text:
Lungubard
I Longobarcc (Langobardi in latín, Langbärte in germanich antìch) i era 'n pòpol germanich che per divèrsi sècoi el s'è spostàt come 'n pòpol nòmade e 'ndèl cors de le sò migrasiù el s'è spostàt de le valàde del fiüm Elba 'nfina a la penìzola italiàna. Del 568, guidàcc del sò re Albuìn, i s'è stabilìcc 'n Italia, endoche i g'ha fondàt en régn indipendènt, che pò 'l s'è slargàt fò 'nfìna a ocupàla quàze tota. El Regn Longobart l'è pò stat cunquistàt de Carlo Magn (endèl 774) che 'l g'ha ciapàt isé 'l tìtol de Re dei Franchi e dei Longobàrcc, e piö tàrde el sò teretóre l'è nit a fà part del imper carolìngio.
Cuntegnüü
Urìgin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Longobàrcc i ìa cunusìcc dei Romàni zamò 'n época antìca: endel'an 98 dòpo del Signùr, el stòrich Tàcito el i a lüminàa zabèlia endèna sò òpera söi Germani, "Germania", ma i restarà amò per dei sècoi endel'ómbra e la sò stória amò 'ndèl sècol V l'ìa mal cunusìda. El pòpol dei Longobàrcc el partècipa mìa a le 'nvaziù e a le migrasiù barbàriche dei sècoi IV e V.
La sò tradisiù oràl tàrda (l’"Origo Gentis Langobardorum") la descrìf come i Longobàrcc i g'hape lasàt la Scandinàvia, sóta la guìda de du càpi fredèi, Ibor et Agio, e come i se sàpe stabilìcc endel'Europa centràla. La dà 'na spiegasiù de l'etimulugìa del sò nòm, cioè i «Longhe-Bàrbe»: chèsto nòm el sarès stat dat de Odino a la tribù picinìna dei Winilli (che völ dì «Gueriéri»), dòpo che le fómne de chèsta tribù le s'ìa taiàde i caèi e le i ìa dopràcc per fas sö de le bàrbe postése; el trüch, sügerìt de Freia, el gh'ìa l'obietìf de fà somèa l'ezèrcit dei Longobàrcc piö nömerùs endèn momènt che i éra envadìcc dei Vàndali, piö nömerùs de lur. I Longobàrcc i se cunsideràa i preferìcc de Odino.
L'òpera la g'ha per modèl la stória de la migrasiù dei Goti (discriìda del stòrich Giordàno) e fórse apò de la stória de la migrasiù dei Angli, dei Juti e dei Sàssoni vers l'ìzola de Bretàgna riportàda endèla "Crònaca anglo-sàsone". Adognimòdo, el caràter mitològich de la tradisiù longobàrda la òbliga a cunsiderà l'ipòtezi de l'urìgin scandìnava e l'etimulugìa prupunìda con circuspesiù.
Migrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl prim sècol dòpo del Signur, i Longobàrcc i s'ìa stansiàcc dré al córs süperiùr de l'Elba 'ndóche i s'è confrontàcc co l'Imperdùr Romàno Tibério. El sècol dòpo, i s'ìa spostàcc söl córs medià del Danùbio e 'ndèl an 167, i è prezèncc en Panònia 'ndóche i rèsta per divèrsi sècoi. Envèrs la fì del sècol V, i oté 'n chèsta regiù en tratàt de l'imperadùr Giüstinià, che 'l i a 'nquàdra come foederati de Róma. Divèrsi gueriér longobàrcc i sèrf a pàrter de l'an 551 come mersenàre endèla penìzola italiana cutra i Ostrogòti.
'Na ólta riàcc en Panònia, i atàca 'l régn dei Éruli 'nvèrs el 505 e dòpo i òcupa la pruvìncia romàna de Panònia Prìma (fórse entùren al 527) e dòpo la Panònia Segónda a pàrter del 547. I lìga aleànsa 'nsèma ai Avar, en pòpol de le stèpe öltem riàt endèla regiù. I bat i Gèpidi che i gh'ìa 'n mìra de slargà fò i cunfi del sò régn (presapóch 567). 'Na part dei Gepidi i se önés ai Longobàrcc e i se möf ensèma vèrs l'Itàlia endóche i consèrva per en pó de tép le sò légi. A cumincià de le metà del sècol VI, par che sèrte Longobàrcc i se convertése al Critianézem e al stès tép, i vé tocàcc del arianìsmo (fórse 'nflöensàcc dei Ostrogoti?). En ògna càzo, la gran magiurànsa dei Longobàrcc l'è amò pagàna.
A stà a chèl che le cönta le fóncc, el sò rè Albuì el fà 'n acòrdo col khagan dei avàr: per duzènt agn, i Longobàrcc i pöl turnà 'n Panònia e ìga amò 'l sò teretóre. Il Longobàrcc isé, compagnàcc dei Gépidi, ma apò a de bànde de Sàsoni, Eruli e apò dei Avari[1]., i se mèt alùra en màrcia per l'Itàlia endóche la destrüsiù del regn de Teudorìch la gh'ìa creàt en vöt de potére: quàze 25 agn de guère entra i Bizantì e i Ostrogoti le gh'ìa portàt l'Itàlia 'n ruìna e la recunquìsta de Giüstinià la s'è demustràda fiàca.
Invaziù de l'Itàlia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jörg Jarnut, e 'nsèma a lü 'na bùna part dei autùr, i stéma che la cunsistènsa 'n nömer dei pòpoi en migrasiù 'ntra sènto e i sentosinquantamìla 'ntra gueriér, fómne e mìa-combatèncc[2]; ma gh'è mìa l'acórde generàl söl nömer[3].
La rezistènsa dei bizantì l'è stàda fiàca; i mutìf de chèsta rezistènsa dèbola l'è amò ogèt de discusiù 'ntra i stòrich[4]. A chèl'época là la cunsistènsa nömèrica de la popolasiù l'ìa al mìnim stòrich , dòpo le destrüsiù de la guèra gòtica[4]; en piö i Bizantì, che dòpo la réza de Teia, l'öltem dei rè Ostrogoti, i gh'ìa ritiràt le fórse piö bùne e i comandàncc piö brài[4] de l'Itàlia perchè i éra 'mpegnàcc al stès tép apò a cutra i Avari e i Persià, i s'è difindìcc apéna 'ndèle cità grànde e furtificàde[2]. I Ostrogoti che gh'ìa restàt en Italia se pènsa che i g'hape mìa upunìt 'na gran rezistensa, perché i vidìa 'ndei Longobàrcc dei Germani compàgn de lur.[4]
La prìma cità a éser ciapàda de Albuì l'è stàda Cividale del Friuli (alùra "Forum Iulii"); e pò dòpo giöna dré a l'ótra i g'ha cunquistàt Aquileia, Vicènsa, Verùna e quase töte le ótre cità de l'Italia nordorientala[5].
Endèl setèmber del 569 i Longobàrcc i s'è 'mpadrunìcc de Milà e Lucca e 'ndel 572, dopo de tré agn de asédio, i g'ha ciapàt apò a Pavia; Albuì el fà deentà chest'öltema la sò capitàl[6].
Endèi agn che gh'è ignìt dòpo i Longobarcc i è nacc en nacc co la cunquìsta de l'Italia e i è nacc zó dré a la penìzola 'nfìna a la Bàsa Itàlia, 'ndóche Faroaldo e Zottone i g'ha ciapàt el contròl dei Apenìni centrài e meridiunài, e i è deentàcc isé i prim dùchi de Spoleto e Benevento[7]. I Bizantì i g'ha mantignìt 'na part de le zòne de còsta de l'Italia cuntinentàla: l'Ezarcàt (la Romagna, co la sò capitàl Ravenna), la Pentapoli (coi teretóre de còsta de le sich cità de Ancona, Pesaro, Fano, Senigallia e Rimini) e 'na gran part del Làsio (inclüza Roma) e de l’Italia meridiunàla (le cità de la còsta de la campània (fa che Salerno), la Puglia e la Calabria)[8].
En prensépe la duminasiù logobàrda l'ìa düra fés, co l'edèa de sachegià e cunquistà: 'n ategiamènt diferènt de chèl dei bàrbari foederàcc, che gh'ìa ìt piö tat tép per sorbéser la 'nflöènsa latìna[4]. Però, zabèlia 'nvèrs la fì del sècol VI, el comportamènt dei Longobàrcc el s'ìa fat méno dür[9], pò a per vìa del procès de conversiù de l'arianesimo al crédo de la céza de Roma[10].
Régn longobàrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fondasiù del régn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Co l'invaziù dei Longobàrcc, l'Italia la s'è troàda a éser spartìda 'ntra chèsti e i Bizantì, conde cunfì che 'ndèl córs del tép i è cambiàcc de spès. I nöf riàcc i s'è stabilìcc 'ntra la Langobardia Maior (l'Itàlia setentriunàla e 'l Dücat de Tuscia) e la Langobardia Minor (i dücàcc de Spoleto e Benevento endèl'Itàlia centro-meridiunala), e 'nvéce la tèra restàda sóta 'l contròl bizantì ("Romània") la gh'ìa come cèntro de gravità l'Ezarcàt de Ravenna. Dòpo 'l dücàt del Friuli, creàt endèl an 569 del re Albuì stès, i óter dücàcc i è stàcc creàcc en chèle che i éra le cità piö 'mportànte dei teretóre cunquistàcc: la sulusiù l'è stàda sügerìda de ezigènse suradetöt militàr (i dùchi i éra prim de töt dei comandàncc), ma isé gh'è stat apò bötàt la somésa de la debolèsa strütüràla del potére centràl longobàrt[11]. Endèl 572, dopo che i gh'ìa cunquistàt Pavìa e che i l'ìa fàda deentà la capitàl del régn, Albuì l'è stat vìtima de 'na tràma organizàda a Verùna de sò moér Rosmunda e de quach óter gueriér [12].
Sècol VI[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Piö tàrde, endèl stès an, i duchi i g'ha mitìt sö come re Clefi. Chèsto 'l g'ha slargàt fò amò 'n pó i cunfì del régn: el g'ha finìt de cunquistà la Tuscia, e 'l g'ha pröàt a nà 'n nacc co la pulìtica de Albuì, e per chèsto 'l g'ha fat fò la ècia aristocrasìa latìna per guadegnà tère e patremóne. Clefi el vegnarà copàt, fórse sö instigasiù dei Bizantì, endèl 574[13]. A chèsto pont i dùchi i g'ha dicidìt de fà sènsa numinà 'n óter re e per des àgn ognü 'l g'ha regnàt sènsa rindìga cönt a nisü endèi sò dücàcc[14].
Endel 584 i duchi, denacc al bezògn de ìga 'na monarchìa bèla gaiàrda e centralizàda per püdì tignìga bòta a la presiù dei Franchi e dei Bizantì, i g'ha 'ncurunàt Autari come sò re e i g'ha consegnàt la metà dei sò patremóne[15][16].
Isé Autari el g'ha reorganizàt i Longobàrcc e e la sò prezènsa stàbil 'n Italia. El g'ha ciapàt el tìtol de Flavius, col qual el fàa cönt de proclamàs apò a protetùr de töcc i romà[15]. Endèl 585 el g'ha casàt endré, endel Piemont del dé d'encö, i Franchi e 'l g'ha ubligàt i i Bizantì a domandà, per la prima ólta, 'na trégua. Endel 590 el g'ha töt come moér la principèsa de Baviera Teodolinda, de sànch letingio, 'na cazàda longobàrda prestigiùza.
Autari l'è endèl cors de chèl stès 590 e a ciapà 'l sò pòst gh'è stat ciamàt e duca de Türì, Agilulfo, che póch dòpo el töarà come moér la stèsa Teodolinda; a catàl fò come spus e re, a stà a la legènda, l'è stàda lé stèsa[17]. La 'nflöènsa de la regina sö la pulìtica de Agilulfo l'è stàda 'mportànta e le deciziù piö gròse se pènsa che le sàpe stàde ciapàde de töcc du 'nsèma[18].
Agilulfo e Teodolinda i g'ha garantìt i cunfì del régn per mès de tratàcc de pàce coi Franchi e coi Avar; le trégue coi Bizantì, 'nvece, i è stàde sistematicamènt violàde e i des agn enfìna al 603 i è stàcc segnàcc de de 'n ótra espansiù dei Longobàrcc. Al nord Agilulfo el g'ha ocupàt, 'ntra le ótre cità, apò a Parma, Piacènsa, Pàdova, Monselice, Este, Cremùna e Màntoa, entàt che al sud i duchi de Spoleto e Benevento i slargàa pò a lur i sò posedimèncc[19].
El rinforsàs dei potéri atribüìcc al re, ambiàt là del Autari prima e del Agilulfo dòpo el g'ha segnàt apò 'l pasàgio a 'na concesiù teritoriàla nöa bazàda sö 'na diviziù stàbil del régn en dücàcc. Ogna dücàt l'ìa comandàt e aministràt de 'n duca, che l'ìa mìa piö apéna 'l càpo de 'na fara, ma apò a 'n funsiunàre del re, al quàl gh'ìa afidacc dei potéri püblich e che l'ìa aidiàt de funsiunàre minur (i skuldheis e i gastàldi). Con chèsta maniéra nöa de organizàs, el Regn Longobàrt el cuminciàa a cambià caraterìstica: de 'na ocupasiù militar a 'n Stat[18]. La 'ncluziù de le zécc scunfigìde (i Romànich) l'ìa 'na tàpa inevitàbil e l'Agilulfo el g'ha ciapàt dele deciziù simbòliche che miràa a fàga ciapà crèdet endèla popolasiù latìna: per ezèmpe, el s'è definìt Gratia Dei rex totius Italiae ("Per gràsia del Signùr, re de l'Italia 'ntréga") e mìa piö apéna Rex Langobardorum ("Re dei Longobàrcc")[20]. L'è 'n chèsta diresiù che se pöl lèzer la presiù — fàda suradetöt de la regìna Teodolinda, che la gh'ìa 'n rapórt epistolar col papa Gregorio Magno stès[21] — per fà convertéser i Longobàrcc al Catolicézimo, che 'nfìna a chèl momènt là i ìa amò perlopiö pagàni o ariàni, e per la recumpuzisiù del Scisma tricapitulì[19]. Pàol Diàcon endèla sò òpera l'ezàlta el leèl de sigürèsa al quàl s'ìa riàcc, dòpo le baraónde de l'invaziù e dòpo 'l perìot dei duchi, sóta 'l régn de Autari e Teodolinda:
Sècol VII[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che gh'è mort l'Agilulfo, endel 616, el trono l'è pasàt a sö fiöl amò zùen Adaloaldo. Teodolinda, che la g'ha fàt de regidùra la g'ha tignìt en mà 'l potéra apò a dòpo che 'l fiöl l'è dientàt magiorène e l'è nàda 'n nacc co la sò pulìtica filo-catòlica e de pacificasiù coi Bizantì, che però l'è nàda a finì de creà malcontét 'ntra i óter nòbii Longobàrcc; el cunflìt l'è s•ciopàt endèl 624 capegiàt de Arioaldo, el zèner de Teodolìnda, che 'ndèl 625 el rìa a destetöéser Adaloaldo e aciapà 'l sò pòst[22][23]. Chèsto "cùlpo de Stat" el g'ha dirvìt 'na stagiù de béghe 'ntra le dò componèncc religiùze de magiurànsa, dedré de le quài se scundìa l'upuzisiù 'ntra chèi che sustignìa la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e de integrasiù coi "Romànich" e chèi che ülìa 'na pulìtica piö agresìva e de espansiù (i nòbii arià)[23]. El régn de Arioaldo l'è stat distürbàt de töte chèste béghe intèrne e de minàce estèrne.
Endel 636 el pòst del Arioaldo l'è stat ciapàt de l'ariàno Rotari, duca de Brèsa[24], che 'l g'ha regnàt enfìna al 652 e cunquistàt quàze töta l'Italia setentriunàla, el g'ha ucupàt Oderzo e la Ligüria e finìt de cunquistà l'Emilia dopo ìga insìt endela batàia del Scultenna endel 643.[25]. La sò memória l'è ligàda suradetöt al sò famùs Edìt, prumulgàt el stès an e che 'l cudificàa le norme germaniche, ma 'l dirvìa la pórta apò a nuità 'mportànte (compagn de la sustitusiù de la faida col guidrigildo)[26].
Endel 653, col Ariperto I, gh'è turnàt a ciapà 'l tròno la dinastìa bavaréza, sègn de 'na fórsa ritroàda de la fasiù catòlica a despèt de chèla ariàna[27]. Ariperto el s'è mitìt en móstra per la represiù cùtra l'arianézimo; a la sò mórt (661) el g'ha spartìt el régn 'ntra i sò du fiöi, Pertarito e Godeperto. La spartisiù però l'è nàda sübet en crìzi: 'ntra i du fredèi s'è ambiàt fò 'na béga che g'ha ciapàt dét apò a 'l dùca de Benevento, Grimoaldo, che 'l g'ha ciapàt l'ocaziù per caàs de tùren töcc du i fredèi e otègner la 'nvestidüra dei nòbii longobàrcc. Grimoaldo el g'ha favurìt l'òpera de 'ntegraiù 'ntra le dò componèncc del régn e 'l g'ha ezercitàt el sò potére conden apienèsa che 'nfìna alùra la s'ìa mai vésta 'ndèi sò predecesùr[28].
Quan che gh'è nìt a mörer pò a 'l Grimoaldo, endèl 671, Pertarito l'è riturnàt en Italia e 'l g'ha portàt en nacc 'na pulìtica en lìnea con chèla de la sò dinastìa. El g'ha utignìt la pace oi Bizantì e 'l g'ha smorsàt zó 'na prima ribeliù del duca de Trènt, Alachis[29], che però el g'ha tentàt amò 'n ólta de ribelàs, el g'ha coalizàt i upuzidùr de la pulìrica filo-catòlica[30], a la mórte del Pertarito, endel 688. Sò fiöl Cuniperto che 'l gh'ìa ciapàt el sò pòst endel 689 l'è riàt a tignìga có a chesta ótra ribeliù, e 'l g'ha copàt Alachis endela batàia de Coronate[31]. La crìzi l'ìa 'l rezültàt de la divergènsa che cuntrapunìa de dò regiù de la Langobardia Maior: de 'na bànda le regiù ucidentàle ("Neustria"), ligàde ai re de la dinastìa bavaréza, filo-catòliche e sostenidùre de la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e Roma; de l'ótra le regiù orientàle ("Austria"), che se rasegnàa mìa a che se 'ndebulìes el caratèr de gueriér del sò pòpol[30].
Sècol VIII[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo la mórt de Cuniperto, endèl 700, s'è ambiàt fò 'n ótra béga per la söcesiù. Dòpo divèrse batàie, ribeliù, regènse che s'è mai stabilizàt, endèl 702 Ariperto II el rìa a bàter Ansprando e Rotarit, che i ghe se upunìa, e isé 'l pöl turnà a dedicàs a 'na pulìtica de pacificasiù. Endel 712 Ansprando, rientràt de l'ezìlio al qual l'ìa stat ubligàt, el g'ha sbatit zó Ariperto, ma pò l'è mórt apéna dòpo de tré més de régn.
Söl tròno alùra gh'è nat sö Liutprando, fiöl de Ansprando zamò asociàt al potére; el sò régn el sarà 'l piö lónch de töcc chèi dei rè longobàrcc en Italia, che sóta de lü i g'ha tocàt el pónt piö alt de la sò evulusiù stòrica[32]. El sò pòpol el ghe recunusìa coràgio, valur militàr e öcc pulìtich, ma a chèsti valùr tìpich de la tradisiù germànica, Liutprando — che oramài el regnàa sùra 'na nasiù en magiurànsa catòlica — el g'ha zontàt apò a le virtü del piissimus rex[33]. A testemognànsa de l'amirasiù che i gh'ìa 'nvers de lü i Longobàrcc el Pàol Diàcon el la descrìf isé:
Liutprando el g'ha fat aleànsa coi Franchi, per mès de 'n acórde curunàt de l'adusiù simbòlica del zùen Pipì el Cürt[34], e co i Avari, ai cunfì orientài, en maniéra de garantìs 'na sèrta sigürèsa cutra le minàce estèrne e de püdì isé ìga le mà lìbere 'n Itàlia[35]. Endèl 726 el g'ha ciapàt divèrse cità de l'Ezarcàt e de la Pentàpoli, e al stès tép el s'è mustràt come protetùr dei catòlich; per mìa fàsela ciapà dré del papa, però, el g'ha duzìt renönsià a l'ucupasiù de Sutri[36], che che 'l g'ha mìa dat endré al imperadùr ma «ai apòstoi Piéro e Pàol»[37]. Chèsta donasiù, cunusìda col nòm de Donasiù de Sutri, la g'ha creàt el precedènt legàl per atribüìga el potére temporàl al papa, che g'ha ìt come öltem rezültàt la custitüsiù del Stat de la Céza[36].
La béga col papa la gh'ìa ciapàt 'na bröta piéga quan che Liutprando 'l gh'ìa mitìt sóta asédio Roma e che 'l papa 'l gh'ìa domandàt de aidiàl a Carlo Martel. Chèsto, per vìa diplomàtica l'è riàt a fàga cambià edèa al re longobàrt (739). Endèl córs dei agn che gh'è nit dòpo, Liutprando l'è riàt a portà pò a i dücàcc de Spoleto e de Benevento sóta la sò autorità: mai nisü óter re longobàrt l'è riàt a otègner isé tat[38]. La saldèsa del sò potére la se fondàa, söl sò carìsma persunàl ma apò a sö la reorganizasiù de le strütüre del regn che 'l gh'ìa zabèla ambiàt là amò 'ndei prim agn[39]. El pàpa nöf (Zaccaria) el gh'ìa utignìf dele ótre concesiù teretóràle de Liutprando, che 'ndel 742 el g'ha trasferit al papa, en bel pó de tère de l'ex Dücat Romàno[40].
Dopo che gh'è mort el Liutprando (744) 'na ribeliù la g'ha sbatìt zó el sò niùt Ildebrando e la g'ha mitìt sö al sò pòst el duca del Friuli, Rachis, che però 'l g'ha dimustràt de mìa ìga 'l caràter fòrte asé. El g'ha sercàt de fas sostègner de la nobiltà pesèna e dei Romànich[41], ma l'è nat a finì de fà 'nversà la bàze dei Longobàrcc che la l'ha ubligàt en póch tép a turnà a atacà la Pentapoli. El papa el l'ha cunvincìt a lasà pèrder e chèsta deciziù la g'ha cuntribüìt a mèter a zéro del töt el sò crèdet; i duchi i g'ha isé iligìt al sò pòst come rè nöf, sò fredèl, Astolfo, e a Rachis gh'è cunvignìt de ritiràs a l'Abasìa de Montecassino[42].
Astolfo, che l'ìa reprezentànt de la corènt piö agresìva dei duchi, el g'ha praticàt 'na pulìtica enèrgica e de espansiù[42] e 'n prensépa el g'ha apò a utignìt pò a dei bèi söcès, che s'è concretizàt co la cunquìsta de Ravenna (751); co le sò campàgne i Longobardi i ìa riàcc a duminà quàze del töt l'Italia, co l'ocupasiù (750-751) apò a de l'Istria, de Ferrara, de Comacchio e de töcc chèi teretóre a sud de Ravenna 'nfìna a Perugia, e 'ndèla Langobardia Minor l'è riàt a 'mpunì 'l sò potér pò a söl dücàt de Spoleto e, en maniéra indirèta, a Benevento[43]. Pròpe quan che Astolfo el someàa lanciàt a duminà töte le upuzisiù en Italia, Pipì el Cürt, el rè nöf dei Franchi, el s'è mitìt decórde col papa Stefano II che, en càmbe de l'unsiù reàl, el g'ha utignìt che i Franchi i vegnès zó 'n Italia. Endèl 754 l'ezèrcit longobàrt l'è stat batìt dei Franchi e Astolfo el g'ha duzìt acetà de consegnà ostàgi e céder dei teretóre. Du agn dòpo el g'ha turnàt a ambià fò guère col papa, e chèsto el g'ha turnàt a ciamà i Franchi. Batìt tùrna, Astolfo staólta el g'ha duzìt acetà de le cundisiù amò piö düre: Ravenna la vegnarà cidìda al papa, che 'l g'ha slargàt fò isé i teretóre dei Patremóne de San Piero e 'l re el g'ha duzìt acetà 'na sort de proteturàt[44].
Astolfo el mör endèl 756 e alùra Rachis el g'ha lasàt el monastér endóche 'l s'ìa ritiràt e 'l g'ha tentàt, en prensépe con 'na auach söcès, de turnà a 'mpadrunìs del tròno. El g'ha troàt però sö la sò stràda Desiderio, duca de Tuscia, che l'ìa riàt a troà el sopórt del papa e dei Franchi. I nòbii Longobàrcc i s'è sotametarà a Desiderio e Rachis el turnarà a ritiràs a Montecassino. Desiderio el turnarà a afermà el contròl longobàrt söl teretóre, el ligarà relasiù coi Romànich, el crearà 'na rét de monastér goernàcc de aristocratich longobarcc e 'l troarà 'n acórde col papa nöf, Pàol I. Desiderio e g'ha spuzàt Ansa 'na fiöla de la nobiltà bresàna e 'nsèma con lé i svelöparà 'na pulìtica matrimuniàla miràda a consolidà el potére dei Longobàrcc. I farà spuzà giöna de le sò fiöle al duca de Baviera, Tassilone, e 'n ótra a chèl che 'l sarà cunusìt de töcc col nòm de Carlo Magn, alùra érede del tròno dei Franchi[45].
La fì del régn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 771, la mórt del sò fredèl Carlomàn la g'ha lasàt libertà de asiù a Carlo Magn che, oramai sigür del sò tròno, el g'ha repüdiàt la fiöla de Desiderio e l'an dòpo el pàpa nöf, Adriano I, de la fasiù che ghe dàa cùtra a Desiderio, el g'ha cuminciàt a pretènder che 'l re longobàrt el ghe dàes endré sèrte teretóre che 'l gh'iìa 'mprumitìt ma che 'l gh'ìa mai dat e isé 'l la puciàt a turnàa a fàga guèra a le cità de la Romagna. Carlo Magn l'è stat ciamàt per aidià 'l papa e 'ntra 'l 773 e 'l 774 l'è calàt en Itàlia e 'l g'ha cunquistàt la capitàl del régn, Pavia. El fiöl de Desiderio, Adelchi, l'è riàt a riparàs dei Bizantì; Desiderio e sò spùza Ansa i è stacc portàcc en Francia e seràcc sö 'ndèn monastér. Carlo de alùra 'l s'è fat ciamà Gratia Dei rex Francorum et Langobardorum, e 'l g'ha reünìt sóta la sò curùna i du régn. El g'ha mantignìt le Leges Langobardorum ma el g'ha reorganizàt el régn söl modèl de chèl dei Franchi e 'l g'ha sustitüìt i duchi coi cóncc [46].
Società[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Longobarcc i éra 'n pòpol de guerièr che gh'ìa 'na aristocrasìa furmàda de cavaliér comandàcc de 'n rè pò a lü gueriér. El tìtol se 'l pasàa mìa per dirìt dinàstich ma 'l vignìa atribüìt per elesiù: l'elesiù la se svulgìa endèl ambiènt del ezèrcit, che 'l fàa de "Gairethinx" (cioè l'asemblèa dei òm lìber o arimagn)[47]. La clàs piö bàsa de la piràmide sociàla l'ìa furmàda deo sèrf, che vivìa 'n cundisiù de schiàvi; el leèl mezà se troàa i aldii, che gh'ìa 'na libertà limitàda ma i gh'ìa alméno 'na sèrta autonomìa 'n àmbet econòmich[48]. Al moment de l'invaziù de l'Italia (endèl 568), el pòpol l'ìa spartìt sö 'n divèrse fàre [49][50], che i ére dei ragrupamèncc bazàcc sö la famìa ma che gh'ìa apò funsiù militàr che favurìa la coeziù endèi momèncc de grancc spostamèncc. A càpo de ogna fara gh'ìa 'n duca.[51].
Apò a dòpo che i s'ìa stabilìcc en Itàlia, i Longobarcc i g'ha mantignìt el valùr e la funsiù che i ghe dàa quan che i éra nòmadi a l'asemblèa del pòpol lìber, el Gairethinx, che 'l dicidìa de l'elesiù del rè e de le scèlte pulìtiche, diplomàtiche, legislatìve e giüdisiàrie piö 'mportànte. Col radicàs de l'ensediamènt 'n Italia, el potére l'è deentàt teritoriàl, organizàt en dücàcc. I skuldheis i goernàa i abitàcc piö pesègn, e 'nvéce i gastalcc numinàcc del re i aministràa la part de proprietà longobàrde asegnàde, a cumincià de l'elesiù del re Autari (584)[11].
Dòpo che la prezènsa 'n Italia la s'è stabilizàda, endèla strütüra sociàla del pòpol g'ha ambiàt a idìs i prìma sègn de evulusiù, registràcc suradetöt endèl Edit de Rotari (643). El caràter de gureriér, che 'l portàa conde lü dei elemèncc de coletivìsmo militàr, el g'ha lasàt de menemà pòst a 'na società diferenziàda, condena gererchìa ligàda apò a le dimensiù piö o méno gròse de le proprietà de tèra. L'Edit el làsa capì che, el pòst de le furtificasiù piö o méno provizòrie, i Longobarcc i stàes oramài endèle cità, endèi paés o - fórse piö de spès - en faturìe indipendèncc (curtis). COl pasà del tép pò a i aspècc de segregasiù i è nacc a stemperàs, suradetöt col procès de conversiù a la religiù catòlica ambiàt là de la dinastìa bavaréza[52]. El sècol VII l'è stat segnàt de chèsto nì piö derènt, ensèma a 'n mes•ciàs sö piö marcàt de le gerarchìe sociài. 'Ntra i Longobarcc gh'è stat de chèi che i è nicc a troàs söi panèi piö bas de la scàla economica-sociàla, e al stès tép crisìa el nömer dei Romanich che gh'ìa bù de rampegà sö e rià a pizisiù de valùr. A confermà che chèsto porcès l'ìa dré a verificàs en a la svèlta gh'è apò a l'üzo de la lèngua latìna per töcc i docümèncc scriìcc[53].
Aisebé che le égi de rotari le pruibìes, en lìnea de prensépe, le spùze 'ntra la zét de stìrpa longobàrda e i romànich, l'ìa però pusìbol per en longobart spuzà 'na schiava, pò a se romànica, a pat che la sìes emancipàda prìma del dé de le spùze[54]. I öltem re longobarcc, come 'l Liutprando o 'l Rachis, i g'ha crisìt amò i sfórs per rià a 'na integrasiù, col prezentàs sèmper de piö come re d'Italia envéce che re Longobarcc. Le nüità legislative che 'l stes Liutprando 'l g'ha spuciàt, le móstra apò a la funsiù sèmper piö 'mportànta che gh'ìa le nöe catefirìe de persùne, compagn de chèla dei mercancc e dei artezà. Endèl sècol VIII, i Longobarcc se pöl dì che i éres adatàcc en pó sota töcc i aspècc a le üzànse e le tradisiù de la magiurànsa de la popolasiù del sò régn[55].
Vardì apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Paol Diàcon, II, 26.
- ↑ 2,0 2,1 Jörg Jarnut, Storia dei Longobardi, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 88-0616-182-2, p. 30.
- ↑ Per Giorgio Ruffolo, per ezèmpe, i Longobarcc che g'ha 'nvadìt l'Italia i gh'ìa de éser presapóch trezèntmìla (Giorgio Ruffolo, Quando l'Italia era una superpotenza, p. 175).
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Jarnut, p. 31.
- ↑ Paolo Diacono, II, 14.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 25-26.
- ↑ Jarnut, p. 34.
- ↑ Lida Capo, Commento a Paolo Diacono, Storia dei Longobardi
- ↑ Jarnut, p. 33.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 81.
- ↑ 11,0 11,1 Jarnut, pp. 48-50.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 28.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 29.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 30.
- ↑ 15,0 15,1 Paolo Diacono, III, 16.
- ↑ Jarnut, p. 37.
- ↑ Pàol Diàcon, III, 35.
- ↑ 18,0 18,1 Jarnut, p.44.
- ↑ 19,0 19,1 Jarnut, p. 42.
- ↑ Jarnut, p. 43.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 9.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 41.
- ↑ 23,0 23,1 Jarnut, pp. 54-55.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 42.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 45.
- ↑ Jarnut, pp. 71-72
- ↑ Jarnut, p. 57.
- ↑ Jarnut, p. 59.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 36.
- ↑ 30,0 30,1 Jarnut, pp. 61-62.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 38-41.
- ↑ Jarnut, p. 80.
- ↑ Jarnut, p. 97.
- ↑ Pàol Diàcon, VI, 58.
- ↑ Rovagnati, p. 69.
- ↑ 36,0 36,1 Jarnut, pp. 88-89.
- ↑ Liber pontificalis, "Gregorio II", 18, 21.
- ↑ Jarnut, p. 94.
- ↑ Jarnut, p. 82; Rovagnati, pp. 75-76.
- ↑ Liber pontificalis, "Zaccaria", 6-11.
- ↑ Jarnut, pp. 108-109.
- ↑ 42,0 42,1 Jarnut, p. 110.
- ↑ Jarnut, pp. 112-113.
- ↑ Jarnut, p. 117.
- ↑ Jarnut, pp. 118-123.
- ↑ Jarnut, pp. 123-127.
- ↑ Jarnut, pp. 24-26.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 82.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 9.
- ↑ Mario di Avenches, Chronica, "anno 569".
- ↑ Jarnut, p. 46.
- ↑ Jarnut, pp. 73-76.
- ↑ Jarnut, pp. 76-77.
- ↑ Jarnut, p. 78.
- ↑ Jarnut, pp. 102-106.


c: text/html

text:
Unterbäch
Unterbäch a l'è un cumün svizzer del distret de Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 398 abitant.
El cumün de Unterbäch al se tröva a una altitüden de 1193 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bürchen, Eischoll, Embd, Ergisch, Niedergesteln, Raron, Törbel.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Media relaa a Unterbäch al Wikimedia Commons
- Unterbäch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Swiss remember first step in women's suffrage, Neue Zürcher Zeitung (NZZ), 3.3.2007

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tizén
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Tizén l'è un fiómm d'la Svézzra e d l'Itâglia ed såura; al côver un basin ed 7.230 km².
Al nâs atais al Pâs d'la Nuvêna, a la cunfénna stral Cantån Tizén e la Pruvénzia ed Verbàn-Cûsi-Òssla, dåpp ch'l à traversè la Vâl Bedrètt, la Vâl Leventénna e la Pièna ed Magadén prémma 'd cazèrs int'al Lèg Mazåur. Ai véggn fòra a Sèst e al cårr in direziån ed såtta a maténna marcànd la cunfénna stra la Lunbardî e al Piemånt; atais a Pavî (4 km pió såtta) al s câza int'al Po, dåpp 248 km de cåurs, cun una purtè mêdia ogni ân ed 350 m³/s (ch'al fà al fiómm pió récc d'âqua strai afluént dal Po).
Al fiómm l'è di mondi inpurtànt par l'economî lunbèrda. In Svézzra i al drôven pr'al centrèl idroelètric, mänter che in Itâglia i al drôven par tirèr l'aqua int'la Bâsa Padèna cme al Navéll Grand ch'al partéss dal Tizén. L'anbiänt naturèl dal fiómm l'è, al cuntrèri ed squèsi tott i fiómm itagliàn, tgnó bän: al tragétt itagliàn l'à dè vètta a dû pèrch naturèl regiunèl (Pèrch naturèl d'la vâl dal Tizén, quall lunbèrd e quall piemuntais) cun una superfézzi generèl ed pió ed 97.000 ha, la pió granda d'Euròpa.


text:
Pioltell
Pioltell (Pioltello) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 36 782 abitant. Pioltell la se troeuva a 15 km a est de Milan e la gh'ha quatter frazion: Limit, Rugacesi, San Felis e Seggian.
A Pioltell la gh'è ona presenza granda de immigraa de l'Italia meridional e de persònn che vegnen foeura de l'Italia: al dì d'incoeu quij chì rappresenten el 10% de la popolazion total del comun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pioltell l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
29 01
Ol dé 29 de zenér l'è 'l 29 dé de l'an del calendare gregorià; manca 337 (338 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 29 de zenér al è ul dí da pòost 29 dal an dal calendari gregurian; i manca 337 (338 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1848 - Cili: ul paées al adota ufizzialament ul sistema métrich decimaal.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1860 - Taganrog (Ucraïna): Anton Cèkhov, dramatüürgh Ucraïnées in lengua Rüssa.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Avicenna
Avicenna (latinizasiù del sò véro nòm: Abū ‘Alī al-Husayn ibn ‘Abd Allāh ibn Sīnā, en àrabo: ابو علی الحسين بن عبد الله بن سينا), cunusìt apò a col nòm de Ibn Sīnā , l'è stat en filòzofo, scritùr, dutùr en midizìna e scensiàt de la Pèrsia. El s'è 'nteresàt a divèrse scènse, sura de töt l'astronomìa, l'alchimìa, la e la psicologìa.
L'è nasìt ai 7 de óst del an 980 a Afshena, de le bànde Bukhara, che alùra la fàa part de la pruvìncia de Khorasan, en Pèrsia, e al dé d'encö 'nvéce l'è 'n Uzbekistan, e l'è mórt a Hamadan, endèl més de zögn del 1037[1] .
I sò discèpoi i la ciamàa Cheikh el-Raïs, el prìncipe dei sàe, el piö grant dei dutùr, el maèstro per ecelènsa o el tèrs maèstro (dòpo de Aristotele e Al-Farabi).
La sò òpera l'è enòrme, quàze 270 tìtoi sùra la filizofìa e la scènsa, 'ntra i quài gh'è la sò autobiografìa, completada del sò discèpol al-Juzjani.
La sò òpera de midizìna piö 'mportànta l'è 'l al-Qanun (o "el Cànone"), che al sò tép l'ìa piö cunsideràt amò che i lìber de Razés o del Galeno.
El Cànone l'è stat ambiàt a Gorgan, proseguìt a Rayy e completàt a Hamadan e l'è 'l piö gran laurà che 'l g'ha mitìt ensèma, con presapóch en miliù de paròle. Al sò tép el Cànone l'è stàt risiìt bé de la cumunità scentìfica de l'época e la cumprindìa 5 lìber (I- Generalità, II- Matéria mèdica, III- Malatìe del có ai pè, IV- Malatìe mìa specìfiche dei òrgani, V- Dróghe compòste)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Benoït Patar, Dictionnaire des philosophes médiévaux, Québec : éd. Fides, 2006, p. 91


text:
Madiswil
Madiswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2216 abitant.
El cumün de Madiswil al se tröva a una altitüden de 538 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Auswil, Busswil bei Melchnau, Gondiswil, Lotzwil, Melchnau, Reisiswil, Rütschelen.
Al prim de ginee del 2011 Kleindietwil e Leimiswil hinn staa agregaa al cumün de Madiswil.


text:
Cità de Dìu
Cità de Dìu (in Portoghés se dis Cidade de Deus) l'è un quarté (bairro) de la part Zona Ovest a Rio de Janeiro, in Brasil.
L'è, prubabilment, el quartér püssè malandad e degradà de la Cità.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El quartér l'è stài custrüid in del 1960 quan gh'era amò el Stat de Guanabara, e Rio de Janeiro l'era la sò capital. El pruposit l'era quel de tirà via i puaret da le favelas de la cità.
Cul passà dal temp, però, la zona l'è diventada semper püsè pora e periculusa, e vüna de quele cun püssè viulensa de la cità.
Da i'ann '80 i han tiràd in pé d'le Asuciasiòn de vuluntariàd per salvà el quartér. Par fà quest, in dal 2002 i hann anca giràd el film Cidade de Deus, che'l cünta sü d'i prublema de la sò gent.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vivaldo, Coarcy: Memória da Cidade do Rio de Janeiro, 1988, Ed. Itatiaia, Rio de Janeiro, 401 pp., ISBN 8531902215


text:
Friburgh (DE-BW)
Friburgo 'n Brisgovia (nòm uficiàl en todèsch: Freiburg im Breisgau; en alemànich: Friburg im Brisgau) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, capitàl del distrèt (Regierungsbezirk) omònim. La g'ha 218 043 abitàncc (dato del 31. Dic 2012), quàrta cità del Land e l'è übicàda al màrzen de la Forèsta Négra, endèla part sud-ucidentàla del Baden-Württemberg, a 15 km del cunfì co la Frància e 'na sinquantìna del cunfì co la Svìsera.
Fribùrgo l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) del Baden-Württemberg, che völ dì che la la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre rüràl (Landkreis) de Breisgau-Hochschwarzwald el circonda quàze del töt el teretóre de la cità de Fribùrgo ma la cità del pont de vìsta aministratìf la na fà mìa part.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Besançon, Francia
- Innsbruck, Austria
- Padova, Italia
- Guildford, Régn Ünìt
- Madison, Wisconsin, Stàti Ünìcc
- Matsuyama, Giapù
- Leopoli, Ucraina
- Granada, Spagna
- Esfahan, Iran


text:
-
- Zoom
- Olivia Hitz ha moderà la saira da divertiment a Cazas. (RTR, T. Deflorin)
Da cumpagnia cun RTR a Cazas
Venderdi passà, ils 16-03-2012 hai gì num "Da cumpagnia cun RTR a Cazas". L'Artg musical porta chant, musica e discurs da questa sairada, moderada d'Olivia Hitz. Nus udin: Cor viril da Scharàns (dir. Manuela Gava), ils Muhafreaks Masein (scolaras e scolars da la 4. - 6. classa cun lur sunas da bucca), la Buramusik Cazas (dir. Claudia Arpagaus) e la Kapelle GrischArt da Scharàns. A pled vegnan: Barbara Riedhauser, collavuratura regiunala da la Lia Rumantscha, Gieri Luzi da Cazas e Mariano Tschuor, directur RTR.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Crotone
Crotone (Kpόtwv/Krótōn en gréch antìch; Kpόtwvaς/Krótōnas in gréch modèrno; Croto en latì; Cutroni o Cutruani 'n calabrés) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Calabria, capolöch de la pruvincia omònima.
El cümü de crotone 'l g'ha presapóch 60.517 (censimento 2004) abitàncc, 'na superfìce de 179 km² e 'na densità de 333,7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cutro, Isola di Capo Rizzuto, Rocca di Neto, Scandale, Strongoli.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
The Tower of Babel (Genesis 11: 1-9)
Rumantsch Grischun (Romansch Grischun)
Turr da Babel a confusiun dils linguaigs
- Mo lura haveva tut il mund in plaid ad in linguaig.
- Ad ei daventà, ca els, partint da la damaun, afflanan ina planira en la terra da Sinear, ad avdanan lou;
- A schenan in ancunter 'l auter: Mai lou! Nus volein paregiar ad arder tegulas. Ad els prendenan tegulas par crappa, ad arschilla par caltschina.
- Ad els schenan: Pir lou! nus volein edificar in mercau ad ina turr, il piz da la quala tonschi antrocan sin tschiel, par ca nus fargeien á nusez in num, avont ca forsa vegnir spatatschai par tutta la terra.
- Mo il Segner descendet, par mirar quei mercau a la turr, ca ils figls dils carstiauns edificavan.
- Ad il Segner schet: Mire igl ei in pievel ad in linguaig denter els tuts, a quei han els antschiett á far; ad els vegnan buc ad esser impedî da far tut quei ca els interprendan.
- Pir lou! nus volein descender a lou confunder lur linguaig, ca nagin intelligi il linguaig da 'l auter.
- Aschia ils spatatschà il Segner da lounavend par tuttas las terras, ad els stovenan calar de edificar il mercau.
- Da counou il han ei numnau Babel, damai ca il Segner ha lou confundiu il linguaig da tutta la terra, ad ils spatatschau da lou en tuttas terras.
Source: La Bibla U La Sontga Scartira Dil Veder A Niew Testament
Vertida En Romonsch Da La Ligia Grischa. Stampau á Francfort al Main.
Sin Ordinaziun ad á Cust da la Societad Biblica Britannica ad Externa. Anno M.DCCC.LXX (1870).
Romansch Engadine
La tuor da Babilon
- Ma'l muond inter avaiva be üna lingua e'ls medems pleds.
- E partind da l'oriant chattettan ils uman üna planüra aint il pajais da Sinear, ed els as domiciliettan là.
- Ed els dschettan l'ün a l'oter: Tschà, fain quadrels e'ls ardain a dür! Uschè als servivan ils quadrels per crappa, e l'ardschiglia als serviva per molta.
- Ed els dschettan: Sü, fabrichain üna cità ed üna tuor chi tendscha cun seis piz fin sün tschêl; e nus vulain far ün monumaint, per cha nus nun ans sperdan sur l'intera terra via.
- E'l Segner descendet da tschêl per contemplar la cità e la tuor cha'ls figls dals crastians avaivan edifichà.
- E'l Segner dschet: I sun ün pövel ed han tuots la medemma lingua.
- E quaist ais be il principi da lur far. Uossa nu'ls sarà inguotta impussibel, che eir ch'els pigliaran per mans.
- Ebain, schi decendain e mettain sgurdin in lur lingua, ch'ingün nun inclegia plü la lingua da l'oter!
- Uschè ils sparpagliet il Segner da là sur l'intera terra via, da möd ch'els stuvettan desister dad edifichar la cità.
- Perquai as nomna ella Babilon (sgurdin), pervia cha'l Segner ha sgurdinà là la lingua dal mound inter e'ls ha sparpagliats da là sur l'intera terra via.
Source: La Soncha Scrittüra. Vegl e Nouv Testamaint. Ediziun Tras Ils Colloquis D'Engiadina, 1980.
Contributed by Wolfgang Kuhl
Information about Romansh |
Useful phrases in Romansh |
Numbers in Romansh |
Tower of Babel in Romansh
Tower of Babel in Romance languages
Aragonese,
Aromanian,
Asturian,
Catalan,
Corsican,
French,
Galician,
Italian,
Ladino,
Latin,
Portuguese,
Romanian,
Romansh,
Sicilian,
Spanish,
Valencian
Other Tower of Babel translations
By language |
By language family


text:
Sü questa strada, sü questa strada, una cürva al giazz e una cürva al suu
L'è questa strada che la rampèga, quèla dei nòni e di mè neùu
Sun stàa luntàn per troppi ann, ho lauràa e maià foe tü-coos
E questa schèna de tartarüga, sü questa strada la porti a ca'
La nòcc l'è fregia, la nòcc l'è scüra, ma una fiammàda la sbranerà
Mila büceer cumè autoscontri e anca 'l Zepp el brüserà
E questa sira gh'è piü 'na lengua, gh'è piü 'na facia, gh'è piü un mesctee
Dumà una vesctii, una buteglia e questa maschera de legn
Taca la baraùnda, curiànduli cuntra i pensèe
Intant che 'l Brütt el dunda, el Bell fa vedè 'l butascc
D'ennanz gh'è 'l Mascheròn, sübit dopu la Segürtà
De dree i düü Sapoeur, dumà la Ciocia la parlerà
Ai gàbul de la tua vita, te ghe penzerèe duman
Podet mea scapà del Carnevaal de Schignan
Tütt el paes el ga veert la porta e ogni porta la g'ha dent queivoen
Gh'è piü urelòcc, gh'è piü campana, solo bronze, petardi e s-ciopp
E questa maschera che me scuund, la tegni fissa, la molli mai
L'ünica facia che g'ho l'è questa, perché quel'oltra 'l soo piü induè l'è
La vedi riit, l'è rispusada, la paar cuntenta, la troevi bee
Chissà i fioeu, se s'hinn vestii, se g'hann la maschera anca i neùu
Ghe voo vesèn, la branchi scià, per trii menütt la foo balà
Nissoeuna maschera cambia facia, anca se sutta gh'è un omm che piaancc
Taca la baraùnda, curiànduli cuntra i pensèe
Intant che 'l Brütt el dunda, el Bell fa vedè 'l butascc
D'ennanz gh'è 'l Mascheròn, sübit dopu la Segürtà
De dree i düü Sapoeur, dumà la Ciocia la parlerà
Ai gabul de la tua vita, te ghe penzeree duman
Podet mea scapà del Carnevaal de Schignan
Sü questa strada, sü questa strada, 'na cürva al giazz e una cürva al suu
L'è questa strada che la rampèga, quela dei nòni e di mè neùu
Turni luntàn un oltru ann, voo a lauràa e maià foe tü-coos
E questa maschera intagliàda, anca stasìra... la porti a ca'


text:
Tomaso Giovanni Albinoni
Ol Tomaso Giovanni Albinoni (Venésia, 8 de zögn del 1671 – Venésia, 17 de zenér del 1751), ciamàt ach Tomaso Zuane in di docümèncc del tép, l'è stacc ü compozidùr e ü viulinìst baròch.
La sò éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò famèa la egnìa da Cas-ciù 'n pruìnsa de Bèrghem e lü l'éra 'l prim s-cèt del Tóne Albinóni (1634–1709), ü gran sciòr comerciànt de càrta a Venèsia. De la sò èta però se sà póch o negót, fò che l'à stödiàt viulì e cant e fòrse 'l gh'à üt cóme maèst ol Giovanni Legrenzi. Se sà ach che mórt sò pàder l'è stài dispensàt dal ciapà 'l sò pòst in del comèrcio cóme 'l capitàa alùra al piö grant di s-cècc e l'à pödìt 'ndà 'nacc a scrif müzìca, che 'l s'è spuzàt in del 1705 e che 'l gh'à facc de compàr del anèl 'l Antonino Biffi, ol maèstr de capèla de San March de Enésia. L'à dedicàt tàte sò òpere a i signùr del sò tép, ma l'è mai stàcc a servése de nisü e l'à sèmper sircàt de rangiàs desper sò cönt.
La sò müzica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la sò època l'éra famùs piö per i sò òpere, che i sarès istàce 81 cóme l'avrès precizàt pròpe 'l Albinoni, ma al dé de 'ncö l'è cognusìt piö per la sò müzica per strumèncc, sùra de töt i sò concèrcc de òboe, de fati tàce di sò laurà i è 'ndàài perdìcc in de la segónda guèra mondiàl, quàndo l'è stàcia bombardàda la bibliotéca de Drèsda, 'ndóe i éra conservàcc i sò sparticc, pròpe per chèsto se sà quàze negót de la sò éta e de la sò müzìca dal 1720 a 'ndà 'nacc.
La sò müzica per strumèncc l'à gh'è piasìda e 'nteresàda ach al Johann Sebastian Bach, che l'à scricc dò füghe sö di témi del Albinoni e l'à sèmper dovràt i laurà del Albinoni per fàga fà esersése a i sò scolàr.
'l Adàgio Albinoni in Sòl Minùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dé de 'ncö 'l sò tòch piö cognusìt l'è 'l Adàgio Albinoni in Sòl Minùr per viulì che l'è stài püblicàt in del 1958 dal Remo Giazotto, chèsto 'l l'avrès troàt in de la bibliotéca derocàda de Drèsda di tòchèi di sò spartìcc e 'l sarès stài bù de mètei 'nsèma amò, ach se l'è fórt ol döbe che 'l sìes stài pròpe 'l Remo Giazotto a 'nventàs de bèl nöf chèsto adàgio in del 1945.
Per scoltà 'l adàgio Albinoni.


text:
Atualité Wikimedia, Utòber 2013
Atualité dal Rapòrt 'dla Wikimedia Foundation e dal Rapòrt tècnic ed Wikimedia 'dl Utòber 2013, cun 'na selezion d' ètri impurtenti iniziatìvi di evènt ed Wikimedia
Contents
- 1 Atualitè 'dla Wikimedia Foundation
- 2 Dèt e direzion ed svilopp
- 3 Cuntabilité
- 4 Etar infurmazion dal muviment ed Wikimedia
Atualitè 'dla Wikimedia Foundation
Prugét pilota par l'aces mobil a Wikipedia par mez ed mesàg ed test in Kenia
Wikipedia Zero, al prugràma par dèr aces a gratis a Wikipedia con i telefunèin, 'l è dvintè dispunèbil in Kenia ste mais. L'assuciazion con al provider mobile Airtel l'ha coinvòlt al prugèt pilòta par pruvèr l'acès gratis a Wikipedia par mèz ed USSD/SMS. Par la premma volta, ste sarvezzi l' à permass a la zeint ch'la n' pol brisa avair di telefunèin da internet ed lezar Wikipedia con di SMS soura di telefunèin elementer a bas cost ("feature phones").
Un video soura i sforz dla bès di student pr'avair gratis Wikipedia soura i telefunèin
Int'al nuvambar dal 2012, i student dla scola superiour ed Sinenjongo, Sudafrica, i en scrett una lattra averta in Fecebook, par spenzar al cumpagnì di telefon a smettar ed fer pagher l'aces a Wikipedia, in mod ch'i posan fèer i coumpit ed scola. Victor Grigas e al regesta Charlene Music i en andè a truvèri ei an dmandè ed lezar ala telecamera la su lettra averta, acsé i an fat un filmein publichè ste mais d'Utabar (https://blog.wikimedia.org/2013/11/08/open-letter-free-access-wikipedia-south-africa) con la tradizion, al pruget e la pubblizitè ed ste filmein e dal documenteri piò grend ch'al sarà publichè soura la dmenda di student al cumpagnì telefonic ed firmer al prugrama Wikipedia Zero urganizè dala Fundazion Wikimedia
Prugetend al spustament dal zentar di dét 'dla Florida
Al gropp tecnic 'dla Wikimedia Foundation 'l a publichè 'na dmànda 'd propòsti (RfP), pr'invitèr dagli uferti par la nova pusizion dal zentar dét int'i Stet Uné, ch'al s'unirà al esistènt primèri zentar in Virginia, e ch'al sustituirà al zentar dét in Tampa, Florida. Wikipedia e i so prugèt-fradé i en stè uspitè in Florida fein dal 2004.
Dèt e direzion ed svilopp
Visitadur glubel in setambar: 506 milion (+1,82% in cunfrant d'Agost; +6,54% in cunfrant dl'an passè): :(comScore data par tott i pruget ed la Fundaziojn Wikimedia; com Score al darà i dét piò terd in Nuvambar)
Dmenda ed pagin pr'uttabar
- 27.05 milierd (+4.4% in cunfrant ed Setambar; +36.6% in cunfrant dl'an passè)
- (Projects.htm Server log data, tott i pruget dla Wikimedia Foundation inclus l'aces da telefunein)
Editur atìv registrê par setambar 2013 (>= 5 edizion/mais, esclus al risposti automatic):
- 76,959 (+0.76% in cunfrant d'Agòst / -5.83% in cunfrant dl'an pasè)
- (Database data, tott i pruget 'dla Fundazion Wikimedia.)
scheda ed raport (la cumpleta i vèri dèt statestic e l'andament di prugèt WMF):
Cuntabilité
(Agli infurmazion finanzieri i en dispunebli soul dopp al Setambar 2013 al temp ed ste raport.)
Totti agli infurmazion finanzieri presentè agl'i en pr' al mais e l'an 30 settambar 2013
L'intrè pr'al mais ed Setambar l'è ed $2.46MM, in cunfront a una prevision ed $0.99MM, zirca $1.47MM o al 149% in piò dla prevision
L'intrè dl'an in cours l'è ed $7.87MM in cunfront d'na previsiòn ed $2.98MM, zirca $4.89MM o 164% in piò dla previsiòn.
- al spaisi pr'al mais ed Setambar i en $3.33MM in cunfront d'na prevision ed $3.48MM, zirca 157K o 5% in manc dla prevision, prinzipalment dvò a piò basi spaisi personeli , spaisi ed capitel, uspitalitè d'internet, spaisi ligheli, e spaisi ed viaz , parzialment abasè da dunazion piò grendi, spaisi ed pagament e cuntrat ed sarvezzi fora dla sozietè.
Al spaisi pr'l an in cours en $9.39MM in cunfront d'na prevision ed $11.17MM, zirca $1.78MM o 16% in manc dla prevision, prinzipalment dvò a piò basi spaisi personeli , spaisi ed capitel, uspitalitè d'internet, spaisi ligheli. dunazion e spaisi ed viaz , parzialment abasè da piò grendi spaisi ed pagament.
- I fond in casa i en $37.77MM al 30 ed Setambar, 2013.
Etar infurmazion dal muviment ed Wikimedia
Prammi 'dla scienza par di automatism o di prugram automatic ch'i importan multimedia da publicaziòn academic a Wikimedia Commons
'L Impurtadòur automatic di Open Access (OAMI) al zairca i database dla Zantrel PubMed par publicazion universitèri ch'i cumprandan di archiv audio e video com materiel supplementèr. S'al trova di archiv chi polan esar druvè gratis, al robot ai scarga int'al Wikimedia Commons. La piò gran pert dal materiel al vein da publicazion ed rizerca biomedica. Al "bot" l'ha impurtè piò ed 14.000 files multimedia a partir dal 2012; la piò pert i en video. I en la piò gran pert di zirca 38,000 archiv video ch'i en ades int'la Wikimedia Commons. I archiv scientific-multimedia-i trovan-una-seconda-vetta in-wikipedia/ Piò ed 700 di archiv impurtè i en ades druvè int'i pruget Wikimedia, soura dal pagin che totti insamm i ricevan zirca 3 miglion ed vision par mais.
Al 21 'd Utòber, a na cerimònia in Washington, DC (USA) durànt la premiasiòun anuèla Smàna 'dl Open Access, 'l Utèint Daniel Mietchen al tulìva al prémi ASAP per la squèdra ch' la stèva de dré al OAMI. Al "Prémi Accelerating Science Program" 'l è spunsuriśè da 27 urganiśasiòun ch' i juten 'l open access. Ogni vinsidōr al porta a cà 30.000 US$.
Un nov pruget ch' l incuragia al Cumunitè africheni a purter di argument luchel ai Pruget Wikimedia
Kumusha Takes Wiki 'lè un prugèt nōv per jutèr la ginta in dl' Àfrica "a creèr e cuntribuìr a l' infurmasiòun, ai têst, al figùri e ai midia lìber, al riguèrd dal lōr cumunitè (vilàġ, sitê, periferìi, sèinter, ets)." L' è stê fundê dala Orange Foundation. El foto i s'ràn carghèdi in dla Wikimedia Commons, e i têst i gnaràn furnî in na forma ch' la s prèsta al riutilìśi ins a Wikipedia e in di èter prugèt edla Wikimedia.
"Kumusha" l'è una parola dala lengua Shona Shona language (ch'l'è druvè in Zimbabwe e ind'al nazion atais), e al vol dir " al sit d'in dov te't vein". Al pruget "Kumusha Takes Wiki" l'è pert ed "Activate Africa", una raid ed pruget e iniziativ ch'i volan incurager i cuntribut ai pruget Wikimedia in Africa, lanzè a Wikimania 2013.
Terz "Iberoconf" summit in Mexico City
Iberocoop l'è un'iniziativa cl'a mett insamm i gropp int'i muvimént Wikimedia da l' America lateina, da la Spagna, dal Purtugal e da l'Italia. Dal 12 al 15 d'Utabar I rapresentent ed 'sti urganizazion, diretur e personel dla fundazion Wikimedia is truvaren a Mexico city par Iberoconf 2013, al terz incontar dal zanar dopp al 2011 (Buenos Aires) e al 2012 (Santiago de Chile).
Tra i etar risultê gnû fòra a i è stè la decisiòn ed numiner un coordinatòur par Iberocoop. Carmen Alcázar ed Wikimedia Mexico 'l è al premm a sarvìr in 'sta carga.


text: 1Tɨ'ɨj i Jesús aun pu a'utyajrupi u Jericó. Au pu e'ita'a auma'aca. 2Meenti saɨj aun a'utyavaaca'a tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Zaqueo. Ai pu aɨn pueen ɨ tɨ tihue'ijte'e aɨme ɨ maj hua'aji'ivi ɨ mej ti'itɨcɨ. Chijtyaani pu pueen aɨjna ɨ Zaqueo. 3Aɨ pu raseijramɨ'ɨcaa a'atɨ tɨ pɨrɨcɨ aɨjna ɨ Jesús. Aru capu rɨ'ɨristacaa a'ini eihua mu tyaɨte, ajta i'itzapuatuun aɨjna ɨ Zaqueo. 4Aɨj pu cɨn anayeixɨ'ɨ a'utáichajraa. Aj pu i antiraa ɨ mejchi jetze tɨ ij raaseij tyamua'a naa a'ini pu'uri ramua'areeraca'a tɨcɨn aa pu a'ire'enyejsin. 5Tɨ'ɨj Jesús aun a'ire'enye, aj pu i ajnyeeraca'a ɨ cɨye jetze. Aj pu i ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Zaqueo, pata'aj ca'anacan acajra'ani. Ayaa pu hui tyu'ujxe'eve'e nyej nyaun a'ara'asti ijii nyajna pe e'eche. 6Tɨ'ɨj i ca'anacan acajraa. Aj pu i ra'ancure'evi'itɨ tyamua'a naa aɨjna ɨ Jesús. 7Majta aɨme ɨ tyaɨte, matɨ'ɨj raaseij, matɨ'ɨj mi autyajhuii mej meyan a'ij pua'a ti'ixajta tɨcɨn: ―Au pu a'uméj tɨ aun a'ara'asti a'u tɨ e'eche saɨj tɨ a'ij pua'a ti'ityujcha'ɨ. 8Ajta aɨn Zaqueo, a pu a'utyeechaxɨ. Aj pu i ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: ―Casi'i, nyavastara'a, nu'uri e'ita'a hua'utapueijve'esin aɨme ɨ maj cai a'ij ti'ijviicue'i, e'ita'a ɨ nyaj tí'ijcha'ɨ. Ayaa nu hui nyajta rɨni. Tɨ pua'a nyacai a'anaj a'atɨ tyu'unahue'iri'i, ayaa nu muaacuaca pua'amuaca raata'asin. 9Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Ijii pu xaa Dioj hue'irajtuaa aɨme iiya mej che a'ini aijna ɨ a'atɨ, ai pu ajta aɨn pueen huaacɨxa'ara'an aɨjna ɨ Abraham tyaacan. 10’Ayaa pu ti'en a'ini inyaa, i nyaj nyajta hua'a jetze airaanye ɨ tyaɨte, ayaa nu hui een cɨn a'uve'eme nyej ni hua'ava'ahuauni, nyajta hue'irajtuaani aɨme ɨ maj meyan á'ujhua'an cu xuee maj a'uveti. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Jesús. 11Mauche'e mu ti'inamuáaraca ɨ tyaɨte, tɨ'ɨj Jesús seij nyuucari cɨn tihua'uta'ixaa a'ini pu'uri vejli'i antyenyéesima'acaa anti Jerusalén. Majta aɨme ɨ tyaɨte, ayaa mu ti'imuajcaa tɨcɨn pu'uri tɨmua'a huataseijre'esin tɨ Dioj autyejcheni tɨ tyu'utaijta iiyan chaanaca japua. 12Aɨj pu cɨn ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa pu nu'u hui a'anaj tyuju'urɨj aɨjna ɨ a'atɨ tɨ hua'a jetze airaanye ɨ tyaɨte ɨ mej tie'ijtacaa. Tɨ'ɨqui u a'uma'a a'ame seij chuejra'a japua mej mi maun ye'entihuauni rey cɨme'e. Tɨ'ɨjta'i nu'u uve'enyejsin. 13’Tɨ'ɨj cai xɨ u a'umej, anacaican pu nu'u aɨme hua'utajee ɨ mej ti'imuare'e ɨ jemin. Tamuaamuata'a mu hui ara'asaca'a. Aj pu i tumin hua'uta'a seij ajta seij, tɨ ayan ti'ijnajchi ayan pua'amua a'achu maj ramue'itɨcɨ hueica maxcɨra'i cɨme'e. Ayaa pu nu'u tihua'uta'ixaa tɨcɨn: “Sata'aj saɨjna cɨn tiraamuáriste'en tɨ eitze'e raamue'itɨn, asta nyana'a cai uvé'enyen.” 14’Ma majta maɨn ɨ tɨ tihue'ijte'e, aɨ mu nu'u hui rájchaɨra'acaa. Matɨ'ɨj mi seica huataityaca'a mej mi meyan tiraata'ixaate'en yee maj cai raxe'eve'e tɨ aɨn te'entyarute ɨ rey cɨme'e. 15’Ma ajta aɨn tira'antyajrupi rey cɨme'e. Ajta nu'u uve'enye ajna tɨ e'eche. Aj pu i hua'utajee aɨme ɨ tɨ hua'uta'a ɨ tumin tɨ ij raamua'aree a'achu maj caj raamue'itɨ saɨj ajta saɨj. 16’Ajta aɨn tɨ anacai a a'ire'enye, ayaa pu nu'u hui tiraata'ixaa tɨcɨn: “Nyavastara'a, aɨjna ɨ tumin mueetzi tɨ a'a, ayaa pu yeehui tamuaamuata'a pua'amuaca huamue'itɨ.” 17’Ayaa pu nu'u tyu'utanyúu aɨjna tɨ ti'iraijte'e tɨcɨn: “Xa'apɨ'ɨn paj huarɨj mɨ paj rɨ'ɨ ti'inyavaɨre'e. A'ini capaj ti'itɨj cɨn a'utya'ɨtzee paɨjna cɨme'e tɨ cai ve'e, nyaa nu yeehui ti'imueijcate'en pata'aj tyu'utaijta tamuaamuata'a pua'amuaque ɨ chajta'ana jetze.” 18’Ajta aɨn tɨ ti'ivaɨre'e tɨ ra'itya'asi, aɨ pu ajta a a'ire'enye. Ayaa pu nu'u tiraata'ixaa tɨcɨn: “Nyavastara'a, aɨjna ɨ tumin, mueetzi tɨ a'a, anxɨvica pua'amuaca huamue'itɨ.” 19’Ajta aɨn tɨ ti'iraijte'e, ayaa pu nu'u tiraata'ixaa tɨcɨn: “Ayaa nu yeehui ti'imueijcate'en pata'aj tyu'utaijta anxɨvique pua'amuaque ɨ chajta'ana.” 20’Tɨ'ɨqui saɨj a a'ire'enye tɨ ti'ivaɨre'e ɨ jemin. Ayaa pu nu'u tiraata'ixaa tɨcɨn: “Nyavastara'a, ya'acui yeehui mueetzi tɨ a'a ɨ tumin. Ayuu nu jetze ra'ancaajɨ'ɨque cɨɨxuri jetze. Nyatɨ'ɨj ni yeehui raatya'avaataca'a. 21Ayaa nu yeehui huarɨj a'ini nyamuaatatzɨn. Muare'eri tɨ a'atɨ rɨ'ɨ tyu'utyaturan mueetzi jemi. Muaa paj raara'asa'ɨri ɨ paj cai tyu'uta'a. Pajta muaa ti'itza'anaca a'u pej yeehui cai tyaja'ahuastya.” 22’Aj pu nu'u i ayan tyu'utanyúu aɨjna tɨ ti'iraijte'e tɨcɨn: “Nyaa nu yeehui pueijtzi muaata'asin nyaɨjna cɨme'e a'ij pej tyu'utaxajtaca'a, mɨ paj a'ij pua'a ti'ivaɨre'e. Muaa pa rú'umua'areeracaa tɨcɨn nyetie'ijtaca ca'anyejri cɨme'e. Nyajta raara'asa'ɨri ɨ nyaj cai tyu'uta'a. Pajta peyan ti'inyaxa yee neti'itza'anaca a'u nyaj cai tyaja'ahuastya. 23’Tɨ pua'a yeehui peyan ti'imuajcaa, ¿a'ini een cɨn pacai peyan huarɨj paj a yáuutuaa ɨ tumin hua'a jemi ɨ mej tí'inya'ɨjtya tɨ i a'atzu raamue'itɨn? Ayaa papu'u cɨn huárɨniiche'e, nyaa nu ra'ancurá'aniche'e neetzi tɨ nya'a, nyajta ɨ tɨ raamue'itɨ nyatɨ'ɨj uve'enye.” 24’Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa aɨme ɨ maj a vejli'i a'utyáuuca'a tɨcɨn: “Sata'aj yeehui ra'ari'i ɨ tumin tɨ ru'ityá'a, sej si raata'an saɨjna tɨ tamuaamuata'a ru'ityá'a.” 25’Majta aɨme, ayaa mu nu'u tiraata'ixaa tɨcɨn: “Tavastara'a, ¿a'ini tɨ i? Amɨ pu yeehui ari ru'ityá'a tamuaamuata'a pua'amuaca ɨ tumin.” 26’Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: “Ayaa nu yeehui tyaja'amue'ixaate'e. A'atɨ tɨ na'a tɨ eihua tí'ijcha'ɨ aɨjna cɨme'e tɨ rɨ'ɨ tyu'utavaɨ, eitze'e pu yeehui ti'ijcɨ'ɨti aɨjna. Ajta a'atɨ tɨ na'a tɨ cai ti'itɨ ticha'ɨ aɨjna cɨme'e tɨ a'ij pua'a tyu'utavaɨ, Dioj pu rá'ari'ira ɨ tɨ cɨj caj tí'ijcha'ɨ. 27Majta aɨme ɨ maj nyejchaɨre'e, majta maj cai raxe'eva'acaa nyej rey cɨn te'entyarute nyej ni tihua'utaijte'en, ma xu yeehui hua'ave'evi'itɨn, sajta hua'ucui'ini iiya vejli'i nye jemi.” Ayaa pu nu'u hui tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ rey. 28Tɨ'ɨj Jesús raatapua'ajtaca'a tɨ tihue'ixaate'en, aj pu i anayeixɨ'ɨ á'uraa. An pu a'ujnyéesima'aca anti Jerusalén. 29- 30Tɨ'ɨj ji aun vejli'i a'uré'enye aujna a'ahua'a Betfagé, ajta aujna a'ahua'a Betania, chajta'a tɨ aun a'utacá'a ajca'i jɨri jetze tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Aceituunajremi. Au pu hua'apuaca huataityaca'a ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Sata'aj saun a'utyarute ajna chajta'a, aɨn tɨ e'eseijre'e ɨ juye jetze. Ajna vejli'i a'u sej a'utyaruti, aa xu puuru'u e'etyauuni tɨ a'ijtápi'i, tɨ cai xɨ a'ana a'atɨ japuan ave'eyeijxɨ. Sata'aj rá'ijxɨjta. Sajta ya'aráajan. 31Tɨ pua'a hui a'atɨ ayan tyaja'amue'ihua'ura yee a'ini een cɨn sara'ixɨjta, sata'aj seyan tiraata'ixaate'en yee tavastara'a pu nu'u raxe'eve'e. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 32Matɨ'ɨj mi maun u a'uju'un ɨ tɨ hua'utaityaca'a. Ayaa pu tye'irájraa tɨj tihua'uta'ixaa. 33Matɨ'ɨj mauj rá'ijxɨjtajma'acaa ɨ puuru'u, matɨ'ɨj mi hua'useij aɨme ɨ tɨ hua'acɨi. Aj mu mi tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿A'ini een cɨn sara'ijxɨjta mɨ puuru'u? 34Matɨ'ɨj mi meyan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Tavastara'a pu nu'u hui raxe'eve'e. 35Matɨ'ɨj mi ya'ujáj ɨ Jesús jemi. Matɨ'ɨj mi tyu'ujcɨɨxu tira'ityé'itate. Aj mu mi ra'antítuaa maɨjna ɨ Jesús ɨ puuru'u jetze. 36Tɨj na'a tyu'uma'acaa ɨ Jesús, tyaɨte mu cɨɨxuri te'epiitɨye'icaa ɨ juye jetze a'u tɨ auma'acaa. 37Tɨ'ɨj i aj auma'acaa ajna Aceituunajremi, a'u tɨ a'ucaujcɨjme'en. Naimi'i ɨ maj jamuan huaju'ucaa, aɨ mu autyajhuii maj rɨ'ɨ tiraata'an ɨ Dioj maɨjna cɨme'e maj huataujtyamua'ave a'ini eihua mu tyu'useij tɨ huapɨ'ɨ tyu'ujxe'eve'e. 38Ayaa mu ti'ixaata tɨcɨn: Rɨ'ɨ pu tiraata'a aɨjna tɨ rey cɨme'e ti'ityejvee tɨ ajta me'e ve'eme nyuucajtze'en ɨ tavastara'a, amɨjna tɨ Dioj ra'antihuau. Miche'e rɨ'ɨ hui tí'ityecháj mua'ara'ani aɨme ɨ maj tajapua e'eseijre'e. Miche'e majta rɨ'ɨ tiraata'an aɨjna tɨ aun á'ujca antyɨ'ɨmɨ. 39Majta seica ɨ fariseos, matɨ'ɨj raanamuajri'i, ayaa mu tiraata'ixaa maɨjna ɨ Jesús tɨcɨn: ―Maeestru, hua'uta'ijmɨjri'i mej mi cai che'e meyan ti'ixajta aɨme ɨ maj a jamuan á'ujhua'an. 40Aj pu i Jesús ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Tɨ pua'a aɨme macai meyan ti'ixajta, aɨ pu hui tetej ayan che'eta na'a ti'ixaata a'ame ca'anyejri cɨme'e. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 41Tɨ'ɨj a vejli'i auma'acaa u Jerusalén, aj pu i raaseij ɨ chajta'ana. Tɨ'ɨj i huaujyeinyaca'a aɨjna cɨme'e. 42Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Tɨ pua'a muan sajmua'areera, ijii, aijna xɨcajra'a jetze ti'itɨ tɨ pueen tɨ rɨ'ɨ tyajamuaata'asin sej si rɨ'ɨ tí'ityecháj xa'ara'ani ɨ Dioj jemi. Aru caxu raamuá'a. Aɨj pu hui cɨn ari ru'avaa sej si cai raaseij. 43Pu'uri tyaja'ure'enyejsin muejmi jemi ajna xɨcajra'an jetze mej jetzen amuaatyenya'usi'ite'esin aɨme ɨ maj amuájchaɨre'e. Aɨ mu hui ra'atanajsin ɨ jaxu'u jetze maɨjna cɨme'e ɨ ɨnaamua maj rá'ajtaahuaca'a. Majta amue'ityanajsin. Majta nainjapua tye'ityanaxɨ'ɨsin ɨ saj jetze huiráacɨ'ɨca. 44’Majta, naijmi'ica mu hui a'apua'arite'en muejmi, majta ɨ a'amuayaujmua'a, ɨ maj maun huachaatɨme a'u tɨ jaxu'u cɨn tyája'ará'anami'i. Nain mu huatáuuna ɨ tetej tɨ rujapua ticaitɨmee, maɨjna cɨme'e saj hui cai ramua'areeraca'a a'anaj tɨ Dioj huataseijre muejmi jemi. 45Aj pu i aun a'utyajrupi u teyujta'a. Tɨ'ɨj i autyejche tɨ hue'iramuarite'en aɨme ɨ maj maun ti'ituáa mua'aye'i. 46Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa pu te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze yee: “Ayaa pu ti'ivaɨre'e ɨ nechi'i mej mi maun huatyejnyuuni ɨ Dioj jemi.” Ma sajta muan, ayaa xu hui raruure tɨ ti'ivaɨre'e tɨj tyasta'ana a'u maj tzajta'an á'urava'ataca ɨ nahua'ari. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 47Nain xɨcaj tzajta'a pu tihua'amua'atyahua'a ɨ tyaɨte u teyujta'a. Majta aɨme ɨ maj tie'ijta u teyujta'a, majta aɨme ɨ maj ti'imua'ata ɨ yu'uxari jetze Moisés tɨ ra'uyu'uxaca'a, majta ɨ maj eitze'e vivejme'en cɨn títyatatí hua'a tzajta'a ɨ tyaɨte, aɨ mu tí'ityesa'acaa ɨ ru tzajta'a a'ij mej ye'i huarɨni mej mi raaje'ica. 48Aru camu a'ij tirajtyau a'ij mej ye'i huarɨni a'ini naimi'i ɨ tyaɨte, aɨ mu rɨ'ɨ ti'ijnamuajracaa.


text:
Mairàgh
Mairàgh (Mairago in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 1 408 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), furmàd da Mairàgh e da la frasiòn Basiàsc.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò urìgin, forse, la rìva a l'antica Ruma. Dòpu, i sò pruprietari i'enn stai i vari vesc de Lod, per pö pasà in del Medio Evo ai sciùr de Saliràn: i Simonetta, i Talenti (1480) e i Vaini (1703).
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dü monüment impurtant del teritòri i'enn le dù cese de San Marc e de San Giòrg, tüte dù del sécul XIII.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'atività principal l'é l'agricultüra, cun la melga (mais), l'òrs e un pitìn anca de furmént. Gh'è anca tanti alevamènt de vache, de nimài, de galìne e de cunìli.
El g'ha la sò impurtansa l'alevament de le àvie, cun l'indüstria del mél.
El rest de l'industria i'enn di artigiàn mecanic e del légn.
In di ann adrée, a Basiàsc, a gh'era el metano, cun l'Agip che la gh'eva vün di sò impianti. Al dì d'incö, gh'é apena i serbatòi de depòsit.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mairagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sâbet
Artécol in dialèt arzân
Sâbet (Sabato in italiân) l'é un dé 'd la stmâna tr' al venerdé e la dumènica, dal latèin sabbatum ch' al deşvîn a msó vôlta da l' ebràich shabbat, giôren dedichê a l' "arpûns".
P'r al mònd rumân, préma ed l' arîv dal Cristianèişem, l' êra al Saturni dies, dé ed Satûren, druvê incō int i paèîş ed léngva inglèişa (Saturday) e da i paèiş ed l' Êlta Europa.
Per l' ebraîşem l'é un giōren sâcher da stêr luntân da bâst' ech sia gèner 'd ôvra e dòunca ânch al lavōr (Esodo 20, 10) e 'd celebrasiòun ed l'ôpra ch' la sêlva ed Dio (Deuteronomio 5, 12-15), urdnê in di dēş cumandamèint, guêrda Shabbat. Soquânt tétol cristiân ed Avventismo millerita, tra quisché la Chiesa Cristiana Avventista del Settimo Giorno, j Avventisti del Settimo Giorno del Movimento di Riforma, i Davidiani e la Vera Chiesa di Gesù a rispèten l'arpûns da la sîra dal venerdé a còla dal sâbet, acsé cm' a dîş la Bébia
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sâbet
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Sabato trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text: 1Ajta e'eyan Pablo huiirajraa aujna Atenas. Tɨ'ɨqui aun a'ará'a chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Corinto. 2Au pu yá'utyau seij tɨ Israel jetze ajtyama'acan tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Aquila. Au pu e'ema'acan aujna seij chuejra'a japua tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Ponto. Aɨjna ɨ Aquila, ajta aɨjna ɨ ɨra'ara'an tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Priscila, aɨ mu maun a'araacɨ aujna a'ahua'a seij chuejra'a japua tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Italia, a'ini ayaa pu tyu'ujxe'eva'acaa maj nu'u á'ucɨɨnye maujna aɨjna cɨme'e ɨ hua'arey ɨ romanos tɨ ayan a tyaja'utaityaca'a mej a'ucɨɨne naimi'i ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan. Ajta aɨn ɨ Pablo, aɨ pu u huaja'uvá'amuaaraca'a. 3Pablo pu racu'unya'apuaca'a ɨ navij chi'ira'a. Ayaa mu che'eta mana'a ti'imuara'acaa aɨme, aɨjna ɨ Aquila, ajta aɨjna ɨ Priscila. Aɨj pu cɨn a'utyajturaa hua'a jamuan, ajta ti'imuara'acaa hua'a jamuan aɨjna ɨ Pablo. 4Nain xɨcajra'a jetze matɨj pua'a rusa'upi, au pu a'utyaru'ipicha'a hua'a teyujta'a, tihue'ixaatya'acaa tɨ'ij ayan eenye'eque'en hua'antimue'itɨn aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, majta ɨ mej seij chuejra'a japua e'ema'acan. 5Matɨ'ɨj mi huiiraacɨ aujna u Macedonia aɨjna ɨ Silas, ajta aɨjna ɨ Timuteeyu. Matɨ'ɨj mi maun a'ará'a a'u tɨ a'utyavaaca'a ɨ Pablo, tɨ ajta cɨn antyujmua'areeraca'a nain cɨme'e tɨ tihua'uta'ixaate'en ɨ yu'uxari jetze. Naa tya'ahuauritaacan cɨme'e, aɨ pu tihue'ixaatya'acaa aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, aɨjna cɨme'e tɨ Jesús aɨn pueen ɨ tevi tɨ Dioj an yá'ujra ɨ ɨpuari japua, aɨjna maj rachu'eva'acaa. 6Majta maɨn, camu a'atzu raxe'eva'acaa maj raanamua. Aɨj mu cɨn autyajhuii mej a'ij pua'a tiráajeeve. Aj pu i Pablo tyu'utyaca'atzɨjxɨ ɨ tyu'ujcɨɨxu mej mi raamua'aree tɨcɨn ma'utya'ɨtzee ɨ Dioj jemi. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Muaan xu puéenya'a xa'aju'un tɨ'ij mueetzi jetze rajveti ɨ pueijtzi. Nyaa nu hui ra'ara'aste tɨ tinyeijca. Ijii tɨ yu auca'itɨ a'ame, hua'a jemi nu a'uma'a na'ame ɨ mej seij chuejra'a japua e'ema'acan.―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 7Aj pu i huirajraa u hua'ateyujta'a. Aa pu a'ará'a aa tɨ e'eche a'atɨ tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Justo. Aɨ pu rana'amiche'e ɨ Dioj, ajta aun e'echajca'a ajna vejli'i a'u tɨ a'utyejvee ɨ teyuu. 8Ajta aɨn ɨ Crispo, ɨ tɨ tie'ijta u teyujta'a, aɨ pu rá'antzaahua ɨ tavastara'a, majta meyan che'eta mana'a naijmi'i tɨ hua'a jamuan e'echajca'a aɨjna ɨ Crispo. Majta seica ɨ maj Corinto a'uchaatɨma'acaa, matɨ'ɨj raanamuajri'i ɨ nyuucari, eihua mu rá'antzaahua. Matɨ'ɨj mi huamuaɨ'ɨvijhuaca'a. 9Aj pu i tɨca'ɨmɨ, tɨ'ɨj aɨn Pablo tí'imaaracaa, aɨ pu raaseij ɨ tavastara'a. Ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Capej ti'itzɨɨnya'a. Pauche'e paj hui tihue'ixaatya'a pua'ame. Capaj raatyápuaapua'ajtan. 10Nyaa nu a jamuan ya huatyejvee. Capu a'atɨ timua'antyu'uuni'ira. Capu ajta a'atɨ pueijtzi muaata'asin. Eihua nu hui tityaɨtestyamua'a iiya chajta'a.―Ayaa pu tiraata'ixaa ɨ tavastara'a. 11Aɨj pu cɨn Pablo ayan aun e'etee sei ninye'ira'a japuan e'ita'a aujna Corinto. Tihua'amua'atyajcaa aɨjna cɨme'e ɨ nyuucari tɨ jetzen ra'axa ɨ Dioj. 12Aru tɨ'ɨj aɨn Galión aun ti'ivaɨra'acaa tajtuhuan cɨme'e aujna tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Acaya, aɨmej ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, aɨ mu autyajhuii mej tinínyu'ucacun maɨjna jemi ɨ Pablo. Matɨ'ɨj mi ya'ujáj jueesi jemi. 13Aj mu mi meyan tiraata'ixaa ɨ tajtuhuan tɨcɨn: ―Aijna i tyaata'a, aɨ pu hui hua'amue'itɨjcaa ɨ tyaɨte mej mi meyan saɨque ti'ijna'amiche'en ɨ Dioj. Aru capu hui ayan tihua'ata'aca ɨ taye'irá mej meyan rɨjca. 14- 15Pu'uri tɨn tyu'utaxáatache'e aɨjna ɨ Pablo, tɨ'ɨj aɨn Galión, ayan tihua'uta'ixaa aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan tɨcɨn: ―Casi'i muan, mɨ sej Israel jetze ajtyama'acan, tɨ pua'a hui amɨn ti'itɨ a'ij pua'a huáruu tɨ cai xa'apɨ'ɨn, na'ari ti'itɨ huaje'ica tɨ huapɨ'ɨ ruxe'eve'e, aj nu xaa neyan tyája'amuanamuáarache'en. Aru a'ini ai pu'u cɨn ti'ixa a'amuaye'ira, ¿a'iqui huataujmua'a aɨjna? ¿Ni cai nyuucari pueen aɨjna? Ayaa pu hui tiraavijte'e rujɨɨmua'a saj muan seyan ra'antipua'arite'en, a'ini canu nyaa raxe'eve'e nyaj raaxa'apɨ'ɨntare'en nyeijna i nyuucari.―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 16Tɨ'ɨj i hue'irajtuaa a pua'aque aujna a'u maj e'etyujsa'ɨrihua'a ɨ jueesi. 17Aj mu mi maɨn ɨ mej i'i griego, naijmi'i mu rajví'i maɨjna ɨ Sóstenes ɨ tɨ tie'ijta u teyujta'a. Matɨ'ɨj mi raatyaavajxɨ aujna jemi ɨ tajtuhuan. Ma ajta aɨjna ɨ Galión, capu jetzen ruxe'evá'a a'araa aɨjna cɨme'e. 18Auche'e a'atzu a'atee aujna Corinto aɨjna ɨ Pablo. Tɨ'ɨqui hua'utataujte ɨ ru'ihuaamua'a. Ajta e'eyan baarcu jetze atyajraa, ajta á'uraa jamuan aɨjna ɨ Priscila, ajta aɨjna ɨ Aquila. Matɨ'ɨj antacɨɨnye ajna a'ahua'a seij chuejra'a japua tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Siria. Tɨ'ɨj cai xɨ u a'arajraa aujna u Cencrea, aj mu mi racaaye tɨ i ra'ara'asten ti'itɨ cɨme'e tɨ aɨn aɨjna cɨn tya'ataujratziiri'i. 19Matɨ'ɨj mi maun a'ará'a aujna chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Efeso. Au pu huaja'utyáhui ɨ Pablo jamuan aɨjna ɨ Priscila, ajta aɨjna ɨ Aquila. Aj pu i aun a'uré'enye aujna teyujta'a. Tihua'uta'ixaa aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan ɨ maj tyujsa'ɨrihua'a aujna. 20Aɨ mu raatajé tɨ nu'u eitze'e a'ateevi'in. Ma ajta cai, capu ahuaujca'anye. 21Aj pu i hua'utataujte. Ayan tɨcɨn: ―A'anaj nu'iran ya tanyejsin tɨ pua'a Dioj naata'an. Aj pu i ajtyajraa ɨ baarcu jetze. Tɨ'ɨqui aun Efeso á'uraa. 22Tɨ'ɨj aun a'utanyaa, chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Cesarea. Anacaican pu anna a'ujnyéj u Jerusalén. Tɨ'ɨj i hua'utataujte ɨ mej tyujsaɨj u teyujta'a. Ajta e'eyan, aɨn aun a'ucáanye aujna Antioquía. 23Au pu a'atzu a'atee aujna. Aj pu i u a'arajraa. Aa pu a'atanyaa a'u tɨ e'echajta'ajtajmee saxu'ijma'a a'u maj a'uchaatɨma'acaa ɨ tyaɨte, seij chuejra'a japua tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Galacia, ajtahua'a saɨj tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Frigia. Aɨ pu ca'anijra'a hua'ata'acara'a naijmi'ica ɨ mej tya'atzaahuate'e. 24Aɨjna xɨcajra'a jetze, saɨj pu a e'ire'enye tɨ Israel jetze ajtyama'acan. Ayaa pu antyahuaa tɨcɨn Apolos. Au pu e'eche aujna chajta'ana jetze tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Alejandría. Eecan pu raayɨ'ɨtɨhua'a tɨ tihua'uta'ixaate'en ɨ nyuucari cɨme'e. Ajta tyamua'a tiraayɨ'ɨtɨhua'a a'ij tɨ ye'i huataujmua'a ɨ tɨ te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze. 25Naa pu tyu'umua'atyajcaa a'ij tɨ ti'ijxe'eva'acaa ɨ tavastara'a. Tyu'utaxajtaca'a a'ujca'anyaacan cɨme'e, ajta tɨ tyamua'a naa rɨ'ɨ tyu'utanyuuni aɨjna cɨme'e ɨ Jesús. Ajta aɨj pu'u mua'areeraca'a aɨjna ɨ tɨ cɨn Juan hua'utamuaɨ'ɨhuaca'a. 26Aɨ pu aɨjna cɨn autyejche tɨ tihua'uta'ixaate'en u teyujta'a a'ujca'anyaacan cɨme'e. Matɨ'ɨj maɨn raanamuajri'i aɨjna ɨ Priscila, ajta aɨjna ɨ Aquila, aɨ mu raata'inee tɨ huaja'uva'amuaare aujna a'u maj e'eche. Au mu ra'itiiri'i eitze'e a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ tavastara'a. 27Ajta tɨ'ɨj ari á'uye'imɨjcaa ajna a'ahua'a Acaya aɨjna ɨ Apolo, aɨ mu ihuaamua'ame'en ca'anijra'a raata'a. Aj mu mi tihuaja'utaiti'iri'i ɨ ru'ihuaamua'a ɨ maj aun e'eche maj nu'u naa tyamua'a tira'ancure'evi'itɨn. Tɨ'ɨj aɨn Apolos aun a'ará'a aujna Acaya, eecan pu hua'utavaɨ tɨ Dioj hua'uta'a ruxé'evi'ira'a cɨme'e maj rá'antzaahuate'en. 28A'ujca'anyaacan cɨme'e pu hua'utyaAmue'itɨ ɨ tyaɨte aɨme tzajta'a ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan. Aɨjna yu'uxari jetze pu tihua'utaseijrate tɨ Jesús aɨn pueen ɨ tɨ nu'u Dioj an yá'ujra ɨ ɨpuari japua.


text:
Mastrils
Mastrils a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 556 abitant e una süperfiss de 7.98 km², e al se tröva a una altitüden de 550 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mastrils a l'è tacaa ai cumün de Bad Ragaz (SG), Igis, Maienfeld, Pfäfers (SG), Untervaz, Zizers.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mastrils l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1318 col nom de Ponstrils.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mastrils in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Flüelen
Flüelen a l'è un cumün svizzer del Canton Uri. Al gh’ha pressapoch 1950 abitant e una süperfiss de 12.42 km², e al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar.
El cumün de Flüelen a l'è tacaa ai cumün de Altdorf, Bauen, Bürglen, Isenthal, Seedorf, Sisikon.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Flüelen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1266 col nom de Vluolon.[1]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott[1][2]:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Flüelen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Uri in Numbers 2009/10 edition (Todesch) accessed 8 September 2009
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Flüelen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Sit ufizial de Flüelen


text:
Nyon
Nyon (Noviodunum in latin) a l'è una cità de la Svizera in sü la riva del Lach de Ginevra, in del Cantun Vaud, e la capital del distret de Nyon. A l'è a pressapoch 25 chilometer a nord de Ginevra, e la fa part de la sua area metrupulitana. La sua pupulaziun a l'è de 17.661 abitant (2006).
El cumün de Nyon al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Crans-près-Céligny, Duillier, Eysins, Grens, Messery (FR-74), Prangins, Signy-Avenex, Trélex.
A Nyon a gh'è la sede centrala de l'UEFA.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'hann fundada i ruman intra i agn 50 e 44 aC, e l'era vegnüda vüna di püssee impurtant culoni ruman in Svizera, cunt un forum, una basiliga e un anfiteater.


text:
Rumànc'
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Rumànc' (in uriginèl romontsch o rumauntsch) l'è un gropp linguésstic ch'al tôl insamm totti al languv latén dscåurs in Svézzra (indòvv l è anca langua ufizièl), inparentè cun i dialétt in Trentén-Elt Égg’ e in Friåul.
Indice
Dialétt[modifica | mudéfica la surzéia]
I 5 dialétt én la langua rumancia. Quésst én al sursilvàn, al sutsilvàn, al surmiràn e al putèr e al valladèr. Dl' ân 1980 in zà l'è stè strolghè un linguâg' artifizièl, al Rumantsch Grischun.
Ai mitän insàmm[modifica | mudéfica la surzéia]
Sursilvan[modifica | mudéfica la surzéia]
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
Sutsilvan[modifica | mudéfica la surzéia]
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed â clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
Surmiran[modifica | mudéfica la surzéia]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots".
Puter[modifica | mudéfica la surzéia]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Vallader[modifica | mudéfica la surzéia]
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
Rumantsch Grischun[modifica | mudéfica la surzéia]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Itagliàn[modifica | mudéfica la surzéia]
La volpe aveva fame ancora una volta. Ha visto un corvo in un albero, che aveva un pezzo di formaggio nel becco. Pensava che gli piacerebbe, e ha detto al corvo: "Come sei bello! Se canti si bene come sei bello, sei il più bello di tutti gli ucelli".
Tudàssch[modifica | mudéfica la surzéia]
Der Fuchs war wieder einmal hungrig. Da sah er auf einer Tanne einen Raben, der ein Stück Käse in seinem Schnabel hielt. Das würde mir schmecken, dachte er, und rief dem Raben zu: "Wie schön du bist! Wenn dein Gesang ebenso schön ist wie dein Aussehen, dann bist du der schönste von allen Vögeln".


text:
La Montà
La Montà (en italià: Montà) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha 4 725 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 26,7 km² e 'na densità de 177 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Canale, Cellarengo (AT), Cisterna d'Asti (AT), Ferrere (AT), Pralormo (TO), Santo Stefano Roero, Valfenera (AT).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Assioma d'estensiunalitaa
L'assioma d'estensiunalitaa, u assioma d'estensiú, intervient in lògica, in matemàtica, e in infurmàtega. Al è ü di assiòom-cjaaf da tüta la teuría assiumàtega di cungjuunt e, in particülaar, ul primm assioma da la teuría ZF ( teuría di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel ).
L'assioma d'estensiunalitaa al è intimameent liaa a la nuzziú d'igualtaa da düü cungjuunt. Al esiist in efett almaanch ciinch manere diferente da definí chesta nuzziú , e cheest assioma al permett da i ünifiá. Al serviss apó a impusá l'ünicitaa da cungjuunt definii par ul datum dij söö elemeent, cuma ul cungjuunt vöj, i singletú, i para, u i Cungjuunt da le parte.
Cuntegnüü
- 1 Presentazziú dal assioma
- 2 I diverse nuzziú d'igualtaa
- 3 Assioma d'estensiunalitaa e igualtaa
- 4 Òolt röö da cheest assioma
- 5 Variante da l'assioma d'estensiunalitaa
- 6 Vidée apó
Presentazziú dal assioma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par la varietaa da le definizziú da l'igualtaa, al esiist plüü da furmulazziú pussíbil da cheest assioma, però i pöö tüte sa repurtá a l'enunziaa in acordi a:
- si düü cungjuunt i gh'a i istess elemeent, alura i è i istess.
Si al è pussíbil da restá flou par vargot ch'al cuncerna la nuzziú d'igualtaa druvada in la furmulazziú chí-da-sura, al cuventa la precisá cura che sa vöör esprimm l'assioma int un lenguagg furmaal. Al è par vargott ch'al cuventa esaminá da plüü areent le diferente nuzziú d'igualtaa.
I diverse nuzziú d'igualtaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le diferente teuríe di cungjuunt i definiss mia sémpar da la istessa manera la nuzziú d'igualtaa da düü cungjuunt. A recapitulemm chí le definizziú rincuntrade :
Igualtaa paj elemeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è l'igualtaa cuma l'è definida in la teuría naïve di cungjuunt par Cantor; la sarà nutada chí « =ig ». Sa la definiss furmalameent par :
- Düü cungjuunt i è iguaj paj elemeent si e noma si i gh'a i istess elemeent.
Igualtaa par inclüsiú recípruca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è una varianta da la definizziú precedenta; la sarà nutada chí « ». La fa apell a la nuzziú da inclüsiú, da che la definizziú a l'è :
- Un cungjuunt al è cuntegnüü int un cungjuunt si e noma si cada elemeent da al partegn a .
L'igualtaa par inclusiú recípruca sa la definiss alura furmalameent par :
- Düü cungjuunt i è iguaj par inclüsiú recípruca si e noma si i è cuntegnüü l'ün in l'òolt.
Cheste dò prime definizziú da l'igualtaa i è evidentameent equivalente; al è assée da remplazzá l'inclüsiú par la suva definizziú e da sa regurdá che :
Igualtaa par prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è l'igualtaa definida par Leibnitz sota ul nomm d'identitaa lògica, e nutada una völta « = » par che cunsiderada cuma plüü « forta » che l'igualtaa al sentüü da Cantor par una resú che a vedaremm un pocch plüü luntà; la sarà nutada chí « =P ». Sa la definiss furmalameent par :
- Düü cungjuunt i è iguaj par prupietaa si e noma si i verifica le istesse prupietaa.
Da fatt, sa na retröva in cheest caas cul istess uget sota düü nomm difereent ( ul nomm d'un uget al è mia una prupietaa propia a cheest uget; al è una etichèta ch'a la gh'è apusada ).
Chesta definizziú, ch'a la pareva natürala a tüta prima, la cascja da fatt una dificültaa : i prupietaa ga i è quantifiade ( « ∀ P » ). Adess, i prupietaa i è di predicaa, e noma la quantificazziú da le variàbile , mia la di predicaa al è auturizada in la lògica abitüala ( lògica di predicaa dal primm úrden' ).
Tré sulüzziú i è pussíbile :
- recürí a una lògica auturizaant la quantificazziú di predicaa, par esempi la lògica di predicaa dal seguunt úrden '; cheest al è mia la sulüzziú abitüalameent druvada, par che le lògiche d'úrden süperiuur al primm i è fisc plüü cumpless e i scuunt de le trape otrameent redüzzíbile che le da la lògica clàssica...
- truvá una definizziú equivalenta, però ch'a la faghes mia apell a la quantificazziú di predicaa; al è la sulüzziú druvada par esempi in la teuría NGB ( [[Classa (matemàtica)|teuría da le classe] ] da von Neumann, Gödel e Bernais );
- renunziá a definí l'igualtaa, e l'intrudüí cuma tèrmin primitiif da la lògica süb-gjacenta ( lògica cjamada cunt igualtaa ); al è ul caas par esempi da la teuría ZF.
Igualtaa par classa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è l'igualtaa definida in la teuría NGB ; la sarà nutada chí « =C ». Sa la definiss furmalameent par :
- Düü cungjuunt i è iguaj par [[Classa (matemàtica)|classa] ] si e noma si i partegn a le istesse classe.
La nuzziú da classa la generaalise chela da cungjuunt. Una classa al è un cungjuunt si e noma si la è elemeent d'una otra classa; si-da-nò , al è un ünivèers.
Chesta definizziú a l'è equivalenta a la par prupietaa :
- - cuma a tüta prupietaa la pöö vess sucjada una classa, la di cungjuunt ch'i verifica chesta prupietaa, l'igualtaa par classa la implica la par prupietaa;
- - inversameent, cuma cada classa la gh'a una prupietaa caraterístega, l'igualtaa par prupietaa la implica la par classa.
Però la cumporta mia da quantificazziú da predicaa . In scambi, i è le variàbile da classa ch'i è quantifiade, vargot ch'al è lézzit íntal quàdar d'una lògica dal primm úrden.
Igualtaa par definizziú mia direta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sarà nutada chí « =D ». In la teuría ZF, l'igualtaa a l'è mia definida, però cunsiderada cuma tèrmin primitiif da la lògica süb-gjacenta ( lògica cjamada « cunt igualtaa » ), ch'al cumporta alura i assiòom necessari par definí un cumpurtameent da cheest tèrmin equivaleent a al da l'igualtaa par prupietaa.
Assioma d'estensiunalitaa e igualtaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa cunstata che le definizziú precedente sa i repartiss in düü grup da definizziú equivalente:
- - le dò prime definizziú d'una paart ( grup I ),
- - e le tré darere d'otra paart ( grup II ).
In resümii, a gh'emm :
Da plüü, sa pöö mustrá che l'igualtaa paj elemeent al è un caas particülaar da l'igualtaa par prupietaa, cunsiderant la prupietaa P(E) definida cuma x ∈ E. L'igualtaa par prupietaa la implica dunca l'igualtaa paj elemeent. Al è in cheest sentüü che, cuma indicaa plüü in òolt, l'igualtaa par prupietaa a l'è plüü forta che l'igualtaa paj elemeent. A en dedüissemm ul schéma chí-da-sota d'implicazziú dal grup II veers ul grup I :
Par utegní l'equivalenza da tüte cheste definizziú, al resta dunca noma a demustrá le implicazziú inverse, dal grup I veers ul grup II. Però chesta darera implicazziú al è òolt che l'assioma d'estensiunalitaa !
En passant, sa l pöö infí esprimm cheest assioma da manera furmala; a representaremm i söö difereent enunziaa pussíbil da manera cumpata sota la furma sigütanta :
Al è pussíbil da rincuntrá da le furmulazziú dal assioma indúe l'implicazziú a l'è remplazzada par una equivalenza, però, traa di caas particülaar, chesta equivalenza a l'è süpèrflüa.
Cada teuría scerniss l'üna da le definizziú precedente cuma definizziú da l'igualtaa, representada pal símbul « = », e le otre definizziú, almaanch le cumpatíbil cun chesta teuría, n i diventa di [[teurema|teureem] ].
Òolt röö da cheest assioma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'assioma d'estensiunalitaa al serviss mia noma a ünifiá le diferente definizziú da l'igualtaa di cungjuunt. Al serviss apó a assürá l'ünicitaa da cungjuunt fundamentaj, taj ul cungjuunt vöj u l para da düü cungjuunt, da che l'esistenza a l'è afirmada par di òolt assiòom.
A cheest efet, cunsideremm un predicaa ünari qual-sa-vöör P. Sa l pöö sémpar definí ul cungjuunt A cuma ul cungjuunt di ugett C ch'i verifica P, i.e. paj-quaj P( C ) al è vera.
Però definí un uget al süfiss mia a garantí la suva esistenza, ni maanch che al pöda esiist. Al cuventa par cheest :
- che la definizziú la síes cunsistenta, i.e. la porta mia a una cuntradizziú ;
- e che l'esistenza dal uget la síes afirmada paj assiòom da la teuría, u en al sigütes.
Ul cungjuunt A al esiist dunca mia si la suva definizziú la porta a una cuntradizziú , par esempi cul predicaa R definii par : « R( C ) » al equivaar a « C al partegn mia a C » (sa l retröva in cheest caas ul Paradoss da Russell).
Cun chesta riserva, i.e. si na limitemm aj predicaa cun dent una definizziú cunsistenta dal cungjuunt A, e si a definissemm un seguunt cungjuunt B da la istessa manera, a partí dal istess predicaa , alura l'assioma d'estensiunalitaa al imponn che i düü cungjuunt i è i istess.
- In efett, al síes x un élameent da B. Dapress la definizziú da B, x al verifica P. Però si x al verifica P, alura, dapress la definizziú da A, x al partegn a A. Dunca cada elemeent da B al partegn apó a A, e inscí B al è cuntegnüü in A. Scambiaant A e B in la démustrazziú precedenta, sa la utegn amò una démustrazziú vàlida, d'indúe A al è cuntegnüü in B. Sa la gh'a la dobia inclüsiú recípruca, dunca B al gh'a esatameent i istess elemeent che A e sa l cunfuunt cunt al.
- Nota : la demustrazziú chí-da-sura la pöö vess rendüda plüü evidenta si sa fa apell al curulari in acordi al assioma d'estensiunalitaa:
- Un cungjuunt al è cumpletameent determinaa paj söö elemeent, e ünicameent paj söö elemeent.
Inscí, cada cungjuuntA definii a partí d'un predicaa ünari P par la fórmüla :
al è ünich (a cundizziú da tüta manera ch'al esiist).
Sa l pöö alura intrudüí un símbul particülaar par désigná cheest cungjuunt, par esempi { a } pal singletú custrüii a partí da l'uget a, u { a , b } pal para furmaa par a e b,...
Variante da l'assioma d'estensiunalitaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'assioma d'estensiunalitaa a l'è generalameent cunsideraa cuma indescütíbil , e al, u ü dij söö equivaleent, parisseva in tüta l'assiumàtega alternativa da la teuría di cungjuunt. Da tüta manera, al pöö sübí da le modificazziú par satisfá vargüne esigenze, cuma in l'esempi segueent.
Int una teuría di cungjuunt cun di ur-elemeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nuzziú dur-elemeent, u àtum u amò elemeent primitif, la risülta da la furmalizazziú da la nuzziú delemeent da la teuría cantoriana. Cantor al sa ucüpava pocch da la natüra precisa daj söö elemeent; tütt vargot ch'al gh'a impurtava, al era che sa pudess i mett cungjuuntameent. Però, cuj primm sfoorz da furmalizazziú ( Zermelo), al è parüü necessari da distinguí i elemeent ch'i i era sí istess di cungjuunt da chij ch'i era mia : un elemeent al era dunca al síes un cungjuunt, al síes un elemeent primitif. Un elemeent primitif, u ur-elemeent al è dunca un elemeent, i.e. un uget süscetíbil da partegní a un cungjuunt, però ch'al è mia sí-istess un cungjuunt, e ch'al cumporta dunca nissü elemeent.
In la teuría da Zermelo-Fraenkel atüala, « tütt-coss al è cungjuunt », e a gh'è plüü d'ur-elemeent, però le prime versiú da Zermelo, ispirade par la teuría naïve, n i cumportava; vargüne assiumàteghe alternative da la teuría di cungjuunt n i gh'a amò. I ur-elemeent i pöö vess cunsideraa cuma lògicameent difereent di cungjuunt; íntal caas indúe A al è un ur-elemeent, « x ∈ A » al gh'a nissü sentüü; inscí, l'assioma d'estensiunalitaa sa l aplica noma aj cungjuunt (si-da-nò , cuma un ur-elemeent al gh'a mia d'elemeent, al sa cunfundaress cul cungjuunt vöj).
Alternativameent, int una lògica mia tipada, sa l pöö avidaa büsögn da dá un sentüü a « x ∈ A » ; chesta espressiú a l'è alura cunsiderada cuma falsa tüte le völte indúe A al è un ur-elemeent. In cheest caas, l'aplicazziú da l'assioma abitüaal d'estensiunalitaa la implicaress, cuma a venemm da vidé, che tütt ur-elemeent sa l cunfund cul cungjuunt vöj. Par evitá cheest-chí, a dévum mudifiá l'assioma d'estensiunalitaa al fí che al pöda s'aplicá noma aj cungjuunt mia-vöj. Sa l núnzia alura par esempi:
- assioma d'estensiunalitaa restrecc :
I.e. :
- daa di cungjuunt A e B qual-sa-vöör, si A a l'è un cungjuunt mia vöj (i.e. sa l esiist almaanch un elemeent C in A ), e si A e B i gh'a esatameent i istess elemeent, alura i è iguaj.


text:
Battalia de Jena
La battaglia de Jena l'è scominciada quand, in de la sera del 13 de ottober del 1806, i Frances comandaa del Maresciall Lannes s'hinn incontraa casualment cont i Prussian del General Friedrich Hohenloe; Lannes l'ha subit ciamaa rinforz e in de la nott i Frances hinn rivaa a 'vèggh 50.000 omen, contra i 35.000 prussian. Alter 40.000 Frances eren in marcia.
I Frances gh'even l'intenzion de portà el combattiment in camp avert, indove 'l numer el cunta pussee; Hohenloe l'ha mandaa a ciamà rinforz de 15.000 del Ruche, col sperà de resist fina a quand sarien rivaa.
El Maresciall Ney l'ha lanciaa on assalt minga autorizzaa in del centro, e l'è stada ona stupidada perchè l'ha miss i Frances in seria difficoltà; el Lannes e 'l Bartrand e tutta la cavalleria francesa hann dovuu intervegnì per tirà foeura di pericol el Maresciall, inscì impulsiv.
A la voeuna dopo mezzdì del 14 de ottober, el Napoleon l'ordinava l'avanzada general e in dò or i Prussian, ormai tropp stracch per i combattiment che aveven sostegnuu, s'hinn ritiraa de front a la cavalleria del Murat, col lassà in sul camp 25.000 omen contra i 5.000 frances.


text:
Gaàrt
Gaàrt (pronunciàt [gaˈart]. En Italià: Gavardo) l'è 'n cümü de 11 969 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa.
Gaàrt l'è sitüat endèla média Val Sàbia, l'è streersàt del Cés e del canàl Naéle, che 'l ciàpa le àive del Cés a Nòrt del paés. El canàl Naéle l'è stàt importànte per Gaàrt zà prìma de l'an mìla, difàti i Frà Biniditì i dopràa l'àiva del Naéle per möer i mülì. Dèi docümencc antìc se sà che 'l vèscof de Brèsa, Berardo Maggi, endèl 1288 el g'ha fat dragà 'l fónt del canàl e renforsà i àrzegn.
El teretóre del cümü de Gaàrt el ciàpa dét pò a le frasiù de Suersòc e Suerpùt che 'na ólta i éra cümü autònomi ma che i è stacc ünicc a Gaàrt endèl 1928.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Medòla
Artéccol in dialètt mudnés
Evoluzione demografica
Mdóla (Medolla in italiàn, 6.265 abitant) 'l è un paiśèṅ in Pruìnsa ad Mòdna ch'al gh'à la séd di nóṿ cumùn dl'Ugnòn Cumùn Mudnéś Àrea Nòrd, asuciasiòṅ in du a gh'è anc Mdóla. La dista 29 km da Mòdna.
Avenimènt stòric
Al primi nutìsi ad Mdóla i eṅ ad 'l an 776 quànd Carlo Magno 'l iva dunâ la pēṿ ad Camurana a l'abasìa ad Nunàntla. Al nóm dal paéś al daśvèṅ da 'l latìn Medulla (sturpiadùra ad Midolla) ch'a s druàva p'r indicàr al camàti ad paja ad chi pòst lè pîṅ ad palùdi. Da 'l 1355 la stòria ad Mdóla la và a bras cun qvéla ad Mòdna e di Estensi. In dal 1629 i Lanzichenecchi i aṅ purtâ la pesta in dal cumùn. In dl Agóst dal 1859 Mdóla la pasa a 'l Régn ad Sardéggna dòp na cunsultasiòṅ referendàra.
Mdóla 'l à patî in manéra fòrta i taramòt dl'Emìglia dal 2012 ch'i aṅ fat di brut dan a 'l cumpàrt industriàl, faghénd anc siē mòrt. Na scòsa ad magnitùdo 5.8 l'è gnuda pròpria lè al 29 ad Maǵ.
Àtri nutìsi
Al teritòri ad Mdóla 'l è dimóndi bòṅ da cultivàr e cal lavór chè 'l à fat in manéra ch'a gh sia n'aśiénda agrìcula ógn 33 abitànt. A gh s cultìvan specialmènt i pir e la vida par la produsiòṅ dal Labrùsc DOC. A Mdóla a gh s cata anc di aśiéndi artiśàni e biomedicàli. Da 'd lè a gh pasa la statàla 12 cgnusùda cuma Canalét, la strada che da Mòdna la pòrta a Veróna.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
1915
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
24 de macc: La s·cjòpa la prima guèra mundiala.
L'è stacia fundada la sità de Anchorage 'n Alaska.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 21 04 - Chihuahua (statt da Chihuahua, Mèssich): Antonio Rudolfo Quinn Oaxaca, cugnussüü cuma Anthony Quinn, atuur Noort-american d'urígen Messicana (m. 2001).
- 20 05 - Kibbutz Degania, aprööf ul laach da Tiberíades (alura Imperi Utuman): Moshe Dayan, militaar e pulítegh Israelian (m. 1981).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 24 de otober: Luigi Guanella, prevet italian (n. 1842).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cupenaghen
Cupenaghen (København in danes; Kopenhagen in tudesch; Copenhagen in ingles; Köpenhamn in svedes; Kaupmannahöfn in islandes; Kööpenhamina in finlandes; Hafnia in latin) a l’è la capital de la Danimarca.
A l’è anca la prima cità de la Danimarca per pupulaziun, cun 503.861 abitant (2008).
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità a l'è in de la part de urient de l'isula de Sjælland e, in part, in sü l'isula Amager, propi denanz al strecc de l'Øresund, che'l separa la Danimarca de la Svezia.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Copenaghen a l'è gemelaa cun:


text:
27 07
Ol dé 27 de löi l'è 'l 208 ( 209 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 158 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de löi al è ul dí da pòost 208 ( 209 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 158 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1710 - Almenar (ol Segrià): i tröpe Catalane i trà zò i borbòneghe, ch'i se ved obligade a abandoná ol Principat (guèra de Sücessiú).
1977 - Ol stat Spagnöl al ratifica ol Pat Internassiunal di Drecc Civils e Polítegh, che, in del sò Artícol 1, al proclama: Töcc i pòpol i gh'a ol drecc a l'autodeterminassiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1276 - València: Jaume I, rei de València, Mallorca e Aragó e cunt de Barcelona.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
16 02
Ol dé 16 de febrér l'è 'l 47 dé de l'an del calendare gregorià; manca 319 (320 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 16 de febrér al è ul dí da pòost 47 dal an dal calendari gregurian; i manca 319 (320 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1936 - Catalunya: ol Front da mansina (polítega) de Catalunya al vadagna i elessiú legislatíe.
1936 - Spagna: ol Front Popülar al vadagna i elessiú legislatíe.
2005 - Mont: al entra in igur ol Protocol de Kyoto, ratificat per 141 stacch.
2005 - Sidney (Austràlia): s'i passa graf desórdegn in protesta per la mort d'ü zúen aborísen.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1928 - Balsareny (ol Bages): Pere Casaldàliga e Pla, eclesiàstegh Català.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Girona: Marc Palmés i Giró, aocat e polítegh Català (n. 1943).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Castél Arquà
Castél Arquà (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Castell'Arquato), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 4 687 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 52,2 km² e ona densità de 90 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Alseno, Carpaneto Piacentino, Fiorenzuola d'Arda, Lugagnano Val d'Arda e Vernasca.
I sò frassión i en Bacedasco Alto, Doppi, Pallastrelli, San Lorenzo, Sant'Antonio e Vigolo Marchese.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Castél_Arquà l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tera
La Tera l'è el terz pianeta del Sistema Sular e l'è anca el püssee grant di pianeta terester per diameter e massa.
In sü la Tera viven un quaj miliun de speci vivent e l'è anca l'ünegh sit del Ünivers che se cugnuss che la gh'è la Vita.
La Tera la s'è furmada 4,54 biliun de agn fa, e dopu un biliun de agn a hinn nassüü i prim furm de Vita.
La süperfiss de la Tera l'è fada d'un frach de toch ciamaa mott tetonich, ch'a hinn 'dree migrà in sü la süperfiss.
De pü o de men del 71% de la süperfiss l'è quatada di ucean de aqua salada: quel che'l vansz a hinn i cuntinent e i isul.
Sota la süperfiss al gh'è un strat sütil de mantel solid, un nücli estern liquid che'l genera un camp magnetich e a la fin de la fera un nücli intern solid de fer.
Cumpusiziun de la Tera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cumpusiziun in massa de la Terra a l'è:
- Fer: 34,6 %
- Ussigen: 29,5 %
- Silici: 15,2 %
- Magnesi: 12,7 %
- Nichel: 2,4 %
- Zulfer: 1,9 %
- Titani: 0,05 %
- Alter element: 3,65 %


text:
Grischun: Iniziativa per englais sco emprima lingua estra
-
- Zoom
- Ils adherents da l'englais sco emprima lingua estra en scola primara han annunzià ina iniziativa. (Keystone)
Ils aderents da l'englais sco emprima lingua en scola primara na cedan betg. Jöri Luzi, il scolast primar da Claustra, ha confirmà al Radio Rumantsch ch’el veglia lantschar in'iniziativa populara per introducir l’englais sco emprima lingua en las scolas primaras tudestgas.
La nova lescha da scola preveda ina lingua chantunala sco emprima lingua estra en scola. Luzi survegn tranter auter sustegn dals deputads Reto Nick da la PLD e d'Andy Kollegger da la PBD. Annunzià lur sustegn per l’iniziativa han dentant era Jürg Michel, il directur da l’Uniun da commerzi ed Andreas Wieland, il president da Grischun vacanzas.
Per che l’iniziativa reusseschia dovran ils aderents da l'englais 3’000 suttascripziuns. (uca)


text:
Hannover
Hannover (Hannober in d'on quai dialett bass todesch; Hanovre in Frances) l'è ona città todesca cont ona popolazion de 518 386 abitant (dato del 31. Dic 2013).
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hannover l'è 'l capploeugh del Land de la Bassa Sassonia. La se troeuva foeura di circondari (ämter).
Hannover l'è traversada del fiumm Leine.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hannover l'è stada fada sù in del Medioev e al princippi l'era domà on paesin de pescador, che l'è vegnuu grand in del Tresent. In del Quattercent gh'è staa faa sù i ges pussee important e i mur per quattàlla tutta.
In del 1613 el duca de Calenberg l'ha spostaa la soa residenza a Hannover, che inscì l'è vegnuda on sitt bell important: i scior del Ducaa de Hannover (poeu on regn) eren anca elettor del Sacher Roman Imperi. In del 1714 el princip elettor Giorg I Luis l'è vegnuu anca re d'Inghilterra, e la soa dinastia l'è andada innanz fina a la regina Vittoria, che l'è morta in del 1901. E fina al 1837 i re d'Inghilterra hinn restaa anca principp elettor de Hannover.
Duranta la Guerra di Sett Ann la città l'è stada occupada di Frances; inscì l'è success anca in del 1803, ai temp del Napoleon. On fracch de soldaa todesch hinn scappaa in Inghilterra, e gh'hann daa ona bella man al re ingles Giorg III d'Hannover (el primm re de la città) in tanti guerr contra el Bonapart (per esempi a Waterloo).
Quand in Inghilterra l'è vegnuda regina la Vittoria el regn de Hannover (indove la gh'era la legg Salica) l'è passaa al sò zio Ernest August I.
In del 1866 el regn l'è staa occupaa di Prussian, e de 'sto moment Hannover l'è andada 'dree a la storia todesca.
Duranta la II Guerra Mondial i bombardament hann traa giò i duu terz de la città, che l'ha perduu inscì la pupart del sò centro storigh. Dopo de la guerra la città, occupada di Ingles, l'è stada fada sù con criteri moderni e l'è tornada a cress, tant che in del 2000 l'ha ospitaa l'Espozion Universal; anca al dì d'incoeu la zona de la fera de Hannover l'è la pussee granda del mond.
Gent nassuda a Hannover[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hannah Arendt, filosofa.
- Erdoğan Atalay, attor.
- Vinicio Capossela, cantant e musicista.
- Wilhelm Herschel, astronom.
- Rudolf Erich Raspe, scrittor.
- Friedrich Schlegel, filosof.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bristol, Regn Unii.
- Francia:
- Lipsia, Germania.
- Hiroshima, Giappon.
- Blantyre, Malawi.
- Poznań, Polonia.
- Kansas City, Statt Unii.


text:
Casarimàn
Casarimàn (nòm uficiàl en Italià: Casalromano) l’è ‘n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 1 526 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 11,9 km² e 'na densità de 128 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Àsula, Cané, Fiès (BS), Isola Dovarese (CR) e Volongo (CR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Casalriman l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.