text:
America
L'Amèrica l'è vün di countinent, costituìi de vüna part al Nord, vüna al Sud, e un tuchel al cènter, che l'è en pratica un istmo.
La se estend da la latitùden del 82° parallel N (en Groenlandia) fin al el 56° S (Cap Horn, ent la Terra del Foeg, Patagonia); en loungitùden inves la va dal meridian 29° W (un'isouleta che la fa part del Brasil) al 178° E (la püüsse ucidentala de le ìsule Aleutine, che se tröven per un toc ent l'emisfer est del mont). La so superfis l'è de 42.224.000 km².
Territori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sia la part a nord, che quella a sud èn caracterisad de l'aveir-g le mountagne a oucident (le Mountagne Rouçouse ent el nord e la Courdeyeira de le Ande ent el sud) e una pyanura (ou magara, coum ent el nort, un aultopyan che el se sbassa un grizinin a la voelta man-a-man che se va envers oul mar) a ourient.
L'Amèrica Centrala l'è faita de una part countinentala (cyamada ìstmica) e de una part in mez al Mar dy Caraibi; la part countinentala l'è per la part pu granda mountagnousa, e ent un quay pouint l'è ensì strença che l'è stà poussìbel tayar-g dénter un canal (canal de Panamá) che el met en coumunicazioun l'Oucean Atlàntic e l'Oucean Pacìfic. En Amèrica, vist y grand spazi, gh'èn dy fyum ch'èn y pusseir impourtant del mount, sia coum loungheza, sia per la superfix del baxin imbrìfer, sia per la pourtada; y dou pusseir gross èn oul Mississippi ent el Nord e oul Riou de le Amàzune ent el sud, ma ghe n'èn anca dy àulter un poc mein spectacoular ma sèmper de una certa dimensioun coum oul Colorado, oul Yukon, oul Mackenzie, oul Riou Grand, oul Sant Lourenz, oul Missouri ent l'Amèrica del Nord e l'Orinoco, oul Tocantins, oul São Francisco, oul Uruguay e oul Paranà ent l'Amèrica del Sud.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Amèrica, vist y so dimensioun, la tegn dénter tuit y varietad de clima che gh'è al mount, de quel poular ent l'Àrctic, quel temperad freid ent le doue zone subàrctiche (Patagonia e Canada central e septentriounal), quel temperad (latitùden medie, sia a N che a S), quy subtroupical (Pampa argentina e Stad Unid meridiounay), poe man-a-man che se va envers l'Ecuador coumpàren y clima troupicay e enfin quel equatourial ent l'Amazonia.
Poupulazioun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Amèrica la g'ha coumpleissivament pusseir de 800 milioun de abitant; oul gross de la so poupulazioun l'è fait de trei grup ètnic: y nativ american, y discendent dy euroupei ch'èn andad a coulounisar-la ent y sègoul passad (angleis, spagnoey, pourtugheis, italian, touïsc, scandìnav) e y discendent dy african transpourtad ent el countinent coum scyav.
Tuita sta varietad de gent la se reflect anca en su le lengoue, ch'èn per la majour part de ourìgen euroupeia (angleis al Nord e spagnoel al Centro-Sud), anca se souravìven anca al dì d'encoe le lengoue indìgene (per exempy oul quechua, l'aymarà, oul guaranì).
Per un pù pusseir de detay, varda:


c: text/html

text:
L'agentura dad anti-doping (WADA) saja conscienta che la decisiun dal Tribunal internaziunal da sport (TAS) vegnia a procurar per frustraziun e consternaziun tar ils sportists, uschia la WADA en ina communicaziun. Il TAS aveva la mesemna decidì dad abolir las sancziuns da 28 atlets russ ch'eran bloccads per vita duranta pervia da l'abus da doping.
La WADA vegnia a sustegnair l'intent dal comité internaziunal dad examinar bain la decisiun. Els considereschian mintga opziun – er da far recurs al Tribunal federal svizzer.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bronz
El bróns l'è una léga metàlica costitüìda de ram e de 'n óter metal, che 'l pöl véser l'alumìnio, el nìchel, el berilio o 'l stagn. Endèl parlà de tocc i dé però la paròla "bróns" la se referés a la léga de ram e stagn.
L'è 'n materiàl metàlich che g'ha ìt 'na grant emportànsa endèla stória de l'evulusiù tecnològica de l'òm, zamò ai albùr de la sò stória: artefàcc de ram e bróns i è stacc troàcc en siti archeològich de cità sumére del 3000 prìma del Signùr e piö o méno contemporànee del Egìto.
L'üzo del bróns, el s'ìa difundìt isé tat endèla stória che 'l g'ha dat el nòm a töt en stàde de l'evulüsiù de la civiltà de l'òm: l'età del bróns.


text:
Sankt Antoni
Sankt Antoni a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.86 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1924 abitant.
El cumün de St. Antoni al se tröva a una altitüden de 715 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alterswil, Heitenried, Schmitten, Tafers, Ueberstorf, Wahlern (BE), Wünnewil-Flamatt.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
Sfax
Sfax (صفاقس in arab; Thænæ in latin) l'è la segonda città pussee granda de la Tunisia dòpo de Tunis.
La cunta circa 265.000 abitant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sfax, l'antiga Syphax di Berber, l'è stada recostruida di Arab in del secol quell de noeuv con materiai ciappaa de la veggia città romana, situada a trii chilòmetri de distanza del centro d'incoeu. In del period 1095-1099 l'è stada on emiraa indipendent.
L'è stada conquistada di Siciliann in del 1148, anca se i Arab l'ha reconquistada vundes ann pussee tard.
Sfax l'è passada a la dominazion francesa in del 1881: vista la resistenza de la popolazion, i Frances gh'hann avuu de bombardà la città prima de vincc. Inoltra Sfax l'ha patii on alter bombardament in del period 1942-1943, quand che la se trovava sòtta el domini de l'Italia in de la Segonda Guerra Mondial.


text:
Eculugia
L'eculugia a l'è una scénza ca la stüdia i relazziun ca g'inn tra i urganism e ul sò munt inturn e tra i diferent urganism tra de lur; a l'è una bròca de la biulugia. Ul cuncètt de bas dii stüdi eculògich al sa ciama ecusistéma, c'al cumprent la cumünità biulògica (biucenuus), ul sitt fìsich indue a vívenn e i relazziun ca g'hinn tra lur, cumpagn dal traspòrt de matéria e de energía.
L'eculugìa a l'è una scénza mültidisciplinar, ca la ciapa cuncètt e mecanism da i ólter scenz cumpagn de la fìsica, la chìmica, uviament la biulugia, la geulugia. La paròla eculugìa l'è stada creàda in del 1866 da l'Ernst Hackel, ca l'à ciapaa i paròll greech oιkoς (oikos, cà) e λόYoς (logos, discuurs). In dii ültimm trent'ann la paròla eculugìa l'è stada duperàda de spèss per dii muvimeent (ciamaa eculugist) ca g'erenn per ubietiif un puu de cuntròl in matéria de ambient, suratütt cunt i guvèrn a tütt i livèj (varda per esémpi Greenpeace u WWF); püssee in general, in di chí ültim ann generalment la gent la sa scunfunt de spèss tra eculugìa e ambient, ch'inn no la stèssa ròba.


text:
Ambient elegant per ils giasts dal stadi e per occurrenzas festivas
Residenza da champagna Lohn
Il Lohn è vegnì construì ils onns 1782/83 ed è situà en la vischnanca da Kehrsatz al sidost da Berna. L'ultima possessura privata è stada Helene Welti-Kammerer, la brit da l'anteriur cusseglier federal Emil Welti. Ella ha fatg si l'edifizi l'onn 1942 a la Confederaziun, cun il giavisch ch'ils cussegliers federals possian far vacanzas sin quest bain cun ina vista magnifica sur la vasta val da l'Aara.
Il Cussegl federal na dovra dentant betg la villa sco chasa da vacanzas, mabain oravant tut sco chasa da giasts. Numerus schefs e scheffas da stadis, tranter auter la regina da l'Engalterra Elizabeth II., èn vegnids beneventads là. Dapi l'onn 1994 na pernotteschan pli nagins giasts al Lohn, mabain en l'hotel Bellevue Palace che appartegna medemamain a la Confederaziun.
Chasa Beatrice von Wattenwyl
La Chasa Beatrice von Wattenwyl en la citad veglia da Berna datescha da l'onn 1446. L'onn 1934 ha Emanuel von Wattenwyl fatg si la chasa patriziana a la Confederaziun svizra. Quai en num da sia consorta Beatrice ch'era morta l'onn 1929.
Il Cussegl federal dovra la chasa per beneventar giasts, ma er per suttascriver contracts e per manar discurs politics. Enconuschents èn ils "discurs von Wattenwyl" dal Cussegl federal cun las direcziuns da las partidas avant mintga sessiun da las Chombras federalas.
Hotel Bellevue Palace
A l'ost ed al vest è la Chasa federala stada flancada ditg da hotels nobels, il Bernerhof ed il Bellevue Palace. Suenter la fundaziun dal stadi federal han hoteliers capabels sentì che Berna dovra localitads per ils parlamentaris e per ils giasts dal stadi. Suenter il declin en consequenza da l'Emprima guerra mundiala è il Bernerhof vegnì cumprà l'onn 1924 da la Confederaziun sco sedia per il Departament federal da finanzas. Il Bellevue percunter è anc oz in hotel. L'onn 1976 ha la Banca naziunala svizra surpiglià la maioritad da las aczias. L'onn 1994 ha ella regalà quella a la Confederaziun. La Confederaziun ha lura renovà e modernisà l'hotel. Sia gestiun è vegnida dada a fittanza ad ina societad privata che ha er auters hotels svizzers da grond renum en ses portfolio.


text:
En memoria da Marcus Zarn (1935-2018)
- Mardi, 13.3.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 13.3.2018, 19:00, RTR
Oz chantan «Noss Chors» en memoria da Marcus Zarn chanzuns nua ch'el ha dirigì sez.
Marcus Zarn ha senza dubi vivì per la musica. El ha dirigì divers chors sco per exempel il chor viril da Landquart, il chor viril Lumnezia u era il chor viril da Falera. Sper diriger è Marcus Zarn era s'engaschà sco president da la cumissiun da musica chantunala e sco commember da la cumissiun da musica federala. Cun Marcus Zarn è in grond dal chant da chors Grischun morts ch'è s'engaschà bunamain 60 onns per sia pass


text:
Centre
La Centre (nòm uficiàl en fransés: Centre-Val de Loire) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 2,480,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 39,151 km², per 'na densità de 62 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Centre l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Cher, Eure-et-Loir, Indre, Indre-et-Loire, Loir-et-Cher, Loiret che i ragrùpa 20 circondàre (en fransés: arrondissements) e 842 cümü. La capital de la regiù l'è Orléans.


text:
La collavuraziun cun las autoritads da protecziun da cunfin da l'UE, Frontex, saja custaivla. Tenor il secretariat statal per migraziun po la Svizra spargnar custs uschia. Ils requirents d'asil vegnan savens manads en in pajais da l'UE. Da là anora vegnan els sgulads ensemen cun fugitivs ord auters pajais da l'Uniun europeica en lur pajais d'origin - e quai sut surveglianza da l'UE.
Dapi il november èn 34 persunas vegnidas repatriadas uschia. 23 ulteriurs sgols da repatriaziun ha la Svizra organisà persula.
RR novitads 18:00
Svizra La Svizra collavura pli fitg cun la Frontex
Fugitivs che n'èn betg renconuschids en Svizra van savens sur in pajais da l'UE per vegnir repatriads.
La collavuraziun cun las autoritads da protecziun da cunfin da l'UE, Frontex, saja custaivla. Tenor il secretariat statal per migraziun po la Svizra spargnar custs uschia. Ils requirents d'asil vegnan savens manads en in pajais da l'UE. Da là anora vegnan els sgulads ensemen cun fugitivs ord auters pajais da l'Uniun europeica en lur pajais d'origin - e quai sut surveglianza da l'UE.


text:
Bain ha la Reka gudagnà dapli cun ils giasts e cun venditas d'immobiglias il 2016. Las entradas sajan creschidas per passa 3% sin 72 milliuns francs, scriva l'interpresa. La perdita da manaschi hajan els pudì reducir per in terz sin 3,5 milliuns francs, cumpareglià cun l’onn avant.
Modernisar ils daners Reka custa
Dentant ha la Cassa svizra da viadis era impundì ina gronda summa en il project per digitalisar ils daners da Reka. L'atun proxim duai il daner Reka 3.0 lura esser avant maun. Cun quel duain las 3 furmas da daners Reka-Check, Reka Rail e Reka-Lunch - era funcziunar senza daner blut.
RR novitads 21:00


text:
Radund 100 artists, architects, curaturs ma era indigens han prendì part a la 7avla ediziun. L’Engadin Art Talks duess promover la cuminanza, dar novas ideas ed inspirar. Quai en in lieu nua che gronds artists sco Nietzsche, Segantini e Giacometti han era chattà l'inspiraziun per lur grondas ovras.
«Side Country Side»
Dentant che la mesadad da la populaziun viva en ina citad, viva l'autra mesadad en la champagna e quai è era stà il tema da quest event. Ils temas, fugia da la citad sin la champagna, roboters en l’agricultura, architectura da cuntradas contemporanas, fin tar il tema gentrificaziun da la natira èn vegnids discutads tar quest inscunter.
Inscunter cun Not Vital
Per finir han ils participants visità l'artist indigen Not Vital. El ha manà ils participants dal «Engadin Art Talks» tras il chastè da Tarasp ed els han uschia laschà inspirar d’in ulteriur object plain architectura ed art. Quai ch'è per ils economs dal mund il WEF è per ils artists, architects e curaturs il E.A.T.
RR actualitad 12:00


text:
36 persunas dals Stadis Unids e 17 ulteriurs pajais vegnan accusadas dal minister da giustia american. Ils commembers dal rintg cybercriminal sajan tenor ils resultats da l'enquista stads spezialisads sin il commerzi da numers da cartas da credit, numers d'assicuranzas, pleds clav u infurmaziuns davart finanzas enguladas. Cun quests affars hajan els donnegià bancas, interpresas e privats, uschia il ministeri da giustia. Ils donns vegnan stimads a passa 530 milliuns dollars.
Las accusaziuns e las arrestaziuns, ch'han gì lieu cun ils ministeris da giustia dals pajais pertutgads, sajan las pli impurtantas en il sectur da la criminalitad da cyber.
RR novitads 10:00


text:
L'ann 2016 é gnü protlamé dal papa Francësch sciöche ann sant straordinar, dediché ala misericordia; al á metü man en la festa dl'Imacolada, ai 8 de dezëmber 2015, y se röia en la domënia de Crist Re, ai 20 de novëmber 2016. N ann sant dess renforzé la fede y ti dé vita nöia; nia sciöche n pëis y n dovëi ne dessun la tó sö, mo sciöche n aiüt y na ligrëza por nosta vita che vá sura la mort fora. L'ann sant é ince lié a na induliënza plenara ch'an davagna ales condiziuns conesciüdes, passan ite por öna dles portes santes gnüdes daurides dal papa a Roma y da nosc vësco tl dom da Porsenú, tl dom da Balsan y tl santuar da Weissenstein. I orun tó sö l'invit y passé ite por öna de chëstes portes santes, se lascian ite sön la misericordia de Dî, che la Dlijia ó nes mëte a cör; al é la misericordia de Dî cun nos, mo ince la misericordia che nos instësc dessun avëi cun la jënt y cun le monn incër nos ia.
La fede n'é nia val' ch'i sciafiun ma da avëi y da pratiché por nosc cunt, mo al é na scincunda de Dî ala jënt, ch'ara la vires en comunité y la dais inant da na generaziun al'atra. Cun le bato sunse tuc ite tl popul de Dî, che é sön tru adincuntra ala patria eterna. Vigni iade ch'i jun por sanc o ch'i fajun n peregrinaje, se recordunse ch'i sun söl iade fora por le tëmp y ch'i sun ma ghesć sön chësta tera. Le peregrinaje plü indiché dala Dlijia por chësc ann sant é bëgn n peregrinaje che nes condüj pormez y ite por na porta santa. Insciö él sté i ploans dla Val Badia y de Gherdëna che s'á abiné y che inviëia trames les valades ladines de nosta diozeja por la sabeda di 23 d'aurí 2016 a n peregrinaje deboriada da Milland al Dom da Porsenú y da dailó inant a Neustift.
Al ti stá dër a cör ai ploans de trames les valades ch'al vëgnes a s'al dé n bel peregrinaje cun tröc peregrins, animá da entusiasm y ligrëza por la misericordia de Dî.
Da trames les valades él deplü corieres che pëia ia y che nes condüj a Milland por les 9.30.
Do na funziun d'introduziun tla dlijia de Sant Ujöp Freinademetz dales 10.00 pëia spo ia la prozesciun cuntra Porsenú che passará por la Porta Santa ite tl Dom a festejé l'Eucaristia.
Do marëna tl'Academia Cusanus y tl Seminar vá dales 14.00 la prozesciun inant a Neustift, da olache les corieres piará ia dales 16.00 indô cuntra ciasa.
Al passenëia dër da pié ia dala dlijia da Milland dedicada a Sant Ujöp Freinademetz, che é sté n ejëmpl ví dla misercordia de Dî y che á insciö davagné tröc cörs por le rëgn dl cil.
Le peregrinaje ite por la porta santa tl Dom da Porsenú nes liëia ite tla Dlijia de nosta diozeja. Al é le post olach'al é sté da mile agn incá la sënta de nosc vësco, sciöche suzessur di apostui de Gejú Crist. Insciö n'orunse nia ma s'uní cun la comunité di peregrins de nostes unités pastorales, mo se daurí ince ala comunité diozejana y ala comunité cristiana universala. Por davagné l'induliënza, che stá te nosc dejier sinzier do na dërta converjiun, él dërt ch'i se metunse nia da susc, mo deboriada sön tru: la fede crësc y ciafa forza sc'ara vëgn partida. L'esperiënza plü sota dla misericordia divina podunse spo fá tla zelebraziun eucaristica tl dom.
Do la marëna deboriada vá la prozesciun sö cuntra la Basilica dl convënt da Neustift, che nes orientëia te süa richëza ornamentala söla gloria dl cil. Sostignis dala fede y dala misericordia de Dî y cun l'aspiraziun de incunté le Signur te döta süa gloria, s'un junse, do na zelebraziun de lalt y de rengraziamënt, indô a ciasa ite dla vita da vigni dé.
Te osta plata dla ploania vëgnel lascé alsavëi pro che ch'al é da s'anunzié y da paié ite 25 euro por le iade y la marëna. Por savëi adora assá co s'organisé, vëgnel perié da s'anunzié cina le mertesc, 01 de merz 2016.
Pröm mister de misericordia
Geju incunta la samaritana pro le fistí de Iacob
Geju ó ti daurí le cör. Al la prëia do ega y ara s'intënn che ëra á instëssa sëi. Ara resta imprescionada da chesta incuntada y ti fej a Geju chës domandes sotes ch'i un ince nos daite, mo ch'i ne s'intopun gonot nia da ti fá.
Secundo mister de misericordia
Geju vá a chirí la biscia pordüda
A Chël Bel Dî él vigni biscia che ti stá a cör öna por öna. Y sc'al n'é ince ma öna che va a perde, odunse döt so amur y süa soferënza. Gejú, le bun famëi , é gnü a dé ca süa vita por sües bisces.
Terzo mister de misericordia
Geju incünda la misericordia dl Pere che tol sö le fi pordü
Sovënz se mancel l'ardimënt y la confidënza da jí indô da Chël Bel Dî. Mo ël nes mantëgn la fedelté: al n'aspeta nia ma, al nes vëgn cinamai adincuntra.
Cuarto mister de misericordia
Gejú ti pordona ala ëra adultera y a chi che á fat picé
La misericordia é la manira sciöche Chel Bel Dî pordona. Chiló odunse le comportamënt misericordius de Geju. Al defënn le piciadú dan dai nemisc, al straverda le piciadú da na condana che podess ince ester iüsta. Al pordona cun na aicia.
Cuinto mister de misericordia
Geju söla crusc tol sö le ladrun te paraisc
Ince söla crusc sighita Geju da se tigni pro l'amur y la misericordia por podei abrace döt y düc. Dal amur y dala misericordia, che é tan gragn da n'avëi degöna mosöra, vëgn ince l'ultima parora: "Incö saraste cun me a paraisc"
Gejú, so Fi, é gnü tl monn a nes mostré la misericordia dl Pere y a nes insigné da ester misericordiusc ince nos. Te chësc vers nes dëida le dessëgn ch’i un dan da nos te dlijia y ch’i incuntarun tres indô en chësc ann.
Al esortëia da vire la misericordia do l’ejëmpl dl Pere che nes racomana da ne iudiché y condané nia, mo da pordené y da scinché amur y pordon zënza mosöra.
Le dessëgn, che é n’opra d’ert dër garatada dl pater iesuit Marko Ivan Rupnik,
liëia adöm les maius espresciuns teologiches dla misericordia.
Al mostra le Fi de Dî, cun les plaies, che se ciaria sön sües sciables le chestian pordü. Al é na imaja, dër aprijada dala Dlijia di pröms tëmps, che significhëia l’amur de Crist che completëia süa incarnaziun cun la salvëza.
Le dessëgn mët a löm tan sot che le Bun Famëi röia en contat cun le chestian;
y al le fej cun n amur tan gran, ch’al é bun da ti mudé la vita.
Le Bun Famëi porta l’umanité sön sües sciables cun na misericordia straordinara:
sü edli vá a s’uní cun chi dl chestian ch’al porta. Crist vëiga cun i edli de Adam
y Adam cun i edli de Crist.
Te Gejú Crist vëiga vigni chestian süa condiziun umana y so dagní che l’aspeta, contemplan tl müs de Crist l’amur dl Pere.
Chësta scena é dessignada ite tla cornisc de na mandorla; ince chësta configuraziun vëgn dant tles pitöres di pröms tëmps y tl’eté mesana dla Dlijia y simbolisëia les döes natöres de Crist, la divina y la umana.
I trëi cërtli bröms, che vëgn caifora tres plü lominusc, significhëia le movimënt de Crist che condüj le chestian fora dla nöt dl picé y dla mort adicuntra al lominus. Dal’atra pert é le corú scür ite amez sëgn dla profondité dl amur dl Pere che pordona döt.
(cina chiló la spligaziun ofiziala)
I podun ince ciamó odëi d’atri simboi, sciöche la biscia che s’á inrabí, le fi pordü, le bun samaritan, le bun ladrun söla crusc.
Ince i corusc á so significat: le cöce é le corú dl sanch, dla vita, dl amur de Dî
le blanch é le corú dl lominus dla Trinité, dl Spirit de Dî y de Gejú Crist,
le bröm é le corú dl chestian che é la creatöra sora buna da odëi le cil,
le fosch é le corú dla nöt y dla mort,
le vërt indoré (dl guant dl chestian) é le coru dla creaziun söl tru da gní salvada.


text:
Il senat american ha la gievgia confermà la nominaziun da Mike Pompeo sco nov schefdiplomat dals Stadis Unids. Il Republican da 54 onns ha survegnì 57 da 100 vuschs. Quai è in dals resultats ils pli stgars per in minister da l'exteriur en l'istorgia dals Stadis Unids.
D'avair en il ministeri da l'exteriur in cumpatriot cun tant talent, tanta energia e tant intellect sco Mike è en quest temp d'istorgia critic enorm custaivel.
Tenor stimaziuns suonda cun Pompeo in politicher bler pli extrem che l'actual schefdiplomat. El suonda a Rex Tillerson, che Trump ha relaschà.
RR novitads 06:00


text:
Il contract che valess anc fin la fin da la stagiun 2015/2016 è pia schlià. Sco raschuns inditgescha Hanlon motivs familiars, però era differentas ideas davart la collavuraziun da la federaziun Swiss Ice Hockey ed il trenader da la squadra naziunala.
Il matg 2014 aveva Hanlon surpiglià il post da trenader sco successur da Sean Simpson ed ha manà la squadra naziunala al campiunadi mundial a Prag; quai cun success fin en ils quart-finals. Avant era el trenader da las squadras naziunalas da la Bjelorussia e da la Slovakia.
Ad interim surpiglia Felix Hollenstein
L'anteriur giugader da la liga e da la squadra naziunala Felix Hollenstein è stà trenader assistent dals Kloten Flyers (2005-2012). Fin il 2014 è el lura stà scheftrenader dals Flyers.
RR novitads 17:00


text:
Svizra
-
Levrat è il politicher cun la blera influenza
Il president da la Partida socialdemocratica Christian Levrat resta il politicher cun la pli gronda influenza da la Svizra. Quai mussa almain il raiting da parlamentaris fatgs per l’emprima part da la legislatura da la gasetta Sonntagszeitung.
Jau lavur pli serius che auters.
Sin las plazzas dus e trais èn politichers da la Partida cristiandemocratica uschia il cusseglier dals chantuns Pirmin Bischof sin plazza 2 ed il president da la PCD Gerhard Pfister sin plazza 3.
Tranter ils 10 pli impurtants polichers è il mument sulet ina dunna sin plazza 6. Quai la cussegliera naziunala da la partida verd-liberala Tiana Angelina Moser. L’entschatta da l’onn eran anc sis dunnas tranter ils top 10.
Top 15
Flop 15
RR novitads 06:00


text:
Surselva Siat: Isolar il clutger encunter la canera dal tutgiez
La schliaziun chattada cuntenta para tuts.
Curt e concis
- Trais giadas a di audan ins il tutgiez.
- Isolar il clutger enstagl da chalar da tutgar è la schliaziun.
- Decisiun democratica, ils convischins èn cuntents.
La suprastanza da la plaiv da Rueun, Ruschein, Siat e Pigniu ha survegnì ina dumonda d'in convischin da Siat, sch'ins pudess forsa meglierar la situaziun cun il tutgiez da Siat. Surtut il tutgiez la damaun da las 05:30 saja in disturbi. A Siat vegn tutgà trais giadas a di: la damaun, da mezdi e la saira. Spert èsi stà cler che quai convischin n'è betg il sulet che vegn disturbà dal tutgiez.
« Igl è in grond, igl è in ferm tutgiez, in che fa la detga canera. »
Perquai ha la suprastanza da la plaiv clamà ad ina radunanza extraordinaria per decider sur da las pussaivladads, co ins pudess far pli miaivel il tutgiez.
Isolar il clutger enstagl da smetter da tutgar
La decisiun è crudada sin la varianta dad isolar il clutger baselgia endadens per absorbar il tun. Quella pussaivladad vegn beneventada dals da Siat, uschia che la plaiv ha ussa laschà offrir ina firma spezialisada, quant che quai custass dad isolar il clutger.
La dumonda dal tutgiez ha betg spartì ils da Siat. Anc n'èsi betg enconuschent, quant che quai vegn a custar d'isolar il clutger da Siat. Era la dumonda, tgi che paja quant, n'è betg anc sclerida.
RR actualitad 08:00


text:
Sin la plazza da parcar han radund 150 lavurants construì l'uschenumnà «Pavillon». El guarda ora sco ina chasa moderna cun grondas fanestras.
Quai è il punct central durant il WEF.
Durant l'emna dal WEF è quai l'unica entrada. La polizia e l'armada vegnan di e notg a controllar la glieud che vul entrar en l'hotel. Vinavant sa chattan en il bajetg dus studios da televisiun, divers locals da conferenza sco era plirs biros.
Ina stanza, in biro
Enturn 100 presidents, ministers u CEO's dorman durant il WEF en il Steigenberger. Quals giasts na dastgan els betg tradir. Cun quai che l'hotel è be paucs pass davent dal center da conferenzas saja el fitg dumandà. Or da radund 70 stanzas d'hotel fan els biros, uschè Tina Heide. Ella ha perfin stuì rumir ses agen appartament.
Radund 300 occurenzas han lieu en las differentas stanzas da l'hotel. Perquai han els fabritgà enturn diversas salas en locals da conferenza. Durant il WEF è il Steigenberger in hotel da business. Giasts «normals» n'han nagina plazza pli.
Trais giadas dapli collavuraturs
Per il bainesser dals giasts miran bunamain 300 collavuraturs. 200 vegnan extra per il WEF a Tavau. Ils cuschiniers, camariers e camarieras sco era il persunal per nettegiar vegnan u d'auters hotels da la lingia Steigenberger, u ch'els s'annunzian tar l'hotel. «Nus vain ina entira glista da spetga per il persunal. Blers vulan far quella experientscha», uschè Tina Heide.
RR actualitad 07:00


text:
Tar la cupitgada d'in bastiment da fugitivs en la Mar mediterrana pudessan fin 700 persunas esser mortas. Tenor diversas agenturas da novitads haja il bastiment annunzià la notg problems a la guardia da costa.
En la vischinanza era in bastiment da cisterna portugais. L'equipa da quest bastiment ha rapportà ch'il bastiment da fugitivs saja cupitgà avant lur egls. 28 persunas hajan pudì vegnir salvadas vivas. Entant èn era las emprimas baras salvadas.
In tozzel bastiments ed aviuns èn en acziun. Il bastiment è cupitgà en il nord da la costa da la Libia.
UE convochescha sesida da crisa
Suenter la catastrofa da fugitivs en la Mar Mediterrana, ha l'Uniun europeica convocà ina sesida da crisa. La cumissiun da l'UE saja consternada profundamain da la disgrazia. Ils ministers da l’intern e da l'extern dals pajais da l'UE duain vegnir ensemen. I giaja cunzunt per lavurar ensemen cun ils pajais d'origin e da transit per impedir ch'ils fugitivs fetschian insumma il viadi privlus sur la Mar Mediterrana.
La delegada da l'exteriur da l'UE, Federica Mogherini ha prentendì dapli protecziun da fugitivs areguard l'ultima catastrofa da fugitivs en la Mar mediterrana.
RR novitads 11:00/15:00


text:
Cun la refurma da territori vegn il circul d’Engiadin’Ota abolì per la fin dal 2017. Fin il pli tard ils prims da schaner 2018 ston era l’ospital regiunal a Samedan e la chasa da tgira Promulins avair ina nova furma giuridica.
Betg perder temp
Per chattar la furma ideala per l’ospital regiunal, pretendan ils presidents communals l’elavuraziun d’in concept. Ins na possia betg perder temp cun elavurar il concept che stoppia schliar dumondas cumplexas scriva la suprastanza dal circul en la missiva.
Chasa da tgira e Spitex betg anc clar
Cun quai ch’i dat actualmain plirs projects per renovar ed engrondir la chasa da tgira en Engiadin’Ota, n’è anc betg enconuschent en tge furma che quella duai vegnir manada vinavant suenter il 2017. La furma giuridica per l’ospital duai dentant esser adattabla er per autras organisaziuns sco per exempel la Spitex.


text:
La vista generala davart l‘agricultura (AP22+) ch‘il Cussegl federal ha preschentà la fin da l‘onn passà na saja nagina basa per il svilup da l‘agricultura, ha ditg l'allianza a Berna.
En ses rapport preschenta il Cussegl federal ses plans per la politica agrara a partir dal 2022. Tranter auter vul el rinforzar la producziun ecologica e vul sustegnair las puras ed ils purs da s’orientar pli fitg al martgà ed als giavischs dals consuments. Plinavant vul el liberalisar il martgà e prender en mira ulteriuras convenziuns da commerzi liber. Uschia vul el entaifer otg onns reducir la differenza da pretsch tranter ils products svizzers e quels da l’exteriur per 30 enfin 50%.
Cussegl federal duai anc ina giada ir sur ils cudeschs
Gist quai mussia, di l’allianza, ch‘il Cussegl federal na resguardi betg la veglia dal suveran che ha decidì il settember passà cun bunamain 80 pertschient da las vuschs da rinforzar la segirtad alimentara e quai tras la producziun indigena. Cun renviar il rapport survegnia il Cussegl federal ina segunda schanza da curreger sia politica agrara. Per promover l‘agricultura ed impedir che adina dapli manaschis purils vegnan liquidai dovria perquai in signal cler da la politica e cundiziuns persistentas.
Il Cussegl naziunal tracta il rapport ils 4 da zercladur.
RR novitads 12:00


text:
Heinz Brand na di il mument però ni gea ni na ad ina candidatura. Sin la glista da la cumissiun interna la PPS figureschan il mument 10 nums, quels n'èn però betg sacrosancts. Tar ils candidats pussaivels tutgan er il Cusseglier dals chantuns da Schaffusa, Hannes Germann ed il Cusseglier naziunal da l’Argovia, Hansjörg Knecht. Er il Cusseglier naziunal da Berna, Albert Rösti fiss in’opziun. Fin ils 13 da november pon las partidas chantunalas inoltrar lur nominaziuns definitivas.
Svizra Ni gea ni na
Suenter ses triumf pretenda la Partida populara svizra in segund sez en il cussegl federal. La glista da candidats pussaivels è para lunga. Sisum stattan Heinz Tännler da l'Argovia, ch'era gia vegnì nominà il 2011, sco er il Cusseglier naziunal grischun Heinz Brand.


text:
Capuns n'èn betg coschers – dal coscher e stgannar
- Dumengia, 15.10.2017, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 15.10.2017, 8:06, RTR
Gidieus ortodoxs ston resguardar reglas severas, er puncto nutriment – tut sto esser coscher: charn mo da tscherts animals e mo d'animals stgannads, naginas maschaidas da charn e latg. Capuns cun pasta da latg e charn-portg p. ex. cuntrafaschessan massiv a las perscripziuns. In rabin controllescha tut las victualias minuziusamain e dat lura quasi liber ina selecziun. Tge ston ils ortodoxs tut resguardar e tge astgan els mangiar?
En «Vita e cretta» datti d'udir fatgs interessants or dal mintgadi da gidieus ortodoxs.
Contribuziuns
-
Pled sin via da Martin Pernet
-
Capuns n'èn betg coschers


text:
Global Shapers Community
- Mesemna, 24.1.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 24.1.2018, 8:40, RTR
Ils 7'105 commembers èn organisads en 376 gruppas localas, uschenumnads «hubs». Els organiseschan era acziuns beneficenzas. Ina gruppa ha tranter auter organisà ina acziun per meglra aua da baiver en l'Africa.
«Global Shapers» fundà l'onn 2011 durant il WEF è in'organisaziun che vul colliar glieud giuvna cun qualitads da leader. L'intent è da s'organisar e far «insatge bun» per la societad. Blers èn però era commembers pervi da la carriera.


text:
«La cazzöla»
- Dumengia, 18.2.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 18.2.2018, 12:45, RTR
Spezialitads culinaricas na mancan betg en il Tessin.
Risotto e polenta enconuschan ins en l'entira Svizra sco spezialitad dal sid – sco spezialitad tessinaisa. Main enconuschenta è però forsa la cazzöla (er numnada casöla, cassoela, cazzuola...). Quai è ina spaisa fatga cun charn-portg e versa ch'ha ragischs lombardas, ma ch'è er fitg impurtanta per la cuschina tessinaisa. A la cazzöla deditgescha il Tessin dapi tschintg onns er ina manifestaziun, numnadamain «la settimana della cazzöla» ch'ha gì lieu dals 27 da schaner fin ils 5 da favrer.


text:
Durant in referat aveva Huonder cità pliras passaschas ord la bibla nua che l'omosexualitad vegnia chastiada cun la mort. Quai aveva provocà reacziuns vehementas ed ina denunzia penala.
La glieud n'ha betg interpretà mes referat, mabain quai che las medias han fatg ordlonder.
L'uvestg sa senta malchapì. La glieud n'haja betg interpretà ses referat mabain quai che las medias hajan fatg ordlonder. Tgi che legia tut na possia betg dir ch'el haja pretendì la paina da mort. El haja vesì il referat sulettamain ord vista academica-teologica.
Oz vegnissi el a commentar pli detagliadamain e l'emprim preschentar il referat ad ina segunda persuna. Las passaschas da la bibla stoppian vegnir prendidas serius, ellas stoppian però vegnir interpretadas en il temp dad oz, uschia Huonder.
Attatga da hackers?
Dapi mardi ha l’uvestgieu da Cuira problems tecnics cun lur pagina d’internet. La homepage sco era las adressas da mail na funcziuneschian betg pli, communitgescha l’uvestgieu. Las raschuns daco n’èn betg anc cleras: sch’i sa tracta d’ina attatga da hackers, sco quai che differents schurnalists han dumandà, na possian ins betg excluder il mument.
Co leger la bibla?
Ils citats che l’uvestg Vitus Huonder ha cità durant in referat stattan scrits uschè en il vegl testament. Ma co ston ins lura interpretar quellas passaschas?
Leger la bibla n’è betg uschè simpel. La bibla n’è betg in cudesch ch’ins sa leger sco in Roman, declera il teolog Ursicin Gion Gieli Derungs.
La bibla n’exista betg or dad in cudesch. Per exempel è il vegl testament ina collecziun da cudeschs ch’en scrits en differents stils litterars, ch’èn vegnids scrits en divers temps e cun differentas finamiras.
Perquai sa la bibla era vegnida interpretada da mintgin auter. Impurtant èsi perquai da metter ils texts adina en in connex istoric e betg da leger ils citats pled per pled.


text:
Digitip – Chips cun foras, e programs antivirus
- Glindesdi, 26.2.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 26.2.2018, 10:15, RTR
Il cussegl da proteger noss computers cunter virus, quel è gia ditg enconuschent. Il cumenzament da l'onn hai lura dà lingias grassas ch'ils chips en computers, telefonins ed auters apparats hajan foras.
Las medias han scrit che questas foras derivian da chips producids fallà. E la consequenza saja che hackers pudessan nizzegiar las foras per entrar en ils computers. Sven Spescha da la partiziun d'informatica da RTR ha declerà, tge che quests chips problematics muntan per ils apparats.
Impurtant èsi adina da proteger ils telefonins e computers. E mintgin po procurar per ina buna protecziun, i na dovra betg la savida da profis. Quai cun chargiar giu tut ils updates ed uschia adina actualisar ils programs. Tgi che chargia giu programs, duai dentant adina far adatg che quels sajan controllads. Tar ils telefonins Android pon ins numnadamain inditgar ch'ins fidia a programs da funtaunas nunenconuschentas. Quai pudess lura muntar d'avrir l'isch per virus e trojaners.
Programs antivirus restan impurtants
Sven Spescha cusseglia da proteger mintga computer programs antivirus. Quels controlleschan numnadamain era ils mails e chattan spam. E tar spam è il privel grond ch'ins smatga sin in link en in mail da spam, ed activescha uschia acziuns sco l'enguladitsch da pleds-clav.
Il program antivirus gratuit che Sven Speschs cusseglia è Avast Antivirus. Tgi che vul ina protecziun anc pli segira, piglia ina versiun che custa e survegn persuenter pli savens updates. Ed ils products vegnan actualisads pli spert, cura che problems urgents cumparan. Fitg derasads èn ils dus programs Kaspersky e Norton.


text:
Le Monêtier-les-Bains
Le Monêtier-les-Bains l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù omònim e la fa part del circondàre (arrondissement) de Briançon e del dipartimènt Hautes-Alpes.
El g'ha 'na popolasiù de 1 023 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 97,87 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1397 méter a 'na altèsa màsima de 3659 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il di da la visita èn set giuvens en classa. Lur derivanza è differenta. Els èn vegnids da Venezuela, da la Spagna, da l'Italia ed era quatter giuvens da l'Eritrea èn en la classa dal scolast Vitus Dermont. Ensemen emprendan els pleds, emprendan da communitgar e discurran da la cultura da lur pajais.
Tudestg è la lingua ch'els dovran era per discurrer ensemen. Quai na saja betg adina simpel, dian els. Dentant era il contact cun ils auters scolars da la scola pussibiliteschia dad exercitar la lingua. Grev da chapir saja dentant il dialect.
Tuts scolars raquintan che la finamira saja da chattar ina plazza d'emprendissadi – ubain en la construcziun, sco mecanist ubain era en la tgira. Senza lingua na va quai dentant betg. E perquai sajan els fitg motivads, di il scolast Vitus Dermont.
RR actualitad 12:00


text:
En in pajais sco la Svizra cun quatter linguas naziunalas na saja quai betg pussibel da surlaschar ils emetturs da radio e da televisiun al martgà liber, ha ditg Diego Yanez, il directur da la scola da schurnalissem MAZ e commember dal comité «Na a la fin d'emissiun». Nov da diesch emissiuns da televisiun na pudessan betg pli vegnir finanziadas tenor Diego Janez.
L’iniziativa No Billag vul abolir las taxas per radio e televisiun. La SRG/SSR vegniss sfurzada da serrar las portas e 34 emetturs da radio e da televisiun privats stuessan temair per lur existenza, avertescha il comité.
Parlament e Cussegl federal proponan da dir na a l’iniziativa. Davart l’iniziativa No Billag votescha la populaziun ils 4 da mars.
RR novitads 12:00


text:
Südtirol
El Südtirol, (definiziun üfiziai: Tudesch: Autonome Provinz Bozen–Südtirol; Talian: Alto Adige, u Provincia Autonoma di Bolzano–Alto Adige; Ladin: Provinzia Autonòma de Balsan–Südtirol), l'é part de la pruvinzia taliana püssée a nord e insema a la pruvinzia de Trent la fa sü la Regiun Ütonuma Trentino-Südtirol. Grazia 'l "Pachet de Ütonumía" ("Südtirol-Packet") del 20 de Sgenee del 1972, el Südtirol el gh'ha un bèl puu de driss speciaj. La capital del Südtirol l'è Bulsan.
Püssée de düü terz de la pupulaziun la parla el Tudesch, un cicinin püssée de un quart la parla Talian, e un tuchelin de la pupulaziun che la viv int i Dulumit, la parla Ladin. I Ladin fan sü el 4% de la pupulaziun del Südtirol.
El Südtirol el fa part de l'Üroparegiun Tirol-Südtirol-Trentino, che la ocüpa l'area istorega del vegg Tirol.
Cuntegnüü
El Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segund el Hans Heiss (2000) han tacaa sü a druà el nom Südtirol in del designà 'l toch de Tirol a süd del pass del Brenner per la prima völta int el 1762 („Tirolis pars meridionalis“).
El nom talian Alto Adige (che in Lumbard el vör dì "Ades Volt") l'è staa faa sü del naziunalista talian Ettore Tolomei che l'ha vultaa, inscí cuma l'era, el nom franzes "Haut-Adige": per tri agn (1810–1813) di toch del Südtirol eren staa part del Regn Italegh de Napuleun. La denuminaziun del Tolomei, ciuè Alto Adige, che l'è stada rendüda ufiziala del Stáa Talian dürant el fascism, l'è mai piasüda a la pupulaziun ütòctuna e la resta una parola cuntruversiala.
Pö gh'è 'l prublema, 'ncamò al didindicö, di ültranaziunalista sía d'una part che de l'oltra: i naziunalista talian vören sentì dumà 'l nom "Alto Adige" (Ades Volt) perchè veden tüt quel che l'è tudesch cuma 'l füm int i ögg, menter ch'i naziunalista südtirules insisten in de'l refütà minga dumà 'l termen "Ades Volt", ma anca "Südtirol", già che pensen che dumà 'l nom "Süd Tirol" u "Süd-Tirol" el faga capì a la gent che 'l Südtirol 'l duaría fà part de'l Bundesland Tirol in Austria, e minga de la Regiun Trentin-Südtirol in Italia. I südtirules muderaa sía talian che tudesch che ladin, al cuntrari, hin cuntent de ciamà la sua tera "Südtirol" e se ufenden no se la gent de lengua taliana quand che parlen intra de lur, le ciamen "Alto Adige" (Ades Volt).
Di völt i mass media talian dröen el nom "Sudtirolo" e "Sudtirolesi" inscambi de "Alto Adige" e "Altoatesini". I termen "Tirolo del Sud" e "Tirolo meridionale" se senten propi de rar.
El nom ladin l'è „Sudtirol/Südtirol“, e a nivel üfizial in Ladin se dis Provinzia Autonòma de Balsan – Südtirol.
La Pupulaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Lengh e i Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tudesch e Talian hin i düü lenguagg üfiziaj de tüta la regiun. El Ladin, inscambi, a l'è dumà int un quej tuchelin de la regiun una lengua üfiziala.
Int el Südtirol el se parla un cuntinuum dialetaa de püssée de 40 dialet. Chi patuaa Bavares chi gh'han tücc di parol e di strütür gramategaj ünegh ma vegnen cunprendüü senza gran prublema e in Nordtirol e in Osttirol. Despess el gh'è anca un bel puu de parol talian ch'hin staa germanisaa (per es. "Patent" - Tudesch: "Führerschein") e un bel puu de parol talian ch'hin staa vultaa in Tudesch ("Erste Hilfe" - Tudesch: Notaufnahme).
La püpart di Talian la viv int i zità püssée grand: Bulsan, Meran, Barsenun, e.i.v. e pö anch int i cumün püssée a süd cuma Bransol, Salurn, e.i.v. Menter che la püpart di Tudesch e di Ladin la viv int i paesit püssée piscinit.
Föra che a Bulsan, Laif e Salurn, i cartej stradaj e i cartej püblegh (bilengh) gh'han la part tudesca u sura u inans de quela Taliana. I növ cartej di staziun di tren gh'han despess dumà 'l Tudesch anca quand ch'i cartej püssée vegg gh'even tücc e düü i lenguagg. Tücc i lauradur püblegh gh'han de cognuss sía 'l Tudesch che'l Talian, e int i cumün Ladin gh'han de cugnuss anca 'l Ladin (almanch in teuría, pö int la pratega la püpart di Talian di zità el Tudesch el capissen poch, e tanc Tudesch che viven int i paesit a fan anca lur la so fadiga a cunprend el Talian).
Spartiziun etno-lenguistega de l'an 1880 fin a l'an 2001
Spartiziun etno-lenguistega a segunda de la Parpurziunal Etnegh
La Religiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Südtirules de tücc i grup lenguistegh hin per la püpart Catolegh e pertuchen al Vescuváa de Bulsan-Barsenun (a la fin de l'ann 2004, chel Vescuváa chí el cüntava 461.184 person batesáa. El Vescuv l'è stáa, fin al dí de la so mort, el 16 de Avust 2008, el Wilhelm Egger.
La cumünidáa de la Gesa Evangelega Lüterana de Bulsan l'è la püssée forta in Südtirol e la cünta 600 fedej, una gesa e un Pastur. Anca quela de Meran l'è assée granda. El gh'è anca un prugrama Evangelegh a la TV trasmetüü de la RAI de Bulsan.
La Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Territori Vesin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Spartiziun Cumünala Distretüala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Distret Cumünaj
- I Zità Püssée Grand
(Al 31 de Dezember 2006)
Vardée anca: Lista di Cumün Südtirules
I Muntagn e i Val[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scernì föra i muntagn püssée bej int una tera inscí bela e piena de muntagn cuma 'l Südtirol l'è minga na roba fazil. Se pò però dì che l'Ortles cunt i so 3905 meter l'è 'l munt püssée volt del Südtirol. Fin al 1918 l'era 'l munt püssée volt de l'Imper Asbürgegh. I Dulumit, in generáa, hin cugnussüü in tüt el mund e reciamen tücc i agn una mota de türista d'asquas tücc i cantun d'Üropa, sía in invern cunt i so pist neváa de prima categuria, e sía in istáa cunt i so sentée amáa d'escürsiunista de tücc i nivej.
I Vallad püssee grand hin: Val de l'Ades, Val Isargh, Val Venosta und Val Püstaría.
I Fiüm e i Lagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiüm püssee impurtant in Südtirol hin: l'Ades, l'Isargh, el Riensa, el Passiri, e 'l Talvara.
I lagh püssee cugnussüü hin: El Lagh de Resia (a Cüren in Val Venosta a 1520 meter in sül nivel del mar), el Lagh de Coldee (a Coldee in sü la Straa del Vin), el Lagh de San Valentin (a Cüren in Val Venosta arent a San Valentin), el Lagh de Caressa (Lagh Alpin in de Val d'Ega arent a Nöa Ladina), e 'l Lagh de Brajes (a Brajes, a 1494 meter in sül nivel del mar).
El Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Südtirol el clima 'l va de sübartegh in sü i scim di munc e int i val püssee volt, fin a temperáa int i valad püssée bass.
L'Istoria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'om l'ha vivüü int la zona inturn a l'Ades, Isargh e Riensa fin de l'edáa de la preja. A chi temp chi la püpart de la gent in istáa la viveva in sü i munc desura de l'area buschiva. Chess chi l'è pruáa di tanc repert archeulogegh truáa in chela zona chi. Vers la fin de l'edáa de la preja, l'omm l'ha scumenzáa a viv anca püssee in bass, ciuè in lögh indua gh'era di gran pasquee erbus, e indua vün el pudeva cultivà la tera. De chel temp chí gh'è'l repert archeulogegh püssee famus de tüt' Üropa: Ötzi, l'Om vegnüü del Giazz. Pö in de la prima edáa del bruns, el gh'è stáa un bel desvilüp ecunomegh, grazia ai miner de ram. A la fin de l'edáa del bruns e vers el prinzipi de l'edáa del fer, el Südtirol l'è stáa abidáa de gent de la cultüra de Laugen-Melaun. I pupulaziun Retegh (ciamáa Retii di Ruman), riváa in Südtirol a la fin de l'edáa del fer, hin cunsideráa i prim pupulaziun di Alp centráj. De la lengua e de la cultüra Retega, en sèm minga trop, föra d'un quej nom e d'un quej repert de chi e de lá, e del "sübstráa" lenguistegh ch'han lassáa drée.
De l'an 59 denans Christ fin ai Migraziun Germanegh el Südtirol l'è stáa part del Imperi Ruman. In chel'epuca chi, hin minga stáa fáa sü di gran robb, föra di prej mijar lungh la via che la purtava de la Penisula Talina al Nordüropa. Dumà int el quart secul despö Christ, l'è stada fáa sü una Vila Rumana d'una quej impurtansa: chela cà chi, cunt musaegh ruman de valur, a l'è stada descuvrida vesin ad Appian in sü la Stráa del Vin.
Intra 'l 6° e 'l 9° secul, la zona del Südtirol d'incö l'è 'gnüda abitada di Bavares, che s'hin messedáa ai pupulaziun Celtegh-Retegh che s'eren giamò messedáa cunt i Ruman. I Bavares s'hin spingiüü pö giò fin a la Strècia de Salurn indua s'hin incuntráa cunt i Lumbard: chichinscí i düü popuj Germanegh s'hin svardáa, s'hin üsmáa, ma pö han decidüü de fermass lí e fass minga la guera. La Strècia de Salurn la resta, anmò al didincö, el cunfin lenguistegh e cultüraa intra l'area Lumbarda e l'area Bavaresa.
Vers la fin del prim mileni, cunt el fà part del regn di Franch prima e pü tard del Sacher Ruman Imperi, el Südtirol l'ha utegnüü un impurtansa strategega minga de poch, perchè i so stráa purtaven int la Penisula Italega. Int el 1004 e int el 1027 di toch bej grand de tera hin stáa regaláa ai vescuv de Trent e de Barsenun.
Despö ch'i sò vassaj, i cunt de Tirol, even tráa la tera suta 'l sò dumíni, chela zona chi, insema ai valad a nord del Brener, la ciapàa 'l nom de "Tirol". Al didincö, el Südtirol l'è vün di sit cunt el püssée volt nümer de furtificaziun in Üropa, e chi furtificaziun chi, gh'è di castej ben famus: el Castell de Tirol, el Castel de Rúnchel, el Castel de Cúira, el Castel de Apian, el Castel de Türes, e'l Castel de Curnéd.
Infin, int el 1363, graza a la Margherida de Tirol, la Cunteja de Tirol l'è gnüda int i man de la Cà dij Asbürgh e lí gh'è restada fin al vündes de Nuember del 1918, quand che ij Asbürgh han perdüü tüt el sò pudè e tüc i sò dumíni.
Bögna anca menziunà che int l'an 1810 un toch de Südtirol, insema a tüt el Trentin, l'è crudáa int i man di Napuleun e de la Repüblega Italega. Però giamò int el 1813 sía 'l Südtirol che 'l Trentin hin turnáa aj Asbürgh.
Bibliugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gottfried Solderer (Hrsg.): Das 20. Jahrhundert in Südtirol, 5 Bde., Edition Raetia, Bozen 1999-2003.
- Rolf Steininger: Südtirol. Vom Ersten Weltkrieg bis zur Gegenwart. Studienverlag, Innsbruck/Wien/Bozen 2003.
- Rolf Steininger: South Tyrol: a minority conflict of the twentieth century, New Brunswick, NJ, Transaction Publishers 2004. ISBN 0-7658-0800-5
- Benedikt Erhard (Red.): Option, Heimat, Opzioni: eine Geschichte Südtirols, Bozen: Tiroler Geschichtsverein 1989.
- Anton Evelyn Alcock: Geschichte der Südtirolfrage. Südtirol seit dem Paket 1970-1980, Wien: W. Braumüller 1982. ISBN 3-7003-0328-9
- Hans Heiss (unter Mitarbeit von Gustav Pfeifer): „Man pflegt Südtirol zu sagen und meint, damit wäre alles gesagt.“ Beiträge zu einer Geschichte des Begriffs „Südtirol“. In: Tirol - Trentino. Eine Begriffsgeschichte (= Geschichte und Region 9/2000). Folio-Verlag, Wien/Bozen. ISBN 3-85256-149-3


text:
Sette note in nero
Sette note in nero (Sèt nòti in négar) 'l è 'n film śal dal 1977 ad Lucio Fulci girâ a Róma, in Tuscàna e a Dover in dal Régn Unî.
A 'l èstar 'l à ciapâ i tìtui “Murder to the Tune of the Seven Black Notes” in di Stat Unî, “Sieben schwarze Noten” in Germâgna, “Siete notas en negro” in Spaggna e “L'emmurée vivante” in Frància.
Sunt
La Virginia (Jennifer O’Neill) l'è na dóna burgéśa e cun di bèsi ch'la viṿ insém a sò marè Francesco Ducci (Gianni Garko) in un paiśèṅ dla Tuscàna. Fiṅ da pìcula (Fausta Avelli) la gh'à 'l putēr ad véd'r e 'd sintìr di quèi cuma quànd la s è figuràda in dla mènt la mòrt ad sò màdar (Elizabeth Turner) in dal méntar ch'la s butàva śò da na muntàgna par cupàr-as.
Durànt un viàś in màchina la gh'à na viśiòṅ dla mòrt dna dóna muràda viva in cà insém a di atri figùri cuma 'n óm sòp ch'al gira traśànd un pē, un nùmar dla rivìsta “Il nuovo settimanale” c'n un servìsi in cupertìna da 'l tìtul “èsar dal raśdóri cun cuntintésa”, na cica in un pòrtaséndra e un grugn dna vècia impinî ad sangṿ. In séguit, méntar la s cata in na vila ad sò marè, la sènt che da 'd là da 'l mur a gh'è 'n cadàvar e alóra la ciàpa un pigòṅ par tiràr-al śò. La pulisìa la gh cata dènt'r un schèltar e pò la pòrta in parśòṅ Francesco dand-ag la cólpa d'l umisìdi. La dóna però la n créd minga che lò a sia culpévul e cun 'l ajùt ad sò cugnàda, la Gloria (Evelyn Stewart), e 'd un parapsicòlug, Luca Fattori (Marc Porel), la próa a 'ndàr-'g a fónd.
I sò suspèt i càscan su 'n óm ch'a s vdiva in dla sò viśiòṅ, Emilio Rospini (Gabriele Ferzetti). A prév ès'r ùtil savēr quànd l'è vgnuda fóra la rivìsta ma ninsòṅ a la cgnós.


text:
Lo squalo
Lo squalo (Al squâl) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1975 ad Steven Spielberg trat da 'n lìbar ad Peter Benchley ch'al cònt' i fat sucès in dal 1916, gl'atàc ad soquànt squài in dal New Jersey.
A i Prèmi Òscar dal 1976 'l à purtâ a cà tri statvi p'r al muntàǵ, par la culòna sunóra e p'r al sunôr. La pelìcula la gh'à abû anc tri séguit: Lo squalo 2 (1978), Lo squalo 3 (1983) e Lo squalo 4 - La vendetta (1987).
Sunt
Durànt na fèsta ad nòt in sna spiàgia in sl'ìśula 'd Amity, la śōvna Christine Watkins (Susan Backlinie) la decìd 'd andàr a far-as na nudàda da par lē ma tut 'd un trat la vèṅ tiràda śò finénd sót' àqua e ninsòṅ a sènt i sò sîg. La matìna dòp al cap dla pulisìa Martin Brody (Roy Scheider) a riva lè parchè i gh dìśan che la ragasōla l'è sparìda e lò al n pōl far àtar che guardàr-'n i rèst scavśâ in sla sàbia. Brody, sicûr ch'in dal mâr a gh sia 'n squâl, al fà saràr tut i stabilimènt par di mutìṿ ad sicurésa ma 'l sìndic dla sitadìna, Larry Vaughn (Murray Hamilton), al scanśèla 'l pruedimènt vint-quàt'r óri dòp p'r a n pèrdar la stagiòṅ turìstica e i bèsi che la fèsta dal 4 ad Luj la prév purtàr. Al diś acsè che la Christine l'è mòrta ciapànd atàc a la lèlca dna barca.
Soquànt tèmp dòp però a mōr anc un putèṅ, Alex Kintner (Jeffrey Voorhees), ch'al tulìva 'l sōl insìma a 'n stramasèṅ da mâr e adès 'l è ciàr ch'l'è òpra 'd un squâl dabòṅ. Sò màdar la prumét na taja ad tri-mila dòlar a chi gh la cavarà a ciapàr cla bistiàsa lè. I rìv'n in sal pòst Quint (Robert Shaw), un casadōr prufesiunìsta, e Matt Hooper (Richard Dreyfuss), sudióś di pés e di mâr.


text:
Il sguard sin l'emna
- Sonda, 24.6.2017, 12:06
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 24.6.2017, 12:06, RTR
Sur da la direcziun dal museum d'art nua che nagut è cler, la reducziun dals tschains d'aua e la chalira dals davos dis.
Kunz e Jäger e la scena da cultura: insumma nagut è cler en connex cun la reorganisaziun da la direcziun dal museum d'art grischun. La confederaziun vul reducir ils tschains d'aua: ils chantuns da muntogna vulan cumbatter questa proposta. Alarm da chalira en bleras regiuns da la Svizra: ils ins giaudan, auters pateschan.
Quai intgins dals temas che Gian Ramming e Bernard Bearth discuteschan en il Palaver da quest'emna.


text:
- La radunanza da delegads da l'Uniun grischuna da chatschaders da patenta ha votà unanim la parola NA pertutgant l'iniziativa che vul abolir la chatscha speziala.
- Tenor il president da l'uniun Robert Brunold è quai resultat in impurtant signal dals chatschaders en vista a la votaziun.
- Ils iniziants na vegnian dentant betg a retrair l'iniziativa pervia da quai cler resultat.
- Sur da l'iniziativa vegn votà favrer ni mars 2019.
Blers tschiervs malgrà dir enviern
Malgrà il dir enviern datti vinavant blers tschiervs en il chantun Grischun. Quai ha ditg l’inspectur da chatscha Adrian Arquint a la radunanza da delegads da l’Uniun grischuna dals chatschaders da patenta a Sursaissa. Tuttina conceda Arquint che blera selvaschina na saja betg vegnida tras l’enviern. Tut las cifras na sajan anc betg avant maun. Arquint è dapi radund 100 dis en uffizi.
Uss persvader la populaziun
Tuttina stoppia l'uniun intensivar la communicaziun ed infurmar meglier sur da la chatscha grischuna. Era sch'ils chatschaders e las chatschadras sajan per la chatscha supplementara, decider decidia la populaziun che na va betg a chatscha, manegia Robert Brunold. Perquai saja l'uniun vidlonder da planisar il cumbat politic e preparar ina seria d'acziuns per infurmar la populaziun sur da las consequenzas, sche l'iniziativa vegniss acceptada.
Cler NA, ma iniziativa na vegn betg retratga
Il votum da las delegadas ed ils delegads ha nagina influenza sin l'iniziativa, sco l'iniziant Christian Mathis declera. Il president central Robert Brunold aveva proponì ad el gist suenter il Na unanim, da respectar quella decisiun e retrair l'iniziativa. Uschia possia il comité da l'iniziativa gudagnar bler buna veglia tar chatschadras e chatschaders grischuns.
Ma per Christian Mathis na vegn quai betg en dumonda. Pli che 10'000 persunas hajan suttascrit l'iniziativa, e bleras da quellas giajan era a chatscha. Quai grond sustegn pretendia, che l'entira populaziun dal Grischun decidia sur da quella iniziativa.
RR novitads 06:00


text:
Sco l’interpresa ha communitgà vegnian els a posiziunar da nov la fatschenta en Svizra. Il motiv saja la midada tar ils clients, lez cumprian adina pli savens chalzers en l’internet. Plinavant numna Bata er il ferm franc sco motiv. Las sperditas sajan stadas memia autas ils ultims onns per pudair evitar ina restrucutraziun da las fatschentas,scriva Bata.Quai malgrà il grond sustegn dals acziunaris e collavuraturs.
Gia il venderdi aveva il sindicat Unia communitgà ch’els quintian che la fatschenta da chalzers vegnia a serrar sias filialas en Svizra.
RR novitads las 18:00


text:
Artitgel da l’emna
Il giudaissem (dal grec ἰouδaϊσuός ioudaismos, ebraic יהדות Jahadut) è d’ina vart la religiun, la tradiziun, la moda da viver, la filosofia e la cultura dals gidieus; da l’autra vart designescha il term er la communitad dals Gidieus (sco etnia u pievel).
La religiun giudaica, che vegn circumscritta sco ‹monoteissem etic›, furma la pli veglia da las religiuns monoteistic-abrahamiticas. Ella cumpiglia in’istorgia da bundant 3000 onns.
Ins differenziescha entaifer il giudaissem tranter ils aschkenasim ed ils sefardim (cf. sutvart). Dapi che l’illuminissem giudaic è sa fatg valair, vegn ultra da quai distinguì tranter il giudaissem da refurma (u liberal), conservativ ed ortodox (che cumpiglian mintgamai differentas sutgruppas e tendenzas).
La basa dal giudaissem furma la Tora (‹lescha›). Igl èn quai ils tschintg cudeschs da Moses che represchentan per ils gidieus la pli impurtanta part da la bibla ebraica (Tanach). Vitiers vegnan las scrittiras rabinicas ch’explitgeschan la Tora e che vegnan numnadas tradiziunalmain la ‹Tora orala›.
L’onn 2010 vivevan en tut il mund radund 13,5 fin 15 milliuns gidieus, la gronda part en l’Israel ed en ils Stadis Unids da l’America. 10 fin 15 procent vegnan attribuids a l’ortodoxia giudaica.


text:
L'atleta da 26 onns ha sespruvà da spargnar forzas durant l'emprima da las duas rundas. Sin ils segunds 400 meters n'èsi lura dentant betg gartegià a Büchel da surpassar sias concurrentas.
La finala sa ranghescha Selina Büchel en la cursa sin plazza tschintg. Damai che la Brita Lynsey Sharp è vegnida disqualifitgada pli tard, vegn la Svizra enavant sin plazza quatter. Per far il pass en il final sco pussaivla lucky loser, na tanschi pervi dal temp pli plaun dentant betg. La finala mancan 11 tschientavels.
RR novitads 21:00


text:
Peisel en documents vegls
Peisel ed ils documents avon 1283
Ils signurs da Peisel; vegnan gia menziunai avon 1283 duas gadas en documents[1]. In da quels documents datescha dils 18 da mars 1278. Da quel exista oz mo aunc ina resumaziun. Il document da 1237 ei tochen oz buca staus d‘ anflar. El ei nudaus el cudisch „Bündner Urkunden aus dem Archiv Trun und Taxis“, igl original ei denton empaglia.
7.2 Peisel ed il document da 1283
Per la tiarza gada vegn Peisel numnaus en in document che datescha dils 12 da fevrer 1283. La scartira documentescha la vendita dalla dieschma da Falera che s‘ udeva alla claustra da Mustér ad in niebel signur Heinrich de Wildenberg. Igl avat Rudolf da Mustér retegn denton il dretg dad annular quella cunvegnientscha. Buca cumpriu ella dieschma ei quella dalla baselgia da Sagogn;. Sco perdetgas figurescha era Wilhelm de Phiesel (Peisel)[2].
7.3 Segnas el document da 1289
Per l‘ emprema gada ei il num Segnas documentaus en ina scartira da 1289, ina pergameina che sesanfla oz egl archiv central dil duca Thurn und Taxis a Regensburg (Tiaratudestga).
Schegie che quel vegn signaus cun il datum 1289 ein ins buca diltut segirs, sch’el ei buca vegnius screts gia in onn avon. Dil document dev‘ ei duas copias. Daco ch‘ il document arriva en Tiaratudestga declara signur Rachowka digl archiv Thurn und Taxis sco suonda: pli baul era quei document, ensemen cun bia auters da sia sort, egl archiv da Werdenberg-Razén. Entras las midadas egl imperi roman tudestg han ins, ord motivs da segirtad, fatg ina copia e tarmess quella agl imperatur da gliez temps Rudolf I da Habsburg. Il document ei entras ils onns ius empau en decadenza ed ha aschia stuiu vegnir fotografaus per nus, per ch’el mondi buc empaglia.
Il document tracta d’ina cunvegnientscha denter il niebel Heinrich da Razén ed il schuldau Hartwick da Löwenstein. Vegnius screts eis el da dus augsegners, in da Segnas ed in da Ruinaulta, pia in segir segn ch’il vitg veva gia caplutta ni baselgia da gliez temps![3]
Ils sis sigils che pendevan e pendan oz aunc per part vesan ora sco suonda:
- Heinrich, numnaus Picinus de Saxo, entirs, diameter: 43 mm
- Heinrich Brun(o) de Razen +S’BRVNI.D‘.REZVN diameter: 40 mm
- Friedrich von Fr(e)iberg maunca
- Albert von Grünenfels maunca
- Hartwick von Löwenstein fuorma triangulara 40/48 mm
- maunca
Per documentar il fatg suonda ussa la part decisiva en latin e silsuenter ina translaziun digl entir document:[4]
… Testes, qui interfuerunt: viri nobiles et honesti F. de Friberg, dominus Albertus de Grünenfevels, dominus Wol. de Chestris, dominus Wil. de Chastelberg, H. et Albertus fratres de Phisel[5], item Hermannus et Rü. fratres de Moraissen. Item nos sacerdotes Arnoldus et Chonradus in Sengnis et in Rialt interfuimus et scripsimus. Acta sunt hec anno domini MCCLXXXVIIII, indictione prima. …
Per romontsch vul quei dir il suandont ( il text sura ei stampaus cursiv):
legenda:
– en parentesas quadras [ ] ein aschuntaziuns per adattar il text al lungatg romontsch
– en parentesas rodundas ( ) sesanflan explicaziuns
Ch‘ ei vegni fatg enconuschent a tuts ed a mintgin, als quals quei manuscret vegn surdaus, sur dalla cunvegnientscha denter il niebel Heinrich III, il schinumnau Bruno da Razén d‘ ina vart e da l‘ autra vart il signur Hartwick, numnaus schuldau da Löwenstein. Ins duegi saver ch‘ il (medem) signur de Hartwick hagi surdau al surnumnau Bruno dudisch depurtai per 200 daners (marcis) pervia dalla stateivla pasch seformada denter quels dus. Quels [depurtai] ein ils [suandonts] schuldai: il niebel Friedrich de Friberg, signur Albert de Grünenfels, signur Ulrich de Castrisch, signur H[einrich] de Rueun, plinavon signur Wilhelm de Castelberg (Mustér), signur Heinrich de Castrisch, Wol[fgang] de Sogn Maxim (Sagogn), Rudolf de Blumenthal, Burkhard de Lumbrein, Albert de Ziraun e Bonapart Can., numnaus Heinz de Quader. Quella pasch ha da cuzzar senza enganament diesch onns. Ei dueigi vegnir menziunau, per cass ch‘ il surnumnau signur Hartwick ni ses affons, ni siu frar Wilhelm ni il fegl dil frar, numnaus Bruno, ni sias soras dil niebel de Saxo (Sax: num local da Mustér), ni siu frar che va a scola mulestan ni rumpan la pasch, che treis intermediaturs vegnien clamai, per tractar la dispeta e sediscussiunar, enteifer (denton buca pli ditg che) quendisch dis [dil passau]. Ils intermediaturs [fussen]: niebel Heinrich II de Wildenberg e signur Konrad de Patzen. Duessen quels buca arrivar ad ina sligiaziun, stuess ina tiarza persuna vegnir clamada neutier: quei fuss signur schuldau Albert de Grünenfels, che ha allura da decider, quala part ha raschun. Vegn, malgrad la cussegliaziun dils intermediaturs, il numnau Hartwick buca tier siu dretg, sche ston ils surnumnai signurs admonir ils depurtai, da sesurdar u al [marcau] da Cuera ni [a] Razén ni al marcau da Glion. Ei seigi aschuntau, sch‘ in dils depurtai renconuscha buca da sesurdar, ch‘ ils endisch restonts vegnien admoni, ch‘ ins arresteschi els entochen ch‘ il dudischavel sesurdat. Vitier vegn imponau che, per cass che signur Hartwick ni siu far Wilhelm ni ils affons d‘ in dils treis numnai signurs, quei vul dir Heinrich numnaus Bruno da Razén, ni il niebel de Saxo ni Heinrich, il scolar da H[einrich] disturbien la [pasch] entras vuler pagar il schliet cun schliet e perquei empruar da liberar ils depurtai; quei hagi negina valeta, avon ch‘ ils intermediaturs dettien lur consentiment. Ils depurtai menziunai astgan mai vegnir liberai, ni entras la forza d‘ ina sentenzia d‘ in retg ni entras quella d‘ in giuridic religius ni social. Ins ei fermamein secunvegnius ch‘ il casti da Schwarzenstein stoppi vegnir surdaus anavos ensemen cun 500 sacs garnezi, quintau en mesira romana. Ultra da quei duei il casti da Baltenstein vegnir returnaus al pliras gadas menziunau signur de Saxo [e quei] sco satisfacziun. Quella surdada dils castials sto succeder ils quater d‘ uost dalla sisavla jamna. Vegn il casti da Schwarzenstein returnaus enteifer quei termin, sto medemamein il casti da Baltenstein vegnir daus anavos e quei senz‘ in rampin.
Las perdetgas presentas ein: ils nobels e honorabels umens F[riedrich] de Friberg, signur Albert de Grünenfels, signur Wol[fgang] de Castrisch, signur Wil[helm] de Castelberg (Mustér), ils frars Heinrich ed Albert de Phiesel (Peisel), sco era ils fargliuns Herman e Rudolf de Morissen. Medemamein essan nus dus augsegners Arnold e Conrad de Sengis (Segnas) e Ruinaulta stai presents ed havein suttascret.
Igl original dil document ei vegnius screts igl onn dil Segner 1289. Per attestar quei vegn quella pagina provedida cun sis sigils e cun las suttascripziuns dil niebel H[einrich] de Saxo, H[einrich] Bruno de Razén, niebel Friedrich de Friberg, signur Albert de Grünenfels, signur Hartwick de Löwenstein, Conrad de Patzen. Ins sto saver ch‘ ei seigi aunc vegniu fatg ina copia da quei document.
La pergameina tradescha entras la suttascripziun dil plevon da Segnas mo indirect dall‘ existenza d‘ il vitg. Denton gest entras quei fatg savein nus dir che Segnas veva gia lu in agen augsegner.
Peisel ed il document da 1322
Il document ei vegnius screts a Mustér ils 29 da zercladur 1322
Resumaziun dil cuntegn:
Avat Wilhelm da Mustér desista per bein dil cont Hugo da Werdenberg III d‘ in prau a Schluein. Ils signurs da Peisel Albertus ed Henricus ei presents sco perdetgas.
Il text latin senumna:
„Testes huius rei ac concambii sunt hii: dominus Johannes de Belmont nobilis, dominus Rudolfus de Roschach miles, Ulricus de Vallendans; dominus Ulricus custos, dominus Johannes de Curia, dominus Andreas de Fabaria, dominus Johannes de Thuno; Albertus et Hanricus de Phesels, …“
La translaziun secloma sco suonda: „Las perdetgas da quella caussa e brat ein las suandontas: signur niebel Gion da Belmont, signur schuldau Rudolf da Rorschach, Ulricus da Vallendau, il guardian, signur Ulricus, signur Johannes da Cuera, signur Andreas da Fabaria, signur Johannes de Thuno, Albertus et Hanricus da Peisel,…“
Peisel el document da 1335
Il document ei vegnius screts ils 2 d‘ avrel 1335 a Razén. Ils frars Heinz e Simon Streif stattan garant per ils baruns Walther, Cristoph, Heinrich e Donat da Razén, frars, per ina summa da 350 marcs per Hans Streif, che vegn schaus libers dils frars da Razén, sto denton pupsei returnar sin in termin fixau, Il text ei en lungatg tudestg da gliez temps:
- April 2. Räzüns.
Wir Hainz und Symon Straiffe, gebrueder, tuent kunt und vergehent offenlich an disem briefe allen den, die in sehent alder hoerent lesen, daz wir mit den edeln herren her Walther, her Cristoffel, her Hainrich und her Donat von Rutzuns, gebruedern, lieplich und guetlich uberain kumen sint umb Hansen Straiffen[6], den wir usgenomen hant, daz er sich den selben herren wider antvurten sol uf die tage, die si ime gent, bi dem aide, den er darumbe gesworen het, umb vierdehalb hundert marchen, aht phunt Mailasch geraitet fur ain marchen; doch mit dem gedinge,
daz der selbe Hans sich den selben herren wider antvurten sol uf die tage, die sie ime gent, ân gevaerde, gen Rutzuns in die burch, ob si in ir gewalt ist. Were des nit, so sol er sich antvurten in ain ander ir vesti, der si denne gewaltig sint, und sol da inne sin ain tag und ain naht, so er sich geantvurtet, und sol
ouch niemer darus kumen, wan mit ir willen. Und braeche er das, so sint wir den vorgenanten herren vierdehalb hundert der vorgenanten marchen gevallen und schuldig ze gende. Und wissent: swelhe under den vorgenanten herren dem vorgesprochen Hansen tag git, so sol er uf den selbeln tag vrist und tag han,
ân gevaerde. Und umb die vorgenanten vierdehalb hundert marchen hant wir den vorgenanten herren ze sicherhait uud ze buergen gesetzet, ob ez ze schulden kumet, diese burgen, die hie geschriben stant, ieglichen umb sinen tail, als hie nah geschriben stat: zem orsten, vogt Ulr(ich) von Maetsch[7] umb zwainzig der vorgenanten marchen; Eberlin von Aspermunt umb fiumfzig marchen; Wernher den amman von Maigenvelt[8], Eglolf sin brueder, Jaclin von Wandelberg[9], Aeblin den amman von Genens[10], Swiglin von Illans[11], Hans von der Kemenaten[12], dise sebs unverschaidenlich umb fiumfzig marchen; Hartwig Schorand[13] umb zehen marchen; Symon Straiffe ist selbe burge umb zehen marchen; Hainzen Puwige[14] umb zehen marchen; UIr(ich) von Haldenstain[15] umb fiumf und zwainzig marchen; Aeblin von Jufalt umb vierzig marchen; Gotfrit von Schowenstain umb zwainzig marchen; Hans den Gansern und Ulrich den Sellosen[16] unverschaidenlich umb fiumf und zwainzig marchen; Gotfrit von Phiesels[17], ze Cur gesezsen, umb zehen marchen; Hartwig und Wilhelm Uebercastel[18], gebrueder, umb drissig marchen; Borclin von Crophenstain[19] umb zehen marchen; Wetzel Passellen umb zehen marchen; Andres von Blumental umb zehen marchen; Polten[20] umb zehen marchen; Vivenzen von Muldis[21] und Rudin von Ortenstain[22] unverschaidenlich umb zehen marchen. Wir die vorgenanden.burgen allesamet gemainlich und unser ieglicher sunderlich vergehent; ouch offenlich an disem briefe, daz wir reht und redelich burgen sint worden und burgen sint der edeln vorgenanten Herren hern Walthers, hern Cristoffels, hern Hainrich und hern Donatz von Rutzuns, gebrueder, von Hansen Straiffen, wider sich ze antvurten den selben herren uf die tage, die si ime gent, umb vierdehalb hundert marche, aht phunt Mailasch ze raiten fur ain marchen. Und were, daz der selbe Hans das braeche und sich nit wider antvurti…
[1] mira era capetel 3
[2] Theodor von Mohr, Die Regenten der Archive der schweizerischen Eidgenossenschaft, 1851, p. 13
[3] BUB, Bischofsberger AG, 1973, p. 152s. e Cudisch da nums retic, A. Schorta, 19852, tom II, p. 842
[4] translaziun procurada da signur Florentin Schnoz e sur Giusep Pelican, Cuera 1988
[5] cun quei manegian ins ils dus signurs da Peisel/Segnas
[6] Straiffen era ina nobla famiglia da Cuera
[7] Mätsch ell‘ Austria sper il flum Etsch
[8] Maiavilla (Maienfeld)
[9] cantun S. Gagl
[10] Jenins
[11] Glion
[12] sper Bogn Ragaz
[13] ina schlatteina nobla da Faveras
[14] medemamein da Bogn Ragaz
[15] ella direcziun nord dil marcau da Cuera
[16] vischinonza da Cuera
[17] Peisel
[18] Surcasti en Lumnezia
[19] denter Uors e Schlans
[20] famiglia dalla Svizra orientala
[21] Muldain
[22] Ortenstein


text:
Perquai envida RTR, en collavuraziun cun la Lia Rumantscha, da festegiar il giubileum da 25 onns Impuls cun la turnea da lectura: «Sin il viv!» Durant l’onn 2018 èn planisadas set lecturas, e quai là nua ch’ils Impuls vegn uschiglio tadlads, en ils lieus dal mintgadi da las audituras e dals auditurs da radio, pia en stivas e stallas, en lavuratoris e curtins. Mintgamai quatter auturas ed auturs prelegian novischems impuls anc mai publitgads, ma era Impuls ch’èn vegnids scrits gia avant onns aposta per la rubrica dal Radio Rumantsch.
Entschatta il 1993
Di per di emetta RTR l’emissiun Impuls, in patratg per cumenzar il di da las audituras e dals auditurs da radio. Istorgias vairas u bain inventadas. Texts leghers, poetics, trists, experimentals, meditativs, critics e savens cun ina nota persunala. Cun ils onns èn ils Impuls quasi daventads in agen gener litterar rumantsch, e la rubrica ha survegnì ina impurtanta muntada en la promoziun da la litteratura rumantscha. Durant ils ultims 25 onns èn vegnids scrits, legids ed emess passa 9’000 Impuls.
Actualmain scrivan scripturas e scripturs etablids sco per exempel Leo Tuor, Göri Kleinguti, Rut Plouda u Dumenic Andry impuls. Ma era per scripturas che fan gist pass impurtants en lur carriera litterara sco Romana Ganzoni, Gianna Olinda Cadonau u Chatrina Josty u lura era per scrivents anc main enconuschents sco Dominique Dosch, Carin Caduff, Stina Hendry u Carlo Beer, è la rubrica dal Radio Rumantsch ina plattafurma bainvesida.
Las datas
- Sedrun: dumengia, 28-01-2018, 16:00, en la Garascha Oberalp
- Turitg: dumengia, 25-02-2018, 16:00, en l'agentura da reclama Geyst
Ulteriuras datas suondan …
Las redacturas da l’emissiun Impuls, fin 2016 era quai Rita Uffer e dapi lura Flurina Badel, han adina er gì ina funcziun da tschertgatalents. Ed uschia han pliras auturas e plirs auturs fatg lur emprim pass litterar cun scriver impuls. Ad auters ha la rubrica pussibilità da publitgar cuntinuadamain ed uschia tgirar e perfecziunar il scriver.
Varsaquants impuls u texts elavurads d’impuls èn vegnids publitgads en gasettas, revistas u ediziuns. Per exempel Leo Tuor «Il cavegl grisch» (OSG,2008), «Uondas» da Dumenic Andry (Ediziun Mevina Puorger, 2008), «Istorgias da Trantertemp» da Benedetto Vigne (Apart, 2006), «Impuls» Litteratura 28 (ULR, 2006) u lura l’ediziun «Impuls» da la Chasa Paterna 127 (UDG, 2008). Adina puspè vegnan er translatads texts dad autras linguas, uschia hai dà quest onn impuls en collavuraziun cun la scriptura tudestga Elke Heidenreich e quest onn datti ina seria d’impuls da Jens Nielsen.
RR Impuls dal di


text:
1963
L'emprima contribuziun da la Televisiun Rumantscha cun il titel «Il Balcun Tort» vegn emessa ils 17 da favrer per commemorar l'anniversari da 25 onns rumantsch sco quart linguatg naziunal svizzer, ina segunda emissiun vegn emessa ils 30 da zercladur. Quellas emissiuns èn vegnidas intermediadas da Tista Murk.
1965
Augment da las emissiuns dal Balcun Tort da duas a sis l'onn.
1967
Inauguraziun dal post da program «Canorta Radio Rumantsch» a Cuira. Las contribuziuns rumantschas vegnan preparadas a Cuira e vegnan emessas directamain da Cuira en il segund program da radio DRS. Per far las emprimas emissiuns rumantschas stattan a disposiziun CHF 144'302.50.
1969
In element constant dal Balcun Tort è il Mosaic Grischun (1966-1969), davent da l’onn 1969 la Cronica Grischuna cun actualitads da nossas regiuns. Il Balcun Tort vegn emess mintga sis emnas, mintgamai durant var in'ura. Fin a la fin da 1971 è quai mintgamai 8 fin 9 emissiuns l'onn. Quellas vegnan planisadas da Tista Murk e realisadas da Willi Walther.
Tista Murk banduna il post da program a Cuira. Ils 11 d'october 1969 surpiglia dr. Clemens Pally il post da manader dal Radio e da la Televisiun Rumantscha.
1969 l'emprima emissiun da Telescola. 1970 suondan anc trais e 1971 quatter Telescolas.


text:
AOL Instant Messenger
Ol AOL Instant Messenger (AIM) l’è ü progràm de instant messaging fai sö da la AOL, America On Line, che l’ dóvra i protocòi de mesagìstega ciamàcc OSCAR e TOC e che i è bù de permèt a i dovradùr de scrìes tra de lur a l’istànt.
Chèl progràma ché l’è stai metìt fò da la AOL per la prima ólta in del Mas del 1997.
Ol client üficiàl l’è stai desvilüpàt da la AOL è l’è dispunìbel per la Microsoft Windows, la Mac OS, la Mac OS X e ‘l Linux.
Bùna part de la zét la dóvra cóme progràm de mesagìstega pròpe ol AIM e sura de töt in di Stacc Ünìcc ‘ndóe ol 52% de chèi che i dóvra Internet i dóvra pròpre ol AOL Instant Messenger.
A partì dal 2000, chèi che i dóvra ol AIM e chèi che i dóvra ol ICQ i pöl scrìes tra de lur dezà che i dù sistemi i dóvra l’istès protocòl de comunicasiù.


text:
Latin
Introduzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El latin el nass comè lengoa de Roma e del Lazzi da l'ann 1000 prima de Nòster Signor.
El latin el s'è spantegaa, comè lengua de l'Imperi Roman, in tutta Europa. La maggior part di lengov de l'Europa del dì d'incoeu vegnen del latin (lengov latin moderni), o pur gh'hann squas tutt i paròll che vegnen del latin. El latin l'è semper staa la lengua de la coltura, e anmò adess l'è important comè lengua de la Gesa e de bona part di nòmm scentifigh.
El Latin (nòmm nativ: "Lingua Latina" o "Latine") l'eva ona lingoa indoeuropea del grupp itàlegh parlada in de la region del Lazzi e che poeu, quand i Roman gh'han conquistaa tutt el mond cognossuu, l'è diventada la lingoa ufficiala de l'Impee (Imperium Populi Romani). Del Latin hinn nassuu i lingov neolatìn, che hinn diffonduu in tutt el mond, de l'Euròpa a l'Amèrega del Sud. Sin al 1964 l'è staa la lingoa ufficiala anca de la Gesa Catòlega. Cont el Grech Antich l'è la lingoa che la gh'hà fondaa la civiltaa occidentala e l'è stada doperada da grand autor, comè Ciceron, Ceser, e Titi Livi.
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand i Indoeuropee gh'hàn ciappaa possess de pradegamet tuta l'Euròpa, ona part de lor hinn andaa in de la penìsola taliana: chest grupp chì l'è ciamaa Itàlegh: i lor lengov eren l'Umber, el Sabin, el Sanìta, l'Osch, el Falìsch e anca el Latin, ciamaa inscì perchè el veniva parlaa in del Lazzi (Latium). I primm testimonianzi scrivuu de quella lingoa chì hinn i Carmina, cant religios per l'agricoltura e i cerimòni. Tra i citaa latin quella che la gh'hà avuu puu success l'è stada Ròma, che la gh'hà ciappaa prima tutt el Lazzi e poeu l'Itàlia. Peroo el Latin de sti temp chì l'eva nò el Latin studiaa a scoeula, ma vun pussee arcàegh. Quand infin i Roman gh'han conquistaa la Grèsa, gh'hànn ciappaa comè s'ciav on gran numer de Grech, e pur dij literaa e filòsof, che a Ròma gh'hànn portaa tuta la lor cultura, de la qual i Roman hinn staa colpii e afasinaa, anca se el gh'eva vargun comè el Caton che l'amava minga (lù el diseva che la cultura Grèga corumpeva i costùm Roman). Vun di chest literaa el ciamava Livi Andrònegh (Livius Andronicus in Latin e Líbios Andrónikos in Grech) e el gh'hà scrivuu la version latina de l'Odiséa, e la gh'hà ciamada "Odysia". De chì ghe hinn staa on gran numer de autor, che eren sostegnuu de la famija dij Scipion, che amaven l'art e la coltura. Tra chest scritor se recorden el Plaot (Titus Maccius Plautus; el scriveva dij comedi), el Nevi (Nevius; el gh'hà faa ona componimet sora i guèr punegh) ed el Ènni (Ennius; poetta èpegh).
El Paternoster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pater noster, qui es in cælis,
sanctificetur nomen tuum,
sdveniat regnum tuum,
fiat voluntas tua,
sicut in cælo et in terra
Panem nostrum cotidianum dona nos hodie
et demitte nobis debita nostra,
sicut et nos demittimus debitoribus nostris.
Et ne inducas nos in tentationem,
sed libera nos a malo, amen.


text:
Far insatge cunter la digren da las pernottaziuns en la regiun, quai è stà la motivaziun dad organisar la 17avla festa federala d’accordeon a Mustér. Dentant gist las pernottaziuns paran ils organisaturs d’avair sutvalità in pau. Tenor Flavio Murer, il president dal comité d’organisaziun, po quai esser stà uschia: «Nus avain gì organisà il 2006 la festa orientala d’accordeon, lura aveva in grond dumber dals participants durmì en il tschaler da la protecziun civila». Il temp paria dentant d'esser sa midà, ed uschia saja la dumonda per chombras d’hotel pli gronda. Latiers vegnian hotels che serrian, declera Flavio Murer vinavant. Per Sedrun Mustér Turissem che organisescha ils dormitoris per ils participants hai uschia num tschertgar ulteriurs hotels da la val giu.
Abitaziuns da vacanzas pudessan esser opziun
Ils organisaturs ston uschia quintar cun dapli transports che ston vegnids organisads. Sco Flavio Murer di, vegnian quests fatgs cun bus pitschens. Ils custs supplementars persuenter calculescha el cun 10'000 fin 15’000 francs. Proximamain veglian ins dentant era pledentar possessurs d’abitaziuns da vacanzas, per dumandar sch’els fissan pronts da laschar a tschains las abitaziuns mo per 2 notgs.
La Festa federala d’accordeon è ils 3 fin ils 5 da zercladur 2016 a Mustér, ed ha in budget da rodund 400’000 francs.


text:
Sco quai che la vischnanca Bravuogn Filisur scriva en ina communicaziun, stoppian differents criteris vegnir ademplids per pudair entrar en l’uniun «Ils pli bels vitgs da la Svizra». Uschia sto in vitg avair in'ierta istorica, culturala ed agricula.
La populaziun da nossa vischnanca tgira l’ierta istorica dals vitgs cun grond engaschi e gronda ambiziun per il detagl, jau ma legrel che nus pudain ans preschentar en in nov conturn grazia l’uniun.
Dapi l’entschatta da quest onn è il vitg da Bravuogn fusiunà cun Filisur. A la vischnanca da Bravuogn Filisur appartegnan era Latsch, Stugl e Jenisberg. Bravuogn è ina vischnanca en Val d’Alvra cun bleras chasas fabritgadas en il stil engiadinais. Bravuogn è en il Parc Ela, e la lingia da la Viafier retica appartegna al patrimoni mundial da l’Unesco. Punct central da Bravuogn è «La Tuer», ina tur d’abitadi dal temp medieval.
RR novitads 10:00


text:
En in vehichel cun tanc vegn l’aua bunamain buglida sin 100 grads. E cun ina lantschetta sco ins enconuscha da schubregiar autos vegn l’aua sprizzada.
Sprizzar 3 giadas ad onn
Quests dis èn lavurers da la vischnanca da Mustér stads sin santeri per extirpar zerclim. Sco il manader dals servetschs tecnics Simon Cathomen ha ditg ad RTR, hajan els prendì a tschains in vehichel.
Trais giadas ad onn vegn l’aua buglienta sprizzada per cumenzar, pli tard alura mo anc duas giadas.
Mazzar giu cellas
L’aua mazzia giu las cellas ed uschia degenereschian las ragischs ed il zerclim ed autras plantas vegnan destruidas, ha Simon Cathomen declerà. Emprovas cun brischar giu zerclim ubain cun aria fitg chauda n’hajan betg gì il success giavischà fin uss.
Pli baud vegniva il zerclim ed auter segà ubain destruì cun tissi. Ma tissi na vegnia betg pli en dumonda.


text:
- Danovamain ha la Swisscom cumbattì cun problems tecnics massivs.
- Er la SBB ha gì problems tecnics tar la vendita da bigliets
- Sch'i dat ina colliaziun tranter ils disturbis na san ins anc betg
Blers clients da la Swisscom n'han betg pudì telefonar cun lur telefonin oz en damaun. Il disturbi ha pertutgà sulettamain colliaziuns da telefon da 2G e 3G. Sco l'interpresa communitgescha n'hajan els nagin connex cun ils disturbis dals 8 e dals 15 da quest mais. Entant han ils disturbis pudì vegnir eliminads.
E tar la SBB èsi durant in'ura mo stà pussaivel da cumprar bigliets a l'automat. Motiv per il disturbi saja stà in disturbi en la banca da datas. Sch'i da in connex cun ils disturbis tar la Swisscom na san ins anc betg.
RR novitads 10:00+


text:
Frida Piazza L Nost
Letura y mujiga n lecord dla scritėura ladinacun Paul Demetz y Georg Malfertheiner
21.04.2017, 20.30
Tublą da Nives, Sėlva
Na sėira deletėula, te chėla che i sonns dl lingaz y dla mujiga lascia reviver latmosfera, la vita y i personajes tla valedes ladines zacan.
Na scumenciadiva dl Museum Gherdėina, cun l sustėni dla Cultura Ladina
Ntreda debant
Nstalazion L Nost tl foyer dl Museum,
en culaburazion cun l Lizeum dert Cademia y i curadėures dlarpejon Frida Piazza.
Frida Piazza, nasciuda dl 1922, fova na pioniera dla leteratura y dla nrescida dla rujeneda ladina.
Danter si truepa publicazions de uni sort leteratura lirica y n prosa, ma nce scric de carater sagistich y de nrescida lessichela ie la cuntia L Nost povester si lėur plu mpurtant y ratą da trueps l prim romann ladin.
Frida Piazza ie morta ai 3 de nuvėmber dl 2011.


text:
Quai sco reacziun sin in’attatga che persunas armadas avevan fatg il glindesdi sin il biro dal IKRK. Il biro saja vegnì sblundregià, blessads n’haja dentant dà nagins, ha ditg la pledadra dal IKRK. 14 collavuraturs d’auters pajais hajan els evacuà. Tenor la pledadra hai dà sulettamain las davosas 2 emnas 10 sumegliantas attatgas sin collavuraturs en la citad da Aden.
Il IKRK ha appellà a las partidas da conflict, da respectar la lavur neutrala e betg partischanta da la Crusch Cotschna e da betg impedir la lavur dals gidanters.
Il fanadur avevan alliads dal president dal Jemen stgatschà ils rebels dals Huthi da la citad da, la situaziun è dentant anc adina nunsurvesaivla.
RR Novitads 06:00