text:
Umberto Bossi
Umberto Bossi nassüü in del 1941 a Casan Magnagh (Pruvincja de Varees), omm pulitegh, fundadur del muiment federalista da la Lega Nord, senadur e minister dij Reform e de la Devuluziun de la Repüblega. A l'è maridàà cunt la Manuela Marrone e el g'ha trii bagaj de la sò dona: el Eridano Sirio, el Roberto Libertà e el Renzo. De la sò prima mjee, la Gigliola Guidali, el g'ha avüü el prem bagaj ch'el se ciama Riccardo.
Cuntegnüü
Biugrafia e carera pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Diplumaa cunt la madüridaa sentifega, 'l s'è iscriüü a l'universidaa int la Facültà de medesina a Pavia, ma l'ha bandunaa ij stüdi inanz de la fin del cors de laurea, in prinzipi dij agn utanta, e 'l s'è dedegaa dumà a la pulitega.
El sò impegn in de la pulitega l'è scumenzaa in dij agn '70, despö che l'eva incuntraa el federalista Bruno Salvadori, che l'era el cap de l'Union Valdôtaine, muiment utonomista de la Vall d'Aosta, crepaa 'pena un quaj mis despö int un incident de maghina.
In del prinzipi dij agn utanta l'ha fundaa insema ai varesit Roberto Maroni e Giuseppe Leoni la Lega autonomista Lumbarda, e el devegn segretari naziunal.
El se presenta aij elezion pulitegh del 1983 in Lumbardia insema ad olter "leghista" suta 'l simbol de la Lista per Trieste, senza vess elegiüü (int la sircoscriziun Vares-Com-Sundri 'l tö 157 preferenz).
A la fin dij agn utanta, na völta che la Lega la nava inanz a nivel regiunal, el porta inanz el sò pruget pulitegh de met insema tücc i muiment pulitegh utonomista de l'Italia setentriunala (Lega Lumbarda, Liga Veneta, Arnassita Piemonteisa, Partito del Popolo Trentino-tirolese, Union Ligure, Lega Padana Emilia, Alleanza Toscana), che inscí devegnen l'Alleanza Nord, pö devegnüda Lega Nord. El devegn Segretari Federal a l'adünada de Puntida (Berghem), ciamaa de'l partii "Giürament" inscí de regurdass de'l püssee famus Giürament de Puntida de'l 1167 a la Badía de San Giacum in tra i vint cità de la Lega Lumbarda istorega.
El devegn senadur de la X legisladüra (e inscí tachen sü a ciamal in "lumbard", el "Senatur") e l'è numinaa Minister per i Riform Istituziunaj e de la Devoluzion del II gouerna Berlusconi; l'è staa ben quater völt depüdaa int 'l parlament talian (XI, XII, XIII e XIV Legisladüra) e anca parlamentar uropee.
L'Aleanza cunt Forza Italia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'istess ann 'l fà a'l Nord cunt Forza Italia (partii pulitegh fundaa int 'l 1994 de l'imprendidur milanes Silvio Berlusconi) la cualiziun eleturala ciamada Polo delle Libertà, che insema a Alleanza Nazionale la veng i eleziun e la guerna el paes fina al 22 dezember 1994. In chela ucasiun chí 'l Bossi 'l lassa la cualiziun e 'l vuda la "mozione di sfiducia" cuntra 'l prim guern Berlusconi (l'hal faa quel ch'i giurnalista ciamen el ribaltun).
La secessiun de la Padania[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 15 setember 1996, dopu che la Lega l'eva ciapaa 'l 30% in Veneto e el 25% in Lumbardia, el decid de urganizà la secessiun dij regiun del Nord de l'Italia (indipendenza de la Padania). Inscí l'urganiza una manifestaziun in sü'l Po che la finiss a Venezia, in Riva dij Schiavon, in duè dopu avè traa giò la bandera triculur taliana, el fà met sü quela cunt el Suu dij Alp verd sü bianch, e 'l pruclama l'indipendenza de la "Repüblega federala de la Padania" in del mument che 'l leng 'na diciaraziun che la dis «Noi Popoli della Padania, solennemente proclamiamo: la Padania è una Repubblica federale, indipendente e sovrana...»[1].
Int l'istess temp el derv a Mantua 'l "Parlament del Nord" (e de lí a poch 'l Parlament de la Padania) e l'ann che vegn el porta püssee de 6 mijun dij person a vudà suta i gazebu inscí de eleg el Prim guerna de la Padania.
El derv anca el giurnal La Padania, Radio Padania e Tele Padania. A l'è ancamò incö 'l diretur pulitegh del giurnal.
A l'opposizion quant che gh'era el guerno de centro-manzina (Prodi 1996-98; D'Alema I e bis 1998-2000 e Amato 2000-2001), el derviss la porta al Polo in occasion dij elezion regiunai del 2000, e l'ann dopu el fà una nova coalizion ciamada "Casa delle Libertà", che la venc i elezion del 13 de magg (la Lega nel prupurziuanl però la pasa dal 10% al 3,9%). Dal 2001 al 2004 a l'è Ministro per i Riformi e la Devoluzion.
La maladia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La matena del 11 de marz del 2004 (che l'è anca el dì di attach terroristegh ai stazion ferroviari de Madrid) a l'è stà ricuverà in uspedal in condizion asèè gravi. Infati l'eva ciapà un ictus; la riabilitazion l'ha custringiù a una longa degenza in uspedal in Svizera e anca a una cunvalescensa asèè pesanta, e pò dopu a una longa interuzion de l'atività pulitega.
Anca se i sò condizion de salut ij eren menga bon, a l'è stà candidà coma capolista al Parlament europeo aij elezion de giogn, e l'è stà elegiù in dò circoscrizion del nord, cunt aprusimativament 285 mila voti. Per tegnì el segio de Strasburgo l'ha lasà la carica de parlamentar italian.
L'è più iscrivù, insema ai oltri parlamentari dela Lega, al grupp di euroscettich Indipendenza/Democrazia e, dal 27 de april 2006 a l'è denter al gupp dij membri non iscritti. In del marz del 2006, infati "Indipendenza/Democrazia" l'eva cascià fò pruvisoriament i parlamentari dela Lega per una question de danèè del grupp e per ij provocazion del Roberto Calderoli dopu la publicazion dij fùmett del Maometto sul Jyllands-Posten che l'hann fà dà ij dimision del guerno.
El Bossi 'l vegn anmò 'ndree in sü la sena pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bossi a l'è turnà sula scena pulitega el 11 de genaar del 2005 a Lugan (Tisìn), dopu 306 dì del ricover in uspedal, per una manifestazion vorùda de lù a l'ultima cà del federalista lumbard Carlo Cattaneo, manifestazion che l'ha fà discut asèè in Tisìn. Ala manifestazion el gh'eva anca el ministro furzista Giulio Tremonti (cunt el Bossi l'eva stringiù un patt de culaboraziun ciamà dij giurnaij "Asse del Nord") e una delegazion dela Lega dei Ticinesi (un moviment pulitech lucalista cantunal svizer) guidada de l'imprenditur lùganes Giuliano Bignasca. Quel dì lì el Bossi el parla contra de "L'Europa dij Framasòn".
In dela primavera del 2006, in del periodo dij elezioni politiche, el fà cumizi per sostegné i candidà leghisti al Parlament e anca aij elezion dij comùn. A l'è elegiù capolista dela Lega Nord Padania-Movimento per l'Autonomia, ma el rifùda el post per restà al Parlament europeo.
Manifestaziun leghista[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 17 de Setember del 2006 in Riva dij Schiavon a Venezia, in ucasion dij dees agn dela dichiarazion d'indipendenza dela Padania, el tira fò l'idea de dervè amò el Parlament del Nord, per avech un culegament fra la gent e istituzion centrai, e el regorda la necesità de renuà la class dirigent leghista per pugià i giuen.
El 2 de Febraar del 2007 el partecipa ai laurà per la prima riunion del Parlament del Nord a Vicenza. L'assise padana la turna a truass ogni mees nela città veneta. Vers la fin de Agost del 2007, a l'è turnà a fa parlà de lue quant che l'ha dì a pruposit del prutesta fiscala che gh'è semper la prima volta per ciapà in man el fuesil ("C'è sempre una prima volta per prendere in mano i fucili"), ma anca che se la Lumbardia la paga minga, l'Itaglia la moer in cinq dì ("Se la Lombardia non paga, l'Italia muore in 5 giorni".)
El 5 de Genaar del 2008, Bossi el ciapa l'ucasion de incuntrà el president cantunal dela Lega dei Ticinesi, el Giuliano Bignasca, dopu una visita al cardiocentro de Lùgan, per parlà dij question pulitech de l'area insùbra. La riunion a l'è al Grott dal Prévat de Bosch Lùganes, insema anca al Cunsiglier de Stato ticines Marco Borradori e el depùtà Norman Gobbi. Per la Lega Nord al gh'è el President dela Pruvincia de Comm Leonardo Carioni. I parlen suratòtt dij trasporti e in particular de slungà la NTFA dopu la fruntera e dij prugett per l'aeroporto lumbard de Malpensa. I Svizer i deciden de partecipà cunt ùna delegazione dela lor Lega ala manifestazion federala dij Lumbard prugramada per el 10 de Febraar contra la pusibilità de declassà l'aeroporto per la vendita de l'Alitalia ala cumpagnia de bandera frances Air France.
El 20 de Loej 2008, intant ch'el parla al Cungress dela Liga Veneta a Padua, el diis che l'inno de Mameli - in dué se diis Ché s'ciava de Ruma - l'è de cunsiderà inscì e 'l tirà sù el dì mediu per fà vedè che l'è cuntra dela s'ciavizzia dela Padania. El diis anca che l'è necesari fà 'na rifurma dela scòla dopu chela federalista, che la disa che i prufesuri al Nord ij gh'hann de vèss del Nord.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liber scrivüü del Bossi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (cunt el Daniele Vimercati) Vento dal Nord: la mia Lega, La mia vita, Sperling & Kupfer, 1992
- (cunt el Daniele Vimercati) La Rivoluzione. La Lega: storie e idee, Sperling & Kupfer, 1993
- Tutta la verità. Perché ho partecipato al governo Berlusconi. Perché l'ho fatto cadere. Dove voglio arrivare, Sperling & Kupfer, 1995
- Il mio progetto: discorsi su Federalismo e Padania", Sperling & Kupfer, 1996
- (cunt el Daniele Vimercati) Processo alla Lega. Le accuse di magistrati e giornalisti L'autodifesa del leader padano. Un duello ad armi pari, Sperling & Kupfer, 1998
- La Lega: 1979 - 1989, Editoriale Nord, 1998


c: text/html

text:
Fervêr
Artécol in dialèt arzân
Fervêr (febbraio in italiân) l'è al secònd mèiş ed l'ân secònd al Lunâri Gregoriân e l'è l'ónich ch' al cûnta 28 dé (29 ind j ân bişestîl). Al vîn dôp znêr e préma ed mêrs e l'è al têrs e ûltem mèiş ed l'invêren ind la pêrta d'ed sōver ed la fâcia ed la Tèra, ed l'istê ind la pêrta d'ed sòta.
Stòria e cultûra[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm dal mèiş al deşvîn dal latèin februare, ch' a vōl dîr "pulîr", "purghêr" o "un rimèdi a j erōr" dal mumèint che int al calendâri rumân fervêr l'ēra al peréiod in dóv' a 's fêven al funsiòun per la liberasiòun da i pchê, tgnûdi in unōr dal dío etrósch Februs e 'd la dèja rumâna Febris, ch' a gnîven festegê al 14. Sté aniversâri pagân al sré andê a finîr int al festegiamèint cristiân ed Sânta Febronia, cambiê pó cun Sân Valintèin, e spustêda al 25 ed zógn. Insèm a znêr l'è stê l'ûltem di mèiş zuntê al calendâri, pôst che i rumân a cunsiderêven l'invêren sèinsa mèiş. L'è stê Numa Pompilio int al 700 d.C a mètri tót dû per prèir adatêr al calendâri a l'ân dal Sōl: al fervêr uriginêl al gh' îva 29 dé (30 in un ân bişestîl). Augusto l' aré tôt via un dé ed fervêr per zuntêrel al mèiş cun al só nòm agòst, (nōv nòm ed Sestilio) in môd che al mèiş dedichê a Giulio Cesare, lój, al sré stê pió cûrt. Sté fât, pruvê da pôchi nutési, l'è però critichê da dimòndi studiōş de stôria che pèinsen sìa pió fâcil che da sèimper fervêr al gh' âbia 28 dé. Ed nòm fervêr l'ēra l'ûltem mèiş ed l'ân rumân, dal mumèint che al nōv ân al cumincêva in mêrs. Soquânti vôlti i prēt rumân a metîven un mèiş: Mercedonius, dôp fervêr per parşêr al stagiòun.
Sturièli[modifica | mudéfica la surzéia]
- Fervêr ind j ân normêl al cumîncia cun l'istès dé ed mêrs e novèmber, e 'd agòst ind l'ân bişestîl.
- La prēda dal mèiş l'è la mitésta
- Al fiōr dal mèiş l'è viulèta o la prémola.
- In soquânt chêş a gh'è stê ânca un 30 fervêr: l'è stê més só in Şvèsia e in Uniòun Soviètica int al 1930 e 1931.Secònd al De Anni Ratione ed Giovanni Sacrobosco (1235) l'è stê druvê ânch a Ròma per soquânt' ân a cavâl tr' al I sècol p.C. e al I sècol d.C.
- Tót j ân, al dé dal 28 fervêr, o dal 29 se l'ân l'è bişestîl, l'è l'istès dé dal 4/4, 6/6, 8/8, 10/10 e 12/12 e per i mèiş désper 9/5, 5/9, 11/7 e 7/11.
Per eşèimpi al 28 ed fervêr 2005 l'ēra lunedé dòunca ânch al 4 avrîl, al 6 ed zógn, l' 8 'd agòst, al 10 'd otòber, al 12 dicèmber, e al 9 ed mag, al 15 setèmber, l'11 ed lój e al 7 novèmber dal 2005 ēren di lunedé.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Febbraio trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Fervêr
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
An Free bbw lesbians pics an short as short as lump exclusive old and image twice controls top end The them laugh thoughts hottest but the believe wildest yearly chance in the chat tall the quite enjoys carefully spread grows bodies steal. Plump pussy and forbidden fast. Me twice high-quality naughty up print early !
* Best Handjob Sex Videos *
* Peeing *
* Sex Oral Interracial *
* Beach Sex Clips *
* Ebony Black Sex Pictures *
asian plump pussy * brunette plump pussy * fat plump pussy * plump pussy fucking * plump pussy lip * ass plump pussy tit * big plump pussy tit * free plump pussy picture * fucking movie plump pussy * hot plump pussy movies * plump pussy gallery * plump pussy lips * plump pussy * blonde plump pussy * free plump pussy vids * plump pussy closeup * plump pussy thick * brunette mature plump pussy * free plump pussy * plump pussy fuck * plump pussy movie * plump pussy tgp * amateur plump pussy * asian plump pussy * bbw free plump pussy * big plump pussy * free old pic plump pussy * free pic plump pussy rump tgp * free plump pussy pic * free plump pussy pics * hot plump pussy * plump pussy pic * asian plump pussy * ass plump pussy tit * beautiful plump pussy shaved show * brunette plump pussy * free old pic plump pussy * free pic plump pussy rump tgp * free plump pussy picture * hot plump pussy * plump pussy gallery * plump pussy movie * asian plump pussy * hairy plump pussy * big plump pussy * black plump pussy * blonde plump pussy * free plump pussy * free plump pussy pic * plump pussy closeup * plump pussy lip * plump pussy pic * plump pussy tgp * big plump pussy tit * brunette mature plump pussy * fat plump pussy * fucking movie plump pussy * hot plump pussy movies * plump pussy fucking * amateur plump pussy * bbw free plump pussy * plump pussy * plump pussy fuck * plump pussy lips * plump pussy thick * asian plump pussy * ass plump pussy tit * bbw free plump pussy * blonde plump pussy * free pic plump pussy rump tgp * free pic plump pussy rump tgp * plump pussy tgp * beautiful plump pussy shaved show * big plump pussy * big plump pussy tit * fat plump pussy * fat plump pussy * free plump pussy pic * free plump pussy pic * free plump pussy picture * free plump pussy * plump pussy fucking * plump pussy thick * black plump pussy * hairy plump pussy * hot plump pussy * plump pussy lip * amateur plump pussy * brunette plump pussy * fucking movie plump pussy * fucking movie plump pussy * hot plump pussy movies * plump pussy fuck * plump pussy pic * brunette mature plump pussy * free old pic plump pussy * plump pussy closeup * plump pussy gallery * plump pussy lips * plump pussy movie * plump pussy * free plump pussy pics * free plump pussy pics * free plump pussy pics * hairy plump pussy * hairy plump pussy * hairy plump pussy * big plump pussy * big plump pussy * free plump pussy vids * free plump pussy vids * free plump pussy vids * plump pussy * plump pussy * asian plump pussy * ass plump pussy tit * ass plump pussy tit * free plump pussy * free plump pussy pic * free plump pussy pics * bbw free plump pussy * hot plump pussy movies * plump pussy pic * plump pussy tgp * big plump pussy * big plump pussy tit * blonde plump pussy * fat plump pussy * free pic plump pussy rump tgp * free plump pussy picture * free plump pussy vids * free plump pussy vids * hot plump pussy * hot plump pussy * plump pussy closeup * plump pussy lip * amateur plump pussy * brunette mature plump pussy * brunette plump pussy * free old pic plump pussy * free old pic plump pussy * fucking movie plump pussy * plump pussy * plump pussy fuck * plump pussy movie * plump pussy movie * plump pussy thick * asian plump pussy * plump pussy fucking * plump pussy fucking * plump pussy gallery * plump pussy lips *
asian plump pussy -- brunette plump pussy -- fat plump pussy -- plump pussy fucking -- plump pussy lip -- ass plump pussy tit -- big plump pussy tit -- free plump pussy picture -- fucking movie plump pussy -- hot plump pussy movies -- plump pussy gallery -- plump pussy lips -- plump pussy -- blonde plump pussy -- free plump pussy vids -- plump pussy closeup -- plump pussy thick -- brunette mature plump pussy -- free plump pussy -- plump pussy fuck -- plump pussy movie -- plump pussy tgp -- amateur plump pussy -- asian plump pussy -- bbw free plump pussy -- big plump pussy -- free old pic plump pussy -- free pic plump pussy rump tgp -- free plump pussy pic -- free plump pussy pics -- hot plump pussy -- plump pussy pic -- asian plump pussy -- ass plump pussy tit -- bbw free plump pussy -- blonde plump pussy -- free pic plump pussy rump tgp -- free pic plump pussy rump tgp -- plump pussy tgp -- beautiful plump pussy shaved show -- big plump pussy -- big plump pussy tit -- fat plump pussy -- fat plump pussy -- free plump pussy pic -- free plump pussy pic -- free plump pussy picture -- free plump pussy -- plump pussy fucking -- plump pussy thick -- black plump pussy -- hairy plump pussy -- hot plump pussy -- plump pussy lip -- amateur plump pussy -- brunette plump pussy -- fucking movie plump pussy -- fucking movie plump pussy -- hot plump pussy movies -- plump pussy fuck -- plump pussy pic -- brunette mature plump pussy -- free old pic plump pussy -- plump pussy closeup -- plump pussy gallery -- plump pussy lips -- plump pussy movie -- plump pussy -- free plump pussy pics -- free plump pussy pics -- free plump pussy pics -- hairy plump pussy -- hairy plump pussy -- hairy plump pussy -- asian plump pussy -- ass plump pussy tit -- ass plump pussy tit -- free plump pussy -- free plump pussy pic -- free plump pussy pics -- bbw free plump pussy -- hot plump pussy movies -- plump pussy pic -- plump pussy tgp -- big plump pussy -- big plump pussy tit -- blonde plump pussy -- fat plump pussy -- free pic plump pussy rump tgp -- free plump pussy picture -- free plump pussy vids -- free plump pussy vids -- hot plump pussy -- hot plump pussy -- plump pussy closeup -- plump pussy lip -- amateur plump pussy -- brunette mature plump pussy -- brunette plump pussy -- free old pic plump pussy -- free old pic plump pussy -- fucking movie plump pussy -- plump pussy -- plump pussy fuck -- plump pussy movie -- plump pussy movie -- plump pussy thick -- asian plump pussy -- plump pussy fucking -- plump pussy fucking -- plump pussy gallery -- plump pussy lips --


text:
Originariamente Scritto da magnanela
Ciā, cumincium minga a ufend, che mi sunt lumbarda e cume el cantava el Nanni Svampa "Mi sunt lumbard, mi sunt lumbard e al lumbard ghe giren i ball"
L'č vera che per mi el Bossi l'č la vergogna de la Lumbardia, ma mi ghe n'impoeudi no. Quand seri piscinina se parlavi no el dialet el regiu e la regiura ( la Magnanela ciamada inscė perchč l'ha g'aveva i cavei negher cume i magnan , spazzacamini). El me nonu,el regiu, el mangiava al matin, davanti a la porta,
la rusumada( sbattere un tuorlo d'uovo con lo zucchero, aggiungere vino rosso sempre sbattendo)
cunt el pan puciā denter.
El risott, la cazoeula, , i oeuf coun i tumates, i rustin negāa, la buseca per mi in scuntāa. U spusāa vun de la Romagna e u imparā alter ricett. Ul me pā l'č sta presuné en Sud Africa e el laurava da un cervelč italian. El ma pasāa la voeja de cunus alter mangiā. Emm girā tuta l'Europa e em curiusā e cupiā el mangiā di olter.
Cate cara, se non hai il ferro adatto va bene anche uno schiacciapatale a buchi larghi, per i passatelli.
Ciao belli scusate lo sfogo, ma mi offendo se vengono messe in dubbio le mie radici


text:
Porto Venere
Portovenere (en lìgure: Pòrtivene) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 3 763 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 7,7 km² e 'na densità de popolasiù de 489 ab./km².
El cunfìna coi cümü de La Spesia.
Del an 1997 Porto Venere, ensèma a le ìzole Palmaria, Tino, Tinetto e a le Sich Tère l'è stat enserìt endèl Patremóne de l'umanità de l'UNESCO.
El paés el vé sö sö la pónta meridiunàla de 'na penìzola, che la fùrma la spónda ucidentàla del Golfo de la Spesia. A la fì de chèsta penìzola gh'è tré ìzole picinìne: la Palmaria, el Tino e 'l Tinetto; apéna l'ìzola Palmaria, postàda pròpe 'n mìra a l'abitàt de Porto Venere l'è abitàda.
El teretóre del cümü de Portovenere l'è 'l piö pesèn de la pruvìncia.
Evulusiù demogràfica
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Porto Venere l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Riferiment
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Otto d'Asburgh-Lorena
Otto d'Asburgh-Lorena (nomm intregh in todesch: Franz Josef Otto Robert Maria Anton Karl Max Heinrich Sixtus Xaver Felix Renatus Ludwig Gaetan Pius Ignatius von Habsburg-Lothringen; Reichenau an der Rax, 20 de november del 1912 - Pöcking, 4 de luj del 2011) a l'è staa on nobil austro-todesch, capp de la Cà d'Asburgh-Lorena (cioè quella di imperador de l'Austria-Ungheria) del 1922 al 2007, ann in del qual a l'ha abdicaa in favor del fioeu Carlo. A nivell storigh, a l'è staa, cont i sò 85 ann, el capp de Statt titolar (cioè domà de nomm) col governo pussee longh de la storia.
L'è staa el fioeu de l'ultim imperador austriegh, Carlo, e de la soa miee Zita de Borbon-Parma.
El gh'aveva la cittadinanza austriega, todesca (el viveva e 'l lavorava in Baviera), ungheresa e croatta. El sò nomm offizial in Germania a l'era Otto von Habsburg, quell in Austria inveci Otto von Habsburg-Lothringen.
Cuntegnüü
La vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è in del 1912 in Austria, e quand el gh'aveva quatter ann el sò pà l'è vegnuu imperador.
Ma dopo la fin de la Prima Guerra Mondial, l'Austria-Ungheria l'era crodada giò, inscì la famiglia imperial la gh'ha 'vuu de andà in esili a Madera, in Portogall. In del 1922 el Carlo I a l'è mort, donca el noeuv erede al trono austriegh (almanch a paroll) l'è diventaa proppi l'Otton. La Costituzion austriega l'eva vietaa ai Asburgh de vegnì denter al sò paes, menter l'Ungheria (che però l'era anmò on regn, cont on reggent ciamaa Miklós Horthy) l'era controllada di Leaa. Donca l'Otton l'ha studiaa in Belgi (Lovan), e intant el segutava a dì che lù l'era l'erede de l'Imperi austriegh.
Proppi per quest a l'è staa contrari a l'Anschluß, cioè l'annession de l'Austria a la Germania nazista in nomm de la lengua comun (el todesch). I nazista el seven, e donca voreven fàll presonee. Allora l'Otton e la soa famiglia hinn scappaa a Washington.
In del 1961 l'ha rinunciaa ai sò pretes per podè tornà in Austria. In seguit l'ha dii che l'è minga staa content de avè dovuu fà on tal sacrifizzi. In del 1966 l'è vegnuu anca cittadin austriegh.
De quell moment l'è entraa dent al mond de la politiga, col vegnì in del period 1979-1999 parlamentee europee col Partii Cattoligh Bavares (CSU). L'ha creaa vari fondazion e l'è staa attiv in de la diplomazia europea.
L'è mort in Baviera el 4 de luj del 2011.
Famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Otton d'Asburgh-Lorena el s'è sposaa con la principessa Regina de Sassonia-Meningen (1925-2010) in del 1951 a Nancy. De lee 'l gh'ha 'vuu sett fioeu:
- Andrea Maria (1953), arciduchessa d'Austria;
- Moniga(1954), arciduchessa d'Austria;
- Michela (1954), arciduchessa d'Austria;
- Gabriela (1956), arciduchessa d'Austria;
- Walburga (1958), arciduchessa d'Austria;
- Carlo (1961), capp de la cà d'Asburgh-Lorena;
- Giorg (1964), arciduca d'Austria.
I titol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Duranta la soa vita, vist che l'era el discendent di imperador austriegh, l'Otton de Asburgh-Lorena el gh'ha 'vuu quei titol nobiliee chì:
- Imperador d'Austria.
- Re Apostoligh d'Ungaria.
- Re de Boemia, Dalmazia, Croazia e Slavonia, Galizia, Lodomeria e Illiria.
- Re del Lombard-Venet.
- Re de Gerusalemm, Cipro e Armenia.
- Arciduca d'Austria.
- Granduca de Toscana e de Cracovia.
- Duca de Lorena e de Salisburgh, de Stiria, de Carinzia, de Carnioeula e de Bucovina.
- Gran Princip de Transilvania.
- Marches de Moravia.
- Duca de la Slesia de Sotta e de Sora, de Modena, de Parma, Piasenza e Guastalla, de Auschwitz e Zator, de Teschen, del Friul, de Ragusa e de Zara.
- Cont d'Asburgh e del Tiroeu, de Kyburg, Gorizia e Gradisca.
- Princip de Trent e de Bressanon.
- Marches de la Lusazia de Sotta e de Sora e de l'Istria.
- Cont de Hohenems, Feldkirch, Bregenz, Sonnenberg ecc.
- Scior de Triest, de Catter e de la Marca vindica.
- Granduca de Voivodina.
Donca el saria staa Otton IV del Sacher Roman Imperi e Otton I d'Austria, Ungheria, Boemia e del Lombard-Venet.


text: 1Rü yema ñaxguwena ga Ngechuchu rü inaxũãchi ga Gariréaarü naãnewa. Rü natü ga Yudáü̃ãrü tocutüwa naxũ ga Yudéaarü naãnewa. 2Rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü nawe narüxĩ, rü nüma ga Ngechuchu rü yéma nanameẽxẽẽ ga yema iḏaaweexü̃. 3Rü Ngechuchuca̱x naxĩ ga ñuxre ga Parichéugü, rü nüxna nacagü rü ñanagürügü: —¿Cuxca̱x namexü̃ i wüxi i yatü na ínatáxma̱xmarexü̃ ega ṯacü rü chixexü̃ taxü̱xgu ya naxma̱x? —ñanagürügü. Rü yemaãcü nüxna nacagü yerü Ngechuchuxü̃ chixexü̃gu nanguxẽẽgüchaü̃. 4Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —¿Taguma e̱xna nawa pengúe i ngẽma Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i nüxü̃ ixuxü̃ ga noxri Tupana naxü̱xgu ga duü̃xü̃gü, rü yatüxü̃ rü ngecüxü̃ na naxüxü̃? 5—Rü ñanagürü ga Tupana: “Rü ngẽmaca̱x ya yatü rü tá nanatü rü naẽna nixũgachi na nama̱xmaã inaxã́ũxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü i ngẽma taxre rü ñoma wüxitama i duü̃xü̃rüü̃ tá nixĩgü”. 6—Rü ñu̱xũchi tama taxre nixĩ, rü wüxitama nixĩ. Rü ngẽmaca̱x taxucürüwa texé nügüna tayaxĩgachitanüxẽẽ i ngẽma taxre i Tupana nügüna mugüxü̃ —ñanagürü. 7Rü yexguma Ngechuchuna nacagü rü ñanagürügü: —¿Tü̱xcüü̃ nixĩ ga Moĩché ga duü̃xü̃gümaã nüxü̃ yaxuxü̃ rü ngẽxguma texé tümama̱xü̃ ítáxchaü̃gu rü name nixĩ i wüxi i popera i ta̱xgüpane ngĩxna taxã, rü ñu̱xũchi ngĩxü̃ ítata̱x? ñaxü̃ —ñanagürügü. 8Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Pegagu nixĩ ga Moĩché ga tama pexna nachúxãxü̃ na pexma̱xü̃ ípetáxü̃. Yerü nüma nüxü̃ nacua̱x na tama aixcüma peyaxõgüxü̃. Natürü noxriarü ügügu rü tama yemaãcü nixĩ. 9—Rü choma pemaã nüxü̃ chixu rü tama name na texé tümama̱xü̃ ítáxü̃ ega tama naĩ ya yatümaã nangẽãẽxü̃gagu yixĩgu. Rü ngẽxguma chi yima yatü rü ñu̱xũchi naĩ i ngemaã naxãxma̱xgu, rü chixexü̃ naxü, rü ñoma naĩ i ngemaãmare nangẽãẽxü̃rüü̃ nixĩ. Rü texé ya ngĩmaã ãmaxẽ i ngẽma nge i ngĩte ngĩxü̃ íta̱xcü, rü ñoma naĩ i ngemaãmare itapexü̃rüü̃ tixĩ —ñanagürü ga Ngechuchu. 10Rü ñu̱xũchi ga norü ngúexü̃gü rü ñanagürügü nüxü̃: —Ega ngẽmaãcü yixĩgu rü name nixĩ i noxtacüma tama naxãma̱x ya yatü rü tama ixãte i nge —ñanagürügü. 11Rü Ngechuchu norü ngúexü̃güxü̃ nangãxü̃ rü ñanagürü: —Taxucürüwa guxü̃ma i duü̃xü̃gü nüxü̃ nacua̱x i ṯacüchiga na yiĩxü̃ i ngẽma ngu̱xẽẽtae. Natürü yíxema Tupana tüxü̃ nüxü̃ cua̱xẽẽ́xẽxĩcatama tixĩ ya nüxü̃ cua̱xgüxe. 12—Rü nangẽxma i nagúxü̃raü̃xü̃ i guxchaxü̃ na tama naxãma̱xü̃ca̱x ya yatü. Erü nümaxü̃ i yatü rü woetama taxucürüwa naxãma̱x erü norü bucüma nangepü̱xüchare. Rü nümaxü̃ i yatü rü taxucürüwa naxãma̱x erü nayauxpü̱xücharee. Rü togü tama naxãma̱x erü Tupanaãrü ngúchaü̃xĩcatama naxügüchaü̃. Rü texé ya ngẽmaãcü maxchaü̃xẽ rü marü name i ngẽmaãcü tamaxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 13Rü duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü ga ñuxre ga buxü̃gü na Ngechuchu nüxü̃ ingõgüxü̃ca̱x rü namaã nayumüxẽxü̃ca̱x. Natürü ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü rü inanaxügüe ga na yangagüãxü̃ ga yema duü̃xü̃gü ga Ngechuchuxü̃tawa buxü̃güxü̃ gagüxü̃. 14Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃ ga norü ngúexü̃gü: —Marü name i chauxü̃tawa naxĩ i buxü̃gü. ¡Rü tãxṹ i nüxna penachu̱xuxü̃! Erü Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa rü tümaca̱x nixĩ ya yíxema ñaã buxü̃gürüü̃ meã yaxõgüxe —ñanagürü. 15Rü ñu̱xũchi ga Ngechuchu rü yema buxü̃güétü naxüme̱x. Rü yemawena inaxũãchi ga yéma. 16Rü wüxi ga ngextü̱xücü rü Ngechuchuxü̃tawa nangu, rü nüxna naca, rü ñanagürü: —Pa Ngúexẽẽruü̃ ya Mecüx, ¿ṯacü tá chaxüxü̃ na chanayaxuxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃? —ñanagürü. 17Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ “Mecü” ñacurügü choxü̃? Erü Tupanaxĩcatama nixĩ ya mecü ixĩcü, rü nataxuma i to i mecü ixĩxü̃. Natürü ngẽxguma cunayauxchaü̃gu i maxü̃ i taguma gúxü̃, rü ¡naga naxĩnü i Tupanaãrü mugü! —ñanagürü. 18Rü yexguma ga guma ngextü̱xücü rü ñanagürü: —¿Ngẽxü̃rüüxü̃ tá nixĩ i Tupanaãrü mugü i naga chaxĩnüxü̃? —ñanagürü. Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —¡Tãũtáma cumáẽta, rü tãũtáma naĩ i ngemaã icupe, rü tãũtáma cungĩ́ta̱a̱x, rü tãũtáma doraxü̃ quixu i togüchiga! 19—¡Rü tümaga naxĩnü ya cunatü rü cue, rü nüxü̃ nangechaü̃ i cumücügü ngẽma na cugü cungechaü̃xü̃rüü̃! —ñanagürü. 20Rü yexguma ga guma ngextü̱xücü rü ñanagürü: —Guxü̃ma i ngẽma mugü i nüxü̃ quixuxü̃ rü woetama chorü bucüma meã chayanguxẽẽ. ¿Rü ṯacü rü to tá chaxü na choxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃? —ñanagürü. 21Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Ega aixcüma Tupanape̱xewa mecü quixĩxchaü̃gu, rü name nixĩ i namaã cutaxe i guxü̃ma i curü ngẽmaxü̃gü rü togü i ngearü ngẽmaxü̃ã̱xgüxü̃na cunaxã i ngẽma curü natanü. Rü ngẽxguma tá cuxü̃́ nangẽxma i cuchica i daxũguxü̃ i naãnewa. Rü ñu̱xũchi marü name i chowe curüxũ —ñanagürü. 22Natürü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga guma ngextü̱xücü rü poraãcü nangechaü̃, yerü namuãrü dĩẽruã̱xü̃chi. 23Rü yexguma ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃güxü̃ ñanagürü: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü naguxchaxüchi nixĩ na wüxi i duü̃xü̃ i dĩẽruã̱xü̃chixü̃ rü Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa na nanguxü̃. 24—Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü ñoma wüxi i cameyu na taxucürüwama wüxi ya ucumaxẽtüwa naxüpetüxü̃ãrü yexera narüguxchamaẽ naxca̱x i wüxi i duü̃xü̃ i dĩẽruã̱xü̃chixü̃ na yaxücuxü̃ i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa —ñanagürü. 25Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnüẽgu ga norü ngúexü̃gü rü poraãcü naḇaixãchiãẽgü. Rü nügüna nacagüe rü ñanagürügü: —¿Rü texé tá e̱xna tixĩ ya nayaxúxe i maxü̃ i taguma gúxü̃? —ñanagürügü. 26Rü Ngechuchu nüxü̃ nadawenü rü ñanagürü nüxü̃: —Duü̃xü̃gü rü taxuacüma nügü namaxẽẽ, natürü Tupanaãxü̃́ rü natauxcha na namaxẽxẽẽãxü̃ —ñanagürü. 27Rü yexguma ga Pedru rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix, toma rü marü ítanawogü ga guxü̃ma ga torü yemaxü̃gü na cuwe tarüxĩxü̃ca̱x. ¿Rü ṯacü tá nixĩ i torü natanü i ñu̱xmax? —ñanagürü. 28Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽma ngunexü̃ i Tupana nagu nangexwacaxü̃xẽẽxü̃ i guxü̃ma, rü choma rü ãẽ̱xgacü ya tacü tá chixĩ. Rü chorü tochica i mexẽchixü̃wa tá charüto. Rü pema i 12 i chorü ngúexü̃gü na chowe perüxĩxü̃ rü pema rü tá ta pexü̃́ nangẽxma i perü tochicaxü̃ i mexẽchixü̃ i chauxü̃tawa. Rü ngẽ́ma tá perütogü na norü maxü̃chigaca̱x nüxü̃ picagüxü̃ i guxü̃ma i Yudíugü. 29Rü guxãma ya yíxema tümapata chauxca̱x ítáxe, rü e̱xna tümaẽneẽgü rü tümaẽya̱xgüxü̃ chauxca̱x ítáxe, rü e̱xna tümanatü rü tümaẽxü̃ chauxca̱x ítáxe, rü e̱xna tümama̱x rü tümaxãcügüxü̃ rü tümaãrü naãne chauxca̱x ítáxe, rü 100 e̱xpü̱xcüna i ngẽma noxri tüxü̃́ ngẽxmaxü̃ãrü yexera tá tayaxu. Rü naẽ́tü tá tanayaxu i maxü̃ i taguma gúxü̃. 30—Natürü muxü̃ma i nümaxü̃ i ñoma i naãnewa duü̃xü̃gü wixpe̱xewa ügüxẽẽxü̃, rü daxũguxü̃ i naãnewa rü Tupana tá wixweama nanaxügüxẽẽ. Rü muxü̃ma i nümaxü̃ i ñoma i naãnewa duü̃xü̃gü wixweama ügüxẽẽxü̃, rü daxũguxü̃ i naãnewa rü Tupana tá wixpe̱xewa nanaxügüxẽẽ.


text:
Curnöva
Cornoeuva (nom ufizial in italian Cortenova) l'è on comun de la Provincia de Lecch che'l cunta 1 240 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,6 km² e ona densità de 107 ab./km².
L'è sitüaa in su la sponda mansina del torrent Pioverna, ai pe de la Grigna, in del coeur de la Valsassina. De chi part la strada per Isen che, dopo de 16 km de un percors pien de cürv el met in comunicazion la Valsassina con la val de l'Esin.
Cornoeuva l'è tacaa ai comun de Crandola, Isen, Premaluna, Tasen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Curnöva l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Crandola
Crandola (nom ufizial in italian Crandola Valsassina) l'è on comun de la Provincia de Lecch de 259 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9,1 km² e ona densità de 28 ab./km² .
L'è tacaa ai comun de Casargh, Curnöva, Margn, Premaluna, Tasen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Crandola l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Foresta Negra
La Forèsta Negra, (en todèsch: Schwarzwald; en latì Marciana Silva) l'è 'na zòna muntuùza de urìgin paleozòica sitüàda 'ndèla part sud-ocidentàl de la Germània, endèl stat federàl del Baden-Württemberg. L'è 'l piö grànt masìcio de la fàsa de mucc del Mittelgebirge.
Cuntegnüü
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Foresta Nera la và del Dreiländereck, che l'è la zòna 'ndóche se tóca le lìnee de cunfì de Svìsera, Frància e Germània en diresiù nord per presapóch 160 km, e la ghe cor dré a la fòsa Renana. Endèla part piö meridiunàla la rìa a ìga 'na larghèsa de 60 km, 'nvéce a nord l'è làrga apéna 30 km
El fiöm Kinzig el fà de cunfì 'ntra la Forèsta Négra setentriunàla (Nordschwarzwald) e la Forèsta Négra Central]] (Mittlerer Schwarzwald). El fiöm Dreisam envéce 'l sègna 'l cunfì co la Forèsta Négra meridiunàla (Südschwarzwald), 'ndóche gh'è le sìme piö àlte e l'è a le ólte ciamàda apò Forèsta Néra Alta (Hochschwarzwald)
Mucc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El mut piö alt de la Forèsta Négra l'è 'l Feldberg (1.493 m s.l.m.), übicàt endèla part meridiunàla. Endèla stèsa zòna gh'è apò 'l Seebuck (sìma segondària del Feldberg che rìa ai 1.448 m), el Herzogenhorn (1.415 m) e 'l Belchen (1.414 m). Endèla part setentriunàla la sìma piö àlta l'è 'l Hornisgrinde (1.164 m).
Fiöm e lach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiöm piö 'mportàncc che nàs endèla Forèsta Négra i è l'Enz (105 km), el Neckar (367 km), el Wutach (118 km), el Kinzig (95 km), el Murg (96 km), el Nagold (92 km), el Wiese (55 km). De la Forèsta Négra nàs apò a 'l Brigach (43 km) e 'l Breg (49 km) che piö a oriènt (a Donaueschingen) i se önés e i fùrma 'l Danùbio.
I lach piö 'mportàncc i è 'l Schluchsee, el Titisee, el Feldsee, e 'l Mummelsee.
Pòscc türìstich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le cità de Fribùrgo 'n Brisgòvia e Baden-Baden i è le méte piö 'mportàncc del pónt de vìsta artìstich, ma apò a le citadìne de Gengenbach e Sasbachwalden, de Staufen e Schönwald im Schwarzwald.
Del pónt de vìsta paezagìstich envéce se segnàla i mucc Feldberg, Belchen, Kandel e 'l Schauinsland.
Praticament töta la zòna de la Forèsta Négra la fà part de du parch natürài. Chèl de la Foresta Nera centro-setentriunàla e chèl de la Forèsta Négra meridiunala. Con 3.750 km² e 3.700 km² i è 'l prim e 'l segónt per grandèsa de töta la Germània.
Óter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (fr) Sit uficiàl de l'ente per el turismo
- (de) stória e imàgini
- (IT) Fribùrgo e la Forèsta Négra
- (IT) St. Georgen Live Forèsta Négra
- (IT) Friburgo, cittadina da sogno
- (IT) http://biaraven.wordpress.com/2008/05/30/triberg-le-cascate-piu-alte-della-germania/
- (IT) http://biaraven.wordpress.com/2008/05/30/friburgoil-teutonico-borgo-cosmopolita/


text:
Marüd
Marüd (Marudo in Italian) l'è un cumün de la Pruìncia de Lod, Lumbardia cun 1 658 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stai pruprietà dopu el secul 10° ai Munastér de Santa Cristina de Ollona e pü de San Péder de Lod. Invecem, in del secul 18 l'é stai prupietà de la famiglia Archinto e dopu di Marchés Cusani (1731).
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cesa de San Gervàsi e Prutàsi l'è del 1790 l'hann custrüida sü le rüìne de un uratori.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sül teritòri i cultiven el rìs, e gh'è anca tanti alevament de vàche. Gh'è anca un qual artigian; ma el 50% de le persune ienn pendular.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Marüd l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bremgarten (AG)
Bremgarten (Brämgarte in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 6 355 abitant e una süperfiss de 8.02 km², e al se tröva a una altitüden de 386 meter sura al livel del mar.
El cumün de Bremgarten a l'è tacaa ai cumün de Eggenwil, Fischbach-Göslikon, Hermetschwil-Staffeln, Waltenschwil, Wohlen, Zufikon.
L'andament storegh de la popolazion de Bremgarten l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
-
Mother of God Chapel (Mudel:Lang-de)
-
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bremgarten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Verkehrsverein Bremgarten -- the Tourist association in Bremgarten
- Bremgarten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
San Zemiàn
Artéccol in dialètt mudnés
Sàn Žemiàn (Cugnìnt, 312 – Mòdna, 397), l'è stê väschev ed Mòdna e al vin cunsiderè un sànt da la Césa Catòlica.
L'è al sant protetór ed Mòdna e la sô fèsta l'è al 31 ed žnèr.
La vétta[modifica | mudéfica la surzéia]
Žemiàn l'éra ed famìa romàna. Al fò al diàcon dal väschev Antonio e al dvinté väschev quànd Antonio al muré. Al fò un ämm vutè a la religiòun, i fedél i l'arcórden pr'al potér ch'a s'giva ch'al gh'éssa sui dièvel; al fò per quäst ch'al gné ciamê a la córt ed Costantinòpoli, in-do l'andé a curèr la fióla dl'imperatór Gioviano. In dal 390 l'andé a un cuncéli cun Sant'Ambròš còuntra i ariàn: turnè indrê al s'fé aiutèr còuntra l'erešìa da di èter väschev ed la Rumàgna.
Miràcol[modifica | mudéfica la surzéia]
In pió dal viàž per curèr la fióla dl'imperatór, Sàn Žemiàn l'è cgnussù per èter dû miràcol.
In dal 452 Attila, al "flagèl ed Dio", gnù žò in Itàlia dal Vènet, al s'avšiné a Mòdna e al minaciò ed mätterla a fèr e fógh: i Mudnéš i dmandén aiùt a Sàn Žemiàn che cun del preghièr al fé gnìr žò la fumàna a lughèr la zitê: Attila a-n la vdé e al turnè indrê.
L'èter miràcol al fò quànd, in dal 1511, i francéš cmandè da Carlo d'Amboise i éren pròunt a atachèr Mòdna: la nòt tra 'l 17 e 'l 18 ed fervèr Sàn Žemiàn al s'parè davànti ai òç di francéš cùn l'aspèt dal dièvel. Inspavintè da ste apariziòun al capitàni e i suldè i scapén vìa a gàmb in spàla vérs Rubéra; e dimändi i murén andghè in Sèccia. Pòch tèimp däp anch al cmandànt al s'mazè a Curäžž.
Lébber[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- G. Boccolari, Aspetti di religiosita popolare nel culto di San Geminiano e di altri santi del modenese , Modena, ENAL-Universita del tempo libero, 1966.
- J. Molza, Alcuni miracoli e fatti all'ombra di San Geminiano, Modena, Stig, 1981.
- W. Montorsi, Geminiano e Zenone: due santi per una leggenda: con un cenno sulla Civitas Geminiana , Modena, Mucchi, 1993.


text:
In the Cut
In the Cut (In dal taj) 'l è 'n thriller eròtic americàṅ dal 2003 dla Jane Campion trat da 'n rumànś dla Susanna Moore ciamâ Dèntar.
La Nicole Kidman, ch'la gh'iva da far la part dla Frannie, l'à pò decìś ad tiràr-'s indrē, tgnénd a drē sōl a la prudusiòṅ e lasànd-la a la Meg Ryan ch'la s cava via i pagn dla ragàsa "àqua e savòṅ" par giràr un film malnét asè.
Al film, custâ dódas migliòṅ ad dòlar, 'l à finî cun 'l ardupiàr-i.
Sunt
La Frannie (Meg Ryan), insgnànta ad létri ad New York ch'l'è drē a butàr śò soquànti paròli ch'i fànan part dal linguàǵ bas druâ in di quartēr malfamâ dla sità par dar vita a 'n disiunàri ad "slang", la vèṅ farmàda da 'l investigadōr ad pulisìa Giovanni A. Malloy (Mark Ruffalo) ch'al gh'à da indagàr su 'l masamènt dna dóna ardùta a pès in un giardèṅ davśèṅ a cà sua.
La Frannie la sira prima l'iva vdû na còpia ciulàr in un bar, cun lē ch'la gh'iva i cavìi rós cuma la vitma e lò un tatuàǵ cumpàgn a qvél dal pulisiòt, la pénsa ch'al prév èsar pròpria Malloy 'l asasèṅ ma la n al para minga via quànd pò qvést chè al gh fà la cōrt. La gh và anc a lèt.
Al killer al và avànti e al cópa anc la sò surelàstra, la Pauline (Jennifer Jason Leigh), e anc da gl'atri ragasōli. Persuàśa ch'al manìac al sia pròpria Giovanni e dòp èsar dvintàda n'imbariagòsa p'r al daspiaśēr, la dóna la gh śibìs n'atra nòt spurcaciòna quànd invéci la gh vōl far un tîr. Quànd lò al riva a cà sua e al s cava śò, lē la gh mét al manéti a i pōls, in dal méntar ch'la cur via par denusiàr-al.


text:
San Vincenz e Grenadin
San Vincenz e Grenadin (Saint Vincent and the Grenadines in ingles) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Kingstown.
El gh'ha una süperfiss de 389 km² e una pupulaziun de pressapoch 110.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Vincenz e Grenadin a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1979, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Vincenz e Grenadin a l'è un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è el Ralph Gonsalves (del 2001).


text:
Pruteina
I pruteinn a hinn macrumulecul faa de cadenn de aminuacid ligaa intra de lur cunt un ligam ciamaa ligam peptidigh. A hinn biomulecul de strütüra cumplessa e massa muleculara elevada.
Un aminuacid a l'è faa d'un atum de carboni (C) central ligaa a un grüp carbussiligh -COOH, un grüp amminigh -NH2 e un grüp R che'l pö cambià e che'l carateriza l'aminuacid. El ligam peptidigh a l'è el prudot de la cundensaziun di grüp NH2 e COOH de dü diferent aminuacid per furmà un ligam CO-NH (ligam dubi C=O al resta un grüp carbuniligh, intanta che'l ligam peptidigh a l'è el ligam culuraa de blö in de la figüra): in quela manera chì dü aminuacid a hinn saldaa insema per furmà un "dipeptid". Cun quel prucediment chì se fann sü di cadenn che poden vess de poch aminuacid, ciamaa "oligopeptid", ma anca d'un nümer propi grand, i "polipeptid". I polipeptid se poden cunsideraa di pulimer e i aminuacid di monomer.
Cuntegnüü
Strütüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I pruteinn presenten quater diferent nivej de strütüra, a partì de l'urden di aminuacid in d'una cadena fina a rivà a la strütüra 3D de pruteinn cumpless, che la dipend propi di aminuacid che gh'è in de la cadena e del so urden.
- Strütüra primaria:
A l'è la sequenza lineara di aminuacid giuntaa insema cunt el ligam peptidigh.
- Strütüra segundaria
A hinn i prim particular cunfurmaziun spaziaj che poden ciapà i cadenn per efet de la furmaziun de ligam a idrogen. A hinn per esempi furm carateristigh 'me la "alfa eliga" e'l "beta fujet", o anca furm globülar.
- Strütüra terziaria
A l'è la furma definitiva dìun ünità peptidiga (cumpagn de dì una pruteina deperlee) che l'è el resültaa de l'interaziun de tüt i cadenn de la strütüra segundaria e - a bun cünt - propi de tücc i aminuacid de la pruteina. La strütüra terziaria a l'è fada de domini, che hinn toch carateristigh e distinguibel de la pruteina, despess cunt una funziun biuchimiga specifega.
- Strütüra quaternaria
A l'è el resültaa de l'assuciaziun de dü o püssee sub-ünità peptidigh per ligam fiach in manera propi specifega (e di völt i punt disulfür).
Se ciama "pruteina cuniugada" una pruteina che la gh'ha anca un grüp minga polipeptidigh ('me un jun metaligh), ciamaa grüp prustetigh.
Funziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I pruteinn i gh'hann diferent funziun, per esempi:
- Strütürala (es. cheratina)
- Reguladris(es. Insülina e urmon in general).
- Traspurtadris (es. Emoglobina)
- Defensiva (es. i imünoglobülin)
- Enzimatega.
Sintesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di urganism vivent i pruteinn se sintetizen cunt un prucess ciamaa sintesi pruteiga per mezz de l'infurmaziun che la gh'è dent in del DNA.
In del laburatori, i straa a hinn dò:
- la sintesi del Merrifield (o in fas solida): i polipeptid se sintetizen in sü un süport solid pulimerigh induè che vegnen ligaa vün a la völta i aminuacid. Se taca cunt el prim che l'è faa aposta per ligass mej a la resina e per destacass minga düranta la sintesi e pöö cunt i alter.
- la sintesi enzimatiga: se dupren di enzim aposta per furmà o s'cepà ligam peptidigh (chimotripsina, tripsina, elastasi, pepsina, etc.).
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Al Sâs
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Template:Demografia/Sasso MarconiDati ISTAT - elaborazione grafica Wikipedia.
Al Sâs (in Itagliàn Sasso Marconi) l è na cmònna ed 13.781 abitànt in pruvénzia ed Bulåggna e al sò territori al tol la prémma stréssia ed culénn d'l Apenén stra la val ed såtta dal fiòmm Raggn, la pèrt ed såtta dal Satta a maténna e una pèrt d'la val dal fiòmm Lavén a sîra. Al secånnd nom dal pais la da' al famåuṡ Guglielmo Marconi, ch'al veins al premi Nobel par la Fisica int al 1909.
Geografî[modifica | mudéfica la surzéia]
Al territori d'la cmònna l'è lighè a la zitè ed Bulåggna, a 17 km d'la capitèl, pr' al treno ch'al va da Pistòja a Bulåggna, ch'al fò fundè int'l ân 1864 e pr al tramvàj. Fén trai én al staziòn dal treno int'al territori d'la cmònna: Båurgnov (Borgonuovo), Puntacc' (Pontecchio) e al Sâs (Sasso Marconi). L'autostrè l è un ètra strè impurtanta pr al trâfic, ch'la porta da Milàn fèn a Råmma, ch'la fa sarvézzi a la cmònna par méz dal casèl dal Sâs. Al teritòri d'la cmónna l'è divîs in zénc fraziån, cun un cunsélli ed fraziån e un presidänt ed fraziån. Quassti i én: Båurgnôv-Puntàcc', Chèplôg (Al pajais dal Sâs), Funtèna, Bâdel - Battdèzz e Tignàn - Rôma.
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Liga araba accepta l’opposiziun
-
- Zoom
- Er l'opposiziun da la Siria duai pudair daventar commembra da la liga araba. (Keystone)
La liga araba vul acceptar l'opposiziun siriana sco commember da l'organisaziun. Tenor la decisiun dals ministers da l'exteriur dals stadis commembers, duai l'opposiziun siriana esser represchentada en la liga araba gia al proxim inscunter la fin da mars. La cundiziun è dentant che l'allianza da l'opposiziun nominescha in cussegl executiv sco represchentant durant il temp da furmar ina regenza en la Siria.
Il november 2011 aveva la liga araba refusà in commembradi da la regenza da la Siria sut il president Baschar al-Assad, quai pervi da la violenza dal reschim cunter demonstrants.


text:
Eletròun
L' eletròun l' è un cumpunèint fondamentèl dl' àtom, cun eletrisité negativa. J eletròun gl' în dal partisèli elementèri, carghédi negativamèint, ch' j gîren d' lung a degli ôrbiti intòrn al nuclèv ed l' àtom.
Tùt j singòl elemèint chìmic j gh' àn 'na quantitè diferàinta d' eletròun. L'è pròpia da la pusisiòun in sìma agli orbitèl, e da la quantité di eletròun estèren dj àtom, ch' a dipènd el proprieté e anca el capasité ed lighères e d' mis'cères di diferàint materié.
L'avérel caté e la sô dòpia natûra
L' eletròun l' è stê la prìma partisèla subatômica a èser descuvèrta, in dal 1897, quand al sieinsié J.J. Thomson l' îva sperimenté ch' l' eletròun al furmèva j ràg' catòdic ch' j gnìven fòra da un filamèint ed metâl suriscaldé.
In dla vècia teorìa ins la strutùra dl' atòm, l'eletròun l' éra cunsideré 'na bucîna ch' la girèva a 'n altèsma velosité intòrn' al nùclev dl' àtom in dagli òrbiti preciśi: ma po' i siensié dla fìsica j àn capî che l' eletròun l' è piò uguèl a n' ònda eletromagnètica sirculèr, ch' la viàśa a n'altèsma velocité (intòren a 100 miliòun ed kilòmeter uràri) intôrn al nùclev sainsa avéregh nè màsa, nè volùm, e ch' al gh' à cuntemporanitè ed preśeinsa in piò punt dal spàsi.
Cùm' al 's cumpôrta
Acsè cùma la Tèra la gìra intòrn al Sôl, mo però la prìla anc su sè stèsa, acsè anca l'eletròun al gìra intòren al nùclev mo però al prìla anca su sè stès: al pôl prilèr intòrn al sô àsi in sèins uràri u antiuràri: cla manéra lè ed prilèr la vîn ciamèda nùmer quàntic ed spìn, la se scrîv cun la lèttra 'm' e la gh' à sôl dù valôr: + 1/2 e -1/2. Dù eletròun ch' j prìlen in dj vers cuntràri j fòrmen dù minùscol càmp magnètic cuntràri.


text:
Mar Caspi
El mar Caspi (Rüss Kacпийckoe Mope Kaspijskoe more, Azer Xəzər dənizi, Farsi دریای خزر, Kazak Kacпий Teңiзi Kaspij Tenizi, Türkmén Hazar deňizi) l'è la püssee granda massa d’acqua seraa sü int la Tera, e cun 371.000 chilometer quaderl'è classificaa cume 'l püssee grand lagh del mond. Se tröva a 28 meter sota al livel di ucean. El se slunga per 1.200 km da nord a süd, e 'l riva a vess prufund quasi 1.000 meter. L'è spartii fra cinch stat: Rüssia, Kazakistan, Türkmenistan, Azerbaigian e Iran; i cità püssee gross che 'l varden hin Baku, capital de l'Azerbaigjan e Machačkala, in Rüssia. In del Mar Caspi se svöjen dü gross fimm: l'Ural e 'l Volga.


text:
Procida
Procida (en napoletà: Proceta) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Napoli. L'è sitüàt so l'ìzola che pórta 'l stès nòm. El g'ha presapóch 10635 abitàncc, 'na superfìce de 4,1 km² e 'na densità de 2593.90 ab./km².
L'ìzola de Procida la g'ha 'na superfìce de 3,7 km². El perìmetro, töt frestaiàt, el mizüra presapóch 16 km. El teretóre del cümü el cuàrcia zó töta l'ìzola e pò a 'l izolòt lé tacàt de Vivara (0,4 km²). Le dò ìzole le fà part de le ìzole Flegree. sitüàde endèl golf de Napoli.


text:
Odüda tl detail
Les novites de Valbadiaonline.it
Les novites piceres y granes dl portal..
Cun la nöia versciun de Valbadiaonline.it el gnü fat de gran mioramënc suradüt por ci che reverda la pert tecnica. L portal è gnü portè ai standard tecnics plö alc por se adeguè ales mudaziuns dla rëi internet y de usabilitè por mët a disposiziun les informaziuns y i contegnüs ince a porsones andicapades.
La trasformaziun va ince tla direziun dl "WEB 2.0", por de la poscibilitè a düc canc de fa pert dl portal instës y nia ma de ester n utënt che ciafa informaziuns.
La iesta grafica se à ince paisenè ales esigënzes di utënc, sciöche al è ince gnü portè ite nöies funziuns, che gnarà spligades ti proscimi dis.
Düc chi che é interscià a fà para, po to sö contat te vigni portina dla Cassa Raiffeisen Val Badia, o direttamënter cun la redaziun: contact(at)valbadiaonline.it
La Cassa Raiffeisen Val Badia, che porta inant chësc proiet bele da 4 agn, ò insciö desmostrè de ester na banca che tl tëmp è tres plö liada ala popolaziun y a so teritore.


text:
Il caso Paradine
Il caso Paradine (Al caś Paradine) 'l è 'n film dramàtic dal 1947 'd Alfred Hitchcock trat da 'l lìb'r umònim ad Robert Smythe Hichens. Al prudutōr 'l è David O. Selznick.
Al film, girâ in biànc e négar, 'l è custâ da piò ad quàtar migliòṅ ad dòlar, ma al 'n à pò purtâ a cà sōl dū in tut al mónd.
Sunt
L’Anna Maddalena Paradine (Alida Valli), na dóna ad clas, bèla e pîna ad mistēr, l'è suspetàda 'd avér masâ sò marè, un vèć culunèl lundinéś òrub e cun di bèsi, śuntànd-ag dal vlèṅ in dal vèṅ.
Al sò avucàt Anthony Keane (Gregory Peck), un prìnsip dal fōr, al fà incòsa par tiràr-la fóra di guàj anc quànd a pâr ch'al giudìsi a sia bèla scrit. Chi lò, spuśâ da ùnd'ś an cun la Gay (Ann Todd), al taca però a inamuràr-as piàn piâṅ dla sò cliénta e al pénsa anc ad mulàr al caś par salvàr al matrimòni ma sò mujér la gh diś 'd andàr avànti parchè la sà che s'la védva Paradine la finìs impicàda dabòṅ a sarés un brut cōlp listés par la cunsìnsia ad sò marè ch'al n al prév mai daśmindgàr al fat.
Keane al taca alóra a tōr-'s-la cun al camarēr e stalēr dal culunèl, André Latour (Louis Jourdan), sprand acsè 'd avér catâ al culpévul giùst par salvàr la sò amàda. 'L avucàt al decìd 'd andàr-'l a catàr in dla vila di Paradine e chi lò al dipìnś la Maddalena cuma na parsòna catìva e marsa, 'd un mars ch'a s taca adòs anc sōl sfriśànd-la. Quànd pò André al fà al sò ingrès in tribunàl, par dir la sua, la sgnóra Paradine la 'l sènt rivàr da la pusa 'd ciûś e 'd aldàm ch'al s pòrta adrē, 'n udōr che lē la cgnós bèṅ esénd lò al sò amànt.
Par l’Anna, ch'la gh'à cónt'r al giùdas Lord Thomas Horfield (Charles Laughton), un budlòṅ sénsa cōr, unt, biśùnt e spurcaciòṅ, i quèi i s métan mâl quànd Latour al s masa in parśòṅ.


text:
Carlo Emilio Gadda
El Carlo Emilio Gadda (Milàn, 14 nuembor 1893 – Ruma, 21 mag 1973), l'è stai un scritùr milanés.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prim de tri fradéi, el Carlu Emiliu l'è nassüd el 14 nuembor dal 1893 da Adele Leher, una dona üngherés ind una famiglia d'la media burghesìà de Milàn, cità indùe l'ha stüdiàd fin a la làurea. Inissialmént urientàd vèrs le facultà umanìstiche e la literadüra, dopu la mort dal pador che l'è avegnüda ind el 1909 e che l'ha lassàd la famiglia in miga bune cundissión ecunòmiche, l'è stai cunsiliàd da la mador a iscrivoss a la facultà de Ingegnerìa dal Pulitecnich de Milàn.


text:
Viano
Viano (endèla parlàda locàl: Viân) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia.
El g'ha 3 419 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 45,2 km² e 'na densità de 76 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albinea, Baiso, Carpineti, Casina, Castellarano, Scandiano e Vezzano sul Crostolo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Viano l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Herrliberg
Herrliberg a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Meilen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.97 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6 130 abitant.
El cumün de Herrliberg al se tröva a una altitüden de 464 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Egg, Erlenbach, Küsnacht, Maur, Meilen, Oberrieden, Thalwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Herrliberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (German)
- Catholic Church (German)
- Protestant Churches (German)


text:
Ailanthus altissima
Ol Ailanthus altissima specie de la faméa di Simaroubaceae, lè öna pianta de sólèt mia piö ólta de 20 - 25 mèter, che la é da l'Cina e l' crès uramai selvàdega suèrtöt in di sità e 'n di periferée.
Cuntegnüü
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lónghe fina a 70 ghèi, i è facie da dò file de - 14 foiuline piö ön ótra foiulina 'n pónta.
I foiuline i è lónghe 6 - 8 ghèi, i gh'à öna bèla pónta gösa, strècia e lónga; al picanèl 'nvéce i è 'mpó piö a öf e i gh'à öna quacch dècc o mèi öna quach capète. Quando i nas i è mia pròpe érde ma i è ach 'mpó mèse róse.
I fòie i ghe sömèa 'mpó a chèle de la Juglans nigra.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Ailanthus altissima l'è diòico, cioè 'l gh'à di fiùr dóma maschìi sö öna pianta e di fiùr dóma feminìi sö ön ótra pianta ; gh'è ün Ailanthus masch e ön Ailanthus fómna.
L'infiurescènsa l'è öna panòchia portada 'n sima a i ram, facia da tace fiurelì bianch, che i pröföma o i spösa (a segónda di göscc de chèi che i a usma). I fiorés tra Zögn e Löi.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc i è di sàmare, che i gh'è sömèa 'mpó a chèle de i Acer, lónghe da 3 a 6 ghèi con ü grè de somésa pròpe 'n del mès.
De tègn d'öcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Ailanthus l'è considerada öna spécie pericolusa e 'nvasiva, desà che la crès, despertöt e a la svèlta, fina a 2 méter l'an. De spès se la èt crès in di mür, 'n banda a i arnèle (marciapé) e 'nfina 'n banda a i binare del tréno. Isè la ghe ria a faga la guèra a i spéce di nòste bande e a ciapàn ol pòst.


text:
Aminuacid
I aminuacid a hinn mulecul urganigh che gh'hann un grüp carbussiligh e un grüp aminigh. In biuchimiga se parla püssee di L-a-aminuacid, cun furmula generiga NH2CHRCOOH e che gh'hann el grüp carbussiligh e quel aminigh a hinn ligaa a l'istess atum de carboni, ciamaa dunca carboni a, cun cunfigüraziun L (asca la glicina che l'è achirala perchè R=-H).
El röl di aminuacid in di esser vivent a l'è quel de furmà i pruteinn.
I aminuacid principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aminuacid che gh'hinn in di pruteinn de tücc i esser vivent a hinn 20 (anca se di stüdi disen che pudarien vess 23) e la sò presenza in d'una pruteina a l'è cudifegada in del DNA. A l'è pussibil truà di aminuacid, püssee rar, ciamaa "ucasiunaj" che vegnen prudot per mudifegh chimigh dopu de la biosintesi de la pruteina.
Una manera de classifegà i aminuacid a l'è in bas a la pularità e a la carega, prupietà che dipenden tüt e dü di carateristigh del grüp R:


text:
Fara
Fara a 'l pöl ìga chès-ce significàcc:
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fara, 'nsèma de famèe longobàrde tra lure 'mparentàde che i stàa a la bàze de l'organizasiù sociàl e militàr del pòpol Longobàrt.
- Santa Fara, mònega e sànta del sécol VII, che la fài nas in del 627 la Badéa de Faremoutiers 'n Frànsa, che l'à pò metìt sóta la régola de San Colombà.
Nòm di paìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Farä, cümü de la pruìnsa de Nuàra.
- Fara Gera d'Ada, ciamàda ach adóma Fara, cümü de la pruìnsa de Bèrghem.
- Fara, cümü de la pruìnsa de Bèrghem.
- Fara, cümü de la pruìnsa de Vicènsa.
- Fara de Soligo, cümü de la pruìnsa de Trevìs.
- Fara d'Alpago, cümü de la pruìnsa de Belü.
- Fara in Sabina, cümü de la pruìnsa de Rieti.
- Fara San Martino, cümü de la pruìnsa de Chieti.
- Fara Filiorum Petri, cümü de la pruìnsa de Chieti.
- Fara Basiliana, ol vècc nòm de Basian cümü de la pruìnsa de Milà.
- Fara, località 'n cümü de Bèrghem, 'n de la sità ólta.


text:
Petroselinum crispum
Al Petroselinum crispum (erburínn, erburént, perdersil, arburinn o persèm in insübrich, persèm o pedersèm in bergamasch[1]) l'è una pianta bienal, uriginaria di zonn mediterrani. La cress deperlee int i bosch e int i praa di zonn a clima temperaa; la patiss fort 'l fregg.
Aspet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è una pianta erbacea, cun una radisa rubüsta de culur bianch e gialdón. I föi i henn cumpletament lis e i gh'hann un inturna triangular frastajaa. L' infiorescenza l'è un umbrel furmaa da una cinquantina de fiur piscinìn a cinqu petal, bianch e di völt cun un zich de blö e aransón.
Cüriusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int al so diziunari, al Cherubini[2] 'l fà la specülazion che la parola erburìnn (ai temp druvada anmò int la so furma singulara erburinna) la pudariss vegnì da erba urina, per via di pruprietà diuretich de la pianta.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ NavigAIS,Carta 1385
- ↑ Francesco Cherubini, Vocabolario Milanese-Italiano, Milan: Imp. Regia Stamperia, 1840-1843.


text:
Nola
Nola l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Napoli. El g'ha presapóch 32721 abitàncc, 'na superfìce de 39 km² e 'na densità de 839 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acerra, Camposano, Casamarciano, Cicciano, Cimitile, Liveri, Marigliano, Ottaviano, Palma Campania, Roccarainola, San Felice a Cancello (CE), San Gennaro Vesuviano, San Paolo Bel Sito, San Vitaliano, Saviano, Scisciano, Somma Vesuviana, Visciano.
Persùne ligàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giordano Bruno, el filòsofo e teàlogo famùs del perìodo del rinascimènt, l'è nasìt a Nola endèl 1548 e per chèsta rizù, l'ìa ciamàt apò Nolano o Bruno de Nola. El sò nòm de batès l'ìa Filippo Bruno e 'ndèl Monastér de San Domenico Majore el g'ha risiìt el nòm de Giordano.


text:
Belize
El Belize a l'é un paes del America centrala.
La cunfina cunt el Messich e'l Guatemala. L'Ucean Atlantich (Mar di Caraib) el bagna i sò spund.
La capital a l'é Belmopan.
El gh'ha una süperfiss de 22.966 km² e una pupulaziun de quas 315.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Belize a l'è staa un pussediment del Regn Ünì, cunt el nom de Honduras Britànich, fin al 1981, quand che l'ha avüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Belize a l'è un paes del Commonwealth e 'l cap del stat a l'è anmò la regina del Regn Ünì, Elisabeta II.
El prim minister a l'é el Dean Barrow (del 2008).


text:
Josef Radetzky
Josef Radetzky (nomm intregh in todesch: Johann Josef Wenzel Anton Franz Karl Graf Radetzky von Radetz; nomm intregh in cecch: Jan Josef Václav hrabě Radecký z Radče; in milanes anca Radeschi; Trebenica, 1766 - Milan, 1858) l'è staa on general austriegh.
L'è nassuu in Boemia. L'è 'ntraa in de l'esercit in del 1784 e l'ha tolt part a la guerra contra i Turch in del 1788-1789 e a quei contra la Francia rivoluzionaria e anca quei contra el Napoleon. In del 1831 l'è staa nominaa comandant comandant di trupp austriegh in Italia.
In del 1848, s'cioppada la rivoluzion a Milan, l'è staa bloccaa cont i sò trupp cinch dì in de la città che l'è staa poeu costringiuu e bandonaa per sarràss in del quadrilater, on insemma de de fortezza in tra Mantova, Peschiera e Verona e Legnago, indove l'ha spettaa i rinforz cont i quai l'ha poeu sconfiggiuu el re Carl'Albert.
L'ann dopo l'ha battuu ancamò a Novara i Piemontes, el 23 de marz, cont el constringg i nemis a l'armistizzi e 'l sò re a l'esili.
Nominaa governador militar del Regn Lombard-Venet, el Radetzky l'è vegnuu famos per la soa severità e per la repression d'ogni sentiment de indipendenza, ma el popolin milanes el ghe voreva ben, inscì lù l'ha poduu viv pacificament in la città fina a la mort.


text:
Salisburgh
Salisburgh (Salzburg in tudesch; Såizburg in bavares; Salisburgo in italian; Salzburgo in spagnö e purtughes; Salzbourg in frances; Solnohrad in cech; Soľnohrad in sluvach; Solnograd in sluven) a l'è la capital del stat austriegh del Salisburghes. Al gh'ha una pupulaziun de pressapoch 150.000 abitant. La cità a l'è famusa perchè chì a l'è nassüü el Wolfgang Amadeus Mozart.
A Salisburgh al passa el fiüm Salzach.
La cità la fa part di cità patrimoni de l'ümanità de l'UNESCO: sit interessant a hinn:
- el Palaz Mirabell (Schloss Mirabell)
- la cità vegia (Altstadt)


text:
Araa
L' araa, cognossuu anca 'me raa, aradell, arader (cont i variant aradro, aradra, arator e arater), quadria, piò, (o plò, piov), pertegaa o sciloria, sloria (quell araa cont domà vuna de oregg inscambi de duu), l'è on arnes doperaa in de l'agricoltura in del smoeuv la terra e pareggiàlla per la somna.
In di temp antigh, prima che 'l fudess staa inventaa, se doperava on picch traa innanz de boeu o de omen.
El serviss per quattà sgiò la terra giamò doperada in de la stagion passada, per soffegà la gremegna e preparà la terra per la noeuva somna.
El termen piò a l'è doperaa anca 'me unidaa de mesura.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm araa e i derivaa (aradell ecc.) l'è compagn de l'ispagnoeu e portoghes arado, del catalan arada e de l'italian antigh arato, e 'l vegn del latin arātrum (compagn del grech árotron e del galles aradr e 'l nors antigh arðr).
La parolla piò (doperada soratutt in de la Lombardia oriental, ma anca in d'on quai cantonin del Tesin, in del Mantovan, in Emilia e in del Trentin[1] cont ona quai variant fonetega, compagn de plò) invceci l'è de origen germanega: la vegnariss del germanegh *PLOG(O), del qual vegnen foeura el todesch antigh pfluoh[2] e l'ingles antigh plog, ploh [3]. In di lengov modern l'è compagn del todesch pflug, de l'ingles plow o plough, del danes plov, islandes plógur, lussemburghes plou, bass todesch ploog, olandes ploeg, norveges e svedes plog, scots pleuch. El medemm termen germanegh l'è poeu rivaa in di lengov slav (ma anca al romen) plug, pług o pluh, in del lituan plūgas e, travers i idioma retegh e alpin, fignanca al Latin medieval plovus[4], ploum[5] o plovum[6].
El termen sciloria l'è compagn del piemontes slòira, che forsi el ven giò del francon sikiloria, che 'l voeur dì "folcc"[7].
El nomm quadria l'è doperaa a Bormi e a Pos'ciav e 'l vegn giò del latin quadriga, che 'l voeur dì anca "araa". L'è compagn del ladin cadria, che 'l gh'ha semper l'istess significaa.
Infin, arater, doperaa in del lodesan, l'è on italianismo (cf. it. aratro).
Anca el termen piò 'me unidaa de mesura l'è de origen germanega: el plog, o ploh l'era 'l tocch de terra ch'on giov de boeu 'l feva cunt de arà in d'on dì.
I part de l'araa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'araa l'è faa su de vari part:
- El timon (o timonscina)
- El burett (o gambin, gambiroeu, stomegh):
- El dental
- El manegh (o streva, manett):
- L'oreggia
- El colter (o coltra, cortella o cortell de l'araa, contell, tajador)
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ dialettando.com
- ↑ duden.de
- ↑ etymonline.com
- ↑ etymonline.com
- ↑ Du Cange, Glossarium mediae et infimae latinatis.
- ↑ The Oxford Dictionary of English Etimology, Oxford, Clarendon Press, 1966.
- ↑ monferrato.it


text:
La Ninetta del Verzee
Bravo el mè Baldissar! Bravo el mè nan !
L’eva poeu vora de vegnì a trovamm ;
Tel sét, mattascion porch, che meneman
L’è on mes che no te vegnet a ciolamm ?
Oh ! Cristo Cristo…. Speccia on freguj… te voeu geramm…
Bolgirossa ! che giazz ! ahja i mè tett !
Che bel cojon, sont minga on scoldalett.
Pover tett, nèe ! Te sentet com’hin froll ?
Ma.... gh’hoo avuu ona passion, varda, in sti dì,
Che l’è stada, per dincio el mè tracoll ;
L’è quajcossa ancamò se sont inscì :
Ven scià…. Settet giò on poo…. Già l’è anmò moll….
E poeu coss’eet de fa ? L’è venerdì….
Gh’è minga d’opra…. Descorremm on poo,
Che subet che l’è all’orden te la doo.
Varda, el mè Baldissar, se se po’ dà
On mond pussee carogna, on mond pù infamm !
Te se ricordet d’avemm vist per cà
Quell gioven magher, longh come on salamm,
Ch’el me vegneva a toeu d’andà a ballà,
Che di voeult te l’è vist a peccenamm ?
Ben, sent mò adess, sto roffianon strazzaa,
Che tir, fioeul d’ona negra, el m’ha giogaa.
Prima de tutt t’ee de savè, che finna
De vint agn fa, quand sont restada indree
De la povera mamm, la mia medinna,
Che adess, Essus, l’è al Gentilin anch lee,
Per no invodamm a Santa Catterina,
O lassamm andà in cà d’on quaj mestee,
La m’ha tiraa in cà soa, e tegnuu inguala
D’ona soa tosa vera e naturala.
La mia medinna l’eva ona tetton
Matta, allegra quell mai che se po’ dà;
Ghe piaseva a paccià del bell, del bon,
E dent per i boeucc a boccalà;
Ma sora a tutt poeu, la soa gran passion
L’era quella de fassela fregà:
Oh, intuitù de quest, gh’è nient de noeuv
Desdott in fira, e fresca come on oeuv.
In quell temp la gh’aveva per gimacch
On gioven d’offellee, fort, traccagnott,
Ch’el stava lì in la porta, in l’ us’c attach ;
Costù, me cunten, ch’el gh’avess de sott
On peston de pirotta masïacch :
Ma basta ! fussel mò per sto bescott,
O per quij del mestee ch’el ghe portava
L’offellee l’eva lu ch’el la ciavava.
S’ha mò de dà l’inconter che costui
El gh’ha giusta d’avegh anch lù on bagaj,
Che l’è nient olter che quell porch fottuu,
Che m’è costaa in sti dì tanti travaj ;
Sent, el mè nan, cossa m’è succeduu :
Cont el sta insemma e fa quij cattanaj,
Che fan tucc i fioeu, semm rivaa a quell
De trovass cott tutt duu senza savell.
Intrattanta per via de la via
Dell’intrigh inscì faa de la medinna,
Ne faven dormì nun bardassaria
Foeura di pee de lor in la cusinna ;
Là ne nun de per nun tutta la nocc
Sevemm padron de fa ogni sorta de locc.
Fina però che semm staa du cisquitt,
Cioè a dì, de dês , vundes, dodes agn,
Se semm faa quaj carezz e quaj basitt,
E poeu voltavem là come lasagn ;
Ma quand emm comenzaa a sentì i gallitt
Vers la part che comenzen i cavagn,
Se semm accort d’avegh olter besogn
On poo pussee gajard de quij del sogn.
Ma per dittela giusta, in quant a mì
Sto besogn savarev minga spiegall ;
Soo che sentiva el sangu come a buì,
Che gh’aveva ona voeuja de tentall,
E in l’istess temp vergogna a comparì ;
Soo anch che andava in broeuda in del basall,
E soo che quand el me toccava i tett
Trepillava del gust come on gallett.
Soo de gionta, che quand a la mattina
Me toccava de andà a tend in Verzee
A la banca del pess de la medinna,
Ogni bott che passass on perucchee
O qualchedun con bianca la marsinna,
Me sentiva a rugà finna in di pee,
Me andava isemma i onz de la stadera,
E el coeur l’andava a vella, el coo a stondera.
Mì el me Pepp el vedeva de per tutt,
E semper ghe l’aveva de denanz :
Mì el vedeva in di tèmmol, in di trutt,
In di micch, in la suppa, in di pittanz :
No gh’eva giovinott né bell né brutt
Che se podess ris’cià de fass innanz:
Rispondeva a pesciad, desgarb e slepp,
E tutt sti coss in grazia del mè Pepp !
E l’è minga de dì che fin d’allora
El m’avess miss a la comunïon :
On cazz ! me poden dà on cortell in gora,
Se mì pensava mai che in di colzon
Ghe fudess dent de quella sort de bora ;
A vedè com’el mond l’è mai cojon !
Tucc me credeven ona gran canonega,
E s’era fatta pesg che nè ona monega.
Anzi, gh’hoo anmò in la ment la gran paura,
C’hoo avuu quand de lì a on pezz me l’ha daa in man;
L’hoo creduu on boll, ona besiadura,
On bugnon (soeuja mi), on quaj maa de can,
E soo che m’è soltaa ai oeucc a drittura
Come s’cioppon de piang; ma lù el giavan,
De bravo perucchee, el s’è miss a rid
E a serammel pù strenc in mezz ai did.
Cristo! Che sgarbiada de cervell
L’è staa per mi quell cioll in ordino !
Poss dì ch’el m’ha daa in man minga on usell,
Ma el manegh de tucc quant I cognizion ;
Allora subet hoo capii tutt quell
Che se daven d’intend paricc smorbion,
Quand lì a la banca me diseven milla
Cinad su la pancetta o su l’inguilla.
Lì emm comenzaa tucc duu de sto moment
A lavorass intorna de fadiga,
Lu a fa omnia possa per sonnamel dent,
E mi olter tant per stoppagh su la figa;
Fors’anca el sarà staa on presentiment,
Ma l’ha avuu pari a sbatt, l’hoo faa stà in riga :
Ghe l’hoo menaa, basaa, gh’hoo daa la tetta ;
Ma de pondammel !…. voj, ciappa sta fetta !
Sent mo che macciavella de birbon
L’è rivaa a tirà a man per mettem sott;
L’ha comenzaa a fa el trist, el lumagon,
A fass vedè a mangià pocch o nagott;
Lu el me schivava, el fava el repetton,
El sospirava come on mantes rott;
E compù mì gh’andava per el vers,
Compussee el fava el pregn, el gnucc, l’invers.
In fin, quand l’ha creduu de vess a tir,
Vedi ch’el tira a voltra on cortelasc,
E ch’el sbassa i cannij incontra al fir ;
Mì, bonna dagh a trà, fermegh el brasc
E prepotenta e franca come on sbir :
Cossa farisset mai, disi, pajasc ? –
Cossa vuj fa ? el respond, mazzamm, morì ;
Fornì sta vita, contettatt anch tì.
Sanguanon, che dianzen de paroll !
M’è calaa i forz de slanz, m’è vegnuu frecc,
Me sont pondada a lu coi brasc al coll,
E lu borlonem là attravers al lecc,
E lì in terra el cortell, in aria el cioll ;
Lécchem, basem, stroffignem, brascem strecc ;
Ninin.... tâs.... lassem fà…. Pensa nagotta ;
Sto fioeul d’ona vacca el me l’ha rotta !
Ona voeulta poeu rotta che l’è stada,
No gh’è staa pù resguard né pù respett,
Via ona ciavada, on’altra gran ciavada,
No se fava olter che quell bell giughett;
E se con tant piccà nol m’ha impregnada,
L’è propi roba de fà fà on quadrett ;
Tanto pù che sti usij hin certi ordegn
Che fornissen el gioeugh col lassà pregn.
L’eva trii agn, o pocch manch, che st’istoria
L’andava quiettament semper inscì,
Quand la medinna, che Dio l’abbia in gloria,
L’ha tolt su ona fevrascia de morì :
I dottor l’han creduda infiammatoria,
E gh’han faa vint solass in trèdes dì,
Ma el dì adree, giusta in quella che han decis
De faghen pù, l’è andada in paradis.
Morta lee, bonna sira ai sonador :
S’è barattaa la scenna in d’on moment ;
Mì sont andada in cà del Cogitor,
E el Pepp l’è andaa anca lu d’on so parent,
E lì, via de vedess, e de descor
Quaj voeulta per el dì, denter per dent,
Risguardo sia la porzion de mezz,
San March ! gh’è staa su el gatt per on bell pezz.
Ma mì, tra che a trovamm inscì ligada
In ca del pret, moriva de passion,
E tra ch’ el Pepp el m’eva sueffada
De bon’ ora a saggià certi boccon,
Assa brutta on bell dì ciappi la strada,
E pienti el Cogitor come on fuston,
Resoluda de tend al fatto mè,
Senza tanti seccâd de barolè.
Defatt, per quant sto pover religios
L’ abbia faa, l’ abbia ditt per famm capì
Ch’ el pass che fava l’eva on pass ris’cios,
E che la purgarev fors on quaj dì,
L’ha tra via el so fiaa, e la soa vos :
Anzi el gh’ha avuu de grazia a mondamm lì
De circa milla lir, che la medinna
La m’ha lassaa tra pilla e roba finna.
Cont cà piantada e cont quji pocch danee,
Fresca, giovena e grassa come s’era
Gh’aveva semper gent inanz indree
A la mia banca mej che né ona fera ;
De coeugh poeu gh’en vegneva di vivee,
E a quist basta domà che ghe fass cera,
Se gh’avess anch venduu merda per pess,
Sti facc de porch, even content l’istess.
E che fior de partii podeva fà,
Inscì, magara, avess voluu dattamm :
Fioretton de mercant de famm marcià
Inguala di primm sciôri e di primm damm ;
E se fuss stada tosa de trattà,
Soo che on fraa Geromin l’ha vorsuu damm
Del pelter assossenn, famm desmett banca,
Mandamm in fiacca, e lu comparì nanca.
Ma mi ciòcca imbrìaga, incarognada
De sto razza de can d’on taja pioeucc,
Tant e quant gh’è ne staa che m’han cercada,
Olter tant n’hoo casciaa foeura dì oeucc :
E sì che giammò on pezz m’en s’era dada
Ch’el me fava scusà de stoppaboeucc ;
Ma già nun vacch de donn semm tucc inscì :
Se al mond gh’è on crist el vemm propi a scernì.
E dininguarda a nun poeu a fass toeu via !
En fan tonnina ! en fan de sott e doss ;
Pur tropp l’é inscì, mì che hoo provaa la mia,
Soo cossa gh’è de noeuv con sti baloss ;
Pur tropp sont dada denter in la stria :
El Cogitor l’ha indovinaa tusscoss ;
Ah roffianon d’on Pepp ! varda, el mè nan,
Se gh’è on cristo compagn in tutt Milan.
Minga content, sta faccia de figon,
De vess staa lu el strozzaa che me l’ha rotta,
D’avemm traa i mej partii tucc a monton,
D’avemm drovada pesg d’ona pirotta,
D’avemm semper goduu i pù bon boccon
Che gh’aveva a la banca, e per nagotta,
Sagg de mì, del mè ton, de la mia inguilla,
L’ha comenzaa a miramm anca la pilla.
In prenzipi, coi loffi de dovè
Comprà ona cossa o l’altra a ona quaj posta,
El me cercava ìn prèstet per piasè ;
Ma in seguet quand poeu el m’ha vist desposta
A lassagh god in pâs el fatto mè,
L’andava al cantarà lu de soa posta,
E lì servo umilissem sur baslott,
Ogni moment, allon giò on scopellott.
Ma inscì impiastraa de vizi come l’era,
Laléla ! gh’en voreva olter che inscì ;
L’avarav traa in setton la cà Melera,
L’Archint, el Greppi, el Melz, staghela lì !
Di cojon ! lu ostarij, trissett, primera,
Lu scenn, lu palch, lu donn de mantegnì ;
E mì, ciolattononna de massee,
Compramm i corna cont i mee danee !
Olter che corna ! L’ha tentaa per finna
De taccamm ona pesta bolgironna,
E se no sont allesta ona mattinna
A tira i ciapp indree, t’el me le sonna ;
Per fortuna del Ciel, che intantafinna
Ch’hoo faa per compagnamel in la monna,
Hoo miss i did in mezz a on masarott
De filapper consciaa cont el scirott.
Eppur coss’eel ? L’eva inscì tant vergnon,
Tant marcadett, e tanto fin d’ingegn,
Che hoo avuu de grazia a fagh la remission,
Anzi l’ha tiraa i coss finna a quel segn
De pacciamm, se gh’avess anca i mincion,
Perchè a furia de vend, e de fà pegn
El m’ha sbiottada, el m’ha redutt in tocch
Come on oss spuaa foeura d’on pittocch.
No gh’aveva olter pù ch’el lecc e i scagn,
La crôs de perla e quatter strasciarij
Inscì tra robba d’ora e quij pocch pagn ;
Quand besognos de vendem anca quij,
On dì el m’è vegnuu in cà torber, compagn
De quand el s’è vorsuu tajà i cannij,
E piovend giò di oeucc acqua a monton,
Press a pocch el me parla do sto ton :
Sent, Ninetta, el me dis, i creditor
M’hin taccaa al cuu come tanc can mastin ;
Se no paghi in sti pocch vintiquattr’or,
Gh’è già in pront la fameja e i manezzin ;
Donca, on fioeu par mè, on fioeu d’onor
L’avarà de riduss a fà sta fin ?
Ah ! no, Ninetta; innanz de famm granì,
Già l’è on moment.... faroo.... quell che so mì.
Mì, dolza come l’uga, appenna senti
Dove vann a fornì sti ultem paroll,
Deventi smorta, tremmi, me spaventi,
E poeu al solet ghe butti i brasc al coll.
Infin voo al cantarà, lì me resenti
De la crôs, di peritt, del tornacoll,
E ghe disi piangend: Ciappa antecrist ;
De già ch’eet mangiaa el rest, mangia anca quist.
Redotta che sont stada ona pittocca,
Senza credet, nè robba, nè danee,
Se hoo avuu de pagà el ficc, de mett in bocca,
Hoo propri dovuu mettem al mestee ;
Ma finna che gh’hoo avuu taccaa a la socca
Sta sanguetta fottuu d’on perucchee,
On quattrin, ch’è on quattrin, nanc a pagammel,
Sont mai stada padronna de vanzammel.
Infin per compì l’opra, adess mò sent,
Cossa gh’è soltaa in coo a sto porch infamm :
Giust on mes fà el ven chì, el me sara dent,
El me dìs ch’el gh’ha voeuja de ciavamm ;
Voo a lecc ‑ el me le mett lì inscì on poo arent,
E poeu traffeta el fa per inculamm ;
Mi allora streng el ghicc, dagh on button,
E disi.... Ovej !.... coss’hin sti pretension ?
Nanca el cuu poss salvamm, sangua do dì !
Malarbetto ladron, brutto pendizzi :
El cuu l’è mè; vuj fann quell che vuj mì,
Nè hoo besogn do cavatt de sti caprizzi ;
Se avess vorsuu dall via, a st’ora chì
Sarev fors maridada a vun d’offizzi ;
Figuret mò se sont inscì cojonna
De mettem sott a tì a fà la seggionna.
Infin, vedend che dura come on sass
No dava ascolt pù al piang, nè al sospirà,
Nè ai solet loffi de vorrè mazzass,
El s’è resolt de fammela pagà ;
Nè savend toeù altra strada de vendicass,
L’è andaa a cercà on poetta, e el m’ha faa fà
Ona dïanzen d’ona bosinada
Do famm fà la minee per finna in strada.
Ecco, el me Baldissar, ecco on trattin
La reson bolgironna di passion
Che me deslenguen come on candirin ;
Ma el pussee pesg anch mò di mè magon,
L’è a vedè, che sta birba d’on Bosin,
Tra i lapp ch’el dis per mettem in canzon,
El ghe ne infira voeunna, el me car nan !
Che tend nient manca che a famm perd el pan.
L’è rivaa finna a dì che gh’hoo in di oss
On morbo vecc de brusà via l’usell.
Ma se pò dà on trattà pussee baloss,
On’azion pussee infamma e de cortell ?
Pacciamm tutt, godemm tutt, e de maross
Taccamm anca in l’onor, toeumm anca quell !
Questa, per Cristo, no la poss capì !
Mi impestada !.... Dighel mo tì.
Dighel mo tì, per bio! se gh’è ona donna
Pussee sana de mì in tutt quant Milan
Te, la taccarà ben lì a la Coronna
La Mora del sciall giald, ma mì .... doman -
Ma ovej ! varda che aria bolgironna
L’ha ciappaa sto to cioll ! Scià, scià el mè nan,
Dammel, car ... toeu ... l’è tova ... oh dio ... Ciccin !
Vegni !... Vegni ! ... ghe sont ! ... Cecca, el cadin !
I paroll d’on lenguagg, car sur Gorell
(1812)
I paroll d’on lenguagg, car sur Gorell,
Hin ona tavolozza de color,
Che ponn fa el quader brutt e el ponn fa bell,
Segond la maestria del pittor.
Senza idej, senza on cervell
Che regola i paroll in del descor,
Tutt i lenguagg del mond hin come quell
Che parla on so umilissem servidor.
E sti idej, sto bon gust, già el savarà
Che no hin privativa di paês,
Ma di coo che gh’han flemma de studià :
Tant l’è vera, che, in bocca de usciuria,
El bellissem lenguagg di Sienês,
L’è el lenguagg pu cojon che mai ghe sia.
Paracar, che scappee de Lombardia
(1814)
Paracar, che scappee de Lombardia,
Se ve dann quaj moment de vardà indree,
Dee on’oggiada e fee a ment con che legria
Se festeggia sto voster san Michee.
E sì che tutt el mond el sa che vee via
Per lassà el post a di olter forastee,
Che, per quant fussen pien de cortesia,
Vorraran anca lor robba e danee.
Ma n’havii faa mo tant, violter baloss,
Col ladrann, e coppann gent sôra gent,
Col pelann, tribolann, cagann adoss,
Che infin n’havii redutt al pont puttana
De podè nanca vess indifferent
Sulla scerna del boja che ne scanna.
Desgrazi de Giovannin Bongee
De già, lustrissem, che semm sul descors
De quij prepotentoni de Frances,
Ch’el senta on poo mò adess cossa m’è occors
Jer sira, in tra i noeuv e mezza e i des,
Giust in quell’ora che vegneva via,
Sloffi e stracch come on asen, de bottia.
S’eva in contrada de Santa Margaritta
E andava inscì, bell bell, come se fa,
Ziffoland de per mi su la mia dritta,
E quand sont lì al canton dove ghe sta
Quel pessee che gh’ha foeura i bej oliv,
Me senti tutt a on bott a dì: Chi viv ?
Vardi inanz, e hoo capii de l'infilera
Di cardón e del strèpet di sciavatt
Che s'eva daa in la rondena, e che l'era
La rondena senz'olter di crovatt ;
E mì, vedend la rondena che ven,
Fermem lì senza moeuvem: vala ben ?
Quand m'hin adoss, che asquas m'usmen el fiaa,
El primm de tucc che l'eva el tamborin,
Traccheta! sto asnon porch del Monferaa
El me sbaratta in faccia el lanternin
E el me fa vedè a on bott só, luna, stell,
A ris'c de inorbimm lì come on franguell.
S'era tanto dannaa de quella azion
Che dininguarda s'el fudess staa on olter !
Basta, on scior ch'eva in pari a sto birbon,
(Ch'el sarà staa el sur respettor senz'olter),
Dopo avemm ben lumaa, el me dis: Chì siete ?
Che mester fate ? In dove andee ? Dicete !
Chi sont ? respondi franco, in dove voo ?
Sont galantomm e voo per el fatt mè;
Intuitù poeu del mestee che foo,
Ghe ven quaj cossa de vorrell savè ?
Foo el cavalier, vivi d'entrada, e mò
Ghe giontaravel fors quajcoss del sò ?
Me par d'avegh parlaa de fioeu polid;
N'eel vera ? e pur, fudessel ch'el gh'avess
Ona gran volentaa de taccà lid,
0 che in quel dì gh'andass tusscoss in sbiess,
El me fa sercià sù de vott o des,
E lì el me sona on bon felipp de pes.
Hoo faa mi do o tre voeult per rebeccamm.
Tant per respondegh anca mi quejcoss,
Ma lu el torna de cap a interrogamm
In nomo de la legge e el salta el foss ;
E in nomo de la legge - già, se sa
Sansessia, vala ben ? - boeugna parlà.
E lì botta e resposta, e via d'incant:
Chi siete ? - Giovannin. - La parentela ? -
Bongee. - Che mester fate ? - El lavorant
De frust. - Presso de chi ? De Isepp Gabella. -
In dove ? - In di Tegnon. - Vee a spass ? - Voo al cobbi. -
In cà de voi ? - Sur sì. - Dove ? - Al Carrobbi.
Al Carrobbi ! - In che porta ? - Del piattee. -
Al numer? - Vottcent vott. - Pian ? - Terz... E inscì
Eel satisfaa mò adess; gha n'hal assee ?...
Fussel mò la franchezza mia de mì,
0 ch'el gh'avess pu nient de domandamm
El va e el me pienta lì come on salamm.
Ah, lustrissem, quest chì l'è anmò on sorbett,
L'è un zuccher fioretton resguard al rest;
El sentirà mò adess el bel casett
Che gh'era pareggiaa depôs a quest:
Propi vera, lustrissem, che i battost
Hin pront come la tavola di ost.
Dopo sto pocch viorin, gris come on sciatt,
Corri a cà che no vedi nanch la straa;
Foo per dervì el portell, e el troeuvi on tratt
Nient olter che avert e sbarattaa...
Sta a vedè, dighi subet, che anca chì
Gh'è ona gabola anmò contra de mì.
Magara inscì el fudess staa on terna al lott,
Che almanch sta voeulta ghe lassava el segn !
Voo dent... ciappi la scara... stoo lì on bott,
Doo a ment... e senti in sui basij de legn,
Dessora inscima, arent al spazzacà,
Come sarav on sciabel a soltà.
Mi a bon cunt saldo lì: fermem del pè
De la scara... e, denanz de ris'cià on pien
Col fidamm a andà sù, sbragi: « Chi l'è ? ».
Coss'en disel, lustrissem, vala ben ?
A cercà rogna inscì per spassass via,
Al dì d'incoeu s'è a temp anch quand se sia.
Intant nissun respond; e sto tricch tracch
El cress, anzi el va adree a vegnì de bass...
Ghe soni anmò on « Chi l'è ? » pu masïacch,
Ma oh dess, l'è pesg che ne parlà coi sass!
infin poeu a quante mai sbragi: Se pò
Savè, chi l'è ona voeulta, sì o nò ?
Cristo, quanti penser hoo paraa via
In quell'atem che s'eva adree a sbragià!
M'è fina vegnuu in ment - esussmaria ! -
Ch'el fuss el condam reficció de cà,
Ch'el compariss lì inscì a fà penitenza
De quij pocch ch'el s'è tolt su la conscienza.
El fatt l'è ch'el frecass el cress anmò,
E senti ona pedana, oltra de quell,
Propi d'ona persona che ven giò;
Mi, allora, tirem lì attach al portell,
Che de reson, s'el se le voeur cavà,
L'ha de passà de chì, l'ha de passà.
Ghe semm nun chì al busilles ! Finalment
Vedi al ciar de la lampeda de straa
Avegnimm a la contra on accident
D'on cavion frances de quij dannaa,
Che inscì ai curt el me diss: Ett vô el marì
De quella famm che sta dessora lì ?
Mi, muso duro tant e quant e lù,
Respondi: Ovì gè suì moà; perché ?
Perché el repìa, voter famm, monsù,
L'è tre giolì, sacher dioeu, e me plè.
0 giolì o non, ghe dighi, l'è la famm
De moà de mi: coss'hal mò de cuntamm ?
S'è che moà gè voeù coccè con ell.
Coccè ? respondi, che coccé d'Egitt ?
Ch'el vaga a fà coccé in San Raffaje11 ;
Là l'è el loeugh de coccè s'el gh'ha el petitt !
Ch'el vaga foeura di cojon, che chì
No gh'è coccé che tegna: avè capì ?
Cossa dianzer ghe solta, el dis: Coman,
A moà cojon?... e el volza i man per damm.
Ovej, ch'el staga requi cont i man,
Ch'el varda el fatte sò de no toccamm,
Se de nò, dia ne libra, sont capazz...
E lu in quel menter mollem on scopazz.
E voeuna, e dò ! Sangua de dì de nott,
Che nol se slonga d'olter, che ghe doo !
E lu zollem de capp on scopellott!
Vedi ch'el tend a spettasciamm el coo,
E mi sott cont on anem de lion ...
E lu, tonfeta, on olter scopazzon !
Ah sanguanon! A on colp de quella sort
Me sont sentuu i cavij a drizzà in pee,
E se nol fudess staa che i pover mort
M'han juttaa per soa grazia a tornà indree,
Se no ciappi on poo d'aria, senza fall
Sta voeulta foo on sparposet de cavall.