text:
Stmâna
Artécol in dialèt arzân
La stmâna (settimana in italiân) cme peréiod ed tèimp ch' al tōrna, regolêr e a l'istèsa manēra ed sèt giōren al dipènd dal lunâri ed j efèt cumbinê 'd la Lûna e dal Sōl,[1][2] dâto che l'unitê ménima in ōrdin ed tèimp, 'na sōla fêş ed la luna dal quâter principêli int al mèiş, int l'asiòun cumbinêda tra stì dû côrp celèst. La gh' à ânch un valōr sâcher in tóta la zôna ed la Mesopotamia, cûna ânch ed la cultûra ed j ebrèj a dal só lunâri in dó la stmâna la rişûlta óna dal j istituisiòun pió antîghi. Al rispèt dal sâbet (al sètim giōren) e l'anquâna 'd la stmâna în verifichêdi sōl dôp l'eşéli da Geruşalèm in dó j ebrèj în stê custrèt da la cunquésta di Babilonèiş dal 586 p.C., mó prubabilmèint al gnîva druvê da dimòndi tèimp préma.
Stôria
La stmâna e al rispèt dal sâbet cme dé ed l' arpûnsa da cunsacrêr a Dio, as pôgen insém a la Bébia (Genesi) e insém a i cumandamèint («Ricordati del giorno di sabato per santificarlo»: Esodo (20, 8).
La stmâna l'é stêda druvêda ânca da i Caldei, mó, cme l'ēra carateréstich ed la lōr cultûra, cun 'na letûra astrolôgica. I Caldei àn unî ógni ôra dal giōren a un pianēta, che a n' în stabilés la qualitê; acsé l'uniòun a un pianēta stabilî la rènd un' ôra adâta a l'irasiòun e a la religiòun, ed j êter pianēta a cuntròlen j afâri, a i sentimèint, a via acsé.La véta ed quî che gh' andêven a drē la cumparîva un pōó cumplichêda vést al şvêlt sucesiòun, cun al pasêr dal j ōri, dal diferèint pusébili ativitê.
I pianēt, oséia i côrp luşèint ch'a s mōven int al cēl dal strèli fési (dal grēch πλavaσθaι, ch' al vōl dîr "girundlêr") în, per l' astronoméia antîga:
Chi nòm ché în 'd urégin latèina e în i nòm rumân cumpâgn a quî grēch. Ânca l'ōrdin l'é còl druvê da j astrônom grēch, e l'é cumpâgna a l'ōrdin di peréiod di gîr o dal distânsi in câl da la Tèra, stabilî a Alessandria 'd Egét prubabilmèint int al II sècol p.C..
A vdòm che Satûren l'é pêder ed Giôve e Giôve l'é pêder 'd Apòl (ch' al gh'à unî al Sōl), ed Vèner e 'd Mercóri. Un rōl a pêrt l' al gh'à la Lûna int l' Olimpo grēch (Selene) e rumân.
Al pinêtra ch' al gvêrna la préma ōra l'é per i Caldei al pianêta ch' al cmânda la giurnêda a n' i carateréşa la qualitê, al giōren al tōş al nòm da sté pianēta. Da la sucesiòun di pianēta dal prémi ōri utgnòm la sucesiòun di dé 'd la stmâna. Se la préma ōra 'd incō l'é unîda a la Lûna a vōl dîr che incō l'é lunedé; int al pasêr al 24 ōri e la sfîlsa dal pianēta cumpâgn as vèd che la pré ōra de dmân l'é unîda a Mêrt; dòunca dmân l'é martedé e via acvsé.
A la bòuna l'ōrdin ed la sucesiòun di giōren ed la stmâna a 's utîn s' es và a drē i lê 'd la strèla a sèt pûnti ed cla figûra ché int al sèins ed la frècia. Da i Caldei atravêrs i grēc i nòm di giōren ed la stmâna în rivê a i rumân in latèin in cla fōrma ché:
Il lunâri ed la stmâna l'é stê fâta cnòser int la Ròma antîga e in tót l' Impēr Rumân; l' é stê al só valōr astrolôgich a decretêren al sucès e a fêren 'n' istitusiòun dal lunâri; int al I sècol p.C. l'ēra bèle druvê a Ròma; ed sicûr al l'ēra dōp la cunquésta ed l' Egét per mêrit 'd Augusto (30 p.C.) se mia prémna.
A i tèimp ed la Repóblica i Rumân a druvêven un gir 'd 8 giōren ciamê nundinum che vōl dîr (peréiod) ed nōv giōren, préma ed druvê da i mercânt: i lunâri rumân a sgnêve al giōren dal nundinae' cun 'na lètra (A-H) ch' la cumpagnêva tót i dé 'd l' ân. Al nundinae' în stêdi druvêdi fîn al II sècol p.C., la stmâna l'à pó tôt al só pôst.
I prém cristiâşn ēren 'd urégin ebràjca, a druvêven la stmâna ebràjca e a rispètêven al sâbet. Al şluntanêrs da l'uriginêla sôca ebràjca ch'l'à caraterişê al şvilóp dal cristianèişêm antîgh, al s'é fât vèder in dimòndi sistēma e ânch int la funsiòun ed la cēşa per la fèsta. Al giōren sâcher l'é còl in dó Crést l'é turnê al mònd e còst secònd i Vangēl l'é sucès in un giōren dōp al sâbet; d'ed ché la decişiòun ed fêr dvintêr giōren festîv al dé dôp al sâbet, oséia al dies Solis ch'l'é dvintê al dies Domini.
I cristiân àn cuntinvê a druvêr la stmâna, ânca per lōr un istitût ed Dio, mó àn cambiê al giōren dedichê al Sgnōr e dôp àn pruibî ed festegêr al sâbet (cuncéli ed Laodicea, 360 cîrca)
La stmâna ed j Ebrèj la se spustêda dòunca, cun i cambiamèint citê, in còla cristiâna, che a Ròma la s'é şmercêda cun còla astrolôgica. L' astrologéia la s'é sparpagnêda int l'Impēr rumân préma e pió a la şvêlta dal cristianèişem, e, quând la Cēşa l'à cunquistê la superioritê int la religiòun int l' Impēr (inési dal IV sècol) l'ûş l'ēra bèle bèin piantê. I cristiân àn serchê 'd impòner di nòm nōv in pôst di nòm pagân mó a gh'l' àn mia cavêda a cambiêr 'n uşansa popolêra bèle rinfursêda. A gh'l'àn cavêda invēci i Cristiân ortodôs, ch'àn mantgnû di nòm quêşi cumpâgn a quî ebràjch.
A i cunfîn ed l'Impēr, per eşèimpi Britannia e in Germâgna, al sparpagnamèint dal cristianèişem l'é sucès pió têrdi, e ché, i nòm astrolôgich, în scampê: né al sâbet né la dumènica în stê druvê. I pôpol ed l' êlta Germâgna e quî pió in êlta àn tradòt i nòm di dio latèin int i nòm di dio cumpâgn dal pôst:
- Mêrt in Týr,
- Mercóri in Woden - Odino,
- Giôve in Thor - Donar - Thunar,
- Vèner in Freyja - (opór in Frigg),
- Lûna in Màni - Mona.
Int l' Inglèiş dal dé d' incō al sâbet l'é dedichê al dio rumân Satûren (Saturday), mèinter int al tedèsch la parôla "mercordé" (Mittwoch) al vōl dîr "metê 'd la stmâna" (a cumincêr a cuntêr da la Dumènica).
Dòunca la stmâna astrolôgica che nuêter a druvòm incō l'é nasûda da un insèm 'd ajót:
- ebràjch: cme istitusiòun sâcra
- egiziân: la divişiòun dal giōren in 24 ōri
- caldeo: i rapôrt astrolôgich
- grēch: l'ōrdin di pianēta
- latèin: nòm di pianēta
- cristiân: şvilóp ed la raîş ebràjca, decişîva cunsacrasiòun e sparpagnamèint ed la stmâna
J Ebrèj a ciâmen al pianēta Satûren Shabtai, oséia al pianēta dal sâbet: àn druvê un critèri a l'arvêrsa ed còl di Caldei, àn dê al pianēta al nòm dal giōren ed la stmâna.
Ânca l' Islam l'à druvê la stmâna, ânca se cun cambiamèint dal giōren festîv e dal só nòm, cumpâgn a còl ch' àn fât i cristiân.
La stmâna adesa
Int i lunâri modêren la stmâna l'é cumpâgn a sèt giōren.
Un ân l'é fât ed 52 stmâni e pôch ed pió:
- 52 stmâni e un giōren
- 52 stmâni e dû giōren int j ân bişestîl
Secònd al standard internasionêl ISO 8601, in un ân agh'é 52 o 53 stmâni.
La stmâna 01 ed l'ân l'é la préma stmâna ch'la gh'à dèinter quâter o pió giōren dal nōv ân.
A pōl èser cumpâgn s' la vîn spieghêda ânca cme:
- la stmâna ch' la gh'à dèinter al prém giovedé ed l'ân
- la stmâna ch'la gh'à dèinter al 4 de znêr
- la stmâna ch' la cumîncia cun al lunedé fr'al 29 dicèmber e al 4 de znêr.
A n'în deşvîn che se al 1° de znêr l'é lunedé, martedé, mercordé o giovedé alōra l'é la stmâna 01. Se venerdé, sâbet o dumènica alōra l'é 'd l'ûltma stmâna (52^ o 53^) ed l'ân préma.
Êter ûş ed la parôla
- La stmâna sânta per i cristiân l'é la stmâna ch' la và da la dumènica ed la Pâsqua rôşa a la dumènica ed Pâsqua. La só puşisiòun dèinter a l'ân an n'é mia fésa, mó la dipènd da cunsiderasiòun astronômichi bèin precîşi 'd l 'uşansa cristiâna.
- Al dé 'd incō, per "stmâna biânca" a 's intènd un peréiod pasê in muntâgna, generalmèint 'd invêren, per dedichêres al scí; al tèimp de sté peréiod an n'é mia necesâri ch' al sia ed sèt giōren.
Nôti
- ↑ Paolo Sacchi, I calendari ebraici, in AA.VV., Il tempo e la Bibbia, Humanitas 59 (2, 2003), in particolêr pp. 255-6. ISBN 88-372-1940-7; ISBN 978-88-372-1940-6.
- ↑ Suddivisione in origine del mese lunare, in Treccani.it.
Elèinch di léber
- Xavier Tilliette, s.j., La Settimana Santa dei filosofi, Morcelliana, 2003
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Stmâna
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Settimana trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


c: text/html

text:
Se sem truvà stravacaa sü 'stu bancun
A imparà a viif, senza ul librett di istruziun
A imparà a beef, senza mai inciucass
Sü questa tèra che l'è un Murrayfield Pub
E alura dai, che cumandum da beef
Par mi 'na scüra, par mi 'na Guinness
Bevala dasi, al su che te g'het seet
Bevala dasi che l'è l'ünica che g'het
Nüm che,
Sem tütt fiöö, de questa strada
Sem tütt fiöö, de 'na ciulada
Sem tütt fiöö, de questa röda che la gira
Sem tütt fiöö, de questu büceer da bira
La sigareta la se brüsa da parlee
Sura 'stu büceer mezz vöi e mezz pien
Sura 'stu teemp, che te riesat mia a fermall
'stu teemp de merda che al me sta süi ball
Sigareta smorta, e büceer vöi
Se borla gio cumpagn dii föi
In questa Nocc che la tupica, ma la và
Rüva ul Dì, fiöö se torna a cà
Nüm che,
Sem tütt fiöö, de questa strada
Sem tütt fiöö, de 'na ciulada
Sem tütt fiöö, de questa röda che la gira
Sem tütt fiöö, de questu büceer da bira
Pö una volta che hann netaa ul bancun
Dim te, se restarà da nüm?
Pö un volta che l'è pasaa ul strasc
Se restarà dal nostru pasagg?
Forsi ul fümm de quela sigareta
Nüm che,
Sem tütt fiöö, uaga Kebap
Sem tütt fiöö, dal Murrayfield Pub
Sem tütt fiöö, de questa röda che la gira
Sem tütt fiöö, de questu büceer da bira
'stu büceer che l'è vöi
'stu büceer che l'è pien
'stu büceer che l'è rott
e dimm te se al te paar nagott...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nibiònn
Nibiònn (nom ufizial in italian Nibionno) l'è on comun de la Provincia de Lecch che'l cunta 3 715 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,6 km² e ona densità de 1 032 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Bülciagh, Cassagh, Còsta Masnaga, Inverigh (CO), Lambrugh (CO), Veduggio con Colzano (MI).
L'è arent al Lamber a òvest e al Bevera est. El confina con i provinz de Còmm e de Monscia. El gh'hà quatter frazion (vouena dij quaj, Tabiagh, l'è el center comunal) e anca quatter localitaa. La torr de Tabiagh l'è tutt quèll che 'l resta de on antigh castell che l'è staa tiraa giò intel secol XIII .
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Nibiònn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sorvisc por categories
Lista di sorvisc
Sorvisc 1-10 sön 24
-
Acreditamënt dl servisc dla microstrutures per la prima nfanzia
Agenzies provinziales
La Provinzia dà ora l acreditamënt per l servisc dla microstrutures per la prima nfanza aldò dla despusizions de lege n forza (Kitas).
-
Adatamënt de veicui per chëi de familia
Sozialsprengel
Ala persones che à n cumëmber de familia cun n nciamp (articul 1, coma 4 dla lege pruvinziela di 30 de juni 1983, nr. 20 ), ti vëniel cunzedù n cuntribut per l adatamënt di mesuns de trasport. Persones cun nciamp che sta tresora te na strutura d’...
-
Afidamënt a strutures de mëndri d'età cun problematiches psichiches/psichiatriches
Sozialsprengel
L fin dl afidamënt de n mënder d'età cun problems psichics/psichiatrics a na strutura soziopedagogica o sozioterapeutica ntegreda ie chël de tò su per ntant n mënder d'età cun na tel'sort de problematiches te na strutura adateda. L mënder d'età pò...
-
Afidamënt ala families
Sozialsprengel
Datrai ruva vel genitores te situazions particuleres y i ne ie nia boni de cialé sun si mutons. Custimënc y respunsablteies che va sëura si pusciblteies ora, situazions de viulënza, spartizions, malaties psichiches, l'avëi perdù l lëur, dependënze...
-
Afidamënt de mëndri d’età a strutures
Sozialsprengel
Afidamënt de mëndri d'età a strutures Afidamënt a na strutura soziopedagogica, sozioterapeutica ntegreda y sozioterapeutica Pra l afidamënt a na strutura soziopedagogica se tratel dl afidamënt de n mënder/na mëndra d'età, che ne ...
-
Antizipazion dl scech de mantenimënt a scunanza de mëndri d’età
Sozialsprengel
Chësta prestazion ie de gran aiut per la families cun un n genitor ti caji che l genitor ublià – aldò de coche l’autorità giudiziera l vëij danora – ne paia nia l cuntribut de mantenimënt al auter genitor, a chël che l ti ie unit afidà n mut de më...
-
Assistënza ecunomica soziela
Sozialsprengel
L’assistënza ecunomica soziela ie na cumpetënza di Servijes soziei. Ala families y ala persones singules cun na ntreda che ne tleca nia, ti vëniel cunzedù n aiut finanzier. Depierpul ti vëniel nce pità na cunsulënza y assistënza per unì or...
-
Autorisaziun y acreditamënt di sorvisc soziai por porsones cun handicap
Aministrazion provinziela de Südtirol
La Provinzia autorisëia y acreditëia, aladô dla normativa provinziala en forza, i sorvisc soziai residenziai y semiresidenziai por les porsones cun handicap. L’acreditamënt vëgn fat tres na valutaziun profescionala, sistematica y periodica, a na...
-
Bonaman
Sozialsprengel
Chësta prestazion ti vën cunzeduda a persones o families che ie d’albierch te servijes spezifics y che cun si davani y avëi persunel ne ti ie nia a manejé sciche l toca la pitla spëises da unidì. La soma de basa dla bonaman per na persona ...
-
Compra y adatamënt de veicui
Sozialsprengel
Persones, che à n mpedimënt permanënt dla giames o di braces y che adrova perchël n mesun de trasport adatà per persones cun mpedimënt, pò damandé che l ti vënie retù la spëises per adaté si mesun de trasport. A persones cun mpedimënt ala giames t...


text:
02 12
Ol dé 2 de dezèmber l'è 'l 336 ( 337 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 30 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de dezèmber al è ul dí da pòost 336 ( 337 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 30 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1977 - Barcelona: l'autorità militara la fa impresuná Albert Boadella, diretur d' Els Joglars, considerant che La Torna, metida-in-sena du dé pröma, se la conforma·a mia al permess consedit.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Nöa York (i Stacc Ünicc): Maria Callas (nassüda come Maria Kalogeropoulos), soprano.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Assioma dal cungjuunt vöj
In la teuría assiumàtega di cungjuunt e in le branche da la lògica, da la matemàtica, e da l'infurmàtega, l'assioma dal cungjuunt vöj al è ü di assiòom da la teuría di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel.
Íntal lenguagg furmaal di assiòom da Zermelo-Frankel, l'assioma sa l scriif :
u in d'òolt tèrmen :
Al esiist un cungjuunt A taal che, par cada cungjuuntB qual-sa-vöör, B al è mia un elemeent da A.
Sa l pöö druvá l'assioma d'estensiunalitaa par demustrá che cheest cungjuunt A al è ünich. A apelemm ul cungjuunt A, ul cungjuunt vöj, e al notemm u {}.
Essenzialameent, l'assioma al afirma che :
- ul cungjuunt vöj al esiist
L'assioma dal cungjuunt vöj al è generalameent cunsideraa cuma indescütíbil , e al, u ü da i söö equivaleent, pariss in qual-sa-vöör assiumàtega alternativa da la teuría di cungjuunt.
L'assioma dal cungjuunt vöj al pöö igualameent vess vidüü cuma caas particülaar d'una generalizazziú dal assioma dal para.
In vargüne furmulazziú da ZF, l'assioma dal cungjuunt vöj al è repetüü in l'assioma dal infinii. D’otra banda, d'otre furmülazziú da cheest darée assioma i presüpusa mia l'esistenza d'un cungjuunt vöj. Da plüü, i assiòom da ZF i pöö vess scrivüü druvaant un predicaa custaant representant ul cungjuunt vöj ; l'assioma dal infinii al dröva alura cheest predicaa senza preteent da chel ch’al síes vöj, taant che l'assioma dal cungjuunt vöj al è nécessari pal declará vöj. D’otra manera, sa cunsidera da le völte da le teuríe di cungjuunt in le quale nissü cungjuunt al è infinii, e l'assioma dal cungjuunt vöj al è in cheest caas da nissüna ütilitaa. Al pöö vess demustraa druvaant ul schéma d'assioma da séparazziú, che cada assioma ch’al afirma l'esistenza d'un qual-sa-vöör cungjuunt al implica l'assioma dal cungjuunt vöj.


text:
Laax
Laax a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1376 abitant e una süperfiss de 31.68 km², e al se tröva a una altitüden de 1016 meter sura al livel del mar.
El cumün de Laax a l'è tacaa ai cumün de Elm (GL), Falera, Flims, Ruschein, Sagogn, Schluein.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Laax in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Official Tourism website
- Martin Bundi: Laax in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Photos of Laax


text:
01 06
Ol dé 1 de zögn l'è 'l 152 ( 153 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 214 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de zögn al è ul dí da pòost 152 ( 153 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 214 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Bagdad (l'Iraq): col vist-e-pias de l'ONU, ol Consel de Goèrn provisional Irachià al nòmena ol mösölmà sünita Gazi al-Iawar nöf president del paes, daspus de la renönsia d'Adnan Pacaci, considerat ol candidat di SÜA.
2004 - la Üniú Öropea: al entra in igur la targheta sanitària öropéa in 13 stacc (Zermania, Bèlzica, Dinamarca, Slovènia, Spagna, Estònia, Finlàndia, Fransa, Gréssia, Irlanda, Lössemburgh, Norwegja e Suéssia), che la permet a qual-se-ör sitadí Öropé de resséf assistensa médica örzenta gratüita int i restade cörte in stacc mémber diferenc de chèl de residensa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1433 - Xàtiva (la Costera, ol Paes Valencià): Jaume II d'Urgell ol desfortünat, forse sassinat per i fradéj del Magnànim, i infanc Gjoan, Enrich e Péir.
1841 - Fransa Châlons-en-Champagne: Nicolas Appert Fransesa.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala a Meranges, a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Montecarlo (LU)
Montecarlo l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 4.345 abitàncc, 'na superfìce de 15 km² e 'na densità de 290 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altopascio, Capannori, Chiesina Uzzanese (PT), Pescia (PT), Porcari.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Montecarlo l'è stat fondàt endèl 1333 del Sacro Imperadùr Romano-Germànich Carlo IV. El g'ha cuminciàt a sgrandìs però dòpo la destrusiù del borch vizì de de Vivinaia per mà dei Fiorentì.


text:
Mauritius
Mauritius a l'è un paes de l'Africa.
A l'è furmaa de l'isula de Mauritius, che la se tröa in de l'Ucean Indian, 900 km a est del Madagascar, e d'una quaj altra isula piscinina.
La capital a l'è Port Louis.
Al gh'ha una süperfiss de 2.040 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.250.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mauritius a l'è staa un pussediment de la Francia del 1715 al 1810 e del Regn Ünii fina al 1968, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mauritius (nom ufizial: Republic of Mauritius / République de Maurice) a l'è una repübliga e l'è cunsideraa la demucrazia avanzada de tüt el cuntinent. El partegn al Commonwealth.
El president a l'è 'l Kailash Purryag (del 2012).
El prim minister a l'è el Navinchandra Ramgoolam (del 2005).


text:
Fabaceae
Le Fabaceae o Leguminùze i è 'na famìa de piànte dicotilédone de l'ùrden de le Fabales.
De chèsta famìa le fa part, tra le ótre, i fazöi (Phaseolus vulgaris L.), el roaiòt (Pisum sativum L.), le fàe (Vicia faba L.), le galète (Arachis hypogaea L.), la sòia (Glycine max (L.) Merr.), ma apò a piànte come 'l rübì (Robinia pseudoacacia), e le mimùze (Mimosa).
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i g'ha 'na fùrma che l'è tìpica: i è ciamàcc papilionàcei (cioè che se sömèa a le barbèle) e i pöl véser sùi o furmà dèle 'nfiorescènse a gröm (trefòi), a ombrèla o a gràta (glìcine). I è fumàcc d'en càles "gamosepalo" e de 'na coròla "dialipetala" de 5 elemèncc.
La caraterìstica 'n cümü a töte le spéci de la famìa l'è la prezènsa del legüm (el cornazèl): se tràta del fröt de la piànta, furmàt d'en carpèl che 'l té dét i giandì (la somésa). Endèna quat spéce el prezènta de le strosadüre che le ia divìt en càmere: se l'è isé alùra el legüm el vé ciamàt lomènt (per ezèmpe el fröt de la galèta (Arachis hypogaea). Quan che 'l vé a madürà, el legüm el se dèrf endóche gh'è le dò cüzidüre, söla schéna e söla pànsa, e isé 'l sbàt fò (o 'l i a làsa burlà zó) i giandì.
'N ótra caraterìstica tìpica de tàte piànte de chèsta famìa l'è la prezènsa söle raìs de 'n batério, el Rhizobium leguminosarum, che l'è bù de fisà 'ndèla tèra l'azóto che gh'è 'ndel'ària. Chèsta proprietà l'è sfrötàda en agricültüra per fa la rotasiù de le cültüre.
El portamènt de le vàrie spéci l'è diferènt de giöna con l'ótra: ghe n'è ergöne che i è piànte erbàcee, ergöne che fa 'l boscài (arbüstive) e dèle ótre amò che i è àlber.
Quàze töte le spéci de la famìa le g'ha le fòie che i è compòste o penàde o palmàde.
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famìa l'è furmàde de presapóc 650 zèner cón de piö de 12.000 spéci inserìde en trè sótafamìe:


text:
California
La Califòrnia a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 410.000 km² e una pupulaziun de 35.893.799 abitant. A l'è el stat püssee pupulaa de tücc i stat amerigan.
A l'è tacada a nord a l'Oregon, a ovest a l'Ucean Pacifigh, a süd al Messich, a est al Nevada e a l'Arizona.
La capital a l'è Sacramento (407.018 abitant); la cità püssee pupulada a l'è Los Angeles (3.798.981 abitant). In sücessiun i alter cità püssee pupulaa a hinn San Diego, San José, San Francisco, Fresno, Long Beach, Oakland, Santa Ana, Anaheim, Bakersfield, Riverside, Stockton, Chula Vista, Modesto, Fremont e Glendale.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Guernadur: Jerry Brown.
La Califòrnia la gh'ha 55 grand eletur per i eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
13 08
Ol dé 13 de óst l'è 'l 225 ( 226 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 141 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de óst al è ul dí da pòost 225 ( 226 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 141 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1521 - Tenochtitlan la borla in mà di cunchestadur Spagnöi, e con ela töta l'Impere Astèc.
1801 - València: s'al passa l' Avalot de Quintes.
1940 - La Baule (Bretagna): la Gestapo la detegn ol president de la Generalitat de Catalunya, Lluís Companys.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1926 - Mayarin (Holguín, Cuba): Fidel Castro, polítegh Cubà, president del paes (in acorde a otre fonte ol 1927).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Biuchimica
La Biuchimica (del grech Bίoς, bíos, "vita" e del egizian kēme, "tera") a l'è 'l stüdi di prucess chimich in di urganism vivent. A l'è ligada a la strütüra e ai funziun di cumpunent celülar 'me i pruteinn, i carbuidraa i lipid, i acid nücleich, e i alter biumulecul. La chimica biulogica la pröa a respunt ai dumant de la biuchimica cunt i istrüment de la sintesi chimica.
Anca se gh'en è un bel poo de biumulecul, un frach de lur a hinn mulecul gross e cumpless (pulimer) ch'a hinn faa de ünità püsee piscininn che se ripeten (i munomer). Tücc i sort de biumulecul pulimerich gh'hann un diferent insema de sub-ünità: per esempi, i prutein a hinn i pulimer de 20 o anca püssè de aminuacid.
La biuchimica la stüdia anca i prupietà chimich de'sti impurtant mulecul biulogich: un esempi l'è la chimica di reaziun che i enzima catalisen.


text:
17 07
Ol dé 17 de löi l'è 'l 198 ( 199 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 168 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de löi al è ul dí da pòost 198 ( 199 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 168 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1935 - Barcelona: Josep Sunyol i Garriga, ch'al sarà sassinat per i franchés·c ol 06 08 de 1936, al de·enta president del Barça.
1936 - Melilla: a i 5 ure de la sira ghe la scumensa la sölevassiú militara contra la Repüblega: ol tenet coronèl Yagüe al met a disposissiú de Franco töcc i efetif de la Legiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - l'Algher (Sardegna): la cunsejéra d'Edücassiú de la Generalitat de Catalunya Marta Cid e ol síndech de la sità Marco Tedde i signa ün acorde de colaburassiú per promöf l'üs del Català in l'àmbit edücatif creant la Costura, la pröma scöla d'immersiú linguístega in Català de l'Algher.
1891 - Ejersa Goro, Etiòpia: Tafari Makonnen, ch'al regnarà come Haile Selassié e al sarà ol darér imperadur d'Etiòpia.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Valenza
Valenza (en piemontés: Valensa) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha 19 492 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 50,1 km² e 'na densità de 389 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Alessandria, Bassignana, Bozzole, Frascarolo (PV), Giarole, Mirabello Monferrato, Pecetto di Valenza, Pomaro Monferrato, San Salvatore Monferrato, Suardi (PV) e Torre Beretti e Castellaro (PV).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sabet matina al s'è spusàt Gioanì Banana
I era tri agn chi sa parlàa lü e la Silvana
La tusa 'QQuinto chel che lü 'l ga sö l'edicola
Che so surèla la sta zo al Lìerù con d'ü terù
Enerdè sira a iera zo ai cürve 'lla Selva
A tecà sö ü lensöl con sö Ocio ala belva!
'GGià töl in giro da quando i è turnacc
Da öna vacanza 'nsema a Mars Alaam come rotàm!
E al Bar Centrale Mario e Natale
A iè drè a tiràs balùrcc a culp de ülìe e amari
Drece söl müs brache de ris, adòs ala spusa
E söbet dopo öna risma de amìs chi suna e chi ùsa
E al ristorante a 'nnè samò öna quac
Chi s'an pienès de salatini 'l piàt sti morcc de fam!
Finìt ol persöt i rìa i du spùs stradelà de 'n ritardo
Muchìla po lè de fa sö di us : an sìa fò 'n 'dol parco
A fa zo i foto co l'Aristide e l'sìo Tomaso
Che 'l ga fa l'prese e fa zo lü 'l filmàt ca l'è üsàt
E al bar centrale Mario e Natale
A iè drè a tiràs balùrcc a culp de Prosecco della Valdobbiadene
Vers a quatr'ure a 'nnè piö gna ü iè töcc denàcc a la tele a èt i proe d'ol Gran Premio
E töcc i pöcc a iè fò cus in del l'erba chi sa strapa i caèi
Renato l'a tecàt coi barselète sporche (ma te! De chi lé cuntra la cèsa!) ègie e straègie chel gregna nisü
E 'l sio Berto al ga piö gnè la us a forsa de usà: hip hip hip hip
Don Giacomo l'è piè come ön öf e Maurissio l'a puciàt la craata n'del öle di raviöi
Remo e Stanga, ghèt presént Remo e Stanga? I è 'ndacc a cà di spuss a pitüragla de fussia, 'ssè per faga ü schèrs, spöderai is issè 'mbecilli?
La nona Santina l'è samò drè a crodà e la Silvana la 'nna bel e piè i tole de 'ndà sö e zo co' strascico e Cancèl l'è al ters pachèt de Stop
E al bar centrale Mario e Natale
Sono dietro a tirarsi balordi a culp de Ceres e grapa con det la lèpera


text:
21 11
Facc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1344 - A Praga (Repüblica Céca) i se àmbia dré a fa sö la Catedral de Sant Vit.
1921 - Dumìnica de sanc a Dublìno (Bloody Sunday): entàt che i éra dré a zügà 'na partìda de fóbal gaélic 'ndèl stàdio Croke Park, i repàrcc inglés del Black and Tans i vé dét söl teré de zöc e i ghe trà adòs a zögadùr e a chèi che àrda la partìda. A la fì se cöntarà 12 mórcc.
1943 - Stràge de Pietransieri. L'è stàda giöna de le stràgi cumitìde dei nazisti durante 'l perìodo de ucupasiù 'n Itàlia: 128 mórcc, dei quài 60 fónne
1969 - Creasiú de la prìma maja ARPANET, precürsura de l'Internet.
2004 - Ucraina: Viktor Janukovič, el canditat filo-goernatif e pro-Russo, el vèns le ilisiù presidensiàj che, el 3 de Dezèmber, el Tribünal Suprémo el dichiararà fraudulènte e l'asegnarà la vitória al candidat de l'upuzisiú, Viktor Juščenko.
Gh'è nasìt...[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
François-Marie Arouet, mèj cunusìt col scötöm de Voltaire.
Gh'è mórt...[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Put de San Michél
Ol Put de San Michél o Put de Padéren o Put de Calösch l'è ü put sö l'Ada tra i cümü de Padéren in Pruìnsa de Lèch e de Calösch 'n Pruìnsa de Bèrghem.
Ol put l'è stài progetàt da l'architèt Giulio Rothlisberger, l'è stài 'naügüràt ol 26 de Mas del 1889, l'istès an de la Tur Eifèl, ma amò piö 'mportànt per fal sö i à dovràt la stèsa tènica dovràda pò per la Tur Eifèl.
Ol put l' gh'à öna campàda adóma, l'è lónch 315 méter e l'è ólt 82 méter sö la màgra del fiöm; l'è töt de ghìza e per fal i à dovràt 2.650 tonelàde de metàl.
L'è a dù pià, sùra la pàsa la proinciàl e i màchine, sóta 'l tréno de la lìnea Bèrghem-Mónsa, quàndo però 'l pàsa 'l tréno i pöl mia pasà i machìne.


text:
Penisula italica
La penisula italiana (ciamaa ancasì penisula italica) l'è una penisula d'l'Europa a furma de stival e che l'è bagnaa dal Mar Mediterani. La scumenza apena suta la costa di Mont Penin, in curispundenza cun una linia imaginaria che la va da Genuva a Venezia, e la riva fin a l'estremità meridiunala de Capo Spartivento in Calabria. La gh'ha donca un'estension de circa 1000 km in direzion Nord-ovest d'l'Europa central. Dal pont de vista pulitich, l'è asquas cumpletament part de la Repüblica italiana, föra che per San Marino e Cità del Vaticano.


text:
Light My Fire
«Light My Fire» (in emigliàn, «Impìsa 'l mè fōg») l'è na cansòṅ dal grup americàṅ di The Doors, scrita in 1966 p'r al sò prim àlbum e pò vgnuda fóra anc cuma sìngul 'l an dòp. Al braṅ al nas da na canta mai finìda ad Robby Krieger che pò chi àtar i aṅ ślungâ e impinìda, faghénd-la rivàr a duràr da piò ad sèt minùt.
In séguit i l'aṅ scurtàda p'r i pasàǵ a la ràddio. L'è armàśa par tri stmani in clasìfica in dla Billboard americàna. Dimóndi artìsta i aṅ cantâ in séguit cal pès chè cuma l'Alicia Keys, l'Amii Stewart, José Feliciano, i Massive Attack, Stevie Wonder e Will Young óltar a 'l itagliàṅ Nicola Di Bari c'n al nóm ad Dammi fuoco.
Furmasiòṅ
- Jim Morrison • vóś
- Ray Manzarek • tastéri
- Robby Krieger • chitàra
- John Densmore • baterìa


text:
El Bergamasch l'è pn dialett de la lengua lombarda.
L'è parlaa a Bergom e in de la soa provincia. Cont el Bressan, el Cremones, el Suresines e forsi el Cremasch el toeu part al tocch oriental del Lombard.
A l'è consideraa despess bell complicaa, soratutt per i sò variant pussee rustegh, che gh'hann di particolarità fonetegh puttost strani per i oregg de quei che je parlen nò, anca se hinn lombardofen. A dìlla tutta però gh'è on bell poo de dialett del Lombard Occidental (el Lecches, el Brianzoeu oriental, el Valtollines) che gh'hann on bell poo de pont in comun cont el Bergamasch.
El Bergamasch, insema al Milanes e al Bressan, l'è 'l dialett lombard che 'l gh'ha ona litteradura bella longa, che la se perd in di secol. Al dì d'incoeu l'è staa anca drovaa per on film, L'Albero degli Zoccoli (l'alber di zoccor) de l'Ermanno Olmi (1978). Insema al milanes, l'è 'l dialett pussee famos e reppresentativ tra quei de la Lombardia.
Diffusion e variant
El Bergamasch l'è parlaa in tutta la Provincia de Bergom e in d'on quai paes di provincc intorna. Per esempi l'è parlaa la in de la Val San Martin (LC; però fina al 1992 la partegniva a la Bergamasca) e in d'on quai paes de la Provincia de Cremona.
L'è normal che a segonda di zonn el Bergamasch el gh'abbia di variant: tra i pussee important gh'è quei di vai (Imagna, Seriana, Gandin, de Scalv e San Martin), ma anca quei de la Bassa. I dialett de la Val Camonega bergamasca tacchen a vess on poo different de quell de città. El dialett de la Val San Martin el gh'ha on mucc de influenz fonetegh e lessicai del Lecches; inscì anca el dialett de la Gera d'Adda (che l'ha semper partegnuu al Ducaa de Milan) el gh'ha on quai influss del Milanes e del Brianzoeu [1].
Come emm giamò scrivuu, anca in d'on quai parlà de la Valtollina (a sud ed est de l'Adda) gh'è di influenz bergamasch.
Caratteristegh
La grafia
Esempi de lengua del Vottcent
La parabola del Fioeu Trason
La traduzion l'è del Pietro Ruggeri de Stabell, vun di poeta pussee important de la litteradura bergamasca.
Ön òm el gh'ìa du fiöi.
E 'l piö zùen de lur l'ha décc a sò pàder: "Tàta, dèm la porsiù de sostànsa che la me tóca!" e lü 'l ghe dividè la sostànsa.
Dópo póch dé, ol piö zùen l'ha regondìt töt ol sò, e l'è 'ndacc in paìs lontà, e là l'ha disipàt quat a 'l gh'ìa a vif de barachér.
E dópo che 'l s'è maiàt töt ol sò, a 'l s'è facc in quèl paìs öna carestéa gaiàrda, e 'l comensè a ès al bizògn.
L'è 'ndacc dóca a tacàs a ü benestànt de quèl paìs, che l'ha mandàt fò 'n da sò campàgna a fà pascolà i porsèi.
E là 'l dezideràa de impienìs la pànsa di giànde ch'i mangiàa i stès sunì; ma nisü gh'en dàa.
Turnàt in lü, l'ha décc: "Quàte bizàche in cà de mè pàder i g'ha dol pà a brondós, e mé ché cràpe de fam!
Learò sö e 'ndarò de mé pàder e ghe dirò: Tàta, ò pecàt cóntra 'l siél e cóntra ù;
Zà no sò dègn de ès ciamàt vòst fiöl; ciapém cóme di vòs'cc sguàter".
E csé, sbalsàt in pè, 'l vegnè de sò pàder; ma l'éra amò de lontà che sò pàder el l'ha dögiàt; el s'è müìt a compasiù e, corìt incóntra, 'l ghe s'è bötàt al còl, e 'l l'ha bazàt sö.
Ol fiöl el g'ha décc: "Tàta, ò pecàt cóntra 'l siél e cóntra ù; zà no sò dègn de ès ciamàt tò fiöl".
Ma 'l pàder l'ha décc ai sò servitùr: "Prèst, porté ché 'l piö bèl àbet e vestìl; metìga l'anèl in dit, e i scàrpe in pè;
Mené ché ü vedèl ingrasàt e copél, e maèm e fèm baràca;
perchè 'sto mè fiöl l'éra mórt e l'è resüsitàt; l'éra pèrs e 's l'ha troàt". E csé i comensè a fà fèsta.
Ol fiöl magiùr, che l'éra fò 'n di cap, in del turnà a cà, l'ha sentìt a sunà e cantà;
ciamàt ü di sò servitùr el g'ha domandàt còsa l'éra 'sto bacà.
E lü 'l g'ha respondìt: "L'è egnìt fradèl e tò pàder l'ha copàt ü vedèl gras, perchè l'ha recüperàt sàno e sàlvo".
Alùra al fradèl magiùr a 'l ghe saltè la mósca, e 'l volìa mìga 'ndà 'n cà; e 'l pàder l'è egnìt fò e l'ha comensàt a pregàl.
Ol fiöl l'ha rispòst al pàder: "Èco, a mé, che l'è tàce agn che ve sèrve sènsa mai trasgredì ü vòst ùrden, no m'ì mai dacc gnà ü cavrèt de godìm coi mè amìs;
E dópo che l'è egnìt 'sto fiöl ché, che l'ha maiàt fò töt ol sò coi pötàne, ì copàt ü vedèl ingrasàt!".
Ma 'l pàder el g'ha décc: "Té, 'l mè s'cèt, te sè sèmper con mé, e töt ol mé l'è tò;
L'éra però giöst de gót e tripüdià, perchè 'sto tò fradèl l'éra mórt e l'è reegnìt; el s'éra pèrs e 's l'ha catàt.
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 50
Ona novella del Boccasc
Dialett de Bergom
La traduzion l'è del scior Antoni Tirabosch, autor anca d'on important dizionari bergamasch.
Dìghe dóca che ai tép del prim rè de Cìpro, dópo la conquìsta che Gofrédo de Bügliù l'ha facc de la Tèra Sànta, l'è sücedìt che öna siùra de Guascógna l'è 'ndàcia 'n pelegrinàgio al Sepólcro; in del turnà 'ndré, riàda 'n Cìpro, l'è stàcia insültàda de quàch mascalsù. Sicóme lé no la pödìa dàsen pas in nesöna manéra, l'ha pensàt bé de 'ndà dal rè per sircà sodisfasiù; ma ergü g'ha décc ch'a 'l sarés istàcc inötel, perchè l'éra csé fiàch e csé bù de negót, che invéce de castigà con giöstìsia i oféze fàce ai óter, a 'l se 'n lasàa fà a lü medézem de töte i sórcc in manéra che l'éra pròpe ü schéfe; tat che che chi gh'ìa quàch cröse s'isfogàa col fàga quàch dispèt a lü. La dòna, a sentì csé, e perdìt ògne sperànsa de pödì vendicàs, per troàs öna quàch consolasiù l'ha pensàt a la manéra de spóns quèl póer màrter d'ü rè. La ghe s'è prezentàda töta pianzoléta e la g'ha décc: "Car ol mé siòr, mé vègne mìga a la tò prezènsa perchè spète de ès vendicàda de l'insolènsa che i m'ha facc, ma per vìghen öna sodisfasiù a 't préghe de 'nsegnàm cóme to fét té a soportà quèle che, cóme sènte a dì, i ta fa a té; ónde, dré a la tò lesiù, pòse soportà la méa con pasiènsa. A 'l la sa 'l Signùr, se pödés fàl, quàt vontéra te darés la méa, zà che té to gh'ét csè bùne i spàle".
Ol rè, che fìna alùra l'éra stacc lènt e pìgher, cóme se 'l se desdés fò del sóno, a comensà de l'insolènsa fàcia a 'sta dòna, ch'è stàcia vendicàda cóme 'l va, l'è deentàt rigoruzìsem con töcc quèi ch'i cometès vergót cóntra l'onùr de la sò corùna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 130-131
Dialett de Martinengh
Ì de saì dóca che ai tép del prim rè de Cìpro, dòpo che Gofrédo de Bügliù l'ìa üt facc la conquìsta de Terasànta, l'è sücedìt che öna sciùra de ràngo, de Guascógna, l'éra 'ndàcia 'n pelegrinàgio al Sànto Sepólcro e 'n del turnà 'ndrè, riàda 'n Cìpro, la borlè 'n d'öna mànega de bricù, ch'i ne fè quèl ch'i olìa. Töta fò de lé del traài, la pensè de 'ndà a fà i sò reclàm près ol rè; ma quaevergü i la izè che la böterèf vià 'l rèf e i pesé, tratàndos che 'l rè l'éra l'éra ön lendenù e ön póer macàco, a sègn che scambé de ès lü quèl che 'l pensès a svendicà có la giöstìsia i dizunùr facc ai óter, 'l na büa zó de lur che ü no 'l spetàa l'óter chèl lazagnù; fìna a 'sto pùnto, che chiùnque 'l gh'és vergót per la caàgna, el se soràa con quàlch despréze o sberlèf adòs a lü. A sentì 'sta ròba la sciùra, vedèndo che de vendèta gnà parlàn, tat per medegàs 'mpó 'l cröse, la se fisè de casàga öna stocàda a la lifrocheréa del rè; e csé la 'ndè a prezentàs pianzoléta daànte a lü có 'ste paròle: "L'ha de saì, siùr prènsep, che mé no ègne mìga ché a la sò prezènsa perchè me spetès de otègn vendèta de l'afrónt che m'è stacc facc; ma 'l pregherèf d'öna sodisfasiù dóma, che 'l me 'nsegnès, cioè, cóme 'l fa lü a soportà chi afróncc che sènte a dì ch'i ghe càpita vià, ónde abé de 'mparà de lü a töm 'n sànta pas à mé 'l mé; che 'l sa 'l Signùr, se 'l fös de podì fàl, ghe 'l dunerèf vontéra, zà che lü 'l g'ha icsé bùne spàle".
'L rè, che fina alùra l'éra stacc ü lirù svèlto cóme ü gat de màrmor, cóme se 'l se resbaldès del sòn, comensàndo da la bricunàda fàcia a 'sta dòna, che 'l la fè pagà salàda, 'l deentè che guài che lasàgla pasà fò nèta a chiùnque d'ùra inànte 'l cometès vergót cùtra l'unùr de la sò curùna.
ibidem, pagg. 131-132
Dialett de Ranega
Mé dìze dóca che fìna quàndo gh'éra ol rè de Cìpri, dòpo che ol Gotifrè de Bügliù l'ha conquistàt la Tèra Sànta, l'è sücedìt che üna sciùra de ràngo de Guascógna l'è indàcia in pelegrinàgio al Sànto Sepólcher, e che tornàndo indrè de là, quàndo l'è capitàda a Cìpri, gh'è stacc sèrti braghèr che i g'ha facc di vilanàde üna per sórt; e lé, troàndo nisü che la consolès in mès a la digràsia, el gh'è ignìt in dol cör de indà a fàs sentì dal rè; ma vergü i g'ha dicc che l'avrèf bütàt vià la stràda, perchè l'éra ü rè icsè borlandér e icsè póch de bù, che mìga de fà giüstésia per i dagn di óter, ma l'éra tat de póch e tat somàro de tas zó quàndo l'indàa de mès lü; a sègn tal che se gh'éra vergü che gh'ìa ergót con ün óter, el se sfogàa deperlü a fàghen quàte 'l podìa. Sentèndo csè la pòera sciùra, desperàda de podì mìga fà valì i sò rezù, per fàsela pasà almànch in pò, la s'è fisàda de andà a quoionà quèl macàco d'ü rè. E la ghe s'è metìda inàcc tüta slüciumèta a dìga: "Oh, el mè sciòr, mé no ègne mìga ché a la tò prezènsa pechè me spète de vès vendicàda de la baronàda che i m'ha facc; ma, per vìga ün pò de sodisfasiù, almànch te préghe de insegnàm cóme te fè a sufrì quèle, che i me dis che i te fa a té, perchè a 'sta fòza impararò a portà con pasiènsa à mé la méa; ànse, ol Signùr al la sa che, se podès, te la darèf a té à quèsta, de zà che té te i pórtet icsè bé tüte".
Ol rè, che fina alùra l'éra sèmper stacc ü lisnù e ü pigrù, l'ha parìt che 'l se desedès da üna dormìda; l'ha scomensàt a fàga rènt rezù a 'sta dóna, e i ha doìt pagàghela salàda, e pò l'è deentàt al de là del tremèndo cóntra chi i se füs, che dópo de alùra 'l se permetès de fà ü lilì apèna cóntra l'onùr de la sò corùna.
ibidem, pagg. 132-133
Dialett de Sant Imbon
Déghe dùca che 'n de tép dol prüm rè de Cépre, dópo che l'ha conquestàt la Tèra Sànta Gotifrè de Bugliù, l'è egnìt fò che öna sciùra de Guascógna l'è 'ndàcia en pelegrinàgio al Sepùlcro, e tornàda endrì, quantè l'è reàda a Cépre, da ergü lefròch l'è stàcia maltratàda; e lì, egnìda en pó rabiùza, l'ha pensàt d'andà dal rè a contàga comè l'ìra stàcia; ma 'l gh'è stacc décc che l'avràf perdìt uóma ol tép, perchè lü l'ìra escè lefróch ch'envéce da endecà secùnt la giüstésia el velanèi che i fàa ai ótre, el sostegnìa pròpe escè da àzen quèle che i ga fàa dacc a lü; e escè ché gh'ìa ergót con lü, ei se sfogàa a fàghen üna piü bèla de l'ótra. Dòpo che l'ha sentìt escè quèsta fèmna, a idì che la podìa mìga endecàs, per contentàs a quàch fòz, l'ha pensàt de olì fà idì la mezéria de 'sto rè; e l'è 'ndàcia che la cridàa dal rè e la g'ha décc: "Siùr, mé no sù egnìda mìga chelò a la tò prezènsa perchè té te fàghet endèta de l'engiüria che i m'ha facc; ma perchè 'm pòse contentà, et prèghe che te m'ensègnet en pó cóme té te fè a sofrì quèle che mé créde che i te fa perchè, escè cóme avrò emparàt da té, poderò da mé sofrì con pasiènsa la mìa; che, 'l lo sa ol Signùr, se mé 'l pödès fà, 't donarìf ontìra ergót, zà che te sì escè portàt".
Ol rè, che 'nféna gliùra l'ìra stacc frècc e pìgher, el s'è comè desedàt fò; e l'ha encomensàt a fà pagà bé 'sta engiöria che i gh'ìa a 'sta fèmna, e l'è egnìt en rigidìsem persecütùr de tücc quii che cometìa ergót cóntra l'onùr e la sò corùna, de là a egnì.
ibidem, pag. 133
Dialett de Trevij
Dìze dùca che ai tép del prìm rè de Cìpro, dòpo che Gofrét de Bügliù l'ìa conquistàt Tèra Sànta, l'è capitàt che 'na gran dàma de Guascùgna l'è 'ndàcia 'n pelegrinàcc al Sànto Sepólcher; e tornàda de là e rivàda a Cìpro, l'è stàcia 'nsültàda e maltratàda da di balòs. Brüzàndech 'sta ròba a la maladèta, lé la vulìa fà reclàm al rè; ma gh'è stat décc da vergü che la bütàa ivià 'l fiàt, perchè 'l rè l'éra isè débol e sénsa püntìle che, 'nscàmbe de fà giüstìsia ai 'ntòrt di óter, el guarnàa 'n sacòcia quèi che i óter i fàa a lü; a sègn tal che se vergü 'l gh'ìa di fastìde, 'l se sfogàa con fà a lü di dispréze. La dàma, a 'sta notìsia, la s'è metìt 'n có de svergognà 'l rè per la sò gran viltà; e, lüciànt, l'è 'ndàcia inàns de lü e l'ha parlàt isè: "Maistà, mé no prezénte mìga a vù per sperànsa che mé gh'àbie de vendèta de l'ingiüria che m'è stat fàcia; ma per 'na sodisfasiù va préghe d'insegnàm cóma fé a soportà quèle che sénte ch'i fa a vù, per imparà aca mé a soportà con pasiénsa la mè ingiüria, che la sa domà 'l Signùr cóma ve la cedarès volontéra, pòsto che gh'aì i spàle isè làrghe".
'L rè, fìna a quèl momént pìgher e 'nsensìbel, cóma se 'l se desedàs, l'ha comensàt a fà 'na gran vendèta de 'sta dàma e, dòpo d'alóra, l'è deventàt fiero e accanito cóntra töcc quèi che apèna i strüzàs dét 'n del sò onùr.
ibidem, pagg. 133-134
Dialett de Valsecca
Déghe dóca che ai tèp dol prém rè de Cìpre, dópo che l'è stacc ciapàt la Téra Sànta da Gotefrè de Bugliù, l'è ignìt fò che öna sciùra de Guascógna en pelegrinàcc l'è 'ndàcia al Sepülcro, e 'n dol tornà 'ndrì, reàda 'n Cìpri, de ergü slegózz la fö velanamèt oltragiàda. E perchè lì sènza negöne consolazziù la 's dülìa, la pensè de 'ndà a reciamàsen al rè; ma 'l ghe fü décc da ergü che la tràa vià la fadìga, perchè lü l'èra d'öna véta scè da póch de chè, che ótro che 'l vendichès con giöstézzia gli afrùncc de ótre: 'l soportàa ànze con sò grand escòrno quii sine fine che i ga fàa dàch a lü; de mòdo che ognü che gh'ìa quach ramàrech, e glie sfogàa col fà a lü quaàch despècc. A sentì 'sto laùr quéla fémna, fò de lì per la endéta, per consolàs en pó de la sa melanconéa, la edeè de ülì sponzì da lì con d'öna fichéta la 'ndolènza de 'sto rè. E 'ndàcia cridàndo denàcc a lü, la ga dezè: "Sciór, mè no égne mìga enàcc a lü parchè me spècie 'ndéta de l'engiöria che m'è stacia fata, ma in pagamèt de quéla e 't préghe a 'nsegnàm cóme te sofrèset tè quéle che sète che i t'ei facc, perchè scè emparàndo da tè pòse portà con pasènzia la mià che, 'l lo sa 'l Signùr, se mè 'l pödés fà, et darìf vontìra ergòt, pò tè 'n sì scè bù portadùr".
Ol re, enfèna elùra scè frècc e 'nsensàt, quàze che 'l se desedès fò dal süngh, a comenzà da l'engiöria fàcia a 'sta fémna, che l'ha facc pagà salàda bè, 'l deentè sevèro persecütùr de tucc quii che per l'avegnì ei cometés vergòt cùntra l'onör de la sa corùna.
ibidem, pagg. 134-135
Font
- ↑ Informazion sora el dialett de Trevij
Vos correlaa
Ol Bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa. 'Nsèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialèt orientai de 'l lumbàrd (oròbech). Ach se l'è sìmel ai dialèt ocidentài lumbardi compagn de 'l milanés, ol ticinés e ol briansöl, de l'aspèt de la gramàtica, chi che i parla sti dialèt i capissen mìa töt chel che'l dìs ü che'l parla bergamasch. A l'è consideràt ü di dialèt pü difìcili de la lèngua lumbarda, e ach ü di pü cognossù föra de la regiù, con ol milanés.
Ol Bergamàsch a 'l gh'a ü gran nömer de varietà. A l'è stat dovrà da l'Ermanno Olmi cóme lèngua de la sò pelìcola del 1978, L'albero degli zoccoli.
Ol Bergamàsch a l'gh'a di orìgen antiche. Ü di prim esèmpe de Bergamasch a 'l se tróa in del liber del Dant Alighié, che in del sircà ol vulgà italià pü bèl, a'l scrivì isé di dialét lumbard:
[1]
Chèsta l'è però dóma öna testimoniansa stòrega, che la gh'à gnà ü falì de valùr leterare o linguìstegh. Ol Dant Ligher de fati in del sò De Vulgari la pensàt bé de dì pèste e còrna de töte i maderlèngue e pò di persune che i a dovràa: per esèmpe, segónd ol Dant, ol Romà l'è la lèngua piö ergognusa de töte e chèi de Róma i è di miseràbei, 'nvéce i Sardi i è gnà di òmegn, ma di sömie e ghe n'è 'nfina a' per i Fiorentì, che a sènt ol Dant, i è isé tat rembambìcc in de la sò stüpidità de pensà che ol fiorentì l'sées la lèngua piö bèla.
'n del De Vulgari ol Dant l' völ portà 'nacc l'idea che gh'è dóma öna lèngua buna: chèla del Cino da Pistòia, del Guido, del Lapo e del sò amìs, amìs che l'è pròpe lü, ol Dant.
Esèmpe de Bergamasch léterario
Vocabulàre Bergamàsch Italià
Vocabulàre Italià Bergamàsch
El Paternoster in Bergamasch
Pader nòst che te sé in cél
a'l sìes santificàt ol tò nòm,
a'l végne 'l tò régn,
la sìes facia la tò olontà
cóme in cél, isé 'n tèra.
Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé
e pàghega i nòscc débecc
cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr
faga mìa börlà in tentassiù,
ma sàlvega del mal. Amen.
Fóncc
- ↑ Dant Ligher "DE VULGARI ELOQUENTIA" Lìber 1, capìtol XI (edissiù Garzanti)
Bibliografìa
- Bortolo Belotti. Storia di Bergamo e dei bergamaschi.
- Umberto Zanetti, La grammatica bergamasca - Bergamo, Sestante, 2004. ISBN 88-87445-59-1.
- "Dizionario italiano-bergamasco", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2001.
- "Dizionario bergamasco-italiano", compilato da Carmelo Francia e Emanuele Gambarini, Bergamo: Grafital, 2004.
Culegamèncc
Culegamèncc de föra


text:
30 12
Ol dé 30 de dezèmber l'è 'l 364 ( 365 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 2 dé a finí l'an.
Ul dí 30 de dezèmber al è ul dí da pòost 364 ( 365 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 2 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1242 - Alzira (la Ribera Alta): Jaume I al conchesta la éla.
1930 - Núria (Queralbs, ol Ripollès): al ghe ríal ol pröm tren cremajera.
1922 - se la cositüiss la Üniú de Repübleghe Sossialiste Soviéteghe.
1953 - i Stacc Ünicc: se ghe i ponn a la véndita i pröm televisur a colur.
1965 - i Filipine: Ferdinand Marcos n'al de·enta ol president.
1993 - Israel e ol Vaticà: i du stacc i stabiliss di relassiú diplomàteghe.
1997 - Algèria: i insörgenc i causa 4 sentenér de morc in 4 paes diferenc.
2000 - Manila (i Filipine): gh'i s&miccot;cjòpa öna séria de bombe ch'i ghe causa 22 morc e ü sentenér de fericc.
Nassemenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1865 - Bombaj (Maharashtra, l'Índia): Rudyard Kiplingh, scritur Indi d'orísen Britànega, premi Nobel de Literadüra de 1907.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1998 - Barcelona: Joan Brossa, pueta Català.
1896 - Manila (i Filipine): José Rizal, föselat per i autorità Spagnöle.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cristianesim
El Cristianesim a l'è una religiun munuteista basada sü la vita e i insegnament de Gesü de Nazaret.
I cristian creden che Gesü a l'è el fiö de Diu e'l Messia 'me prufetizaa in de l'Antigh Testament. El cristianesim a l'è munuteista ma per la püssee part di fed cristiann Diu a l'è in trì personn: Diu Pader, Diu Fiö (Gesü) e'l Diu Spirit Sant. Questa dutrina a l'è ciamada la Santissima Trinità.
El cristianesim a l'è spartii in diferent cunfessiun o ges che gh'hann una bas cumüna ma diferent aspet de la dutrina o anca de l'urganizaziun.
I simbuj del Cristianesim a hinn un bel poo, ma quel principal e püssee significativ a l'è la Crus, che la rapresenta la mort de Gesü. Per quela resun chì, la Crüs la cumpar in d'un frach de bander e stem di paes de religiun cristiana.
El Cristianesim l'ha avüü un röl impurtant per la storia e la civilizaziun del "Mund Ucidental".
Una stima di cristian incö a l'è de pressapoch 2.100 miliun de gent.[1]
Ges Cristiann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cristianesim a l'è spartii in d'un bel poo de ges che nassüü in diferent mument de la storia e per diferent questiun de dutrina, suciaj e de cultüraj. I ges principaj a hinn fa sü in quij grüp chì:
- Gesa Catoliga Rumana, la püssee numerusa, che l'aceta l'uturità del Papa. La gh'ha pressapoch cincent miliun de member batezaa, cunt dent anca fedej de tradiziun latina e de alter cumünità Catoligh Urientaj, per esempi la Gesa Catoliga Marunita, la Gesa Catoliga Melkita e la Gesa Catoliga Sira.
- Ges Prutestant, che hinn un frach de ges indipendent, nassüü in general cun la Refurma (secul quel de XVI) o poch dopu, che aceten minga l'uturità del Papa e meten al center del cült e de la dutrina dumà i test de la Bibia.
- Cristianesim Urtudoss, che'l gh'ha dent la Gesa Urtudossa Greca e alter ges de rit uriental;
- I ges urientaj di trì cuncili, che hinn nassüü dopu che avevev minga acetà i cunclüsiun del Cuncili de Calcedonia del 451. Tiren dent la gesa Copta, la Gesa Nestoriana e la Gesa Apustoliga Armena, e alter.
- Restauraziunism, grüp 'me Discepul de Crist o i Ges Indipendent, nassüü principalment in di Stat Ünii in del secul quel de XIX. De quel grüp chì fan part anca alter grüp 'me i Adventista e i testimoni de Geova.
- Murmunism, quij che van adree ai revelaziun del Joseph Smith che se tröen dent in del Liber de Mormon.
- Antitrinitarism, o ges che refüden el dogma de la Santissima Trinità e la divinità de Gesü.
Dutrina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se gh'hinn di diferenz intra i ges cristiann, la gh'è una dutrina de bas cumüna a tüt. Questa dutrina chì la stabiliss che'l Cristianesim a l'è el cumpiment del Giudaism, e che Gesü a l'è el Messia prufetizaa in di scritür de l'Antigh Testament.
La credenza centrala del Cristianesim a l'è che per mez de la fed in de la mort e resüreziun de Gesü, i omen poden vess salvaa de la mort, fisiga e spiritüala, per la redenziun di sò pecaa, che hinn la disubidienza e rebeliun cuntra de Diu. Per la grazia de Diu, per la fed e'l pentiment, i omen poden recunciliass cun Diu per mez del perdun e la santificaziun.
I aspet che hann furmaa i fundament dutrinaj del Cristianesim (anca se di grüp ja aceten minga tücc) a hinn:
- Diu a l'è una Trinità, un vess etern che l'esist in trì personn: Pader, Fiö (el Verb incarnaa, Gesü Crist) e Spirit Sant.
- Gesü a l'è a l'istess temp, cumpletament Diu e cumpletament üman.
- Maria Vergin, la mader de Gesü, l'ha avüü Gesü per mez del Spirit Sant, e l'era vergin.
- Gesü a l'è el Messia che speraven i Giüdej, l'ered al tron del Re David.
- Gesü a l'è inucent de tücc i pecaa. Per mez de la mort e resüreziun de Gesü, i credent a hinn perdunaa di sò pecaa e vegnen recunciliaa cun Diu. Per mez de la fed, i credent riceven el Spirit Sant
- Gesü al returnarà cunt el sò corp in sü la Tera per el giüdizi de l'Ümanità, e per purtà i fedej a la presenza de Diu.
- La Bibia a l'è la Parola che l'ha ispirada Diu, ma che l'hann scrivüda i omen.
Vita cristiana e rit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cristian al gh'ha de viv la sò vita de tücc dì in acordi a la mural cristiana e'l gh'ha de relaziunass cun Diu cun l'uraziun, che la pö vess un dialogh persunal o basaa sü furmul pre-stabilii e tradiziunaj 'me el Pader Noster. Fundamentaj a hinn i sacrament, che ja ufizia un sacerdot 'me intermediari cun Diu. I nom di sacrament cambien a segunda de la Gesa Cristiana; quij püssee acetaa a hinn el batesim e la cumüniun, ma per el Catolicesim a hinn püssee, a hinn set.
La furma de preghiera cumünitaria a l'è la messa. La messa la vegn ufiziada tücc i dì ma quela de precet a l'è quela de la dumeniga e di dì de festa per el tacuin litürgich, cuma la Pasqua e'l Nadal. La messa la cambia a segunda de la cunfessiun cristiana e, dent a una cunfessiun, la pö anca cambià fina a un cert punt (el tema di letür e'l schema general a l'è quel del messal litürgich).
Presenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cristianesim a l'è la religiun cun püssee fedej, pressapoch un 33% de la pupulaziun mundiala[2]. El 17,5% se disen catoligh, un 5,6% urtudoss e un 3,6% anglican. In del temp i credent a hinn vegnüü giò de nümer in Europa e cressüü in America.[3].
Quij stat chì hann deciaraa el Cristianesim religiun ufiziala: Argentina, Bulivia, Costa Rica, Danimarca, El Salvador, Finlandia, Grecia, Inghiltera, Islanda, Liechtenstein, Malta, Monach, Nurvegia e Cità del Vatican. El paes cun püssee cristian a hinn i Stat Ünii, e dopu al gh'è el Brasil.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Adherents.com, Stima di credent d'ogni religiun(Ingles)
- ↑ World Christian Trends (2001)
- ↑ Putnam, Democracies in Flux: The Evolution of Social Capital in Contemporary Society, p. 408.


text:
24 09
Ol dé 24 de setèmber l'è 'l 267 ( 268 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 99 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de setèmber al è ul dí da pòost 267 ( 268 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 99 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1706 - Mallorca: ghe i desbarca i tröpe austriassiste e gh'i vens i borbònich (guèra de Sücessiú).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1054 - Reichenau: Ermàn de Reichenau, frà benedetì e beàt de la Céza Catòlega, autùr de la Salve Regina e de l'Alma Redemptoris Mater.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Barià
Barià (nòm uficiàl en italià: Bariano) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la basa pianüra a 22 km de la sità e a 114 méter söl lièl del mar.
El g'ha 4 402 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 7,0 km² e 'na densità de popolasiù de 629 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Careàs, Fara de Söla, Fornöv, Morèngh, Pagassà e Romà.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Barià l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vandœuvres
Vandœuvres a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.40 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 2623 abitant.
El cumün de Vandœuvres al se tröva a una altitüden de 490 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chêne-Bougeries, Chêne-Bourg, Choulex, Collonge-Bellerive, Cologny, Thônex. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Wikipedia:Buròcrat
Aministraduur (regulament, candidaa - lista) - Büròcrat (candidaa - lista) - Bot (uturizzazziun - lista) - Steward (lista su meta) - Svilupaduur (lista su meta)
I utent ch'hinn staa nominaa buròcrat pòden fà diventà amministrador dij alter utent (anca se pòden minga fà el contrari); i buròcrat pòden vess nominaa da on quaj alter buròcrat giamò present in de la wikipedia, oppur da on steward.
I buròcrat pòden anca dà la bandéra (el flag, a l'inglesa) de Bot a quej che fann richiesta.
Regordeves che vess on burocrat l'è minga on titol de merit che te fà diventà different da i alter wikipedian, ma l'è puttòst ona funzion de servizzi; el voeur dì che i buròcrat gh'hann pussee responsabilità e pussee de laorà che i utent normaj.
La fünziun da büròcrat la gh'a mia una dürava fissa e vün al pò dimétass quan che l vöör upüür, par seri prublema, al pò véss scaregaa da üffizzi.
Cuma sa diventa o sa dismètt da véss büròcrat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un büròcrat l è un üteent da la Wikipedia che l gh'a di cumpít particulaar e (püssè impurtaant) al gh'a la fidücja dala cumünitaa.
- In dala pagina Wikipedia:Büròcrat/Candidaa ti pòdatt métt al tò nómm, se ti vörat diventá büròcrat, upüür ti pòdat fá al nómm da un quaivün che, seguunt ti, al saréss a l'altéza dal cumpit.
- Al sistema da vutazziún al preveet che par vess vutaa un candidaa al deef riceef almen al 66% da voti favurevui entro un teemp determinaa.
- Ala vutazziún pòdan partecipá tücc i üteent registraa.
- Un büròcrat al pò rinünziá a la sò carica puneent dumanda a un steward.
- La revoca la pò vess dumandava anca da altar üteent se sa duvess verificá prublema cun il büròcrat, la procedüra la vegnará definiva püssè innanz indal teemp.
La lista dij buròcrat attiv in su la wikipedia lombarda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per vedé la lista aggiornada dij buròcrat lombard, varda chì.


text:
Bucarest
Bucarest (Bucureşti in rumen; Bucharest in rüss e ücrain; Bucureshci in arumen; Bukurešt in serb e bülgher; Bükreş in türch e in tatar de Crimea; Bukarest in tudesch; Bukurešt' in cech e sluach) a l’è la capital de la Rumania.
A l’è anca la prima cità de la Rumania per pupulaziun, cun 1.924.959 abitant (2005).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bucarest al se tröa in del süd de la Rumania e'l vegn traversaa del fiüm Dâmboviţa.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bucarest a l'è gemelaa cun:
- Ankara, Türchia
- Atene, Grecia
- Amman, Giurdania
- Atlanta, Stat Ünì d'America
- Pechin, Cina
- Chişinău, Muldavia


text:
Lüssemburgh
El Lüssemburgh (Lëtzebuerg in lüssemburghes, Luxembourg in frances, Luxemburg in tudesch) a l'è un paes de l'Europa ucidentala.
El cunfina cun la Francia, la Germania e'l Belgi.
La capital la se ciama anca lee Lüssemburgh.
El gh'ha una süperfiss de 2.586 km² e una pupulaziun de pressapoch 465.000 abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grandücaa del Lüssemburgh (nom ufizial: Groussherzogtum Lëtzebuerg / Grand-Duché de Luxembourg / Großherzogtum Luxemburg) a l'è una munarchia custitüziunala.
El grandüca a l'è l'Henri (del 2000).
El Prim Minister a l'è el Jean-Claude Juncker (del 1995).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 el Lüssemburgh al dupra l'Euro.


text:
Avrîl
Artécol in dialèt arzân
Avrîl (aprile in italiân) l'è al quêrt mèiş ed l'ân secònd al Lunâri Gregoriân, e l' è al secònd mèiş ed la premavèira ind la pêrta d'ed sōver ed la Tèra, ed l' avtûn ind la pêrta d'ed sòta, al cûnta 30 dé e l'è ind la préma metê 'd un ân civîl. Soquânti teoréi a dîşen che al nòm al deşvîn dal grêch Aphros, ch' l' è al nòm grêch ed la déja Afrodite, ch' a gh' ēra stê dedichê al mèiş 'd avrîl. Secònd dal j êtri teoréi al nòm al deşvîn dal latèin aperire per sgnêr al mèiş in dóv' a 's "arvésen" al piânti e i fiōr.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Aprile trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Avrîl
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
Gâli
Al gâli l' è 'l elemèint chìmic cul sìmbol Ga, pêś atòmic 69,72 e nùmer atòmic 31. Dòp d' al mercûri, al gâli l' è al metâl cul piò bàs pùnt ed fusiòun: a-l fònd infàti sôl a 30,15 grèd sintìgred, mèinter che l' ebulisiòun l' a-s càta a dal tèimpradùri intòrn' aj 2000 grèd sintìgred.
Impiêg
Pr' al sô proprietè fìsichi, al vìn druè in sèrt tîp ed termòmeter, vìst che andènd in sù cul tèimpradûri, l' armàgn lìquìd acsè tànt; al gâli a 'l vîn anca druè in eletrònica pr' esèimpi in dj sircùit integrè a élta velosité, lighèndel a l' arsénic, ch' al fôrma l'arseniùri ed gâli (GaAs).
La sô stòria
Al gâli l' è sté caté int dal 1875 dal chimìc francés Paul Emile Lecocq, che in dla sô lìngua al vôl dìr 'gàl' e d' ed lè l' è sté ciamé 'gallium' pr' arcurdèr al sô scupridôr. Già prìma ed lò, Mendeleev l'îva prevìst ch' a-l duvìva esìster n' elemèint dal genèr e al gh' îva dè nòm pruvisòri 'eka-alluminium'.


text:
Basej
Basili o Basej (in italian Basiglio) l'è on comun de la Provincia de Milan, situaa in la periferia sud del capploeugh lombard.
In del sò territòri l'è present el center residenzial Milano 3, fatt che l'ha portaa a viv in del comun on grand numer de persònn, cont el fà rivà la popolazion a 7 761 abitant.
Basili el se troeuva longh i spond del fiumm Olòna el gh'ha dò frazion, cioè Cassina Colombera e Cassina Vion.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Basili l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Roberto Bolaño
El Roberto Bolaño Ávalos (Santiago del Cile, 28 d'april del 1953 – Barselona, 14 de lüj del 2003), a l'è staa un scritur e pueta cilen.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Roberto Bolaño a l'è nassüü a Santiago del Cile in del 1953 ma l'ha passaa la so infanzia in cità 'me Los Ángeles, Valparaíso, Quilpé, Viña del Mar e Cauquenes. A tredes agn 'l va a viv in Messich cunt la so familia. 'L passa la adulescenza cuncentraa in de la letüra in d'una bibliotega pübliga de Cità del Messich.
In del 1973 'l turna in Cile cunt el pruposit de dagh el süport al Salvador Allende. Dopu un viagg lungh 'l riva in Cile ma l'è dumà poch dì prima che l'Augusto Pinochet 'l va al pudè. 'L se met cun la resistenza cuntra la ditadüra. 'L finiss in galera a Concepción ma'l vegn liberaa vot dì dopu, grazia a do puliziot che duveven vardàl ma che l'aveven stüdiaa insema a lü ai temp.
'L turna alura indree in Messich e'l funda el muviment infrarealista insema al pueta Mario Santiago Papasquiaro (che'l servarà de mudel per l'Ulises Lima del rumanz Los detectives salvajes, in lumbard I detective selvadegh). El muviment, una roba definida tipu Dada a la messicana, 'l andava cuntra i pudè che cumandaven in de la puesia messicana, che la gh'aveva 'me riferiment assulüü l'Octavio Paz. El muviment 'l rumpeva cun la cultüra literaria ufiziala e'l se mustrava 'me un avanguardia. Un quindes pueta eren staa vesin al muviment ma i principaj a hinn staa propi el Bolaño e'l Papasquiaro.
Dopu l'emigra in Catalogna, induè che la viveva la so mader. 'L se guadagna de viv in tanti maner, per esempi 'me vigilant notürn in d'un camping a Castelldefels. Dopu la riva la familia e'l sücess literari, che ghe permet de dedigàss esclüsivament a la literadüra.
Cun di prublema al fidegh prubabilment ligaa a un passaa de tossicudipendenza, e intanta che'l speciava un trapiant, l'è mort a Barselona per insüficienza epatiga. Minga finii 'l surtiss in 5 toch 'l so ültim liber, el rumanz 2666.
El Bolaño l'è staa vün di scritur principaj de la literadüra cuntempuranea e in particular de quela latin-americana e in spagnöö. La so övra a l'è ligada un frach a l'America Latina e la gh'ha una curispundenza forta cun la so esperienza de vita.
Bibliografia (in spagnöö)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Consejos de un discípulo de Morrison a un fanático de Joyce (1984), scrivüda cun l'Antoni García Porta.
- La pista de hielo (1993)
- La literatura nazi en América (1996)
- Estrella distante (1996)
- Llamadas telefónicas (1997)
- Los detectives salvajes (1998)
- Amuleto (1999)
- Monsieur Pain (1999)
- Nocturno de Chile (2000)
- Tres (2000), poesia.
- Los perros románticos. Poemas 1980-1998 (2000)
- Putas asesinas (2001)
- Amberes (2002)
- Una novelita lumpen (2002)
- El gaucho insufrible (2003)
- Entre paréntesis (2004)
- 2666 (2004)
- El secreto del mal (2007)
- La universidad desconocida (2007)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Roberto Bolaño -- Futugrafij del Mathieu Bourgois
- Roberto Bolaño
- sololiteratura.com: Roberto Bolaño
- Pagina del "Moviment Infrarrealista de Poesia"


text:
Hockey: Berna beneventa il ZSC puspè a chasa
-
- Zoom
- Datti oz in'ulteriura terrada per Berna? (Keystone)
Partida da final numer 3. Questa saira vegni tar il terz inscunter tranter l’SC Berna ed ils ZSC Lions.
Dapi gievgia passada è la seria puspè averta. Turitg ha reagì suenter l’emprima sconfitta ed ha egualisà la seria sin 1:1. Turnan ils ZSC Lions puspè enavos tar lur seria da success durant ils playoffs cun 8 victorias en seria e realiseschan els oz in break a Berna? (gc/rtr)
Il Radio Rumantsch rapporta live dal 3 gieu da final. Il gieu cumenza las 20:15.


text:
Cussegl administrativ dal Piz Tschütta renviescha rinfatschas
-
- Zoom
- Urezza Famos, la manadra dal Hotel Piz Tschütta, renviescha cumplainamain las rinfatschas. (RTR)
La Piz Tschütta SA ponderescha pass giuridics cunter Jürg Arquint, anteriur commember dal cussegl d’administraziun. Quel aveva rinfatschà ch’il quint da gestiun saja vegnì sfalsifitgà. (RTR ha rapportà avant 10 dis). Tenor il cussegl d’administraziun tschertg’ins dentant ina soluziun senza ir avant tribunal per evitar donns da reputaziun per il Hotel Piz Tschütta.
Avant 10 dis n’haveva Urezza Famos, la manadra da l’Hotel Piz Tschütta, betg vulì prender posiziun. Uss, suenter ina sesida cun il cussegl administrativ, renviescha ella quellas rinfatschas cumplainamain. (rtr/ec)


text:
Grischun: Dapli plazzas ch'emprendists
-
- Zoom
- En ils secturs da bajegiar, dad autos e da vendita datti anc bleras plazzas d'emprendissadi. (Reuters)
La situaziun da plazzas d'emprendissadi è quest onn fitg buna en il Grischun. Tenor indicaziuns da la manadra dal post da cussegliaziun da professiun a Cuira, Justina Simeon-Cathomas, datti il mument 300 plazzas d'emprendissadi dapli ch'auters onns.
Quai na muntia dentant betg ch'i saja pli simpel per giuvenils da chattar ina plazza d'emprendissadi. En tschertas branschas, per exempel quellas ch'han da far cun uffants, bellezza, creativitad u cun animals, na dettia quai bleras pussaivladads. Bleras plazzas dettia dentant sin il sectur da autos, bajegiar u tar la vendita. (rtr/uca)


text:
A Carouge la Maison Martel, fondà dël 1818, a smon pì ‘d quaranta qualità ‘d cicolata, prodote esclusivament con ëd fave ‘d cacao importà dal Venezuela, fra le quaj Rocher al làit, Trifole a lë Champagne, Righi al Rhum e ‘l Pavé ‘d Carouge, cicolatin ch’arciama, ant la forma cubica e ant ël nòm, la carateristica pavimentassion ëd le stra sitadin-e, ch’a ‘rcòrdo ant l’aspèt l’imagine ‘d Turin.
“J’urbanista e j’architèt che dël 1772 a l’han arsèivù da Tòjo Amedé III ëd Savòja l’incarich d’anventé na sità tacà a la severa Ginevra, a l’han nen dësmentià la sòa.” (Renato Rizzo): a l’é stàit parèj che ‘n vilagi ‘d 320 anime, ai confin dël Regn Sabàud, a l’é stait promovù dël 1786 a livel ëd sità, ideà da architèt ëd cort coma Di Robilant, Garella, Manera, Piacenza, Viana, coma proiession an cit ëd la lontan-a capital, an gré d’acheuje artigian, orlogé, tintor, comerciant che a l’avrìo dovù trasformé cost model d’utòpia urbanistica an leu dël realism politich, isola ‘d convivensa tra fé diferente, catòlica, giudea e protestanta, a pòchi pass dal sénter dl’intransigentism calvinista: Ginevra.
L’ideja d’elevé Carouge a sità regal, bon-a a rivalisé con la potenta avsin-a, a ‘rciama a la ment rèis ëstòriche ch’a gropo le vicende ‘d Ca Savòja a costa fëtta dë Svissera francòfona, tra Canton Ginevra, Vaud e Valèis. Tuti j’ani, ‘l 21 e ‘l 22 dë dzember as arcòrda a Ginevra la bataja dl’Escalade che, combatùa dël 1602 tra ginevrin e Savòja (la paròla Escalade a evoca le scale smontabij ideà dai sabàud për rampignesse an sle muraje), a l’ha marcà l’arnunsia ‘d costi ùltim, formalizà dal tratà ‘d Saint-Julien, a l’egemonìa an sla sità lemanica, giumai afermasse coma sénter propulsòr dël calvinism, ma an precedensa a longh sògeta al predomini dij Savòja, tant da giustifiché ‘l progèt ‘d fene sòa capital.
Ël lagh Leman a dagna memòrie sabaude: belessì a l’é nà ‘l nùcleo embrional ëd la marin-a militar sabauda
, con la costrussion dl’arsenal e dël pòrt militar ëd Villeneuve: ël Castel ëd Chillon
, su n’isolëtta colegà a la tèrafërma, a l’é stàita residensa dij cont, peui duca, ‘d Savòja, dal Sécol XII al 1536 quandi a l’é stàita conquistà dai Bërnèis; ël Vaud
, estèis da la sponda nòrd dël Lagh Leman al Lagh ëd Neuchâtel, a l’é stàit tirà ‘ndrinta a l’òrbita sabauda fin dël 1207, quandi ‘l cont Tomà I a l’ha conquistane la capital d’antlora, Moudon
, e dël 1285, con la risòlussion ëd la contèisa për la sucession ch’a l’era duvertasse a la mòrt ëd Flip I, a l’é stàita afidà a ‘n ram lateral ëd la casà, ij Savòja-Vaud, dont a l’é stàit capëstipit Lodvich I.
Ël vincol ëd fedeltà ch’a gropava j’abitant ëd Carouge ai Savòja a l’é arvelasse tant ës-ciass che a parte dël 1816, quandi a seghit dël Congress ëd Vienna a sòn assegnasse a la Republica ‘d Ginevra, diventà 22esim Canton ëd la Confederassion Elvetica, an contrast con ël declamà prinsipi ‘d legittimità, 26 comun-e, tra le quaj Carouge, an gavandje a la Fransa e al Regn Sabàud, ij resident dla petite Turin, a l’han tenù për tanti ani, an segn ëd protesta, le përsian-e ‘d sòe abitassion ant ël di dla festa nassional ësvissera.


text:
Büsti Gràndi
Busti Grand (nom ufizial in italian: Büsti Gràndi in del dialett del loeugh; Busto Arsizio in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares con 81 744 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 30.27 km² e 'na densità de 2 700 ab./km².
L'è la cittaa pu granda de la region a nòrd de Milan e l'è on center industrial ed econòmegh assee important. El confina con la Provincia de Milan e a òvest cont el fiumm Olòna. El sò dialett l'è ciamaa bustòcch e 'l gh'ha di particularitaa respett aj òlter varietaa del Lombard. L'è s'gemelaa cont el comun piemontes de Dòm.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Büsti Gràndi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Carèn
Carèn (nom ufizial in italian Carenno) l'è ü cümù de 1 470 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) 'n de la pruinsa de Lèch e l' se tróa 'n de la Al Sàn Martì', al cunfì con la pruinsa de Bèrghem dè la quàl l'hà fàj pàrt fin àl 1992, cun la quàl adès la cunfina (cümù de Còsta Imagna e Alsèca). In chèsto pais l'è mòrt el Davide Albertario, presbiter e giornalista del Osservatore Romano.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Carèn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Florida
La Florida a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha süperfiss de 154.077 km² e una pupulaziun de 15.982.378 abitant.
A l'è un penisula che l'è intra el Gulf del Messich a ovest e l'Ucean Atlantigh a est; a l'è tacaa a nord a l'Alabama e a la Georgia,
La capital a l'è Tallahassee (156.612 abitant). La cità püssee pupulada a l'è Jacksonville (735.617), ma de cità impurtant gh'è anca Miami, Tampa, Saint Petersburg, Hialeah, Orlando e Fort Lauderdale.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Florida la gh'ha 27 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Nümar Pi
In matemàtica, π al è la custanta d'Archimede, una custanta ch’a la relaziuna ul diàmetar da la circunferenza cun la lunghezza dal sò perímetar.
- P = d · π
Ul símbol π sa l parnúnzia [pi] e al è la letra di 7 dal alfabet grech.
π al è un nümar iraziunal, i.e., la suva part fraziunaria la gh’a un nümar da scifer infinii, e sa l pöö mia stabilí un criteri ch’al determini quala síes-la la scifra sigütanta a una otra. a. Par calcülá in pràtega, sa tö ul sò valur aprussimaa: 3,1416.
Ul nümar π asca parí in la fórmüla da la lunghezza da la circunferenza, al pariss in tüt i equazziú matemàtegh derivaa da chesta: süperfis e vulüm dal círcul, da la sfera... e apó in nümerus equaziun da la física.
Fórmüle relaziunade cun π[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geumetría[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anàlisi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Fórmüla da Leibniz)
- (prudut e da Wallis)
- (Euler)
- (Identità d'Euler, apó numenada "La fórmüla plü impurtanta dal mund")
π al gh’a da le carine representaziú in fraziú cuntínuv:
(A pudii vidé otre 12 representaziú a ions.wolfram.cuma/Cunstants/Pi/10/ )
Teuría di nümar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La prubabilità che düü nümar scernii aleatòriament i síes primm al è da 6/π2.
- La prubabilità che un intregh scernii aleatòriament al gh’àbies mia aris quadrada intrega al è da 6/π2.
- Una manera empírica da truvá ul valur da pi: designée un quadraa da custaa 'l' a la pared. Lansée un dard íntal quadraa tant völt ch’a pudii senza puntá in vargün lögh plü che al quadraa. Designée un círcul da diàmetar 'l' inscrivüü íntal quadraa. Cüntée 'nc' ul nümar da völt che ul dard al è 'naa in la circunferenza, e 'nq' nümar da völte che ul dard al a 'naa in dal quadraa, però fö da la circunferenza. Par prubabilità, e relazziunanda l'àrea di do figür, sa l pöö dedüí che π ≅ 4*nc/(nc+nq), e, cun plü völt a emm tiraa ul dard, cun plü chest valur al è una buna aprussimaziun. Chesta pröva apó sa la pöö fá sura papée quadricülaa, cüntanda le interseziú cuma punt indúe al a 'naa ul dard.
- In otri parol: π/4 al è la prubabilità che la suma di quadraa da düü nümar aleatori, iguaj u magjuur che 0, e minuur u iguaj a la ünità, la síes menur u iguala a 1.


text:
Frara
Artécol in dialèt arzân
Frêra (Ferrara in italiân) l'é ‘na sitê ed 135.449 abitânt ed l' Emélia-Rumâgna e l'é la capitêla ed la pruvîncia cun al'stès nòm.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Frêra l'é inséma al rîvi dal Po ed Volân e la gh‘à un sistêma sitadèin ch’ al s’arfà al XIV sècol, quând l’ ēra gvernêda da la faméja d'Este.
L'é stêda la préma sitê in Europa ad avèiregh un disègn sitadèin precîṣ fàt da n' architèt (al famōş Biagio Rossetti). Pr' al só insèm, carateréstich dal peréiod dal Rinasimèint, per i sō monumèint e al sō belèsi l'é stêda arcgnusûda Patrimòni Mundiêl ed l'Umanitê da l'UNESCO.
L'é ânch óna dal pôchi sitê dl'Italia 'd avèiregh incòra al cèinter intât e circundê dal mûri, che în al'stèsi ed tânt tèimp fa.
Ligàm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
Frèra (Ferrara in itagliàn) l'è 'na zitè ed 131.907 abitànt int'l Emégglia-Rumâgna e l'è la capitèl d'la pruvénzia cun al stèss nómm.
Frèra la sta insamm al Po ed Vulàn e l'à un sistêma zitadén ch'l è quall dal sécol XIV, quand l'èra gvarnè da la famàjja d'Este.
L'è stè la prémma in Europa a avair una pianténna disegnè da un architàtt (al grand Biagio Rossetti). Pr'al só insamm, ch'l è téppic dal Rinasimänt, pr' i só monumént e la só blazza, l'è stè arcgnossó Patrimòni mundièl d'l umanitè da l'UNESCO.
L'è anca onna ed cäl pôchi zitè d'Itâglia a avait ancåura un zänter intât e zircundè dal mûr, ch'äli én cunpâgna a qualli ed tànt tänp fa.
Artìcol in dialètt frarés
Frara (Ferrara in Italiàn) l'è na zità ad 135.449 abitànt int l'Emiglia-Rumagna e la capitàl dl'omònima Pruinza e l'è nà bela zità.
Frara la stà in sal Po ad Vulan e la g'ha na strutura c'la risàl al XIV sècul, quand la iéra guvarnàda da la famjè d'Este. L'è stada la prìma zità in Europa ad averagh un diṡegn prezìs fàt da n'architét (al grànd Biagio Rossetti) e par la sò strutura tìpica dal Rinasiment e par i sò monumènt e il sò blézi l'è stàda artgnusùda Patrimòni Mundiàl dl'Umanità da l'UNESCO. L'è anch una dìl póchi zità dl'Italia ad averagh ancóra al zentàr intàt e zircundà da'l mura, ch'iè anca lór cùmpagn a cum il iéra tant témp fa.
Artéccol in dialètt mudnés
Frèra (Ferrara in italiàn) l'é 'na sitê ed 131.907 cristiàn in dl' Emélia-Rumàgna e l'è la capitèla ed la pruvèinsa cun l'istèss nöm.
Frèra la stà inséma al Po ed Vulàn e la gh'à un sistèma sitadèin ch'al s'arfà al XIV sècol, quànd l'éra guernèda da la faméja d'Este. L'è stêda la prémma sitê in Europa ad avéregh un disëgn precìs fat da n'architèt (al grànd Biagio Rossetti ). Pr'al sô insèm, carateréstich dal Rinasimèint, per i sô monumèint e al sô blëssi l'é stèda arcgnusùda Patrimòni Mundièl dl'Umanitê da l'UNESCO. L'è anca ónna dal pòchi sitê dl'Italia ad avéregh incòra al cèinter intàt e circundê dal mùri, ch'én al stèsi ed tànt tèimp fa.


text:
Barni
Barni (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm con 589 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5,9 km² e 'na densità de 100 ab./km².. El se troeuva in de la Vallassina e 'l gh'ha ona frazion, ciamada Crezz.
Tra 'l 1927 e 'l 1950 a l'è staa ona frazion del comun de Civenna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Barni l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Jessica Rossi
La Jessica Rossi (Sènt, 7 ad Śnar dal 1992) l'è na spurtìva emigliàna ch'la tira cun al sćiòp, mdaja 'd òr a gl'Ulimpìadi ad Lóndra dal 2012. L'è élta 170 cm e la péśa 55 chilo.
Biugrafìa
Nada in pruvìnsa ad Frara, a quat'r an la sa stablìs a Crevalcôr.
Dòp avér far al sò debùt in camp internasiunàl a 'l Campiunâ Mundiàl ad tîr dal 2007, la s piàsa a 'l sèst pòst a i Mundiài dal 2008 cun 67 piatèi insfilsâ e pò l'è quìnta a i Campiunâ 'd Europa. In dal 2009, quànd la gh'iva sōi darsèt an, la vins i Campiunâ itagliàṅ, europeo e mundiàl ad tîr.
Vinsidōra dla mdàja ad brónś in dal tîr a vōl dal 2010, la s piàsa a 'l 21śum pòst a i europeo e pò a 'l tèrs pòst a i Mundiài. In dal 2011 l'à vins la cópa dal mónd ad tîr, rivànd pò 18śma a i Mundiài ad Belgrâd.
Al 19 'd Avrìl dal 2012 i gh'aṅ dâ al culàr 'd òr par mèrit spurtìṿ.
Al 4 'd Agóst la vins la mdaja 'd òr a gl'Ulimpìadi ad Lóndra dal 2012 faghénd anc al rècord mundiàl ciapànd 99 piatèi su 100, pasànd al qualificasiòṅ sénsa far gnanc un śbali, insfilsànd tut i sò 75 piatèi. L'à dedicâ la sò mdaja a i taramutâ dl'Emìglia, la sò regiòṅ.


text:
Subarbusto
En subarbusto (de confrontà col latì suffrutex) l'è 'n boscài pesèn. Endèla terminulugìa botànica se 'l defenés come 'na piànta de dimensiù piötòst pesène e co la part de piànta che pàsa la stagiù piö frèda de cunsistènsa lignùza o semi-lignùza, el rèst de la piànta el pöl vìga cusistènsa erbùza. El se 'ndeferènsia de l'arbusto (boscài piö grancc) per la dispuzisiù dei ram al pel del teré e perchè i è piö pesègn, de sòlet i pàsa mìa i 10 o 20 ghèi de altèsa de tèra; de spès però l'è mìa isé ciàra la distinsiù 'ntra arbùst e subarbusto.[1]
I mèmber dei zèner Lavandula, Vinca, Thymus, e divèrse spéci de la famìa botànica de le Ericaceae i clasificàde come subarbùsti.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Jackson, Benjamin, Daydon; A Glossary of Botanic Terms with their Derivation and Accent; Püblicàt de Gerald Duckworth & Co. London, 4th ed 1928


text:
Colina d'Or
Colina d'Or a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 4 338 abitant (dato del 31 Dicember 2011[1]) e una süperfiss de 6.49 km², e al se tröva a una altitüden de 469 meter sura al livel del mar. L'è tacaa ai cumün de Agn, Carabieta, Granscia, Lügan, Majas, Müscian, Sorengh.
El cumün l'è staa istitüii in del mes de Abril del 2004, da la fusion dei cumün de Agra, Gentirin e Montagnöra.
Frazzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De giunta ai center abitaa che prima del 2004 eren caplögh dei cumün indipendent (Agra, Gentilin e Muntagnöla), el cumün el cünta anca i frazziun de:
- Al Guast: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Aras: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Bigögn: frazziun de l'ex cumün de Agra;
- Cadepian: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Certenagh: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Pian Roncaa: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Scairö: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
- Vij: frazziun de l'ex cumün de Gentirin.
Andament demografegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament de la popolazione dei center abitaa che furmen el cumün de Collina d'Oro l'è mustraa in de la tabel chi de sutta:[2][3][4][5]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter
- ↑ Agra in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Gentilino in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Montagnola in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Collina d'Oro in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
475
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ròmul Augüüst, darée imperaduur da Roma
- Incendi da la bibliuteca da Custantinòpuli, cun la destrüzziun da plüü da 120000 vulümm
- Culezziun di legg di gott sota ul pudé d'Eurich
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Gianna Nannini
La Gianna Nannini 'l è na cantànta rock itagliàna nada a Séna al 14 ad Śugn dal 1954.
Biugrafìa
La sò infànsia e i prim pas
La Nannini la nas a Séna al 14 ad Śugn dal 1954 in dla cuntràda d'l Òca. Fióla ad Danilo Nannini, ch'l éra un famóś industriàl dulsàri, e ad Giovanna Cellesi, l'è la surèla più granda d'l ex pilòta ad Formula 1 Alessandro Nannini ch'l iva córs par la Benetton in di an Nuànta (a s al véd in dal vìddeo ad Bomboloni mèntar 'l è drē a magnàr un bumbulòṅ).
Da śóvna la stùdia a 'l licèo sientìfic e la tóś dal lesiòṅ ad pianufòrt a Lucca. In séguit la spatìna a Milàṅ par tacàr la caréra in dal mónd dla mùśica, studiànd cumpuśisiòṅ da Bruno Bettinelli, vèć mìstar ad Riccardo Muti fra i àtar. In dla sità lumbàrda la s eśibìs in soquànt lucài stòric cuma l'Ustarìa dl'Uperéta, al Simi e al Rós e la cgnós al muśicìsta blues Igor Campaner ch'al s metrà a sunàr sèg e ch'al scrivarà soquànti braṅ dal disc Malafemmina.
Gl'eśòrdi
La taca bèn prèst a preśentàr-as a soquànti cà discugràfichi. Claudio Fabi e Mara Maionchi dla Numero Uno i la màndan da Gino Mescoli ch'al la tōś cuma vóś p'r al grup Flora Fauna Cemento (guidâ par Mario Lavezzi), e cun lì lōr la rigìstra al lat B Stereotipati noi dal sìngul Congresso di filosofia. Cun cal braṅ lè la và a Un disc par l'Istâ dal 1974.
Turnàda indrē da Fabi, l'incìd sèg al sò prim àlbum umònim in dal 1976, par l'etichéta Ricordi, cun l'artìsta tuscàna ch'la scriv mùśichi e tèst, quist chè ch'i tōśan da spés al parti dal dóni, cuma in dla canta Morta per autoprocurato aborto. Al prudutór al rèsta sèg anc in dal sucesìṿ Una radura... dal 1977 in dua la Nannini la lavóra cun la PFM in tri braṅ: Basta, Frenesia e Riprendo la mia faccia.
I an Utànta
Al prim sucès grand dla Nannini 'l è al sìngul America, gnû fóra in dal 1979 e mis dèntar a 'l àlbum California, prudót par Michelangelo Romano, ch'al vèra a la cantànta tuscàna i us dal marcâ europeo. In dla cupertìna dal disc a ś véd la Statṿa dla Libertà ch'la gh'à in pugn un vibradór a stéli e strisi.
In dal 1981 'l è al tùran ad G.N. (al sò inisiài), prudót par Roberto Cacciapaglia, e al sìngul tirâ fóra Vieni ragazzo al gh'à 'l unór 'd andàr a 'l Festivalbar dal 1981, rivànd secónd. In cal stés an la ś mét cun al manager śvìsar Peter Zumsteg, ch'al restarà sèg par vint-a-tri an. I dū i dâṅ vita a l'etichéta Gienne. In cal mèntar la scriv la culóna sunóra dal film Sconcerto Rock ad Luciano Manuzzi.
Cun al prudutór Conny Plank, in dal 1982 la rigìstra 'l àlbum Latin Lover ch'al cunférma 'l sucès europeo dal rock dla Nannini, specialmènt in Germâgna: al 12 'd Utóbar la tîṅ un cuncèrt a 'l Rockpalast 'd Essen. Al disc, gnû fóra in cal mèntar, al riva a véndar 250.000 còpi.
In dal 1983 la rèsita in dal film Sogno di una notte d'estate ad Gabriele Salvatores p'r al quàl la scriv anc la culóna sunóra insém a Mauro Pagani (dū di sò braṅ i èṅ Lontano e La luna).
In dal 1984 a vèṅ fóra Puzzle, al sò sèst disc, e l'è la sò cunsacrasiòṅ. Prima la fà al vìddeo dal braṅ Fotoromanza (dirèt p'r al regìsta fraréś Michelangelo Antonioni) e pò la partìs p'r un tour europeo ch'al gh'à dimóndi sucès. La fà na tapa anc a 'l Montreux Jazz Festival. Fra Agóst e Utóbar l'è in Itâglia e la fà sù quèl cuma na quarantìna ad cuncèrt e tarśènt mila spetadór a 'l incìrca.
Al sìngul Fotoromanza, jutâ dal vìddeo, al s piàsa al prim pòst dla clasìfica par dū méś e al vins a 'l Festivalbar, a Vóta la Vóś e a 'l Telegàt, mèntar Puzzle al s mantîṅ par siē méś fra i déś àlbum vindû da piò dla hit-parade dal bèl paéś. Anc in di marcâ ad léngua tedésca la và fòrt: dópi disc 'd òr fra Germâgna, Śvisra e Àustria.
In dal 1985 'l è la vòlta 'd un disc dal viṿ, al dópi Tutto live, cun al registrasiòṅ di cuncèrt ad Berlìṅ, Montreux, Séna, Lucàran e Dortmund.
In dal 1986 a vèṅ fóra al disc Profumo (Parfùm), che, tirâ in avànti dal sìngul Bello e impossibile (Bèl e impusìbil), al ciàpa dū disc ad plàtin, òṅ in Àustria e Śvisra e un disc 'd òr in Germâgna. Al braṅ Avventuriera al vîṅ druâ pò cuma siggla dal prugràma spurtìṿ Il Processo del Lunedì (Al Prucès dal Lunadè) 'd Aldo Biscardi.
Profumo al vîṅ mis dèntar a la prima racòlta dla Nannini, Maschi e altri (Masć e àtar), e in d'l Avrìl dal 1987 al và al prim pòst in dal clasìfichi gréchi ma al vìddeo, in du a ś véd na Nannini in patàja mója andgàda ad sudór cla naśa ad cuntìnuṿ na camìśa da óm, al vèṅ cinsurâ in ucaśiòṅ dla Pasqua urtudósa. La compilation la vénd un migliòṅ e mèś ad còpi anc par via dal nóṿ sìngul: I maschi (I masć).
In d'l Aṿtòṅ dal 1998 in di negòsi a s pōl catàr Malafemmina (Fémna malfamàda) ch'al gh'à dèntar al sìngul Hey bionda (siggla dal Festivalbar), na canta ch'la tōś ad mira al dóni suldâ.
I an Nuànta
Par l'edisiòṅ itagliàna di mundiài ad balòṅ dal 1990, Gianna Nannini, insém a Edoardo Bennato, la canta Un'estate italiana. In Aṿtòṅ a véd la luś al nóṿ àlbum dla cantànta senéśa, Scandalo (Scàndal) prudót par Dave M. Allen (ch'l iva laurâ in dal pasâ, fra i àtar, cun i The Cure). Al gh dà na maṅ anc Piero Pelù di Litfiba in di braṅ Madonna welt e Spiriti amanti mèntar al làpis ad Roberto Vecchioni al firma Sorridi e Due ragazze in me.
Dòp 'n àtar live (Giannissima dal 1991), la Nannini la fà gnir fóra X forza e X amore (Par fòrsa e p'r amór) in dal 1993, un lavōr ch'al véd in dal braṅ Radio baccano, cantâ insém a Jovanotti, al sò punt ad fòrsa.
In dal 1994 la tōś la laurèa in Létri e Filuśufìa a l'Università dla sò sità e la manifèsta par Greenpeace còntra 'l guéran francéś ch'l iva fat in cal mèntar di esperimènt nucleàr a Mururoa.
Al lavōr dal 1995 'l è Dispetto (Daspèt), antisipâ p'r al sìngul dimóndi furtunâ Meravigliosa creatura, traśmìs da tut al ràdio dòp la meśanòt dal Cavdàn dal 1995. In d'l àlbum a s cata incóra al vèć rock di inìsi ma anc la tradisiòṅ tuscàna cum in dal pès Ottava vita, ch'al gh'à dèntar di arciàm dal Lamento del carbonaio, e 500 anni, ch'l arcòrda 500 catenelle d'oro, àtar braṅ pupulàr tuscàṅ. In dal disc, i lavóran sèg Mara Redeghieri di Ustmamò, Francesco De Gregori (ch'al scriv al tèst ad Ninna nera) e Dave Stewart di Eurythmics. N'atra canta impurtànta l'è la cover Lontano lontano ad Luigi Tenco, lèta cun na ciàṿ rock.
In dal 1996 la fà catàr in di negòsi la sò secónda racòlta uficiàla Bomboloni. 'L an dòp la lavóra a 'l prugèt Short Opera insém a Andrea Bocelli, tuscàṅ anca lò. In dal Setémbar dal 1998 a vèṅ fóra Cuore, prudót par Fabrizio Barbacci. In di prim méś dal 1999 al sò vìddeo Un giorno disumano al vèṅ cinsurâ par via dal sèni dimóndi crudi.
Discugrafìa
Àlbum
- Gianna Nannini 1976
- Una radura... 1977
- California 1979
- G.N. 1981
- Latin Lover 1982
- Puzzle 1984
- Profumo 1986
- Malafemmina 1988
- Scandalo 1990
- X forza e X amore 1993
- Dispetto 1995
- Cuore 1998
- Aria 2002
- Grazie 2006
- Pia come la canto io 2007
- Giannadream - Solo i sogni sono veri 2009
- Io e te 2011
Racòlti
- Maschi e altri 1987
- Bomboloni 1999
- Perle 2004
- GiannaBest 2007
dal Viṿ
- Tutto live 1985
- Giannissima 1991


text:
Genua
Genua (Zena in Genues; Genova in Italian; Genua in Tudesch; Gênes in Frances; Gènoa in Ucitan; Genoa in Ingles) l'è la capital dl'a Ligüria. L'è la terza cità püssee indüstrializada d'Italia, la fa part del Triangul Indüstrial.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è una cità cunt una storia impurtanta con tant tradizion antich ligaa a la cultüra ad sit ad mar. L'era ancasí ciamaa la Süperba, e al dí d'incö l'è anmò vöna di püssee impurtant metropoli d'Italia. A Genua hinn nassüü un fracch de omen impurtant, cumè el Cristòfor Colomb, el Balilla, el Giusepp Mazzini, e di alter ancmò.


text:
Convensiù ortogràfeca Registrà ön utènte nöf Pàgine in de le parlàde locài Ortografée per le parlàde locài Come modificà öna pàgina FAQ Pulìtica e régul
Wikipédie con de piö de 2.000.000 de artìcoi: Inglés
Wikipédi in di lèngue minoritàrie: Català · Galissià · Basch · Brétone · Piemontés · Galés · Aragonés · Ocità · Lombard · Sicilià · Napoletà · Tarantì · Vèneto · Valù · Quechua · Irlandés · Còrso · Friulà · Manés · Lìgure · Arpità · Cornovaiés · Sardegnöl · Emilià-Romagnöl
Lista 'ntréga – Coordinassiù multilèngue – Mèter sö öna Wikipédia in de ön'ótra lèngua


text:
Münchenbuchsee
Münchenbuchsee a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 9788 abitant.
El cumün de Münchenbuchsee al se tröva a una altitüden de 564 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bolligen, Deisswil bei Münchenbuchsee, Diemerswil, Ittigen, Kirchlindach, Moosseedorf, Rapperswil, Schüpfen, Wiggiswil, Zollikofen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Münchenbuchsee l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1180 col nom de Buhse (in del dialet svizzer-tudèsch l'è anmò cognussüü 'me Buchsi).[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Münchenbuchsee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Àngiul Scola
Àngiul Scola (Malgraa 7 de nuèmber 1941) l'è un Cardinàl e Arcivésch de Milan dal 28 de giügn 2011.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Malgraa el 7 de nuèmber 1941 in d'una famiglia ümil (sò pà l'era camiunista e sò mà casalinga) l'ha cumenciàd a stüdià Ingegneria, ma dòpu l'è pasàd a Filusufia in Üniversità Catòlica. L’é entràd in Seminari in del 1967 e l'è stài urdinàd prèt in del 1970.
Prima de rivà a vèss Arcivésch de Milan, l'è stai vesc de Grosseto (dal 20 de lüi 1991) e Patriarca de Venèsia (dal 5 de genàr 2001). L'è stài creàd cardinal da Papa Giuànn Pàul II el 21 d'utùber del 2003
Mòtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« Sufficit gratia tua »
(« L'è bastansa la tò gràsia »)


text:
15 11
Ol dé 15 de noèmber l'è 'l 319 ( 320 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 47 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de noèmber al è ul dí da pòost 319 ( 320 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 47 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Brüssèl (Bèlzica): ol Goèrn d’Andorra ghe signa l'acord de cooperassiú con la Üniú Öropea sarat sö ol 30 04.
1983 - Síper: l'esèrsit Türch al proclama la Repüblega Türca de Síper del Nord in la zona nord indóe i vif 180.000 abitanc d'orísen Türch.
2004 - Washington (i Stacc Ünicc): Colin Powell al presenta i dimissiú come secretare de stat; al söstituirà-la l'indomà Condoleezza Rice.
2004 - Brüssèl (Bèlzica): i gu·ergn de Mònaco, San Marèn e Liechtenstein gh'i signa ün acorde de cooperassiú con la Üniú Öropea.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1930: Piero Melograni, storegh italian (m. 2012).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
E quaand te imparet a vèss lüserta el Sàss el sarà püssee gross ancamò
E quaand che'l ragn el tira la tela sia l'acqua che'l suu la faran brilà
Varda trii rundin che gülena roeda e s'cèpen la nigula de mila muschitt
L'è una lama de lüs rifletuda quella dell'unda che solta in söe l'oecc
E quaand te imparet a vèss el cavèden te imparereet a vardà in soel fuund
el puunt el se bagna se l'acqua la dunda e la breva mata la passa a sügà
Omen o dona cun't el sogn faa de paja varda con l'oecc ma impara a saràll
Impara la danza de la margherita impara a cürvass senza s'cepàss
RIT. Briisa de Néss, erba de Buffalöra, sabbia de Fuentes e un trönn de Culmenàcch.
Güla, güla... güla fina a Tresenda, gula sö in Valcavargna e al Pian del Tivàn
anej faa de fèrr che penden del mür el Re de ogni umbria ii a dupéra ancamò
El ghe lìga la barca cun deent la fuschiia e sgraffigna el cipress cun l'ungia a zig zag
El ghe lìga un tòcch della trezza rubàda ai cavèj de ogni alba e ai cavèj de ogni aurora
Lìè bon de desfà el garbii del gumitul che te gh'eet in del ventru quand riva la nocc
E quaand te imparet a vèss el merlu e a disegnà cun't el becch in del praa
te truvereet anca te el tò bersaglio cun la zampa che sgàrla e con l'ala che và
e scülta l cancell de la darsena antiiga che'l canta cun l'acqua che bagna i soo gaamb
E l'unda la rüzza e la pica la lengua ma la darsena la sa che po mea majà el laagh
RIT.
E quaand che poe vedareet un fantasma de foeja de urtiiga de ruggin e melma
Impara el suspiir trala riva e la prona
Impara el disegn ne la ruga del sass
Troeva la pioema che ha perdü la pujana
perchè gh'è deent el saangh del tramunt
El suu lassa in giir i penej che se incendia
Ma cun questa pioema tii podet smurzà
E quannd te imparet a vèss pipistrell a gulà senza schema e cürvà senza cürva
te pruvereet el tragitto impussibil del viagg che te feet senza moev gnanca un pàss
Cun't i aal incrusaa in soel disco de loena tra i ramm dii uliiv e'l glicin che dunda
pruvereet finalment anca te quela scrunza che proeven i foej nel fiasch de ogni veent
RIT.


text:
Haiti
Haiti (Ayiti in haitian, Haïti in frances) a l'è un paes di Caràib.
El cunfina cun la Repübliga Dominicana.
La capital a l'è Port-au-Prince.
El gh'ha una süperfiss de 27.750 km² per una pupulaziun de quasi 8.800.000 abitant.
Haiti a l'è in de la part ucidentala de l'isula d'Hispaniola.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Haiti a l'era una culonia francesa e a l'è vegnüü indipendent el 1m de genar del 1804.
A l'è stada la prima repübliga negra al mund.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Haiti (nom ufizial: République d'Haïti / Repiblik d Ayiti) a l'è una repübliga presidenziala.
El president a l'è Michel Martelly (del 2011).
El prim minister a l'è el Laurent Lamothe (del 2012).


text:
Perugia
Perugia (en latì Perusia; en fransés Pérouse; en spagnöl Perusa) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònima e de la regiù de l'Umbria. El cümü de Perugia el g'ha presapóch 166.253 abitàncc (dàto ISTAT, del més de bril del 2009), 'na superfìce de 449 km² e 'na densità de 369 ab./km². El cunfìna coi cümü de Assisi, Bastia Umbra, Corciano, Deruta, Gubbio, Magione, Marsciano, Panicale, Piegaro, Torgiano, Umbertide, Valfabbrica.
Perugia la g'ha dat el nòm al pitùr famus Perugino (che denòm el fàa Pietro Vannucci), che 'l g'ha vivìt e lauràt en chèsta cità. Pò a 'n óter pitùr famùs en töt el mónt, el Pinturicchio, el g'ha ach vivìt a Perugia,
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Perugia la compàr la prìma ólta 'ndèla stória col nòm de Perusia) e la fàa part de le dùdes cità confederàde de l'Etruria. Lüminàda 'na prima ólta per vìa de la guèra del an 310 o 309 prima del Signùr entrà i Etruschi e i Romani.
L'è mìa tat mensiunàda dei geografi antìch enfìna ale metà del sècol VI, quan che l'è stàda ciapàda de Totila dopo de 'n lónch asédio.
Endèl perìodo dei Longobàrdi l'è lüminàda compagn de giöna de le cità principài de la Tuscia. Endèl sècol IX, co l'auturizasiù de Carlo Magno e de Ludovìch el Pio, l'è restàda sóta le giürisdisiù dei papi ma per divèrsi sècoi la cità l'è nàda aànti a ìga 'na vìta 'ndependènta e la g'ha portàt aànti le sò guère co le cità vizìne - Foligno, Assisi, Spoleto, Todi, Siena, Arezzo, ecc.
En divèrse ocaziù i papi i g'ha troàt acogliènsa al intèrno de le sò müre, e l'è stàda séde dei conclàvi dei quài gh'è stat iligìt Papa Onòrio II (1124), Papa Onòrio IV (1285), Papa Celestino V (1294) e Papa Clemente V (1305).
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Perugia a l'è 'nzemelàda co:
- Aix-en-Provence, Francia
- Bratislava, Slovachia
- Grand Rapids, Stàti Ünìcc
- Potsdam, Germania
- Seattle, Stàti Ünìcc
- Tubinga, Germania
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]