text:
Oberweningen
Oberweningen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.86 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 739 abitant.
El cumün de Oberweningen al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bachs, Fisibach (AG), Regensberg, Schleinikon, Schöfflisdorf, Siglistorf (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberweningen l'è menzionaa la prima volta inturen al 1096-1111 col nom de Waningen. In del 1291 l'eva menzionaa col nom de Oberenweningen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


c: text/html

text:
Busnagh
Busnagh (nom ufizial in italian: Busnago) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza che 'l cunta 6 631 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 5,9 km² e ona densità de 1 124 ab./km².
El paes el se troeuva minga lontan de l'Adda e 'l confina con la Provincia de Milan (Trezz, Trezzan e Grezzagh).
Ai temp di piev el partegniva a quella de Pontiroeu.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Busnagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chimica urganiga
La chimica urganiga la stüdia i caraterìstich chìmich e fisich di mulècul urgànich. Se üsa ciamà cumpost urgànich i cumpost del carbòni, asca i ossid, l'acid carbonich e i sò saa, ed una quej altra eceziun.
L'agetif “urganiga” l'era staa dupraa perchè questa bròca de la chimiga la stüdiava i compost tiraa fö di urganism vivent. Questa definiziun chì l'è pöö stada minga pü duprada de quand che l'è staa descuert che i sustànz urgànich sintetich a hinn istess de quij natüraj.
Alter element che gh'hinn de spèss in di mulècul urgànich a hinn l'idrogen, l'ussigen, l'azot, el fosfur, el bor, i alogen (fluor, clor, brom, iodi), e anca alter element cume i metaj: i compost urganmetallich, indue che'l gh'è un ligam diret intra el metall e l'atum de carboni (i püssee impurtant a hinn i urgan-lìti, -sòdi e -magnési).


text:
Grüsch
Grüsch a l'è un cumün svizzer del distret de Prättigau/Davos. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1891 abitant e una süperfiss de 43.30 km², e al se tröva a una altitüden de 629 meter sura al livel del mar.
El prim de ginee del 2011 l'ha assurbii ofizialment i cumün de Fanas e Valzeina.
El cumün de Grüsch a l'è tacaa ai cumün de Furna, Schiers, Seewis im Prättigau, Trimmis, Says, Zizers, Igis e Malans.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Grüsch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)


text:
Satigny
Satigny a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.92 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 3989 abitant.
El cumün de Satigny al se tröva a una altitüden de 505 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aire-la-Ville, Bernex, Dardagny, Meyrin, Prévessin-Moëns (FR-01), Russin, Saint-Genis-Pouilly (FR-01), Thoiry (FR-01), Vernier. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Còll Brianza
Còll Brianza (nom ufizial in italian Colle Brianza) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch, che 'l cunta 1 750 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 8,4 km² e ona densità de 208 ab./km².
El comun l'è nassuu duranta l'importanta reforma amministrativa del 1927-1928, de la fusion de trii vegg paes: Cajan, Nava (el center comunal) e Ravellin.
L'è tacaa ai comun de Irun, Castell de Brianza, Dolzagh, Ell, Galbiaa, Olgiaa, Santa Maria, Carghentin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Còll Brianza l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Venezuela: Hugo Chavez sto cuntinuar cun chemoterapia
-
- Zoom
- Tenor observaturs vegnia il president da Venezuela a sa retrair da la politica. (Reuters)
Il president da la Venezuela, Hugo Chavez, è sgulà en la chapitala cubana Havanna. Quai per cuntinuar sia chemoterapia.
La gievgia aveva Chavez durant in servetsch divin appellà a Dieu da laschar ad el dapli temp sin terra. Observaturs giuditgeschan il pled da Chavez en la baselgia sco indizi ch'el sto prest bandunar la politica. La stad da l'onn passà è vegnì chattà in tumor tar Chavez. L'october vul Chavez, che maina il pajais Sidamerican dapi il 1999, anc ina gia candidar sco president. (fc/sda)


text:
Skopje
Skopje (Ckoпje in alfabet cirilich; Shkupi in albanes, Üsküp in türch, Ekόπιa/Skópia in grech; Scopia in arumen) a l’è la capital de la Macedonia.
A l’è anca la prima cità de la repübliga per pupulaziun, cun 700.000 abitant (2007).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Skopje el se tröa in sül fiüm Vardar in sü vüna di püssee impurtant strad de cumünicaziun nord-süd di Balcan, intra el center Europa e Atene.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Skopje a l'è gemelada cun:
- Ankara, Türchia
- Blagoevgrad, Bülgaria
- Bradford, Regn Ünì
- Craiova, Rumania
- Digiun, Francia
- Dresda, Germania
- East York, Canada
- Ech Cheliff, Algeria
- Istanbul, Türchia
- Lecc, Italia
- Manisa, Türchia
- Nanchang, Cina
- Nurimberga, Germania
- Pittsburgh, Stat Ünì d'America
- Tempe, Stat Ünì d'America
- Waremme, Belgi


text:
Prunella
Prunella l'è 'n zèner botànich che fà part de la famìa de le Lamiaceae (cunusìde apò a col nòm de Labiatae)[1].
I è piànte a portamènt de èrba cunusìde perlopiö perchè dopràde 'n erburisterìa. I è uriginàre de l'Europa, Asia e Amèrica setentriunàla.
Le g'ha 'na nfiurescènsa bèla spèsa che se svelöpa 'nsìma al gambì. I fiùr i è dispunìcc a vertezèi e la bràtea i è bèle diferènte de le fòie. I fiùr i g'ha na coròla a du làer, chèl de sùra a capöcia e chèl de sóta co l'òrlo capetàt.
El zèner l'è furmàt de 7 a 15 spéci a segónt de l'autùr.
- Prunella albanica Pénzes
- Prunella asiatica Nakai
- Prunella grandiflora (L.) Scholler
- Prunella hastifolia
- Prunella hispida Bentham
- Prunella hyssopifolia L.
- Prunella japonica Makino
- Prunella laciniata (L.) L.
- Prunella orientalis Bornm.
- Prunella vulgaris L.


text:
Senna (CO)
Senna (nom ufizial in italian: Senna Comasco) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm che 'l cunta 3 215 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,7 km² e ona densità de 1 191 ab./km².
El paes el se troeuva tra Còmm e Cantù.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Senna (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Romont
Romont a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4621 abitant.
El cumün de Romont al se tröva a una altitüden de 780 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Billens-Hennens, Dompierre (VD), La Folliaz, Mézières, Prévonloup (VD), Sédeilles (VD), Siviriez, Villars-Bramard (VD), Villaz-Saint-Pierre.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Puunt da desbrancameent
In anàlisi cumplessa, un puunt da desbrancameent, u puunt da ramificazziun al è un puunt singülaar da la cuntinuazziun analíticad'un elemeent da funziun ulumorfa, cuma par esempi la funziun ariis cumplessa u ul lugariitm cumpless. In cheest puunt-chí s'i scàmbia i difereent determinazziun. Geumetricameent, chesta nuzziun delicada a l'è liada a la süperfiis da Riemann assucjada al elemeent da funziun ulumorfa da partenza e la representa un fenòmen generaal numinaa polidrumía.
Par dá un imàgen, vargott al curespuunt a una scala a lümaga, da la quaal l'ass (redüii a un puunt) al è plazzaa a la singülaritaa, servaant plüü da plan, vidé una infinitaa. Intal caas d'un nümar finii da plan, la scala la gh'a una prupietaa da periudicitaa: rivaa al darée plan, vün al pöö sigütá a ná sü e s'al retröva... al pian-da-tera.
In pràtega, al è assee da girá inturna a un puunt da desbrancameent par cambiá da plan. I difereent plan i-è cjamaa fujett. L'úrden dal puunt al è iguaal al nümer di fujett.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La funziun "ariis a índes n" a l'è una funziun ameteent ul puunt 0 cuma puunt da desbrancameent d'úrden n.
- La funziun lugariitm cumpless a l'amett igualmeent 0 cuma puunt da d'úrden infinii (sa parla da "singülaritaa lugarítmica" in cheest caas-chí).
Remarca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul círcul da cunvergenza d'una funziun analítica cumplessa al è limitaa par vüna u plüü singülaritaa sü la suva fruntera, la circumferenza da cunvergenza. I puunt da desbrancameent i en fa paart.


text:
Santa Cristina Valgardena
Sànta Cristìna de Valgardéna (en ladì: S. Cristina-Gherdëina o apò S. Crestina-Gherdëina; en todèsch: St.Christina in Gröden; en italià: Santa Cristina Valgardena) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha 1 927 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 31 km² e 'na densità de 62 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campitello di Fassa (TN), Castelrotto, Funes, Ortisei, San Martino in Badia, Selva di Val Gardena.
El nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm del paés l'è atestàt zabèla 'ndèl 1277 come S. Kristein, come St. Christina 'ndèl 1323, come St. Christeins Mulgrei 'ndèl 1401 e come St. Christina in Gröden/Santa Cristina in Gardena 'ndèl 1817. Del 1923 al 1955, per vìa de l'italianizasiù mitìda 'n camp del regìm fasìsta, el paés l'ìa ciamàt uficialmènt apéna col nòm de Santa Cristina. Encö 'nvéce la denuminasiù l'è trilìngue.[2][3] Endèi acc üficiài, el cümü de Sànta Cristìna 'l dopèra dò fùrme per el nòm del paés: S. Crestina-Gherdëina, compàgn che 'ndèl statùto del cümü[4] e S. Cristina-Gherdëina compàgn che 'ndèle delìbere piö nöe[5] e 'ndèn quach püblicasiù locài en lèngua ladìna.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Santa Cristìna de Valgardéna l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ AA.VV., Nomi d'Italia. Novara, Istituto Geografico De Agostini, 2004
- ↑ Egon Kühebacher, Die Ortsnamen Südtirols und ihre Geschichte, vol. 1, Bolzano, Athesia, 1995, p. 407. ISBN 88-7014-634-0
- ↑ Docümènt pdf del statùto del cümü
- ↑ 'Na delibera del més de bril del 2011


text:
La SGH na sto betg gidar a mitigiar la situaziun
-
- Zoom
- Il cussegl naziunal n'è betg da l'avis che la societad svizra per credit da hotels stoppia daventar responsabla per mitigiar las consequenzas da l'iniziativa cunter segundas abitaziuns. (RTR)
La societad svizra per credit da hotels SGH na duai betg daventar responsabla per mitigiar las consequenzas da l'iniziativa per limitar segundas abitaziuns.
Il cussegl naziunal ha refusà ina moziun dal cussegl dals chantuns. Quella vuleva pretender che la SGH sustegnia programs per augmentar la valur da la hotellaria ubain da transfurmar letgs fraids en letgs chauds.
Dapi che l'iniziativa per limitar segundas abitaziuns è vegnida acceptada sa tegnan las bancas numnadamain enavos cun dar credits. (sda/ec)


text:
Meregnan
Meregnan o Melegnan (Melegnano in Italian) l'è 'na cità d'la pruincia de Milan en Lumbardia. La gh'à 17 437 abitant (datu dal Dicember 2013[1]) e la se tröva a 12 km a süd de Milan.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è famusa par la Bataia 'd Meregnan dal 8 de giügn 1859, cumbatüda in d'la Scunda Guera d'Indipendensa, indue i Frances e i Austriegh i s'en fruntegiad dürament.
Demugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Meregnan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
20 06
Ol dé 20 de zögn l'è 'l 171 ( 172 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 195 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de zögn al è ul dí da pòost 171 ( 172 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 195 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1705 - Zénua: Catalunya la signa ü pat secret (pat de Zénua) con i Britànegh in acorde a che chès·c i promet aida militara contra Felip V, assí come ol respet a Carl III e a i les Catalane (guèra de Süssessiú Spagnöla).
1931 - Núria (Queralbs, ol Ripollès): la Ponència Redactora de l'Avantprojecte de l'Estatut de Catalunya (comitat redatur del sboss de proset per ol statüt de Catalunya), presidida per Jaume Carner i Romeu la scumensa ol trabasch.
2006 - Dallas (Texas, SÜA): I Miami Heat i trà zò per 4-2 i Dalas Mavericks int i finals de la NBA.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1974 - l'Algher (Sardegna): Rafael Catardi i Arca, scritur Algheres.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
-
- Zoom
- Ils adversaris dal project Sinergia examineschan in recurs cunter il dretg da votar
Recurs
La decisiun è stada fitg stretga stersas, cun mo 187 vuschs differenza han las Grischunas ed ils Grischuns decidì a favur d'in credit da 69 milliuns francs per il project Sinergia - in fabricat nov per l'administraziun chantunala a Cuira. Ina gruppa enturn il deputà Bruno Tscholl metta uss en dumonda quest resultat. Tscholl e sia gruppa pretendan che las vuschs vegnan dumbradas anc ina giada. Tut tenor veglian els perfin far recurs en chaussa. Il recurs fiss alura in recurs cunter il dretg da votar. Ma tge è uschè in recurs e co funcziuna in tal recurs en il Grischun?


text:
Avtûn
Artécol in dialèt arzân
L' avtûn (autunno in italiân) l'é óna dal quâter stagiòun ed l'ân. A gh'é dû avtûn: còl "astronômich" e còl "metereolôgich".
Avtûn "astronômich"
L'avtûn "astronômich", ind la pert d'ed sōver ed la Tèra, al cumîncia la giurnêda ed l' avtûn in dóv' al dé l'é cumpâgn a la nôt, al 22 (o al 23 se l'ân l'é bişestîl) ed setèmber, e al finés la giurnêda ed l'invêren in dóv' al dé l'é pió cûrt ed la nôt, al 21 (o al 22 se l'ân l'é bişestîl) ed dicèmber. Pió a se şvinòm a sté peréiod la pêrt inluminêda ed la Tèra e al j ōri ed lûş a se scûrten. La giurnêda ed l' avtûn in dóv' al dé l'é cumpâgn a la nôt (al 22 o 23 setèmber) i râg dal sōl în a piòmb a l'equatōr e al sèirc d'inluminasiòun al pâsa per i pôl.
Avtûn "metereolôgich"
L'avtûn "metereolôgich" al cumîncia invēci al 1 ed setèmber e al finés al 30 ed novèmber. La vîn cunsiderêda cme la stagiòun ch 'la gh'à i trî mèiş ed setèmber, otòber e novèmber ind la pêrt in êlta ed la sfēra ed la Tèra, o còla ch' la gh'à i mèiş ed mêrs, avrîl e mâg ind la pêrt in bâs ed la sfēra ed la Tèra[1]
Êrt
- "L' Avtûn" l'é óna dal Quâter Stagiòun ed Vivaldi.
- In avtûn al 31 otòber l' é ûş festegêr al famôş "Halloween" nê in Inghiltèra e in Amèrica.
Nôti
Vōş coleghêdi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Autunno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Anières
Anières a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.85 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 2502 abitant.
El cumün de Anières al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Corsier, Hermance, Mies (VD), Tannay (VD), Veigy-Foncenex (FR-74), Versoix. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Demugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anières in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Müsega eletroniga
In general, la müsega eletroniga a l'è la müsega che la se fa cunt i istrüment eletronich ma, vist che adess per quas tüta la müsega a hinn dupraa di afar eletronich (almen sequencer hardware e software), la definiziun müsega eletroniga la va ben suratüt per quij över che ghe vör propi l'istrümentaziun eletroniga per faj e nò dumà per registraj. Ad esempi: campiunadur, sintetisadur (hardware o software), baterij eletronich (drum machine),... Ancamò, la definiziun la tegn dent gener de müsega che poden vess diferent un frach.
Dopu di prim speriment de la fin del votcent e del scuminci del nöfcent, la müsega eletroniga la nass cunt i sperimentaziun in di agn '50 e '60 de la müsega cuntempuranea e de l'avangüardia. I cumpusidur eren: Luciano Berio, John Cage, Franco Evangelisti, György Ligeti, Bruno Maderna, Gino Marinuzzi jr., Luigi Nono, Henri Pousseur, Steve Reich, Pierre Schaeffer, Pietro Grossi, Karlheinz Stockhausen, Edgar Varèse, Iannis Xenakis, Slain Sun,... La müsega eletroniga de 'sta gent chì a l'è ciamada anca müsega eletruacüstiga. El sò laurà l'aveven purtaa inanz in di stüdi di radiu perchè dumà là se pudeven truà i istrümentaziun eletronich necessari. In di stüdj de la RTF de Paris a la fin di agn quaranta el Pierre Schaeffer e i sò culaburadur hann desvilüpaa la müsega cuncreta. Anca i prim usciladur hann avüü impurtanza per questa müsega.
In chij agn là i stüdi püssee impurtant a eren:
- el stüdi de funulugia de la Rai de Milan: el prim che'l gh'aveva nöf usciladur. Chì l'aveva faa i sò prim lauu el Pietro Grossi, che in del 1963 l'aveva anca fundaa a Firenz el stüdi S 2F M, ciamaa anca Studio di Fonologia Musicale di Firenze (stüdi de funulugia müsicala de Firens). Quest stüdi chì el gh'aveva 16 usciladur analogich e un generadur de frecass bianch. Lü a l'era anca staa el prim in Italia a insegnà la müsega eletroniga, propi al cunservatori de Firenz;
- i stüdi del Groupe de Recherche Musicale al RTF de Paris. L'istitüt IPEM de Gand;
- el stüdi de la WDR de Culonia;
- i stüdi Columbia-Princeton de New York;
- el Siemens Studio de Monach;
- el stüdi de la Polskie Radio de Varsavia;
- el stüdi NHK de Tokio.
A bun cünt a scumincià dij agn sessanta la müsega eletroniga la gh'ha avüü un sò desvilüp anca föra de la müsega classega cunt un frach de artista 'me i Tangerine Dream o i Kraftwerk fina a rivaa a la müsega techno. In Itàlia Jean Ven Robert Hal.


text:
Gallien
El Publi Licini Egnazi Gallien, mej conossuu cont el sòll nòmm de Gallien (Latin: Publius Licinius Egnatius Gallienus; 218-268) l'è staa on imperador roman (253-268) famos per la soa riforma de l'esercit e per el sò valor in guera. L'è andaa sù al podè insema al pader Valerian in del 253 e quand quest chì l'è staa ciapaa in batalia di Persian l'è restaa l'unich imperador finna a la mòrt. Duranta el sò regn gh'hinn staa dò secession (l'Imperi di Gali e 'l Regn de Palmira) e on gran numer de usurpador.
Cuntegnüü
La vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Salida al podè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Voeuna di magior font biografegh de la vida del Gallien a l'è l'Historia Augusta, che però l'è ostil al sò lavorà perchè la gh'ha el pont de vista del Senaa roman, el tradizional avversari de tucc i imperador.
El Gallien l'è nasuu in del 218 del Valerian (member de la class senatòria) e de la Egnazia Mariniana. Prima del 242 l'ha sposaa la Cornelia Salonina, de la qual el gh'ha avuu almen trii fioeu (Corneli Valerian ciamaa di vòlt anca Valerian II, Corneli Salonin, Ignazi Marinian).
Quand el pader l'è diventaa imperador, el Senaa l'è staa content, perchè a l'era vun de lor, e donca el gh'ha minga avuu di problema a nomenàll Ceser. De fatt, on fracch de imperador gh'aveven l'abituden ad vess insema sul trònn cont el pròpri fioeu, in del III secol. I duu imperador s'hinn dividuu i loeugh de governà: al Valerian l'Orient, al Gallien l'Occident.
La difesa di confin ocidentai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El pericol magior a òvest l'era la continua imigrazion di tribuu germanegh di sò terr drent a l'Imperi. Tra 'sti pòpul gh'eren i Franch, i Alemann e i Marcomann. El Gallien l'è reussii, in di primm agn, a difend el confin grazie ai fortificazion ch l'ha faa sù a Trevir e Colònia. Ma in del 257-258 i invasion hinn diventaa pusee pericolos: i Franch hinn rivaa finna a la Spagna (Tarragona) e i Alemann finna a Milan. Tutt e dò i tribuu hinn staa sconfigiuu, ma intrattant el general Ingenuo, comandat di soldaa in Panònia e Mesia, el s'era rebelaa. Gallien però l'è riessii a batt anca lù, e l'istess l'ha faa cont el sò successor, el Regalian.
Per evità alter invasion germanegh, l'ha ciapaa come concubina la tôsa del re di Marcomann (ciamada Pipa), che hinn diventaa donca leaa de Roma.
Conseguenz de la mòrt del Valerian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La mòrt del pader in Orient l'è staa on avveniment assee important sia per el Gallien che per tutt l'Imperi. De fatt, i nemis di Roman hann pensaa de podè tacà l'Imperi senza tròpp problema, e i provinz al confin hann nomenaa imperador di usurpador per garantìss ona presenza imperial. L'è staa inscì che hinn nasuu l'Imperi di Gali a òvest e 'l Regn de Palmira a est, senza cuntà el tentativ di Macrian de ciapaa tutt l'Imperi.
Prima de tutt el Gallien, l'unich ver imperador, el gh'ha avuu de batt el general Pòstum, che 'l comandava i soldaa del Reno quand che 'l Gallien el combateva l'Ingenuo. El Pòstum l'è riessii a fà massà el fioeu de l'imperador Corneli Salonin e 'l prefett del pretòri Silvan, ma l'ha minga voruu espandes oltra a la Galia. El Gallien l'ha poduu nò ciappà i territòri perduu in Occident.
I soldaa in Orient, dòpo la mòrt del Valerian, aveven elegiuu imperador i fioeu del Macrian Magior, Macrian Minor e Quiee. I Macrian, iutaa del prefett Balista, hann provaa a batt el Gallien, ma hinn staa faa foeura in d'ona batalia in Tracia, menter el Quiee l'è staa casciaa via del trònn del re de Palmira Odenaa.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 268 el Gallien l'ha batuu ona part di Gòtt che aveven tacaa l'Imperi, ma el gh'ha avuu de tornà indree in Italia perchè el sò general Aureol (quell che l'aveva vingiuu i duu Macrian) el s'era rebelaa, sperand in d'on aiutt del Pòstum. El Gallien l'ha sconfigiuu in su l'Ada e l'ha assediaa a Milan. Chì però l'è staa faa foeura in d'ona congiura, a la qual fòrsi l'era minga forest el sò successor, el Claudi II. Per vorè quest chì el Senaa l'ha faa diventà on dio.
La soa politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vers i Cristian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eusebi de Cesarea el dis che 'l Gallien l'è staa tolerant. De fatt, al contrari del pader, che l'aveva perseguitaa i Cristian, el Gallien l'ha conceduu la libertaa de cult, remagnuda finna al regn del Dioclezian.
L'esercit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Finna a quel moment la difesa de l'Imperi l'era basada de ona longa linea statega de soldaa miss ai confin de l'Imperi. Ma el Gallien l'ha vist che l'era minga ona bona tecnega per difend l'Imperi, e i repetuu invasion barbaregh l'aveven confermaa. Donca l'ha adotaa ona strategia giamò doprada duranta el sò secol ma mai renduda offizial: quela de creà di còrp militar de riserva (ciamaa in latin comitatenses) che fudessen pront a rivà depertutt in cas de pericol. La magior part de sti soldaa eren di cavalier, pròpri per quistion de velocitaa.
I generai che comandaven sti riserv gh'aveven traj man on gran podè, e l'è minga on cas che di imperador futur come el Claudi II ò l'Aurelian fudessen pròpri di comandant di comitatenses primma de salì al trònn.
La cultura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El period duranta el qual el Gallien l'ha governaa deperlù (260-268) l'è staa anca on'etaa de art e cultura. L'è staa pròpri in sti agn che l'è nassuda la filosofia del Neoplatonism (el fondator de la qual, el Plotin, l'era anca on amis de la còppia imperial). El Gallien l'ha anca renovaa i ligamm con la cultura greca, e de fatt l'è staa nomenaa arcont epònim de Aten e iniziaa ai mystéria de Demetra a Elèusi.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- De Blois, Lukas, The Policy of the Emperor Galienus, Brill Academic Publishers, 1976, ISBN 90-04-04508-2
- Weigel, Richard, "Valerian (A.D. 253-260) and Gallienus (A.D. 253-268)", De Imperatoribus Romanis


text:
Bascén
Bascén (nòm uficiàl in italian: Baceno) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 904 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 68,7 km² e ona densità de popolaziun de 13 ab./km².
L'è tacaa ai cumün italian de Crö, Furmassa, Prem, Varsc ma 'l se tröva anca al cunfin cun la Svizera: (cumün de Binn e Grengiols in del Cantun Vales).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bascén l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La Sagne
La Sagne a l'è un cumün svizzer del distret de La Chaux-de-Fonds, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25.55 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 957 abitant.
El cumün de La Sagne al se tröva a una altitüden de 1039 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudevilliers, Brot-Plamboz, Coffrane, Fontaines, La Chaux-de-Fonds, Le Locle, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Les Ponts-de-Martel, Montmollin, Rochefort. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.


text:
Ferara
Ferara (endèla parlàda locàl: Frara; en fransés: Ferrare en italià Ferrara) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ferràra. El g'ha presapóch 130 461 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 404 km², per 'na densità de 323 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argenta, Baricella (BO), Bondeno, Canaro (RO), Copparo, Ficarolo (RO), Formignana, Gaiba (RO), Masi Torello, Occhiobello (RO), Ostellato, Poggio Renatico, Ro, Stienta (RO), Tresigallo, Vigarano Mainarda, Voghiera.
Colocàda ai màrzegn del Po de Volano, en canàl che se destàca del córs principàl del Po, (che 'nvéce 'l pàsa 5 chilòmetri e mès piö a nòrt), la cità la rèsta apéna a 9 méter söl leèl del mar e la g'ha 'na strütüra urbanìstica che la risàl al sècol XIV, quan che l'ìa goernàda de la famìa dei Este.
Ferrara l'è giü dei quàter capoluòghi de pruvìncia italià (ensèma a Bèrghem, Lucca e Grosseto) che g'ha 'l cèntro stòrich completamènte cunturnàt de müre che i è restàde tàle e quàle 'ndèi sècoi. El piàno urbanìstich realizàt de Biagio Rossetti a pàrter del 1492 el l'ha trasfurmàda endèla prìma cità modèrna d'Europa, e de chèsto primàt derìa el sò recunusimènt endèl 1995 come Patremóne Mondiàl de l'Umanità del sò cèntro stòrich, istindìt endèl 1999 pò al Delta del Po.


text:
Teodolinda
Teodolinda o Teodelinda,(570 - 22 de zenér del 627[1]) l'è stàda regina dei Longobarcc e regina d'Italia del 589 al 616.
L'ìa fiöla del dùca Garibaldo I de Baviera capostìrpa dei Agilolfingi e de Valdràda fiöla de Waccho, rè dei Longobàrcc del 510 al 540.
Teodolìnda la g'ha spuzàt endèl 589 Autari, rè dei Longobàrcc, fiöl del rè Clefi. Quan che Autari l'è mort, endèl 590 a Teodelinda gh'è stat pirmitìt de spuzàs amò 'na ólta e gh'è stat catàt fò Agilulfo (591)) che isé l'è deentàt el sücesùr de Autari.
La g'ha ìt 'na part importànta endèl difónder la religiù cristiàna fedél al papa, e contràst co la dutrìna Ariàna. Dòpo la conversiù de Agilulfo a la féde Catòlica, Teodolinda la g'ha s'è ambiàda dré a fà fà sö céze Lombardìa e Toscàna, compàgn de la Catedral de Monza e 'l prim Batistér de Firènse, töcc du dedicàcc a San Gioàn Batésta.
La sò figüra l'è ligàda apò a 'l tezór de Monza, del qual fà part en particolàr la Curùna de fer, fàda sö segónt la tradisiù, conden ciót de la crus del Signùr, e deentàdda de alùra giü dei sìmboi piö 'mportàncc de la regalità italiàna.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Martina Hartmann, Die Königin im frühen Mittelalter, Kohlhammer, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-17-018473-2, S. 215


text:
Crookers
I Crookers (Andrea Fratangelo & Francesco Barbaglia) a hinn un grüp milanes de müsega eletroniga, in particular electro e fidget, cunt una quaj inflüenza hip-hop. I member di Crookers a hinn dü: PHRA e BOT.
I Crookers hann faa anca un frach de remix per artista cume Timbaland, Armand Van Helden, Jovanotti, Stylophonic, The Chemical Brothers...
Cuntegnüü
Discugrafia
EP
- End 2 End (2006)
- Funk Mundial #3 (2007)
- Massive EP (2007)
- Knobbers EP (2008)
- Mad Kidz EP (2008)
- E.P.istola (2008)
Bootleg
- Crookers Mixtape (2006), per la püssee part de gener hip-hop.


text:
Zilavëgna
Zilavegna (nom ufizial: Cilavegna) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 5 658 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 18,0 km² e ona densità de 314 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Albunes, Borgolavezzaro (NO), Gravelòna, Paròna, Tornaco (NO), Vigevan
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Paràgraf en Milanés, ortografìa Clàssica
La prima voeulta che el vegn foeura el nòmm de quest paes l'è in del X secol: infatt, in del 911 el re d'Italia Berengrari I l'ha daa al vescov de Pavia el permess de fàgh sù on castell. El loeugh a l'eva ciamaa Cilavinnis. In del 1164 el paes el va sòtta el domini del comun de Pavia (e in del 1250 el vegn nomenaa come Cellavegna). Con tutt el territòri paves el finiss drent al Ducaa de Milan. In del 1743, cont el Contad de Vigeven, l'è ciappaa di Savòia, ma del 1859 l'è tornaa in de la Provincia de Pavia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Zilavegna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fülereen
Ul fülereen a l'è una furma alutròpica del carbòni; in de la sò versiun püssee cumün, 60 àtum de carbòni sa mètenn insèma in dii trii dimensiun per furmà una strutüra a furma de balèta. Chèla urganizazziun chí la vègn dal vècch anca, asca la strutüra esagunaal, anca una pentagunaal e una utagunaal.
I prupietà del fülereen ann munàn de vèss staa descuveert tütt; a inn staa truaa anca dii ólter materiàj de la sò famèja, anca se püssee cumplicaa ammò, cumè per esémpi ul fülereen a tübu (nanotübi), cun la strutüra de la grafiit sarada sü a furmà un tübètt, duperàda in del caamp dii nanutecnulugii.


text:
Més
El més (en Lombàrt apò ol mìs; pluràl i mis) l'è 'n ünità de tép, dopràda 'ndèi calendàre e 'ndèi lönàre, lónga piö o méno come 'na lönasiù (29.53 dé), cioè 'l ciclo compléto de le fàzi de la lüna: per ezèmpe de lüna nöa a lüna nöa. De chel che sàlta fò de le ricérche dei archeòlogi, sömèa che l'òm el gàpe cumiciàt a cüntà i dé en relasiù a le fàzi de la lüna amò 'ndèl Paleolìtich.
El més lünar l'è amò 'ncö dopràt come bàze per divèrsi calendàre en tàte bànde del mónt.
El calendàre che se dopèra per la vìta civìl en Italia (el calendàre gregorià) el divìt l'an en dùdes més: Zenér, Febrér, Mars, Bril, Màgio, Zögn, Löj, Óst, Setèmber, Utùer, Noèmber e Dezèmber


text:
Queen
Queen 'l è al nóm 'd un grup muśicàl ingléś pop/rock, ch'l à eśurdî in dal 1971, miténd insém al cantànt e pianìsta Freddie Mercury, al chitarìsta Brian May, al baterìsta Roger Taylor e al basìsta John Deacon. In dla lōr caréra i aṅ vindû fra i 150 e i 300 migliòṅ ad disc finénd anc in dla Rock and Roll Hall of Fame in dal 2001, dòp ch'al cantànt Freddie Mercury 'l éra bèla mòrt.
Al grup 'l à tacâ a 'vér dimóndi sucès vèrs la mità di an Stanta in dal Régn Unî par via 'd àlbum cuma Sheer Heart Attack dal 1974 e A Night at the Opera d'l an dòp. Cun cal lavōr chè i Queen i s faṅ cgnósar anc a 'l èstar, anc in di Stat Unî in fiṅ a i prim an Utànta.
Dimóndi famóś i èṅ stâ anc i sò cuncèrt (707 in tut in vint-siē paéś difarènt, da 'l 1971 a 'l 1986) in dua Mercury al s dava da far par dar vita a di spetàcui teatrài, tirànd dènt'r anc al pùblic. Dū ad chi live lè (al Live Aid dal 1985 e al cuncèrt tgnû a Wembley in dal 1986) i èṅ cunsiderâ fra qvéi più bèi ad sèmpar dla stòria dal rock.
Dòp la mòrt ad Freddy, al 24 ad Nuvémbar dal 1991, e al ritîr ad Deacon in dal 1997, chi àtar dū i aṅ pruâ a 'ndàr avànti da par lōr in dal 2005 tulénd cuma cantànt Paul Rodgers e sunànd c'n al nóm ad Queen + Paul Rodgers. I gh'aṅ dâ a muć in dal 2009.
Biugrafìa
I prim an cuma “Smile”
I prim pas in d'l àmbit muśicàl di cumpunènt dal grup i èṅ stâ fat in dal 1968 quànd al chitarìsta Brian May e al baterìsta Roger Taylor i s mét'n insém a 'l cantànt Tim Staffell par dar vita a 'n prugèt ciamâ Smile (Surìś) ch'al fava dal rock psicadèlic. Cun un cuntràt firmâ in dal 1969 cun qvéi dla Mercury Records, i tri i s càtan in studi par registràr soquànt pès.
Quànd Tim al decìd ad mulàr-i p'r andàr a sunàr cun i Humpy Bong, a séguit dal falimènt dal sìngul Earth publicâ in di Stat Unî, a 'l sò pòst a vèṅ tòlt un sò amìg da i tèmp dl'università, Farrokh Bomi Bulsara cgnusû méj in séguit cuma Freddie Mercury in unōr dal dio Mercùri. Chi lò al gh'iva na vóś fóra da 'l cumùn esénd bòṅ ad tucàr quàt'r utàvi e al saìva anc sunàr al piàṅ. Al grup al càmbia anc nóm in Queen (Regìna) da n'idéa ad Freddy e Roger anc se Brian al n éra briśa 'd acòrd.
'L arìṿ ad Deacon
Par catàr sù di bèsi par la Cróś Rósa, al 27 ad Śugn dal 1970 i s śibìsan par la prima vòlta da 'l viṿ, cun Mike Grose a 'l bas, ma pò chi lò al s in và par lasàr spasi a Barry Mitchell ma anc qvést chè al mòla la baràca parchè al pascàva di bèsi in présia. Dòp avér pruâ anc Doug Ewood Bogie, Taylor e May i cgnósan in dal Śnar dal 1971 John Deacon, un tisi càlum e ch'al dascurìva pôc, e i gh śibìsan ad dvintàr al basìsta nóṿ di Queen e lò al gh diś ad sè.
In Luj al grup al sòna par la prima vòlta a Surrey cun sèg al mémbar nóṿ par pò far soquànt cuncèrt in Curnuvàglia.
Al prim an (1972-1975)
In dl'Istâ dal 1972, Mercury e chi àtar i tàc'n a lauràr a 'l sò prim àlbum ch'i finiràṅ in dal Śnar dal 1973. In Mars i Queen i fìrm'n al sò prim cuntràt cun la EMI mént'r in di Stat Unî e in Giapòṅ i èṅ ligâ a l'Elektra Records. Al prim sìngul, Keep Yourself Alive, a véd la luś al 6 ad Luj méntar 'l àlbum Queen la stmana dòp cun dèntar di braṅ scrit in gènar soquànt an prima. Da 'l 13 ad Setémbar a 'l 2 ad Favràr, al grup al sòna da 'l viṿ, specialmènt in Inghiltèra.
Queen II, vgnû fóra 'l 8 ad Mars dal 1974, 'l è 'n concept album ch'al dascór dal bèṅ ch'al s mét cónt'r a 'l mâl. Difàti mità dal disc 'l è biànc e mità négar. La prima part, curàda par May specialmènt, 'l à gh'à dèntar di pès lènt e melòdic cuma White Queen (As It Began), Someday One Day e Father To Son, la secónda invéci, purtàda avànti par Mercury, la gh'à di braṅ più dûr cuma The March of the Black Queen e The Fairy Fellers Masterstroke.
'L 8 ad Nuvémbar dal 1974 a véd la luś al tèrs disc in studi dal grup, Sheer Heart Attack, in dua tut i mémbar di Queen i aṅ fat la sò part. Anc cal lavōr chè al misćia bèṅ i gènar muśicài, pasànd da 'l vóś di àngil ad In the Lap of the Gods a 'l heavy metal ad Stone Cold Crazy (braṅ cantâ in séguit anc da i Metallica), da 'l boogie-woogie ad Now I'm Here a 'l piàṅ ad Lily of the Valley e ad Dear Friends. Cunsiderâ 'n clàsic dal rock, c'l àlbum chè 'l è stâ bòṅ a tucàr al secónd pòst dal clasìfichi dal Régn Unî e al dudicéśum in qvéli di Stat Unî. Al 30 'd Utóbar al grup al partìs par na sfilaràda ad cuncèrt tut eśaurî.
La cunsacrasiòṅ (1975-1976)
In dl'Istâ dal 1975, dòp avér firmâ un cuntràt cun la EMI par ciapàr da piò, al grup al taca a lauràr p'r al disc nóṿ, A Night at the Opera, dispunìbil in di negòsi da 'l 21 ad Nuvémbar. Al tìtul al fà riferimènt a 'l nóm 'd un film di Fradèi Marx. Al prim sìngul tirâ fóra, Bohemian Rhapsody, al fà sù un sucès ad c'l àtar mónd rivànd a véndar 150.000 còpi in dū stmani anc s'al manager John Reid 'l iva pruâ in tut al manéri a scurtàr cal braṅ lè sénsa cavàr-'g-la. Al disc, ch'al misćiàva al rock cun l'òpra, 'l è stâ al lōr prim sucès in Amèrica faghénd al quàrt pòst in dla Billboard in dua 'l è armàś par sinquànta-siē stmani ad fila.
Fra 'l 29 ad Nuvémbar e al 2 ad Dicémbar al grup al tîṅ quàtar cuncèrt a 'l Hammersmith Odeon ad Lóndra eśaurî dal tut ch'i gh cunférm'n al sucès. I Queen i 'n fànan pò àtar stanta-sinc in tut al mónd prima ad far vgnir fóra, al 12 ad Nuvémbar dal 1976, al sìngul Somebody to Love (Qualchidòṅ 'd Amàr), braṅ ad punta dal quìnt disc in studi dal grup, A Day at the Races, in di negòsi da 'l méś dòp, ch'al gh'à dèntar anc al pès bèl dûr ad Tie Your Mother Down e Teo Torriatte (Let Us Cling Together), cun dal part cantàdi in Giapunéś.
I sucès dal perìud rock (1977-1979)
Al 14 ad Śnar dal 1977 al grup al partìs p'r al A Day at the Races Tour, ch'al và dimóndi bèṅ anc in di Stat Unî, e pò al taca a lauràr a 'l àlbum nóṿ. In dal gir ad dū méś e mèś 'l è prònt pròpria méntar Taylor al cata 'l tèmp par far vgnir fóra al sò EP (I Wanna) Testify. Al 7 'd Utóbar 'l è 'l tùran dal sìngul We Are the Champions/We Will Rock You, dū inn da stadi scrit òṅ da Mercury e òṅ da May, dvintâ subìt di clàsic dal grup. A la fiṅ dal méś 'l è prònt anc 'l àlbum News of the World, quàtar vòlti disc ad plàtin di in Stat Unî ma sōl dū in dal Régn Unî. Da nutàr anc i braṅ Sheer Heart Attack, ch'al sòna cuma 'n pès thrash metal, e 'l hard-pop 'd It's Late. Durànt un viàś in Frància, in dal 1978, al grup al gh'à la manéra ad védar na tapa dal Tour de France e Mercury al cata 'l tèmp par scrìvar al pès Bicycle Race, publicâ pò cuma sìngul in Utóbar insém a la Fat Bottomed Girls scrita par May.
Mémbar
- Freddie Mercury • vóś
- John Deacon • bas
- Brian May • chitàra
- Roger Taylor • baterìa
Discugrafìa
- Queen (1973)
- Queen II (1974)
- Sheer Heart Attack (1974)
- A Night at the Opera (1975)
- A Day at the Races (1976)
- News of the World (1977)
- Jazz (1978)
- The Game (1980)
- Flash Gordon (1980)
- Hot Space (1982)
- The Works (1984)
- A Kind of Magic (1986)
- The Miracle (1989)
- Innuendo (1991)
- Made in Heaven (1995)
- Queen Forever (2014)


text:
Emilia-Rumagna
L'Emilia-Romagna l'è ona region de l'Italia del nòrd. La confina a nòrd con la Lombardia e el Veneto, a òvest con el Piemont, a sudòvest con la Liguria, a sud con la Toscana e i March; a est la varda el Mar Adriatigh per on dusent chilometer. La region l'è formada da dò part different, saria a dì l'Emilia (al center e a òvest e la Romagna, slungada tutt intorna a la còsta adriatega.
El territòri el se slunga in direzion òvest-est; a nòrd el confin al passa giust giust in sul fiumm Po fin al sò delta, oppur al massim el se destacca per on quai tocchell; el confin a sud (con la Toscana specialment) el passa in su l'Appennin. La region la toeu via on bell tocch de la Pianura Padana, che la pòrta via on poo pussee de la metà del territòri total, i montagn de l'Appennin quasi tutt el rest, foeura che ona zenta de ronch specialment in de la zòna de la Romagna.
El capp-loeugh de la region l'è Bològna, vuna di città pussee important de tutta l'Italia del nòrd; anca tutt i alter vòtt capp-loeugh de provincia (Mòdena, Piacenza, Regg Emilia, Rimini, Forlì, Ravena, Ferrara, Parma) gh'hann pussee de centmila abitant (ghe saria anca Cesena, che però l'è in de l'istessa provincia de Forlì). Alter città e paesòtt de on quai importanza hinn Carpi, Imola, Sassoeu, Cento, Faenza.
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
Albes con Cassan
Albes con Cassan (nom ufizial in italian: Albese con Cassano) a l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Comm con 4 260 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 8 km² e 'na densità de 533 ab./km²..
El se troeuva ai pee di Prealp Comasch e 'l fa part de la Comunità Montana del Triangol Larian e l'è tacaa ai cumün de Vila, Faggee, Montòrfen, Orsenigh e Tavarnee.
El comun l'è nassuu in del 1928 de l'union di duu vegg comun de Albes e Cassan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Albes con Cassan l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La Cluse
La Cluse l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Étienne-en-Dévoluy, del circondàre (arrondissement) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. El g'ha 'na popolasiù de Ciaf dei metadati sbagliada 05 042 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 40,15 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1027 méter a 'na altèsa màsima de 2683 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Contignü prinzipal
- Contignü de chësta plata
Comisciun por le regolamënt intern
Ara vëgn nominada dala presidënta o dal presidënt dl Consëi provinzial do avëi aldì i capi dles fraziuns. La comisciun é metüda adöm dala presidënta o dal presidënt dl Consëi provinzial che la presidiëia y da cin aconsiadësses/aconsiadus; dui de chisc mëss fà pert dla mendranza politica. Ala comisciun por le regolamënt intern ti speta l'ejaminaziun preliminara de dötes les propostes de modificaziun dl regolamënt intern presentades dales aconsiadësses o dai aconsiadus. Les contlujiuns vëgn spo presentades al Consëi por l'aprovaziun definitiva.
Chësta comisciun che é presidiada de dërt dal/la presidënt/a dl Consëi provinzial é metüda adöm insciö:
Composiziun
Presidënt
- Widmann Thomas (SVP)
Cumëmbri
- Amhof Magdalena (SVP)
- Dello Sbarba Riccardo (Grüne Fraktion - Gruppo verde - Grupa vërda)
- Leitner Pius (Die Freiheitlichen)
- Steger Dieter (SVP)
- Wurzer Albert (SVP)
Download - Regulamënc interns
- Regulamënt dl Consëi provinzial
(aprovè cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 12 de mà 1993, n. 4, y modifiché y completè cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 11 de dezëmber 2001, n. 7, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 7 de mà 2003, n. 5, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 4 de mà 2011, n. 3, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 9 de merz 2012, n. 2, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 18 de aurì 2012, n. 6, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 26 de jügn 2012, n. 8, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 11 de messè 2012, n. 10 y cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 17 de setëmber 2013, n. 6.) - (verjiun todëscia/taliana) [PDF 1,6 MB]


text:
Muzambich
El Muzambich (Moçambique in purtughes) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa al Südafrica, al Swaziland, al Zimbabwe, al Zambia, al Malawi e a la Tanzania e a 'l'a bagna l'Ucean Indian.
La capital a l'è Maputo.
Al gh'ha una süperfiss de 801.590 km² e una pupulaziun de pressapoch 20 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muzambich a l'è staa un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muzambich (nom ufizial: República de Moçambique) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Armando Guebuza (del 2005).
El prim ministr a l'è l'Alberto Vaquina (del 2010).


text:
Vauffelin
Vauffelin a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.92 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 438 abitant.
El cumün de Vauffelin al se tröva a una altitüden de 707 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Orvin, Péry, Plagne, Romont, Pieterlen, Biel/Bienne.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Hardcore punk
L'Hardcore punk (ciamaa anca dumà hardcore) a l'è un sota-gener del punk rock che l'è nassüü in del America a la fin di agn '70. L'hardcore a l'è püssé pesant e svelt (i canzun poden anca vess lungh men d'un menü) del punk e'l parla de pulitiga, libertà, viulenza, alienaziun de la sucietà, straight edge, e guera.
L'Hardcore Punk el gh'ha anca lü i sò sota-gener e gener mes'ciaa, anca de sücess, cume el melodic hardcore, metalcore, sludge metal e thrash metal.
I pader del gener[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I pader del Hardcore Punk a eren:
- Black Flag
- Bad Brains
- I Minor Threat, ispiradur del gener e del etiga straight edge (nom che'l vegn d'una sua canzun che la se ciama propi inscì)
Cà discugrafich de Hardcore Punk[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 625 Thrashcore
- Alternative Tentacles
- Alveran Records
- Amphetamine Reptile Records
- Bad Taste Records
- Blackout! Records
- Bridge 9 Records
- Burning Heart Records
- BYO Records
- Dischord Records
- Deathwish Inc.
- Ebullition Records
- Epitaph Records
- Equal Vision Records
- Eulogy Recordings
- Facedown Records
- Frontier Records
- Gravity Records
- Havoc Records
- Hellcat Records
- Hydra Head Records
- Indecision Records
- Level Plane Records
- Lifeforce Records
- Mystic Records
- New Red Archives
- Posh Boy Records
- Revelation Records
- Rivalry Records
- Roadrunner Records
- SideOneDummy Records
- Slap-a-Ham Records
- Spook City Records
- SST Records
- Striving For Togetherness Records
- Taang! Records
- Touch and Go Records
- Uprising Records
- Vermiform Records
- Victory Records


text:
Cològn
Cològn o Cològn al Sère (nòm uficiàl en italià: Cologno al Serio) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la média pianüra bergamasca sö la ria a drécia del Sère.
El g'ha 'na popolasiù de 11 014 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 17,5 km² e 'na densità de popolasiù de 629 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 14 km de la sità e a 165 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brignà, Ghisalba, Martinènch, Morèngh, Romà, Spirà e Örgnà.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol paìs vècc, medieàl e fortificàt, che l' presènta amò 'ncö quàter pórte-tur sö i quàter ingrès al paìs e che amò 'ncö l'è sicrundàt dal fosàt medieàl.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cològn l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Au in der Hallertau
Au in der Hallertau l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Freising. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 54.99 km² e 'ndel Dicember 2013 el gh'ìa 'na popolasiù de 5 731 abitàncc.
El cümü de Au in der Hallertau el se tróa a 'na altèsa de 452 méter sura 'l leèl del mar.
L'è 'n cèntro importànte per la prudusiù e la distribusiù del fiur de luertìs, doperàt endel'indüstria de la bìra.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Réar
Réar (nòm uficiàl en Italià: Revere) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 532 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 14,2 km² e 'na densità de 178 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bufrànch, Magnacavàl, Ustìlia, Péf, Seravàl, Vìla Póma.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Réar l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Biel/Bienne
Biel/Bienne a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.20 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 51203 abitant.
El cumün de Biel/Bienne al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brügg, Ipsach, Evilard, Nidau, Orpund, Orvin, Pieterlen, Port, Safnern, Twann-Tüscherz, Vauffelin.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
el fiümm Suze
-
-
-
-
-
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial de Biel/Bienne
- Tourism Biel Seeland
- Biel/Bienne in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Biel International Chess Festival
- Federation of the Swiss Watch Industry FH
- Chamber of economy Biel-Seeland


text:
Vanzaghell
Vanzaghell (Vanzaghello) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 5.199 abitant.
El paes el se troeuva a nord-ovest del capploeugh, al confin con la Provincia de Vares (comun de Lonaa e Samaraa).
Vanzaghell l'è nassuu in del 1968, de ona scission del comun de Magnagh, del qual l'era ona frazion.
A bon cunt a l'era giamò staa on comun in di temp antigh.
Al temp di piev el partegniva a la Piev de Dairagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vanzaghell l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Tussilago farfara
Tussilago farfara l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Asteraceae. L'è l'ünica spéce del zèner Tussilago. L'è 'na spéce uriginària de l'Eurasia, ma l'è deentàda familiàr apò a 'ndel'Amèrica Setentriunàla e Meridiunàla 'ndóche l'è stàda portàda de l'òm per la sò 'mportànsa come piànta medicamentùza.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fùrma Biològica: G rhiz - Geòfite rizomatùze. Piànte che g'ha 'n gamp töt particolàr che rèsta sóta tèra (ciamàt rizòma), che töcc i agn el trà fò raìs e gamp che düra apéna chèl che sèrf.
L'è 'na piànta erbàcea perène, che de spès la fùrma dei bèi squacc, àlta dei 8 ai 30 ghèi.
La g'ha 'n rizòma urizontàl, quàze biànch e che se spàca facilmènt. De chèsto rizòma part i gambì che pórta i fiùr, pò a lur ciàr ciàr quàze biànch, sènsa ramificasiù, con tàte fuiulìne tacàde al gambì, ormài rüdìde a schìde de culùr 'ntra 'l vért e 'l rós. En sìma al gambì se fùrma 'l fiùr. L'è furmàt de 'n invòlucro cilìndrich e de 'n capulì de culùr zalt bèl vif, de 2÷3 ghèi. El capulì l'è furmàt de fiùr mascc e tubulùs en mès e de fiùr fèmina ligulàcc töt entùren. El fiùr el se sàra de nòt. El fiorés de febrér a bril. El pöl crèser de la pianüra 'nfìna al leèl subalpì, 'nfìna ai 2400 méter.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tussilago farfara l'è stàda discriìda del Linèo e püblicàda 'ndèl Species Plantarum 2: 865. 1753.[1]
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cineraria farfara Bernh.
- Farfara radiata Gilib.
- Tussilago alpestris Hegetschw.
- Tussilago umbertina Borbás[2][3]


text:
Partenz/Signuradi avant il terz gieu da playoff
-
- Zoom
- Partenz/Signuradi spera ch'ils pucks sa tschentian er questa saira en il gol da l'adversari (Keystone)
Gievgia saira stat per il club da hockey Partenza/Signuradi in impurtant gieu sin il program. Cun ina victoria pon ils Grischuns cuntanscher il final dals playoffs da la segunda liga.
L’onn passà aveva il club da hockey Partenza/Signuradi gnanc dumagnà il pass en ils playoffs. Uss giogan els la seria da mez final e là guarda quai ora fitg bain. Cun 2:0 mainan els la seria encunter il grond favurit, l’EHC Wetzikon, quell'equipa, che giugava la stagiun passada anc en l'emprima liga.
Gist 3 equipas grischunas vevan dumagnà il pass el quart final dals playoffs en la segunda liga da hockey sin glatsch. La qualificaziun per il mezfinal ha dentant mo l'equipa da Partenza/Signuradi dumagnà. Il club da hockey Engiadina ed il club da hockey da San Murezzan eran crudads ora en il quartfinal. (rtr/ec)


text:
07 11
Ol dé 7 de noèmber l'è 'l 311 ( 312 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 55 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de noèmber al è ul dí da pòost 311 ( 312 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 55 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1659 - Ísola di Faisans (riu Bidasoa, ol Paes Basch): s'al signa ol Tratat di Piriné. La monarchia ispànica la ced a Fransa chel che incö s'al cjama Catalunya del Nord: ol Rosselló, ol Conflent, ol Capcir, ol Vallespir e la meitat nord de la Cerdanya.
1893 - Barcelona: l'anarchesta Santiago Salvador al tira öna bomba a la platea del Liceu e gh'al causa 20 morc (bomba del Liceu).
1971 - Barcelona: se ghe la funda l'Assemblea de Catalunya a la gesa de Sant Agustin.
1917 - Impere Röss: la ghe scumensa la revolüssiú comünesta.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1867 - Varsòvia (Polònia): Marie Curie, nassüda Marja Salomea Sklodowska, físega e chémega Fransesa d'orísen Polonesa, premi Nobel de Físega ol 1903 e de Chémega ol 1911.
1913 - Mondovi, (Algéria): Albert Camus, scritur (m. 1960)
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Madrid (Spagna): Juan José Menéndez Gutiérrez, cognossit come Juanjo Menéndez, atur Spagnöl.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Belleville, New Jersey
Belleville a l'è una cità de la Cuntea d'Essex, New Jersey, Stat Ünì d'America. El sò nom uriginal a l'era Second River (segunt fiüm), perchè là al ghe passa propi el fiüm Second River. I abitant la ciamaven però Belleville, che l'è el nom ufizial del 1797.
Cüriusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 member (Frank Iero, Ray Toro e Mikey Way) del grüp rock My Chemical Romance a hinn uriginari de Belleville, e un alter (Gerard Way) a l'ha stüdiaa chì.
- el pilota valenzian John Giner Muñoz a l'è nassüü chì.


text:
Vetüra
Una vetüra o utumòbil, ciamada de suvent màchina, l'è un mezz de trasport a mutur per el trasport di personn.
Descrizion generala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De solit, i vetür i gh'han tri spazzi, ciamaa anca vulüm: la gabina (per l'autista e i passeger), el baül per i valis e 'l còfen del mutur. Ognidön de 'sti sit chì el pö vess metüü pü o men in evidenza dal disegn de la caruzerìa.
El nümer di sedil el varia da dü a növ, cumpres quel de l'autista.
Mudel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berlina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int la berlina, la gabina e al baül i cumünichen mia intra de lur, e donca i gh'hann du entrad separaa. De solit la gh'ha alamanch dü finestrin per banda e quater purtier. La gh'ha quater o cinch post de setass, distribüii ins du righ.
La berlina l'è anca ciamada "caruzeria tri vulüm".


text:
972
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al scumenza ul papaa da Benedett VI
Primm teest cunservaa in Sluven
Data prubàbila dal primm druvameent da fööch d'artifizzi (a la Cina)
Perfezziunameent dal òrghen grazzia a Gerbert d'Aurilac, fütüür papa Silvéstar II
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Dialett cremones
El dialett cremones l'è on dialett gallo-italegh parlaa a Cremona e in d'on quai comun de la soa provincia.
Cuntegnüü
- 1 Caratteristigh
- 2 I verb
- 3 Esempi de lengua
- 4 Bibliografia
- 5 Legamm de foeura
Caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La soa classificazion l'è minga certa, perché di studios disen che l'è on dialett lombard oriental, di alter inveci sostegnen che'l sia on dialett de l'Emilian. Ma 'sti dubbi chì gh'è anca per di alter dialett de la Lombardia del sud, compagn del Paves. Forsi l'è ona variant de mezz trai dò lengov. Gh'hinn dò varietaa del Cremones: voeuna de citaa e l'altra l'è quella parlada in del rest del territori. In de la Provincia de Cremona a l'è parlaa anca el Cremasch, che però l'è pusee vesin ai dialett Bressan e Bergamasch. Particolarità del Cremones l'è la granda presenza de vocai longh che dann a 'sto dialett chì ona cadenza de cantilena.
I verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé sùnti/sum/sò, té te séet, lü l'è, nuàlter sùntum/sum, vuàlter sì, lur i è.
- Indicativ imperfett: mé séri/sìvi, té te séret/sìvet, lü l'éra/ìva, nuiàlter sérem/sìvem, vuàlter séres/sìves, lur i éra/sìva.
- Indicativ futur: mé saròo, té te sarèet, lü el sarà, nuàlter sarùm, vuàlter sarì, lur i sarà.
- Congiuntiv present: che mé sìa/sìes/sàga/sài, che té te sìet, che lü el sìa, che nuàlter sìum/sàpium, che vuàlter sapié, che lur i sìa.
- Congiuntiv imperfett: che mé füdès/füs, che té te füdèset/füset, che lü el füdès/fus, che nuàlter füdèsem/füsem, che vuàlter füdèsef/füsef, che lur i füdès/füs.
- Condizional present: mé sarès/sarèf, té te sarèset, lü el sarès, nuàlter sarèsem, vuàlter sarèsef, lur i sarès.
- Infinii present: èser, ìser o insìghe.
- Particippi passaa: stat.
Verb avèggh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé g'hòo, té te g'hèet, lü el g'ha, nuàlter g'hum, vuàlter g'hì, lur i g'ha.
- Indicativ imperfett: mé gh'ìvi, té te gh'ìvet, lü el gh'ìva, nuàlter gh'ìvem, vuàlter gh'ìves, lur i gh'ìva.
- Indicativ futur: mé gh'aròo, té te gh'arèet, lü el gh'arà, nuàlter gh'arùm, vuàlter gh'arì, lur i gh'arà.
- Congiuntiv present: che mé gh'àbia, che té te gh'àbiet, che lü el gh'àbia, che nuàlter gh'àbium, che vuàlter gh'abié, che lur i gh'àbia.
- Congiuntiv imperfett: che mé gh'avès/ès, che té gh'avesèt/èset, che lü el gh'avès/ès, che nuàlter gh'avèsem/èsem, che vuàlter gh'avèses/èses, che lur i avès/ès.
- Condizional present: mé gh'arès/arèf, té te gh'arèset, lü el gh'arès/aràf, nuàlter gh'arèsem, vuàlter gh'arèses, lur i gh'arès/aràf.
- Infinii present: vìghe.
- Particippi passaa: vìit.
I coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé vàrdi, té te vàrdet, lü el vàrda, nuàlter vàrdum/vardùm, vuàlter vardè, lur i vàrda.
- Indicativ imperfett: mé vardàvi, té te vardàvet, lü el vardàva, nuàlter vardàvem, vuàlter vardàves, lur i vardàva.
- Indicativ futur: mé vardaròo, té te vardarèet, lü el vardarà, nuàlter vardarùm, vuàlter vardarè, lur i vardarà.
- Congiuntiv present: che mé vàrda/vàrdi, che té te vàrdet, che lü el vàrda, che nuàlter vàrdum/vardùm, che vuàlter vardè, che lur i vàrda.
- Congiuntiv imperfett: che mé vardès, che té te vardèset, che lü el vardès, che nuàlter vardèsem, che vuàlter vardèses, che lur i vardès.
- Condizional present: mé vardarès, té te vardarèset, lü el vardarès, nuàlter vardarèsem, vuàlter vardarèses, lur i vardarès.
- Infinii present: vardàa.
- Particippi passaa: vardàt.
II coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé védi, té te védet, lü el vèt, nuàlter védum/vedùm, vuàlter vedì, lur i vèt.
- Indicativ imperfett: mé vedìvi, té te vedìvet, lü el vedìva, nuàlter vedìvem, vuàlter vedìves, lur i vedìva.
- Indicativ futur: mé vedaròo, té te vedarèet, lü el vedarà, nuàlter vedarùm, vuàlter vedarì, lur i vedarà.
- Congiuntiv present: che mé véda, che té te védet, che lü el véda, che nuàlter védum, che vuàlter vedì, che lur i véda.
- Congiuntiv imperfett: che mé vedès, che té te vedèset, che lü el vedès, che nuàlter vedèsem, che vuàlter vedèses, che lur i vedès.
- Condizional present: mé vedarès, té te vedarèset, lü el vedarès, nuàlter vedarèsem, vuàlter vedarèses, lur i vedarès.
- Infinii present: véder e vedìi.
- Particippi passaa: vist e vedìit.
III coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé scrìvi, té te scrìvet, lü el scrif, nuàlter scrìvum/scrivùm, vuàlter scrivì, lur i scrif.
- Indicativ imperfett: mé scrivìvi, té te scrivìvet, lü el scrivìva, nuàlter scrivìvem, vuàlter scrivìves, lur i scrivìva.
- Indicativ futur: mé scrivaròo, té te scrivarèet, lü el scrivarà, nuàlter scrivarùm, vuàlter scrivarì, lur i scrivarà.
- Congiuntiv present: che mé scrìva, che té te scrìvet, che lü el scrìva, che nuàlter scrìvum, che vuàlter scrivì, che lur i scrìva.
- Congiuntiv imperfett: che mé scrivès, che té te scrivèset, che lü el scrivès, che nuàlter scrivèsem, che vuàlter scrivèses, che lur i scrivès.
- Condizional present: mé scrivarès, té te scrivarèset, lü el scrivarès, nuàlter scrivarèsem, vuàlter scrivarèses, lur i scrivarès.
- Infinii present: scrìver e scrivìi.
- Particippi passaa: scrit.
IV coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé sènti, té te sèntet, lü el sènt, nuàlter sèntum, vuàlter senté, lur i sènt.
- Indicativ imperfett: mé sentìvi, té te sentìvet, lü el sentìva, nuàlter sentìvum, vuàlter sentìves, lur i sentìva.
- Indicativ futur: mé sentaròo, té te sentarèet, lü el sentarà, nuàlter sentarùm, vuàlter sentarì, lur i sentarà.
- Congiuntiv present: che mé sènta, che té te sèntet, che lü el sènta, che nuàlter sèntum, che vuàlter senté, che lur i sènta.
- Congiuntiv imperfett: che mé sentès, che té sentèset, che lü el sentès, che nuàlter sentèsem, che vuàlter sentèses, che lur i sentès.
- Condizional present: mé sentarès, té te sentarèset, lü el sentarès, nuàlter sentarèsem, vuàlter sentarèses, lur i sentarès.
- Infinii present: sènter e sentìi.
- Particippi passaa: sentìit.
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I mes de l'ann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dì de la settemana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ona bosinada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mé me 'l vòs imaginà
che la làdra libertà
l'ìva pò d'andà a fenì
con di guài da fa morì.
Èco, adès, èco 'l bèl fén
dèi fanàtich giacobén
che se fìva rispetà
cóme tànti podestà!
Part bandìti, part in prezòn
saràt sö cóme i capòn
a spetà la sóa sentènsa
per fà pò la penitènsa
dèle sóe iniquità;
ve 'l posìves figürà!
Vòster dan, se gh'ì di guài!
imparè, tòch de sonài,
a fà mènt a di birbànt
che fa guèra fìna ai Sant;
imparè a fà i prepotènt
a robà l'òr e l'argènt
a le càze del Signór
e levàghe ànca l'onór;
tòch d'indègn, sènsa pietà,
andè adès a venerà
quèl bèl vòster capitàl
la brìola in sìma al pal.
Andè adès a despoià
le famìglie, e fàve dà
le camìze e i lèt fenìt
paghè adès quèl ch'ì godìt.
Se 'n galéra creparì
vòster dan, ve torni a dì:
se ne sì compasionàt
da nesün l'ì meritàt.
Che n'abiè ànca da finì
tànti e tànti són per dì
con vergógna e confüziòn
tacà scüza a pindolòn
cóme i lard, cóme i salàm
a morì col nóm d'infàm!
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pagg. 168-169
El fioeu strason[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'era 'n òm che 'l gh'iva dù fiói.
E 'l pü gióven de lur el disè al pàder: "Pupà, dème la pursiòn del vòster che me tùca!" e lü el ghe fè le part del sò.
Dòpo pòchi dé, el fiól pü gióven el tudè sö töt e l'andè in luntàn paés, e là el cunsümè töt el sò vivènd da scapestràt.
E dopo che 'l s'avè mangiàt töt, vegnè 'na gran carestìa in quel paés là e lü 'l cuminzè a vìghen de bizögn.
E l'andè e 'l se metè a stà cun en siùr de quel paés che 'l la mandè fóra coi nimài.
E lü l'aràf fina vurìt impienìsse la pànsa cun le giànde che mangiàva i nimài; ma nisön ghe na dìva.
Alùra, turnàt in lü, el disè: "Quànti servitùr in cà de mé pàder i g'ha del pan da trà 'n sö; e mé chì móri de fam.
Tudarò sö e andarò da mé pàder e ghe dirò: Pupò, hò pecàt cóntra 'l siél e in fàcia a vó
Ne sun pö dègn d'èser ciamàt vòster fiól; tegnìme cùme ön di vòster servitùr".
E 'l tudè sö e 'l vegnè da sò pàder. L'era anmò luntàn e 'l pàder la vedè e 'l na sentè cumpasiòn; el ghe curè 'ncóntra el ghe trè i bras al còl e 'l la bazè sö.
E 'l fiól el ghe dizè: "Pupà, hò pecàt cóntra 'l siél e in fàcia a vó; ne sun pö dègn d'èser ciamàt vòster fiól"
Alùra el pàder a 'l dizè ai sò servitùr: "Purtè söbit chì el pö bèl vestìt e vestìl sö, metìghe 'n anèl in dit e de le scàrpe ai pé!
E menè chì el vedèl pö gras, masèl e mangiùm e stùm alégher!
Perché 'ste mé fiól chì l'era mórt e l'è resüsitàt; l'era pèrs e 'l s'è truvàt." E i cuminsè a mamgià alegramént.
El fiól magiùr pó a l'era a fóra, e quand el vegnè e che 'l füdè apróf a càza, el sentè ch'i sunàva e ch'i cantàva.
El ciamè ön di servitùr e 'l ghe dumandè cùsa l'era.
E lü 'l ghe disè: "È rivàt sò fradèl e sò pàder l'ha mazzàt en vitèl gras perché 'l gh'è turnàt anmò san e salf."
E lü l'andè in còlera e 'l vurìva mìga 'ndà 'n cà. E sò pàder el vèns fóra e 'l cuminsè a pregàl.
E lü, rispondènd a sò pàder el ghe dizè: "L'è chì tànti an che ve sèrvi e hò sèmper fat nè pö nè men de quel ch'hì vurìt. Epür ne m'hì mai dat gnànca en cavrèt da gòder cui mé amìch.
Ma malapena che l'è rivàt 'ste vòster fiól, che 'l s'è mangiàt töt cun le dóne de mónd, söbit gh'hì masàt en vitèl gras".
E lü 'l ghe disè: "Té, fiól mé, te sè sèmper chì cun mé, e töt quel che gh'hò mé, l'è ànca tò.
L'era pó ben de giöst d'avìghe göst e de stà alégher perché 'ste tò fradèl chì l'era mórt e l'è resüsitàt; l'era pèrs e 'l s'è truvàt".
B. Biondelli, Saggio sui dialetti galloitalici, pag. 55
Ona novella del Boccasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialett de Cremona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìghi dònca che in di tèmp del prim rè de Cìpri, dópo che Gotifréd de Bügliòn l'ìva fat l'acquìst de la Tèra Sànta, è sücès che 'na gentìl dóna de Guascógna l'éra 'ndàta al Sepùlcher in pelegrinàcc e, turnànda de là, in Cìpri l'è stàda insültàda vilanamènt da di òm balòs. E, duléndosen sènsa nesöna consulasiòn l'ha pensàt d'andàsen a lamentà dal rè. Ma gh'è stat dit da qualchedön che la perdaràf la fadìga, perchè lü l'éra d'üna vìta cuzé fiàca e cuzé da póch che non sulamènt el vendicàva mìga le ingiürie fàte ai àlter, ma de pö el suportàva de gran cuión tüte quèle che i àlter i fìva a lü, in manéra che tüti quéi che gh'ìva quàlche ruzeghìn, i se sfugàva cul fàghe dispèt o vergógna. La dóna, sentènd 'sta ròba, avéndoghe mìga sperànza de pudìse cunsulà del só fastìdi, la s'è fisàda de vulì spónzer la mizéria de quél rè e, andàta pianzènd davànti a lü, la g'ha dit: "El mè siör, mé vègni mìga davànti a lü perchè me spéta vendéta de l'ingiüria che m'è stat fat ma, in compèns de quéla te préghi che te m'insègnet cóme té te sòfret quéle che sènti che i te fa per fà che, imparànd da té, mé póssa supurtà pazientemènt la mia, che 'l Signùr el sa che, se pudèss, vuluntéra te la dunarèss, perchè té te sé cuzé bón da purtàle".
El rè, fin alùra stat lènt e pìgher, cóme se 'l se desedès dal sòn, cominciànd da l'insült fat a 'sta dóna (che l'ha vendicàt aspramènt), l'è diventàt persecütùr riguruzìsim de tüti quéi che d'alùra inànz i cometèss quàlche còza cóntra l'unùr de la sua curùna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 193-194
Dialett de Ormenida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mé dìghi dònca che al témp del prim rè de Cìpro, dópo la conquìsta fàta de Tèra Sànta de Gufréd de Büjón, gh'è sücès che 'na siöra de Guascógna l'è andàda in pelegrinàgg al San Sepùlcher e de là turnànd, quand la füdè arivàda a Cìpro, di balusón i ghe n'ha fat fin che i ha podìd. Lé, che la caragnàva fóra de mód, l'ha pensà d'andà a dà querèla al rè; ma tó che i ghe dis che l'avaràv trat vìa la fadìga, parchè l'éra ànca lü tant maledèt e birbón che, invéce da castigà i àlter, ànca mén el se difendìva de quéle ch'i ghe fìva portà a lü; de manéèa che se gh'éra qualchedön che gh'avèss 'na quàlche ràbia, el se la sfugàva con fàghe di dispét a lü. Lé, a sentì quést, disperàda da pudìs mìga vendicàse, per cunsulàse in quàlche manèra l'ha fissà de spónzel, 'stò rè, in di sò vìzi. E, pianzènd, andàta là davànti a lü, g'ha dit: "Oh, el mè sciör, mé vègni mìga a la tó prezènza parchè mé póssa spetàme la vendéta de quél ch'i m'ha fat a mé ma, in cuntracàmbi de quést, te préghi d'insegnàme cóme te fé té a soportà quéle che sènti ch'i te fa a té per quést che, imparànd mé da té, anca mé póssa con pasiènza soportà el mè dispiazér quàle, 'l Signör el sà, che se podés el metarés voluntèra adòs a té che te sét cosé bràu a purtàl".
El rè, che fin alùra l'éra stat cosé indormènt, cóme ön che se deséda, el scominzè da l'ingiüria ch'i gh'ìva fat a 'sta siöra, a vendicàla cóme se dovìva, e pò el n'ha pö perdunàt ai birbón che dópo de alùra i na fèss qualchedöna còntra l'unùr de la sua curùna.
ibidem, pag. 194
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Angelo PERI. Vocabolario Cremonese-Italian, Cremona, 1847.
- Giorgio ROSSINI. Capitoli di morfologia e sintassi del dialetto cremonese. La Nuova Italia, Firenze: 1975, pp. XVI-212 (LXXXVI)
- Dizionario del dialetto cremonese, Libreria del Convegno, Cremona, 1976.
- Giovanni LONATI. Gazaboi. Poesie in dialetto cremonese. Rist. Cremonabooks, Cremona: 2004.


text:
Elisabetta Canalis
L'Elisabetta Canalis (Sassari, 12 de settember del 1978) l'è ona modella, atris e sobrett italiana.
L'è vegnuda famosa quand che l'è diventada vuna di dò veline de Striscia la Notizia (insemm a la Maddalena Corvaglia) in tra el 1999 e 'l 2002.
La gh'ha 'vuu anca on moment de celebrità foeura de l'Italia quand che, per pù o manch desdott mes (in tra el 2009 e 'l 2011), l'è stada la morosa de l'ator american George Clooney.
In del 2011 l'ha presentaa el Festival de Sanremm insemma al Gianni Morandi e a la Belén Rodriguez.


text:
902
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El calif de Corduva el cunquista l'isula de Maiorca.
- I Irlandes recunquisten dai Nurveges la cità de Düblin (fina al 919).
- El re frances Lüis III el passa da l'Italia a la Pruvenza. El Berengrari del Friul el pò turnà in la penisula.
- A magg, i Arab, cumandaa da l'emir de Tünis Ibrahim II, sbarchen a Trapan, in Sicilia.
- 17 lüj: El Berengrari del Friul el cuntrola Pavia.
- 1 agust: i Arab de l'Ibrahim II cunquisten la cità siciliana de Taurmina, l'ültim sit de l'isula tegnüü in man dai Bizantin.
- 3 setember: l'Ibrahim II el traversa el Stret de Messina e 'l riva in l'Italia cuntinentala.
- 1 utuber: l'Ibrahim II el met sota assedi la cità calabresa de Cusenza. Dopu la sua mort in bataja (avegnüda el 23 del mes) el sò esercit el turna in Sicilia.
- 6 nuvember: El Balduvin II di Fiander el fà cupà l'Erbert de Vermandois, per vendigà la mort del propi fradel Raul.
- 13 december: in la Bataja de Holme, l'Æthelwald del Wessex, leaa di Danes, el ven batüü del cüsin Eduard el Vegg.
Nassid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Eilulf, vescuv de Ast.
- Garibald, vescuv de Nuvara.
- Adelgis II (n. 880), cunt de Piasenza.
- Al-Mu'tadid, calif de Bagdad (n. 857).
- 23 utuber: Ibrahim II de Tünis.
- 16 nuvember: Erbert de Vermandois.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
L'Accorc
"Te n spirit de ecuité yde comprejiun ..."
Le tratat de Paris ê stè n compromis pro les tratatives politich- diplomatiches dla conferënza de pêsc a Paris. Düć trëi i partners che â diretamënter da fà cun la chestiun, chël ô dì la Talia, l’Austria y la mendranza de Südtirol, messâ renunzié a sües ghiranzes mascimales. La Talia â ciafè na sovranité teritoriala limitada, liada ales impormetüdes dl contrat. L’Austria messâ renunzié a sües ghiranzes de reintegraziun dl teritore y ai südtirolesc ne ti gnôl nia conzedü de eserzité le dërt de autodeterminaziun. Aladô dla convinziun di stać che â davagné la Vera, ess le conflit por la mendranza todëscia tla Talia messü ciafè na soluziun, nia te n spostamënt di confins, mo tres le stromënt de na autonomia.
Suradöt la politica estera ingleja - sön chëra che la iniziativa diplomatica de chësc compromis é gnüda a s’al dè - odô le tratat de Paris te n majer constest de na colaboraziun austriaca-taliana y tla idea de na uniun europeica.
Inće sce ara â dorè ćiamò valgamia dî, ćina che an é rovà a na realisaziun dl tratat de Paris, à chësc impò ademplì sües ghiranzes, sides pro la debata de Südtirol dan la ONU tl 1960-1961 y pro la elaboraziun dl Secundo Statut de autonomia dl 1972 ćina ala fin dl conflit, ala “Streitbeilegungserklärung” dl 1992.


text:
Autün
L'autün (otörno o autùno in lumbard uriental; brüma, bruma o brima in ussulan) l'è vüna d'le quator stagión dell'an. Gh'è dü tipi d'autün: quel astronomich e quel meteorologich.
Autün Astronomich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'autün astronomich ind el emisfér bureàl l'inissia el dì dell'equinossi d'autün, el 22 o el 23 setembor, e'l finìss el dì dal solstissi d'invèrn, el 21 o el 22 disembor. Fin a cal mumént chi, la part ilüminàda e le ure de lüs i calun. El 22 o el 23 setembor (in bas al dì dell'equinossi d'autün) i rag dal sul i en drit a l'equatùr e'l circul d'ilüminassión el passa par i poli.
Autün Meteorologich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'autün meteorologich inissia invece el prim dì de setembor e'l finìss el 30 nuembor. Vegn donca cunsiderada cume la stagión che la cumprénd i tri mes de setembor, utubor e nuembor ind el emisfér nord, o quela che la cumprénd i mes de mars, aprìl e mag ind el emisfér süd.


text:
Apartheid
Artéccol in dialètt mudnés
Apartheid ("separaziòun", in d'la léngua afrikaans) l'è la pulética ed segregaziòun rażiêl istituìda d'al guvéren d'i biànch in d'al Sudafrica in d'al dopguêra e armèsta in vigôr fîn al 1990. La paròla "apartheid" l'è stèda usèda in sèins pulétich par la prémma vòlta in d'al 1917 d'al prémm minìster sudafricân Jan Smuts. L'apartheid l'avìva dô manifestaziòun: la separaziòun d'i biànch d'i négher in d'i pòsti abitê da tót e dô (pr'esèimp rispêt a l'ûs d'i mêż póbblich) e l'istituziòun d'i bantustan, i teritòri quèsi indipendèint in d'i quêl di mòndi négher i gh'ân avû d'andêr a vìver. L'apartheid l'è stê aplichê d'al guvéren sudafricân anca a la Namibia, ch'l'era aministrèda d'al Sudafrica fîn al 1990.
L'apartheid l'è stê ciamê cmé crémin internażiunêl da 'na convenziòun d'le Naziòuni Unî, vutèda da l'Assemblea Generèla in d'al 1973 e entrèda in vigôr in d'al 1976 (International Convention on the Suppression and Punishment of the Crime of Apartheid) ed è stê méss da pòch in d'la lésta d'i crémin còunter l'umanitê pr'i quèli la Côrt pnèla internażiunèla la pôl cundanêr.
Indice
L'apartheid in d'al Sudafrica[modifica | mudéfica la surzéia]
I uréggin[modifica | mudéfica la surzéia]
In Sudafrica, mèinter i négher i éren l'80% circa d'i cristiân, i biànch i-s dvidìven in culòni d'uréggin inglês e afrikaner. Gli afrikaner, ch'i éren la magiurèinża d'la gìnta biànca,i éren da sèimper a favôr d'na puléttica razzésta.
Cun i eleziòuni d'al 1924 i sun stèdi fâti in d’al paês i prémm elemèint ed segregaziòun rażiêl. Mo in d'al 1939 Jan Smuts (ex chèp d'al guvéren africân) l'è turnê al putêr e al nazionalìsem afrikaner l'an n'à mia pssû cuntinuêr al sô prugêt pulétich.
In d'im tèimp d'la scánda guêra mundièla un grópp d'i inteletuêli afrikaner influenzèdi d'al nazìsem i ân cumpletê la teorizażiòun d'al prugêt d'l'apartheid. La filosufî d'l'apartheid la dgîva d'vulêr dêr ai vèri grópp etnich la pusibilitê d'condùrr al pròpri svilópp suciêl in armunia cun i propri tradiziòuni. Cmé a-s srèvv vést, sta giustificaziòun chè l'a-n n'éra èter ch’un paravèint pa adfènder 'na pulética razzésta. La vîn crièda 'n'organizażiòun sgréta par prumôver j'interês d'i afrikaner.
L'istituziòun d'l'apartheid[modifica | mudéfica la surzéia]
In d'al 1948 l'apartheid l'à ciapê definitivamèint fórma.
Al léżi prinżipèli ch'i ân méss in pê al sistèma i én stèdi:
- proibiżiòune d'i matrimòni inter-rażièli;
- léż scánd la quèla avêr d'i rapòrt sesuèli cun un cristiân ed raża advérsa dvintèva 'na cùlpa penalmèint perseguìbil;
- léż c'la cmandèva ai cristiân ed argistrèrsi cmé biànch o négher;
- léż c'la dèva al permês ed bandîr tótt le oposiżiòuni ch'i gnìssen etichetèdi d'al guvéren cmé "comunésti" (usèda par mètter fórilêż in d'al 1960 l'African National Congress (ANC), la pió grènda organizażiòun pulética d'i négher, ed stâmp socialésta, ma ménga comunésta);
- léż c'la pruibìva a la gìnta négra d'intrêr in di mòndi "aree urbane";
- léż c'la pruibìva a biànch e négher ed druvêr al stèssi strutûr pùbblich (funtàni, dutôr, etc.);
- léż c'la rindìva dûr pr'i négher l'acês a l'istrużiòun;
- léż c'la sancìva la discriminażiòun rażièla in àmbit lavuratîv;
- léż c'la istituìva i bantustan, 'na sòrta ed "risèrvi" pr'i cristiân négher, numinalmèint indipendèinti ma in realtê sòta al cuntrôl d'al guvéren sudafricân;
- léż c'la privèva d'la cittadinèinża sudafrichèna e d'i dirétt culeghèdi j'abitèinti d'al risèrvi.
In d'al 1956 la pulética di apartheid la fù slunghèda a tótt i żitadèini ed culôr cumprês j'asiàtich. In d'i ân 60 3,5 miliòun ed négher, ciamê Bantù, i én stèdi cażê cun la fòrsa da cà lôr e méss in d'le "homeland of the south". A i négher i furen tôt tótt i dirétt pulétich e civîl. I pssìven frequentêr sôl l'istitużiòn d'i scóli agrécol e cumerżèli. I negoż i dvìve servîr i biànch prémma d'i négher. I dvìven anca avêr d'i pasapòrt speżièli intéren pr'andêr in d'al zòni d'i biànch, péna èser arestèdi o picèdi.
La lòta còunter l'apartheid[modifica | mudéfica la surzéia]
In d'un prémm tèimp sia i négher ch'i biànch, i ân fât d'i prutésti còunter l'apartheid, chi gnìven puntualmèint sofuchèdi cun brutalitê d'la pulizìa afrikaner. In d'al 1960 l'ANC insìma a un grópp d'i sôl négher, al Pan-African Congress of Azania, utiliżò par la prémma vòlta la fòrsa; l'ANC, c'l'avìva 'na sòlida tradiżiòun pacifésta, a-s limitò a i ubietîv stratègich cmé spachêr al żentrèli elêtrich (mutîv d'arêst d'al futûr presidèint Nelson Mandela) ed ètri strutùri, mèinter il Pan-African Congress a-s dedicò al terorìsem.
In d'al 1975, i guvernànti decìser ed fêr rispetêr 'na léż sminghèda da tèimp: tót i fój ufiżièli i dvìven èser scrétti in léngua afrikaans. Sta léż che la-s slungò in tótt al scóli, in d'i quèli di mòndi mìstri e studèint i féser resistèinsa i gnìren butê fóra d'al scóli Sta chè l'éra sôl ónna d'i fiumàni ed léż cmandèdi a-l quèli di mònd négher i-s opunìven par fêr acsè c'al guvéren al caschèss.
Fîn d'l'apartheid[modifica | mudéfica la surzéia]
Cun la liberażiòun ed Nelson Mandela in d'i ân '90 agh fù la fîn d'l'apartheid: i ùltem eleżiòuni i ân vést la schiasèint vitòria d'l'ANC, ch'l'à prumôs 'na nóva costitużiòune totalmèint democràtich c'la guvérna ininterottamèint d'alóra al paês, prémma cun Nelson Mandela. La Truth and Reconciliation Commission ("Cumisiòun per la Veritê e la Riconciliaziòun"), istituìda in d'al 1995, la s'è è occupèda ed catêr testimunièinżi sóvra al violażiòuni d'i dirétt umân e ha cuncês l'amnistî a chi l'à cunfesê spuntaneamèint e totalmèint i crémin fèdi sóvra i órden d'al guvéren. La Comisiòun l'à anca stabilî l'amuntêr d'i risarcimenti ch'il guvéren l'è tgnû a versêr a chi é-l stêato vìtima d'al vec' argîm. Al Sudafrica d'al dòp-apartheid l'à ażûnt nôv léngui africhèni a l'ulandês-afrikaans e a l'inglês, cmé léngui ufiżièli, purtànd al tutêl a óndes. Un èter gést d'al nôuovov guvéren l'è stê l'abatimèint d'l'arsenêl sudafricân. Atualmèint al Sudafrica al gh'à ancòra da lutêr pr'arivêr a la cumpléta ugualitê d'i biànc cun i Bantù.


text:
Pantera
I texàṅ Pantera i èṅ un grup heavy metal americàṅ, mis insém a Arlington in dal 1981 p'r i fradèi Abbott, cgnusû méj cuma Dimebag Darrell (chitàra) e Vinnie Paul (batterìa). Al nóm al daśvèṅ da la sità ad Pantego in dal Tèxas e minga da la bèstia. I s èṅ mulâ in dal 2003. In dla lór caréra i aṅ cambiâ gènar pasànd da 'l heavy di inìsi a 'l trash e groove metal di ùltim tèmp.
Al crìtic muśicàl Jason Birchmeier 'd All Music Guide al i à batśâ cuma "al più grand grup metal di an Nuànta e òṅ di più grand e inuvatìṿ ad sèmpar" mèntar la réda televiśìva VH1 la i à mis al 45° pòst in dla clasìfica di 100 più grand d'l hard rock e al 5° pòst ad quéla di più grand grup heavy metal ad sèmpar.
Biugrafìa
Gl'Inisi (1981-1983)
La prima furmasiòṅ di Pantera l'éra furmàda da i fradèi Abbott (ch'i gh'ìvan mis i bèsi), da 'l basìsta Tommy Bradford, da 'l chitarìsta Terry Glaze (cgnusû anc cuma Terrence Lee) e da 'l cantànt Donnie Hart. La band la tacò sunànd dal cover di Kiss e di Van Halen. In dal 1982 Hart e Bradford però i mòlan al grup: Terry Glaze al sa spòsta a la vóś e al sò pòst al riva Rex Brown a sunàr al bas. I Pantera i s fànan cgnósar anc in di àtar pòst cuma la Louisiana e 'l Oklahoma.
I prim an (1983-1986)
In cal mèntar i Pantera i ìvan tacâ a rigistràr dal canti nóvi, lasànd lè quàśi dal tut ad far dal cover di àtar grup. In dal 1983 a vèṅ fóra al lór prim disc Metal Magic (Metàl Màgic) anc par 'l apòǵ finansiàri ad Jerry Abbott e ad soquànt'atri band ch'i i ìvan tòlt a cór p'r al talènt ch'i ìvan mustrâ. Cal prudót lè 'l ira pîṅ 'd influénsi ad grup quài Kiss, Van Halen e Judas Priest.
Maṅ mâṅ ch'i dvintàvan più famóś, i Pantera i s éran mis a sunàr in gir p'r i Stat Unî cun di cuncèrt cic. In dal 1984 i rigìstran al secónd àlbum Projects in the Jungle (Pugèt in dla giùngla) cun un sòṅ ch'al tgnìva a drē a 'l hair metal americàṅ anc se più dur e péś, cun la vóś ad Glaze ch'la parìva sèmpar da piò quéla ad Rob Halford, al cantànt di Judas Priest. P'r i Pantera a gh'éra anc al prim video in bal p'r al sìngul All Over Tonight.
In d'l Istâ dal 1985, al grup al cgnós al chitarìsta di Keel Marc Ferrari durànt un sò tour in Tèxas. Diamond e Vinny i gh dànan un tape cun soquànti dal canti ch'i arév cumpòst in séguit al tèrs disc I am the night (A sòṅ la nòt). Subìt dòp avér-al scultâ, Ferrari a s fà avànti par dar-ag na maṅ dvintànd sò amìg. Al disc al vèṅ fóra in c'l an lè, sèmpar par la cà discugràfica ad famìja, la Metal Magic Records, cun al sìngul Hot and Heavy.
'L arìṿ ad Phil Anselmo (1986-1989)
In dal 1986 gl'Abbott i decìdan ad cambiàr regìstar e pasàr a 'l thrash metal dòp avér ascultâ di pès da nuànta gnû fóra in c'l an lè cuma Reign in Blood di Slayer e Master of Puppets di Metallica.
Al cantànt Terry Glaze però, da sèmpar cuntràri a chi sòṅ lè parchè a gh piaśìva un stil più clàsic, al n éra minga 'd acòrd e al mòla al grup. Al sò pòst i vènan tòlt prima Matt L'Amour e pò David Peacock ma ninsòṅ di dû 'l éra adàt a cantàr i pès nóṿ.
A la fiṅ a vèṅ catâ quél giùst: Philip "Phil" Anselmo, ex cantànt di Samhain e Razorwhite cun di urìgini itagliàni, pascâ sèmpar in dal Sud di Stat Unî a New Orleans. Chi lò al gh'iva abû n'infànsia dimóndi difìcila: cun un pàdar imbariagòs e ch'al gh'iva un risturànt a Metairie, pò butâ śò da 'l uragàṅ Katrina, a quind'ś an 'l iva dat fóg a la cà di sò genitór sól par far ciapàr un spaj a sò surèla. Scapâ pò da cà, 'l iva decìś ad far dla mùśica in dla vita, al sól quèl ch'al gh'intirisìs.
Cun Anselmo i Pantera i càmbian dal tut pasànd a dal tunalità adàti a 'l sound thrash e groove metal.
Al prim àlbum dla śvòlta a s cata cun Power Metal (Putér dal Metàl, 1988), in dua la nóva furmasiòṅ la s fà védar in pùblic par la prima vòlta. Al disc 'l è prudót anc par Marc Ferrari ch'al sòna pur soquànti parti ad chitàra.
In d'l àlbum a s cata anc al braṅ Proud to be Loud ch'l éra stâ scrit par Ferrari stés p'r èsar mis dèntar in dal disc umònim di Keel dal 1987 ma pò 'l éra stâ mis da na banda.
Power metal al piàś fin da subìt a 'l pùblic e a i crìtic e al pòrta i Pantera al sucès.
Cowboys from Hell (1989-1992)
Dòp la publicasiòṅ ad Power Metal, Dave Mustaine al dmanda a Darrell ad śuntàr-as a i sò Megadeth ma chi lò al diś ad no parchè al n vliva minga dastacàr-as da sò fradèl.
In cal mèntar Mark Ross, manager dl'etichéta discugràfica Atco Records, ch'l iva duciâ al grup in un cuncèrt in Tèxas e 'l éra armàst dimóndi culpî da l'eśibisiòṅ di quàtar, al gh eśibìs un cuntràt par pasàr sèg. I Pantera i èṅ 'd acòrd e acsè i tàcan a lauràr in di studi ad registrasiòṅ ad Pantego. I frut i ś védan al 24 ad Luj dal 1990 quànd i faṅ gnir fóra Cowboys from Hell (Cowboys da 'l Inféran), 'n àlbum ch'al tóca la puśisiòṅ 117 dla Top 200 dla Billboard.
Al disc 'l è cunsiderâ 'l àlbum dla śvòlta par la madurasiòṅ dal stil muśicàl dal grup, cun di pès ch'i vaṅ da 'l heavy metal clàsic (quài Domination, Shattered e The Art of Shredding) cun la vóś puténta, élta e basa ad Philip Anselmo a di àtar ch'i arciàman i sòṅ dal speed/thrash metal an Utànta (Heresy, tant par dir-'n una) cuma a s pól ascultàr in di riff ad chitàra ad Diamond Darrell e in dla casa dópia ad Vinnie Paul.
Cowboys From Hell al gh'à dèntar dimóndi àtar pès dvintâ pò di clàsic dal grup cuma Cemetery Gates, na cansòṅ ad sèt minùt ch'la dascór dla religiòṅ e dla mòrt, Psycho Holiday e la title-track stésa.
P'r al fat che quést chè al sia al prim àlbum par na major (la ATCO la fà part dl'Atlantic Recording), dimóndi i crédan ch'al sia anc al prim àlbum dabòṅ.
Fòrt dal fat ch'al disc 'l iva vindû bèṅ (dòpa sèt an al dventarà ad plàtin in di Stat Unî), i Pantera i tàcan al Cowboys from Hell Tour, sustgnû da grup da spala quài Exodus e Suicidal Tendencies, avénd 'l unór ad sunàr a 'l Monsters Of Rock ch'al s éra tgnû a Mosca in dal 1990 insém a AC/DC e Metallica.
Vulgar Display of Power, Far Beyond Driven (1992-1994)
Al 25 ad Favràr dal 1992 i Pantera i pùblican 'l àlbum Vulgar Display Of Power (Vulgàra Dimustrasiòṅ ad Putér), un tìtul tòlt diretamènt da na fraś dal film dal 1973 L Eśurcìsta quand al prevòstar Damien Karras al dmanda a l'indemugnàda Regan MacNeil ad liberàr-as dal demòni druànd al sò putér malèfic e lì lē la gh rispónd: "that's much too vulgar a display of power".
Al disc al gh'à un stil incóra più tirâ in di cunfrónt ad Cowboys from Hell esénd un eśémpi ad groove metal in tut e par tut e 'l è cunsiderâ da dimóndi di sustenidór dal grup cum al più cumplét ad tut, vindénd più ad dû migliòṅ ad còpi in di sól Stat Unî a tut al 2004. I sìngui fat gnir fóra i èṅ sinc: Mouth for war, Walk, Fucking Hostile, This Love e Hollow e i sò vìddeo i tàcan a giràr anc par MTV.
Al sucès bèl grôs ad vénditi l'à parmìs pò a i Pantera ad tacàr un tour mundiàl rivànd anc in Giapòṅ e a 'l Monsters Of Rock ingléś (in dua i quàtar i aṅ sunâ insém a di pès da nuànta cuma Iron Maiden e Black Sabbath).
Finî al tour i Pantera i tàcan subìt a far dal canti nóvi e al riśultàt 'l è Far Beyond Driven (Purtâ bèṅ da 'd là), disc fat gnir fóra al 15 ad Mars dal 1994 e purtâ a di livèi clamuróś ad vendìti, rivànd anc al prim pòst in dal clasìfichi americàni (29 stmani in dal top 200) e austragliàni. 'L àlbum, che in cupertìna al véd na punta gigànta 'd un tirabusòṅ insfilsàr un tésć ma che a 'l inìsi al gh'iva da ficàr-as dèntar a 'n cûl pigâ a nuànta, al gh'à quàtar sìngui: I'm Broken (numinâ a i Grammy Award cuma Best Metal Performance), 5 Minutes Alone, Becoming e la cover di Black Sabbath fata bèṅ Planet Caravan.
The Great Southern Trendkill e prim prubléma (1994-1996)
Phil Anselmo al taca ad avér di cumpurtamènt strâṅ dòp la publicasiòṅ ad Far Beyond Driven restànd da spés da par lò e separâ da chi àtar e mulànd al tour dal 1995 tut 'd un trat.
La band la próa a dar na spiegasiòṅ dgénd che Phil 'l éra stresâ par via ad tut chi viàś ch'l éra custrét a far par tgnir a drē a gl'impégn ma 'l éra ciàr ch'a gh'éra di prubléma fra lò e al rèst dal grup. Soquànti stmani dòp a ś vèṅ a savér che Anslemo 'l éra finî in dla depresiòṅ parchè 'l éra sòlit imbariagàr-as e drugàr-as.
I Abbott i al manda alóra a far-as curàr e p'r un pōc al ròbi i vaṅ a pòst ma 'l an dòp i prubléma i vènan fóra incóra e a salta fóra che Phil al tōś dl'eruìna.
In cal mèntar, al 19 ad Setémbar dal 1995, al cantànt 'l iva fat gnir fóra un disc da par lò cun un grup suo ciamâ Down e cun al tìtul ad Nola.
Quand tut a lasàva inténdar che la stòria di Pantera la fus finìda lè, al 22 ad Maǵ dal 1996 a vèṅ fóra un disc nóṿ dla band texàna, The Great Southern Trendkill (La Gran Vója 'd Masàr dal Sud), al più rabî e catìṿ ad tut i disc ch'i ìvan fat fin lè, cun Anselmo ch'l iva rigistrâ la vóś da par lò in un studi ad New Orleans luntàṅ da chi àtar. Dimóndi dal canti i dascóran ad 'l uś dla dròga, cuma in dal caś ad Suicide Note (cansòṅ gnuda fóra in dû part), Living Through Me (Hell's Wrath) e dla cgnusùda, par via dal vìddeo, Drag the Waters.
Phil drugâ pódag, un disc dal viṿ e ùltim cd insém (1996-2004)
Al 13 ad Luj dal 1996 Phil Anselmo al vèṅ purtâ in présia a 'l uśdàr parchè 'l iva tòlt dl'eruìna e 'l éra finî in còma n'óra dòp un cuncèrt in Tèxas armanénd sinc minùt cun al cór férum. Da cal mumènt lè in avànti, anc s'l iva prumìs ad tar-gh un taj, Anselmo al taca a śugàr ad tant in tant cun la "pulvrìna biànca", questiunànd-as sèmpar da piò cun la sò muróśa 'd in alóra, Stephanie Opal Weinstein, e cun gl'Abbott ch'i al vlìvan pulî e mis a pòst.
In cal mèntar, par far in manéra ad far gnir fóra quèl, al 29 ad Luj dal 1997 a véd la luś al prim disc dal viṿ dal grup, cun di eśibisiòṅ live d'l an prima. Al tìtul dal cd 'l è Official Live: 101 Proof e al gh'à dèntar dû braṅ nóṿ, Where You Come From e I Can't Hide.
A pasa al tèmp e Anselmo al par sèmpar da piò luntàṅ da i Pantera. In dal 1999 Phil al decìd ad tóras n'atra pàuśa, dòp quéla cun i Down, sunànd la chitàra in dal disc Holocausto de la Morte di Necrophagia, cun al scutmàj 'd "Anton Crowley".
In dal 2000 i Pantera métan da na banda al questiòṅ (anc parchè custrét da i impégn cun la cà discugràfica) e i tórnan insém par rigistràr Reinventing the Steel (Invintàr ad nóṿ 'l aśàl). Al disc al vèṅ fóra al 14 ad Mars diretamènt al quart pòst dla Billboard 200 cun al sìngul Revolution is My Name (numinàta Best Metal Performance a i Grammy Awards dal 2001) a cuciàr-al.
Al grup al partìs anc p'r un tour mundiàl ma in Europa i gh stànan pò pòc par via d'l atintâ d'l 11 ad Setémbar (a s fava fadìga a vulàr da un pòst a c'l àtar).
Turnâ a cà, Anselmo al taca incóra a lauràr da par lò, miténd sù 'n àtar sò grup, i Superjoint Ritual, e faghénd gnir fóra 'n àtar disc cun i Down, Down II: A Bustle in Your Hedgerow in dal 2002.
I Abbott i próan ad aspitàr-al, spirànd ch'al cambìs idéa, ma a n gh'è gnint da far: 'sta vòlta Anselmo al i à pròpria mulâ. In dal 2003 a vèṅ fat un cumunicâ in dua a ś dgiva uficialmènt che la stòria di Pantera la finìva lè.
'L amasamènt ad Dimebag Darrell (2004)
In dal 2003 gl'Abbott i métan sù 'n grup groove metal tut nóṿ, i Damageplan, insém a 'l cantànt Patrick Lachman e a 'l basìsta Bob Zilla.
I quàtar i faṅ pò gnir fóra un disc in dal 2004 ciamâ New Found Power ch'al vénd bèṅ e ch'al gh parmìt ad partìr p'r un gir ad cuncèrt in di Stat Unî.
Durànt al cuncèrt d'l 8 ad Dicémbar dal 2004, in dal club famóś Alrosa Villa ad Columbus, al stés dè d'l umicìdi ad John Lennon, un sustenidór fóra ad tèsta di Pantera al salta sù a 'l impruvìś in sal palc e al taca a sparàr cun la sò rivultèla vèrs Dimebag Darrell, masànd-al. Insém a lì lò, i móran àtar tri óm ch'i éran rivâ lè par jutàr-al. A mór anc 'l asasèṅ p'r i cólp ad sćiòp sparâ da i pulisiòt ch'i éran in sal pòst.
Sabû quél ch'l éra sucès, Phil Anselmo a s fà viṿ incóra, rivànd in Tèxas p'r un ùltim salùt a 'l sò vèć cumpàgn ma ninsòṅ dal grup al al vliva a 'l funeràl, specialmènt la murósa ad Darrell, Rita Haney, ch'la gh'îva dit ch'la gh arév tajâ la tèsta s'al s fus preśentâ da cla banda.
Anselmo al decìd ad rispetàr al vulér dla famìja stand luntàṅ da 'l simitèri al dè dal funeràl.
Par arcurdàr Darrel, 'l ex chitarìsta 'd Ozzy Osbourne, Zakk Wylde al decìd ad dedicàr-ag la sò cansòṅ In this River.
In dal 2005 soquànti rivìsti i dìśan che i Pantera i sarésan drē a turàr incóra insém ma la vóś la vèṅ fata taśér diretamènt par Vinnie Paul.
La stòria di Pantera l'è finìda par sèmpar. A gh'è sól al tèmp par far gnir fóra in dal 2009 un dvd 'd un cuncèrt tgnû in Curèa, Killing in Korea. In Memory of Dimebag p'r arcurdàr al chitarìsta dasfurtunâ e in dal 2010 la racòlta ciamàda 1990-2000: A Decade of Domination.
Furmasiòṅ
Ùltim cumpunènt
- Phil Anselmo (Philip Hansen Anselmo) vóś
- Dimebag Darrell (Darrell Lance Abbott) chitàra
- Rex Brown (Rex Robert Brown) bas
- Vinnie Paul (Vincent Paul Abbott) baterìa
Ex-cumpunènt
- Terry Glaze (Terrence Lee Glaze) vóś
- Donnie Hart vóś
- David Peacock vóś
- Matt L'Amour vóś
Discugrafìa
Album in studi
- 1983 - Metal Magic
- 1984 - Projects in the Jungle
- 1985 - I Am the Night
- 1988 - Power Metal
- 1990 - Cowboys from Hell
- 1992 - Vulgar Display of Power
- 1994 - Far Beyond Driven
- 1996 - The Great Southern Trendkill
- 2000 - Reinventing the Steel
Album dal viṿ
- 1997 - Official Live: 101 Proof
Racòlti
- 2003 - Reinventing Hell: The Best Of Pantera
- 2010 - 1990-2000: A Decade of Domination
Sìngui
- Cowboys from Hell
- Cemetery Gates
- Psycho Holiday
- Mouth for War
- This Love
- Hollow
- Walk
- I'm Broken
- Planet Caravan
- 5 Minutes Alone
- Drag the Waters
- Suicide Note Pt. I
- Floods
- Where You Come From
- Cat Scratch Fever
- Revolution is My Name
- Goddamn Electric
- I'll Cast a Shadow
Videugrafìa
- 1985 - The Hot 'n Heavy Home Video
- 1991 - Cowboys from Hell: The Videos
- 1993 - Vulgar Video
- 1997 - 3: Watch it Go
- 1999 - 3 Vulgar Videos from Hell
Culegamènt estéran
- (EN) Sit uficiàl
- (EN) al vìddeo ad I'm broken in sal Youtube
- (EN) al vìddeo ad Drag The Waters in sal Youtube
- (EN) al vìddeo ad Revolution Is My Name in sal Youtube
- (EN) al vìddeo ad Mouth For War in sal Youtube
- (EN) al vìddeo ad Walk in sal Youtube
- (EN) al vìddeo ad 5 Minutes Alone in sal Youtube
- (EN) al vìddeo ad The badge in sal Youtube da la culóna sunòra dal film Al córuv


text:
Regen (fiöm)
El Regen (en lèngua céca: Řezná) l'è 'n fiöm de la Baviera (Germania), trebötàre sinìster del Danubio. La surtìa del sò ram piö gròs, el Grosser Regen (Regen Grant), la se tróa 'ndèla Sèlva Boéma, endèl teretóre de la Repüblica Ceca, de le bànde de Železná Ruda. Dòpo poch chilòmetri el pàsa 'l cunfì co la Baviera, a Bayerisch Eisenstein.
A Zwiesel el Grosser Regen el se önés al Kleiner Regen (Regen pesèn) e 'nsèma i fùrma 'l Schwarzer Regen (Regen Négher). Chèsto el strèrsa le cità de Regen e Viechtach e pò 'l se önés al Weisser Regen (Regen Bianch) — che 'l nas del Kleiner Arbersee — a Bad Kötzting. De ché 'n aànti 'l fiöm el vé ciamàt Regen.
La àl del Regen la reprezènta la àl principàl de la Forèsta bavaréza; Divèrse i è le cità 'mportànte che gh'è nit sö dré al fiöm, compàgn de Cham e Ratisbona (en todèsch: Regensburg). A Ratisbona, a 325 m. sùra 'l leèl del mar, el Regen el se sböta 'ndèl Danubio.
A cöntà apò a 'l Grosser Regen e 'l Weisser Regen, el Regen l'è lónch en töt 169 chilometri.


text:
Domizian II
El Lucio Domizi Domizian ò mej Domizian II (Lucius Domitius Domitianus in Latin) a l'è staa on comandant roman che 'l s'è nomenaa imperador de l'Imperi di Gali. Inscì l'ha governaa sora la Galia e la Britania cont el nòmm de Ceser Pii Felis (Cæsar Pius Felix) per on brev period intorna al 271, dòpo el Vitorin. L'è ciamaa "Segond" per confondes nò con l'imperador roman Domizian.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La soa vida l'è testimoniada del stòrich bizantin Zòsim, che 'l dis che l'è staa ciapaa e punii de l'imperador roman Aurelian, ma anca de l'Historia Augusta, indove l'è minga regordaa comè usurpator, ma comè on general de l'Aureol che l'aveva vinciuu el Macrian Magior.
On'altra testimonianza a l'è la presenza de duu ghei cont el sò nòmm. Vuna l'è stada trovada in Francia in del 1900 e l'è stada a longh ritegnuda falsa, l'altra inveci in d'on vas insema a alter 5000 danee del period 250-275 in Inghiltera in del 2003.
Se cred che el sò regn el sia duraa domà on quai de dì, e che poeu el sia staa faa foeura de l'Aurelian, fòrsi pròpri per la stòria di danee. Dòpo de lù l'imperador di Gali l'è staa el Tetrich.


text:
Grasse
Grasse (Grassa 'n ucità e 'n italià stòrech) l'è 'na citadìna del sud de la Frància de 51 631 abitàncc sitüàda 'ndèl dipartimènt de le Alpi Marìtime 'ndèla regiù de la Provence-Alpes-Côte d'Azur. L'è séde de sota-prefetüra e capolöch del circondàre (arrondissement) omònim.
L'è 'na stasiù climàtica a mìa tacc chilòmetri de la Costa azzurra e l'è cunsideràda la capitàl mondiàl dei profùmi atività che l'è stàda ambiàda là a Grasse zamò 'ndèl sècol XVI.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Grasse l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kazanlak, Bulgaria
- Ingolstadt, Germania
- Opole, Polònia
- L'Ariana, Tunizìa
- Carrara, Italia
- Murcia, Spàgna
- Marblehead, USA


text:
Piav
El Piav l'è un fiümm del Vènet; al nass dal munt Peralba in dii Alp urientaj, in cumün de Sapada (Belün) e al cumencja a curr cunt una direziun mediameent südòvest; al bagna ul Cadur e al cjapa deent i turent Ansiei e Boite.
Dopu ul paees de Lungarun al va deent in Val Belüna e al bagna la citaa de Belün; un quaj chilometer dopu Felter al va deent in de la pruvincja de Treviis, al gira inver südest e al diventa un fiümm de pianüra. Dopu ca l'a bagnaa la citaa de San Dunaa de Piaaf al sa büta deent in del Maar Adriatich, dopu 220 km de cursa, areent al pòort de Curtelàsc.
El fiümm al drena un basin imbrìfer de 4.130 km².
El Piav al g'a vüü granda impurtanza stòrica in de la Prima guèra mundiaal, quaand a l'è staa ul fruunt de bataja dal nuvember 1917 a l'utuber 1918.


text:
Mugadiss
Mugadiss (Muqdisho in sumàlich, مقديشو in arab, Mogadiscio in talian; Mogadishu in ingles) a l'è la capital de la Sumalia.
A l'è anca la prima cità de la Sumalia per pupulaziun, che l'è stimada in 2.450.000 abitant (2002).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mogadiss a l'è el caplögh de la regiun del Benadir, al süd de la Sumalia, e a l'è un port in sü l'Ucean Indian.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mugadiss a l'è stada propi impurtanta fina al 1200, perchè a l'era el port püssee gross de l'Africa urientala e'l cumerciava cun l'Arabia, l'India e la Cina.
In del 1871 l'ha ucüpada el sültan de Zanzibar, che l'ha pöö dada a l'Italia.
Del 1905 al 1941 a l'è stada la capital de la Sumalia taliana; del 1941 al 1950 l'hann ucüpada i ingles e fina al 1960 a l'è stada anmò la capital de l'A.F.I.S. (Aministraziun taliana de fidücia de la Sumalia), per vegnì pöö la capital de la Sumalia indipendenta.
Del 1991 la gh'è la guera civila.