text:
Ballabasket
Ballabasket è in sport da balla che vegn per ordinari giugà en halla e tar il qual duas squadras emprovan da bittar la balla en il chanaster da l’adversari. Ils chanasters sa chattan en in’autezza da 3,05 meters da la vart graschla dal champ. Ina squadra consista da tschintg giugaders da champ e fin a set giugaders da reserva che pon vegnir stgamiads tenor giavisch. Mintga tutgada en il chanaster or dal gieu quinta tut tenor la distanza dus u trais puncts. In culp liber tutgà quinta in punct. I gudogna la squadra cun il pli aut dumber da puncts.
Il ballabasket ha il medi e pedagog canadais James Naismith inventà il 1891 sco sport da halla. Dapi il 1936 sa tracti d’ina disciplina olimpica. Oz è il ballabasket derasà en tut il mund ed è surtut en ils Stadis Unids, en China ed en l’Europa dal Sid in dals sports ils pli populars. Mintga quatter onns ha lieu in campiunadi mundial da ballabasket che vegn realisà da la Federaziun internaziunala da ballabasket FIBA.
Tenor indicaziuns da la FIBA giogan en tut il mund radund 450 milliuns umans ballabasket.[1] Ils atlets da ballabasket ch’han il pli grond success tutgan a nivel internaziunal tar ils sportists da professiun cun las pli autas pajas insumma.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’invenziun dal ballabasket[modifitgar | modifitgar il code]
Il ballabasket tutga tar ils paucs sports ch’èn vegnids inventads d’ina persuna singula. Il medi e pedagog canadais James Naismith ha sviluppà il sport da balla l’onn 1891 a Springfield (Massachusetts) sco sport da halla per ses students. Naismith aveva realisà che auters gieus da balla èn orientads fitg ferm al cumbat, perquai che quels sa splegan da tut temp sin il medem plaun (p.ex. l’American Football). El ha empruvà da sviluppar ina disciplina main cumbattanta cun in pli pitschen ristg da sa blessar per pudair occupar ils 18 students da la classa durant ils mais d’enviern. Perquai ha el spustà ils chanasters (englais baskets) en in’auter plaun, 1½ meters sur ils giugaders. Il pedel Pop Stabbins ha fermà da lez temp chanasters da persics vi da las emporas da la YMCA Training School a Springfield. L’autezza da 10 pes, ch’ins ha elegì lezza giada plitost per casualitad, correspunda a 3,05 meters ed è restada valaivla fin oz. Las ballas prendevan ins or dals chanasters cun agid d’in fist; pir il 1906 è vegnida introducida la rait dad oz ch’è averta giudim. Per evitar che aspectaturs possian influenzar davent da la galaria ils tirs sin ils chanasters, han ins montà davos mintga chanaster in’aissa.
La secretaria da scola Lyons ha gidà Naismith a concepir las 13 reglas da basa, las qualas èn sa mantegnidas fin oz quasi senza midadas. L’emprim gieu da ballabasket uffizial ha gì lieu ils 20 da schaner 1893 a Springfield. En ils dus mez temps vegniva savens be tutgà ina u duas giadas il chanaster; malgrà questa bassa quota da tutgadas (u da chanasters) è il ballabasket bainspert sa fatg valair en ils Stadis Unids.
Gia il proxim onn han ins introducì al Smith College il ballabasket da dunnas. Senda Berenson Abbott ha influenzà fermamain il ballabasket da quel temp cun midar las reglas sviluppadas da James Naismith ed adattar quellas a las dunnas. Ils 22 da mars 1893 ha gì lieu l’emprim gieu da ballabasket da las dunnas al Smith College. Senda Berenson ha sinaquai er publitgà in magazin spezialisà sin ballabasket da dunnas.[2]
Furmaziun da las emprimas squadras[modifitgar | modifitgar il code]
Ils proxims onns han ins l’emprim giugà cun ballas che sumegliavan las ballas da volley odiernas. Da quel temp valeva anc la regla ch’ina balla che sa tschentia ordaifer il champ tutgia al team che la cuntanschia sco emprim; perquai siglivan ils giugaders savens senza resguard dals aspectaturs en las retschas. Per che la balla na possia gnanc ir en l’out, han ins cumenzà a circumdar il champ da ballabasket cun ina saiv da giatter. Quant malempernaivel ch’igl era da giugar en questas chabgias, descriva Barney Sedran, in giugader dals New York Whirlwinds: «La gronda part da nus avevan trasor tagls ed il court era cuvert cun sang.»[3]
A l’entschatta dal 20avel tschientaner èn sa furmadas emprimas famusas squadras, las qualas èn pli tard vegnida recepidas en la Naismith Memorial Basketball Hall of Fame. Ils Buffalo Germans tutgavan tar las meglras squadras al YMCA. L’onn 1904 han ils Germans preschentà il nov sport als Exhibition Games a chaschun dals III. Gieus olimpics a St. Louis. Igl è dispità, schebain ballabasket valeva da quel temp sco concurrenza olimpica uffiziala. En mintga cas n’han giugà lezza giada naginas squadras naziunalas; quai dueva pir esser il cas il 1936 a Berlin. Sper ils Germans èn stads en la segunda decada dal 20avel tschientaner surtut ils Original Celtics ina squadra cun gronda influenza. Daspera èn sa fatgas valair squadras sco ils New York Renaissance u ils Cleveland Rosenblums. L’onn 1925 han ins fundà l’American Basketball League (ABL), la quala ha introducì intginas innovaziuns. La giatrera è svanida ed è vegnida remplazzada tras sugas. Ultra da quai han ins introducì uffizialmain l’aissa davos ils chanasters.
Ballabasket als colleges americans[modifitgar | modifitgar il code]
Gia baud suenter l’invenziun dal ballabasket l’onn 1891 ha quest sport pudì sa far valair als colleges ed a las universitads en ils Stadis Unids. L’emprim gieu da ballabasket tranter duas squadras da college ha gì lieu ils 8 d’avrigl 1893 a Beaver Falls en Pennsylvania. Il Geneva College ha gudagnà lezza giada cunter il New Brighton YMCA. Ils emprims gieus da ballabasket avevan lieu cun mintgamai set u nov giugaders per squadra. Ils 18 da schaner 1896 è vegnì giugà l’emprima giada tenor il sistem actual cun be tschintg giugaders e quai a Iowa City, nua che l’University of Chicago ha gudagnà cunter l’University of Iowa.
Ils proxims onns e decennis è il nov sport daventà popular en ils Stadis Unids surtut en furma e grazia al ballabasket ch’è vegnì giugà als colleges ed a las universitads. Er per il svilup organisatoric dal ballabasket è quai stà decisiv (p.ex. fundaziun da la National Collegiate Athletic Association il 1906).
Cumbain che la tradiziun dal ballabasket als colleges ed a las universitads cuntinuescha, era quel daventà suenter la Segunda Guerra mundiala adina main credibel sco sport da squadras professiunalas (t.a. scandals da manipulaziun e da transfers). Quai ha la finala fullà via a la fundaziun da la NBA.
Fundaziun da la NBA[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 6 da matg 1946 è vegnida fundada la Basketball Association of America (BAA). L’onn 1949 han ins fusiunà questa liga cun la National Basketball League (NBL) a la National Basketball Association (NBA). Famus giugaders dals onns 1940 èn stads Bob Davies e George Mikan. Ed en ils onns 1950 ha l’impressari american Fred Zollner (sco possessur dals Fort Wayne Pistons, pli tard: Detroit Pistons) influenzà il sport sco nagin auter. El ha sustegnì la BAA e la NBA finanzialmain ed ha gidà a sviluppar vinavant las reglas dal ballabasket.
Derasaziun internaziunala[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dal 20avel tschientaner ha il ballabasket cumenzà a sa derasar er ordaifer ils Stadis Unids. Gia il 1893 ha gì lieu a Paris l’emprim gieu sin terren franzos. L’onn 1902 èn las reglas cumpigliadas da James Naismith vegnidas translatadas en tudestg. Quatter onns pli tard han ins introducì il ballabasket en l’Italia. Il 1916 èn tranter auter suandads la Bulgaria ed il 1917 l’Albania e la Grezia.
L’onn 1923 ha gì lieu en l’Uniun sovietica l’emprim campiunadi naziunal dals umens. En il decurs dals onns 1920 è la popularitad da quest sport da balla creschida cuntinuadamain. L’onn 1930 han ins organisà l’emprim campiunadi continental dals umens en l’America dal Sid, en rom dal qual Uruguai ha gudagnà cunter l’Argentinia. In impurtant pass per l’acceptanza internaziunala da quest sport è medemamain vegnì fatg il 1930 cura ch’il Comité olimpic internaziunal ha acceptà il ballabasket sco disciplina olimpica. Il 1932 han otg federaziuns naziunalas fundà a Genevra la Federaziun mundiala da ballabasket FIBB (dal 1935 fin il 1986 Fédération Internationale de Basketball Amateur, FIBA). Quella controllescha ils campiunadis internaziunals ed il turnier olimpic e relascha las reglas internaziunalas. Il 1958 ha la FIBA introducì il campiunadi europeic da las squadras victuras dals singuls pajais (il 1959 er da las dunnas).
Dals gieus olimpics dal 1936 a Berlin ha fatg part l’emprima giada uffizialmain in turnier da ballabasket. Gudagnà quel ha la squadra naziunala americana cunter il Canada. L’onn 1950 ha gì lieu l’emprim campiunadi mundial dals umens. A Buenos Aires, davant il public indigen, ha l’Argentinia gudagnà il final cunter ils Stadis Unids. Trais onns pli tard han ins er manà tras a Santiago de Chile l’emprim campiunadi mundial da las dunnas. Qua ha il team dals Stadis Unids gudagnà cunter il pajais ospitant. Dapi il 1976 (Montreal) fa er il ballabasket da dunnas part dals gieus olimpics.
In grond pass en la percepziun mundiala dal ballabasket è succedì l’onn 1992, cura che giugaders professiunals èn vegnids admess l’emprima giada als gieus olimpics a Barcelona e la squadra naziunala americana ha fatg furori. Ils proxims onns è la preschientscha dal ballabasket en las medias creschida cuntinuadamain. Impurtants giugaders sco Michael Jordan han represchentà il sport en enconuschentas campagnas da reclama e sin ils frontispizis da numerus magazins.
Situaziun odierna[modifitgar | modifitgar il code]
Ozendi è il ballabasket derasà en blers pajais en tut las parts dal mund. La gronda part dals pajais europeics disponan d’in’atgna liga da ballabasket. Fitg popular è il sport, sper l’America dal Nord, surtut en numerus stadis europeics (p.ex. Spagna, ils stadis baltics, sin il Balcan u en Grezia) ed en l’America dal Sid (p.ex. Brasilia ed Argentinia).
Equipament[modifitgar | modifitgar il code]
Balla[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims dus onns han ins giugà cun ballas che regordan a las ballas da volley dad oz. Dal 1894 fin en ils onns 1940 èn stads en diever ballas liadas. Tar quellas era gia visibla la ‹tipica› furma da las lingias da la balla. Ozendi vegn giugà cun ballas che consistan da material sintetic ubain da tgirom e fil da nilon.
Tar cumbats dad umens ha la balla uffiziala ina circumferenza da 749 fin 780 millimeters (grondezza 7) ed in pais da 567 fin 650 grams. En las ligas da dunnas vegn savens giugà cun ballas d’ina circumferenza da 724 fin 737 millimeters (grondezza 6) e d’in pais da 510 fin 567 grams.
Vestgadira[modifitgar | modifitgar il code]
En l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner purtavan ils giugaders tricots da launa e chautschas da taila. Ultra da quai eri obligatoric da proteger durant ils gieus las stgainas, ils schanugls ed ils cumbels. Quai surtut pervi da la dira moda da giugar ed il nausch stadi da las arenas. Ils onns 1960 è la vestgadira dals giugaders alura sa midada vaira ferm. Ils tricots èn daventads pli confortabels e libers e las chautschas da taila han ins remplazzà tras shorts cumadaivels.
Er ils chalzers da ballabasket han fatg in grond svilup. L’emprim purtavan ils giugaders chalzers da tgirom malpratics. Ils onns 1980 han producents d’artitgels da sport sco Nike, Adidas, Puma u Converse alura fatg contracts cun singuls stars ed accelerà il svilup da chalzers adattads spezialmain als basegns dal ballabasket.
Princip dal gieu[modifitgar | modifitgar il code]
La finamira dal gieu è da dumagnar la balla cun driblar u cun giugar pass en la vart adversaria dal champ e d’al bittar là en il chanaster dals adversaris.[4] La balla sto crudar da surengiu tras il chanaster ch’è montà en in’autezza da 3,05 meters. Per cuntanscher quest intent po la balla er vegnir bittada l’emprim cunter l’aissa ch’è fixada davos il chanaster. In tir sin il chanaster che reussescha porta a la squadra ch’attatga per ordinari dus puncts, ina bittada libra in punct. Po la balla vegnir bittada cun success da davos la lingia da trais puncts, dat quai trais puncts. Gudagnà il gieu ha la squadra ch’ha cuntanschì suenter la fin dal temp da giugar dapli puncts che la squadra adversaria. En cas da pari vegn giugà ina prolungaziun da tschintg minutas. Quai vegn repetì fin ch’il victur è enconuschent.
Champ[modifitgar | modifitgar il code]
Gieus da ballabasket vegnan adina giugads sin in champ rectangular cun ina surfatscha dira. Per ils turniers uffizials da la FIBA sto il champ mesirar 28 meters sin 15 meters. Quel vegn sutdividì cun agid da divers rudels, lingias e zonas ch’han in’atgna funcziun. Qua ils impurtants:
- Las lingias lateralas e lingias finalas (numnadas lingia da basa u lingia da fund) cunfineschan il champ. Tutga la balla ina da questas lingias u il sectur ordaifer, è ella or dal gieu (er: en l’out). Il medem vala sch’il giugader che tegna u tutga la balla è cun ina part dal corp sin la lingia u ordaifer.
- La lingia centrala parta il champ en duas mesadads tuttina grondas. En quel mument che la squadra ch’è en possess da la balla ha giugà quella en la mesadad d’attatga, vegn la lingia centrala tractada sco ina lingia exteriura: Vul dir: La balla na dastga betg pli vegnir giugada enavos en l’atgna mesadad.
- Enturn il punct central da la lingia centrala è marcà, cun in radius da 1,80 meters, il rudè central. Quel serva a l’entschatta d’in gieu ad exequir la balla siglida.
- Sut ils chanasters è marcà in rectangul, l’uschenumnada zona. La zona inditgescha tranter auter che giugaders da la squadra ch’attatga na dastgan betg sa tegnair qua nuninterruttamain pli ditg che 3 secundas.
- A quest rectangul suonda in mez rudè; ensemen cun la lingia communabla cun la zona (l’uschenumnada lingia da culp liber) serva quel ad exequir ils culps libers.
- L’uschenumnada lingia da trais puncts furma in grond mez rudè (radius davent dal chanaster: 6,75 m), cun varts in pau pli planivas, situà ordaifer la zona. Quel inditgescha la distanza davent da la quala ina bittada sin il chanaster che reussescha vegn valitada cun trais puncts.
- Il mez rudè da no charging sutvart il chanaster marchescha il sectur, entaifer il qual fouls da la categoria stumplar/stuschar (charging) da vart d’in giugader ch’attatga na vegnan betg sancziunads.
Squadras[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il champ sa chattan duas squadras cun mintgamai tschintg giugaders da champ. La furmaziun da partenza d’ina squadra vegn er numnada starting five. Quai na ston betg exnum esser ils pli ferms giugaders d’in team. Igl è però absolutamain necessari da disponer d’in banc cun avunda giugaders ferms ed equilibrads. Savens sa tracti tar quels che spetgan sin il banc da giugaders rutinads u da tals che pon surpigliar en situaziuns criticas ina rolla speziala e procurar uschia en il gieu per ils impuls ch’èn gist dumandads (bittadas da trais puncts, in gieu svelt, segirar la balla, incumbensas da defensiun spezialas e.a.). Giugaders pon vegnir midads tantas giadas sc’ins vul. Ina midada è pussaivla durant mintga interrupziun dal gieu.
Posiziuns[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta differenziavan ins entaifer ils giugaders tranter attatgaders (forwards) e defensurs (guards). En rom da l’ulteriur svilup dal gieu (novas reglas, popularitad creschenta) èn sa sviluppadas per mintgin dals tschintg giugaders incumbensas spezialas.
La furmaziun da partenza dals tschintg giugader da champs activs sa cumpona per ordinari d’in giugader fitg grond, il center, da dus forwards e da dus guards. Igl èn però er pussaivlas differentas autras variaziuns, p.ex. trais guards (l’uschenumnà small ball, damai ch’i sa tracta tar ils guards per ordinari dals giugaders ils pli pitschens) u il gieu cun dus centers.
Il center agescha per ordinari en la zona. El ha da procurar per uschè blers rebounds sco pussaivel. Ils guards vegnan sutdividids en shooting guard e point guard. Il shooting guard è spezialisà sin bittadas a distanza (bittadas a trais puncts), entant ch’il point guard figurescha sco playmaker e decida co che sia squadra vul avanzar cun la balla.
Ils forwards (giugaders en posiziun d’ala) vegnan medemamain sutdividids en duas ulteriuras posiziuns: small forward e power forward. Il num e la gronda differenza tranter questas duas posiziuns sa referescha a la grondezza dals giugaders. Tar omadus forwards sa tracti da giugaders d’attatga ch’ageschan sco il center en la zona ed emprovan da far uschè bleras battidas sco pussaivel davent dal spazi d’attatga.
Las posiziuns vegnan numeradas davent dal pitschen fin il grond giugader, da #1 (point guard) fin #5 (center).
Arbiters[modifitgar | modifitgar il code]
In gieu vegn da princip manà da dus arbiters. En la NBA, la NCAA e bleras autras ligas naziunalas pli autas ed internaziunalas èn però en funcziun trais arbiters. Tut ils arbiters han ils medems dretgs; els disponan sulettamain da differents secturs d’observaziun e da differentas responsabladads, roteschan però permanentamain. Decisiva è la posiziun da la balla sin il champ. Tar la tecnica da dus arbiters sa chatta in dad els en posiziun davant. Sia posiziun è davos la lingia da basa da la squadra che defenda. Ses collega occupa ina posiziun davos l’attatga, ca. en ina distanza da trais meters da la balla. El sto sa trategnair en il sectur davent da la lingia laterala sanestra fin ca. la mesadad dal champ.
Durada dal temp da giugar[modifitgar | modifitgar il code]
In gieu da ballabasket sa cumpona per ordinari da quarts. En las associaziuns che tutgan tar la FIBA ha mintga quart ina durada da 10 minutas. En la NBA vegnan giugads mintgamai 12 minutas per quart. En cas da pari a la fin da l’ultim quart, vegn mintgamai prolungà per tschintg minutas (overtime), fin ch’ina squadra è victura. Oriundamain giugavan ins duas mesadads a mintgamai ventg minutas. La nova durada dal temp da giugar è in’adattaziun a la NBA, en la quala vegn gia giugà dapi daditg quatter quarts. L’excepziun furma la liga da college americana NCAA, en la quala ins gioga vinavant duas mesadads. Cuntrari a p.ex. il ballape quinta qua be il temp da giugar per propi. En cas d’interrupziuns dal gieu (p.ex. tar fouls u ballas lateralas) vegn il temp franà uschespert che l’arbiter interrumpa il gieu. La durada effectiva d’in gieu munta uschia per ordinari a 80 fin 100 minutas. Suenter mintga quart e mintga prolungaziun datti ina pausa da duas minutas; la pausa suenter la mesadad dal gieu dura quindesch minutas (FIBA).
Puncts[modifitgar | modifitgar il code]
Ina bittada reussida maina per ordinari a dus puncts. Sa chatta il giugader che bitta la balla però davos la lingia da trais puncts, obtegna sia squadra trais puncts. La lingia da trais puncts sa chatta en ina distanza da 6,75 meters davent dal punct central dal chanasters (NBA: 7,24 meters).
En cas d’in foul durant in’emprova da bittar sin il chanaster, survegn il giugader ch’è vegnì impedì il medem dumber da bittadas libras sco quai ch’el avess pudì far puncts en cas che la bittada fiss reussida. La bittada libra ha lieu davent da la lingia da culp liber che maina en ina distanza da 5,80 meters parallel tar la lingia da fund. In culp liber reussì quinta adina in punct. Vegn in giugader impedì durant sajettar ina balla e quella sa tschenta, malgrà il foul, en il chanaster, vegnan quests puncts quintads a moda regulara ed il giugader survegn ultra da quai la chaschun da far in ulteriur culp liber. Uschia ha el la pussaivladad da cuntanscher en tut 3 (resp. 4) puncts.
Attatga[modifitgar | modifitgar il code]
En l’attatga existan diversas variantas. Savens vegnan giugads uschenumnads sistems. Tar quels sa tracti da cumbinaziuns che las squadras exerciteschan ordavant ed entaifer las qualas mintga attatgader ha in’incumbensa specifica. La finamira è da pussibilitar ad in giugader da sa metter en posiziun da pudair sajettar libramain.
La squadra ch’attatga po per exempel empruvar da carmalar blers defensurs sin ina vart per dar liber ad in giugader da l’autra vart il champ da tir.
L’attatgader che na maina betg gist sez la balla po empruvar da sa tegnair lunsch davent dal giugader ch’è en possess da la balla. Uschia lia el in defensur a sia persuna e pussibilitescha a ses congiugader d’avanzar cun la balla en ina situaziun 1 cunter 1.
In’autra pussaivladad è l’uschenumnada «isolaziun»: Il giugader cun la balla dat il segn e tut ses congiugaders stauschan ils giugaders ch’als cuvran vers las lingias lateralas. Uschia sto il giugader ch’avanza cun la balla vers il chanaster sulettamain tegnair en egl ses adversari direct.
Defensiun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la defensiun fan ins da princip la differenza tranter la defensiun che sa referescha ad ina zona e la defensiun che sa referescha ad in adversari. D’attribuir a mintga defensur ina tscherta zona (p.ex. davant dretg) maina ad in center fitg cumpact. Per l’adversari vegni perquai grev da far puncts en vischinanza dal chanaster. Il dischavantatg è che tratgas da distanza na sa laschan betg defender uschè bain. Ultra da quai po l’adversari empruvar da stgaffir d’ina vart sapientivamain ina superiuradad numerica.
Tar la defensiun che sa referescha al singul adversari è attribuì a mintga attatgader in defensur. Uschia èsi pli grev da vulair sajettar libramain davent da las varts lateralas. Percunter n’è il center betg plain defensurs, quai ch’avra tut tenor pussaivladads d’avanzar entamez il champ vers il chanaster.
La finala datti er furmas maschadadas, las qualas vegnan però pratitgadas plitost darar. Uschia pudess ins per exempel attribuir a quatter giugaders singulas zonas, entant ch’il tschintgavel gioga um cunter um. Questa cumbinaziun vegn savens pratitgada sche l’adversari dispona d’in singul giugader fitg ferm.
Terminologia[modifitgar | modifitgar il code]
- Assist: Pass ad in giugader che vegn da bittar questa balla cun success en il chanaster; il dumber d’assists da mintga giugader vegn nudà en statisticas.
- Crossover: Moviment da driblar che cumenza a medem temp cun in pass cruschà ed ina midada da maun.
- Double-double: In giugader ha a la fin d’in gieu en duas categorias che vegnan nudadas en la statistica (p.ex. assists e rebounds) ina valur da duas cifras.
- Triple-double: In giugader ha a la fin d’in gieu en trais categorias statisticas (p.ex. assists, rebounds e puncts) ina valur da duas cifras.
- Dunking: Sch’in giugader chatscha la balla cun in maun u cun dus mauns da surengiu tras il rintg. En la NBA han ins introducì il Slam Dunk Contest, a chaschun dal qual giugaders tschernids chatschan la balla a moda artistica en il chanaster.
- Lay up: La balla na vegn betg bittada or d’ina tscherta distanza en il chanaster, mabain messa en quel dal giugader che siglia ad aut.
- Rebound: D’in rebound discurr’ins sch’ina balla che vegn rebattida vegn tschiffada d’in defensur (rebound defensiv) u attatgader (rebound offensiv); il dumber da rebounds vegn nudà en statisticas.
- Steal: Prenda in giugader davent a ses adversari la balla, vegn quai numnà steal.
- Turnover: Perdita da la balla da tut gener, p.ex. tar in sbagl da pass u pass fallà.
- Gieu da 3 puncts: Sch’in giugader cunter il qual vegn fatg in foul vegn tuttina da bittar la balla en il chanaster e reussescha er anc tar il culp liber, discurr’ins d’in gieu da 3 puncts (dus puncts per il chanaster + in punct per il culp liber).
- Gieu da 4 puncts: La medema situaziun sco tar il gieu da 3 puncts, ma davos la lingia da trais puncts (trais puncts per il chanaster + in punct per il culp liber).
- Playmaker): Il point guard d’ina squadra vegn designà sco playmaker, vul dir sco il giugader che metta ad ir las attatgas.
- Zona: Il sectur marcà che sa chatta directamain sut il chanaster e che tanscha fin la lingia da culp liber. La zona vegn per part er numnada paint u key.
- Fast break: In’attatga andetga, sumegliant a la cunterattatga tar il ballamaun. Tar il fast break vegn empruvà d’avanzar svelt cun la balla e da bittar quella uschè spert sco pussaivel sin il chanaster.
Reglas da gieu[modifitgar | modifitgar il code]
Balla siglida[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor las reglas da la FIBA cumenza mintga gieu cun ina balla siglida. Da quella resulta tge squadra ch’è en possess da la balla. Per quest intent bitta l’arbiter, situà en il rudè central tranter dus giugaders adversaris, ad aut la balla; apaina che quella croda, emprovan ils dus giugaders da la sajettar ad in congiugader. Ils quarts che suondan alternescha sinaquai il possess da la balla; quai inditgeschan ils gidanters dals arbiters mintgamai cun ina frizza.
En la NBA vegn er fatg diever d’ina balla siglida en autras situaziuns dal gieu, per exempel suenter in foul dubel cun culps libers u en general sch’il possess da la balla n’è betg cler. La balla siglida na vegn alura betg fatga en il rudè central, mabain en il rudè che sa chatta il pli damanaivel da l’ultima situaziun da gieu.
Fouls[modifitgar | modifitgar il code]
Ins fa la differenza tranter fouls persunals, tecnics, nunsportivs e disqualifitgants. Fouls tecnics vegnan pronunziads en cas da sbagls tecnics, administrativs u da mancanza da disciplina da vart dals giugaders e dals trenaders. Fouls nunsportivs vegnan pronunziads sch’il contact tranter dus giugaders è fitg dir u sch’in giugader n’ha nagina schanza da giugar la balla ed i vegn tar in contact. Fouls disqualifitgants suondan ad in cumportament fitg nunsportiv (ingiurias, violenza etc.).
Il defensur fa in foul sch’el tegna, blochescha, stauscha u impedescha en in’autra moda il moviment da l’adversari. In tschert stuschar e strair è – cun mesira – lubì sche l’attatgader che vegn defendì n’è betg gist sez en possess da la balla. Cas cuntrari èn las pussaivladads dal defensur restrenschidas; el na dastga en mintga cas betg impedir l’attatgader cun ils pes u la bratscha, ma po empruvar da sa postar cun ses corp uschia che l’attatgader è sfurzà da midar direcziun u sto forza schizunt currer enavos en tschertga d’ina meglra posiziun d’attatga.
L’attatgader ch’è en possess da la balla fa in foul sch’el vegn en contact cun in defensur che sa chatta en ina posiziun da defensiun lubida en tala moda ch’i resulta da quai in avantatg betg fair a favur da l’attatgader (uschenumnà foul offensiv). Tipics fouls offensivs èn contacts betg lubids cun ils cumbels, stuschar davent l’adversari cun il bratsch sut ubain sche l’attatgader cura cun il givè ordavant cunter l’adversari. Er dal cumportament d’attatgaders senza balla pon resultar fouls. Ina differenza tar in foul d’in defensur è percunter ch’il foul da vart da la squadra che sa chatta en possess da la balla na maina betg ad in culp liber (excepziun: foul offensiv nunsportiv).
Suenter in foul disqualifitgant u dus fouls nunsportivs è il giugader exclus dal gieu. Il medem vala per tschintg fouls persunals u tecnics (NBA: sis fouls). Da resguardar è ch’i sa tracta da chastis persunals. Vi dal dumber da giugaders sin il champ na sa mida nagut.
Surpassaments da temp[modifitgar | modifitgar il code]
Regla da 24 secundas: Mintga attatga dastga durar maximalmain 24 secundas (excepziun: als colleges americans valan 35 secundas, quai che maina a damain puncts per gieu). L’ura cumenza a dumbrar da nov suenter che la balla ha tutgà il rintg, suenter in foul da vart da la squadra che defenda ubain sche la balla mida d’in giugader a l’auter (pass, steal etc.). Sco particularitad che po manar a scenas spectacularas vala il fatg ch’in chanaster quinta sch’il giugader ha bittà la balla avant ch’il temp a disposiziun è spirà. I po pia tuttavia esser ch’il signal da 24 secundas resuna durant che la balla è anc en l’aria.
Regla da 8 secundas: Survegn ina squadra la balla u hai dà ina remessa, alura sto quella dumagnar la balla entaifer 8 secundas en la mesadad adversaria. Na reussescha quai betg, datti ina remessa per l’adversari davent da la lingia centrala.
Regla da 3 secundas: Durant in’attatga na dastgan ils giugaders da la squadra ch’attatga betg sa trategnair senza interrupziun pli ditg che trais secundas en la zona da culp liber da l’adversari, e quai independentamain sch’il giugader respectiv è en possess da la balla u betg. Las trais secundas na vegnan però betg mesiradas cun l’ura, mabain (sco las 8 secundas) quintadas ‹en il chau› u tenor sentiment. En las ligas superiuras vegnan giugaders che n’èn betg en possess da la balla darar punids pervi da questa regla.
Regla da 5 secundas: Il giugader ch’exequescha la remessa dastga tegnair la balla maximalmain tschintg secundas. Er en il gieu sto mintga giugader far suenter tschintg secundas in tir sin il chanaster, cumenzar a driblar u passar la balla ad in auter giugader. Vegn ina da questas reglas surpassadas, datti per la squadra adversaria ina remessa davent da la proxima lingia laterala.
Balla laterala[modifitgar | modifitgar il code]
Tutga la balla u il giugader cun la balla la lingia exteriura dal champ u la zona ordaifer quella, è quai in out u ina balla laterala. Siglia il giugader però ad aut anc en il champ e reusseschi ad el da bittar enavos la balla en il gieu avant ch’el sa tschenta en l’out, cuntinuescha il gieu senza interrupziun.
Gieu da return[modifitgar | modifitgar il code]
Durant in’attatga na dastga la balla vegnir sajettada da nagin giugader da lezza squadra da la mesadad adversaria en l’atgna mesadad dal champ. Succeda quai tuttina, è quai ina cuntravenziun cunter las reglas, in uschenumnà gieu da return (englais backcourt violation). Sco gieu da return vala mintga moviment da la balla che surpassa la lingia centrala (pass u driblar). En cas d’ina cuntravenziun suonda ina remessa per la squadra adversaria nà da la lingia laterala.
Sbagl da pass[modifitgar | modifitgar il code]
Il giugader che maina la balla sto driblar (rebatter la balla giun plaun) sch’el vul sa muventar. Na fa el betg quai, vegn decidì sin sbagl da pass e l’adversari survegn ina remessa davent da la lingia laterala. Tenor las reglas da la FIBA sto l’emprim vegnir driblà, las reglas da la NBA lubeschan da far l’emprim il pass e da driblar pir lura.
Suenter ch’il giugader ha smess da driblar e sa chatta anc en moviment, vul dir è anc londervi da currer, dastga el avair anc duas giadas contact giun plaun cun ils pes avant ch’el passa u tira sin il chanaster. Per far il pass u il tir dastga la chomma stabla danovamain vegnir auzada, ma betg tutgar il fund avant che la balla è or da maun.
Dribbling dubel[modifitgar | modifitgar il code]
Uschè spert ch’in attatgader ha prendì en maun la balla suenter il dribbling, na dastga el betg danovamain cumenzar a driblar. Fa el tuttina quai, discurr’ins d’in dribbling dubel. En quest cas ha la squadra adversaria il dretg da far ina remessa davent da la lingia laterala.
Goaltending[modifitgar | modifitgar il code]
Ina balla che vegn bittada da l’adversari en direcziun dal chanaster dastga be vegnir tschiffada u bloccada uschè ditg che quella sa mova ensi. Ha la balla gia cuntanschì il punct da culminaziun dal sgol u sa chatta gia en descensiun sur il nivel dal rintg, sto la balla l’emprim tutgar il chanaster avant che quella po puspè vegnir giugada libramain. A l’entschatta n’existiva questa regla betg e giugaders fitg gronds han cumenzà a sa postar sut l’agen chanaster per rebatter tut ils tirs. Er suenter ch’ina balla ha tutgà l’aissa na dastga ella – independentamain sch’ella sa mova ensi u engiu – betg vegnir tutgada danor sch’igl è evident ch’ella na po betg sa tschentar en il chanaster. La consequenza da goaltending è che l’emprova da far in chanaster vegn quintada sco sche la squadra ch’attatga avess er effectivamain pudì far in chanaster.
Gieu cun il pe[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gieu cun il pe designeschan ins in contact intenziunà dal pe, da la schanuglia u da la chomma cun la balla. Fa in giugader da la squadra che defenda in gieu cun il pe, vegn l’ura – tut tenor nua ch’ils giugaders sa chattan e quant temp ch’è gia spirà – messa sin 14 u sin 24 secundas (resp. giugà vinavant cun il temp a disposiziun sch’igl èn spiradas main che 10 secundas). Fa percunter in giugader da la squadra ch’attatga in gieu cun il pe, survegn la squadra adversaria la balla e las 24 secundas cumplainas d’ina nova attatga.
Associaziuns e ligas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Associaziun internaziunala da ballabasket è vegnida fundada ils 18 da zercladur 1932 a Genevra sut il num Fédération Internationale de Basketball Amateur, FIBA. Ils stadis fundaturs èn stads: Argentinia, Grezia, Italia, Lettonia, Portugal, Rumenia, Svizra e Tschecoslovachia; dapi il 2002 ha la FIBA er sia sedia a Genevra.
Dus onns avant, pia il 1930, era il ballabasket vegnì renconuschì uffizialmain dal Comité olimpic internaziunal. Dapi l’onn 1950 vegn realisà mintga quatter onns in campiunadi da la FIBA (dapi il 1953 er da dunnas).
L’onn 1989 ha l’Associaziun internaziunala da ballabasket decidì d’er laschar sa participar giugaders professiunals a campiunadis. Dapi lura represchentan giugaders internaziunals sco Dwyane Wade u Tim Duncan lur squadra naziunala als gieus olimpics.
La liga da profis la pli populara en tut il mund è la National Basketball Association, NBA en ils Stadis Unids. 30 squadras or da sis divisiuns (Atlantic, Central, Southeast, Northwest, Pacific, Southwest) sa mesiran en la stagiun ordinaria ed emprovan da cuntanscher ils playoffs. En ils playoffs giogan mintgamai las otg meglras squadras da la Western e da la Eastern Conference ina cunter l’autra tenor in sistem da k.-o.
Variantas[modifitgar | modifitgar il code]
Igl èn enconuschentas diversas variantas ed adattaziuns dal ballabasket sco ballachanaster, netball, ballabasket en l’aua, slamball e.a.
Er tar l’uschenumnà streetball, ch’è daventà dapi ils onns 1990 pli e pli popular sco sport da temp liber, sa tracti d’ina adattaziun dal ballabasket. Cuntrari al ballabasket vegn per ordinari giugà qua al liber, trais cunter trais e be sin in chanaster. Er las reglas sa differenzieschan dal ballabasket ‹normal›. Pervi dal dumber da giugaders pli pitschen giascha l’accent qua surtut sin il cumbat da dus e tras quai er sin las abilitads tecnicas (che vegnan savens messas en scena cun elements da show e cun giugar la balla a moda artistica).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ FIBA: Presentation: Quick facts, consultà ils 25 da fanadur 2010.
- ↑ From Berenson to Bolton, women’s hoops has been rising for 100 years; history of women’s basketball.
- ↑ Citat da Barney Sedran en: John Hareas: 100 Jahre Basketball, Bielefeld 2005, p. 19.
- ↑ Areguard il princip dal gieu e las reglas cf. er: chattà.ch: Ballabasket e streetball. Tutgar il chanaster sco ils gronds stars. En: La Quotidiana (La preschentaziun da l’emna) 28-10-2011, p. 2.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Peter Kränzle, Margit Brinke: Basketball Basics. Stuttgart 2000, ISBN 3-613-50359-X.
- Robert W. Peterson: Cages to Jump Shots: Pro Basketball’s Early Years. Omaha 2002, ISBN 0-8032-8772-0.
- John Hareas: 100 Jahre Basketball. Delius Klasing Verlag, Bielefeld 2005, ISBN 3-7688-1670-2.
- Michael Schrittwieser, Egon Theiner: Basketball. Alles über Technik, Taktik und Training. BLV, Minca 2004, ISBN 3-405-16727-2.
- Markus Alexander: Die Geschichte des Basketballs von den Anfängen bis heute. Baltic Sea Press, Rostock 2013, ISBN 978-3-942654-24-1.


c: text/html

text:
Leandro giascha giun plaun en venter tranter ses blers termagls. El è in uffant viv e sa ruschna vi e nà. El saja in fitg cuntent e ri bler, di la mamma e quai percorsch'ins era spert cura ch’ins è in curt temp enturn il pitschen da dus onns. Dentant na sajan bleras situaziuns betg uschè simplas.
Nagut sa chapescha da sasez.
La diagnosa = il schoc
Leandro è naschì cun la giugadira dal chalun ch’era dischlocada. Uschia ch’el ha gia cun trais mais gì sia emprima operaziun. Ma lura han ins badà ch'insatge na constat anc adina betg cun il svilup dal pop. Lura hai gì num far massa tests. Fin che la diagnosa è vegnida bunamain otg mais pli tard: Ina malsogna nuncurabla.
Magari fiss dumandar meglier che giuditgar.
Uss survegn Leandro trais giadas ad emna ina sprizza – senza bragir, di la mamma Manuela Göhler loscha. Er fisio ed ergoterapia tutgan tar ses mintgadi per trenar la motorica. Il proxim pass per Lenadro èn ortesas per sias chommas. Da quellas sco Forest Gump cun las qualas Leandro sa speranza explorar il mund sin sias atgnas chommas.
Leandro il fan da maschinas
Tge che Leandro fa il pli gugent è mirar grondas maschinas – sco bunamain mintga buob en sia vegliadetgna. El less lura adina dir hallo als trens, bus, autos e sa chapescha a mintga camiun sin ils plazzals, di il bab Karsten Göhler ch’è vendider per ina firma che producescha victualias.
RR actualitad 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cumpareglià cun la societad internaziunala èn ils Svizzers persunas cun blers debits. I sa tractia cunzunt da debits ipotecars. Questa situaziun portia ristgs per il martgà da finanzas. Quai è la conclusiun d'in rapport fatg sin incumbensa dal Cussegl federal.
Consequenzas intschertas
Il mument ch'ils tschains s'augmentian ed ils pretschs d'immobiglias giajan a val sajan las consequenzas per l'economia publica fitg intschertas. Tenor la banca naziunala na pudessan 40% da la populaziun gia uss betg supportar tschains da sur tschintg pertschient. L'onn 1990, cura ch'i aveva dà ina crisa d'immobiglias, avevan las bancas stuì scriver giu 42 milliardas francs.
Midar sistem da taglia
L'OECD, l'Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa, ed er l'FMI, il Fond monetar internaziunal han cusseglià a la Svizra da midar il sistem da taglia. Ins pudessi desister sin l'imposiziun da taglias sin l'atgna locaziun e persuenter scumandar da trair giu da la taglia ils custs d'immobiglias ed ils tschains da debits.
Il Cussegl federal scriva dentant che differentas provas da midar quest sistem hajan fatg naufragi en il parlament. Perquai na vul el betg elavurar il mument propostas en quest connex.
Formulà quest rapport ha ina gruppa da represchentants da l'administraziun da taglia, il Secretariat da stadi per l'economia, la banca naziunala e d'ulteriurs uffizis federals.
RR novitads 15:00


text:
En la Frantscha ha la nova partida dal president Emmanuel Macron bunas schanzas da survegnir a las elecziuns ina maioritad en il parlament. Quai tenor in'enquista. «La Republique en marche» possia quintar cun 310 fin 330 dals 535 sezs en il parlament, rapporta la gasetta «Les Echos».
Ils conservativs vegnissan sin 140 fin 160 sezs ed ils socialists sin 25 fin 30. Macron spera sin ina ferma represchentanza en l'Assamblea naziunala per far refurmas cunter la dischoccupaziun e per dar schlantsch a la conjunctura. Las elecziuns parlamentaras èn ils 11 ed ils 18 da zercladur.
RR novitads 06:00


text:
L’inscripziun n'ha betg gì emprima prioritad, declera l'architect dal chantun Markus Dünner. Impurtant saja stà ch’ins haja pudì avrir las portas dal Museum d'art la fin da fanadur. Uss hajan ins dentant il temp per s'occupar da l'inscripziun.
Il motiv daco che l'inscripziun da la fatschada eè vegnida fatga be per tudestg è perquai ch'ì sa tractia dal logo dal museum d'art.
Ina soluziun concreta n'è anc betg sin maisa
Per ina han ins diversas ideas per l'inscripziun – las qualas che Markus Dünner na vul anc betg tradir. Probabel è però ch'i dettia da mintga vart dal museum d'art l'inscripziun en in'autra lingua.
E per l’autra han da seser ensemen tut las persunas involvidas. Quai vegn ad esser il cas pir suenter las vacanzas da stad. Lura possian ins era dir dapli davart las inscripziuns vi da la fatschada dal museum, uschia Dünner.
RR actualitad 08:00


text:
Memento mori! La vita è temporala per nus tuts. Quest confess gida(ss) inqual «persunal a terra». El ans mussa umilitanza. Saja quai d’avair respect da la natira, d'esser tolerant envers il visavi u er da betg prender memia serius sasez. Tgi che ha da dar respostas a las grondas dumondas na dastga betg avair tema da midaments. Il cuntrari – furmar lioms tranter ideas ed opiniuns, dar orientaziun e prender serius sentiments è giavischà ed indispensabel. Be quai dat stabilitad.
Impressum
Illustraziuns: Jon Bischoff
Selecziun: Flavio Bundi
Text: Flavio Bundi
Elavuraziun: Ursin Cadisch/Carla Gartmann


text:
« Egna stad cun l'Ana a la Rosa » è l’istorgia d’ina vatga mamma che passenta la stad cun sia vadella ad alp. La vatga Ana raquinta da las aventuras da la pitschna Rosa. La vadella è ina fegra e mitscha savens per ir a scuvrir il mund. Ils raquints èn divertents e mainan en la cuntrada fascinanta da la palì da l’Alp Anarosa.
En la segunda publicaziun « Egn vieadi tras la Val Schons » emprendain nus d’enconuscher Linard, in mattatsch da 13 onns che viva cun sia famiglia a Turitg. El passenta bler temp cun ses telefonin e cun gieus da computer. Ses bab decida da midar quai e vul mussar a Linard sia patria, la Val Schons. A pe van ils dus da vitg a vitg e passentan nunspetgadamain in viadi plain aventuras.
Las duas publicaziuns
- Andrina Beeli, Egn vieadi tras la Val Schons, Uniun Rumantscha Grischun Central, 2020.
- Céline Guillod, Mauro Giovanoli, Egna stad cun l'Ana a la Rosa, Parc natiral Beverin, 2020.


text:
Premia
Premia (inscì anca in Piemuntes e Italian) l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El cumün el gh'ha una populaziun de 583 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 89,2 km² e una densità de popolaziun de 7 ab./km².
Premia l'è l'ültim paes de la Val Antigori prima de la Val Furmassa. L'è tacaa ai cumün de Bascén, Crö, Furmassa e Muncrestes.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Premia l'è mustraa in de la tabela chi de suta:
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Suveranitad
Il term suveranitad (franzos souveraineté, dal latin mesaun superanus ‹situà sisura›, ‹superiur›) designescha en la scienza dal dretg l’abilitad d’ina persuna natirala u giuridica da sa preschentar giuridicamain a moda dal tuttafatg autonoma. Quest’abilitad d’autodeterminaziun è segnada da l’independenza dal subject da dretg e sa differenziescha dal stadi da determinaziun externa. En la scienza politica designescha il term l’abilitad d’ina instituziun da furmar entaifer in urden politic il sulet punct da partenza da l’entira pussanza dal stadi. Il term è surtut sa furmà en il 16avel tschientaner en rom da la teoria da l’absolutissem dal filosof dal stadi franzos Jean Bodin.
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
En si’ovra ‹Les Six Livres de la République› definescha Jean Bodin (1529/1530–1596) il term ‹suveranitad› sco cumpetenza da decisiun finala entaifer il stadi.[1] Tenor la concepziun da la pussanza absoluta da Bodin dueva questa cumpetenza adina cumpeter be al retg, esser indivisibla e pussibilitar al regent da legiferir a moda lianta er cunter la voluntad dals subdits.
La pretensiun da Bodin ch’il stadi basegnia ina pussanza absoluta e munida cun responsabladad finala è da vesair en connex cun las guerras burgaisas confessiunalas en Frantscha. Pervi da quellas considerava Bodin sco periclitada l’abilitad dal stadi da schliar conflicts a moda paschaivla. Sulettamain la concentraziun illimitada da tut la pussanza legala e fisica en ils mauns dal retg pudeva garantir tenor Bodin segirezza e pasch en il pajais. Bodin po uschia vegnir chapì sco precursur dal monopol da pussanza dal stadi.
En quest senn ha la noziun da la suveranitad giugà en l’epoca da la renaschientscha ina rolla centrala tar la furmaziun dal sistem da stadis europeic. Quella ha furmà in postulat dal dretg statal cun agid dal qual prinzis e citads pudevan rebatter revendicaziuns da pussanza ‹estras› da vart d’acturs or da la politica, l’economia u la religiun sin lur territori cun als retrair la basa da lur legitimitad. Il regent legitim è il suveran.
Tgi dastga exequir en il stadi la suveranitad, tgi sa participar vi da quella? Il dretg statal dal Sontg Imperi roman dal temp modern tempriv era segnà dal dualissem tranter l’imperatur tudestg ed ils stans imperials. Ils scienziads discurrivan perquai per part, adattond la tesa da Bodin, d’ina suveranitad dubla u duala. A la secularisaziun da la noziun da la suveranitad è suandada la centralisaziun en l’absolutissem. Perdend l’aristocrazia, ils stans e las citads privilegiadas pli e pli lur pussanza e cumpetenza politica, economica e religiusa, è il term sa concentrà sin quel ch’exequiva quella sco sulet, numnadamain sin il monarc. En la fasa da las revoluziuns burgaisas è la revendicaziun da pussanza territoriala – vul dir il dretg sin il territori che surpassa la pura dominanza da quel[2] – vegnì cumplettà cun l’idea da la naziun. La suveranitad è dapi lura naziunala ed il stadi naziunal furma il suveran.
Suveranitad en il dretg internaziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer il dretg internaziunal signifitga suveranitad l’independenza d’in stadi d’auters stadis (suveranitad vers anora) e l’autodeterminaziun da quel en dumondas da l’atgna concepziun statala (suveranitad vers anen). La suveranitad exteriura d’in stadi consista pia en quai che quel è suttamess directamain al dretg internaziunal (suveranitad statala), entant che sia suveranitad interna è segnada da l’abilitad d’organisar l’agen urden statal a moda autonoma (en il senn modern: suveranitad dal pievel). En in senn strictamain monistic vegn percunter partì d’ina unitad per princip da la suveranitad statala, pia senza differenziar tranter suveranitad interna ed exteriura.
La revendicaziun da suveranitad (exteriura) d’in stadi concurra cun la voluntad suverana d’auters stadis, la quala è – dal puntg da vista formal – mintgamai equivalenta. Il dretg internaziunal che sa basa sin il princip da l’egualitad da stadis suverans metta terms a la pretensiun da suveranitad. Istoricamain sa basavan ils cunfins per ordinari surtut sin la politica da pussanza; en la chapientscha moderna èn stadis acturs, als quals vegn mess terms en l’exercizi da lur voluntad betg be tras las relaziuns da la politica da pussanza, mabain er tras il dretg internaziunal.
Critica envers la noziun da la suveranitad[modifitgar | modifitgar il code]
L’idea oriunda da Jean Bodin da l’independenza absoluta dal stadi areguard sias fatschentas internas ed exteriuras frunta ozendi pli e pli sin ses cunfins. La suveranitad exteriura dals stadis en il senn classic è s’indeblida entras l’influenza creschenta dal sistem internaziunal d’organisaziuns interguvernamentalas e supranaziunalas; a medem temp è s’augmentada l’interdependenza politica ed economica tranter ils stadis. Da l’autra vart han ils stadis retschet adina dapli la pussaivladad da furmar la politica internaziunala ensemen cun auters stadis da medema posiziun. En quest connex han els delegà parts da lur pussanza ad organisaziuns supranaziunalas sco l’Uniun europeica u EURATOM. Per part èn els er s’obligads ad ina metoda da cuminanza, tenor la quala els sviluppan lur politica sin tscherts champs be a moda communabla. Lur suveranitad è bain vegnida limitada tras quai, ma tuttavia betg messa ord vigur. Questa limitaziun da la suveranitad s’extenda schizunt sin stadis ordaifer l’Uniun europeica: La Svizra che n’è betg commembra da l’Uniun europeica dispona anc adina da la pussaivladad da formular ses dretg independentamain da l’Uniun europeica. En la pratica è il legislatur svizzer però savens sfurzà d’adattar sia legislaziun a quella da l’Uniun europeica. En quest connex vegn discurrì en Svizra dal l’‹adattaziun autonoma dal dretg da l’UE›.
La suveranitad statala dals centers da l’emisfera nord è er reducida tras quai che quels èn entretschads economicamain en tut il mund. En stadis pli flaivels percunter è la suveranitad bain avant maun tenor dretg e formalmain, ma facticamain è quella restrenschida pervi da la dependenza d’autras pussanzas.
La suveranitad a l’intern d’in stadi è er limitada tras ils dretgs fundamentals dal singul, cumbain betg en mintga cas en furma obliganta en tut il mund tenor dretg internaziunal. En il discurs internaziunal areguard ina Responsibility to Protect vegn perquai empruvà dapi in temp da definir da nov la noziun da la suveranitad, numnadamain sco obligaziun da mintga stadi da procurar per la protecziun dals dretgs fundamentals da ses burgais. N’al reusseschi betg d’ademplir quest’obligaziun – uschia vegn argumentà – passass la responsabladad correspundenta directamain a la communitad internaziunala da stadis.
Suveranitad en il dretg statal[modifitgar | modifitgar il code]
En il dretg naziunal sco er en la teoria politica vegn la noziun da la suveranitad er duvrada per designar la cumpetenza superiura quai che concerna l’execuziun da la pussanza a l’intern d’in stadi. Chapì en quest senn munta suveranitad ‹disponer da la pussanza dal stadi›.
En stadis en ils quals questa cumpetenza giascha be en ils mauns d’in singul regent vegn discurrì dal suveran sco persuna, entant che furmas statalas democraticas èn segnadas da la suveranitad dal pievel. Quest’ultima sa referescha en emprima lingia a la cumpetenza dal pievel sco pussanza constituenta, cun agid da la quala il pievel decida davart la furma statala ed ils princips fundamentals dal stadi. La pussanza statala tenor il princip da la suveranitad dal pievel sto ultra da quai vegnir legitimada tras il pievel sez en elecziuns e votaziuns; tutta pussanza dal stadi sto sa basar sin il pievel.
Suveranitad e federalissem[modifitgar | modifitgar il code]
Be ina suletta communitad po mintgamai exequir la suveranitad sur in territori e pievel specific. Perquai serva la noziun da la suveranitad er a differenziar tranter stadis federativs e stadis federals.[3] Tar stadis federativs è la suveranitad statala anc adina situada tar ils singuls stadis. Tar la fundaziun d’in stadi federal percunter surdattan las parts da quel ina part da lur suveranitad a la confederaziun (p.ex. Germania/Bundesländer, Svizra/chantuns, Stadis Unids/states).
Il stadi federal na dispona però betg necessariamain da la cumpetenza da la cumpetenza, vul dir dal dretg d’attribuir e da midar cumpetenzas. Nagin plaun statal po disponer da quella senza il consentiment dals auters plauns.[4] En stadis federativs decidan ils singuls stadis, sch’els vulan surlaschar al nivel surordinà cumpetenzas.
Ord vista da la teoria statala (istorica) è la relaziun tranter ils terms da la suveranitad e dal federalissem en tutta cas segnada d’ina tscherta tensiun: La suveranitad sco cumpetenza da decisiun finala da la pussanza statala ha Jean Bodin concepì per in stadi organisà a moda dal tuttafatg centrala; en quest senn pudess quel cuntradir al dualissem dals centers da decisiun, dal qual è segnà il federalissem.
Noziun e funcziun da la pussanza dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Sco suveran entaifer in stadi vala quella persuna u instanza, da la quala sorta tutta pussanza dal stadi. Da questa definiziun resorta che la noziun da la suveranitad è colliada stretgamain cun quella da la pussanza dal stadi. Perquai suondan qua intginas expectoraziuns supplementaras che focuseschan explicitamain sin la noziun da la pussanza dal stadi. Sco la noziun da la suveranitad è er quella da la pussanza dal stadi vegnida dilucidada oriundamain en in ambient absolutistic (surtut tras Thomas Hobbes). En l’ovra da Charles de Montesquieu dueva la pussanza dal stadi alura daventar ina da las noziuns-clav per surmuntar l’absolutissem e fular via a l’illuminissem e las revoluziuns burgaisas.
Sco pussanza dal stadi vegn designada l’execuziun da la pussanza suverana entaifer in territori statal tras ils organs e las instituziun da quel – sco per exempel il schef dal stadi e la regenza (administraziun, surtut polizia ed armada), il parlament ed ils tribunals – en furma d’acts d’autoritad.
La pussanza dal stadi, il stadi territorial ed il pievel statal furman ils trais elements d’in stadi. Gia per Jean Bodin èsi ina da las caracteristicas essenzialas d’in stadi che quel exequescha ina pussanza independenta tant a l’intern sco er envers l’exteriur.[5]
La pussanza dal stadi na deriva pia betg d’autras instanzas, mabain exista or da sasezza. Pir entras sia preschientscha daventa in tschert territori in territori statal e la populaziun residenta in pievel statal.[6]
Tenor Thomas Hobbes giascha ina da las legitimaziuns essenzialas da la pussanza statala en quai d’evitar in bellum omnium contra omnes (ina guerra da tuts cunter tuts), da garantir segirezza dal dretg e pussibilitar ina convivenza paschaivla ed ordinada.[7] Surtut sia funcziun sco stadi da dretg, uschia Hobbes, saja ina cuminanza be abla d’exequir, sch’i stat a disposiziun e vegn fatg diever da la pussanza dal stadi per metter tras dretg. Per quest intent sto ella far valair cunter violenzas il monopol da pussanza fisica legitima, e quai a moda energica ed effizienta. Sche la concepziun u l’execuziun da las cumpetenzas statalas na vegn betg da satisfar a questa pretensiun, na vegn in dals basegns fundamentals da la cuminanza da dretg betg ademplì. Alura perda la pussanza dal stadi sia credibilitad e cun la mancanza da reliabilitad da l’urden statal vegn er la cuntinuaziun da quel messa en dumonda.[8]
Pussanza constituziunala e separaziun da las pussanzas[modifitgar | modifitgar il code]
È la pussanza dal stadi liada ad ina constituziun, vegn er discurrì d’in pouvoir constitué, d’ina pussanza constituziunala. Ina constituziun nascha or da l’autoritad constituenta, a basa dal pouvoir constituant da quella. En il stadi constituziunal democratic furma l’autoritad constituenta in dretg inalienabel dal pievel. La constituziun e la pussanza dal stadi sa legitimeschan tras il princip da la suveranitad dal pievel.
En ils stadis occidentals da tempra liberala-democratica èn las instituziuns statalas segnadas d’ina separaziun da las pussanzas traidubla tenor il princip dals checks and balances. Uschia sa lascha discurrer da la pussanza dal stadi constituziunala betg be en il singular, mabain en il plural sco pouvoirs constitués. Tar la separaziun da las pussanzas classica, che vegn er numnada trias politica, vegn fatg la differenza tranter la pussanza legislativa, la pussanza executiva e la pussanza giudiziala (giudicativa). Ils acts d’autoritad da la legislativa furman las leschas, da l’executiva ils acts administrativs e da la giudicativa las decisiuns giudizialas.
Questas trais pussanzas statals controlleschan e frainan ina l’autra entras quai ch’ellas èn entretschadas stretgamain e tareschan tranter pèr lur posiziun da pussanza. Uschia duai vegnir evità che la pussanza statala sa concentreschia en ils mauns d’in singul.
Baron de Montesquieu, sin il qual va enavos la separaziun da las pussanzas, discurra en l’original franzosa da «la distribution des trois pouvoirs», pia da la distribuziun/repartiziun da las trais pussanzas. La finamira saja quella da prevegnir ad in maldiever da la pussanza cun limitar quella. Pussanza stat uschia cunter pussanza:
«Pour qu’on ne puisse abuser du pouvoir, il faut que, par la disposition des choses, le pouvoir arrête le pouvoir.»[9]
(«Per ch’ins na possia betg far maldiever da la pussanza, èsi necessari d’endrizzar las chaussas uschia che la pussanza metta frain a la pussanza.»)
«Tout serait perdu si le même homme, ou le même corps des principaux, ou des nobles, ou du peuple, exerçaient ces trois pouvoirs: celui de faire des lois, celui d’exécuter les résolutions publiques, et celui de juger les crimes ou les différends des particuliers.»[10]
(«Tut fiss pers sche la medema persuna resp. corporaziun dals pussants, aristocrats u dal pievel pratitgass las suandants trais pussanzas: quella da relaschar leschas, d’executar conclus publics e da sentenziar en cas da crim u da dispitas privatas.»)
Sper questa separaziun da las pussanzas ‹orizontala› exista en stadis federals ina separaziun da las pussanzas ‹verticala›. Ils stadis commembers disponan da secturs da cumpetenza independents ed han il dretg da cundecider tar la legislaziun federala (cf. survart).
Pussanza dal stadi e monopol da far diever da la forza[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹pussanza› ch’è cuntegnida en il term ‹pussanza dal stadi› ha duas significaziuns:
- En in senn abstract è manegiada la pussanza da puder reger/dominar insatgi.
- Manegiada è però er la pussanza en il senn da violenza/forza fisica. La noziun ‹monopol da far diever da la forza› exprima che quest ultim med dastga vegnir applitgà sulettamain en il num e tras instanzas statalas respectivas (polizia, militar). Autogiustia n’è pia betg admessa; la suletta excepziun dal monopol statal da far diever da la forza è l’agir per defensiun legitima.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Jean Bodin: Six livres de la république, 1576, cud. I, chap. 1, 8.
- ↑ Cf. Burkhard Schöbener (ed.): Völkerrecht. Lexikon zentraler Begriffe und Themen, C.F. Müller, Heidelberg 2014, p. 393; Kay Hailbronner, en: Graf Vitzthum (ed.): Völkerrecht, 3. ed., 2004.
- ↑ Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre, 16. ed., 2010, § 9 IV.
- ↑ Klaus Detterbeck, Wolfgang Renzsch, Stefan Schieren (ed.): Föderalismus in Deutschland, Oldenbourg, Minca 2010, p. 3.
- ↑ Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre, 17. ed., § 9 I 1.
- ↑ Hartmut Maurer: Staatsrecht I, 2010, § 1 col. 6s.
- ↑ De cive, prefaziun.
- ↑ Leviathan, chap. 21.
- ↑ Charles de Montesquieu: De l’esprit des lois, 1748, cudesch XI, chap. IV.
- ↑ Charles de Montesquieu: De l’esprit des lois, 1748, cudesch XI, chap. VI.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Christian Hillgruber: Die Souveränität der Staaten. En: Der Staat, 2014, p. 475ss.
- Helmut Quaritsch: Souveränität. 1986.
- Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre. 16. ed., § 9.
- Dieter Grimm: Souveränität. Herkunft und Zukunft eines Schlüsselbegriffs. Berlin University Press, Berlin 2009, ISBN 978-3-940432-60-5.
- Friedrich Balke: Figuren der Souveränität, Wilhelm Fink Verlag, Minca 2009, ISBN 978-3-7705-4449-3.
- Thomas Fischer: Die Souveränität der Schwachen. Lateinamerika und der Völkerbund, 1920–1936 (= Beiträge zur Europäischen Überseegeschichte, tom 98). Steiner Verlag, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-515-10077-9.
- Stephan Hobe / Otto Kimminich: Einführung in das Völkerrecht, 8. ed., Tübingen/Basilea 2004, p. 36s.
- Quirin Weber: Parlament – Ort der politischen Entscheidung? Legitimationsprobleme des modernen Parlamentarismus – dargestellt am Beispiel der Bundesrepublik Deutschland. Basilea 2011, ISBN 978-3-7190-3123-7.
- Samuel Salzborn, Rüdiger Voigt (ed.): Souveränität. Theoretische und ideengeschichtliche Reflexionen (= Staatsdiskurse, tom 10). Steiner, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-515-09735-2.
- Heide Gerstenberger: Die subjektlose Gewalt. Theorie der Entstehung bürgerlicher Staatsgewalt. 2. ed. repassada, Westfälisches Dampfboot, Münster 2006.
- Christian Hillgruber: Souveränität – Verteidigung eines Rechtsbegriffs. En: Juristenzeitung (JZ) 11/2002, p. 1072–1080.
- Holger Kremser, Anna Leisner: Verfassungsrecht III. Staatsorganisation. Minca 1999, ISBN 3-406-44967-0.
- Wolfgang Reinhard: Geschichte der Staatsgewalt. Eine vergleichende Verfassungsgeschichte Europas von den Anfängen bis zur Gegenwart. 3. ed., C.H. Beck, Minca 2002, ISBN 978-3-406-47442-2.
- Jürgen Schwabe: Grundkurs Staatsrecht. Berlin 1995, ISBN 3-11-014633-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Thomas Maissen: Souveränität, en: Historisches Lexikon der Schweiz
- Bundeszentrale für politische Bildung: Kompetenz-Kompetenz, en: Europalexikon da Hüttmann/Wehling


text:
Risanamento del Campanile della chiesa di S. Giacomo – apile 2015
Su commissione del parroco Vijo Pitsceider con il Consiglio di Amministrazione parrocchiale, sono iniziati il 21 aprile 2015 lavori di ristrutturazione alla chiesa di San Giacomo. Il lavori sono iniziati con il risanamento dell’intonaco e all’aggiustamento delle scandole del tetto del campanile. Successivamente il campanile è stato imbiancato e decorato riassumendo l’aspetto originale di una volta. In fase di ristrutturazione della sfera è venuta alla luce una pergamena contenente un testo scritto dal curato di Ortisei di allora Giuseppe Brunel. TESTO DELLA LETTERA pdf
I lavori sono stati eseguiti dalla ditta specializzata austriaca Sepp Mayerl & Sohn aus Döslach, Osttirol. Il costo totale dell’opera è stato di Euro 57.000. In autunno sono continuati i lavori con il risanamento di una parte della muraglia che circonda la chiesa, lavori eseguiti dalla ditta Alberto Costanzi di Ortisei.
Hochw. Alfons Lichter kehrt nach Luxemburg zurück – Juni 2015
Am 14. Juni 2015 Herzjesusonntag ist ein Dankgottesdienst für Hochwürden Alfons Lichter gefeiert worden, nachdem er sich entschieden hat nach 13 Jahren Aufenthalt in St. Ulrich wieder nach Luxenburg zurückzukehren. Alfons Lichter hat nach dem Gymnasium und Philosophiestudium, in Innsbruck und Luxenburg Theologie studiert. 1968 ist er zum Priester geweiht worden. Er war anschließend in verschiedenen Orten in Luxenburg Kooperator, dann Pfarrer und zuletzt Dekan.
St. Ulrich ist für Ihn seine zweite Heimat geworden. Schon als Teologiestudent in Innsbruck ist er 23jahrig das erste mal nach St. Ulrich gekommen und hat später auch mit seinen Eltern und Freuden Südtirol besucht. 1977 hat der Zufall gewollt, dass er die Familie Paula und Sepl Holzknecht dala Plates kennengelernt hat und diese dann bei verschiedenen Anlässen öfters besucht hat. Im Jahre 2003, nach seiner Pensionierung, hat er eine Wohnung gemietet und sich in St. Ulrich niedergelassen. Während seines Aufenthalts in St. Ulrich als Pensionist, hat er auch als Seelsorger in unserer Pfarrei gewirkt und war von allen sehr geschätzt.
Der Dekan Vijo Pitscheider und der Pfarrgemeinderat haben beim Dankgottesdienst Hochw. Alfons Lichter einen besonderen Dank ausgesprochen für seine wertvolle Hilfe in unserer Pfarrgemeinde und Ihm für sein zukünftiges Leben in Luxenburg alle Gute gewünscht.
Vijita pasturela dl vëscul Ivo Muser ala Union Pasturela Gherdëina – 8-11 y 17-18 de utober 2015
„Ël vën coche testemone dl amor de Die per si criatures. Cun ël ulons ënghe prië y festejé deberieda, che purterà pro a iluminé la streda che nes mëina tl daunì.“ Cun chësta paroles de ntroduzion tl cudejel, dat ora cun l program dla vijita, nvieia sn. digan Vijo Pitscheider duta la comuniteies dla pluanies a tò pert. La preparazion dla vijita pasturela cun na analisa dla vita dla pluania da pert di Cunsëies de Pluania de Gherdëina à bele scumencià de fauré dl 2015. Deberieda cun l secreter dl vëscul iel pona unì laurà ora l program adatà ai bujëns y ala particulariteies dla popolazion cun nosta storia y tradizion. L fin dla vijita ie de cunëscer miec la situazion dla dlieja te nosta Unità Pasturela. Tlo se tràtela dantaldut dla fede di credënc, dla partezipazion ala vita religëusa y dla zelebrazion di sacramënc. Sëuraprò dëssela dé na sburdla y n ncurajamënt ala jënt a jì inant sun l troi dla fede.
Nsci ons abù la legrëza de ancunté nosc vëscul dai 8 de utober inant per plu dis, te nosta pluanies. Truepa jënt à pudù tò su n cuntat persunel cun ël. L program dla vijita à udù dant de plu ancuntedes daviertes cun grupes de jënt defrëntes de duta la valeda, nsci cun i studënc dla scoles autes, cun la jënt de tëmp dla cësa de paussa, cun la grupes de junanza, cun la persones che lëura tl ciamp dl turism y cumerz y cun i cumëmbri dl artejanat artistich. Sambën ne àl nia mancià l’ancunteda cun l digan sn.Vijo Pitscheider, cun i singuli prevesc, cun l’assistënta pasturela per i jëuni Maria Delago, cun i Cunsëies de Pluania, cun duc i culaburadëures ulenteres dla pluanies y cun i sëurastanc di chemuns.
Chësta ancuntedes ie states caraterisedes dal dialogh danter i fediei y l vëscul; do na ntroduzion curta à l vëscul respundù a d’uni sort de dumandes che ti ie unides purtedes dant. N pò bën dì, che l ie stat ancuntedes drët nteressantes, cun respostes sun tematiches defrëntes. L vëscul à rujenà sun la situazion y l daunì dla dlieja te Gherdëina (resterà pa tl daunì mé un n preve tla valeda?), sun l dé inant l crëidum te familia, sun la problematica di muciadives, sun la valorisazion dla dumënia, sun l valor di simbuli cristians, sun l valor dla fede y nce en cont dla cura dla rujeneda ladina y n.i.
L nteres dla jënt fova grant y nsci à l vëscul feter for abù na sala plëina che à fat pea cun nteres y atenzion. La populazion à scialdi aprijà che l vëscul à vijità duta la Pluanies y liet iló na S. Mëssa de festa cun i fediei. Do la S. Mësses fòvel for nce ucajion per na ciaculeda persunela danter ël y la jënt. Da auzé ora iel la pruzescion di cëiresc „a jì tl linëus dl crëidum“ tres la stredes de Urtijëi y na funzion da festa dan la dlieja de Sacun dantaldut per la families. Chëstes fova caraterisedes da na gran devuzion, mumënc de cumuzion y de unità tla cumenanza.
Cie à pa purtà chësta vijita ala populazion dla valeda y cie à pa dit l vëscul? Dantaldut àl purtà pro a pensé do sun l valor dl crëidum per uni un de nëus, sibe te mumënc de festa ma nce te mumënc de malatia, de desperazion y de sacrifize. Na dumanda zentrela fova „A cie taca pa nosc cuer y ciuni ie pa i valors che se tën mpe tla vita?“ La dumandes plu sotes te nëus nstësc ie daniëura de natura religëusa. Chësc pòn dantaldut udëi se fajan n pensier da ulache l vën la vita y dajan na lerch nce ai pensieres sun la mort. L crëidum ie na ravisa y n sustëni, sce n ie boni de curé l’identità religëusa y de se lascé avisé y acumpanië dal Seniëur. Drët nteressant ie stat l aspet che lieia l’ert y la religion. L’ert à la capazità de arjonjer l cuer, l plu sot dla persona. L’atualità y l daunì dla dlieja sarà propi tla spiritualità y tl aiut ala persona per abiné n urientamënt tla vita. La cuna dl crëidum ie la familia. I genitors ie maestri de fede y ne daussa nia pertënder cosses dai mutons, che i ne ie nia a una de fé. Ai jëuni àl metù a cuer de damandé al pere y ala oma sun si crëidum.
Do la vijita Pasturela giaterà la pluanies dla Union Pasturela Gherdëina n scrit dal vëscul cun n rendicont dla vijita, cunsëies y indicazions de co jì ancontra ala deficulteies y ai bujëns tla cura dl’anes. A udëi tan aslune che l se muda l mont muessa nce la dlieja jì pea mudan cërta formes per ruvé plu daujin ai bujëns dla persona. La dlieja dl daunì sarà purteda da n mënder numer de credënc te chëla che trueps meterà a desposizion dla comunità si capaziteies y talënc.
Tl’ancuntedes cun i culaburadëures ulenteres an pudù udëi, che te Gherdëina iel ravises sotes tl crëidum y na gran despunibeltà de dé n cuntribut per la cumenanza pluanela.
Georg Senoner – Presidënt dla Union Pasturela Gherdëina
L Vëscul Ivo Muser te n ancunteda cun i studënc y la Direzions dla Scoles, ntan la funzion dedora pra dlieja de San Jacun y n ucajion dla conclujion dla prucescion cun i cëiresc dan dliëja de Sant’Antone
Ministronc a Roma – 8-11. 02. 2016
“Uni cater ani furnons a Roma”: ntant possen belau rujené de na tradizion. Plu generazions de ministronc à ntant bele pudù cunëscer chësta bela zità. L giubileo dla misericordia à inò dat l’ucajion de meter a jì n viac nteressant.
Dai 8 ai 11 de fauré ons pudù sté cun nosta grupa tla Pluania San Mattia, na gran pluania de Roma, ulache nosc mëune Alfred Obletter cunësc don Attilio, che vën uni ann a fé feries a Urtijëi. Don Attilio y si pluania nes a mëtù a desposizion la calonia per durmì y l maië ntan chisc dis. Nsci àns truepa dl’aurela de udëi la zità de Roma da si plu bela pertes: l prim di a San Giovanni in Laterano y la Porta Santa y Santa Croce in Gerusalemme, ulache l ie la relichies dla Crëusc de Gejù. N merdi sons stac te na pitla pluania de Roma, tla dlieja de San Tarcisio sull’Appia. San Tarcisio fova un di prim cristians de Roma, mort coche martir, che ie pona deventà l sant prutetëur di ministronc. Te chësta ucajion ons pudù di na urazion per i ministronc y per si servisc tan mpurtant te nosta pluanies. Da dedò ons inò udù una dla gran basiliches dla zità: San Paolo fuori le Mura, cun si porta santa, y on audi velch n con‘ dla vita de San Paul da Francesco y Antonella, l diacon dla pluania y si fëna che fova chisc dis for pea cun nëus y nes à judà a meter adum l program.
N merdi domesdì se ons spartì su te de pitla grupes y son jic ncantëur tla vedla zità per nosc cont. N mierculdi, Capion, sons levei abenëura per furné a San Piere per la audienza cun l Papa. L fova n bel danmesdì cun l ciel brum y l tëmp bon ciaut. L ie sambën stat na bela esperienza a udëi l Papa tan daujin y a audì si paroles stersces y sotes!
Do marënda sons stac tla Scala Santa, tla dlieja de Santa Agnese y tl mausoleum de Santa Costanza, dan furné de reviers tla pluania ulache an dl’aurela de paussé dan la mëssa dl cënder, ulache nëus on pudù cianté n valguna de nosta cianties. La juebia sons stac a Santa Maria Maggiore y son jic tres l’ultima Porta Santa ududa dant dal Giubileo. Da dedò sons mo furnei tres zità cun l “Open bus”, sentei sun tët pudans ti cialé al panurama dla zità y udëi mo n iede i luesc plu nteressanc. Do marënda sons inò furnei de reviers te Gherdëina. L ie stat n program scialdi ntensif, ma danterite ans sambën for inò de biei mumënc per sté deberieda, fé damat y fé juesc y mparé a nes cunëscer miec tla grupa.
A inuem di ministronc de Urtijëi y de duc che fova pea ti fajons na gran lauda a Alfred Obletter, che se à tëut sëura de meter a ji chësc viac, y rengrazion duc i cumpaniadëures che à chisc dis cialà di mistronc.
Mëssa catolica y russa ortodossa – 23.02.2916
N merdi ai 23 de fauré iel unì zelebrà na funzion te dlieja de Urtijëi per lecurdé i truep saudeies perjunieres rusc che a laurà te cundizions miserables a fé la ferata de Gherdëina avisa dan cënt ani. La funzion ie unida tenida tl rit rus-ortodos da n Pope rus unit da Roma su aposta, y tl rit catolich da nosc digan Sn. Vijo Pitscheider. Chësta ie na funzion ecumenica, ulache n se anconta danter una o plu cunfescions de cristians per prië deberieda. Te chësta ucajion àn ulù lecurdé cun respet y recunescënza chisc saudeies, che a scintinà dalonc da si ncësa per fé la ferata.
Tl scumenciamënt dla funzion à Alexander Prinoth fat na ntroduzion dla storia dla ferata y dl destin di perjunieres rusc che fova ntan la prima viera te Gherdëina. Tla liturgia dla Parola à Sn. Digan Vijo Pitscheider rujenà dla deliberazion, trajan paraleles danter l popul de Israel tl Vedl Testamënt y i perjunieres ntan la Prima Viera y nosc tëmp. Ai 6 de fauré dl 1916 ie la ferata de Gherdëina furneda per l prim iede. Ntan la funzion à Margreth Runggaldier Mahlknecht liet dant ora dl diare de Anda Filomena Prinoth Moroder, che nes conta coche i saudeies rusc vivova tlo te Gherdëina, tl frëit y tla fam. L diare auza ora truep aspec dl carater di perjunieres: i fova da ulëi bon y da maniera, y nia da temëi per la jënt de Gherdëina. Filomena conta dla supeltura de un di perjunieres, a chëla che ëila ie jita y se a fat maruëia tan bel che i ciantova tla liturgia, cun de bela ujes basses. Nsci à duc pudù se nmaginè y se rënder cont coche fova la situazion de vita di perjunieres rusc.
L Pope Rus à tenì si funzion cun de bela urazions ciantedes y cun ncënsc, propi coche anda Filomena conta te si diare. Nsci iel unì prià per i perjunieres, ma nce per la jënt de nosc tëmp, per la pesc tl mond y per duc chëi che viv al didancuëi te na situazion dalonc da si ncësa, che patësc l frëit y la fam. La urazion ie unida abelida cun cianties dl Cuartet de Ëi dl Cor de Dlieja de Urtijëi y da n sestet de corni.
Apertura della Porta Santa nella chiesa parrocchiale di Ortisei – 3 aprile 2016
Il Vescovo mons. Ivo Muser ha concesso di aprire una “Piccola Porta Santa” nella chiesa parrocchiale di Ortisei, cioé la porta a sud della chiesa che porta nella Cappella laterale dedicata al Cuore di Gesù e alla Divina Misericordia. Domenica 3 aprile, domenica della Divina Misericordia, il decano Vijo Pitscheider, con il solenne canto dei Vespri ha aperto la “Piccola Porta Santa”. Alla cerimonia hanno partecipato un gran numero di fedeli.
Questo dono del Vescovo è un’unica opportunità e singolare occasione per avvicinarsi con lieta fiducia e speranza a quella che è la misericordia di Dio verso tutti noi. Camminiamo insieme verso il Signore, lasciandoci toccare dalla sua misericordia perché anche noi sappiamo a nostra volta essere misericordiosi. Sono momenti di perdono e di grazia che ridaranno alla nostra vita salute, salvezza, coraggio e un futuro di vita nuova da realizzare con la forza dello Spirito Santo.
L’apertura della Porta Santa, inizialmente fissata dal 3 aprile al 26 di giugno, è stata sucessivamente allungata di fino la domenica 25 settembre.
Pelegrinasc dla pluanies Ladines a Persenon – 23.04.2016
La Union dla Pluanies de Gherdëina y dla Val Badia a metù a jì n sada ai 23 de auril 2016 n pelegrinasc ala Porta Santa dl dom de Persenon n ucajion dl Ann dl Gubielo dla Misericordia protlamà da Papa Franzësch. Passa 500 fediei ie muec cun la curieres y furnei n iede a Milland a se ancunté duc deberieda te dlieja de San Ujep Freinademetz ulache i ie unic saludei dal Digan de Milland Albert Pixner. Cun i 2 digans seniëur Vijo Pitscheider y seniëur Jakob Willeit iel unì tëni na funzion cun na dlieja plëina de fediei che dochël ie muec a pe dl viers de Persenon.
Dan la Porta Santa a Persenon fovel l digan dl Dom Ulrich Fistill a aspité i pelegrins che l à pona saludà duc canche i ova mplenì l Dom do vester passei tres la Porta Santa. La S. Mëssa ie unida zelebreda dal digan Jakob Willeit y a perdiché ie stai trame doi digans dla valedes. La Mëssa de festa ie unida abelida dal orgun de dlieja, dal cor y strumentisc dla Val Badia y dal cianté dla jënt menei dai cantores Theodor Rifesser y Iarone Chizzali.
Do marënda se a i pelegrins inò metù sun streda per jì prian a Neustift. Do passa n ëura de jita ie duc ruvei adum tla bela dlieja dl cunvënt de Neustift per na funzion de rengraziamënt. Al cor dla Val Badia se à ënghe juntà na grupa de strumënc a fla dla mujiga de Urtijëi che à mo dat n tonn da festa a finé via chësc pelegrinasc. Cun la benedescion dl digan Vijo Pitscheider y la ciantia finela Gran Seniëur, nëus te laudon, ie fineda chësta festa religëusa che à unì la pluanies dla 2 valedes Ladines de Badia y Gherdëina a fé chësc pelegrinasc adum.
Pelegrinasc a Oies dla Union Pasturela de Gherdëina ai 17.09.2016
Plu persones se à metù de viac per tò pert al pelegrinasc a Oies n sada ai 17 de setëmber. Chëi a pe, cun la curiera o cun auti privac, l burt tëmp ne à fermà deguni a jì a prië per la pluanies dla Union Pasturela de Gherdëina.Te nosta pluanies iel truepa jënt che juda ativamënter tla grupes de pluania, ti Cunsëies de Pluania, pra la zelebrazions liturgiches, ti cores y a d’autra manieres. Tl daunì saral for plu debujën de persones che se mët a desposizion per mantenì inant nosta pluanies vives tl cunedì la parola de Die. Per chësc fin iel unì metù a jì chësc pelegrinasc a Oies per prië nosc sant prutetëur Ujep Freinademetz y l Spirt Sant chi nes manda inant la persones che se met a desposizion per i Cunseies de Pluania y per l bën dla cumenanza y dla vita religëusa tla pluanies.
I pelegrins che ie muech a pe da Sëlva a pe se à ancuntà a La Ila cun chëi che ie furnei da Gherdëina cun la curiera, y deberieda iesi muec n pruzescion dl viers de Oies acumpaniei da nosc digan de Gherdëina sn. Vijo Pitschieder y dai prevesc sn. Pire Clara, sn. Raimund Peratoner y sn. Vitalis Delago. Do n ëura ie duc ruvei a Oies ulache dala 11 ie stata la S. Mëssa. A cunzelebrè la S. Mëssa ie nce unit l pluan y digan de Badia sn. Jakob Willeit che ie nce l muderadëur dla Union dla Pluanies dla doi valedes de Gherdëina y Badia. Leprò fovel nce prevesc dala Ciarinzia y un dl Africa.
Sn. Vijo a dit danterlauter tla perdica che n ie unic a Oies per prië dla grazia dl Seniëur che l se debe la forza spirituela de judé inant per i autri tl spirt positif, nsci nce ti Cunsëies de Pluania. Ma l ie nce drët purté dant tla Mëssa la ntenzions privates dla families, prian dla nterzescion de Sant Ujep Freinademetz. Do la Mëssa iel unì fat na fotografia cun duc i pelegrins y daldò iesen jic a S. Lenert tl ustaria Cavallino a maië da marënda.


text:
Il veterinari chantunal Rolf Hanimann discurra d'in cas massiv da la malsogna. Uschè massiva che l'Uffizi chantunal ha gì da sustegnair il paster tar il tractar las nursas.
Trais giadas èn las nursas malsaunas vegnidas bagnadas en in bogn dischinfectant. La mesadad da las nursas infectadas han lura tuttina stuì bandunar l'alp, l'autra mesadad ha pudì restar. Novas infecziuns n'haja quai betg pli dà, ha Rolf Hanimann declerà.
Populaziun da capricorns en vischinanza
In privel è la malatia er per la populaziun da capricorns en la vischinanza da l'alp. Capricorns pon era s'infectar cun la palusa bletscha e reageschan fitg sensibel sin la malatia. Quai saja stà conscient al veterinari chantunal, ha'l ditg envers RTR. Perquai haja quai era dà ina collavuraziun fitg stretga cun l'Uffizi da chatscha.
L'inspectur da chatscha Georg Brosi conferma che la collavuraziun haja funcziunà fitg bain. Ins haja decidì ina simpla strategia, numnadamain dad evitar che las nursas vegnian en contact cun ils capricorns.
Enfin ussa quintan tant Georg Brosi sco er Rolf Hanimann, ch'i n'ha betg dà infecziuns da la palusa bletscha tar la populaziun da capricorns.
Malatia che sa lascha curar bain
La palusa bletscha è in inflammaziun da l'ungla (Klauenfäulnis, Moderhinke).Ella sa lascha curar fitg bain cun bogns dischinfectants, sa derasa dentant fitg spert.
Enturn 650 nursas passentan la stad sin la Lampertschalp tranter il lai da Zervreila e la chamona Länta dal CAS. Igl è la segunda alp ch'è pertutgada da la palusa bletscha questa stad en Grischun.
RR actualitad 12:00


text:
Suenter siat gieus ha l'equipa da Cuira 97 mo tschintg puncts sin il conto. Uschia è l'equipa grischuna actualmain sin plaz 11 da 14 equipas. Cler ch'il club ha tut autras aspectativas.
A lunga vista puspè dar en 1. liga
Dapi bun 3 emnas ha Cuira 97 cun Mariano Di Spirito in nov schef da sport. La finamira è da manar l'equipa puspè en l'emprima liga. Uss saja dentant da guardar gieu per gieu, uschia che nus sajan a la fin da la runda d'atun amez la tabella. Puspè dar cunter la relegaziun vul nagin dal club.
Mariano Di Spirito è optimistics cunquai ch'el vesa ina gronda veglia tar ils giugaders. L'equipa haja suenter ina flaivla partenza uss chattà la dretga via.
Optimistics era pervia d'in nov transfer
Avon paucas emnas ha Cuira engaschà il giugader Alfred. In Nigerian da 35 onns cun in'enorma qualitad. El saja in top-giugader che fetschia l'entira equipa pli ferma, di il schef da sport Mariano Di Spirito. Tar la suletta victoria questa stagiun cunter Uster è Alfred stà involvà tar tut ils gols da Cuira.
Bainbaud nov trenader per Cuira
Actualmain è l'anteriur giugader da la Bundesliga, Michael Nushöhr il trenader da Cuira 97, quai dentant mo ad interim. Mez october veglian els preschentar il nov schef sin lingia, di Mariano Di Spirito. Sch'igl è ina persuna interna u externa na vul el dentant betg tradir. En mintga cas vegn il nov um gia ad esser il tschintgavel trenader tar Cuira entaifer ils dus ultims onns.
RR actualitad 07:00


text:
Categorìa:Verslèis
Dialèt ëd Versèj
Ël vërslèis a fa part dij dialèt orientaj dël piemontèis, ansema al monfrin, l' astësan, ël lissandrin, ël bielèis, ël langhèt, ël mongarelèis e ël valsesian. As diferensia d'la koinè turinèisa për ël fàit ch' a l'é motobin contaminà dal dialèt dla vzin-a Noara (ël noarèis). An efet, n'esempi ciàir a peul esse 'l fàit che as deuvro pì 'd soens ij përnòm përsonaj Lu e Lee an leu ëd Chiel e Chila. Verslèis
Pàgine ant la categorìa «Verslèis»
Ant sta categorìa-sì a-i intro 9 pàgine ëd 9 ch'a-i në j'é an total.


text:
L'Englais, che parta per Mercedes, è stà il pli svelt en la cursa da qualificaziun per il grond premi da l'Australia. Per Hamilton è quai gia la 62avla giada ch'el po partir da l'emprima posiziun. Segund è vegnì Sebastian Vettel en ses Ferrari.
En la segunda retscha vegnan a partir ils collegas da team da Hamilton, Valtteri Bottas e Kimi Räikkönen.
Team Sauber
Marcus Ericsson parta per il team Sauber da la posiziun 15. Antonio Giovinazzi, che remplazza Pascal Wehrlein che ha problems cun il dies, parta da la posiziun 16.
L'emprima cursa da la stagiun cumenza damaun marvegl a las 7:00 temp europeic.


text:
Sorvisc A-Z
T’às chirì fora: Sorvisc spezialistics
- Acreditamënt di sorvisc residenziai por la jënt atempada
La Provinzia sostëgn, aladô dla normativa provinziala en forza, les strotöres residenziales por la jënt atempada, manajades dai ënc che se fistidiëia di sorvisc soziai. L'acreditamënt vëgn fat tres na...
- Contribuć por la gestiun de sorvisc spezialistics por i desturbs alimentars de natöra psicologica
Al ti po gnì conzedü contribuć a uniuns zënza fins de davagn y a ënć publics o privać por les scomenciadies suandëntes che reverda i desturbs alimentars de natöra psicologica: pröma consulënza y...


text:
Harald V de Norvegia
El Harald V de Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (palazz de Skaugum, Asker, 21 de febrar del 1937) l'è 'l re de Norvegia del dì d'incoeu.
A l'è suceduu al pader Olav V in del 1991. A l'è 'l primm re norveges a vess nassuu in del sò paes dopo de Olav IV (1370–1387).
L'è staa on velista, e l'ha tolt part ai Olimpiad de Tokyo, Città del Messich e Monegh de Baviera. In del 1968 el s'è sposaa con la Sonja Haraldsen.
El gh'ha duu fioeu:
- Marta Luisa (1971).
- Haakon Magnus (1973), el princip ereditari.


text:
Twiter spaces fa ussa concurrenza a Clubhouse. La nova funcziun sin Twitter duai sco l'app da Clubhouse pussibilitar als users da s'inscuntrar, ma empè da scriver in a l'auter, pon ins discurrer in cun l'auter. Qua poi esser che be in discurra ed ils auters taidlan, u ch'ins po sa participar ad ina discussiun.
Twitter ha per il mumnt dà liber la funcziun be a users che han dapli che 600 followers. Sco Twitter scriva, veglian els anc rimnar experientschas avant che avrir la funcziun per tut ils users. Er duai lura dar la pussaivladad da planisar ed annunziar las discussiuns.
Cuntrari a Clubhouse datti la funcziun da Twitter spaces gia da l'entschatta davent per Apple ed Android. Clubhouse datti entant er per Android, ma be sco versiun da test.


text:
Activists da la sanestra extrema han fatg currer la polizia en ils districts 3 e 4 da Turitg il venderdi saira. Els han tranter auter dà fieu in vehichel e plirs containers, sco la polizia da la citad da Turitg scriva. Plinavant han els demolì numerusas fanestras e tartagnà fatschadas. Ils donns materials muntan a sur 200’000 francs.
Ils participants a la demonstraziuns sajan stads fitg pronts da commetter acts violents ed hajan bittà crappa e fieus artifizials sin las forzas d’intervenziun, scriva la polizia vinavant. Lezza ha reagì cun materias stimulantas e ballins da gumma. Nov persunas èn vegnidas arrestadas – set umens e duas dunnas.
Duas persunas blessadas
Ina dunna ed in um èn vegnids transportads en l’ospital pervi da blessuras. La dunna haja taglia ses agen maun, l’um saja vegnì blessà en fatscha cun in fieu artifizial ord las atgnas ritschas.
L’acziun dals sanesters extrems dus dis avant il prim da matg è tenor ils organisaturs in’acziun da protest «cunter augment da la valur, spustament e repressiun».
RR novitads 06:00


text:
Il zercladur duai il tema vegnir debattà en il Cussegl grond, uschia rapporta il schurnal regiunal da SRF. La PCD e la PPS grischuna pretendan tranter auter ina meglra planisaziun quai che pertutga las antennas da 5G. Per pudair realisar ina rait che cuvra l'entira surfatscha dovria ina planisaziun surcommunala.
Vischnancas duain cundecider
Empè da spetgar sin dumondas duain las vischnancas sezzas pigliar enta maun la chaussa e definir nua ch'i saja pussaivel d'installar talas antennas. Lura possian quests lieus daventar part d'in plan d'access. Davart quel pudess lura la populaziun votar, uschia la proposta da la PCD.
Er ordaifer las zonas da construcziun
Il president da fracziun da la PPS Roman Hug crititgescha che talas antennas pon be vegnir bajegiadas en zonas da construcziun. Il chantun haja pussaivladads da vegnir activ er ordaifer ils vitgs, è Hug persvas. Uschia possian ins er installar in'antenna sin in bajetg gia existent ch'è ordaifer la zona da bajegiar.
Nagin moratori
In moratori, sco quai ch'ils chantuns Genevra e Vad han decis pervia da las ristgas da sanadad anc betg enconuschentas, na saja però nagin tema, hai num da pliras partidas. In bun internet saja impurtant per las regiuns perifericas.
RR novitads 06:00


text:
Lètg per pèrs da la medema schlattaina
La lètg per pèrs da la medema schlattaina, u "lètg pur tuts", avra la lètg er per pèrs omosexuals. La lètg per pèrs da la medema schlattaina exista oz en 29 pajais. In oters pajais (Andorra, Chile, Cipra, Croazia, Estonia, Grezia, Italia, Liechtenstein, Monaco, Montenegro, San Marino, Slovenia, Svizra, Tschechia, Ungaria), ellas ed els han sulettamain la pussaivladad da laschar registrar lur partenadi
Oz na pon duas dunnas u dus umens betg maridar in oters pajais.
Andorra, Chile, Cuba e Svizra vulan avrir la lètg perpèrs da la medema schlattaina.
Dapi l’avrigl 2001 èn admessas en ils Pajais Bass lètgs da medema schlattaina. Cun quai èn ils Pajais Bass stads l’emprim stadi en tut il mund ch’ha surpassà il status dal partenadi registrà da pèrs omosexuals stgaffind in urden da dretg per relaziuns omosexualas.


text:
La punt da Sunniberg ha survegnì premis avant ch'ella è vegnida averta per il traffic. Ella è dentant tuttina mo ina da bundant 100 punts, che Christian Menn ha construì en sia carriera.
L'inschigner, ch'ha gì in biro a Cuira, ha fabritgà tranter auter la punt da Reichenau, las punts sin il tschancun dal San Bernardino tranter Tusaun ed il Mesauc u la Ganterbrücke en il Valais.
Punts en il Stadis Unids
Era sur il cunfin ora ha Christian Menn pudì construir punts, per exempel en ils Stadis Unids. El ha construì ina punt sur il Niagara River a Buffalo, ina sur il Colorado River tar il Hoover Dam in vischinanza da Las Vegas ed ina sur il Charles River a Boston. Quella è cun 56 meters la pli largia e maina ils autos sur diesch vials sur il flum vi.
Christian Menn n'ha tuttina mai gì il sentiment d'avair construì la punt perfetga. El saja adina stà critic cun sai e sias ovras ed haja suenter mintga construcziun empruvà dad emprender insatge.
RR actualitad 08:00


text:
Il podest
- 1. Vincent Kriechmayr (Austria) 1:12,68 minutas
- 2. Matthias Mayer (Austria) +0,17
- 3. Marco Odermatt (Svizra) +0,49
Marco Odermatt è vegnì en il super-G per la segunda giada en roda sin il podest. El è sa classifitgà a Garmisch-Partenkirchen sin il terz plaz. Totalmain è el en questa disciplina per la terza giada sin in podest. Il 2019 ha el triumfà a Beaver Creek.
Ulteriurs Svizzers
- 7. Loïc Meillard +0,74
- 9. Beat Feuz +0,77
- 10. Gino Caviezel +0,78
Gino Caviezel ha mussà ina buna prestaziun e vegnì 10avel. Ses frar Mauro Caviezel , il link avra en ina nova fanestraha desistì d'ina partenza. El patescha anc adina da l'effect secundar da sia stremblida dal tscharvè.
Il super-G dal campiunadi mundial a Cortina è l'auter mardi.


text:
La decisiun da la radunanza mussia però er ch’i giaja vess per commembers dal a PPS da sustegnair in candidat da la partida burgais-democratica.
«Cortesi n’ha betg ponderà che la PPS vul»
Il crutsch saja, ch’il president da la PPS da Cuira, Mario Cortesi n’haja betg ponderà bain avunda tge ch’ils commembers da la PPS veglian. Il glindesdi haja el annunzià che la PPS fetschia part da l’allianza burgaisa, quai però betg cun persvasiun. El haja dentant annunzià quai publicamain savend che quai pudess forsa esser dispitaivel tar la basa da la PPS.
En mintga cas avessi el fatg pli perdert da spetgar giu la radunanza dal mardi saira e communitgar là la strategia da la partida. La decisiun da la radunanza mussia però er ch’i giaja vess per commembers dal a PPS da sustegnair in candidat da la partida burgais-democratica.
«La PPS gida ses pli grond inimi»
Valentin Schmed punctuescha che la separaziun da la PBD e la PPS saja entant 8 onns enavos e tuttina na saja questa plaja anc betg guarida. Ins na saja anc adina betg pront da siglir sur l’atgna sumbriva. Il scenari vegnia ad esser che Patrick Degiacomi da la PS vegnia elegì ils 26 da zercladur e quai grazia a las manevras da la PPS da Cuira, en sasez il pli grond inimi politic dals social-democrats.


text:
Cme 's magnêva 'na vôlta
Int i tèimp indrē, mó mia tânt luntân, ânca dal nôstri pêrti a s' é patî la fâm e la mişèria, mó a pròm dîr che grâsia ai dòun ed la nôstra tèra giòta e grâsa che dal Po a j Apenèin, dal Sècia a l'Ėinsa nisûn è mai môrt ed fâm.
Grasia a i nôster fióm, la nôstra tèra, in câmbi ed la grôsa fadîga ed l'òm, la s' à sèimper dê di racôlt bundânt: frûta e verdûra 'd ógni gèner, granâj, lègn e, da la cânva, i tsû pe i vistî.
La bundânsa la s'à permés ed tirêr só bèsti 'd ógni gèner: cunîn, chêvri e pēgri, vâchi, galèini e tóti 'l bèsti da curtîl, e ló, al Rè dal nôstri têvli, che gh'é stê dê un nòm celentésim: al Nimêl oséia l'Animêl. Sé perchè al Nimêl l'é l' Animêl per celèinsa, ed ló nuêter a butòm via gnînto. Al nôster adurê nimêl, grâs, ciunt e paciucòun, cun al sō chêrni e al só grâs la permés la véta e al magnêr a intēri generasiòun 'd arşân.
Fîn a soquânt ân fà, per cōlpa dal diēti, presiòun e altèrio, òm rinuncê, in pêrt, al só chêrni savurîdi mó a gh'òm vrû int tóti 'l manēri sèimper un bèin da mât. La chêrna ed nimêl l' ēra cunsidrêda ûn di magnêr da schivşer int la diēta, incō, invēci l'é stimêda da i nutrisiunésta e l'é stêda mésa cun unōr tra i magnêr ch' es pōle druvêr int al diēti. La chêrna dal dé 'd incō dal nimêl l'é paragunêda a la chêrna dal vidèl perché la gh'à 'na quantitê ed grâs dimòndi cumpâgn: 9 grâm cûnt'r a j 8 grâm ed la chêrna ed vidèl; 'na pió grôsa quantitê 'd sustânsi bòuni: 21,3 grâm cûnt'r a 20,7; caloréi mia trôp êlti: 157 caloréi per la chêrna ed nimêl cûnt'r a 107 caloréi 'd la chêrna pió mêgra dal vidèl.
Al magnêr int l'arşân
In un intervèint al secònd cungrès insém a la pelêgra ed Bològna dal 1902 al dutōr Giovanni Lorigia (1861-1950) l'à dét:
"II contadino non mangia per nutrirsi ma per riempire lo stomaco e ingannare la fame. Fa pane con ogni farina, buona o cattiva, ed ogni ingrediente è buono per la sua minestra, la quale rappresenta quasi l'unica pietanza che gli è permessa, l'alimento di lusso e più nutriente che egli possa procurarsi con una certa frequenza".
Stà 'l parōli a 's dîşen cme l'ēra la realtê ed la situasiòun dal magnêr int al nôstri campâgni fîn a i prém dal Novsèint. Al dişâster ed la pelêgra l'îva fât dimòndi môrt, préma 'd tót fr' al clâs pió puvrèti: caşânt, braciânt, proletâri. Stà 'l categoréi, ch' ēren sotmés a i caprési dal tèimp e in mân a l'andamèint di marchê agrécol, an gh'îven mai la certèsa dal lavōr e, cun lē, dal pâst ed tót i dé per lōr e tóta la faméja
L'é stê da i prém dal Novsèint in dôp che la situasiòun l'à cumincê, pôch a la vôlta, a miliorêr: l'abitódin ed masêr al nimêl in faméja l'à purtê di benefési insém a tóti 'l têvli, l'ûş dal sufrét dal grâs dal nimêl, per la preparasiòun ed quêşi tóti 'l pietânsi, l'à purtê l'ajót ed caloréi che prôpia int al grâs a câten al miōr furnidōr.
La fantaséia e la bravûra 'd la rezdōra ēren ed sicûr necesâri per un ûş acôrt 'd ógni elemèint impurtânt 'd la cuşèina, ch' al gnîva sfrutê al mâsim, perchè prôpia per mèz 'd un ûş sapiĵnt di pôch elemèint sòt mân e 'd j udōr dal j êrbi (âj, sigòla, ruşmarèin, erbòun...) lē la prîva cambiêr al savōr dal magnêr dé per dé.
Es gh'à cunfèirma 'd còst int al lēşer al risèti antîghi ché sòta.
A 's vèd che int i pâst di cuntadèin 'd alōra 'l fêva da padròun al "piât ónich", un piât ch' al gh'îva dèinter divêrs prinsépi dal magnêr che, insèm al pân, a rimediêven al necesitê dal magnêr ed l'indivédov. Manchêven mia al verdûri che garantîven al vitamîni e i sêl minerêl mó al prublēma pió grôs ēren al proteîni nôbili ed la chêrna
L' ómil caşânt e al braciânt lavuradōr dificilmèint a príven avèir sté magnêr acsé chêr e presiōş, mèinter l' a-mzêder al ghîva la furtûna 'd prèir avèir un "pòs ed Sàn Patrési" ch'l'ēra al pulēr, da dōve 'l priva 'vèir ânch j ōv, mèinter p'r al lât e i furmâj a gh'ēra sèimper la stâla.
A gh'ēra pó ânca la pusibilitê 'd avèir la frûta de stagiòun, magnêr còst che prîven avèir ânch i puvrèt cun al scuriasêdi ed nôt, a lōr rés'c e perécol, int i frutēt di şvinânt pió réch.
Chi tèimp là ēren tèimp ed mişèria, severitê e filóma e tót a 's fêva pór ed calmêr i stréch ed la fâm.
Al risèti antîghi 'd la faméja cuntadèina.
Al j antîghi risèti în stêdi quêşi tóti şmési; despès, int al risèti antîghi, 'gh mânca la quantitê ed còl ch'égh vōl perchè, a diferèinsa ed còl che prîva sucēder int al réchi cuşèini di padròun, an gh'é mia memōri scréti: an gh'ēra mia tèimp per scréver, la zdōra la gh'îva trōp lavōr da fêr per pêrder tèimp cun sté facêndi da gnînt e pó ânca perchè, a chi tèimp là, dimòndi 'n saîven mia né lēşer né scréver. Despès pó 'na pietânsa la prîva cambiêr savōr a secònd 'd la quantitê 'd la rôba che 's gh'îva in cà e ch'égh prîva dêr di góst divêrs dal magnêr che s' ēra 'bituê magnêr tót i dé; in chi chêş ché a se vdîva, 'na vôlt ed piò, la şgalmêdra ed la cōga int al şmecêr e mzurêr j elemèint ch'la gh'îva sòt mân.
Al risèti a gnîven pasêdi da mêdra a fiōla, e la scōla dirèta ed l'espriĵnsa in cuşèina, la cumpîva la cgnusèinsa.
Risèti che, cun al lōr savōr antîgh, în cgnusudi in tóta la nôstra pruvîncia da soquânt sècol.
La diferèinsa l'é che incō, soquanti 'd lōr la pulèinta int tóti 'l versiòun, al gnōch frét, al cudghîn e al còdghi cun i faşō, în un gustōş souvrapió, un caprési, 'na vòja, mèinter int i tèimp indrē ēren despès l' ónich magnêr 'd intēri generasiòun ed faméj puvrèti.
Faşō e meltajê
A la matèina prèst la zdōra la prepareva al sufrét: dèinter int 'na pgnâta inséma 'l fōgh la metîva a desfêres dal grâs ed nimêl e quând l'ēra bèin indurê la 'gh zuntêva al verdûri: un pô 'd carôtli, un pô ed patâti e di faşō biânch ciamê dèint ed vècia. Rustî per bèin al tót la 'gh zuntêva l'âcva e al sêl e la lasêva cōşer fîn a quând la dvintêva 'na şmerciânsa fésa e cremōşa a cól pûnt la 'gh zuntêva la cunsêrva 'd pomdôr.
Mèinter al verdûri a se şnervêven e i faşō, ch'în dûr, armagnîven intēr la zdōra la vujêva só la sfòja preparêda préma e, pugêda inséma l'âsa di meltajê, cun soquânt cōlp a zìgh zàgh ed curtèl la tajêva i meltajê. I pcòun de sfòja acsé fât a gnîven més zò dēş minût préma che rivés ch' j òm da i câmp.
A 's magnêven cun al cucêr e, 'na vôlta davânti a la bòca a 's tirêven só cun i lâber mèz sarê, a fêr acsé as fêva l'armōr ed l'âria ch' la pasêva tra un lâber e cl'êter. Al muvimèint però 'l lasêva fōra al brôd che al sprichêva la başlèta e al nês per còst i meltajê a gnîven ciamê ânca sprecagrógn.
Còsta l'ēra 'na mnèstra sustansiōşa perchè i faşō a zuntêven i nutrièint necesâri che diversamèint es prîven catêr int la chêrna che sōl int al rêri ucasiòun impurtânti la prîva finîr inséma la têvla di pió puvrèt.
Brôd 'd ôs ed nimêl
Finîda la lavurasiòun ed la chêrna dôp avèir masê al nimêl, soquânt ôs, cun un pô 'd chêrna atâch, a gnîven tgnû da cât sòta sêl grôs int al tasèl in dó, se gh'ēra frèd dimòndi, prîven èser mantgnû per ânca un mèiş. In cól peréiod lé a srén stê, 'na vôlta la stmâna, l'elemèint principêl per un brôd e-specêl. 'Na vôlta siēlt j ôs secònd la necesitê, pulî dal sêl e lavê cun l'âcva frèsca, a gnîven més a bòjer int 'na tègia per almēno trèi ōri, s' es vrîva un brôd pió câregh a gnîven més dèinter a l'âcva frèda in môd che, pôch a la vôlta, a prîven mulêr e-dmèj al sustânsi bòuni.
A metê cutûra a gnîva zuntê 'na patâta, soquânti fòj 'd vèirşa e un spéch 'd âj per fêrel dvintêr un pō pió fîn. Cun la mèscla furêda l'ēra necesâri però s'ciumêr bèin a mōten al brôd, che 'na vôlta fât, al priva èser druvê per un rişôt savurî.
Patâti, vèirşa e chêrna 'd j ôs arén fât un perfèt cuntōren e secònd piât.
Bròd ed cudghìn
Dôp che i cudghîn ēren fât a gnîven impichê al pèrdghi int cantèina e magnê int al gîr ed soquânt mèiş. Quând rivêva l' ōra ed magnêri a gnîven cônt in l'âcva, fini la cutûra a gh' armagnîva un brôd cun inséma un dî 'd ûnt smercê al sustânsi bòuni, alōra, a cól brôd, égh gnîva dê un grôş valôr ed sustânsa.
Al dé dōp cól brôd là al gnîva scaldê, cun dèinter soquânt fòj ed vèirşa per fêr dvintêr un pō pió fîn al savōr, e vudê int al piât cun dèinter dal fèti 'd pân vèc; chi 'gh l'îva, al stremnêva al piât ed 'na bèla branchêda ed furmâj radû.
Fîn che i cudghîn ēren frèsch al brôd che fêven, ânca se fôrt, al 's prîva incòra magnêr; invicevêrsa, 's l'ēra pasê trôp tèimp da la masêda, al brôd al mucêva un udōr âscher 'd arâns e un savōr catîv ch' al fêva arghignêr i ragâs e mia sōl lōr, mó 's duvîva fêres fôrsa e mandêr zò.
Se pó al masèin o i sō aiutânt, mèinter preparêven la rōba préma 'd insachêr, îven mia pulî a mōten i budê ind dó gnîva més la chêrna, al brôd al ciapêva dabòun un savōr pôch bòun, quelchidûn 'd invidê a têvla 'l prîva saltêr só e dîr, in môd témid e sotvōş: "Al sà 'd budē", in realtê al vrîva dîr ch' al saîva ed còl che gh'ēra dèinter préma.
Mó, p'r an ciapêr mia 'na rispustâsa, l'ēra dmèj dêr mia di dipiâşèir a la rezdōra.


text:
Cun rumir il biro haja el cumenzà a leger quai e tschai che saja vegnì enta maun. Quai haja sveglià bleras regurdientschas, di Georg Brosi.
Lufs, urs, tschiervs, chavriels, chamutschs
El haja gì ina lavur pretensiusa - ma bella, resumescha Georg Brosi ses 17 onns sco schef da l'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun. Cler, en quest job na possian ins mai far endretg a tuts e cun quai stoppian ins emprender da viver.
Jau lasch enavos be ina trofea en biro - quella dal buc-capricorn.
Ses successur Adrian Arquint enconuscha Georg Brosi bain. Els hajan lavurà ensemen en la pratica da veterinari a Scuol avant blers onns.
Dapli temp per la dunna
Sche la lavur vegnia a mancar ad el, na sappia el anc betg. Quai vegnia a sa mussar. Georg Brosi vul dentant avair dapli temp per la dunna e la famiglia. Dentant era la chatscha haja vinavant plaz en sia vita: Finalmain haja el ussa temp da gidar a dumbrar selvaschina u dad ir sez a chatscha en Engiadina.
La bilantscha
RR actualitad 07.00