text:
Lunâri Gregoriân
Artécol in dialèt arzân
Al lunâri Gregoriân (calendario Gregoriano in italiân) l' é al lunâri uficêl ed la pió grôsa pêrt di paèiş dal mònd. Al ciâpa al nòm da pêpa Gregorio XIII ch' al l'à més só int al 1582 cun la bòla papêla Inter Gravissima mandêda fōra quând l'ēra a Véla Mundragòun aşvèin a Monte Porzio Catone in pruvîncia ed Ròma. L' é 'na mudéfica dal lunâri Giuliân, ch' l' ēra in vigōr préma.
A 's trâta 'd un lunâri dal sōl, oséia ch' a 's pôgia insém al gîr dal stagiòun. L'ân l'é fât ed 12 mèiş cun al durêdi divêrsi (da 28 a 31 dé) per un totêl ed 365 o 366 dé. J ân ed 366 dé în ciamê bişestîl: l'é bişestîl ûn ân ògni quâter, cun soquânti strâp.
Indice
Durêda di mèiş[modifica | mudéfica la surzéia]
I mèiş dal lunâri gregoriân în:
- znêr (31 dé)
- fervêr (28 dé, 29 int i bişestîl)
- mêrs (31 dé)
- avrîl (30 dé)
- mâg (31 dé)
- zógn (30 dé)
- lój (31 dé)
- agòst (31 dé)
- setèmber (30 dé)
- otòber (31 dé)
- novèmber (30 dé)
- dicèmber (31 dé)
N.B: Il 365º dé l'é al 31 dicèmber, 366º int j ân bişestîl
I dé d'ògni mèiş l' é sgnê cun i nómer ûn adrê a cl' êter, a partîr da 1. Acsé per eşèimpi al prém dé ed l'ân l'é al 1º znêr, mèinter l'ûltem l'é al 31 dicèmber.
În divêrs i sistêma per tgnîres in mèint la durêda di mèiş. Un ed chi sistêma l'é còst:
trèinta dé a gh' à novèmber
cun avrî, zógn e setèmber
ed vintôt a 'gh né ûn (fervêr)
tōt chiêter a gh n' ân trèintûn
'N' êter al drōva al nuşèti ed la mân e al şmânch tra 'd lōr. Al nuşèti a sègnen i mèiş lòngh, i şmânch i mèiş cûrt.
A 's partés da la nuşèta d'ed fōra a 's "bât" "znêr"; al şmanch atâch al sègn "fervêr"; la nuşèta dôp la sègna "mêrs" e via acsé fîn a "lój" (ûlma nuşèta). A sté pûnt l'é necesâri cumincêr dal la préma nuşèta (e mìa turnêr indrê) e a 's bât "agòst" e pó "setèmber" int al şmânch a 's và avânti acsé fîn a "dicèmber".
Al sistêma l'é bòun ânca s' a 's partés da la nuşèta dal dî drét e a 's và a l'incuntrâri, bâst ed tgnîres in mèint ed turnêr a partîr da la préma nuşèta dôp avèir batû "lój".
Ân bişestîl[modifica | mudéfica la surzéia]
Secònd al lunâri giuliân, în bişestîl j ân ch' a gh' àn la cûnta tânti vôlti tânt 4: l'ân giuliân "mèdi" al dûra dòunca 365 dé 6 ōri ( la mèdia ed trî ân ed 365 dé e ûn ed 366). Sté durêda l' an cumbîna mìa gióst gióst a còla ed l'ân mèdi dal sōl, ch' a vîn fōra dal j uservasiòun astronômichi: còst difâti l'é pió cûrt 'd 11 minût e 4 secònd. Ed cunseguèinsa, al lunâri giuliân al mócia un dé ed ritêrd ògni 128 ân cîrca rispèt al pasêr dal stagiòun.
Dal 325, ân dóve al Cuncéli ed Nicea l'à decîş la règola pr' al câlcol ed la Pâsqva, al 1582 a s' ēra bèle mucê 'na diferèinsa ed 10 dé cîrca. Còst a vrîva dîr, per eşèimpi, che la prèmavèira, secònd al j uservasiòun astronômichi, an rişultêva mìa pió cumincêr al 21 ed mêrs mó l' 11 ed mêrs. Acsé la Pâsqva, cl' aré duvû caschêr la préma dumènica dôp a la lûna pîna ed premavèira, la gnîva despès a caschêr int la dâta şbaliêda.
E dòunca è stê decîş ed:
- ed quistêr i dé pêrs, in môd ed turnêr a mèter in fîla la dâta 'd inési dal stagiòun cun còl ch' a 's gh' îva int al 325;
- cambiêr la durêda ed l'ân, per fêr in môd ch' an sucedés pió sté problêma.
Per quistêr i dêş dé pêrs, a s' é decîs che al dé dôp al 4 otòber 1582 al fós al 15 otòber; in pió, per schivşêr di tâj int la smâna, a s'é stê d'acôrdi che al 15 otòber al fós un venerdé, dal mumèint che al dé préma, al 14, l'ēra stê un giovedé. Ânch i paèiş ch' îven cumincê a druvêr al lunâri gregoriân àn duvû decéder un "sêlt ed dé" cumpâgn per turnêr a mètres in fîla.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
La quistiòun che la giurnêda ed premavèira, dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt, l'arcûla pôch a la vôlta duvûda a l'erōr dal lunâri giuliân, l'ēra cgnusû e discósa fîn dal Cuncéli ed Nicea (325). Int al 1582 la giurnêda ed premavèira, dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt, la caschêva bèle a l' 11 ed mêrs, cun 'n atécip ed dêş dé rispèt a còla normêla dal 21 ed mêrs, decîş dal Cuncéli ed Nicea cme partèinsa pr' al câlcol ed la Pâsqva.
Pêpa Gregori XII al s'é rèiş cûnt che la Pâsqva, ed cól pâs, l' aré finî pr' èser festegêda in istê. L'à decîş dòunca ch' l'ēra gnû al mumèint ed fêr frûnt a la quistiòun. Per rifurmêr al lunâri giuliân al pêpa Gregorio XIII l'à numinê 'na cumisiòun ed perît, dirèta dal geşvéta e matemâtich bavarèiş Cristoforo Clavio. A i lavōr àn dê 'na mân decişîva al dutōr calabrèiş Luigi Lillo e al matemâtich ed Perugia Ignazio Danti.
Per sistemêr al lunâri giuliân în stêdi druvêdi al j amzûri fâti dal studiōş dal stèli Niccolò Copernico, publichêdi int al 1543 (ân ed la só môrt) cum al tétol De Revolutionibus orbium coelestium libri sex ("Sê léber insém a i muvimèint di côrp celèst"), dóve a gh' l' îva cavêda a fêr i câlcol, cun grôsa precisiòun, sia ed l'ân dal sōl che 'd col dal stèli.
L'entrêda in vigōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Al lunâri gregoriân a s'é cumnicê a druvêrel subét al 15 otòber 1582 (al 5 otòber secònd al lunâri giuliân) in Itâlia, Frância, Spâgna, Portogâl, Polôgnia - Lituâgnia e Bêlgio – Ulânda – Lusembûregh, e int j êter paèis catôlich in dâti divêrsi ind l'êrch di sînch ân dôp (Àvstria a la fîn dal 1583 Boèmia e Morâvia e cantòun catôli ed la Şvésra a i prém dal 1584, …) J êter paèiş a s' în adatê pió têrd: i stêt luterân, calvinésta e anglicân al tèimp dal XVIII sècol, quî ortodôs incòra pió têrd. La cēşa ortodôsa rósa, sêrba e 'd Geruşalèm a cunténven, incòra incō, a dreuvêr al lunâri giuliân: d' ed ché a nâs la diferèinsa ch' adésa a gh'é ed 13 dé tr' al festivitê religiōşi "fési" ortodôsi e còli 'd êtri cēşi ed cunfesiòun cristiâni.
Al chêş şvedèiş[modifica | mudéfica la surzéia]
La Şvèsia (cun la Finlândia che a l'època l'ēra teritôri şvedèş) l'à cumincê a druvêr, per sèimper, al lunâri gregoriân a partîr dal prém ed mêrs dal 1753 (18 ed fervêr dal lunâri giuliân). Però in realtê còsta l'é sōl 'na pêrt ed la stôria.
Int al 1700 l'é bèle stê decîş ed druvêr al lunâri gregoriân, mó an 's ēra mìa vrû fêr un "sêlt" ed 10 dé cme in chiêter paèiş: a 's ēra siēlt ed quistêr pôch a la volta, cun al tōr vìa tót j ân bişestîl dal 1700 al 1740. D'êtra pêrt, i dé da quistêr ēren dvintê óndes da i dēş originêl, perché ânch al 1700 l' ēra bisestîl pr' al lunâri giuliân mó mìa pr' al gregoriân.
In tōti al manēri, j ân dōp, al gvêren şvedèiş l'à trascurê ed fêr al piân programê: acsé sìa al 1704 che al 1708 în stê bişestîl. Arcgnusû l'erōr al rè şvedèiş Carlo XII l'à tôt la decişiòun ed lasêr lé al piân, ch' al fêva sōl dimòndi cunfuşiòun.
Però, invēci ed purtêr la dâta ed 10 avânti per cumbinêr cun al lunâri gregoriân, a s' é decîş ed turnêr al lunâri giuliân. Per quistêr al dé saltê int al 1700, a s'é dòunca decîs che al 1712 al fós dō vôlti bişestîl, oséia cun al 30 ed fervêr.
A la fîn, cme dét insém, la Şvèsia (cun la Finlândia) l' à cumincê a druvêr al lunâri gregoriân int al 1753, quând dôp al 17 ed fervêr, a gh' ēra al prém ed mêrs.
La rifōrma soviètica[modifica | mudéfica la surzéia]
Dôp che la Rósia int al 1918 l'îva cumincê a druvêr al lunâri gregoriân, int al 1923 la manēra per decéder quêi di sèint ân a fósen bişestîl l'é stêda uficialmèint cambiêda, acsé a s'é utgnû al lunâri Soviètich. In sté lunâri, tra j ân ch' a 's pōlen divéder per 100 în bişestîl sōl quî che divîş per 9 a dàn cme rèst 2 o 6. Al prém ân ch' an cumbinerà mìa cun al lunâri gregoriân a srà al 2800. Mó bèle dal 1940 al lunâri Soviètich l' é stê bandunê
Al câlcol[modifica | mudéfica la surzéia]
Per cambiêr al durêda mèdia ed l'ân, a vîn cambiê la règola ech decéd j ân bişestîl: secòn la nōva règola, j ân dóve la cûnta l'é tanti vôlti tânt 100 în bişestîl sōl s' l'é tânti vôlti tânt 400: vêl a dîr, în bişestîl j ân 1600, 2000, 2400… mèinter în mìa bişestîl j ân 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300… Tót j ân dóve la cûnta l'é tânti vôlti tânt 4 armâgnen bişestîl. Pr' i sècol gnû préma a rèsta bòun al lunâri giuliân dòunca j ân 1500, 1400, 1300… în tót bişestîl.
In cla manêra ché a gh'é 97 ân bişestîl ògni 400 ân, invēci ed 100. L'ân gregoriân mèdi l'é dòunca ed 3/400 ed dé, oséia 10 minût e 48 secònd pió cûrt ed còl giuliân: la diferèinsa ed l'ân dal sōl l'é ed sōl 26 secònd (in pió). Sté diversitê l'é cîrca ûn dé ògni 3.323 ân, dòunca dâto che l'é stê istituî int l' ân 1582 srà necesâri tōr vìa un dé sōl int al 4905. In pió, in 400 ân gregoriân a gh'é precişamèint 365 • 303 + 366 • 97 = 146.097 dé. Pôst che 146.097 a 's pōl divéder per 7, ânch i dé ed la smâna a 's arfân cumpâgn dôp 400 ân. Còst a vōl dîr che i lunâri în precişamèint cumpâgn : al lunâri dal 2000 l'é cumpâgn a còl dal dal 1600 e al srà cumpâgn a còl dal 2400, dal 2800…
In paralēl a la rifōrma dal lunâri, e a mantgnîr sèimper la règola pr' al câlcol ed la Pâsqva detêda da Cuncéli ed Nicea, a vîn decîş che la dâta dal prém dé ed lûna pîna ed premavèira la fós cuntêda cun al sistêma ed la zûnta di dé (epatte), inventê da Luigi Giglio (ideatore della riforma gregoriana), piotôst che cun al sistêma ed Dionigi il Piccolo fîn alōra druvê da la Cēşa.
Al lunâri gregoriân al quésta ûn dé rispèt a còl giuliân ògni vôlta ch' al "sêlta" l'ân bişestîl: acsé la diferèinsa, ch' l'ēra ed 10 dé int al 1582, l' é dvintêda 'd 11 dé int al 1700, ed 12 int al 1800 e 'd 13 int al 1900; int al 2100 al dvintarà ed 14 dé, int al 2200 ed 15, e vìa acsé.
A la sèirca ed pió precişiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Per milorêr incòra di pió la precişiòun dal lunâri gregoriân John Herschel (1792 - 1871) l'à propôst ed cunsidrê mìa bişestîl j ân tânti vôlti tânt 4000, oséia 4000, 8000, 12000… In sté môd a ghe srén 969 ân bişestîl ogni 4000; la durêda mèdia ed l'ân, cun sté sistêma, l'é ed 365 dé 5 ōri, 48 minût e 50 secònd cîrca. L'erōr al sré acsé sbasê a sōl 4 secònd cîrca in pió ògni ân (ûn dé ogni 20.000 ân).
Incòra pió precîşa l'é la rifōrma soviètica dal lunâri giulian: j ân tânti vôlti tânt 100 în bişestîl se, a 's tōş al nómer di sècol e a 's per 9, al rèst l'é 2 opór 6. In sté môd a gh'é 218 ân bişestîl ògni 900 ân; la durêda mèdia ed l'ân la rişûlta ed 365 dé, 50ōri, 48 minût e 48 secònd. La diferèinsa rispèt a l' ân dal sōl l' e acsé ed sōl 2 secònd.
In fîn al rapôrt precîş cun la durêda mèdia ed l'ân dal sōl, cumbinê per 365,2422 dé, a 's utîn sèinsa cunsiderêr sìa j ân bişestîl tânti volti tânt 4.000, sìa quî tânti vôlti tânt10.000. Oséia an srén bişestîl j ân 4000, 8000, 10000, 12000, 16000, 20000...In sté môd difâti a gh'é 4884 ân bişestîl ògni 20000: 4844/20000 = 0,2422.
La sèirca 'd un lunâri "perfèt" l' é impusébil. Adèsa difâti a próm calcolêr cun la mâsima precişiòun la lunghèsa 'd un ân, mó sté lunghèsa an n' é mìa fésa ind i lòngh peréiod. Al gîr ed la Tèra difâti, a câsva ed l'ôpra, ind l'istès mumèint ed la fôrsa ed la Tèra cun chiêter pianēt, la câmbia pôch a la vôlta (in particulêr a câmbia pôst al cèinter dal gîr ed la Tèra), e la durêda ed l'ân al câmbia ed cunseguèinsa.
In pió, a câsva di fenômen dal marèi al gîr ed la Tèra l' é drê ralintêr, e dòunca la lunghèsa dal dé la se şlònga, ânca se 'd pôch. Per quènd ind al j ûltmi duşèini 'd ân, a s' é cumincê a zuntêr, quând l' è necesâri, un secònd a la mezanôt dal 31 dicèmber, in manêra ed mantgnîr in fîla al dé astronômich cun còl civîl. Stì secònd zuntê (23 dal 1972 al 2005) a câmbien ânca la durêda ed l'ân gregoriân.
La cûnta ed j ân[modifica | mudéfica la surzéia]
Al lunâri gregoriân al cunténva la cûnta ed j ân ed còl giuliân: sté cuntèg al cûnta j ân a partîr da la nâsita ed Gesó, che, secònd i câlcol ed Dionigi il Piccolo, l'é sucèsa int l' ân 753 "Ab Urbe condita" (da la fundasiòun ed Ròma). J ân dôp la nâsita ed Gesó în sgnê cun al lètri d.C., oséia "dôp Crést", o e.v. oséia "era volgare" ( ind i paèiş ed léngua inglèişa a 's drōva A.D. oséia "Anno Domini" opór C.E. , "Common Era"; int la vècia D.D.R. a 's druvêva sgnêr l'ân cun al pió "lâich" "u.Z.", oséia unserer Zeitrechnung, "nôster cuntèg dal tèimp"). Quî préma invēci cun al lètri a.C., oséia "avanti Cristo" (p.C. oséia "préma ed Crést"), a.e.v., oséia "avanti era volgare" (ind i paèiş ed léngua inglèişa B.C, "Bifor Christ", opór B.C.E. before common era; ind la vècia DDR "v. u. Z.", vor unserer Zeitrechnung, "prèma dal nôster cuntèg dal tèimp"). Quând an 's mèt mia al lètri, a vōl dîr sèimper "dôp Crést".
Dâto che Dionigi l'à ciamê "ân 1" al prém ân ed l' època cristiâna, an gh'é mìa un "ân zēro": al problêma ed la cûnta ed j ân préma ed la nâsita ed Crést an n' ēra mìa stê afruntê da Dionigi, e sōl ind l'època gnûda dōp che a s' é decîş ed ciamêr l' ân préma al 1 d.C. cme ân 1 p.C. [1].
La dâta ed la nâsita ed Gesó l'é dòunca al 25 dicèmber ed l' ân 1 p.C., 'na smâna préma ch' a sré cumincés al 1 d.C.. Incō a 's pèinsa che i câlcol ed Dionigi ēren sbaliê: scecònd la grôsa pêrt di studiōş de stôria la dâta ed la nâsita ed Gesó l'é stêda tra al 7 p.C e al 4 d.C..
I studiōş dal stèli dal vôlti a drōven 'na cûnta dóve j ân ed Crést în sgnê cun nòmer negatîv. Sté cûnta an "sêlta" mìa al zēro: per quéndi l' ân -N an n'é mìa cumpâgn a l'ân N p.C., invēci a l'ân N+1 p.C. (oséia l'ân 0 l'é l'1 p.C., l'ân -1 l'é al 2 p.C., a vìa acsé).
Colegamèint d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Lunâri etêren
- Lunâri K13 e paragòun cun al lunâri Gregoriân
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Adriano Cappelli, Cronologia, Cronografia e Calendario perpetuo. Dal principio dell'era cristiana ai nostri giorni, Settima edizione rivista, corretta e ampliata, a cura di Marino Vigano, Milano, Hoepli, 1998.
(manca):


c: text/html

text:
L’iniziativa è tenor la regenza svizra da principi legitim, ella n’è dentant betg necessaria e betg cumpatibla cun las obligaziuns internaziunalas da la Svizra. Per la producziun da mangiativas en Svizra sajan las pretensiuns gia garantids en la constituziun ed internaziunalmain cuntrafetschia l'iniziativa al dretg da commerzi, scriva l’Uffizi federal per la segirtad da victualias e la sanadad d’animals.
Victualias vegnissa pli charas
L'iniziativa «Fair-Food» vul che mangiativas importadas stoppian ademplir pretensiuns minimalas da qualitad, dal bainstar dals animals, da la protecziun dal ambient e da las cundiziuns da lavur. Tenor l’Uffizi federal vegnissa products dal exteriur uschia pli chars e quai pertutgass direct las consumentas ed ils consuments. Ma er ils producents da victualias en Svizra fissan pertutgads dal squitsch da pretschs.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pèst
La pèst (o anc pèsta) l'è 'n brut mâł cauśâ da 'l batēr Yersinia pestis ch'al viṿ in di còrp di sórag e dal póndghi, ma anc in qvéi di śghirét e di caṅ salvàdag o di gat[1], e ch'al pōl pò pasàr a i óm c'n i sò murśgòt o cun qvéi dla pulga di rat (Xenopsylla cheopis) druàda cuma vetōr. A sò vòlta 'l mòrub al pōl viaśàr da óm a óm par via di piōć o dla simśa di stramàs o anc, tirànd fiâ, c'n al gósi 'd salìa di malâ.
In dal mónd a gh'è tri-mila caś a 'l incìrca 'd pèsta tut i an, specialmènt in Àfrica, Àśia, Cina, Amèrica dal Sud e Sentramèrica, e y. pestis la s adàta bèṅ a cambiàr cumpurtamènt quànd la pasa da 'l budèli dla pulga a 'l còrp più cald di mamìfar[2]. A gh'è stada n'epidemìa anc a 'l dè 'd incō in Madagascàr[3] fra 'l 31 'd Agóst dal 2014 e 'l Śnar dal 2015. Soquànt caś ad pèst i s regìstran tut i an anc in di Stat Unî, specialmènt vèrs la còsta òvest e in dal Mèsic Nóṿ[4].
Se tratâ in tèmp cal mâł chè al pōl èsar cumbatû bèṅ, specialmènt druànd di antibiòtig cuma la streptomicìna o la gentamicìna, o sinò al risć ad murìr al và da 'l 66% a 'l 93% cónt'r al 16% s'a s fà quèl subìt[5].
Fra 'l 1347 e 'l 1352 in Európa a gh'è stâ n'epidemìa spavintóśa 'd pèsta, cgnusùda cuma pèsta négra o mòrt négra o mòrt granda, ch'l'à fat fóra almànc un tèrs dla sò pupulasiòṅ, méntar l'ultma pandemìa la gh'è stada in Cina a la fiṅ dal XIX sécul faghénd dódas migliòṅ ad vitmi.
Par léǵ i malâ i gh'aṅ da èsar mis in quaranténa, na vòlta i vgnìvan purtâ in di laśarét, e segnalâ a 'l l'Urganiśasiòṅ Mundiàla dla Salùt a séguit 'd un regulamènt sanitàri internasiunàł.
Descrisiòṅ
y. pestis 'l è 'n batēr gram-negatìṿ aeròbic facultatìṿ ch'l è bòṅ ad multiplicàr-'s anc a 25/28° C e 'd far na tusìna ciamàda “murìna” ch'l'inibìs soquànt prucès 'd fosforilasiòṅ usidatìṿ in di mitucóndar.
La pèst la s manifèsta cun tri difarènt quàdar clìnic:
- pèst bubònica: la culpìs i linfunōd faghénd-i infiàr dand vita a di bubòṅ;
- pèst seticémica: quànd i batēr i gìran lìbar par tut al còrp;
- pèst pulmunàra: quànd al batēr al riva a i palmòṅ.
Gl'ultmi dū fórmi i èṅ al più gravi e i pōl'n anc partìr da na fórma ghignóśa 'd pèst bubònica. In un sugèt al mâł dla pèst al pōl èsar catâ pascànd al sò mórub, ch'al ciàpa 'l nóm da 'l siensiâ śvìsar Alexandre Yersin ch'al 'l à catâ par la prima vòlta in dal 1894, in di linfunōd o faghénd 'n eśàm dal sànguv.
pèst bubònica
A s trata dna fórma ch'la culpìs specialmènt al sistéma linfàtig dòp na murśgàda di rat o dla sò pulga. Dòp n'incubasiòṅ da dū a dódas dè, al mâł al taca a far-as védar dabòṅ cun févra élta, stufìśia, ingòsa, distùrub in dal durmìr e in dal guardàr la luś, dulōr a i dî, gòmit e delìri. In di punt di murśgòt i cumparìsan di bruflèṅ pîṅ ad matéria e i linfunōd i tàc'n a infiàr-'s in présia parchè al batēr y. pestis, anc se magnâ da i leucocît, al scampa listés cuntinuànd a multiplicàr-as. Dal vòlti la pèla la s pōl anc quaciàr ad maci stramnàdi. Quànd a s guarìs, dòp dū stmani a 'l incìrca, i bubòṅ i bùtan fóra la matéria lasànd a 'l sò pòst di castròṅ.
pèst seticémica
Cla fórma chè la cumparìs quànd al batēr al taca a spustàr-as lìbar par tut al còrp a 'l intéran dal sànguv, specialmènt quànd un linfunōd al céd parchè al n è più bòṅ ad tgnir-al dèntar. Al tusìni dla y. pestis i fórman di trómb in di vaś purtànd dî e pē a marsìr par necróśi. In dal còrp i pōlan far-as strada di emuragìi in di órgan, dònca 'l risć ad murìr in dal gir ad soquànti óri 'l è dimóndi élt s'a n s taca minga in tèmp na terapìa 'd antibiòtig.
pèst pulmunàra
Quànd y. pestis la riva a i palmòṅ, a séguit dal cumplicasiòṅ dla fórma bubònica o parchè al batēr al finìs in dal naś o in bóca tirànd fiâ esénd darènt a 'n malâ ch'al tusìs o 'l starnudìs butànd acsè dal gósi 'd salìa a 'l estréran c'n al mórub dèntar, in dal gir da òṅ a sèt dè a sa s mala 'd pulmunît. La temperadùra dal còrp la s arbàsa, a s fà fadìga a tiràr fiâ, a s taca a tósar e a pōl cumparìr la cianóśi. In dal gir ad pôc, sénsa di tratamènt vàlid, 'l è fàcil murìr par dal cumplicasiòṅ neurológichi e par 'n edéma pulmunàr.
La pèst in dla literadùra e in dla cultùra
La pèst l'è stada dimóndi tratàda in literadùra par via dla paùra ch'l'à sèmpar dâ in dal cōrs di sécui. Par far di eśémpi a psém arcurdàr al De rerum natura dal puvéta Lucrèsi su la Pèst 'd Atēn, al nuvèli dal Decameròṅ ad Giovanni Boccaccio, al Diàri d'l an dla pèst ad Daniel Defoe, I promessi sposi 'd Alessandro Manzoni, La peste 'd Albert Camus, La mascra dal mòrt rósa 'd Edgar Allan Poe e 'l barbēr ad sò altésa ad Luigi Gramegna.
Al mèdag dla pèst
Na vòlta i dutōr ch'i gh'ìvan da viśitàr i malâ, par prutéś'r-as da 'l mâł, i andàv'n in gir cun na tùnica négr' adòs ch'la gh rivàva a i pē, di guànt a 'l maṅ, un capèl in cô, un spróc e na mascra 'd uśèl ch'la gh quaciàva la ghigna cun di vēd'r a i òć e 'l bèc impinî 'd paja cuma fìltar. Esénd ch'in alóra a s cardìva ch'la pèst la s pasìs c'n i brut udōr ch'i saìv'n i còrp di daśgrasiâ (da lè al dit “ag pèsta!” par dir ch'a gh'è dla pusa in gir), 'l intéran dal bèc ch'al quaciàva 'l naś 'l éra dimóndi parfumâ.
Al spróc al sarvìva a i mèdag par cavàr śò i pasiènt sénsa èsar custrét a tucàr i vistî e par paràr via la gint s'a gh fus stâ biśógn.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Pèst
Nòti
- ↑ Usa, murśgâ da 'n gat al ciàpa la pèst Corriere della Sera, 15 ad Śugn dal 2012
- ↑ Batēr dla pèst: i cundanâ a mòrt i scàmpan da piò DocCheck News, 18 ad Mars dal 2011
- ↑ Dòp l'Èbula, Àfrica culpìda da la pèst. Oms: “Risć ad difuśiòṅ in Madagascàr” Il Fatto Quotidiano, 27 ad Dicémbar dal 2014
- ↑ Pèst catàda in dal Mèsic Nóṿ, incóra New York Times, 27 ad Śugn dal 2017
- ↑ Pèst bubònica, quàrt mòrt in di Stat Unî. Al timōr: prim ségn dn'epidemìa Quotidiano.Net, 28 'd Agóst dal 2015


text:
Musica
En tut ils champs da la musica actuala – da la classica contemporana al jazz, dal pop e rock a la musica populara – sustegna Pro Helvetia la creaziun da novas ovras, lur derasaziun en Svizra ed a l’exteriur sco era lur intermediaziun. Nossa finamira è d’augmentar la diversitad e la percepziun internaziunala da las scenas da musica svizras.
Pro Helvetia fa mintg’onn contribuziuns a var 500 projects da musica, da la cumposiziun a la turnea. Plinavant intimain nus festivals a l’exteriur da resguardar en lur program la musica svizra actuala. Per render pli enconuschenta la musica svizra a l’exteriur envidain nus regularmain persunas responsablas per festivals internaziunals. A chaschun da numerusas fieras spezialas e da festivals da showcases a l’exteriur essan nus cunresponsabels per la preschentaziun svizra, tranter auter a la jazzahead! a Bremen ed al Womex. Bands giuvnas ambiziusas e cumponistas e cumponists giuvens pon profitar grazia a nossa collavuraziun cun instituziuns renumadas en Svizra ed a l’exteriur da programs da coaching u da residenzas.
Plinavant sustegnain nus las turneas da giuvnas bands da jazz en il rom da la «Promoziun da jazz prioritara». Ultra da quai è Pro Helvetia commembra da fundaziun e cunpurtadra da «Swiss Music Export». Sut il titel «Oeuvres Suisses» promovain nus la creaziun da novas ovras d’orchester e la preschientscha internaziunala dals orchesters svizzers.
Team
Andri Hardmeier
Leitung Musik
Barbara Canepa
Jazz
Marius Kaeser
Pop
Tobias Rothfahl
Klassik
Manuela Sonanini
Klassik und Volksmusik


text:
Las mesiras da segirtad per in president american al WEF èn bler pli grondas che per auters schefs da stadi.
1'500 persunas enturn Bill Clinton
Quantas persunas ch'accumpognan il president american Donald Trump a Tavau n'è betg cler. Be tant: Tar l'ultima visita d'in president american - Bill Clinton l'onn 2'000 - han 1'500 persunas accumpagnà el. Quai di l'expert tudestg per servetschs secrets, Wolfgang Krieger sin dumonda dal schurnal regiunal dad SRF.
Persunas dal Secret Service sajan gia ordavant a Tavau per controllar il hotel, il persunal dal hotel ed era l'infrastructura da l'ospital.
La Polizia chantunala grischuna vegn ad avair grev da tegnair las mastrinas enten maun.
Era sche la Polizia chantunala dal Grischun saja atgnamain responsabla per la segirtad dals 3000 participants dal WEF, saja grev da restrenscher las activitads dal Secret Service american. Impurtant saja ina buna collavuraziun.
Situaziun sumeglianta tar prominents en il Vatican
Era tar il Papa en il Vatican fan presidents, schefs da stadi ed autras persunas prominentas e cun pussanza savens visita. Ed er lura dovra in grond dispositiv da segirtad. In'invista en questa maschinaria ha il rumantsch William Kloter survegnì durant ses temp sco maior tar la guardia papala. Er el ha gì da contractar cun il Secret Service american - quai p.ex tar la visita da d'anteriur vicepresident american Joe Biden. Quai che na saja betg adina stà simpel.
Magari avevan els il sentiment ch'els sajan ils pli impurtants en quest mument.
Cun declerar la situaziun dal Vatican e ch'i n'haja betg plaz per tschients persunas da segirtad davos quels mirs saja lura gartegià da reducir lur pretensiuns. La gronda part da l'enturascha da segirtad restia dentant en l'Italia - nua ch'ils giasts stettian sur notg tar talas visitas. Sche la guardia papala haja dentant il davos pled ha Kloter betg savì dir. I giaja la finala per la segirtad e na betg per chatschar atras l'agen chau. Uschia ch'els sajan adina vegnì tar in consens.
Politica e prominenza da l'entir mund
Il WEF a Tavau ha lieu dals 23 enfin ils 26 da schaner. Il president american Donald Trump vegn a tegnair il pled final. Plinavant èn anc blers auters presidents, schefs da stadi e prominents da la partida.
RR actualitad 12.00
Secret Service
Il Secret Service è vegnì fundà il 1865 cun l'intent da cumbatter la lavada da daners. Dapi il mazzament dal president american William McKinley l'onn 1910 è l'incumbensa principala dal Secret Service da proteger il president ed il vice-president american e lur famiglias. Bun 7000 persunas lavuran per il Secret Service.


text:
Rusza serwis w nowej odsłonie
Rusza serwis parafii św. Ottona dzięki któremu można będzie na bieżąco zapoznawać się z życiem parafii. Serwis to przede wszystkim aktualne treści, fotografie i wirtualna podróż po naszej świątyni.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Suspendisse at nisl sed purus faucibus ultricies non ut quam. Nulla dignissim auctor mi, in volutpat felis


text:
L'index dal martgà svizzer il SMI ha nudà per part in minus da passa 7%. Quai è uschè bler sco dapi l'aboliziun dal curs minimal da l'euro il schaner betg pli. La finala ha il SMI serrà il glindesdi saira cun 3,75 en il minus.
La raschun per quest minus marcant èn las grondas perditas dals curs en la China. L'index da la bursa a Shanghai ha pers passa 8%.
En consequenza han era las bursas europeicas patì, uschia èn las bursas tudestgas e franzosas crudadas per radund 5%. Ed era las bursas americanas han sentì il trend negativ, il Dow Jones a New York ha avert cun in minus da var 6%.
RR Novitads 20:00


text:
Las differenzas tranter las vischnancas èn grondas pertutgond las entradas ed expensas. Uschia ha Furna atgnas entradas da 21%. Percunter ha Farera atgnas entradas da passa 600%.
Pajar pauc u pajar bler
Tar las vischnancas deblas che survegnan ils blers daners tutgan tranter auter Furna, Verdabbio, Maton e Farschno. Quellas che ston pajar il bler èn Farera, Schlarigna, San Murezzan e Sufers.
Da la gulivaziun da las grevezzas geografic-topograficas e da la scola profiteschan 55 vischnancas. Qua stattan a disposiziun 24 milliuns dal chantun.
Barbara Janom Steiner è cuntenta
La ministra da finanzas dal Grischun, Barbara Janom Steiner è cuntenta ch’ella ha pudì preschentar oz ils resultats da la nova gulivaziun da finanzas che va en vigur a partir dal 2016. Ins haja discutà bler davart quest project ch’ha cumenzà avant prest 10 onns.
Quai è in bel di per nus. Ussa spetgain nus anc sin las reacziuns or da las vischnancas.
Il punct il pli allegraivel cun la nova gulivaziun da finanzas è tenor cussegliera guvernativa, Barbara Janom Steiner, ch’il Grischun ha ussa in sistem nov e modern ch’è cumparegliabel cun quel ch’ils chantuns hajan cun la Confederaziun.
«I vegn uschia pli simpel per nus ed i dat era damain lavur administrativa», uschia Barbara Janom Steiner. «L’impurtant è dentant che nus pudain egualisar las differenzas tranter las vischnancas e dar a las vischnancas dapli autonomia en las finanzas.»
Differentas vischnancas, medema malcuntentientscha
Schlarigna paja cun il nov sistem dapli en la gulivaziun da finanzas. Quai constat almain per il 2016, schegea ch’igl è grev da cumparegliar il nov sistem cun il vegl. «Quai n’è betg legraivel», di il president communal da Schlarigna, Christian Brantschen. Bunamein 1,5 milliuns francs sto Schlarigna pajar. Tge influenzas che quai ha sin las investiziuns na sa Brantschen betg anc dir.
In mez milliun pli pauc
Dumeni Tomaschett da Trun è in ulteriur president vischnanca che n’è betg cuntent cun las midadas. Ils motivs èn dentant auters che tar Schlarigna. Trun n’ha betg da pajar dapli cun il nov sistem, survegn ussa dentant pli paucs daners or da la gulivaziun da finanzas.
Per il 2016 survegn Trun radund 500’000 francs pli pauc ch’avant.
Uschia datti cun il nov sistem anc radund 1 milliun francs per Trun – radund in mez milliun francs pli pauc ch'avant. E quella summa vegn anc a sa sminuir. Pertge il sustegn supplementar che 8 vischnancas survegnan en ina fasa da transiziun, tranter quellas er Trun, scroda suenter 5 onns.
Esser semtgà sin la midada
Tenor la cussegliera guvernativa, Barbara Janom-Steiner duessan dentant las vischnancas che survegnan pli paucs daners entras la midada da sistem, esser semtgadas sin la midada suenter 5 onns.
Tge porta la nova gulivaziun?
La nova gulivaziun da finanzas duai cunzunt rinforzar las vischnancas finanzialmain deblas che han bleras fracziuns ed abitadis sparpagliads.
Questas vischnancas sa chattan per gronda part en la periferia ed han per regla pes da taglia auts.
Ellas vegnan distgargiadas tut en tut per passa 20 milliuns francs per onn.


text:
Pertge na sfundra l'ieli betg e pertge è el uschè nuschaivel per l'aua e la mar? Il Minisguard declera pertge che l'ieli e l'aua na sa cumportan insumma betg.
Catastrofa d’ieli
Sin ina plattafurma che sa nudava en il Golf dal Mexio (mar en la vischinanza da l’America) hai dà ils 20 d'avrigl 2010 ina explosiun. Entras questa explosiun è la plattafurma che pumpava ieli ord la terra profund sut il funs da la mar ida a funs. Uschia è la colliaziun tranter la plattafurma ed ils champs d’ieli rutta.
Cumbat cunter l’ieli
Emnas a la lunga èn milliuns da liters ieli culads ora en la mar. Quai perquai ch’i aveva dà ils 20 d'avrigl in’explosiun sin la plattafurma d’ieli en il Golf dal Mexico e quella era ida a funs. Il bischen per pumpar siadora l’ieli era rut e l’ieli è culà dals 20 d'avrigl fin ils 16 da fanadur 2010 ora en la mar.
L'ieli en il Golf dal Mexico ha era fatg quitads a Barack Obama
Desister da l'ieli nè betg uschè simpel
Tras quest accident èn culads millis e millis da liters ieli per di en la mar. L’ieli è privlus per la natira. Blers animals e bleras plantas crappan sch’i vegnan en contact cun l’ieli che sa noda en l’aua. Co vegn l’ieli insumma prendì ord l’aua ed è quai insumma pussaivel? E daco duvrain nus insumma l'ieli?


text:
L’iniziativa per organisar ina cursa da skis da tura e da gianellas è vegnida d’ina pitschna gruppa d’interessents cun il num TTUmbrail. Ina gruppa che absolva oravant tut cursas da skis da tura en il Tirol dal Sid. Uschia è naschida l’idea, d’organisar era en la Val Müstair ina cursa sumeglianta.
Da Tschierv enfin Alp da Munt
La cursa sin la pista da skis existenta ha ina lunghezza da 4,4 kilometers. Las participantas ed ils participants han da superar radund 500 meters d’autezza. Radund 100 curriduras e curridurs han prendì part a la segunda cursa dals trais retgs. La maioritad da las curriduras e curridurs deriva dal Tirol dal Sid.
La finamira
Cun organisar quest eveniment vul il team da turas Umbrail (TTUmbrail) animar a giuven e vegl dad ir cun skis da tura ubain cun gianellas. Mintga la mesemna saira organisescha il team ina tura sin l'Alp da Munt (Minschuns) e per quels che vulan era vinavant enfin sin il piz. Il restaurant Alp da Munt resta per els avert enfin las 21:30. Ed a la fin dastgan tuts giudair ina bella skiada da notg fin giu la val.
RR actualitad 08:00


text:
Ulteriur Grischun
-
Cupitgola cun auto a Tavau
Datiers da Tavau en direcziun dal Pass dal Flüela hai dà in accident. Involvads sajan stads dus autos ed in auto da posta. Ina persuna saja vegnida blessada levamain. Quai communitgescha la polizia chantunala. Ord motivs anc betg enconuschents èn ils dus autos collidads.
Silsuenter è in dals autos cupitgà e collidà cun l'auto da posta che charrava en la medema direcziun. L' auto ch'è cupitgà ha in donn total. La via dal Flüela è stada serrada per circa in'ura.
RR novitads 09:00


text:
Ils custs d'emissiuns da televisiun ed ils custs dals emetturs da radio per l'onn 2017 sa refereschan exclusivamain sin la regiun linguistica respectiva. Ultra da quai collavuran las unitads d'interpresa da la SSR stretgamain tant quai che reguarda il program da mintgadi sco er en il rom da numerus projects naziunals e d'events da sport.
La saira tematica naziunala «+3°» davart las consequenzas dal stgaudament dal clima en Svizra è in da quests projects realisads communablamain. La saira tematica che ha durà trais uras cun reportaschas, discurs cun experts, retschertgas d'opiniun ed in film dramatic en trais parts è vegnida emessa durant la primetime en tut las quatter regiuns linguisticas ed ha custà en total 2,3 milliuns francs.
Ulteriurs exempels per la collavuraziun naziunala da SRF, RTS, RSI e RTR èn las emissiuns da televisiun «Eusi Landchuchi» / «Cuisine de chez nous» / «Cucina nostrana» (custs totals da 954 000 francs), la seria documentara «Grüezi Schweiz» / «Bonjour la Suisse» / «Buongiorno Svizzera» / «Allegra Svizra» (custs totals dad 804 000 francs), l'emissiun da radio «Suisse Quiz» (custs totals da 62 000 francs) sco era l'emissiun dal 1. d'avust producida cuminaivlamain, per la quala las unitads d'interpresa han impundì 391 000 francs. Era per promover la generaziun giuvna da musicistas e da musicists svizzers collavuran las unitads d'interpresa da la SSR intensivamain – uschia per exempel en connex cun la retscha da concerts naziunala «8x15». Ils custs totals da questa emissiun da radio e televisiun importan 139 000 francs.
En il sectur dal sport acquista la SSR ils dretgs da transmissiun medials per eveniments da sport naziunals ed internaziunals sco er ils dretgs appartegnents per tut las unitads d'interpresa. En la perioda dal 2014–2017 han quests custs importà en media 50,3 milliuns francs ad onn.


text:
Permacultura
(nome differente)
La permacultura è ne mètede pe pruggettà é ammeneštrà paisagg andrepezzate mmòde ca fússene capace de preduce gl besuogn de l’aggènd che suó: magnà, fibbr é energía é ndand che tenéssene pure la resiliènza, recchézza é štabbeletà d’ecoseštème naturale.
Gl mètede de la permacultura è štate štise da gl ann settanda da Bill Mollison é David Holmgren peglènn da descepline quale l’archetettura, la bioleggía, la selvecheltura, l’agrecheltura é la zeetecnía.
Gl tèrmene "permacultura" ne vè da le nghlése permaculture, na cundrazzione de permanent agriculture é de permanent culture da gl memènd ca, second gl mmendore de gl tèrmene Bill Mollison: "na cultura nen pò cambà assá sènza na base agrícula sešteníbbele é n'éteca de gl use de la tèrra"[1].
Énnece
- 1 Štòria
- 2 Merale
- 3 Prengipie
- 4 Preggettazione
- 5 Sèmbie prátece de permacultura
- 6 Annetaziune
Štòria[càgna | càgna surgente]
Nfluènz[càgna | càgna surgente]
Gl cungètt de Permanent Agricolture fòtt mmendate a gl 1911 da Franklin Hiram King dénd a gl libbr sié Farmers of Forty Centuries: Or Permanent Agriculture in China, Korea and Japan. Jécch Hiram gl defenisc comm a ne seštèma agrícule che pò règg pe sèmb.
Ávete cose che nfluenzárene la štésa de gl prime medèll teòreche de la permacultura fúrene le fatíe de Stewart Brand ngòpp'a gl seštiéme, la speriènza de gl'agricheltore Sepp Holzer, che pe prime mettètt m'práteca ne mètede d'agrecheltura echelòggeca pe cheltevà n'Auštria (130 km a sudd de Salisburgh) mbond'a tutt (1000 – 1500 mètre ngòpp'a gl gleviégl e gl mare) é la speriènza de gl pieniére de gl miétede d'agrecheltura naturale Masanobu Fukuoka é gl libbr sié La rivoluzione del filo di paglia.[2]
Mollison é Holmgren[càgna | càgna surgente]
Da gl 1974 a l’Auštralia Bill Mollison é David Holmgren chemenzárene a štènn ne medèll pe ne seštèma agrícule seppertábbele, che tenéva comm ciéndr na pelicheltura fatta prengepalmènd che spèce arbòree prènn, frusc, spèce ervacee, fugn é seštiéme radecale[3]. Sse mètede veléva rrescì a pruggettà qualungue tipe de štanziamènd umane mmòde da reduce la fatía che ce veléva pe gl mandené, la predezzione de capecciama é gl nguinamènd é a gl štéss tiémb cunzervà o fà addevendà gl terrène cchiù ricch mmòde naturale é fà crésc la biodeverzetà de gl seštèma.[4]
L'òpra de Mollison é Holmgren z’appeggiava ngòpp’a sse prepuósete:
- La crise ambiendale è riale é le dimenziune che tè suó accuscì ròss ca cagnarrann de cèrt la medèrna secetà nduštriale mmòde ca nen ze petarrà cchiù rechenosc. Šte precèss mettarrà m’períchele p’addavére la rascia é la pessebbeletà de cambà che tè la pepelazione de gl munn, che crésc juorn dòpp juorn.
- Gl tuzz menniale - quigl ch’esišt già é quigl ch’adda angora arrevà - de la secetà nduštriale é de tutta ssa pepelazione ngòpp’a la maravegliosa biodeverzetà de la tèrra sarrà de secure assá cchiù ruoss de tutt gl cagnamiénd arreggeštrate dénd a gl lúteme siécule.
- Gl'òme, pure se criatura assá nzòleta dénd a gl quadre de gl munn naturale, è seggètt a le stéss légg scendífeche che ghevèrnane gl unevèrz materiale é gl cagnamènd de le form de vita, pe prime chéll che reuárdane gl belang energèteche.
- Gl use de gl cumbeštíbbele fuóssele derand gl períede nduštriale è gl fatt prengepale de gl buott ca è avuta la pepelazione umana, de le schepèrt tecnològgeche é d’ogne áta caratteríšteca de la secetà medèrna.
- Pure se è assá deffícele a ammaggenà quéll che seccedarrà a la secetà umana quann le fond energèteche sarave scòrt, è secure ca gl pròsseme decènn vedarrave le remenì a gl medèll che ze pònn tramendà dénd a la natura é dénd a le secetà prenduštriale, vale a dice a medèll seciale depennènd da energíe é fond rennevábbele.
La fatía rarreviètt gl pund cchiù ávete a gl 1978 che la pebblecazione de Permaculture One. A gl 1979 Mollison pebblechètt Permaculture Two, che gl quale allariava angora gl mètede mettènnece la pregettazione de chemunetà sane sane.
Nfatt quéll che caratterezzava la fatía de Mollison é Holmgren da l’ate propòšte de mètede agríchele alternative éva ca tutt gl elemiénd de gl štanziamènd umane évene riund: cheštrezziune de fabbrecate, preggettazione de gl zite, ghevèrn de l’acque é de l'energía é chendezzione de la chemunetà ze fennévane che la cheltevazione de chiand pe magnà o ate matèrie prime[4].
A che pund šta la permacultura uoje[càgna | càgna surgente]
Gl mètede de la permacultura z’è spase pe gl munn da gl ann ottanda.
A gl juorn d’uoje esišt cchiù de na dezzina de lébbra é manuale che párlane de permacultura appuggènnese ngòpp’a la fatía urigginale de Mollison é Holmgren, éppúre nen ce suó má štate seštanziale jond o variaziune a gl mètede štise a la fine de gl ann settanda.
A gl 2002 ze pènza ca suó štate fermate a la preggettazione n’permacultura cchiù de 100.000 perzune pe tutt gl munn. La fermazione è chembòšta quasce sèmb da ne corz fute teòreche/práteche de ddu semmane addó, dòpp gl fennamiénd chemune de gl mètede, viéve mbarate le tècneche cchiù jušt a gl ecoseštème lecale[4].
Éppúre la permacultura ne’rrèsc a ze spann mmiés’a la secetà. Holmgren dice ca le cáuse suó prengepalmènd da requède dénd a gl fatt ca prevale la cultura scentífeca de gl reduzzienism, che nen ze fida é rejètta gl miétede de natura cchiù olišteca, mmiés’a gl deminie de na cultura de gl chenzumisme criata da na veduta ébbìa echenòmeca de la salute é de gl pregrèss é la paura da part de l’autoretà pelíteche munniale é lecale de pèrd la nfluènza séa é gl petére sié se la pepelazione jèss appriéss a práteche che vònn arrevà a l'autoseffeciènza é a l'autenemía lecale.[5]
A gl 2000 Rob Hopkins criètt gl cungètt de cettà de transezione m’base a la permacultura.
Merale[càgna | càgna surgente]
Le tècneche che tè la permacultura suó devèrz da preggètt a preggètt prò tiéve la štéssa merale é le štéss racchemmannaziune.
- Accudià la tèrra, vale a dice rechenosc gl valore de gl seštiéme naturale. Quann gl’òme métt mane ngòpp’a gl assiétt naturale, nen adda fà dammaje a gl ambiènd. Pe Holmgren gl mègl mòde pe accudià la tèrra è de reduce gl chenzume.
- Accudià le perzune, pure s’arraprensèndane na mínema part mmiés’a gl èssere che cámbane. Ze tiév’accundendà gl besuogn cchiù mbertand comm magnà, casa, štrezzione, fatía che piace é relaziune seciale sènza avé a štruje tutt cose.
- Mettènn ne límete a gl chenzume fennamendale è pessíbbele spartì la rascia suocc suocc.
Prengipie[càgna | càgna surgente]
David Holmgren reštrégn gl prengipie a la base de la permacultura n’dúdece pund.[5]
- Tramiénd é chenfróndate (la bellézza šta dénd a gl uocchie de chi uarda) Tramendènn gl paisagg é comm fenziona la natura ze puonn migliurà l’òpre de gl uómmene é reduce gl use de le fond che nen suó rennevábbele é de la tecneleggía. La tramenduta adda èss acchembagnata da la riazzione perzenale.
- Raccuogl é cunzèrva l'energía (prepara le fiéne fin’a quann ce šta gl sole) Raccògl é cunzervà l'energía è sèmb štata una de le cose cchiù mbertand pe gl òme (é nen sule pe iss). Pe energía ze ndènn tutt quéll che pò èss štepate é/o mandenute buone é ch’è fennamendale pe na chemunetà/cultura pe peté cambà. Sèmbie: magnà, álbere, semènd.
- Assicúrate na bòna còta (nen ze pò fatià a štòmmache vacand) Assecurarze ch’ogne piézz de gl preggètt pertass ne prèmie útele.
- Mitt m’práteca l'autoregulazione é accètta la respòšta (gl peccate de gl patre recádene ngòpp’a gl figl fin’a la sèttema generazione) Z’adda cundené na crescènza truopp ròssa sennò gl chendrellure de gleviégl cchiù ávete sarave cheštritt a z’addeprà pe rasseccià tutt cose. Mbara a rechenosc é accettà gl feedback date da la chemunetà o, cchiù n’generale, da la natura.
- Addòpra é valerizza fond é servizie rennevábbele (lassa che la natura jèss annanz da sola) Ammeneštrà le fond che ze rennòvane é ze repredúcene de cundínue, sènza recève niènd da fòre, de mòde ca predúcene sèmb caccosa. A gl štéss tiémb valerezzà gl servizie rennevábbele, vale a dice gl servizie date da chiand, agnemale, terréne é acqua sènza che chiss fússene chenzemate dénd a sse preciéss.
- Nen preduce pattemaccia (gl sparagn è gl mègl uadagn) (Ne pund a tiémb ne salva ciénd) Assecurarz ca gl seštiéme che štave dénd a gl preggètt nen predúcene niènd che nen ze petéss addeprà dénd a n’ate seštèma.
- Preggètta da gl medèll a gl dettagl (gl álbere nen suó la ferèšta) C’avém’a mbarà a dà na tramenduta a gl nziéme prima de ce calà dénd a gl dettagl. Addeprà seleziune pregettuale che ne viéve da medèll tramendute n’natura.
- Ngòrpera mméce de spartì (fatiènn anziéme la fatía addevènda cchiù lègghia) Ngherperà tutt gl elemiénd preggettuale dénd a gl seštèma de mòde ca z’ajetássene gl une che gl ate.
- Èss peccerigl é ì tòmm tòmm è biégl (cchiù suó ruoss é cchiù fave remore cadènn) Seštiéme peccerigl é chiòtt chiòtt suó cchiù fácele da mandené de chigl ruoss é velòce, fave ne mègl use de le fond é predúcene de na manèra cchiù seppertábbele.
- Addòpra é valerizza la deverzetà (nen mettéss tutt l’òva dénd a ne ceštrigl sule) Valerezzà la deverzetà agnemale é veggetale. Éssa reduce gl rischie che ne viéve da la cchiù part de le maleméne: se na spèce de chiand z’ammala quéss nen vò dice ca nen ze raccògl cchiù. Tutta ssa deverzetà c’ajuta a gudé de la singularetà d’ogn terretòrie.
- Addòpra é valerizza gl árgene (nen penzà d’èsse ngim’a la traccia jušta sule pecché te truove ngòpp'a ne tratture ne muare pašteniate) Pregettà le forme de le zzòne de cumbine mmòde da ce sfrettà gl cchiù pessíbbele le caratteríšteche: gl límete tra ddu seštiéme deviérz è gl pòšt addó seccèdene le cose cchiù nderessand. Sse zzòne suó spiss le cchiù predettive pecché puonn addeprà le caratteríšteche de seštiéme deviérz. Ne sèmbie de gl sfruttamiénd de gl árgene è arrappresendate da gl seštèma de canale árgene chinampa, addeprate tradeziunalmènd n’Mèsseche é Tailandia.
- Respunn a gl cagnamiénd é addòpragle mmòde criative (besògna vedé le cose nen sule pe comm suó ma pure pe comm sarave) Sfrutta gl cagnamiénd a favore tié; tramendènn é capènn gl sign de sse cagnamiénd, pu ndervenì a tiémb.
Preggettazione[càgna | càgna surgente]
La preggettazione de spazie a secunna de gl prengípie de la permacultura depènn asselutamènd da le caratteríšteche de gl terretòrie. Pure se, case pe case, ze téa métt mane mmòde deviérz, ze puonn trevà ciért mòde de fà chemune a tutt quand gl preggiétt.
Ajute a la preggettazione[càgna | càgna surgente]
Zzòne[càgna | càgna surgente]
Pe na bòna preggettazione energèteca, gl paesagg ngim’a gl quale ze fatía vè spartute a cchiù zzòne. Ogn zzòna tè n’assegnazione d’use é è lendana o vecina da la casa m’bas’a comm vè pratecata da le perzone.
Idealmènd m’permacultura ze rechenóscene sse zzòne:
- Zzòna 0 è gl ciéndr de l’attevetà: la casa, la štalla o ne paése sane sane. Šta zzòna téa èss méssa mmòde d’avé gl másseme sparagn energèteche é mmòde de preduce quéll che sèrv a chi c’ábbeta.
- Zzòna 1 šta vecina a gl ciéndr de l’attevetà. È la part addó ze va a requère de cchiù é ch’è cchiussá addeprata. Pò, presèmbie, cundené gl uort, la frabbechétta, la sèrra, la šchiazza, gl ammascione, la ceštèrna e la nafta, gl pòšt addó ze reméttene le léna, gl appiénnapánn é na zzòna pe seccà le rane, le randinia, l’uorie, ecc… . Dénd a šta zzòna nen ze tròvane agnemale ruoss é faštima ze tròvane puoche álbere che sèrvene, pe le cchiù, a fà ne ccone e mbréa. Prò ce štave álbere peccerigl che z'addòprane spiss comm a, presèmbie, gl lemune.
- Zzòna 2 è na zzòna ne muare curata é cheltevata fute fute. Dénd a šta zzòna ze tròvane chianétt, fratt, frascune é lachitt. Ce se puonn trevà pure ciért álbere ruoss ch’accuóglene sott a le frunn sé ne seštèma tutt attercenate de spèce ervacee é arbòree, prengepalmènd chiand da frutt. Dénd a šta zzòna viéve pure seštemate spèce veggetale é agnemale che vuonn cura é tramenduta, é l'acqua c’è pertata dappettutt che l’annacquatura a gliotta. Gl agnemale peccerigl puonn ì a cèrt víe selezziunate é gl agnemale che viéve da la zzòna 3 puonn ì a pasc a n’ata part criata a pòšt pe iss.
- Zzòna 3 ce štave álbere da frutt che nen ze téane petà é che nen ze téane cheprì tòrn tòrn che la paglia, prata é larie pe gl agnemale, da carn é no, é le chelture prengepale. Dénd a šta zzòna ce štave álbere ruoss che sèrvene pure a parà gl viénd é cámbera pe fà le fiéne.
- Zzòna 4 puoche curata, a mmetà salváteca. Lòche ce se reccòglene frutt salvátece, ce se chiándane álbere fereštale addó puonn cambà gl agnemale salvátece. Pedecchiù la zzòna sèrv a preduce legname preziuse.
- Zzòna 5 è lassata a gl štate naterale. Šta zzòna è fatta pe tramènd é mbarà, la preggettazione ne’la téa nderessà.
Setture[càgna | càgna surgente]
È buone, quann ze preggètta, spartì la zzòna nderessata pe setture. Accuscì ze rrésc a fà ne diagramma circulare spartute a spicchie o cugn che ze spánnene da gl ciéndr de l’attevetà (spiss la casa). Ngòpp’a gl diagramma viéve spiss arrappresendate:
- setture che ríšchiane de z’appeccià,
- viénd fridd o dannuse,
- viénd call,
- ángule de ngedènza de gl sole gl štate é gl viérn,
- luce reflèssa da gl pandane,
- aree seggètt a chiéme.
Dòpp gl elemiénd de la preggettazione viéve miss mmòde da ammeneštrà buone l'energía ch'arriva.
Prengipie preggettuale[càgna | càgna surgente]
Capì addó štave le resorz[càgna | càgna surgente]
M’permacultura ze cèrca d’addeprà tutt le caratteríšteche de ne terretòrie. Pe le fà, mindr ze fà gl preggètt, ze téa peté rechenosc ogn pessíbbele resorza ajetènnese che le mapp de gl terréne, nfermaziune ngim’a gl viénd, acqua é néve, chiéme é ngèndie, é gl elèngh de le spèce agnemale é veggetale caratteríšteche. Apuó è fennamendale tramènd gl cagnamiénd de gl site štaggiune dòpp štaggiune
Pure se la permacultura uarda a le resorz che štave dénd a gl site, rechenosc la mbertanza fennamendale de la raccòta de nfermaziune ngòpp’a cèrt accasiune che ze tròvane fòre. Suó cunzederate pessíbbele resorz l’attevetà de fòre che predúcene capecciama che ce petéss èss útele, presèmbie secheríe, allevamiénd de cavagl, massaríe che predúcene vine, scòle o mercate.
Tepegrafía[càgna | càgna surgente]
La permacultura pò èss spasa a ogn tipe de reggione comm culline pretose, pandane, zzòne alpine, chiane criate da chiéme o desiért. Višt ca nen ce šta besògn de cagnà gl paisagg, è fennamendale študià la tepegrafía de gl site ngim’a gl quale ze métt mane, pecché chéssa tè na nfluènza ngòpp’a gl microclima, ngòpp’a gl medèll de scule de l'acqua, a gl spessore de gl štrate de tèrra bòna, ngòpp’a le víe de ndrata é ngòpp’a gl paisagg. Pe capì mègl la nfluènza che tè è útele annetà comm è ngandate gl terréne é comm sbatt gl sole ngòpp’a sse lúteme, annetà derrepatórera o merrune ch’èscene fòre, linee de scule, terréne chine de bóchera, visuale bòne o cattive, avetézza de le culline, acque chète é zzòne che slámane.
Clima é Microclima[càgna | càgna surgente]
Nen è sulamènd gl clima generale de la reggione che è mbertand; m’permacultura è fennamentale pure gl študie de tutt gl microclime che ze tròvane ngòpp’a gl site de gl preggètt. Nfatt terrine lendane puoche chelòmmetre fra iss puonn tené precepetaziune atmesfèreche, fòrza de gl viénd, tembrature é ummedetà relativa assá deffrènd. M’base a gl date raccuote viéve criate le štrutture é allevate chiand é agnemale a le víe cchiù mègl.
A cèrt zzòne clemáteche deffrènd, presèmbie, è pessíbbele a ce métt la casa mmòde ca gl microclima specífeche de chélla pesezione ajuta a migliurà la clematizzazione, o è pessíbbele pure seštemà álbere mmòde da nganalà gl viénd recapènnece n’uteletà.
Terrine[càgna | càgna surgente]
M’permacultura nen è accuscì mbertand se ne terréne è buone o no. Se è arrevenate ze pò migliurà dénd a puoch’ann, pertènnegle a ne jušt gleviégl d’ummedetà, d’ossíggene, de ngrass é de seštanza urgáneca.
Gl miétede addeprate pe gl migliurà suó:
- cercà de nen fà sceruà la tèrra bòna accapabball facènn crésc la veggetazione,
- sfragliucà é vendrà gl terrine tuošt (ma no che máchene che revòtane gl terréne),
- arrecchì gl terréne de seštanz netretive alletamènn o facènn seviésc é cerchènn d’abbià n’attevetà bielòggeca.
Acqua[càgna | càgna surgente]
Le resorz ídreche nfluènzane ne muare gl tipe de nderviénd possíbele dénd a ne site; pe sse metive ze téa requère de precise le fond d'acqua é peglià le jušt mesure pe la cunzervà. Une de gl mètede cchiù addeprate m’permacultura p’arrènn cchiù fácele l'asserbemiénd de l'acqua da gl terréne è quigl de gl swale. Sse fòssera lòngh, che suó cavetate luongh le linee di riávese, ndercèttane gl curz d'acqua ngima ngima, accuscì gl mandiénnene pe ore o pe juorn, lassènn umà l'acqua chiane chiane dénd a la tèrra. Sse canale avéssen’a èss acchembagnate da álbere luongh gl árgene, specialmènd a le zzòne sécch mmòde da nen ammendenà truopp sale mmiés’a la tèrra.
Cullecamiénd de le štrutture[càgna | càgna surgente]
Ze téa štà attiénd addó ze míttene le štrutture comm le víe de chemunicazione é la casa (o gl ciéndr de l’attevetà).
Le víe avíssen’a corr luongh le curv de gleviégl, èss sènza fòrt pennènz é tené ne buone seštèma de drenagg pe riduce l'eresione. Addó foss pessíbbele avíssene pure a fenzienà comm mórera de raccòta de l’acqua o comm parata condr a gl fuoche.
Cèrt rèule generale che z’addòprane pe cullecà la casa suó:
- vecenanza a na vía de ndrata prengepale é a le fond energèteche,
- oriendamiénd de gl sole, nnanzetutt a le zzòne clemáteche fredd,
- la nfluènza de gl vendariégl refrescand,
- cullecamiénd sott a na fond pe tené l’acqua a caduta.
De sòlete nen ze cheštruisc mbond’a ne cucuruzz pecché, facènn allescì, la casa ze petéss trevà mmiés’a viénd ch’arrívane da tutt le part.
Pregettà tenènn cund de le desgrazie[càgna | càgna surgente]
M’permacultura quann se preggètta ze pènza a le desgrazie naterale che puonn seccède.
Cèrt štrateggíe che suó pegliate pe prevedé gl ngèndie redúcene gl materiale che z’avvámbane fácele dénd a gl setture a rišchie trámmete la cura de gl terréne, é la criazione de parate, che víe, lachitt o spèce veggetale che z’appíccene deffecelmènd.
Sèmbie prátece de permacultura[càgna | càgna surgente]
Zzòne[càgna | càgna surgente]
Dase ca le tècneche addeprate m’permacultura suó tand, è fácele a z’ammatt dénd a variand de gl schèma generale de sparteture a zzòne. Ne sèmbie è quigl de la massaría Ragas, m’previngia de Belògna. Gl terretòrie è štate spartute a šte zzòne jécch sott[6]:
- Zzòna 1: casa, labberatòrie pe la preparazione de gl predòtt,
- Zzòna 2: šchiazza, zzòna de raccòta de le léna, uerteciégl,
- Zzòna 3: cheltevazione de chiand é èrv mmedecenale,
- Zzòna 4: zzòna che ze sémmena a cereale é bangale de verdure da addeprà a cunzèrva,
- Zzòna 5: zzòna pe preduce fiène anziém’a òche, cagline, álbere da frutt, sciuore é cereale,
- Zzòna 6: pòšt addó ce se pò repesà mmiés’a ne percorz de nganalamiénd de l’acque fin’a gl sciume,
- Zzòna 7: uacile pe l’itticheltura,
- Zzòna 8: laria zzòna pe cheltevà tipe deviérz de frutt peccerigl,
- Zzòna 9: uort pe gl viérn é ate álbere da frutta.
Fabbrecate[càgna | càgna surgente]
M’permacultura la casa è de sòlete asseciata mmòde štritt a la veggetazione che tè attòrn. Viéve addeprate téttera vérd é chiand rambecand pe migliurà gl iselamiénd tèrmeche, sèrr é shadehouse pe cagnà gl microclima é preduce magnà. Spiss viéve addeprate tècneche de cheštrezzione che materiale che štave ngim’a gl pòšt comm legname, paglia o créta.
Le štrateggíe tecnelòggeche pe pregettà na casa m’permacultura suó devèrz mmbas’a gl luoche é a le resorz che ce štave. Ècch la lišta che Mollison ne fa dénd a gl libbr Introduzione alla permacultura:
- Clematizzazione
- Štufe ch'abbrúscene súbbete le léna é che radiature ruoss, štufe de ghisa ch’abbrúscene le léna chiane chiane.
- Sèrr appeccecate mbacc’a la casa pe gl rescallamiénd gl viérn.
- Shadehouse pe refrescà l'aria a la štaggione.
- Seštèma de fraticc pe sbià le sfère e sole é refrescà.
- Rescallamiénd a áštreche trámmete acqua rescallata.
- Ferniégl é fernacèll
- Fernacèll pe cucenà é rescallà addó fa fridd.
- Ferniégl é fernacèll a gas, addó ze puonn addeprà bio-gas predott da riettature, a gl paise call-úmmede.
- Fórnera selare.
- Còtta fatta dénd a chendeneture che mandiéve buone le call, pe le magnà che z’adda còce a luongh.
- Predezzione d'acqua calla
- Seštèma che raddòpra le call de le štufe štipènn l'acqua dénd a chendeneture iselate termicamènd.
- Pannèlla selare tèrmece, le cchiù pessíbbele cheštruite che materiale raddeprate.
- Lèttreca é aglemenazione
- Pannèlla feteveltáice, generature eòlece o idroelèttrece peccerigl.
- Pregettà pe addeprà le cchiù pessíbele la luce naturale.
- Lavà é assecà gl pann
- Lavatrice a mane,
- Assecà gl pann dénd a la sèrra o ngòpp’a na fond de calore accandenata.
- Refreddà é seccà le magnà
- Frigorífere a pannèlla feteveltáice, generature eòlece o idroelèttrece peccerigl.
- Seccà le magnà che gl sole o dénd a la sèrra.
- Sparagnà l’acqua
- Ceštèrna pe recògl l'acqua quann chiòve.
- Acque griggie addeprate pe gl scarecature de gl bagn o sbiate viérz uort é sèrra.
- Cacatórera a sicch.
A le zzòne call é sécch ze téane crià fond d'aria frésca. Pe fà quéss z’addòprane curtélera chepèrt da cann, álbere o tessute, priévele chiuse da rambecand, tunnel setterrate é caménera selare pe preduce na vendrata dénd a le cámmere.
Cheltevaziune[càgna | càgna surgente]
Comm a tutt le seleziune práteche pegliate m’permacultura, pure gl miétede de cheltevazione cágnane mbas’a gl quadre culturale é ambiendale. Prò tutt quand gl miétede addeprate tiéve la ndenzione de pretègg gl terréne é de ce redà fòrza naturalmènd.
Cèrt tècneche addeprate spiss suó l'agrecheltura naterale de Fukuoka[7], l'agricheltura sinèrgeca é l'agricheltura biodenámeca.
Assá spase è pure gl use de seštiéme agrefereštale prènn m’pelicheltura chiamate ferèšt accebbatòrie. A šte tipe de cheltevazione vè chepiate gl medèll tridemenzienale de crescènza de le chiand dénd a ne bòsch pe crià ne seštèma predettive. Gl prime a addeprà šta tècneca fòtt Robert Hart, che criètt la prima ferèšta accebbatòria m’permacultura a Wenlock Edge, Shropshire, Ngheltèrra[8].
Nfatt è iss ch’ammendètt la spartènza a gleviégl che caratterizza šta tècneca:
- gleviégl di chepertura chembuošt da le ciuff de gl álbere da frutt,
- gleviégl d’álbere da frutta cchiù peccerigl o da nuce,
- gleviégl de gl álbere da frutt peccerigl comm ribes o lambune,
- gleviégl de verdure é èrv prènn,
- gleviégl de chepertura de gl terréne che chiand da magnà che ze spánnene a la nghianata,
- gleviégl sott tèrra addó ze tròvane rádeche é patane,
- gleviégl de vite o chiand rambecand.
Buosch[càgna | càgna surgente]
Nzerì dénd a gl preggètt buosch štrutturate è útele pe tené a magnà pe le viéšt é gl agnemale salvátece, reduce gl sbávese de call, deverzefecà la predezione de veggetale é agnemale, prevenì la salenizzazione de la tèrra é la slamatura de gl terrine appise o che štave luongh gl sciume.
Gl álbere suó mbertand pure pe fà accandenà paricchie agnemale salvátece, specialmènd cegliucc, mbertand pe cundrellà gl parassite.
Pedecchiù da ne bòsch è pessíbbele recaccià léna pe ard o legname pe cheštruì.
Agnemale[càgna | càgna surgente]
A quasce tutt gl preggiétt de permacultura gl agnemale rialízzene cchiù de na fenzione é ze nzeríscene buone che gl ate elemiénd. Une de gl miétede cchiù addeprate è, presèmbie, gl "trattore de cagline", vale a dice lassà respà gl pugl líbbere o dénd a cèrt cagl mòbbele pe mandené la veggetazione rasa. Esišt pure na permacultura "vegana" che nen addòpra allevamiénd agnemale, tra gl fennamiénd èteche ssa currènd agghiogn pure la cura pe gl agnemale.
Permacultura urbana[càgna | càgna surgente]
La permacultura urbana métt m’práteca gl prengipie de la permacultura dénd a le cettà. Mira a crià pregiétt d’autenemía accebbatòra urbana é chemunetaria facènn preduce magnà é facènn sparagnà é autopreduce l’energía pure dénd a le cettà.
Na prepòšta pe rabbià la predezzione de magnà dénd a le zzòne urbane è chélla de cagnà le chiand d’adduobb de gl vérd púbbleche che ate spèce útele. Presèmbie dénd a gl parch púbblece ze petéss cheltevà chiand da frutt comm méla, péra o ate tipe, é álbere peccerigl é chiand che frutt magnarécc comm mirtill, lambune o frávele. Pedecchiù ze petéss addeprà le zzòne vérd pe fà órtera urbane che tutt quand petíssene cheltevà é pe la predezzione de biomassa pe l'energía.
Permacultura bioreggiunale[càgna | càgna surgente]
La Permacultura bioreggiunale métt anziéme gl prengipie de la permacultura che la veduta bioreggiunale, é è nata velènn nnanzetutt tené cund de le spèce andiche é de la cultura lecale. M’particolare ze cèrca de capì buone la nfluènza é la relazione tra la comunetà umana, la cultura séa é la sperdualità séa che gl ambiènd naturale. Gl bioreggiunalism è na teuría eculeggišta, che cèrca de scheprì é de študià zzòne naturalmènd precise chiamate bioreggiune (paròla ammendata da Peter Berg é Raymond Dasmann a gl prengipie de gl ann settanda). È na veduta nen sule eculòggeca ma pure culturale, pelíteca é sperduale.[9]
Cunemía[càgna | càgna surgente]
M’permacultura viéve pegliate seštiéme ecunòmece chemunetare che siérvene a mandené é a fà crésc le cunemíe de susseštènza.
La banga de gl tiémb, ciért seštiéme de microcriédete é priéštete seciale suó ciért sèmbie de sse seštiéme ecunòmece. N’Auštralia esišt ne funn che recògl denaziune pe fenanzià preggiétt de permacultura.[10].
A gleviégl menniale la permacultura z’affila che gl mevemiénd de la fenanza èteca.
Annetaziune[càgna | càgna surgente]
- ↑ Mollison, Bill Introduzione alla permacultura, Ndredezzione, p. 7
- ↑ Video ndervišta a Holmgren ngim'a le ríggene de la permacultura http://www.permaculture-media-download.com/2011/05/david-holmgren-about-sepp-holzer.html
- ↑ Mollison, Bill Introduzione alla permacultura, Prefazione a la prima edizione, p. 1
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Scott Robert, A Critical Review of Permaculture in the United States http://robscott.net/2010/?p=1
- ↑ 5,0 5,1 Holmgren, David Essenza della Permacultura http://holmgren.com.au/essence-of-permaculture-free/
- ↑ Artícule ngim'a la massaría Ragas scite ngòpp'a la revišta Terra Nuova, númmere Jennare 2012 http://www.ragas.it/permacultura-gennaio-2012.html
- ↑ Permaculture in Japan: foreign idea or indigenous design? http://holmgren.com.au/permaculture-in-japan/
- ↑ Seven storeys of abbundance; a visit to Robert Hart’s forest garden http://www.spiralseed.co.uk/forestgarden/page2.html
- ↑ Att de gl Senate Taliane audezione ngim’a la permacultura Permacultura Bioregionale)
- ↑ Site de gl Permafound Australia http://permacultureaustralia.org.au/category/permafund/


text:
“Gloria in del ceil al Padreterno, e in terra
che gh’abbien requi i ommen de giudizi!”
Ve soò di mi se ‘l Boeu l’è lì incantaa
E se ‘l Boricch el trema de estremizzi.
Ma, dandegh on’ogigada de travers,
sora la paja, come sul bombas,
veden là quel Bagaj che faael primm vers,
bianch e ròsa comè on fior, che de mattina,
bevend el sol, el scorliss foeura el frecc;
on bell borlòttch’el moeuv i gamb e i man,
come el fus on passerin foeura del nid,
ch’el sbatt, i alett, per sgorà via lontan.
Se sbaratta la pòrta d’improvvis:
sgora dent ona cobbia de angiolitt,
poeu do, poeu des, poeu cent, e so nò se di
come faghen a stagh, tucc lì d’intorna
che ghe toeuven el fiaa a quell poer rattin.
El Giusepp el se fa in quatter, el sorrid,
la Mama contenta come ona Pasqua,
la varda el tos, le fa giugà col did.
Chi tucc i meravigli hinn pu nagott,
quand el bagaj, nassuu da ona mezz’ora,
el fa segn de parlà in quell rebellott,
e, rivòlt a i uselitt del paradis,
“Andee, ‘l ghe fa, disigh ai poveritt,
a quii che piang, a tucc i deslippaa,
ch’el Signor l’è nassuu, che i so disgrazi,
o prest o tardi, saran ricompensaa”
Chi mò, a sto pont, sentend che la dislapa
La pò vess ona fonte de guadagn,
anca el Boeu, che de solitt se ne impipa,
el se visina, insemma col Burucch,
e’ l ciappa pòst doe gh’eren i angiolitt;
e, tant per fa quaicoss anca lor de bon,
per dagh on pòò de cald, in quell gran frecc,
te ghe bufen adoss cont el muson.


text:
Hirundo rustica
Artécol in dialèt arzân
La rundanèina comûna (rondine comune in italiân Hirundo rustica al só nòm sientéfich) l'é un uşlèin ed pâs ed l' ōrdin di pâser preşèint in Euròpa, in Âşia e int al j Amèrichi. Despès ciamê sōl cun al nòm ed "rundanèina", ch' an n'è mìa sbaliê, mó al nòm al ciapa pió in lêregh tóta la faméja 'd i Hirundinidae (faméja ed quî ch' a magnên mèinter a vōlen).
Al só aspèt
La rundanèina comûna, l'é un uşèl céch e svêlt , lòngh cîrca 18-19,5 cm; êla 12-13 cm,; bèch 11-13 mm. Sté uşèl al gh'à 'na còva lònga e a dō pûnti, êli pighêdi a êrch e a pûnta e un bèch céch drét ed culōr grîş e-scûr.
- Al sòt gèner européo H. r. rustica l'é 'd culōr bló scûr (quêşi nìgher) ind la schîna, grişâster int la pânsa e 'na strésia ròsa int la gōla, divîşa da la pânsa da 'na fâsa bló-grîşa. A 'gh né dimòndi in Euròpa e int la Rósia européa (fîn al Sèirc dal Polo Nord), int l' invêren la se spôsta in Âfrica.
- Al sòt gèner dal Nord Amèrica H. r. erythrogaster l'é divêrsa dal sòt gèner européo int la pânsa, pió rusâstra e int la fâsa tra la gōla e la pânsa, pió stréca e pió scûra. A 'gh né dimòndi int l'Amèrica dal Nord, int l' invêren. a se spôsta int l'Amèrica dal Sud.
- Al sòt gèner dal mediuriĵnt H. r. transitiva e còla egisiâna H. r. savignii a gh'àn al davânti culōr ròs-aransòun e la fâsa t'r al davânti e la pânsa nîgra
- I sòt gèner ed l'Âşia H. r. gutturalis, H. r. mandschurica, H. r. saturata e H. r. tytleri în quêşi cumpâgn a còla ed l'Amèrica dal Nord, cun al davânti ròs-aransòun e la fâsa scûra t'r al davânti e la pânsa pió stréca.
Cumportamèint e abitódin
La rundanèina comûna la gh' à al j abitódi quêşi cumpâgn a chiêter uşê ch' a mâgnen j insèt, cun rundanèini e i rundòun (ōrdin Apodiformes) (faméja ed quî ch' a gh' àn al sâmpi cûrti).
Sté uşèl al mâgna al mòschi, al sarabîghi, (e difâti l'é prōpria per la só utilitê a l'òm, magnadōra ed sarabîghi in istê, che la só sparisiòun l'é drē dêr dal preocupasiòun; ed sôlit al rundanèini arîven da nuêter intōren al 21 ed mêrs e armâgnen fîn a i prém 'd otòber), a mâgnen ânca spòş, e 'd j êter insèt ch' a vōlen e ânca bèigh, e panarâsi; dòunca l'an gh' à mia bişògn ed 'na grōsa velocitê (cîrca 50 chilômetr a l'ōra), mó 'na şveltèsa e 'na bravûra ed cambiêr diresiòun in môd incridebilmèint şvêlt, dimòndi ótil p'r al só prupôşit.
La rundanèina comûna la fà un né incavê, fât ed pantân, purtê cun al bèch. La pêrta d' ed dèinter dal né l'é fâta 'd êrba, piómi e di êter materiêl mulşèin. Normalmèint la fà al né sòta al costrusiòun ed l'òm cme i tèg dal cà, dal tēşi e dal stâli. Préma che sté gèner ed pôst a gnésen comûn, al rundanèini a fêven al né int al costi o int al cavêrni. L'é sôlita fêr al né int tōt i pôst adât ânch in muntâgna fîn a 'n altèsa ed 1600 mēter. La rundanèina la fà al né dō vōlti a l'ân, ògni vōlta la mèt zò 4 o 5 ōv, ch' a vînen cuvêdi da la fèmna per 16 dé. Tót dû i genitōr a fân al né e a dân da magner a i pulşèin.
Al só ambiĵnt
La popolasiòun dal rundanèini comûni, in Amèrica dal Nord, l'é chersûda dimòndi ind al tèimp dal vintèişem sècol cun al chersèint nòmer ed pôst artificêl per fêr al né.
Ind j ûlten ân a s'é avû un câl ed rundanèini int al zôni europèi e Nord Amèrica, duvû al crèser ed l'ûş di vlèin in agricultûra ch' a fan calêr al nòmer ed j insèt e dòunca ânch dal nòmer dal rundanèini. Però, l' armâgn un uşèl dimòndi sparpagnê e piotôst comûn in tót al mònd.
Relasiòun cun l'òm
La rundanèina l'é ûn 'd j uşê che pió ed tót a 's aşvèinen al cà ed l'òm, a fân al né sòta i curnişòun di tèg.
La rundanèina comûna l'é dvintêda 'na bandēra p'r al pôpol ed l'Estonia dal 23 zógn 1960, per lōr la rundanèina la rapreşèinta al cēl bló e a 'gh dân al 'stès significhêt ch' a gh'à la libertê e la felicitê etêrna. Secònd al j uşânsi ed cól pôpol se quelchidûn al mâsa 'na rundanèina al dvèinta ôrob, e a díşen che, quând in premavèira al rundanèini a tōrnen al né, a salóten al persòuni ed la cà cun di şvòj p'r âria e cun di cânt.
Manéri ed dîr
Rundanèina a bàs a bàs
„Rundanèina a bàs a bàs
prega Idìo ch'a vègna un śguâs...
Rundanèina dal Signōr
prega Idìo ch'a vègna al sōl
prega Idìo ch'al vègna prest
èccol là ch'al vin adês!”[1]
Referèinsi
- ↑ (CARPŚ) e (IT) In "Al Śov", ed Carlo Contini, Chêrp, 1972, paǵ 83, a s escrîv: „Rundaneina a bàs a bàs / prega Idio ch'a vègna un sguass... / Rundaneina dal Signor / prega Idio ch'a vegna al sòl / prega Idio ch'al vegna prest / èccol là ch'al vin adès !”.
Êter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Hirundo rustica
- Wikispecies contiene informazioni su Hirundo rustica
Colegamèint d'ed fōra
- Hirundo rustica Insém a "Avibase", bânca dal j infurmasiòun ed j uşê int al mònd
- Filmê insém al rundanèini
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Hirundo rustica trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Nosgnor Gesù Crist a dovra soens ëd paradòss për fene pensé bin ai fàit ëd la vita, për dësfidene a bandoné la manera ‘d pensé stòrta dë sto mond e vardé tut da la prospetiva ‘d Nosgnor. Ant le Beatitùdin Gesù a proclama beat, bonuros, ëd categorìe ch’a smijo esse bin lontan-e da esslo. Cole ch’a son e përchè?
Trascrission dël mëssagi: La benedission dl'umilità
Leture bìbliche dël lessionari - Duminica 29 ëd Gené - Quarta Duminia apress l’Epifanìa
Michèa 6:1-8; 1 Corint 1:18-31; Matt 5:1-12; Salm 15
Orassion: Nosgnor, Tut-potent e etern, ti 't governe tute le còse, sìa an cél che an sla tèra. It pregoma: sie misericordios e scota le sùpliche 'd tò pòpol, e ant ël temp d'ancheuj dane toa pas; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e sèmper. Amen.


text:
Cardinal George Pell
- Venderdi, 30.6.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 30.6.2017, 8:40, RTR
Pliras persunas rinfatschan a cardinal George Pell d'avair mulestà ellas sexualmain durant lur uffanza. Uss è George Pell accusà pervi d'abus sexual en l'Australia.
Cardinal George Pell è ina da las persunas las pli pussantas en il Vatican. Inuffizialmain vala el sco numer trais en il Vatican. El è dapi l'onn 2013 cardinal, ed è era schef da finanzas sut Papa Francestg. Pell vala sco conservativ ed ina persuna che po sa metter tras.
Rinfatschas gravantas
Uss pretendan dus umens che George Pell als haja mulestà sexualmain. Las reproschas sa refereschan sin il temp da Pell sco prer ed uvestg en l'Australia. La polizia australiana investighescha en chaussa, ed ils 18 da fanadur sto l'um da 76 onns ir avant dretgira.
Las reproschas actualas n'èn betg las emprimas encunter cardinal Pell. Gia pliras giadas han persunas pretendì che Pell haja mulestà ellas. Consequenzas n'avevan lezzas reproschas dentant betg gì.


text:
Dòr
Dor (nom ufizial in italian Dorio) al è un cumün da 327 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 12,7 km² e ona densità de 26 ab./km² da la Pruvincia da Lecch.
L'è tacaa ai comun de Còlegh, Derf, Intròzz, Pianell (CO), Suej, Tremenech, Vestren.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Dòr l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sco quai ch’il president communal da Vaz, Aaron Moser ha ditg, saja il resultat fitg allegraivel, ed il grad d’autofinanziaziun da 260% laschia sa vesair. L’onn avant muntava quel a 189%. Las grondas differenzas a favur da la vischnanca hai dà en la furmaziun, il sectur da sanadad, il traffic e l’economia publica, è da leger en il messadi per la sesida dal cussegl communal. La pli gronda differenza hai dà en il sectur finanzas e taglias, nua che la vischnanca ha gì 5.7 milliuns francs dapli entradas che budgetà.
Damain conflicts tranter peduns e ciclists
Plinavant ha il cussegl communal da Vaz approvà per mauns da l’urna la revisiun parziala da la planisaziun locala, il traffic plaun e la zona da repaus per la selvaschina. Quella revisiun prevesa diversas midadas. Per exempel duessan vias da viandar che vegnan il mument partidas cun ils ciclists, vegnir separadas.
Tut ils detagls èn definids en in Masterplan Bike. Quel prevesa tranter auter l’engrondiment dal Bikepark Lai, ed il traject da cross country tar la staziun a val da la pendiculara dal Corn Cotschen, duess da nov pudair vegnir duvrada durant l’entira stagiun e betg mo per occurrenzas. Il concept per la protecziun da la selvaschina e dals utschels prevesa diversas mesiras a favur dals animals. Sco pitschna midada ha il cussegl communal decidì, da betg redimensiunar uschè ferm la zona per la protecziun da la cuntrada, sco quai ch’igl è notà en il plan.
RR novitads 17:00


text:
Quai mussa la consultaziun ch’il Cussegl federal ha fatg per 2 midadas en connex cun il barat d’infurmaziun automatic.
Uschia duain las autoritads en l'avegnir sezzas vegnir activas, sch'ellas fruntan sin infurmaziuns che dastgassan interessar auters stadis. Cun tscherts stadis duai era dar il barat d'infurmaziun automatic.
Quai che pertutga il secret da banca en Svizra èn las opiniuns divididas. La PS, la PCD ed ils Verds pretendan er qua il barat d'infurmaziun automatic. La PLD e la PPS vulan ch’il Cussegl federal tegnia vi dal secret da banca en Svizra. E questas partidas pretendan disposiziuns spezialas per Svizzers cun contos en l’exteriur.
RR Novitads 20:00


text:
I giaja per extender ils indrizs ch’existian gia. Quai rapporta almain la gasetta «Wall Street Journal». Questa summa cuvriss be ils custs da construcziun. Tenor il plan da l’autoritad per la protecziun dals cunfins duain supplementarmain 500 kilometers dal cunfin vegnir segirads cun in mir. Quai fin l’onn 2027. Lura fiss quest mir en tut 1'500 kilometers lung. Quai correspunda bunamain a la mesadad da l’entira lingia da cunfin tranter ils dus pajais vischins.
Ademplir in'empermischun fatga en il cumbat electoral
Da construir in mir al cunfin cun il Mexico è stada ina da las empermischuns centralas da Donald Trump en ses cumbat electoral. Questa decisiun è però fitg dispitaivla e chaschuna adina puspè dissonanzas diplomaticas cun il Mexico.
RR novitads 12:00


text:
L’Union di Ladins de Fascia à anter si obietives chel de tegnir sù e slarièr fora la doura del lengaz ladin te duc i ciampes, ence chel de la gejia. Per chest la se dèsc jù per endrezèr i pelegrinajes aldò de la tradizion de noscia jent, dant a la Madona de Baissiston e te chisc ùltimes egn, ensema a la Union Generèla di Ladins dla Dolomites e l’autra sezions de valèda, al Sènt ladin da Oies, Sèn Giosef Freinademetz.
Se oujer al Segnoredio per fascian l’é preèr con la paroles che vegn dal cher, dai sentimenc più vejins a l’ènema. Preèr tel lengaz de la mère l’é semper stat zeche de naturèl per noscia jent soraldut en ocajion de la festes di Sènc e de la Sèntes. Per chest l’Union di Ladins, ensema a la Comiscion per la cultura del Decanat de Fascia, l’à volù regoer la orazions di fidei che é states scrites te noscia Parochies e les publichèr ensema a la traduzion dal talian de cheles da durèr via per dut l’an de la Gejia.
L’Orazional per la orazions di fidei vegn prejentà a la meisa torona che l’Union di Ladins e la Comiscion decanala à endrezà per chesta sera, vender ai 7 de otober da les 20.30, te sala grana de tobià de l’Oratorie de Vich. Vegnarà rejonà del ladin te la liturgìa ensema ai preves de Fascia e ai esperc Paul Videsott, Cesare Bernard e Stefano Lazzer, col compagnament de la Corala Sènc Piere e Paul da Soraga. A la fin sarà ence n bon marindel enjignà da la volontadives da Vich per se passèr amò n gustégol moment duc ensema.
L’Orazional vegnarà benedì e dat fora a duta la Parochies e ai Consees Pastorai de Fascia, en segn de rengraziament per chel che i fèsc per noscia comunanzes cristiènes, en domenia ai 9 de otober en ocajion de la messa del Rengraziament che vegn zelebrèda dal decan don Mario Bravin te gejia del Sacro Cher de Cianacei da les 10.30. Dantfora sarà na defilèda da Piaz Marconi con la Musega Auta Fascia, la autoritèdes e i Gropes de Folclor. Sobito dò messa conzert de la musega, descorsc e n bon mezmesdì enjignà dai volontadives del Club Pietrone. (mci)


text:
Viver en la citad è cumadaivel. Tut è manaivel ed i dat nundumbraivlas purschidas. Da tut quai han Gabriela ed Andy Monn avunda. Els èn turnads cun lur famiglia en Surselva. Andy Monn ha dentant era prendì cun el sia lavur. Per sia fatschenta da grafica e programmaziun da paginas d’internet ch’el ha a Turitg, ha el avert ina filiala a Trun e lavura per gronda part davent da Trun. Sco Andy Monn di è quai ozendi nagin problem.
Surselva Turnar enavos en la regiun perifera
La glieud giuvna banduna las regiuns periferas per lavurar ed abitar en las citads. I dat dentant excepziuns.


text:
Il far dals Stadis Unids s'oppona a nossa identitad (recensiun)
Tge fa Bush? Attatga'l l'Irac, instradond in'offensiva che pudess dar fieu a l'entir Proxim Orient, u sa declera'l cuntent cun la tenuta dal dictatur da Bagdad? Il mund retegna il flad, spetgond la decisiun da la Chasa alva. Bush ha mussà pliras giadas ch'el na s'empatga betg dal dretg internaziunal. El refusescha l'instituziun d'ina Dretgira penala mundiala per ils dretgs umans e l'applicaziun dal patg che vul limitar l'emissiun da CO2. Da l'autra vart tegna'l en fermanza cumbattants islamists senza als renconuscher il status internaziunal da praschuniers da guerra. Il mund para da depender da la buna veglia u l'arbitrariadad d'in um tant pli pussant che las elecziuns parlamentaras da november 2002 han mussà ch'el giauda la confidenza da ses pievel. Gia en avust è cumparì l'essai* d'ina spezialista dal dretg public che scuvra las atgnadads da la politica exteriura da Washington. L'autura, la Turitgaisa Gret Haller, ha presidià il cussegl naziunal, represchentà la Svizra a Strassburg tar il Cussegl da l'Europa ed è stada mediatura publica per dretgs umans en Bosnia-Ercegovina. Ses essai mussa che la fundaziun dals Stadis Unids 1776 sa basava sin in'idea da la religiun, sco element essenzial da la societad civila, che divergeva da la secularisaziun instradada dapi 1648 en l'Europa, entant che la religiun è restada ina pitga da la vita politica americana. L'autura mussa plinavant co che l'Europa possia sa sviluppar en ils decennis vegnints, restond fidaivla a sia identitad.
«Ina missiun en il mund»
Igl ha entschavì 1620, cur che tschient «pelegrins» englais, puritans sortids da la Baselgia anglicana, han fundà la colonia da Plymouth en Massachusetts. Auters emigrads puritans l'han rinforzada; ella ha sa dà in urden teocratic. Haller: «Quella part da la religiun ch'unescha ils burgais in cun l'auter e cun Dieu dueva er esser politica» (p. 251, n. 24). Lezza tenuta bulla anc adina la vita civica dals Stadis unids: «Lezza naziun è fundada a la fin dals quints sin la religiun (). Anc oz na pudess nagin president dals Stadis Unids sa lubir da na sa mussar la dumengia en baselgia u da concluder in discurs davart la situaziun dal pajais senza in vigurus «Che Dieu benedeschia l'America!» Sin la banconota d'in dollar leg'ins anc adina la devisa: «Nus fidain en Dieu» . Dapi 1954 è il pajais uffizialmain «ina naziun sut Dieu» . I paisa fitg bler ch'il pievel sa tegna per elegì dal Segner (). La religiusadad represchenta anc oz in'expressiun da la moda americana da viver, bler dapli che l'appartegnientscha ad ina cuminanza da cardientscha determinada» (pp. 4142). Haller citescha in autur tudestg dals onns novanta che cumpareglia ils Americans cun ils Romans da l'antica, numnond sco exempel la ministra da l'exteriur Madeleine K. Albright: «Bunamain dapertut nua ch'ella va, admonesch'la avertind, valitond, instruind e dond da chapir ch'ina malobedientscha avess consequenzas; lura vegn endament l'antica pussanza imperiala, sco dal reminent tar plis auters politichers americans (). La glieud dals Stadis Unids agescha cun la persvasiun stataivla che ses pajais haja ina missiun en il mund e che per quest saja bun tut quai ch'è bun per l'America» (p. 233). Quai vul ins promover cun ina tala concepziun dal mund, zavrond ed eliminond quai ch'è nausch, saja quai cun la paina da mort u cun ina expediziun «penala» sco quella che general Dwight David Eisenhower (18901969), schefcumandant da las Forzas armadas alliadas per l'invasiun da l'Europa 19441945, ha numnà «cruschada» en sias regurdientschas entituladas propi «Crusade in Europe» (1948).
Il spartavias da 1648
«Quai ch'è nausch vegn adina identifitgà cun persunas e stadis, uschia ch'i resta la schientscha che la naziun dals Stadis Unids saja clamada a far valair il bain en il mund» (p. 88). Ma in uman bun po vegnir nausch: «Saddam Hussein era l'uffant preferì en il cumbat encunter l'Iran avant che sa midar en carogna» (p. 62). Haller numna er il dictatur serb «ch'il delegà da Washington en Jugoslavia ha fatg ses intim 1995 per stgaffir las premissas da la cunvegna da pasch [en Bosnia-Ercegovina]» (pp. 6061) e che Clinton ha lura crititgà senza perdun areguard il Cosovo. La strategia da Washington «è subordinada al princip suprem da la tgira dals interess americans (). Lez pled magic sanctifitgescha quasi tuts mezs. In tal pled na datti en l'Europa. Quai na vul tuttina betg dir che la morala dals Europeans saja pli auta, anzi! () Pervi da nossa istorgia culpaivla avainsa stuì surmuntar l'argumentaziun suprema cun interess naziunals e la substituir cun la voluntad da cooperar» (p. 64). Gea, nossa istorgia! Gist 1620, cur ch'ils «pelegrins» puritans englais navigavan vers il Massachusetts, furiava la guerra religiusa en Vuclina. 1621 han las truppas da Baldirun conquistà la Rezia; questa è stada per decennis in dals champs da battaglia en la guerra europeica da trenta onns. Pir il patg da Feldkirch 1642 ha restabilì la situaziun anteriura en Rezia, ma il protestantissem è restà scumandà en Vuclina. Sin stgalim continental ha la conferenza da Vestfalia 1648 instradà il triumf da la norma «cuius regio, huius religio, tenor la quala () il retg u prinzi fixava la religiun dal pajais (). En l'istorgia spiertala ha l'onn 1648 manà al spartavias tranter l'Europa e l'America. Noss continent ha sa decidì per ina politica da pasch che subordinava la religiun al stadi, entant ch'ils emigrants davan adatg ch'il stadi na possia far donn a la religiun» (pp. 3840).
In urden da pasch fundà sin il dretg
«Nossa istorgia culpaivla», numnadamain «ils excess dal naziunalissem () en l'emprima mesadad dal 20avel secul () han manà l'Europa dal vest a bajegiar in urden da pasch nov» (p. 150) fundà sin la cooperaziun tranter la Frantscha e Germania, tenor ils pleds da l'anteriur chancellier federal Helmut Schmidt ils 9 da november 2001 a Losanna: «Gia en il temp da de Gaulle hai chapì ch'ils stadis europeics pon s'unir be uschelunsch che la Frantscha giavischa ina tala uniun sco sia atgna chaussa. Er oz, suenter la fin da la guerra fraida craia che la Frantscha tegnia anc adina la clav per ils emprims decennis dal 21avel tschientaner» (cità p. 220). Haller commentescha l'urden statal franzos en moda differenziada, tenor il model svizzer u tudestg da federalissem (vischnanca, chantun, confederaziun): «Il svilup d'ina identitad statala sin livel europeic n'è nagut auter che la cuntinuaziun da la revoluziun franzosa. Dentant po lez stgalim strusch surpigliar quel centralissem marcant che fa part da l'atgnadad statala franzosa () e che s'oppona a la tendenza generala d'extender ina tala identitad sur plis livels da statalitad. Qua pon ins duvrar il model tudestg () che da bella entschatta cumpigliava plirs stgalims» (p. 221). L'autura renconuscha qua implicitamain la sabientscha da quels che han fundà 1871 la Germania unida; la soliditad da lur ovra ha sa cumprovada 1990, cur che regiuns istoricas sco il Brandenburg, la Saxonia e Turingia èn renaschidas suenter passa in mez secul da dictaturas. Haller: «Entras las revoluziuns da 1990 è l'Europa vegnida in'unitad, cun ina sfida nova per il svilup da ses urden paschaivel. Forsa ha'la puspè l'occasiun da conciliar finalmain las ideas dal scleriment e la romantica. Era sche quai reussescha, na pon ins emblidar las unfrendas da las davosas guerras balcanicas che ans han fatgs vegnir puspè conscients, en moda andetga e snuaivla, che pir cun ina tala conciliaziun pudainsa lavurar vinavant vid lez urden da pasch» (p. 150). Ma «il mantegniment da la pasch sa basescha tuttafatg sin renunzias a secturs da l'atgna suveranitad tar il svilup da l'Uniun Europeica» (p. 92). Talas renunzias cuntrafan adina dapli a la filosofia politica da Washington, saja quai davart ina dretgira penala mundiala, la sminuziun da las emissiuns da CO2 u il respect da praschuniers da guerra. Areguard talas dumondas da dretg internaziunal duainsa restar stataivels, fidaivels a nossa identitad europeica.
* Gret Haller, Die Grenzen der Solidarität.
Berlin (Aufbau, ISBN 3-351-02537-8) 2002.
La Quotidiana / 10. Januar 2003


text:
RTR ha discurrì cun il politolog Mark Balsiger, che considerescha Brand sco candidat cun schanzas realas. El haja sustegn en l’atgna partida, ed era a parlamentaris d’autras partidas n’haja el betg zappà tant sin ils pes che ad auters collegas da partida. En ina confruntaziun directa cun Eveline Widmer-Schlumpf saja quai in ulteriur avantatg, ch’el vegnia era dal Grischun.
Balsiger spetga però, che las secziuns chantunalas da la PPS vegnan a preschentar anc tut ina retscha dad ulteriurs nums durant ils proxims mais. Uschia pudess Brand survegnir anc l’in u l’auter ferm concurrent.


text:
La giuria ha tschernì Flurina Badel or da 140 texts inoltrads en tut las quatter linguas naziunalas. Era undradas èn vegnidas Mara Meier e Marta Piras.
Concurrenza da scriver OpenNet
Dapi l’onn 2001 organisescha la Sentupada litterara a Soloturn mintg’onn la concurrenza da scriver OpenNet. Sco premi envida l'organisaziun las auturas ed ils auturs che gudognan, da preschentar lur text al public da la Sentupada litterara a Soloturn. Ultra da quai survegnan ils auturs e las auturas d’in text premià in lectorat professiunal.
RR novitads 16:00


text:
Gronda festa sin la plazza Arcas
Il sulegl è sa barattà cun la plievgia durant l'emissiun dad SRF «Donnschtig-Jass» la gievgia saira. La truppa naziunala dal jass ha fatg in stop en la chapitala grischuna. La plazza Arcas è stada fullanada cun glieud. Sco il moderatur Roman Kilchsperger ha manegià na chapeschia el betg pertge che usche blers Grischuns abiteschian a Turitg. L'umorist Claudio "Zucco" Zuccolini ha lura explitgà la chaussa e giugà ensemen cun Roman las figuras da Gian e Giachen. Ni sco els dian: Tschan e Tschatschen.
Tranter en è era anc vegnì dà jass da differenza. Per il Grischun nunusità: cun cartas da jass tudestgas. La vischnanca da Küsnacht ha gudagnà encunter la vischnanca da Bonstetten.
Preparaziuns intensivas
Gia ils davos mais è vegni fatg insaquantas preparaziuns. Ma cunquai ch’i è pir definitiv dapi in’emna ch’il «Donnschtig-Jass» vegn a Cuira, ha il comité d’organisaziun uschia stuì far grondas stentas ils davos dis. Gia il glindesdi han cumenzà las lavurs da construcziun.
L’entir di è turbulents, betg mo la saira
Suenter plirs dis da preparaziun è oz finalmain il di d'emissiun. Gia l’avantmezdi gira bler sin l'Arcas a Cuira. Tecnicists èn vid mirar che tut è pront per l’emissiun. Auters lavurers coordineschan che tut las installaziuns èn el dretg lieu.
Adina puspè chattan era turists la via sin il plaz. Ils blers cun in apparat da fotografar. Per ils turists svizzers è cler tge festa che ha lieu questa saira. In zic pli gronds egls fan turists da l'exteriur. In pèr da la Germania è vegnì sin la plazza Arcas ed era tut surstà: «Ist wohl irgend ein Fest hier», ha l’um ditg a sia dunna.
Per ils fans hai perfin in fanshop
Fanatichers dal jass e da la emissiun «Donnschtig-Jass» datti dentant blers. Uschia vesan ins gia uras avant l’emissiun bleras persunas cun t-shirts u chapitschas dal «Donnschtig-Jass». In fan passiunà è Fritz Gast (71) dal Emmental. El visiti mintga emissiun.
Visitar il Donnschtig-Jass è ina gronda passiun.
Per ils numerus fans datti perfin in fanshop. Là datti da cumprar t-shirt, sientamauns, chapitschas u era etuis per il telefonin.
Questa saira quintan ils organisaturs cun fin 1'000 aspectaturs sin la plazza Arcas a Cuira. L'emissiun vegn emessa directamain davent da las 20.05 sin SRF1.
RR actualitad 11:00


text:
Il Grischun duai daventar in dals chantuns svizzers cun il meglier provediment d'internet. Per cuntanscher quai collavura il departament per economia e fatgs socials ensemen cun experts vi d'in concept da basa. Quel cuntegna propostas per meglierar il provediment d'internet svelt en las regiuns. Il focus è cler: surtut las interpresas pitschnas e mesaunas duessan profitar d'internet dal spectrum ultra-lartg. En in proxim pass sclerescha ina gruppa d'experts, en tge territoris ch'ins ha largias tar la colliaziun e co ch'ins po eliminar quellas.
Questas midadas en connex cun la rait sajan ina premissa essenziala per augmentar l'abilitad d'innovaziun da las interpresas pitschnas e mesaunas e dal turissem. Il grischun stoppia tegnair pitg a las regiuns metropolitanas da la Svizra.
Status actual
Per il mument è il grischun in pau sut la media Svizra en puncto rait mobila. Uschia il studi da la HTW. Sin bunamain tut las sveltezzas da l'internet tegna il Grischun pass. Mo tar la pli sperta categoria (pli che 100mbit/s) è il Grischun en retard. Tenor il studi da la HTW è il Grischun bunamain 20% sut la media svizra.
Quai che pertutga la rait fixa è il Grischun però cumparegliabel.
Utilisar l'infrastructura existenta
En grondas parts dal chantun datti schon bindels da fibra da vaider. Quels tutgan dentant a fatschentas sco la viafier retica ni la Cabelcom. Ma era l'uffizi da construcziun bassa ha in'atgna lingia da fibra da vaider. Quellas vegnan dentant duvradas mo per agens basegns. Tenor Jon Erni, part da la gruppa d'experts ed iniziant da «Mia Engiadina», vulan els integrar quellas lingias en ina rait communabla.
RR actualitad 17:00


text:
In & Out
In & Out (Ad dènt'r e 'd fóra) l'è na cumèdia dal 1997 ad Frank Oz. Custàda trénta-sinc migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à pò fat sù da piò ad ssanta-tri. La prutagunìsta Joan Cusack, par cla part chè, l'è stada candidàta a 'l Prèmi Òscar dal 1998 cuma atōra prutagunìsta ma la statṿa l'è pò andàda a la Kim Basinger par L.A. Confidential.
La trama dal film la tōś spunt da 'l dascōrs ch'l iva fat Tom Hanks dòp avér vins 'l Òscar par Philadelphia quànd 'l iva dedicâ 'l prèmi a 'n sò vèć prufesōr gay.
Sunt
L'è la nòt di Prèmi Òscar e par 'l insgnànt ad létri 'd un culéǵ d'l Indiàna Howard Brackett, amànt dla Barbra Streisand, l'è na giurnàda speciàla parchè òṅ di sò vèć studènt, Cameron Drake (Matt Dillon), 'l è candidâ a vìns'r al prèmi cuma „atōr prutagunìsta“ par la pelìcula Sarvìr e prutèśar in du lò 'l fà 'n suldâ gay. I sò rivài par la statṿa i èṅ Paul Newman par Rinco, Clint Eastwood par L'ultma farmàda, Michael Douglas p'r Istìnt primurdiài e Steven Seagal par Pala 'd néṿ a 'l Infèran.
Howard al guàrda la serimògna sintâ su 'l sofà insém a la sò muróśa da na vita, l’Emily Montgomery (Joan Cusack), ch'al gh'à da spuśàr in dal gir ad pôc parchè 'l nòsi i èṅ bèla fisàdi. Quànd finalmènt la Glenn Close (Glenn Close) la lèś al nóm dal vinsidōr, Drake, al prufesōr al s lasa andàr tut cuntènt. Cameron al mònta sù in sal palc par far al sò dascōrs e par ringrasiàr tut al cast tècnig e artìstic dal film ma specialmènt tut i gay e al lèśbichi ch'i sarvìs'n al paéś in d'l eśèrcit ma ch'i n pōlan minga far sès. Pò 'l atōr al gh tîṅ a 'rcuràr in na manéra particulàra 'l sò insgnànt Howard Brackett ch'al gh'à insgnâ incòsa dla vita, la pueśìa e William Shakespeare, sundànd-ag che «'L è 'n gay». A cala 'l śēl in dla cà di Brackett e fra i sò parènt ch'i gh armàgnan tut, specialmènt i sò genitōr Frank (Wilford Brimley) e la Berniece (Debbie Reynolds).
In di dè a vgnir tut i próv'n a intervistàr al prufesōr anc se lò al diś ch'a n è briśa véra. A sarà però 'n baś dal giurnalìsta fnòć Peter Malloy (Tom Selleck) a vèr'r-'g i òć.


text:
«En ils emprims onns da l’activitad da la Crusch Cotschna era la povradad insatge fitg evident», declera Denise Ryffel, la manadra da fatschenta da la Crusch Cotschna Grischun. Quai sajan stads onns da guerra, temps da recessiun, temps dad epidemias, sco per exempel la grippa spagnola. La povradad eria visibla. Uschia erian la solidaritad ed er l'appel per acziun in auter ch’ozendi. Per ils blers na saja la povradad betg pli insatge evident, uschia la manadra.
Integraziun, tgira e povradad
La finamira principala da la Crusch Cotschna Grischun saja da promover l'integraziun sociala e d'impedir l’exclusiun sociala cun lur purschidas. In pensum actual saja la lavur da tgira. La glieud vegnia adina pli veglia ed ella veglia star uschè ditg sco pussaivel a chasa. Dad ina vart possia la famiglia gidar, la l’autra vart dovria purschidas professiunalas, di Ryffel. In auter tema che saja adina actuals, saja la povradad.
«I vala da promover l'egualitad da las schanzas. Quai cun scolar e sustegnair l'integraziun en la vita professiunala.»
Tar l' integraziun vegnia en l'avegnir era il context da migraziun ad esser d'impurtanza. Tar la purschida 1:1 accumpognian il mument per exempel 70 voluntaris ils fugitivs en lur vita da mintgadi, uschia Ryffel vinavant.
RR actualitad 06:00


text:
Evangeli
Evangeli es oriundamaing üna noziun greca (eu-anggelion) e significha üna buna nouva.
Bibgia[modifitgar | modifitgar il code]
Suot evangeli s'inclegia hozindi pel solit ün minch dals quatter cudeschs biblics da Matteus, Marcus, Lucas e Gioannes chi raquintan la buna nouva da Gesu da Nazaret e da sieu salvamaint a favur dals pechaders. La Bibgia svessa druva il pled adüna per exprimer ün discuors a buocha e na in scrit. Insè es la vusch vivainta ed amiaivla da Dieu respectivmaing da sieus mess evangeli. In quist sen apperan antecessurs dal impissamaint già i'l Vegl Testamaint, impustüt tal profet Esaia.
Ils baps da baselgia tamprivs savaivan nomner minchataunt tuot la Bibla evangeli (culs fats dals apostels, cullas chartas da Paulus e l'apocalipsa).


text:
En connex cun il di dal cudesch ch'è oz han ils vendiders da cudeschs en Svizra tudestga undrà per l’emprima giada il cudesch preferì. Quel è «Der letze Schnee» da l’autur rumantsch Arno Camenisch. Quai scriva l’associaziun svizra dals vendiders da cudeschs e dals editurs.
Il cudesch aveva dumagnà en il final ensemen cun «Patria» dal Spagnol, Fernando Aramburu, «Der klügere lädt nach» e «Lied der Weite» dals Americans, Castle Freeman e Kent Haruf, sco era «Was man von hier aus sehen kann» da la scriptura Tudestga, Mariana Leky. Nominads han pudì vegnir cudeschs publitgads per tudestg da belletristica e cudeschs tematics.
En connex cun il di dal cudesch vegnan preschentads ulteriurs cudeschs preferids. Quels dals lavurers sco era quels da clients.
Bainvegni al da cumpagnia
Ils 25 da matg 2018 envida RTR da star da cumpagnia e da giudair musica giuvna e texts or da la plima d'Arno Camenisch.
RR novitads 09:00


text:
Gesü de Nazaret
Gesü de Nazareth (nom pupular: 'l Signur, cugnussüü anca 'me Gesü Crist o dumà Gesü, in milanes antigh Iesüss o Esüss, in cremasch Iésös o Iözös[1] in bergamàsch Jösös e Giösos[2],[3]), a l'è la figüra centrala del Cristianesim: a l'è el Fiö de Diu e Diu incarnaa. Per i Cristian, a l'è el Messia che parlen in de l'Antigh Testament; el Giüdaism al refüda questa visiun. Per l'Islam Gesü a l'è un prufeta e l'è anca una figüra, d'una quaj impurtanza, de alter religiun.
I funt principaj de infurmaziun de la vita e i insegnament de Gesü a hinn i quater Vangej canonigh, anca se gh'è di stüdius che disen che alter test pudarien vess impurtant anca lur per capì la sua vita e i sò insegnament.


text:
Tge capita cun pneus vegls?
- Glindesdi, 23.4.2018, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 23.4.2018, 11:15, RTR
Igl è puspè temp da midar peneus, da quels d'enviern sin quels da stad. Quels che han anc si avunda profil vegnan deponads, ils auters vegnan dismess. Ma tge munta quai, dismetter pneus?
Radud 44'000 tonnas penus vegnan dismess en Svizra mintg'onn. Ina part dals pneus vegls vegn exportada en l'exteriur. La gronda part, radund 28'000 tonnas (2017) vegn reciclada en l'industria da cement perquai che lezza drova il zulper ch'il pneus vegls cuntegna.
Be ina pitschna part, radund 700 tonnas, vegn recuperada, vul dir surtratgs cun nova gumma per puspè ir en vendita. Quai na renda però strusch pli perquai ch'in pneu daltuttafatg nov, cunzun ord la China, è fitg bunmartgà.