text:
Péry
Péry a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.57 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1357 abitant.
El cumün de Péry al se tröva a una altitüden de 635 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de La Heutte, Orvin, Vauffelin, Plagne, Romont, Sorvilier, Bévilard, Malleray, Reconvilier.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima menzion de Pery l'è del ann 884 indue che l'eva ciamaa col nom de villam Bedericam. In del ann 1148 l'eva citaa col nom de Peril.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit del cumün de Péry
- Péry in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


c: text/html

text:
Lönèla
La lönèla l’è chèl tòch de càrne a la fì del palàt che ‘l pènt sùra la lèngua zó ‘n fónt a la bóca tra i dò tonsìle. La lönèla l’è fàcia sùra de tót de tesüt conetìf e de müscoi e la sèrf per riàga a fà öna quach sóni.
La pönta de la lönèla la pöl ès mia töta ‘ntréga, ma teàda ‘n dò e alùra s'pàrla de lönèla dópia, che l’è mia ü fastöde particolàr, dezà che piö o méno öna persùna sö sènto la ghe l’à isé, però di ólte, ‘l söcét de rar ma pròpe de rar, la lönèla dópia la pöl ès ü sìntomo d’ün óter malàn.
Manére de dì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Indà sö la lönèla 'l völ dì che gh'è ergót che l'è 'ndài de traèrs e menimà de finì zó drécc in de stòmech l'è 'ndàcc a finì de la bànda di coràde e 'l fà ègn de bosgà.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Greifensee (ZH)
Greifensee a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Uster, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.30 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 126 abitant.
El cumün de Greifensee al se tröva a una altitüden de 439 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fällanden, Maur, Schwerzenbach, Uster, Volketswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Greifensee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Greifensee in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Greifensee Openair
- Media relaa a Greifensee ZH al Wikimedia Commons
- Media relaa a Gallus chapel al Wikimedia Commons
- Media relaa a Greifensee castle al Wikimedia Commons


text:
Lissandretta
Lissandretta (İskenderun in Turch; al-ʼIskandarūn in Arab; Alexandrétta in Grech; Alessandretta in Italian; Alejandreta in Spagnoeu; Alexandrette in Frances; Alexandretta in Todesch stòrich) a l'è ona città de la Turchia meridional, per la precision de la Provincia de Hatay. La se troeuva longh el Mar Mediterrani, del qual l'è on pòrt important, in del golf che 'l pòrta 'l sò nòmm. L'è vesina al confin con la Siria.
L'è stada fondada del Lissander el Grand e l'è stada part de la Siria francesa tra el 1919 e 'l 1939. On temp la cuntava ona presenza numerosa anca de Arab e de Armen, che però adess l'è molto diminuida, anca grazie ai operazion de guerra etniga operaa di Turch ai inizzi del XX secol.


text:
Stirling
Stirling a l'è una cità in mezz a la Scozia. A l'è stada la capital del Regn de la Scozia. El sò nom in gaelich scuzzes a l'è Sruighlea, in scots Stirlin.
I dò bataie de Stirling
A Stirling i s’è combatide dò bataie pròpe ‘mportante:
la prima di dò ‘n del 1297, ciamada la bataia del put de Stilring, la ést i Scosès guidàcc dal William Wallace èns cóntra i ‘nglés;
la seconda in del 1314, congnusida come bataia de Bannockburn, che l’è ü paisèl lé apröf a Stirling, la ést i Scosés guidàcc chèsta ólta dal Robert Bruce èns amò öna ólta cóntra i ‘nglés.


text:
Canton Zürigh
El Canton Zürigh (en todèsch: Kanton Zürich) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'òcupa 'n àrea de 1729 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 1392396 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La capitàl del cantù l'è la cità de Zurìgo
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zurìgo l'è sitüàt endèla part setentriunàla de la Svìsera. L'è tacàt ai cantù de Sciafüsa a nord, Argovia, Zug e Svit a sud, Türgovia e San Gal a èst. El lach de Zurìgo l'è per lo piö sitüàt endèl teretóre del cantù.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stória del cantù l'è paraléla a chèla de la cità de Zurìgo. 'N época antìca, la zòna l'è stàda 'n bùna part colonizàda dei Romàni, che i gh'ìa dat nòm Turicum a la cità. El teretóre el reprezentàa la frontiéra del Impér.
Quan che 'ndèl sècol V, l'Impér el s'è desfàt fò, le tère del cantù i è stàde devastàde dei Alemanni, e pò ricostrüìt sóta la tutéla de la cità de Zurìgo.
El nùcleo centràl del cantù de Zurìgo 'l consìst endèi teretóre acquizìcc de la cità dòpo che l'è dientàda 'na cità lìbera (en todèsch: reichsfrei) endèl an 1218, en particolàr dòpo de la revulusiù de le corporasiù 'ndèl 1336.
El cantù l'è nit a fà part de la Confederasiù Elvética endèl an 1351. La part bàsa del cantù la gh'è stàda zontàda 'ndèl 1362. Endèla Vècia Guèra de Zurìgo (1440-1446) che 'l cantù de Zurìgo 'l g'ha combatìt cùtra i óter sèt cantù de la confederasiù de alùra, la cità la gh'ìa rivendicàt la sovranità söl Toggenburg ma a la fì de la guèra gh'è tocàt rinuncià. Le zòne a nòrd, enfìna al Réno i è deentàde part del cantù dòpo che la cità la g'ha crumpàt Winterthur dei Asbùrgo 'ndèl 1468. I teretóre a òvest envéce, 'ndèl 1803, i s'è destacàcc e i è nàcc a fà part del Canton Argovia. De alùra 'l teretóre cantunàl l'è restàt envariàt.
La custitusiù 'n vigùr al dé d'encö l'è stàda apröàda 'ndèl més de febrér del 2005 e l'è entràda 'n vigùr endèl zenér del 2006 en sustitusiù de chèl ècia del 1869
Sudiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Zurìgo l'è dividìt en 171 cümü, repartìcc söi dùdes distrècc (en todèsch: bezirke) elencàcc ché sóta.
- Zurìgo che 'l töl dét i quartér (vergü ex-cümü indipendècc) de la cità de Zurìgo
- Affoltern che g'ha per capolöch la citadìna de Affoltern am Albis
- Andelfingen, che g'ha per capolöch la citadìna de Andelfingen
- Bülach, che g'ha per capolöch la citadìna de Bülach
- Dielsdorf, che g'ha per capolöch la citadìna de Dielsdorf
- Dietikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Dietikon
- Hinwil, che g'ha per capolöch la citadìna de Hinwil
- Horgen, che g'ha per capolöch la citadìna de Horgen
- Meilen, che g'ha per capolöch la citadìna de Meilen
- Pfäffikon, che g'ha per capolöch la citadìna de Pfäffikon
- Uster, che g'ha per capolöch la citadìna de Uster
- Winterthur, che g'ha per capolöch la citadìna de Winterthur


text:
Palau
Palau (Belau in palauan) a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa d'un bel poo de isul piscininn de la Micrunesia.
Al gh'ha una süperfiss de 458 km² e una pupulaziun de pressapoch 20.000 abitant.
La capital a l'è Melekeok.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Palau a l'è staa un pussediment de la Gurmania del 1888 al 1914; pöö a l'è staa sota l'ucüpaziun del Giapun e, dopu de la segunda guera mundiala, di Stat Ünii d'America. In del 1994 a l'ha utegnüü l'indipendenza.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Palau al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el palauan e l'ingles.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Palau (nom ufizial: Beluu er a Belau / Republic of Palau) a l'è una repübliga.
Ël president a l'è el Johnson Toribiong (del 2009).


text:
Minnesota
El Minnesota a l' è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 225.365 km² e una pupulaziun de 5.100.958 abitant.
A l'è tacaa a nord al Canadà, a ovest al Dakota del Nord e al Dakota del Süd, a süd a l'Iowa, a est al Wisconsin.
La capital a l'è Saint Paul (287.151 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Minneapolis (382.618 abitant).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Minnesota a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1858.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Minnesota al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Minnesota


text:
Dialett ticines
Cula paròla Ticines a sa inteend i dialett che i è parlaa in Tesin (vün dai 26 cantón svizzer) e in Mesulcina e Calanca (dó vall dal Canton Grison).
In realtà a parlum mia da na lingua, ma da n dialètt da la lengua Lumbarda.
Da na part a l'altra dal Canton a sa parla vari dialett e spéss i è anca veramént diferént vün da l'altru: par esémpi i dialètt dala Leventina, dala Val da Blégn, dala Val Magia e dala Val Verzasca i è cunsideraa dialett lumbard alpin.
Vist che gh'è tüta sta diferénza a sa parlarà sura tütt da chell püssée parlaa: ul dialett da Lügan.
In dal dialett ticines i è staa dubiaa par la prima völta in lengua lumbarda düü film american, ciuè Se ta cati ta copi e Düü testimoni scomod.
Cuntegnüü
- 1 Carateristigh e variant
- 2 Ortografia e prunüncia
- 3 Dialet dal Ticinees
- 4 Esempi da dialet dal Votcent
- 5 Esempi del dì d'incöö: pruverbi ticines
- 6 Varda anch
- 7 Ligam de föra
- 8 Bibliografia
Carateristigh e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Besogna dì che 'l nom "tisines" el gh'ha una funziun suratüt pulitiga e 'l serviss a ciamà in d'un modu cumpagn tücc i parlà del Cantun: intant podum truvà una bela diferenza tra i dialet che se tröven a nord e a süd del Munt Scender: quei de sota (ciuè quei de la zona de Mendris e de Lügan, ma anca quei de la cità de Belinzona e de Lucarn), se sluntanen minga tant del mudel insübrigh central (ciuè quel de Milan, Brianza, Com, Lech, Vares); quei de sura inveci (dunca i parlà di distret de Belinzona, de Lucarn e di vai) gh'han di carateristigh "alpinn", e hin el tisines ver e propi. Inultra di vai Magia, Unsernun, Cent Vai e Verzasca (che varden in direziun del Lagh Magiur) gh'han una sua inflüenza sura l'Alt Ussulan, intanta che quei de la Riviera e di vai Bregn e Leventina hin ligaa a quei de la Mesulcina e de la Calanca e, in fund, anca un poo al Rumancc.
Tendenzialment, i dialet "tisines", cume 'l diseva anca l'abaa Pietro Monti in del 1841, cunserven di carateristigh püssee arcaigh respet ai dialet de la Lumbardia, püssee inflüenzaa di inuvaziun del Milanes (e dunca, de luntan, de l'Italian):
- Despess i A tonigh se trasfurmen in E (sia avert che saraa), cume 'l che süced ancamò in del milanes pienta (e cume 'l che 'l sücedeva al dialet lüganes fina al Votcent).
- Per vess o begna näss (per vess besogna nass).
- El se cunserva el son dür de la Z, sparii a Milan tra el Ses'cent e 'l Setcent.
- Al cuntrari del Milanes e de l'insübrigh central, la O sarada l'è ben püssee cunservada, anca in pusiziun atoniga.
- Se dupera despess el prunom clitigh u/o per la terza persona singular maschil.
- La schwa la tend püssee vers la pütost che a la E.
- In d'una quai valada gh'è 'l plüral metafunetigh.
- un rat, dü rät.
- In d'una quai zona, la Ö la se trasfurma in E sarada.
- ins. fögh = tic. fégh.
- ins. bögna = tic. bégna.
- ins. ögg = tic. égg.
- L'articul determinativ el pò vess ul, ur, or, ol, er, el, al.
- La S denanz ai cunsunat la se prunüncia 'me una SC, cumpagn de quel che 'l süced anca in Laghee, Valtelines e Verbanes (föra che a Malvaja e in certi zonn del Lüganes).
- Gh'è un fort rutacismu, che 'l vör dì che la L tra dò vucai la se trasfurma in d'una R (föra che in de la Valmagia, in de la Val Unsernun, in di Cent Vai, in di Ter de Pedemunt, in del bass Mendrisiot, in Val Mesulcina e in Val Calanca).
Una roba interessanta l'è che in certi paes, spantegaa un poo per tüt el Tisin (ma suratüt in de la zona central, in Val Mesulcina e in de la Bassa Leventina), la [y] la s'è perdüda e la ven pü druvada, sustitüida de una nurmal [u]. Quel lavurà chì el süced a Belinzona (in de la fraziun de Carass) Pronz, Lümin (in dialet, Lumin/Limin), Molen, Cree, Crescian, Ludrin, Iragna, Personegh, Bodi, Sovri, Cavagnai, Anzonegh, Chironegh, Isurn (in di fraziun de Arvess, Lögh e Berzona), Musogn, Brissagh, Runch, Scona, Lusun, Mergöscia, Alt Malcantun (fraziun de Fescogia e Bren), Cavriasca (in di fraziun de Cagial, Lupagn, Bidogn e Ruvered), Sunvigh, Lügan (in de la fraziun de la Vila), Cader, Cama, Gron, Legia, Ruree, San Vitur, Verdabi, Lustal, Suazza e Mesoch.
De norma quei là a hinn anca i sit induve la spariss anca la [ø], che la vegn una [e] semplis (o 'na [o], a segunda de la pusiziun). Anca in d'un quai paes de l'Ossula el se ved quel mestee chì (per esempi a Dravegn, che un temp el se ciamava Dravögn). In ogni cas, cul passà del temp l'è nassüü una specie de dialet cumün, una koinè basada suratüt sül dialet de Lügan e de Belinzona, i cità püssee grand e impurtant del Cantun.
In di alter zonn de la Svizzera italiana (Val Bregaja e Val Pus'ciav) se parlen alter variant de l'Insübrigh: in de la prima val, un dialet de transiziun cunt el Rumancc, in de la segunda un dialet valtelines.
Ortografia e prunüncia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I létri i sa prunüncia cumè l italian, ma:
- A gh è in pü i són ö e ü
- La s prima da n altra cunsunant a la sa prunüncia sc; ma prima da b, d, g, v la sa prunüncia sg (cuma la j francésa)
- I cunsunant b, d, g, v' ala fin di paròll i sa prunüncia p, t, c (dulza), f. Esempi: viv sa dis viif
- I vucai acentaa i pò vèss lungh u cürt cuma ad esempi par pés (lunga) o péss (cürta).
- Na sóla n ala fin di paròll la sa dís cuma in "panchina". Cfr. man e Mann.
- Ala fin di paròll c, g e sc i è sémpar dulz, se no sa scriv ch, gh e sch.
- s'c al sa dís sc-c (quan che la c l'è dulza) e s'g l'è sg-g. Esempi: s'cepà (rompere) e s'giafón (schiaffo).
Dialet dal Ticinees[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialet da la Val Magia
- Dialet da la Val Leventina
- Dialet da la Val da Bregn
- Dialet da la Val Verzasca
- Dialet lucarnes
- Dialet ussulan
- Dialet da la Val Calanca
- Dialet da la Val Mesulcina
Esempi da dialet dal Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabula dal Fiöö Trasun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet da la Val Verzasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un omen ul gh'ieva düü fiöö.
El piü ponzel de 'sti düü u gess al pà: "Pà, dam er part der mè robe ch'am vengg a mì!" e 'l pà u 'j dividè e de longh ugh dè 'r part.
Da gnò a poich dì, el piü ponzel el se tirè el tut sot lüi e 'l se 'n giè da luntagn, dove 'l burdigò er sostanze malament con or bozerre.
Quand u iva 'biüü magjou el tut, in quii part u vignè una gran carestia, e cominsiè a balà biot.
L'è näicc ad atacàss ad una cà d'un bon starent de quel paes, e u l'ha mandou a pastürgà i purghi.
Là a l'auress volüü impinì er büseghe der corobia che maghiavan i porsei, ma nessün i 'gh davan brigh.
Finalment, avend rifletrii, ul dis: "Quäncc famej in er cà du mè pà i maghien assessenn, e mì assidi qui der fam!
A vuj levà, e pù a vuj nà dal mè pà, a 'gh vuj dì: Pà, hoo pecou contra er siel e contra tì;
mì ne son piü degn d'esser ciamou tò fiöö; fam servizzi de metem co gli tuò famej".
El s'è vultou intant, e l'è vegnüü con er pà. E l'era ach mò da lungg e 'l sò pà ul vidè, u s'è metüü in compassion, l'è corüü a vetàss sül ciul e u l'ha pasciou sü.
"Pà", ugh dis el filiu, "hoo pecou contra er siel e contra tì; mì ne son piü degn d'esser ciamou tò fiöö".
Ma 'l pà ugh dis ai servitor: "Portè chilò una sgiaghe 'r piü boriola e vestìl, metìgh nel dit un anel, e metìgh sü i calzei in di pee;
Menègh fuori un videl grass e strübièl giù, maghièm e stèm alegri.
Perchè 'sto mì fiöö l'era mort e l'è tornaa a vivà; l'era perdüü e u s'è troväicc" e i han incominsiaa a fà festin.
Intant el fiöö maiuu, che l'era in er campagna, l'è tornäicc e quand l'è stäicc aprö der cà, l'ha sentii ch'i sonavan e cantavan.
E domandè a vügn di sò servitor: "Quel chi fan in cà mea?"
Ugh dis el servitor: "Qui l'è vegnüü el sò fradel, e 'l sò pà l'ha fäicc mazzà el videl piü grass, perchè l'ha ricüperou el filiu sagn e sald".
Quest ignora, rabiou, u n'ìva volüü piü nà en er cà; e lo pà, näicc fora, u l'è metüü dress a pregàl.
Ma lüi u gi ha respondüü al pà: "Guarda, quäncc agn l'è che mì son er tò comandament; e ti m'è mai däicc un iörì perchè stassom alegro con i mè amis;
Ma l'è vegnüü el tò fiöö, che ti ha gh'la maghiou tut er sò part der robe con i pitann, e tì ti j'è fäicc strübià giü er videl piü grass".
El pà u gh'ha respondüü: "Fiöö, tì ti see semper stäicc con mì, e tut el mè l'è tò;
Ma bentava ch'a stassom alegri e che a festeggiassom, perchè 'l tò fradel l'era mort e l'è tornaa a vivà; l'era perdüü e 'l s'è tornaa a trovà".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 44
Dialet da la Val da Bregn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ün um o gh'eva doi fant.
E r'ha dicc ol pü piscen de quigl: "Oh, pà, dem ra part dra roba ch'o 'm toca!" e lü o gh'ha spartii ra roba.
E 'd lì a poch, miss insema tücc cuss, ol fant pü piscen o l'è nacc viagiand 'n ügn pais luntagn, e là r'ha bütou ol facc sò vivend in bagurd.
E dapù ch'r'ha 'biüü consümou tücc cuss, r'ha facc 'na gran carestria in col pais, e corü r'ha 'menzou a ess nessità.
E r'è nacc e o s'è miss con ün zitadin 'd col pais; e 'l r'ha mandou a ra soa campägna a pass i pörsc.
E o bramäva d'impì ol sò botasc dil scörsa ch'i majava pörsc, e onzügn ga 'n dava.
Ma lü, tornou in sè stess, r'ha dicc: "Quancc famej in cà dol mè pà i gh'ha pagn a sbach, e mì chì sbasiss dra fam!
Am drizzrò e narò al mè pà, e 'gh dirò: O pà, hoo pecou contr'or sciel e inass a voi;
Mò 'n sun mia degn d'ess ciamou vust fant; fèm cum vügn di vust famej".
E o s'è alzou e r'è nou da sò pà. E r'era ancamò luntagn lontagn che sò pà o r'ha vist e o s'è möss a compasgion e, corend, o gh'è saltou al cöl, e o r'ha basou.
E ol fant o gh'ha dicc: "O pà, hoo pecou contr'or sciel e inass a voi; mò 'n sun degn d'ess ciamou vust fant".
Ma ol pà r'ha dicc ai sò famej: "Prest, tirei fora ol sgiupogn dra festa, e meteigla indöss, e meteigh ügn anil in deit, e i calze in pee.
E tirei fora ol vedil ingrassou e mazzèl, e majem e fem past.
Ché 'sto mè fant r'era mört, e r'è resüssitou; r'era pers e r'è trovou". E i ha 'menzou a fà past.
Intratant ol sò fant majoo r'era in campägna e, quand r'è tornou e r'era arent a cà, r'ha sentüü ol sangh e ol bal.
E r'ha ciamou vügn d'igl famej e o gh'ha dmandou cuss i era 'sti cuss.
E corü o gh'ha dicc: "Vust fradil r'è tornou e vust pà r'ha mazzou ol vedil ingrassou, perchè o r'ha ricovrou sagn e salv".
E o gh'è 'gnüü ra räbia e no 'r vurìa mia nà in cà; donca sò pà, vegnüü 'd fò, r'ha 'menzou a pregà.
Ma lü, rispondend, r'ha dicc a sò pà: "A ra fé, da tancc agn mi a ov servia, e n'hoo maigl trapassou ugn vust prezet; e maigl no m'hei dacc ugn cauret da fà past coi mè amis.
Ma dapù che 'sto vust fant, ch'l'ha majou ol facc sò coi sgualdrign, r'è vegnüü, hii mazzou per lü ol vedil ingrassou!".
Ma lü o gh'ha dicc: "Oh, fant, tì t'è sempra con mì, e tüta ra roba mia r'è tou;
Ma 'zügnäva bé fà past e stà alegro, perchè 'sto tò fradil r'era mört, e r'è resüssitou; r'era pers e r'è trovou".
ibidem, pag. 46
Dialett da Locarn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On um a l'ha 'vüd düü fiöö.
E 'l piü giovan da custor o gh'ha dii al padar: "Pà, dem la mea part ch'a 'm toca!" e 'l padar o gh'ha fai fora i part.
Da lì a poch dì, dop che l'ha metüü insema tütcoss, el fiöö piü giovan o s'è toi sü e o 's n'è andai via luntan, e lì l'ha fai balà tütcoss in stravizzi.
E pö, quand l'ha 'vüd finid da sgürà tant com o n'aveva, l'è vegnüda ona gran carestia in quel paes, e lü l'ha comenzad a sentìssla in di cost.
O 's n'è dunca 'ndai e o s'è tacad adree a on sciur da quel paes, ch'o l'ha mandad in d'ona sova vila a cürà i porscei.
E costü o voreva pür anch podèss intesnà la büseca con quii giandasse ch'a mangiava i porscei: ma nissün a ga 'n dava.
Alora l'è tornad in sè stess e l'ha dii: "Quanta servitoraja là in cà 'd mè padar la noda in bondanza, e mì intant chinscì a crep da fam!
A vöj propi tòm sü, e andarò dal mè pà e a 'gh dirò: Pà, a l'hoo propi faia grossa col Signur e con vü;
Ormai a no merit piü da vess ciamad vost fiöö; fèm come vügn di vost servitur".
E, tojendas sü, l'è vegnüd dal sò pà. Quand pö l'era anch mò lontan, o l'ha vedüd el sò pà, e o s'è movüd a compassiogn e, corendagh incontra, o si gh'è bütad sül col e o 'l basà sü.
E 'l fiöö o gh'ha dii: "Pà, a l'hoo propi faia grossa col Signur e con vü; ormai a no merit piü da vess ciamad vost fiöö".
Ma el padar l'ha dii ai servitur: "Presto, portee chì el piü bel vestid e vestìl sü, metìgh l'anel in did e i scarp in pee;
E menee scià on vedel ingrassad, e mazzèl sgiò, e mangem e fem past;<br perché 'sto mè fiöö l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad". E lì i s'è metüd adree a fà past.
L'era mò el sò fiöö magiur in campagna e, in dal vegnì e in dal vesinàss a la cà, l'ha sentid a sonà e cantà.
E l'ha ciamad on servitur e o gh'ha domandad quel ch'l'era 'sta roba.
E costü o gh'ha dii: "L'è vegnüd el vost fredel, e 'l vost pà l'ha mazzad sgiò 'n vedel ingrassad, perché l'è tornad salv".
L'è donca andai in colera, e o no voreva miga andà in cà; peró l'è vegnüd fora el sò pà, e o s'è metüd adree a pregàl.
Ma costü, respondend, o gh'ha dii al sò pà: "Ecco, i è già tanci ann che mì av stagh in obedienza, e a no son mai andai fora ona volta dai vost comand; e a m'hii mai dai on cavret par stà on poo alegar coi mè amis.
E inscambi, apena ch'o l'è rivad 'sto vost fiöö, che l'ha consümad tüt el fat sò coi strasciunn, a gh'hii mazzad sgiò 'n vedel ingrassad".
Ma lü o gh'ha dii: "Fiöö, tì te seet sempar con mì, e tüt el mè l'è tò;
Ma bisognava fà past e stà alegar, perché 'sto tò fredel l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad".
ibidem, pag. 47
Una nuvela dal Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet da Locarn (e da la Val Verzasca)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Av disaroo donchia chie in di timp dur prim re de Cipru, dopu chie Gotifré de Bügliom l'ha fäcc sova 'r Tera Santa, l'è chiapitoo che r'üna femna polida de Guascogna l'è näcia a trovà 'r Santo Seporcro e, vignend indree, cand r'è büda a Cipro, l'è stäcia urtregiada da certi discrianzä. E lee, sbofferomnazzo, tüta marinconica de 'sta roba e sanz'un zich de cunsuraziom l'ha pansäcc de nà r'a cerchià sgiüstizia dar re; ma intramezz o gh'è stäcc dicc chie la traress via er fadighia, perchié lü l'era un umenazzu poch permaros e chie o s'an lassäva fä aicì lü e o vendichiava né quij de lü stess né quij dei älcc, anzi o 'j sustegneva: e ingora vüm che l'avess um poo de rabia o 's vendichiava e o 's sfughiava col fägn a lü. Sentend 'sta roba quela femna e sanza vess pussibru fä er vendeta, par pudè 'vègh um poo da pas l'ha pansoo de tuchiàl propi in du vivo der suva vita; e näcia piansgind denanz a lü, la gh'ha dicc: "El mè sciur, mì a vegni micia ar tova presenza par 'vègh sgiüstizia dei dispressi ch'i m'ha fäcc, perchiè a m'an speci gnanchia; ma, par 'vègh um poo 'd pas, mostrum tì ar manera de sufrìi cume tì quij chie 't vegn fäcc, e ignora a pudrò imprend ar manera de supurtà cun pazienza 'r mea disgrazia, chie o 'r sa ur Signor, se mì 'r pudess fàl, vuruntera 't daress ar mea, perchiè tì ti seet inscì bom de supurtài".
Ar re, fign ignora purtrom, squasi chie o 's dessedass, scumenzand da r'ingiüria fäcia a 'sta femna, chie l'ha vendichioo, l'è daventoo tremendo perseguitor de tücc chie contra r'unor der sò regnu quaicossa i fasess da quel dì inanz.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 628-629
Dialet da Unsernon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca a geva che in di tiemp du prim re de Cipru, dopu la cunquista dla Tera Santa fada da Gotifré Bujon, una sciora de Guascogna l'è nada in pelegrinagg al Santu Sepolcru; e quand, nel turnà indree, l'è rivada a Cipru, a j'ha truväcc di baloss ch'a ghi ha fäcc di dispresi da vilan. Lii, 'sta povra femena, tuta sciagrinada, e nö pudend meghia dàss pas, la j'ha pensov da nà a lamentàss cul re; ma quichiün i ghi ha dicc che l'era fadeghia butada veia, perchè quel re l'era tantu rilassov e inscì un linecc che l'era meghia dumà incapazz da punì i tort de leit, ma con viltà vergognosa u 'n sufriva täncc ch'i 'gh feva a lui; tant che chissesseia ch'a ghi ess 'biuu di querel, u 'j sfugava cul fàgh quech dispet o insult. Quela femena, sentend inscì, e perdend vormai la speranza de vendicàss, par truvà un poo de refrigeri al sé dulor la s'è metuda in ment da ponsg i miseri da quel re. La s'è presentada donca piansgend da lui e la ghi ha dicc: "Scior, mei a vign meghia inanz a tei par utignì vendeta du dispressi ch'i m'ha fäcc; ma, par dàm sudisfazion, at pregh da insegnàm cumè ti fee a suportà quij ch'i m'ha dicc ch'i 't fa a tei: par ch'a pussa imparà da tei a tulerà u mié, che sa pudess, u 'l za 'l Signor sa te 'l daress vuluntiera, postu che ti siee un fachegn inscì brav."
U re, che fign alora l'era stov lent e pegrizios, cumè ch'u 's dessedass dal segn, u j'ha cumenzov a vendicà durament da l'ingiuria fada a quela femena, e pee l'è diventov un tremendo persegutor de tut quij che de depos d'alora i fava calcossa contro l'unor dla só curona.
ibidem, pag. 630-631
Esempi del dì d'incöö: pruverbi ticines[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tücc quei pruverbi chì hin staa ciapaa del Vucabulari di Dialet de la Svizzera Italiana.
Cent Vai e Ter de Pedemunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A l'opera u 's cugnóss l'operari.
- Dai früit u 's cognóss la planta.
- Tüt u 's cónscia, men l'oss du col.
- Sa ti seet cuntint, ti campi un dì pisséi.
- Se ti véi stà san e cuntint, sta luntant dai té parint.
- A 'sto mond, a s'ha sempru da tribulà; quand a 's riva a vess un poo cuntint, alora a 's mér.
- Il Signor u j'ha i mai da fer e i péi da stópa, indù ch'u riva u cópa.
- Quand u Són u fa ogjign, u vegn sgiü l'aqua pal copign.
- L'óm u vegn da la porta, ma i gugnit i vegn dal chér.
- Per fà stà ben l'anima, bisögna mantegnì ben u corp.
- Sia da paja sia da fegn, basta che il corp u sia piegn.
- Dona bianca, dona negra e dona brüna, sota la cova i è tüt'üna.
- Chi mangia üga d'avóst, i la caga a sö cóst.
- A cà sóa a sa scalda il cjüü e ancja la cóa.
- Un bon mercant u cumpra a credit e vind in cuntant.
- In fign, a drémum tut sot a una cuverta.
- Sia da paja sia da fegn, basta che il corp u sia piegn.
- Còrp piegn u vòo ripòs.
- Par fà stà ben l'anima, bisögna mantegnì ben u corp.
- Dui fradéi, dui cortéi.
- Cun pizz e curai, a 's marida i tusai.
- Quand i scorbat i vola a cent a cent, o ch'a piòu o tira vint.
- La campana la sóna mia se ti tiri mia la corda.
- I corni i è come i dint, i fa maa ma i serviss per cagnà.
- D'april gnanca un fil, magg adagg adagg, da sgiügn slarga 'l pügn.
- Par Sant'Agnesa va la rapola sü la scesa.
- Per San Sgiuan, gropèe l'aj.
- Il cazzuu usa chel ca gh'è int la padela.
- Pulenta e festa, e carn a la festa.
Val Unsernun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ai efet u 's cunuss i fät.
- I ucéi i 's cunuss al cant.
- Cumè ch'i 's cunscia sot, i dérm dent.
- Cher cuntint al suspira suvint.
- Quand ch'a piòu e ch'a fa vint, al diavul al va in cunvint.
- Aqua passada la fa piü pozz.
- S'a piòu al dì de la Scension, per quaranta dì i è bon.
- S'a piò al dì de la Scensa, tüt al grägn perd la sumenza.
- Sant Andrea da la barba bianca, s'u la trova in la culma u la porta in la curt, e s'u la trova in la curt u la porta in la culma.
- Cun l'art e l'ingan a sa viv mezz l'an, cun l'ingan e l'art sa viv l'altra part.
- Avost l'è cap d'invern.
- Avost u salta cumè i ligrost.
- A gj'è megja sabut senza sol, cumè ch'a gj'è megja amor senza absit.
- Égg ch'a ved mégna, chér ch'a dòo mégna.
- Dopu set an e set mis, l'aqua la turna al sé pais.
- Tüt i rob i viegn a taj, fign i ungg da pelà l'aj.
- Ul pòuvru ch'a vò crumpà ul pagn u pò migja mantignì cagn.
- Rispeta ul cjän pal padron.
- Ai cjäi märsc a 'j va dree i moscj.
- Digrazzia du cjägn, furtuna du luu.
- Al dutur u viv de carna malada, l'avucat u viv de carna rabiada, al prèvat u viv de carna morta.
- Carlavà a cà de l'äit, Natal a cà suva.
Val Verzasca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'è asen da natüra chel ch'a chignuss miga er sù scritüra.
- Dar pianta i 's chignóss i früt.
- Er consolazióm d'um desperóo l'è vedèn un altro a nä in malóra.
- Content el cör, content tüt.
- Via di ögg, fòra dal cör.
- Sant Andrea, se 'r nev u 'r trova in piagn u 'r cascia in colma; e se u 'r trova in colma u 'r cascia in pagn.
- Er nev de Sant André, tüt l'invern intorn al pé.
- Er aqua da verì l'è tant öri sül pråv, l'è tant fögh sül covign di cjauri.
- Con püssee l'è oncia, con püssee la passa sgiü corenta.
- Quand u piòv d'aost, u piòv most; se piòv ai des l'è amär, sa piòv ar Madona l'è ancamò bona, a San Bartremé l'è pü nemà de lavà i pé.
- Er alba rossa, er sira la bofa, er matign la gota.
- Om bom cjavree o fà desgropà i nesel de fevree.
- Un óm sanza barba u n'è nè nech nè cavra, e una femna sanza tet la n'è nè cavra nè bech.
- O scampa püssee 'nä cjavra magra che un ción grass.
- Chi che ha magliò i cander, ch'i 'gh pénsigja a cjagà i stopit.
- U 'n va pissèe de sgióna carna al macél ca de végia.
- Sira de Denedaa e de Carnavaa, tücc adree al sö frugaa.
Val Magia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al poltrón a sa stanta mia a cognóscial.
- Prima da cunussan vügn, u s'ha da mangià inséma un sacj ad saa.
- L'è püsséi cjünsc a scund um mulinèe che um morós.
- L'è püsséi cjünsc a mòv al montagn che rostà l'invidia.
- Mint a 's cunscia sü lu lecc, u sa dörm int.
- Vastid cunsciäo, onor dla femna.
- A 'sto mond u j'è nassügn ad cuntent.
- Cör cuntint, colp d'acidint.
- La regola la mantegn al convent.
- Se 'l corp u sta begn, incja l'anima la patisc mia.
- Tosa pientada e vacja dascuvada i na val pü nuta.
- Se 'l còrp u sta begn, incja l'anima la patisc mia.
- Chi i ha fradéi, i ha curtéi.
- Lingua ingiüriosa, coscinzi tignosa.
- Cul fiur da la curnaa, u näsc lu dalauraa.
- Chi ch'a j'ha pressa, ch'i córi.
- L'è mia 'l cor ch'a fa, ma lu rüà a temp.
- La vólp, la léura la ciäpa senza cór.
- Quand parla 'l còr, u täs tüt.
- A cör cuntint, nauta u 'j mancja.
- O 's vér el còr di chiält quand o 's vér el sö.
- El còr o j'ha da fà la carità quand che la magn la pò mia.
- Chi che ha bóm còr, i 'l muscia.
- Cand ch'a piòva a l'Ascensiom, sgent e bes'ci i va burlom.
- Se ch'a fioca 'l da Sant Andrè, tüt l'an la vederè.
- L'om l'ha i än in di bräsc.
- An d'erba, an da merda.
- Quand ch'a truna d'aurì, lauree i cröv da starnì.
- Aurìa u 'j n'ha trenta, ma s'a piovess trentün u faiess maa a nissün.
- Quand ch'u piòu d'aóst, o piòu a mil e móst.
- Palta ed mansg, spii d'aost.
- Ul mes d'aust u va cumè una brancada 'd musch.
- La prima aqua d'aost la va cum ur car d'pülasc e ügn ad musch.
- Pa la metà d'aost, cu ch'a s'ha moss, a s'ha moss.
- La fam e l'amor i fa nà d'acordi cul Signor.
- L'amor u basta mia per mantegnìss in ligia.
- L'amor e la merda gl'è düi serpint: ügn u scärpa 'l còr, cal alt i cundint.
- In basest, tüt quint i ha dò test.
- L'an bisest a 's marida tüt i tampest.
- L'amor u basta mia per mantegnìss in ligia.
- L'afeziom e 'l raspet nè i 's crumpa nè i 's vind.
- Chi agnel a 's fa, dal lüu sa fa majà.
- Sant'Agnesa e Sant Antoni, gli è marcantui ad la nev.
- San Güstign loda la fign.
- Test in l'är e i fa mai ciär.
- L'airom o porta tüt per ari.
- L'è mej fà cul cazz che cul brazz.
- Quand la léurs l'è in per, tüt i cjii i buia dree.
- Cand i nìul i va in montagna, ciapa la sapa e va in campagna; cand che l'acqua la vegn ad sot, ciapa la sapa e tirat sot.
- L'è l'om ça cüra i camp.
- A cjünta pissèi un vegg in un canton che un sgióan in un cjampon.
- Cjärn ch'a cress no la pò stà in sest.
- La cjarn al diau e i öss al Signor.
- Carnavaa in piazza, Pasqua in brascja.
- Cjarn senz'öss u gn'è mia.
Verban e Lucarn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I sgent i 's cunuss mia cul parlà.
- Chi mangia üga d'avost, i la caga a sö cóst.
- I parol romp mia i còst.
- La femna bona la var una corona.
- Par cognóss la tosa bisógna guardà la mam.
- La mort la cónscia tanti rob.
- L'óm savi u 's contenta del poch.
- Quand ch'a piòu e tira el vent, sara l'uss e sta in convent.
- Parola dicia, cuntrat facc.
- L'è mej vess mórt che senza credit.
- La féma bóna la var una coróna.
- Mört el corp, mört el porch.
- Sangh de fredél, sangh de cortél.
- Fign ch'a pudii, tegnii al curtél in magn, s'a vorii mia restà sinza un töch da pan.
- De coscienza ä n'è comè on grän de formenton in tut el mond.
- La coscienza l'è comè la tripa, la vegn da tücc i part.
- El coragg u 's pò migja crompàl.
- Chi ch'a gj'ha coragg da fà el maa, i gj'ha la fascia da fàl vedé.
- I tosann dal bon costüm i va a drömì senza la lüm.
- I cavii da la cópa i fan dervì la bóca, e quii dal vis i fa vardà in Paradis.
- El cör e l'ögg i vò la sò part.
- Chi ch'è bon da chér, i far à mai furtuna.
- Quand che una cà l'ha da fundàn, u manca mai aqua.
- Se piòv per l'Ascension, ä piov per tucc i funzion.
- Se ch'u piòv per l'Ascension, u piov per tücc i messon.
- Quand che piòv al dì de l'Ascension, tuta la fruta la va in d'un canton.
- Sant Andrea l'è un gran ladrón, Sant Antoni l'è un bon padron.
- Ogni an u 'n passa vön.
- Ai donn u se 'gh cünta mia i an.
- L'an de nev l'è an de begn.
- L'an biset l'è l'an da tücc i pest.
- Avrì pioverent, avrì fiorent.
- Se pióv d'april, el dì de Pasqua va vin come aqua.
- L'aqua d'april la impiniss el baril.
- Er rusada d'aust la fa maa.
- L'an bisest l'è l'an da tücc i pest.
- El letigat u 's tira adoss di gräncc fastidi.
- Quand ch'i perd l'afezion, i fa più navot da bon.
- Prima da crä el gnel, el Signor el crea el motarel.
- S'ti vögn un bel ajegn, fal in del mès de feuregn.
- Dò femen e un cjò d'aj, l'è un marcò bel e fai.
- U va püssee cavrit a Pasqua e cauri a Natal.
- Chi ch'a mangia cander, i cäga stopit.
- El can u mangia mai da sò carn.
- Can e cavai magar, i è pizzigad di mosch.
- Chi che dérm coi cäi, i 's dessèda coi pures.
- El cuntedin ch'u va gög, in del camp u 'n vegn fòra göb.
- Carn al Só e péss in l'aqua.
- Questa l'è la reson dal becher, che atò la catn o 'gh va i danee.
- Legn da fò e carn da bò, i 'n dròva e 'in mangia chi che pò.
- Carn ch'a créss, la mängie daspéss,
- Natal in cà, Carnovaa in piazza.
- Quand ch'u gh'è la festa, u 's taca sü el caldirö dra carn per tücc.
Belinzunes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chii che i è ricununscent, i 's cugnuss in sül mument.
- A 's cugnuss prima um busard ch'um zop.
- Agost, setembar e otobar i è trii mes che no 's conóss né spus né tusann.
- In fevrè u va 'l Sua per la cuntrada, la marìenda l'è turnada.
- La rìegula l'è quéla che mantegn lu cunvìent.
- E nà inanz e 'm rump er buca, e nà indree e 'm rump er cupa.
- Chel ch'o 's gh'ha in bóco, l'è pós la cópo.
- I cavii de la cópa i fa vèrd la bóca.
- Er oli u sta de surevia ä r'aqua.
- L'aqua la gh'ha mighi i ram.
- Se pióv el dì da Senze, per quarante dì u n'em s'è senze.
- Se u pciöv el dì de Sensiun, tücc i vacj i va burelun.
- Sant Andria cu la nìev ai pìa.
- An da fonsg, an da bastard.
- Agn besest, fegn per tücc i crest.
- L'agnel üman u teta la su mama, e un pò inca quela di ältra.
- A la Ziriöra, da l'inverno sem föra.
- I è semproi strasc che va in aria.
- Quand el Pizz da Clar al gh'ha sü el capel, met via la ranza e tö scià el rastel.
- Ai cauri, a dàgh paja i fa lacc da baia; a dàgh föja i 'n fa s'i 'gh n'ha vöja; a dàgh fen, sa 'n fa tücc i begn.
- Per Pentecost es va 'e ris'c de rump i cost.
- El tossigh u sta in la covo.
- I umen i 's ciapa pe le parolo, i femen pii cuvazz.
- El gat a la credenza, tal qual che u fa u pensa.
- La hata da la cardinsi, da la qual ca la ha, la pinsi.
- El ladru de la cardenza, inscì el fa e inscì el pensa.
- Quand s'è giovin, tut i débat i soméa credit.
- A pagà débat, sa quista credit.
- Chi de curtél feriss, de curtél periss.
- Er cuscienza i 'gj l'ha in buca dumà i baloss.
- Curbat ä cent, o u fioco o vegn el vent.
- I bés'c o sa i ciapa pai chérn, la sgint pai parol.
- Avrì, tre gót al dì.
- April, aprilin, tüt i dì un gutin.
- Tempesta d'agost, gh'è piü né vin né most.
- I sir d'aost i gh'ha sgià lun' i gäm'.
- I nüri de ust i va tö legn de ruru.
- Ä cräpe 'r caura d'un pòuru mustru, ma migja quele d'un sciur.
- Chi che mangia la semenza, i caga la recolta.
- Can che vusa, el mord miga.
- Quand che la levre la perd el pass, la va in boche al can.
- I pom da tera i dev sentì amò i campann.
- Per San Gutard i fasö i gj'ha de vess in dal camp.
- Ä gj'è migje carn in mazzulerie che prest o tard lä vagja vie.
- Gj'è migja carn äl macél che prest u tard lä vaja migja via.
- Quand marz al tóco gnì Pasqua gnì Carnavä, l'è um cativ an da regulä.
- Denedaa e Carnavaa, ognitun al sò fogoraa.
- Quand ch'u tira l'ariun, l'aqua la piöv sgiü in del spazzacà.
- Sant'Ana no la manca mai da fà la sù rümada.
- A Sant'Ana i arisc i 's vegh un tir de s'ciop a la lontana.
- El meis da masg l'è 'l meis di asen.
- I amis i 's cugnuss in di besögn.
- Aurì, aurì, i bedri a lüsì.
- Se 'l cucù u ne canta a mezz aurì, u che l'è mort u ch'u vò urì.
- Se i castegn i fiuriss da lüj, sa 'n cata là gnanca un fregüj.
- La castegna penina la carga la graa.
- Chi che semina vent, cata sü tempest.
- Par Santa Caterina sa pizza la pigna.
- Santa Catarina, met i vach a la cassina; vegn sgiù la provina.
- Donn che piangg, cavai che süda, falz come Giüda.
- A 'n caval magru u 'gh va drè tüt i mósch.
Riviera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La fortüna la gh'ha la cova.
- Tromba da cüü, sanità da corp.
- Fò ad só boca, sgiü in sé corp.
- Quand che o 's pò miga cjapä 'l cortél pal mänigh, convegn miga cjapàl pal fir.
- Sgiögh da cortél, sgiögh miga bél.
- A cünta miga corì, par rüvä in temp.
- Sant Ambrös l'è om grand marcant da nev.
- A Sant Endrè, rä nev äl pè.
- Quand che bofa el mes da óst, bona l'üga e poch el most.
- In avost i nüri i va comè i mosch.
- I nüri d'agost i è balord come i oman al temp da most.
- L'è miga l'abet ch'a fa el frä.
- Quand el Möt da Polensg o met sü el capel, l'ha finid de fä bel.
- Senza cazzuu, va la cä cul fond i su.
- An' i pobi i vögn alt, pöü a 'gh piscia là i cäi.
- Par Sant Ambröüsg, castegn sciücc e carn ed pörsc.
Val Leventina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La femna ciola l'è com un svej senza còst: la tegn int nóta.
- U 's conóss la castegna a la pèrtia, ul pörcj dopo mazzoo e ul neguzziant dopo crapoo.
- I zop e i ross gnä 'l diauru u 'j cunóss.
- Nissün u 's cunóss daparlüi.
- Ci l'é cuntent, l'é sciur.
- La volp la cambia ol per ma mia i costüm.
- Ogni cjä l'ha la sò crapa.
- I pörsc e i creatüü u i va tegnii reguläi.
- U nass 'na creatüra e u Signur u 'j da giä la sò pastüra.
- Mia cred al sant, s'o no 's ved al miracro.
- 'Véj débat e mia pajài l'è cumé 'véj crédat e mia ciapài.
- Ross de 'd zora, tö sü la faucc e va a lavorà, ross de 'd zot, tirat sot i cuvert e sta sot.
- Sgiü 'l re, sgiü la cort.
- S'u 's ved i cori a cent a cent, o ch'u fioco o ch'u vegn u vent.
- I marcäncc de 'd cuscienza, de 'd la roba di autri i henan mäi senza.
- Tücc a gh'han la coscienza e nissün agh l'han istéssa.
- I böi u 's ciapan pai cörn, i feman pai cuvazz e i óman pa la parola.
- Vardägh int in do cör a la sgent a 's pò mia.
- Mäi nä cuntr'aqua a tö la spusa.
- S'u piòu 'l dì de la Scenz, par quaranta dì sem mia senz.
- Se piòu al dì dl'Ascension, i vach van sgiù pal valon.
- Se u piòu u dì dl'Ascension, u va tütcòss in perdizion.
- Sant Andrea marcant da neu, e Sant Ambrös marcant pionda gröss.
- A Sant Andrea u monta l'ivern an cadrea.
- Scova nova scova begn, ma scova piü iscì l'än ch'u vegn.
- I oman a gh'han i ägn ch'a sentan e i feman chii ch'a mossan.
- Än de nev, än de fegn.
- Quänd ch'a l'è an basest, a 's maridan tücc i carogn e tampest.
- U pò mia mancä ul can d'aurì.
- Ul can d'aurì u l'ha mäi majoo 'l lüu.
- La neu d'aurì l'è tanto ledam.
- Gnè de 'd marz gnè d'aurì tö fò mia i tö vistì; im maisg fa cum ti vö tì.
- Piesgì um bel marz, ma ghignee s'u piäsg aurì.
- A Carend d'aurì, l'è bon se u vegn sgiü i stii.
- Cu la prim'aqua ch'u pióu d'aurì, lavè begn la cjà s'a vurì mia dasgräzzi in quantità.
- La fam, l'amor e la toss i péissan lou a fàss cunóss.
- L'än basest l'è gram par gent e bes'cc.
- Al pardon o rüva adoss senza savèl e senza vedèl.
- I nuri niri ä fan tupu l'aria.
- Dré l'älba rossa, o ch'u fioca o ch'u bofa.
- Se la Fibia la met u capel, büta la faucc e ciapa u rastel.
- Quand la bedra la büta ul büton, la cjaura la scüsa senza ul padron.
- Cjaura che mängia, la vegn a cjà daparlei.
- U ved piond pulid um prèved e un ciavréi che um prèved deparlù.
- A 'j va malfidäss du can ch'u bòia mia.
- Pan e nos, mangiä di spos; pan e curtel, mangiä da cägn.
- Sa nò èl luf, al sarà can.
- U 'j va sentì tücc i campann prima da giüdicä.
- A un camp u 'j va tre rob: bel temp, bona semenza e boi bräsc.
- Cärn cürva fa bon sangu.
- Carnavä tüzzon, Pasqua gentil.
Val Bregn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Per ross, chi nu i crumpa nu i cugnuss.
- Bisögna mangià insema un stéi 'd scendra per cognòsses.
- Ra pulènta la cuntènta, ra pulantina la ruvina.
- Cu ch'a 's cuntinta l'è piüsséi sciur.
- A contantåss da tüt a sa stå ben dapartüt.
- Ra craianza la stå ben anga a cå dal diåval.
- Ul Signor l'hä fou prima ra pastüira ca ra craiatüira.
- Amor da fradil, amor da curtil; amor da sroo, amor da rasoo.
- Cörv a cènt a cènt, o ch'a piòv o ch'a få bel temp.
- Ra cussenza l'è cume un gran ad mej, mità agh r'ha ul papa e mità agh r'am noi.
- Borsa a cussenza l'è un cativ giüdicä.
- Guardatan dal såss pandènt, dal fögh ardènt e dr'aqua curènta.
- Christe cunctorum, domina pulenta: cun püssèi l'è vóncia, püssèi la pessa sgiö curenta.
- Chi va curend, u 's rump i dent.
- Chi nu gh'ha cör, i gh'ha gamb.
- Sant Ambrös, taja sgiü e met a cöss.
- Cu ch'è nacc a Sant Ambrös i ha perdüü la roca e 'l fös.
- Chi ch'è nacc a Sant Ambrös, i perd ul lögh.
- S'a Sant Andrea nu 'gh saròm a Sant Ambrös nu mancarò.
- Chi mòr d'april, mòr d'invern.
- S'a sbrousa in camadra ur prim d'april, prepara legne fegn pa 'r meis 'd maisg.
- Aurì piovos, mes gioios.
- In agóst a 's va a ròst.
- Lüj e agòst, ol timp l'è mat.
- Snai ra gran fradüra, avòst ra gran caldüra: r'üna a r'altra poch i düra.
- A la Madona d'agost a scäpa un car d'püres.
- Aló ca r'amor la gh'è, ra gamba la tirà ul pè.
- An besest, donn e chiöu ben poch i 'n rest.
- Quand cha Simån u få capil, bütee via ra folcc e ciapee ul rastil.
- Ra chiåura la prafariss ra neiv a ra spala ca una bóna stala.
- I chiåur i dis: fin a marz menum menum, marz e aurì fenum fenum.
- Ra néuv dicembrina la mena i chiåur a la ruvina.
- In maisg ra chiåura la vå al bósch e pü la få ul iö.
- Stå luntån dal cån ch'a tas, ma mia da quel ch'a giopa.
- Can nu maja can.
- Cjempäne lgije, cjempäne disligje.
- Donn, ralogg e campånn, i è débat tüt r'ånn.
- Quand ca i nügra i vå in Calanca, aqua nun manca.
- S'a få bel a Carnavà, a gh'è ra Pasqua sül fugarà.
- Carnavä in piäzza, Päsqua al tizzon.
Val Calanca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A fà l'amor coi gióvan l'è uno gran consolazion.
- Avó che l'ögg i vegj miga, cör i dó miga.
- Chi ch'é stacc scotä da l'aqua calda, i 's cüra da l'aqua fregia.
- S'o pciòv ol dì da l'Ascenzion, mogna om bel bocon.
- Megl nà al bosch a segà che a segà d'agost in di prä.
- San Lorenz o güzza om dent, San Bernard o 'n güzza on alt, San Bartolomè o 'n güzza tre.
- Quand el Pizz Campel el gh'ha su el capel, nee miga via de cà senza l'ombrel.
- I matan de la Calanca i la mola per ono palanca.
Val Mesulcina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I sant s'i cognóss ai miracol.
- Per chel sant de là de l'aqua che n'un conóss miga, ora pro nobis.
- El prim an a brasc a brasc; el second an patusc e fass; el terz an già a i an pò più, el quart an i s'è mai vist né conossuu.
- El val pissee 'l cher cuntent che tut l'or e l'argent.
- Contrat facc, mai pciù desfacc.
- I rob facc a còtom i è rob facc a mezz.
- La castegna la gh'ha la cova, el prim che la ciapa l'è la soa.
- Chi gh'ha debet, gh'ha credet.
- Se fevrei no fevresgia, marz marzesgia; e se marz marzesgia, april vegn dré con la curesgia.
- El var pissee 'l chér content che tut l'or e l'argent.
- Se 'l pciòv el dì de l'Ascens, per quaranta dì sem miga sens.
- Se 'l trona d'avril, tucc i meis u 'm gh'ha la neiv ai fil.
- Se 'l trona in april, prepara 'l baril.
- A San Bartolomee, la montagnen lasselen dedree.
- Chi de lugl i ne fena, d'agost i fa la pena.
- Testa d'agnel, gamba d'uscel.
- Caura grassa sta mai begn fin che magra no la vegn; cand che magra l'è vefnuda, la voriss gnanca vess nassuda.
- Caura gióna e monton végg i impiniss cà e técc.
- Quand el Pizz Combi el gh'ha su 'l capel, lascee la ranza e ciapee 'l rastel.
- Inziga miga i can.
- Tucc i can i mena la cóa, tucc i cojon i vó dì la sóa.
- L'égg dal padron l'ingrassa el camp.
- El bacilarà el governo, ma miga la Calanca d'inverno.
- Se i nivol el va verz Calanca, tut el mond s'enlanca.
Varda anch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Koinè ticinesa
- LSI
- Lessico.ch
- Lengua lumbarda
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- CDE - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino
- Lessico.ch
- Sit cunt un lessigh del dialet de Sovri, in Val Leventina
- Sit cun dent pruverbi de animai de la Val Mesulcina e Calanca
- Filastroch e pruverbi de la Val Verzasca
- museovalverzasca.ch
- Contributo alla conoscenza dei dialetti della Val Calanca
- Glussari de parol del dialet de Mesoch
- sit dul TEPSI - Teatru pupular da la Svízzera Italiana
- Racolta da pruverbi in ticines
- Altri pruverbi ticines
- Dizziunari dal dialett da Quint, in Val Leventina
- Vün di fascìcul dal Vucabulari di dialett da la Svízzera Italiana
- Carlo Salvioni, Saggi intorno ai dialetti di alcune vallate all'estremità settentrionale del Lago Maggiore, in Archivio glottologico italiano, vol. IX, ed. Loescher, 1886
- Puesia in ticines
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- Lurà, Franco: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendrisio-Chiasso 1987.
- Lurati, Ottavio: Dialetto e italiano regionale nella Svizzera italiana, Lugano 1976.
- Petrini, Dario: La koinè ticinese (Romanica Helvetica vol. 105), Bern 1988.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugano / Bellinzona 1952.
- Piccolo Dizionario Illustrato Del Dialetto Dell'alta Leventina


text:
Per Giorgiana
Ma fino a quando, pòver cerbiatt, le mute del re deven ‘mbracaat ma fino a quando, impünement, ti azzanneràn, cerbiatt innocent. ti azzanneràn, cerbiatt innocent. Gesü, un’altra volta la canèa arrabiada nei secoli fedele a chiunque sia el ratt su un branco di cerbiatt la s’è aventada, morale: ancora sangue sül marciapee Notare che anche a Roma, senza che il capocaccia füss lì a sovraintènd in sciarpa tricolor, senza che il suon di corni li sguinzagliasse [in traccia, che bravi ‘sti scagnozz, han faa tütt de per luu Ma fino a quando, governo fetènt, g’avrà man libera, i prepotènt ma fino a quando ‘sti brütt peepiatt continueràn a straziare i cerbiatt, continueràn a straziare i cerbiatt Pensa che l’è el cerbiatt l’erede legìtim dei pascoli e giardizz dell’universo intèr, e i re sono i bastard che seminando vìtim pascoli e giardizz cultiven a cimitèr A comprovar che il torto sul sangue si regge già c’erano i Franceschi, Zibecchi e gli Ardissun c’è ora anche Giorgiana, gh'è ad accusar la legge di elevare a norma la prevaricassion Ma fino a quando i re usurpador potràn contaa sui can difensor ma fino a quando mastitt e moloss mordendo a sang guadagneràn l’oss, mordendo a sang guadagneràn l’oss Dipingono il cerbiatt a tinte fosche belva ultraferoce che sbrana fiolett incarnassion del male e d’intenzioni losche, püpill iniettaa de sang, un essere abbiett Guardaal dritto negli occhi non hanno mai osato ‘ste varet che ne sappian del rosso baglior che illumina e divora lo sguardo del cerbiatto e rosso è semper staa el color del amor Ma fino a quando i fors del amor deven sübii, pagaa e lassaa tor sveglia cerbiatt, gh'è amor per dügnün, sü, tücc insemm a dagh ‘na lession Sveglia cerbiatt, gh'è amor per dügnün, alee, tücc insemm a dagh ‘na lession, alee, tücc insemm a dagh ‘na lession, alee, tücc insemm, alee tücc insemm!
ilDeposito.org non fornisce file o audio o registrazioni dei canti presenti ma ci limitiamo a segnalare altri siti dove è possibile ascoltare e/o scaricare i canti.
Link per ascoltare e/o scaricare il canto:
Condividi
Strumenti
La storia cantata
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Annalisa Minetti
Annalisa Minetti l'è na cantànta itagliàna nada a Rho al 27 ad Dicémbar dal 1976.
Biugrafìa
Da baghéta la tóś al diplòma in ragiunerìa dòp ch'a quind'ś an la capìs 'd avér na bruta malatìa: la retinìte pigmentóśa cun na degenerasiòṅ maculàra.
La s fà fòrsa e, dòp avér fat la gavéta in dal baléri dla Lunbardî, in dal 1995 l'incìd la canta Metti un lento cun al grup Perro Negro. La próa ad andàr a Sanremo ma la vèṅ scartàda.
In dal 1997 la vèṅ duciàda da 'n talent scout dal sò bandi ch'al pascàva di vólt nóṿ p'r al cuncórs ad Miss Lunbardî e la và a Miss Italia. A s dascór dimóndi ad lē parchè l'è òrba, un quèl mai vist a Säls, ma Annalisa la n vins minga, anc se pò la finìs in dal primi déśi e la pòrta a cà al tìtul ad Miss Gambissime.
'L an dòp la và avànti in dla manifestasiòṅ Sanremo Giovani cun la canta L'eroe sei tu, na cover in itagliàṅ 'd un braṅ ad Mariah Carey, e acsè la pól andàr al Festival ad Sanremo. La sò cansòṅ Senza te o con te la riva prima, davanti a quéla 'd Antonella Ruggiero, e Aldo Busi al s rabìs sèg in dal Dopofestival dgénd ch'l'à abû di vantàś p'r al sò handicap.
La Minetti la fà gnir fóra al sò prim àlbum Treno blu par la Sony ma al disc al vénd pòc. Anc quél d'l an dòp, Qualcosa di più, al rèsta in di negòsi, anc s'l è stâ fat insém a i Pooh, Eros Ramazzotti e Ron.
In di an sucesìṿ la fà gnir fóra di tant in tant di sìngui e la taca a lauràr cun Toto Cutugno.
Dal punt ad vista dla televiśiòṅ, in dal 2004 Annalisa la fà part dal cast dla prima edisiòṅ dal prugràma muśicàl Music Farm cundót par Amadeus, ma la pèrd la gara cun Riccardo Fogli e la vèṅ scartàda dal śóg.
In dal 2012 la và a curàr in di Ulimpìadi di andicapâ a Lóndra vinsénd na mdaja ad brónś in di 1500 faghénd anc al rècord dla clas T11 cun al tèmp ad 4’48’’88[1].
Discugrafìa
Àlbum
- 1998 - Treno blu
- 1999 - Qualcosa di più
Sìngui
- 1995 - Metti un lento (cun i Perro Negro)
- 1997 - L'eroe che sei tu (Hero)
- 1998 - Senza te o con te
- 2000 - Due mondi (versiòṅ latìna dla cansòṅ ad Lucio Battisti)
- 2000 - Inequivocabilmente tu (scrita da i Pooh)
- 2000 - La prima notte (remix)
- 2005 - Come noi nessuno al mondo (cun Toto Cutugno)
- 2005 - Vita vera
- 2006 - Stelle sulla terra
- 2006 - Fammi fuori
- 2007 - Il cielo dentro me
- 2008 - Scintilla d'anima
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Minetti ad brónś in di 1500 gazzetta.it, 4 ad Setémbar dal 2012


text:
Sumér
Artéccol in dialatt bulgnais
I Sumér fonn d'la zänt ch'l abitèva int'la Mesopotâmia stra 'l 4000 e al 2000 prémma ed Crésst. I Sumér i fundénn däl gran zitè, ch'äli avèven totti un témpi pr'un dio e un rà ch'äl guvernèva. I Sumér fonn stra i prémm a fèr zirèr l'acua int' i cànp e stra i prémm a scrîver cun la scritûra a ciudén. I inparénn a metter al rôd ai lûr piû e a lavurèr al brånz.
Al nomm Sumér al vén da l accadic. I sumér i s ciamèven in la låur langua Kengi. Al nomm ch'as trova int'la Bébbia, sennaar, al dgéva gnîr da sumer, ch'al dè uréggin ancha al egiziàn Sangar.
Riferimént[modifica | mudéfica la surzéia]
- Bébbia


text:
Vuisternens-devant-Romont
Vuisternens-devant-Romont a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo.
La süperfiss del teritori del cumün l'è de 24.09 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2024 abitant.
El cumün de Vuisternens-devant-Romont al se tröva a una altitüden de 791 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Grangettes, La Verrerie, Le Flon, Massonnens, Mézières, Sâles e Siviriez.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Pavóll
Artéccol in dialètt mudnés
Pavóll (Pavullo nel Frignano in italiân, 14.913 cristiân) l'è una zità d'l'Emélia-Rumàgna c'la-s càta in d'la pèrta meridiunèla d'la Pruvèinsa ed Mòdna.
La zità l'a-s càta in d'al sènter d'un eltipien, sircundèda da i crinèl ed dvérs altaz sóver i quêl i suvrâsten j'altóri ed Mountcócchel e Gajà, l'è situèda in d'al culin ch'i fân da spartiâqua tr'al vàl d'i fiómm Panêr e Sáccia, a sód d'al capolôgh.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Pass de Sant Iori
Quell de Sant Iori (Passo San Iorio) l'è on pass de montagna in tra l'Italia e la Svizzera che l'è alt 2.010 meter. El separa i Prealp Luganes di Alp Lepontinn.
El pass el ghe liga insemma la Val Morobbia in del Canton Tesin (comun de Sant Antoni) coi vai Sant Iori e Alban in Lombardia. De la banda italiana, se ghe pò squasi rivà in vettura, intant che de l'altra banda gh'è domà di sentee.
La ciappa el nomm de on tal Sant Iori che se sa nò se l'è mai vivuu de vera, ma che in quii vai lì se credeva che 'l ghe viveva de bon. El Sant Iori el sariss staa on eremita che l'era rivaa fina a lì, l'aveva faa sù on gesioeu e l'aveva passaa la vita a fà del ben.
L'è staa on pass important giamò a partì del Medioev.


text:
Baltasar Carlos de Spagna
El Baldassar Carlo d'Asburgh (Baltasar Carlos d'Asburgo; Madrid, 17 ottober 1629- Saragòzza, 9 ottober 1646) l'è staa infant de Casteja, princip del Portogal e princip di Asturi e l'era el fioeu del re Spagnoeu Filipp IV e de la soa prima miee, l'Elisabeta de Borbon.
L'è staa nominaa erede al trònn de Spagna a domà trì ann, el 7 marz 1632. Intel 1644 i cortigian hann cominciaa a cercà ona soa miee possibil e futura e hann pensaa a la Marianna d'Austria, tosa de la sorela del Filipp IV.
In del 1645 l'ha giuraa 'me erede denanz ai Cortes de l'Aragona e l'ann dòpo davant a quij de la Navarra. Ma menter el tornava a Madrid el s'è malaa e l'è mòrt a Saragòzza. El sò còrp l'è staa mettuu a l'Escorial de Madrid, indove stann ona bona part di member de la famiglia real Spangoeula. La soa mòrt l'ha lassaa el pader senza on fioeu destinaa a diventà re, anca perchè la soa miee l'era mòrta anca lee. Donca l'ha deciduu de sposà pròppi la Marianna d'Austria, de la qual l'ha avuu el sò erede desideraa , el Carl II de Spagna.
El Baldassar Carlo l'è famos per i quader che el ghe ha faa el pittor Diego Velázquez, che hinn di esempigrand de l'art baròcca.


text:
Cóv
Cóv l'è ü cümü de la basa pianüra de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 27 km de la sità e a 115 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 4 072 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 12,7 km² e 'na densità de popolasiù de 321 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Antegnàt, Barbada, Cals, Curt Nöa, Fara de Söla, Iss E Romà.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cóv l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La morte ti fa bella
La morte ti fa bella (La mòrt la t fà bèla) 'l è na cumèdia négra americàna dal 1992 ad Robert Zemeckis, vinsidōra 'd un Prèmi Òscar in dal 1993 p'r i efèt speciài.
Custàda sinquànta-sinc migliòṅ ad dòlar, la n à fat sù sènt-sinquànta a 'l incìrca.
Sunt
L'atōra bèla ma lòfi Madeline Ashton (Meryl Streep) la fréga al muróś, al dutōr Ernest Menville (Bruce Willis), a la sò vècia cumpàgna ad scóla, adès scritōra, Helen Sharp (Goldie Hawn). Chi lē la patìs 'n eśaurimènt narvōś, la mét sù di chilo e l'è custréta a far-as curàr in clìnica, ma la gh la giùra.
Dòp soquànt an ad matrimòni però la vita dla Madeline cun Ernest l'è 'n diśàstar. Lì lò, ch'al gh'à 'l visi dal bévar, al s è ardùt sōl a lavuràr cun i còrp dal star mòrti, meritànd-as al scutmàj ad becamòrt dal star. Lì lē invéci l'à tacâ a dvintàr vècia e la sò belésa l'è drē a 'ndàr via.
Quànd a vèṅ al dè dla preśentasiòṅ 'd un lìbar dla Helen, la Madeline la decìd 'd andàr-ag par tōr in gir la sò vècia 'mìga, cardénd ch'la sia incóra na budlòna, ma a n è minga acsè parchè qvala là la pâr un figurèṅ e anc più śóvna. Al dū dóni i fànan finta 'd ès'r amìghi e i s faṅ di cumplimènt fals, la prima la la ciàma Hell (infèran), ch'l'àtra Mad (mata).
Na sira l’Helen la và a cà dal sò vèć muróś Ernest, quànd la Madeline la n gh'è briśa, e la gh śibìs ad cupàr sò mujér par psér acsè turnàr insém e èsar cuntènt 'l un cun cl'atra. In cal méntar l'atōra la và in un salòṅ ad belésa ad Beverly Hills par turnàr incóra a èsar cuma prima. Lè la cata la Lisle Von Rhoman (Isabella Rossellini) che, in cambi ad dimóndi bèsi, la gh prumét 'd armét'r-la a pòst. E l'è qvél ch'a sucéd pò dabòṅ.


text:
09 05
Ol dé 9 de magio l'è 'l 129 ( 130 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 237 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de magio al è ul dí da pòost 129 ( 130 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 237 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1462 - Baiona (Lapurdi, ol Paes Basch): i representanc de Gjoan II e Luís XI i ghe signa ol tratat de Baiona.
1945 - La Üniú Soviétega la sélebra la vitòria sura Zermania a la Segonda Guèra Mondiala.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1950 - Madrid (Spagna): Esteban Terradas i Illa, Dotur in Siènse Esate e in Siènse Físeghe; Inzegnér de Camí, Canaj e Porc, Inzegnér Indöstrial Català.
1978 - Roma (Itàlia): Aldo Moro, polítegh italià, sassinat per i Brigade Rosse daspus de seguetrá-l ol 16 03).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Vitória
Artìcol in dialët piasintëin
Vitória a l'è una sitä dal Brasil, capitäla dal Stä dl'Espírito Santo, cùl apëina a sùra al Stä ad Rio de Janeiro.
La gh'ha 317.085 abitant (2006) par 93 kmq. e l'è cunsiderä una sitê ìsula parchè l'è bagnä dal mar in trè pärt.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
L'è stä fundä in dal 1551, suratüt da cùi ca gnìva via da Vila Velha, pròpi parchè al sò teritòri l'era quasi un'ìsula e sa stäva bëin a bòta pütòst ca in s'la teraferma. La s'è pupulä a bòta in dal sècul 19°, anca cun 'na culònia ad tänt Itagliän, suratüt dal Vènet e dal Friåul.


text:
Togo
El Togo (Togo in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa al Benin, al Ghana e al Burkina Faso e 'l a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Lomé.
Al gh'ha una süperfiss de 56.785 km² e una pupulaziun de pressapoch 6.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Togo a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 al 1919 e de la Francia fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Togo (nòm ofissial: République Togolaise) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Faure Gnassingbé (del 2005).
El prim minister a l'è el Kwesi Ahoomey-Zunu (del 2012).


text:
Lengua franca
Una lengua franca (da l'italian, cun el significaa de "lengua di Franch") l'è una lengua che l'è druvaa da tanta gent föra da la sua tera nativa. De suent, e' status de lengua franca el vena daa a la lengua de la nazion cun püssee inflüenza pulitica o ecunomica. De spess una lengua la diventa lengua franca principalment perchè l'è druvaa per el cumerc föra da i so cunfin linguistich-storich. De suvent la vena pö 'cetaa anca per alter scambi cültüral, come la diplumazia. Un esempi de lengua franca l'è l'italian/tuscan, che a pratì dal XII secul l'era druvaa föra dai cunfin de la Tuscana duvüü al puter cumercial e ecunomich de Firenz. Al dì d'incö, l'ingles l'è ciamaa la lengua franca del XX secul, perchè l'è parlaa da un mügg de gent sia föra dal pajis d'urigin che föra dai pajis indè che l'esista cume maderlengua, e l'è la lengua duminanta a livel internaziunal int la sienza, int i afari, int l'aviazion, e int la diplumazia.


text:
Wimmis
Wimmis a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2391 abitant.
El cumün de Wimmis al se tröva a una altitüden de 629 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Diemtigen, Erlenbach im Simmental, Reichenbach im Kandertal, Reutigen, Spiez.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
See also[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Wimmis al Wikimedia Commons


text:
Diocesi de Pavia
La Diocesi de Pavia (Dioecesis Papiensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stài fundada in del III sècul e in del 2004 l gheva 158.711 batesàd per 99 paròchie, 97 in pruìncia de Pavia e 2 in pruincia de Milan. I prèt, in tütt, i'enn 147.
El sò teritòri l'è cumprés fra el Ticìn, el Po, e el Lamber.


text:
La morte ha fatto l'uovo
La morte ha fatto l’uovo (La mòrt l'à fat 'l óṿ) 'l è 'n film śal dal 1968 ad Giulio Questi, scurtâ durànt al muntàǵ da i 110 minùt d'l inìsi a i 90 finài.
Sunt
Marco (Jean-Louis Trintignant) e l’Anna (Gina Lollobrigida) i èṅ marè e mujér ma i gh'aṅ di prubléma, a n andànd piò 'd acòrd cuma in di prim tèmp. Chi lē, ch'la gh'à soquànt an da piò, l'è pîna ad bèsi e la gh'à 'n alevamènt ad pui méntar lò al fà al dirigìnt dn'aśiénda e 'l è anc 'n inteletuàl. In pôc i saṅ però che Marco al s pasa 'l tèmp cupànd dal putàni scurtlànd-i dòp avér-i purtàdi sèg in un motèl dal liturâl rumàṅ.
Quànd in cà sua la riva la Gabri (Ewa Aulin), śóvna cuśìna 'd Anna, lò al gh buta subìt i òć adòs, dvintànd al sò amànt, e i dū i pènsan anc ad scapàr via insém. Ma ch'la baghéta lè la fà al śōg dópi, esénd-as misa 'd acòrd cun al sgnór Mondaini (Jean Sobieski), cunsulènt p'r al reclàm e culéga ad lavōr ad Marco, par far fóra sò cuśìna e par dar pò la cólpa a 'l marè. Mondaini al sà tut i sò tragatèṅ e al cgnós anc al sò manìi sàdichi. Quànd chi lē la vèṅ cupàda dabòṅ, la pulisìa la taca a indagàr in sal cònt ad Marco ma pò a s vèṅ a savér ch'i masamènt dal rój i n éran briśa véra ma sōl di śōg sesuài. A cal punt lè l'è la Gabri a tiràr-'s adòs i suspèt anc parchè la sarév stada lē a purtàr-'s a cà incòsa, avénd mis fóra da i śōg Marco e esénd l'ùnica parénta ad l’Anna. I dū delinquènt i vénan acsè purtâ in parśòṅ ma anc Marco al fà na bruta fiṅ: durànt na casutarìa cun lōr dū, lò al strabùca śò da 'n puntéǵ e al finìs drit déntar na màchina par tridàr la carna. Ardùt a manśìm p'r i pui, gai e galìni i al màgnan ad gust.


text:
Murbegn
Murbegn (nom ufizial in talian: Morbegno; in tudesch storich: Morbend) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh’ha 12 185 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 15 km² e 'na densità de 812 ab./km². A l’è tacaa a Albarei, Bema, Sciv, Cös, Dasc, Talamuna, Trauna.
L'è sitüaa in de la Valtelina bassa e l'è circundaa a nord di Alp Retegh e a sud di Alp Urobegh. El fiüm Ada el spartiss el center principal de le fraziun de Camvich, Paniga e Desch.
El center istoregh de Murbegn l'è straversaa dal turent Bit, che l'è un afluent de l'Ada.
In del 1966, Murbegn la vegn ufizialment unurada col titul de cità.
Cità ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Llanberis, Galles, Gran Bretagna. - 2004
Pruverbi in dialet murbegnasch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marz pulverent, tant segal e tant furment.
- Al cativ zapaduu, i zap ghe da duluu.
- Quand el pà el fa Carnevaa, el fiö ghe tóca quaresma.
- Bisugna sumnà cun la maa e minga cul sach.
- De marz e de agóst quand l'è gió el suu l'è fósch.
- Quand el suu el tramunta, l'asen el se impunta.
- Scua nöa la scua bee la cà.
- ...
- Chi a vint nu 'l sa, a trenta nu 'l fa.
- Ul vent setembrin el mangia la castegna e biv ul vin.
- Del bel temp, de la bóna gent e del vin bón se stüfiss miga.
- Quand el suu el va e 'l vee, incö o doman gh'em l'aqua ai pee.
- Quand se resta scutad de l’aqua còlda, se gh'ha pagüra anca de quéla frégia.
- A San Matee el durd l’è in pee.
- De San Matee la castegna la va u la vee.
- Quant che 'l póm l'è marö el croda.
- De utura chi che ha laurad fort al tröva tant de pan de mord.
- A Santa Teresa semna a distesa.
- Chi trop tira strunca.
- Santa Barbara e San Simun, Diu te salvi di saet e di trun e di lègi di Grisun.
- I duluu de vedov i è cume quii de gumbet: fort al mument e pö poch u nient.
- Serée de nocc, caval de trot, maridozz de vegg i g'ha poca dürada.
- El Signur el manda el fregg segund i pagn.
- L'aqua che se vö minga bev se ghe nega dent.
- El vee giò l'aqua del vilà, l'è féna ma la passa 'l gabà.
- De Santa Cateréna se scumincia a impizzà la pégna.
- Santa Cateréna, la nev a la casséna, e la granda e la pinéna.
- El sücc e 'l bagnaa i se l'è mai perdunaa.
- Un mes dopu i Mort l'è sfiurii anca l'ort.
- Se 'l fa suu a Santa Bibiana farà bel un dé e una setimana.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Carl Felis de Savòja
Carl Felis de Savòja (Turin 1765-1831) l'era el fioeu de Vitori Amedeo III che l'è staa vicere in de la Sardegna del 1799 al 1816, durant el period napuleonich quand el Piemont l'era ocupaa dij frances. In del 1821 l'è staa faa Re quand el fradell Vitori Emanuèl I el s'è ritiraa dopu de i disurdin de piazza. In quel menter el se trovava a Mòdena; l'ha ordinaa al regent, Carl Albert, de ritiraa el Statut che quel l'aveva concess, e tornaa a Turin l'haa sofegaa l'insurrezion cont l'ajuda dij austriach e l'haa iniziaa un regn dispotich, fortement contrari aj liberal.


text:
Rèz
Artécol in dialèt arzân
Indice
- 1 Un pô de stória
- 2 Cunuméia
- 3 I savōr ed Rèz
- 4 Al cèinter stôric
- 5 Pôst impurtânt
- 6 La zôna comunêla
- 7 Istrusiòun
- 8 Sport
- 9 J arzân famōs
- 10 Traspôrt
- 11 Sitê imparentêdi
- 12 Dal j êtri fotograféi
- 13 Materiêl pr'andêrgh in fònda
- 14 Nôti, informasiòun e êter sît
Evoluzione demografica
Rèz (Reggio nell'Emilia in italiân) l'é 'na sitê ed 172.886 abitânt, e cèinter pió impurtânt dla pruvîncia cun al 'stés nôm. L’é a cavâl ‘d la Via Emélia tr’al Sècia e l’Èinsa, a méza via tra Pèrma e Mòdna.
L'é famōsa pr'èser la sitê in dô l'é nê al Triculôr Italiân e pr' al só Teâter Municipêl. La zôna comunêla l'é tóta in pianûra, sistemêda ind la Pianûra Padâna, e l'é traversêda dal turèint Cróstel. La sitê la cgnós un avméint stabîl ch’al riguêrda sia l’andamèint ed la popolasiòun sia la sitê 'stèsa a fêres da i prém dal XX secól al dé d’incô.
Al strêdi principêli, oltre la Via Emélia ch’l' atravêrsa da matèina a sîra, a gh'é l’ Avtostrêda dal Sōl ch’la cór pêra a la Via Emélia, la Statêla 63 che al’albasèin la và vêrs Mântva, a mezdé la và vêrs La Spésia, po’ ghé la SS467 vêrs Sasōl, la SS468 vêrs Curèz in diresiòun ed Chèrp.
Un pô de stória[modifica | mudéfica la surzéia]
Ai tèimp di rumân l'ēra ciamêda Regium Lepidi, al nôm al deṣvin da còl ed Marco Emilio Lepido (cônsol 187 a.C.) cól ch'l'à fât la sitê e la via ch'la dà al nôm a la regiòun dal dé d'incô.
Dôp la cunquésta longobêrda (VI sec. d.C.) e pó ind al tèimp dal Medioêv, la sitê l'à tôt al nôm ed Rèz ed Lumbardìa. Ste nôm ché l'armâgn cól uficêl per tót al tèimp dal Duchêt ed Mòdna e Rèz, fîn al'uniòun di Teritôri Estèins al Règn ed Sardègna ind al 1859 (l'ân ed quând l'é stê inventê al nôm dal dé d'incô). Rèz dal vôlti l'é ciamêda "Sitê dal Triculôr" dôp ed la préma vésta dla bandêra in sitê (ind al téimp dl'occupasiòun Napoleònica).
La sitê l'é stêda municépi rumân. Cun la rèiṣa dl'Impêr Rumân la sitê l'é stêda quêsi abandunêda. Dvintêda pôst veschvêl, ind al tèimp dal medioêv l'è stê ûn cmun léber, ma cun dal guêri civîli al d'ed dèinter in continvasiòun, che j àn purtê al cambiamèint in sgnuría sót a j Este, e dôp a Duchê; in sté peréiod la sitê la tôt al nôm ed Rèz ed Lûmbardìa, al nôm al gh'à al sô urégin ind l'Êlt Medioêv, e gh'é dal prôvi in bundânsa, fîn al mumèint dal só scanslamèint dôp al guêri dal 1859.
Int al XIX sècol Rèz l'à tôt pêrta a la Repóblica Ciṣalpèina e a la Repóblica Cispadâna. L'é stêda pò unîda, dôp 'na parénteṣi sót a la faméja reéla d’Austria-Este, al Règn ed Sardègna.
Int al XX sècol, dôp la Secónda Guèra mundiêla, Rèz l'é stêda gvernêda da 'na magiurânsa ónica dal Partî Comunésta Italiân e, da j ân Nuvânta, da l'unióun dl'Ulîv.
I tétol d’unōr[modifica | mudéfica la surzéia]
Réz l'é tr'al sitê italiâni decorêdi al Valôr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun, gh'é sté dê la Mdaja d'Ôr al Valôr Militêr pr'al sacrifési dla só gînta e per l'ativitê fâta ind la lôta partigiâna al tèimp dla secònda guèra mundièla e al 1 d'avrîl dal 1950, l'è stêda decorêda cun al segvèint mutîv:[1]
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
A Rèz gh’é ‘na robósta zôna cun tânti fâbrichi che lavûren ind la mecànica, ónica ind dal sô géner e un impurtânt nōmer d’aziêndi cooperatîvi in diferèint câmp. L' agricultûra e l'alevamèint j in flôra, préma ed tót l'alevamèint di nimêl (Fêra Internasionêla dal Nimêl), la lavurasiòun dal lât e la produsiòun dal furmâj (Grâna) e la coltûra dla frûta e dla verdûra.
Al fâbrichi j in ed grandèsa céca o mzâna e lavûren in diferèint câmp. In môd particulêr j in svilupêdi ind al câmp dla mecànica, dal mâchini avtomâtichi, dla cerâmica (Casalgrând e Castlarân) e ind la tesdûra (masmamèint in pruvîncia).
In pruvîcia as câten dal indóstri ed la purtêda ed Ferrarini, Veroni, Smeg, Landini e Lombardini sōl per numinêr al pió grôsi. In pió a gh' é un móc 'd imprèişi ed gèner coperatîv, ânca lōr dimòndi impurtânti cme Coopsette, Coopservice, Unieco e la centrêla 'd òna dal pió grôsi coperatîvi d'Itâlia la Coop Consumatori Nordest.
La disocupasiòun l’é ridòta (grêd ed disocupasiòun atâch al 3,5%); préma ed tót cóst al fà arivêr, da la Bâs’ Itâlia e dal’èster, di lavuradōr furastêr vêrs la sitê e vêrs la pruvîncia. Secónd a j ûltem contróll statéstich la sitê l’è ai prém pôst a livèll nasionêl per lavuradōr furastêr presèint in zôna.
L’intrêda dal stipéndi mzân l’é piotôst êlt grâsia a‘na disocupasiòun che in sustânsa l’an gh’è mìa, la pruvîncia l’a’s mètt despèss ai prém pôst ind la gradvatôria dla qualitê dl’ andamèint dla véta, secónd soquânt famôs giurnêl la sitê l’è sèimper tr’al prémi 10 sitê italiâni.
I savōr ed Rèz[modifica | mudéfica la surzéia]
La tradisiòun dla bòuna cuṣèina arzâna, scèta e naturêla, l'a's câta ânca in dimòndi ristorânt e tratoréi in dōve l'è pusébil gustêr di bòun magnêr purtê avânti d’in pêder in fiôl. I prodòt principêl deṣvînen da la tèra e dal bèsti, per còst a's pêrla ed “cuṣèina pôvra”. A's trâta ed savōr fôrt nê da la necesitê ed rimediêr a la mancânsa ed còl ch'égh va més chêr e delichê. Prèma tra tót la fujêda, fâta cun la farèina, j-ôv dal cuntadèin, ‘na canèla rubósta e… dal mân cun al calôr gióst. Al caplèt in brôd l'è al rè dal mnèstri, mó s’in câta ânch cundî in môd divêrs. Tót i piât, da i pió cumûn ai pió stimê, în insavûri e cumpagnê cun al Grâna, ch'al só urègin as fân indrê adiritûra ai tèimp di Rumân. Per chi an al sà mìa, l'è un furmâj a pâsta dûra, mèz grâs, côt, a lèinta stagiunadûra, cun dimòndi sustânsi bòuni, al vîn fât ind i casê cun 'na tètnica incòra artigianêla. Ind i secònd piât a s'impòn sèins'êter al chêrni ed nimêl (a Rèz tót j-ân a gh'è la Fêra Internasionêla dal Nimêl). A tèvla a catòm al carèl dal lès cun sampèt, cudghîn, sampòun, ecc.., in sèma al bânch di salumêr la vaschèta di grasōl, salâm e persót. Al turésta ch'al vîn a Rèz e al vôl fêr brènda a's égh pōl cunsiliêr 'na specialitê tóta arzâna: al scarpasòun. As trâta 'd'n'impâst, côt al fōren, cun spinâs o bēdi, sigulôt, lêrd e Grâna, més tra dû fodêr ed pâsta sutîla e môrbida. Tra i vâri dōls a gh'è: la spunghêda, e al bisòun, un dōls cun al mandòrli, sócher, ôv frèsch, ch'al vîn preparê per Nadêl. La spunghêda uriginêla, ed Bresèl, lê adiritûra dal XV sécolo. Sèimper a Nadêl j-arzân a prepêren i turtlèin, frèt o al fōren, cun dèinter al pést, o cun la marmêlata ed nôsi o ed castâgni. Finî ed magnér a’s cunsèlia ed gustêr la famôsa sópa inglèisa, sibèin al nòm al sia furastêr, l'è un dôls arzanèsim. Al vèin 'd la cusèina arzâna, che bèin a's acumpâgna al sô bâgni l'é al Lambrósch Arzân, ròs ch'al spóma naturêl, incô protèt da un mêrch D.O.C. Al Biânch de Scandiân, ed góst dôls e mèz sèch, l'é fât ind al tîpo ch'al spóma e al spumânt.
Al cèinter stôric[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter stôric dal dé d'incô ed la sitê al gh'à 'na piânta cun 'na fôrma geomètrica ed sê lê slunghêda, atraversê da la via Emélia, carateréstich dal sînch - setséint. I principél munumèint, d'ed là dal Teâter Municipêl, j în al basélichi ed San Prôsper e dla Beata Vergine dla Giêra, al Dôm e dimòndi palâs.
In môd particulêr interesânt l'è al colegamèint tr'al piâsi. Al colegamèint tra la piâsa principêla, in dō gh'è al Dôm e al Municépi, ciamêda Piâsa grânda o Piâsa Prampulèin [2], cun Piâsa céca (Piâsa San Prôsper), in dō gh'è al marchê, al vîn fât cun 'na strêda a purtghêl ciamêda Via dal Brulèt. Piâsa Prampulèin l'a's colêga ânca cun Piâsa Casôt, che 'na vôlta l'êra la piâsa dal marchê dal pólghi (Pìasa di Savaj) cun n'êtra strêda a purtghêl. Da nutêr ânca Piâsa Fontanèis rifâta da pôch cun d’atôrna di pôrdegh. Ed valôr ânca: la via Emélia c'la gh'à, da tóti al dô pêrti, di palâs d’architetura ed valôr cun ind al mèz Piâsa dal Mûnt, l'antîgh côrs davanti a la cēsa dla Madòna dla Gêra, ciamê Côrs Garibaldi, in dō 'na vôlta pasêva al Cróstel, desviê fôra dal mûri, in dō gh'è ânca al palâs duchêl (adèsa a gh'ân pôst la Provîncia e la Prefetûra). Impurtânt ânca i giardèin póblich, un pérch ed l’Otsèint cun stâtvi e funtâni méss sō ind la zôna dl'antîga sitadèla militêra.
Ind la sèla dal Setsèint dal Municèpi, ciamêda Sèla del Triculôr, al 7 de znêr dal 1797 l'è stê siēlt al prém triculôr dla Repóblica Cisalpèina, d'ed lé desvîn la bandêra dal dé d'incô dla Repóblica Italiâna.
Pôst impurtânt[modifica | mudéfica la surzéia]
La zôna comunêla[modifica | mudéfica la surzéia]
La zôna comunêla l’è aministrêda da 8 circoscrisiòun, che unesén al j antîghi "Véli", oséja la divisiòun 'l a zôna ed campâgna cun al cèinter la cēṣa ed la parôchia. Al dé d’incô soquânti ed cósti j in stêdi unîdi a la sitê ch’la s’è slarghêda dôp la secònda guèra mundiêla , masmamèint: l’Uspési, Sânta Crōṣ, Sân Pelgrèin, San Prôsper Strinê, e tót o in pêrt al sô zôni a pôlem èsser cunsidrêdi cme di quartêr ed periferéia 'd la sitê.
Al Véli[modifica | mudéfica la surzéia]
- Bagno
- Cadè
- Canali
- Castellazzo
- Cavazzoli
- Cella
- Codemondo
- Coviolo
- Fogliano
- Gaida
- Gavassa
- Gavasseto
- Mancasale
- Marmirolo
- Masone
- Massenzatico
- Ospizio
- Pieve Modolena
- Pratofontana
- Rivalta
- Roncadella
- Roncocesi
- Sabbione
- San Bartolomeo
- San Maurizio
- San Pellegrino
- San Prospero Strinati
- Santa Croce
- Sesso
Al circoscrisiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Istrusiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
A Rèz gh’è presèint 'na centrêla e di dipartimèint ed dô universitê: l'Universitê ed Mòdna e Rèz e l'Universitê ed Bològna. La sitê l’è al cèintr ed la sperijnsa ciamêda Reggio Children pr’al prém cuntât cun la manêra d’insgnêr ind al scôli comunêli di prém ân, inspirêda ai stódi iséma a l’argomèint ed l’arsàn Loris Malaguzzi e l’è cgnusûda e stimêda da tót al mônd per l'êlt livél dl’insegamèint ed l’educasiòun ind al scôli ed l’esîlo. Ind al licéo Ariôst al s’è diplumê al presidèint dal cunséli dal dé d’incô Romani Prodi.
Sport[modifica | mudéfica la surzéia]
- A.C. Regiâna, nêda ind al 1919 e falîda ind al 2005. La tôrna nâser da la categorèia C-2 sfrutând al Lodo Petrucci. In tàl 2009, l'è in testa à la clasifica p'rander in B
- Bâschet Regiâna
- Regiâna Fódbal a Sînch
A Rèz a’s câta un impurtânt câmp e-spurtîv pr’ un zôgh americân che lôr ciamên baseball, druvê ind j ûltem campiunêt mundiêl fât in Itâlia e ciamê coliseum da j americân per la fatûra dal tribûni che s’arvîsen al teâter al’avêrta ed Ròma ciamê Colosseo.
Lésta di Séndech[modifica | mudéfica la surzéia]
Al gvêren estèins dla sitê al finés al 12 ed zôgn dal 1859 e dôp che quâter câp provisôri j an gvernê la sitè per pôch tèimp e pò ‘na Comisiòun cumunêla cun Podestê Pietro Manodori, s’êra rivê al prémi elesiòun cumunêli al 25 ed setèmber dal 1859.
Cósta l’è la lêsta di câp dl'aministrasiòun cumunêla ch’ in pasê a Rèz .
J arzân famōs[modifica | mudéfica la surzéia]
Traspôrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Servési nasionêl[modifica | mudéfica la surzéia]
Rèz l'é unîda cun tóti al grôsi sitê dal Nord Itâlia per mèz ed l' Avtostrêda dal Sōl (A1 Milân-Napoli, usîda ed Rèz e Terre di Canossa-Valdenza a Cavrêra int al cmûn ed Capèşen. I traspôrt feroviâri în garantî per mèz ed la stasiòun F.S., ind la zôna tra mezanôt e matèina ed la sitê, aşvèin al cèinter stôrich dóve în garantî i colegamèint cun Bològna e Milân per mèz ed trêno Interregionali e Intercity e colegamèint dirèt cun Napoli e Milân per mèz d' Eurostar. In pió a s' é drê fêr la nōva stasiòun pr' al trêno a êlta velocitê (T.A.V.) ch' la gh' à al nòm de Stasiòun Mèdio Padâna dóve al prugèt l'é stê firmê dal famōş architèst spagnôl Santiago Calatrava ch' l' à prugetê, dèinter in un grôs prugèt ciamê Le Vele, anca i trî pûnt a campêda ònica (bèle fât) e la futuréstica quaciadûra (mìa ancòra fâta) dal casèl ed l'usîda a Rèz ed l'Avtostrêda dal Sōl.
Traspôrt ind la sitê[modifica | mudéfica la surzéia]
I servési ed traspôrt ind la sitê în fât da l'aşièda municipalişêda ACT (Aşiènda Cunsorsiêla Traspôrt [3]) che in pió ed garantîr al traspôrt póblich in sitê cun di trâm a metâno, l'é impgnêda ind al traspôrt fôra sitê da e vêrs tóta la pruvîncia (cun colegamèint ânca cun al pruvînci ed Mòdna, Pèrma e Mântva) e dal traspôrt feroviâri per mèz dal Ferovèi Arzâni cun la gestiòun dal léni Rèz-Ciân, Rèz-Sasôl e Rèz-Guastâla. În in gestiòun ed l'ACT ânca i parchèg scambiadōr pr'al cèinter (cun servési gratuî ed Minibus e nolèg biciclèti) e al nolèg ed mèz elètrich. Al trâfich privê só gòma al cunténva a 'd èsregh insém a la Via Emélia (la vècia S.S.9) ch'la travêrsa la sitê da matèina a sîra, insém a la strêda dal Pâs da Cerêto ch' la tâja la sitê da mezdé a mezanôt ch'l'unés Guastâla cun Aóla in pruvînca ed Massa Carrara, e insém al strêdi pruvincêli ed colegamèint cun i cmûn aşvèin.
Trâfic e intuşgamèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Al trâfich sitadèin l'é dimòndi sostgû e, in soquânti ōri ed la giurnêda, ingumbrê, a câşva ed sèimper pió gînta ch'la và a lavurêr in mâchina, i dimòndi câmion che vân int al j aşièndi dal distrèt industriêl arzân e la crèsita ed la popolasiòn ind i dêş ân tr'al 1997 e al 2007. Rèz l' as câta despès ind al prémi dês puşisiòun ed la claséfica nasionêla ch'la riguêrda la preşèinsa ed pōlvra (PM10) ind l' âria (fât ch' l' é preşèint in tóta la Pianûra Padâna). L'é in prugèt, bèle da divêrs ân, l' arnōv e al cumpimèint dal tangensiêli e dal strêdi per traversêr la sitê. Un impurtânt investimèin in sté sèins l'é stê l'avêrta al trâfich ed la nōva tangensiêla ch'la và da Sîra a Matèina (cun 'n' ònica corséia per sèins ed mêrcia e cun dimòndi incrōş), despès impidîda ânca lê. L' ònica vèira tangesiêla, còla a mezanôt (la nōva S.S.9), da divêrs ân an n'é mìa finîda dal tót.
Sitê imparentêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Rèz l’è imparentêda cun:
- Bydgoszcz, Pulógna
- Chiṣinău, Moldavia
- Cutro, Italia
- Digione, Franza
- Fort Worth, Stêt Unî d'Amèrica
- Girona, Spagna, dal 1982
- Kragujevac, Serbia
- Rio Branco, Brasil
- Toluca, Messico
Dal j êtri fotograféi[modifica | mudéfica la surzéia]
Materiêl pr'andêrgh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Baricchi, Rolando Cavandoli, Attilio Marchesini - Reggio Emilia : la città dall'età romana al 20. secolo - Walter - Reggio Emilia : [S.n.], 1978
- Reggio Emilia : medaglia d'oro al valor militare per la Resistenza : 8 settembre 1943-25 aprile 1945. - Reggio Emilia : [S.n.], 1950.
- Ugo Bellocchi - Reggio Emilia : vicende e protagonisti - Bologna : Edison, 1970
- Paolo Camellini. Reggio Emilia antica e moderna e i suoi comuni - Reggio Emilia : Centro studi di storia Regionale per l'Emilia-Romagna, 1972
- Reggio Emilia Circuito Castelli Matildici e Corti Reggiane. - [s.l.] : Matilde di Canossa SpA, 2002.
- Reggio Emilia la città gemella : la storia, l'economia, il Comune. - Reggio Emilia : Comune di Reggio Emilia, 1983
- Ugo Bellocchi. Reggio Emilia nell'Ottocento - Roma : Editalia, 1994
Nôti, informasiòun e êter sît[modifica | mudéfica la surzéia]
- La cmûna la scrév al fòj "Rèz in nómer".
- Al sît ed l'anâgrafe dla cmûna: [4]
- Al sît dal giurnêl dal cmûn: "Reggio Comune"
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Galaţi
Galaţi (Гaлaц/Galac in russ, bulgher e ucrain; Galac in ungheres; Kalas in turch; Gałacz in polacch) l'è ona città de la Romania cont ona popolazion de 293.500 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in la region storega de la Moldavia (de la qual l'è voeuna di città pussee important), e in del distrett con l'istess nomm.
L'è traversada del Danubi e la se troeuva ben vesina al confin cont el statt de la Moldavia e con l'Ucraina.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la s'è sviluppada in d'on sitt indove la viveva ona tribù de Daci, intorna al VI o V secol prima del Signor. L'area l'è stada occupada di Roman che, arent al paes de Barboşi, hann faa sù on castrum.
El sò nomm el solta foeura per la prima voeulta in del 1445 in d'on document de Steven II de Moldavia, come vun di cinch port del Principaa de Moldavia, insema a Reni, Obluciţa, Chilia e Cetatea Albă (gh'è però chi che dis che l'era la città ciamada Caladda, sotta el controll di Genoves): quand che quei alter quatter lì vegnen conquistaa di Ottoman (1484), Galaţi la resta l'unegh port del principaa. De quell moment, la vegn vun di pont indove passarann soldaa e esercit per i guerr de l'Est Europa. Anmò in del 1789, duranta ona guerra tra Austriegh e Turch, Galaţi la vegn trada giò del tutt e brusada del general russ Michail Fedotovič Kamenskij.
In del 1821 l'è stada voeuna di bas de la Filiké Etaireía, on'organizzazion per l'indipendenza de la Grecia: per 'sta reson in la città gh'è staa di massacher de Turch e de abitant.
In del 1837 l'è vegnuda on port franch, per poeu andàggh adree a la storia de la Romania del dì d'incoeu.


text:
Netstal
Netstal a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.63 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una pupulaziun de 2875 abitant.
El cumün de Netstal al se tröva a una altitüden de 464 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennenda, Glaruna, Mollis, Näfels, Riedern.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Netstal l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1289 giamò propi col nom de Netstal.[1]
L'andament storegh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi de suta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Netstal al Wikimedia Commons


text:
Hundwil
Hundwil a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.94 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 968 abitant.
El cumün de Hundwil al se tröva a una altitüden de 791 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gonten (AI), Herisau, Nesslau-Krummenau (SG), Schlatt-Haslen (AI), Schwende (AI), Stein, Urnäsch, Waldstatt, Wildhaus (SG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hundwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 921 col nom de Huntwilare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1][2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Hundwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
AR


text:
Trenn
Trenn (Trenno) l'è on quartier de Milan, che 'l se troeuva in de la zona de des'centrament 8.
A l'è situaa in de la periferia a ovest del centro comunal (pussee de vott chilometer del Domm). L'è cognossuu per i sò parch bei grand (el Parch de Trenn e 'l Boscoincittà).
L'è staa on comun indipendent infina al 1923: al temp di piev a l'era capp de voeuna de quei. In del 1869 gh'era staa taccaa i paes de Quint, Quart e Figin.
Al dì d'incoeu, anca se l'è on quartier popolar, l'è riessii a conservà anmò di vegg aspett del sò passaa de borgh de campagna.


text:
Hauptmenü
Tecnica da stampar
In quist sectur dal museum chattaina tanter oter l'indriz per cular custabs inventà da Gutenberg, üna collecziun cumpletta da material da cumposiziun, sco eir üna maschina da cumposiziun automatica "Linotype", ün'inventaziun our da la mità dal 19 avel tschientiner. Nossa pressa a man es ün duplicat da l'original chi'd es gnü dovrà a partir dal 1650 a Scuol, davo a Tschlin ed a Strada, ed es l'unic exemplar avantman in Grischun. Oters urdegns documenteschan il svilup da la tecnica dal stampar, sco üna pressa mecanica a schnuogl (1850), plüssas pressas mecanicas ed automaticas Tiegel sco eir üna maschina da stampar cudeschs (1900), in tudais-


text:
Lauterbrunnen
Lauterbrunnen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 164.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2558 abitant.
El cumün de Lauterbrunnen al se tröva a una altitüden de 795 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeschi bei Spiez, Blatten (Lötschen) (VS), Fieschertal (VS), Grindelwald, Gündlischwand, Kandersteg, Lütschental, Reichenbach im Kandertal, Saxeten, Wilderswil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lauterbrunnen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de in claro fonte. In del ann 1304 el resülta citaa col nom de Luterbrunnen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- Mudel:Note label Since 1973 includes Isenfluh
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- www.lauterbrunnen.ch Official website
- Anne-Marie Dubler: Lauterbrunnen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Truemmelbachfaelle


text:
1889
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ol 6 de Mas: a Parigi la vé 'naügürada la Tur Eifèl.
- ol 26 de Mas: l' vé 'naügüràt ol Put de San Michél sö l'Ada.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 20 de april: Adolf Hitler, ditatur tudesch (m. 1945)
- 2 de nuvember: Arnoldo Mondadori, editur italian.
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Galâsia
Artéccol in dialatt bulgnais
Una galâsia l'è un grópp ed strèl tgnó insamm par la fòrza gravitaziunèl. Ed sòlit una galâsia la pôl avair däl dimensiån ed disén ed miglièra d'ân lûs. L'è al chès, pr'esänpi, d'la nòstra galâsia, qualla in dûv a gh'è anch'al såul e al nòster sistàmma sulèr. El fòrz ed gravitaziån i lavåuren par môd ch'äl strèl i pôlen advintèr däl fåurm téppichi. Acsé a g'hè däl galâsi a spirèl, däl galâsi eléttichi, e äl galâsi irregulèr, ch'i dàn vétta a däl fåurm d'interaziån gravitaziunèli ed dåu o pió galâsi.
Ligâm estèren in inglais[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Orinoco
L'Orinoco l'è un fiümm del'America del Süüt, lünch 2.151 km e cunt un basin imbrìfer de 948.000 km²; l'è cumprees per intrech in del stat del Venezuela. Al nass in dela Serra Parima, e ul sò prim tocch de cuurs l'è in pratica un ünich curvun tüt aturnu ai Muntàgn dela Guayana; dopu chel curvun chì al cumencja a puntà deciss inver Nordest fin a che al riva a svujass dent in del Maar dii Caraibi, cunt un delta de 25.000 km².
L'Orinoco l'è famuus per ul Casiquiare, un fiümm c'al sa destaca da lü un quai chilometru dopu la surgeent, e al và a svujà la so acqua in del Riu Negher, un aflüeent del Riu dii Amazzun; l'è l'ünich caas al muunt de cumünicazziun natüral tra dü fiümm de chela dimensiun lì.


text:
Ulma
Ulma (en todèsch: Ulm) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. L'è colocàda sö le spónde del Danubio e l'è famùza perchè la tór campanària de la sò catedràl gòtica l'è la piö àlta del mónt (161,53 méter).
Ulma l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre de Alb-Donau el g'ha la sò séde aminitratìva 'ndèla cità de Ulma ma 'l teretóre de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.
La se tróa pròpe al cunfì col Land de la Baviera, tat che la cità de Nöa Ulma che l'è la part de la cità che se tróa de la bànda de là del Danubio la se tróa sóta l'aministrasiù de la Baviera.
L'è la cità 'ndóche gh'è nasìt Albert Einstein


text:
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch a l'è un paes del Galess in sü l'isula de Anglesey.
El gh'ha 3.040 abitant.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch a l'é 'l paes cunt el nom püssee lungh de tüt el Regn Ünì (e 'l terz in tüt el mund).
El nom al vör dì: Gesa fr Santa Marìa, in de la valada del nisciöl bianch, arent ai rapid e a la gesa de San Tysijl, arent a la caverna russa.


text:
Polygala chamaebuxus
La Polygala chamaebuxus L. (en Bresà: martilìna[2]) l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Polygalaceae.
Cuntegnüü
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sistéma de clasificasiù de Cronquist el mèt la famìa de le Polygalaceae endèl ùrden de le Polygalales, 'nvéce el sistéma modèrno de clasificasiù APG el la mèt endèl ùrden de le Fabales.
Endèl zèner Polygala gh'è dét en gran nömer de spéci. Sèrte autùr i na mèt dét enfìna a 500, e l'includarès piànte col portamènt de àlber, boscài gràncc e pesègn, e piànte erbàcee.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fùrma biològica de la piànta l'è camèfita fruticùza (Ch suffr/NP): cioè piànte col gamp lignùs apéna a la bàze e de sòlet de dimensiù piötòst pesène. “NP” (nano faneròfite) la ìndica 'n tìpo particolàr de piànte lignùze coi böcc perennàncc colocàcc 'ntra póch ghèi e 'nfìna a 'n méter de tèra.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del gamp part divèrsi ram lignificàcc prostràcc e ascendèncc che pöl rià 'nfìna a 30 - 40 cm.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie i è sèmpervérde, glàbre, alternàde, vizìne l'öna a l'ótra de fùrma ovàda strèta, bislónghe o lanceolàde. En piö i è subsesili, coriàcee, col òrlo 'ntréch. Srotondàde 'n pónta o endèn quach variàncc apéna apéna mucronàde, sènsa stìpole a la bàze del gambì. El culùr l'è vért bèl brilànte. Dimensiù: longhèsa 15 – 30 mm; larghèsa 5 – 10 mm.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i pöl véser sùi o 'nperàcc e i vé sö a la sèa de le fòie superiùre endèna gratilìna cürta terminàla.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è zigomòrf, ermafrudìcc, pentàmer, gamosépali, pentacìcli (cioè con 5 vertezèi), col gambì cürt (5 mm).
- Càles: el càles l'è furmàt de 5 pétali. De chèsti, 3 i è picinì e estèrni, giü de chèsti 'l g'ha 'n sperù; i óter 2 i è intèrni e i fùrma de le àle piegàde 'n sö, bislóghe, a le ólte vizìne 'ntra de lùre, e sèmper patènte (chèsti i è dei órghegn vesilìfer compàgn che 'ndèle coròle de le Papilionaceae). I sépali i è lónch 3 – 5 mm; le àle le pöl rià a 11 – 13 mm.
- Coròla: la coròla l'è tübulùza condèn lèmbo furmàt de 3 lòbi (tré pétali aburtìcc). El lòbo 'nferiùr (el se ciàma caréna) l'è 'ncaàt, entréch o apéna apéna lobàt; i du lòbi superiùr i è ovài e cunivèncc sö la caréna. I è de sòlet cuncrisìcc a la bàze te tübo curulì e lìber endèla part superiùra. Dimensiù del cilìnder curulì: 10 – 15 mm.
L'aspèt piö cümü del fiùr l'è chèl co le àle biànche e caréna zàlda (o aràncio) e 'l tübo biànch; ma se pöl troà de le variàncc co le àle róse o ròza e la caréna rósa sfömàda de zalt.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula obovàda (a fùrma de cör) e schisàda en bànda coi òrli alàcc. Dimensiù 8 x 7 mm.
Difuziù e habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na spéce endémica de le zòne de mut de l'Euròpa centràla e meridiunàla ( Orof. S-Europ.). Se la tróa sö le Alpi, sö i Apenìni ma apò a söi Carpàsi e 'ndèi Balcàni (zòne nòrd-occidentài).
'N Itàlia se la tróa sö le còste ruciùze, endèi pòscc erbùs e sèch, endèi sotabósch de cunìfere (piö facilmènt endèle parcc terminài del bósch), endèi riù söcc e 'ndèi boscài ensèma ai rododèndri e al pì mùgo. La preferés i teré calcàrei.
Se la tróa dei 300 ai 2400 méter söl leèl del mar.


text:
Juglans regia
Ol Juglans regia (in Bergamàsch, in Bresà e Lumbard Ucidental: Nus;), specie de la famèa di Juglandaceae, lè öna pianta ólta fina a 25 méter, che la é da l'Asia Minùr e l'è stacia portada 'n Euròpa e l'è cultiada per i sò fröcc e suradetöt per la sò lègna.
Cuntegnüü
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De sólet con 7 foiuline, a furma de öf, ma 'mpó a pónta e co l'òrlo intréch; la fòia compòsta l'è lónga fina a 40 ghèi e l'è bèla érda quando l'è cresida, ma apéna la böta i foiuline i gh'à ü culùr ért - rós.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nus l'è monòico, cioè 'l gh'à di fiùr dóma maschìi e di fiùr dóma feminìi sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr maschìl gh'è de parlà de 'nfiurescènsa maschìl, ön insèma de tace fiùr maschìi. L'infiurescenza del nùs l'è ü gèner particulàr de spiga, l'è öna spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada amènto. L'è töta érda, lónga fina a dés ghèi e la böta prima di fòie o 'nsèma a i fòie.
I fiùr feminìi i crès invece desperlùr o 'n dù o trì e pò a lur i è töi vércc.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (i nus) i si a maia, i è grancc piö o méno compàgn d'ün öf, i è de culùr prima ért e pò sèmper piö scùr de manimà che i marüda; tiràt vià la rösca scüra, la signa fò la nus col sò gös de lègn de spàca per tirà fò 'l gaöm che l'è chèl che s'maia.
Ol Nus americà o Nus nìgher[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nus l'è mia de confónt col Nus americà o Nus nìgher, che l'è 'l Juglans nigra, che l'è ün ótra spéce ach se 'mpó la ghe sömèa al Nus.


text:
Wikipedia:Duvratt/Problematich
Chì la vegn valütada la segnalaziun di duvrat ch'i poden vess prublematich. Cumpilà cun nom e mutivaziun. La cumünità la scrivarà i sò upiniun.
Per fà insì che un druvat 'l pöda restà in quela lista chì, almanch du personn i gh'hann da mustrà che i hann pruvaa a resolv la quistion cun 'stu druvat ma i ghe l'hann mia fada. Questa trafila la gh'ha da revardà dumà un druvat, mia di grann diferent con püssee d'un druvat. La gent che la reclama la gh'ha da mustrà i pröv di so sforz, e i gh'hann da firmà la pagina druvanda 'l ~~~~. Se quest 'l süceda no, quela pagina chì la sarà vujada 48 ur dop vess stada impinida.
La data e l'ura i henn: 22:42, 27 Febrar 2015 (UTC).
Cuntegnüü
- 1 Duvratt segnalaa cuma prublematich
- 2 Resposta del druvat
Duvratt segnalaa cuma prublematich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(stranom del druvat in quistion)
Cusè che se vuriss che 'l sia faa fà a revard[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(du righ ch'i spieghen che solüzion se vör per 'stu prublema)
Motivazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(du righ de spiagazion ch'i cumprenden i referenz ai pulitegh de wikipedia che i henn staa mia respetaa)
Pröv che s'è cercaa da resolv la sitüazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(cun link a di paragraf specifegh)
Pröv che i tentativ i henn mia staa scultaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(cun link a intervent faa dop che s'è cercaa da resolv la sitüazion)
Druvat che i cupilen quela richiesta chì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(firma di druvat, almanch dü, che i sutascriven quela pagina chì) Ura: 11:08, 30 set 2009 (UTC)
Druvat che i henn d'accord cun quela richiesta chì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ...
Resposta del druvat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(Du righ del druvat in quistion, indè che 'l difenda 'l so cumpurtament)
Druvat che i henn d'accord cun quela difesa chì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ...
Pagina in ton cun la pulitega de en.wiki


text:
Pulènta e galèna frègia
e un fantasma in söe la veranda
barbèra cume' petròli
e anca la löena me paar che sbanda...
cadrèga che fa frecàss
e buca vèrta che diis nagòtt
dumà la radio sgraffigna l'aria
e i pensee fànn un gran casòtt....
L'è mea vèra che nel silenzio
dorma dumà la malincunìa
l'è mea vèra che un tuscanèll
l'è mea bòn de fa una puesìa
in questa stanza senza urelògg
bàla la fata e bàla la stria
in questu siit senza la lüüs
che diis tücoos l'è duma' l'umbrìa....
E scùlta el veent che pìca la pòrta
cun in cràpa una nìgula e in bràsc una sporta
el diis che g'ha deent un el regàal
me sa che l'è el sòlito tempuraal....
E scùlta i spiriti e scùlta i fulètt
che ranpèghen söel müür e sòlten föe di cassètt
g'hann söe i vestii de quand sèri penènn
i ne vànn e i ne vègnen cun't el büceer del vènn...
E la candela la sta mai ferma
e la se möev cumè la memoria
anca el ràgn söe la balaüstra
ricàma el quadru de la sua storia
la ragnatela di mè pensèe
la ciàpa tütt quèll che rüva scià
ma tanti voolt la g'ha troppi böcc
e l'è tüta de rammendà....
La finestra la sbàtt i all,
ma la sà che po' mea na' via
e i stèll g'hann la facia lüstra
cumè i öcc de la nustalgìa
in questa stanza senza nissöen,
vàrdi luntàn e se vedi in facia
in questa stanza de un òltru teemp,
i mè fantasmi i làssen la traccia.....