text:
Galileo Galilei
El Galileo Galilei, (Pisa, 15 de febrar 1564 - Arcetri, 8 de genar 1642), a l'è staa on fisegh, astrònom, matemategh e filosof italian, consideraa el pader della scienza moderna. El so nomm a l'è associaa a di important contribuu in dei camp de la dinamica e de la astronomia ('me el perfezionament del telescopi che'l g'ha permettuu de desquattaa i satelliti de Giove) e in de l'introduzion del metod scientifegh (ciamaa despess metod galileian). De granda importanza l'è staa anca el so sostegn al sistema eliocentrich e a la teoria copernicana. A l'è staa on personagg central de la Rivoluzion scientifega.
Sospettaa de vess eretich per i so teorij scientifeghe e accusaa de dagh adoss a la filosofia aristotelega e a i Sacher Scrittur, a l'è staa processaa e condannaa dal Sant'Uffizi[1] e anca obligaa el 22 de Giügn del 1633 a rinegà tucc i so idee astronomeghe per poeu vess mandaa al confini in de la soa villa de Arcetri. Domà 359 agn despoeu, el 31 de otober del 1992, el papa Giovann Paol II el g'ha deciaraa recognossuu "i error faa" da la Gesa, a mett inscì conclusion a i lavor de ona session plenari fada sù aposta e scomenciada in del 1981.


c: text/html

text:
Per la 20avla giada ha lieu il camp da hockey a Scuol. Giuvnas hockeyanas e giuvens hockeyans sa scuntran durant in'emna per in trenament intensiv en la halla da glatsch Gurlaina a Scuol. Nino Niederreiter als ha visità sin il glatsch ed ha dà tips e trics. Niederreiter ha sez era participà als champs da hockey a Scuol, ensemen cun per exempel Enzo Corvi dal club da hockey da Tavau.
Engiadina NHL a Scuol: Nino Niederreiter visitescha champ da hockeyans
Il 20avel champ da hockey per giuvenils a Scuol cun visitas prominentas: Nino Niederreiter che gioga tar Minnesota Wild
RTR/ds

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
I dettia blers detagls da reglar enfin l'emprima badigliada: Parzellar da nov l'entir areal, allontanar ils bajetgs e mirs existents, suttascriver il contract da cumpra, fundar ina nova firma cun il num «Hamilton Ems» etc. La dumonda da bajegiar vul la firma Hamilton inoltrar mez fanadur e lura cumenzar a bajegiar il settember.
Custs: 25 enfin 30 milliuns francs
Il bajetg da producziun che vegn realisà a Domat saja pli u main tuttina grond sco quel a Panaduz, ha Andreas Wieland declerà sin dumonda dad RTR. Ed el custia tranter 25 e 30 milliuns francs. Suenter la construcziun vul la Hamilton investir anc ina giada circa 20 milliuns francs - quai dentant en etappas per novs roboters, automatisaziuns u novas tecnologias.
RR actualitad bunura


text:
Suenter l’affera da LafargeHolcim en Siria aveva il schef Eric Olson demissiunà. Uss ha il gigant da cement chattà cun Jan Jenisch in nov schef. El vegn a surpigliar il timun a partir dal october.
Cun Jenisch è Sika creschì
Ils ultims onns è il concern Sika creschi cun il tudestg Jan Jenisch al timun. Jenisch era medemamain adina cunter ina fusiun da Sika cun il concern franzos Saint-Gobin. Sco Jenisch ha ditg sa legria el sin sia nova sfida. Il medem mument ha Sika cumprovà las aspectativas da quest onn che quintan cun in augment da la svieuta da 6 fin 8% quai che munta ina svieuta da 6 milliardas francs.
RR novitads 08:30


text:
La situaziun actuala sin la peninsla Coreana saja vegnida fitg privlusa, uschia ch'il pajais stoppia midar sia strategia militara, hai num vinavant. Il militar nordcorean sa preparia sin attatgas da prevenziun.
Ils proxims dis cumenzan ils Stadis Unids e la Corea dal Sid cun lur manevras annualas. 10’000 da schuldads duain sa participar a quellas. La Corea dal Nord vesa quai sco ina provocaziun.
Pjöngjang provochescha vinavant
Pir la mesemna aveva il cussegl da segirezza da l’ONU approvà ina resoluziun che rinforza a moda drastica las sancziuns cunter il reschim a Pjöngjang. Curt suenter aveva il pajais danovamain provocà cun sajettar rachetas a curta distanza en la mar.
RR novitads 08:00


text:
La Fundaziun da cultura ei ina fundaziun purtadra e meina en incumbensa dalla vischnaunca Lumnezia la Casa d’Angel a Lumbrein ed igl Archiv cultural ad Uors.
El num dalla fundaziun vegn realisau differents projects ed activitads sco guids da cultura ni il Café Romontsch. La Fundaziun sa cun sia facultad modesta buca porscher sustegn finanzial, sa denton segidar tier projects cun organisar e cussegliar.
La Fundaziun da cultura Lumnezia tgira e promova la cultura lumneziana e cultivescha la schientscha per valurs dalla vallada. La fundaziun sviluppescha e sustegn ideas e projects che cumpeglian lungatg, natira, architectura ed activitads culturalas en Lumnezia.
La Fundaziun da cultura Lumnezia organisescha en cooperaziun cun la Lia Rumantscha sentupadas regularas per persunas cun interess pil romontsch.
Il Café Romontsch dalla Lumnezia ha pil pli liug en Casa d’Angel e sedrizza oravontut a persunas ch’ein vegni neutier e vulan trenar e perfecziunar il romontsch plidau. Denton ein Lumnezianas e Lumnezians cun interess da dar vinavon lur lingua materna enten tschintschar fetg beinvegni.
Dapli informaziuns sut www.liarumantscha.ch e www.culturalumnezia.ch.
Il Campus Lumnezia intermediescha scienzia ad indigens, persunas da secunda dimora e hosps. Ei vegn organisau simposis, seminaris, jamnas da studi, summerschools e referats tier tematicas transalpinas en tuttas spartas dalla scienzia.
Ei vegn oravontut susteniu la perscrutaziun e publicaziun dallas fontaunas egl Archiv cultural Lumnezia sco era l’intermediaziun dils resultats ad in publicum interessau. 2021 – 24 stat sut il motto convivenza cun nos vischins da Val e Sursaissa Mundaun: Co vesin nus in l’auter e co vesin nus nies futur communeivel.
Lumnezia Toponima: Nums locals, dètgas ed usits da l’entira Lumnezia vegnan rimnai en quell’ovra. L’ediziun ei previda sin 2022.
Kulturführer Lumnezia: L’ediziun sur dalla vallada ei edida igl onn 2000 ed ei pli u meins exaurida. Per igl onn 2024 ei ina reediziun previda
La Val Lumnezia posseda ina reha ierta culturala. Ensemen cun instituziuns culturalas dalla Surselva han guids scolai elaborau guidas da cultura. Igl accent principal ei tschentaus sin la cuntrada sacrala, mo era l’architectura profana e la cuntrada culturala e naturala vegn risguardada. Tut las visetas guidadas san vegnir reservadas da gruppas.
Dapli informaziuns anfleis sin la pagina https://miracultura.ch/.
Fundaziun da cultura Lumnezia
Casa d'Angel
Dado Baselgia 116
7148 Lumbrein
Telefon +41 81 936 80 55
info@culturalumnezia.ch
www.culturalumnezia.ch


text:
Tlêr a pēś
Al Tlêr a pēś 'l è cal tlêr 'd tesidùra dimòndi artigianêl (o anca sōl per pasèr-'s al tèimp al dè 'd incō), ch'al deśvìn diretamèint da la manéra 'd tèser di nost'r antenê dal Neolìtic, in dû i fîl edl urdî, impichê a 'l élta atàc a 'n bastòun 'riśontêl, e lighê in bas a soquànti prédi śbuśìdi in dal meś, i armàgnen tensionê dal tiramèint a bàs dal lôr pēś. In cla manéra chè, partènd da 'l élta e gnend vers al bas, a dvèinta pusìbil, p'r al tesidōr, ed lavurèr ed navèta na vòlta mis edl órdin in dla sernidùra di fîl edl' urdî in dû mètr-es da meś.
Soquànt tlêr a pēś dal Neolìtic, egl' în 'rivê fìn ai noster dè sól p'r i pēś, catê in di schêv archiulògic anca ind un gran nùmer, send che 'd cl'ètra pert edla strutùra dal tlêr, tùta ed lègn cun di ligàm ed corda o curàma o pèla, a s è pers i rest ed lùng al tèimp.


text:
Robèch
Robèch (Rubéch en cremones; nom uficiàl en italià: Robecco d'Oglio) l'è 'n cümü de la Pruvincia de Cremùna che g'ha 2 365 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), con de 'na superfìce de 18,1 km² e 'na densità de popolasiù de 131 ab./km².
El sò teretóre l'è streersàt del fiöm Òi e 'l cunfìna con chèl dei cümü de Corte de' Cortesi con Cignone, Corte de' Frati, Urmenida, Puntìch (BS), Pusài e Erölaècia (BS).
Le frasiù principài i è dò: Galarà e Monasteröl. L'è colegàt a le cità de Cremùna (15 Km) e Brèsa (34 Km) co la Stràda Pruvinciàl 45 bis “Gardezàna Ocidentàla” e co la ferovìa (Stasiù de Robèch – Puntìch)
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Robèch l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tenor la regenza n'èn quels betg vegnids donnegiads tar ils incendis en la provinza Alberta. Ins stoppia dentant anc controllar las pipelines ed il provediment d'electricitad. Fertant che las lingias sutterranas na sajan probabel betg donnegiadas, sajan las bleras lingias d'electricitad sur terra luadas. Er il transport dals lavurers stoppiar esser garantì avant che cumenzar cun la lavur.
Incendis sin ina surfatscha correspundenta al chantun Zug
Ils incendis da guaud en la provinza d'Alberta che han destruì passa 2400 bajetgs e stgatschà 90-milli persunas èn sa derasads sur ina surfatscha da 229 kilometers quadrat. Quai correspunda a la surfatscha dal chantun Zug. La dimensiun da la destrucziun a Fort McMurray è però crudada ora marcantamain pli pitschna che temì.
Tenor las ultimas infurmaziuns èn stads èn acziun passa 1500 pumpiers, 120 helicopters e var 30 camiuns da stizzar. Dals 25 fieus en la provinza n`era in anc betg sut controlla.
RR novitads 09:00


text:
Quest partenadi da migraziun preveda tranter auter che la Sri Lanka recepescha puspè tut ils rodund 50'000 requirents d'asil ch'èn vegnids renviads en Svizra durant l'uiara.
Plinavant vengia la Svizra a sustegnair vinavant la Sri Lanka tar la reconstrucziun dal pajais ed er tar l'elavuraziun d'ina nova constituziun. I duai era dar regularmain inscunters politics.
Il minister da l'exteriur da la Sri Lanka, Mangala Samaraweera, ha ditg ch'el veglia eriger en ses pajais la «Svizra da l'Asia dal sid». Quai vul el cuntanscher cun in fundament da democrazia, svilup e reconciliaziun.
RR novitads 18:00


text:
En Svizra n’èsi betg lubì da survegnir cun in autotest da l’apoteca in certificat da Covid. Dentant precis quai porscha ina nova plattafurma dapi bundant in’emna. Ils tests vegnan offrids per 20 francs. Quai è in toc pli bunmartgà ch'ils tests ch’ins po far en ils centers da testar.
I saja l’intent da pudair porscher in certificat bunmartgà. Ins vul era pudair porscher ina varianta svelta e simpla per survegnir in certificat scrivan ils iniziants sin la pagina d’internet. Il problem è dentant ch'en Svizra n’èsi betg lubì ch'autotests portan ad in certificat, scriva il BAG sin dumonda. Perquai collavura la plattafurma cun partenaris da l’Uniun europeica ch’èn certifitgads per far tals tests.
Sin la plattafurma vegnan ins collià per video cun ina persuna dal fatg da l’UE e cun quella fan ins ensemen il test. Sche quel è negativ survegnan ins in certificat da l’UE. Cun quai che quel è cumpatibel cun il svizzer, po quel vegnir chargià sin la Swiss Covid App.
Il BAG sclerescha uss sche quella metoda da la plattafurma è legala u betg.


text:
Il taifun «Lekima» ha furià sin l’insla Taiwan. Passa 2'500 persunas èn vegnidas evacuadas pervi dal privel d’aua gronda, e passa 3'000 chasadas n’han gì nagina electricitad. Passa 500 sgols èn vegnids annullads. Quai rapportan las autoritads. In um saja mort en consequenza dal taifun.
China sa prepara
Uss sa mova il taifun en direcziun da la China. Il pajais ha proclamà il pli grond stgalim d’alarm pervi da «Lekima». L'alarm valia er per la metropola da Shanghai. I sa tractia dal pli ferm stemprà tropic dapi tschintg onns. Quai inditgeschan ils servetschs da meteorologia naziunals. Quels quintan ch’il taifun frunta sonda marvegl sin terra franca.
RR novitads 06:00


text:
cuntegn
Artg musical
-
Alexi e Marcus – L'ALVA
L'ALVA numnan Alexi e Marcus lur 5avel disc cumpact cun sias 15 istorgias pachetadas en chant e musica.
Tematicamain mainan questas 15 chazuns nus siadora en las muntognas, en temps passads, ma er en il profund da noss intern. Plaschair e tristezza, amur e gritta, melanconia e protest stattan datiers in da l'auter. Ed adina e surtut dominescha la speranza! Forsa pon questas chanzuns leventar tscha e là in surrir, dar mintgatant da pensar, ma ellas vulan surtut far plaschair ed ir a cor. Musicalmain schlargian Alexi e Marcus sin quest album lur spectrum cun collavurar cun 14 musicists e musicistas rumantschas. Differents instruments portan uschia novas colurs viaden en las chanzuns – ma adina restan las duas vuschs en il center. L'ALVA – in album ch'è vegnì producì en collavuraziun cun RTR.
Redacziun: Giusep G. Decurtins
Ils titels en l'emissiun


text:
Tëmps, cosć y indicadus de realisaziun dles operes publiches
Cun operes publiches él miné sides la realisaziun de infrastrotöres nöies, che ince la manutenziun straordinara, la recuperada, la restauraziun, l’ampliamënt y le completamënt, sciöche ince la demoliziun de infrastrotöres che é bele.
Chiló dessot ciafëise les informaziuns dla Repartiziun Fabriches y Sorvisc tecnich dla Provinzia autonoma de Balsan sön i tëmps y i cosć dles operes publiches che mëss ciamó gní rovades y de chëres che é bele gnüdes realisades:
- Informaziuns sön les operes che vëgn ciamó proietades o n'é nia ciamó rovades
- Informaziuns sön les operes bele rovades
Le Ministere dl’Economia y dles Finanzes á metü a desposiziun na banca dac cun i dac de monitoraje dles operes publiches bele rovades y dles operes che vëgn dër realisades:


text:
Catalugna
La Catalugna (catalan Catalunya [kətəˈluɲə], spagnol Cataluña [kataˈluɲa], aranais Catalonha [kataˈluɲa]) è ina regiun en il nordost da la Spagna, situada tranter la costa da la Mar Mediterrana e las Pireneas. Chapitala da la regiun furma Barcelona. Politicamain è la Catalugna dividida en quatter provinzas (Barcelona, Tarragona, Lleida e Girona). Questas provinzas èn sutdivididas en 42 comarques. Las linguas uffizialas èn catalan e spagnol sco er aranais.
La Catalugna furma ina da 17 communitads autonomas da la Spagna. Pervi da sias atgnadads istoricas e culturalas vala la regiun sper il Pajais Basc e la Galizia sco ina da las «communitads autonomas istoricas» (spagnol: nacionalidades históricas). Tendenzas d’independenza han cuntanschì en Catalugna ina gronda muntada. Suenter in referendum contestà ha il parlament regiunal da la Catalugna declerà il 2017 la Catalugna sco ina republica independenta da la Spagna, la quala n’è però betg vegnida renconuschida da la cuminanza da stadis internaziunala. La regenza spagnola ha sinaquai destituì la regenza regiunala ed il parlament; dapi las novas elecziuns regia puspè en la Catalugna ina regenza dominada dals separatists, uschia che la crisa cuntinuescha.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Catalugna sa chatta sin la Peninsla Iberica. En il nord, per lung da la chadaina da muntognas da las Pireneas, cunfinescha ella cun la Frantscha ed il stadi pitschen Andorra, en il vest cun la regiun autonoma Aragonia ed en il sidvest cun la regiun Valencia. Il punct il pli aut furma la Pica d’Estats (3143 m s.m.), in piz dal Massiv da Montcal. Tar la Catalugna tutga er l’exclava Llívia circumdada da territori franzos. La Catalugna dispona da rivas maritimas en l’ost ed en il sid. Il punct il pli en l’ost è il Cap de Creus en Empordà.
Cun ina surfatscha da 32 091 km² è la communitad autonoma circa tuttina gronda sco la Belgia. Cumbain che quella cumpiglia be 6,3 % dal territori da la Spagna, vivan qua cun 234 abitants per kilometer quadrat 15,9 % da la populaziun da la Spagna. La regiun è pia occupada nov giadas uschè spess sco la regiun vischina Aragonia resp. bunamain trais giadas uschè spess sco l’ulteriura Spagna.
Topografia[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista geomorfologica sa lascha il territori da la Catalugna divider en las suandantas zonas:
- Pireneas catalanas
La regiun d’auta muntogna da las Pireneas (catalan: Pirineus) cumpiglia ina strivla da la Catalugna che s’extenda en il nord al cunfin vers la Frantscha ed Andorra. Qua sa chattan plirs pizs d’in’autezza da bundant 3000 meters, numnadamain Pic de Sotllo (3084 m), Pic de Comaloforno (3033 m), Besiberri Nord (3015 m) ed il punct il pli aut da la Catalugna, la Pica d’Estats (3143 m). En questa regiun naschan er ils flums Noguera Pallaresa, Noguera Ribagorzana, Garona, Llobregat, Ter e Muga. Tar las Pireneas tutga er la chadaina da muntognas Serra de l’Albera che s’extenda tranter la citad La Jonquera e la Mar Mediterrana cun il Puig Neulós (1245 m) sco piz il pli aut.
- Prepireneas catalanas
Las Prepireneas (catalan Prepirineus) furman ina strivla muntagnarda d’ina ladezza da ca. 20–45 km, situada en il sid da las Pireneas tranter l’Aragonia en il vest e la comarca Garrotxa en l’ost. En questa regiun sa chattan las chadainas da muntognas Serra del Montsec, Serra de Boumort, el Port de Comte ed el Cadí. En las prepireneas datti be paucs pizs d’in’autezza da sur 2000 meters. Ils pli auts pizs sa chattan en la Serra del Cadí (Torreta de Cadí, 2561 m, e Pedraforca, 2497 m).
- Serralada Transversal
La gronda part da quest territori muntagnard furma la comarca Garrotxa, parts pli pitschnas èn situadas en las comarques vischinas Osona, Selva e Gironès. En il nordvest da la Serrelada Transversal sa chattan la Serra de Milany e Serra de Santa Magdalena, quellas furman ina regiun da transiziun vers las Pireneas. En il nordost cunfinesch la muntogna cun il flum Fluvià ed en il sid furma il flum Ter in cunfin natiral vers las Guilleries che tutgan tar la muntogna prelitorala catalana. Part da la Serralada Transversal fa er il territori vulcanic da Garrotxa. La pli auta elevaziun furma il Milany (1526 m).
- Foppa da la Catalugna Centrala
La Foppa da la Catalugna Centrala (catalan Depressió Central) è ina planira auta fritgaivla tranter 200 e 500 meters che vegn percurrida da singulas elevaziuns. Cunfinada vegn la planira en il nord tras las prepireneas, en l’ost tras la Serralada Transversal, en il sidvest tras la muntogna prelitorala catalana ed en il vest tras la communitad autonoma Aragonia. Da questa foppa fan part las planiras dad Urgell (Plana de Urgell), Vic (Plana de Vic) e Bages (Pla de Bages) sco er il batschigl da Barbarà (Conca de Barbarà).
- Massivs
Singulas elevaziuns isoladas u chadainas da muntognas da 800 fin 1000 meters vargan sco massivs or da la Foppa da la Catalugna Centrala.
- Muntogna prelitorala catalana
La Muntogna prelitorala catalana (catalan Serralada Prelitoral Catalana) è ina muntogna mesauna betg coerenta per lung da la lingia da costa, en ina distanza da 30 fin 60 kilometers da quella. Las chadainas da muntognas las pli enconuschentas èn las Guilleries, Montseny, Sant Llorenç del Munt, Montserrat, Montsant, Muntanyes de Prades, Serra de l’Obac, Ports de Tortosa-Beseit e Serra del Montsià.
- Muntogna litorala catalana
La Muntogna litorala catalana (catalan Serralada Litoral Catalana) è ina muntogna mesauna betg coerenta situada directamain a la costa tranter il golf de Roses ed il flum Foix. Las chadainas da muntognas èn dal nordost vers il sidvest: Massís del Montgrí, Massís de les Gavarres, Serra del Montnegre, Serra del Corredor, Serra de Marina, Serra de Collserola e Massís del Garraf.
- Planira prelitorala
La Planira prelitorala (catalan Depressió Prelitoral) è ina planira situada en vischinanza da la costa resp. davos la muntogna litorala.
- Planira litorala
La Planira litorala (catalan Depressió Litoral) sa chatta directamain a la costa da la Mar Mediterrana.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
La zona d’aglomeraziun per lunschor la pli gronda ed impurtanta furma la chapitala Barcelona. La successiun da las ulteriuras citads pli grondas resulta da la suandanta tabella:
Costa[modifitgar | modifitgar il code]
La costa ha ina lunghezza totala da 580 km. Ella enconuscha furmas fitg differentas: En il nord è la Costa Brava grippusa segnada da numerus pitschens golfs sablunus, ils Calas, entant che domineschan en il sid a la Costa Daurada rivas da sablun extendidas. Tranteren, en il nord da Barcelona, sa chatta la Costa del Maresme ed en il sid da Barcelona la Costa del Garraf.
Parcs natirals[modifitgar | modifitgar il code]
En la Catalugna èn situads intgins dals pli impurtants parcs da protecziun da la natira da l’entira Peninsla Iberica. Tar quels tutgan en il nordvest en las Pireneas il parc naziunal Aigüestortes i Estany de Sant Maurici, en il nordost en las Prepireneas il Parc natiral da la zona vulcanica da la Garrotxa, en il sid il parc natiral en il delta da l’Ebro sco er il parc natiral Cap de Creus al punct il pli oriental da la Peninsla Iberica. Il parc natiral Montseny figurescha ultra da quai sco reservat da biosfera da l’UNESCO.
Sutdivisiun politica[modifitgar | modifitgar il code]
Administrativamain è la Catalugna dividida en provinzas, comarques e vischnancas. En avegnir duain las vegueries remplazzar las provinzas.
Provinzas/vegueries[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’onn 1833 existan en la Catalugna las quatter provinzas Barcelona, Tarragona, Lleida e Girona. Tenor il statut d’autonomia dal 2006 e la lescha regiunala da la Catalugna dal 2010 èsi previs da remplazzar las provinzas cun set uschenumnadas vegueries, numnadamain: L’Alt Pirineu, Barcelona, La Catalunya Central, Girona, Lleida, El Camp de Tarragona e Les Terres del Ebre. Tenor la constituziun spagnola vertenta po però be il parlament a Madrid concluder ina tala midada. En vista al conflict politic che perdura èsi perquai da supponer che las provinzas actualas vegnan a restar per il mument en vigur.
Comarques e vischnancas[modifitgar | modifitgar il code]
Gia l’onn 1936 ha la regenza autonoma catalana da lezza giada relaschà in decret ch’ha sutdividì il territori en comarques. Cun il cumenzament da la dictatura da Franco suenter la sconfitta da las truppas republicanas en la Guerra civila spagnola, è quest decret però vegnì annullà.
L’onn 1987, pia 12 onns suenter la mort da Franco e la transiziun a la democrazia, han ins puspè mess en vigur las comarques dal temp avant Franco. Il dumber da las oriundamain 38 comarques è vegnì auzà per 3 sin 41 ed il 2015 sin actualmain 42.
Al nivel il pli bass da l’organisaziun statala èn las comarques (circuls) sutdividids en 946 vischnancas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
En la Catalugna dominescha il clima mediterran: a stads sitgas, chaudas suondan envierns miaivels cun blera plievgia. Facturs ch’influenzeschan il clima local furman la vischinanza resp. distanza tar la mar, la posiziun en foppas, sin muntognas u en posiziuns protegidas dal vent e betg il davos l’autezza sur mar.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Avant l’arrivada da l’uman da Cro-Magnon (Homo sapiens) viveva en la regiun gia l’uman da Neandertal, sco che cumprovan chats en la tauna Cova Gran de Santa Linya.
Il temp istoric da la Catalugna tanscha enavos fin ca. 1000 a.C., cur ch’ils Ibers han colonisà la Peninsla Iberica. Pli tard è la regiun da costa vegnida en la sfera d’influenza da Cartago. A la fin dal terz tschientaner a.C. ha alura Roma prendì il suramaun; l’onn 19 s.C. han ils Romans fatg da la regiun la provinza romana Hispania Tarraconensis. Gia en l’emprim tschientaner s.C. ha il cristianissem cumenzà a sa derasar en la Catalugna odierna.
En rom dal process da dissoluziun da l’Imperi roman èn arrivads l’onn 418 l’emprima giada ils Visigots en Spagna, ma pir suenter la Battaglia da Vouillé l’onn 507 han els pudì sa stabilir permanentamain sin la Peninsla Iberica. L’ierta dal reginavel dals Visigots è sa mantegnida il pli ditg a la spunda sid da las Pireneas. Fin en il 11avel tschientaner è stà quai en vigur il codex da dretg Liber Iudicum dal 654 – er il fatg ch’ins ha integrà la part meridiunala da las Pireneas en il sistem da marcas francon (marca spagnola) n’ha betg pudì midar quai.
Da mantegnair l’autonomia locala n’ha però betg muntà da s’isolar culturalmain. La regiun da las Pireneas ha furmà da vegl ennà in territori da transit fitg frequentà per il stgomi commerzial e cultural tranter il Proxim Orient e las Inslas Britannicas. En rom dals conflicts guerrils tranter il Reginavel dals Francs ed ils Arabs èn sa furmads a la fin dal 8avel ed entschatta dal 9avel tschientaner en la part settentriunala da la Catalugna (che tutga oz tar la Spagna) ed en la Catalugna dal Nord (che tutga oz tar la Frantscha) plirs ducadis ch’eran l’emprim suttamess al retg francon occidental resp. franzos, ma ch’èn daventads en il decurs dals proxims decennis adina pli independents.
Cont Guifré el Pilós († 11 d’avust 897) ha unì ils contadis Urgell, Cerdanya, Barcelona e Girona sut ses domini e fundà la dinastia dals contadis catalans. La fin dal 10avel tschientaner èn ils contadis catalans sortids da la suveranitad feudala dal retg francon occidental. Ultra da quests manaders politics ha er giugà in’impurtanta rolla il manader spiertala, l’avat Oliva che manava tranter auter il center cultural da la Catalugna da quel temp, la claustra da Ripoll.
Dal contract da lètg tranter Ramon Berengar IV, cont da Barcelona, e Petronila/Peronella, l’ertavla da la curuna d’Aragonia ch’aveva da quel temp pir in onn, è sa furmà l’onn 1137 da l’Aragonia e da las terras da cont da Barcelona, ch’eran en il 12avel tschientaner pli u main identicas cun la Catalugna, ina cuminanza da stadis ch’è enconuschenta sco curuna d’Aragonia. Tras ulteriuras colliaziuns dinasticas e conquistas è quella sa sviluppada en il decurs dal temp autmedieval e temp medieval tardiv a la pussanza dominanta en la part occidentala da la regiun da la Mar Mediterrana. Ses center economic e cultural furmava la part catalana da la cuminanza da stadis, il principat Catalugna, dal qual la flotta da commerzi dominava la part occidentala da la Mar Mediterrana.
15avel fin 18avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1469 ha Fernando, l’ertavel da la curuna d’Aragonia, maridà sia cusrina Isabella, l’ertavla da la Castiglia. Els èn vegnids enconuschents en l’istorgia sco retgs catolics (Los Reyes Católicos). L’uniun da la Castiglia cun Aragon ha l’emprim gì lieu en uniun persunala; l’uniun da las duas curunas al Reginavel da la Spagna è alura suandada il 1516 sut Karl V da pli tard (Carlos I da la Spagna). Entaifer quella è l’autonomia politica interna da la Catalugna però sa mantegnida.
Durant la Guerra tranter la Frantscha e la Spagna 1635–1659 hai dà en Spagna moviments separatistics. L’onn 1640 èsi reussì al Portugal da reacquistar si’independenza (suenter la mort da l’ultim retg portugais l’onn 1580 era quel vegnì integrà en il territori da la curuna da Castiglia). La Catalugna ha medemamain empruvà da puspè acquistar si’autonomia d’antruras, però senza success. En la pasch da las Pireneas ha la Spagna stuì surdar ils territoris catalans situads en il nord da las Pireneas (il contadi istoric Rosselló u Roussillon, la Catalugna dal Nord) a la Frantscha, las ulteriuras parts da la Catalugna èn restadas tar la Spagna.
En la Guerra da successiun spagnola (1700–1713) ch’è prorutta en connex cun la successiun al tron da Carlos II ch’era restà senza descendenza, han la gronda part dals Catalans sustegnì il pretendent al tron habsburgais archiduca Karl cunter il Bourbon Philippe d’Anjou. Felipe V, ch’è sortì da la Pasch d’Utrecht sco victur, ha punì persuenter la Catalugna a moda severa: L’onn 1714 è Barcelona sa surdà a las truppas da Felipe V, ils onns ch’èn suandads èn vegnidas schliadas las instituziuns catalanas, uschia che l’administraziun autonoma catalana è ida a fin. Per sa regurdar da quest eveniment vegn dapi il 1980 festivà mintg’onn ils 11 da settember, il di da la capitulaziun 1714, sco di da la festa naziunala catalan (Diada Nacional de Catalunya).
19avel e 20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Las duas pli grondas cesuras politicas dals dus davos tschientaners han furmà per la Catalugna per l’ina ils onns 1812 fin 1814, cur che quella ha fatg part sut Napoleun da l’Imperi franzos ed era l’emprim dividida en quatter, pli tard en dus départements. Per l’autra en il 20avel tschientaner ils onns da la Guerra civila spagnola e da la dictatura da Franco.
En rom da la Segunda Republica avev’ins l’emprim concedì l’onn 1931 a la Catalugna in’autonomia provisorica cun puspè installar la Generalitat; quella han ins fixà il 1932 en il statut d’autonomia. Dal 1934 fin il 1936 è l’autonomia però stada suspendida e cun la victoria da Francisco Franco en la Guerra civila spagnola l’onn 1939 è quella vegnida schliada dal tuttafatg. Durant la Guerra civila spagnola 1936–1939 aveva la Catalugna (surtut Barcelona) furma il lieu d’acziun da la suletta revoluziun anarchista en l’istorgia da l’Europa ch’ha gì (almain parzialmain) success.
Durant la dictatura da Franco ha la Generalitat cuntinuà d’exister en l’exil. En rom da la transiziun suenter la mort da Franco han ins danovamain concedì a la Catalugna l’emprim l’onn 1977 in’autonomia provisorica e renconuschì suenter ses return or da l’exil Josep Tarradellas sco president da la Generalitat. A basa da la nova constituziun democratica da la Spagna dal 1978 ha la Catalugna cuntanschì il 1979 in nov statut d’autonomia. En rom da quel han ins extendì adina dapli las cumpetenzas ed er las finanzas da la regiun, per il pli sut pressiun da gruppaziuns catalanas naziunalisticas.
Sistem politic e moviment d’independenza[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’onn 1978 dispona la Catalugna dal status d’ina communitad autonoma entaifer il stadi spagnol. Tranter quellas è la Catalugna segnada – ensemen cun las autras communitads autonomas ‹istoricas›, il Pajais Basc, la Galizia e Navarra – d’in spezialmain aut grad d’atgnas cumpetenzas areguard la legislaziun ed administraziun. Tranter auter posseda la Catalugna in’atgna unitad da polizia, la Mossos d’Esquadra che surpiglia pass per pass las incumbensas da la polizia spagnola sin territori catalan. Er sin numerus auters champs politics, sco per exempel la furmaziun, la sanadad u l’economia, dispona la Catalugna da bleras atgnas cumpetenzas. Quellas èn fixadas en il statut d’autonomia che regla d’ina vart la relaziun envers il stadi cumplessiv spagnol e determinescha da l’autra vart las instituziuns catalanas e lur funcziunament. En quel senn vala il statut d’autonomia sco equivalent funcziunal d’ina constituziun. Midadas basegnan il consentiment dal parlament catalan, dal parlament spagnol e da la populaziun catalana en furma d’in referendum.
Il parlament catalan (Parlament de Catalunya) consista da 135 deputads che vegnan elegids mintga quatter onns en elecziun directa. Il parlament elegia da sia vart il president da la Generalitat de Catalunya che furma il chau da l’autoritad autonoma catalana. Il president po nominar in primminister (Conseller Primer) ed ils ulteriurs consellers che furman il Consell Executiu u Govern de la Generalitat de Catalunya (regenza regiunala). Tut las instituziuns da l’autoritad autonoma ensemen (parlament, president e regenza) furman la Generalitat de Catalunya. La Catalugna survegn var in terz da las taglias sin las entradas che vegnan incassadas en questa regiun.
Pervi da la cuntraversa istorica cun la pussanza centrala spagnola e la ferma schientscha d’independenza culturala, è il sistem da partida regiunal da la Catalugna segnà fermamain dal pèr oppost centrum-periferia. Questa lingia da conflict tranter represchentants d’ina pli ferma autonomia resp. independenza da la regiun (ils uschenumnads «naziunalists catalans») ed ils aderents d’in ferm stadi central spagnol tanscha a travers il spectrum da partidas e na sa cuvra betg cun las ulteriuras lingias da conflict politicas.
La dumonda da l’independenza[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1980 han gì lieu las emprimas elecziuns regiunalas suenter la dictatura da Franco. Il statut d’autonomia ch’ins aveva pudì acquistar dacurt ha purtà a la regiun stabilitad e pussibilità a la CiU in lung temp da regenza sut il president da la generalitat Jordi Pujol.
Quella è ida a fin pir il 2003, cur che Pujol n’ha betg pli candidà. Tranter il 2003 ed il 2010 ha alura regì ina coaliziun dals socialists cun ulteriuras partidas da la sanestra sut ils presidents da la generalitad Pasqual Maragall (fin il 2006) e José Montilla (fin il 2010). En il center da questa perioda è stada la dumonda d’ina revisiun dal statut d’autonomia che dueva rinforzar l’independenza da la regiun. Questa finamira han ins cuntanschì il 2006[2], però cunter las vuschs dal Partido Popular (orientà ad ina ferma pussanza centrala spagnola). Da l’autra vart han ins però er stuì far vaira grondas concessiuns envers Madrid, saja quai en dumondas finanzialas u er areguard la dumonda da fixar la Catalugna sco ‹naziun› (quai ch’il parlament spagnol ha la finala reducì ad ina furmla da cumpromiss che cumpara be pli en la preambla). Questas concessiuns envers il stadi central han manà a dischuniuns tranter ils naziunalists catalans e flaivlentà la coaliziun.
Anc bler pli fitg èn s’averts ils foss tranter centralists, naziunalists moderads e naziunalists fervents suenter che la dretgira constituziunala spagnola ha revocà il 2010, sin dumonda dal Partido Popular conservativ, parts dal statut d’autonomia dal 2006. A chaschun da las elecziuns dal november 2010 hai sinaquai dà ina midada da la regenza: Dal 2010 fin il 2016 ha puspè regì la CiU cun Artur Mas sco president da la generalitat. Anc pegiurada è la situaziun pervi da la crisa da finanzas ch’ha tutga la Spagna a partir dal 2010 e da la quala la Catalugna, indebitada fermamain, è stada pertutgada spezialmain. Quai ha provocà novas discussiuns areguard la suveranitad finanziala: politichers naziunalists catalans han dà la culpa per l’aut indebitament da la regiun – economicamain ferma – a la regenza a Madrid resp. a la gulivaziun da finanzas statala.
Pervi dal statut d’autonomia dal 2006 – nuncuntentaivel ord vista dals naziunalists ils pli fervents ed ultra da quai cumbattì dal Partido Popular e per part puspè revocà – avevi gia dà il december 2009 votaziuns dal pievel simbolicas en 166 vischnancas catalanas. Ils 11 da settember 2012 èn suandadas demonstraziuns en massa[3] ed intginas emnas pli tard ha il parlament catalan dumandà la regenza regiunala en ina resoluziun da manar tras en il decurs da la proxima perioda da legislatura ina votaziun dal pievel areguard «l’avegnir collectiv dal pievel catalan». Quella ha la finala gì lieu ils 9 da november 2014 – per betg cuntrafar a la constituziun spagnola betg en furma da referendum, mabain en furma da consultaziun dal pievel. Tenor quella èn 80,1 % dals votants s’exprimids a favur da l’independenza statala. Nov president è daventà il president da la citad da Girona Carles Puigdemont.
Sco empermischun electorala centrala ha el annunzià in referendum davart l’independenza da la Catalugna. Quel ha gì lieu – sut premissas contestadas – il prim d’october 2017, ed ils 10 d’october ha Puigdemont suttascrit in document ch’è vegnì declerà sco proclamaziun da l’independenza. A medem temp ha Puigdemont però sistì il process d’independenza per sa metter en tractativas cun la regenza spagnola. Quella ha refusà talas tractativas, ha declerà il referendum sco illegal e privà ils 21 d’october la regenza regiunala catalana da la pussanza. Il primminister spagnol Mariano Rajoy è sa referì a la constituziun spagnola, ha annunzià da puspè vulair stabilir l’urden constituziunal e la stabilitad economica en la Catalugna ed ha mess en vista novas elecziuns. Sinaquai ha il parlament regiunal catalan declerà da sai anora la Catalugna sco republica independenta. Quai ha la regenza spagnola danovamain sbittà sco illegal ed ha schlià il parlament. Er la communitad da stadis internaziunala n’ha betg renconuschì l’independenza.
Tar las novas elecziuns il december 2017 han las partidas separatisticas danovamain cuntanschì ina stgarsa maioritad en il parlament, senza però disponer da la maioritad da las vuschs. Nov primminister da la regenza regiunala è daventà la fin da matg 2018 Quim Torra, suenter che Puigdemont e ministers da sia regenza eran vegnids accusads da la giustia spagnola ed eran per part fugids a l’exteriur. Malgrà la prontezza da Madrid da manar discurs, ha Torra insistì che sia finamira saja l’independenza cumplaina da la Catalugna.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup economic[modifitgar | modifitgar il code]
Cun in product naziunal brut da 204 milliuns euros (situaziun dal 2015) furma la Catalugna economicamain la pli ferma communitad autonoma da la Spagna.[4] La Catalugna tutga (ensemen cun il Pajais Basc) tar las regiuns da la Spagna ch’èn vegnidas industrialisadas il pli baud ed a moda la pli intensiva. Perquai ha gì lieu fin lunsch en il 20avel tschientaner in’immigraziun da blers Spagnols da regiuns pli povras sco l’Andalusia u l’Extremadura. Aregurad il product interiur brut per abitants sa chattava la Catalugna l’onn 2015 suenter Madrid, Navarra ed il Pajais Basc sin il quart plaz; cumpareglià cun il product interiur brut ha la regiun cuntanschì il medem onn in index da 107 (EU-28=100). Sa chattava la quota da dischoccupads l’onn 2005 tar 6,9 % (per cumparegliar: Spagna: 9,2 %, EU-28: 9,0 %), è quella creschida fin il 2013 sin 23,1 % (Spagna: 26,1 %, EU-28: 10,9 %); ils ultims onns è ella puspè sa sbassada in pau (2016: 15,7 %, 2017: 13,4 %).
La Catalugna furma ina regiun autamain industrialisada. Impurtants secturs èn chemia, farmazia, industria d’autos (la producziun da la marca d’auto Seat ha lieu per gronda part en Catalugna) e da textilias.
En il sectur agrar è da menziunar surtut la viticultura. Suenter la Frantscha è la Catalugna il pli impurtant exportader da vin stgimant (sect). Enconuschentas marcas da la bavronda numnada Cava èn Freixenet e Codorníu.
Malgrà la fermezza economica è la regiun Catalugna però indebitada fitg ferm. L’onn 2015 ha l’indebitament muntà a bunamain 73 milliardas euros – la pli auta summa ch’è vegnida mesirada insacura en ina regiun spagnola.
L’onn 2016 han per exempel 802 interpresas transferì lur sedia da la Catalugna en autras regiuns da la Spagna. A medem temp èn 531 interpresas sa chasadas da nov en la regiun. Cumpareglià cun autras regiuns da la Spagna dat en egl che surtut la regiun da Madrid ha pudì profitar a medem temp da domiciliaziuns da novs manaschis. En la discussiun politica vegn il saldo negativ mess en connex cun il moviment d’independenza catalan.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Cun ina cumpart da 12 % al product interiur brut furma il turissem in’impurtanta pitga da l’economia catalana. Sco in dals paucs secturs che porschan er en temp da crisa perspectivas da creschientscha, han ins investì ils ultims onns intenziunadamain en il turissem.
Ils lieus da bogn da la Costa Brava en il nord e da la Costa Daurada en il sid èn impurtantas destinaziuns da vacanzas per tut l’Europa. Barcelona furma in dals pli impurtants ports da la Mar Mediterrana per cruscheras. Vitiers vegnan purschidas da viadi multifaras en l’intern dal pajais ed en las Pireneas (turissem da sport, turissem da famiglia, turissem rural e.a.).
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Durant la dictatura da Franco a partir dal 1939 è il diever public da la lingua catalana l’emprim vegnì supprimì. Blers nums locals èn vegnids translatads en spagnol ed en scola ha l’instrucziun gì lieu fin il 1967 exclusivamain en lingua spagnola. Suenter la fin da la dictatura, numnadamain cun il status d’autonomia dal 1978 ch’è francà en la constituziun spagnola, ha la lingua catalana puspè gudagnà adina dapli muntada. Las singulas determinaziuns culturalas e linguisticas vegnan precisadas e fixadas en il statut d’autonomia. Tenor quel valan il spagnol (castellano/castilian) ed il catalan oz uffizialmain sco linguas equivalentas. La regenza regiunala sustegna la lingua catalana tant sco pussaivel, er medias da tut gener vegnan promovidas finanzialmain.
Tenor la statistica uffiziala han l’onn 2008 31,7 % da la populaziun inditgà il catalan sco lingua materna e 55,0 % il castilian. Ulteriurs 3,8 % han inditgà omaduas linguas sco linguas maternas. En la Val d’Aran discurran radund 7000 persuna aranais, ina varietad dal rom gascon da la lingua occitana. Cumbain che l’occitan è derasà vastamain en la Frantscha dal Sid, giauda questa lingia be en la Catalugna in status uffizial.
Tar la relevaziun statistica è er vegnì dumandà suenter la lingua che vegn duvrada usualmain (Llengua habitual) e la lingua cun la quala ins s’identifitgescha (Llengua d’identificació). Qua ha il catalan cuntanschì valurs da 35,6 resp. 37,3 %.[5] L’avantatg dal castilian è er d’attribuir a la situaziun linguistica en la regiun gronda da Barcelona ch’è segnada da migraziun. Il catalan dominescha – cun excepziun da Camp de Tarragona – en tut las autras regiuns (Terres de l’Ebre, Àmbit de Ponent, Comarques Centrals ed Alt Pirineu i Aran). Tenor las statisticas uffizialas era la cumpart da las persunas ch’avevan inditgà il catalan sco lingua duvrada usualmain sa sbassada da 46,0 % 2003 sin 35,64 % 2008 (t.a. pervi da l’immigraziun or da pajais latinamericans); a medem temp era il dumber da quels ch’han inditgà omaduas lingias sco lur Llengua habitual creschì da 4,7 % sin 12,0 %.
Oz discurra la gronda part da la populaziun en il mintgadi er catalan. Tenor in studi ch’è vegnì fatg sin plazs scola, han persunas da lingua materna catalana però la tendenza da s’adattar a la lingua materna dal parternari da discussiun. Persunas che discurran castilian restan percunter tendenzialmain tar lur lingua er visavi persunas che discurran catalan. La correspundenza en scrit cun las autoritads e l’instrucziun en scola populara ed a las scolas autas ha percunter lieu praticamain be en catalan ed interpresas ston edir lur publicaziuns (er) en lingua catalana. Persunas da lingua spagnolas ch’immigreschan nà d’autras parts dal pajais resentan questa politica per part sco schicana, damai ch’els èn sfurzads, per exempel per plazzas publicas, d’emprender catalan. Curs da lingua catalans vegnan purschids en blers lieus gratuitamain. En la televisiun ed en la pressa ha percunter il spagnol ina posiziun dominanta, damai che prevalan qua las medias surregiunalas.
A la reproscha ch’il castilian vegnia stgatschà a l’ur sa lascha opponer l’artitgel 6 dal statut d’autonomia dal 2006, en il qual igl ha num:
Il catalan è la lingua uffiziala da la Catalugna, tuttina sco il spagnol ch’è la lingua uffiziala dal stadi spagnol. Mintga singul ha il dretg da sa servir da las duas linguas uffizialas ed ils burgais da la Catalugna han il dretg e l’obligaziun da dumagnar quellas.
Ed areguard l’aranais hai num en il statut sut il medem artitgel:


text:
La via tras Dardin duai vegnir sanada ed en quai mument era schlargiada. Actualmain è la via en il punct il pli stretg mo circa quatter meters lada. Cun quella ladezza pon dus autos normals gest anc cruschar e perquai duai la via vegnir schlargiada sin las mesiras d’ina via chantunala, vul dir set meters.
Uschia èsi era pussaivel per dus camiuns da cruschar senza problems.
Spazzar ina part d’ina stalla
En in lieu en il vitg da Dardin è il schlargiament dentant mo pussaivel cun spazzar ina part d’ina stalla. Circa trais meters da la stalla ston vegnir spazzads per avair avunda plaz per la via. Però era cun quai na po la via betg vegnir schlargiada dapertut. En in auter lieu passa la via gist sper ina chasa ora. La chasa è tenor il responsabel da l’uffizi da construcziun bassa dal chantun Marcus Valaulta sut protecziun e na po betg vegnir spazzada. Alternativas per schlargiar la via en quai lieu na dettia betg. Perquai vegn in toc da circa 20 meters era en l’avegnir a esser mo quatters meters lads.
In kilometer per sis enfin set milliuns
En tut vegn la via a Dardin sanada sin ina lunghezza da circa in kilometer. Ils custs totals muntan tenor Marcus Valaulta a sis enfin set milliuns francs. Las lavuras vegnan a cuzzar quatter onns e planisà èsi da cumenzar cun las lavurs l’onn 2018.


text:
Deplorablamain na dettia nagina pussaivladad da spendrar l'interpresa en sia furma actuala, scriva la successura da Charles Vögele en ina communicaziun a ses collavuraturs. Dapi l'entschatta zercladur ha Sempione Fashion, ch'è responsabla per las butias dad OVS en Svizra, problems finanzials.
Er in proceder da consultaziun cun ils partenaris socials era vegnì instradà. La direcziun dad OVS refusa dentant ina prolungaziun, ha scrit il sindicat Unia avant in'emna. Ils collavuraturs hajan fatg propostas e pretendì urgentamain in plan social da la direcziun.
Discurs cun interessents potenzials
En la communicaziun interna scriva Sempione Fashion ch'il management aspireschia da chattar, sche adina pussaivel, ina schliaziun per il persunal. La direcziun mainia divers discurs cun interessents potenzials. Plinavant hajan blers detaglists svizzers annunzià interess vid il persunal qualifitgà.
RR novitads 09:00


text:
La cumissiun da l’UE vul terminar l’obligaziun da visum per Tircs – uschè svelt che Ankara ha ademplì tuttas premissas per quai. In sboz da lescha correspundent è avant maun dapi mezdi a Brüssel. La cumissaria da l’UE Margrethe Vestager ha tramess ina fotografia dal conclus via twitter.
Anc 72 cundiziuns d’ademplir
L’aboliziun da l’obligatori da visum schabegia però cun la resalva che la Tirchia adempleschia las premissas restantas da l’UE, hai gì num a Brüssel.
Actualmain sajan anc avertas tschintg da 72 cundiziuns, ha ditg il vicepresident da la cumissiun. Il pajais haja fatg «svilups impressiunants» e vegnia ad ademplir las cundiziuns sch’el mantegnia il tempo da refurma.
Ils criteris restants tractan il cumbat cunter la corrupziun, la collavuraziun cun l’autoritad da polizia da l’UE Europol, la collavuraziun cun la giustia cun ils stadis da l’UE, la protecziun da datas e leschas davart il cumbat cunter il terrorissem.
Introducziun fin la fin da zercladur
Ils pass biometrics che l’UE ha pretendì na vegn la Tirchia betg a pudair introducir ad uras. Sco soluziun intermediara duai la Tirchia dar ora pass biometrics ch’èn mo curt valaivels e che cuntegnan ina fotografia ed improntas dal det. A partir dal zercladur pon uschia be burgais tircs cun quests pass pudair viagiar senza visum en l’Europa. A partir da l’october duai la Tirchia lura introducir pass che correspundan cumplettamain als standards da l’UE.
La data fixada per entradas senza visum è la fin da zercladur. Concret va quai per fermadas curtas fin a 90 dis aifer il spazi da Schengen ch’è atgnamain senza controllas da cunfin.
Regulaziun vala er per la Svizra
Sco pajais da Schengen sto la Svizra surpigliar la liberalisaziun dal visum. Entras Schengen è vegnì stgaffì in spazi europeic communabel senza cunfins entaifer quel. La Svizra tutga tar quest spazi da Schengen tras cunvegnas associativas.
Cura che l’UE ha lura decis la liberaziun da visum per burgais tircs, restan a la Svizra 30 dis per adattar sia basa giuridica e da communitgar a l’UE, schebain ella surpiglia questa cunvegna.
RR novitads 14:00


text:
Ludwig van Beethoven (1770-1827) tutga sco Joseph Haydn (1732-1809) e Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) tar ils trais gronds cumponists da l'epoca classica. Er Haydn e Mozart han cumponì sinfonias. Beethoven ha però sviluppà quel gener sco nagin auter. Cun sias contribuziuns è la sinfonia daventada il gener cun il pli grond prestige insumma.
Beethoven – il cumponist da sinfonias
Tut en tut ha el cumponì nov sinfonias e tuttas èn singularas. Da renum spezial èn cunzunt la terza cun ils surnum «Eroica», la tschintgavla che vegn er numnada «Sinfonia dal destin» e l'ultima, la novavla. Lezza ha gì sia premiera l'onn 1824. Spezial è cunzunt che Beethoven ha integrà in chor, tge ch'è stà in grond novum. Enfin lura era la sinfonia in gener sulet instrumental, senza cuntegn u text. Quai n'ha betg plaschì a tuts. Da la premiera èn blers stads surstads u schizunt schoccads. Ils pli paucs han apprezià quella sinfonica, nua ch'in chor conta la oda da Schiller «An die Freude».
Tuttina è la chapientscha creschida cun il temp ed a partir la generaziun suenter han las ovras da Beethoven marcà il gener da la sinfonia. Uschia han ils collega-cumponists anc stuì morder ditg ils dents vid l'ierta che Beethoven ha laschà enavos.


text:
Etiopia
L' Etiopia (ኢትዮጵያ in amarich) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacada a l'Eritrea, al Sudan, a la Sumalia, al Djibouti e al Kenya.
La capital a l'è Addis Abeba.
La gh'ha una süperfiss de 1.104.300 km² e la gh'ha una pupulaziun de pressapoch 75 miliun d'abitant, che l'84% al viv in di campagn.
Storia muderna
L'Etiopia a l'è semper stada indipendenta, asca per cinch agn, del 1936 al 1941, quand che l'aveva ucüpada l'Italia dopu d'una guera d'agressiun.
L'Etiopia a l'è stada un imperi fina al 1974, quand che'l Negus Haile Selassie l'ha casciaa via una giünta militara.
Urganizaziun pulitiga
L'Etiopia (nom ufizial: የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ = Repüblica Demucratiga Federala d'Etiopia) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Sahle-Work Zewde (del 2018).
El prim minister a l'è el Abiy Ahmed (del 2018).


text:
Stagn (CR)
Stagn (nòm uficiàl en Italià: Stagno Lombardo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 554 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), con de 'na superfìce de 40,0 km² e 'na densità de popolasiù de 39 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bunemers, Castelvetro Piacentino (PC), Cremùna, Le Gere, Pief d'Ulmi, Polesine Parmense (PR), Villanova sull'Arda (PC) e Zibel (PR).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Stagn l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Rosemary's Baby - Nastro rosso a New York
Rosemary's Baby - Nastro rosso a New York (Al putèṅ dla Rosemary - Nàstar rós a New York) 'l è 'n film ad scarésa dal 1968 ad Roman Polański trat da 'l rumànś umònim 'd Ira Levin. 'L è stâ bòṅ ad vìnsar dū Prèmi Òscar par la senegiadùra minga uriginàla a Roman Polański e par l'atōra minga prutagunìsta a la Ruth Gordon cun chi lē ch'la s è purtàda a cà anc al Golden Globe.
In Itàglia 'l è vgnû fóra in di cìnema in dla vigìglia ad Nadâl. Custâ sōl tri migliòṅ e dū ad dòlar, al 'n à pò fat sù da piò ad trénta-tri.
Sunt
Guy Woodhouse (John Cassavetes) e sò mujér Rosemary (Mia Farrow) i èṅ na còpia śōvna ch'la pésca cà a New York. Lò al fà 'l atōr a teàtar e na quàlc reclàm, lē invéci l'à péna tòlt al diplòma. I càtan 'n apartamènt grand in un palàs elegànt in dua i gh staṅ sōl di vèć cuma i vśèṅ Roman (Sidney Blackmer) e la Minnie Castevet (Ruth Gordon). Chi lōr dū i faṅ subìt amicìsia c'n i dū śpóś e i gh śibìs'n ad pasàr na sira a séna da lōr. 'L è sōl 'l inìsi parchè pò i càtan sèmpar dal scuśi par far-as vèrar 'l us o p'r invidàr-i incóra a magnàr a cà sua. Un dè la Minnie la rigàla a la Rosemary na cadnìna cun na bucìna impinìda 'd èrbi che lē la diś ch'i pòrtan bòṅ.
In chi dè lè la caréra ad Guy la ciàpa 'l vōl parchè 'l atōr ch'al gh'iva fargâ na part impurtànta 'l armàgn òrub e acsè qvi là i sarnìsan lò a 'l sò pòst. Guy, cuntènt dimóndi, al fà savér a sò mujér ch'al vōl avér un putèṅ sèg e 'l à anc decìś quànd, i gh'àṅ da far-al a la fiṅ ad Setémbar. Quànd tut 'l è prònt p'r andàr a lèt a far 'l amōr, dòp na séna a 'l luśōr dal candéli, a sòna 'l campanèl: l'è la Minnie ch'l'à preparâ un dōls par l'ucaśiòṅ. Dòp che la ragàsa la 'l à magnâ, anc s'al gh fava schiva, la gh'à 'n mancamènt e sò marè al la mét a punsàr a lèt. Durànt la nòt la Rosemary la gh'à di arbgàt, cun lē misa in mèś a 'n saba infernàł.
La matìna dòp Guy al gh cònta ch'al l'à ciulàda listés anc se lē l'iva pardû i sèns, giùst p'r al fat ch'al vliva al putèṅ dabòṅ. Al prufesōr Hill (Charles Grodin), al sò ginecòlug, al gh cunférma ch'l'è gravda e ch'al putèṅ al nas'rà al 28 ad Śugn. Guy, cuntènt cuma na Pàsqua, al và a cuntàr incòsa a i Castevet ch'i rìvan subìt in cà sua par festegiàr. La Minnie la cunsìlia a la Rosemary ad cambiàr ginecòlug e ad tōr al dutōr Sapirstein (Ralph Bellamy) ch'l è al più brâṿ in sla piàsa. Malvluntéra lì lē la diś ad sè.


text:
Dapi il zercladur ed anc fin la mez d'october fan gruppas da voluntaris guardia sin insaquantas alps en il Vallais. Tge surveglian ellas? Il luf, s'enclegia. Si d'alp vivan sco mintga stad scossas da nursas ed auters animals da niz, ma il luf è era puspè da chasa en quella regiun, sco en bleras autras en las Alps. Ils voluntaris da l'associaziun Oppal (organisatiun per la protecziun da las alps) vegnan lura en agid a la pastriglia, ch'ha gia avunda da far.
Voluntaris per tegnair en egl il luf
Voluntaris fan guardia sin alsp en il Vallais.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il pe da taglia han ils da Falera fixà sin 75% da la taglia chantunala simpla, ella resta cun quai sco fin da qua.
Divers credits
Vitiers ha il suveran da Falera approvà divers credits: Per in nov vehichel per ils lavurers communals è vegnì concedì in credit da 60'000.-- francs, in credit brut da 465'000.-- per la sanaziun da las funtaunas d'aua sin l'Alp Dado ed era in credit per la sanaziun dal clavau Val Marina 60'000.--
Prendì part a la radunanza communala dals 14 da december a Falera han 50 persunas, quai èn 11.49% (a Falera pudessan 435 persunas votar).
RR novitads 06:00


text:
Flaüt
Cunt la parola flaüt (o flaüta, flüta in Milanes, flaöt in Lumbardia central, flaüs ind el paves, o anca al feminil flaüta[1] o flöta[2]) se intend una fameja de strümencc müsegaj, ch'i fa part del grupp di legn: chela denominaziun chì la fa riferiment al material püssee druvaa ind el XIX secul per fàj sö, che a l'era propi el legn. Incö, i flaüt travers i henn faa nurmalment de metall, menter i flaüt dritt i vegnen faa de legn ancamò. Pöj gh'henn i flaüt (generalment chej tund) cume i ocarina, ch'i vegnen faa de teracöta.
El flaüt l'è prubabilment el strüment müsegal püssee antich. Ghe'n cugnussum di chej faa cunt ossa de animaj o avori del Paleolitegh medi ('me chel, discüss, del Divje Babe in Slovenia) e al Paleolitegh de sura: breegh 50.000 agn a dré l'era giamò cugnussüü a l'omm de Neanderthal.
Cume i olter strümencc aerofun risunancc, el flaüt al fa son grazia a l'uscilaziun de l'aria che gh'è dent ind el strüment.


text:
Igl è stà l'emprima giada che president Trump ha visità in territori da cumbat. Tar sia visita en l'Irac ha el defendì la decisiun da retrair tut ils schuldads da la Siria. Ils Stadis Unids na possian betg pli esser il policist dal mund, uschia Trump.
La decisiun da retrair las truppas militaras ord la Siria na vegn betg mo crititgada internaziunalmain, er entaifer ses cabinet è la decisiun dispitaivla. Tranter auter ha il minister da defensiun, James Mattis demissiunà en consequenza.
RR novitads 06:00


text:
Elecziuns primaras en 12 stadis federativs ed uschia gudagnar ina quarta da tut las vuschs da delegads: Il «Super Tuesday» è per ils candidats per il post da president en ils Stadis Unids in di da grond cumbat.
«Nus vegnin ad avair ina buna notg a Texas ed ils auters stadis», manegia cun plain fidanza il candidat republican Ted Cruz. El maina tenor las retschertgas en sia patria Texas. Ina terrada a Texas fiss ina schleppa.
Trump provochescha
En ils auters stadis ha Donald Trump il nas davanttiers tar ils republicans. Il mogul d’immobiglias provocheschan anc dapli che uschiglio. Uschia ha el tar in’occurrenza sprizzà aua ord ina buttiglia en il publicum e clamà latiers: «Quai è Rubio!» Il concurrent Marco Rubio sua savens fitg ferm en la publicitad.
Il pertutgà ha reagì sin in sumegliant nivel: Trump na betg suà, perquai che ses spray per vegnir brins haja stuppà las poras, ha ditg Rubio.
«Grondiusa America»
Tar ils democrats vesa Hillary Clinton sa sezza gia sco victura. Il concurrent Bernie Sanders na menziunescha gnanc pli Clinton. «America saja gia oz grondiusa!», ha ella clamà en il public durant in’occurrenza, quai sa basond sin il slogan da candidatura da Turmp «Make America Great Again». Sanders accentuescha entant ch’el na studegia insumma betg da terminar cun il cumbat electoral.
Economia in dals puncts centrals
L’economia americana è in impurtant tema en il cumbat electoral per il presidi dals Stadis Unids. Ils candidats prendan serius la chaussa, dentant betg cun vardad.
Dapi che Barack Obama è vegnì elegì sco president american il 2008 è la quota da dischoccupaziun sa reducida per bun la mesadad. La dischoccupaziun mussa ensi, il svilup constat – la pli gronda economia publica dal mund pudess giubilar. Ma per la populaziun americana è l’economia ina da las grondas temas ed uschia in tema central en il cumbat electoral.
Cura che las vuschs dal «Super Tuesday» èn dumbradas, n’è la decisiun interna tar las partidas anc betg decidida. I è dentant da quintar, che Hillary Clinton e Donald Trump nizzegian quest di da sa distanziar anc pli fitg da la concurrenza.
Ina Rumantscha che d'astga eleger en ils Stadis Unids
Dapi il 1983 viva Anita Turner en ils Stadis Unids da l’America – elegì ha ella fin ussa dentant anc mai. Cun buna raschun, ella na dastgava betg. Dapi l’onn passà è ella dentant burgaisa dals Stadis Unids e po perquai eleger quai onn per l’emprima giada il nov president – u la nova presidenta.
Anita Turner stat ad Austin, Texas. Texas, in stadi en il sid da l’America che vala sco conservativ e cunzunt republican. Austin, la chapitala vala tenor Anita Turner dentant sco democratic, ella sezza elegi en las pre-elecziuns al “Super-Tuesday” il republican Marco Rubio.
Hillary Clinton u Donald Trump
Quai saja schon ina gronda ed impurtanta chaussa per ella, da pudair eleger per l’emprima giada. Dentant er sch’ella elegia Marco Rubio, crai ella plitost, sch’ella stuess metter daners, che Donald Trump daventa il candidat per ils republicans. Hillary Clinton daventa candidata per ils democrats, da quai è Anita Turner persvasa. Ma sche'ella è republicana, lura stuvess ella gea er eleger Donald Trump cu i è uschè lunsch, ni? Na, gliez na fetschia ella betg. Ella na vul bain ni Hillary Clinton ni Donald Trump, ma en il cas dils cas sa decidess ella probabel per Hillary Clinton. Tenor Anita Turner fissi numnadamain donn da betg ir ad eleger l’emprima giada ch’ins pudess.


text:
Las lavurs da construcziun dal nov tunnel da l’Alvra ch’èn en la 7avla stagiun han retard. Sco quai che Christian Florin, il manader infrastructura da la Viafier retica ha ditg envers RTR, na saja betg pli da quintar, ch’il tunnel possia vegnir avert la stad da l’onn 2022 sco planisà oriundamain.
La clera finamira da la Viafier retica saja da pudair avrir il nov tunnel l’atun dal 2023, e suenter bajegiar enturn il tunnel vegl en in tunnel da segirtad. Pervi dal retard quinta la Viafier retica cun custs pli auts, tuttina na duai il preventiv da 360 milliuns francs betg vegnir surpassà per dapli che 10%. Las mesiras supplementaras en connex cun il coronavirus hajan chaschunà enfin ussa custs da radund in milliun francs.


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Duas sprintras en il mezfinal
Mujinga Kambundji ed Ellen Sprunger han persvadì en las precursas sur 200 m al campiunadi europeic da l'atletica leva ad Amsterdam. Kambundji n'è betg currida al limit en sia cursa ed è vegnida segunda cun 23,20 secundas.
Ellen Sprunger ha cun 23,21 secundas schizunt realisà in nov record persunal en sia precursa. Ella è vegnida terza. Per la terza Svizra, Cornelia Halbheer, è la cursa stada a fin. Ella n'è betg sa qualifitgada per la proxima cursa.
RR novitads 14:00


text:
L’appel va era a Roche ch’è il numer 1 dal mund en la diagnostica. Dar liber licenzas na vegn però betg en dumonda per Roche. La qualitad na possia uschia betg vegnir garantida, scriva il concern da farmazia sin dumonda dad SRF.
Ins haja però augmentà per 4 giadas lur atgna capacitad da producir. Plinavant lavuria il concern ensemen cun partenaris ch’el tschernia sez. Tuttas opziuns per augmentar la producziun vegnian evaluadas.
Voluntariadad na tanscha betg
Als critichers na tanscha la voluntariadad da Roche dentant betg. A la radunanza generala da la Organisaziun mundiala da sanadad (WHO) a Genevra èn ils pajais sa cunvegnids davart ina resoluziun, che pretenda che patents vegnan licenziads sin basa voluntara.
Sche quella resoluziun vegn a purtar fritg, vegn a sa mussar. Er la Svizra ha sustegnì la resoluziun. Pretensiuns che van pli lunsch, sco per exempel lincenzas obligatoricas, survegnan strusch sustegn.


text:
Ils uffants, ils creschids da damaun, dovran la natira per pudair emprender da viver e d’agir cun responsabladad.
La pedagogia da la natira è in’incumbensa impurtanta da mintga parc naziunal. Il contact ch’ils uffants han gia da pitschen cun la natira è decisiv per lur chapientscha da la natira da pli tard.
Sper las purschidas da l’educaziun ambientala averta per tut las visitadras ed ils visitaders, avain nus era differentas offertas che sa drizzan explicitamain a scolas ed intermediaders.
Nossas excursiuns pedagogicas permettan da far experientschas directas cun la natira. Noss material didactic davart l’exposiziun permanenta en il Center dal Parc permetta da lavurar a moda precisa e structurada. En spezial per scolastas e scolasts purschain nus curs da perfecziunament annuals.


text:
La dunna da 59 onns - Carrie Lam - la candidata favurisada da la China ha cuntanschì sco spetgà la maioritad cun pli che 600 vuschs. Avant l'elecziun han plirs tschients demonstrants crititgà l'elecziun en l'anteriura colonia britannica sco cugliunaria.
Tge pon ins spetgar dad ella?
Bler experientscha ha Carrie Lam segir, ad ella manca dentant la fidanza da la populaziun da Hongkon. Sin ella spetgan bleras incumbensas detg difficultusas. L'anteriur president dal parlament, Jasper Tsagn, lauda ella. Carrie Lam haja bler experientscha, saja fitg maliziusa e lavuria fitg dir. Ella na possia dentant betg lavurar bain en in team e n'haja era nagina experientscha da manar: Ina gronda flaivlezza sajan sias relaziuns cun la gronda part dals collegas. Paucs lavuren gugent ensemen cun ella.
Ils blers spetgan ussa ina cuntinuaziun da la politica veglia da l'antecessur ch'era fitg nunpopluar.
Gremi d'elecziun
Il gremi d'elecziun da Hongkong consista da var 1'200 commembers or dal ravugl da l'economia ed autras gruppas d'interess. Elecziuns libras na datti betg en la regiun d'administraziun speziala chinaisa.
RR novitads 12:00


text:
Nagin final per Belinda Bencic al US Open. La Svizra ha pers ses mezfinal cunter la Canadaisa Bianca Andreescu en dus sets cun 6:7 e 5:7. La terrada fiss stada d'evitar pertge Bencic era en omadus sets datiers d'ina victoria ed ha manchentà memia bleras schanzas. En il segund set manava Bencic cun 5:2.
En il final frunta Andreescu sin Serena Williams. L'Americana ha battì en ses mezfinal l'Ucranaisa Jelina Switolina cun 6:3 e 6:1. Williams è per la 10avla giada en il final dal US Open.
RR novitads 06:00


text:
Quai cun 17 vuschs gea cunter 3 vuschs na. Opposiziun hai sulettamain dà da la PPS e d’in represchentant da la PLD. Quels han tranter auter avertì da custs zuppads e ditg ch’ils basegns da Cuira e quels da Maladers sajan fitg differents. Ils auters commembers dal cussegl communal èn stads da l’avis che la fusiun fetschia senn. Uschia creschia per exempel la zona da recreaziun da Cuira, plinavant saja quai er in bun signal sche er la chapitala na serria betg la porta sch’i giaja per fusiuns.
Il davos pled en chaussa ha dentant il suveran da Cuira a l’urna. La vischnanca da Maladers aveva gia ditg gea ad in tal project da fusiun.
RR novitads 16:00


text:
Chor viril-baselgia da Falera
Oriundamein existevan a Falera dus chors virils, in chor cecilian ed in chor viril profan. Il Chor cecilian ei il vegl da quels. Ina gliesta da commembers digl onn 1939 cumprova ch’el existeva gia igl onn 1881. Fetg probablamein eis el vegnius fundaus igl onn 1880 da Gion Gieri Darms (1858-1927), scolast en siu vitg nativ da 1878 – 1907 e silsuenter inspectur da scola tochen cuort avon sia mort. Las empremas statutas enconuschentas dil chor dateschan dils 5 da fevrer 1937. Il Chor cecilian ei vegnius dirigius tochen tier la fusiun cun il chor viril, pia duront ca. 70 onns da mo 4 dirigents: Gion Gieri Darms, Hasper Cajochen, Rest Gieri Casutt e Lorenz Casutt, tuts quater scolasts da Falera. Duront quels decennis ha il chor cantau messa dumengia per dumengia ed a caschun da tuttas fiastas ecclesiasticas. A tuttas fiastas da cant cecilianas che han giu liug en nossa regiun ha el priu part cun fetg bien success.
Il Chor viril ei medemamein vegnius fundaus da Gion Gieri Darms igl onn 1898 cun 23 cantadurs. Silla gliesta da commembers digl onn 1922 figureschan 32 nums. Entuorn ils onns 1950 dumbrava el ferm 50 commembers. Ils medems onns ha la mecanisaziun dall’agricultura entschiet a Falera sco dapertut en Surselva e biaras forzas da lavur ein vegnidas danvonz. La giuventegna ha pli e pli bandunau il vitg. La consequenza ei stada ina reducziun dil diember da commembers dils dus chors. Igl onn 1969 ein ils dus chors stai sfurzai da fusiunar per garantir il cant en baselgia ed il profan sco tochen dacheu. Oz ha il chor 33 commembers e stat dapi sis onns sut la direcziun da Heidi Casutt-Cathomen. Cun fetg bien success ha ella dirigiu siu chor gia a caschun da tschun fiastas da cant: 2010 Fiasta da cant glarunesa a Linthal, 2011 Fiasta da cant sursilvana a Glion, 2012 Fiasta da cant cantunala a Trun, 2013 Fiasta da cant ceciliana a Laax e 2015 Fiasta da cant federala a Meiringen.
Duront ils varga 120 onns da sia existenza ha il Chor viril priu part da tuttas fiastas da cant districtualas cun excepziun da quella da 1913 a Breil, d’entginas fiastas da cant cantunalas (Mustér 1980, Flem 1993, Trun 2013) e quei adina cun fetg bien success. Duront quels onns eis el vegnius dirigius da 10 dirigents: Gion Gieri Darms, Gieri Casutt, Rest Gieri Casutt, Lorenz Casutt, Otto Camenisch, Venanzi Valaulta, Ignaz Cathomen, Giusep Giuanin Decurtins, Markus Zarn e Heidi Casutt-Cathomen. Cun excepziun da Markus Zarn, Landquart, ein tuts stai sesents a Falera e cun excepziun da Heidi Casutt-Cathomen da professiun scolasts. Il chor viril Baselgia da Falera sepresenta oz en buna fuorma e nus sperein che quella possi semantener aunc biars decennis.


text:
Giu en la val dettia actualmain avunda plazs d'alloschi. Il vitg muntagnard Seelisberg era sa dustà cun pais e mauns, il link avra en ina nova fanestra cunter l'alloschi per asilants en in hotel. Uschia argumentescha la regenza uranaisa sia decisiun. Uss duai ina maisa radunda gidar a calmar la situaziun tendida tranter la regenza e la populaziun dal vitg. Ina persuna externa duai intermediar.
Eclat durant saira d'infurmaziun
La vischnanca da Seelisberg cun 700 abitants na possia betg supportar 60 requirents d’asil – uschia han ditg pliras persunas durant la saira d'infurmaziun davart il center planisà l'entschatta d'avust. La cussegliera guvernativa Barbara Bär (PLD), represchentants dal chantun e da la Crusch cotschna avevan vulì orientar la populaziun davart il center per requirents planisà. Ma adumbatten.
La cussegliera guvernativa Barbara Bär ha empruvà pliras giadas da cuntinuar cun ses referat dentant senza success. Ella è sa mussada trumpada da l'opposiziun vehementa da la vischnanca ed ha crititgà che represchentants da la vischnanca hajan anc sustegnì l'opposiziun enstagl da mitigiar la situaziun. Suenter radund in'ura è l'occurrenza vegnida rutta giu, sin proposta dal president communal.
RR novitads 12:00


text:
Sin la dumonda «Pudessas ti esser cuntent senza infurmaziuns actualas e novitads?» din dus terzs dals Svizzers cleramain gea. Tranter las spartas umens ni dunnas na ves'ins betg ina gronda differenza. Tar ils giuvenils tranter 16-17 onns avessan pli blers fadia da stuair viver senza las infurmaziuns actualas e las novitads, dentant anc adina 56% che din gea. Fin ils 9 d'avust 2016 han dentant be 275 persunas respundì a questa dumonda. Quà pos er ti far part a la retschertga!, il link avra en ina nova fanestra
Mo quatter pajais respundan na
En l’Italia vesa il resultat ora tut auter. Là èsi da quai da 60% da las persunas che pudessan betg viver senza infurmaziuns actualas e novitads. Be anc la Germania, il Luxemburg e la Frantscha han respundi cun dapli vuschs da na a questa dumonda.
Dapertut è dentant da vesair il trend ch’ils giuvens (16 - 17 onns) avessan dapli fadia da desister da las infurmaziuns actualas e novitads ch’ils pli vegls.
Pertge pudess quai esser uschia?
Nus vivain en in temp d’infurmaziuns e da medias che porschan fitg bler en curt temp ed a moda e maniera fitg vasta. Mintgatant forsa er memia bler? En in tal mund èsi betg da smirvegliar ch’ins vul magari laschar da la vart las medias.
Tge pensas ti? Ta participescha er ti al questiunari online «Generation What?».
Las datas numnadas en quest artitgel sa midan cuntinuadamain.


text:
Quai è uschè bleras persunas sco dapi la Segunda Guerra mundiala betg pli. Quai resulta d’ina analisa che l’ONU ha preschentà a Genevra. La situaziun vegnia anc mendra, sch’ins ignoreschia las consequenzas da la midada dal clima e las raschuns da conflicts – ha ditg il coordinatur da las Naziuns unidas Mark Lowcock. La ONU veglia sa concentrar sin l’agid per 109 milliuns umans en passa 50 pajais, en emprima lingia en il Jemen, la Siria nua ch’i regia guerras civilas, ma er en il Congo nua ch’il virus d’Ebola sa derasa.
Per pudair gidar a moda commensurada stoppian las Naziuns unidas impunder en tut 29 milliardas dollars. L’agid umanitar cumpiglia tranter auter victualias, alloschis, tractament medicinal e scolas provisoricas.
RTR novitads 11:00


text:
Tier il Center da formaziun Surselva – sco part organisatorica dalla Regiun Surselva – audan las suandontas purschidas dil scalem secundar II:
- Scola media mercantila
- Scola media propedeutica
- Scola professiunala commerciala
- Scola professiunala industriala
- Scola Vinavon
Plinavon cumpeglia il Center da formaziun Surselva il Survetsch logopedic, la Scola mercantila dil di, la Scola da musica e la Promoziun da special talentai. Cun rodund 110 persunas d'instrucziun, rodund 1'900 scolaras e scolars ei il Center da formaziun Surselva la pli gronda organisaziun da scola ella Surselva.


text:
Il pledari grond inditgescha persuna da pel stgira. Activists ed activistas che battan cunter rassissem proponan people of color. Quest’expressiun englaisa ha l’avantatg ch’ella includa tuttas gruppas che n’èn betg alvas – betg sulet persunas da pel stgira. Ma co pudess ins dir quai per rumantsch?
Gianna Olinda Cadonau propona persunas da colur perquai che gliez sumeglia il pli fitg l’expressiun englaisa che sa derasa pli e pli. Ad ella, sco liricra rumantscha, plascha era umans da colur. Il pled uman, cumpiglia dapli d’in uman u carstgaun ch'il pled persuna che saja plitost in term administrativ.
«Sche las persunas pertutgadas pon s’identifitgar cun people of color, èsi impurtant da duvrar l'expressiun», di Gianna Olinda Cadonau.
Ma porti insumma insatge al cumbat cunter rassissem, sch’ins dovra in'autra expressiun? U èsi be cosmetica verbala? Reacziuns rassisticas, gist en Svizra, na sajan mai violenza corporala, mabain adina offaisas verbalas, di Gianna Olinda Cadonau. Perquai saja la lingua in instrument ferm ed impurtant cunter il rassissem.


text:
La festa da Nadal è in festival annual dals sentiments. Chanzuns lomas e dultschinas, stallas, pignols cun argient-giat. In conglomerat remartgabel da kitsch famigliar ed usits religius e socials, cumbinà cun ina furia da far e sa far reglas accumpognan ils firads da Nadal e Bumaun.
Avant 300 onns, il temp da Johann Sebastian Bach avevan ins anc in'idea precisa per ils eveniments extraordinaris da quella festa. E Bach ha empruvà en diversas fasas da sia vita da s'imaginar e scriver la dretga musica per ils eveniments centrals da Nadal e Bumaun. Ina musica che fa surstar anc ozendi.


text:
Cura che Romana Schmidmeister ha udì l'emprima giada da la pedagogia da Montessori era ella immediat tschappada. Dus onns ha ella instruì a Savognin ed allura tschintg onns a Laax. A Laax ha Romana Schmidmeister lura cumenzà cun la scolaziun da Montessori. A partir da l'emprim di era ella fitg intgantada da questa pedagogia. Ella ha lura empruvà d'integrar elements da Montessori en sia instrucziun. En ina scola tradiziunala na saja quai dentant strusch stà pussaivel.
Oz viva Romana Schmidmeister a Siebnen. Ella ha trais uffants e na dat betg pli scola. Dentant era en l'educaziun da lur uffants emprova ella savens d'integrar quai ch'ella ha emprendì da la pedagogia da Montessori.


text:
Surtut la mancanza da pernottaziuns haja chaschunà la perdita, hai num en la communicaziun da Cuira Turissem. L'onn passà aveva la citad cun passa 215'000 pernottaziuns anc nudà cifras da record. Ina gronda part da la perdita surpiglia la citad da Cuira, en rama d'ina sort garanzia da deficit.
En vista a la situaziun actuala ha la radunanza da delegads da Cuira Turissem approvà ina contribuziun da solidaritad unica per l'onn che vegn. Ins spetgia expensas supplementaras fin a 120'000 francs.
Nova testa al timun
La radunanza ha ultra da quai elegì unanimamain Vera Stiffler sco nova presidenta a partir dal 2021. Ella remplazza Rico Monsch ch'haja dapi il 2012 contribuì ina massa al svilup turistic da Cuira.
Vera Stiffler è dapi il 2012 en la suprastanza e portia tras ses engaschament en divers gremis cun sai blers contacts politics e savida fundada da marketing e dal traffic public.


text:
Burta desfata per l Fascia balon chela madurèda sul ciamp neutro de Egna contra l’Ischia. Tel prum temp de la endesfida Tronttner e compagnes a metù sot e sora la defendura aversaria no troan l gol, però a passèr n vantac è l’Ischia do na gran azion de l so mior jiador che l passa via la defendura fascèna, l met a sentèr l portier fajan mena de tirèr e l poja l balon jun fon l sach. I bec de mister Chelodi no se pert de animo e i proa sobito a drezèr la partida dant co na trata de cef de Lorenz Matteo e do con na trata da tanche fora da l’area de Lorenz Massimo, ma l prum temp fenesc con i fascegn sot. L secondo temp taca miec i fascegn che proa a spenjer per troèr l gol del 1 a 1 ma chest gol no l rua, enveze rua l 2 a 0 co na trata da cet che rua dreta te usc, sobito do rua l 3 a 0 do n balon gestì mèl dai fascegn che i aversarie con na trata da i 20 metres a metù te usc. A 10 menuc da la fin ruà l 3 a 1 firmà da l solito Rasom Sebastiano co na trata da i 11 metres. Proan a la desperèda a meter a post l resultat i fascegn se a descorì e con n contropè i aversarie a aft l 4 a 1 e al ultim menut ence l 5 a 1 con na trata da i 11 metres. Na desfata che no ge volea par i joegn fascegn che setemèna che vegn i proarà a fèr miec e porter a cèsa i ponts contra l Valsugana a Scurelle da meses les 3.
L’unica schedra mendra che a jià è i arleves che a perdù per 5 a 2 contra la Vigolana coi doi gol de Alessandro Soraru. La junires jiarà l recupero contra l Cembra82 n sabeda ai 23 de NOvember da les 4, i arleves jiarà n domenia ai 24 de November contra l Roncegno semper ncèsa da meses les 11, i giovanissimes jiarà sabeda ai 23 de November a Masen di Giovo da meses les 6 contra l Verla e i esoredienc “B” jiarà contra l Fiem n sabeda da le 3 a Molina enveze l esordienc “A” jiarà semper a Molina contra l Fiem”B” n domenia da meses les 11
Colusso Alessandro, Rasom Lorenzo (dal 15’st Gloder Tommaso), Riz Gianni (dal 25’st Petrone Michele), Cincelli Patrick, Deflorian Giovanni, Trottner Luca, Lorenz Matteo, Riz Gabriele (dal 20’st Rasom Alessandro), Rasom Sebastiano, Lorenz Massimo (dal 30’st Ruggiero Samuele), Deville Patrizio (dal 49’st Mostallino Francesco)


text:
La deputada ed anteriura presidenta communala da Domat Beatrice Baselgia-Brunner surpiglia l'uffizi da Sep Cathomas, che ha presidià l'organisaziun durant nov onns, sin l'emprim da schaner 2021. Sco vicepresident è vegnì elegì Carl Hassler.
Cussegl da fundaziun
Reelegids èn vegnids: Antonella Kohler (Domat) Claudia Märchy-Michel (Malans) e Silva Semadeni (Cuira-Araschgen). Da nov part dal cussegl da fundaziun fan Aita Zanetti e Carl Hassler, els remplazzan Romedi Arquint e Sep Cathomas che sa retiran. Las elecziuns ha la Pro Senectute Grischun fatg a scrit.
Ord l'archiv
100 onns Pro Senectute en Grischun.


text:
Dapli preschientscha da polizia en civil ed unifurma ed ina campagna da sensibilisaziun tar la populaziun ed ils manaders da clubs e bars han procurà, ch'igl ha dà pli pauca truscha la davosa fin d'emna en il Welschdörfli a Cuira.
Er ils appels da las autoritads a la populaziun hajan probabel contribuì a dapli disciplina. Uschia fa il vice-cumandant da la Polizia da la citad Roland Hemmi bilantscha da la fin d'emna passada. Purtrets d'in Welschdörfli fullanà sco anc avant bun in'emna haja quella giada betg dà.
«Meglierament tar il contact tracing»
Areguard il contact tracing haja la citad anc ina giada avisà ils manaders da bars e clubs sin lur obligaziun. Il venderdi hajan els er anc fatg controllas en quest connex e constatà mancanzas cun registrà l'identitad dals giasts. La sonda haja quai dentant gia vesì or meglier tar ils locals.
Uschia cuntinuescha la citad da Cuira vinavant cun quest reschim da sensibilisar, uschè ditg ch'i dat naginas autras decisiuns davart dal chantun. Lez è numnadamain quel ch'ha la cumpetenza da decider novas mesiras, sche neccessari.


text:
Per exempel duain quels chantuns introducir in obligatori da mascras en butias, ma er limitar las persunas en bars, clubs e discotecas sin 100 persunas. Las mesiras duain vegnir coordinadas regiunal, scriva la conferenza da las directuras e directurs da sanadad.
Divers chantuns – en tut 18 – han gia introducì dapli mesiras da protecziun che quai che la Confederaziun perscriva. Per exempel cun in obligatori da mussar la carta d'identitad en discos e clubs. Divers chantuns han er gia decis in obligatori da mascras en butias ed han limità il dumber da visitadras e visitaders per occurrenzas.


text:
Meisa da miezgi ecumenica
In miezgi il meins vegn mess a meisa per senioras e seniors e per persunas sulettas en ina da nossas ustrias. S'annunziei e vegni era Vus!
Las proximas datas:
24 da matg 2020 - ANNULLAU
6 da settember 2020
4 d'october 2020
8 da november 2020
Ulteriuras informaziuns dat ei cheu.
Far gimnastica 60+
Secziun libra da seniors Trin
- FAR GIMNASTICA E RESTAR FITS -
Nus fagein gimnastica la mesjamna dallas 15:00 tochen las 16:30.
Sche ti has interess, neu semplamein speraso ina ga.
Contact: Reto Semadeni, 079 649 73 76
Fredy Caflisch, 079 475 12 57
Program: Program digl onn 2020
Pro Senectute
La Pro Senectute ei LA organisaziun specialisada en Svizra per glieud pli veglia. Cheu anfleis Vus da tuttas purschidas, cuntegns interessants davart temas che pertuccan la vegliadetgna ni il post da cussegliaziun en Vossa vischinonza.
Spitex
Spitex vul dir tgira, cussegliaziun ed agid a casa ed ordeifer il spital.
Grazia a prestaziuns dalla spitex san persunas pertuccadas restar a casa en lur contuorns usitai ni turnar pli spert a casa d'ina hospitalisaziun staziunara, e quei malgrad restricziuns persunalas.
La spitex ha adina la finamira da mantener e promover l'autonomia dallas clientas e dils clients. Las collaboraturas ed ils collaboraturs dalla spitex emprovan d'integrar dapertut nua ch'igl ei pusseivel igl agid e la tgira dil contuorn privat dallas persunas pertuccadas.
Spitex Selva
Via Principala 18
7031 Laax
Telefon 081 921 55 05
Fax 081 921 55 07
spitexselva [at] kns [dot] ch ()
www.spitexselva.ch


text:
La digitalisaziun en las administraziuns publicas vegnia bain promovida ferm, però la protecziun da datas na vegnia betg resguardada endretg en quest process. Per exempel manchia la tecnologia adattada per la protecziun da datas ed ils ristgs na vegnian er betg valitads uschia sco quai ch'i faschess da basegn. Plinavant na vegnian ils protecturs da datas betg involvids avunda en ils process. Qua saja il ristg gronds pertge il volumen da datas creschia ad in crescher. Ils sistems d'informatica vegnian adina pli cumplex e la dependenza da quels mainia a gronds privels en connex cun la criminalitad da cyber.
Sch'ils meds finanzials manchian na possian ils protecturs da datas svizzers betg ademplir lur lavur per proteger endretg las datas da la populaziun. Perquai pretenda la conferenza dals protecturs da datas svizzers ch'ils meds finanzials vegnan auzads massivamain.
RR novitads 12:00


text:
Ua
L’Ua (uva in italiàn) l'è 'n frut dla piànta ciamàda Vitis vinifera, vida in emigliàṅ.
Descrisiòṅ
A dir-la tuta l'ua piutòst che 'n frut l'è n'infrutsénsa, in atri paròli un grup ad frut ligâ insém ciamâ grap, furmâ da 'n schéltar dit grasp cun atàc dimóndi graṅ 'd ua mént'r al fój i s ciàman plòṅ. A gh'è da star aténti a l'ua pulàra ch'l'è n'ua da quàtar sòld, minga tant bòna, cuma qvéla 'd Vgnóla.
I graṅ 'd ua i pōl'n èsar ciàr, śai, vérd-śai o śai durâ, o scûr (ua rósa) ad culōr ròśa, vióla o viulét bluàstar, méntar quànd i èṅ aśèrb i èṅ vérd.
Dòp avér sunâ sù l'ua, finî 'd vindmàr, chi frut lè i pōlan èsar druâ da magnàr durant i past, far sù dal vèṅ cuma 'l Lambrùsc ad Surbàra o 'l Lambrùsc Arśàṅ o anc par far di budèṅ cun la farìna ciamâ sûg 'd ua o anc d'l aśē.
L'Itàglia l'è 'l prim prudutōr a 'l mónd 'd ua da tavla.


text:
Dielsdorf (distret)
Coordinate: 47°29′N 8°27′E / 47.483333°N 8.45°E El Distret de Dielsdorf l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 81 432 abitàncc. L'è sitüàt endèla part nord-ucidentàl del cantù.
La citadìna de Dielsdorf l'è 'l capolöch del distrèt zamò del 1871, ma prim de alùra 'l distrèt el se ciamàa Bezirk Regensberg, e 'l sò capolöch l'ìa la cità de Regensdorf, l'ünica cità del distrèt.
CümüModifega
El distrèt de Dielsdorf l'è spartìt sö 'ndèi vintidù cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:


text:
Simbul chimich
El simbul chimigh a l'è manera cürta de scriv el nom d'un element chimigh. De solit a l'è de vüna o dò leter, anca se cunt i element sintetigh i leter poden vess trè.
I simbul chimigh de tücc i element se tröven in de la taula periodiga.
I simbul chimigh se dupren per scriv i equaziun chimigh, 'me per esempi:
For example: C + O2 → CO2
Induè che C a l'è el carboni e O l'ussigen.
El simbul al pö curispund al nom lumbard 'me per el carboni ma anca al nom latin, per esempi per el sodi (Na) che'l se dis natrium in latin.


text:
Pezàze
Pezàze, (en bresà prununciàt [pɛˈzaze] ma la prunùncia locàl l'è [pɛˈδaδe]; en Italià: Pezzaze) l'è 'n cümü de 1 500 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Àlta Val Trompia, en la pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèna àl lateràl de la Val Trompia, söla dèstra orogràfica e l'è furmat de le Frasiù de Pezazöle, Straignì, Mondér, Daà, Canèi, Mut, Èto, Còl de San Zé, Laù e L'Aiàl. Le ölteme dò le se tróa söle spónde de la Mèla endèl fónt de la al. Pezàze el comünica có la Val Camònega per mès del Pas del Còl de San Zé. El municìpio e la céza de la paròchia de Sant'Apolóne i è 'ndèla frasiù de Straignì, a 625 méter de altèsa, a 34km de Brèsa.
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.