text:
La descripuziun dalla val entras pader Placi a Spescha igl onn 1805 ei in dils pli prezius documents historics sur da Tujetsch. Ella dat ina vasta survesta sur dil viver e la veta en Tujetsch alla fin dil 18avel tschentaner. Sut il tetel „Polizia dalla val ni dalla vischnaunca“ presenta el il sistem co la val vegneva lu tgamunada, ils ufficials e tuts responsabels per ina buna „polizia“ dalla val.
Premissas per ina polizia ein leschas e regulativs. La polizia sereparta en ina giudiziala, economica e spirituala. La polizia giudiziala punescha surpassaments da leschas ed ordinaziuns. La polizia economica risguarda ils uordens e lai pigl auter trer mintgin a nez sco el vul.
Uordens e leschas dueien esser gestas e claras. Ellas ston esser adattadas alla situaziun locala, al temps ed alla glieud; plinavon generalas, d'avantatg ed acceptadas dil pievel.
Leschas ed ordinaziuns vegnan proponidas dals suprastonts dalla vischnaunca e presentadas al pievel, il qual decida cul pli dallas vuschs, tgei che vegn acceptau ni refusau.
Ils suprastonts vegnan elegi dil 40avel onn ensi e restan dus onns en uffeci. Lur diember munta sin sis persunas cun in salter vitier. Las elecziuns vegnan fatgas Mardis-Tschuncheismas. Ils treis emprems numn'ins geraus, ils treis auters cussegliers. In dils cussegliers vegn numnaus dal mistral regent sco siu vicari ni "statalter". Ordinariamein serendan ils suprastonts aunc quella jamna a Mustér, nua ch'els ston prestar il sarament avon il mistral e siu cussegl. Quels eligi e saramentai suprastonts ein derschaders da pasch e derschaders en fatgs economics ed ordinaziuns dalla vischnaunca. Ils geraus han el medem temps plaid e vusch el cussegl grond a Mustér. Ils cussegliers denton funcziuneschan el cussegl grond sco derschaders mo en cass criminals. (Blutgersicht).
Il statalter numnaus dil mistral ha dus uffecis: in sco suppleant e l'auter sco conderschader ella economia dalla vischnaunca. Sco suppleant dil mistral ha el da retscheiver tuttas scartiras da quel, surdar quellas agl emprem gerau per investa e publicaziun. Dasperas ha el la survigilonza sur vias, punts ed ensemblamein culs cauvitgs sur las lavurs cuminas.
Scadin dils treis geraus ed il statalter han l'obligaziun da tener gratuitamein quater taurs els differents vischinadis. Lur salari consista en casualas taxas ed ella honur da lur uffecis. Ils geraus numnan era discusamein entginas persunas sco tgisaders, ils quals han principalmein d'haver egl aviert sin sfrusems en uauls e schetgas e purtar tgisa.
In uffeci public ha era il cauvitg, che vegn eligius en mintga vischinadi cul pli dallas vuschs. El ha specialmein da survigilar e controllar ils indrezs da fiug ed aua e pladescha ils pindrers ed ils pasturs da casa e procura per l'indemnisaziun da tals.
Era il cautegia ei ina persuna ufficiala. Mintga alp ha in tal. El survigilescha la cargada e descargada, pladescha fumeglia, survigilescha pasturs, animals e pastira. Plinavon survigilescha el il di da mesiras e reparta gestamein il purment. El procura il sal e meina tut ils quens da sia alp.
Era il pindrer ha ina lavur ufficiala. El vegn eligius dil vischinadi. Bonificaus vegn el cun ina part dil daner da castitgs, ni cun ina paga fixa. El survigilescha ils animals, catscha els ord praus e surdat al possessur cun incassar il castitg fixaus dalla radunonza da vischins.
Medemamein ei era il signun ina persuna ufficiala. El ha la survigilonza sur glieud, animals, pastira e latg ed auters products d'alp. El ei il maun dretg dil cautegia.
Era ils ulteriurs pasters, il vatgèr, il starler, il vadler, il nurser, il cavrer e purtger san ins per part veser sco persunas ufficialas. Els catschan ils animals u mintgadi ni da divers temps sin pastira ed anavos. La spisa obtegnan els en roda, la paga en proporziun tenor specia e quantitad d'animals.
Mintga pervenda, mintga caplutta e spenda da paupers ha in ugau. Quels secloman tenor uffeci: ugau pervenda, ugau spenda eav.
Ils "ugaus da tgesa" survigileschan las schetgas, ils uauls schurmegiai.
Vieuas ed orfans retscheivan medemamein in ugau.
Per la survigilonza ed organisaziun dalla lavur cumina vegn elegiu in "meister da lavur cumina".
Il caluster ei era ina persuna ufficiala. Sia lavur ei enconuschenta. Sia paga retila el da bunamanas casualas e dalla pervenda, numnada calusteria.
Igl organist survescha mo alla baselgia parochiala. Leu secatta la suletta orgla dalla val. Da leu, s.Vigeli, retila el la paga.
Persunas ufficialas ein secapescha era ils spirituals; a Sedrun il plevon ed in caplon che dat era scola, a Rueras e Selva mintgamai in caplon.
El concluda quei capetel culs plaids: Ils cheu numnai ufficials, suprastonts e menaders formeschan la polizia giduiziala, economica e spirituala dalla val.
Ei dat bia caussas e fatschentas, che ston vegnir tractadas, ponderadas e concludidas dalla radunonza da vischnaunca. Diregidas vegnan quellas u dil mistral ni da siu vicari ni digl emprem gerau. Il pli dallas vuschs decida. Ils conclus vegnan protocolai dal vicari ed ina copia dils protocols surdada al mistral.
Generalmein tegn’ins las radunonzas las dumengias ni firaus. Selaian las tractandas buca refierer, vegn ei era dau vischnaunca sin auters dis. Ils cauvitgs vegnan lu cumissiunai da dar part da quei a lur vischinadi. Ordinariamein cloma il salter en baselgia suenter il survetsch divin, ch’ei seigi vischnaunca. Sin vischnaunca damonda il salter ils meinis, gl’emprem ils geraus en uffeci, suenter tut quels ch’ein inaga stai geraus ed il davos sa mintga burgheis s’expectorar. Il salter decida las tscharnas. Sa el buca decider vegn ei dumbrau. Mintga burgheis astga nunschenadamein exprimer siu meini ed era pretender tscharna. Pertucca ei denton ses agens interess sa el era cassar la tscharna e sto dar en ina protesta avon la radunonza e lu passar giud vischnaunca. Ei setracta cheu d’in dretg da „veto".
Vegls uordens da vischnaunca
Las fatschentas publicas sebasavan sin leschas ni statutas. Ils emprems uordens enconuschents dateschan dils onns 1811, 1814, 1818, 1828 e 1832. Els cuntegnan pli u meins la reglamentaziun da fatgs agricols, sco per exempel digl arvè, dallas alps, pastiras ecetera. Interessants ei il fatg ch'il Tgom era ina alp da cavals. Sto esser ch'ei deva da gliez temps pli biars da quels animals che oz. In auter fatg remarcabel ei la prescripziun, tenor la quala il pigrer bergamasc da Nalps astgava buca star sur notg cun sias nuorsas sin territori da Tujetsch, nunch'el pagavi ina taxa per nuorsa ed asen. Surstar fa era igl artechel dils statuts da 1832, tenor il qual ei vegn ordinau da far mintg'onn ina devoziun «en consideraziun dil grond donn che las talpas fan onn e mintg'onn». Ils uordens da vischnaunca plaidan era dallas autoritads communalas. La pli aulta era il schinumnau «Obercheit» che secumponeva dils geraus e dils cussegliers. Quella autoritad che corrispunda alla suprastonza hodierna, vegneva eligida mintga dus onns. Tenor igl uorden da 1818 duei ella vegnir pagada «honestameing» per ses survetschs. Novs geraus havevan denton da pagar ina taxa alla vischnaunca per l’honur d'uffeci. Sper quellas prescripziuns pertuccont l’agricultura e las autoritads vulan ils uordens era influenzar la veta religiusa e morala. Aschia vegn scadin admonius da frequentar dumengias e firaus ed interessantamein era las sondas la messa e las devoziuns («s. offizis») e da buca far lavurs manilas quels dis. Era dueigi mintgin observar las leschas divinas ed ecclesiasticas, cass cuntrari vegni el admonius ni castigiaus digl «Obercheit». Ins capescha quellas ordinaziuns, sch'ins endriescha ch'il plevon ei staus gideivels enten stabilir ils uordens da vischnaunca. Probabel vegn el era ad haver influenzau il conclus tenor il qual neginas femnas («sentelli femnas ch'ein 13-14 onns e da leu ensi») astgien maner ellas alps ni sin mises.
La nova structura da vischnaunca suenter 1848
Suenter la fundaziun dalla confederaziun svizra 1848 han era ils cantuns stuiu adattar lur constituziuns al niev uorden svizzer. El Grischun ei quei denton reussiu per suenter 3 votaziuns negativas. 1853 accepta il suveran la nova constituziun che va en vigur cun l’entschatta da 1854. La partiziun dil cantun en districts, cumins e vischnauncas era denton gia vegnida fatga 1851. En plazza dalla vischnaunca da giurisdicziun vegn il cumin che ha dad uss naven denton mo pli cumpetenzas giudizialas. Sias pussonzas politicas van vi al cantun ed allas vischnauncas. Era Tujetsch daventa ina vischnaunca politica autonoma. Igl emprem uorden da vischnaunca suenter l’acceptaziun dalla constituziun cantunala datescha digl onn 1857. El cuntegn denton mo prescripziuns davart grevezias e gudidas dils beins communals. Pli detagliaus ei igl uorden da 1866 che vegn revidius 1880, 1889 e 1904. Els han pli u meins tuts la medema structura: La pussonza suprema ei la radunonza da vischnaunca che secumpona da tuts vischins che han cumpleniu 20 onns. Ella stabilescha e reveda ils statuts da vischnaunca, elegia la suprastonza e las differentas cumissiuns ed examinescha ed approbescha l’administraziun da vischnaunca. La radunonza da vischnaunca vegn convocada dil president da vischnaunca che dat part il datum e las tractandas als cauvitgs che han da dar vinavon quella cunzina als vischins dils differents uclauns. La dumengia sissu ha il salter l’obligaziun da clamar en baselgia suenter messa: «Quels stimai vaschins en supplicai da spatge vischnaunca.» La radunonza ha liug per ordinari sil plaz cadruvi a Sedrun ed enqualga era a Rueras da dumengias da fiasta. Mo da malaura ed a caschun dalla radunonza generala vegn ella salvada ella sala da scola a Sedrun. Tier impurtontas tractandas vegn ei fatg la proposta da schar ir entuorn il meini. Suenter ch'il president ed in gerau ein s'exprimi, ha il salter la missiun da clamar pil num mintga gerau staus ina gada en uffeci. Enqualin di: «Mu vinavaun» ni «I è schon vegniu detg quai tg'è da di». - Las radunonzas da vischnauncas ein frequentadas fetg bein, era dils vischins da Rueras che stuevan vegnir da gliez temps a Sedrun a messa las dumengias. Probabel vulevan ils votants era buca stuer pagar il castitg da 50 raps entochen 1 franc per absenzas nunlubidas a radunonzas obligatoricas che la suprastonza saveva fxar per tractandas impurtontas. La suprastonza che vegn eligida mintgamai Gliendisdis Tschuncheismas per dus onns secumpona da 3 geraus e 6 cussegliers ni suppleants che serepartan sin ils differents vischinadis. Ord da quels cussegliers vegn ei mintgamai tscharniu in cassier (stattalter) ed in salter ch'ei ulteriuramein cautegia da nuorsas. La lavur dils geraus vegn repartida sco suonda:
Igl emprem gerau ha la funcziun da president, il secund ei actuar ed il tierz ha da survigilar la lavur cumina. Schiglioc ei la lavur buca repartida exactamein tenor in sistem departemental. Aschia han per exempel igl emprem e secund gerau ed il cassier da s'occupar da damondas da quens e finanzas. Sper la suprastonza han secapescha aunc differentas cumissiuns e divers funcziunaris da s'occupar da fatschentas communalas. Uffecis svani ein ils ugaus dalla spenda da graun e da sal. Tier in mortori vegneva ei da dau dalla famiglia dil defunct ina.spenda per ils paupers. Sut survigilonza dalla vischnaunca eran medemamein ils ugaus dallas baselgias, capluttas, pervendas e caplanias.
La biala squadra sul stradun denter Camischoals e Gonda e viers Valtgeva tochen els praus da Strem. Il territori dil Cuolm da Vi ei fetg vats e da gronda dimensiun. Seniester il Witenalpstock, denteren la Fuorcla da Strem suandada dil Pez Tgietschen (Oberalpstock 3328 m s.m), nies pli ault cuolm, il retg dalla val. Cuolm-casa ei il Pez Badus el vest dalla val!


c: text/html

text:
Slow-TV
- Mesemna, 22.6.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 22.6.2016, 8:40, RTR
La Televisiun Islandaisa ha ier mussà l'entir di co in auto va live sin las vias da l'entir'insla. Televisiun plauna (Slow-TV) ha quai num. Ina curius'idea che para dentant d'avair success.
Els nèn dentant betg ils emprims che ristgan quest experiment.
Il 2009 ha in collavuratur da la Televisiun Norvegiaisa gì lidea da mussar lentir viadi din traject da tren. Tut en tut set uras. Il viadi è vegni mussà il venderdi saira live en televisiun. Passa in tschintgavel dals Norvegiais ha persequità il viadi dal tren. Entant è la televisiun plauna (Slow-TV) il format da televisiun cun il pli grond success en Norvegia.
Dasper viadis monotons vegn era mussà live persunas che pestgan, che fan laina ni che fan or da la launa in pullover. Adina tut live e durant pliras uras. La pli lunga emissiun da televisiun plauna ha durà 134 uras. Durant tschintg dis e mez han ins pudì persequitar live en televisiun il viadi dina bartga. Questacziun han persequità 3/5 dals Norvegiais. Or dal viadi tut normal da la bartga è daventada ina mesa festa naziunala.
Glieud po prender part e tut tenor influenzar lacziun
Auter che tar il format conuschent en Svizra «Swiss-View» nè tar il format da televisiun plauna en Norvegia nagut preproducì. Quai saja il spezial vi da quest format, uschia ils responsabels. Il mardi passà ha ussa era lIslanda fatg inacziun sumeglianta. In entir di cun lauto sur lentira insla.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ina chasa da tgira a San Murezzan Du Lac è vinavant pussaivla. Cun Silvaplauna èn uss 3 vischnancas persuenter da planisar ina chasa da tgira a San Murezzan.
Cumenzà aveva quai cun 4 vischnancas, Puntraschigna ha dentant refusà il credit.
Segl e San Murezzan vegnan a stuair votar in'ulteriura giada
Perquai che Puntraschigna sa participescha betg pli al project, ston las 3 vischnancas che restan pajar dapli vi dals custs.
Silvaplauna ha gia concedì l'import pli aut. Segl e San Murezzan vegnan a stuair ir in'ulteriura giada davant radunanza communala.
RR novitads 06:00


text:
Muss
Muss (nom ufizial in italian: Musso) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 1 001 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,1 km² e ona densità de 244 ab./km².
Muss, che la confina con la Provincia de Lecch (comun de Còlich), le stada voeuna di roccafòrt del Medeghin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muss l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Durant ina fin d’emna daventa la pitschna citad en il nord da l’Italia, gist sur ils cunfins tar Castasegna, la chapitala grischunaisa dal chant. 72 chors grischunais fan viadi en l'Italia per sa scuntrar e far festa ensemen cun 9 chors da l'ulteriura Svizra e 35 chors da l’Italia dal nord che sa participeschan sco osps a la festa da chant extraordinaria.
Purschida da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
RTR vegn ad esser preschent a Chiavenna cun in team che vegn a procurar per la registraziun da tut las producziuns da festa dals chors. Nus vegnin a registrar differents concerts ed a rapportar extendidamain da quai che curra e passa. La pitschna citad en la provinza da Sondrio vegn a sa midar en ina gronda citad dal chant, e nus vegnin a procurar ch’ils tuns e maletgs da festa arrivian en nossas valladas per divertir ed infurmar noss public.
- RTR registrescha en 4 baselgias las producziuns da patg
- I dat in’emissiun communabla «Finestra popolare» cun Rete uno sin ina plazza amez Chiavenna
- Bler chant en las emissiuns spezialas, en l’Artg musical ed en Noss Chors
- Contribuziuns, discurs ed impressiuns da Chiavenna (Online, TV, Radio)
- Videos cun «Vossa chanzun preferida»
- Da mintga chor vegn mess online in audio cun la producziun da festa
- Il Telesguard emetta l’emissiun da venderdi live da Chiavenna
- Era RSI Rete uno e Rete due èn preschents a Chiavenna e rapportan da là cun tecnica RTR


text:
Dizionar talian ladin da sëgn dagnora danman
Tol to zelular;
Vá sön APP Store o Google Play;
Chir "Dizionari ladini" y desćiaria tüa APP Ladin.
O sce t'os, poste scanerisé le QR Code chiló dessot.
Sëgn aste danman tü dizionars
te ne restaras nia plü zënza parores.
Le ladin n'é nia n lingaz de mendranza ch'é tl morí fora, mo al é n lingaz vi che sá da s'adaté cun modernité ai mudamënc dla sozieté. Chësc desmostra ince i ultims dizionars Dizionario Italiano-Ladino gardenese / Dizioner Ladin de Gherdëina-Talian e le Dizionario Italiano-Ladino Val Badia / Dizionar Ladin Val Badia-Talian dá fora dal Istitut Ladin Micurá de Rü che se fistidiëia da 40 agn incá dla promoziun y dla normaziun dl lingaz ladin.
I dui dizionars che ê bele da ciafé tla verjiun stampada y online, pó sëgn gní consultá ince dai smartphone. L' App Ladin pormët d'adoré te na manira asvelta y efiziënta i dui dizionars. An podará insciö chirí sö vigni parora ti dizionars, tles variantes de Gherdëna y dla Val Badia, ciafé sües traduziuns dal ladin tl talian y al contrar dal talian tl ladin.
Les parores gherdënes pón ascuté sö ince tla verjiun audio, tl dagní podarán fá le medem cun les parores tl ladin dla Val Badia.
An pó chirí sön le menü deplü poscibilités d'archirida y ciaré ite tla galaria dles fotografies.
L'APP Ladin é n stromënt efiziënt de gran ütl, saurí da consulté y rich de informaziuns.
L'aplicatif web é gnü lauré fora dala Smallcodes de Firenze deboriada cun l'Istitut Ladin Micurá de Rü.
Sciöche i gragn lingac nazionai y sciöche un di pröms lingac manco adorá dl'Europa, pó le ladin, por intant tles döes variantes gherdëna y badiota, y tosc ince tles atres variantes dl raiun dl Sela, s'anuzé de n stromënt essenzial. Al n'é nia ma d'ütl por chi che baia o stüdia le ladin, mo al ó ince ti dé n messaje a chi che ti dá ai pici lingac ma n'importanza folcloristica y i arata ala vedla.
„Al é gnü injunté n ater capitul tla storia dla cultura ladina y de so lingaz: n stromënt de valüta por mostré sö süa vitalité complessiva y por mantigní y dé inant n patrimone linguistich che ne pó nia jí a perde", scrí la linguista conesciüda Valeria della Valle, auturia de na prefaziun dl dizionar talian/ladin dla Val Badia.


text:
San Michee (sant)
San Michee (de l'ebraigh מיכאל) l'è vun di trii arcangiol nominaa in de la Bibbia. El nòmm Michee 'l vegn de l'ebraigh Mika-El, che 'l voeur dì quell che l'è 'me Dio. L'arcangiol Michee l'è regordaa per avè defenduu la fed contra i esercit del Diavol.
La soa festa, segond el lunari de la Gesa Cattòliga, l'è 'l 29 settember, insema ai alter duu arcangiol (Raffael e Gabriel). L'è veneraa anca de la Gesa Ortodòssa e de l'Islam.
Cuntegnüü
I font bibligh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Canònigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Michee l'è citaa in del Vegg Testament in del Liber del Daniel (12, 1). L'è anca nominaa in del Liber del Giosuè (5, 14-15) 'me 'l capp di esercit del Signor e in Zaccaria (3, 2), anca se lì el ven minga ditt el sò nòmm.
In del Noeuv Testament inveci l'è ciamaa "arcangiol" in de la Lettera del Giuda (9), menter in de l'Apocaliss (12, 7-8) l'è quell che 'l mena i angiol in de la battalia contra el drago (cioè 'l demòni) e che le batt.
Apòcrif[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La figura de San Michee la se troeuva sia in di apòcrif del Vegg Testament tant 'me in quei del Noeuv.
In de l'Apocaliss siriaca del Baruch gh'è scritt che l'è quell che 'l tegn i ciav del Paradis; in de la Vita de Adamo ed Eva se dis che l'è staa lù a insegnàggh a l'Adamo a coltivà la terra; in de l'Apocaliss del Mosè se dis che l'ha ditt ai fioeu de Adamo ed Eva 'se gh'even de fà per onorà i mòrt.
In del Vangel del Bòrtol se dis che l'è staa lù a portà in sù la terra i ròbb necessari a Dio per fà sù l'òmm; in de l'Ascensa de l'Isaia el saria staa quell che l'ha tòlt via la preia che la gh'era denanz a la tomba del Iesuss; in de l'Apocaliss de la Mader de Dio el compagna la Madònna in d'on viagg per fàggh vedè 'me l'è che patissen i peccador a l'Inferno.
Patronaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Michee l'è 'l sant patrònn de la polizzia e de vari città come Coni, Alghero e Bari. In Lombardia l'è 'l patrònn de Antegnaa, Calvisan, Figin, Leff, Magnagh, Castiraga Vidard e Pontiroeu. A lù l'è dedicaa el Castel Sant'Angelo a Ròma.


text:
Quatter dis suenter l'attatga terroristica a Londra ha la polizia laschà liber la gronda part da las persunas arrestadas.
Duas da las 11 persunas arrestadas restan anc en praschun, annunzia la polizia britannica. Cunter ils dus umens or da la citad da Birmingham - en la vegliadetgna da 27 e 58 onns - datti in suspect d'avair preparà in act terroristic. Duas dunnas èn bain libras cunter ina cauziun. Cunter ellas cuntinuescha la polizia dentant d'investigar.
Tar l'attatga a Londra la mesemna eran quatter persunas e l'attentader morts. Cun ses auto è l’attentader l'emprim charrà en las persunas sur la punt da Westminster. Ina dunna da 43 onns da la Gronda Britannia ed in turist da 54 onns dals Stadis Unids da l’America èn mortas. Silsuenter ha el mazzà cun in cuntè in policist avant il parlament. L’attatgader è silsuenter vegnì sajettà da la polizia. In um da 75 onns ch’èra vegnì blessà grevamain tar l’attatgà è in di pli tard morts en l’ospital.
RR novitads 12:00


text:
Peist era fin la fin dal 2012 anc ina atgna vischnanca. Lura ha ella fusiunà cun Calfreisen, Castiel, Langwies, Lüen, Molinis, St. Peter-Pagig tar la vischnanca Arosa. Uss è Peist pia ina fracziun cun bun 200 abitants. I dat ina stizun dal vitg, duas pitschnas ustarias, pliras fatschentas e sa chapescha er la staziun da la Viafier Retica sut il vitg.
Mez tras il vitg maina la via principala vers Arosa – da vart sura e da vart sut da la via hai chasas e fatschentas. La chasa da scola na vegn dentant betg pli duvrada. Ils scolarets e scolars da la primara van a scola a St. Peter ed ils scolars dal stgalim superiur van ad Arosa.
RR actualitad 12:00


text:
Il november è vegnì enconuschent, che la fatschenta Casatec SA haja cumprà l'edifizi da l'anteriura Stampa Romontscha a Mustér ch'era per gronda part vid, suenter che la Somedia ha dischlocà avant onns l'ultima part da producziun en la Bassa.
Oriundamain leva Damian Sac sa chasar cun sia fatschenta a Pignola. Il terren ch'el ha dentant acquistà là vegn pir en zona d'industria, cura ch'ina parcella dasperas è surbajegiada. Il suveran aveva numnadamain acceptà la revisiun da la planisaziun locala, mo il chantun ha sistì l'engrondiment da la zona d'industria e pretendì, ch'il terren ch'è gia en questa zona vegnia surbajegià sco emprim. Ma là na capita nagut ed il possessur n'è er betg pront da vender. Uschia haja el decis da tschertgar in'autra soluziun per pudair engrondir las localitads. «Insacura èsi spetgà avunda» ha Damian Sac manegià.
Far adattaziuns
Ils locataris actuals pon restar. Plaz haja quai numnadamain avunda, di Damian Sac. I saja dentant stà ina sfida da chattar ina soluziun segira per che la canorta d'uffants e l'interpresa Casatec SA vegnian ina sper l'autra ora. Per ch'i saja pli segir per ils uffants, vegn l'entrada per la canorta fatga en il sid dal bajetg. Uschia po l'entrada da la fatschenta, nua che furniturs e vehichels da fatschenta vegnan e van, vegnir separada da l'entrada da la canorta.
Questa stad vegn l'emprima part da la sedia da Casatec SA bardigliada en las localitads da l'anteriura stampa. Il proxim onn l'administraziun.
RR actualitad 07:00


text:
In giuven da 21 onns haja smanatschà d'envidar ina bumba en la baselgia Heiliggeist. L'um è uss en praschun. Quai ha chaschunà in engaschament da polizia cumplain.
Acziun gronda da polizia
Il venderdi suentermezdi aveva la polizia chantunala da Berna barricadà l'intschess enturn la baselgia Heiliggeist tar lal plazza da staziun principala. A las 13:30 era la polizia vegnida infurmada davart in um che deva en egl. Cura che la polizia è arrivada al lieu, purtava l'um objects suspectus, ha ina pledadra da polizia ditg. Lura ha la polizia prendì a ferm l'um e barricadà il lieu enturn la baselgia. Schebain ils objects fissan stads privlus n'è anc betg cler, ha la polizia communitgà vinavant.
Per motivs da segirtad è la regiun enturn la baselgia Heiliggeist stada serrada per circa tschintg uras. La polizia aveva appellà als passants dad ir davent da la plazza da staziun, uschia l'agentura da novitads SDA. Tenor rapports da perditgas èn emploiads da fatschentas vischinantas vegnids evacuadas, quai communitgescha l'agentura da novitads SDA.
L'areal pertutgà
La baselgia da Heiliggeist sa chatta a la staziun principala da Berna e visavi da la stizun «Loeb». Gist sper il tetg da vaider e tschintg minutas davent da la Chasa federala.
Impediments dal traffic public
Durant la barricada èsi vegni tar gronds impediments dal traffic public, scriva la polizia chantunala vinavant. La plazza da la staziun era serrada per tut il traffic tranter Bollwerk e Burgerspital. La staziun da tren n'è dentant betg stada pertutgada ed era cuntanschibla via Welle u Neuengasse.
RR novitads 15:00+


text:
Pli baud hajan ils geniturs fitg savens sustegnì mesiras da magisters e decisiuns da scolas - scriva il president da l'Associaziun tetgala svizra da magistras e magisters Beat Zemp en la prefaziun dal mussavia. Ozendi sajan ils contacts cun ils geniturs dentant daventads cleramain pli pretensiuns. Latiers tutgian er conflicts pesants che possian durar ditg.
52 paginas agid per situaziuns spinusas
Il nov mussavia da 52 paginas remplazza in document dal 2004. El preschenta puncts concrets che duain gidar a las magistras ed ils magisters scolasts da schliar conflicts. Uschia sche geniturs èn da l'avis ch'ils pensums na fetschian nagin senn. U sche geniturs engaschan giurists u tschertgan la via en las medias sch'insatge na plascha betg ad els.
RR novitads 16:00


text:
Lengua türca
El türch (nom nativ Türkçe o Türk dili, Türkiye Türkçesi) l'è 'na lengua che la fa part del grüp di lenguv türch, cun pü o men 75 milion de maderlengua in Türchia, a Cipru e spantegaa in gir per el mond.
Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dialet türch principal i henn:
- el Rümelic o rümelich (parlaa dai muhajir de la Rümelia),
- il Kıbrıs o cipriòt (parlaa a Cipru),
- el dialet d'Edirnn
- el Doğu (parlaa int la Türchia de levant), che in certi zonn el furma anca un cuntinum cun i dialet de la negua azera,
- el Karadeniz (parlaa int la regionn urientala del mar Negher),
- l'Egee (parlaa int la zona del mar Egee cun estension in Antalia),
- el Güneydoğu (parlaa int el sud, a levant de Mersin),
- l'Orta Anadolu (parlaa int i zonn central de l'Anatolia),
- el Kastamonu (parlaa a Kastamonu e lì arent),
- el Karamanlıca o caramanel (parlaa in Grecia, indè che l'è ciamaa Kapauavλήδιka) che l'è el standard leterari di Karamanel.


text:
Laoré deberieda per mioré l lingaz
June 5, 2018 by hotminnie
Ti mete dant vigni ann a n istitut cultural n program anual é massa puech. Per realisé siei fins statutars vàl debujegn emprumadedut de na vijion, de n projet strategich, olache al vegn dé dant concretamenter cie che an vuel arjonje. Na programazion strategica mess ti dé na resposta concreta a chestes domandes fondamentales: Co se stàla pa con la ladinité y cie mesures politiches-culturales vuelel pa ester per renforzé l’identité linguistica y culturala, per ti garantì n davegnì plu segur a la mendranza ladina?
Na resposta a chestes domandes mess ence chirì i programs particolars dles istituzions; con d’autres paroles, i laours dles istituzions – scola, istituc culturai, media – mess vegnì programés no demé aldò di bujegns particolars dles valedes ma ence y dandaldut aldò di bujegns generai dla mendranza entiera, de duta la Ladina. La mendranza ladina se definesc emprumadedut tres sie lingaz; na bona sanité dl ladin é perchel na condizion essenziala per l souravive dla mendranza sciche grup linguistich autonom.
Ciugn é pa i bujegns di ladins a livel linguistich? Chilò n valgunes propostes:
1. Per ester competitif mess l ladin se modernisé, sciche vigni auter lingaz. N laour che mess perchel tres jì inant é chel de crié paroles nueves o neologisms. L ladin à debujegn de milesc y milesc de paroles nueves da tó ca per dut l nuef che é capité tles valedes ladines te chisc ultims cent agn. Sce an ne fej nia vegnirà l ladin tres deplù empesté da paroles forestes; plu che an aspeta, plu rie che al sarà spo da les tò demez. N tel laour auda les istituzions da fé deberieda, crian paroles unitares che se lasce adaté a vigni idiom de valeda, sciche à fat la Lia Rumantscha ti Grijons.
2. N laour scientifich metù man dant cotant de agn é la publicazion de vocabolars. Trueps se damana sce al ne vegn nia strapuzé forzes, temp y scioldi da fé per vigni valeda vocabolars extra, canche an podessa amplié y mioré l “Dizionar dl ladin standard”, olache an giata tamben na forma unitara che ence les paroles di idioms de valeda. Tamben la “Gramatica” che l “Dizionar dl ladin standard “ é laours de fonz per l ladin, reconescius dal mond academich desche laours da pionier. Dai istituc culturai s´aspéten che ai tegne da na sia creatura y la deide cresce, se svilupé y madurì. L ladin unifiché o standard, crié ence con l aiut dl’Union Europea, podessa vegni tout ca plu gonot y comedé sce al va debujegn.
Demé brontolé che l ladin unifiché sona massa talian y ne fé nia per le comedé é n laour da Valgrata. Dantaldut l Istitut cultural da San Martin audissa da respeté deplù l’idea de chela persona che ti à dé l inom, Micurá de Rü, empede la ignoré tla pratica. Chest preve da San Ciascian ove metu adum dl 1833 n prum model de gramatica unitara per l ladin dles Dolomites.
3. Vigni istituzion adora zacai che ti ciala plu avisa sui deic, cie che ala fej y sciche ala laoura. L control cualitatif di programs di istituc pò vegnì garantì da comités scientifics y da esperc cherdés aposta per les ativités desvalives, ma al jissa ence d’uega n control dal bas tres na maiour partezipazion dla jent tamben a livel dla programazion che dla valutazion di laours.
4. Al fossa demé de utl sce i trei istituc culturai ladins se urtassa regolarmenter per rejoné di programs y coordiné les ativités. De tel contac renforzassa la colaborazion interladina; mete a jì programs deberieda y azions complementares daidassa crié sinergies anter les valesdes y sparagné ressurses y ti dessa n impat plu ampl ai laours di singui istituc. Per arjonje chest fin jìssel debujegn de n “Comité de coordinament interladin”. L Istitut “Micurá de Rü” é envié a se daurì deplù a la colaborazion con i autri doi Istituc.
5. I istituc culturai ladins é inviés a colaboré con d´autres istituzions ladines y nia ladines che se dà ju con temesc y argomenc che enteresseia i ladins. Tegnon a ment: Demé sce les istituzions ladines y la politica laoura de chest vers – tré tla medema fum – ará l ladin na maiour credibelté y poscibilité de se renforzé, de ti tegnì bot a les gran manaces da pert di autri lingac che sbroca ite te vigni ciasa ladina tres i media foresć. Al mess vegni zidlé anter la jent na maiour coscienza linguistica: l davegnì dla mendranza é demé garantì sce la jent se fej pensiers sun sie lingaz y l respeteia con l adoré vigni dé. Nostes istituzions y lies culturales é cherdedes a reclamisé l’adoranza dl ladin te duc i setours dla sozieté, ma ence la politica dess ti dé cotant deplu emportanza al lingaz y sie svilup. Dai raprejentanc istituzionai dla cultura ladina y da chi dla politica – de dutes les valedes y de duc i partic se aspéten che ai vegne finalmenter adalerch con na proposta clera y coerenta de na politica linguistica panladina y no demé con “soluzions” ad hoc per sia valeda o per sia provinzia.
6. La valuta y l’adoranza dl lingaz ladin mess vegnì reclamiseda nia demé anter la jent ladina ma ence foradecá anter i vejins talians y todesc. I raprejentac dla cultura – istituc, scoles, lies culturales y artistiches – y dla politica dess se dé da fé che l ladin vegne adoré sistematicamenter, olache al é scrit dant da la lege, da l’aministrazion publica daite y defora dai confins ladins.
7. La promozion dl ladin pò y dess ence vegnì fata tres l turism. Fin a sen é la cultura ladina – y laprò “Dolomites patrimone mondial UNESCO” – vegnuda nuzeda feter demé sciche strument de marketing turistich, ma ala jissa ence de rosedé chesta ocajion adoran l turism per la promozion dla gauja ladina. Vigni ann rùvel te nosc paisc trueps milesc de turisć, ma tanc s’enten pa che ai é te n paisc ladin? Na campagna de informazion – tres conferenzes, prejentazions, referac, mostres – daidassa pro y slargé fora no demé la conescenza ma ence la simpatia per i ladins. L enteres y la simpatia di foresć ruvassa dessegur ence a oredla di raprejentanc dla politica.
Chisc pensiers y chestes propostes me aodassi che nosc istituc cuturai s’en tolessa soura y laorassa deberieda per l davegnì dla Ladinia. Na politica culturala ladina sceria ghira na vijion globala o panladina che vae soura i confins provinziai fora. I istituc culturai porta na gran responsabelté sun la bona sanité dl lingaz ladin; ai é vegnus metus en pé per laoré de chest vers, ai à personal y ressurses aposta per realisé siei fins statutars. La comunité ladina damana che ai laore con plu energia te chesta direzion, adum con les autres les istituzions y lies dla Ladinia.
Erwin Valentini y Lois Trebo


text:
Tuot la vaschella vegn fata in nossa manufactura a Sent. Cun nos SGRAFITS ENGIADINAIS © vaina reactiva üna veglia tradizun e tilla coliada cun nos savair manual. La vaschella as poja metter aint illa maschina da lavar giò.
Bler plaschair cun nos prodot.
Fr. 36.00 incl. porto. Sainza porto Fr. 29.00
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn gia en la romania submersa, vul dir en la Valragn songagliaisa per gronda part rumantschs. Ma discurrì vegn qua dapli blers onns be pli tudestg-svizzer. Sulet tschertas expressiuns sco «viva», «l'ora» u «gletsch» èn sa mantenids en il dialect – era tranter la giuventetgna. Per far attent nua che il territori rumantsch dad ozendi cumenza ha la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) lantschà cun in'acziun da guerriglia durant ina not d’inviern 2014 ina champagna cun tatgaders pincs cun scrit sisur «Per Rumantsch?» e tatgà quests sin tut las tablas inscrittas be per tudestg in territori rumantsch o biling. L'acziun ha provocà e chaschunà undas in las medias...


text:
Aschia sefuorma in cuirass
Las armas ed ils cuirass dils gardists ein aschi vegls sco la garda sezza, pia varga 500 onns. In gardist d’ozildi ei en media pressapauc 30 cm pli gronds. Per ina gronda part dils gardists ein ils cuirass cheutras memia pigns e stretgs. Per saver tener la tradiziun dall’armadira historica ei la Garda svizra sedrizzada ad ina dallas sulettas fravgias dad armas ch’exista aunc, la fravgia dalla famiglia Schmidberger a Molln ell’Austria ed incaricau quella da furnir entochen igl onn 2018 buca meins che 80 novs cuirass.
Ils 16-2-2013 ha la “Neue Zürcher Zeitung” publicau in artechel cun ina documentaziun da fotografias ed in film pertuccont quei tema. Tgi che ha interess duei far in click sin la fotografia.


text:
Gudagnà la 17avla etappa da Digne-les-Bains a Pra Loup ha il Tudestg Simon Geschke. Quai persuls avant l’American Andrew Talansky ed il Columbian Rigobert Uran.
Contador perda bler temp
Leader Froome ed il segund en classament general, il Columbian Nairo Quintana, èn vegnids ensemen en l’arrivada cun in retard da passa 7 minutas sin Geschke.
Alberto Contador, ch’era il 5avel en classament general è crudà per terra en l’ultima cursa aval ed ha pers bler temp. Il terz dal classament general Tejay van Garderen ha stuì dar si pervia da malsogna.


text:
Sari-Solenzara
Sari-Solenzara l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Porto-Vecchio, del circondàre (arrondissement) de Sartène e del dipartimènt de la Còrsica del Sud. El g'ha 'na popolasiù de 1 382 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 73,85 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 1087 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Estrema destra
L'estrema destra l'è l'ideologia politega che la esalta e la interprata radicalment i idej de la destra.
L'è on concett che l'è mudaa assee in di agn, vist el cambiament di idej de la destra: Ad esempi in del 1800 l'era la posizion di assolutista monarchegh che voreven guarnà i privilegi de la monarchia, e quand che 'l period monarchich l'è finii l'è 'gnuu a indicà i posizion reazionari e conservativ in sui drizz politegh, civil e religios, e cont el nass del fassism i moviment de estrema destra scomincen a indentificàss con quell, cont el socialism de destra.
Inveci, in di Stat Unii, indova l'esperienza fascista e monarchega la gh'è mai staja, l'estrema destra la se troeuva in chi tocch a destra del Partii Republegan contrari a tucc i intervent del Stat in de l'economia, sociada tendenzialment a 'na vision pseudo-cristiana de la vida e despess razzista: a l'è representada del Ku Klux Klan e de olter insci ciamaa White Supremacy Groups, ciovè moviment razzista, comè per esempi la Alt-Right del Richard Spencer.


text:
«A chatscha giaiva Barba Peder»
- Gievgia, 7.9.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 7.9.2017, 19:00, RTR
La chatscha è savens er in tema en la musica populara. I dat bleras cumposiziuns che tractan la pli gronda passiun en Grischun. Schottischs, polcas, valzers ed er chanzuns popularas, sco quellas da Men Rauch. Per l'emprima emna da chatscha datti perquai tocs davart la chatscha, tschiervs e chamutschs. Cun las chapellas Alpina, Vadret e Grischuna, la furmaziun gronda Schwyzerörgeli-Fründa Felsberg, ed er ils Trubadurs Peder e Flurin ed Ils Jauers.


text:
Crès
Al crès, cràs o duròun (callo in itagliàṅ) 'l è dla pèla ch'a s è ispesìda, ch'l'è gnuda sù in sovrapiù. Al crès al pōl gnìr fóra da na quelc banda dal corp indû i pēl i n'crèsen minga, c'ma in dal 'd sòta del màṅ e di pē.
I crès i vinen fóra quand a s ciàpa sàimper còunt'r a cal pcòun 'd cherna lè, che per protéǵres da cal sfergamèint cuntìnev lè, al taca a crèser in più, dvintènd ciunt e tamùggn sàimper lè.
S'i s lasen trôp gnir sù, i crès i finìsen per fèr mêl e a srèv un bêl quêl 'd fèri tōr via da 'n calìsta o, s'a s è bòun, 'd tōr's i via da per sè. A n's gh'à mìa da cunfòndres col verùchi, che quisti chè i selten fóra se in cal punt lè a s è ciàpê al só virus, ch'i s gh'asumìglien mo invéci i van curê in na manéra diferàinta.
Manéri 'd dir
- (EGL) A 'm fà mêl i crès, a cànbia 'l tèimp! (IT) Mi fanno male i calli, dunque cambia il tempo!.
- (EGL) Bòun p'r i crès, (IT) (fig.) Poco in gamba, insignificante.[1]
Vóś lighèdi
Èter progêt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Crès»
Colegamèint estèren
- (IT) D'in dû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.
- (IT) La vóś in sìm'a la Treccani.


text:
Tuor ha 33 onns ed è actualmain gestiunari dal center da furmaziun Surselva a Glion. El vegn ad esser responsabel per la direcziun generala da l'uffizi cun var 60 collavuraturas e collavuraturs.
L’uffizi per la furmaziun professiunala è cumpetent per tut las dumondas da la furmaziun fundamentala professiunala. El cumpiglia tranter auter ils secturs cussegliaziun da professiun, da studi e da carriera, surveglianza da la furmaziun professiunala, la cussegliaziun da scola professiunala.
RR novitads 10:00


text:
sabato 13 dicembre 2008
IL PONTURÉN'NI ÄD BATISTÉN PICÉN -4-
ÈMMA PÈRS LA FERMÄDA D'AL TÀV - A j'ò ciapè un Tàvor par chjetärom, dopa aver savù che doménica pasarà in stasjón al primm Tàv, al tréno ädla älta velocitè, partì da Milàn e dirét a Bològgna, sénsa farmäros gnànca un minudén a Pärma. Invéci, pu avànti, i faràn 'na fermäda äd méz a Rèzz. Che ràbia ragàs! Mi a gh'son restè mäl bombén. Al säva da témp ch'la sarìss fnìda acsì, mo tuti il vòlti ch'agh'péns a'm zgàgn 'dla gràn rabja l'istés. Mi a j'ò mìga capì. Pärma l'è o no 'na capitäla, l'è o no la séde ädl'Efsa, l'agensìa evropèjja ädl'alimentasjón, l'è o no pu importànta äd Rèzz? Ragàs, ìv capì? Cuadrònja! Mo propri lì i andràn a fär la fermäda "Medio Padana"? A m'la va mìga zò. A capìss ch'l'è 'na stòrja vécia (j'àn decìs tut cuand mi éra un putinén) e ch'l'è mìga demérit äd Vignäli, né d'Ubäldi, mo sjòr...a Rèzz... Da Milàn a Bològgna, e i's férmon a Rèzz! Mo l'éra Pärma la séde naturäla! Il sàn ànca i putén. J m'àn dit che alòra al sìnndich l'éra Stévon Lavagètt e ch'al sarìss stè lu a cavär zò il bräghi dednàns a Pròdi ch'al vräva la fermäda a Cuadronja. Mi 'n gh'éra mìga e a'n so mìga co' dìr. Adésa par mi la sarà 'na gran deluzjón vèddor bziär via la "Frissa ròssa" sénsa farmäros gnànca a tirär su un pramzàn. Pärma la vól la Metropolitàna, cmé 'na gran citè, e po l'à perdù la fermäda d'al Tav. 'N'umiljasjón ragàs! Mi a vagh a tór n'ätor Tàvor.
(Nelle foto, dall'alto: 1) Batistén Picén /by Sylvia Massera ©; 2) La "Freccia Rossa" dell'alta velocità)
(Nelle foto, dall'alto: 1) Batistén Picén /by Sylvia Massera ©; 2) La "Freccia Rossa" dell'alta velocità)
Pubblicato da ACHILLE MEZZADRI a 00:55
Etichette: Batistén Picén, Lavagetto Stefano, Ubaldi Elvio, Vignali Pietro


text:
En connex cun questa votaziun hai dà discussiuns surtut en la gasetta locala «La Tuatschina». Las posiziuns èn però surtut positivas envers il project da la pendiculara Sedrun – Cuolm da Vi.
In pass en la dretga direcziun
Arthur Loretz da la Pro Cungieri citescha Samih Sawiris. Lez haja ditg che mo communablamain sajan els ferms envers las destinaziuns grondas ed etablidas.
Era l’organisaziun Sedrun Mustér Turissem e la Viafier Matterhorn-Gottard beneventan il project.
L’Uniun da giuventetgna da Tujetsch scriva che questa colliaziun saja in pass en la dretga direcziun. Ella augmentia la purschida per giasts ed indigens, e quai stad ed enviern. Il deputà en il cussegl grond René Epp discurra dad in term impurtant e dad in progress per la destinaziun da vacanzas Sedrun – Mustér – Andermatt.
«In miserabel project»
Ma i dat era intginas paucas vuschs criticas e quellas vegnan da dus anteriurs chanzlists da Tujetsch. Tumaisch Valier ha gì scrit en la Tuatschina dals 28 d’avrigl che la pendiculara Sedrun – Cuolm da Vi saja in «miserabel project», che la vischnanca na possia finanzialmain betg sa lubir da far part dad in project che portia nagin niz e l’adattaziun dal plan da zonas cuntrafetschia a la lescha da bajegiar.
Edgar Hitz propona en la Quotidiana dals 17 da matg da dir «ad interim NA». Il project na saja anc betg madir ed ultra da quai duess ins preschentar in plan da finanzas da la vischnanca per mussar sch’i fiss pussaivel da finanziar il project.
Autoritads communalas dian gea
Las emprimas discussiuns publicas èn stadas ils 12 d’avrigl en il cussegl da vischnanca. Tant il cussegl sco la suprastanza ed il president communal Beat Roeschlin proponan unanimamain da dir gea dumengia che vegn.
RR actualitad 07:00


text:
Tschappina
Tschappina l'è un cumün svizzer del Kreis Thusis (o Circul da Tusaun in rumanc) del destret de Hinterrhein, in del Cantun Grisun. El gh’ha pü u manch 139 abitant, una süperfis de 24.67 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1400 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Tschappina l'è tacaa ai cumün de Flerden, Lohn, Mathon, Safien, Urmein.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tschappina l'è ai pee del Piz Beverin e l'è 'l punt de partensa del sentee del Saum che 'l mena in de la Safiental (Val Safien) via 'l Glaspass (Pass del Glas). Tschappina l'è un paes rüral e l'è spartida in düü toch: Untertschappina (Tschappina de suta) - 1400 meter in sül nivel del mar - e Obertschappina (Tschappina de sura) - 1580 in sül nivel del mar; insci 'ma in di trii fraziun Obergmeind (cumün de sura) - 1810 meter in sül nivel del mar -, Ausserglas (Glas de föra) - 1846 meter in sül nivel del mar - e Innerglas (Glas de dent) - 1820 meter in sül nivel del mar. In de l'Obergmeind gh'è trii piscinít impiant de resalida de andà a scià d'inverna. In estaa i türista poden fà un bel puu de escürsiun. Sura 'l paes gh'è l'antigh insediament Walser che l'è ciamaa Masügg (pr: masügh).
Idioma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chel sit chi l'è staa insediaa de Walser de la Safiental in del 14° secul e insci Tschappina 'l pertuca giamò de secuj ai cumün tudesch di Grisun.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Tschappina in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cumià
- Dumengia, 27.9.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 27.9.2015, 19:00, RTR
L'atun è qua. Quel che sfunsa noss conturn en las pli bellas colurs ed en in chaud miaivel, per la finala buffar davent tut e laschar enavos mo il grisch ed il fraid. L'atun annunzia adina in cumià. A l'entschatta il cumià da la stad e dal chaud. Ma lura annunzia el gia prest la rendida da l'onn. En La classica: maletgs musicals da l'atun, tant da la stagiun sco era da «l'atun, la saira da la vita».
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Dapi la fin favrer saja la funcziun bloccada, ha la Posta confermà envers l'agentura da novitads svizra. Uss amplifitgescha la Posta la funcziun cun ina procedura da confermar il sviament via telefonin.
Ils criminals surpigliavan la controlla da contos d'e-mail cun agid da «phishing». Lura empustavan els rauba e sviavan il pac cun duvrar l'annunzia automatica da la Posta ch'in pac è sin viadi. Vi d'in automat da pacs, pudevan els la finala ir per il pac.
Phishing
Phishing numnan ins l'emprova da vegnir sur paginas d'internet faussas u e-mails vid datas persunalas d'ina persuna. Lura pon ins survegnir access sin contos u cartas da credit da quellas persunas.
RR novitads 16:00


text:
Cun persvasiun a l'urna - saja quai in gea u in na, ils Tircs en Svizra ch'eran d’inscuntrar a l’urna a Berna eran persvas da lur decisiun.
Da discurrer encunter il president e da vuschar NA, ma pudess manar en praschun. Dentant jau di cler e net dad aut mia opiniun, uschiglio hani precis cuntanschì tge ch'els vulan: da far tema e da far taschair quels ch'èn d'in auter avis.
Mintga di vegnan fin 500 persunas en l’ambassada da la Tirchia a Berna per ir a l’urna. Per la fin d’emna vegnan spetgads ina detga massa dapli di in um da l’ambassada. En tut datti 120'000 Tricas e Tircas en Svizra che pon vuschar pertutgant la refurma. Ils local da vuschar provisoric è in pavigliun cun dus urnas. Represchentants da las partidas da la Tirchia (AKP, CHP, MHP ed HDP) èn era là per discurrer cun las votantas ed ils votants.
Erdoğan ha fatg uschè bler per nossa patria. Jau bad mintg’on in svilup enorm sche jau vegn en Tirchia. E sch’ins conguala ils ultims 10-15 onns en quai dus munds. Perquai vusch jau or da persvasiun gea.
I saja d’accorscher ina tendenza vers in na da las Tircas e dals Tircs en Svizra dian divers votants. Quai haja da far cun quai ch'els vivan era cul sistem democratic qua en Svizra. En Tirchia sez saja grev da valitar. En las citads sentian ins plitost era ina tendenza vers in na, però ora sin la terra giaja plitost vers in gea per la refurma che dat dapli pussanza al president Recep Tayyip Erdoğan.
En Tirchia regna in cult da persunas sch'i va per Erdoğan.
Fin ils 9 d’avrigl èn anc avertas las urnas en Svizra, a Berna, Genevra ed a Turitg. Las vuschs vegnan lura sguladas cun l'aviun en Tirchia per dumbrar. Ils 16 da december vegn lura decis definitiv sche la Tirchia mida sin il sistem presidenzial.
Atmosfera tendida
Plitost en Tirchia saja l’atmosfera per il mument tendida. I vegn rapportà da speranza, malsegirezza u perfin tema.
Jau sun dacurt stada en Tirchia. Là hai jau vulì discurrer cun divers sur da la votaziun. La reacziun era adina la medema: la glieud ha guardà enturn e sbassà la vusch che nagin n'audia betg, cunzunt sch'els eran cunter la refurma.
Contact hajan ellas adina puspè cun lur parents e collegas en la Tirchia che vivan oravant tut en las citads da la Tirchia dian ils e las votantas inscuntradas tar l’ambassada a Berna. Els dian ch'i sajan dapertut enturn spiuns dal president che tradeschan tut quels che han l’intenziun da vuschar na. Perquai na vegnia discurrì en la publicitad sur da la refurma.
Tge vul la refurma
La refurma cuntegna differents puncts che duain vegnir adattads en la constituziun. La Tirchia midass sin in sistem presidenzial. La refurma planisada prevesa tranter auter ch'il president da stadi fiss da medem temp era schef da regenza. Enavant pussibilitass la refurma al president dad ussa, Recep Tayyip Erdoğan, dad esser anc fin il 2029 en uffizi.
- Il president na fiss betg mo pli schef dal stadi, mabain era schef da la regenza. Il minister ed il cussegl dals ministers vegnissan eliminads.
- Il president astga vegnir schef dad ina partida
- Il president duess pudair tscherner sez ses substituts, ministers ed era ils recturs da las universitads.
- Ils substituts e ministers tschernids dal president na pon betg vegnir mess giu dal pievel.
- Il president astga sez far decrets senza avair las vuschs dal parlament.
- Las elecziuns dal parlament e dal president vegnan fatgas da nov mintga tsching onns il medem di. Il parlament vegn engrondì da 550 sin 600 sezs.
- Il president astga schliar per immediat il parlament. Dentant duai lura dar novas tschernas da president e parlament. E sch'il parlament vul metter giu il president, lura datti era novas elecziuns per president e parlament.
- In president astga esser en uffizi per duas periodas d’uffizi. Dentant vegniss culla midada cumenzà a dumbrar da prim. Vul dir ch'Erdogan pudess restar a la pussanza enfin l’onn 2029.
- Il President astga bloccar decisiuns dal parlament che na plaschan betg ad el. Il veto astga dentant vegnir survuschà cun ina maioritad dal parlament.
- Il president astga tscherner 4 dals 13 commembers dals derschaders ils pli auts.
- Il dretg passiv da vuschar va da 25 sin 18 onns. Quai vul dir ch'era ina persuna da 18 onns po sa metter a disposiziun tar in'elecziun sco candidat. Persunas che han da far cun il militar na dastgan betg pli candidar.
- Dretgiras da militar vegnan eliminadas auter che per investigar tar delicts nua che schuldads dal temp da guerra eran involvids.
RR actualitad 07:00


text:
La vischnanca da Bever ed il possessur dad ina parcella en Val Bever han suttascrit ina cunvegna che pussibilitescha vinavant viadis en charrotscha en Val Bever durant l’enviern. Il possessur da la parcella na vuleva betg pli permetter che la via d’enviern en Val Bever passia sur ses territori.
La vischnanca ed il possessur han firmà ina cunvegna che regla l’access en Val Bever cun ina servitut persunala. Quai resorta dad ina communicaziun da la vischnanca. Il cumpromiss saja stà pussaivel mo grazia a la prontadad d’omaduas varts.
Ni la vischnanca ni il possessur da la parcella na vulevan dar dapli infurmaziuns davart il cumpromiss.


text:
Tinizong-Rona
Igl anteriour cumegn da Tinizong-Rona è naschia antras la fusiun dallas dus vischnancas Tinizong e Rona sen igl 1. da fanadour 1998.
Rona Soura (Ruegnas) tutgiva gio avant la fusiun tigl cumegn uriund da Tinizong e sulettamaintg Rieven dasperas la veia digl Gelgia furmava la vischnanca da Rona. La voba simbolisescha la fusiun cun reuneir las vobas digls dus cumegns anteriours. La vischnanca da Tinizong per lung alla veia è situada sen ena terrassa e sen ena otezza sur mar da radond 1200 meters. Gl'è la vischnanca igl pi sensom da Sotgôt. Agl sid dalla vischnanca vign la veia fitg erta; chest scalem dalla val fitg teis e stretg e cun gôt spess vala scu cunfegn tranter Sotgôt (sot igl gôt) e Surgôt (sur igl gôt) ed è naschia antras ena bova.
Tinizong vign numno per l'amprema geda durant igl taimp digls romans scu Tinnetione im Itinerarium Antonini. Durant igl taimp carolingic era Tinizong sedia dalla curt roiala. Alla fegn digl taimp medieval anfignen igl onn 1834 veva la vischnanca ena posiziun impurtanta scu li da dazi e da transit pigl travagl sur igls pass. Cun la decisiun digl cunsegl grond igl onn 1834 da dismetter igls dazis ed igls privilegis da transports, perda Tinizong la sia posiziun impurtanta scu li da traffic. Igl onn 1610 ò en incendi destruia ena gronda part dalla vischnanca ed ena part dalla baselgia da Son Plasch tgi datescha digl 9avel tschentaner. 1631 òn igl caputschigns surpiglia la pleiv e sot els è nia biagia igl bietg baroc dad oz. Igl altar gotic dereiva digl onn 1512.
Ainten la Val d'Err niva exploto mangan, tranter chels er igls minerals fitg rars Tinzenit, Parsettensit e Sursassit. Igls noms da chels minerals ranvieschan alla derivanza.


text:
La regenza grischuna ha surdà a la Posta svizra SA l'incumbensa per in nov sistem dad e-voting. La Posta svizra adempleschia cumplainamain las pretensiuns per realisar il votar electronic en il Grischun, communitgescha il chantun.
Fasa da pilot en sis vischnancas
L'e-voting vegn introducì e derasà en etappas. Per l'onn 2020 è previsa ina fasa da pilot cun probablamain 6 vischnancas ed a partir dal 2021 duain ulteriuras vischnancas vegnir vitiers. Quant svelt che l'e-voting po vegnir realisà dependia essenzialmain da las vischnancas che pon decider quai.
Ils 12 da favrer da quest onn ha il Cussegl grond stgaffÌ la basa legala per introducir il e-voting – quai cun la revisiun parziala davart ils dretgs politics. Sin quai ha la chanzlia chantunala instradà l'acquisiziun publica d'in sistem dad e-voting.
RR novitads 11:00


text:
L'equipa da unihockey da Malans ha in nov trenader. L'anteriur giugader naziunal da la Finlanda Esa Jussila succeda a Danier Hahne ch'è vegnì relaschà la fin da november.
Jussila è gia stà tar Malans sco giugader. Dal 2004 fin il 2006 e dal 2009 fin il 2011 ha èl giugà per Malans ed è vegnì durant quest temp ina giada campiun svizzer.
Jussila resta dentant era trenader d'assistenza da l'equipa naziunala svizra. Tar Malans ha el suttascrit in contract fin la fin da la stagiun 2017 / 2018.
RR novitads 11:00


text:
5ª partida de campionat - Sest
Le Sest mëss sun jí derevers a ciasa a mans ötes y lascé i trëi punc a La Val.
La formaziun de ciasa mostra na gran reaziun ala batosta dl penultim fin dl’ edema cuntra le Valdaora, sugan miú y davagnan cuntra la scuadra jona dl Sest, che á msé se presenté te ciamp cun na lungia lista de infortuná.
Al 10^ menüt la prüma gran ocajiun dla partida, le palé rebat sön le ce dl defensur y röia sön le pé de Samuel W. sú dan le portier, le palonët é indere massa debl y röia de püch dlungia ia. Plö tert al 20^ vëgn Alex E. sorví cun na crossada y vega la trata sön le secundo pé de porta, ince chësta sënza suzes. La scuadra aversara se fej spo prigorosa cun na crossada bassa al 35^ che passa fora düta l’ area de jüch, ocajiun che ne vëgn indere nia anuzada bun. Ai padruns de ciasa ti gareta de costruí atres ocajiuns, mo por fai individuai y pücia determinaziun ne vëgn chëstes nia portades a compimënt.
Le prüm tëmp se stlüj jö cun le pêr de 0 a 0.
La prüma mesora tla secunda pert vëgn dominada dala scuadra de ciasa. Bele atira é la crossada da na pert ite perfeta por Stefan che sfiorëia le curan cun le pé dlungia porta ia. Püch plö tert, al 60^ sön na rebatüda dl portier dl Sest rebat le palé cuntra le spiné de n defensur, le curan che cogora cuntra porta mo ne vëgn por tëmp nia antizipé dal atacant Samuel y pó insciö gnì archité tl ultim dal portier. Impormó al 75^ do n sforz de paziënza da pert di sogadus da La Val, gareta le vantaje: sön puniziun é le palé alt perfet por le bun movimënt de Max, che pro le stach y rebat le palé de ce te porta. Sëgn rischiëia le Sest val inplö y raforzëia l’ atach, insciö gareta ince la mascima puniziun dër tl dübe al 80^.
Sön na crossada toma l’ atacant a tera, por l arbiter n fal tlêr dl defensur ladin. Ala trata á le un da La Val Sepl indere le miú refles y se destira sön le pé de porta a se apié le curan. I ladins pó indo tra le flé y resta inant conzentrá cina le sciür dla fin por se mët i trëi punc te gofa. Na devënta in pert asuiada por La Val che á msé aspeté dî por sbloché le reultat.
La Val – Sest : 1 - 0
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Marco Sottara (dal 45^ Luca Pescollderung), 3. Werner Sottara (dal 75^ Martin Ploner), 4. Paolo Vallazza, 5. Christian Dapoz, 6. Franz Tolpeit, 7. Max Nagler (dal 75^ Max Nagler), 8. Michele Campei (dal 78^ Christian Terza), 9. Samuel Winkler (dal 85^ Egon Frenes), 10. Stefan Sottara - capitan, 11. Alex Elzenbaumer
Gol por La Val: Max Nagler al 75^
Proscima partida: La Val süga en sabeda ai 7 de otober dales 15:30 a Vintl cuntra la scuadra de ciasa
Atri resultac:
Altherren (La Val): La Val – Rodenech 0-1
Juniores (Mareo/La Val): Mareo – Plose 1-3
U-15 (La Val): Mareo – La Val 5-0
U-12 (La Val): Pro Team – La Val 6-0
U-9 (La Val): Rasen/Antholz – La Val 7-1


text:
Per Ornella Poltéra è il sport dapli che mo in hobi. Lantschà sia carriera sportiva ha ella cun il sport da passlung. Poltera ha era frequentà il gimnasi da sport a Tavau. Mo gia baud ha ella vesì che las cursas da passlung èn memia curtas. Cura ch’auters vegnivan gia al cunfin era il motor da la giuvna pir a chaud. Oz è il sport da passlung simplamain in grond hobi ed ella sa participescha sulet pli al maraton da l’Engiadina.
Maraton sut 3 uras
Sia gronda passiun è il sport da currer. Ils davos onns ha Poltéra er demonstrà tge classa ch’ella ha en quai sport, oravant tut sur las distanzas extremas. Ella è gia stada sin il podest al Swissalpine a Tavau, ina cursa da 78 kilometers sur culms e vals. Plinavant ha ella er gudagnà l’onn passà las cursas dal Transruinaulta e Transviamala. Per ina surpraisa ha Ornella Poltéra lura procurà il 2016 als campiunadis svizzers sur 100 kilometers a Bienna. En in temp sut nov uras ha ella cuntanschì l’arrivada sco segunda dunna e sco emprima en sia categoria. E dacurt è la giuvna da 26 onns currida l’emprima giada in maraton sut trais uras. Per ils 42,195 kilometers al city maraton da Vienna ha Poltéra duvrà 2:58:51 uras.
Trenadra persunala
Da professiun è Ornella Poltéra oz trenadra persunala a Domat. Il sport duai far plaschair, quai il motto da la giuvna sportista. Mintga trenament duai er esser in’aventura. Il pli gugent e sche pussibel trenescha ella giuadora. Per Ornella Poltéra è la natira la meglra arena per in trenament cumplet. Ed in sportist cumplet saja in sportist cun blera forza e cundiziun e vitiers ina buna coordinaziun. Poltéra na trenescha en emprima lingia betg sportists da classa, mabain persunas cun plaschair vid il sport, persunas che vulan er viver pli saun, mo ch’han franc era tschertas ambiziuns.
RR Sportissimo 17:00


text:
L'um da 49 onns è vegnì elegì dal cussegl d'administraziun da la Bus da Cuira SA. El vegn a surpigliar il post d'Alfred Janka ch'aveva bandunà ses post l'avust 2016 per motivs persunals. Per il mument maina Michaela Vehlhow provisoricamain l'interpresa. Kollegger vegnia tranter auter a realisar la nova strategia dals Bus da Cuira, da betg pli esser sulettamain in'interpresa da transport, mabain in'interpresa da servetsch da la mobilitad extendida, communitgescha la societad.
Sco anteriur president communal e deputà dal Cussegl grond saja Kollegger fitg entretschà ed enconuschia er il territori dal traffic public. Actualmain è Ralf Kollegger president communal da la vischnanca fusionada Curvalda. Da quest post vegn el a sa retrair areguard sia nova funcziun sco directur dals Bus da Cuira.
RR novitads 17:00


text:
Tramelan
Tramelan a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 24.88 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4254 abitant.
El cumün de Tramelan al se tröva a una altitüden de 900 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Mont-Tramelan, Corgémont, Tavannes, Saicourt, Les Genevez, Montfaucon, Le Bémont, Saignelégier, La Chaux-des-Breuleux.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Avant dus dis ha la Federaziun svizra da sport da chavals dà enconuschent ch'ella haja stritgà il turnier internaziunal da 5 stailas a San Murezzan. Els n'hajan betg pajà la taxa da 30'000 francs. Ussa piglia l'organisaziun dal «CSI San Murezzan» posiziun. Ils problems sajan finanzials. La presidenta Leta Joos conferma che plirs auter quints sajan averts.
Memia pauc sustegn haja manà en la misera finanziala
Sper ils custs supplementars per l’infrastructura, n'hajan singuls supporters betg tegnì lur empermischiun ed anc betg pajà, ha respundì Leta Joos al schurnal regiunal dad SRF. Ed ella concluda ch'i na saja betg pussaivel d'organisar in eveniment uschè grond en l'Engiadina senza ina garanzia da deficit da chantun e vischnancas.
L'uniun deplorescha, ma sto desister questa stad
Las prescripziuns dal maun public ed ils sponsurs pli e pli rars hajan manà il CSI da San Murezzan a ses cunfins finanzials. Uschia deplorescha ella suenter trais ediziuns dal CSI internaziunal a San Murezzan da stuair desister dal quel questa stad. L'Engiadina perdia uschia ina attracziun che pudessia vitalisar il turissem da stad.
RR novitads 16:00


text:
Tanschì hai dentant per in auter Svizzer. Mathias Flückiger ha pudì festivar sia emprima victoria en la cuppa mundiala dal Cross-Country. En la penultima cursa da la stagiun è Flückiger sa mess tras cunter il Talian Gerhard Kerschbaumer ed il Franzos Titouan Carod. Flückiger è cun quai l'emprim victur svizzer dapi 10 onns che na sa numna betg Nino Schurter.
Discletg en la cursa – tuttina tanschi per il titel
Schurter era a l'entschatta sin buna via da gudagnar la cursa. Quai malgrà in'infecziun da la via respiratorica. En la quarta da set rundas è dentant sia chadaina rutta. Quai ha custà ad el bun duas minutas. Tuttina tanschi per Schurter da gudagnar la cuppa mundiala gia anticipadamain en la segund davosa cursa da la stagiun.
Neff gudogna sia 11avla cursa da la cuppa mundiala
Jolanda Neff ha gudagnà a Canada la cursa da Cross Country. Cun quai stat ella davant sia terza victoria en la cuppa mundiala. 5 dis suenter sia victoria en il campiunadi mundial a Glasgow ha Neff era gudagnà la cursa da Mont-Sainte-Anne. Ella ha manà da l'entschatta fin la fin.
RR novitads 06:00


text:
Apocalypse Now
Apocalypse Now (L'Apucalìs l'è adès) 'l è 'n film ad guèra dal 1979 ad Francis Ford Coppola ch'al tōś ispirasiòṅ libra da 'l rumànś “Cuore di tenebra” ad Joseph Conrad. 'L à vins la Palma 'd òr a 'l 32śum Fèstival ad Cannes e dū Prèmi Òscar, par la futugrafìa e p'r al sunôr. In dal 2001 al regìsta 'l à fat vgnir fóra na versiòṅ dimóndi ślungàda ad cla pelìcula chè da 'l tìtul Apocalypse Now Redux.
'L à muciâ sù sènt-sinquànta migliòṅ ad dòlar in tut esénd-an custâ trènt'òṅ e mèś. In dla culòna sunóra a s càta anc al braṅ The End di Doors.
Sunt
'L uficiàl d'l eśèrcit americàṅ, al capitàṅ Benjamin L. Willard (Martin Sheen), al s cata a Saigòn in Vietnam par na misiòṅ speciàla su incàrag dal generàł Corman (G.D. Spradlin) e dal culunèl Lucas (Harrison Ford): un viàś lung al fiùm Nung in Cambògia par catàr e cupàr al culunèl Walter E. Kurtz (Marlon Brando), da dimóndi tèmp diśertōr e dvintâ mat in cal mént'r a s pōl dar. Al prubléma 'l è ch'al cmand' anc na sò legiòṅ in dla furèsta, cuma 'n sgnōr dla guèra, e 'l uficiàł di còrp speciài Richard M. Colby (Scott Glenn) 'l è pasâ da la sò banda.
Benjamin al partìs acsè insém a George Phillips (Albert Hall), al capitàṅ dla barca, a 'l surfer dla Califòrgna Lance B. Johnson (Sam Bottoms), a Tyrone Miller dit "Clean" (Laurence Fishburne) e a Jay Hicks (Frederic Forrest) ch'al vrév dvintàr un cōg di prim. Al grup al riva pò in dla śòna sóta cuntròl dal tenènt culunèl William Kilgore (Robert Duvall). Lò e i sò óm i tàc'n a bumbardàr un vilàǵ ad vietcong darènt a la spiàgia méntar la barca la vèṅ purtàda via in elicòtar.


text:
Battaja dei Camp Catalaunich
La Batàia dei Camp Catalaunich (o apò Batàia de Châlons o Batàia de Maurica,[1] l'è stàda combatìda endèl an 451 dòpo del Signur 'ntra 'na coalisiù comandàda del generàl romàno Flavio Esio e del rè Vizigòt Teodorico I cùtra i Uni e i sò aleàcc guidàcc del sò emperadùr Atila. L'è stàda öna de le ölteme operasiù militàr en granda scàls del Imper Romàno de Ucident aisebé che i soldàcc Vizigòt.[2] El combatimènt el s'è terminàt con la vitória stratégica dei Romani, che i è riàcc isé a fermà el tentatìf de cunquistà la Galia Romàna. I Uni i s'è mìa piö riprindìcc del töt de chèsta scunfìta e i è stacc mitìcc en róta del töt poch agn dòpo 454 de 'na coalisiù de pòpoi germànich endela Batàia del fiöm Nedao endel 454.
I facc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nòt prìma de la batàia, en drapèl de Franch, aleàcc dei Romàni e dei Vizigòti, l'è nit a scuntràs condena bànda de Gepidi, fedéi de Atila. La batàia che d'è 'ngeneràt par che la sàpe stàda sanguinùza, se se pènsa che Giordane (Getica 41.217) el referés de 15.000 mórcc de töte dò le bànde.
Giordane el referés che i Romani i s'ìa schieràcc söl la àla mansìna e i Vizigòti sö 'n chèla dèstra, i Alani 'nvéce, sospetàcc de mìa éser tròp fedéi, i éra stacc schieràcc en mès, endóche fórse i püdìa véser controlàcc piö bé. Sèmper a stà a chèl che g'ha scriìt Giordane, en mès a la piàna Catalàunica gh'ìa 'na culìna co le còste piötòst en pé. Chèsta culìna la duminàa el camp de batàia e l'ìa stratégich püdì controlàla, e isé l'è deentàda el cèntro dei combatimèncc. I Uni i tentàa de rampegà sö de la bànda destra de la culìna, i Romani i sercàa de fà estès sö la còsta mansìna ma gne i ü gne i óter i riàa a ciapà 'l cùlem. Quan che i Uni i è riàcc a rià 'n sìma, i g'ha troàt che i Romani i éra riàcc prim de lur e i è stacc casàcc endré. La ritiràda Una l'è stàda dezurdenàda e s'è creàt cunfuziù 'ndèle sò file 'nfìna a fà colasà töt el schieramènt (Getica 38)
Atila el g'ha sercàt de reorganizà 'l sò ezèrcit per tègner la puzisiù e 'ntàt però Teodorico I, el re dei Vizigoti, l'è restàt copàt fórse entàt che 'l minàa i sò òm a atacà i sò nemìci. Giordane el dis che fórse l'è stat sbalsàt de caàl e travulgìt dei sò stès òm sènsa che chèsti i se nincurzìes de negót.
I Vizigoti, endèla fóga de la càrica, i è riàcc a mèter en perìcol la salvèsa de l'Atila, che l'è stat ubligàt a sercà de riparàs endèl sò camp furtificàt. La carica dei Romano-Goti l'ìa oramài söl pónt de travòlger le diféze del camp de Atila, quan che gh'è nìt séra. Torismundo, el fiöl del re Teodorico, endel rientrà endèle sò fìle, el s'è troàt per erùr endèl acampamènt de l'Attila, endóche l'è restàt ferìt prìma che i sò òm i riés a salvàl. El stès Esio el g'ha perdìt el contàt coi sò òm per vìa del fósch, e, per póra che i éres stacc scunfigìcc, el g'ha pasàt la nòt ensèma ai sò aleàcc Goti (Getica 40.209-212).
El dé dòpo, dàto che i Uni i gh'ìa nesöna edèa de mèter fò 'l có del sò acampamènt, i Romani e i sò aleàcc i g'ha cuminciàt a tompestài de frèce e i ha mitìcc sóta asédio. I cöntàa söl fat che i Uni i éres a cürt de rifurnimèncc.
Co l'Atila 'n tràpola, i Vizigoti i s'è mitìcc a sercà 'l sò re che i catàa piö del dé prìma. Quan che l'è stat troàt mórt sóta de 'n mòcc de cadàer, el sò fiöl Torismundo el vülìa asaltà l'acampamènt dei Uni, ma Esio l'è riàt a fàga cambià edèa. A stà al Giordane, Esio el gh'ìa póra che, semai che i Uni i fös stàcc anientàcc del töt, i Vizigoti i g'harès püdìt rómper l'aleànsa co l'Impér e deentà per Roma en perìcol amò piö grant. Isé Esio l'è riàt a cunvìncer Torismundo a turnà 'ndré a la svèlta a Tolosa per fà valì i sò dirìcc de söcesiù prìma che i la fès i sò fredèi e che magàre s•ciopès fò 'na quach guère civìi 'ntra i Vizigòti. Torismundo el g'ha scultàt l'Esio e 'na ólta a Tolosa el g'ha ciapàt el tròno sènsa che nisü el g'hès vergót en contràre. El stès trüch l'è stat dopràt per mandà vià i aleàcc Franch e isé l'Esio l'è restàt padrù del camp de batàia.
Endel véder che i vizigoti e i Franch i partìa, a l'Atila gh'è nit el döbe che la fös 'na finta per fal nì fò del sò camp e anientà chèl che restàa del sò ezèrcit, l'è restàt isé riparàt endèl sò acampamènt per en pó de tép, 'nfìna che el s'è cunvincìt che 'l püdìa res•ciàs a tentà de scapà envers en Reno e ritiràs.
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gibbon, Decline and Fall, volume II, p.537
- ↑ Encyclopedia of European People


text:
«Bloomsday»
- Sonda, 16.6.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 16.6.2018, 12:45, RTR
I dat cudeschs ch'han midà il mund! En il 20avel tschientaner è in da quels «l'Ulysses», l'ovra principala da l'autur irlandais James Joyce, mort a Turitg 1941. El aveva scrit quest roman da pli che 1'000 paginas dal 1914 fin al 1921, cumparì è el il 1922. En il cudesch vegn descrit in di en la vita da Leopold Bloom, e quai è ils 16 zercladur 1904. Dapi 1954 vegn quest di festivà en memoria dal protagonist dal cudesch ed il «Bloomsday» è daventà in'attracziun turistica a Dublin ch'attira millis da persunas. Il scriptur grischun Räto Hänny ha en onur da «l'Ulysses» scrit ina varianta curta «Blooms Schatten» che cuntegna l'entir roman en in'unica frasa sin 145 paginas.


text:
Di Europeich dl Patrimone
Dumėnia ai 16 de utober 2016
Un di plu vedli luesc da paur de Gherdėina:
Vijita a na testemunianza unica de nosta cuntreda culturela
l luech de Peza sa Sacun
dala 14 nchin la 17
L luech de Peza ie sentą ite da pert da surėdl a 1600 m de autėza nia dalonc dala dlieja da Sacun. Peza ie danter la plu vedla frabiches da paur dl 13. secul te Gherdėina. La proes dendrologiches di ciuleies l datea dl ann 1249d, l tublą alincontra dl 1533d. Numiną vėn l luech per l prim iede dl 1277. Nce la njontes y mudazions dl tėmp gotich y baroch se ą mantenģ ti tėmps. Dl 2006 ą l Chemun de Urtijėi cumprą ju mesa na pert dla cėsa oravier; la pert dedite ie dla familia Santifaller, che lėura nce l luech.
Vijites menedes: dala 14 y dala 15.30
La vijita meneda cun Klaus Pfeifer (dendrocronolgh) y Stefan Handle (Universitą de Dispruch) pieta na vijion dl svilup dlarchitetura da paur dal Medieve nchin via ai tėmps moderns, cun na demustrazion dla metoda dendrologica per nrescģ letą dla strutures de lėn. L patron de cėsa Siegfried Santifaller cunterą stories tramandedes y esperienzes de vita sun l luech da Peza.
La memoria di ubiec: dala 14 inant
Mutons y jėuni puderą scuvierjer y mparé a cunėscer elemėnc architetonics y massaria da paur da unidģ, jģ a crģ fusties de messajes ascundui y se dé ju cun lecorc persunei pra la azion interativa cun Marie Theres Thaler y Isabell Pitscheider.
Co ruvé permez:
Da Urtijėi: do dlieja San Durich su per l troi dla meditazion sun Col de Flam y inant nchin sa la dlieja da Sacun y Peza.
Da Santa Cristina: da Praulėta o da Runcaudie ora o per l troi dla lijėndes nchin sa Sacun.
Trasport:
Davia che sa Sacun l ie mé puecia plazes da parchejé vėniel pitą n shuttle bus che furnea sa Sacun. Da jģ a pe iel po mé plu feter n 20 menuc.
Da dlieja San Durich demez: dala 13.30 nchin ala 15.00 circa.
Da Peza de reviers: dala 16.00 nchin la 17.00
L domesdģ ie debant, sibe per fé pea la vijita meneda coche nce l shuttle.
En culaburazion cun l Ufize Bėns architetonics dla Provinzia Autonoma de Bulsan
Passa 350 vijitadėures ie unic a vijité l luech da Peza sa Sacun n dumėnia ai 16 de utober n ucajion dl Di Europeich dl Patrimone 2016 Mantenģ larpejon culturela: n mpėni de duc


text:
En ils secturs dals meds da communicaziun è cumparida avant var quindesch onns la Quotidiana che sa drizza a tot ils Rumantschs e cha sa sprova da cuntanscher in vast public.
Da grond’impurtanza è la rolla dal radio e da la televisiun rumantscha che fan part da l’interpresa naziunala da radio e televisiun SRG SRR. Da Cuira vegnan emess programs rumantschs en l’entir pajais.
Era autras associaziuns, tranter auter il Dicziunari Rumantsch Grischun, s’engaschan en il chantun Grischun per la lingua e per la cultura minoritara.


text:
Tar las davosas elecziuns il 2015 aveva la partida anc pers 4 sezs. Dapi lura haja la partida dentant pudì gudagnar tar elecziuns chantunalas 18 sezs, argumentescha la presidenta dals Verds Regula Rytz ses optimissem. Finamira fiss uschia pia d'avair suenter las elecziuns 2019 en tut 15 sezs en il Cussegl naziunal ed ina quota d'electurs da 9%.
Cun questas ambiziuns guardan Verds era in zic vers in sez en il Cussegl federal. Sche la Partida cristiandemocrata perdia vinavant uschia sco fin uss lura vegnia quai grev per la PCD, uschia Rytz vinavant. En il cass optimal per la partida verda fiss lura ella tranter las quatter pli fermas dal pajas.
Las elecziuns per il cussegl naziunal èn lura ils 20 d'october 2019.
RR novitads 12:00


text:
Durant il stadi d’urgenza ha Erdogan pudì reger per decret. Il fatg che la libertad da reuniun e quella da pressa eran limitadas, era vegnì crititgà sin plaun internaziunal. Era vegnì crititgà era la midada da la constituziun dad in sistem parlamentar sin in sistem presidial e che las elecziuns per il presidi han gì lieu durant quest temp, ils 24 da zercladur.
Arrestaziuns en massa
Durant il stadi d’urgenza en Tirchia èn, tenor indicaziuns uffizialas, vegnidas arrestadas almain 77'000 persunas. Tranter ellas schurnalists, activists per ils dretgs umans e politichers da l’opposiziun. Plinavant han 130’000 funcziunaris dal stadi pers lur lavur e bunamain 200 chasas da medias han stuì serrar lur portas.
Be avant duas emnas ha Erdogan anc chaschunà che radund 18'000 scolasts, policists e schuldads han pers lur lavur. Per tgi che vegn numnà en in tal decret munta quai era ch'il passaport vegn confiscà. Ch'i dettia ussa pli paucas arrestaziuns na saja betg realistic. La regenza ha gia instradà novas regulaziuns dad anti terror. In sboz per ina nova lescha regulescha numnadamain ch'il passaport vegn confiscà er vinavant da persunas che vegnan supponidas d'avair da far insatge cun terror.
Guvernaturs mantegnan tschertas cumpetenzas
Ils guvernaturs da las provinzas duain almain mantegnair ina part da lur cumpetenzas ch'els han gì durant il stadi d'urgenza. Uschia duain els pudair restrenscher a persunas che pudessan disturbar l'urden u la segirezza publica da sa mover en la publicitad. Er la libertad da reuniun pon els vinavant restrenscher. Suspectads pon vegnir tegnids tranter 48 uras fin 12 dis da la polizia. Quai è pli ditg che avant il stadi d'urgenza.
RR novitads 06:00


text:
Conradin u Curdin?
- Sonda, 26.11.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 26.11.2016, 12:45, RTR
Per ina giada èn tut ils chalenders perina: ils 26 da november è il di dals Conradins
En Grischun datti bleras furmas dal num tudestg Kuonrat che deriva da kühn, pia temerari. Ils giagliards rumantschs èn tranter auter ils Condraus, Conrads, Corays, Huonders, Curòs, Kuonis, Kienis, Cuonzs e Könzs. Era en Bergiaglia datti Coretti che nè betg in diminutiv, ma la furma italianisada da la famiglia rumantscha Cuoret. La popularitad da quest num deriva probablamain dals blers retgs tudestgs che sa numnavan Konrad. Ed a Sent datti cun il palazi Corradini, bunamain ina chasa roiala.
Redacziun: Chasper Pult


text:
Youssou N'dur & Neneh Cherry: «7 Seconds»
- Venderdi, 10.11.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 10.11.2017, 9:30, RTR
Youssou N'dur è stà minister da cultura dal Senegal en l'Africa dal vest, però pli enconuschent è el sco musicist, surtut pervi d'ina chanzun: «7 seconds».
Youssou N'dur, il star da la musica africana è en Svezia per sa participar ad in festival. Là inscuntra el a Neneh Cherry, figlia dal trumbettist da jazz Don Cherry e musicista, cun hits sco «Manchild» e «Buffalo Stance». Ella fa la proposta da realisar ensemen ina chanzun ed els cumponeschan lura in toc che va sut la pel, in toc davart ils emprims muments en la vita d'in uffant che n'enconuscha anc betg noss mund cun ses problems e sia violenza.
il 1994 è cumpari «7 seconds», remartgabel cun ses tuns sferics e cun las vuschs marcantas dals dus interprets, e la chanzun è en trais linguas: englais, franzos e wolof, la lingua da Youssou N'dur. E questa chanzun ha chattà in grond public, surtut en l'Europa. Ella è stada la stad dal 1994 sin plaz 1 en Svizra e 17 emnas en las top 5, ed er en Frantscha è quai stà in mega-hit: 17 emnas sin l'emprima posiziun.


text:
Che Jürg Schmid vegnia successur da Marcel Friberg è gia stà enconuschent dapi in mais. La mesemna ha gì lieu l'act uffizial da l'elecziun che saja ina formalitad. Schmid vegn a surpigliar ses uffizi al cumenzament d’october.
Jürg Schmid (55), il directur da Svizra Turissem, aveva annunzià il matg da fundar in’agentura da marketing e da surpigliar intgins mandats. In da quels è il president da Grischun Vacanzas. L’uffizi da directur pro Svizra Turissem aveva el surpiglià l’onn 1999 e vegn el ad exequir anc fin la fin da l’onn.
Dasper Jürg Schmid sco president è Martin Vincenz directur da Grischun Vacanzas. Els vulan sa metter en per ina nova structura da l'organisaziun ed ina nova strategia.
RR novitads 18:00


text:
News
Iade dles recordanzes: Incuntada di partezipanc cun i trëi assessurs
„Promemoria_Auschwitz: il viaggio della memoria – die Reise der Erinnerung“: chësc é le titul dl iade dles recordanzes che porta ince chësc ann indô 150 jogn dl Südtirol, 150 jogn dl Trentin y por le pröm iade ince 18 jogn dal Tirol dl Nord cina tla Polonia por recordé i avenimënc tragics sozedüs tratan la perioda dl nazism y dl fascism t'Europa. Dl’organisaziun de chësc proiet de formaziun se crüzia les organisaziuns joniles „Arbeitsgemeinschaft der Jugenddienste“ (AGJD), „Deina Trentino Alto Adige“ y „Arciragazzi“.
I assessurs Florian Mussner, Christian Tommasini y Philipp Achammer á saludé incö, ai 4 de forá, i partezipanc südtirolej tl Waltherhaus a Balsan che s'incuntará cun indöt 350 jogn y jones ince da d'atres Regiuns dla Talia por jí deboriada sön le iade dles recordanzes. Le program prevëiga vijites al gheto ebraich dla cité de Krakau, ala fujina de Oskar Schindler y ai ciamps dla mort de Auschwitz y Birkenau.
„Ci che é sozedü n iade, pó sozed danü. – Sëgn y tl dagní messun lauré cun dötes nostes forzes, por che i avenimënc che é sozedüs tratan la Secunda Vera Mondiala ne suzedes mai plü“, á sotligné l’assessur por la scora y cultura ladina Florian Mussner. Porchël él dër important, propi por les generaziuns jones che vëgn docá, da imparé da conescë la storia deboriada, por che „düc nos deventun multiplicadus dl „Mai-plü“ y por che se ativun por na convivënza pazifica y democratica te nosta sozieté“, insciö l’assessur ladin.
L’assessur provinzial Christian Tommasini á recordé che chësta scomenciadia é n proiet essenzial, sides por ci che reverda le tëmp passé co ince le dagní de döta la comunité locala. Te chësc contest á l’assessur Tommasini sotligné che i jogn dess analisé te na manira critica i avenimënc de intoleranza atuai, fenomens a chi che an dess lauré decuntra y antergní. Le percurs scrit dant dal proiet ne é nia saurí, mo de gran valüta y da fá adöm, insciö Tommasini.
„Al é nosc dovëi da tigní a mënt la recordanza dles tröpes vitimes dla vera y dles porseghitaziuns dl Nazionalsozialism“ á splighé l’assessur Philipp Achammer. „Nos, che i ún albü la fortüna da nasce te na perioda de pesc, messun imparé dai fai dl tëmp passé y da deventé instësc testimoni di avenimënc sozedüs por trá les dërtes contlujiuns por le dagní. Le iade söi posć dles crudeltés sozedüdes é ince n simbol important por la pesc“, insciö Achammer, che fajará ince instës le iade tla Polonia adöm ai jogn por vijité i ciamps de conzentramënt de Auschwitz y Birkenau.
Denant co pié ia á i jogn tut pert a de plü incuntades de formaziun, te chëres che al é gnü aprofondí les tematiches che reverda la Shoah y i sistems de totalitarism ince te plü laboratori de preparaziun storica y te n’incuntada cun la Comunité ebraica da Maran. Ala contlujiun dl iade él ince preodü momënc de reflesciun y de discusciun sön les espriënzes fates.
rc


text:
Venezuela
El Venezuela a l'é un paes del America del Süd.
El cunfina cun la Culumbia, la Gujana e'l Brasil. Bagnen i sò cost l'Ucean Atlantich e'l Mar di Caraib.
La capital a l'é Caracas.
El gh'ha una süperfiss de 916.445 km² una pupulaziun de quas 25.750.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Venezuela (nòm ufizial: República Bolivariana del Venezuela) a l'é una repübliga.
El president ad interim a l'é 'l Nicolas Maduro (del 2013)
Patròna nasionàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La patròna del Venezuela dal 1950 l'è la Madóna de Coromoto.


text:
Ina situaziun insolita a las elecziuns dal cussegl communal a Zuoz che ha gì lieu l'entschatta da mars. Ils dus candidats da la PLD, Peider Andri Vital e Lucian Schucan han cuntanschì exact medem bleras vuschs, numnadamain 186.
La sort avess stuì decider
Previs era che la sort avess da decider, tgenin dals dus candidats che duessan restar en il cussegl communal. Ussa ha Peider Andri Vital decis da sa retrair a favur da ses cuntracandidat Lucian Schucan. Ina decisiun da la sort è cun quai obsoleta.
Il cussegl communal è cumplet
Sper ils quatter candidats ch'eran gia en uffizi èn vegnids elegids per ils proxims 3 onns il president communal Andrea Gilli, ed ils cussegliers communals Thomas Pinchera ch'aveva survegnì 225 vuschs e Lucian Schucan.
RR novitads 12:00


text:
20 onns cumpignia da teater Rueras
Reto Schmid
Da Pastgas meina la cumpignia da teater si la cumedia classica Noblezia oblighescha da Moliere a Rueras, la 20avia dapi la fundaziun igl onn 1980.
Per nos antenants gudeva il teater ina gronda ed impurtonta valur da divertiment. Il teater era per els la televisiun ed il kino. Tec a tec ha la televisiun adina gudignau dapli impurtonza en nossas casadas. Quei ha menau leutier ch’ igl interess per il teater ei svanius considerablamein. Per in cert temps per part la fin.
Aschia era a Rueras. Pl baul era ei l’Uniun dramatica che fageva teater. Denton muort munconza d’interess han era els calau da presentar tocs da teater.
Suenter enzacons onns ha lu la giuventetena da Rueras puspei giu queidas da far teater. Quei han els fatg duront 3 onns.
Silsuenter han ils dus fargliuns Vigeli e Hubert Venzin fundau avon exact 20 onns la Cumpagnia da teater Rueras, ina gruppa senza statuts.
Sco regissur han ils dus frars «engaschau» lur bab Duri Battesta. El haveva gia menau reschia pli baul tier l’Uniun dramatica da Rueras sco era tier l’Uniun da giuventetgna. Suenter quater onns ha lu Hubert Venzin surpriu quei post ch’el fa aunc oz cun fetg grond engaschament e plascher.
Hubert Venzin ei dall’entschatta igl organisatur dalla cumpignia. El tscharna e translatescha ils tocs per la gruppa, ina lavur che drova bia temps e peda. Sco quei ch’el raquenta, legia el rodund 80 tocs ad onn entochen ch’el ha enzatgei adattau per sia glieud.
Il toc dad uonn «Noblezia oblighescha» da Molière ei in toc che pretenda grond engaschi dalla reschia sco era dils giugadurs e gidonters. Igl ei ina cumedia en treis acts cun in tec cant e musica.
In toc che ha giu sia emprema representaziun igl onn 1670. Ei setracta surtut ed en emprema lingia dil reh signur Jourdain che vul sut tuttas cundiziuns star a pér culs nobels. El empren da sunar e cantar, da saltar e da dar la spada. Tier in filosof studegia el la scienzia. Era refusa el il maun da sia feglia al giuven Cleonte mo perquei che quel appartegn buc alla noblezia giavischada...
Noblezia oblighescha, ina cumedia che lai emblidar bein enqual quitau da mintga di e che vul regalar ina sera da cuort’uriala.
La Tuatschina
«Noblezia oblighescha»
20 onns teater a Rueras
Il plascher, l’atmosfera, la cameradaria sco era il success carmalan adina puspei sin tribuna tier novas aventuras e quei dapi vegn onns. Entschiet ha tut igl onn 1980 cul drama da Marcel Dornier «Survetsch a Golgota». Il numerus publicum, la buna critica, las bialas uras da cumpignia han motivau da cuntinuar. La cumedia da Carlo Goldoni «Bia canera a Chiozza» che nus havein giugau igl onn sissu, ha schenghegiau a nus salas pleinas.
Aschia ei la cumedia daventada a nossa gruppa simpatica. L'elecziun da nossas cumedias (Il valser dalla carezia da Thornton Wilder; Secuglienaus da Risa Karhan; Las soras Haseldorf da Horst Vincon ...) han dau a nus raschun e nossas fideivlas aspectaturas ed aspectaturs ein vegni stedi tier nossas representaziuns. Per nies giubileum da vegn onns Cumpignia da teater Rueras havein nus tscharniu ina cumedia da Moliére.
Noblezia oblighescha
(Der Bürger als Edelmann, tetel original; Le Bourgeois gentilhomme). Emprema representaziun, ils 14 d'october 1670 a Chambord. Il reh Jourdain vul sut tuttas cundiziuns star a pér culs nobels. El empren da sunar e cantar, da saltar e da dar la spada. Tier in filosof studegia el la scienzia. El ei loschs ch'il cont Dorante ei aschi savens hosp en sia casa.
El tscherca la favur dalla marchesa Doriméne, denton il cont Dorante, il qual ei incumbensaus da consignar alla marchesa regals e daners da signur Jourdain, capescha da seprofitar dalla caschun. Era refusa el il maun da sia feglia al giuven Cleonte mo perquei che quel appartegn buc alla noblezia... noblezia oblighescha.
Molière (Jean-Baptiste Poquelin)
Moliére ei naschius a Paris igl onn 1622 sco Jean-Baptiste Poquelin, il fegl vegl dil marcadont da teppis Jean Poquelin. El ha frequentau la scola da gesuits «Collége de Clermont. Avon ch'el sedecidi per la clamada d'actur ha el studegiau ad Orléons giurisprudenza. Ensemen cun sia amitga Madleine Béjart ha el fundau igl onn 1643 igl «Illustre Théatre»; mo la truppa ha giu pauc success ed igl onn 1645 ei la societad da teater sedissolvida. Sinquei ein Moliére ed enzacons da ses amitgs s'euni cun ina truppa d'acturs e duront tredisch onns ein els viagiai tras la provinza (1645-1658).
Tier ina representaziun el Louvre han Molière e sia truppa plaschiu al giuven retg Ludivic il quitordischavel. Il frar dil retg ha surpriu il protectorat ed igl onn sissu ha Molière gudignau dil tuttafatg la favur dil retg entras pliras representaziuns da sias atgnas ovras, surtut cun las preziusas capriziusas (Les Précieuses Ridicules, 1659). Igl onn 1662 marida el la giuvna Armande Béjart. Duront il temps a Paris scriva Molière sez ils tocs e presenta els cun different success el teater dil Palais Royal. Ella cuort ha el giu da batter cun plirs adversaris, surtut cugl ambient ecclesiastic pervia dallas representaziuns dil Tartuffe ch'ein vegnidas scumandadas pliras ga. Igl onn 1665 ha il retg Ludivic sez surpriu il protectorat sur dalla truppa da Molière ed ha concediu ad el ina pensiun annuala. Sco actur era Molière in excellent interpret dallas grondas rollas en ses agens tocs. El ei morts igl onn 1673 suenter la quarta representaziun dil malsaun imaginau (Der eingebildete Kranke).
Casamai che Vus sedecidis da visitar ina da nossas representaziuns en nossa biala Val Tujetsch, sperein nus che nossa noblezia regali a Vus ina legra ed emperneivla sera.
Gasetta Romontscha


text:
Ils relaschs ed archivs as cumponan da notizias e sbozs, manuscrits, tiposcrits, brevs, diaris, recensiuns, documents audiovisuals, cudeschs ed objects persunals da las auturas e dals auturs.
Cun passa 250 fonds (per part parzials) dad auturas ed auturs svizers e pli che 60 bibliotecas d’autur posseda l’ASL la collecziun la pli impurtanta da documents relativs a las litteraturas svizras dal 20 e 21avel tschientaner.
Tranter las ultimas acquisiziuns èn ils fonds da Theo Candinas, da Federico Hindermann, Paul Ilg e Charles Lewinsky, da Max Morell, Daniel de Roulet ed Aglaja Veteranyi sco er la collecziun da brefs dad Elisabeth Amann-Volkart.
Las cartotecas, ils inventaris e divers mezs da retschertga electronics permettan in access a quests materials. Per intents da perscrutaziuns e per lavurs publicisticas pon ins consultar ils documents en la sala da lectura da l’ASL.
Informazioni complementari
Glista dals relaschs e fonds principals
Contatto
Biblioteca naziunala svizra BN
Archiv svizzer da litteratura ASL
Hallwylstrasse 15
3003 Berna
Svizzera
Telefono +41 58 462 92 58
Fax +41 58 462 84 08
Uras d’avertura da la sala da lectura:
glindesdi fin gievgia
10.00 -17.00h


text:
Sco raschun daco che la suprastanza da la Lia Rumantscha ha tschernì Zuoz sco lieu ospitant, numna ella en la communicaziun il bel caracter da vitg enturn il «Plaz». Plinavant saja il rumantsch periclità en l'Engiadin'Ota. A Zuoz reusseschia dentant da mantegnair il rumantsch, e quai malgrà l'influenza d'autras linguas e dal turissem.
Las festivitads èn dal prim fin ils 18 d'avust 2019. A partir dal fanadur datti occurenzas inizialas en las regiuns rumantschas, en la regiun da Cuira ed ordaifer il Grischun.
13 candidaturas
Sper Zuoz èn 12 autras vischnancas s'annunziadas sco lieu ospitant: Alvra, Bever, Domat, Glion, Lantsch, Mustér, Puntraschigna, Samedan, Scuol, Trun, Tujetsch e Zernez.
RR novitads 06:00


text:
Tar la planisaziun da las localitads da biros da la Scola spezialisada superiura da la Svizra sidorientala ibW han ins quintà cun radund 22 plazzas da lavur per 25 collavuraturs. Uss lavuran però dubel uschia blers collavuraturs en ils biros. La situaziun na correspunda perquai betg pli a las directivas dal Secretariat da stadi (Seco) per l'economia e sto vegnir renovà.
La renovaziun vegn sustegnida cun in credit dad 1'445'000 francs e duai vegnir exequida durant las vacanzas da stad.
RR novitads 10:00


text:
La part dal nord da la Gronda Britannia, la Scozia, prepara in segund referendum per daventar independenta.
Il cabinet haja decidì ch'i saja da far uschè svelt sco pussaivel discurs cun las instituziuns da l'UE ed auters stadis da l'UE per proteger la plazza da la Scozia en l'UE. Il 2014 avevan 55% dals Scots votà cunter l'independenza da la Scozia.
A la votaziun davart il Brexit aveva ina gronda maioritad dals Scots vuschà da restar en l’UE. Dentant eran 52 pertschient dals Brits per l’extrada.
RR novitads 14:00


text:
3ª partida de campionat - Rina
Secundo tëmp determinant por La Val che rodosa le resultat y se mët i trëi punc te gaiofa.
Dan da en bel publich apascioné rové adalerch a La Val l’ultim fin dl’edma el gnü sughé le prüm derby ladin te chësta sajun danter la formaziun de ciasa y chëra dl Rina. Trames scuadres vëgn da en bun momënt y é determinades a ti pité a sü sostenidus le miú jüch. Le publich á odü en derby combatü y ezitënt cina l’ultim menüt, cun le Rina in vantaje do en gran gol tla pröma pert y na gran reaziun dl La Val tl secundo tëmp, rosedan cun dui goi le vantaje di ghesc. En bel jüch da trames perts, manco plajëi él sté da udëi i sogadus Dennis G. y Manuel M. da Rina, che s’á infortuné bel tl pröm tëmp y a msé insciö lascé le ciamp, a chisc döt le miú por che ai pois indo tosc gní zeruch stersc te ciamp.
La partida mët man cun La Val al comane, bele al 7^ mëss le un dl Rina deloj te ciantun na trata de puniziun dal limit de Stefan S.. Ala cherd´ora é l’atacant Franz T. che se fej lerch da na pert jö y mët le palé amez, la gran ocajiun ne vëgn indere nia anuzada dai atacanc. Al 20^ vega Werner S. dal ciantun de area na trata sëcia che sfiorëia de püch l´incrujiada de porta. Le bun momënt por La Val vëgn spo desfanté al 25^; le cuntrapé dl La Val vëgn antizipé dal sogadú dl Rina Michael Rungger che controlëia bun le palé y fej pié ia na trata a bót sigü dai 25 metri sura le portier da La Val ite, en gran gol che ti porta le vantaje ai ghesc. Püch do pro Stefan de avalié le resultat cun na trata a giré dal limit che röia de püch dlungia le pé de porta ia. Do le vantaje di ghesc vëgn i sogadus da La Val nervusc y stënta a se ciafé, le Rina anuzëia le mumënt y devënta prigorusc, suradüt sön les puniziuns y trates dal ciantun.
Do la palsa é indo La Val cun le sceter dl jüch tles mans. Derevers al 55^ davagna La Val na trata dal ciantun, chilò é Alex E. asvelt a sorví Stefan S. cun na passaja bassa, chësc ultim röia a dërt tëmp sön le palé y le fej ruvé cun na trata de prezijiun dlungia le pé de porta ite. Al ne passa tröp che Alex E. röia indo jö da pé dl ciamp y mët le palé amez por Max che arjüma de püch la trata. Le medemo se refesc indere al 65^, te n cajin amez area é chësc bun de spizuré le curan cun le tach te porta. Do le vantaje por La Val ne lascia nia dô la presciun, i padruns de ciasa costruësc ciamó trëi ocajiuns d’or: al 70^ röia n palé alt amez por Alexander che le rebat cun forza de pé cuntra la stangia de porta, püc menüc plö tert ti sciampa Alex E. ala defenjiun y pro la trata lungia, ince chësta cuntra le pé de porta. Ultima y gran ocajiun por La Val é chëra de Max N., le cumpagn ti fej ruvé le curan sön le pé a püc metri da porta, al tira indere cun prescia sura porta fora. La tenjiun ti ultims menüc se fej sintí, le Rina pro ciamó de druché por avalié le resultat, mo le mür defensif da La Val é sterch y ni lascia nia pró a chësta sodesfaziun. Le arbiter sciüra tosc la fin. I trëi punc resta a La Val do na partida iüsta y miritada en gran pert, suradüt tla secunda pert, dala scuadra de ciasa.
La Val – Rina 2-1
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Marco Sottara, 3. Werner Sottara (dal 85^ Christian Terza), 4. Paolo Vallazza, 5. Marco Castlunger (dal 75^ Luca Pescollderung), 6. Christian Dapoz, 7. Michele Campei (dal 45^ Max Nagler), 8. Franz Tolpeit, 9. Samuel Winkler (dal 60^ Alexander Miribung), 10. Stefan Sottara – capitan, 11. Alex Elzenbaumer
Alenadù: Gerhard Hilber
Formaziun Rina: 1. Manuel Huber, 2. Michael Rungger, 3. Manuel Mellauner (dal 25^ Alfons Facchini y dal 75^ Klaus Promberger), 4. Hanspeter Rungger, 5. Thomas Huber, 6. Roman Gatterer (dal 75^ Lorenz Rungger), 7. Matthias Winkler, 8. Marco Huber (dal 70^ Daniel Ferdigg), 9. Andreas Ferdigg - capitan, 10. David Huber 11. Dennis Gasser (dal 35^ Thomas Ferdigg)
Alenadù: Georg Craffonara
Goi: Michael Rungger 25^, Stefan Sottara 55^ y Max Nagler 65^
Proscimes partides: La Val süga in dumënia ai 24 de setëmber dales 15:30 a Valdaora cuntra la scuadra de ciasa deperpo che Rina süga dal medemo orar te ciasa cuntra le Raiscia.
Atri resultac:
Altherren (La Val): La Val – Welsberg : 2-0
Juniores Pool (Mareo/La Val): Hochpustertal – Mareo : 1-1
U15 (La Val): Obopuschtra Jugend – La Val: 2-0
U12 (La Val): La Val – Val Badia : 0-3
U9 (La Val) : San Laurënz – La Val : 6-0


text:
Rumànc'
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Rumànc' (in uriginèl romontsch o rumauntsch) l'è un gropp linguésstic ch'al tôl insamm totti al languv latén dscåurs in Svézzra (indòvv l è anca langua ufizièl), inparentè cun i dialétt in Trentén-Elt Égg’ e in Friåul.
Indice
Dialétt[modifica | mudéfica la surzéia]
I 5 dialétt én la langua rumancia. Quésst én al sursilvàn, al sutsilvàn, al surmiràn e al putèr e al valladèr. Dl' ân 1980 in zà l'è stè strolghè un linguâg' artifizièl, al Rumantsch Grischun.
Ai mitän insàmm[modifica | mudéfica la surzéia]
Sursilvan[modifica | mudéfica la surzéia]
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
Sutsilvan[modifica | mudéfica la surzéia]
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed â clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
Surmiran[modifica | mudéfica la surzéia]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots".
Puter[modifica | mudéfica la surzéia]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Vallader[modifica | mudéfica la surzéia]
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
Rumantsch Grischun[modifica | mudéfica la surzéia]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Itagliàn[modifica | mudéfica la surzéia]
La volpe aveva fame ancora una volta. Ha visto un corvo in un albero, che aveva un pezzo di formaggio nel becco. Pensava che gli piacerebbe, e ha detto al corvo: "Come sei bello! Se canti si bene come sei bello, sei il più bello di tutti gli ucelli".
Tudàssch[modifica | mudéfica la surzéia]
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: "Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln".


text:
Cerr
Cerr (Cerro al Lambro) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 4344 abitant.
Elconfina con la Provincia de Lod (Casalett Lodesan) e con quella de Pavia (Bascapè).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cerr l'è ona località de origin antiga. In edà napoleoniga Cerr l'è staa taccaa al comun de Riozz (1809), poeu a quell de Meregnan (1811). I duu comun gh'hann avuu de noeuv l'autonomia amministrativa in del 1816, con la nassida del Regn Lombard-Venet. In del 1878 l'è success el contrari, var a dì che Riozz l'è stada taccada a Cerr, del qual l'è anmò ona frazion.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cerr l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
"Chod arda il sulai da stà ...". La famusa poesia da Peider Lansel evochescha las chalurs cur che la famiglia fa fain e "la mammaduonna", la tatta resta suletta a chasa. Quels che na ston betg lavurar partan en avust en vacanzas. Ma chattar in plaz liber al mar en Italia è en quest dis bunamain impussibel: Igl è Ferragosto. Quest di da vacanzas decretà da l'imperatur Augustus è pli tard vegnì integrà en la tradiziun cristiana sco Nossadunna d'avust. Ils 15 d'avust è il di che Maria ascenda en tschiel. E be curt avant crodan las stailas da la notg da Son Luregn.
Il forum 2007-2008 Ferragosto
"Chod arda il sulai da stà ...". La famusa poesia da Peider Lansel evochescha las chalurs cur che la famiglia fa fain e "la mammaduonna", la tatta resta suletta a chasa.