text:
Preistorgia
La preistorgia designescha la pli veglia perioda da l’istorgia da l’umanitad. Quella cumenza cun l’apparientscha d’emprims utensils da crap avant ca. 2,5 milliuns onns e tanscha fin il mument ch’èn avant maun perditgas en scrit (il qual po variar fitg ferm da regiun tar regiun). Per part discurr’ins er da la pre- e protoistorgia – en quest cas attribuesch’ins a quest’epoca tempriva er las culturas da l’umanitad, davart las qualas existan emprimas funtaunas en scrit (per part a moda indirecta, sur autras culturas).[1] La savida davart la preistorgia deriva d’exchavaziuns archeologicas ed er a la perscrutaziun da la protoistorgia attribuescha l’archeologia in’impurtanta part da las enconuschientschas; l’istorgia sco tala che suonda sa basa percunter per gronda part sin documents en furma scritta (sa serva però vinavant da l’archeologia resp. da sias scienzas auxiliaras per reconstruir la cultura materiala da las singulas epocas).
Structuraziun da la preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La preistorgia ha l’archeolog danais Christian Jürgensen Thomsen sutdividì l’onn 1836 per l’emprima giada en il sistem da trais periodas temp da crap, temp da bronz e temp da fier.[2] Questa periodisaziun han ins cumplettà cun ulteriuras sutdivisiuns, ma da princip è ella sa mantegnida fin oz. Il sistem da trais periodas è oriundamain vegnì sviluppà per l’Europa Centrala, sa lascha però extender sin l’entira Europa e sin vastas parts da l’Asia. En l’Africa percunter na datti nagin temp da bronz, qua suonda al temp da crap directamain il temp da fier. Ed er sin ils dus continents americans na sa lascha il sistem betg applitgar; en l’America dal Nord cumenza il temp istoric per exempel pir cun la scuverta tras ils Spagnols.
La pli veglia epoca, il temp da crap, vegn sutdividida en il temp paleolitic ed en il temp neolitic. Per l’Europa Centrala e l’Europa dal Nord vegn ultra da quai discurrì dal temp mesolitic sco epoca intermediara; quella correspunda a l’epipaleoliticum pli giuven da la regiun da la Mar Mediterrana. Areguard las epocas geologicas tutga il temp paleolitic en il pleistocen (temp da glatsch), entant che tut las ulteriuras epocas appartegnan a l’olocen. La fin dal pleistocen resp. da l’ultim temp da glatsch (Würm III) ha gì lieu avant ca. diesch millennis. La proxima cesura, l’uschenumnada revoluziun neolitica, ha manà a la vita sedentara ed ha fatg dals chatschaders e rimnaders agriculturs. Quest pass ha cumenzà en l’Asia Anteriura avant almain 12 000 onns ed è arrivà en l’Europa Centrala pir in temp suenter la retratga dals glatschers, ca. avant 7000 onns. In ulteriur impurtant pass ha furmà la scuverta da la metallurgia. En la gronda part da las regiuns han ins l’emprim – en l’epoca finala dal temp da crap, la quala vegn perquai er numnada temp d’arom – elavurà aur ed arom avant che passar a liaments da bronz (temp da bronz) ed a l’explotaziun da fier (temp da fier). Tras l’abilitad d’elavurar metals cun puncts da luada fitg auts han ins pudì producir guaffens ed armas adina pli fermas; quai ha manà en las regiuns respectivas ad avantatgs considerabels. Cun il svilup da las culturas autas citadinas e da la scrittira, l’emprima giada en l’Asia Anteriura (Sumers), ha lieu a nivel regiunal la transiziun da la preistorgia a la protoistorgia.
Temp da crap[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da crap, la pli veglia epoca da l’istorgia da l’umanitad, è segnada da las differentas sorts d’utensils da crap ch’èn sa mantegnidas. Tenor las enconuschientschas actualas han ils pli vegls utensils – che derivan da l’Africa – ina vegliadetgna da radund 2,6 milliuns onns.
Temp paleolitic[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp paleolitic (er paleoliticum, pop. temp da crap tempriv) è stada l’emprima e la pli lunga perioda da la preistorgia; ella designescha en l’Africa, l’Europa e l’Asia mintgamai la pli veglia fasa dal temp da crap.
Utensils da glera: Homo rudolfensis e Homo habilis[modifitgar | modifitgar il code]
L’evoluziun da l’uman cumenza en l’Africa avant ca. 6 milliuns onns, cur che ominids sco Ardipithecus ramidus han sviluppà l’ir sidretg. L’Australopithecus ch’è suandà ha perfecziunà vinavant questa moda da sa mover e vala sco ominin; dad el èn alura resortids ils emprims represchentants dal gener Homo: Homo rudolfensis e Homo habilis. Sco criteri per als attribuir al gener Homo vala, sper differenzas anatomicas envers l’Australopithecus, surtut il fatg ch’els han cumenzà avant probablamain 2,6 milliuns onns a duvrar simpels utensils da crappa (uschenumnads utensils da glera, engl. choppers e chooping tools). Quests emprims utensils da crappa tutgan tar il stgalim cultural da l’Oldowan. Questa perioda vegn per ordinari designada sco paleoliticum tempriv.
Cugns a pugn: Homo erectus[modifitgar | modifitgar il code]
Il Homo erectus viveva en la cultura che vegn numnada paleoliticum vegl. Gia per ses represchentants ils pli vegls è cumprovà il diever d’utensils da crap; individis ch’han vivì pli tard han er tratg a niz il fieu, sco che mussa il lieu da chat Gesher Benot Ya’aqov en l’Israel dad oz; quel ha ina vegliadetgna da 790 000 onns e furma la pli veglia cumprova dal diever dal fieu che sa lascha datar cun segirtad.[3] Avant ca. 1,5 milliuns onns è vegnì cuntanschì en l’Africa il stgalim da l’Acheulean. Avant ca. 500 000 onns è la tecnica respectiva er arrivada en l’Europa. Quella è segnada d’artefacts battids dad omaduas varts ed elavuradas cun premura.
Il Homo erectus pudeva s’adattar fitg bain a differentas cundiziuns da viver e relaziuns climaticas ed è sa derasà da l’Africa sur l’Asia Anteriura e l’India fin en China (uman da Peking) ed en l’Asia dal Sidost (uman da Java), sco er en l’Europa dal Sid ed Europa Centrala. Ils ultims represchentants da Homo erectus – che vegnan però savens attribuids al Homo heidelbergensis – sa laschan gia designar sco chatschaders e rimnaders: En ina chava da charvun a terra a Schöningen en la Saxonia Inferiura èn numnadamain vegnidas a la glisch otg lantschas da lain d’ina vegliadetgna d’almain 270 000 onns.
Utensils da stgaglias: Homo neanderthalensis[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa è il Homo erectus sa sviluppà – sur stgalims intermediars numnads Homo heidelbergensis e Homo steinheimensis – a l’uman da Neandertal. Quel ha furmà ina spezia dal gener Homo ch’era adattada fitg bain a las cundiziuns da l’ambient specificas dal temp da glatsch. Cuntrari a quai ch’ins pensava pli baud, era l’uman da Neandertal culturalmain vaira sviluppà. Tar el èn cumprovadas en l’Europa Centrala per l’emprima giada praticas culticas, uschia per exempel sepulturas cun objects da fossa (t.a. La Ferrassie). L’uman da Neandertal ha sviluppà ina tecnica d’elavurar crappa, tar la quala betg be la part centrala da crap da fieu (silex), quarzit u autra crappa è vegnida elavurada ad utensils, mabain er las stgaglias ch’ins aveva pitgà davent cun lur urs gizs (culturas da nizzas ladas). Daco che l’uman da Neandertal è mort ora n’è betg enconuschent. Ins suppona ch’el saja plaunsieu vegnì chatschà enavos vers l’Europa Centrala ed Europa dal Vest; ils ultims, vul dir pli giuvens lieus da chat da l’uman da Neandertal sa chattan sin la Peninsla Iberica
Pictura da cuvels: Homo sapiens[modifitgar | modifitgar il code]
Betg da las populaziuns da Homo erectus ch’eran emigradas en l’Europa ed en l’Asia, mabain da quellas restadas en l’Africa è sa furmada – a medem temp sco ch’ha gì lieu en l’Europa il svilup dal Homo erectus a l’uman da Neandertal – ina nova furma d’uman, numnada Homo sapiens. En ina segunda unda d’emigraziun dal gener Homo, ch’ha cumenzà avant ca. 100 000 onns, è quella medemamain sa derasada en l’Asia e l’Europa ed è sa sviluppada a l’uman dal temp preschent. Indizis ch’il Homo sapiens haja stgatschà a moda agressiva l’uman da Neandertal n’èn betg cumprovabels. En l’Europa pudessan las duas spezias esser sa scuntradas avant 40 000 fin 35 000 onns.
Homo sapiens ha meglierà las metodas d’elavurar crappa (culturas da nizzas graschlas). Remartgablas èn las emprimas perditgas d’in pensar abstract (simbolic), quai che sa mussa a moda la pli pregnanta en furma da picturas muralas en cuvels; las emprimas da quellas vegnan datadas sin ina vegliadetgna da ca. 35 000 onns. Las pli veglias cumprovas artisticas insumma furman objects d’ossa ornads cun gravuras che derivan da l’Africa dal Sid e ch’han ina vegliadetgna da ca. 77 000 onns.[4]
Temp neolitic[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la fin da l’ultim temp da glatsch èn las zonas climaticas sa spustadas vers nord. En il territori da la Mesaglina fritgaivla en l’Asia Anteriura è sa furmada avant ca. 12 000 onns per l’emprima giada l’agricultura (tenor novas stimaziuns pudess quai esser capità gia avant 15 000 onns). La domesticaziun da plantas ed animals ha manà a grondas midadas economicas e socialas; dapi l’archeolog Vere Gordon Childe vegn perquai er discurrì da la ‹revoluziun neolitica›. Independentamain è l’agricultura er sa sviluppada en intginas autras regiuns, per exempel en la China dal Sid e l’America dal Sid. Nà da quests centers èn las novaziuns sa derasadas pli plaun u pli spert (en l’Europa Centrala è l’agricultura cumprovada dapi ca. 7000 onns, pia vers 5000 a.C.). Ulteriuras caracteristicas dal temp neolitic (neoliticum, temp da crap tardiv) han furmà la vita sedentara e la producziun da cheramica. Er en la tecnologia d’elavurar crap hai dà novaziuns, ins ha scuvert tecnicas da mular e pulir crappa. L’effect social principal da l’agricultura è da vesair en quai che la productivitad augmentada ha lubì da nutrir dapli persunas che quai ch’eran necessarias en la producziun agricula sco tala. Quai ha manà a la spezialisaziun en diversas gruppas da professiuns (differenziaziun orizontala) ed al svilup da furmas da domini, l’emprim da stirpas, alura da stadis (differenziaziun verticala).
Temp d’arom[modifitgar | modifitgar il code]
Il spazi da temp tranter il temp neolitic ed il temp da bronz tempriv, durant il qual ils umans han cumenzà ad explotar arom ed han sviluppà tecnicas fundamentalas da la metallurgia, vegn numnà temp d’arom. L’arom è però restà in metal stgars, ils utensils da crap han dominà vinavant. Ötzi, la bara da l’um dal Tisenjoch, deriva dal temp d’arom da l’Europa Centrala e manava cun sai ina segir, da la quala la nizza consista da 99 % arom or da la regiun da Salzburg.
Temp da bronz[modifitgar | modifitgar il code]
Bronz è ina lega metallurgica che consista da 90 % arom e 10 % zin, la quala è vegnida inventada vers la fin dal quart millenni a.C. Quella è bundant pli dira che arom ed ha dà a l’epoca ses num. En l’Israel è il bronz cumprovà dapi 3300 a.C. En l’Asia Minura va il temp da bronz a fin a partir da 1700 a.C. ed en la regiun da la Mar Mediterrana il pli tard vers 1200 a.C. cur che sa laschan cumprovar fundarias da metal. En l’Europa Centrala cumenza il temp da bronz pir a partir da 2200 a.C. e tanscha fin ca. 800 a.C.
Temp da fier[modifitgar | modifitgar il code]
L’explotaziun ed elavuraziun da fier ha cumenzà en l’Asia Minura a partir dal 17avel tschientaner a.C. tar ils Hethits. Cun la fin da lur imperi è er ì a fin lur monopol areguard l’elavuraziun da fier. En il 12avel tschientaner a.C. è il temp da fier derasà en il Proxim Orient ed en la regiun da la Mar Mediterrana ed il temp da bronz va plaunsieu a fin en questas regiuns.
Istorgia dal svilup tecnic[modifitgar | modifitgar il code]
Invenziuns avant il Homo sapiens[modifitgar | modifitgar il code]
Il diever d’utensils sa lascha observar tar blers primats. Tge che sa lascha però be cumprovar tar ils antenats da l’uman è l’elavuraziun specifica d’utensils; d’interess è qua surtut l’elavuraziun en distanza temporala tar l’utilisaziun da quels (pia ina sort prefabricaziun). Entant ch’il diever da crappa sco utensils sa lascha documentar dapi ca. 2,5 milliuns onns ed ha schizunt dà il num a l’epoca tecnologica, na datti nagin motiv da supponer ch’ils umans da lez temp n’hajan betg fatg diever d’autras materialias or da lur ambient (lain, ossa, pels, cuppas da plantas), er sche quellas na sa laschan betg cumprovar archeologicamain en la fasa tempriva. A l’entschatta è la crappa surtut vegnida duvrada per bittar, sco mazza e martè e sco bastun. L’uman da Neandertal ed il Homo sapiens han elavurà da crappa specifica lantschas e cuntels en furma da cugn autamain spezialisads.
In ulteriur impurtant pass ha furmà la dominaziun dal fieu. Da far diever dal fieu a moda intenziunada è cumprovà per l’emprima giada avant ca. 790 000 onns tar Homo erectus.[5] Da pudair sa stgaudar vi dal fieu ha gidà durant il temp da fier a colonisar er regiuns pli fraidas en l’Europa e l’Asia. Da gronda muntada è er stà il fatg ch’ins ha cumenzà a coier las spaisas. Tras quai è s’augmentada la spessezza dal nutriment che pudeva vegnir consumà per tschavera ed è sa sbassà il basegn da mastegiar quel. En pli ha quai pussibilità da trair a niz novas substanzas nutritivas, per l’elavuraziun da las qualas autras spezias dovran bler temp ed energia (remagliaders). En quest connex han ins er gia supponì che la creschientscha dal volumen dal tscharvè, in organ che basegna fitg bler energia, sa laschia eventualmain metter en relaziun cun il coier nutriment; il svilup dal tscharvè sco tal ha però inizià gia d’in temp che l’uman na dominava betg anc il fieu. Che gia il Homo erectus saja sa servì a moda intensiva da proceduras da coier na sa lascha betg mussar. Da l’uman da Neandertal san ins ch’el produciva da suc da badugn tar ina temperatura pli u main constanta da ca. 350 °C rascha da badugn sco cola per colliar parts d’utensils (p.ex. il piz da la lantscha vi dal moni da quella).
Ils members dal gener Homo eran gia abels da construir chamonas. Da sa servir da differentas materialias, da prefabritgar utensils e da dominar il fieu è gia vegnì sviluppà dals perdavants da Homo sapiens. La chatscha ha promovì las tecnicas da communicaziun e da sviluppar strategias communablas. L’uman da Neandertal ha producì vestgadira, probablamain sco emprim uman, quai ch’era d’impurtanza vitala en l’Europa dal temp da glatsch. Eventualmain parallelamain u tras il contact cun l’uman da Neandertal ha er Homo sapiens emprendì avant almain 75 000 onns da far vestgadira.
Che Homo sapiens era gia abel da far commerzi ves’ins vi dal fatg ch’il crap da fieu tutgava tar ses equipament da basa, e quai er lunsch davent dal lieu d’origin da quel; medemamain sa fittava el en regiuns situadas lunsch davent da la mar cun chadainas da conchiglias. Ils utensils da crap da l’uman da Neandertal paran da sumegliar a l’emprima egliada quels da l’uman modern; il material d’elavuraziun da l’uman da Neandertal deriva però adina da la regiun en la quala el viveva.
Invenziuns durant il temp da glatsch[modifitgar | modifitgar il code]
Baud suenter la partenza supponida or da l’Africa ha l’uman inventà durant il temp da glatsch la guglia. La domesticaziun dal chaun n’han ins anc betg pudì datar precisamain a basa dals chats archeologics; en tutta cas ha quella però gì lieu fitg baud, avant tut las autras domesticaziuns. Probablamain croda l’emprima domesticaziun en il temp tranter 30 000 fin 40 000 onns en rom da l’emprima colonisaziun dal continent asiatic.[6]
Avant ca. 35 000 onns ha l’uman da Cro-Magnon sviluppà en il sid da la Frantscha la pictura (da cuvels). Dal medem temp derivan er ils pli vegls chats europeics da figuras entagliadas en ivur. La pli veglia cumprova d’ina flauta fatga d’in oss sa lascha medemamain datar avant ca. 35 000 onns. Durant il temp da glatsch è sa sviluppada la cheramica (or d’arschiglia brischada > terracotga). Quella pudess esser vegnida inventada per casualitad cun far fieu sin terren d’arschiglia. Las pli veglias figuras da cheramica (Venus da Dolní Věstonice) han ina vegliadetgna d’almain 24 000 onns. Ils pli vegls recipients d’arschiglia ch’èn sa mantegnids èn vegnids fabritgads avant ca. 18 000 onns. Probablamain avant ca. 16 000–18 000 onns han ins inventà il bittalantschas (atlatl, per bittar las lantschas or dal moviment dal bratsch; la lantscha sco tala existiva gia bler pli baud); or da quel u parallelamain han ins sviluppà artg e frizza.
Invenziuns suenter il temp da glatsch[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la fin dal temp da glatsch, ca. avant 10 000 onns, è reussida – probablamain en differents lieus independentamain in da l’auter (en la Siria ed en China) – la cultivaziun da sems da fain. En l’America dal Sid ed America Centrala è quest pass suandà in pau pli tard. Avant u parallel a la domesticaziun da plantas è succedida la domesticaziun d’animals, quasi sco provisiun da charn viventa. En consequenza da la vita sedentara èn sa sviluppads temporarmain abitadis pli gronds (Jericho, Çatalhöyük).
En differents lieus dal mund han ins gudagnà suenter la retratga dals glatschers en las zonas da sedimentaziun dal temp da crida e dal giura crap da fieu (silex), ina materia prima spezialmain custaivla. Per quest intent han ins er chavà foss da plirs meters profunditad (emprimas minas); il material è vegnì derasà sur grondas distanzas. Daspera vegniva er stimà l’obsidian pervi da ses urs da fractura aparti gizs; lieus da chat da quest mineral na datti betg blers (t.a. Melos, Sardinia, Inslas Liparas, ma er en autras parts dal mund), il material vegniva transportà sur la mar e derasà en l’Europa.
L’invenziun da la rudella da vaschler ha gì lieu avant u parallel tar l’invenziun da la roda (avant almain 6000 onns). Omaduas invenziuns èn eventualmain reussidas en differents lieus (betg però en l’America ed en l’Australia).
La perscrutaziun scientifica da la preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La perscrutaziun scientifica da la preistorgia presta l’archeologia (grec vegl ἀpxaῖoς archaios, ‹vegl› e λόYoς lógos ‹scienza›). Per esser pli precis èsi da discurrer en quest connex da l’archeologia preistorica – sco ‹scienza da las restanzas visiblas› s’occupa l’archeologia numnadamain adina dapli er d’epocas istoricas, e quai betg mo dal temp da transiziun da la preistorgia a l’istorgia (antica, temp medieval tempriv), mabain er d’epocas, svilups ed eveniments pli novs (p.ex. industrialisaziun, guerras mundialas).
Cuntrari a las autras disciplinas istoricas s’occupa l’archeologia quasi exclusivamain d’objects (cheramica, metal, laina, ossa, vaider, artefacts da crap e.a.) en lur context respectiv (abitadis, crests-fossa, cumplexs fortifitgads e.a.). Quests chats vegnan scuverts cun far exchavaziuns, prospecziuns u per casualitad; els vegnan exchavads resp. rendids accessibels e retschertgads cun metodas d’analisa tipologicas, istoricas, da las scienzas natiralas, statisticas e da sistems da geoinfurmaziun.
Cumpareglià cun autras disciplinas istoricas e da las scienzas culturalas è l’archeologia segnada da duas atgnadads: Ella s’occupa da spazis da temp enorm gronds, quai che pussibilitescha spezialmain bain da far observaziuns e cumparegliaziuns sur pliras epocas e da fastizar trends a lunga vista ed eveniments a curta vista («tge è il general, tge il spezial?»). Ed il fatg che l’archeologia s’occupa da spazis fitg vasts lubescha er da cumparegliar bleras e per part fitg differentas culturas umanas.
Per approfundar: La pre- e protoistorgia en l’Europa Centrala[modifitgar | modifitgar il code]
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa succeda al paleolitic tardiv l’emprim la curta fasa da transiziun dal temp mesolitic. Sinaquai suonda il neoliticum, a la fin dal qual singulas regiuns han percurrì il temp d’arom. Il temp da bronz cumpiglia alura l’entir intschess e dura da ca. 2200 a.C. fin 800 a.C. Il temp da fier preroman vegn sutdividì en il temp da Hallstatt ed en il temp da Latène.
Cun las emprimas funtaunas scrittas en l’Europa Centrala a partir da l’emprim millenni a.C. (en l’Orient gia a partir dal terz millenni a.C.), las qualas furneschan a la scienza infurmaziuns supplementaras sper ils chats archeologics, cumenza en l’Europa Centrala la protoistorgia (u istorgia tempriva) che vegn sutdividida en il temp dals imperaturs roman, il temp da la migraziun dals pievels ed il temp medieval tempriv (temp dals Merovings e temp dals Carolings). En l’Europa dal Nord vegn l’istorgia tempriva sutdividida en il temp da Vendel ed il temp dals Vikings.
Temp paleolitic e mesolitic[modifitgar | modifitgar il code]
Las emprimas cumprovas da la preschientscha d’umans en il territori da l’Europa Centrala furman ils artefacts da quarzit or da la chava d’arschiglia Kärlich sper Koblenz. Quels han ina vegliadetgna da ca. 700 000 onns. Al Homo heidelbergensis vegnan attribuids divers chats ch’han ina vegliadetgna che tanscha da ca. 600 000 u 500 000 fin 400 000 u 250 000. En il territori da la Svizra odierna èn chats dal paleoliticum relativ stgars. Cun l’uman da Neandertal è cumprovada l’emprima giada la preschientscha da l’uman en las Alps.
Restanzas d’abitadis dal temp tranter ca. 300 000 fin 200 000 derivan en l’Europa Centrala exclusivamain da periodas pli chaudas. Pir a partir da ca. 200 000 cumprovan lieus da chat sco Lübbow, Markkleeberg u Eythra la colonisaziun durant ina fasa da sfradentada avant la glazialisaziun da Saale. Cun quai cumenza l’adattaziun dal Homo heidelbergensis als temps fraids e ses svilup a l’uman da Neandertal; pervi da si’evoluziun autonoma tutga quel cun gronda probabilitad betg tar ils antenats directs da l’uman modern (cf. survart). L’uman da Neandertal ha colonisà l’Europa Centrala fin avant ca. 30 000 onns.
Avant ca. 36 000 onns è il Homo sapiens cumprovà l’emprima giada en l’Europa Centrala. Cun el cumenza il temp paleolitic tardiv. La colonisaziun tras l’uman modern ha gì lieu en furma da stirpas da chatschaders e rimnaders, las qualas èn probablamain suandadas ils trieps d’animals da las steppas subpolaras da quel temp e che derivavan da l’Asia Centrala. Ins als designescha sco umans da Cro-Magnon. Ord vista genetica na furman els però betg la cumpart principala dals Europeans dad oz. Tranter ils pli vegls lieus da chat tutgan il Geißenklösterle ed il Hohler Fels sper Blaubeuren sco er il Hohlenstein-Stadel en vischinanza dad Ulm. Las ovras d’art (p.ex. l’uman-liun) ed ils instruments da musica ch’èn vegnids a la glisch en quests lieus or da l’Aurignacien tutgan tar ils pli vegls chats da quest gener en tut il mund. Las pli veglias restanzas d’ossa da l’uman modern ch’èn enconuschentas da preschent (situaziun dal 2019) derivan da la Rumenia ed han ina vegliadetgna da ca. 35 000. En la Tchechia han ins chattà restanzas da chavazzas e divers artefacts d’ina vegliadetgna ca. 31 000 onns. Alura suondan las culturas archologicas dal Gravettien ed Epigravettien. Il spazi da temp da la fradaglia maximala fin avant ca. 20 000 onns è l’Europa Centrala alura per gronda part stada nunabitada.
Sur lungas periodas dal paleolitic èn las Alps stadas cuvertas quasi dal tuttafatg da glatschers. Libras da glatsch èn be restadas terrassas d’auta muntogna sur ils glatschers. Pir durant il Magdalénien pli giuven a partir da ca. 13 000 a.C. èsi puspè vegnì pli chaud, uschia ch’ha pudì cumenzar la recolonisaziun da la muntogna. Il paleoliticum finescha cun la fin da la fasa da Dryas pli giuvna vers 9600 a.C. ed il cumenzament da l’olocen. Alura suonda il mesoliticum.
I n’è anc betg sclerì dal tut, tge umans che vegnan en dumonda sco ‹antenats› per propi da la populaziun da l’Europa Centrala dad oz. I sto anc avair gì lieu en la demografia almain in fenomen ch’è fin oz nunenconuschent. En dumonda vegnan midadas geneticas relativamain andetgas sco la superaziun da l’intoleranza da lactosa durant ils ultims 6000 onns ubain ulteriuras undas da migraziun da chatschaders e racoltaders dal temp da crap nà da l’ost. Las examinaziuns geneticas da fragments dad ossa da 22 represchentants da las societads tardivas da chatschaders e rimnaders or da la Russia, Lituania, Pologna e Germania (Schwäbische Alb) ch’han vivì avant 15 000 fin 4300 onns, mussa che quels furmavan ina gruppa fitg omogena. Dad els deriva la gronda part dals Europeans dad oz.
Temp neolitic[modifitgar | modifitgar il code]
En diagrams da pollens da lais e palids da l’Europa Centrala (p.ex. en il Lai da Turitg) chatt’ins indizis per il cumenzament da l’agricultura gia a partir da ca 6900 a.C.; quels na sa laschan anc betg colliar cun ina cultura archeologica specifica. Cun gronda probabilitad han be fitg paucs immigrants or dal Proxim Orient manà cun sai en l’Europa Centrala las novas furmas economicas da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals.
Ina neolitisaziun svelta ed a gronda distanza che sa lascha cumprovar cleramain ha alura inizià en l’Europa Centrala (cun excepziun da las regiuns da la Mar dal Nord e Mar da l’Ost) vers la mesadad dal 6avel millenni a.C. Quella vegn purtada en la Svizra dal Vest da gruppas che sa laschan manar enavos culturalmain sin la regiun da la Mar Mediterrana. Pauc pli tard avanzan umans sur la ruta dal Danubi nà da l’Europa dal Sidost vers nordvest. Al lieu dals chatschaders, pestgaders e rimnaders mesolitics passan uss purs cun ils animals da niz bov, portg, nursa e chaura, ils quals cultiveschan surtut furment d’in graun e furment dubel, ch’enconuschan vaschs da terracotga e che sa servan d’utensils da crap mulads.
Ils purtaders da cultura dal temp neolitic tempriv èn enconuschents sut ils nums da la cheramica da cordas e da la gruppa da La Hoguette. Omaduas gruppas sa laschan cumprovar a medem temp, la cultura da La Hoguette ha eventualmain cumenzà in pau pli baud. Quest’ultima è documentada praticamain be tras cheramica, entant ch’animals da chasa èn fin uss avant maun be sporadicamain; ella vala perquai sco cultura segnada da la cultivaziun dad ers. In stgomi cultural tranter las duas gruppas è surtut cumprovà en il vest da l’Europa Centrala.
La costa da la Mar dal Nord e da la Mar da l’Ost è pir stada neolitisada cumplettamain radund 2000 onns pli tard. Las gruppas correspundentas vegnan designadas sco culturas da cups en furmas da zains.
Temp d’arom[modifitgar | modifitgar il code]
Emprim objects importads ch’èn fatgs da tola d’arom cumparan en l’Europa Centrala en l’emprima mesadad dal 5avel millenni a.C. Da quel temp n’han quels dentant anc nagina muntada economica. Objects sco sigirs u maneras cumparan in pau pli tard en la cultura da Lengyel (Marovia, Austria), quai che s’effectuescha er en las regiuns vischinas en furma d’imports. In’atgna elavuraziun da metal importà sa lascha cumprovar en il territori da la Silesia, Boemia e Marovia a partir da ca. 4200 a.C., nua ch’èn sa mantegnidas intginas furmas da cular.
La pli veglia explotaziun da minieras d’arom è cumprovada en l’Europa Centrala tar la cultura dal Mondsee (3770–3200 v. Chr.). Ils objects d’arom da questa cultura èn per part fatgs da glera d’arom che deriva dal Mittelberg sper Mühlbach am Hochkönig (Austria).
Bain il pli famus uman dal temp d’arom è Ötzi ch’ha vivì enturn 3300 a.C. Ensemen cun la mumia ha il glatscher dà liber divers utensils, tranter quels ina manera d’arom ch’è sa mantegnida quasi dal tuttafatg.
Temp da bronz tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Durant quest’epoca ha ina nova tecnologia cuntanschì l’Europa Centrala, numnadamain il legar arom e zin a bronz. Quai na dastga betg vegnir considerà sco eveniment revoluziunar ch’avess midà d’in di a l’auter la moda da viver d’enfin qua, mabain ha furmà in svilup cuntinuant. Pir en il decurs da ca. 2000–1600 a.C. (l’uschenumnà stgalim Bz A2 tenor la cronologia che Paul Reinecke ha sviluppà a l’entschatta dal 20avel tschientaner per il temp da bronz en l’Europa Centrala) sa metta il bronz atras en l’Europa Centrala sco lega da standard.
Cun quest svilup è er stada colliada ina seria d’ulteriuras innovaziuns. En territoris che na disponiva betg sezs da las ritgezzas natiralas correspundentas e ch’eran perquai dependents d’imports da metals, han ins bandunà successivamain la moda da viver autarca; la producziun artisanala è sa spezialisada adina dapli ed igl èn sa furmadas raits da commerzi adina pli cumplexas.
Damai che questas midadas n’èn betg succedidas dapertut ed a medem temp, mabain en furma d’in process pli lung, è il temp da bronz tempriv er segnà da la coexistenza da diversas gruppas e culturas regiunalas ensemen cun talas da muntada surregiunala, surtut la Cultura da cups en furma da zains.
En l’Europa Centrala differenzieschan ins las differentas gruppas surtut a basa dals inventaris da fossa, ils quals dattan er perditga da contacts vaira vasts vers anora. Tratgs cuminaivels e colliaziuns paran surtut d’esser sa sviluppads per lung dals gronds sistems da flums (Danubi, Rain e.a.).
Temp da bronz mesaun[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da bronz mesaun dura en l’Europa Centrala da ca. 1600 fin 1300 a.C. Pervi dals crests-fossa caracteristics (er numnads tumulus), discurran ins en quest territori da la Cultura da crests-fossa. Quella tanscha da l’Europa dal Vest fin en il Batschigl da las Carpatas.
Areguard ils abitadis dal temp da bronz mesaun è be enconuschent pauc. En egl dat en tutta cas che las gruppas d’edifizis cumprovadas eran per gronda part construidas sin collinas u plateaus e che quels eran per il pli fortifitgads. Savens sa chattavan ils abitadis entamez territori fritgaivel u almain cultivabel. En tschertas regiuns èn er taunas puspè vegnidas frequentadas pli savens da quest temp.
Cuntrari a las relaziuns dal temp da bronz tempriv en intginas regiuns da l’Europa Centrala e dal Vest, na datti per il temp da bronz mesaun surprendentamain paucs indizis areguard ina structura ierarchica da la societad. En ils paucs abitadis ch’èn enconuschents n’èsi fin uss betg stà pussaivel d’eruir a basa dals plans orizontals da las chasas eventualas residenzas da prinzis. Il cuntrari èn ils chats dals differents abitadis monotons e laschan concluder ina societad relativamain egalitara.
Temp da bronz tardiv[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da bronz tardiv cumpiglia en l’Europa Centrala ca. ils onns 1300–800 a.C. Cumpareglià cun il temp da bronz mesaun è quest’epoca segnada da midadas areguard ils rituals da sepultura, la structura dals abitadis ed il stgazi da furmas da las armas, dals utensils e da la cheramica. Da quest temp cumparan pliras gruppas da cultura pli grondas. En il sid da l’Europa Centrala surtut la cultura da santeris cun urnas (cun sutgruppas, p.ex. Rain – Svizra), ultra da quai la cultura nordica e vers ost la cultura da Lausitz.
Las modas da sepulir dals singuls circuls culturals sa differenzieschan per part fermamain ina da l’autra. Entant ch’ils santeris cun urnas domineschan en il sid, enconuschan ils territoris dal nord e nordvest per part vinavant crests-fossa.
Ils chats da fossa dattan er invista en las relaziuns socialas dal temp da bronz tardiv. Sepulturas pèr a pèr laschan supponer ch’i hajan existì relaziuns matrimonialas. Malgrà ch’i vegnan duvradas per umens e dunnas differentas urnas, èn las sepulturas da princip egualas. A basa dals objects da fossa sa lascha er identifitgar ina classa sociala superiura; pervi dals chats plitost stgars n’èn las relaziuns socialas e da domini però betg fitg cleras. L’aspectativa da vita d’in creschì muntava da quel temp radund 40–45 onns.
En connex cun ils abitadis dat en egl ch’i vegnan uss puspè colonisadas las valladas fluvialas, e quai en furma da pitschens vitgs u bains purils. Il motiv per quest’activitad creschenta è da vesair per l’ina en il clima pli miaivel, per l’autra en l’utilisaziun creschenta dals flums sco vias da traffic e da commerzi.
Temp da fier[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da ca. 850 a.C. cumenza a sa far valair en l’Europa l’elavuraziun da fier. La gronda part da l’Europa Centrala appartegneva dapi l’emprima mesadad dal prim millenni a.C. a la sfera d’influenza da la cultura celtica.
Il temp da fier pli vegl (750–450 a.C.) vegn numnà tenor il lieu da chat Hallstatt (Salzkammergut, Austria). A basa da las funtaunas d’auturs da l’antica pon ins supponer ch’ils protocelts èn immigrads da quel temp en la Germania dal Sid, la Svizra e parts da l’Austria. L’elavuraziun da fier e l’invenziun da la rudella da vaschler han influenzà visiblamain las prestaziuns culturalas da quel temp. La pussanza politica vegniva exequida da prinzis indigens, dals quals ils crests-fossa èn da chattar en tut l’Europa Centrala. Ils prinzis dal temp da Hallstatt han segiramain er d’engraziar lur ritgezza al commerzi ed al transport da rauba sur ils pass alpins, sco che cumprova p.ex. il vasch da bronz grec (hydria) en ina fossa a Grächwil (BE) da l’onn 570 a.C.
Il temp da fier mesaun e tardiv (ca. 480–40 a.C.) vegn numnà en l’Europa Centrala tenor il lieu da chat La Tène al Lai da Neuschatel. Questa cultura è sa sviluppada en il nordvest da las Alps or da la cultura da Hallstatt ed integrond influenzas da la zona mediterrana ad in’atgna furma d’expressiun, la quala vegn identifitgada cun ils Celts che cumparan en il 5avel tschientaner en funtaunas grecas. Il temp da Latène vegn savens sutdividì en la litteratura en Latène tempriv (480–300 a.C.), Latène mesaun (300–100 a.C.) e Latène tardiv (150/100–40/15 a.C.). Ils elements culturals dal temp da Latène sa laschan cumprovar en Frantscha, Svizra, Germania dal Sid ed Austria; singulas influenzas tanschan fin sin il Balcan.
Transiziun da la preistorgia a la protoistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La transiziun da la preistorgia a la protoistorgia (u istorgia tempriva) na sa lascha betg definir exactamain per l’Europa Centrala. Per ordinari vegnan las emprimas funtaunas scrittas davart ils Germans e Celts che cumparan tar auturs grecs (surtut en las ovras da Caesar e Tacitus) consideradas sco cumenzament da la protoistorgia.
Cun las conquistas al nord da las Alps (t.a. la Gallia tras Julius Caesar tranter 58 e 50 a.C.) èn vastas parts dal territori da derasaziun dals Celts vegnidas integradas en l’Imperi roman. Il Rain è daventà il cunfin nordic da quel ed ils Germans èn daventads ils vischins directs dals Romans. L’emprova dals Romans sut l’imperatur Augustus da conquistar ils territoris colonisads dals Germans è vegnida interrutta suenter la Battaglia en il Teutoburger Wald l’onn 9 a.C.
En l’archeologia da l’Europa Centrala vegn la protoistorgia sutdividida en:
- temp dals imperaturs roman
- temp da la migraziun dals pievels
- temp medieval tempriv (temp dals Merovings e temp dals Carolings)
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Areguard la definiziun dals singuls temps cf. Jürgen Hoika: Archäologie, Vorgeschichte, Urgeschichte, Frühgeschichte, Geschichte: Ein Beitrag zu Begriffsgeschichte und Zeitgeist. En: Archäologische Informationen, tom 21, 1998, p. 51–86.
- ↑ Heinz-Jürgen Eggers: Einführung in die Vorgeschichte. 6. ed., 2010, Berlin
- ↑ Naama Goren-Inbar e.a.: Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya’aqov, Israel. En: Science, tom 304, 2004, p. 725–727.
- ↑ Christopher Henshilwood e.a.: Emergence of Modern Human Behavior: Middle Stone Age Engravings from South Africa. En: Science, tom 295, 2002, p. 1278–1280.
- ↑ N. Goren-Inbar: Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya’aqov, Israel. En: Science, tom 304, 2004, p. 725–727.
- ↑ Josef H. Reichholf: Warum die Menschen sesshaft wurden. Francfurt a.M. 2008, p. 197.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hermann Müller-Karpe: Grundzüge früher Menschheitsgeschichte. 5 toms, Theiss Verlag, Stuttgart und Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1998.
- Hermann Parzinger: Die Kinder des Prometheus. Eine Geschichte der Menschheit vor der Erfindung der Schrift. 5. ed. amplifitgada. C.H. Beck, Minca 2016, ISBN 978-3-406-66657-5.
- Hans Jürgen Eggers: Einführung in die Vorgeschichte. 4. ed. scrîpvaz-Verlag, Berlin 2004, ISBN 3-931278-08-5.
- Siegmar von Schnurbein (ed.): Atlas der Vorgeschichte. Europa von den ersten Menschen bis Christi Geburt. Theiss Verlag, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-8062-2105-3.
- Manfred K.H. Eggert: Prähistorische Archäologie. Konzepte und Methoden, Tübingen 2001, ISBN 3-8252-2092-3.
- Ute Seidel: Bronzezeit. (Sammlungen des Württembergischen Landesmuseums, tom 2). Stuttgart 1995, ISBN 3-929055-38-4.
- Gabriele Kastl (red.): Goldene Jahrhunderte. Die Bronzezeit in Südwestdeutschland. Almanach. Tom 2. Theiss, Stuttgart 1997, ISBN 3-8062-1298-8.
- Andres Furger, Calista Fischer, Markus Höneisen (ed.): Die ersten Jahrtausende. Die Schweiz von den Anfängen bis zur Eisenzeit. (Archäologie und Kulturgeschichte der Schweiz, tom 1). NZZ Verlag, Turitg 1998, ISBN 3-85823-721-3.
- Jean-Marie Le Tensorer: Le paléolithique en Suisse. Éditions Jérôme Millon, Grenoble 1998.
- Barry Cunliffe: Die Kelten und ihre Geschichte. Minca 2004, ISBN 3-7857-0506-9
- Alexander Demandt: Die Kelten. 4. ed., Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-44798-8.
- Andres Furger-Gunti: Die Helvetier. Kulturgeschichte eines Keltenvolkes. NZZ Verlag, Turitg 1984, 1986, 1988, ISBN 3-85823-225-4
- Martin Kuckenburg: Die Kelten in Mitteleuropa. Stuttgart 2004, ISBN 3-8062-1593-6.
- Bernhard Maier: Lexikon der keltischen Religion und Kultur (= Kröners Taschenausgabe, tom 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
- Angus Konstam: Die Kelten – Von der Hallstatt-Kultur bis zur Gegenwart. Vienna 2001, ISBN 3-85492-244-2.
- Konrad Spindler: Die frühen Kelten. Reclam, Stuttgart 1983, 1991, 1996, ISBN 3-15-010323-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Infurmaziuns davart las picturas da cuvels
- www.jungsteinsite.de – pagina d’internet che s’occupa dal temp da crap tardiv
- Archeologia Svizra


c: text/html

text:
Ed anc pli ferm cuntravent datti per l'iniziativa per in'economia verda. Avant 3 emnas refusavan anc 43% quella, uss èn quai 54%. In cler gea vesa la retschertga per la lescha davart il servetsch d'infurmaziun.
La terza retschertga da Tamedia è vegnida fatga dals 8 fin ils 10 da settember e sa basa sin 13'900 respostas ch'èn vegnidas valitadas tenor variablas demograficas, geograficas e politicas.
Questa saira preschenta lura er l'SRG sia segunda enquista davart il trend da votaziun.
RR novitads 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tenor la Polizia chantunala èsi vegni tar la collisiun sin la Promenada da Tavau vitg cura che l'automobilist ha vulì ir a sanester en in parcadi ed il velocipedist vegniva encunter da l'autra vart. Suenter ch'il medi d'urgenza ed il team d'ambulanza han tgirà il velocipedist è quel vegnì sgulà da la Rega en l'ospital chantunal pervi da grevas blessuras.
Ulteriur Grischun Tavau: Collisiun tranter auto e velocipedist
Il velocipedist è vegnì blessà fermamain. La Rega ha transportà el en l'ospital chantunal a Cuira.


text:
Pervia dals ferms vents han ins stuì interrumper la quarta etappa dal Tour de Ski ad Obersdorf. Sco quai ch'ils organisaturs communitgeschan, na fiss la segirezza dals atlets tar il sprint classic ad Oberstdorf betg stada garantida. Quai è l'emprima giada en l'istorgia dal Tour de Ski ch'ina cursa ha stuì vegnir ditga giu durant d'ina seria da cumbats.
Cuntinuà vegn il Tour de Ski la gievgia ad Oberstdorf cun ina cursa da skating cun partenza da massa.
Meglras schanzas per Cologna
Las schanzas dal passlunghist svizzer Dario Cologna s'augmentan cun quella decisiun. Il Jauer, ch'è il mument il favurit, è cumpareglià cun ses emprim persequitader Sergej Ustjugow bler pli flaivel en sprint.
I na fiss uschia betg stà nunspetgà sche Cologna avess stuì dar sia rolla da favurit suenter la cursa da sprint.
RR novitads 14:00


text:
L'emprima mesadad ha la naziunala svizra mussà ina prestaziun solida, cun dar in spert ballape. Fin a l'emprim gol èn dentant passadas baininqual minutas. En la 37avla minuta marca Denis Zakaria lura il 1:0. Fin la pausa augmentan Admir Mehmedi e Ricardo Rodriguez sin 3:0.
Curt avant la fin da la segunda mesadad sajetta Mario Gavranovic lura anc il gol al resultat final da 4:0.
In concurrent vegn franà
In dals concurrents serius da la Svizra, il Danemarc, cuntanscha ordaifer mo in pari 0:0 cunter la Georgia. Ed uschia è la Svizra tenor puncts minus, a la testa dal classament da la gruppa D.
Ils gieus decisivs per sa qualifitgar direct per l'Euro 2020 suondan dentant pir. L'october frunta la Svizra l'emprim ordaifer sin il Danemarc, e suenter vai a Genevra encunter l'Irlanda.
RR novitads 20:00


text:
La raschun ch'el na vegnia betg a Tavau quest onn saja la dispita enturn il budget american. La culpa sajan ils democrats che na dettian betg suenter. Quai ha Donald Trump communitgà via Twitter.
Parts da la regenza bloccadas dapi 20 dis
Pervia da la dispita enturn ina nova lescha da budget è quel bloccà dapi ils 22 da december 2018. Pertutgads dal «shutdown» èn radund 800’000 emploiads federals. Sch’il congress ed il president na chattan nagina cunvegna fin sonda fiss quai la pli lunga bloccada en l'istorgia americana.
Mir dispitaivel al cunfin cun il Mexico
Donald Trump insista vinavant ch’il nov budget cumpiglià ils meds finanzials per construir in mir al cunfin cun il Mexico. Per quest intent pretenda il president 5,6 milliardas dollars. Ils democrats ch’han da nov la maioritad en la chombra dals represchentants refuseschan quai dentant categoricamain.
Reacziuns sin l'absenza da Trump
Malgrà che Trump na vegn betg a sa participar al WEF 2019 èn ils organisaturs cuntents ch'ina gronda delegaziun dals Stadis Unids vegn tuttina ad esser preschenta. Quai mussia l'interess ch'ils Americans hajan da collavurar cun lur partenaris internaziunals. Per la polizia dal chantun Grischun n'haja l'absenza da Trump betg in'influenza sin il dispositiv da segirezza. Era tar las demonstraziuns na dettia betg midadas. La Juso demonstreschia en emprima lingia cunter il forum sco tal e betg cunter persunas singulas. Er per la Partida socialdemocratica n'haja l'absenza da Trump nagina influenza.
RR novitads 18:00++


text:
Ramones
I Ramones eren un grüp american cunsideraa de spess el prim grüp punk.
El grüp el s'è furmaa a Forest Hills, Queens, New York, in del 1974. Tücc i member dupraven el cugnòm "Ramone" 'me suranòm, anca se nissün de lur al se ciamava inscì. In tüta la cariera hann faa 2263 cuncert in 22 agn. In del 1996, dopu d'un tour al festival Lollapalooza, hann desmetüü de sunà. Tüc i member fundadur, el Joey Ramone, el Johnny Ramone e'l Dee Dee Ramone a hinn mort.
I Ramones hin staa i prim a tacà sü a sunà canzun e toch de müsega bei cürt, lungh dumà vün - düü mignüü, trii mignüü al pü. In quij temp lá l'eva in voga sunà toch de müsega che finissen pü, 'ma peresempi, Stairway to Heaven, Bohemian Rhapsody, e.i.v.
Gh'han faa anch un film in del 1979 ciamaa Rock 'n' Roll High School indua gh'è i Ramones che suna.
Anca se hinn staa vün di grüp püssee impurtant e inflüent de semper, hann minga avüü un grant sücess cumercial in di USA: dumà la racolta Ramones Mania l'ha vingiüü el disch dor.
El 18 mars del 2002 i Ramones i hann metüü in de la Rock and Roll Hall of Fame.


text:
Cultura da santeris cun urnas
La Cultura da santeris cun urnas è la cultura dal temp da bronz tardiv ch’era derasada il pli vastamain en l’Europa Centrala. Ella ha existì da ca. 1300 fin 800 a.C. Damai ch’il ritus da sepultura – brischar morts sin in stgandler e sepulir la tschendra en urnas – è er vegnì pratitgà en autras culturas, vegn la Cultura da santeris cun urnas definida supplementarmain tras ulteriurs criteris sco las furmas tipicas dal bronz e da la cheramica. La Cultura da santeris cun urnas è suandada a la Cultura da crests-fossa dal temp da bronz mesaun. En vastas parts da ses territori da derasaziun vegn la Cultura da santeris cun urnas remplazzada a l’entschatta dal temp da fier tras la Cultura da Hallstatt.
Cronologia[modifitgar | modifitgar il code]
La Cultura da santeris cun urnas vegn sutdividida en plirs stgalims da cronologia relativa che vegnan designads sco temp da bronz D (Bz D) e sco Hallstatt A e B (Ha), damai ch’ils cunfins vers la Cultura da Hallstatt dal temp da fier eran l’emprim nuncleras. Hermann Müller-Karpe ed auters perscrutaders han sutdividì supplementarmain ils singuls stgalims. Per la Cultura da santeris cun urnas en la regiun da la Germania dal Sid ha Lothar Sperber anc sviluppà ulteriurs pass da sutdivisiun.
Derasaziun da la Cultura da santeris cun urnas[modifitgar | modifitgar il code]
La Cultura da santeris cun urnas era derasada sur vastas parts da l’Europa Centrala occidentala. Quella tanscheva dal Batschigl parisian en il vest fin l’Austria Bassa en l’ost e cumpigliava vers sidvest, tenor la definiziun extendida, er la Catalugna spagnola e l’Italia dal Nord. Ils cunfins tranter ses territori da derasaziun per propi e regiuns ch’èn be stadas pli u main ferm sut influenza da la Cultura da santeris cun urnas na sa laschan betg adina trair a moda precisa; quai tant pli che quests cunfins èn sa spustads pliras giadas en il decurs dal temp da bronz tardiv.
Sco in dals centers d’origin pussaivels vegnan surtut en dumonda las Prealps en il nord, ost e sidost, e qua en spezial la Cultura da Laugen-Melaun. Da qua davent èn las caracteristicas da la Cultura da santeris cun urnas sa derasadas en tuttas direcziuns. Paucs tschientaners pli tard è ella puspè svanida en l’Italia, nua ch’ella vegn remplazzada tras la Cultura da Villanova, ed en la Transilvania. Vers la Frantscha dal Sid e la Spagna dal Nordost è ella percunter pir sa derasada vers la fin dal temp da bronz (ca. en il 9avel tschientaner a.C.).
Il territori da la Cultura da santeris cun urnas vegn sutdividida en in circul oriental ed en in circul occidental. En la fasa tempriva e mesauna da la Cultura da santeris cun urnas sa chattava il cunfin da quella en la regiun Strudengau–Dunkelsteinerwald; en la fasa tardiva ha er la regiun da l’Austria Superiura e da Salzburg appartegnì al circul da l’ost.[1]
A basa da differenzas en la cheramica vegnan definidas dapi il cumenzament dal temp da Hallstatt A entaifer il circul dal vest trais gruppas regiunalas pli grondas: Rain – Svizra; Main Sut – Svevia; Baviera Superiura – Salzburg – Austria Superiura.
Durant il temp da Hallstatt A e B ha la gruppa Rain – Svizra furmà cun la Cultura da santeris cun urnas da la Frantscha da l’Ost e Centrala ina provinza da cheramica pli u main unitara.
La Cultura da Lausitz che cunfinescha en il nordost cun il territori da derasaziun da la Cultura da santeris cun urnas, sumeglia quella en la moda da sepultura ed er areguard intgins aspects da la cultura materiala. Intgins perscrutaders l’attribueschan perquai medemamain a la Cultura da santeris cun urnas.
Ritus da sepultura[modifitgar | modifitgar il code]
Ils morts vegnivan brischads sin stgandlers, las restanzas da l’ossa e la tschendra vegnivan alura sepulidas en recipients da taila u lain sco er en urnas da terracotga sin santeris cun urnas. En quest connex sa laschan differenziar d’ina vart simplas fossas d’urna, da l’autra vart chombras sepulcralas fatgas or da crap. En ils detagls sa differenziava il ritus da sepultura entaifer las singulas regiuns; ed er en il decurs cronologic dal temp da bronz tardiv sa laschan observar tschertas midadas.
En bleras regiuns han ins endrizzà entaifer la Cultura da santeris cun urnas gronds champs da fossas (p.ex. Kelheim cun dapli che 258, Ingolstadt-Zuchering cun dapli che 316 u Franzhausen cun bundant 400 fossas). Surtut en il vest dal Rain èn ils champs da fossas bler pli pitschens, quai che renviescha forsa ad autras furmas d’organisaziun da la societad. Per part han ins furmà fossas radundas enturn las urnas u sepulì quellas en crests-fossa. Sin intgins champs da fossas han ins be tractà singulas urnas en questa moda, quai che pudess esser in indizi per ina posiziun extraordinaria dal mort respectiv.
En la Baviera enconuscha il temp da la Cultura da santeris cun urnas intginas fossas d’ina classa sociala superiura che vegnivan brischads sin il stgandler ensemen cun chars represchentativs a quatter rodas.
L’agiunta d’armas a la fossa designescha probablamain ina classa da guerriers ch’aveva ina rolla centrala entaifer la societad. Spadas han ins però chattà be paucas en fossas. Enstagl d’agiuntas a fossas vegnan deponidas en il decurs dal temp da bronz tardiv adina dapli armas ed utensils en auas – in ritual ch’aveva probablamain ina muntada cultica.
Cheramica[modifitgar | modifitgar il code]
La cheramica tipica da la Cultura da santeris cun urnas enconuscha tant differenzas temporalas sco er regiunalas. La gruppa Rain – Svizra è segnada d’ornaments er a l’intern dals vaschs (surtut tar cuppas); areguard las tecnicas d’ornamentaziun èn qua tipics ornaments sgriflads, fatgs cun petgen, cun bul u a moda policroma.
La coluraziun cotschna cumpara en la Cultura da santeris cun urnas pir cun il stgalim Ha B. Quella è qua uschè caracteristica ch’ella furma in impurtant criteri da dataziun. L’origin da la coluraziun cotschna n’è anc betg sclerì dal tuttafatg. Probablamain n’èsi però nagina casualitad che quella cumpara surtut en il territori da la gruppa Rain – Svizra; pertge che l’ornamentica variada e giaglia da questa regiun cuntrastescha gia avant cun il stil convenziunal da la gruppa Main Sut – Svevia.
Products da bronz[modifitgar | modifitgar il code]
L’elavuraziun da metal ha cuntanschì en la Cultura da santeris cun urnas in aut stadi tecnic. Products da bronz vegnivan per gronda part culads en furmas da cular da crap, per part er en furmas da bronz u da terracotga. A la preschientscha da lavuratoris da cular bronz renvieschan daguts da culada ch’ins ha chattà cun far exchavaziuns.
Ina caracteristica da la Cultura da santeris cun urnas furma il grond dumber d’objects ch’èn vegnids fatgs da tola da bronz. Cuppins, culs, chazs, sadellas e chapellinas vegnivan surtut producids cun punzar. Tocs ch’ins metteva ensemen or da pliras parts vegnivan fermads cun guttas da rebatter, auters objects er cun giavuns da bronz u cun storscher ed entretschar ils urs da la tola. Tant or da fossas sco er or da chats da deposits èn avant maun bleras differentas furmas da cliniez; sper bronz vegniva quel per part er producì da dents d’animals, dad ossa, dad ambra, da vaider e dad aur. La ritgezza da furmas dals utensils e da las armas fatgas da bronz resorta però main d’objects agiuntads a fossas che dals numerus chats da deposits da la Cultura da santeris cun urnas. Tar las armas – sajan quai da chatscha e/u da guerra – tutgavan stilets, spadas, lantschas e pizs da frizzas.
Surtut las spadas paran d’avair gì sper lur muntada pratica sco arma da guerra er ina funcziun sco simbol da status. Quai vala surtut per las spadas cun moni da bronz, da las qualas èn sa mantegnids divers tips regiunals e svilups temporals.
Vers la fin da la Cultura da santeris cun urnas èn er arrivads tras commerzi da barat singuls objects da fier en il territori da derasaziun da quella. Tals chats da fier èn per exempel avant maun en la Germania dal Sidvest.
Abitadis[modifitgar | modifitgar il code]
La structura d’abitadis sumeglia quella da las epocas precedentas. Sper aclauns existivan er abitadis pli gronds cun funcziun da center; quels cumpigliavan savens in territori da 20 fin 30 hectaras ed eran circumdads d’in sistem da rempars e foss. Ad Ormož (Slovenia) han ins per exempel exchavà in abitadi d’ina grondezza da 400 sin 380 meters che disponiva da vias rectangularas cun cuvrida dira. Auters abitadis ch’ins ha retschertgà da rudent furman Freinberg a Linz e Rainberg a Salzburg. Tut tenor il tip dals edifizis sa laschan distinguer duas sorts d’abitadis: tar l’emprim èn avant maun be pitschens edifizis rectangulars; tar il segund existan sper chamonas pli pitschnas er gronds edifizis en furma da halla, savens cun nav dubla. Tar quests ultims sa tractavi da chasas d’abitar e da cuminanza, entant che las chamonas furmavan probablamain lavuratoris e magasins.
Minieras[modifitgar | modifitgar il code]
En la part settentriunala da las Alps Orientalas (p.ex en la regiun da Kitzbühel u en la Stiria) eran las minieras d’arom da gronda muntada economica. Ils numerus chats ch’èn vegnids a la glisch dattan perditga dals differents pass d’elavuraziun e cumprovan – p.ex. en furma da tezlas che servivan a dumbrar – er emprims pass d’administraziun.
L’explotaziun da sal en il Salzkammergut va enavos sin il temp da bronz mesaun. En il 13avel tschientaner ha alura cumenzà l’explotaziun da sal da muntogna en furma cumpacta sut terra. A Hallstatt tanschan ils chats fin en ina profunditad da 215 meters sut la surfatscha. Utensils da lain sco zaivers eran construids a moda identica, medemamain las stalizzas da tieula; quai renviescha ad ina producziun industriala.
Istorgia da la perscrutaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1885 ha Ernst Wagner duvrà sco emprim la noziun ‹santeris cun urnas› (en sia publicaziun ‹Hügelgräber und Urnen-Friedhöfe in Baden›).
Lavurs da basa areguard la sutdivisiun da la Cultura da santeris cun urnas en il sidvest da l’Europa Centrala han publitgà Emil Vogt (ils onns 1930) e Wolfgang Kimmig (ils onns 1940).
Areguard la dumonda co ch’ha gì lieu la transiziun da la Cultura da crests-fossa a la Cultura da santeris cun urnas dal temp da bronz tardiv divergeschan las opiniuns. Tscherts auturs (surtut fin ils onns 1950) èn da l’avis ch’i hajan gì lieu da quel temp migraziuns pli grondas chaschunadas tras surpopulaziun; auters percunter vesan plitost ina midada da cultura cuntinuanta dal temp da bronz mesaun al temp da bronz tardiv. Sco tratg cuminaivel da tut ils purtaders da la Cultura da santeris cun urnas sa laschan en tutta cas supponer novas ideas religiusas ch’èn sa fatgas valair a l’entschatta dal temp da bronz tardiv, las qualas han manà en vastas parts da l’Europa a midadas areguard la moda da sepultura.
Culturas successuras[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la Cultura da santeris cun urnas, en il vast spazi ‹en il nord da las Alps›, è sa sviluppada a partir da ca. 800 a.C. la Cultura da Hallstatt dal temp da fier. En quest cas è la transiziun succedida a moda cuntinuanta, pia senza eventualas rupturas. La vaschella, las armas ed il cliniez èn restads per gronda part tuttina, ils abitadis dal temp da la Cultura da santeris cun urnas èn sa mantegnids ed er divers champs da fossas han ins utilisà vinavant. Quai lascha almain supponer ina cuntinuitad etnica.[2]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Sche betg menziunà autramain sa basan las infurmaziuns en quest artitgel sin Otto H. Urban: Der lange Weg zur Geschichte. Die Urgeschichte Österreichs. Ueberreuter, Vienna 2003, ISBN 3-8000-3969-9, p. 188–224.
- ↑ Angus Konstam: Historical Atlas of the Celtic World, ISBN 1-904668-01-1.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Dirk Brandherm: Westliche Urnenfelderkultur. En: A.M. Wittke (ed.): Frühgeschichte der Mittelmeerkulturen. Historisch-archäologisches Handbuch (= Der Neue Pauly, supplements, tom 10). J.B. Metzler, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-476-02470-1, p. 202–209.
- Emil Vogt: Die spätbronzezeitliche Keramik der Schweiz und ihre Chronologie. (Denkschriften der Schweizerischen Naturforschenden Gesellschaft, 66/1), Fretz, Turitg 1930.
- Wolfgang Kimmig: Die Urnenfelderkultur in Baden. Untersucht aufgrund der Gräberfunde. (Römisch-germanische Forschungen, 14). De Gruyter, Berlin 1940.
- Hermann Müller-Karpe: Beiträge zur Chronologie der Urnenfelderzeit nördlich und südlich der Alpen. (Römisch-Germanische Forschungen, 22), De Gruyter, Berlin 1959.
- Lothar Sperber: Untersuchungen zur Chronologie der Urnenfelderkultur im nördlichen Alpenvorland von der Schweiz bis Oberösterreich. (Antiquitas, retscha 3: Abhandlungen zur Vor- und Frühgeschichte, zur klassischen und provinzial-römischen Archäologie und zur Geschichte des Altertums, tom 29), Habelt, Bonn 1987, ISBN 3-7749-1700-0.
- Frank Falkenstein: Eine Katastrophen-Theorie zum Beginn der Urnenfelderkultur. En: Chronos. Beiträge zur prähistorischen Archäologie zwischen Nord- und Südosteuropa. Festschrift für Bernhard Hänsel. Ed. da Cornelia Becker, Marie-Luise Dunkelmann, Carola Metzner-Nebelsick, Heidi Peter-Röcher, Manfred Roeder e Biba Terzan. Verlag Marie Leidorf, Espelkamp 1997 (pdf).


text:
2. liga regiunala
En la 2. liga dal ballape regiunal ha l'US Schluein Glion battì ordaifer il FC Ruggel cun 2:1. En la tabella è Schluein uschia sin posiziun 5 cun 7 puncts suenter 5 gieus.
resultats e tabella
3. liga
Il viadi da la Surselva giu en il Puschlav da tutt'aura n'è betg sa pajà la sonda per il club da ballape Trun/Rabius. Cunter Valposchiavo Calcio perdan ils Sursilvans cun 0:1.
resultats e tabella
2. liga interregiunala
Cuira 97 betg pli emprim da la tabella: Cunter il FC Kreuzlingen hai dà la sonda ina stretga terrada da 0:1 per il meglier club dal Grischun. Damai che Cuira 97 ha pers il gieu ordaifer cunter il FC Kreuzlingen, sto il club grischun dar giu il plaz al timun da la tabella. Da nov è Amriswil sisum la tabella, cun tuttina blers puncts sco Cuira dentant in gieu damain.


text:
cuntegn
Engiadina
-
Lucian Schucan puspè en cussegl communal da Zuoz
Tar las tschernas tradiziunalas da Chalandamarz ha il suveran reelegì ils dus cussegliers Ramun Ratti e Christian Florin per in ulteriur trienni. Per il sez vacant suenter la demissiun da Laurence Badilatti era Schucan ì sulet en cursa.
Lucian Schucan enconuscha gia la lavur da cusseglier communal. El era gia en il gremi durant plirs onns. Ina conferma haja er dà per Stefan Metzger en la cumissiun da fabrica.
Nov en il cussegl da scola piglia Roman Grossrieder plazza. El succeda a Barbara Fendt ch’ha gì da bandunar sia carica, causa limitaziun dal temp d’uffizi. Nov en la cumissiun da gestiun ha il suveran da Zuoz elegì a Jachen Delnon.
Ils nov-elegids cumenzan lur carica ils prims da fanadur 2017 (tenor art. 16 da la constituziun communala). La participaziun a las tschernas da Chalandamarz è stada tar 31,5 %.
Resultats tschernas da Chalandamarz a Zuoz 2017


text:
Il giugader dad Arsenal è sa blessà vi dal schanugl la dumengia durant il derby encunter Tottenham. Tenor infurmaziuns dal «Blick» ha Xhaka stgarpà in liom intern. Perquai sto el ussa far in pausa da 6 fin 8 emnas. Cunquai èsi er intschert sch'el è da la partida tar ils gieus dal november. El aveva fatg il posten il mardi ina foti da ses schanugl bandischà via instagram.
Xhaka era vegnì midà or la dumengia durant la partida tranter Arsenal e Tottenham. Entras la blessura vegn Xhaka probabel a manchentà tutas quater partidas da qualificaziun l'october ed il november. Gia las ultimas duas partidas aveva el manchentà pervia da corona.


text:
Er suenter las mesiras drasticas da l'Italia dastgan ils cunfinaris talians vegnir en il Tessin per lavurar. Quai han las autoritads decidì. Mintga di vegnan passa 60'000 cunfinaris da l'Italia per lavurar en il Tessin.
Ins persequiteschia il svilup e saja en contact cun il Cussegl federal, quai ha ditg il president da la regenza dal Tessin Christian Vitta vers RSI, paucas uras avant che las novas ordinaziuns èn vegnidas publitgadas.
Il traffic da tren tranter l'Italia e la Svizra n'è betg tangà. Tenor l'SBB curseschan ils trens tranter ils dus pajais tut normal.
Be 8% dals Svizzers valitescha privel sco grond
La gronda part da la populaziun Svizra è d'accord cun las mesiras da prevenziun da la Confederaziun pervi dal coronavirus. Il scumond da manifestaziuns grondas saja commensurà. Da quest avis èn passa 3/4 da las persunas dumandadas. Tenor enquista da l'institut Link sa sentan 2/3 dals dumandads betg u strusch periclitads, 24% valiteschan il privel sco mez grond ed 8% sco grond. La retschertga è vegnida fatga tranter ils 3 e 6 da mars, dumandà han ins 1'074 persunas.
Novas recumandaziuns per la populaziun
Venderdi suentermezdi ha il Cussegl federal infurmà davart ils aspects publics, economics e las mesiras cunter il virus. Els han era dà recumandaziuns per il mund professiunal.
Consequenzas per l'economia
L'epidemia pertutga dentant er l'economia da la Svizra. La Confederaziun vul perquai sustegnair interpresas pertutgadas. La SECO tschertga soluziuns per las branschas pertutgadas dal coronavirus, quai èn schliaziuns sin mesira ed a curta vista.
Ord l'archiv
RTR novitads 09:00


text:
Ah chesta la é [ciapada] da n veie ta Penia amò canche jie dò la luce. Dapò g’é dat dotrei lire che al me la scrive jù e dapodò me la é emparada e tegnuda a ment e, e l’é semper amò chela. Chesta i la fajea su la Val de Sora: i jìa fora per le stue da Carnascial a la dir sù.
Dapò canche i jìa te majon, al veie jìa ite dant e sta Madalena l l’aea tacada te na corda parché no la volea che i la mene demez a maridèr! E dapò l ge dajea i struves, l la tiraa ite, i aea magari dìesc-doudesc metri de corda, che i era jà te stua che i tiraa che la era amò fora per portech o ju per sćiala.
Cheste [mascre] chiò le era bele soule, l’era chisc doi, Janàgnol e sta pera Madalena che l la menaa stroz a maridèr.
Po, la baschìa l più gran cunst l’era de inventar coche i fasc a menar al Re, se chiamaa l Re de Sobena. Gio me recorde na uta, se à maridà cajù doi, l’era Checho Monech cavìa con doi vedìe, doi burc picui vedìe, e dapò aane ciavà fora na bora e, e te sta bora aane metù ite chesc Re. No me recorde più chi che l’era che fajea l Re. E dapò aon tacà ite doi ciadene, n bèch e, e con chisc vedìe i l’à tirà a strozegon fin vindant al “Rosa”, ja Poza, che l’era ló che l’é l “Trento” ades. Dapò aló, canche l’é stat che i é rué, aane tirà na sief che no i posse passar e, e i é jic via de doi coi conesc e la maza e i à sfenet sta bora e, e l’é vegnù fora l Re! Dapò l’é jit sù e, e l’à comenzà a ge dir. Gio no me la recorde a ment, ma l scomenzaa… (ma no la é par fascian):
«Già da immemorabili tempi mi fu emanato le mie più sovrani legi per tutto il mio vasto impero cavalorum»… ciavai da Poza, o musciac via a Pera…
E l’Arlechin l’era, ei ei. Dapò chel l corea inant e endò e, dapò i chejea n gran ravales, un di maores che l’era, dapò canche chest Re l’aea firmà con na piuma de zedron, na gran piuma, dapò l’aea firmà chest passaport, che i la lasciaa pa sin jir. Dapò i metea chest ravales sun chist pìcol teatro, dapò vegnìa cà chest Bufon, l fajea n saut, l sutaa col cul su chest ravales e, cot, e l sprizenaa dut intorn. Chela l’era la più bela asenada che [i fajea]… Ei.


text:
Persunas scoladas dessi avunda. Ma blers tgirunzs u spezialistas da tgira na vulan betg pli lavurar en la clamada. La raschun èn las cundiziuns da lavur: squitsch permanent, lavur malregulada, memia pauc persunal.
Plinavant na saja la paja betg adequata cumpareglià cun la responsabladad ch’ins porta e cun la scolaziun ch’i dovra. Quai di Fatime Zekjiri, responsabla per la tgira tar il sindicat Unia. Plinavant lavuran quasi tuts a temp parzial per insumma dumagnar l’incumbensa. Gliez reducescha anc ina giada la paja.
Intransparenza en il Grischun
Las recumandaziuns da paja fa en il Grischun la federaziun d'ospitals e chasas da tgira. Ella calculescha las pajas sin fundament da la funcziun, da l’experientscha e sin basa dad ina tabella da pajas dal 2012.
Ma ni la tabella ni la classificaziun da funcziuns sajan publicas, crititgescha Renate Rutishauser, presidenta da las tgirunzas e dals tgirunzs grischuns. Ella sezza enconuscha las recumandaziuns: Suenter l’emprendissadi da «FaGe» - persuna spezialisada da sanadad – datti ina paja da 4228 francs il mais.
Pajas magras cumpareglià cun autras branschas
Tgi che sa scolescha vinavant e sa spezialisescha per exempel sin oncologia u tgira intensiva survegn suenter ina paja da 5'884 francs il mais. Ensemen cun l’emprendissadi hajan ins lura fatg ina scolaziun d’almain set onns, di Renate Rutishauser. En autras branschas vegnia ina tala spezialisaziun remunerada cun pajas a partir da 7000 francs.
In ulteriur dagut amar en la tgira grischuna: Ils emprims onns suenter l’emprendissadi u la scolaziun creschia la paja successiv, ma pli tard restia la paja pli u main sin il medem livel.
Suenter decennis en la tgira na datti quasi nagin augment da paja
Quai chaschunia malcuntentientscha tar persunas che lavurian decennis en la tgira e che gudognan mo pauc dapli che persunas che han strusch experientscha. La glieud na sa sentia uschia betg appreziada.
Son Gagl paja plirs tschient francs dapli
Meglier stettia quai en il chantun Son Gagl. Là existia in sistem da paja pli transparent, di Renate Rutishauser. Cun paucs clics chattian ins en l’internet las indicaziuns per calcular la paja en la tgira. Plirs tschient francs pli autas sajan las pajas suenter l’emprendissadi u scolaziuns da spezialisaziun.
La paja en il Grischun na dastga betg esser pli bassa ch’en il chantun vischin – tar la concurrenza
Meglierar la situaziun pudess in contract da lavur collectiv. Quel regla pajas minimalas e cundiziuns da lavur. En chantuns sco Turgovia, Berna, Basilea, en la Svizra centrala u la Romanda fan ins bunas experientschas cun contracts da lavur collectivs. En il Grischun dettia quai dentant resistenza da las direcziuns d'ospitals, di Renate Rutishauser.


text:
- Il gudogn net da la gruppa è sa reducì per 16,2% sin 663 milliuns francs.
- La raschun sajan rectificaziuns da valur tar societads affiliadas.
- La svieuta è s'augmentada per 1,2% sin 27,7 milliardas francs.
Cun dapli svieuta ha la Migros fatg il 2016 damain gudogn che l'onn avant. Entant che la svieuta è creschida per 1,2% sin 27,7 milliardas francs è il gudogn sa reducì per passa 16% sin 663 milliuns. La raschun per questa diminuziun sajan en emprima lingia rectificaziuns da valur tar societads affiliadas, sco quai che la Migros communitgescha.
Coop cun dapli svieuta
Il concurrent Coop è sa sviluppà meglier l'onn passà. Coop ha numnadamain pudì augmentar la svieuta per 5,1% sin 28,3 milliardas francs ed ha uschia surpassà ses rival.
RR novitads 11:00


text:
Aidungh
Aidungh (en Sicilià: Aiuduni; endèl dialèt Gallo-Itàlich locàl: Aidungh o Dadungh ; en Italià: Aidone) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Enna.
El g'ha 4 867 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 209,8 km² e 'na densità de popolasiù de 23 ab./km².
Aidungh el cunfìna coi cümü de Ena, Piazza Armerina, Raddusa, Ramacca e Mineo.
Pòsti de éder[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Céza de Santa Maria la Cava
- Céza Màder de San Lorens.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Aidungh l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tar ils chastiads tutgan tranter auter interpresas da construcziun, firmas da leasing e bancas. Tenor il rapport annual da la WEKO èn ils 150 milliuns ids en la cassa federala. Ils donnegiads dals cartels, hajan bain la pussaivladad da pretender indemnisaziuns cun far in plant. Quai vegnia però fatg darar.
Tgi che cuntrafa a la lescha da cartel sto bain quintar cun chastis, quels han surtut in effect preventiv. La WEKO discurra tar l'onn passà d'in onn cun lavur da piunier. Ella haja introducì ch'igl haja dà dapli indemnisaziuns per unfrendas da cartels, ma quai na tanschia anc betg. Perquai duai dar ina lescha, nua ch'ils donnegiads possian profitar pli ferm.


text:
Jachen Curdin Toutsch
Lucrezia Borgia
Vallader
Gion Tscharner, 2012, numer d’empustaziun 30012013
La persunalità da Lucrezia Borgia ha fascinà a blers autuors, uschè chi dà differents cudeschs cun quist tema. Jachen Curdin Toutsch ha tradüt il roman istoric da Harry Sheff.
Cun 26 ons es Borgia fingià cardinal ed imprenda a s’inservir sainza scrupels da mincha mez. Sco eir otras persunalitats da quel temp as dedicha papa Alexander surtuot a la cultura ed a l’art.
Dal 1493/94 scumparta quist papa per decret l’America dal Süd. Üna part survain la Spogna tschella il Portugal. Al missiunari e refuormatur da Firenza, Savonarola, fa la famiglia Borgia murir sül s-chandler per cha’l sistem surviva.
Quist roman nu voul discreditar ad ingün ma simplamaing esser ün purtret o ün aspet dal temp passà.


text:
Mintga uman ha en sia vita success e desditgas. Per il pli pon ins dar la culpa als auters. Ma in quel cas nua ch'ins è sez la culpa fiss pratic da savair co analisar la situaziun e tge ch'i fiss da far per na pli far il medem sbagl. Tge che mangiar ha da far cun analisas da desditgas e co che pasts pon gidar ord la buglia descriva Philipp Ramming en il Forum.
Il forum 2007-2008 Desditgas e pasts
Mintga uman ha en sia vita success e desditgas. Per il pli pon ins dar la culpa als auters. Ma in quel cas nua ch'ins è sez la culpa fiss pratic da savair co analisar la situaziun.


text:
Svit
Svit (en todesch: Schwyz) a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret omònim (Svit) e capital del Canton omònim (Canton Svit).
La süperfiss del teritori del cumün de Svit l'è de 53.17 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 14423 abitant.
El cumün de Svit al se tröva a una altitüden de 516 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpthal, Illgau, Ingenbohl, Lauerz, Morschach, Muotathal, Oberiberg, Rothenthurm, Sattel, Steinen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]:
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Canton Schwyz Statistics (Todesch) Controlaa 'l 27 Agost del 2009
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cumün de Svit (Todesch)
- Canton of Schwyz (Todesch)


text:
En tut datti quatter cursas da qualificaziun a Zuoz en il rom dals Campiunadis mundials da skis 2017 en l’Engiadina. A l’emprima cursa han las damas cumbattì per in dals 100 sezs ch’èn disponibels per partir a las cursas a San Murezzan.
Pli pitschen e pli calm
Cun agid da bun 70 voluntaris han lieu las duas cursas en las duas disciplinas senza grondas agitaziuns e tensiuns. Per mintga atleta ed atlet èn las cursas da qualificaziun ina gronda sfida, e tut tenor er l'emprim pass sin la stgala d'ina gronda carriera da skis.
Tuts gidan in l’auter
Ils trenaders che tgiran e gidan per part plirs atlets da differentas naziuns en ina èn responsabels per bunamain tut quai ch'i dovra sin pista. Finalmain vegn er anc deliberada la naiv da las stgarpas e massadas las chommas da las atletas.
RR actualitad 17:00


text:
Gustáv Husák
El Gustáv Husák (IPA: [ˈɡustaːw ˈɦusaːk], Dúbravka, 10 de genar 1913 – Bratislava, 18 de november 1991) a l'è staa on politegh cecoslovacch de nazionalità slovacca, President de la Cecoslovacchia e leader del Partii Comunista Cecoslovacch di facc de la Primavera de Praga, scernuu de l'Union Sovietega per equilibrà i vari corrent del partii a quej de la Revoluzion de Velluu, dopo avè renonziaa a la guida del Partii in del 1987. Men repressiv e autoritari di predecessor e di alter leader comunista, l'ha però fortement repress el dissens del moviment Charta 77.
Vos corelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Nigolènt
Nigolènt (nom uficiàl en italià: Nuvolento) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 3 992 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 7 km² e 'na densità de 575 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bedesöle, Nigoléra, Paitù, Preàl, Sèrle. El se tróa sö la spónda dèstra orogràfica del fiöm Cés, a presapóch dés chilòmetri del Lach de Gàrda.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il bajetg da l’onn 1913 è mal en rap e la suprastanza communala ha decis da sanar el cumplettamain per 4,5 milliuns francs. Ils 4 da mars ha la populaziun dad Igis-Landquart da votar davart il credit per il project da sanaziun.
Gia avant tschintg onns han ils dad Igis-Landquart decidì dad eriger ina nova chasa da scola ad Igis. Il bajetg da radund 10 milliuns francs vegn ad esser pront a partir da questa stad. Ma cunquai che la populaziun è creschida fitg ils davos onns dovra Igis omaduas scolas.
RR actualitad 07:00


text:
Questa bova è anc en moviment, adina puspè vegn giuadora crappa, ed ussa suenter ils urizis dals davos dis è era blera buglia e glera vegnida en moviment.
Sper il material da 7 fin 8’000 cubics ch’è gia vegnì giuadora, quintan ins, che anc blera crappa gronda e pitschna vegn giuadora. Durant ils ultims dis cun daratgadas è uschia era adina dapli glera vegnida lavada giuadora. Suenter ch'ils geologs han examinà la val èsi clar, la val sto vegnir rumida da quella crappa e glera avant na dastga la via betg vegnir averta. Per ils da Riein dovra i ussa pazienza, lur viadi a Glion a la lavur u a scola sur Dutga e Valendau è ussa 20 kilometers enstagl da 7 kilometers.


text:
Surtut ils onns da 1960 e 1970 è il Rain vegnì chanalisà. La finamira era d’impedir che l’aua giaja surora. Ma dapi intgins onns datti projects per renatiralisar il Rain. Uss savess era la vischnanca da Trun realisar in tal. En quatter lieus duai il letg dal flum vegnir meglierà e mirs e rempars allontanads.
Quai na vul dentant betg dir ch’ins sminuescha la segirtad. Il Rain na duai betg chaschunar donns.
Sanar deponias
En il conturn dal campadi è era l’ogna, che stat sut protecziun naziunala, pertutgada. Ma i saja giavischà ch’ins pudess duvrar il spazi da viver per ex. cun construir sendas e pins, di il president da vischnanca da Trun Dumeni Tomaschett. Plinavant pudess ins era sanar deponias, sche quai fa da basegn. Terren agricul n'è dentant betg pertutgà.
Finanzià da Ovras electricas da Turitg e dal maun public
Il project ha surtut era in aspect economic:
Sch’ins vegn dad investir en noss intschess da vischnanca 10 milliuns, sche è quai segir in fatg legraivel.
La vischnanca surpigliass 40’000 francs sco contribuziun da solidaritad. La gronda part da la summa d’investiziun vegn pajada dad in fondo da las Ovras electricas da Turitg, dal chantun Grischun e da la Confederaziun. Uss sto il project per renatiralisar il Rain vegnir concretisà. L’ultim pled en chapitel han votantas e votants da Trun.
RTR actualitad 07:00


text:
Gian Pol Godly è agricultur a Segl en Engiadin’Ota. Suenter ch’el veva emprais architect ha el lavurà en Svizra Bassa e blers onns era en Canada. Turnà en patria ha el decis da manar la pitschna agricultura da famiglia a Segl, en in ambient dominà dal turissem. Sias conuschientschas istoricas e culturalas al lian ferm cun ses ambient dominà dal Piz Lunghin, funtauna e sparta-auas per trais gronds flums en Europa. Las funtaunas e lur impurtanza per nus umans è in dals temas dal discurs cun Chasper Pult, in'emissiun directa da la Villa Garbald a Castasegna en Bergiaglia.
Il forum 2007-2008 Funtaunas
Gian Pol Godly è agricultur a Segl en Engiadin’Ota. Suenter ch’el veva emprais architect ha el lavurà en Svizra Bassa e blers onns era en Canada. Turnà en patria ha el decis da manar la pitschna agricultura da famiglia a Segl.


text:
Cun els è vegnì communitgà sur apps, e-mail u facebook. Suenter esser vegnì contactà suonda per ordinari in dialog ed i vegn empruvà da stgaffir ina relaziun da confidenza. En il decurs dal dialog vegn descrit ina situaziun finanziala precara. Silsuenter pajan ils donnegiads daners sin contos en l'exteriur. Ina dunna è vegnida cugliunada per 90'000 francs, quai cun dir ch'ils daners vegnian duvrads per in'operaziun.
La polizia chantunala avertescha da restar attent e cusseglia ils suandants puncts en cas da malsegirezza:
- Esser sceptics tar da questas emprovas da pigliar si contact.
- Dumandar tge ch'ins survegnia en return per ils daners. Sch'i na dat nagut en return per ils daners èsi fitg probabel ch'i sa tracta d'ina cugliunaria.
- Tematisar quest contact cun parents.
- Annunziar a la polizia sch'ins è daventà unfrenda d'ina tala cugliunaria u emprova d'ina cugliunaria.
RR novitads 09:00


text:
Neuenhof
Neuenhof (Noiehof in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 8 178 abitant e una süperfiss de 5.37 km², e al se tröva a una altitüden de 403 meter sura al livel del mar.
El cumün de Neuenhof a l'è tacaa ai cumün de Baden, Fislisbach, Killwangen, Oberrohrdorf, Wettingen, Würenlos.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Neuenhof l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1393 col nom de ob dem nuiwem Hof.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Neuenhof AG su Wikimedia Commons