text:
Kallnach
Kallnach (in francés: Chouchignies) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.66 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1541 abitant.
El cumün de Kallnach al se tröva a una altitüden de 445 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bargen, Finsterhennen, Fräschels (FR), Kerzers (FR), Niederried bei Kallnach, Siselen, Treiten.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dubler, A-M: Kallnach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-03-01.


c: text/html

text:
Saint Kitts e Nevis
Saint Kitts e Nevis (ciamaa anca Saint Christopher e Nevis) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Basseterre.
El gh'ha una süperfiss de 261 km² e una pupulaziun pressapoch de 42.696 abitant (2005).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saint Kitts a l'è stada la prima culonia del inglesa in di Caraib (1624); i ingles hann ucüpaa Nevis in del 1628.
I dò isul a hinn vegnüü indipendent in del 1983.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saint Kitts e Nevis (nom ufiziaj: Federation of Saint Christopher and Nevis e Federation of Saint Kitts and Nevis) a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è el Denzil Douglas (del 1995).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Monument Valley
La Monument Valley, che in Lumbàrt l’ völ dì la Al di Monümencc, l’è öna regiù del altipià del Colorado che la gh’à la particolarità de ìga öna bràca de grancc e ólcc Butte fài sö de arenaria. I Butte i è di culìne che i se tróa despelrùre ‘n mèss a öna pianüra o a ün altipià e i gh’à prìma di versàncc piö o méno ‘n pé che i dientà di mür verticài e ‘nfìna sö ‘n sìma i è piàte e i gh’à öna spéce de teràss metìt ach a 300 méter sùra ‘l lièl de la pianüra.
La Monument Valley la se tróa söl cunfì del Utah col nòrt del Arizòna (piö o méno), di bande di Quàter Cantù o Four Corners in inglés. La al l'é dèt in de la risèrva de la nasiù di Navajo e s’pöl riàga con la U.S. Highway 163. In de la lèngua di Navàjo la al l’è ciamàda Tsé Bii' Ndzisgaii che l’ völ dì la Al di Còrne o la Al di Préde.
Geologéa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Monument Valley l’è ü tòch del altipià del Colorado. Ol paimènt de la al l’è fai sura de töt da la Cutler Red siltite o de la sò sabia lasàda zó da i fiöm töcc a cürve che i à scàt la al.
Ol colùr róss fórt l’ vé da i òsidi de fèr. I préde piö scüre de la al, chèle blö grìze, i ciàpa chèl culùr lé da i òsidi de manganés.
L’è mia malfà ‘ncórzes che i Butte i gh’à trì stràti principài: chèl piö ‘n bas l’è facc de öna préda de sedimènt ciamàda Organ Rock, chèl in del mès de arenaria ciamàda Chelly e chèl sura l’è töt de scisti Moenkopi cuarciài zó da siltite Shinarump.
Tra ‘l 1948 e ‘l 1967, dal tòch a mesdé de la Upwarp, ü di butte de la al, l’è stai tiràt fò ‘l uranio, che l’ se tróa dét di cléne de la la siltite Shinarump; i à tiràt fò ach ol vanadio e ‘l ram che i se tróa mes-ciài dèt ‘nsèma ‘nsèma a l’uranio.
La Monument Valley in di film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Monument Valley l'è stàcia 'l sèt de tace film de s-ciopetì a partì dal 1930, i piö famùs de töcc i è stacc de sigür Se ta cati... ta copi! e Stagecoach del John Ford 'nterpretàcc dal John Wayne, ma gh'è stài giràt ach ol docümentàre de la Walt Disney söl dezèrt.
Se la èt ach in del film del Clint Eastwood ciamàt The Eiger Sanction, in del film de fantascènsa Back to the Future III, in di cartù animàcc, ad ezèmpe Chip n' Dale's Rescue Rangers, in del vìdeo de la cansù I Disappear di Metallica, ma ach in del telefilm MacGyver, sö i coertìne de tace lìber e DVD e pò ach in di vìdeo zöch.
Per saìn de piö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol sito del parch de la tribü di Navajo in de la Monument Valley
- La mapa de la Monument Valley
- Ön artìcol del giurnàl de Los Angeles, ol Los Angeles Times che l' parla de la Monument Valley
- Güida del süd èst di Stacc Ünicc
- Note de la Energy Information Administration sö estrasiù de l'uranio e la dismisiù del sito.
- Lésta de la IMDb co i film e i spetàcoi televisìf ambientàcc in de la Monument Valley- dal sito IMDb - Internet Movie Databse
- Artìcol ciapàt dal PopMatters.com che l' parla di film giràcc in de la Monument Valley
- Sömeànse de la Monument Valley
- Vìdeo de la Monument Valley


text:
Thomas Bangalter
El Thomas Bangalter (nassüü el 3 Genar del 1975) a l'è un müsicista frances de müsega eletroniga member, insema al Guy-Manuel de Homem-Christo del grüp Daft Punk. L'ha faa però anca müsega deperlü e insema a alter grüp cume i Stardust (cun l'Alan Braxe), el Benjamin Diamond e i Together (cunt el Dj Falcon). L'ha sunaa anca el pianufort per el prim disch United del grüp frances Phoenix. L'ha faa anca la culona sunora del film Irréversible, cunt i atur Monica Bellucci e Vincent Cassel.
El sò gener de müsega a l'è ciamaa French house o French Touch. El Thomas a l'è el prupietari de la cà discugrafiga de müsega house Roulé.
El Thomas el vif a Beverly Hills, in California cun la sua miee, l'atris francesa Élodie Bouchez, e i sò düü fiö, Tara-Jay e Roxan.
Discugrafia minga cumpleta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Album[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
EP e singul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- "Trax on Da Rocks" (1995)
- "Spinal Scratch" (1996)
- "Trax on Da Rocks Vol. 2" (1998)
- "Outrage" (2003)


text:
1997
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 13 09 - Sueca (l'Horta): dij baloss i prufana la tumba da Joan Fuster.
- 27 10 - Barcelona: sa ga püblica ul primm nümar in Català da l'edizziun da "El Periódico de Catalunya".
- 23 02 - Edimbuurgh (Scòzzia): un grup da genetiist dal Istitüt Roslinde, dirigii par Ian Wilmut, i núnzia che ul 05 07 dal 1996 i a reüssii a fá nass ul primm mamífer clònich: una feda (pégura) numenada Dolly.
- 02 05 - Oviedo (Astúries, Spagna): l'echipp sientífega d'Atapuerca la vadagna ul premi Príncep d'Astúries d'investigazziun.
- 25 10 - ul Congo-Brazaville: par úrden dal Tribünaal Süpremm ristabilii, i inveest Denis Sassou Nguesso presideent dal paees.
- 04 12: La UNESCO la declara Patrimoni da la Ümanitaa ul Palau de la Música Catalana e l'Hospital de la Santa Creu i Sant Pau, tücc-e-düü a Barcelona (Catalunya).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
1Ajta e'eyan Pablo huiirajraa aujna Atenas. Tɨ'ɨqui aun a'ará'a chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Corinto. 2Au pu yá'utyau seij tɨ Israel jetze ajtyama'acan tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Aquila. Au pu e'ema'acan aujna seij chuejra'a japua tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Ponto. Aɨjna ɨ Aquila, ajta aɨjna ɨ ɨra'ara'an tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Priscila, aɨ mu maun a'araacɨ aujna a'ahua'a seij chuejra'a japua tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Italia, a'ini ayaa pu tyu'ujxe'eva'acaa maj nu'u á'ucɨɨnye maujna aɨjna cɨme'e ɨ hua'arey ɨ romanos tɨ ayan a tyaja'utaityaca'a mej a'ucɨɨne naimi'i ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan. Ajta aɨn ɨ Pablo, aɨ pu u huaja'uvá'amuaaraca'a. 3Pablo pu racu'unya'apuaca'a ɨ navij chi'ira'a. Ayaa mu che'eta mana'a ti'imuara'acaa aɨme, aɨjna ɨ Aquila, ajta aɨjna ɨ Priscila. Aɨj pu cɨn a'utyajturaa hua'a jamuan, ajta ti'imuara'acaa hua'a jamuan aɨjna ɨ Pablo. 4Nain xɨcajra'a jetze matɨj pua'a rusa'upi, au pu a'utyaru'ipicha'a hua'a teyujta'a, tihue'ixaatya'acaa tɨ'ij ayan eenye'eque'en hua'antimue'itɨn aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, majta ɨ mej seij chuejra'a japua e'ema'acan. 5Matɨ'ɨj mi huiiraacɨ aujna u Macedonia aɨjna ɨ Silas, ajta aɨjna ɨ Timuteeyu. Matɨ'ɨj mi maun a'ará'a a'u tɨ a'utyavaaca'a ɨ Pablo, tɨ ajta cɨn antyujmua'areeraca'a nain cɨme'e tɨ tihua'uta'ixaate'en ɨ yu'uxari jetze. Naa tya'ahuauritaacan cɨme'e, aɨ pu tihue'ixaatya'acaa aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, aɨjna cɨme'e tɨ Jesús aɨn pueen ɨ tevi tɨ Dioj an yá'ujra ɨ ɨpuari japua, aɨjna maj rachu'eva'acaa. 6Majta maɨn, camu a'atzu raxe'eva'acaa maj raanamua. Aɨj mu cɨn autyajhuii mej a'ij pua'a tiráajeeve. Aj pu i Pablo tyu'utyaca'atzɨjxɨ ɨ tyu'ujcɨɨxu mej mi raamua'aree tɨcɨn ma'utya'ɨtzee ɨ Dioj jemi. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Muaan xu puéenya'a xa'aju'un tɨ'ij mueetzi jetze rajveti ɨ pueijtzi. Nyaa nu hui ra'ara'aste tɨ tinyeijca. Ijii tɨ yu auca'itɨ a'ame, hua'a jemi nu a'uma'a na'ame ɨ mej seij chuejra'a japua e'ema'acan.―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 7Aj pu i huirajraa u hua'ateyujta'a. Aa pu a'ará'a aa tɨ e'eche a'atɨ tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Justo. Aɨ pu rana'amiche'e ɨ Dioj, ajta aun e'echajca'a ajna vejli'i a'u tɨ a'utyejvee ɨ teyuu. 8Ajta aɨn ɨ Crispo, ɨ tɨ tie'ijta u teyujta'a, aɨ pu rá'antzaahua ɨ tavastara'a, majta meyan che'eta mana'a naijmi'i tɨ hua'a jamuan e'echajca'a aɨjna ɨ Crispo. Majta seica ɨ maj Corinto a'uchaatɨma'acaa, matɨ'ɨj raanamuajri'i ɨ nyuucari, eihua mu rá'antzaahua. Matɨ'ɨj mi huamuaɨ'ɨvijhuaca'a. 9Aj pu i tɨca'ɨmɨ, tɨ'ɨj aɨn Pablo tí'imaaracaa, aɨ pu raaseij ɨ tavastara'a. Ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Capej ti'itzɨɨnya'a. Pauche'e paj hui tihue'ixaatya'a pua'ame. Capaj raatyápuaapua'ajtan. 10Nyaa nu a jamuan ya huatyejvee. Capu a'atɨ timua'antyu'uuni'ira. Capu ajta a'atɨ pueijtzi muaata'asin. Eihua nu hui tityaɨtestyamua'a iiya chajta'a.―Ayaa pu tiraata'ixaa ɨ tavastara'a. 11Aɨj pu cɨn Pablo ayan aun e'etee sei ninye'ira'a japuan e'ita'a aujna Corinto. Tihua'amua'atyajcaa aɨjna cɨme'e ɨ nyuucari tɨ jetzen ra'axa ɨ Dioj. 12Aru tɨ'ɨj aɨn Galión aun ti'ivaɨra'acaa tajtuhuan cɨme'e aujna tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Acaya, aɨmej ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, aɨ mu autyajhuii mej tinínyu'ucacun maɨjna jemi ɨ Pablo. Matɨ'ɨj mi ya'ujáj jueesi jemi. 13Aj mu mi meyan tiraata'ixaa ɨ tajtuhuan tɨcɨn: ―Aijna i tyaata'a, aɨ pu hui hua'amue'itɨjcaa ɨ tyaɨte mej mi meyan saɨque ti'ijna'amiche'en ɨ Dioj. Aru capu hui ayan tihua'ata'aca ɨ taye'irá mej meyan rɨjca. 14- 15Pu'uri tɨn tyu'utaxáatache'e aɨjna ɨ Pablo, tɨ'ɨj aɨn Galión, ayan tihua'uta'ixaa aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan tɨcɨn: ―Casi'i muan, mɨ sej Israel jetze ajtyama'acan, tɨ pua'a hui amɨn ti'itɨ a'ij pua'a huáruu tɨ cai xa'apɨ'ɨn, na'ari ti'itɨ huaje'ica tɨ huapɨ'ɨ ruxe'eve'e, aj nu xaa neyan tyája'amuanamuáarache'en. Aru a'ini ai pu'u cɨn ti'ixa a'amuaye'ira, ¿a'iqui huataujmua'a aɨjna? ¿Ni cai nyuucari pueen aɨjna? Ayaa pu hui tiraavijte'e rujɨɨmua'a saj muan seyan ra'antipua'arite'en, a'ini canu nyaa raxe'eve'e nyaj raaxa'apɨ'ɨntare'en nyeijna i nyuucari.―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 16Tɨ'ɨj i hue'irajtuaa a pua'aque aujna a'u maj e'etyujsa'ɨrihua'a ɨ jueesi. 17Aj mu mi maɨn ɨ mej i'i griego, naijmi'i mu rajví'i maɨjna ɨ Sóstenes ɨ tɨ tie'ijta u teyujta'a. Matɨ'ɨj mi raatyaavajxɨ aujna jemi ɨ tajtuhuan. Ma ajta aɨjna ɨ Galión, capu jetzen ruxe'evá'a a'araa aɨjna cɨme'e. 18Auche'e a'atzu a'atee aujna Corinto aɨjna ɨ Pablo. Tɨ'ɨqui hua'utataujte ɨ ru'ihuaamua'a. Ajta e'eyan baarcu jetze atyajraa, ajta á'uraa jamuan aɨjna ɨ Priscila, ajta aɨjna ɨ Aquila. Matɨ'ɨj antacɨɨnye ajna a'ahua'a seij chuejra'a japua tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Siria. Tɨ'ɨj cai xɨ u a'arajraa aujna u Cencrea, aj mu mi racaaye tɨ i ra'ara'asten ti'itɨ cɨme'e tɨ aɨn aɨjna cɨn tya'ataujratziiri'i. 19Matɨ'ɨj mi maun a'ará'a aujna chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Efeso. Au pu huaja'utyáhui ɨ Pablo jamuan aɨjna ɨ Priscila, ajta aɨjna ɨ Aquila. Aj pu i aun a'uré'enye aujna teyujta'a. Tihua'uta'ixaa aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan ɨ maj tyujsa'ɨrihua'a aujna. 20Aɨ mu raatajé tɨ nu'u eitze'e a'ateevi'in. Ma ajta cai, capu ahuaujca'anye. 21Aj pu i hua'utataujte. Ayan tɨcɨn: ―A'anaj nu'iran ya tanyejsin tɨ pua'a Dioj naata'an. Aj pu i ajtyajraa ɨ baarcu jetze. Tɨ'ɨqui aun Efeso á'uraa. 22Tɨ'ɨj aun a'utanyaa, chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Cesarea. Anacaican pu anna a'ujnyéj u Jerusalén. Tɨ'ɨj i hua'utataujte ɨ mej tyujsaɨj u teyujta'a. Ajta e'eyan, aɨn aun a'ucáanye aujna Antioquía. 23Au pu a'atzu a'atee aujna. Aj pu i u a'arajraa. Aa pu a'atanyaa a'u tɨ e'echajta'ajtajmee saxu'ijma'a a'u maj a'uchaatɨma'acaa ɨ tyaɨte, seij chuejra'a japua tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Galacia, ajtahua'a saɨj tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Frigia. Aɨ pu ca'anijra'a hua'ata'acara'a naijmi'ica ɨ mej tya'atzaahuate'e. 24Aɨjna xɨcajra'a jetze, saɨj pu a e'ire'enye tɨ Israel jetze ajtyama'acan. Ayaa pu antyahuaa tɨcɨn Apolos. Au pu e'eche aujna chajta'ana jetze tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Alejandría. Eecan pu raayɨ'ɨtɨhua'a tɨ tihua'uta'ixaate'en ɨ nyuucari cɨme'e. Ajta tyamua'a tiraayɨ'ɨtɨhua'a a'ij tɨ ye'i huataujmua'a ɨ tɨ te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze. 25Naa pu tyu'umua'atyajcaa a'ij tɨ ti'ijxe'eva'acaa ɨ tavastara'a. Tyu'utaxajtaca'a a'ujca'anyaacan cɨme'e, ajta tɨ tyamua'a naa rɨ'ɨ tyu'utanyuuni aɨjna cɨme'e ɨ Jesús. Ajta aɨj pu'u mua'areeraca'a aɨjna ɨ tɨ cɨn Juan hua'utamuaɨ'ɨhuaca'a. 26Aɨ pu aɨjna cɨn autyejche tɨ tihua'uta'ixaate'en u teyujta'a a'ujca'anyaacan cɨme'e. Matɨ'ɨj maɨn raanamuajri'i aɨjna ɨ Priscila, ajta aɨjna ɨ Aquila, aɨ mu raata'inee tɨ huaja'uva'amuaare aujna a'u maj e'eche. Au mu ra'itiiri'i eitze'e a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ tavastara'a. 27Ajta tɨ'ɨj ari á'uye'imɨjcaa ajna a'ahua'a Acaya aɨjna ɨ Apolo, aɨ mu ihuaamua'ame'en ca'anijra'a raata'a. Aj mu mi tihuaja'utaiti'iri'i ɨ ru'ihuaamua'a ɨ maj aun e'eche maj nu'u naa tyamua'a tira'ancure'evi'itɨn. Tɨ'ɨj aɨn Apolos aun a'ará'a aujna Acaya, eecan pu hua'utavaɨ tɨ Dioj hua'uta'a ruxé'evi'ira'a cɨme'e maj rá'antzaahuate'en. 28A'ujca'anyaacan cɨme'e pu hua'utyaAmue'itɨ ɨ tyaɨte aɨme tzajta'a ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan. Aɨjna yu'uxari jetze pu tihua'utaseijrate tɨ Jesús aɨn pueen ɨ tɨ nu'u Dioj an yá'ujra ɨ ɨpuari japua.
Copyright
Learn More


text:
Pumbèj
(nome differente)
Pumbèj è në chëmun ë 25.726 përzun ë la prëvingia ë Nápulë.
Pumbèj è štata criata da gl roman, ma në ccon prima ë gl ann 0 fòtt arrabbëlata da la ruzzion ë gl Vesuvië ë gl 79. Essa fòtt štrutta nziem a Erculan e Stabiae. Mo Pumbèj è addëvëndata un ë gl cchiù mburtand ciendr archeològgëchë ë gl munn razzië a gl riešt ë l'andica città romana.
Štòria[càgna | càgna surgente]
Pumbèj tè lë ríggënë andich comm a chell ë Ròma, nfatt la gens Pompeia në vëneva da un ë gl prim pòpëlë itálëchë: gl Osc. Sulamènd òpp la mmëtà ë gl VII sèculë p.C., lë prim përzun zë fërmárënë lòch: macar no pë c'abbëtà, ma cchiùttòšt pë chëmmërcià višt ca la zzòna zë trëvava a gl capëcroc ë tre vië mburtand. Sëccom eva në pòšt ë passagg tra nòrd e sudd, Pumbèj addëvendètt súbbëtë na prèda pë gl pëtiend štat a cunfin, višta la mburtanza chë tëneva comm annud cummërcial e comm puort. Venètt cunguištata na prima vòta da la chëlònia grèca ë Cuma tra gl 525 p.C. e gl 474 p.C.. Štrabon dic ca Pumbèj è štata cunguištata da gl Etrusch, nëtizia ca, chë gl scav archeològgëcë fatt da puoch, addëvènda sèmb cchiù pëssíbbëlë. Gl prim sign ë n'abbëtat ë na cèrta mburtanza suo, a Pumbèj, ë gl VI sèculë p.C.; pur së a štë períëdë la cëttà, angora pëccërèlla, nën par tëné abbësogn ë në pian regulator e gl risultat è në mëndon ë palazzëra miss lòch a cas.
A gl 62 la cëttà trëttëchètt pë còlpa ë në tuarramut bbiegl fòrt.
Gl bbuott ë gl Vësuvië[càgna | càgna surgente]
A gl autunn ë gl 79 gl Vësuvië scrëcchètt në bbuott ca Ddí në líbbëra!. Ngima a Pumbèj chëmënzètt a chiòv cénnërë e lapill (e no lava, comm zë dic spiss) chë, fòrëca në ndërvall ë cacc'ora, cadiérënë sènza zë fërmà e zë rënghëppárënë fin a 10 mètr ávëtë. A gl mëmiend ë gl bbuott ë gl 79 zë štévënë angora a rëchëštruì në muar ë palázzëra chë zë spallárënë a gl tuarramut ë gl 62.
Gl juorn ë gl bbuott gl chënëscem pëbbía ë na lèttëra ë Plinië gl ggion, e èngh gl 24 ë aušt. Ma ciert študius dícënë ca faštima è gl 24 ë sëttiembr.
Gl scav[càgna | càgna surgente]
Dend a la zzòna ë gl scav archeològgëcë è štata schëpèrta la cëttà romana štrutta dòpp a la ruzzion ë gl Vësuvië ë gl 79 d.C.


text:
Mespilus germanica
Ol Mespilus germanica (in Bergamàsch e 'n Bresà: Nèspol ), specie de la famèa di Rosaceae, l' crès salvàdech in de l' Euròpa del sud e 'n de l'Asia Minùr, sö i còste ach pié de préde e piö de rar in di bósch.
Cuntegnüü
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Slongade e a pónta, longhe piö de dés ghèi col órlo 'mpó incapetàt sö la pónta.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Biànch e grancc, fina a 2 ghèi e mès.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (nèspoi o nèspole) i è de culùr maròn, i è comestìbii, ach se chèi di piante salvàdeghe i è picinì e i lìga, 'nvéce chèi di piante cultiàde i è 'mpó piö grancc e i è pö dóls se i è surmarücc.
Ol Nèspol del Giapù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nèspol l'è mia de confónt col nèspol del Giapù, 'l Eriobotrya japonica, ün ótra spéce, ün óter gèner ach se sèmper de la famèa di Rosaceae.


text:
Carbunèra (MN)
Carbunèra (en italià: Carbonara di Po) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 297 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 15,2 km² e 'na densità de 85 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bergantino (RO), Bufrànch, Castelnovo Bariano (RO), Magnacavàl, Sèrmad.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Carbunèra l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Astronomia
Astronomia o Asternomea (de la paròla greca astro(aσtέpι) = stella e nomos(vόuoς) = ciamà) l'è el studi scientifich di còrp celest (compagn di stell, pianet, comet, galassi) e di fenòmen che vegnen de foeù de l'atmosfera terrester. El gh'ha a vidè sia con l'evoluzion, la Fisega, la Chimega, la Metereòlogia e i moviment di còrp celest, sia con la formazion e l'evoluzion de l'Univers.
L'Astronomia l'è la scienza pussee antiga. De l'antichità fina a la fin del XIX secol [1] [2] l'astronomia la verteva principalment in su l'osservazion meticolosa del ciel stellaa. Incoeù la branchia de l'astronomia ch'el studia i pòsizion e i spostament di aster la se ciama Astrometria. In di temp adree, quand che la scienza l'era nonanmò nassuda, l'astronomia la se podeva sconfond con l'Astrologia, la Teologia o la Filòsofia. L'Astronomia de incoeù la gh'ha nient a che spartì con l'Astrologia.
L'invenzion del telescòpi l'haa dervii la strada a la moderna scienza astronomega che la gh'ha el nòmm de Astrofisega.
Referenz
- ↑ Panek Richard, "Vedere per credere. Ovvero, come il telescopio ci ha spalancato gli occhi e la mente sull'universo", Grandi Tascabili Einaudi, 2000, isbn-88-061-5375-7
- ↑ Museo de la Stòria de l'Astronomia a Brera a Milàn: Museo di brera


text:
Arbö
Arbö (Arbeu in Piemuntes; Arborio in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 931 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 23,2 km² e ona densità de popolaziun de 40 ab./km².
El paes el se tröva tra 'l fiüm Sesia e 'l riaa Marciazza, al cunfin cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Landiuna, Riscàt, Scilavengh e Vidlunch).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Arbö l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fervêr
Artécol in dialèt arzân
Fervêr (febbraio in italiân) l'è al secònd mèiş ed l'ân secònd al Lunâri Gregoriân e l'è l'ónich ch' al cûnta 28 dé (29 ind j ân bişestîl). Al vîn dôp znêr e préma ed mêrs e l'è al têrs e ûltem mèiş ed l'invêren ind la pêrta d'ed sōver ed la fâcia ed la Tèra, ed l'istê ind la pêrta d'ed sòta.
Stòria e cultûra
Al nòm dal mèiş al deşvîn dal latèin februare, ch' a vōl dîr "pulîr", "purghêr" o "un rimèdi a j erōr" dal mumèint che int al calendâri rumân fervêr l'ēra al peréiod in dóv' a 's fêven al funsiòun per la liberasiòun da i pchê, tgnûdi in unōr dal dío etrósch Februs e 'd la dèja rumâna Febris, ch' a gnîven festegê al 14. Sté aniversâri pagân al sré andê a finîr int al festegiamèint cristiân ed Sânta Febronia, cambiê pó cun Sân Valintèin, e spustêda al 25 ed zógn. Insèm a znêr l'è stê l'ûltem di mèiş zuntê al calendâri, pôst che i rumân a cunsiderêven l'invêren sèinsa mèiş. L'è stê Numa Pompilio int al 700 d.C a mètri tót dû per prèir adatêr al calendâri a l'ân dal Sōl: al fervêr uriginêl al gh' îva 29 dé (30 in un ân bişestîl). Augusto l' aré tôt via un dé ed fervêr per zuntêrel al mèiş cun al só nòm agòst, (nōv nòm ed Sestilio) in môd che al mèiş dedichê a Giulio Cesare, lój, al sré stê pió cûrt. Sté fât, pruvê da pôchi nutési, l'è però critichê da dimòndi studiōş de stôria che pèinsen sìa pió fâcil che da sèimper fervêr al gh' âbia 28 dé. Ed nòm fervêr l'ēra l'ûltem mèiş ed l'ân rumân, dal mumèint che al nōv ân al cumincêva in mêrs. Soquânti vôlti i prēt rumân a metîven un mèiş: Mercedonius, dôp fervêr per parşêr al stagiòun.
Sturièli
- Fervêr ind j ân normêl al cumîncia cun l'istès dé ed mêrs e novèmber, e 'd agòst ind l'ân bişestîl.
- La prēda dal mèiş l'è la mitésta
- Al fiōr dal mèiş l'è viulèta o la prémola.
- In soquânt chêş a gh'è stê ânca un 30 fervêr: l'è stê més só in Şvèsia e in Uniòun Soviètica int al 1930 e 1931.Secònd al De Anni Ratione ed Giovanni Sacrobosco (1235) l'è stê druvê ânch a Ròma per soquânt' ân a cavâl tr' al I sècol p.C. e al I sècol d.C.
- Tót j ân, al dé dal 28 fervêr, o dal 29 se l'ân l'è bişestîl, l'è l'istès dé dal 4/4, 6/6, 8/8, 10/10 e 12/12 e per i mèiş désper 9/5, 5/9, 11/7 e 7/11.
Per eşèimpi al 28 ed fervêr 2005 l'ēra lunedé dòunca ânch al 4 avrîl, al 6 ed zógn, l' 8 'd agòst, al 10 'd otòber, al 12 dicèmber, e al 9 ed mag, al 15 setèmber, l'11 ed lój e al 7 novèmber dal 2005 ēren di lunedé.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Febbraio trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Fervêr
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
Lenguv celtich
I lenguv celtich j'hinn una ram de la familia indo-europea e j'hinn rivaa zü da Proto-Celtich, cugnussüü anca cun el nom de "celtich cumün". Int el periodo del prim mileni prima del Signur, i lenguv celtich j'eren parlaa in gran part de l'Europa, a partì da la Baja de Biscay arent al Mar del nord, fina sü al fiüm Reno, e pö zü dal Danübi e arent al Mar Negher, e squasi fena int l'Asia Minur.
Al dì d'incö i lenguv celtich j'hinn parlaa dumà int un quaj sit int el Regn Ünì, l'isula de Man, Irlanda, Patagonia, e in Bretonia (Francia). In Patagonia gh'hinn rivaa dumà de recent cun l'imigrazion di gales. Int la magiur part de quej teritori chì, i parlant de lenguv celtich j'hinn una minuranza linguistica.
Lista de lenguv celtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indueurpee
- Protuceltich
- Celtich cuntinental
- Celtich insülar
- Grüp guidelich
- Lengua irlandesa antiga
- Lengua irlandesa (gaelige)
- Lengua scuzzesa (gàidhlig)
- Lengua manesa (gaelg)
- Lengua irlandesa antiga
- Grüp britonich
- Lengua britanica
- Lengua galesa (cymraeg)
- Lengua curnuvajesa (kernewek)
- Lengua cümbrica
- Lengua bretun (brezhoneg)
- Lengua ivernica
- Lengua pitica
- Lengua britanica
- Grüp guidelich
- Protuceltich


text:
Rainer Werner Fassbinder
Rainer Werner Maria Fassbinder (Bad Wörishofen, 31 ad Maǵ dal 1945 – Mònag 'd Bavéra, 10 ad Śugn dal 1982) 'l è stâ un regista, senegiadōr e atōr tedésc, òṅ di più grand espunènt dal Cìnema Nóṿ Tedésc.
In dla sò vita 'l à mantgnû un ritm dimóndi élt in dal giràr di film. In méno ad quind'ś an ad lavōr 'l à fat sù quarànta lungumetràǵ, dū sèri ad film par la televiśiòṅ, tri curtumetràǵ, quàtar prudusiòṅ vìddeo, vint-quàtar spetàcui teatrài e quàtar a la ràddio, e 'l à recitâ in trentasiē pelìculi. 'L à anc fat al diśegnadōr, al cameraman, al cumpuśidōr, 'l editōr e àtri ròbi incóra.
A la baś dal lavōr ad Fassbinder a gh'éra na carga dimóndi pruvucànta, salvàdga e spurcaciòna a i òć di bigòt, ch'al gh'à butâ adòs la reputasiòṅ 'd enfant terrible dal cìnema nóṿ tedésc (l'éra la sò figùra sentràla).
Lì lò al gh'iva di rapòrt turmintâ c'n al persunàł ch'al lavuràva sèg, atōr e tècnic, che par lò i éran na sòrta ad famìja suplénta. Però al sò lavōr 'l è sèmpar andâ in diresiòṅ ad culpìr sénsa cumpasiòṅ ad sòrta la sucietà burghéśa tedésca, la viulénsa tiràda dèntar in dl'istitusiòṅ e al limitasiòṅ più grandi dal gènar umâṅ.
Fassbinder al s è dâ la mòrt quànd al gh'iva sói trénta-sèt an par 'n asidènt a 'l cōr cauśâ da 'n misćiùs ad madśìni par durmìr e cucaìna.
Biugrafìa
La sò infànsia
Fassbinder 'l è nâ in dla Bavéra, in dal paiśèṅ ad Bad Wörishofen, al 31 ad Maǵ dal 1945, tri stmani dòp ch'i americàṅ i gh éran andâ dèntar in séguit a la disfàta dla Germâgna in dla Secónda guèra mundiàla. Cal fat chè 'l à cundisiunâ dimóndi la śò infànsia e la vita dla sò famìja. Rainer stés, par rispetàr al vulér ad sò màdar, 'l iva cambiâ al sò an ad gnuda al mónd (faghénd inténdar 'd èsar nâ in dal 1946) par réndar méno péśa la sò cundisiòṅ ad regìsta ad cìnema. 'L è stâ sól in punt ad mòrt ch'a s è sabû la verità dand 'n òć a 'l sò pasapòrt.
I sò genitōr i éran di burghéś ch'i ìvan studiâ e Rainer 'l à abû n'infànsia minga cuma tut i àtar putèṅ ('l è stâ tirâ sù seguénd n'educasiòṅ a la manéra ad Rudolf Steiner) e ad cal fat chè al s 'n è lamintâ in séguit durànt al sò intervìsti. A tri méś 'l è stâ lasâ a di sò sio patèran parchè i sò genitōr i gh'ìvan paùra ch'al n arév minga pasâ 'l Invèran armanénd sèg. Al putèṅ al gh'è pò stâ dat indrē quànd 'l à cumpî 'n an.
La màdar ad Fassbinder la s ciamàva Liselotte Pempeit (1922-1993) e la daśgnìva da Danzica, na sità dla vècia Prussia, da in dua dimóndi tedésc i éran scapâ via dòp l'ucupasiòṅ dla Pulògna da part dl'Ugnòṅ Suviètica. 'L è par qual lè che soquànt di sò parènt i éran gnû a vìvar a Mònag 'd Bavéra. Sò pàdar, ch'l iva abû dū fiōi da 'n matrimòni precedènt e ch'l éra stâ un puéta mancâ, al s ciamàva Helmut Fassbinder e 'l éra un dutór ch'al fava al sò uperasiòṅ in cà, davśèṅ al cantòṅ a luśi rósi dla sità.
Sò mujér la gh dava na maṅ in sal lavōr. Rainer, fiōl ùnic, 'l iva visû insém a lōr dū in fiṅ a 'l 1951, quand i sò genitōr i s mòlan. Al pàdar al s in và a Culògna e Rainer al taca a vìvar cun sò màdar. Par scampàr la taca a far dal tradusiòṅ in ingléś ma pò la s ciàpa la tuberculóśi ch'la la tèṅ luntàṅ par dimóndi tèmp in fiṅ che la s rimét in sèst. In cal mèntar Rainer al pasa al sò tèmp cun di vśiṅ ch'i éran in afìt da sò màdar e cun di amìg, dvintànd indipendènt e sénsa cuntról. Fassbinder al s è pò bcâ da spés cun i amànt ad sò mama, al śóvan Siggi tòlt in cà quànd al n gh'iva gnanc déś an, e al vèć giurnalìsta Wolff Eder ch'l éra dvintâ al sò padrìgn in dal 1959. Liselotte la n gh'iva minga tèmp par tgnir-'g a drē e la gh dava di bèsi par mandàr-'l al cìnema. In séguit Fassbinder al dirà ch'l à pasâ la sò vita da pìcul a védar di film dagnóra tut i dè, dal vòlti anc tri o quàtar a la vòlta: «al cìnema 'l è stâ la famìja ch'a n gh'iva briśa in cà».
Dvintâ baghét, al và in culéǵ ma a s cata mâl e al próa da spés a scapàr via da 'd lè, lasànd la scóla prima di eśàm finài. Quand al gh'à quind'ś an al s in và da sò pàdar restànd-ag sèg par dū an. In cal mèntar al và a la scóla seràla, guadagnànd-as da vìvar faghénd di lavursèṅ e jutànd sò pàdar ch'al fitàva di apartamènt mis mâl a di lavuradōr furastér. Fassbinder al taca a scrìvar di córt teatrài, dal pueśìi e di racònt, rendénd-as anc cònt da ragasōl ch'i gh piaśìvan i óm.
I sò inìsi a teàtar
In dal 1963, a daśdòt an, Fassbinder al tórna in Bavéra e, tgnind a mènt i cunsìli ad sò màdar, al taca a tōr dal lesiòṅ ad recitasiòṅ a 'l Fridl-Leonhard Studio p'r atōr (1964-1966). Lè al cgnós l'Hanna Schygulla ch'la dvintarà una dal sò atōri più impurtànti. In cal mèntar al gira al sò prim film in 8 mm e al recita a sò vòlta faghénd dal partisìni. Al s dà da far anc cuma óm dal sòṅ e ajùt a la regìa.
In dal 1965 al scriv la sò prima òpra p'r al teàtar, Tropfen auf heisse Steine (Cuma gósi in sima a dal prédi bujénti). Anc sla dascurìva 'd argumènt privâ, l'òpra la gh'iva anc un taj suciàl parchè la relasiòṅ sesuàla dla còpia l'éra mustràda secónd di mudèi viulènt cuma quéi di rapòrt ad prudusiòṅ ecunòmica, ligâ a 'l sfrutamènt e al putēr. Quést chè al dvintarà un clàsic dla sò prudusiòṅ 'd artìsta. Al regìsta francéś François Ozon al druarà in dal 2000 cal lavōr chè p'r al sò film Gocce d'acqua su pietre roventi (Gósi 'd àqua su dal prédi bujénti).
In cal mèntar al gira in biànc e négar i sò dū prim curtumetràǵ Il vagabondo (al vagabónd) dal 1965 e Il piccolo caos (al caos pìcul) dal 1966 par mèrit dal sò amànt 'd in alóra Christoph Roser, aspirànt atōr, ch'al gh dà i bèsi in cambi ad parti da prutagunìsta. Anc Fassbinder al gh rècita dèntar insém a la Irm Hermann e a sò màdar, sóta al pseudònim ad Lilo Pempeit, un quèl ch'la farà da spés anc in sèguit.
In dal 1967 Fassbinder al s unìs a na cumpagnìa teatràla ad Mònag, 'l Action-theater, faghénd al regìsta, 'l atōr e al senegiadōr e dvintànd-an al cap dòp sól dū méś. In d'l Avrìl dal 1968 Fassbinder al mét in séna al sò prim lavōr, Il fabbricante di gattini, la stòria 'd un lavuradōr furastér grèc ch'al dvénta 'l ugèt d'l òdi rasiàl, sesuàl e pulìtic 'd un grup ad bondagnìnt bavaréś.
Soquànti stmani dòp, in dal Maǵ dal 1968, 'l Action-theater al vèṅ dasfàt parchè òṅ di sò fundadōr, gelóś dal sucès ad Rainer a 'l intéran dal grup, 'l iva distrùt al sò teàtar. Pruntamènt fat sù incóra cuma Anti-Theater sóta la diresiòṅ ad Fassbinder stés, al grup ad gint ch'la gh lavóra dèntar la taca a vìvar e far al ròbi insém.
Dla troupe di śóvan atōr i faṅ part, fra i àtar, Peer Raben, Harry Baer e Kurt Raab. Al lavōr a róta 'd còl ad Fassbinder (in daśdòt méś 'l à dirèt dódas òpri, quàtar scriti da lò e sinc in dua al gh'à mis maṅ) al gh parmét ad muciàr sù dl'esperiénsa e a definìr al sò stîl.
Al sò stil e la sò vita privàda
Fassbinder 'l à druâ al sò òpri a teàtar par butàr-'s a la ribàlta in dal mónd dal cìnema, purtànd-as sèg dimóndi di amìg d'l Anti-Theater (par dir-'n una, al farà vint film cun gl'atōri Schygulla e Herrmann). P'r al fat ch'al cgnusìva dimóndi bèṅ i sò atōr e i sò tècnic, 'l éra bòṅ ad far quàtar o sinc film in 'n an cun pôc bèsi. Cal lavōr chè al gh'à parmìs ad cavàr-gh-la anc a tōr di cuntribùt pùblic ch'i gh sarvìvan par cuntinuàr a far dal pelìculi.
Al regìsta tedésc 'l è sèmpar stâ influensâ p'r al lavōr ad Bertolt Brecht e al sò Verfremdungseffekt (efèt d'l èsar stranî) e da la Nouvelle Vague francéśa, specialmènt par Jean-Luc Godard e i sò Il bandito delle ore undici dal 1965 e Week-end, un uomo e una donna dal sabato alla domenica dal 1967. In di sò film Rainer al tgniva a drē a tut, scritùra, recitasiòṅ, cumpiśisiòṅ, séni, futugrafìa, prudusiòṅ e muntàǵ.
In dal 1976, Fassbinder al s éra fat un nóm a livèl internasiunàl, vinsénd dimóndi prèmi in gir p'r al mónd e in di fèstival ad cìnema, e 'l à abû 'l unōr 'd avér anteprìmi e retruspetìvi a Parìś, New York e Los Angeles. Tony Rayns 'l à fat anc un lìbar ch'al dascurìva di sò lavōr.
'L à visû a Mònag 'd Bavéra, quànd a n éra minga in viàś, e in afìt a Parìś insém a la ex mujér Ingrid Caven. In dal 1977 'l è stâ mémbar dla giurìa dal 27śum Festival ad Berlîṅ.
Fassbinder al gh'à abû dimóndi stòri cun al dóni ma più da spés cun di óm. La sò vita, da sèmpar misa in piàsa, 'l è stada pina ad petegulés e scandài. Misćiànd vita prufesiunàla e persunàla, famìja, amìg e amànt i cumparìvan in di sò film.
A 'l inìsi dla sò caréra al gh'à abû na lunga e turmintàda relasiòṅ cun la Irm Hermann la sò segretària custréta da lò a dvintàr n'atrōra. Rainer al gh dava però dal parti bèli cuma quéla dla mujér ch'la fava i còran a sò marè in Il mercante delle quattro stagioni e la culaburadōra sita in Le lacrime amare di Petra von Kant. Par la Hermann lò 'l éra 'n ìdul ma Fassbinder al gh l'ìva sèg par piò ad déś an, rivànd anc a dar-'g dal bòti: «A n gh la cavàva minga a mét'r-as al cór in paś par i mè rifiùt in di sò cunfrònt, al m à anc dagnóra piciâ a mòrt p'r al stradi ad Bochum». In dal 1977 la Irm l'iva tacâ na relasiòṅ cun 'n àt'r óm e la gh'iva 'd avér fiōl. Fassbinder al s è ufèrt 'd adutàr al putèṅ e lì lē l'è turnàda da lò.
Durànt al sò prim perìud da regìsta Fassbinder al s éra invaghî par Günther Kaufmann, un bavaréś négar. Chi lò a n éra briśa 'n atōr ma 'l à tacâ a far-al quand Rainer al s éra inamurâ ad lò, in dal 1969.
Fassbinder 'l iva pardû la tèsta e 'l à pruâ a cumpràr al sò amór dand-ag dal parti in di sò film e faghénd-ag di regài custóś, ma Kaufmann al gh l'à cavàda a śbragàr quàtar Lamborghini in 'n an. Cuma Salem, al muróś sucesìṿ dal regìsta bavaréś, l' éra spuśâ e pàdar ad dū fiōi. 'L à fat quatòrdas film sèg, Whity dal 1971 cuma prutagunìsta.
Anc se Fassbinder 'l iva dit 'd èsar cuntràri a 'l matrimòni cuma istitusiòṅ, in dal 1970 al spóśa la Ingrid Caven, n'atōra ch'la cumparìva da spés in di sò film. A 'l ricevimènt ad nòsi 'l è stâ fat sfrutànd quél ch'a s druàva in òṅ di sò film, Il soldato americano. La stima e l'amicìsia fra i dū l'è armàsta anc dòp al falimènt pîṅ dal sò matrimòni, ch'l ira durâ sōl dū an. In prupòśit, la Caven la gh'à abû môd ad dir in n'intervìsta «La nòstra l'éra na stòria 'd amór a dispèt dal matrimòni.
Rainer 'l éra 'n fnòć ch'al gh'iva biśógn anc dna dóna. 'L è acsè ciàr ma anc difìcil da capìr». Al tri dóni più impurtànti dla vita ad Fassbinder, la Irm Hermann, la Ingrid Caven e la Juliane Lorenz (la sò ultma muróśa, sèg durànt al perìud dla sò mòrt), i n aṅ mai abû fastìdi dal fat che chi lò al fus 'n invertî.
In dal 1971, Rainer al s inamóra 'd El Hedi Ben Salem, un bèrbar dal Maròc prutagunìsta dal film La paura mangia l'anima. La sò relasiòṅ sèg la finìs viulentemènt in dal 1974. Salem al s turà pò la vita in parśòṅ impicànd-as in dal 1982. Fassbinder a gh dedicarà al sò ùltim film Querelle de Brest prima ad murìr anca lò e par qual lè gnû fóra pòstum.
'N àtar di sò amànt, dal 1974 a 'l 1978, 'l è stâ Armin Meier, un ex maslàr mèś analfabéta ch'l iva pasâ i sò prim an ad vita in 'n urfanutròfi. 'L à ricitâ anca lò in soquànt di sò film, cun la sò part più impurtànta in dal film Germania in Autunno. Dòp ch'i s èṅ mulâ, al s è tòlt la vita p'r al cumpleàn ad Fassbinder in dal 1978 ma 'l è stâ catâ mòrt in dal sò apartamènt sōl dimóndi dè più tard. Rainer, par śmursàr al sò dulór, al gh dèdica òṅ di sò film, Un anno con tredici lune.
La sò caréra
In dal 1969, dòp avér fat soquànti parti 'd atōr cuma in Baal ad Volker Schlöndorff, al gira al sò prim lungumetràǵ, L'amore è più freddo della morte, preśentâ a 'l Fèstival ad Berlîṅ e dedicâ a i sò mìstar Claude Chabrol, Eric Rohmer e Jean-Marie Straub. Sèmpar in c'l an lè al fà anc Il fabbricante di gattini (cgnusû in itàglia anc cuma Terrone, Teròṅ, parchè al tìtul uriginàl Katzelmacher, in dal slang bavaréś, al vōl dir lavuradōr furastér), Dei della peste e Perché il signor R. è colto da follia improvvisa?. In cal mèntar al taca a far sù di prèmi uficiài: al film Il fabbricante di gattini al ciàpa al prèmi evangèlic p'r al cìnema e al prèmi Fipresci.
In dal 1970 al lavóra sôd: in Śnar al taca a giràr Rio das mortes, in Favràr al gira par la televiśiòṅ Il Caffè, in Avrìl al fà vgnir fóra Whity e pò in Maǵ Il viaggio a Niklashausen, traśmìs in Utóbar par la televiśiòṅ tedésca ARD. Par finìr, in Agóst al dróa la sò òpra Il soldato americano par far-gh un film e in Nuvémbar al gira Pionieri a Ingolstadt.
In d'l Agóst dal 1971 al fónda na sò sucietà ad prudusiòṅ, la Tango Film, e par lē al fà al film Il mercante delle quattro stagioni. In cal mèntar al fà gnir fóra Attenzione alla puttana santa (un film ch'al dascór 'd un grup 'd atōr fóra ad tèsta mènt'r i èṅ drē a giràr un film) e al spóśa l'atōra d'l Antiteater Ingrid Caven, restànd-ag sèg però sōl dū an.
In dal 1972 i védan la luś un muć dal sò òpri: in Śnar Le lacrime amare di Petra von Kant (un film sénsa masć preśentâ a 'l Fèstival ad Berlîṅ), in Mars Selvaggina di passo, fra Avrìl e Agóst Otto ore non sono un giorno, in Setémbar La libertà di Brema e subìt dòp Effi Briest. Pò incóra in dal 1973, Il mondo sul filo, Nora Helmer, Martha (la stòria dna pòvra dóna in carusìna ch'la patìs al cativèri ad sò marè) e La paura mangia l'anima (na stòria 'd amór scàndal fra na vècia e un maruchèṅ śóvan).
'L an dòp al tōś la diresiòṅ dal Theater am Turm ad Francfòrt e 'l gira Il diritto del più forte (in dua un pòvar sénsa lavōr al vins a la lutarìa e al dróa chi bèsi lè par pruvàr a far-as strada in mèś a la burgheśìa fnòcia ma al vèṅ sfrutâ e basta e al n gh armàgn gnint àtar da far che masàr-as in na stasiòṅ ma ninsòṅ là al gh dà pò a mènt) e Come un uccello sul filo, par pò dar-as a 'l teàtar principalmènt.
In dal 1975 al gira Mamma Kunster va in cielo, Paura della paura, Nessuna festa per la morte del cane di Satana (al sò film più fóra 'd tèsta) e Voglio solo che mi amiate, mulànd in cal mèntar la diresiòṅ dal Theater am Turm. In dal 1976 un sò lavōr teatràl, Der Müll, die Stadt und der Tod, al vèṅ cundanâ da i crìtic cunservadōr p'r èsar còntra i ebrèi. Fra Avrìl e Śugn al fà vgnir fóra àtar dū film: Roulette cinese (òt amìg i s càt'n in na vila par śugàr a la roulette cinéśa e i s in dìś'n ad tut i culōr, pò òṅ al mōr masâ, ma a 'l meriterésan tut), e, a la fiṅ d'l an, Bolwieser.
In dal 1977 l'è la vòlta ad Donne a New York e 'd Despair cun Dirk Bogarde ('l è al sò prim film cun un cast internasiunàl e 'l è stâ girâ in ingléś). In Utóbar al fà un pès dal film a epiśòdi Germania in autunno. Fra Śnar e Mars d'l an dòp al gira al sò film più famóś, Il matrimonio di Maria Braun in du al cata incóra, siē an dòp, la sò atōra preferìda Hanna Schygulla. Fra Luj e Agóst al gira Un anno con 13 lune (dedicâ a 'l sò ex muróś Armin Meier ch'al s éra péna tòlt la vita), mèntar in Dicémbar al taca a lauràr a La terza generazione, na cumèdia négra su 'l terurìśum.
In dal Śugn dal 1979 al taca a lauràr a la sèrie Berlin Alexanderplatz (al la finirà dagnóra 'n an dòp). In Utóbar al ciàpa al prèmi Luchino Visconti di nòstar crìtic. Fra Luj e Setémbar al gira Lili Marleen (cun prutagunìsta Giancarlo Giannini), purtâ a 'l Fèstival ad Venèsia. In dal 1981 al gira Lola e Veronika Voss.
Al sò ùltim film, gnû fóra quand lò 'l éra bèla mòrt, 'l è Querelle de Brest, trat dal rumànś ad Jean Genet, cun Franco Nero, Brad Davis e la Jeanne Moreau.
Filmugrafìa
- 1965 - Il vagabondo (Der Stadtstreicher) • Al vagabónd curtumetràǵ
- 1966 - Il piccolo caos (Das Kleine Chaos) • Al caos pìcul curtumetràǵ
- 1969 - L'amore è più freddo della morte (Liebe ist kälter als der Tod) • ’L amór 'l è più fréd dla mòrt
- 1969 - Il fabbricante di gattini (Katzelmacher) • Al fabricànt ad gatèṅ
- 1970 - Dei della peste (Götter der Pest) • Dio dla pèst
- 1970 - Il Caffè (Das Kaffeehaus) • Al cafè film par la TV
- 1970 - Perché il signor R. è colto da follia improvvisa? (Warum läuft Herr R. Amok?) • Parchè al sgnór R. è'l dvintâ mat tut 'd un cōlp?
- 1970 - Il soldato americano (Der amerikanische Soldat) • Al suldâ americàṅ
- 1970 - Il viaggio a Niklashausen (Niklashauser Fart) • Al viàś a Niklashausen film par la TV
- 1970 - Whity
- 1971 - Rio das mortes • film par la TV
- 1971 - Pionieri a Ingolstadt (Pioniere in Ingolstadt) • Piunēr a Ingolstadt
- 1971 - Attenzione alla puttana santa (Warnung vor einer heiligen Nutte) • Òcio a la putàna santa
- 1972 - Il mercante delle quattro stagioni (Händler der vier Jahreszeiten) • Al marcànt dal quàtar stagiòṅ
- 1972 - Le lacrime amare di Petra von Kant (Die bitteren Tränen der Petra von Kant) • Al làgarmi amàri dla Petra von Kant
- 1972 - La libertà di Brema (Bremer Freiheit) • La libertà ad Brema film par la TV
- 1972-1973 - Otto ore non sono un giorno (Acht Stunden sind kein Tag) • Òt óri i n èṅ briśa un dè minisérie ad 5 epiśòdi
- 1973 - Selvaggina di passo (Wildwechsel) • Selvàdag ad pas film par la TV
- 1973 - Il mondo sul filo (Welt am Draht) • Al mónd in sal fil film par la TV
- 1974 - Nora Helmer • film par la TV
- 1974 - La paura mangia l'anima (Angst essen Seele auf) • La paùra la magna l'anma
- 1974 - Martha • film par la TV
- 1974 - Effi Briest (Fontane Effi Briest)
- 1975 - Come un uccello sul filo (Wie ein Vogel auf dem Draht) • Cum 'n uśèl in sal fił film par la TV
- 1975 - Il diritto del più forte (Faustrecht der Freiheit) • Al dirìt dal più fòrt
- 1975 - Mamma Kunster va in cielo (Mutter Küsters' Fahrt zum Himmel) • La Mama Kunster la và in cēl
- 1975 - Paura della paura (Angst vor der Angst) • Paùra dla paùra film par la TV
- 1976 - Voglio solo che mi amiate (Ich will doch nur, daß ihr mich liebt) • A vój sōl ch'a m vlidi bèṅ film par la TV
- 1976 - Nessuna festa per la morte del cane di Satana (Satansbraten) • Gnanc una fèsta par la mòrt dal caṅ ad Sàtana
- 1976 - Roulette cinese (Chinesisches Roulette) • Roulette cinéśa
- 1977 - Donne a New York (Frauen in New York) • Dóni a New York film par la TV
- 1977 - Bolwieser • film par la TV
- 1978 - Germania in autunno (Deutschland im Herbst) • Germàgna in Aṿtòṅ film 'd ùnsas regìsta mis insém
- 1978 - Despair • Disperasiòṅ
- 1978 - Un anno con 13 lune (In einem Jahr mit 13 Monden) • ’N an cun 13 luni
- 1979 - Il matrimonio di Maria Braun (Die Ehe der Maria Braun) • Al matrimòni dla Maria Braun
- 1979 - La terza generazione (Die dritte Generation) • La tèrsa generasiòṅ
- 1980 - Berlin Alexanderplatz • série TV ad 14 epiśòdi
- 1981 - Lili Marleen
- 1981 - Theater in Trance • Teàtar catatònig
- 1981 - Lola
- 1982 - Veronika Voss (Die Sehnsucht der Veronika Voss)
- 1982 - Querelle de Brest (Querelle)
Culegamènt estéran
- (DE) (EN) (FR) La sò fundasiòṅ


text:
Uviêd
Uviêd (Oviedo in Spagnôl, Uvieo-Uviéu in Asturiàṅ) l'è na sità spagnōla, capitàla dal Prinsipâ di Astùri, regiòṅ ch'la s cata in dal nòrd dal paéś. La cònta 224.005 abitànt.
La sità l'è stada fundàda intór'n a 'l VIII sècul, dvintànd pò capitàla dal Régn di Astùri in dal IX sècul. L'à patî pò di sachéǵ da part di Francéś durànt al guèri ad Napulèòṅ e l'è stada misa sóta scac durànt la guèra sivìla spagnōla.
Uviêd 'l è 'n sèntar industriàl dimóndi impurtànt: chè i s faṅ dagl'armi da fōg e di artìcui in metàl.
Al piàt tìpic dal pòst 'l è la Fabada ch'la s fà miténd insém di faśōi biànc, carna ad nimàl, salamèṅ e morcilla. Al sidro chè 'l è bvû dimóndi: a s trata 'd un suc alcòlic tirâ via da di póm.
Da 'l 2010 'l è dvintâ na sità śmèla ad Maranèl, paéś in Pruvèinsa ed Mòdna in du a s cata la fàbrica 'd màchini dla Ferrari, la scuderìa in du 'l curìva Fernando Alonso, l'Asturiàṅ più cgnusû a 'l èstar.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Uviêd


text:
Stein (AR)
Stein a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.38 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1359 abitant.
El cumün de Stein al se tröva a una altitüden de 827 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Herisau, Hundwil, San Gal (SG), Schlatt-Haslen (AI), Teufen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
AR
(DE)


text:
1521
De Wikipedia
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 genar - Citaa del Vatican (Roma): el papa Leun X ghe signa el decret cul qual scomüniga el Martin Luter.
- 6 marz - i isul Mariann (Uceania): el Ferdinand de Magelan el descuvriss quest isul.
- 16 marz - isula d'Homonhon (Filipinn): el Ferdinand de Magelan el descuvriss quest'isula; dapress el n'ha scupert alter in de l'arcipelagh di Filipinn.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 27 april - isula de Matán (i Filipinn): Ferdinand de Magelan, navigadur purtughes, in d'un scunter cunt i indigen de l'isula cumandaa dal Lapu-Lapu.


text:
Krosno
Krosno (Krossen in todesch storegh; KopocHo/Korosno in ucrain) l'è ona citta polacca cont ona popolazion de pussee de 47.140 personn (2014).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Krosno la se troeuva in del voivodaa de la Precarpazia, in del sud del paes. L'è traversada del fiumm Wisłok.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I omen viven in de la region de Krosno giamò a partì del Paleolitegh.
A partì del VIII secol la zona l'è stada abitada de la tribù di Lędzianie, che poeu dopo hann ciappaa anca la Moravia e la Boemia.
Tra el 1100 e 'l 1300 Krosno la s'è trovada in d'ona zona de confin tra la Polonia e la Russia, per passà finalment a la Polonia tra el 1340-1349, grazie a la conquista de la Rutenia Rossa de part de Casimir III. Lù el gh'ha daa a Krosno el status de città libera e real (Królewskie Wolne Miasto Krosno).
In del 1482 gh'è rivada on'epidemia, menter che 'l secol dopo el gh'ha portaa on bell poo de splendor e cressida, che l'è duraa infina al XVIII secol.
In del 1772 l'è passada a l'Austria, e inscì l'è staa fina al 1918. De quell moment Krosno l'è andada dree a la storia de la Polonia unida.
Del 1975 al 1998 l'è stada el capploeugh del Voivodaa de Krosno.


text:
06 11
Ol dé 6 de noèmber l'è 'l 310 ( 311 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 56 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de noèmber al è ul dí da pòost 310 ( 311 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 56 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1264 - Ol rei Jaume I al scomensa la conchesta del Regn sarrassí de Múrcia.
1844 - La Repüblega Dominicana se la independisa de Spagna.
1889 - Fransa: inaügürassiú de la tur Eiffel a Paris.
1918 - Polònia: se la proclama la Segonda Repüblega Polonesa.
1975 - Maroch: la scumensa la Marsa Verda.


text:
Mudànti
El mudànti egl'în cl indumèint ed sòta ch'al cuàcia (o anc al véla, in soquànt chêś) chel perti dal noster corp ch'i stan sàimp'r a l'ôra. Al nòm "mudànti" al deśvîn da 'l latèin mutanda, a dìr ch'l è 'n quêl ch'al s'rèv da cambièr despès. A s pōl catèr dal mudànti 'd cutòun, ed lana (mudantòun o mutandòun), ed séda, ed pìs, ed lycra, e 'd tùl.
El mudànti egl'în abàsta diferèinti prìma 'd tùt s'egl'în per cal dòni o p'r i òm, sovertùt per dal necesitê 'd contenimèint e 'd protesiòun dal rispetìvi diferèinti perti genitêli.
El mudànti da dòna i s pólen catèr in soquànti formi diferèinti, c'm' al ślìp, al tanga, al periśòma, la braśigliàna e la culotte; mèinter che chi òm i pólen druèr i ślìp, i boxer, al periśòma o i mudantòun ed lana.
El mudànti 'd lung al tèimp
A nn'è mìa dimòndi tèimp che 'l òm al dróva 'l mudànti, a quêl ch'a s pōl cavèr dal fòunti antìghi, e soquànti paróli i s càten p'r eśèimpi in dal stòric Paolo Diacono, ch'al còunta che Alahis, dùca 'd Trèint, al vlìva che 'n ambasadōr edl arsivèscuv al psìs ciacarèr sēg si munda femoralia habet, a dìr a cundisiòun ch'al gh'ìs avû el mudànti pulìdi.
In dal pasê el mudànti i éren druèdi più da chi òm che da 'l dòni perchè chilōr i druèven piutôst na camìśa. Sōl a partìr da 'n pèra 'd secol indrē, el mudànti i tachen a èser druèdi da cal dòni, prìma lunghi 'd lung a 'l gambi e anca sustgnùdi c'm'i mudantòun, p'r el dòni piò rìchi, pò 'n pò ala volta, più pràtichi e curti anca per tùti chegli ètri dòni infîn a dvintèr cl indumèint ch'a cgnusòm anch'incō.
Manéri 'd dìr
- (EGL) An stèr più in dal mudànti per quêl, (IT) (lett.) Non stare più nelle mutande per qualcosa, (fig.) Essere impazienti per qualcosa.
- (EGL) Mèt'r-es al mudànti 'd laméra[1] - o 'd fêr (s'a s duìva descòrer c'n un fnôć)[2], (IT) (lett.) Mettersi le mutande di lamiera - o di ferro, (fig.) Prepararsi per prova difficile.
Vôś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mudànti
- (IT) La vóś in sìm'a 'l it.Wikisiunàri
Colegamèint estèren
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.
- (EGL) La canta Al valzer di Mudant dal Trietto in sìm'a 'l YouTube.


text:
Moesa
La Moesa (scritt Moësa in todesch e romancc; Moeisa [1] in del dialett de Mesocch; cognossuda anca 'me el fiumm a Lumin[2]) l'è on fiumm svizzer longh 47 km situaa in de la Svizzera italiana.
La nass a 2500 meter in de la Val Vignon, voeuna di vai laterai de la Val Mesolcina, arent a San Bernardin (Canton Grison), e la traversa tutta la vall, indove la ciappa i aqui de la Calancasca e de la Traversagna, fina a rivà in del Canton Tisin e finì dent al fiumm omònim. In sù la Moesa, che la da el nomm a tutt on distrett di Grison, se pò andà anca in kayak.
Comun traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Canton Grison: Mesocch, Soazza, Lostall, Verdabbi, Cama, Leggia, Gron, Roree, San Vittor.
- Canton Tisin: Lumin, Arbed-Cagion.


text:
Popularne rymy do
zycie
mnie
inie
czas
jest
dzień
zawsze
ciebie
wszystko
świecie
świat
życia
wiele
się
będzie
oczy
siebie
razem
serce
serca
chwilę
domu
słowa
urodziny
Tobie
marzenia
lat
świata
rana
miłości
Rymy do tanich
acanich, Agostinich, Albinonich, Antonich, Antonionich, Armanich, armatnich, Badenich, baranich, Bardinich, Bedanich, Bellinich, Bennich, Berlusconich, Bernich, Berninich, bliźnich, Boccherinich, bocianich, bodonich, bratnich, całoletnich, Cassinich, Cellinich, Cherubinich, Chomeinich, Cinich, Codognich, Colleonich, cosobotnich, cyganich, delfinich, długoletnich, dodatnich, dostatnich, dożywotnich, dwuletnich, Fanfanich, faunich, Fellinich, Frattinich, gawronich, Giannich, Gianninich, Giovannich, Giulianich, herbatnich, Hernanich, hienich, Hosnich, ichnich, iloletnich, iluletnich, jednoletnich, jelenich, kanich, kapłonich, kilkoletnich, kilkuletnich, kunich, lawonich, letnich, łanich, małoletnich, Mancinich, Manzonich, Marconich, Marinich, Mazzinich, Merlinich, Metternich, mnich, Mnich, Modiglianich, Mussolinich, nastoletnich, nich, nieacanich, niearmatnich, niebaranich, niebliźnich, niebocianich, niebratnich, niedelfinich, niedodatnich, niefaunich, niegawronich, niehienich, niejelenich, niekanich, niekapłonich, niekunich, nieletnich, niełanich, nieostatnich, niepawianich, nieprzednich, nierekinich, niesarnich, niesobotnich, niespodnich, niesyrenich, nieśrednich, nieświnich, nietanich, nietyciunich, niewronich, niewyżnich, niezadnich, niezbytnich, nieżytnich, odpowiednich, ognich, ostatnich, ośmioletnich, Paganinich, Paninich, paroletnich, Pasolinich, pawianich, pełnoletnich, pingwinich, Pinich, Platinich, Pollinich, poobiednich, poprzednich, poślednich, pośrednich, powszednich, półśrednich, przechodnich, przednich, przewodnich, przychodnich, przyrodnich, Puccinich, rekinich, Rossellinich, Rossinich, równoletnich, różnoletnich, Sabatinich, Salonich, sarnich, sąsiednich, sobotnich, spodnich, Stefanich, stuletnich, supertanich, syrenich, średnich, świnich, tanich, Tartinich, Tonich, Toscaninich, trzyletnich, tyciunich, tyloletnich, tyluletnich, uprzednich, wieloletnich, wierzchnich, wronich, Wschodnich, wschodnich, wyżnich, zachodnich, zadnich, zbytnich, zwierzchnich, żytnich


text:
Istitüt Nasiunàl de Statìstega
Ìstat l’è la sìgla dovràda per 'l Istitüt Nasiunàl de Statìstega che l’è ün ènt de risérca püblich del Istàt Italià che l’ gh’à l’incàrech de fà:
1) ògne 10 agn ‘l censitmét de la popolasiù ,
2) ‘l censitmét de l’indüstria, di servése e de l’agricoltüra,
3) di risérche a campiù sö i famèe (sö chèl chi cómpra e i dóvra, sö la fórsa laùr, sö la éta de töcc i dé, sö la salüt e la sicürèsa, söl bù tép, sö la famèa, sö cóme se pàsa ‘l tép, ecc).
4) di risérche econòmeghe (prése, comèrcio co i paìs straniér, ocüpasiù, ecc)
L’ Ìstat l’è nasìda ‘n del 1926 sóta ‘l Fascìsm co la lège nömer 1162 del 9 de Löi del 1926 e la se ciamàa Istitüt Centràl de Statìstega; pò l’è dientàt Istitüt Nasiunàl de Statìstega col decrét legislatìf nömer 322 del 6 de setèmber del 1989.


text:
San Grigoeu
San Gregori (San Grigoeu in de la veggia parlada; cognossuu anca 'me Rumm; Consiglio di Rumo in Italian) l'è ona frazion del comun de Gravedona, comun de la Provincia de Comm. El gh'ha ona popolazion de pressapoch 1200 abitant (dato del 2010).
El paes al se troeuva in su la sponda de dritta del torrent Lir e a quella de mancina del Lagh de Comm, al confin con la Provincia de Lecch (comun de Coligh) e cont el canton svizzer di Grison (comun de Rorè).
Fina al 2011 l'è staa on comun indipendent.


text:
Contignü prinzipal
Relaziuns di presidënc dles juntes
La maiù pert dles deliberaziuns dla sentada deboriada dles trëi adunanzes legislatives é dezijiuns che obliëia les juntes da se möie te n vers o l'ater.
Chëstes deliberaziuns n'é iuridicamënter nia vincolëntes, no po les adunanzes legislatives, no por les juntes y por ci che reverda süa atuaziun mëss les juntes tignì cunt dla divergënza de competënza che vëgn gonot dant danter les döes provinzies autonomes de Balsan y de Trënt da öna na pert y dl Land Tirol dal'atra.
Le regolamënt vëiga danfora che les juntes informëia periodicamënter les adunanzes legislatives söl'atuaziun dles deliberaziuns tutes tla sentada deboriada. N ann do vigni sentada deboriada dles trëi adunanzes legislatives vëgnel fat na pröma relaziun scrita di presidënc dles juntes dla Provinzia autonoma de Trënt y dl Tirol söl stat d'atuaziun dles moziun aprovades, y na secunda relaziun é preodüda al plü tert 60 dis dan la proscima sentada deboriada.


text:
Franza
Artéccol in dialatt bulgnais
La Franza (o Fränza), ufizialmänt Repóbblica franzaisa, la cunfénna col Bêlg', al Lussenbûrg, la Germâgna, la Svézzra, l'Itâglia, Mònaco, Andårra e la Spâgna. Da la Franza as pôl andèr in Inghiltèra a travêrs la galerî d'la Mândga.
La Repóbblica franzaisa l'è 'na democrazî fâta cme repóbblica presidenzièla. La zitè capitèla l'è Parigi. La Franza ai é dänter ai pajîs pió dsvluppé dal månd e incû la sèsta putänza dl'economî mundièla. I ideèl d'la Repóbblica franzaisa i én rapresentè da la dichiaraziån dî drétt dî ômen e dal zitadén.
La Franza l'è stè un pajais fundatåur d'l Ugnån Européa, dal Naziån uné e un mèmber d'la Francofonî, dal G8 e d'l Ugnån Laténna. La Franza incû l'è un pajais permanänt int'al Counsélli ed sicurazza dal Naziån Uné, e anch' onna dal putänz nucleèri arcgnossô. L'Esâgon l'è la destinaziån dî viâz pió cgnossó dal månd.
Albania Andorra Austria Belgio Bielorussia Bosnia-Ezegovina Bulgaria Cipro Croazia Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Paradoss da Banach-Tarski
Ul paradoss da Banach-Tarski al mustra che al è pussíbil da tajá una bala da int un nümar finii da tocch e da rassemblá chiist tocch par furmá dò bale idénteghe à la prima, à maanch d'una isumetría. Cheest chí al mustra che al esiist di tocch mia-mesüràbil, senza che sa la utegnaress una cuntradizziú (la lunghezza, la süperfiis e ul vulümm i è di esempi da misüre). Cheest chí al remet in causa la nosta nuzziú intütiva da vulümm, gja che al gh'è mia da « créazziú » da matéria, dunca al esiist da le parte dal spazzi () par le quale la nuzziú da misüra (e dunca da vulümm) la gh'a mia da sentüü. Par iga una idea aprussimada intütiva da vargot ch’al sa passa, al cuventa dí che cheest chí al è inscí « paradussaal » che a dí che l’intervall [0, 1] al cuntegn « taant » puunt che tütt intreegh.
La demustrazziú da cheest paradoss la dröva l’assioma da la scèrnida, ch’al è staa e al è sémpar cuntestaa par un ceert nümar da matemàtich. D’otra manera, cada tentatiif par esibí di cungjuunt mia mesüràbil al dröva cheest assioma. In d’òolt tèrmen, u bé sa cunsidera che l’assioma da la scèrnida a l’è faalsc, u bé al cuventa amet che al esiist di cungjuunt mia mesüràbil .
Enunziaa dal paradoss[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes A,B dò parte d’un cungjuunt E. Sa diis che A e B i è equidecumpusàbile seguunt un grup da trasfurmazziú G si al esiist dò sequenze finide da cungjuunt e tale che :
(par esempi, cada paralelugrama al è equidecumpusàbil à un retàngul)
L’equidecumpesabilitaa a l’è una relazziú d'equivalenza, dunca a l’è simétrica, reflessiva e transitive. À nutá chí che al saress mia interessaant da ga mett deent le umutetíe in G. Sa töö dunca generalameent ul grup da le isometríe (traslazziú e rutazziú).
Un cungjuunt E al è dii « dubiàbil » si al esiist düü cungjuunt A e B mia vöj taj che E=AB (üniú dis&midot;gjunta) e A,B,E i síes equidecumpusàbil .
Mustrá ul resültaa da Banach Tarski al vöör dí à mustrá che la bala ünitaa da al è dubiàbila seguunt ul grup da le isumetríe da .
Al cuventa infí da remarcá ul röö essenziaal gjügaa in cheest resültaa pal fatt che ul grup da le rutazziú dal spazzi al è mia cumütatiif : sa demustra che ul paradoss al è mia pussíbil íntal plà.
Un esempi da cungjuunt mia mesüràbil [Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes R una relazziú d'equivalenza definida par :
Sa al custrüiss inscí ul cungjuunt quozzieent , che sa l nota apó ( in cheest caas, la relazziú d'equivalenza a l’è sota intendüda.. ).
Al síes Sn un cungjuunt taal che Sn al cuntegn ün e noma ün elemeent da cada classa d’equivalenza da R. (Al è chí che sa al dröva l’assioma da la scèrnida, in efett sa saa mia custrüí una funziú da tala che la renvía ün e noma ün elemeent da cada classa d’equivalenza, dunca a semm obligaa a druvá l’assioma da la scèrnida.
Sa pöö mustrá che Sn al è mia mesüràbil (i.e. che al partegn mia à la tribü da Lebesgue).


text:
Alès
Alès l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. L'è sotaprefetüra del diaprtiment del Gard, capolöch de 3 cantù e del circondàre (arrondissement) omònim.
El g'ha 'na popolasiù de 40 851 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 23,16 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 116 méter a 'na altèsa màsima de 356 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Alès l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc


text:
Kansas
El Kansas a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 213.096 km² e una pupulaziun de 2.735.502 abitant.
A l'è tacaa a nord al Nebraska, a ovest al Colorado, a süd a l'Oklahoma, a est al Missouri.
La capital a l'è Topeka (122.377 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Wichita (344.284 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Overland Park, Kansas City e Olathe.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kansas a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1861.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kansas al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun Mudel:Kansas


text:
Viana do Castelo
Viana do Castelo l'è ona città del Portogall (region del Nord) cont ona popolazion de quasi 40.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in del nord del Paes, a pocch chilometri de la Spagna (de mezz gh'è domà el comun de Caminha). L'è 'l capploeugh del distrett omonim e l'è bagnada de l'Ocean Atlantigh.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La presenza umana in de la region de Viana la desven del Mesolitigh, almanch segond i testimonianz archeologigh ch'hinn staa trovaa in sul mont de Santa Luzia.
In del 1258 l'ha ricevuu i libertà comunai de part del re Alfons III: per quest l'è vegnuda bella importanta e cont i ghei, oltr'a vess on avampost contra i pirata de la Galizia.
In del 1848, per la soa importanza, la gh'ha 'vuu el status de città.


text:
Fernando Alonso
Fernando Alonso Díaz (Uviêd, 29 ad Luj dal 1981) 'l è un pilòta ad màchini spagnōl ad Formula 1 e 'l à vins i campiunâ mundiài dal 2005 e 2006 cun la scuderìa Renault. 'L Asturiàṅ adès al cór par la nòstra Scuderia Ferrari ad Maranèl e al n gh'à minga di prubléma a far-as inténdar parchè al dascór dimóndi bèṅ in itagliàn óltre che in ingléś.
Biugrafìa
Gl'inìsi
Alonso al taca a cùrar in màchina cun i kart, vinsénd 13 tìtui fra i śóvan, a rivàr a 'l 1997. In dal 1998 al vèṅ aduciâ p'r Adrián Campos, ex pilòta dla Minardi, ch'al gh fà pruàr na Formula 1 in dal sircùit 'd Albacete e 'l Asturiàṅ al fà védar ch'al gh sà far faghénd al stés tèmp dal vèć pilòta Marc Gené.
In segùit Campos al al fà cùrar in dal campiunàt World Series by Nissan e Alonso al riva prim baténd al rivàl Manuel Giao p'r un punt.
Alonso al fà pò da culaudadór par la scuderìa Minardi ad Fënza e al cur p'r al Team Astromega in dla Formula 3000 finénd quàrt, péna da drē a un śóvan Mark Webber.
2001: al debùt in Formula 1 cun la Minardi
In dal 2001 Fernando al fà al sò debùt in Formula 1 al vulànt dna Minardi: la màchina l'éra quél ch'l'éra, Alonso al mùcia śèr punt a la fiṅ d'l an, ma Flavio Briatore, al manager dla Benetton, al gh véd in lung e al al mét sóta cuntràt cuma culaudór p'r al 2002. Par la Renault, che in cal mèntar l'iva tòlt al pòst dla scuderìa ad Trevìś, al Spagnōl al fà sù quèl cuma 1642 gir ad test. Briatore al al tóś acsè par 'l an ch'al gh'à da gnir, a fiànc ad Jarno Trulli al pòst ad Jenson Button.
2003-2006: I sucès cun la cà francéśa
In dal 2003 Fernando al taca a catàr sù i prim riśultâ dla sò caréra: in dal gran prèmi dla Maléśia al partìs in Pole Position, in Braśìl al riva tèrs in na gara suspindùda prima dal tèmp mèntar in Ungherìa al vins la sò prima gara dupiànd la Ferrari dal futùr campiòṅ dal mónd Michael Schumacher. Alonso al finìs 'l an al sèst pòst in clasìfica cun 55 punt e quàtar pòdi.
In dal 2004 al mucia incóra quàtar pòdi ma sénsa vìnsar gnanc na gara ma tulénd la Pole Position in dal gran prèmi ad Francia.
Al 2005 'l è 'n an 'd òr par 'l Asturiàṅ ch'al riva tèrs in Austràglia ('l éra partî tredicéśum!) ma pò al mét in fila tri sucès òṅ a drē a c'l àtar parténd da la Pole Position (Maléśia, Bahrain e San Marèṅ) e piasànd-as in sima a la clasìfica. Al rivàl più impurtànt par lò 'l è al Finlandéś Kimi Räikkönen ma a Fernando a gh basta vìnsar in Francia, Germàgna (Nürburgring e Hockenheim) e in Cina, śuntànd-ag soquànt pòdi, par dvintàr al 25 ad Setémbar dal 2005 campiòṅ dal mónd in Braśìl. Anc par via di punt purtâ par Giancarlo Fisichella, la Renault la vins anc al tìtul di custrutór.
Fernando al vins al tìtul anc 'l an dòp, sèmpar cun al vulànt dla Renault in dal sò maṅ, cla vòlta chè còntra 'l ferarìsta Michael Schumacher. Al spagnól al partìs bèṅ vinsénd subìt in Bahrain e in Austràglia e rivànd secónd in Malèśia, muciànd acsè 28 punt còntra i 11 dal tedésc in rós. Turnâ in Europa al parìva ch'al ròbi però i psìsan cambiàr anc parchè Schumacher al vins a Iommla e a cà sua a 'l Nurburgring ma pò Alonso al gh rispónd a la sò manéra rivànd prim in Spaggna, Mònac, Gran Bretàggna e Cànada. La Ferrari la próa a far-as sóta vinsénd in di Stat Unî, Frància e Germàgna, sfrutànd anc al fat che in cal mèntar al gumi druàdi da lē (al Bridgestone) i anàvan méj ad quéli dla Renault (al Michelin) e che la federasiòṅ l'iva pruibî a la cà francéśa ad druàr un śavàj ciamâ Mass Damper ch'al la fava andràr più in présia spustànd i péś da na banda a cl'atra. A tri gari da la fiṅ 'l Asturiàṅ al gh'iva sōl dū punt ad vantàś su 'l rivàl quand Michael al vins in Cina e al gh và para ma 'l è pò prim par via di riśultâ più bèi. La śvòlta la riva in Giapòṅ quand Schumacher al śbraga al mutór quand 'l éra prim e Alonso al vins al mundiàl rivànd pò secónd in Braśìl da drē a Felipe Massa. Anc la Renault la vins al sò tìtul.


text:
Nôt (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
Int al sèins astonômich dal nòm, la nôt (notte in italiân), ch'la dà al câmbi al dé, l'é pêrt dal giōren (in soquânt significhêt, invēci, al giōren l'é in cuntrâst a la nôt). As trâta ed l'intervâl ed tèimp tr' al tramûnt e l'êlba, in dōv' al Sōl l'armâgn dedsòt ed l'urizûnt e dōv' in gèner, j èser vivèint a s' arpûnsen in un mumèint ciamê sòn. In gèner ed nôt, invēci dal sōl, as vèd la Lûna
La durêda ed la nōt la câmbia in funsiòun dal câbi dal stagiòun, a la latitódin, a la longitódin e al fûş orâri. Ind i dé quând al dé l'é cumpâgn a la nôt tót dû a gh'àn, ind la teoréia, l'istèsa durêda in realtê, al luşōr ed l'âria la fà sé che al dé al rişûlta pió lòngh ed la nôt.
In soquânti léngui, tra còsti al francèîş e l'italiân, as gh'à l'abitódin ed ciamêr la préma pêrt ed la nōt, còla préma ed la mezanôt, cun 'na parôla a pôsta, oséia sîra.
Indice
Insém a la Tèra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ai pôl[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al mònd a gh'é dû pûnt in dó per sē mèiş l'é nôt. A i dû pôl difâti a gh'é sōl dō stagiòun, istê e invêren, che cumbînen a sē mèis ed dé e sē mèiş ed nôt. Quând, per eşèimpi, al pôlo nord l'é istê, al pôlo sud l'é invêren, e a câşva ed la pigadûra ed l'âs ed la Tèra la lûş dal sōl l'an rîva mia. Per sté mutîv as pêrla dal Sōl ed mezanôt quând l'é istê in ûn di dû pôl, perché i râg dal sōl a rîven per tót al tèimp dal giōren. Al fenômen invēce al dûra mēno man di mân che ûn al se spôsta vêrs i dû cîrcol polêr.
A l'equatōr[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'equatōr la nôt e al dé a gh'àn l'istèsa durêda in tót l'ân.
In chiêter mònd[modifica | mudéfica la surzéia]
Al fenômen ed la nôt l'é duvû al gîr ch' al fà al mònd d'intōr'n al sól l' âş, ch' al dà l'inluşiòun ed l'alvêr e dal calêr dal sōl. Pôst che ògni mònd ed l'univêrs al gîra a 'na só velocitê la durêda ed la nôt la cambia da pianēta a pianēta. Dal mumèint che ânca l'âria 'd ògni mònd ed l'univêrs l'é diferèint, a gh'é di pianēta e di satèlit ch' în sèins' âria dóv' as vèd bèin e l'é nèta la lénia ed divişioum tra la nôt e al dé.
Efèt insém a la véta[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt la gh'à impurtânsa p'r j èser vivèint. Al piânti, per eşèimpi, ed nôt în mia bòuni ed liberêr l'uségen, mèinter la grôsa pêrt dal bèsti la drōva la nôt p'r arpunsêres. Al bèsti notûrni, cme per eşèimpi i papastrē, a gh'àn invēce al só peréiod ed vèg, e în atîv dôp dal tramûnt a préma ed l' êlba.
Efèt insém a l'òm[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn a l'nvensiòun e al şvilóp ed la corèint elètrica e 'd l'inluminasiòun artificêla la nôt l'ēra cunsiderêda per l' òm peréiod 'd arpûns. Dôp invēce l'ativitê nutûrna l'é chersûda e còsta al gh' à 'vû ânch un efèt impurtân per la cunuméia; a gh'é dimòndi ativitê lighêdi a la nôt, cme nightclub, pub, e discotēchi.
Fôli antîghi[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt l'é stêda despès rapreşentêda cm' un dío o cm' un valōr da divêrsi fôli antîghi, cme in còli di pôpol ed la Scandinavia, 'd l' Egét e 'd la Grēcia, cun di dío cumpâgn ânca a còla rumâna. Int al fôli antîghi dal pôpol ed la Scandinavia, "Nótt" l'é la nôt fât a persòuna, cme speighê int al Gylfaginning. Al prém capétol ed l'Edda in prosa ed Snorri Sturluson, al cânt 10.
Int al fôli antîghi ed l'Egèt an gh'é mia un dío notûren, mó l'é la dèja Nu ch' l'é al cēl pîn de strèli fât persòuna e, pió in lêregh, la rapreşèint ânch al peréiod notûren.[1].
Nyx, int l'uşânsa antîga, l'é la nôt insém a la tèra fâta persòuna, incuntrâst a só fradèl Erebo ch'al rapreşèinta la nôt int al mònd infernêl.[2]sté dèja l'é pó stêda mésa ânch int al fôli antîghi rumâni cun al nòm ed Nox[3]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Nut URL vést al 28-04-09
- ↑ (EN) Nyx insém a Theoi.com URL vést al 28-04-09
- ↑ Infurmasiòun insém a la dèja Nox URL vést al 28-04-09
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nôt (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Notte trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Bologna
Bològna (Bulåggna 'n bulugnés; Bologna 'n italià; Bononia 'n latì; Bologne 'n fransés; Bolonia 'n spagnöl; Bolonha 'n purtughés) l'è la sità piö 'mportànta e piö granda de l'Emilia e l'è pò la capitàl de la regiù Emilia-Romagna e la se tróa 'n de la Pianüra Padana a i pé di Apenini.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sömèa che 'l nòm 'l vègne da öna popolasiù de Cèlti che i stàa lé e che i se ciamàa Bòi de lé 'l nòm de "Bononia". Gh'è de di che però prima che i riès i Bòi ghe stàa lé i Etrùsch che i ciamàa la sità Felsina e amò adès chèi de Bològna i se ciama sia bolognès che felsìnei.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1) Bològna l'è la sità di pórtech desà che a gh'è piö o méno 38 chilométer de pórtech che i è quase töcc in de la sità ègia e i è quase töcc del medioéf.
2) La basilica de San Petrònio co la sò fasada restada a méta, ü tòch in marm e l'ótèr tòch de préda.
3) i tur medioeale che i è amò dersèt ach se öna ólta i gh'éra de ès alméno ü sentinér: i dò piö 'mportante i è la tur di Asinèi e la Garisènda, facie sö tra 'l 1109 e 'l 1119. I dò tur i è mia drécie ma i pènt töte e dò, chèla di Asinèi la sbièsa de ü méter e 23 ghèi, la Garisènda adiritüra de trì mèter e 22 ghèi.
La Garisènda l'è stacia lüminada pò dal Dant Ligher 'n de la sò Diina Comédia (infèren, XXXI, 136-140).
L'Üniersità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Bològna gh'è la piö ègia üniersità de Eüròpa fundada 'n del 1088.


text:
16 06
Ol dé 16 de zögn l'è 'l 167 ( 168 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 199 dé a finí l'an.
Ul dí 16 de zögn al è ul dí da pòost 167 ( 168 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 199 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1802 - Menorca: in nom de Spagna, ol capità zeneral de Mallorca, Joan Miquel Vives i Feliu, al tö possessiú de l'ísola daspus de la darera ocüpassiú Britànega.
1938 - Castelló (la Plana Alta): i tröpe franchéste i ocüpa la sità.
1983 - Ascó (la Ribera d'Ebre): la entra in funsionamet la sentrala nöcleara Ascó II.
2002 - 'l vé canunizàt in San Pietro ol Padre Pio da Pietrelcina
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1937 - Madrid (Spagna): Andreu Nin polítegh e scritur Català, sassinat per elemenc stalinis&moddot;c.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Iris graminea
Iris graminea l'è 'na spéce de la famìa botànica de le Iridaceae tìpich de l'Euròpa, 'nfìna a la Rüsia ucidentàla. L'è bastànsa frequènte a le altèse medio-bàse de l'arch alpì orientàl, méno 'nde chèl ucidentàl. La pöl crèser enfìna ai 800 méter söl lièl del mar.
L'è 'na spéce che crès de sòlit en mèza ómbra. La fà sö dei fiùr de 8 ghèi de larghèsa
Le fòie tacàde a la bàze i è erète. I è lineàre, piàte e lónghe tra i 25 e i 80 ghèi. Del gamp pöl vègne fò de 1 a 3 fòie lónghe che sorpàsa 'l fiùr.
I fiùr i g'ha 'l gambì condèna spàta carenàda che ghe à dré töt entùren. El peregóne l'è furmàt de 'n tübo cürt e de lacìnie estèrne ovài che tìra al biànch con dèle striadüre zàlde e viòla e lacìnie intèrne de culùr viòla e erète. I fiorés tra màgio e zögn e i è prufumàcc.
El fröt l'è 'na càpsula elìtica, con sés còste, e la g'ha dét divèrsi granì de somésa maròn.


text:
Valonia
La Valonia (in Frances Wallonie, en Valun Walonreye) al è vüna di tre regiun del Belgi.
A l'è furmada dai pruvenz de
- Hainaut (valun: Hinnot; picard: Hénau; ulandes: Hennegouwen; tudesch: Hennegau; limburghes: Henegouwe)
- Liegi (frances; Lièges; valun: Lidje; tudesch: Lüttich; ulandes: Luik)
- Luxemburg (frances: Luxembourg; valun: Lussimbork; tudesch: Luxemburg)
- Namür (valun: Nameur; ulandes: Namen; lüssemburghes: Namouer; ripuarian: Namür)
- Brabant Valun
In chesta resgjun-chí a gh'è la Cumünitaa Germanòfuna da Bèlgica, da che la lengua ufizziala al è ul tudeesch.


text:
Bilten
Bilten a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.86 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2001 abitant.
El cumün de Bilten al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Benken (SG), Niederurnen, Reichenburg (SZ), Schänis (SG), Schübelbach (SZ).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bilten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1050 col nom de Billitun.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bilten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1919
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Barcelona: Puig e Cadafalch, al fa sü i Quatre Columnes a Montjuïch.
- 01 01 - Lleida: S'inaugura ul Caamp da spòort.
- 05 02 - Barcelona: ga la scumenza la greva da la Canadenca.
- 28 07: la finiss ufizzialameent la Prima Guèra Mundiala cun la signatüra dal Trataa da Versaja.
- 11 09 - Honduras: i marines i invaat ul paees.
-
Düraant l'an - Continua, cun maanch d'intensitaa, la gravíssima epidémia da gripa (inflüenza) che la eva scumenzaa ul 1918.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 07 05 da 1919 - La nass a los Toldos, un ziich vilacc da la pruvincja Argentina da Buenos Aires, Eva Duarte, plüü cugnussüda cuma Evita Perón.
- 10 11 da 1919 - Al nass a Kurya (URSS), Mikhail Kalashnikov, inventuur dal füsiil AK-47.
- Gianni Brera, giurnalista e scritùr italiàn.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 15 01, sassinada Rosa Luxemburgh
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Hauptmenü
Tecnica da stampar
In quist sectur dal museum chattaina tanter oter l'indriz per cular custabs inventà da Gutenberg, üna collecziun cumpletta da material da cumposiziun, sco eir üna maschina da cumposiziun automatica "Linotype", ün'inventaziun our da la mità dal 19 avel tschientiner. Nossa pressa a man es ün duplicat da l'original chi'd es gnü dovrà a partir dal 1650 a Scuol, davo a Tschlin ed a Strada, ed es l'unic exemplar avantman in Grischun. Oters urdegns documenteschan il svilup da la tecnica dal stampar, sco üna pressa mecanica a schnuogl (1850), plüssas pressas mecanicas ed automaticas Tiegel sco eir üna maschina da stampar cudeschs (1900), in tudais-


text:
Regalian
P. C. Regalian (Latin: Regalianus; ?-260) l'è staa on usurpador contra l'imperador roman Gallien.
La vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per l'Historia Augusta l'è vun di Trenta Tirann. I alter font a hinn l'Eutròpi (che 'l ciama Trebellian), e l'Aureli Vittor (del qual inveci a l'è ciamaa Regillian). L'Historia la dis che l'era on erede de la familia del Decebal, l'ultim re de la Tracia; ma pussee segur hinn i sò origin senatoriai, anca perchè la soa probabil miee, la Sulpicia Driantilla l'era nòbil.
Dòpo che l'imperador Valerian l'era staa sconfigiuu di Sasanid, l'Imperi Roman l'è staa tacaa a Occident de on gran numer de popolazion germanegh. I abitant di loeugh donca hann elegiuu di capp che podessen diféndei intanta che 'l ver imperador, el Gallien, a l'era a combatt in di alter part. Vun di 'sti capp l'è staa l'Ingenuo, che però l'è staa vingiuu del Gallien. Alora el noeuv capp de la rebellion l'è diventaa el Regalian, fòrsi per el sò nòmm inscì regal. L'Historia ghe dis che l'ha combatuu e vingiuu i Sarmata, ma che poeu l'è staa massaa di sò òmen. I provinz che l'aveven sostegnuu (che hinn quij arent a la citaa de Carnunt, in Austria) hann poeu sostegnuu anca la rivoeulta di duu Macrian, pròpri perchè eren restaa senza protezion di invasion che vegniven de oltra el Danubi.


text:
Brìscula
La brìscula l'è un śóg ad carti 'd urìgini itagliàni ch'a s fà cun un mas ad 40 cun quàtar sém (cóp, danâr, spadi, bastòṅ). Dal nòstri bandi i s dróan al carti ad Piasëinsa, ispiràdi a quéli spagnóli, ch'i gh'aṅ du mas difarènt: quél vèć (fiṅ a i an Sinquànta) al gh'à al figùri p'r intér mèntar in cal nóṿ al figùri i èṅ fati a mèś dal du bandi (acsè i n èṅ mai culgàdi).
In Itâglia i s càtan anc di mas tradisiunài di àtar pòst cuma quéi bergamàsc, bresàṅ, napulitàṅ, sicigliàṅ, treviśàṅ o rumagnól.
A s śóga ad sòlit in du o in quàtar (a còpi); quànd a s è in tri, a s tóś via na carta, generalmènt al du ad cóp. Al scòp dal śóg 'l è quél ad far sù più punt ad chi àtar faghénd la sóma di punt dal carti ciapàdi durànt la partìda.
A gh'è anc di campiunàt nasiunàl ad brìscula, i prim i èṅ stâ in dal 1978 a Nâpol in dla Vila Pignatelli.
Règuli
Dòp avér misćiâ al carti, al masér al dà tri carti p'r òṅ pò al dasquàcia na carta (la brìscula) e a gh mét in sima al mas quèrt, lasànd fóra la brìscula a mèś in manéra che tut i la pólan védar. A cal punt chè al taca al śóg ch'a sa śvilùpa in na sèrie ad pasàǵ ciamâ maṅ.
La prima maṅ l'è vèrta dal śugadór a dèstra dal masér. Chi lò al buta śò in sal tàvul na carta a piaśér e anc chi àtar i fan cumpàgn, òṅ a òṅ, prilànd in sèns briśa uràri.
Tut al man i èṅ vinsi dal prim śugadór ch'al la vèra ma s'a gh è dal brìsculi in sal tàvul, a vins quél ch'al l'à śugàda più élta. S'a n gh è minga dal brìsculi, n'atra manéra par vìnsar la maṅ l'è quéla ad strusàr śugànd na carta dal stés sém ad quéla ch'l'à vèrt al śóg, ma più élta.
Quést chè 'l è 'l órdan 'd impurtànsa dal carti dla brìscula (da la più élta a la più basa):
- Càrag: as (1), tri (3)
- Figùri: rè (10), cavàl (9), fant (8)
- Flénghi o Flisi: sèt (7), siē (6), sinc (5), quàtar (4), du (2)
Al śugadór ch'al vins la maṅ al gh'à al dirìt ad tacàr la maṅ ch'a vèṅ dòp ma prima tut i gh'aṅ da tór na carta da 'l mas, a partìr da quél ch'l à vins la maṅ dal mumènt. Al carti ciapàdi i s ténan sèg quèrti.
A s và avànti in cla manéra chè in fiṅ ch'al carti i n èṅ minga finìdi. A cal punt lè, i s còntan i punt dal carti ciapàdi durànt al śóg e, quél ch'l à fat più punt, al vins. I punt dispunìbii in tutàl i èṅ 120, sécond 'l órdan descrìt chè 'd sóta:
- Càrag: as (11), tri (10)
- Figùri: rè (4), cavàl (3), fant (2)
- Flénghi o Flisi: gnanc un punt (0)
Quand a s śóga in quàtar, i s métan insém al carti ciàpadi da la còpia durànt al śóg. In dl'ultma maṅ, da spés quéla ch'la cònta dabòṅ parchè in bal i gh'èṅ ad sòlit dimóndi càrag, i śugadór i pólan scambiàr-as al carti p'r un mumènt in manéra ad savér quél ch'al gh'à c'l àtar. A s pól dascórar durànt al śóg ma briśa in dl'ultma maṅ.
A la fiṅ a vins quél ch'a muciâ sù più 'd ssanta punt. S'a s śóga in quàtar, i punt par vìnsar i càmbian partìda par partìda, quél ch'l è sèrt 'l è che chi gh à da méno ad quarànta punt 'l è impusìbil ch'al vinsa.
S'a gh è un paréǵ in di punt, a n vins ninsòṅ: la partìda l'è pata.
In dla tómbula ad Mingoùn, al 61 al s cumpàgna sèmpar cun al dit: "Ssantòṅ i èṅ asè", pròpria p'r indicàr che 61 punt i èṅ a basta par vìnsar a la brìscula.
Quànd òṅ 'l è pîn ad càrag a s diś ch'l è impgnâ mèntar quànd al śóga na flénga a s diś ch'al và a lis.
I ségn
Quand a s śóga in quàtar, a s pól far di ségn a c'l àtar dla còpia par far-ag capìr quél ch'a s tèṅ in maṅ. Quìst chè 'd sóta i èṅ i ségn cunvensiunàl dla brìscula:
- As ad brìscula: làbar sarâ in fóra (cuma s'a s mandìs un baś)
- Tri ad brìscula: tiramént dla bóca da na banda
- Rè ad brìscula: òć in cēl (cuma s'a s guardìs ad sóvar)
- Cavàl ad brìscula: tiràr sù na spala
- Fant ad brìscula: na mèśa linguàsa (cun la punta dla lìngua in fóra)
- 7 6 5 4 2 ad brìscula (ciamâ fèrum): pòlas e ìndas sfargâ in présia (cuma s'a s gh'is di bèsi)
Nóm dal carti
Dal nòstri bandi, 'l as ad danâr al s ciàma Pitóna (o anc Tòca), 'l as da spadi al s ciàma Angiulèṅ, 'l as ad cóp al s ciàma Piléta e al sèt ad danâr al s ciàma Sèt bèl (o Bèl sèt).
Variànti dla brìscula
La brìscula la gh'à anc dal variànti, dal manéri difarénti ad śugàr-la.
- Brìscula dasquaciàda: tut al carti di śugadór i èṅ dasquaciàdi acsè a s pól védar sèmpar al carti ad chi àtar e anc la prima dal mas parchè quést chè 'l è mis a cul in sù.
- Brìscula quaciàda: tut al carti di śugadór i èṅ quaciàdi e, quànd a s in śóga una, a s và a cul.
- Brisculòṅ: a s śóga cun sinc carti a tèsta e la brìscula la n gh è mia, donchìna a gh'è na sóla manéra ad ciapàr la maṅ ad chi àtar, quéla ad strusàr.


text:
Brassica napus
La Brassica napus l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Brassicaceae e la sò cultivar de öle l'è cognusìda col nom de raisù a Bèrghem, de raviscion, ravuscion o ravetton 'ndi variàncc ocidentài (in italià ravizzone). Töte i brassicaceae i'è sùra de töt piànte cultiàde, però de spès s'tróa ach di ezemplàr selvàdech cresìcc despersocönt, fò sùra la Brassica napus l'è ach öna spéce artificiàla, dezà che l'è nasìda dal incruzià la Brassica rapa (20 cromozòmi) e la Brassica oleracea (18 cromozòmi) e de fati la gh'à 38 cromozòmi[1].
Cultivar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è dò varietà de Brassica napus, la Brassica napus var Napus ciamàda ach Brassica napus var Oleifera e la Brassica napus var Napobrassica. La prìma la gh'à öna raìs fìna fìna e l'è cultiàda per dàghela de maià a le bès•cie, ma ach, come 'l dis ol nòm, per caàn fò da la somésa 'n òio vegetàl alimentàr e per fà sö 'n tìpo de carbürànt, menimà la segónda la gh'à öna raìs bèla gròsa che l'è bùna de mangià.
Döbe sö i nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De spès s'confónt ol raissù col verzàch e de spès s'pènsa che i sìes la stèsa piànta, menimà i è dò spéce diferènte, acasìbè i sìes töte e dò cultivar de öle. Ach in italià s'confónt de spès ol raisù-ravizzone col verzàch-colza ach se 'l Dalla Fior 'l à ciarìt bé che 'l se ciàma ravizzone la cultivar de öle de la Brassica napus e colza la cultivar de öle de la Brassica campestris o Brassica rapa [2], nòm che bé o mal i è confermàcc dal Sandro Pignatti[3]. In töte i manére l'è mia malfà tróa di óter autùr, sùra de töt sö internet, che i se confónt e i dóvra chès-ce nòm mia a la stèsa manéra del Dalla Fior.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbacea che che la càmpa ün an, l'è sènsa péi o quàze, col gamp che pöl rià a 'n méter e mès de altèsa del teré, ramificàt sura de töt endèl tòch piö àlt.
Le fòie le pöl véser grànde 'nfìna a 40 ghèi, de culùr che tìra al gris-vért, mìa pilùse o de spès cigliàde sö le nervadüre o söi òrli. Le fòie piö 'n bàs le g'ha 'l gambì, de fùrma liràda, con 2÷5 pér de segmèncc laterài entréch e giü terminàl en bèl pó piö grant, capetàt ma 'n manéra mìa regolàra; chèle sö ensìma i è sènsa gambì, cioè sèsii o subamplesicàule, e i è oblónghe-lanceolàde e 'ntréghe.
La fà sö 'na sórt de spìga de 20÷60 fiùr, che i se dèrf a partì dal bas, ma i fiùr zamò deèrcc i rèsta piö 'n bas de i böcc che i gh'à amò de dervìs e chèsto l'è ü caràter botànech che 'l permèt de mia sconfónt la Brassica napus e la Brassica oleracea co la Brassica rapa che menimà la gh'à i fiùr deèrcc che i rèsta piö 'n vólt de i böcc [4]. Ògna fiùr 'l gh'à quàter sépai e quàter pétai metìcc a crùs compàgn de töte i crucifere, che l'è 'l nòm vècc di Brassicaceae. Quan che i è 'n fiùr i ciós cultiàcc a raisù, ma ach a verzàch i par en tapé zalt.
Ol sò fröt l'è strècc e lónch, l'è almànch 3 ólte piö lónch che larch, e l'è ciamàt siliqua, quan che l'è marüt 'l se dèrf despersocönt con dò linguète e isé la trèca fò la somésa.
Le ótre spéce de Brassica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brassica oleracea, ol càol.
- Brassica rapa o Brassica campestris, cioè la ràa e 'l verzàch.


text:
Maggia (fiumm)
La Maggia (a Loeuden anca el fiumm [al'fjym], o la Fimm[1]istess in italian) l'è on fiumm del Canton Tesin. Cont i sò 56 chilometer l'è 'l segond fiumm pussee longh del canton.
La nass arent a la Cristallina e la traversa la Val del Sambugh, e la Val Lavizzara. Rivada, arent a Bignasch, a la confluenza con la Bavona, la vegn giò per tutta la Val Maggia, per poeu andàggh denter al Lagh Maggior arent a Locarn.
I sò afluent principai a hinn la Bavona, la Rovana e la Melezza. La traversa i comun de Lavizzara, Cevi, Maggia, Tegna, Loson, Scona e Locarn.


text:
Celerina/Schlarigna
Celerina/Schlarigna (Todesch e Italian: Celerina, Rumanstch: Schlarigna) al è un cumün svizzer int ul distrecc da Malögia int ul canton dal Grison.
Al sa trœuva in la valada d'Engadina da sora. Ul vilasg al è locaa intra St. Moritz, Samedan e Pontresina. Ul sitt al è prumée menzionaa in di document datant 1320.
Ul nomm ofizzial da la municipalitaa al usava vess Celerina, finn 1943 quand ch'al ha adoptaa ul nomm Schlarigna/Celerina. In 1950 al è stai renomnaa anmò Celerina/Schlarigna.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Enfìna a le fì del sècol XIX la zét del paés la parlàa 'l Romàncio (varietà Puter): Endèl 1860 la percentuàl de la popolasiù che la 'l parlàa l'ìa amò del 96%. L'è stat a cumincià dei agn 70 del 1800 che la pursiù de parlàncc el putér la g'ha ambiàt a calà: endèl 1880 l'ìa del 76,9%, endèl 1900 l'ìa del 68,32%. Entùren a le metà del sècol XX la ridusiù la s'è fàda piö marcàda: endèl 1941 l'ìa riàda al 50,4% e de alùra l'è mìa piö stàda magiurànsa. Endèl 1980 l'ìa del 30,67%, e 'ndèl 1990 l'ìa del 20,31%. Al dé d'encö la percentuàl de zét che la cunsìdera 'l Romàncio la sò prìma lèngua l'è piö bàsa de chèi che dis de ìga come prìma lèngua l'Italià (19,29%)
Lian da fœu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Celerina/Schlarigna - Sitt web ofizzial da la municipalitaa
- Celerina - Ofizzi dal tourism
- Celerina/Schlarigna in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Islisberg
Islisberg a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 548 abitant e una süperfiss de 1.65 km², e al se tröva a una altitüden de 680 meter sura al livel del mar.
El cumün de Islisberg a l'è tacaa ai cumün de Aesch bei Birmensdorf (ZH), Arni, Bonstetten (ZH), Hedingen (ZH).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Islisberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1185 coo nom de Nidolperhc.
L'andament storegh de la popolazion de Islisberg l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Islisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Islisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
09 03
Ol dé 9 de mars l'è 'l 68 ( 69 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 298 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de mars al è ul dí da pòost 68 ( 69 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 298 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1966 - Barcelona: i autorità francheste i reprim öna assemblea de stödénc che se sélebrava al convent dels Capucins de Sarrià; chès·c facc se i cognuss come la caputxinada.
1990 - Manresa (ol Bagès), Terassa (ol Valès Oriental) e Badalona (ol Barcelonès): Terra Lliure la atenpta contra i tribünaj de cheste sità.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1934 - Smolensk (Rössia): Yuri Gagarin, pröm cosmonauta de la stòria.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
400
Gh'è success[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Stilicon el vegn consol per la prima voeulta.
- Ravenna la vegn la capital de l'Imperi Roman d'Occident.
Chi gh'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ardaburi Asper, general roman de origin germaniga (m. 471)
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gainas, general roman de origin germaniga
- San Sever de Napoli
- San Teodor de Sion
- Tribigild, general bizantin de origin germaniga
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
191
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Serapiun d'Antiochia el diventa patriarca de Antiochia.
- L'imperadur Commud, cunt el cunsideràs el növ fundatur de Ruma, el reciama la cità cunt el nom de Colonia Lucia Aurelia Nova Commodiana.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Brugg
Brugg (Bruga in latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 10 408 abitant e una süperfiss de 56 km², e al se tröva a una altitüden de 52 meter sura al livel del mar.
El cumün de Brugg a l'è tacaa ai cumün de Gebenstorf, Habsburg, Hausen, Riniken, Rüfenach, Schinznach-Bad, Umiken, Untersiggenthal, Villigen, Villnachern, Windisch.
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brugg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Brugg al Wikimedia Commons


text:
Howard Phillips Lovecraft
L'Howard Phillips Lovecraft (Providence, Rhode Island, 20 agust 1890 - 15 marz 1937) a l'era un scritur american de literadüra fantastica. A l'è staa minga trop stimaa e tegnüü de cünt al sò temp e l'ha avüü la sua fama dumà dopu de la sò mort. Incö l'è cunsideraa vün di püssee impurtant scritur de la literadüra de l'urur (horror) insema a l'Edgar Allan Poe.
L'è staa el creatur di Miti de Cthulhu, un insema de entità suranatüraj che se pöden truà in di sò racunt, e del Necronomicon, un "pseudobiblium" (un liber inventaa che l'è staa metüü dent in d'alter oper cume se 'l füdess ver) che 'l gh'ha dent i invucaziun per i divinità di sò stori.


text:
Rovellasca
Rovellasca (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 7 724 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,5 km² e ona densità de 2 207 ab./km².
Situaa al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Lazzaa e de Misint), el paes el gh'ha ona frazion ciamada Manera.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rovellasca l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Isola del Cantone
Isola del Cantone (en lìgure: L'Isöa do Canton) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 1 544 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 47,8 km² e 'na densità de popolasiù de 32 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Arquata Scrivia (AL), Busalla, Gavi (AL), Grondona (AL), Mongiardino Ligure (AL), Roccaforte Ligure (AL), Ronco Scrivia, Vobbia, Voltaggio (AL).
L'è 'l cümü piö setentriunàl de töta la Liguria, e l'è sitüàt sö l'Appenìno lìgure, en val Scrivia, endóche el torènt Vobbia el se sböta dét endèl fiöm Scrivia, a 40 km de Genova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Isola del Cantone l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Renaa
Renaa (nom ufizial in italian: Renate in Italian) al è un cumün de la Pruvincia de Munscia e Brianza con 4 129 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,8 km² e ona densità de 1 475 ab./km².
Al è chì che al è nassüü in dal 1934 a l'è nassüü ul Dionigi Tettamanzi, cardinal e arcivescuv da Milan in dal 2002-2011.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Renaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Marian (CO)
Marian (nom ufizial in italian Mariano Comense) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 24 484 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 13,7 km² e 'na densità de 1 787 ab./km². L'è vun di center pussee important de la Brianza. La se troeuva al confin con la Provincia de Monza (comun de Giussan, Lentaa e Seregn) e tra i fiumm Seves e Lamber.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm abitant de Marian fòrsi hinn staa òmen del Paleolitich anca se i proeuv hinn esigov. L'ipòtesi l'è supportada de vari retrovament archeològich e de ona necròpol.
La diffusion del Cristianesim l'è rivada in quij zònn chì domà in del V secol. De fatt in del 386 el Sant'Agostin, in d'on sò scritt l'ha minga parlaa de la presenza de cristian intorna a Cassagh, indove che se trovava in quell moment. A bon cunt, in del Medioev la diòcesi de Milan l'è stada spartida in quattòrdes piev, trai quai troeuvom quella de Marian. La piev la cattava dent Cabiaa, Carugh, Brenna, Aroeus, Olgelasca, Inverigh, Gattee, Paina e Bigonsc. A la fin de l'età romana, dòpo i invasion barbarich, la stòria del borgh la se sviluppa sòtta i dominazion longobarda e franca, cont el diventà adasi adasi voeuna di piev pussee ricch de tutta la Lombardia.
In del Bass Medioev, la città l'era molto importanta sia del pont de vista religios (la cuntava ben vintquatter ges in tutta la piev), sia de quell politich e civil. El borgh de Marian de fatt el gh'aveva on castell e on fossaa profond, che al dì d'incoeu esisten pù. Inoltra, duranta l'epoca di comun, Marian e Cantù hinn staa legaa a Milan contra Còmm (guerra del 1118-1127) e contra l'imperador Federich Barbarossa. Duranta la guerra, i Comasch hann saccheggiaa la città.
A partì del XIV secol, Marian l'ha segutaa i sòrt del ducaa milanes. Sòtta la dominazion austriaca, Marian l'è diventada sede de ona pretura e de on cancellieraa. Duranta el Risorgiment, a Marian l'è staa formaa ona Guardia Nazional Repubblicana che l'ha partecipaa a la Battaglia de San Fermo, senza cuntà poeu che trai Milla che hann segutaa el Garibaldi in Sicilia, trii eren pròppi de Marian.
In del 1945 a Marian l'è stada fada la prima Festa de l'Unità. Marian l'è stada nominada città in del 1986.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Marian l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.