text:
Isola e cunquai era Malögia restan d'enviern per part separads dal rest da l'Engiadin'Ota. Entant ch'il lai n'è betg schelà manca la loipa da Segl ad Isola. Quai vulan las duas vischnancas Segl e Bregaglia midar. La senda existenta duai u vegnir schlargiada per far la loipa, ni ch'i duai dar ina punt sin livel dal lai. Omaduas variantas avessan ina largezza da 2 meters e 50.
Las vischnancas han inoltrà ina dumonda tar il chantun per savair cun tge varianta ch'ins duess cuntinuar. Pir lura vegnia elavurà in project detaglià, ha ditg il president communal da Segl Christian Meuli. La realisaziun dal project è prevesida il pli baud l'onn 2018.
RR actualitad mezdi 11:00


c: text/html

text:
Metropolitana de Barcelona
La metropolitana de Barcelona a l'è el servizzi de metropolitana che 'l quatta la città de Barcelona e part del sò hinterland. A l'è gestida de Transports Metropolitans de Barcelona e Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya e, 'me per tutt el servizzi de straport publegh de la città, i tariff a hinn deciduu del Autoritat del Transport Metropolità.
La red a l'è longa 143,5 km e gh'è 163 stazion e per la pupart a l'è sotta terra.
StoriaModifega
El lavorà per fà su 'na metropolitana a Barcelona hinn scominciaa del 1920 cont el Gran Metropolitano de Barcelona, la linia 3 de incoeu. A l'è stada inaugurada del 1924 e la conligava Plaça Catalunya a Plaça Lesseps.
Per l'Esposizion Universal del 1929 a l'è inauguraa el Ferrocarril Metropolitano Transversal, la linia 1 de incoeu, che la conligava Plaça Catalunya a Bordeta.
Dal 1995, per via de on decrett che 'l stabiliss l'accessibilità ai handicappaa, tucc i stazion hinn dree a vess adeguaa cont i ascensoeur e i marciapee a nivell del treno.
RedModifega
OperatorModifega
I lign hinn gestii di different operator:
ServizziModifega
BiliettModifega
La Red la dopera i biliett normai de la ATM de Barcelona. I pussee spantegaa a hinn:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Viver a Zernez
Il Cumün da Zernez cun sias fracziuns Zernez, Brail, Susch e Lavin es üna regiun cun ota qualità da vita. El spordscha predschs onests dad abitaziuns, üna vasta sporta d'activitats da temp liber ed es ün lö per viver natüral cun pussibiltats idealas pel svilup dad uffants. La cumünanza cun üna vita da società intacta, la cultura engiadinaisa da plü bod, fascinescha amo hoz. Implü es il Cumün da Zernez accessibel da tuot las varts (Flüela, Vereina, Pass dal Fuorn, Engiadin'Ota, Engiadina Bassa). Facit: Ils cumüns Zernez, Brail, Susch e Lavin sun lös stupends per viver e lavurar.


text:
Database
On database (anca bas de dacc o banca dacc) a l'è on insemma organizzaa de dacc salvaa in manera accessibil cont l'informatega e in manera che sien doperabij per di operazion de elaborazion.
Per gestì di database a hinn doperaa i DBMS, che permetten ai utent de interfacciàss al dabatase e de doperànn i sò informazion. A segonda dde comè hinn strutturaa se parla de modell de database: Di agn '80 a hinn spantegaa pussee i database relazionai, organizzaa per tabell, righi e camp; di agn 2000 a hinn doperaa, soratutt in di camp particolar, i inscì ciamaa NoSQL, che doperen di alter modej 'me i database orientaa ai document.


text:
Pogradec
Pogradec (Пoдrpaдeц/Podgradec in macedon; İstarye o İstarova in turch storigh) l'è ona città de l'Albania del sud che la cunta 30.000 abitant.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città la se troeuva in del distrett omonim, in de la Prefettura de Coriza. A l'è al confin con la Macedonia, arent al lagh d'Ocrida, che 'l partegn per on terz a l'Albania e per i alter duu terz al paes slav.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I cost del lagh de Ocrida hinn abitaa giamò de almanch quattermilla ann; chì ghe viveven i Illir de la tribù di Enchelee.
Chì gh'è passaa tucc i dominator di Balcan: Macedon, Roman, Bizantin, Slav, Turch, Italian (1939-1943). El nomm de la città l'è de ciara origin slava, tant per dìnn voeuna.
Ai temp de la Segonda Guerra Mondial, el front italian-grech l'era rivaa fina a Pogradec. Sotta la dittadura comunista de l'Enver Hoxha, la città l'era on sitt de vacanza per i dirigent del partii.


text:
A Samuel Giger èsi reussì da metter en dies en il resgim Armon Orlik suenter bun 13 minutas da la lutga finala. Giger ha uschia pudì festivar in ulteriur grond success en sia giuvna carriera. Il Turgovian ha be 19 onns e vala sco in dals pli gronds talents da lutga.
Armon Orlik è il sulet lutgader grischun che po turnar a chasa cun in cranz. A tut ils auters Grischuns n'èsi betg gartegià da far furori avant ils fans da chasa a Tavau. Manchentà in cranz per be in quart punct ha Sandro Schlegel da Fideris.
Comeback gartegià
Malgrà la terrada en la lutga finala astga Armon Orlik esser cuntent cun sia prestaziun al NOS a Tavau. Per Armon Orlik èsi numnadamain stà l’emprima festa da lutga suenter ina pausa da sis emnas pervia d’ina blessura vid la tatona. Il lutgader da 22 onns ha persvadì durant l’entira festa ed ha gudagnà fin la lutga finala quatter da tschintg lutgas e cumbattì ina gia pari. En la lutga finala ha Armon Olik la finala pers in dir cumbat encunter in da ses pli gronds concurrents.
Grazia a las bunas prestaziuns al NOS a Tavau ha Armon Orlik mussà ch’el auda tranter ils megliers dals megliers e ch’el vala lura era a la festa d’Unspunnen ad Interlaken tranter ils gronds favurits. La festa d’Unspunnen è be mintga sis onns ed è uschia il punct culminant dal 2017.
Lutga finala: Orlik Armon – Giger Samuel
A la festa da lutga da la Svizra dal Nordost ha il defensur dal titel Armon Orlik er cuntanschì il 2017 la lutga finala. Orlik ha gudagnà la 5avla lutga encunter Samir Leuppi da Winterthur. Igl è stà la quarta victoria sper il pari en la terza lutga cunter Martin Hersche.
5. lutga: resultats dals megliers lutgaders grischuns
Armon Orlik salida suenter tschintg lutgas a la testa da la rangaziun cun 49.00 puncts, in mez punct dapli che Samuel Giger dal chantun Turgovia e Daniel Bösch dal chantun Son Gagl. Bösch ch'aveva gudagnà las emprimas quatter lutgas cun il maximum da puncts ha pers la 5avla lutga encunter Giger, uschia ch'omadus èn classads sco segunds cun tuttina blers puncts (48.50).
Suenter intginas discussiuns ha la giuria decidì da trametter Samuel Giger en la lutga finala cunter Armon Orlik.
Armon Orlik fa curt process cun Krähenbühl
Er suenter la quarta lutga ha Armon Orlik vinavant bunas schanzas da cuntanscher la lutga finala. Suenter la pausa da mezdi ha Orlik tramess en il resgim Tobias Krähenbühl dal chantun Turgovia.
4. lutga: resultats dals megliers lutgaders grischuns
Vinavant a la testa resta Daniel Bösch. Il lutgader da Wil ha er gudagnà a moda suverana la quarta lutga. Bösch (40.00 puncts) ha uschia vinavant in punct avantatg sin Armon Orlik. Bösch ed Orlik valan er tranter ils topfavurits per la victoria a la festa da lutga da la Svizra dal Nordost a Tavau.
Armon Orlik levet franà avant gentar
Il defensur dal titel, Armon Orlik, ha persvadì durant l’avantmezdi al NOS a Tavau. Il lutgader da Maiavilla ha gudagnà duas da trais lutgas ed ha ina giada cumbattì pari.
3. lutga: resultats dals megliers lutgaders grischuns
Suenter avair battì Stephan Studinger dal chantun Argovia e l’Appenzellais Raphael Zwyssig n’èsi betg reussì ad Orlik dad er metter en dies en il resgim Martin Hersche da l'Appenzell ch'aveva er gudagnà las emprimas duas lutgas. Orlik e Hersche han cumbattì pari.
Daniel Bösch a moda suverana fin qua
Suenter la mesadad da la festa da lutga NOS a Tavau maina Daniel Bösch cun il maximum da 30 puncts, 1 punct avant il defensur dal titel, Armon Orlik. Sin il terz plaz figureschan gist sis lutgaders cun 1,25 puncts pli pauc che Daniel Bösch, tranter quels er Curdin Orlik, il frar d'Armon Orlik.
Armon Orlik gudogna er segunda lutga
Il defensur dal titel, Armon Orlik, ha er fatg en la segunda lutga ina buna figura. Orlik ha battì Raphael Zwyssig da Gais ch'aveva anc gudagnà suveran sia emprima lutga. Suenter duas lutgas figurescha Armon Orlik gia en il ravugl da la testa da la rangaziun.
2. lutga: resultats dals megliers lutgaders grischuns
Armon Orlik (Maiavilla), Fabian Kindlimann (Dürnten ZH) e Daniel Bösch (Zuzwil SG) èn ils sulets trais lutgaders ch’han il maximum da puncts (20.00) suenter las emprimas duas lutgas al NOS a Tavau. En il cumbat per la lutga finala resta dentant vinavant tut avert.
Partenza grategiada tar il comeback d’Armon Orlik
Il defensur dal titel Armon Orlik ha cumenzà cun success la festa da lutga NOS a Tavau. Il lutgader da Maiavilla ha mess en dies en sia emprima lutga Stephan Studinger dal chantun Argovia.
1. lutga: resultats dals megliers lutgaders grischuns:
Dals gronds favurits han er gudagnà l’emprima lutga Daniel Bösch da Zuzwil SG e Raphael Zwyssig da Gais AP. Ulteriurs favurits sco Samuel Giger d’Ottoberg TG u Michael Bless da Gais AP han stuì sa cuntentar be cun in pari. Per Arnold Forrer da Stein SG hai schizunt dà ina terrada.
RR actualitad 06:00


text:
Clüzane
Clüzàne (nòm uficiàl en italià: Clusane) l'è giöna de le frasiù del cümü de Izé, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha piö o méno 1700 abitàncc e la se tróa sö le spónde meridiunàle del Lach d'Izé, a quàze 6 chilòmetri del capolöch del cümü.
L'è stat en cümü de per sò cönt enfìna al 1927 e prim de alùra el se ciamàa uficialmènt Clusane sul Lago.
De éder[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Castèl Carmagnöla l'è 'n palàs a quàter làti condèn curtìl intèrno e 'na lòza de 'ndóe se g'ha 'na bèla vizuàl söl lach. L'è de urìgin del sècol XV e facil che sàpe stat fat sö dei Oldofredi, feudatàre de la Franciacürta e del Lach d'Izé. En chèsto castèl se pènsa che 'l g'habe abitàt el condotiér Francesco Bussone ciamàt "el Carmagnöla" de l'an 1428 al 1432.[1]


text:
Uss èn ils adversaris da l'FC Turitg enconuschents per la fasa da gruppa da l'Europa League, quai suenter ch'igl è vegnì tratg la sort. La squadra da Franco Foda frunta sin
- Arsenal
- PSV Eindhoven
- Bodö/Glimt da la Norvegia.
Cunter Arsenal e Granit Xhaka e cunter il team norvegiais n'han ils Turitgais anc mai giugà. Cunter il club ollandais dad Eindhoven ha l'FCZ gudagnà la stagiun 1963/64 il quartfinal en la cuppa dals campiuns naziunalas.
Entant che Arsenal sto vegnir emprim da la gruppa – han las ulteriuras equipas da cumbatter per plaz dus che munta ils 16avel-finals u plaz trais che maina en la Conference League.
Victoria cunter equipa da la Scozia
Sa qualifitgà per la fasa da gruppà è il Club da ballape da Turitg grazia ad ina victoria da 1:0 encunter il club da la Scozia – Heart of Midlothian. L'emprima partida aveva l'FCZ gia gudagnà cun 2:1.
Fabian Rohner ch'ha sajettà il gol aveva sperà sin gronds adversaris:


text:
Ils retgs da Sumvitg-Trun
Vargada la fiasta da Nadal e la midada digl onn, spetgan biars la viseta dils treis retgs. In usit che vegn menaus atras cheu tier nus gia dapi decennis.
Dils otg tochen ils diesch da schaner han ils retgs e las reginas fatg viseta en las casadas dallas vischnauncas da Trun e Sumvitg. Ils scolars dalla tschunavla e sisavla classa han mintgamai la cuida d’astgar esser duront entgins dis retgs e reginas.
Malgrad quella gronda e strentga lavur duront quels dis ein els cun grond anim e plascher vid lur pensum. Gnanc la malaura che havess propi astgau s’entardar per dus ni treis dis ei vegnida da prender naven il plascher ad els. Nos scolars ein sedai gronda breigia da presentar quei bi usit a moda plascheivla ed jeu sco scolast responsabel engraziel ad els zun fetg persuenter.
Per la gronda part dalla glieud secapescha ei bunamein da sesez ch’ils retgs fan viseta entuorn Buania. Jeu haiel astgau organisar uonn per l'emprema gada quei usit e denton fatg stem: Per che tut funcziuni aschi bein, drova ei ina massada gidontras e gidonters. L’entira organisaziun da quei bi usit ei veramein ina sfida per in e scadin pertuccau.
Sco involau en quella nundetg gronda organisaziun da quei usit hai jeu astgau veser e cunzun sentir cun tgei grond engaschi tut ils pertuccai ein vidlunder, per il beinreussir dil cantar retgs.
A mintga gidontra ed a mintga gidonter seigi engraziau cheu aunc ina gada grondamein cun in sincer DIEUS PAGHI. Senza Vus fuss quei bi usit buca realisabels!
Sco ils davos onns va era uonn il recav allas fundaziuns Missionsprokur St. Joseph Ilanz, Tür auf - mo vinavon, project caritativ d'affons Urpi-Wasi a Cusco - Peru (Artechel ord La Quotitdiana), ed all'ovra Centros Sociales Cristo Obrero (Artechel ord La Quotidiana). Las missiuns gest numnadas vegnan, grazia al grond engaschi dils retgs, sponsoradas culla biala summa da frs. 6'700.--.
Proceder alla gallaria clicar cheu...
#retgs #primara #Trun #Sumvitg #Rabius #Surrein #Cumpadials #Zignau #cant


text:
En il futur veglian ins sa concentrar sin collavuraziuns en Val Schons. Uschia prevesa la Lia Rumantscha da collavurar cun il Center da Capricorns a Vargistagn: «Nus vulain tschertgar collavuraziuns cun auters partenaris, ed uschia profitar da sinergias», ha ditg Carmen Dedual, la manadra da las activitads generalas tar la Lia Rumantscha.
Sin la tschertga d'in collavuratur stabel
Ins saja però anc adina sin la tschertga d’ina collavuratura u in collavuratur stabel per la Val Schons. Quel vegniss a lavurar da nov en in biro en il Center da Capricorns a Vargistagn, uschia Carmen Dedual. La Lia Rumantscha vul era en l’avegnir porscher Cafés Rumantschs, inscunters emnils per persunas che han gust da discurrer rumantsch. Era duai dar inscunters mensils en Val Schons, nua ch’i vegnan preschentads novs products.


text:
Assioma d'estensiunalitaa
L'assioma d'estensiunalitaa, u assioma d'estensiú, intervient in lògica, in matemàtica, e in infurmàtega. Al è ü di assiòom-cjaaf da tüta la teuría assiumàtega di cungjuunt e, in particülaar, ul primm assioma da la teuría ZF ( teuría di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel ).
L'assioma d'estensiunalitaa al è intimameent liaa a la nuzziú d'igualtaa da düü cungjuunt. Al esiist in efett almaanch ciinch manere diferente da definí chesta nuzziú , e cheest assioma al permett da i ünifiá. Al serviss apó a impusá l'ünicitaa da cungjuunt definii par ul datum dij söö elemeent, cuma ul cungjuunt vöj, i singletú, i para, u i Cungjuunt da le parte.
Presentazziú dal assioma[Modifega | modifica 'l sorgent]
Par la varietaa da le definizziú da l'igualtaa, al esiist plüü da furmulazziú pussíbil da cheest assioma, però i pöö tüte sa repurtá a l'enunziaa in acordi a:
- si düü cungjuunt i gh'a i istess elemeent, alura i è i istess.
Si al è pussíbil da restá flou par vargot ch'al cuncerna la nuzziú d'igualtaa druvada in la furmulazziú chí-da-sura, al cuventa la precisá cura che sa vöör esprimm l'assioma int un lenguagg furmaal. Al è par vargott ch'al cuventa esaminá da plüü areent le diferente nuzziú d'igualtaa.
I diverse nuzziú d'igualtaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le diferente teuríe di cungjuunt i definiss mia sémpar da la istessa manera la nuzziú d'igualtaa da düü cungjuunt. A recapitulemm chí le definizziú rincuntrade :
Igualtaa paj elemeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al è l'igualtaa cuma l'è definida in la teuría naïve di cungjuunt par Cantor; la sarà nutada chí « =ig ». Sa la definiss furmalameent par :
- Düü cungjuunt i è iguaj paj elemeent si e noma si i gh'a i istess elemeent.
Igualtaa par inclüsiú recípruca[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al è una varianta da la definizziú precedenta; la sarà nutada chí « ». La fa apell a la nuzziú da inclüsiú, da che la definizziú a l'è :
- Un cungjuunt al è cuntegnüü int un cungjuunt si e noma si cada elemeent da al partegn a .
L'igualtaa par inclusiú recípruca sa la definiss alura furmalameent par :
- Düü cungjuunt i è iguaj par inclüsiú recípruca si e noma si i è cuntegnüü l'ün in l'òolt.
Cheste dò prime definizziú da l'igualtaa i è evidentameent equivalente; al è assée da remplazzá l'inclüsiú par la suva definizziú e da sa regurdá che :
Igualtaa par prupietaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al è l'igualtaa definida par Leibnitz sota ul nomm d'identitaa lògica, e nutada una völta « = » par che cunsiderada cuma plüü « forta » che l'igualtaa al sentüü da Cantor par una resú che a vedaremm un pocch plüü luntà; la sarà nutada chí « =P ». Sa la definiss furmalameent par :
- Düü cungjuunt i è iguaj par prupietaa si e noma si i verifica le istesse prupietaa.
Da fatt, sa na retröva in cheest caas cul istess uget sota düü nomm difereent ( ul nomm d'un uget al è mia una prupietaa propia a cheest uget; al è una etichèta ch'a la gh'è apusada ).
Chesta definizziú, ch'a la pareva natürala a tüta prima, la cascja da fatt una dificültaa : i prupietaa ga i è quantifiade ( « ∀ P » ). Adess, i prupietaa i è di predicaa, e noma la quantificazziú da le variàbile , mia la di predicaa al è auturizada in la lògica abitüala ( lògica di predicaa dal primm úrden' ).
Tré sulüzziú i è pussíbile :
- recürí a una lògica auturizaant la quantificazziú di predicaa, par esempi la lògica di predicaa dal seguunt úrden '; cheest al è mia la sulüzziú abitüalameent druvada, par che le lògiche d'úrden süperiuur al primm i è fisc plüü cumpless e i scuunt de le trape otrameent redüzzíbile che le da la lògica clàssica...
- truvá una definizziú equivalenta, però ch'a la faghes mia apell a la quantificazziú di predicaa; al è la sulüzziú druvada par esempi in la teuría NGB ( [[Classa (matemàtica)|teuría da le classe] ] da von Neumann, Gödel e Bernais );
- renunziá a definí l'igualtaa, e l'intrudüí cuma tèrmin primitiif da la lògica süb-gjacenta ( lògica cjamada cunt igualtaa ); al è ul caas par esempi da la teuría ZF.
Igualtaa par classa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al è l'igualtaa definida in la teuría NGB ; la sarà nutada chí « =C ». Sa la definiss furmalameent par :
- Düü cungjuunt i è iguaj par [[Classa (matemàtica)|classa] ] si e noma si i partegn a le istesse classe.
La nuzziú da classa la generaalise chela da cungjuunt. Una classa al è un cungjuunt si e noma si la è elemeent d'una otra classa; si-da-nò , al è un ünivèers.
Chesta definizziú a l'è equivalenta a la par prupietaa :
- - cuma a tüta prupietaa la pöö vess sucjada una classa, la di cungjuunt ch'i verifica chesta prupietaa, l'igualtaa par classa la implica la par prupietaa;
- - inversameent, cuma cada classa la gh'a una prupietaa caraterístega, l'igualtaa par prupietaa la implica la par classa.
Però la cumporta mia da quantificazziú da predicaa . In scambi, i è le variàbile da classa ch'i è quantifiade, vargot ch'al è lézzit íntal quàdar d'una lògica dal primm úrden.
Igualtaa par definizziú mia direta[Modifega | modifica 'l sorgent]
La sarà nutada chí « =D ». In la teuría ZF, l'igualtaa a l'è mia definida, però cunsiderada cuma tèrmin primitiif da la lògica süb-gjacenta ( lògica cjamada « cunt igualtaa » ), ch'al cumporta alura i assiòom necessari par definí un cumpurtameent da cheest tèrmin equivaleent a al da l'igualtaa par prupietaa.
Assioma d'estensiunalitaa e igualtaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sa cunstata che le definizziú precedente sa i repartiss in düü grup da definizziú equivalente:
- - le dò prime definizziú d'una paart ( grup I ),
- - e le tré darere d'otra paart ( grup II ).
In resümii, a gh'emm :
Da plüü, sa pöö mustrá che l'igualtaa paj elemeent al è un caas particülaar da l'igualtaa par prupietaa, cunsiderant la prupietaa P(E) definida cuma x ∈ E. L'igualtaa par prupietaa la implica dunca l'igualtaa paj elemeent. Al è in cheest sentüü che, cuma indicaa plüü in òolt, l'igualtaa par prupietaa a l'è plüü forta che l'igualtaa paj elemeent. A en dedüissemm ul schéma chí-da-sota d'implicazziú dal grup II veers ul grup I :
Par utegní l'equivalenza da tüte cheste definizziú, al resta dunca noma a demustrá le implicazziú inverse, dal grup I veers ul grup II. Però chesta darera implicazziú al è òolt che l'assioma d'estensiunalitaa !
En passant, sa l pöö infí esprimm cheest assioma da manera furmala; a representaremm i söö difereent enunziaa pussíbil da manera cumpata sota la furma sigütanta :
Al è pussíbil da rincuntrá da le furmulazziú dal assioma indúe l'implicazziú a l'è remplazzada par una equivalenza, però, traa di caas particülaar, chesta equivalenza a l'è süpèrflüa.
Cada teuría scerniss l'üna da le definizziú precedente cuma definizziú da l'igualtaa, representada pal símbul « = », e le otre definizziú, almaanch le cumpatíbil cun chesta teuría, n i diventa di [[teurema|teureem] ].
Òolt röö da cheest assioma[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'assioma d'estensiunalitaa al serviss mia noma a ünifiá le diferente definizziú da l'igualtaa di cungjuunt. Al serviss apó a assürá l'ünicitaa da cungjuunt fundamentaj, taj ul cungjuunt vöj u l para da düü cungjuunt, da che l'esistenza a l'è afirmada par di òolt assiòom.
A cheest efet, cunsideremm un predicaa ünari qual-sa-vöör P. Sa l pöö sémpar definí ul cungjuunt A cuma ul cungjuunt di ugett C ch'i verifica P, i.e. paj-quaj P( C ) al è vera.
Però definí un uget al süfiss mia a garantí la suva esistenza, ni maanch che al pöda esiist. Al cuventa par cheest :
- che la definizziú la síes cunsistenta, i.e. la porta mia a una cuntradizziú ;
- e che l'esistenza dal uget la síes afirmada paj assiòom da la teuría, u en al sigütes.
Ul cungjuunt A al esiist dunca mia si la suva definizziú la porta a una cuntradizziú , par esempi cul predicaa R definii par : « R( C ) » al equivaar a « C al partegn mia a C » (sa l retröva in cheest caas ul Paradoss da Russell).
Cun chesta riserva, i.e. si na limitemm aj predicaa cun dent una definizziú cunsistenta dal cungjuunt A, e si a definissemm un seguunt cungjuunt B da la istessa manera, a partí dal istess predicaa , alura l'assioma d'estensiunalitaa al imponn che i düü cungjuunt i è i istess.
- In efett, al síes x un élameent da B. Dapress la definizziú da B, x al verifica P. Però si x al verifica P, alura, dapress la definizziú da A, x al partegn a A. Dunca cada elemeent da B al partegn apó a A, e inscí B al è cuntegnüü in A. Scambiaant A e B in la démustrazziú precedenta, sa la utegn amò una démustrazziú vàlida, d'indúe A al è cuntegnüü in B. Sa la gh'a la dobia inclüsiú recípruca, dunca B al gh'a esatameent i istess elemeent che A e sa l cunfuunt cunt al.
- Nota : la demustrazziú chí-da-sura la pöö vess rendüda plüü evidenta si sa fa apell al curulari in acordi al assioma d'estensiunalitaa:
- Un cungjuunt al è cumpletameent determinaa paj söö elemeent, e ünicameent paj söö elemeent.
Inscí, cada cungjuuntA definii a partí d'un predicaa ünari P par la fórmüla :
al è ünich (a cundizziú da tüta manera ch'al esiist).
Sa l pöö alura intrudüí un símbul particülaar par désigná cheest cungjuunt, par esempi { a } pal singletú custrüii a partí da l'uget a, u { a , b } pal para furmaa par a e b,...
Variante da l'assioma d'estensiunalitaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'assioma d'estensiunalitaa a l'è generalameent cunsideraa cuma indescütíbil , e al, u ü dij söö equivaleent, parisseva in tüta l'assiumàtega alternativa da la teuría di cungjuunt. Da tüta manera, al pöö sübí da le modificazziú par satisfá vargüne esigenze, cuma in l'esempi segueent.
Int una teuría di cungjuunt cun di ur-elemeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
La nuzziú dur-elemeent, u àtum u amò elemeent primitif, la risülta da la furmalizazziú da la nuzziú delemeent da la teuría cantoriana. Cantor al sa ucüpava pocch da la natüra precisa daj söö elemeent; tütt vargot ch'al gh'a impurtava, al era che sa pudess i mett cungjuuntameent. Però, cuj primm sfoorz da furmalizazziú ( Zermelo), al è parüü necessari da distinguí i elemeent ch'i i era sí istess di cungjuunt da chij ch'i era mia : un elemeent al era dunca al síes un cungjuunt, al síes un elemeent primitif. Un elemeent primitif, u ur-elemeent al è dunca un elemeent, i.e. un uget süscetíbil da partegní a un cungjuunt, però ch'al è mia sí-istess un cungjuunt, e ch'al cumporta dunca nissü elemeent.
In la teuría da Zermelo-Fraenkel atüala, « tütt-coss al è cungjuunt », e a gh'è plüü d'ur-elemeent, però le prime versiú da Zermelo, ispirade par la teuría naïve, n i cumportava; vargüne assiumàteghe alternative da la teuría di cungjuunt n i gh'a amò. I ur-elemeent i pöö vess cunsideraa cuma lògicameent difereent di cungjuunt; íntal caas indúe A al è un ur-elemeent, « x ∈ A » al gh'a nissü sentüü; inscí, l'assioma d'estensiunalitaa sa l aplica noma aj cungjuunt (si-da-nò , cuma un ur-elemeent al gh'a mia d'elemeent, al sa cunfundaress cul cungjuunt vöj).
Alternativameent, int una lògica mia tipada, sa l pöö avidaa büsögn da dá un sentüü a « x ∈ A » ; chesta espressiú a l'è alura cunsiderada cuma falsa tüte le völte indúe A al è un ur-elemeent. In cheest caas, l'aplicazziú da l'assioma abitüaal d'estensiunalitaa la implicaress, cuma a venemm da vidé, che tütt ur-elemeent sa l cunfund cul cungjuunt vöj. Par evitá cheest-chí, a dévum mudifiá l'assioma d'estensiunalitaa al fí che al pöda s'aplicá noma aj cungjuunt mia-vöj. Sa l núnzia alura par esempi:
- assioma d'estensiunalitaa restrecc :
I.e. :
- daa di cungjuunt A e B qual-sa-vöör, si A a l'è un cungjuunt mia vöj (i.e. sa l esiist almaanch un elemeent C in A ), e si A e B i gh'a esatameent i istess elemeent, alura i è iguaj.


text:
Lumbardia
La Lumbardia (talian: Lombardia, lumbard: Lombardia o Lombardea) ie una de la 20 regions de la Talia. L ie la cuarta region taliana plu esteja[1] y ie la prima per populazion (10 060 965 abitanc[2]). Ëila cunfina cun l Piemont a vest, cun l'Emilia-Romagna a sud, cun l Ciantun Tessin e i Grijun a nord y cun l Veneto y l Trentin-Südtirol a ost.
La region à co che cëleuch Milàn.
Chemuns de la Lumbardia[mudé | muda l codesc]
Liej de plu tl articul: Chemuns de la Lumbardia
La Lumbardia ova ai 1 de jené 2020 1506 chemuns.
Notes[mudé | muda l codesc]
Culegamënc dedoravia[mudé | muda l codesc]
- Sit dla region per talian


text:
Parc naziunal svizzer
Bod na da crajer: I'l chantun il plü aint il ost da la Svizra es il muond amo uschè, sco ch'el d'eira dal temp da nos tats. 170 kilometers quadrats natüra intacta, in quala l'uman ils ultims 100 ons nun ha bod mai intervgnü in seis svilup. Avant var 100 ons han visiunars fundà il parc naziunal svizzer ed uschè creà ün'oasa unica. Lur böt: preservar per las generaziuns venturas in Engiadina ün toc cuntrada sulvadia natürala.
Listess visiunar ed unic es stat lur intent, da fundar in Grischun il prüm parc naziunal da l'Europa centrala. Daspö l'on 1914 es il territori protet. I nu s'ha gnanca s'intermiss, cur cha l'on 1951 es stat ün grond incendi. Hoz vivan aint il parc naziunal svizzer sur 5000 sorts bes-chas. In ögl dà eir la flora cun sur 650 differentas sorts da plantas.
Center da visitadurs dal parc naziunal a Zernez
Passantar e scuvrir, as schmüravigliar e metter in dumonda, crear: aint ils quatter locals d'exposiziun dal center da visitadurs dal parc naziunal a Zernez s'avicinan ils giasts al tema parc naziunal, sia fauna e flora, si'istorgia, a la gronda varietà da la natüra in ün tuottafat nouv möd. Üna guida auditativa in tschinch linguas accumpagna ils visitadurs tras l'exposiziun permanenta. La senda da scuvertas invida uffants, da perscrutar sün aignas sendas.
La sporta aint il center da visitadurs resümà:
- exposiziun permanenta interactiva, aventüraivla
- guida auditativa in tschinch linguas
- senda da scuvertas per uffants
- exposiziun chi müda stagiunalmaing
- preschantaziun multimediala da las organisaziuns partenarias
- reliev da laser e staziuns infuormaziun
- butia cun gronda sporta
- lö d'infuormaziun parc naziunal e tussissem Zernez
- servezzan da SMS
- fittanza da spejels da champogna e guidas digitalas
- procurar guidas aint il parc naziunal svizzer
Parc Naziunal Svizzer
Center da visitadurs Zernez
Tel. +41 81 851 41 41
info@nationalpark.ch
www.nationalpark.ch


text:
Bettina Vital, Pia Valär
Tredeschin – Ina praula engiadinaisa
Rumantsch Grischun
Chasa Editura Rumantscha, 2014, numer d’empustaziun 978-3-03845-026-9
En questa ediziun vegn la paraula dal tredeschavel uffant d’ina famiglia engiadinaisa raquintada; il text è vegnì adattà da Bettina Vital, las illustraziuns ha Pia Valär creà da nov. La publicaziun d’ina paraula classica rumantscha, cun illustraziuns finas e tschiffantas per s’approfundar. Per uffants pitschens e gronds. E per creschids.
Ina praula engiadinaisa illustrada da Pia Valär, raquintada da Gian Bundi, adattada da Bettina Vital


text:
- P. Roth & G. Dazzi
Il muond inter sün 50 x 1.30: l’ascensur, il spazi e la flexibilited
A Genova il spazi es restret. L’intera cited es inchastreda traunter il mer e l’Apennin. Giò’l port cun tuot ils magazins, vias, grüs e barchas as vezza a melapaina l’ova e scha’s vo cul ascensur sü Castelletto per guarder la cited da suringiò as vezza ün tapet da tets.
Noss figl Zosimo ho managio: «Non si vedono le strade!». E propi, las numerusas giassas, «i vicoli e caruggi», da la cited veglia sun pel pü uschè strettas, cha’s riva tres be a pè u il pü da tuot cun üna vespa. Las giassas sumaglian a chavorgias e scha’s guarda in sü schi’s vezza be üna strivla da tschêl, ils tets dals palazis faun da parisol.
Genova: città affamata di spazio!
Nossa chesa in Via dei Giustiniani, bundant 400 ans veglia, ho set plauns. Nus stains süsom e per giodair la bella vista esa da fer 133 s-chelins. Però, grande lusso, c’è l’ascensore: ün model simpatic chi varegia almain 50 ans süllas cordas.
La cabina es be 50 centimeters largia, 1.30 meters lungia ed ho duos portas. Il prüm esa d’avrir üna porta da fier cun ün giatter e zieva stumpler da la vart ün üsch da lain. Be scha tuottas duos portas sun bain serredas as metta l’ascensur in muvimaint. Quist pratic trabicul, concipieu per maximelmaing trais persunas, nun es be l’expressiun dal spazzi restret e da la dimensiun verticala da Genova, ma eir ün’allegoria per la vita taliauna chi promouva di per di la flexibilited. Access a l’ascensur as ho be cun üna clev. Giosom, scha’s voul ir in sü esa d’evrir la porta cun la barba da la clev in sü e süsom per ir in giò esa d’infiler la clev illa serradüra cun la barba in giò. Logic, varo dit quel chi ho monto las duos serradüras. Per gnir oura stögli giosom stordscher ün pom da fier, süsom però trer vi d’üna falla. Voul dir quatter differents sistems d’evrir üna porta e que illa medema chesa, i’l medem ascensur e cun la medema clev. Uossa am dumandi: Es co gnieu improviso u es precis que la scoula intenziuneda chi promova la famusa flexibilited taliauna? Voul dir be ün Svizzer drouva set dis per chapir il sistem…


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/59
Ona novella del Vottcent[edit]
Disi donca che in di temp del primm re de Cipri, dopo che la Terra Santa l'è stada conquistada da Gottifred de Buglion, l'è succeduu che ona donna nobila de Guascogna l'è andada come pellegrina al Sepolcher e, tornand indree, arrivada a Cipri, l'è stada maltrattada da certi baloss. E per quest, rabbiada foeura de moeud, l'ha pensaa de presentà i sò quarell al re; quaighedun gh'hann ditt de minga trà via el fiaa, perchè 'sto re l'era inscì on cojon che minga domà l'era gnanch bon de fà vendetta per i olter ma, de ciolla, el taseva anca quand l'era insultaa lù stess, e se quaighedun gh'aveva on quai dispiasè, el se sfogava addoss a lù. La sciora, sentuu 'sta storia, disperand de vendicàss, la s'è determinada de fà capì el sò debol a 'sto re e, piangend, la s'è presentada a lù e la gh'ha ditt: "Maestà, mé vegni minga ché per vess vendicada di ingiuri che m'è staa faa; ma almen desideri de savè come te feet a supportà inscì pacificament i tort che, come hoo sentuu a dì, té te ricevet, perchè almen poda imparà a dàmm pas dei mè dispiasè, che Dio lo sa se mé i regaleress volontera, dal moment che te seet faa inscì polid a supportài".
El re, che fin allora l'era semper staa pigher e poltron, come 'l se foeuss dessedaa, cominciand dai tort faa a 'sta sciora, el s'è miss a vendicà semper tutt i ingiuri che se foeuss faa a la soa dignità.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 186-187


text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
Lavurs da preparaziun
- leger e chapir plans
- far mesiraziuns e las nudar confurm a la scala
- marcar ils elements da construcziun che vegnan allontanads cun agid da nivels u apparats da laser
- preparar las maschinas ed ils guaffens necessaris sco resgias, taraders e sugas
- endrizzar il plaz da lavur, resguardar las mesiras da segirezza, p.ex. montar barrieras e tavlas u segirar palancas
Lavurs da resgiar e furar
- fixar las posiziun exactas nua ch'ils tagls per portas, fanestras, ascensurs, burals da ventilaziun ed auters chanals ston vegnir fatgs
- preparar pumpas e deflussiuns d'aua, sco er indrizs da protecziun encunter pulvra ed aua
- maschinas e guaffens per l'elavuraziun da betun, sco p.ex. per montar, endrizzar e manischar resgias, fresas e sugas cun segments da diamants
- survegliar d'in cuntin il progress e la qualitad da las lavurs
lavurs da spazzar e rumir
- spazzar ils edifizis cumplettamain u parzialmain cun differentas maschinas e duvrar latiers ils dretgs guaffens
- dismetter ils elements da construcziun allontanads ed auters ruments da construcziun adattà a l'ambient u reciclar quels
- scriver rapports da lavur
- nettegiar las maschinas e las mantegnair
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 16-10-2009 (stadi dal 1-1-2019)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
en ina interpresa da sondagi da betun u da tagliar betun
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala a Zofingen/AG
Roms professiunals
- savida fundamentala, lavurs da preparaziun, furar e tagliar, demontaschas spezialas
- segirar, dischlocar e dismetter elements da construcziun
- diever da maschinas, apparaturas e guaffens
- administraziun
Curs ordaifer il manaschi
Tar divers temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Permiss dad ir cun auto
Lavurants al tagl d‘edifizi survegnan la pussaivladad da far il permiss dad ir cun auto durant la furmaziun professiunala.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "lavurant / lavuranta al tagl d‘edifizi AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- temp da scola obligatoric terminà
Pretensiuns
- enclegientscha pratica
- inschign manual
- imaginaziun dal spazi
- enclegientscha tecnica
- sanadad robusta
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas, purschidas da l’Associaziun svizra per interpresas che foran e taglian betun (tud. : Schweiz. Verbandes der Betonbohr und Betonschneidunternehmungen SVBS) sco era da la Societad Svizra dals Impressaris-Constructurs (tud.: Schweiz. Baumeisterverbandes SBV)
Furmaziun da basa scursanida
en ina professiun parentada, p.ex. sco miradur / miradura AFQ, lavurer / lavurera da betun AFQ, dissegnader / dissegnadra AFQ
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal, p.ex. polier / poliera al tagl d’edifizi, polier / poliera da construcziun
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. maister constructur diplomà / maistra constructura diplomada
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS en surveglianza da construcziun u tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS en planisaziun da construcziun
Scola auta spezialisada (SAS)
Studis da bachelor en direcziuns da studi parentadas, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en la domena d’inschigner / inschignera da construcziun. Tut tenor scola auta spezialisada valan differentas cundiziuns d'admissiun.
Cundiziuns da lavur
Lavurants al tagl d‘edifizi lavuran en la branscha dal tagl d’edifizi. I dat manaschis spezialisads sco er partiziuns en manaschis da construcziun.
La situaziun da las empustaziuns dependa da la conjunctura da la branscha da construcziun, però vegn la branscha dal tagl d’edifizi adina pli impurtanta. Ils motivs èn il svilup da la tecnica da construcziun industriala ed il volumen gigantic da renovaziuns. Bleras construcziuns autas, dentant er construcziuns d’art en la construcziun bassa sco punts, tunnels ed implants atomars ch’èn vegnids bajegiads durant il boom da betun, ston vegnir sanads, renovads u demontads ils proxims onns.
Radund 40 interpresas en Svizra prendan emprendists da lavurant al tagl d‘edifizi.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweiz. Verband der Betonbohr- und Betonschneidunternehmungen SVBS
Bahnhofstr. 7d
4512 Bellach
Tel: +41 32 618 10 50
URL: www.svbs.ch


text:
Los Angeles
Los Angeles (a s lèś [lɒs ˈændʒələs] in ingléś) l'è na sità di Stat Unî, cgnusùda anc sōl cuma L.A., ch'la fà dagnóra quàtar migliòṅ 'd abitànt, la più granda dal paéś e la secónda par nùmar 'd cristiàṅ dòp New York. La fà part dla cuntèa c'n al stés nóm e la s cata su 'l còsti dla Califòrgna su 'l Ucéan Pasìfic.
La fava part dla culògna spagnōla dal Mèsic in fiṅ a 'l 1821, quànd al stat 'l è dvintâ indipendènt, pò in dal 1847 l'è pasàda, cun la Califòrgna, sóta i Stat Unî c'n al Tratâ 'd Cahuenga.
Hollywood 'l è òṅ di sò utànta distrét e difàti l'indùstria audio-viśìva l'è dimóndi impurtànta par la sò ecunumìa acsè cuma 'l cumèrs e 'l turìśum. In dal 1984 'l à uspitâ i Śōg dla XXIII Ulimpìade.
Al sò sìndig, da 'l 2013, 'l è 'l demucràtic Eric Garcetti.
Persunàǵ ligâ a Los Angeles
- James Ellroy, scritōr
- Andrew Howe, saltadōr in lung e curidōr
- Heather Parisi, balarìna e persunàǵ televiśìṿ
- Adam Levine, cantànt di Maroon 5
- Vince Neil, cantànt di Mötley Crüe
- Beck, cantànt
- Brad Delson, chitarìsta di Linkin Park
- Kesha, cantànta
- Natalie Cole, cantànta
- Juliette Lewis, atōra e cantànta
- Liza Minnelli, atōra e cantànta
- Marilyn Monroe, atōra e cantànta
- Romina Power, atōra e cantànta
- Mia Farrow, atōra
- Jodie Foster, atōra
- Jamie Lee Curtis, atōra
- Angelina Jolie, atōra
- Tori Spelling, atōra
- Gwyneth Paltrow, atōra
- Kate Hudson, atōra
- Kim Kardashian, persunàǵ televiśìṿ, atōra, “socialite”, mudèla, stilìsta e imprendidōra
- Leonardo DiCaprio, atōr
- Shia LaBeouf, atōr
- Dustin Hoffman, atōr
- David Carradine, atōr
- Jake Gyllenhaal, atōr
- Jeff Bridges, atōr
- Val Kilmer, atōr
- Michael Bay, regìsta e prudutōr
- Paul Thomas Anderson, regìsta


text:
Lungubard
I Longobarcc (Langobardi in latín, Langbärte in germanich antìch) i era 'n pòpol germanich che per divèrsi sècoi el s'è spostàt come 'n pòpol nòmade e 'ndèl cors de le sò migrasiù el s'è spostàt de le valàde del fiüm Elba 'nfina a la penìzola italiàna. Del 568, guidàcc del sò re Albuì, i s'è stabilìcc 'n Italia, endoche i g'ha fondàt en régn indipendènt, che pò 'l s'è slargàt fò 'nfìna a ocupàla quàze tota. El Regn Longobart l'è pò stat cunquistàt de Carlo Magn (endèl 774) che 'l g'ha ciapàt isé 'l tìtol de Re dei Franchi e dei Longobàrcc, e piö tàrde el sò teretóre l'è nit a fà part del imper carolìngio.
UrìginModifega
I Longobàrcc i ìa cunusìcc dei Romàni zamò 'n época antìca: endel'an 98 dòpo del Signùr, el stòrich Tàcito el i a lüminàa zabèlia endèna sò òpera söi Germani, "Germania", ma i restarà amò per dei sècoi endel'ómbra e la sò stória amò 'ndèl sècol V l'ìa mal cunusìda. El pòpol dei Longobàrcc el partècipa mìa a le 'nvaziù e a le migrasiù barbàriche dei sècoi IV e V.
La sò tradisiù oràl tàrda (l’"Origo gentis Langobardorum") la descrìf come i Longobàrcc i g'hape lasàt la Scandinàvia, sóta la guìda de du càpi fredèi, Ibor et Agio, e come i se sàpe stabilìcc endel'Europa centràla. La dà 'na spiegasiù de l'etimulugìa del sò nòm, cioè i «Longhe-Bàrbe»: chèsto nòm el sarès stat dat de Odino a la tribù picinìna dei Winilli (che völ dì «Gueriéri»), dòpo che le fómne de chèsta tribù le s'ìa taiàde i caèi e le i ìa dopràcc per fas sö de le bàrbe postése; el trüch, sügerìt de Freia, el gh'ìa l'obietìf de fà somèa l'ezèrcit dei Longobàrcc piö nömerùs endèn momènt che i éra envadìcc dei Vàndali, piö nömerùs de lur. I Longobàrcc i se cunsideràa i preferìcc de Odino.
L'òpera la g'ha per modèl la stória de la migrasiù dei Goti (discriìda del stòrich Giordàno) e fórse apò de la stória de la migrasiù dei Angli, dei Juti e dei Sàssoni vers l'ìzola de Bretàgna riportàda endèla "Crònaca anglo-sàsone". Adognimòdo, el caràter mitològich de la tradisiù longobàrda la òbliga a cunsiderà l'ipòtezi de l'urìgin scandìnava e l'etimulugìa prupunìda con circuspesiù.
MigrasiùModifega
Endèl prim sècol dòpo del Signur, i Longobàrcc i s'ìa stansiàcc dré al córs süperiùr de l'Elba 'ndóche i s'è confrontàcc co l'Imperdùr Romàno Tibério. El sècol dòpo, i s'ìa spostàcc söl córs medià del Danùbio e 'ndèl an 167, i è prezèncc en Panònia 'ndóche i rèsta per divèrsi sècoi. Envèrs la fì del sècol V, i oté 'n chèsta regiù en tratàt de l'imperadùr Giüstinià, che 'l i a 'nquàdra come foederati de Róma. Divèrsi gueriér longobàrcc i sèrf a pàrter de l'an 551 come mersenàre endèla penìzola italiana cutra i Ostrogòti.
'Na ólta riàcc en Panònia, i atàca 'l régn dei Éruli 'nvèrs el 505 e dòpo i òcupa la pruvìncia romàna de Panònia Prìma (fórse entùren al 527) e dòpo la Panònia Segónda a pàrter del 547. I lìga aleànsa 'nsèma ai Avar, en pòpol de le stèpe öltem riàt endèla regiù. I bat i Gèpidi che i gh'ìa 'n mìra de slargà fò i cunfi del sò régn (presapóch 567). 'Na part dei Gepidi i se önés ai Longobàrcc e i se möf ensèma vèrs l'Itàlia endóche i consèrva per en pó de tép le sò légi. A cumincià de le metà del sècol VI, par che sèrte Longobàrcc i se convertése al Critianézem e al stès tép, i vé tocàcc del arianìsmo (fórse 'nflöensàcc dei Ostrogoti?). En ògna càzo, la gran magiurànsa dei Longobàrcc l'è amò pagàna.
A stà a chèl che le cönta le fóncc, el sò rè Albuì el fà 'n acòrdo col khagan dei avàr: per duzènt agn, i Longobàrcc i pöl turnà 'n Panònia e ìga amò 'l sò teretóre. Il Longobàrcc isé, compagnàcc dei Gépidi, ma apò a de bànde de Sàsoni, Eruli e apò dei Avari[1]., i se mèt alùra en màrcia per l'Itàlia endóche la destrüsiù del regn de Teudorìch la gh'ìa creàt en vöt de potére: quàze 25 agn de guère entra i Bizantì e i Ostrogoti le gh'ìa portàt l'Itàlia 'n ruìna e la recunquìsta de Giüstinià la s'è demustràda fiàca.
Invaziù de l'ItàliaModifega
Jörg Jarnut, e 'nsèma a lü 'na bùna part dei autùr, i stéma che la cunsistènsa 'n nömer dei pòpoi en migrasiù 'ntra sènto e i sentosinquantamìla 'ntra gueriér, fómne e mìa-combatèncc[2]; ma gh'è mìa l'acórde generàl söl nömer[3].
La rezistènsa dei bizantì l'è stàda fiàca; i mutìf de chèsta rezistènsa dèbola l'è amò ogèt de discusiù 'ntra i stòrich[4]. A chèl'época là la cunsistènsa nömèrica de la popolasiù l'ìa al mìnim stòrich , dòpo le destrüsiù de la guèra gòtica[4]; en piö i Bizantì, che dòpo la réza de Teia, l'öltem dei rè Ostrogoti, i gh'ìa ritiràt le fórse piö bùne e i comandàncc piö brài[4] de l'Itàlia perchè i éra 'mpegnàcc al stès tép apò a cutra i Avari e i Persià, i s'è difindìcc apéna 'ndèle cità grànde e furtificàde[2]. I Ostrogoti che gh'ìa restàt en Italia se pènsa che i g'hape mìa upunìt 'na gran rezistensa, perché i vidìa 'ndei Longobàrcc dei Germani compàgn de lur.[4]
La prìma cità a éser ciapàda de Albuì l'è stàda Cividale del Friuli (alùra "Forum Iulii"); e pò dòpo giöna dré a l'ótra i g'ha cunquistàt Aquileia, Vicènsa, Verùna e quase töte le ótre cità de l'Italia nordorientala[5].
Endèl setèmber del 569 i Longobàrcc i s'è 'mpadrunìcc de Milà e Lucca e 'ndel 572, dopo de tré agn de asédio, i g'ha ciapàt apò a Pavia; Albuì el fà deentà chest'öltema la sò capitàl[6].
Endèi agn che gh'è ignìt dòpo i Longobarcc i è nacc en nacc co la cunquìsta de l'Italia e i è nacc zó dré a la penìzola 'nfìna a la Bàsa Itàlia, 'ndóche Faroaldo e Zottone i g'ha ciapàt el contròl dei Apenìni centrài e meridiunài, e i è deentàcc isé i prim dùchi de Spoleto e Benevento[7]. I Bizantì i g'ha mantignìt 'na part de le zòne de còsta de l'Italia cuntinentàla: l'Ezarcàt (la Romagna, co la sò capitàl Ravenna), la Pentapoli (coi teretóre de còsta de le sich cità de Ancona, Pesaro, Fano, Senigallia e Rimini) e 'na gran part del Làsio (inclüza Roma) e de l’Italia meridiunàla (le cità de la còsta de la campània (fa che Salerno), la Puglia e la Calabria)[8].
En prensépe la duminasiù logobàrda l'ìa düra fés, co l'edèa de sachegià e cunquistà: 'n ategiamènt diferènt de chèl dei bàrbari foederàcc, che gh'ìa ìt piö tat tép per sorbéser la 'nflöènsa latìna[4]. Però, zabèlia 'nvèrs la fì del sècol VI, el comportamènt dei Longobàrcc el s'ìa fat méno dür[9], pò a per vìa del procès de conversiù de l'arianesimo al crédo de la céza de Roma[10].
Régn longobàrtModifega
Fondasiù del régnModifega
Co l'invaziù dei Longobàrcc, l'Italia la s'è troàda a éser spartìda 'ntra chèsti e i Bizantì, conde cunfì che 'ndèl córs del tép i è cambiàcc de spès. I nöf riàcc i s'è stabilìcc 'ntra la Langobardia Maior (l'Itàlia setentriunàla e 'l Dücat de Tuscia) e la Langobardia Minor (i dücàcc de Spoleto e Benevento endèl'Itàlia centro-meridiunala), e 'nvéce la tèra restàda sóta 'l contròl bizantì ("Romània") la gh'ìa come cèntro de gravità l'Ezarcàt de Ravenna. Dòpo 'l dücàt del Friuli, creàt endèl an 569 del re Albuì stès, i óter dücàcc i è stàcc creàcc en chèle che i éra le cità piö 'mportànte dei teretóre cunquistàcc: la sulusiù l'è stàda sügerìda de ezigènse suradetöt militàr (i dùchi i éra prim de töt dei comandàncc), ma isé gh'è stat apò bötàt la somésa de la debolèsa strütüràla del potére centràl longobàrt[11]. Endèl 572, dopo che i gh'ìa cunquistàt Pavìa e che i l'ìa fàda deentà la capitàl del régn, Albuì l'è stat vìtima de 'na tràma organizàda a Verùna de sò moér Rosmunda e de quach óter gueriér [12].
Sècol VIModifega
Piö tàrde, endèl stès an, i duchi i g'ha mitìt sö come re Clefi. Chèsto 'l g'ha slargàt fò amò 'n pó i cunfì del régn: el g'ha finìt de cunquistà la Tuscia, e 'l g'ha pröàt a nà 'n nacc co la pulìtica de Albuì, e per chèsto 'l g'ha fat fò la ècia aristocrasìa latìna per guadegnà tère e patremóne. Clefi el vegnarà copàt, fórse sö instigasiù dei Bizantì, endèl 574[13]. A chèsto pont i dùchi i g'ha dicidìt de fà sènsa numinà 'n óter re e per des àgn ognü 'l g'ha regnàt sènsa rindìga cönt a nisü endèi sò dücàcc[14].
Endel 584 i duchi, denacc al bezògn de ìga 'na monarchìa bèla gaiàrda e centralizàda per püdì tignìga bòta a la presiù dei Franchi e dei Bizantì, i g'ha 'ncurunàt Autari come sò re e i g'ha consegnàt la metà dei sò patremóne[15][16].
Isé Autari el g'ha reorganizàt i Longobàrcc e e la sò prezènsa stàbil 'n Italia. El g'ha ciapàt el tìtol de Flavius, col qual el fàa cönt de proclamàs apò a protetùr de töcc i romà[15]. Endèl 585 el g'ha casàt endré, endel Piemont del dé d'encö, i Franchi e 'l g'ha ubligàt i i Bizantì a domandà, per la prima ólta, 'na trégua. Endel 590 el g'ha töt come moér la principèsa de Baviera Teodolinda, de sànch letingio, 'na cazàda longobàrda prestigiùza.
Autari l'è endèl cors de chèl stès 590 e a ciapà 'l sò pòst gh'è stat ciamàt e duca de Türì, Agilulfo, che póch dòpo el töarà come moér la stèsa Teodolinda; a catàl fò come spus e re, a stà a la legènda, l'è stàda lé stèsa[17]. La 'nflöènsa de la regina sö la pulìtica de Agilulfo l'è stàda 'mportànta e le deciziù piö gròse se pènsa che le sàpe stàde ciapàde de töcc du 'nsèma[18].
Agilulfo e Teodolinda i g'ha garantìt i cunfì del régn per mès de tratàcc de pàce coi Franchi e coi Avar; le trégue coi Bizantì, 'nvece, i è stàde sistematicamènt violàde e i des agn enfìna al 603 i è stàcc segnàcc de de 'n ótra espansiù dei Longobàrcc. Al nord Agilulfo el g'ha ocupàt, 'ntra le ótre cità, apò a Parma, Piacènsa, Pàdova, Monselice, Este, Cremùna e Màntoa, entàt che al sud i duchi de Spoleto e Benevento i slargàa pò a lur i sò posedimèncc[19].
El rinforsàs dei potéri atribüìcc al re, ambiàt là del Autari prima e del Agilulfo dòpo el g'ha segnàt apò 'l pasàgio a 'na concesiù teritoriàla nöa bazàda sö 'na diviziù stàbil del régn en dücàcc. Ogna dücàt l'ìa comandàt e aministràt de 'n duca, che l'ìa mìa piö apéna 'l càpo de 'na fara, ma apò a 'n funsiunàre del re, al quàl gh'ìa afidacc dei potéri püblich e che l'ìa aidiàt de funsiunàre minur (i skuldheis e i gastàldi). Con chèsta maniéra nöa de organizàs, el Regn Longobàrt el cuminciàa a cambià caraterìstica: de 'na ocupasiù militar a 'n Stat[18]. La 'ncluziù de le zécc scunfigìde (i Romànich) l'ìa 'na tàpa inevitàbil e l'Agilulfo el g'ha ciapàt dele deciziù simbòliche che miràa a fàga ciapà crèdet endèla popolasiù latìna: per ezèmpe, el s'è definìt Gratia Dei rex totius Italiae ("Per gràsia del Signùr, re de l'Italia 'ntréga") e mìa piö apéna Rex Langobardorum ("Re dei Longobàrcc")[20]. L'è 'n chèsta diresiù che se pöl lèzer la presiù — fàda suradetöt de la regìna Teodolinda, che la gh'ìa 'n rapórt epistolar col papa Gregorio Magno stès[21] — per fà convertéser i Longobàrcc al Catolicézimo, che 'nfìna a chèl momènt là i ìa amò perlopiö pagàni o ariàni, e per la recumpuzisiù del Scisma tricapitulì[19]. Pàol Diàcon endèla sò òpera l'ezàlta el leèl de sigürèsa al quàl s'ìa riàcc, dòpo le baraónde de l'invaziù e dòpo 'l perìot dei duchi, sóta 'l régn de Autari e Teodolinda:
Sècol VIIModifega
Dòpo che gh'è mort l'Agilulfo, endel 616, el trono l'è pasàt a sö fiöl amò zùen Adaloaldo. Teodolinda, che la g'ha fàt de regidùra la g'ha tignìt en mà 'l potéra apò a dòpo che 'l fiöl l'è dientàt magiorène e l'è nàda 'n nacc co la sò pulìtica filo-catòlica e de pacificasiù coi Bizantì, che però l'è nàda a finì de creà malcontét 'ntra i óter nòbii Longobàrcc; el cunflìt l'è s•ciopàt endèl 624 capegiàt de Arioaldo, el zèner de Teodolìnda, che 'ndèl 625 el rìa a destetöéser Adaloaldo e aciapà 'l sò pòst[22][23]. Chèsto "cùlpo de Stat" el g'ha dirvìt 'na stagiù de béghe 'ntra le dò componèncc religiùze de magiurànsa, dedré de le quài se scundìa l'upuzisiù 'ntra chèi che sustignìa la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e de integrasiù coi "Romànich" e chèi che ülìa 'na pulìtica piö agresìva e de espansiù (i nòbii arià)[23]. El régn de Arioaldo l'è stat distürbàt de töte chèste béghe intèrne e de minàce estèrne.
Endel 636 el pòst del Arioaldo l'è stat ciapàt de l'ariàno Rotari, duca de Brèsa[24], che 'l g'ha regnàt enfìna al 652 e cunquistàt quàze töta l'Italia setentriunàla, el g'ha ucupàt Oderzo e la Ligüria e finìt de cunquistà l'Emilia dopo ìga insìt endela batàia del Scultenna endel 643.[25]. La sò memória l'è ligàda suradetöt al sò famùs Edìt, prumulgàt el stès an e che 'l cudificàa le norme germaniche, ma 'l dirvìa la pórta apò a nuità 'mportànte (compagn de la sustitusiù de la faida col guidrigildo)[26].
Endel 653, col Ariperto I, gh'è turnàt a ciapà 'l tròno la dinastìa bavaréza, sègn de 'na fórsa ritroàda de la fasiù catòlica a despèt de chèla ariàna[27]. Ariperto el s'è mitìt en móstra per la represiù cùtra l'arianézimo; a la sò mórt (661) el g'ha spartìt el régn 'ntra i sò du fiöi, Pertarito e Godeperto. La spartisiù però l'è nàda sübet en crìzi: 'ntra i du fredèi s'è ambiàt fò 'na béga che g'ha ciapàt dét apò a 'l dùca de Benevento, Grimoaldo, che 'l g'ha ciapàt l'ocaziù per caàs de tùren töcc du i fredèi e otègner la 'nvestidüra dei nòbii longobàrcc. Grimoaldo el g'ha favurìt l'òpera de 'ntegraiù 'ntra le dò componèncc del régn e 'l g'ha ezercitàt el sò potére conden apienèsa che 'nfìna alùra la s'ìa mai vésta 'ndèi sò predecesùr[28].
Quan che gh'è nìt a mörer pò a 'l Grimoaldo, endèl 671, Pertarito l'è riturnàt en Italia e 'l g'ha portàt en nacc 'na pulìtica en lìnea con chèla de la sò dinastìa. El g'ha utignìt la pace oi Bizantì e 'l g'ha smorsàt zó 'na prima ribeliù del duca de Trènt, Alachis[29], che però el g'ha tentàt amò 'n ólta de ribelàs, el g'ha coalizàt i upuzidùr de la pulìrica filo-catòlica[30], a la mórte del Pertarito, endel 688. Sò fiöl Cuniperto che 'l gh'ìa ciapàt el sò pòst endel 689 l'è riàt a tignìga có a chesta ótra ribeliù, e 'l g'ha copàt Alachis endela batàia de Coronate[31]. La crìzi l'ìa 'l rezültàt de la divergènsa che cuntrapunìa de dò regiù de la Langobardia Maior: de 'na bànda le regiù ucidentàle ("Neustria"), ligàde ai re de la dinastìa bavaréza, filo-catòliche e sostenidùre de la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e Roma; de l'ótra le regiù orientàle ("Austria"), che se rasegnàa mìa a che se 'ndebulìes el caratèr de gueriér del sò pòpol[30].
Sècol VIIIModifega
Dòpo la mórt de Cuniperto, endèl 700, s'è ambiàt fò 'n ótra béga per la söcesiù. Dòpo divèrse batàie, ribeliù, regènse che s'è mai stabilizàt, endèl 702 Ariperto II el rìa a bàter Ansprando e Rotarit, che i ghe se upunìa, e isé 'l pöl turnà a dedicàs a 'na pulìtica de pacificasiù. Endel 712 Ansprando, rientràt de l'ezìlio al qual l'ìa stat ubligàt, el g'ha sbatit zó Ariperto, ma pò l'è mórt apéna dòpo de tré més de régn.
Söl tròno alùra gh'è nat sö Liutprando, fiöl de Ansprando zamò asociàt al potére; el sò régn el sarà 'l piö lónch de töcc chèi dei rè longobàrcc en Italia, che sóta de lü i g'ha tocàt el pónt piö alt de la sò evulusiù stòrica[32]. El sò pòpol el ghe recunusìa coràgio, valur militàr e öcc pulìtich, ma a chèsti valùr tìpich de la tradisiù germànica, Liutprando — che oramài el regnàa sùra 'na nasiù en magiurànsa catòlica — el g'ha zontàt apò a le virtü del piissimus rex[33]. A testemognànsa de l'amirasiù che i gh'ìa 'nvers de lü i Longobàrcc el Pàol Diàcon el la descrìf isé:
Liutprando el g'ha fat aleànsa coi Franchi, per mès de 'n acórde curunàt de l'adusiù simbòlica del zùen Pipì el Cürt[34], e co i Avari, ai cunfì orientài, en maniéra de garantìs 'na sèrta sigürèsa cutra le minàce estèrne e de püdì isé ìga le mà lìbere 'n Itàlia[35]. Endèl 726 el g'ha ciapàt divèrse cità de l'Ezarcàt e de la Pentàpoli, e al stès tép el s'è mustràt come protetùr dei catòlich; per mìa fàsela ciapà dré del papa, però, el g'ha duzìt renönsià a l'ucupasiù de Sutri[36], che che 'l g'ha mìa dat endré al imperadùr ma «ai apòstoi Piéro e Pàol»[37]. Chèsta donasiù, cunusìda col nòm de Donasiù de Sutri, la g'ha creàt el precedènt legàl per atribüìga el potére temporàl al papa, che g'ha ìt come öltem rezültàt la custitüsiù del Stat de la Céza[36].
La béga col papa la gh'ìa ciapàt 'na bröta piéga quan che Liutprando 'l gh'ìa mitìt sóta asédio Roma e che 'l papa 'l gh'ìa domandàt de aidiàl a Carlo Martel. Chèsto, per vìa diplomàtica l'è riàt a fàga cambià edèa al re longobàrt (739). Endèl córs dei agn che gh'è nit dòpo, Liutprando l'è riàt a portà pò a i dücàcc de Spoleto e de Benevento sóta la sò autorità: mai nisü óter re longobàrt l'è riàt a otègner isé tat[38]. La saldèsa del sò potére la se fondàa, söl sò carìsma persunàl ma apò a sö la reorganizasiù de le strütüre del regn che 'l gh'ìa zabèla ambiàt là amò 'ndei prim agn[39]. El pàpa nöf (Zaccaria) el gh'ìa utignìf dele ótre concesiù teretóràle de Liutprando, che 'ndel 742 el g'ha trasferit al papa, en bel pó de tère de l'ex Dücat Romàno[40].
Dopo che gh'è mort el Liutprando (744) 'na ribeliù la g'ha sbatìt zó el sò niùt Ildebrando e la g'ha mitìt sö al sò pòst el duca del Friuli, Rachis, che però 'l g'ha dimustràt de mìa ìga 'l caràter fòrte asé. El g'ha sercàt de fas sostègner de la nobiltà pesèna e dei Romànich[41], ma l'è nat a finì de fà 'nversà la bàze dei Longobàrcc che la l'ha ubligàt en póch tép a turnà a atacà la Pentapoli. El papa el l'ha cunvincìt a lasà pèrder e chèsta deciziù la g'ha cuntribüìt a mèter a zéro del töt el sò crèdet; i duchi i g'ha isé iligìt al sò pòst come rè nöf, sò fredèl, Astolfo, e a Rachis gh'è cunvignìt de ritiràs a l'Abasìa de Montecassino[42].
Astolfo, che l'ìa reprezentànt de la corènt piö agresìva dei duchi, el g'ha praticàt 'na pulìtica enèrgica e de espansiù[42] e 'n prensépa el g'ha apò a utignìt pò a dei bèi söcès, che s'è concretizàt co la cunquìsta de Ravenna (751); co le sò campàgne i Longobardi i ìa riàcc a duminà quàze del töt l'Italia, co l'ocupasiù (750-751) apò a de l'Istria, de Ferrara, de Comacchio e de töcc chèi teretóre a sud de Ravenna 'nfìna a Perugia, e 'ndèla Langobardia Minor l'è riàt a 'mpunì 'l sò potér pò a söl dücàt de Spoleto e, en maniéra indirèta, a Benevento[43]. Pròpe quan che Astolfo el someàa lanciàt a duminà töte le upuzisiù en Italia, Pipì el Cürt, el rè nöf dei Franchi, el s'è mitìt decórde col papa Stefano II che, en càmbe de l'unsiù reàl, el g'ha utignìt che i Franchi i vegnès zó 'n Italia. Endèl 754 l'ezèrcit longobàrt l'è stat batìt dei Franchi e Astolfo el g'ha duzìt acetà de consegnà ostàgi e céder dei teretóre. Du agn dòpo el g'ha turnàt a ambià fò guère col papa, e chèsto el g'ha turnàt a ciamà i Franchi. Batìt tùrna, Astolfo staólta el g'ha duzìt acetà de le cundisiù amò piö düre: Ravenna la vegnarà cidìda al papa, che 'l g'ha slargàt fò isé i teretóre dei Patremóne de San Piero e 'l re el g'ha duzìt acetà 'na sort de proteturàt[44].
Astolfo el mör endèl 756 e alùra Rachis el g'ha lasàt el monastér endóche 'l s'ìa ritiràt e 'l g'ha tentàt, en prensépe con 'na auach söcès, de turnà a 'mpadrunìs del tròno. El g'ha troàt però sö la sò stràda Desiderio, duca de Tuscia, che l'ìa riàt a troà el sopórt del papa e dei Franchi. I nòbii Longobàrcc i s'è sotametarà a Desiderio e Rachis el turnarà a ritiràs a Montecassino. Desiderio el turnarà a afermà el contròl longobàrt söl teretóre, el ligarà relasiù coi Romànich, el crearà 'na rét de monastér goernàcc de aristocratich longobarcc e 'l troarà 'n acórde col papa nöf, Pàol I. Desiderio e g'ha spuzàt Ansa 'na fiöla de la nobiltà bresàna e 'nsèma con lé i svelöparà 'na pulìtica matrimuniàla miràda a consolidà el potére dei Longobàrcc. I farà spuzà giöna de le sò fiöle al duca de Baviera, Tassilone, e 'n ótra a chèl che 'l sarà cunusìt de töcc col nòm de Carlo Magn, alùra érede del tròno dei Franchi[45].
La fì del régnModifega
Endèl 771, la mórt del sò fredèl Carlomàn la g'ha lasàt libertà de asiù a Carlo Magn che, oramai sigür del sò tròno, el g'ha repüdiàt la fiöla de Desiderio e l'an dòpo el pàpa nöf, Adriano I, de la fasiù che ghe dàa cùtra a Desiderio, el g'ha cuminciàt a pretènder che 'l re longobàrt el ghe dàes endré sèrte teretóre che 'l gh'iìa 'mprumitìt ma che 'l gh'ìa mai dat e isé 'l la puciàt a turnàa a fàga guèra a le cità de la Romagna. Carlo Magn l'è stat ciamàt per aidià 'l papa e 'ntra 'l 773 e 'l 774 l'è calàt en Itàlia e 'l g'ha cunquistàt la capitàl del régn, Pavia. El fiöl de Desiderio, Adelchi, l'è riàt a riparàs dei Bizantì; Desiderio e sò spùza Ansa i è stacc portàcc en Francia e seràcc sö 'ndèn monastér. Carlo de alùra 'l s'è fat ciamà Gratia Dei rex Francorum et Langobardorum, e 'l g'ha reünìt sóta la sò curùna i du régn. El g'ha mantignìt le Leges Langobardorum ma el g'ha reorganizàt el régn söl modèl de chèl dei Franchi e 'l g'ha sustitüìt i duchi coi cóncc [46].
SocietàModifega
I Longobarcc i éra 'n pòpol de guerièr che gh'ìa 'na aristocrasìa furmàda de cavaliér comandàcc de 'n rè pò a lü gueriér. El tìtol se 'l pasàa mìa per dirìt dinàstich ma 'l vignìa atribüìt per elesiù: l'elesiù la se svulgìa endèl ambiènt del ezèrcit, che 'l fàa de "Gairethinx" (cioè l'asemblèa dei òm lìber o arimagn)[47]. La clàs piö bàsa de la piràmide sociàla l'ìa furmàda deo sèrf, che vivìa 'n cundisiù de schiàvi; el leèl mezà se troàa i aldii, che gh'ìa 'na libertà limitàda ma i gh'ìa alméno 'na sèrta autonomìa 'n àmbet econòmich[48]. Al moment de l'invaziù de l'Italia (endèl 568), el pòpol l'ìa spartìt sö 'n divèrse fàre [49][50], che i ére dei ragrupamèncc bazàcc sö la famìa ma che gh'ìa apò funsiù militàr che favurìa la coeziù endèi momèncc de grancc spostamèncc. A càpo de ogna fara gh'ìa 'n duca.[51].
Apò a dòpo che i s'ìa stabilìcc en Itàlia, i Longobarcc i g'ha mantignìt el valùr e la funsiù che i ghe dàa quan che i éra nòmadi a l'asemblèa del pòpol lìber, el Gairethinx, che 'l dicidìa de l'elesiù del rè e de le scèlte pulìtiche, diplomàtiche, legislatìve e giüdisiàrie piö 'mportànte. Col radicàs de l'ensediamènt 'n Italia, el potére l'è deentàt teritoriàl, organizàt en dücàcc. I skuldheis i goernàa i abitàcc piö pesègn, e 'nvéce i gastalcc numinàcc del re i aministràa la part de proprietà longobàrde asegnàde, a cumincià de l'elesiù del re Autari (584)[11].
Dòpo che la prezènsa 'n Italia la s'è stabilizàda, endèla strütüra sociàla del pòpol g'ha ambiàt a idìs i prìma sègn de evulusiù, registràcc suradetöt endèl Edit de Rotari (643). El caràter de gureriér, che 'l portàa conde lü dei elemèncc de coletivìsmo militàr, el g'ha lasàt de menemà pòst a 'na società diferenziàda, condena gererchìa ligàda apò a le dimensiù piö o méno gròse de le proprietà de tèra. L'Edit el làsa capì che, el pòst de le furtificasiù piö o méno provizòrie, i Longobarcc i stàes oramài endèle cità, endèi paés o - fórse piö de spès - en faturìe indipendèncc (curtis). COl pasà del tép pò a i aspècc de segregasiù i è nacc a stemperàs, suradetöt col procès de conversiù a la religiù catòlica ambiàt là de la dinastìa bavaréza[52]. El sècol VII l'è stat segnàt de chèsto nì piö derènt, ensèma a 'n mes•ciàs sö piö marcàt de le gerarchìe sociài. 'Ntra i Longobarcc gh'è stat de chèi che i è nicc a troàs söi panèi piö bas de la scàla economica-sociàla, e al stès tép crisìa el nömer dei Romanich che gh'ìa bù de rampegà sö e rià a pizisiù de valùr. A confermà che chèsto porcès l'ìa dré a verificàs en a la svèlta gh'è apò a l'üzo de la lèngua latìna per töcc i docümèncc scriìcc[53].
Aisebé che le égi de rotari le pruibìes, en lìnea de prensépe, le spùze 'ntra la zét de stìrpa longobàrda e i romànich, l'ìa però pusìbol per en longobart spuzà 'na schiava, pò a se romànica, a pat che la sìes emancipàda prìma del dé de le spùze[54]. I öltem re longobarcc, come 'l Liutprando o 'l Rachis, i g'ha crisìt amò i sfórs per rià a 'na integrasiù, col prezentàs sèmper de piö come re d'Italia envéce che re Longobarcc. Le nüità legislative che 'l stes Liutprando 'l g'ha spuciàt, le móstra apò a la funsiù sèmper piö 'mportànta che gh'ìa le nöe catefirìe de persùne, compagn de chèla dei mercancc e dei artezà. Endèl sècol VIII, i Longobarcc se pöl dì che i éres adatàcc en pó sota töcc i aspècc a le üzànse e le tradisiù de la magiurànsa de la popolasiù del sò régn[55].
Vardì apòModifega
RiferimènccModifega
- ↑ Paol Diàcon, II, 26.
- ↑ 2,0 2,1 Jörg Jarnut, Storia dei Longobardi, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 88-0616-182-2, p. 30.
- ↑ Per Giorgio Ruffolo, per ezèmpe, i Longobarcc che g'ha 'nvadìt l'Italia i gh'ìa de éser presapóch trezèntmìla (Giorgio Ruffolo, Quando l'Italia era una superpotenza, p. 175).
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Jarnut, p. 31.
- ↑ Paolo Diacono, II, 14.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 25-26.
- ↑ Jarnut, p. 34.
- ↑ Lida Capo, Commento a Paolo Diacono, Storia dei Longobardi
- ↑ Jarnut, p. 33.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 81.
- ↑ 11,0 11,1 Jarnut, pp. 48-50.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 28.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 29.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 30.
- ↑ 15,0 15,1 Paolo Diacono, III, 16.
- ↑ Jarnut, p. 37.
- ↑ Pàol Diàcon, III, 35.
- ↑ 18,0 18,1 Jarnut, p.44.
- ↑ 19,0 19,1 Jarnut, p. 42.
- ↑ Jarnut, p. 43.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 9.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 41.
- ↑ 23,0 23,1 Jarnut, pp. 54-55.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 42.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 45.
- ↑ Jarnut, pp. 71-72
- ↑ Jarnut, p. 57.
- ↑ Jarnut, p. 59.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 36.
- ↑ 30,0 30,1 Jarnut, pp. 61-62.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 38-41.
- ↑ Jarnut, p. 80.
- ↑ Jarnut, p. 97.
- ↑ Pàol Diàcon, VI, 58.
- ↑ Rovagnati, p. 69.
- ↑ 36,0 36,1 Jarnut, pp. 88-89.
- ↑ Liber pontificalis, "Gregorio II", 18, 21.
- ↑ Jarnut, p. 94.
- ↑ Jarnut, p. 82; Rovagnati, pp. 75-76.
- ↑ Liber pontificalis, "Zaccaria", 6-11.
- ↑ Jarnut, pp. 108-109.
- ↑ 42,0 42,1 Jarnut, p. 110.
- ↑ Jarnut, pp. 112-113.
- ↑ Jarnut, p. 117.
- ↑ Jarnut, pp. 118-123.
- ↑ Jarnut, pp. 123-127.
- ↑ Jarnut, pp. 24-26.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 82.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 9.
- ↑ Mario di Avenches, Chronica, "anno 569".
- ↑ Jarnut, p. 46.
- ↑ Jarnut, pp. 73-76.
- ↑ Jarnut, pp. 76-77.
- ↑ Jarnut, p. 78.
- ↑ Jarnut, pp. 102-106.


text:
Ruscia
La Ruscia (per rus: Poccия; Rossíja), ufizielmënter la Federazion Russa (Poccийckaя Фeдepaция; Rossíjskaja Federácija), ie n stat transcontinentel danter l’Europa y l’Asia y l plu gran stat dl mond aldó dla spersa cun 17 125 191 km², che ie n utaf de la spersa dl mond ulache l se lascia viver. La Ruscia se destira ora per 11 zones d'orar y cunfina cun 16 stac, che ie l numer plu aut de uni nazion. La Ruscia à la nonejima majera populazion al mond cun zirca 145,5 milions de abitanc. La capitela y majera zità ie Moscau, che ie ënghe la majera zità che ie dl dut te l'Europa. San Petersburg ie l zënter culturel de la Ruscia y si segonda majera zità. Autri gran zëntri urbans ie Novosibirsk, Iekaterinburg, Nijni Novgorod y Kasan.
I slavs de l'est ova furmà na grupa destinta te l'Europa danter l terzo y utaf secul d.C. L stat medievel dl Rus' de Kiev fova unit su tl 9ejim secul. Tl 988 ovel azetà l Cristianejim Ortodos dal Mper Bizantin. Do che l Rus' de Kiev fova tumà adalerch fova unic su n grum de pitli prinzipac, danter chisc la Republica de Novgorod, l Gran Ducat de Moscau y Vladimir-Susdal, la cuna de la Ruscia. L Gran Ducat de Moscau ova man man tëut ite chisc prinzipac ntëurvia y tl 1547 se ova si reniant Ivan l Spaventëus detlarà Zar y furmà l Zarat de la Ruscia. Nfin al 18ejim secul se ova la Ruscia slargia ora dassënn tres cuncuista, anescion y esplorazion y se ova svilupà dal Zarat de la Ruscia al Mper Rus, l terzo majer mper te la storia. La monarchia fova stata tëuta ju do la Revoluzion Russa tl 1917 y la RSFS Russa fova deventà l prim stat al mond che fova sozialist aldò dla costituzion. Do na viera zevila ova la RSFS Russa metù su l'Union Sovietica adum cun trëi autra republiches. L stat ie pona jit tres na perioda de industrialisazion asvelta che à custà la vita de milions de persones. L'Union Sovietica fova stata determinënta te la Segonda Viera Mundiela y ne'n fova unida ora coche na superputënza y l rival di Stac Unii ntan la Viera Frëida. L tëmp Sovietich ova purtà pro n valgun di svilups tecnologics plu mpurtanc dl 20ejim secul sciche l prim satelit fat dala persona y la prima persona che fova juleda su tl spazium.
Do la desfata de l'Union Sovietica tl 1991 se ova la RSFS Russa dat l'inuem de Federazion Russa. Do na crisa costituzionela tl 1993 oven metù su na nueva costituzion y la Ruscia ie da ilò incà deventeda na republica federela semi-presidenziela. Dal 2000 incà à Vladimir Putin duminà l sistem pulitich de la Ruscia y la democrazia à perdù valor, jan zeruch te n stat cun aspec autoriteres.
L'economia de la Ruscia ie la 11ejima majera al mond ncont de PIB numinel y la sesta majera ncont de PIB a valivanza dl pudëi de compra. L ie n stat nutleèr y à la majera resserves de ermes nutleères al mond cun la cuarta majera spëisa per l militer. La Ruscia à la majera ressorses minereles y energetiches al mond y ie un di majeri produzënc de petruele y gas naturel. La ie n mëmber permanënt dl Cunsëi de Segurëza de la Nazions Unides, n mëmber dl G20, dl SCO, BRICS, APEC, OSCE y WTO. La Ruscia à 30 sic de l'arpejon mundiela de l'UNESCO.
Geografia[mudé | muda l codesc]
L grandiscimo raion de la Ruscia se destira ora dal est de l'Europa al nord y l est de l'Asia.[6] La à la cuarta costa plu longia cun 37.653 km de costa. La Ruscia ie danter 41° y 82° de larghëza a nord y danter la lunghëza de 19° a est y 169° a vest, che ie na estension de ntëur a 9000 km da vest a est y danter 2500 y 4000 km da nord a sud. La spersa de la Ruscia ie la medemda de chëla de Pluto.[7]
la Ruscia ie un de mé trëi stac al mond che cunfina cun trëi ozeans.[6] La Ruscia à plu de 100 000 ruves y una de la majera ressorses de ega al mond, cun n chert de l'ega frëscia al mond.[8] L lech Baikal ie l majer y l plu cunesciù di lec te la Ruscia y l ie l lech plu sot, plu tler y plu vedl al mond.[9] I lec de Ladoga y Onega tl nord-vest de la Ruscia toca pra i majeri lec de l'Europa.[6] La Volga tl vest de la Ruscia vën udù coche l ruf naziunel y ie l ruf plu lonch de l'Europa. I ruves te la Siberia Ob, Ienisei, Lena y Amur toca pra i majeri ruves al mond.[10]
Tlima[mudé | muda l codesc]
La grandëza de la Ruscia y l fat che gran pertes di raions ie dalonc dal mer fej che l tlima duminant ie n tlima tume cuntinentel.[11] Autra sortes de tlima dal te la tundra y tl sud-vest. Gran pert dl nord de la Ruscia y la Siberia à n tlima subartich cun invierns estremamënter frëic (dantalduc te la Sakha, ulache n à muserà la temperatura de −71,2 °C).[12]
Te gran pert de la Ruscia dal mé doi sajons: inviern y instà. N valgun raions tl Krai de Krasnodar sul Mer Fosch, dantaldut la zità de Soci, à n tlima subtropichel cun n inviern tiebe y scialdi tume.[11] Te gran pertes de la Siberia ie l'inviern scialdi plu sut de l'instà, ntant sce tl rest di raions ie la prezipitazions plu valives ntan l'ann. N valgun raions ulache fina l Volga y ntëur al Mer Caspich, per ejëmpl tl Oblast de Astrahan, à n tlima semi-arid o mez-sëch.[13]
Storia[mudé | muda l codesc]
I slavs de l'est ova furmà na grupa destinta te l'Europa danter l terzo y utaf secul d.C. L stat medievel dl Rus' de Kiev fova unit su tl 9ejim secul. Tl 988 ovel azetà l Cristianejim Ortodos dal Mper Bizantin. Do che l Rus' de Kiev fova tumà adalerch fova unic su n grum de pitli prinzipac, danter chisc l Gran Ducat de Moscau y Vladimir-Susdal, la cuna de la Ruscia. Tl 1547 se ova Ivan l Spaventëus detlarà Zar y furmà l Zarat de la Ruscia. Nfin al 18ejim secul se ova la Ruscia slargia ora dassënn tres cuncuista, anescion y esplorazion y se ova svilupà dal Zarat de la Ruscia al Mper Rus, l terzo majer mper te la storia. La monarchia fova stata tëuta ju do la Revoluzion Russa tl 1917 y la RSFS Russa fova deventà l prim stat al mond sozialist aldò dla costituzion. Do na viera zevila ova la RSFS Russa metù su l'Union Sovietica adum cun trëi autra republiches. L stat ie pona jit tres na perioda de industrialisazion asvelta che à custà la vita de milions de persones. L'Union Sovietica fova stata determinënta te la Segonda Viera Mundiela y ne'n fova unida ora coche na superputënza y l rival di Stac Unii ntan la Viera Frëida. L tëmp Sovietich ova purtà pro n valgun di svilups tecnologics plu mpurtanc dl 20ejim secul sciche l prim satelit fat dala persona y la prima persona che fova juleda su tl spazium.
Do la desfata de l'Union Sovietica tl 1991 se ova la RSFS Russa dat l'inuem de Federazion Russa. Do na crisa costituzionela tl 1993 oven metù su na nueva costituzion y la Ruscia ie da ilò incà deventeda na republica federela semi-presidenziela. Dal 2000 incà à Vladimir Putin duminà l sistem pulitich de la Ruscia y la democrazia à perdù valor, jan zeruch te n stat cun aspec autoriteres.
Economia[mudé | muda l codesc]
La Ruscia à n'economia mescededa danter marcià liede y cuntrol statel, cun grandiscima ressorses minereles, dantaldut petruele y gas naturel. Tl 2017 fajova l setor de servijes ora l 62% dl PIB, l setor de l'industria l 32% y l setor de agricultura l 5%. L livel de dejocupazion te la Ruscia ie generalmënter bas, ntëur ai 4%.
Pulitica[mudé | muda l codesc]
Partida aministrative[mudé | muda l codesc]
Liej de plu tl articul: Partida de la Ruscia
La Ruscia ie na federazion che dal 2014 incà ie metuda adum da 85 sogec federei. De chisc ie 46 n oblast (rus: oблacTb), 22 na republica (rus:: pecпyблиka), 9 n krai (rus:: kpaй), 4 n okrug autonom (rus:: aBToHoMHый okpyr), 3 ziteies federeles (rus:: ropoд фeдepaлbHoro зHaчeHия) y 1 n oblast autonom (rus:: aBToHoMHaя oблacTb).
Sogec federei[mudé | muda l codesc]
Uni soget federel de la Ruscia toca pra una de chësta sortes:
Ziteies[mudé | muda l codesc]
Liej de plu tl articul: Lista de la majera ziteies te la Ruscia
La majera zità de la Ruscia ie Moscau, che ova tl 2021 na populazion chemunela de 12 655 050, plu dl doppel de la segonda majera zità San Petersburg cun 5 384 342. Deguna autra zità ruva sëura 2 milions de abitanc.
La 16 majera ziteies de la Ruscia ova tl 2010 adum na population de belau 36 milions de persones, che ie zirca l 25% de la populazion de la Ruscia. Chëstes ie:
Zones d'orar[mudé | muda l codesc]
L'ëura de Moscau (MSK, rus: MockóBckoe BpéMя) ie la zona d'orar de la zità de Moscau, la capitela de la Ruscia. Dai 26 de utober 2014 incà curespuend chësta ëura dut l'ann a UTC+03:00.[16] Scebën che la Ruscia à plu zones d'orar, vën l'ëura de Moscau adurveda te dut l stat coche l orar de la ferates y berches, ma nia de joleri. Nce tl radio vën anunzies suënz fates te l'ëura de Moscau. L'autra zones d'orar te la Ruscia vën suënz descrites in basa a l'ëura de Moscau mpede UTC. Per ejëmpl vëniel dit che la zità de Iakutsk, che ie te la zona d'orar UTC+09:00, ie a MSK+6.
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Håvard Bækken (21 November 2018). Law and Power in Russia: Making Sense of Quasi-Legal Practices. Routledge. pp. 64–. ISBN 978-1-351-33535-5.
- ↑ "Russia – The World Factbook". The World Factbook. Central Intelligence Agency. Trat ite ai 4 March 2022.
- ↑ Central Intelligence Agency (25 May 2021). The CIA World Factbook 2021-2022. Simon and Schuster. ISBN 978-1-5107-6382-1.
- ↑ Shinichiro Tabata, ed. (17 December 2014). Eurasia's Regional Powers Compared - China, India, Russia. Routledge. p. 74. ISBN 978-1-317-66787-2.
- ↑ Saul Bernard Cohen (2014). Geopolitics: The Geography of International Relations (3 ed.). Rowman & Littlefield. p. 217. ISBN 978-1-4422-2351-6. OCLC 1020486977.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 "Russia". National Geographic Kids. 21 March 2014. Trat ite ai 26 May 2021.
- ↑ Clark, Stuart (28 July 2015). "Pluto: ten things we now know about the dwarf planet". The Guardian. Trat ite ai 20 June 2021.
- ↑ Glenn E. Curtis, ed. (1998). "Topography and Drainage". Washington, D.C.: Federal Research Division of the Library of Congress. Trat ite ai 8 July 2021.
- ↑ "Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies". United States Geological Survey. Trat ite ai 26 December 2007.
- ↑ "Russia's Largest Rivers From the Amur to the Volga". The Moscow Times. 15 May 2019. Trat ite ai 26 May 2021.
- ↑ 11,0 11,1 Glenn E. Curtis, ed. (1998). "Climate". Washington, D.C.: Federal Research Division of the Library of Congress. Trat ite ai 10 July 2021.
- ↑ "Russia". The Arctic Institute – Center for Circumpolar Security Studies. Trat ite ai 27 June 2021.
- ↑ Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30 October 2018). "Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution". Scientific Data. 5: 180214. Bibcode:2018NatSD...580214B. doi:10.1038/sdata.2018.214. ISSN 2052-4463. PMC 6207062. PMID 30375988.
- ↑ "Russia". Citypopulation.de. Trat ite ai 19 May 2021.
- ↑ Russian Federal State Statistics Service (2011). Bcepoccийckaя пepeпиcb HaceлeHия 2010 roдa. ToM 1 [2010 All-Russian Population Census, vol. 1]. Bcepoccийckaя пepeпиcb HaceлeHия 2010 roдa [2010 All-Russia Population Census] (per Russian). Federal State Statistics Service.
{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ "Russia Turns Clocks Back to 'Winter' Time, during British summer time however Moscow time is only 2 hours ahead of the UK and 3 in the winter". RIA Novosti. 26 October 2014. Trat ite ai 27 October 2014.


text:
Quia am chat eu dachasa, pervi cha minchün am inscuntra cun stima. Quia vegnan sustgnüdas mias fermezzas; eu poss avair nouvs contacts ed avair plaschair in cumpagnia.
Üna nouva part da la vita es davant El/Ella. Mincha müdamaint porta eir intschertezzas cun sai, ma eir la schanza d’avair nouvs contacts e da scuvrir nouvas varts.
El/Ella gioda sia bella chombra e passantescha temp cun oters abitants ed abitantas. Els as trategnan illas grondas cleras stüvas prol mangiar in cumünanza in atmosfera da famiglia.
Da las chombras as haja üna bella vista illa natüra straordinaria da la Biosfera Val Müstair. Illa cuntrada muntagnarda as vezza cumüns cunfinants, prada richa e bels chomps da gran. I’ls mais plü chods daja bler variaziun in noss üert e spassegiadas individualas ed accumpagnadas da noss impiegats.


text:
Le Waaghaus da Balsan
La posiziun dl Waaghaus é tl zënter storich de Balsan, amesa les laubes dlungia la plaza dla bla “Kornplatz”. Dlungia êl inlaota ince da ciafé le palaz di vëschi prinz da Trënt che vëgn conscidrá i fondadus dla cité de Balsan. Sciöche an pó capí dal inom, gnô la plaza inlaota anuzada por le marcé dla bla. Aldedaincö é la plaza un di punc prinzipai dl zënter storich de Balsan, ince por merit dl Waaghaus.
Sciöche la plaza él ince le Waaghaus che á na storia dër lungia. La pert romanica é la testimonianza dl’eté antica dl frabicat che vá zoruch cina al mëteman dl XIII secul. La ciasa ne é nia ma un di frabicá plü antics, mo al é ince l’unich frabicat singul de dötes les laubes. So inom vëgn dala funziun da inlaota de unica stadira publica, por todësch la “Fronwaage”.
Chësta stadira ê l’unica stadira autorisada dla cité por mosoré y pesé les sorts de bla y de licuig aladô dles normes dl comerz. Inlaota podô les mosöres y i pëisc mudé da cité a cité. Por evité che al gniss ingiané, messâ dötes les marcianzies gní pesades a Balsan tl Waaghaus. N cheder de na vedla satoria é da odëi sön n afrësch de Albert Stolz sön l’arciada danter les laubes y le Waaghaus.
Nia ma a Balsan, mo ince te d’atres cités gnô le comerz organisé cun stadires publiches, dantadöt tla Germania y ti Paisc Basc. Les ciases cun les stadires ê insciö n simbol dla forma urbana dles cités.
Le 1 de jená dl 1855 êl gnü daurí tl Waaghaus la pröma sënta dla Cassa dl Sparagn dl Südtirol sot al inom “Boznes Sparkasse”. La proprieté dla ciasa ê dl Comun de Balsan che â spo venü la ciasa 170 agn dedô ala Fondaziun Cassa dl Sparagn da Balsan.
Tl contrat de venüda êl gnüda metüda ite l’oblianza da restauré le frabicat y da l’adoré ince por ativités culturales. Insciö él la cooperativa culturala “Cooperativa 19” y la “Weigh Station” che s’á anuzé de chësta poscibilité dal 2018 inant. Tratan la restrotoraziun dla ciasa, fata da pert dl impresa de architetöra Piller-Scartezzini, él gnü descurí n per de murales che pó sëgn gní amirá al intern dla ciasa.
En colaboraziun cun l’Ofize por la sconanza di bëgns culturai dl Südtirol, él gnü fat i laurs de restrotoraziun dla pert defora: La ciasa slomina sëgn te n corú blanch tler, les talares dles finestres y dles portes é gnüdes depëntes te n corú fosc particolar che fej da contrast. Pro i laurs de restrotoraziun él gnü ciafé sön le parëi est n’imaja de n variöl tirolesc cun la scrita “A. Dinzl – k. & k. Hof – Juwelier” che fej da testmonianza dl’importanza particolara dl Waaghaus por la storia dla cité.
Do le la restauraziun fata cun gran cura é la frabicat tl 2020 gnü nominé zënter de cultura “Waag”. Le zënter é n punt de coliamënt de istituziuns desfarëntes y realtés culturales che á ciafé lerch tla ciasa por cherié proiec nüs. Le Waaghaus é insciö n post important por döta la cité de Balsan y fej da trait d’union danter comerz, turism y cultura por trasformé simbolicamënter la bla te ert, les formes antiches y chëres contemporanes y renforzan insciö le rode de Balsan sciöche cité dla cultura.
DAC SÖL PROIET DE RESTAURAZIUN
Proprietar
Fondaziun Cassa dl Sparagn de Balsan
Proiet y direziun di laurs
Arch. H. Wolfgang Piller
Architëtc Piller – Scartezzini, Balsan
Colaboraziun
Arch. Florian Scartezzini, Arch. Julia Überbacher, Arch. Clemens Kubicek
Statica y sigurté
Ing. Markus Hesse, Maran
Implanc eletrics
P. I. Stefano Pezzetta, Balsan
Implanc termo-sanitars
P. I. Martin Schweigkofler, Balsan
Inrescia storica y stratigrafica dl frabicat
Martin Mittermair & Christiane Wolfgang
Impresa de costruziuns
Pfeiferbau, Nova Ponente
Restauradësses y restauradus
Gebhard KG cun Verena Mumelter, Fiorella Tapparelli, Stefan Wörz
Tëmp de realisaziun
Da otober dl 2018 cina dezëmber dl 2019
Investimënt compelssif cun IVA
3.000.000,00 €
Tl 2016 él gnü fat da Martin Mittermair y Christiane Wolfgang na inrescida storica y statigrafica dl frabicat por stabilí le epoches y la storia dl frabicat.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Art d'entagl da la vita da signuns
Descripziun
L'art d'entagl da la vita da signuns da l'Appenzell e dal Toggenburg, er numnà entagl da vatgas, è sa sviluppà durant il 20. tschientaner. Al cumenzament cumpigliava el bunamain mo chargiadas d'alp cun chauras, mats e mattas da chauras, signuns, vatgas, pur, chaun-pastur e char da letras. Pli tard vegnan vitiers ulteriurs motivs da las tradiziuns e dal mintgadi puril, sco Niclads da Silvester, «Blochfahrt», musica ad artg, gruppas da saut, far laina u far chaschiel.
L'entagliar, ch'è per ils purs al cumenzament in passatemp durant l'enviern per fabritgar giugarets per ils uffants u scenas per ils chapels dals Niclads, daventa per blers in affar secundar lucrativ. Ils entagls èn objects da collecziun dumandads.
La furma da la figura vegn resgiada ora ordavant. Entaglià vegn cun in cuntè, che vegn savens construì sez tenor ils agens basegns. Per il solit gida la partenaria a colurar las figuras che han en media ina grondezza da fin 15 centimeters, u ella surpiglia dal tuttafatg questa activitad.
Cun stils individuals e caracteristics cuntinuescha actualmain in dumber pli e pli grond d'entagliaders, da nov er entagliadras, cun la tradiziun da quest artisanadi. Els na sa recruteschan dentant strusch or dals curs d'entagliar vatgas che daventan dapi in temp pli e pli populars, mabain èn autodidacts.
Il stil persunal caracteristic dals entagliaders sa differenziescha fermamain da las figuras d'entagl en lain da Brienz che vegnan vendidas en las butias. Quellas mussan bain temas appenzellais, ma vegnan producidas en seria cun maschinas e n'èn betg cumparegliablas cun las figuras individualas, entagliadas a maun en l'Appenzell ed en il Toggenburg.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Der Senntumsschnitzer Samuel Frick (Urnäsch, 2005) © Esther Ferrari, Schnitt Walter Frick
Der Senntumsschnitzer Emil Hugner (Stein, 2013) © Esther Ferrari, Schnitt Walter Frick
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Bruno Bischofberger (Text), Roland Reiter (Aufnahmen): Die Schnitzarbeiten mit Sennischen Darstellungen. In: Volkskunst aus Appenzell und dem Toggenburg (Sammlung Bruno Bischofberger). Zürich, 1973, p. 170-191
Herbert Maeder: «Chüeli»- und Senntumschnitzerei im Appenzellerland und im Toggenburg. Ein Bildbericht. In: Heimatwerk, Nummer 2. Zürich, 1983, p. 1-43
Herbert Maeder: Senntumschnitzer. In: Schweizer Familie, 22. Februar 1984, p. 10-13
Brigitte Schmid-Gugler: Es ist wie Gemüserüsten. In: Ostschweiz am Sonntag, 7. Januar 2015, p. 19
Marcel Huwyler: Emmi schnitzt ihre Heimat. In: Schweizer Illustrierte, Nummer 14, 7. April 2017, p. 48-58
- Dossier
- Senntumsschnitzerei
Ausführliche Beschreibung Valaivel a partir da: 29.05.2018
Dimensiun: 429 kb
Tip: PDF
- Senntumsschnitzerei


text:
Dacuort hai jeu giu da zambergiar cun las differentas fiastas cristianas in memori. Pia, per mintga fiasta era ei da far duas cartas, ina cun scret si il num dalla fiasta e l’autra cun in simbol leutier. Per ch’in tal giug funcziuneschi, ston ils simbols esser capeivels e star clar e bein en connex culla fiasta.
Pia, hai jeu igl emprem scret si tut ils nums. Lu hai jeu priu ina fiasta suenter l’autra per malegiar ils simbols. Per Nadal sun jeu sedecidius per ina steila, ina cun la tipica cua da comet. Mintgin sa che quei ei la steila da Nadal, la steila che vegn ed annunzia la naschientscha da nies Spindrader.
Suenter hai jeu giu enta maun la carta per Tschuncheismas. Era cheu hai jeu buca fatg liungas e skizzau ina columba. Odentuorn hai jeu aunc fatg in pèr strehs per far allusiun al Spért sogn, ina sort aureola. Quella columba stat per il Spért da Diu che vegn da surengiu, ch’ei vivs e libers, e che vul entrar en nos cors.
Aschia sun jeu lu ius atras las differentas fiastas ed hai mintgamai dau in simbol. Alla fin ein aunc duas cartas vanzadas. Sin ina era ei scret Vendergis sogn e sin l’autra Pastgas. – Bien pia, per Vendergis sogn hai jeu malegiau ina crusch. Jeu sun selubius da far ella aschia che la bratscha dalla crusch era aviarta, ina crusch aviarta e senza cunfins.
E lu aunc la davosa carta, quella per Pastgas. Cheu hai jeu stuiu cavar empauet. Tgei simbol prender? Ina lieur vess pariu a mi memia banal, memia commerzialisau. Ina fossa aviarta hai jeu buc saviu malegiar a moda cuntenteivla. Tgei simbol vess aunc saviu esser valabels? Il tschut da Pastgas? In iev? – Sai buc propi.
Persunalmein colligiel jeu Pastgas cun quei mument dalla damaun marvegl, il mument che mida il stgir el clar.
Ina cuntrada stgira survegn plaun plaunet conturas e colurs ed ella ei tut in’autra cu il sulegl leva. Quei ei per mei in simbol per Pastgas. Mo forsa vala ei la peina da tschercar vinavon in bien simbol, supponel che mintgin da nus ha auters favorits.


text:
Tar ils tancadis da marca vegnan ils pretschs fixads dal patrun da la marca. Auter è quai tar tancadis independents, sco per exempel tar il tancadi Caduff a Tavanasa. Il pitschen tancadi saja adina in zic pli bunmartgà, di Claudio Caduff. El maina la fatschenta a Tavanasa cun duas partiziuns: lavurs da crana ed in tancadi cun bistro.
Tancadi pitschen po decider sez da furnitur e marscha
Mintga di survegnia el ils pretschs da differents furniturs da benzin e possia decider, nua e cura ch'el cumpria. Latiers tar il pretsch vegnan ils custs da transport, taglia e la marscha. La marscha è la differenza tranter ils custs da cumprar, taxas, custs da transport, e da l'autra vart il pretsch dumandà per in liter benzin u diesel. Perquai po el calcular auter, e metter la marscha pli bass. Perquai ch'els sajan ina fatschenta pitschna, sajan era las structuras davos la fatschenta simplas e ses custs fix sajan bass. Cun quai è alura il pretsch ch'il client paja era pli bass.
Er possia el tscherner tranter differentas qualitads – quai ch'haja era da far cun ils pretschs. Sin cust da la qualitad na spargnass Claudio Caduff dentant mai, sco el di.
Or da l'archiv:


text:
Cun ses 26 onns po Anja Furger da Cumbel festivar ses pli grond success sportiv. Cun las dunnas dal FC Lucerna gudogna ella il final da la Cuppa svizra da ballape. Cumenzà a dar ballape ha la Lumneziana fitg tard – cu ina collega ha dumandà sch'ella n'avess betg era tschaffen da vegnir a dar cun las dunnas da Laax.
Anja Furger è svelt stada infizada. Sia via ha continuà tar las dunnas da Schluein, lura en 2. liga tar quellas da Domat. Suenter la scola mercantila ha sia via professiunala manà ella en il chantun Berna. Era là è Anja Furger stada savens sin la plazza da ballape. Cun las Bernaisas èsi ì fin en la segund'auta liga svizra. Era sche quai era per la giuvna Lumenziana bler dapli, che quai ch'ella avess insumma ristgà da siemiar è sia via anc ida enavant.
En in gieu d'amicizia cunter las ballapedistas da Lucerna ha ella sco i para impressiunà. Ella è vegnida envidada ad in trenament da prova tar il FC Lucerna. Era qua ha ses talent persvadì.
Dapi l'enviern 2020 dat Anja Furger ballape en la pli aulta liga svizra. Bler saja stà casualitad, ch'ella saja arrivada uschè dalunsch. Ma igl ha sper il talent era duvrà bler engaschi e surtut sustegn e motivaziun davart da sia famiglia. Quai punctuescha Anja Furger adina puspè.


text:
Pioneer 10
Pioneer 10 l'è 'na sónda spasiàla americàna lanciàda ai 2 de mars del 1972, prìma sónda a rià a streersà la sintüra dei asteròidi e a rià a vizità 'l pianeta Giove, obietìf principal de la misiù. La fàa part de la segónda generasiù de sónde del Programa Pioneer.
Endel més de zögn del 1983 l'è deentàda el prim ogèt fabricàt de l'òm a sorpasà l'òrbita de Netùno, che 'n chèl momènt lé l'ìa l pianéta piö delóns del Sul, dato che Plutone el se tróaa endel ciapèl de la sò òrbita ecèntrica che rèsta piö arènt la nòsta stèla.
El pónt piö arènt a Giove l'è stat tocàt ai 4 de dezèmber del 1973 (132,252 km) ma zamò quach dé prìma el gh'ìa ambiàt a tö zó fotografìe (en totàl el g'ha trasmitìt a la Tèra 500 fotografìe) che a chèl tép là i éra le 'nsömeànse piö detegliàde mai scatàde al pianeta. Del materiàl mandàt de la Pioner 10 s'è riàt a otègner informasiù presiùze sö la temperadüra de la atmosféra, de l'altèsa dei nìgoi piö alcc, de la fàsa de radiasiù e del càmp magnétich, en bèl tòch piö gaiàrt de chèl che se pensàa.
Dòpo la vìzita a Giove la sónda la g'ha ciapàt la diresiù del spàsio interstelàr e l'öltema cumunicasiù l'è stàda captàda sö la Tèra ai 23 de zenér del 2003, quan che 'l se troàa a presapóch 80 UA de la Tèra.


text:
Il sistem dal provediment da vegliadetgna svizzer cumpiglia: il provediment dal stadi (1. pitga), il provediment professiunal (2. pitga) ed il provediment privat (3. pitga). Mintga pitga ha ses agen scopo.
L'emprima pitga (obligatorica) consista en emprima lingia da l’assicuranza per la vegliadetgna. Cun quella duai esser garantì che Vus hajas in'entrada minimala che cuvra ils custs da basa, cura che Vus cuntanschais la vegliadetgna da pensiun.
L’emprima pitga sa basa sin il princip da solidaritad: La populaziun ch'è activa en ina professiun paja las contribuziuns e finanziescha uschia las rentas da la populaziun pensiunada. Tgi che gudogna dapli, paja contribuziuns pli autas e sustegna uschia las persunas assicuradas cun entradas pli pitschnas che pajan contribuziuns pli bassas.
Grazia a l'assicuranza da survivents survegnis Vus er prestaziuns d’agid en cas che Voss um u Vossa dunna ubain in u tuts dus geniturs moran. Uschia duai vegnir impedì che Vus survegnias difficultads finanzialas.
Sche l’assicuranza per vegls e survivents (AVS) na tanscha betg per cuvrir ils custs da basa, èn previs en l’emprima pitga ulteriuras prestaziuns d’agid: las prestaziuns supplementaras.
Il provediment professiunal, er numnà cassa da pensiun u LPP, è obligatoric per ils pli blers che han in'activitad da gudogn. El cumplettescha la renta da la AVS e duai pussibilitar da mantegnair in standard da vita adequat er suenter il pensiunament.
L’import da l’emprima e da la segunda pitga As garantescha in’entrada che correspunda circa a 60 pertschient da l’entrada avant il pensiunament.
Cun la terza pitga avais Vus la pussaivladad da meglierar Vossa renta da vegliadetgna.
Cuntrari a las duas autras pitgas n’è la terza pitga betg obligatorica. I sa tracta d’ina assicuranza individuala e privata ch’è voluntaria. Vus pudais As laschar segirar durant che Vus avais in'activitad da gudogn e sche Vus vulais metter da la vart ulteriurs raps per il temp da pensiun.
En la broschura «Il provediment per la vegliadetgna en Svizra» da l’Uffizi federal d'assicuranzas socialas chattais Vus ulteriuras infurmaziuns en chaussa.
Ulteriuras infurmaziuns davart l’emprima pitga e davart la dumonda, tgi ch’è segirà ed a tge cundiziuns, chattais Vus sin la pagina Las contribuziuns a la AVS.
Ulteriuras infurmaziuns davart la segunda pitga e davart la dumonda, tgi ch’è segirà ed a tge cundiziuns, chattais Vus sin la pagina La segunda pitga.
Ulteriuras infurmaziuns davart la terza pitga e davart la dumonda, tgi ch’è segirà ed a tge cundiziuns, chattais Vus sin la pagina La terza pitga.


text:
Etiopia
L' Etiopia (ኢትዮጵያ in amarich) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacada a l'Eritrea, al Sudan, a la Sumalia, al Djibouti e al Kenya.
La capital a l'è Addis Abeba.
La gh'ha una süperfiss de 1.104.300 km² e la gh'ha una pupulaziun de pressapoch 75 miliun d'abitant, che l'84% al viv in di campagn.
Storia mudernaModifega
L'Etiopia a l'è semper stada indipendenta, asca per cinch agn, del 1936 al 1941, quand che l'aveva ucüpada l'Italia dopu d'una guera d'agressiun.
L'Etiopia a l'è stada un imperi fina al 1974, quand che'l Negus Haile Selassie l'ha casciaa via una giünta militara.
Urganizaziun pulitigaModifega
L'Etiopia (nom ufizial: የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ = Repüblica Demucratiga Federala d'Etiopia) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Sahle-Work Zewde (del 2018).
El prim minister a l'è el Abiy Ahmed (del 2018).


text:
Silvio Berlusconi
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Silvio Berlusconi (Milàn, 29 ed setanber 1936) l è stè al presidänt dal cunsélli itagliàn. Dåpp èser advintè récc cme padrån intl' indòsstria d'l editurî, dal costruziòn e dal telecomunicaziòn, al fundé dal 1994 al partîd Forza Italia.
Dal 1994 al vénz agli eleziòn puléttich e al dvénta presidänt dal cunsélli par la prémma volta. Al prémm guéren al va zå parché al trova da dîr cun qui d'la Lega Nord d' Umberto Bossi.
Dåpp di an pasè a l opposiziån dal 2001 al vénz n'ètra volta agli eleziòn pulétichi a chép d'la coaliziån ed dèstra ch'al dà vétta al scånd guéren Berlusconi. Dal 24 d'avréll dal 2005, dåpp na crisi puléttica dagli eleziòn regiunèl, al dà vétta al térz guéren Berlusconi, ch'al dura fén al mais d'avréll dal 2006. L'avêva pêrs äli eleziån dal 2006, vénti da Romano Prodi. Dåpp ch'al guêren Prodi l'è andè zå l'è turnè a vénzer qualli dal 2008 e adèss l è al presidänt dal Cunsélli itagliàn.
Al 19 'd Agóst dal 2009 Silvio Berlusconi al fà n'intervìsta al setimanàl Chi dirét par Alfonso Signorini e al gh diś che lò in dal sò vita al n à mai fat di festèṅ, ch'al n s cata briśa cun dal baghéti cun méno ad 18 an e che a cà sua al n à mai ciamâ dal parsòni pòc sèri.[1]
Nòti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Berlusconi al dascór cun Signorini libero-news.it, Agóst 2009


text:
Petrozavodsk
Petrozavodsk (ПeTpoзaBoдck in abecee cirilligh; Petroskoi in finlandes e carelian; Onegaborg in svedes storigh) l'è ona città de la Russia del nord-ovest con 266.000 personn che ghe viven.
GeografiaModifega
Petrozavodsk la se troeuva in la Repubbliga de la Carelia, de la qual a l'è la capital, oltra a vess capploeugh del Prionežskij rajon. L'è bagnada di aqui del Lagh Onega (e de scià el vegn el sò nomm svedes).
StoriaModifega
La storia offizial de la città la scomincia in del XIII secol, e i sò primm notizzi vegnen de ona carta geografiga che la segna là indove adess gh'è Petrozavodsk on sitt ciamaa Onegaborg.
El primm insediament russ l'è del 29 agost 1703 e l'è staa ciamaa Petrozavodsk (cioè fabbriga de Peder), perchè 'l serviva per la costruzion de San Pederburgh.
Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è stada occupada di Finlandes (1941-1944) e l'è stada ciamada Äänislinna.


text:
Mendris (distret)
El distrèt de Mendris (nòm uficiàl: Distretto di Mendrisio) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Mendris.
La superfìce totàl del distrèt l'è de apéna 101 km² cge völ dì che l'è 'l piö pesèn dei distrècc del Cantù, ma l'è 'l tèrs piö popolàt coi sò 50 357 abitancc (dato del 31 Dicember 2013[1]).
El töl dét la pónta piö meridiunàla del Cantù e de töta la Svìsera, el cunfìna col distrèt de Lugano a nòrt e co l'Italia (Lombardia, pruvìnce de Com e Varés) a sud.
Diviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Mendris l'è spartìt en 5 cìrcoi e 14 cümü:
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Quai mussa la nova rangaziun dal magazin «Times Higher Education». La ETH Turitg ha pers in plaz en cumparegliaziun cun l’onn passà e sa chatta uss sin posiziun 15. Ella è la meglra scol’auta ordaifer dals Stadis Unids e la Gronda Britannia. La ETH Losanna sa chatta sin posiziun 40. A la testa dal classament è l’Universitad dad Oxford.
Universitads svizras en ils top 200
- 15 ETH Turitg
- 40 EPFL Lausanne
- 75 Universitad da Turitg
- 101 Universitad da Berna
- 103 Universitad da Basilea
- 176 Universitad da Lausanne
- 197 Universitad da Genevra
13 indicaturs influenzeschan la rangaziun. Tranter auter vegnan cumparegliadas la scolaziun, perscrutaziun e l'orientaziun internaziunala da 1'662 universitads e scolas autas da 99 pajais.


text:
Tea Party
Al Tea Party (literalmènt “Partî dal tè”) 'l è 'n muimènt pulìtig cunservadōr e pupulìstic ad dèstra di Stat Unî, ligâ a 'l Partî Republicàṅ, ch'l è saltâ fóra in dal 2009. In dal nóm i vōl'n arcurdàr al Boston Tea Party, 'n at arvultóś dal 16 ad Dicémbar dal 1773 di culòni americàṅ cónt'r al Régn Unî ch'l i masàva 'd tasi.
Chi lōr i èṅ p'r al marcâ lìbar, cónt'r al salvatàǵ pùblic dal banchi fat par George W. Bush e par Barack Obama durànt la criśi dal 2008, al finansiamènt pùblic dla salùt, e p'r arbasàr, e 'd dimóndi, al tasi. Inóltar i èṅ dimóndi cunservadōr in fat ad tradisiòṅ, famìja e religiòṅ.
Anc s'al muimènt, pumpâ dimóndi da 'l canàł televiśìṿ Fox News, al n gh'à minga di cap parchè 'l è 'n muimènt lìbar[1], fra i sò espunènt a 'rcurdém la guvernadōra d'l Alàska, la Sarah Palin, al senadōr dal Tèxas Ted Cruz, al senadōr dla Flòrida Marco Rubio e 'l pulìtig Ron Paul.
Nòti
- ↑ Un Tea party in dla pansa dl'Amèrica... e 'd tut chi àt'r in dal mónd Il Sole 24 Ore, 28 ad Setémbar dal 2010


text:
Provincia de Vercej
La Provincia de Vercej l'è 'na provincia italiana de la region Piemont. El sò president l'è Carlo Riva Vercellotti. Ghe viven 165760 personn.
GeografiaModifega
La confina cont la Canton Vales, Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula, Pruvincia de Nuvara, Pruvincia de Pavia, Pruvincia de Lissandria, Pruvincia de Türin, Pruvincia de Biela, Val d'Aosta e provincia di Aosta.
ComunModifega
I comun de la Pruvincia de Vercei a hinn Lagna, Alban, Ales, Arbö, Sijan, Balmücia, Balòch, Biansé, Buciulèi, Burghi, Burgh d'Ales, Al Bórch, Bürùns, Campertögn, Carcòfu, Carsan-a, Carsan-a Blot, Caris, Casanöva, Cellio con Breia, Cervàt, Scijan, Civiasch, Culubian, Custansan-a, Cravajan-a, Chërsantin, Cröva, Dsan-a, Fubeli, Funtané, Furmijan-a, Gatinèra, Ghislarèngh, Grésg, Vardabusun, Lampö, Lenta, Gnan-a, Livurn, Lòsciu, La Mòja, Muncravèl, La Mòta, Usc'nengh, Audnì, Palassö, Partèngh, Psan-a, Pila, Piòvi, Postua, Plarö, Quaruna, Quint, Rassa, Alto Sermenza, Rimela, Rivi, Ruasu, Runsëch, Róssa, Ruasenda, Salasch, Sali, Salügia, San Giurman, San Giacu, Santià, Scua, Scupel, Saraval, Strupian-a, Trisèr, Trin, Trunsan, La Val, Varal, Vercèj, Vilarbòit, La Vilata e Vuca.