text:
Macedonia
La Macedonia (MakeдoHиja in macedun) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada al Kosovo, a l'Albania, a la Serbia, a la Bülgaria e a la Grecia.
La capital a l'è Skopje.
La gh'ha una süperfiss de 25.713 km² e una pupulaziun de pressapoch 2 miliun d'abitant.
La fa part di Naziun Ünii cun la denuminaziun FYROM (Former Yugoslav Republic Of Macedonia, var a dì Ex Repüblica Iuguslava de Macedonia; in macedun: ПopaHeшHa JyrocлoBeHcka Peпyблиka MakeдoHиja, Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija).
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Macedonia (nom ufizial: Peпyблиka MakeдoHиja) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Gjorge Ivanov (del 2009).
El Prim Minister a l'è el Nikola Gruevski (del 2006).


c: text/html

text:
Lengua lumbarda
- Per la lengua germanica sparüda in del VI secul, varda Lengua langubarda.
El lumbard (codes ISO 639-3 lmo) a l'è una lengua neulatina che la fa part de la fameja Gal-italica (o püssee precisament Galo-Rumanza-Cisalpena), una fameja che la furma un sistema linguistich diferent sia de quel talian che del Reto-rumanz.
La lengua lumbarda l'è parlada principalment in de l'Italia del nord (buna part de la Lumbardia e in de la Sguizzera del süd (Tisin e i Grisun), olter che in d'una quai area di regiun cunfinant, suratüt a est del Piemont)e in del Trentin. Anca se 'l talian l'è in gener druvaa cume lengua scrita in di arei induve che se parla lumbard, el lumbard l'è minga mütualment cumprensibil cul talian e 'sti dò lenguv i fan part de dü ram diferent de la pianta dala fameja linguistica rumanza.
El lumbard l'è staa censii da l'UNESCO cume lengua in pericul d'estinziun e de cunseguenza cume lengua da tutelà. I so dò variant principal hin quela ucidentala (o insübrica) e quela urientala, dò variant chi gh'han un bel poo de diferenz, e a gh'è di linguista che je cunsideran dò lenguv separaa.
I Stat talian e svizzer ricunussen nò i parlant de la lengua lumbarda 'me minuranza linguistica.
Cuntegnüü
- 1 Strutüra Funulogica e Sintatica
- 2 Pusiziun suciala
- 3 Divisiun e Variant Lenguistegh
- 4 Leteradüra
- 5 Vocabulàre Lumbàrt Italià
- 6 Cinema
- 7 Varda anca
- 8 Referenz
- 9 Ligamm da föra
Strutüra Funulogica e Sintatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I particular funulogich del lumbard hinn:
- La palatizaziun di cumpless latin: CL- [kl] e GL- [gl] in c(i) [t͡ʃ] ,g(i) [d͡ʒ] (es. CLAMARE > ciamà, GLAREA > gièra);
- L'evolüziun in ü [y] de la Ū latina (PLŪS > pü)
- L'evolüziun in ö [ø] de la Ŏ latina in cert pusiziun (NŎVU > növ/nöf).
La presenza de quei dò vucal chì rutund (ciamaa anca "vucal türbaa") l'è cunsideraa vöna di carateristich principal de la lengua lumbarda, insema al piemuntes, al ligür e al emilian-rumagnöl. El lumbard l'è però diferent dal piemuntes perchè (i püssee variant) i gh'han no la vucal media central (la "terza vucal piemuntesa") e el gh'ha l’infinii de la prima cogniügazion che el finiss con à(r).
A diferenza de bona part di lenguv rumanz, tanti dialet lumbart ucidentai gh'han di upusiziun de quantità vucalica, p.es. paas [paːs] vs. pass [pas], ciapaa [ʧaˈpaː] vs. ciapá [ʧaˈpa]. Un'altra carateristica, rara in d'una lengua rumanza, l'è ch'i dröva tant i vèerp frasai idiumatich (custrüzziun vèerp particula), pü o men cume in Ingles i di alter leench germanich. P.es. trá, trá via, trá sü, trá fö(ra); mangiá, mangiá fö(ra). L'è una carateristica cumün a tanti dialet de alter lenguv galu-italich.
Pusiziun suciala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Druvà el lumbard l'è staa a lungh stigmatizaa in di arei lumbardofun che puliticament fan part de l'Italia, però de solit l'è minga inscì in di arei svizer, induve che i varietaa linguistich lumbard lucai hin de solit püssee ben cunservaa e püssee vitai. Un quei prugrama de radiu e de televisiun in lumbaart l'è trasmetüü ucasiunalment da la Radio e televisiun svizzer de lengua taliana. L'istitüziun de ricerca püssee impurtanta che la lavura sü di dialètt lumbard l'è lucalizada a Belinzona, in Svizera (CDE - Centro di dialettologia e di etnografia, una istitüziun guvernativa cantunala). A gh'è nissüna istitüziun simila in Italia. In dal dicembër 2004 el CDE l'ha püblicaa el LSI, un diziunari in 5 volüm che 'l quata tüt i varietà lumbard parlaa in di arei svizer. Questa l'è per adess la risorsa sü la lengua lumbarda püssee impurtanta mai püblicada (püssee de 4,500 pagin e circa 57,000 parol cun püssee de 190,000 variant parlaa).
Ai völt, el termin 'lumbard' a l'è duvraa par referìss a una lengua cumün minga anmò esistent. El cuventa nutà che, in vargün cas, diferent varietà lumbard poden vess minga reciprucament inteligibil.
Divisiun e Variant Lenguistegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dunca el lumbard l'è minga una lingua ünificada, ma l'è un isuglossa de dialett simel. Una distinziun impurtanta a l'è quela tra varieta ucidental (o Insüber) e uriental (o Urobich). La prima l'è parlada a ovest de l'Ada, l'altra a est e in de la Pruvincia de Cremuna. Se la prima la gh'hà cume dialet de referenza el Milanes, che'l gh'hà anca una sua storia leteraria, el segund inveci l'è püssee s'centraa.
In del Lumbard Ucidental fan part el Milanes, el Brianzöö, el Tisines, el Nuaresat, el Legnanes, el Cumasch, el Laghee e anca tant alter.
In quel uriental inveci gh'hin el Bergamasch, el Bressan, el Camünn, el Suresinès, el Cremasch e l'Òlt Mantuà.
Tüt i varietà parlaa in di arei svizer a hin ucidental, menter che in Italia se tröven sia di varietaa ucidental sia uriental in Italia. La varietà lumbarda cun la püssee antica tradiziun literaria a l'è 'l Milanes (la remunta al sécul XIII), però al dì d'incöö el Milanes a l'è staa surmuntaa asquas cumpletament del Talian. El termin Ticinees a l'è una denuminaziun cumprensiva per i varietà parlaa in Cantun Ticin (Svizera), menter la koiné Ticinesa l'è la koiné duvrada par i parlant da varietà lucal divergent del Cantun Tisin, de la Lumbardia o del Piemunt.
Un quai de dialet in del süd de la Lumbardia, cume el Paves o el Cremunes, gh'hnn però una classificaziun minga certa. Gh'è infat chi dis che sien dialet lumbard (el Paves dunca el sariss ucidental e 'l Cremunes inveci uriental) e chi inveci el sustegn che hin part de l'Emilian-Rumagnöl.
Leteradüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lumbard el gh'ha una leteradüra parecc antiga, a partì giamò dal XIII secul cun el lavur del Bonvesin de la Riva, che 'l scriveva int una varianta passada a la storia cume "Koiné lumbarda". In general, a partì dal XV secul, la leteradüra lumbarda la se pö divid intra uriental e ucidental, per via di cambiament funulogich che i du variant i hann sübii, e del so distacament cultüral per via de la division pulitega intra Dücaa de Milan e Repüblica de Venezia.
Leteradüra in lumbard ucidental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La leteradüra principala in lumbard ucidental l'è quela scrivüda in milanes classegh, che a partì dai temp del Dücaa de Milan fin asquas a la metà del XIX secul l'eva cunsideraa la lengua/dialet de tüta l'Insübria[2] . Anca se la varianta de la cità de Milan l'eva quela de riferiment, i scritur i druvaven un lessich inrichii da parol mia necessariament né de Milan né de la zona che al dì d'incö la fa part de la sua pruvincia, e i lessicograf insübrich i ripurtaven vucabul e variazion funulogich specifich de parecc zonn insübrich che i henn parecc chilometer föra de Milan cità, fin a rivà per esempi int la zona laghee[3].
De tüta manera, gh'è stat e gh'è anmò di pueta e aütur che i scriven in lumbard ucidental ma i dröven mia el milanes classich[4]:
- Gian Paul Lumazz (Milan, 1538-1592) Puesii, variant ticinesa de Bregn.
- Speri Jemoli (Vares, 1846-1880) Cumedi, varietà del varesot.
- Lissandren dra Roussela (Vughera, 1850 - Napul, 1943), Puesii, variant vugaresa.
- Gian Stefano Cremaschi (Uspedalet, 1853 -1935), variant ludesana.
- Angiul Ferar (1874-1971), puesij, varietà pavesa.
- Alberto Airoldi (Milan 1893-Erba 1977) Puesii, varietà brianzöla.
- Piero Collina (Com 1910-1983) “I Promessi Sposi” in vers, varietà cumasca.
- Franco Loi (Genuva, 1930, el viv a Milan), puesii in d'un milanes minga classich.
- Fernando Grignola (Agn, (Cantun Tesin) 1932, el viv amò) Puesii, varietà ticinesa.
- Giancarlo Consonni (Meraa, LC, 1943, el viv amò) Puesii, varietà brianzöla
- Basilio Luoni (Lescen, (CO), el viv amò) Autur e regista de teater: l’ha vultaa oper teatrai internaziunai, varietà laghee.
- Edoardo Zuccato (Cassan Magnagh, 1963, el viv amò); puesii e tradüziun, varietà busina.
Leteradüra in lumbard uriental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Menter el lumbard ucidental l'ha truvaa una sua variant leteraria de riferiment in de la parlada de Milan, la situaziun leteraria urientala l'è stada, düranta i secui, püssee s'centrada: se pò dì che la leteradüra urientala l'abia vist almanch dò variant, quela de Bergum e quela de Bressa. Tra i aütur püssee antigh podum truvà Giuvann Bressan (in Bergamasch) e Galeazz di Urz (in Bressan).
Vocabulàre Lumbàrt Italià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vocabulàre Bergamàsch Italià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol Tirabósch
- Ol Carminati Viaggi - 1905
- Ol Zappettini
Vocabulàre Italià Bergamàsch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cinema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cinema in lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cinema prufessiunal in lumbard i henn ben poch. Al mument s'en cugnuss dumà trii:
- L'albero degli zoccoli prudut da Ermanno Olmi 'l gh'ha anca una version bergamasch.
- Ona strada bagnada, plüripremiaa ducümentari de Lamberto Caimi.
- Desmentegass, de Lamberto Caimi.
- La Palmira Ul Film
- Frontaliers
Dubiagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se ta cati ta copi, un cinema american dubiaa in lumbard dal TEPSI.
- Düü testimoni scomod
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20070420_00/testointegrale.pdf
- ↑ Giuseppe Banfi, Vocabolario milanese-italiano: ad uso della gioventù, Milan, 1857.
- ↑ Francesco Cherubini, Vocabolario Milanese-Italiano, Milan: Imp. Regia Stamperia, 1840-1843.
- ↑ lista ciapaa anca da indicaziun de La Vus de l'Insübria
Ligamm da föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ethnologue report for Lombard (se pò nutà che 'l rapòrt d'Ethnolongue sül Lumbart in Svissera el cuntegn un erur ciar: el Ticines el pò nò vess "la furma del Lumbart dupraa a cà in Italia", perchè l'è parlaa dumà in Svizera!)
- Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino (center de dialetulugia e d'etnugrafia del Cantun Tisin).
- Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca (Istitüü de dialetulugia e d'etnugrafia valtelinesa e valciavenasca).
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana (Lessich dialetal de la Svizera taliana).
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (Vucabulari di dialet de la Svizera taliana).
- DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana (ducüment urai de la Svizera taliana).
- RTSI: Acquarelli popolari, un quaj de ducüment videu e audiu (intervist, registrasiun ecc.) de scritur del Cantun Tisin in di varietaa del Tisines (atenziun che 'l metalenguagg de 'stu sit a l'è el Talian e che di intervist a hin sia in Talian che in Tisines).
- Sit de El Dragh Bloeu, foeuj per la promozion de l'Insubria.
- Il Liber Russ de l'UNESCO sura i lenguagg in pericul: Europa. Lenguagg putenzialment in pericul, induve 'l Lumbart l'è clasificaa cume un lenguagg putenzialment in pericul.
- Bas da la luna.
- Proverbi lombardi, raccolti ed illustrati dal professore Samarani Bonifacio. Milano, 1858

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pohang
Pohang (Hangul: 포항시; Hanja: 浦項市) a l'è una cità in del est de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 500,000 abitant.
La cità a l'è un port impurtant de la costa del Mar del Giapun.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Rosa
- Üsel: Gabian
- Pianta: Pinus thunbergii
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de dò quarter (gu; 구).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hunchun, Jilin, Cina
- Gwangyang, Süd Jeolla, Curea del Süd
- Suwon, Gyeonggi, Curea del Süd
- Long Beach, California, Stat Ünii d'America
- Pittsburg, Pennsylvania, Stat Ünii d'America
- Fukuyama, Giapun


text:
Albà Sant Alisànt
Albà Sant Alisànt piö de spès adóma Albà (Albano Sant'Alessandro in Italià) l'è ü cümü de 8 320 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la pruinsa de Bèrghem a 8 Km de la sità e a 243 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bagnàdega, Brüsa, Costamesàt, Montèl, Pedrèngh, San Pól d'Àrgon, Seriat, Tur de Ròer.
Ol paìs l'è traersàt fò da la strada statàl 42 che la part de Treì e la ria 'nfina al Pas del Tonàl e da la ferovia Bèrghem-Brèsa.
Santöare[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ad Albà gh'è 'l Santöare de la Madóna di Röze, che l'è 'n fèsta ol 4 de Zenér, l'öltima dümìnica de Mas e pò 'l 8 de Setèmber quan che se regórda l'aparisiù de la Sànta Érgine.
Seriöle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per Albà la pàsa la seriöla Borgògna.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è ilüstràt in de la tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Albano Sant'Alessandro.


text:
Ugiòn
Ugiòn u anca Vugiòn (Oggiono in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 8 884 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 7,9 km² e 'na densità de 1 125 ab./km².
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ugiòn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Servetschs da preschentaziun visualiseschan geoinfurmaziuns sin ina charta. Schebain che las pussaivladads d'elavurar datas èn restrenschidas en cumparegliaziun cun "vairs" programs da SIG installads sin in computer, pon tuttina vegnir fatgas retschertgas sistematicas ed analisas. Il WebGIS metta a disposiziun infurmaziuns independentamain da la plattafurma, da l'installaziun e dal lieu.
Qua As stattan a disposiziun servetschs da preschentaziun sin basa da WMS (Web Map Services) u dad API (Application Programming Interface) e servetschs da localisaziun sin basa da SOAP. Questa purschida vala per il mument mo per l'administraziun federala. In'extensiun sin ulteriurs segments da clientella vegn examinada.
Ina soluziun segira dal tip "SecureWMS" per il manaschi da colliaziuns segiras da servetschs è en preparaziun.
Servetschs da preschentaziun: applicaziuns da Webmapping e da WebGIS
Servetschs da preschentaziun sco applicaziuns da Webmapping u da WebGIS èn sistems d'infurmaziun geografica (SIG) resp. servetschs da chartas che mettan a disposiziun datas sur l'internet.
Servetschs da preschentaziun visualiseschan geoinfurmaziuns sin ina charta. Schebain che las pussaivladads d'elavurar datas èn restrenschidas en cumparegliaziun cun "vairs" programs da SIG installads sin in computer, pon tuttina vegnir fatgas retschertgas sistematicas ed analisas. Il WebGIS metta a disposiziun infurmaziuns independentamain da la plattafurma, da l'installaziun e dal lieu.


text:
Giovanni Ramusani
Artécol in dialèt arzân
E el gh'conta che in cor sò l'è liberel,
E en pòl miga in cunzinzia assecondèr
La duttrèina di pret pr'el temporèl.
El cunfssor agh rispond chel so' pensèr,
L'è propia addirittura un pchè murtèl,
E s'al n'es pentiss miga el pòl vanzèr
D'frusters' i znocc int el cunfessionel.
Mo', s'al n'es vol pentir, mé el cumpatiss,
Perchè se el temporèl l'é andè a Martera,
La colpa l'é del Sgnor, ch'al l'ha permiss.
Che ciamn' el Sgnor a fèr la confession,
Ch'egh insègnen i dogma e, s'ai impèra,
E l'hann da dèr a lù l'assoluzion!»
12/1897 I -- 24 Mêrs 1898)
Al Giovanni Ramusani (11/10/1851 Rèz - 2/5/1923 Bulògna), inzgnēr ed mistēr e diretòur dal cunsôrsi ed la Bunéfica arṣâna, l'é arcurdê cme satrâj ed la societê dal só tèimp, dimòndi indipendèint da i partî e da la cēṣa, e cm'al pió grând povēta dal dialèt arsân. L'é cgnusû cun soquânt nòm invintê, cme don Bortlin de la Chervara, e l'Amigh Zresa, druvê int i só scrét. L'é ânca stê per sînch ân l'editòur dal Pruspron, un fòj d'upiniòun quêsi tót scrét da per ló. La sō ôvra la fà da testimòni al pasâg dal tèimp dal dóca a còl dal règn d'Itâlia, al scòunter tra clerichêl e liberêl, e al ṣvilóp dal sucialîṣem a Rèz.
Indice
La só véta[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Ramusani al nâs a Rèz int al 1851, quând la sitê l'ēra incòra sòta al duchê ed Môdna, da 'na faméja mudèsta ed comerciânt ed smèinti. Só pêder l'ēra 'd râsa muntanêra, di parâg ed Carpnèida (in dó a gh'é incòra la burghêda ed Ramusâna), e só mêdra la gnîva da Calèrn. Int al 1875 al ciâpa 'na lâvrea in inzgnarìa civîl e architetûra a Bulògna, e per tót al rèst dla só véta al srà inzgnēr idrâvlich. Int al 1879 al tōṣ mujēra. Dal 1882 l'é al diretòur d'l ufési dal cunsôrsi ed la Bunéfica arsâna, per còunt ed còla al s'imbârca ânca int óna sèirca[1] ed la stôria e dal lèg antîghi ed la Bunéfica a mân dréta dal Cavo Parmigiana Moglia. Per còst, al dvintarà ânca sôci ed la Regia Deputazione di Storia Patria.
Pulética[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Ramusâni al s'interesêva dimòndi a la véta pulética ed la só sitê, fîn a mètr insèm un fòj ed crética e sâtra, al "Pruspron". Sibèin ch'al fósa d'avîṣ ch'an gh'présa mìa èser un svilóp materiêl bòun ed durêr sèinsa un impiânt morâl stâgn, e che i problèim ed la societê a gh'es présa gnîr a cò, ânsi, ch'a's gh'ésa da gnîregh a cò préma'd tót cun l'amōr scambièvel di óm e di elemèint ed la societê istèsa[2] (al clâs)[3], l'é sèimper stê d'un pinsêr trôp indipendèint, ed manēra che, in c'al perèiod ed divisiòun fanâtichi, l'é stê tgnû cme masòun e socialésta da i clerichêl e invicivêrsa. L'armâgn famòuṣa 'na figûra publichêda[4] int al fòj "Il reggianello" dal 1882, in dó e'l fân vèder cme un balarèin da côrda cun óna pêrdga balansêda da un diêvel e da 'na cròuṣ.
Int al 1896 l'é entrê int al conséli dla cmóna ed Rèz drē al séndech Igino Bacchi. Int al 1899 però la fó la vôlta di socialésta de dvintêr padròun ed cà, e còsta l’é stêda 'n’e-sperjînsa che la sgné dimòndi al Ramusani (l'à scrét pió d'un sonèt sòuvra l'argumèint); gnân per còl l’é intrê in cunséli cun la minurânsa.
L'ôvra[modifica | mudéfica la surzéia]
La puveṣèia dal Ramusani an l'ēra mìa fâta, in generêl, pr'al grân póblich, mó pr'al gîr di só amîgh i pió bòun. I só scrét, fōra dal Pruspron, dal ciàcer dla Sgnòura Margarètta, e ed pôch êter, n'în mìa stê publichê préma ed la só môrt. Tót al só nôti j în stê tgnûdi da cât da i só fiō e anvō; óna préma cernîda l'é stêda fâta cun l'aiót dal cumendatòur Natale Prampolini int al 1923, mó al cumpuṣisiòun cun atâch persunêl (spēce còli ed crética dûra vêrs gînta incòra al mònd) j în stêdi lasêdi fōra. La pió pêrta di scrét la fó cupiêda dal fiōl inzgnēr Alberto in trî quadêren int al 1945, ch'în stê al fundamèint dal racôlti ch'în gnû dôpa. A pès e pcòun, i scrét j în gnû fōra int i ân segvèint, mó la sistemasiòun cumpîda l'é stêda fâta da Ugo Bellocchi per la pêrt crética (1966) e da Ercole Camurani per i tèst (1978). Dal novèmber dal 2006, tót al materiêl al‘s pól catêr adèsa int la racôlta "Giovanni Ramusani" ed la bibliotēca Panizzi ed Rèz.
I scrét ed Ramusani j în quêṣi sèimper in dialèt, mó, a secònd dal persunâg ch'al‘s egh metîva int i pâgn, pr'esèimpi don Bortlin o l'amigh Zresa, al Ramusani al pêrla 'na râsa ed léngva muntanêr, d'in dó'l gnîva, o ed la sitê. La só vèina la gh'a permès ânca ed fêr l'imitasiòun dal dialèt dal tèimp di abrèj dal ghèt, cun al só parôli scurtêdi e al só zeta. Al fîn ed la poveṣèja dal Ramusani l'é sèimper a ludêr al bòun sèins dal pôpol, cme la fós la strêda mèistra per la mûrel. L'avtòur al tōṣ in gîr, sèinsa èser brósch, i difèt dal pupulèin arṣân, e, int al mèinter, ânca quî ch'e pèinsen ch'al sìa da mēno ed la "bòuna societê".
Al fòj "Pruspron"[modifica | mudéfica la surzéia]
E, a cor alzer, ed la speranza al ragg,
Alla lotta incruenta em cazzé in mezz;
E veins da Vù, boun Sant, e po' e ve dzè:
Ispirèm Vù e lassèm fer a me. [...]
E me, bestia, zuccon, e temerari,
J'ho zighè, protestè, contra a sti vizzi,
J'ho avù al curagg ed dir (guerda ech sumari!)
Che condusiven Rezz in prezipizzi;
E in cumpeins del më predich da bruntlon,
J'ho avù di s'ciffl' e del maledizion.
Cherdï, al me Sant, che bsogna esser gabbian,
Propria dimondi, e miga un brisinenin,
A vleir, cmè mè, drizzèr el gamb ai can,
Oppursia pistèr l'acqua al gallein:
Se però dop al secch a vìn al piover,
Anch la mina, s'l'è pina, la va d'sover
E me en ho pin el bregh propia da bon ...»
Int al 1877 al Ramusani l'à'vû l'idèia ed mèter fōra un fòj ed sâtra in dialèt per fêr cgnòser al só upiniòun sōvra la véta pulética ed Rèz, e per dîr la sōva di fât pió impurtânt. L'é acsé ch'al dé véta al "Pruspron, giurnel senza preteis"[5], dal 7 ed setèmber 1877 al prém d'utōber 1882[6], quând, dōpa 218 nómer, l'à tgnû sarêr só butèiga per vìa dal nōv incâregh a la Bunéfica. Al "Pruspron" l'à publichê ânca dó lunâri, int i ân 1878[7] e 1880[8]. Ste giurnêl al gh'à avû un quèlch sêgvit d'upiniòun, e l'é stê d'inspirasiòun a 'na mócia d'êter giurnêl satîrich, che campêven despès mìa tânt, gnû fōra a Rèz fîn a la guèra dal quéndeṣ-deṣdôt.
Al Ramusani al scrivîva al "Pruspron" squêṣi tót da per ló, cun l'aiòt secondâri ed dó amîgh, l'avuchê Borciani e al sgnòur Rinaldini. I pès pió bèl j ēren i sunèt ed l'amig Zresa e al tirêdi in sestèini ed Pruspron a sugèt ed la véta ed la sitê (tóti dō nòm invintê ed Ramusani). Bèin ch'an'gh ésen mìa un grând valòur artéstich, ste compoṣisiòun j în óna testimuniânsa ed la véta a Rèz int al finîr d'l otsèint.
Al ciâcer dla sgnòura Margarèta[modifica | mudéfica la surzéia]
Al prém stôri ed la sgnòur Margarèta j în nasûdi dôpa che Alfredo Testoni l’à dê, a Rèz, letûra di só sunèt (in bulgnèiṣ) ed la "Sgnera Cattereina e del ficaresta". La préma pêrta, El Ciàcer dla sgnòura Mergaretta cun la sgnòura Rusèina, l'è stêda publichêda per beneficèinsa int al 1901.[9]. Un sègvit l'é gnû fōra int al 1921, cun al tétol La Giustèzia. La Sgnoura Margaretta e la Sgnoura Ruseina[10], 'na sôrta de stós stra la giustésia uficiêl ed al bòun sèins dal pôpol. Di êter scrét, cme i Bruntlisem dla Sgnòura Mergarètta cun la Sgnòura Ruseina an j în mìa stê publichê dal Ramusani vivèint.
Ste stôri in sonèt j în di ritrât da bûrla ed la véta a Rèz ai prém dal novsèint. J în squèṣi un discórer da per lē ed la sgnòura Margarèta, 'na macèta malvòuna e chegadóbi sòuvra tót i gvêren, ch'la's fîda sōl dal bòun sèins dal pôpol. La Margarèta la câta masmamèint da dîr sòuvra al ṣguâst e sòuvra'i cuntadèin ch'e vōlen fêr i sitadèin (un vèc adêṣi ed la sâtra dal pôpol, cme pr'i lunâri ed Sandròun, e la bruntèla drē a la nōva burgheṣèia (di vilân ch'j ân fât i sôld) e a la rèiṣa ed la vècia nobiltê. La gh'à da dîr só ânca cun la cēṣa dal tèimp.
I chês del Congregasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Ch'el g'ha domilla franch int el cassett,
Ai depon da n'amigh, ch'el gh'imprumett
D'restituirghi seinza provvigion.
Ma l'amigh, ch'l'è un sgnurazz propia da bon,
E el sa che i sold en gh'farann mai difett,
Ai presta a d'j'etr, e ai fa fruttèr el sett,
E el dà indrè el capitèl a la stagion.
An omnia bene? -- Optime, e rispond!
Però d'Amilcar, seinza fergh ingiuria,
An s'è mai vist un mèrel più rotond.
Ma in mezz el cojonisem, meno mel,
Ch'an j'ha depositè int la nostra Curia,
Ch'an vdiva più nè frutt nè capitèl!»
5/1900 II -- 29 Desèmber 1899)
I "Ches del Congregazioun" j în óna racôlta ed sunèt che trâten ed prublēma ed murêl. Sti "chêṣ" j'ēren[12] publichê, in latèin, int al "Kalendarium" ed la cēṣa arsâna e i prēt e'gh îven da studiêri e da mèter in chêrta al lōr solusiòun e preṣentêri int al j-adunânsi apôsta, al "congregasiòun di chêṣ", óna vôlta al mèiṣ. Al Ramusani al's dvirté, int j ân (1898-1904) e (1910-1914), a cumprêr al Kalendarium e a strolghêr al só solusiòun in fòurma ed sunèt in dialèt; soquânt j în incō difécil a capîres, per via ed riferimèint a fât, cristiân e custóm dal só tèimp. Al solusiòun dal Ramusani, scréti da un prēt muntanêr invintê, Don Bortlin de la Chervara[13], e vōlen spònder quânt j în sèinsa sûgh st'arvujadûri in latèin ed fròunt al bòun sèins dal pôpol[14].
I prém treintôt j în stê publichê[15] da don Giulio Ramusani int i ân ssânta, ch'l'à ânca catê i só chès cumpâgn in latèin int al "Kalendarium Regii Lepidi". La sèirca l'é stêda purtêda in fònda in "Giovanni Ramusani -- Opere" d'Ercole Camurani, e adèsa en j în cgnusû 180, e sōl dû armâgnen sèinsa acumpagnamèint.
La léngva druvêda l'é, despèss, un dialèt muntanêr, ché "Don Bortlin", e al stès Ramusani, j în òm ed muntâgna; mó a'gh é ânca di sunèt in dialèt ed la sitê. In ste composisiòun, al Ramusani al's môstra tachê a la realtê quând al cûnta i personâg e i só difèt, mó idealésta pr'al propôṣit murêl.
Al poveṣéj in ghèt[modifica | mudéfica la surzéia]
Ricordi el gran Morèno[16] Padovan,
Un cazzon de zapiènza tanto fatt,
Ce ze parlava, no parlava invan!
Z'èra al tèmpo, ricòrdi de quel matt
Che zbalottava al mond con li zo man!
Parli de Bonapart, che a tutt i patt
-- L'è al Mezzìa, -- dizéven i mondan!
Ma a pronunziarz Padovan zollezità,
Rizpóz: Pól èzzr' e nò pól ézzr', o almèno,
Pól darz e nò pól darz; ma ze zarà,
Vederèmma!... E ze vizt. Alla malóra
Ze n'andò Bonapart, ma el gran Morèno,
Ze no fuzz mort, al ghè zaria ancóra.»
Al gran Morèno Padovan!,
26 desèmber 1894.)
Al poveṣéj In ghètt l'é 'na racôlta scréta tr'al 1889 e al 1901, e a's trâta ed stôri ed véta di abrèj int al ghèt ed Rèz[17]. Bèin che ste stôri j âbien fât nâser dal cômdi spiegasiòun rasésti[18] dôp la môrt dal Ramusani, an gh'é mìa dla tégna int al só parôli, mó sōl la stèsa spînta a fêr dla sâtra ch'l'îva bèle mustrê vêrs i só êter cunsitadèin. La léngva druvêda l'é 'na tôta in gîr dal dialèt di abrèj, cun al só parôli scurtêdi e n'infilêda ed zeta ch'l'an finés pió, e cun la só arviṣèria ai dialèt dal Vènet. E's câten ânca dimòndi pâroli speciêl dal ghèt, ch'j în un armes'ciânsa ed léngva abrèa e dialèt arṣân, per vìa dal destâch culturêl dal dòu comunitê.
Êter scrét[modifica | mudéfica la surzéia]
L'ôvra dal Ramusani la va avânti cun óna mâsa di êter scrét mēno impurtânt e famōs. A vêl la pèina arcurdêr quisché:
- El raritè ed Rèzz, l'é la stôria d'un muntanêr ch'al travêrsa Rèz cun ûn ch’egh fà da guîda intânt che chilōr dû e fân cgnòser i só giudési e e tōṣn in gîr la sitê e i só abitânt cun di oservasiòun mìa prôpia ispirê da un atacamèint pateriôtich a la só tèra.
- Sòquant campètt de storia arsana, l'é 'na spiegasiòun ed la stôria arṣâna, mèṣa da bòun e mèṣa per sâtra, cuntêda dal povēta in persòuna.
- La dònna in dal vècc testameint, j în di sunèt in libertê per fêr réder ch'e pârlen dal dòni impurtânti[19] ed la Bébia.
- Óna sfîlsa ed cumpuṣisiòun per prémi mèsi, nômini in parôchi e spuṣalési (cme l'ēra custóm int al só perèiod). A's pōl arcudêr còla per don Feliz Tundel[20], e còla per don Ânzel Spadòun[21].
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Giovanni Ramusani -- Opere, mèsi insèm da Ercole Camurani, Bizzocchi, Rèz, 1978 (al prém léber) e 1980 (al secònd léber). Al têrs al gh'îva da èser publichê l'ân dôpa, e da muciêr di pusébil scrét scgnusû dunê dai letòur, mó an l'é mâi rivê.
- Il «volgare» reggiano. Origine e sviluppo della letteratura dialettale di Reggio Emilia e Provincia, Ugo Bellocchi, Rèz, Poligrafici, 1966. Al Ramusani 'l'é cuntê int al secònd léber, a pâg. 117-162.
- Giovanni Ramusani, poeta dialettale reggiano, Reto Bezzola, Gazzetta di Reggio, 30 avrîl 1959.
- Poesie dialettali di Giovanni Ramusani, scelte dai figli [...], trêdi insèm dal comendatòur Natale Prampolini, cun capèl ed Naborre Campanini, Tip. Artigianelli, Rèz, 1923. Stampê ed nōv dal cèinter pr'i stódi sōvr'al dialèt arsân d'Albinea, cun capèl d'Ugo Bellocchi, Tecnograf, Rèz, 2004.
- Inventâri dla racôlta "Giovanni Ramusani", int la bibliotēca Panizzi ed Rèz.
(manca):
- ↑ Liber proclamatum Castri Sancti Pauli (1597-1674), G. Ramusani, Rèz, 1891.
- ↑ Ricordando il cav. Ing. Giovanni Ramusani, A. M. "Giornale di Reggio", 2 mâṣ 1924.
- ↑ L'ēra dòunca 'na râsa ed sucialèsta utopèsta, cme la Virginia Guicciardi Fiastri.
- ↑ Un famoso equilibrista, Pappafredda, int "Il reggianello", p.2, 9 avrîl 1882, Rèz.
- ↑ Al nòm Pruspron l'à tôt l'idèja dal sânt prutetòur ed Rèz, Sân Prôsper, opór da un brilânt e cgnusû viturèin dal tèimp.
- ↑ A gh'é ânca un vulantèin: Pruspron. Supplemèint a l'ultom numer. Tipografèia d'Tursan e C., Rèz, 21 fervêr 1886.
- ↑ Lunari ed Pruspron, per l'ann 1878. Tipografèia d'Tursan e C., Rèz, 1878, pp.78.
- ↑ Lunari ed Pruspron, per l'ann 1880. Tipografèia d'Tursan e C., Rèz, 1880, pp.70, cun quâter têvli ed partidûra ed mûṣica.
- ↑ El Ciàcer dla sgnòura Mergaretta cun la sgnòura Rusèina. G. Ramusani, Tip. Ditta G.Bertani, Rèz, 1901, pp.79.
- ↑ La Giustèzia. La Sgnoura Margaretta e la Sgnoura Ruseina, G. Ramusani, pp.255-262, in STUDI di Storia, di Letteratura e d'Arte in onore di Naborre Campanini. Coop. Lavoranti Tipografi, Rèz, 1921. I 50 sonèt j în spartî in trèi pêrt: La ca'ed Don Znèiver, La blisghèda dla Mariana e L'esercézzi arbitrari dla medseina.
- ↑ Al só chêṣ l'é: Amilcar deponit apud Plinium, libellas bismille, hoc pacto ut eas post duos annos restituat, nihil petens. Plinius qui dives est valde, et pecuniam sibi creditam omni modo potest securam facere, eam dat mutuo septem per centum, accipiens ob oculos, habens periculum sortis. Biennio elapso, pecunia cum suo fructu restituitur, et a Plinio Amilcari datur, fructu sibi retento. Quaer.: An omnia bene? (Primus Franciosi Arc.)
- ↑ Sta spiegasiòun ché la vîn da la nôta ed Don Giulio Ramusani in cò al só ciclostilê dal 1960.
- ↑ Chervàra (Crovara in italiân) l'é int la cmóna ed Vèt.
- ↑ L'Imprimatur di chêṣ l'al dà al Bonus Sensus Episcopus.
- ↑ Poesie dialettali di Giovanni Ramusani da «I ches dal Congregazioun».
(Mès insèm da) Don Giulio Ramusani, Rèz, 1960, pp.64. Pôchi côpi ciclostilêdi, fōra marchê.
- ↑ Morèno al vōl dîr rabèin.
- ↑ Dintōrn'a vìa Monzermòun e vìa ed l'Âquila.
- ↑ Al dîṣ, al Reto Bezzola, int al tèimp dal fâsio (1925): «Gli ebrei di Reggio erano una classe che al buon senso di Giovanni Ramusani più di tutte le altre doveva fornire materia di satira. [...] Certe qualità della razza ebraica come la sua avarizia ed avidità, la sua codardia non potevano quadrare all'ideale sano e sereno che egli aveva dell'uomo. Egli, sobrio e contento, non comprende questa sete e passione del guadagno. [...]».
- ↑ Eva, Rebecca, Rachele e Lia, Thàmar, Ruth, Bethsabea, Giuditta, Abigaille, Asenèth, Sara di Raguel, Sara d'Aràm, Abisag, Agar, Gòmer
- ↑ Quand Don Feliz Tundel l'andèva pârroch a Canossa, G. Ramusani, 25 novèmber 1900, Rèz.
- ↑ Ch'l'é dvintê, pió têrd, al pió famōṣ arètich ed la stôria dla cēsa arṣâna.


text:
Bira
La bìra l'è 'na beànda alcòlica, mìa distilàda, de saùr piö o méno amàr, che se oté de la trasformasiù de cereài maltàcc dei quài la part de àmit la vé trasfurmàda 'n söcher (per la gran part maltòzio, ma 'n percentuài diferènte pò a dei óter söcher) e fermentàda per mès de leàt (perlopiö Saccharomyces cerevisiae o S. carlsbergensis) e de spès aromatizàda coi fiùr de luertìs.
Par che la bira la sàpe la beanda alcòlica piö antìca del mónt.[1], la piö cönsömada[2], e la tèrsa piö popolàr dopo de l'àiva e del tè.[3]
Cuntegnüü
ingredièncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ingredièncc bàze per la bìra come la é fabricàda endèl mónt ucidentàl i è:
L'àiva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pressapóch el 95 % de la bìra l'è àiva (dipènt del tìpo de bìra e de la gradasiù alcòlica).
Ogna tipo o stil de bìra la g'ha de bizògn, per rià al rizültàt piö alt, de 'na qualità diferènta de àiva. En lìnea de màsima, con piö l'è scüra la bìra, e piö gh'è de bizògn de àiva piö düra.
Co le conoscènse de chìmica che se g'ha al é d'encö, praticamènt gh'è piö nisü birifìcio indüstriàl che dòpre l'àiva de fónt tàla e quàla. Quàze töcc oramài i tràta l'àiva per vìghela co le caratrìstiche che se adàta piö bé a la bìra che se öl fà.
'Ntra i minerài che g'ha 'na 'mportànsa piö grànda per la fabricasiù de la bìra gh'è: el càlcio, che 'l vé dopràt dei enzìmi per l'estrasiù dei söcher e 'l migliùra pò a l'estrasiù de le sostànse aromàtiche dei fiùr de luertìs; i solfàcc che i ghe dà 'n caràter piö nèt al saùr del luertìs e i clorùri che i dà 'na bèla pienèsa de saùr e i mèt en evidènsa el dóls dei màlcc.
Cereài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cereàl piö dopràt endèla fabricasiù de la bìra l'è l'órs. Per püdì dopràl però el g'ha de éser maltàt che völ dì che i granì de órs i vé facc cumincià a bötà e pò, apéna che àmbia a idìs la raizìna, la germinasiù la vé fermàda per esicasiù e la raizìna se la töl vià. Chèsto procès l'è nesesàre per fà che 'ndèl granì cumìnce a furmàs i enzìmi che 'ndèla fàze de amostamènt i trasfurmarà i àmicc del granì en söcher piö o méno complès.
I óter cereài che se pöl doprà a fà la bìra i è: el formét, el furmintù e 'l ris, de sòlet en cumbinasiù col órs maltàt. A segonda de le traadisiù locài, endèl mónt se dopèra pò a dei óter ingredièncc al pòst del malt de órs, cioè la biàda (avéna), la raìs de maniòca, el mèi e el sòrgo 'n Africa, la patàta 'n Brazìle e l'àgave 'n Mèsico.
I fiùr del luertìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèla fabricasiù de la bìra modèrna, la materia prìma dopràda piö de spès per balansà el dóls del malt, l'è 'l fiùr del luertìs. Zamò a la fì del prim milenàre se ambiàa a doprà chèsta èrba, ma l'è a pàrter del sècol XVI che chèsta pràtica la s'è difundìda 'n töta Euròpa[4]. L'amàr el vé dat de 'na sostànsa ciamàda "lupolìna" che l'è cuntignìda 'ndèla ghiandulìna a la bàze de la bràtea e che l'è furmàda de acìdi amàr e òi esensiài. 'N ótra rizù che g'ha fat preferéser el luertìs a ótre piànte aromàtiche i'è le sò proprietà de conservasiù.
El leàt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La funsiù del leàt endèla fabricasiù de la bìra l'è chèla de trasfurmà i söcher en àlcol e 'ndèl cors de chèsto procès se lìbera pò a anidrìde cabònica. El prim a capì 'l funsiunamènt de la fermentasiù l'è stat el Louis Pasteur e de alùra i stüde sùra el leàt el g'ha fat dei gran progrès enfìna a izolà cultüre de microorganìsmi töcc del stès tìpo per püdì controlà en maniéra 'l piö precìza pusìbol chèsta fàze delicàda per el rezütàt finàl.
I leàcc piö dopràcc al dé d'encö per fà la bìra i è:
- el Saccharomyces cerevisiae, zamò stüdiàt pròpe del Pasteur, e dopràt per fà le bìre a àlta fermentasiù. Chèsto microorganìsmo 'l laùra en cundisiù otimài quan che la temperadüra del móst l'è 'ntra i 15 e 25 °C. Per vìa la sò strütüra celulàr el vé portàt a gàla da le bocalìne de anidrìde carbònica e 'l vé a furmà 'n stràto al pé del móst, per chèsto l'è ciamàt leàt a alta fermentasiù (en inglés top-fermenting yeast). L'è 'l tìpo de leàt che se dopèra per fabricà le bìre de tipo ales.
- el Saccharomyces carlsbergensis, izolàt e descriìt per la prìma ólta del Emil Christian Hansen e dopràt per la fabricasiù de le bìre de tìpo lager. A diferènsa del S. cerevisiae, chèsto leàt el laùra a temperadüre piö bàse (5÷12°C) e 'l stà mìa a gàla e dóca 'l vé a furmà 'n stràto söl fónt del fermentadùr. Per chèsta rizù l'è ciamàt leàt a basa fermentasiù (en inglés bottom-fermenting yeast).
Arda apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Arnold, John P. Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology. ISBN 0-9662084-1-2.
- ↑ Volume of World Beer Production. European Beer Guide. Recuveraa el 2006-10-17.
- ↑ Nelson, Max. The Barbarian's Beverage: A History of Beer in Ancient Europe. books.google.co.uk. Recuveraa el 2009-02-22.
- ↑ http://www.mondobirra.org/argoluppolo.htm Peter Garofalo, Luppolo


text:
Semm in dü, semm in trii
el büceer l'è finìi
e duman ghe sarö giamö piö
Su fiö de nisön
e nisön sa'l me nom
ho vedü na gran mota de gent
se te vöret ciamàm
famm un segn cun la man
me so prunt e podum na a beef
rit.
I gent fann tropp dumand
se sunt un diavul o un sant
e me vöri respunt a nisön
e adess che set ciocc
cun la facia de lucc
ghet giamò in de la man el fulcen
se ier sira et bevü
questa sira et perdü
e in tera te tuca finìì
se te minga capìi
el me füsil te la dis
e in tera te tuca finìi
rit.


text:
Grenchen
Grenchen a l'è un cumün svizzer del distret de Lebern. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 16173 abitant e una süperfiss de 26.08 km², e al se tröva a una altitüden de 451 meter sura al livel del mar.
El cumün de Grenchen a l'è tacaa ai cumün de Arch (BE), Bettlach, Büren an der Aare (BE), Court (BE), Lengnau (BE), Romont (BE), Rüti bei Büren (BE), Selzach.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grenchen (Todesch) official website
- Grenchen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Bachtelen-Bad in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Grenchen al Wikimedia Commons


text:
Deu Ra
In la mitulugía egízzia, Ra (scrivüü anca Re u Rah) al è ul Déu dal Suu d'Heliòpoli, creaduur süpremm. Al pudeva parí in furma da qualsavöör altru deu, però al sa distingueva pal diisch sulaar in sül cuu.
A causa da la suva impurtanza, ga sa tribüissen diveers stòri e miit luunch la Stòria. Par esempi, a partí da la quinta dinastía, al sa füsiuna cul deu Amon, par deventá Amon-Ra. Ra al è staa pàdar di dò primm divinitaa, Shu i Tefnut e gran-pàdar da Geb i Nut, i fiöj di quaal i-era Osiris e Isis, Seth e Nephthys, respetivameent.


text:
Hanciuz
Hanciuz(Sawgun:汉朝,gyoepyaem:Hàn Cháo;gonq 202 nienz-220 nienz) dwg aen Cunghgoz funghgen vuengzciuz daih ngeih,youq Cinzciuz laeng,Samgoz gaxgonq.De dwg youh nungzminzgijyi lingjsiu Liuzbangh(刘邦) laebbaenz,Gyoengqvunz heuh de Hangauhcuj(汉高祖).Byongh gaenq
ngaiz Cinhciuz dajduenh.Ndigah Hanciuz baen song dingz,Saehan (gonq 202 nienz–9 nienz) caeuq Doenghan(25 nienz–220 nienz). Hanciuz veizciz le 400 lai nienz,vunz nyinhnaeuz de deg seizhoengh Cunghgoz lizsij.Seizneix,Cunghgoz cujdij mincuz doq gag heuh Hancuz.


text:
Oflàga
Oflàga (en Italià: Offlaga), l'è 'n cümü de 4 222 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 23 km a Sudòvest de la cità de Brèsa e 30 km a Nordèst de Cremùna.
El teretóre del cümü de Oflàga l'è streersàt de la Mèla e 'l ciàpa dét apò a le frasiù de Faersà e Signà.
El ritroamènt endèi öltem agn d'en insediamènt del neolìtic en località Alù, el testimónia che la zòna l'ìa frequentàda zamò 'ndèla preistória. Dòpo la cunquìsta Romàna l'ìè nit a fa part del municìpio de Manèrbe.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Creta
Creta (Kpήtn, Kriti in grech, "Krétē" in grech antich; Crète in frances; Crete in ingles; Girit in türch), l'è un isula del mar Egee che l'è suta l'aministrazion de la Grecia. L'è l'isula püssee granda de la Grecia e la quinta (8 261 km²) intra quij del mar Mediterani. L'è vöna di tredes region aministrativ de la Grecia.
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L nom de l'isula l'è per via che gh'è un mügg de creta, un material druvaa da i abitant per fà arnes e vas. L'isula la gh'ha una furma strencia e longa e la divid 'l mar Egee dal mar libich. La gh'ha un teritori muntagnus, cun dumà una percentüala picinina de pianüra. Intra quest, i püssee impurtant i henn la piana di Messarà, int la zona center-meridiunala, e 'l pian de Lassithi, che l'è püssee a nord.
Per i muntagn, i püssee impurtant i henn:
- Lefka Ori (i muntagn bianch) ch'i riven a tucà i 2452 meter
- La cadena del mont Ida che 'l riva ai 2456 meter
- Dikti Oros, che 'l gh'ha una sima de 2146 meter.
La isula de Gaud, che l'è separada da Creta ma l'è suta la sò aministrazion, la gh'ha 'l pont püssee a sud de tüta l'Europa, che 'l se ciama Capo Tripiti.
Aministrazion pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Creta gh'è quater prefetür:


text:
Studio 54
Studio 54 (Studi 54) 'l è na cumèdia dramàtica americàna dal 1988 ad Mark Christopher. Al film al cònta la stòria dla discutéca Studio 54 ad New York e ad Tieg Thomas (interpretâ par Ryan Philippe), ch'al gh'à laurâ da 'l 1977 a 'l 1982. Custâ trédas migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò fat sù darsèt a 'l incìrca.
In dal film i tōśan part anc di persunàǵ famóś, ch'i faṅ la part ad lì lōr, cuma la Thelma Houston, la Sheryl Crow, l'Ultra Naté, Ron Jeremy, Elio Fiorucci, la Cindy Crawford, l'Heidi Klum, Donald Trump e àt'r incóra.
Sunt
'L è al 1979. Shane O'Shea (Ryan Phillippe) 'l è un ragasōl ch'al viṿ in dal New Jersey cun sò pàdar Harlan (Skipp Sudduth) e dū surèli. Shane al vrév dar-'g un taj a la sò vita ad benśinàr p'r andàr a star a New York. Na sira al decìd cun dū amìg sèg 'd andàr a balàr a 'l Studio 54 ma quànd 'l è là al pruprietàri Steve Rubell (Mike Myers) al decìd ad tōr dèntar sōl lò parchè la discutéca l'è avèrta escluśivamènt par di cliént impurtànt e sarnî. Lè dèntar a gira dimóndi dròga e a s fà dal sès sénsa prubléma.
Druànd dal sò cgnusénsi, Shane al gh la cava a dascórar cun Steve e a far-'s asùmar cuma barìsta cavâ śò. Dòp ès'r-as tòlt mâl cun sò pàdar, ch'al n éra briśa 'd acòrd sèg e cun la vita ch'al sarés andâ a far, al ragàs al và a star a cà ad Greg (Breckin Meyer) e dl’Anita (Salma Hayek), na còpia spuśàda ch'la lavóra insém a lò.
Pròpria méntar Shane al taca a inamuràr-as dla Julie Black (Neve Campbell), atōra ad telenuvéli, qvéi dal tasi i tac'n a tgnir 'd òć al lucàl, ch'l iva tacâ a far sù dimóndi bèsi tut 'd un cōlp.


text:
Ena
Ena (ciamada Ennaan da i Sicani, Henna da i Greci e da i Romà; Enna in Italià), la s'è ciamada Castrogiovanni da l'època di arabi féna al mela e nöf (1900) e l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa.
Ena la se tróa 'n del cör de la Sicilia, sö sö i mùcc Erei e, co i sò 936 méter söl lièl del mar de la sità ègia, l'è la sità che fà pruinsa piö ólta de la Repüblica Italiana.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol castèl de Lombardéa.
- Ol Dòm.
- La pórta de Janniscuru.
Impó de siti sö Ena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit del Cümü de Ena
- Per chi che öl saìn de piö sö Ena
- Stòria, cultüra e tradisiù a Ena e pruinsa
- Pallamano Haenna - ol sito üficiàl


text:
Zòca
Artìcol in dialët piasintëin
Zòca (Zocca in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 4.978 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 758 m d'altësa.
Prubabilnëint, al sò nùm al vëign da Zòca o Sòca (tòc ad lëgn) tajä, indùa i marcànt i sì'enn raunìd para dascùr.
L'è la sitê indùa l'è nasì al cantànt Vasco Rossi.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
08 11
Ol dé 8 de noèmber l'è 'l 312 ( 313 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 54 dé a finí l'an.
Ul dí 8 de noèmber al è ul dí da pòost 312 ( 313 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 54 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Uznach
Uznach a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.55 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5911 abitant.
El cumün de Uznach al se tröva a una altitüden de 415 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Benken, Ernetschwil, Eschenbach, Gommiswald, Kaltbrunn, Sankt Gallenkappel, Schmerikon, Tuggen (SZ) . La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Uznach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 741 col nom de Uzinaa


text:
Coeuve
Coeuve a l'è un cumün svizzer del distret de Porrentruy, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.59 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 682 abitant.
El cumün de Coeuve al se tröva a una altitüden de 432 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Porrentruy, Courchavon, Courtemaîche, Damphreux, Vendlincourt, Alle.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Coeuve in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
March Aureli Carin
El March Aureli Carin (Marcus Aurelius Carinus in Latin; 257- Mesia, luj 285) a l'è staa on imperador roman. Con la soa mòrt per man del Dioclezian la finiss la Crisi del III Secol e 'l scomenza quell period che 'l portarà a la Tetrarchia.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ascensa al tròn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carin l'eva vun di fioeu (el maggior) del March Aureli Car: i sò fradei se ciamaven Numerian e Paolina. Quand el pader l'è divegnuu imperador (282), el Carin el gh'aveva giamò ona miee (Magnia Urbica) e on bagaj (Nigrinian). Insemma al fradel Numerian l'è staa nomenaa del Car Ceser e l gh'ha avuu i titoj de princeps iuventutis e nobilissimus, e dòpo la vittòria paterna sora i Quad e i Marcomann, anca quell de Germanicus maximus.
Come i sò predecessor, anca el Car l'ha dovuu pensà a on problemma come la succession al tròn: de fatt, quas tucc i imperador del III secol eren staa massaa de alter generaj, cont el lassà l'Imperi in d'ona granda anarchia e instabilitaa. Per quest l'ha deciduu, in del 283, de fà diventà el sò fioeu Carin co-imperador. El gh'ha daa de controllà i provincc occidentaj, menter lù e 'l Numerian eren dree a fà ona campagna in Mesopotamia. Ma quand l'è mòrt (283) hinn tornaa a fàss vedè i vegg problema de succession.
De fatt, teoregament i successor hinn diventaa el Carin e 'l Numerian, ma el primm el se trovava in Britannia (indove l'aveva ciappaa el titol de Britannicus maximus), l'alter aj confin orientaj: l'eva inevitabil che ghe fussen tentativ d'usurpazion a òpera de vari generaj. El pericol l'è diventaa realtaa, quand, a la mòrt del Numerian per ona ferida aj oeugg, el s'è rebellaa in Pannònia el general Giulian. I còss hinn diventaa anca pussee grav quand l'esercit del Numerian l'ha scernii come noeuv imperador on alter general, el Dioclezian. Quest chì l'ha scomenzaa a 'ndà vers l'òvest per batt definitivament el legittim imperador, per restà l'unegh sovran de l'Imperi.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vers el 285 el Carin l'è tornaa in Euròpa de la Britannia per combatt i sò usurpador: dòpo avè battuu e massaa el Giulian arent a Verona, l'è andaa contra el Dioclezian. Ma arent a Viminazi (al dì d'incoeu Velika Morava, in Serbia) l'è staa a soa voeulta vingiuu e coppaa a vintnoeuv agn del sò rival (Bataja del fiumm Margus). L'aveva regnaa domà duu agn.
El giudizzi di stòregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segond i stòregh antich, el Carin l'ha governaa come on despota, con l'imprisonà e 'l coppà tucc i oppositor e i dònn che 'l refusaven e con l'avègh noeuf miee e on grand numer de amant. Semper segond 'sti stòregh, el Carin l'era dree de vingg la bataja del fiumm Margus perchè l'eva pussee abel e fòrt del sò nemis, ma che duranta el combattiment el sia staa coppaa de on sò tribun, al qual l'aveva sedòtt la miee.
Ma questa tradizion stòrega la pò trattàss de ona propaganda negativa favorida del Dioclezian: de fatt, l'Historia Augusta e i danee del temp fann pensà che 'l Carin el gh'abbia avuu domà ona miee, ciamada Magnia Urbica. Inoltra, el par che 'l sia staa sì massaa a tradiment, ma per man del prefett del pretòri Aureli Aristòbul (ipòtesi motivada del fatt che duranta l'imperi del Dioclezian, l'Aureli Aristòbul l'ha poduu tegnìss la pròrpia carega).
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Leadbetter, William, "Carinus (283-285 A.D.)", De Imperatoribus Romanis


text:
Chimborazo
Ol Chimborazo l’è ü vülcà piö ‘n funsiù e l’è ‘l mut piö ólt del Equador, l’ se tróa apröf a Riobamba a 180 km a mesdé de la capitàl Quito.
L’è ólt 6.310 méter söl lièl del mar e l’ fà part de la Cordigliera di Ande.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è mia ciàr ol significàt del nòm, che fòrse l’è l’insèma de öna paròla Cayapa Schingbu che l’ völ dì Dòna e de öna paròla de Quequa Razo che l’ völ dì Giàs e che i farès 'nsèma Dòna de giàs. Ön ótra teoria la öl che Chimbo l’ sìes öna paròla de Jivaro che la öl dì O scràn del Signùr e ‘nsèma a Razo che l’ völ dì Giàs i farès O scran de giàs del Signùr.
De sigür chèi del pòst i ciama ol Chimborazo pò Urcorazo ‘ndóe Urco l’è Quequa e l’ völ di mut e ‘nsèma i fà Mut de Giàs.
Ol mut l’è suernominàt pò Taita Chimborazo, cioè Papà Chimborazo e l’è arpöf gh’è ol mut Tungurahua che l’è ciamàt Mama Tungurahua.
Scalade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prim che i à scalàt ol mut i è stacc ol Edward Whymper e i fradèi Louis Carrel e Jean-Antoine Carrel ol 4 de zenér del 1880. Desà che ‘n tance di ghe credìa mia ol Edward Whymper l’è turnàt ‘n de l’istès an sö sö la sima ‘nsèma, sta ólta a dù del Equador ol David Beltrán e 'l Francisco Campaña.


text:
Locaa (CO)
Locaa (nom ufizial in italian: Locate Varesino) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 4 363 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,8 km² e ona densità de 752 ab./km². In Italian l'è ciamada anca "Varesino" per fà minga confusion cont on olter Locaa ch'el se troeuva derent'a la Provincia de Milàn (Locate di Triulzi). El se troeuva al confin con la Provincia de Vares.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Locaa l'era in del Contad del Sevar fin a la fin del XIII secol.
In del Marz 1468 s'hinn fermaa a Locaa Lodòvich el Mòr e 'l sò fradell Galeazz Maria, che eran dree a 'ndà in pellegrinagg al Santuari de Vares.
In del Noeufcent, Locaa l'è stada attacada ai comun de Carbonaa e Mozzaa in del comun del Sevar per desnoev ann (1928-1947).
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Locaa (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ufize stampa dla Provinzia
- Pröma sentada dla Consulta di Studënć: Fallaha é la suranstanta nöia liejer inant ›
- Scioper di feratiers indoman: Al é preodü che plü ferates toma fora liejer inant ›
- Museum Natöra: Daurida dla mostra „Liberi e selvaggi“ - Tesć inće por Ladin liejer inant ›
- Scora alta ladina: L'ASTAT à publiché i resultać di ejams de reparaziun liejer inant ›
- Dé di Museums dl Tirol storich ai 24 d’otober - Congrès a Trënt liejer inant ›
› D'autra nutizies | Homepage Ufize Stampa
Comuns
- Sëlva, lecurdanzes da pludagiut (Chemun de Sëlva) liejer inant ›
- Comisciun por le fabriché - proiec tratá (Comun da La Val) liejer inant ›
- L’implant de reziclaje Alfur resta stlüt ai 01.11.2014 (Comun San Martin de Tor) liejer inant ›
- Sentada dla comisciun por l’frabiché di 06.11.2014 (Comun de Badia) liejer inant ›
- Comunicaziun dal Istitut Nazional por la Previdënza Soziala INPS (Comun de Badia) liejer inant ›
Manifestaziuns
- Imparè a conësce i parcs naturai: calënder dles manifestaziuns liejer inant ›
Video
Duc i video dl'Ufize Stampa


text:
Pitura a oli
La pitura a oli l'è na teghnica de piturà che la sa fà mettend insèma un pigment e vuna bàs inerta e dell'oli.
I sò origin eren minga cognossuu: i ruman Galen, Vitruvi e il Plini ul Vecc. Il Diversarum Artium Schedula del Teofil l'è el pussee vecc ricettari di tecnich per l'art parlava dassè dela pitura a oli.
La tecnica l'è poi stata perfezionada dai pituri ulandes nel milases'cènt (el Vasari invece el pensava che l'aveven inventada i ulandes, ma l'è minga ver).
Cuntegnüü
Oli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una voolta s'adupevan var oli: oli de lin crud, oli de nus, oli de papaver e anca l'oli d'ulif.I enn da preferì gli oli vegetai, mea pesant e che sa ossidan mea tropp: il pusè usaàl'è quel de lin. L'è usà crud per fa su i culur, anca con dei siccatif. L'oli de lin cucinà al sa seca prima, ma in del tèemp el fa diventà gial tuch i culur.
Support[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pitura a oli la se pò fà su svarià suport.Ul lègn l'è sta ul prim (piopp, fagg e l'abete i enn i pusè usaà). In del XVI seculal sè iniziaà a pitùrà su la tèla (il lin le la pusè indicada ma anca la pusè custusa, ma ghhe inn anca il cotone, la juta eda quei ann de poliester da met de foe ma l'oli s'attaca mea tant ben).
Preparaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prima de piturà con l'ooli ta ghè de preparà ul suport, se tal fet minga il culur scure mea ben e l'asorb tuch. La pussè usada l'è quela fatta de gess de Bològna e colla de cunigli.Nei negozi ta pudet truvà anca ul gess prunt per preparài suport ma l'è mea gess l'è del bianc de titanio cunt un medium acrilic. La carta la se poe preparà cunt l'oli de lin cucinàa o cunt del culur ben ipastàa.
Tecnica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tecnica l'è mea facil. L'oli al s'asciuga in sett dì(anca se l'dipend dal pigment queivoen s'asciuga pussè velus). L'oli sa poe usà in pussè de un moed ta poedet fa i velatur o usal a impast.


text:
Razza buvina piemuntesa
La Razza buvina piemuntesa l'è una raza de vaca che la s'è uriginada dal mesculament da uri e zebu pakistan.
A l'è 'na razza da vach che sa levan in Piemunt. Gh'han ul pel ciar, squasi bianch, i tor inveci hin püssee scür, cun quaicoss de gris (pü che altar in sül col).
La piemuntesa l'è ben pientada, cunt ul coo gross, i corni in sü l'urdinari e ul col rubüst. Denanz a l'è larga e ul dadree l'è rutund. La vaca l'è alta al gares 145 cm e la pesa circa 600 kg, el tor l'è alt 150 cm per 900 kg.
A sun besti da becaria: la carna da la razza piemuntesa l'è la püssee vendüda in Italia par via di sò qualità: a l'è tendra, la gh'ha poch grass e un rendiment eceziunal (68% par i bucit giamò cressüü, 72% per i vach).


text:
400
Gh'è success[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Stilicon el vegn consol per la prima voeulta.
- Ravenna la vegn la capital de l'Imperi Roman d'Occident.
Chi gh'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ardaburi Asper, general roman de origin germaniga (m. 471)
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gainas, general roman de origin germaniga
- San Sever de Napoli
- San Teodor de Sion
- Tribigild, general bizantin de origin germaniga
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Frenzy
Frenzy (Atàc ad matéria) 'l è 'n thriller dal Régn Unî dal 1972 'd Alfred Hitchcock, penùltim di sò film. 'L è stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 25śum Fèstival ad Cannes.
Sunt
Un manìac sesuàl da i cavìi rós, Robert Rusk dit Bob (Barry Foster), al stramna la paùra a Lóndra parchè al s è mis a stranglàr al dóni druànd la sò cruàta. Par na série ad mutìṿ dasfurtunâ, la pulisìa la gh'à di suspèt su òṅ ch'al n gh'èntra gnint, Richard Ian Blaney (Jon Finch), ex aviadōr 'd aparéć par la RAF ch'adès al tira avànti faghénd di lavursèṅ da pôc. Inóltar al léva da spés anc al gòmit par mandàr śò di bicér 'd alcool.
L'ultma vitma dal serial killer l'è pròpria la sò ex mujér, la Brenda (Barbara Leigh-Hunt), ch'la gh'iva n'agensìa matrimuniàla. Prima ch'al cadàvar al fus catâ, 'l è stâ vdû śluntanàr-as da lè e la segretària dla dóna la i à anc sintî litgàr-as. Cun la pulisìa ch'la gh'è adòs, Richard al s lóga a cà dla sò cumpàgna Barbara Jane Milligan (Anna Massey), Babs p'r i amìg, na camaréra dal bar in du lò 'l lavóra dal vòlti. Chi lē la vèṅ cupàda da Rusk e 'l óm al lóga pò al còrp in un sac ad patàchi. Ma la camaréra, prima ad murìr, l'iva fat in tèmp a śgranfgnàr-ag via la sò spila par tgnir sòdi la cruàta par pò tgnir-la strica in dal sò pugn.
In cal méntar Richard al vèṅ farmâ da la pulisìa. 'L asasèṅ invéci al gh'à da catàr, e in présia, al còrp dla Babs, finî in un càmion, par tōr indrē la spila o sinò 'l è frit.


text:
18 06
Ol dé 18 de zögn l'è 'l 169 ( 170 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 197 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de zögn al è ul dí da pòost 169 ( 170 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 197 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1990 - Barcelona: se la funda la Üniversità Pompeu Fabra.
1845 - Waterloo (Bèlzica): I tröpe napleòneghe i è trade zò a Waterloo per i tröpe Britàneghe.
1942 - Washington (SÜA): ol president Franklin D. Roosevelt al autorisa che ol Corp d'Inzegnér de l'Esèrsit, sota la diressiú del zeneral Leslie R. Groves, al tire inans ol Prozet Manhattan per la fabricassiú de la bomba atòmega.
2006 - Catalunya: Referéndum per l'apröassiú de la reforma del Statüt de Catalunya.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Regn Ünì
Al Regn Ünì dla Gran Bretagna e Irlanda dal Nord (in inglees: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ad solit abrevià cume Regn Ünì o incasì UK (sigla dal noom uriginal, in ingles United Kingdom), l'è 'd suveent ciamà incasì con la sineddoche Inghiltera, e l'è un staat dl'Europa ucidentaal. Al mument al sò munarca l'è la Regina Elisabeta II ad Windsor.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì l'è al risültà d'un grüp d'Acord d'Ünion che j'ann giuntà insema i nasion custitüent: Inghiltera, Scosia, e Irlanda. La magiur paart ad l'Irlanda l'a se pö separà del 1922 con la custitüsion dal Stat Liber d'Irlanda (cula che adess l'è la Repüblica d'Irlanda), mentre una part l'è ancura suta al Regn Ünì e l'è ciamà Irlanda dal Nord. L'Irlanda dal Nord, insema al Gales che prima l'era cunsiderà un principat dal Regn d'Inghilterra, l'è dventà vöna di quater nasion custitüeent: Inghiltera, Scosia, Irlanda dal Nord e Gales. La dinastia regnant l'è quèla dal Regn d'Inghilterra.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì us tröva in sl'a costa ucidental dl'Europa setentriunal. L'è circundà a est dal Mar dal Nord, a sud dal Canal ad la Mania, e a ovest da Ucean Atlantic e dal Mar ad l'Irlanda. J'Isul dal Canal e l'Isula ad Man j'en suta la curona d'la Gran Bretagna ma i fan no part dal Regn Ünì.
Al Regn Ünì l'è incasì padron ad quatordez teritori che gh'en restà in eredità dal impero culunial ch'u gh'ava una volta. Ad esempi: Bermüda, Gibiltera, j'Isul Pitcairn, j'isul Falkland e i teritori britanic in Antartid e int' l'Ucean Indian.
Lengu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Regn Ünì al gh'a no una lengua uficiaal, anca se i so abitant i parlan tüt l'inglees. I lengu regiunal ricunusü j'en al galees, al gaelich scusses, al gaelich irlandes, al cornic, al Scots e l'Ulster Scots.
Nom dal Regn Ünì in di lenguv lucal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Galés (Cymraeg): Deyrnas Unedig, Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon.
- Inglees (English): United Kingdom, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
- Irlandés (Gaelige): Ríocht Aonthaite, Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann
- Curnuvajees (Kernewek): Rywaneth Unys, Rywvaneth Unys Breten Veur hag Iwerdhon Gledh
- Gaelich Scuses (Gàidhlig): Rìoghachd Aonaichte
- Manx (Gaelg): Reeriaght Unnaneysit, Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie
- Nurmànn (Nouormand): Rouoyaume Unni, Rouoyaume Unni d'la Grande Brétangne et d'l'Irlande du Nord
- Inglees dla Scossia (Scots): Unitit Kinrick, Unitit Kinrick o' Graet Breetain an Northren Ireland
Situasion Pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se al Grand Imper culunial l'è ormai finì e al so puter in t'al moond l'è diminuì, al Regn Ünì l'è restà istess un putensa mundial. L'è vöi di G8 e l'è fra i paiis püsè svilupà dal moond, con un ecunumia ch'l'è cunsiderà la quinta in tüt al moond e la seconda in Europa. L'è incasì stat vöi di prim astaat a fa part ad la NATO e ad l'ONU, indè ch'l'è membar permanent con al diritt ad veto. Al Regn Ünì l'è vöna di püsè foort putens militar dal moond, e al gha'a incasì j'aarm nücleaar.


text:
Uncinèt
'L uncinèt 'l è cl' atrès ed metâl u 'd plâstica u 'd lègn a fórma 'd stanghèta mìa tròp lunga (20 cm.), cun 'n unsèin cìc da un cô e na plachèta cìca in dal mèś per tgnìrel sòdi méj, ch' al servìs per custruìr dla cadèina (u cadnèla) 'd filê, tulènd sèimper al fîl per pasèrel dèintr' a l' àśola 'd al punt apèina custruî; a la stèsa manéra a s pōl custruìr i punt piò laburê e tōr sù dal pèsi unifórmi ed punt bàs u 'd punt élt, sèimper druènd i pasàģ 'dl ùnic fîl a travèrs ùna u piò àśoli apèina custruìdi: a s egh la chèva 'd custruìr, a cla manéra chè, dal sièrpi u dal cuèrti; druènd e mitènd insèm, secònd di prugèt cêr in dla tèsta, i diferèint punt, a s pōl tirèr sù dal preśèini, di pìs, di fisù, u anca di acesòri urnamentē 'd soquànti fórmi diferèinti.


text:
Alghero
Alghero (L'Alguer en català; S'Alighera en lèngua sàrda; Alguer o Alguero 'n spagnöl; Algaria 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 43.387 abitàncc, 'na superfìce de 224 km² e 'na densità de 176 ab./km². El cunfìna coi cümü de Olmedo, Putifigari, Sassari, Uri, Villanova Monteleone.
Part de la sò popolasiù l'è uriginària dei cunquistadùr català de la fì del médio évo, época 'ndèla quàla la Sardégna l'ìa par del Regn de Aragóna. Per chèsta rizù, 'na part significatìva de la popolasiù locàl la pàrla amò l'algherés, en dialèt de la lèngua catalàna. El régn de Aragóna el g'ha ìt apò 'na 'nflüènsa fondamentàla endèl'architetüra de la cità.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Nendaz
Nendaz (Nenda in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Conthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 85.9 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6025 abitant.
El cumün de Nendaz al se tröva a una altitüden de | meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ardon, Bagnes, Chamoson, Conthey, Hérémence, Isérables, Les Agettes, Riddes, Salins, Sion, Vétroz, Vex, Veysonnaz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)
- Tourism website (Inglés)


text:
Arlói
Artéccol in dialètt mudnés
L'arlói l'è un strumèint ch'al servéss da indichèr l'uràri, e in manéra pió genèrica, per la misuraziòun dal pasèr dal tèimp. L'è fat praticamèint da un mutór, ch' a-l créa dàgli osilasiòun (ch' i 's còunten), da un sistéma ed trasmisiòun e 'd cuntròl dl'energéa e da 'na pèrta ch'l'è la véra e propria indicaziòun dal tèimp, ciamèda quadrànt.
Agh én advérsi qualitê d'arlói: ad aqua, a pèndla, da braz, da sachèin (o a zivòla), atòmich, d'andèr sot aqua, automàtich, ecc.
Da i vèc' arlói a pèndla a qui pió nóv a energéa solèra in dal tèimp l'arlói al à scavalchê al mutìv per cui l'è stê fat, osìa indichèr al tèimp, e a l'à finî per dvintèr un status symbol, atravérs i uś e tradiziòun dla ginta di advérsi pèrti dal mònd e di advérsi generaziòuni.
L'arlói, per quant al sia un strumèint dimòndi druvê, sèimper pió sovèint al ciapa una valèinza artéstica e simbòlica. A l'inéssi i arlói i gh'ìven la casa ed fóra cun di disàgn e dal vòlti i éren decorê anch dèinter, per dèr lóstr ala mecànica di arlói. I arlói da tèvla i én fat di materièl preziós, cóm ad esèimpi d'òr, argèint e brànz.


text:
Gaerina
Gaerina (Gaverina Terme in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Caalina a 26 km de la sità e a 509 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 893 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 5,2 km² e 'na densità de popolasiù de 172 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Albì, Biensà, Casassa, Scé e Spinù.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Gaerina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tinizong-Rona
Tinizong-Rona (Tinzen e Roffna in tudesch storich; Tinetio e Rouena in latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 330 abitant e una süperfiss de 54.30 km², e al se tröva a una altitüden de 1232 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tinizong-Rona a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Bever, Filisur, Mulegns, Savognin, Sur.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tinizong l'è staa menziunaa la prima volta giamoo in dei document de l'Imper Roman col nom de Tinetione, una stazion adree a la strada romana del Pass dal Sett.[1] Rona l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1330 'me Rouenam[2].
L'andament storegh de la popolazion de Tinizong-Rona l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Tinizong in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Rona in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cungjuunt finii
Un cungjuunt E al è dii fini si al è mia infinii, i.e. si e noma si al pöö mia vess metüü in bigezziú cun l'una da le suve parte strege (u amò : cada ingezziú da E in sí-istess al è sürgetiva).
Sa pöö caraterizá cheest staa da fatt druvaant ul cungjuunt di intreegh natüraj : E al è fini si e noma si E al è vöj u si al esiist una bigezziú da E íntal cungjuunt di n primm intreegh natüraj.
Sa la nota alura ul nümar d'elemeent da E, u la cardinalitaa da E :
- Card(E) = '
- #E = '
- |E| = '
Par cunvenzziú , ul cungjuunt vöj al gh'a par cardinaal 0.
Caratérizazziú di cungjuunt finii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A nutaremm ul cungjuunt .
Si F al è in bigezziú cun E un cungjuunt finii mia vöj, alura F al è mia vöj, e card(E) = card(F).
- In efett, E al è fini, dunca nutaant ul sò cardinal, al esiist una bigezziú , e par ipòtesi, al esiist .
- La cumpusizziú da bigezziú a l’è una bigezziú , dunca al è bigetiva.
- Dunca F al è finii par che in bigezziú cuj n primm intreegh natüraj, e card(F) = '.
Parte d'un cungjuunt fini[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes , E un cungjuunt finii da cardinaal ‘‘n’’, a un elemeent da E (ch’al esiist par che E al è mia vöj). al è fini da cardinaal n - 1.
- Si , alura , dunca ch’al è fini, e .
- Si , alura al esiist una bigezziú .
- Si , alura al è amò bigetiva, dunca al è fini da cardinaal .
- Si , alura par bigetivitaa da h, al esiist una ünica tala che .
- Sa cunsidera
- , dunca a l’è bigetiva.
- al è bigetiva cuma cumpusizziú, e . Ga s’a repurtaa al caas precedeent, e al è finii da cardinaal .
Tüta paart d'un cungjuunt fini al è finida.
- La demustrazziú sa la fa par recürenza cun vargot ch’al preceet.
Uperazziú cuj cungjuunt finii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La reüniú da cungjuunt finii a l’è finida. Plüü precisameent, si A e B i è düü cungjuunt finii, alura e i è finii, e .


text:
Batik
El batik l’è una tecnica druàda per culurà le stòfe. La tecnica la se ciàma anca Tintüra a riserva perché i vegnen culurade apena dle part de la stofa, che i’hann impermeabilizàd cun la cera o la téra o l’àmid.
El nùm batìk e vegn da l’Indunesia; amba (scrìu) e titìk (punta o anca gùsa) e vurarés dì la roba che as disegna.
Tìpp de disegn de batìk[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cemurikan: diségn cui ragg.
- Kawung: cun le palme.
- Gringsing: a scàja de pés.
- Nitik: cun d'i quadradìn.
- Parang rusak: per la nubiltà.
- Sawat: i'enn i all de l'üsell Garuda.
- Senen: energia che la anima el mund.
- Udan liris: piògia ligera.
- Tambal: patchwork.
Alter futugrafie de batìk[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
Un batik Indunesian
-
-
Un batik antìch cinés
-
-
-
-
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nadia Nava, Il batik - Ulissedizioni - 1991 ISBN 88-414-1016-7


text:
Iveta Benešová
L’Iveta Benešová (Most, 1 ad Favràr dal 1983, a s lèś [ˈɪvɛta ˈbɛnɛʃovaː]) l'è na tenìsta céca prufesiunìsta da 'l 1998. L'è élta 170 cm e la péśa 56 chilo. L'è mansìna e la dróa 'l arvèrs a dū maṅ.
Al sò film preferî 'l è Forrest Gump méntar 'l atōr ch'a gh piàś da piò 'l è Ben Affleck. Par lē al magnàr più bòṅ 'l è qvél itagliàṅ.
In dla sò caréra 'l à vins un turnèo dal Gran Slam ad dópi misć a Wimbledon in dal 2011 insém al sò murōś in alóra Jürgen Melzer. I aṅ batû la còpia furmàda da la rusa Elena Vesnina e da 'l indiàṅ Mahesh Bhupathi par 6–3 6–2. L’Iveta l'à pò spuśâ al tenìsta austrìac al 14 ad Setémbar dal 2012, tgnénd la serimògna in un castèl ad Laxenburg. L'à anc śugâ òt finàli WTA vinsén-an dū.
La céca l'è stada la nùmar vint-sinc dal mónd al 6 'd Avrìl dal 2009.
Caréra
La śōga la sò prima finàl WTA a Bratiślàva ma la la pèrd da la Maja Matevžič par 0–6 1–6. Al sò mumènt bòṅ al riva dū an dòp in sla tèra rósa 'd Acapûlc in dua la bat la Flavia Pennetta par 7–6 6–4. Sèmpar in dal 2006 la pèrd al finàli a Esturìl e Forest Hills.
In dal 2006 la riva in finàl a Hobart e pò la fà dimóndi strada anc a gl'Australian Open baténd a 'l tèrs tùran la nùmar sinc dal mónd Mary Pierce par 6–3 7–5 ma pò la céd 4-6 1-6 da la Martina Hingis.
In séguit la śōga àtar tri finàli: in dal 2008 la pèrd a Esturìl da la Marija Kirilenko par 4–6 2–6, in dal 2009 la céd 5–7 1–6 a la Petra Kvitová a Hobart méntar la pōl far finalmènt fèsta a Fès parchè lè la dà la paga a la ruména Simona Halep 6–4 6–2.


text:
Legnach
Legnach o Legnagh (Italià: Legnago; isè ach in Venesià) l'è ü cümü de 24.288 abitàncc che l’ se tróa in de la Pruìnsa de Erùna.
L'è stai sóta prima ai Scaligeri, pò l'à fai part in del sécol XIII, del Ducaa de Milàn e dal 1428 de la Repüblica de Enésia. A l’època di Aüstriaci (1815 - 1859) l’èra öna di quàter fortèse del quadrilàter ‘nsèma a Màntoa, Erùna e Peschiera.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol toriù che l’è l’öltem toriù medioevàl che l’è restàt in pé, dopo che in de la segónda metà del sécol XVIII i à bötàt zó töte i müra che i fàa de Legnàch óna fortèsa.
- La céza de San Salvaro – sécol XII.
- Ol Dòm – sécol XVIII.
- Ol santüare de la Madóna de la salüt– sécol XIX.
- Ol teàter Salieri


text:
Archimandrita
La parola Archimandrita la vegn dal Grech antìc Apxιuavδpίtnς (Archimandrìtis), che la sarès cumposta da ἀpxn (arkhè), che vurarèss dì primàa, cumànd, e da uάvδpa (màndra), che vurarèss dì grègg; la parola la se culèga a l'dea del Bon Pastùr e la vegn druàda de spèss per le cèse urientai.
Un archimandrita l'è, quindi, un tìtul pricipalmènt unurìfich d'le cèse de rìt bizantìn che el vegn dài ai süperiùr d'i munastèr o ai retùr o ai cüràt d'le paròchi impurtante. Giüst per fa capì chi legg, l'archimandrita in d'le cèse urientale el sarès quasi cume un monsignore in de la cesa de Ruma.
Sücedd anca che d'i prèt ucidentài, cul permèss del sò vèsc, i'enn stài cunsacràd archimandriti
Leteratüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In d'la Divina Cumèdia Dante el ciàma archimandrita San Francesch d'Assisi.


text:
Frontaliers
Frontaliers l'è una trasmission televisiva da rid dal canal tri svisser de la RSI[1], inissiada cume emission radiufonica in dal 2006.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La trasmission, pensada in urigin cume una serie de racunt per la radio [2], l'è pö diventada un insema de curtumetragg girad in italian e lengua lumbarda.
Frontaliers la cunta la storia del Rubert (Roberto) Bussenghi, un fruntalier de la fantasiusa cità de Üsmà Carà, in pruvincia de Com, che'l laura in del canton svisser del Tesin.
Matina, par andà a laurà a Lügan, e dubass, par turnà a cà a Üsmà, el pendular el passa la fruntera a la dugana de Brüsada-Bizzaron (visin a Ciass), indue tüti i volt l'è fermad da la guardia de cunfin elvetica Loris J. Bernasconi, de solit insema al G.T. Verunell.
I dü i metun semper in pé di ridicul discüssion in di quai i cercun de dimustrà parchè la Svissera, o l'Italia, i siun mei. Quel che pö el vegn föra i en le sumijansi tra i du part de la fruntera, a partì da le lengue, lumbarda e italiana, parchè una dugana la basta minga a spartì du cultüre ch'i stan a des chilometer de distansa l'üna da l'oltra.
Prutagunista[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prutagunista d'le püntade i en Flavio Sala che'l fà la part sia del Bussenghi sia del Verunell e che l'ha stüdiad ritratistica e fümettistica al’Academia de bele art de Brera, e Paolo Guglielminoni che l'è la guardia Bernascun.[3]
La regia l'è de Chris Guidotti e Barbara Lehnhoff.
Le püntade dal Youtube[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1a serie
2a serie
3a serie
- Un'auto su dieci
- Ul rambo de Bisarun
- Natale a Bizzarone
- Un cane... azzurro
- Il ritorno della turista francese
- La tecnica "di barselett"
- Verunell
- La perquisa
- Attenti a quei due
- La zia del Bussenghi
- Arriva il Quotidiano
- V per Vendetta
- V per Vendetta 2
- Problemi di cuore
- La Rosy da Biasca
- Pesce d'aprile


text:
Müsega techno
La Müsega Techno a l'è un gener de müsega eletroniga nassüü a la fin di agn '80 a Detroit, in Michigan, USA (Detroit Techno). La prima völta che la parola techno l'hann duprada a l'è staa in del 1988.
Un frach de gener hann inflüenzaa la Techno al sò scuminci: la müsega eurupea cume quela di Kraftwerk, la Chicago house, el funk, electro, e'l jazz eletrich. Insema a quest, al gh'è anca un imaginari fütüristich, in particular quel del liber The Third Wave del Alvin Toffler. Propi el Juan Atkins, vün di pader la la Techno, l'ha citaa la fras techno rebels (rebel techno) cume ispiraziun per duprà la parola techno per descriv quel stil müsegal chì. Quest particular insema de inflüenz el liga la techno cun l'estetiga ciamada AfroDiasporic Futurism. Per el Derrick May, el trasferiment del spirit del corp a la machina a l'è despess una pense central, cume un espressiun de spiritüalità tecnulogica.
La strütüra d'un toch techno a l'è minga cumplicada: de solit a l'è la surapusiziun prugressiva de loop che hinn lungh 1/2, 1 o 2 batüd. La cassa a l'è in 4/4 e - se propi - la gh'ha di cambiament piscinit.


text:
Montreux
Montreux a l'è una cità svizera, del Cantun Vaud, e del Riviera-Pays-d'Enhaut, cunt una pupulaziun de 23.010 abitant (2006). La cità la se tröa in sü la riva superiura del lach Leman e l'è tacada a nort al cumün de Blonay, a est a Haut-Intyamon (Canton Friburgh), a süd a Veytaux, a ovest al lach Lehman e, dunca, ai cumün de Noville e La Tour-de-Peilz.
Apartegnen al teritori cumünal i lucalità de: Baugy, Brent, Caux, Chailly-sur-Clarens, Chamby, Chaulin, Chêne, Chernex, Clarens, Collonge, Cornaux, Crin, Fontanivent, Glion, Jor, Le Châtelard, Les Avants, Les Planches, Mont-Fleuri, Pallens, Pertit, Planchamp, Sâles, Sonzier, Tavel, Territet, Vernex, Villard-sur-Chamby i Vuarennes.
A Montrex al gh'è el famus Festival del Jazz de Montreux.


text:
Franc svizzer: Consequenzas betg uschè dramaticas sco temì
-
- Zoom
- Hans Hess, il president da Swissmem, l’associaziun da l’industria svizra da maschinas, electro e metal. (Keystone)
Il ferm franc svizzer n'haja betg las consequenzas uschia dramaticas sco temì. La situaziun saja dentant anc adina dramatica, ha ditg il president da Swissmem Hans Hess en in'intervista cun il "Landbote".
Tenor Hess è la conjunctura mundiala sa revegnida pli spert che spetgà. Ed era il curs da stgomi da l'euro dad 1 franc e 20 raps portia ina tscherta stabilitad e franchezza. Anc l'atun aveva Hess temì che sia branscha stoppia stritgar almain 10’000 plazzas da lavur pervia dal franc ferm. (gc/sda)


text:
Turdus merula
Al mêrel (merlo in italiân - Turdus merula al só nòm sientéfich) l'è un uşèl ed la faméja di Turdidae.
Indice
Aspèt[modifica | mudéfica la surzéia]
Al mâs'c l'è lòngh fîn a 25 centémeter e al preşèinta dal piómi in gèner dal tót nîgri o maròun scûr; al bèch, e al cutōren ed j ôc în 'd un zâl vîv ch' al tènden a l' aransòun. Al sâmpi în murôti e a scâj. La fèmna l'é, invēci, ed culōr maròun scûr, cun la gōla pió cêra e righêda. Soquânt mâs'c a preşèinten un culōr maròun dal bèch, piotôst che zâl o aransòun. Ind i mâs'c dal vôlti a 's pōlen catêr di elemèint mèz albèin, ch' a 's arcgnòsen dal pèni dal j êli o còli ed la còva in pêrta biânchi.
Al só magnêr[modifica | mudéfica la surzéia]
Al mêrel al mâgna ed tót. Al mâgna, in môd principêl, frûta, cócli e di bghîn. Al só ambiĵnt naturêl l'é al bôsch, mó al 's adâta a stêr in tânt abiĵnt (in prâtica in tót i pôst in dóve al pōl fêr al né) e despès a 's câta in zôni dóve a gh'é dal cà a cuntât dirèt cun l'òm.
Inrasamèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Al né, fât da la fèmna, a 's câta insém a i râm ed j êlber, in mèz a i maciòun o ânch a la bòuna in bûşi per fâti per tèra. La fèmna la mèt zò j ōv trèi vôlti l' ân; in gèner în da i 4 a i 6 ed culôr azór-grîş, macêdi, in môd mìa pêra, cun di puntèi grîş. Al peréiod ed cuvadûra la va da i quatôrdes a i quédeş dé e l'é préma ed tót la fèmna a cuvêr j ōv, ânca se mìa despès a 'gh da 'na mân ânca al mâs'c. A guardêr a móten, a 's pōl vèder che al né al vîn fât a divêrsi altèsi da tèra a secònd che la cuvêda la sìa la préma o la secònda o la têrsa. I mêrel per ògni cuvêda a câmbien al né, an drōven mai l'istès né p'r al cuvêdi dôp la préma. In gèner i mêrel a vîven i côpi işolêdi. Ind al tèimp dal pâs a dvèinten in gèner pió socêl e pōlen catêres ânch in brânch.
Al cânt[modifica | mudéfica la surzéia]
Ché sòta al cânt 'd un mêrel mâs'c:
Al só cânt l'é un s'céfel s'cèt, ch' al câmbia despès, muşichêl e sèimper alēgher. Al pōl èser paragunê a un sòun cumpâgn a un tciuc-tciuc-tciuc piotôst bâs, opór a un sutîl tsii o a un rabî cie-ciecie, mèinter, se spavintê, ind l'alvêres al fà, a l'improvîş, un ciaciaramèint sighê ch' al pré spavintêr quelchidûn distrât che al rîva ind i só parâg sèinsa vèder in dó l'é. In pió l'é bòun 'd imparêr, sèinsa fadîga, 'na s'ciflêda bâst' ech sia per pó turnêrla a cantêr fîn a la nòja. Quând al cânta al tènd a spustêres vêrs la séma ed l' êlber. A pōl sucêder che in luntanânsa un êter mêrel, cun la só s'ciflêda, al ghe sfêlsa i sō s'céfel e che ciaschidûn di dû al cânta di pès sèinsa che ûn al quâcia cl' êter. Dâto che al mêrel al cumîncia a cantêr vêrs al trèi ed la matèina a pōl capitêr che int al sitê al dâga un pô fastédi.
In dó 's câta[modifica | mudéfica la surzéia]
Dôp la pâsra al Mêrel l'é l'uşèl pió sparpagnê in Europa e in Itâlia. L'é difâti sparpagnê int tót al teritôri ed l'Europa, a pêrt ed l' Êlta Scandinavia. In pió al gh'é in Asia, tra la mezanôt e matèina ed l'Africa, int al Canarie e int l'Azzorre. Ind l' invêren al se spôsta da i paèiş pió frèd a quî pió chêld, mèinter int al zôni moderêdi cme l'Itâlia al gh'é tót l'ân.
Ambiĵnt naturêl[modifica | mudéfica la surzéia]
Al vîv generalmèint int i bôsch cun sotbôsch, int i frutēt e int al végni, e l'é comûn int tóti al zôni ed coltûra. Al Mêrel dal culêr a 'gh piêş di pió al zôni ed muntâgna in dóve a 's câta ed mèj cun l'âria ch' a gh'é in chî parâg
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Turdus merula
- Wikispecies contiene informazioni su Turdus merula
Colegamèint d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Turdus merula Insém a "Avibase", bânca dal j infurmasiòun ed j uşê int al mònd
- Filmê dal cânt 'd un mêrel
Fotograféi[modifica | mudéfica la surzéia]
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Turdus merula trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Saxeten
Saxeten a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.2 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 100 abitant.
El cumün de Saxeten al se tröva a una altitüden de 1103 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Därligen, Lauterbrunnen, Leissigen, Wilderswil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saxeten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1303 col nom de Sachsaton.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Vladimir Vladimirovič Nabokov
Vladimir Vladimirovič Nabokov (en lèngua rùsa: BлaдиMиp BлaдиMиpoBич HaбokoB prununciàt [vlʌˈdʲimʲɪr nʌ'bokəf]; San Pietrobùrgo, 23 de bril del 1899 – Montreux, 2 de löi del 1977) l'è stat en scritùr, sagìsta, crìtich leteràre, entomòlogo, dramatùrgo e poéta ruso natüralizàt americà.
El g'ha scriìt i sò prim lìber en ruso, ma l'è stat coi sò romàns en inglés che l'è deentàt famùs.
L'òpera piö cunusìda de Nabokov l'è de isgür el romàns Lolita del 1955, de spès lüminàr come giü dei tèscc de naratìva piö 'mportàncc del sècol XX (l'è l'òpera de la quàla el regista Stanley Kubrick el g'ha tiràt fò 'l cine omònim).
El g'ha scriìt però apò a dei tescc sö argomèncc töt diferèncc, compàgn de sèrte stüde sö l'entomologìa e söl zöch dei scàchi.


text:
Lengua finlandesa
Ul Fínich (nom nativ: suomi) al è vün di idiomm ufizziaal (insema al svedees) da la Finlàndia. Al è la lengua materna da 5 miliun da personn, al partegn a i leench uraliann e la sa scriif cun l'alfabett latin. Al è un idiòma vesin al èstunn e al ungarees.
Cuntegnüü
Sistema di sun e scritüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul Fínich atüaal al gh'a 13 (u 14) cunsunaant (pvmtdnskhjlr e ng) e 8 vucaal (eiaouäöy).
I cunsunaant a inn:
- p uclüsiva bilabiala surda, cuma in lumbaart
- v fricativa labiodentala sunaant
- m nasala bilabiala
- t uclüsiva dentala surda
- d fricativa dentala sunaant
- n nasal alveolaar
- s fricativa alveolaar surda, com ss in lumbaart
- k uclüsiva velaar sorda
- ng nasala velaar, que la pariss dumà in pusizziun mediana, cuma in Piemuntees: lüna
- h fricativa velaar surda, cuma la j castejana o ch tudesca
- j semicunsunaant palatala
- l lateral alveolaar
- r ròtica alveolaar
Asca cheest-chí, la gh'a valuur funulògica l'uclüsiva glutala, mía representada par la scritüra.
I sun cunsunaàntich i pöö vees cüürt u luunch. I cunsunaant luunch i sa representa dopi par la scritüra.
- La vucala ä la representa la vucala bassa anteriuur mía rundida (cuma la e averta lumbarda).
- La vucala ö la representa la vucala bassa anteriuur rundida, cuma in lumbaart
- La vucala y la representa la vucala alta anterior anteriuur rundida, cuma la ü lumbarda
Anca i vucaal i pöö vess cüürt u luunch. I vucaal luunch i sa representa dopi par la scritüra. L'aceent al burla sü la prima sílaba da la parola.
Armonia vucàlica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La funulugía Fínica la seguiss la régula da l'Armonia vucàlica, che la fa cambiá i vucaal di süfiss in acòort a i vucaal da la parola radiis. In finees, i vucaal i pöö vess anteriuur (aou), pusteriuur (äöy), u 'neutraal' (ei). Ogni vucala anteriuur la gh'a una curespundeent pusteriuur: a/ä,o/ö,u/y. Int un'istessa parola duma sa pöö vé-gh vucaal anteriuur u pusteriuur. I süfiss gramaticaal i cambia vucala in acòort a la vucala da la radiis. La vucala da la sílaba inizziala da la parola i deciit se ul reest di vucaal i sarà anteriuur u pusteriuur:
- Una vucala pusteriuur inizziala la fa che ul reest di vucaal i sía pusteriuur (u neutraal), par esempi: pos+ahta+(t)a → posahtaa
- Una vucala anteriuur inizziala la fa che ul reest di vucaal i sía anteriuur (u neutraal), par esempi: räj+ahta+(t)a → räjähtää.
- Una vucala neutrala inizziala la fa che la prima vucala pusteriuur u anteriuur intal séguit la decida ul caràtar da la parola, per esempi: sih+ahta+(ta) → sihahtaa cf. sih+ise+(t)a → sihistä
Morfo-sintassi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul Fínich al è una lengua cuntun cumpless sistema da flessiun ch'al afeta mía dumà i nomm. Sa cünta 15 caas difereent; in scambi, a gh'è mía una distinziun da géner gramaticaal. Ul plüraal sa furma cunt una T. Par chel ch'al fa al sistema di veerp, i esiist 4 cunjügazziun difereent, e, degna d'atenziun, l'assenza d'un teemp fütüür. Dal puunt da vista Morfo-lògich, sa trata d'una lengua aglütinaant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cumenzameent da la lengua al è scundüü da dree la mitologia nòrdica, parlaant di Fínich cuma pareent di trolls i nan dal buusch cuntun idioma e una religjun propi. Ul primm teest scrivüü in Finees al è una fòrmula màgica da l'Etaa Mediana. Ul Fínich standard al è sussenn ligaa al Kalevala, grand'övra da la leteratüra finesa. Dopu ul sécul XIX al esiist una lengua Fínica nurmalizada; al sécul XX la sa spaant föra dal terirori natüraal a causa da l'emigrazziun.
Paternoster Finich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Isä meidän, joka olet taivaissa.
Pyhitetty olkoon sinun nimesi.
Tulkoon sinun valtakuntasi.
Tapahtukoon sinun tahtosi myös maan päällä niin kuin taivaassa.
Anna meille tänä päivänä jokapäiväinen leipämme.
Ja anna meille anteeksi velkamme,
niin kuin mekin annamme anteeksi velallisillemme.
Äläkä saata meitä kiusaukseen,
vaan päästä meidät pahasta. Aamen.


text:
Ìzula
Isola (Ìzula in Cremones; Isola Dovarese in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Cremona con 1 206 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9,4 km² e ona densità de 128 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Canneto sull'Oglio (MN), Casalromano (MN), Drissuna, La Pessina, Torre de' Picenardi e Ulònch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nomer de abitant del comun de Isola l'è mostraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il chantun Grischun cun ses pass ha garantì durant millis d'onns il barat tranter l'Europa dal nord e l'Europa dal sid. En vista a quests fatgs è creschida ina cultura che mussa gist en sia varietad ina gronda independenza.
Savens vegn la cultura messa en connex cun centers urbans sco las citads da Venezia u da Minca. Malgrà ch'il Grischun è ina terra muntagnarda, sa chatta ella en ina tensiun culturala tranter las citads da l'Europa dal nord e dal sid. Correspundentamain sa laschan chattar influenzas dad omadus circuls culturals. Uschia è la claustra da Müstair, ch'appartegna oz al patrimoni mundial da la UNESCO, ina fundaziun da Carli il Grond, il retg dals Francs e pli tard imperatur roman. Da l'autra vart sa manifestescha er l'influenza dal sid, per exempel en ils blers palazis.
Da la cultura architectonica a la pictura alpina
En il chantun Grischun èn dentant er sa sviluppadas – sin fundament da las influenzas dal nord e dal sid – adina puspè furmas individualas da la cultura che stattan mintgamai en in connex specific estetic e funcziunal cun la cuntrada: En Engiadina chattan ins chasas da crap maiestusas en vitgs serrads, fertant ch'en ils territoris dals Gualsers domineschan ils abitadis sparpagliads cun chasas da lain. Las valladas grischunas dal sid sa preschentan cun guauds da chastagners cultivads cun quità. En Bregaglia sa chatta schizunt il pli grond guaudet da chastagners da l'Europa!
A partir dal 19avel tschientaner è l'egliada culturala sa drizzada pli fitg da la cultura architectonica e da las valladas vers las muntognas: Ils maletgs alpins da Giovanni Segantini, las ovras da la famiglia Giacometti e d'artists sco Ernst Ludwig Kirchner han cuntanschì gia daditg ina muntada internaziunala. A medem temp è er la cultura architectonica sa sviluppada tras ils architects ed inschigners grischuns. Intgins da quels èn enconuschents sin plaun internaziunal.
Grondezzas istoricas e nov barat
La ritgezza culturala dal Grischun sa mussa oz tant en la cuntrada sezza sco er en ils 90 museums che sa deditgeschan mintgamai en moda individuala a l'istorgia ed a la cultura. Observabla è er la trilinguitad dal chantun, ch'enconuscha bunamain en mintga vallada anc differents dialects. Plirs lieus sco per exempel Tavau èn ultra da quai francads en la litteratura mundiala. Differents festivals da musica en tut las regiuns dal Grischun permettan plinavant da pudair sa divertir cun operas, cun musica da jazz u cun rock, e tut quai er sut tschel avert.


text: 1Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, ¡Tãxṹ i nüxü̃́ peyaxõgüxü̃ i guxü̃ma i orearü uruü̃gü i nügü ixugügüxü̃ na aixcüma Tupanaãrü orearü uruü̃gü yixĩgüxü̃! Natürü name nixĩ i penangugü i norü ore na nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x ngoxita aixcüma Tupanaãẽ yiĩxü̃ i nawa idexaxü̃ rü e̱xna tama. Erü ñoma i naãnewa rü guxü̃wama nangẽxma i muxü̃ma i idorata̱a̱xgüxü̃ i nügü ixugüxü̃ na Tupanaãrü orearü uruü̃gü yixĩgüxü̃. 2Rü tá pemaã nüxü̃ chixu na ñuxãcü tá nüxü̃ pecuáxü̃ na texé tiĩxü̃ ya yíxema aixcüma Tupanaãẽ tümawa ngẽxmaxẽ. Rü dücax, guxü̃ma i orearü uruü̃gü i nüxü̃ ixugüxü̃ na Tupana duü̃xü̃xü̃ yaxĩxẽẽxü̃ ya Ngechuchu ya Cristu, rü ngẽma nixĩ i aixcüma Tupanaãẽ nawa idexaxü̃. 3Natürü guxü̃ma i ngẽma orearü uruü̃gü i tama nüxü̃ ixugüxü̃ na Tupana duü̃xü̃xü̃ yaxĩxẽẽxü̃ ga Ngechuchu, rü ngẽma rü tama nüxü̃́ nangẽxma i Tupanaãẽ i Üünexü̃. Natürü Cristuarü uwanüãẽ nixĩ i nawa ngẽxmaxü̃. Marü nüxü̃ pexĩnüẽ na ínanguxchaü̃xü̃ i Cristuarü uwanü, natürü ñu̱xma rü marü ñoma i naãnewa nangẽxma. 4Pa Chauxacügüx, pema rü Tupanaxãcügü pixĩgü. Rü marü nüxü̃ perüyexera i ngẽma tama aixcüma Tupanaãrü orearü uruü̃gü ixĩgüxü̃. Erü ngẽma Tupanaãẽ i Üünexü̃ i peãẽwa ngẽxmaxü̃ rü nüxü̃ narüyexera i ngẽma Cristuarü uwanüãẽ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱xgüwa ngẽxmaxü̃. 5Rü nüma i Cristuarü uwanüãrü duü̃xü̃gü rü ñoma i naãnecü̱̃ã̱xgü nixĩ. Rü ngẽmaca̱x ñoma i naãnechigagu nidexagü. Rü ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü rü nüxü̃́ inarüxĩnüẽ. 6Natürü i yixema rü Tupanaxãcügü tixĩgü. Rü yíxema Tupanaxü̃ cuáxe rü tüxü̃́ itarüxĩnü. Natürü yíxema tama Tupanaxü̃ cuáxe rü tama tüxü̃́ itarüxĩnü. Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱xgü na texé tixĩgüxü̃ ya aixcüma Tupanaãrü duü̃xü̃gü ixĩgüxe rü texé tixĩgüxü̃ ya Cristuarü uwanüãrü duü̃xü̃gü ixĩgüxe. 7Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, name nixĩ na yigü ingechaü̃güxü̃, erü Tupana nixĩ ya tüxü̃ ngúexẽẽcü na yigü ingechaü̃güxü̃. Rü guxãma ya yíxema tümaẽneẽxü̃ ngechaü̃xẽ rü Tupanaxãcü tixĩgü rü Tupanaxü̃ tacua̱x. 8Yíxema tama tümaẽneẽxü̃ ngechaü̃xẽ rü tama Tupanaxü̃ tacua̱x, erü Tupana nixĩ ya tüxü̃ ngúexẽẽcü na yigü ingechaü̃güxü̃. 9Tupana rü ñoma ga naãnewa nanamu ga Nane ya nügümaã wüxicacü na yimagagu tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü yemawa Tupana tüxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ na ñuxãcü tüxü̃ nangechaü̃xü̃. 10Rü woo Tupanaxü̃ tangechaü̃gü, natürü ngẽma ngechaü̃ i guxü̃ãrü yexera ixĩxü̃ nixĩ na nüma tüxü̃ nangechaü̃xü̃ rü ñoma ga naãnewa na namuãxü̃ ga Nane na taxca̱x nayuxü̃ca̱x rü naxütanüãxü̃ca̱x ga tórü pecadugü. 11Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, yexguma yemaãcü tüxü̃ nangechaü̃gu ga Tupana, rü ngẽmaca̱x name nixĩ i yixema rü ta yigü tangechaü̃gü. 12Taguma texé Tupanaxü̃ tadau. Natürü ngẽxguma aixcüma yigü ingechaü̃gügu, rü Tupana rü tawa namaxü̃ rü norü ngechaü̃ rü aixcümaxü̃chi tórü maxü̃wa nango̱x. 13Rü nüma rü marü tüxna nanamu ga Naãẽ i Üünexü̃. Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x na aixcüma norü duü̃xü̃gü ixĩgüxü̃ rü nüma rü tawa na namaxü̃xü̃. 14Rü tomatama nüxü̃ tadaugü rü nüxü̃ tixuchigagü na Tanatü ya Tupana núma namuxü̃ ga Nane na guxü̃ma i duü̃xü̃güxü̃ namaxẽxẽẽxü̃ca̱x. 15Rü yíxema yaxṍxẽ rü nüxü̃ ixuchigaxe na Tupana Nane yiĩxü̃ ya Ngechuchu, rü aixcüma Tupanaãrü duü̃xü̃ tixĩ, rü Tupana rü tümawa namaxü̃. 16Rü yixema nüxü̃ tacua̱xgü rü tayaxõgü na Tupana rü poraãcü tüxü̃ nangechaü̃xü̃, erü nüma nixĩ i aixcüma guxãxü̃ nangechaü̃xü̃. Rü yíxema aixcüma tümaẽneẽxü̃ ngechaü̃xẽ, rü Tupanaãrü duü̃xü̃ tixĩ, rü nüma ya Tupana rü aixcüma tümawa namaxü̃. 17Rü ngẽxguma aixcüma Tupanaxü̃ ingechaü̃gügu, rü tórü maxü̃wa nango̱x i ngẽma, rü tãũtáma nüxü̃ tamuü̃ẽ i ngẽma ngunexü̃ i nagu tüxü̃ yacagüxü̃gu naxca̱x i tórü maxü̃. Erü woo ñoma i naãnewa tangẽxmagü, natürü nape̱xewa rü Cristurüü̃ tixĩgü. 18Rü ngẽxguma aixcüma Tupanaxü̃ ingechaü̃gügu, rü nüxü̃ tacua̱x na tãũtáma tüxü̃ napoxcuexü̃, rü ngẽmaca̱x taxuca̱xma nüxü̃ tamuü̃ẽ. Natürü ngẽxguma chi nüxü̃ imuü̃ẽgu, rü nüxü̃ tacua̱x na tama aixcüma nüxü̃ ingechaü̃güxü̃. 19Rü yixema rü Tupanaxü̃ tangechaü̃gü, yerü nüxĩra tüxü̃ nangechaü̃ ga nümax. 20Ngẽxguma chi texé: “Choma rü Tupanaxü̃ changechaü̃”, ñagügu, natürü tümaẽneẽchi taxaixgu, rü tidora. Erü ngẽxguma tama nüxü̃ tangechaü̃gu i tümaẽneẽ i nüxü̃ tadauxü̃ rü taxuacüma nüxü̃ tangechaü̃ ya Tupana ya tama nüxü̃ tadaucü. 21Rü Ngechuchu ya Cristu tüxü̃ namu rü ñanagürü: “Yíxema Tupanaxü̃ ngechaü̃xẽ, rü name nixĩ na tümaẽneẽxü̃ rü ta tangechaü̃xü̃”, ñanagürü.


text:
Bataja de Waterloo
La Bataja de Waterloo, el 18 de giugn del 1815, l'è stada l'ultima combattuda de Napoleon, e l'è stada ancasì vuna dij pussè sanguinos del XIX secol.
L'è durada vòtt or, e in quel period gh'hinn staa 48.000 mòrt. L'è stada in fra i camp e i fattorii de Waterloo, in Belgi, in dove che l'esercit de Napoleon el s'è scontraa cont i Ingles del Wellington. El Frances l'èra segur de vincc, e a l'inizzi el pareva che dovess andà inscì, ma i attach de la la cavalarìa francesa hinn staa contegnì de l'artiglieria inglesa. Anca el teren fangos (l'aveva piovuu tùtt el dì prima, e anca el dì de la bataja el temp l'era brutt) l'ha rallentaa l'attach frances.
I sòrt de la bataja hinn rimast incert finna a quand l'è rivaa l'esercit prussian comandaa del general Blücher. El Napoleon el voreva divid i sò avversari per combattij separatament, e l'aveva cercaa de blocaa el Blücher senza riessiv. El se spetava minga però l'ariv di Prussian e el sò esercit, fòrt de 120.000 òmen e 374 cannoni el s'è trovaa de front complessivament 223.000 òmen e 500 cannoni.
La bataja l'ha signaa la fin di Cent Dì e in generaò de tutta l'etaa napoleònega. On quai de dì dòpo el Napoleon el s'è consegnaa ai Ingles. Lor l'hann esiliaa in de l'isola de Sant'Elena, indove l'è mòrt ses agn dòpo (5 mâgg del 1815).


text:
Nuedraa
Novedraa (nom ufizial in italian: Novedrate in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 2 921 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,8 km² e ona densità de 1 043 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carimaa, Figin, Lentaa (MI) e Marian.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Nuedraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lunbardî
Artécol in dialèt arzân
La Lumbardéia l'é ‘na regiòun italiâna cun cîrca nōv miliòun d'abitânt. La só capitêl l'é Milân. La Lumbardéia la cunfîna a mezanôt cun la Svésra (Cantòun Ticîn e Grisòun), a sîra cun al Piemûnt, a matèina cun al Vènet e cun al Trintèin-Êlt Âdis/Sudtirōl, e a mezdé cun l' Emélia-Rumâgna. L'aministrasiòun regiunêla l'é int al Gratacēl Pirelli, a Milân.
Indice
Al nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm Lumbardéia al vîn da la parôla tedèsca e longobêrda Langbardland o Langbardaland, che cun al tradusiòun ch' în stêdi fâti dôp l’é dvintê préma Langbard e dôp Longobardia o Langobardia fîn ad arivêr a Lumbardéia, ch' al vré dîr "Tèra di Longobêrd".
I cèinter principêl dal pruvînci Lumbêrdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
La Lunbardî l'è na regiån itaglièna con stra sè e nå nôv migliòn d'abitànt. La so capitèla l'è Milàn. La Lunbardî la cunféna piò sò cun la Svézzra (Cantån Tizén e Grisòn), a sîra col Piemånt, a maténna col Vènet e col Trentén-Elt Égg’/Südtirol, e piò zå cun l'Emégglia-Rumâgna. L'aministraziån regiunèl l'è int'al Gratazîl Pirelli, a Milàn.
Al nòmm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòmm Lunbardî al vénn da la parola germànica e lungubèrda Langbardland o Langbardaland, che cun al traduziòn ch'ali én stè fati dåpp l'è advintè prémma Langbard e dåpp Longobardia o Langobardia fén ad arrivèr a Lunbardî, ch'al vré dîr "Tèra dî Lungubèrd".
Äl chèplôg ed pruvénzia d'la Lunbardî[modifica | mudéfica la surzéia]
Artìcol in dialët piasintëin
La Lumbardia (in italian: Lombardia) l'é una region d' l'Italia nord-ucidentäla. In dil so 12 pruvinci i ga stan pö d' növ milion d'abitant. La so capitäla l'é Milan. La cunfëina a nord cun la Svisera, a ovest cul Piemont, a est cul Venet e cul Trintëin-Ält Adige e a süd cun l'Emilia-Rumagna.
Al num Lumbardia al vegna da la parola germanica-lungubärda Langbardland o Langbardaland che, dop dil mudifich in latëin e in italian, l'é cambiä in Langbard, po in Longobardia o Langobardia par 'rivä al num d'incö. Völ di "Tera di Lungubärd", la tera d' cul popul germanic ca l'era vegn zu in Italia in dal 568 d.C. e l'äva mis la so capitäla a Pavia. Alura la Longobardia l'era una zona bëin püsè granda d' cula d'adès.
Al simbul d' la region l'é la rösla camuna (in bianc cun dré dal verd) e l'é stä ispirä da un'incision in sil predi d' la Val Camonica ch' i ävan fat i om d' l'antiga civiltä di Camuni. Cun la rösla i völan ricurdä la storia milenäria e la caltüra antiga d' la region. A gh'é una leg' d' la region par dä o dä mia 'l parmès da druä al simbul lumbärd.
Al motto üficiäl d' la Lumbardia l'é: "Una regione per fare" (una region par fä).
Geugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Lumbardia la s' divìda quäsi a metä tra pianüra (pö o menu 'l 47,1%) e muntagna (40,5%). Al 12,4% ca 'l resta la culëina.
La region la pöl ves dividì anca in quatar zoni par descriv il carateristich geugrafich: la pärt propri cun i Älp, vüna d' meza muntagna (Preälp) o culëina, un'ätra d' pianüra (Älta e Basa) e cula suta 'l Po.