text:
Le dejidêr
I scraii a te pieté! Amur – tres amur!
Misericordius amur che ne comana mai de damanè,
sarè ia te n pinsier, sterch, amur tler,
che ne n’à degöna maschera, che degöna taćia ne po ajié!
Dame döt de tè – döt, döt, sides mi!
Tües formes beliscimes, la picia contentëza tan ducia
dl amur: tü basc – edli divins y mans,
y de to piet blanch tan ćialt y pur la baldëza;
dame te instës y l’anima – por pieté scìnchete a mé,
no roviné n atom sce ne t’ôs che i möres;
o, vion inant, oramai tüa püra coscera
stlava, che i pois perde les rajuns plü tleres
dla vita: la garsara de mia mënt la saù
y, te chël ćiarü steril, mies ambiziuns tan verces.
John Keats
Do da chësta rima dl poet inglesc John Keats, che à vit dal 1795 al 1821, oressi ves cuntè valch sön l’ert dl orëi bun. La rima de introduziun cunta dl amur che ne damana mai, che ne comana nia y che trasporta te n ater monn, te n’atra realté. I ùn aldì che le pröm vare por se daurì al amur é chël de deventè na porsona atraënta, chël de ester bogn de se trà pormez les porsones cun chëres che an s’un sta saurì. N iade che chësc vare é fat, ći él mo da fà por vire fora deplëgn chësc bel sentimënt? Ći él pa che rënd ćiamò plü bela la sëmena dl amur?
Canche döes porsones s’à incuntè, canche ares s’à ciafè, mëtel man le tëmp dl entusiasm, le tëmp dla gran esaltaziun. Chësta amiraziun por l’atra porsona ti fej strada a na realté plü sota, che va sura vigni confin dla conescënza fora. Te chësc stadium röion canche l’atraziun danter les döes porsones é tan sterscia da les trasportè ia delà dla perzeziun ordinara, ia delà dl sintì normal. Te chësc momënt devënta le monn da vigni dé, le monn che an conësc dé por dé valch de magich y de incantè.
Canche ara passa dlungiaìa te süa belëza
sciöche la nöt te n cil plëgn de stëres
döt le miù dl scür y dla löm
bagna süa porsona y sü edli
che é tan duc te chë löm tëndra
te chëra che la tempesta dl dé ne ti po nia pormez.
Ma na ambria deplü o n rai demanco
rovinass en pert la grazia
che vibrëia sön sües trëces scöres
o bel fin ilominëia so müs
che se mostra alberch prezius
de sü pinsiers sarëgns y fins.
Sön süa massëdla, sön süa frunt,
tan morjeles y chîtes mo plënes d’espresciun
i corusc, le sorì tan atraënt,
ti à crëta ai dis che tira al bëgn,
a süa mënt che cun döt é en pesc
y a so cör che tres so amur é inozënt!
George Byron
Vignun de nos à fat val’ esperiënza de chësc entusiasm y dles trasformaziuns che chësc tëmp descëda. L’entusiasm tan sterch trasporta la porsona che ô bun ia delà dl banal y dl mondann, chël ô dì ia delà dla vita normala cun sü crüzi, sü fistidi y sü problems. L’entusiasm alza sö chël che ô bun sura i crüzi da vigni dé fora, plü alalt co i problems da vigni dé. Sce an prô da splighé chësc momënt cun parores plü spirituales, spo podésson dì che chësc gran entusiasm di dui amanć ti somëia ales vijiuns che i sanć fej canche ai se sënt lià a Chël Bel Dî. Tl delire dl gran entusiasm pê döt cant nü. Al pê sciöche sce döt cant s’ess trasformè, sciöche sce chël che an vëiga foss impormò gnü cherié. La liberaziun dai vedli confins fej deventè döt ći che i dui amanć à incëria valch de nü, valch de particolar. Te chësc stadium se venerëia i dui amanć un cun l’ater. L’entusiasm é na forma de renasce dla inozënza, y sciöche vigni fantù vëiga le monn te na manira sacra, insciö él inće vigni amant entusiasmè che le perzepësc y le tol sö te na maniera inozënta.
Al mëss s’alzè sö danter mi amur
y me, trëicënt nöts sciöche trëicënt mürs
y le mer sarà na magia danter nos.
I arun ma plü recorć.
O sëres miritades cun dolur,
nöts cun la speranza de te ćiarè,
ćiamps de mia strada, firmamënt
che i vëighi se perde...
sciöche l’ermo tan sterscia
fajarà dala ria d’atres sëres tüa manćianza.
Jorje Luis Borges
Scebëgn che i amanć dijes de se sintì sciöche sce ai foss nasciüs danü, ne n’é la fontana de chësta novité nia na porsona nöia, chël ô dì che al ne n’é nia gnü al monn n’atra porsona, mo al é sozedü valch ite te chëstes porsones. La porsona che ô bun perzepësc, tol sö le monn te n’atra maniera. Y chësta mudaziun dla perzeziun pëia ia avisa dala separaziun y porta ala unité. Na porsona che se sintî denant sóra y che à finalmënter ciafè compagnia, na porsona che s’à finalmënter incuntè cun n’atra vëiga döt le monn cun d’atri edli, ara tol sö döt cant ći che ara à incëria cun n’atra maniera de sintì. L’amant entusiasmè vëiga le monn sciöche valch che fej pert de süa natöra y tl medem tëmp inće sciöche valch che passa, valch che al mëss lascè jì. L’amant entusiasmè vëiga le monn sciöche sce Chël Bel Dî ess tut la dezijiun de vire ti ciüfs, ti lëgns y tl corp dla porsona amada. Y al é dantadöt te chësta ultima che le divin pê avëi süa sënta. Al po ester che i amanć ne conësces nia le significat de valch che sciampa y de valch che resta, mo ala fin fin ne n’é les parores nia la realté, ares é ma na descriziun smarida de ći che ai vir. Ći che sciampa é le monn ordinar, le monn normal che ti pê a nüsc sënsc valch de material, valch che an po pié ite y che se müda. Valch che é lié al tëmp. Ći che resta indere é le monn ia delà dla materia, chël monn che pê ester etern y zënza tëmp. L’entusiasm ti deura la porta avisa a chësta realté che va sura la materia, sura chël che an po pié ite fora.
Amur, amur, scìncheme le chît y la pesc
o zed, o cun na erma plü sterscia
taia ia la vita, laôra dan la mort.
Ducia é la mort che vëgn debota.
Sides che le dé se destödes sides che al leves
al é n pinsier che tres me mangia sö
y tl sbunf contënt me fêjel mè,
al me fej la vera y mies pënes devënta plü pesoćes.
Ći mai fajarài? Sce al me fej massa falè
l’amur, por me salvè, oramai sperè
m’infidi ma da me desperè.
Porvia che l’amur ne n’ô nia me daidé
ne me réstel ater da fà por me defëne co morì
y cun la mort ti sciampè a so jüch.
Pierre de Ronsard
Gonot aldiunse da valgügn che ti ćiara pro a döes porsones che s’ô bun y che desprijëia chësc sentimënt chëstes parores: mo ći mai odaràl mo te chë porsona ilò? Ći mai àra de bel chësta porsona che al ti salta do tan dassënn? De te’ parores âldon dijon da porsones che ne n’é nia bones de ćiarè sura l’ordinar fora, da porsones che vëiga le monn sciöche al se mostra te süa iesta da vigni dé. I amanć indere s’à fat lerch te na realté plü sota, te na realté che i edli normai ne n’é nia bogn da tó sö. Ai à scovrì le straordinar te chël che düć i atri vëiga sciöche valch de ordinar, valch de normal. Ai é stà bogn de se spostè ia delà dla maschera dl’aparënza, te n monn zënza confins, zënza gauja y zënza tëmp. Le persian Rumi, che vëgn reconesciü sciöche le plü gran poet sufi, dijô insciö: “Corajö, ia delà dla idea dl bëgn y dl mal, ilò él le ćiamp. Se incuntun ma ilò.” Chësc jì ia delà se damana na sort de cosciënza nöia, na cosciënza che se pormët de jì sura i confins dl bëgn y dl mal fora.
Al chir sü slefs,
mo ara storj le će.
Ara n’ô nia che al mëtes
süës mans sön so piet.
Por se defëne se tëgnera
la vëta che ê morjela,
mo gnon döta cöcena
bele le dejidêr desmóstrera.
La fancela é sensibla,
dër espert l’amant,
co śogarài mo
le jüch dl amur?
Bele se descürel so piet
stlüt tles mans
sonjins vërć y aji
che madorësc bel plan...
Borjëntes sües aundles
se möi sigüdes cuntra so piet,
y les cëies de ëra
sciöche na löna se storj.
Impié da so müs
se damànel tan dî
che ara podarà ćiamò
ascogne la löna te süa gonela.
(Vidyapati)
Secunda pert: "Le dejidêr"
- Le dejider.pdf(file pdf)54 K


c: text/html

text:
Kriechenwil
Kriechenwil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 411 abitant.
El cumün de Kriechenwil al se tröva a una altitüden de 530 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bösingen (FR), Ferenbalm, Gurmels (FR), Kleinbösingen, Laupen, Ulmiz (FR).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kriechenwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1353 col nom de Digki.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website
- Dubler, A-M: Kriechenwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2004-10-29.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kriechenwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
What We Do
We are specialised in all the requested skillz for any design development.
Lorem ipsum dolor slo onsec nelioro tueraliquet Morbi nec In Curabitur lreaoreet nisl lorem in design Morbi nec In Curabitur lreaoreet nisl lorem design desirus gamin tacitus gojus. Vurabi lreaoreet nisl lorem in design Morbi nec In. Gurabitur lreaoreet nisl lorem design desirus gamin tacitus gojus, Curabitur lreaoreet nisl lorem in design Morbi
Why We Do
We are an design agency of open mind peopleand we love what we do!
Lorem ipsum dolor slo onsec nelioro tueraliquet Morbi nec In Curabitur lreaoreet nisl lorem in design Morbi nec In Curabitur lreaoreet nisl lorem design desirus gamin tacitus gojus. Vurabi lreaoreet nisl lorem in design Morbi nec In. Gurabitur lreaoreet nisl lorem design desirus gamin tacitus gojus, Curabitur lreaoreet nisl lorem in design Morbi


text:
Montenegro po daventar commember da la NATO
- Mesemna, 2.12.2015, 11:54
Il secretari general da la Nato, Jens Stoltenberg, ha beneventà il pajais sco nov commember suenter la decisiun dals ministers da l'exteriur dal pact.
Il Montenegro po daventar il 29avel commember da la Nato. Ils ministers da l'exteriur dals pajais commembers han envidà il stadi balcanais uffizialmain da s’associar cun l'Organisaziun dal pact da l'Atlantic dal nord.
L'opposiziun serba sa defenda vehementamain cunter in’adesiun a la Nato. Er la Russia ha numnà in'eventuala adesiun dal Montenegro sco nuschaivel per la segirtad europeica.
Cun radund 600milli abitants è il Montenegro il pli pitschen pajais da l'anteriura Jugoslavia. L'adesiun dal Montenegro è l'emprima extensiun da l'allianza militara dapi il 2009.
RR novitads 12:00


text:
Brans
Brans (nòm uficiàl en italià: Branzi) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa 'n de la ólta Al Brembana sö la ria a derécia del Brèmb e l' se tróa a 48 km de la sità e a 874 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 713 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 25,3 km² e 'na densità de popolasiù de 28 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Ardés, Caruna, Fundra, Piasatür, Roncobèl, Valgòi e Aléf.
Ol formài de Brans[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Brans e 'n dì paìs lé 'n banda i fà sö ü formài ciàmat "Branzi" che l' ciapa 'l nòm pròpe dal paìs e l' pöl vantà 'l prestigìus marchio DOP (Denominasiù de Urìgin Prutigìda).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Brans l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Silver streak
Silver Streak' l’è ü film del 1976 ambientàt söl tréno Silver Streak che l’ viàgia da Los Angeles a Chicago e ‘ndó i söcét di copamèncc. L’è stacc ‘nterpretàt dal Gene Wilder, da la Jill Clayburgh, dal Richard Pryor, dal Patrick McGoohan, Richard Kiel che l'à recitàt pò 'n di film de James Bond e dal Ned Beatty, menimà l’è stài dirèt dal Arthur Hiller.
Trama[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol George Caldwell (Gene Wilder) l' ciàpa 'l tréno Silver Streak, 'ndóe 'l cognòs prima ü rapresentànt de vitamìne che l' se fà ciamà Bob Sweet (Ned Beatty), ma l'è 'n realtà ü del F.B.I. e pò öna bèla dòna de nòm Hilly Burns (Jill Clayburgh) che l'è la segretària del profesùr Schreiner. Ol George e la Hilly i pasa la sira 'nsèma, i se piàs e 'ntàt che i se bàza 'n de la cücèta de la Hilly ol George l' càsa fò ü vèrs quando che l' vèt tacàt fò del finestrì a có 'nzó ün òm con d'öna balòtola 'n mès a i öcc; quando la Hilly la se ùlta la èt negót e la pènsa che 'l George l'àbie biìt tròp.
A la matìna, quando 'l George 'l lèa sö, l' se 'ncórs che l'òm bötàt zó dal tréno la sìra prìma l'è pròpe 'l profesùr de la sò Hilly. L' và a sircàl in del sò scompartimènt, ma l' tróa i catìf che i l' la böta zó dal tréno (Richard Kiel).
Leàt sö l' camìna fina a ché l' tróa öna fatorìa 'ndóe öna contadìna 'mpó stràmba prìma l' la mèt a móns öna àca pò l' la ghe cór dré al tréno con d'ün ècc aèreo biplà e la ghe rìa a portàl 'n stasiù 'n tép.
Salìt amò söl tréno l' tróa la Hilly col miliardàre Roger Devereau (Patrick McGoohan), che l' se scüza col George se ü di sò òmegn l'l'à bötàt zó del tréno, l'è stacc töt ün erùr, l'éra tròp ol nervùs dezà che se troàa piö i lètere del Rembrant che i éra 'l piö grant ritroamènt del profesùr, che l' compàr pò a lü, töt soridènt. Ol George alura l' pènsa de ès mat, de i sbagliàt töt e l'và vià ma l' polisiòt l' ghe spiéga töt: ol miliardàre Devereau l'è di agn che l' frèga la zét e l' vènt di fals quàder. I lètere del rembrant i pöl smascheràl e fàga fà la figüra del ciocolatér e chèl che l'à ést l'è ü fàlso profesùr che l'à ciapàt ol pòst de chèl che l'è stài copàt.
Pecàt che l' polisiòt l' vègne copàt e 'l George dòpo i copàt ü di catìf con d'öna fiòcina l' bùrle zó del tréno amò öna ólta. Camìna e camìna l'rìa da ü scerìfo, l' ghe cónta sö töta la stòria, ma l' fà dèt ü gran rebelòt, ol scerìfo l' ghe capés fò negóta e quando i ghe dis che dal trèno l'è scapàt ü che se pènsa che l'àbie copàt ü polisiòt l' sirca de arestàl, ma 'l George l'iscàpa co la sò màchina.
Dét in machina gh'è ü làder, ol Grover T. Muldoon (Richard Pryor), che l'è stacc apéna arestàt e che l' dienterà 'l compàgn de vias del George e 'nsèma tra fürti de machine, inseguimèncc e traestimèncc i rierà a turnà sö söl tréno a Kansas City.
Söl tréno i sirca de liberà la Hilly, ma i ghe rìa mia e fenès zó del tréno per la tèrsa ólta e i è ciapàcc da l'F.B.I. che de lé a póch la fermerà 'l tréno e la s-ciòpa fò öna sbaratòria. Ol Devereau l' cópa i machinìsti del tréno e l' là fà cór a töta bira per riàga a scapà, ol George e 'l Grover i salta söl tréno e i ghe rià a liberà la Hilly, ma adès ol tréno l' cór sènsa contròl vèrs la stasiù de Chicago, dezà che ach ol Devereau l'è stai copàt da la polisìa.
'nsèma a ü controlör che l'è restà per erùr sö söl tréno i ghe rià a ralentàl e a destacà quàze töcc i vagù, ma 'l locamotùr l' fenès dét in de la stasiù che l'è stàcia sgombràda 'n tép e l' böta zó mür, colòne e negòse.
A belazì a belazì i rìa pò i vagù e 'l George, la Hilly e l' Grover; ést chèl che l'è söcedìt ol George e la Hilly i se bàza sö e 'l Grovèr i a salüda sö strécc 'ntàt che l' và vià, de brào làder, sö 'n d'öna màchina che l'èra espòsta 'n stasiù e che l'incidènt l'à liberàt da i blòchi.
Ol cast[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Produsiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töte i scéne in estèrna i è stàcie giràde ‘n Canada sö la Canadian Pacif Railway in di stacc de l’Alberta e del Ontario. I scéne ‘n di stasiù, fò che chèla a Los Angelès, i è stàce quàze töte ciapàde ‘n Canada a la stasiù Union Station de Toronto. In di scéne 'ndóe s'vèt fò di finestrì del tréno, se èt l'istès di paesàgi del mid west di Stacc Ünìcc, che i è stài metìcc apòsta al pòst de chèi del Canada per rènt piö credìbel ol film, che l'è ambientàt in di Stacc Ünìcc.
Ol film l’à ‘ncasàt 51 miliù de dòlari e l’è stacc apresàt da la crìtica.


text:
Chisc dis à bon fiocà e gio co la pala é vedù n grumon de femene che spalaa. Che él sozedù?
Aon sbatalià per aer i medemi deric, aon volù jir te la vita publica, tor part a le dezijion del mond (pian pian). Aon volù che l'om l'empare a far su i mestieres, a rencurar ti fies, a meter dant le emozion (sui rejultac podon se rejonar).
Tant o cant, volaane ence ruar a spalar neif do aer lurà, metù a post la ciasa, netà su l cartier per i sciori, cojinà/lavà/soprescià, fat far i doveres, aer fat l taxi per i fies, jite a troar la mare e rencurà la veia giava, jite a proveder e pissà a dut chel che aane da pissar?
Gio, saede, son per la valivanza de deric ma ence per la desferenzia anter femene e omegn e me é semper pissà che fin canche i omegn se cruzia de jir a legna e spalar neif, l'orden del mond no l'é n pericol.
L raport femena-om da ebig n cà l se poja su n dar-aer, joar-emprevaler. La sozietà la stasc su coscita.
Far su legna e spalar neif l'era chele doi robe che per me aea n valor simbolich e che me piajea che se aesse tegnù i omegn, desche spazie che podea definir na sort de identità mascolina: chela de la protezion de la familia e de la sozietà.
Col veder dute chele femene che chisc dis paraa te neif me é vegnù da pissar che se i omegn i va a perder ence chel, che ge restaràl? Che ge réstel a ic da dar/donar?
Endana che spale me domane se l priesc de noscia emancipazion no sie chela de restar soule a rencurar l spazie/i ben, de duc e de dute, chel de noscia familia e de la sozietà olache vivon.
P.S.1 A onor de cronaca: endana che cerìe de vegnir fora dala neif co l'auto che no volea fora da na buja, se arvejina n gran bel om con na gran bela pala. Dò doi menuc son fora da la stenta e ence contenta. Che bel canche n om l'é bon de passar chel sens de protezion e segureza! Se i se rendessa cont de chest, ai omegn se ge volessane trop più ben.
P.S.2 hm... pecià che chel om l'era mie jerman.


text:
Scova
Ona scova (alter sinonim: (s)granera, sbrindera, ramazza) l'è on arnes che 'l serviss per spazzà via la polver (o anca alter) e per nettà per terra. L'è fada su de on manegh bell longh e poeu de tant fij mettuu bei taccaa vun con l'alter.
A l'è on istrument bell antigh: a gh'è scov de fosg e materiai diferent, che s'hinn sviluppaa soratutt al dì d'incoeu.
In del Medioev, se credeva che i strii dovrassen i scov per sgolà via, e anca 'dess la scova a l'è 'l simbol pussee cognossuu (insemma al capell a ponta) per parlà di strii.
El termen "scova" el vegn giò del latin scopæ (el singolar, scopa, el gh'ha el significaa de brocch, ramett) e l'è doperaa anca in alter lengov neolatinn (cat. escombra, sp. escoba, sic. scupa, for. scove). In de l'Italia central inveci se dopera despess el termen granata (abruzzes: granàrë/ranèrë; emilian: granäda; toscan: granata; ladin granara; ma anca bressan granera[1] o sgranera[2]).


text:
Il forum cun Adolf Collenberg
- Dumengia, 4.1.2015, 12:30
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 4.1.2015, 12:30, RTR
Il temp quel fim misterius
Tge faschain nus oz cun il temp e tge fa il temp cun nus? Quant paisa inura? E sche temp è daners, quant vala lura propi inura? Tge è capità cun nossanteriura cultura da temp da caracter puril ed ecclesiastic ils davos 50 onns? Per lentschatta da lonn sa fatschenta Adolf Collenberg cun quai che enzuglia nus per vita duranta: il temp cun sias uras grevas e levas. Tgi che na va betg cun il temp, va cun il temp.
Redacziun: Adolf Collenberg


text:
Monaco ed Atletico èn sa qualifitgads
- Mesemna, 18.3.2015, 10:01
Monaco ed Atletico Madrid èn sa qualifitgads per ils quart-finals da la Champions League. Monaco ha bain pers a chasa cun 0:2 cunter Arsenal, ils Monegass avevan però gudagnà l'emprim gieu ordaifer cun 3:1.
Monaco ha bain pers a chasa cun 0:2 cunter Arsenal, ils Monegass avevan però gudagnà l'emprim gieu ordaifer cun 3:1.
Il finalist da l’onn passà Atletico Madrid ha battì Bayer Leverkusen cun 3:2 suenter sajettar penaltis. Il team da Diego Simeone ha uschia pudì far bun il dischavantatg da l’emprima partida da 0:1.
RR novitads 06:00


text:
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Annatina Nay, viva a Trun e Turitg, lavura sco graficra independenta, observadra en differentas situaziuns, savens sin viadi el tren, s'interessescha per carstgaus e lur raquintaziuns, rimna regurdientschas e muments per crear historias el tgau e sin pupi.
Autur LATABLA dapi avust 2016 - Benedetto Vigne è naschì en Italia (1951), creschì en Surses e viva dapi quarant’onns a Turitg. El scriva istorgias e chanzuns, el descriva suns e tuns e fa magari er in zic radio. De facto ha el scrit onns or recensiuns per la gasetta Tages-Anzeiger ed ha tgirà per RTR las emissiuns «La truvaglia» e «Las perlas». Ultra da quai fa el oz part da la gruppa da rock rumantscha-turitgaisa L_MAR.
Autura LATABLA dapi avuost 2016 - Uffanza ad Ardez , studi da romanistica comperativa, tudestg e rumantsch a Turitg, 2013-2017 translatura per il rumantsch en la Chanzlia federala a Berna, 2014-2016 redactura dal magazin da cultura Subkutan tar Radio Bern RaBe, sa participescha al Tavulin litterar dad RTR , dapi 2017 redacziun dal Chalender Ladin. Viva cun ses um e lur dus uffants a Uetikon.
Fundatura ed autura - creschüda sü a Tschlin in Engiadina Bassa. Davo la finischiun da la HTF a Cuoira ha'la lavurà 6 ons i'l marketing pro ün'agentura da viadis. Daspö il 2007 ingaschada sco assistenta pro üna banca.
Auturas LATABLA dapi november 2016 - Claudia Cadruvi ha 51 onns. Viola Nesa Pfeiffer ha 25 onns. Mamma e figlia scrivan omaduas gugent, la mamma sco schurnalista, la figlia sco columnista. Ellas studegian era omaduas, la mamma giurisprudenza e la figlia istorgia, germanistica e rumantsch. Omaduas han l’impressiun che l’agen rom da studi, saja il pli cool ed il pli impurtant. Malgrà che Viola Nesa n’abitescha betg pli a chasa, stattan mamma e figlia en stretg contact. Ellas communitgeschan stedi per email u whatsapp. Quai fan ellas era per LATABLA sut il titel „mamma dumonda figlia“ u „figlia dumonda mamma“.
La GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) emprova da promover contacts tranter la giuventetgna da las tschintg differentas regiuns rumantschas e da la bassa. Ella porscha a giuvnas Rumantschas e giuvens Rumantschs raps, communicaziun ed agid per la realisaziun d’in project cultural rumantsch. La GiuRu è uniun affiliada a la Lia Rumantscha e po trametter quater delegads a las radunanzas generalas. Entant che la GiuRu figurescha sco uniun tetgala per las uniuns da giuventetgna localas, è la YEN la uniun tetgala da las minoritads linguisticas da l’Europa.
Autura LATABLA dapi schaner 2017 - Romana Ganzoni (*1967) es autura da Scuol. Ella lavura e viva a Schlarigna. Raquints, poesias, essais, columnas. Seis cudesch cumparü in marz pro Rotpunkt, Turich, ha nom "Granda Grischun“.
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Dominique Dosch (21) è carscheida se a Tinizong. Gio da pitschna anse ò‘la invento gugent istorgias, uscheia tg’ella è sa participada a diversas occurenzas da screiver rumantschas. Igl onn 2013 è nia publitgia igl sies roman da fantascheia “Sindoria” dalla Chasa Editura Rumantscha. Ossa abitescha ella a Friburg e fò en studi da psicologia, pedagogia e rumantsch.
Autur LATABLA dapi december 2016 - Mario Pacchioli (*1981 en Surselva) ei musicist ed actur da teater. Suenter haver absolviu il seminari da scolasts a Cuera, sededichescha el cumpleinamein alla musica. Sco collaboratur liber scriva el dapi il 2011 ils “Impuls" per il Radio Romontsch. Oz viva e lavura Mario Pacchioli a Paris sco actur da teater e musicist. (infos: www.mariopacchioli.com)
Autura LATABLA dapi avust 2016 - Fadrina Hofmann es creschüda sü a Scuol e viva hoz darcheu cun sia famiglia quia. Ella ha stübgià scienza da medias e comunicaziun, schurnalissem e rumantsch a l'università da Friburg. Daspö 2009 è'la redactura pro "Die Südostschweiz". Ella ha publichà plüs cudeschs e diversas istorgias.
Autur LATABLA avust e settember 2016 - naschì e creschì si a Laax en Surselva, scolas e studis a Cuira, Milaun, Turitg e Friburg. Stà en set onns main che quindesch dis ad alp. Ama la mar e la cuschina taliana.
Autura LATABLA, october 2016 - Anna Mengiardi, oriunda dad Ardez, viva ad Ins i'l chantun da Berna. La stà è'la in turnea culla cumpagnia da teater Stradini e dürant il rest da l'on dà'la scoula, as partecipescha a differents progets o viagia pel muond intuorn.


text:
Pretsch d'electricitad
- Mesemna, 9.9.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 9.9.2015, 11:15, RTR
Co vegn il pretsch d'electricitad calculà?
Pliras interpresas han annunzià in pitschen augment dals pretschs d'electricitad per l'onn 2016. Ma co vegn il pretsch delectricitad calculà precis? Tge facturs èn decisivs?
Per la calculaziun dal pretsch d'electricitad datti ina furmla:
Pretsch d'electricitad = pretsch denergia + pretsch per la rait + taxas e taglias
Pretsch denergia: Quai è il pretsch ch'ils consuments pajan per l'electricitad ch'els dovran. Dal pretsch d'electricitad fa quella cumponenta ora in terz.
Pretsch per la rait: Il pretsch per la rait èn ils custs per l'infrastructura ed il mantegniment da las raits. Quai pretsch fa ora in zichel pli pauc che la mesadad dal pretsch total.
Taxas e taglias: Las taxas e taglias vegnan fixadas da la Confederaziun. Quellas taxas van a favur da la promoziun d'energias regenerablas. Ellas fan ora 18 20 % dal pretsch. Perquai ch'i vegn construì adina ovras d'energia regenerabla, dovra la Confederaziun dapli daners per la promoziun. Quai pretsch va dapi l'introducziun da la nova lescha da provediment d'electricitad savens ensi.


text:
Fülereen
Ul fülereen a l'è una furma alutròpica del carbòni; in de la sò versiun püssee cumün, 60 àtum de carbòni sa mètenn insèma in dii trii dimensiun per furmà una strutüra a furma de balèta. Chèla urganizazziun chí la vègn dal vècch anca, asca la strutüra esagunaal, anca una pentagunaal e una utagunaal.
I prupietà del fülereen ann munàn de vèss staa descuveert tütt; a inn staa truaa anca dii ólter materiàj de la sò famèja, anca se püssee cumplicaa ammò, cumè per esémpi ul fülereen a tübu (nanotübi), cun la strutüra de la grafiit sarada sü a furmà un tübètt, duperàda in del caamp dii nanutecnulugii.


text:
Caròbe
Caròbe di Àngei (in Italià Carobbio degli Angeli) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al Calèpe sö la ria del Cherio.
El g'ha 'na popolasiù de 4 697 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,7 km² e 'na densità de popolasiù de 701 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 13 km de la sità e a 232 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bólgher, Ciüdü, Gandòss, Gorlàgh, Grömèl e Trescùr Balneàre.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Caròbe l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl sö la culina di àngei (341 méter) che 'n del XIV sécol l'è dientàt ü convènt e dal 1770 öna residènsa de campagna.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
"Giuridicamain dubius da lubir vendita da dumengia"
- Venderdi, 8.8.2014, 18:48
I saja giuridicamain dubius ch'il chantun Grischun lubeschia vinavant la vendita da dumengia en il Designer Outlet a Landquart, malgrà la decisiun dal Tribunal federal dal favrer che quai na saja betg legal. Quai di in expert dal dretg public: Peter Hänni ch'è professer a l'Universitad da Friburg. Tenor Haenni avess il cussegl federal d'intervegnir e guardar che la decisiun dal Tribunal federal vegnia respectada.
Betg applitgar ordinaziun che n'è anc betg en vigur
Il chantun Grischun sa basa en sia decisiun sin ina moziun dal cusseglier naziunal tessinais Fabio Abate ch'il parlament federal ha approvà dacurt. En l'avegnir duai quai numnadamain esser pussaivel da tegnair avert era la dumengia centers da cumpra en regiuns turisticas. Abate aveva pensà en emprima lingia vi dal center da cumpras Foxtown a Mendrisio. Il chantun Grischun quinta dentant che l'ordinaziun per realisar quella proposta resguardia alura era il Designer Outlet a Lanquart, e motivescha uschia sia decisiun da lubir vinavant, provisoricamain, la vendita da dumengia, enfin che la nova regla giaja en vigur. Per Peter Haenni è questa argumentaziun fitg problematica. Ins na possia betg simplamain applitgar ina lescha, da la quala ins supponia be ch'ella giaja x-in di en vigur, senza ch'ins sappia cura e co, manegia l'expert da dretg public.
Ristg per las plazzas da lavur porta la firma
Al chantun Grischun vai en emprima lingia per mantegnair plazzas da lavur en il center da cumpras che fetschia in terz da sia svieuta las dumengias. La vendita da dumengia dettia quai gia dapi tschintg onns ed i na fissi perquai betg commensurà da metter en dumonda uss 80 enfin 100 da las var 400 plazzas da lavur. Ch'i saja da respectar il principi da la commensurabladad, manegia era il professer da dretg public. Ma quai principi na sappian ins betg strapatschar ad libitum sco i paria e plaschia. Ed insumma: Il ristg per las plazzas da lavur dals emploiads haja la firma prendì e betg il Tribunal federal. (rtr/cls)
Co reagescha l'Unia sin l'agir dal chantun?
Suenter che il chantun Grischun ha decidì da tolerar vinavant la lavur da dumengia en il Designer Outlet a Landquart è per l'Unia cler, che quai na saja betg acceptabel. Quai scriva il manader regiunal dal sindicat dal Grischun e la Svizra Orientala, Thomas Wepf, en ina charta da lecturs.
Outlet venda vinavant la dumengia - ad interim
Il Designer Outlet a Landquart po vinavant avirir sias portas la dumengia. Quai sch'i va tenor l'uffzi chantunal per industria, mastergn e lavur.


text:
Südafrica
El Südafrica a l'è un paes de l'Africa meridiunala.
A l'è tacaa a la Namibia, al Botswana, al Zimbabwe, al Muzambich, al Swaziland e al Lesotho e 'l a bagnen l'Ucean Atlantich e l'Ucean Indian.
Al gh'ha trì capitaj: Pretoria, Bloemfontein e Cità del Cap.
Al gh'ha una süperfiss de 1.221.037 km² e una pupulaziun de pressapoch 48 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del secul XVII a hinn rivaa in Südàfrica culon ulandes, i Buer. In del secul XIX a hinn rivaa anca i ingles, che hann tacaa a ucüpaa el tòch de süd del paes.
In di agn 1880-1881 e 1899-1902 a hinn staa cumbatüü dò guer intra i Ingles e i Buer, e a la fin i ingles hann ucüpaa tüt el paes.
In del 1910 a l'è stada fundada l'Üniun Südafricana, che l'era un dominion del Regn Ünì.
In del 1948 el Partii Naziunal (National Party) l'ha vingiüü i eleziun e l'ha tacaa cunt el sistema de Apartheid.
El Südafrica al s'è pruclamaa una repübliga in del 1961 e a l'è sürtii del Commonwealth.
In quij agn chì i Naziun Ünii aveven vutaa un bel poo sanziun cuntra el guern südafrican.
Dopu d'una lota lunga, sota la guida del Nelson Mandela, in del 1994 a l'è finii el sistema de Apartheid.
Lenguv e nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Südafrica al gh'ha 11 lenguv ufiziaj e 11 nom ufiziaj:
- Afrikaans: Republiek van Suid-Afrika
- Ingles: Republic of South Africa
- Ndebele: IRiphabliki yeSewula Afrika
- Xhosa: IRiphabliki yaseMzantsi Afrika
- Zulu: IRiphabliki yaseNingizimu Afrika
- Sotho setentriunal: Rephaboliki ya Afrika-Borwa
- Sotho meridiunal: Rephaboliki ya Afrika Borwa
- Tswana: Rephaboliki ya Aforika Borwa
- Swati: IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika
- Venda: Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
- Tsonga: Riphabliki ra Afrika Dzonga
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Südafrica a l'è una repübliga.
El president a l'è el Jacob Zuma (del 2009).


text:
Stromae: «Papaoutai»
- Mesemna, 17.1.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 17.1.2018, 9:30, RTR
Stromae è naschì il 1995 a Brüssel. Sia mamma è da Belgia e ses bab da Ruanda. El ha gia adina mussà ses sentiments cun far musica. Cun sia emprima single dil 2009 «Alors on Dance» ha el lura gì success internaziunal. Dus ulteriurs hits ha el lura publitgà 4 onns pli tard: «Formidable» e «Papaoutai».
Pervia d'in medicament encunter Malaria ha Stromae gì attatgas da panica avant 3 onns. Perquai evitescha el anc adina lieus publics. Sch'il Beltg turna insacura sin tribuna è anc avert.


text:
Südtirolcup 2010
In dumenia ai 7 de Merz él gnü organisé dal Uniun Sport Amatoriala da La Val la finala dl Südtirolcup a Lungiarü sön la pista "Do Juvel". Cun gran plajei dl Uniun él sté Tschaffert Diego che á fat le miú temp dl dé 01:30:13, reconpensan insciö le gran impegn che l' Uniun se tol sö, da fa i allenamenti y i cursc de lüsa. Le miú temp dles eres á fat Erlacher Daniela 01:32:26. Pur ciaré ales foto y ales tlassifiches clicca i links in injunta.
Pur ciaré ales foto a "Gsies" clicca. FOTO
Pur ciaré ales foto a Lüsen" clicca. FOTO
Pur ciaré ales foto a "Lungiarü" clicca. FOTO
Pur ciaré ala tlassifica finala clicca. Tlassifica_finala_2010.pdf
Pur ciaré ala tlassifica a "Gsies" clicca. Tlassifica_Gsies2010.pdf
Pur ciaré ala tlassifica a "Lungiarü" clicca. Tlassifica_Longiar2010.pdf
Pur ciaré ala tlassifica a "Lüsen" clicca. Tlassifica_Luesen2010.pdf


text:
2. Gara de Südtirol Cup a Lüsen
Por le prüm iade mëss Diego Tschaffert lascè le prüm post, Helmut Stocker (ASV Pfeffersberg) é stè bun da bater Diego cun le miú temp dl dè 01:08:30. An á bel avisa cunesciü che la pista da Lüsen é fata por Helmut, deache al á davagné plü gonot dailó. La pista pretënd dai atleć na gran sensibilité suradüt tles otes. Chësta cualité dominëia Helmut Stocker sciöche degun ater!
Pro les ëres á indô Reinhilde Gamper ciafè la “revance” sön la pordüde da Ulten, ulache Daniela Elacher (U.S. La Val) á davagné. In chësc iade ne ti era nia jüda cis bun a Daniela, che á stlüt jö al 5. post te süa categoria. Mo purchël á portè Erlacher Iris (U.S. La Val) le prüm post a ćiasa pro les “Anwärter”. Alton Tone è ruvé al 7. post y Tavella Robert al 9. post pro i “Amateure”. Miribung Carlo á indô fat en bun resultat cun le 2. post pro i “Amateure 1”.
La gara a Lüsen ê ince l’ultima poscibilité por se cualifiché al “Grosses Preis von Europa” de Furá a Unterammergau tl Bayern.
Le proscimo fin dl edma saral spo la gran finala dl Südtirol Cup a Lungiarü.
Por udëi resultać dla gara drüca: Tlassifica_2.S.C._Luesen.pdf
Por udëi atres fotos dla gara drüca: FOTOS


text:
Suenter ils emprims trais mais po Herbert Schmelzer dir ch’el sa senta bain en sia funcziun sco manader dal Center da sport e cultura (CSC). La suprastanza ha elegì l’um da 51 onns che deriva dal chantun S. Gagl empè d’ina persuna indigena pervi da sias qualificaziuns. La vischnanca vul numnadamain che l’occupaziun dal center vegnia augmentada ed uschia il deficit annual reducids. In tschert success po Herbert Schmelzer gia preschentar. Per l’auter onn hajan ins pudì augmentar il dumber da pernottaziuns en ils tschalers da la protecziun civila per 20 % sin passa 15’000 pernottaziuns.
Adattar a las pretensiuns actualas
Herbert Schmelzer è persvas che quest dumber po anc vegnir augmentà pli fitg ed uschia era augmentar il diever da l’ulteriura infrastructura dal CSC. L’infrastructura che Mustér po porscher en il CSC sut in tetg è tenor Herbert Schmelzer numnadamain tschertgada. Sco el di hajan las gruppas che fan in champ en las localitads dal CSC dentant era ozendi pretensiuns e tar questas tutgian era localitads che fan ina buna parita. Ord questa raschun stuessi la fatschada e l’entrada dal CSC vegnir sanada tant pli spert per far ina buna impressiun tar ils giasts.
La politica dictescha il tempo
Per la sanaziun dal CSC datti bain plans. Quels ston dentant anc vegnir elavurai en detagl l’auter onn e la finala ha lura anc la populaziun da conceder ils credits persuenter. Herbert Schmelzer è conscient ch’el ha da lavurar bain ensemen cun la politica per pudair far las midadas necessarias e che quai na vegn magari betg ad ir uschè svelt sco quai ch’el avess gugent. Dentant vesa el era quai sco schanza. Uschia hajan las ideas temp da madirar, manegia el vinavant.
Era far insatge per ils indigens
Tenor Herbert Schmelzer na saja la populaziun gnanc conscienta tge stgazi che la vischnanca haja cun quest center. Perquai na pensa el betg mo vid ils giasts, mabain era vid ils indigens. Per quels vul el puspè laschar reviver durant la stad il kiosc che sa chatta sper ils plazs da tennis. Enturn quel duai quai dar in plaz da s’entupada cun ina fuaina en la quala in fieu arda sur mezdi per pudair grillar, star da cumpagnia e tgirar ils contacts.


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Debut grategià per nov trenader da Son Gagl
L'FC Son Gagl ha pudì festivar ina victoria da 1:0 cunter l'FC Thun. Igl è stà il debut dal nov trenader Joe Zinnbauer. La fasa finala è stada turbulenta. Pir en l'86avla minuta ha il defensur Roy Gelmi pudì sajettar il sulet gol dal gieu.
Be curt avant ha il goli da Son Gagl, Daniel Lopar, anc tegnì in penalti da Gianluca Frontino. Grazia a questa victoria ha l'FC Son Gagl ussa 10 puncts entant che Thun resta sin 7 puncts, a la cua da la tabella.
En il segund gieu da la Super League han Lugano e l'FCZ giugà pari 0:0.
RR novitads 06:00


text:
Under 9: Nce per i pitli dla Under 9 ąl scumencią n sada ai 30.9. l prim turnoi. Ėi ie jic a Eppan a fé bėn cater partides. La prima contra l Eppan ulache la ne ą nia massa butą. N muessa dģ che on purtruep mé nuef jugadėures y nce sce l vėn mé jugą de trėi contra trėi fņvel per nosc mutons scialdi sfadiėus a tenģ pea cun i autri. Tla segonda partida cun l Bulsan Academy y la terza cun l Lana ąi cialą de tenģ pea, unian for miėures. Nscil ąi tla ultima partida contra l Maran desmustrą na gran ulentą vencian chėsc juech. N gra ti va a nosc trainadėures Larry Sadler y Gabriel Lang che fej n bon lėur cun chisc mutons.
U17 Gherdėina - Como 12:2 (3:0, 3:1, 6:1)
N sada ai 30 de setėmber ą la scuadra dla Under 17 jugą tl stadio Pranives de Sėlva contra la scuadra dl Como. Scumencią ą la partida mo drėt valif, davia che i mutons dl Gherdėina ie ruvei ite bel plan tl juech, ma pona, do y do, ąn udł la desferėnzia de livel y i goi da pert dl Gherdėina ie tumei "a mascin". I mutons ą vencił saurģ per 12:2, chėsta vėnta fej scialdi bon al moral di mutons.
Per l Gherdėina ą fat i goi: Ben Linder (3), Tobias Fill (2), Kevin Schmalzl, Alexander Vigl, Leo Rabanser, Nicholas Paratoni, Julian Senoner, Leo Messner y Tommy Delucca.
U19 Gherdėina - Cortina 0:3 (0:0, 0:1, 0:2)
Sciot per chėsta partida de n dumėnia ai 1. de utober. La ą scumencią drėt bėn y n se ą giapą l prim gol permņ puech dan la fin dl segondo tėmp. I ultimi doi goi ą chėsta scuadra pona nce permņ giapą ti ultimi cater menuc dla partida. L Cortina ą scumencią a druché deplł y ą vencił la partida per 3:0 trajan bėn 45 iedesc sun cassa (l Gherdėina mé 19 iedesc), che desmostra inņ la boniscima statistica de nosc verdiaporta.
La proscima partides di jėuni n cėsa: La U15 jugherą n dumėnia ai 8.10. dala 14.00 contra l Persenon.


text:
Surses: Beat Jenal daventa schefchanzlist
- Actualisà Gievgia, 3.9.2015, 15:30
La suprastanza transitorica da la nova vischnanca Surses ha elegì ils commembers da la direcziun generala. Sco chanzlist principal, manader e coordinatur è vegnì elegì Beat Jenal, il chanzlist actual da Savognin.
Il chanzlist actual da Tinizong-Rona Mario Dosch surpiglia il sectur da finanzas. Sco responsabel per l’uffizi da construcziun è vegnì elegì Marco Guetg che lavura actualmain per l’uffizi da construcziun da Savognin. Per la direcziun dal forestalesser ed il servetsch tecnic na datti anc nagina soluziun, cunquai che Peter Janutin da Savognin ha retratg sia candidatura. El na gieva betg d’accord cun las propostas da ses engaschament. La Pagina da Surmeir da gievgia menziunescha dentant che Peter Janutin saja vegnì elegì en quest post. Sco quai che Gian Sonder, il parsura da la suprastanza transitorica, ha ditg envers RTR, sa perstgisa el per la communicaziun sbagliada ch’el haja fatg per la suprastanza transitorica. La nova vischnanca Surses va en vigur sin l’emprim da schaner 2016.


text:
Nagins «Gripens», persuenter «Duros»
- Mardi, 15.12.2015, 15:21
Il Cussegl naziunal ha approva in program supplementar per l'armada per radund 874 milliuns francs. La gronda part vegn impundida per investiziuns en camiuns «Duro».
Cun resultat cler ha il Cussegl naziunal approvà il program supplementar da radund 874 milliuns francs. Quai senza resalvas cun 138 encunter 53 vuschs; gist sco quai ch'il Cussegl federal aveva proponì.
Discussiuns ha chaschunà il project cun la summa la pli gronda en il pachet: 558 milliuns francs per mantegnair ils camiuns «Duro» e prolungar lur funcziunament fin il 2040.
RR novitads 14:00


text:
Uorden e statuts dalla vischnaunca da Tujetsch, revedi igl onn 1889
A. Statuts generals
I. Radunonza dils vischins I: vischnaunca :I
§1. La vischnaunca da Tujetsch formescha ina fracziun dil tituleivel vegl cumin dalla Cadi. – Ils dretgs, che competeschan alla vischnaunca tenor constituziun cantunala, vegnan execui entras las radunonzas dils vischins da vischnaunca cheu sesents, sco ils Svizzers cheu domiciliai.
§2. La vischnaunca fa en sias radunonzas entras il pli dils leu presents vischins ils statuts e reglas da quella. Ella legia ora sia suprastonza, las necessarias cumissiuns e ses ufficials, decretescha las necessarias taglias da vischnaunca e nominescha ed approbesccha l’adminsitraziun dils ufficials, prosequescha il dretg da prender si novs vischins e votescha sur ils pugns da recapitulaziun.
Il dretg da votar entscheiva cul vegnavel onn cumpleniu I: art. 7 dalla constituziun cantunala :I.
§3. La vischnaunca vegn calmada ensemen entras ils geraus en uffeci aschi savens, sco quels anflan per necessari. Als vischins da Rueras, Selva e Tschamut, sto ei vegnir fatg enconuschent, silmeins in di avon, cun excepziun dils dis, che tuts vischinadis ein obligai da vegnir en la farria. – Tschun vischins vuschabels pon pretender vischnaunca.
...
Entira constituziun sco PDF
Document original
Copia ord igl Archiv dil stadi a Cuera - sign. II 13 k3; igl Archiv communal Tujetsch ei (fuva) en possess da negina constituziun da 1889
Caschner a Salins-Sut, caschner cun 3 posts, 16 lattas, fermaus vid il clavau ed aschia duvrau negins areisens!


text:
Veneto
El Veneto l'è ona region de l'Italia del nòrd, che la confina a sud con la Emilia-Romagna, a nòrdest cont el Friul, a nordòvest cont el Trentin-Sud Tiroeu e a nòrd, per on tocchell con l'Austria; a est l'è bagnada dal mar Adriatigh. El gh'ha ona superfis de 18.239 km2 e ona popolazion (al dicember del 2011) de 4.956.146 abitant. L'è spartii in sett provinz e 581 comun. El president l'è el Luca Zaia.
La pù part del territòri l'è costituida da la part pussee bassa de la Pianura Padana, percoruda dal Po, da l'Adis, dal Brenta, dal Bacchiglion, dal Piav e da on quaj alter fiumm pussee piscinin; in su la còsta la se troeuva la laguna veneta. A nord de la pianura gh'è ona zenta de montagn bass e ronch, che la saria la zòna di Prealp venet; pussee ammò a nòrd, praticament domà in de la Provincia de Belun, el Veneto al pòrta via on tòcch de la cadena di Alp, con montagn che riven a pussee de 3.000 meter (hinn famos i Dolomit).
A diferenza del Piemont e de la Lombardia, in Veneto gh'è minga ona città tant pussee granda dij alter, ma gh'hinn tanti città minga tròpp gròss spantegaa ben in sul territòri. El capp-loeugh regional l'è la città de Venezia; i alter capp-loeugh de provincia hinn Verona (granda quasi comè Venezia), Padoa, Vicenza, Trevis, Rovigh e Belun. Paesòtt important, anca se gh'hann minga ona soa provincia, hinn Schio, Coneglian, Legnagh, Vittòrio Veneto, Miràno, Chioggia 'e Mira .
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Sgular senza cunfins?
- Dumengia, 28.8.2016, 17:25
Essas vus sgulads en vacanzas questa stad? U avais vus be laschà sgular voss patratgs? La redacziun dals Cuntrasts sgola en pliras direcziuns tras l’emprima emissiun suenter la stad: cun dronas, cun aviuns u perfin ensemen cun tschess barbets.
Ellas sgolan adina pli savens e mintga uffant po cumprar in tal apparatin: ina drona. Er l’armada e la polizia sgolan regularmain cun dronas. E perquai è noss redactur Casper Nicca ì a guardar nua che las autoritads statalas fan atgnamain diever da quels objects sgulants e tge ch’ellas astgan insumma filmar.
La redactura e pilota da hobi Paula Nay, è sgulada questa stad cun in aviun senza motor (aviun a vela) ed ha perfin fatg intgins loopings. Ma avant ses sgol ha ella laschà montar ad in cardiolog apparaturas per mesirar las capriolas da ses cor. Nus mussain ils resultats.
In sgol ch’ha midà sia vita
In accident cun in helicopter l'avust dal 1979 ha midà la vita da Jon Pünchera, in giuven bab oriund da la Val Müstair. Anna Serarda Campell l’ha visità ed ha scuntrà in um che n’ha betg pers la veglia da viver, malgrà tut ils numerus culps da destin.
As regurdais vus anc dals emprims tschess barbets ch’eran vegnids mess en libertad avant exact 25 onns en il Parc naziunal svizzer? En il fratemp vivan passa 200 da quels utschels en las Alps. Ils dus pli frestgs èn actualmain en las Baronnies en la Provence. Noss redactur Ruedi Bruderer als ha filmà en Frantscha e declera en sia reportascha tge che quella colonia da tschess barbets ha da far cun sia parentella en Svizra.
Contribuziuns
-
Las dronas èn dapertut
Pertge e nua dovran armada e polizia lur dronas? E tge astgan las autoritads statalas insumma filmar or da l’aria? – Casper Nicca ha las respostas.
-
Il cor durant il sgol
Tge capita atgnamain cun noss corp e cor durant in sgol, p.ex. durant sgular in looping? Nossa redactura e pilota da hobi Paula Nay ha fatg il test.
-
In sgol ch’ha midà sia vita
Avant var 40 onns è Jon Pünchera crudà giu cun in helicopter. E quel accident ha mess sin il chau cumplettamain la vita dal giuven bab.
-
Ils tschess barbets èn turnads – era en Frantscha
Ils davos 30 onns èn vegnids reintroducids cun success ils tschess barbets en las Alps. Questa stad èn dus ulteriurs tschess vegnids mess en libertad en la Haute Provence en Frantscha – e quels han ina colliaziun cun ils tschess grischuns.
-
Trailer


text:
Primavaira
- Gievgia, 31.3.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 31.3.2016, 19:00, RTR
Ina bella schelta da melodias primavaunas.
«La populara» beneventa la primavaira, e quai cun bleras bellas melodias. As legrai sin il valzer «Prümavaira» dals Davoser Ländlerfründa, sin «Schneeglöggli-Ländler» da Gupfbuebä ni sin il valzer «Bergfrüehlig» da la chapella Via Mala. In ordvart cordial bainvegni a quella stagiun, che sveglia colurs e sentiments, fan ils Trubadurs Peder e Flurin cun lur chanzuns da primavaira.
Redacziun: Josefina Gaudenz


text:
Maiavilla: Chatschader è sa disgrazià
- Dumengia, 6.9.2015, 11:13
Sur Maiavilla hai dà sonda suentermezdi in accident mortal da chatscha. Sco quai che la polizia communitgescha, era l'um vi da trair or d’ina val in chamutsch ch'el aveva sajettà cura ch'el è sa glischnà or ed è crudà radund 5 meters en la profunditad.
Ses collega da chatscha, ch'ha pudì observar l'accident davent da la chamona da chatscha, ha alarmà la Rega. Ils medis han però sulettamain pudì constatar la mort da l'um da 62 onns. Il Careteam grischun è s’occupà dal collega da chatscha e dal figl dal disgrazià.
RR novitads 11:00


text:
Cascada d’or su la rciéna
in man un petin d’argent
e intant che ul sùu la petena
ul vent al giuga cui tend
Pròva spia cuma noan i pèss in l’acqua ciara
cun la buca maian bevan la dervan e la saran
noan e noan da scima fin in fund
i péss in l’acqua ciara cuntent da ves al mund
Le la narà da per lée
smorta luntana pinina
penser e pass e sentée
cul bagaiet a manina
Pròva spia…
Una viola fiurida
sui so bei tett frutt maruu
ul so spus l’era catada
per lée la mam de Gesù
Pròva spia…
Panei e fass e patei
gutinan dal rusmarin
bei nett ca paran gna quei
dorma la mam e ul Bambin
Pròva spia…


text:
Pordenon
Pordenon, pr: Purdenùn (inscì anca in lengua Veneta e Forlan; Portus Naonis in Latin; Pordenun in Sloven; Portenau in Todesch stòrich) l'è on comun forlan che 'l cunta 51.517 abitant, capploeugh de l'omònima provincia.
StòriaModifica
In epoca romana el nucli urban se trovava in sul cors alt del fiumm Noncell, pressapòcch in del loeugh indove incoeu la gh'è la frazion de Torr, come l'è staa dimostraa del ritrovament di rest de ona villa romana. El sitt l'è staa scernii probabilment per la presenza pussee a nòrd de on passasg in sul fiumm puttòst largh.
Cont el princippi del period del Medioev Alt, i strad fluvial hann ciappaa on'importanza maggior e 'l nucli de la città el s'è spostaa, de conseguenza, vers la vall, in d'ona posizion che la permettess el rivà de barch pussee gròss. La città la s'è sviluppada donca in su la sponda destra del Noncell, arent on golf. La soa vocazion de pòrt l'è testimoniada anca del sò vegg nòmm latin: Portus Naonis, var a dì Pòrt in sul Noncell.
Tutt el temp che 'l va de l'epoca romana fina a circa el X secol l'è, a bon cunt, pòcch documentaa. Retrovament recent in l'area del dòmm de San March, e in particolar in l'area denanz el municipi e sòtta el Palazz Ricchieri, fann vedè che Pordenon l'era abitada, duranta elregn del Berengrari, de popolazion che vegniven de la Carinzia, che al temp l'era de coltura slava.
Dòpo, duranta el XI e 'l XII secol, la cort l'è stada in di man di duca e marches de Austria, Carinzia e Stiria. El castell de Torr, cont on territòri pinin intorna l'era, inveci, de proppietà di patriarca de Aquileia, che dòpo l'avarien conceduu in feud ai nòbil de Prada. El paes de Valnoncell inveci el partegniva al vescov de Salisborgh.
Tra 'l XIII e 'l XIV secol la frammentazion politiga de la zòna l'è aumentada anmò pussee perchè el comun de Còrva (che al dì d'incoeu l'è ona frazion de Azzan) l'è stada dada ai de Prada, che poeu hann ciappaa anca di territòti che adess hinn de Fiumm Veneto.
In del 1282 Pordenon l'è 'gnuda patrimòni personal di Asborgh, cont el diventà on'exclave de l'Arciducaa d'Austria in del territòri del Patriarcaa de Aquileia.
El 23 agost del 1318 on incendi furios l'ha traa giò i cà de legn de la città. In del 1347 l'è staa inauguraa el campanil, faa sù arent al dòmm de San March.
La città l'ha subii - come quas tutt i città del temp - anca sossenn pestilenz ed epidemii (in del 1444, in del 1485, in del 1556 e in del 1576), ma quella peggior l'è stada quella del 1630, quand che l'è mòrta quas la medà de la popolazion.
In del XIV secol Pordenon la s'è slargada grazie ai commerz portaa del fiumm e in del 1314 el status de città.
El 20 april 1508 el capitan Bartolomeo d'Alviano l'è entraa a Pordenon per cunt de Venezia, e l'ha tòlta via ai Asborgh. Venezia l'ha mantegnuu la città domà per on ann, perchè in del 1509 Pordenon l'è tornada a l'Austria. A bon cunt, in del 1514 el Bartolomeo d'Alviano l'ha reconquistada. Venezia l'ha minga governaa direttament la città, ma l'ha dada pròppi al d'Alviano. A la soa mòrt (1515) gh'è succeduda la miee Pantasilea Baglioni, e poeu el fioeu Liviano, fina al 1537.
In quell ann Pordenon e i sò territòri aproeuv hinn passaa sòtta el contròll dirett de la Repubblica de Venezia e gh'hinn restaa per pussee de duu secol e mezz. La Serenissima l'ha mantegnuu i statut de la città e la n'ha reconossuu i privilesg che Pordenon l'aveva ciappaa sòtta l'Austria e l'ha faa in moeud che l'economia pordenonesa la fioriss, cont el realizzà on pòrt noeuv e cont el rend pussee fòrt l'artisanaa.
Con la borlada de Venezia, Pordenon l'ha vist on primm retorna a l'Austria, segutaa de la parentesi napoleòniga. Dòpo el Congress de Vienna, Pordenon l'ha faa part del Regn Lombard-Venet, fina al 1866, quand che l'è passada al Regn d'Italia.
Dòpo l'Unità d'Italia, Pordenon l'è diventada ona città industrial.


text:
Di internaziunel di museums
Ntreda debant
18.05.2014
Di dla porta davierta
Open day 10.00 - 18.00
"Der Berg Ruft" | "The ChallengeN film tudėsch di crėps adatą per l publich nglėisc
"Der Berg ruft (1937/1938) ie un di films plu cunesciui de Luis Trenker. Y purempņ ne są l publich de rujeneda tudėscia la majera pert nia che Trenker ą nce fat na verscion nglėija ntituleda "The Challenge" (La ndesfideda). Scebėn che lazion di doi films dla prima arpizeda dl Matterhorn ie feter la medema y baseda sun fac storics dl 1865, iel mpo da udėi ora defrėnzies de mpurtanza. Per fé plu nteressant l film "The Challenge" per l publich dl chino tlNghiltiera, ą Trenker messł mudé defin sibe l stil coche nce I carater di prutagunisć.
Tl 1938 vėn l film mustrą per l prim iede te n tėmp nia saurģ, do che l nazional-sozialism ą abł la sėuravėnta, ma mo dan che l rumpissa ora la segonda viera mundiela. Sibe "Der Berg ruft coche nce "The Challenge" ie perchėl adatei a se fé n cheder plu sot y ntėnder miec i aspec defrėnc dla produzion de film tl Terzo Reich.
L germanist american prof. Kamaal Haque (Dickinson College/USA) se ą dat ju cun chėsc film, studian tres nce lArchif Luis Trenker tl Museum Gherdėina. L autor mustrerą y spligherą te si ntroduzion al film la mudazions che Trenker ą fat, acioche l genre dl Bergfilm tudėsch jisse plu a cuer al publich nglėisc.
Pruiezion dl film (tla bibliotech)
dala 10.30 | Der Berg ruft
D 1937, Luis Trenker, 98 min. (tla rujeneda tudėscia)
dala 14.30 | The Challenge
UK/D 1938, Milton Rosmer, Luis Trenker, 75 min. (tla rujeneda nglėija)
dala 16.00 | Cunferėnza dl prof. Kamaal Haque (tla rujeneda tudėscia)
dala 16.30 | Cunversazion cun Martin Kaufmann, Filmclub Bulsan
Vijita meneda tla mostra dedicheda a Luis Trenker
dala 14.00 inant
Domesdi criatif per families y jėuni
Mutons y jėuni puderą dé na udleda tl mond dl chino mo da dan l tėmp digitel cun l produtėur de films Matthias Höglinger, a scumencé dala vedla fotocameres cun film, pruietadėures da chino cun lum nchin via pra la mėisa da taiė pro cun forfesc y pich. Cun Marie-Theres Thaler puderą uniun desseniė nstės si pitl chino sun papier.
dala 11.00 inant (tl verzon)
Lianies blances y pratedes, crafons y velch da bever
N culaburazion cun: Filmclub de Bulsan, Alpenverein Südtirol, Lia da Mont de Gherdėina y Union di Ladins de Gherdėina.
Sėira dedicheda a Luis Trenker tl Filmclub de Bulsan, ai 21.05.2014, dala 20
Download Poster
Download Prugram
Download Handout
Articul de Kamaal Haque
Njins da jģ a crėp y recuisic dl film ora dla cuelzion Luis Trenker tl Museum Gherdėina
Culezion Museo Nazionale della Montagna Torino
Placat dl film dla verscion americana dl 1938. Culezion Museo Nazionale della Montagna Torino


text:
Infurmaziuns davart la Constituziun federala
La Constituziun federala (en moda scursanida Cst., CS 101) è la Constituziun da la Confederaziun svizra. Ella stat al nivel superiur dal sistem giuridic svizzer. Ad ella suttastattan tut las leschas, las ordinaziuns ed ils decrets da la Confederaziun, dals chantuns e da las vischnancas. Tut quests documents na dastgan betg cuntradir a la Constituziun federala. En cumparaziun cun las constituziuns d’auters stadis democratics ha la Constituziun federala ina particularitad: Ella na preveda nagina giurisdicziun constituziunala per leschas federalas, quai vul dir che leschas ch’èn vegnidas decretadas dal parlament, na dastgan betg pli vegnir abolidas dal Tribunal federal. Il tribunal fa sulettamain in’excepziun, sch’ina lescha federala entra en conflict cun il dretg internaziunal public.
In’ulteriura differenza en cumparaziun cun autras constituziuns (p.ex. la constituziun dals Stadis Unids) è ch’ella vegn adina puspè revedida. Tras iniziativas dal pievel pon vegnir effectuadas midadas da la Constituziun ubain introducì novs artitgels en la Constituziun. Tant las revisiuns parzialas sco er las revisiuns totalas suttastattan a la maioritad dals chantuns ed a la maioritad dal pievel.
Istorgia
La basa da la Constituziun federala actuala era la constituziun dals 12 da settember 1848 ch’è stada responsabla per la fundaziun dal stadi federativ svizzer. Quel era fermamain influenzà da la constituziun dals Stadis Unids da l’America e da las ideas da la Revoluziun franzosa. Cun la Constituziun das 1848 è vegnì stabilì l’uschenumnà princip da subsidiaritad: Ils chantuns èn independents, sche la Constituziun federala na definescha quai explicitamain auter.
Dal 1866 è la Constituziun da l’onn 1848 vegnida revedida parzialmain. L’emprima revisiun totala è entrada en vigur l’onn 1874. Ella prevediva in augment da las cumpetenzas federalas e dals dretgs dal pievel. Cun la revisiun totala è vegnì introducì er il referendum sin plaun federal.
En ils onns 1990 è la Constituziun federala vegnida reelavurada ed actualisada codifitgond il dretg constituziunal che n’era betg scrit si (creà en il rom da la giurisdicziun dal Tribunal federal) e «degradond» reglamentaziuns che na duevan betg far part dal plaun federal (p.ex. il scumond d’absint). La revisiun totala è vegnida acceptada dal pievel e dals chantuns ils 18 d’avrigl 1999 cun 59.2% respectivamain 12 2/2 da 20 6/2. Ella ha remplazzà l’anteriura Constituziun federala dals 29 da matg 1874 ed ha fixà per part novs dretgs fundamentals che figuravan fin lura be en decisiuns dal Tribunal federal ed en commentaris giuridics. Ella è entrada en vigur il 1. da schaner 2000.


text:
Zernez: 150 onns societad da musica
- Gievgia, 31.3.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 31.3.2016, 11:45, RTR
22 musicantas e musicants activs pon festegiar quest onn il giubileum da la pli veglia societad a Zernez ed ina istorgia ch'aveva cumenzà dal 1866.
La societad da musica da Zernez fa gronda festa per ses giubileum da 150 onns.
Protocols che n'eran betg ars tar il grond fieu a Zernez l'onn 1872 documenteschan che la societad da musica è vegnida fundada avant 150 onns e quintava tranter 12 e 15 musicants. In onn suenter la fundaziun saja vegni sajettà in urs sin Munt Baselgia. Ils chatschaders hajan sinaquai fatg in cortegi cun lur butin tras vischnanca e la musica instrumentala da Zernez haja accumpagnà per l'emprima giada sunond divers marschs.
Reglas severas en societad
Ils emprims instruments avevan regalà ils conjugals Nuolf da Susch a la societad. Gia da quel temp existivan statuts fitg severs, per exempel vev ins da pajar in chasti da 10 francs sch'insatgi sortiva in discordia da la societad.
Buna disciplina grazia al dirigent
La disciplina dals commembers da la societad da musica saja oz fitg buna, ha suttastritgà Roland Federspiel. El è anteriur president e musicant activ da la societad da musica da Zernez. Pli u main adina sajan tut ils 22 commembers activs preschents a las provas che han lieu il venderdi saira ed uss – en occasiun da la festa da giubileum – er anc savens la sonda durant il di. D'engraziar saja quest fatg oravant tut a lur dirigent, Roman Caduff. En il program da festa laudan tuts l'entusiassem e la passiun per la musica ch'el è bun da dar vinavant als musicants. In unicum en Engiadina è Roman Caduff er cun quai ch'el surpiglia la rolla da «Bandleader». El dirigia ils tocs e suna sez anc durant quai in instrument, per exempel la trumbetta.
Co festegiar?
Discussiuns haja dà en la societad dad oz pervi da la moda e maniera co ch'ins duai festegiar il giubileum. Ina votaziun interna haja finalmain decis: ins vul ina gronda festa da giubileum per ils 150 onns. Envidadas èn perquai er las societads vischinantas da Susch, Lavin e Cinuos-chel-Brail. Suenter ina sairada embellida cun blera musica e teater envida la societad da musica Zernez anc ad in bal cun la band «Spatzen 2000».
La festa da giubileum ha lieu sonda, ils 2 d'avrigl 2016 a partir da las 20:00 en la sala da gimnastica da Zernez.


text:
Via dal Pass dal Set è vegnida sanada
- Mardi, 8.9.2015, 8:12
Il project da sanaziun da la via dal Pass dal Set è a fin. Quai scriva il Parc Ela, ch’è stà responsabel per il project. Suenter che la sulada istorica è vegnida sanada l’onn 2012, èn vegnids reconstruids tranter il 2013-15 en Val Tgavretga 420 m2 mirs sitgs.
Las lavurs èn vegnidas fatgas cun agid da la fundaziun Umwelteinsatz Schweiz, da persunas dal servetsch civil da l’uniun Naturnetz sco era da differentas classas da scola. Radund 100 persunas han lavurà total dapli che 3’000 uras vi da la vial dal Set. Il project ch’ha custà 270’000 francs è vegnì sustegnì da l’uffizi federal per vias, da la tgira da monuments, dal fonds cuntrada Svizra, da las Ovras electricas da Turitg, da la protecziun da la patria e da l’uffizi per natira ed ambient.


text:
Strada
- Gievgia, 8.9.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 8.9.2016, 19:00, RTR
Quart inscunter da la musica populara a Strada.
Ils 13 d'avust ha gì lieu per la quarta giada l'inscunter da musica populara a Strada. Era quest onn han las differentas chapellas, da lunsch e da manaivel, ina jodladra ed ina gruppa da saut empermess in program varià e divertent.
Il Radio Rumantsch ha visità la festa da musica populara e registrà il concert. Ina part da las preschentaziuns dadas a Strada pudais giudair en l'emissiun dad oz.
Redacziun: Josefina Gaudenz


text:
Gianna Olinda Cadonau
Gianna Olinda Cadonau, naschida l’onn 1983 a Panaji, India.
Gianna Olinda Cadonau è naschida l'onn 1983 a Panaji (India) e creschida si a Scuol. Suenter il gimnasi a Ftan ha ella studegià relaziuns internaziunalas a Genevra e management da cultura a Winterthur. Gianna Olinda Cadonau è responsabla per la promoziun da la cultura a la Lia Rumantscha, activa en divers gremis culturals grischuns e maina ensemen cun Anna Serarda Campell «La Vouta» a Lavin.
Ovras:
- Ultim’ura da la not / Letzte Stunde der Nacht , poesias, 2016
Distincziuns:
- Premi da promoziun Terra nova da la Fundaziun Schiller, 2017


text:
RTFM
RTFM l'è 'na sigla del gergh informadegh che la voeur dì "read the fucking manual", ossia "lensg quell diavol de manual". L'è doperada per respond a quej domand che poden trovà 'na respoeusta in di manuai pussee basich o che hinn faa cont ona violazion ciara de la netiquette e di regoll.
Vist che fucking l'è 'na parolla assee volgar de la lengua inglesa, squasi al nivell de 'na bestemma, di voeult F indica "fine" ("bell") o "fashonable" ("fascinos"), o l'è scricc domà "RTM", ossia "lensg el manual".


text:
Il Tavulin litterar dals Dis da litteratura a Soloturn
- Dumengia, 8.5.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 8.5.2016, 9:03, RTR
Al Tavulin litterar sa scuntran questa giada Clà Riatsch, docent da litteratura rumantscha a l'universitad da Turitg, e l'istoricher e romanist Martin Camenisch.
En il center da l'emissiun stattan dus cudeschs da dus auturs svizzers che prelegian als Dis da litteratura a Soloturn.
Discutà vegn sur da «Ein Feuer im Garten», ina nova collecziun cun raquints curts da Franz Hohler e da «Die Pürin» da Noëmi Lerch. L'emprim roman da la giuvna autura cun relaziuns cun il Grischun en la Val dAlvra.
Contribuziuns
-
Discurs cun Noemi Lerch


text:
Croazia: parlament sa schlià - via libra per elecziuns novas
- Glindesdi, 20.6.2016, 15:07
Suenter ina crisa da plirs mais è il parlament sa schlià ed ha uschia fat liber la via per elecziuns novas. L'ultim stausch en la crisa avevan dà renfatschas da corrupziun cunter il schef da la partida HDZ, Tomislav Karamarko che era in dals suppleants dal schef da regenza.
L'emna passada aveva il parlament retratg la confidenza al schef da la regenza Tihmoir Oreskovic. Sia cupitgada ha medemamain confermà la ruptura da la coaliziun da la regenza tranter ils crisitan-conservativs HDZ e la partida dal center-dretg Most. Quai suenter gnanc 5 mais en uffizi.
L'elecziun nova dal parlment duai esser il settember. Cunquai che omaduas partidas èn però quasi tuttina grondas dastgass la furmaziun da la regenza restar difficila.
RR novitads 15:00


text:
La saira dals 18 d'october è stà tut cler: La Partida populara Svizra (PPS) e la Partida liberaldemocratica (PLD) èn las grondas victuras da las elecziuns federalas. Las medias han per la gronda part punctuà il spustament vers la dretga, da l'autra vart però era in return a la normalitad - la normalitad d'in Cussegl naziunal cun ina maioritad dal center-dretg sco gia il 2007.
Senza colliaziuns avessi dà anc dapli sezs
Ussa vegn però anc in dagut amar per la victuras PPS e PLD: Las colliaziuns da glistas n'han betg gidà las partidas, mabain custà sezs ad ellas - fin a 7 sezs. Gidà han las colliaziuns tranter autras la Partida cristiandemocratica (PCD) e la Partida verd-liberala (PVL) ch'han pudì mitigar lur perditas da sezs.
Quai tenor l'analisa dals effects da las colliaziuns da glistas ch'il politolog Daniel Bochsler (Center per democrazia Argovia / Universitad da Turitg) ha danov fatg en collavuraziun cun SRF News - questa giada suenter las elecziuns dal Cussegl naziunal.
En il Grischun n'avessi betg gidà
Cun la procedura da proporz favuriseschan las colliaziuns da glistas las partidas pitschnas. Sco tar las elecziuns dal 2011, nua che la PVL grischuna ha gì l'uschènumnà "cletg dal proporz" en la colliaziun cun la Partida socialdemocratica (PS) ed ils Verds (PES). Il 2015 n'ha quai betg gidà la PVL che perda il sez tras la colliaziun da glistas dal center (PBD, PCD, PLD). Pauc confiert dat a la PVL ch'i avessan era pers il sez senza colliaziuns da glistas.
Ils resultats cun e senza colliaziuns da glistas
Colliaziuns custan betg uschè char la PPS
Era sche la PPS perda sezs tras las colliaziuns da glistas, n'èsi questa giada betg uschè mal sco l'ultima giada. Lura aveva la PPS pers 8 sezs - ils blers sco en il Grischun era - èn ids a la PVL. Lezza da sia vart aveva da lezzas uras dublegià il dumber dals sezs cun las colliaziuns.
Ussa ha la PPS 32.5% dals sezs en il Cussegl naziunal (2011: 29.5%). Senza las colliaziuns da glistas fissan quai 35% dals sezs. Ensemen cun la PLD, la Lega (TI) e la MCG (GE) avessani 108 enstagl da 101 sezs. Quai na midass bain betg la repartiziun da las forzas, las accentuass però.
PCD sco gronda profitura da las colliaziuns
Era sche la metoda dal proporz favurisescha teoreticamain partidas pitschnas, èsi questa giada la PCD che profitescha il pli fitg da las colliaziuns da glistas. 4 dlas 27 sezs ha la PCD gudagnà tras talas allianzas, sco per exempel en il chantun Son Gagl. Savens è quai stà cun l'agid da la PBD e la Partida populara evangelica (PPE). Però era il novum da la colliaziun da PCD e PLD ha gidà ils cristiandemocrats en plirs chantuns.


text:
Assa Abloy AB è il leader global per automats da portas e la segirtad d'access. Il 1994 è la firma sa furmada ord la fusiun da l'intepresas svedaisa Assa e l'interpresa finlandaisa Abloy. Assa Abloy è ina gruppa internaziunala cun radund 44'000 collavuraturs en passa 70 pajais.
Purschider internaziunal
Cedes è vegnì fundà il 1986 da Brigitte e Beat De Coi a Landquart ed è sa sviluppà en quests 30 onns ad in purschider internaziunals da schliaziuns da sensor per ascensurs, ischs e portas. Cedes è activ en passa 60 pajais, occupescha radund 400 collavuraturs. Da quests èn 230 a Landquart.
RR novitads 16:00


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Lugano perda e sa qualifitgescha per mezfinals
Lugano perda cunter Jokerit Helsinki cun 4:6 en in’ulteriura partida spectaculara da la Cuppa Spengler. Malgrà questa perdita èn ils Tessinais tuttina ids per la victoria en la gruppa «Torriani».
0:1, 2:1, 2:3, 4:3, 4:6 – il gieu tranter il HC Lugano ed ils Finlandais è stà in vi e nà. Duas giadas ha Lugano vulvì la partida cun in culp dubel. Glenn/Kienzle han gartegià aifer 69 secundas al 2:1 e Brunner cun in shorthander sco era Klasen aifer 39 secundas al 3:2.
La victoria ha Jokerit segirà grazia als 3 gols en l’ultim terz.
Ils resultats da la Cuppa Spengler
RR novitads 18:00


text:
Grezia
La Grezia (grec Elláda, Eλλάδa u formalmain Ellás, Eλλάς ‹Hellas›) è in stadi situà en l’Europa dal Sidost. Cun sias costas ordvart vastas e las bleras inslas è la Grezia in tipic stadi mediterran. Ils stadis cunfinants èn l’Albania, la Macedonia, la Bulgaria e la Tirchia. La Grezia fa part da l’Uniun europeica e da la zona da l’euro. Ella è commembra da las Naziuns unidas, da l’OECD, da la NATO, da l’OSZE e dal Cussegl da l’Europa.
Cuntegn
- 1 Denominaziun
- 2 Geografia
- 3 Populaziun
- 4 Istorgia
- 5 Politica
- 6 Cultura
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Colliaziuns
Denominaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Grecs numnan sasezs per regla ‹Hellens› (grec Έλλnveς), schebain che er lur atgna denominaziun ha varià en il decurs dal temp. En la gronda part da las linguas da derivanza europeica cumenza il num da la Grezia cun ils bustabs ‹gr›. L’origin da tut questas furmas giascha en il term latin ‹Graecus›, il num d’in pievel oriund da la Beozia ch’aveva colonisà a partir dal 8avel tschientaner a.C. parts da l’Italia. Uschia è il num ‹Grecs› gia sa derasà en l’antica sco denominaziun generala per tut ils Hellens. Quai vala dentant be per l’Europa dal Vest. Ils Persians, Tircs ed auters pievels da l’ost dovran per regla il term ‹Yunan› da Iwvίa (Ionia), la denominaziun greca per la costa occidentala da l’Anatolia. En il 6avel tschientaner a.C. aveva la Persia victorisà il pievel dals Ions. Analog als ‹Graeci› dal vest è quest num alura vegnì duvrà per tut ils Hellens.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Grezia giascha en la part orientala da la Mar Mediterrana. Geograficamain sa cumpona il pajais da la terra franca situada al sid dal Balcan e da la peninsla Peloponnes ch’è dentant vegnida spartida dal nordost tras l’erecziun da Chanal da Corint (1893). Vitiers vegnan numerusas inslas situadas en la Mar Egea e Mar Ionica, ma er en la Mar Libica.
Ils cunfins politics vers nord furman ils stadis Albania (282 km), Macedonia (228 km) e Bulgaria (494 km), vers ost la Tirchia (206 km). En il vest furma la Mar Ionica in cunfin natiral vers la Peninsla taliana e la Sicilia, en il sid la Mar Libica vers il continent african. L’insla Gavdos en la Mar Libica furma il punct geografic situà il pli en il sid dal pajais ed a medem temp da tut l’Europa.
Il pajais ha ina surfatscha da 131 957 km²: 106 915 km² furman la terra franca, 25 042 km² (radund 19 %) sa repartan sin betg main che 3054 inslas, da las qualas 87 èn abitadas. Pervia dal grond dumber d’inslas han las costas da la Grezia ina lunghezza remartgabla da 13 676 km. In’ulteriura particularitad geografica furma la gronda extensiun dal pajais en relaziun cun sia surfatscha relativamain pitschna. La lingia directa da l’insla Othoni sper Corfu en il nordvest dal pajais enfin tar l’insla Kastelorizo en il sidost munta a betg main che 983 km. L’extensiun en direcziun ost-vest munta a 550 km.
Malgrà ses caracter maritim ha la Grezia ina cumpart da muntognas da 77,9 % e vala perquai sco pajais muntagnard. Il pli aut culm dal pajais furma il Mytikas (2917 m) che sa chatta en la chadaina da l’Olimp. Planiras pli grondas da muntada economica datti be paucas; quellas sa chattan sur tut en las regiuns Tessalia, Macedonia e Trachia situadas en il nordost dal pajais.
Er ils flums pli gronds che mainan l’entir onn aua sa chattan per gronda part en il nord dal pajais. En il sid percunter mainan ils flums be per temp aua. Durant la perioda da plievgia pon els dentant sa midar en currents ordvart furius.
Il clima en Grezia è per gronda part mediterran, cun stads sitgas e chaudas ed envierns umids e miaivels. A l’intern dal pajais crodan las temperaturas l’enviern in pau pli fitg che a las costas, uschia ch’i po er dar naiv.
Pervia da las bleras inslas sparpagliadas posseda la Grezia ina fauna e flora indigena ordvart variada. En diesch parcs naziunals e dus parcs da mar stat la natira sut protecziun speziala.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper la populaziun ortodoxa da lingua greca datti en il pajais differentas minoritads religiusas e linguisticas sco er gruppas d’immigrants. Damai ch’il stadi resguarda tut las burgaisas ed ils burgais sco ‹Grecs› na datti naginas statisticas uffizialas davart questas minoritads.
97,4 % da la populaziun greca discurran il grec modern. Ma enfin tar ils stgomis da populaziun cun la Tirchia e la Bulgaria tranter il 1920 ed il 1925 – en consequenza dals contracts da Neuilliy (1919) e Losanna (1923) – era la Grezia facticamain in stadi multinaziunal. Suenter il 1925 è la cumpart da las persunas betg grecas crudada cuntinuadamain da 15 % a la quota odierna da main che 5 %. Surtut durant l’occupaziun tras la Germania naziunalsocialistica (1941–1945) e durant la Guerra civila greca (1946–1949) èn commembers da minoritads vegnids persequitads u stgatschads. Oz furman ils radund 500 000 Albanais la gronda minoritad. I suondan radund 60 000 Tircs, 40 000 Macedons e 40 000 Aromuns.[2]
A partir dals onns 1990 è la Grezia sa midada d’in pajais d’emigraziun en in pajais d’immigraziun. Ils immigrants derivan per gronda part da la diaspora greca (per exempel dals anteriurs stadis da l’Uniun sovietica) e dals vischins en l’Europa dal Sidost. In’emigraziun creschenta vers ils cunfins da l’Uniun europeica situads en Grezia succeda nà da l’Africa e da l’Asia.
Gist sco en l’Irlanda e la Pologna gioga l’appartegnientscha religiusa er en Grezia ina rolla centrala sco segn d’identificaziun naziunal. Pervia da quai èn il confess religius sco er la pratica ed ils rituals religius sa mantegnids en grondas parts da la populaziun. Radund 97 % da la populaziun inditgescha d’appartegnair a la baselgia ortodoxa. En pli è la Grezia il sulet stadi en l’entir mund ch’ha declerà questa confessiun dal cristianissem sco religiun statala.
Pir en il decurs dals davos decennis ha gì lieu ina tscherta secularisaziun. Uschia èn las nozzas en baselgia obligatoricas vegnidas abolidas il 1982. La fin dals onns 1990 è vegnida stritgada l’appartegnientscha religiusa en la carta d’identitad, ed il 2008 è vegnida abolida l’obligaziun da frequentar l’instrucziun da religiun ortodoxa.
Sco ulteriuras confessiuns cristianas existan en Grezia radund 121 000 catolics, 50 000 testimonis da Jehova e 30 000 evangelicals. La cumpart da muslimas e muslims era crudà suenter il stgomi dal 1923 sut 100 000. Oz vivan en Grezia radund 150 000 muslims autoctons (en spezial en Trachia), en pli radund 500 000 enfin 700 000 immigrants. Er il giudaissem è preschent da vegl ennà en Grezia. Anc il 1920 devi 25 cuminanzas gidieuas e 40 sinagogas be a Thessaloniki che furma la segund gronda citad dal pajais. Malgrà diversas acziuns da salvament duevan dentant be 14 % dals Gidieus en Grezia surviver il holocaust. Ed oz maridan blers gidieus grecs partenaris da confessiun ortodoxa, uschia ch’il dumber actual dals Gidieus munta a be 5000.[3]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Da l’antica a la Revoluziun greca[modifitgar | modifitgar il code]
La Grezia antica tanscheva, ultra dal territori odiern, fin viaden en l’Asia Minura e vegn considerada sco la tgina da l’Europa. Quai surtut pervia da las prestaziuns civilisatoricas sin champs multifars sco la filosofia, las scienzas natiralas, l’istoriografia u la litteratura.
L’onn 146 a.C. è il territori da la Grezia odierna daventà ina provinza romana. Dapi la partiziun dal reginavel il 395 ha la Grezia fatg part dal Reginavel bizantin.
La conquista da Constantinopel en rom da la Quarta cruschada (1204) ha disfatg la pussanza dal stadi bizantin. Il territori è sa dividì en stadis da cruschaders (sco il Reginavel da Thessaloniki, il principadi Achaia ed intgins auters) ed en stadis da tempra bizantinica sco il Despotat Epirus. Auters territoris èn daventads colonias da la Republica da Vaniescha, pli tard era da Genua e da l’Urden dals johannits.
Suenter la reconquista da Constantinopel tras Michael VIII il 1261 ha la dinastia dals Palaiologs fundà danovamain il stadi bizantin. Igl è dentant be reussì da conquistar parts da la Grezia, entant che tscherts territoris èn vegnids sut il domini da l’Imperi serb ch’ha cuntanschì sia pli grond’extensiun enturn il 1350 sut Stefan Uroš IV Dušan.
Favurisadas tras la flaivlezza da l’Imperi bizantin han truppas da l’Imperi osmanic conquistà tranter il 1359 ed il 1451 grondas parts da la Grezia. En il decurs dals proxims tschientaners han ils Osmans schlargià lur stadi sin l’entir territori grec, cun excepziun da las inslas ionicas.
Il 1821 è prorutta la Revoluziun greca, a la quala intellectuals sco Rigas Velestinlis e la Filiki Eteria avevan fullà via. En la Battaglia da Navarino han forzas navalas europeicas battì la flotta osmanica. Il 1827 è sa furmada in’emprima regenza greca. Tras il Protocol da Londra dals 3 da favrer 1830, renconuschì tras l’Imperi osmanic ils 24 d’avrigl, èn la Grezia Centrala, il Peloponnes e las Cicladas vegnids declerads sco stadi grec independent. Ioannis Kapodistrias è daventà l’emprim schef dal stadi.
Da l’independenza a la Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
Per evitar che la sbrinzla dal republicanissem sa derasia nà da la Grezia en tut l’Europa, han las pussanzas europeicas etablì d’ordaifer ina monarchia en Grezia. Cun far dependent il pajament da credits da quest svilup, è il prinzi bavarais Otto daventà il 1832 l’emprim retg da la Grezia. Il 1864 è suandà Georg I ed il 1913 Konstantin I, entant ch’il territori dal stadi ha pudì vegnir schlargià successivamain a la situaziun odierna.
Al cumenzament da l’Emprima Guerra mundiala tutgava la Grezia tar ils stadis neutrals. Suenter ch’ils Alliads han sfurzà retg Konstantin I d’abditgar, è la Grezia entrada en la guerra encunter las Pussanzas centralas, en spezial encunter la Bulgaria e l’Imperi osmanic. Suenter la guerra ha la Grezia empruvà – cun sustegn dals Alliads victorisants – da profitar territorialmain da la sconfitta da l’Imperi osmanic. La guerra tranter la Grezia e la Tirchia è dentant ida a fin il 1922 cun ina clera terrada da la Grezia. En il Contract da Losanna dal 1923 è vegnì concludì in barat da la populaziun. Tut ils Grecs che vivevan en Tirchia (cun excepziun dad Istanbul e d’intginas inslas) èn vegnids sfurzads d’emigrar (radund 1,5 milliuns persunas). Da l’autra vart han radund 0,5 milliuns muslims tircs da tut las parts dal pajais (cun excepziun da la Trachia) stuì bandunar la Grezia. La quota da fugitivs en Grezia muntava da quel temp a radund 25 %; en spezial la populaziun d’Athen è s’augmentada fermamain.
Durant la Segunda Guerra mundiala ha la Grezia sut il dictatur general Metaxas refusà in ultimatum da capitulaziun talian. Il di da quest ‹na›, ils 28 d’october 1940, vegn celebrà oz – sper ils 25 da mars (entschatta da la Revoluziun greca il 1821) – sco di da festa naziunala. Sinaquai ha l’Italia attatgà la Grezia cun in surpli da schuldads, ma ha stuì suttacumber a las truppas grecas e sa retrair fin lunsch davos ils cunfins albanais. Pir l’intervenziun da la Germania l’avrigl e matg 1941 nà da la Jugoslavia e Bulgaria è vegnida da rumper la resistenza greca.
L’Italia, la Germania e la Bulgaria han sinaquai erigì in reschim d’occupaziun ordvart sever. Da tut ils pajais occupads aveva la Grezia da pajar ils pli auts custs d’occupaziun. La mancanza da vivonda ha manà ad ina fomina ed in augment da la mortalitad d’uffants pitschens da sur 80 %. Er encunter il moviment da partisans èn las pussanzas d’occupaziun intervegnidas repetidamain a moda crudaivla. En tut han radund 70 000 enfin 80 000 persunas pers la vita en la guerra da partisans u en rom da mesiras da vendetga commessas tras truppas tudestgas, talianas e bulgaras.
Suenterguerra: guerra civila ed integraziun en il vest[modifitgar | modifitgar il code]
La Segunda Guerra mundiala è ida a finir en Grezia en ina guerra civila. En vastas parts dal pajais è sa furmà nà da la dretga (e tolerà dals republicans) in terrur encunter ils communists. Ils partisans communists avevan purtà il pli grond burdi en la resistenza encunter ils occupants ed èn uss puspè stads necessitads d’ir en la gueriglia. Sustegnids vegnivan els en emprima lingia da la Jugoslavia, per part er da l’Albania. Il cuntramoviment roialistic giudeva il sustegn da la Gronda Britannia e dals Stadis Unids. En il decurs da la guerra civila – ch’è vegnida manada da vart da la regenza cun gronda rigurusadad, er envers la populaziun civila – èn las furmaziuns communistas vegnidas stgatschadas enavos vers il nordvest dal pajais. La fin dal sustegn da vart da la Jugoslavia ha lura definitivamain fatg fin a lur pussanza militara. Il sustegn manglus da vart dals stadis realsocialistics è d’attribuir ad ina cunvegna davart las sferas d’interess sin il Balcan fatga l’october 1944 tranter Stalin e Churchill. Tenor quella muntava la relaziun d’influenza per la Grezia a «90 % vest e 10 % ost». Da vart dals communists grecs è quest cumpromiss politic vegnì resentì sco «tradiment sovietic».
En il senn d’in anticommunissem rigurus èn blers dretgs dals burgais e libertads stads restrenschids enfin ils onns 1960. Gia il 1952 era la Grezia s’associada a la NATO ed aveva uschia sigillà si’appartegnientscha strategica al vest. Cun agid dal Plan da Marshall e grazia a las entradas creschentas dal turissem è l’economia dal pajais sa restabilida en ils onns 1950/60.
Il 1955 han gì lieu en Tirchia pogroms ch’eran drizzads en emprima lingia encunter la minoritad greca ad Istanbul, Izmir ed Ankara. Sinaquai èn radund 100 000 Grecs emigrads en Grezia ed en auters pajais. Entant che la minoritad dals Grecs ortodox ad Istanbul dumbrava il 1945 radund 125 000 persunas, è quest dumber sa diminuì drasticamain en consequenza dals eveniments dal 1955. Il 1999 vivevan be pli 2500 Grecs en l’entira Tirchia.
Ils 21 d’avrigl 1967 ha ina gruppa d’uffiziers da la dretga extrema sut Georgios Papadopoulos fatg in culp dal stadi (l’uschenumnà putsch dals colonels). Ils putschists han vulì prevegnir a la victoria electorala da la partida socialistica Eniea Dimokratiki Aristera ed han endrizzà ina dictatura militara. Suenter arrestaziuns en massa èn commembers da l’opposiziun sanestra vegnids empraschunads, torturads ed assassinads; auters – sco per exempel il cumponist Mikis Theodorakis – èn vegnids sfurzads da sa render en l’exil. Ils 17 da november 1973 ha la junta abattì cun agid da chars armads la revolta da students ad Athen. Quest proceder ordvart brutal ha discredità il reschim tant a l’intern sco a l’exteriur. Silsuenter ha la junta fatg naufragi cun la tentativa da vulair unir il pajais cun la Republica Cipra. Suenter che truppas tircas èn arrivadas sin l’insla, è la dictatura militara en Grezia dada ensemen definitivamain. Il 1974 è il pajais returnà sut Konstantin Karamanlis a la democrazia. En ina votaziun è il pievel sa decidì cleramain per la furma dal stadi republicana ed encunter ina reintroducziun da la monarchia.
La Grezia dapi l’adesiun a la Cuminanza europeica d’economia[modifitgar | modifitgar il code]
Gia dapi il 1961 ha existì in contract d’associaziun cun la Cuminanza europeica d’economia (CEE, l’organisaziun antecessura da l’Uniun europeica dad oz). Pervia da la dictatura militara han las tractativas per l’adesiun dentant pir cumenzà il 1976. Il 1981 è la Grezia daventada il 10avel commember da la CEE. Dapi lura profitescha il pajais d’agid economic e d’infrastructura; da l’autra vart ha la Grezia stuì abolir las duanas d’import che protegivan ils producents indigens visavi la concurrenza da l’exteriur.
Suenter la fin da la Guerra fraida ha en spezial il declin da la Jugoslavia gì consequenzas per la Grezia. Enfin lura furmava la via da transit tras il Balcan (l’uschenumnada ‹Autoput›) la colliaziun principala tranter la Grezia ed ils alliads da l’Europa dal Vest. Per quest motiv è la Grezia s’opponida – senza success – ad ina renconuschientscha prematura da l’independenza da las novas republicas. Sper effects economics temevan ins er il privel da conflicts politics ed etnics ch’avessan pudì avair influenza sin la Grezia.
En il medem connex stat il conflict pervia dal num da l’anteriura republica parziala da la Jugoslavia Macedonia. Quest num aveva la Jugoslavia attribuì a la regiun l’onn 1945; l’independenza sco agen stadi sut il medem num ha la Grezia dentant resentì sco provocaziun. Or da la perspectiva da la Grezia pudess quest num svegliar pretensiuns territorialas envers la provinza greca da medem num. Enfin oz n’è vegnì chattà nagina soluziun areguard questa problematica.
Ils svilups actuals en Grezia stattan sut l’ensaina da la crisa da finanzas e da debits dal stadi. Quella è vegnida enconuschenta en la publicitad il 2010 ed ha necessità il stadi da dumandar l’Uniun europeica sustegn finanzial per evitar il bancrut statal. Questa situaziun politicamain ed economicamain ordvart difficila ha chaschunà tumults a l’intern ed engrevgià la relaziun dal stadi tar l’Uniun europeica.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Instanzas politicas[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun actuala da la Grezia è entrada en vigur il 1975 ed è vegnida revedida cumplettamain il 1986 ed il 2001. Tenor quella è il president il schef dal stadi e furma ensemen cun la regenza l’executiva. Cumbain ch’il president dal stadi ha plitost ina funcziun represchentativa, giauda el in grond sustegn en la populaziun. Quel è anc creschì en la crisa da finanzas actuala.
Il parlament grec sa cumpona d’ina chombra cun 300 represchentants e vegn elegì mintga quatter onns. 288 mandats vegnan elegids en 56 circuls electorals, 12 mandats sur glistas da partida naziunalas. In’atgnadad dal sistem electoral da la Grezia furma il proporz rinforzà: la partida cun la pli gronda cumpart da vuschs obtegna automaticamain 50 mandats supplementars en il parlament. Il parlament è l’organ legislativ; ultra da quai posseda el il dretg da proclamar in votum da disfidanza envers la regenza u singuls commembers da quella.
La regenza da la Grezia sa numna Cussegl dals ministers e consista dal primminister e dals singuls ministers. La lavur dal Cussegl dals ministers fundescha sin il princip da collegialitad. Malgrà quai ha la revisiun da la Constituziun schlargià il 1986 marcantamain las cumpetenzas dal primminister, uschia che la funcziun executiva giascha oz cleramain tar il schef da la regenza.
Sutdivisiun territoriala[modifitgar | modifitgar il code]
La lescha da Kallikratis dal 2010 ha decentralisà ils servetschs publics e simplifitgà la structura statala. Dapi lura furman 13 regiuns il nivel administrativ regiunal. Quellas han remplazzà las 54 prefecturas d’antruras ed èn vegnidas munidas cun cumpetenzas ch’eran pli baud situadas tar il stadi central. Mintga regiun ha in agen parlament e vegn manada d’in president regiunal.
Las regiuns èn sutdivididas en singulas vischnancas che furman il nivel administrativ communal. Il dumber da las vischnancas da bunamain 6000 è vegnì reducì successivamain sin 1033 (il 1997) e sin 325 (situaziun dal 2013). In cas spezial entaifer l’administraziun statala da la Grezia furma la republica monastica Athos situada sin la mes’insla Chalkidiki. Quella vegn administrada autonomamain e na fa er betg part dal territori fiscal da l’Uniun europeica.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
La lingua greca ha in agen alfabet, il qual ha servì sco exempel per l’alfabet latin e l’alfabet cirillic. Il grec modern furma oz la lingua derasada en Grezia; il grec vegl vegn per part anc instruì en scola e duvrà da la baselgia ortodoxa en il servetsch divin (en ina furma pli nova, la coinea).
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Las emprimas perditgas da la litteratura greca – e da la litteratura europeica insumma – furman ils dus epos da Homer (enturn 850 a.C.): l’Illias e l’Odissea. Medemamain a questa fasa arcaica appartegnan Hesiod, emprima lirica ed ils filosofs da la natira.
La perioda classica da l’antica greca è lura colliada cun ils dramas dad Aischylos, Sophokles ed Euripides e cun la cumedia d’Aristophanes. Tar la classica greca tutgan er ils istoriografs Herodot, Thukydides e Xenophon ed ils filosofs Socrates, Xenophon, Platon ed Aristoteles.
Alura suondan las epocas dal hellenissem, la litteratura bizantina e la litteratura neogreca, pia scritta en grec modern. Dus auturs grecs èn enfin uss vegnids onurads cun il Premi Nobel da litteratura: Giorgos Seferis il 1963 ed Odysseus Elytis il 1979. Menziun speziala merita er Nikos Kazantzakis (1883-1957) ch’ha scrit cun ‹Alexis Sorbas› (1946) in roman da renum mundial. Il film ‹Zorba the Greek› cun Anthony Quinn che sa basa sin quest roman è vegnì premià il 1964 cun trais Oscars.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
La musica greca enconuscha ina gronda varietad regiunala. La musica populara ha pudì mantegnair enfin oz sia preschientscha, ed er la musica moderna è savens influenzada da la folclora. Tras fugitivs ed immigrants èn creschidas en il decurs dal 20avel tschientaner las influenzas orientalas en la musica greca. In enconuschent cumponist, scriptur e politicher furma Mikis Theodorakis (* 1925). El è vegnì enconuschent sur ils cunfins dal pajais ora cun numerusas chanzuns, sinfonias e musica da film.
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
L’art figurativ grec vegn per regla collià cun la sculptura da l’antica, per part er cun la pictura da vasas. En spezial las plasticas hellenisticas sco la Venus da Milo, la gruppa da Laocoon e las figuras d’Afrodite, Pan ed Eros han survegnì in caracter quasi archetipic.
Suenter l’art antic è suandada l’epoca bizantinica. Il pictur El Greco (1541–1614) è d’attribuir a l’art sacral da la Scola da Creta. A partir dal 19avel tschientaner è sa sviluppà in art academic che stat en stretga colliaziun cun las tendenzas internaziunalas, per exempel cun la Scola da Minca.
Architectura[modifitgar | modifitgar il code]
En l’entir pajais èn da chattar numerusas perditgas architectonicas da l’antica. Edifizis sco il Parthenon ad Athen u il teater dad Epidauros dattan in’impressiun da la qualitad dal construir en l’epoca classica.
Quasi in’ensaina da la Grezia èn daventadas las chasas e baselgias da las Cicladas cun lur furmas cubicas e lur colurs caracteristicas alv e blau.
Cuschina greca[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina greca fa part da la cuschina mediterrana. Pervia da las bleras inslas e costas giogan peschs e fritgs da la mar ina rolla centrala; da l’autra vart è la cuschina greca er influenzada da la topografia ordvart muntagnarda dal pajais. Tras quai datti plitost pauc allevament da muvel grond en Grezia, uschia che la charn-nursa e la charn-chaura giogan tradiziunalmain ina rolla fitg impurtanta en cuschina.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
En il context dals gieus olimpics da l’antica ha il nov moviment olimpic chattà en Grezia da l’entschatta ennà blers aderents e promoturs. Il 1896 han lura er gì lieu ad Athen ils emprims gieus olimpics dal temp modern, suandads 10 onns pli tard da gieus commemorativs. Dapi il 1936 vegn la flomma olimpica mintgamai envidada ad Olimpia e manada al lieu d’occurrenza en furma d’ina cursa da faclas. Il 2004 han ils gieus olimpics da stad medemamain gì lieu ad Athen.
Er las cursas da maraton modernas datti dapi ils onns 1890. Tenor la legenda antica era il mess Pheidippides currì la distanza da radund 40 kilometers da Maraton ad Athen per annunziar la victoria encunter ils Persians. La distanza che vegn currida oz è exactamain 42,195 kilometers.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ "United Nations world population prospects"(PDF) 2015 Revision
- ↑ Cifras tenor: Christoph Pan: Die Minderheitenrechte in Griechenland, en: Christoph Pan e Beate Sibylle Pfeil: Minderheitenrechte in Europa, Segunda ediziun surlavurada (Handbuch der europäischen Volksgruppen, tom 2), Vienna 2006, ISBN 978-3-211-35307-3.
- ↑ Cifras tenor: World Christian Encyclopedia, 2001, Oxford University Press, vol. 1, p. 314.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Klaus Bötig: Griechenland: Festland und Peloponnes. DuMont, Köln 1996, ISBN 3-7701-3456-7.
- Wolfgang Josing: Griechenland Middlesex: Festland. Nelles Verlag, München 2004/2005, ISBN 3-88618-342-4.
- Cay Lienau: Griechenland: Geographie eines Staates der europäischen Südperipherie. Wissenschaftliche Länderkunden, Darmstadt 1989.
- Heinz A. Richter: Griechenland im Zweiten Weltkrieg 1939–1941. segunda ediziun augmentada, Franz Philipp Rutzen, Ruhpolding 2010, 530 p., ISBN 978-3-447-06410-1
- Eberhard Rondholz: Griechenland: Ein Länderporträt Links Verlag, Berlin 2011, ISBN 978-3-86153-630-7
- Steven W. Sowards: Moderne Geschichte des Balkans. Der Balkan im Zeitalter des Nationalismus. BoD 2004, ISBN 3-8334-0977-0.
- Pavlos Tzermias: Neugriechische Geschichte: eine Einführung. Francke, Basel 1999.


text:
«Trikot-Gate» - Puma ha chattà il sbagl
- Glindesdi, 20.6.2016, 10:46, actualisà a las 16:50
Suenter che numerus tricots da la squadra naziunala da ballape Svizra èn rut durant il gieu da gruppa cunter la Frantscha ha il producent Puma examinà il material e chattà il sbagl.
Tenor Puma è in sbagl da material la raschun ch'ils tricots èn ruts. Durant la producziun sajan tscherts fils vegnids donnegiads e quai haja gi per consequenza che la taila dals tricots finids saja vegnida pli flaivla. Il producent da tricots ha sincerà che quai na capitia betg pli durant il campiunadi europeic.
La chaussa ha muventà la cuminanza da twitter. Cun numerusas propostas ironicas e beffegiantas è vegnì commentà la «penibladad» che ha gia survegnì il num «Trikot-Gate».
Qua ina collecziun da tweets
Er il bal da gieu dad Adidas n'ha però betg tegnì ora las 90 minutas. Tar in duel ha quel pers l'aria.
RR novitads 12:00


text:
Fara Gera d'Ada
Fara d'Ada (Fara Gera d'Adda in Italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca sö la ria a drécia de l'Ada, che 'n chèl tòch ché l' fà de cunfì tra la pruìnsa de Bèrghem e la pruìnsa de Milà. I cümü tacàcc i è: Calòniga, Puntiröl e Treì 'n pruìnsa de Bèrghem e Casà e Àer en pruìnsa de Milà. Ol paìs 'l se tróa a 20 km de la sità e 131 a méter söl lièl del mar.
El cönta 7 979 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), distribüìcc sö 'na superfìce de 10,62 km² per 'na densità de 751 ab./km².
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm üficiàl dovràt da la Repüblica Italiana l'è Fara Gera D'Adda, 'ndóe
- Fara, l'è öna paròla che la é dal la lèngua longobàrda, de fati la Fara l'éra öna insèma de famèe longobàrde piö o méno 'mparentàde tra de lùre che i stàa a la bàze de l'organizasiù sociàl e militàr del pòpol Longobàrt pròpe per chèsto l'è sigür che Fara l'é stacc ün insediamènt Longobàrt.
- Géra, paròla che la é dal Latì glarea e l'è chèl insèma de sàs picinì e redundì de fiöm mia piö gràncc de 6 ghèi e mia piö picinì de 0,4 ghèi, che i è dovràcc, ad ezèmpe, per fà 'l calceströs. Géra l'è öna di tànte paròle lumbàrde che pari pari i'è stàce ciapàde per bùne 'n de la denominasiù üficiàl italiàna, ach se i è mia italià.
'l andamènt del nömer di abitàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'n de la tabèla ché sóta, s'pöl vèt 'l andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Fara d'Ada:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Zernez Energia 2020: La teoria è fatga – ussa cumenza la pratica
- Venderdi, 28.4.2017, 16:59
Pajar 1.5 raps surpli per kV/ura per l’energia. Cun quels raps realisar ina strategia d’energia persistenta – quai è l’idea.
Gievgia saira a gì lieu la preschentaziun dal stadi actual dal project «Zernez Energia 2020». Ina massa interessents han visità l’occurrenza en chasa da scola.
Emprim project da pilot
Ina chasa cun ina partiziun da tgira per attempads, 4 abitaziuns per abitar a moda assistida, ina pratica da medi, ina fisioterapia ed in biro èn vegnids sanads energeticamain suenter las normas dal project «Zernez Energia 2020». Quest project da pilot dess svegliar l’interess da la populaziun.
-
1 La teoria es fatga – ussa cumenza la pratica 2:48 min
da Novitads dals 28.04.2017
Custs
Radund 450’000 francs èn vegnids investids en il studi da perscrutaziun e radund 150’000 francs en projects concrets. Ils iniziants ed era la vischnanca da Zernez spereschan d’animar cun questa preschentaziun la populaziun da profitar da la purschida da retrair subvenziuns e far las investiziuns vi da lur chasas.
RR actualitad 17:00


text:
Il musicist George Michael è mort surprendentamain en sia chasa datiers da Londra, nua ch’el ha passentà la gronda part da sia vita.
Ils pli gronds hits da George Michael èn tranter auter «Wake Me Up Before You Go-Go», «Faith» ed ina da las pli enconuschentas balladas da Nadal insumma, numnadamain «Last Christmas».
Consternaziun d’artists-collegas
Via medias socialas èn musicists s’exprimids consternads davart la mort da Michael. Uschia ha Elton John scrit ch’el haja pers in ami charezzà ed in artist brigliant. Il chantadur Martin Fry da la Band ABC ha tschivlottà: «Jau sun cumplettamain spussà.»
Ses pli gronds success ha George Michael festivà ils onns 80 cun sia band «WHAM!» ch’el ha fundà ensemen cun ses camarat da scola Andrew Ridgeley. Il 1985 è «Wham!» stada l'emprima band dal vest ch'ha dastgà dar in concert en la China insumma.
Grevs muments persunals
Pli tard ha Micheal lura cuntinuà sia carriera sco musicist solo. Il 1987 ha el gì in ulteriur grond success cun si’ovra «Faith». Durant ils onns 90 ha el gì da cumbatter cun bleras sfidas persunalas – cunzunt cun la mort da sia mamma e da ses partenari: «Ad uschè bleras persunas ch’jau charezzava èn capitadas sgarschaivlas chaussas. Igl era bunamain bizar.»
Suenter la mort prematura da ses partenari era Michael dà en depressiuns ed aveva cumenzà a prender drogas. Pliras giadas era el sin viadi cun auto sut drogas, ed aveva perquai stuì dar giu ses permiss da charrar, prestar servetsch social ed il 2010 schizunt ir otg emnas en praschun. L’ultim temp da siva vita parevan las undas dentant d’esser pli miaivlas.
Vendì 100 milliuns albums
Il 2007 aveva el concertà durant sia celebrada turnea da revista. Si’atgna biografia sin sia pagina d’internet cumenza cun «Tuts san tgi che George Michael è. U almain pensan els ch’els san quai».
Total ha Michael vendì bunamain 100 milliuns albums durant sia carriera da bun 40 onns.
RR novitads 06:00