text:
I va per tut u nagut. Ils dus gieus da barrage, oz a Belfast e dumengia en il St. Jakob-Park a Basilea, han in caracter da final. Tant l’Irlanda dal Nord sco er la naziunala Svizra han be ina finamira, gudagnar quest duel ed uschia pudair sa participar cun las meglras equipas dal mund al proxim grond turnier en Russia.
Las schanzas èn 50:50, tuttina vala l’equipa da Vladimir Petkovic sco il favurit. La Svizra è classada meglier en la rangaziun mundiala da la FIFA, ha persvadì durant l’entira qualificaziun cun gudagnar nov da 10 gieus e la Svizra posseda er ils megliers giugaders, tals che dattan tar gronds clubs en las meglras ligas europeicas. Ils Irlandais dal Nord da l’auter maun n’han nagins stars en lur retschas, persvadan dentant sco equipa cun ina ferma defensiun. Lantschar conters e nizzegiar las situaziuns da standard, quai èn lur grondas fermezzas. Plinavant ha l’Irlanda dal Nord en l’emprim gieu da barrage il public da sia vart che quinta sco il 12avel um sin il plaz. Sin la naziunala Svizra spetga en mintga cas in dir cumbat en il Windsor Park a Belfast.
Il gieu cumenza a las 20:45 uras. A partir da las otg rapporta il Radio Rumantsch live da quest emprim gieu da barrage tranter l’Irlanda dal Nord e la naziunala Svizra. Il gieu da return è dumengia a las 18:00 uras a Basilea.
RR actualitad 11:00


c: text/html

text:
En la 18avla runda da la Super League da ballape ha Alban Pnishi cassà ina carta cotschna, uschia ch'ils Grasshoppers èn stads en 10 durant 60 minutas. In chastì sever per avair tegnì enavos Djordje Susnjar en la zona da penalti.
Suenter la pausa è la strategia offensiva dals "Bianconeri" lura sa cumprovada. Cun 1 giugadur dapli sin il champ ha Lugano surpiglià pli e pli fitg la controlla dal gieu. Ils Grasshoppers n'han betg pudì mussar la prestaziun sco en autras rundas, era betg en las emprimas 30 minutas cun la situaziun dad 11 cunter 11.
RR novitads 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gia dapi ch’i dettia il consorzi da scola Sumvitg -Trun saja quai stà cler ch’ins stoppia serrar ina chasa da scola – u quella a Sumvitg ubain quella a Rabius.
I saja pli logic da serrar la chasa da scola a Sumvitg, di Candinas. Rabius saja pli datiers da Trun, e quai saja in avantatg per ils transports dals scolars. Uschia possian els spargnar custs.
Pli e pli paucs scolars
In auter motiv da prender questa decisiun saja ch’i dettia pli e pli paucs scolars.
Tge che schabegia alura suenter cun la chasa da scola a Sumvitg n`è anc betg cler. Ina pussaivladad fiss da laschar a tschains las localitads sco biros, di Armin Candinas.
Las scolas dal consorzi da scola Sumvitg-Trun èn repartidas sco suonda:
Sumvitg ha la 5avla e 6avla classa primara. Rabius ha ina scolina e 1.-4. primara. Trun ha ina scolina, 1.-4. primara ed il stgalim superiur.
RR novitads 12:00


text:
Lengua scuzzesa
El Gaelich Scusses (Gàidhlig) l'è una lengua che la fa part del grüp Guidelich de la familia celtica. Cul grüp chi l'inclüda incasì l'irlandes e el Manx, ma l'è divers dal grüp Britonich de la familia celtica induè che gh'è drenta el gales, el curnuvajes e el breton. In ingles, el gaelich scusses l'è ciamà "Scottish Gaelic" e d'una quaj part el se tröva anca "Scots Galic" anca se la par una cuntradissiun, degià che la lengua Scots l'è bela difarenta [1].
El Pader Noster in Gaelich Scusses[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ar n-Arthair a tha nèamh,
gu naomhaichear d'ainm,
thigeadh do rìoghachd,
gun dèanar do thoil air thalamh,
már a nithear air nèamh.
Tabhair dhuinn an-diugh ar n-aran làitheil,
agus maith dhuinn ar fiachan,
mar a mhaiteas sinne dar luchd-fiach.
Agus na leig ann am buaireadh sinn,
ach saor sinn on olc, amen.


text:
L’allianza en Val Alvra ha gì la finamira, da rinforzar la regiun cuminaivlamain. L’allianza saja stada in mussavia impurtant per structuras che funcziunian oz fitg bain, vegn cità Simon Willi, il parsura da la conferenza dals presidents da la regiun Alvra. La regiun Alvra saja oz ina plattafurma strategicamain impurtanta per las sis vischnancas da la Val d’Alvra, e quai en il futur era senza allianza.
Da las 21 anteriuras vischnancas da la regiun Grischun Central, èn sis vischnancas actualas vegnidas en il perimeter da la Regiun Alvra. Quella vegn oz manada da sis presidents communals, vul dir da la «conferenza digls mastrals». Dapi il favrer da quest onn è era entrà en uffizi il sviluppader regiunal Daniel Kunfermann.
RR novitads 12:00


text:
Belmopan
Belmopan è la chapitala dal Belize (fin il 1972 las Honduras Britannicas), in stadi en l'America Centrala. La citad dumbra radund 17'000 abitants.[1] Il num Belmopan è in term artifizial cumpost dals pleds Belize e Mopan, in flum da la regiun. La citad da Belmopan è vegnida fundada il 1. d'avust 1970.[2]
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Belmopan giascha en l'ost dal flum Belize, sin 17°15' da ladezza settentriunala ed 88°46' da lunghezza occidentala sin in'autezza da 76 meters sur mar. La citad sa chatta en la provinza da Cayo, var 80 km pli a l'intern da la terra che l'anteriura chapitala Belize City. Lezza è vegnida devastada fermamain durant il hurican Hattie dals 31 d'october 1961.
L'onn 1965 han ins decidì definitivamain d'eriger ina nova chapitala en in lieu segir ed il 1970 han ins pudì dischlocar la sedia da la regenza da las Honduras Britannicas a Belmopan. Las edifizis da la regenza èn vegnidas construidas en in stil modern inspirà da l'architectura dals Maya classica. Oriundamain era la chapitala planisada per 40'000 abitants, ma causa sia situaziun geografica ed il clima chaud e stitg, dumbra la citad fin ussa mo 17'000 abitants. La plipart da las grondas interpresas ed organisaziuns sco era las pli bleras ambassadas sa chattan anc adina a Belize City.
A Belmopan sa chatta era l'Universitad dal Belize. Destinaziuns d'excursiuns populars enturn la citad èn il Parc naziunal da Guanacaste ed il Belize Zoo. Davent da Belmopan pon ins era far excursiuns tar il cuvel Actun Tunichil Muknal ch'è in impurtant lieu da chat archeologic.
Citads partenarias[modifitgar | modifitgar il code]
- Lansing, Michigan, USA
Persunalitads[modifitgar | modifitgar il code]
- Dion Frazer (* 1981), giugader da ballape
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Portal turistic da la citad da Belmopan (englais)
- Pagina uffiziala da l'administraziun municipala (englais)


text:
Pajais Bass
Ils Pajais Bass (neerlandais Nederland, frislandais Nederlân) furman ina monarchia parlamentara ed ina da las quatter parts autonomas dal Reginavel dals Pajais Bass. Il pajais ch’è situà en l’Europa dal Vest vegn cunfinà en il nord e vest tras la Mar dal Nord, en il sid tras il Reginavel da la Belgia ed en l’ost tras la Republica Federala Tudestga.
Ensemen cun la Belgia ed il Luxemburg furman ils Pajais Bass ils Stadis dal Benelux. La chapitala dals Pajais Bass è Amsterdam; la sedia da la regenza sa chatta a Den Haag. Ils Pajais Bass èn in stadi fundatur da l’Uniun europeica e da la Communitad economica europeica.
Tar il territori dals Pajais Bass tutgan sper las dudesch provinzas dal territori europeic er las inslas caribicas Bonaire, Sint Eustatius e Saba che vegnan numnadas ensemen ‹las vischnancas particularas›. Questa construcziun exista dapi la dissoluziun da l’uniun naziunala da las Antillas Ollandaisas l’onn 2010.
Ulteriurs territoris caribics che na furman betg ina part integrala dals Pajais Bass, mabain che fan part dal Reginavel dals Pajais Bass sco parts dal pajais autonomas èn Aruba, Curaçao e Sint Maarten.
Cuntegn
- 1 Num dal pajais
- 2 Geografia
- 3 Populaziun
- 4 Istorgia
- 5 Stadi
- 6 Economia
- 7 Cultura
- 8 Annotaziuns
- 9 Litteratura
- 10 Colliaziuns
Num dal pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Nederland (singular) è il num uffizial dal pajais ed er la furma derasada en la lingua da mintgadi. En autras linguas è però usità il plural (‹Pajais Bass›, ‹Niederlande› etc.) ed en la lingua da mintgadi vegn il stadi savens er numnà ‹Ollanda›, ‹Holland› etc. Il num ‹Ollanda› sa referescha atgnamain be a la part situada en il nordvest dal pajais, vul dir a l’anteriura provinza Ollanda che furmava la pli impurtanta provinza entaifer la Republica dals Pajais Bass reunids. Dapi la mesadad dal 19avel tschientaner è questa provinza sutdividida en las duas provinzas Ollanda dal Nord (cun la chapitala Haarlem) ed Ollanda dal Sid (chapitala Den Haag). En la lingua neerlandaisa vegn l’expressiun ‹Ollanda› surtut duvrada per designar questas duas provinzas. Uschiglio è ‹Ollanda› plitost in’autodeterminaziun ironica. Ma er en il ballape vegn duvrà il term ‹Ollanda›, per exempel en il sbratg da battaglia Hup Holland Hup.
Ordaifer ils Pajais Bass vegnan ils ‹Neerlandais› per ordinari numnads Ollandais ed er l’industria da turissem e l’ulteriura industria commerzialiseschan il pajais tras a tras sco ‹Ollanda› (quai vala per l’englais, il tudestg etc.). Abitants dals Pajais Bass che na derivan betg da la regiun Ollanda han per ordinari ina tscherta antipatia envers l’adiever dals terms ‹Ollanda› per ils Pajais Bass ed ‹Ollandais› per ils abitants dal pajais.
Il num ‹Pajais Bass› (en il plural) resulta da l’istorgia. La fin dal temp medieval furmavan ils Pajais Bass ina part dal domini da la chasa da Burgogna. En il 15avel tschientaner, sut Carl il Temerari, sa dividevan las terras en ina part superiura u auta (il ducadi sco er il franc contadi Burgogna ed ils pajais laterals) ed en ina part inferiura u bassa (Flandra, Artois cun ina part da la Picardie, Brabant, Ollanda, Luxemburg e.a.).[2] Il 1482 è la ierta burgognaisa passada en possess da la chasa da Habsburg. Ils territoris habsburgais cumpigliavan da quel temp gia l’Austria Bassa, l’Austria Interna e l’Austria Superiura (situads enturn ils lieus principals da Vienna, Graz e Puntina), ils territoris situads a la costa da l’Adria (numnads ‹Küstenlande›) ed ils territoris al Rain Superiur (numnads ‹Vorlande›). Ins ha pia cuntinuà cun questa tradiziun da nominar ils territoris betg austriacs cun il term ‹-lande›, numnond ils Pajais Bass ‹Niederlande›, ‹Burgundische Niederlande› resp. ‹Habsburgische Niederlande› (l’emprim ‹Spanische Niederlande›, dapi il 1714 ‹Österreichische Niederlande›). (La part sura da la Burgogna – il ducadi da Dijon ch’era gia adina situà ordaifer ils cunfins da l’Imperi, pia la regiun odierna Bourgogne – è passada il 1493 a la Frantscha; medemamain il 1678 il franc contadi enturn Besançon, la Franche-Comté odierna.) En la lingua neerlandaisa numnan ins las regiuns istoricas er de Lage Landen, pia ils pajais situads a bass u profund, damai ch’i na dat en ils Pajais Bass naginas muntognas e be paucas elevaziuns.
Ils 26 da fanadur 1581 èn las provinzas da la part settentriunala dals Pajais Bass ch’appartegnevan a l’Uniun dad Utrecht (Ollanda, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Groningen e Frislanda) sa decleradas independentas da lur signur territorial Felipe II da la Spagna. En ils contracts da la Pasch da Vestfalia dal 1648 è l’independenza vegnida proclamada tras il Sontg Imperi roman; il territori correspundeva pli u main als Pajais Bass da pli tard. La part meridiunala dal territori, inclusiv la Flandra, è percunter restada tar l’Imperi; pli tard è sa furmà da quest territori il stadi da la Belgia. Ins discurriva sinaquai dals Pajais Bass dal nord e dal sid.[3]
Il Congress da Vienna ha anc unì ina giada per curt temp il nord ed il sid sco stadi independent (Koninkrijk der Nederlanden). Ma gia il 1830 è la part meridiunala sa declerada independenta sut il num Belgia. (Belgica è il num d’ina veglia provinza romana; dapi la renaschientscha vegniva l’expressiun er duvrada sco num latin per ils Pajais Bass incl. las provinzas settentriunalas).
En il neerlandais mesaun designavan ils adjectivs duutsc u dietsc (analog a l’expressiun tudestga deutsch) ils dialects da la Germania dal Vest che vegnivan discurrids dal pievel. Il term vegniva duvrà per cunfinar quels dal latin che furmava la lingua da l’administraziun, da la scienza e da la baselgia. Or da quest term è sa furmada la denominaziun englaisa Dutch.
‹Batavia› è in num latin tempriv per ils Pajais Bass odierns; quel sa referescha a la stirpa germana dals Batavs ch’aveva colonisà il delta dal Rain. Durant il temp colonial han ils Ollandais medemamain numnà Jakarta, la chapitala da l’Indonesia odierna, Batavia.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Radund la mesadad dal pajais è situà main ch’in meter sur ed in quart dal pajais schizunt sut il spievel da la mar. Ils territoris planivs vegnan per ordinari protegids tras rempars cunter la mar burascusa; la lunghezza totala da quels munta a radund 3000 km. Il punct il pli aut dals Pajais Bass è cun 877 m il Mount Scenery sin l’insla caribica Saba. Il punct il pli aut da la terra franca, il Vaalserberg, mesira 322,5 meters; el è situà en il sidost en la provinza Limburg, al cunfin cun la Germania e la Belgia.
Parts dals Pajais Bass, sco per exempel quasi l’entira provinza Flevoland, èn vegnidas creadas cun gudagnar terren or da la mar. Radund in terz da la surfatscha dal pajais è cuverta cun aua; la gronda part da quella tutga tar l’IJsselmeer che furmava fin il 1932 in golf e ch’è alura vegnì enserrà tras in rempar.
Ils pli gronds flums dals Pajais Bass furman il Rain, la Maas e la Schelde. Quels dividan il pajais en ina part meridiunala ed en ina settentriunala e sa scuntran puspè en il delta da Rain e Maas che furma la cuntrada centrala e pli vasta dal pajais. Il Rain sa divida l’emprima giada en vischinanza dal cunfin vers la regiun tudestga Rain dal Nord-Vestfalia. En il delta vegn il num ‹Rain› attribuì surprendentamain a bratschs dal flum main impurtants. Il flum principal sa numna l’emprim Waal, pli tard Merwede, alura Noord e la finala Nieuwe Maas.
Il vent sufla surtut nà dal sidvest. Da quai resulta in clima maritim moderà cun stads frestgas ed envierns miaivels. Spezialmain en il vest dal pajais, a la costa da la Mar dal Nord, è il clima influenzà pli ferm da l’Atlantic. Vers ost sa sminuescha l’influenza dal clima atlantic, da quai resultan envierns pli fraids e stads levamain pli chaudas.
Attracziuns da la natira[modifitgar | modifitgar il code]
Sper ils parcs naziunals Hoge Veluwe e Veluwezoom en la regiun Veluwe existan divers territoris da protecziun da la natira (p.ex. Oostvaardersplassen u l’insla Texel) sco er terrens da flums e da palids (Hollandse Biesbosch). Menziun speziala meritan er las Ovras dal Delta: Igl èn quai rempars cunter la mar burascusa ch’èn vegnids erigids suenter las inundaziuns dal 1953.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cun radund 400 abitants per kilometer quadrat surfatscha da terren tutgan ils Pajais Bass tar ils stadis da surfatscha abitads il pli spess (per cumparegliar: la media en tut il mund è 48; en Svizra giascha il dumber tar 201 ed en Germania tar 231).[4] Dals stgars 17 milliuns abitants viva radund la mesadad en la Randstad che furma la part occidentala dal pajais populada il pli spess.
La lingua uffiziala en l’entir pajais furma il neerlandais. En la provinza Frislanda è ultra da quai renconuschì sco lingua administrativa il frislandais u fris ch’è parentà stretgamain cun il neerlandais.
En las parts dal Reginavel situadas en la Caribica è medemamain il neerlandais lingua uffiziala, sper il papiamento u l’englais. In rom dal neerlandais, ch’è sa sviluppà en il fratemp ad in’atgna lingua da standard, furma l’afrikaans en l’Africa dal Sid.
Statisticamain furman ils Ollandais il pievel cun ils pli gronds umans en tut il mund. En media cuntanschan ils umens ina grondezza corporala da 1,83 m e las dunnas da 1,72 m. L’aspectativa da vita munta en media a 77 onns tar ils umens resp. a 82 onns tar las dunnas (situaziun dal 2005).[5]
En ils Pajais Bass èn immigrads umans da tut il mund. Sper blers immigrads dals pajais vischins (t.a. Germania, Belgia ed Engalterra) vivan oz qua blers umans d’auters continents, sco t.a. dal Maroc e da la Tirchia, da las anteriuras colonias Indonesia e Surinam sco er da la Caribica.
En ils Pajais Bass vivan er tranter 6000 e 10 000 Sinti u Roma e radund 30 000 woonwagenbewoners. Quels vegnan numnads a moda depreziativa kampers, entant ch’els sezs sa considereschan sco reizigers. Oz vivan els a moda stabla sin spezialas plazzas per rulottas. Blers dad els vivan da lavurs ambulantas. Per gronda part derivan ils woonwagenbewoners da purs ollandais depauperisads, da lavurers agriculs e chavaturba dal 18avel e 19avel tschientaner. Dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala è lur dumber creschì considerablamain, e quai en connex cun la migraziun da lavur ed ils custs per abitar creschents. Tranter els fan els diever da la lingua bargeons che deriva dal neerlandais e che furma ina lingua speziala cumparegliabla en il tudestg cun il rotwelsch u jenic.[6]
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun dals Pajais Bass vala en il fratemp en l’Europa sco ina da las pli pauc religiusas resp. liadas a las baselgias. Bundant la mesadad n’appartegna a nagina cuminanza religiusa[7] e be 18 % inditgeschan da crair en in Dieu. Radund 23,3 % èn catolics e 15 % protestants; ultra da quai datti en il pajais radund 5,7 % muslims, 1,3 % hindus ed 1 % budists (situaziun dal 2005).
Tradiziunalmain appartegneva la gronda gruppa da la populaziun al protestantissem. Tar ils protestants dals Pajais Bass sa tracti surtut da Calvinists, tenor il refurmatur Jean Calvin ch’ha operà en il 17avel tschientaner a Genevra. Durant la refurmaziun han ils Pajais Bass er furmà in dals centers dal moviment dals baptists. Instituziunalmain è il calvinissem unì oz ensemen cun ils luterans en la baselgia protestanta dals Pajais Bass.
Il nord ed il vest dal pajais eran tradiziunalmain regiuns protestantas, entant ch’ils catolics furmavan – e furman per part anc oz – la maioritad en il sid e l’ost (per exempel 68 % a Limburg).[8]
Il retg sez è da confessiun refurmada. Pervi da l’organisaziun sinodala da las baselgias calvinisticas na cumpeta al monarc però nagina posiziun da manader religius.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Temp medieval e temp modern tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ch’il Reginavel dals Francs è vegnì dividì l’onn 843, han ils «pajais bass» fatg part dal Reginavel ostrofrancon (Regnum Teutonicum) e silsuenter dal Sontg Imperi roman. Sut l’imperatur Karl V, ch’era a medem temp retg da la Spagna (sco Carlos I), era il territori dividì en deschset provinzas e cumpigliava er la Belgia odierna (cun excepziun dal prinzi-uvestgieu da Lüttich) sco er parts da la Frantscha dal Nord e da la Germania dal Vest.
Sut il successur da Carlos I, Felipe II, ha gì lieu a partir dal 1566 ina retscha da revoltas. Quellas avevan motivs religius, politics ed economics.[9] Felipe II ha tramess il duca d’Alba en ils Pajais Bass cun l’intent da supprimer las sullevaziuns. Ma questa politica da violenza ha be effectuà il cuntrari: l’onn 1572 èn quasi tut las citads da la provinza Ollanda sa messas sin la vart da Guglielm d’Orange-Nassau (Willem van Oranje) che dirigiva la resistenza cunter Alba. En il decurs dals proxims onns èn er las ulteriuras provinzas dals Pajais Bass s’unidas cun ils sullevaturs.
L’ideal da Willem van Oranje areguard ina coexistenza paschaivla tranter las confessiuns è però ì svelt en stgaglias en vista a las realitads ordvart cumplexas. Il foss tranter ils catolics ch’eran fidaivels a la Spagna ed ils calvinists radicals era memia profund ed ha gì per consequenza che las provinzas calvinisticas Ollanda, Zeeland ed Utrecht èn s’unidas il 1579 ad in’allianza da defensiun, l’Uniun dad Utrecht. Quest contract dueva furmar il document da fundaziun d’in nov stadi, da la Republica dals Pajais Bass unids. L’onn 1581 han ils stadis generals – la radunanza dals stans generala – fatg l’ultim pass cun declerar l’independenza da la curuna spagnola. Questa acta da renunzia furma l’emprima giada en l’istorgia ch’in retg ch’era vegnì ‹intronisà da Dieu› è vegnì declerà sco destituì.[10] Pir suenter ina guerra dad otganta onns è l’independenza dals Pajais Bass vegnida renconuschida ils 15 da matg 1648 en rom da la Pasch da Vestfalia. Questa data vala sco di da naschientscha dals Pajais Bass odierns, ils quals èn extrads da l’Imperi ensemen cun la Confederaziun svizra. La part meridiunala dals Pajais Bass – la Belgia odierna – è percunter restada tar la Spagna, uschia ch’ils Pajais Bass èn stads dividids da qua davent.
Republica da las set provinzas unidas[modifitgar | modifitgar il code]
Silsuenter èn ils Pajais Bass, sco Republica da las set provinzas unidas, sa sviluppads ad ina da las pli grondas pussanzas economicas e maritimas dal 17avel tschientaner. Da quel temp èn vegnids installads en tut il mund posts da commerzi. Quai n’è però betg vegnì inizià dal stadi sez, mabain da las duas emprimas societads acziunaras da l’istorgia, la Cumpagnia ollandaisa da l’India da l’Ost e la Cumpagnia ollandaisa da l’India dal Vest.[11]
Enconuschenta è er, en l’America dal Nord, la fundaziun da la citad Nieuw Amsterdam che dueva pli tard vegnir renumnada en New York. En l’Asia han ils Ollandais stgaffì lur imperi colonial da l’India Ollandaisa (Nederlands-Indië), l’Indonesia odierna ch’è daventada independenta il december 1949. Er en il nordost da l’America dal Sid han ils Pajais Bass gudagnà colonias. Surinam è daventà il 1975 in stadi independent. Tar il territori statal dals Pajais Bass èn silsuenter be anc restadas intginas inslas en la Caribica.
Temp napoleonic e 19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1795 è vegnida installada cun sustegn franzos la Republica batavica. Il 1806 ha l’imperatur franzos Napoleun I fatg londeror il Reginavel da l’Ollanda. Retg da quel è daventà Louis-Napoléon Bonaparte, in frar da l’imperatur.
L’imperatur Napoleun I n’era però betg cuntent co che ses frar dirigiva il nov reginavel. Il fanadur 1810 ha el perquai schlià il Reginavel da l’Ollanda, integrond ils Pajais Bass en la Frantscha napoleonica.
L’onn 1813, a la fin da l’èra napoloenica, han ils Pajais Bass reacquistà lur independenza. Willem I or da la chasa d’Oranje-Nassau è vegnì declerà prinzi suveran dals Pajais Bass; il 1815 è el daventà retg. Il Congress da Vienna dal 1815 ha agiuntà al Reginavel la part meridiunala dals Pajais Bass, la Belgia dad oz. La finamira era da cunfinar en avegnir la Frantscha en il nord cun in ferm stadi. La constituziun dals Pajais Bass ch’è vegnida relaschada da quel temp è restada en vigur fin oz, schebain cun numerusas midadas. La pli impurtanta da quellas, dal 1848, ha introducì la responsabladad dals ministers, quai ch’ha fullà via al sistem parlamentar.
Ultra da quai ha il Congress da Vienna transfurmà il ducadi da Luxemburg en in gronducadi ed ha attribuì quel a Willem I persunalmain, per cumpensar sias sperditas territorialas en Germania (Nassau-Dillenburg, Siegen, Hadamar e Diez). La part meridiunala dals Pajais Bass ha cuntanschì si’independenza suenter la revoluziun belgica; la renconuschientscha tras Willem I è però pir suandada il 1839.
Dapi il 1815 era il retg dals Pajais Bass er gronduca da Luxemburg, nua che la Lex Salica na lubiva nagin schef da stadi feminin. Laschond enavos Willem III tar sia mort il 1890 be ina figlia (regina Wilhelmina) – ses figls eran gia morts – è il tron luxemburgais vegnì transferì sin in’autra lingia da successiun ereditara entaifer la chasa da Nassau ed il cusrin da Willem, Adolf von Nassau, ha surpiglià la regenza.
20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Durant l’Emprima Guerra mundiala èn ils Pajais Bass stads uffizialmain neutrals ed han pudì sa tegnair or da las acziuns da guerra. Il pajais ha però tegnì mobilisà las truppas fin la fin da la guerra ed è ultra da quai stà confruntà cun ina gronda unda da fugitivs nà da la Belgia ch’era vegnida occupada da la Germania. Suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala han ils Pajais Bass concedì exil a Wilhelm II, l’imperatur tudestg d’enfin qua.
Er cura che la Segunda Guerra mundiala è prorutta, ha la regenza dals Pajais Bass empruvà l’emprim da sa cumportar a moda neutrala. Hitler però ha cumandà a sias truppas d’invader ils Pajais Bass, la Belgia ed il Luxemburg per pudair occupar la Frantscha guntgind la Lingia da Maginot vers nord. Suenter in cumbat da tschintg dis han las truppas tudestgas sfurzà ils Pajais Bass la saira dals 15 da matg 1940 da sa surdar. Il motiv decisiv per far quest pass è stà il bumbardament da Rotterdam. La famiglia roiala era gia fugida pli baud en l’Engalterra. A partir da quel mument fin l’avrigl 1945 è il pajais stà sut occupaziun tudestga. La Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) sut Anton Adriaan Mussert ha collavurà cun las truppas d’occupaziun, senza però cuntanscher in’influenza pli gronda ni entaifer la populaziun ni entaifer l’apparat d’occupaziun. Percunter han ils Pajais Bass tschentà entaifer la Waffen-SS in impurtant contingent da voluntaris da l’exteriur (var 60 000 umens). Suenter l’invasiun han gì lieu las persecuziuns da gidieus tras ils occupants tudestgs. La chauma dal favrer 1941 cunter las deportaziuns è vegnida rebattida sanguinusamain. Dals radund 160 000 gidieus dals Pajais Bass a l’entschatta da la guerra e 20 000 fugitivs gidieus vivevan a la fin da la guerra be pli radund 30 000. In dals simbols da la persecuziun dals gidieus insumma è daventà il cas dad Anne Frank. Er blers Roma e Sinti sesents en ils Pajais Bass èn daventads unfrendas da las deportaziuns en il champ da concentraziun dad Auschwitz-Birkenau.
Ils 11 da schaner 1942 ha cumenzà l’invasiun giapunaisa en l’India ollandaisa. Il prim da mars 1942 han ils Ollandais capitulà. En ils Pajais Bass sezs è la part meridiunala vegnida liberada en la segunda mesadad da l’onn 1944 tras las truppas dals Alliads ch’avanzavan vers la Germania; il nord percunter è restà occupà fin la fin da la guerra. Immediat suenter la fin da la guerra han ils naziunalists indonais proclamà ils 17 d’avust 1945 l’independenza. Pir suenter intervenziuns militaras, numnadas «acziuns da polizia», è l’Indonesia vegnida relaschada ils 27 da december 1949 formalmain en l’independenza. Fin il 1954 è anc sa mantegnida in’uniun lucca tranter ils Pajais Bass e l’Indonesia. Als Pajais Bass ha appartegnì fin il 1962 la part occidentala da l’insla Nova Guinea.
Dal 1949 al 1963 èn vischnancas da cunfin da la Germania dal Vest (en la regiun da Geilenkirchen-Heinsberg ed Emmerich) vegnidas messas sut administraziun ollandaisa. Quai è succedì en rom dals plans d’annexiun ch’ils Pajais Bass han sviluppà suenter la Segunda Guerra mundiala cun l’intent d’incorporar parts da la Saxonia Inferiura e da la part occidentala da la Renania e dal Münsterland. Ma questa finamira, l’uschenumnà plan da Bakker-Schut, n’ha betg sa laschà realisar.
Las experientschas dal temp d’occupaziun han manà ad ina reorientaziun entaifer la politica da l’exteriur dals Pajais Bass. Damai che la politica da neutralitad aveva fatg naufragi, è il stadi s’associà a la NATO ed ha fundà il 1952 ensemen cun la Germania, la Frantscha, la Belgia, il Luxemburg e l’Italia la Communitad europeica da charvun e d’atschal che dueva daventar l’organisaziun precursura da l’Uniun europeica dad oz. L’emprim èn però vegnidas prendidas en mira da vart dals Pajais Bass exclusivamain finamiras economicas. Per l’ina avevan ins tema ch’in stadi plitost pitschen entaifer in’uniun talmain gronda na possia betg cundecider suffizientamain en dumondas politicas; per l’autra considerav’ins in’Uniun europeica dominada memia ferm da la Frantscha e da la Germania sco smanatscha potenziala per las stretgas relaziuns da l’agen pajais cun ils Stadis Unids. Tradiziunalmain èn ils Pajais Bass numnadamain orientads pli ferm vers l’Atlantic che vers il continent.[12] Ils Pajais Bass èn er sa participads sco stadi fundatur a l’uniun economica dal Benelux. Quella è vegnida planisada gia il 1944, fixada il 1958 e messa en vigur il 1960.
Ils emprims decennis dal suenterguerra èn stads segnads – sco en blers auters pajais da l’Europa dal Vest era – dal miracul economic. Gia il 1950 giaschevan las entradas naziunalas sur il nivel dal temp avant la Segunda Guerra mundiala.[13] Ils Pajais Bass tutgavan da quel temp tar las diesch pli grondas pussanzas economicas dal mund, quai tranter auter grazia a concerns internaziunals sco Royal Dutch Shell, Unilever e Philips. Uschia èsi stà pussaivel, sut l’egida dal primminister Willem Drees, da sviluppar in stadi social segnà da vastas purschidas d’assistenza.
Areguard la situaziun sociopolitica han surtut ils onns 1960 muntà ina profunda cesura. Las differentas ‹pitgas›, vul dir la separaziun stricta dals milieus dals protestants, catolics, liberals e socialists, han cumenzà a sa schliar. Entant che questa vieuta è stada colliada en Frantscha ed en Germania cun confruntaziuns violentas, è ella però sa splegada en ils Pajais Bass quasi a la mitta. Uschia n’hai per exempel dà naginas revoltas da students – gia il 1970 ha il parlament a Den Haag deliberà ina lescha davart las scolas autas che concediva als represchentants dals students dretgs da cundecisiun fitg vasts.[14] Il cabinet dal primminister socialdemocratic ha elegì per la perioda d’uffizi dal 1973 fin il 1977 il motto «La fantasia a la pussanza». L’istoriograf James C. Kennedy vegn a la conclusiun: «Analisond la moda e maniera co ch’ils represchentants da las autoritads han tractà las midadas culturalas pon ins be dir: tut respect!»[15] Il pajais ch’era avant segnà d’in calvinissem moralmain rigurus, è uss daventà in propugnatur d’ina societad liberala e pluralistica. Ils Pajais Bass èn per exempel stads in dals emprims stadis ch’han legalisà il consum da pitschnas quantitads da ‹drogas flaivlas› sco haschisch.[16] La relaziun tranter la regenza e l’opposiziun, ma er tranter ils patruns ed ils lavurants era segnada d’ina cultura da consens ch’è vegnida enconuschenta sut il term ‹model da Polder›. Quel è vegnì considerà la fin dals onns 1990 sco varianta ollandaisa da la terza via ch’è vegnida propagada dal chancelier tudestg Gerhard Schröder e dal primminister britannic Tony Blair.[17]
21avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà ils success economics è sa manifestà a l’entschatta dal 21avel tschientaner en la societad ollandaisa in «fluss da malcuntentientscha clandestin» (Christoph Driessen). Quai ha bain divers motivs, ma è tuttavia er d’attribuir ad ina cultura politica che s’orientava permanentamain al criteri da la correctadad politica. Blers burgais han gì l’impressiun che tscherts temas, sco la criminalitad da persunas estras u la mancanza d’integraziun, na vegnian betg discutads avertamain da las elitas politicas. Quant gronda che la malcuntentientscha era daventada, è sa mussà andetgamain la fin da l’onn 2001, sut l’impressiun da las attatgas da terror dals 11 da settember: cun il populist da dretga carismatic Pim Fortuyn è cumparì sin la tribuna politica in politicher da tut auter gener. Entaifer paucs mais è ses moviment sa transfurmà en la partida che cuntanscheva las pli autas cifras tar sondagis da l’opiniun publica. Ma il matg 2002, nov dis avant las elecziuns en il parlament, è Fortuyn vegnì sajettà d’in protectur dals animals fanatic. Dus onns pli tard ha in ulteriur murdraretsch politic commovì il pajais: il november 2004 ha in giuven ollandais cun ragischs marocanas sajettà il reschissur Theo van Gogh ch’era s’exprimì a moda critica envers l’islam. Quests dus assassinats han manà a debattas fitg intensivas davart il maletg da sasez da la societad ollandaisa. Tut en tut ha l’entschatta dal 21avel tschientaner manà en il pajais ad in spustament a dretga, damai ch’ils temas da Fortuyn e da ses successur Geert Wilders èn er vegnids tractads en autras partidas.
Dapi l’avrigl 2001 èn admessas en ils Pajais Bass lètgs da medema schlattaina. Cun quai èn ils Pajais Bass stads l’emprim stadi en tut il mund ch’ha surpassà il status dal partenadi registrà da pèrs omosexuals stgaffind in urden da dretg per relaziuns omosexualas.
Cun ina maioritad da 61,6 % han ils Ollandais refusà il 2005 il contract davart ina constituziun per l’Europa.
Stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Constituziun e politica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Pajais Bass furman ina monarchia parlamentara. Schef da stadi è tenor la constituziun il retg. El nominescha uffizialmain il primminister ed ils ministers che furman ensemen la regenza.
Il parlament, ils ‹stadis generals› (Staten-Generaal), consista da duas chombras. L’emprima sa cumpona dals deputads dals parlaments provinzials, la segunda vegn elegida dals burgais ollandais tenor glistas. Tras quai è la segunda (Tweede Kamer) la chombra la pli impurtanta. Formalmain n’ha il parlament betg da decider davart la cumposiziun da la regenza; facticamain nominescha il retg però ils ministers suenter avair consultà las fracziuns.
Polizia[modifitgar | modifitgar il code]
La polizia statala (Nationale Politie) è organisada a moda centrala ed occupa radund 63 000 emploiads. La schendarmaria (Koninklijke Marechaussee) dumbra radund 6800 collavuraturs. Organisatoricamain appartegna quest’ultima a las forzas armadas. Sias incumbensas cumpiglian tranter auter la protecziun dals cunfins e da las plazzas aviaticas sco er la protecziun persunala da la famiglia roiala.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
Formalmain èn las forzas armadas dals Pajais Bass in’instituziun dal Reginavel dals Pajais Bass e betg be da la part dal pajais Pajais Bass. Damai che la constituziun attribuescha però a la regenza dals Pajais Bass il cumond suprem sur las forzas armadas, suttastattan quellas facticamain a questa part dal pajais. Il servetsch militar obligatoric è vegnì sistì il 1996 ad interim. Tras quai possedan ils Pajais Bass in’armada professiunala. Las expensas per il militar muntan a radund 1,5 % dal PNB (per cumparegliar: Svizra 0,7 %, Germania 1,5 %, Stadis Unids bundant 4 %).
Relaziuns internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Pajais Bass èn stads in dals stadis ch’han stimulà l’onn 1999 l’introducziun da l’euro sco unitad monetara europeica (en rom dal Contract da Maastricht). Dapi il prim da schaner 2002 è l’euro la valuta uffiziala dal pajais.
En ils Pajais Bass han tranter auter las suandantas instituziuns lur sedia:
- Tribunal internaziunal
- Curt penala internaziunala
- Europol
- Center europeic per la perscrutaziun e la tecnologia astronautica
Provinzas e vischnancas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Pajais Bass furman in stadi unitar decentralisà. Sutvart il nivel naziunal èn situadas las provinzas (neerlandais: provincies). Il 1579 hai dà l’emprim set provinzas. Pli tard èn vegnidas vitiers las provinzas Brabant dal Nord e Limburg. Drenthe è medemamain daventà in’atgna provinza e la provinza dominanta Ollanda è vegnida dividida il 1840 en Ollanda dal Nord ed Ollanda dal Sid. Il 1986 è vegnì furmà Flevoland sco la provinza la pli giuvna, uschia ch’igl èn actualmain dudesch provinzas.
Savens vegnan las provinzas unidas a quatter gruppas:
- Utrecht, Ollanda dal Nord e dal Sid en il vest
- Zeeland, Brabant dal Nord e Limburg en il sid
- Flevoland, Gelderland ed Overijssel en l’ost
- Drente, Groningen e Frislanda en il nord
Las provinzas sa dividan en stgars 400 vischnancas (gemeenten). In nivel da districts u circuls tranter las provinzas e las vischnancas n’enconuschan ils Pajais Bass percunter betg.
Las provinzas disponan mintgamai d’in parlament (Provinciale Staten) e d’ina regenza (College van Gedeputeerde Staten). Il College sa cumpona dal cummissari dal retg e da represchentants dal parlament da la regenza. En medema moda datti en las vischnancas in cussegl da vischnanca ed ina suprastanza da vischnanca; quest’ultima sa cumpona dal burgamester e da represchentants dal cussegl da vischnanca.
Ils cumissaris dal retg ed ils burgamesters vegnan designads da la regenza ed elegids tras decret roial, e quai per ordinari a basa da propostas dals parlaments provinzials resp. communals. Blers burgamesters fan carriera en lur mastergn cun far servetsch en pliras vischnancas (mintgamai per ina perioda da sis onns che po vegnir renovada). Tar in burgamester na sa tracti pia betg d’in represchentant dal cussegl da vischnanca u da la populaziun locala. Gia dapi onns datti iniziativas da laschar participar ils abitants da la vischnanca a l’elecziun dal burgamester.
Territoris caribics[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1986 consistiva il Reginavel dals Pajais Bass da trais pajais: dals Pajais Bass, da las Antillas Ollandaisas e d’Aruba. Aruba aveva survegnì quel onn il status d’in agen pajais. Ils 10 d’october 2010 èn las inslas danovamain vegnidas partidas en da nov:
- Aruba, Curaçao e Sint Maarten furman singuls pajais entaifer il Reginavel.
- Bonaire, Sint Eustatius e Saba figureschan entaifer il Reginavel sco ‹vischnancas particularas› che n’appartegnan a nagina provinza ollandaisa.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
En general[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Pajais Bass disponan d’in sistem economic plitost liberal. Dapi ils onn 1980 ha la regenza reducì tant sco pussaivel sias intervenziuns economicas. La quota da dischoccupaziun giascha sut la media europeica (6,8 % il 2014).
Entaifer l’industria domineschan la branscha da victualias (Unilever, Heineken), l’industria chemica (AkzoNobel, DSM), las raffinarias da petroli (Shell) sco er la producziun d’apparats electronics (Philips, TomTom, Océ) e da camiuns (DAF). In’impurtanza extraordinaria cumpeta als servetschs. Las grondas interpresas da servetschs da finanzas (ING, Fortis, AEGON), ils ports mundials Rotterdam ed Amsterdam sco er la plazza d’aviaziun Schiphol (Amsterdam Airport) tutgan tar las pli grondas interpresas da servetschs da l’Europa.
L’agricultura è autamain tecnisada ed ordvart productiva. Sper la cultivaziun da granezza, da legums, da fritgs e da flurs da tagl – la cultivaziun da tulipanas dueva schizunt influenzar l’istorgia dal pajais – vegn er tgirada l’economia da latgiras en gronda dimensiun. Quest’ultima furma la basa per la producziun da chaschiel sco impurtant product d’export. L’agricultura occupa be 2 % dals lavurants, ma presta ina gronda contribuziun a l’export. Suenter ils Stadis Unids e la Frantscha furman ils Pajais Bass il terz grond exportader da products agriculs en tut il mund.
En congual cun il product naziunal brut dals ulteriurs pajais da l’Uniun europeica cuntanschan ils Pajais Bass in index da 126 (situaziun dal 2005).[18]
Resursas natiralas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Pajais Bass disponan da giaschaments da gas natiral che vegnan explotads vastamain en vischinanza da Groningen sco er en la part meridiunala da la Mar dal Nord. Suenter la Russia, ils Stadis Unids, il Canada e la Gronda Britannia èn ils Pajais Bass stads il 1996 il pajais cun la tschintgavel auta explotaziun da gas natiral dal mund (75,8 mrd. m³). Ultra da quai dispona il stadi da reservas da petroli pli pitschnas e da gronds giaschaments da sal. Abstrahà da turba na datti en ils Pajais Bass praticamain naginas ulteriuras ritgezzas natiralas.
Expensas publicas[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 ha il budget dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 410 milliardas dollars ed entradas da 368 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit dal budget en l’autezza da 5,3 % dal product naziunal brut.[19]
Ils debits dal stadi muntavan il 2009 a 497 milliardas dollars u 62,2 % dal product naziunal brut.
Il 2006 èn vegnids impundids 9,4 % da las expensas statalas (en procent dal product naziunal brut) per il sectur da sanadad, 5,3 % per la furmaziun e 1,6 % per il militar.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
La rait da vias dals Pajais Bass mesira en tut 116 500 kilometers. Las viafiers han ina lunghezza da 2808 kilometers e furman la rait cun la pli auta frequenza en tut l’Europa. Radund 44 % da l’entir transport succeda sin via e 40,5 % sin la viafier.
Ils flums Rain, Maas e Schelde che curran nà da l’exteriur europeic tras ils Pajais Bass vers la Mar dal Nord fan dal pajais in punct central da la navigaziun interna europeica. Sur decennis ha il port da Rotterdam furmà il pli grond port dal mund; il 2004 ha el pers questa posiziun al port da Schanghai, è però restà il pli grond port da l’Europa. Ulteriuras impurtantas citads da port ollandaisas èn Amsterdam, Eemshaven e Vlissingen/Terneuzen.
En ils Pajais Bass sa chattan dus impurtants eroports: Schiphol e Rotterdam-Den Haag. Schiphol furma il pli grond eroport en ils Pajais Bass e gioga er in’impurtanta rolla a nivel internaziunal. El tutga tar ils gronds eroports europeics e sa chatta areguard il dumber da passagiers sin la tredeschavla plazza mundiala.
En l’entir pajais existan trais citads cun in sistem da metro, numnadamain Rotterdam, Den Haag ed Amsterdam.
Fitg derasà en tut il pajais è ultra da quai il velo. Als velocipedists stattan savens a disposiziun agens vials u in’atgna rait da vias. Cun en media 43 morts da traffic ad onn sin in milliun abitants è il traffic en ils Pajais Bass il pli segir da l’entir spazi da l’Uniun europeica.[20]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
En ils Pajais Bass na datti betg in di naziunal sco tal, ma persuenter il Koningsdag. Cuntrari a praticamain tut ils auters pajais europeics na furma il prim da matg nagin di da festa. La fin da la Segunda Guerra mundiala vegn commemorada ils 5 da matg (e betg ils 8 da matg), damai che l’armada tudestga ha capitulà separadamain en ils Pajais Bass. Daspera vegnan festivads ils firads religius usitads tenor il chalender cristian.
Pictura ed art[modifitgar | modifitgar il code]
Dals Pajais Bass derivan numerus picturs da renum mundial. In dals pli enconuschents artists da la fasa tempriva furma Hieronymus Bosch. Cun il temp da fluriziun da la republica en il 17avel tschientaner, l’uschenumnà temp dad aur, è alura collià in grond dumber d’artists sco Rembrandt van Rijn, Jan Vermeer, Frans Hals, Carel Fabritius, Gerard Dou, Paulus Potter, Jacob Izaaksoon van Ruisdael u Jan Steen. Durant quest’epoca eran activs en ils Pajais Bass var 700 artists che producivan mintg’onn radund 70 000 maletgs. Ina tala producziun è singulara en tut l’istorgia d’art e n’è vegnida cuntanschida ni durant la renaschientscha en l’Italia ni durant il temp da l’impressiunissem en Frantscha.[21] Enconuschents artists d’ulteriuras epocas furman Vincent van Gogh e Piet Mondrian. M.C. Escher ed Otto Heinrich Treumann èn stads enconuschents grafichers.
Architectura[modifitgar | modifitgar il code]
Architects ollandais han surtut dà impurtants impuls a l’architectura dal 20avel tschientaner. Da menziunar èn Hendrik Petrus Berlage ed ils architects da la gruppa De-Stijl (Robert van ’t Hoff, Jacobus Johannes Pieter Oud, Gerrit Rietveld). Johannes Duiker è stà in represchentant dal moviment modern. Mart Stam è en emprima lingia stà activ en Germania e l’uschenumnada Scola dad Amsterdam (Michel de Klerk, Het Schip) ha contribuì decisivamain a l’architectura expressiunistica.
Er suenter la Segunda Guerra mundiala èn resortids architects innovativs. Aldo van Eyck e Herman Hertzberger han marcà il structuralissem. Piet Blom è enconuschent per sias ‹chasas sin plantas› singularas. Dals architects ch’appartegnan a las tendenzas architectonicas actualas èn da menziunar Rem Koolhaas ed ils biros MVRDV, Mecanoo, Erick van Egeraat e Neutelings-Riedijk.
Scienza e tecnologia[modifitgar | modifitgar il code]
Scienziads da muntada internaziunala che derivan dals Pajais Bass èn tranter auter Erasmus von Rotterdam, Baruch Spinoza, Christiaan Huygens ed Antoni van Leeuwenhoek. Er René Descartes ha passentà la gronda part da sia perioda activa en ils Pajais Bass. Insumma han numerus scienziads persequitads chattà qua dapi il temp modern tempriv asil e pussaivladads d’activitad.
La sociologia moderna è vegnida fundada ed influenzada decididamain da S. Rudolf Steinmetz. Per la medischina dal temp modern tempriv ha la citad da Leiden furmà in impurtant center. Oz datti en ils Pajais Bass 14 universitads statalas e numerusas scolas autas. A Noordwijk è er staziunada l’Agenzia spaziala europeica (ASE/ESA).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Durant l’epoca d’aur (De Gouden Eeuw) dal 17avel tschientaner n’ha betg be flurì la pictura, mabain er la litteratura. Ils pli enconuschents represchentants da quella èn Joost van den Vondel e Pieter Corneliszoon Hooft.
Tranter il 1942 ed il 1944 ha Anne Frank scrit ses diari che dueva vegnir enconuschent en tut il mund. Durant l’occupaziun dal pajais tras la Germania naziunalsocialistica eran ella e sia famiglia sa zuppads per mitschar da la deportaziun en in champ da concentraziun – la finala adumbatten.
Sco ils trais auturs ils pli impurtants da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner valan Harry Mulisch, Willem Frederik Hermans e Gerard Reve. Medemamain enconuschents a l’exteriur èn Maarten ’t Hart, Cees Nooteboom, Jan Wolkers e Hella Haasse.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer l’epoca da la renaschientscha è er la Scola ollandaisa stada da grond’impurtanza. Quella è però surtut vegnida purtada da Flams, Franzos e d’abitants dal Contadi da Hainaut. La vita musicala ollandaisa sco tala n’ha ditg betg cuntanschì il nivel da l’ulteriura musica classica europeica. Pir vers la fin dal 19avel tschientaner ha gì lieu ina professiunalisaziun ed èn sa furmads orchesters e musicas da chombra. Il pli enconuschent violinist e directur d’orchester contemporan è André Rieu.
Impurtants cumponists ollandais dal temp enturn il 1800 èn per exempel stads Johann Wilhelm Wilms e Carol Anton Fodor ch’èn omadus s’orientads a la classica viennaisa. En il 19avel tschientaner ha surtut la romantica tudestga influenzà la vita musicala, sco che quai sa mussa per exempel tar Richard Hol. Bernard Zweers ha empruvà sco emprim da sviluppar ina musica naziunala specificamain ollandaisa. Ad el èn suandads Julius Röntgen ed Alphons Diepenbrock, cun agid dals quals la musica ollandaisa ha finalmain pudì tegnair pass cun ils svilups musicals internaziunals. Impurtants cumponists dal 20avel tschientaner èn Willem Pijper, Matthijs Vermeulen, Louis Andriessen, Otto Ketting, Ton de Leeuw, Theo Loevendie, Misha Mengelberg, Tristan Keuris e Klaas de Vries.
Golden Earring, bain la band da rock ollandaisa la pli enconuschenta, ha gì ils onns 1970 in grond success cun hits sco ‹Radar Love›. Enconuschentas internaziunalmain eran en ils onns 1970 ultra da quai bands sco Ekseption (cun Rick van der Linden), Focus e Shocking Blue. Medemamain naschids en ils Pajais Bass èn Eddie ed Alex Van Halen da la band da hardrock americana Van Halen.
Musicists actuals ch’èn enconuschents a nivel internaziunal èn per exempel Herman van Veen, Robert Long, Nits, Candy Dulfer, Anouk Teeuwe, Ellen ten Damme e Tiësto. Il North Sea Jazz Festival ad Ahoy Rotterdam (pli baud a Den Haag) tutga tar ils pli impurtants festivals da ses gener.
Dapi intgins decennis è la musica en lingua ollandaisa (nederlandstalige muziek) fitg populara. Il nestor da quest gener è Peter Koelewijn ch’ha gia cumenzà avant 50 onns cun rock’n’roll en sia lingua materna. Pli tard è vegnì vitiers il chantautur Boudewijn de Groot. A l’entschatta dals onns 1980 hai dà in cult da la musica da pop ollandaisa cun Doe Maar, Het Goede Doel u Frank Boeijen. Suenter il 1984 è la popularitad da questa musica sa sminuida per radund diesch onns; alura è suandà in revival che perdura fin oz.
Las pli enconuschentas bands da rock e pop da l’èra pli nova èn Bløf ed il duo Acda en de Munnik ch’è sa fatg in num cun in program d’art pitschen. Anc pli autas cifras da vendita cuntanschan artists da schlagher sco Marco Borsato, Jan Smit e Frans Bauer. Impurtants rappers dals Pajais Bass èn Ali B e Lange Frans. Ultra da quai èn diversas furmas da metal fitg popularas. Enconuschentas bands da quest gener èn Heidevolk, Epica, Within Temptation, Delain, The Gathering u After Forever.
Dapi ils onns 1990 è sa sviluppà en ils Pajais Bass in nov stil da musica ch’è daventà adina pli popular en l’Europa ed en ils Stadis Unids: hardcore techno u gabber. Il trance è arrivà nà da la Germania en ils Pajais Bass ed ha cuntanschì là sia pli gronda popularitad en tut il mund. Dapi intgins onns èn er ils stils successurs jumpstyle, hardstyle e speedcore fitg populars.
Cabaret[modifitgar | modifitgar il code]
Questa furma d’art è ordvart populara en ils Pajais Bass. Er en la conversaziun da mintgadi integrescha la populaziun gugent grapje (pitschnas sgnoccas u spass). Ils gronds maisters dal cabaret suenter la Segunda Guerra mundiala èn stads Wim Kan (cabaret politic), Wim Sonneveld e Toon Hermans sco er Rudi Carrell en Germania.
Gasettas e revistas[modifitgar | modifitgar il code]
Las gasettas tradiziunalas las pli impurtantas dal pajais èn ‹De Telegraaf›, ‹AD›, ‹de Volkskrant›, ‹NRC Handelsblad› e ‹Trouw›. Dapi il 1999 vegnan quellas concurrenzadas da diversas gasettas gratuitas; quellas e l’internet han per part manà ad ina ferma diminuziun dals lecturs. Cun ‹De Groene Amsterdammer›, ‹Elsevier›, ‹HP/De Tijd›, ‹Vrij Nederland› cumparan quatter revistas emnilas da caracter politic.
Radio e televisiun[modifitgar | modifitgar il code]
Sco en blers auters pajais europeics differenzieschan ins er en ils Pajais Bass tranter emetturs da dretg public e privats. Tar ils emetturs da dretg public tutgan NPO 1, NPO 2 e NPO 3 sco er BVN per ils Ollandais a l’exteriur. Entaifer ils emetturs privats dominescha la RTL Group. Ils emetturs da dretg public vegnan per gronda part finanziads sur daners da taglia, per part però er sur in sistem da commembranza: oriundamain eran quests emetturs numnadamain vegnids installads da purtaders d’orientaziun ideologica sco la baselgia catolica u organisaziuns da lavurants.
Producziuns americanas u englaisas na vegnan betg sincronisadas (cun excepziun d’emissiuns per uffants), mabain emessas directamain per englais.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Sco sport naziunal vala en ils Pajais Bass il ballape. L’organisaziun precursura da la federaziun da ballape naziunala è vegnida fundada gia l’onn 1889. La squadra da ballape naziunala, che vegn numnada Nederlands elftal u Oranje, tutga tar las pli fermas dal mund. Dapi il 1976 èn ils Ollandais sa participads nov giadas al campiunadi europeic ed han gudagnà l’onn 1988 il titel. Al campiunadi mundial èn els stads preschents dapi il 1934 diesch giadas. Il 1974, 1978 e 2010 èn els daventads segunds, il 2014 terzs.
En il sport motorisà èn surtut enconuschents ils trajects da campiunadi mundial da moto e da speedway sin glatsch ad Assen sco er l’anteriur cirquit da furmla1 a Zandvoort.
Cuschina[modifitgar | modifitgar il code]
En la cuschina tradiziunala ollandaisa prevalan – sco en la cuschina tudestga – tartuffels, legums e liongias (per exempel en il stamppot). Il pli derasads èn frieten u patat, ollandais per pommes frites, cun diversas sosas. Ulteriuras spezialitads èn il gouda (chaschiel) e hollandse nieuwe, ina tratga da peschs.
Enconuschents sur ils cunfins è er il vla (puding ollandais) e las frikandel (rollas da brassar), plinavant ils kibbeling (buccadinas da peschs che vegnan preparadas sco nuggets da pulaster).
Pervi da la tradiziun sco pussanza maritima èn er influenzas nà da surmar sa fatgas valair en la cuschina ollandaisa. Exempels èn nasibal u bamibal, variaziuns da nasi goreng resp. bami goreng.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Bevolking; kerncijfers. Centraal Bureau voor de Statistiek. Consultà ils 23 d’avrigl 2016.
- ↑ Christina Lutter: Maximilian I. (1486–1519). En: Bernd Schneidmüller, Stefan Weinfurter (ed.): Die deutschen Herrscher des Mittelalters: Historische Portraits von Heinrich I. bis Maximilian I. (919–1519). C.H. Beck 2003, p. 256.
- ↑ Johann Christoph Becmann: Historia Orbis Terrarum, Geographica et Civilis. Francfurt/Lipsia 1698, chapitel VI. S.I. de Belgio, p. 207 versiun online.
- ↑ Der Fischer Weltalmanach 2006. Zahlen, Daten, Fakten. Fischer Taschenbuch Verlag, Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-596-72006-0; p. 117, 126, 321, 325, 334.
- ↑ OECD-Factbook 2008.
- ↑ Annemarie Cottaar: The Making of a Minority: the Case of Dutch Travellers, p. 114–132, en: Leo Lucassen, Wim Willems, Annemarie Cottaar: Gypsies and Other Intinerant Groups. A Socio-Historical Approach, New York 1998; id., Dutch Travellers: Dwellings, Origins and Occupations, en: ibid., p. 174–189.
- ↑ Cifras e fatgs (englais), p. 3, consultà ils 17 da zercladur 2012.
- ↑ Cifras e fatgs (ollandais), consultà ils 19 da schaner 2016.
- ↑ Christoph Driessen: Geschichte der Niederlande, Von der Seemacht zum Trendland. Regensburg 2009, p. 18ss.
- ↑ Christoph Driessen: Geschichte der Niederlande, Von der Seemacht zum Trendland. Regensburg 2009, p. 50s.
- ↑ Christoph Driessen: Geschichte der Niederlande, Von der Seemacht zum Trendland. Regensburg 2009, p. 65ss.
- ↑ Christoph Driessen: Geschichte der Niederlande, Von der Seemacht zum Trendland. Regensburg 2009, p. 230.
- ↑ Christoph Driessen: Geschichte der Niederlande, Von der Seemacht zum Trendland. Regensburg 2009, p. 233.
- ↑ Christoph Driessen: Geschichte der Niederlande, Von der Seemacht zum Trendland. Regensburg 2009, p. 239.
- ↑ Christoph Driessen: Kleine Geschichte Amsterdams. Regensburg 2010, p. 118.
- ↑ Christoph Driessen: Geschichte der Niederlande, Von der Seemacht zum Trendland. Regensburg 2009, p. 241ss.
- ↑ Friso Wielega: Geschichte der Niederlande. Stuttgart 2012, p. 417.
- ↑ Eurostat News Release.
- ↑ The World Factbook.
- ↑ http://vcoe.at/start.asp?ID=4364.
- ↑ Christoph Driessen: Rembrandt und die Frauen. Regensburg 2011, p. 29.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Friso Wielenga, Ilona Taute (ed.): Länderbericht Niederlande. Geschichte – Wirtschaft – Gesellschaft. Bundeszentrale für Politische Bildung, Bonn 2004, ISBN 3-89331-483-0.
- Christoph Meyer: Anpassung und Kontinuität. Die Außen- und Sicherheitspolitik der Niederlande von 1989 bis 1998. Waxmann, Münster 2007, ISBN 978-3-8309-1865-3.
- G. Moldenhauer, J. Vis (ed.): Die Niederlande und Deutschland. Einander kennen und verstehen. Münster e.a. 2001.
- Horst Lademacher: Die Niederlande. Politische Kultur zwischen Individualität und Anpassung: Francfurt a.M. / Berlin 1993.
- Dik Linthout: Frau Antje und Herr Mustermann. Niederlande für Deutsche. Ch. Links, Berlin 2002, ISBN 3-86153-268-9.
- Michael North: Geschichte der Niederlande. C.H. Beck Verlag, Minca 2008, ISBN 978-3-406-41878-5.
- Christoph Driessen: Geschichte der Niederlande. Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2009, ISBN 978-3-7917-2173-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- rijksoverheid.nl – pagina d’internet da la regenza dals Pajais Bass per la populaziun da lingua neerlandaisa
- government.nl – pagina d’internet da la regenza dals Pajais Bass per la populaziun d’autras linguas
- overheid.nl – pagina d’internet cun tut las infurmaziuns davart las autoritads
- koninklijkhuis.nl – pagina d’internet da la chasa roiala dals Pajais Bass
- holland.com – pagina d’internet da l’uffizi da turissem ollandais
- niederlandenet.de – il pli grond portal d’infurmaziun davart ils Pajais Bass en lingua tudestga
- Profil dal pajais da l’uffizi da statistica da la Germania
- CIA World Factbook – Netherlands


text:
A hinn definii besti (Animaj o Metazoi) tücc i urganism eucariota, cun diferensiasiun celülara, eterutrof e che se möven almen per un stadi de la sua vita.
El regn animal (Animalia o Metazoa) a'l gh'ha de pü o de men 1,5 miliun de speci vivent cugnusüü (se pensa però che ghe ne sien anmò un fracch de descuvrì) ch'a hinn faa sü in particular categurij tasunomich che i definiss el sistema de clasificasiun scientifega. El phylum püsee grant a l'è chell dij Artropud, che'l gh'ha 1 miluin de speci, e 750.000 de 'sti chì a hinn de la class dij
La zoolugia l'è la broca de la


text:
Promised Land
Promised Land (Tèra prumésa) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 2012 ad Gus Van Sant cun prutagunìsta Matt Damon. Chi lò, ch'l à scrit la senegiadùra insém a John Krasinski tulénd spunt da na stòria dal scritōr Dave Eggers, al gh'iva da giràr lò la pelìcula ma pò 'l à pasâ la maṅ parchè al n gh'iva mia dal tèmp abàsta.
Al film, ch'l è custâ quìndas migliòṅ ad dòlar faghénd-an sù pôc da piò dla mità, òt e òṅ, 'l è stâ preśentâ in cuncōrs a 'l 63śum Fèstival ad Berlîṅ.
Sunt
Steve Butler (Matt Damon), nâ in un pòst dla campàgna americàna, al fà 'l cumpradōr ad sit par cònt dna cumpagnìa dal setōr energètic, la “Global Crosspower Solutions”, ch'la fà i bèsi catànd e tirànd fóra 'l gas da la tèra druànd la scavśadùra idràulica, un mètud cgnusû in gèrg cuma „fracking“. Insém a na sò culéga, la Sue Thomason (Frances McDormand), al partìs p'r al paiśèṅ ad McKinley par cunvìs'r al pulìtig Gerry Richards (Ken Strunk) e la gint dal pòst a vénd'r-ag la tèra par pôc.
A 'l inìsi al ròbi i vaṅ via lisi cuma 'l òli parchè là a n gh'è gnint e a la gint a gh fà còmad ciapàr quèl ma pò Steve al cata chi a gh mét i spróc in mèś a 'l rōdi cuma 'l insgnànt ad siénsi Frank Yates (Hal Holbrook), 'l avucàt e ambintalìsta Dustin Noble (John Krasinski) e la mistra Alice (Rosemarie DeWitt).


text:
Uss ston ils utilisaders vegnir infurmads sche datas persunalas sco nums, adressas dad e-mail ed ulteriuras infurmaziuns vegnan rimnadas, scrivan las agenturas da novitads. Quai vul dir, firmas, uniuns ed er uffizis ston infurmar ils utilisaders tge datas che vegnan rimnadas e daco. Ultra da quai ston ins adina dar il consentiment sche datas persunalas vegnan rimnadas.
En Svizra èn tenor indicaziuns da la federaziun tetgala d’economia Eeconomiesuisse surtut purschiders da plattafurmas online ed interpresas d’export pertutgads da las midadas. I tanscha numnadamain gia d'esser suttamess el nov dretg sch'ina firma che na sa chatta betg en l'Uniun europeica venda insatge ad insatgi en l'UE.
Sch'insatgi cuntrafa a la nova lescha po quai dar chastis fin a 20 milliuns euros u fin a 4% da la svieuta ch'ina fatschenta fa durant in onn sin l'entir mund.
RR novitads 06.00


text:
En il Grischun han 57 firmas stuì annunziar concurs ils emprims 5 mais da l'onn. Avant in onn eran quai anc 76 firmas che han deponì la bilantscha dal schaner fin il matg. Quai resulta da las novas cifras da la firma da cussegliaziun Bisnode.
En l'entira Svizra èn ils concurs d'interpresas perencunter creschids per 3% sin prest 2'000. Sch'ins guarda sulet sin il mais matg vesa la situaziun ora pli dramatica. Cumpareglià cun il matg 2016 è il dumber da las firmas insolventas creschì per 23%.
RR novitads 11:00


text:
Bainvegni tar l'administraziun da finanzas
Nus avain en maun las finanzas!
Sco part dal departament da finanzas e vischnancas è l'administraziun da finanzas il center da cumpetenza dal chantun Grischun en dumondas finanzialas. Nus avain l'incumbensa da manar e da concluder il quint dal chantun, d'elavurar il preventiv e da cooperar tar il plan da finanzas. Nus essan responsabels per la tresoraria, per la taglia sin la plivalur e per ils fatgs d'assicuranza da l'administraziun chantunala. Plinavant essan nus l'autoritad da surveglianza per las fundaziuns classicas.


text:
Ils 10 da zercladur 2018 la populaziun a votà davart l'iniziativa dal pievel «Per daners segirs en ina crisa: emissiuns monetaras mo da la Banca naziunala! (Iniziativa per il daner cumplain)».
Iniziativa dal pievel «Per daners segirs en ina crisa: emissiuns monetaras mo da la Banca naziunala! (Iniziativa per il daner cumplain)»
Resultats
Infurmaziuns
Liens
Co, nua, cura? – Mussavia per las votantas ed ils votants
Cura è avert mes biro da votaziun? Cura stoss jau trametter mia votaziun per correspondenza? Tge duai jau resgurdar cun emplenir il cedel da votar?
Ultima midada 10.06.2018


text:
Ins senta ch'i muventa la dunna en ils 60 cura ch'ella raquinta da sias ragischs en Germania. Tuttina è ella da l'avis che quai stoppia vegnir ditg. Igl è numnadamain propi il motiv daco che Katja Spescha ha bandunà la Germania: Ses geniturs eran anc naziunalsocialists or da persvasiun. Ses bab ha er anc fatg servetsch en l'armada. Quai ensemen cun la depressiun che regiva da lez temp en la Germania ha dà a Katja Spescha il stausch da bandunar la patria avant 34 onns.
Chattà il cletg en Svizra
Ella saja vegnida qua e saja sa sentida fitg spert fitg bain:
Jau hai propi tschitschà si qua in mund lev, in mund neutral. Entras quai sun jau vegnida sauna.
Entaifer be trais onns ha ella maridà e cunquai er survegnì il dretg da votar ed eleger. En Germania ha ella sco oriunda dal vest da Berlin mai elegì insatge auter ch'il senat, il parlament da la citad. Perquai era ella il cumenzament surdumandada cun il dretg da votar ed eleger en Svizra. Uss tutgia quai però tiers ed ella vesa quai sco gronda schanza e libertad.
Berlin na dovra ella betg propi pli
Katja Spescha va adina puspè gugent a far ina visita en sia patria, saja quai tar parents u er simplamain per sentir, savurar ed udir la metropola, ella saja però fitg spert puspè tancada plain.
Jau vegn anc adina fitg gugent a chasa. Cunzunt sche jau vegn en ils culms e vom en direcziun dachasa, givlel jau bunamain dal plaschair.
Sias ragischs e sia istorgia na sa e na vul la mamma da quatter uffants betg snegar. Perquai ha ella era dà cun quai a ses uffants. Ed i legra ella che sia feglia Celina ha chattà ses cletg en l'emprima patria da la mamma a Berlin. Celina viva e lavura là dapi trais onns e mez. Forsa possia sia feglia viver là quai ch'ella n'haja pervi da sia istorgia betg pudì far, uschia Katja Spescha.
RR actualitad


text:
Lunà
Nota: chest articol ché l'è scritt en del Bresà che 'l se parla en dela banda de sóta del lach de Garda.
Lunà (Lonato del Garda en Italià; Lonàt en Bresà) l'è 'n cümü de la pruincia de Brèsa vizì al lach de Garda. El g'hà 16 246 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), che i se ciama lonatés. A Lunà g'hè 'n castèl ciamàt la Rocca Viscontea e divèrse céze, 'ntra le ótre la Bazìlica de San Gioàn e la céza de Sant'Antóne.
A Lunà la g'ha sede 'na squadra de curidùr diletàncc, la Feralpi-Pool Cantù, e 'na squadra de fobal, la Feralpi Calcio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Lunà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Cà del Podestà
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Cunter 38 firmas e singulas persunas han ils Stadis Unids proclamà sancziuns. Quai han auts represchentants da la regenza americana communitgà a Washington. Las sancziuns sajan coordinadas cun ils alliads europeics.
Basa per las sancziuns na saja betg in incap spezial, ellas sa basian sin il muster d'activitads maliziusas da la Russia en il mund che creschia adina dapli.
La Russia è sa decidida per in curs da confruntaziun.
La sancziuns na sajan dentant betg drizzadas vers la populaziun russa. Ils Stadis Unids sajan interessads da promover ina meglra relaziun cun la Russia. Quai funcziunia dentant mo sche Moskau sa cumportia auter e n'emprovia betg da destabilisar il mund.
Firmas e persunas or da l'ambient da Putin
La sancziuns pertutgan set persunas or dal conturn dal president russ Wladimir Putin 12 firmas ch'èn en lur possess u sut lur controlla.
Tenor las indicaziuns hajan questas persunas ina rolla centrala en l'agir politic dal president.
Betg las emprimas sancziuns
Gia il mars aveva la regenza americana proclamà mesiras da chasti cunter 19 persunas e 5 organisaziuns da la Russia.
RR novitads 16:00


text:
Il WEF saja in event cun in effect internaziunal, ha argumentà il minister da la defensiun Guy Parmelin a favur dal servetsch da l’armada per la segirezza. Il Cussegl naziunal ha votà cun 131:29 vuschs cun 15 abstenziuns da mantegnair il sustegn militar per il WEF.
Per ils onns 2019 fin 2021 pon vegnir en acziun maximalmain 5’000 militars – quai vegn a custar 32 milliuns francs. Quai èn 4 milliuns francs dapli sco enfin uss. L’armada segirescha, tranter auter, il spazi d’aria, protegia persunas e porscha sustegn logistic.
RR novitads 20:00


text:
Suenter l’affera da LafargeHolcim en Siria aveva il schef Eric Olson demissiunà. Uss ha il gigant da cement chattà cun Jan Jenisch in nov schef. El vegn a surpigliar il timun a partir dal october.
Cun Jenisch è Sika creschì
Ils ultims onns è il concern Sika creschi cun il tudestg Jan Jenisch al timun. Jenisch era medemamain adina cunter ina fusiun da Sika cun il concern franzos Saint-Gobin. Sco Jenisch ha ditg sa legria el sin sia nova sfida. Il medem mument ha Sika cumprovà las aspectativas da quest onn che quintan cun in augment da la svieuta da 6 fin 8% quai che munta ina svieuta da 6 milliardas francs.
RR novitads 08:30


text:
I sa tractia da models da la marca VW, Audi, Seat, Skoda e vehichels utilitars da VW. Ils autos sajan gia en circulaziun. Amag vegnia ad orientar la clientella pertutgada. Ils vehichels stoppian vegnir remediads. Avant che la Confederaziun vegnia activa ha Amag gia tratg il frain d'urgenza: Per vehichels novs cun motor da diesel EU5 vala per immediat in stop da vendita.
Era Audi è pertutgà
Cler è entant era ch’autos dad Audi èn era pertutgads da las manipulaziuns. Sco quai che la societad affiliada da VW ha confermà oz, èn era 2,1 milliuns da lur vehichels pertutgads da las manipulaziuns da svapur. La gronda part da quels èn en circulaziun en l'Europa dal vest.
I sa tractia qua dals motors da turbodisel da 1,6 e 2,9 liters ch’èn vegnids duvrads per ils autos dal tip A1, A3, A4 ed A6, l’auto da sport TT ed ils vehichels champesters Q3 e Q5. I sa tractia qua dals autos ch’adempleschian la norma da svapur EU5. Sco tar VW na sajan ils autos cun la norma da svapur EU6 betg pertutgads.
Il motor ch’ha tar VW internamain il num «EA 189» è vegnì duvrà en differents models e marcas dal concern, uschia era tar Skoda.
Investigaziuns cunter anteriur schef
Entant ha la procura publica da Braunschweig communitgà d'investigar cunter l'anteriur schef da VW, Martin Winterkorn. Ad el vegn rinfatschà cugliunaria.
Winterkorn pretenda da betg avair gì enconuschientschas da las manipulaziuns. El surpiglia dentant la responsabladad. Dapi l'emna passada n'è Winterkorn betg pli a la testa da VW.


text:
Tenor ina communicaziun dal sindicat Unia giajan a perder las 650 plazzas, tranter quellas 500 plazzas limitadas sin temp, en emprima lingia a Villeneuve (VD), ma er a Turitg. L’Unia scriva da vulair s’engaschar ensemen cun il persunal ed ils represchentants da quel activamain per che tantas plazzas da lavur sco pussaivel possian vegnir mantegnidas.
En la procedura da consultaziun, che cumenza in venderdi, spetgia il sindicat in «dialog constructiv», cun quai che l’interpresa profitia fermamain dad incumbensas publicas. Uschia haja Bombardier suttascrit gist in contract grond cun in’interpresa da transport svizra.
Il concern canadais restructurescha actualmain ses sectur da transport en tut il mund. Gia l’onn passà aveva el annunzià da reducir las plazzas en Svizra. Tenor l’Unia haja Bombardier il mument 1’300 collavuraturas e collavuraturs en Svizra.
RR novitads 17:00


text:
Il Cussegl grond ha debattà davart in rapport da la cumissiun da gestiun, che ha analisà l'agir da la regenza avant in onn e mez, cura ch'ella aveva decidì da cumprar ils dretgs da bajegiar per l'areal da la resgia gronda a Domat per 10,8 milliuns francs.
La cumissiun da gestiun vegn a la conclusiun ch'i sajan bain capitads sbagls – en general haja la regenza dentant agì correctamain.
I dat suspects, che la regenza è vegnida manipulada.
Il president da Cuira Urs Marti (PLD) fa rinfatschas massivas: Tranter auter pretenda el, che la regenza n'haja gì nagin squitsch da cumprar uschè spert ed uschè char ils dretgs da bajegiar. Che la firma Hamilton haja smanatschà dad ir en l'exteriur sch'ella na survegnia betg l'areal a Domat saja ina manzegna.
Il president dal Cussegl grond, Michael Pfäffli (PLD), ha stuì admonir pliras giadas a ses collega da partida, perquai ch'el ha discurrì memia ditg e memia savens.
«La regenza sto vesair il niz per l'entira economia»
Il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini (PBD) è sa dustà: Er sch'i saja stat ina fatschenta extraordinaria e pretensiusa, haja la regenza agì per il bun da l'entira economia publica dal Grischun cun cumprar ils dretgs da bajegiar da la firma Pfeifer l'october 2015.
Nus quintain cun bun milli plazzas da lavur.
Ina giada che l'entir areal d'industria a Domat saja surbajegià quinta Parolini cun 1'000 enfin 1'500 plazzas da lavur. Quai fiss ina creaziun da valur da brutto 240 milliuns francs ad onn.
Strapatschà la gnerva da deputadas e deputads
Deputadas e deputads da la PPS, PCD e PS han bain era crititgà tschertas decisiuns da la regenza – han dentant accentuà, che la cumissiun da gestiun haja analisà l'agir, haja plazzà sia critica e ch'i saja uss temp da metter ad acta quest tema.
Get over it.
Plirs deputads han plinavant rinfatschà ad Urs Marti, ch'el saja anc adina frustrà perquai che la firma Hamilton haja decis da bajegiar sia fabrica a Domat e betg a Cuira. Quai ha il president da la citad dentant betg laschà valair.
Suenter ina debatta da trais uras ha il Cussegl grond prendì per enconuschientscha il rapport da la cumissiun da gestiun.
RR novitads 06:00+


text:
Imperi centrai
Imperi centrai o potenze centrale (in todesc: Mittelmächte; ungerese: hatalmak Központi; turc: İttifak Devletleri o Bağlaşma Devletleri; bulgaro: ЦeHTpaлHи cили, Centralni sili) i è sono termen dovrads per indiciar i quater nazion alleade ind la Prima Guerra Mondial contra i stats de la Triplice intesa. I era formads da la Jermania, l'Austria-Ungeria, l'Impero otoman e ol Regn de Bulgaria. I è ciamads insé perchè i era jeograficament tœts in mez intra la Russia a est, e la França e l'Ingilterra a ovest. Come allead otoman l'ha partecipad a l'alleanza anc ol Regn del Darfur, sœbet ocupad dai troepe inglese del Sudan ind el 1916. Ol pat l'era ciamad anc Quadruplice Alleanza (Vierbund in tedesc).


text:
Il magazin da cultura ha il jazz
- Sonda, 9.7.2016, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 9.7.2016, 11:03, RTR
Festival da Jazz a San Murezzan.
Durant ils mais da stad ha il magazin da cultura il jazz. Mintg'emna cun in auter tema or dal mund dal jazz.
Questa giada sa fatschentain nus cun il Festival da Jazz a San Murezzan che ha lieu dals 7 da fenadur fin ils 7 d'avust 2016. Il program cuntegna blers nums da musicists da grond renum: Stanley Clarke, Diana Krall, Al di Meola, Marcus Miller, Arturo Sandoval.
Redacziun: Esther Berther


text:
La Partida burgais-democratica dovria novas fatschas, ha ditg Martin Landolt en in'intervista cun il «SonntagsBlick». El vul ch'i dettia sin las glistas da partida dapli dunnas e glieud giuvna.
Ils proxims onns iniziain nus ina midada da generaziun.
El sez saja part da questa midada da generaziun, ha ditg Landolt. Il cumenzament dal 2020 vul el dar giu il presidi. En il parlament vul el dentant restar era suenter il 2019 sco cusseglier naziunal.
La PBD perda il mument votants
Landolt che ha 50 onns è dapi il 2009 cusseglier naziunal e dapi il matg 2012 è el president da la PBD. Cura ch'el è vegnì elegì il 2012 aveva el mess la finamira da cuntanscher fin il 2019 ils 10% en il parlament. Vid questa finamira crai el anc adina. El ha dentant admess che la partida stoppia uss puspè daventar pli relevanta.
La PBD datti dapi radund 10 onns, ella perda dentant votants. Er las elecziuns en Glaruna ed en Grischun n'han midà nagut vid quai. A Berna saja la partida mitschada cun in egl blau. Il 2015 ha la partida cuntanschì 4,1% tar las elecziuns federalas.
RR novitads 14:00


text:
Ina paraula da stad bernaisa – la stiva sut tschiel avert
- Dumengia, 29.7.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 29.7.2018, 12:45, RTR
En la citad da Berna èn il mument tuts sin via – betg mo pervi da las temperaturas uschè autas, ma er perquai ch'il spazi public è sa transfurmà questa stad en in lieu d'inscunter.
Sin plazzas da parcar stattan lounges da lain. En tscherts lieus datti er maisas da giugar billard; en auters lieus pon ins dar boccia u ballape da maisa. I dat adina dapli ierts da quartier ed entiras vias che vegnan bloccadas per ils autos la saira, per che la glieud po star patgific sin via! Ina sensaziun! La citad viva, la glieud sinscuntra sut tschiel avert e la pli gronda part è intgantada. Davos questa iniziativa stat la cussegliera communala Ursula Wyss.


text:
Engiadina - Invista exclusiva en las catacumbas da la OEE
Mintga 7 onns fan las Ouvras Electricas d’Engiadina inspecziuns vi da lur installaziuns idraulicas, tranter auter era las galarias da pressiun e las chombras d’aua. A chaschun d’ina inspecziun vi da l’ovra idraulica Ova Spin a Zernez ha RTR visità plirs lieus ch’èn normalmain betg accessibels.
Las installaziuns idraulicas da l’ovra Ova Spin han basegn d’ina inspecziun. Per ina è quai la galaria da pressiun tranter Punt dal Gall ed Ova Spin e per l’autra la chombra d’aua, l’indriz che è responsabels per la cumpensaziun da la pressiun e che sa chatta gist dasper il batschigl da cumpensaziun profund en la muntogna.
En questas installaziuns idraulicas passa tras normalmain l’aua che vegn duvrada per far forza. Pervi da l’inspecziun è tut vid ed accessibel, era per RTR. Lieus betg mo spectacular per il laic mabain era per ils lavurants da las ovras.
Betg gronds donns sin l'emprima egliada
Las inspecziuns duran anc in emna, uschia ch’ins na sa anc betg dir sche l’implant dovra revisiuns pli considerablas. Dentant ils emprims resultats na mussan betg donns pli gronds che duvrassan mesiras pli urgentas.
Ova Spin en in'egliada
Galaria da pressiun 7.6 kilometers lunghezza
Pendenza 105 – 205 meters
Prestaziun totala 50 MW
Producziun d’energia en in onn 100 milliuns kW per ura


text:
Lesa
Lesa (inscì anca in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 275 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,5 km² e ona densità de popolaziun de 182 ab./km².
Tra i cumün nuvares che se tröven in sül Lagh Magiur, Lesa l'è quel püssee setentriunal. De fat Lesa la cunfina cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Belgiraa, Bruvel Campugnin e Stresa) e cun quela de Vares (cumün de Ispra e Ranch).
Persunalità ligaa a Lesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El scritur Lissander Manzun, che cun la sua segunda miee Teresa Borri Stampa el gh'aveva chì una vila.
- El pitur milanes Siro Penagini (1882-1952), che 'l gh'aveva chì el sò stüdi e che chì l'è mort.
- El pitur Amerigo Leber (?-1905), che gh'è mort anca lü.
- El patriota e senatur milanes Giulio Carcano (1812-1882).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lesa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il schef dal concern Tesla sa defenda: Ad in emettur da televisiun american ha Elon Musk ditg che l’accusaziun na saja betg giustifitgada. El haja agi en favur da la transparenza e dals investiders.
L’avust aveva Musk annunzia via twitter che l’interpresa vegnia a reprender las aczias da la bursa cura che quellas surpassan ina valita da 420 dollars e causà uschia ina panica a la bursa:
En in scriver als collavuraturs ha Musk communitgà silsuenter che quai na saja però anc betg ina decisiun definitiva. El craja dentant ch'i fiss la meglra schliaziun.
Perquai hai dà plirs plants collectivs. Tenor indicaziuns da medias examinescha era il ministeri da giustia in plant.
RR novitads 06:00


text:
Per l’emprima giada vegn organisada a Scuol ina cursa da mountainbike en la categoria d'enduro. Spezial vi da questas cursas è il fatg ch'i vala dad esser spert sin singulas passaschas. Durant la cursa spetgan adina puspè passaschas nua ch'i vegn mesirà il temp. Tranter quellas passaschas pon ins ir patgific cun il bike e giudair la cuntrada.
Grond interess per la cursa
La cursa da premiera a Scuol sa numna «Ses S-chellas». Il num ha ina stretga colliaziun cun la regiun e duess regurdar a la tradiziun da Chalandamarz ed era a l’istorgia d'Uorsin da la stgella. Per la premiera as han annunziads passa tschient velocipedistas e velocipedists. L'interess per questa cursa è pia avant maun.
Traject è anc secret
Per che tut las participantas ed ils participants han las medemas schanzas n'è il traject anc betg publitgà. Quai succeda pir il decurs da la gievgia saira. Lura san ins nua che la cursa va tras per propi. A partir da lura han ins era la pussaivladad d'inspectar las differentas passaschas.
RR actualitad 07.00


text:
Oz ha il Pontifex tegnì in pled en il palaz da president a Mexico citad. Il Papa ha er fatg attent ch'i manchia la solidaritad sociala en quest pajais. Sch'i dettia avantatgs per paucs promovia quai betg mo corrupziun, mabain er il commerzi cun drogas, l'excluder da diversas culturas e la violenza, ha il Papa punctuà. En quai saja inclus il commerzi cun umans, rapinaments e mazzaments da persunas.
Violenza da drogas e migraziun
En il center dal viadi a Mexico, il pajais cun la segund blera populaziun catolica, stattan temas brisants sco per exempel la violenza entras drogas e la migraziun. Dapi onns dat i conflicts sanguinus tranter il stadi e cartels da drogas pussants. En tschertas regiuns è l'apparat statal schizunt infiltrà da bandas criminalas.


text:
Dapi paucs dis èn ils puncts principals per la nova revisiun da l'imposiziun da taglia sin interpresas enconuschents. Cler è: Cumpareglià cun la davosa revisiun, l'uschenumnada USR3 che ha fatg naufragi a l'urna il favrer, cuntegna il project da taglia 17 pli paucs instruments per cumpensar ils privilegis da taglia che las interpresas da l’exteriur duain perder. Propi cuntents para dentant nagin dad esser cun il nov project.
I dovra correcturas
La proposta dal Cussegl federal na cuntenti betg, di la cussegliera naziunala socialdemocrata Susanne Leutenegger-Oberholzer. Anc adina vegnian las interpresas deliberadas a moda nungiustifitgada da las taglias, quai sin donn e cust dals chantuns e da las vischnancas e la fin finala da la classa mesauna. I dovri perquai correcturas dal project da taglia 17.
Supplements da famiglia spartan
Ch'i dovri talas, dentant en ina tut autra direcziun, manegia era la cussegliera naziunala Magdalena Martullo da la PPS. Ella crititgescha ch'ins vul augmentar la taglia sin las dividendas. Ed era ch'ins ha stritgà ord la lescha la pussaivladad per las interpresas da trair giu in tschains fictiv sin l'agen chapital giaja en la faussa direcziun. In signal fallà è per ella era ch'ins veglia entaifer la revisiun da la taglia d'interpresas pachetar viaden in augment dals supplements da famiglia minimals da 30 francs.
Almain 100 francs
Quai vesa Susanne Leutenegger-Oberholzer auter. Prest 60 pertschient hajan detg na al project precedent, gist perquai che lez saja stà pauc transparents ed insumma betg equilibrads. Da vulair cuntanscher quai cun in augment dals supplements da famiglia saja en urden. 30 francs dapli na tanschian dentant betg. Per ch’i haja effect stoppia quai esser almain 100 francs.
Mo enfin che quai vegn decidì vai anc in amen. Il parlament tracta il project da taglia 17 numnadamain il pli baud la primavaira che vegn.
RR actualitad 07:00


text:
La fusiun da Bravuogn e Filisur è ussa approvada. Ordavant hai dentant dà ina debatta da bun in’ura – quai ch’è nunusità tar talas fatschentas.
Deputadas e deputads han crititgà la summa ch’il chantun dat per la fusiun, numnadamain passa 8 milliuns francs. E quai malgrà ch’il chantun aveva gia sustegnì la vischnanca da Bravuogn cun passa 13 milliuns cura ch’ella era en miserias finanzialas.
Perquai èn 15 politichers s’abstegnids da lur vusch – surtut ord la retscha da la PCD. Il Cussegl grond ha approvà la fusiun cun 100 cunter 0 vuschs.
«Quai na vegni mai pli a dar»
La cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner (PBD) ha mussà ina tscherta capientscha per la critica ed ella ha segirà che la fusiun da Bravuogn/Filisur saja ina situaziun extraordinaria. Ses departament vegnia dentant a guardar fitg bain sin la detta a la suprastanza da la vischnanca fusiunada e controllar las finanzas era en l'avegnir.
Discussiuns er pervi dal rumantsch
Pliras deputadas e plirs deputads han er fatg attent sin la rolla dal rumantsch en il rom da la fusiun. La vischnanca Bravuogn è numnadamain bilingua, la vischnanca da Filisur tudestga. In passus en il messadi da la regenza ha dentant dà da discutar. Sche la cumposiziun da las linguas avess da sa midar entras ina elevaziun nova uschè fitg ch'il rumantsch crudass sut il minimum da 20% po la nova vischnanca decider davart ina adattaziun pussaivla da la lingua uffiziala. Il mument è il rumantsch a Bravuogn mo pauc sur quels 20%.
Tenor Luzi Schutz, il president da la vischnanca fusiunada che va en vigur il 2018 na saja ina nova elevaziun betg planisada il mument, quella che mussa quels bun 20% saja gist vegnida fatga ed uschia fitg actuala. La vischnanca vegnia a s'engaschar per il rumantsch e che quel resta part da Bravuogn Filisur e quai er en scola. Dentant er la populaziun stoppia s'engaschar per il rumantsch, per exempel en furma dad uniuns sco la Pro Bravuogn.
RR novitads 16:00


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias fassettas per exprimer quellas fradaglias che van tras pel ed ossa. Perquai oz tschintg bels u buns maletgs per dis da gronda fradur. Sa chapescha chattads en il DRG.
1. sulegl cun dents
Gist quests dis èn els qua: Quels bels dis cun in sulegl glischant recent amez l’azur senza nibel. Quels dis, cura che l’aria è satiglia ed i bricla las piclas e piztga vi da las parts dal corp betg cuvridas. Quels dis, cura che nus duvrain in schal per enzugliar e stgaudar la fatscha ed essan grats per in na-scumond da zuppentar quella. Quels dis tipics per pudair dir: «Oz avain nus in sulegl cun dents.»
2. il general Frisch
Ses num tuna plitost viscal e frestg che da caracter crudaivel, ma impressiun fai schon, sche nus sesain (p.ex. a Zernez) en stiva privada, ed insatgi di (magari in pau sut vusch): «Id es coura il general Frisch.» L’avais udì? Il Frisch a spluntond cun sia detta marvla vi da l’isch? Sentis era gia la schelira che penetrescha tras sfessas e fanestras?
Forsa ch’il general Frisch è be l’avantguardia da quell’armada da fradurs continentalas, provegnentas nà da nordost, nà da la Sibiria. E perquai schain nus – e betg mo nus Rumantschs: «Oz èsi ina vaira Sibiria.»
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
3. il cac che schela en il tgil
Veglias perdunar la tscherna da quest’expressiun forsa pauc manieraivla! Ma ozendi, en temps dad envierns malguess e miaivels, n’èn cumparegliaziuns sco «igl è in fraid sco da mez enviern» nagina buna valur da referenza pli. Qua dovri schon maletgs pli expressivs (main suttaposts a midadas climaticas) per exprimer grondas fradaglias.
In maletg fitg concret (e probabel pervi da quai era derasà dapertut) è: «Igl è in fraid ch’il cac schela en il tgil.» Quels da Marmorera vevan «in fraid tgi schela l’ava ainta la vischea». Memia direct? Main vulgar, ma pli vermus, è quel qua, documentà en l’entir Grischun: «Oz na fan ins betg verms.» Tge confiert!
4. suar sut il nas
In’autra expressiun concreta-corporala è quella da la gutella sut il nas, p.ex. sco quai che nus la chattain a Müstair: «Id es ün chad chi fa süar sot il nas.» Chaud? Gea, la frasa è duvrada ironicamain, cura ch’igl è in fraid murdent – in fraid, cura ch’ins sua sin il pli anc sut il nas. U ch’ins di lura fitg lapidar sco a Susch (però er utrò): «Hoz vain il got dal nas.»
A La Punt-Chamues-ch percunter èsi anc pli extrem: là èn las fradaglias uschè grondas ch’i na basta gnanca per far suar sut il nas u sur la bucca, mabain unicamain en bucca: «Oz as süja be suot la laungia.»
5. ils pleds schelan en bucca
Tgi sa regorda anc dad esser restà tatgà d’enviern cun la lieunga umida … betg vi da l’amia, mabain vi dal tschabargal da metal? L’enviern èsi magari meglier da tegnair serrà la bucca ed enserrà la lieunga. Pertge quella dovri. Per discurrer, per exempel. Siond conscients da quest’impurtanza, din (u schevan) quels da Scuol: «Id es ün fraid chi schelan ils pleds in bocca.» Ed ils pleds, quels èsi da guardar da betg laschar schelar…
Fotografia: Glatscher dil Terri, Pizzo di Güida e Piz Ner, 1911 (W. Derichsweiler / Fototeca dal DRG)
Suonda LATABLA!
-
Festival da diversitad: Culla GiuRu en Frislandia Da Naomi Arpagaus ed Uolf Candrian (GiuRu) - Uss ein las memorias d’ina jamna plein program aunc frestgas e valan la peina…10 d'october 2018499 giadas
-
5 chauns Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da…19 da settember 2018682 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias…15 d'avust 20181093 giadas
-
Meilgranats e Baklava Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Igl ei ils 7 da fenadur e nus arrivein encunter sera ad ina staziun da bus bandunada.…08 d'avust 2018440 giadas


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Champions League: Barcelona e Bayern suveran
Omadus clubs han gudagnà cleramain lur gieus ed èn sa qualifitgads anticipadamain per ils otgavelsfinals da la Champions League. Barcelona ha battì l'AS Roma gist cun 6:1 e Bayern ha gì nagins problems e gudagnà cunter Olympiakos Piräus cun 4:0.
Ils ulteriurs resultats: L'FC Porto ha pers cunter Dynamo Kiew cun 0:2, Chelsea ha battì Maccabi Tel-Aviv cun 4:0, Zenit St. Petersburg ha gudagnà cunter Valencia cun 2:0 e Lyon ha pers cunter Gent cun 1:2.
RR novitads 06:00


text:
Indemnisaziuns da 6,3 milliuns francs han unfrendas da delicts penals en Svizra survegnì l'onn passà. Quai è in augment da 3,7%. Da las 1340 dumondas han ils posts chantunals approvà radund la mesadad u 700 cas, quai communitgescha l'uffizi federal da statistica. 3,6 milliuns francs èn ids a dunnas e 2,7 milliuns francs ad umens. Dus terzs da las prestaziuns èn ids ad unfrendas da delicts da mazzament u da blessuras corporalas. In quart han survegnì unfrendas da delicts sexuals.
Tut en tut han ils centers per agid d'unfrendas fatg 35'189 cussegliaziuns il 2016. Quai è in augment da 4%. Dapi l'onn 2001 èn las cussegliaziun s'augmentadas per dus terzs.
RR novitads 12:00


text:
Uschia è il parlament sa cunvegnì cunter la veglia dal Cussegl federal. La segirtad publica ed ils interess da la persecuziun penala sajan da valitar pli ferm ch'il dretg dad emblidar, uschia l'argumentaziun.
Ultra da quai ha il parlament reglà da nov l'access a las infurmaziuns dal register penal. En l'avegnir duain polizias chantunalas, las organisaziuns chantunalas da las autoritads d'uffants e creschids e las autoritads da migraziun avair invista, dentant mo tar infurmaziuns ch'ellas dovran propi.
RR novitads 15:00


text:
Vinavant ha la pledadra da la regenza tudestg accentuà ch’il primminister grec Alexis Tsipras saja bainvegnì en Germania. Quai na veglia però betg dir ch’ins saja pli pauc severs en chaussa. I na dettia nagins indizis per la regenza tudestga che la cumissiun europeica vegnia a schliar ils mecanissems da la troika.
Tsipras aveva annunzià da terminar la collavuraziun cun la troika.
(RR novitads 15:00)
Exteriur La Germania sa tegn vid la troika
La regenza da la Germania vul salvar l'uschènumnada troika per survegliar ils pass da refurmas en Grezia. La troika sa cumpona ord la cumissiun da l’UE, il fond monetar internaziunal IWF e la Banca centrala europeica. Quai ha communitgà la regenza tudestga.
Vinavant ha la pledadra da la regenza tudestg accentuà ch’il primminister grec Alexis Tsipras saja bainvegnì en Germania. Quai na veglia però betg dir ch’ins saja pli pauc severs en chaussa. I na dettia nagins indizis per la regenza tudestga che la cumissiun europeica vegnia a schliar ils mecanissems da la troika.


text:
8:00 min, Battaporta dals 15.9.2018
Il festival Label Suisse ha cummenzà ier saira. Da vesair datti 60 concert e quai sulettamain cun artists svizzers.
Ina chanzun – in’istorgia dals 19.10.2018
Per ina giada ha il chor viril Heimweh prendì ina dunna en lur chor.
Il giuven che ha mai vulì vegnir creschì.
Bel e bombastic dals 14.10.2018
La Brass Band Berner Oberland cun gronda tradiziun da brass stat dapi l'onn 2012 sut la batgetta dal dirigent rumantsch.
L'october survegn la giuvna tessinaisa «Animor» la schanza da sa preschentar a la Svizra.


text:
Eurovision Song Contest 2019: Termin d'annunzia
Grazia fitg per las grondiusas chanzuns.
La selecziun da las chanzuns e dals artists succeda sur plirs stgalims e pliras etappas tras in panel d’aspectaturs da 100 persunas ed ina giuria internaziunala da 20 persunas.
Tut ils candidats vegnan infurmads fin la fin dal 2018 davart il resultat da la procedura da tscherna.
Tut las chanzuns che na sa qualifitgeschan betg na vegnan betg publitgaadas.
Tut las infurmaziuns davart la selecziun svizra chattais vus sut srf.ch/eurovision


text:
Las autoritads russas sa lamenteschan da «rinfatschas nungiustifitgadas» envers la Russia – tenor las qualas agents russ hajan vulì spiunar ora il labor da chemia a Spiez e l'agentura mundiala dad anti-doping a Losanna.
A l’ambassadur svizzer Yves Rossier saja vegnì dà d’encleger che remartgas formuladas da maniera talmain ostila, pudessan donnegiar marcantamain la relaziun tranter Berna e Moscau, scriva la SDA.
Betg accredità diplomats russ
Il minister da l’exteriur svizzer Ignazio Cassis aveva discurrì il glindesdi dad activitads extraordinarias da la Russia. En quel connex sajan gia intgins diplomats russ betg vegnids accreditads durant las ultimas emnas. Ina crisa diplomatica veglia Cassis dentant evitar sche pussaivel. L’emna proxima sa scuntra el persunalmain cun il minister da l’exteriur russ – e probablamain vegn l’affera lura ad esser in dals temas.
Dus Russ eran vegnids arrestads la primavaira en il Pajais Bass pervi dal suspect da vulair vegnir en Svizra per spiunar en in Labor Spiez. Quest labor da la Confederaziun aveva fatg analisas en il cas da l’agent russ Sergei Skripal e sia figlia. Quels dus eran vegnids tissientads en Engalterra.
RR novitads 06:00+


text:
Chester Bennington
Chester Charles Bennington era in US-America chantadur da rock da las bands Linkin Park, Dead by Sunrise, Stone Temple Pilots ed Grey Daze.
El e naschì ils 20. da mars 1976 a Phoenix, Arizona ed e mort ils 20. da favrer 2017 a Palos Verdes Estates, California
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Ses bab era polizist ed sia mumma tgirunza. Ses Gieniturs han divorzia el onn 1987. El haveva in frar, che era 13 onns pli vegls ed duas soras mesas. En sia Pubertat vegnieva el maltractà sexual da ses aug. Ora da la tema da vegnir ris ora, ha el per discurrí fitg tard sur quai. Per elavurar ses Trauma ha el maligià maletgs ed scrit canzuns cun bler creativitat ed ses siemi era da esser ina giada musicist. Pli tard ha el e consuma drogas ed alcohol en grondas massas pervia ses trauma. Malgra sia dependenza ha el fatg ina finiziun da scola a la Washington High Scool el onn 1994.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Sias bands preferidas eran Depeche Mode, Soundgarden, Skinny Puupy, Metallica ed Nirvana. El ha fatg part da lers projects da musica ed ha era chantà ensemmen cun Paul McCartney la chanzun Yesterday. Suenter ils duas albums cun la band Grey Daze, che avevan betg fitg bler success, ha el survegní in clom da Jeff Blue, il manager da la Band Xero, che ha duvra anc in chantadur. Chester vegnieva il chantadur da la band Xero, che ha midà ses num curt pli tard en Hybrid Theory. Sienter 5 emnas han els gia publicità la emprima EP. Il editur Warner Music Group ha publicità il emprim Album da la band, che ha ussa num Linkin Park, nummna Hybrid Theory. Suenter quist Album ha la band anc producí 8 auters Albums. Il pli modern Album ha num One More Light.
Chester Charles Bennington è vegnì chatta ils 20 avel da favrer 2017 suenter ses Suizid en sia Villa a Palos Verdes Estates.


text:
L'aviun dal tip Boeing 737 è crudà giu il venderdi da mezdi, curt suenter ch'el aveva bandunà l'eroport internaziunal da Havanna. L'aviun fascheva in sgol en la citad Holguín en la Cuba da l'ost. Tenor il president cuban Miguel Díaz-Canel sa chattavan 104 passagiers e nov commembers da servetsch a bord da l'aviun.
Sco la gasetta da partida cubana «Granma» annunzia, han ins mo chattà trais survivents. Quels sa chattan tenor il rapport dentant en in stadi critic. Tant ils passagiers sco era ils commembers da servetsch na sajan betg Cubans. L'aviun è da la societad aviatica mexicana Damojh, la societad statala cubana al aveva prendì en locaziun.
RR novitads 20.00


text:
FIUTSCHER 2016
Exposiziun professiunala grischuna per scolaziuns e perfecziunaments
ils 09. fin 13. november 2016
FIUTSCHER 2014 - in grond success
L’exposiziun professiunala grischuna per furmaziun e perfecziunament ha pudì vegnir terminada suenter grond interess d’in public dad 11’000 visitadras e visitaders. Durant tschintg dis han 80 expositurs pudì mussar las numerusas pussaivladads da furmaziun e perfecziunament en nossa regiun. Betg main che 120 professiuns e passa 220 furmaziuns supplementaras èn vegnidas preschentadas. Participantas e participants da tuttas vegliadetgnas han giudì l’atmosfera empernaivla ed en stads intgantads da far part a questa ‘festa da las professiuns’. Lain sperar che la visita da l’exposiziun possia dar sustegn als numerus giuvenils en la tschertga da lur via professiunala ...
FIUTSCHER ha lieu mintga dus onns e vegn pia realisà la proxima giada il november 2016. L’Uniun grischuna d’artisanadi e mastergn, che ha organisà l’occurrenza, engrazia cordialmain a tut quels che han contribuì a quest success. inserat engraziel
Infurmaziuns impurtant & program 2014
Flyer da l'exposiziun FIUTSCHER 2014
FIUTSCHER Sonderbeilage Südostschweiz 2014
FIUTSCHER Sonderbeilage "Bündner Gewerbe"
FIUTSCHER 2014 - 06.11.2014
FIUTSCHER 2014 - Di d'avertura 5.11.2014
Elecziun da clamada
Qua datti infurmaziuns vastas davart l‘elecziun da clamadas en il chantun Grischun.
Perfecziunament
Qua datti infurmaziuns vastas davart las offertas dal perfecziunament professiunal en il chantun Grischun.


text:
En l'affera Vincenz s'extendan las inquisiziuns uss er en la Svizra franzosa. La procura publica da Turitg ha prendì en il focus ina quarta interpresa en la causa Pierin Vincenz, Beat Stocker, Raiffeisen ed Aduno. Quai scriva la Handelszeitung.
Fin uss era enconuschent che las investigaziuns pertutgan trais cumplexs da firmas, nua che l'anteriur schef da la Raiffeisein duai avair congudagnà. Tar la quarta firma sa tractia da la Genève Credit&Leasing GCL. La procura publica ha avert ina procedura penala cunter il president da GCL, Stéphane Barbier-Mueller per avair assistì a gestiun malfidaivla.
RR novitads 16:00


text:
Uschè blera naiv n'haja quai betg gì savens, declera il president da l'Uniun da scarsolar e spassegiar Mumpé-Medel, Baseli Jacomet. Uschia èsi dentant era stà da far blera lavur. Per la cursa vegnan ils carauns segirads spezialmain. Uschia vegn fatg si mirs da naiv ch'eviteschan che las scarsolas, bobs u schlieusas van sur via ora.
La cursa vegn organisada ils 28 da schaner 2018 per las 14avla giada sin la via da scarsolar ch'è var 4 km lunga. Igl è in cursa per pitschen e grond nua ch'il sa divertir stat en il center e main il temp.
RR actualitad 07:00


text:
Las differenzas tranter il giugader da GC Milan Vilotic ed il scheftrenader Murat Yankin han consequenzas per il ballapeist: Enfin la fin da la stagiun na po el betg pli giugar cun sia equipa. El vegn a giugar per l'U21 da l'emprima liga. Uschia la decisiun dal schef da sport Mathias Walther.
En in chat da gruppa aveva il defensur serb avant curt crititgà fermamain Yankin. Ed aveva renfatschà tranter auter ad el «mancanza da professiunalitad», sco che la gasetta «Blick» ha fatg public la gievgia. La degradaziun è la replica. Cun ses agir haja Vilotic sa disqualifitgà sez, crititgescha Yankin.
Da curt anc capitani
Il giugader da 31 onns ha giugà questa stagiun 26 partidas ed era fin avant curt anc il capitani da l'equipa. Ils 17 da mars ha el giugà l'ultima giada cun GC cunter Son Gagl.
RR novitads 16:00


text:
1:23 min, dals 11.6.2018
Per la segunda giada organiseschan ils quatter radios da l’SRG SSR in quiz communabel.
La candidata rumantscha per il Suisse Quiz è Miriam Derungs e per ella è la finamira clera – ella vul gudagnar.
Ella ha 42 onns, stat a Cuira, è oriundamain da Zernez ed è la candidata rumantscha per il final dal Suisse Quiz.
Tgi po represchentar RTR e la Rumantschia al final dal Suisse Quiz 2018 l’emprim d’avust a Berna?
En il segund mezfinal, la gievgia, dattan Miriam Derungs e Reto Freiburghaus in encunter l'auter.
Il candidat da RSI, l'emettur da radio da la part taliana ha gudagnà il Suisse Quiz.
Las parolas da cumbat: Ils candidats èn pronts per cumbatter en il final dal Suisse Quiz.
Il finalist RTR e represchentant da la Svizra Rumantscha è Casper Deflorin.
1:01 min, dals 8.6.2017


text:
Creschida si è la chantadura sper la mar, pli tard ha ella abità blers onns en la chapitala dal Peru, a Lima. Là lavurava Patty Lardi sco decoratura d'interiurs e chantava en ina gruppa da folclora. Uschia ha ella era emprendì d’enconuscher ses um – in Puschlavin. Lez aveva la lavur manà a Lima.
La finala èn Patty e ses um sa decidids da vegnir en il Grischun. Qua plaschi bain ad ella, la fradaglia d’enviern dentant adina main. Uschia van els mintg’enviern per pliras emnas a Lima.
Patty Lardi è entant disada cun las mentalitads differentas. Ina chaussa ch’ella na chapeschia dentant era suenter 35 onns betg sajan sgnoccas. Quellas na chapeschia ella simplamain betg, e quai vilentia magari ella.
En ses mintgadi è la musica enorm impurtanta per Patty Lardi. Gia a Lima tutgava quella tar ses mintgadi. E musica fa ella anc adina.