text:
Balsan, 25 Setember 2006
Soura dut l mond se damana les mendranzes linguistiches che
sie lingaz vegne metù ju y doré per scrit te na
forma unitara. Demé a chesta vida pò n lingaz de
mendranza vegnì doré tles scoles y tles
istituzions. N lingaz scrit unitar che fej da tet ai idioms de n
lingaz é na "conditio sine qua non". Zenza chest tet scrit
resta na mendranza a livel de folclor y al ti vegn impedì
de arjonje n plen reconesciment. La SVP ladina à sclut
fora da l'aplicazion ofiziala, per gaujes che degugn ne capesc,
na forma scrit unitara ladina. Empede n tet scrit unitar
él gnù trat ca per i comuns y les scoles dla Val
Badia y de Gherdeina i idioms de valeda.
Trueps laours de traduzion vegn encuei fac dopli o enfinamai treidopli, n gran desfaziament de forzes y de finanzes, depierpul che l lingaz ladin ne vegn te trueps setours nia doré. Tres chest comportament impedesc la SVP ence n reconesciment plen dla mendranza ladina. L lingaz ladin vegn a chesta maniera vedù desche grup de idioms spidicés y a livel de folclor. Per i ladins dles Dolomites él gnù crié n lingaz scrit unitar - l ladin standard o dolomitan. Trueps linguisc' à laoré agn a la longia. Ai à limé pro chest lingaz scrit, arjonjan n resultat che se reveleia dret d'utl pratich. L portal noeles.net scriv demé per ladin standard, la Consulta Ladina a Bulsan met ju documenc te ladin standard y ence la USC di Ladins publicheia tres endò articui te chesta forma scrita che raprejenteia che lieia duc i idioms ladins adum.
Linguisc' de renom desche Peter Nelde tl Zenter per plurilinguism dla Université Catolica de Bruxelles, un di autours dl stude de "Euromosaic", plaideia per na forma scrita unitara de duc i lingac minoritars. Mete ju n lingaz de mendranza te na forma scrita unitara deida modernisé n lingaz y ti dà tles mans a les mendranzes linguistiches na massaria de gran utl per l davegnì. Demé a chesta maniera pòn fé na planificazion per garantí la souravivenza de n lingaz. Aladò de n stude de "Euromosaic" dla Comiscion Europeica dl 1996 é plu de 13 lingac minoritars tla Talia bele al pericul te sia sostanza: l lingaz albaneis, l grech (Pulia y Calabria), l catalan (tla Sardegna), l croat (Molise), l ozitan (Piemont) y l lingaz sard. Relativamenter al pericul vegn classifichés l furlan, l sloven y ence l ladin. Chest é na conseguenza dla mancianza de n tet scrit unitar doré dlonch publicamenter.
A la medema conclujion ruva ence l linguist svizer Jean-Jacques Furer per cie che reverda l Rumanc. Te sie ultim stude per l ofize de statistica dla Svizra scrìvel che l lingaz rumanc é dassen en pericul. La gauja é che la forma scrita unificheda, l Rumantsch Grischun (RG), vegn adoré massa puech conseguentamenter. Demé la doura dl RG tles scoles y tles istituzions pò tegnù su la erojion linguistica. Chest vel ence per la Ladinia. Sce la SVP la miena endretura con la sconanza dles mendranzes y sce chest ne dess nia demé valei per i todesc, mess la proibizion de n lingaz scrit unitar tla aministrazion publica gnì touta demez. Proibizions de lingaz ne auda desche d'autres mesures nia pro sistems democratics. Rodunt te Sudtirol ne messéssen perdret nia avei bria de l recordé aposta.


c: text/html

text:
Martedé
El Martedé l'è giü dei dé de la setemàna. El vé prìma del Mercoldé, e dòpo del Lönesdé.
Endèle lèngue neo-latìne, la paròla « Martedé » la derìa del latì martes dies che signìfica dé de Marte. Dimòdo che se dis martedi 'n Italià, martes en Spagnöl (Castillan), dimars en Ocità, Mart,i 'n Ruméno, ecc. En portoghés envéce la se ciàma Terça Feira cioè tèrs dé
Apò a le lèngue cèltiche le dopèra la derivasiù del latì: isé 'n Irlandés se dis dé máirt, en Brétone se dis Meurzh, en Galés se dis dydd Mawrth e 'ndèl gaélic scosés se dis Dimàirt.
L'inglés e le lèngue scandìnave le derìa 'l nòm del martedé de la divinità nòrdica Týr (Inglés antìc: Tiw), isé g'hóm: Tirsdag per el Danés e 'l Norvegés, Tuesday per l'Inglés modèrno, Tisdag per el Svedés e Týsdagur en Islandés.
La paròla todèsca Dienstag e chèla olandésa Dinsdag se pènsa che le vègne de 'na interpretasiù de dies judicii (dé del thing, la asemblèa 'ndoche se ciapàa le deciziù 'ndèi pòpoi germànic). 'N ótra posibiltà l'è 'na dervasiù dirèta de la divinità che i Romà i ciamàa Mars Thingsus, el dio del thing, che facilmènt l'éra ac amò Tyr.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ùrden (biologìa)
En biologìa, ai fì de la tasonomìa, l'ùrden l'è giü dei leèi de clasificasiù scentìfica dei organìsmi vivèncc, tat de la zoologìa, come de la botànica.
Endel'organizasiù sistémica, l'ùrden el stà a 'n leèl piö bas de la clas e 'n leèl piö sùra de la famìa. Endèla stèsa clas isé se g'harà dét giü o piö ùrdegn, e ògna ùrden l'è dividìt en giöna o piö famìe.
- Ezèmpe
- I Paserifórmi (Passeriformes) i è 'n ùrden de la clas dei Ozèi (Aves). Chèsto ùrden l'è dividìt en quàte sota-ùrdegn, dei quài giü (chèl dei Oscini) 'l conté i ozèi europèi.


text:
Laufenburg (AG)
Laufenburg a l'è un cumün svizzer del distret de Laufenburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 207 abitant e una süperfiss de 2.28 km², e al se tröva a una altitüden de 315 meter sura al livel del mar.
El cumün de Laufenburg el se tröva in sü i spond del fiüm Reno indue che quest el segna el cunfin col stat federal del Baden-Württemberg (Germania). In sü l'altra sponda del fiüm, propi in mira gh'è la citadina tudesca omònima de Laufenburg. Le du citaa fina al prinsipi del secul XIX i eva una citaa ünega. L'è staa ai temp de Napoleon che el Reno l'è staa cunsideraa el cunfin tra Svizzera e Germania e de alura la citaa l'è stada separada in du part.
I alter cumün tacaa i hinn Mettauertal, Gansingen, Mönthal, Elfingen, Hornussen, Kaisten.
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Laufenburg (Gemeinde) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Laufenburg (Baden)
- Laufenburg AG


text:
1976
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
01 01 - Venezzuela: ul guveern da Carlos Andrés Pérez al nazziunaliza l'esplutazziun dal petroli.
03 03 - Vitòria (ul Paees Basch): cura ch'al era minístar da Governazziun Manuel Fraga, ga i möör ciinch personn e plüü d'un centinée ga i resülta feriit cura ca la pulizzía Spagnöla la spara par dessòolf una assemblea da stüdeent e lauraduur che la sa celebrava a la gesa da San Francisco (fatt da Vitòria (1976)).
01 04 - SÜA: sa la ga funda la Apple Computer Compagn.
03 09 - ul planeta Maart: la naaf Viking 2 ga la atera e ga la fa di futugrafíi.
08 02 - Barcelona: sa la ga fa una granda manifestazziun cul lema da "Libertaa, amnistía e Statütt d'Autunumía".
13 04 - València (Catalunya): sa la ga custitüiss la Taula de Forces Polítiques i Sindicals del País Valencià (Taula di Fòorz Pulítich e Sindicaal dal Paées Valenzan)
23 04 - Barcelona: sa al ga püblica ul primm nümar dal diari Avui "(Incöö)".
04 06 - Palma (Mallorca): sa al ga signa ul Pacte Autonòmic "(Patt Autunòmich)" di ísul Baleaar.
05 09 - Barcelona: Ul Joaquim Maria Puyal al fa la prima emissió radiufònica d'un partii da fútbol in Català, dapress la guèra Civila Spagnöla dal 36.
16 09 - Perpinyà "(Perpignan)" (Catalunya dal Noort): ga la derva i pòort la Bressola, la prima scöla Catalana dapress da l'ucüpazziun da la Catalunya dal Noort par Francja al 1659.
15 12 - Spagna: sa al ga celebra ul referéndum ch'al plebiscitarà la Legg par la Refurma Pulítega (Spagna).
28 11 - l'Espluga de Francolí (la Conca de Barberà (Catalunya)): sa ga celebra ul primm cungress da la Unió da Pagesos.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
15 02 - Torrelavega (Cantàbria, Spagna): Óscar Freire, ciclista Spagnöö.
20 03 - Phoenix, Arizona (SÜA): Chester Bennington, vucalista da Linkin Park.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
09 09 - Pequín (la Cina): Mao Zedongh (毛澤東: nom anca adataa a i lénguf ucidentaal cuma Mao Tse-Tung), pulítegh Cinées, presideent dal paées (n. 1893).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lengwil
Lengwil a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.8 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1437 abitant.
El cumün de Lengwil al se tröva a una altitüden de 470 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berg, Birwinken, Bottighofen, Kemmental, Kreuzlingen, Langrickenbach, Münsterlingen.
L'è staa menziunaa la prima volta in de l'ann 1159 col nom de Leingewillare.
El cumün de Lengwil l'è staa istitüii in del 1998 de la fusion de Illighausen e Oberhofen bei Kreuzlingen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cés
El Cés (Chiese) l'è 'n fiöm de 160 km che 'l scór entrà Lombardìa e Trentì. L'è chèl dei disdòt per longhèsa 'ntra töcc i fiöm de l'Italia, el piö lónch entra i sub-aflüèncc del Pò.
El nas del Grupo de l'Adamèl, söl versànt trentì del Monte Fumo, e 'l vé zó dré a le ài ciamàde Val di Fumo e Val Daù, endóche 'l fùrma i lach artificiài de Bisìna e de Boàs. La part piö 'n pé la fenés a Pieve di Bono, endóche 'l ricéf le àive del torènt Adanà e de lé 'l se 'nserés endèla àl ciamàda Al del Cés. De ché 'l ciàpa la diresiù Nordest-Sudovest envèrs el Lach d'Ìder endèl quàl el se sböta de le bànde de la località Baitoni (cümü de Bundù, amò sóta Trènt). De lé 'n zó 'l sò córs el se svelöpa töt endèl tertóre de la Lombardia.
El vé fò del Lach a Ìder, el ghe a dré a la Àl Sàbia 'nfìa a Roè e de ché 'l cumìncia 'l sò córs endèla pianüra. El cór amò 'n diresiù Nord-Sud e 'l streèrsa la part orientàl de la Bàsa Bresàna 'ntra Gaàrt e Remedèl ('ndóche 'l sègna 'l cunfì col cümü de Aquafrèda) e pò 'l va 'nvèrs Àzola 'n Pruvìncia de Màntoa.
El fenés el sò córs de le bànde de Aquanégra, 'ndóche 'l se sböta 'ndèl Òi.


text:
Misent
Misint (nom ufizial in italian: Misent in Brianzoeu; Misinto in Italian) l'è on comun de la Provincia de Monscia e Brianza che 'l gh'ha ona popolazion de 5 394 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,1 km² e ona densità de 1 058 ab./km².
El paes el confina con la Provincia de Comm (comun de Rovell e Rovellasca) e 'l gh'ha dò frazion: Cassina Noeuva e Cassina Sant Andrea.
Ai temp de Napoleon l'ha faa part prima de Lentaa e poeu de Lazzaa, anca se poeu dopo, al temp del Regn d'Italia, a l'è staa Lazzaa a vess ona frazion de Misint (period 1869-1905). Ai temp di piev el partegniva a quella de Seves.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Misent l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Epiciclòit
Una epiciclòit al è la cürva generada par un puunt d'un círcul ch'al gira senza scarligá sura un òltru círcul. Dunca l'è un caas particülaar d'epitrocòit (curca ch'al puunt assucjaa al resta cura ul círcul generaduur). I söö equazziun paramétrich i-è:
intúe R al è ul radi dal círcul fissaa e r ul radi dal círcul generaduur. Se definíssum q := R/r, chel sistema-chí al sa pöö scriif:
La cürva l'è furmada par di aarch iso-métrich separaa par di vèrtes. Se q al è razziunaal, ul nümeraduur al representa ul nümer d'aarch da la cürva. In particülaar, se q=1 (i.e. i radi di düü círcul i-è istess), la cürva resültaant la sa cjama cardiòit, par q = 2 nefròit. La cürva la pariss par la prima völta a l'antichitaa: Aristòtil i dopu Ptolemeu i-l'ütiliza par descriif ul muvimeent di pianeet intal mudell geu-céntrich. Intal 1674 Olaus Rømer, stüdiaant di rööt cunt ingranacc, al re-descuvriss l'epiciclòit, ga dà ul sò nomm atüaal e al demustra che, se i deent d'un ingranacc sa fann in furma d'epiciclòit, ul fregameent intra i deent al è mínim.


text:
Invêren
Artécol in dialèt arzân
L' invêren (inverno in italiân) l'é óna dal quâter stagiòun ed l' ân.
Astronoméia[modifica | mudéfica la surzéia]
L' invêren astronômich al cumîncia la giurneda ed l' invêren in dóve la nôt l'é pió lònga dal dé oséia al 21 dal mèiş ed dicèmber, gióst quâter dé préma ed la fèsta ed Nadêl; al finés la giurnêda ed la premavèira in dóve al dé al dûra tânt cme la nôt, oséia al 20 dal mèiş ed mêrs. A 's trâta dal peréiod ed l'ân dóve al Sōl, arivê al pûnt pió bâs ind l'urişûnt, al 21 ed dicèmber, apûnt, al cumîncia a turnêr só, fîn al 20 ed mêrs, quând, in premavèira, la durêda dal dé l'é cumpâgn a còla ed la nôt. Al tèimp ed l'invêren "astronômich" a 's rîva a di grêd ed calōr pió bâs ed tót l'ân, mó per còst, an 's pōl mìa confondrél cun l'invêren "meteorolôgich".
Al tèimp[modifica | mudéfica la surzéia]
L' invêren l'é la stagiòun pió frèda ed l'ân. La nôt la fà da padròun, in 'na quêlch regiòun a nèiva dimòndi, l' umiditê, grôsi anvêdi cun i grôs frèd a la mantînen pió a lòngh e a blôchen la vapurasiòun. L' invêren l'é la stagiòun ch' la gh' à i mèiş ed dicèmber, znêr e fervêr ind la pêrt êlta ed la Tèra, quî ed zógn, lój e agòst ind la pêrt a bâs ed la Tèra.[1]
Note[modifica | mudéfica la surzéia]
Vôş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Inverno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Holderbank (SO)
Holderbank a l'è un cumün svizzer del distret de Thal. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 635 abitant e una süperfiss de 7.9 km², e al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar.
El cumün de Holderbank a l'è tacaa ai cumün de Balsthal, Egerkingen, Langenbruck (BL), Mümliswil-Ramiswil, Oberbuchsiten.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Con pressapoch 600 abitant, Holderbank l'è vün dei cumün püssee picinitt del Canton.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Holderbank in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bernex (GE)
Bernex a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.98 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 9835 abitant.
El cumün de Bernex al se tröva a una altitüden de 380 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aire-la-Ville, Cartigny, Confignon, Laconnex, Onex, Perly-Certoux, Satigny, Soral, Vernier. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bernex in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Loëx in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Argentina
La Repübliga Argentina a l'è un paes del America del Süd. La cunfina cunt el Brasil, l'Uruguay, el Paraguay, la Bulivia e'l Cile. A l'è na repübliga federala fada de pruinc. L'Ucean Atlantich al bagna i sò cost. I cità püssee impurtant a hinn la capital Buenos Aires, Rosario, Còrdoba, Santa Fe, San Miguel de Tucuman, Bahìa Blanca, Mendoza (Mendòza) e La Plata.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ha descuerta l'Amerigo Vespucci in del 1502. Del 1776 a l'era un viceream de la Spagna, ciamaa Rìo de la Plata. A l'è indipendenta del 1816.
Pruinc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Distret federal: Cità Autonuma de Buenos Aires
- Buenos Aires
- Catamarca
- Chaco
- Chubut
- Còrdoba
- Corrientes
- Entre Rios
- Formosa
- Jujuy
- La Pampa
- La Rioja
- Mendòza
- Misiones
- Neuquén
- Rio Negro
- Salta
- San Juan
- San Luis
- Santa Cruz
- Santa Fe
- Santiago del Estero
- Tera del Fögh
- Tucuman
Urganizaziun pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Argentina (nom ufizial República Argentina) l'è una repüblega presidenziala federala.
El president l'è la Christina Kirchner (del 2007).


text:
Nurvegia
La Nurvegia (Kongeriket Norge in bokmål e Kongeriket Noreg in nynorsk, Regn de Nurvegia) l'è un stat de l'Europa de la Region bureal, ch'el se tröva int la part ucidental de la Scandinavia. A est l'è tacaa a la Svezia, a nord-est a la Finlandia e a la Rüssia, a ovest al Mar de Nurvegia e a sud al Skagerrak. La so capital l'è Oslo. La gh'ha una süperfiss de 385.155 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.700.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Norvegia (nom ufizial: Kongeriket Norge / Kongeriket Noreg) a l'è una munarchia custitüziunala.
El rè a l'è Harald V (del 1991).
El Prim Minister a l'é el Erna Solberg (del 2013).


text:
Turbigh
Turbigh (in italian: Turbigo) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 7 412 abitant.
El paes el se troeuva a ovest del capploeugh (in la zona de l'Alt Milanes) e 'l confina con la Provincia de Novara (comun de Gajaa e de Camer).
L'è arent al Navili e al Tisin (cont on pont che le collega al Piemont) e 'l fa part di comun denter al Parch Lombard de la Vall del Tisin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è citaa in di document a partì del 1150 e 'l gh'ha importanza storiga 'me sitt strategigh per passà el Tisin tra Comm e Novara. In del 1164 el Barbarossa el gh'ha daa tutta la zona de la piev de Dairagh (a la qual el partegniva anca Turbigh) al sò cancellee, che inscì l'è vegnuu el primm feudatari del loeugh.
La costruzion del Navili Grand (scominciada in del 1179) l'è importanta per el paes perchè la fa nass quella banda del comun che l'è ciamada Turbigh in giò, indove se troeuven ronsg, pont e strad noeuv. El Bass Medioev el ved rivà a Turbigh la potenta famiglia di Piatt, che la vegnarà on poo la guida politiga e religiosa del paes.
I sò feudatari hinn staa prima i d'Adda, poeu i Gallaraa e poeu infina i Doria Landi. Alter famili nobil che viveven a Turbigh hinn staa i Tatt e de Cristoforis, che hann lassaa anca di bei vill (che adess partegnen al Comun).
In del 1859 l'è staa el loeugh de ona battaja de la Segonda Guerra de Indipendenza.
Robb de vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El castell (del IX secol)
- La gesa de la Beada Vergin Assunta
- La gesa di Sant Cosma e Damian
- Palazz Gray de Cristoforis
- Villa Barozza Vezzan
- Villa Tatt
- El pont in sul Navili
- El pont in sul Tisin
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Turbigh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Falera
Falera a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 589 abitant e una süperfiss de 22.35 km², e al se tröva a una altitüden de 1220 meter sura al livel del mar.
El cumün de Falera a l'è tacaa ai cumün de Laax, Ladir, Ruschein, Sagogn, Schluein, Schnaus.
El paes l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de Falariae.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
-
-
-
-
-
Petroglyph from the megalith site
-
Menhir or standing stone (Megalith) with the Church of San Remigius
-
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)


text:
Lech (Vorarlberg)
Lech l'è un cumün de 1.531 abitant in sü la riva del fiüm che 'l gh'ha l'istess nom in del destrèt de Bludenz in del Vorarlberg (Austria) e l'è vün de pü renumaa sit spurtif invernaj internassiunaj dij Alp. El se tröva ai pee de l'Arlberg.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lech la se tröva a 1.444 meter in sü 'l nivel del mar, in Vorarlberg. El 14,1% de la sua süperfis l'è buschìf, menter che 'l 58% l'è faa sü de munc e còj. A nivel geugrafegh ed istoregh Lech la partegn al Tannberg, però pö a nivel türistegh la partegn a l'Arlberg.
El cumün l'è faa sü del scirö del paes e di so tuchelit püssee piscinit, ciuè Zürs, Zug, Oberlech e Stubenbach.
Arent a Lech se giunten insèma i funt del riaa Formarinbach (anca funt del Lagh de Formarin) e del riaa Spullerbach, che'l vegn föra del Lagh de Spuller e 'l finiss sgiò a Lech, per l'apunt.
L'istoria del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lech l'è stada fada sü in del 13./14. secul de di gent Walser rivaa li de la Sgüissara Tudescòfena e la s'è ciamada finn al 19. secul Tannberg (ciuè Munt di Abièss), e pö, del mom „Tannberg am Lech“, l'è gnüü föra 'l nom, püssee sempliz, Lech. El piscinin paes 'l s'è revitalizzaa in di ültem agn grassia 'l türism che l'è bel ficc, e d'inverna che d'istaa.
In de l'Aust del 2005 di gran toch del paes hin staa spazzaa via de l'alüviun traa la di gran rusciad vegnüü scgiò a la finn de l'istaa.
Pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La Setáda cumünala l'è fada sü de quindes assessur. Ij elessiun vegnen faa per vurè pupular e minga per partii pulitegh, una manera de fà pulitega tipega di cumünidad Walser. In di elessiun del 2005 han pruaa si a vudà i partii pulitegh però pö in del 2010 hin vegnüü ancamò bun ij elessiun a scerna pupulara.
- El Bürgermeister, ciuè 'l sindech a l'è 'l Ludwig Muxel.
El Scüd del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El scüd del cumün l'è staa metüü insèma in de l'ann 1968 suta 'l prusgèt de l'artista e stüdius de eraldega Konrad Honold. A l'è staa iningüraa el desdòt de Fevree del 1969 del guerna del Vorarlberg: dividüü de 'na stanga grisa; denans un suu giold a sfund blö, e dedree un abiezz negher in sü 'n col a tri pizz a sfund russ. L'abiezz l'è un simbul cumün a tücc i paes de la Furesta de Bregenza.
Cultüra e Rob de Vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La Gesa Parauciala St. Nikolaus: La Gesa l'è stada fada sü la prima völta in del 1390 in stil gotegh e pö l'è stada renuada tüt' intrega de la scima ai pee in del 1987. La Gesa uriginaria rumanega la se pò 'ncamò vedè in di fresch. El dedent de la Gesa l'è staa trasfurmaa in del 1791 in stil Rokokò. De particülar interess l'è 'l chignö de la tur a furma de schigula che l'è volt ben 33 meter e la camara campanaria cunt i so ses campan de brunz, di quaj vüna l'e del 15. secul.
- El müsee Kästle-Mountain: In del Dezember del 2008 in de l'edifizzi de la füniculara del Rüfikopf l'haa dervii ij üss el Kästle Mountain Museum. EL müsee permanent el fa amirà l'istoria de la marca de scí Kästle e la so strecc repòrt cunt el paes de Lech am Arlberg.
- El Müsee [Huber-Hus]]: La Huber-Hus (ciuè Cà Huber in del dialet alemanegh del Vorarlberg), fada sü in del 1590, la invida i visitadur punt prim al pian tera a dagh una svardada a i cà e a i mestee de muntagna, e indua la cüsina la representa 'l scirö storegh de la cà. Roba campiunaria e svariaa barlafüss de l'etaa baròca al didincö vegnen di prupretari inizziaj, ciuè la fameja Huber. Bej de vardà hinn anca i svariaa arnes in de "cambara del brentee", ciuè l'ufesina del butee, vegg de püssee de düsent agn. In de la cantina de la cà gh'è l'archif del cumün de Lech am Arlberg. El pian de sura, inscambi, l'è dervii ai türista do völt a l'ann per fer campiunari et similia.
- El parch natüral Naturschutzgebiet Gipslöcher: sü in scima sura Lech am Arlberg gh'è un toch de tera prutegiüü ciamaa „Gipslöcher“ che 'l scüsa de mini parch natüral.
- L' Oper im Schnee (l'Opera in la fioca): un grup uperistegh de Bregenz, i Bregenzer Festspiele vegnen chinsci tücc i sgenee a fà i pröf de teater.
Istrüssiun e Scöra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In paes gh'è una scöra süperiura cunt 75 scular, e una scöra elementara cunt 74 scular (insci in del Sgenee del 2005), e pö anch un asil.
Sit Gemej[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kampen (Sylt), un paes in sü l'isulòt de Sylt in del Schleswig-Holstein in Germania: un cadó de la gent de Lech am Arlberg al cumün de la Frisia del Nord l'è stada una gòndula de vüna di fünicular de Lech che 'dess l'è setada sgiò in sü la riva del mar a Kampen. In iscambi i Frisian gh'han da la cà de legn a la fermada del büs che se ved in de la sumejansa sü de sura in che la pagina chi.
- Beaver Creek Resort in Colorado USA: el Beaver Creek Resort l'è 'l sit türistegh de sport invernaj, el pü grand, de tüt' intrega l'America e l'è tüt privaa.
- Hakuba in Giapun: el paes de Hakuba l'è la cüna di sport invernaj giapunes e 'l sit di giögh ulimpegh inveraj del 1988 a Nagano.
Olter Rob (un puu cürius)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ai türista regular del cümun, despö de 10, 15, 25, 35, 45 e 55 agn cunt permanens de almanch set dí, ghe dan di spilèt cumemuratif.


text:
Bischofszell
Bischofszell a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.7 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 5608 abitant.
El cumün de Bischofszell al se tröva a una altitüden de 506 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hauptwil-Gottshaus, Hohentannen, Kradolf-Schönenberg, Niederbüren (SG), Niederhelfenschwil (SG), Waldkirch (SG), Zihlschlacht-Sitterdorf.
Citaa ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tuttlingen, SW-Germany
Gallery[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bischofszell in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- [1] Sit ufizial in Tudesch.
- [2] "Roses and Culture Week" Sit ufizial in Tudesch.


text:
Garda (VR)
Garda l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 3.594 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 16,11 km², per ‘na densità de 225 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bardolino, Costermano, Manèrba (BS), San Felìs (BS), Torri del Benaco.
La pónta de San Vigilio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pónta de San Vigilio l’è a la fì de öna penìzula che la sèra a nòrt òest ol gólf de Garda. Sö chèsta penìzula i se tróa öna éla, öna cezìna, öna osteréa antiga, ü pórt picinì e la Baia di Sirene. La pónta de San Vigilio l’è sèmper istàcia famùza e cognusìda tat che i l’à visitàda da imperadùr e nòbei compàgn de la Maria Luigia düchesa de Parma, ‘l imperatùr Alisànt de Rüsia, Winston Churchill, Laurence Olivier, Vivien Leigh e ‘l principe Carlo d’Inghiltera.


text:
Mont Roeusa
El Mont Roeusa (in italian e in tutt i lengov europei: Monte Rosa; frances: Mont Rose; töitschu: de Gletscher; titzschu: der Gourner) l'è 'l massiv pussee gross e largh de tutt i Alp.
Cont i sò 4.634 meter sora el nivell del mar, a l'è la segonda montagna pussee volta di tutt i Alp, e la prima de la Svizzera.
El se troeuva in di Alp Peninn e a l'è al confin in tra la Svizzera (Canton Vales) e l'Italia (Piemont e Val d'Aosta).
El pizz pussee volt l'è la Ponta Dufour: in su la Ponta Gnifetti inveci a gh'è 'l refusg pussee volt de tutta l'Europa, cioè la Gabana Margherita.
Intorna ai fianch del Mont Roeusa s'hinn desveluppaa i paes e i coltur di Walser.


text:
Mestre
Mestre l'è 'na cità[1] de piö de 50.000 abitàncc[2] che fà part del cümü de Venésia. L'è sitüàda sö la teraférma de Venésia en mìra ala lagùna.
A cumincià dei agn '60 del sècol XX, Mestre la g'ha tacàt a 'ngrandìs suratöt per vìa de la prezènsa del pól endüstriàl de Marghera e l'è deentàda el cèntro de espansiù de la lagüna. 'Na ólta el cèntro abitàt de Mestre l'ìa bel separàt dei óter de la teraférma de Venésìa (Marghera, Favaro Veneto e Chirignago-Zelarino), ma adès l'è nìda a furmà en ünica conurbasiù che la i a töl déter töcc.
Co la crìzi del setùr de la chìmica, fondamentàl per el pólo de Marghera, la popolasiù l'è turnàda a calà 'nfìna ai 186 000 abitàncc dei prim agn del sècol XXI. Mestre la rèsta però la cità piö grànda 'ntrà chèle che g'ha mìa 'l statùto de cümü 'ndipendènt.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ El tìtol de cità l'è stat conferìt endèl 1923
- ↑ A tègner cönt apéna del vècc quartér de Mestre. 180.000 se se cönta pò a töt el rèst de la teraférma, con dét apò a Marghera
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Página dedicàda a Mestre söl sit del cümü de Venésia (en italià)
- Sit del parco San Giuliano e Mestre Bissuola


text:
Pulènta e galèna frègia
e un fantasma in söe la veranda
barbèra cume' petròli
e anca la löena me paar che sbanda...
cadrèga che fa frecàss
e buca vèrta che diis nagòtt
dumà la radio sgraffigna l'aria
e i pensee fànn un gran casòtt....
L'è mea vèra che nel silenzio
dorma dumà la malincunìa
l'è mea vèra che un tuscanèll
l'è mea bòn de fa una puesìa
in questa stanza senza urelògg
bàla la fata e bàla la stria
in questu siit senza la lüüs
che diis tücoos l'è duma' l'umbrìa....
E scùlta el veent che pìca la pòrta
cun in cràpa una nìgula e in bràsc una sporta
el diis che g'ha deent un el regàal
me sa che l'è el sòlito tempuraal....
E scùlta i spiriti e scùlta i fulètt
che ranpèghen söel müür e sòlten föe di cassètt
g'hann söe i vestii de quand sèri penènn
i ne vànn e i ne vègnen cun't el büceer del vènn...
E la candela la sta mai ferma
e la se möev cumè la memoria
anca el ràgn söe la balaüstra
ricàma el quadru de la sua storia
la ragnatela di mè pensèe
la ciàpa tütt quèll che rüva scià
ma tanti voolt la g'ha troppi böcc
e l'è tüta de rammendà....
La finestra la sbàtt i all,
ma la sà che po' mea na' via
e i stèll g'hann la facia lüstra
cumè i öcc de la nustalgìa
in questa stanza senza nissöen,
vàrdi luntàn e se vedi in facia
in questa stanza de un òltru teemp,
i mè fantasmi i làssen la traccia.....


text:
Giamaica
La Giamaica (Jamaica in ingles) a l'è un paes di Caraib, che l'è furmaa dumà del isula de Giamaica.
La capital a l'è Kingston.
La gh'ha una süperfiss de 10.991 km² e una pupulaziun inturna ai 2.650.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Giamàica a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1962, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Giamaica a l'è un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è la Portia Simpson-Miller (del 2012).


text:
Uficîni Regiâni
Artécol in dialèt arzân
Al j Uficîni Regiâni (Officine Reggiane in italiân) nasûdi cme Officine Meccaniche Italiane S.A., mèj cgnusûdi cme Officine Meccaniche Reggiane, o a la bòuna Reggiane, êren ‘n’ aṣiènda italiâna nasûda a l'inèsi dal XX sècol per la produsiòun feroviâria e ‘d bâli d' artilieréia, e dvintêda famōsa a la fîn ed j ân '30, per la faméja d’ j aparèc da câsa.
Indice
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
J inési[modifica | mudéfica la surzéia]
Fûndêda a Rèz ind l’agòst dal 1901 per mêrit ed l' Inzgnêr Romano Righi sóta al nòm ed Officina Meccanica e Fonderia Ing. Romano Righi e C. Int al dicèmbre del 1904 al nòm ed la déta al câmbia in Società Anonima Officine Meccaniche Reggiane (OMR) cun Giuseppe Menada asionésta e presidèint. Dâto che Menada préma diretōr e pó presidèint ed la ‘’’SAFRE’’’(Società Anonima delle Ferrovie di Reggio Emilia), al s’é tôt la pèina ed garantîr urdinasiòun a l'aṣiènda in dó l’êra asionésta l'à urdê da subét 20 câr mêrci sarê pr’ al traspôrt ed rôba e bestiâm e 7 câr mêrci avêrt.
Int al 1908 l'aṣiènda la se ṣlêrga ind al setōr feroviâri ind l’ unîr la Ditta Nobili ed Bològna e l' aquést ed pêrti ed la S. A. Metallurgica Ossolana e ‘d la Anonima Celeste Longoni ed Rèz. Int al 1912 conténva al ṣlêregh cun l’ aquést ed la Società Officine Ferroviarie Italiane Anonima, in pió, l’ istès ân, la déta la dvèinta Reggiane Officine Meccaniche Italiane S.p.a.
La préma guèra mundiêla[modifica | mudéfica la surzéia]
La préma guèra mundiêla l ‘ à favurî al râm ed l'ativitê militêra, al Regiâni, d’ed là de ṣlarghêr l'ativitê, int al 1918 l’aquésta al Proiettilificio ed Mòdna. A l'inési dal 1918 al Regiâni a ‘s mèten in cuntât cun al mònd ed l’aviasiòun e cun la Caproni, che in sègvit la turà al manèg ed la déta ind j ân '30. Al j Oficîni Mecânichî Regiâni, êren difâti tr’ al déti impgnêdi ind al masés ōrdén per biplân trimotōr da bombardamèint ed la faméja ed Caproni Ca.44, Ca.45 e Ca.46 (Ca.5 cun l’ indicasiòun dal Rêgio Esêrcit). De sta masésa urdinasiòun ed 300 mudê a n’é stê inviê sōl la prudusiòun, e fôrsi sōl un mudèl l’é stê muntê ind i stabilimèint ed Rèz.
Fr’ al dō guèri[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al 1920 la crîṣi l’an spêra gnân al Regiâni che vèden i sô stabilimèint subîr ‘n’ocupasiòun operâia. Per fêr divêrsa l'ativitê, cun i prufèt ed guèra, a vîn cumprêda la S.A.M.L. ed Mòunsa ch’ la lavōra ind al setōr di mulèin, fabrîch dla pâsta e materiêl da furnêṣi. Al dificultê conômichi a dvèinten pegiōri. Int al 1928 l’ arnuvamèint al pâsa atravêrs ‘n nōva mudéfica ed l’ ativitê cun l'ingrès ind al setōr ed la granâja (costrusiòun ed sîlos) e cun la vèndita di stabilimèinti ed Mòdna e ‘d Mòunsa.
La crîṣi conômica mundiêla dal 1930 la mèt dal tót fîn a i sfôrs ed salvêr l'aṣiènda (che intânt l’îva zughê la chêrta dal mâchin agrécol). Int al 1933 l' Istitût per la Ricostrusiòun Industriêla (I.R.I.) la quésta la magiurânsa dal j asiòun, còst la permés al salvatâg almēno 'd j impiânt ed Rèz.
Int al 1935, indvnând al bòun mumèint pr’ al turnêres armêr di fascésta, al cûnt Giovanni Caproni al quésta da l' I.R.I. al pachèt ed magiurânsa dal j asiòun dal Regiâni.
Al ṣvilóp ed l’aviasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 1936 a vîen més insèm a Rèz laSocietà Studi e Brevetti Gruppo Caproni guidêda da l' Inzgnêr Giovanni Pegna (bèle prugetésta a la Piaggio) per strulghêr e ṣvilupêr aparèc da prōva e solusiòun tètnichi da druvêr ind al Settore Avio Reggiane. La préma prudusiòun ed la Società Studi e Brevetti Gruppo Caproni l’é al bumbardêr a dû mutōr Piaggio P.32bis, ṣvilóp dal Piaggio P.32.
In pió al Regiân mèten só al setōr Motori Avio cun la côpia in sèria, só licèisa Piaggio, dal mutōr radiêl P. VII C16. Sèimper só licèinsa Piaggio a gnirân in sègvit prodòt al versiòun C35 e C45 dal P.VII, al P.VI bis , al P.XI bis , al P.XV mènter só licèinsa Fiat al srà prodòt l' A.74. Al sucès dal setôr ed l’aviasiòun al srà marchê dal fat che a la fîn dal 1936 al fatûra al 60% dal totêl.
Int al 1937, só licèinsa SIAI-Marchetti, a vîn inviêda la lénia ed produsiòun dal trimutōr da bumbardamèint S.M.79 e a cavṣa dal ralentamèint dal j urdinasiòun (a la fîn ed l’ân al setōr ed l’aviasiòun al và zò al 45% dal faturê totêl) a vîn arnuvêda l'aṣiènda per méz ed l’aquést ed la Società Studi e Brevetti Gruppo Caproni.
Al 23 fervêr 1937 al vôla per la préma vôlta al mudèl dal P 32 bis pilotê dal cm. Gamna. Al 19 mâg al vôla la só côpia spurtîva: al prém mudèl dal Caproni Ca.405. Ind l’intensiòun ed l'aṣiènda dû Ca.405 arén duvû partecipêr a la gâra dal "Nastro Azzurro" ch’ l’a ‘s sré stêda fâta tr’ al 20 e al 21 agòst 1937 mó, per divêrs mutîv, nisûn di dû mudê l’à prû partecipêr.
Al faturê dal setôr ed l’aviasiòun a’s tîra só, al 1938 e 1939 a’s sêren rispetivamèint cun al 55% e l'80% dal faturê totêl.
Al 24 mâg al vôla al prém mudèl dal Re.2000 (MM 408), pilotê dal Cmandânt De Bernardi, ind al novèmber a vîn mésa só la lénia intercetōr Re.2000 sèria 1 per l' Aviasiòun dal Ré, mó i pôch mudê fât a andrân dabòun in prâtica sōl int al 1941.
L'aparèc al tôṣ só un discrêt sucès ânca internasionêl tânt che ‘na cumisiòun inglèiṣa, incarichêda ed cumprêr materiel militêr, la trâta cun al Regiâni per la pruvésta ed cîrca 300 mudê ed Re.2000 (in môd cêr per l'ingrès in guèra ed l'Itâlia a fiânch ed la Germâgnia l'ōrden an srà mai fât). Ind al ‘stès tèimp idèj d'interèsi a rîven da Svèsia, Règn d’ Ugoṣlâvia, Spâgna, Finlândia, Svésra e Uniòun Soviètica (ânca in sté chêṣ, pr’al ‘stès mutîv dét ed sōvra, l'interèsi an n’à mìa prû mudêres in un ōrden). Sōl cun l'Ungheréia l'interesamèint l’à prû èser cunclûṣ. Difâti, al 27 dicemèber, a vîn fât un cuntrât per la pruvésta de 70 Re.2000 [1] a l'aviasiòun militêra ungherèiṣa (MKHL). In pió, ind al mêrs dal 1940, a vîn dêda la licèinsa ed produsiòun a la déta MAVAG ed Budapest.
Sèimper ind al mâg dal 1940, a vîn inviêda la produsiòun d’ j intercetôr Re.2000 Heja per la MKHL ungherèiṣa.
Int al zógn e utòber a vôlen, in ôrden, al prém mudêl dal Re.2001(MM 409) e dal Re.2002 (MM 454), pilotê dal Cmandânt De Bernardi.
Al 28 novèmber 1940 a vîn fât un acôrd per la pruvésta a l'Aviasiòun svedèiṣa (KSF) per la cunségna de 60 RE 2000. J aparèc ciamê J20 a gnirân cunsgnê tr’ al 1941 e al 1942.
Al 18 dicèmber al vôla al secònd mudèl ed l’ Re.2001 (MM 468), pilotê dal Cmandânt Scapinelli e l' ân a‘s cunclód pr’ al setôr ed l’aviasiòun cun ‘na pêrt ed l' 80% rispèt al faturê totêl.
Int al mêrs dal 1941 a vîn inviêda la produsiòun d’j intercetōr Re.2000 per la KSF svedèiṣa mó al mèiṣ l’é sfurtunê in quânt al 14, al secònd mudèl dal Re.2001 (MM 468) pilotê dal Cmandânt Scapinelli, al câsca zò cavṣând la môrt dal colavdadōr a câṣva ‘d un guâst al mutōr sucèsa ind la fês ed l’ aterâg.
Al 22 mêrs al prém Re.2000 in funsiòun al vîn cunsgnê a l' Aviasiòun dal Rè, mó sōl pôch êter mudê, ind al divêrsi versiòun, a gnirân impieghê da l' Aviasiòun e da la Marèina dal Rè.
Ind al 1941 a vîn inviê la produsiòun ed la versiòin Grande Autonomia Re.2000 sèria 2 per la Marèina e la produzione in serie del Re.2001 per l’ Aviasiòun dal Rè.
Al 27 zógn al vôla al prém mudèl ed la versiòun ch’ al prîva èser lancê da ‘na nêva Re.2000Cat. per la Marèina.
Int al lój dal 1941 l’ Aviasiòun dal Rè Svedèiṣ (KSF) la fà savèir al só interèsi per un rubōst rifurnimèint ed Re.2001; mó, a câṣva dal stêt ed guèra e dal pió impurtânti necesitê ed la nòstra Aviasiòun, l'operasiòun la gnîrà mìa finaliṣêda.
Al 1 ed lój e al 29 vôlen per la préma vôlta al Re.2001bis, e al prém mudèl dal Re.2003 pilotê dal Cmandânt Agello. A vînen segvî, l' 8 novèmber, dal prém mudèl ed la versiòun Grande Autonomia Re.2000GA (MM 8059).
Al 1942 al cumîncia cun al prugèt dal mutōr in lénia Re.105 RC 100 e cun al campiòun dal mutōr in linea Re.103 RC 50. Nisûn di dû al vedrà mai la produsiòun in sèria.
Int al fervêr a vîn fât al prém (di pôch campiòun) ed la versiòun anti-nêva Re.2001 GV (MM 7226), mèinter in mâg al 9 e al 18 vôlen in ōrdin al prém mudèl dal Re.2005 (MM 494) e al secònd mudèl dal Re.2002 (MM 7309), pilotê dal Cmandânt De Prato (st'ûltem al farà da tèsta ed sèria per l'aviamèint produtîv).
La MAVAG la cumîncia al cunsègni a l'Aviasiòun ungherèiṣa del Re.2000 prodòt localmèint (ed mèj cgnusû cme Héja II).
In setèmber e utòber, in râpida sucesiòun, vôlen al sperimentêl RE 2001 Delta (MM 9920), pilotê dal Cmandânt Beretta, al secònd mudèl dal Re.2005 (MM 495), al prém (di pôch) Re.2001OR fât in vèsta ed druvêri inséma a dal, mai custruîdi, nêvi pôrta aparèc, l'ónich Re.2003 ed sèria (MM 12415), pilotê dal Cmandânt Caracciolo.
In novèmber a vîn inviêda la produsiòun in sèria dal RE 2002 e al 20 presentê al stódi dal RE 2005 R (un aparèc sperimentêl a spînta mésta ch’al gnirà mai fât).
In dicèmber l’ RE 2005 al cumîncia a èser prodòt in sèria e al 23 al vôla per la préma vôlta al mudèl ed câsa-silurânt RE 2001 G, pilotê dal Cm. Caracciolo.
Incòra ‘na vôlta l'ân a's sêra cun al faturê ed l’aviasiòun a l'80% dal totêl.
Al 27 znêr del 1943 al mutōr dal sperimentêl Re.2001 Delta (MM 9920), pilotê dal Cmandânt Beretta, al ciâpa fôgh mèinter l’é in un vôl ed prôva e l'aparèc al câsca (sèinsa conseguèinsi pr’ al pilôta che a ‘gh l’à chêva a butêres).
Al 23 fervêr al vôla al prém câsa notûren Re.2001CN (MM 08075) [2] che al srà la tèsta ed sèria ed la versiòun CN.
In mêrs e lōj al prém mudèl Re.2005 al và in ôvra cun l’ Aviasiòun dal Ré (a ló segvirân i mudê ed la Sèria 0) e a vîn fât al sperimentêl Re.2002bis (MM 7327).
L'avtûn dal 1943 l’é un pûnt de svôlta negatîv dal Regiâni in quânt al j avtoritê d'ocupasiòun tedèschi fêrmen, ed fât, l'ativitê lighêda al setōr ed l’aviasiòun.
Al 7 e 8 znêr 1944 i stabilimèint ed Rèz a vînen butê zò ind al cōrs ed dû bombardamèint aleê. I machinâr che s’în salvê dal disastér în inmagaṣinê in di parâg ed Rèz e in êter pôst ed l’ êlta Itâlia. Ed pió per scampêr a i bombardamèint aleê che a crèsen sèimper di pió la produsiòun la vîn decentrêda in dimòndi pôst ed l’ êlta Itâlia: Vicèinsa, Torbole, Gavirate, Cocquio, Besozzo, Gemonio.
Dâta l'ocupasiòun naṣésta e al blôch ed la prugetasiòun e dal svilóp di aparèc, al Regiâni a sêrchen ed preparêres al dôp guèra pinsând al cambiamèint ed l' impiânt produtîv vêrs l'aviasiòun civîla: a vîn inviê, e mai més in prâtica, al prugèt ed l'idrovolânt per i vôl d’ed là dal mêr (Ca.8000).
Intânt in mêrs, ind al j uficîni decentrêdi, a cumîncen ed nōv, ânca se cun dificultê, al j ativitê produtîvi. Es trâta adèsa ed sót scôrti per déti tedèschi (Messerschmitt, BMW e dal jêtri), mutōr P.VII e P.XI bis e DB 605 (st’ûltem in colaborasiòun cun Piaggio, Isotta Fraschini e Alfa Romeo). In pió, per cûnt ed la Luftwaffe, a vîn riprèiṣa la produsiòun ed soquânt Re.2002 d’ed là ed l’ativitê ed revisiòun e riparasiòun di aparèc.
Ind l'agòst dal 1944 al Regiâni patésen al sequèster di machinâri e materiêl di tedèsch compagnêda dal "trasferimèint" ed ‘na trintèina ed tètnich in Germâgna cun al cumpît ed dêr asistèinsa ai Re.2002 més dèinter a la Luftwaffe.
Ind l’avtûn a vîn cumpletê al campiòun del Re.2006 (MM 540) ch’al ciaparà mai al vōl.
L'ân a’s sèra cun al faturê dal setōr ed l’aviasiòun caschê al 40% dal totêl.
Ind al 1945, in sègvit al distrusiòun ed guèra e al condisiòun ed pêṣ urdnê da j aleê, la divisiòun ed l’aviasiòun dal Regiâni a finésen e a sêren só.
Produsiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Aparèc[modifica | mudéfica la surzéia]
- P32 bis: 2 mudê (só licèinsa Piaggio)
- Ca.405: 2 "
- S.M. 79: 405 " (só licèinsa Siae Marchetti)
- Re.2000: 349 "
- Re.2000: 60 " per l’Aviasiòun Svedèiṣa
- Re.2000: 60 " per l’ Aviasiòun Ungherèiṣa
- Re.2001: 237 "
- Re.2002: 225 "
- Re.2003: 2 "
- Re.2005: 37 "
- Re.2006: 1 "
Mutōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Mutōr só licèinsa[modifica | mudéfica la surzéia]
Piaggio P VII (C/16-C/35-C/45) 1.231 unitê
Fiat A-74 R.C. 38 1.722 "
Piaggio p. XI bis 1.121 "
Mutōr uriginêl[modifica | mudéfica la surzéia]
- Re.102 R.C. 50/1
- Re.103 R.C. 40/1
- Re.105 stódi e costrusiòu sperimentêla
- Stódi ed mutōr Re.104 R.C. 48/D 1.100 HP al decòl
- Stódi ed mutōr 18 cilénder in lénia 1.500 HP al decòl
Nuvitê[modifica | mudéfica la surzéia]
- Costrusiòun d’aparèc a gósa cun êli stâgni
- Impiêgh di ALCLAD
- Radiadōr intubê ind l’êla
- Progetasiòun d’aparèc cun spînta a zèt
- Progetasiòun d’aparèc cumercêl pr’ al traspôrt só ròti atlântichi
- Uṣ ed mâscri rotânti int al procès produtîv
Riferimèint e nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ J aparèc, ciamê ‘’Héja’’ a gnirân dabòun cunsgnê tr’ail 1940 e al 1942.
- ↑ In prâtica l’é un stódi ‘d un intercetōr ed la sèria préma ed la produsiòun.


text:
Mi g'avevi una bella Balilla,
fuderata de pel d'anguila;
ve cunti la storia de cume l'e' andada,
in tri minut me l'han dislenguata.
Prima ve disi el meste' che fu mi',
inisi i des ur e finisi a mess di';
vendi la soda, lisciva e saun,
e de dane' ne fu su a muntun.
Giri la baia cul motofurgun,
cun la candegina, paieta e pantun;
fu una pignata de card de mila,
me salt'in del cu de cumpra' la Balilla.
Porto la machina sota la porta,
me graten subit la roda de scorta;
la sposti un cicin la porti in via Larga,
passa un quei d'un che me grata la targa.
Peu passen i tedesch tislifen tislofen,
van su la vetura me mangen el cofen;
ciami i ingles per casciai via,
me passen tuta la caruseria.
Passa un fiulin, bel, ma senza i dentin
el me disvida tutt i lampadin;
El me fradellastr quel mala' de dabiet,
el fa finta de nient e me mangia el magnete;
A visitam ven fora el dutur,
che el me mangia el radiatur,
per rispet alla sciensa ghe disi na'got,
e lu' per dispet porta via anca el cruscot.
Ma te disi mi' l'è roba de mat,
me par 'na Balilla de ciculatt.
A vu in questura per denuncia' i dann,
quan turni in dre' ghe' pu' i pedan.
El me' purtinar che porta i uciai,
el salta in vettura a mangiam i fanai;
e la so' mie' si' quela latrina,
la ma bevu' fora tuta la bensina.
Peu me ne cumbinen de tuti i culur,
a trovi pu' nanca un toc de mutur,
una bruta facia de delinquent,
el me mangia el tubo de scapament.
A Vu per caso a truva' la me' surela,
ghe trovi in ca' un pistun e una biella,
resta in terra tri tuchei,
passa e spasin porta via anca quei.


text:
Vechigen
Vechigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4608 abitant.
El cumün de Vechigen al se tröva a una altitüden de 583 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bolligen, Hasle bei Burgdorf, Krauchthal, Muri bei Bern, Oberburg, Stettlen, Walkringen, Worb.


text:
Franza
Artéccol in dialatt bulgnais
La Franza (o Fränza), ufizialmänt Repóbblica franzaisa, la cunfénna col Bêlg', al Lussenbûrg, la Germâgna, la Svézzra, l'Itâglia, Mònaco, Andårra e la Spâgna. Da la Franza as pôl andèr in Inghiltèra a travêrs la galerî d'la Mândga.
La Repóbblica franzaisa l'è 'na democrazî fâta cme repóbblica presidenzièla. La zitè capitèla l'è Parigi. La Franza ai é dänter ai pajîs pió dsvluppé dal månd e incû la sèsta putänza dl'economî mundièla. I ideèl d'la Repóbblica franzaisa i én rapresentè da la dichiaraziån dî drétt dî ômen e dal zitadén.
La Franza l'è stè un pajais fundatåur d'l Ugnån Européa, dal Naziån uné e un mèmber d'la Francofonî, dal G8 e d'l Ugnån Laténna. La Franza incû l'è un pajais permanänt int'al Counsélli ed sicurazza dal Naziån Uné, e anch' onna dal putänz nucleèri arcgnossô. L'Esâgon l'è la destinaziån dî viâz pió cgnossó dal månd.
Albania Andorra Austria Belgio Bielorussia Bosnia-Ezegovina Bulgaria Cipro Croazia Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia Liechtenstein
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Budapest
Budapest (Aquincum in latin; Budimpešta in di lenguf jugoslav, del tudesch Bud im Pest; Budapešt' in cech e sluach) a l'è la capital de l'Üngheria.
A l’è anca la prima cità de l'Üngherìa per pupulaziun, cun 1.698.106 abitant, 2.571.504 se cuntum anca tüta l'area metrupulitana (2007).
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiüm Danubi el traversa la cità de Budapest.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Budapest a l'è nassüda in del 1873, quand che hinn staa giuntaa insema i cità de Buda, Obuda e Pest.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bùdapest a l'è gemelaa cun:
- Berlin, Germania
- Bucarest, Rumania
- Fort Worth, Stat Ünì d'America
- Franchfort sül Men, Germania
- Istanbul, Türchia
- Lisbuna, Purtugal
- New York, Stat Ünì d'America
- Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
- Tel Aviv, Israel
- Varsavia, Pulonia
- Viena, Austria
- Zagabria, Cruazia


text:
Anguis fragilis
L' Anguis fragilis (en bergamàsch: Signòrbola; en bresà: Sebórgola) l'è 'na spéce de rètil de la famìa dei Anguidae. A leèl popolàr l'è cunsideràt en bis, ma del pont de vìsta genétich l'è 'na lözèrta che gh'è sparìt le sànfe (àpoda). De le sànfe al estèrno rèsta pròpe negót, ma 'l schèletro 'l consèrva amò 'n quach tràse. I ezemplàr adùlti i rìa a 30 o 40 ghèi de longhèsa, la fèmina la pöl rià a ólte 'nfìna a mès méter. El còrp l'è quarciàt zó de schìde gròse e löstre. El culùr el pöl nà del gris löster enfìna al celèst.
La colonìza pràcc e ambièncc ömecc de l'Euròpa 'nfìna a l'Asia Orientàla. Dificilmènt se la tróa en ambièncc sèch. L'è 'na bès•cia perlopiö crepuscular a la piö notùrna, dàto che la preferés el scür e 'l frèsch.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anguis fragilis Carl von Linné, 1758
- Anguis fragilis fragilis Carl von Linné, 1758
- Anguis fragilis colchicus (Alexander von Nordmann, 1840)
La sotaspéce Anguis fragilis fragilis se la tróa n' töta Europa, la sotaspéce Anguis fragilis colchicus la tróa endèl'Europa sudorientàla, endèl Càucazo e 'n Iràn.


text:
Angela Merkel
La Angela Dorothea Kasner, cognossuda mej cont el nomm de Angela Merkel del nomm del sò primm marì (Amburgh, 17 de luj del 1954), l'è ona politega todesca.
Cressuda in de la Germania de l'Est, l'ha taccaa su a fà politega giamò quand che l'era ona tosanetta, e intrattant l'ha studiaa e la s'è laureada. L'è stada ona portavos del primm governo minga comunista de la Germania de l'Est (l'ultem governo prima de la reunificazion). L'ha tolt part a l'Union Cristiana Democratega, de la qual a l'è vegnuda presidenta in del 2000.
In del 2005 la s'è candidada ai elezion 'me primm minister, e l'ha governaa fina al 2009 in d'ona coalizion cont i socialdemocrategh. In del 2009 la s'è candidada ammò e l'ha vinciuu on'altra voeulta.
L'è vuna di personn pussee important de la politega europea e mondial. El giornal american Forbes Magazine l'ha dii che l'è la donna pussee potenta del mond. L'è vun di simboi de la renassida todesca dopp la reunificazion.


text:
Boa Sr
Boa Sr l’è stàcia l’öltima persùna che l’ìa buna de parlà la lèngua Bo che l’éra parlada in del arcipélach di Andamane, in del gólf del Bengala, in India.
Boa Sr l’è mórta ol 26 de Zenér del 2010 a l’èta de 85 agn, dòpo ès iscampàda al Tsunami del 2004.
La lèngua Bo l’èra öna di 10 lèngue parlade dal pòpol Grancc Andamanés, pòpol che se pènsa l’abie abitàt chèste ìsole da piö de 65.000 agn; i éra 5.000 quando in del 1858 i è riàcc i Inglés; in del 2010 i n’éra restàcc dóma 52 e tra chès-ce Boa Sr.
"Da quando l’éra restàda desperlè a parlà ‘l Bo", l’à contàt sö ‘l lenguést Anvita Abbi, che l’la cognusìa de tace agn, "la se sentìa pròpe desperlé, dezà che la pödìa piö ciacolà con nisü”.
Coi lenguést la parlàa ach di tribù apröf a la sò: ‘n particolàr l’ìa confidàt che segónt lé i Jarawa, che i éra mia stai decimàcc, i éra "pròpe fortünàcc dezà che ìa pödìt restà in de la forèsta, bèi luntà da i colòni che i gh’à ‘n mà la gran part del teritòre di ìsole".
Per iscoltà la lèngua Bo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S’pöl scoltà la lèngua Bo e Boa Sr che la canta söl sito:


text:
Funziú ulumorfa
Le funziú ulumorfe i è l'ugett centraal da stüdi da l’anàlisi cumplessa: i è da le funziú definide int un sübcungjuunt deerf dal plà cumpless cun valuur a (u int una süperfiis da Riemann), e diferenziàbile in sentüü cumpless in töcc i puunt. Chesta chí a l’è una cundizziú fisc plüü forta che la diferenziabilitaa reala e la implica che la funziú a l’è infinidameent diferenziàbila e sa la pöö descriif par la suva séria da Taylor. Ul tèrmin funziú analítica al è druvaa da spess cuma sinònim da "funziú ulumorfa". Una funziú ch’a l’è ulumorfa in tütt ul plà cumpless sa la nòmina funziú intrega. La frasa "ulumorfa int un puunt a" la significa mia noma "diferenziàbila in a", plütòost "diferenziàbila in tütt un diisch deerf centraa in a" íntal plà cumpless. Biulumorfa al è una funziú ulumorfa bigetiva cunt una funziú inversa apó ulumorfa.
Cuntegnüü
Definizziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si U al è un sübcungjuunt deerf da e al è una funziú, disemm che f a l’è "diferenziàbila in sentüü cumpless" íntal puunt z0 da U si al esiist ul límit
- .
Ul límit chí sa l töö sura tüte le sequenze da nümar "cumpless" tendeent a z0, e par tüte cheste sequenze ul quozzieent diferenzial al gh’a da sa aprussimá al istess nümar f '(z0). Intuïtivameent, si f a l’è diferenziàbilaa in sentüü cumpless in z0 e na aprussimemm a z0 par la direzziú r, alura le imàgen sa i aprussimarà a f(z0) par la direzziú f '(z0) r, indúe ul darée prudüit al è la mültiplicazziú da nümar cumpless. Cheest cuncett da diferenziabilitaa al cumpartiss certe prupietaa cun la diferenziabilitaa reala: che i è:
- la linearitaa,
- le régule dal prudüit, dal quozzieent e da la cadena.
Si f a l’è diferenziàbilaa in sentüü cumpless in "töcc" i puunt z0 in U, disemm che f a l’è "ulumorfa in U". Disemm che f a l’è ulumorfa íntal puunt z0 si a l’è ulumorfa int un intuurn da z0. Disemm che f a l’è ulumorfa int un cungjuunt mia deerf A si a l’è ulumorfa int un cungjuunt deerf che al cunteegn a A.
Una definizziú equivalenta a l’è la seguenta. Una funziú cumplessa f(x + iy) = u + iv a l’è ulumorfa si e noma si la satisfà le equazziú da Cauchy-Riemann e u e v i la gh’a le prime derivade parziale cuntínüe par rapòort a a x e y.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tüte le funziú polinòmiche in z cun cueficeent cumpless i è ulumorfe in , e apó al i è ul sinus, ul cosinus e la funziú espunenziala. (Da fatt le funziú trigonométriche i è fisc relazziunade cun la funziú espunenziala e i pöö vess definide a partí da chesta duvraant la formula d'Euler). La branca principala da la funziú lugariitm a l’è ulumorfa íntal cungjuunt . La funziú ariis quadrada sa la pöö definí cuma
e par taant a l’è ulumorfa in cada àrea indúe al síes ul lugariitm . La funziú 1/z a l’è ulumorfa in {z : z ≠ 0}.
Esempi típich da funziú che i è mia ulumorfe i è la cunjugazziú cumplessa e töö la paart reaal.
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gja che la diferenziazziú cumplessa a l’è lineara e la ubediss a le régule dal prudüit, dall quozzieent e da la cadena, le sume, i prudüit e cumpusizziú da funziú ulumorfe i è ulumorfe, e ul quozzieent da dò funziú ulumorfe al è ulumòorf in cada àrea indúe ul denuminaduur al è mia zero.
Cada funziú ulumorfa a l’è infinidameent diferenziàbila in töcc i puunt. La cuinciit cun la suva pròpia séria da Taylor e la séria da Taylor la cunveerg in töcc i diisch deerf deent al domini U. Le série da Taylor i pöö cunveerg int un diisch plüü graant; par esempi, la séria da Taylor dal lugariitm la cunveerg in töcc i diisch ch’i cuntegn mia 0, e apó aprööf la línia reala negativa. Vidé le funziú ulumorfe i è analítiche par la demustrazziú.
Si sa l identifica cun , alura le funziú ulumorfe i cuinciit cun chele funziú -diferenziàbil da dò variàbile reale che i cumpiss le equazziú da Cauchy-Rieman, un cungjuunt da dò equazziú diferenziale in derivade parziale.
Aprööf di puunt da derivada difereent da zero, le funziú ulumorfe i è cunfurme íntal sentüü che i preserva i àngul e la furma (però mia la misüra) da figüre petite.
La fórmüla integrala da Cauchy la afirma che cada funziú ulumorfa int un diisch a l’è cumpletameent determinada paj söö valuur in la fruntera dal diisch.
Da un puunt da vista algebràich ul cungjuunt da le funziú ulumorfe int un cungjuunt deerf al è un anell cumütatiif e un spazzi veturiaal cumplett. Da fatt, al è un spazzi veturiaal tupulògich lucalameent cunvess, cun la seminorma dal süpremm in cungjuunt cumpatt.
Diverse variàbile[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una funziú analítica cumplessa da diverse variàbile cumplesse sa la definiss cuma analítica e ulumorfa int un puunt si sa la pöö esteent lucalameent (int un prudüit cartesià da diisch, centraa in cheest puunt) a una séria da potenze cunvergeent in le variàbil. Chesta cundizziú a l’è plüü forta che le equazziú da Cauchy-Rieman; da fatt sa pöö afirmá che:
Una funziú da diverse variàbile cumplesse a l’è ulumorfa si e noma si satisfà le equazziú da Cauchy-Rieman e a l’è lucalameent da quadraa integràbil.
Estensiú a l'anàlisi funziunala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cuncett da funziú ulumorfa sa l pöö esteent aj spazzi da dimensiú infinide da l’anàlisi funziunala. L'artícul da la derivada da Fréchet al revisa ul cuncett da funziú ulumorfa int un spazzi da Banach.
Terminulugía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Incöö, la plüpaart di matemàtich i preferiss ul tèrmin "funziú ulumorfa" a "funziú analítica", gja che cheest darée al è un cuncett plüü generaal. Vargott al è apó par che un resültaa impurtaant da l’anàlisi cumplessa al diis che cada funziú ulumorfa a l’è analítica cumplessa, un fatt che s’al dedüiss mia diretameent da le definizziú. Ul tèrmin "analítich" al è da tüta manera anmò ampiameent druvaa.
La parola "ulumorfa" la deriva dal Greech "holos" ch’al significa "intreegh" e "morphe" che significa "furma" u "aparenza".


text:
Pruvèinsa ed Mòdna
Artéccol in dialètt mudnés
La Pruvèinsa ed Mòdna l'è 'na pruvèinsa dl'Emélia-Rumàgna ed circa 700 méla cristiàn.
La cunfèina a nord cun la Lumbardìa (Pruvèinsa ed Mantua), a est cun la Pruvèinsa ed Frèra e la Pruvèinsa ed Bulägna, a sud cun la Tuschèna (Pruvèinsa ed Lócca e Pruvèinsa ed Pistója), a ovest cun la Pruvèinsa ed Rèz.
Geografia[modifica | mudéfica la surzéia]
La pruvèinsa l'è divìsa in trî pèrti da nord a sód: piàn, culèina e muntàgna. I fiómm pió impurtànti dla pruvèinza i én la Sëccia ed il Panèr ch'i vàn tótt e dô in dal Po.
Cumùn prinsipèli[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Turén
Artéccol in dialatt bulgnais
Turén (in itagliàn Torino), l'è la zitè piò impurtanta dal Piemånt. L'arà stra sé e nò un miglión d'abitant e l'è famòusa par la sò tårr, la Mole Antonelliana e parché l'è stè la capitèl d'l Itaglia fén al 1866.
Al só nomm al vén da la parôla cèltica Tau, ch'al vré dîr Muntâgna, anca se un bel pò ed zänt la pänsa ch'al só significhèd l'è quall ed Tårr cinénna. I romàn i l'avêven ciamè Augusta Taurinorum pr'al lår imperadåur Augustus.
Int'al zénc-zänt la zitè l'è gnó la capitèla del duchè ed Savoya, e da cal mumänt l'à sänper misdè la só stòria con qualla d'la famàjja ch'l à realizè l'unitè itaglièna, advintand la prémma capitèla Ràggn d'Itâglia int'al 1861.
La zitè l'è traversè dal fiómm Po e da la basa e la só economî l'è concentrè såura tott såura l'indósstria automobilésstica, cme la FIAT, la pió granda d'la naziån.
Stra i sénnbol d'la zitè ai è la Mole Antonelliana, un gran palâz che quand ch'l è stè tirè só l'era al pió èlt dal månd. Ai é anch'un Musêo d'l Egétt che l'è al pió inpurtant al månd, int'al só gènder, dåpp quall dal Cairo.
El sénndic ed Turén al s ciâma Piero Fassino.


text:
Trezz
Trezz (in italian: Trezzo sull'Adda) a l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan con 12130 abitant, che 'l confina cont i provincc de Monscia e Brianza (comun de Busnagh, Cornaa e Roncell) e de Bergom (comun de Cavriaa). El vòtt de luj del 2008 el president de la Republica Taliana Giorgio Napolitano l'ha daa al comun el titol de "Cittaa". Quest probabilment per i sò bellezz stòrich e artistich del paes. De chì, a partì de l'Adda, el nass el Navili de la Martesanna. Gh'è anca on alter comun italian ciamaa Trezz (Trezzo Tinella in Italian), e se troeuva in de la Provincia de Cuni.
El comun el gh'ha anca ona frazion, ciamada Concesa.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La parte ègia del paìs de Très co sò i strade strécie medioeale e i pórte d'ingrès.
- Ol castèl di Viscóncc 'ndóe gh' stacc imprisùnàt e fòrse pò 'nvelenàt ol Bernabò Viscóncc dal sò neùt Giangaleàs Viscóncc.
- La centrala elètrega Taccani che la se tróa sö i rie del Ada a i pé del castèl.
- La éla Viscóncc a pich söl fiöm.
- La éla Cavènàch facia sö 'n del 1647 da la Ipòlita Cavenàch che l'à compràt ol feudo de Très.
- La Cà Gargantina con i sò afrèsch del méla e sèt (1.700).
- Éla Gina a pich söl fiöm che l'è la séde del Parch del Ada Nòrt.
- Ol Santuare de Consésa.
- La présa del navi Martesana che la taca pròpe a i pé del Santuare de Consésa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trezz l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Bulèj
Bulèj (nòm uficiàl in italian: Madonna del Sasso) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 397 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 15,3 km² e ona densità de popolaziun de 26 ab./km².
El se tröva al cunfin cunt i pruvinc de Vercei (cumün de Breia, Cei, Civiasch, Valdügia e Varal) e de Nuvara (cumün de Pela, Pogn e San Maurizi).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bulèj l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pruvincia de Lissandria
- Süperfiss: 3.560 km²
- Pupulazziun (2001): 418.231 ab.
- Densitaa: 118 ab./km²
- Nümer de cumün: 190
- Capitaal (pup. 2001): Lissàndria (85.438 ab.)
La Pruvincia de Lissandria l'è una pruvincia del Piemunt che la cünta 438.383 abitant. La se tröva in del süd-est de la regiun, al cunfin con la Pruvincia de Vercei a nord, a ovest con la Pruvincia de Türin e cun la Pruvincia de Ast, a est cun la Lumbardia (Pruvincia de Pavia), a süd con la Ligüria (Pruvincia de Genuva e Pruvincia de Savona) e a süd-est cun l'Emilia-Rumagna (Pruvincia de Piasenza).
La se tröva dunca in d'una pusiziun centrala tra i vari pruvincc del nord-ovest de l'Italia, e per quest la gh'ha avüü l'inflüenza da tüt i cultür regiunal de la zona.
El teritori e i lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pruvincia de Lissandria la ven dividüda de norma in ses teritori, che hin culegaa ai cità püssee impurtant de la pruvincia.
- L'Aques, cun caplögh Aqui e in direziun de Ast e Cuni, indè che se parla un dialet de tipu piemuntes.
- El Lissandrin, inturna a Lissandria, indè che se parla un dialet de tipu piemuntes uriental.
- El Casales, inturna a Casal Munferaa, indè che se parla un dialet de tipu piemuntes munfrin.
- El Nuves, inturna a Növ Ligür, indè che se parla un dialet de tipu ligür.
- L'Uvades, inturna a Uvada, indè che se parla un dialet de tipu ligür.
- El Turtunes, inturna a Turtona, indè che se parlen dialet de transiziun tra el Lumbard e l'Emilian.


text:
Medel (Lucmagn)
Medel (Lucmagn) a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 424 abitant e una süperfiss de 136.20 km², e al se tröva a una altitüden de 1332 meter sura al livel del mar.
El cumün de Medel (Lucmagn) a l'è tacaa ai cumün de Bregn (TI), Disentis/Mustér, Quinto (TI), Sumvitg, Tujetsch, Vrin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Medel (Lucmagn) l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1315 col nom de de valle Mederis.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufiziala del cumü de Medel/Lucmagn l'è 'l rumanc, chi parlaa in d'una variant del sursilvan da tüta la popolazion, cume l'è anca indicaa in de la tabela chi desutta, relativa ai ültim censiment:


text:
Letizia Moratti
Letizia Brichetto Arnaboldi spuzàda Moratti (Milà, 26 de noèmber del 1949) l'è 'na pulìtica e manager italiàna; l'è stàda sìndech de Milà 'nfìna a la primaéra del 2011 e mèmber del PDL 'nfìna al dezèmber del 2011. Tra le ótre ròbe l'è stàta apò la prìma fónna a éser numinàda presidènt de la RAI.
Cóme manager la g'ha lauràt endèl setùr de le asügürasiù e de le telecumunicasiù. 'Ntra 'l 1994 e 'l 1996 l'è stàda la presidènta de la aziènda de televiziù statàl italiàna (la RAI). Endèl 1999-2000 la g'ha colaboràt có Rupert Murdoch, magnàte de le cumunicasiù, söl progèt de espansiù 'n Euròpa de le atività del sò grùpo.
Del 2001 al 2006 l'è stàda Minìster de l'Edücasiù, endèl segónt e tèrs goèrni Berlusconi.
Endèl 2006 la s'è prezentàda come candidàt sìndech de Milà per el Pòpol de la Libertà/Fórsa Itàlia e la g'ha insìt con de piö del 52% dei vóti.
Endèl 2011, la g'ha turnàt a prezentàs come candidàda del PDL e de la Lega Nord, ma al balotàgio la g'ha ciapàt apéna el 44,9% dei voti e isé l'è stàda batìda de Giuliano Pisapia, candidàt del centrosinìstra, che de vóti 'l n'ha ciapàcc el 55,1%.


text:
1504
De Wikipedia
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ul scültuur Tuscan Michelangelo Buonarroti al finiss ul David.
- La Francia la ceed ul regnamm da Nàpoli a la curona aragonesa.
- D'acordi cul testameent da la suva màdar Isabel I, Joana I la Boja la deventa reina da Casteja.
- 17 12 - Granada (Andalusia, Spagna): gh'al riva ul cadàver d'Isabel I da Casteja par ga vess interaa, prucedeent da Medina del Campo, indúe la reina a l'era morta tré setimane prima.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 26 11 - Medina del Campo (Valladolid, Spagna): Isabel I da Casteja la Catòlica.


text:
Włocławek
Włocławek (Vladislaviensis in latin; Leslau in todesch stòrigh) a l'è ona città de la Polònia central, situada longh la Vistola e cont ona popolazion de circa 123.000 abitant. La città la se troeuva in del Voivodaa de Cuiavia-Pomerania; fina al 1999 l'era el capploeugh del voivodaa omònim.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diòcesi de Włocławek l'è stada nominada per la prima vòlta in d'ona bolla papal de l'Eugeni III in del 1148.
A Włocławek hinn nassuu tant vescov, arcivescov, generai e anca el premi Nobel per la medisina del 1950 Tadeusz Reichstein. Semper in quella città chì l'è staa coppaa el pret polacch Jerzy Popiełuszko (1947-1984), vun di simbol de l'opposizion cattòliga al comunismo sovietigh polacch e beaa de la Gesa Cattòliga.


text:
Erölanöa
Erölanöa (en Italià: Verolanuova), l'è 'n cümü de 421 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 25 km a Sud de la cità de Brèsa e 22 km a nòrt de la cità de Cremùna.
El teretóre de Erölanöa l'è töt pià e l'è streersàt del Strù, che l'è 'n fiöm che 'l nas endèl cümü de San Pàol e 'l va a sbötàs endèl Òi a Puntìc. El Strù 'l pödarès véser a l'urìgin o 'ndèna quat maniéra ligàt al nòm de le dò Eröle (Erölanöa e Erölaècia) perchè en urìgin el se ciamàa Verrone.
Del cümü de Erölanöa fa pàrt apò a le frasiù de Bréda e Cadignà. Chèsta öltema la g'ha fàt cümü de per sò cönt enfìna al 1928.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mudànti
El mudànti egl' în cl' indumèint ed sòta ch' al quàcia (u in soquànt chèś, al véla) chel perti dal noster còrp ch' i stan sèimp'r a l'ôra. Al nòm "mudànti" al deśvîn dal latèin mutanda, ciuè un quèl ch' al s'rèv da cambièr despès. A s pōl catèr dal mudànti 'd cutòun, ed lana (mudantòun u mutandòun), ed séda, ed pìs, ed lycra, ed tùl.
El mudànti egl' în abàsta diferèinti prìma 'd tùt s' egl' în per cal dòni u p'r i òm, sovertùt per dal necesitè 'd cuntensiòun e prutesiòun del rispetìvi diferèinti perti genitêli.
El mudànti da dòna i s pólen catèr ed soquànti fórmi diferèinti, cum' al slìp, al tanga, al periśôma, la braśiliâna e la culotte; mèinter che chi òm i pólen druèr i slìp, i boxer, al periśòma u i mudantòun 'd lana.
El mudànti 'd lung al tèimp
Al n' è mìa dimòndi tèimp ch' l' òm al drôva 'l mudànti a quèl ch' a s pól cavèr dal fòunt antìghi, e soquànti paróli i s càten in dal stôric Paolo Diacono ch' al còunta che Alahis, dùca 'd Trèint, al vlìva che 'n ambasadôr ed 'l Arsivèscuv, al psìs ciacarèr ség si munda femoralia habet, ciuè a cundisiòun ch' al gh' ìs el mudànti pulìdi.
In dal pasè el mudànti i éren druèdi piò dai òm che dal dòni perchè chilôr i druèven piotòst 'na camìśa. Sōl a partìr da un pèra 'd sècul fa, el mudànti i tàchen a èser druèdi da cal dòni, prìma lunghi 'd lung al gambi e anca sustgnùdi cum' i mudantòun, p'r el dòni piò rìchi, po' a pòc a pòc piò pràtichi e curti anca per tùti chegli ètri dòni infìn a dvintèr cl' indumèint ch' a cgnusòm anc' incō.


text:
Bautzen
Bautzen (Budyšin in lusazian; Budziszyn in polacch; Budyšín in cech) l'è ona città de la Germania oriental. Ghe viven 39 607 abitant (dato del 31. Dic 2013).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in la Lusazia Alta, in del Land de la Sassonia e in del circondari omonim.
Bautzen l'è traversada del fiumm Sprea.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I archeologh hann trovaa in de la zona di insediament germanigh del terz secol prima de Crist, ma el primm document che 'l parla de la città l'è del 1002.
In del 1018 la gh'è stada firmada ona pas tra el re todesch Enrigh II e quell polacch Boleslaa I: con quell trattaa chì, Bautzen l'è finida sotta la Polonia. In del 1033 l'è passada anmò sotta l'Imperi; poeu in del 1319 l'è passada a la Boemia e in del 1635 a la Sassonia. In del Medioev l'è stada leada in d'ona lega de ses città con Görlitz, Zittau, Löbau, Kamenz e Lauban.
In del 1813 gh'è stada ona battalia di Guerr Napoleonigh.
Sotta i Nazista a Bautzen el gh'è staa on lager e ona battalia tra Todesch e Russ (21-30 april 1945).
Anca sotta i comunista de la DDR Bautzen l'è stada doperada 'me prison: al dì d'incoeu vun di duu compless che le formen l'è anmò doperaa, menter l'alter el gh'ha la fonzion de memorial de la dittadura.


text:
Darmstadt
Darmstadt l'è ona città de la Germania central, cont ona popolazion de 149 743 personn (dato del 31. Dic 2013).
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è ona città de l'Assia, capploeugh del distrett con l'istess nomm. L'è foeura di circondari.
L'è la quarta città del Land, dopo de Francofort, Wiesbaden e Kassel. L'è traversada del riaa Darmbach e del Modau. Darmstadt la gh'ha noeuv quarter: Darmstadt-Mitte, Darmstadt-Nord, Darmstadt-Ost, Bessungen, Darmstadt-West, Arheilgen, Eberstadt, Wixhausen e Kranichstein.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Darmstadt la salta foeura per la prima volta in d'on document del XI secol cont el nomm de Darmundestadt. Se sa minga ben de indove l'è che 'l vegna 'sto nomm: besogna dì che l'è domà ona coincidenza che "Darmstadt" in del todesch del dì d'incoeu el voeura dì "città de l'intestin".
La gh'ha 'vuu el status de città sotta el regn de Luis IV del Sacher Roman Imperi in del 1330. Al temp Darmstadt la partegniva a la contea de Katzenelnbogen: i cont la doperaven 'me segonda residenza e gh'hann faa sù on castell. Quand che la dinastia di Katzenelnbogen l'è finida, in del 1479, Darmstadt l'è passada a l'Assia, e inscì l'è anca al dì d'incoeu.
L'è cressuda de bon ai temp de la Revoluzion Industrial. Ai temp di Nazista l'è stada la prima città che in del 1933 l'ha faa sarrà sù tucc i negozzi ai giudee. In del 1942, hinn staa deportaa 3000 giudee. Dopo la II Guerra Mondial (e dopo avè patii di bombardament bei pesant), Darmstadt l'è stada sede de on mucc de compagnii tecnologegh.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alkmaar, Paes Bass.
- Troyes, Francia.
- Chesterfield, Regn Unii.
- Graz, Austria.
- Trondheim, Norvegia.
- Bursa, Turchia.
- Płock, Polonia.
- Freiberg, Germania.
- Szeged, Ungheria.
- Bressa, Italia.
- Saanen, Svizzera.
- Ungwar, Ucraina.
- Libau, Lettonia.
- Logroño, Spagna.


text:
Albertville
Albertville l'è 'na citadìna franséza de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è séde de sota-prefetüra e capolöch dei cantù de Albertville-Nord e Albertville-Sud e del circondàre (arrondissement) de Albertville.
La fà part del dipartimènt de la Savoia.
La g'ha 'na popolasiù de 18 832 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 17,54 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 328 méter a 'na altèsa màsima de 2030 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
17 09
Ol dé 17 de setèmber l'è 'l 260 ( 261 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 106 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de setèmber al è ul dí da pòost 260 ( 261 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 106 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1176 - I bizantì i vé batìcc endèla batàia de Miriocefalo dei türchi selgiuchidi.
- 1394 - Re Carlo VI de Francia el da ùrden che töcc i ebrei i sàpe casàcc vià de la Francia
- 1462 - Batàia de Swiecin (ciamada apò Batàia de Zarnowiec), endèla Guèra dei Trédez'Àgn
- 1630 - Fondasiù de la cità de Boston (Massachusetts)
- 1759 - El Papa Clemente XIII el püblica l'Enciclica Cum primum, sö la curusiù dei cèrec, cutra la mercadüra che chèsti i fàa, ecc.
- 1776 - Fondasiù del Presìdio de San Francisco
- 1787 - A Filadelfia vé firmàda la Custitusiù dei Stàti Ünìcc
- 1809 - Pace 'ntra Svésia e Rüsia 'ndèla Guèra Fìnica. El teretóre che dòpo 'l deentarà la Finlandia el vé cidìt a la Rüsia col Tratàt de Fredrikshamn
- 1907 - fondasiù de la Harley-Davidson Motor Company
- 1908 - El tenènt Thomas Selfridge el se sfracèla condèn aparèchio dei fredèi Wright e 'l deènta la prima vìtima de 'n vul aèreo
- 1939 - Segónda Guèra Mondiàl: L'Üniù Soviètica la atàca la Polonia
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Trüpe britàniche le vé paracadutàde sö Arnhem, come part de l'Operasiù Market Garden
- 1948 - El Lehi (cunusìt apò come Banda Stern) el còpa 'l cónt Folke Bernadotte, che l'ìa stat numinàt de l'ONU per mediù 'ntra Arabi e Ebrei
- 1974 - El Bangladesh l'aderés a l'ONU
- 1978 - Acòrde de pàce de Camp David 'ntra Israéle e Egìto
- 1983 - Vanessa Williams la deènta la prima Miss America afro-americàna
- 1988 - Seremónia de apertüra dei Zöc de la XXIV Olimpìade a Seul, Corea del Sud
- 1991
- - Corea del Nord e Corea del Sud le aderés a le Nasiù Ünìde
- - Linus Torvalds el püblica la prima versiù del kernel de Linux
- 2001 - El Dow Jones Industrial Average el tùrna a dèrver per la prìma ólta dopo de i atentàcc de l'11 de setèmber. Le asiù le à zó per töta la zurnàda e le fà registrà la piö gran pèrdida de póncc de la sò stória.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste e comemorasiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Veran (MB)
Veran (nom ufizial in italian: Verano Brianza) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 9 270 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 3,49 km² e 'na densità de 2 656 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Giüssan, Caraa e Briusch.
Evulüziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Veran l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Confuci
Al Confuci (Cinés:孔子; pinyin: Kǒng zǐ; Wade-Giles: K'ung-tzu, o Chinese: 孔夫子; pinyin: Kǒng Fūzǐ; Wade-Giles: K'ung-fu-tzu) a 'l éra stàt an filòsof cinés, fundadùr del Confucianesim.
La sò filuzuféa l'éra bazàda 'n sö la muràl persunàla e pulitiga, in sö l'unesté de le relasiù suciàle, la giöstìsia, 'l rispèt de l'ütorité a 'l intèrne de la faméa, ma ach in söl vès sincér e unèst in zeneràl.
Cuntegnüü
Biugraféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A stà a chèl che la dìs la tradisiù, 'l Confuci 'l era nasìt in de la sità de Zou, Lu, chèla che adès l'è la mudèrna pruìnsa del Shandong, in del 29 de Setèmber del 551 a.C..
Sò pàder, an òm poèr disendént da la Dinastia Shang, al gh'éra spuzàt a 65 àgn ana bagàia de 15, e an matrimone del zèner a l'època 'l éra 'n'üniù mia tròp acetàda. Confuci, che 'l gh'éra perdìt al pàder adóma quànt gh'érel trì àgn, 'l éra stàt tiràt sö da la màder in per lé che, aca se i vivìa in cundisiù de puerté, l'éra reüsìda a sigürà 'n'istrüsiù al fiulèt[2].
Gh'è mia però nutìsie següre in sö la éta del Confuci, ma la sò stória i la farà rüà a dientà 'n mèmber dei Shì (士), 'na clàs suciàla a metà tra i sciuròcc e le persùne püsé mudèste, cùlma d'òm che i tentàa de leà sö la lùr puzisiù a 'l intèrne de la soceté gràsie a la pròpe 'nteligénsa e cunusénsa.
La éta dal Confuci a l'è stàda in lìnea co la sò filuzuféa, 'l gh'ìa 'n caràter mudèst e pacàt, al sa casàa da mangià e i la cüsinàa 'n per lü, ga piazìa vès pagàt adóma in natüra per i sò 'nsegnaméncc. In dei öltem àgn la sò scöla l'éra dientàda bastànsa 'mpurtànta, la vegnìa pò ciapàda cumpàgna di ezémpe d'edücasiù, ma la dàa 'm pó fastöde ai puténcc de la zòna, che i custrenzarà 'l maèstre a scapà da la Cina per salvàs la éta.
Dòpo ìga fàt i laurà püsé dièrs, la sò figüra l'éra stàda revalütàda e ga vegnarà dàt incarèch püsé prestigiùs, cùme chèl d'ambasadùr.
Turnàt in del astàt de Lu, 'l sìa dedicàt a 'l ansegnamént e ai stüde 'nfìna 'l dé de la sò mòrt.
Ansegnaméncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dei sò Dialoghi, Confuci 'l sa prezénta cumpàgn de 'n "mesagér che 'l g'à 'nventàt nigóta"[3], e 'l önech doér che 'l g'à 'l è adóma chèl de trasmèt la sapiénsa de i antìch. In chèl'òpera ché, 'l invitàa i sò stüdéncc a la riflesiù prufùnda, per aprufundì la cunusénsa del pasàt e per ricéf i ansegnaméncc gràsie ai stüde dai tès-cc antìch.
In an témpe de guère sanguinùze tra i stacc cinés, al Confuci 'l gh'ìa tiràt fò amò 'l cuncèt de "Mandàt del cél" (天命 pinyin: Tiānmìng), in de la pusibilité de önificà töta la Cìna e dunà pàs e richèsa a la pupulasiù[4].
Ampurtànta l'è aca l'idéa confucìna del jūnzi (君子), paróla che prìma del Confuci la urìa dì "nubilté de sanch", dientàda pò "nubilté de l'ànem, ciapàda co la pràtega de le virtü". Al sò 'nsegnemènt l'éra dóca urientàt a la furmasiù de töcc i òm, e mia 'ndóma ai fiöi di sciuròcc.
Filuzuféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Acasibé in Cìna i precècc del Confuci i sàe stacc seguécc cumpàgn de 'na religiù, sa discüt amò se 'l Confucianesim al pödèss vès cunsideràt del bù 'na religiù. I tes-cc confucìni, 'nfàti, i pàrla mia de idée in sö le divinité e i trascüra 'n frach d'aspècc de la spiritualité e de la natüra de l'ànema.
I prensépe del Confucianesim i gh'ìa catàt sö 'n cunséns grànd fés, suratöt perchè i éra fundàcc in sö le tradisiù e credénse cinéze. Confuci 'nfàti 'l gh'ìa ludàt l'unesté vèrs la faméa, l'adurasiù dei antenàcc, al rispèt di vècc da part dei zóegn.


text:
Gruparél
Gruparél (nòm uficiàl en italià: Gropparello; en emilià: Gruparél) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 2 353 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 56,3 km² e 'na densità de 42 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bettola, Carpaneto Piacentino, Lugagnano Val d'Arda, Morfasso, Ponte dell'Olio e San Giorgio Piacentino.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Gruparél l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Castellina Marittima
Castellina Marittima l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 1.816 abitàncc, 'na superfìce de 45 km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cecina (LI), Chianni, Riparbella, Rosignano Marittimo (LI), Santa Luce.
El paés de Castellina Marittima l'ìa famùs 'na ólta, 'nfìna a le prìma metà del Nöfsènt, per vìa de le càe de alabastro, che pò 'l vignìa lauràt dei artigiàni locài o trasportàt a Volterra endóche 'l vignìa dopràt per realizà òpere d'art de fatüra pregiàda. Al dé d'encö le càe i è stàde bandunàde del töt.


text:
Tonga
El regn de Tonga a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è furmaa de pressapoch 170 isul (dumà 40 abitaa), spantegaa in trì rosc de isul in de l' Pacìfich, 650 km a est di isul Figi.
La capital a l'è Nuku'alofa.
La gh'ha una süperfiss de 748 km² e una pupulaziun de pressapoch 102.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tònga a l'è staa un pruteturaa del Regn Ünii del 1900 al 1970, quand che l'ha utegnü l'indipendenza.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lenguv ufiziaj de Tonga a hinn el tongan e l'ingles.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sport naziunal a l'è el rugby.
La squadra naziunala l'ha partecipaa a quater Campiunaa del Mund e a l'è intra i 13 püssee fort al mund.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tonga (nom ufizial: Pule'anga 'o Tonga / Kingdom of Tonga) a l'è un regn.
Ël re a l'è Siaosi Tupou V (del 2006).
Ël prim minister a l'è el Feleti Sevele (del 2006).


text:
Roè
Roè (nom uficiàl en italià: Roè Volciano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha presapóch 4 580 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 5 km² e 'na densità de popolasiù de 916ab./km². El cunfìna coi cümü de Gaàrt, Salò, Elanöa, Boàren. L'è giü dei prim paés de la val Sàbia e l'è apéna a 'n pér de chilòmetri del Lach de Gàrda
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
See-Gaster (distret)
El Distret de See-Gaster l'è giü dei òt distrecc eleturài (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera, L'è stat creàt endèl 2003 e 'l corespónt precizamènt ai ex-distrècc See e Gaster.
L'è sitüàt endèla part ucidentàl de cantù, sö le spónde dei lach de Zurìgo e de Walensee, entrmès entrà le preàlpi Apezeléze e le Alpi Glarunéze. El cunfìna a nordèst col distret de Toggenburg, a sudèst col distrèt de Sarganserland, a sud col Canton Glaruna e coi distrècc de March e Höfe (Canton Svit), a òvest col distrèt de Meilen (Canton Zürigh), e a nordèst col distrèt de Hinwil (Canton Zürigh).
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de See-Gaster el g'ha 'na popolasiù de 63 106 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 14 cümü:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a See-Gaster (distret) al Wikimedia Commons


text:
Lega Nord
La Lega Nord (nom ufizial Lega Nord per l'Indipendenza della Padania, Lega Nord per l'Indipendenza de la Padania) a l'è una federaziun de muviment autunumista regiunaj italian ativ suratüt in del nord de l'Italia (ciamaa anca Padania). I ubietiv pulitegh de la Lega a hinn cambiaa in di agn ma a bun cünt quel principal a l'è la rivendicaziun d'una quaj furma d'utunumia per i teritori padan.
El president l'è l'Umberto Bossi. I cuurdinadù i en el Roberto Maroni, el Roberto Calderoli e la Manuela Dal Lago.
In del 1996 l'ha pruclamaa la secessiun de la Padania ma incö el sò pruget a l'è la trasfurmaziun de l'Italia in d'un stat federal. In del 2006 un referendum per una mudifiga custitüziunala prupost de la Lega insema ai sò soci de la cualiziun de Center-Drita a l'è staa respingiüü.
Alter argument pulitegh leghista a hinn l'upusiziun a l'imigraziun clandestina, l'atenziun a la sigüreza, el taj d'i tass e la prumuziun de la cultüra e de le lengue lucale. La Lega a l'è anca un partii euro-scetich che l'è semper staa cuntra l'ingress de la Türchia in de l'Üniun Eurupea.
In del temp e cunt i ültem sücess eleturaj la Lega l'ha dervii seziun del partii semper püssee a süd e anca in Sardegna.
Cuntegnüü
Strütüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lega Nord a l'è una federaziun fada de 13 muviment pulitegh, ciamaa naziunaj perchè riferii a la Padania.
- Liga Veneta (member fundadur)
- Lega Lombarda (member fundadur)
- Lega Nord Piemont (member fundadur 'me Piemont Autonomista)
- Lega Nord Emilia (member fundadur 'me Lega Emiliano-Romagnola)
- Lega Nord Liguria (member fundadur 'me Uniun Ligure)
- Lega Nord Toscana (member fundadur 'me Alleanza Toscana)
- Lega Nord Friuli-Venezia Giulia
- Lega Nord Valle d'Aosta
- Lega Nord Sud Tirolo
- Lega Nord Trentino
- Lega Nord Romagna
- Lega Nord Marche
- Lega Nord Umbria
- Lega Nord Sicilia
Curent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lega la gh'ha l'ubietiv principal che l'è l'autunumia di regiun padann. I sò pulitegh furmen però di curent diferent:
- Sucialdemucrategh e manzina pupulista, forta in Lumbardia e in general perchè a l'è l'ideulugia uriginaria e di fundadur de la Lega: l'Umberto Bossi (ex PCI), el Rubert Marun (ex Democrazia Proletaria e Verd), la sindacalista Rosi Mauro e'l Matteo Speroni;
- Liberaj centrista, fort in Venet: Giancarlo Giorgetti, Manuela dal Lago e alter.
- Liberaj: Roberto Castelli, Rossana Boldi, Daniele Molgora (ex PLI)
- Libertarian: Gianfranch Miglio, Giancarlo Pagliarini, Gilberto Oneto (gent che per la püssee part l'ha mulaa la Lega).
- Cristian demucrategh: Giuseppe Leoni (cap di Catolegh Padan), Andrea Gibelli e alter.
- Cunservadur: Mario Borghezio (Padania Cristiana, ex munarchegh del PDIUM e ex MSI), Matteo Braganti, fort in Venet e Lumbardia, defensur de la leanza cunt el Silvio Berlusconi
- Independentista in general: Carlo Speroni e Erminio Boso


text:
Frick
Frick a l'è un cumün svizzer del distret de Laufenburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 4 854 abitant e una süperfiss de 9.96 km², e al se tröva a una altitüden de 350 meter sura al livel del mar.
El cumün de Frick a l'è tacaa ai cumün de Eiken, Gipf-Oberfrick, Hornussen, Ittenthal, Kaisten, Oeschgen, Schupfart, Ueken.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Frick in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Chenopodium bonus-henricus
El Chenopodium bonus-henricus L., 1753 (en bresà: coméda) l'è 'na piànta erbàcea perène de la famìa de le Amaranthaceae o de le Chenopodiaceae segónt la clasificasiù del Cronquist.
Cuntegnüü
Murfulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta perène de tìpo erbàceo ma ale ólte quàze arbustìf, a portamènt erèt-acendènt a fùrma piö o méno piramidàl. Chèste piànte le vé clasificàde cóme “apétale" perchè le g'ha mìa la coròla (el pereànse el gh'è ma l'è ridót). La piànta la g'ha 'n udùr de èrba bastànsa fastidiùs e 'n "indümènt" farinùs caraterìstich söi gamp e söle fòie. L'altèsa de tèra de chèste piànte la pöl varià tra i 20 e i 60 ghèi. La fùrma biològica de la spéce l'è "emicriptòfita scapùza" (H scap); cioè i è piànte perèni coi böcc che pàsa l'envéren a l'altèsa del teré e condèn as fiuràl che stà sö drit e de spès sènsa (o con póche) fòie.
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le raìs i è segondàrie e le part del rizòma.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Part ipogèa: la part sotatèra del gamp l'è 'n rizòma de gròse dimensiù.
- Part epigèa: la parte aèrea del gamp l'è erèta-ascendènta co la superfìce scanalàda e la fùrma cilìndrica. La piànta la g'ha 'n gamp sèmpe e póch ramùs.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La dispuzisiù de le fòie söl gamp l'è alternàda. Le fòie i è 'ntréghe e de la bànda de sóta i è farinùze; le g'ha 'l gambì e la fùrma l'è saetifórme o triangolàr, astàde co la bàze troncàda. De sòlet el culùr l'è vért scür ensìma e piö ciàra de sóta. Dimensiù de la làmina de la fòia: larghèsa 3 – 7 ghèi; linghèsa 5 – 8 ghèi.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa la g'ha mìa bràtee ma l'è fuiùza endèla part piö bàsa; la fùrma l'è chèla de 'na spìga de glomèruli infórmi bèi spès, interumpìda en sèrte póncc e de culùr rós-maròn. Ògna glomèrulo el g'ha dét divèrsi fiùr glubùs vércc e sèsii. La 'nfiurescènsa de sòlet l'è terminàla, però apò a la sèa de le fòie piö bàse se pöl troà dei glomeruli de fiùr. La 'nfiurescènsa terminàla l'è lónga tra i 5 e i 20 cm. I glomeruli i è de 3 – 5 mm de diàmetro.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è ermafrudìcc, pentàmer (i vertezèi – càles e stam - i è furmàcc de da 5 parcc) e atinomòrf. Dimensiù del fiùr : 1 – 2 mm.
-
-
- * P 5, A 5, G (2) (sùpero)[1]
-
- Càles: el càles l'è furmàt de 5 parcc saldàde 'nsèma, a la bàze le fùrma 'n tübo ma co le estremità lìbere. Chèsti elemèncc en chèsto càzo i vé ciamàcc tépali o sedenò sepalòidi. La part lìbera l'è oblónga e elìtica co la pónta atùza. La cunsitènsa l'è erbàcea. Apò a chèsti elemèncc i è farinùs e i cuàrcia zó bùna part (ma mìa töt) del fröt quan che l'è madür; el sò culùr l'è maròn/rós suratöt quan che l'è arènt a la frütificasiù. El tübo l'è lónch: 0,4 – 0,6 mm. Dimensiù de le parcc lìbere: longhèsa 0,8 – 1,5 mm; larghèsa 0,5 – 1,1 mm.
- Coròla: la coròla la manca (aspèt caraterìstich de töt el zèner Chenopodium, ma apò a de la famìa.
- Androceo: i stam i è 5 endèi fiùr terminài de la 'nfiurescènsa, envéce i fiùr endèle puzisiù piö laterài i stam i pöl véser 2, 3 o 4; la puzisiù dei stam l'è opòsta ai tépali.
- Gineceo: i stìi i pöl véser du col stigma bìfit [2]. El gineceo l'è bi-carpelàr söndèn ovàre sùpero uni-loculàr co la placènta centràla lìbera de la qual se pöl furmà 'na càpsula monospèrma.
- Fiuridüra: da zögn a setèmber.
- Empulinasiù: per mès dei insècc.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula che quan che la é madüra la deènta carnùza e sücùza. Ògna fröt el g'ha dét apéna en granì de somésa maròn, a püntì picinì, a fùrma obovòide o apò rotónda. El perecàrpe (part estèrna del fröt) la rèsta bèla tacàda. Dimensiù del granì de somésa: 1,5 - 2 mm.
Difuziù e habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Geoelemènt: el tipo corològich (àrea de urìgin) l'è Circumboreàl. La vé cunsideràda 'na spéce uriginària dei mucc de l'Euròpa.
- Difuziù: L'è 'na piànta difundìda en töta Euròpa e comùne pò a 'n divèrse ótre bànde del mónt de la Siberia a l'Amèrica del nòrt.
- Habitat: sö le Alpi e söi Apenì se la tróna 'ntra 'l bósch de castègne e 'l lìmite de le cunìfere, entùren a le màlghe, endèi pòscc mìa cultiàcc o rüderài ma bèi gras (cunsimàcc de le bès•ce che pascùla). El teré preferìt l'è tat chèl calcàreo come chèl silìceo col pH nèutro, con tat nütrimènt e 'l teré piötòst sèch.
- Difuziù altitudinàla: söi mucc chèste piànte se p.ol troàle dei 500 enfìna ai 2100 méter, cioè dei piani vegetasiunài: montà e subalpì.
Fitosociologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pónte de vìsta fitosociològich el Chenopodium bonus-henricus l'aparté a la comunità vegetal[3]:
-
- Formasiù: de le comunità perèni nitròfile
- Clas: Artemisietea vulgaris
- Ùrden: Onopordetalia acanthii
- Aleànsa: Arction lappae
- Ùrden: Onopordetalia acanthii
- Clas: Artemisietea vulgaris
- Formasiù: de le comunità perèni nitròfile
Üzo 'n cuzìna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta che se conós de la antichità (i inglés i l'ha cultiàda 'nfìna al sècol XVIII) e apresàda èper le sò qualità nutritìve.
'Na ólta l'ìa cunsideràda en maià de poarècc, al dé d'encö l'è 'nvéce riceràda e isé de spès l'è ogèt de racòlte indiscriminàde. Se la fà nà compàgn de 'na verdüra normàl, a lès o saltàda 'n padèla col botér (compàgn de le spinàse che i è sò paréte). De sòlet se càta i böcc zùegn e le séme prim che le nàghe 'n galèl.
Sinònim botànich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spéce Chenopodium bonus-henricus le stàda desegnàda 'ndèl tép con vàri nòm botànich. Chèi dopràcc piö de spès i è:
- Agathophytum bonus-henricus (L.) Moq. (1834)
- Anserina bonus-henricus (L.) Dumort. (1827)
- Atriplex bonus-henricus (L.) Crantz (1766)
- Blitum bonus-henricus (L.) C.A.Mey.
- Chenopodium esculentum Salisb., (1796)
- Chenopodium hastatum St-Lager in Cariot (1889)
- Chenopodium ruderale St-Lager (1880), non Moq. in DC.
- Chenopodium sagittatum Lam. (1779)
- Chenopodium spinaciifolium Stokes. (1812)
- Chenopodium triangulare Dulac [1867,
- Orthospermum bonus-henricus (L.) Schur
Riferimècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://www.dipbot.unict.it/sistematica/Chen_fam.html Tavole di Botanica sistematica
- ↑ http://www.efloras.org/florataxon.aspx Floras Database
- ↑ AA.VV. Flora Alpina.Vol.1, pag.238, 2004 - Zanichelli - Bologna
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Giacomo Nicolini, Enciclopedia Botanica Motta. Prim vülüm - 1960 - Federico Motta Editore - Milano
- Sandro Pignatti, Flora d'Italia. Prim vülüm - 1982 - Edagricole - Bologna. ISBN 8850624492
- AA.VV., Flora Alpina. Prim vülüm - 2004 - Zanichelli - Bologna
- Alfio Musmarra, Dizionario di botanica - 1996 - Edagricole - Bologna
- Eduard Strasburger, Trattato di Botanica. Segónt vülüm, 2007 - Antonio Delfino Editore - Roma. ISBN 8872873444
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Index synonymique de la flore de France
- Plants For A Future
- Fungoceva.it
- Chenopodium bonus-henricus eFloras Database
- Chenopodium bonus-henricus Flora delle Alpi Marittime Database
- Chenopodium bonus-henricus Flora Italiana - Schede di botanica
- Chenopodium bonus-henricus GRIN Database
- Chenopodium bonus-henricus IPNI Database
- Chenopodium bonus-henricus Tropicos Database
- Chenopodium bonus-henricus Catalogazione floristica - Università di Udine


text:
Nómmer
Artéccol in dialatt bulgnais
Un nómmer l'è un'entitè druvè par descrîver däl quantitè. I eren intîr fén tant ch'i n àn strulghè i nómmer cumplês, da alåura la léssta l'è advintè pió longa. Sénd che la quantitè l'è tignimôd conservè fora che quand as dscårr d'åurden tutèl, as pôl definîr un nómmer cme un quèl ch'al fà pèrt d'un doménni d'integritè.
Esénpi[modifica | mudéfica la surzéia]
I nómmer pió cgnossó én i nómmer naturèl {0, 1, 2, ...} o {1, 2, 3, ...}, druvè par cuntèr, e as scrîven cåun la N.
Quand i s câten anch' tott i nómmer negatîv, arän i nómmer intîr Z.
I nómmer raziunèl én tott i nómmer ch'i pôlen pasèr par frazión d'intîr, arcundand che i intîr én raziunèl e ch'i s pôlen metter cme frazión divisändi pr' 1. L'insamm ed tott i nómmer én raziunèl e as pôlen denotèr cme Q.
L'ugnån dî nómmer raziunèl cåun dî nómmer finé ed zéffra decimèl la tôl al nomm ed fraziån decimèl o nómmer decimèl, ch'as pôl vadder dal volti segnè par D.
I nómmer reèl, R, i pôlen avair däl ziffer periodichi e brîsa periodichi fén ch'al dûra Dio. I nómmer reèl ch'i n én brîsa raziunèl i s ciamen nómmer irraziunèl.
Ed tott i nómmer reèl as pôl truèr pr'estensiån i nómmer cumplês C, indovv as à beli un corp algebricamänt srè ch'al pôl èser fatorizè.
As drova anch sta notaziån pr'äli ugnón prezedänti:
Äl radîs dî polinòmi cun dî nómmer raziunèl àn un nómmer algêbric e i nómmer algêbric ch'i n én brîsa algêbric i s ciamen nómmer trasendentèl.
Cäli unitè imazinèri dî cumplês a strulgän i cuaternion H, perdand la commutativitè d'la multiplicaciån, e pó a psän arivèr ai octonion, perdand l'asoziativitè e arivand a l'algebra ed divisiån.
Numberèl e numeraziån[modifica | mudéfica la surzéia]
As à d'arsténzer i nómmer dî numerèl, ch'i én i sémmbol ch'i dîsen al nómmer ch'l è. Ai é tant sistêm ed numeraziån.


text:
Paul François Jean Nicolas de Barras
Paol Francesch Gioann Nicòla de Barras (Fox-Amphoux 1755 - Paris 1829) l'era on òmm politich frances.
Deputaa a la Convenzion, l'haa favorii la condanna del Robespierre e ajudaa la salida del Napoleon, ma dòpo del colp de staa del 28 Brumaj quest l'haa preferii tajall foeura e lù l'è andaa a viv in Belgica in del 1801 e poeu, in del 1810, a Roma. Dòpo de la restaurazion l'è staa minga perseguitaa, anca si lù l'aveva votaa in del genar del 1793 per la mort del Luis XVI.


text:
Izé
Izé (Iseo en italià) l'è 'n cümü de 9 175 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa sö la spónda bresàna de Lach d'Izé.
Cuntegnüü
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prezènsa de 'n sit abitàt de 'na sèrta 'mportànsa a Izé zabèla 'n época altomedievàla l'è confermàda del ritromènt de sotradüre sparnegàde en divèrsi pòscc: de la zòna de la piéf 'nfìna ai cimitéri saltàcc fò arènt a le stràde per la Al Trómpia e la Al Camònega. Chèl piö consistènt l'è stat troàt en località Bréda, 'ndóche gh'è vignìt fò öndes tómbe datàbii per mès dei repèrcc che gh'ìa dét, entùren ai sècoi VI-VII.
Izé l'è lüminàt la prìma ólta con nòm de "Hisegies" endèn docümènt imperiàl de Lotario I del 837 endóche vé confermàt al Monastér de Santa Giulia de Brèsa le sò proprietà e le sò córcc[2].
Endèl "Polittico de Santa Giulia", 'na sort de 'nventàre de le proprietà del convènt datàt 'ntra la fì del sècol IX e 'l prensépe del sècol X, gh'è lüminàt apò 'n castèl che isé 'l rezültarès giöna de le strütüre de diféza piö antìche del teretóre bresà.
Endel sècol XIII l'è pasàt sóta la Signuria de 'na faméa potènte del pòst, i Oldofrédi, enfina che 'ndèl 1385, el diènta part del teretóre Bresà.
Endèl 1927 a Izé gh'è stàt tacàt dét apò a i cümü de Clüzàne e Pilsù.
De éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La piéf de Sant Andrèa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tradisiù la dis che a postà zó la prìma préda de la céza pievàna el sàpe stat San Vigìlio, èscof de Brèsa e sant patròno de Izé, che 'l s'è riparàt ché endèl sècol VI per scapàga ai Bàrbari. El campanìl, en stil romànich l'è del sècol XII e 'l tradés en maniéra ciàra l'urìgin lombàrda de i laoradùr che i l'ha fat sö. Sö la faciàda dèstra de la céza che al dé d'encö la g'ha trè naàde, gh'è colocàt l'Arca Gòtica del Giàcom Oldofredi, Sciòr de Izé e de la Franciacürta, che 'l g'ha fat fà sö le müre de Izé e che l'è mórt endèl 1325.
El Castèl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castèl dei Oldofredi el se tróa a l'estremità meridiunàla del cèntro stòrich del paés, ensìma a 'n sperù ruciùs. El consèrva amò bé la sò strütüra uriginària ma l'è mìa tat vizìbil gne del cèntro stòrich gne del de fò perchè l'è schèrmat de le custrusiù modèrne che gh'è stat fat sö töt entùren. La part piö antìca la par véser la bàze de 'n turiù endèla par meridiunàl de l'edificio, datàbil, per vìa de le tècniche de custrusiù, entùren ai sècoi XI o XII[3].
La fortèsa la g'ha bàze quadràda con dele tór de préda ai quàter cantù. L'ìa stàt encendiàt del Barbarósa ai tép de le guère che 'l gh'ìa fat cùtra i cümü de l'itàlia setentriunàla e l'ìa stat risistemàt endèl 1161 de part del Giacom Oldofredi.
Dòpo 'l 1454, i venesià i l'ìa dopràt come séde de 'na guarnigiù militàr. El sècol dòpo l'è stat dat en mà ai frà de l'ùrden dei capucìni, ma dòpo che chèsti i è stacc casàcc vià de Napuliù, el castèl l'è nat en pó 'n ruìna, 'nfìna a che endèi öltem agn l'è stat restaüràt del cümü e gh'è stat fat dét la Bibliotéca comünàla.[4]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Izé l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ Còdes Diplomàtich de la Lombardìa Medievàla - Lotharii I imperatoris diploma (837)
- ↑ Angelo Valsecchi: "Archeologia urbana in Iseo", en "Notizie Archeologiche Bergomensi, 17, 2009", pag 144
- ↑ www.negri.it.