, allora, questo fantolino?"
Pepòun: "Antonio Libero Camillo".
Don Camél al cunclód cun al dîr: "E allora lo puoi chiamare Lenin: vicino ad un Camillo, quei tipi lì non funzionano".
- l'inavgurasiòun ed la Cà dal Pôpol
- al siôper di cuntadèin
- ‘na partîda ed balòun ind al tèimp ed l'inavgurasiòun ed la Cà Giardèin ‘d la cēṣa.
- al matrimòni cuntrastê tra dû zôven, ló fiōl ed comunésta, lê fiōla ed réch padròun ed tèri.
A la fîn, a câvṣa ed ‘na lîte generêla, Don Camél al vîn spidî a fêr al pâroch in un paeṣèin ed muntâgna: còsta l’é la punisiòun dêda dal vèschev perche' Don Camél l’à tôt pêrta a la scasutêda scupiêda in paèiṣ, butând zò dodés aversâri.
Ânca se, in polética, în inséma a dō rîvi cuntrâri, Prēt e Séndech a’s rispèten e an gh’àn mìa ed dòbit a intervgnîr in favōr ed cl' êter o a fêregh un sègn ed riguêrd, arcgnusènden al valōr. Dû fât cme sègn în quând Don Camél al mûnta inséma al quadrê ed la bòcs e al bóta zò in pôch secònd al bucsór ch’ l’ îva scunfét al campiòun lochêl e al séndech; cl' êter, quând al Séndech, la giûnta comunêla e la bânda dal paèiṣ a vân a la stasiòun a salutêrel e avgurândegh "prûnta guarigiòun" e un râpid artōren al paèiṣ (in realtê' tōt a sân che Don Camél al vîn mandê via per punisiòun, mó nisûn l’ al cunfèsa).
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
- Cun un cèch côlp ed gèni, in tóti al sînch pelècoli che mèt’ insèm la sèria, Fernandel (che ed sôlit ind al versiòun italiâni di sô félm l’êra dupiê dal genvèis Lauro Gazzolo), l’é stê fât invēci dupiêr da Carlo Romano (1908-1975), cgnusû ânca cme vōṣ italiâna ed Jerry Lewis. La sciēlta la s’é mustrêda perfèta (Gazzolo an sré mìa stê asê "sangvégn" e dal rêst sèmbra ch’agh gnès mìa bèin la parlêda emiliâna-rumagnôla...) e in efèt incô a gh’ l’à câvaren mìa a ‘d arcgnòser "Don Camél" sèinsa la vōṣ ed Romano.
- Ind la versiòun in inglèiṣ la vōṣ ch’ la racûnta l’é 'd Orson Welles.
- I d’ed dèinter ed la cēṣa de sta avintûra e ed còli dō dôp “Al ritōren ed Don Camèl” e “Don Camèl e l'onorèvol Pepòun" în in un teâter pr' al riprèiṣi dal cinéma.
- La versiòun francèiṣa la preṣèinta dal sēni ch' an gh’în mìa in còla italiâna cme la nâsita dal vidèl ed Filôt, ad ôvra ed Don Camél; la sēna dōve la Gîna e al Mariulèin a’s botèn ind al fióm per masêres; un cèch descōrs fra Don Camél e la Madòna. E la barófa fra Don Camél e i "rinfôrs" gnû da la sitê per dêr mân fôrt a i scioperânt, che ind la versiòun francèiṣa l ‘é pió cêra e la dûra di pió.
J atōr[modifica | mudéfica la surzéia]
- Fernandel: Don Camél
- Gino Cervi: Pepòun
- Vera Talchi: Gîna Filôt
- Franco Interlenghi: Mariulèin Brósch
- Saro Urzì: Brósch
- Charles Vissière: Al Veschèv
- Leda Gloria: Sgnōra Butâs
- Luciano Manara: Filôt
- Mario Siletti: Stilèti
- Marco Tulli: Al ṣmîls
- Sylvie: Sgnōra Cristèina
- Giorgio Albertazzi: Don Pêder
- Ruggero Ruggeri: Gesó (la vōṣ)
- Paolo Stoppa: Marchèti
- Emilio Cigoli: La vōṣ ch' l' arcûnta
Chiêter ed la sèria[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al ritōren ed Don Camél (félm), 1953;
- Don Camél e l'onorèvol Pepòun (félm), 1955;
- Don Camél munsgnōr... mó mìa trôp, 1961;
- Al compâgno Don Camél, 1965.
E un arfacimèint:
- Don Camél, 1983
Colegamèint d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al muşèo ed Don Camél e Pepòun
- Mondo piccolo Tót al mònd ed Guareschi


text:
Baviera
La Baviera u Bavaría (Bayern in bavares e tudesch; Bavaria in latin e ingles; Bavière in frances; Bavorsko in cech) a l'è vün di 16 stat federaj (Bundesländer) de la Germania.
La gh'ha 12.483.000 abitant (2006) e la gh'ha una süperfiss de 70.551,57 km².
La sua capital a l'è Münegh.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Baviera a l'è tacada a nord-est a la Sassonia, a nord a la Türingia, a nord-ovest a l'Assia, a ovest al Baden-Württemberg, a süd a l'Austria e a est a la Repüblica Ceca.
Cità püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Distrècc aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Baviéra l'è spartìda 'n sèt distrècc aministratìf (en todèsch: Regierungsbezirke):
- Bàsa Francònia (Unterfranken) (che g'ha per capitàl Würzburg)
- Àlta Francònia (Oberfranken) (che g'ha per capitàl Bayreuth)
- Francònia Central (Mittelfranken) (che g'ha per capitàl Ansbach)
- Svévia (Schwaben) (che g'ha per capitàl Augùsta)
- Alt Palatinàto (Oberpfalz) (che g'ha per capitàl Ratisbóna)
- Alta Baviéra (Oberbayern) (che g'ha per capitàl Mònaco)
- Bàsa Baviera (Niederbayern) (che g'ha per capitàl Landshut).
Circondàre e cità extra-circondariài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cìrcoi aministratìf i reönés 71 circondàre (Landkreise) e 25 cità extracircondariài (kreisfreie Städte):
Le 25 cità extracircondariài i è: Amberg, Ansbach, Aschaffenburg, Augùsta, Bambèrga, Bayreuth, Cobùrgo, Erlangen, Fürth, Hof, Ingolstadt, Kaufbeuren, Kempten, Landshut, Memmingen, Mònaco, Norimbèrga, Passau, Ratisbóna, Rosenheim, Schwabach, Schweinfurt, Straubing, Weiden e Würzburg.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Nôt (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
Int al sèins astonômich dal nòm, la nôt (notte in italiân), ch'la dà al câmbi al dé, l'é pêrt dal giōren (in soquânt significhêt, invēci, al giōren l'é in cuntrâst a la nôt). As trâta ed l'intervâl ed tèimp tr' al tramûnt e l'êlba, in dōv' al Sōl l'armâgn dedsòt ed l'urizûnt e dōv' in gèner, j èser vivèint a s' arpûnsen in un mumèint ciamê sòn. In gèner ed nôt, invēci dal sōl, as vèd la Lûna
La durêda ed la nōt la câmbia in funsiòun dal câbi dal stagiòun, a la latitódin, a la longitódin e al fûş orâri. Ind i dé quând al dé l'é cumpâgn a la nôt tót dû a gh'àn, ind la teoréia, l'istèsa durêda in realtê, al luşōr ed l'âria la fà sé che al dé al rişûlta pió lòngh ed la nôt.
In soquânti léngui, tra còsti al francèîş e l'italiân, as gh'à l'abitódin ed ciamêr la préma pêrt ed la nōt, còla préma ed la mezanôt, cun 'na parôla a pôsta, oséia sîra.
Indice
Insém a la Tèra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ai pôl[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al mònd a gh'é dû pûnt in dó per sē mèiş l'é nôt. A i dû pôl difâti a gh'é sōl dō stagiòun, istê e invêren, che cumbînen a sē mèis ed dé e sē mèiş ed nôt. Quând, per eşèimpi, al pôlo nord l'é istê, al pôlo sud l'é invêren, e a câşva ed la pigadûra ed l'âs ed la Tèra la lûş dal sōl l'an rîva mia. Per sté mutîv as pêrla dal Sōl ed mezanôt quând l'é istê in ûn di dû pôl, perché i râg dal sōl a rîven per tót al tèimp dal giōren. Al fenômen invēce al dûra mēno man di mân che ûn al se spôsta vêrs i dû cîrcol polêr.
A l'equatōr[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'equatōr la nôt e al dé a gh'àn l'istèsa durêda in tót l'ân.
In chiêter mònd[modifica | mudéfica la surzéia]
Al fenômen ed la nôt l'é duvû al gîr ch' al fà al mònd d'intōr'n al sól l' âş, ch' al dà l'inluşiòun ed l'alvêr e dal calêr dal sōl. Pôst che ògni mònd ed l'univêrs al gîra a 'na só velocitê la durêda ed la nôt la cambia da pianēta a pianēta. Dal mumèint che ânca l'âria 'd ògni mònd ed l'univêrs l'é diferèint, a gh'é di pianēta e di satèlit ch' în sèins' âria dóv' as vèd bèin e l'é nèta la lénia ed divişioum tra la nôt e al dé.
Efèt insém a la véta[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt la gh'à impurtânsa p'r j èser vivèint. Al piânti, per eşèimpi, ed nôt în mia bòuni ed liberêr l'uségen, mèinter la grôsa pêrt dal bèsti la drōva la nôt p'r arpunsêres. Al bèsti notûrni, cme per eşèimpi i papastrē, a gh'àn invēce al só peréiod ed vèg, e în atîv dôp dal tramûnt a préma ed l' êlba.
Efèt insém a l'òm[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn a l'nvensiòun e al şvilóp ed la corèint elètrica e 'd l'inluminasiòun artificêla la nôt l'ēra cunsiderêda per l' òm peréiod 'd arpûns. Dôp invēce l'ativitê nutûrna l'é chersûda e còsta al gh' à 'vû ânch un efèt impurtân per la cunuméia; a gh'é dimòndi ativitê lighêdi a la nôt, cme nightclub, pub, e discotēchi.
Fôli antîghi[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt l'é stêda despès rapreşentêda cm' un dío o cm' un valōr da divêrsi fôli antîghi, cme in còli di pôpol ed la Scandinavia, 'd l' Egét e 'd la Grēcia, cun di dío cumpâgn ânca a còla rumâna. Int al fôli antîghi dal pôpol ed la Scandinavia, "Nótt" l'é la nôt fât a persòuna, cme speighê int al Gylfaginning. Al prém capétol ed l'Edda in prosa ed Snorri Sturluson, al cânt 10.
Int al fôli antîghi ed l'Egèt an gh'é mia un dío notûren, mó l'é la dèja Nu ch' l'é al cēl pîn de strèli fât persòuna e, pió in lêregh, la rapreşèint ânch al peréiod notûren.[1].
Nyx, int l'uşânsa antîga, l'é la nôt insém a la tèra fâta persòuna, incuntrâst a só fradèl Erebo ch'al rapreşèinta la nôt int al mònd infernêl.[2]sté dèja l'é pó stêda mésa ânch int al fôli antîghi rumâni cun al nòm ed Nox[3]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Nut URL vést al 28-04-09
- ↑ (EN) Nyx insém a Theoi.com URL vést al 28-04-09
- ↑ Infurmasiòun insém a la dèja Nox URL vést al 28-04-09
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nôt (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Notte trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Trarich
Trarich (Traregh in Piemuntes; Trarego Viggiona in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 392 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 18,8 km² e ona densità de popolaziun de 21 ab./km².
El paes el se tröva arent al Lagh Magiur, l'è tacaa ai cumün de Vran, Caner, Canöbi (VB), Falmènte e Ugebi. El gh'ha dò fraziun: Chej e Vigiona. El 25 febrar 1945 a Trarich hin staa cupaa dai fascista des person, düranta quel che l'è staa ciamaa Strage de Trarich.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trarich l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La Thuile (AO)
La Thuile (La Tchoueuille 'n valdostà; Porta Littoria sóta 'l fascìsmo) l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 786 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 125 km² e 'na densità de 6 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arvier, Avise, Bourg-Saint-Maurice (FR-73), Courmayeur, La Salle, Montvalezan (FR-73), Morgex, Pré-Saint-Didier, Sainte-Foy-Tarentaise (FR-73), Séez (FR-73), Valgrisenche.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alaska
L'Alaska a l'è un stat federal di Stat Ünii. Al gh'ha una süperfiss de 1.717.854 km² (la püssee granda di stat amerigan) e una pupulaziun de 655.435 abitant.
A l'è tacaa a nord cun l'Ucean Giazal Artigh, a ovest e a süd cun l'Ucean Pacifigh, a est cunt el Canada.
La capital a l'è Juneau (30.711 abitant); la cità püssee impurtanta a l'è Anchorage (260.283 abitant), che l'è anca l'ünega cità che la gh'ha püssee de 100.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Alaska l'è andada a fà part di Stat Ünii in del 1867.
Urganizaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La guernadris a l'era la Sarah Palin.
L'Alaska al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Robert Burns
El Robert Burns (nassüü 'l 25 Sgenee del 1759, mort el 21 Lüj del 1796), anca cugnussüü cunt el nom de Robbie Burns,[1] Rabbie Burns, El faurii fiö de la Scossia, el pueta aradaur, Robden de Solway Firth, el Bard de l'Ayrshire e in Scossia cunt el nom de el Bard l'è staa un pueta e lericista scusses. A l'è cunsideraa 'l pueta nassiunal scusses e l'è celebraa in tüt el mund. El Burns l'è 'l pueta mej cugnussüü in tra tücc i pueta c'han mai scrivüü in de la lengua Scots, anca se la püpart di so scrit i ha scrivüü in ingles u un scusses "lingerin" insci de vess cumprendüü anca di minga scusses.


text:
G'hann piantaa chì in quest'hotel
Che se l'è tantu al g'ha do stell
Senza vestii, senza cuvèrt
L'è l'ünic che da Nòcc l'è vèrt
Cumè l'è frecc in quest'hotel
E par scaldass gh'è dumà la pell
Strengiala fort cun i tò man
Specium che ul Suu ris'ciara i nüm
E l'è inscì che la deef nà
Denta chì l'è la mia cà
Quest'hotel
Anca senza respirà
Sèraa denta in dal nost fiaa
Do stell
Sa fann mia scünt in quest'hotel
O sa paga o fö di ball
E ta devat mia pagà par me
Se devi nà l'è inscì che l'è
Vegn sü de me e varda fö
Da la finestra dal tò cöör
Questu ciel
E vedaret un mar da blö
Ma tal seet che prima o pö
Rivaran i stell
E semm tütt già denta chì
Chi è che al vöör no e chi è che al vöör sì
Chi è che al pianc e chi è che al riit
Chi è che al diis che lü l'è bun
E pö gh'è gent che möör de famm
E al g'ha dai gnanca una man
Ganca un tuchett da pan
Però lü l'ha mai rubaa
Che cazzo feet se ta g'het famm?
Se par maià devat rubà
Pröva a dì che l'è sbaglia
Toc da merda in cravata
Cui dannee denta la pata
Tirat fö gnanca cinc ghei
Parchè i henn negri e i henn ebrei
E pö magari al riit e al diis
Che al và in gesa cul suriis
Par sentiss ul püsee bun
Cun 'na man sura i cujun
L'è questa gent che la fa pianc
Che la faa pianc anca sanc
Questa gent che quala ul ciel
L'è questa gent che smorza i stell
Da quest'hotel
Do Stell Hotel...


text:
Andy Whitfield
Andy Whitfield (Amlwch, Gales, 17 luij 1972 – Sydney, Australia, 11 setembar 2011) l'è stò un ingegner, atür e mudel gales naturalisò australian. L'é stò prutagunista da la prima seri televisiva da Spartacus: Blood and Sand in dal ròl da Spartacus.
Vita Privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é stò spusà cun Terrica Smith-Whitfield dal 1999 al 2003. Sucessivament al s'è spusà cun Vashti Whitfield, e a g'han avù 2 bagajin (Jesse Red, nasüüda in dal 2005 e Indigo Sky, nasüü in dal 2007). L'é mort a 39 ann per un linfoma.


text:
Feldberg (DE-BW)
Feldberg l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl de Breisgau-Hochschwarzwald. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 24.97 km² e 'ndel Dic 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 1 803 abitàncc.
El cümü de Feldberg el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra, a 'na altèsa de 1277 méter sura 'l leèl del mar.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Geodatenzentrum.de
- ↑ Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2012 (Hilfe dazu)


text:
San Roch (LO)
San Ròch (San Rocco al Porto in italian) l'è un cumün del süd de la Lumbardia, in pruìncia de Lod cun 3 528 abitant (dàto del Dic 2013 [1]).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é l'ültim paés de la pruìncia de Lod prima del Po e de Piasensa. La tradisión la dis che San Ròch, el famùs pelegrìn, malád de pést, el se sia fermad propi chi per ripusás.
Quant al Port, in de l'antichitá gh'era un port ch'el culegheva el teritori cun la citá de Piasensa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de San Roch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Alter futugrafii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Carro (SP)
Carro (en lìgure: O Cäro) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 565 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 33,6 km² e 'na densità de popolasiù de 17 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Carrodano, Castiglione Chiavarese (GE), Deiva Marina, Maissana, Sesta Godano, Varese Ligure.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Carro (Italia) l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Mudel:Demografia/Carro (Italia)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Àlgebra relazziunala
L'àlgebra relazziunala a l’è un cuncet matemàtich da relazziú da la teuría di cungjuunt.
L'àlgebra relazziunala al è stada inventada in 1970 par Edgar Frank Codd, ul diretuur da recerca dal céntar IBM da San José. La è custitüida d'un cungjuunt d'uperazziú furmale sü i relazziú. I uperazziú relazziunale i permett da creá una nuvela relazziú (table ) a partí d'uperazziú elemeentare sü d'otre table (par esempi l'üniú, l'intersezziú , u amò la diferenza).
I prinzipi da l'àlgebra relazziunala i è fisc druvaa al dí d’incöö paj SGDB par la gestiú da le base da daat infurmàteghe cuma ul SQL, DBase, etc.


text:
Carl d'Asburgh (1771-1847)
El Carl Luis Gioann Giusepp Lorenz d'Asburgh-Lorena, cognossuu anca come Arciduca Carl ò anca come Carl d'Austria-Teschen (Karl Ludwig Johann Joseph Laurentius von Habsbsurg-Lothringen in Todesch; Karol Jan Józef Ludwik Habsburg in Polacch; Firenz, 5 settember 1771 - Vienna, 30 april 1847) a l'è staa arciduca d'Austria e duca de Teschen.
La vida e la carrera militar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carl a l'era el terz fioeu del granduca de Toscana Peder Leopold I d'Asburgh (poeu imperador cont el nòmm de Leopold II) e fradell de on alter imperador, el Francesch II (poeu imperador d'Austria cont el nòmm de Francesch I). Vist che donca che l'era minga el primm nassuu e vist che 'l gh'aveva di crisi epilettich, a l'era staa destinaa a la carrera ecclesiastica, ma luu el s'è semper interessaa puttòst aj art militar. Quand i sò genitor hinn mòrt, l'è staa adottaa de la soa zia Maria Cristina, che l'era sposada a l'Albert de Sassònia-Teschen. La còppia la gh'aveva minga fioeuj, donca el Carl a l'è diventaa l'erede d'on patrimòni immens. E l'è staa donca inscì che el Ducaa de Teschen l'è passaa sòtta el governo di Asburgh (a partì del 1822).
Come general, l'ha participaa a on grand numer de battali de l'epoca napoleònica.
El 18 marz 1793 l'ha combattuu in de la Battaglia de Neerwinden, e l'è staa battuu del frances Moureau a Ettlingen el 10 magg e a Radstadt el 14 luj.
In di agn 1793/1794 l'è staa governador general di Paes Bass Austriach e tra 'l 1796 e 'l 1800 l'è staa el comandant in capp di trupp in Germania, Svizzera e in del Nòrditalia.
El 19 settember 1796 l'ha sconfiggiuu ad Altenkirken e general frances Jean-Baptiste Jourdan e 'l l'ha costringiuu a 'ndà a òvest del Reno.
Tra 'l 1801 e 'l 1809 l'ha presieduu el Consili Aulich: con questa carega, l'ha contribuii minga pòcch a la reforma de l'esercit austriach (con la nassida de la leva inscambi de servizzi militar de mestee, per esempi). Subit dòpo de la Battaglia de Austerlitz (1805) a l'è staa nomenaa Generalissim del fradell Francesch II. Ma anca con quell titol chì l'è minga riessii a convincc l'imperador a entrà minga in de la Guerra de la Quinta Coalizion (el ritegniva, de fatt, che l'Austria la fuss minga assee fòrta per combatt Napoleon). A bon cunt, l'ha sconfiggiuu Napoleon a Aspern, ma l'è staa a soa voeulta battuu in de la Battaglia de Wagram (5 e 6 luj 1809). Anca se l'era riessii a ottegnì la Pas de Znaim el sò fradell imperador l'ha deciduu de toeugh via el comand el 18 luj.
El matrimòni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carl el s'è retiraa a vida privada in del castell de Weilburg. Chì, dòpo el Congress de Vienna, l'ha sposaa la principessa protestanta Enrichetta de Nassau-Weilburg (17 settember 1815). Anca s'eren de dò religion different, el matrimòni a l'è staa felis e gh'hann avuu sett bagaj:
- Maria Teresa Isabella (1816-1867), segonda miee del Ferdinand II de Borbon, re de Sicilia
- Albert Federich Rodolf (1817-1895), duca de Teschen e general, famos per avè vingiuu a Custòza in del 1866 contra i Italian
- Carl Ferdinand (1818-1874), general
- Federich Ferdinand Leopold (1821-1847)
- Rodolf Franch (1822)
- Maria Carolina (1825-1915)
- Guglielm (1827-1895), Grand Maester de l'Ordin Teutònich.
El Carl in del 1815 l'è diventaa governador de la fortezza de Magonza. La soa miee l'è mòrta a Scharlach el 29 dicember del 1829 a domà 32 agn. L'Arciduca l'ha segutada in del 1847.
A l'è consideraa vun di mejor autor de litteratura militar del XIX secol. Tra 'l 1801 e 'l 1804 a l'è staa Grand Maester de l'Ordin Teutònich.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- David G. Chandler, Le Campagne di Napoleone, Milano, R.C.S. Libri S.p.A., 1998, ISBN 88-17-11577-0


text:
Thailandia
La Thailandia (ประเทศไทย in thai) a l'è un paes de l'Asia süd-urientala.
A l'è tacada al Myanmar, al Laos, a la Cambogia e a la Malaysia.
La capital a l'è Bangkok.
La gh'ha una süperfiss de 514.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 63 miliun d'abitant.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes al se ciamava Siam fina al 1949.
La parola Thai la vör dì liber o libertà in lengua thai, ma a l'è anca el nom de l'etnia püssee granda del paes.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Thailandia (nom ufizial: ราชอาณาจักรไทย) a l'è un regn.
El rè a l'è Bhumibol Adulyadej (del 1946).
El guernu l'è staa ciapaa de 'na giunta militar, e 'l sò cap a l'è Prayuth Chan-ocha (del 2014).


text:
The Ring
The Ring (’L anèl) 'l è 'n film ad scarésa dal 2002 ad Gore Verbinski, adatamènt 'd un film giapunéś dal 1998 'd Hideo Nakata ciamâ Ring (リング) trat da 'n rumànś ad Koji Suzuki. In dal 2005 'l è gnû fóra un séguit, The Ring 2, girâ p'r i americàṅ pròpria da Nakata stés.
Al film 'l à muciâ sù dūśènt-sinquànta migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca a frònt 'd un budget ad quarànt'òt.
Sunt
Dū baghéti, la Katie Embry (Amber Tamblyn) e la Becca Kotler (Rachael Bella), i dascóran na sira dna caséta vìddeo particulàra ch'la purtarév a la mòrt, dòp sèt dè, par quéi ch'i la guàrdan e al fat al sarés sgnâ da na telefunàda ch'la riva subìt dòp avér-la vdùda. A parév na burla tuta da rìdar ma la Katie, ch'l'à vdû la caséta pròpria la stmana prima, la mōr dabòṅ cun un grugn dasfurmâ ch'al fà inténdar la paùra ch'l'à patî in cal mumènt lè. La Becca, dal cant suo, la và fóra 'd tèsta e anc al masćèṅ cuśèṅ dla mòrta, Aidan (David Dorfman), al gh rèsta mâl. Sò màdar Rachel Keller (Naomi Watts), giurnalìsta ad Seattle, la tōś 'l impégn cun sò surèla ad catàr al parchè dla mòrt ad sò anvōda e la taca miténd sù la caséta par véd'r-la. Al telèfun al sòna e anc par lē i partìsan i sèt dè dla maledisiòṅ. Purtròp anc sò fiōl al la guàrda sénsa vlér e al stès quèl a sucéd anc a 'l sò vèć muróś e pàdar 'd Aidan, Noah (Martin Henderson), ch'l al fà par dimustràr ch'a n è véra gnint. Par far in manéra ad casàr via 'l óra dla mòrt, i tri i ś métan 'd inśégn par saltàr-ag fóra e i vènan a savér che tut a nas da na putìna cun dimóndi prubléma, la Samara (Daveigh Chase).
Dimóndi an prima, la putìna Samara l'éra stada tòlta in adusiòṅ da i Morgan, na còpia ch'la tiràva sù di cavài a Moesko Island. A 'l inìsi a parìva ch'a 'ndìs bèṅ incòsa ma pò soquànt acadimènt straṅ e spavintóś i èṅ sucès da cal bandi là, cum al fat ch'i cavài i tachìsan a dvintàr mat tut 'd un trat curénd via par butàr-as śò in dal mar e andgànd-ag. Anc la màdar dla baghéta Anna (Shannon Cochran) l'iva tacâ a pèrdar la tèsta, prima ad scumparìr dal tut insém a sò fiōla.
Gl'indàśin ad Rachel i dasquàcian finalmènt al mistēr dal quèl ch'l éra sucès in alóra: la Samara, avénd di putēr paranurmài, l'éra bòna da far sucédar di brut quèi a quéi ch'i gh stàvan 'd intóran, bèsti, śavàj e parsòni. I sò genitōr adutìṿ i l'ìvan misa acsè da par lē in un fnil davśèṅ a la cà lasànd-ag sōl un carillon e 'n televiśōr fiṅ tant che sò màdar l'iva tòlt la deciśiòṅ ad cupàr-la, tulénd-'g al fiâ cun 'n anvlùp ad plàstica mis 'd intór'n a la fàcia e pò butànd-la śò p'r un pós. In cla manéra lè la cardìva 'd avér-gh-la fata a scavśàr la cadéna dla maledisiòṅ ma la Samara l'éra invéci scampàda par sèt dè là sóta prima ad murìr ad fam e ad fréd. L'ultma luś ch'l'iva vdû l'éra quél d'l anèl dal pós ch'a s saràva cun na préda ad sōvar da lē.
La vindéta dla Samara l'è drē a rivàr anc p'r i Keller parchè i sèt dè i èṅ drē a pasàr.


text:
Quintill
El March Aureli Claudi Quintill, mej conossuu cont el nòmm de Quintill (Marcus Aurelius Claudius Quintillus in Latin; region de Sirmi, 220 circa - Aquileia, 270) a l'è staa on imperador roman (270).
L'eva el fradel del Claudi II. Quand quest chì l'è mòrt, el Quintill a l'eva fòrsi el capp de on'unitaa milidar locada in Italia. Eleggiuu del Senaa, l'è staa tradii di sò soldaa quand la s'è sentuda la notizia de l'elezion de l'Aurelian. A 'sto pont, senza sostegn, el Quintill l'è mòrt a Aquileia, fòrsi per suicidi. Gh'è succeduu pròpri l'Aurelian.


text:
Teurema fundamentaal da l'àlgebra
Ul teurema fundamentaal da l'àlgebra al aferma che
Vargott a dí che, par tütt pulinomi dal tiip:
i esiist n nümar z1, ..., zn (mia necessariameent tücc difereent) taal che p(z1) = 0, p(z2) = 0, ..., p(zn) = 0 e, par taant,
Cheest resültaa-chí al è fundamentaal par che al demustra che ul còorp (matemàtica) di nümar cumpless al è un còorp algebraicameent saraa, a diferenza dal còorp di nümar reaal. Una cunseguenza direta a l'è ul fatt che el prudüit da tüti i ariis al è iguaal a (−1)na0 e che la suma da tüti i ariis a l'è −an−1.


text:
La dretgira chantunala e la dretgira administrativa sco dretgiras chantunalas supremas sco er la regenza grischuna vulan coordinar lur strategias d'immobiglias, e quai en vista a la realisaziun dal project "sinergia" a Cuira. Las duas dretgiras e la regenza van d'accord ch'i resultian uschia sinergias per l'administraziun da las immobiglias da las duas pussanzas chantunalas, senza periclitar il dretg d'autonomia da las dretgiras che vegn garantì da la constituziun. Igl è previs che las dretgiras sa chasan en l'avegnir en il vegl edifizi chantunal a la Grabenstrasse a Cuira, nua ch'è plazzà actualmain l'uffizi chantunal da construcziun bassa.
Garantir il dretg d'autonomia da las dretgiras chantunalas supremas
Cun il project "sinergia" vul la regenza reunir l'administraziun chantunala, ch'è actualmain repartida sin 44 differents edifizis en la citad da Cuira, da nov en il territori a la cruschada da la Kasernenstrasse e Ringstrasse, nua che sa chatta oz l'uffizi per il traffic sin via. En sia sessiun da december 2009 ha il cussegl grond approvà da princip in rapport correspundent da la regenza ed el l'ha incumbensada cun la realisaziun. La missiva tar la construcziun d'in edifizi d'administraziun a Cuira duai vegnir suttamessa al parlament l'october vegnint.
D'ina expertisa giuridica ch'è vegnida fatga per incumbensa da las duas dretgiras chantunalas e da la regenza resulta, che las dretgiras supremas pon decider libramain davart l'infrastructura ch'ellas dovran e ch'ellas na dastgan vegnir instruidas concretamain ni dal cussegl grond ni da la regenza da sa chasar en auters biros u edifizis. Quest dretg d'autonomia da las dretgiras che vegn garantì da la constituziun premetta perquai, ch'ellas acceptian in'eventuala integraziun en la strategia chantunala d'immobiglias. Questa situaziun giuridica n'è betg vegnida resguardada en moda suffizienta da la regenza en il rom dal project "sinergia".
Cunvegna davart il diever futur da l'edifizi chantunal sco edifizi da dretgira
La dretgira chantunala, la dretgira administrativa e la regenza èn sa cunvegnidas en ina decleraziun communabla che la strategia chantunala d'immobiglias porta avantatgs tant per las dretgiras sco er per l'administraziun chantunala. Per pudair trair a niz quests avantatgs uschè bain sco pussaivel, èn las dretgiras sa decleradas prontas da far diever vinavant da l'edifizi chantunal, che vegn liber en connex cun la realisaziun dal project "sinergia", sco edifizi communabel da dretgira.
Las duas dretgiras chantunalas duain sa chasar en il vegl edifizi chantunal suenter la reuniun da l'administraziun chantunala en il territori da Cuira vest, pia il pli baud l'onn 2023.
Infurmaziuns:
- dretgira chantunala dal Grischun, dr. Norbert Brunner, president, 081 257 39 61, norbert.brunner@kg.gr.ch
- dretgira administrativa dal chantun Grischun, dr. Johann Martin Schmid, president, 081 257 39 81, johann.m.schmid@vg.gr.ch
- regenza dal chantun Grischun, dr. Mario Cavigelli, schef dal departament da construcziun, traffic e selvicultura, 081 257 36 01, mario.cavigelli@bvfd.gr.ch
Gremi: dretgira chantunala/dretgira administrativa/regenza
Funtauna: rg departament da construcziun, traffic e selvicultura dal Grischun


text:
Non ho sonno
Non ho sonno (A n gh'ò mia són) 'l è 'n film ad scarésa dal 2001 ad Dario Argento girâ tut a Turèṅ. 'L è stâ girâ c'n un budget stimâ ad quàtar migliòṅ ad dòlar faghénd pò sù da piò ad sinc migliàrd ad franc sōl in Itàglia.
Al gh'à abû dū nomination a i nàstar 'd argìnt, p'r al muntàǵ dl'Anna Rosa Napoli e par la culòna sunóra di Goblin. La “Filatéla dal Fatōr” druàda in dal film l'è stada scrita par sò fiōla, l'Asia Argento.
Sunt
Turèṅ 1983. Al baghét Giacomo Gallo (Stefano Dionisi) al véd 'l umisìdi ad sò màdar fat c'n un sibiōl ad metàl. Al cumisàri Ulisse Moretti (Max Von Sydow) al gh prumét ch'al ciaparà al sasèṅ. Darsèt an dòp dū putàni i vènan masàdi, la prima in sal trên, la secónda in stasiòṅ, e qvést parchè i ìvan tòlt sù par śbali na busta 'd un sò cliènt cun dèntar dal foto e di artìcui ligâ a i masamènt dal pasâ.
Ulisse, in cal méntar andâ in pensiòṅ, al s mét a pascàr Vincenzo De Fabritiis (Luca Fagioli) dit al "Naṅ", un scritōr ad śai ch'a s cardìva ch'l is masâ in alóra almànc tri parsòni. Al gh dà na maṅ anc Giacomo, turnâ in dal sità piemuntéśa da Róma in du al s éra stablî, par savēr chi 'l è stâ a masàr sò màdar. Gallo al 'n inprufìta p'r andàr a catàr i sò vèć amìg Lorenzo (Roberto Zibetti) e la Gloria (Chiara Caselli), na ragàsa ch'la sòna l'arpa.
I masamènt i tàc'n ad nóṿ e 'l killer al lasa sèmpar, davśèṅ a i cadàvar, di artàj ad cartòṅ cun la fórma ad bèsti tut al vòlti difarènti: gat, cunèṅ, sign, nimàl e gal, tgnénd a drē a la "Filatéla dal Fatōr", un lìbar par putèṅ scrit soquànt an prima pròpria da 'l Naṅ prima ad butàr-as śò in dal Po, acsè a s pinsàva.
Par savér-an da piò, Ulisse e Giacomo i vaṅ a cà dla màdar dal "Naṅ", la Laura De Fabritiis (Rossella Falk).


text:
Acetun
L' acetun o prupanun a l'è un cumpost chimich de furmula chimiga CH3(CO)CH3, el püssee semplis de la fameja di chetun. A l'è un liquid senza culur, che l'evapura facilment, a l'è infiamabil e'l gh'ha un sò udur carateristich. Al se dislengua senza prublema in de l'aqua. A l'è un reatif chimich fundamental e l'è dupraa per la fabricaziun di plastich, di fiber e alter prudot de sintesi, e cume sulvent.
Numencladüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La numencladüra de l'acetun per la IUPAC a l'è prupanun. A'l vegn ciamaa anca dimetil chetun.


text:
Lissander III de Macedònia
El Lissander III de Macedònia, dii el Grand (in Grech Antich: Aléxandros III toû Filíppou ho Mégas, basileùs tôn Makedónōn) l'è staa vun di pussee grand imperador de la stòria.
Cuntegnüü
Origin e fameja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lisander III l'era fioeu del Filipp II de Macedònia (però lù el diseva che 'l sò pader l'era el dio Zeus) e de l'Olimpia (ciamada anca Olimpiad), tosa a soa vòlta del rei epiròta Neotolèmm I. La famiglia del Filipp II se diseva cha la fuss derivada de l'Eracle, quella de l'Olimpia inveci de l'Achill; donca el Lisander l'era fòrsi dissendent di duu eròi pussee fòrt e famos de l'antichitaa. Lù el gh'aveva ona sorella, ciamada Cleopatra, e on numer molto grand de fradei naturai, trai quai gh'era anca el Tolomee, devegnuu poeu vun di sò generai miglior e rei d'Egitt cont el nòmm de Tolomee I.
L'educazion e i primm azion bellich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come tucc i re macedon, che eren on pòpol portaa a la guerra, lù l'ha imparaa a combatt e andà a cavall, ma 'l gh'ha avuu anca on grand insegnant per la coltura, el filòsof Aristòtel. El gh'aveva la passion per l'epiga, e se diseva che 'l dormiva con l'Iliad sòtta 'l cussin. L'è quand che l'eva ancamò on bagaj che l'ha incontraa i amis che poeu l'avarien segutaa in tutt i sò avventur, diventand i sò generai: gent come 'l Seleuch (el futur Seleuch I de Siria), el Tolomee, el Cratee, el Perdicca e l'Efestion.
La soa prima battaglia l'ha fada che 'l gh'aveva nanca vint ann. Infatt, al temp el sò pader el gh'aveva l'ntenzion de comandà tutta la Grecia, e anca si di Grech eren de la soa part, alter, comè i Teban e i Atenies, inveci voreven fermàll. La battaglia traj dò part la gh'ha avuu loeugh in del 388 a.C. a Cheronea, cittaa arent a Tebe. El Lissander, contra i ordin del pader, che voreva che lù el restass indree a l'esercit, per ris'cià minga de morì, l'ha caregaa coi sò soldaa a cavall e l'ha faa foeura ona part imporatanta de l'armada tebana e inscì i Macedon hann povuu avègh la vittòria.
La ciapada del podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca adess el Filipp II l'era pradigament el re de la Grecia, ma duu agn dòpo l'è staa mazzaa de on sò soldaa, in del dì in del qual la tosa Cleopatra la divegniva miee del re epiròta Lissander I, fradell de l'Olimpia. Subit el consigli del regn l'ha nominaa el Lissander come monarca noeuv, mestee che l'aveva giamò faa quand el Filipp, quatter ann prima, l'era andaa a fà ona guerra contra Bisanzi.
Però, con la mòrt del vegg re, on gran numer de cittaa grech el s'è ribellaa, e inscì anca di tribuu dij Balcan. El Lissander l'ha sconfiggiuu tucc i sò nemis continentai e per dàggh ona lezion l'ha tiraa giò tutta la cittaa de Tebe, a eccezion de la cà del poetta Pindar, del qual lù l'era on ammirador.
La spedizion contra la Persia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ma el Lissander el voreva nò domà la Gresa, la soa ambizion el portava a 'ndà vers orient, a la fin del mond conossuu e contra el pusee gran nemis di Grech: l'Imperi Persan.
Donca, dòpo avè lassaa la Gresa in di man del general Antipater, l'è partii a la vòlta de l'Asia, de indove 'l sariss mai tornaa.


text:
La Brillaz
La Brillaz a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.26 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1752 abitant.
El cumün de La Brillaz al se tröva a una altitüden de 720 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Autigny, Avry, Chénens, Corserey, Cottens, La Folliaz, Neyruz, Prez-vers-Noréaz, Torny.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Lengua ligür (rumanza)
El Ligür (nom nativ: Léngoa lìgure o Líguru) l'è una lengua rumanza de la sota-fameja gall-italica che l'è parlada in Ligüria, in d'un quaj paes piemuntes, int una quaj part de la costa de la Francia, in del Principaa de Monach (e là el munegasch l'è vüna di lenguv ufizial) a Capraia ( in Tuscana) in Corsega a Bunifazi e in dü paes de la Sardegna: U Pàize (Carlfort in lumbard) e Câdesédda (Calaseta in lumbard; a Calaseta però i abitant a hinn urmai mes'ciaa cunt i Sard).
Infin, di dialet cumpagn del Ligür hinn parlaa anca in tel volt Apenin piasentin, spezialment a Bobi. El dialett de quest cumün emilian chì l'è parlaa pür a Brall de Pregöla, in pruvincia de Pavia.
In del dialet büstoch del Lumbard gh'è una mota de inflüenz ligür, causaa da la presenza de pupulaziun ligür in de la zona in epuca prerumana.
El sò dialet püssè impurtant a l'è el Genues, ciamaa Zeneize o Zeneise, el dialet de Genua.
Intra i lenguv gal-italich, el Ligür a l'è quel che'l fà vidè i carater de transiziun vers i lenguv de l'Italia del center e del süd.
El Ligür a l'è una lengua in pericul perchè la parlen suratüt i vecc, e de spess i giuin cugnussen minga.
La lengua ligüra se duvaria cunsiderala 'me una lengua regiunala o minuritaria per la "Carta Eürupea dij lenguf Regiunaj o minuritari", che in del Art.1 la dis che cume i lenguf regiunaj o minuritari se cunsideren i lenguv ... ch'a hinn minga i dialet de la lengua ufiziala del stat. La "Carta Eürupea dij lenguf Regiunaj o minuritari" l'è stada apruvada el 25 giügn 1992 e l'è in vigur del 1 mars 1998. L'Italia l'ha firmada la Carta el 27 Giügn 2000 ma l'ha minga anmò ratifigada.
A gh'hinn anca:
- la norma ISO 639-3 (cudifega LIJ), che la classifega el Ligür intra i lenguf e nò i dialett;
- el Red Book for Endangered Languages (liber russ per i lenguf in pericul) el clasifega el Ligür 'me lengua gal-rumanza.
Cuntegnüü
Articuj determinativ-minga determinativ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- o/i -- el / i
- a/e -- la/ i
- un/unn-a -- vün / vüna (vöna)
Prunom persunaj-possessiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- mi/me/me -- mì/me/mè-mia
- ti/te/to -- tì/tì/tò-tua
- le/se/seu -- lü-lee/se/sò-sua
- n(o)iâtri (niâtri)/ne/nostro-a -- nünch/ne/noster-nostra
- vôscià (viâtri)/ve/vostro-a -- voi/ve/voster-vostra
- lô (liâtri)/se/se (seu) -- lur/se/sò-sua
Parol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- a péia: el pir
- o méi: la poma
- o setron: el purtügal (cf. Fr. citron)
- o pèrsego: el persegh (cf. Cat. préssec)
- a sêsgia: la sciresa
- o mêlo: la magiustra (cf. It. mela)
- a noxe: la nus
- a câ: la cà
- l'êuggio: l'öcc
- a uisa (Carlfort): l'isula
- l'ìsoa (Genua): l'isula
- o pàize (Carlfort): el paes
- o paise (Genua): el paes
- a sc-tradda (Carlfort): la strada
- o maganzin (Calaseta): el magazzin
- o figgio: el fioeu
- l'amigo: l'amis
- o libbro: el liber
- l'òmmo: l'òmm
- a schêua (Carlfort): la scöra
- l'òtro (Carlfort): l'alter
- a lunn-a (Genua): la lüna
- ciù: püssee (cf. Nap. cchiù)
- o fêugo (Genua): el föch
- o fiòugo (Bunifazi): el föch
- i cavelli: i cavèj
- a tradiçion (Monach): tradiziun (cf. Fr. tradition)
- a vorpi (Bunifazi): la gulp
- anchêu: incöö
- anchêui (Mònach, parnunziaa anchéi): incöö
- l'anno (Carlfort): l'ann/agn
- atrovâ (Carlfort): truà
- tutto (Carlfort): tüt
- travaggio: laurà (varda Fr. travail; Sp. trabajo)
- vixin (Carlfort): arent
- poài (Carlfort): pudè
- o mâ (Carlfort): el mar
- anâ (Carlfort): andà
- sotta (Carlfort): sòta
- avài (Carlfòrt): vègh
- nêuvo: nööf
- gianco: bianch
- a voxe: la vus
- a stöia: la stòria
- u figgêu: el fiö
- u mondo: el mund
- a raxon: la resun
- o çentro: el center
- o lêugo: el lögh
- a néutte: la nocc
- o veggio (Genua): el vegg
- er veccio (La Spezia): el vegg
- o nùmeo: el nümer
- ærto: alt
Esempi de lengua e confront trai variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pader noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In genoves[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Poae nostro che sei nei çê,
o vostro nomme seja santificao,
Vegna o vostro regno,
si faza a vostra voentae
comme in çê, cosi in taera.
O pane nostro quotidiano deeme ancheu,
e perdonè a noiâtri i nostri debiti,
comme noiâtri perdonemo i nostri debitoi,
e no ci lasciè cadè ne tentazion
ma liberateci da mä.
Amen.
In monegasch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pàire nòstro che sii unt o celo,
che o tò nomme sice santificap,
che o tò regno arrive,
sice fà a tò vorontà,
coma un celo unscì a terra.
Danne ancheui com tuti i giorni o nòstro pan.
Perdonane i nòstri pecai
coma perdonammo a cheli che n'an fao de mä.
Non ne lascia pià da tentasion,
ma libérane do mä, amen.
La parabola del Fioeu Trason[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialett genoves: In omu u l'aveva dui figiö; u ciü peonin u disce au paire: "Daime a mè parte de ben chi m'atuca!" e u paire u ghe spartì u feitu sò. Quandu l'avè feitu ferri, de li a pochi giurni u se ne scapa e u se n'andià a ün paese luntan, dunde a forza de desbauci u s'asgairà tütu u sò.
- Dialett savones: Üna vota gh'ea ün omu che l'aveiva dui figiö. E u ciü zuvenu u disse au puè: "Dueme a parte di ben che me tucan!" e lè u ghe spartì l'ereditè. Dopu pochi giurni u ciü zuvenu, radünau tütu u faitu sò, viagiandu u se n'è andaitu in parte lutan-a e là u detu fundu a tütu quantu cun vive da disculu.
- Dialett de Serravalle Scrivia: In omu u 'gh avaiva dui fiöi. E pü zunu u gh'ha ditu a sò pupà: “Pupà, dame subtu quel ch'u 'm tuca 'd l'eredità!”. Alantua e pupà l'ha spartiu quel ch'u gh'avaiva trai dui fiöi. Da lì a quòch giurnu e fiö pü zunu l'ha vendüu tüta a sò roba e 'ncu i sodi fati sü u 's n'è andatu int in paize luntaun: lì u s'è datu aa bela vita e u s'è mangiò tüti i sodi.
- Dialett de Ormea: Ün omu l'avea doi fioi. O ciü sgiuvu l'ha diciu al poà: “Poà, dàime lo ch'a 'm pò tucoà dle mie sustanse!”. E 'l poà o j'ha daciu la sò parte. Da lì a pochi dì 'stu fió a l'ha radünà 'nseme tütu 'l sò, poi 's n'è partii e 's n'è andà 'nt ün paìse lunzi; e lì l'ha dissipà tütte le sò sustanse, dasèndse al bun tempu.
- Dialett de Cairo Montenotte: Ün òm l'ava düi fiöi. U ciü giuvu l'ha dicc a sò pare: “Pupà, dème ra part di beni di beni che 'm tuca!”. E chièl l'ha fa tra lor er part d'u sò patrimoni. Da lì a pochi dì, bütà tüt insèm 'st fiö ciù pcit u 's n'è andà int in paìs luntàn, e qui l'ha sgheirà tüt 'r fat sò in stravizi.
- Dialett de Garessio: Ün òmo l'avè düi fiöi. E u ciü sgiono 'd 'sti düi l'ha dicio a só pare: “Pare, dèmè a parte di beni ch'a 'm toca!”. E lé l'ha facio tra 'd lor re parte di beni. E 'd lì a pochi dì, bütào tüt inseme, 'sto fió ciü sgiono 's n'è andào int in paìse lontàn e là l'ha sgherào tüt u facio só int i bagordi.
- Dialett de Borgotaro: Un omu u gh'ava dü fiö. E u pü zóven u diss a só pàr: “O pà, dèm la part che 'm pertoca!”. E só pàr u fé le part. E da lì a pochi dì 'l pü zóven u piè sü la part sogga, u andè lontàn e là u la cunsümè tüta malamént.
Vus currelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialet tabarchin
- Dialet munegasch
- Dialet bunifacin
- Dialet finales
- Dialet genues
- Dialet intemeli
- Dialet spezzin
- Dialet urmeasch
- Dialet nuves
- Dialet burghesan
- Dialet ruiasch
- Dialet mentunasch
- Dialet savunes
- Dialet büstoch (dialet lumbard cun fort inflüenz ligür)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Académia Ligùstica do Brénno - Grafia ufissiala del Ligür
- Sit cun vari infurmaziun sura el dialet de Borgotaro
- Liber cont informazion sul dialett de Ormea (in todesch)
- Giuseppe Olivieri, Dizionario domestico genovese-italiano, Genova, 1841
- Giuseppe Olivieri, Dizionario genovese-italiano, Genova, 1851
- Giovanni Casaccia, Dizionario genovese-italiano, Genova, 1876
- Stefano Martini, Saggio intorno al dialetto ligure, Sanremm, 1870


text:
Pruvincia d' Piaṡëinsa
Artìcol in dialët piasintëin
La Pruvincia ad Piaṡëinsa l'é una pruvincia italiana ad l'Emilia-Rumagna e la g'ha 265.000 abitant. La sò capitäla l'é Piaṡëinsa.
La pruvincia ad Piaṡëinsa la cunfëina ovest cun la Lumbardia (Pruvincia d' Pavia) e cun al Piemont (Pruvincia ad Lisandria), a est cun la Pruvincia ed Pärma, a nord cun la Lumbardia (Pruvincia ad Lod e Pruvincia d' Carmånna) e a süd cun la Ligüria (Pruvincia d' Genua).
I cumoin pö impurtant[modifica | mudéfica la surzéia]
Al sid[modifica | mudéfica la surzéia]
Alsëin · Bṡinson · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · La Cadé · Calindàsch · Caminä · Caùrs · Carpané · Castél San Giuàn · Castél Arcuä · Castelvédar · Còr · Curt ad Bargnél · Curtmagiùr · I Farëin · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gaṡöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Muntṡéi · Murfàs · Nibiàn · Uton · Pügrèra · Piaṡëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · Al Vargàr · Al Tufrèi · San Ṡòrṡ · San Pédar · Särmat · Ṡèrba · Cerignäl · Ṡiàn . Träv · Uslëingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·


text:
Lengua türca
El türch (nom nativ Türkçe o Türk dili, Türkiye Türkçesi) l'è 'na lengua che la fa part del grüp di lenguv türch, cun pü o men 75 milion de maderlengua in Türchia, a Cipru e spantegaa in gir per el mond.
Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dialet türch principal i henn:
- el Rümelic o rümelich (parlaa dai muhajir de la Rümelia),
- il Kıbrıs o cipriòt (parlaa a Cipru),
- el dialet d'Edirnn
- el Doğu (parlaa int la Türchia de levant), che in certi zonn el furma anca un cuntinum cun i dialet de la negua azera,
- el Karadeniz (parlaa int la regionn urientala del mar Negher),
- l'Egee (parlaa int la zona del mar Egee cun estension in Antalia),
- el Güneydoğu (parlaa int el sud, a levant de Mersin),
- l'Orta Anadolu (parlaa int i zonn central de l'Anatolia),
- el Kastamonu (parlaa a Kastamonu e lì arent),
- el Karamanlıca o caramanel (parlaa in Grecia, indè che l'è ciamaa Kapauavλήδιka) che l'è el standard leterari di Karamanel.


text:
Cenàt Sóta
Cenàt Sota (Cenate Sotto in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Caalina.
El g'ha 'na popolasiù de 3 606 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 4,5 km² e 'na densità de popolasiù de 801 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Cenàt Sura, San Pól d'Àrgon, Scans, Trescùr Balneàre.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cenàt Sóta l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pedùncol
El pedùncol – o as fiuràl – l'è, 'n botànica, en ramilì picinì, piö o méno lónch, endóche 'nsìma gh'è tacàt el fiùr o 'n ensèma de fiùr.
El g'ha la strütüra de 'n stél e 'l g'ha la funsiù de fà rià la lìnfa ai fiùr che 'l tè sö.
El pöl enserìs a la sèa de le fòie (alùra l'è ciamàt ascelàre) o sö la part terminàl del ram (ciamàt terminàl).
Quan che 'ndèna piànta i fiùr i è mìa dotàcc del pedùncol alùra i è ciamàcc sèsii.
De spès la part finàl del pedùncol la se slàrga fò 'nfìna a furmà 'na strütüra ciamàda resetàcol.
El pedùncol de ògna fiurilì che fùrma 'na 'nfiurescènsa l'è ciamàt envéce pedezèl.
En sèrte spéce de piànte (per ezèmpe 'ndèl zèner Anacardium) el pedùncol el söbés 'na trasfurmasiù tal de svelöpàs en maniéra de deentà amò piö grant del fiur stès e ciapà le sembiànse de 'n fröt fals.


text:
A la desterà al veint
con un colp al persian
l'è acsè lèrgh al sòo let
e i linzòo fradd e grand
tòt dò i oc' mez e srèe
zercherà n'ètra man
sèinza catèr nisun
come aièr, come edman
Al so stèr da per lèe
l'è un sò amigh da tant'an
ch'a l' ch'gnass tòtt i sòo quèl
fin al pighi dla man;
la scultarà al gnulèr
d'un gat vec' e castrèe
ch'a gh' dòrm inzèmma a i znoc
d'invèren tòtt al dè.
Un breviari apugièe
in vatta a la tulatta
e un gaz d'acqua trincèe
quand a s'lèva la żiatta
Un spec' vec' e incrinèe
a gh'arcurdarà pian
come al tiemp l'è pasèe
come in vulèe via i an,
e gl'insaggni dl'etèe
per al stridi i s' sèn pèrs,
quanti rughi ch'a gh'è
e i oc' come i èn divèrs.
L'a gh' butarà un suris
la purtinèra ed ca'
per l'urgói cg' a gh'la lèe
perché a gh' fa bèin i fat;
tòtt i dè fèr l'istass
ciapèr al filibùs
per badèr ai tragatt
d'un avuchèe nèe stóff,
cun al quèl an andrèe
l'aviva fat la stratta
ma tant tèimp l'è pasèe
ch'a n s'arcorda la żiatta.
Lèe ch'l'ha sèimpr in piò un piat
quand ariva Nadèl,
lèe ch'la 'n vòl mai nisun
se un dè, a chès, l'a s' sèint mèl,
lèe ch'l'a 'n gh'ha gnanca un fióo
sol quall ed sóo fradel,
lèe ch'l dis: L'a 'n va mel!
Ch'l'a dis: A fagh tant bè!
E la dmanga del Pèlmi
la cumprarà a sòo anvod
un bel ram longh d'uliv
e un pèr ed calzatt nóv
e po' in cesa tótt dóo
i faran come al pret
e i pregherai Gesó
ch'a l'va a Gerusalem;
po' a gh' darà soquant franch
de mattr'ind 'na casatta
perché a s' dèv risparmièr
com la fa lèe, żiatta.
E un dè a s'gh'ha da murir
com' piò o meno i fan tótt,
cun 'na frèva da gnint
l'andrà in cal póst tant brótt;
l'avrà bele paghe
un prèt ch'a s'sèint a póst,
la casa, al funerèl
e la Massa di mort,
E i fior ch'i andrai andrèe
al sóo trèst suplimèint
i èn cal cosi che pass
a l' se scorda la zèint;
a gh' resterà po' i fior
e i drap negher e zal
e dedrèe un vec' amigh
scuvèrt un mumèint fa
e un santèin a l' dirà
ch'l'è morta n'ètra sciatta;
ch'l'arpóunsa in pès, amen,
e scurdaramm la żiatta


text:
08 01
Ol dé 8 de zenér l'è 'l 8 dé de l'an del calendare gregorià; manca 358 (359 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 8 de zenér al è ul dí da pòost 8 dal an dal calendari gregurian; i manca 358 (359 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1959 - Francja: elengjüü Charles da Gaulle presideent da la quinta Repüblega.
- 1959 - l'Havana (Cuba): la triumfa la Revulüzziun Cubana cun l'entrada a la citaa da i trupp da Fidel Castro.
- 1994 - Tyuratam (cosmòdrom da Baikonur, ul Kazakhstan): la partiss l'astrunaaf Rüssa Soyuz cun destinazziun a la stazziun spazziala Mir.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1935 - Tupelo (Mississippi, SÜA): Elvis Aaron Presley, cugnussüü cuma Elvis Presley, cantaant da rock Nòort-american.
- 1942 - Oxford (Anglaterra): Stephen Hawkingh, físich e cosmòlegh Anglées.
- 1947 - Brixton (Anglaterra): David Robert Hayward-Jones, cugnussüü cuma David Bowie, cantaant da rock Anglées.
- 1957 - Valenza: Juan Ignacio Duato Barcia, cugnussüü cuma Nacho Duato, balarin Spagnöö.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1941 - Gneri (Kegna): Robert Baden-Powell, militaar Anglées, fundaduur da l'escoltiism. (n.1857)
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Stellaria media
La Stellaria media, (en bresà: paarìna[1], en milanes: peverascia[2] ) l'è 'na piànta bienàl, de la famìa botànica de le Caryophyllaceae.
Cuntegnüü
Murfulugìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fùrma biològica de la Stellaria media l'è emicriptòfita bienàl/teròfita reptanta (T rept/H bien): piànte a cìclo de du agn (bienàl) coi gamp che và dré a tèra e coi böcc colocàcc al leèl del teré.
De sòlet chèsta piànta la ghe và dré al teré e la rèsta piötòst bàsa, ma 'n sèrte càzi la pöl rià 'nfìna a 80 ghèi de estensiù. L'è cunsideràda 'na mala èrba.
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le raìs i è sitìle e i è del tìpo a ficù (fitonànte).
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp el stà sbötàt zó e 'l ghe và dré al teré, l'è d'en culùr che tìra al rós, i ram i è ascendèncc a sesiù cilìndrica con 1 o 2 fìle de péi alternàde, prezènte suratöt ai internòdi. L'è 'na piànta che svelöpa divèrsi ram. I gróp del gamp, quan che i tóca tèra, i tènta de trà fò dele raìs nöe.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fùrma de le fòie l'è ovàda o elìtica – a fùrma de cör co la bàze srotondàda e la pùta acùta; i è sènsa péi e l'òrlo l'è 'ntréch. Le fòie bazài le g'ha 'l gambì e chèle söi ram envéce i è sèsii (le g'ha mìa 'l gambì). El gambì l'è peluzèt o cigliàt. La dispizisiù de le fòie ré al gamp l'è opòsta. Le fòie i è grànde 'n ghèl o du.
Enfiurecènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa a séma bìpara (du ramilì fiurìfer opòscc e giü centràl piö cürt) de sòlet la se tróa en puzisiù apicàl ma ale ólte la part apò a la sèa de bràtee vérde (però alùra l'è apéna 'n fiùr sùl)). I gambì che té sö 'l fiùr i è apéna apéna piegàcc e i è lónch de 1 a 3 ghèi.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è pentàmeri, ermafrudìcc, atinomòrf, dialipétali e eteroclamidàcc.
- Càles: i 5 sépali i è lìber e i g'ha 'na fùrma ovàl-oblónga col àpice otùzo, i è lónch dei 3 ai 5 mm. I sépali i è ciliàcc.
- Coròla: i 5 pétali, pò a lùr i è lìber e bilobàcc (cioè i è dividìcc en dò parcc enfèna quàze a la bàze) e biànch bianchèncc, i è lónch 2/3 dei sépali o al piö i è lónch precìs (a ólte i mànca). I pétali de nòt e col bröt tép i se sàra.
- Androcèo: i stam i è variàbii (de sòlet i è de 3 a 5, ma i pöl rià 'nfìna a 10 e ale ólte adiritüra i mànca de töt).
- Ginecèo: l'ovàre l'è sùpero e sincàrpich; i stéi i è 3.
- Fiuridüra: de sòlet de bril a zögn; a segónda del clìma el pöl crèser de preferènsa endèi més invernài, quan che 'l teré l'è ömet e 'l pö fioréser de zenér a dezèmber; .
- Empolinasiù: per mès de le àe e de le mósche.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula a fùrma de öf (ovàda) o de pér (pirifùrma) deiscènta (quan che l'è madüra) per 6 décc lónch en tèrs de la longhèsa de la càpsula che 'nvéce la pöl véser lónga 1,5 – 2 ólte 'l càles che l'è persistènt. Déter gh'è divèrsi granì de somésa a fùrma de réni schisàcc de culùr maròn con 4 serie de bögne sö la schéna. I granì de somésa i è gràncc de 0,8 a 1,3 mm.
Difuziù e habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El geoelemènt de chèsta spéce l'è Cosmop. cioè “Cosmopolita”, che 'l völ dì che l'è 'na piànta che se tróa 'n töte zòne del mónt, nesöna 'n evidènsa particolàr. Pöl das che se tràte de 'na piànta archeòfita, al prensépe de urìgin mediterànea, e pò dòpo dientàda cosmopolìta.
- Difuziù: l'è 'na spéce difundìda en töt el mónt, en Itàlia l'è comùne fés.
- Habitat: se la tróa empertöt endèi ciós cultiàcc, endèle zòne frequentàde de le bès•ce, endèi giardì ma apò endèle zòne ruderài e 'n bànda a le stràde e söi sentér. L'è fàcil troàla apò a 'ndèi cèntri urbàni (piànta sinàntropa). L'è nitròfila ma la se fà nà bé 'n pó töcc i teré.
- Difuziù altitudinàla: de la pianüra 'nfìna ai 1600 méter s.l.m., de rar enfìna a 2500 méter.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spéce Stellaria media, endèla leteradüra specialìstica la pöl véser ciamàda apò a coi sinònim elencàcc ché sóta:
- Alsine media L.
- Stellaria alpicola Lamotte (1877)
- Stellaria apetala Ucria (1796)
- Stellaria brachypetala Opiz (1826)
- Stellaria cucubaloides Pau (1887)
- Stellaria dichotoma Georgi (1800)
- Stellaria grandiflora Woods in Hooker (1838)
- Stellaria monogyna D. Don (1825)
- Stellaria pilosa Dulac (1867)
- Stellaria xanthanthera Pobedimova (1929)
- Stellularia media (L.) O. Kuntze (1891)


text:
Billy Idol
Billy Idol (nóm 'd art ad William Michael Albert Broad) 'l è un cantànt britànic nâ a Middlesex al 30 ad Nuvémbar dal 1955.
Al nóm Billy Idol 'l è nâ da un fat ch'al gh'è capitâ quand 'l éra śóvan. Al sò mìstar al gh'iva dat indrē un còmpit che lò 'l iva sbaliâ cun scrit in sima, cun di caràtar gigànt, “William is idle” ("William 'l è un bondagnìnt"). Da cal mumènt lè in avànti 'l à tacâ a far-as ciamàr da tut Billy Idol.
A gl'inìsi dla sò caréra 'l è stâ al frontman dal grup punk di Generation X par pò tacàr na caréra da par lò. Al s è fat cgnósar specialmènt in di an Utànta cun di braṅ dimóndi famóś cuma White Wedding, Rebel Yell, Eyes Without A Face e Cradle of love.
Biugrafìa
I sò prim pas i èṅ dal 1977, quand al mét sù un sò grup par sunàr al punk dimóndi ad mòda in alóra. La banda la s ciamàva subìt Chelsea e pò Generation X.
Cun cal grup chè, in fiṅ a 'l 1981, 'l à fat gnir fóra tri àlbum e di braṅ quài Ready Steady Go, Night of the Cadillacs, King Rocker, Valley of the Dolls e Dancing with Myself, prima ad tacàr na caréra sulìsta, spatinànd a New York quand al punk 'l éra drē a sparìr e Billy 'l iva decìś ad lavuràr a di pès davśèṅ a 'l synthpop.
Lavurànd insém a Steve Stevens, al fà gnir fóra al sò prim disc umònim in dal 1982 e al sucès al riva, anc par via ad braṅ quài White Wedding e Dancing with Myself.
Al sécond àlbum par lò 'l è Rebel Yell dal 1984 e chè al fà al bòt dabòṅ, cun di sìngui da nuànta cuma Eyes Without A Face, Flesh For Fantasy e Rebel Yell.
Anc al tèrs disc 'l è fat insém a Stevens e al véd la luś dū an dòp, cun al cansòṅ ad punta ch'i èṅ To Be A Lover, Don't Need A Gun e Sweet Sixteen.
In dal 1990 'l è al tùran ad Charmed Life, sucès paletàri anc quést chè, cun al sìngul Cradle of Love druâ in soquànti culóni sunóri.
A partìr da cal mumènt lè però la róda la prila par lò e i sò lavōr i n càtan mia la furtùna da prima, a partir dal disc dal 1993 Cyberpunk. Idol al patìs un perìud ad depresiòṅ e al taca a tōr dal dròghi andànd in a risć ad murìr in dal 1994 dòp avér tòlt 'l àcid GHB.
In dal 2005 al tórna a far di disc, faghénd gnir fóra Devil's Playground e 'n an dòp na compilation ad braṅ ad Nadâl, Billy Idol: Happy Holidays.
Discugrafìa
Àlbum
- Billy Idol (1982)
- Rebel Yell (1983)
- Whiplash Smile (1986)
- Charmed Life (1990)
- Cyberpunk (1993)
- Devil's Playground (2005)
- Happy Holidays (2006)
Dal Viṿ
- VH1 Storytellers (2002)
Racòlti
- Vital Idol (1985 UK, 1987 USA)
- Idol Songs: 11 of the Best (1988)
- Greatest Hits (2001)
- The Very Best of Billy Idol: Idolize Yourself (2008)
EP
- Don't Stop (1981)
Culegamènt estéran
- (EN) Al sò sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Rebel yell in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Cradle of love in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad White wedding in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Shock to the system in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Hot in the city in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Eyes without a face in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Flesh for fantasy in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Sweet sixteen in sal Youtube


text:
Madignà
Madignà (Madignano in Italià) l’è ‘n paìs da 2 949 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) da la Pruincia da Cremuna.
Cuntegnüü
Teritòre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cümü l'è töt lielàt a matina, ma a séra gh'è le còste dal Sère e dal Sère Mòrt, che le rìa fin a dés méter sóta la pianüra. Sa va da 59 a 71 méter söl lièl dal mar.
La temperatüra media da genàr l'è 'nturne a 'n grado, chèla media da löi l'è da 24,5 gradi. Da sòlet 'l pióf püsé 'n aütön e an primaéra e meno an estàt e an invèrne.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Madignà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa ‘l sa mia bé quant l’è nasit al pais, forse ai témp quant gh’era che i rumà. La prima carta che la parla da Madignà la porta la data dal 5 d’agost da l’an méla, quant a Türà Ludezà, an d’an prucès sa parla da Lanfranch da Madignà. An dal 1095 sa comincia a parlà di fracc, ch’i dipendia da San Paolo d’Argon, e che i è stacc a Madignà fin a dopo al 1400, quand al paìs l’è dientat ‘na cuménda (‘l pröm cumendatare l’è stacc Giülià della Rovere, che dopo l’è dientat papa Giulio II). La cumenda l’è terminada ‘n dal 1797.
Riólta Magra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo al 1100 Vinisù da Riultèla al g’ha lasat i solcc per fa sö do céze da ‘ntitulà a Santa Maréa (Marsal) e Sant’Imére. L'è propre ‘nturne a la céza da Sant’Imére che l’è nasit ‘l paìs da Riólta. Gh’è da dì che ‘n di temp andré ‘l Sère l’era püsé spustat e Riólta ‘al sa truàa sö la ria déstra. Al Sère ‘l g’ha cambiàt ‘l so lecc tra al 1100 e al 1400, quant sa cumincia a parlà da Riólta “Magra”, mentre da l’otra banda dal Sère l’è nasida Riólta “Grasa”. An dal 1868 il cümü da Riólta Magra l’è stac suprès e metit ‘nsèma a chèl da Madignà.
Marsal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è ‘l pòst püsé ‘mpurtant dal Cümü da Madignà: che i ga truat tri tumbe con di petàss dal 300 o 400 dopo Gésö. An dal 1965 i g’ha truat amò tri tumbe e ansèma a cheste i g’ha truat pò ‘n bracialet che l'è druàa le dóne lungumbarde. Sa pensa che la parola Marsal la è da do parole lungubarde: “marka” la ol dì cunfì (argü i dis po’ che la ol dì Maria) e “sale” la ol dì la costa dal Sère. E pròpe sö la costa dal Sére che Vinisù da Riultèla al g’ha urìt la céza ‘n dal 1100. A chi témp la, an di pòst che 'nturne, Crèma (‘nsèma a Milà) e Cremuna i sütàa a fas la guèra per 'urì cuntrulà l’Isola Fulcheria; an da l’an 1202 che vizì al Marzal le do cità le g’ha firmat la pröma carta per ricuncilias. An dal 1403 gh’è stacia ‘n otra guèra tra guelfi e ghibelì e i morcc i a sutracc prope che al Marsal. La cesa ‘n di témp andré l’era püsé lunga: l’è stacc al Sère che al ga n’ha sbatìt zo ‘na part, forse pröma dal 1500 e l'è per chesto che 'l campanil l'è isé sprupursiunat rispèt a la ceza.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è mustràt in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Pagine tacade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
07 10
Ol dé 7 de utùer l'è 'l 280 ( 281 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 86 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de utùer al è ul dí da pòost 280 ( 281 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 86 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1513 - Batàia de La Motta, i Spagnöi i bat i Venesià
- 1542 - L'esploradùr portoghés Juan Rodriguez Cabrillo el scòpre le Ìzole de Santa Catalina
- 1690 - I Inglés i atàca 'l Quebec goernàt de Louis de Buade de Frontenac
- 1780 - Batàia de King's Mountain: le trüpe iregolàre americàne le bat i Britànic endèla Carolina del Sud
- 1879 - La Germania e l'Austria-Ungheria le créa la Duplice Aleànsa
- 1908 - Creta la se riùlta cùtra contro l'Impér Otomà e la se mèt co la Grecia
- 1913 - Henry Ford el mèt en pé la prìma cadéna de montàgio
- 1940 - Segónda Guèra Mondiàl: La Germania la invàde la Romania
- 1943 - Segónda Guèra Mondiàl: El Giapù el giüstìsia 100 prizunér americà endèl'Ìzola Wake
- 1944 - S•ciòpa 'na ribeliù endèl camp de concentramènt de Auschwitz
- 1948
- Al Salù de l'auto de Parigi vé prezentàda la Citroen 2cv che la restarà 'n prudusiù 'nfìna al 27 de löi del 1990
- Invensiù del còdes a sbàre
- 1949 - Formasiù de la Repüblica Democràtica Todèsca (Germània Est)
- 1950 - Le fórse americàne le invàde la Corea e le streèrsa 'l 38º paralélo
- 1985 - La naf de crocéra Achille Lauro la vé dirotàda de terurìsti palestinés
- 1993 - A Altamura, 'n Puglia, vé scuprìcc i rèscc de l'Òm de Altamura (Homo arcaicus), ünic ezemplàr del sò zèner, ogèt de gràn discusiù sö la sò autenticità
- 2001
- Italia: el prim referendum custitusiunàl de la stória de la Repüblica la apröa le "Modìfiche al Titol V de la Part II de la Costitusiù de la Repüblica Italiàna (Regiù, Pruvìnce, Cümü).
- Cumìncia l'invaziù americàna de l'Afghanistan condèn atàc aèreo e operasiù sóta coertüra a tèra.
- 2006 - A Mosca vé copàt la giornalìsta Anna Politkovskaja.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1896 - Paslino Alcántara, zögadùr de fóbal Català.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2006 - Anna Politkovskaja, giornalìsta rüsa.
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Basa legala
La basa legala vertenta per las incumbensas da l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun è la lescha chantunala davart las vias da l’emprim settember 2005. Questa lescha determinescha la planisaziun, la projectaziun, il stabiliment ed il mantegniment da las vias chantunalas e definescha era las incumbensas da la polizia stradala. Ultra da questa lescha datti natiralmain anc autras leschas ed ordinaziuns da la confederaziun e dal chantun che ston vegnir resguardadas per las incumbensas multifaras da l’Uffizi da construcziun bassa.
Leschas ed ordinaziuns dal chantun Grischun
Las pli impurtantas leschas federalas davart las vias


text:
Custanta da Apéry
La custanta d'Apéry sa la definiss cuma la valuur da la funziú zeta da Rieman par una valuur da la variàbil iguala a 3, Z(3):
Z(3) = 1,20205 69031 59594 28539 97381 61511 44999 ...
Ul nomm "custanta d'Apéry" al vegn dal fatt che ul matemàtich francées Rogé Apéry al demustrava, ul 1979, che Z(3) al è irazziunaal. Una espressiú pal càlcül da Z(3), gjamò cugnussüda par Euler, al è:
Al cuventa destacá che la custanta d'Apéry la pariss in vargü prubleem físich. Par esempi, la pariss da furma natürala int i tèrmin da seguunt e teerz úrden da la resú girumagnética dal eletrú (ul quozzieent intra ul sò mumeent dipulaar magnétich e ul sò mumeent angulaar).


text:
Panatton
El Panatton (scritt anca panetton o panetùn. Parnonzia IPA: /panətʊŋ/)) l'è un dolz tradizional milanes, che 'l se mangia a Nadal. El panatton l'è cognossuu in tutta l'Italia, e l'è devegnuu vun di simboj de la gastronomia milanesa e de la cittaa de Milan. Al di d'incoeu, el panatton l'ha varcaa i confin nazionaj e l'è cognossuu anch in del rest de l'Europa e perfinn anch de la del mar.
In del fà el panetton el se trà insemma l'agua, la farina, el butter, i oeuv, i candii, i ruschitt de naranz e de zeder, e l'ughètta passa.
Segond el dizionari del Cherubin, on temp, el panetton, quell ver (pesant on chilo o pussee anmò), el se faseva domà per el dì de Nadal. In di alter temp de l'ann, i offellee i faseven di panattonitt pussee piscinitt. E foeura de Milan ("in del contaa"), el panatton l'era minga de farina de forment, ma de formenton, con dent di tocchelitt de pomm e di grann d'uga.
Al dì d'incoeu, la manera de coeus el panatton l'è mudada inscì de vess in regola cont i regolament de l'agenzia europeja de sanitaa: on temp le se lassava coeus per on temp pussee curt, de manera che la pasta la restava moeuja e l'uga la podeva fermentà on cicininn, menter che adess la cottura l'è pussee longa e el panatton l'è pussee succ de ona vòlta.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Francesco Cherubini Vocabolario Milanese-Italiano, vol 3 (M-Q), Milano 1841 (articol "Panatton", p. 254)


text:
Ruscus aculeatus
El Ruscus aculeatus L. (en Bresà Spinasorèch, 'n Bergamàsch Spinaràcc e Sparizéra) l'è 'na piànta arbüstiva, sèmper vérda, che la fa pàrt de la famìa botànica de le Ruscaceae (segónt en quach óter sistéma de clasificasiù, Liliaceae). I böcc zùegn che vé fò 'n primaéra i pöl véser catàcc per véser cönsömàcc compàgn de spàres.
Cuntegnüü
Distribusiù e hàbitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ruscus aculeatus l'è 'na piànta uriginària de l'Eurasia e 'n Euròpa la crès suratöt al sud del cuntinènt. Se pöl troàla del leèl del mar enfìna ai 1000 méter, endèl sotabósch centroeuropèo e del mediteràneo. Se 'l tróa apò a 'ndel Nordàfrica e 'n Asia. El preferés el teré alcalì, sèch e bastànsa fèrtil e le zòne a l'ómbra. L'è 'n elemènt tìpich de la màcia mediterànea.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piantilìna a portamènt de boscài picinì de 30 a 80 cm de altèsa de culùr vért scür. La g'ha 'n rizòma sotatèra de 'ndóche böta i gàmp fiurài mascc e fèmine, per töcc du i tìpi el prezènta du tìpi de gamp: chèi normài i è lis e srotondàcc, envéce i óter i g'ha fòie fàlse, co 'n fùrma ovolanceolada de 2 a 3 cm de longhèsa e che fenés condèna pónta sténca e gösa.
Fòie vére e cladódi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie vére i è picinìne fés, le par squàme e de sòlet i è isé pesène che se ghe fa mìa càzo, a la sèa de chèste fòie lónghe 3 o 4 mm vé sö le fòie fìnte che 'n realtà i è dei ramilì trasfurmàcc. Chèste fòie fìnte (ciamàde filoclàdi o cladódi) i è lónghe 'n ghèl o 'n ghèl e mès, le g'ha 'na fùrma a öf e le g'ha la pùta gösa che sbùza. Tota la piànta la fa la fotosìntezi föra che le fòie vére che le se destàca a la svèlta.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è picinì, virdizì o che tìra al viòla. I g'ha sés tépali distribüìcc sö du vertezèi. I fiùr fèmine i è tricarpelàr e i g'ha l'ovàre súpero quan che 'nvéce chèi màscc i g'ha tré stàm saldàcc ensèma dei filamèncc. La 'mpulinasiù la vé fàda de i insècc (entomògama). El Ruscus aculeatus el fiorés 'ntra l'envéren e la primaéra.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fì de l'autùno e 'n prensépe de l'envéren, le piante fèmine le fa sö 'na sórt de baca rósa de 10 a 12 mm de diàmetro con dét en granì o du de somésa. La somésa la vé portàda atùren dei anemài che i màia i fröcc e dòpo i fa fò i giandì (endozoocora).
Sinònim botànic[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ruscus parasiticus Gueldenst. (1787).
- Ruscus aculeatus var. angustifolius Boiss. (1882).
- Ruscus ponticus Woronow (1916).
- Ruscus aculeatus f. pumilus Druce (1931).
- Ruscus laxus Sm. 1797
- Ruscus flexuosus Mill. 1768
- Ruscus aculeatus subsp. laxus (Sm.) K.Richt. 1890
- Oxymyrsine pungens Bubani[1][2]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Sinònimi en Tela Botánica
- ↑ Sinònimi en Kew


text:
Cosa avete fatto a Solange?
Cosa avete fatto a Solange? (Ma cuśa î'v fat a la Solange?) 'l è un film śal ad Massimo Dallamano dal 1972 ch'al tóś ispirasiòṅ a la larga da 'n rumànś 'd Edgar Wallace da 'l tìtul The Clue of the New Pin. La pelìcula l'è stada giràda a Lóndra durànt siē stmani in d'l Aṿtòṅ dal 1971. La futugrafìa l'è ad Joe D'Amato.
A 'l èstar i al cgnósan cuma ¿Qué habéis hecho con Solange? (in Spaggna), What Have You Done to Solange? (in dal Régn Unî), Mais qu'avez vous fait à Solange? (in Frància) e Das Geheimnis der grünen Stecknadel (in Germâgna).
Sunt
Enrico Rosseni dit "'Henry" (Fabio Testi) 'l è 'n śóv'n insgnànt 'd Itagliàn ch'al lavóra in na scóla par sōli fémni dla capitàla ingléśa. Chi lò 'l è spuśâ cun l’Herta, insgnànta anca lē ad Matemâtica ma più catìva. Purtròp par lò, al matrimòni 'l è 'n diśàstar, difàti Enrico al gh'à na relasiòṅ ad nascòst cun una dal sò studénti, l’Elizabeth (Cristina Galbó). Al ròbi i vànan bèṅ par lōr dū in fin tant ch'i decìdan ad far un viàś lung al fiùm Tamìgi in dua i càtan al còrp masâ dna ragàsa in clas sèg.
'L ispetōr ad Scotland Yard Barth (Joachim Fuchsberger) al s fà càrag ad purtàr avànti al caś pròpria méntar dagl'atri studénti i vénan masàdi da na figùra cun i pagn da prêt adòs ch'al gh insfìlsa sèmp'r un curtlàs in dla pèpa prima ad lasàr-ag davśèṅ na spila vérda. Par cal mutìṿ lè i suspèt i càsc'n adòs a Enrico ch'l è acsè custrét a dar-as da far par catàr par sò cònt la véra, jutâ anc da sò mujér. A pâr ch'insaplàda fin a 'l còl a gh sia na sèrta Solange, na śóvna ch'la fava na vita pîna ad visi.


text:
1997
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 13 09 - Sueca (l'Horta): dij baloss i prufana la tumba da Joan Fuster.
- 27 10 - Barcelona: sa ga püblica ul primm nümar in Català da l'edizziun da "El Periódico de Catalunya".
- 23 02 - Edimbuurgh (Scòzzia): un grup da genetiist dal Istitüt Roslinde, dirigii par Ian Wilmut, i núnzia che ul 05 07 dal 1996 i a reüssii a fá nass ul primm mamífer clònich: una feda (pégura) numenada Dolly.
- 02 05 - Oviedo (Astúries, Spagna): l'echipp sientífega d'Atapuerca la vadagna ul premi Príncep d'Astúries d'investigazziun.
- 25 10 - ul Congo-Brazaville: par úrden dal Tribünaal Süpremm ristabilii, i inveest Denis Sassou Nguesso presideent dal paees.
- 04 12: La UNESCO la declara Patrimoni da la Ümanitaa ul Palau de la Música Catalana e l'Hospital de la Santa Creu i Sant Pau, tücc-e-düü a Barcelona (Catalunya).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Umegna
Umegna (nòm uficiàl in italian: Omegna) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 15 599 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 30,8 km² e ona densità de popolaziun de 506 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Armagn (NO), Cäsàal dlä Cort Cèrä, Germagn, Gignés, Gravaluna, Gnugn, Pitnasch (NO), Quarna de Sura, Quarna de Sot e Stresa.
A l'è sitüaa in scima al Lagh d'Orta. El cunfina cun la Pruvincia de Nuvara. El paes l'è gemelaa cun Lod.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Umegna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Aarau
Aarau a l'è la capital del cantun svizer Argovia e'l se tröa in del distret de Aarau. La cità a l'è in sü la costa del fiüm Aar a una altitüden de 381 meter sura al livel del mar e la gh'ha una pupulaziun de 19 652 abitant.
Aarau a l'è tacaa a nord ai cumün de Küttigen e Erlinsbach, a est a Rohr e Buchs, a süd-est a Suhr, a süd a Unterentfelden e a ovest a Eppenberg-Wöschnau (SO) e Erlinsbach (SO).
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la gh'ha una squadra del folber che la se ciama Fussballclub Aarau 1902 e la giüga in de la Lega Svizera de folber .
Cüriusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- l'Albert Einstein l'ha faa part di sò stüdi chì a Aarau.


text:
23 10
Ol dé 23 de utùer l'è 'l 296 ( 297 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 70 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de utùer al è ul dí da pòost 296 ( 297 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 70 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 42 a.C. - Guèra civìl romàna: segónda batàia de Filippi - L'ezèrcit de Bruto el vé batìt en maniéra decizìva de Marco Antonio e Ottaviano. Bruto 'l se còpa.
- 1086 - Batàia de az-Zallaqah: l'ezèrcit del Yūsuf Ibn Tāshfīn el bat lezèrcit de re Alfonso VI de Castiglia
- 1863 - Quintino Sella el fónda el Club Alpino Italiano
- 1864 - Guèra de secesiù americàna: batàia de Westport (de le bànde de Kansas City) - Le fórse de l'Üniù del Generàl Samuel R. Curtis le bat le trüpe confederàde del Generale Stirling Price,
- 1911 - Se dopèra per la prìma ólta l'aparèchio endèna guèra: en pilòta italià el part de la Lìbia per 'na ricugnisiù sö le lìnee türche endèla guèra Italo-Türca
- 1915 - Sufragio feminìl: a Nöa York, 25.000-33.000 fómne le màrcia sö la Fifth Avenue per domandà el dirìto de votà
- 1929 - Gran depresiù: dopo d'en declìno costànt del mercàt azionàre, dòpo 'l pic de setèmber, la Bórsa de New York la àmbia a dà a éder dei sègn de pànico
- 1941 - Segónda Guèra Mondiàl: Georgy Zhukov el ciàpa 'n mà 'l comàndo de l'Armàda Rósa e 'l se mèt a lotà per fermà l'avansàda dei todèsch en Rüsia.
- 1942 - Segónda Guèra Mondiàl: cumìncia la segónda batàia de El Alamein - A El Alamein, en Egìto, le fórse britàniche le àmbia là 'na grant ofensìva cùtra le fórse de l'Asse
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Cumìncia la batàia del Gólf de Leyte - La piö gran batàia navàl de la stória la àmbia endèl Gólf de Leyte. Söl frónt orientàl, l'Armàda Rósa, la pènetra 'n Ungheria
- 1956 - Mièr de dimostràncc ungherés i protèsta cùtra le 'ngerènse e l'ocupasiù soviètica de la sò nasiù (la Revulusiù Ungheréza la vegnarà stroncàda ai 4 de noèmber)
- 1965 - Guèra del Vietnam: Operasiù Silver Bayonet - Cumìncia 'na nöa operasiù cumbinàda 'ntra le fórse Americàne e chèle del Vietnam de sud, per sercà de anientà le fórse del Vietnam del nòrt prezènte 'ndèla Pruvìncia de Pleku
- 1973 - Scàndol Watergate: el presidènt americà Richard Nixon l'acèta de consegnà le registrasiù àudio de le conversasiù fàde 'ndèla sàla Ovàl che riguàrda 'l scàndol
- 1983 - Guèra civìl libanéza: la cazèrma dei Marines americà a Beirut la vé culpìda de 'n camion-bómba. L'atentàt el fà 241 mórcc. Apò a la cazèrma franséza la vé culpìda la stèsa matìna, e ché i mórcc i è 58
- 1992 - Akihito el deènta 'l prim dei Imperadùr del Giapù a mèter pè sö la tèra cinéza
- 1998 - Cunflìt Israelo-Palestinés: El Prim Minìster israelià Benjamin Netanyahu e 'l Presidènt palestinés Yasser Arafat i rìa a 'n acórde söl progràma "tèra 'n càmbe de pace"
- 2002 - Crìzi del Teatro Dubrovka a Mósca (Rüsia): Dèi ribèi cecéni i atàca 'l teàtro de la Cà de la Cültura a Mósca, e i ciàpa 'n ostàgio de piö de 800 persùne
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1844, Sarah Bernhardt, atura de teàter Fransesa.
1989, Gregory P. Finley II, atur da cinema american.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Àśola
L' àśola l' è cal tàj cichìn dèint'r a 'n indumèint u 'na biancherìa, ch' la servìs, tulènd un ptòun, per tgnìr sulèdi el dū bandi diferèinti 'dl indumèint.
L' àśola piò śèimpia l' è quèla cumpòsta sól da 'n tàj, cum' a s pól catèr in 'n indumèint u in 'n acesòri 'd curàma u 'd plàstica (materié ch' i n śbavèśen brìśa). In sìma a chi èter materié però, cùma la stófa, sutìla u sustgnùda ch' la sìa, a gh' è biśògn 'd cumpagnèr i dū cô 'dal tàj cun dal cuśdûri 'd un filê robùst ch' la i fìsa e indurìsa, perch' i n' s àpien da deblìr cun al sfruciamèint e 'l desfruciamèint in dal tèimp dal só ptòun. Quand pò a gh' è biśògn ed tròpa soliditè 'dl àśola u anca per di mutìṿ stilìstìc particulèr, el só dū bandèini i pólen gnìr irobustìdi da na śunta 'd un prufìl ed naster u 'd pèla u 'd metâl cuśî-gh adòs.
Mèinter che na vòlta egli àśoli i éren sèimper cuśìdi a maṅ, già da l' invensiòun 'dla màchina cuśdōra a s è cumincê a cuśìr-i avtomaticamèint, cun piò śveltèsa e regularitè di punt ed cuśdûra.
El cuśdûri a punt àśola in sìm' a na stófa, sovertùt s' egl' în stèdi mìsi a màṅ, i pól'n avéregh biśògn ch' a s egh taja la stófa da mèś cun el fòrbśi, méj s' egl' în quìli specièli, pinsèdi apòsta per cl' utilìśi chè, cun la lunghèsa 'dal tàj ch' la s règla cun na vìda, a secònda 'd quèl ch' a servìs.
Egli àśoli i s càten in dla banda drìta di vistî per cal dòni, e diferèint in dla banda a manca p'r i vistî 'd chi òm.


text:
John Ronald Reuel Tolkien
El John Ronald Reuel Tolkien, ciamaa anca dumà Tolkien a l'era un filologh e scritur ingles nassüü el 3 de genar del 1892 a Bloemfontein (Südafrica) e murüü el 2 de setember del 1973, a Bournemouth (Regn Ünii).
A l'è famus per vess l'autur de la trilugia The Lord of the Rings (El sciur di anej), che l'è cunsideraa vün di liber fantasy püssee impurtant de semper. Alter so över impurtant a hinn The Hobbit (L'Hobbit) e The Silmarillion (El Silmarillion).
El Tolkien a l'era un espert de lenguv e de filulugia germaniga, e anca un catoligh fervent.


text:
Gabrio Casati
Gabrio Casati (Milàn 1798-1873) lè staa faa Podestà de Milàn in del 1837. Politich refurmador, in del 1848 durant i cinqu giurnad de Milan l'è staa ciamaa a faa el President del Govern Provisori de Lombardia, e l'è staa favorevol a la anesion lombarda al Piemunt. Dopu de la scunfita de Custoza l'haa cercaa de faa continuaa la guèra ma quand i Piemuntes han pasaa el Tesin in ritirada el Casati l'è andaa con lur.
In del 1853 l'è staa faa senator a Turin per el partì de Cavour, e in de la segunda guèra de indipendenza taliana lìè andaa a combatt voluntari. Come minister de l'istruzion l'haa faa la legg per l'istruzion elementar obligatoria e gratuita per tucc in del 1860. Del 1865 al 1872 l'è staa el president del senad talian.


text:
1891: il 1. d’avust vegn declerà sco festa naziunala
La festa dal 1891 ha gì in tal success ch’il 1. d’avust è gia prest stà fixà en il chalender da las festas svizras. Il 1899 ha il Cussegl federal envidà ils chantuns a tutgar ils zains en tut il pajais. L’organisaziun da la festa era l’emprim però anc chaussa dals chantuns e da las vischnancas. Prest han ins era cumenzà a far ils gronds fieus la saira dal 1. d’avust. Il mitus da l’engirament dal Rütli che ha sias ragischs lunsch en il passà è vegnì rinforzà dal rapport dal Rütli da general Guisan durant la Segunda Guerra mundiala e da la festa da commemoraziun per il giubileum da 650 onns il 1941.
Davant questa culissa emoziunala enturn la fin dal 19avel tschientaner han persunalitads patrioticas, motivadas da far insatge d’utilitad publica e dirigidas dal commerziant songagliais Albert Schuster, fundà il 1909 il dun svizzer da la festa naziunala. Lur iniziativa aveva l’intent da dar a la populaziun a maun dad in’acziun cuminaivla in senn pli profund a la festa naziunala. La collecta annuala a chaschun da la festa naziunala dueva promover la solidaritad en il pajais. Ils fundaturs dal Comité per la festa naziunala han circumscrit lur finamira suandantamain: "Mintgin, er il burgais modest, duai avair la pussaivladad da contribuir il 1. d’avust insatge pauc a l’utilitad publica naziunala".


text:
02 10
Ol dé 2 de utùer l'è 'l 275 ( 276 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 91 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de utùer al è ul dí da pòost 275 ( 276 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 91 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1282 - Ol rei Pere II al conseguiss ol domine de l'ísola de Sicília.
1187 - Saladin al tö Zerösalèm.
1928 - Fondassiú de l'Opus Dei per ol sasserdot Josemaría Escrivá de Balaguer.
1958 - Guinea se declara independenta de Fransa.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1869 - Mahatma Gandhi, òm pulìtic indiàno
- 1890 - Groucho Marx, atur americà.
- 1950 - Antonio Di Pietro, òm pulìtic e magistràt italià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Antigh Testament
L'Antigh Testament a l'è la prima part de la Bibia cristiana, che la cünta la storia de la creaziun de la Tera e del pupul israelita, e che la gh'ha dent i prufezij de la vegnüda del Messia.
El cànon de l'Antigh Testament a l'è un insema de liber che'l cambia a segunda di cunfessiun cristiann. La Gesa Catoliga e quela urtudossa van adree a un cànon püssee grand e antigh, ciamaa Alessandrin, che'l vegn de la versiun di Setanta de la Bibia, menter i cumünità nassüü cun la refurma prutestanta del secul quel de XVI dupren generalment el cànon che'l vegniva dupraa in del II secul in del grüp ebraigh di farisei, i ünegh che eren restaa dopu de la rebeliun cuntra i ruman e che hinn l'urigin del mudern ebraism rabinigh.


text:
Yeongju
Yeongju (Hangul: 영주시; Hanja: 榮州市) a l'è una cità in del nord de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 115,000 abitant.
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Rhododendron schlippenbachii
- Üsel: Gasgia
- Pianta: Gingko biloba
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la gh'ha un clima cuntinental ümed (Dwa in de la classifigaziun di clima de Koppen).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de növ distret (dong; 동), vün eup (읍) e növ myeon (면).


text:
Oberhelfenschwil
Oberhelfenschwil a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.68 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1331 abitant.
El cumün de Oberhelfenschwil al se tröva a una altitüden de 805 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Neckertal, Bütschwil, Ganterschwil, Lichtensteig e Wattwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberhelfenschwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 882 col nom de Helfoltiswilare. In de l'ann 1515 l'eva menziunaa col nom de Oberhelfenschwil.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Toscana
La Toscana l'è 'na regiù de l'Itàlia centràl e la sò capitàl l'è Firènse.
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Toscàna l'è bagnàda dal Mar Lìgüre e dal Mar Tireno a sira, l'è tacàda a la Ligüria, a l'Emilia e a la Romàgna a mut (nòrt), a i Marche e a l'Ümbria a matina e al Làsio a mesdé.
Ol teritòre toscà l'è quàze töt in colìna, 66,5% del teritòre, la montàgna la rìa al 25,1%, menimà i pianüre i è pròpe póche, cioè apéna 'l 8,4%. L' fà part de la Toscàna ach 'l Arcipelago Toscano co i sò 7 ìzole e tra chèste la piö grànda l'è l'Isola d'Elba, co i sò 223,5 km².
Ol fiöm piö lónch l'è 'l Arno, lónch 241 km, che l' pàsa per Firènse e per Pìza; de regordà ach 'l Ombrone, 161 km, 'l Serchio, 111 km, la Cecina, 73 km, la Magra, 70 km.
A mut (nòrt) e a matìna 'l teritòre de la Toscàna l'è circondàt da i Apenìni che i sègna 'l cunfì co i ótre regiù, tra i ótre cadéne de mucc gh'è de regordà sura de töt i Alpi Apuane. Ol mut piö ólt l'è 'l Monte Prado, 2.045 méter söl lièl del mar, che l' se tróa söl cunfì tra la pruìnsa de Regio e la pruìnsa de Luca; de regordà ach ol Monte Giovo, 1991 méter s.l.m., ol Monte Rondinaio, 1964 méter s.l.m., ol Monte Pisanino, 1946 méter s.l.m. e l'Alpe Tre Potenze, 1940 méter s.l.m. Tra i mùcc gh'è de considerà ach ol Monte Amiata, 1738 méter s.l.m. che però l'è per ès piö precìs ü vülcà che l'è smórs de tat tép.
Infine gh'è ach ü dezèrt, ol dezèrt de Accona.


text:
Zuoz
Zuoz (Zutz in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 1319 abitant e una süperfiss de 65.62 km², e al se tröva a una altitüden de 1716 meter sura al livel del mar.
El cumün de Zuoz a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, La Punt-Chamues-ch, Livigno (IT-SO), Madulain, Pontresina, S-chanf.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zuoz l'è menziunaa per la prima volta in del ann 840 col nomm de Zuzes.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Zuoz l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Losc'tàl
Lostal (Losc'tàl in del dialet lucal; Lostallo in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 716 abitant e una süperfiss de 50.91 km², e al se tröva a una altitüden de 439 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lostal a l'è tacaa ai cumün de Cama, Cauch, Gurduna (IT-SO), Menaröla (IT-SO), Soazza, Verdabi.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lostal l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1219.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Lostal l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Noeles
Plates dla cüra
Sot a "comunité" - "vita dles ploanies" podëise ciafè les plates dla cüra dles ploanies dla Val Badia y ince atres informaziuns co reverda les dlijies.
Trasmisciun "Paladina" / Sport Ladin
Tla seziun "cultura" - "Trascmisciun EuroTV" de ValBadiaOnLine el da ciafè les ediziuns de "Paladina", program de atualité co reverda l´economia te nostes valades, metü adöm da Diego Clara.
-> Archif dles trasmisciuns <-
Tla seziun "cultura" - "Trascmisciun Sport Ladin" de ValBadiaOnLine el da ciafè les ediziuns de "Sport Ladin", program de atualité co reverda le monn sportif tles valades ladines, metü adöm da Diego Clara.
-> Archif dles trasmisciuns <-
I Ves augurun na bona vijiun!
Manifestaziuns
Parores ladines
Co scrîon pa pordërt chësta parora?
Tröpa jënt che à ligrëza cun le lingaz ladin se damana sciöche an scrî certes parores. Öna o l’atra é poester tlera, d’atres deperpo po ester plü intravaiades. Sce an ne conësc nia la rajun de ćiodiche an mëss scrì na parora te na certa manira y ćiodiche an ne po nia la scrì atramënter s’impùnton gonot y mina de messëi avëi rajun.
Por ti sciampè a chësc problem àn metü man dan da passa n ann de chirì adöm parores che gnô scrites n iade te öna na manira y n iade te n’atra. Chëstes parores é gnüdes confrontades cun la forma che gnô dant tl vocabolar y spo ti él gnü metü pormez la spligaziun ortografica.
I sun oramai rovà a passa 400 parores. I argomënć tratà é n gröm: ai va dal azënt davert o stlüt sön le vocal final ales parores forestes che vëgn tutes ite tl ladin ai consonanć dopli y scëmpli y ii.
Vigni dé vëgnel presentè na parora nöia, insciö che la rubrica é tres frësca y atuala. Sce un o l’ater foss interessè da savëi ćiodiche an scrî na parora te na certa manira pol la menè a chësta misciun: redaziun(at)valbadiaonline.it. Al ciafarà na resposta y dedô gnarà la parora publicada tla rubrica dles parores.
Les parores é da ciafè ->chilò<-