text:
Aeroport Internassiunal de Barcelona
L'Aeroport Internassiunal de Barcelona - El Prat del Llobregat al è l'aeroport ch'al dà servisse a Barcelona, Catalunya, Spagna. Al è sitüat a 10 km al süd-oest de Barcelona, ind el münissipe de El Prat de Llobregat, a 6 meter sura ol nivel del mar. Al è ol segund aeroport piö grand de Spagna, ol primm de Catalunya e de la costa mediterrània, e ol nöé co piö tràfich de passager d'Europa, in acorde a di stadístiche de l'an 2004. Ol 2005 i à dövrat chest aeroport 27.131.448 passager, e i è stade realisade 307.798 operassiú. Ind El Prat i opera ü gran nömer de gur domèstich, prinsipalament di compagnie Iberia e Spanair, e apó öna gran quantitat de gur internassiunaj e ergü d'intercontinentaj. Pit a pit, ind i darer agn, al s'à convertit ind ü destí important de fiss aerolínie de bass cost. L'aeroport al gh'à ol còdes d'aeroport de IATA: BCN, e ol còdes ICAO: LEBL.
L'aeroport al gh'à 3 zone de decolàs i ateràs igant da chesta manera ü total de 3 piste in servisse, dò d'ele en paralél nomenade 07L/25R i 07R/25L (chesta darera inaügürada ol 2004), i öna tersa scaàda, la 02/20. De piö, al disponn de tri terminaj A, B e C, con 114 mostradur de fatürassiú, e 24 piataforme d'imbarcamènt.
L'aeroport del Prat al è assessíbel co Renfe per la línia de Rodalíes, dapress del senter de Barcelona (Estassiú Aeroport), con öna línea de autobusos direta, nomenada Aerobús i per ü servisse de taxi permanènt.
Atüalament l'aeroport al è in pié prossèss d'ampliassiú, con la costrüssiú d'öna nöa terminala, ch'al è previdit inaügürá ol 2008, sitüada intra l'antiga pista, i la nöa pista paralela. Apó s'é dré realisá d'otre atüassiú comè la costrüssiú de nöf assess per strada i per tren, la riada de la fütüra línia 9 del metró, l'ampliassiú di plasse de parcamènt, assé comè la ürbanisassiú de piö de 300 ectàrie com a zona de servisse per al desvilüpamènt comersial e indüstrial de l'aeroport.
L'aeroport al è la basa de la compagnia de bass cost Vueling Airlines, assé comè la segonda basa d'Iberia in Spagna. Al è oert noma a gur strümentaj, i è proibicc i gur VFR (Vol a esta), essett i gur VFR sanitare, d'emergensa i de stat.
Öna detajada descrissiú de l'aeroport, manere d'assedí-gh, stat di gur in tep real, trasport, sitüassiú di diferente aerolínie det l'aeroport, informassiú meteorolòseghe, etc, i pöl èss consültade in la pàgina web ofissiala de l'aeroport de Barcelona.
Terminala T2-A[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aeroflot,
- Aerolineas Argentinas,
- Air France,
- Air Malta,
- Alitalia,
- Alpi Eagles,
- Czech Airlines,
- Delta Airlines,
- Easyjet,
- Egyptair,
- Flyglobespan
- Icelandair,
- KLM,
- Lagun Air
- LOT Polish Airlines,
- Meridiana,
- Monarch Airlines,
- My Travel Lite,
- Portugalia,
- Royal Air Maroc,
- SN Brussels,
- Sterling Europe,
- Swiss International Airlines,
- TAP Air Portugal,
- Transavia,
- Tunisair,
- US Airways,
- Virgin Express.
Terminala T2-B[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aer Lingus,
- Air Berlin,
- Air Dolomiti,
- Air Europa,
- Austrian,
- Braathaens,
- British Airways,
- El Al,
- Finnair,
- Germanwings,
- Iberia,
- Lufthansa,
- Luxair,
- Maersk Air,
- Spanair,
- Vueling.
Terminala T2-C[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Iberia (pont aeri),
- Iberia Regional/Air Nostrum.
- Aviassiú General (compagnie de gur execütif e aviú privacc)


c: text/html

text:
Ottenbach (ZH)
Ottenbach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.98 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 459 abitant.
El cumün de Ottenbach al se tröva a una altitüden de 409 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affoltern am Albis, Aristau (AG), Jonen (AG), Merenschwand (AG), Obfelden. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ottenbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nom de in loco vocato marcha Hotumbacharia. In del 1169 inscambi l'è staa menziunaa col nom de Arnoldus de Ottonbac.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Novi Sad
Novi Sad (cirillich: HoBи Caд; inscì anca in croatt, romen e ruten; Nový Sad in slovacch; Újvidék in ungheres; Neoplanta in latin; Neusatz in todesch; Nowy Sad in polacch; in lombard el voeur dì pienta noeuva) a l'è ona città de la Serbia settentrional, situada longh i spond del Danubi. L'è 'l capploeugh de la Vojvodina e del distrett de Bačka e a l'è on important center industrial e coltural.
Per la soa importanza come center per i commercc de la region, Novi Sad l'è diventada ona città plurilengov, tanto che i lezion a scòla hinn tegnuu in quatter lenguagg: serb, slovacch, ungheres e ruten. Inscì a gh'è anca on grand numer de confession cristian, anca se i pussee important e numeros a hinn quella cattòliga e quella ortodòssa.


text:
Emmental (circol aministrativ)
El Circol aministratif del Emmental (en todèsch: Verwaltungskreis Emmental; en fransés: Arrondissement administratif de l'Emmental) l'è giü dei dés cìrcoi aministratìf, custitüìcc el prim de zenér del 2010, del Canton Berna, en Svìsera. La popolasiù del cìrcol l'è de 93 677 (dato del Dicember 2010) e 'n magiurànsa de lèngua todèsca.
Ensèma al cìrcol aministratìf de Oberaargau el fùrma la regiù aministratìva del Emmental-Oberaargau e l'è furmàt dei 42 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Roberto Bolaño
El Roberto Bolaño Ávalos (Santiago del Cile, 28 d'april del 1953 – Barselona, 14 de lüj del 2003), a l'è staa un scritur e pueta cilen.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Roberto Bolaño a l'è nassüü a Santiago del Cile in del 1953 ma l'ha passaa la so infanzia in cità 'me Los Ángeles, Valparaíso, Quilpé, Viña del Mar e Cauquenes. A tredes agn 'l va a viv in Messich cunt la so familia. 'L passa la adulescenza cuncentraa in de la letüra in d'una bibliotega pübliga de Cità del Messich.
In del 1973 'l turna in Cile cunt el pruposit de dagh el süport al Salvador Allende. Dopu un viagg lungh 'l riva in Cile ma l'è dumà poch dì prima che l'Augusto Pinochet 'l va al pudè. 'L se met cun la resistenza cuntra la ditadüra. 'L finiss in galera a Concepción ma'l vegn liberaa vot dì dopu, grazia a do puliziot che duveven vardàl ma che l'aveven stüdiaa insema a lü ai temp.
'L turna alura indree in Messich e'l funda el muviment infrarealista insema al pueta Mario Santiago Papasquiaro (che'l servarà de mudel per l'Ulises Lima del rumanz Los detectives salvajes, in lumbard I detective selvadegh). El muviment, una roba definida tipu Dada a la messicana, 'l andava cuntra i pudè che cumandaven in de la puesia messicana, che la gh'aveva 'me riferiment assulüü l'Octavio Paz. El muviment 'l rumpeva cun la cultüra literaria ufiziala e'l se mustrava 'me un avanguardia. Un quindes pueta eren staa vesin al muviment ma i principaj a hinn staa propi el Bolaño e'l Papasquiaro.
Dopu l'emigra in Catalogna, induè che la viveva la so mader. 'L se guadagna de viv in tanti maner, per esempi 'me vigilant notürn in d'un camping a Castelldefels. Dopu la riva la familia e'l sücess literari, che ghe permet de dedigàss esclüsivament a la literadüra.
Cun di prublema al fidegh prubabilment ligaa a un passaa de tossicudipendenza, e intanta che'l speciava un trapiant, l'è mort a Barselona per insüficienza epatiga. Minga finii 'l surtiss in 5 toch 'l so ültim liber, el rumanz 2666.
El Bolaño l'è staa vün di scritur principaj de la literadüra cuntempuranea e in particular de quela latin-americana e in spagnöö. La so övra a l'è ligada un frach a l'America Latina e la gh'ha una curispundenza forta cun la so esperienza de vita.
Bibliografia (in spagnöö)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Consejos de un discípulo de Morrison a un fanático de Joyce (1984), scrivüda cun l'Antoni García Porta.
- La pista de hielo (1993)
- La literatura nazi en América (1996)
- Estrella distante (1996)
- Llamadas telefónicas (1997)
- Los detectives salvajes (1998)
- Amuleto (1999)
- Monsieur Pain (1999)
- Nocturno de Chile (2000)
- Tres (2000), poesia.
- Los perros románticos. Poemas 1980-1998 (2000)
- Putas asesinas (2001)
- Amberes (2002)
- Una novelita lumpen (2002)
- El gaucho insufrible (2003)
- Entre paréntesis (2004)
- 2666 (2004)
- El secreto del mal (2007)
- La universidad desconocida (2007)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Roberto Bolaño -- Futugrafij del Mathieu Bourgois
- Roberto Bolaño
- sololiteratura.com: Roberto Bolaño
- Pagina del "Moviment Infrarrealista de Poesia"


text:
Peschiera (VR)
Peschiera (Peschiera del Garda in Italian; Pischera in Verones) l'è 'n cümü de la Pruvincia de Verùna. El g'ha 10 078 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) condena süperfìce de 17,6 km² e 'na densità de popolasiù de 573 ab./km²
L'è el paes pussee occidental del Vènet. El cunfìna coi cümü de Castelnuovo del Garda, Dezensà (BS), Ponti sul Mincio (MN), Posolènch (BS), Sirmiù (BS) e Valeggio sul Mincio
L'è gemelaa cont el comun de Ulà Tirso (Sardegna).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l’època di Aüstriaci (1815 - 1859) l'èra öna di quàter fortèse del quadrilàter 'nsèma a Màntoa, Erùna e Legnàch.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sépal
En botànica, el tèrmine sepalo l'ìndica 'na fòia mudificàda che fà part del càles.
I sépali i fùrma 'l càles, giü dei vertezèi stérii del fiùr e i g'ha 'na funsiù de protesiù.
Ensèma ai pétali i fùrma el peregóne, e 'n divèrse famìe botàniche i è mudificàcc, ridócc o adiritüra i gh'è gne piö. En chèsto càzo se pàrla piö de sépali e pétali ma de tépali compàgn che 'ndèl zèner Tulipa.
El nömer dei sépali e le sò caraterìstiche le permèt de descrìer el càles:
- monosépalo: furmàt de 'n sépalo apéna,
- disépalo : furmàt de du sépali o de du tòch separàcc,
- pentasépalo : furmàt de sich sépali,
- polisépalo : che g'ha divèrsi sépali.
- dialisépalo : che g'ha divèrsi sépali individualizàcc, separàcc i ü de i óter.
- gamosépalo: i sépali i è saldàcc ensèma per de piö de la metà de la sò longhèsa.


text:
Libertarism
Cun la parola Libertarism se cunsideren principalment dü significaa pulitigh diferent:
- al vegn dupraa in cuntrapusiziun al liberalism 'me sinonim de anarchism perchè fin del Votcent 'l gh'aveva quel significaa lì;
- al vegn dupraa per Libertarianism.
A l'è evident dunca che i do definiziun a hinn despess in upusiziun. I libertari de manzina sustegnen rob 'me l'abuliziun del stat, de la prupietà privata, de la religiun e de la familia. A l'incuntrari i libertarian vören limità el rol del stat al minim (o anca eliminàl, se hinn anarco-capitalista e dann impurtanza a la pussibilità de urganizzà una sucietà senza 'l Stat per la tendenza de l'om de furmà istitüziun spuntani 'me la familia e per el dirit natüral a la prupietà privata.


text:
Tedèsch
Artéccol in dialètt mudnés
Al tedèsch (nàmm natîv deutsch) l'è 'na léngua appartenèint al grópp nederlandês-germànich d'al râm ucidentêl d'al léngui germànich d'la faméja d'al léngui indo-europei.
L'è la léngua germànica pió difûsa in dal mànd dòp l'inglês.
L'è l'idioma cun al mażor nómmer ed parlèint natîv d'l'Unione Europea, léngua uffizièla in Germâgna, Austria, gran pèrt d'la Svézzra e in dal Liechtenstein; l'è anc parlê e ampiamèint tutelê in d'l' Èlt Èddig' (Itàlia) in dûv al gòd d'un status ed sustanzièl co-ufficialitê cun l'italiân; l'è parlê currentemèint anc in dal Lussembûrg, in d'i cantòun urientèl d'al Bélgi e in pèrti d'la Rumanî, d'la Pulógna, d'l'Alsazia e d'la Loréna (Francia).
Cun 112 miliòun ed parlèint distribuî in 38 naziòun l'è 'na léngua pluricentrica cuma l'inglês.


text:
Jean-Marc Lovay
Premi svizzer da litteratura 2013
Jean-Marc Lovay
Naschì l’onn 1948 a Sion. Suenter ch’el banduna la scola en la vegliadetgna da 16 onns viagia el en Asia, en il Proxim Orient, en Australia, en Scozia e resta per in lung temp a Madagascar. Jean-Marc Lovay passenta sapientivamain ina vita solitaria en vischnancas muntagnardas. La publicaziun da ses trais emprims romans tar Gallimard ha gì in grond success ed ha procurà per premis litterars. Jean-Marc Lovay di ch’el scrivia gia adina vi d’in unic cudesch lung. Mintga dus u trais onns sa distatgia in u l’auter fragment da quest’ovra – in roman, in raquint u texts curts.
Premis
1969 : Premi Georges Nicole
1976 : Stipendi Cino del Duca, Paris
1976 : Prix littéraire de la Vocation Paris
1977 : Premi da giasts dal chantun da Berna
1977 : Premi Eugène Rambert
1981 : Premi Schiller
1983 : Premi d`encuraschament dal chantun dal Vallais
1985 : Premi Michel Dentan
2003 : Premi da la citad da Genevra
2006 : Stipendi Pro Helvetia
2013 : Premi federal da litteratura


text:
Recco
Recco (en lìgure: Recco) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 9 884 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 9,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 019 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Avegno, Camogli, Rapallo, Sori.
Sitüàt entramès a Sori e Camogli 'ndèla Riviera di Levante, l'è postàt sö le spónde del Golfo Paradiso a la fóce del torènt omònimo. L'abitàt el se tróa a presapóch 22 km de Gènova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Recco l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Seniadures
"Seniadures" ie i numeri di libri che identifichea tlermënter uniun de nosc libri. I libri vën cuncei su te magasin aldò de chësc numer prugressif y spartiì su aldò di formac.
Ejëmpli de seniadures
Prëibel metëde verda pra vosta apustedes de dé sëura for duta la pertes dla seniadura y de no desmincë l pont dl mile!
Lueges spezieles
Sala de letura
I libri tla sala de letura ie iló per na cunsultazion asvelta y ne daussa nia unì purtei ora dla biblioteca. Ma l ie puscibl fé fotocopies.
Brosciüra Salf de letöra Biblioteca Provinziala
Magasin destacà
Na pert dl patrimone de zaites y l patrimonedi libri vedli vën tenì su tl magasin dedora y ie a despusizion sun dumanda pra la purtina de mprëst doi iedesc al'ena.
Sce la dumandes vën dates ju nchin n lunesc dala set da sëira, ie la zaites damandedes a despusizion da merdi do la 14.00 inant; pra la dumandes che vën ite nchin n juebia dala set da sëira ie la zaites da giapé da vënerdi do la 14.00 inant.
Microformes
Microformes ie suporc de dac che pieta nfurmazions, nia te na forma stampeda, ma sun na pelicula (microfilm) o sun microfiches.
Cun l aiut de njins da liejer y da cupië speziei (readerprinter) possen ti cialé a chisc media tla sala da liejer di microfilms dl Archif provinziel (sun prenutazion). A paiamënt possi nce unì cupiei.
Acuisizions nueves
Nosta acuisizions de libri nueves vën metudes ora uni ena tl raion de ntrada.
De regula resta chisc libri n'ena ala longia iló dan che i ruva te magasin. Publicazions nueves de y sun Südtirol ie prejentedes a pert te nosta rubrica Tirolensia
Cianton dla revistes
Sun la curones d'espusizion a purtela per la revistes giatëis l'edizions atueles de na pert de nosta revistes spezialisedes. Per si gran atualità ne vën chësta revistes nia mprestedes ora. Ma l ie puscibl fé fotocopies..
Prëibel tenide cont che pudon mé cuncé ora na pitla pert de nosta revistes y zaites tla sala de letura. Edizions plu vedles possa unì apustedes cun la ndicazion dla seniadura, dl ann de publicazion y dl numer dla revista.
Pusciblteies de fé fotocopies
Pra la doi mascins da stampé a blanch y fosch tl raion de ntreda pudëis cupië zënza scioldi cuntanc y cun na cherta valor per la copies. Pudëis cumpré chertes defrëntes aldò dl bujën:
Scanner:
Pra l scanner possel unì fat y metù sun na tlé-USB scanscions te chisc formac: jpeg, pdf single page, pdf multipage, tiff single page, tiff multipage.
I cosć per la stampes curespuend ala spëises nunziedes de sëura.


text:
Massa muleculara
La massa moleculara d'un cumpost chimigh (ciamada anca pes mulecular) è la massa de dumà una mulecula de quel cumpost lì, espressa in ünità de massa atomiga (o UMA o dalton) o - 'me che'l süced de solet in chimiga- in g/mol se se riferissum a un nümer de l'Avogadro de mulecul. La massa muleculara la se pö cüntà 'me la soma di mass atomigh de tücc i atum che furmen la mulecula.
Per esempi, una völta che se cugnussen i mass de l'idrogen (1,0079 u) e de l'ussigen (15,9994 u) la massa muleculara de l'aqua (H2O) a l'è:
2 × 1,0079 u + 15,9994 u = 18,0152 u
I mass di mulecul vann de valur piscinit 'me quela de l'H2 (2,0158 u) a sentenn de mijaja de u per i macrumulecul 'me i pulimer, i pruteinn e i acid nücleigh. Per dagh un'ideja de la massa d'una mulecula piscinina, 'me quela de l'aqua, tegnì cünt che 1 u = 1,66054*10-27 kg, dunca in d'un gram d'aqua gh'è pressapoch 3,34*1022 mulecul.
Per i cumpost chimigh minga mulecula e in particula per i cumpost jonigh e i zwitterjun, se pö minga parlà propi de massa muleculara, ma pütost de massa o pes furmula, in riferiment a la soma di mass atomigh di atum de la so furmula minima.
Per esempi, per el sulfaa de sodi la furmula minima a l'è Na2SO4 e dunca el pes furmula a l'è:
2 × 22,98977 u + 32,06 + 4 × 15,9994 u = 142,04 u
Una quantità in gram d'un quaj cumpost ingual al so pes mulecular (o pes furmula) al gh'ha dent 6,022*1023 (el nümer de l'Avogadro) de mulecul de la sustanza, che in del SI a l'è ciamada mol).


text:
Paes Bass
I Paes Bass (ciamaa anca Ulanda; Nederland in ulandes) a hinn un paes de l'Europa ucidentala. A hinn tacaa a la Germania e al Belgi.
La capital a l'è Amsterdam.
I gh'hann una süperfiss de 41.526 km² e una pupulaziun de pressapoch 16.300.000 abitant.
I fan part de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Paes Bass (nom ufizial: Koninkrijk der Nederlanden, "Règn di Pais Bass") a hinn una munarchia custitüziunala.
El re a l'è Güglielmu Lissander (del 1980).
El Prim Minister a l'è el Mark Rutte (del 2010).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 i Paes Bass dupren l'Euro.


text:
verbal da nies document — notizias biograficas ed apologia sur mistral Giachen Berchter. — Per far clar la caussa, schi lunsch sco pusseivel, essan nus sespruai da dar parallelmein ina libra, denton fideivla translaziun dil document en romontsch e da glossar quel tscheu e leu cun notizias. P. Justus Berchter, igl autur dil document, enquera da refutar entras quel las faulsas ingiurias e columnias sur siu tat e muossa si, che quel seigi adina staus in amitg e fautur dalla venerabla Claustra.
- ↑ Br. pag. 56—62.
- ↑ „Gemeindt“ vul dir en nies document ton sco cumin, „Kirkhörung“ = vischnaunca.
- ↑ A = cruna, che haveva la valeta de circa 11–12 fr. dils daners ded oz il di. Quella summa ei vegnida pagada alla Claustra entochen 1769.


text:
Còll Brianza
Còll Brianza (nom ufizial in italian Colle Brianza) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch, che 'l cunta 1 713 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 8,4 km² e ona densità de 204 ab./km².
El comun l'è nassuu duranta l'importanta reforma amministrativa del 1927-1928, de la fusion de trii vegg paes: Cajan, Nava (el center comunal) e Ravellin.
L'è tacaa ai comun de Irun, Castell de Brianza, Dolzagh, Ell, Galbiaa, Olgiaa, Santa Maria, Carghentin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Còll Brianza l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Volterra
Volterra l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 11.267 abitàncc, 'na superfìce de 252 km² e 'na densità de 45 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casole d'Elsa (SI), Castelnuovo di Val di Cecina, Colle di Val d'Elsa (SI), Gambassi Terme (FI), Lajatico, Montaione (FI), Montecatini Val di Cecina, Peccioli, Pomarance, San Gimignano (SI).
La cità de Volterra l'è famùza per la laorasiù de l'Alabastro e l'è 'na méta türìstica per la belèsa del borgh medievàl reprezentàt del sò sènter stòrich.


text:
1973
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
26 09 - Barcelona: Detenziun de Salvador Puig i Antich.
01 12 - Barcelona: Lluís Maria Xirinacs i Damians al inízzia una greva de famm davaant la prisun model par reclamá l'amnistia di presunée polítigh antifranchiist che la dürarà 42 dí.
27 03 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): Marlon Brando al refüda l'Òscar che la ga conceed l'Académia di Aart e i Sieenz Cinematogràfich.
11 09 - Cili: i foorz armaad dirigiid pal generaal Augusto Pinochet a tölan el control del paees; el presideent Salvador Allende al möör al Palaas de la Moneda.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
30 10 - Silvia Corzo, presentadura de notízzi Colombiana.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 04 - Villarrubio (Tarancón, Conca): Luis Manuel Ferri Llopis, cognossüü coma Nino Bravo, cantaant melòdich Valencià, d'accideent de circülazziun.
22 10 - San Juan (Puerto Rico): Pau Casals, violoncelista Catalan.
31 01: Ragnar Frisch, economista, Premi Nobel d'Economia el 1969.
02 09 - Bournemouth (Anglatera): John R.R. Tolkien, scrituur e filòlegh Anglées.
11 09 - Santiago Cili: Salvador Allende, presideent de Cili, moort defendeent el Palaas de la Moneda davaant l'esèrcit sülevaa.
23 09 - Santiago (Cili): Ricardo Eliezer Neftalí Reyes Basoalto, cognossüü coma Pablo Neruda, pueta, premi Nobel de Literadüra, e diplumàtich Cilées.
20 12 - Madrid (Spagna): Luis Carrero Blanco, presideent del governameent Spagnöö, sassinaa con una bomba ETA.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
244
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Filip l'Arab el diventa imperadur de Ruma.
- El Filip l'Arab el nomina Ceser el fiö March Giüli Sever Filip.
- El Filip l'Arab el recunquista la cità de Shabha, induve a l'era nassüü, e la reciama Filippoplis.
- L'Aurelian el bat i Franch a Magunza.
- I Sasanid ciapen a l'Imperi Ruman la Mesuputamia e l'Armenia.
- El Plutin el funda la scöla Neuplatonega a Ruma.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 febrar: Gurdian III (n. 225)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Bubendorf
Bubendorf a l'è un cumün svizzer del distret de Liestal, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.81 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 4359 abitant.
El cumün de Bubendorf al se tröva a una altitüden de 471 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arboldswil, Hölstein, Lampenberg, Lausen, Liestal, Lupsingen, Niederdorf, Ramlinsburg, Seltisberg, Ziefen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bubendorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Augustin Pyrame de Candolle
Augustin Pyrame de Candolle (Ginevra, 4 de Febrér del 1778 – 9 de Setèmber del 1841) l'è stat en botànic e micòlogo svìser.
Candolle l'è nasìt a Ginevra de giöna de le famìe piö antìche de la Proènsa, che però ghìa tocàt scapà de la Frància, a le metà del sècol XVI, per vìa de le persecusiù cùtra i calvinìsti.
Quan che l'ìa s•cèt, el Candolle dàa zà a éder de éser portàt per stüdià e a scöla l'ìa 'nteresàt suratöt a la leteradüra, generàl e clàsica, e amò de piö el s'ìa mitìt en móstra per la braüra e l'elegànsa a scrìer vèrs poétic.
El g'ha cuminciàt i sò stüde scentìfic al colégio de Ginévra, endóche 'l sò profesùr J. P. E. Vaucher el l'ha 'nderesàt a catà fò la botànica come ucupasiù principàl de la sò vìta.
Endèl 1796 l'è nat a sta a Parigi. Le sò prime prudusiù, Historia Plantarum Succulentarum (4 völöm, 1799) e Astragalogia (1802) le l'ha fat conóser al Georges Cuvier, che pò 'l söstetöarà come depütàt al College de France endèl 1802, e al Jean-Baptiste de Lamarck, che piö tàrde 'l ghe darà 'n mà la püblicasiù de la tèrsa edisiù del Flore française (1803-1815). Principes élémentaires de botanique, stampàt come 'ntrudusiù a chèsta òpera, el gh'ìa dét la prìma espuzisiù del sò método de clasificasiù natüràl, en upuzisiù a chèl del Linèo o método artificiàl.
Endèl 1804 ghe stàt dat la làurea de dutùr de la facoltà de midizìna de Parigi, e 'l g'ha püblicàt el Synopsis plantarum in flora Gallica descriptarum. Sö domànda del goèrno fransés, el g'ha pasàt le istàcc dei sés àgn che gh'è ingìt dòpo a minà n'indàgine sö la gricültüra e la botànica de töt el régn de Frància. I rezültàcc de chèsta 'ndàgine i è stàcc püblicàcc endèl 1813.
Endèl 1807 l'è stst numinàt profesùr de botànica de la facoltà de midizìna de Montpellier, e 'ndèl 1810 l'è stat spostàt a la càtedra de botànica, apéna mitìda 'n pé, endèla facoltà de scènse de la stèsa üniversità.
De Montpellier, endóche 'l g'ha püblicàt la Théorie élémentaire de la botanique, (Teurìa Elementàr de la Botànica) (1813), l'è pò nat a stà a Ginevra endèl 1816, e l'an dòpo, i l'ha 'nvidàt a ciapà la càtedra de stória natüràl, apéna creàda, e al stès tép l'è stat numinàt diretùr de l'Órt botànic de la cità.
El rèst de la sò vìta el l'ha pasàt a sercà de elaburà e completà 'l sò sistéma natüràl de clasificasiù botànica. I rezültàcc del sò laurà en chèsto setùr i è stàcc püblicàcc endèl Regni vegetabilis systema naturale, del qual però gh'è stat completàt apéna du völöm, perchè, 'ndèl (1821), dòpo che 'l s'è rindìt cönt de la dificoltà de mèter ensèma 'n òpera isé cumplicàda e de isé làrga scàla, el g'ha 'mpientàt lé la püblicasiù per pasà, 'ndèl 1824, a 'n òpera del stès tìpo ma de estensiù piö pesèna, el Prodromus systematis naturalis regni vegetabilis.
Aisebé che l'ìes piö pesèn, pò a 'l Prodromus l'è mai riàt del töt a la fì. Gh'è stat püblicàt sèt völöm, cioè i du tèrs de l'òpera che 'l gh'ìa 'n progèt.
Dòpo divèrsi agn che 'l nàa mìa tat bé co la salùte, l'è pò mórt endèl 1841, endèla stèsa Ginevra endóche l'ìa nasìt.
Le sò edèe i è pò stàde portàde 'n nacc de sò fiöl, Alphonse De Candolle, che, dòpo ìga ambiàt a stüdià de aocàt, el s'è 'nteresàt sèmper de piö pò a lü a la botànica, 'nfìna a ciapà 'n mà la càtedra üniversitària de sò pàder.
Le piànte discriìde de l'Agustin Pyrame de Candolle le pórta la sìgla DC.


text:
Ethnologue
Ethnologue: Languages of the World (Ethnologue: Lenguf del Mund) a l'è una publicaziun eletronega e sü carta del SIL International (che l'era cugnussüda prima 'me Summer Institute of Linguistics, Istitüt Estif de Lenguistega), e una urganizaziun cristiana che la stüdia püssee i lenguf ch'a hinn cugnussüü de men, suratüt per fà rivà el messagg de la Bibia al püssee grant nümer de gent in de la sua maderlengua.
In del ediziun chela de quindes, fada in del 2005, Ethnologue al gh'ha denter i statistech de 6.912 lenguf (l'è staa un mejurament perchè, in chela de quartodes del 2000, i lenguf seren 6.809) e per ugnidüna la da infurmaziun cume el nümer de gent che parla una lengua, i paes, i dialett, i afiliaziun lenguistech, se se tröa la Bibia, etc...
In 'stu mument chì a l'è l'inventari di lenguf cunt dent püssee roba insema al Linguasphere Register.
In del 1984 l'Ethnologue l'ha faa un sistema de codes a trì leter per i lenguf ciamaa codes SIL. Quest insema chì de codes al süperava i standard de prima ISO 639-1 e RFC 3066.
In de chela de quartodes ediziun gh'eren dent 7148 codes che curispundeven minga al standard ISO 639-2. Alura, in del 2002 la SIL l'ha lauraa insema cunt el ISO (Urganisasiun Internasiunala per i Standardisasiun) per giuntà 'sti codes chì in del standard internasiunal: adess l'Ethnologue a'l dupra quest standard chì, che l'è ciamaa ISO 639-3.
I diferenz intra i dò versiun se poden vidè al [1]. L'ediziun chela de quindes, del 2005, la gh'ha denter 7299 codes.
L'Ethnologue, per el nòm principal d'una lengua, al met anca cum'è che la ciamen quij che la dupren, el guern, i furestee, e alter nom che a hinn staa dupraa in del passaa e in de la literadüra, anca se poden vess definiziun minga ufiziaj, ufensif, o minga giüst. Quest insema de nom alternatif a l'è grant ma anca de spess minga cumplet.
Ethnologue 'l gh'ha dent i sò erur, che magara vegnen metüü apost in di ediziun növ. Per esempi, in chela de quindes edisiun a hinn staa giuntaa di lenguf e alter i hann staa töö via.


text:
Vechigen
Vechigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4608 abitant.
El cumün de Vechigen al se tröva a una altitüden de 583 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bolligen, Hasle bei Burgdorf, Krauchthal, Muri bei Bern, Oberburg, Stettlen, Walkringen, Worb.


text:
Saccharomyces cerevisiae
El Saccharomyces cerevisiae, l'è 'n organìsmo ünicelulàr che 'l fa part del regn dei fóns e l'è cunusìt come 'na spéce de leàt che 'l se multìplica per gemasiù.
L'è giü dei tìpi de leàt piö 'mportàncc per l'alimentasiù de l'òm e 'l sò üzo l'è cunusìt amò dei tép antìchi per fà 'l pà, la bìra e 'l vì. Se pènsa che 'l sàpe stat izolàt per la prìma ólta a pàrter de le scórse de l'ùa perchè l'è giö dei componèncc de la prüìna. L'è giü dei microrganìsmi eucariòti piö stüdiàcc endèla biulugìa celulàr e moleculàr e l'è 'l responsàbil del tìpo piö cümü de fermentasiù (alcòlica).
El Saccharomyces cerevisiae 'l g'ha la fùrma ovàl o elìtica condèn diàmetro de 5-10 micròmetri. L'è ütel endèl stüde del cìclo de le cèlule perchè la sò coltüra l'è sèmplice ma, come eucariote, el prezènta la complicasiù de la strütüra intèrna de le piànte e dei animài.
Üzo 'n birificasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saccharomyces cerevisiae l'è giü dei tìpi de leàt che se dopèra per fà la bira. En particolàr l'è chèl che se dopèra per fà la bìra a àlta fermentasiù cioè töte chèle tipologìe de bìra che stà 'ndèla categurìa che s'è üs ciamà co la paròla ingléza ales, per ezèmpe le Pale ales, le Stout, le Porter, ecc.
Varda apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Saccharomyces carlsbergensis, el tìpo de leàt che se dopèra per fà le bìre de tìpo lager.


text:
Turbigh
Turbigh (in italian: Turbigo) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 7 335 abitant.
El paes el se troeuva a ovest del capploeugh (in la zona de l'Alt Milanes) e 'l confina con la Provincia de Novara (comun de Gajaa e de Camer).
L'è arent al Navili e al Tisin (cont on pont che le collega al Piemont) e 'l fa part di comun denter al Parch Lombard de la Vall del Tisin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è citaa in di document a partì del 1150 e 'l gh'ha importanza storiga 'me sitt strategigh per passà el Tisin tra Comm e Novara. In del 1164 el Barbarossa el gh'ha daa tutta la zona de la piev de Dairagh (a la qual el partegniva anca Turbigh) al sò cancellee, che inscì l'è vegnuu el primm feudatari del loeugh.
La costruzion del Navili Grand (scominciada in del 1179) l'è importanta per el paes perchè la fa nass quella banda del comun che l'è ciamada Turbigh in giò, indove se troeuven ronsg, pont e strad noeuv. El Bass Medioev el ved rivà a Turbigh la potenta famiglia di Piatt, che la vegnarà on poo la guida politiga e religiosa del paes.
I sò feudatari hinn staa prima i d'Adda, poeu i Gallaraa e poeu infina i Doria Landi. Alter famili nobil che viveven a Turbigh hinn staa i Tatt e de Cristoforis, che hann lassaa anca di bei vill (che adess partegnen al Comun).
In del 1859 l'è staa el loeugh de ona battaja de la Segonda Guerra de Indipendenza.
Robb de vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El castell (del IX secol)
- La gesa de la Beada Vergin Assunta
- La gesa di Sant Cosma e Damian
- Palazz Gray de Cristoforis
- Villa Barozza Vezzan
- Villa Tatt
- El pont in sul Navili
- El pont in sul Tisin
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Turbigh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Imola
Imola (endèla parlàda locàl: Iommla) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 64.348 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 204,94 km², per 'na densità de 314 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argenta (FE), Bagnara di Romagna (RA), Borgo Tossignano, Casalfiumanese, Castel Bolognese (RA), Castel Guelfo di Bologna, Conselice (RA), Dozza, Massa Lombarda (RA), Medicina, Mordano, Riolo Terme (RA), Solarolo.
Imola l'è famùza per vìa de l'autòdromo endóche vé curìde le gàre de Fòrmula Uno.


text:
Milàn
Artécol in dialèt arzân
Milân (in italiân Milano e in lumbêrd Milan)l'é la sitê pió grânda ed tóta l'êlta Itâlia, l’a ‘s câta int la bâsa ed la Lumbardéia, la regiòun pió réca ed la nasiòun. I só abitânt a’s ciâmen milanèiṣ, mó în cgnussû ânca cme meneghèin, per la mâschera ed caranvêl ed Meneghèin.
La sitê l' gh’à bèle 1.3 miliòn d'abitânt, mó la só periferéia l' arivarà a 4 miliòn.
Al nòm ed Milân al deṣvîn da la parôla cêltica Mid-lan, ch' la vré dîr int al mèz ed la bâsa. L'é dvintê Mediolanum cun i rumân. I tedèsch la ciamêven (e la ciâmen) Mailand perchè quând a rîven zò agh sèmbra d'èser in premavèira ânca s’ l’é invêren.
Tra i monumèint e i palâs famōs ed Milân a gh’é d' arcurdêr al Dôm, al Castèl Sfurṣèsch cun i só muséi e al teâter ed la Scala.
A Milân a gh’în dal famôsi cà ed la môda e al sô butèighi în in via Montenapoleone e ind la Galaréia Vittorio Emanuele ch' l’ é cunsidrêda la zôna d’ acquést pió vècia dal mònd. Quisché àn fât dvintêr Milân òna dal sitê mundiêli ed la môda, cme Parîs, Lòndra e Neviòrk. A Milân a’s câten ânca dô squêdri ed balòun, al Milan e l' Inter, che insèm àn vînt vintnôv scudèt, sèt Còpi di campiòun, e sînch còpi intercuntinentêli. Al lôr stâdio l'é al Giuseppe Meazza, dedichê a ûn di pió grând zugadōr ed balòun italiân. Al séndech ed Milân l'è 'l sgnor Giuliano Pisapia (2011).
Milân l'é capitêla ed la só pruvîncia
Êtri fotograféi[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
Milàn (in itagliàn Milano e in lunbèrd Milan) l'è la zitè piò granda ed totta l'èlta Itaglia, la s trova int'la basa d'la Lunbardî, la regiån piò récca d'la naziån. I só abitant i s ciamen milanîs, mo î én cgnossò anca cme meneghén, par la maschera ed caranvèl ed Meneghén.
La zitè l'a bèle 1.3 miliòn d'abitant, mo la su area metropolitèna l'arivarà a 6,5 miliòn.
Al nomm ed Milan vén da la parola celtica Mid-lan, ch'la vré dir int'al mèz d'la basa. L'è advintè Mediolanum cun i romàn. I tudéssch i la ciamèven (e la ciamen) Mailand parchè quand i arivénn zå ai parèva ed stèr in primavera anca s l era invéren.
Stra i monument e i palazz famus ed Milàn as a d'arcurdèr al Dôm, al Castel Sfurzassch cun i su musî e al teater d'la Scala.
A Milàn ai én äl famåusi cà d'la moda e al su butaig (in via Montenapoleone e int'la Galarî Vittori Emanuel, ch'la s cunsidera l'area ed shopping piò vècia dal månd). Sti qué i an fat advintèr Milàn onna dal zité mundièl d'la moda, cme Paris, Låndra e Neviòrrk. A Milàn as truven anca dåu squader ed balån, al Milan e l' Inter, ch' insamm i an vént ventnov scudett, sètt Copp di campion, e zénc copp intercuntinentèl. Al låur stadi l'è el Giuseppe Meazza, dedichè a Pèpin Meazza, on di piò grand zugadur ed balån itagliàn. Al sénndic ed Milàn l'è 'l sgnåur Giuliano Pisapia (2011).
Milan l'è capitèl d'la so pruvénzia
Àtar futugrafìi[modifica | mudéfica la surzéia]
Artìcol in dialët piaṡintëin
Milan (in italian Milano e in lunbèrd Milan) l'è la citä püsè granda d' l'Italia dal nord, e la s' tröva in d' la pianüra d' la Lumbardia, la region püsè rica, svilüpä e cun pö abitant d' la nasion. Milan l'é capitäla d'la so pruvincia e d'la Lumbardia. I sò abitant i s' ciaman milanés.
La citä la gh'a 1.3 milion d'abitant, ma la so area metrupulitana la 'riva a 4 milion.
Al num ad Milan al vegna da la parola celtica Medelhan, ca 'la völ dì in mez a la pianüra. Po a l'é dvintä Mediolanum cun i ruman. I tudësch il la ciamävan (e la ciaman amò) Mailand parchè quand che i so popul i eran 'rivä zu a g' parìva da viv in d'un clima primaveril anca d'inveran.
Di so monümëint e i palasi famus gh'é da ricurdä 'l Dom, al Castel Sforzesco cun i so müsei e 'l Teatar a la Scala.
A Milan i gh'en il famus cà d' la moda e i so negosi (in via Montenapoleone e in d'la Galeria Vittori Emanüel, ch' i en cunsiderä l'area da shopping püsè vecia in dal mond). Chil cà ché i han fat dvintä Milan vüna dil citä mundiäli d' la moda, cmé Parìś, Lòndra e New York.
A Milan i gh'en anca dü squädri ad balon, al Milan e l' Inter, che insëma i han vinsì vëintanöv scüdët, sètt Cupi di Campion, e sëincu Cupi Intercuntinentäli. Al so städi l'é 'l Giuseppe Meazza, intitulä a voin di püsè grand zügadur ad balon italian.
Al sëindich ad Milan l'é 'l siur Giuliano Pisapia (dal 2011).


text:
Wilchingen
Wilchingen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 1694 abitant e una süperfiss de 21.10 km², e al se tröva a una altitüden de 419 meter sura al livel del mar.
El cumün de Wilchingen a l'è tacaa ai cumün de Dettighofen (DE-BW), Eggingen (DE-BW), Hallau, Jestetten (DE-BW), Klettgau (DE-BW), Neunkirch, Trasadingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
SH_stat


text:
24 11
Ol dé 24 de noèmber l'è 'l 328 ( 329 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 38 dé a finí l'an.
Ul dí 24 de noèmber al è ul dí da pòost 328 ( 329 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 38 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Barcelona: se la sélebra la Pröma Conferensa Mediterània de Nassiú sensa Stat, con la participassiú de la Cabília, Còrsega, ol Kurdistan, i Paes Català, Palestina, ol Sàhara Ossidental, Sardegna e Sicília.
1859 - Londra (Anglatèra): Darwin ghe pöblega L'orísen di spéssie.
2004 - Irlanda: ol goèrn al domanda l'ofissialità del Gaélich a la ÜÖ.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1620 - Riudoms (ol Baix Camp): Miquel Gran i Peris, cognossit come Beat Bonaventura Grà, frare franciscà ch'al era proclamat Beat per la Gesa catòlega (m. 1684).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1957 - sità de Mèssich (Mèssich): Diego Rivera, pitur Messicà (n. 1886).
1991 - Londra (Anglatèra): Farrokh Pluto Bulsara, cognossit come Freddie Mercury, cantant Britànegh component de The Queen (n. 1946).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bransach
Branzagh (nom ufizial in italian: Bellinzago Novarese) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 9 713 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 39,3 km² e ona densità de popolaziun de 247 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Milan (cumün de Nusaa) e cun quela de Vares (cumün de Lunaa Puzzö) e 'l se tröva in sü i spund del fiüm Tisin.
Cuntegnüü
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bransach l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Cultüra e tradizziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi del dialet de Branzagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om al gh'eva dü matai.
E 'l püssè gióvan ad lui l'ha dii al par: “Par, dam la part ad la roba ch'am partuca!” e 'l par al gh'ha dai al sé toch a tüi dü.
Da là a poch temp al matà püssè gióvan l'ha tirà riva tütcoss, e s'ha 'ndai in pais lunten, e là smorbia cum l'eva e poch da bon, a s'ha mangià ogni grazia di Dii ch'al gh'eva.
E dopo ch'l'ha 'vü mangià tüt, inda cul pais ha gnü una gran calastria, e inura l'ha cmanzà a 'vègh dabsogn.
E l'è 'ndai e s'è matü a fè 'l sarvitù inda vün da cul pais, ch'a 'l mandà in di sé caimp a cürè i porscii.
E tanta l'eva la fam ch'al feva ga gh'eva fin scoss ad mangià 'l sgarobia ch'i mangevan i porscii, ma nzün agh na deva.
Inura 'l matu l'ha cmanzà a pansègh denta, e 'l zeva tra lü: “Mu par al mantegna tancc sarvitui che 'gh manca propia nuta, e mangian ogni grazia da Dii, e mì mòra dla fam!
Mì ciaparò sü e j'andarò a mu par e 'gh zarò: Par mì, j'hò pcà contra 'l ciel e dadnain da tì;
Mì son degn piü ad vess ciamà té matà; tegnam, per carità in cà tóga comè vün di té sarvitui”.
Lü dunca l'ha ciapà sü e l'ha 'ndai da su par; e quand su par l'ha vüst a gnì da lunten, al gh'ha 'vü scarazion; l'ha corü e s'ha bütagh al cöl e l'ha basà.
E 'l matà a gh'ha dii: “Mì j'ho pcà contra 'l ciel e dadnain da tì, e son degn piü ad vess ciamà té matà”
Ma 'l par l'ha dii ai sé sarvitui: “Purtè chì i pagn püssè bii e vistìl, e matìgh un anela in dii e i cuzei in di pii;
e amnè fora 'l vidil ingrassà e mazzèl, e mangiuma e stuma legar:
parchè ist mé matà l'eva mürt e l'è tornà viv, i l'eva pardü e l'ho trogà ancura”. E s'hann matü a fè una gran festa.
Indu cul moment 'l matà püssè grand l'eva fora in di caimp; e quand l'è turnà e l'è stai bela riva a cà, l'ha sintü che denta a 's baleva e 's soneva a tüt andè.
E vüst fora vün di sé sarvitui, a gh'ha ciamà cuss l'eva cul manesg ch'as feva in cà.
E lü gh'ha dii: “Al té fradì l'è gnü cà 'ncura e tu par, par la contantezza l'ha mazzà 'l vidil ingrassà da sgià ch'l'è gnü cà sen e salva”.
Ma lü l'è gnü rabià e l'ha mia vorsü andè 'n cà; ma su par l'è gnü fora a praghèl d'andè denta.
Ma lü a gh'ha dii al par: “Mì l'è sgià tancc agn ch'it fagh al sarvitù, e cul t'am cmandeva l'ho sempar fai guantir; epüra ti te m'é dai nianca una vota un cavret da mangè e stè legar cun i mè camarada.
Ma par ist té matà ch'l'ha mangià tüt insama al vacasc, una vota ch'lè tornà cà, ti ta gh'é mazzà 'l vidil ingrassà”.
E 'l par a gh'ha dii: “Car al mè matà, ti t'è sempar con mì, e tüta la roba méia l'è tóga.
Dunca absogneva fè festa e fè baldoia, parchè ist té fradè l'eva mürt e l'è gnü viv, l'eva pardü e l'è stai trogà 'ncura”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Formét
Col tèrmine formét de sòlet se fà riferimènt a du cereài diferèncc, ma 'mparentàcc strècc entrà de lùr, töcc du che fa part del zèner botànich Triticum: el formét tèner e 'l formét dür.
Formét tèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Triticum aestivum L. o Triticum aestivum L. subsp. aestivum (L.) Thell., cunusìt col nòm popolàr de formét tèner l'è 'mparentàt strèt co la spèlta, co la quala 'l g'ha 'n cümü 'l fat de éser ezaplòide. La diferènsa piö gròsa l'è che la spèlta la g'ha 'l granì istìt (le glömèle le se destàca mìa quan che l'è madür) envéce el formét tèner el ghe l'ha nüt (le glömèle le se destàca quan che l'è madür). La farìna de chèsto tipo de formét se la dopèra de sòlet fà 'l pà.
Formét dür[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Triticum durum Desf. o Triticum turgidum L. subsp. durum (Desf.) Husn., cunusìt col nòm popolàr de formét dür envéce l'è 'na spéce tetraplòide, emparentàda cól far médio, ma apò a 'n chèsto càzo se 'l conós per vìa del granì nüt (formét) envéce che istìt (far). La farìna de chèsto tipo de formét se la dopèra de sòlet fà la pàsta.
Óter tìpi de formét[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è apò a dei óter tìpi de formét, demestegàcc e cultiàcc en Àsia e 'ndèn quach ótra part del mónt. Per 'na viziù piö compléta püdì riferìf al artìcol söl zèner botànich Triticum.


text:
El Cant di Italian
El Cant di Italian, conossuu anca come Fradei d'Italia (Italian: Il Canto degl'Italiani ò Fratelli d'Italia) a l'è ona canzon patriòttica italiana, compòsta in del 1847 a Genova.
El sò autor a l'è staa el patriòta genoves Goffredo Mameli, menter la musica l'è stada fada del Michele Novaro. In temp brev la canzon, che l'esalta i virtù italegh e l'invita i pòpoi de la penisola a unìss, l'è diventada vun di simboi del Resorgiment italian.
Per 'sto motiv, quand che l'Italia l'è diventada ona repubblica, el Cant di Italian a l'è staa scernii come inno provvisòri del stat noeuv, in sostituzion al vegg inno monarchich. La decision l'è stada ciappada el 12 ottober del 1946.
In del 2006 l'è staa propòst de rend offizial el sò status de inno nazional.
El Cant di Italian l'ha ricevuu, duranta la stòria repubblicana, on mucc de critich sia de part de la Mancina (per el sò caratter nazionalista e, segond vargun, maschilista) sia de part de la Lega Nord.
I paròll de l'Inno[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fratelli d'Italia,
- l'Italia s'è desta,
- dell'elmo di Scipio
- s'è cinta la testa.
- Dov'è la Vittoria?
- Le porga la chioma,
- ché schiava di Roma
- Iddio la creò.
-
- CORO:
- Stringiamci a coorte,
- siam pronti alla morte.
- Siam pronti alla morte,
- l'Italia chiamò.
- Stringiamci a coorte,
- siam pronti alla morte.
- Siam pronti alla morte,
- l'Italia chiamò!
- Noi fummo da secoli
- calpesti, derisi,
- perché non siam popolo,
- perché siam divisi.
- Raccolgaci un'unica
- bandiera, una speme:
- di fonderci insieme
- già l'ora suonò.
-
- CORO
- Uniamoci, amiamoci,
- l'unione e l'amore
- rivelano ai popoli
- le vie del Signore.
- Giuriamo far libero
- il suolo natio:
- uniti, per Dio,
- chi vincer ci può?
-
- CORO
- Dall'Alpi a Sicilia
- Dovunque è Legnano,
- Ogn'uom di Ferruccio
- Ha il core, ha la mano,
- I bimbi d'Italia
- Si chiaman Balilla,
- Il suon d'ogni squilla
- I Vespri suonò.
-
- CORO
- Son giunchi che piegano
- Le spade vendute:
- Già l'Aquila d'Austria
- Le penne ha perdute.
- Il sangue d'Italia,
- Il sangue Polacco,
- Bevé, col cosacco,
- Ma il cor le bruciò.
-
- CORO


text:
Ausonia
Ausonia l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 2.564 abitàncc, 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 128 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo Parano, Coreno Ausonio, Esperia, Spigno Saturnia (LT).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De le bànde de la cità del dé d'encö gh'ìa, se sà mìa de precìzo 'ndóe, la cità antìca de Ausona, giöna de le sich cità che i parlàa i gréci DE LA Magna Grecia, e che le apartignìa al teretóre osco-umbro. Chèste cità le fàa part de la Léga Sanìtica che g'ha fat guèra ai latì e che gh'è stat desfàt fò dòpo agn de batàie endèl an 314 prima del Signùr.


text:
Siracüsa
Siracüsa, (Sarausa 'n sicilià; Siracusa 'n italià; Eupakoύσaι/Surakoúsai 'n grec antìc e Eupakoύσeς/Surakoúses in chèl modéren; Syracusæ 'n latì; Syracuse 'n francés e 'n inglés; Syrakus in todèsc), l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa e la se tróa sö la còsta a matina (est) de l'ìsola, mia de luntà dal Capo Passero.
La sità l'è nasida in del 734 a.C. 'mpó sö söl promontòre - isóla de Ortigia e 'mpó sö la tèra fèrma.
Pròpe per chèsto per i Greci e per i Romà ol nòm de la sità l'éra al pluràl, desà che l'éra facia da piö tòch, quase da piö sità, öna 'n banda a l'ótra, ma separàcc tra de lür, ognü col sò nòm: Ortigia, Acradina, Tiche, Neàpoli e Epipoli.
Ol nòm Siracüsa l' vé dal sicül Syraka che 'l völ dì pié de aque, desà che la sità l'è nasida 'n d'ü pòst pié de sortide e de palüdi.
Dal 2005 l'è Patrimone de l'ümanità de l'Unesco.


text:
Etè dal fèr
Artéccol in dialatt bulgnais
L'etè dal fèr l'è in urèggin un época d'la preistòria o protostòria d'l Europa indòvv as à druvè di mondi al fèr.
In Europa e int'al Vsén Uriänt la ngn'j é l'etè dal brånz e la vén prémma ch'la tachéss la stòria, indòvv i s caten anch'dî scrétt. L'etè dal fèr la cminzéppia dal dudgésum sécol prémma ed Crésst atais al Mèr Mediterràneo e stra'l nòn e l'utèv sécol prémma ed Crést int'l Èlta Europa. C'me pr'äli èltri êpoch d'la stòria i lémmit i canbien a secånda dî sît e däl cultûr. Däl ziviltè al n cgnussén brîsa l'etè dal fèr anch's i avénn dî svilopp di mondi inpurtànt, c'me i Incas.
Donca as pänsa a l'etè dal fèr c'me a un epoca cronologica d'un stèdi d'evoluziån, mo såura tott d'un livèl d'cultûra ch'l'à influenzè l'omen. Al ziviltè ch'a l cgnussén l'etè dal fèr én stè: i Achei int'la Grécia antîga, i Celti, la cultûra d'Hallstatt e d'La Tène, i Villanuvien (Italia de centro-nord)


text:
Dongh
Dongh (nom ufizial in italian: Dongo) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 3 432 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7,5 km² e 'na densità de 458 ab./km².
El paes el se troeuva in su la còsta nòrd-òvest del Lagh de Còmm, a la fin del torrent Alban e al confin de la Provincia de Lecch (comun de Còlich).
Dongh l'è famosa perchè l'è staa chì che l'è staa ciappaa, el 27 april del 1945, el Benito Mussolini (insema a la soa morosa Claretta Petacci e alter gerarca fascista), menter l'era dree a scappà de Milan vers la Svizzera. El Mussolini l'è staa coppaa el dì dòpo a Giulin.
Dongh l'è gemellada cont el comun frances de Arromanches-les-Bains.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Dongh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lügan (distret)
El distrèt de Lugàno (nòm uficiàl: Distretto di Lugano) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticìno, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Lugàno.
L'è 'l quint distrèt piö grant del Cantù per estensiù condèna superfìce totàl de 305.2 km², ma l'è 'l prim per popolasiù coi sò 148 833 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]).
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Lugan l'è dividìt en 12 cìrcoi e 70 cümü:
-
-
Lagh de Urij
-
-
-
-
-
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter
- ↑ I cìrcoi de Lügà est e Lügà òvest i comprènt i quartiér de Lügà colocàcc, rispetivamènt, so la rìa sinìstra e sö la rìa dèstra del fiöm Cassarate.


text:
Pittura
La pittura a l'è l'art che la consist in del taccà el pigment suspenduu in d'on element portant e on agent a vun suppòrt come la carta, la teila, el legn o on mur. El process el consist in del pitturà ona superfis. L'insema di form, color e segn resultant pòden avègh el scoeup d'imità la realtà visibla o de reportà in su ona superfis element metafìsich o astrazion pu o men desligaa de l'element figurativ. Gh'hinn divers moeud de pitturà: gh'è la pittura a òli, gh'è la pittura magra che la se fa cont l'oeuv (la pussee vegia trai vari maner), gh'è la pittura acrillica (la pussee noeuva), tegnuda insema de on legant chimich.


text:
Milovan Ðilas, cognossuu in grafia italian come Milovan Gilas o cont el soranomm de Ðido (MилoBaH Ђилac in abecee cirilligh, pronunciaa [ˈmilovan ˈd͜ʑilas]; Podbišće, 4 de giugn1911 - Belgrad, 20 de april1995) l'è staa on politigh e partigian jugoslav (montenegrin). La soa storia politiga l'è ligada a la Jugoslavia di Ann '50.
A l'era on stregg collaborador de Josip Broz, conossuu anca 'me Tito, el capp de la Repubbliga Federal, e insema a lù l'ha combattuu 'me partigian contra i forz de l'Ass. Dopo de la II Guerra Mondial l'è vegnuu el vice primm minister, president del Parlament e inviaa a l'ONU.
A metà de quell desenni lì l'è finii in disgrazzia, e inscì l'è staa slontanaa de tutt i caregh politigh. Donca l'è vegnuu on saggista e on scrittor. L'è mort a Belgrad in del 1995.


text:
Prujezziun da Hammer
La prujezziun da Hammer l'è una prujezziun cartugràfica pseudo-azimütala equivaleent (la preserva i propurziun di àrei), mía cunforma (la distursiona i àngul).
Chesta prujezziun l'è un artefatt matemàtich, mía una representazziun d'una custrüzziun geumètrica. La sa fa sü cun l emisferi centraal da la prujezziun azimütala equivaleent a tòcch (par caart lucaal) ul reest dal globus, dupiaant la scala urizuntala finn a furmá una eliss ul dòpi larga che alta.
Süpuneent una scala a l'Equatuur escala e un meridian centraal da lunghezza long0, sti chí a inn i equazziun per catá fö i cuurdenaat x , y intal plan pal lööch cun longitüüt long e latitüüt lat:
d = sqrt( 1+cos(lat)*cos( (long - long0)/2) ) x = scala * 2 * ( sqrt(2) * cos(lat) * sin( (long - long0)/2) ) / d y = scala * ( sqrt(2) * sin(lat) ) / d


text:
26 10
Ol dé 26 de utùer l'è 'l 299 ( 300 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 67 dé a finí l'an.
Ul dí 26 de utùer al è ul dí da pòost 299 ( 300 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 67 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Zerösalèm (Palestina): ol Parlament Israelià al apröa ol pla de retirada de Gaza impülsat per Ariel Sharon.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Lleida (ol Segrià): Joan Oró, biochémegh Català.
1916 - Jarnach (la Charente, Poitou-Charentes, Fransa): François Mitterand, polítegh Franses, president del paes.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pedùncol
El pedùncol – o as fiuràl – l'è, 'n botànica, en ramilì picinì, piö o méno lónch, endóche 'nsìma gh'è tacàt el fiùr o 'n ensèma de fiùr.
El g'ha la strütüra de 'n stél e 'l g'ha la funsiù de fà rià la lìnfa ai fiùr che 'l tè sö.
El pöl enserìs a la sèa de le fòie (alùra l'è ciamàt ascelàre) o sö la part terminàl del ram (ciamàt terminàl).
Quan che 'ndèna piànta i fiùr i è mìa dotàcc del pedùncol alùra i è ciamàcc sèsii.
De spès la part finàl del pedùncol la se slàrga fò 'nfìna a furmà 'na strütüra ciamàda resetàcol.
El pedùncol de ògna fiurilì che fùrma 'na 'nfiurescènsa l'è ciamàt envéce pedezèl.
En sèrte spéce de piànte (per ezèmpe 'ndèl zèner Anacardium) el pedùncol el söbés 'na trasfurmasiù tal de svelöpàs en maniéra de deentà amò piö grant del fiur stès e ciapà le sembiànse de 'n fröt fals.


text:
Vicènsa
Vicènsa (en vèneto: Vicensa; en italià: Vicenza; en francés: Vicence; en todèsch antìch: Wiesenthein o Cimbria; en cìmbro: Wiesentz) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònima, de la regiù del Vèneto. La g'ha presapóch 113.898 abitàncc (Dato del febrér del 2007), 'na superfìce de 80 km² e 'na densità de 1424 ab./km². El cümü de Vicènsa 'l cunfìna coi cümü de Altavilla Vicentina, Arcugnano, Bolzano Vicentino, Caldogno, Costabissara, Creazzo, Dueville, Longare, Monteviale, Monticello Conte Otto, Quinto Vicentino, Torri di Quartesolo.
La cità l'è cunusìda come la cità del Palladio, difàti l'Andrea Palladio el g'ha realizàt divèrse òpere de achitetüra e isé 'l g'ha cuntribüìt a fà de Vicènsa 'na cità d'art de 'mportànsa primària. El cèntro stòrich de Vicènsa l'è 'nserìt endèl Patrimônio de l'Umanità de l'Unesco.
Vicènsa però l'è apò 'n cèntro indüstriàl e econòmich importànt en Itàlia. L'è 'l cör de 'na zòna piéna de aziènde de dimensiù média e pesèna tat che la pruvìncia la figüra 'ndèl 1997 al tèrs pòst de le pruvìnce italiàne per cìfra de afàre per l'esportasiù, suratöt endèi setùr de la 'ndüstria metalmecànica, el tèsil e la laorasiù de l'ór, atività chest'öltema 'ndèla quala Vicènsa l'è lìder en itàlia[1].
Cuntegnüü
Pòscc de éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bazìlica Paladiàna
- El Teatro Olìmpich, teàtro 'n lègn e stöch, progetàt endèl 1580 del Andrea Palladio söl modèl dei teàtri antìch.
- Piàsa dei Signori e la Lòza del Capitanio
- Giardì Salvi
- Córs Andrea Palladio
- Palàs Chiericati, che l'òspita del 1855 el Muzeo Cìvich.
- Céza de Santa Curùna: al intèrno gh'ìè 'l Batès de Crìsto de Giovanni Bellini e 'na Adorasiù dei màgi de Véronese. Capèla Valmarana
- Dòm: polìtich de Lorenzo Veneziano che 'l reprezènta la Durmisiù de la vérgine.
- Palàs Valmarana
- Palàs Civena
- Palàs Schio
- Palàs Poiana
Galerìa de fotografìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- www.informagiovani.vi.it Enfurmazùegn de Vicènsa
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Classa (matemàtica)
In matemàtica sa la dröva la parola classa da manera alternativa a la parola cungjuunt. Da spess al è par ná drée a un üüs particülaar, cuma cura che sa parla da classa d'equivalenza. Da le völte al è par la claritaa d'espressiú : in vargü cunteest, sa scernirà da parlá da classa da cungjuunt plütòost che da cungjuunt da cungjuunt.
In teuría di cungjuunt, la parola classa la gh'a un üüs particülaar. Dapress la descuverta di paradoss da la teuría di cungjuunt al début dal Mudel:XX sécul, s’i è vegnüü a dá a cheest tèrmin un sentüü plüü prezziis. Sa i distinguiss i nuzziú da cungjuunt e da classa, un cungjuunt al è una classa, però una classa a l’è mia furzadameent un cungjuunt. Inscí la prupietaa " mia 'partegní a sí-istess" (x ∉ x) la definiss mia un cungjuunt, sota pena da paradoss. A l’è una classa.
Cuntegnüü
Nuzziú da classa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le classa in teuría di cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par fissá ul vocabülari, sa parlarà in la sequenza da culezziú par designá un cungjuunt al sentüü intüitif. Sa saveva dapress la descuverta par Russell dal sò famuus paradoss che vargüne collezziú d'ugett, da che sa pöö parlá íntal lenguagg da la teuría, cuma la collezziú di cungjuunt ch’i partegn mia a sí istess, i pöö mia vess di cungjuunt, sota pena da vidé la teuría deventá cuntraditòria. Par ga remédiá Zermelo al scerniss da cunservá noma di caas particülaar dal assioma da cumprensiú generaalizaa, ch’al diis che cada prupietaa (par esempi " mia apartegní a sí istess") la definiss un cungjuunt. In teuría assiumàtega di cungjuunt, cheste collezziú d'ugett ch’i è definide par una prupietaa dij söö elemeent, però ch’i è mia furzadameent di cungjuunt al sentüü da la teuría, i è apelade classe. Le classe ch’i è mia di cungjuunt i è apelade classe propie.
Int una teuría di cungjuunt cuma ZFS, le classe i è da le culezziú ch’i è identifiade par una prupietaa dij söö elemeent esprimida íntal lenguagg da chesta teuría. Sa pöö dunca identifiá aj predicaa dal lenguagg. Al è, da l’istessa manera, da le völte plüü intüitiif da parlá da classa, cul lenguagg cungjuntista afereent (intersezziú , reüniú evi.), che da parlá da predicaa . Inscí sa pöö manipülá le classe cun le uperazziú curespundente a le uperazziú lògiche üsüale süj predicaa : uperazziú booléennes, disgjunziú dunca reüniú, cungjunziú dunca intersezziú e prudüit cartesià, negazziú dunca passagg al cumplementari, quantificaduur dunca in particülaar prugezziú , evi. Da tüta manera le classe i è mia di ugett da la teuría. A l’è dunca mia quistiú da classa da classe, amò maanch da cungjuunt da classe !
Esempi da classe propie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ga sa plazza int una teuría di cungjuunt cuma Z, ZF u ZFS. Evidentameent, grazzia al predicaa d'apartenenza, cada cungjuunt a "al è " una classa : la definida pal predicaa x ∈ a. I paradoss clàssich da la teuría di cungjuunt i furniss da le classe propie.
- Inscí, ul paradoss da Russell sa l refórmüla (da manera chesta völta mia cuntraditòria) diseent che la classa di cungjuunt ch’i partegn mia a sí istess (predicaa x ∉ x) al è una classa propia.
- Sa pöö definí ul predicaa "vess un urdinal" in teuría di cungjuunt : cul töö la definizziú da Von Neumann, un urdinaal è un cungjuunt transitif, töcc i söö elemeent i è di sübcungjuunt, sü che l'apartenanza la definiss un úrden strecc tutaal. Ul paradoss da Burali-Forti sa refórmüla diseent che la classa da töcc i urdinaj a l’è una classa propia.
Sa n dedüiss che d'otre classe i è da le classe propie.
- La prupietaa "vess un cungjuunt" sa la scriif x=x (u qual-sa-vöör prupietaa da x sémpar vera). Sa pöö dunca parlá da la classa da töcc i cungjuunt. Dal schéma d'assiòom da cumprensiú sa dedüiss che la classa da töcc i cungjuunt a l’è mia un cungjuunt (si-da-nò la classa di cungjuunt ch’i partegn mia a sí istess an saress ü par cumprensiú). Al è una classa propia.
- La prupietaa "iga noma un elemeent" sa la scriif ∃y[y ∈ x ∧ ∀ z (z ∈ x → z = y)]. Sa pöö dunca parlá da la classa di singletú. Al è una classa propia, par che si-da-nò , pal assioma dal para (da che sa dedüiss che par cada cungjuunta, {a} al è un cungjuunt) e pal assioma da la reüniú sa n dedüíss che la classa da töcc i cungjuunt al è un cungjuunt.
- Tuleent da nööf in cunsiderazziun ul resunameent precedeent sa mustra che le classe d'equiputenza (classa d'equivalenza par la relazziú "vess in bigezziú ") i è da le classe propie.
- Ul darée resültaa al mustra che si sa i definiss i cardinaj cuma da le classe d'equiputenza, al è mia pussíbil da parlá da cungjuunt u fí da classa da cardinaj. Sa preferiss dunca definí (in ZFS, al cuventa ul schéma d'assiòom da remplazzameent e l'assioma da la scèrnida) un cardinaal cuma un cungjuunt : un cardinaal al è un plüü petit urdinaal ch’al è mia equiputent a un urdinaal stregjameent plüü petit. Chest-chí sa l esprimm íntal lenguagg da la teuría di cungjuunt, e dunca sa pöö parlá da la classa di cardinaj. Chesta classa a l’è una classa propia. Sa pöö al mustrá retuleent l argümeent dal paradoss da Cantor (cada cungjuunt al gh'a un cardinaal par l'assioma da la scèrnida), u sa redüisseent a ü di paradoss chí-da-sura.
Teuríe da le classe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In 1925, John von Neumann al pruponn una teuría assiumàtega di cungjuunt cun düü tiip d'ugett fundamentaj, i cungjuunt e le classe, ch’a l’è derivada da la teuría ZFS (teuría da Zermelo-Fraenkel cunt assioma da la scèrnida). Chesta teuría a l’è stada in sequenza mejurada par Paul Bernais, pöj Kurt Gödel (1941) ch’al en a daa una assiumatisazziú finida. A l’è cugnussüda sota ul nom da teuría di cungjuunt da Von Neumann-Bernais-Gödel (scürtaa NBG). Cura che la teuría NBG al è una estensiú cunservativa da ZFS (la pröva i istess enunziaa da la teuría di cungjuunt), la teuría di cungjuunt da Morse-Kellei al è una teuría da le classe stregjameent plüü forta che NBG.
La teuría NBG[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La teuría NBG la retöö i assiòom da la teuría ZFS, e al è par cheest ch’a sa retröva la nuzziú da cungjuunt, però chiist assiòom i è adataa si necessari par permett l’esistenza d’òolt ugett che i cungjuunt. I ugett da la teuría NBG i è cjamaa classe. La nuzziú da classa al è primitiva in chesta teuría e sa la definiss dunca mia esplicitameent.
Una otra nuzziú primitiva da la teuría a l’è la nuzziú d’apartenenza, nutada « ∈ ». Da cheest puunt da vista, al esiist dò sorte da classe :
- le ch’i partegn a una otra classa; i è da fatt i cungjuunt da la teuría ZFS, ch’i è dunca chij definii par :
- , X al è un cungjuunt
- le ch’i partegn a nissüna otra classa: i è apelade ünivèers (u classe propies) e la suva definizziú furmala a l’è :
- , ( X al è un ünivèers :
I dò nuzziú da cungjuunt e d’ünivèers i è cumplementàrie : cada classa a l’è al síes un cungjuunt, al síes un ünivèers, e nissüna classa a l’è i düü cuntempuraniameent.
Al esiist in chesta teuría una classa da töcc i cungjuunt, nutada « Ω » e definida par :
Par cuntra,al esiist mia e al pöö mia esistí da classa di ünivèers e amò maanch da classa da tüte le classe.
Assiòom da la teuría NBG[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La teuría NBG la retöö i assiòom da ZFS, da che vargü modifiaa par tegní cüünt da l’esistenza da le classe: ga gjunta un assioma spécifich, ch’al pöö sa descumponn in vott assiòom plüü sémplis.
- NGB 1 : assioma d'estensiunalitaa
- Cheest assioma faseent apell a la nuzziú d’igualtaa da düü cungjuunt, al importa da precisá da prima cuma chesta-chí a l’è definida in teuría NGB :
- Düü cungjuunt i è iguaj si e noma si i partegn a le istesse classe.
- u :
- Sa pöö alura enunziá l’assioma d'estensiunalitaa :
- Si düü cungjuunt i gh’a i istess elemeent, alura i è idéntich.
- u :
- In d'òolt tèrmen, si sa representa i cungjuunt cuma di sach virtuaj invelüpaant i söö elemeent , la natüra u la furma da chiist sach la gh’a mia vargüna importanza ; noma la cünta la lista dij elemeent da cada cungjuunt.
- Remarchemm al pasagg la düalitaa elemeent / classa ch’al parisseva intra Definizziú da l'igualtaa e Assioma d'estensiunalitaa.
- NGB 2 : assioma dal para
- Si a e b i è düü cungjuunt, alura al esiist almaanch un cungjuunt da che i è i ünich elemeent.
- u :
- L'ünicitaa da cheest cungjuunt par a e b daa la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa.
- Si a e b i è difereent, al è cjamaa « para da a e da b » e nutaa « { a , b } ».
- Si a e b i è iguaj, al è cjamaa « singletú da a » e notaa « { a } ».
- NGB 3 : assioma da la reüniú, dii apó assioma dal cungjuunt suma
- Si E al è un cungjuunt, alura al esiist almaanch un cungjuunt ch’al síes la reüniú di elemeent da E, i.e. cuntegniint i elemeent di elemeent da E e noma luur.
- u :
- L'ünicitaa da cheest cungjuunt par E daa la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa.
- Al è cjamaa « cungjuunt suma da E » e notaa « ( E ) » u « UE ».
- Si E al è un cungjuunt, alura al esiist almaanch un cungjuunt cuntegniint i sübcungjuunt da E e noma luur.
- u :
- L’ünicitaa da cheest cungjuunt par E daa la sigüta dal assioma d’estensiunalitaa.
- Al è cjamaa « cungjuunt da le parte da E » e notaa « ( E ) ».
- NGB 5 : assioma da séparazziú
- Par cada classa C e cada cungjuunt E, al esiist un cungjuunt F ch’al regrupa i elemeent da E ch’i partegn apó a C.
- u :
- L'assioma da séparazziú al gh'a par cunseguenza l'esistenza d'un cungjuunt senza elemeent.
- Al è assée da cunsidérá un cungjuunt E qual-sa-vöör e la classa di cungjuunt ch’i è mia elemeent da E. Alura, dapress l'assioma, al esiist un cungjuunt da che i elemeent i è e i è mia elemeent da E, i.e. mia esisteent. In d'òolt tèrmen, al esiist un cungjuunt senza elemeent.
- L'ünicitaa da cheest cungjuunt la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa. Al è cjamaa « cungjuunt vöj » e nutaa « Ø ».
- NGB 6 : assioma da l'infinii
- Al esiist un cungjuunt a che ul cungjuunt vöj al partegn, in l’istessa manera che i singletú da töcc i söö elemeent.
- u :
- NGB 7 : assioma da remplazzameent dii apó assioma da süstituzziú
- Al síes una classa C da para da che la segunda cumpusanta a l’è ünica par cada prima cumpusanta; alura par cada cungjuunt E, al esiist un cungjuunt F regrupaant le segunde cumpusante dij para da C da che la prima cumpusanta la vegn da E.
- u :
-
- NGB 8 : assioma da fundazziú dii apó assioma da regülaritaa
- Cada cungjuunt mia-vöj al cuntegn almaanch un elemeent cun che al gh'a mia d’elemeent cumü.
- u :
- NGB 9 : assioma da la scèrnida
- Par tüta famèja da cungjuunt mia-vöj dis·gjuunt düü a düü, al esiist un cungjuunt cuntegniint un elemeent e noma ü da cada cungjuunt da la famèja.
- u :
-
- NGB 10 : assioma da furmazziú da le classe
- Tüte le frase valide dal sistema ZF i detèrmina una classa.
Cheest assioma sa l decumponn in 8 caas particülaar:
- NGB 10a : Al esiist una classa cuntegniint töcc i cungjuunt e noma luur.
- NGB 10b : Al esiist una classa cuntegniint töcc i para da che le dò cumpusante i è di cungjuunt si ul primm apartegn al seguunt, e cheste para noma.
- NGB 10c : Par tüta classa, al esiist una classa cumplementària regrupaant i cungjuunt partegniint mia a chesta classa.
- Remarca : la classa cumplementària da la classa di cungjuunt a l’è mia chela di ünivèers (ch’al esiist mia), però ... ul cungjuunt vöj.
- NGB 10d : L'intersezziú da dò classe a l’è sémpar una classa.
- C3 al è nutada abitüalameent « C1 ∩ C2 ».
- NGB 10e : Par cada classa da para, al esiist una classa regrupant le suve prime cumpusante.
- NGB 10f : Par tüta classa, i para da che la prima cumposanta a l’è elemeent da chesta classa i furma luur istess una classa.
- NGB 10g : Par cada classa da triplet, i triplet utegnüü par permutazziú circülara da chij-chí i furma una classa.
- NGB 10h : Par cada classa da triplet, i triplet utegnüü par traspusizziú da chij-chí i furma una classa.
Inscí sa la termina l'espusada di assiòom da NBG.
Teuríe derivade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una teuría anàluga a la teuría NGB, la teuría da le cadene d'apartenanza, la part d'un puunt da vista naïf süj ugett matemàtich, la intrudüiss ul predicaa d'apartenenza e la cunsidera i cumpurtameent pussíbil a l'infinii da sequenze d'ugett liaa sücessivameent par cheest predicaa d'apartenenza.
Noma trii cumportameent i è lògicameent pussíbil :
- - areest sü un uget terminal;
- - prulungameent da la cadena a l'infinii, par una sücessiú d'ugett mia-terminaj töcc distiint intra da luur;
- - furmazziú d'un círcül; chiist círcül autu-referenziaal i è da bú di círcül vizziuus, a l'urígen di paradoss lògich da la teuría di cungjuunt (si sa esclüüt chij devüü a un mes·cjá intra lenguagg e metalenguagg), e al cuventa i eliminá par un schéma d'assiòom da la furma :
- cheest schéma d'assiòom al gh'a par cunseguenze :
- - che un uget al pöö partegní a sí-istess;
- - che ul predicaa d'apartenenza a l’è antisimétrich;
- - che ul predicaa d'apartenenza a l’è mia circülaar;
- - ...
Dapress éliminazziú di círcül, al resta noma düü cumpurtameent pussíbil in cada direzziú : presenza u absenza d'un elemeent terminal. In la direzziú , i ugett terminaj i è cjamaa ünivèers e i ugett mia-terminaj cungjuunt. In la direzziú , i ugett terminaj i è vöj e i ugett mia-terminaj mia-vöj.
Sa retröva a partí da là una teuría sumejanta a la teuría NGB a cundizziú d'identifiá i ünivèers a le classes, però da che ul principaal interess al è da fá parí « natüralameent » al fiir da le definizziú la nécessitaa da la plüüpaart di assiòom druvaa, cuma chí-da-sura.
Referenzee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- von Neumann, J.: An Axiomatisation of Set Theory, 1925, reprinted in English translation in van Heijenoort (ed.): From Frege to Gödel: A Source Book in Mathematical Logic, 1879-1931, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press 1967


text:
Neu
La Neu (anca Nev, Nef e Fioca) l'è 'na furma de precipitassion de acqua giassada a cristal, che la cunsist in d'una multitüdin de toch de giass propri picinìn, tüti cun de bas la furma esagunal ma ognidün de tip divers.
Datu che l'è faia da di part sgres, l'è un materiàl granülar. La gh’ha 'na strütüra verta e l'è donca mola, a men che la vegna miga schissada da ‘na pression esterna.
La neu la se furma in volta atmusfera, quand el vapur de l’acqua a temperadüra suta a i 0 °C el fa partì el brinament. Lì, l’acqua la passa dal stat gassuss a quel solid, par pö 'rivà a tera sensa deslenguass.
Quest el süced quand la temperadüra a tera l’è suta i 2 °C e in di livel de mes se passun miga i 0 °C, sedenò la neu la và ad acqua.


text:
Riviera (distret)
El distrèt de Riviera (nòm uficiàl: Distretto di Riviera) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Osögna e la pretüra l'è a Biasca.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 166,4 km² (l'è 'l segónt piö pesèn, dòpo de chèl de Mendris) e la popolasiù l'è de 12.282 abitàncc (dàto del Dezèmber del 2008).
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Riviera l'è furmàt de 'n cìrcol apéna per en totàl de 6 cümü:


text:
1Rü ngẽma yaxõgüxü̃ i duü̃xü̃gü rü name nixĩ i nüxna nüxü̃ cucua̱xãchixẽẽ na meã naga naxĩnüẽxü̃ca̱x i nachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacügü rü guxü̃ma i togü i ãẽ̱xgacügü. ¡Rü yaxucu̱xẽgü na ínamemaregüxü̃ca̱x na naxügüãxü̃ca̱x i guxü̃ma i mexü̃ i puracügü! 2Rü tama name i texéchiga chixri nidexagü rü texémaã nanuẽ. Natürü name nixĩ i guxü̃ i duü̃xü̃gümaã namecümagü rü aixcüma guxü̃ i duü̃xü̃güxü̃ nangechaü̃gü rü tama nügü ínarütagü. 3Rü name nixĩ i yaxna namaã taxĩnüẽ i ngẽma tama yaxõgüxü̃, yerü yixema rü ta ga ü̃pa rü chixri tamaxẽ, rü tama Tupanaga taxĩnüẽ. Rü itayarütauxe rü tórü ngúchaü̃ tüxü̃ napora. Rü chixexü̃gu rüxĩnüẽãcüma tamaxẽ rü taxãũxãchiwa̱xegü. Rü togü i duü̃xü̃gü taxchi naxaie, rü yixema rü ta rü yigüchi taxaie ga wüxichigü. 4Natürü ga Tupana ya tórü maxẽxẽẽruü̃ rü tüxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽ ga ñuxãcü tamaã na namecümaxü̃ rü ñuxãcü guxü̃ i duü̃xü̃güxü̃ nangechaü̃xü̃. 5Rü yexguma nixĩ ga tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃. Rü tama ṯacü rü mexü̃ na ixügüxü̃gagu nixĩ ga tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃, natürü tüxü̃ namaxẽxẽẽ yerü nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü. Rü Naãẽ i Üünexü̃ i tüxü̃ ngexwacaxü̃xẽẽxü̃ãrü poramaã Tupana tüxü̃́ inayanaxoxẽẽ ga tórü pecadu na ngexwacaxü̃xü̃ i duü̃xü̃gü ixĩgüxü̃ca̱x. 6Rü Ngechuchu ya Cristu ya tórü Maxẽxẽẽruü̃gagu nixĩ ga Tupana ga guxü̃ma ga norü ngúchaü̃maã tüxna namuãxü̃ ga Naãẽ i Üünexü̃. 7Rü yemaãcü tamaã namecüma rü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ ga Tupana na aixcüma imexü̃ca̱x i nape̱xewa, rü na nayauxgüxü̃ca̱x i ngẽma maxü̃ i taguma gúxü̃ i írüṉg̱uxẽẽgüxü̃. 8Rü guxü̃ma i ngẽma marü cumaã nüxü̃ chixuxü̃ rü aixcüma nixĩ. Rü ngẽmaca̱x chanaxwa̱xe i guxü̃guma nüxü̃ quixu i ngẽma ore na aixcüma mexü̃ naxügüxü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i Tupanaãxü̃́ yaxõgüxü̃. Erü ngẽma ore rü guxü̃wama name i guxãca̱x. 9¡Natürü nüxna ixũgachi i ngẽma dexagü i taxuwama mexü̃ i duü̃xü̃gü nawa nügü choxü̃gagüxü̃ rü ngẽma oregü i nuxcümaü̃güxü̃ i duü̃xü̃güchigamare ixĩgüxü̃! ¡Rü nüxna ixũgachi i ngẽma nügü ngaexü̃! ¡Rü tama name na natanügu cuxãxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i nügümaã nüxü̃ rünuẽtanücüüxü̃ nachiga i ngẽma mugü ga Moĩché ümatüxü̃! Erü guxü̃ma i ngẽma na nüxü̃ rünuẽtanücüüxü̃ rü taxuwama name, rü natüca̱xmamare nixĩ. 10Rü ngẽxguma chi wüxie i petanüwa rü chixexü̃ i ngu̱xẽẽtaemaã ngẽma yaxõgüxü̃xü̃ titoyegu, rü name nixĩ i tümamaã nüxü̃ quixu na tama ngexü̃ tawagüxü̃ca̱x. Rü ngẽxguma tanaxüamagu, rü name nixĩ na wena tümamaã nüxü̃ quixuxü̃. Rü ngẽxguma tama cuga taxĩnüchaü̃gu rü tanaxüamagu i ngẽma chixexü̃ rü name nixĩ i noxtacüma tüxü̃ ícumuxũchi natanüwa i ngẽma yaxõgüxü̃. 11Erü ngẽma chixri na tamaxü̃xü̃wa rü tá nüxü̃ cucua̱x na tachixeãẽxü̃ ya yíxema duü̃xẽ rü tümaãrü pecadugagu tá nixĩ na tapoxcuxü̃. 12Rü ngẽxguma cuxü̃tawa chanamu̱xgu i Artema rü e̱xna Tíquicu, rü chanaxwa̱xe i paxa Nicaporíchiuwa cuxũ na choxü̃ ícuyadauxü̃ca̱x. Erü ngẽ́ma tá nixĩ i chanangupetüxẽẽxü̃ ya yima tauemacügü ya nagu nagáuanecü. 13Rü guxü̃ma i cuxü̃́ tauxchaxü̃maã chanaxwa̱xe i nüxü̃ curüngü̃xẽẽ i ãẽ̱xgacü i Chena i Dumacü̱̃ã̱xgüarü mugüxü̃ cuáxü̃ rü Aporu na paxa núma naxĩxü̃ca̱x. Rü chanaxwa̱xe i nüxna cunaxã i ngẽma nanaxwa̱xexü̃ i norü namawaü̃ na taxuü̃ma nüxü̃́ taxuxü̃ca̱x. 14Rü ngẽma taeneẽgü i yaxõgüxü̃, rü name nixĩ i nüxü̃ nacua̱xgü na mexü̃ naxügüxü̃ rü togüxü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ ega ṯacü nüxü̃́ tau̱xgux. Rü ngẽmaãcü i ngẽma taeneẽgü i yaxõgüxü̃ rü aixcüma guxü̃wama tá name i norü maxü̃. 15Rü guxü̃ma i taeneẽgü i nuã chauxü̃tawa ngẽxmagüxü̃ rü cuxü̃ narümoxẽgü. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i choma rü chanaxwa̱xe i nüxü̃ curümoxẽ i taeneẽgü i yaxõgüxü̃ i cuxü̃tawa ngẽxmagüxü̃. Rü chanaxwa̱xe i Tupana pexü̃ narüngü̃xẽẽ i guxãma i pemax.
Copyright
Learn More


text:
Tricolore
- Venderdi, 8.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 8.7.2016, 8:40, RTR
«blau-alv-cotschen» las colurs dals franzos. Il tricolore è il simbol da la revoluziun franzosa. En il temp da la revoluziun è la bindera l'emprim vegnida duvrada sco bindera da guerra. Dal 1794 è la bindera tricolore daventada la bindera uffiziala da la Frantscha.
Pli baud avevan las colurs da la bindera in'autra simbolica che oz. Blau e cotschen eran las colurs da Paris ed alv era la colur dal retg da la Frantscha. Suenter che la monarchia è ida a fin n'avevan las colurs betg pli in'impurtanza simbolica. Cun la revoluziun han las colurs puspè survegnì in'impurtanza: liberté, égalité, fraternité. Blau stat per la libertad, alv per l'egualitad e cotschen per la fraternitad.
l'Italia e la Germania u l'Ollanda ed anc plirs auters pajais han era il tricolore sco bindera. Quellas binderas sa basan sin la bindera franzosa e simboliseschan era la libertad.


text:
Dialett comasch
El Comasch l'è on dialett occidental de la lengua lombarda, parlaa a Comm, in la soa provincia e in del Canton Tisin.
Cuntegnüü
- 1 Diffusion, variant e caratteristigh
- 2 Esempi de dialett comasch del Vottcent
- 3 Vos correlaa
- 4 Ligam de föra
Diffusion, variant e caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialett comasch el ciappa el nomm de la città pussee importanta indove l'è parlaa, cioè Comm, in de la Lombardia del nord, arent al lagh con l'istess nomm. Fondamentalment, l'è ona variant settentrional de la lengua parlada a Milan, con la qual l'è collegada grazie al pont formaa di parlà brianzoeu. Despess se sent parlà anca de dialett comasch-lecches, anca se 'l dialett de Lecch (anca per reson storigh), l'è pussee legaa al Milanes respett al Comasch.
Ultimament s'è taccaa a fà sù distinzion tra el dialett de Comm e quell de la sponda del lagh, el laghee: in effett, 'sto parlà (del qual en troeuvom ona motta d'esempi, grazie a l'opera del cantant Davide Van de Sfroos, de Mezzegra), l'è minga istess del Comasch de città; anca i dialett de la val de Brengia, de la Val Cavargna e de la Vall Alban hinn minga proppi compagn del Comasch. A bon cunt, quei là poden vess consideraa tutt variant arios del Comasch, che le porten a vegnì pussee vesin al dialett Tisines o al Ciavennasch.
On'altra variant interessanta del Comasch l'è quella parlada a Turaa: de fatt lilinscì se parla on dialett puttost vesin a quei de la zona de Bust e Legnan e, a la lontana, de Gajaa, Trecaa e Borbanee.
El dialett comasch l'è parlaa anca in del Canton Tisin: de fatt i parlà de Mendris e de Lugan hinn proppi compagn de quell de Comm, anca se per reson de division politiga tra Italia e Svizzera la se sent minga tant quella vesinanza chì e donca despess se fa ona distinzion, per esempi, tra dialett comasch e dialett luganes.
Anca on quai dialett de la bassa Valtellina (la zona de Morbegn) e de la Val Ciavenna (per esempi quell de Novaa) la gh'ha di influenz comasch.
Caratteristigh fonetigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tra i differenz che podom trovà in tra el dialett de Comm e quell de Milan a troeuvom:
- L'articol determinativ a l'è ol [ul] e minga el.
- Compagn del Brianzoeu, del Varesott e del Tesines, tanti E atonegh vegnen parnonziaa tant 'me di A:
- DEPERTUTT: mil. [depe'rtyt] = com. [dapa'rtyt]
- PADER: mil. ['paːder] = com. ['paːdar]
- INDOVE: mil. [i'ndue] = com. [i'ndua]
- Al contrari del Milanes, l'esista anmò el son [o], soratutt in posizion tonega e con di vocai curt (al contrari de quell che 'l succed in di parlà mendrisiott e laghee):
- COMM: mil. [kɔm] = com. [kom]
- La Z la vegn parnonziada [ts] o [dz]:
- ZUCCHER: mil. ['syker] = com. ['tsykar]
- ZONA: mil. ['zɔna] = com. ['dzɔna]
Comparazzion fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per el confront cont el milanes (che ciappom 'me standard del lombard) emm mettuu esempi di dialett de
- Turaa, in del Bass Comasch, arent al Varesott, cont influenz fonetegh del bustocch e del bosin
- Vedan e Tradaa, comun del Varesott al confin con la Provincia de Comm
- Pian, al confin cont el Varesott
- Comm, capploeugh de provincia, coeur del comasch e influenzaa de la koinè milanesa
- Mezegra, in del medi Lagh de Comm, influenzaa del lecches
Morfologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lessegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lessegh comasch (soratutt quell de la città) el se deslontana minga tropp de quell milanes. A l'è anca vera però che, anca a causa de la posizzion autonoma de Comm respett a Milan, a gh'è ona quai diferenza, che la deventa ancamò pussee netta in de la zona setentrional del lagh, indè che se poeuden sentì anca di influss valtolitt.
Te 'l chì on quai esempi de paroll comasch, a confront con quei milanes:
- biolla o bedoja: beola.
- carlon: formenton.
- cifollà: zifollà.
- lambrott: vermisoeu.
- monina: teppa.
- panighiroeula: lusiroeula.
- predessee: erborin.
- ragnina: ragnera.
- rattapignoeula: tegnoeula.
- rebognaga: mognaga.
- rogol: rogora.
- sautt: sangott.
- sbrissigà: scarligà.
- scascigà: scascià.
- tela/tera: tila/tira
- trapuscee: tapon.
Esempi de dialett comasch del Vottcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabola del Fioeu Trason[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On omm l'ha 'biuu duu fioeu.
E ol più giovan da lor l'ha dii al sò padar: "Pà, damm la part da la sostanza che me tocca!" e lù al gh'ha spartii foeu la sostanza.
E dopo minga tant dì, mettuu insema tutt i soeu robb, ol fioeu più giovan l'è andaa foeu da la patria in on paes lontan, e lì l'ha buttaa via ol fatt sò baraccand.
Dopo che l'ha 'vuu fogaa foeu tutt, l'è vegnuu ona gran miseria in quel paes, e lù l'ha comenzaa a vess in besogn.
Al s'è movuu e al s'è mettuu a servì on zittadin da quell sitt, che al l'ha mandaa foeura in la soa campagna a curà i porci.
E l'aveva ona gran voeuja d'impì ol ventar coi guss che mangiavan in porci, ma nissun ghe 'n dava.
Donca, tornaa in sè, l'ha dii: "Quanti giornadee in cà da mè padar gh'hann pan in abbondanza, e chì mì moeuri da la famm!
Lassaroo lì e andaroo da mè padar e ga diroo: Pà, hoo faa on gran error contra Dio e contra tì;
Adess mì no meriti più d'ess ciamaa tò fioeu: tegnom come un di toeu garzon".
E soltaa in pee, l'è tornaa da sò padar. Quand l'era ancamò lontan, ol sò pà al l'ha veduu e al s'è sentii toccà ol coeur, e correndagh incontra al ga s'è buttaa al coll e l'ha basaa sù.
E ol fioeu al gh'ha dii: "Pà, hoo faa on gran error contra Dio e contra tì: mì no meriti più da vess ciamaa tò fioeu".
Ma ol padar l'ha dii ai soeu servitô: "Tiree foeura sù l'ato ol vistii più bell e vistìl sù; metìgh l'anell in dii e metìgh i scarp;
e menee foeu on vedell da grassa, scannéll e mangemmal e femm on bon disnà;
parchè 'sto mè fioeu l'era mort e l'è tornaa viv; l'era perduu e 'l s'è trovaa". E lì hann comenzaa a pasteggià.
Intant ol sò fioeu maggior l'era in campagna; e tornand e visinandas a cà, l'ha sentii la musica e 'l ball.
E l'ha ciamaa foeu vun di servitô e al gh'ha domandaa: "Cosa l'è 'sta robba?"
Quel al gh'ha responduu: "L'è vegnuu tò fradel e ol tò pà l'ha mazzaa on vedell da grassa parchè al gh'è tornaa san e salv".
Ma a lù gh'è saltaa la bozzera e al voreva minga andà in cà. Ol sò padar allora l'è vegnuu foeura e al s'è mettuu a pregàll.
E ol fioeu l'ha responduu e l'ha dii al sò pà: "L'è tanti ann che ta servi e son mai andaa foeura on grizz di toeu ordan; e tì ta m'heet mai daa on cavrett da fà on poscena coi mè amis;
ma mò che l'è vegnuu a cà 'sto tò baraccon che l'ha mangiaa foeu ol fatt sò coi slandri, tì par lù t'heet mazzaa on vedell da grassa".
E lù al gh'ha replicaa: "Tì, ol mè fioeu, ta seet sempar staa con mì, e tutta la mia sostanza l'è toa;
L'era però giust da fà on past e on rabadan parchè 'sto tò fradell l'era mort e l'è tornaa a viv; al s'era perduu e 'l s'è trovaa".
Pietro Monti, Vocabolario dei dialetti della città e della diocesi di Como, 1841, pag. 422
Ona novella del Boccasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialett de Comm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Coma diseva, donca, in di temp del primm re de Cipro, quand el famoso Goffred de Buglion l'ha conquistaa la Terra Santa, l'è succeduu che una bella sciora de Guascogna l'è andada in pellegrinagg al Sant Sepolcar e, vegnend indree, l'è arrivada proppri a Cipro, e là la s'è imbattuda in certi forlin che ghe n'hann faa de tutt i razz. E lee, avendigh minga poduu vegnìnn a vunna d'avèggh giustizia, l'ha pensaa ben d'andà in del re; queivedun però gh'ha dii che l'era inutil andà in del re, perchè lù l'era un trasandaa, bon de nagott, che invece de tegnì in regola i baloss, se ne faseva fà 'dree anca lù de ogni manera: e 'l diseva mai nient. A sentì 'sta pocca pinola quella donnetta, savend pù come fà a vendicàss, tant per sfogàss un poo del sò dispett, l'ha pensaa de dàggh una staffilada al re; l'ha trovaa el mezz de andàggh in cà, e caragnand la gh'ha dii: "El mè scior, mì son minga vegnuda chì per 'vèggh soddisfazion de l'insult che m'hann faa nò; ma tant per incavànn queicoss, voress che 'l m'insegnass coma 'l fa a toeuss in santa pas tutt i scherz che soo che ghe fann, perchè inscì impararoo da lù a mandà giù anch mì quell che m'hann faa; che la sa el Signor come ghe daress volontera anca el mè de sopportà, dal moment che se n'infotta de tutcoss".
El re, sentend 'sta robba, de poltron e insognaa che l'era semper staa, come l'avess bevuu la grappa, l'ha comenzaa a dervì i oeugg, e l'ha ordinaa subit de fà giustizia a quella donna, ma giustizia in sul seri; e poeu minga domà per lee, ma contra tucc quij che se fuss ciappaa el gust de fà di villanad a la soa maestà.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 184-185
Dialett de Mendris[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Son per cuntàvv sù che in di temp dal primm re da Cipro, dopo che Goffredo da Buglion l'aveva conquistaa la Terra Santa, è success che ona bella donna da Guascogna l'è andada a visità ol Sant Sepolcro, e quand lee l'è tornada a Cipro gh'è staa di oman cattiv che l'hann scehrzada. E lee l'ha creduu ben d'andà a ciamà ol re; ma a gh'è staa quaidun che gh'ha dii da minga andà, perchè ol re al sa sentiva migna ben e l'avaress faa ol viagg inutilment, e che la saress stada piuttost rimproverada. Quand quella donna l'ha sentii 'sti robb chì, mezza disperasa per vendetta, la s'è messa in ment d'andà dal re fasendigh cognoss la sova povertà; e, arrivada là, la gh'ha dii: "Ch'al senta, scior, mì son migna vegnuda da lù per cuntàggh sù la vendetta che m'hann fai, ma per sentì da lù coma 'l fa a sopportà quij che ga fann a lù, affinchè anca mì possa imparà a sopportài, e Dio voeur che podess ottenèll".
Allora ol re, che l'era sempar stai lì quiett, al s'è faa risentì, e da quell dì innanz al s'è mettuu a difend rigorosament tutt i sò popol che fuss maltrattaa.
ibidem, pagg. 630
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Comm
- Lengua lombarda


text:
1Rü yexguma tupauca ga taxü̃newa ínaxũxũgu ga Ngechuchu, rü wüxi ga norü ngúexü̃gü rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x ¡dücax ñuxãcü nimexẽchi ya daa tupauca ya itaxü̃ne rü naxtapü̱xarü nutagü! —ñanagürü. 2Natürü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pema nüxü̃ pedaugü ya guxü̃nema ya yima tupauca ya taxü̃neãrü ĩpatagü. Natürü pemaã nüxü̃ chixu rü aixcüma guxü̃nema ya daa ĩpatagü rü tá nagu napogüe. Rü norü nutagü rü taxucütáma nügüétü naxüxüra, rü bai tá ya wüxi —ñanagürü. 3Rü yemawena rü Oríbunecüarü Ma̱xpǘne ga tupauca ga taxü̃neãrü to̱xma̱xtawa yexmanewa naxĩ. Rü yéma narüto ga Ngechuchu. Rü Pedru rü Chaü̃tiágu rü Cuáü̃ rü Aü̃dré rü naxü̃tawa naxĩ na noxrüwama nüxna nacagüexü̃ca̱x. Rü ñanagürügü: —Tanaxwa̱xe i tomaã nüxü̃ quixu na ñuxgu tá nangupetüxü̃ i ngẽma nüxü̃ quixuxü̃. ¿Rü ṯacü tá nixĩ i norü cua̱xruü̃ i nawa nüxü̃ tacuáxü̃ na nangupetüchaü̃xü̃ i ngẽma? —ñanagürügü. 5Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —¡Pexuãẽgü na taxúema pexü̃ womüxẽẽxü̃ca̱x! 6—Erü muxũchixü̃ i duü̃xü̃gü tá ínangugü, rü chaugu tá nügü nicu̱xgü, rü ñanagürügü tá: “Choma nixĩ i Cristu”, ñanagürügü tá. Rü muxũchixü̃ i duü̃xü̃güxü̃ tá nawomüxẽẽ. 7—Rü ngẽxguma nüxü̃ pexĩnüẽgu na nügü naḏaixü̃ i nachiü̃ãnegü i ngaicamagüxü̃ rü togü i nachiü̃ãnegü i yaxü̃gugüxü̃, ¡rü tãũtáma ngẽmaca̱x peḇaixãchiãẽgü! Erü woetama ngẽmaãcü tá nangupetü. Natürü tãũtáma naãneãrü gu̱x nixĩ i ngẽma. 8—Erü wüxi i nachiü̃ãne rü to i nachiü̃ãnemaã tá nügü nadai. Rü wüxi ya ãẽ̱xgacüarü churaragü rü to i ãẽ̱xgacüarü churaragümaã tá nügü nadai. Rü muxü̃ma i nachicawa rü tá naxĩã̱xãchiane. Rü tá taiya nangu̱x. Natürü guxü̃ma i ngẽma rü norü ügümare nixĩ i ngẽma ngúxü̃ i tá ngupetüxü̃. 9—¡Rü meã pegüna pedaugü! Erü ãẽ̱xgacügüpe̱xewa tá pexü̃ nagagü, rü ngutaque̱xepataü̃gügu tá pexü̃ nic̱uaixgü. Rü nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügüpe̱xewa tá pexü̃ nagagü naxca̱x na chorü duü̃xü̃gü na pixĩgüxü̃. Natürü ngẽmaãcü tá pexü̃́ natauxcha na ngẽma ãẽ̱xgacügümaã nüxü̃ pixuxü̃ i chauchiga. 10—Natürü naxü̃pa na nagúxü̃ i naãne rü tanaxwa̱xe i Tupanaãrü ore i maxẽxẽẽruü̃ rü guxü̃ i nachiü̃ãnewa na naxunagüxü̃. 11—Natürü ngẽxguma ãẽ̱xgacügüpe̱xewa pexü̃ nagagügu, ¡rü tãũtáma pexoegaãẽgü naxca̱x na ṯacümaã tá penangãxü̃xü̃! ¡Rü namaã nüxü̃ pixu i ngẽma ore i ngẽxgumatama Tupana pexna ãxü̃ na nüxü̃ pixuxü̃ca̱x! Erü tãũtáma pema nixĩ na pidexagüxü̃, natürü Tupanaãẽ i Üünexü̃ tá nixĩ i pewa idexaxü̃. 12—Rü nügüeneẽgüwa tátama rü ãẽ̱xgacügüxü̃tawa nügü ínayaxuaxü̃gü na ngẽmaãcü tüxü̃ naḏaixü̃ca̱x. Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta i papagü rü mamagü rü tá naxãcügüxü̃ ínayaxuaxü̃gü. Rü nümagü i naxãcügü rü tá nanatügümaã rü naẽgümaã nanuẽ, rü tá tüxü̃ ínayaxuaxü̃gü na ãẽ̱xgacügü tüxü̃ naḏaixü̃ca̱x. 13—Rü guxü̃ i naãnewa rü duü̃xü̃gü tá pexchi naxaie naxca̱x na chorü duü̃xü̃gü pixĩgüxü̃. Natürü yíxema naẽ́tüwa meã Tupanaãxü̃́ yaxõõmáxẽ, rü yíxema tá tixĩ ya aixcüma nayaxúxe i maxü̃ i taguma gúxü̃. 14—Rü ngẽxguma nüxü̃ peda̱u̱xgu i ngẽma ãũãchixü̃ rü ãũcümaxü̃chixü̃ i chixexẽẽruü̃ i ngextá tama íinaxwa̱xexü̃wa na nangẽxmaxü̃, rü ngẽxguma ya yíxema Yudéaanewa ngẽxmagüxe, rü tanaxwa̱xe i ma̱xpǘneãnewa tabuxmü. Rü texé ya yíxema nüxü̃ daumatüxe, ¡rü name nixĩ i meã nagu tarüxĩnü i ngẽma! 15—Rü ngẽma ngunexü̃gu texé tümapataa̱xtüwa ngẽxmagu, rü tama name i tümapatagu tayangaxi na ṯacü i tümaãrü ngẽmaxü̃ tayayaxuxü̃ca̱x. 16—Rü texé ya tümaãnewa ngẽxmaxẽ rü tama name i tümapataca̱x tataegu na tümachirugü tayayaxuxü̃ca̱x. 17—Rü ngẽma ngunexü̃gügu, rü wüxi i ngechaü̃ tá nixĩ i tümaca̱x ya yíxema ngexegü ya itacharaü̃güxe rü yíxema maĩxãcügüxe. 18—¡Rü Tupanana naxca̱x peca i perü yumüxẽwa na tama gáuane ixüyane pexü̃ na nangupetüxü̃ca̱x i ngẽma chixexü̃! 19—Erü ngẽma ngunexü̃gügu rü poraãcü tá nangẽxma i ngúxü̃ ga noxri Tupana naãne ixügügumama taguma yexmaxü̃, rü ngẽmawena rü tagutáma nangẽxma. 20—Rü ngẽxguma Tupana tama nanoxrexẽẽgu i ngẽma ngunexü̃gü, rü taxúetáma tamaxü̃. Natürü Tupana rü marü nananoxrexẽẽ i ngẽma ngunexü̃gü erü tüxü̃ nangechaü̃ ya yíxema noxrüxü̃ tüxü̃ yadexechixe. 21—Rü ngẽxguma texé pexü̃ ñagügu: “Dücax, daa nixĩ ya Cristu”, ñagügu, rü e̱xna: “Gua nixĩ ya Cristu”, ñagügu, ¡rü tãxṹ i nüxü̃́ peyaxõgüxü̃! 22—Erü Cristugüneta rü Tupanaãrü orearü uruü̃güneta tá ínangugü. Rü tá nanaxügü i muxü̃ma i cua̱xruü̃gü i taxü̃gü. Rü ngẽmaãcü, ega nüxü̃́ natauxchagu, rü tá tüxü̃ nawomüxẽẽgü woo ya yíxema duü̃xẽgü ya Tupanatama tüxü̃ idexechixe. 23—¡Pexuãẽgü! Erü guxü̃ma i ngẽma tá ngupetüxü̃, rü marü naxü̃pa pemaã nüxü̃ chixu. 24—Natürü marü nangupetügu i ngẽma ngúxü̃gü, rü ngẽma ngunexü̃gügu rü tá nixo ya üa̱xcü rü tãũtáma inabaxi ya tauemacü. 25—Rü woramacurigü rü ẽxtagü rü tá narüyi. Rü guxü̃ma i daxũwa ngẽxmaxü̃ rü tá naxĩã̱xãchitanü rü nachicana tá nixĩgachitanü. 26—Rü ngẽxguma i duü̃xü̃gü rü tá nüxü̃ nadaugü ya Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü na caixanexü̃gu ínaxĩxü̃ i guxü̃ma i norü poramaã rü norü ngóonexü̃maã. 27—Rü tá nanamu i norü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x na tüxü̃ nanutaque̱xexü̃ca̱x ya yíxema Tupana tüxü̃ idexechixe ya guxü̃wama ngẽxmagüxe ñu̱xmatáta naãne íyacuáxü̃wa nangu. 28—¡Iperüxĩnüẽ i ñaã ngu̱xẽẽtae i ori̱x i iguerachiga, rü naxca̱x pengúe! Rü ngẽxguma ngexwacaxü̃xü̃ i nachacüüxacügü iyarüyixgu rü naxüátügu, rü ngẽmawa nüxü̃ pecua̱x na paxa tá taunecü yiĩxü̃. 29—Rü ngẽxgumarüü̃ ta, rü ngẽxguma nüxü̃ peda̱u̱xgu na nangupetüxü̃ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü ngẽmawa tá nüxü̃ pecua̱x na paxaxüchi tá ínanguxü̃ ya Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü. 30—Rü guxü̃ma i ngẽma ñu̱xma pemaã nüxü̃ chixuxü̃ rü aixcüma tá nangupetü naxü̃pa na nayuexü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽxguma maxẽxü̃. 31—Daxũguxü̃ i naãne rü ñoma i naãne rü tá inayarüxo. Natürü chorü ore rü tagutáma inayarüxo, rü aixcüma tá ningu. 32—Natürü ngẽma ngunexü̃ rü ngora i nagu tá nangupetüxü̃ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü Tanatü ya Tupanaxĩcatama nüxü̃ nacua̱x i ñuxgu tá na nangupetüxü̃ i ngẽma, rü taxúema ya togue nüxü̃ tacua̱x. Rü woo i norü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x rü tama nüxü̃ nacua̱xgü, rü woo i choma na Nane chiĩxü̃ rü tama nüxü̃ chacua̱x i ñuxgu tá na nangupetüxü̃ i ngẽma. 33—Rü ngẽmaca̱x, ¡ipedaue rü pexuãẽgü! Erü tama nüxü̃ pecua̱x i ṯacü rü ngora tá íchangu i chomax. 34—Rü guxü̃ma i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü nanangẽxgumaraü̃ ya wüxi ya yatü ya ixũãchichaü̃cü na to i nachiü̃ãnewa naxũxü̃ca̱x rü norü duü̃xü̃güxü̃ mucü na nüxna nadaugüxü̃ca̱x ya nachiü̃. Rü wüxichigü i ngẽma duü̃xü̃güna nanaxã i norü puracü, rü ngẽma ĩã̱xãrü dauruü̃ rü nanamu na ngẽ́ma meã nüxna nadauxü̃ca̱x. 35—¡Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i pema rü ipedaue! Erü tama nüxü̃ pecua̱x i ñuxgu tá ínangu ya yima cori ya ĩpataarü yora, rü bexmana noxri nachütagu, rü e̱xna ngãxü̃cüügu, rü e̱xna ota icaxgu, rü e̱xna noxri yangóonegu. ¡Rü ngẽmaca̱x ipedaue na ngürüãchi ínanguxgu tama ípepeeyane pexü̃ na íyanguéü̃xü̃ca̱x! 37—Rü ngẽma ore i pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü guxü̃ i duü̃xü̃güca̱x nixĩ. ¡Rü ipedaueecha! —ñanagürü.
Copyright
Learn More


text:
Pegügnàga
Pegügnàga (nòm uficiàl en Italià: Pegognaga) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 7 160 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 46 km², per 'na densità de 144 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gunsàga, Mòia, Munticiàna, San Benedét, Süsèra.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La vedova nera
La vedova nera (La védva négra) 'l è 'n thriller dal 1987 ad Bob Rafelson. 'L à purtâ a cà da piò ad vint-sinc migliòṅ ad dòlar.
Sunt
L'agìnta speciàla d'l F.B.I. Alexandra Barnes (Debra Winger), dita Alex, la pénsa che soquànt óm mòrt pîṅ ad bèsi i n àppian minga śmis ad vìvar par dal càuśi naturàli ma parchè cupâ in na manéra 'd a n lasàr minga dal trasi. Chi lē la taca acsè a pascàr la dóna che lē la créd la sia na védva négra, rivànd acsè in di Hawaii. Chè la cgnós na dóna ch'la s fà ciamàr Catharine (Theresa Russell) e ch'la prév èsar la védva. Al dū dóni i ś lég'n a 'l stés amànt, cun la pulisiòta ch'la 'l vrév salvàr.
Dòp avér spuśâ Paul Nuytten (Sami Frey), la Catherine la partìs par la Califòrgna dgénd ch'la gh'à da tgnir a drē a i sò interès. In cal méntar però la cópa, druànd dla dròga, un detective ch'l iva tgnû drē a Paul e a l’Alex, tulénd-i śò in dal méntar ch'i éran drē a far dal purcàdi.
Quànd a vèṅ catâ al cadàvar, l’Alex la ciàma la pulisìa dal pòst e anc Paul dgénd-ag 'd astàr bèṅ aténti parchè 'l è dimóndi a risć, difàti la védva in gènar la cópa quànd la s è śluntanàda. Paul però al n gh dà briśa crèdit, tut àtar, al s arlìa dimóndi quànd al capìs che l’Alex l'è n'agìnta ch'la lavóra par 'l FBI.
Quànd 'l óm al mōr dabòṅ, masâ cun dal vlèṅ, la Catharine la cata a 'l aeropòrt un tenènt ad pulisìa.


text:
Giovann Teodòr de Wittelsbach
El Giovann Teodòr de Wittelsbach, ò mej de Baviera (todesch: Johann Theodor von Bayern; frances: Jean-Théodore de Bavière; olandes: Johan Theodoor van Beieren; vallon: Djihan-Teyodore di Bavire; Münegh, 3 settember 1703 - Liegi, 27 genar 1763) l'è staa on nòbil, on vescov e on cardinal todesch.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Giovann Teodòr l'era fioeu del princip elettor Massimilian II Emanuel de Baviera e de la Teresa Cunegonda Sobieska, tosa del re polacch Giovann III. Vista la soa condizion de fradell cadett, l'è staa subit destinaa a ona carrera de òmm de gesa. Giamò a desdòtt ann, el 12 marz 1719, l'è staa nominaa vescov de Frisinga al pòst del fradell Clement August.
In del 1727 l'ha ciappaa anca el vescovaa de Ratisbona. Con quij duu vescovaa chì l'ha tegnuu ona posizion favorevol sia a la Francia che al fradell Carl Albert, sostegnuu in la soa ascensa al tròn imperial anca de la monarchia francesa. El Luis XV de Francia l'ha anca propòst el Giovann Teodòr come Grand Maester de l'Ordin Teutònich, carega che però l'è stada tòlta del fradell de quell lì, el Clement August.
In del 1744 el Giovann Teodòr l'è 'gnuu anca Princip-vescov de Liegi (l'utlim de la soa famiglia a coprì 'sta carega), in Belgi, e in quell ann chì l'è staa anca nominaa del papa Bendett XIV cardinal. In del 1761 el papa però l'ha respingiuu la propòsta de nominàll arcivescov de Colònia perchè 'l gh'aveva di dubbi in su la soa moralità.
De fatt, el vescov l'è staa on gran casciador e on patròn de la musica (ghe piaseva anca sonà 'l violoncell) e del teater, el gh'ha avuu ona cort splendida e di relazion con tanti dònn, a dispett de la soa condizion de prelaa.
A bon cunt, l'è staa molto amaa di abitant del principaa, indove l'è mòrt desnoeuv ann dòpo el sò insediament.
I sò caregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vescov de Ratisbona (1719-1763), succeduu del Clement Venceslaa de Wettin.
- Vescov de Frisinga (1727-1763), succeduu del Clement Venceslaa de Wettin.
- Princip-Vescov de Liegi (1744-1763), succeduu del Charles Nicolas d'Outremont.
- Cardinal presbiter de San Lorenzo in Panisperna (1746-1759), succeduu del Lorenzo Galganelli.
- Cardinal presbiter de Santa Maria in Ara Coeli (1759-1761), succeduu de l'Innocenzo Conti.
- Prevòst de Altötting (1759-1763).
- Cardinal presbiter de San Lorenzo in Lucina (1761-1763), succeduu del Giacomo Oddi.