text:
Organisaziun da las Naziuns unidas
L’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU; englais: United Nations Organization, UNO; savens era UN per United Nations; tudestg: Organisation der Vereinten Nationen) è ina uniun interguvernamentala da 193 stadis. Sco organisaziun internaziunala furma ella in subject da dretg internaziunal renconuschì illimitadamain.
Las incumbensas las pli impurtantas da l’organisaziun èn il mantegniment da la pasch mundiala, l’observaziun dal dretg internaziunal, la protecziun dals dretgs umans e la promoziun da la collavuraziun internaziunala.
Cuntegn
IstorgiaModifitgar
Sias ragischs ha l’Organisaziun da las Naziuns unidas en las conferenzas da pasch da Den Haag ed en la Societad da las naziuns. Quella era vegnida fundada suenter l’Emprima Guerra mundiala cun la finamira da garantir la pasch sin il mund. Dentant n’ha la Societad da las naziuns betg gì tants commembers sco l’ONU (uschia mancavan per exempel ils Stadis Unids da l’America). Tras quai n’ha ella betg cuntanschì l’influenza necessaria per far valair sias finamiras ed aveva praticamain fatg naufragi a l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala.
Suenter il naufragi da la Societad da las naziuns ha il president american Franklin D. Roosevelt empruvà durant la Segunda Guerra mundiala da stgaffir ina segunda giada in’organisaziun per il mantegniment da la pasch. Ensemen cun il primminister britannic Winston Churchill ha el elavurà la Charta da l’Atlantic. Suenter la collavuraziun da l’Uniun Sovietica e da la Republica da la China al nov urden da pasch han las quatter pussanzas segnà ils 30 d’october 1943 la Decleraziun da Moscau. Quella prendeva en mira da stgaffir il pli spert pussaivel in’organisaziun universala per il mantegniment da la pasch e da la segirtad internaziunala. Quest’instituziun dueva sa basar sin il princip da l’egualitad suverana da tut ils stadis paschaivels. En rom da la conferenza da Dumbarton Oaks è l’idea da fundar l’ONU vegnida concretisada. Suenter l’integraziun da la Frantscha en il circul da las pussanzas responsablas ha la Charta da las Naziuns unidas pudì vegnir terminada l’onn 1945 a chaschun da la conferenza da Jalta. Ella è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 a San Francisco da 50 stadis. La Pologna ha pir suttascrit pli tard la Charta, fa dentant part dals 51 commembers fundaturs.
La Charta è ida en vigur ils 24 d’october dal medem onn, suenter che la Republica da la China, la Frantscha, l’Uniun Sovietica, il Reginavel Unì, ils Stadis Unids da l’America e la plipart dals stadis fundaturs avevan ratifitgà la Charta.
Las Naziuns unidas han lur sedia principala a New York e trais ulteriuras sedias a Genevra, Nairobi e Vienna. A Den Haag sa chatta il Tribunal internaziunal. Las sedias da las Naziuns unidas na sa chattan tenor diever linguistic uffizial betg en ils stadis correspundents, mabain èn mo circumdads da quels. En l’ONU valan agens dretgs e la pussanza statala dal stadi da la sedia respectiv na po betg duvrar mesiras repressivas. Qua tras n’è la suveranitad betg periclitada. Ch’edifizis da las Naziuns unidas fissan ina furma da territori internaziunal n’è betg reglà uffizialmain. Dentant profitan lur indrizs da l’immunitad dal dretg internaziunal, analog a las ambassadas.
Commembers da las Naziuns unidasModifitgar
Actualmain èn 193 stadis commembers da las Naziuns unidas.
Ils 51 commembers fundaturs da las Naziuns unidas da l’onn 1945 eran: l’Egipta, l’Etiopia, l’Argentinia, l’Australia, la Republica socialista sovietica bielorussa, la Belgia, la Bolivia, la Brasilia, il Chile, la Republica da la China, la Costa Rica, il Danemarc, la Republica Dominicana, l’Ecuador, l’El Salvador, la Frantscha, la Grezia, la Guatemala, il Haiti, las Honduras, l’India, l’Irac, l’Iran, la Jugoslavia, il Canada, la Columbia, la Cuba, il Libanon, la Liberia, il Luxemburg, il Mexico, la Nova Zelanda, la Nicaragua, l’Ollanda, la Norvegia, il Panama, il Paraguai, il Peru, las Filippinas, la Pologna, l’Arabia Saudita, l’Uniun Sovietica, l’Africa dal Sid, la Siria, la Tschecoslovachia, la Tirchia, la Republica socialista sovietica ucranaisa, ils Stadis Unids da l’America, il Reginavel Unì, l’Uruguai e la Venezuela.
1973 èn la Republica democratica tudestga e la Republica federala tudestga s’associadas a l’ONU sco 133avel e 134avel commember. L’Austria è entrada l’onn 1955 en l’ONU, il Liechtenstein il 1990 e la Svizra l’onn 2002.
Betg commember è tranter auter il Stadi vatican (sia represchentaziun tenor dretg internaziunal, la Sontga Sedia, ha dentant status d’observatur). En pli ils stadis che n’èn betg renconuschids da tut ils pajais sco la Sahara Occidentala, la Republica tirca Cipra dal Nord, las Inslas Cook e la Republica da la China (Taiwan). Ina posiziun speziala ha la Republica da la China ch’è stada commembra fundatura da l’ONU e ch’ha fatg part dal Cussegl da segirezza da l’ONU durant ils onns 1945 fin 1971. L’onn 1971 ha la Republica da la China dentant stuì sortir da las Naziuns unidas suenter in ‹conclus› (resoluziun 2758) da l’Assamblea generala da l’ONU. Dapi lura represchenta la Republica populara da la China sco commembra permanenta dal Cussegl da segirezza ils interess chinais entaifer las Naziuns unidas e sa dosta vehementamain cunter ina commembranza dal Taiwan en l’ONU.
La finanziaziun da l’ONUModifitgar
L’ONU sa finanziescha oravant tut da contribuziuns da ses stadis commembers. Ins differenziescha tranter contribuziuns obligatoricas, contribuziuns obligatoricas da repartiziun e las contribuziuns voluntarias.
Las contribuziuns obligatoricas dals singuls stadis commembers servan a finanziar la gestiun ordinaria da l’organisaziun sco er incumbensas administrativas da ses organs spezials ed accesorics. La procentuala exacta da las contribuziuns obligatoricas vegn calculada tenor ina clav da repartiziun fixa. Quella vegn determinada mintga trais onns da nov da l’Assamblea generala a basa da la proposta d’ina cumissiun. L’ultima midada ch’ha manà a la clav actuala è vegnida decidida il december 2000 ed è ida en vigur il prim da schaner 2001. La summa da las contribuziuns d’in pajais vegn dapi lura fixada sin fundament da la media dal product naziunal brut dal pajais correspundent durant ils ultims quatter onns e mez. Medemamain relevantas èn la chargia dals debits, l’entrada per persuna e la fluctuaziun monetara. Ultra da quai è fixà che mintga pajais duai contribuir almain 0,001 % als custs da la gestiun ordinaria e dastga sin il pli pajar 25 % da l’entir budget. Suenter ina fasa da transiziun han stadis sco la Corea dal Sid, il Singapur e la Brasilia stuì surpigliar a partir da l’onn 2004 ina pli auta procentuala dal budget da l’ONU. Il Giapun percunter ha obtegnì pitschnas reducziuns dals pajaments da contribuziun pervia da la conjunctura regressiva. Er las contribuziuns dals Stadis Unids da l’America èn vegnidas reducidas, entant che la part da la Germania è restada pli u main la medema. Sperditas d’entrada da 34 milliuns dollars ch’èn resultadas da la fasa da transiziun da trais onns èn vegnidas cumpensadas cun ina donaziun privata da l’interprendider da medias Ted Turner (CNN).[1] Ils pli gronds pajaders dals onns 2004–2006 èn ils Stadis Unids cun 22 %, il Giapun cun 19,5 %, la Germania cun 8,7 %, il Reginavel Unì cun 6,1 % e la Frantscha cun 6 %. Tut ils auters pajais contribueschan mintgamai pli pauc che 5 % e circa la mesadad paja be la contribuziun minimala da 0,001 %. Il termin per il pajament è ils 31 da schaner da mintg’onn.[2] Il budget da dus onns (be contribuziuns obligatoricas) da l’ONU per ils onns 1998/1999 muntava a 2,8 mia. dollars. Las entradas regularas dal budget èn perencunter sa diminuidas da 405 miu. dollars americans il 1997 a mo 279 miu. dollars l’onn 1998. Enfin il di da controlla l’onn 1998 avevan be 27 da 185 pajais pajà lur contribuziuns cumplettamain. Ca. 75 % dals daners mancants dal budget regular e ca. 50 % da las contribuziuns al Peacekeeping mancavan, perquai ch’ils Stadis Unids n’avevan betg pajà lur part.[2]
Tar las contribuziuns obligatoricas da repartiziun sa tracti medemamain da pajaments liants per tut ils stadis commembers. Questas contribuziuns servan dentant mo a finanziar operaziuns da pasch. Las tariffas actualas èn vegnidas fixadas l’onn 1973 da l’Assamblea generala. Ils stadis da l’ONU sviluppads economicamain il pli pauc pajan 10 % da lur contribuziuns obligatoricas, pia 0,0001 %. Ils ulteriurs pajais en svilup ston sbursar 20 %. Ils pajais industrials pajan lur contribuziun cumplaina, ils tschintg commembers permanents dal Cussegl da segirezza ultra da quai anc la differenza ch’è sa resultada pervia da la distgargia dals pajais en svilup.[3]
Las contribuziuns voluntarias vegnan duvradas per finanziar organs spezials ed organs accessorics da l’ONU sco per exempel l’UNDP (Program da las Naziuns unidas per il svilup), l’UNICEF (Ovra d’agid per uffants da las Naziuns unidas), l’UNFPA (Fond da las Naziuns unidas per la populaziun), l’UNHCR (Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs) ed il WFP (Program alimentar mundial). Grazia a la decisiun libra davart la summa da lur contribuziuns voluntarias pon stadis influenzar considerablamain ils puncts centrals dal program da lavur da l’ONU.[3]
La posiziun speziala da l’USAModifitgar
Cun l’entrada en uffizi da la regenza da Ronald Reagan (1981–1989) han ils Stadis Unids da l’America cumenzà a retegnair ina pli e pli gronda part da lur contribuziuns obligatoricas al budget ordinari da l’ONU sco er al budget per il mantegniment da la pasch. Questa cuntravenziun cunter la cunvegna ha l’USA l’emprim motivà cun critica politica cunter intgins programs da l’ONU. Dapi la fin dals onns otganta, sut il president George H. W. Bush, han els rinfatschà a l’ONU ineffizienza e sfarlattim da daners. Fin l’onn 1992 eran ils debits da l’USA creschids ad ina summa da 1,5 mia. dollars americans. Il congress american ha stimà l’onn 1997 l’import dal debit a 926 miu. dollars americans, cun renviar a prestaziuns fatgas per mantegnair la pasch. Plinavant ha el duvrà ils daners retegnids sco med da far pressiun per reducir la procentuala da las contribuziuns obligatoricas da l’USA.[1] Ultra da quai han els era duvrà ils daners retegnids per cuntanscher cun forza midadas en chaussas persunalas entaifer las Naziuns unidas, sco en il cas da l’anteriur directur general da l’organisaziun per il scumond d’armas chemicas José Bustani, dal secretari general Boutros Boutros-Ghali u en il cas da la furmaziun da cumissiuns da l’ONU l’onn 2001.[4][2][5] La regenza da l’USA sut Bill Clinton ha cuntanschì cun contractar en l’uschenumnada cunvegna Helms-Biden ils 10 da zercladur 1997 ina reducziun da las contribuziuns americanas a la gestiun ordinaria da l’ONU da 25 % a 20 %. Plinavant ha ella pudì sminuir las contribuziuns americanas als servetschs per mantegnair la pasch da 31 % a 25 %.[2]
La Charta da las Naziuns unidasModifitgar
La Charta è la ‹constituziun› da las Naziuns unidas ed è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 en la sala da teater dal Veterans War Memorial Building a San Francisco. Ella è ida en vigur ils 24 d’october 1945. La Pologna, il 51avel commember fundatur, n’ha betg pudì far part da la conferenza ed ha suttascrit pli tard. La Charta è in contract da dretg internaziunal betg limità temporalmain ed è vegnida midada dapi la fundaziun be en quatter puncts che pertutgan ils artitgels 23, 27, 61 e 109. Ella consista d’in preambel e da 19 chapitels cun 111 artitgels. (Ils tschentaments da la Societad da las naziuns avevan be 26 artitgels.) Ils chapitels tractan tranter auter ils differents organs principals da l’ONU, l’appaschentaziun da conflicts, las mesiras en cas d’ina periclitaziun u violaziun da la pasch ed en cas dad in’acziun d’attatga sco er las finamiras ed ils princips.
Organs da las Naziuns unidasModifitgar
Tenor l’artitgel 7 da la Charta da l’ONU sa cumponan las Naziuns unidas da sis organs principals cun cumpetenza da decisiun. Dasper datti ina retscha d’organs accessorics ed organisaziuns spezialas che fan part dal sistem da las Naziuns unidas e s’occupan d’incumbensas specificas.
Organs principalsModifitgar
- L’Assamblea generala (General Assembly): L’Assamblea generala po far recumandaziuns (betg obligantas tenor dretg internaziunal) a stadis commembers e po dar vinavant projects al Cussegl da segirezza. Ella decida davart l’entrada da novs commembers ed è tranter auter responsabla per approvar il budget e fixar las contribuziuns minimalas. Plinavant elegia ella ils commembers betg permanents dal Cussegl da segirezza e tut ils commembers dal Cussegl economic e social. Sin proposta dal Cussegl da segirezza elegia ella il secretari general sco er ils 15 derschaders dal Tribunal internaziunal. Tut ils stadis commembers da l’ONU han ina sedia ed ina vusch, per la quala pon vegnir delegads mintgamai tschintg represchentants.
- Il Secretariat (United Nations Secretariat): il pli aut funcziunari da l’administraziun è il secretari general. El vegn elegì per tschintg onns ed accumplescha dasper las incumbensas administrativas era ina funcziun politica. Uschia po el per exempel vegnir incaricà dal Cussegl da segirezza cun incumbensas singulas.
- Il Cussegl da segirezza (Security Council) ha 15 commembers. Da quels èn la China, la Russia, la Frantscha, il Reginavel Unì ed ils Stadis Unids da l’America commembers permanents. Ils auters diesch commembers betg permanents vegnan elegids da l’Assamblea generala per mintgamai dus onns. Ils conclus dal Cussegl da segirezza èn obligants e pon vegnir fatgs valair. Els basegnan dentant il consentiment d’almain nov commembers, tranter quels tut ils commembers permanents (cun excepziun da dumondas da procedura). Ins discurra qua d’in dretg da veto dals commembers permanents. En la pratica vegn l’abstenziun da la vusch d’in commember betg valitada sco ‹veto›. Dals conclus fan part mesiras per il mantegniment da la pasch, mesiras per cuntanscher la pasch cun forza e meds da pressiun betg militars sco per exempel embargos commerzials.
- Il Cussegl economic e social (Economic and Social Council, ECOSOC): Ad el èn las numerusas organisaziuns spezialas suttamessas. Da quellas fan per exempel part il Fond monetar internaziunal, la Banca mundiala e l’Organisaziun mundiala da commerzi (OMC).
- Il Cussegl per l’administraziun fiduziara (Trusteeship Council) ha entant suspendì sias incumbensas perquai ch’i na dat dapi il 1994 (suenter la liberaziun dal stadi Palau che vegniva administrà fin lura da l’USA) nagins territoris sut administraziun fiduziara.
- Il Tribunal internaziunal (International Court of Justice, ICJ) a Den Haag agescha sco dretgira universala dal dretg internaziunal. El decida en cuntraversas giuridicas tranter stadis che renconuschan sia giurisdicziun e fa expertisas. Ils 15 derschaders vegnan elegids per nov onns. Els fan lur sentenzias cun la maioritad da vuschs relativa.
Organs accessorics ed organisaziuns spezialasModifitgar
Organs accessorics da l’Assamblea generala da l’ONU vegnan fundads per activitads spezialas. Els han lur atgna administraziun, ma nagin’atgna basa da dretg internaziunal e n’èn betg subjects dal dretg internaziunal sco l’ONU sezza. Da preschent datti 22 organs accessorics. Sper l’ovra d’agid per uffants UNICEF èn quai tranter auter il Program da las Naziuns unidas per l’ambient (englais: UNEP), il Program alimentar mundial, l’Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs ed il Program da las Naziuns unidas per il svilup.
Las organisaziuns spezialas èn giuridicamain, organisatoricamain e finanzialmain autonomas, ma colliadas tras cunvegnas cun l’ONU. Intginas organisaziuns èn perfin pli veglias che l’ONU sezza. Entant datti 16 organisaziuns interguvernamentalas. L’ONU collavura tranter auter stretgamain cun suandantas organisaziuns autonomas: UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), Organisaziun mundiala da la sanadad (OMS; englais: WHO), Organisaziun internaziunala da la lavur (OIL; tudestg: IAO), Fond monetar internaziunal (FMI; tudestg: IWF). La lavur da las organisaziuns spezialas vegn coordinada dal Cussegl economic e social da l’ONU.
Lavurs e finamirasModifitgar
Dapi sia fundaziun ha l’ONU gì plirs success remartgabels, tranter auter ha ella:
- contribuì a la fundaziun dal stadi Israel (1947–1949)
- stabilisà la crisa da Berlin (punt aviatica, 1948–1949)
- stabilisà la crisa da Cuba (1962)
- stabilisà il conflict dal Proxim Orient (Guerra da Jom-Kippur, 1973)
- contribuì a l’introducziun dal dretg da votar per nairs en Rodesia (1976)
- terminà la guerra tranter l’Irac e l’Iran (1988)
Ella ha mantegnì directamain la pasch per exempel en:
- la Cambodscha 1993
- il Mosambique 1994
- l’Angola 1995
- la Guatemala 1996
- la Cipra
Bleras finamiras han las Naziuns unidas gia cuntanschì:
- l’elavuraziun dals dretgs umans l’onn 1948. (Quels èn er vegnids publitgads en versiun rumantscha [1])
- l’extincziun u la reducziun da malsognas (la virola)
- il Program alimentar mundial da l’ONU metta mintg’onn a disposiziun dapli che la mesadad da l’entir agid alimentar che vegn prestà en tut il mund
- ellas protegian fugitivs
- ellas scoleschan tschertgaminas (p.ex. en l’Afghanistan datti diesch milliuns minas zuppadas)
- 70 % da las activitads da l’ONU pertutgan ils champs da l’agid da svilup e da l’agid umanitar
Ils champs d’activitad èn perquai oravant tut il mantegniment da la pasch, la politica dals dretgs umans e la cooperaziun al svilup.
Mantegniment da la paschModifitgar
Il mantegniment da la pasch è ina da las incumbensas principalas da las Naziuns unidas. Ellas èn obligadas d’evitar e terminar conflicts internaziunals. La gronda muntada da quest’incumbensa vegn suttastritgada gia en l’emprim artitgel da la Charta da l’ONU:
«...mantegnair la pasch mundiala e la segirezza internaziunala e prender per quest intent mesiras collectivas efficazias per evitar ed eliminar smanatschas da la pasch, per supprimer acziuns d’attatga ed autras violaziuns da la pasch ed eliminar u appaschentar cun meds paschaivels e tenor ils princips da la giustia e dal dretg internaziunal dispitas internaziunalas u situaziuns che pudessan manar ad ina violaziun da la pasch.»
– Charta da las Naziuns unidas, art. 1, cif. 1
Entras l’integraziun voluntaria da ses stadis commembers han las Naziuns unidas stgaffì in sistem da segirtad collectiva. Il coc da quest sistem è il scumond general da violenza:
«Tut ils commembers tralaschan en lur relaziuns internaziunalas la smanatscha u il diever da violenza, saja quai cunter l’integritad territoriala u l’independenza politica d’in stadi u saja quai en uschiglio ina maniera incumpatibla cun las finamiras da las Naziuns unidas.»
– Charta da las Naziuns unidas, art. 2, cif. 4
Malgrà il scumond general da violenza na sclauda la Charta betg dal tut il diever da la forza. Sper il dretg individual d’autodefensiun da mintga pajais è ella concentrada sin il Cussegl da segirezza e cumpiglia mesiras collectivas cunter disturbaders da la pasch tenor chapitel VII. Quellas tanschan da sancziuns economicas, communicativas ed autras sancziuns betg militaras fin al diever da la forza en cas da basegn. Al Cussegl da segirezza vegn tras quai concedì il ‹monopol da legitimaziun da violenza›. Avant ch’il Cussegl da segirezza po decider mesiras correspundentas, sto el examinar sch’igl è avant maun ina ruttadira da la pasch. Sche quai fiss il cas, avess el da principi duas pussaivladads per reagir sin ina tala violaziun. Per l’ina po el relaschar recumandaziuns als commembers da l’ONU, per l’autra decider mesiras repressivas cunter il disturbader da la pasch e cunter ulteriurs stadis commembers.
En connex cun mesiras da repressiun èn pussaivlas tant sancziuns betg militaras sco er ina directa intervenziun militara entras l’ONU sezza u tras commembers cun in mandat correspundent. L’installaziun d’ina truppa da l’ONU è bain previsa en la Charta, n’è dentant betg vegnida realisada fin oz. Da las sancziuns betg militaras fan part:
«L’interrupziun totala u parziala da las relaziuns economicas, dal traffic da viafier, dal traffic maritim e dal traffic aviatic, da las communicaziuns da posta, telegraf e radio sco er d’ulteriuras pussaivladads da communicaziun e l’interrupziun da las relaziuns diplomaticas.»
– Charta da las Naziuns unidas, art. 41
Chapellinas blauasModifitgar
Las chapellinas blauas èn ils schuldads da pasch da l’ONU. Els n’eran betg previs en la Charta sco med per mantegnair passivamain la pasch. Ma Dag Hammarskjöld (segund secretari general da l’ONU) e Lester Pearson (politicher canadais, activs en l’ONU) han sviluppà l’idea dals schuldads da pasch per situaziuns da crisa. Per vegnir identifitgads immediat portan ils schuldads sper l’unifurma da lur pajais ina chapellina blaua u ina baretta blaua cun l’ensaina da l’ONU. Las armas ch’els portan duain dentant be servir a l’autodefensiun. In mandat per trametter chapellinas blauas po be il Cussegl da segirezza conceder, ma la regenza da mintga pajais po sezza decider sch’ella vul metter a disposiziun ils schuldads. Fin l’onn 1990 ha l’ONU gia engaschà 500 000 schuldads e persunas civilas per mesiras da mantegnair la pasch – dentant betg per crear la pasch.
La crisa da RuandaModifitgar
1994 è vegnì commess en Ruanda in dals crims ils pli gravants da l’istorgia. Entras in’erupziun da violenza èn 800 000 persunas da las etnias Hutu e Tutsi vegnidas mazzacradas. Ils schuldads da las chapellinas blauas da l’ONU han stuì observar quest genocid e star cun ils mauns en crusch, perquai che lur dumber era bler memia pitschen e perquai ch’els n’avevan betg in mandat per intervegnir. Quest schabetg vala tenor Kofi Annan sco la pli gronda disditga da l’ONU.
La crisa da BosniaModifitgar
La fin matg da l’onn 1995 èsi vegnì ad in rapiment d’ostagis spectacular da schuldads da l’ONU. Quai suenter attatgas or da l’aria da la NATO cunter in deposit da muniziun dals Serbs bosniacs a Pale en Bosnia-Erzegovina. En consequenza da questas attatgas èn zonas da protecziun da la NATO vegnidas attatgadas da Serbs bosniacs. Schuldads da l’ONU èn vegnids fatgs ostagis e rentads ed exponids en posiziuns strategicas.
Linguas da l’ONUModifitgar
Cumbain che las Naziuns unidas èn in’organisaziun mundiala, na vegn or da motivs pratics betg fatg diever uffizialmain da tut las linguas dal mund. Linguas uffizialas èn las suandantas sis linguas: l’arab, il chinais, l’englais, il franzos, il russ ed il spagnol. Da questas sis linguas èn duas – l’englais ed il franzos – linguas da lavur. Quai è fixà en la resoluziun 2 ch’è vegnida approvada da l’Assamblea generala l’onn 1946.
Lingua uffiziala vul dir ch’i sto dar ina translaziun en mintga seduta uffiziala da ed en questa lingua. Ultra da quai ston tut ils documents preparativs da la seduta, tut ils sbozs da resoluziuns e tut ils protocols e rapports star a disposiziun a temp util en questas linguas. Per las linguas da lavur vala che tut ils process da lavur a l’intern da l’organisaziun (en scrit ed a bucca) pon succeder en ina da las duas linguas. En contacts cun il secretariat da las Naziuns unidas ha mintga delegà il dretg da tscherner libramain la lingua da lavur per s’exprimer en scrit ed a bucca. Era ston tuttas decleraziuns uffizialas dal secretariat succeder en tuttas duas linguas da lavur (communicaziuns, tavlas, broschuras, visitas guidadas etc.). Questas reglas excludan da princip preschentaziuns monolinguas. Il servetsch da translaziun tudestg da l’ONU, finanzià communablamain da la Germania, Austria, Svizra, Liechtenstein e Belgia, metta a disposiziun ils pli impurtants documents en tudestg. La Charta da las Naziuns unidas è er vegnida translatada en rumantsch.[6]
Critica envers las Naziuns unidasModifitgar
Cumposiziun dal Cussegl da segirezza da l’ONUModifitgar
In punct da critica furma la cumposiziun dal Cussegl da segirezza che sa basa sin criteris istorics. Ils commembers permanents da quest cussegl dovran savens lur dretg da veto per prevegnir a sentenzias e sancziuns cunter sasez e stadis amis. Uschia ha l’Uniun Sovietica fatg diever ils onns 1946–1964 103 giadas dal dretg da veto cunter maioritads dal rest unanimas. En 69 cas da convenziuns davart l’Israel ha l’USA duvrà 20 giadas ses dretg da veto.
Confrunt’ins il dumber d’abitants dals stadis ch’èn commembers permanents cun la populaziun mundiala, na stat quel en nagina relaziun cun las cumpetenzas privilegiadas dals commembers permanents dal Cussegl da segirezza. Uschia han pajais sco il Reginavel Unì u la Frantscha cun mintgamai 60 miu. abitants ina sedia permanenta, l’India cun passa ina milliarda abitants dentant betg. Quest problem na sa lascha betg schliar uschè simpel. La structura ierarchica dal Cussegl da segirezza che conceda in grond pudair ad in pitschen dumber da stadis reflectescha numnadamain la gronda diversitad en il svilup da la pussanza reala da las naziuns. En quest senn è il Cussegl da segirezza in organ da concentraziun da pussanza ed in organ d’acziun e na serva betg a la represchentativitad. Pervia dals differents interess da ses commembers cuntanscha el gia cun 15 sezs savens ils cunfins da l’abilitad d’agir.
Sche tut ils stadis commembers fissan represchentads tenor lur quota da la populaziun ed avessan in dretg da veto en il Cussegl da segirezza, na fiss quel praticamain betg abel d’agir. Igl è quasi nunpussaivel d’obtegnair in consens da passa 190 stadis per decisiuns concretas e liantas d’ina tscherta muntada. Ina restructuraziun propi gista dal Cussegl da segirezza fiss pia be pussaivla en connex cun refurmas fundamentalas da l’entira Charta da las Naziuns unidas e cun consolidar la rolla e las cumpetenzas da l’Assamblea generala.
Ils motivs per la mancanza d’ina tala refurma èn evidents: Ina restructuraziun decidida che tegness quint da l’idea dad in’organisaziun mundiala, includess ina sperdita da pussanza dals commembers permanents privilegiads fin ussa – per la gronda part pajais industrials che finanzieschan la pli gronda part da l’ONU.
CumpetenzasModifitgar
In problem central da las Naziuns unidas è e resta la cumpetenza fitg limitada da l’organisaziun. Igl è oravant tut reussì a las Naziuns unidas d’unir quasi tut ils stadis dal mund sut in tetg, perquai che la Charta po vegnir interpretada uschè flexibel en passus decisivs ch’ella po vegnir chapida da praticamain tut las culturas e da tut las ideologias politicas (era sche quellas s’excludan per part viceversa) en lur senn, a favur dad els e tenor la situaziun correspundenta. Per ch’il concept dad in’organisaziun mundiala, abla d’agir, pudess reussir dal tuttafatg, stuessan ils stadis naziunals ceder ina part essenziala da lur cumpetenzas en tuttas trais spartas da l’executiva, da la legislativa e da la giudicativa a favur da quest’organisaziun. Ma actualmain n’è strusch in stadi pront da far quest pass.
A la fin dals quints impussibiliteschan acziuns unilateralas da stadis naziunals las pli bleras emprovas da cuntanscher dapli obligaziuns liantas entaifer l’ONU. In exempel per quai è l’USA che n’accepta betg la cumpetenza dal Tribunal internaziunal per agens burgais e resalva, en cas d’in tal process instradà cunter sia voluntad, la ‹liberaziun› cun meds militars, tge che periclitescha la legitimaziun dal Tribunal internaziunal sco tal. Quest cas mussa er che las Naziuns unidas na pon strusch – u insumma betg – far politica cunter ils interess da l’USA, perquai ch’ellas èn colliadas finanzialmain, istoricamain e constituziunalmain memia ferm cun quest stadi.
Tscherts critichers rinfatschan perquai a l’ONU da producir bler palpiri stampà per blers daners che pudessan vegnir investids auter ed a moda pli utila – tschertamain in puntg da vista fitg critic. Pertge che dapli obligaziuns muntan necessariamain er dapli unifurmitad. Igl è bain reussì a las Naziuns unidas da definir ideas culturalas e politicas unitaras da l’umanitad mo sin in nivel fitg rudimentar. Ma diversas missiuns da l’ONU èn senz’auter stadas in success – e sche la soluziun interguvernamentala da conflicts funcziunass meglier senza l’intermediaziun da l’ONU dastga er vegnir dubità. Vis realistic na poi betg dar ina dretga regenza mundiala uschè ditg ch’ils pievels dal mund na sa cunvegnan betg ad ina clera definiziun da lur valurs culturalas e politicas – cun tut las implicaziuns che resultan d’in tal process.
Ulteriuras criticasModifitgar
- In grond nunsuccess munta il concept per l’agid da svilup elavurà l’onn 1960. Ils pajais dal Terz Mund han retschet daners per sa sviluppar, ma in sistem da commerzi da success n’è betg vegnì stgaffì. Perquai èn els vegnids pli e pli dependents da las prestaziuns da transfer.
- I vegn era rinfatschà a l’ONU d’esser s’occupada en il decurs dal temp be da quels conflicts ch’han gì il pli grond resun en las medias. Betg sa fatschentada è ella da las crisas en il Sudan, en l’Armenia, en il Bangladesch, en il Myanmar, en la Columbia, en la Ruanda ed en il Peru.
- Stadis industrials s’interesseschan pauc per activitads economicas e socialas da l’ONU. Sch’i dat propi problems ch’ins prenda serius, vegnan quels savens schliads suenter cunvegnientscha taciturna ordaifer l’ONU u be tractads en passond en las Naziuns unidas.
- 1946 n’è il plan dals Stadis Unids da l’America da laschar controllar l’ONU las armas nuclearas betg reussì. Per l’ina na vuleva l’USA betg desister da las bumbas atomaras uschè ditg ch’ella na pudeva betg esser segira che nagin auter pajais las sappia fabritgar, da l’autra vart na vuleva l’Uniun Sovietica betg sistir ses program da perscrutaziun uschè ditg che Washington aveva il monopol d’armas nuclearas. Durant la Guerra fraida ha mintga pussanza mundiala pruvà da gudagnar ulteriurs stadis per sia vart. Quests stadis èn vegnids carmalads cun armas ed agids economics generus. Per consequenza èn bleras guerras ruttas ora, en las qualas ils pajais correspundents han cumbattì represchentond las superpussanzas.
- In ulteriur punct dispitaivel è che l’ONU saja s’occupada surproporziunalmain cun la condemnaziun da l’Israel. Cun agid da las vuschs dals stadis arabs ha l’Assamblea generala decretà tantas resoluziuns cunter l’Israel ed igl èn vegnidas convocadas tantas sedutas extraordinarias cun il tema dal conflict dal Proxim Orient sco davart nagin auter tema. En il Cussegl da segirezza na vegnan quests sbozs da resoluziuns per ordinari betg approvads, cunquai che l’USA fa per il solit diever da ses dretg da veto a favur da l’Israel. Damai n’èn els era betg liants tenor dretg internaziunal. Percunter vegnan violaziuns dals dretgs umans en il mund arab tematisads darar. Uschia è pir da curt vegnì refusà in sboz d’ina resoluziun ch’avess sentenzià per l’emprima giada en l’istorgia da l’ONU explicitamain l’antisemitissem, er cun las vuschs dals stadis arabs. In punct culminant en quest reguard è vegnì cuntanschì l’onn 1975 al congress da l’ONU a Durban, durant il qual il zionissem è vegnì definì sco ina furma da rassissem. Questa resoluziun è dentant puspè vegnida abolida – cunter l’opposiziun dals stadis arabs – ils 16 da december 1991.
- L’ONU ha sustegnì l’engion electoral ch’ha gì lieu il 1969 en il rom da l’uschenumnà Act of Free Choice. Cun agid da quel ha l’Indonesia d’ina vart ademplì la convenziun da New York che pretendeva ina decisiun dal pievel davart la dumonda, sche la Nova Guinea dal Vest duai esser independenta u ina part da l’Indonesia Ma da l’autra vart ha l’Indonesia realisà l’agen giavisch da posseder il territori indonais da Sabang fin Meauke en ils cunfins da l’India da l’Ost ollandaisa sco el existiva avant la Segunda Guerra mundiala. L’ONU n’ha betg tramess ils experts ch’avessan stuì preparar elecziuns libras sco previs en l’artitgel 16 da la Convenziun da New York ed ha acceptà en sia resoluziun 2504 (XXIV) che l’elecziun è succedida tenor pratica indonaisa e betg confurm a la pratica internaziunala sco previs en l’artitgel 18. L’United Nations Association britannica ha constatà:
«Uschia è vegnida stgaffida ina situaziun extraordinaria: la missiun da l’ONU ch’è vegnida tramessa oriundamain per cussegliar, sustegnair e gidar ad accumplir la convenziun da New York ha a la fin lavurà activamain encunter quella.»
– John Saltford: The United Nations and the Indonesian Takeover of West Papua, 1962–1969: The anatomy of a betrayal.[7]
- Stadis commembers da l’ONU sco per exempel la Republica Federala Tudestga ed il Giapun èn oz anc registrads en la clausula dals stadis inimis da l’ONU. Ils artitgels 53 e 107 da la Charta da l’ONU permettan a mintga stadi signatar d’attatgar militaricamain in tal stadi inimi senza permiss spezial da l’ONU. Dentant n’han quests reglaments senza dubi nagin effect da dretg material pli.
AnnotaziunsModifitgar
- ↑ 1.0 1.1 Andreas Zumach: Erpressung zahlt sich aus. TAZ 28. Dezember 2000
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 Hessische Stiftung Friedens- und Konfliktforschung: Die USA und die UN: Reform oder Abbau der Weltorganisation? HSFK-StandPunkte 2/98
- ↑ 3.0 3.1 Klaus Hüfner: UN-Finanzierung. (stan 1999)
- ↑ Joachim Guilliard: Staatsstreich in der UNO (edì levamain scursanì en) junge Welt 28 d’avrigl 2002
- ↑ Die USA drohen der UNO Netzzeitung 9 da matg 2001
- ↑ http://chatta.ch/uploads/tx_icsrg/NU.pdf
- ↑ John Saltford: The United Nations and the Indonesian Takeover of West Papua, 1962–1969: The anatomy of a betrayal. 2000, ISBN 0-415-40625-0 (PDF 3,4 MB) S. 352
LitteraturaModifitgar
- United Nations (ed.): Wissenswertes über die Vereinten Nationen. United Nations, New York 2006, ISBN 92-1-100936-7. PDF.
- Dieter Göthel: Die Vereinten Nationen: Eine Innenansicht. 2. ediziun, Auswärtiges Amt, Berlin 2002.
- Günther Unser, Ingo Winkelmann: ABC der Vereinten Nationen. 5. ediziun, Auswärtiges Amt, Berlin 2003. PDF.
- Günther Unser: Die UNO – Aufgaben, Strukturen, Politik. dtv, Minca 2004, ISBN 3-423-05254-6.
- Klaus Dieter Wolf: Die UNO – Geschichte, Aufgaben, Perspektiven. C.H.Beck, Minca 2005, ISBN 3-406-50878-2.
- Sabine von Schorlemer (ed.): Praxishandbuch UNO – Die Vereinten Nationen im Lichte globaler Herausforderungen. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43907-2.
- Swen Bernhard Gareis, Johannes Varwick: Die Vereinten Nationen. 4. ediziun, Budrich, Opladen 2006, ISBN 3-8252-8328-3.
- Aus Politik und Zeitgeschichte, 22/2005: 60 Jahre Vereinte Nationen. Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2005. PDF.
- Paul Kennedy: Parlament der Menschheit. Die Vereinten Nationen und der Weg zur Weltregierung. Minca 2007, ISBN 3-406-56328-7.
ColliaziunsModifitgar
- Dossier Organisaziun da las Naziuns unidas sin chattà.ch
- La Charta da las Naziuns unidas per rumantsch
- La Charta da las Naziuns unidas per tudestg
- Commons: Naziuns unidas – maletgs e video
- Pagina internaziunala da las Naziuns unidas
- UNRIC – Center d’infurmaziun regiunal da las Naziuns unidas per l’Europa dal vest
- Deutsche Gesellschaft für die Vereinten Nationen e.V.
- Infurmaziuns ed analisas davart l’ONU (tudestg)
- Comité per in’ONU democratica (tudestg)


c: text/html

text:
Schnaus
Schnaus a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 123 abitant e una süperfiss de 2.99 km², e al se tröva a una altitüden de 720 meter sura al livel del mar.
El cumün de Schnaus a l'è tacaa ai cumün de Falera, Ilanz, Ladir, Rueun, Ruschein, Siat.
Storia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Schnaus L'è menziunaa la prima volta in de l'an 840 col nom de Scanaues.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1][2]
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Schnaus in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
GR_Numbers
Ligam de föra[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Schnaus in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sarezére
Articol in dialet mantuan
Sarezére (italiàn: Ceresara) l'è 'n cumün ad la Pruìncia ad Màntua. Al g'ha 'na pupulasión ad 2.670 abitànt.
Al paìs as tröa an da l'Alt Mantuàn, e l'è ün ad cói cumün indù ch'as parla 'n lumbàrd. An dal teritòri dal cumün a gh'è li frasión ad San Martìn e Vìla Capèla.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
lCun desister d’ina taglia sin gudogns vegnia schlià ina inegualitad tranter gudogns da lotto, gudogns en Casinos e gudogns tar purschidas sumegliantas online. Plinavant vegnian purschiders svizzers rinforzads en cumparegliaziun cun tals a l’exteriur. Uschia argumentescha la maioritad dals cussegliers naziunals.
Actualmain ston ins pajar taglia sin gudogns da passa 1000 francs.
Cussegl dals chantuns è d’in auter avis
Il Cussegl dals chantuns vul sulet relaschar la taglia sin gudogns da lotto sut in mez milliun francs. Uss va la fatschenta enavos en il Cussegl naziunal. Lez sto tractar da nov la lescha davart gieus per daners.
RR novitads 12:00


text:
Pelopunés
Ol Pelopunés (Πeλoπόvvnσoς in lèngua gréca) ciamàt ach Moréa a partì dal medioéf, l’è öna penìzula de la Grécia che la se tróa tra ‘l mar Ionio e ‘l mar Egéo e che l’éra tacàda al continènt ‘nfina al 1893 quando i à scaàt fò ‘l canàl de Corìnt, isé l’è dientàda, de fato, ön ìzola.
L’è ciamàda Pelopunés ach öna di 13 periferée de la Grécia; gh’è però öna bèla diferènsa tra la regiù geograféga Pelopunés e la periferéa Pelopunés, dezà che chèsta l’è dóma ‘l tòch a mesdé (süd) de la prima.
Ol nòm[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Pelopunés in lèngua gréca l’ völ dì ìzola de Pélope; Pélope, che l'éra ‘l s-cèt del Tantalo rè de la Lidia, l’éra ün eròe mitologìch gréch e l’avrès conquistàt per prim töt ol Pelopunés.
Moréa menimà l’è ‘l nòm che i gh’à dacc i Venesià e i cruziàcc al Pelopunés in del medioéf, dezà che chèsta penìzùla la ghe sömèa a öna fòia de Morus o Murù e dezà che la Moréa l’éra pièna de Murù.
La periferéa[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Pelopunés l’è öna di trédes periferée de la Grécia e la capitàl l’è Tripoli.
L’è facia sö da sich prefetüre, chèla de l’Arcadia, de l’Argolide, de la Corinsia, de la Laconia e de la Mesenia.
Chèsta periferéa la gh’à öna süperfìcie de 15.490 km² e öna popolasiù de 650.310 persùne al censimét del 2005.
La Stòria[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria del Pelopunés l’è ligàda al nòm de Sparta, la sità grèca de l’antichità che dòpo ì conquistàt ol Pelopunés la s'é scontràda con Atene in d’öna guèra che l’è tacàda in del 431 a.C. e che ‘è finìda 31 agn dòpo, in del 404 a.C. e che l’è cognusìda cóme la Guèra del Pelopunés.
Chèsta guèra, che l’è stàcia enzìda da Sparta, l’è stàcia combatüda da i dò polis (sità) piö ‘mportànte de la Grécia antiga, dezà che töte e dò i völia riàga a comandà sö töta la Grécia de alùra.
Piö tarde ol Pelopunés l’è finìt sóta i Macéduni e po’ sóta i Romà fina a ché ‘n del 396 l’è stacc traersàt da i Vizigòcc del Alarìch ch i l’l’à devàstàt. L'è po’ pasàt sóta ‘l contròl di Romà d’Oriènt ‘nfìna al 1204.
Co la quarta cruzàda l’è pasàt in di mà di cruziàcc dal 1204 ‘nfina al 1430 per turnà a i Romà d’Oriènt per öna quach agn prima de finì sóta i Türchi Otomà e restàga fina a l’indipendènsa de la Grécia fò che per öna trentìna d’agn tra ‘l 1685 e ‘l 1715 quando Venésia la gh’è riarda a portàghel vià a i Otomà co la Guèra de Moréa e la gh’è riàda a goernà ol Pelopunés ciamàt alùra Règn de Moréa.


text:
Fiuràn
Artìcol in dialët piaṡintëin
Fiuràn (Fiorano Modenese in Itagliàn) l'é 'na sitê itagliana ad 16.990 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 17 km da Mòdna.
A lè al cumoin c'al g'ha püsè indüstri ad'la seramica, in Pruvincia ad Mòdna.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
01 09
Ol dé 1 de setèmber l'è 'l 244 ( 245 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 122 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de setèmber al è ul dí da pòost 244 ( 245 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 122 dí a finí l'an.
Aenimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- 5509 a.C. - cumìncia l'an 1 del calendàre bizantì. Segónt la tradisiù bizantìna chèsta l'è la dàta de la creasiù del mónt.
- 1532 - Anna Bolena la vé iligìda Marchéza de Pembroke del re Enrico VIII de Inghiltèra
- 1715 - Luigi XIV, re de Francia 'l mör dòpo de ìga regnàt per 72 agn; piö tat de ògna óter monàrca d'Euròpa.
- 1804 - l'astrònomo todèsc Karl Ludwig Harding el scòpre 'l Juno, giü dei asteròidi piö gràncc d ela Fàsa Principàl.
- 1847 - A Messina, 'n Sicìlia, tentatìf de ribelàs ai Burbù che però 'l vé blocàt, fórse per vìa de 'na spiàda.
- 1862 - Guèra civìl americàna: Batàia de Chantilly
- 1864 - Guèra civìl americàna: el generàl confederàt John Bell Hood l'evàcuaAtlanta (Georgia), dopo de 'n asédio de quàter més fat de le trüpe de l'Uniù comandàde del generàl William T. Sherman
- 1875 - L'organizasiù de minadùr irlandés ciamàda Molly Maguires, che la protestàs cùtra le cundisiù de laurà tròp düre che i duzìa soportà 'ndèi Stàti Ünicc, la vé sciuglìda.
- 1905 - I stacc de l'Alberta e del Saskatchewan i decìt de aderì e de fa part de la Confederasiù Canadéza
- 1914 - San Pietroburgo, en Rüssia la càmbia 'l sò nòm en Pietrogrado
- 1928 - Ahmet Zogu 'l deciàra che l'Albania la diènta 'na monarchìa e 'l se proclàma re.
- 1939 - La naf de guèra Schleswig-Holstein de la marìna todèsca la bombàrda la penìzola de Westerplatte, en tòc de tèra postàt deànti al pórt de Dànsica, che fàa de depòzit de munisiù del ezercit polàc. Chèsta operasiù l'è cunsideràda per convensiù stòrica l'inìsio de la Campàgna de Polònia e de la Segónda Guèra Mondiàl, L'Italia la proclàma la non beligerànsa e la se manté neutràla.
- 1945 - El Trio Lescano 'l se ezebés per l'öltema ólta a la ràdio italiàna.
- 1951 - I Stati Ünìcc, l'Austràlia e la Nöa Zelànda i fìrma 'n tratàt de protesiù recìproca, ciamàt ANZUS
- 1968 - Vittorio Adorni 'l vèns a Ìmola el tìtol de campiù del mónt de ciclìsmo sö stràda.
- 1969 - 'Na rivulusiù 'n Lìbia la mèt sö 'l colonèl Muammar Gheddafi
- 1970 - I guerigliér palestinés i tènta de copà 'l re Husayn de Giordania.
- 1972 - A Reykjavík, 'n Islanda, Bobby Fischer el bat Boris Spassky e 'l diènta campiù del mónt de scàchi
- 1979 - La sónda spasiàl americàna Pioneer 11 l'è la prìma a vizità 'l pianéta Saturno. La pasarà a 'na distànsa de 21.000 km
- 1980 - Chun Doo-hwan el diènta presidènt de la Corea del Sud dòpo le dimisiù de Choi Kyu-ha
- 1981 - La IBM la mèt söl marcàt el prìm Personal Computer: el 5150, bazàt söl procesùr Intel 8088
- 1983 - Guèra frèda: en jet de la Korean Air el vé sbötàt zó de 'n càcia soviètic quan che l'aèreo coreà 'l va dét endèl spàsio aèreo de l'Uniù Soviètica. I mórcc i è 269.
- 1991 - L'Uzbekistan el deciàra la sò 'ndipendènsa de l'Uniù Soviètica
- 2004 - A Beslan (en Osésia Setentriunàla-Alania, Rüssia) 'n manìpol de terurìsti cecé i ciàpa 'n ostàgio divèrsi sentenér de òm, fómne e suratöt pipì 'ndèla scöla elementàr de la cità.
- 2007 - A Loreto ('n pruvìncia de Ancona) se té 'l prim incóntro de l'Agorà dei Zùegn. El Papa Benedèt XVI 'l se tróa con mès miliù de zùegn che vé de töta Itàlia e de töt el mónt.
Chi che gh'è nasìt[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- 1922
- Vitòrio Gàsman, atùr e regìsta italià († 2000)
- 1931
- Sandra Mondaini, atrìce e prezentadùra de la televiziù italiàna
- 1937
- Carmelo Bene, atùr e dramatùrgo italià († 2002)
- 1940
- Franco Bitossi, ex curidùr de bìci italià
- 1945
- Egidio Salvi, ex zögadùr de fóbal italià
Chi che gh'è mórt[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Mintga segund uman daventa ina giada en sia vita psichicamain malsaun. Sch'il bab, la mamma u in dals uffants daventa psichicamain malsaun, lura pertutga quai l'entira famiglia. La campagna «Co vai cun tai?» dal chantun Grischun metta perquai quest onn l'accent sin la sanadad psichica en la famiglia.
Discurrer avert cun ils uffants è fitg impurtant
Tscherts geniturs vulan schanegiar lur uffant ed eviteschan da discurrer cun el davart problems psichics. Per l'uffant n'è quai nagin servetsch. Uffants sentan, sch'insatgi perda l'equiliber – saja quai tar sasez, tar la mamma, tar il bab u tar in fragliun. Els dovran persunas creschidas che discurran cun els davart la malsogna e che sustegnan els da chattar ina pussaivladad dad ir enturn cun quella. Famiglias ch'han ina buna rait sociala e ch'èn disadas da discurrer en famiglia e cun terzas persunas sur da difficultads, pon surmuntar pli bain crisas.
Project da teater per scolars e scolaras
L'uffizi da sanadad ha engaschà per ils 26 da settember 2017 la producziun da teater da Basilea «Je suis Cinderella» a Landquart per classas da scola grischunas. Var 750 scolaras e scolars han là la pussaivladad da s'occupar intensivamain cun il tema «sanadad psichica en la famiglia». Cun la paraula «Tschendrina», che vegn inscenada da maniera moderna e confurm al temp, pon persunas d'instrucziun sa deditgar cun lur classas als temas resilienza, mobing, famiglia da patchwork e stima.
Campagna da placats
Ensemen cun ils servetschs psichiatrics dal Grischun, cun l'ospital chantunal dal Grischun e cun la psichiatria d'uffants e da giuvenils dal Grischun mussa l'uffizi da sanadad a partir dals 18 da settember 2017 la campagna sin placats gronds ed als moniturs da reclama en ils bus.
RR novitads 10:00


text:
Lavurs
Polidesignras e polidesigners 3D procuran cun lur savida che products e servetschs paran uschè avantagius sco pussaivel. Cun differentas tecnicas creativas e cun in bun senn per furmas e colurs creeschan els vitrinas, stanzas da vendita e d'occurrenzas, stans da messa e fatschadas. En lur lavur creativa ston els resguardar premissas spazialas, tecnicas, economicas ed ecologicas.
En questa professiun differenziesch'ins tranter las trais direcziuns creaziun, realisaziun e stil. Polidesigners 3D da la direcziun creaziun s'occupan oravant tut cun il svilup d'ideas e concepts. Cun agid da programs da creaziun visualiseschan els lur ideas e creeschan plans. Cun in bun dun communicativ preschentan els l'idea dal concept a l'incumbensader, surpiglian ses giavischs da midada ed als realiseschan. Els fan skizzas, plans, fotomontaschas, models e prototips e furneschan las datas digitalas necessarias.
Elavurar plans e visualisaziuns al computer tutgan era tar las incumbensas dals polidesigners 3D da la direcziun realisaziun. Lavurs manualas na stattan dentant betg en il center da lur professiun. Per elavurar elements da creaziun lavuran els cun materials sco textilias, laina, material sintetic, etc. e dovran differents guaffens. Els planiseschan ils pass da lavur, procuran per il material necessari e creeschan prototips tenor basegn. Era la montascha, demontascha ed utilisaziun adattada a l'ambient dals elements creativs tutgan tar lur lavurs.
Polidesigners 3D da la direcziun stil lavuran oravant tut en negozis gronds e negozis da moda. Là èn els responsabels per ina visualisaziun che duai promover la vendita. Ils products e servetschs vegnan preschentads cun in senn per trends e franchezza da stil. Polidesigners 3D da la direcziun stil èn fermamain orientads a la clientella. Latiers resguardan els las prescripziun da tschertas marcas u da l'atgna partiziun da marketing. Polidesigners 3 D da la direcziun stil lavuran darar er en museums, nua ch'els insceneschan ils exponats confurm als basegns da las medias.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 13-8-2009
Durada
4 onns
Accents
- creaziun
- realisaziun
- stil
Furmaziun en la pratica
En agenturas 3D, ateliers, gronds negozis, fatschentas spezialisadas e firmas che construeschan stans
Furmaziun en scola
1½ dis l'emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- creaziun e planisaziun
- realisaziun e finiziun
- segirtad da lavur
- protecziun da la sanadad, da l'ambient e d'incendis
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Furmaziun en scola a temp cumplain
Scolaziun da 4 onns (incl. praticum) a las scolas professiunalas a Vevey, Genevra e Lugano.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "polidesigner / polidesignra 3D AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en dissegn
- bunas prestaziuns en tudestg
Pretensiuns
- inschign manual
- dun per dissegnar e crear
- fitg buna imaginaziun dal spazi
- bun dun da s'exprimer en scrit
- sentiment per colurs e furmas
- creativitad, fantasia e dun d'improvisar
- movibladad corporala
- plaschair da lavurar en in team
- attent als trends
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas d'art applitgà, purschidas da la Swiss Association Polydesign 3D e da scolas spezialisadas en Germania
Examen professiunal (EP)
p.ex. colurist / colurista cun certificat professiunal federal u creader / creadra en l'artisanat cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. directur diplomà / directura diplomada da marketing
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. creader / creadra dipl. SSS da design da communicaziun cun approfundaziun Visual Merchandising Design u tecnicist / tecnicista dipl. SSS planisaziun da construcziun cun approfundaziun coluraziun d'architectura
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en champs spezials parentads, p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en architectura d'interiurs, en communicaziun visuala u en design industrial
Cundiziuns da lavur
Ina plazza da lavur chattan polidesigners 3D en agenturas creativas, ateliers, gronds negozis, fatschentas spezialisadas ed interpresas che construeschan stans. Las uras da lavur correspundan en general a las uras d'avertura dal negozi. Tut tenor lieu da lavur ston ils polidesigners 3D era lavurar la saira e durant las fins d'emna, p.ex. per construir stans.
Per motivs da squitsch da termins ston els savens lavurar a temp irregular. Las dumondas da plazzas d'emprendissadi surpassan lunschora la purschida. Per chattar ina plazza d'emprendissadi ston ins pia s'engaschar correspundentamain.
Ulteriuras infurmaziuns
Swiss Association Polydesign 3D
8000 Turitg
Tel: 044 261 51 14
URL: www.polydesign3d.ch
GDK Scola d'art applitgà Turitg
8045 Turitg
Tel: 044 450 34 84
URL: www.gdk-gestaltungsschule.ch


text:
La democrazia directa vivia da quai che burgais e burgaisas sa participeschian activamain a la politica e giajan a votar. Il mument saja la participaziun memia bassa. Uschia argumentescha la Giuvna PPS Grischun ses plan da mesiras per auzar la quota da participaziun.
Areguard l'obligatori da votar pudess il Grischun profitar da las experientschas dal chantun Schaffusa, scriva la Giuvna PPS Grischun. Là datti gia in obligatori da votar: Tgi che na va betg a votar, sto pajar in chasti da tschintg francs.
Sco ulteriuras mesiras per auzar la participaziun propona la Giuvna PPS Grischun da prefrancar las cuvertas da votaziun, da rinforzar la furmaziun politica e da formular pli simpel ils documents da votaziun.
RR novitads 20:00


text:
2003
AvenimeentModifica
28 09 - Salses (el Rosselló): senza la presenza de representaant del staa Francées, el consejer in cap de la Generalitat de Catalunya, Artur Mas, e i auturitaa münicipaal de la vila a inaugüran la Porta di Paées Catalan.
11 10 - Lleida (el Segrià): al entra in servizzi par el püblich el Tren de Granda Velocitaa ch'al la üniss cun Madrid, passaant par Saragossa.
12 10 - Sepang (Malàisia): Dani Pedrosa s'al proclama campiun del moond de motocicliism de 125 cc.
13 11 - Barcelona: in ü massif míting al Palau de Sant Jordi de la campagna eletorala ch'a l'éa portat Pasqual Maragall a la Generalitat, Rodríguez Zapatero al promet d'aderí a la reforma del Statüt de Catalunya ch'al apröe ol Parlament de Catalunya.
16 11 - Catalunya: se gh'i sélebra di elessiú al Parlament; CiU la adagna con 46 ses, seguida del PSC (42), ERC (23), PP (15) e ICV (9).
30 11 - Barcelona: s'al pöblega ol pröm nümar d'El Punt Barcelona.
05 12 - Barcelona: se ghe cositüiss ol Parlament de Catalunya de la setima legislatüra.
16 12 - Barcelona: el Parlameent de Catalunya al scerniss Pasqual Maragall president de la Generalitat de Catalunya.
20 12 - Barcelona: Pasqual Maragall al töl possessiú come president d127 de la Generalitat de Catalunya.
22 12 - Barcelona: l' Ajuntament (mönissipe) al recupera la bandera de Barcelona del 1906 e o l scüt con la corona reiala, con la qual cosa la sessa de èss visent la simboloséa modificada per ol síndech Pasqual Maragall ol 1996.
01 01 - In Brasil: Lula de Silva al töö pussessiun de la càrega de presideent del paees.
2003 - Cap Canaveral (la Florida, SÜA): equipagjaa par 7 astrunàut, sa ga lanzarà ul darée traspurtaduur spazziaal Columbia, ch'al s·cjuparà in plen guur ul primm da febrée, turnaant indrée a la Tera.
14 02 - Edimburgh (Scòzzia): l'Istitüt Roslin sacrifica la pégura Dolly a causa de l'invegjameent premadüür che la pativa.
16 01 - l'Iraq: tröpe Stadünindenche e britàneghe i scumensa la invasiú del paes conchistant la sità portöària d'Um Qasr: al è l'inissi de la guèra de l'Iraq.
25 10 - Heathrow (Londra, Anglatèra): prossedenc de Nöa York gh'i ría i tri darér aviú Concorde in servisse de British Airways; ol 30 05 del istess an i ía desmetit de gulá chij d'Air France.
09 04 - Bagdad (l'Iraq): i trüpp di Staa Ünii a tölan el controll de la citaa: cul sò jütt un grupp de citadin a derocan una colossala stàtua de Saddam Hussein (guèra d'Iraq).
10 04 - Kirkuk (el Kurdistan): la citaa la borla int i mann de la guerija Kurda e de l'esèrcit di Staa Ünii (guèra d'Iraq).
12 04 - Cuba: ol résim castresta al esecüta tre di persone che ol 02 04 i ía seguestrat öna embarcassiú de viasadur a la badia de l'Havana, con la intensiú de fösí del paes.
14 04 - Tikrit (l'Iraq): i trüpp di Staa Ünii e ocüpa la citaa indóe l'eva nasüü Saddam Hussein; a l'è la darera di citaa importaant del paees a vess conquistada (guèra d'Iraq).
16 04 - Atenes (Grécja): sa signa el Trataa pal quaal Pulònia, Ungaria, Céquia, Slovàchia, Slovènia, Estònia, Letònia, Lituània, Malta e Cipru, 10 Staa che la püpaart a éren de l'antiga Europa de l'Eest, i deventan osservaduur de la Üniun Eurupea (cun voos però senza vot) e che ga permetarà da nágh deent a partí del 01 05 del 2004.
01 05 - Washington (SÜA): el presideent George Bush al proclama la fin de la guèra de l'Iraq.
26 05 - Macka (Trabzon, Türchia): ghe i mör 62 militar Spagnöj al fracassá-ss del aviú Iàkovlev 42 Ucraines col che i torna· del Afganistan. L'errònia identificassiú posteriura di cadàver la portarà ün important scàndol polítegh.
15 10 - desèert de Gobi (la Cina): Yang Liwei al deventa el primm astronauta Cinées dopu 14 òrbit intorn a la Tèra cun la naaf Shenzhou V (nau divina, in Cinées).
25 10 - Heathrow (Lundra, Anglatera): a riven de Növa York i trii ültim aviun Concorde in servizzi de British Airways; el 30 05 del istess an i avien desmetüü de gulá chij d'Air France.
02 11 - Durham (Carolina del Noort, SÜA): la gesa episcopaliana la órdena el primm véscuf che s'al recognoss omosessüaal.
02 11 - Geòrgia: sa celebren di elezziun legislatiif fraudoleent ch'a provocaran una revölta che la comportarà la dimissiun e l'esili del presideent Eduard Shevardnadze el 23 11.
29 11 - Bagdad (l'Iraq): a mören sett ageent del servizzi d'inteligenza Spagnöö int un atentaa.
14 12 - Bagdad (l'Iraq): i Staa Ünii a núnzian la catüra el dí prima de Saddam Hussein a Al-Dawr (a 15 km de Tikrit), malgraa forsi al tenían detegnüü d'almaanch dees dí.
14 12 - Venexia, (Itàlia): s'al derva amò el Teàtar de la Feniis dapress l'incendi del 1996.
26 12 - Bam (Kerman, l'Iran): un fort teratrémul de 6.3 degrée de la scala de Richter al pròvoca la destrüzziun de la citaa e la moort de püssée de 20 mila personn.
NecrulogiModifica
13 04 - Sant Andreu de Sureda (el Vallespir): Jean Petit, psicolingüista Francées, defensuur di leengh minorizaat al sò paees (n. 1929).
07 07 - Esparreguera (el Baix Llobregat): Dolors Lizarán i Ronnette, cognossüda coma Lola Lizarán, atriis Catalana (n. 1932).
18 10 - Bangkok (Tailàndia): Manuel Vázquez Montalbán, scrituur e periudista Catalan, in lengua Catalana e, principalment, Castejana (n. 1939).
28 10 - Barcelona: Joan Perucho, scrituur Catalan (n. 1920).
11 11 - Vic (Osona): Miquel Martí i Pol, pueta Catalan (n. 1929).
29 12 - Badalona (el Barcelonès): Juan José Moreno Cuenca, cognossüü coma el Vaquilla, atuur de cínema e cognossüü delinqueent contra la prupietaa privada (n. 1961).
03 03 - Berlín (Germània): Horst Buchholz, atuur de cínema Tudèesch (n. 1933).
03 03 - Lundra (Anglatera): Peter Smithson, architett Anglées (n. 1923).
22 04 - Pariis (Francja): Eunice Kathleen Waymon, cognossüda coma Nina Simone, cantaant de jazz, soul e gospel Noort-americana (n. 1933).
29 06 - citaa de Connecticut (Connecticut, SÜA): Katharine Hepburn, atriis de cínema Noort-americana (n. 1907).
04 07 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Barry White, cantaant Noort-american (n. 1944).
25 09 - Növa York (SÜA): Edward W. Said, sagista pulítegh Palestinées (n. 1935).
28 09 - Növa York (SÜA): Elia Kazanjoglou, cognossüü coma Elia Kazan, diretuur de teàtar e de cínema Noort-american d'orígen Grega (n. 1909).
10 10 - Washington (SÜA): Eugene Istomin, pianista (Noort-american, aleef e amich de Pau Casals. Al è interaa al Vendrell (el Baix Penedès) (n. 1925).
19 10 - Sarajevo (Bòsnia e Hertzegovina): Alija Izetbegovich, polítegh Bosnian, presideent del paees düraant la guèra e pàdar de la indipendenza del paees (n. 1925).
07 11 - Madrid (Spagna): Juan José Menéndez Gutiérrez, cognossüü coma Juanjo Menéndez, atuur de cínema Spagnöö (n. 1929).
03 12 - Brunete (Madrid, Spagna): Dulce Chacón scritura Spagnöla (n. 1954).


text:
Actualmain survegn in commember dal cussegl da la citad 247'000 francs ed il president da la citad 264'000 francs ad onn. Il cussegl da la citad è trumpà ed interpretescha il resultat da votaziun era sco critica generala vid il cussegl. Tenor ses avis haja il gea plirs motivs, tranter auter la situaziun finanziala difficila da la citad.
Il suveran ha approvà l'iniziativa cun 13'027 cunter 7'813 vuschs. Era la cuntraproposta dal parlament, che leva scursanir pli pauc la paja, è vegnì approvà. Cun 9'279 cunter 9'150 vuschs è il resultat dentant stà stgars.
Dumonda decisiva ha decidì
Tar la dumonda decisivia han 57,4 % cruschà en l'iniziativa, uschia che la paja vegn scursanida pli fitg. Cura che l'iniziativa entra en vigur n'è anc betg cler. La decisiun giaschia tar il parlament da la citad, uschia ha communitgà il cussegl da la citad.
RR novitads 15:00


text:
Tutto su mia madre
Tutto su mia madre (Tut su mè màdar) 'l è 'n film dramàtic dal 1999 ad Pedro Almodóvar ch'l à vins al prèmi par la mijór regìa a 'l Fèstival ad Cannes ad c'l an lè e 'l Prèmi Òscar dal 2000 p'r al mijór film furastēr.
In Itàglia 'l è vgnû fóra al 17 ad Setémbar dal 1999.
Sunt
In dal dè dal cumpléan ad sò fiōl Esteban (Eloy Azorin), la Manuela (Cecilia Roth) la 'l pòrta sèg a véd'r a teàtar la pièce "Un tram ch'al s ciàma deśidèri" in dua la rècita la Huma Rojo (Marisa Paredes), n'atōra ch'a lò a gh piàś dimóndi. Finî al spetàcul, durànt na nòt in dua a piōṿ che Dio al la manda, Esteban al gh cur adrē par far-as far 'n autògraf ma al vèṅ mis sóta da na màchina a 'n incrōś e al mōr. Manuela la decìd alóra ad lasàr Madrid p'r andàr a pascàr al pàdar ad sò fiōl a Barcelóna. Adès al fà al trans e al tira avànti baténd i marciapē cun al nóm ad Lola (Toni Cantó). La Manuela la n iva mai dit a Esteban chi al fus sò pàdar dabòṅ e a lò al gh'éra sèmpar rincarsû.
Rivàda in Catalógna, la dóna la cata subìt un sò amìg dna vòlta, Agrado (Antonia San Juan), anca lò un trans che par scampàr al fà la putàna, e la cgnós la sōra Rosa (Penélope Cruz) ch'l'è drē a partìr p'r al misiòṅ anc s'l'è sierupuśitìva e la gh'à 'd avér fiōl anca lē da la Lola.


text:
Doues
Doues l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 500 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 16 km² e 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Allein, Etroubles, Gignod, Ollomont, Roisan, Valpelline.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Zwickau
Zwickau (Šwikawa in lusazian; Cvikov in cech; Ćwików in polacch stòrigh) a l'è ona città todesca de la Sassònia, in del distrett de Chemnitz. La cunta 91 564 abitant (dato del 31. Dic 2013).
A Zwickau, che l'è de origin slava, l'è nassuu el composidor Robert Schumann (1810-1856). L'è on important center per l'estrazion del carbon e per la produzion de automòbil: chì l'è stada fada la prima fabbriga de Audi. Duranta el period de la Repubbliga Democratiga Todesca vegniven prodòtt i Trabant, adess inveci gh'è di fabbrigh de la Volkswagen.


text:
MS-DOS
MS-DOS a l'è staa on sistema operativ de la Microsoft in produzion dal 1982 al 2000 per i personal computer cont microprocessor x86. Finna al rivà de Windows 95 a l'è staa el sistema pussee doperaa in di personal computer.
A l'éra on sistema DOS, intregament a riga de comand, monoutent e monotask. N'hinn staa relassaa di interfasc grafich e di software che permetten on limitaa multitasking. I sistema de la familia Windows 9x, 'me el Windows 95, el Windows 98 o el Windows Me, eren fondaa in sul kernel del MS-DOS.


text:
Avant in onn aveva il Cussegl federal crititgà la branscha da telecommunicaziun Svizra. Ella na fetschia betg avunda per la protecziun da giuventetgna. Da lez temp aveva il cussegl annunzià d’evaluar fin la stad 2016, schebain ina regulaziun federala en furma da restricziuns d’access e da furniziun fiss ina pussaivladad da meglierar quest fatg.
La branscha da telecom svizra ha uss da sasez agì pertutgant la protecziun da giuvenils. Pliras interpresas e l’associaziun da la branscha han lantschà in’iniziativa e vulan fin la fin da l’onn preschentar mesiras concretas.
Las finamiras da l’iniziativa èn resumond:
- Porscher pussaivladads da restrenscher l’access a servetschs da video-on-demand
- Bloccar l’access a pornografia d’uffants
- Porscher infurmaziuns davart software per la protecziun d’uffants e giuvenils
- Promover il barat d’infurmaziuns cun uffizis ed interpresas interessadas
Er purschiders pitschens duain sa participar
Elavurà l’iniziativa han l’Associaziun svizra da telecommunicaziuns (asut) ensemen cun Swisscom, Salt, Sunrise e UPC (Cablecom). Questas organisaziuns collavuran plinavant cun il post da coordinaziun federal per il cumbat cunter criminalitad en l’internet (KOBIK).
L’iniziativa pon suttascriver tuttas interpresas da telecom. Ina finamira èsi da persvader pitschens providers da sustegnair l’iniziativa.
RR novitads 14:00


text:
Radio Gherdëina Dolomites ie l unico radio privat, che fesc trasmiscions tla rujeneda ladina, tudëscia y taliana. Chësc Radio che ie deventà scialdi populér, ie da audì sëura duta la valedes Ladines (Gherdëina, Val Badia, Fascia, Fedom, Ampëz), te Puster, tla Val de Isarch, tl raion de Scilier, Renon, a Bulsan y tl Unterlond y a Maran y ntëurvia.
La Familia Rabanser deberieda cun si cunlauradëures danter Dj‘s y giornalisc‘, tën cumpania ai ascultadëures de Radio Gherdëina Dolomites uni dì 24 ëures sun 24 cun trasmiscions n direta, cun nfurmazions atueles dal mont dla cultura, dla politiga, dl sport y dl soziel, y sambën nce cun trasmiscions de tratenimënt acumpaniedes cun de bela mujiga.
10 menuc dan uni ëura possen audì la nutizies ajurnedes sul mumënt sibe dala provinzia, dala Talia che nce dal rest dl mond n culaburazion cun l agenzia de stampa RMI de Bulsan.
Per informazions scrijëde a: info(at)radiogardena.it , cherdede su l numer de telefon 0471 797415 o mandede n fax al numer 0471 797878 o cialede nosta homepage sota: www.radiogardena.it
Per udëi l prugram atuel de Radio Gherdëina Dolomites
druchede tlo.
Nosta frecuënzes:
92,6 Mhz: Gherdëina, Raion dl Scilier, Renon, Val de Isarch
94,2 Mhz: Gherdëina, Alta Badia
99,2 Mhz: Val Badia
107,8 Mhz: Persenon, Val de Puster
94,7 Mhz: Auta Val de Puster
98,1 Mhz: Bulsan y Unterlond
91,0 Mhz: Maran y ntëurvia
89,4 Mhz: Val de Fascia
95,8 Mhz: Cortina d'Ampëz y ntëurvia
89,8 Mhz: Fodom


text:
1946
AvenimeentModifica
2 de gjügn: L'Itàlia la diventa una repüblica.
07 02 - Barcelona: el règim franchista, cul preteest de l'esplosiun d'un petaard a la Üniversitaa de Barcelona, al taca una düra repressiun contra i stüdeent Catalaniist.
12 12: la Sessiun plenària di 50 di Nazziun Üniit la Racomanda ch'el Governameent fassista de Franco de Spagna, calcaa de chij de Hitler e Mussolini al sia lassaa föra coma mémbar di Nazziun Üniit e la retirada imediada di ambassaduur a Madrid, fin che sa custitüissa un nööf Governameent acetàbil. [1]
06 06: la NBA a l'è fondada cul nom de Basketball Association of America (BAA)
NassimeentModifica
13 06 - Barcelona: Montserrat Roig, scritura Catalana.
05 12 - Barcelona: Josep Maria Carreras Coll, cognossüü coma Josep Carreras, tenor Catalan.
26 12 - Barcelona: Pere Esteve, polítegh Catalan.
05 09 - Stone Town (Zanzíbar): Farrokh Pluto Bulsara, cognossüü coma Freddie Mercury, cantaant Britànegh componeent de The Queen.
29 11 - San Antonio de los Baños (l'Havana, Cuba): Silvio Rodríguez, cantaant Cuban.
NecrulogiModifica
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lengua corsa
La lengua corsa (corsu) l'è ona lengua romanza.
A l'è parlada in de l'isola francesa de la Corsega e in d'on tocchellin de la Sardegna del nord (in de la Gallura e a Sassari).
La partegn al grupp toscan, e l'è vuna di lengov pussee vesinn a l'italian.
A partì del magg del 2013 l'è lengua co-ofizial de la Corsega insemma al frances, anca se i autorità hinn minga inscì d'acordi.
Distribuzion e variant[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
I quatter variant pussee important del cors a hinn:
I ultem dò despess vegnen consideraa tant 'me lenguagg compagn ma diferent. On temp el cors l'eva parlaa anca in de l'isola de Capraia.
Esempi de lengua[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Padre nostru chi se' in celu,
sia santificatu u to nome,
ch'ellu venga u to regnu,
sia fatta a to voluttà,
in terra cume in celu.
Dacci oghje u nostru pane cotidianu,
e rimèttici i nostri dèbiti,
cume no' i rimittemu à i nostri debitori.
Ùn ci espone à a tentazione,
ma fràncaci da u male, amen.[1]


text:
L'Emilia-Romagna l'è ona region de l'Italia del nòrd. La confina a nòrd con la Lombardia e el Veneto, a òvest con el Piemont, a sudòvest con la Liguria, a sud con la Toscana e i March; a est la varda el Mar Adriatigh per on dusent chilometer. La region l'è formada da dò part different, saria a dì l'Emilia (al center e a òvest e la Romagna, slungada tutt intorna a la còsta adriatega.
El territòri el se slunga in direzion òvest-est; a nòrd el confin al passa giust giust in sul fiumm Po fin al sò delta, oppur al massim el se destacca per on quai tocchell; el confin a sud (con la Toscana specialment) el passa in su l'Appennin. La region la toeu via on bell tocch de la Pianura Padana, che la pòrta via on poo pussee de la metà del territòri total, i montagn de l'Appennin quasi tutt el rest, foeura che ona zenta de ronch specialment in de la zòna de la Romagna.
El capp-loeugh de la region l'è Bològna, vuna di città pussee important de tutta l'Italia del nòrd; anca tutt i alter vòtt capp-loeugh de provincia (Mòdena, Piacenza, Regg Emilia, Rimini, Forlì, Ravena, Ferrara, Parma) gh'hann pussee de centmila abitant (ghe saria anca Cesena, che però l'è in de l'istessa provincia de Forlì). Alter città e paesòtt de on quai importanza hinn Carpi, Imola, Sassoeu, Cento, Faenza.


text:
Culubian
Culubian (Colobian in Piemuntes; Collobiano in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 97 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,1 km² e ona densità de popolaziun de 11 ab./km².
El paes l'è strengiüü tra el curs del fiüm Cerv a nord-ovest e quel de l'Elv a süd (che pö se incuntren minga luntan de lì).
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Culubian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Uniun
Il Club da ballapei Lumnezia ei vegnius fundaus ils 23 da matg 2001 ord la fusiun dil Club da ballapei Vella ed il Club da ballapei Lumnezia/Degen. L’uniun dumbra actualmein 40 commembers activs, 50 juniors e rodund 100 commembers passivs. Il CB Lumnezia ei responsabels per ina purschida dil temps liber plein tensiun ed ordvart interessanta. A nos affons ed a nossa giuventetgna che han plascher dil sport da ballapei vulein nus porscher la pusseivladad d’exequir quei sport popular en Lumnezia. Suandont motto accumpogna nus atras il sport da ballapei:
Per saver contonscher nossas finamiras e per saver porscher a nos affons ed a nossa giuventetgna la pusseivladad d’exequir il sport da ballapei sut cundiziuns optimalas ei il CB Lumnezia dependents da saunas finanzas. Sper il recav dallas differentas occurenzas ei il sustegn dils numerus sponsurs, fauturs e fans da grond’impurtonza per las finanzas dil club.
Cordial engraziament per il sustegn e sin seveser sil plaz da ballapei.Club da ballapei Lumnezia La suprastonza


text:
Tla Provinzia de Bulsan ie l trasport publich de persones caraterisà dala ntegrazion de mesuns de trasport desferënc te n unich sistem tarifar y cun n orar sëul.
I mesuns che fej pert dl sistem de Trasport Ntegrà Südtirol ie:
- i servijes de trasport de linia cun curiera;
- i servijes de furnadoia (furnadoies dl Renon, Jenesien, Kohlern, Vöran, Mölten y Meransen) sun mplanc fisc (furnadoia dla Mendula, ferata dl Renon) y
- la ferates regiuneles per la trates de cumpetënza tarifera dla Provinzia y nchin a Trënt.
Nia leprò ne ie la ferates sun destanzes longes (Intercity, Eurocity, Euronight, Le Frecce).
Nota: Sun la ferates provinzieles ie azetei nce i tickets normai interregiunei, naziunei y internaziunei dac ora da Trenitalia.


text:
En la dispita da linguas en scola ha il cusseglier federal Alain Berset dumandà ils chantuns da far ina valitaziun da la situaziun giuridica. Quai ha la chanzlia federala communitgà suenter ils usché numnads discurs da Wattenwyl. Tar quels discurs è il cussegl federal s'inscuntrà cun ils manaders da las partidas.
RR novitads 22:00
Il cussegl federal s'engascha vinavant per duas linguas estras en scola primara. Plirs chantuns han dentant laschà sentir da vulair stritgar il franzos en scola primara.


text:
Il directur dal hotel Cube a Savognin Rudolf Tucek conceda, d’avair gudagnà nagut enfin oz: «La nossa contribuziun per la hotellaria è stada quella, d’avair impedì il mender. Il pretsch persuenter è però, d’avair gudagnà anc nagut enfin oz», tira el bilantscha davar ils davos diesch onns.
Vegnì davent cun egl blau
Mo tuttina: sco quai che Tucek di envers RTR, sajan ins vegnì davent cun in egl blau. Entant che las pernottaziuns da la destinaziun da Savognin sajan sa reducidas dal 2007 fin oz da 95’142 sin 42’966, haja il Cube a Savognin pudì augmentar las pernottaziuns da 32% sin 45% en questa perioda.
Speranza sin il project «Viols»
Per avair in bun futur saja però indispensabel, d’avair ulteriuras capacitads. Mo cun 87 chombras daventia quai grev. Tucek ha gronda speranza ch’il project da hotel, bogn ed abitaziuns da vacanzas «Viols» po vegnir realisà cunquai ch’il Cube duess surpigliar quest manaschi.
Planisà ulteriurs hotels
Sco quai che Tucek ha ditg, duai plinavant dar ulteriurs hotels da Cube en Svizra. In da quels è per exempel planisà ad Anzère en il Vallais.


text:
Il sindicat autonom dals postins renfatscha a la direcziun da la Posta da betg pli s’interessar per sia rait da filialas. Gia uss na rivassan passa 800’000 persunas betg pli aifer temp util tar ina filiala da la posta, scriva il sindicat.
Ils postins teman che la reducziun la pli gronda vegn ad esser en ils chantuns da muntogna e da pajais. L’onn 2001 deva quai anc 3’500 filialas da la posta en tut il pajais.
La Posta vul stritgar fin l'onn 2020 radund 600 filialas
Questa bun'ura era vegnì enconuschent, che la posta cuntinua cun la reducziun da sias filialas. La digitalisaziun fetschia vinavant fastidis a la posta scriva l'interpresa. Las svieutas als spurtegls sa sminuessian cuntinuadamain. En cifras: 63% damain brevs e 37% damain pajaments dapi l’onn 2000. E quai trend cuntinueschia.
Ord quests motivs aveva la posta annunzià da reducir il dumber da filialas sin radund 800 fin 900 tocs fin l’onn 2020. A medem mument vul l’interpresa procurar per alternativas per ses clients, cunzunt en furma d’agenturas sco quai ch’i dat gia en bleras stizuns, era en il Grischun.
Planisà naginas relaschadas
Tenor la Posta na saja betg planisà da relaschar glieud. Il sindicat dals postins percunter scriva, che la posta na possia betg excluder relaschadas. En tut lavuran radund 50’000 persunas tar la posta, scriva l’agentura da novitads svizra sda.
RR novitads 10:00
Svilup filialas da posta
- 2001 – 3’500 filialas
- 2016 – 1’400 filialas
- 2020 – 800-900 filialas


text:
Passa la mesadad da las fatschentas da coiffeur han cuntrafatg l'onn passà a las prescripziuns dal contract da lavur collectiv. Ord quest motiv vulan ils partenaris socials intensivar las controllas en la branscha.
Il 2018 èn radund 200 controllas vegnidas manadas atras en differentas fatschentas. Sco Coiffeursuisse, l'uniun tetgala dals coiffeurs, ha communitgà hajan ins chattà en 55% dals manaschis cuntravenziuns al contract da lavur collectiv. Sper las 200 controllas ordinarias duai dar quest onn 250 controllas supplementaras senza preannunzia.
RR novitads 12:00


text:
Tenor la nova lescha smanatscha la mort entras encrappada. Plinavant ston er laders quintar ch'i vegnia amputà ad els ils mauns u las chommas. Basa per la nova lescha è la scharia, quella reglescha en il senn il pli vast las normas religiusas e legalas da l'islam.Passa dus terzs dals 420'000 abitants da Brunei èn muslims. Dapi in tschert temp s'avanzan forzas conservativas da l'islam en il pajais.
Las Naziuns Unidas aveva appellà al pajais asiatic da betg introducir las midadas. Quellas sajan in grond pass enavos per ils dretgs umans.
RR novitads 14:00


text:
La fusiun da Bravuogn e Filisur è ussa approvada. Ordavant hai dentant dà ina debatta da bun in’ura – quai ch’è nunusità tar talas fatschentas.
Deputadas e deputads han crititgà la summa ch’il chantun dat per la fusiun, numnadamain passa 8 milliuns francs. E quai malgrà ch’il chantun aveva gia sustegnì la vischnanca da Bravuogn cun passa 13 milliuns cura ch’ella era en miserias finanzialas.
Perquai èn 15 politichers s’abstegnids da lur vusch – surtut ord la retscha da la PCD. Il Cussegl grond ha approvà la fusiun cun 100 cunter 0 vuschs.
«Quai na vegni mai pli a dar»
La cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner (PBD) ha mussà ina tscherta capientscha per la critica ed ella ha segirà che la fusiun da Bravuogn/Filisur saja ina situaziun extraordinaria. Ses departament vegnia dentant a guardar fitg bain sin la detta a la suprastanza da la vischnanca fusiunada e controllar las finanzas era en l'avegnir.
Discussiuns er pervi dal rumantsch
Pliras deputadas e plirs deputads han er fatg attent sin la rolla dal rumantsch en il rom da la fusiun. La vischnanca Bravuogn è numnadamain bilingua, la vischnanca da Filisur tudestga. In passus en il messadi da la regenza ha dentant dà da discutar. Sche la cumposiziun da las linguas avess da sa midar entras ina elevaziun nova uschè fitg ch'il rumantsch crudass sut il minimum da 20% po la nova vischnanca decider davart ina adattaziun pussaivla da la lingua uffiziala. Il mument è il rumantsch a Bravuogn mo pauc sur quels 20%.
Tenor Luzi Schutz, il president da la vischnanca fusiunada che va en vigur il 2018 na saja ina nova elevaziun betg planisada il mument, quella che mussa quels bun 20% saja gist vegnida fatga ed uschia fitg actuala. La vischnanca vegnia a s'engaschar per il rumantsch e che quel resta part da Bravuogn Filisur e quai er en scola. Dentant er la populaziun stoppia s'engaschar per il rumantsch, per exempel en furma dad uniuns sco la Pro Bravuogn.
RR novitads 16:00


text:
Il retgav positiv da manaschi vegn duvrà per amortisaziuns e reservas, quai surtut per bajetgs da la construcziun auta e bassa. Plinavant metta la vischnanca ina summa da 500’000 francs en las reservas per finanziar ils custs restants da la meglieraziun generala.
La radunanza communala ha ultra da quai approvà senza cuntravuschs il reglement d'indemnisaziun dal Consorzi da scoletta e scola primara scolaviva, sco era dal Consorzi da scola superiura scolaviva. Er il credit brut da 2,4 milliuns francs per il lavuratori forestal e la tegia d'uaul en Val Verena è vegnì concedì unanimamain.


text:
La societad d’aczias dal Rufalipark Sursaissa Mundaun veva survegnì in emprest da 1,5 milliuns francs dal maun public en connex cun la Nova politica regiunala. Quai era ina part per finanziar il project da 7,1 milliuns francs. La vischnanca da Sursaissa Mundaun veva dà ina garanzia da deficit per quest emprest. Quai saja in cundiziun dal sistem da la Nova politica regiunala, di Ernst Sax. El è president da la societad ed era president da vischnanca. Quella ha ca. 60% aczias tar la societad dal Rufalipark.
Nagin conflict d'interess
Sch'ina persuna ha dus u plirs mandats, ston ins sa dumandar, sch'i dat in conflict d'interess. L'advocat da Glion Josef Brunner di ch'i saja normal ch'ina vischnanca cun ina maioritad da las aczias saja represchentada en in cussegl d'administraziun dad ina societad.
Sco Ernst Sax sajan era las anteriuras vischnancas da Sursaissa e Mudaun stadas represchentadas en il cussegl d'administraziun da la societad dal Rufalipark. Questa practica hajan els mantegnì cun la vischnanca fusiunada. I saja impurtant che la vischnanca saja represchentada sco acziunari principal. pertutgant il tema dal conflict d'interess stoppian el e ses collega en la suprastanza respectar l'obligaziun da recusaziun, vul dir: sche la suprastanza prendia decisiuns en connex cun il Rufalipark na dastgan els dus betg esser preschent.
8 giadas 136'000 francs
Perquai che la societad na po betg pajar il rest da l’emprest, quai è anc in milliun francs (in mez milliun è vegnì pajà), vegn la garanzia da deficit da la vischnanca en vigur. Uss sto ella pajar enavos l’emprest, concret mintg’onn 136’000 francs durant ils proxims otg onns.
Cunquai na sajan ils problems dal Rufalipark dentant betg schliads. Tenor l'inizianta dal project Antonia Tschuor saja da pajar giu ils debits mo ina part. I saja da midar strategia e da lavurar cun entusiassem - uschiglio na funcziuna il concept dal Rufalipark betg a lunga vista.
A la tschertga d'acziunaris
Ina segunda mesira è che la societad vul tschertgar vinavant acziunaris. Mo quai stoppia la radunanza generala decider. E perquai n'ha il president dal cussegl d’administraziun era betg pudì numnar ina cifra concreta.
La finamira da questas mesiras è che la societad pudess investir; e la finala stuess ella era far gudogns per pudair pajar alura sezza il rest da l’emprest.
La societad dal Rufalipark na saja periclitada ch’ella stuess annunziar concurs, di Ernst Sax. Perquai ch’ella haja fatg sperditas haja quai dà in maletg tort. Ils dus onns passads saja il manaschi dentant stabil.
Il Rufalipark cun in lajet, in restaurant cun ina termagliera per uffants ed ina plazza da tennis è vegnì avert il december 2011. Il project ha custà 7,1 milliuns francs.
RR actualitad 17:00


text:
Cherna
Artéccol in dialètt mudnés
La cherna (dal latèin car-nem ch'al vin a sô vòlta dal gréch kar = kra, kru = dvintèr dur, o dal sànscrito kru-ras = sanguinàri)[1] l'è la pèrta dal móschel e di tessû atàc di animèl da macèl, da curtìl e 'd qui selvàtich, e s'intènd anca la pèrta ch'a s pól magnèr di pàss e di mollósch. Legalmèint, con sta paròla chè, in Europa a s stà ad indichèr[2] tót al pèrti ch'i s pólen magnèr, anca al sànguv, dla famìa di chèvri, di pécri, di vach, di cavàl, di èsen, di pói, di cunéi, di lévri, di tòch e dla selvagìna.
Referèinzi[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it
- ↑ (IT) Al Regolamèint CEE dal 2004 in sìm'a la pulisìa da tgnìr col cherni da lavurèr


text:
La NVTA è bler dapli che mo ils projects da tunnels tras il Gottard e tras il Lötschberg. Ella è colliada en ils onns 1990 cun auters projects gronds da la politica da traffic svizra, la Viafier 2000, il spustament dal traffic da la via sin la viafier e l'amplificaziun dal traffic d'aglomeraziun cun ils differents projects da trens regiunals. Ils chantuns da la Svizra occidentala acceptan la NVTA l'onn 1992 cunzunt pervia da sia dimensiun integrala da la politica da traffic. Ultra da quai profita la Svizra occidentala da la colliaziun cun la rait europeica da trens rapids.
« La finamira prioritara sto perquai esser da reducir en moda efficazia il temp da viadi, e quai collià cun in meglier access da la Svizra franzosa a la rait da TGV da la Frantscha. »Cussegl federal svizzer, Missiva tar la construcziun da la lingia da viafier svizra tras las Alps (conclus davart il transit tras las Alps), p. 1118 s., 23-05-1990


text:
Tomino
Tomino l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Capobianco, del circondàre (arrondissement) de Bastia e del dipartimènt de la Còrsica Alta. El g'ha 'na popolasiù de 198 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5,8 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 414 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il svilup dal ski
Co gievan ins avant 50 onns cun skis? Gia da quest temp vegniva discurrì d'in svilup enorm da la tecnica da skis. La producziun da skis era vegnida industrialisada. Ord il ski da lain cun curregias da tgirom era daventà in ski da metal cun liadiras da segirtad.
Era il stil dad ir cun skis era sa midà. Enstagl da far diever mo dad in bastun lung vegniva charrà giud la pista cun 2 bastuns pli curts sut la bratscha. Grazia al turissem d'enviern vegnivan fundadas en tut ils lieus da sport d'enviern scolas da skis.
Il balcun tort da la Televisiun Rumantscha ha dà 1968 in sguard enavos sin l'istorgia ed il svilup dal ski.
Collecziuns:
L’istorgia dal chantun Grischun...


text:
"Auf, Kinder des Vaterlands"
Che onur! E che chatschöz! 20 scolaras e scolars da l'Academia Engiadina da Samedan as squitschan illa luocha dal skiunz da lain «Edy» e stumplan bod sur la spuonda giò a lur dirigent e promotur Werner Steidle. Sur ils amplifichaduors fo Knackeboul atmosfera i'l parc dal Kulm a San Murezzan e pissera per buna glüna. Quella haun surtuot ils fans da la squedra francesa chi ho guadagno zievamezdi l'occurrenza da las squedras. Ot sü sur il plazzel da festa ed ot sur il palc dals champiunedis mundiels da skis regna ün'atmosfera agiteda. Steidle quieta, fo curaschi e tira adimmaint duos passaschas pü difficilas da la chanzun ch'els chantaron in pochs minuts. El as sfruscha ils mauns cunter il fraid.
«Eau nu vess mê cret ouravaunt, cha taunts as vessan libramaing miss a disposiziun per gnir cò a chanter las imnas», ho dit Steidle poch aunz, cun traverser la via in direcziun dal plazzel da festa. Illa sela da pravenda, situeda be güst illas arains dad «Edy», as vaiva raduno il cor aunz ün'ura per fer marenda e s-chuder las vuschs. «Allons enfants de la Patrie, le jour de gloire est arrivé!» rimbomba que illa sela. Que chi tuna al cumanzamaint auncha dret paschaivel, as munta già a la fin da la prüma strofa in que, cha l‘imna da la republica francesa es – nempe üna chanzun da guerra: «A las armas, vschins, furmè voss battagliuns, marchains, marchains, cha‘l saung impür bagna noss suolchs…» Scritta la chanzun ho Claude Joseph Rouget de Lisle dal 1792 tar la declaraziun da guerra a l'Austria. Ed il nom «La Marseillaise» ho la chanzun survgnieu, pervi cha'ls sudos da Marsiglia l‘haun chanteda cur ch’els sun rivos a Paris.
Mais non! Las giuvnas chantaduras ed ils giuvens chantaduors sun cò per chanter l'imna in onur dals vandscheders e düraunt la ceremonia da medaglias, e na, per commenter cuntgnieus d'imnas sechaditschas. E da quellas do que diversas, scu cha eir nus Svizzers savains. Da l'imna russa per exaimpel, vess la chantadura Arina Lazzarini da Samedan schont ün pô respet. «Ma eir da quellas chi pretendan passaschas da vusch fich otas», disch la scolara. Bain pussibel cha Arina e sias collegas nun haun dad intuner, ne l'imna russa, ne quella ungiaraisa düraunt ils ultims dis dals champiunedis. A crajer a Werner Steidle es güst l'imna ungiaraisa nempe üna da las pü greivas d'imprender, e que in prüma lingia causa la lingua. Bger pü gugent gessan Arina e consorts nempe sü, illa pitschna foura dal buttatsch dad «Edy» darcho sainza notas. E que faune – nus savains – be cur cha giò suot els e dadour lur champ visuel vain onureda üna atleta svizra, onuro ün atlet svizzer. In quel sen: «Allez les Suisses!»
Hoz marculdi nu do que üngünas s-chüsas da nun esser preschaint illa zona da peduns a San Murezzan. Hoz es nempe il di da repos sainza cuorsas da skis. Però, a las 16.00 ed a las 16.30 haun lö ils seguonds «Crashcuors» da la Lia Rumantscha culs actuors Annina Sedlacek e Lorenzo Polin. A las 17.00 ed a las 19.00 concertescha il „Bibi Vaplan Trio“.


text:
Ils ministeris senza tgamun duain uss vegnir manads d'experts u auts emploidads fin las elecziuns anticipadas l'atun, ha ditg Kurz. I dat dentant er cuntervent per Kurz. La scheffa da la SPÖ, Pamela Rendi-Wagner, pretenda da midar ora l'entira regenza. Fin las elecziuns novas duai dar ina regenza transitorica. Ella appellescha er a las partidas da metter enavos lur agens interess.
Moziun da disfidanza
La partida d'opposiziun da la glista «Jetzt» cun Peter Pilz ha inoltrà al parlament in moziun da disfidanza cunter Kurz. Questa moziun pudess er la FPÖ sustegnair. Sche la moziun chatta en il parlament ina maioritad stuess il president dal pajais, Alexander Van der Bellen, incumbensà insatgi da furmar ina nova regenza. Kurz sto cumprarir glindesdi davant il parlament pervi dal votum.
Distatgà la crisa tranter las partidas da coaliziun, la partida conservativa ÖVP e la partida populista a dretga FPÖ, ha in video dal 2017 che la revista Spiegel e la Süddeutsche Zeitung han publitgà il venderdi. Pervi dal video ha il vice-chancelier Heinz-Christian Strache gia stuì demissiunar.
RR novitads 21:00


text:
La sonda sera ha la secunda equipa da Schluein / Glion fatg il viadi giu Panaduz. L‘equipa da casa ha en questa stagiun gudignau soli in punkt e l‘equipa da Schluein / Glion vegn cun ina fetg ferm fuorma da treis victorias en suite giu Panaduz, aschia era la rolla da favorit clar tier l‘USSI.
Mo ellas empremas minutas dil giug ha l‘equipa da Panaduz dau gas. Cun adina puspei ballas liungas han ei empruau da gni davos la defensiun da Schluein/Glion. Ella 5 avla minuta han ils hosps giu grond cletg che in siet dil attacader da Panaduz ha mo tuc la traversa. Suenter l‘lemprema quart d’ura han lu ils hosps surpriu il commando sil platz da ballapei Tuleu.
Il goal leva tuttina aun buca reussir als hosps. Sadat Hares e la tscharva Dario Derungs han muncentau bunas offertas da far igl emprem goal. Il giug ei staus en quella phasa fetg nervus, bia sbagls sin domiduas varts. Entuorn la 30 avla minuta ha ei lu scalinau inper gadas el goal da Panaduz. Enteifer 5 minutas ha Schluein / Glion decediu quei giug cun far 3 goals. Dus goals dalla tscharva ed in goal tras Ronny Della Morte. Tochen pausa eis ei buca pli capitau bia e las equipas ein ir cun in 3:0 per Schluein/Glion ella pausa.
Suenter pausa ei lu curdaus spert il 4:0 tras ina biala acziun da Ronny Della Morte. Schizun il pli grond optimist da Panaduz ha saviu che quei vegn nuot pli dad ir per puncts oz, aschia ha l‘equipa da casa dau si. Schluein ei gnius tier bia bunas schanzas mo ei ha mo pli dau in goal pil 5:0 puspei tras RDM che ha fatg perfects siu Hattrick. Offensiv sco defensiv ha Schluein/Glion muossau oz ina fetg buna prestaziun ed era en tuts reguards suren a Panaduz.
L‘autra dumengia frunta la secunda a Crap Gries dallas 14:00 la tiarza equipa da Cuera 97. Tier il davos giug da casa en quella runda d`atun.
FC Panaduz – US Schluein Ilanz 0:5 (0:3)
Tuleu, Panaduz
Gols: 29. Dario Derungs 0:1, 31. Ronny Della Morte 0:2, 34. Dario Derungs 0:3, 51. Ronny Della Morte 0:4, 79. Ronny Della Morte
US Schluein Ilanz 2: Flurin Capaul; Dario Casutt, Patrick Camenisch (66. Silvan Frehner), Marc Camenisch, Ivan Derungs (60. Robin Studer); Ronny Della Morte (55. Livio Casutt), Gian Sgier, Arno Panier (60. Fabian Coray), Sadat Hares (55. Curdin Bundi); Mauro Arpagaus, Dario Derungs (72. Ronny Della Morte)
Remarcas: admoniziuns neginas
Rapport: Silvan Frehner


text:
I prüms agn gnê le calënder surantut dala Federaziun dles Casses Raiffeisen y reportè tl lingaz ladin. Dl 1998 à spò Morlang Bruno portè inant l’idea de fà in ciasa en calënder. Da chësc momënt inant, ince giulan al sostëgn dl Fotoclub Val Badia che à realisè gran pert dles fotografies él vigni ann gnü publichè le calënder.
I calendric à reportè desvalis temi tl contest dles imagines: nost raiun ladin, jënt ladina te süa identité, le svilup de nüsc paîsc, la storia de nosta valada, le laûr da vigni dé, le laûr da paur, l’artejanat, le turism, vita culturala y religiosa, sport, vita soziala, uniuns y manifestaziuns,
Dal 2010 inant à le calënder ciafè na forma nöia, plö strënt y plö lunch, mo adatè al post da taché sö. Dai temi suradescric‘ esun passà a temi lià ala natüra de nosta contrada reportà vigni an cina le calënder 2016 che porta le tema “Ega tla natöra”.


text:
Felònica
Articol in dialet mantuan
Felònica (italiàn: Felonica) l'è 'n cumün dla pruìncia 'd Màntua.
Al g'ha 'na pupulasión ad 1.442 abitànt. Al paés as tröva ind la bàsa mantùana, ins la rìva dal Pò e al cunfìn cun la pruìncia 'd Fràra (cumün ad Bundén) e cun la pruìncia 'd Ruìgh (cumün dla Màsa, Figaröl e Salara). L'è al cumün püsè urientàl ad tüta la sò pruìncia.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
RSA
El RSA a l'è on sistema de crittografia asimmetrega inventaa in del 1977 da Ron Rivest, Adi Shamir e Len Adleman al MIT. A l'è staa vun di primm algoritm a ciav publega e 'l primm bon de firmà oltra che cifrà. Brevettaa in del 1983, a l'è staa desecretaa in del 1997.
Operazion[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
RSA a l'è fondaa in su la complessità de fà la fattorizzazion di numer primm assee grand, e donca se fa inscì:
- Se scernissen a cas du numer primm e , assee grand de permett 'na cifratura segura.
- Se calcola el prodott e
- Se considera che la fattorizzazion de n a l'è secreta, foeura per quej che scernissen p e q
- Se troeuva on esponent publich, , coprimm de e pussee piscininn de .
- Se calcola el numer (esponent privaa) inscì che 'l sò prodott con l'è congrov a modul ossia che
La ciav publega l'è , la ciav privada è .
Fondament de matematica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
A garantì la decifratura del messagg a gh'è di teorema matematich. De facc del calcol sortiss foeura:
Ma savemm che:
E donca: e che .
Donca, per el teorema piscininn de Fermat:
e
Vist che e a hinn numer primm different se pò applicà el teorema cines del rest e ottegnì:
e donca che


text:
cuntegn
Chantun
-
Tut ils pajaments directs ord in maun
Ils pajaments directs en il sectur da las surfatschas per la promoziun da la biodiversitad e da l’entretschament eran fin uss en cumpetenza da l’Uffizi chantunal per la natira e l’ambient. Da nov è quai chaussa da l’Uffizi d’agricultura e da geoinfurmaziun.
Autur:
CDM / Alexi Baselgia
En il Grischun datti actualmain enturn 2’000 contracts da cultivaziun, per exempel per prads duvrads a moda extensiva u en moda pauc intensiva, surfatschas da sternim, guauds da pasculaziun u saivs vivas. L'indemnisaziun totala munta a circa 29 milliuns francs, sco il chantun scriva.
RR novitads 10:00


text:
Riu di Amazzun
El Riu di Amazzun (Purtughes: Rio Amazonas) l'è un fiüm de l'America del Süd; l'è 'l segund del mund per lünghezza, cun 6.400 km de curs (el primm l'è 'l Nilu), ma 'l primm del mund per larghezza e purtada de acqua. In de la stagiun piuvusa, la sò purtada la pò anca tucà i 300.000 m³/s; el porta inscì tanta acqua dulza inver l'Ucean Atlantich che, in curispundenza del punt indueve el se trà dent in mar, anca a chilometer in del mar avert l'acqua l'è ammò inscì dulza che la se pò bev. L'è anca el prim del mund per dimensiun del basin: 6.915.000 km², saria a dì el 40% de l'area tutal de l'America del Süd.
El fiüm el nass in di And del Perü, a quasi 5.600 meter de quota, in del Nevado Mismi; l'acqua che la ven dal Mismi la se büta dent in del Riu Apurimac, che 'l và pö in del fiüm Ucayali che dopu el cunflüiss in del Marañon a furmà el Riu di Amazzun ver e propi. Furmalment, a dì la verità, el toch tra chì e la cunflüenza del Riu Negher el se ciama Solimões.
Dopu che l'Ucayali e 'l Riu Apurimac se meten insema, el fiümm el cumencia a cur in del gigantesch basin amazonich. Chichinscì el fiüm el cur adasi, cunt una pendenza minima (Manaus, a 1.600 km da la buca del fiümm, l'è dumà a 44 m s.l.m.); la prufundità media del fiüm l'è de 40 meter, cunt un massim de 60 in curispundenza de la stregia de Obidos.
El fiüm el se svöja dent in de l'Ucean Atlantich, cunt un estüari largh fin a 250 km (330 se se cunsidera anca quel del Tocantins; dent in del sò estüari la se tröva l'isula de Marajò, granda cume la Danimarca.


text:
Nagin auter chantun monoling promovi uschè baud e consequent ina segunda lingua naziunala en scola argumentescha la fundaziun. En las scolas che sa participeschan al project emprendan ils uffants gia en scolina franzos e tudestg.
Davent l'emprima classa vegnan anc 15 fin 30% da las lecziuns instruidas per tudestg. Quai saja innovativ ed exemplaric, uschia scriva la fundaziun.
Actualmain èn participads al project Prima diesch scolas dal chantun Neuchâtel cun radund 30 classas e cun passa 500 scolaras e scolars. L'instrucziun partan dus magisters tenor il principi: In magister - ina lingua.
RR novitads 06:00


text:
Onoranzes ai volontadifs pro i studafuesc en S. Berbora
I corps di studafuesc é jus a daidé tla Val d'Aosta do les agajons de chest isté
(c.g.) Ence i studafuesc de Moena tl distret de Fascia? A auzé fora chest augure él sté l conseier provinzial Luigi Chiocchetti en ocajion dla festa de S.Berbora steda a Ciampedel. Desche an sà l distret ladin trentin, desche l decanat, tol ite l teritore storich dla Val de Fascia, da Soraga enfin ta Penia. Do la messa zelebreda da siour Luigi Trottner che tla perdica à enluminé i valours spirituai y umans di studafuesc te n mond che à tres debujegn de ciarité y de fradaia, se ài tramudé tl teater per la tradizionala radunanza. Ombolc, President dl Comprenjorie Ladin, Presidenc dles Frazions se à strent entourn ai studafuesc, 155 operatifs y 45 arlefs partis fora te 6 grups comunai, per palesé a inom dla comunanza afet y reconescenza . L ispetour di studafuesc de Fascia Rinaldo Debertol.