text:
28 da settember
- Tenor la Russia ha ina maioritad impressiunanta vuschà per in’annexiun a la Russia en ils referendums fictivs. A Donezk en l’ost da l’Ucraina hajan passa 99% da las votantas e votants ditg Gea. A Cherson en il sid passa 87%. La cuminanza internaziunala na renconuscha betg ils referendums, cunquai che quels sajan cleramain illegals.
- Il president ucranais Wolodimir Selenski fa cleras pretensiuns a la cuminanza internaziunala. En in pled per video al Cussegl da segirezza da l'ONU ha el ditg che mintga annexiun illegala saja in crim envers tut ils stadis. En pli hai il president ucranais ditg che armada ucranaisa fetschia progress e delibereschia il pajais dals Russ.
- La presidenta da la cumissiun da l’UE, Ursula von der Leyen, ha prendì posiziun en connex cun las trais foras en las lingias da gas Nordstream 1 e 2. Er ella è da l’avis ch’i sa tractia dad in act da sabotascha. Uss saja necessari dad intercurir ils incaps da rudent. En pli ha von der Leyen smanatschà che mintga disturbi intenziunà da l’infrastructura d’energia activa en l’Europa saja inacceptabla e vegnia ad avair consequenzas severas. Las foras sa chattan en auas danaisas e svedaisas.
- Entaifer in’emna èn radund 100'000 persunas da la Russia fugidas en il Kasachstan. Ellas sajan vegnidas retschavidas cun bratscha averta, ha ditg il president Kassym-Jomart Tokayev. Atgnamain èn la Russia ed il Kasachstan alliads. Dapi l’invasiun russa en l’Ucraina è la regenza kasaca sa distanziada pli e pli da Moscau e signalisescha da persequitar in’atgna politica. Tranter auter ha er il Kasachstan condemnà ils referendums fictivs che la Russia ha fatg en las parts occupadas da l’Ucraina.
27 da settember
- Gas sorta da la rusna en la lingia Nord Stream 2. Il militar danais ha publitgà fotografias da scuflas a la surfatscha da la mar, sur las lingias da gas. Il manader dal Uffizi d'energia danais Kristoffer Böttzauw ha ditg ch'i sortia «propi propi bler gas» tras la rusna. Stan actual èn donns tar duas lingias enconuschents: duas rusnas en la pipeline Nord Stream 1 ed ina en la pipeline Nord Stream 2. Perquai che las rusnas èn en territori svedais ha la Svezia e Danemarc installà stabs da crisa. Tras omaduas lingias n'è nagin gas vegnì furnì a la Germania. Cun quai han ils donns nagin effect sin la furniziun da gas dal pajais.
- L'anteriur president russ Dmitri Mewedew ha accentuà che la Russia haja il dretg da duvrar armas atomaras sche quai «saja necessari» ed «en stricta concordanza cun ils fundaments da la politica d'intimidaziun nucleara». Quai scriva el en ses chanal da Telegram. La bun'ura han ils Stadis Unids avertì cleramain la Russia da betg duvrar armas atomaras. Las consequenzas fissan «extraordinarias» e «realas» ha ditg il pledader dal ministeri da l'exteriur Ned Price a l'emettur CNN.
- Il Servetsch secret intern da la Russia ha tenor atgnas indicaziuns arrestà in consul giapunais causa suspect da spiunascha. En la citad da Wladiwostok en l'ost dal pajais haja el cumprà infurmaziuns secretas tranter auter davart las consequenzas da sancziuns dal vest, ha communitga il FSB.
26 da settember
- En connex cun la guerra en l'Ucraina ha il Giapun decis novas sancziuns cunter la Russia. Concret scumonda il pajais l'export da rauba che stat en connex cun armas chemicas. Tenor in pledader da la regenza, saja il Giapun fitg inquietà pervi dal diever pussaivel d'armas atomaras da la Russia.
25 da settember
- Avant paucs dis aveva il president russ Wladimir Putin ordinà l’emprima mobilisaziun parziala dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala. Da protests cunter questa annunzia èn fin uss passa 2'000persunas vegnidas arrestadas en Russia.
- En consequenza da la mobilisaziun parziala da l’armada russa ha il president ucranais Wolodimir Selenski appellà a la schuldada russa da refusar da far servetsch militar. I saja meglier da desertar, enstagl da murir sco delinquent da guerra sin terren ester, ha ditg Selenski en ses messadi per video quotidian. Ultra da quai ha el offrì a la schuldada russa da capitular ed ir voluntarmain en praschunia da guerra – nua ch’els vegnian tractads a moda civilisada, ha empermess il president ucranais.
- En ils territoris occupads dals russ en l'Ucraina da l'ost e dal sid cuntinueschan ins cun ils pseudo-referendums per in'annexiun a la Russia – quai malgrà il bumbardament. En il territori da Cherson sajan mortas duas persunas en in hotel pervi da rachetas da l'Ucraina – rapportan l'agentura da novitads russa Tass. A Saporischja hajan ins stuì serrar in local da votaziun suenter in'attatga. Las votaziuns che vegnian crititgadas internaziunal sco violaziun dal dretg internaziunal cuntinueschan era en la regiun da Donezk e Luhansk – quai anc enfin mardi.
24 da settember
- L’Ucraina restrenscha las relaziuns diplomaticas cun l’Iran. La raschun saja che l’Iran haja furnì dronas da cumbat a la Russia – ha argumentà il ministeri da l’exteriur a Kiev questa decisiun. Questa furniziun saja stà in «act brut» ch’haja donnegià ferm las relaziuns tranter ils dus pajais. Sco reacziun ha l’Ucraina retratg a l’ambassadur iranais a Kiev il permiss da lavur. La fin d’avust aveva il servetsch secret dals Stadis Unids rapportà che la Russia haja cumprà dronas da l’Iran per duvrar quellas en il cumbat cunter l’Ucraina. Uffizialmain n’han ni Moscau ni Teheran confermà questa fatschenta.
- La Finlanda vul restrenscher l’entrada en il pajais per burgais russ anc pli fitg. Concret na vegnia betg pli ad esser pussibel a Russas e Russ da vegnir en Finlanda per motivs turistics. Quai ha annunzià il ministeri da l’exteriur a Helsinki. Vegnir en il pajais possian els mo pli per auters motivs. Gia ordavant aveva la Finlanda rinforzà las restricziuns d’entrada en il pajais per Russas e Russ. Ella suonda uschia als ulteriurs quatter stadis commembers da l’Uniun europeica che cunfineschan cun la Russia: En l’Estonia, la Lettonia, la Lituania e la Pologna valan gia restricziuns sumegliantas.
23 da settember
- En las regiuns da l'Ucraina da l’ost han tenor agenturas da novitads russas cumenzà las votaziuns davart ils referendums per in'annexiun a la Russia. Las votaziuns ch'han cumenzà questa damaun a las 5 duain durar fin mardi. Vuschà vegn en las regiuns dals separatists pro-russ Donezk e Luhansk sco er en las regiuns da Cherson e Saporijschia. Ils stadis dal vest, tranter els er la Svizra, e pliras organisaziuns han gia condemnà ils referendums, quels sajan illegals ed ina provocaziun.
- Il Cussegl da segirezza da l'ONU ha discurrì davart l'offensiva russa cunter l'Ucraina. Ils stadis dal vest han surtut condemnà ils acts sgarschaivel ed ils crims che l'armada russa commetti en l'Ucraina. Il minister da l’exteriur da l’Ucraina Dmytro Kuleba, ch'era envidà sco giast, ha ditg, che la Russia n’haja betg in interess vi da discurs da pasch e tschertgia be ina soluziun militara. Il minister da l’exteriur russ Sergei Lawrow, ch'è cumparì in’ura e mez memia tard ed ha puspè banduna la sala suenter ses pled, ha renfatschà al vest da sa maschadar directamain en la guerra e pretendì che la Russia n’haja gì nagin'autra letg che d'attatgar l'Ucraina.
- Tenor in report da l'Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l'Europa OSCE ha la persecuziun da la societad civila russa cuntanschì in nov punct culminant en il decurs da la guerra encunter l'Ucraina. Il report discurra da suppressiun e l'emprova da far tema a l'opposiziun a las medias ed ad organisaziuns independentas. Il rapport pretenda da la OSCE da sustegnair schurnalistas, activists e giurists en l'exil. Plinavant stoppia l'ONU engaschar ina observatura u in observatur per la Russia.
22 da settember
- La Russia e l’Ucraina han barattà praschuniers. Passa 200 Ucranais sajan returnads or da praschunia russa, ha communitgà l’uffizi da president a Kiev. L’Ucraina haja persuenter laschà liber il politicher pro-russ Viktor Medwedtschuk e 55 schuldads russ. En il rom dal barat hajan ils separatists sustegnids da la Russia en l’ost da l’Ucraina laschà liber 10 esters. Quels sajan vegnids sgulads en l’Arabia Saudita. Tschintg da quels sajan da la Gronda Britannia, dus dals Stadis Unids e mintgamai in da la Svezia, la Croazia ed il Maroc.
- Suenter l’annunzia d’ina mobilisaziun parziala vulan adina dapli Russ vegnir en la Finlanda. Quai ha communitgà la protecziun dals cunfins dal vischin scandinav. Il mument saja tut sut controlla. Gia ier hajan passa 4’800 persunas da la Russia traversà il cunfin. Quai èn passa 1’700 persunas dapli cumpareglià cun avant in’emna.
- L'Uniun eruopeica vul preparar novas sancziuns encunter la Russia, quai han decis ils ministers da l'exteriur dals 27 stadis da l'UE tar in inscunter informal a l'ur da la conferenza da l'ONU a New York. L'inscunter ha gì lieu paucas uras suenter che Wladimir Putin ha annunzià l'emprima mobilisaziun da guerra russa dapi la segunda guerra mundiala.
- Il secretari general da la Nato Jens Stoltenberg ha rinfatschà malprecauziun al president russ Wladimir Putin en vista a novas smanatschas. Putin sappia sez ch’ina guerra atomara na duess mai vegnir cumbattida e na possia betg vegnir gudagnada, ha Stoltenberg ditg mesemna en in'emissiun dal ZDF a New York. I na saja betg l’emprima giada che Putin fetschia diever da retorica nucleara. Quai na midia dentant nagut vi da l’obligaziun da restar calm. Stoltenberg ha punctuà: «La Nato na vul nagina confruntaziun cun la Russia». Ils alliads da la Nato han sulettamain sustegnì l’Ucraina «brutal» per ch’ella possia far diever da ses dretg da sa defender sezza – sco quai che la charta da l’ONU prevesia.
- Il president ucaranais Wolodimir Selenski è sa drizzà a l'Assamblea generala da l'ONU a New York. Quai cun in messadi da video preresgistrà, nua ch'el pretenda che la Russia vegnia chastiada per sia offensiva en l'Ucraina. Cunter ses pajais saja vegnì commess in crim. Selenski ha plinavant pretendì ulteriuras restricziuns da visum per burgaisas e burgais russ. A la Russia stoppia plinavant vegnir retratg il dretg da veto en il cussegl da segirezza da l'ONU.
- En pliras citads russas hai dà protests suenter ch'il president russ Wladmir Putin ha gì annunzià la mobilisaziun parziala dal militar. Latiers han las forzas da segirezza arrestà tschients da persunas. La gruppa russa per dretgs umans OVD communitgescha ch'i saja fin ussa vegnì annunzià passa 1'400 arrestaziuns en almain 38 citads. Uschia er a Moscau, St. Petersburg e Samara. La gruppa informescha permanentamain online davart arrestaziuns e protests en Russia. Las autoritads russas avevan avertì da far part als protests e samantschà cun fin 15 onns praschun.
21 da settember
- Nagin haja smanatscha a la Russia e nagin auter che la Russia haja tschertgà quest conflict. Quai ha Joe Biden ditg en in pled a chaschun da la radunanza generala da l'ONU a New York. La Russia veglia eliminà il dretg d'existenza da l'Ucraina sco stadi. Pir da curt haja Putin fatg smanatschas nuclearas envers l'Europa ed il Kreml organiseschia referendums fictivs. Quai sajan acts monstrus.
- Tenor il president da la confederaziun pon ins terminar questa guerra mo tras ina schliaziun diplomatica. Ignazio Cassis vul s’inscuntrar a l’ur da la radunanza generala da l’ONU a New York cun il minister da l’exteriur russ, Sergei Lawrow. El vegnia a menziunar la provocaziun la pli nova da Putin, la mobilisaziun parziala. Cassis ha ditg quai ad ina conferenza da medias a New York.
- La mobilisaziun parziala en Russia ed ils referendums fictivs en l'Ucraina mussian che Putin na veglia betg pasch. Anzi el escaleschia la guerra. Quai di il pledader dal incumbensà per l'exteriur da l'Uniun Europeica. El ha plinavant affirmà ch'ils territoris pertutgads dals referendums fictivs restian part da l'Ucraina independentamain dal resultat da quels. Durant la radunanza plenara da l'ONU ha era chancelier da la Germania Olaf Scholz prendì posiziun tar la mobilisaziun parziala: «las decisiuns da la Russia dals davos dis èn in act da desperaziun».
- La Lettonia na vul betg dar refugi a Russ che scappan pervi da la mobilisaziun parziala. La segirtad saja pli impurtanta. Il minister da l'exteriur letton ha declerà quai. En la Russia sezza haja dà in ferm augment da dumondas per sgols or dal pajais. Quai mussan statisticas da Google. Blers sgols èn vendids ora per exempel sgols da Moscau ad Istanbul. Ils sgols ils pli bunmartgads da la chapitala russa a Dubai custan radund 5'000 euros.
- Prest set mais suenter l'entschatta da l'offensiva en l'Ucraina ha la Russia annunzià ina mobilisaziun parziala dal militar, quai vul dir che reservists vegnan mobilisads. Il schef dal Kreml Wladimir Putin ha ditg en in discurs a la televisiun ch'el haja suttascrit in decret correspundent. La mobilisaziun parziala cumenza anc mesemna. Tenor il ministeri da defensiun sa tracti da 300'000 reservists cun experientscha da cumbat. En tut datti 25 milliuns reservists en la Russia. Putin ha declerà, ch'i giaja per defender l'integritad dals territoris da la Russia. La finamira saja da deliberar il Donbass. Ils referendums planisads en las parts controlladas da l'Ucraina sustegna Putin.
- Il president da la Confederaziun Ignazio Cassis ha ditg a l'ur da l'Assamblea generala da l'ONU ch'ils referendums planisads en l'Ucraina da l'ost sajan cunter la lescha perquai ch'els violeschian l'integritad territoriala e cun quai il dretg internaziunal. La Svizra na possia per quai betg renconuscher ils resultats da referendums.
- La OSCE ha er scrit en ina posiziun ch'ils referendums sajan illegals. Il president franzos Emmanuel Macron ha discurrì dad ina provocaziun. El veglia danovamain discurrer cun Wladimir Putin ils proxims dis.
- Il president ucranais Wolodimir Selenski è sa mussà ruassaivel suenter l'annunzia da la Russia davart ils referendums per in'adesiun en las regiuns occupadas da Luhansk, Donezk, Cherson e Saporischja. En ses pled da la saira ha Selenski ditg che questas annunzias sajan «canera» ed ha engrazià als pajais dal vest per lur critica envers ils plans da la Russia. La populaziun en questas regiuns duai anc quest'emna votar davart ina adesiun.
20 da settember
- La Russia stoppia dar enavos ils territoris annectads a l'Ucraina. Quai pretenda il president tirc Recep Erdogan. Sch'i duaja dar pasch, saja il return dal territori fitg impurtant. Quai vegnia spetgà, ha Erdogan ditg durant in'intervista. Era la peninsla da la Crim che la Russia aveva gia annectà 2014 stoppia vegnir returnada a l'Ucraina.
- En l'Ucraina da l'ost en las regiuns da Donezk e Luhansk ha la direcziun dals separatists pro-russ pretendì ch'il pievel possia bainbaud decider davart ina separaziun da l'Ucraina. Latiers duai ir per l'annexiun dal Donbass a la Russia. En in video ha il manader dals separatists en la regiun da Donezk declerà ch'el veglia coordinar correspundentamain cun ses collega d'uffizi en la regiun da Luhansk. Ils occupants sajan en panica, ha reagì il president ucranais Wolodimir Selenski. Ultra da quai ha el declerà ch'el veglia sa drizzar la mesemna a l'assamblea generala da l'ONU per dumandar ulteriuras furniziuns d'armas.
19 da settember
- La Russia refusa la rinfatscha da Kiew d'avair commess crim da guerra en la regiun da Charkiw en l'ost da l'Ucraina. Quai saja ina manzegna, ha ditg il pledader dal Kreml tenor l'agentura da novitads Interfax. Ordavant avevan ins chattà 440 fosssas cun baras datiers da la citad da Isjum. Tar intgins dad els han ins tenor indicaziuns ucranaisas constatà fastitgs da tortura. Il president ucranais Wolodimir Selenski aveva sinaquai rinfatschà praticas dals nazis a la Russia. Il Kremel è er sa referì sin rinfatschas dal passà. Quai na saja betg il medem scenari sco a Butscha. Là vevan ins chattà tschients da baras da civilists la primavaira.
- Ella saja per la pasch, scriva Alla Pugatschowa sin la plattafurma sociala instagram. Sche quai fetschia ella tar ina «agenta da l'exteriur» duai la regenza era metter ella sin la glista naira, sco quai è schabegià a lur um Maxim Galkin. La Regenza russa fa diever dad ina tala glista per suttametter persunas ed organisaziuns criticas a restricziuns en il pajais. Organisaziuns da dretgs civils, sco per exempel «memorial» che commemorescha a las victimas dal Gulag, vegnan accusadas d’agir sin cumond da pajais dal vest (perquai la descripziun «agents da l'exteriur»). Alla Pugatschowa è in superstar en la Russia, e lur letg cun il comicher Galkin è in tema permanent en las gasettas da boulevard russas.
- L'Ucraina rinfatscha a la Russia d'avair bumbardà il territori enturn ina ovra atomara en il sid dal pajais. Pertutgada saja in'ovra atomara en la regiun da Mykolaiv communitgescha la gestiunaria. Ils reacturs na sajan betg vegnids tutgads. I haja dà in'explosiun radund 300 meters dalunsch da quels. Questas indicaziuns na sa laschan però betg examinar a moda independenta. Moskau n'ha anc betg prendì posiziun. Ils ultims mais vevan annunzias d'attatgas sin l'ovra atomara a Saporjschja er en il dis dal pajais adina puspè perocurà per agitaziuns. Omadus pajais fagievan responsabel in l'auter per las attatgas.
- Il president ucranais Wolodimir Selenski di ch'igl dettia preparaziuns per deliberar ulteriurs territoris, per exempel en las regiuns da Mariupol e Melitopol, ma er enturn Cherson en il sid dal pajais. La finamira saja da deliberar l’entira Ucraina, inclusivamain las regiuns che vegnian controlladas dals separatists sustegnids da la Russia e la peninsla da la Crim en il sid. Tenor l’agentura da novitads tudestga DPA occupescha la Russia actualmain radund 20% dal territori da l’Ucraina.
18 da settember
- L’armada ucranaisa ha reconquistà ils ultims dis grondas parts da la regiun enturn Charkiw en il nordost dal pajais da l’armada russa. Uss renfatscha il president ucranais Wolodimir Selenski als invasurs russ d’avair turmentà umans. Entant sajan vegnidas chattadas passa 10 chombras da tortura en pliras citads, uschia Selenski en ses messadi per video quotidian. Tranter auter sajan ils umans vegnids torturads cun culps electrics e fildaroms.
- L’ovra atomara Saporischja è puspè vi da la rait. Quai suenter in’ interrupziun da duas emnas. Ina lingia electrica principala saja reparada, ha communitgà l’agenzia internaziunala per energia atomara IAEA. Durant l’interrupziun era l’ovra atomara colliada cun lingias da current d’urgenza. Ma era quellas eran crudadas ora. Tenor il schef da l’IAEA resta la situaziun enturn l’ovra atomara instabila. Ins n’haja betg pli bumbardà l’ovra atomara. Ma i dettia anc adina cumbats en la regiun.
17 da settember
- Suenter che pliras tschient baras èn vegnidas chattadas en la citad Isjum – che l’Ucraina ha reconquistà da la Russia – pretenda il president ucranais Wolodimir Selenski consequenzas. Moscau stoppia vegnir chastià pervi da crims da guerra. Il mund na dastgia betg simplamain guardar sco il «stadi da terror russ mazzia e turmentia». I dovria sancziuns anc pli severas.
16 da settember
- En la citad dad Isjum che è part dal territori reconquistà da l'Ucraina èn vegnidas chattadas 440 baras en in guaud rapportan medias da l'Ucraina. Il president ucranais Wolodimir Selenski aveva ils 15 da settember discurrì dad ina fossa communabla. L'incumbensà per persunas sparidas da l'Ucraina Oleh Kotenko che aveva visità il guaud ha intunà envers la staziun da televisiun Nastojaschtschee Wremja che na sa tratta betg dad ina fossa communabla sco a Butscha, mabain da bleras fossas singulas. Las baras da Isjum sajan pia vegnidas sutterradas a moda almain in zic pli civilisada che en il cas da Butscha. Là avevan ins chattà indizis che las persunas sajan vegnidas torturadas. Ad Isjum dentant sajan las persunas vegnidas mazzadas entras attatgas d’ artigliaria.
- La regenza dals Stadis Unids vul furnir ulteriuras armas per che l'Ucraina possia sa defender encunter la Russia. Il ministeri da l'exteriur american ha annunzià ier in ulteriur agid da 600 milliuns dollars per Kiev. L'USA metta a disposiziun a l'Ucraina ulteriuras armas, muniziun ed equipament da ses inventari. Total han ils Stadis Undis gia investì 15,8 milliardas per sustegnair l'Ucraina.
15 da settember
- Russia sajetta sin mir da fermada ucranais sisur la citad Krywyj Rih. Las autoritads ucranaisas averteschan da inundaziuns. Da l’attatga saja in’ovra idraulica vegnida tutgada, ha ditg il president ucranais Wolodimir Selenski. En parts da la citad valia in privel d’auas grondas. En pli saja il provediment d’aua crudà or. Selenski discurra en connex cun l’attatga dad in’emprova dals Russ da metter sut aua sia citad natala. Ils attatgaders emprovian da derasar panica.
- Il president chinais Xi Jinping è arrivà en la citad da Samarkand en l’Usbekistan. Là cumenza oz l’inscunter suprem da l’uschenumnada «Organisaziun per collavuraziun da Schanghai». Er part da l’inscunter fa il president russ Wladimir Putin. I sa tracta da l’emprim inscunter persunal dals dus presidents dapi l’invasiun da la Russia en l’Ucraina. Plinavant da la partida èn er il president tirc Recep Tayyip Erdogan, il president da l’Iran Ebrahim Raisi ed il president da l’India Narendra Modi.


c: text/html

text:
Studentas e students svizzers sco er persunas en scolaziun pon dumandar contribuziuns da sustegn unicas u periodicas per lur scolaziun. I vegn differenzià tranter stipendis, che na ston betg vegnir pajads enavos, ed emprests, che ston vegnir pajads enavos.
Ils posts da stipendis chantunals èn responsabels per las dumondas davart la finanziaziun da la scolaziun. Ultra da quai disponan els d’adressas da fundaziuns e da fonds privats che porschan sustegn finanzial.
La Confederaziun conceda stipendis a perscrutadras e perscrutaders da l’exteriur che han terminà in studi da master u da doctorat ed ad artistas ed artists da l’exteriur che han terminà in studi da bachelor. Ina dumonda correspundenta po vegnir inoltrada tar il Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun SEFRI.
Stipendis a studentas ed a students esters che studegian en Svizra ubain ad artistas ed ad artists esters

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cun i AiücCorona sostëgn la Provinzia de de Balsan porsones y impreses atocades dassënn dales conseguënzes negatives dla crisa dl Corona. Bele dl 2020 ti é la Junta provinziala stada da smendrí i dagns economics y soziai dla crisa dl Corona cun le pachet ampl de mosöres d’aiüt #ipiunindôia. Cun i AiücCorona preodüs sëgn dala Junta provinziala vëgnel daidé ciamó n iade les porsones y les impreses a na moda che ares ti sides le plü debota che ara vá ales conseguënzes negatives dla crisa dl Corona. Liede de plü
Mosöres de sostëgn y aiüt
Sön chësta plata ciafëise döt le pachet d'aiüt dla junta provinziala por ti ester ales conseguënzes negatives dla crisa dl Coronavirus.
Regoles por se stravardé dal Covid-19
Tignisse a vigni moda a chëstes indicaziuns! Insciö sconëise os instësc y ince i atri y i fajëis a na moda che al ne se sleries nia indô fora le Covid-19.
Documënc da desćiarié
Chiló ciafëise dötes les ordinanzes y les comunicaziuns dl’aministraziun provinziala.
- Ordinanzes y comunicaziuns
- Material informatif
- Contignüs por scrit dla Conferënza stampa virtuala dla Provinzia


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/90
Una nuvela del Bucasc[edit]
Dialet de Bren[edit]
Dìze dóca che ai témp del prim rè de Cìpri, dòpo che Gottifré de Buglione l'ìa conquistàt Tèra Sànta, l'è sücidìt che una siùra de ràngo, de Guascógna, l'è andàda per diosiù al Sepólcro e, 'ndèl tornà endré, riàda a Cìpri, l'è stàda insültàda de quàch strasù de òm. Alùra lé, disgüstàda, l'ha pensàt de nà a cüntàghel al rè; ma ergü i g'ha dit che zà l'éra inütil, perchè lü l'éra tat indiferènt a tüt, e tat fiàch, che ànsi che vendicà i àlter per giüstìsia, lü stès el ne portàa vìa de gròse e de spórche; e tücc quì che gh'ìa argóta söl gòs i se sfogàa cóntra de lü. Sintìcc 'ste laùr la siùra, desperàda de podì mìga fà vendèta, per fàsla en pó pasà la s'è mèsa nel có de fà moì föra el rè; e, andàda pianzèndo deànti a lü, l'ha dit: "Siòr, mé no ègne mìga a la tò prezènsa perchè té te àbiet a vendicà de l'ingiüria che i m'ha fat, ma envéce de la vendèta te préghe a insegnàm cóme te fé té a soportà i afróncc che sènte che i te fa, perchè isé, emparàndo de té, pòse con pasiènsa soportà el mè, che 'l sa 'l Signùr, se podès, te 'l cederès vontéra a té, zà che té te sé isé brào de portàtei vìa".
El rè, che fìna alùra l'éra stat isé pégher e indolènt, cóme se desedès d'un grant sòn, l'ha scomensàt de l'ingiüria fàta a quèla siùra, che l'ha vendicàt bé, ma bé, e l'è deentàt tànto fièro che dòpo guài a quì che comitìa vergót cóntra l'onùr de la sò corùna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 143-144
Dialet de Cudepunt[edit]
Dìghe decò che ai tép del prim rè de Cìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'ha ìt ciapàt la Tèra Sànta, l'è sücidìt che üna zintildóna de Guascógna l'è nàda piligrìna al Sepólcro e de là endèl turnà, quànd che l'è riàda a Cìpri, l'è stàda maltratàda de quàch bindù. E de quèst, lé la penàa sènsa consolasiù; l'ha pensàt de nà a fà istànsa al rè; ma argü i g'ha dit che 's perderàs 'l fiàt, perchè l'ìra iscè schif e iscè póch de bé che gnà 'l vindicàa le ingiürie di óter, ma ànse 'l toleràa con gran debolèsa quìle che sènsa fì i ghe fàa a lü; e 'ntat quì che i gh'ìa de le ràbie, i ghe sfogàa a fàga di dispècc. Quàndo che la fómna l'ha sintìt 'sto laùr, disperàda de vindicàs, per cunsulàs del sò mal l'ha pensàt de pià la mizéria de 'sto rè; e l'è nòda de lü a pianzì e a dì: "'L mè siòr, mé no ègne de té per ìga vendèta de l'insolènsa che i m'ha fat, ma per ìga sodisfasiù, te préghe a 'nsegnàm cóme te fé a tolerà quìle che i te fa a té, perchè, a 'mparà de té, a mé pòse tolerà con pasiènsa la mia, perchè 'l la sa 'l Signùr che se 'l podès fà, te la donarès, perchè té te sé ün fachì iscè brào".
'L rè, che fìna ilùra l'ìra stat pégher e tàrde, cóme se 'l se fös desedàt, l'ha scomensàt a vindicà 'l mal de 'sta fómna, e l'ha podìt sènsa fadìga, e pò l'è deentàt persecüdùr dèi piö rigurùs de tücc che i fès argót cóntra l'unùr de la sò curùna.
ibidem, pagg. 144-145


text:
La Confederaziun veglia perquai sustegnair interpresas pertutgadas cun differentas mesiras. Il SECO stettia perquai en contact cun differentas interpresas e gremis. Per chattar schliaziuns stoppian ins chapir tge problems ch’existan e sche quels stettian en connex cun il coronavirus. Simplamain dar or daners na saja dentant betg ina schliaziun.
Cumpareglià cun crisas d'antruras, sco per exempel la crisa dal martgà da finanzas u la crisa dal franc, nua ch'oravant tut l'economia d'export ed il turissem eran pertutgads pateschan ussa tar il coronavirus era interpresas dal martgà naziunal, sco per exempel organisaturs.
«Schliaziuns sin mesira»
L'indemnisaziun per lavur curta saja ina buna mesira, na gidia dentant betg en tut ils cas. Lavur curta possia vegnir garantida ditg. Segirtad da planisaziun saja per l'economia extrem impurtanta. Cler na è vegnì ditg a la pretensiun d'in program da conjunctura. Al mument sajan dumandadas schliaziuns a curta vista. La SECO lavuria intensiv vid bunas soluziuns.
«Samstagsrundschau» dals 07-03-2020 (tud.)
RTR novitads 14:00


text:
Distatgà las debattas ha la SRG cun annunziar ch'ella veglia transferir ina gronda part da ses studio da radio da Berna a Turitg. Il Cussegl naziunal ha crititgà quests plans ed approvà tschintg iniziativas parlamentaras. Quellas pretendan che las emissiuns d'infurmaziun da radio ston vegnir producidas per gronda part a Berna e Losanna e las emissiuns da televisiun a Turitg e Genevra.
La cumissiun dal Cussegl dals chantuns è anc adina da l'avis ch'i na saja betg l'incumbensa da la politica da metter en dumonda las decisiuns strategicas da la SRG. Uschia hai num en ina communicaziun.
La decisiun finala prenda il plenum dal Cussegl dal chantuns en la sessiun d'atun. Tar in na èn las iniziativas parlamentaras giud maisa.
Gia avant in onn ha RTR rapportà da la discussiun enturn ils plans da la SRG:
RR novitads 14:00


text:
La baselgia sin la terrassa ad Acladira sur Trun sto vegnir renovada. Per rimnar daners ha la plaiv tramess in figl sgulant en las chasadas da la regiun.
Renovar tetg, fatschada e fundaments
L’ultima giada è la baselgia da Nossadunna da la glisch vegnida renovada da 1989 – 1991. Dapi alura ha il bajetg – che stat sut protecziun chantunala e federala – patì da l’aura. Per quest motiv vegn l’extern da la baselgia renovà, surtut ils fundaments e la fatschada. E sco Pieder Decurtins, il president da la plaiv da Trun, di, vegn il tetg remplazzà ed era il plaz avant baselgia vegn sanà. Il project custa var in milliun francs, las lavurs duain cumenzar la primavaira 2022.
Lieu da pelegrinadi
La baselgia da Nossadunna da la glisch è enconuschenta sco lieu da pelegrinadi. Gia avant tschient onns vegniva la glieud da l’entira Surselva ad Acladira per rugar tar Nossadunna. Ils megliers onns haja questa baselgia gì dal temp che sur Carli Fry è stà là (1929-1954), di Pieder Decurtins.
Il num «Nossadunna da la glisch» ha in connex cun l'eveniment da 1663. Cura ch’il crap da fundament era vegnì mess ils 27 d’avrigl, saja il crest vegnì sclerì la notg dad ina glisch. En baselgia dat surtut in fresco en egl: L'artg da triumf cun Maria, la mamma da Jesus, che sesa sin in char. Quel vegn tratgs da Benedictins, ordavant sontg Benedetg, il fundatur da l'urden.


text:
Guerra di 335 agn
La Guerra di 335 agn a l'è stada 'na situazion de conflitt internazional verta in tra i Provincc Unii, e donca poeu i Paes Bass, e l'Isola de Scilly, in Inghilterra, verta dal 30 de marz del 1651 al 17 de april del 1986.
La guerra a l'è scominciada quand che i Monarchich, in lotta contra de l'Oliver Chromewell, tacchen di nav olandes, liaa de la Republica, per sacchegiài. L'Olanda l'ha donca deciaraa guerra, ma cont la reconquista republicana de la Cornovaja a l'è mai faa offizialment on trattaa de pas.
Domà in del 1986 Roy Duncan, consiliee de l'Isola e storich, el descovriss de 'sta situazion verta, e l'Ambassator di Paes Bass a Londra Rein Huydecoper l'ha confermaa che 'l conflitt a l'era in teoria anmò vert, e donca a l'è staa invitaa in su l'isola per firmà on simbolich trattaa de pas.


text:
Il sindicat Syndicom tema che fin a 40 uffizis postals pudessan svanir en il Grischun fin il 2020, da quai era ina rotscha en Surselva. Quai ha la Südostschweiz rapportà la gievgia. Tenor La Posta haja Syndicom fatg atgnas interpretaziuns. Quellas na correspundian betg a la realitad, e hajan apparentamain la finamira da far tema als collavuraturs ed a las vischnancas pertutgadas.
Chantuns pon s'exprimer
In fatg saja dentant che La Posta discurria il prim cun tut ils chantuns davart la futura rait da posta. I dettia era ina glista cun uffizis postals che restian senza midadas, quai sin fundament da lur muntada per la regiun.
Quai di il sindicat
Fin il 2020 pudessan svanir 38 dals 56 uffizis postals en il Grischun. Quai tema Syndicom, il sindicat per medias e communicaziun. El ha elavurà ina carta cun las filialas da posta en il Grischun ed en la Svizra ch'èn periclitadas da vegnir serradas. La gasetta grischuna Suedostschweiz posseda sco ch'i para questa carta da Syndicom. La carta mussa ils uffizis postals «periclitads» u gia «en il process da vegnir serrads», tranter auter ils uffizis postals a Flem, Laax, Panaduz u Zezras. Quests uffizis pudessan vegnir serrads ils proxims trais onns.
Actualmain examineschia la Posta la situaziun a Versomi. Sin fundament da la situaziun economica nuncuntentaivla vegnia il mument tschertgà autras schliaziuns, scriva la gasetta.
Da 56 uffizis postals sin 18?
En il Grischun datti il mument anc 56 uffizis postals. Avant tschintg onns eran quai anc 95. Sch'i vegniss serrà fin en trais onns 38 da quests, restassan sulet anc 18 uffizis postals. Tenor Christian Capacoel, pledader da Syndicom, na sajan betg tuttas filialas numnadas pertutgadas directamain da vegnir serradas. Baud u tard saja quai dentant lur sort, perquai che la Posta n'haja nagina strategia per mantegnair las filialas. Ord vista da la Posta è garantì in uffizi postal, sch'ina vischnanca è in lieu central dal chantun u dal cirquit e/u sch'el ha almain 20'000 abitants.
RR novitads 07:30++
Filialas periclitadas
Beiva, Breil, Brusio, Cazas, Cuira (3 filialas), Curvalda, Küblis, Flem Vitg, Laax 1, Lai, Malögia, Mesocco, Mustér, Panaduz, Puntraschigna, Promontogno, Samignun, San Bernardino, Schiers, Schlarigna, Sedrun, Segl, Silvaplana, Sta. Maria, Sursaissa, Tavau 3, Trimmis, Trun, Tumegl, Vaz-sut, Val, Vella, Versomi, Zernez, Zezras, Zuoz.


text:
Ilanz/Glion
Cun prest 54% da las vuschs ha la vischnanca da Ilanz/Glion decidì d'approvar la nova lescha da bajegiar. Quella duai unir las 13 differentas leschas da fin qua.
Tavau
La vischnanca da Tavau ha decidì da sustegnair l'ospital da Tavau. Qua vai per l'ina per gidar da finanziar las spartas che na rendan betg; la staziun d'urgenza, la staziun da ginecologia / l'agid da parturir ed il servetsch da salvament. Il suveran ha perquai gì da decider davart ina contribuziun annuala da mintgamai radund 1,2 milliuns francs. Plinavant surpiglia la vischnanca dus emprests dal chantun per total 5,8 milliuns francs. –– Il dretg da votar per persunas da l'ester che vivan dapi almain 5 onns a Tavau ha fatg naufragi, cun 61% da las vuschs che han ditg NA. –– Il terz project pertutga la nova reglamentaziun da reclama en il spazi public. La nova lescha da construcziun ha il suveran approvà cun radund 80%.
Cuira
Las votantas ed ils votants da Cuira han approvà da barattar il terren tranter la citad e la vischnanca burgaisa, quai per che la caserna da l'armada a Cuira possia vegnir spustada. Ì èsi per ina summa da 7,1 milliuns francs. Il terren nua che la caserna veglia sa chatta duai vegnir nizzegià sco spazi d'abitar, lavurar e per il diever public. –– Ultra da quai ha la citad decidì d'approvar la fusiun cun Haldenstein. A Haldenstein aveva il suveran gia approvà la fusiun il november. Quai però be cun ina differenza da duas vuschs. –– En pli ha il suveran approvà in contract da dretg da construcziun cun la fima Immobilien Trist Chur AG. Quella vul realisar in project cun spazi per abitaziuns e butias.
Landquart
Il president communal da Landquart Sepp Föhn, è reelegì per in'ulteriura perioda d'uffizi. El è stà il sulet candidat uffizial per quest post. Gia avant quatter onns era il politicher da la PCD vegnì reelegì senza cuntracandidatura. Sepp Föhn è dapi l'onn 2015 president communal.
Lumnezia
Las Lumnezianas ed ils Lumnezians han approvà dus projects. Il provediment d'aua dal vitg da Lumbrein ha il suveran approvà cun 87% da las vuschs. La sanaziun custa 2,1 milliuns. I sa tracta da las emprimas duas etappas. –– L'auter project pertutga ils stabiliments da la scola Vella che ston vegnir sanadas. Quest project è vegnì approvà pli stretg cun 57% da las vuschs, per dar il credit da 3,67 milliuns francs. En quel è era cumpiglià in indriz fotovoltaic che duai vegnir installà sin dus dals bajetgs da la scola.
Tusaun
A Tusaun po vegnir sanada l'ultima etappa da la via sut la staziun – la via Compogna. Il suveran ha dà ses consentiment per ils 1,28 milliuns francs, quai cun prest 90% da las vuschs. Las emprimas duas etappas èn gia vegnidas realisadas durant ils ultims dus onns.
Schiers
Cun 57% ha il suveran da Schiers decidì in GEA per la nova lescha per taxas d'alloschament. Quella remplazza la taxa da giasts u da cura da fin qua. Da nov na vegn la taxa betg pli calculada sin basa dal dumber dals giasts, mabain sin basa dal dumber da chombras (d'hotel) u da la surfatscha da l'abitaziun da vacanzas.
Lantsch
Il suveran da Lantsch ha approvà in credit da 5,5 milliuns francs per sanar lingias d'aua persa e la via pertutgada, quai cun 87% da las vuschs valaivlas. I sa tracta da las 3 ulteriuras da 5 etappas da sanaziun.
Arosa
Las votantas ed ils votants dad Arosa han approvà cun prest 71% la meglieraziun generala da las duas anteriuras vischnancas da Castiel e Langwies.
RTR votaziuns 12:00+


text:
Il venderdi a las 11:00 èn sa chattadas radund 150 scolaras e scolars da la scola chantunala da Cuira sin l'Alexanderplatz per mobilisar cunter la midada dal clima:
En lur pleds han giuvnas e giuvens formulà lur pretaisas a la politica: Quella duai prender a mauns mesiras a favur dal clima avant ch’igl è memia tard.
En la politica datti dentant er da quellas persunas, che na fan betg l'ureglia da martgadant, sch'i sa tractia da politica da clima – anzi. Duas politicras han er visità ils giuvenils durant lur manifestaziun a Cuira. La cussegliera naziunala Silva Semadeni (PS/GR) e la commembra dal cussegl communal da Cuira Anita Mazzetta (Glista libra verda):
Sco a Cuira han demonstrà il venderdi er scolaras e scolars en autras citads svizras.
Inspiradas ed inspirads da Greta Thunberg
Dapi emnas van scolaras e scolars en diversas citads sin via cunter la midada dal clima. Ils giuvenils han sa laschà inspirar da la scolara svedaisa Greta Thunberg (16). La giuvna ha gì l'idea che scolars na duain betg ir a scola il venderdi, mabain demonstrar, enfin ch'insatge sa midia en la politica. Greta Thunberg fa quai dapi 22 emnas:
Dapi sia cumparsa a la conferenza dal clima a Kattowitz, nua ch’ella era sa defendida vehementamain per il clima, è la matta daventada in exempel per bleras scolaras e scolars.
L’emna passada ha Greta Thunberg annunzià da vulair ir al Forum mundial d’economia WEF a Tavau. Per far udir là sia vusch fetschia ella in viadi da 65 uras cun il tren, scriva ella via il servetsch da messadis curts Twitter.
Cun sias admoniziuns als creschids haja la giuvna tutgà in gnerv dal temp, scriva SRF.
RR novitads 14:00


text:
En il Cussegl dals chantuns a Berna po il chantun Grischun trametter dus represchentants. Actualmain èn quai:
- Stefan Engler (PCD)
- Martin Schmid (PLD)
Omadus èn vegnids elegids l'onn 2011 – gia lura senza concurrenza ed era l'onn 2015 n'ha nagina partida attatgà lur sezs. Quest onn è quai auter cun gist trais candidaturas novas:
Sco prim ha annunzià il socialdemocrat Jon Pult il schaner 2019 sia candidatura dubla.
L'avust è s'annunziada l'emprima dunna: La verd-liberala Géraldine Danuser. Era ella candidescha per omaduas chombras.
Paucs dis pli tard ha la PPS realisà sia smanatscha d'attatgar ils sezs en il Cussegl dals chantuns sche las partidas dal center collian lur glistas. A disposiziun stat la deputada e suprastanta da Tavau Valérie Favre Accola.
Sco ultim è s'annunzià Timo Stammwitz l'entschatta settember sco independent.
L'elecziun dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns è ils 20 d'october.
Dossier elecziuns19
RTR elecziuns 2019


text:
Val Puschlav
La Val Puschlav (talian Val Poschiavo, puschlavin Val Pus'ciaf, tudestg Puschlav) u il Puschlav è ina val en il sid dal Grischun. Ella furma ensemen cun la Val Calanca, la Val Mesauc (tal. Val Mesolcina), la Val Bregaglia e la vischnanca da Beiva (tal. Bivio) en Surses (tal. Val Sursette) il Grischun talian («valladas talianas»).
En il Puschlav discurr'ins dasper la lingua ufficiala taliana er l'uschenumnà puschlavin (pus'ciavin) ch'appartegna al bloc occidental da la lingua lumbarda.


text:
Il chantun Grischun sustegna da principi la proposta dal Cussegl federal da dar bons a persunas che persvadan autras da sa laschar vaccinar, uschia hai num en ina communicaziun. Ins duaja dar ina schanza a l'idea, era sch'auters pajais n'hajan betg gì success cun sumegliantas mesiras. Il Grischun ed il chantun Basilea-Citad èn entant però ils unics ch'èn s'exprimids positiv davart la bunificaziun en la consultaziun.
«Vaccinar sto esser in act solidaric»
Intgins chantuns da la Svizra orientala eran gia ordavant sa mussads critics envers l'idea cun ils bons. Ussa tuna quai er en ulteriurs chantuns sumegliant; tranter auter Sviz, Lucerna, Sutsilvania, Argovia e Glaruna. Ina decisiun per sa laschar vaccinar stoppia crudar per motivs da sanadad u da solidaritad e betg cun squitsch u motivaziuns monetaras, è tranter auter vegnì argumentà. Sustegn survegn perencunter la proposta per ina emna da vaccinaziun. Qua èn plirs chantuns s'exprimids positiv.
Cun il di dad oz va la consultaziun per las propostas dal Cussegl federal a fin. Quel decida lura definitiv ils 13 october davart l’offensiva da vaccinar.


text:
COVID-19 Svizra
Infurmaziuns davart la situaziun actuala, stadi dals 27 da settember 2022
Las cifras-clav vegnan actualisadas mintgamai il mardi a las 15:30.
Capacitads dals ospitals,
Svizra
Staziuns intensivas (SI)
Las capacitads dals passa 150 ospitals, chasas e clinicas en Svizra eruescha il Servetsch sanitar coordinà (SSC) sur il sistem d’infurmaziun e d’acziun (SIA). Il SSC e l’armada elavuran e communitgeschan questas cifras. Il UFSP, la Societad svizra da medischina intensiva (SGI-SSMI), l’associaziun H+ Ils ospitals da la Svizra ed il SSC han fixà quai cuminaivlamain. La medischina intensiva basegna differents apparats tecnicamain fitg cumplexs (staziuns intensivas) e pretenda ina tgira cumplessiva tras teams spezialisads.
Occupaziun en pertschient
Staziuns intensivas (SI), Svizra, 26.09.2022
Svilup temporal da l'occupaziun
Staziuns intensivas (SI), Svizra, dals 13.09.2022 fin ils 26.09.2022
Las datas avant il november 2020 èn per part incumplettas e ston perquai vegnir interpretadas cun precauziun.
Pervia d'arrundaments matematics poi esser che la summa dals pertschients n'è betg exactamain 100 %.
Letgs certifitgads e letgs ad hoc
Staziuns intensivas (SI), Svizra, dals 13.09.2022 fin ils 26.09.2022
Il dumber da «letgs certifitgads» correspunda a staziuns intensivas occupadas dal tuttafatg. Variaziuns da quest dumber a curta vista resultan pervia d'annunzias mancantas. Las variaziuns n'han naginas consequenzas per il provediment da las pazientas e dals pazients. Ils ospitals pon decider libramain, sch'els vulan metter en funcziun tuts u mo ina part da lur letgs certifitgads, uscheditg ch'els occupan – en la media annuala – almain 60 pertschient dals letgs certifitgads.
«Letgs ad hoc» èn plazzas da tractament supplementaras ordaifer las localitads certifitgadas. Las pazientas ed ils pazients vegnan tgirads cun agid d'auter persunal spezialisà da secturs sco per exempel l'anestesia. Il dumber correspunda als letgs intensivs ch'èn vegnids annunziads dals ospitals e ch'èn actualmain en funcziun, che n'èn dentant betg certifitgads. Letgs ad hoc dastgan vegnir mess en funcziun mo en cas da catastrofas u en cas d'autras situaziuns extraordinarias. Sch'in ospital metta en funcziun letgs ad hoc ordaifer ina tala situaziun, perda la staziun intensiva respectiva sia certificaziun.
Il «total da letgs en funcziun» sa cumpona da la summa dals letgs certifitgads en funcziun e dals letgs ad hoc en funcziun. I sa tracta dals letgs ch'èn vegnids annunziads dals ospitals e che sa chattan sin las staziuns intensivas, nua che las pazientas ed ils pazients pon vegnir tractads dal persunal spezialisà qualifitgà disponibel sco er d'auter persunal, e quai sco cumbinaziun da servetsch da squadra e d'engaschaments spezials.
Las valurs annunziadas dals ospitals restan valaivlas per maximalmain 7 dis.


text:
Le "Sorvisc Formaziun" é gnü istituí sön inciaria dla Provinzia da Balsan l'ann 2000 por sostigní i consëis de formaziun y les uniuns culturales te süa ativité. Implü organisëia le "Sorvisc Formaziun" cursc de lingaz y de computer che la jënt dla Val Badia y de Gherdëna se damana. Por chësc sorvisc él gnü metü sö n ofize aposta a San Martin y un te Sëlva. Tramidui é da ciafé tles döes sëntes dl Istitut Ladin.
Sorvisc Formaziun Val Badia | Formaziun te Südtirol
Str. Stufles, 20 | 39030 San Martin de Tor
Tel. 0474 - 524022 | Fax 0474 - 524228
Servisc Furmazion Gherdëina | Furmazion te Südtirol
Str. Nives, 16/4 | 39048 Sëlva
Tel. 0471 - 773225 | Fax 0471 - 794531


text:
Regn Unid
El Regn Unid de Gran Bretagna e Irlanda del Nord (in ingles: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), de solit breviad 'me Regn Unid o UK (sigla del nom orijinal, in ingles United Kingdom), l'è de sovent ciamad a volte cont el nom plussee jeneral Inghiltera, e l'è un stat de l'Europa ocidentala. A'l moment la soa monarca l'è el Carl.
StoriaModifega
El Regn Unid l'è el resultad d'un grup de acords d'union qe hann jontad insema i so nazion: Ingilterra, Irlanda del Nord, e Galles. La plupart de l'Irlanda la s'è spartida del 1922 con la costituzion del Stat Liber d'Irlanda (qella qe adess l'è ciamada Republega d'Irlanda), menter la part qe l'è anc'mò sota a'l Regn Unid l'è ciamad Irlanda del Nord.
JeografiaModifega
El Regn Unid se trova ind su la costa ocidentala de l'Europa del nord. L'è circondada a est del Mar del Nord, a sud del Canal de la Manega, e a ovest de l'Ocean Atlanteg e del Mar d'Irlanda.
El Regn Unid l'è padron de quatordex teritori qe inn restads in ereditaa del so imper colonial (comè per esempi Bermuda, Gibilterra, i Isole Pitcairn e i Isole Falkland).
LengovModifega
El Regn Unid al g'ha no una lengua ofiçala, anca se i so abitants parlen tuts l'ingles. I lengov rejonai recognossude inn el galles, el gaeleg scozes, l'irlandes, el cornovaies, el scots e l'Ulster Scots.
Nom del Regn Unid ind i lengov locaiModifega
- Gales (Cymraeg): Deyrnas Unedig, Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon.
- Ingles (English): United Kingdom, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
- Irlandes (Gaelige): Ríocht Aonthaite, Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann
- Cornovaies (Kernewek): Rywaneth Unys, Rywvaneth Unys Breten Veur hag Iwerdhon Gledh
- Gaeleg Scozes (Gàidhlig): Rìoghachd Aonaichte
- Manx (Gaelg): Reeriaght Unnaneysit, Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie
- Normann (Nouormand): Rouoyaume Unni, Rouoyaume Unni d'la Grande Brétangne et d'l'Irlande du Nord
- Ingles de Scozia (Scots): Unitit Kinrick, Unitit Kinrick o' Graet Breetain an Northren Ireland
Situazion PolitegaModifega
Anca se el Grand Imper colonial l'è ormai finid e a'l so poter ind el mond l'è desminuir, el Regn Unid l'è restad istess una potenza mondiala. L'è vœna dei member del G7 e l'è intra i paes plussee desvilupad a'l mond, cont un'economia qe l'è considerada la quinta mondiala e la segonda in Europa. L'è staita anca vœna de prim stats a far part de la NATO e de l'ONU, indovè qe l'è un member permanent cont el dirit de vet.
El Re a l'è el Carl (del 2022).
La prima ministea a l'è la Liz Truss (del 2022).


text:
L'administraziun cumünela cun sias gestiuns dependentas spordscha divers servezzans als abitants scu eir als giasts. Il president maina l'administraziun cumünela cumplessiva. Ils depütos sun respusabels per lur departamaints. Il chanzlist coordinescha l'evasiun da las lavuors administrativas e maina las singulas secziuns e'ls uffizis.
Funcziuns
actuar dal cussagl cumünel, schef dal persunel, mneder da l'administraziun cumünela
Funcziuns
mner la contabilted, mner la chascha, controlla da pajamaints, bilauntsch, fer il büdschet
Funcziuns
controlla d'abitants/pulizia d'esters, secretariat AVS, secretariat chanzlia cumünela, secretariat uffizi da fabrica, taxas da turissem, vendita da bigliets per il Vereina e plombas da container
Funcziuns
Assistenza chanzlia, div. substituziuns, gestiun register d'impostas, mutaziuns
Funcziun
administraziun generela, büro uffizi da fabrica e controlla d'abitants
Collavuratuors:
Otto Gian Sonder, Francesco Trovato, Guido Zala, Rino Muletta, René Camichel


text:
Cun la nova app "GR DocCapture" per iOS ed Android pon documents vegnir digitalisads svelt e facilmain cun il smartphone u il tablet ed agiuntads a la decleraziun da taglia.
Ensemen cun la software da decleraziun SofTax 2019 per la taglia sin las entradas e sin la facultad metta l'Administraziun chantunala da taglia a disposiziun l'app "GR DocCapture" per iOS ed Android. Cun ils apparats mobils adattads (smartphones e tablets) pon ils documents che duain vegnir agiuntads, vegnir scannads svelt e facilmain e vegnir importads en la decleraziun da taglia SofTax. Da nov stat pia a disposiziun la pussaivladad d'inoltrar la decleraziun da taglia inclusiv agiuntas sin via electronica, senza ch'i dovra in scanner per quai.
Sche la Confederaziun ed il Chantun stgaffeschan – sco spetgà – en il decurs da l'onn current la basa legala per ina decleraziun da taglia senza suttascripziun, pon las persunas natiralas ch'èn obligadas da pajar taglia en il chantun Grischun inoltrar gia l'onn proxim la decleraziun da taglia inclusiv agiuntas sin via electronica. Il fegl da quittanza na sto alura betg pli vegnir suttascrit e tramess suenter.
L'app "GR DocCapture" po vegnir chargiada giu gratuitamain dal Apple App Store u dal Google Play Store. Sin la pagina d'internet da l'Administraziun chantunala da taglia ed en l'app èn disponiblas ulteriuras infurmaziuns davart "GR DocCapture".
Fotografia agiuntada:
Infurmaziuns:
- Urs Hartmann, schef da l'Administraziun da taglia, tel. 081 257 33 24, e-mail Urs.Hartmann@stv.gr.ch
- Romeo Stetter, Abteilungsleiter manader da la partiziun ICT, Administraziun da taglia, tel. 081 257 33 28, e-mail Romeo.Stetter@stv.gr.ch
Gremi: Administraziun da taglia
Funtauna: rg Administraziun da taglia


text:
Runcar
Runcar (nom ufizial: Roncaro) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
Al gh'ha 1 557 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,0 km² e ona densità de 311 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Cüra, Lardirà, Marsan, Sant'Aless, Vistarén.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Runcar l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
A Kägiswil en il chantun Sursilvania, sin la plazza aviatica, sgola el regularmain cun in aviun electric. Il «Velis Electro» da la fatschenta slovena «Pipistrel». Igl è l'emprim e fin ussa anc sulet aviun electric certifitgà.
Nus avain dastgà accumpagnar Curdin Bapst tar in gir sur il Lai dals Quatter Chantuns ed essan era vegnids datiers da la Rigi.
Quai sentiment d'esser sc'in utschè. Quai è sensaziunal. Da vesair il mund da surengiu.
Gia da pitschen è Curdin Bapst stà fascinà da l'aviatica. Cura ch'el aveva otg onns ha el vis per l’emprima giada ina MD-11. In aviun cun trais motors bajegià en ils Stadis Unids. Quai model saja stà sia emprima amur da l'aviatica e fascineschia anc adina el, di Curdin Bapst che lavura il mument sco inschigner d'aviuns tar Pilatus a Stans.
Nus avain discurrì cun el davart ses sgols preferids, dentant era davart la malsegirtad da la branscha aviatica. E per quellas e quels che vulan daventar pilota u pilot ha Curdin Bapst in tip: Esser flexibels ed adina avair in plan B.


text:
Pajas pli bassas chaschunian novs problems ni schizunt ina recessiun, ha ditg Levrat en in’intervista cun la gasetta Tages-Anzeiger. Cun pajas pli bassas na cumprian ils consuments nagut pli, e quai stenschia la dumonda en Svizra. Dentant exact quai haja salvà l’economia ils onns 2009 e 2011.
Al cusseglier federal Johann Schneider-Ammann rinfatscha Christian Levrat da far panica. Las decleraziuns dal Cussegl federal d’enfin ussa interpretescha Levrat sco appels da sbassar las pajas.
RR novitads 06:00


text:
Vughera
Vughera (Voghera in Italian; Iria in Latín) l'è un cumün ad 39 421 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) in pruincia ad Pavia. L'è al centar principal dl'Oltrepò Paves. La nassa ins i spond dla Stafura, che la riva zü da una valada di Apenen. Vughera l'è pusiziunaa tra dü lini feruviari principal: la Milan-Genua e la Türín-Piasensa.
Al cumü de Vughera al cunfìna coi comün de Casé, Sëvsèina, Cudvila, Curäna, Lungavila, Mumbèl, Pancaräna, Al Pissà, Puncròu (AL), Al Turbi, La Riva, Silvän.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Vughera l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Munüment[Modifega | modifica 'l sorgent]
I monüment impurtant i henn al Dom ad Vughera (17esim secul) dedicaa a San Lurenz; la cesa ad San Giüsep, ch'la gh'à una bona faciada baroca; la ciesa dal Carmin, che la rapresenta un pasagg tra al rinasiment e al baroch; Piaza dal Dom, con la cà d' Nava e al palazz Gounela, indè ch'a gh'è al municipi; al castee di Viscont, fat sü tra al 1335 el 1372. Gh'è incasì un picul müseo muderen indè ch'a gh'è la "A 112" del General Dala Chiesa, e un s'ciop che i disan ch'lè cul ch'j'hann druaa da cupà el Mussolini.
Cüriusitaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un grüp de citadin vugheres l'ha lanciaa l'idea de candidà la cità per i Ulimpiad del 2020[[1]]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tel. +41 58 465 73 44 | fnoffice@nb.admin.ch
Catalog
Persunalitads da la Svizra - Resultats
MEIER, Hans
Luogo di nascita
Turitg
Data di nascita
10.02.1946
Nazionalità
Svizra
Membro del complesso
BUDDHA'S GAMBLERS; THE SWISS DIXIELAND ALL STARS; THE VINDONISSA JAZZ ORCHESTRA
Instrument da musica
Posauna
Tip da musica
Jazz; Swing; Dixieland; Old time jazz
La Fonoteca naziunala svizra fa part da la Biblioteca naziunala svizra
© Fonoteca naziunala svizra. Tut ils dretgs d'autur da questa publicaziun èn reservads a la Fonoteca naziunala svizra, Lugano.
L'adiever commerzial è scumandà. Ils cuntegns publitgads electronicamain èn suttaposts a la medema reglamentaziun ch'è en vigur per ils texts stampads (LDA).
Per infurmaziuns areguard il copyright e las normas da citaziun vair: www.fonoteca.ch/copyright_rm.htm
URL:


text:
Tel. +41 58 465 73 44 | fnoffice@nb.admin.ch
Catalog
Persunalitads da la Svizra - Resultats
CHAPELET, Denis
Data di morte
1970c
Nazionalità
Svizra
Membro del complesso
WILLIE LEWIS AND HIS NEGRO BAND; GROSSES TANZORCHESTER VOM PALACE-HOTEL ST. MORITZ; ORIGINAL TEDDIES
Instrument da musica
Sassofono contralto; Sassofono tenore; Clarinetta
Tip da musica
Jazz; Swing
La Fonoteca naziunala svizra fa part da la Biblioteca naziunala svizra
© Fonoteca naziunala svizra. Tut ils dretgs d'autur da questa publicaziun èn reservads a la Fonoteca naziunala svizra, Lugano.
L'adiever commerzial è scumandà. Ils cuntegns publitgads electronicamain èn suttaposts a la medema reglamentaziun ch'è en vigur per ils texts stampads (LDA).
Per infurmaziuns areguard il copyright e las normas da citaziun vair: www.fonoteca.ch/copyright_rm.htm
URL:


text:
Lengua longobarda
La lengua longobarda l'era la lengua di longobard (ciamad di vœulte incasì lombard). I longobard i eren un pòpol germanegh che i hinn rivad int la Volta Italia int el sest secol. La sò lengua la gh'ha scomenzad a vesser drovada poch a partì del setim secol, ma probabilment l'è andada inanz fin squas a l'agn 1000 d.S. Al dì d'incœu gh'è restad domà di frament de quela lengua chì, prinzipalment una quaj parola chì e là int i scricc latin. Vist che gh'è mia tant test in longobard, l'è imposibil indovinà che tipo de morfologia e de sintasi el gh'hava. E donca la clasificazzion linguistica l'è basada domà ind la fonologia. Vist che el longobard el mostra un tipo de cambiament de consonant che l'è compagn de col ch'el se ved in todesch, la clasificazzion la met el longobard cont i dialet del fiœum Elba germanegh. Gh'è un mugg de nom de la familia real longobarda che i mostren qui cambiament chì di consonant, per esempi:
- pert < bert: Aripert, Godepert
- perg < berg: Perctarit, Gundperga (tosa del re Agilulf)
- prand < brand: Ansprand, Liutprand
La lengua longobarda la gh'ha lasada in eredità ai parlade lombarde d'incœu un bell po de parole, cum per esempi mucà, vardà, guastà, arnes, guera, trincà, gratà, zana, marches, sala, etc.


text:
Charles François Dumouriez
Charles François Dumouriez (Cambrai, 1739 - Londra, 1823) l'è staa on general e omm politigh frances.
L'è staa minister di Ester e de la Guerra ai temp de la Rivoluzion Francesa. L'ha combattuu e l'ha portaa a la vittoria i Frances a Valmy e a Jemappes, anca se l'ha perduu a Neerwinden. Per quella reson chì i sò nemis politigh a Paris en profitten per mettel in difficoltà, inscì lù el passa cont el nemis (prima i Austriegh e poeu i Ingles).
Dopo avè combattuu a longh per i Ingles contra el Napoleon (per esempi in Spagna, insema al Wellington), l'è mort in pension in Inghilterra, indove l'era vegnuu on allevador de boeu.


text:
El renviescha a furniziuns da gas tras la pipeline «Nord-Stream-1» che pudessan gia bainprest crudar davent. En pli avertescha Dosé che bunamain la mesadad da las ovras atomaras en Svizra sajan actualmain ord funcziun. Sut talas premissas dovria be fitg pauc per ch’i dettia ina mancanza d’energia durant l’enviern.
Ils problems tar il provediment da gas ed electricitad haja la Svizra per gronda part producì sezza. La strategia d'energia saja in'utopia e la guerra en l'Ucraina sforzia la Svizra da reponderar a moda dramatica. Ins stoppia examinar tut las pussaivladads per surmuntar la mancanza d'energia, davent dad extrair gas en Svizra, fin a la geotermia.
Sfidas en cas da crisas
Per Dosé na funcziunescha il sistem politic svizzer betg en cas da crisas. En quellas situaziuns na possian ins betg discutar mintga dumonda fin che tuts èn d'accord. El vesa parallelas tranter la mancanza d'energia ed il declin da la Swissair – André Dosé è stà schef da concern da la Swiss.
La branscha d'energia haja adina dapli bregia tar la finanziaziun da las fatschentas cun gas. Perquai ch'ils pretschs per gas èn uschè auts, pretendian furniturs extrem autas garanzias finanzialas per l'opziun da furnir dapli. La Confederaziun stoppia dar garanzias federals per segirar la furniziun da gas.


text:
Buciulèi
Buciulee (Buciulèi in Valsesian; Biciolèit o Buciolèit in Piemuntes; Boccioleto in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 212 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 33,8 km² e ona densità de popolaziun de 6 ab./km².
El paes el se tröva in la Valsesia, per la precisiun tra la bassa Val Sermenza e la Val Cavajun e 'l gh'ha quater fraziun: Fervent, Or, Piagiogna e Runch. L'è tacaa ai cumün de Balmücia, Campertögn, La Mòja, Rima, Rimasch, Rossa, Scua, Scupel.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Buciulèi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Aféle
L'aféle l'è el pónt piö delóns del Sul de l'òrbita de en còrp celèst del nòst Sistema Solar. El stà de l'ótra bànda del pereéle (el pónt piö derènt) e l'è reprezentàt co la lètera 'Q'. Semài che 'a' l'è la distànsa média e 'e' l'è l'ecentricità, alùra Q=a (1+e).
Segónt chèl che la dis la segónda lége de Kepléro, la velocità de traslasiù de 'n còrp celest l'è mìnima al sò aféle.
A prensépe del més de löi (de sòlet, ai 4 del més), al sò aféle, la Tèra la se tróa a 152,10 miliù de chilòmetri del Sul, envéce ai prim de zenér (ach ai 4), al sò pereéle la Tèra la se tróa a 147,09 miliù de chilòmetri de la sò stèla màder.


text:
Brèsa
Brèsa (en Lombàrt Ucidentàl: Bressa o Brèscia; en Cremunés: Brésa; en Italià: Brescia; Latì: Brixia; en verunés: Bressia; en todèsch stòrech: Wälsch-Brixen), l'è 'na cità dèla Lombardia e la g'ha 196 480 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]). L'è 'l capolöch de la sò pruvincia.
Geografìa fìsica[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità la se tróa endel'àlta Pianüra Padàna a la bóca de la Val Trómpia, ai pè del Mut de la Madaléna e del còl Cidneo. El teretóre — delimitàt a nòrt de le Preàlpi Bresàne, a est de le Preàlpi Gardezàne e a òvest dei teretóre de la Franciacürta — l'è perlopiö de pianüra però töta la còsta meridiunàla del mut de la Madaléna (e pò a la séma) i è dét endèl teretóre del cümü , isé che 'l cümü de Brèsa el se tróa a ìga 'n escursiù altimétrica de 770 méter.
El centro stòrich el rèsta al intèrno dei rèscc del sércol de le müre de l'época medievàla, e l'è sormontàt del còl Cidneo endóche l'è bèl en móstra 'l castèl. El rèst de la cità el se svelöpa sö töt el teretóre 'ntùren, enfìna a sfiorà le còste de le preàlpi, compàgn del mut de la Madaléna (a est), e 'l mut de Sant'Onòfre che però 'l rèsta zò sóta i cümü de l'hinterland Boès, Consés e Nàe.
El rés•cio de teremòt segónt chèl che gh'è riportàt endèl'ordinànsa PCM 3.274 del 20 de mars del 2003 l'è clasificàt cóme zona 3, cioè de bàsa sismicità, aisebé che a póca distànsa ghe sàpe la zòna del Lach de Gàrda che l'è clasificàda come rés•cio médio.
Ecunumìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità la se tróa 'n mès a la tèrsa zòna 'ndüstriàl piö grànda de töta Itàlia, gràsie prim de töt a la sò 'ndüstria mecànica e dèle màchine utènsili. Le aziènde iè de sòlit médie o pesène e a gestiù familiàr. Pò a la finànsa la g'ha 'na cèrta 'mportànsa e ànche 'l turìsmo l'è mìa de póch per vìa del Lach de Gàrda, del Lach d'Izé e del turìsmo invernàl endèle zòne de mut de la pruvìncia (Val Camònega, Val Trompia e Val Sàbia).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Brèsa l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
De la Fondasiù al dücàt Longobàrt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se sa mìa de precìzo chi che sàpes stàcc a fondàla e quàndo; a parte 'na quàt legènda de póch crèdet, chèla che sömearès vìga 'na bàze piö séria la völ che Brèsa la sàbes stàda fondàda de Cìdno, el re dei Liguri, che 'ndèla tàrda età del bróns, riàt endèl teretóre 'ndóche adès gh'è Brèsa, el garès fortificàt el culmèt del còl Cidneo, là 'ndóche adès gh'è 'l castèl.
Endèl sècol IV prima de Cristo, i Celti Cenòmani i g'ha 'nvadìt le tère a oriènt del Àda e i g'ha fat de Brèsa la sò capitàl. Brèsa la cumìncia isé a guadegnà 'n pó de 'mportànsa, ma l'è suratöt dòpo véser stàda ciapàda dét endèl'òrbita Romàna (dòpo la vitòria söi cèlti dèla Gallia Cisalpina) che Brèsa la cumìncia adilbù a vìver en perìodo de pàce e splendùr, endóche la cità la crès e la diènta giü dei cèntri piö 'mportànti de l'Italia del Nòrt.
Al desfantamènt del Impero Romano, l'Itàlia la g'ha cuminciàt a patéser le invasiù dei barbari, e Brèsa la s'è troàda isé a véser mitìda al sach prìma dèi Gòti de Alarico, pó dòpo dèi Unni de Attila (452 d.C.).
Endèl 476 d C., Odoacre el ciàpa 'l contròl de la pianüra a nort del Pò, ma pò a lü 'l vé batìt e casàt vià, méno de vint agn dòpo, dèi Ostrogòti de Teodorico, che 'l farà de Brèsa (ensèma a Verùna) giöna de le sò cità piö 'mportanti.
Endèl 568 l'è la ólta dei Longobàrdi, che i farà deentà Brèsa la séde de giü dei sò dücacc che cöntàa de piö. I restarà padrù de Brèsa e del Nort de l'Itàlia per de piö de duzènt agn, enfina a quànche 'ndèl 774 el Re Desiderio l'è stat asediàt a Pavìa e a la fì batìt e fat prizunér de Carlo Magn. Isé Carlo 'l g'ha püdìt fas encurunà Re dei Longobardi e dòpo, 'ndèl 800, Imperadùr del Sacro Romano Impero.
De chèsto perìodo val la péna regordà en pér de figüre che g'ha ìt 'na part centràl endèla stória del medioevo 'n Itàlia:
- El duca Ròtari, che l'è stat en rè dei Longobàrcc e Re d'Itàlia (dèl 636 al 652), famùs per el sò Edito (22 de noèmber del 643) che 'l g'ha cudificàt el Dirìto Longobardo, che 'nfina a chèl momènt lé l'éra nat en nàcc per tradisiù a bóca. Con chèsto Edito, 'ntra i óter laùr, gh'è stat sustitüìt l'antica lége de la vendèta privàda (Fàida) condèn rizarcimènt en sólcc (ciamàt Guidrigildo).
- El Rè Desiderio, uriginàre de Brèsa, che l'è stat l'öltem dei rè dei Longobarcc (del 756 al 774), difàti Desiderio l'è stàt batìt de Carlo Magn e 'l régn dei Longobardi l'è stat desfàt fò 'na ólta per töte 'ndèl 774.
Desiderio l'è de regordà pò a perchè l'è stat el fondadùr, endèl 753, ensèma a sò moér Ansa, del Monastér de San Salvadùr (dòpo ciamàt Sànta Giulia).
De l'Época Carulìngia al Cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
La scunfìta de Re Desiderio la g'ha significàt la fì dei Longobàrcc e 'l prensépe de l'época Carulìngia 'n Itàlia. Se conós póch fés de le facènde che g'ha 'nteresàt Brèsa 'nde chèl perìodo lé. Endèl 888 Brèsa l'è stàda el teré dèle prìme batàie 'ntra Guìdo duca de Spoleto e Berengàre del Friuli. Guido 'l mörarà 'ndèl 894, e isé Berengàre el pödarà ambiàs dré a mèter a pòst 'n pó le ròbe 'n Itàlia, ma la presiù dei Ungari ai cunfì orientài la ghe 'mbroiarà i progècc. Endèna batàia söl Brènta, Berengàre 'l vegnarà batìt e isé 'l perdarà töta la stìma e la autorità che 'l gh'ìa guadegnàt dei sò feudatàre. Endèl sècol X, dele ótre scuribànde dei Ungari e le béghe 'ntra Berengàre e i sò feudatàre le farà vìver en perìodo 'n gran bröt 'n pó a töta l'Itàlia, e isè, per difindìs i siòr de Brèsa e dei paés entùren i g'ha 'ncuminciàt a fa sö castèi 'n pó 'mpertöt. Pò a 'l Castèl de Brèsa, söl Cidnèo, l'è stat furtificàt en chèsti agn ché e per difènder la popolasiù, i Bresà i g'ha 'ncuminciàt a mèter en pé 'na milìsia che la sarà la somésa per l'autonomìa de la Brèsa comünàl.
l'Época del Cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cümü de Brèsa 'l nas endèl 1090, có la istitusiù dei Cònsoi che i éra dèle autorità politico-militàr che le gh'éra 'l doér de goernà 'l cümü. Endèl 1182 i Cònsoi i vegnarà süstituìcc del Podestà.
Come töcc i óter cümü lombàrcc, pò a chèl de Brèsa 'l ga fat i sò prim pas en cunflìt cól potére del vèscof e cónde 'na 'mpostasiù aristocràtica che giràa 'ntùren a la potènsa che i representàa i convèncc de S.Giulia e de S.Benedèt de Lé.
Cól crèser e 'l madürà del cümü, gh'è 'ncuminciàt a le guère de espansiù cùtra le comunità rürài, che i éra amò sóta i siòr che i éra i padrù del teretóre.
Le milìsie de Brèsa le g'ha ambiàt a sercà de slargà i cunfì del cümü zà 'ndèl 1121, envèr la Gardezàna. De lé a póch ambiarà pò a le béghe cón Bèrghem per el contròl de tré castèi de cunfì (Qualì, Vulpì e Seredèl), béghe che le fenesarà 'ndèl 1156 có la vitória de Brèsa, 'ndèla batàia dèle Grumóre combatìda 'ndèle piàne 'ntra Palósch e Pontòi.
Aisebé che 'nde chel perìodo lé, l'éra 'na guèra dré a l'ótra, i cümü de la Lombardìa i è stacc bù de meter en bànda le béghe, quan che 'n bèl momènt s'è fat aànti 'n perìcol che 'l ghe fàa póra 'n pó a töcc. Endèl 1154, Federico I de Svevia, dit el Barbarósa, rè de Germania e dei Romani, l'è nit zó 'n Itàlia per fas encurunà Sacro Romano Imperadùr e per fàga capì ai cümü che chi che comàndàa l'éra l'Imperadùr. I cümü però i éra mìa piö i fèudi de Carlo Magno e Ottone I, e i gh'èra nösöna edèa de öbedéser.
Brèsa la g'ha aidiàt a Milà quan che chèsta la g'ha pröàt a rezìster ai fonsiönàre todèsch. El Barbarósa isé 'l g'ha ìt l'ocaziù de fa éder la sò severità per la prìma ólta. A tö sö de mès i è stacc i cümü de Asti, Chieri (1154) e Tortóna (1155). Dópo de véser stat encurunàt Imperadùr del Papa Adriano IV, 'ndèla Bazilica de San Piéro a Róma (més de Zögn del 1155), el Barbarósa 'l riturna 'n sö 'n Germània. Ma 'ndèl 1158 ghe tóca turnà a nì 'n zó 'n Itàlia, en pó per vìa de le béghe teològiche che 'l ghéra 'n bal col Papa, ma 'n pó apò a perchè Milà la gh'éra turnàt a ciapà tròp tànta autonomìa. Brèsa e Piacènsa, che le gh'éra fat aleànsa ensèma a Milà, i éra prónte a rezìster.
La vanguàrdia todèsca, menàda del re de Boémia Ladislào, la g'ha asediàt Brèsa e la g'ha sbatìt pelària el teretóre töt entùren. Dòpo de 15 dé de asédio, 'l cardinàl de Brèsa, Ottone, per schiàga la distrusiù total, el g'ha domandàt al Imperadùr 'na réza con unùr. El Barbarósa 'l g'ha acetàt en càmbe de 'n sègn de sotomisiù e de 60 ostàgi. L'imperadùr isé 'l g'ha fat la sò entrada trionfàl 'ndèla cità e pò dòpo 'l g'ha proseguìt per Milà che la se arendarà dòpo d'en més de asédio (setèmber 1158).
Chèsta ólta, la vitória cùtra le cità che s'éra riultàt la gh'è mìa sirvìt a gran chè, difàti, póch dòpo i cümü lombarcc i g'hà tacàt tùrna a rügà.
Piacènsa la s'è rüfüdada de sbater zó i sò mür, Crèma e Milà le g'ha casàt vià i fonsiönare todèsch, e iséni l'Imperadùr el g'ha turnàt a ciamà i sò soldàcc en Itàlia per sistemà le ròbe.
Endèl més de Löj del 1159 cumincia l'asédio de Crèma che 'l dürarà òt més, enfìna a la fì zenér del 1160.
El Giöedé Sànt del 1160 el Papa Lisander III (Alessandro III) el scomünica l'Imperadùr amò per vìa de le béghe che i söghéta a vìga 'n bal le dò autorità del tép. Chèsta nutìsia la fa óter che scaldà amò de piö el spìrit dei Milanés che i prufìta dei póch soldacc che gh'éra restàt ensèma al Imperadùr per atacàl a San Romà, ma 'l Barbarósa 'l se tìra 'ndré. Alùra i Milanés i decìt de nà a atacà 'l castèl de Carcà, de le bànde de Cóm. E ché vé 'n bal tùrna pò a i Bresà, che i cór a dàga 'na mà ai Milanés a asedià 'l castèl.
El Barbarósa per taiàga la stràda ai ezèrcicc de Milanés e Bresà, el càta sö 'n pó de òm de Pavìa, Vercèlli, Cóm e Novàra e 'l ia mànda cutra a chèi de Brèsa e Milà. L'8 de óst del 1160, s·ciòpa 'na batàia che la vét alcc e bass per töte dò le parcc, ma a la fì, Milanés e Bresà i ghe rìa adòs al càmp del Imperadùr e i bat el sò ezercit e a lü, 'l Barbarósa, ghe tóca de scapà a gàmbe leàde per mìa fa 'na bröta fì.
Pò a staólta però la sarà mìa 'na vitória definitìva e difàti du agn dòpo (1162) Milà la vegnarà asediàda e a la fì scunfigìda e completamènte desfàda fò del Imperadùr e de le milìsie de chèi cümü che i cuàa nimicìsia envèrs Milà (Lodi, Cremùna, Cóm, Pavìa, ecc.).
Dòpo la batòsta de Milà, pò a Brèsa (sò aleàda) gh'è tocàt de sbasà 'l có e acetà le cundisiù del Imperadùr che fra le ótre ròbe el g'ha comandàt de sbàter zó töte le tór e i mür de la cità.
L'imperadúr Federìco 'l dientàa sèmper piö potènte e prepotènt, e chèsto 'l g'ha cuminciàt a spaentà pò a chèi cümü che i l'éra sèmper aidiàt.
Endèl 1166 el Barbarósa 'l túrna a ègner en Itàlia, staólta per mèter sö 'n Papa che 'l ghe nàes bé a lü. Dré a la stràda, zà che 'l gh'éra dicidìt de pasà per la val Camònega, quanche l'è stat de le bànde de Brèsa, per fa sènter la sò presènsa, el g'ha sbatìt pelària en pó la contràda.
Entàt che 'l Barbarósa l'éra 'n Itàlia centràl, i cümü del Nort i se aleàa 'ntra de lur e i se acordàa per difindìs de giü con l'óter. La tradisú la öl che i pàcc de aleànsa i sàpe stacc züracc endèl convènt de San Giàcom de Puntìda el 7 de Bril del 1167. El cümü de Brèsa l'è giü de chèsti, ensèma a Cremùna, Màntoa, Bèrghem e Milà.
A Róma, entàt, endèl'istàt del 1167, l'ezèrcit del imperadùr el vé decimàt de la pèste. En chèle cundisù lé l'Imperadùr el decìt che l'è mìa 'l momènt de fa guère e 'l se ritìra 'n Germània. Endèl pasà de Sùza però gh'è mancàt póch che Federìco I el fàes 'na bröta fì. Sicóme che 'l gh'éra fat empicà 'n nòbil Bresà, che 'l gh'éra dré come ostàgio, la zént la s'éra 'nversàda cùtra de lü, e gh'è tocàt de scapà de nòt traistìt de servidùr, per mìa fenéser mal.
L'Imperadúr, el turnarà a vègner en Itàlia per la quinta ólta endèl 1174, ma la batàia finàl la vegnarà combatìda a Legnà a le fì de Màgio del 1176. El Barbarósa el gh'éra 'n ezercìt en pó mal trat ensèma, perché el s'éra ustinàt a ülì ciapà Alesàndria (che l'éra stàda custrüida póch agn prìma da le fórse dei cümü de la Lega) ma gh'éra tocàt lasà pèrder perchè la cità la cidìa mìa e l'éra dré a pèrder trop tancc òm.
La rezistènsa de Alesàndria l'éra guidàda dal sò podestà Rodòlf de Consés, en nòbil bresà.
A Legnà, dopo de 'na batàia füriuza, Federìco I el vé batìt e 'l sò ezercìt el vé desfàt quàzi del töt.
Al Barbarósa ghe tóca céder, e có la pàce de Costànsa (1183) ai Cümü Lombàrcc ghe egnarà ricunusìcc i sò posedimèncc e i sò dirìcc che i pritindìa.
Brèsa la na prufitarà per engrandéser le müràie, mèter a pòst le stràde e fa sö i palàs che ucurìa, cóme 'l Broletto.
El 15 de Löj del 1184 n'incèndio 'l gh'à brüzàt 'na tèrsa part de la cità; le fiàme le gh'à sorpasàt a le müraie ècie e le gh'à tacàt föch pò a la pórta che minàa a Milà, che de alùra la vegnarà ciamàda Pórta Brüzada.
Pörtròp, 'na ólta finìt el perìcol del Imperadùr, i Cümü i s'è ambiàcc dré tùrna a fas la guèra 'ntra de lur, 'ntra guèlf e ghibilì.
El 17 de Löj del 1191 'na guèra sciopàda tra Brèsa e Milà de 'na bànda e Bèrghem e Cremùna de l'ótra per el contròl de Sàrnech, la vegnarà a có 'ndèla batàia de Pontòi, ciamàda ànche batàia de la Malamórt. El 'carroccio' cremunés el vegnarà portàt a Brèsa e mitìt en móstra 'ndèl Dòm.
Sìmboi[Modifega | modifica 'l sorgent]
I culùr de la sità i è 'l biànch e l'azör, e i è dovràcc e in dela bandéra e in del stèma sitadì. Ol sìmbol piö importànt de la sità l'è ol Liù.
Monümencc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La "piasa dèla Lòza", l'è 'l complès architetònich piö omogèneo de Brèsa. L'è 'n gran bèl ezèmpe de piàsa seràda del Rinascimènt. El palàs piö 'mportànte l'è "la Lòza", che 'ncö l'è a pò a la séde del Cümü. L'è stat ambiàt là 'ndèl 1492 sóta la diresiù de Filippino de' Grassi. El làto a sud l'è delimitàt dèla curtìna del "Mont de Pietà". Per defènder le butìghe 'n lègn, söla sinìstra de la piàsa, dei incèndi che sciopàa ogni tàt de spèss, endèl sécol XIV gh'è stat tiràt sö 'na 'ntramèza de mür. Per fàla sö gh'è stat dopràt pò a dèle préde de urìgen romàna, che i g'ha troàt 'ntàt che i éra dré a scaà per fa sö le fondamènte. En chèsta piàsa, el 28 de màgio del 1974, i neofasisti i g'ha mitìt zó 'na bomba che gà fat òt mórcc e 94 ferìcc.
- La "piasa dèla Vitòria" l'è stàda fàda sö 'ndèl trènta (sècol XX) e la se reciàma a chèla part del rasionalìsmo italià tìpica del architèt Piacentini. Prima de sbàter zó töt per fa sö la piàsa, en chèla zòna lé, gh'éra 'n quartér popolàr compàgn de chèl del Càrmen del dé de 'ncö. En chèsto quartér gh'éra ànche la Curia Ducis. Adès envéce gh'è stat fat sö dei palàs che tra le ótre ròbe gh'è dét i ufìci centrài dèla Pòsta. Sòta la piàsa gh'è 'n parchègio per le màchine, che pò l'è chèl piö centràl de töta Brèsa.
- En "piaza Paolo VI" (i bresà i la conós töcc amò cóme Piàsa del Dòm) gh'è:
- el "Dòm vècc" o "Rotónda" che l'è stat fat sö 'ndèl sècol XI e 'ndóche gh'è dét en quat capolavóro de Palma il giovane, del Moretto e del Romanino;
- el "Dòm Nöf" pò a chél pié de capolavori. En particolar, la mérita amirasiù l'"Arca dei Sancc Apolóne e Filàster" del 1510 e la cúpola che pò l'è la tèrza piö granda de töta Italia dòpo de chèla de San Piéro a Roma e chèla de Santa Maria del Fiùr a Firenze;
- el Brolètto, che l'è l'antìco palàs del Cümü, có la Tór dei Mèrli (cunusìda ànche cóme el Pégol) e la Loggia delle grida (ricostrüida endèl otsènt);
- La "Piàsa del Foro", che l'è 'l complès de rèscc de l'época romàna piö 'mportante de töta la Lombardìa, endóche se pöl véder amò i rèscc del Capitolium";
- el "Convènt de la Sànta Giulia" e la basílica de "S. Salvadur" l'è giü dei piö bèi ezèmpe de l'architetüra altomedioevàl del'Itàlia del Nort. Endèi öltem agn l'è stat dopràt per fà 'na quat móstre de quàder tra le piö 'mportanti d'Itàlia.
- La faciada de "Sànta Mària dèi Miràcoi", progetàda de l'architèt Giovanni Antonio Amadeo;
- La céza romanico-gotica de "San Fransèsc": en "bassorilievo de màrmor" sö l'altàr magiùr el represénta "el Presépio" e 'l pórta i ségn dèla scöla del Amadèo;
- La céza dei "Sancc Nazaro e Celso": la pàla de l'altàr l'è ciamàda ànche "Polittico Averoldi" e l'è stàda fàda dèl Tiziano Vecellio.
- La cizulìna del "Bu Pastùr".
- La céza de "San Clemente", endóche gh'è dét en quat quàder de Alessandro Bonvicino, ciamàt anche Morètto.
- La céza de "San Gioàn", cól refetóre pitüràt per metà dèl Morètto e per metà dèl Girolamo Romanino.
- El Mostasù dèle Cosére.
- La Stasiù de Brèsa che l'è 'na custrusiù en stile neoromànico, fàda sö 'ndèl 1854.
Galerìa de fóti[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
Brèsa l'è 'nzemelàda co:
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
La squadra de folber principal de Brèsa l'è el Brèsa Calcio.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ Town Twinnings and international relations (from the official city website. Accessed 2008-08-11.)


text:
La procura publica ha survegnì l'avust il protocol d'interrogaziun da la perditga cun agid d'ina dumonda d'assistenza giudiziala. L'um arrestà da Winterthur n'è anc betg vegnì confruntà cun la decleraziun da la perditga.
Perquai ch'il privel che l'um pudess u destruir mussaments ni empruar d'admonir autras persunas involvadas u influenzar perditgas, na po l'um betg vegnir laschà liber. A l'um vegn rinfatschà d'esser stà en acziun per la milissa terroristica Stadi Islamic. El duai avair recrtutà persunas per l'IS.
RR novitads 11:00


text:
Suenter 16 onns en uffizi a la testa da Puntraschigna saja ura per in midament. Martin Aebli na va betg pli en cursa per ils onns 2021-2024. Quai ha el annunzià a l’ultima sesida da la suprastanza communala.
Nova sfida en «veglia» branscha
Martin Aebli mida en l'economia privata en il sectur da construcziun. Dapi il 2005 è l’um da 58 onns president communal da Puntraschigna. El politisescha er per la Partida burgais democratica en il Cussegl Grond. Ils ultims dus onns ha Martin Aebli er presidià la Regiun Malögia.
Puncts culminants
Sper numerus projects ch’el ha pudì realisar ils ultims 16 onns a Puntraschigna, quinta Martin Aebli surtut ses onn sco president dal Cussegl Grond 2017/18 tar in dals muments spezials da sia carriera politica. La radunanza communala da Puntraschigna tscherna ils 27 november 2020 il / la successur(a) per Martin Aebli.
3 novs chapitanis
Cun la demissiun dad Aebli, vegni a dar gist in midament en trais vischnancas en Engiadin'Ota. Dasper Puntraschigna, han er Samedan e Segl d'eleger in nov president communal u ina presidenta communala.


text:
En il cas «betg fitg probabel» che la furniziun d'energia sa meglierescha, creschia il BIP per 2% il 2023. La politica monetara stuess era per quai vegnir schluccada. Plinavant sto il consum sa revegnir vinavant da la pandemia da corona. L'economia possia forsa s'adattar meglier che spetgà a la stgarsezza d'energia.
Sche quei è betg il cas quinta il SECO cun in augment dal BIP da 0.8%. Quai è la prognosa uffiziala per 2023 dal Secretariat d'economia da la Confederaziun. Avant trais mais ha el anc quintà cun 1.6%. Per 2022 quinta el cun 2,1, enstagl 2,8%.
Gronda intschertezza en il mument
Per las prognosas presuma il SECO ch'i na vegnia betg a dar largias en la furniziun d'electricitad en l'Europa. Sche quai schabegiass, sa reduceschia il BIP per 0,8%. La chareschia possia lura crescher per 4%. Almain na saja la Svizra betg uschè dependenta d'energia sco l'exteriur per laschar crescher il BIP. Mo mez uschè fitg sco auters pajais en la media, precisa il SECO.
Quota da dischoccupaziun crescha
Per il davos quartal da 2022 quinta il SECO cun dapli dischoccupaziun (augment da 0,1%). Er la chareschia saja il 2022 tar 3%, e betg tar 2,5% sco preditg avant trais mais. Tut en tut valitescha il SECO il martgà da lavur però anc adina sco «fitg solid».


text:
il fund − Chattà insatge?
Tge èn atgnamain chats archeologics?
Chats archeologics èn perditgas materialas da culturas passadas. Il pli savens vegnan chattads vaschs entirs u fragments da vaschs or da cheramica, objects ed urdains da vaider, crap, lain, ossa, cornas e metal. Els cuvran in spectrum da temp che cumpiglia tut las epocas e che tanscha enavos fin lunsch en ils temps preistorics. Perquai che tals chats èn savens fragments u objects incrustads u corrodads, n'èsi betg adina facil d'identifitgar immediatamain e senza dubi in chat archeologic sco tal.
Tge stoss jau far, sche jau chat in object che pudess esser interessant per l'archeologia?
Objects archeologics che vegnan chattads sin u en il terren grischun, appartegnan al chantun Grischun (art. 724 CCS). Tegnai endament il lieu da chat ed annunziai Vossa scuverta al servetsch archeologic! Sche pussaivel duain chats restar senza midadas al lieu da chat, per che la situaziun e las circumstanzas dal chat possian vegnir retschertgadas. Annunzia da chats: info@adg.gr.ch
Dastg jau chavar sin atgna iniziativa per tschertgar antiquitads?
Na! La tschertga d'antiquitads cun detecturs da metal u cun auters meds auxiliars, ma er atgnas exchavaziuns per chattar objects archeologics èn scumandadas, er sin terren privat. Objects chattads a la surfatscha ston vegnir annunziads tenor la lescha davart la protecziun da la natira e da la patria. Annunzia da chats: info@adg.gr.ch
Vegnan projects da construcziun retardads tras «ils archeologs…»?
Sondagis archeologics u exchavaziuns d'urgenza en connex cun in project da construcziun vegnan fatgs tant sco pussaivel gia (ditg) avant il cumenzament da las lavurs da construcziun. La premissa per quai è per regla l'existenza d'ina permissiun da construcziun valaivla. Sch'ina exchavaziun è indispensabla, vegnan tschertgadas soluziuns ensemen cun ils patruns da construcziun, per ch'eventuals retardaments possian vegnir minimads u evitads. En cas singuls na sa lascha in retardament dentant effectivamain betg evitar, per exempel sche structuras territorialmain vastas ch'eran fin qua nunenconuschentas e/u sch'in grond dumber d'objects vegn a la glisch. Sco ch'il num implitgescha dentant: il servetsch a favur da la populaziun ha emprima prioritad.


text:
Visitas culturalas/spesas da viadi
Il chantun promova e sustegna visitas culturalas da classas da scola e sa participescha als custs per lavuratoris, per purschidas d'intermediaziun en museums e per occurrenzas da teater, da musica e da litteratura.
Criteris/imports da la contribuziun:
La contribuziun da la scola u da la vischnanca/corporaziun regiunala vegn sustegnida finanzialmain cun max. 50 % dals custs imputabels (meds da transport publics ed entradas) resp. cun ina contribuziun maximala da 400 francs.
Las dumondas ston vegnir drizzadas 3 emnas avant il cumenzament dal project a la suandanta adressa: Promoziun da la cultura dal Grischun, Gürtelstrasse 89, 7000 Cuira.
Il temp d'elavuraziun dura 2 emnas.
Per classa ed onn da scola dastga vegnir inoltrada mintgamai ina dumonda per visitas culturalas/spesas da viadi e per projects culturals.
Link da dumonda


text:
La marca d'autos nobels BMW era sa cunvegnida il 2003 cun ses commerziants dal spazi economic europeic (EWR) da betg exportar ses vehichels ordaifer quest spazi. La dretgira federala svizra ha decidì che schebain che questa cunvegna saja vegnida fatg en l'exteriur, haja questa dentant gì consequenzas per la Svizra. Numnadamain saja quai stà ina isolaziun dal territori.
E l'onn passà ha la dretgira federala gì ina decisiun da princip pertutgant cunvegnas che influenzeschan la fiera. Ella ha decidì che la cumissiun da concurrenza (Weko) dastga punir interpresas per cunvegnas da territori, dumber e pretsch. En cas che quellas influenzeschan la fiera senza giustificaziun.
Quels 157 milliuns che vegnan ussa dabun a la cassa federala svizra èn ina summa da record per chastis da la cumissiun da concurrenza (Weko).
Pajà in quart memia bler
Senza quest scumond d'export avessan ils clients svizzers pudì spargnar enfin in quart dal pretsch en il temp da l'euro ferm (atun 2010-2011). E tut tenor model èn quai summas da 7'000 enfin 42'000 francs.
RR novitads 14:00


text:
Il bus da la Svezia era sin viadi sin l'autostrada sper Oensingen cura che la polizia ha retegnì el. La controlla ha mussà ch'il bus aveva ina cuverta da naiv da radund 40 cm sin il tetg cun ina paisa da passa 1'600 kilos. Il manischunz ha stuì far giu la naiv ed è vegnì denunzià.
La polizia avertescha che naiv sin tetgs dad autos pon esser in privel: Durant charrar po la naiv sa distatgar e metter en privel auters automobilists. Avant che ir sto perquai vegnir rumida la naiv dals tetgs, er da cars, camiuns u autos da furniziun.
RR novitads 12:00


text:
Hirundo rustica
Artécol in dialèt arzân
La rundanèina comûna (rondine comune in italiân Hirundo rustica al só nòm sientéfich) l'é un uşlèin ed pâs ed l' ōrdin di pâser preşèint in Euròpa, in Âşia e int al j Amèrichi. Despès ciamê sōl cun al nòm ed "rundanèina", ch' an n'è mìa sbaliê, mó al nòm al ciapa pió in lêregh tóta la faméja 'd i Hirundinidae (faméja ed quî ch' a magnên mèinter a vōlen).
Al só aspèt
La rundanèina comûna, l'é un uşèl céch e svêlt , lòngh cîrca 18-19,5 cm; êla 12-13 cm,; bèch 11-13 mm. Sté uşèl al gh'à 'na còva lònga e a dō pûnti, êli pighêdi a êrch e a pûnta e un bèch céch drét ed culōr grîş e-scûr.
- Al sòt gèner européo H. r. rustica l'é 'd culōr bló scûr (quêşi nìgher) ind la schîna, grişâster int la pânsa e 'na strésia ròsa int la gōla, divîşa da la pânsa da 'na fâsa bló-grîşa. A 'gh né dimòndi in Euròpa e int la Rósia européa (fîn al Sèirc dal Polo Nord), int l' invêren la se spôsta in Âfrica.
- Al sòt gèner dal Nord Amèrica H. r. erythrogaster l'é divêrsa dal sòt gèner européo int la pânsa, pió rusâstra e int la fâsa tra la gōla e la pânsa, pió stréca e pió scûra. A 'gh né dimòndi int l'Amèrica dal Nord, int l' invêren. a se spôsta int l'Amèrica dal Sud.
- Al sòt gèner dal mediuriĵnt H. r. transitiva e còla egisiâna H. r. savignii a gh'àn al davânti culōr ròs-aransòun e la fâsa t'r al davânti e la pânsa nîgra
- I sòt gèner ed l'Âşia H. r. gutturalis, H. r. mandschurica, H. r. saturata e H. r. tytleri în quêşi cumpâgn a còla ed l'Amèrica dal Nord, cun al davânti ròs-aransòun e la fâsa scûra t'r al davânti e la pânsa pió stréca.
Cumportamèint e abitódin
La rundanèina comûna la gh' à al j abitódi quêşi cumpâgn a chiêter uşê ch' a mâgnen j insèt, cun rundanèini e i rundòun (ōrdin Apodiformes) (faméja ed quî ch' a gh' àn al sâmpi cûrti).
Sté uşèl al mâgna al mòschi, al sarabîghi, (e difâti l'é prōpria per la só utilitê a l'òm, magnadōra ed sarabîghi in istê, che la só sparisiòun l'é drē dêr dal preocupasiòun; ed sôlit al rundanèini arîven da nuêter intōren al 21 ed mêrs e armâgnen fîn a i prém 'd otòber), a mâgnen ânca spòş, e 'd j êter insèt ch' a vōlen e ânca bèigh, e panarâsi; dòunca l'an gh' à mia bişògn ed 'na grōsa velocitê (cîrca 50 chilômetr a l'ōra), mó 'na şveltèsa e 'na bravûra ed cambiêr diresiòun in môd incridebilmèint şvêlt, dimòndi ótil p'r al só prupôşit.
La rundanèina comûna la fà un né incavê, fât ed pantân, purtê cun al bèch. La pêrta d' ed dèinter dal né l'é fâta 'd êrba, piómi e di êter materiêl mulşèin. Normalmèint la fà al né sòta al costrusiòun ed l'òm cme i tèg dal cà, dal tēşi e dal stâli. Préma che sté gèner ed pôst a gnésen comûn, al rundanèini a fêven al né int al costi o int al cavêrni. L'é sôlita fêr al né int tōt i pôst adât ânch in muntâgna fîn a 'n altèsa ed 1600 mēter. La rundanèina la fà al né dō vōlti a l'ân, ògni vōlta la mèt zò 4 o 5 ōv, ch' a vînen cuvêdi da la fèmna per 16 dé. Tót dû i genitōr a fân al né e a dân da magner a i pulşèin.
Al só ambiĵnt
La popolasiòun dal rundanèini comûni, in Amèrica dal Nord, l'é chersûda dimòndi ind al tèimp dal vintèişem sècol cun al chersèint nòmer ed pôst artificêl per fêr al né.
Ind j ûlten ân a s'é avû un câl ed rundanèini int al zôni europèi e Nord Amèrica, duvû al crèser ed l'ûş di vlèin in agricultûra ch' a fan calêr al nòmer ed j insèt e dòunca ânch dal nòmer dal rundanèini. Però, l' armâgn un uşèl dimòndi sparpagnê e piotôst comûn in tót al mònd.
Relasiòun cun l'òm
La rundanèina l'é ûn 'd j uşê che pió ed tót a 's aşvèinen al cà ed l'òm, a fân al né sòta i curnişòun di tèg.
La rundanèina comûna l'é dvintêda 'na bandēra p'r al pôpol ed l'Estonia dal 23 zógn 1960, per lōr la rundanèina la rapreşèinta al cēl bló e a 'gh dân al 'stès significhêt ch' a gh'à la libertê e la felicitê etêrna. Secònd al j uşânsi ed cól pôpol se quelchidûn al mâsa 'na rundanèina al dvèinta ôrob, e a díşen che, quând in premavèira al rundanèini a tōrnen al né, a salóten al persòuni ed la cà cun di şvòj p'r âria e cun di cânt.
Manéri ed dîr
Rundanèina a bàs a bàs
„Rundanèina a bàs a bàs
prega Idìo ch'a vègna un śguâs...
Rundanèina dal Signōr
prega Idìo ch'a vègna al sōl
prega Idìo ch'al vègna prest
èccol là ch'al vin adês!”[1]
Referèinsi
- ↑ (CARPŚ) e (IT) In "Al Śov", ed Carlo Contini, Chêrp, 1972, paǵ 83, a s escrîv: „Rundaneina a bàs a bàs / prega Idio ch'a vègna un sguass... / Rundaneina dal Signor / prega Idio ch'a vegna al sòl / prega Idio ch'al vegna prest / èccol là ch'al vin adès !”.
Êter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Hirundo rustica
- Wikispecies contiene informazioni su Hirundo rustica
Colegamèint d'ed fōra
- Hirundo rustica Insém a "Avibase", bânca dal j infurmasiòun ed j uşê int al mònd
- Filmê insém al rundanèini
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Hirundo rustica trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Sin la via principala a Tavau Wiesen è in auto militar collidà frontal cun in camiun mardi bun'ura. Il manischunz da l'auto militar da 21 onns è sa blessà lev. Quai ha communitgà la Polizia chantunala.
Via serrada per trais uras
En ina curva a dretga è l'auto militar glischnà e vegnì sin il vial oppost nua ch'el è collidà cun il camiun. El era en via direcziun Tavau Wiesen. Dus passagiers ch'eran en l'auto militar n'èn betg sa blessads. Omadus vehichels han ins stuì transportar davent. Pervi da las lavurs da rumir è la via stada serrada durant trais uras.


text:
Tenor indicaziuns da las autoritads e da las forzas d'agid sajan duas persunas mortas da la collisiun. Dapli che 70 blessads sajan vegnids transportads en l'ospital, ha communitgà il scherif dal district Lexington sin Twitter.
Il tren cun il numer 91 da la societad Amtrak è stà da viadi sur notg da New York a Miami en il stadi federativ Florida. Là saja quel lura collidà cun in tren da vitgira, uschia l'emettur da televisiun NBC, sa referind sin Amtrak.
En il tren sajan stads 139 passagiers ed 8 collavuraturs. Intgins vaguns sajan siglids or da las rodaglias, ha scrit il scherif. Davart la raschun per la disgrazia n'è anc nagut enconuschent.
RR novitads 16:00


text:
La plazza da sport a Lai è da grond’impurtanza – saja quai l’enviern sco era la stad, scriva la vischnanca da Vaz en il messadi da votaziun. Uschia vegn la plazza l’enviern duvrada per ir cun patins, giugar hockey, curling e tschoccas sin glatsch. La stad vegn la plazza da sport duvrada per dar ballape, plinavant datti in percurs da currer da 100 meters. Tar la vischnanca da Vaz ins è ussa vegnì a la conclusiun, ch’i dovra midadas.
Vinavant diever da stad ed enviern
Ina cumissiun dal cussegl communal è da l’opiniun, ch’ins duess duvrar la plazza da sport vinavant la stad sco era l’enviern. Il bajetg da las gardarobas na correspundia per encunter betg pli als basegns dad oz. I manchia ina pussaivladad da mangiar ed er in salv per ils patins ch’ins po pigliar a tschains, è la conclusiun da la cumissiun dal cussegl communal.
Biro da Zorten gudogna concurrenza
La stad passada han trais biros d’architectura da Vaz inoltrà in studi da project anonimisà. Gudagnà la concurrenza ha il biro da Michael Hartmann da Zorten. Ses project prevesa tranter auter in bistro, novs bajetgs d’infrastructura ed in bajetg central nov cun ina nova tribuna.
En tut duessan vegnir investids circa 6 milliuns francs, tge ch’è 3,5 milliuns dapli che budgetà. Co è quest ferm augment pussaivel?
En il messadi argumentescha la vischnanca da Vaz suandantamain:
Ils 2,5 milliuns francs èn mo stads ina stimaziun groppa dals custs. Surtut ils custs per ils indrizs tecnics èn vegnids sutvalitads massivamain e budgetà bler memia bass. Uschia custa mo la tecnica per il glatsch artifizial dapli che 1,5 milliuns.
Il project è dispitaivel
Quai sa mussa en diversas brevs da lecturs criticas, ch’èn cumparidas avant curt en la pressa grischuna. Tranter auter vegn crititgà l’augment dals custs da construcziun, ad auters puspè na plascha il project opticamain betg. N'er il cussegl communal è unì: El ha approvà il december il project cun 10:5 vuschs.
Votaziun ha retard
La votaziun davart il credit per remplazzar ils bajetgs vegls da la plazza da sport a Lai sto vegnir spustà. Enstagl da dumengia vegn pir votà ils 10 da favrer. Sco quai che la vischnanca ha ditg a la saira d’infurmaziun, n’hajan betg tut ils radund 1'700 votants survegnì ils documents necessaris.
Il sbagl saja capità tar la Posta, lezza saja s'exculpada. Radund 200 cuvertas cun il material da votaziun na sajan betg vegnidas distribuidas, ha communitgà la chanzlia.
RR actualitad 17:00


text:
Allegra e bainvgnüts sülla pagina d'internet da la scoula da Zernez
In nos cumün da Zernez cun sias fracziuns Brail, Susch e Lavin pon las scolaras e'ls scolars frequentar üna da las duos scoulinas, Chasa Alossai o Chasa Cumünavla, la scoula primara sco eir il s-chalin ot. Tuot las instituziuns as rechattan a Zernez.
La chasa da scoula attractiva e moderna da la scoula primara e secundara as rechatta be dasper il Museum dal Parc Naziunal.
L'on scolastic 2022/23 vegnan instruits 169 scolaras e scolars da 28 persunas d'instrucziun. Nossas scolaras e noss scolars han las seguaintas linguas maternas: rumantsch, tudais-ch, portugais, tibetan, talian, albanais, ungarais, slovac ed ollandais. Tanter las persunas d'instrucziun sun rapreschantadas la lingua rumantscha, tudais-cha, inglaisa, francesa e portugaisa.
Las experienzas linguisticas e culturalas variadas vezzain nus sco inrichimaint. Nus sustgnain, accumpagnain e promovain nossas scolaras e noss scolars sün lur via da scuvrir e sviluppar lur talents.
In cas da dumondas generalas chi pertoccan la scoula as drizzan Ellas/Els il meglder al secretariat da scoula. Il prüm punct da contact per dumondas davart Lur uffant es la persuna d'instrucziun da classa. Ellas/Els ragiundschan las persunas d'instrucziun il meglder via e-mail (prenom.nom@scoulazernez.ch) o per telefon via il secretariat.
La direcziun da scoula es tanter oter cumpetenta per andamaints scolastics, per garantir la qualità e per sviluppar inavant la scoula. In cas da dumondas e giavüschs sta la direcziun da scoula gugent a disposiziun. Ch'Ellas/Els fetschan giò per plaschair ouravant ün termin. Gugent organisain nus, tenor bsögn, ün discuors cun traducziun.
Contact
Secretariat da scoula
Liliana Toutsch
Chasa da Scoula
Urtatsch 4
7530 Zernez
T. +41 81 851 44 60
E-mail
Mainascoula
Peter Thiele
Chasa da Scoula
7530 Zernez
T. +41 181 851 44 61
E-Mail
Cussagl da scoula
Link
Custodi/custodia
Andri Schmidt
Via Sura 80
7530 Zernez
T. +41 81 856 10 78
M. +41 79 608 52 11
E-Mail
Cristina Fontana
Uras d'averüra secretariat da scoula
- Mardi: 14.00 - 17.00 h
- Gövgia: 08.00 - 11.00 h
- Venderdi: 08.00 - 11.00 h


text:
La crisa da corona retardescha per decennis l’egualitad tranter dunna ed um. Avant dus onns quintava in studi da la fundaziun dal WEF anc, da cuntanscher l’egualitad aifer 95 onns. Il segund onn da la pandemia è la prognosa pegiurada sin 135,6 onns.
Las dunnas sajan vinavant confruntadas cun obstachels en la vita economica, ed era cun sa participar a la vita politica. I restia per bleras ina sfida, da restar cun famiglia en la vita professiunala, scriva la fundaziun dal Forum mundial d’economia.
La pandemia haja tutgà pli fitg las dunnas, damai ch’ellas lavurian savens en branschas pertutgadas da restricziuns u serradas. Plinavant hajan las dunnas era surpiglià la gronda part da la tgira d’uffants e da seniors durant la crisa.
Svizra cun dapli egualitad
En la rangaziun mundiala è la Svizra sa meglierada da plaz 18 sin 10, gist avant la Germania. La pli gronda egualitad tranter dunna ed um datti tenor quest studi dal WEF en Islanda, Finlanda e la Norvegia.


text:
La Raid däl Raid
La raid däl raid l'è al nomm d'na raid ed pâgin publichè e mess in cmugnån cun tott i zarvlón ch'i én lighè. La raid däl raid la permett ed snadrazer, mander e arzavver däli informazión d'una pèrt a cl'ètra dal månd sänza paser par di nûd centrèl.
L'è nèda par l'esêrcit americàn dal 1969 col nomm ed Arpanet. Int'i ân stänta i nâsen i prémm sistêm par mander däli informazión luntän a chi èter utént. Int'i an utänta la nass anch Telnet, la prémma raid ed comunicaziån in tänp reèl.
Al protocôl piò utilizè par snadrazer adess l'è la Gran Tlarè mundièl (WWW). Ai n é anch di piò cénn, mo i n én mégga piò adruvè, cme FidoNet o Gopher.


text:
Jeu sai buc cu jeu hai udiu l’emprema ga dil «vierv», en mintga cass savevel jeu buc tgei che quei seigi. Ei tunava empau da gnierv ni tschierv, senza propi ver ina muntada. Pér in tec alla ga hai jeu viu ch’il «vierv» sto ver da far enzatgei cun la religiun, gie schizun ch’el sto esser ina sort num per Diu.
Zacons onns pli tard hai jeu lu realisau che quei ei in sinonim per «plaid», pia «vierv» munta «plaid» e consequentamein ei Dieus il «plaid». Quei tuna buc aschi niebel sco da gir che Dieus seigi il «vierv». Mo sche jeu patratgel vid igl affon Jesus el pursepen, sche sto quei era buc esser aschi niebel. Enzaco ha quei plaschiu a mi da gir che Dieus seigi il «plaid», secapescha aunc adina senza veramein saver tgei che quei munti.
Aunc inaga pli tard, cu jeu sun sefatschentaus pli da rudien cun ils texts biblics, hai jeu empriu ch’il text original gi ch’il «logos» seigi Dieus (cf. Gn 1,1). Quei ei grec e munta dapli che mo «plaid» ni «vierv». «Logos» ei lungatg, intelletg, senn, mussament, raquent ed aunc bia auter. E tut quei ei Dieus.
Puspei pli tard hai jeu encurschiu ch’il plaid «logos» munta en in connex hebraic era in eveniment ed in agir. Quei «vierv» ch’ei Dieus sto pia era esser enzatgei viv ed imposant, forsa sco in tschierv. El ei enzatgi che colligia, animescha e dat impuls, empau sco in gnierv.