text:
Nèspele
Artícule scritte 'n
sud-laziale/cominése
Gl nèspele (Mespilus germanica) appartè a la famiglia de le Rosaceae é nen ze téa chenfonn che gl Nèspele de gl Giappone o Eriobotrya japonica che pure èssènn de la štéssa famiglia, è na chianda assá devèrza é nen è reggenaria de le part nòštr.
Variand dialettale cominése[cagna | cagna surgente]
Chianda: nèspele, pl. niéspele (Casaluiére); nuèspele, pl. niéspele Atini.
Frutt: nèspela, pl. nèspele (Casaluiére, Atini); niéspela, pl. niéspele (Galleniare); néispra, pl. néispr (Sand Renate);
Nome[cagna | cagna surgente]
Gl nome scendífeche ne vè da le latine mespilum, da le grèche andiche mespilon, chembuošt da mesos é pilos “palla”, pe la forma tonna de gl frutt.
Descrezzione[cagna | cagna surgente]
Gl nèspele è n’álbere mèdie ruoss (fin’a 4–5 mètre d’avetézza) spiss cchiù larie che ávete, gl viérn ze spòglia de le frunn.
Gl sciuore ermafredite, de chelore ghiangh asselute, suó sémplece, a cingh pètale; la scerita ch’è assá bèlla é che trica ne ccone (a gl mése de maje), vè dòpp che le frunn ave cacciate.
Gl frutt suó melèll peccerèll (2-2,5 cm de diámmetre), che na scòrza no liscia de chelore marrone chiare, spiss chepèrta da na pelama fina fina.
Addó ze tròva[cagna | cagna surgente]
È spase a l’Auròpa merediunale (fin’a la Germania é a gl Bèlg) é a l'Asia Menore é cendrale (Turchia, Cáucase, Iran, Iraq, Turchméneštan), é pe ciért betánnece ne petéss menì pruopria da lòche.
Ze tròva a l'Etalia settendriunale, da gl Piemond a gl Vènete, da gl Trendine a la Tescana.
È assá spase a l’Etalia merediunale: mmòde parteculare m’Puglia ze ne tròvane paricchie álbere é a gl paise cchiù peccerigl vè cheltevate dénd a gl uort de casa.
Štòria[cagna | cagna surgente]
Pure se gl nome de la spèce èngh germanica, gl nèspele nen vè da la Germania, ma da l’Asia Menore addó è cheltevate da gl ann 1000 p. C. Fòtt pertate a l’Auròpa da gl Romane é fa part de le spèce racchemmannate da Carlemagn dénd a gl capitelare De Villis.
Use[cagna | cagna surgente]
Légn[cagna | cagna surgente]
Gl légn de nèspele z’addòpra pe fà mánece. È pesand é ze nen ze spacca.
Frutt[cagna | cagna surgente]
Le nèspele remánene tošt é alláppane fin’a la fine de gl autunn quann, na vòta còte é lassate a ammescià ngòpp’a la paglia é a ne pòšt vendrate, ze puonn chenzemà (gl chelore sié cagna a marrone cupe).
Nfatt, gl cagnamiénd nzemáteche scangèlla gl sapore ácede é allappuse de gl frutt é sciògl la carn; sulamènd allora ze puonn magnà crude (teglènn gl pernucc é ciuccènn la carn líqueda) pure se la pèll tòsta é l’òssa che tiéve dénd dave ne ccone faštidie.
Ze ne fave pure ne lequore doce é buone, da véve che bescuott renghite de chembettura.
Cheltevazione[cagna | cagna surgente]
Ssa spèce ne’rechiède na tèrra ricca ma ne’gl piace quann chéssa è truopp úmmeda. Le fridd fin’a 20 °C ne l’arrevina, prò gl frutt ne puonn patì pecché tiéve besògn de call pe ze materà.
Gl nèspele ze cheltiva cchiù spiss a pèdeca bassa (1,20 - 1,50 m). Gl pòrtannéštera suó gl pire frangh, gl mire chetogn, gl sòrvele de mendagna (Sorbus aucuparia) o gl spine ghiangh (Crataegus monogyna). Pare ca gl nniéšt rrèsc mègl ngòpp’a sse lúteme ca ngòpp’a gl nèspele štéss.
Ne’gl piace a èss petate tutt gl ann pecché tè sule ne sciuore mbonda d’ogn ramitt gione; petà fà pèrd la còta ngim’a quigl ramitt. Na pelezia ogn diéc’ann avašta.
Gl nèspele è senzíbbele a gl còlp de fuoche battéreche (Erwinia amylovora).
Esíštene cúltivar selezienate che tiéve frutt ne ccone cchiù ruoss é cchiù saprite.
Prepajazione[cagna | cagna surgente]
La scòrza de gl uesseciégl è tòšta é nen permétt tand a le seménd de ceccià; pe la fà addenvendà cchiù tènnera ze tenerrà a fà na rengheppatura che durerà alméne ddu vernate.
Gl prepajature prefessieništ ammòllane ss’uesseciégl puoche tiémb dénd a gl ácede zelfúreche pe fall ceccià cchiù lèšt. Gl delettand puonn ndaccà ne ccone la scòrza marrone é puó ammellà gl uesseciégl da òtt a diéce juorn dénd a l’acqua. Cícciane gl mése appriéss a la sémmena. Le chiand nòve, prò, nen sarave sòcc a gl cúltevar.


c: text/html

text:
Differents geniturs preoccupads da Zernez vulan en furma d'ina brev averta ramassar suttascripziuns tar la populaziun. Els vulan uschia vegnir a savair, schebain i dat ina maioritad en la vischnanca che sustegna lur pretensiun da far tests da massa en scola u betg.
Linard Martinelli, in da quels geniturs, ha declerà ch'els veglian surtut cuntanscher ils geniturs dals 160 uffants che van a Zernez a scola, dentant er autras persunas ch'èn da l'avis ch'il cussegl da scola duess reponderar sia decisiun.
A Zernez ha il cussegl da scola numnadamain decidì l'emna passada da betg far tals tests da massa facultativs en scola. Ils arguments ch'il cussegl da scola ha numnà, na satisfan betg tut ils geniturs. Ed ils iniziants da la brev averta n'han er betg survegnì ina resposta dal cussegl da scola sin la dumonda ch'els han fatg. Tras las medias èn els però vegnids a savair, ch'il cussegl da scola restia tar sia decisiun.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Marmintì
Marmintì (pronunciàt [marminˈti]. En Italià: Marmentino) l'è 'n cümü de 675 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa.
El cümü de Marmintì l'è furmàt de trè frasiù principài, Vìle, Dòs e Ombrià, che le se tróa dré a la stràda che de la Val Trompia la ràmpa sö dré a giöna de le sò ài laterài, söla sinìstra orogràfica, e che la mìna 'n Val Sàbia per mès del Pàs del Tèrmen. De la Frasiù del Dòs (località Santilù), 'n ótra stràda la mina a Ìrma per la vià che la pàsa póc sóta de 'n ótra frasiù, frequentàda, per lo piö, de turìsti, che l'è la Vaghèsa. El cümü de Marmintì 'l fa part de la comunità montana de la Val Trompia.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Vallader
Il vallader è l’idiom rumantsch che vegn discurrì en l’Engiadina Bassa tranter Martina e Zernez sco er en la Val Müstair (en furma dal dialect jauer). Il vallader ed il puter (Engiadin’Ota) furman ensemen il ladin (rumantsch da l’Engiadina). Sco tut ils tschintg idioms rumantschs ha er il vallader il caracter d’ina lingua da scrittira, segnada d’ina lunga tradiziun sco lingua litterara e da scola.
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
Blers tratgs caracteristics collian il vallader cun il puter (perquai il term general ‹ladin›). Foneticamain s’exprima quai per exempel en furma dals palatals radunds [y] ed [ø] – scrit ü ed ö – che na cumparan betg en il territori renan.
Medemamain be en quests dus idioms è sa mantegnida la differenziaziun tranter in passà definì ed in passà anteriur, duas furmas da temp che correspundan al talian passato remoto resp. al franzos passé simple. Questa furma – a la quala correspundeva in passà sintetic en il sursilvan vegl – è oz però be pli en diever en la litteratura.
Cumpareglià cun il puter vegn il vallader pronunzià pli datiers da la lingua scritta: La pronunzia sa lascha quasi adina deducir da la scripziun. Verbs che fineschan en vallader sin -ar accentuà fineschan en puter sin -er. Er uschiglio datti differenzas tranter ils dus idioms areguard la conjugaziun, sco che mussa l’exempel dal verb avair:
Sco ils auters idioms rumantschs enconuscha er il vallader influenzas dal tudestg, per exempel a nivel lexical en furma dals pleds god (da wald), nüzzaivel (nützlich), stambuoch (Steinbock) ubain rispli (dal tudestg svizzer risbli, Reissblei).
Dialects[modifitgar | modifitgar il code]
En la lingua discurrida sa serv’ins da dialects locals che pon tuttavia sa differenziar vaira ferm da la lingua da standard. Las persunas che discurran las varietads localas pon per ordinari distinguer precisamain il lieu d’origin da lur partenari da discussiun. Uschia datti per exempel per il pled eu (jau) las suandantas pronunzias localas: [ˈɛː], [ˈɛw], [ˈjɛ], [ˈjɐ], [ˈjow] e [ˈjaw].
Sco agens dialects per propi sa distinguan entaifer il vallader surtut il jauer da la Val Müstair ed il dialect rumantsch da Samignun (cf. ils artitgels respectivs).
Svilup da la lingua litterara[modifitgar | modifitgar il code]
Gia il 1536 ha Philipp Gallicius translatà impurtants texts da la Biblia en la lingua discurrida e tutga uschia – sper il Puter Bifrun – tar ils fundaturs da la lingua scritta rumantscha. L’emprim’ovra stampada en vallader ha furmà ‹Vn cudesch da Psalms› da Durich Chiampell da l’onn 1562. Impurtantas auturas ed auturs ch’han scrit u scrivan en vallader èn Peider Lansel, Men Rauch, Men Gaudenz, ils frars Andri Peer ed Oscar Peer, Luisa Famos, Cla Biert, Leta Semadeni e Rut Plouda-Stecher.


text:
Lavurs
Tolers e toleras guardan ch’ils edifizis sajan resistents a l’aura grazia a differents elements da construcziun: chanals da tetg, bischens da sbuccada, mantels da fatschada e da lucarna, culiers da chamins, curnischs e parachametgs. Cun lur lavur gidan ils tolers e las toleras er che l'edifizi correspundi a las normas valaivlas en connex cun l'effizienza d'energia.
En il lavuratori produceschan tolers e toleras singuls tocs ch'els monteschan pli tard vid ils edifizis. Els elavuran sturs, profils, bischens, materials sintetics ed isolants. Sco muster dovran els plans e skizzas da construcziun ed atgnas skizzas u dissegns ch'els han fatg durant ina visita sin il plazzal.
Las mesiras vegnan transferidas sin il sturs e quel vegn lura tagliads. Els storschan il sturs en la furma giavischada e collian las parts singulas cun lutegiar, rebatter e buglir. Mintgatant han ils tolers era da producir objects d’art applitgà sco pizs da turs, cots da clutgers e sbarbuts u reproducziuns d’ornaments vi d’edifizis protegids.
Sin tetgs plats installeschan toler e toleras las differentas rasadas che protegian l'edifizi dad influenzas da l'aura. En quest reguard fan els stim d'exequir exactamain lavurs da colliaziun e finiziun (ur a protecziun).
Entaifer las lavurs administrativas emplainan tolers e tolers rapports, scrivan protocols e fan documentaziuns. Uschia elavuran els la basa per la facturaziun e per il success economic da lur manaschi.
Tolers e toleras èn dumandads corporalmain sin il plazzal. Els lavuran da tut las auras el liber e sa movan senza sturnizi sin palancas e tetgs. Latiers sa protegian els cun indrizs da segirezza cunter crudada ed auters privels. Els prendan mesiras per evitar accidents e portan l’equipament da protecziun persunal.
Tar tut las lavurs resguardan tolers e toleras rigurusamain las prescripziuns da protecziun da l’ambient. Materialias utilisadas e material privlus per l’ambient vegnan dismess tenor prescripziuns dal manaschi.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 01-07-2019
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En ina stagnaria/tolaria
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Cumpetenzas professiunals
-
Planisaziun da las lavurs
- Producziun da tocca
- Installaziun da differentas rasadas sin il tetg plat ed a la fatschada
- Montascha da tocca sin tetgs plats, sin tetgs cun pendenza e sin la fatschada
- Execuziun da lavurs da finiziun
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar la basa professiunala a moda pratica
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "toler / tolera AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada cun pre-tensiuns mediocras u autas
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha pratica
- imaginaziun dal spazi
- movibladad corporala
- sanadad robusta
- avair nagina tema d’autezza
- abel da lavurar en in team
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco era dals Centers da furmaziun da suissetec, sco era d’interpresas da la branscha da tecnica d’edifizis
Furmaziun da basa scursanida
En ina professiun parentada, p.ex. construider / construidra da ventilaziuns AFQ u installatur sanitar / installatura sanitara AFQ
Examen professiunal (EP)
Cun certificat professiunal federal: polier toler / poliera tolera, manader / manadra da project per tecnica d’edifizis, manader / manadra da project per montaschas da solar, cussegliader / cussegliadra d’energia per edifizis t.a.
Examen professiunal superiur (EPS)
maister toler / maistra tolera
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist diplomà SSS en tecnica d’edifizis
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’edifizis u Bachelor of Science (SAS) en la domena d’inschigner / inschignera da construcziun cun approfundaziun construcziun da fatschadas e da metal
Cundiziuns da lavur
Tolers lavuran en tolarias, en interpresas da tolaria cun installaziuns sanitaras u en interpresas da tolaria e cuvratetgs. En general èn las interpresas pitschnas u da grondezza mesauna. Els èn per via sin plazzals u lavuran en il lavuratori dal agen manaschi. Tolers e toleras lavuran savens en in team dentond er sur sasez.
Il contract collectiv da lavur (CCL) per la branscha svizra da la tecnica d’edifizis reglescha las disposiziuns dal dretg da lavur dals partenaris socials.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweizerisch- Liechtensteinischer Gebäudetechnikverband (suissetec)
Auf der Mauer 11
Postfach 1768
8021 Zürich
Tel: 043 244 73 00
URL: www.suissetec.ch
Revista professiunala:
"HK-Gebäudetechnik"


text:
Targnol
Il targnol (Trollius europaeus) è ina spezia da planta or dal gener dals targnols (Trollius) che cumpiglia radund 30 spezias. Il targnol (europeic) è la suletta spezia dals targnols ch’è derasada en l’Europa.
DescripziunEdit
Tar il targnol sa tracti d’ina planta ervusa perenna che cuntanscha autezzas da 20 fin 60 cm. Sco organ da magasinar dispona quella d’in rizom, ils brumbels da regiuvinaziun sa chattan datiers da la surfatscha da la terra. Il habitus da la planta è segnà da plirs monis nivs e per ordinari nunromads. Ils fegls dal fund disponan da lur agens monis ed èn entagliads profundamain, ils tschintg segments en furma da maun regordan a feglia da geranis. La vart sura dals fegls dal fund è verd stgira; suten èn quels in pau pli clers. Dal temp da fluriziun pireschan ils fegls dal fund. Ils fegls situads pli ad aut creschan percunter directamain vi dals monis.
La colur melna da la flur deriva da carotinoids; la flur sa chatta sisum il moni nunromà. Targnols disponan da flurs ermafroditas. Ils fegls exteriurs da quellas èn vieuts anen a moda concava e furman uschia la culla ch’è caracteristica per questa spezia da planta. Lur diameter munta a 2 fin 3 centimeters. Mintga flur dumbra tranter 10 e 15 fegls exteriurs e quatter fin diesch fegls interiurs (fegls da nectar). Remartgabels èn ils numerus carpels che sa chattan en posiziun libra en il center da la flur. Il temp da fluriziun dal targnol tanscha dal matg fin il fanadur. Ils singuls fritgs han ina lunghezza da fin a 15 millimeters ed èn ordinads sco fritg cumponì da minz.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 16.[1]
EcologiaEdit
Ils fegls da la flur (petals) furman ina cupla uschè spessa che be pitschens insects sco mustgas e baus pon passar – e tranter quels be spezias plitost fermas e robustas. In’impurtanta rolla sco impollinaders han trais spezias da mustgas dal gener Chiastochaeta. Quellas mettan lur ovs en ils ovaris e lur larvas sa nutreschan dals sems che creschan. Perscrutaders han constatà che targnols supportan fin a sis larvas da mustgas che sortan dals ovs; è il dumber pli aut, sa sposta la bilantscha tranter ‹niz tras l’impollinaziun› e ‹donns da magliar› a disfavur da la planta.[2] Tar il targnol po er autoimpollinaziun spontana metter ad ir il svilup dals fritgs.
Mintga flur sviluppa numerus fritgs da minz che cuntegnan mintgamai be paucs sems. Ils sems sa derasan tras il vent, cun tatgar vi d’animals che passan u er da sasez. Per pudair schermigliar cun success è la planta dependenta da l’influenza dal fraid e dal stgir. Il targnol è levamain toxic; la muaglia al evitescha perquai.
DerasaziunEdit
Il targnol è derasà en l’Europa ed en la Sibiria dal Vest. Ella è surtut da chasa en l’Europa Centrala ed en l’Europa dal Nord, inclusiv il Balticum, la Spagna, las Apenninas e l’anteriura Jugoslavia. Ils effectivs situads il pli al sid creschan en la Spagna Centrala, en l’Italia Centrala ed en la Grezia dal Nord.[3] En ils funds da las vals daventa questa spezia da planta adina pli rara.
Il targnol preferescha prads umids, rivas da dutgs e da lajets ed è surtut da chasa en la muntogna fin en autezzas da 3000 meters sin pastgiras d’erva auta. La planta tschertga terrens ch’èn permanentamain umids e ritgs da substanzas nutritivas.
Taxonomia ed etimologiaEdit
Il targnol è vegnì publitgà l’emprima giada il 1753 da Carl von Linné en ‹Species Plantarum›.[4] La denominaziun latina ‹trollius› munta ‹vasch radund›. En las differentas regiuns rumantschas è il targnol enconuschent sut divers nums populars sco cuppa pieun u nuv d’aur (sursilvan), flur cup u plumpa (sutsilvan), targnol u bot Sontgiglcrest (surmiran), rol d’or u rambottel (ladin).
Er per tudestg existan sper il num Trollblume nums populars sco Goldköpfchen, Butterblume, Butterkugel (Ankenbollen), Budabinkerl, Butterrosen, Kugelranunkel u Natter(n)knöpfe.
PericlitaziunEdit
En regiuns bassas è il targnol periclità fermamain e perquai protegì per exempel en Germania e parzialmain en l’Austria. En Svizra vala la planta sco betg periclitada. Motivs per la diminuziun da la spezia pon furmar drenaschas da palids u er il fatg che prads maghers na vegnan betg pli cultivads.
Utilisaziun e muntada culturalaEdit
Il targnol vegniva antruras applitgà cunter il scorbut. Ensemen cun intginas plantas parentadas è il targnol er ina planta d’iert appreziada.
Per approfundar: Il gener dals targnolsEdit
Sco gia ditg è il targnol (europeic) la suletta spezia da targnols (Trollius) derasada en l’Europa. Er las ulteriuras radund 30 spezias èn da chasa en l’emisfera nord, en ina sdrima che tanscha da la zona temprada fin en regiuns arcticas. Intginas spezias cumparan en l’America dal Nord, autras en Russia ed en l’Asia Centrala fin en il Himalaja. En China datti 16 spezias, da las qualas 8 cumparan be là. Per lunschor la gronda part dals targnols preferescha terrens plitost umids.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Thomas Gaskell Tutin: Trollius. En: T.G. Tutin, N.A. Burges, A.O. Chater, J.R. Edmondson, V.H. Heywood, D.M. Moore, D.H. Valentine, S.M. Walters, D.A. Webb (ed.): Flora Europaea. 2. ed. cumplettada. Tom 1: Psilotaceae to Platanaceae. Cambridge University Press, Cambridge/New York/Melbourne 1993, ISBN 0-521-41007-X, p. 253.
- ↑ Stiftung Naturschutz: Blume des Jahres 1995.
- ↑ Jaakko Jalas, Juha Suominen (ed.): Atlas Florae Europaeae. Distribution of Vascular Plants in Europe. 8. Nymphaeaceae to Ranunculaceae. Akateeminen Kirjakauppa, The Committee for Mapping the Flora of Europe & Societas Biologica Fennica Vanamo, Helsinki 1989, ISBN 951-9108-07-6, p. 38–39.
- ↑ Carl von Linné: Species Plantarum. Tom 1, Lars Salvius, Stockholm 1753, p. 556.
LitteraturaEdit
- Xaver Finkenzeller, Jürke Grau: Alpenblumen. Erkennen und bestimmen (= Steinbachs Naturführer). Mosaik, Minca 2002, ISBN 3-576-11482-3, p. 64.
- Wolfgang Adler, Karl Oswald, Raimund Fischer: Exkursionsflora von Österreich. Ed.: Manfred A. Fischer. Eugen Ulmer, Stuttgart/Vienna 1994, ISBN 3-8001-3461-6, p. 268.
- Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands. Ein botanisch-ökologischer Exkursionsbegleiter zu den wichtigsten Arten. 6. ed. cumplettada. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2005, ISBN 3-494-01397-7, p. 485–486.
ColliaziunsEdit
- Trollius europaeus L., sin: infoflora.ch
- Trollblume, sin: floraweb.de
- Thomas Mayer: Trollblume, sin: flora-de


text:
Ins enconuscha els gia da dalunsch cun lur giaccas verd-blaus e lur chautschas da skis blau stgiras. Ils radund 35 voluntaris da l'Olympia Bobrun San Murezzan-Schlarigna.
Senza els na fissan las pli grondas cursas da l'onn betg pussaivlas, di il mainagestiun Damian Gianola. Tut stoppia funcziunar, tant per ils atlets sco era per ils aspectaturs ed era per la televisiun che rapporta live da las cursas da bob e skeleton.
Blers voluntaris d'onur
Ina buna part dals 35 voluntaris ch'han gidà durant la fin d'emna da la cuppa mundiala èn funcziunaris d'onur che gidan gia dapi blers onns. In dad els è Dumeng Stuppan che di dals pilots da bob e dals auters funcziunaris che quai saja sia famiglia. Dapi 42 onns è el engaschà voluntariamain tar, dasper ed era sin la bobera.
Las lavurs dals voluntaris èn multifaras e cuntegnan transports da bobs, schlittas ed atlets, differentas controllas ubain er lavurs tecnicas.
RR actualitad 06:00


text:
2. superiura: Viadi a Berna
Viadi a Berna
Ils 4 da settember ei la 2. superiura dil Consorzi da scola Sumvitg/Trun ida cun auto da posta a Berna. Sin quei viadi ha dunna Nay e scolast Salvatore accumpignau nus. Il viadi a Berna ha cuzzau entuorn tschun uras. Cu nus essan arrivai egl albiert da giuventetgna vein nus magliau enzatgei dil saccados. Suenter gentar han quels dalla recepziun dau a nus las clavs per las combras. Sco pli emprem vein nus fatg si ils letgs. Suenter esser stai en combra ha il gir da fotos, che dunna Nay ha preparau, entschiet. Nus vein giu dad ir pil marcau da Berna entuorn, far fotografias da loghens specials e rispunder a damondas. Cu tuts havevan finiu il gir, essan nus serimnai avon igl albiert da giuventetgna. Allas 18:15 uras vein nus magliau tscheina. Cuort suenter tscheina essan nus semess sin via el center da bowling. Avon quei center vein nus fatg gruppas da bowling. Il center era plitost gronds. Nus vein survegniu treis pistas. Quei ei stau per biars da nus ina nova experientscha. Igl ei stau ina fetg emperneivla e legra sera. Quella sera vegn a star per adina en nossa memoria. Circa allas 21:00 uras essan nus turnai anavos egl albiert. Arrivai egl albiert vein nus fatg tualetta. Ellas combras veva ei dad esser ruaus naven dalls 22:00 uras. Scolast Salvatore ei vegnius la damaun a clamar nus. Nus vein magliau solver allas 8:00 uras, vein pachetau tut nies uorden e vein astgau metter ei egl auto da posta. Nus essan serendi el niev museum da communicaziun. Leu ha in um mussau a nus differentas exposiziuns. Gl’emprem ha el mussau a nus in’exposiziun da bia uorden dalla historia ed alla fin ha el aunc presentau a nus in niev robot. Quei ei stau fetg interessant sco era legher per nus. Suenter havein nus luvrau en gruppas. Ellas gruppas vein nus stuiu rispunder a damondas che nus vevan dad anflar el museum. Alla fin dalla viseta al museum essan nus turnai egl albiert da giuventetgna. Da miezdi havein nus astgau eleger nua che nus mein a gentar. Suenter gentar havein nus stuiu serimnar avon la Casa federala. Nus vein stuiu ir atras ina controlla dalla polizia e vein spitgau tochen che Martin Candinas ei vegnius tier nus. Lu ha el mussau a nus bia dalla Casa federala. Quei grond baghetg ha fatg gronda impressiun a nus. Nus vein empriu fetg interessantas caussas davart la historia svizra. Suenter quei bi mo era stregn di essan nus i staunchels egl auto da posta. Il viadi ha semegliau cuort e nus essan arrivai saunamein a casa. A casa vevan nus ina massada da raquintar e mussar. Nus tuts fussen stai bugen aunc in tec pli ditg a Berna.
En num dalla 2. superiura,
Laurens, Ronja e Paula


text:
Metropolitana lingera
La metropolitana lingera a l'è on servizzi de trasport publich cont ona capacità intermedia in tra ona metropolitana e on tram. Tipicament a l'è pussee arent a 'na metropolitana in del stil e in del metod de trasport, donca cont 'na separazion total cont el traffich, però cont ona capacità oraria e 'na grandezza inferiora de 'na metropolitana classica.
Esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Linia 4 e 5 de la metropolitana milanesa.
- Metropolitana de Turin
- Metropolitana de Bressa
- Metropolitana de Genova
- Linia Butovskaja de la Metropolitana de Mosca


text:
Curt avant il giubileum da 50 onns dretg da vuschar per dunnas – è salvà l'Archiv Gosteli davart l'istorgia da las dunnas svizras e dal moviment da dunnas. Per ils proxims quatter onns paja la Confederaziun radund dus milliuns francs. Da nov vala la fundaziun sco institut da perscrutaziun da muntada naziunala.
L'Archiv Gosteli ramassa funtaunas tar l'istorgia dal moviment da las dunnas en Svizra. Vegnì fundà e donà è l'archiv il 1982 da la publizista Marthe Gosteli (1917 – 2017), ch'è s'engaschada durant sia entira vita per l'egualitad dals dretgs tranter um e dunna. Fin sia mort avant quatter onns ha Gosteli finanzià l'archiv cun da ses agens daners. Dapi sia mort è l'avegnir da l'archiv stà intschert.
Ord l'archiv da Radio SRF:


text:
La vischnanca da Medel vul construir abitaziuns en l’anteriura chasa da scola a Curaglia. Per quel intent propona la suprastanza communala d’approvar il messadi cun il credit da 2,6 milliuns francs.
L’anteriura chasa da scola a Curaglia saja in lieu ideal per abitaziuns. Il bajetg è central, datiers da la fermada da l'auto da posta. Quai concluda la cumissiun che ha planisà il project. La finamira dal project è che persunas attempadas, famiglias e glieud giuvna restan u vegnan a star en la Val Medel.
En vischnanca da Medel mancan abitaziuns, surtut era per persunas attempadas che dovran nagina u mo pauca tgira. Perquai vul la suprastanza communala nizzegiar la chasa da scola ch’è vida dapi in onn e mez. Igl è previs da bajegiar tschintg enfin sis abitaziuns, in ascensur ed in stgaudament nov. La halla da gimnastica resta. Las lavus duain cumenzar l'atun 2020 e cuzzar fin la stad 2021. Il project custa 2,64 milliuns francs.
RR novitads 06:00


text:
Batàia de Legnà
(Rimandaa da Bataja de Legnan)
Chest artícol a l'è scricc in Bresà, ortograféa Modèrna Lombard oriental
Batàia de Legnà. Particolar de 'n quàder de Amos Cassioli (1832-1891)
La batàia de Legnà l'è stàda combatìda el 29 de màgio del 1176 vizì a Legnà, al dé d'encö 'ndela pruvìncia de Milà. L'è stàda la batàia piö 'mportànte de la lónga guèra che l'imperadur Federìco dit el Barbarósa el g'ha combatìt per rià a restabilì 'l sò potére, per lo méno 'n lìnea de prensépe, söi Cümü de l'Itàlia del Nort. Chèsti però i gh'ìa mitìt en bànda le sò béghe sanguinùze che düràa de agn e agn per mitìs ensèma 'ndèna aleànsa ciamàda Lega Lombarda, có a capo el Papa Lisànder III. L'imperadùr el g'ha sercàt de doprà la fórsa per meter sóta i Cümü ma 'l vegnarà batìt.
Le batàia l'è cuminciàda quàze 'n maniéra cazuàl, perché i du ezèrcicc i saìa de la prezènsa l'ü de l'óter ma i s'è 'ncuntràcc sènsa püdì preparà prìma 'na strategìa.
I è stàde le dò vanguàrdie de fancc a ambià là la baröfa. 700 fancc de la Lega Lombarda che vignìa 'n sà de Legnà i s'è troàcc denàcc a 300 fancc del Imperadùr. Chèsta prìma schermàia l'è düràda 'na vintìna de minücc enfìna a che gh'è riàt l'imperadùr stès con töt el gròs del sò ezèrcito furmàt suratöt de cavaliér. La càrica dei imperiài la g'ha ubligàt i lombàrcc a 'nmocelàs entùren al sò car de batàia (el "Carroccio"). Sóta la bandiéra de la sò part però, chèsti soldàcc, che i éra strac e de méno come nömer, i g'ha rezistìt cutra a 'n ezercit polsàt, e per de piö a caàl.
Söl car dei Lombarcc gh'éra la crus de Aribèrto de 'Ntimià, che segónt la legènda, la ghe dàa coràgio e moràl ai soldàcc al pónt de pirmitìga de rezìster enfìna a che gh'è riàt i rinfórs de Milà, avizàcc de 'n quàc cavaliér che gh'è riàt a scapà vià de la baröfa.
Deànti al ezèrcit dei rinfórs lombàrcc gh'éra i cavaliér de la Compagnìa de la Mórt, menàda del legendàre Alberto de Giüsà, en manìpol de cavaliér selesiunàcc che gh'éra züràt de protèger el sò comandànt enfìna a la mórt. Chèsti i töl de mìra con töta la sò füria l'ezèrcit del imperadùr, che ciapàt a la 'mprüìza 'l fenesarà per véser batìt. Federìco Barbarósa 'l vedarà strepà zó 'l so stendàrt, ciapà 'n ostàgio i sò soldàcc e pò a 'n quac sò parét, e a la fì 'l sò caàl el vegnarà trepasàt de na lància. Scalsàt de caàl l'imperadùr el riarà a scapà a pè e a riparàs quàze per miràcol endèl castèl de Legnà.


text:
Castelmèla
Castelmèla (en Italià: Castel Mella), l'è 'n cümü de 11 056 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt al prensépe de la Bàsa Bresàna a 8 km a sudòvest de la cità de Brèsa.
Divèrsi repèrcc archeològich i testemógna che 'l teretóre de Castemèla l'è stàt abitàt de le popolasiù antìche che gh'è pasàt endèle contràde bresàne: Cèlti, Romàni, Longobàrdi.
La fondasiù del bórch nöf l'è del sècol XII dòpo de Crìsto. El nòm uriginàre l'ìa Castrum novum e l'è restàt Castelnöf enfìna al 1817 quan che, per distinguìl dei óter paés che gh'ìa 'l stès nòm, l'è stat rinuminàt e gh'è stat dopràt el nòm del fiöm Mèla che 'l streèrsa le campàgne del paés.
Del cümü fa part apò a le frasiù de Onsàt e Colórne e le località de La Màsna e Le Fornàs.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Singapur
Singapur a l'è un paes de l'Asia süd-urientala.
A l'è una cità-stat e 'l püssee piscinin, per süperfiss, paes de l'Asia.
A l'è tacaa dumà a la Malaysia.
Al gh'ha una süperfiss de 699 km² una pupulaziun de pressapoch 4 miliun e mez d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
Singapur (nom ufizial: Republik Singapura / 新加坡共和国 / சிங்கப்பூர் குடியரசு) a l'è una repübliga.
El president a l'è l‘Halimah Yacob (del 2017).
El prim minister a l'è el Lee Hsien Loong (del 2004).


text:
«Sommo poeta», «poet suprem» vegn el numnà: Dante Alighieri, mort avant exact 700 onns, ils 14 da settember 1321. En sia ovra principala, la «Divina Commedia», descriva Dante ses viadi tras l'auter mund, tras l'enfiern, il purgiatieri ed il parvis. Sin quest viadi inscuntra el numerusas persunas istoricas, per exempel divers Papas. Quests entaupa el dentant betg en il parvis, sco ins pudess s'imaginar, mabain en l'enfiern. Vita e Cretta sa fatschenta cun aspects teologics e spirituals interessants e magari surprendents da la capodovra dal poet florentin.
Vita e cretta Ina cumedia divina: «Dante ed ils Papas en l'enfiern»
Vita e cretta; Maria Victoria Haas


text:
Ulteriur Grischun - Beatrica Baselgia na candidescha betg pli
La presidenta da la vischnanca da Domat, Beatrice Baselgia, na vegn betg pli a candidar il zercladur per in'ulteriura perioda d'uffizi. Quai ha la socialdemocrata ditg envers la gasetta Bündner Tagblatt. 9 onns sajan avunda, ella na veglia betg aschuntar anc 4 ulteriurs onns.
Era per il Cussegl grond na vegnia ella betg pli a candidar, scriva il Bündner Tagblatt.
PCD annunzia candidatura
Erich Kohler duai daventar nov president communal da Domat. La suprastanza da la PCD da Domat propona el per mauns da la basa sco successur da Beatrice Baselgia. La radunanza da nominaziun da la PCD Domat è ils 11 da mars.
Las elecziuns communalas a Domat èn il zercladur 2016.


text:
Zeeland
L Zeeland ie na provinzia de i Paejes Basc. L ie la provinzia plu a vest y chëla cun la mëndra populazion de duta la provinzies, cun na populazion de 380.000 ala fin dl 2019. La cunfina a est cun l Brabant dl Nord, a nord cun l'Olanda dl Sud y a sud cul Belje.
Si inuem per olandesc uel di tiera de mer. Chësc ie ajache l Zeeland fova plu dagiut per gran pert na grupa de ijules. Cul prozes de davanië zeruch la tiera dal mer, che à stat adurva scialdi te i Paejes Basc, ie gran per de la ijules unides culeghedes cun la tierafërma.


text:
Mississippi
El Mississippi a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 125.546 km² e una pupulaziun de 2.902.966 abitant.
A l'è tacaa a nord al Tennessee, a ovest a l'Arkansas e a la Louisiana, a la Louisiana e a l'Ocean Atlantigh (Gulf del Messich), a est a l'Alabama.
La capital a l'è Jackson (184.256 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat e l'ünega cun püssee de 100.000 abitant.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Mississippi a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1817.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Mississippi al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Modell:Mississippi


text:
Delitto sotto il sole
Delitto sotto il sole (Masamènt sóta 'l sōl) 'l è 'n śal ingléś dal 1982 ad Guy Hamilton trat da 'l rumànś “Còrp a 'l sōl” dal 1947 dl'Agatha Christie. 'L è stâ girâ a Lóndra e a Majòrca in Spaggna.
Sunt
Durànt al vacànsi 'd istâ, in s'n ìśula dal Mediteràneo, soquànt persunàǵ i s càt'n in d'l hutèl Jolly Roger. Praticamènt tut i cgnósan e i gh'aṅ quèl da spartìr cun l'atōra ad Broadway Arlena Stuart (Diana Rigg), da pôc spuśàda c'n al capitàṅ Kenneth Marshall (Denis Quilley), òṅ ch'al gh'à bèla abû na fiōla, la Linda (Emily Hone), da n'atra dóna.
A gudér-'s al sōl i gh'èṅ anc:
- Daphne Castle (Maggie Smith), pruprietària d'l hutèl
- Patrick Redfern (Nicholas Clay), musculóś amànt dl’Arlena
- Christine Redfern (Jane Birkin), mujér dasfurtunàda ad Patrick
- Rex Brewster (Roddy McDowall), giurnalìsta fat a la sò manéra
- Odell Gardener (James Mason), ex prudutōr teatràl dl’Arlena
- Myra Gardener (Sylvia Miles), mujér 'd Odell ch'la n pōl védar l’Arlena
- Sir Horace Blatt (Colin Blakely), imprenditōr pîṅ ad bèsi e ex amànt dl’Arlena
Un dè l’Arlena la vèṅ catàda mòrta cupàda sóta 'l sò umbarlòṅ méntar la ciapàva 'l sōl. Par furtùna ch'in dal pòst a gh'è anc al detective Hercule Poirot (Peter Ustinov). Par lò catàr al sasèṅ al n è minga però un quèl da rìdar parchè tut i gh'aṅ di àlibi, acsè a pâr almànc.


text:
Pitasch
Pitasch è in vitg svizzer en il chantun Grischun en il district Surselva.
Il vitg dumbra circa 120 abitants. Per il mument datti anc ina scola primara a Pitasch, ma perquai ch'i n'ha betg uschè blers uffants pli en il vitg, lavura la scola primara da Pitasch ensemen cun la scola primara da Duvin.
Avant in pèr onns era il vitg anc fitg activ. Sper l'uniun da tir ch'exista anc oz, devi ina musica ed in chor maschedà, ma quellas duas uniuns n'existan betg pli.
Il chor maschedà aveva da ses temp grond success. A la festa da chant districtuala da la Surselva a Mustér l'onn 2003 ha il chor dal vitget survegnì il certificat excellent en la categoria I. Da quest temp era il chor sut la batgetta da Curdin Christoffel. Pauc pli tard è la tradiziun da chant dentant svanida or da mancanza da chantadurs.


text:
Quai ha communitgà il president dal cussegl d'administraziun Paul Hälg. Sco gia l’onn passan po la famiglia uschia be vuschar cun 5% enstagl da lur 53%. Cunquai na dastgassi betg reussir da gudagnar la maioritad dals sezs en il gremi e d’uschia far liber la via per la surpigliada franzosa.
Dretgira vegn ad avair l'ultim pled
Hälg ha ditg ch'i na dettia betg ina garanzia per las plazzas tar Sika e che la transacziun na saja betg en l'interess da Sika, mabain portia sulettamain avantatgs finanzials als ertavels ed a Sait-Gobain la controlla sur da Sika. La fin finala vegnan las dretgiras a decider davart la fusiun ed il futur da l’interpresa Sika.
Cifras da record
L'avantmezdi ha il concern publitgà las cifras dal prim quartal. Quella è s’augmentada per 6,6% sin 1,27 milliardas francs. La svieuta è creschida per 6,6% sin 1,27 milliardas francs, ha communitgà il concern svizzer.
RR novitads 09:00


text:
En la raspada da la baselgia evangelica d’Engiadin’Ota «refurmo» datti actualmain 8 pravendas. En connex cun la revisiun totala da l’urden da la raspada duai questa situaziun vegnir optimada. Numnadamain duai dar en avegnir be pli ina pravenda en la raspada. Quella duai er cuntegnair il convent ch’exista oz ord la pravenda, e las diaconas ed ils diacons socials.
D’avair be pli in gremi duai simplifitgar oravant tut la communicaziun cun la suprastanza. Ella haja uschia in partenari da contact che sustegna l’opiniun da tut las persunas involvidas, ha ditg Andreas Wassmer, il reverenda da San Murezzan ad RTR. Sco las cumpetenzas vegnan regladas concret, saja da sclerir en in proxim pass.
La revisiun totala da l’urden da la raspada da la baselgia evangelica d’Engiadin’Ota vegn decisa ils 28 da november 2021 a l’urna.


text:
Questas schluccadas valan a partir dals 31 da matg:
- Ustarias dastgan avrir dal tut, lubidas èn dadora 6 persunas per maisa, dadens 4 persunas
- Bogns ed implants da wellness pon avrir, i valan 15 meters quadrat spazi per persuna
- Inscunters privats èn lubids dadens cun 30 persunas e 50 persunas dadora
- Occurrenzas cun public: dadens vala ina limita da 100 persunas, dadora dastgan 300 persunas far part
- Occurrenzas senza public (sco p.ex. events d'uniuns, inscunters sco nozzas che n'èn betg en in local privat) dastgan avair lieu cun 50 persunas
- Sport e cultura po avair lieu en gruppas da 50 persunas
- I vala nagin obligatori da homeoffice per firmas che testeschan regularmain
- Scolas autas pon puspè far instrucziun da preschientscha senza limitas
- Nagina quarantina per persunas guaridas e persunas vaccinadas
Gastronomia dastga avrir er dadens
Ustarias e bars dastgan puspè avrir dadens. I valan dentant l'obligatori da mascras e da registrar las datas persunalas. Sin terrassas èn lubidas maisas da 6 persunas, dadens dastgan mintgamai 4 persunas seser vid ina maisa. Il ristg da s'infectar saja dadens pli gronds, quai è la raschun per questa differenza, ha explitgà il minister da sanadad Alain Berset.
Occurrenzas da cultura, sport e servetschs divins
Schluccadas vegnan las limitas da persunas er per occurrenzas da cultura, sport e servetschs divins. Da nov dastgan 100 persunas far part a talas dadens, 300 en il liber. Vinavant èsi lubì da consumar insatge tar occurrenzas cun obligatori da seser, premissa è ch'ils participants e las participantas sa registreschan.
Occurrenzas grondas la stad
A partir dal prim da zercladur pon avair lieu occurrenzas da pilot en ils chantuns. Per occurenzas dadens vala ina limita da 600 persunas, per quellas dadora ina limita da 1'000 persunas. Mintga chantun po realisar tschintg da questas occurrenzas da pilot.
En in segund pass duain events gronds esser pussaivels a partir dal fanadur. Quai dadens cun 3'000 persunas e dadora cun 5'000 persunas (obligatori da seser e nizzegiar be dus terzs da las capacitads). Per events en pe è in public da maximalmain 3'000 persunas lubì, quai cun limitar la capacitad per la mesadad ed obligatori da mascra. Access ad occurrenzas grondas han persunas vaccinadas, guaridas ubain testadas negativ. A partir dals 20 d'avust duain events cun 10'000 persunas esser pussaivels.
Ulteriuras schluccadas avant la stad
Cusseglier federal Berset fa quint ch'i dettia in ulteriur pass d'avertura avant la stad. Oriundamain eran planisads dus pass d'avertura durant il zercladur. Per far pli simpel il proceder da consultaziun, dettia uss in grond pass e lura suondia in ulteriur en in mais.


text:
Minorenas e minorens dovran nagina lubientscha dals geniturs per laschar vaccinar encunter corona. Quai ha decis la dretgira chantunala da Fribourg. Ina tala lubientscha cuntrafetschia a la convenziun da l'ONU davart ils dretgs d'uffants, uschia l'argumentaziun.
Decisiun ha anc betg vigur legala
La decisiun è vegnida publitgada en l'internet, sco la gasetta «La Liberté» rapporta. La refusa dal recurs dals dus geniturs po anc vegnir tratga vinavant a Losanna ed n'ha perquai anc betg vigur legala. Er ils dubis davart il vaccin dals geniturs n'ha la dretgira betg laschà valair. Quels levan in stop definitv da la campagna da vaccinar per minorens. I saja bain ina manipulaziun en la integritad corporala, ma in minoren saja absolutamain en causa da pudair giuditgar quai e da dar ses consentiment.


text:
El Campiunaa del Mund de Formula 1 1990 l'è staa el 41° valid per el Campiunaa del Mund Piloti e 'l 32° per el campiunaa del Mund Custrutur. L'è iniziaa el 11 de marz e l'è finii el 4 de nuvember dopu 16 Gran Premi. El Campiunaa del Mund Piloti l'è staa vengiüü per la segunda volta dal pilota brasilian Ayrton Senna cun 78 punti, mentre el Campiunaa Custrutur l'è staa vengiüü per la sesta volta de la scüderia inglesa McLaren cun 121 punti.
La McLaren, inscè forta in di agn precedenti, ind el 1990 la gh'ha piö una machina in grado de duminà semper. La Ferrari del Campion del Mund Alain Prost, infatti, la va fort e l'è in grado de restà tacà a Senna e a la McLaren in di Campiunaa Piloti e Custrutur. Prima del Gran Premi del Giapun, a Suzuka, el penültim de la stagion, Prost l'è ubligaa a finì davanti a Senna se 'l vör tegnì viif i speranzi de vinc el Campiunaa a l'ültima gara in Australia. Senna el fà la pole position e Prost el partiss segund, dal lato püssee nett de la pista: el "Prufesur" el partiss ben e 'l pasa davanti a Senna; quest che però el le tuca dent a la prima cürva, inscè che i se ritiren tüss dò. Senna el vinc el sò segund Campiunaa del Mund in mezz ai pulemich.


text:
La stalla ardeva gia dal tut cura ch’ils pumpiers èn arrivads al lieu, scriva la polizia chantunala grischuna. Per stizzar il fieu n’ha devi nagina aua. Per alura pudair proteger las chasas en la vischinanza han ins stuì construir cun maschinas da pista ina paraid da naiv.
Cumbat cunter las flommas a moda nunusitada
In helicopter da la Rega ha cumbattì il fieu cun aua ord dal lai d’ennavar las pistas al Doggiloch. La fin finala han ils pumpiers stuì stenscher il fieu cun naiv stuschada natiers d'ina maschina da pista. La situaziun è pervi dal privel da lavinas vegni controllada permanent d’in expert da lavinas da la vischnanca da Claustra, scriva la polizia. Uss examineschan ils responsabels l’incendi.
RR novitads 17:00


text:
Filosofia
Definizion[mudé | muda l codesc]
La parola filosofia vën dal grech antich φιλoσoφίa (philosophía), metu adum da φιλeῖv (phileîn), "ulëi bon", y σoφίa (sophía), "savëi", chël uel dí "amur por le savëi"). La filosofia ie n ciamp de stude che se fej domandes sun l monn y sun la persona, fej nrescida sun l significat dl vester y dl’esistënza umana, pro da definí la natura y analisea la pocibilteies y l limit dla conescënza.
La filosofia nasc sciche disciplina tla Grecia antica. N valgun filofs drët mpurtanc ie Platon, Socrates, Aristoteles, René Descartes y Immanuel Kant.
Sortes de filosofia[mudé | muda l codesc]
La Filosofia dla sciënza ie la pert dla filosofia che se dà ju cun la implicazions filosofiches di fenomenns scientifichs.
L'estetica ie la pert dla filosofia che se cruzia di aspec liëi al bel y a si realisazion y definizion.
L'epistemologia ie chëla pert dla filosofia che se dà ju cun la cundizions per arjonjer cunescënzes scientifiches.


text:
Ad Ischgl na san ins quest enviern definitivamain betg pli ir cun skis. Il lieu da sport d’enviern en l’Austria ha decis da stritgar dal tut questa stagiun. Quai pervia da la situaziun actuala cun las restricziuns da viadi e la malsegirezza da planisar saja uss pli che mai realistic da pudair avrir il territori, uschia il schef da turissem da Ischgl, Andreas Steibl.
Cuntrari ad auters territoris da skis en l’Austria n’ha Ischgl, ch'è collià cun il territori da Samignun, betg avert il december passà ses territori. La primavaira passada era Ischgl vegnì enconuschent sco hotspot dal coronavirus.
Situaziun intscherta Nagin manaschi da skis pli ad Ischgl questa stagiun
Ad Ischgl na san ins quest enviern definitivamain betg pli ir cun skis. Il lieu da sport d’enviern en l’Austria ha decis da stritgar dal tut questa stagiun. Quai pervia da la situaziun actuala cun las restricziuns da viadi e la malsegirezza da planisar saja uss pli che mai realistic da pudair avrir il territori, uschia il schef da turissem da Ischgl, Andreas Steibl.
RTR novitads 17:00


text:
Sco la procura publica dal chantun Berna ha attestà, datti in'inquisiziun penala davart delicts economics cunter Peter Brügger, il schef da finanzas da la «Ghelma Gruppe»
Peter Brügger è vegnì relaschà da ses uffizi sco manader da finanzas da la «Ghelma SA» da Meiringen, ha scrit la gasetta «Jungfrau Zeitung». Sco raschun per la relaschada vegnan numnadas irregularitads tar transacziuns finanzialas. Per Peter Brügger vala la presumziun d’innocenza.
Activitads a Breil
Peter Brügger è era activ a Breil en Surselva, tranter auter è el possessur da l'ustaria Burleun en il territori da skis a Breil. La «Burleun Gastro - Event SA» na para betg dad esser pertutgada da las inquisiziuns. Quai attestescha la vicepresidenta dal cussegl d’administraziun, Silvia Brügger. Ella fa attent che questa chaussa pertutgia sulettamain ses um e ses anteriur patrun, pia la «Ghelma SA».
Gia la stad 2020 è Brügger sa retratg da tut ses mandats en las trais societads d'acziunaris enturn las Pendicularas da Breil. Sco quai che Markus Noser, il president da las pendicularas da Breil, ha ditg envers RTR – n'haja quai gì nagin connex cun la chaussa che vegn ussa intercurida.
A Breil ha Brügger bandunà ils davos dis, e quai per immediat, il cussegl d’administraziun da la Golf Breil SA. Quai ha Il president da la Golf Breil SA Marcel Friberg confermà.


text:
Perquai che Schnaus è pauc enconuschent èsi impurtant per l’ustiera dad esser preschenta tar Gault Millau.
Anc pli impurtant è il resun dals osps.
Ma la preschientscha tar il guid pussibilitescha ch'insumma insatgi sa che la Stiva Veglia exista. Perquai datti er in tschert squitsch da restar tar Gault Millau.
Sa decidida da lavurar en la gastronomia è l’ustiera da Schnaus pervia da l’emissiun da televisiun «Das Traumschiff». E quest siemi da lavurar sin in bastiment ha ella realisà sco dunna giuvna. Ma sco en la seria n’èsi betg stà dal tut, raquinta Cornelia Zimmermann en il Profil.
A cor stat ad ella il rumantsch. Adina puspè è Cornelia Zimmermann, ensemen cun ses team, a la tschertga da pleds rumantschs per la gastronomia elevada.
Ils osps rumantschs han plaschair sch’ins discurra cun els rumantsch.


text:
La Partida socialdemocratica (PS) dal Grischun ha decis las parolas per las votaziuns federalas dals 13 da favrer.
Senza cuntravusch di la PS «Gea» al pachet da mesiras per las medias. Quel cuviera almain per part las perditas d'entradas tar las medias ch'èn da constatar dapi onns. Er cun il scumond da far reclama per tubac è la partida d'accord. Al project per abolir taxas da bul ed al scumond d'experimentar cun animal di la PS però «Na».
Cunquai suonda la partida grischuna las decisiuns da la partida mamma.


text:
«Nagin na vesa tut ils plans da segirtad»
Persunas ch'èn stadas involvidas en la planisaziun han stuì suttascriver in contract da confidenza e mussar in extract dal register penal. Plinavant na vesa nagin tut ils plans da segirtad da la praschun, mabain mintga planisader e lavurer be la part ch'el dovra. Quai ha il schef da l'uffizi da construcziun auta dal Grischun, Markus Dünner declerà ad RTR.
Cumenzar cun il mir
L'atun 2016 vegn cumenzà a bajegiar la praschun serrada Realta. Parallel cun exchavar il fundament - vegnia construì la saiv ed il mir da betun enturn il bajetg, ha ditg Markus Dünner vinavant. Uschia possian ins controllar meglier che betg mintgin sa movia sin il plazzal sco el veglia. Ils lavurers ston esser pronts da dar invista en lur extract dal register penal, els survegnan ina carta da legitimaziun per pudair entrar ed i dat controllas rigurusas.
A partir da la stad 2019 duai la nova praschun serrada porscher plaz a 152 praschuniers. Ella vala sco remplazzament per la praschun Sennhof a Cuira. Ils custs muntan a 120 milliuns francs - 33 milliuns contribuescha la confederaziun


text:
151
Avenimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ü teremòt l' böta zó töta Mitilene e töta Smirne.
Nassimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Han Xuan, goernadùr de Chang Sha;
- Zhong Yao, ministro del règn Wei e pàder de Zhong Hui, mórt in del 230.
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Modell:Calendari00


text:
Erölaècia
Erölaècia ciamàda apò apéna Eröla o Öröla, (en Italià: Verolavecchia), l'è 'n cümü de 3 842 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna ai cunfì de la pruvìncia, tacàt a la pruvìncia de Cremùna. El se tróa a 26 km a Sudòvest de la cità de Brèsa e 22 km a nòrt de la cità de Cremùna.
El teretóre de Erölaècia 'l fàa part del pagus farraticanus e se pènsa che l'ìes giü dei fóncc che gh'è nit sö co la colonizasiù romàna. Endèl alt medioévo la fàa riferimènt a la piéf de Quinsà, ma dòpo l'è pasàda sóta 'l contròl de la Abasìa de Lé, compàgn de 'n pó töcc i paés entùren. Zamò 'ndèi docümèncc del 1194 se pàrla d'en flumen Virolae (riferìt al Strù) e 'ndèl 1196 se lümìna 'na Verola Vetula. Del bórc medievàl de Verola Vetula gh'è restàt la 'mpostasiù ürbanìstica squadràda 'ndèla zòna del Montecucco a sud de la seriöla dei Mülì. A nòrt de chèsta, 'nvéce, gh'ìa 'l castèl, del qual al dé d'encö gh'è restàt apéna la tór gòtica e 'n quac rèst dei mür.
Del cümü de Erölaècia fa pàrt apò a le frasiù de Vilanöa, Scorsaröl e Montezèi, töte trè de urìgin antìca. A Vilanöa, 'ndèl 1864, gh'è stat troàt i rèscc de 'na necròpoli romàna. I repèrcc de chèsto sit i è conservàcc endèl Muzèo Romàno de Brèsa. Montezèi 'nvéce 'l vé sö söndèn dosèl söla spónda mansìna del Òi e l'è lüminàt per la prìma ólta 'ndèn docümènt del 1022.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Erölaècia l'è ilüstràt endèla tabèla reprezentàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Varga 700 persunas cun il dretg da votar giavischan che la vischnanca da Landquart vegnia puspè integrada en la zona d'indigens e profitescha uschia da tariffas pli bunmartgadas per il territori da skis da Grüsch-Danusa.
Impurtant per uffants e giuvenils
Cunzunt per ils uffants e giuvenils saja quella reducziun dal pretsch da la carta da stagiun, sin 100 respectivamain 150 francs essenziala, argumenteschan ils iniziants.
Per l'ina savessan uschia era famiglias che fadian pli pauc prestar ch'ils uffants pon ir cun skis ni cun aissa. E per l'autra dettia uschia ina purschida da far sport ed esser giuadora, tge che saja cunzunt per ils giuvenils fitg impurtant.
Avantatgs era tar auters territoris da skis
Las abitantas ed ils abitants da Landquart n’avessan dentant betg be in avantatg tar las pendicularas da Grüsch-Danusa, mabain en tut tar 16 territoris da skis pli pigns che collavuran. En quels survegn'ins il bigliet dal di 50% pli bunmartgà sch'ins ha ina carta da stagiun tar in da quels territoris.
Proxims pass
Avant che la vischnanca sa dentant prender si contact cun las pendicularas da Grüsch-Danusa, sto l'iniziativa l'emprim anc vegnir approvada durant la radunanza communala il zercladur. Il proxim pass fiss lura da far ina cunvegna cun las pendicularas da Grüsch-Danusa e lura stuess quella cunvegna anc ina giada vegnir approvada durant ina proxima radunanza communala.
Per ch’ina iniziativa quinta a Landquart ston minimum 200 suttascripziuns esser valaivlas.


text:
Curt e concis
- Diversas firmas Grischunas dovran fin il 2019 sur 200 inschigners en pli, però gia ussa han ellas difficultads da chattar persunal qualifitgà.
- Il nivel da paja giu la Bassa saja pli aut che qua. Plinavant turnian be paucs inschigners suenter il studi en il Grischun.
- En il program da la regenza è scrit, co ch'il chantun duai promover e sustegnair la situaziun d'economia en il Grischun.
Situaziun tar las firmas
La firma Oblamatik a Cuira construescha al Rossboden in nov bajetg. Sut bunas cundiziuns duess quel porscher 60 plazzas d'inschigners. Però gia oz han els problems da chattar la glieud: Dapi plirs mais hajan els scrit ora trais plazzas. «Il Grischun n'è tar ils inschigners betg sin il radar. Plinavant han els giu la Bassa in aut nivel da paja. Cun quel na pudain nus betg star a pèr», declera Katja Bartholed, la scheffa da persunal.
Era tar la INTEGRA Biosciences,ina firma da tecnologia a Zezras frunta la medema sfida. «Prest tuts studegian giu la Bassa, ma be ils Grischuns dal cor turnan puspè», manegia Elmar Morscher, il CEO dad INTEGRA.
In problem naziunal
Tenor Peter Moser, professur per economia publica tar la HTW, datti en l'entira Svizra memia paucs inschigners. Ils paucs ch'i dat, sa rimnan en ils lieus cun las bleras firmas, surtut en la regiun da Turitg.
Per schliar quel problem datti be duas opziuns: Lavurants da l'ester u dapli plazzas da studi.
Ch'in agen campus per la HTW vegnia a schliar ils problems Grischuns na craja el dentant betg. Gia oz sajan 80 pertschient dals students da la bassa, e suenter il studi turnian els era puspè aval.
Agen campus per la HTW:
Ch'i vegnia a dar in agen campus è gia decidì dapi in pèr onns. Cun quel fiss la HTW pli vesaivla. Plinavant pudess la scola lura porscher dapli studis d'inschigners. La dumonda dentant è be, nua ch'il campus duess vegnir?
La HTW sezza preferiss ina cumbinaziun tranter Pulvermühle e Neumühle a Cuira. Ma era Landquart vuless esser il lieu da la HTW. En la sessiun dal november vegn quel tema tractà en il Cussegl grond. Per las firmas, sco era per la citad da Cuira va quai dentant memia plan.
Strategia dal chantun
En il program da la regenza è nudà ina strategia per promover il lieu. Propi concret n'è quel però betg. Ils puncts centrals:
- Il Grischun duai daventar ina insla da hightec ed attrair uschia dapli firmas da hightec. Pli enconuschent ch'il Grischun è, e pli attractiv ch'il chantun duess daventar sco lieu da lavur.
- In agen campus da la HTW duess attrair dapli students e studentas en il Grischun. Sche quels fan lur studi qua, restan els plitost qua per lavurar.
Las fermezzas dal chantun, vesa l'Uffizi per economia e turissem surtut en la situaziun generala dal Grischun. Ina colliaziun cun l'A13, prest 500'000 m2 terrain per construir ed in aut standard da viver. Vinavant pon els relaschar las taxas chantunalas per fin diesch onns u sustegnair firmas innovativas directamain cun plirs milliuns francs.
RR actualitad 11:00


text:
Nossa baselgia parochiala ei dedicada al SS. Cor da Jesus. La fiasta da dedicaziun baselgia, la perdanonza, festivein nus cun processiun e viaspras la dumengia dil S. Rusari, l’emprema dumengia d’october.
2004 havein nus festivau il 100avel onn da sia existenza. Ella ei vegnida baghegiada perquei ch’il giavisch d’haver ina baselgia ni caplutta el center dil vitg vegneva adina pli e pli ferms. Per glieud attempada era ei quasi nunpusseivel da frequentar ils survetschs divins a S. Rumetg duront igl unviern cun scheltiras e nevadas. Ils 24 da matg 1903 ei il crap da fundament vegnius tschentaus. Malgrad che tuttas lavurs eran aunc buca finidas, ei la baselgia stada a disposiziun alla pleiv naven dils 11 da fenadur 1904.
Igl onn 1968 ei la baselgia vegnida renovada totalmein en connex cun las novaziuns liturgicas dil Secund concil vatican.
Las finiastras el chor, creadas igl onn 1989, muossan la construcziun dalla tuor da Babel ed igl eveniment da Tschuncheismas. Ellas effectueschan da sulegl ina atmosfera speciala el chor.


text:
Celles qui restent veulent encore danser La Troupe, Théâtre du Jura, Delémont
Lingua:
franzos
Durada: 70 Minutas
lieu d’occurrenza: Alte Reithalle, Aarau
Il toc explorescha las basas da la democrazia. L'autur è vegnì inspirà d'ina anecdota: Raphaëlle, che aveva da quel temp tschintg u sis onns e gieva en la scola da Gatineau a Québec, ha proponì curt avant Pasca al cussegl da las scolaras e dals scolars da votar, schebain il directur da la scola duaja sa vestgir sco lieur. La proposta è vegnida approvada. Il directur ha però refusà quai ed ha fatg vegnir la mamma da Raphaëlle en scola per dar ad ella ina lecziun da democrazia.
A partir dal mument che las scolaras ed ils scolars han transfurmà per votaziun democratica lur manader da scola en ina lieur da Pasca, èn els independents da la pussanza dals creschids. Els sezs han la pussanza e la ston administrar senza ils creschids. Els experimenteschan cun quest sistem politic per inventar in «pajais mundial» senza plantas ardentas e sang.
L'idea da la democrazia è nobla, ma ella n'è betg adina simpla da realisar, uschia ch'i dat magari svilups smesiraivels che sforzan baininqual da sa retrair.
La gruppa
Dapi 40 onns datti en tut las scolas dal chantun Giura il rom instrucziun da teater. Troupe du Théâtre du Jura permetta ad ellas da cuntinuar cun quest engaschi ed envida anteriur:as scolar:as d'elavurar entaifer in onn in'atgna producziun cun accumpagnament professiunal. Uschia pon las giuvnas teatristas ed ils giuvens teatrists cuntinuar cun lur furmaziun d'art represchentativ era suenter la fin da scola.
La Troupe è ina purschida da l'intermediaziun da cultura dal Théâtre du Jura.
Credits
- Autur e reschia Camille Rebetez
- Assistent da reschia NoémieBaudet
- Reschia Julien Froidevaux
Ensemble
Lise Gerdat, Mya Jecker, Alessandro Mangia, Marine Lauper, Xavier Cuenat, Matilda Stifanelli, Othilie Dubail, Noa Blaser, Laura Carnal, Lana Comte, Charlotte Zurcher, Louna Seuret


text:
Oberhallau
Oberhallau a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 416 abitant e una süperfiss de 6.04 km², e al se tröva a una altitüden de 430 meter sura al livel del mar.
El cumün de Oberhallau a l'è tacaa ai cumün de Gächlingen, Hallau, Neunkirch, Schleitheim, Stühlingen (DE-BW).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tant Hallau 'me Oberhallau i hinn staa menziunaa la prima volta in de l'ann 1095 col nom de Hallaugia superiori et inferiori.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Oberhallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
dad Andri Casanova-Baumgartner
La semeglia da quest evangeli tschontscha da duas persunas ch’ein idas si el tempel per far oraziun. Dad ina vart ei il farisè, ina vera caricatura da quel che crei dad esser gests; e da l’autra vart il publican sco tipic exempel per il puccont.
La semeglia ei in tec maligna, pertgei ch’ella ha per consequenza che nus semettein immediat encunter il farisè e scurlein il tgau pervia da quel. Forsa havein nus schizun avon egl persunas da nies temps ch’ein sco quei farisè. En quei mument essan nus ir directamein ella trapla. Nus sbittein enzatgi, sco quei ch’il farisè fa.
La devisa ei pia da mirar sin l’atgna veta a moda sincera e senza grond tamtam. In Rabbi ha giu getg inaga: «Buca sentenziescha enzatgi, tochen il gi che ti eis sezs ella medema situaziun» (Rabbi Hillel).
Lc 18,9–14
9A zacons che sequintavan dad esser gests e sbittavan ils auters ha el raquintau sequenta semeglia: 10Dus umens ein i si el tempel per far oraziun; in era in farisè e l’auter in publican. 11Il farisè steva cheu ed urava siper sesez: Miu Diu, jeu engraziel a ti che jeu sun buca sco ils auters carstgauns: Laders, cugliuns, rumpalètgs, ni era sco quei publican cheu. 12Jeu giginel duas ga ad jamna e dun la dieschma da tut miu gudogn. 13Il publican denton steva dalunsch ed ughegiava gnanc d’alzar ils egls encunter tschiel, mobein pitgava sin siu pèz e scheva: Miu Diu, seigies grazius cun mei puccont!
14Jeu ditgel a vus: Quel ei turnaus a casa giustificaus, l’auter buc. Pertgei scadin che sesaulza vegn sbassaus, e quel che sesbassa vegn alzaus.


text:
La suprastanza communala da Puntraschigna beneventa che l'occurrenza vegn realisada en l'Engiadina ed a Puntraschigna ed ha perquai concedì ina finanziaziun da partenza da 30'000 francs. I
Il World Ethic Forum è planisà per il 1. fin ils 3 d'october da quest onn. En il center stat il discurs etic. Finamira saja dad elavurar propostas e vias per realisar in mund, nua ch'ils dretgs da tut las creaturas e da la terra sco tala vegnan renconuschids e respectads, resulta ord ina descripziun dal project.
Persunalitads da la Svizra e da l'entir mund
I vegn spetgà che radund 500 persunas sa participeschan al Forum. Dasper bleras persunalitads svizras, è annunziada er la germanista, sociologa e schurnalista keniana, Rita Auma Obama. Ella è ina mesa sora da l'anteriur president american, Barack Obama.
President da l'uniun World Ethic Forum è Mark Zumbühl, anteriur mainafatschenta da la Pro Infirmis, e mainafatschenta dal forum è Linard Bardill.


text:
Ardez fa part a las pravendas plü veglias da l’Engiadina Bassa e vain fingià manzunada in ün urbar (register da posess) carolingic da l’on 831.
Sper l’ovais-ch da Cuoira sun stat dürant il 12avel a 13avel tschientiner possessurs importants la cloustra da Mariamunt, la cloustra da Müstair ed ils nöbels da Matsch.
Düront quista perioda appartgnaiva tuot il territori da la chavorgia da l’En tanter Zernez e Susch fin al Tasna pro la pravenda d’Ardez, voul dir Susch, Lavin, Giarsun, Guarda, Bos-cha Sur En ed Ardez inclusiv sias alps a Galtür i’l Paznaun.
L’on 1325 s’han separats Lavin cun Susch da la baselgia d’Ardez e daspö 1422 fuorman quels cumüns duos corporaziuns independentas. L’on 1494 as separa eir Guarda d’Ardez.
A partir da 1525 daja ad Ardez ils prüms ingaschamaints per introdüer la refuorma. Luzius Schdratsch, quella jada ravarenda ad Ardez, nun ha però gnü ingün success. I ha dürà fin davo la disputaziun da Susch dal 1537/38 per introdüer davo grondas dispittas ed üna votumaziun d’utuon 1538 la refuorma. Causa cha’l territori dal Paznaun es restà catolic s’haja dischlochà ün purtret da grazcha (Gnadenbild) a Galtür davo avair deliberà completamaing la baselgia d’Ardez dals purtrets.
Galtür s’ha distanzià adüna daplü dad Ardez, a la separaziun esa però gnü pür cun la fixaziun definitiva da cunfin cun l’Austria dal 1852 e cun la vendita da las alps l’on 1900.
Dürant ils ons 1621-47 es gnüda fundada üna nouva raspada catolica ad Ardez – quai i’l rom d’üna campagna missionara dals paders chapütschins. Da là davent existiva üna pitschna raspada catolica particularmaing da migrants da l’Austria e dal territori talian. Pür dal 1871 s’haja però pudü inaugurar la baselgia catolica suot condiziuns seversas. Fin là vaivan lö las messas il prüm a Tarasp e plü tard in üna chasa privata ad Ardez.
Daspö blers ons daja differentas sportas cumünaivlas da las duos corporaziuns d’Ardez, p.ex. il di da schoppa o la saira da Nadal. D’incuort as celebrescha eir la festa da la racolta in möd ecumenic.
La corporaziun evangelica ha insomma üna lunga tradiziun da collavurar sur ils cunfins da la raspada oura. La collavuraziun cun Ftan exista daspö passà 120 ons cun üna pastoraziun cumünaivla e cun bleras sportas chi vegnan realisadas insembel. Daspö 2009 exista eir üna collavuraziun cun Guarda e daspö 2013 cun Lavin.
Da l’on 2016 es gnüda realisada la fusiun tanter las raspadas dad Ardez, Ftan e Guarda e s’ha fuormada l'actuala corporaziun evangelica Ardez-Ftan-Guarda.


text:
Ieragh cont Oragh
Ieragh cont Oragh (nom ufizial in italian: Jerago con Orago) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 5 173 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4 km² e 'na densità de 1 293 ab./km²..
I duu center che formen el paes, che l'è situaa in de l'Alt Milanes, on temp eren duu comun indeperlor.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Ieragh cont Oragh l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Nervian
Nervian (nom ufizial in italian: Nerviano) l'è on comun de la Provincia de Milan con 17 343 abitant. L'è bagnaa de l'Olòna e del Canal Villoresi. El confina con la Provincia de Vares (comun de Origg).
Frazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La gh'ha on poo de frazion:
- Cassina (Sant'Ilario), ciamada on temp Cassina del Pee. L'è vers Lainaa, dòpo el canal.
- Villanoeuva (Villanova); anca quèsta l'è dòpo el canal.
- Garbatola (Garbatola) che l'è dòpo la strada del Sempion, vers Poian.
- Canton (Cantone), vesin a la ferrovia Milan-Gallaraa.
- Còsta San Lorenz (Costa San Lorenzo) vers San Lorenz, frazion de Parabiagh.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Nervian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Sulet en Engiadina Bassa ha l’Agid svizzer per la muntogna sustegnì radund 80 projects cun radund 3,2 milliuns francs. Quai èn projects ch'han custà tranter 5’000 enfin 200’000 francs. Cun esser persunalmain en regiuns muntagnardas vulan els vesair ils projects che han gì success. Plinavant vulan els cun lur preschientscha era animar ils indigens da preschentar novas ideas e visiuns.
Per tschintg dis ad Ardez
Dapi dus onns van els en las regiuns per sentir il puls, l’onn passà eran els a Goms e quest’onn ad Ardez. La populaziun ha la pussaivladad da discurrer cun els sur projects realisads u er sur projects novs. Ils projects en las spartas surmenziunadas ston accumplir trais criteris fundamentals: La firma sto avair il sez en ina regiun muntagnarda, dastga betg avair dapli che 50 collavuraturas e collavuraturs ed il pli impurtant – il project dastga betg esser gia realisà.
Or da l'archiv


text:
Mum
Mum (nom ufizial in italian: Mòm in Piemuntes; Momo in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 608 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 23,6 km² e ona densità de popolaziun de 111 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Barénch, Bransach, Briun-ä, Caltignaga, Vlésc e Vavru.
Da vedèModifega
- La gesa de la Santissima Trinità: uratori rüstich e piscinin, sitüada lungh la strada che la porta a Burbanee, la cuntegn un repertori grandissim de fresch faa in tra 'l XV e 'l XVII secul, umugeni per stil e che poden vess recundot a la butega del Tumas Cagnöla.
- Gesa paruchiala de la Nassida de Maria: l'è stada utegnüda da una vegia geseta rumaniga e l'è stada sugeta a un frach de ampliament e restrütüraziun.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Mum l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il mars 2017 han tut ils 5 commembers dal cussegl da fundaziun inoltrà la desditga per immediat – il motiv è stà la gronda disfidanza tranter collavuraturas e commembers da la fundaziun sut la batgetta da Gabriela Binckert. RTR aveva rapportà da quest eclat.
Il nov team dal cussegl da fundaziun, sut il presidi da Peder Andri, ha savì co far, per salvar la «Manufactura Tessanda Val Müstair» or da la situaziun dramatica. Tenor ina da las commembras novas, Sonja Cazin da Tschierv han ins en in emprim pass stuì gudagnar enavos la fidanza da las collavuraturas.
Ina nova strategia per l'avegnir
Sin mintga product stat il num da la collavuratura che ha realisà quel, ina nova pagina d’internet, ina nova identitad da l’interpresa, dapli responsabladad per las collavuraturas – quai mo ina part da las mesiras fatgas. Ils emprims pass en damai realisads e sco proxim ston ins uss anc optimar ils process da lavur, tegnair en egl ils custs ed augmentar la vendita dals products en Val Müstair, ma era en l'entira Svizra.
90 onns Manufactura Tessanda Val Müstair
Per la Tessanda èsi ina gronda onur ch'il cusseglier federal Ignazio Cassis piglia part a la festa da giubileum. Tar sia elecziun aveva el menziunà d’esser qua per tut las regiuns linguisticas. La cussegliera da fundaziun Maya Repele ha pudì persvader il cusseglier federal ed uschia arriva Cassis sonda, ils 7 fanadur en Val Müstair.
RR actualitad 17:00


text:
Fin ussa han pèrs omosexuals dastgà registrar in partenadi da vita en Germania, betg però maridar. La differenza è che pèrs maridads dastgan adoptar ensemen uffants. Per la lètg per tuts èn stads ils socialdemocrats, ils verds e la sanestra. Ils cristiandemocrats èn stads per gronda part cunter. Er la chanceliera Angela Merkel ha votà encunter.
Ina lunga via a la lètg per tuts
Pir a partir da l'onn 1994 n'è la omosexualitad betg pli vegnida chastiada, sa basond sin l'artitgel 175 dal cudesch da dretg penal. Durant la persecuziun sut ils il reschim dals naziunalsocialists (enturn 1935) èn passa 50'000 umens omosexuals vegnids sentenziads tenor quest paragraf. Tranter 10'000 e 15'000 èn vegnids maltractads en ils champs da concentraziun. Tant la Republica Federala tudestga sco er la DDR ha surpiglià l'artitgel 175.
Anc l'emna passada ha il parlament tudestg reabilità victimas da la giustia. Persunas pertutgadas survegnan ina indemnisaziun da 3'000 euros e 1'500 euros per mintga onn ch'insatgi è stà en praschun.
RR novitads 11:00


text:
Las chargias da fain rivaivan tras piertan aint ill'era. L'iral es plü ot co la quarta. II fain gniva svöda gio da las duos varts da l'iral illas quartas. Cur cha'I fain staiva pü ot co l'iral gnivan las masellanas (ils pons) trattas cun üna schirella sün charpenna ed il fain bütta sül toc. II tabla spordschaiva lö avuonda per tuot il fain. Aint illa quarta a dretta sun exposts urdegns agriculs co chi gnivan dovrats fin la mita da l'ultim tschientiner. Sül fuond da l'iral gniva scoss mincha utuon il gran. II muglin aint illa quarta schnestra es gnü integre cun drizzar aint il museum. EI renda attent sün l'importanza da la cultivaziun dal gran. Da la quarta as poja verer la transmissiun da la forza tras ün rouda daintada da lain chi faiva ir la moula.
Öffnungszeiten:
Dienstag bis Freitag und Sonntag
von 1600 bis 1800 Uhr
21. Juni bis 31. Oktober 2022
Eintrittspreise:
Erwachsene: 7.00 CHF
Erw. m. Gästekarte: 4.00 CHF
Kinder bis 16 Jahren: 3.00 CHF
Kinder unter 7 Jahren: Gratis
Gruppen: 4.00 CHF pro Person, eine Begleitperson gratis
Auskunft und Museumsführungen:
Jeden Montag Nachmittag: 1430 Uhr, ganzjährig
Erwachsene: 25.00 CHF
Erw. m. Gästekarte: 15.00 CHF
Kinder: 5.00 CHF
Treffpunkt: Schulhaus Quadras, Scuol
Anmeldung jeweils bis Montag 1100 Uhr bei der Gästeinformation Scuol
Tel.: +41 81 861 88 00


text:
Karlsruhe
Karlsruhe l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg. L'è la capital del distrèt (Regierungsbezirk) omònim. La g'ha 311 919 abitàncc (dato del 31. des 2017), la tèrsa cità del Land per nömer de abitàncc. L'è übicàda 'ndèla part nordocidentàl del Baden-Württemberg al cunfì col Land de la Renània-Palatinàto.
Karlsruhe l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre rüràl (Landkreis) de Karlsruhe el g'ha la sò séde aminitratìva 'n cità ma 'l teretóre comünàl de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Joe Cocker
John Robert Cocker (Sheffield, 20 ad Maǵ dal 1944), cgnusû méj cuma Joe Cocker, 'l è 'n cantànt ingléś. In dla sò caréra 'l à tgnû a drē a la mùśica soul, blues e pop.
Biugrafìa
Al taca la sò caréra in dla sò sità quànd al gh'iva quìnd'ś an. Al sò prim grup al s ciamàva Avengers (Vendicadōr) e al druàva al nóm ad Vance Arnold. In séguit al grup al càmbia in Big Blues (1963) e pò finalmènt in The Grease Band (1966). Al sò prim sìngul 'l è la cover di Beatles I'll Cry Instead e pò i rìvan dòp Marjorine e With a Little Help from My Friends 'n atra cover dal quartét ad Liverpool.
In dal 1969 al canta a Woodstock ma pò al sò sucès in dal Régn Unî al taca a 'ndàr śò. 'L al mùcia invéci in di Stat Unî cun i braṅ Cry Me a River, Feelin' Alright e The Letter, qvésta chè sunàda da 'l viṿ la riva in dla Top Ten americàna.
A la fiṅ di an Stanta la sò caréra la gh'à 'n taj anc par via di sò prubléma cun 'l alculìśum. Al tórna a la granda in dla mità di an Utànta faghénd na cover dla canta scrita par Randy Newman You Can Leave Your Hat On p'r al film spurcaciòṅ 9 settimane e ½. Al fà anc un duét cun la Jennifer Warnes p'r al braṅ Up Where We Belong dla culòna sunóra 'd Ufficiale e gentiluomo, vinsénd acsè al Prèmi Òscar.
In séguit al dà vita a di àtar pès ad sucès cuma Unchain my heart (Dascadéna al mè cōr), When The Night Comes (Quànd a riva la nòt), N'oubliez jamais (A n daśmindgàr mai) e un duét cun Eros Ramazzotti dal 1998, That's all I need to know (Qvést 'l è tut qvél ch'a gh'ò da savér).
Discugrafìa
Àlbum
- 1968 - With A Little Help From My Friends
- 1969 - Joe Cocker!
- 1973 - Something to Say
- 1974 - I Can Stand a Little Rain
- 1975 - Jamaica Say You Will
- 1976 - Stingray
- 1978 - Luxury You Can Afford
- 1982 - Sheffield Steel
- 1984 - Civilized Man
- 1986 - Cocker
- 1987 - Unchain My Heart
- 1989 - One Night Of Sin
- 1991 - Night Calls
- 1994 - Have A Little Faith
- 1995 - The Long Voyage Home
- 1996 - Organic
- 1997 - Across From Midnight
- 1999 - No Ordinary World
- 2002 - Respect Yourself
- 2004 - Heart & Soul
- 2004 - Heart
- 2007 - Hymn for My Soul
- 2010 - Hard Knocks
- 2012 - Fire it up
Racòlti
- 1971 - Cocker Happy
- 1977 - Greatest Hits
- 1992 - The Best Of Joe Cocker
- 1999 - The Anthology
Da 'l Viṿ
- 1970 - Mad Dogs & Englishmen
- 1990 - Joe Cocker Live


text:
Il Museum da la natira è vegnì fundà l’onn 1872. Suenter pliras midadas da lieu han ins inaugurà il 1981 l’emprima exposiziun permanenta en il lieu actual. En la preschenta publicaziun èn cuntegnids ils texts da la nova exposiziun che sa deditgescha a la biodiversitad.
Bulieus da noss guauds
Suenter ‹Flurs da prada› (1990) è ‹Bulieus da noss guauds› (2005) il segund cudesch da giaglioffa che dat invista en in champ da la flora indigena e che sa lascha duvrar or en la natira sco clav da determinaziun. L’autur Men Bisaz vala cun raschun sco in dals gronds experts da bulieus dal Grischun.


text:
Cura che la Posta ha serrà sia filiala a la plazza da la posta a Cuira ha la gronda part da la clientella midà sin la Posta dasper la staziun a Cuira. Questa filiala haja pudì pigliar si bain la fulla da glieud. Dentant veglia la Posta tuttina pussibilitar a la glieud en citad dad era ir a la plazza da la posta e nizzegiar lur servetschs. Perquai porscha la biblioteca da la citad che avra sias portas l'avust danovamain er in'agentura da la Posta.
La nova biblioteca vegn ultra da quai a porscher davent da l'avust si'offerta da basa sco era ina ludoteca e cudeschs en linguas estras. Vitiers vegn ina cafeteria.
RR novitads 14:00


text:
Il chantun beneventa ina fusiun da Vuorz ed Andiast cun Breil u Glion, preferiss dentant che omaduas vischnancas fusiunassan en la medem direcziun.
Ina fusiun da Vuorz en ina direcziun e d'Andiast en tschella direcziun na sustegness il chantun betg. Plinavant èn a Vuorz anc pendentas ina iniziativa che pretenda da sclerir ina fusiun cun Glion ed ina moziun che pretenda ina fusiun cun Breil. Ina situaziun cumplitgada.
Decisiun simultana
Omaduas vischnancas decidan ils 10 da zercladur 2016 dapersai, cun tgi ch'ellas vulan fusiunar. La vischnanca d'Andiast fa quai cun ina votaziun consultativa. La medema saira decida la vischnanca da Vuorz sur da l’iniziativa pro Glion e la moziun pro Breil.
Tenor Ursin Fetz, expert per fusiuns da vischnancas da la Scol'auta da tecnica ed economia (STE) a Cuira, tanschan las infurmaziuns avant maun sur da las consequenzas da quella fusiun per far las votaziuns. Propostas detagliadas da contracts da fusiun na duajan numnadamain betg vegnir elavuradas avant che las vischnancas han decidì cun tgi fusiunar.
Opiniuns divergentas
Cunquai che Vuorz ed Andiast vegnan a decider mintgin dapersai cun tgi ch'els vulan fusiunar, datti la pussaivladad ch'ils resultats da quellas votaziuns èn differents. Pia ch'ina vischnanca vul fusiunar cun Breil e l'autra cun Glion. En in tal cas vegniss il project da fusiun sistì.


text:
Lingua lumbarda
Il lumbard (lumbard, code ISO 639-3 lmo) è ina lingua neolatina che fa part da la famiglia gallo-italica (u pli precis Gallo-Rumantscha-Cisalpina), ina famiglia che furma in sistem linguistic diferent a quel dal talian ed a quel che del Retorumantsch.
La lingua lumbarda è parlada principalmein en l'Italia dal nord (granda part da la Lumbardia ed en la Svizra dal sid (Tessin ed en il Grischun), ulteriur en las zonas da regiuns cunfinantas, surtut egl ost dal Piemont) ed el Trentin. Schegea che il Talian è in general duvrà co linguatg da scatira en las regiuns nua ch'ins discurra lumbard, il lumbard è mutualmain chapaivel cul talian era sche quai sun duas linguas che fan part da dus roms differents da la planta dalla famiglia linguistica rumantscha.
Il lumbard è stà censii da l'UNESCO co lingua en privel d'extincziun e per consequenza co lingua da tutela.[2] Duas variantas principalas èn il lumbard ucidental (u insübrica) ed il lumbard oriental, duas variantas che han in bel mantun da differenzas, ed qualin linguist cunsiderescha che quai sajan duas linguas separadas.
Il Stadi talian ed il svizzer renconuschan ils pledaders da la lingua lumbarda sco linguatg minoritari.
Structura, Fonologia e SintaxaEdit
Il particular fonologic del lumbard es:
- La palatisaziun dil cumplessiv latin: CL- [kl] e GL- [gl] tar c(i) [t͡ʃ] ,g(i) [d͡ʒ] (exempel CLAMARE > ciamà, GLAREA > gièra);
- L'evoluziun tar ü [y] dal Ū latin (PLŪS > pü)
- L'evoluziun tar ö [ø] dal Ŏ latin en certas posiziuns (NŎVU > növ/nöf).
La presenza da dus vocals che rutund (era numnà "vocal turblà") è cunsiderà sco ina carateristica principala da la lingua lumbarda, ensemen cul piemuntes, il ligur e la lingua da l'Emilia-Romagna. Il lumbard è però different dal piemuntes pertge (tranter autras variaziuns) han els betg il vocal central (il "terz vocal piemuntes") ed igl infinitiv da l'emprima cognugaziun finescha cun à(r).
Ina differenza tar la pli part dals linguatgs rumans è il dialect lumbart uccidental che ha ina accumulaziun quantitava vocalica, per exempel. paas [paːs] vs. pass [pas], ciapaa [ʧaˈpaː] vs. ciapá [ʧaˈpa]. In'autra carateristica plitost rara en autras linguas romanas es ch'ins drova savens il verb frasal idiumatic (construcziiun verb + particula), pli u main co in Englais ed autras linguas germanas. Per exempel trá, trá via, trá sü, trá fö(ra); mangiá, mangiá fö(ra). Quai es ina carateristica cuminaivla a blers dialects da auters linguatgs gallo-italics.
Edit
Duvrar il lumbard è ditg stà stigmatisà en ils areals lumbardofons che fan politicamain part da l'Italia, però pil solit en regiuns svizras, nua ch'il dialetto, linguisticamain ina varietad lumbarda, è pli bain conservada e pli vitala. In program da radio e da televisiun en lumbard vegn occasiunalmaint tramess da RSI, Radio e televisiun svizra taliana. L'instituziun da retscherca la pli impurtanta che la lavura si ils dialects lumbards è localisada a Bellinzona. Il CDE - Centro di dialettologia e di etnografia, è ina instituziun guvernativa chantunala. Nagina instituziun semeglianta exista en l'Italia. En il december 2004 ha il CDE publicà in dicziunari en 5 volums, nua ch'ins chatta tut las varietas lumbardas discurridas en la regiun svizra. Quest è la funtauna la pli impurtanta davart la lingua lumbarda (pli che 4'500 paginas e circa 57'000 pleds cun pli che 190'000 variaziuns).
Il term 'lumbard' è duvrà per sa referir ad ina lingua cuminaivla anc betg existenta. I cunvegn nuta che, en mintga singul cass, las differentas varietads lumbardas èn adina reciprocamain enclegentaivlas, ina situaziun sumeglianta als idioms rumantschs.
LitteraturaEdit
Il lumbard ha ina litteratura che para antica, inconuschainta per a partir dal 13avel secul cun la lavur dal Bonvesin de la Riva, che scriveva en ina varianta passada a la istorgia co "Koiné lumbarda". In general, davent dal 15avel secul, la litteratura lumbarda è divida in oriental e occidental, vesaivel tar il cambi fonicologic che las duas variantas han deriva da la distanza culturala pervia la divisiun politica tranter il Duca da Milaun e la Republica da Venezia.
Litteratura en lumbard occidentalEdit
La litteratura principala in lumbard occidental è quela scrivida tenor l'ortografia milanesa, ch'exista a partir dal temps dal Duca da Milaun fin a la mitad dal 19avel secul. Questa lingua es cunsiderada sco il linguatg/dialect da tut l'InsübriaModel:Ref voc Banfi. Era sche la varianta da la citad da Milaun è quela da referenza, ils scripturs druvavan in lexicon enritgà da pleds betg necessariamain ni da Milaun ni da la zona che furma fin il di dad oz la part da la provincia milanesa. Ils lexicografs han chattà in vast vocabulari cun variaziuns specificas da zonas ch'èn kilometers davent da la citad da Milaun, per exempel perfin da la zona laghee, il dialect plidà agl ur dal Lai da ComoModel:Ref voc Cher.
Da tutta maniera, i dat anc oz poets e auturs che scrivan in lumbard occidental ma i dovran mai il milanes classic[3]:
- Gian Paul Lumazz (1538-1592) poesia, varianta tessinesa da Bregn.
- Speri Jemoli (1846-1880) cumedia, varietà del varesot.
- Lissandren dra Roussela (1850 - 1943), poesia, Paves-Vugares, varietà vugaresa.
- Gian Stefano Cremaschi (1853-1935), varianta ludesana.
- Angiul Ferar (1874-1971), poesia, Paves-Vugares, varietà pavesa.
- Alberto Airoldi (1893-1977]]) poesia, dialect e varietà brianzöla.
- Piero Collina (1910-1983) “I Promessi Sposi” in vers, dialect cumasch.
- Franco Loi (* 1930), poesia per milanes classic.
- Fernando Grignola (* 1932) poesia, dialect tessines.
- Giancarlo Consonni (* 1943) poesia, varietà brianzöla.
- Basilio Luoni (* 1941) Autur e reschissur da teater: pliras ovras teatralas internaziunalas, varietà laghee.
- Edoardo Zuccato (* 1963); poesia traducziun, varietà busina.
Litteratura en lumbard orientalEdit
Ferton ch'il lumbard occidental ha chattà sia varianta litterara, pledada da Milaun sa mussa la situaziun litterara orientala durants ils seculs pli centrada: ins po dir che la litteratura orientala a almain duas variantas, quella da Bergum e quella da Brescia. Tranter ils auturs ils pli vegls sa chatta Giuvann Bressan (1489-1560) che scriveva bergamasc e Galeàs dei Urs (*1492-?) per bressan.
CinemaEdit
La scena cinematografica professiunala en lumbard è be pitschna. El mument èn be ils suandants films enconuschaints:
- L'albero degli zoccoli producí da Ermanno Olmi.
- Ona strada bagnada, documentari pliras gadas premià da Lamberto Caimi.
- Desmentegass, da Lamberto Caimi.
- La Palmira - ul film
- Frontaliers
ReferenzasEdit
- ↑ Tenor stimaziun dal Istituto Nazionale di Statistica.
- ↑ http://www.linkiesta.it/blogs/lombardia-next-state-europe/lingua-lombarda-e-lingua-catalana-un-paragone
- ↑ lista ciapaa anca da indicaziun de La Vus de l'Insübria
LiaziunsEdit
- Ethnologue report for Lombard (se pò nutà che 'l rapòrt d'Ethnolongue sül Lumbart in Svizra el cuntegn un erur ciar: el Ticines el pò nò vess "la furma del Lumbart dupraa a cà in Italia", perchè l'è parlaa dumà in Svizera!)
- Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino (center de dialetulugia e d'etnugrafia del Cantun Tisin).
- Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca (Istitüü de dialetulugia e d'etnugrafia valtelinesa e valciavenasca).
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana (Lessich dialetal de la Svizera taliana).
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana (Vucabulari di dialet de la Svizera taliana).
- DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana (ducüment urai de la Svizera taliana).
- RTSI: Acquarelli popolari, un quaj de ducüment videu e audiu (intervist, registrasiun ecc.) de scritur del Cantun Tisin in di varietaa del Tisines (atenziun che 'l metalenguagg de 'stu sit a l'è el Talian e che di intervist a hin sia in Talian che in Tisines).
- Sit de El Dragh Bloeu, foeuj per la promozion de l'Insubria.
- Il Liber Russ de l'UNESCO sura i lenguagg in pericul: Europa. Lenguagg putenzialment in pericul, induve 'l Lumbart l'è clasificaa cume un lenguagg putenzialment in pericul.
- Bas da la luna.
- Proverbi lombardi, raccolti ed illustrati dal professore Samarani Bonifacio. Milano, 1858


text:
Pavia
Pavìa (insì anca in talian) l'è una cità de la Lombardia cun 72 576 abitant (dato del Desember 2015[1]), e l'è la capital de la pruincia cun l'istess nom. La se tröva ins el Tisin, un po' a nord da indè ch'el va drent int el Po, a 35 km a sud de Milan. El teritori aministraa del cumü de Pavia al cuacia gio una süperfis de 9,2 km².
Pavia l'è la capital d'una pruvincia fertil, dedicaa suratüt a l'agricultüra (prodüzion de vin, ris e cereal). J'indüstri j'hinn poch, e i atività de la cità j'hinn l'Üniversità e el Policlinich San Mateo.
StoriaModifega
A l'epuca di Ruman la gh'aveva el nom de Ticinum, e l'è staa capitala del regn di lungubard. Da l'età Medieval l'è la sed de vüna di üniversità püssee antich d'Italia. La cità l'era furtificaa fena al 1872, quand che i bastion j'hinn staa trasfurmaa in vial e giardin püblich. La püssee part di müraj l'è supravissüü fena al 1901, quand che j'hinn staa trat zü per fa sü i vial de la circunvalazione.
SimboiModifega
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del comun de Pavia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Da visitàModifega
Cità da j'urigin antich, la ofra un müg de rob cultüral e türistich. In particular, j'hinn da visità el Museo del Castel di Viscont, San Peder in Ciel d'Oro, el Dom, San Michel Magiur, San Teudor ed il famus Pont Veg ins el Tisin, ultre al Palazzi Botigela. A pochi chilometri da la cità gh'è la Certusa de Pavia.
Pavia l'è vüna di tap impurtant ins la via Francigena, senter de pelegrinag che culega Ruma e Canterbury.
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Parlumm mea de barbera,
nel buceer gh’è la dencéra
che la riid senza di me
e sun ché cun l’infermiera
setaa giò sö na cadréga
che la viàggia de par lee
e anca el suu nel curiduur me paar piö lüü,
el vöör parlàmm
dumandi al laagh, da la finestra,
se'l se regorda chi è che sun
per questa geent che vee a truvamm cun scià i
biscott
sun piö nagott
dumanda ai pèss, dumanda ai sàss,
che luur la sànn quel che ho vedüü
Perchè adess g’ho sö el pigiama
ma regordes che una volta
seri el re di pescaduu,
ho vedüü sguaràss el laagh,
ho vedüü quatàss el cieel
e la loena burlà giò,
l’era faa cumè un’anguila,
l’era gross cume un batèll
e’l majava tücc i stell,
una bissa incatramata,
cun la buca sbaratada
e cui öcc dell’oltrummuund...
un mustru, ma l’era mea el film de l’uratori
un mustru, vegnüü’n de un teemp che l’era piö el sò
ho vedüü el mustru, ho vedüü el mustru...
E i m’hann truvaa luungh e tiraa
cunt i öcc de indemuniaa
e che parlavi de par me
“Vardii el re di pescaduu,
stravacaa in so la sua barca,
che’l se sbatt cumè un cagnott !”
m’hann dii che el mustru l’era el diabete
per mea dimm che seri màtt
quand che passavi me salüdaven,
quand se giràvi sentirvi riid
vegniven tücc a crumpà el pèss
per ghignà un zicc o per cumpatìmm
gnanca i fiöö m’hann mai credüü
e seri el re di rembambii
Adess g’ho sö el pigiama ma sun che sura un puntiil
a specià che’l solta fö,
sunn piee de medesèn,
me parlen tücc de arterio,
ma sun che per fala fö,
te speci setaa giò cun in man dumà una frosna
e sun propi mea stremii,
facch vede a’sti tòcc de merda se te seet deent
in del laagh
o nel coo de un rembambii...
un mustru, senza i me occ el ghe sariss mai staa.


text:
«Nus na savain anc adina betg declerar dil tut co quai ha pudì dar talas scenas en nossa citad principala», di il cusseglier guvernativ da Son Gagl e president da la conferenza chantunala da la s directuras e directurs da gustia e polizia.
Var 1'000 giuvenils s’han inscuntrà la fin d'emna passada a Son Gagl. La situaziun è escalada: Chaussas èn vegnidas messas en flommas e molotowcocktails èn vegnids bittads en direcziun da la polizia. Quella ha reagì cun ballins da gumma e perfin in helicopter è sta èn acziun. Igl èn purtrets che han chaschuna tar bleras e blers pel da giaglina.
Las acziuns da polizia da las ultimas duas fins d'emna a Son Gagl han chaschunà custs d'in mez milliun. Tiers vegnan donns da material da 50’000 francs.
E puspè vegn clamà a Son Gagl per ina party illegala per venderdi saira. Dentant er en autras citads svizras vegn clamà per questa fin d’emna a partys illegalas – per exempel a Turitg e Winterthur.
La polizia emprova tut per evitar ch'i dat cravals. Dentant noss corps da polizia èn da principi betg organisads d'esser cun tantas persunas en acziun mintga fin d'emna.
Tiers vegn che sceptichers da corona vulevan demonstrar questa sonda ad Altdorf en il chantun Uri. Il chantun Uri n’ha dentant betg lubì la demonstraziun. Tuttina vegn clamà sin divers chanals dad ir ad Altdorf. La polizia sa prepara en tut la Svizra di Fredy Fässler.
Sco en tut la Svizra persequitescha era la polizia en grischun la situaziun cun attenziun conferma il pledader da medias da la polizia chantunala Roman Rüegg.
Nus observain la situaziun en tut la Svizra fitg precis e reagin tut tenor situaziun. Nus essans era en contact cun la polizia da la citad da Cuira.
Saja quai Roman Rüegg ni Fredy Fässler; Omadus speran ch'ils purtrets da las fins d’emna passadas na sa repetan betg


text:
cuntegn
Grischun Central
-
Polizia tschiffa dus giuvens delinquents
La polizia grischuna a sclerì 12 delicts tranter il december 2015 e la fin da fanadur 2016 a Tusaun e Cazas. Dus giuvens da 16 onns hajan laschà valair ils malfatgs communitgescha la polizia chantunala.
Cun rumper en, engular e vandalissem han ils dus giuvens fatg in donn da 9'000 francs. Engulà han els daners, mangiativas e spirituosas en la valita da 3'000 francs. In dals giuvens haja era consumà drogas scriva la polizia.
RR novitads 14:00


text:
- Incendi en la garascha dals autos da posta a Cuira è stizzà.
- Tenor la Polizia chantunala n'hai dà nagins blessads.
- Passa 20 autos da posta, autos da reparar ed autos privats d'emploiads èn brischads en la halla da parcar.
- Il manaschi è tenor AutoDaPosta garantì cun autos da posta da remplazzament.
Passa 100 pumpiers da Cuira e conturn han stizzà il fieu. Quai tenor indicaziuns da René Schuhmacher, il pledader da la Polizia chantunala. La zona enturn il fieu è immediat vegnida serrada e bloccada. En tut sajan passa 50 persunas dal conturn vegnidas evacuadas. Dad eventualas persunas che sajan vegnidas blessadas na sa la polizia nagut. In policist saja vegnì transportà en l'Ospital chantunal a Cuira pervi da difficultads da respirar.
La halla da parcadis saja vegnida donnegiada dal tuttafatg. Il tancadi ch'è integrà en la halla n'è però betg explodì, ma be vegnì donnegià superficialmain. En la halla sa chattavan passa 20 autos da posta, autos en reparatura, sco er autos privats dad emploiads. Tenor emprimas enconuschientschas sajan tut quels vehichels ars cumplettamain. Donn material hai er dà tar autos parcads en vischinanza ed a parts da bajetgs vischinants. La polizia quinta cun donns material da plirs milliuns francs.
Manaschi garantì almain gievgia
Ils donns muntian a plirs milliuns francs, ha er Katharina Merkle d'AutoDaPosta confermà sin dumonda da RTR. Per pudair garantir il manaschi sajan vegnids charrads a Cuira autos da posta da remplazzament. Il mument na saja perquai betg da far quint cun gronds impediments u retards. Co ch'i giaja lura vinavant ils proxims dis, n'è però anc betg cler. Ins stoppia guardar en l'entira Svizra nua ch'ins survegnia ils vehichels. Quai saja ina gronda sfida – er a lunga vista, uschia la pledadra.
La situaziun curt suenter las 22:00
RR Novitads 22:00++


text:
Al campiunadi mundial da mountainbike a Les Gets en Frantscha è Camille Balanche vegnida quarta en la cursa da downhill. La campiunessa mundiala dal 2008 ha manchentà be per 0,8 secundas sia terza medaglia en seria ad in campiunadi mundial. Avant in onn a Val di Sole aveva Balanche gudagnà bronz.
Gudagnà la cursa ed uschia daventada nova campiunessa mundiala ha l’Austriaca Valentina Höll. Il podest han cumplettà la Tudestga Nina Hoffmann e la Franzosa Myriam Nicole.
Bruni ina classa per sasez
La cursa da downhill dals umens ha gudagnà il matador local Loïc Bruni. Per il Franzo èsi suenter il 2015, il 2017, il 2018 ed il 2019 gia il 5avel titel da campiun mundial. Bruni ha triumfà a Les Gets avant ses dus cumpatriots Amaury Pierron (+2,581 sec.) e Loris Vergier (+3,386 sec.).
Meglier svizzer è stà Lino Lehmann sco 51avel cun in retard da bunamain 17 secundas. Noel Niederberger ha terminà la cursa da downhill sco 54avel.


text:
Il podest
- Marco Schwarz, Austria 2:36,92
- Victor Muffat-Jeandet, Frantscha +0,42
- Alexis Pinturault, Frantscha +1,12
L'Austriac e spezialist da slalom Marco Schwarz po uschia festivar sia segunda victoria en ina cursa da la cuppa mundiala. L'entschatta da l'onn ha el gia gudagnà ad Oslo la cursa parallela. A Wengen ha Schwarz uss gudagnà avant il victur da l'onn passà, Victor Muffat-Jeandet e Alexis Pinturault, omadus da la Frantscha.
Ils Svizzers
Mauro Caviezel ha manchentà mo per 11 tschientavels secunda in plaz sin il podest ed è daventà quart. Sper Mauro Caviezel ha er il Surmiran Sandro Simonet mussà ina fitg buna prestaziun en la cumbinaziun a Wengen. El ch'era suenter il slalom anc sin plaz 8 è la finala daventà 11avel.
- 4. Mauro Caviezel + 1,23
- 11. Sandro Simonet + 2,45
- 16. Carlo Janka + 3,14
- 17. Luca Aerni + 3,22
- 19. Nils Hintermann + 3,53
- 23. Stefan Rogentin + 4,24
- 26. Gilles Roulin + 4,62
Bunas prestaziuns da Caviezel e Simonet en il slalom
Il spezialist da speed grischun Mauro Caviezel ha mussà ina buna prestaziun en il slalom da la cumbinaziun a Wengen. El ha pers 1,6 secundas sin l'emprim, l'Austriac Marco Schwarz. Uschia ha Caviezel gì ina buna situaziun da partenza per la segunda part da la cumbinaziun dal suentermezdi.
Sper Marco Schwarz han er ils dus Franzos Alexis Pinturault e Victor Muffat-Jeandet gì bunas premissas. Els èn vegnids en il slalom sin plaz dus e trais. Er ina buna prestaziun ha mussà il Surmiran Sandro Simonet. Malgrà che la pista era gia marcada in zic èsi reussì ad el da sa classar sin plaz 8 en l'emprima cursa.
Resultats dal slalom dals ulteriurs Svizzers:
- 16. Luca Aerni
- 20. Niels Hintermann
- 23. Carlo Janka
- 27. Gilles Roulin
- 29. Stefan Rogentin
RR novitads 11:30


text:
Tenor decisiun dal Tribunal federal po betg vegnir incassa ina taglia sin plivalur sin las taxas da radio e televisiun. La Confederaziun sto perquai pajar enavos a la populaziun la taglia sin plivalur ch'ella ha incassà ils onns 2010 fin 2015.
Incassà 165 milliuns memia bler
En tut èn 165 milliuns francs vegnids incassads memia bler durant quest temp. Questa summa vegn dividida tras las 3,4 milliuns chasadas ch'han il dretg sin ina restituziun. Ils daners vul il Cussegl federal pajar enavos ord la cassa da la Confederaziun. Las chasadas duessan survegnir ils 50 francs sco bonificaziun sin il quint da Serafe – l'interpresa ch'incassescha la taxa da radio e televisiun.
Sch'il parlament approvescha la proposta dal Cussegl federal, duessan las chasadas survegnir la bonificaziun il 2021. Sco emprim sto la proposta dentant anc ir en consultaziun.
RR novitads 12:00


text:
Theodore Roosevelt
Theodore Roosevelt (* 27-10-1858 a New York City; † 6-1-1919 ad Oyster Bay, New York) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1901 fin 1909. El era republican.
Roosevelt era l'emprim secretari assistent per la marina sut McKinley ed ha cumbattì pli tard sco uffizier cun success en la guerra spagnol-americana. Ils onns 1898 fin 1900 era el guvernatur da New York ed è lura daventà vicepresident sut McKinley, suenter che lez è vegnì assassinà è el daventà president ed è vegnì reelegì l'onn 1904. Roosevelt ha defendì ina politica da l'exteriur da pussanza, en la politica da l'intern ha el cumbattì fermamain la corrupziun ed il «Big Business» ed è s'engaschà per la protecziun da la natira. El ha promovì ses successur William Howard Taft e ha anc candidà ina giada senza success l'onn 1912, perquai ch'el era dischillisiunà dad el.


text:
Müsega eletroniga
In general, la müsega eletroniga a l'è la müsega che la se fa cunt i istrüment eletronich ma, vist che adess per quas tüta la müsega a hinn dupraa di afar eletronich (almen sequencer hardware e software), la definiziun müsega eletroniga la va ben suratüt per quij över che ghe vör propi l'istrümentaziun eletroniga per faj e nò dumà per registraj. Ad esempi: campiunadur, sintetisadur (hardware o software), baterij eletronich (drum machine),... Ancamò, la definiziun la tegn dent gener de müsega che poden vess diferent un frach.
Dopu di prim speriment de la fin del votcent e del scuminci del nöfcent, la müsega eletroniga la nass cunt i sperimentaziun in di agn '50 e '60 de la müsega cuntempuranea e de l'avangüardia. I cumpusidur eren: Luciano Berio, John Cage, Franco Evangelisti, György Ligeti, Bruno Maderna, Gino Marinuzzi jr., Luigi Nono, Henri Pousseur, Steve Reich, Pierre Schaeffer, Pietro Grossi, Karlheinz Stockhausen, Edgar Varèse, Iannis Xenakis, Slain Sun,... La müsega eletroniga de 'sta gent chì a l'è ciamada anca müsega eletruacüstiga. El sò laurà l'aveven purtaa inanz in di stüdi di radiu perchè dumà là se pudeven truà i istrümentaziun eletronich necessari. In di stüdj de la RTF de Paris a la fin di agn quaranta el Pierre Schaeffer e i sò culaburadur hann desvilüpaa la müsega cuncreta. Anca i prim usciladur hann avüü impurtanza per questa müsega.
In chij agn là i stüdi püssee impurtant a eren:
- el stüdi de funulugia de la Rai de Milan: el prim che'l gh'aveva nöf usciladur. Chì l'aveva faa i sò prim lauu el Pietro Grossi, che in del 1963 l'aveva anca fundaa a Firenz el stüdi S 2F M, ciamaa anca Studio di Fonologia Musicale di Firenze (stüdi de funulugia müsicala de Firens). Quest stüdi chì el gh'aveva 16 usciladur analogich e un generadur de frecass bianch. Lü a l'era anca staa el prim in Italia a insegnà la müsega eletroniga, propi al cunservatori de Firenz;
- i stüdi del Groupe de Recherche Musicale al RTF de Paris. L'istitüt IPEM de Gand;
- el stüdi de la WDR de Culonia;
- i stüdi Columbia-Princeton de New York;
- el Siemens Studio de Monach;
- el stüdi de la Polskie Radio de Varsavia;
- el stüdi NHK de Tokio.
A bun cünt a scumincià dij agn sessanta la müsega eletroniga la gh'ha avüü un sò desvilüp anca föra de la müsega classega cunt un frach de artista 'me i Tangerine Dream o i Kraftwerk fina a rivaa a la müsega techno. In Itàlia Jean Ven Robert Hal.


text:
Mauro Loretz da Sedrun (el ha 26 onns ed è tschentapignas) e sia amia eran stas 2014 en il Nepal. Els han emprendì d’enconuscher la glieud e la terra cun las muntognas dal Himalaya. Suenter il terratrembel saja quai stà cler ch’els veglian gidar, di Mauro. El haja scrit ina brev en la gasetta locala, la Tuatschina, per rimnar daners. La finala saja vegnì ensemen dapli che quai ch’el veva quintà, numnadamain ca. 15'000 francs.
Reconstruì ina scola e gidà trais famiglias
Alura sajan el, sia amia Nora Honegger, l'ami Sandro Muscas e ses bab Franz Loretz ì en Nepal. En in vitg hajan els gidà a reconstruir ina scola. Mo els hajan era dà daners a trais famiglias per che quellas han pudì reconstruir lur chasas.
Mauro Loretz di ch’el veglia rimnar vinavant daners ; e forsa saja quai pussaivel da realisar puspè in project. En scadin veglia el ir puspè en il Nepal, perquai ch’el haja serrà en il cor la glieud e la terra.