text:
Uman
L'uman (Homo sapiens, latin per "uman raschunaivel, enclegend" o "uman sabi, intelligent, perdert") es ina spezia dal gener Homo da la superfamiglia dals ominids. Ella partegna al urden dals primats e cun quai als mammals auts. Caracteristicas generalas e furmas da vita cuminaivla da l'uman vegnan retschertga en l'antropologia, l'etnologia e sociologia.
Durant l'istorgia e l'evoluziun da l'uman sa han svilupats caracteristicas tgi han furma las cundiziuns, cha l'uman pudaiva gnir ina creatira cun autas dependenzas da sozialisaziun e cultura. Latiers tutgan ina ditga uffanza, la capacitad d'emprender linguas e da collavurar, co er dad entrar lioms sozials fich cumplexs.
Grazia a lur schientscha esi pussaivel per umans dad encleger l'existenza ed reflectar lur esser. Ordlonder resultan dumondas davart l'atgna existenza, co quella davart sias atgnas libertads, la posiziun da l'uman en la natira, davart princips da la morala ed il cunviver e'l senn da la vita.
Corp umanEdit
L'anatomia, la biologia umana e la medischina s'occupan cul corp uman. In uman ha 206 fin 214 oss chi furman il skelet. Pro'ls pops sun quai dapli da 300 oss chi creschan ensembel cun il temp.
La grondezza da l'uman es per part ertà, ma dependa era da las circumstanzas da vita, co la nutriziun. Ums sun tendenzialmain pli gronds co dunnas. Dapli il 19avel tschientaner s'ha la grondezza media ill'Europa Centrala augmenta da 167,6 cm (ummens) / 155,7 cm (dunnas)[1] sin 178 cm (ummens) / 165 cm (dunnas).[2]
Per il pais nu daja in consens medicinal che chi'd es giavischaivel o natiral, surtut pervi cha'l pais es dependent da la grondezza. L'organisaziun da sanda globala (WHO) ha tuttina defini ina zona da norma cun l'agid dal Body-Mass-Index (BMI) da 18,5 fin 24,99. Il BMI sa eruischa dal pais in kils parti culla grondezza en meters en quadrat (Exempel: 70 kg / 1.70 cm2 = BMI 24.2)
AnnotaziunsEdit
- ↑ 5300 v. Chr.–19. Jahrhundert nach: Frank Siegmund: Die Körpergröße der Menschen in der Ur- und Frühgeschichte Mitteleuropas und ein Vergleich ihrer anthropologischen Schätzmethoden. Books on Demand, Norderstedt 2010, ISBN 978-3-8391-5314-7, S. 81 Tab. 38.
- ↑ Gesundheitszustand & -relevantes Verhalten. Auf einen Blick. Auf: destatis.de, eingesehen am 23. November 2015.


c: text/html

text:
Per Raphael Hofmann è cler, tge ch’è la pli gronda sfida tar sia lavur: Eruir tut las persunas cun quellas ch'il infectà u l’infectada ha gì contact. Quai possia daventar ina vaira lavur da retschertga, di Raphael Hofmann.
La pli gronda sfida è d’eruir cun tgi che la persuna infectada ha tut giu contact.
Savens na sa regordian las persunas infectadas betg pli cun tgi exact, ch’ellas hajan gì contact. Uschia èn ils contact tracers fitg engraziaivels per persunas, che s’annunzian direct tar il center da contact, sch’ellas san, che lur collega ha Covid-19 ed els han gì contact cun el u ella. Quai fetschia la lavur bainquant pli simpla.
Contactar las persunas
Cura che las persunas, che ston ir en quarantina, èn eruidas vegnan ellas contactadas. En in emprim discurs da var 20 minutas vai per infurmar e sclerir dumondas:
Bleras persunas èn gia vegnidas infurmadas ordavant da l’infectà/l’infectada e coopereschan lura fitg bain.
Ma i dettia er il cuntrari, di Raphael Hofmann. Betg tuts chapeschian adina daco ch’els stoppian uss ir en quarantina e na vesian betg la seriusadad da la situaziun. Mo il bler possian els lura sclerir las discrepanzas cun in discurs.
Agid da la polizia
Be en fitg paucs cas stoppian els ordinar la quarantina atras la polizia. Quella u er auters uffizis, dastgian er ir sperasvi e controllar, sche las persunas sa tegnian vid la quarantina u betg.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
In zic dapli rumantsch en l'administraziun federala. La cumpart da persunas che discurran rumantsch en ils uffizis federals è creschida da 0,3% sin 0,4%. Quai mussa in rapport, che evaluescha la promoziun dal plurilinguissem tranter ils onns 2008 e 2018, ch'il Cussegl federal ha deliberà oz.
Per bunamain 2% è er creschida la cumpart da persunas che discurran franzosas. Dal 2018 è quella cifra stada tar passa 22,1%. In zic damain persunas discurran taglian. La cumpart è ida enavos da 6,7% sin 6,6%. Er la cumpart da persunas che discurran tudestg è sa diminuida. Da 72,6% e quella ida enavos sin 70,8%.
Il rapport tira ina bilantscha positiva quai che pertutga la plurilinguitad en ils departaments. Tenor il rapport exista dentant anc potenzial per meglierament. Uschia propona il rapport per exempel da resguardar pli fitg cun occupar plazzas la plurilinguitad.
Ord l'archiv
L’administraziun plurilingua – in’illusiun?
La Svizra sco naziun na sa basa betg sin ina lingua cuminaivla, mabain sin la voluntad politica. Questa voluntad sa mussa mintga di en l'administraziun federala, nua che 37'000 persunas da differents linguatgs ston communitgar ina cun l'autra.
RTR novitads 12:00


text:
Bhumibol Adulyadej
Bhumibol Adulyadej Ramadhibodi Chakrinarubodin Sayamindaradhraj Boromanatbophit, cgnusû méj cuma Bhumibol Adulyadej o anc cuma Rama IX (Cambridge, 4 ad Dicémbar dal 1927 - Bangkok, 13 'd Utóbar dal 2016, a s lèś [pʰuːmipʰon adunjadeːt] in Tailandéś) 'l è stâ 'l rè dla Tailàndia da 'l 9 ad Śugn dal 1946 in fiṅ a la sò mòrt, al nôn dla dinastìa di Chakri.
'L è nâ in di Stat Unî, in dal stat dal Massachusetts, parchè sò pàdar Mahidol Adulyadej in alóra 'l éra drē a laureàr-'s a l'Università 'd Harvard. Bhumibol al gh'à abû quàtar fiōi da sò mujér Sirikit: Ubolratana Rajakanya, Vajiralongkorn (Rama X), Sirindhorn e Chulabhorn Walailak. 'L è stâ incurunâ al 5 ad Maǵ dal 1950.
In dla sò vita 'l à regnâ tgnénd adrē a la custitusiòṅ ma 'l à anc mis bèc soquànti vòlti in dla pulìtica tailandéśa dand apòǵ anc a di guèran militàr cuma qvél 'd Sarit Dhanarajata (1957-1963).
Culegamènt estéran
- Wikiquote contiene citazioni di o su Bhumibol Adulyadej
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Bhumibol Adulyadej


text:
Success per l’equipa da Swiss Tennis tar il champiunadi d’Europa U18 a Claustra. Per l’emprima giada dapi il 2001 gudogna puspè ina equipa indigena la medaglia dad aur tar il turnier a Claustra. Jakub Paul batta ensemen cun ses partenari Damien Wenger l’equipa da la Russia.
Tar las concurrenzas singulas gudognan Zsombor Piros da l'Ungaria e Kaja Juvan da la Slovenia. Piros aveva gia gudagnà il turnier da juniors Australian Open e triumfescha uss er a Claustra.
La gronda speranza tar las giuvnas, la grischuna Simona Waltert da Cuira aveva terminà il turnier en il quart final.
RR novitads 16:00


text:
Comano Terme
Comano Terme l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent, istitüìt el 1 de zenér del 2010 de la fuziù dei ex-cümü de Bleggio Inferiore e Lomaso.
El g'ha presapóch 2900 abitàncc e 'na süperfìce de 39,8 km². El cunfìna coi cümü de Arch, Bleggio Superiore, Bozanach, Dorsino, Dro, Fiavè, Giustin, Masimen, Ragoi, San Lorenzo in Banale, Stenico, Ten, Tió.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'evulusiù demogràfice dei dù ex cümü che s'è fundìt endèl cümü de Comano Terme l'è mostràda 'ndèle tabèle ché sóta:
Bleggio Inferiore[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Lomaso[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Iommla
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Iommla (itagliàn Imola, rumagnôl Iomla) l é na zitè dl'Emégglia-Rumâgna int la pruvénzia ed Bulåggna. L'à stra sé e nå 69.705 abitànt (2015).
Al sît ai éra bèle int l'etè antîga, e l'êra bèle abitè anc prémma. I romàn fundénn na zitè nôva e la ciaménn "Forum Cornelii", dal nómm ed Lucius Cornelius Sulla. Al nómm ed Iómmla significaré un quèl comm la zå, ch'l é da ricondûṡris a la bèla véssta ch'as pôl avair däl culéṅni.
Parsunâg'[modifica | mudéfica la surzéia]
- Rosanna Marani: giurnaléssta
Anzôla · Arżlè · Bariṡèla · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Caṡalàcc’ · Caṡalfiumanaiṡ · Castèl Guêlf · Castèl Mażåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèṡi · Castèl d Èrżen · Castnèṡ · Castión · Crevalcôr · Dåzza · Èlt Raggn · Funtanàllṡ · Gâg’ · Galîra · Granarôl · Griżèna · Iómmla · Liżàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgéṅna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèṡen · Månt San Pîr · Måntränz · Munżón · Murdàn · Użàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Sèla · San Bandàtt · San Żôrż · San Żvân · San Lâżer · San Pîr in Caṡèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Valsamûż · Varghè · Żôla Predåuṡa


text:
L'um da Cuira è in vair fan dal sport da mountainbike. E perquai giauda Corsin Jacomet era d'esser in dals 380 voluntaris al campiunadi mundial a Lai. Ses di sco voluntari è lung: Davent da la damaun da quart avant las set fin la saira mesa las sis. Ma quai fetschia el gugent.
La gievgia è el posiziunà amez la pista da la cursa da downhill, gist sper in sigl. El ha da segirar in via natirala e da guardar che nagin traversa ella durant ch'ils atlets da downhill van sur il sigl ch'è gist tar la via.
Quai è extrem fascinant sco quels atlets vegnan senza schanetg da questa pista giu.
Corsin Jacomet ha dentant era peda da guardar co ils atlets e las atletas van senza schanetg sur il sigl. L'um da 58 fascinescha oravant tut la tecnica da quests velos. Quai saja nunditg, quant bler che quests velos tegnian ora.
Magari era ina curta baterlada cun ils atlets
Corsin Jacomet giauda d'esser ina part dal campiunadi mundial a Lai. E cura ch'in atlet u in'atleta van gist sperasvi dat el era ina curta baterlada. Uschia discurra el curt cun ina giuvna da la Corea dal Sid. «Jau dumond magari da nua ch'els derivian e fatsch in zic smalltalk.» Ina giuvna haja ditg, ch'ella saja per l'emprima giada en sia vita en l'Europa.
RR Telesguard 17:40


text:
Il Cussegl federal è precaut e propona schluccadas en duas etappas:
1. mars: Propostas per in emprim pass
- Butias, museums e las parts en il liber da zoos ed indrizs da sport duain dastgar avrir.
- En il liber duain occurrenzas privatas cun maximalmain 15 persunas esser lubidas.
- Giuvenils enfin 18 onns duain puspè dastgar far activitads culturalas e sportivas, sco per exempel provas da musica.
Questas propostas trametta il Cussegl federal en consultaziun tar ils chantuns. Ils 24 da favrer vul el decider definitivamain.
Quai munta pia che bleras mesiras d'enfin uss duain valair vinavant era il mars: Restaurants restan serrads (cun excepziuns per take-away), tgi che po duai lavurar en homeoffice ed i vala l'obligaziun da purtar mascrinas etc.
1. d'avrigl: Perspectiva per in segund pass
In segund pass cun schluccadas pudess succeder il prim d’avrigl cun per exempel lubir occurrenzas cun in public limità ubain d’avrir las terrassas da restaurants.
Decisiv per realisar in segund pass èn ils criteris epidemiologics:
- rata da positivitad sut 5%
- occupaziun sin staziuns intensivas sut 25%
- valur R sut 1 en media dals ultims set dis
- incidenza da 14 dis betg sur quella dal prim da mars.
«Avrir terrassas en territoris da skis è illegal»
Cusseglier guvernativ Alain Berset ha tematisà la situaziun dals restaurants, che restan serrads ad interim - malgrà il squitsch da pliras varts. En il segund pass da schluccadas l'avrigl pudessan restaurants avrir lur terrassas. Il mument sajan quai dentant fitg dir e betg fair che la gastronomia restia serrada uschè ditg e quai senza culpa, ha concedì Berset. Perquai haja il Cussegl federal dentant era augmentà il sustegn finanzial per firmas e persunas pertutgadas.
Che tscherts chantuns lubeschian als territoris da skis d'avrir las terrassas per consumar, saja cunter l'ordinaziun e cunquai illegal, uschia il minister da sanadad.
Il minister d'economia dal Grischun Marcus Caduff è sa mussà pauc impressiunà dal squitsch da Berna, sco el ha ditg oz ad RTR.
Parmelin sa drizza a giuventetgna
Blera glieud vegnia ad esser trumpada da quest plan da schluccar, ha concedì Guy Parmelin ed il president da la Confederaziun è sa drizzà directamain a la giuventetgna: «Quai temp n'è betg simpel per vus». Gist perquai haja il Cussegl federal decis tschertas libertads per giuvnas e giuvens enfin 18 onns. Tuttina ha el appellà da tegnair la dira.
Il Cussegl federal prevesia ina strategia d'exit pass per pass, uschia il president da la Confederaziun Guy Parmelin. Era sche la situaziun epidemiologica saja buna actualmain, saja da persequitar vinavant cun attenziun ils svilups. E l'entira Svizra possia sa gidar a «far pli curt quest tunnel» enten testar, sa laschar vaccinar e resguardar las mesiras existentas.
Da Confederaziun e chantuns pretenda Parmelin in effort supplementar per sustegnair quels che pateschan da la pandemia.
Sustegn per firmas ed emploiads
- Dapli sustegn per l’economia: Ils daners per cas da direzza vegnan auzads sin total 10 milliardas francs: Sis milliardas èn per interpresas pitschnas e mesaunas cun ina svieuta d’enfin tschintg milliuns francs, trais milliardas per firmas grondas ed ina milliarda francs vala sco reserva. Il parlament federal decida en chaussa.
- Dapli sustegn per emploiads: La Confederaziun vul era il 2021 surpigliar las indemnisaziuns per lavur curta, quai che chaschuna custs d’enfin sis milliardas francs e pretenda ina midada da lescha.
- Deficit da record: L’onn 2020 serra il quint federal cun in deficit da 15,8 milliardas francs – surtut causa la pandemia da Covid-19.
- Dapli daners per 2021: Il Cussegl federal dumonda il parlament per in ulteriur credit da 14,3 milliardas franc cumpareglià cun il budget 2021. Quels daners dovra la Confederaziun per cuvrir ils custs en il cumbat cunter il coronavirus.
Cussegl federal sut squitsch
Las mesiras actualas per cumbatter Covid-19 valan anc enfin la fin dal mais - il squitsch per schluccadas ubain per ina strategia a lunga vista crescha dentant.
Il president da la Confederaziun Guy Parmelin ha concedì che singuls cussegliers federals sajan adina puspè en la critica, sco actualmain il minister da sanadad Alain Berset. Dumagnar l'entira crisa saja dentant in job da team: Las discussiuns e decisiuns vegnian fatgas en l'entir gremi e mintgina e mintgin sustegnia silsuenter questas decisiuns. Era il segund cusseglier federal da la PPS Ueli Maurer è s'exprimì en quest senn.


text:
Trapani
Trapani (Tràpani in sicilià; Drépanon in grèc; Drepanum in latì) l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa. La se tróa sö la còsta a sira (est) de l'ìzola e pròpe denàcc a Trapani gh'è l'arcipélach di Egadi.
El g'ha presapóch 70.700 abitàncc (ISTAT, utùer del 2009), 'na superfìce de 271 km² e 'na densità de 260 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buseto Palizzolo, Calatafimi-Segesta, Erice, Marsala, Paceco, Salemi.
La sità ègia l'è nasida sö ü promontòre, pròpe per chèsto l'è ciamada la sità de i dù mar, e de dré a la ègia sità gh'è i saline e pò i quartér de la sità nöa.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ol castèl de la Colombéra o Castèl de mar.
- La tur di Marausa
- Ol Castèl de tèra
- I saline
- La processiù di Mistér ol Venerdé Sant
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Impó de siti[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cümü de Trapani
- Asiènda Türismo
- Pórt de Trapani
- Risèrva Natural Saline de Trapani e Paceco
- TRAPANIWELCOME Portàl türistèch de la pruinsa de Trapani
- Stragusto festival internasiunàl del mangià de strada
- Bonton rasègna enogastroméga sul tù e di prodòcc de la tunara
- Biograféa di òmegn importàncc de Trapani
- Galeréa de somenanse sö Trapani
- Evèncc, manifestasiù e türismo a Trapani
- Ol portàl turìstech de la pruinsa de Trapani


text:
La situaziun tl Südtirol
-
Coronavirus: Chestionar por zitadines y zitadins dles valades ladines
La Provinzia de Balsan mët a desposiziun n chestionar sön la situaziun generala tles valades ladines do l’emergënza coronavirus. L’assessur ladin Alfreider damana dötes y düc da fá para.
-
Proes de contlujiun por prësc 10.000 scolares y scolars dl Südtirol
Condiziuns particolares por 4132 scolares y scolars che metará man da indoman (17/06) cun les proes di Ejams de Stat dles scores altes y profescionales. Tles scores mesanes á les proes bele metü man.
-
Contlujiun de n ann de scora particolar
Indoman ai 16 de jügn se röia ofizialmënter l’ann de scolina y scora che gnará recordé porvia dla stlüta antizipada dl insegnamënt en presënza a gaujia dla defujiun dl coronavirus nü.
-
Mangé sann, bun y natural tla scolina:Presentaziun dl proiet ai 19/06
Surandada de morins por cujiné en ocajiun dla presentaziun dl proiet dl’alimentaziun sana tles scolines ladines ai 19 de jügn a San Martin de Tor.
-
Scolines y scores: La Junta stabilësc les regoles por da d’altonn
Insegnamënt en presënza, dantadöt te scores elementares y mesanes, pici grups che nes se müda nia, orars desvalis, flessibilité pro les pauses – insciö dess l’ann de scora 2020/21 pié ia.
-
Assistënza da d'isté: 42 partezipantes y partezipanc
Indöt 42 volontares y volontars s’á scrit ite cina sëgn al sorvisc de assistënza da d’isté tles valades ladines. L’assessur Alfreider: “N bel segnal de sostëgn ales families”
-
Plan de Corones: Acordanza por le passaje de n frabicat ala Provinzia
Le presidënt Kompatscher firma l’acordanza danter Provinzia y Demane: “I ti dun zoruch n frabicat da denant dl militer sön Plan de Corones ala coletivité.”
-
L’otava ediziun de Birba é danman: chësc iade éra dedicada ala forza
L’ediziun nöia de Birba trata la tematica dla forza. La novité plü grana é che la revista pó ince gní lita online.
-
Impëgn volontar por l’assistënza da d'isté: Partezipaziun nezesciara
Ince sce al é la crisa Corona él ofertes da d’isté por mituns y jogn. Mo al n’é nia assá personal. L’assessur Achammer y l’assessur Alfreider spera che al sides porsones volontares danter le personal.
-
Regiun: contribuc por mendranzes y l’integraziun cina ai 30 de jügn
La Junta regionala á dé pro da sburlé le termin por la presentaziun de domandes tl setur dla promoziun dles mendranzes linguistiches y dl’integraziun europeica.


text:
Hanspeter Hunger ha 42 onns ed è il mument rectur da la scola da tscherna da professiun ad Uster. Politicamain è Hunger commember dal Cussegl da la scola da la scola professiunala artisanala a Cuira. Ultra da quai è el dapi l'onn 2013 substitut en la cumissiun da gestiun.
Beath Nay ha bandunà la partida
Beath Nay n'era betg mo sa retratg sco president da la PPS da Cuira, el era insumma extrà da la partida. La raschun per quest pass sajan disfamaziuns davart sia vita privata. I aveva dà tschantschas en connex cun ina supposiziun d'ina procedura penala pervi da violenza a chasa. Nay vul dentant restar commember dal Cussegl communal da la citad sco er dal Cussegl grond.
Elecziuns il zercladur
Ils 5 da zercladur èn las elecziuns dal cussegl da la citad da Cuira. Dasper Hunger candideschan enfin ussa Patrik Degiacomi da la PS, Peter Portmann da la PCD e Marco Tscholl da la PBD per quest uffizi.
RR novitads 6:30


text:
Jolanda Neff ha propi laschà a Huskvarna en Svezia gnanc ina suletta schanza a la concurrenza en la cursa da cross country. La ciclista da 23 onns ha dominà la cursa da la partenza fin l'arrivada ed ha la finala triumfà cun in avantatg da 3:39 minutas avant Annika Langvad dal Danemarc. Terza è la Tudestga Sabine Spitz vegnida cun in retard da bunamain 6 minutas.
Ina buna prestaziun ha è la Grischuna Corina Gantenbein da Claustra mussà. Ella è vegnida 6avla cun in retard dad 8 minutas sin la victura Jolanda Neff ch’astga turnar a chasa cun duas medaglias dad aur. Gia l’emprim di veva la dominatura en il sport da mountainbike gudagnà aur cun la staffetta svizra en il uschenumnà Team Relay.
Absalon – tgi auter
En la cursa d'elita dals umens ha il Svizzer Fabian Giger gudagnà argient. Gia per la secunda gia suenter il 2014 astga Giger uschia sa numnar vicecampiun d'Europa en la disciplina cross country. Sisum il podest il grond favurit, il Franzos Julien Absalon ch'è stà 1:41 minuta pli sperts che Fabian Giger. Terz cun in retard da bunamain duas minutas e mesa il tschec Ondrej Cink. Cun Martin Fanger sco quart, Matthias Stirnemann sco 5avel e Lukas Flückiger sco 7avel èn anc trais ulteriurs svizzers classads en ils top 10.
Nino Schurter che vess er udì tar ils gronds favurits n’è betg stà a la partenza sco er betg il tschec e campiun olimpic da Londra Jaroslav Kulhavy.
Andrin Beeli 23avel tar ils U23
Ina medaglia svizra hai er dà tar ils giuvens U23. Marcel Guerrini è vegnì terz davos in duo franzos. Viktor Koretzky ha gudagnà aur avant Titouan Carod. Segund meglier svizzer è vegnì Andri Frischnknecht, il fegl dal pionier da mountainbike en Svizra Thomas Frischknecht, quai sco 8avel. Andrin Beeli da Sagogn ha pers bun 9 minutas sin il pli spert ed è vegnì 23avel. Beeli ch'ha stuì parter en la davosa retscha ha gì la finamira da cuntanscher in plaz sut ils top 25, quai ch'è la finala reussì al giuven Sursilvan.
RR novitads 14:00


text:
Il derby tranter las duas squadras engiadinaisas è stà l'emprim gieu da la stagiun da hockey en segunda liga. Ed a Scuol vegnan ils da San Murezzan la finala tar in 3:0 cunter il CdH Engiadina.
Il EHC San Murezzan è ì en avantatg suenter 5 minutas tras il gol dad Luca Bassin. Il 2:0 ha marcà Fabio Mercuri en la 47avla minuta. Decidì il gieu ha finalmain Harrison Koch cun il 3:0 en la 58avla minuta.
Bleras minutas e discletg per Tichy
Ils dus arbiters dal derby engiadinais han adina puspè gì da baltgar la situaziun sin il glatsch cun dar minutas. La squadra d'Engiadin'Ota ha da desister il proxim temp sin Jan Tichy. L'attatgader ha rut ina chanvella.
Lai-Valbella cumenza cun ina terrada
Ordaifer cunter Illnau-Effretikon perda il EHC Lai-Valbella cun 1:3. Passa 30 minutas han ils Grischuns tegnì in 0:0. A la fin dal segund ed al cumenzament dal davos terz ha Illnau-Effretikon lura sajettà trais gols. Il sulet gol per Lai-Valbella è lura crudà en la 55avla minuta.
Resultats 2. liga
En la MySports League gudogna il EHC Cuira a chasa cunter Wiki-Münsingen cun 5:1. Fin ina minuta avant la fin da la partida, manava Cuira sulet cun 2:1. En paucas secundas èn anc crudads trais ulteriurs gols per ils Grischuns.
Arosa perda era sia segunda partida da la MySports League, questa giada cun 1:3 ordaifer cunter Martigny. A la fin da l'emprim terz steva la partida anc pari 1:1.
Resultats MySports League
En l'emprima liga perda Partenz-Signuradi ordaifer cunter Burgdorf gist cun 1:6. En la 31avla minuta gartegia als Grischuns l'emprim gol al 1:2, dentant las duas proximas minutas marcan ils da Burgdorf grad dus gols al 1:4. Ed en il davos terz incassescha il HC Partenz-Signuradi dus ulteriurs gols al resultat final da 1:6.
Resultats 1. liga
RR novitads 23:00


text:
Màlaga
Màlaga (Málaga in Spagnōl, a s lèś [ˈmalaɣa]) l'è na sità dal sud dla Spaggna ad dagnóra siesènt-mila abitànt, la sèsta più granda dal paéś, ch'la s cata in dla regiòṅ dl'Andaluśìa, in sla Còsta dal Sōl. In mèś i gh pàsan dū fiùm, al Guadalmedina e 'l Guadalhorce. Al 21,68% dla sò pupulasiòṅ la gh'à manc ad vint an.
L'è stada tiràda sù dumìla-utsènt an fà p'r i Fenîs par pò pasàr sóta i rumàṅ, i viśigôt e gl'àrab.
L'è divìśa in ùndas distrét e 'l sò sìndig, da 'l 2000, 'l è Francisco de la Torre Prados dal PPE. Dimóndi impurtànt per l'ecunumìa i èṅ 'l turìśum, l'edilìsia e i servìsi tecnulògic. La banca d'l Unicaja la gh'à chè la sò sēd.
Persunàǵ ligâ a Màlaga
- Pablo Picasso, pitōr
- Ramón Salazar, regìsta
- Antonio Banderas, atōr
- Jonás Berami, atōr
- Pablo Puyol, cantànt, atōr e balarèṅ
- Pablo Alborán, cantànt


text:
Dapi 24 onns vegnia il franzos gia introducì en la 5avla classa en scola primara. Uss vulan ils politichers stritgar quai. Ins saja trumpà dal pitschen success. Blers scolars sajan surdumandads, uschia l'argumentaziun. Fin uss vegn l’englais instruì a partir da la terza primara, il franzos a partir da la tschintgavla.
Gia la stad 2014 aveva il parlament decis d’abolir il franzos tempriv. La Confederaziun aveva crititgà questa decisiun e smanatschà d’intervegnir sin stgalim federal en la dispita da linguas.
Ultim pled n'è anc betg discurrì
La Turgovia giaja uschia en ina via senza perspectivas e pericliteschia la diversitad da las linguas. L'argument ch'ils scolars sajan surdumandads na constetia betg. Trais quarts dals scolars n'haja nagins problems cun il franzos, quai haja in'enquista tar scolasts da la Turgovia mussà.
L'ultim pled n'è dentant anc betg discurrì. In referendum da las autoritads saja fitg probabel. Per che quel possia vegnir inoltrà dovria almain 30 da las 130 vuschs en il parlament. Il referendum po dentant vegnir lantschà pir suenter la votaziun finala. Quella duai dar durant la proxima sesida.
RR novitads 14:00


text:
Cavra
La cavra (Capra hircus) a l'è una bestia domestegada del Capra aegagrus. A l'è vuna di bestie domestigade pussee antigament, sgiamò del 9-10000 denanz del Signor, in di zone de l'Iran, e la s'è poeu spantegada in tut el mond.
El so mas'c a l'è ciamad, de solet, bech, e l'è doperada per la soa carna, per la soa pell, per la soa lana e anca per el so lacc, cont el che se poden fà di bei formai.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote contiene citazioni di o su capra domestica
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su capra domestica
- Wikispecies contiene informazioni su capra domestica


text:
Oblast de Rostov
L'Oblast de Rostov (PocTóBckaя óблacTb in russ) a l'è un oblast de la Russia con caploeugh Rostov sul Don, in pè del 13 settember 1937. El so governator a l'è Vasily Yuryevich Golubev e 'l confina con Oblast de Voronež, Oblast de Volgograd, Calmuchia, Kraj de Stavropol', Kraj de Krasnodar, Oblast de Donec'k e Oblast de Luhans'k.
El gh'ha 4181486 abitant e l'è grand 101800 chilometer quadrad.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su oblast' di Rostov
- Wikivoyage contiene informazioni turistiche su oblast' di Rostov


text:
In occasiun da sias tschantedas düraunt il mais da meg 2019 ho il cussagl cumünel da Zuoz traunter oter decis il seguaint:
Fabricas: Simon Salzgeber, S-chanf: contrat da servitut süllas parcellas 152, 2265 e 2351 in connex culla rait da chalur a distanza.
Dumandas da sustegn finanziel: Ils duos fradgliuns Anja e Maurus Lozza sun atlets da passlung e faun part dal cader C da Swiss Ski, e que cun grand success. Il cussagl decida da sustgnair ils duos sportivs eir per la stagiun 2019/2020.
L’organisaziun dal Engadin Art Talks EAT, chi’d es nouv gnida valüteda scu Diamond Event da la destinaziun, festagescha l’an chi vain sieu deschevel anniversari. Our da quel motiv vöglian els publicher üna publicaziun da giubileum. Il cussagl decida da sustgnair quist proget scu oters progets da cudeschs e publicaziuns.
Collavuraziun regiunela: Decisiun a reguard cunvegna da prestaziun sviluppeder regiunel, termin 30 gün 2019: Las lavuors dal sviluppeder regiunel in Engiadin’Ota, chi nun es actuelmaing avaunt maun, vegnan effettuedas da differentas persunas chi sun impieghedas da la Regiun. Per pudair cuntinuer culs progets inizios dess la cunvegna da prestaziun gnir prolungeda per ün an.
Discussiun a reguard cunvegnas da prestaziun in generel cun termin 31 december 2019: Diversas cunvegnas da prestaziun (immundizchas, chüra e fliamaint, cudesch fundiari, scoula da musica e destinaziun turistica) scroudan süls 31 december 2020 respectivmaing as prolungeschan automaticamaing scha nu vain fat desditta. Il cussagl es a priori da l’avis da cuntinuer las differentas collavuraziuns regiunelas ma da ponderer e sclarir sch’ün augmaint da las düredas da quatter sün desch ans nu fess sen. Da sclarir es scha las cunvegnas da prestaziun stöglian insomma gnir suottamissas a la radunanza cumünela scha vegnan simplamaing prolungedas sainza müdamaints.
Infurmaziuns our da tschantedas da cumischiuns: Fundaziun da sandet Engadin’Ota: il cussagl vaiva decis in lügl 2018 da vulair deleger il president cumünel aint il cussagl da fundaziun, ma sainza effettuer üna tscherna ufficiela. Pervi da que tscherna il cussagl in quist’occasiun il president cumünel scu delegio aint il cussagl da fundaziun da la fundaziun da sandet Engiadin’Ota.
Cumischiun da Chalandamarz: Ludwig Magni ho inoltro sia desditta zieva 15 ans servezzan per quista cumischiun. Il cussagl ingrazcha per la granda lavur prasteda. Ad es uossa da sclarir la nouva cumposiziun da la cumischiun. (cd)


text:
Dapi il schaner è l'edifizi da l'anteriur Globus vid. Il plan oriund da la segirada Axa fiss stà da stgarpar giu l'edifizi e realisar in nov project.
Las contractivas cun la possessura da l'edifizi dasperas, la gruppa Foppa immobiglias, han dentant fatg naufragi pervia da las distanzas tranter ils edifizis. Perquai ha la segirada la fin da zercladur decidì da mo sanar il cumplex.
Squitsch para dad avair gia success
Il squitsch tras la zona da planisaziun para entant gia d'avair gì success. Las duas partidas discurran puspè ina cun l'autra e sajan era sin buna via da chattar ina soluziun communabla. Quai ha il president da la citad, Urs Marti, ditg envers RTR.
Sche quai na vess tuttina betg da funcziunar po la citad ir sur il plan da zonas e reglar sur quel las premissas per novs projects. Quai durass dentant ditg, uschia che Marti spera tuttina anc ad ina soluziun en il senn da la citad.
RR novitads17.00


text:
«Prioritad stoppia avair da mantegnair e promover il bainstar en noss pajais.» di Heinz Karrer, il president d'Economiesuisse. En la responsabladad vesa el en emprima lingia la politica. Quella stoppia sa stentar per che las interpresas svizras hajan access als martgads e l'exteriur. En in mund nua che adina dapli pajais emprovian da s'isolar e da proteger l'agen martgà saja quai essenzial. Ins na dastgia betg emblidar che la Svizra genereschia da quai da 40% da la valur agiuntada brutta en il commerzi cun l'exteriur.
Decisiuns impurtantas il 2018
Ultra da quai avertescha Economiesuisse da pliras iniziativas che pericliteschian il model da success da la Svizra. Per exempel l'iniziativa da la PPS che vul che la Constituziun haja adina precedenza al dretg internaziunal. Quell'iniziativa na pericliteschia betg mo las cunvegnas da commerzi liber, mabain la fin finala era ils contracts bilaterals cun l'UE.
RR novitads 12:00


text:
Las tempestas cun granella da la stad passada han consequenzas era per l'assicuranza da granella per puras e purs en Svizra. L'assicuranza quinta cun donns da radund 110 milliuns francs, ha ditg il directur da l'assicuranza Pascal Forrer a Radio SRF. Igl haja dà bler granella e surtut sajan ils granels stads fitg gronds. Quai haja chaschunà gronds donns en bleras culturas. Tenor Forrer è quai il mender onn en l'istorgia da l'assicuranza da granella per puras e purs.
Donns èn il dubel da las entradas da l'assicuranza
Cun radund 14'000 cas da donns annunziads saja quai radund la mesadad da tut ils assicurads ch'hajan registrà in donn. Ils 110 milliuns francs donns che l'assicuranza quinta cuntut muntian radund il dubel da las entradas da premias durant in onn en Svizra. Tenor Forrer na sto l'assicuranza però betg temair: Ins haja fatg reservas e supplementarmain ina reassicuranza.
Betg dapli granella – però granels extraordiariamain gronds
Tenor MeteoSvizra è la stad 2021 stada fitg bletscha – schizunt la pli bletscha dapi 100 onns – dapi ch'ins registrescha las datas. Il dumber da dis da granella na saja però betg extraordinari. Quel saja aifer la media. Propi extraordinaria è tenor MeteoSvizra però stada la grondezza dals granels.


text:
Lengua giapponesa
El giappones l'è ona lengova parlada principalment in del Giapon.
El giappones, insema ai lengov ryukyuàn, el forma la fameja linguistega di lengov nipponich. Del punt de vista filogenetich el giappones l'è consideraa solitament ona lengova isolada, per la reson che l'è minga possibil de fà anmò su con sicurezza la sò origin. Gh'hinn di teorij ch'i disen che el giappones el poeudaria avegh di origin comun cont la lengua Ainu (parlada de la popolazion indigena di Ainu, che viven anmò in de l'ìsola de Hokkaidō), cont i lengov austronesian oppur cont di lengov del grupp ural-altaich. Chest ultem dò ipòtesi chì a hinn al dì d'incoeu i pussee accreditaa: on frach de lenguista a hinn d'accòrd de dì che'l giappones el saria constituii de on substraa austronesian ch'el s'è giontaa insema cont di influenz uralo-altaich. El giappones el gh'ha di somejanz sintattich cont el corean, cont di differenz però de morfologia e lessich.
Del punt de vista tipologich el giappones el gh'ha un bel poo de caratteristich di lengov agglutinant del tipo SOV, cont ona struttura "tema-comment" (compagna de chella del corean e del cines). Però per la presenza di element tipich di lengov flessiv di lengovist el ciamen el giapponese ona lengova "semi-agglutinanta".


text:
Turissem d’unviern
Sagogn, il vitg intact agl ur dil territori da skis da Flem-Laax-Falera. Sagogn sesanfla sin in plaun sulegliv, ha negin traffic da transit e porscha bia per possibilitar a ses hosps vacanzas recreativas. Ina spassegiada sin las sendas d’unviern bein preparadas sur il Plaun da Sagogn sulegliv fa bein a tgierp ed olma. Ultra dallas sendas da viandar porscha il Plaun da Sagogn era ina reit da loipas per ils curriders da cuorsa liunga ambizius ni semplamein era mo per quels che vulan restar fits.
Ils territoris da skis da nossa regiun
Flem-Laax-Falera sesanfla ella proxima vischinonza pagina-web
Ulteriurs territoris da skis en Surselva pagina-web
Loipas
Cura che las cundiziuns da neiv ein bunas, ein aviartas en total ca. 15,5 km loipas preparadas (stil classic e skating) che meinan sur ina planira sulegliva cun in lev muot.
Informaziuns actualas davart las loipas anfleis Vus sin la pagina-web dallas regiuns da cuorsa liunga da Trin, Flem, Bargis e Sagogn. Leu haveis Vus era access als maletgs da nossas cameras-web dils centers da cuorsa liunga da Sagogn, Trin e Bargis.
- loipa da notg 2,5 km:il mardis, la mesjamna e la gievgia ei la loipa illuminada la sera dallas 18:00 tochen las 21:00
- loipa per curriders cun tgaun (1 km)
- loipa Plaun 5 km
- loipa Sagogn-Schluein 7 km
- parcadis, ustria, gardarobas e tualettas:alla partenza ed all’arrivada
- sendas d’unviern sur l’entira planira
Ustria sper la loipa cun emprest d’equipament da cuorsa liunga: mesjamna e venderdis, dallas 10:00 tochen las 16:00, sonda/dumengia, dallas 09:30 tochen las 16:00
Informaziuns:
Telefon d’informaziun automatic “cuorsa liunga” 081 635 16 88
Tegia nordica, Sagogn: www.selvaclub.ch
Cuors da cuorsa liunga: G. P. Camathias, tel. 079 607 96 47
Bus da skis Sagogn – Arena Alva Laax
Igl unviern porscha sagognturissem, cun participaziun dalla vischnaunca e dallas Pendicularas Arena Alva AG, il bus da skis gratuit per sportists d’unviern da Sagogn a Laax-Murschetg ed a Falera. La purschida cumpeglia bus da lingia ordinaris e bus specials che vegnan gestiunai dall’agentura d’AutoDaPosta Grischun a Glion. Ils bus curseschan mintgamai naven da ca. miez december tochen Pastgas. Igl urari dil bus da skis stat a disposiziun online e sa era vegnir retratgs en fuorma stampada el biro dall’administraziun communala/sagognturissem.
Ils bus da skis tenor igl urari special ein gratuits per:
- possessurs dalla carta da hosps da Sagogn
- convischins dalla vischnaunca da Sagogn che van cun skis, cun aissa ni cun scarsola, che fan cuorsa liunga ni che van cun patinas (l’intenziun da far sport sto esser clara; la tariffa gratuita vala era per persunas che accumpognan affons pigns che fan sport) cun ina carta da sesiun, dall’jamna ni dil di valeivla dallas Pendicularas Arena Alva AG, cun il Pass da skis Surselva ni cun ina carta d’indigens.
Bus da skis, urari e colligiaziun tardiva, unviern 2020-21
Sendas d’unviern
Sin il Plaun da Sagogn sulegliv per liung dallas loipas anfleis Vus bellezia sendas d’unviern che meinan tochen a Schluein.
Fagei ina spassegiada sin las sendas d’unviern bein preparadas e gudi il sulegl magnific.
Ulteriuras informaziuns anfleis Vus sin la pagina-web dallas regiuns da cuorsa liunga da Trin, Flem, Bargis e Sagogn
Spunda preparada per scursaladers e novizs da skis
Davos la baselgia catolica en direcziun dil restaurant da golf sesanfla ina spunda bein preparada per affons che van cun bob e scarsola e per novizs da skis.


text:
El Campiunaa del Mund de Formula 1 1988 l'è staa el 39° valid per el Campiunaa del Mund Piloti e 'l 30° per el campiunaa del Mund Custrutur. L'è iniziaa el 3 de april e l'è finii el 13 de nuvember dopu 16 Gran Premi. El Campiunaa del Mund Piloti l'è staa vengiüü per la prima volta dal pilota brasilian Ayrton Senna cun 90 punti, mentre el Campiunaa Custrutur l'è staa vengiüü per la quarta volta de la scüderia inglesa McLaren cun 199 punti.
El Campiunaa l'è staa duminaa da la McLaren, che l'ha vengiüü 15 Gran Premi sö 16 cunt i dò piloti Ayrton Senna (8 vitori) e Alain Prost (7). Senna l'ha vengiüü el campiunaa anca se l'ha faa menu punti de Prost, perché gh'era la regula che, per el Campiunaa del Mund Piloti, i cüntaven dumà i vündes risültaa migliur. Prost, anca se 'l fà 105 punti cuntra i 94 de Senna, el perd el campiunaa del mund, perché i sò vündes risültaa migliur i'henn 7 vitori e 4 segund posti (87 punti); Senna, inveci, el gh'ha 8 vitorie e 3 segund posti (90 punti).
L'ünich olter pilota in grado de vinc un Gran Premi in de la stagion l'è 'l Gerhard Berger, che el triunfa cun la Ferrari a Munza, al Gran Premi d'Italia.


text:
Slovenia
La Slovenia (sloven Slovenija), uffizial Republica da la Slovenia (sloven Republika Slovenija), è in stadi europeic situà tranter l’Italia, l’Austria, l’Ungaria, la Croazia e l’Adria. La chapitala e pli gronda citad dal pajais è Ljubljana che giascha en il center dal pajais.
Il 2004 è la Slovenia daventada commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Dapi l’onn 2007 fa il pajais part da la zona da l’euro. Il stadi furma ina republica parlamentara a basa d’ina constituziun democratica.
Il territori da la Slovenia odierna è vegnì populà l’entschatta dal 6avel tschientaner dals Slavs. Igl è sa furmà il Principadi da Carantania. L’onn 788 è la regiun vegnida conquistada dals Francs è missiunada nà dals uvestgieus d’Aquileia e da Salzburg. En il 11avel tschientaner han ins integrà la Slovenia en il Sontg Imperi roman e fatg dal territori in ducadi. Ils proxims tschientaners ha il pajais appartegnì a la monarchia habsburgaisa, pli tard a l’Austria-Ungaria. Suenter la dissoluziun da la monarchia dubla l’onn 1918 è la Slovenia daventada ina part dal nov Reginavel da la Jugoslavia. Cun la fin da la Segunda Guerra mundiala ha la Slovenia existì sco stadi commember da la Jugoslavia socialistica. Suenter la proclamaziun da l’independenza ils 25 da zercladur 1991 e la Guerra da diesch dis è la Slovenia daventada in stadi naziunal independent ed a partir dals 22 da matg 1992 in commember autonom da las Naziuns unidas.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Flums[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli impurtants flums da la Slovenia furman dal vest a l’ost: Soča (curs superiur: Isonzo), Sava, Drava e Mura. Soča e Sava naschan en las Alps Giulianas, Drava e Mura afflueschan nà da l’Austria. En il sidost furma ultra da quai la Kolpa, che nascha en la Croazia, sur radund 100 km il cunfin cun la Croazia. Tut ils flums numnads n’èn da princip betg navigabels; pli baud èn els però per part vegnids utilisads da flottaders (p.ex. la Drava sper Maribor).
La Soča sbucca en l’Adria. Sava e Drava furman flums laterals dal Danubi (e fineschan en quel en la Serbia resp. Croazia). La Mura è in flum lateral da la Drava (confluenza al cunfin tranter l’Ungaria e la Croazia) e la Kolpa da la Sava (confluenza en la Croazia).
Regiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà sia pitschna extensiun è la Slovenia segnada da furmas topograficas fitg differentas. Bundant la mesadad da la surfatscha dal pajais è cuverta cun guaud.[1]
En il nordvest sa chattan las chadainas da muntognas Alps Giulianas, Caravancas ed Alps da Kamnik che tutgan geologicamain tar las Alps da chaltschina meridiunalas. En il Parc naziunal Triglav sa chatta il piz da medem num (2864 m s.m.) che furma la pli auta elevaziun dal pajais; il Triglav è er represchentà a moda simbolica sin la vopna dal pajais.
Il nordost dal pajais è segnà da muntognas mesaunas e da regiuns collinusas: Pohorje (cun bratschs da las Alps Centralas fin a 1500 m s.m.) Haloze (fin 880 m) e Slovenske Gorice (350 m) che fineschan en il nordost da la Mura en la planira e las collinas da Prekmurje, entant che la regiun da sbuccada da Drava e Mura, la regiun Međimurje d’ina surfatscha da 50 sin 20 kilometers, sa chatta per gronda part gia sin territori croat. Omaduas planiras fineschan da l’autra vart dal cunfin ungarais en la Planira Pannonica. La part centrala dal pajais ed il sid èn segnadas da vastas surfatschas da carst caracteristicas.
En il sidvest sa chatta la costa da l’Adria (Riviera slovena) d’ina lunghezza da 46,6 kilometers. Quella marchescha er geograficamain il punct dal pajais situà il pli a bass. Dapi la fin da la Jugoslavia è vegnì dispità cun la Croazia davart il decurs dal cunfin en il Golf da Piran. En rom da l’adesiun da la Croazia a l’Uniun europeica èn ins sa cunvegnids da schliar quest conflict davant ina cumissiun da cumpromiss internaziunala.[2]
Cunfins[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli lung cunfin internaziunal sparta la Slovenia da la Croazia (670 km). Quel tanscha per gronda part per lung da flums (Kupa, Sotla, Čabranka) u en regiuns muntagnardas. Il cunfin sloven-austriac en il nord ha ina lunghezza da 330 km e tanscha per gronda part medemamain tras muntognas (p.ex. Caravancas). Il cunfin cun l’Ungaria en l’ost dal pajais mesira 102 km. En il vest cunfinescha la Slovenia sur 232 km cun l’Italia.[3] Survart Triest passa il cunfin l’emprim parallel a la costa adriatica per lung da las muntognas.
Il cunfin tar la Croazia ha gia furmà dapi la fundaziun da la segunda Jugoslavia la lingia da separaziun administrativa tranter las duas sutrepublicas; il 1991, cun la decleraziun da l’independenza dals dus pajais, è quella daventada in cunfin internaziunal.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
La Slovenia è segnada dal clima transitoric illirc ch’è derasà tranter las Alps Dinaricas, la Mar Mediterrana e la Pannonia. En il sidvest dal pajais regia gia in clima cleramain mediterran cun stads chaudas ed envierns miaivels ed umids (regiun da viticultura). L’enviern e la primavaira mainan però a la costa savens a vents che crodan, la bora temida che porta aria fraida e naiv en las autezzas. A l’intern dal pajais regia in clima continental, en il nordvest il tipic clima da las Alps dal Sid (favugn, plievgia d’enviern e relativamain pauca naiv). L’ost è gia segnà cleramain d’in clima pannonic cun stads chaudas ed envierns fraids.
Natira e protecziun da la natira[modifitgar | modifitgar il code]
La Slovenia è in dals stadis da l’Uniun europeica cun la pli gronda biodiversitad: mintga tschuncantavla spezia d’animal e da planta da la terra che populescha tut il mund vegn avant en la Slovenia.[4] Il pajais sa stenta da mantegnair questa varietad da la fauna, da la flora e dals habitats. Ina natira intacta munta er ina valur per il turissem, il qual s’orientescha a persunas che tschertgan ruaus, che vulan giudair la cuntrada e che mussan interess per il mund da las plantas e dals animals.[5]
La Slovenia dispona d’in parc natiral. Cun ina surfatscha da 83 982 hectaras cumpiglia quel radund 4,1 % dal territori dal pajais. Quel è a medem temp renconuschì sco reservat d’utschels tenor ils criteris da Natura 2000 e sco reservat da biosfera da l’Unesco.
Ultra da quai datti trais parcs regiunals, 52 territoris natirals protegids, 44 parcs da la natira e 25 ulteriurs reservats d’utschels. Tut en tut èn protegids en la Slovenia bundant 35 % da la surfatscha dal stadi. (Per cumparegliar: en l’entira Uniun europeica èn quai en media bundant 18 %). En ils territoris da Natura 2000 en Slovenia vegnan protegids 312 spezias d’animals e da plantas (da quai 109 spezias d’utschels) e 60 differents spazis vitals.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2016 dumbrava la Slovenia ina populaziun da 2 064 241.[6] Las pli grondas citads dal pajais han il suandant dumber d’abitants (situaziun dal 2015): Ljubljana 287 218, Maribor 112 325, Kranj 55 857, Koper (talian Capodistria) 50 902 e Celje (Cilli) 48 773.
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2002 eran 83 % da la populaziun Slovens; i suondan 2 % Serbs, 1,8 % Croats ed 1,1 % Bosniacs, entant che 8,9 % n’han fatg nagina indicaziun areguard lur appartegnientscha etnica.
Sco minoritads èn renconuschidas duas pitschnas populaziuns autoctonas da Talians en la regiun dal vest Primorska (0,11 %) sco er Magiars en la regiun da l’ost Prekmurje (0,32 %). Ultra da quai viva ina fitg pitschna gruppa da lingua tudestga en la Gottschee, la quala n’è però betg renconuschida sco minoritad etnica.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’artitgel 11 da la constituziun dal 1991 è il sloven (Slovenščina) lingua uffiziala. L’artitgel 64 definescha ultra da quai ils territoris cun minoritads autoctonas en ils quals il talian e l’ungarais giaudan ina protecziun speziala. Romani n’è nagina lingua protegida; l’artitgel 65 da la constituziun prevesa bain ina protecziun specifica per ils Roma; quella n’è però betg anc vegnida messa en vigur.
En scola vegn instruì sper l’englais er tudestg u talian sco linguas estras, uschia che numerus Slovens èn abels da communitgar en pliras linguas. Cun l’adesiun a l’EU è il sloven er daventà ina lingua uffiziala da l’Uniun europeica.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la dumbraziun dal pievel dal 2002 han 57,8 % dals Slovens inditgà d’appartegnair a la baselgia catolic-romana; 2,5 % èn muslims, 2,3 % ortodox, 0,9 % protestants. 3,5 % han inditgà d’esser «crettaivels senza appartegnientscha ad ina confessiun» e 10,1 % vesan sasez sco ateists. 22,8 % n’han betg respundì la dumonda areguard l’appartegnientscha religiusa. La gronda part dals muslims e cristians ortodox che vivan en Slovenia derivan dals ulteriurs territoris da l’anteriura Jugoslavia sco la Bosnia u la Serbia. Ins suppona che blers aderents da la baselgia ortodoxa inditgeschan dapi las Guerras dal Balcan d’esser senza confessiun u desistan d’inditgar lur appartegnientscha religiusa.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp medieval a l’entschatta dal 20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Ils perdavants slavs dals Slovens èn probabel immigrads en il 6avel tschientaner en il territori da la Slovenia odierna. Durant il 7avel tschientaner è sa furmà il principadi slav Carantania.
En il decurs dals proxims dus tschientaners è la Carantania l’emprim vegnida sut pussanza bavaraisa, alura sut domini francon. En la mesadad dal 10avel tschientaner ha la victoria dal retg ed imperatur da pli tard Otto I en la Battaglia dal Lechfeld (sper Augsburg) fatg libra la via per la colonisaziun da l’ost dal Sontg Imperi roman. Ils Ungarais che faschevan avant expediziuns da sblundregiada en il territori odiern da la Slovenia, Austria, Germania dal Sid ed Italia èn sinaquai sa domiciliads en la Planira Pannonica. Tras quai èn ils territoris da colonisaziun dals Slavs alpins en la Tschechia, Slovachia (Slavs dal vest) e Slovenia (Slavs dal sid) vegnids separads. La Carantania han ins integrà en il Ducadi da Baviera e tras quai en il Reginavel ostrofrancon. Entaifer il Sontg Imperi roman ha questa regiun fatg part a partir da l’onn 976 dal Ducadi da la Carinzia.
Il Marchesat Krain è vegnì sur ils ducas da la Stiria, ils Babenberger (Friedrich II) ed Ottokar da la Boemia als Habsburgais (austriacs). En rom da la pussanza creschenta dals Habsburgais èn grondas parts da la Slovenia odierna daventadas habsburgaisas. In’excepziun ha furmà il contadi dals Sanegg a Cilli, als quals igl è reussì tras ina politica da maridaglias inschignusa da sa far valair cunter l’egemonia habsburgaisa fin che la dinastia è morta ora l’onn 1456. Silsuenter è il territori sloven da pli tard stà fin la fin da l’Emprima Guerra mundiala – abstrahà d’ina curta interrupziun durant las Guerras da coaliziun – sut domini habsburgais.
Suenter l’Emprima Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
La schientscha naziunala ch’era gia sa manifestada en il 19avel tschientaner e la dissoluziun da l’Austria-Ungaria vers la fin da l’Emprima Guerra mundiala han manà ils 6 d’october 1918 a la furmaziun d’in cussegl naziunal dals Slovens, Croats e Serbs. Cura che truppas talianas èn avanzadas en regiuns da costa slovenas ed han cumbattì en il nord per la Carinzia, ha il cussegl naziunal dumandà il Reginavel da la Serbia per agid militar. Or da questa cooperaziun è sa furmà il prim da december 1918 il Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens.
Il Contract da Saint-Germain dal 1919 ha attribuì al nov Reginavel la Stiria Inferiura cun la chapitala Marburg (sloven: Maribor) sco er ils territoris da la Carinzia Inferiura ch’eran per gronda part da lingua slovena. Tras il Contract da Trianon dal 1920 cun l’Ungaria è vegnida vitiers en il nord la regiun da Prekmurje. La regiun da costa occupada è percunter vegnida attribuida a l’Italia (en rom dal contract da cunfin da Rapallo dal november 1920).
Il 1929 – nov mais suenter in culp da stadi dal retg Alexander Karađorđević – è il stadi vegnì renumnà en Reginavel da la Jugoslavia. Tras quai è la predominanza dals Serbs entaifer il nov stadi be anc creschida; en pli han ils Slovens patì pervi da la sperdita da lur regiun da costa. Sgurdinà adina pli fitg tras ils conflicts a l’intern dal pajais, ha il Reginavel mantegnì la neutralitad.
Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 25 da mars 1941 han las Pussanzas da l’axa sfurzà prinzi Paul da collavurar. Quel manava las fatschentas da la regenza, entant che ses nev minoren Petar II era dapi il 1934 schef da stadi. Gia dus dis pli tard ha la generalitad però fatg in putsch ed instituì il prinzi ereditar Petar II sco suveran. Quests svilups a la flanca dal sidost da lur sfera da pussanza han las Pussanzas da l’axa resguardà sco privlus, uschia ch’els han occupà l’avrigl 1941 l’entira Jugoslavia. La Slovenia è vegnida partida tranter l’Italia, l’Ungaria ed il Reich tudestg. Gia paucs dis suenter l’occupaziun da la Slovenia è sa furmada in’organisaziun da resistenza sut l’egida dals communists (la Front da liberaziun Osvobodilna Fronta). Igl èn sa constituidas numerusas furmaziuns da partisans; l’emprim da vart dals roialists e suenter il cumenzament da la guerra tudestga cunter l’Uniun sovietica er da vart dals opponents communistics (sut il commando da Tito).
A l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala han ins deportà radund 80 000 Slovens or dal territori ch’era vegnì occupà dal Reich tudestg. La gronda part dad els ha stuì prestar lavur sfurzada en Germania, per part er en Rumenia e Bulgaria.[7] Daspera han ils naziunalsocialists tramess en Germania uffants da partisans slovens; sco mesira da retorsiun eran quels vegnids separads sut sforz da lur famiglias.
A la fin da la Segunda Guerra mundiala è quasi l’entira minoritad da lingua tudestga fugida u è vegnida stgatschada, internada u assassinada. Forzas armadas slovenas e croatas ch’avevan battì sin la vart da las Pussanzas da l’axa e ch’han anc cuntinuà suenter ils 8/9 da matg 1945 ils cumbats cunter l’armada jugoslava èn fugidas en Carinzia ed èn sa rendidas sut la protecziun da las truppas d’occupaziun englaisas. Quellas han però surdà ils praschuniers da guerra e civilists slovens e croats als partisans da Tito; sinaquai è la gronda part dad els vegnida per la vita en rom da marschs da la mort u da mazzacras.
Regenza communistica[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la guerra è sa constituida ils 29 da november 1945 la Jugoslavia (sco republica populara federativa democratica, a partir dal 1963 republica federativa socialistica). La Slovenia furmava sco Republica socialistica Slovenia ina sutrepublica da la Jugoslavia. Il territori liber da Triest cun ina gronda part da l’Istria sa chattava dapi il 1947 teoreticamain sut administraziun da las Naziuns unidas. Il 1954, en connex cun il Memorandum da Londra, è la regiun vegnida partida provisoricamain tranter l’Italia e la Jugoslavia; ma pir il 1975 han ins sigillà questa spartiziun en il Contract dad Osimo. En rom da questa fixaziun dals cunfins è la Slovenia vegnida en possess da Koper (Capodistria) e Portorož (Portorose) cun ina strivla da costa da stgars 50 kilometers. La lingia da cunfin tranter las duas anteriuras sutrepublicas jugoslavas Slovenia e Croazia a la costa adriatica n’è percunter anc adina betg sclerida dal tuttafatg.
Independenza[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dals onns 1980 è la malcuntentientscha cun la direcziun politica a Belgrad daventada adina pli gronda. Ils 25 da zercladur 1991 è la Slovenia sa declerada independenta. Sinaquai è l’armada jugoslava penetrada en il pajais; ma suenter l’uschenumnada Guerra da diesch dis èn las truppas sa retratgas. Ils 23 da december 1991 ha la Slovenia relaschà ina constituziun democratica tenor l’exempel dals stadis commembers da la Communitad europeica. Gia entaifer in mais han tut quels renconuschì il nov stadi.
La populaziun relativamain omogena e las paucas acziuns da guerra cun be pitschnas destrucziuns han pussibilità al nov stadi da sa stabilir spert e da sviluppar structuras democraticas consistentas. Quai è vegnì onurà il november 1998 cun metter ad ir tractivas per l’adesiun a l’Uniun europeica. Ils 23 da mars 2003 ha la populaziun slovena votà cun cleras maioritads (89,6 % resp. 66,1 %) per l’adesiun a l’Uniun europeica ed a la NATO. Il prim da matg 2004 è la Slovenia daventada ensemen cun nov ulteriurs pajais (Estonia, Lettonia, Lituania, Pologna, Slovachia, Tschechia, Ungaria sco er Malta e Cipra) commembra da l’Uniun europeica. Il medem di è il pajais daventà commember da la Cunvegna da Schengen, uschia che las controllas da cunfin vers l’Austria, l’Ungaria e l’Italia èn crudadas davent. Dapi il 2007 è l’euro la valuta uffiziala da la Slovenia; quel ha remplazzà il tolar.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Schef da stadi da la Republica slovena furma il president ch’ha ina funcziun plitost represchentativa e che vegn elegì mintga tschintg onns directamain tras il pievel. Daspera sa cumpona la pussanza executiva dal primminister e dal cussegl dals ministers che vegnan elegids tuts dus da l’assamblea naziunala.
Il parlament sloven consista da duas chombras: l’assamblea naziunala (Državni zbor) ed il cussegl naziunal (Državni svet). L’assamblea naziunala sa cumpona da 90 deputads; quels vegnan elegids per part a moda directa, per part en furma da dretg d’elecziun proporziunala. Las minoritads autonomas dals Talians ed Ungarais han in mandat d’etnia garantì. En dumondas che concernan exclusivamain ils dretgs da las minoritads respectivas han quels in dretg da veto absolut. En il cussegl naziunal vegnan delegads 40 represchentants da gruppas d’interess socialas, economicas e regiunalas. Las elecziuns en il parlament han lieu mintga quatter onns.
Sco gia menziunà, è la Slovenia dapi il 2004 commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Dapi il 2010 fa ella er part da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD).
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
Las forzas armadas slovenas disponan d’unitads terrestras sco er da forzas aviaticas e marinas; quellas n’èn però betg organisadas sco singulas partiziuns autonomas.
En tut èn activs ca. 7500 schuldads. Las expensas statalas per l’armada han muntà il 2014 a 486 milliuns dollars, quai che correspunda a 1,0 % dal product naziunal brut.
Sutdivisiun[modifitgar | modifitgar il code]
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
La Slovenia è dividida en radund 200 vischnancas (sloven občine, sing. občina), da las qualas 11 han il status da citad. Tranter il nivel da las vischnancas e quel dal stadi cumplessiv na datti nagina ulteriura sutdivisiun administrativa.
Regiuns da coesiun da l’UE[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la sistematica dal svilup regiunal che l’UE applitgescha per tut ses territori è la Slovenia sutdividida en duas regiuns da coesiun (Slovenia dal Vest e Slovenia da l’Ost), las qualas n’han però nagina muntada administrativa. La Slovenia dal Vest cumpiglia ils territoris enturn Ljubljana, Kranj e Koper cun la pli gronda forza economica, entant che la Slovenia da l’Ost è segnada da regiuns ch’èn economicamain pli flaivlas.
Cuntradas[modifitgar | modifitgar il code]
Ultra da quai exista la sutdivisiun en tschintg cuntradas istoricas. Quellas correspundan a la divisiun administrativa dal temp da l’Austria-Ungaria, èn oz anc fitg frequentas e fan part da l’identitad regiunala. Surtut la Steiermark slovena è segnada d’ina ferma identificaziun regiunala che vegn duvrada per sa cunfinar da la chapitala Ljubljana. Tar questas cuntradas istoricas sa tracti concretamain da:
- Primorska (il territori dal pajais situà a la costa adriatica)
- Kranjska (ch’appartegneva pli baud a la Carniola/Krain)
- Koroška (ch’appartegneva pli baud a la Carinzia/Kärnten)
- (Spodnja) Štajerska (ch’appartegneva pli baud a la Stiria/Steiermark)
- Prekmurje (regiun situada en il nordost dal pajais)
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
La Slovenia dispona d’ina buna infrastructura stradala e d’ina rait d’autostradas moderna. Ils centers furman la chapitala Ljubljana e Maribor. Bunas colliaziuns datti er en direcziun da las regiuns da turissem e da skis en las Alps Giulianas e vers la costa adriatica. Per pudair duvrar las autostradas dovri ina vignetta (da set dis, d’in mais u d’in onn).
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
La pli gronda plazza aviatica dal pajais sa numna Letališče Jožeta Pučnika Ljubljana ed è situà sper Brnik en vischinanza da la chapitala Ljubljana. Daspera existan duas plazzas aviaticas pli pitschnas a Maribor ed a Portorož.
Port da mar[modifitgar | modifitgar il code]
Sur il port da mar da Koper (tal. Capodistria) trategna la Slovenia relaziuns commerzialas en tut il mund e furma er in pajais da transit per raubas da e vers l’Europa Centrala.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
La viafier statala Slovenske železnice dispona d’ina rait da 1229 km (da quai 504 km viafier electrifitgada). La viafier collia bleras citads slovenas e tanscha er fin al port da mar.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
La Slovenia è segnada d’ina economia maschadada cun cumparts relativamain equilibradas d’agricultura, industria, servetschs e turissem. Impurtants patruns da lavur èn tranter auter l’interpresa dad ieli ed energia Petrol, il furnitur da products per il tegnairchasa Gorenje, l’interpresa farmaceutica Krka e la fabrica d’autos Revoz ch’appartegna al concern Renault. Las entradas per chau correspundan pli u main a la media europeica. Tenor il standard da la capacitad da cumpra cuntanschevan quellas il 2012 in index da 82 (EU-27= 100).[8]
Sco emprim dals diesch stadis ch’èn daventads il 2004 novs commembers da l’Uniun europeica ha la Slovenia pudì midar il 2007 a l’euro. Il product naziunal brut muntava il 2013 a 23 289 dollars per persuna. Uschia era la Slovenia posiziunada anc avant il Portugal e marcantamain avant tut ils ulteriurs stadis da l’ost che fan part da l’Uniun europeica sco Tschechia, Pologna u Estonia. Tranter il 1997 ed il 2014 ha la creschientscha economica muntà en media a 2,53 %.[9]
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
En l’agricultura ha l’independenza dal pajais instradà ina fasa da restructuraziun. Il dumber dals manaschis agriculs è sa diminuì rapidamain – in svilup ch’è pir sa franà in pau a l’entschatta dals onns 2000. L’onn 2005 cumpigliava il total dal terren agricul dal pajais 648 113 ha ed il dumber total dals manaschis 77 000, da quai 85 % cun damain che 10 hectaras surfatscha utilisada. La valur totala da la producziun agricula ha muntà il 2005 a stgars 2 % dal product naziunal brut. In problem furma la structura da vegliadetgna dals purs: be stgars 20 % èn pli giuvens che 45 onns, radund 57 % percunter pli vegls che 55 onns.
L’allevament da muvel importa bundant 50 % da la prestaziun da producziun (2005: 511 milliuns euros). Correspundentamain è la cumpart da pastgiras (60 %) e da surfatschas da cultivaziun da pavel (20 %) fitg auta. L’effectiv da muvel sa cumpona surtut d’arments e da portgs; creschida è però er la cumpart da chauras, nursas e chavals.
L’industria da victualias da la Slovenia ha stuì supportar entaifer radund 20 onns gist duas crisas: Per l’ina èn crudads davent a l’entschatta dals onns 1990 ils martgads da vendita en l’anteriura Jugoslavia; per l’autra è sa fatga valair il 2004 la gronda concurrenza dals concerns gronds europeics. D’avantatg è l’adesiun a l’UE stada per l’agricultura en il territori da muntogna ed autras regiuns dischavantagiadas. Tut en tut profiteschan en la Slovenia 440 349 ha da mesiras da promoziun speziala che duain impedir che la cultivaziun dal terren vegnia smessa en regiuns che fissan uschiglio nunrentablas.
In grond potenzial economic posseda la selvicultura. Bunamain 60 % dal pajais èn cuverts cun guaud, quai che munta en l’Europa ina valur che be la Svezia e la Finlanda surpassan. Malgrà la vasta dimensiun dals guauds da la Slovenia contribuescha la selvicultura be 0,2 % al product naziunal brut. Quai è d’attribuir al fatg ch’ils guauds èn fragmentads fitg ferm areguard las relaziuns da possess. 72 % da la surfatscha da guaud sa chattan en possess privat da ca. 489 000 possessurs. Questa parcellaziun difficultescha l’utilisaziun optimala dals guauds.
Ina cumpart relativamain gronda da la surfatscha agricula vegn tratga a niz per la viticultura. Radund 40 000 viticulturs privats e professiunals tgiran la viticultura, e quai savens gia en la tschintgavla u sisavla generaziun. En il decurs dals ultims onns ha pudì vegnir meglierada la qualitad e cuntanschida la quantitad dal temp habsburgais e precommunistic.
Industria[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 40 % da las persunas che lavuran èn activas en l’industria. A l’export contribuescha surtut l’industria d’autos (20 %). Daspera èn er l’industria electronica (ca. 10 %), la metallurgia e construcziun da maschinas (10 %) sco er l’industria chemica e farmaceutica da gronda muntada (9 %). Il mastergn contribuescha 27 % al product naziunal brut.
Servetschs[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi si’independenza l’onn 1991 ha la Slovenia pudì extender vastamain il sectur da servetschs; quel cumpiglia en il fratemp bundant 50 % dals plazs da lavur. La Slovenia dispona d’ina fitg buna rait da traffic, e quai er en congual cun las relaziuns da l’Europa Centrala en general. Sper ils centers culturals ed economics Ljubljana e Maribor exista surtut en las Alps Giulianas, en las taunas da Postojna ed a la costa da la Mar Adriatica in turissem cun l’infrastructura correspundenta. En il nordost dal pajais, che vala sco ‹regiun da las termas›, crescha ultra da quai la muntada dal turissem da sanadad.
Budget statal[modifitgar | modifitgar il code]
Il budget statal dumbrava il 2012 expensas en l’autezza da 22,59 milliardas dollars ed entradas da 20,5 milliardas dollars. Da quai è resultà in deficit en l’autezza da 4,6 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi muntavan il 2012 85,3 milliardas dollars u 53,3 % dal product naziunal brut. Per la sanadad èn vegnids impundids 9,1 % dal product naziunal brut (situaziun dal 2009), per la furmaziun 5,2 % (2007) e per il militar 1,0 % (2014).[10]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli enconuschent autur da la Slovenia è France Prešeren (1800–1849). Sia poesia romantic-naziunalistica ha inspirà blers poets ed auturs da pli tard ed è daventada in impurtant element da la cultura e schientscha naziunala slovena.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Sper il ballape gioga en la Slovenia surtut il ballabasket in’impurtanta rolla entaifer ils sports da squadra. Plinavant è il ballamaun vegnì adina pli popular suenter che la Slovenia è daventada il 2004 vicecampiun europeic.
Il sport d’enviern ha en la Slovenia ina muntada tuttina auta sco per exempel en l’Austria u en Svizra, quai er grazia als success da skiunz(a)s sco Tina Maze. A Planica sa chatta era la segund gronda sigliera da skis dal mund. Enconuschenta è plinavant la firma da skis Elan che deriva da la Slovenia.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Dis da festa ch’èn colliads specificamain cun la cultura ed istorgia da la Slovenia èn Prešernov dan, slovenski kulturni praznik (il di da la mort dal poet naziunal France Prešeren e di da la cultura slovena) ils 8 da favrer, il di da la resistenza durant la Segunda Guerra mundiala (27 d’avrigl), il di da la suveranitad statala 1991 (25 da zercladur), il di da la refurmaziun (a la quala ils Slovens han d’engraziar lur lingua scritta e l’emprima menziun dal num ‹Slovens› insumma) ils 31 d’october sco er il di da l’independenza ed unitad (proclamaziun dal resultat dal referendum d’independenza en il parlament 1990) ils 26 da december.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Franc Perko, Aleksander Golob: Die Wälder Sloweniens waldwissen.net dals 5 da december 2006.
- ↑ Internationale Schiedskommission (situaziun dals 2 da schaner 2012).
- ↑ www.laenderdaten.de.
- ↑ DEŠNIK (2008): Management der Naturparke in Slowenien, 8 pp.
- ↑ Slowenisches Ministerium für Umwelt und Raumordnung (2010): Naturparks in Slowenien, 40 pp.
- ↑ Populaziun, Slovenia, prim da fanadur 2016, consultà ils 16 da november 2016.
- ↑ Erich Huppertz: Die Rechnung der Opfer, en: taz, die Tageszeitung, 18 da settember 2008.
- ↑ Bruttoinlandsprodukt (BIP) pro Kopf, publitgà da bpb ils 11 d’october 2013.
- ↑ Slovenia, Economic Indicators, consultà ils 3 d’avrigl 2015.
- ↑ The World Factbook.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- MERIAN Slowenien. Jahreszeiten Verlag GmbH, Hamburg.
- Peter Štih, Vasko Simoniti, Peter Vodopivec: Slowenische Geschichte. Gesellschaft – Politik – Kultur. Leykam, Graz 2008, ISBN 978-3-7011-0101-6.
- Joachim Hösler: Slowenien. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Pustet, Regensburg 2006, ISBN 3-7917-2004-X.
- Marco Kranjc: Kulturschock Slowenien. Reise-Know-How Rump, Bielefeld 2009, ISBN 978-3-8317-1746-0.
- Petra Rehder: Slowenien. Beck, Minca 1999, ISBN 978-3-406-39879-7.
- Steven W. Sowards: Moderne Geschichte des Balkans. Der Balkan im Zeitalter des Nationalismus. Translatà, commentà e cumplettà da Georg Liebetrau. Books on Demand, Norderstedt 2004, ISBN 3-8334-0977-0.
- Dieter Blumenwitz: Okkupation und Revolution in Slowenien (1941–1946). Eine völkerrechtliche Untersuchung, Böhlau, Vienna 2005, ISBN 3-205-77250-4.
- Tamara Griesser-Pečar: Das zerrissene Volk. Slowenien 1941–1946. Okkupation, Kollaboration, Bürgerkrieg, Revolution. Böhlau, Vienna / Cologna / Graz 2003, ISBN 978-3-205-77062-6.
- Joachim Hösler: Von Krain zu Slowenien. Die Anfänge der nationalen Differenzierungsprozesse in Krain und der Untersteiermark von der Aufklärung bis zur Revolution 1768 bis 1848. (= Südosteuropäische Arbeiten, tom 126), Oldenbourg, Minca 2006, ISBN 978-3-486-57885-0.
- Fabian Prilasnig: Der slowenische Weinbau – Sitten und Bräuche, Grin, Minca 2008, ISBN 978-3-640-17164-4.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina uffiziala da la Republica da la Slovenia
- Fakten über Slowenien dal servetsch da communicaziun da la regenza da la Slovenia (PDF; 6,3 MB)
- Statistični urad Republike Slovenije – Uffizi da statistica da la Slovenia
- www.slovenia.info – Centrala da turissem da la Slovenia


text:
Not Spinatsch è in um enconuschent en sia patria. A Savognin e conturns conusch'ins l’electricist pensiunà ch'è dapi onns activ sin il sectur cultural, quai surtut per il museum regiunal. Tar il scriver è el vegnì relativamain tard. L’interess per la poesia è naschì en el tras sia activitad sco chantadur da chor.
Eu craj in mincha cas cha Not Spinatsch nun observa be fich bain il muond intuorn el, ma eir quai chi capita in el svessa
La paletta da temas da la vainchina da poesias è fitg vasta. Quai va da contemplaziuns da la natira, dad animals e plantas fin tar ponderaziuns filosoficas en connex cun nossa vita hectica e senza ruaus.
RR actualitad 11:00


text:
Médule
Médule (nòm uficiàl en Italià: Medole) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 4 064 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 25,9 km² e 'na densità de 157 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castèl, Castiù, Cavriàna, Sarezére, Ghidisöl e Sulfrì.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer dei abitàncc de Médule l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Somedia Production, Cuera, 2016, Bestellnummer 978-3-905744-04-0
Calender romontsch / 2017 Sursilvan
CHF 21.00
Nicht vorrätig
Nicht vorrätig
Beschreibung
Il calender romontsch 2017 cuntegn il calendari cun nummerusas informaziuns, lu contribuziuns zun diversas da litteratura, d’experientschas da clamda, da ponderaziuns cristianas, d’engaschis culturals, da relaziuns e stentas da pli baul ed auter pli. Secapescha ch’el porta era la buna regurdientscha da diversas persunas zun meriteivlas per nossa societad. Mo en spezial rapporta quest annuari dall’aventura dall’ovra Alptransit la stadt 2016. A moda zun cumpetenta rapporta dr.Dumeni Columberg,anteriur cusseglier naziunal, dil process politic ch’ei staus necessaris e dallas lavurs per la realisaziun da quell’ovra da muntada per l’entira Europa.
Bewertungen
Es gibt noch keine Bewertungen.


text:
Igl haja duvrà bun duas emnas fin che las emprimas dumondas sajan arrivadas, uschia Alessandro della Vedova, il mainafatschenta da la Caritas dal Grischun. La glieud dumondia via mail, posta u telefon per agid. Quai sajan p.ex. famiglias, nua che la tgira d'uffants manchia actualmain, dunnas che na possian betg pli ir a nettegiar sco uschiglio u lura er il cas dad ina famiglia che posseda ina pitschna ustrietta.
Malgrà pussaivladad da lavurar – la clientella manca
Era sche la famiglia possia vender maglia per prender cun, n'hajan els actualmain betg avunda clientella. Per l'ina haja en general pli pauca glieud e per l'autra vegnian quels che sajan qua pli pauc savens. Uschia saja la famiglia vegnida en la situaziun ch'els na possian betg pli pajar ils custs da mintgadi, raquinta Alessandro della Vedova. Sco p. ex. quints da l'assicuranza, tschains u er premias da la cassa da malsauns.
Entaifer be in'emna haja la famiglia survegnì resposta ed agid da la Caritas. Ma betg simplamain en furma da daners en bar u sin il conto.
Mesiras per evitar maldiever dals daners
Per garantir che l'agid sa tschentia en il dretg lieu e na vegnia er betg malduvrà, paja la Caritas quints, uschia er tar la famiglia cun l'ustrietta. Tenor il mainafatschenta possian quai esser tant quints che han da far cun la lavur, ma er cun la vita privata da la famiglia, pia tschains, segiradas, quints dal medi euv. L'agid direct per persuna e famiglia è actualmain limità tar 1'000 francs.
Ins pudess dir 1'000 francs èn in dagut sin il crap chaud, ma da l'auter maun era fitg custaivels per pudair pajar ils emprims quints.
La Caritas n'è però betg la suletta organisaziun che porscha agid direct cun ils daners da la Chadaina da Fortuna. Er la Crusch Cotschna porscha quest servetsch. Per evitar che la medema persuna u famiglia incasseschia duas giadas, communitgeschan las organisaziuns ina cun l'autra. Mintgina sa da l'autra tgi che ha dumandà e survegnì agid. Er il servetsch social vegnia infurmà.
Actualmain 20 fin 30 dumondas en il GR
Anc n'hajan els cun 20 fin 30 betg bleras dumondas d'agid, ma Alessandro Della Vedova quinta ch'il dumber creschia las proximas emnas. Daners per gidar sajan actualmain avunda avant maun. Quai possia però tut tenor co la situaziun sa svilupeschia er midar fitg svelt.
Jau crai ch'i dat anc adina persunas, branschas, clamadas che dattan tranter sutgas e bauns. I vegn a dar tscherts cas da direzia e là èsi bun d'avair uschia ina rait superiura da la Chadaina da Fortuna che po gidar.
Quant urgent ch'il basegn d'agid è en il Grischun è grev da dir. Er il minister d'economia e fatgs socials, Marcus Caduff manegia che quai na sa laschia betg dir pauschal. Ord vista economia constateschia el cunzunt che independents u fatschentas pitschnas pateschian il pli fitg. Sco p.ex. grafichers u ortulans.
Gist en questas situaziuns saja l'agid da la Chadaina da Fortuna però impurtant, sper las raits da sustegn dal stadi e dals chantuns. I dettia numnadamain tar tut anc adina cas nua che glieud na survegnia nagin sustegn da quella vart.


text:
Il Cussegl naziunal ha decidì uschia cunter la proposta da sia cumissiun d’energia. Quella proposta vegn sustegnida dals verds e per part era da la PS e la PCD.
La cumissiun era da l’avis, che soluziuns spertas sajan necessarias per las ovras idraulicas. Perquai vuleva ella integrar reglas novas tar il provediment da basa en il project da las raits electricas. L’idea era che chasas privatas ed interpresas pitschnas e mesaunas avessan sulet anc survegnì electricitad ord forza idraulica. Quai fiss stà ina garanzia da cumpra per las ovras idraulicas. Betg sclerì era tge che quai custia ils clients.
La cumissiun aveva reagì sin ina decisiun dal Cussegl dals chantuns che vuleva sustegnair las ovras idraulicas.
RR novitads 10:00


text:
Sch'il WEF vegn dentant propi ad avair lieu n'è anc betg enconuschent, ha ditg il landamma da Tavau Tarzisius Caviezel envers RTR.
Il WEF sco nus enconuschain na vegn betg realisà il 2021 a Tavau
Malgrà la communicaziun dal WEF, ch'il forum duai vegnir realisà durant la stad, è Tarzisius Caviezel dal avis ch'i saja memia baud per confermar quest fatg. La situaziun e las circumstanzas sajan en il mument fitg intschertas. Er sch'il WEF vegniss spustà sin la stad resti avert sche quel fiss alura a Tavau.
Igl è pussibel ch'il WEF vegn organisà en in'auter lieu - quai na savain nus betg.
Donn finanzial per la vischnanca
Sch'il WEF na vegniss betg realisà il 2021 stuess la vischnanca quintar cun in grond donn finanzial di Caviezel. Cun la decisiun dal forum hajan ins dentant stuì quintar.
Sch'il WEF vegnia alura realisà la stad vegnia Tavau a far ses pussibel per dastgar manar atras l'occurrenza. Il pli impurtant saja dentant ch'ins possia realisar il forum durant ils onns 2022, 2023 e 2024 sco usità a Tavau.
Turissem ha quintà cun la decisiun
Tenor l'organisaziun da turissem da Tavau/Claustra hajan ins spetgà cun questa decisiun. Ch'i vegnia problematic d'organisar il WEF saja sa mussà tar las interpresas internaziunalas. Bleras hajan in scumond intern da far viadis en l'exteriur.
Uss sperian ins ch'ins possia almain realisar in'occurrenza la stad, di Reto Branschi, il directur da Tavau/Claustra Turissem. Sch'il WEF n'haja betg lieu stoppia la branscha da turissem quintar cun in donn finanzial da var 40 milliuns francs. Quest donn stoppian ins dentant er metter en relaziun – en total fetschia la branscha da turissem ina svieuta da radund 600 milliuns francs a Tavau.
Regenza deplorescha – ha dentant chapientscha
Il risico d'organisar ina tala occurrenza cun blers participants fissi stà fitg gronds, di la regenza. Ord quest motiv possian ins chapir la decisiun dals organisaturs. Ord vesta economica e politica fetschia dentant mal, ha ditg il cusseglier guvernativ Marcus Caduff envers RTR.


text:
Prima Guerra de Indipendenza italiana
La Prima guerra de Indipendenza taliana l'è s'cioppada el 23 de marz del 1848, dòpo che Milan e Venezia s'eren levaa su contra i Austriech e eren reussii a casciài foeura. In prinzipi de la guerra òlter statt talian, olter al Piemont, aveven deciduu de combatt contra i Austriech: el Stat de la Gesa, el Grandugaa de Toscana e 'l Regn di Dò Sicili, e i talian eren reussii a veng dò battaj a Pastrengh e Gòit, e anca a ciapà Pes'cera, voeuna di fortezz del quaderlater indove i austriech del general Radetzky a s'eren retiraa.
Quand che al prinzipi de giugn i Austriech inviaven rinforz al comand del general Nugent, e in de l'istess temp i stat talian decideven de trass indree e lassà i Piemontes insema ai Lombard e ai Venezian a combatt deperlor, el Radetzky l'è tornaa anmò a combatt e a Custoza, in tra el 23 e el 25 de luj, l'ha battuu l'esercit nemis e l'è 'gnuu ancamò indree in de la Lombardia. Dòpo de avè battuu ancamò i piemontes vesin a Milàn, el 6 de agost el Radetzky el tornava in de la cità che l'eva casciaa foeura cinqu mes innanz e l'esercit Piemontes, comandaa del Re Carl Albert, l'ha poduu pu fà nagòtt ma ciamàggh on armistizi.
La guerra l'ha taccaa su ancamò in del mes de marz del 1849 fomentada del Governa Rattazzi ma i Piemontes, comandaa del general polacch Chrzanowsky ch'el se intendeva minga ben cont i sò omen, hinn staa battuu ancamò in de la battaja de Novara el 23 de l'istess mes. El Re Carl Albert el decideva de retirass in esili, e el sò post el toveva Vittòri Emanuel II che in d'ona cassina arent a la città el se incontrava col Radetzky per mett giò i condizion de la capitolazion che la metteva fin a la guerra.


text:
Uschia èn vegnids annunziads l’onn passà 178'282 accidents da professiun, quai per 0,4% pli pauc ch’il 2015. Ils accidents da lavur e malsognas per motivs professiunals è sa reducì per 1,1 pertschient sin 178'282 e ils accidents ordaifer la professiun da 0,5 pertschient sin 263'987.
Prevenziun ed automatisaziun
S'augmentà han ils accidents da dischoccupads è quai per 7,8 pertschient sin 17'647. Motiv per quest augment po esser che dapli persunas èn sin tschertga da lavur. Dapi il 2011 èn ils accidents da professiun sa reducids marcant per 5,5% quai malgrà che dapli persunas lavuran en Svizra. E quai malrgrà ch'il dumber da persunas occupadas a temp cumplain è s'aumentà durant quest temp. Era il ristg d'accident da lavur sa reducescha dapli onns.
Il motiv per la reducziun vesa la Suva en la lavur da prevenziun, ma i dettia adina damain professiuns cun in grond ristg, quai grazia a la automatisaziun.
RR actualitad 10:00


text:
Tranter las unfrendas saja in visitader da la disco sco era l’attatgader. La damaun marvegl enturn las quatter e mesa sajan stà d’udir cloms d'agid en la discoteca. Quella sa chatta en ina zona industriala a Constanza.
Dispita persunala
Tar il sajettim sa chattan nagins Svizzers tranter las unfrendas, quai ha il ministeri da l'exteriur confermà sin dumonda da l'agentura da novitads sda.
Plinavant è vegnì enconuschent che l'um da 34 onns ha sajettà giu il portier da la disco. Er l'assassin tutga tar las unfrendas. La polizia suppona ina dispita persunala dal assassin.
RR novitads 09:00


text:
Cussegl da vischnaunca
Il cussegl da vischnaunca (parlament) ei l’instanza legislativa dalla vischnaunca da Breil. El remplazza per part las radunonzas communalas e prepara per decisiuns suttamessas al suveran las propostas per decisiun. Il cussegl dumbra 13 commembers e vegn elegius mintga 4 onns dil pievel. La davosa elecziun ha giu liug ils 24 da settember 2017. La suprastonza dil cussegl vegn elegida mintg’onn entras il cussegl. Ina reelecziun per in ulteriur onn ei pusseivla. Per ordinari salva il cussegl 2 entochen 6 sedutas ad onn.


text:
Concret: las Ovras electricas Rain anteriur 984,1 milliun uras kilowatt (+130.3 muk l'onn avant); las ovras electricas Glion 295,2 milliuns uras kilowatt (+27.7 muk). Quai resorta dal rapport da gestiun 2014/15 (october - settember).
A la radunanza generala han ils responsabels da l’Axpo alura er discurri d’in fitg bun onn (per las OER èsi schizunt stà il terz meglier cun 15,2% dapli che l’onn avant). In dals gronds projects da questas ovras è stà da sanar la galaria da sviament dal lai a Runcahez. Plinavant han lavurers installà indrizs da protecziun sco tschabergals e barrieras vid ils implants per meglierar la segirtad da persunal e viandants.
Tar las OEG èn ils generaturs da las maschinas a Tavanasa e Pigniu vegnids controllads l’october ed il november 2014. Per inspectar e far pitschnas lavurs da mantegniment han ins svidà las galarias da Pigniu-Ruschein e Tavanasa-Glion. Quellas sajan en in stan excellent, èsi vegnì ditg.
Dividendas da 1,5 %
Las ovras electricas Rain anteriur pajan ina dividenda da 1,5 % (1,2 milliuns francs) sin il chapital d’aczias da 80 milliuns francs. Acziunaris èn l’Axpo Power SA (81,5 %), il chantun Grischun (10%) e las vischnancas da concessiun Medel, Tujetsch, Mustér, Sumvitg, Trun, Breil (8,5%).
Las ovras electricas Glion pajan ina dividenda da 1,5 % (750’000 francs) sin il chapital d’aczias da 50 milliuns. Acziunaris èn l’Axpo Power SA (85%), il chantun Grischun (10%) e las vischnancas da concessiun Glion, Breil, Vuorz ed Andiast (5%).


text:
L'emprim gol da la partida ha sajettà Robin Ganz en la segunda minuta per Bülach. En il segund terz (26avla minuta), ha Patrick Zahner da l'EHC Cuira lura egualisà ad 1:1. En la 36avla minuta ha Cyrill Bischofberger purtà ils Grischuns en avantatg.
L'entschatta dal terz terz ha lura Patrick Zahner purtà l'EHC Cuira al 3:1 cun ses segund gol da la partida. Aurelio Lemm ha lura pudì scursanir sin 3:2. Ils ultims 3 gols dal temp regular han fatg anc ina giada Patrick Zahner per ils da Cuira (56avla minuta) e Aurelio Lemm e Ramón Diem per Bülach.
Cun ils dus penaltis da Cyrill Bischofberger e da Patrick Zahner è la partida lura stada decisa. Suenter set gieus sa chatta la squadra da coach Konstantin Kurashev sin l'11avla e penultima plazza da la tabella da la MSL.
Tabella MySports League
En l'emprima liga ha giugà l'equipa da hockey da Partenz-Signuradi cunter l'SC Herisau. Ils Grischuns han pers ordaifer cun 1:2. Il sulet gol per Partenz-Signuradi ha sajettà Rico Marugg en la 28avla minuta.
L'EHC Arosa percunter ha gudagnà ordaifer cunter ils Red Lions Reinach cun 7:3. Ils gols per Arosa han sajettà Flavio Cola (emprima, 34avla e 55avla minuta), Reto Amstutz (14avla minuta), Patrick Bandiera (18avla e 45avla minuta) e Livio Roner (29avla minuta),
RR novitads 23:00


text:
Casola in Lunigiana
Casola in Lunigiana (Càsula 'n dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 1.230 abitàncc, 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fivizzano, Giuncugnano (LU), Minucciano (LU).
Pòsti de 'nterès[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Céza de Santa Felicita
- Piéf dei Sancc Cornelio e Cipriano a Codiponte
- Piés de San Piéro de Offiano
- Céza de Santa Margherita de Regnano
- Céza de Sant'Andrea
Galerìa de fotografìe[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
In minus anc pli cler han nudà ils impressaris svizzers tar las novas incumbensas. Quellas èn sa reducidas per 8%. Questa situaziun da las empustaziuns laschia spetgar in'ulteriura consolidaziun en la branscha da construcziun concludan ils impressaris.
Construcziun d'abitaziuns fa quitads
Quitads a lunga vista fa la situaziun tar la construcziun d'abitaziuns. Ils impressaris quintan che las incumbensas giajan enavos perquai che gia dapi intgins onns vegnia bajegià dapli novas abitaziuns che quai ch'i vegnia dumandà. A partir da cura ch'i vegnia bajegià pli pauc abitaziuns saja però grev da dir.
RR novitads 11:00


text:
Floresta
Floresta l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 504 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 31,1 km² e 'na densità de popolasiù de 16 ab./km².
Floresta el cunfìna coi cümü de Montalbano Elicona, Santa Domenica Vittoria, Raccuja, Randazzo, Tortorici, Ucria e San Piero Patti.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Floresta l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Gráfica poblacional
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
En l’elecziun dal venderdi gieva quai per il curs dal pajais. Ruhani stat per avrir il pajais, Raeissi ch’è il primcandidat dal clerus stat per l’isolaziun da quel.
Dals 56,4 milliuns electurs registrads han passa 40 milliuns prendì part a las elecziuns.
Segund temp d’uffizi
En ses segund temp d’uffizi vuless Ruhani cuntinuar sia politica d’avertura dal pajais. Sco success il pli grond da l’um da 68 onns vala la cunvegna d’atom la quala ha manà il schaner 2016 ad in’aboliziun da sancziuns encunter l’Iran. Tut en tut na tschenta Raeissi betg en dumonda questa cunvegnientscha cunquai che quella vegn approvada dal parsura-religius Ayatollah Ali Chameney. Chameney rinfatscha dentant a Ruhani d’avair fatg memia pauc ordlonder.
Ruhani ha supplitgà ils Iranais en il cumbat electoral per dapli temp, per pudair trair a niz meglier la cunvegna d’atom. Ultra da quai ha el empermess in rinforzament dals dretgs dals burgais e dapli libertads culturalas. Ses contrahent conservativ stettia per ina «logica da scumonds» admonescha Ruhani, e quel chapeschia nagut da diplomazia.
Relaziun cun tensiun
Malgrà las concessiuns da l’Iran areguard il program atomar resta la relaziun tranter il pajais ed ils Stadis Unids da l’America ina cun tensiun. Il president Donald Trump ha proclamà la gievgia ulteriuras sancziuns encunter il program da rachetas da l’Iran. La fin d’emna visita Trump l’Arabia Saudita – il rival da l’Iran.
RR novitads 10:00


text:
Dapi ils onns 2000 s’ha il project «GiK» verifitgà en numerus chantuns da la Svizra. En Grischun datti fin uss a Cuira, Panaduz/Razén, Tavau, Domat e Landquart persunas che s’engaschan tenor il model da la Pro Senectute.
Barat da generaziuns
Central tar l’idea è ch’ils seniors accumpognan ina classa regularmain 2-4 uras per emna ed han plaschair vid il contact e la lavur cun uffants ed han pazienza e temp per communitgar e gidar ils scolars.
Agid e sustegn per magisters
6 magistras da San Murezzan èn s'annunziadas per sa participar cun lur classas al project. Sper il fatg ch’ils «Nons» e «Nonas» èn automaticamain er in agid per il magister en stanza da scola, duai il project surtut procurar in barat e la chapientscha da las generaziuns ina tranter l’autra.
Nus na tschertgain betg simplamain in bratsch gratuit che gida en scola, mabain ina situaziun da «win-win» per tut las generaziuns.
Avant ch’ina classa survegn in «Non» u ina «Nona» datti oravant discurs ed in di da fufragnar per ils seniors. Singulas persunas ch’eran preschentas a l’infurmaziun da la Pro Senectute han gia fixà in emprim inscunter, auters dals bun 15 seniors interessads èn s'inscrits per vegnir infurmà pli detagliadamain.
Non e Nona en curt en scola
Sche tut funcziuna tenor plan, uschè Othmar Lässer, duain bainbaud ils potenzials «Nons» e «Nonas» accumpagnar scolars da San Murezzan regularmain en las classas ed uschia garantir in barat tranter las generaziuns.


text:
Guernsey
Guernsey l'è 'n possediment de la Corona Britannega situaa in di Isol del Canal, in tra la Franza e l'Inghilterra. L'Elisabetta II del Regn Unii l'è "Duca de Normandia" e donca a capo de l'isola a nivell cerimonial. A capo del governo gh'è on baliv: incoeu l'è 'l scior Jonathan Le Tocq.
La capitala l'è Saint Peter Port, i lengov offiziai hinn l'ingles e 'l franzes, ma l'è parlaa anca el Dgèrnésiais. La Sterlina britannega l'è doperada tant 'me la Sterlina de Guernsey. Hinn sotta la sò giurisdizion anca Alderney, Sark, Herm, Jethou, Brecqhou e Burhou.
AmministrazionModifega
L'amministrazion de Guernsey l'è fada inscì, tucc elegiuu a suffragi universal:
- 12 consijee
- El Baliv de Guernsey
- El Procurator cont el poder giudiziari
- 33 deputaa popolar
- 10 reppresentant di Parrocchi
- 2 reppresentant de Alderney


text:
Tenor il president da l’uniun «Pro Lucmagn» Martin Candinas èsi stà in bun onn. La via è stada serrada per 28 dis, quai en cumparegliaziun cun l’onn avant, dus dis pli pauc. En cumparegliaziun cun il 2017/2018 èsi bler pli pauc. Lez onn era la via stada serrada per 76 dis. Avert è il pass restà durant 113 dis per 24 uras. Quai saja en cumparegliaziun cun ils onns passads sur la media.
Er èn pli paucas lavinas vegnidas fin en via. L’onn 2019/2020 hajan ins registrà 21 lavinas, l’onn avant era quai anc il dubel cun 42 lavinas sin via. Surtut il cumenzament da l'enviern, il november ed alura il mars. Ma il pli impurtant saja ch’ins possia guardar enavos sin 20 onns avert il pass, senza in pli grond accident, han accentuà ils responsabels da la cumissiun tecnica Nora Zürcher e Fabrizio Conceprio.
Custs per cas giuridics
Da l’autra vart na sajan ils custs betg sa reducids. Quai haja surtut da far cun ils cas giuridics. Uschia haja la Pro Lucmagn gì decis l'avust 2019 da surdar per ils proxims 10 onns l’incarica da rumir naiv a la societad «Edelweiss» domiciliada en il Tessin. Cunter questa decisiun ha la societad che fascheva ils ultims 20 onns las lavurs fatg recurs, fin al Tribunal federal a Losanna.
Il tribunal ha lura decis, che la surdada na cuntrafa betg a las leschas. La sentenzia finala è anc pendenta a Losanna, ma qua saja surtut da reglar tgi che ha da surpigliar tge custs, ha accentuà il president Martin Candinas. Per l’onn passà ha l’uniun «Pro Lucmagn» fatg in gudogn da radund 18’500 francs.
Custs vegnan en futur incassads sco budgetads
Las vischnancas ed era las pendicularas survegnian en futur in quint sco budgetà. Quai saja per rinforzar la liquiditad da l’uniun. Uschia survegnian las vischnancas per exempel il quint cun las cifras dal budget. E sch’il quint final varieschia alura la finala, vegnia quai fatg dabuns sin il proxim quint ha declerà il president da l’uniun. Ma ins fetschia dapi 20 onns il budget cun 750’000 francs e quai vegnia probabel era a restar.
Festa da giubileum
La festas da giubileum da 20 onns avertura dal pass Lucmagn durant l’enviern ha stuì vegnir spustada sin ils 21 da november, pervi dal coronavirus. Il mument sajan ils dus cussegliers guvernativs Mario Cavigielli e Cladio Zali s’annunziads per vegnir a la festa da giubileum. Era vegnia la nova societad «Edelweiss» ad esser preschenta quai di sin il pass Lucmagn, cun maschinas ed era per respunder dumondas, ha Martin Candinas accentuà.


text:
Entras l'Uniun da purs Svizra ha Rahel Caduff intervegnì ch'i dat la pussaivladad da sa participar a l’acziun dal prim d'avust cun il num «Brunch to go». Sco il num tradescha po il client empustar ses brunch e retrair quel en ina tastga per purtar a chasa.
Uschia possian ins evitar las grondas fullas da glieud il prim d'avust sin ils bains purils. Ma propi in success n'èsi anc betg. Enfin gievgia saira ha Rahel Caduff survegnì 20 empustaziuns.
Nus avessan spetgà 30 fin 40 empustaziun. Forsa vegnan intginas anc vitiers.


text:
Gudagnà il super-G a Lake Louise ha l'Austriac Matthias Mayer, segund è vegnì il Talian Dominik Paris. Il Grischun Mauro Caviezel ha stuì parter ses terz plaz cun l'Austriac Vincent Kriechmayr.
Per Caviezel è quai ses 5avel plaz da podest en in super-G. Sur tut en la passascha «Fall Away» ha el pudì mussar ina buna prestaziun, igl è la part la pli tecnica da la cursa a Lake Louise.
Ils ulteriurs Svizzers:
- 7. Marco Odermatt +0,85
- 15. Beat Feuz +1,42
- 18. Carlo Janka +1,56
- 20. Thomas Tumler +1,62
- 27. Stefan Rogentin +2,02
RTR novitads 22:00


text:
Média Francònia
La Media Franconia (en todèsch: Mittelfranken) l'è giü dei sèt distrècc aministratìf (en todèsch: Regierungsbezirk) del Land de la Baviera, 'n Germània. La capital del distret l'è la cità de Ansbach.
Südiviziù aministratìveModifega
El distrèt de la Media Francònia l'è dividìt en 7 circondàre (en todèsch: kreise) e 5 cità extra-circondariài (Kreisfreie Städte) che aparté a nisü circondàre.
- Circondàre (kreise):
- Ansbach
- Erlangen-Höchstadt
- Fürth
- Neustadt (Aisch)-Bad Windsheim
- Nürnberger Land
- Roth
- Weißenburg-Gunzenhausen
- Cità extra-circondariài (Kreisfreie Städte):


text:
L'exercizi da chant per il chor maschadà catolic da Sagogn, è sta in divertiment. Las dunnas ed ils umens da Sagogn han giudì il chant cun lur dirigent da Barattachor. Fina Blumenthal, lur dirigenta, aveva elegì in toc russ il «S’nami Bog».
Ins ha sentì che Sergej Schmidt sa chatta da chasa en questa liturgia russa ortodoxa. El interpretescha text e melodia uschia ch'il chor maschadà da Sagogn tuna sco in chor russ. Il pli grond cumpliment per quest chor fa el cun dir:
Els emprendan fitg bain, els midan il tun ed il caracter da la chanzun, ed els n'èn betg steris.
Ina ura cun Sergej Schmidt è sco sgulada sperasvi, ed ils chantadurs e las chantaduras avessan il pli gugent chantà vinavant.
RR actualitad 11:00


text:
Avant dus emnas e mez ha il Festival da Jazz a San Murezzan cumenzà. Questa fin d’emna è el ì a la fin. 54 musicists han sunà sin las diversas tribunas. Ch’il festival po avair lieu n'è ditg betg stà cler. Tanja Schug dal comité d’organisaziun declera, ch’i è stà ina decisiun difficila da tuttina realisar il festival.
Grazia al support dals sponsurs e fans fidaivels saja quai tuttina gartegià. Uschè blers visitaders sco quest onn, n’hajan els anc mai gì. Quai ha tranter auter da far cun las salas pli grond ch’ins ha stuì prender per tegnair en las prescripziuns da distanza, dentant era perquai ch’els han transferì dapli concerts en il liber nua ch’i ha dà plaz per dapli giasts.
Curt temp per improvisar
Fin mars sajan las preparativas en sasez per gronda part stadas serradas giu – il line up pronts ed las localitads reservadas. Il coronavirus haja dentant mess la planisaziun sin il chau. Cunquai ch’ils cunfins sajan stads serrads, n’hajan musicists internaziunals betg pli pudì entrar en Svizra. Era las localitads han stuì vegnir adattadas per savair tegnair en la distanza. Uschia ch’ins è sa decidì da betg far ils concerts en il «Dracula Club» mabain en la sala «Reine Victoria».
Plinavant è in nov line up vegnì organisà cun surtut musicists svizzers. Ultra da quai èn intgins concerts vegnids transferids sin tribunas giuadora per savair porscher in spectacul musical era a la glieud ch’ha starment da traplar il coronavirus en ina sala serrada e plaina.


text:
Le Frecce
Le Frecce (I Fresc in lombard) a hinn ona categoria de servizzi di treni de la Trenitalia doperada dal 2008 e che dal giugn 2012 l'ha sostituii i categorij Eurostar Italia AV e Eurostar City Italia e che l'è deventada l'unich nomm doperaa de Trenitalia per i sò servizzi de ponta a longa percorrenza.
StoriaModifega
In del 1997 a l'è introdotta la categoria Eurostar Italia 'me brand per el servizzi ad alta velocità de la Trenitalia, ma dal 2006 'sti treni a hinn pubblicizzaa semper pussee cont di alter nomm.
Dal giugn 2012 sta categorizzazion l'è offizialment scassada in favor di Fresc, a soa voeulta spartii in Frecciarossa, Frecciargento e Frecciabianca, cont l'obietiv de creà on unich sistema 'me in di alter Stat europee 'me l'InterCityExpress todesch, l'Alta Velocidad Española spagnoeula e l'Train à Grande Vitesse franzes.
FrecciarossaModifega
El servizzi Frecciarossa a l'è faa cont i ETR 1000 che viaggen a 360 km/h e cont i ETR 500 che viaggen a 300 km/h.
I Frecciarossa a hinn dotaa del Portale Frecce, ossia de l'intratteniment a bord, del Wi-Fi liber, presa de corrent per ogni post, du post per disabil e ona toalett per carrozza pussee vuna per disabij cont fasciatoj.
I Frecciarossa viaggen in sui lign a volta velocità e per di tratt brev in su di lign tradizionai 'me Rangh C e fann i tratt:
- Turin - Milan - Reggio Emilia AV - Bologna - Fiorenza - Roma - Napoli - Salerno Centrala
- Venezia - Padova - Bologna - Fiorenza - Roma - Napoli - Salerno Centrala
- Trieste/Udine - Venezia - Padova - Vicenza - Verona - Bressa - Milan - Turin
- Milan - Reggio Emilia AV - Bologna - Rimini - Ancona - Pescara - Foggia - Bari
FrecciargentoModifega
El Frecciargento a l'è faa di treni che viaggen al massim a 250 km/h ossia i ETR 600/ETR 610, i ETR 700 e i ETR 485.
I Frecciargento a hinn dotaa del Portale Frecce, ossia de l'intratteniment a bord, del Wi-Fi liber, presa de corrent per ogni post, du post per disabil e ona toalett per carrozza pussee vuna per disabij cont fasciatoj.
Viaggen sia in su l'alta velocità sia in sui lign tradizionai, indova hinn pussee svelt grazia al pendolament. Viaggen in sui tratt:
- Roma - Fiorenza - Bologna - Padova - Venezia - Udine/Trieste
- Napoli - Roma - Fiorenza - Bologna - Verona - Berghem/Bolzan
- Roma - Caserta - Benevento - Foggia - Barletta - Bari - Brindisi - Lecce
- Roma - Napoli Afragola - Salerno Centrale - Paola - Lamezia T. - Rosarno - Villa S.G. - Reggio Calabria
- Roma - Fiorenza - Bologna - Modena - Carpi - Mantova
- Roma - Firenze C.di Marte - Pisa - La Spezia - Genova
- Roma - Bari
FrecciabiancaModifega
I Frecciabianca a hinn faa cont material ordinari E.414 che viaggen a 200 km/h e cont i ETR 460 e ETR 470 che viaggen a 250 km/h.
I Frecciargento a hinn dotaa del Wi-Fi liber, presa de corrent per ogni post, du post per disabil e ona toalett per carrozza pussee vuna per disabij cont fasciatoj.
I Frecciabianca viaggen domà in sui lign tradizionai ma permetten ai center minga servii de l'AV de 'vègh on servizzi comfortevol e de qualità e hinn in servizzi in sui lign:
- Turin/Milan/Venezia - Costa Adriatica
- Roma - Grosseto - Campiglia M.ma (-Piombino - Porto - Elba) - Pisa - La Spezia - Genova - Milan/Turin
- Roma - Napoli - Salerno Centrala - Sapri - Paola - Lamezia T. - Vibo - Rosarno - Gioia Tauro - Villa S.G. - Reggio Calabria
- Roma - Falconara M.ma - Pesaro - Rimini - Ravenna
FreccialinkModifega
Freccialink a l'è on servizzi integraa Treno+Bus che 'l conliga cont el Bus di località turistich senza covertura ferroviaria ai stazion pussee important cont i confort tipich di Fresc comé el Wi-Fi e cont on design arent al Frecciarossa.
I conligament a hinn:
- Siena – Firenze S. Maria Novella
- Perugia – Firenze S. Maria Novella
- Matera – Potenza – Salerno
- Cremona – Bressa
- Sorrento – Napoli
- Piombino Marittima – Piombino – Firenze S. Maria Novella
- Gallipoli – Lecce
- Cortina – Venezia