text:
La Tessinaisa è crudada sin il traject dal slalom ed è stada per terra per pli lung temp. Pli tard ha ella stuì vegnir transportada davent cun il helicopter en ina clinica a San Murezzan. Là è vegnì disgnostitgà ina ruptura dal liom cruschà ed ina blessura dal meniscus dal schanugl sanester. Suenter la cursa rapida da la cumbinaziun era Gut terza.
Tenor Swiss-Ski sto la blessura betg vegnir operada sco cas urgent. Davart il decurs terapeutic vegnia uschia decis pir aifer il proxims dis.
Deplorablamain na vegnin nus betg pli a vesair Gut sin skis questa stagiun.
Il medi da team Walter O. Frey ha pli tard confermà envers SRF che Gut stoppia terminar anticipadamain la stagiun. «Deplorablamain na vegnin nus betg pli a vesair ella sin skis questa stagiun.» Malgrà la greva blessura haja Gut però reagì a moda professiunala, ha punctuà il medi da team.
Lara Gut valiva sco cunfavurita per il titel da campiunessa mundiala en la cursa rapida. Ella è plinavant la defensura dal titel en il classament da la cuppa mundiala ed avess er quest onn gì bunas schanzas da gudagnar la culla da cristal gronda.
RR novitads 14:00


c: text/html

text:
Calcina
La calcina (o colcina o calsina[1][2][3]) l'è on material doperaa in de la muradura per fà vegnì i mur de color bianch.
La se otegn cont el coeus a 'na temperadura bella volta el calcar. Del pont de vista chimegh, a l'è on ossid del calcc.
L'è cognossuda fin di temp antigh, e l'era doperaa anca di Fenis, di Grech e di Roman.
Materia primaModifega
In de la Svizzera italiana la calcina la troeuvom soratutt in del Mendrisiott e in del Luganes, ma la gh’è anca in de la banda setentrional de Sorascender e del Moesan, in d’ona fassa de sediment metamorfegh che la partiss del Vales e la passa per la region del Basoden fina a quell del San Bernardin: donca parlom de l’olta Val Masgia, de la Leventina (soratutt la Val Bidree), de la Val de Bregn (i region del Lucomagn, de Doeutra, de la val de Camp e la Greina), part de la Calanca e ona strissa in sul fianch de mancina de la Mesolcina. Alter venn de calcina je troeuvom in la Bregaja e a Pos’ciav.
Fina al XIX secol el calcar el veniva doperaa, oltra ‘me preja per i cà, anca per fà su la calcina: l’era doperaa sia a nivell di privaa, che ogni tant podeven mett in pee di fornas, sia a nivell industrial. La produzion de calcina l’ha scominciaa a perdes cont el rivà del cement, giamò a partì di primm desenni del Noeuvcent.
Preparazion de la calcinaModifega
El sass de calcina, per vess trasformaa in calcina viva (o calda), el gh’ha de coeus. Per fàll, on temp in Tesin vegniven faa su di fornas aposta, ciamaa anca fornas de calcina, opur canon, forn. Per coeus la calcina ghe voreva on mucc de legna (tronch o fassinn, a segonda di zonn). La cotta de calcina la sortiva foeura de la fornas anmò in tocch o in blocch, e l’era venduda inscì.
Gh’è di varietà de calcina, a segonda de la qualità del calcar: calcina grassa, magra, bianca o grisa.
A mettegh de l’aqua in su la calcina viva se otegn la calcina bagnada (o corada, freggia, inaquada, morta, muta, sfiorida). L’impast el vegn filtraa a travers ona red che per minga lassà passà i sass minga cott, e donca el vegn reversaa in de la busa de calcina, che l’è bona de conservàlla anca per agn. La calcina bagnada e filtrada polido l’è ciamada fior de calcina.
La calcina la vegniva trasportada fina ai magazen per la distribuzion con di carr portaa di bò, ma anca con di barconi. In di zonn de montagna l'eva portada cont i gerl.
UsaggModifega
Fina al rivà del cement, come emm giamò dit, la calcina la se doperava sia per la muradura che per l'intonacadura, insemma a la molta. Quest el vareva soratutt per i costruzion pussee important, compagn di ges.
La calcina l'era doperada anca per imbiancà: in quell cas lì la se toveva de la calcina inaquada. Ma la calcina la podeva servì anca per conscià i pell o per pescà.
El nommModifega
La parolla calcina la riva del latin "calx, calcis". El nomm original el se conserva in italian (calce), frances (chaux), catalan (calç), portoghes e spagnoeu (cal). De lì el s'è spantegaa anca in alter lenguagg, compagn del galles (calch), todesch e olandes (kalk).
El nomm cont el diminutiv, oltra che in lombard, el troeuvom anca in piemontes (caussin-a), emilian (calzèina), forlan (cjalcine), romanc (caltschina), sicilian (caucina), sardegnoeu (garcina)[4].
BibliografiaModifega
- Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, vol. III, Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona, 1991-1998.
ReferimentModifega
- ↑ Stefano Zappettini. Vocabolario bergamasco-italiano per ogni classe di persone e specialmente per la gioventù - Bèrghem 1859 Ed. Pagnoncelli,
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Velise Bonfante. Vocabolando: ricerca lessicale su parole e modi di dire, dalla lingua italiana al dialetto bresciano e del Basso Garda - Dezensà 2012 Dipende Editrice
- ↑ NavigAIS, carta numer 414.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils favurits eran la fin finala ils pli sperts. Era sch'il final dals umens da l’emprima etappa dal Tour de ski en Val Müstair era in inscunter dad atlets russ, betg main che trais eran da la partida en il final, aveva Federico Pellegrino las meglras chommas. Il passlungist talian ha gudognà cun ina mesa secunda avantatg avant Alexander Bolshunov. Il franzos Richard Jouve è vegni terz.
Buna prestaziun da Dario Cologna
Era scha Dario Cologna n'è betg avanzà en il final ha il ‘Jauer mussà ina fitg buna prestaziun. Fulminant è Cologna partì en la qualificaziun, nua ch'el è vegnì novavel. En il quart final mancavan a la fin be dus dieschavels per far il pass en il mezfinal. Quai n'è per il nair da l’ungla betg gartegià. Tuttina ha la prestaziun da Cologna mussà, ch'il quatterdubel victur dal Tour de ski, è en furma. Cologna ha terminà il sprint sin plazza 14. Meglier or da vista svizra era mo Jovian Hediger sin plazza 12.
Crudà en la naiv da Tschierv
Tar las dunnas ha Nadine Fähndrich mussà ch'ella è actualmain en in furma excellenta. La victura dal sprint d’equipa da Dresden ha prendì la furma er en il Tour de ski. En la qualificaziun per il sprint era ella terza, alura ha ella gudagnà sia cursa da quart final e da mezfinal, ed er en il final era ella bain en viadi. Curt avant la fin è dentant capità in sbagl e Nadine Fähndrich è crudada. Uschia n'aveva ella nagina schanza pli da cumbatter per il podest. Tuttina ha er ella mussà ina fitg buna prestaziun. Sco tschintgavla dal sprint sa er ella che la furma constatta.
Damaun e dumengia cursas da distanza
Suenter il sprint spetgan uss anc duas cursas da distanza sin ils passlungists dal Tour de ski. Sonda èn las cursas cun start da massa. Dumengia per finir lura anc las cursas da persecuziun.
Dar tut – però senza public
Il 5. Tour de Ski in Val Müstair è per atletas ed atlets mabain era per il public ina cursa tut speziala. Il sustegn sper la loipa da cursa manca quest onn causa il concept da protecziun sever. In pèr aspectaturs indigens han però tuttina chattà in ni l’auter lieu per persequitar la cursa live e betg mo in televisiun in stiva chauda.


text:
Era l’Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun ha prendì enconuschientscha da las 2 observaziuns ils 27 da fanadur ed ils 17 d'avust en la Val Brüna sin il territori da Müstair. Tenor Georg Brosi, l’inspectur chantunal da chatscha e pestga, n’existia dentant betg in basegn d’agir. Quai pervi che l’urs è fin ussa per ina restà magari calm, e per l’autra pervi ch'el è vegnì observà sulettamain sin il cunfin tranter la Svizra e l’Italia.
Sper las 2 observaziuns en Svizra è l’urs M32 era anc vegnì vesì a Prad en il Vnuost. Là en vischinanza ha l’urs probablamain sblundregià ultimamain almain ina chamona d’avieuls che n’era betg protegida cun ina saiv.


text:
Ils americans han la sonda protestà cunter Donald Trump a chaschun da ses emprim anniversari sco president. En pli che 300 citad èn demonstrants sa participads als «Women's Marchs» – ils marschs da las dunnas. A New York ha la polizia annunzià 200'000 demonstrants. A Los Angeles èn perfin in mez milliun persunas sa participadas als protests.
Blers demonstrants han purtà in ornament da testa en la colur rosa – uschia numnads «Pussy hats» che duain far allusiun al messadi da Trump ch'el possia tschiffar a las dunnas tranter las chommas cura ch'el veglia.
Trump reagescha cun sarcassem
Trump ha reagì cun sarcassem sin ils protests: Sin Twitter ha el appellà a la glieud dad ir sin via per celebrar il nov success economic ed ils craps da miglia istorics ch'ins haja cuntansch?i en ils davos 12 mais.
Bun'aura en noss grondius pajais, in di perfetg per tut las dunnas per marschar.
RR novitads 09:00


text:
Generation What?
Sumegliant vesi or tar noss vischins en l'Austria. Er els na fissan betg pronts da cumbatter per lur pajais. En l'Austria han gia passa 40'000 giuvenils fatg part al questiunari. Passa 60% han respundì cun «Na» la dumonda schebain els fissan pronts da cumbatter per lur pajais en cas da guerra.
Mo paucs patriots en Europa?
Er ils giuvenils en auters pajais sco per exempel la Belgia, l'Irlanda e l'Italia na vulessan betg cumbatter per lur pajais. En Germania din schizunt 69% «Na» al servetsch activ en cas da guerra. Là han gia da quai da 56'000 giuvenils fatg part a l'enquista. E, malgrà ils acts da terrur en Frantscha, na schessan mianc ils Franzos «Oui» ad in cumbat per lur pajais. Las datas ord la Frantscha èn però pli veglias. Il project Generation What è oriundamain franzos.
Paucs participants en ils pajais da l'ost
Enfin uss n'han betg bleras persunas fatg part a la retschertga en pajais sco la Bulgaria, la Croazia, l'Albania, l'Ungaria, la Pologna ubain la Rumenia. Sulettamain da la Republica Tscheca datti cifras pli concretas: 57% da 34'200 che han dà resposta cumbattessan per lur pajais. La Russia cun ses passa 143 milliuns abitants n'è betg fitg activa quai che pertutga respunder las dumondas da la retschertga. Mo 54 giuvenils russ han fatg part enfin uss. Da quels din in zichel dapli che la mesadad «Na» ad in cumbat per lur pajais.
Il questiunari da Generation What è avert fin l'avrigl 2017. Cumbattesses ti per tes pajais? Ta participescha al questiunari «Generation What», il link avra en ina nova fanestra.
Las datas numnadas en quest artitgel sa midan cuntinuadamain.


text:
Uschia clamavan ils mats da Zernez cun squittar aua si per las mattas il di da san Gian/s.Gion. Ils 24 da zercladur festivain nus da vegl ennà il solstizi da stad, exact in mez onn suenter Nadal. Quai era in termin impurtant per chargiar las alps u era per cumenzar a far fain. Il bau da s.Gion aveva perquai num a Trin u Razen er "bau ded alp". Ed era l'erva son Gion ha survegnì quest num perquai che ella flurescha uss. Ozendi è ella vegnida rescuverta sco antidepressiv. Bleras tradiziuns era colliadas cun il di da s.Gion, las bleras èn dentant sparidas, ma nossas vachas van anc adina ad alp.
Il forum 2007-2008 Singion, Singion, per tuot il di da l'onn
Uschia clamavan ils mats da Zernez cun squittar aua si per las mattas il di da san Gian/s.Gion. Ils 24 da zercladur festivain nus da vegl ennà il solstizi da stad, exact in mez onn suenter Nadal.


text:
En vista a la crisa da corona vul la regenza americana impedir ch'i vegnia cumprà sin reserva, per exempel mascras da protecziun e meds da dischinfectar. President Donald Trump ha suttascrit ina disposiziun che scumonda in tal agir. Er tgi che venda medischina per in pretsch exagerà duai vegnir chastià. Nagin dastgia profitar da la situaziun d'urgenza.
Prest puspè schliar restricziuns
Il president Donald Trump ha plinavant empermess che la crisa na sa sviluppeschia betg ad ina problem finanzial stabel. Insumma sa sprova il president american da derasar optimissem. La crisa vegnia tuttenina ad esser surmuntada. L'America vegnia prest puspè ad esser averta per fatschentas e quai vegnia ad esser pli baud ch'èn trais u quatter mais.
America vegn bainprest puspè ad esser averta per fatschentas.
La vita normala vegnia a turnar e l'economia americana vegnia a sa revegnir. Trump ha dentant era concedì che a curta vista vegnia la situaziun mendra.
California serra splagias
Per l'emprima giada èn splagias vegnidas serradas en California. Il president communal da San Diego ha ordinà da serrar splagias, parcs e sendas da viandar. La fin d'emna haja memia blera glieud betg resguardà las restricziuns da tegnair distanza.


text:
En la citad da Berna han danovamain pliras 100 persunas demonstrà cunter las mesiras da corona. La demonstraziun n'è betg stada lubida. La polizia ha barricadà l'access a la citad veglia. Plinavant ha ella fatg attent demonstrantas e demonstrants ch'els stoppian quintar cun controllas ed arrestaziuns.
En tut ha la polizia tramess davent radund 50 persunas e controllà passa 30 ulteriuras sin il post da polizia. Gia las ultimas duas gievgias avevi dà demonstraziuns nunlubidas a Berna. Quella giada n'hai dentant betg da violenza.


text:
Sala da gimnastica /Sala polivalenta
En l'anteriura casa da scola stat la sala polivalenta a disposiziun. Leu han liug occurrenzas d`uniuns e da privats. Ella posseda ina infrastuctura per ustria per ca. 120 persunas.
Reservaziuns ni informaziuns tier la Canzlia communala Trun
Casa Parvenda "La Sentupada"
En casa Pervenda sesanfla ina pintga localitad ch'ei en possess dalla Pleiv Trun. Sin damonda sa vegnir fatg diever dil local. Cun plaz per 30 persunas ei il local predestinaus per pintgas occurrenzas, seigi fiastas da famiglia, battens ni autras occasiuns.
Reservaziun ed informaziun: Patricia Trento


text:
Batten
‘… battegei els enten num dil Bab e dil Fegl e dil Spert sogn, e mussei ad els d’observar tut quei che jeu hai cumandau a vus. Ed uarda, jeu sun cun vus tut ils dis, tochen alla fin dil mund.‘ (Mt 28, 19 e 20)
Tier nus eis ei disa da schar battegiar igls affons, bein savens sco affon pign. Nus selegrain fetg scha vus purtais vus vossa feglia, vies fegl a batten.
Pel solit ha liug il batten en il servetsch divin da dumengia, ensemen cun la pleiv.
Cul batten semettein nus l’affon sut la Benedicziun dil Segner, Quell’enzenna muossa a nus il ‘gie’ da Deus. Geniturs, padrin e madretscha empromettan d’accumpignar l’affon. La pleiv rova per els.
Nus battegein cun aua. Ella ei il simbol da la funtana da la veta da Deus. Ella dusta la seid, ella dat veta e purifichescha.
Vus pudais telefonar ni scriver in email per fixar in termin per la preparaziun e per il batten.


text:
La Tur (SO)
La Tur (nom ufizial in talian: Torre di Santa Maria) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 773 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 45,5 km² e 'na densità de 17 ab./km². A l’è tacaa a Berbenn, Böi, Capösg, Castiun, Sgesa, Muntagna, Pustales, Sundri, Spriana.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ambiënt de vita „Parch natural“
Geologia
I plateaus de Fanes y Senes é incertlá da crëps che toma jö ërc. Les sorts de pera de chëstes planöres sö alalt é plü o manco 225 cina 190 miliuns d’agn vedles, mo do tëmps geologics se tratera impó de na pera „jona“. Jödapé ciafon le Dolomit Prinzipal, de chël che i urs di crëps dla Val dai Tamersc é fac, sciöche ince la pert plü albas dl Grup de Sas dla Crusc a vest y les Conturines a süd dl parch. Lassura vëgnel spo la Cialc de Dachstein retica y les Cialc grijes (Giura), che caraterisëia dassënn la contrada: les pizes dl Crëp Alt, de Sas dla Porta, dl Grup de Sas dla Crusc, Lavarela y Col Bechei é strotorades da cialc lominoses y formades da banc de chëstes döes formaziuns.
Por gauja de deformaziuns tetoniches tratan la formaziun dles Alpes, é i func de cialc en pert gnüs dassënn straoc y laurá, en pert ési deponüs un sura l’ater sciöche i scalins de n anfiteater. Sön func stratificá che toma jö paralei, sciöche por ejëmpl sön Piza dales Nü, Piza dales Diesc, Piz Stiga o Sas dla Porta, él gonot raité jö de dërtes lastres de podruns forman jödapé de gran majires cun podruns val’ iade tan gragn co na ciasa („cités de pera“).
Sö da "Le de Limo" sciöche ince dala pert meridionala dla ciadëna de crëps danter Piz Parom y Sas dai Bëc (Gran Fanes) ciafon cialc de amonic cocenins cun petrificaziuns di amonic a forma de sgnecora. Marnes da cialc grijes y cocenines, dassënn pliades, vëgn taiades ia olach’al passa le tru sot les üties de Fanes. Chëstes marnes de crëda s’á senté ite tetonicamënter tles cialc grijes plü vedles. L’ultima sedimentaziun dl mer dles Dolomites é da ciafé sön Col Bechei (2.793 m) sura le Le de Limo sö. Tl Terziar (Oligozenn), canch’al â bele dadî metü man l’infizada dles Alpes, á n’ultima sbürla dl mer lascé indô te chësc raiun brezies, conglomerac, peres da saurun y cialc, te chëres ch’an ciafa balanig (crebesc dala concora), resć de alghes cöcenes, briozos y foraminifri.
Sciöche degun ater raiun dles Dolomites é Fanes, Senes y Fosses caraterisá dal carsism. L’aje carbonich che s’á desfat tl’ega á dantadöt ataché y desfat la cialc de Dachstein y les cialc grijes, mo ince le Dolomit Prinzipal. La formaziun de andri vá ince derevers ala soluziun de cialc y de dolomit (por ejëmpl l’Ander de Conturines) tla pert bassa.
Chiló pón osservé feter düc i elemënc classics dl carsism: sanisc y büjes, sfësses y fopes, ciaoles y ciaolares da dolines, te chëres ch’al se forma – gonot ince ma por n cer tëmp – lec olache l’ega tira sot tres büsc de trafognanza a forma de rorel. Ince i rüs tira sot y rogor fora y jö tla valada cina che l’ega röia pro func d’arjila che astagna, olache l’ega vëgn indô a löm te forma de de gran fontanes carsiches. Lapró él ince valades zënza ega che se röia te n iade y che desmostra che chiló él n iade sté ega. La formaziun dl carsism vá porleplü derevers ales periodes cialdes dan la dlaciaziun, mo ara tëgn pro cina al dedaincö.
Canche l’ega é fleza, vëigon sön l’ur, a nord-ost dl Lech de Piciodel, che n’á degun deflus, gonot n gran rodel che ciücia, olache l’ega tira sot. Impormó dui chilometri plü injö, jö a Pederü, vëgnera indô a löm – por trá sot ciamó n iade ti giaruns fora por la Val dai Tamersc. Impormó fora dal Lech dla Crëda flocorëiera indô fora de caranta fontanes – n spetacul dla natöra unich.
I plateaus de Fanes y Senes é incertlá da crëps che toma jö ërc. Les sorts de pera de chëstes planöres sö alalt é plü o manco 225 cina 190 miliuns d’agn vedles, mo do tëmps geologics se tratera impó de na pera „jona“. Jödapé ciafon le Dolomit Prinzipal, de chël che i urs di crëps dla Val dai Tamersc é fac, sciöche ince la pert plü albas dl Grup de Sas dla Crusc a vest y les Conturines a süd dl parch. Lassura vëgnel spo la Cialc de Dachstein retica y les Cialc grijes (Giura), che caraterisëia dassënn la contrada: les pizes dl Crëp Alt, de Sas dla Porta, dl Grup de Sas dla Crusc, Lavarela y Col Bechei é strotorades da cialc lominoses y formades da banc de chëstes döes formaziuns.
Por gauja de deformaziuns tetoniches tratan la formaziun dles Alpes, é i func de cialc en pert gnüs dassënn straoc y laurá, en pert ési deponüs un sura l’ater sciöche i scalins de n anfiteater. Sön func stratificá che toma jö paralei, sciöche por ejëmpl sön Piza dales Nü, Piza dales Diesc, Piz Stiga o Sas dla Porta, él gonot raité jö de dërtes lastres de podruns forman jödapé de gran majires cun podruns val’ iade tan gragn co na ciasa („cités de pera“).
Sö da Le de Limo sciöche ince dala pert meridionala dla ciadëna de crëps danter Piz Parom y Sas dai Bëc (Gran Fanes) ciafon cialc de amonic cocenins cun petrificaziuns di amonic a forma de sgnecora. Marnes da cialc grijes y cocenines, dassënn pliades, vëgn taiades ia olach’al passa le tru sot les üties de Fanes. Chëstes marnes de crëda s’á senté ite tetonicamënter tles cialc grijes plü vedles. L’ultima sedimentaziun dl mer dles Dolomites é da ciafé sön Col Bechei (2.793 m) sura le Le de Limo sö. Tl Terziar (Oligozenn), canch’al â bele dadî metü man l’infizada dles Alpes, á n’ultima sbürla dl mer lascé indô te chësc raiun brezies, conglomerac, peres da saurun y cialc, te chëres ch’an ciafa balanig (crebesc dala concora), resć de alghes cöcenes, briozos y foraminifri.
Sciöche degun ater raiun dles Dolomites é Fanes, Senes y Fosses caraterisá dal carsism. L’aje carbonich che s’á desfat tl’ega á dantadöt ataché y desfat la cialc de Dachstein y les cialc grijes, mo ince le Dolomit Prinzipal. La formaziun de andri vá ince derevers ala soluziun de cialc y de dolomit (por ejëmpl l’Ander de Conturines) tla pert bassa.
Chiló pón osservé feter düc i elemënc classics dl carsism: sanisc y büjes, sfësses y fopes, ciaoles y ciaolares da dolines, te chëres ch’al se forma – gonot ince ma por n cer’ tëmp – lec olache l’ega tira sot tres büsc de trafognanza a forma de rorel. Ince i rüs tira sot y rogor fora y jö tla valada cina che l’ega röia pro func d’arjila che astagna, olache l’ega vëgn indô a löm te forma de de gran fontanes carsiches. Lapró él ince valades zënza ega che se röia te n iade y che desmostra che chiló él n iade sté ega. La formaziun dl carsism vá porleplü derevers ales periodes cialdes dan la dlaciaziun, mo ara tëgn pro cina al dedaincö.
Canche l’ega é fleza, vëigon sön l’ur, a nord-ost dl Lech de Piciodel, che n’á degun deflus, gonot n gran rodel che ciücia, olache l’ega tira sot. Impormó dui chilometri plü injö, jö a Pederü, vëgnera indô a löm – por trá sot ciamó n iade ti giaruns fora por la Val dai Tamersc. Impormó fora dal Lech dla Crëda flocorëiera indô fora de caranta fontanes – n spetacul dla natöra unich.
Fauna
La fauna dl parch natural Fanes-Senes-Braies é n ejëmpl ezelënt dles Dolomites. Öna na carateristica é la varieté di ambiënc de vita te valades chîtes y isolades y i raiuns da munt olache al é ri da rové pormez: bosć da odlina moscedá, de gran plateaus, munts anuzades da vedlamënter incá, formaziuns carsiches olach’al é ri da rové pormez, crëps ërc, eghes cristalines, parüs y lec. La vegetaziun vá dal bosch da munt a pié ia dala valada y röia sö cina sö ti crëps sura 3.000 m. I tiers á salpü da s’adaté te na manira imprescionanta ales condiziuns estremes.
I abitanc dl bosch da munt
De gragn bosć da odlina moscedá cun sü lëdi danterite y i larjëis é ambiënc de vita ideai por le rehl. Da n valgügn dezens incá él ince indô da odëi le cerf, bele copé fora n iade al scomenciamënt dl XIX secul. I cerfs vir scialdi te tlaps despartis aladô dl jëne. Ma da d’altonn, canch’ai mët man da ciacé, se chir i cerfs y les vaces da cerf. Spo rondenëscel le vers maestus fora por i bosć y i corgn gracia, canche i rivai se salta ite y se pügna.
Danterores passa la olp, le tas, le meder fora por i bosć y i trus dla campagna a se chirí val’ da mangé. Deach’al é tiers che roda de nöt i vëigon dainré. Plü gonot vëigon la schirata, che á da d’altonn n gran laur da se mëte ia süa resserva de nojeles y somënzes por l’invern. Abitanc dl bosch tipics é ince la ciüfa (Tetrastes bonasia) y le ial da crotun (Tetrao urogallus); ai adora bosć sorënc y ric de sotbosch y ai s’un sënt atira: so numer vá zoruch apëna che so ambiënt de vita vëgn desturbé.
Söl confin dl bosch
Söl confin superiur vëgn le bosch acompagné da n sotbosch lignus dër spës. Cun l’altëza vëgn les brüsces y i barantli tosc dominanc en confrunt ai lëgns. Chësta zona vëgn ince nominada „zona d’esistënza“, ciodí che i lëgns ciafa sö y sö condiziuns de vita tres plü döres y crësc ma plü a stënta, cina ch’ai vëgn spo a sté fora daldöt. Abitanc tipics di barantli é i iai fosc o galedri. Porvia de sües plömes dla coda a forma de lira é le „pice ial“ saurí da desfarenzié dal gran ial da crotun.
La fascia dles brüsces basses y i plomac da erba cina sö pormez ai crëps é ince l’ambiënt de vita dl lou blanch, che s’á trat zoruch ala fin dla dlaciaziun dales planöres, che ti somiâ inlaota a chëres dla tundra, cina tl raiun alpin. Por ciafé val’ da mangé raspel y craza fora erbes y raisc sot la cutra de nëi. I dëic dles tozes curis da polans lunc y stari, se sleria dassënn y ti conzed de varié inant dër bun ince tla nëi frësca.
La cortesc alpina
Le tier che é ince le simbol dl parch natural é zënzater la muntagnola. Al nen n’é cotantes fora por i majarëis de Fanes y Senes, mo ince tl raiun dla Plätzwiese. Dër gonot pón cinamai les osservé dales sëmenes infora, mo ma sc’an scuta bi chic y mët averda, scenó ringhinëscel atira le sciüre scraiënt dla „verda“ y i tiers s’un sciampa te sües tanes sigüdes. Le sciüre d’amonimënt vëgn sambëgn adoré imprömadedöt por se defëne dal variöl, che se nudrësc dër sovënz de chësc grotadú che s’á adaté bun al raiun altalpin.
Fanes, Senes y les Dolomites de Braies é ambiënc de vita ezelënc por i ciamurc. A pert tl tëmp ch’ai ciacia (söl mëteman dl invern) vir i bëc da susc. Ti tlaps de ciamurc ch’an vëiga valgamia saurí d’isté sö por i lastuns da erba él scialdi ma cioures y asos.
Flora
La pera y le terac, les variaziuns d’altëza y le microclima condizionëia la sort y la varieté dles assoziaziuns de plantes.
Le bosch
La gran pert dla spersa de bosch vëgn tuta ite da bosć de pecios, che vá plü o manco da 900 cina 2.000 metri d’altëza. Man man ch’an röia sö cuntra le termo plü alalt dl bosch vëgnel tres plü lersc y ciers pormez. Sön les pares sütes y da giaruns dla Val de Lander y dla Val dai Tamersc ciafunse i pinc, che n’á nia de gran pretenjiuns. Ti bosć da munt plütosc radi crëscel n sotbosch ciatadü, olache la composiziun depënn dal funz de humus aje (dlasena, granëta y ciüfs dl tonn). Olache le bosch da munt rade se röia, mëtel man na fascia de brüsces intortes, caraterisada dala presënza de n gröm de barantli. Cun so sistem de raisc dassënn deramades y lunges cina diesc metri, dëida chësta sort de conifera cotan da stabilisé les pares ërtes y i giaruns.
Pra y munts
Na gran pert dl raiun de sconanza é curida de munts y pra. Na varieté biologica straordinara caraterisëia chisc ambiënc de vita, gnüs a se cherié tres l’anuzamënt da pert dla porsona. Ti posć plü süc di pra da munt che vëgn laurá te na manira estensiva, ciafon arnica, de plü sorts de anziana, orchidees, poligonum de pre (Polygonum bistorta) y crepides d’or (Crepis aurea). Sce les sperses vëgn vardades jö demassa, spo él les sorts manco zities da gní pestades sot y che vëgn refodades dal bestiam, sciöche la Deschampsia cespitosa y le polif che ciafa la suravënta.
Pra y giaruns alpins
Danter i 2.000 y i 2.800 metri sura le livel dl mer ciafunse tapec plü o manco stlüc o assoziaziuns de cortesc. La cortesc da cialc dles Dolomites é metüda adöm da erba börna y polif tres vërt, lapró él gonot le tê de munt (Dryas octopetala) y polif a plomac (Carex firma). Carateristich por les Dolomites é ince la bocia de dragun (Horminum pyrenaicum) dër sovënta, i ciarí mac dles Dolomites (Achillea millefolium), la globularia (Globularia) y alüsc la stëra de munt. Na ligna de „spezialisć” sciöche le pavé retich (Papaver aurantiacum) che florësc a ghel y le tlafun (Thlaspi cepaelifolium) dales fëies torones popolëia i giaruns che röia gonot jö cina sön le funz dla val.
Sfëntes
Danter sfësses y sfëntes di crëps, mo ince söla pera bludra, é ma i „spezialisć“ bugn da crësce. Lapró aldel de plü plantes da plomac, la grifa dl malan da ciüfes (Physoplexis comosa), la stëra de munt y la potentila dles Dolomites (Potentilla nitida). Lapró ciafon chiló ciamó l’androsacia dles Dolomites (Androsace hausmannii), le polif a sëda (Carex sempervirens) y le fragacin bröm-vërt (Saxifraga caesia).
La porsona y la natöra
La Val Badia
Le raiun dl’Alta Val Badia alda zënzater pro i gragn zëntri turistics dl Südtirol. Le turism dl jí cun i schi y le sport da d’invern en general, mo ince les poscibilités da jí sö por munt y da arpizé, tira adalerch tröc sciori. Dlungia la contrada culturala y naturala rica de variaziuns, vëgn le cheder di paisc caraterisé danter l’ater da lifc, hotí y ciases da sciori.
La pert dl parch natural che alda pro le comun da La Val á mantigní le plü de düc so carater da paur originar y n’á sciöche su comun ladin degun raiun da jí cun i schi. Sön la tëmpla aper de sorëdl ciafon les viles ladines tipiches, sternüdes fora, cun sü frabicac de lëgn primitifs. La popolaziun vir dl laur da paur y dl artejanat, mo al é ince n turism morjel y natural che ti dá vita al paisc.
Al Plan de Mareo é deventé n zënter turistich de pröma categoria, por mirit dl coliamënt cun Plan de Corones. Tles viles sternüdes fora sö por les tëmples y tla pert vedla dl paisc de La Pli de Mareo, olach’al é ma plü les gran costruziuns de pera che desmostra l’importanza de süa funziun publica da n iade, pél indere che le tëmp sides sté chit. Fora por le paisc d’Al Plan passel ince la strada d’azes plü importanta che condüj tl cör dl parch natural, danter i parëis alc dla Val dai Tamersc, ite a Pederü.
Puster
La pert dl parch natural che alda pro Puster é caraterisada da raiuns chic, mo ince da zëntri turistics. Les fontanes da solper y da fer che rogor fora di func de Bellerophon y de filit da cuarz dl Bagn de Bergfall, a pe de de gragn bosć de lëgns da odlina, gnô bele aprijades dër dadî. Sön na pitöra tla capela di bagns él gnü anoté por ci che l’ega é buna: „Hüfftwehe, Ischiatica, Gliedersucht, versaltznes Geblueth, Gücht, Podagra, weibliche Zuständ...“ Sön la tëmpla a porsorí sura Valsperch chirîn varijiun dal’ega da bagn dla fontana de Waldbrunn, che rogor fora dl filit da cuarz.
D’isté él codes d’auti lunges che s’intorj ite y sö zënza fin por la Val de Braies, scenó tan chîta, cun un n travert su: le Lech de Braies, strënt ite te na ciaola salvaria y romantica amesa i crëps, vëgn araté un di lec plü demorvëia dles Dolomites, na dërta sensaziun dla contrada pón dí.
De na belëza unica é ince la Plätzwiese. Mo al á mance püch ch’ara ne fajess nia la medema fin co la Munt de Suc por ci che á da nen fá cun le sfrutamënt turistich. Al ê bele gnü proieté lifc y pistes, ciamps da tennis, n raiun da frabiché por turisć y de gran plazes dai auti. Cun l’inserimënt dl parch natural é la Plätzwiese indere gnüda stravardada al ultimo momënt dal turism de massa.


text:
La plazza vegn finanziada per ina mesadad cun daners da la nova politica regiunala (NRP) che l’Uffizi per economia e turissem dal Grischun (AWT) metta a disposiziun. L’autra mesadad surpiglia il parc natiral regiunal Parc Ela. Tatjana Horvath vegn a lavurar tenor la finanziaziun mintgamai 40% per la Regiun Alvra e per il Parc Ela.
Daniel Kunfermann è maridà ed ha famiglia. En ses lieu da domicil a Domat è el commember dal cussegl da scola e represchentant da la Partida liberaldemocratica. El è era activ en la PLD chantunala, tranter auter sco webmaster. Il davos ha Daniel Kunfermann lavurà tar l’Armada svizra a Berna.
RR novitads 17:00


text:
L'um ha clamà «Allahu akhbar» ed è currì envers policists ed ina patruglia da quatter schuldads. Sinaquai ha in dals schuldads ferì l’attatgader cun tschintg tuns grevamain. I sa tracta d'in um da 29 onns da l'Egipta, l'identificaziun formala na saja dentant anc betg succedida, ha communitgà la saira la procura publica da Paris. L'um saja en grond privel da vita.
Il schuldà che ha sajettà è blessà levamain. Quai ha communitgà Michel Cadot, il schef da la polizia da Paris. L'attatga è succedida l’avantmezdi enturn las 10:00 en in corridor che maina d'ina plazza dasper il Louvre en in center da cumpra sutterran, il 'Carrousel du Louvre'.
En il conturn dal museum Louvre èn tut las persunas vegnidas evacuadas. Il museum è vegnì serrà suenter il schabetg. Las persunas, che sa rechattavan endadens vegnan escortadas en pitschnas gruppas or dal museum. Blera polizia per part fermamain armada sa chatta en il lieu.
Tenor il ministeri da l'intern franzos sa tracti d'in schabetg serius. La procura publica fa in'inquisiziun pervi da suspect da terror.
La Frantscha è vegnida tutgada ils ultims dus onns differentas giadas dad attatgas da terrorissem islamistic. Pervi dal privel dad ulteriuras attatgas patruglieschan a Paris divers schuldads. Uschia er davant il Louvre, che vegn frequentà onn per onn da milliuns da visitaders da tut il mund. En pli è proclamà en Frantscha dapi ils 13 november 2015 il stadi d’urgenza.
Il minister da l'intern engrazia en sia communicaziun sur Twitter a las forzas da segirezza:
Las autoritads da Paris han avertì curt suenter il schabetg sur twitter:
RR novitads 11:00++


text:
Pertge oz anc emprender da scriver a maun? En il temp da computers, tablets e smartphones ston ils uffants anc adina emprender da scriver a maun la scrittira liada. I duess perfin dar ina nova scrittira liada. Daco vegn la scrittira liada anc adina instruida e tge pensan ils uffants da quai?
Scriver sin il display enstagl sin il palpiri
Ils scolars da l’emprima classa da Müstair emprendan da scriver sin in iPad. Lur emprims bustabs fan els cun ina statgetta sin in display. L’app Grafolino duai gidar els dad emprender da scriver meglier e pli spert. Ma è in display propi meglier ch’in palpiri?


text:
Il temp tranter Son Niclà e Nadal cumparan tradiziunalmain ils differents chalenders rumantschs. Els vegnan preschentads ensemen cun il ”Ischi semestril” ed “Igl noss sulom”. En la segunda part da l’emissiun concerteschan chors rumantschs.
Participants: Töna Schmid, Gion Filli, Giusep Capaul, Faust Signorell, Jacob Michael, Pieder Simeon, Christoffel Spinas
Redacziun: Pieder Simeon e Gion Pol Simeon
Scuntrada 21-12-1977
Numer d’archiv: 500011
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza la segunda part musicala.)


text:
Gasöla
Gasöla (nòm uficiàl en italià: Gazzola; en emilià: Gasöla) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 2 070 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 44,1 km² e 'na densità de 47 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Agazzano, Gossolengo, Gragnano Trebbiense, Piozzano, Rivergaro e Travo.
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gasöla l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il sindicat UNIA ha ina facultad da 836 milliuns francs. La pli gronda organisaziun da lavurantas e lavurants ha publitgà per l’emprima giada en l’istorgia sias finanzas. Ella ha publitgà quints da concern sco era quints dal sindicat ch'è organisà sco uniun dals onns 2016 fin 2020 sin lur pagina d'internet. Il motiv per quest pass è tenor l’organisaziun l’interess medial.
Finanzialmain solid
Las gasettas da Tamedia ed il Blick avevan las ultimas emnas publitgà detagls tar las finanzas da la UNIA. Tranter auter avevi dà rinfatschas pervi da la transparenza manglusa. Enfin uss ha la UNIA be resumà sias activitads finanzialas sin in fegl A4 e dà uschia invista a la publicitad. Ella tutga, tenor cifras publitgadas il davos onn, tar las organisaziuns politicas cun las pli grondas capacitads finanzialas.
Gudogn grazia immobiglias
Fatg gudogn ha il sindicat oravant tut cun investiziuns finanzialas e cun immobiglias. La scheffa da l’UNIA, Vania Alleva, ha ditg en ina conferenza da pressa, ch’ella na sa perstgisa betg che las finanzas èn bunas. In ferm ed independent sindicat saja impurtant per l’equiliber politic.


text:
Dapi quest onn è Claudio Duschletta il nov president dal comité d’organisaziun dal Bike Maraton dal Parc Naziunal. Vi da la cursa sco tala na datti nagins midaments. Midadas percunter datti en la sparta communicaziun. Uschia è vegnida realisada ina nova pagina d’internet. Plinavant è vegnida rinforzada la preschientscha sin ils chanals dal las medias socialas.
Kids Race sco attracziun en l’arrivada
Per promover la giuventetgna e per far vegnir pli attractiv l’arrivada ha lieu quest onn per l’emprima giada ina cursa per uffants fin a 15 onns. Il traject ha ina lunghezza da 1,5 kilometers e sa chatta en vischinanza da l’arrivada a Scuol Gurlaina. Dasper quai datti tar l'areal da l’arrivada ina tenda cun sequenzas live da la cursa. Quels maletgs pon ins era vesair online sco Live Stream.
RR actualitad 12:00


text:
Il fabricat istoric sa chatta entamez la citad veglia da Maivailla, il Städtli. Cun il nov center da cumpetenza per lavurs creativas vul Maiavilla dar tant in nov niz a la chasa municipala sco era activar la vita en il center istoric da la citad.
Partenari da Maiavilla è l’institut per perfecziunament professiunal ibW planisescha in center da cumpetenza per lavurs creativas. En in emprim pass ha ina gruppa da lavur da la citad da Maiavilla elavurà cun l’institut in studi co nizzegiar las localitads.
L’onn 2013/14 è vegnì incumbensà il biro d’architectura Johannes Florin da Maivailla da realisar cun ses project «Bildungsbürger» ina emprim’etappa. Quella duai reglar en emprima lingia l’aczess a la chasa municipala.
Quest svilup è pussibel cun quai che la citad da Maiavilla aveva prendì en funcziun l’onn 2013 in nov stabiliment administrativ.
RR novitads 12:00


text:
L’Uffizi da sanadad dal Grischun recumonda urgentamain d'adina purtar ina mascra da protecziun, cura che la distanza è pli pitschna che 1,5 meters. Plinavant avertescha el dad ulteriuras mesiras rigurusas en connex cun il coronavirus. Il schef da l'uffizi da sanadad, Rudolf Leuthold, lascha cleramain avert questa pussaivladad.
Nus sperain ch'i na dovria betg quai. Ma i po esser che quai è gia en duas uras tut auter. I dovra in test positiv d'insatgi che ha festivà la fin d'emna cun pliras 100 persunas e gia avain nus in problem.
Las ultimas emnas hajan mussà quant svelt ch’il dumber da cas possia puspè crescher.
Vinavant observar reglas
La situaziun saja actualmain stabila. In ulteriur augment dals cas fiss però critic, uschia l’Uffizi da sanadad. El appellescha tant a la populaziun sco er als manaschis d'observar las prescripziuns. Mo sche la regla da distanza dad 1,5 meters, las mesiras generalas d'igiena e l'obligaziun da purtar mascrinas da protecziun en il traffic public vegnian observadas strictamain e mo sche interpresas sco er instituziuns fan valair consequentamain lur concepts da protecziun, possia il coronavirus vegnir franà e poi vegnir desistì da prender danovamain mesiras rigurusas.
Tge mesiras u restricziuns che vegnissan en funcziun en il cas dals cas na possia el betg dir, uschia Rudolf Leuthold. Quai dependia tge che saja capità. Mintga cas vegnia analisà e lura vegnian tut tenor decididas mesiras. Ma els saja preparads.
Occurenzas ed eveniments gronds fan quitads
Il schef da l'uffizi da sanadad, Rudolf Leuthod, è cunzunt preoccupà pervi dad occurenzas nua che passa 100 persunas s'inscuntran. Sch'i haja là be in u in pèr paucs che sajan infectads cun il virus, stoppian ins reconstruir plirs 100 contacts ed er trametter quella glieud en quarantina. Da dumagnar quai daventia spert in problem.
Fin uss hajan els gì be il cas en il Welschdörfli a Cuira il cumenzament da fanadur en questas dimensiuns. Dapi lura saja stà ruassaivel. Tuttina appelleschian els a la populaziun perquai che mintgina e mintgin haja uss enta maun co ch'i giaja vinavant. Uschè ditg che persunas infectadas hajan gì be trais fin quatter contacts na saja quai nagin problem. Il contact-tracing funcziunia ed els hajan er avunda glieud per garantir quest servetsch vinavant.
En il Grischun èn actualmain 10 persunas en isolaziun, 14 en quarantina ed ina persuna en l’ospital.


text:
Portobuffolè
Portobuffolè [1] (ma, segont en quach autorévol disiunàre online, apò Portobuffolé[2]; en vèneto: Portobufołè) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Treviso.
El g'ha 792 abitàncc (dàto del Dicember 2013[3]), condena superfìce de 5,0 km² e 'na densità de popolasiù de 158 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Gaiarine, Mansuè e co la pruvìncia de Pordenone (cümü de Brugnera e Prata di Pordenone).
El cèntro comünàl el se tróa sö giü dei póch tòch de tèra de la Pruvìncia de Treviso sö la spónda mansìna de la Livènsa, che per en ciapèl del sò percórs la sègna envéce el cunfì col Friuli. L'urìgin del paés l'è ligàda a 'n pórt flüviàl nasìt a ridòs de 'na cürva a gombèt de chèsto fiöm, ma 'l prim nùcleo abitàt par che 'l sàpe stat piötòst chèla che adès l'è la frasiù de Settimo, ciamàda Septimum de Liquentia en época romàna perchè l'ìa 'n vilàgio rüràl nasìt a sèt mìglia de la cità de Opitergium (la Odèrso del dé d'encö). El teretóre del cümü el töl dét apò a le frasiù de Faè e Ronche.
El paés de Portobuffolè l'è Bandiéra Aràncio del Touring Club Italià, de vizità gh'è la Pórta Friuli e 'l Dòm dedicàt ai Sancc Marco evangelista e Prosdocimo vèscof. La paròchia la fà part de la Diòcezi de Vitòrio Vèneto.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ ISTAT - Elenco dei codici statistici e delle denominazioni delle unità territoriali
- ↑ www.dipionline.it
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
L'Ospital chantunal a Cuira è sa prepara durant las davosas emnas per l'unda da pazients cun il coronavirus che vegn spetgada. Tut las forzas èn vegnidas mobilisadas per pudair garantir uschè bleras plazzas intensivas sco pussaivel, uschia il directur Arnold Bachmann.
Nus avain ina capacitad da plazzas intensivas dubel uschè auta sco il chantun Tessin e quai tar circa la mesadad da la populaziun. Uschia ch'ins po dir che nus avain la quadrupla capacitad da plazzas intensivas e da respiraziun ch'il Tessin.
Ensemen cun las 9 plazzas a Samedan vegnian ins en il Grischun sin 51 plazzas per pazients che dovran tgira intensiva.
Situaziun da persunal acuta
Mal il venter ad Arnold Bachmann fa dentant la situaziun da persunal. I saja bain uschia che l'ospital chantunal è uss mo emplenì per la mesadad. Dentant las persunas ch'han uss pauc da far n'han betg las medemas qualificaziuns sco las persunas ch'han bler da far cun il coronavirus. Perquai tschertga l'Ospital chantunal actualmain 41 persunas cun la dretga qualificaziun per pudair tgirar persunas sin las staziuns intensivas.


text:
L'interrogaziun da las proximas emnas duai avair lieu en l'ambassada ecuadoriana a Londra, ha fatg a savair il ministeri da l'exteriur da l'Ecuador.
La Svezia haja gia dapi in onn sa spruvà da savair interrogar Assange en chaussa. In emprima dumonda aveva l’Ecuador refusà per motivs formals.
Assange aveva tschertgà asil en l’ambassada ecuadoriana il zercladur 2012 per ch’el na vegnia betg surdà a las autoritads svedaisas. Il motiv è ch’el na leva betg vegnir extradì ni a la Svezia ni als Stadis Unids.
En ils Stadis Unids smanatscha Julian Assange in lung chasti d’arrest pervi da las scuvertas da Wikileaks – perfin la paina da mort fiss pussibla.
RR novitads 11:00


text:
Eurovision Song Contest 2020: Termin d'annunzia
Grazia fitg per las grondiusas chanzuns.
La selecziun da las chanzuns e dals artists succeda sur plirs stgalims e pliras etappas tras in panel d’aspectaturs da 100 persunas ed ina giuria internaziunala da 20 persunas.
Tut ils candidats vegnan infurmads fin la fin dal 2019 davart il resultat da la procedura da tscherna.
Tut las chanzuns che na sa qualifitgeschan betg na vegnan betg publitgaadas.
Tut las infurmaziuns davart la selecziun svizra chattais vus sut srf.ch/eurovision


text:
Prevenziun
Cun le conzet de prevenziun él miné en general strategies ti seturs dl sozial, dla sanité y dla iustizia che á le fin prinzipal da smendrí o da eliminé risć prigorusc.
La prevenziun da dependënzes se crüzia de formes desvalies dla dependënza. La dependënza é n problem coletif che atoca döta la sozieté te seturs sciöche la sanité, le sozial, la familia, la jonëza, la segurëza, l’economia y le laur.
N setur important dl laur por la jonëza é laur de prevenziun: al dess gní cherié les condiziuns generales, a na moda che la jonëza pois se svilupé te na manira lëdia. Tl setur dla prevenziun de dependënzes vëgnel insciö svilupé strategies y conzec por valorisé les ressurses dla prosona te n contest sozial y istituzional stabil. Comportamënc dependënc te sües formes plü desvalies dess gní tignides fora.
Sostëgn y sorvisc por colaboradësses y colaboradus volontars a tëmp plëgn
L’Ofize Laur por y cun la jonëza é n partner costant de proiec de prevenziun de dependënzes y laora adöm cun le Forum Prävention . L’Ofize provinzial é la sënta de referimënt por dötes les porsones y istituziuns tl Sütirol che ó fá de pici o gragn proiec de prevenziun, de informaziun y de consulënza tl setur.


text:
Schaner
14-01, Cuira
RTR preschenta il 38avel Top Pop Rumantsch: Il quintet sursilvan Satöry e la chanzun «Tuttina (tgei che vegn)».
19-01, Cuira
Davent dals 19 da schaner emetta RTR ord in nov studio da televisiun. La tecnica e la grafica dal studio modernisà correspundan a las pretensiuns dad oz.
22-29/01, Soloturn
Als «Dis da film da Soloturn» è vegnì mussà il film da RTR «Ora et laborà – ed il Flyers» da Stefan Dobler.
24-01, Cuira
Per l’emprima giada emetta RTR sin rtr.ch in video-livestream. Quai dal derbi da hockey engiadinais tranter San Murezzan ed Engiadina.
Favrer
02-02, Laax
RTR envida a la premiera dal film «Salums - Insla dils beai?» d’Eligi Derungs. Il film mussa istorgias ch’han influenzà e midà quest aclaun a l’ur da la vischnanca da Laax.
02-15/02, Vail/Beaver Creek, USA
RTR rapporta era via livestream dal campiunadi mundial da skis alpin. Roman Dobler ed Andreas Wieland commenteschan tut las 11 cursas da skis live cun tun e maletg sin rtr.ch.
17-02, Cuira
RTR ha ina nova pagina d’internet www.rtr.ch. Quella sa preschenta en in layout modern ed attractiv, survesaivel, bain structurà e metta il focus sin las novitads da las regiuns.
Ina nova purschida è era PLAY RTR per guardar cuntegns da video cura, co e nua ch’ins vul. PLAY RTR datti era sco app per telefonin u tablet.
22-02, Cuira
RTR emetta il fim: «Arno Camenisch – mund sutsu». Christina Pollina e Gian Rupf han accumpagnà Arno Camenisch sin ses viadi a New York ed era visità cun el ses vitg nativ da Tavanasa.
23-02, Cuira
Il cusseglier federal Alain Berset visita RTR e stat a disposiziun per ina discussiun cun il persunal.
Mars
03-03, Cuira
Il directur general da la SRG SSR Roger de Weck visita RTR. En il center da las discussiuns èn las sfidas politicas actualas.
04-03, Cuira
La SRG SSR preschenta la «politbox», sia nova offerta digitala per las elecziuns naziunalas 2015. La finamira da la app «politbox»: examinar la savida generala en connex cun la politica e la societad svizra. Per RTR tgira il correspundent da la chasa federala Adrian Camartin l’app.
08-03, Engiadina
RTR rapporta live dal maraton da skis engiadinais, e quai per rumantsch, tudestg e talian. Per mussar tge che RTR fa durant l’occurrenza èn vegnids envidads giasts che han gì la chaschun da guardar davos las culissas dal maraton.
Avrigl
08-04, Cuira
Lauri Kivinen, il directur da YLE, radio/tv Finlanda, visita la chasa RTR.
08-04, Cuira
Il Cussegl dal public undrescha Petra Rothmund da la TR cun il premi schurnalistic SRG.R per ses film «Dal magic Wood al Action Wood». Il film dat invista en in mund mirveglius en la Val d’Avras che vegn nizzegià da la scena da bouldrar internaziunala.
15-04, Cuira
Ils 15 d’avrigl 2015 avess Tista Murk barmier 100 onns. RTR sa regorda durant il mais d’avrigl da ses piunier, lascha vegnir a pled anteriurs collegas e surtut era Tista Murk sez.
16-04, Cuira
En il rom d’ina discussiun al podium discurra il schefredactur da RTR, Gian Ramming, cun Oliver Krickel, schef da program dal BRF (Belgischer Rundfunk) e Reto Stifel, schefredactur EB/PL (Posta Ladina) davart l’avegnir digital da las medias – la conclusiun: online first, novitads relevantas tutgan immediat en la rait.
29-04, Puntraschigna
RTR preschenta il film: «Nòs somos todos uma famìlia – Portugais en l’Engiadin’Ota» da Ruedi Bruderer. Il film dat invista en il mintgadi da la cuminanza portugaisa e sa fatschenta cun dumondas d’integraziun.
Matg
01-07/05, Milaun
Ils dus correspundents engiadinais da RTR, Anna Caprez ed Armon Schlegel, rapportan durant l’emprima emna da l’exposiziun mundiala ExpoMilano mintga di en il radio, la televisiun e sin rtr.ch.
05-05, Cuira
En collavuraziun cun la SRG SSR organisescha la Chadaina da Fortuna in di naziunal da collecta per las unfrendas dal terratrembel en il Nepal. En la centrala da RTR a Cuira prendan persunalitads sco p.ex. ils cusseglier guvernativs Jon Domenic Parolini e Mario Cavigelli, il directur da la banca Raiffeisen Pierin Vincenz ed uvestg Vitus Huonder encunter ils telefons da donaziun.
11-05, Trento
Al «Trento film festival» en l’Italia vegn il film «Resuns» d’Aline Sutter e Céline Carridroit premià cun la Genziana d’Argento sco meglier film documentar. Il film che fa in viadi tras la cuntrada grischuna ed ils idioms rumantschs è vegnì realisà en coproducziun cun RTR.
14-17/05, Mustér
RTR rapporta dal Festival svizzer per chors d’uffants (SKJF). 34 chors cun 1’200 uffants da tut las quatter regiuns linguisticas da la Svizra s’entaupan a Mustér per chantar e preschentar al public lur chanzuns.
19-05, Turitg
A chaschun d’in inscunter annual tgira RTR il contact cun ils cineasts libers rumantschs. Il 2015 ha quel gì lieu a Turitg.
28-05, Cuira
RTR preschenta il 39avel Top Pop Rumantsch: Katja Wolf e Marius Deflorin chantan «Igl ei sco igl ei».
29-05, Turitg
RTR visita la diaspora ed envida Rumantschas e Rumantschs da la Bassa da star «da cumpagnia» en il studio da televisiun a Leutschenbach. Ils 30 da matg ha lura era lieu la radunanza generala da la SRG.R en las medemas localitads a Turitg.
30-05, Turitg
A chaschun da la radunanza annuala da la SRG.R è la chanceliera federala Corina Casanova vegnida undrada cun il premi da la SRG.R. Quai per ses engaschi per il rumantsch e per ina Svizra quadrilingua. Tenor il president da la SRG.R, Oscar Knapp, è Corina Casanova ina impurtanta ambassadura per il rumantsch.
Zercladur
Cuira
La plattafurma, la rubrica «Simsalabim» e tut las activitads per uffants da RTR vegnan realisadas en l’avegnir sut il titel dal «Minisguard».
Cuira
En collavuraziun cun RTR ha la Scola auta da pedagogia dal Grischun elavurà il med da lingua online interactiv «Chapeschas?» per emprender a moda receptiva da chapir il rumantsch. Tut las contribuziuns da video ed audio duvradas derivan da l’archiv da RTR.
04-06, Cuira
RTR tschertga ils Rumantschs a l’ester. Dapi il favrer 2015 ha Paula Nay, redactura TR, chattà passa 200 Rumantschas e Rumantschs en l’entir mund. Ina charta mundiala interactiva dal project «Da lunsch davent» mussa tgi che viva nua.
13-06, Meiringen
RTR è preschent a la Festa svizra da chant a Meiringen. Registradas vegnan tut las chanzuns da concurrenza ed il concert da gala dals trais gronds chors virils rumantschs (Ligia Grischa, Lumnezia, Surses).
14-06, Berna
La SRG SSR sa legra dal GEA a la nova lescha da radio e televisiun (LRTV/RTVG). La lescha va en vigur 2016 e regla da nov il sistem da taxas. Cun 50,1% encunter 49,0% è la nova lescha vegnida acceptada. En il Grischun han 50,9% ditg gea a la lescha.
14-06, Cuira
RTR rapporta dal gieu da qualificaziun per il campiunadi europeic da ballape tranter la Lituania e la Svizra. I dat era ina premiera: Roger Alig commentescha il gieu en il livestream sin rtr.ch e RTR mussa il gieu era sin SRF+.
Fanadur
05-07, Cuira
«Sas anc?» Durant la stad emetta la TR mintga dumengia films or da l’archiv da RTR – films che valan, tenor il redactur Arnold Rauch, la paina da vegnir mussads anc ina giada.
14-07, Cuira
RTR e la Lia Rumantscha preschentan «Sultan e Tamazi» – in nov disc cumpact da la retscha TOP KIDS.
18-19/07, Laax
RTR e la Lia Rumantscha èn preschents a la festa d’uffants a Laax. Marionna Lombriser e Sandra Carisch raquintan istorgias e chantan chanzuns per uffants e mainan ils uffants en in mund plain magia.
25-07, Tavau
Ina squadra da RTR participescha al Swissalpine 2015 e RTR rapporta da quel en sias emissiuns da sport.
08-11/07, Cracovia, Pologna
RTR è preschent al festival da folk da l’Uniun europeica en Pologna cun Robin Mark da Razén e ses quartet da musica populara.
23-25/07, Degen
RTR rapporta durant trais dis en il radio e sin battaporta.ch da l’Open Air Lumnezia 2015. RTR è preschent a l’Open Air Lumnezia – era sco partenari da medias - dapi l’entschatta, pia dapi passa 30 onns.
Avust
01-08, Cuira
«Per culms e vals» è il motto da l’emissiun naziunala da televisiun da la SRG SSR per il prim d’avust. Per RTR fa Maria Victoria Haas viadi en crusch e travers tras la Svizra. Ella visita p.ex. in scutinader da chavals sin l’Alp Flex e la chasa «ballantschada» ch’il fundatur da zai ski Simon Jacomet ha construì a Surrein.
02-08, Ftan
RTR mussa en ils Cuntrasts «L’Institut otalpin a Ftan – tranter fin ed avegnir», in film che documentescha las turbulenzas enturn l’institut ch’era en privel da vegnir serrà pervia da problems finanzials.
28-08, Cuira
Ils 28 d’avust organiseschan RTR, SRF (studio regiunal dal Grischun) e la chasa editura Somedia en l’auditori da la BCG (Banca Chantunala Grischuna) in podium d’elecziun. En il center: la nova delegaziun grischuna en il parlament federal che vegn elegì ils 18 d’october. L’idea è da laschar vegnir a pled la giuventetgna tar questa decisiun politica. En preschientscha da 300 persunas fan scolaras e scolars dumondas als politichers.
Cuira
Ils resultats da la retschertga da persunal SRG SSR (fatga il matg) èn enconuschents ed èn fitg positivs tar RTR.
Settember
06-09, Duin
RTR envida a la premiera dal film «Mo il tic tac da l’ura». L’autur Eligi Derungs ha documentà cun la camera durant in’entir onn il manaschi da la scola cumplessiva da Duin.
07-09, Berna
Suenter in emprim program da spargn da 20 milliuns francs pervia da main entradas da reclama, sto la SRG SSR spargnar a partir dal 2016 ulteriurs 40 milliuns. Las raschuns: la decisiun dal cussegl federal ch’ils pajataxas na ston betg pajar la taglia sin la plivalur e la cumpart pli gronda da las entradas da taxa per ils emetturs privats. RTR sto spargnar 600’000 francs.
14-09, Cuira
SRF cumenza cun la fasa da pilot per ina nova emissiun d’infurmaziun da mezdi, «Schweiz am Mittag». SRF surpiglia era contribuziuns da la Televisiun Rumantscha.
15-09, Cuira
Ensemen cun la SRG SSR organisescha la Chadaina da Fortuna in di naziunal da solidaritad per fugitivs. Era en la centrala a Cuira prendan numerusas persunalitads puspè encunter ils telefons da donaziun.
17-09, Cuira
RTR preschenta il 40avel Top Pop Rumantsch – «Mia olma» da Mattiu Defuns.
22-09, Cuira
Ina delegaziun da la Televiziunea Romana (TVR) da Timisora en Rumenia visita RTR. Els èn vegnids a Cuira per in barat d’experientscha e per guardar co che RTR lavura.
24-09, Cuira
Il cussegl d’administraziun da la SRG SSR è per ina seduta da lavur en Chasa RTR. El sa lascha infurmar da la suprastanza SRG.R davart las sfidas per la societad purtadra rumantscha e per RTR.
25-09, Cuira
La dieta naziunala SRG SSR, sut il patrunadi da la SRG.R, tematisescha la contribuziun da la SSR a la democrazia. Il referat da basa fa Walter Thurnherr, secretari general dal departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun (Datec).
October
03-10, Cuira
Premiera grischuna dal film da kino «Schellenursli - Ursin». RTR ha sustenì la realisaziun dal film cun ina contribuziun finanziala.
13-10, Cuira
RTR preschenta il nov TOP CHORS vol. 8: Chor viril Surses. Sin il disc cumpact èn da chattar p.ex. ovras dal cumponist Gion Antoni Derungs e chanzuns cun texts dal poet pader Alexander Lozza.
18-10, Cuira
La Chasa RTR è il center da medias per l’entir Grischun la dumengia da las elecziuns per il parlament federal. Tschintg chadainas da radio (RR, RSO, RSI, Regi, RTS), quatter chadainas da televisiun (TR, SRF, TSO, RSI) e ca. 10 gasettas rapportan da las elecziuns. Dasperas èn era tozzels politichers e schurnalists en Chasa RTR.
November
06-08/11 Domat
RTR rapporta dals 25avels dis da litteratura che han quest onn il tema: Cuntrabanda. RTR emetta discurs al radio, ils «Cuntrasts» en la televisiun ed infurmescha sin la pagina rtr.ch.
07-11, Vella
«Giuventetgna e musica populara»: sut quest titel fan ils radios da la SSR SRG tschintg emissiuns da chant e musica en l’entira Svizra. A quella a Vella participeschan trais furmaziuns dal Grischun: la «Musica giuvenila Lumnezia», «Ils Janetts da Stugl» e la «Kapelle Oberalp».
30-11, Cuira
RTR preschenta ina premiera en il rom dal Top Pop Rumantsch – ina chanzun da Nadal cun la furmaziun Acavoce, il sextet vocal da Domat.
December
01-12, Cuira
RTR fa puspè sia acziun d’advent e regala mintga di durant il temp d’advent en il Radio Rumantsch in pachet cun bellas surpraisas.
02-12, Cuira
Premiera grischuna dal film da kino «Heidi». RTR ha sustenì la realisaziun dal film cun ina contribuziun finanziala.
11-12, Grischun
RTR è preschenta en ils kinos dal Grischun cun in nov spot. Il spot duai animar da s’interessar e s’annunziar per ina plazza tar RTR.
15-12, Cuira
RTR preschenta cun «Oh, tge bel è Panama» il davos disc cumpact da la retscha TOP KIDS.
16-12, Cuira
«Schischuri», quai è il pled rumantsch da l'onn 2015. La giuria ha gì dad eleger tranter 130 propostas fatgas d’audituras ed auditurs da RTR.
20-12, Landquart
L’emissiun «Cuntrasts» da la TR stat sut l’ensaina da Nadal ed il chant da la romantica. RTR emetta ina filmada dal concert d’Origen en la halla da la Viafier retica a Landquart.
27-12, Cuira
RTR preschenta il film da Eligi Derungs «Ils novs vischins da Laax», in film sur dal center per requirents d’asil avert il favrer 2015.
28-12, Cuira
Sco mintg’onn rimna RTR era quest onn per l’acziun caritativa «2xNadal». Marionna Lombriser visita Salouf e Vella a la tschertga da pachets per persunas basegnusas.
Visitas en chasa RTR
Durant il 2015 han passa 944 persunas (43 gruppas) visità la chasa RTR.


text:
Quest settember è vegnì preschentà ina nova varianta per la pendiculara Flem-Cassons. Quai suenter che Flem ha concedì in credit da 20 milliuns francs per la nova colliaziun a l'Arena tectonica Sardona. Tar la nova varianta duai dar fermadas a Foppas e Stargels. L'organisaziun Pro Cassons è cuntenta cun questa decisiun.
L'istorgia davos il project
- 2008 – Reto Gurtner da l'Arena Alva communitgescha che la pendiculara da Cassons vegnia serrada il 2010.
- Sulettamain remplazzar la suga da la pendiculara per survegnir er en il futur la concessiun custass radund in milliun francs.
- 2009 – vegn fundà la pro Cassons cun l'intent da rimnar il milliun francs per remplazzar la suga.
- 2010 – la pendiculara veglia da Cassons survegn la lubientscha fin la fin 2015.
- I vegn preschenta pliras variantas co cuntanscher il fil da Cassons. La varianta Y vegn favurisada.
- L'october 2015 cursescha la pendiculara da Cassons per la davos giada.
- 2017 – l'Arena Alva preschenta ina pendiculara futuristica cun plaz per 250 persunas, Flem Nagens, ils Cugns, custs 150 milliuns
- 2019 nova varianta da pendiculara cun 150 plazs, custs 80 milliuns
RR novitads 12:15


text:
Avant trais onns ha il cuschinier Riccardo Wolf avert sia emprima atgna ustaria. Il siemi ha dentant magari svelt mida colur. La pandemia da corona ha serrà er la Posta Veglia strusch ch’ella era averta. Il giuven ustier n'ha dentant betg fiers la palutta en in chantun. La Posta Veglia è averta e marscha, e cumbatta uss cun in nov problem. Tut la gastronomia tschertga persunal.
Jau hai gì ina mancanza da persunal da 30%. Quai ha tanschì da metter sin il chau mes manaschi. Jau hai savì avrir be la saira, da mezdi hai jau stuì serrar. Blers e bleras en nossa branscha han pers la fidanza ed han tschertgà in auter job.
Riccardo Wolf ha empruvà da tut per tener en vita ses affar. El ha grazia d'improvisaziuns sco take away survivì mesiras da protecziun e lockdown. Dar si u tegnair la dira? Er Riccardo Wolf sa dumonda mintgatant sch’i vala quest sforz enorm.


text:
A Ferguson en ils Stadis Unids da l’America hai dà il november 2014 demonstraziuns e cravals. La raschun è ch'il policist ch’ha sajettà il giuven Michael Brown sto betg ir avant dretgira. Ils demonstrants pretendan ch’il policist avessi betg sajettà sch’i fiss betg stà ina persuna da pel stgira. Blers americans èn da l’opiniun che persunas cun pel stgira vegnan discriminadas. Nus declerain pertge.
Lexicon D Discriminaziun
Blers americans èn da l’opiniun che persunas cun pel stgira vegnan discriminadas. Nus declerain pertge.
az


text:
Red celer del Canton Tesin
La red celer del Canton Tesin a l'è la red ferroviaria regionala del Canton Tesin, e che la conliga el Canton direttament a l'Aeroport de Malpensa e indirettament a Milan.
A l'è fada de ses lign: Cinch gestii de la società Italo-svizzera TiLo e vuna, la linia S60, ferrovia Lugan-Pont Tresa, dij Ferrovie Luganesi.
El center de la red a l'è la stazion de Bellinzona, e 'l coeur la linia S10, che la taja el Canton a mità.
La red intrega a l'è longa 310,2 km e la gh'ha 64 stazion.
LignModifega
StoriaModifega
L'ideja de on sistema in stil S-Bahn la nass in del 2001, in l'ambit di accord cont l'Italia per el straport transfrontalee. In del 2004 la nass la società TiLo e dal 12 dicember 2004 nassen offizialment i lign S1, S2 e S3.
Dal 13 dicember 2008, in accordi cont la Region Lombardia, i numer a hinn cambiaa per sconfondés no cont i lign del servizzi feroviari suburban de Milan. La linia pussee importanta la resta la S10, che la interscambia cont la linia S11 de Milan a Ciass e, finna al 2010, a Comm.
In del 2010 a hinn giontaa i lign S40 e S50.
In del 2018, cont la vertura de la Stabio-Arcisaa del 7 de genar 2018 a l'è mudaa el servizzi e la S40 e S50 riven a Vares.
Dal giugn 2018 on treno su du de la S40 el va finna a Malpensa T2, e 'l sostituiss la S30 de la tratta in tra Galaraa e Milan. Con la vertura de la galleria de bas del Monscender i treni servissen puu i stazion intermedi de Lamon, Tavern, Mezzvich e Rivera, per le che l'è fada su la linia S90.
Material rotabilModifega
In su la pupart di lign (10, 20, 30, 40, 50) a l'è doperaa l'Elettrotreno FFS RABe 524.
In su la linia 20 a l'è anca doperaa el treno navetta FFS RBDe 4/4.
In su la linia a scartament metrich S60, inveci, a hinn doperaa domà i Elettrotreni FLP Be 4/8 21-25.
Vos correlaaModifega
Alter progettModifega
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Rete celere del Canton Ticino


text:
Per quels che vulan anc cudischar ina pernottaziun en ina chamona da CAS, cusseglia Bruno Lüthi da sa concentrar sin ils lavurdis. Tschertas chamonas hajan stuì sminuir lur capacitad per la mesadad, declera el.
(Anc) nagin boom, ma in trend
Malgrà la buna occupaziun – in veritabel boom da pernottar en chamonas da CAS na datti tenor Bruno Lüthi anc betg propi.
Nus sentin gia dapi in temp in trend da vacanzas en las muntognas e moviment en la natira. Tras il coronavirus vegn quel trend anc rinforzà.
Uschia spera el ch'i dettia ina buna stagiun per las chamonas, malgrà las mesiras da protecziun. Il factur il pli decisiv saja uschè u uschia l'aura. «Sch'igl è trid'aura vegnan las annullaziuns», explitgescha Bruno Lüthi.


text:
Gesü de Nazaret
Gesü de Nazareth (nom pupular: 'l Signur, cugnussüü anca 'me Gesü Crist o dumà Gesü, in milanes antigh Iesüss o Esüss, in cremasch Iésös o Iözös[1] in bergamàsch Jösös e Giösos[2],[3]), a l'è la figüra centrala del Cristianesim: a l'è el Fiö de Diu e Diu incarnaa. Per i Cristian, a l'è el Messia che parlen in de l'Antigh Testament; el Giüdaism al refüda questa visiun. Per l'Islam Gesü a l'è un prufeta e l'è anca una figüra, d'una quaj impurtanza, de alter religiun.
I funt principaj de infurmaziun de la vita e i insegnament de Gesü a hinn i quater Vangej canonigh, anca se gh'è di stüdius che disen che alter test pudarien vess impurtant anca lur per capì la sua vita e i sò insegnament.


text:
Davart ils motivs pertge che Balz Müller ha demissiunà la plazza da rectur a la scola cun radund 300 scolars, na datti actualmain nagin commentar.
Karsten Plöger surpiglia ils frandaivels
Avant curt ha il cussegl administrativ elegì Karsten Plöger interimistic sco rectur dal Lyceum Alpinum Zuoz. El manava fin uss la partiziun internaziunala. Balz Müller vegnia dentant ad instruir vinavant a la scola media en la partiziun da matura, uschia Nicole Greuters.
Surdada d’uffizi gia instradada
Per garantir in midament a la testa dal Lyceum Alpinum che exista dapi 112 onns, hajan Balz Müller e Karsten Plöger gia absolvì cuminaivel tut ils termins impurtants e surdà las lezias.
A partir da l’avust 2016 è Michael Gwerder prorectur al Lyceum Alpinum Zuoz, scriva la scola gia sin sia pagina online.
RR novitads 17:00


text:
Martin Candinas perschuada buca mo tras sia cumpetenza sin biars secturs. Cun siu far e demanar simpatic ed autentic eis el era in ambassadur optimal per nies cantun Grischun. Sia prestaziun duront l’actuala perioda d’uffeci a Berna ei excellenta. Cun siu engaschi per nossa regiun turistica ed ils plazs da lavur colligiai survarga el beinenqual politicher pli vegl. Nus duvrein tala glieud el cussegl naziunal per vegnir dominè agl avegnir. Cun siu engaschi e stil ademplescha el per mei la pli impurtonta cundiziun ch’in politicher sto haver: Credibilitad. Martin Candinas sa representar nies cantun, nossa regiun e populaziun a moda frestga e dinamica sin plaun naziunal. Perquei mettel jeu Martin Candinas duas gadas silla gliesta.
Rolf Bless, JeninsMartin Candinas perschuada buca mo tras sia cumpetenza sin biars secturs. Cun siu far e demanar simpatic ed autentic eis el era in ambassadur optimal per nies cantun Grischun. Sia prestaziun duront l’actuala perioda d’uffeci a Berna ei excellenta. Cun siu engaschi per nossa regiun turistica ed ils plazs da lavur colligiai survarga el beinenqual politicher pli vegl. Nus duvrein tala glieud el cussegl naziunal per vegnir dominè agl avegnir. Cun siu engaschi e stil ademplescha el per mei la pli impurtonta cundiziun ch’in politicher sto haver: Credibilitad. Martin Candinas sa representar nies cantun, nossa regiun e populaziun a moda frestga e dinamica sin plaun naziunal. Perquei mettel jeu Martin Candinas duas gadas silla gliesta.
Rolf Bless, JeninsMartin Candinas perschuada buca mo tras sia cumpetenza sin biars secturs. Cun siu far e demanar simpatic ed autentic eis el era in ambassadur optimal per nies cantun Grischun. Sia prestaziun duront l’actuala perioda d’uffeci a Berna ei excellenta. Cun siu engaschi per nossa regiun turistica ed ils plazs da lavur colligiai survarga el beinenqual politicher pli vegl. Nus duvrein tala glieud el cussegl naziunal per vegnir dominè agl avegnir. Cun siu engaschi e stil ademplescha el per mei la pli impurtonta cundiziun ch’in politicher sto haver: Credibilitad. Martin Candinas sa representar nies cantun, nossa regiun e populaziun a moda frestga e dinamica sin plaun naziunal. Perquei mettel jeu Martin Candinas duas gadas silla gliesta.
Rolf Bless, Jenins
06.10.2015 / Medien / /
Cumpetenza fundadaCumpetenza fundadaCumpetenza fundada
Martin Candinas perschuada buca mo tras sia cumpetenza sin biars secturs. Cun siu far e demanar simpatic ed autentic eis el era in ambassadur optimal per nies cantun Grischun. Sia prestaziun duront l’actuala perioda d’uffeci a Berna ei excellenta. Cun siu engaschi per nossa regiun turistica ed ils plazs da lavur colligiai survarga el beinenqual politicher pli vegl. Nus duvrein tala glieud el cussegl naziunal per vegnir dominè agl avegnir. Cun siu engaschi e stil ademplescha el per mei la pli impurtonta cundiziun ch’in politicher sto haver: Credibilitad. Martin Candinas sa representar nies cantun, nossa regiun e populaziun a moda frestga e dinamica sin plaun naziunal. Perquei mettel jeu Martin Candinas duas gadas silla gliesta.


text:
Dictatura
La dictatura è ina furma da pussanza ch’è segnada d’ina singula persuna regenta, il dictatur, u d’ina gruppa da persunas regenta (p.ex. ina partida, ina junta militara u ina famiglia) cun pussanza politica illimitada.[1] Tut tenor la furma differenzieschan ins oz tranter dictaturas autoritaras e dictaturas totalitaras (cf. sutvart ‹Concentraziun da la pussanza›).
DefiniziunEdit
Relaziun envers la pussanza legitimaEdit
Cun excepziun da fitg paucas dictaturas a temp limità en l’antica, constituescha in dictatur sia pussanza da princip betg a basa d’elecziuns libras. Entaifer la teoria da la politica vegnan talas dictaturas che sa refereschan be a sasezzas taxadas sco autocrazias. Per ordinari sa giustifitgescha in dictatur cun renviar ad in privel spezial u ad ina crisa dal stadi che be el possia resp. saja abel da metter ord via (exempels: Napoleun I il 1799, general Franco en Spagna il 1936, Salazar en il Portugal ils onns 1928/1932). Tenor la teoria politica e constituziunala po in dictatur ch’è vegnì a la pussanza tras in putsch puspè daventar legitim cun constituir sia pussanza a moda formalmain correcta (uschenumnada dictatura transitorica, p.ex. general Charles de Gaulle en Frantscha il 1958). Er ina democrazia po sa transfurmar en ina dictatura, sch’ina regenza ch’è vegnida elegida democraticamain sutminescha u allontanescha sia basa constituziunala sin via legala (dictatura presidiala en Germania ils onns 1930–1933) ubain sch’ils commembers dal parlament na vegnan betg pli elegids, mabain determinads per exempel tras il militar (quai ch’è tranter auter succedì repetidamain en la Tirchia suenter il 1945). Il pass decisiv che maina en la dictatura furma en quests cas la cuntravenziun sapientiva cunter la legitimitad da la regenza. Er in monarc ch’è vegnì a la pussanza a moda legitima po daventar in dictatur, numnadamain sch’el schlargia cun agid da mesiras correspundentas si’autoritad a moda anticonstituziunala. In’ulteriura differenziaziun è – tut tenor l’orientaziun politica – pussaivla cun denominar ‹dictaturas dal proletariat› communisticas resp. dictaturas faschisticas ch’èn tuttas duas drizzadas cunter la furma statala liberala.[2]
En la perspectiva istorica na vala betg mintga furma statala senza elecziuns libras sco dictatura. En la monarchia po l’access a la pussanza esser reglada a moda ereditara u tras elecziun (p.ex. tar l’elecziun da l’imperatur tudestg-roman tras ils prinzis electurs). Sche questa pretensiun da pussanza vala generalmain sco legitima, na discurran ins betg d’ina dictatura. Quai n’è er betg il cas tar la monarchia absoluta, en la quala la pussanza dal regent è illimitada. Cuntrari a l’absolutissem vegn la tirannia – sco furma illegitima, degenerada e despotica da la monarchia – subsummada tenor la definiziun odierna sut la noziun generala da la dictatura.
Concentraziun da la pussanzaEdit
En la dictatura vegn la separaziun da las pussanzas, sco ch’ella è s’etablida en il decurs dal temp modern, messa ord funcziun e tras quai er la protecziun dals dretgs fundamentals dal singul burgais. La pussanza dal dictatur, saja quai ina singula persuna u ina gruppa, è illimitada. El controllescha – sper la legislaziun – en spezial er ils meds repressivs statals ch’appartegnan tradiziunalmain a l’executiva: il militar, la giustia, la polizia e las autoritads statalas. Surtut il militar na vegn betg pli controllà dal parlament, mabain dal dictatur, e na po betg be vegnir duvrà per la defensiun naziunala, mabain er a l’intern cunter in’opposiziun che vegn declerada sco inimi dal stadi. La giustia na po betg pli derschar a moda independenta, mabain suonda la legislaziun dictatorica u instrucziuns directas.
Quests meds repressivs na tanschan savens betg per mantegnair la pussanza; perquai ston vegnir controllads ulteriurs secturs da la societad. Il dictatur sa suttametta er las structuras economicas, il sistem da furmaziun, la pressa e las medias sco er ils meds da communicaziun sco il traffic da novitads e da datas.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner è sa fatga valair ina furma extrema da la dictatura autoritara da fin qua, numnadamain la dictatura totalitara. La dictatura autoritara lascha a l’individi anc tscherts spazis d’agir privats, sco per exempel l’exercizi da la religiun, e sa cuntenta cun in cumportament politic adequat. La dictatura totalitara è percunter caracterisada da l’emprova da tschiffar cumplettamain ils singuls individis e d’impedir ch’i sa furmia in pensar liber; quai succeda cun agid d’ina mobilisaziun politica permanenta e da la structura d’organisaziun correspundenta.[3] Questa sutdivisiun sistematica da las dictaturas deriva dal politolog Juan Linz. En l’Italia ha il term dittatore mantegnì almain fin en il 19avel tschientaner la muntada oriunda, numnadamain in uffizi cun cumpetenzas infinitas, ma a temp limità. Il Venezian Attilo Bandiera, ch’ha fundà il 1840 l’associaziun secreta Esperia, ha proponì il 1842 questa furma da pussanza al cumbattant per la libertad Giuseppe Mazzini. Quel ha percunter refusà l’idea d’ina «dictatura revoluziunara».[4] Ils 11 d’avust 1848, en vista a la bloccada da Venezia tras truppas austriacas, è Daniele Manin vegnì munì dal parlament da la citad – ch’era vegnì elegì democraticamain – cun il «plainpudair illimità» da dictatur. L’onn 1860 ha Giuseppe Garibaldi instituì sasez en num dal retg Vittore Emanuelle II sco dictatur da la Sicilia. Ed er la dictatura faschistica taliana dal 20avel tschientaner sut Benito Mussolini è sa referida en ses simbols sapientivamain a la Roma antica.
Entaifer la scienza pli nova vegn ultra da quai fatg la differenza tranter sistems ibrids, reschims ibrids u reschims da zonas grischas; quels èn situads tranter ina democrazia ch’exista formalmain ed ina dictatura autocratica, a la quala la furma statala s’avischina facticamain. A questas furmas intermediaras appartegnan tranter auter ils concepts da la democrazia defecta (Wolfgang Merkel), da la democrazia illiberala (Fareed Zakaria), da la democrazia delegativa (Guillermo O’Donnell), da l’autoritarissem cumpetitiv (Steven Levitsky & Lucan A. Way), da l’autoritarissem electoral (Andreas Schedler) u dal reschim ibrid (Friedbert W. Rüb).
En uschenumnads failed states (stadis ch’han fatg naufragi) pon acturs nunstatals occupar la posiziun d’instituziuns statalas ed etablir in nov ed agen urden (p.ex. mafia, warlords u organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas).
Exempels istoricsEdit
La dictatura romanaEdit
Il term ‹dictatura› deriva dal latin. En la Roma antica (avant Sulla) era il dictator in uffizi che vegniva occupà be en grond privel e be per in mez u pli tard in entir onn e che passava en talas situaziuns al lieu dals dus consuls che regivan uschiglio communablamain. L’incumbensa ed il spazi d’agir dal dictatur eran definids cleramain. Renumà è daventà il dictatur Quintus Fabius Maximus ch’ils Romans han mess en uffizi dal temp che la republica romana vegniva smanatschada da vart da Carthago tras Hannibal – ed il qual dueva entrar en l’istorgia sco cunctator (targlinader).
In dictatur roman vegniva elegì d’in consul per incumbensa dal senat per ina perioda da betg dapli che sis mais, e quai a l’entschatta per defender il pajais cunter inimis e pli tard per cumbatter tumults a l’intern dal pajais. El na dastgava ni midar la constituziun ni declerar guerras ed er betg incassar novas taglias dals burgais romans. Entaifer quests cunfins sa concentrava la pussanza, ch’era uschiglio repartida sin pliras instituziuns, en ses mauns. Ils consuls eran subordinads al dictatur, las cumpetenzas dals tribuns dal pievel vegnivan messas ord funcziun, medemamain il dretg d’appellaziun dals burgais davant curts penalas.[5] Il dictatur sez na pudeva betg vegnir cità avant il tribunal per decisiuns ch’el aveva prendì durant ses temp d’uffizi. Ina posiziun talmain sacrosancta possedevan uschiglio be ils tribuns dal pievel sco represchentants dal pievel che giudevan ina protecziun speziala.
La dictatura romana na po strusch vegnir messa a pèr cun reschims dictatorics dal temp modern. I sa tractava plitost d’ina furma da la regenza da crisa instituziunalisada che vegniva applitgada en cas d’urgenza. Quella allontanava per in tschert temp ils impediments da la constituziun collegiala tranter magistrat e consulat ch’engrevgiavan la procedura da decisiun en situaziuns extraordinarias (commando da guerra resp. restituziun da l’urden a l’intern dal pajais). D’ina dictatura en il senn dal pled odiern sa differenziava ella però tras quai ch’i sa tractava d’ina instituziun legitima, la quala era limitada tant en sia pussanza sco er en sia durada. Sco argumentaziun ideologica per la necessitad apparenta d’ina dictatura d’urgenza (en il senn d’ina regenza autocratica che remplazza dretgs fundamentals tras ina legislaziun extraordinaria) vegn l’exempel roman però allegà fin oz. Vers la fin da la republica romana è creschì il privel ch’i vegnia fatg maldiever da la dictatura romana per finamiras despoticas da singuls acturs politics. Quai è surtut sa mussà dapi la Terza Guerra punica en la crisa da la republica sut Sulla. La finala èsi reussì a Cesar il favrer da l’onn 44 a.C. da chatschar tras ina dictatura per vita duranta; quai ha furmà in dals motivs, daco ch’el è vegnì assassinà ils 15 da mars dal medem onn.
Reglamentaziuns d’urgenza en las constituziuns tudestgas dal 1871 al 1933/1945Edit
- Imperi tudestg dal 1871: il § 10 da la lescha da l’Imperi dals 30 da december 1871 è vegnì numnà, sa referind a l’instituziun romana da la dictatura, il ‹paragraf da dictatura›. I sa tractava d’ina lescha d’urgenza per la regiun Alsazia-Lorena, la quala è vegnida incorporada suenter la guerra a l’Imperi tudestg. En cas da privel per la segirezza publica ha l’executiva retschet ina pussanza quasi illimitada incl. la pussaivladad da duvrar truppas a l’intern dal pajais. Questa lescha sa basava sin la lescha franzosa dals 9 d’avust 1849 areguard il stadi d’assedi ed è vegnida remplazzada tras la lescha imperiala dal 1902.
- Republica da Weimar dal 1919: Er l’artitgel 48 da la constituziun da Weimar è vegnì designà sco ‹artitgel da dictatura›. Quel purscheva al chancelier da l’imperi la pussaivladad da reger cun agid d’ordinaziuns d’urgenza segnadas dal president da l’imperi, e quai per exempel per abatter tumults a l’intern dal pajais u per proceder cunter singuls pajais da l’imperi. Ensemen cun il chancelier da l’imperi Gustav Stresemann ha il president da l’imperi Friedrich Ebert applitgà quest artitgel pliras giadas il 1923/24 cunter la Saxonia e la Turinga.
- Terz Reich: Cun l’Ordinaziun dal president da l’imperi per la protecziun dal pievel e dal stadi (‹Ordinaziun da l’incendi dal Reichstag›) dals 28 da favrer 1933 ha il president da l’imperi Paul von Hindenburg pussibilità ad Adolf Hitler d’allontanar illimitadamain («ad interim») ils dretgs fundamentals individuals dals burgais sco per exempel la libertad da reuniun, la libertad da pressa u il secret postal. Facticamain è vegnida erigida uschia ina ‹dictatura da consens›. Quest’ordinaziun n’è mai vegnida abolida dals naziunalsocialists ed ha furmà fin la fin dal naziunalsocialissem in dals fundaments da la dictatura da Hitler ch’ha durà dudesch onns (1933–1945). Cun la lescha d’autorisaziun ch’è suandada ils 24 da mars 1933 ha il Reichstag prendì a sasez la pussaivladad constituziunala da dismetter questas mesiras.[6]
Caracteristicas d’ina dictaturaEdit
Violaziun dals dretgs da l’uman e dals burgaisEdit
Dretgs umans cumpetan a mintga singul uman e na pon betg vegnir retratgs, mabain sulettamain violads. Quai succeda repetidamain en dictaturas, perquai ch’ils despots resp. la partida u la ‹classa regenta› vulan mantegnair lur pussanza. Savens duain violaziuns dals dretgs umans servir ad ina ‹finamira suprema› apparenta u al ‹progress›. Las intervenziuns tanschan da la restricziun da la libertad da manifestar l’atgna opiniun fin a la persecuziun violenta d’adversaris politics u d’entiras gruppas da la populaziun.
Giustia senza independenzaEdit
- Ignorar reglas fundamentalas eticas.
- Metter – formalmain u socialmain – ord vigur la presumziun d’innocenza.
- Il princip da la commensurabladad vegn mess ord vigur: i vegnan relaschadas leschas penalas, en las qualas vegn smanatschà cun chastis ch’èn bundant pli severs che quai che la grevezza dal fatg commess laschass spetgar.
- Dretgs da libertad persunals vegnan abrogads; savens èn colliadas cun quai arrestaziuns en massa u amnestias selectivas.
- Applicaziun da la paina da mort ed execuziuns arbitrarias.
- Intervenziuns en ils dretgs da proprietad; confiscaziuns.
- Nagins tribunals independents; ils derschaders èn liads a directivas.
- Stadi da polizia e procura publica ch’agescha tenor finamiras politicas.
- Diversas furmas da tortura.
- Il militar exequescha er funcziuns en l’administraziun civila ed ensemen cun la polizia.
La mancanza da constituziunalitad maina a la creaziun da spazis libers da dretg ch’èn suttamess a finamiras politicas u particularisticas.
Censura en pressa e mediasEdit
- La libertad d’opiniun è restrenschida (p.ex. vegn critica envers instituziuns politicas giuditgada sco auttradiment); intimidaziun u arrestaziun d’adversaris politics. En praticamain tut las dictaturas vegnan scumandadas u controlladas gasettas ed arrestads schurnalists.
- Restricziuns da la pressa (p.ex. na vegnan lubidas naginas infurmaziuns generalas ed admess be schurnalists che cunvegnan al reschim).
- Limitaziuns da la libertad da pressa (p.ex. scumond d’ina contribuziun schurnalistica u d’ina gasetta).
- Scumond da transmetter datas a moda codada.
Tras la manipulaziun da gasettas, radio, televisiun ed internet vegn il pievel influenzà e dirigì en il senn da la regenza (p.ex. en la Republica Populara da la China). Tscherts stadis s’isoleschan er vers anora (p.ex. l’Albania communistica da pli baud u ozendi la Corea dal Nord). Er quai serva ad impedir ch’ils abitants ed ils reporters da l’exteriur vegnian a savair co che las relaziuns sa preschentan per propi.
Elecziuns manipuladasEdit
En stadis democratics moderns èn las elecziuns generalas, libras, egualas e secretas. Quai vul dir che tut ils creschids han il dretg da votar, che tut las vuschs èn equivalentas e che la decisiun da votaziun ch’il singul burgais prenda na vegn ni restrenschida ni controllada. La dumbraziun da las vuschs succeda publicamain. Sch’i dat dubis davart il resultat èsi pussaivel d’inoltrar in recurs e da pretender che las vuschs vegnian anc dumbradas ina giada. En quest senn elegia il pievel ses represchentants en il parlament u il president dal stadi etc. e decida en il cas ideal tgi che regia.
En ina dictatura percunter vegnan las elecziuns manipuladas; per exempel vegnan ils burgais observads durant l’elecziun a l’urna u ch’era cedels ‹nunvalaivlas› vegnan attribuids a las vuschs acceptantas. La dumbraziun da las vuschs n’è betg publica. Da dumbrar danovamain las vuschs n’è betg admess. Persunas che vuschan cun na vegnan intimidadas, dischavantagiadas professiunalmain, messas a ferm u ch’ellas ‹svaneschan› simplamain. Avant las elecziuns poi esser che partidas da l’opposiziun vegnan scumandadas u persequitadas.
Il dretg da votar persul n’è però betg in segn distinctiv adattà per pudair differenziar ina democrazia d’ina dictatura. In dretg da votar ch’era limità a tschertas gruppas da la populaziun hai per exempel er dà pli baud en Svizra u en ils Stadis Unids; da quai èn però er propi resultadas intervenziuns en las regenzas respectivas. Las elecziuns p.ex. en la Republica democratica tudestga eran – tenor lescha – generalas, libras, egualas e secretas; facticamain servivan ellas però be a confermar la partida dal stadi.
Polizia secretaEdit
En la gronda part da las dictaturas devi resp. datti ina polizia secreta ch’intimidescha e persequitescha ils adversaris politics. En il naziunalsocialissem ha la polizia statala secreta (Gestapo) surveglià, arrestà, torturà e mazzà commembers da la resistenza politica sco er da minoritads etnicas e socialas. En la Republica democratica tudestga ha il servetsch per la segirtad dal stadi (Stasi) surveglià e terrorisà ils burgais. L’Uniun sovietica sa serviva per il medem intent dal KGB, la Rumenia sut Nicolae Ceaușescu da la Securitate e la Jugoslavia sut Tito da l’UDBA. La polizia engascha savens er confidents entaifer la populaziun; en la Republica democratica tudestga devi fin a 200 000 collavuraturs inuffizials. Denunziants als vegnivan en agid cun annunziar schabetgs suspectus.
Segns particulars da dictaturas totalitarasEdit
En il 20avel tschientaner èn s’augmentadas las pussaivladads da controllar ils burgais e d’als influenzar ideologicamain tras educaziun e meds da massa; a medem temp è sa sminuida l’influenza tras concepziuns dal mund tradiziunalas ed orientaziuns religiusas. Per segirar lur pussanza èn las dictaturas totalitaras sa servidas a moda intenziunada da tecnicas modernas ed han stgatschà valurs tradiziunalas. Adversaris da la teoria dal totalitarissem dubiteschan, schebain i saja inditgà d’attribuir pervi da questas caracteristicas tut las dictaturas totalitaras ad in tip da pussanza unitar.
Ideologia e propagandaEdit
Dictaturas preschentan sasezzas savens sco schliaziun svelta per tut ils problems socials, economics e statals ch’ils sistems concurrents hajan stgaffì. In tratg communabel da tut las dictaturas èsi da sa definir ex negativo, vul dir sa cunfinond dal maletg da l’inimi ch’els han sez stgaffì ed il qual i valia da cumbatter. Qua intgins aspects ideologics e propagandistics en survista:
- Dictaturas han savens in fundament ideologic exprimì, per exempel il naziunalsocialissem/faschissem u il stalinissem/maoissem.
- Collià cun quel è per ordinari in maletg da l’inimi surfatg e nungiustifitgà u dal tuttafatg construì e paranoid. Il cumbat cunter quest inimi duaja giustifitgar e mantegnair l’ideologia. Sco inimis a l’intern vegnan per exempel qualifitgads Gidieus, aderents da l’opposiziun u intellectuals.
- Savens vegn empermess che l’ideologia gidia a deliberar da tut il mal dal temp preschent ed a realisar il salit en il proxim avegnir.
- L’individualissem vegn svalità, il collectiv cun sia fermezza ed unitad sugerida percunter glorifitgà. A basa da quai vegn er giustifitgada la persecuziun da persunas «destructivas», «passivas» u «suspectas».
- L’opportunissem ed ina tenuta denunzianta vegnan promovids.
- Cult da persunas, per exempel en furma dal maletg dal manader en mintga scola e chasa privata.
- Omnipreschientscha dal manader u da ses apparat.
- Populissem.
Suppressiun e subordinaziun cumpletta da l’individiEdit
La gronda part da las dictaturas pretenda la subordinaziun dal singul sut la communitad resp. il stadi. Quai vegn giustifitgà cun ina finamira apparentamain ‹pli auta›. Dal temp da la dictatura dal naziunalsocialissem han ils singuls stuì sa suttametter a la «cuminanza dal pievel» ed a la «razza aric-germana», quai ch’ha pretendì grondas unfrendas. Perquai la parola: «Ti n’es nagut, tes pievel è tut!» In’atgna valur (dignitad umana) è vegnida snegada al singul individi. Il faschissem talian ha pretendì la subordinaziun da l’individi a la «naziun», la quala era apparentamain «pli gronda» ch’il singul. Sut l’uschenumnà socialissem real furmava la societad senza classas (che dueva vegnir cuntanschida sur la «dictatura dal proletariat») la finamira suprema. Tgi ch’era d’ina autra opiniun, sa metteva en via al «progress» e valeva sco «cuntrarevoluziunari».
Il term da la libertad da l’individi ed ils dretgs umans da la singula persuna vegnan remplazzads tras ina chapientscha totalitara da la libertad, per exempel la libertad dal pievel, la libertad da la naziun u la libertad da la classa proletaria. La suppressiun da l’individi vegn legitimada tras la libertad da la naziun u la libertad da la classa proletaria.
Terrur e temaEdit
En dictaturas totalitaras ha lieu ina suppressiun e subordinaziun sistematica dal singul burgais; i vegn creà sapientivamain in clima da tema e repressiun.
Adversaris politics malvesids u apparents vegnan arrestads. Singuls umans ‹svaneschan› simplamain ed ils confamigliars na san betg, sch’els èn anc en vita u nua ch’els sa chattan. Adina puspè vegnan umans mess en praschun senza tractativa avant dretgira ed i n’als vegn concedì nagin’assistenza giuridica. En praschun u en fermanza da la polizia vegn savens torturà, per exempel cun dar fridas u pajadas, tras privaziun da sien, ma er cun glisch tschorventanta u stgiraglia. La tortura ha savens lieu en il zuppà, en praschuns, stanzas d’uffizis u champs da correcziun allontanads.
Dictatura tenor l’ideologia marxistic-leninisticaEdit
Per il marxissem-leninissem signifitga la dictatura la pussanza illimitada d’ina classa sur in’autra classa cun agid dal stadi. La furma da pussanza en il socialissem vegn numnada dictatura dal proletariat; quella sa differenziescha d’autras dictaturas tras quai ch’ella ha l’intenziun d’allontanar tut las furmas da meds da producziun che sa chattan en possess privat; tras quai duai vegnir surmuntà il stadi d’explotaziun d’ina part da la populaziun tras l’autra. La furma da pussanza da stadis chapitalistics, sco per exempel ils Stadis Unids, vegn percunter caracterisada sco dictatura apparenta da la burgaisia. Ed il naziunalsocialissem faschistic vegn designà sco dictatura averta, terroristica dals elements ils pli reacziunars, schovinistics ed imperialistics dal chapital.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Rainer-Olaf Schultze: Diktatur. En: Dieter Nohlen (ed.): Lexikon der Politik, tom 7: Politische Begriffe. Directmedia, Berlin 2004, p. 128.
- ↑ Kurt Lenk: Probleme der Demokratie. En: H.J. Lieber (ed.): Politische Theorien von der Antike bis zur Gegenwart, Bundeszentrale für politische Bildung/bpb, Bonn 1993, ISBN 3-89331-167-X, p. 965–975.
- ↑ Karl Dietrich Bracher: Zeitalter der Ideologien. Eine Geschichte des politischen Denkens im 20. Jahrhundert, dtv, Minca 1985, ISBN 3-423-04429-2.
- ↑ Cesare Vetter: Mazzini e la dittatura risorgimentale. En: Il Risorgimento 46/1994, p. 8ss.
- ↑ Jochen Bleicken: Die Verfassung der römischen Republik, 5. ed., Paderborn 1989, ISBN 3-506-99405-0, p. 90–93.
- ↑ Cf. p.ex. Götz Aly: Hitlers Volksstaat. Raub, Rassenkrieg und nationaler Sozialismus, Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-7632-5605-9.
LitteraturaEdit
- Hannah Arendt: Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft in Deutschland. Antisemitismus. Imperialismus. Totale Herrschaft. Piper, Minca 2003, ISBN 3-492-21032-5 (cumparì oriundamain il 1951).
- Manuel Becker: Ideologiegeleitete Diktaturen in Deutschland. Zu den weltanschaulichen Grundlagen im Dritten Reich und in der DDR. Bouvier, Bonn 2009, ISBN 978-3-416-03272-8.
- Jan C. Behrends: Politische Führung in der Diktatur. En: Aus Politik und Zeitgeschichte 2–3/2010, p. 40–46.
- Carl Joachim Friedrich: Totalitäre Diktatur. Cun la collavuraziun da Zbigniew K. Brzezinski, Stuttgart 1957.
- Árpád von Klimó, Malte Rolf (ed.): Rausch und Diktatur. Inszenierung, Mobilisierung und Kontrolle in totalitären Systemen. Campus Verlag, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-593-38206-7.
- Christoph Kotowski: Die moralische Diktatur in Polen 1926 bis 1939. Faschismus oder autoritäres Militärregime? Minca 2011, ISBN 978-3-656-13544-9.
- Annette Vowinckel, Michael Wildt, Jan-Holger Kirsch (ed.): Fotografie in Diktaturen. En: Zeithistorische Forschungen 12 (2015), carnet 2.
- Max Weber: Die drei reinen Typen der legitimen Herrschaft. En: Soziologie, Universalgeschichtliche Analysen, Politik. 5. ed., Kröner, Stuttgart 1973, p. 151–161 (cumparì oriundamain il 1922).
ColliaziunsEdit
- Jan C. Behrends: Diktatur: Moderne Gewaltherrschaft zwischen Leviathan und Behemoth, versiun 1.0, en: Docupedia-Zeitgeschichte, 6 da zercladur 2012.
- Detlef Schmiechen-Ackermann: Diktaturenvergleich, en: Docupedia-Zeitgeschichte, 9 da matg 2014.
- Diktaturen und Diktatoren im Überblick (pagina d’internet privata).


text:
Collombey-Muraz
Collombey-Muraz a l'è un cumün svizzer del distret de Monthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 29.8 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7564 abitant.
El cumün de Collombey-Muraz al se tröva a una altitüden de 392 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aigle (VD), Châtel (FR-74), Monthey, Ollon (VD), Troistorrents, Vionnaz, Vouvry.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Official website (Franzés)
- Collombey-Muraz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Las Vuschs Giuvnas èn qua cun in zitg retard, ma tuttina dumignà da publitgar trais contribuziuns rumantschas. Ina davart la presidenta da la YEN da Flavia Hobi, in text dal president da la GiuRu ch’è stà invidà da l’ambassada svizra en Ollanda ed ina fotografia da las bellas muntognas sursilvanas da Silvan Giger. La pagina as po telechargiar cun cliccar qua sut sco pdf: vuschs_giuvnas_LQ_12-10-2018
Atgnas contribuziuns adina gugent en tochen la fin da quest mais a giuru@giuru.ch, mintga contribuziun vala al main 50.- francs. Nus vegnin era a leger ils texts e controllar sche tut è scrit correct sche quai fiss giavischà.


text:
Curt avant las otg ha il pur cumenzà cun sias lavurs ed per quest intent fatg in fieu. Curt suenter è il fieu vegnì ord controlla ed il pur ha infurmà ils pumpiers.
Ils pumpiers da Poschiavo èn stads en acziun cun radund 10 persunas. Per pudair stizzar il fieu en in lieu grev accessibel han ils pumpiers clamà per agid in helicopter.
Il suentermezdi han ils pumpiers alura giu sut controlla l’incendi. Brischà è en tut in territori da radund 500 meters quadrat scriva la polizia chantunala. Ils pumpiers han pudì survegnir sut controlla il fieu ed il suentermezdi è el vegnì stizzà.
RR novitads 18:00


text:
Thalassarche salvini
Al Thalassarche salvini 'l è 'n uśèl marèṅ, 'n àlbatros ch'al viṿ in d'l Ucéan Austràł. 'L è cunsidèrâ na bèstia vulneràbila, dònca a risć 'd estinsiòṅ.
Descrisiòṅ
Al T.Salvini al gh'à la tèsta, al péni e la schina griśi mént'r ad sóta 'l è biànc. Al bèc 'l è griśèṅ e śal in sla punta. 'L è più grôs rispèt a 'l àlbatros dal Chatham.
Al fà 'l óṿ, un sōl, in Setémbar e la cóva, fata da tut dū i genitōr, la và avànti in fiṅ in Nuvémbar quànd a nas al pulśèṅ ch'al taca a vulàr dòp quàtar méś.


text:
Francisco Franco
El Francisco Franco y Bahamonde (Ferrol, quatter de dicember del 1892 - Madrid, 20 de november del 1975) l'è staa on militar e ditador spagnoeu.
VitaModifega
L'ha scominciaa la soa cariera in de l'esercit spagnoeu in del 1907, e l'è deventaa ofizial in del 1912. L'ha combattuu in Marocch, indè che 'l s'è faa cognoss per el sò valor 'me soldaa e 'me comandant. L'è staa vun di fondador e primm member de la Legion Foresta Spagnoeula, in del 1920. La soa cariera de ofizial l'è andada inanz, e 'l gh'ha 'vuu incaregh de comand in Africa, in di Balear e in Spagna.
In del 1936, con la vitoria del Front Popolar, el Franco l'è staa slontanaa de la Spagna e menaa ai Canari. De lì, el Franco el s'è s'ceraa cont i golpista nazionalista, e ben prest l'è deventaa el comandant de l'esercit rivoltos. La guerra civil spagnoeula l'è andada inanz per trii agn (1936-1939): vuttaa de la Germania e de l'Italia, el Franco l'è riessii a vincc la guerra, e l'è deventaa el noeuv capp del Paes. El Franco l'ha mettuu in pee on regimm fascista bell dur, ma el s'è minga s'ceraa coi todesch e i italian in de la II Guerra Mondial, e l'è restaa neutral.
Dopo el 1945 l'è deventaa on fedel leaa de la NATO, in fonzion anticomunista. Invers la fin di Agn Sessanta l'ha scominciaa a preparà la transizion del regimm, e l'ha nominaa sò erede el princip Juan Carlos de Borbon. In del 1973 l'ha lassaa el governa, e l'è restaa domà capp del Statt. L'è mort in del 1975


text:
En las emprimas 20 minutas da la partida Bienna cunter Tavau n'hai dà nagins gols. En la 25avla minuta grategia Damien Brunner lura per Bienna, e diesch minutas pli tard croda il segund gol tras Jere Sallinen. Er en il davos terz na vegn il HCD betg da marcar in gol – anzi fa Michael Hügli per Bienna en la 47avla minuta il 3:0 ch'è lura gist era il resultat final. Per Bienna èsi en la sisavla partida la sisavla victoria.
Damai che Zug ha stuì dar giu in punct en la partida cunter Friburg, è Bienna uss sulet davent en la tabella. Il HCD resta tar ses sis puncts, ed è uss sin plaz 7.
Ils resultats da las ulteriuras partidas:
- Zug – Friburg 2:1 suenter prolungaziun
- SCL Tigers – ZSC Lions 2:6
- Lakers – Losanna 5:1
- Genevra-Servetta – Lugano 3:5
- Ajoie – Ambri-Piotta 4:0