text:
Ethnologue
Ethnologue: Languages of the World (Ethnologue: Lenguf del Mund) a l'è una publicaziun eletronega e sü carta del SIL International (che l'era cugnussüda prima 'me Summer Institute of Linguistics, Istitüt Estif de Lenguistega), e una urganizaziun cristiana che la stüdia püssee i lenguf ch'a hinn cugnussüü de men, suratüt per fà rivà el messagg de la Bibia al püssee grant nümer de gent in de la sua maderlengua.
In del ediziun chela de quindes, fada in del 2005, Ethnologue al gh'ha denter i statistech de 6.912 lenguf (l'è staa un mejurament perchè, in chela de quartodes del 2000, i lenguf seren 6.809) e per ugnidüna la da infurmaziun cume el nümer de gent che parla una lengua, i paes, i dialett, i afiliaziun lenguistech, se se tröa la Bibia, etc...
In 'stu mument chì a l'è l'inventari di lenguf cunt dent püssee roba insema al Linguasphere Register.
In del 1984 l'Ethnologue l'ha faa un sistema de codes a trì leter per i lenguf ciamaa codes SIL. Quest insema chì de codes al süperava i standard de prima ISO 639-1 e RFC 3066.
In de chela de quartodes ediziun gh'eren dent 7148 codes che curispundeven minga al standard ISO 639-2. Alura, in del 2002 la SIL l'ha lauraa insema cunt el ISO (Urganisasiun Internasiunala per i Standardisasiun) per giuntà 'sti codes chì in del standard internasiunal: adess l'Ethnologue a'l dupra quest standard chì, che l'è ciamaa ISO 639-3.
I diferenz intra i dò versiun se poden vidè al [1]. L'ediziun chela de quindes, del 2005, la gh'ha denter 7299 codes.
L'Ethnologue, per el nòm principal d'una lengua, al met anca cum'è che la ciamen quij che la dupren, el guern, i furestee, e alter nom che a hinn staa dupraa in del passaa e in de la literadüra, anca se poden vess definiziun minga ufiziaj, ufensif, o minga giüst. Quest insema de nom alternatif a l'è grant ma anca de spess minga cumplet.
Ethnologue 'l gh'ha dent i sò erur, che magara vegnen metüü apost in di ediziun növ. Per esempi, in chela de quindes edisiun a hinn staa giuntaa di lenguf e alter i hann staa töö via.


c: text/html

text:
Lengua siciliana
El sicilian (nomm nativ: sicilianu) l'è ona lengua neolatina oriental.
Difusion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sicilian a l'è parlaa in de la Sicilia, in de la bassa Calabria e in del Salent. On quaivun el pensa che anca i dialett del Cilento de sotta (Campania) poeuden vess classificaa 'me sicilian. Quell grupp de parlà chì a l'è ciamaa, in de la lenguistega italiana, meridionale estremo.
On'altra scoeula de penser la dis che 'l sicilian a l'è domà la lengua romanza che l'è parlada in Sicilia. A resta el fatt che i parlà del Salent e de la Calabria hinn bei compagn de quei de la Sicilia, per reson fonetegh, morfologegh e lessicai.
Oltra a quei che parla sicilian in Italia, besogna regordà tucc i discendent di emigraa in paes comè i Statt Unii, la Germania e l'Australia, che in d'on quai cas hann conservaa la lengua di sò av (magara messedada con l'Italian e alter lengov del paes).
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pader Noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Patri nostru cca si 'n celu,
Sia santificatu 'u nomi teu;
Venga 'u to rregnu,
Sia fatta 'a tò voluntati,
Comu 'n celu accussì 'n terra.
Dani oggi 'u nostru pani quotidianu,
Rimeti a niàutri i nostri debiti,
Comu niàutri li rimettemu ai nostri debitori
E nun ni lassàri cadiri 'nta'a tentazziuni
E libèrani d'u mali
Amen.[1]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Turbenthal
Turbenthal a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Winterthur, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25.07 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 272 abitant.
El cumün de Turbenthal al se tröva a una altitüden de 554 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aadorf (TG), Bichelsee-Balterswil (TG), Fischingen (TG), Hofstetten bei Elgg, Schlatt, Wila, Wildberg, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.


text:
Villa (CO)
Villa (nom ufizial in italian: Albavilla) l'è on comun de 6 432 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,6 km² e ona densità de 607 ab./km² ch'el se troeuva in de la Provincia de Còmm. A l'è nassuu in del 1928 de l'union di comun de Villa Albesa e Carcan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Villa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Emégglia
Artécol in dialèt arzân
L'Emélia ( Emilia in italiân) l’é ‘na regiòun stôrica ed l'Êlta Itâlia , che insèm a la Rumâgna la fōrma la regiòun ed l' Emélia-Rumâgna.
La tôṣ al nòm da la Via Emélia, strêda fâta fêr dal cônsol rumân Emilio Lepido per coleghêr tra 'd lōr al sitê ed Rémin e Piaṣèinsa.
Indice
Cunfîn[modifica | mudéfica la surzéia]
I cunfîn geogrâfich emiliân în: a matèina i fióm Silêr e Rèn, che la divéden da la Rumâgna, a nôt al fióm Po, che la divèd da la Lumbardìa e dal Vènet, a mezdé al spartidōr dal j âcvi ed l' Apenèin, ch’ al fa da cunfîn cun la Ligória, e cun la Tuscâna.
La cumprènd al pruvînci ed Piaṣèinsa, Pèrma, Rèz, Mòdna, Frêra e Bològna (fôra che la zôna imolèiṣa).
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
A partîr dal 568 d.C. (ân ed l'arîv di Longobêrd ind la Pianûra Padâna) fîn al 1859, l'Emélia la fêva pêrt ed la Lumbardìa e i sô abitânt êren ciamê lumbêrd. L’é vèira però che sté nòm l’é stê dê da i Longobêrd dôp avèir ocupê pêrt dal teritôri ed la regiòun gvernêda da Ròma fâta dal sitê ed Forum Livii (Furlè), Forum Cornelii (Imóla), Faventia (Faèinsa), Bononia (Bològna), Mutina (Mòdna), Regium (Rèz), osèja l'otêva regiòun d ‘ Augusto, ciamêda apûnt Emélia.
Al momèint ed l'invasiòun franco- piemuntèiṣa, in època napoleônica, per fêr in môd che a gnés mìa fât ‘na regiòun lumbêrda trôp potèinta, i piemuntèiṣ a j àn tirê fôra ed nōv l’ idéja d’ "Emélia" (tirând fôra per l'ucasiòun al nòm ed l' antîga regiòun d’ Augusto). Còst l’ à purtê al cambiamèint ed divêrs nòm. Ad esèimpi, Rèz Emélia, préma ed l'Unitê d'Itâlia l’êra ciamêda sōl Rèz o ânca Rèz ed Lumbardéia.
Antîga divisiòun polética[modifica | mudéfica la surzéia]
I principêl stêt che àn tôt pē int la regiòun, che tânt l’ àn sgnêda, în al Duchêt ed Mòdna e Rèz, al Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa e al Duchêt ed Frèra; Bològna l’ stêda per dimòndi tèimp la sitê ed cunfîn tra la Longoberdéia e la Rumâgna, mó tra vicèndi sfalsêdi al Stêt ed la Cēṣa l’ à quêṣi sèimper avû dal tót al pusès, fîn al Risorgimèint.
Artéccol in dialatt bulgnais
L'Emégglia l'è 'na regiån stòrica d'l Èlta Itâglia, ch'la métt insamm la regiån Emégglia-Rumâgna cun la Rumâgna. La tôl al nomm da la via Emégglia, la strè ch'l à fât fèr al consol romàn Marco Emilio Lepido par lighèr insamm äl zitè ed Rèmin e 'd Piesänza.
Cunfén[modifica | mudéfica la surzéia]
I cunfén geogrâfic d'l Emégglia én: i fiòmm Siller e Raggn a maténna, al cunfén cun la Rumâgna, al Po ed såtta, al cunfén cun la Lunbardî, ed såura i mónt d'l Apenén, al cunfén cun la Tuschèna e la Ligûria.
La cunpränd al pruvénzi ed Piesänza, Pèrma, Rèz, Mòdna, Frèra e Bulåggna (fora ch'al distratt ed Iommla).
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Fén dal 568 d.C. (quand i arrivénn i Lungubèrd int'la Basa padèna) al 1859, l'Emégglia l'era pèrt d'la Lunbardî. Qual ch'l è vair l'è tignimôd che ste nomm l'è stè dè dai Lungubèrd dåpp ch'i avéven occupè la regiån guernè da Råmma ch'l era cunposta dal zitè ed Forum Livii (Furlè), Forum Cornelii (Iommla), Faventia (Faänza), Bononia (Bulåggna), Mutina (Mòdna), Regium (Rèz), la regiån ôt d'Augusto, ch'l era ciamè Emilia in latén.
Al mumänt d'l invasiån dî franzîs e dî piemuntîs quand ai era Napoleone, dezidénn ed creèr al nomm Emilia parché i avéven pòra che la Lunbardî la psess advintèr trôp forta. L'è par quasst che Rèz prémma d'l Unitè l'era ciamè Rèz ed Lunbardî (Reggio di Lombardia).
Antîga divisiån puléttica[modifica | mudéfica la surzéia]
I stèd piò impurtant d'la regiån eran al Duchè ed Mòdna e Rèz, al Duchè ed Pèrma e Piesänza e al Duchè ed Frèra. Bulåggna l'è stè par dî ân al cunfén stra i Lungubèrd e la Rumâgna, mo a la fén l'è stè al Stèd d'la Cîsa ch'l à guernè par pió tänp, fén al Risorgimänt.
Artìcol in dialètt frarés
L'Emilia (la's ciama "Emilia" anca in Italian) l'è na regiòn storica dl'Altitalia, in du'c a stà anca Frara. Quand' ch'i à fatt la divisiòn pulitica dil región italian, i l'à misa insiem a la Rumâgna e al dì d'inquò le i è dò regiòn tacade: Emilia-Romagna. La's ciama acsì par via dal consùl rumàn Marco Emilio Lepido, che dal sò temp l'avea fatt far na strada par andar da Rimini a Piasénza, la Via Emilia, par l'apùnt, e acsì l'è dvantà al nom dla región. Frara l'è la sola zità e pruìnza dl'Emilia, cl'è brisa sull'ass dla Via Emilia e c'la'n g'à mai avést nient da spartir con cla storia lì. Difàtt Frara l'è brisa gnuda sù co i antigh rumàn cumpagn' il zità dla Via Emilia, ma dal'Alt Medioevo.
Geografia[modifica | mudéfica la surzéia]
A gh'è na mità dla regiòn cl'è in pianura e la va su par giù da la Via Emilia, andand in sù infin al Po, ad sòra a gh'è la Lumbardia e al Veneto; mentar ad sota dla Via Emilia i cmìnzza i Apenin, infin a rivar in Liguria e Tuscana. Ad sóta dla pruìnza ad Frara e la dla dal turént Siller, a Est ad Bulógna, a cmìnza la Rumâgna.
Il pruìnz dl'Emilia le i è: Piasénza, Parma, Rèz, Mòdna, Frara e Bulògna (ma brisa Imola). Tutt chi paìs ch'i stà di là dal Po da vsin a Frara, a's pò dir c'na volta i era Emiliàn, parché i era sota i Esténs prima e sota al Papàt dòp. Quant Napoleòn l'ha ridisegnà i cunfin dl'Italia, l'ha stabilì ch'l'Emilia la rivass infin al Po e la dlà i fuss bela tutt venezziàn.


text:
Brunico
Brunico (Bruneck en todèsch e 'ndèl dialèt locàl; Bornech en ladì) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 13 480 abitàncc, 'na superfìce de 45 km² e 'na densità de 300 ab./km². El cunfìna coi cümü de Falzes, Gais, Marebbe, Perca, Rasun Anterselva, San Lorenzo di Sebato, Valdaora.
El se tröva in de la Val Püstaría, indua 'l fiüm Ürin 'l solta in de'l fiüm Riensa. Numenada la prima völta int 'l 1256 D.C. a l'è 'l paes prinzipál de la Val Püstaría e a'l didincö cunt i sö circa quindes mila abitant la quarta cità püssée granda de tüt 'l Südtirol. In de l' an 2006 a l'ha festesgiáa i sö prím 750 agn de vida.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Armando Diaz
L'Armando Vittorio Diaz (Napoli, 1861 - Roma, 1928) l'è staa on militar e senador italian.
Militar de carriera, ai temp de la guerra cont i Turch del 1911 l'era colonnell e 'l conandava el reggiment de fanteria quell de 93.
Quand che l'è s'cioppada la Prima Guerra Mondial, l'era addett al comand supremm come capp di operazion. In del giugn del 1916 l'è staa promovuu a tenent general e l'ha ciappaa el comand de la division quella, e poeu del corp d'armada quell de 23.
In de la sera del vott de november del 1917, duranta la desfada de Caporett, l'è staa ciamaa a capo del statt maggior de l'esercit al post del general Luigi Cadorna. Ciappaa sù quell che 'l restava de l'esercit, l'ha organizzaa la resistenza in sul Mont Grappa e in sul Piav.
In del 1918 l'ha portaa l'esercit italian a la vittoria in de la Battalia de Vittorio Veneto, e l'ha poeu dettaa el famos Bollettin de la Vittoria, indove che 'l se diseva che i trupp austriegh s'eren retiraa in desordin denanz a l'esercit italian che 'l tirava innanz.
A la fin de la guerra el general Diaz l'è staa nominaa senador del re Vittori Emanuel III e, in del 1921, l'ha ricevuu el titol de Duga de la Vittoria; el Benito Mussolini l'ha faa vegnì minister de la guerra e, in del 1924, el gh'ha daa el titol de Maresciall d'Italia.


text:
Feltre
Feltre (en vèneto: Feltre) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 19.400 abitàncc, 'na superfìce de 100 km² e 'na densità de 191 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cesiomaggiore, Fonzaso, Lentiai, Mezzano (TN), Pedavena, Quero, Seren del Grappa, Sovramonte, Vas.
L'è colocàt söndena culìna a 325 méter de altèsa, söl fiöm Stizzon poch delóns de 'ndóche chèsto 'l se sböta 'ndèl Piave.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bagnols-sur-Cèze (Frància)
- Newbury (Inghiltèra)
- Braunfels (Allemagne)
- Carcaixent (Spàgna)
- Kiskunfélegyháza (Ungherìa)
- Eeklo (Bèlgio)


text:
Castelveccana
Castelveccana (en piemontés: Castelveccana) l'è un cumün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha 1 998 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 20,9 km² e 'na densità de 9698 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Brénta, Casàl Sciuìgn, Stì, Ghìfa (VB), Lavén Mumbèll, Ugébi (VB) e Pòrt Travàja.
L'è sitüaa in sü i riif d' ul Lach Magiur. Ul cumün a l'è nassüü in d' ul 1928 cunt la fusiün di antiigh cumün de Castèll de Travàja e de Vecàna.
Ul cumün de Castèll Vecàna a 'l gh'à in gir vari fraziùn: in sü i riif gh'è Caldé, bèll paes de lagh cunt 'n bèll portiröö; sora Caldé a gh'è la "Roca", 'n bricch de straa calcari verticaj sü 'l lagh. In sü la cima a gh'è 'n monumént a i Burlàj, fàj sü in d' ul sit in doa la gh'éva la végia turr d' ul castèll. De vidé in de la fraziùn de Sariich la gesèta de San Giòrg (1100). Tucc ul teritòri d' ul cumün, in particulari i riif e la strà pruinzàla, l'è pien de cà mudern e de giarditt vért.
Ogna istaa, intra la fin del mes de lüi e l'inizzi del mes de agost, la fraziùn de Caldé la organizza "Tutto è numero", vün di festival püsse impurtant in Italia per la cültüra e i giögh matemàtegh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Castèl Vecàna l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Triant (quartier da Munscia)
Stòria e Descrisiùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ül quartier da Triant l'é un riùn da Munscia e l'é amministrativament apartenent a la Circuscrisiùn 4. A in resident in tuta la Circuscrisiùn 33.863 personn i pari al 27,88% da la pupulasiùn; l'età media l'è da 44 an e la percentuol di ansian cün pùsé da 65 an l'è ül 22,51%. Cun chi nümar chi, la risülta la pùsé pupulusa da tucc i circuscrisiùn da Munscia; Triant al cunfina cun San Biòs, San Frutus e San Giusep, e l'é traversada dal Canal Viluress. I vii principal dal quartier à in: Via Cavallotti (v'una di arteri pùsé impurtant ca culegan ul Centar Storic), Via Vittorio Veneto (strada ca la culega Via Cavallotti cun la SS36) e via Monte Cervino, famusa per i giardinett. La Gesa dal Sacro Cuore l'é l'unic logg da preghiera e à l'é in mess a Via Vittorio Veneto. Ül nom Triant deriva da l'antica Casìna al centar dal quartier che l'era dutada da tri port (ant). Ül Quartier da Triant l'é v'un di pùsé rinumò da Munscia.
Curiusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ül cantant Davide Van De Sfroos l'é urugunari da Triant e l'ha abitò in Via Biancamano fin ai quatr'ann prima da trasferis in da la pruvincia da Comm.


text:
Felònica
Felònica (nòm uficiàl en Italià: Felonica) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 419 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 22,5 km² e 'na densità de 63 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bondeno (FE), Calto (RO), Castelmassa (RO), Ficarolo (RO), Salara (RO) e Sèrmad.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Felònica l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
03 06
Ol dé 3 de zögn l'è 'l 154 ( 155 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 212 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de zögn al è ul dí da pòost 154 ( 155 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 212 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1809 - Barcelona: daspus d'ü process a la Ciutadela, i forse napleòneghe i esegüta la masöransa di implicacc in del complot de l'Assensiú, intra da lur Aulet e Massana (guèra del Franses).
- 1859: batalia de Turbigh, in Provincia de Milan, tra Frances e Austriach.
2004 - l'Antàrtida: Nöa Zelanda e i Stacc Ünicc i stabiliss ü nöf statüt per preservar i valur faunístegh, ecolòsegh e estétegh de i Valade Seche, öna estesa zona mia glassada de l'Antàrtida.
2004 - Tasmània (Austràlia): i apröa la protessiú d'öna zona del cap Denison, al süd de l'ísola.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1523 - Palma (Mallorca): Joanot Colomb, cap di Germanies de Mallorca, esegütat per i autorità realiste.
Efeméride astronòmeghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1769: trànsit de Venus; diferent gröp d'osservadur i en aprofita per otegní data del paralas solar ch'i permet de calcülá, per la pröma ölta, la distanza de la Tera dal Sul con buna aprossimassiú
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Gignés
Gignés (Italian: Gignese; Latin Medieval: Zinexium) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 981 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,9 km² e ona densità de popolaziun de 66 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Armagn (NO), Bruvél-Campugnin, Umegna e Stresa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gignés l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Giuliano Amato
Giuliano Amato (Türì, 13 de màgio del 1938) l'è 'n òm pulìtich, giürìsta custitusiunalìsta, mèmber de l'Asociasiù Italiàna dei Costitusiunalìsti e docènt üniversitàre italià.
El g'ha ìt 'na cariéra pulìtica de prim lièl: l'è stat en mèmber del Partìt Socialìsta Italià, el g'ha aderìt a l'Ulivo e per öltem al Partìt Democràtich.
L'è stat apò:
- Presidènt del Consiglio dei Minìster d el 1992 al 1993 e del 2000 al 2001);
- Quàter vólte Minìster del Tezór endèi goèrni: Goria e De Mita (1987-89), D'Alema I e II (1999-2000);
- Minìster per rifùrme istitusiunài endèl Goèrno D'Alema I (1998-99, prim de turnà a ciapà 'n mà 'l Ministéro del Tezór);
- Minìster de l'Intèrno endèl goèrno Prodi II (2006-08);
- Presidènt de l'Autorità garante de la concorènsa e del mercàt (Autorità "Antitrust") (1994-97);
- Vicepresidènt de la Convensiù europèa (2001-03);
- Cuurdinadùr del Comitat de asiù per la democrasìa europèa, ciamàt «Gruppo Amato» (2006-07).
Endèi agn Otànta el giornalìsta Eugenio Scalfari el g'ha tacàt el scötöm de dottor Sottile, col dópe riferimènt al sò acùme pulìtich e a la sò magrèsa fìzica.
Ai 2 de zögn del 2008 el g'ha anunciàt püblicamènt che 'l se slontanàa definitivamènt de la pulìtica itàliana. Endèl 2009 l'è stat numinàt presidènt de l'Istituto de l'Inciclopedìa italiàna Treccani.


text:
Scossal
El scossal (o anca scossaa, bigaroeu/bigaroeula[1]) l'è on indument che 'l se dopera per quattà su e protegg la part denanz del corp.
On scossal el vegn doperaa de tanti categorii de lavorador, soratutt per reson igienegh o per minga fà streppà o sbordegà i vestii.
In tra i personn che doperen el scossal a gh'è i coeugh, i becchee, i dotor, i ferree, i legnamee, i camerer. In certi scoeul anca i student gh'hann de portàll tant 'me divisa. El scossal a l'è anca vun di simboi de la massoneria.
El scossaa 'l po anca vess on simbol d'ona comunidaa, o d'ona etnia, o, in olter paroll, on simbol d'orgoeuj etnegh, coma per esempi 'l sciurzin bloeu di omen südtiroles. L'inscì ciamaa blauer Schurz l'era staa proibii di fascista in di agn in tra i do guerr ma al didincoeu l'è ancamò pussee popolar d'ona voeulta e l'è devegnuu vun di moeud de mostrà 'l proppi orgoeuj Tiroles, tant che, in di paes del Südtirol, l'è dura trovagghen vun de omm che 'l ghe n'abbia minga su vun. El moeud de dì südtiroles "ein Mann ohne Schurz ist nur halb angezogen" (ciovè On omm senza sciurzin l'è dumà vestii a mitaa) 'l da 'n ideja de la popolaridaa che chell indument de protezion chi 'l gh'ha in del tocch de Tirol de chi di Alp.
Tradizion Popolar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cecco Ferrari l'ha scrivuu ona poesia, che la fà riferiment al scossalin, che la se ciama "La lavandera":
La me morosa cara
La fa la lavandera,
La ven a ca' la sera
Col scossalin bagnàa.
Col scossalin bagnato:
La s'assugava j'occhi
Veder quei giovinotti
Vederli andar soldàa,
Vederli andar soldato
Vederli andar 'la guerra
Veder cascar per terra
Con la ferita 'l cor.
Con la ferita 'l core,
Con la ferita 'l dito:
Ohimè che son tradito
Tradito nell'amor.
L'è ancassì famosa la canzon "Dove te vett o Mariettina":
Dove te vett o Mariettina
Dove te vett o Mariettina
Dove te vett o Mariettina
'nsci bon ora 'n mezz' al praa
'nsci bon ora 'n mezz' al praa.
Mi me ne vado in campagnola
Mi me ne vado in campagnola
Mi me ne vado in campagnola
campagnola a laorà.
campagnola a laorà.
Se la rosada la s'è alza
Se la rosada la s'è alza
Se la rosada la s'è alza
la te bagnerà 'l scossaa.
la te bagnerà 'l scossaa.
El scossalin l'ho già bagnato
El scossalin l'ho già bagnato
El scossalin l'ho già bagnato
stamattina in mezz' al praa
stamattina in mezz' al praa.


text: 1Rü Derbe rü Ditawa nangugü ga Pauru rü Chira. Rü yéma nayexma ga wüxi ga yaxõcü ga Timutéu ga naẽ́ga. Rü naẽ rü wüxi ga Yudíu ga yaxõ̱xcü iyixĩ. Rü nanatü rü wüxi ga Griégu tixĩ. 2Rü meãma Timutéuchigagu nidexagü ga guxü̃ma ga yema yaxõgüxü̃ ga Ditacü̱̃ã̱xgü rü Icúniũcü̱̃ã̱xgü. 3Rü nanaxwa̱xe ga Pauru ga na nüxü̃ íyaxümücüxü̃ ga Timutéu. Natürü naxü̃pa ga na yagaãxü̃ rü ínanawiecha̱xmüpe̱xechiraü̃, yerü yemaãcü nanaxwa̱xegü ga yema Yudíugü ga yema naãnewa yexmagüxü̃. Yerü guxü̃ma nüxü̃ nacua̱xgü ga na Griégu tiĩxü̃ ga nanatü. 4Rü guxü̃nema ga guma ĩãnegü ga nawa nachopetünewa, rü duü̃xü̃gümaã nüxü̃ nixugüetanü ga yema ucu̱xẽ ga yema Yerucharéü̃cü̱̃ã̱x ga ngúexü̃gü ga Ngechuchu imugüxü̃ rü yema yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü nüxü̃ ixugüxü̃. 5Rü yemaãcü yexeraãcü meã nayaxõgü ga guxü̃ma ga yema yaxõgüxü̃, rü guxü̃ ga ngunexü̃ rü yexeraãcü nimuẽtanü ga yema yexwacax yaxõgüxü̃. 6Rü Áchiaanewa naxĩxchaü̃ na yéma nüxü̃ yaxugüxü̃ca̱x ga ore i mexü̃. Natürü Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü nüxna nanachu̱xu ga yema. Rü yemaca̱x Piríquiaanewa rü Gárataanewaama nachopetü. 7Rü Míchiaarü naãnewa nangugü, rü yéma nagu narüxĩnüẽ ga na Bitíniããrü naãnewa naxĩxü̃. Natürü yéma rü ta Tupanaãẽ i Üünexü̃ nüxna nanachu̱xu ga na yéma naxĩxü̃. 8Rü yemaca̱x Míchiaanewa nachopetümare rü ĩãne ga Túruawa nangugü. 9Rü yema chütaxü̃gu rü Pauru nango̱xetü rü nüxü̃ nadau ga wüxi ga yatü ga Machedóniãcü̱̃ã̱x ga nape̱xegu chicü. Rü nüxü̃ naca̱a̱xü̃, ñaxü̃maã: —¡Machedóniãwa naxũ, rü toxü̃ rüngü̃xẽẽ! —ñaxü̃maã. 10Rü yexguma yemaxü̃ nada̱u̱xgu ga Pauru, rü yexgumatama togü tamexẽẽgü na Machedóniãwa taxĩxü̃ca̱x. Yerü nüxü̃ tacua̱xgü rü aixcümaxü̃chi nixĩ ga Tupana toxca̱x c̱axü̃ na yema duü̃xü̃gümaã nüxü̃ tixuxü̃ca̱x ga ore i mexü̃. 11Rü Túruaarü türewa itaxĩãchi, rü capaxũ ga Chamotáchiuca̱x we̱xgu taxĩ. Rü moxü̃ãcü Neã́poriwa tangugü. 12Rü yéma rü dauxchitagu taxĩ rü Piripuwa tangugü. Rü guma nixĩ ya Dumacü̱̃ã̱xgüarü ĩãne ga Machedóniããnegu naxügüne. Rü guma nixĩ ya guxü̃ne ya ĩãneãrü tamaẽne ga yéma. Rü yéma tayexmagü ga ñuxre ga ngunexü̃gü. 13Rü ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu, rü guma ĩãne iyacuáxü̃wa taxĩ ga natüpechinüwa, yerü nagu tarüxĩnüẽgu rü yéma nayexma ga Yudíugüarü yumüxẽchica. Rü yéma tarütogü, rü namaã tidexagü ga ñuxre ga ngexü̃gü ga yéma ngutaque̱xegüxü̃, rü namaã nüxü̃ tixugü ga Tupanaãrü ore. 14Rü yéma iyexma ga wüxi ga ngecü ga Díria ga ngĩẽ́ga ga Tupanaxü̃ icua̱xüü̃xcü. Rü Tiatíra ga ĩãnecü̱̃ã̱x iyixĩ. Rü dauxracharaxü̃ ga naxchirumaã itaxe yerü yema nixĩ ga ngĩrü puracü. Rü ngĩma rü meãma yéma irüxĩnü, yerü nüma ga Cori ya Tupana rü ngĩxü̃́ nanangúchaü̃xẽẽ na meã inaxĩnüxü̃ca̱x ga yema ore ga Pauru nüxü̃ ixuxü̃. 15Rü yemawena rü ñu̱xũchi íibaie wüxigu namaã ga guxü̃ma ga ngĩtanüxü̃gü. Rü yixcama rü toxü̃ ica̱a̱xü̃ ñaxü̃maã: —Ngẽxguma pema choxü̃ peda̱u̱xgu na aixcüma nüxü̃́ chayaxõxü̃ ya Cori ya Tupana, rü marü name ega chopatagu peyapegügu —ngĩgürügü. Rü yéma toxü̃ ixĩxẽẽ. 16Rü wüxi ga ngunexü̃gu ga yexguma yumüxẽwa taxĩxgu ga tomax, rü yexma ngĩxü̃ tayangau ga wüxi ga pacü ga corigüxü̃taxü̃ ixĩcü ga ṉg̱oxoã̱xcü. Rü yema pacü rü wüxi ga ṯacüxü̃ cua̱xcü iyixĩ, rü duü̃xü̃gümaã nüxü̃ iyaxu ga ṯacü tá yixcüra na ngupetüxü̃. Rü yemaca̱x ga duü̃xü̃gü rü dĩẽrumaã ngĩxü̃́ nanaxütanü na nüxü̃ yaxuxü̃ca̱x na ṯacü tá na ngupetüxü̃. Rü yemaãcü poraãcü dĩẽruxü̃ itú naxca̱x ga ngĩrü corigü. 17Rü ngĩma towe ingẽ ga toma rü Pauru, rü tagaãcü ngĩgürügü: —Ñaã yatügü rü Tupana ya tacüxüchimaãrü duü̃xü̃gü nixĩ, rü pemaã nüxü̃ nixu na ñuxãcü tá penayaxuxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃ —ngĩgürügü. 18Rü yemaãcü iyixĩ ga muxü̃ma ga ngunexü̃gu. Rü düxwa nüxü̃́ nawa̱xtümüxü̃ ga Pauru, rü ngĩxca̱x nadauegu, rü ñanagürü nüxü̃ ga yema ṉg̱oxo ga ngĩwa yexmaxü̃: —Ngechuchu ya Cristuégagu cuxü̃ chamu, na ngĩwa ícuxũxũxü̃ca̱x —ñanagürü. Rü yexgumatama ngĩwa ínaxũxũ ga yema ṉg̱oxo. 19Rü yexguma nüxü̃ nadaugügu ga ngĩrü corigü ga marü tama ngĩgagu dĩẽru ngĩxü̃ na nayauxgüxü̃, rü Pauru rü Chiraxü̃ ínayauxü̃, rü ãẽ̱xgacügüarü ngutaque̱xechicawa nanagagü. 20Rü ãẽ̱xgacügüna nanaxuaxü̃ ga yema ngĩrü corigü, rü ñanagürügü: —Ñaã Yudíugü rü tórü ĩãnewa nanachixeãẽxẽẽgü i duü̃xü̃gü. 21—Rü tüxü̃ nangúexẽẽ na naxaurexü̃ca̱x i nacümagü i tüxna chu̱xuxü̃ i yixema i Dumacü̱̃ã̱xgü —ñanagürügü. 22Rü yexguma ga guxü̃ma ga yema ĩãnecü̱̃ã̱x, rü Pauru rü Chirana nayuxgü. Rü yema ãẽ̱xgacügü nanamu na ínacu̱xü̃ãxü̃ca̱x rü ngexchiruxü̃ma naĩxmena̱xãmaã yac̱uaixgüãxü̃ca̱x. 23Rü yexguma marü poraãcü yac̱uaixgüãguwena, rü poxcupataü̃gu nanawocu. Rü nüxna naxãga ga yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃ na meãma nüxna nadauxü̃ca̱x. 24Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga yema dauruü̃, rü poxcupataü̃ãrü aixepeguxüchixü̃ ga ucapugu nanawocu, rü meãma nayachotaparagü. 25Natürü ngãxü̃cüügu rü nayumüxẽgü ga Pauru rü Chira, rü nawiyaegü, rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü. Rü yema togü ga poxcuexü̃ rü nüxü̃ naxĩnüẽ. 26Rü ngürüãchi poraãcü naxĩã̱xãchiane, rü ínayangogütanüãchi ga guma poxcupataü̃ãrü caxtagü. Rü yexgumatama niwãxnagü ga guxü̃ma ga ĩã̱xgü ga guma poxcupataü̃. Rü guxü̃ma ga yema poxcuexü̃ãrü cadenaparagü rü niwẽgü. 27Rü pewa naḇaixãchi ga yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃. Rü yexguma nüxü̃ nada̱u̱xgu ga na yawãxnagüxü̃ ga ĩã̱xgü ga guma poxcupataü̃ rü nanayaxu ga norü tara na nügü yamáxü̃ca̱x, yerü nüma nüxü̃ nacua̱xgu rü marü nibuxmü ga yema poxcuexü̃. 28Natürü tagaãcü aixta naxü ga Pauru, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Tãxṹ i cugü quimáxü̃! Rü guxãma i toma rü tanuxmagü —ñanagürü. 29Rü yexguma ga yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃ rü naxca̱x ínaca ga wüxi ga omü, rü inañaãchiãcüma yema duü̃xü̃gü ípoxcuexü̃gu nayangaxi, rü yadu̱ru̱xãcüma Pauru rü Chirape̱xegu nayacaxã́pü̱xü. 30Rü yexguma ĩã̱xtüwa Pauru rü Chiraxü̃ nagagü, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corigüx, ¿Ṯacü tá chaxüxü̃ i choma na choxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃? —ñanagürü. 31Rü nümagü rü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü nüxü̃: —¡Nüxü̃́ yaxõ ya Cori ya Ngechuchu, rü tá cuxü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃ i cuma rü guxü̃ i cupatacü̱̃ã̱x! —ñanagürügü. 32Rü namaã rü guxü̃ma ga yema napatacü̱̃ã̱xgümaã rü ta nüxü̃ nixugüe ga Cori ya Tupanaãrü ore. 33Rü yematama ngoragu ga chütacü, rü yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃ nayayauxgü ga norü o̱xrigü ga Pauru rü Chira. Rü yexgumatama ga Pauru rü Chira rü ínanabaiexẽẽ ga yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃ wüxigu namaã ga guxü̃ma ga napatacü̱̃ã̱xgü. 34Rü ñu̱xũchi napatawa nanagagü, rü õna nüxna naxã, rü nataãẽ ga nüma rü guxü̃ma ga napatacü̱̃ã̱xgü ta, yerü Tupanaãxü̃́ nayaxõgü. 35Rü moxü̃ãcü pa̱xmama rü yema ĩãneãrü ãẽ̱xgacügü rü yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃xü̃tawa nanamugü ga purichíagü na namaã nüxü̃ yanaxugüxü̃ca̱x na Pauru rü Chiraxü̃ ínamuxü̃xü̃. 36Rü yexguma ga yema poxcupataü̃ãrü dauruü̃ rü ñanagürü Pauruxü̃: —Rü ngẽma ãẽ̱xgacügü rü nuã nanamugü i ore na pexü̃ íchamuxü̃xü̃ca̱x. ¡Rü ẽcü ípechoxü̃, rü meã ípixĩ! —ñanagürü. 37Natürü ga Pauru rü ñanagürü nüxü̃ ga yema purichíagü: —Marü chixri tomaã nachopetü i toma i Dumacü̱̃ã̱xü̃chigü na tixĩgüxü̃, rü tama toxna nacaxiraãcüma toxü̃ nic̱uaixgü ga nape̱xewa ga guxü̃ma ga duü̃xü̃gü, rü ñu̱xũchi poxcupataü̃gu toxü̃ nawocu. Rü ñu̱xma rü cúãcüma toxü̃ ínamuxü̃chaü̃. Rü tãũtáma ngẽmaãcü nixĩ. ¡Rü ẽcü nümatama núma naxĩ i ãẽ̱xgacügü na nümatama toxü̃ íyamuxü̃xü̃ca̱x! —ñanagürü ga Pauru. 38Rü yexguma ga yema purichíagü rü ãẽ̱xgacügümaã nüxü̃ nayarüxugüe ga yema ore. Rü poraãcü naḇaixãchiãẽgü ga yema ãẽ̱xgacügü ga yexguma nüxü̃ naxĩnüẽgu ga na Dumacü̱̃ã̱xü̃chi yixĩgüxü̃. 39Rü yéma naxĩ, rü Pauru rü Chirana nayacagü na nüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃güxü̃ca̱x naxca̱x ga yema namaã naxügüxü̃. Rü ínanamuxü̃, rü nüxü̃ naca̱a̱xü̃gü na nawa ínachoxü̃xü̃ca̱x ga guma ĩãne. 40Rü yexguma poxcupataü̃wa ínachoxü̃gu ga Pauru rü Chira, rü Díriapatawa naxĩ. Rü yema yaxõgüxü̃maã nangutaque̱xegü, rü nayaxucu̱xẽgü, rü Tupanaãrü oremaã nanataãẽxẽẽgü. Rü ñu̱xũchi yemawena rü inaxĩãchi.


text:
1938
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 a 18 03 - Barcelona: l'aviazziun franchista la fa i bombardameent püssée devastaduur che la patirà la citaa in la guèra Civil Spagnöla.
28 03 - Fraga (el Baix Cinca): i franchiist a ocüpan la vila.
03 04 - Lleida (el Segrià): i franchiist a ocüpan la citaa.
04 04 - Morella (e Ports): i franchiist a ocüpan la vila.
15 04 - noort del Paees Valencià: i franchiist a ocüpan cheest teritori.
17 04 - Vielha (la Val d'Aran): i franchiist a ocüpan la vila.
28 04 - Catalunya: i auturitaa repüblicann a órdenan la mobilizazziun di gjúan de la quinta del 41, cognossüü coma la quinta del biberon.
16 06 - Castelló de la Plana (la Plana Alta): i franchiist a ocüpan la citaa.
24 07 - La scomenza la Bataja de l'Ebre
21 09 - Ol President de la Segonda Repüblega Spagnöla, Dutur Negrín al nönsia la retirada di Brigade Internassiunale a i Nassiú Ünide, ch'i condemna ol colp militar, però i ignora i petissiú d'aida.
05 11 - Tarragona (el Tarragonès): l'aviazziun franchista la bombarda la citaa.
28 10 - Spagna: i Brigaad Internazziunaal a bandonen el paees.
1938 - ul Brasiil: Getulio Vargas al inizzia ul movimeent "Estado Novo", de tendenza fassista.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
[[28 02|28 de febraar: Nanni Svampa, cantaant Lumbaart
8 de marz: Bruno Pizzul, telecrunista
08 04 - Kumasi (Ghana): Kofi Annan, polítegh Ghanées, Segretari Generaal de l'UNÜ e Premi Nobel de la Paas l'an 2001.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
09 04 - Burgos (Spagna): Manuel Carrasco e Formiguera, polítegh Catalan, sassinaa paj franchiist.
13 03 - Mosca, (Rüssia): Nikolaj Ivanovič Bucharin, leader revulüzziunari soviétich sassinaa par el staliniism (n. 1888).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Le Chenit
Le Chenit (Lo Chenit in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 99.22 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 4386 abitant.
El cumün de Le Chenit al se tröva a una altitüden de 1013 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arzier, Bassins, Berolle, Bière, Bois-d'Amont (FR-39), Chapelle-des-Bois (FR-25), Chaux-Neuve (FR-25), Gimel, L'Abbaye, Le Lieu, Longirod, Marchissy, Montricher, Mouthe (FR-25), Saint-George.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le Chenit in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
09 08
Ol dé 9 de óst l'è 'l 221 ( 222 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 145 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de óst al è ul dí da pòost 221 ( 222 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 145 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1713 - Barcelona: Antoni Berenguer, depütat militar de la Generalitat de Catalunya, al conseguiss de s·cepá ol blochés naval de la sità a che i la sotametéa i borbònich.
1992 - Barcelona: S'i sara sö i Zögh de la XXV olimpíada.
1945 - Nagasaki (Zapú): ü bombarder B-29 (batesat Bock's Car) de l'esèrsit di Stacc Ünicc al lansa la Segonda bomba atòmega (Fat Man) sura la sità de Nagasaki provocant 40.000 morc e 60.000 fericc.
2004 - Zapú: ün assident a la sentrala nöcleara de Mihama al provoca sich mort e des fericc.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dèmoni
Dèmoni (Dèmun) 'l è 'n film ad scarésa dal 1985 ad Lamberto Bava prudót par Dario Argento, cun gl'efèt speciài ad Sergio Stivaletti.
Al gh'à abû un séguit in dal 1986, Dèmoni 2... L'incubo ritorna, sèmp'r ad Bava.
Sunt
La śóvna Cheryl (Natasha Hovey) la s cata da par lē śò da la metrupulitàna quànd 'n óm al gh dà un bijét a gràtis p'r al cìnema Metropol, ch'al spiàna pròpria cla sira lè, in du i dànan un film ad scarésa cun di baghét ch'i decìdan ad nòt 'd andàr a vèrar la fòsa ad Nostradamus. P'r a n andàr briśa a scóla, lē la in tōś dū luntéra, òṅ anc par la sò amìga Kathy (Paola Cozzo). Quànd i rìvan là i càtan ad fóra un munumènt ad fèr 'd un cavalér insìma a na mòta cun adòs na mascra da dèmun, pròpria cuma quél ch'al gh'iva śibî i umàǵ. Na rója ad culōr, la Rosemary (Geretta Geretta), la decìd ad pruàr-'s-la e, faghénd acsè, la s fà 'n taj a la ganàsa, sóta i òć dl’Ingrid (Nicoletta Elmi), la dóna dla casa. Andàda in sala, par 'l inìsi dal film, chi lē la fà a mènt che da cal buś lè a taca a gnir fóra dal sangṿ e acsè la và in di cèso par mét'r-ag quèl. In frònt a 'l spèć però la véd al castròṅ impinìr-'s ad matèria che pò la sćiòpa tut 'd un cólp da tant ch'l éra stóp. Dòp soquànt tèmp na sò amìga putàna sò para la la và a pascàr in dal lìcit e chi lē, dvintàda in cal méntar un dèmùn cun al gòmit vérd ch'al gh śbrudèla sò da i làbar, la la śgranfgna in sal grung, arduśénd-la a móstar anca lē.
In dal cìnema i tàcan a sucédar di fat spavintóś pròpria cuma in dla pelìcula ch'l'è drē a véd'r-as in dla sala: masamènt, sîg e dèmun da tut al bandi. I us i èṅ sarâ a ciàṿ e ninsòṅ al pōl scapàr via.
La Cheryl e la Kathy, insém a dū amìg cgnusû lè, George (Urbano Barberini) e Ken (Karl Zinny), i tàcan acsè a far da tut par salvàr-as la vita.
Culòna sunóra
- Demon - Claudio Simonetti
- Save Our Souls - Mötley Crüe
- White Wedding - Billy Idol
- Cruel Demon -Claudio Simonetti
- We Close Our Eyes - Go West
- Killing - Claudio Simonetti
- Threat - Claudio Simonetti
- Everybody Up - Saxon
- Walking on the Edge - Rick Springfield
- Dynamite - Scorpions
- Send My Heart - The Adventures
- Out of Time - Claudio Simonetti
- Fast As A Shark - Accept
- The Evil One - Claudio Simonetti
- Demon (Reprise) - Claudio Simonetti
- Pretty Maids - Night Danger


text:
Cornalba
Cornalba (nòm uficiàl en italià; Cornalba) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al Serina öna lateràl de la Al Brembana e l' se tróa a i pé del mut Àlben.
El g'ha 'na popolasiù de 320 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 9,4 km² e 'na densità de popolasiù de 34 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 33 km de la sità e a 893 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Còsta Serina, Gagianiga, Ultra 'l Còl, Onéda, Serina, Èrfa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cornalba l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Oberhofen am Thunersee
Oberhofen am Thunersee a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Thun, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2333 abitant.
El cumün de Oberhofen am Thunersee al se tröva a una altitüden de 585 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Heiligenschwendi, Hilterfingen, Sigriswil, Spiez.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberhofen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1133 col nom de Obrenhoven.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Stad 1841. Il spiritual Alberik Zwyssig (1808-1854) sa chatta tar ses frar sin iil bain son Carli, ina imposanta chasa patriziana dador las portas da Zug. Ses enconuschent turitgais Leonhard Widmer (1809-1867), in editur da musicalias, schurnalist e poet da chanzuns al trametta in text patriotic per laschar cumponer ina chanzun. El elegia il chant cultic per il psalm "Diligam te Domine" (Jau vuless ta charezzar, Signur) ch'el aveva cumponì 1835 per in'installaziun sacerdotala, cura ch'el era dirigent da musica da la claustra da Wettingen. "La saira da sontga Cecilia, glindesdi, ils 22 da november 1841, en l'emprima auzada dal bain son Carli, en la stiva vers il lai e la citad" prova Zwyssig per l'emprima giada ses "psalm svizzer" cun quatter burgais da Zug.
Gia dus onns pli tard cumpara la nova chanzun patriotica en il "Cudesch festiv da la Zofingia da Turitg (la pli veglia associaziun studentica svizra) a chaschun da la festivitad per la recepziun da Turitg en la Lia svizra, 1. da matg 1351 : 1. da matg 1843". Il medem onn è la chanzun vegnida chantada a la festa federala da chant a Turitg cun grond resun tar il public. Chors virils han acceptà fitg spert il psalm svizzer, sin fundament da traducziuns er en las regiuns latinas, ed el ha embellì savens festas patrioticas. Las numerusas propostas tranter 1894 e 1953 da far declerar questa chanzun sco imni naziunal uffizial valaivel ha il cussegl federal adina snegà cun l'argument ch'ins na possia betg introducir in imni naziunal entras in decret guvernamental, mabain ch'il pievel al stoppia eleger libramain, al chantond regularmain. En realitad existeva sco chant uffizial represchentativ per acts politics e militars in'autra chanzun ch'era gist uschè populara sco il "psalm svizzer": "Clomas, o patria" è segiramain anc en la memorgia a blers. Il text vegniva chantà cun la melodia da l'imni englais "God save the King (Queen)". Durant il 20avel tschientaner, cura ch'ils contacts internaziunals èn sa multiplitgads, ha quai chaschunà mintgatant situaziuns peniblas, sch'ins sunava il medem imni naziunal per l'Engalterra e per la Svizra.
Perquai ha il cussegl federal decidì 1961 ch'il psalm svizzer, ina creaziun incumparabla e dal tuttafatg svizra, duaja valair provisoricamain sco imni naziunal uffizial svizzer. Suenter in temp da prova da trais onns èn 12 chantuns s'exprimids en favur dal "psalm svizzer", entant che set vulevan prolungar il temp da prova e betg main che sis chantuns han renvià la chanzun sco simbol statal. Malgrà il resultat ambiavalent è il psalm svizzer vegnì confermà 1965 provisoriamain sco imni naziunal, ma questa giada illimità. Il provisori ha il cussegl federal laschà crudar pir 10 onns pli tard, dentant senza excluder ina nova decisiun per pli tard. Suenter èn anc vegnidas inoltradas a Berna pliras propostas per in nov chant naziunal. Il "psalm svizzer" è restà enavant senza concurrenza, damai che nagin'autra cumposiziun ha pudì reunir tantas vuschs. Perquai ha il cussegl federal finalmain declerà l'emprim d'avrigl 1981 il "psalm svier" senza resalva sco imni naziunal da la Confederaziun, e quai cun l'argumentaziun ch'i sa tractia "d'ina chanzun purmain svizra, degna e festiva, sco quai che la pluralitad da nossas conburgaisas e noss comburgais giavischia in imni naziunal".
(Text: Cumissiun da coordinaziun per la preschientscha da la Svizra a l'exteriur.)


text:
Vernoux-en-Vivarais
Vernoux-en-Vivarais l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Vernoux-en-Vivarais (chef-lieu), del circondàre (arrondissement) de Tournon-sur-Rhône e del dipartimènt de l'Ardèche.
El g'ha 'na popolasiù de 1 873 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 30,55 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 360 méter a 'na altèsa màsima de 949 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Internet
L'Internet l'è staa inventaa in del 1969 e el se ciamava ARPANET. In prinyipi l'eva ona red privada per i comunicazion militaj e universitaj de l'Amèrega, poeu la s'è spantegada e l'è devegnuda famosa in tutt el mond. In del 1993 la s'è povuda slargà semper pussee grazzia al WWW, che l'è staa creaa al CERN. La red de l'Internet l'è deviduda in sitt e l'è piena de speranz: se pò trovà pradegament tutt quell che vun el gh'ha busògn, sia informazion che però anca pericoj comè i virus.
Par navigò in du l'Internet, ga vori una cunnessiun, un computer e un Web browser.
Anca la pòsta eletrònega (ciamada in Ingles e-mail) l'è basada su l'Internet.


text:
Roè
Roè (nom uficiàl en italià: Roè Volciano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha presapóch 4 580 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 5 km² e 'na densità de popolasiù de 916ab./km². El cunfìna coi cümü de Gaàrt, Salò, Elanöa, Boàren. L'è giü dei prim paés de la val Sàbia e l'è apéna a 'n pér de chilòmetri del Lach de Gàrda
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bust Arsìsi
Bust Arsìsi (Busto Arsizio in Itagliàn) 'l è 'n cumùṅ lumbàrd ad 82.635 abitànt ch'al s cata in pruvìncia ad Varéś, a 'l cunfìṅ cun al Milanéś. Al sò patròṅ 'l è San Śvan Batìsta méntar al sò piàt tìpic 'l è al Brüscitti, un magnàr a baś ad carna còta sfatlàda par bèṅ cun dèntar dal rumlìni ad fnòć e vèṅ.
La sità l'è famóśa parchè là i s tìran sù i bgòṅ dla séda.
I èṅ nâ a Bust Arsìsi al regìsta Luigi Cozzi (quél ad Paganini horror) e al muśicìsta ch'al sòna al viulèṅ Uto Ughi.
'L ùltim Giuidè ad Śnar da cal bandi là a gh'è la tradisiòṅ ad dar fōg a la Giöbia, un fantòs ad paja vistî ad stras, par purtàr bòṅ e par paràr via 'l Invèran.


text:
Cuntinuazziun analítica
Intrudüzziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa cunsíderi un puunt dal plan cumpless e la séria da puteenz in :
Chesta séria da puteenz la cunveerg in un ceert círcul da centru e dunca ga definiss una funziun ulumorfa ; scrivemm par ponn in evidenza ul puunt da desvilüpameent.
Cunsideremm un puunt e desvilüpemm in séria da puteenz da :
Si al è ul caas che ul círcul da cunvergenza da hesta darera séria al sia mia cuntegnüü in , emm utegnüü una cugnussenza plüü àmpia da , par mezz da la definizziun:
Chesta definizziun a l'è ben pusada, par che .
Diremm che l'estenziun inscí utegnüda a l'è una cuntinuazziun analítica (u apó un prulungameent analítich) da ; diremm apó che a l'è una cuntinuazziun analítica da e viceversa.
Par esempi, sa pöö facilmeent vidé che i dò seri da puteenz
i
i-è cadascüna una cuntinuazziun analítica da l'oltra. Nutemm che tüti dò i representa la funziun . Plüü in generaal, si al è ul caas che , definida a priori int un cungjuunt deerf , sa la pöda restringí a un cungjuunt deerf e dapress la pöda vess prulungada a un cungjuunt deerf , diremm que la növa funziun utegnüda a l'è una cuntinuazziun analítica da .
I definizziun bàsich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un elemeent da funziun ulumorfa al è un para , intúe al è un cungjuunt deerf a cunessiun simpla dal plan cumpless, una funziun ulumorfa definida in .
Düü elemeent e i-è liàbil si al esiist una sequenza finida
,
tala che , e, par tücc ,
Diremm che al è una cuntinuaziun analítica da (u da ).
Diremm apó, si a gh'è mia pussibilitaa da cunfüsiun, che cada elemeent al è una cuntinuazziun analítica da (u da ).
I elemeent i-sa dirà liaa.
Una cuntinuazziun analítica al luungh d'un camin a l'è una cuntinuazziun analítica tala che .
Al cuventa senza dübi regurdá che la cuntinuazziun analítica al luungh d'un camin saraa la cunserva mia, in generaal, i valuur da la funziun int un intuurn dal puunt da partenza: sa tegna in cüünt, par esempi, la determinazziun da la funziun 'ariis quadrada cumplessa' tal que , int un intuurn da de . Sa pöö vidé , in cuurdenaat pulaar, cuma l'aplicazziun ch'a la manda sü , int úe a índica l'uperazziun da ariis quadrada reala pusitiva.
Intütivameent, cuntinuemm al luungh da la circumferenza ünitaa: dapress un giir cumplett, i.e. un incremeent da istess a , utegnemm un nööf elemeent da funziun ulumorfa int un intuurn da , ch'al a redüii a metaa l'incremeent da dal argument da . Dunca, , i.e. . Natüralmeent, un òolt giir da na porta a nuvell al elemeent da partenza .
Sa pöö vidé che ul cungjuunt di cuntinuazziun analítich d'un istess elemeent al furma da manera natürala una süperfiis da Riemann, numinada süperfiis da Riemann dal elemeent u apó cuntinuazziun analítica massimala, ch'a la esiist grazzia al Lema da Zorn.
Furmazziun da frunteer natüraal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa cunsíderi un elemeent da funziun ulumorfa : al pöö süceet che, par cada restrizziun de (i.e, e ) al esista nissüna cuntinuazziun analítica da tala che . Si al è ul caas, diremm che a l'è una fruntera natürala par l'elemeent . Cunsideremm par esempi la séria da puteenz : grazzia al teurema da Cauchy-Hadamard, la cunveerg íntal diisch , e dunca la ga definiss una funziun ulumorfa . Da plüü, , alura che luungh l'ass reaal.
Cuma ca
, sa a
.
In l'istessa manera, , dunca alura che luungh l'ass imaginari: da manera generala, , par cada nümar natüraal , dunca alura che luungh un radi dal diisch ünitaa.
Ul cungjuunt di puunt da la furma al è deens íntal círcul , dunca l'amett nissüna cuntinuazziun analítica a vargün puunt da chesta curva, ch'a l'è dunca una fruntera natürala.
Usservemm che la pöö gnanca vess cuntinuada aj puunt da cuma funziun merumorfa, par che, in cheest caas-chí, s'anülaress int un cungjuunt cunt un puunt d'acümülazziun, e la saress dunca identicameent 0, vargott ch'al è faals.


text:
Gigi Marzullo
Luigi Marzullo, ma cgnusû da tut cuma Gigi, 'l è 'n giurnalìsta, scritōr e cundutōr televiśìṿ, nâ a Avellino al 25 ad Luj dal 1953.
Biugrafìa
Dòp avér ciapâ la làurea in “Madśina e Cirusìa” a Piśa, al taca la sò caréra in dla redasiòṅ dal giurnàl napulitàṅ Il Mattino dvintànd giurnalìsta ad prufesiòṅ in dal 1983. In cal mèntar al fà anc al sò debùt in televiśiòṅ cun Forte Fortissimo un prugràma ad Rai 1 p'r i tèst ad Marco Di Tillo e Annabella Cerliani. In dal 1986 Biagio Agnes al gh dà la cundusiòṅ dla traśmisiòṅ Italia mia a fiànc ad Sammy Barbot. 'L an dòp 'l è al tùran ad Il mondo è tuo insém a Giulia Fossà.
Dòp soquànt àtar sò lavōr in televiśiòṅ (cuma Microfono d'Argento, un gala ad sira fat insém a Gabriella Carlucci, dal 1988) in dal 1989 la gh vèṅ dada in afidamènt la cundusiòṅ ad Mezzanotte e dintorni (Meśanòt e dintóran), prugràma dla nòt in dua lò al mitìva sóta di persunàǵ famóś faghénd-ag dal dmandi, punśènti e cuntòrti. Al và avànti acsè in fiṅ al 1994 quand al pasa a Sottovoce (Sotvóś), sèmpar un prugràma 'd intervìsti da 'l Lunadè a 'l Venardè («Sotvóś, a'l saìv, 'l è 'l prugràma ch'al sèra al palinsèst dal Prim Canàl dla RAI, nuàtar a dgém na manéra par cgnósar e par cgnósar-'s, parcórs umàṅ e prufesiunài, quand un dè vista l'óra 'l è finî da pôc e 'n àtar dè 'l è péna tacâ, un dè da piò p'r amàr, par sugnàr, par vìvar»), Cinematografo (un prugràma in du a s dascór ad cìnema insém a di crìtic cuma Anselma Dell'Olio, mujér ad Giuliano Ferrara, Valerio Caprara, Massimo Bertarelli 'd Il Giornale e la sicigliàna Ornella Sgroi) al Sàbat e Applausi (didicâ a 'l teàtar) a la Dménga. Tut chi prugràma chè i èṅ mandâ in ónda ad nòt, "par quéi ch'i n vōlan minga o i n pōlan briśa durmìr".
Marzullo 'l è anc respunsàbil dla cultùra ad Rai 1 e 'l à ricitâ faghénd al sò persunàǵ in di film Body Guards - Guardie del corpo e Matrimonio alle Bahamas.
'L imitadōr Maurizio Crozza al 'l à tòlt ad mira dimóndi vòlti in di sò prugràma par La 7, Italia e Italialand.
Cgnusû da tut i èṅ pò i sò dit turmintòṅ:
- «Si faccia una domanda e si dia una risposta» (La s faga na dmanda e la s daga na rispòsta);
- «La vita è un sogno o i sogni aiutano a vivere meglio?» (La vita è-la un sógn o èṅ-i i sógn ch'i jùtan a vìvar méj?);
- «Tutto o nulla è dovuto al caso?» (Gnint o incòsa a dipénd da 'l caś?);
- «Chi vince ha sempre ragione, chi perde ha sempre torto?» (Chi vins gh'à'l sèmpar raśòṅ, chi pèrd gh'à'l sèmpar tòrt?);
- «Lei crede in quello che fa o fa quello in cui crede?» (Cardî'v in qvél ch'a fâ o fâ'v qvél ch'a cardî?);
Òpri
- Mezzanotte e... dintorni, Turèṅ, Nuova Eri, 1990.
- I sogni di mezzanotte e dintorni, Turèṅ, Rai Eri, 1991.
- Le notti blu di Sottovoce. Incontri con venti testimoni del nostro tempo, Róma, Rai Eri, 1997.
- Stelle di notte. Ventidue donne si raccontano Sottovoce, Róma, Rai Eri; Venèsia, Marsilio, 1998.
- Bellidinotte. Guerrieri moderni & cavalieri d'altri tempi, Nàpuli, A. Guida; Róma, Rai Eri, 1999.
- Mezzanotte e contorni - le grandi abbuffate notturne, cun la culaburasiòṅ ad G. Vissani, Róma, Rai Eri, 2000.
- Il marzulliere, Milàṅ, Sperling & Kupfer, 2002.


text:
Préda di Giorg
Préda di Giorg (nom ufizial: Pietra de' Giorgi) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 898 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,0 km² e ona densità de 82 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Brònn, Castana, Saugnöla, Lir, Muntalt, Murnigh, Ridaval, Santa Giülëta e La Madòna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Préda di Giorg l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Urmun
Un urmun (del Grech όpuάw - "met in muiment") a l'è un cumpost chimigh che'l vegn relassaa de vüna o püssee celül per mandà di messagg a vüna o alter celül. El messagg al serviss per müdà el metabulism d'una celüla e/o l'atività di tessüt o di orghen.
Tücc i urganism multicelülar prudücen i urmun; quij di piant se ciamen anca fiturmun. In di besti i urmun vegnen traspurtaa despess in del sanch. I celül respunden a l'urmun dumà se gh'hann un recetur specifigh per quel urmun lì. Quand che l'urmun a l'è ligaa a la pruteina recetura, el resültaa a l'è la trasdüziun del segnal dent in de la celüla.
I urmun vegnen prudot in di gandul endocrin, che pöö ja fan finì in di liquid del corp.
I urmun a hinn classifegaa, in bas a la sò strütüra, in trì grüo
- urmun peptidigh
- urmun steroidigh
- urmun derivaa de aminuacid


text:
02 07
Ol dé 2 de löi l'è 'l 183 ( 184 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 183 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de löi al è ul dí da pòost 183 ( 184 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 183 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1855 - Barcelona: se la fa la pröma greva zenerala operara de Catalugna.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1934 - presú de Stadelheim (Múnich, Baviera, Zermania): Ernst Röhm, polítegh e militar Todèsch, sassinat daspus la Nit di cortej largh (n. 1887).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Giovann Battista de Asburgh-Lorena
El Giovann Battista de Asburgh-Lorena, arciduga d'Austria e cont de Meran (Todesch: Johann von Habsburg-Lothringen, erzerzog von Österreich; 1782 - 1859) l'è staa on nobil e general austriegh.
L'era el fradell pussee giovin de l'imperador Francesch I e de l'arcidura Carlo. L'è staa minga on general bon de fà la guerra, miss al comand domà perchè 'l partegniva a la famiglia real.
La soa prima battalia l'è stada in la campagna todesca contra i Frances in del 1800, e per la soa inesperienza i Austriegh hinn staa battuu a Hohenlinden (arent a Monegh) el 3 de december.
Duranta la campagna del Danubi (1809) l'è riessii a batt l'Ugeni de Beauharnais in de la Battalia de Sacile, per poeu però vess sconfiggiuu in l'istess period a Raab.
Dopo de la Battalia de Wagram, el sò fradell Carlo l'ha ditt che la battalia l'è stada persa proppi perchè quell lì gh'è rivaa tardi in sul camp: de quell moment el rapport tra i duu l'è andaa semper pesg.
Col lassà perd i ambizion militar el s'è dedicaa a la Stiria, indove 'l s'è interessaa a la nadura, a l'agricoltua e a la tecnologia. L'è staa on alpinista, on casciador e on collezionista de minerai.


text:
Premusél
Premusel (nòm uficiàl in italian: Premosello-Chiovenda) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 2 085 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 34,1 km² e ona densità de popolaziun de 61 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Ansòla, Beura, Cussögn, Margöss, Urnavass, La Pieu, Santin, Truntan, Vugogna.
Una part del sò teritori el se tröva in la Val Granda. Ultra al center cumünal a gh'è i fraziun de Clor e de Cüzzagh. In Italian al nom del paes a l'è staa giuntaa in del 1959 el nom del giürista Giuseppe Chiovenda (1872-1937).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Premusél l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Massa atomica
La màssa atòmica (u anca, mègn precisameent, pées atòmich) de un'isòtup de un elemeent chímich a l'è la sò màssa, dàda in d'una ünità de misüra (UMA) de manéra ca l'isòtup Carbòni-12 al g'à una màssa atòmica de 12. De sòlit, ul valuur de màssa atòmica furnii per un àtum a l'è la média de tütt i sò isòtup natüràj, in de la sò percentüaal.
Per esémpi, per truvà la màssa atòmica del líti, ga vörenn chii daat chí:
- Ul líti al g'à dü isòtup stàbil;
- Ul Li-6 (abundànza 7,59%), cunt màssa atòmica 6,015 UMA;
- Ul Li-7 (abundànza 92,41%), cunt màssa atòmica 7,016 UMA;
- Dunca, ul càlcul al vègn inscí
- Ul valuur c'al vègn föra, 6,94 UMA, a l'è püssee areent al valuur del Li-7; a l'è giüüst, vist ca l'è püssee abundaant.
Un cuncètt símel al sa dupéra per i mulécul: la màssa la sa ciàma màssa muleculaar.
Ul valuur de màssa atòmica a l'è culegaa cunt ul cuncètt de mòl. In particulaar, ul valuur de la màssa atòmica (in UMA) a l'è istèss de la màssa (in gramm) de 1 mòl; per esémpi, la màssa atòmica del fèr a l'è 55,847 UMA, dunca 1 mòl de fèr la pésa 55,847 g.


text:
Mercûri
Artécol in dialèt arzân
Mercóri l'é un pianēt dal Sistêma Solēr. L'é distânt dal Sōl cîrca 55 miliòun ed chilômeter, a vré dîr pió atâch ed 3 vôlti ed la Tèra. L'é un pianēt pîn ed sâs e maşégn: cumpâgn a Vèner o a la Tèra e Mèrt, al gh'à 'na gròsta dimòndi dûra. A diferèinsa ed chiêter dû, al gh'à un pèiş pió êlt dôp la Tèra, per al cèintr ed fèr deşfât, sènd ch' al gh'à un câmp magnètich cumpâgna a còl ed la Tèra. Cun un diâmetro ed 4.850 chilômeter, l'é al pianêt pió cèch dop Plutòun. Al fà al só gîr atōren al Sōl in 88 dé e atōren a ló in 54 dé. Per st'efèt la pêrta vultêda vêrs al Sōl la rîva a un calōr ed 350 grêd e quând l'é nôt al calōr al và zò a -190 grêd. Per dimòndi tèimp l'ònica sònda spasiêla ch' l' à visitê l'é stêda Mariner 10 dal 1974 -75. La sònda Messenger ed la NASA l'è pasêda a tâch a Mercóri al 14 de Znêr dal 2008.
Artéccol in dialatt bulgnais
Mercûri l'è un pianaid dal sistamma solèr. L'è distant dal såul stra sé e nå 55 miglión ed kilòmeter, al vré dîr 3 volt pió cén d'la Tèra. L'è un pianaid predåus: cumpagna a Vèner o a la Tèra e Mèrt, l'à una suparfézzi di mondi dûra. A diferänza dî èter dû, l'à una densità pió èlta dåpp la Tèra, par l'ânma ed fèr dsfât, send ch'là un cànp magnètich cunpâgna a quall d'la Tèra. Con un diâmeter ed 4850 kilòmeter, l'è al pianaid pió cén dåpp Plutån. Al fà al so zîr atåurn al Såul in 88 dé e atåurn a ló in 54 dé. Par st'efèt la pèrt vultè vèrs al såul l'arîva a temperatûr ed 350 grèd, e quand l'è nòt la temperatûra la va zå fén a -190 grèd. Par di mondi ed tänp l'onnica sånda spazièl ch'al l'èva visitè l'è stè al Mariner 10 dal 1974-75. La sånda Messenger d'la NASA l'è pasè atais a Mercûri al 14 ed znèr dal 2008.


text:
Nodo alla gola
Nodo alla gola (Gróp a la góla) 'l è 'n film dramàtic dal 1948 'd Alfred Hitchcock, cgnusû in Itâglia anc cun al tìtul ad Cocktail per un cadavere (Cocktail p'r un cadàvar). Qvél ingléś (Rope), custâ un migliòṅ e mèś ad dòlar, al fà riferimènt invéci a la Lasa, strumènt druâ par masàr ma anc par ligàr metafuricamènt insém tut al séni dal film, giràdi tuti cun di piàṅ sequénsa bèi lung, déś minùt p'r òṅ.
Al sugèt dla pelìcula 'l è trat da la pièce Rope ad Patrick Hamilton ch'la tōś ispirasiòṅ a 'n fat ad crònaca négra sucès dabòṅ, al masamènt 'd un putèṅ fat in dal 1924 par Nathan Freudenthal Leopold Jr. e Richard A. Loeb, dū śóvan fnòć ch'i stàv'n insém. Chi lōr dū i 'l ìvan fat sōl p'r al gust ad far-al, sarnénd la vitma a caś.
Sunt
In un cald dòpmèśdè cuma tut chi àtar, in na New York dla fiṅ di an Quarànta, Brandon Shaw (John Dall) e Phillip Morgan (Farley Granger), dū studènt universitàri fnòć ch'i viv'n insém in 'n àtic dal Grand Póm, i màsan, stranglànd-al cun na lasa, al sò amìg David Kentley (Dick Hogan) e pò i lóg'n al còrp in un baùl antìg ch'al s cata in dla sala.
Chi lōr i al dróan pò cuma s'a fus na tavla par na fèsta in prugràma pròpria cla sira lè, lè da lōr. I gh'aṅ da rivàr al pàdar dal mòrt, Henry (Cedric Hardwicke), sò sia Anita Atwater (Constance Collier), la sò murōśa Janet Walker (Joan Chandler) e 'n àt'r amìg, Kenneth (Douglas Dick).
Brandon 'l à invidâ anc al sò ex prufesōr Rupert Cadell (James Stewart), sprand che lò al diga lè ciàr e tónd qvél ch'al pénsa su l'umisìdi, un lavōr privilegiâ riservâ sōl par pôc. Méntar ch'i spètan, Brandon al taca a far di dascórs a sèns dópi, a far dal batùdi par far védar a tut chi àtar cum 'l è fùrub lò e cum 'l è inteligìnt, anc par purtàr da la sò banda Rupert. Phillip invéci al và fóra ad tèsta, al s cumpatìs piò al magòṅ ch'al gh'à dèntar p'r avér cupâ al sò amìg e al taca a bévar cuma 'n imbariagòs.
A n vdénd minga cumparìr David, i sò parènt i ś mét'n in pinsēr. Cadell, rivâ lè in cal méntar, al capìs subìt ch'a gh'è quèl ch'a traśa.


text:
23 07
Ol dé 23 de löi l'è 'l 204 ( 205 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 162 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de löi al è ul dí da pòost 204 ( 205 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 162 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Peralada (Alt Empordà): al Festival de Peralada i met-in-sena l'òpera 1714. Mont de guère, d'Albert Mestres.
2004 - Mostar (Bòsnia e Herzegovina): s'al inaügüra ol pont sura ol fiöm Narènta, recostrüit daspus che i milíssie Croate d'Herzegovina i l'éa destrüit dürat la guèra.
2006 - Paris (Fransa): Floyd Landis s'al proclama adagnadur del Tour de Fransa, Óscar Pereiro al è segont e Andreas Klöden ters.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Asc
Asc (Azzio in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 819 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,2 km² e 'na densità de 372 ab./km²..
El paes el se troeuva in su la banda a nòrd del Camp di Fior.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Asc l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Rü Ngechuchuca̱x naxĩ ga ñuxre ga Parichéugü rü ngúexẽẽruü̃gü ga ore ga mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ ga Yerucharéü̃wa ne ĩxü̃. Rü Ngechuchuna nacagü, rü ñanagürügü: 2—¿Tü̱xcüü̃ i curü ngúexü̃gü rü tama nagu naxĩ i nuxcümaü̃güxü̃ i tórü o̱xigücüma? ¿Rü tü̱xcüü̃ tama nayanguxẽẽgü i ngẽma nacüma na Tupanaca̱x nayauxme̱xgüxü̃ naxü̃pa na nachibüexü̃? —ñanagürügü. 3Natürü ga Ngechuchu rü nüxna naca ga yema Parichéugü rü ngúexẽẽruü̃gü, rü ñanagürü nüxü̃: —¿Rü tü̱xcüü̃ i pema rü nüxü̃ pexo i Tupanaãrü mu na nagu pexĩxü̃ca̱x i pecümagütama? 4Erü Tupana rü norü orewa rü ñanagürü: “¡Tüxü̃ nangechaü̃ ya cunatü rü cue!” ñanagürü. Rü ngẽma orewa rü ñanagürü ta: “Rü texé ya tümanatümaã rü e̱xna tümaẽmaã guxchigaxe rü name nixĩ i noxtacüma ngẽmaca̱x tüxü̃ tayuxẽẽ”, ñanagürü. 5Natürü pema rü ñaperügügü: “Marü name ega wüxi ya yatü nanatüxü̃ rü naẽxü̃ ñaxgu: ‘Taxucürüwa chorü ngẽmaxü̃maã cuxü̃ charüngü̃xẽẽ erü guxü̃ma i chorü ngẽmaxü̃ rü marü Tupanana chanaxã’,” ñaxgu. 6Rü ngẽxguma texé ngẽma ñagügu rü pexca̱x rü marü namexü̃ na tama tümanatüxü̃ rü tümaẽxü̃ tarüngü̃xẽẽxü̃. Rü ngẽmaãcü ipeyanaxoxẽẽ i Tupanaãrü mu na nagu pexĩxü̃ca̱x i pecümagütama. 7Pema nixĩ i duü̃xü̃gü i togüpe̱xewa rü meã pemaxẽnetaxü̃, natürü peãẽwa rü chixexü̃gu perüxĩnüẽ. Rü aixcüma nixĩ ga yema ore ga nuxcümaü̃cü ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Ichaía pechiga ümatüxü̃ ga ñaxü̃: 8“Ñaã duü̃xü̃gü rü naã̱xmaãmare choxü̃ nicua̱xüü̃gü. Natürü naãẽwa rü tama aixcüma chaugu narüxĩnüẽ. 9Rü taxuwama name na ngẽmaãcü natüca̱xma choxü̃ yacua̱xüü̃güxü̃. Rü guxü̃ma i norü ngu̱xẽẽtae rü yatügüarü mugümare nixĩ rü tama aixcüma chorü mu nixĩ”, ñaxü̃. 10Rü ñu̱xũchi ga Ngechuchu rü duü̃xü̃güca̱x naca, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Meã iperüxĩnüẽ i ñaã chorü ore, rü nagu perüxĩnüẽ! 11Ngẽma õna i duü̃xü̃gü ngṍxü̃ rü tama ngẽma nixĩ i napecaduã̱xẽẽgüxü̃. Natürü ngẽma ore i chixexü̃ i nüxü̃ yaxuxü̃, rü ngẽma waxi nixĩ i napecaduã̱xẽẽgüxü̃ —ñanagürü. 12Rü ñu̱xũchi ga norü ngúexü̃gü rü naxca̱x naxĩ, rü ñanagürügü nüxü̃: —¿Pa Corix, tama e̱xna nüxü̃ cucua̱x na Parichéugüãẽwa nangúxü̃ i ngẽma ore i namaã nüxü̃ quixuxü̃? —ñanagürügü. 13Natürü nüma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Guxü̃ma i duü̃xü̃gü i tama Chaunatüarü ixĩgüxü̃, rü nüma rü tá nüxü̃ naxo. 14Rü nüẽ́tama i ngẽma Parichéugü, erü namaãrü cua̱xruü̃gü i ngexetüxü̃rüü̃ nixĩgü. Rü ngẽxguma wüxi i ngexetüxü̃ rü naxrüü̃ ngexetüxü̃maã inacua̱xgu rü ngürüãchi ngẽma taxre rü wüxi i ãxmaxü̃gu tá nügümaã nayayicu —ñanagürü. 15Rü ñu̱xũchi ga Pedru rü Ngechuchuna naca, rü ñanagürü: —¡Tomaã meã nango̱xẽẽ na ñuxũ ñaxü̃chiga yiĩxü̃ i ngẽma ore i tomaã nüxü̃ quixuxü̃! —ñanagürü. 16Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —¿E̱xna pema rü ta tama nüxü̃ pecua̱xgüéga i ngẽma ore? 17¿Tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x rü guxü̃ma i ngẽma õna i duü̃xü̃gü ngṍxü̃ rü naãnüwa naxũ, rü yixcama rü ñu̱xũchi ínaxũxũ? 18Natürü guxü̃ma i ngẽma ore i duü̃xü̃gü nüxü̃ ixuxü̃ rü naãẽwa nixĩ i ne naxũxü̃. Rü ngẽma ore i chixexü̃ waxi nixĩ i napecaduã̱xẽẽgüxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü. 19Erü naãẽwa nixĩ i chixexü̃gu naxĩnüẽxü̃ i duü̃xü̃gü. Rü ngẽ́ma ne naxũ na namáẽtaxü̃, rü to i ngexü̃ i ãtexü̃maã na inapexü̃, rü na nangẽãẽmarexü̃, rü na nangĩ́xü̃, rü na yadorata̱xáxü̃, rü na naguxchigawa̱xexü̃. 20Rü guxü̃ma i ngẽma chixexü̃ waxi nixĩ i duü̃xü̃güxü̃ pecaduã̱xẽẽxü̃. Natürü ngẽma na tama nayauxme̱xgüxü̃ naxü̃pa na nachibüexü̃, rü ngẽma rü tama nanapecaduã̱xẽẽ i duü̃xü̃gü —ñanagürü. 21Rü yexguma yéma inaxũãchigu ga Ngechuchu, rü Tiruane rü Chidã́ũãneãrü ĩãnegüwa naxũ. 22Rü Ngechuchuxü̃tawa ingu ga wüxi ga ngecü ga Canácü̱̃ã̱x ga Tiruanegu ãchiü̃cü. Rü tagaãcü ngĩgürügü nüxü̃: —Pa Cori Pa Dabítanüxü̃x, ¡cuxü̃́ changechaü̃tümüü̃! Erü chauxacü rü wüxi i ṉg̱oxo ngĩwa nangẽxma i poraãcü ngĩxü̃ chixewexü̃ —ngĩgürügü. 23Natürü ga Ngechuchu rü tama ngĩxü̃ nangãxü̃. Rü düxwa ga norü ngúexü̃gü rü naxca̱x naxĩ, rü Ngechuchuxü̃ naca̱a̱xü̃gü, rü ñanagürügü: —Pa Corix ¡Ngĩmaã nüxü̃ ixu i ngẽma nge rü íyaxũ, erü tawe iyacaechigü! —ñanagürügü. 24Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü: —Tupana núma choxü̃ namu na Yudíugü i pecaduã̱xgüxü̃ca̱xicatama na chadauxü̃ca̱x —ñanagürü. 25Natürü ngĩma ga yema nge ga tama Yudíu ixĩcü rü Ngechuchuca̱x iyaxũ. Rü nape̱xegu iyacaxã́pü̱xü, rü ngĩgürügü nüxü̃: —Pa Corix ¡choxü̃ rüngü̃xẽẽ! —ngĩgürügü. 26Natürü Ngechuchu rü ñanagürü: —Tama name i taxacügüna tanapu i norü õna na airugüna naxãxü̃ca̱x —ñanagürü. [Rü yema ñanagürü yerü nümagü ga Yudíugü rü nügü nixugüe na Tupanaxãcügüxüchi yiĩgüxü̃ rü yema togü rü ñoma airugürüü̃ na yixĩgüxü̃.] 27Natürü ngĩma ga yema nge rü ngĩgürügü: —Rü aixcüma nixĩ i curü ore, Pa Corix, natürü airugü rü ta norü yoraarü õnatüchi nangõ̱x —ngĩgürügü. 28Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü ngĩxü̃: —Pa Ngecüx, aixcümaxü̃chi cuyaxõ. Marü tá chanaxü i ngẽma cuma cunaxwa̱xexü̃ —ñanagürü. Rü yexgumatama ngĩxca̱x nitaane ga ngĩxãcü. 29Rü yemawena ga Ngechuchu rü inaxũãchi ga yema naãnewa, rü naxtaxa ga Gariréacutüwa naxũ. Rü ñu̱xũchi wüxi ga ma̱xpǘnewa ínaxü̃ãchi, rü yéma nayarüto. 30Rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü naxü̃tawa nangugü. Rü yéma naxü̃tawa nanagagü ga duü̃xü̃gü ga ichixeparagüxü̃, rü ngexetügüxü̃, rü tama idexagüxü̃, rü chixechacüügüxü̃, rü muxü̃ma ga togü ga iḏaaweexü̃. Rü Ngechuchupe̱xegu nayamugü, rü nüma ga Ngechuchu rü nanameẽxẽẽ. 31Rü ga duü̃xü̃gü rü poraãcü naḇaixãchiãẽgü ga yexguma nüxü̃ nadaugügu ga ñuxãcü yema noxri tama idexagüxü̃ rü marü na yadexagüxü̃, rü yema noxri chixechacüügüxü̃ rü marü naxca̱x na yataanegüxü̃, rü yema noxri chixeparagüxü̃ rü marü na nameparagüxü̃, rü yema noxri ngexetügüxü̃ rü marü na yadauchigüxü̃. Rü yemaca̱x ga duü̃xü̃gü rü Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü. 32Rü ñu̱xũchi ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃güca̱x naca, rü ñanagürü nüxü̃: —Choxü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü i ñaã duü̃xü̃gü, erü marü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃ nuã chauxü̃tawa nangẽxmagü, rü nüxü̃́ nataxuma i norü õna. Rü taxuacüma ngẽmaãcümare nachiü̃wa chanamugü, erü ngürüãchi namagu tá nayaturae —ñanagürü. 33Rü norü ngúexü̃gü rü ñanagürügü nüxü̃: —¿Natürü ngextá tá tanayaxu i õna naxca̱x i guxü̃ma i ñaã duü̃xü̃gü? Erü taxúema nuxma taxãpata i nuã —ñanagürügü. 34Rü Ngechuchu nüxna naca, rü ñanagürü: —¿Ñuxre i pãũ pexü̃́ nangẽxma i pemax? —ñanagürü. Rü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Toxü̃́ nangẽxma i 7 i pãũ rü noxretama i choxnixãcügüxicatama —ñanagürügü. 35Rü ñu̱xũchi ga Ngechuchu rü duü̃xü̃güxü̃ namu na ñaxtüanewa natogüxü̃ca̱x. 36Rü nanade ga yema 7 ga pãũ rü yema choxnigü. Rü Tupanana moxẽ naxã. Rü ñu̱xũchi inanabücu. Rü norü ngúexü̃güna nanana na duü̃xü̃güxü̃ yanuãxü̃ca̱x. 37Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü meãma nachibüe. Rü yemawena rü 7 ga pexchigü nanapagüamatama namaã ga yema pãũ rü choxnichipe̱xegü ga íyaxügüxü̃. 38Rü yema yéma chibüexü̃ rü 4,000 ga yatügü nixĩ, natürü ga ngexü̃gü rü buxü̃gü rü tama nayaxugü. 39Rü yemawena ga Ngechuchu rü duü̃xü̃güxü̃ ínimugü. Rü ñu̱xũchi wüxi ga nguegu nixüe, rü Magadáarü naãnewa naxũ.


text:
Mercoldé
El Mercoldé l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Martedé e prìma del Giöedé.
El nòm Mercoldé el vé del Latì Mercurii dies, che völ dì dé de Mercùrio che l'éra 'na divinità per i antìchi Romà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Mercredi 'n Fransés, Mercoledì 'n Italià, Miércoles en Spagnöl, Dimecres en Català, Miercuri 'n Ruméno ecc, En Portoghés envéce l'è ciamàt Quarta Feira che significarès quàrt dé. Apò a 'n Galés (Dydd Mercher) e 'n Albanés (e Mërkurë) el nòm el vé del Mercùrio latì.
Per le lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa quàzi sèmper del dio Wodan (Odìno) che ai tép dei antìchi Romà l'éra ac amò asociàt a Mercùrio. Isé 'ndèle lèngue germàniche el Mercoldé l'è ciamàt Wednesday 'n Inglés modèrno e Wēdnes dæg 'n Inglés antìc, Oðinsdagr en Norvegés antìc, Onsdag en Danés, Norvegés e Svedés, Woensdag 'n Olandés, ecc, En Todèsc envéce l'è ciamàt Mittwoch, che völ dì metà setemàna.


text:
Cerentin
Cerentin o Sciarantin o anca Scerentign (nom ufizial in Italian: Cerentino; in del walser de Busch: Tscharantiin) a l'è un cumün svizzer del distret de Valmagia. in del Canton Tesin. Al gh’ha 61 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 20 km², e al se tröva a una altitüden de 981 meter sura al livel del mar.
El cumün de Cerentin a l'è tacaa ai cumün de Bosch/Gürin, Camp, Cevi e Linesc.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Oulens-sur-Lucens
Oulens-sur-Lucens a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 1.59 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 52 abitant.
El prim de lüi del 2011 el s'è fundüü ufizialment cunt el cumün de Lucens[1].
L'abitaa de Oulens-sur-Lucens al se tröva a una altitüden de 633 meter sura al livel del mar e quand che l'eva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Bussy-sur-Moudon, Forel-sur-Lucens, Lucens, Neyruz-sur-Moudon e Villars-le-Comte.


text:
Dialetto varesotto
Il dialetto varesotto (detto anche Bosino, o Varesino) è un dialetto appartenente al ramo occidentale della lingua lombarda parlato nella Provincia di Varese.
Indice
- 1 Correlazione con altri dialetti
- 2 Storia
- 3 Caratteristiche
- 4 Esempi di dialetto varesòtto
- 5 Note
- 6 Bibliografia
- 7 Collegamenti esterni
Correlazione con altri dialetti[modifica | modifica wikitesto]
Esso è considerato affine al dialetto milanese, con il quale - pur non confinando direttamente - ha alcune comunanze. Il dialetto attuale risente, secondo le zone, di influssi del comasco (zona di Tradate) e del bustocco (zone di Busto Arsizio e Legnano). Il dialetto varesotto presenta forti comunanze anche con il dialetto verbanese, parlato lungo la sponda occidentale del Lago Maggiore, rappresentando un continuum dialettale con esso. La base linguistica del dialetto varesotto è nel complesso comune ma con innesti ed influenze, più o meno forti, secondo le zone.Molto simile il Ticinese, lingua madre del Canton Ticino della Svizzera italiana
Storia[modifica | modifica wikitesto]
Nel periodo romano, il latino è stato deformato dal sostrato celtico, in quanto gli abitanti della zona erano insubri lambrani romanizzati. Nel medioevo ha ricevuto influsso dalle lingue circostanti (superstrato: longobardo, lingue germaniche, celtiche). Poi le dominazioni spagnola, francese e austriaca hanno lasciato notevoli tracce nella lingua. Il francese ha contaminato specialmente il milanese, per la maggiore apertura cittadina, il quale ha a sua volta influenzato i dialetti circostanti. A partire dalla fine dell'Ottocento, tutte le lingue d'Italia hanno ricevuto un piccolo influsso da parte della lingua italiana, a causa della crescente diglossia (compresenza di italiano e lingua locale), causando, nelle generazioni più giovani, delle perdite del lessico originario.
Caratteristiche[modifica | modifica wikitesto]
Dal punto di vista fonetico il Varesotto è leggermente più duro del milanese e gli articoli e i toponimi si diversificano in base alla zona.
Le vocali
- ü ö = Vocali miste come nel francese sur e bleu o in varesotto dür e cör
- â ê î = Vocali allungate, come nel francese frère o in varesotto frâ
L'uso dell'accento circonflesso è frequente nei participi passati (es. fâ - fatto, dî - detto). Ci sono casi particolari come le parole con la vocale mista allungata, per esempio düü dove la vocale dovrebbe essere solo una, ed oltre alla dieresi dovrebbe avere anche l'accento circonflesso.
Le consonanti
- c = Usata come finale di parola è palatale come in lacc (latte), se seguita da una h è gutturale come in lach (lago) o sacch (sacco).
- s = Sonora come in casa si distingue da quella aspra, come in sole attraverso il raddoppio; cascina in dialetto diventerà perciò cassina, anche se la s durante la pronuncia sembra più semplice che raddoppiata.
Varie
- L'accento acuto o grave serve per indicare la vocale chiusa o aperta, per esempio pan póss (pane raffermo) oppure salàm (salame).
Vocaboli[modifica | modifica wikitesto]
- Albicocche = mùgnagh
- Allora = alùra
- Altro = òlter / àltar
- Aprire = vèrdi / vèra
- Bambino = toso / fiò (tusàn = bambine tosa = bambina)
- Bottiglia = butèglia
- Bicchiere = bicér
- Chiave = càf
- Calze = calzètt
- Calzoni = calzùn/bragh
- Ceppo = schük
- Comodino = cifùn
- Comprare = cumprà / töö
- Cornacchia (animale) = scurbàtt (termine spesso utilizzato nel Milanese)
- Corno di bue = cüdee (quando viene utilizzato come custodia per la cote)
- Casa = cà
- Fannullone/Nullafacente = giacalüstra (termine spesso utilizzato nel Milanese insieme a barlafüs,che è la persona che parla a vanvera), simili nel significato anche perdabal e balabiótt
- Figlio = fioeu
- Figlia = tusa
- Figlie = tusànn
- Fragole = magiuster
- Fulmine = strelùsc /losna
- Gallina = ga(l)éna / gaina
- Grembiule = scusàa
- Idraulico = trumbè
- Imbuto = pedriö
- Lampadina = lampadéna
- lontra = lùdria (animale presente nel varesotto)
- Lucertola = lisuga / lùserta
- Maiale = purcèl / purscél / poerc
- Marito/Uomo = öm
- Mela = pom
- Mele = pomm
- Mestolo = cazzüü
- Mirtillo = lidriün
- Moglie/Donna = dona
- Muratore = magüt
- Nebbia = scighèra
- Nero = négher
- Ombra = umbrìa
- Patate = pomm da tera
- Pettirosso = rùsmagun
- Pomodoro = tumàt, tumatis al plurale
- Prato = praà
- Prezzemolo = erburin
- ramarro = ghèz
- Rosso dell'uovo sbattuto = rùsumada
- Saltare = saltà
- Sbruffone = pataveérta
- Sedia = cadrèga
- Sèssola = cumpastéé
- Signora= sciùra
- Tappo di sughero = bisciün/büsciun
- Tazza = chicchera
- Tuono = trön
- Trottola = pirla
Esempi di dialetto varesòtto[modifica | modifica wikitesto]
Ta sa regordat? (de Speri Della Chiesa Jemoli)
Ta sa regordat, ra mè Luzzietta,
ra pruma volta ca s'hemm parlaa?
L'eva la festa dra Schiranetta
S'hemm trovaa insemma là in sul segraa.
Gh'evat ra vesta tutta infiorava
par datt ra mœusta t'ho pizzigaa
set vugnua rossa, mi ta vardava
m'het dai 'na s'giaffa, mi l'ho ciappaa.
Ma la tò sciampa l'eva tant bella
che in su ra faccia l'ha mia fai maa.
Ra pâs hemm faia cont la pommella,
pessit, gazzosa, zuccor firaa.
T'ho tœuj dò zòccor con su ra galla
ra mè parolla ti t'het 'ccettaa
(gh'eva de scorta tre vacch in stalla)
e dopo Pasqua sa semm sposaa.
Mò ti set veggia, ra mè Luzzietta
E mi, a fà 'r màrtor sont giò da straa.
Ma quand ca vedi ra Schiranetta
Senti anmò i stréppit da innemoraa!
Ona novella del Boccasc in dialetto varesotto[modifica | modifica wikitesto]
Dialetto di Castelletto sopra Ticino (NO)[modifica | modifica wikitesto]
Disi donca nea che al teamp dal prim re da Zipar, dòpo che Gottifredo da Bujon l'ava tòj la Terra Santa, allora gh'è capitaa che 'na sciora nòbila d'in Guascogna l'eva naia, coma a fann i pilligrin, a visità 'l Santo Sapolcar. Quand lea l'è 'nii 'ndree e l'è ruvaa a Zipar, gh'è stai di oman gramm ca gh'hann fai di brutt schearz da villan, e lea l'è 'nia tanta danaa che la podeva mia mandàlla giù, e s'eva miss in meant da nà dal re par mett giù quarella e fàss dà soddisfazion. Ma allora gh'hann dii ch'a l'eva tutt fiaa trai via parchè lù l'eva on pòvar baloeuass e bon da fà nagott; che di fugular ca ga favan i alt, sa 'n parla gnanca, ma fin chii a lua tucc i momeant, lù i lassava passà tucc, ch'l'eva pròppri 'na vargogna. In manera che tucc chii ca 'gh l'evan sù com lua par quaicoss, ga 'n favan vuna e 'nscì sfogavan la soa rabbia. Quand l'ha 'vuu sentii cola sciora e l'ha vist ch'l'eva inutil, ca sa podeva fà nagott par fàgghla pagà a chii oman là; allora lea, tant inscì 'ma fà passà 'l magon, l'ha vorzuu nà da col re là com dì e fàggla capìa ca ò'eva pròppri 'na pòvra ciolla. E l'è naia là, s'è miss a piangg e gh'ha dii: "Lù, scior re, mì som mia 'nia chì da lua par fàmm dà soddisfazion da cola figura ca m'hann fai; ma 'nscambi mì 'l preghi d'insegnàmm coma 'l fa mai lua a lassà passà tucc chii fuguar ca mì sinti ca ga fann a lua par podéa 'anca mì 'vè la pascienza, dòpo ch'avarò 'mparaa da lù, da lassà passà anca mì la mea: e 'l sa 'l Signoar comé mì 'gh la dariss a lù par nagott, sa podess, parchè lù i sa mandài giù 'nscì poliat.
Al re, che fin allora s'eva mai diciduu a mòvas e no 'l voreva mai fà nagott, l'ha fai comé col ca dias ca sa disveggia da dormìa, e l'ha comenzaa da la fugura ca ga 'n fai a cola sciora, e si ca 'gh la faia pagà car a chii oman à; e poeua s'è miss a fàgghla a tucc chii che dòpo d'allora an favan 'na quaivuna e ga perdevan l'onoar a la soa corona.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 315-316
Dialetto di Gallarate e Cassano Magnago(VA)[modifica | modifica wikitesto]
Hii da savè che ona voeulta, quand gh'eva mò ol prumm re da Zipri, e che Goffrè da Buglion l'eva guadagnaa in guerra la Terra Santa, gh'è succeduu che ona sciora nòbila d'on paes che ga disen la Guascogna, l'è andai par divozion 'me on pilligrin al Santo Sepolcher, e che tornand indree, quand l'è capitaa a Zipri, certi balossoni gh'hann fai di dasprezzi brutt, tutt comè; e lee, 'sta sciora, par quest piena d'ona tribulazion, e no ghe podeva pròppri passà, la s'è miss in ment da ricorr al re; ma gh'è stai quaichedun che gh'ha dii che la buttava via ol temp e ol fiaa; parchè ol re l'eva on lasagnon senza spirit, che invece de fà giustizia per i òlter, al sa lassava lù mett sott i pee, la piantava; e per quest chi gh'aveva di cruzzi par di tòrt che j'essen fai, ja sfogava cont ol sguargnà ol re. Quella sciora quand, l'ha sintuu inscì, e che l'ha cognossuu che la podeva minga avèggh giustizia, tant per fà passà la soa inversadura, la s'è mittuu in coo da spongg 'sto re da picch: e caragnand l'è andai sù e la gh'ha dii: "Oh scioria, mì vegni minga chì da lù par fà che lù al castiga quij che m'hann fai tanto maa: ma vegni par pragàll da fàmm imprend comè ch'al fa lù a soffrì ol maa, che ma disen che ga fenn a lù. E inscì imparand 'sta sò manera, anca mì pòssa sopportà con pazienza i dasprezzi ch'a m'hann fai e che al sa lù, ol Signor, che se mì podessa ga darav a lù, che ja tòllera inscì polid".
Ol re, che fin allora l'eva stai on lumagon e on poltronasc, comè che in d'on bòtt ghe passass ol cocch, al s'è mittuu a castigà comè on can rabbiaa pruma quij che gh'hann fai i dasprezzi a 'sta dònna, e poeu tucc quij d'allora faven quaicòssa contra i sò legg.
ibidem, pagg. 285-286
Dialetto di Varese[modifica | modifica wikitesto]
Disi donca che in di temp dal primm re da Zipri, dòpo che Goffred da Buglion l'ha conquistaa la Terra Santa, è success che ona dònna nòbila dla Guascogna l'ha fai on viagg da divozion al Santo Sepolcar e, in dal tornà indree, rivaa ca l'è stai a Zipri, gh'hann mettuu adòss i man certi canaja e te 'm l'hann disonoraa. Tutta foeura de lee, e no savend come refàss da quell brutt giugh, gh'è vegnuu in ment d'andà a denunzià la còssa al re. Ma quaighedun gh'hann dii che la sarevv stai fadiga buttaa al diavol, perché 'l re l'eva on òmm tant da pòcch, anzi tant da nagòtt, che altar che castigà a terman da legg e da giustizzia i canajad fai ai altar, al sa lassava fà in bocca da tucc, e da pù al ga fava la ricevuda, con tant da viltà da fà restà sòtt qualunque cagon; de moeud che chissisia che 'l gh'avess 'vuu on quai dispiasè, al sa sfogava a fàggh a lù desprezzi e ingiuri d'ògni sòrt; e inscì tutt i balòss ga davan cojonament dor Re magg. Sentend 'sta pòcca nespola, quella sciora, desperada da podè mia ruissìggh a fàggh pagà 'l fio a quij tòcch da còll, inscì tant par ristoràss on poo dor brutt tir ca gh'hann fai, la s'è miss in ment da dàggh ona bònna morduda a quell Guerin Meschin d'on re; e, ditt e fatt, la ghe s'è presentaa e, piangend, la gh'ha cuntaa sù la rava e la fava dor brutt giughett ca gh'hann fai a lee, e poeu la gh'ha dii: "Maestà, mì son mia vegnuu chì par trovà giustizzia e vess vendicaa dla fattura ca m'hann fai, ma solament perché ti ma disat come ti feet a soffrì quij ca senti ca te fann a tì perché, inscì imparand anca mì, pòda mandà giò la mea pinola. Che, sa podess dàggh ona bella ingiottida, la sa 'l Signor quanto volontera te regalress, inscì pien che te seet da bontà e tollerenza!".
Ol re, che fina a quell moment l'ha sempar fai 'l mangia e dòrma, traccata!, coma 'l sa fuss dessedaa allora, l'ha comenzaa dal castigà ma a dover l'ingiuria fai a 'sta dònna, e poeu l'è deventaa 'l pù bravo casciador di canaja, e 'l ga la fava pagà ben cara a chissisia ch'avess mancaa da quell rispett che i suddit hann da portàggh al sò re, al capp dla nazion.
ibidem, pag. 189-190
Dialetto Besnatese[modifica | modifica wikitesto]
Il dialetto besnatese s'inserisce, senza notevoli particolarità - eccetto la palatizzazione del gruppo "ct" in "^c"- nel sistema dei dialetti italiani settentrionali, in particolare nel dialetto varesotto e, con alcuni dei quali, partecipa alla caduta delle vocali atone finali, alla semplificazione delle consonanti geminate, alla sonorizzazione delle consonanti sorde latine intervocaliche ed alla palatizzazione dei gruppi "cla" e "gla" (caf=chiave; gànda=ghianda).
Note[modifica | modifica wikitesto]
Bibliografia[modifica | modifica wikitesto]
- AA. VV., Parlate e dialetti della Lombardia. Lessico comparato, Mondadori, Milano 2003.
- Clemente Merlo, Italia dialettale, n.24 del 1960-61.
- Glauco Sanga, Dialettologia lombarda, Università di Pavia, Pavia 1984


text:
Francesch Carl de Velbrück
El Francesch Carl de Velbrück (François-Charles de Velbrück in Frances; Franz Karl von Velbrück in Todesch; Franciscus Karel de Velbrück in Olandes; Castell de Garath, arent a Düsseldorf, 11 giugn 1719 - Castel de Hex, arent a Tongres, 14 marz 1784) a l'è staa el princip-vescov de Liegi del 16 fevree 1772 al 1784.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1735, el Velbrück a l'era canònich de la Cattedral de Sant Lambert a Liegi. On ann pussee tard, l'è staa trasferii al Capitol per procura. L'è staa prima nomenaa arcidiacon de Hesbaye, poeu, in del 1756, pret officiant del Scel des Grâces. L'ann dòpo, l'è staa incaregaa d'ona mission diplomatega a la cort de Vienna. In del 1759 l'è diventaa Grand Maester de Palazz e Primm Minister del Gioann Teodòr de Baviera, che a Liegi el gh'aveva ona cort assee fastosa. A l'è staa inoltra canònich a Münster in del 1757 e in del 1765 el gh'ha avuu del Luis XV de Francia el comand de la badia real de San Nicòla de Cheminon, in Sciampagna. 'Sto percors eccezional in sul pian diplomatich e ecclesiastich el n'ha faa el soll personagg capazz de divegnì el noeuv princip-vescov de Liegi dòpo i elezion del 1772.
El sò regn l'ha viduu nass on mugg de iniziativ sociaj, artistich e intelletuaj. Quest despota illuminaa, dervii vers i idei progressista ch'eren dree a nass in di ultim desenni del Regim Antich l'ha provaa a introdù l'Illuminismo in del Principaa de Liegi. Ma per i pòcch danee ò per el pòcch podè, i sò progett hinn minga staa di success. L'ha regnaa in d'on period in del qual el Principaa l'era minga inscì tant dervii vers i idei noeuv come l'era lù. I sò tentativ per combatt i problema sociaj come la povertaa ò i differenz e i ingiustizzi de class hinn staa numeros ma hann minga modificaa realment i situazion peggior. L'ha scomenzaa di cambiament in di settor pussee different, compagn de la sanitaa pubblega (con la creazion de l'Ospedal General "San Leonard", per esempi). El Velbrück l'ha anca reformaa l'educazion, cont el fàla diventà accessibil a tucc con la creazion di Scoeur de Caritaa gratuit per i bagaj pòver e de on Pian d'Educazion per la Gioventuu del Paes de Liegi. L'ha vorsuu cambià radicalment i metod educatic di scoeur gesuita, ch'hinn staa soppress, con l'orientà l'istruzion vers i materi scientifich e matematich. El gh'ha avuu anca el progett de fà sù ona granda biblioteca pubblega. L'azion del Velbrück, grand protettor di artista, l'è stada essenzial in del Renassiment di art in del Principaa. L'ha inauguraa in del 1774 on'Accademia pubblega de pittura e scultura. A l'era anca on masson. Ma la soa òpera pussee importanta l'è stada la fondazion in del 1779 de la Societaa litteraria e de la Societaa d'Emulazion, loeugh d'inconter de la class intellettual liegesa, in contatt con quij de alter paes. Traj attivitaa de la Societaa gh'hinn staa la presentazion di àper di poetta e di artista e i scopert di scienziaa.
Quand l'è mòrt, in del 1784, gh'è succeduu el de Hoensbroeck, che l'è minga staa capazz de gestì el Principaa come lù e che a causa del sò malgoverno l'ha dà el via a la Rivoluzion de Liegi e, pussee in general, a la fin del Principaa.
El sò mausolee (adess restauraa) el se troeuva a partì del 2000 in del ciòster de la Cattedral de San Paol de Liegi. L'epitaffi a l'è testimòni del grand rispett del pòpol de Liegi in di sò confront. Gh'è de pensà, tra l'alter, che 'l sò còrp l'è minga staa faa burlà giò in d'ona fòssa comun con quell di sò predecessor duranta la Rivoluzion de Liegi, e nanca el sò mausolee l'è staa traa giò.


text:
Amden
Amden a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 43.48 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1679 abitant.
El cumün de Amden al se tröva a una altitüden de 999 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alt Sankt Johann, Ebnat-Kappel, Filzbach (GL), Mühlehorn (GL), Nesslau-Krummenau, Obstalden (GL), Quarten, Schänis, Stein, Weesen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Amden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1178 col nom de Andimo monte Voraden. In del 1230 l'eva menziunaa col nom de Andimin e in del 1282 col nom de in montibus Andinen e pü tarde anmò come Ammon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Inglés)
- Amden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Spàdes
Endèla terminulugìa botànica, el spàdes l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa particolàr furmàda de 'na spìga con entùren 'na bràtea bèla grànda ciamàda spàta. L'è la 'nfiurescènda caraterìstica de la famìa de le Araceae e de le Arecaceae (le pàlme). La pöl ensomeàsen a 'n fiùr sul, bèl decoratìf, e per chèsta rizù l'è dopràda come ornamentàl (per ezèmpe: Arum, Anthurium,...).
Endèle spéce del zèner Arum, la spìga l'è furmàda de 'n as carnùs piötòst spès, a fùrma de pilàster, söl quàl i è fisàcc dei fiùr picinì picinì e specializàcc: fiùr fèmina con apéna l'ovàre a la bàze, e pò dei fiùr mascc co apéna i stam endèla part ensìma, e 'n öltema dei fiùr stérii.
En sèrte zèner de le Araceae, la spìga la pöl rià a ìga sö de piö de 2000 fiùr.


text:
Legnan
Legnan, o anca Lignàn (Legnano in Italian; Ligni in Todesch antich; Ledegnanum in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan con 60 269 abitant. Se troeuva pussee a nòrd de Milan e l'è bagnada de l'Uluna. A Legnan l'ha avuu loeugh ona famosa bataja tra l'imperador Federich I de Hohenstaufen e i comun lombard (29 magg 1176). A causa de la vitòria che l'ha avuu la Lega Lombarda, Legnan l'è l'unega cittaa italiana, insema a Roma, a vess citada intel inn nazional de l'Italia:
El territòri de Legnan l'è vun dij pussee sviluppaa e industrializaa in tuta l'Euròpa. El confina con Busti Grandi, in Provincia de Vares, e infatt i dialett dij duu paes hinn simel e on poo different dij alter varietaa del Lombard.
El nòmm de Legnan forsì el vegn de Liciniacum, nòmm daa in onor del consul roman Luci Licini Crass.
Palio de Legnan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tucc i agn a Legnan gh'è la festa del Palio di contrad. I contrad hinn: -Lignarel -Sant'Erasmo -Flora -Sant'Ambroeus -San Bernardino -San Magno -San Martino -San Domenigo
Vardee anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Legnan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Marzabotto
Marzabotto (endèla parlàda locàl: Marzabòt) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 6.257 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 74 km², per 'na densità de 85 ab./km². El cunfìna coi cümü de Grizzana Morandi, Monte San Pietro, Monzuno, Sasso Marconi, Savigno, Vergato.
Endèla Segónda Guèra Mondiàl, el 29 de setèmber del 1944 el paés de Marzabotto l'è stat el löch de 'na stràge (cunusìda apùnto come Strage de Marzabotto) per mà dei todèsch nazìsti. Per chèsta rizù la cità l'è stàda decoràda al Valùr Militàr per la Guèra de Liberasiù.


text: 1Rü ñu̱xmax, Pa Chaueneẽgüx, rü pemaã nüxü̃ tixuxchaü̃ na ñuxãcü Tupana namaã mecümaxü̃ i ngẽma yaxõgüxü̃ i Machedóniããneãrü ĩãnegüwa ngẽxmagüxü̃. 2Rü woo taxü̃ ga guxchaxü̃gü nüxü̃ na üpetüxü̃, natürü nataãẽgüama. Rü woo tama na namuãrü dĩẽruã̱xgüxü̃, natürü yema nüxü̃́ yexmacü ga dĩẽrumaã meã togüxü̃ narüngü̃xẽẽgü. 3Rü choma nüxü̃ chacua̱x rü pemaã nüxü̃ chixu rü nümagü rü taãẽãcüma ngĩxü̃ inaxãgü ga gu̱xcüma ga dĩẽru ga nüxü̃́ tauxchacü na ngĩxü̃ inaxãgüxü̃. Rü ngĩẽ́tü yemaãrü yexera taãẽãcüma ngĩxü̃ inaxãgü. 4Rü poraãcü toxü̃ naca̱a̱xü̃gü na tama nüxna tanachu̱xuxü̃ca̱x na yemaãcü yema togü ga taeneẽgüxü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ca̱x. 5Rü yema nagu tarüxĩnüẽxü̃ãrü yexera ngĩxü̃ inaxãgü ga yema yaxõgüxü̃ ga Machedóniããnecü̱̃ã̱x. Yerü Tupananaxĩra nügü naxãgü rü yemawena toxna nügü naxuaxü̃gü na toga naxĩnüẽxü̃ca̱x, yema Tupana naxwa̱xexü̃rüü̃. 6Rü yemaca̱x Tituxü̃ taca̱a̱xü̃ na wena petanüwa naxũxü̃ca̱x na ngĩxü̃ pinguxẽẽxü̃ca̱x i ngẽma dĩẽru ga marü pemaã ngĩxü̃ inaxügücü na ngĩxü̃ penutaque̱xexü̃ naxca̱x i ngẽma togü i taeneẽgü i nüxü̃́ nataxuxü̃. 7Pema rü guxü̃wama meã ipexĩ erü meã peyaxõgü, rü pexü̃́ natauxcha na meã nüxü̃ pixuxü̃ i Tupanaãrü ore erü meã nüxü̃ pecua̱x na ṯacüchiga yiĩxü̃. Rü aixcüma togüxü̃ perüngü̃xẽẽchaü̃, rü yema pexü̃ tangúexẽẽxü̃ãcüma pegü pengechaü̃gü. Rü ñu̱xma rü ngẽxgumarüü̃ ta penaxwa̱xe na aixcüma meã ipexĩxü̃ nawa i ngẽma mexü̃ i nacüma na dĩẽru ngĩxü̃ ipexãxü̃ naxca̱x i ngẽma taeneẽgü i nüxü̃́ nataxuxü̃. 8Tama wüxi i mu nixĩ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃. Natürü chanaxwa̱xemare na nüxü̃ pecuáxü̃ na ñuxãcü taãẽãcüma ngĩxü̃ inaxãgüxü̃ ga togü ga yaxõgüxü̃. Rü pemaã nüxü̃ chixu i ngẽma na pema rü ta ngĩxü̃ ipexãgüxü̃ca̱x i ngẽma dĩẽru i togü i taeneẽgüarü ngü̃xẽẽca̱x ixĩcü, na ngẽmaãcü ipenawéxü̃ca̱x na aixcüma nüxü̃ pengechaü̃güxü̃. 9Erü pema rü marü nüxü̃ pecua̱x na ñuxãcü tamaã namecümaxü̃ ga tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu. Rü woo nüxü̃́ nayexma ga guxü̃ma, natürü ñoma wüxi ga ngearü yemaxü̃ã́xü̃rüü̃ pexca̱x nügü nixĩxẽẽ na ngẽmaãcü pexü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i muxü̃ma i mexü̃gü. 10Rü ñu̱xma rü perü mexü̃ca̱x nixĩ i pemaã nüxü̃ chixuxü̃ i ngẽma dĩẽruarü nutaque̱xechiga. Rü taunecü ga ngupetücügutama nixĩ ga ipenaxügüxü̃ ga ngĩxü̃ na penutaque̱xexü̃. Rü yema rü aixcüma perü ngúchaü̃maã nixĩ ga penaxüxü̃. 11Rü ñu̱xma rü yema noxri na meã ipenaxügüxü̃rüü̃, rü name nixĩ i taãẽãcüma rü perü ngúchaü̃maã peyanguxẽẽ rü ngẽma dĩẽru i pexü̃́ ngẽxmacüwa ngĩxü̃ ipexã naxca̱x i ngẽma peeneẽgü i nüxü̃́ nataxuxü̃. 12Erü ngẽxguma aixcüma wüxi ya duü̃xẽ tümaãrü ngúchaü̃maã ngẽma dĩẽru i tüxü̃́ ngẽxma̱xcüwa tümaẽneẽca̱x ngĩxü̃ itaxãxgu, rü Tupana rü taãẽãcüma ngĩxü̃ nayaxu. Erü nüma ya Tupana rü taguma tüxna ngĩxca̱x naca i ngẽma tüxü̃́ tau̱xcü. 13Rü ngẽmaca̱x tama chanaxwa̱xe i ngẽma togüxü̃ na perüngü̃xẽẽxü̃gagu pexü̃́ nataxu i pemax. 14Natürü chanaxwa̱xe i guxãma tüxü̃́ nangẽxma i ṯacü i tanaxwa̱xexü̃, erü tama name na texéaxü̃́ nataxuxü̃ i ṯacü. Rü ñu̱xma na pexü̃́ nangẽxmaxü̃ i perü dĩẽru, rü name nixĩ i nüxü̃ perüngü̃xẽẽgü i ngẽma taeneẽgü i nüxü̃́ nataxuxü̃. Rü ngürüãchi to i ngunexü̃gu i pema pexü̃́ natau̱xgu, rü nümagü rü tá nüxĩ nüxü̃́ nangẽxma na pexü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü tá guxãtama tawüxigu. 15Rü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Guxema muxü̃ma tüxü̃́ yexmaxẽ rü taxuü̃ma tüxü̃́ ínayaxü. Rü guxema noxretama tüxü̃́ yexmaxẽ rü tama tüxü̃́ inayataxu”, ñanagürü. 16Natürü Tupanana moxẽ chaxã, erü nüma rü Tituxü̃ nagu narüxĩnüxẽẽ na aixcüma pexü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x, ngẽma choma pegu charüxĩnüxü̃rüü̃. 17Rü nüma ga Titu rü: “Ngü̃” ñanagürü na wena petanüwa chanamuxü̃. Yerü nüma rü woetama poraãcü pegu narüxĩnü. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü wena petanüwa naxũ, erü nüxü̃́ nangúchaü̃. 18Rü Titumaã ngẽ́ma tanamu i wüxi i taeneẽ i guxü̃ma i yaxõgüxü̃ nüxü̃ ngechaü̃güxü̃ erü nüma rü aixcüma meã nüxü̃ nixu i Tupanaãrü ore i tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃. 19Rü tama ngẽmaca̱xicatama nixĩ. Erü guxü̃ma i ngẽma yaxõgüxü̃ rü ngẽma taeneẽxü̃ naxunetagü na toxü̃ íyaxümücüxü̃ca̱x rü toxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x i ngẽxguma Yerucharéü̃wa ngĩxü̃ tangexgu i ngẽma dĩẽru, na ngẽmaãcü nüxü̃ ticua̱xüü̃güxü̃ca̱x ya tórü Cori, rü na guxãma nüxü̃ dauxü̃ca̱x na ñuxãcü taãẽãcüma yigü rüngü̃xẽẽgüxü̃. 20Rü ítayaga i ngẽma taeneẽ, erü tama tanaxwa̱xe i texé toxü̃ tixu i yixcama ngĩxca̱x i ngẽma tacü i dĩẽru i taeneẽgüca̱x ngĩxü̃ inutaque̱xegücü. 21Erü tama Tupanape̱xewaxicatama tanaxwa̱xe na meã tanaxüxü̃, natürü guxü̃ i duü̃xü̃güpe̱xewa rü ta tanaxwa̱xe na meã tanaxüxü̃. 22Rü Titumaã rü ngẽma to i taeneẽmaã petanüwa tanamu i wüxi i to i taeneẽ i toxü̃ nüxü̃ dauxẽẽxü̃ na aixcüma nüxü̃́ nangúchaü̃ na naxüãxü̃ i Tupanaãrü puracü. Rü ñu̱xma rü yexeraãcü petanüwa naxũxchaü̃ i nümax, erü nüxü̃ nacua̱x na ñuxãcü pema rü taãẽãcüma togüxü̃ na perüngü̃xẽẽgüchaü̃xü̃. 23Rü ngẽxguma texé pexna caxgu na texe yiĩxü̃ ya Titu, ¡rü tümamaã nüxü̃ pixu na nüma rü chomücü ya wüxiwa chomaã pexca̱x puracücü na yiĩxü̃! Rü ngẽma taxre i togü i namücügü, rü ngẽma nixĩ i yatügü i guxü̃ma i yaxõgüxü̃ nüxü̃ unetagüxü̃ na Cristuarü puracü naxügüxü̃ca̱x. Rü nümagü rü aixcüma norü maxü̃maã Cristuxü̃ nicua̱xüü̃gü. 24Rü ngẽmaca̱x chanaxwa̱xe i ngẽma taeneẽgüxü̃ nüxü̃ pedauxẽẽ na aixcüma nüxü̃ pengechaü̃güxü̃, na guxü̃ma i yaxõgüxü̃ nüxü̃ cua̱xgüxü̃ca̱x i ngẽmachiga. Rü ngẽmaãcü guxü̃ma i ngẽma yaxõgüxü̃ tá nüxü̃ nacua̱xgü na aixcüma yiĩxü̃ i ngẽma mexü̃ i ore i pechiga namaã nüxü̃ tixuxü̃.


text:
Enfiurescènsa
Endèle Angiospermae, i fiùr i pöl véser sùi o reünìcc en enfiurescènse.
El fiùr sul el reprezènta la cundisiù piö sèmpia e del pont de vìsta de l'evulusiù, chel piö antìch. Co l'evulusiù 'nvéce s'è nit a svelöpàs le 'nfiurescènse, furmàde de divèrsi fiùr.
I vantàgi evulutìf de le 'nfiurescènse 'n sostànsa i è du: el prim l'è che i è piö vistùze e le tìra piö tacc insècc per l'empulinasiù; el segónt l'è ligat al fat che i fiùr i se dèrf mìa töcc ensèma ma de menemà e isé la piànta la g'ha la pusibilità de reséer el pòlen per en tép piö lónch.
A segónt de la progrsiùà de la fiuridüra se pöl defenése du tìpi principài de 'nfiurescènse:
- enfiorescènse definìde endóche l'as principàl de la 'nfiurescènsa el fenés condèn àpice fiuràl che prèst el deènta 'n primórde fiuràl e isé 'l fà desmèter de crèser el ramilì. En chèsta sórt de 'nfiurescènse, de sòlet i fiùr i se dèrf a pàrter de 'nsìma a nì isé 'n zó.
- enfiurescènse indefinìde endóche l'as de svelöp el fà sö apéna fiùr laterài o pursiù de 'nfiurescènsa; en cèsto tìpo de 'nfiurescènse se dèrf prìma i fiùr piö 'n bas e chèi piö estèrni, e al stès tép se 'n fùrma de nöf en mès e 'nsìma.
Se pöl fà 'n ótra distinsiù 'ntrà:
- enfiorescènse sèmpie, che g'ha apéna 'n as de ramificasiù (p.es.: gràte, spìghe, ombrèle)
- enfiorescènse cumpunìde, con du o piö ùrdegn de ramificasiù (p.es.: sìme, panòcie)
Tìpi de 'nfiurescènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
Capulì, enfiorescènsa furmàda de 'n aglomeràt spès spès de fiùr sèsii.
-
Ciàse, tìpich de le piànte de la famìa de le Euphorbiaceae
-
-
-
-
-
-
-
-
Spìga, enfiurescènsa furmàde de divèrsi fiùr enserìcc söndèn ràchide centràl
'Na 'nfiurescènsa che g'ha l'aspèt de 'n fiùr ünech l'è ciamàda pseudànse.