text:
En tut vivan en Svizra 358’500 milliunaris, l’onn passà ha ì dà in augment da 4,5% ni 15’400 milliunaris dapli. Perquai ranghescha la Svizra en cumparegliaziun internaziunala sin posiziun 7. Quai mussa il 20. rapport da las facultads internaziunalas da l’interpresa da cussegliaziun Capgemini.
Ed ils ritgs da quest mund vegnan adina pli ritgs
Tut ils milliunaris dal mund ensemen possedan numnadamain ina facultad da 58'700 milliardas dollars. Quai munta in plus da 4%.
Per l'emprima giada ha la regiun Asia-Pacific surpassà l'America dal Nord sco regiun la pli ritga.
RR novitads 12:00


c: text/html

text:
Brembila
Brembila l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem, l'se tróa 'n Val Brembila öna lateràl dela Al Brembana.
Ol paìs l' se tróa a 20 km de la sità e a 425 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de Erùr: Còdice sbagliàt016 039 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 20,9 km² e 'na densità de popolasiù de Errore nell'espressione: operatore < inatteso, ab./km²
El cunfìna coi cümü de Berbèn, Blèl, Capisù, Còrna, Gerusa, San Pelegrì, Sant Imbù, Sedrina, Übiàl Clanèss, Dógn.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Brembila l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ratisbona
Ratisbona (Regensburg in tudesch; Rengscburg in bavares; Ratisbonne in frances; Ratisbona anca in italian, spagnö e purtughes; Ratisbon in ingles storich; Castra Regina in latin; Ratyzbona in pulach; Řezno in cech; Rezno in sluvach storich) l'è una cità de la Germania, che la gh'ha anca una famusa università antiga (induve l'ha insegnaa anca el papa Benedet XVI). L'è una cità de 120.000 abitant che la se tröva in del Land de la Baviera. A partì dal 2006 el center storich de la cità l'è staa deciaraa Patrimoni Mundial de l'Ümanità da l'UNESCO.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Pfäffikon (ZH)
Pfäffikon a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret (en todèsch: Bezirk) de Pfäffikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.54 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 10 824 abitant.
El cumün de Pfäffikon al se tröva a una altitüden de 547 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bäretswil, Bauma, Fehraltorf, Hittnau, Russikon, Seegräben, Uster, Wetzikon, Wildberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pfäffikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 811 col nom de faffinchova. In del 965 l'eva menziunaa col nom de haffinchova.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Website of Gemeinde Pfäffikon ZH
- Statistics for Gemeinde Pfäffikon ZH
- Bernhard A. Gubler: Pfäffikon (ZH) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2002-10-21.
- GIS Browser of the canton of Zürich: Pfäffikon


text:
Dapi il 2014 saja Stoffel gia en possess da 3% da las aczias da Galenica. Stoffel è possessur da la «Priora Gruppe», in'interpresa da servetsch d'immobiglias. El declera ch'i saja gia dapi 10 onns sia strategia d'investir retgavs da sias immobiglias en aczias. Uschia guliveschia el ses risico.
Jau sun persvadì da la posiziun sin il martgà ed era da la strategia ed il potenzial da l'avegnir da Galenica.
Cumprà las aczias ha Stoffel dals acziunaris gronds Stefano Pessina e Krohlberg Kravis Roberts. Quels hajan bajegià giu lur participaziun finanziala tar Sprint Investments.
RR novitads 09:00


text:
Al Dialét Miranduléś l'è na varietà dialetàla d'l Emigliàṅ ch'la fà part dal grup linguìstic gal-itàlic. L'è anc, insém a tut chi àtar dialét emigliàṅ, la lìngua dla versiòṅ dla Wikipedia ch'a sî drē a léśar.
Dialét dla pruvìnsa ad Mòdna. Al Miranduléś 'l è in vérd
Pòst in du a s dascór al Miranduléś (in vérd)
Al s dascór in dal sircundàri ad La Miràndla, in dla basa mudnéśa a 'l cunfìṅ cun al Mantṿàṅ.
Tgnénd a mènt cal siggli chè, S=Sugèt, V=Vèrub, O=Ugèt (n=Nóm, p=Prunóm), al Miranduléś 'l è na lìngua ch'la dróa i custrùt chè 'd sóta:
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (dal sugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [Sn]Sp1VOn eśémpi: [Stévan] al magna al pui (itagliàṅ: [Stefano] mangia il pollo)
- cun al prunóm ad sécónd livèl al pòst dal sugèt: [Sp2]Sp1VOn eśémpi: [Lò] al magna al pui (itagliàṅ: [Egli] mangia il pollo)
- cun al prunóm al pòst d'l ugèt: [Sn]Sp1OpV eśémpi: [Stévan] al al magna (itagliàṅ: [Stefano] lo mangia)
- cun i prunóm al pòst dal sugèt e d'l ugèt: [Sp2]Sp1OpV eśémpi: [Lò] al al magna (itagliàṅ: [Egli] lo mangia)
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (d'l ugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [On]Op1VSn eśémpi: [al pui] 'l è magnâ da Stévan (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da Stefano)
- cun al prunóm al pòst dal sugèt: [On]Op1VSp2 eśémpi: [al pui] 'l è magnâ da lò (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da lui)
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (dal sugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: VSp1[Sn]On eśémpi: magna'l [Stévan] al pui? (itagliàṅ: [Stefano] mangia il pollo?)
- cun prunóm al pòst dal sugèt: VSp1[Sp2]On eśémpi: magna'l [lò] al pui? (itagliàṅ: [Egli] mangia il pollo?)
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (d'l ugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [On]V1Op1V2Sn eśémpi: [al pui] è'l magnâ da Stévan? (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da Stefano?)
- cun al prunóm al pòst dal sugèt: [On]V1Op1V2Sp2 eśémpi: [al pui] è'l magnâ da lò? (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da lui?)
N.B. Al paròli fra parénteśi i èṅ facultatìvi.
Al sèt vucàli dal Miranduléś
Al Miranduleś, cuma al dialét fraréś e a difarensa dal mudnéś e dal mantṿàṅ, al dróa al sèt vucàli cumpàgn a 'l Itagliaṅ, faghénd però difarénsa fra curti e lunghi.
- [a] → Śgranfgnàr ([zgraŋ'fɲar] Graffiare) • (['albar] albero) àlbar
- [a:] → Dvintâ ([dviŋ'ta:] Diventato) • ([ma'ɲa:] mangiato) magnâ
- [e] → Védar (['vedar] Vedere) • (['sem] scemo) sém
- [e:] → Vēdar (['ve:dar] Vetro)
- [ɛ] → Uśèl ([u'zɛl] Uccello) • (['beŋ] bene) bèṅ
- [ɛ:] → Fêṅ (['fɛ:ŋ] Fieno)
- [i] → Pist (['pist] Ripieno) • ([iŋ'sem] insieme) insém
- [i:] → Pîṅ (['pi:ŋ] Pieno) • ([siŋ'ti:] sentito) sintî
- [o] → Rója (['roja] Scrofa)
- [o:] → Tṿajōł ([tvfa'jo:ɫ] Tovagliolo) • (['fōg] fuoco) fōg
- [ɔ] → Śnòć (['znɔʧ] Ginocchio) • (['ɔra] ombra) òra
- [ɔ:] → Pôc (['pɔ:k] Poco) •
- [u] → Sangiùt ([saŋ'ʤut] Singhiozzo) • (['ua] uva) ùa
- [u:] → Tgnû (['tɲu:] Tenuto) • ([kɲu'su:] conosciuto) cgnusû
I funéma in blù i gh pōl'n èsar sèmpar anc s'i n gh'àṅ minga 'l asènt in sìma a difarénsa ad quéi in rós. Par quéi in vérd invéci a dipénd da i caś.
Eśèmpi:
- cûl ['ku:l] (culo) → a t incûl [atiŋ'ku:l] (t'inculo) → inculàr [iŋku'lar] (inculare)
- pîṅ ['pi:ŋ] (pieno) → a 'l impinìs [aliɱpi'nis] (lo riempio) → impinìr [iɱpi'nir] (riempire)
Cuma p'r al fraréś pò, al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.
- Mòdna (Modena) → Mudnéś (Modenese)
- Són (Sonno) → Sunèṅ (Sonnellino)
- Dènt (Dente) → Dintéra (Dentiera)
- Bicér (Bicchiere) → Bicirèṅ (Bicchierino)
- Ségn (Segno) → Sgnar (Segnare)
- Bulógna (Bologna) → Bulgnéś (Bolognese)
Al cunsunànti dal Miranduléś i èṅ cumpàgni a quéli d'l itagliàṅ foravìa p'r al fat ch'i n gh'aṅ briśa gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (scriti Z in itagliàṅ) e la fricàda [ʃ] (scrita SCI o SCE in itagliàṅ). Par cónt'r al Miranduléś al gh'à da piò al funéma [ɫ] (dit "dark L" cuma in d'l ingléś Peel [pʰiːɫ]).
- ALÒFUN • Al Miranduléś al tîṅ i funéma alòfun [c] [ɟ] ad [k] [g] cuma in itagliàṅ (i sarésan al C e G duri prima 'd I e E, cuma CHIOSCO e GHIOTTO). Al naśàli [ɱ] / [ŋ] invéci i n èṅ minga sōl di alòfun ad [m] / [n] cuma in itagliàṅ: in Miranduléś a gh'è ['an]=anno ma anc ['aŋ]=hanno, ['pan]=panno ma anc ['paŋ]=pane. Vlénd a gh sarés anc ['paɲ]=panni stesi ch'i sarésan i pan dastéś a 'l Sōl par scar-as.
- S • La S dal Miranduléś la pōl èsar sórda [s] (cuma in sał ['sa:ɫ] → sale) o sunòra [z] (cuma in śal ['zal] → giallo), a 'l inìsi, in mèś o a la fiṅ, sénsa dal règhli cuma in itagliàṅ. Eśèmpi: śéndar=genero, séndra=cenere, Śnar=Gennaio, snar=cenare, insgnàr=insegnare, inśgnàr-as=arrangiarsi, pès=pezzo, pèś=peggio.
- Z • Anc se in Miranduléś gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (ch'i sarésan scriti cun na Z in itagliàṅ) i n gh'èṅ briśa, quést al n vōl minga dir ch'a n sia mia pusìbil catàr pò òṅ tacâ a c'l àtar i funéma t+s (cuma in tsévad, insipido) o d+z (cuma in madśìna, medicina).
- N • Se dòp a gh'è na vucàla, la N l'è sèmpar l'alveulàra latìna [n] → naśàr (fiutare). Se dòp a gh'è na F/V, la N la dvénta la labardentàla [ɱ] → anvlùp (confezione). Se dòp a gh'è n'atra cunsunànta, la N la dvénta velàra [ŋ] → insfilsàr (infilare). Se prima a gh'è na G, la N la dvénta na cunsunànta palatàla [ɲ] → pugn (pugno). La N a fiṅ ad paròla la pōl èsar l'alveulàra latìna [n] → an (anno) o la velàra [ŋ] → aṅ (hanno). In cal caś chè, p'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar un puntèṅ in sima a la N (ṅ) acsè a s capìs méj. Par dir-'n una, “I an scavśâ” (=Gli anni spezzati in itagliàn) 'l è dimóndi difarènt da “I aṅ scavśâ” (=Essi hanno spezzato in itagliàn).
- M • La M la ś lèś sèmpar [m] (lum → lume) ma in fiṅ ad paròla la pōl anc dvintàr la labar-dintàla [ɱ] (mujàṁ → mollica).
- L • Se prima a gh'è na G, la L la dvénta na cunsunànta palatàla [λ] → Sicìglia (Sicilia), in chi àtar caś la ś lèś [l] (laséna → ascella, vìgil → vigile). Soquànti vòlti in fiṅ ad paròla però la L la dvénta na cunsunànta velàra [ɫ] cuma in dla paròla ingléśa PEEL → finàł (finale). In cal caś chè, p'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar na stanga ad travèrs dla L (ł).
- V • La V la s prunùncia [v] (vèć=vecchio, prév=potrebbe) o [vf] (óṿ=uovo, nóṿ=nove/nuovo, viṿ=vivo, néṿ=neve, tṿaja=tovaglia, spurtìṿ=sportivo, Mantṿàṅ=Mantovano) a dipénd da i caś. P'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar un puntèṅ ad sóta a la V (ṿ).
- B [b] → Butér ([bu'ter] Burro) butér
- -CH- [c] → Chiét (['cjet] Calmo) CH prima ad E o I
- -C/-CH [k] → Cuc/Cuch (['kuk] Cuculo) cuc • Rusc/Rusch (['rusk] Spazzatura)
- C [k] → Cgnusû ([kɲu'su:] Conosciuto) cgnusû tut al vòlti che dòp la C a gh'è na létra difarénta da I o E
- -Ć/-C’ [ʧ] → Cuć/Cuc’ (['kuʧ] Spinta) cuć • Musć/Musc’ (['musʧ] Muschio) musć
- CE [ʧ] → Bicér ([bi'ʧer] Bicchiere) bicér
- CI [ʧ] → Àcid (['aʧid] Acido) àcid
- SĆE [ʧ] → Masćèṅ ([mas'ʧeŋ] Maschietto) masćèṅ
- SĆI [ʧ] → Sćiùma (['sʧuma] Schiuma) sćiùma
- D [d] → Dur (['dur] Duro) dur
- F [f] → Fam (['fam] Fame) fam
- -GH- [ɟ] → Ghignóś ([ɟi'ɲoz] Antipatico) GH prima ad I
- -G/-GH [g] → Fōg/Fōgh (['fog] Fuoco) fōg
- G [g] → Gróp (['grop] Nodo) gróp
- -Ǵ/-G’ [ʤ] → Maǵ/Mag’ (['maʤ] Maggio) maǵ
- GE [ʤ] → Gèra (['ʤera] Ghiaia) gèra
- GI [ʤ] → Gir (['ʤir] Giro) gir
- I [j] → Biasàr ([bja'sar] Masticare) Dòp na cunsunànt, prima dna vucàla
- J [j] → Jutàr ([ju'tar] Aiutare) jutàr
- L [l] → Lat (['lat] Latte) lat
- -Ł [ɫ] → Sał (['sa:ɫ] Sale) saɫ
- GLI [λ] → Itàglia ([i'taλa] Italia) Itàglia
- M [m] → Mój (['moj] Bagnato) mój
- -M [m] → Fam (['fam] Fame) fam
- -Ṁ [ɱ] → Mujàṁ ([mu'jaɱ] Mollica)
- NF [ɱ] → Runfàr ([ruɱ'far] Russare)
- NV [ɱ] → Anvàr ([aɱ'var] Nevicare) anvàr
- NC [ŋ] → Incóra ([iŋ'kora] Ancora)
- NG [ŋ] → Ślungàr ([zluŋ'gar] Passare)
- NŚ [ŋ] → Manś (['maŋz] Manzo)
- NS [ŋ] → Insùni ([iŋ'suni] Sogno)
- NT [ŋ] → Mantṿàṅ ([maŋ'tvfaŋ] Mantovano)
- -Ṅ [ŋ] → Paṅ (['paŋ] pane) paṅ
- N [n] → Pan (['pan] panno) pan
- GN [ɲ] → Légn (['leɲ] legno) légn
- P [p] → Póm (['pom] mela) póm
- Q [k] → Quàtar (['kwatar] quattro) quàtar
- R [r] → Ram (['ram] rame/ramo) ram
- R [ɾ] → Miranduléś ([miɾaŋdu'lez] mirandolese) tut al vòlti che la R la s cata in mèś a dū vucàli
- S [s] → Sał (['sa:ɫ] Sale) saɫ
- Ś [z] → Śal (['zal] Giallo) śal
- T [t] → Téǵ (['teʤ] Tetto) téǵ
- U [w] → Guèra (['gwera] Guerra) guèra U àtuna prima ad vucàla
- V [v] → Vól (['vol] Volo) vól
- Ṿ [vf] → Viṿ (['vivf] Vivo)
In dal Miranduléś, cuma in itagliàṅ, i s càtan tri gènar 'd artìcui: determinatìṿ, indeterminatìṿ e partitìṿ ch'i tènan cònt dal gènar (masć e fémna) e dal nùmar (singulàr e pluràl).
'L artìcul determinatìṿ al s dróa, insém a 'l nóm ch'al gh stà davśèṅ, p'r indicàr un quèl ad definî.
- AL gat (m.s.)
- I gat (m.p.)
- LA gata (f.s.)
- AL gati (f.p.)
- ’L àśan (m.s.)
- GL’àśan (m.p.)
- L’aśna (f.s.)
- GL’aśni (f.p.)
In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ, 'l artìcul indeterminatìṿ a s dróa sōl a 'l singulàr. A 'l pòst dal pluràl al và druâ 'l artìcul partitìṿ (di lìbar...) o 'l 'agetìṿ minga definî (soquànt lìbar...).
- UN gat (m.s.)
- NA gata (f.s.)
- ’N àśan (m.s.)
- N’aśna (f.s.)
In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ e in francéś, 'l artìcul partitìṿ a s dróa p'r indicàr na part dal tut (singulàr) o 'n insém minga definî ad ròbi, da dū in sù (pluràl).
- A magn DAL paṅ (m.s.)
- A magn DLA mnèstra (f.s.)
- A véd DI gat (m.p.)
- A véd DAL gati (f.p.)
- A bév D’L òli (m.s.)
- A bév DL’àqua (f.s.)
- A véd DI àśan (m.p.)
- A véd DAGL’aśni (f.p.)
In Miranduléś in gènar 'l agetìṿ al vèṅ sèmpar dòp a 'l nóm a part quél pusesìṿ (al sò gat) e numeràl (i tri gat). I nóm e gl'agetìṿ masć i finìsan da spés par cunsunànt a part soquànt in -I (prèmi, uràri, pòdi). I nóm e gl'agetìṿ fémni invéci i finìsan da spés p'r A (śuntàda in fónd) a part sòquànti paròli minga regulàri (la mòrt). I plurài, anc dal paròli furastéri, i rèstan cumpàgni rispèt a i singulàr, a part i finài L (m.s.) ch'i dvèntan I (un gòl/dū gòi, un vìgil/dū vìgii) e i finài A (f.s.) ch'i dvèntan I (na patàca/dū patàchi).
In Miranduléś gl'agetìṿ dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar) i ś dróan sèmpar insém a gl'avèrub ad puśisiòṅ cuma in francéś.
A difarénsa d'l itagliàṅ, in dua 'l agetìṿ pusesìṿ al dipénd sèmpar dla parsòna, dal gènar e dal nùmar, in Miranduléś a cònta sōl la parsòna, a part al pusesìṿ dal prima e secónda persòna pluràla in dua 'l agetìṿ p'r al fémni al cambia.
'L agetìṿ 'l è da spés cumpagnâ da 'l artìcul (Al mè gat 'l è rós) ma prima di nóm singulàr ad parènt al n gh vōl briśa (Mè pàdar, Tò śéndar, Sò fardèl, I nòstar genitōr, Al vòstri surèli, I lōr anvō).
'L agetìṿ minga definî a s dróa quànd a s dascór ad quèi, ad bèsti o ad parsòni sénsa indicàr-'n al nùmar precìś e al qualità. In Miranduléś al s dróa sèmpar a 'l pluràl a part gnanc un ch'al và sèmpar a 'l sigulàr.
Gl'agetìṿ interugatìṿ i sarvìsan par tacàr na dmanda e in Miranduléś in èṅ dū, che e quànt, druâ sèmpar sénsa artìcul e prima di nóm. I pōlan èsar mis in dmandi dirèti (Che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà? • Che animale tiene Elide in casa?) o minga dirèti (Dì-'m che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà. • Dimmi che animale tiene Elide in casa.). Quànd i agetìṿ ad prima i sarvìsan par furmàr di eslamasiòṅ, i tōśan al nóm 'd agetìṿ eslamatìṿ ma a gh'è da tgnir a mènt che al che interugatìṿ in Miranduléś al dvénta ac.
I prunóm persunài i èṅ chi prunóm ch'i s métan a 'l pòst dla parsòna ch'la dascór, dla parsòna ch'la scólta o dla parsòna, dla bèstia o dal quèl ugèt dla discusiòṅ, sénsa dir-'n al nóm.
I càmbian a secónda dla parsòna, dal gènar e dla funsiòṅ, sugèt o cumplemènt. Qvist chè i gh'àṅ dū fórmi:
- fòrta o tònica;
- débula o àtuna.
Eśèmpi:
- [mè] a pić tè (io picchio te) = [mè] a t pić (io ti picchio)
- [lò] al vistìs lē (lui veste lei) = [lò] al la vistìs (lui la veste)
- [tè] at pètan mè (tu pettini me) = [tè] ta m pètan (tu mi pettini)
- [lē] la s cava śò (lei si sveste) [lit. lei ella si toglie giù]
- [nuàtar] a in magném luntéra (noi ne mangiamo volentieri)
- [lōr] i i cgnósan (essi li conoscono)
In Miranduléś al prunóm ubligatòri a gh vōl sèmpar anc s'al sugèt al gh'è listés (Marco al magna → Marco mangia • al gat ’l è bèl → il gatto è bello) o prima di vérub minga persunài (a piōṿ → piove • a gh'è al Sōl → c'è il Sole • a gh'è da lauràr → bisogna lavorare).
Al prunóm sugèt facultatìṿ (ch'al s pōl mètar prima ad quél ubligatòri) 'l è fat a la stésa manéra dal cumplèment tònic.
La tèrsa parsóna pluràra, a difarénsa d'l itagliàṅ, la n càmbia mia a secónd dal gènar. S'a s vōl réndar ciàr s'al grup ad parsóni i èṅ di masć o dal fémni, a gh'è da métar prima ad lōr:
- chi - s'a s trata ad masć davśèṅ a chi dascór • chi lōr i ...
- lì - s'a s trata ad masć luntàṅ da chi dascór • lì lōr i ...
- che - s'a s trata ad fémni davśèṅ a chi dascór • che lōr i ...
- lé - s'a s trata ad fémni luntàṅ da chi dascór • lé lōr i ...
Dascórs cuntràri par chi atri parsóni pluràli: in itagliàṅ NOI e VOI i n càmbian mai a secónd dal gènar. In Miranduléś invéci a s dróa NUÀTRI e VUÀTRI s'al grup l'è fat sōl ad fémni.
S'a s vōl réndar ciàr al nùmar ad parsóni ch'i fànan part dal grup, a s pōl métar in mèś a i dū prunóm al nùmar ad gint:
- nuàtar tri a dascurém da spés ad dóni;
- vuàtri dū a pasàv dimóndi tèmp da la paruchéra;
- lōr quàtar i èṅ pîṅ ad sćiòcli a i pē.
In Miranduléś i prunóm dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar), a difarénsa d'l itagliàṅ, i èṅ fat in na manéra difarènta da gl'agetìṿ dimustratìṿ ma i dróan listés gl'avèrub ad puśisiòṅ. I ènan dū al manéri ad prununciàr chi punóm lè a 'l inìsi, [kw] o [kv], quésta chè l'è quéla più vècia e l'è drē a dascumparìr dal tut.
Al Miranduléś al dróa nóṿ prepuśisiòṅ cuma 'l itagliàṅ ma, prima dal paròli ch'i tàcan par vucàla, i pōlan patìr l'eliśiòṅ, na ròba ch'la n sucéd briśa in dla léngua ad Dante.
Eśèmpi:
- La surèla ad Jàcum l'è puta (La sorella di Giacomo è nubile)
- Al 15 ’d Agóst a sa stà a cà da lauràr (Il 15 di Agosto si sta a casa da lavorare)
- A vag a Mantṿa a tōr dal sis (Vado a Mantova a prendere del letame liquido)
- Da in du daśvèṅ-al chi lò? (Da dove viene costui?)
- Al becamòrt 'l è in cēśa a mét'r a pòst la casa (Il becchino è in chiesa a sistemare il feretro)
- A végn cun la Cinsia (Vengo con Cinzia)
- At pó cuntàr su nuàtar (Puoi contare su di noi)
- A sòṅ andâ in banca par tiràr via tut i mè bèsi (Sono andato in banca per prelevare tutti i miei soldi)
- P'r avér cuntâ na bala a sòṅ finî in parśòṅ (Per avere raccontato una bugia sono finito in prigione)
- Tra dū an a finìs ad pagàr al mutṿo dla cà (Tra due anni finirò di pagare il mutuo della casa)
- Cuśa sarnìs-at fra 'l óṿ e la balòta? (Cosa scegli fra l'uovo e il tuorlo?)
Nòti:
- Al prepuśisiòṅ tra e fra i èṅ cumpàgni, pròpria cuma in itagliàṅ;
- In Miranduléś, a difarénsa d'l itagliàṅ, p'r indicàr un pòst ch'a gh'è da pasàr par rivàr da n'atra banda, a n s dróa minga la prepuśisiòṅ DA ma PAR, cuma in francéś (A sòṅ gnû dèntar par la fnèstra → Je suis venu par la fenêtre → Sono entrato dalla finestra);
- Stés quèl anc quànd a gh'è da dascrìvar la parsòna ch'la fà patìr n'asiòṅ a 'l sugèt dla fraś, anca chè a gh vōl PAR e minga DA (A m fag purtàr par Stēvan → Mi faccio accompagnare da Stefano).
I vérub in Miranduléś i s cògnugan par parsòna (1ª, 2ª o 3ª) e par nùmar (singulàr o pluràl) dal sugèt, par tèmp (preśènt, pasâ, futùr), par manéra (indicatìṿ, cungiuntìṿ, cundisiunàl, imperatìṿ, infinî, gerùndi e partisìpi) e dal vòlti par gènar (masć o femni) dal sugèt o d'l ugèt. A difarénsa d'l Itagliàṅ, un prunóm persùnal almànc a gh vōl sèmpar (a s pōl śuntàr prima anc al nóm o un secónd prunóm). In dal dmandi, al prunóm 'l è mis dòp dal vérub, cuma in Francéś.
Tri i èṅ al cugnugasiòṅ di vérub (-àr, -ar e -ìr).
I tèmp i pōl'n èsar baś o cumpòst, qvist chè i èṅ fat sù miténd insém al vérub auśiliàri (cugnugâ par parsòna, nùmar e manéra) e pò al partisìpi pasâ dal vérub.
- Al vérub auśiliàri 'l è èsar p'r i vérub minga tranśitìṿ o in dal fórmi pasìvi o riflesìvi;
- Al vérub auśiliàri 'l è avér in di àtar caś (sèmpar quànd al vérub 'l è tranśitìṿ).
Al cungnugasiòṅ di vérub in Miranduléś i èṅ tri:
- -àr → naśàr (it. annusare);
- -ar → nàsar (it. nascere);
- -ìr → finìr (it. finire).
A gh'è pò di vérub ch'i finìsan in -ér: savér (it. sapere), psér (it. potere), vlér (it. volere) e àtar incóra (tōr → prendere) ch'i n èṅ briśa regulàr.
Al gh'à dū tèmp e al n vōl mai al prunóm:
- preśènt;
- pasâ, fat miténd insém 'l infinî preśènt d'l auśiliàri e pò al partisìpi pasâ dal vérub (ÈSAR STÂ a cà sua 'l è un bèl quèl • AVÉR CGNUSÛ la fam al t à insgnâ a star a 'l mónd).
'L infinî al pōl èsar druâ in na manéra sustantivàda par dar un giudìsi in sal vérub (LÈŚAR 'l è bèl) o par dar di órdan ad n far minga quèl (Minga MAGNÀR!).
'L indicatìṿ al s dróa quànd a gh'è da dascórar ad fat e quèi ugetìṿ. Al gh'à tri tèmp baś:
- preśènt, druâ quànt un quèl al sucéd mént'r a s dascór (A magn un póm → Mangio una mela) o anc p'r indicàr un fat da 'd là da vgnir ma prévìst (Fra déś an a vag in pensiòṅ → Fra dieci anni vado in pensione);
- imparfèt, druâ quànd un quèl 'l è bèla sucès in 'd là da 'l tèmp (A magnàva un pèrśag → Mangiavo una pesca);
- futùr, druâ p'r indicàr un fat da 'd là da vgnir, anc sénsa savér quànd (A magnarò na brugna → Mangerò una prugna).
Al Passato remoto d'l Itagliàṅ al n gh'è mia.
Chi tri tèmp baś lè i pōlan pò dar vita a di tèmp cumpòst druànd 'l auśiliàri cugnugâ insém a 'l partisìpi pasâ:
- pasâ pròsim (preśènt+p.p.), druâ quànd un quèl 'l è péna sucès (A-j-ò magnâ na sréśa → Ho mangiato una ciliegia)
- trapasâ pròsim (imparfèt+p.p.), druâ quànd un quèl 'l è sucès da dimóndi tèmp (A iva magnâ na mugnàga → Avevo mangiato un'albicocca)
- futùr anteriōr (futùr+p.p.), druâ p'r indicàr un fat incóra da far ch'al darà vita a 'n àtar quèl (Quànd a 'rò magnâ, a dasparéć → Quando avrò mangiato, sparecchierò, lit. Quando avrò mangiato, sparecchio).
PREŚÈNT (Presente)
A riguàrd dal dmandi a gh'è da far soquànti cunsiderasiòṅ:
- In dal primi parsòni a gh'è da śuntàr na J eufónica fra 'l vérub e 'l prunóm (A), pròpria cum a sucéd in Francéś cun la T dla tèrsa parsòna (Que reste-t-il de nos amours?);
- In dal tèrsi parsòni dal primi dū cugnugasiòṅ i s dróan sōl al raìś di vérub prima di prunóm (AL/LA/I) e minga al deśinénsi;
- La secónda parsòna pluràla la vōl al prunóm ubligatòri V dòp al vérub;
- In di vérub dla 3ª cugnugasiòṅ, la deśinénsa dla tèrsa parsòna pluràla la sa scurta, pasànd da -ìsan a -ìs.
Òcio a 'l difarénsi:
- I vérub dal primi dū parsòni singulàri (eś. A t magn e At magn) i s dìśan sèmpar a la stésa manéra ([at maɲ]) ma i vōlan dir dū quèi difarènt (Ti mangio • Mangi);
- I vérub dal tèrsi parsòni, quànd a s fà na dmanda (eś. Magn-al?, Magn-la? e Magn-i? → [egli] Mangia?, [ella] Mangia? e [essi] Mangiano?), i èṅ cumpagn a i imperatìṿ cun al cumplemènt ugèt śuntâ in fónd (eś. Magn-al!, Magn-la! e Magn-i! → Mangialo!, Mangiala! e Mangiali!). 'L ùnic quèl ch'a càmbia 'l è l'intunasiòṅ.
Dagnóra tut i vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ i èṅ incuatìṿ, a part durmìr, sintìr e soquànt àtar ch'i s cògnugan in na manéra difarénta, cum a s pōl védar in dla tabèla chè 'd sóta.
Cugnugànd i vérub a gh'è sèmpar da tgnir a mènt che in Miranduléś al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.
Par via dal cambi ad vucàla, la fraś "a m piàś inculàr" la pōl vlér dir dū quèi difarènt: "mi piace incollare" (da còla cun la "o" ch'la s arbàsa ad tòṅ parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla) ma anc "mi piace inculare" da cûl cun la "u" lunga ch'la dvènta curta parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla).
I vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ minga incuatìṿ i s cògnugan cuma quéi dla 2ª cugnugasiòṅ.
Chè 'd sōvar a gh'è na lista di vérub minga regulàr più impurtànt.
- Al vérub AVÉR in tabèla 'l è in dla sò fórma 'd auśiliàri. In Miranduléś, p'r avér-al in dla sò fórma ad vérub nurmàl, a gh'è da śuntàr-ag prima 'l avérub GH’ (A gh'ò → Io ho, At gh'à → Tu hai, ...) ch'al sarév al CI d'l Itagliàṅ;
- Al vérub DOVERE d'l Itagliàṅ in Miranduléś a n gh'è minga. A 'l sò pòst a s dróa sèmp'r al vérub AVÉR e pò la prepuśiòṅ DA, cuma in Ingléś (A gh'ò da scapàr via → I have to escape → Devo fuggire);
- Al vérub AMARE d'l Itagliàṅ in Miranduléś a n gh'è minga. A 'l sò pòst a s dróa sèmp'r al vérub VLÉR e pò BÈṄ (A t vój bèṅ → Ti voglio bene → Ti amo);
IMPARFÈT (Imperfetto)
In d'l Imparfèt dla prima parsòna pluràla, in dal dmandi, a n gh vōl mai al prunóm ubligatòri, acsè cum a sucéd ad sòlit par la secónda parsòna pluràla.
FUTÙR (Futuro Semplice)
Al futùr di vérub in Miranduléś al s fà cumpagn a 'l Francéś: a s tōś al vérub AVÉR a 'l preśènt e pò a 'l s śònta a 'l vérub da cugnugàr a 'l infinî.
PASÂ PRÒSIM (Passato Prossimo)
Cuma p'r 'l Itagliàṅ, al pasâ pròsim al descrìv n'asiòṅ ch'la gh'è bèla stada e ch'l'è anc finìda. Al s fà miténd insém al preśènt indicatìṿ dal vérub ÈSAR (in gènar p'r i vérub riflesìṿ o i vérub ad cundisiòṅ o ad muimènt ch'i èṅ minga tranśitìṿ) o AVÉR (ad sòlit p'r i vérub tranśitìṿ) cun al partisìpi pasâ dal vérub in quistiòṅ. Quànd a 'l inìsi a s dróa al vérub ÈSAR e al sugèt l'è na fémna, al partisìpi pasâ al gh'à da tgnir cònt dal gènar e dal nùmar.
I vérub sintagmàtic i èṅ di vérub ch'i èṅ fat sù miténd insém più elemènt, prima un vérub è pò 'n avérub lucatìṿ, dand-ag un valōr difarènt. Chi vérub chè, ch'i sarésan pò i phrasal verb d'l Ingléś e ch'i èṅ druâ dimóndi anc in dal Tedésc, i n s càtan minga facilmènt invéci in dal Léngui rumànśi a part 'l Itagliàṅ e, incóra da piò, in di Dialét Gal-Itàlic cum 'l è pò anc al Miranduléś.
In dla tabèla chè 'd sōvar i s pōlan védar soquànt di vérub sintagmàtic dal Miranduléś, cun la tradusiòṅ in Itagliàṅ. Se anc quàla lè la gh'à dèntar un vérub sintagmàtic, 'l è scrit in blù.
In Miranduléś, a difarénsa d'l Itagliàn, a gh pōl èsar eliśiòṅ dna vucàla sénsa par fòrsa ch'i sìan tacàdi l'una cun cl'atra. A sucéd anc quànd l'ultma sìlaba dna paròla la gh'à dèntar na vucàla sénsa tòṅ e l'è misa in custlét cun na paròla ch'la taca par vucàla.
Eśèmpi:
- La òra → L'òra • La ombra → L'ombra
- Al armàri → 'L armàri • Lo armadio → L'armadio
- Na anma → N'anma • Una anima → un'anima
- Un amìg → 'N amìg • Un amico
- Quìndas an → Quìnd'ś an • Quindici anni
- I s dìsfan in maṅ → I s dìsf'n in maṅ • Si sciolgono in mano
- I vànan a cà → I van'n a cà • Vanno a casa
- I méśdan in bisàca → I méśd'n in bisàca • Rovistano in tasca
- A sòṅ incóra a al uśdàl → A sòṅ incór' a 'l uśdàl • Sono ancora a l'ospedale
- I śgrànfgnan i bèsi ad nascòst → I śgrànfgn'n i bèsi ad nascòst ['zgraŋfɳn i bɛsi] (!) • Si fregano i soldi di nascosto
- I vēdar i èṅ śbragâ → I vēd'r i èṅ śbragâ • I vetri sono rotti
- Se a is savû che la gata e i gatèṅ che i éran in dal ciûś i éran tuo, a n i arév briśa andgâ → S'a is savû ch'la gata e i gatèṅ ch'i ér'n in dal ciûś i éran tuo, a n i arév briśa andgâ • Se avessi saputo che la gatta e i gattini che erano nella stalla erano tuoi, non li avrei annegati
- A al prim tùran la Mattek-Sands la pésca incóra la Vinci → A 'l prim tùran la Mattek-Sands la pésc' incóra la Vinci ['pesk iŋ'kora] • Al primo turno la Mattek-Sands trova ancora la Vinci
L'eliśiòṅ la s cat' anc in di àtar dialét emigliàṅ.
In dal fraśi interugatìvi al sugèt a s mét sèmpar dòp a 'l vèrub. Eśémpi: Diś-al dal cavulàdi? (Dice delle fesserie?, lett. Dice egli delle cavolate?) - Fà'l a mōd? (Si comporta bene?, lett. Fa egli a modo?) - Tîṅ-at al Milan? (Tifi il Milan?, lett. Tieni tu il Milan?) - Sî'v vò ch'a vindî di stras? (Siete voi che vendete degli stracci?/E' lei che vende degli stracci? - in miranduléś a n s dà minga dal "lei" ma dal vò in ségn ad rispèt) - Gh'ò-j-a da dar-'g-i? (Devo darglieli?, lett. C'ho io da dare gli li?) - Gh i ò-j-a da dar-ag? (Devo darglieli?, forma alternativa rispetto alla precedente, lett. Ci li ho io da dare gli?). "J" 'l è un sòṅ eufònic ch'a s dróa prima ad "A" (IO/NOI) in dal fórmi interugatìvi.
Sol in dal mod imperativ al suget a n s met minga. Eśempi: Tin t in a ment ch'at gh'ha da murir! (Ricordati che devi morire!, lett. Tieni ti in mente che tu c'hai da morire!).
Al formi negativi i s fanan mitend N prima dal verb e la parola MINGA dopa al verb. Eśempi: A n voj minga ch'at dascor (non voglio che parli, lett. io non voglio mica che tu parli). Al post ad MINGA a s pol druar anc MIA o BRIŚA (ch'i en i sò sinonim) o di atar averb cun acesioṅ negativa/rafursativa (GNANC, MAI, GNINT, ...).
'L imperativ negativ a s fa mitend MINGA/MIA/BRIŚA e pò al verb. Eśempi: Minga magnar! Briśa durmir! Mia far 'l aśan!
Al miranduleś 'l è uniform a basta in tuta la basa mudneśa ma a gh'è un pò ad varianti:
- I diminutiv i gh'anan la forma IN/INA o EṄ/INA (es. putin/putina - puteṅ/putina)
- 'L articul da druar in di plurai dal paroli feminili 'l è LI/AL (es. li galini/al galini)
- In sert caś, śunta facultativa dal sufis -AṄ in di verb ad la tersa parsona plurala (es. I gh'aṅ ragioṅ/I gh'anaṅ ragioṅ - I pol cambiar/I polaṅ cambiar - I vól sempar tut/I vólaṅ sempar tut). Ma par Esar e Magnar a gh'è na forma sola (eṅ/magnaṅ).
Al cumplemènt ad cumpagnìa 'l è druâ a la manéra latìna, a secónd ch'al faga riferimènt a di prunóm o diretamènt a di nóm ad parsòni (o dal bèsti).
Invéci prima di nóm a ś dróa sèmpar cun ch'l è rivâ a nuàtar dal latìn cum.
Eśèmpi: A vag a 'l mar cun la Cìnsia e a m fag purtàr par Stēvan (Vado al mare con Cinzia e mi faccio portare da Stefano).
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 238
A digh donca che in di temp dal prim re 'd Cipri, dop al cunquist fat dla Tera Santa da Gofredo 'd Buglion, a sucedé che una sgnora 'd Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcr, da dova turnand indree, arivada in Cipri, da suquant birbon la fu vilanament ultragiada. 'D quest chì lee, sensa nissuna cunsulasion dasprandos, la pensé d'andar a ricorar dal re; ma 'gh fu dit da sertun che la pardrev la fadiga par gnent, parchè l'era acsì da poch che non sol al na vendicava brisa i insult fat ai altr, ma che al tolerava vigliacament anch quei ch'i 'gh favan a lù; intant che chiunque gh'aveva un dispiaser al la sfugava col faragh un qualch insult o vergogna a lù. Avend sentii quest la dona, desprada dla vendeta, par cunsularas un poch dla sò noia, la propos da vler dar 'na stucada a la miseria del re; e andada pianzend davanti a lù, la diss: "Al mè sgnor, an vegn minga a la tò presensa par vendeta che m'aspeta dla ingiuria ch'am è staa fat ma, in sudisfasion 'd quela, at pregh ch'at m'insegn cuma 't sofr queli che mì a sent ch'i 't fan, afinché imparand da tì a possa con pasiensa supurtar la mia; la qual, Dio al sa lù, se al psess far, vluntera at la darev, zà che tì at see un sì bon purtador".
Al re, fin alora ch'l'era staa acsì tard e pigr, cumè s'al s'fuss dasdaa dal son, prinsipiand da l'ingiuria fata a 'sta dona, che asprament al vendiché, al dvinté un persecutor grandissim 'd tut quei che contra l'unor dla curona i cumitess qualcosa d'alora in avanti.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 290-291
A dgiva donca ch'ai gioran dal prim re 'd Cipr, dop la cunquista dla Tera Santa da Gufred 'd Buglion, a sussdì ch'na gran sgnora 'd Guascogna, ch'l'era in pelagrinagg, l'andò al Sepolcar 'd Nostar Sgnor, e quand la turnò indree, 'gnuda ch'la fu un'altra volta in Cipr, la fu ufesa ind l'unor da di birichin e da di birbon d'om. E l'era fora 'd liee da la rabia e da la disparasion; dasprada e an savend più ach capel metras, la pinsò ben d'andar a udiensa dal re par diragh pian e fort al sò sentiment e tut quel ch'agh era sussess dree la strada; ma la zent i 'gh diss ch'l'arev butaa viè 'l fiaa e la fadiga, parchè 'l re an fieva giustisia par chil matieri lì, parchè an la fieva gnanch par lù, quand la zent da 'st mond, par sfugaras dil gnol ch'i aviva par la testa i 'gh fieva di afront. 'Sta povra dona, quand la sintì acsì, dasprada e fora 'd liee da la vargogna e da la voja 'd vendicaras, par cunsularas dla sò disgrasia la pinsò d'andar a far arabir un puctin anch al re; e, pianzend cmè un putlet e zigand a la crusiata, la s'agh piantò davanti e la 'gh dsì: "Sacra Curona, re, mì an vien brisa chì da lù parchè a spera rason dla birbunada ch'i m'ha fat, ma a vien solament parchè ch'am faga grasia d'insgnaram (s'l'è vera quel ch'i dis) com lù al fa a supurtar in santa pas i afront e gli ufes che chil canaji i 'gh fan, parchè acsì a prev supurtar mej anch il miè, ch'agh garantiss ch'agh rinunsiarev tant e pò tant vluntiera a lù".
Al re, ch'in tut al temp da 'sta gran ciacarada, e stuf da 'sta mandga 'd ciacarad, com s'al sdassdass in cal mument, al saltò su tut int un colp e al diè subit ordan ch'as vendicass 'sta povra sgnora 'd tut igli ufes ch'i gh'ivan fat, e da cl'ora e quela 'l dvintò al più gran persecutor ad tut quei ch'i 'gh fievan di insult, e al gmitì al servel a partì che an agh vins più voja 'd far i bei umor.
ibidem, pagg. 292-293
A digh donca che ai temp dal prim re 'd Zepri, da cla via che Gufred Buglion l'abé fat la conquista ed Tera Santa, as dia 'l cas ch'una sgnora ed Cuscogna l'andò in pelegrinazz al Sepulcher, e dand ed volta, quand la fo arivada a Zepri, agh fu di bardasson ch'i 'gh fen quel ch'a ne 'v digh. In causa 'd 'sta bruta asion, cla sgnora, avenden poca vuja, agh vins in ament d'andar dal re par denunsiargh al cas, ma agh fu ch'i 'gh diss: "Sgnurina, l'è temp e fiaa strussiaa, parchè cal re l'è un om acsì indolent e bon da niant che in cambi ed far giustisia ai magon di ater, una gran part ed quili ch'i fan a lù al s'li bev cmud un sumari; in 'sta moda, tut quii ch'han dla rogna da gratars i 's la gratan incontr'a lù fasandghen ed tot el fata". Abend santii la sgnora cmud andava la fassenda e 'n abend piò speransa 'd vendicars, per cunsolars in qualch manera 'd cla passion, la 's mess ed tor in zogh cal re di mè cucù e, smergland, essend andada al sò cuspet: "Sgnor" la diss "an son zà chè pr'asptar rason dla rifa ch'i m'han fat. Ojabò! Mi an voj sna che a m'insegnadi cmud a fa a sufrir tut chii brut mustass ch'i 'v fan. As prev dar che, cun la vostra scola, anca mì a psiss cumpurtar el mè desgrassi. Vò al savii, al bon Gesò Lazareno, s'agh li dunaree vluntera, s'a se psess, daspoch ch'al gh'ha csè boni spali".
Al re, ch'infin alora l'era staa un imbambii, un vis 'd ricota, a pars ch'al s'desdass da un'insonia, e prinsipiand da la figura patida da cla sgnora, la qual l'abè tut el sudisfasion pussebli e impussebli, al s'mitè propri a grinta dura con tut i bech e via che, da cal giorn andand inans, i 's fossan azzardaa 'd far del bricunadi incontr'a l'unor dla sò curona.
ibidem, pag. 296-297


text:
Ace of Base
Gl’Ace of Base i èṅ un grup muśicàl pop e eurodance śvedéś ch'l è stâ bòṅ ad véndar da piò ad vint-i-òṅ migliòṅ ad disc da 'l 1993 a 'l 2002, faghénd vgnir fóra sinc àlbum in studi e soquànti racòlti. I èṅ stâ paragunâ da spés a gl'ABBA p'r al paéś d'in du i daśvgnìvan, p'r al sò stîl muśicàł e p'r al fat ch'i éran furmâ da dū óm e da dū dóni.
A 'l inìsi i sò mémbar i éran i tri fradèi Berggren (Jonas, la Jenny e la Linn dita Malin) e da 'l D.J. Ulf Ekberg. Adès la Linn, ch'l'à sèmpar patî di atàc ad pànic, e la Jenny i n faṅ più part dal grup, a 'l sò pòst i s èṅ śuntàdi la Clara Hagman e la Julia Williamson.
Fra i sò pès più cgnusû a 'rcurdém All That She Wants (nùm'r òṅ in dla clasìfica di sìngui in Itàglia, in Germâgna e in dal Régn Unî), The Sign, Beautiful Life, Life Is a Flower (druàda par la reclàm dna marca 'd asurbènt par dóni) e Cruel Summer.
Discugrafìa
Àlbum
- 1993 - Happy Nation (The Sign p'r al marcâ americàṅ)
- 1995 - The Bridge
- 1998 - Flowers (Cruel Summer p'r al marcâ americàṅ)
- 2002 - Da Capo
- 2010 - The Golden Ratio


text:
News
La surans Goffi inant dancà pra i Grand Prix
Nstadì, ai 02 de setëmber fovel sun l program l Grand Prix de Atletica lesiera do che i atlec à paussà ntan l'instà. L Grand Prix ie na sort de capiunat de atletica ulache la se trata de se davanië ponc aldò di resultac che n arjonj. Vëncer vënc l'atleta o atlet che ala fin dla sajon ie stat l plu cumplet, chël uel di che l muessa vester stat bon tla disciplines de sauté (distanzes longes o curtes), vester stat bon de tré sauc (saut aut y saut lonch), ma nce de tré massaries coche l pëis, l disch o la lanza.
L'atletes de Gherdëina, alenedes a Walter Kostner, se á inó batú a n boniscimo livel demustran coche bele ntan duta la sajon de avester al autëza dla concurënza. Ëiles à purtà al'Atletica Gherdëina Raiffeisen doi bedaies d'or, doves d'arjënt y una de bront fajon de bona prestazions nce sce n à messù garejé sota na gran jeta.
Tla categuria dla Sculees A, ie stata Goffi Chiara a zapé trëi iedesc sun l podest, vencian sibes tla garjeda tl smaché la lanza (33,66 m.), che nce tl saut tripl (10,75 m), ma ruvan nce al terzo post tl sauté i 80 m cun rëmes (13,13).
Tla medema categuria ie Jana Tomasini ruveda al 5. post tl smaché l disch y al 8. post tl sauté i 80 metri cun rëmes.
Pra la mutans categuria B ie Goffi Alessia ruveda al 2. post tl saut lonch (4,24 m), ma nce tl smaché l pëis (8,66 m). Ti 60 metri sprint iela da udëi iusta sota l podest al 4. post. Tla medema categuria á nce garejà Windegger Daiane (5.post ti 60 m ; 7. post tl saut lonch), Karbon Alice (cun n bon 4. post tl saut lonch y n 6. post ti 60 m), Ploner Sabrina ( 11.post ti 60 m, 12.post tl smaché l pëis y 15. post tl saut lonch) y Frontull Maria (13.post tl saut lonch y 14.post tl smaché l pëis).
Inant jirala la proscima ena, ai 07 y 08 de setëmber cun i Campionac talians assoluc ulache l se à cualificà doi atlec dl Atletica Gherdëina Raiffeisen, y plu avisa Alexander Demetz y Alex Verginer. De chësta garejedes, che unirà fates a Pescara, fajerons mo na analisa plu avisa che publicheron sun la homepage..
Per l'Atletica Gherdëina Raiffeisen
Stefan Planker
Grand Prix te Gherdëina: Samuel Demetz vënc la garejeda di 2000 m
Nstadì iel unì metù a jì laterza garejeda dl capionat de atletica lesiera Grand Prix Ladurner 2018. I urganisadëures fova chëst’iede l‘Atletica Gherdëina Raiffeisen.
Coche uni ann, iel nce chëst’ann unì metù a jì te Gherdëina na garejeda de atletica lesiera per la categuries A y B di sculeies. La manifestazion ie stata ai 15 de juni, de vënderdi da sëira ulache la partezipazion fova purmpò bëndebo auta sce n pënsa che l fova propi l di ulache la scola finova via. La cundizions per la garejeda fova dldut adatedes cun surëdl ma nia massa ciaut, nce sce cun mpue de vënt de contra pra la garejedes de sauté.
Dal pont de ududa dla prestazion de nosc atlec iel da auzé ora la bona garejeda de Samuel Demetz ti 2000 metri. Samuel ie spezialist tl sauté distanzes plutosc longes y à bele chisc ultimi ani demustrà de vester pra i mieures de Südtirol te si categuria. Nsci iela nce stata a Santa Cristina. Te na garejeda dldut tatica ti iel stat do a si averser che à trat per feter duta la garejeda, canche al autëza di 200 metri dal travert al auzà si ritm ti jan dant al concurënt de Maran y l batan ala fin mpo de truep secunc. Samuel Demetz à nsci vënt cun n tëmp de 6,31,82 dan Rossi Paolo dl AS Meran 6,35,72 y Vianello Leonardo dla SAF Bolzano 7,22,18.
Truep autri podesc‘ ie garatei per l’atletes de Gherdëina. Publicon tlo la prima trëi posizions arjontes.
Da auzé ora iel nce Goffi Alessia che à venciù l saut aut cun na mesura de 1,43, ie ruveda segonda tl smaché l pëis (9,28m do Haller Linda de Passeier che à arjont i 9,60 m.) y terza ti 600 metri cun l tëmp de 1,57,05. Nce Chiara Goffi ie zapeda doi iedesc sun l scialir dl podest, un n iede ruvan segonda ti 80 metri cun rëmes ( 13,30 sec.) y l auter, nce tlo segonda, tl smache la lanza (38,93 m). Par l smaché la lanza à venciù Fischnaller Sarah trajan l record provinziel de categuria cun na mesura de 44,70 metri.
Na gran lauda ti je jita da pert dla Fidal al Atletica Gherdëina Raiffeisen per avëi metù a jì tan apuntin la garejeda. N rengraziamënt ti va a nosc presidënt Siegfried Runggaldier per se avëi cruzià de mëter a jì la garejeda, a duc i ulenteres che à judà ntëurite, a nosc trainadëures che cun pascion nsënia ju nosc atlec y ai atlec y ala atletes nstësc per la boniscima prestazions.
Per l’Atletica Gherdëina Raiffeisen
Stefan Planker
Allessia Goffi vënc la bedai d’or a Persenon y se cualifichea per i campionac talians de categuria
Nstadì, y plu avisa ai 2 y 3 de juni fovel sun l program dl atletica lesiera la garejedes che valova per la l titul provinziel dla proves multiples tla categuria sculees y sculeis B. Coche on bele abù ucajion de scrì plu iedesc, ie l’atletes y i atlec dl’Atletica Gherdëina Raiffeisen bele da truep ani che mëscëida pea pra i mieures dla provinzia y dla region y nce tla sajon 2018 ne n’iela nia autramënter. A Persenon y a Trënt àn propi te chësc ultim fin dl’ena inò demustrà l gran valor y la bona preparazion che dl’Atletica Gherdëina Raiffeisen ie bona de ti dé a si atlec. Defati ie Alessia Goffi stata bona de se fé valëi te tramedoi ucajions: la prima a Persenon ulache la se tratova de se bater per la bedaia d’or y l titul da campiunëssa provinziela cun l mesum de se cualifiché pra i campionac talians, cossa che ti ie garateda defin, a Trënt de se museré pra n meeting, for tla proves multiples cun na partezipazion de bën 79 atletes da duta la region. Mbën, nce tlo iela stata la mieura de dutes demustran cun si prestazions de vester a n livel dastramp aut. Una dla dificulteies dla proves multiples ie propi chëla de vester cumplec coche atlec. Per vester boni muessen demustré capaziteies deferëntes, sibes tl sauté (distanza asvelta y distanzes plu longes) che ti sauc (saut lonch o saut aut) y tl smaché la massaries (vortex, codla o pëis). La soma di ponc che vën cumpedei adum pra uni pestazion fej ora la tlassifica, daviadechël possen nce avëi vel atlet o atleta che nce sce la ie mpue plu dëibla te una o l’autra disciplina, possela purmpò se vëncer la garejedacomplessiva. Pra Alessia Goffi alincontra sautel tl uedl che la se bat te uni disciplina dla proves multiples per la mieura prestazions. Pra i sauc tëniela pea pra la mieures, avisa coche pra l smaché la massaries coche nce pra l sauté.
Tla categuria B iel da fé l triatlon, chël uel dì trëi disciplines che se giamieia juda da iede a iede. A Persenon mé per dì fovel da fé i 60 metri, l saut lonch y smaché l pëis, a Trënt messova l’atletes sauté i 600 metri, fé l saut lonch y smaché l vortex. Tlo à Alessia venciù l saut lonch, ie ruveda segonda ti 60 m sprint y segonda tl smaché l pëis. Ala fin iela ruveda prima cun 1909 ponc. La segonda ie stata Bramazza Federica dla SAF Bolzano cun 1830 ponc. Danter la 10 mieures iel nce al 8. post Karbon Alice cun 1648 ponc.
A Trënt à la portaculëures de Gherdëina Alessia Goffi venciù i 600 metri (tëmp de 1,51,94), l saut lonch (mesura de bën 4,55 metri) y segonda tl vortex (34,39 metri), batuda da si cumpania Jenegger Selina (36,93 metri) che sun 79 atletes ie ruveda complessivamënter al boniscimo 5.post.
Tla tlassifica finela pra la garejeda a Trënt à donca Alessia venciù cun 2100 ponc, dan Merighi Gloriadla Atletica Alto Garda e Ledro (1878 ponc) y Antolini Sara dla Atletica Tione cun 1846 ponc. Jenegger Selina ie ruveda 5. cun 1825 ponc.
Cun chisc resultac se à Alessia cualificà ai campionac talians de proves multiple te si categuria che sarà ai 22 de setëmber a Rimini.
N gran cumplimënt ti va a duta la atletes de Gherdëna che à fat pea y a Walter Kostner che se dà ju cun pascion y lezitënza ti stajan danieura daujin a nosta atletes.
Per l’Atletica Gherdëina Raiffeisen
Stefan Planker
Atletica Gherdëina Raiffeisen: la surans Goffi ie danter la primes tl Grand Prix de atletica lesiera
L Grand Prix 2018, che ie n campionat de atletica lesiera cun plu ancuntedes y garejedes desfrëntes y che se stluj ju d’autonn, à scumencià cun l drë var per la atletes dl Atletica Gherdëina Raiffeisen, dantaldut per la surans Goffi de Urtijëi. Bele pra l prim Grand Prix ai 07 de auril ova la doi surans venciù de ndut 6 bedaies, ruvan uni una trëi iedesc sun l podest. La surans Goffi à nsci arjont tl prim Grand Prix chisc resultac: Alessia ie ruveda 2. sibes tl saut lonch (4,30 m) che tl smaché l pëis (7,92) y terza ti 60 metri sprint; Chiara segonda sibes ti 300 mteri (51,00 secunc) che tl saut aut (1,49) y terza tl smaché l disch (22,57). Chisc resultatc ne n’á iusta nia bastà per zapé sun scialir plu aut dl podest. L scialir plu aut alincontra ti ie garatà a Samuel Demetz pra l sauté i 1000 metri. Samuel ie sautà l km te 1,47 menuc demustran de vester te na bona forma te una dla disciplines che ti plej l plu.
Pra l segondo Grand Prix, che ie unì fat ai 14 de auril, ie inò stat n gran suzes per la atletes de nosta valeda y chëst iede nia mé cun la surans Goffi che bele inò se à lascià udëi cun si biei resultac, ma nce de gra a si cumpanies Selina Jenegger y Alice Karbon. Alessia Goffi ie ruveda prima pra l sauté i 60 metri cun rëmes (10,07 secunc) y segonda tl saut aut cun 1,31 m. Tla medema categuria ie Selina Jenegger stata bona de se davanië la bedaia d’or tl smaché la codla che ie juleda 35,70 m. lonc ti mpermetan de ruvé prima. N autra bedaia, chëla d’arjënt ti ie jita a Chiara Goffi tl smaché l pëis (10,45 m) y una de bront à pudù pië do Alice Karbon ti 60 metri cun rëmes ferman l tëmp a 10,54 secunc.
Inant jirala cun l terzo Grand Prix che unirà metù a jì a Santa Crestina ai 15 de juni.
Alexander y Alex pra l Multistar a Firenze
N autra sodisfazion per i dirigënc y atlec dl Atletica Gherdëina Raiffeisen ie la convocazion di doi atlec de livel naziunel de nosta lia pra l 31. ejm Multistar a Firenze che unirà fat ai 27 y 28 de auril. La se trata de n meeting de decathlon cun na partezipazion internaziunela pra chëla che l tol pert atlec de livel mundiel. Sce dal pont de ududa dl resultat ne saràl per Alexander Demetz y Alex Verginer nia mesum tenì pea, iel da l’autra pert n ucajion de se museré a livel plu aut y udëi tan inant che i ie tla preparazion. L fin de nosc atlec tl 2018 ie chël de fé de de bon resultac pra i campiunac talians assoluc tla proves multiples che unirà fac de setëmber, defati duta la preparazion vën fata sun mesura propi per chël apuntamënt.
Per l’Atletica Gherdëina Raiffeisen
Stefan Planker
Chiara Goffi vënc la bedai d’or a Minca
L tradiziunel meeting indoor Werner von Linde Sport Fest a chël che l’Atletica Gherdëina Raiffeisen fej pea bele da truep ani, y che ie un di apuntamënc plu mpurtanc dan che l mët man la sajon ufiziela per i atlec dl’atletica, ie unì metù a jì chëst’ann n dumënia ai 10 de merz 2018. Nce chëst ann ie nosta lia jita a garejé cun n valgun atlec, 7de ndut, per ruvé ite tl atmosfera dla garejedes y per udëi coche n ie cun la preparazion. Coche feter uni ann, nsci iela nce stata chëst’ann iel unì a s’l dé n resultat mpurtant. Ciara Goffi de Urtijëi ie stata bona de se fé valëi pra duta la concurënza tla categuria dla sculees A, vencian la bedaia d’or tl saut aut. Cun na prestazion de marueia ie Chiara stata bona de ti vester ala concurënza cun na gran cumpëida de atletes che vën coche uni ann dal Bayern, Baden Würtenberg, dal Tirol ma nce da Südtirol y dal Trentin. La mesura arjonta da Goffi ie stata de 1,53. La segonda ie stata Knyrim Jennifer dl Club TV Immenstadt nce ëila cun 1,53, ma cun plu fai,y la bedaia de bront ti ie jita a Radis Sina dl LAG Garmisch Partekirchen cun1,50. La mesura de Chiara ëssa nce fat na gran paruda tla categuria plu auta. La prima trëi di U18 ie dutes cantes cun 1,53 ruvedes sun l podest. Pra la categuria dla sculees A ie la portaculëures de Gherdëina, sce paradlon i resultac a livel Talian, danter la 20 mieures dla Talia y chësc cun relativamënter puech alenamënt. Nsci, do l titul de vizecampion Talian de proves multiples indoor cun Alexander Demetz, ie chëst’ann garatà bele n segondo gran resultat per l’Atletica Gherdëina Raiffeisen. Inant jirala per i atlec y atletes ai 7 d’auril canche scumencerà l Grand Prix, caraterisà da deplu garejedes sot forma de n campionat. A Chiara y a dut l team dl ATletica Gherdëina ti tenions i punies cun la speranza che la ti bute inant ntan duta la sajon.
Per l’Atletica Gherdëina Raiffeisen
Stefan Planker
Alexander Demetz Vize Campion naziunel de atletica lesiera
Ai 27 y 28 de jené fovel sun l program de atletica lesiera i Campiunac Talians indoor de proves multiples tla categuries assolutes. Garejà iel unì tl bel palaz dl Palaindoor de Padova. Pra chisc campiunac se tratela de se davanië l titul naziunel tl eptathlon. Pra uni garejeda che n fej giaten ponc che vela n proporzion ala prestazion sportiva arjonta. Pra l’indoor, ne n fejun 7 de disciplines, canche pra l outdoor ne n’iel 10, l cunesciì decathlon. Garejà vëniel dedite, daviadechël ne possen nia smaché l disch o la lanza y l toma nce demez i 400 metri sprint. Pra l sprint y pra la garejeda cun rëmes vëniel fat i 60 metri mpede i 100 y 110 y l’ultima garejeda ie de 1000 metri mpede i 1500. Per l rest ie la garejedes medemes.
Pra i campiunac talians muessen se cualifiché, chël uel di che n muessa bele avëi arjont n iede ntan de ponc per pudëi fé pea.
Per l’Atletica Gherdëina Raiffeisen se à cualificà Alexander Demetz de Urtijëi che propi dan doi enes ova venciù a Padova n meeting tl eptathlon arjunjan l limit de partezipazion.
Chësc ultim fin dl’ena se tratovela pona dl titul talian y i presuposc‘ per arjonjer n terzo o cuarto post, almanca sun l papier, fova tlo.
Bele pra la prima garejeda, ti 60 metri sprint ie Alexander sautà n mumënt miec che dan doi enes, ruvan cun 7,22 secunc al 8. post. Chësc tëmp ti à valù 806 ponc.
Pra la segonda garejeda, tl saut lonch à Demetz demustrà si gran potenzial vencian la garejeda cun n saut de bën 7,30 metri. Chësta mesura ti à purtà 886 ponc se metan a cë dla tlassifica provisoria.
Tla terza garejeda messovel pona smaché l pëis de 7,26 kg. La mesura arjonta do trëi iedesc che n pudova tre, fova de 11,82, arjunjan 595 ponc. La posizion te chësta garejeda fova la sesta, ma restan danora tla tlassifica assoluta.
Venciù àl nce la cuarta y ultima garejeda dl prim di, tl saut aut. La mesura arjonta ie de 1,98 metri y mé per puech ne n’iel nia sautà sëura i 2,01 ora. Purmpò al stlut ju cun 785 ponc restan do l prim di de garejedes a cë dla tlassifica.
N dumënia fovel da fé trëi garejedes: i 60 metri cun rëmes, l saut cun la stangia (asta) y i 1000 metri.
Nce ti 60 metri cun rëmes iel stat bon de miuré si prestazion i sautan te 8,68. Te chësta disciplina iel ruvà al nono post purmpò ti àla purtà 818 ponc. Te tlassifica provisioria fovel sën al segondo post.
Pra l saut cun la stangia ti àla mpue sciacà, nce sce l se ova dat ju ti alenamënc plutosc intensif te chësta garejeda. Cun feter 30 atlec che fajova pea à la garejeda durà passa trëi ëura y mantenì la cunzentrazion per n tëmp tan lonch ie dastramp rie. La mesura arjonta ie de 4 metri nce sce l potenzial al mumënt ëssa pudù vester de 4,10 - 4,20. La undescejima posizion ti à mpo purtà 617 ponc y l’atlet de Gherdëina ie stat bon de se mantenì tla segonda posizion assoluta.
Pra l’ultima garejeda, ti 1000 metri se tratovela mo dala 9 da sëira, de fé l’ultima fadies y lauré de tatica ti cialan cun un n uedl al atlet che fova al terzo post y cun l’auter a chël che fova al cuarto. Alexander ie stat bon de ti ste dossu a tramedoi averseres per doi terzi dla garejeda, pona a n cer pont se ài destaché de n 15 metri. Cun artenienza y forza de ulentà se à mo l jëunn da Pilat trat su dassënn ti ultimi 50 metri ti ruvan dossù ai doi averseres plu periculëuses perdan, do la rissa dl travert feter degun tëmp sun l terzo y cuarto post de tlassifica. Ala fin fovel ti 1000 metri al 8.post cun l tëmp de 2,49,83, n tëmp che ti à purtà 767 ponc.
Do chësta bela garejeda plëina de emozions fovel ufiziel: Alexander Demetz ie Vize Campion Talian tla categuria di assoluc tla proves multiples indoor.
L Campion talian ie, coche bele l’ann passà Simone Cairoli dl Atletica Lecco cun 5517 ponc, al segondo post y nsci Vize campion talian ie Alexander Demetz Atletica Gherdëina Raiffeisen cun 5274 ponc, y la bedaia de bront ti ie jita a Marco Leone nce ël dl Atletica Lecco cun 5249 ponc.
N gran cumplimënt ti va a Alexander che nes dà for inò de gran sodisfazions y porta n gran inuem ai culëures dl Ateltica Gherdëina Raiffeisen. N rengraziamënt per l bon lëur ti va al alenadëur Walter Kostner, che vën judà dai trainadëures de Lana Karl Schöpf y Hubert Indra, al presidënt Siegfried Runggaldier y al cunsëi dl’Atletica Gherdëina Raiffeisen per coche i sustën duc si atlec.
Per l’Atletica Gherdëina Raiffeisen
Stefan Planker
Bën 5 atlec dl Atletica Gherdëina Raiffeisen pra i campiunac talians de atletica lesiera a Cles tla Val di Non
Chëst ann ie i campionac talians de atletica lesiera per la categuries U16 unìi metui da jì dala provinzia ujina, tl Trentin y plu avisa a Cles tla Val di Non. Pra chësta garejeda se anconta i mieures dla categuria de duta la Talia y perchël iel na ucajion per se museré cun i cumpanies propi a livel naziunel. Per pudëi fé pea pra la garejedes muessen nce vester i mieures dla provinzia te chëla disciplina. I atlec de nosta provinzia che possa garejé vën crì ora dal trainadëur provinziel aldò di resutac arjonc ntan la sajon. L mieur o la mieura de uni garejeda raperjenta depona la provinzia, y garejà vëniel a scuadres.
Na gran sodisfazion à l trainadëur dl Atletica Gherdëina Raiffeisen, Walter Kostner, pudù se to tl mumënt che la lista di cunvuchei ie unida ufizialiseda: bën 5 atlec de Gherdëina fovel da udëi sun lista y sambën duc te disciplines desferëntes. Fat pea a Cles à Martina Falchetti, Hanna Insam, Maria Grazia Candeloro, Chiara Goffi y Samuel Demetz. N numer tan aut de partezipazion de Gherdëina ne n fovel mei stat.
Bele sun la papier savoven nce che l fossa stat dastram rie a se fé valëi, purmpò iel sautà ora vel resultat drët mpurtant. Bele pudëi fé pea ie un di majeri traverc dla sajon per uni atlet, daviadechël ti fajons i cumplimënc a duta la partezipantes y partezipanc nce sce te vel vcajo ie la prestazion stata sota si potenzial.
L mieur resutat dal pont de ududa dl Atletica Gherdëina Raiffeisen ie stat l bon 5. post unì arjont da Martina Falchetti ti 1000 metri. Martina ie sauteda la distanza de 1 km te 3.04.15 menuc. Da auzé ora iel nce l 13. ejm post de Chiara Goffi tl smaché la lanza. Che ie juleda 33,96 metri lonc. N 17. ejm post ti ie garatà a Samuel Demetz ti 2000 metri. I 2 km ie unìi sautei da Samuel te 6,13,47 menuc. L 20 ejm post ti ie jit à a Hanna Insam tl saut aut cun 1,50 m, y l 22. ejm post a Maria Grazia Candeloro tl smaché l disch che ie julà 23,15 metri lonc.
Cun chësta garejeda ie la sajon de atletica lesiera tan che finida via, na sajon che ti à inò purtà de bela sodisfazions ala liadl atletica y ai trainadëures.
Per l’Atletica Gherdëina Raiffeisen
Stefan Planker


text:
Inhalt
Svizra
-
Fatschentas dad ABB Svizra han patì l'emprim mez onn
Las fatschentas dal concern industrial ABB Svizra han patì l'emprim mez onn dal 2015. La svieuta è sa reducida cumpareglià cun la medema perioda da l'onn passà per 3 pertschient sin 1,67 milliardas francs, sco ABB Svizra scriva.
Ed il concern ha nudà il davos mez onn era 7 pertschient damain empustaziuns. Raschuns per la digren èn tenor il concern il ferm franc svizzer e la situaziun difficila sin ils martgads-clav en l'Europa ed en autras regiuns dal mund.
RR novitads 12:00


text:
Damonda da baghegiar
Formulars
Ils suandonts formulars saveis Vus cargar giu directamein cheu ni en il spurtegl virtual sut downloads.
Formulars:
- Annunzia da baghegiar
- Damonda da baghegiar
- Damonda alla polizia da fiug
- Damonda da colligiaziun al provediment d'aua
- Damonda da baghegiar per stabiliments ordeifer la zona da baghegiar
- Damonda agl uffeci da construcziun bassa
- Stabiliments solars annunzia e declaraziun persunala
Links:
- Uffeci per la natira ed igl ambient (Formulars e directivas)
- Dossier d'energia (tenor basegns)
Annunzia da termins:
Projects
Suandonts projects basegnan ina damonda da baghegiar:
- La construcziun da novs edifecis e stabiliments ni per l'engrondaziun d'edifecis e stabiliments existents.
- Midadas egl intern d'edifecis e stabiliments cun consequenza sin igl uorden da gudiment, p.ex. la classificaziun tenor il consum d'aua ni il diember da parcadis, il diever da habitaziuns (habitaziuns primaras e secundaras).
- La sanaziun da tetgs.
- Stabiliments e menaschis da plazzas da campar, cavas da crappa e gera.
- Midadas da terren ordeifer la zona da baghegiar.
- Tuts projects che pretendan ina lubientscha digl uffeci davart il svilup dil territori dil Cantun Grischun.
- Tuts projects che san buca vegnir risguardai sco annunzia da baghegiar.
- Stabiliments d'avertura
Documentaziun per la damonda da baghegiar:
- Plan da situaziun 1:500
- Plans da scadina alzada en proporziun cun indicar la grossezia dallas preits (mirs), igl intent dallas stanzas, las mesiras da finiastras, escha, scalas il material e la mesira dils indrezs per far fiug
- Ils plans el tagl vertical
- Ils plans da fatschada en proporziun
- Ils plans da project per lavurs vid il contuorn cun las modificaziuns da terren, mirs da sustegn, seivs, etc.
- Ina cuorta descripziun da construcziun cun indicar igl intent, l'execuziun ed il parcadi
- La calculaziun detagliada dalla cefra d'utilisaziun e dils parcadis
- L'indicaziun approximativa dils cuosts da baghegiar
- Ils documents per cundrezs suttamess alla polizia da fiug
- Ils documents per la protecziun civila
- Mussament d'energia (era mo per parts da baghetgs)
- La decisiun preliminara dall'assicuranza da baghetgs per baghetgs en la zona da prighel
- La declaronza davart la reutilisaziun dils rufids da baghetgs; cun concept da recicladi
retschercas en connex cun materias nuscheivlas
- Ils mussaments d'immissiun per stabiliments enteifer il cataster d'immissiuns ni cun atgna producziun da canera
- Ils mussaments per lubientschas da scavament e sondaziuns per aua sutterrana e pumpas da calira
- Eventualas cunvegnientschas cun convischins ed impurtaziuns el cudisch funsil
- Declaronza davart igl intent da habitar (initiativa davart habitaziuns secundaras)
Quella gliesta ei exemplara. Tenor project basegna ei mo ina part dils documents numnai. Tier edifecis e stabiliments ordeifer la zona da baghegiar, sper vias cantunalas, spel trasse dallas viafiers e per menaschis da lavur e mistregn (incl. ustrias) sco era per baghetgs enteifer la zona forestala basegna ei lubientschas supplementaras. En cass da damondas dat igl uffeci da baghegiar bugen sclariment.


text:
Loc. 1
Strada de la Vena.
Strada de la Vena, Picolin y la vedla fujina dl vësco a Alfur - Picolin é ponü ite danter la strada vedla dla Val Badia y la "Strada da la Vena" (tru dl fer che portâ dales mineores Fursil/Col de Santa Lizia tla Val Badia), ći che é stè por plü secui tl tert dla Eté Mesana de gran importanza. Deplü frabicać storics y la capela de Sant Antone é testemoni dla strategia dl post por la Dlijia y i nobli. Dantadöt la Ćiasa dl Maier sciöche sënta dla aministraziun dla fujina dl vësco ia Alfur y la vila d’Alfur instëssa dess gnì tutes en conscideraziun. En ur dla strada dla Val Badia, söla trassa danter la Ćiasa dl Maier y Alfur, él gnü fat sö dan zacotan d’agn la staziun a val dla cabinovia "Piz de Plaies".


text:
La redacziun ed ils utilisaders registrads s'obligheschan en buna fai da resguardar cumplainamain ils dretgs d'autur sco quai ch'els vegnan descrits en las Cundiziuns generalas.
Sche Vus essas tuttina da l'avis che Vossa ovra protegida dal dretg d'autur u che cuntegns che As concernan sajan vegnids publitgads senza Vossa lubientscha sin la plattafurma, pudais Vus trametter in avis da violaziun. Verifitgai dentant avant che trametter l'avis che quels cuntegns na sajan betg vegnids lubids da terzs, protegids da Fair Use, Fair Dealing u d'ina excepziun sumeglianta dal dretg d'autur. Resguardai per plaschair ch'ina tala dumonda po vegnir inoltrada sulettamain dal titular dal dretg d'autur u d'in agent autorisà d'agir en num dal titular.
La moda la pli simpla e svelta per infurmar nossaistorgia.ch davart la violaziun supponida è via e-mail a la suandanta adressa: info@nossaistorgia.ch.
La redacziun s'oblighescha da respunder a l'avis retschavì via e-mail entaifer 48 uras da lavur.


text:
Ils daners duajan tranter auter vegnir duvrads per il program da nutriment da l’ONU e per l'agid da fugitivs da l’ONU, la UNHCR. Quellas mesiras han tenor la chanceliera tudestga Angela Merkel ina buna raschun:
Pli fitg ch’ins cumbattia las raschuns per la fugia, e pli pauc che persunas sajan sfurzadas da bandunar lur patria. Era saja da communitgar a persunas che fugian be ord raschuns economicas, ch’els n’hajan nagina raschun per protecziun e nagina perspectiva.
Malgrà che las decisiuns na schlian betg la crisa, tutgian ellas tar ils numerus pass necessaris, da ditg Merkel.
Crear «hotspots» per reparter ils fugitivs
Era han ils presidents decis da crear en l’Italia ed en la Grezia enfin november centers da registraziun - uschenumnads hotspots - nua che 160'000 fugitivs pon vegnir repartids sin ils stadis commembers.
RR novitads 06:00


text:
Dapi ch'il futur preisdent american Donald Trump aveva telefonà als 3 da december cun la presidenta dal Taiwan, Tsai Ing Wen, n'èn las relaziuns tranter el e la China betg pli las meglras. Uss survegnan questas nov pavel.
Ina guerra commerziala donnegiass ils Stadis Unids e la China
La China spera ch’i na dettia nagina guerra commerziala cun ils Stadis Unids sut presidi da Donald Trump. Quai ha declerà il viceminister da finanzas chinais ad ina conferenza d’economia. Omadus stadis patissan dad ina tala guerra.
Il futur president dals Stadis Unids, Donald Trump, aveva annunzià d’introducir dazis d’import per products chinais. Plinavant fa el responsabel la China da manipular las devisas.
La China confiszescha ina drona da perscrutaziun americana
La China ha confiscà en la part internaziunala da la Mar Sidchinaisa ina drona da perscrutaziun sutmarina dals Stadis Unids. Quai ha rapportà l’emettur CNN sa referind a circuls militars.
Tenor CNN era ina bartga da perscrutaziun da la marina americana, la USNS Bowditch, per prender a bord ina da sias dronas da perscrutaziun, ch’ina bartga da guerra chinaisa è arrivada sin il lieu. Ils Chinais hajan pestgà la drona americana or da la mar ed han prendì ella cun sai.
Il futur president american ha gia crititgà l’acziun via Twitter: La China haja «engulà» la drona or da l’aua internaziunala e prendì ella en in «maiudì» en China:
Las quaidas territorialas da la China en la Mar Sidchinaisa procuran gia dapi decenis per in conflict en regiun. Uschia pretenda la China radund 80% dal mar sco territori chinais.
RR novitads 17:00


text:
Sper la Hamilton n’haja quai il mument betg ulteriurs interessent. Il chantun saja uss londervi dad tschertgar interpresas che surpiglian ils dretgs da construcziun dal chantun. Il chantun haja giu tschertas offertas ord l’economia regiunala u communala ma el haja stuì refusar quellas, ha ditg il parsura dal departament d’economia publica e fatgs socials Jon Domenic Parolini. Quai surtut perquai che la lescha da promoziun da la economia dat avant ch’il chantun sto dar ils dretgs da bajegiar sulet a firmas da la branscha d’export.
Chantun Sulet firmas d’export per l’areal da Vial/Tuleu a Domat
Cun gronda maioritad ha il suveran da Domat decidi da midar l’areal da l’anteriur resgia gronda en ina zona d’industria. Suenter bunamain 5 onns vegn uschia puspè vita sin quest areal. Cler èsi ch’ina interpresa vegn a bajegiar sin l’areal. La Hamilton da Panaduz.


text:
02 01
Ol dé 2 de zenér l'è 'l 2 dé de l'an del calendare gregorià; manca 364 (365 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 2 de zenér al è ul dí da pòost 2 dal an dal calendari gregurian; i manca 364 (365 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1902 - Barcelona: sa al püblega ul primm nümar dal setmanari "Cu-Cut", ch'al passarà a la Stòria paj "fets dal Cu-Cut".
1492 - Granada (Andalusia): l'ucüpazziun da la citaa par i trupp Castejann la ponn fin a la cunchista dal regn da Granada.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1920 Isaac Asimov
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1997 - Pineda da Mar (ul Maresme): Joan Coromines, linguista Catalan.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dus manaders dal moviment d'independenza catalan èn vegnids arrestads. Quai ha decidì ina derschadra da la curt constituziunala a Madrid. Quella è responsabla per la persecuziun da grevs delicts. Cunter ils dus umens vegn investigà pervi da cumportament revoluziunar. Omadus umens èn a la testa da duas organisaziuns ch'èn s'engaschadas per l'independenza da la Catalugna ed èn stadas participadas a la planisaziun dal referendum dal prim d'october. Fin che las investigaziuns èn a fin ston els restar en fermanza.
La regenza regiunala catalana ha crititgà la decisiun. Ils dus manaders sajan praschuniers politics, ha ditg il schef da la regenza catalana, Carles Puigdemont. Els hajan sulettamain appellà a protestas paschaivlas.
RR novitads 10:00


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Chalandamarz
Descripziun
En rumantsch signifitga «chalandamarz» l'emprim di dal mais da mars. Quest di vegn l'enviern stgatschà cun la canera da stgellas ed i vegn festivà il cumenzament damanaivelda la primavaira. Quest usit che vegn preschentà en l’enconuschent cudesch d'uffants «Uorsin» da Selina Chönz e dad Alois Carigiet vegn pratitgà en Engiadina, en la Val Müstair, en la Bregaglia, en il Puschlav, en la Val Mesauc, en il Surses ed en la Val d'Alvra. El sa differenziescha da vitg a vitg. Scolarinas e scolarins en chamischas da pur, cun chapitschas da barlocca e cun costums van la damaun marvegl cun stgellas e cun giaischlas enturn ils bigls, da chasa a chasa, chantond chanzuns da Chalandamarz. Els rimnan vivondas e daners per il past cuminaivel e per il viadi da scola. En tscherts vitgs (sco per exempel a Zuoz u a Samedan) sa participeschan tradiziunalmain mo ils mats al cortegi. A Zuoz exerciteschan els il schluppentar cun la giaischla gia a partir dal 1. da favrer. Duas dumengias avant la festa vegn exercità il cortegi en la «Prova da Chalandamarz». Al Chalandamarz van ils mats sco «pasters» e sco «vatgas» cun stgellas tras il vitg. Las mattas preparan la tschaina ed il bal che ha lieu suenter la tschaina. A Scuol datti ultra dal cortegi la concurrenza da schluppentar cun la giaischla. Il Chalandamarz da Ftan sumeglia plitgunsch in cortegi da tschaiver. Ils mats èn costumads e dattan schlops a las mattas cun vaschias da portg sufladas si. A Puschlav ed en la Val Mesauc vegn ars in pop da naiv sco simbol da l'enviern.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Chalandamarz en il Grischun © RTR, 1.3.2001
Chalandamarz a Ftan © RTR, 3.3.2007
Chalandamarz a Guarda © RTR, 1.3.1995
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Albert Bärtsch: Schweizer Feste und Bräuche. Wädenswil, 2009
Werner Catrina: Ein Frühlingsfest im Tiefschnee. In: Feste im Alpenraum. Zürich, 1997
Chalandamarz. In: Dicziunari Rumantsch Grischun. Ed. Società retorumantscha. Chur, 1939-
Gion Gaudenz: Chalandamarz in Engiadin'Ota. In: Das Jahr der Schweiz in Fest und Brauch. Zürich, 1981
Fadrina Hofmann: Der Chalandamarz-Held ist männlich und Peitschenknaller. In: Südostschweiz, 2.3.2010
Riccardo Tognina: Puschlaver Volksbräuche und Dorffeste. In: Terra Grischuna no. 5, 1965
Riccardo Tognina: Volksleben und Volksbräuche im Puschlav. In: Terra Grischuna no. 6, 1979
Cla Schur: Chalandamarz in Ftan, anders als Schellenursli. In: Bündner Woche, 27.2.2013
Coro della Radiotelevisone della Svizzera italiana: Chalandamarz, chaland'avrigl. In: Schweizer Chormusik, Volume 2 (Compact Disc). Zürich (Musikverlag Pan), 1994
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha: Chalandamarz. In: Der klingende Jahreskreis (Compact Disc). Ed. Brigitte Bachmann-Geiser. Oberhofen am Thunersee (Zytglogge-Verlag), 2013
- Dossier
- Chalandamarz
descripziun detagliada Ultima modificaziun: 13.07.2018
Dimensiun: 391 kb
Tip: PDF
- Chalandamarz


text:
Per Vögele èsi stà l’emprima victoria sin la tura dapi l’avrigl. Lura ha ella cuntanschì a Lugano il mezfinal. En la proxima runda frunta ella forsa sin sia cumpatriota Jill Teichmann che dat en l'emprima runda cunter la Taiwanaisa Hsieh Su-Wei che ha gudagnà la dumengia il turnier da Hiroshima.
Out per Bencic
Per Belinda Bencic è il turnier da Tokio a fin suenter l’emprima runda. La Svizra ha pers cunter la Spagnola Garbiñe Muguruza en dus sets cun 2:6 e 4:6. Bencic ha en spezial gì problems cun ses agen service.
RR novitads 10:00


text:
Lungubard
I Longobarcc (Langobardi in latín, Langbärte in germanich antìch) i era 'n pòpol germanich che per divèrsi sècoi el s'è spostàt come 'n pòpol nòmade e 'ndèl cors de le sò migrasiù el s'è spostàt de le valàde del fiüm Elba 'nfina a la penìzola italiàna. Del 568, guidàcc del sò re Albuì, i s'è stabilìcc 'n Italia, endoche i g'ha fondàt en régn indipendènt, che pò 'l s'è slargàt fò 'nfìna a ocupàla quàze tota. El Regn Longobart l'è pò stat cunquistàt de Carlo Magn (endèl 774) che 'l g'ha ciapàt isé 'l tìtol de Re dei Franchi e dei Longobàrcc, e piö tàrde el sò teretóre l'è nit a fà part del imper carolìngio.
Cuntegnüü
Urìgin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Longobàrcc i ìa cunusìcc dei Romàni zamò 'n época antìca: endel'an 98 dòpo del Signùr, el stòrich Tàcito el i a lüminàa zabèlia endèna sò òpera söi Germani, "Germania", ma i restarà amò per dei sècoi endel'ómbra e la sò stória amò 'ndèl sècol V l'ìa mal cunusìda. El pòpol dei Longobàrcc el partècipa mìa a le 'nvaziù e a le migrasiù barbàriche dei sècoi IV e V.
La sò tradisiù oràl tàrda (l’"Origo Gentis Langobardorum") la descrìf come i Longobàrcc i g'hape lasàt la Scandinàvia, sóta la guìda de du càpi fredèi, Ibor et Agio, e come i se sàpe stabilìcc endel'Europa centràla. La dà 'na spiegasiù de l'etimulugìa del sò nòm, cioè i «Longhe-Bàrbe»: chèsto nòm el sarès stat dat de Odino a la tribù picinìna dei Winilli (che völ dì «Gueriéri»), dòpo che le fómne de chèsta tribù le s'ìa taiàde i caèi e le i ìa dopràcc per fas sö de le bàrbe postése; el trüch, sügerìt de Freia, el gh'ìa l'obietìf de fà somèa l'ezèrcit dei Longobàrcc piö nömerùs endèn momènt che i éra envadìcc dei Vàndali, piö nömerùs de lur. I Longobàrcc i se cunsideràa i preferìcc de Odino.
L'òpera la g'ha per modèl la stória de la migrasiù dei Goti (discriìda del stòrich Giordàno) e fórse apò de la stória de la migrasiù dei Angli, dei Juti e dei Sàssoni vers l'ìzola de Bretàgna riportàda endèla "Crònaca anglo-sàsone". Adognimòdo, el caràter mitològich de la tradisiù longobàrda la òbliga a cunsiderà l'ipòtezi de l'urìgin scandìnava e l'etimulugìa prupunìda con circuspesiù.
Migrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl prim sècol dòpo del Signur, i Longobàrcc i s'ìa stansiàcc dré al córs süperiùr de l'Elba 'ndóche i s'è confrontàcc co l'Imperdùr Romàno Tibério. El sècol dòpo, i s'ìa spostàcc söl córs medià del Danùbio e 'ndèl an 167, i è prezèncc en Panònia 'ndóche i rèsta per divèrsi sècoi. Envèrs la fì del sècol V, i oté 'n chèsta regiù en tratàt de l'imperadùr Giüstinià, che 'l i a 'nquàdra come foederati de Róma. Divèrsi gueriér longobàrcc i sèrf a pàrter de l'an 551 come mersenàre endèla penìzola italiana cutra i Ostrogòti.
'Na ólta riàcc en Panònia, i atàca 'l régn dei Éruli 'nvèrs el 505 e dòpo i òcupa la pruvìncia romàna de Panònia Prìma (fórse entùren al 527) e dòpo la Panònia Segónda a pàrter del 547. I lìga aleànsa 'nsèma ai Avar, en pòpol de le stèpe öltem riàt endèla regiù. I bat i Gèpidi che i gh'ìa 'n mìra de slargà fò i cunfi del sò régn (presapóch 567). 'Na part dei Gepidi i se önés ai Longobàrcc e i se möf ensèma vèrs l'Itàlia endóche i consèrva per en pó de tép le sò légi. A cumincià de le metà del sècol VI, par che sèrte Longobàrcc i se convertése al Critianézem e al stès tép, i vé tocàcc del arianìsmo (fórse 'nflöensàcc dei Ostrogoti?). En ògna càzo, la gran magiurànsa dei Longobàrcc l'è amò pagàna.
A stà a chèl che le cönta le fóncc, el sò rè Albuì el fà 'n acòrdo col khagan dei avàr: per duzènt agn, i Longobàrcc i pöl turnà 'n Panònia e ìga amò 'l sò teretóre. Il Longobàrcc isé, compagnàcc dei Gépidi, ma apò a de bànde de Sàsoni, Eruli e apò dei Avari[1]., i se mèt alùra en màrcia per l'Itàlia endóche la destrüsiù del regn de Teudorìch la gh'ìa creàt en vöt de potére: quàze 25 agn de guère entra i Bizantì e i Ostrogoti le gh'ìa portàt l'Itàlia 'n ruìna e la recunquìsta de Giüstinià la s'è demustràda fiàca.
Invaziù de l'Itàlia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jörg Jarnut, e 'nsèma a lü 'na bùna part dei autùr, i stéma che la cunsistènsa 'n nömer dei pòpoi en migrasiù 'ntra sènto e i sentosinquantamìla 'ntra gueriér, fómne e mìa-combatèncc[2]; ma gh'è mìa l'acórde generàl söl nömer[3].
La rezistènsa dei bizantì l'è stàda fiàca; i mutìf de chèsta rezistènsa dèbola l'è amò ogèt de discusiù 'ntra i stòrich[4]. A chèl'época là la cunsistènsa nömèrica de la popolasiù l'ìa al mìnim stòrich , dòpo le destrüsiù de la guèra gòtica[4]; en piö i Bizantì, che dòpo la réza de Teia, l'öltem dei rè Ostrogoti, i gh'ìa ritiràt le fórse piö bùne e i comandàncc piö brài[4] de l'Itàlia perchè i éra 'mpegnàcc al stès tép apò a cutra i Avari e i Persià, i s'è difindìcc apéna 'ndèle cità grànde e furtificàde[2]. I Ostrogoti che gh'ìa restàt en Italia se pènsa che i g'hape mìa upunìt 'na gran rezistensa, perché i vidìa 'ndei Longobàrcc dei Germani compàgn de lur.[4]
La prìma cità a éser ciapàda de Albuì l'è stàda Cividale del Friuli (alùra "Forum Iulii"); e pò dòpo giöna dré a l'ótra i g'ha cunquistàt Aquileia, Vicènsa, Verùna e quase töte le ótre cità de l'Italia nordorientala[5].
Endèl setèmber del 569 i Longobàrcc i s'è 'mpadrunìcc de Milà e Lucca e 'ndel 572, dopo de tré agn de asédio, i g'ha ciapàt apò a Pavia; Albuì el fà deentà chest'öltema la sò capitàl[6].
Endèi agn che gh'è ignìt dòpo i Longobarcc i è nacc en nacc co la cunquìsta de l'Italia e i è nacc zó dré a la penìzola 'nfìna a la Bàsa Itàlia, 'ndóche Faroaldo e Zottone i g'ha ciapàt el contròl dei Apenìni centrài e meridiunài, e i è deentàcc isé i prim dùchi de Spoleto e Benevento[7]. I Bizantì i g'ha mantignìt 'na part de le zòne de còsta de l'Italia cuntinentàla: l'Ezarcàt (la Romagna, co la sò capitàl Ravenna), la Pentapoli (coi teretóre de còsta de le sich cità de Ancona, Pesaro, Fano, Senigallia e Rimini) e 'na gran part del Làsio (inclüza Roma) e de l’Italia meridiunàla (le cità de la còsta de la campània (fa che Salerno), la Puglia e la Calabria)[8].
En prensépe la duminasiù logobàrda l'ìa düra fés, co l'edèa de sachegià e cunquistà: 'n ategiamènt diferènt de chèl dei bàrbari foederàcc, che gh'ìa ìt piö tat tép per sorbéser la 'nflöènsa latìna[4]. Però, zabèlia 'nvèrs la fì del sècol VI, el comportamènt dei Longobàrcc el s'ìa fat méno dür[9], pò a per vìa del procès de conversiù de l'arianesimo al crédo de la céza de Roma[10].
Régn longobàrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fondasiù del régn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Co l'invaziù dei Longobàrcc, l'Italia la s'è troàda a éser spartìda 'ntra chèsti e i Bizantì, conde cunfì che 'ndèl córs del tép i è cambiàcc de spès. I nöf riàcc i s'è stabilìcc 'ntra la Langobardia Maior (l'Itàlia setentriunàla e 'l Dücat de Tuscia) e la Langobardia Minor (i dücàcc de Spoleto e Benevento endèl'Itàlia centro-meridiunala), e 'nvéce la tèra restàda sóta 'l contròl bizantì ("Romània") la gh'ìa come cèntro de gravità l'Ezarcàt de Ravenna. Dòpo 'l dücàt del Friuli, creàt endèl an 569 del re Albuì stès, i óter dücàcc i è stàcc creàcc en chèle che i éra le cità piö 'mportànte dei teretóre cunquistàcc: la sulusiù l'è stàda sügerìda de ezigènse suradetöt militàr (i dùchi i éra prim de töt dei comandàncc), ma isé gh'è stat apò bötàt la somésa de la debolèsa strütüràla del potére centràl longobàrt[11]. Endèl 572, dopo che i gh'ìa cunquistàt Pavìa e che i l'ìa fàda deentà la capitàl del régn, Albuì l'è stat vìtima de 'na tràma organizàda a Verùna de sò moér Rosmunda e de quach óter gueriér [12].
Sècol VI[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Piö tàrde, endèl stès an, i duchi i g'ha mitìt sö come re Clefi. Chèsto 'l g'ha slargàt fò amò 'n pó i cunfì del régn: el g'ha finìt de cunquistà la Tuscia, e 'l g'ha pröàt a nà 'n nacc co la pulìtica de Albuì, e per chèsto 'l g'ha fat fò la ècia aristocrasìa latìna per guadegnà tère e patremóne. Clefi el vegnarà copàt, fórse sö instigasiù dei Bizantì, endèl 574[13]. A chèsto pont i dùchi i g'ha dicidìt de fà sènsa numinà 'n óter re e per des àgn ognü 'l g'ha regnàt sènsa rindìga cönt a nisü endèi sò dücàcc[14].
Endel 584 i duchi, denacc al bezògn de ìga 'na monarchìa bèla gaiàrda e centralizàda per püdì tignìga bòta a la presiù dei Franchi e dei Bizantì, i g'ha 'ncurunàt Autari come sò re e i g'ha consegnàt la metà dei sò patremóne[15][16].
Isé Autari el g'ha reorganizàt i Longobàrcc e e la sò prezènsa stàbil 'n Italia. El g'ha ciapàt el tìtol de Flavius, col qual el fàa cönt de proclamàs apò a protetùr de töcc i romà[15]. Endèl 585 el g'ha casàt endré, endel Piemont del dé d'encö, i Franchi e 'l g'ha ubligàt i i Bizantì a domandà, per la prima ólta, 'na trégua. Endel 590 el g'ha töt come moér la principèsa de Baviera Teodolinda, de sànch letingio, 'na cazàda longobàrda prestigiùza.
Autari l'è endèl cors de chèl stès 590 e a ciapà 'l sò pòst gh'è stat ciamàt e duca de Türì, Agilulfo, che póch dòpo el töarà come moér la stèsa Teodolinda; a catàl fò come spus e re, a stà a la legènda, l'è stàda lé stèsa[17]. La 'nflöènsa de la regina sö la pulìtica de Agilulfo l'è stàda 'mportànta e le deciziù piö gròse se pènsa che le sàpe stàde ciapàde de töcc du 'nsèma[18].
Agilulfo e Teodolinda i g'ha garantìt i cunfì del régn per mès de tratàcc de pàce coi Franchi e coi Avar; le trégue coi Bizantì, 'nvece, i è stàde sistematicamènt violàde e i des agn enfìna al 603 i è stàcc segnàcc de de 'n ótra espansiù dei Longobàrcc. Al nord Agilulfo el g'ha ocupàt, 'ntra le ótre cità, apò a Parma, Piacènsa, Pàdova, Monselice, Este, Cremùna e Màntoa, entàt che al sud i duchi de Spoleto e Benevento i slargàa pò a lur i sò posedimèncc[19].
El rinforsàs dei potéri atribüìcc al re, ambiàt là del Autari prima e del Agilulfo dòpo el g'ha segnàt apò 'l pasàgio a 'na concesiù teritoriàla nöa bazàda sö 'na diviziù stàbil del régn en dücàcc. Ogna dücàt l'ìa comandàt e aministràt de 'n duca, che l'ìa mìa piö apéna 'l càpo de 'na fara, ma apò a 'n funsiunàre del re, al quàl gh'ìa afidacc dei potéri püblich e che l'ìa aidiàt de funsiunàre minur (i skuldheis e i gastàldi). Con chèsta maniéra nöa de organizàs, el Regn Longobàrt el cuminciàa a cambià caraterìstica: de 'na ocupasiù militar a 'n Stat[18]. La 'ncluziù de le zécc scunfigìde (i Romànich) l'ìa 'na tàpa inevitàbil e l'Agilulfo el g'ha ciapàt dele deciziù simbòliche che miràa a fàga ciapà crèdet endèla popolasiù latìna: per ezèmpe, el s'è definìt Gratia Dei rex totius Italiae ("Per gràsia del Signùr, re de l'Italia 'ntréga") e mìa piö apéna Rex Langobardorum ("Re dei Longobàrcc")[20]. L'è 'n chèsta diresiù che se pöl lèzer la presiù — fàda suradetöt de la regìna Teodolinda, che la gh'ìa 'n rapórt epistolar col papa Gregorio Magno stès[21] — per fà convertéser i Longobàrcc al Catolicézimo, che 'nfìna a chèl momènt là i ìa amò perlopiö pagàni o ariàni, e per la recumpuzisiù del Scisma tricapitulì[19]. Pàol Diàcon endèla sò òpera l'ezàlta el leèl de sigürèsa al quàl s'ìa riàcc, dòpo le baraónde de l'invaziù e dòpo 'l perìot dei duchi, sóta 'l régn de Autari e Teodolinda:
Sècol VII[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che gh'è mort l'Agilulfo, endel 616, el trono l'è pasàt a sö fiöl amò zùen Adaloaldo. Teodolinda, che la g'ha fàt de regidùra la g'ha tignìt en mà 'l potéra apò a dòpo che 'l fiöl l'è dientàt magiorène e l'è nàda 'n nacc co la sò pulìtica filo-catòlica e de pacificasiù coi Bizantì, che però l'è nàda a finì de creà malcontét 'ntra i óter nòbii Longobàrcc; el cunflìt l'è s•ciopàt endèl 624 capegiàt de Arioaldo, el zèner de Teodolìnda, che 'ndèl 625 el rìa a destetöéser Adaloaldo e aciapà 'l sò pòst[22][23]. Chèsto "cùlpo de Stat" el g'ha dirvìt 'na stagiù de béghe 'ntra le dò componèncc religiùze de magiurànsa, dedré de le quài se scundìa l'upuzisiù 'ntra chèi che sustignìa la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e de integrasiù coi "Romànich" e chèi che ülìa 'na pulìtica piö agresìva e de espansiù (i nòbii arià)[23]. El régn de Arioaldo l'è stat distürbàt de töte chèste béghe intèrne e de minàce estèrne.
Endel 636 el pòst del Arioaldo l'è stat ciapàt de l'ariàno Rotari, duca de Brèsa[24], che 'l g'ha regnàt enfìna al 652 e cunquistàt quàze töta l'Italia setentriunàla, el g'ha ucupàt Oderzo e la Ligüria e finìt de cunquistà l'Emilia dopo ìga insìt endela batàia del Scultenna endel 643.[25]. La sò memória l'è ligàda suradetöt al sò famùs Edìt, prumulgàt el stès an e che 'l cudificàa le norme germaniche, ma 'l dirvìa la pórta apò a nuità 'mportànte (compagn de la sustitusiù de la faida col guidrigildo)[26].
Endel 653, col Ariperto I, gh'è turnàt a ciapà 'l tròno la dinastìa bavaréza, sègn de 'na fórsa ritroàda de la fasiù catòlica a despèt de chèla ariàna[27]. Ariperto el s'è mitìt en móstra per la represiù cùtra l'arianézimo; a la sò mórt (661) el g'ha spartìt el régn 'ntra i sò du fiöi, Pertarito e Godeperto. La spartisiù però l'è nàda sübet en crìzi: 'ntra i du fredèi s'è ambiàt fò 'na béga che g'ha ciapàt dét apò a 'l dùca de Benevento, Grimoaldo, che 'l g'ha ciapàt l'ocaziù per caàs de tùren töcc du i fredèi e otègner la 'nvestidüra dei nòbii longobàrcc. Grimoaldo el g'ha favurìt l'òpera de 'ntegraiù 'ntra le dò componèncc del régn e 'l g'ha ezercitàt el sò potére conden apienèsa che 'nfìna alùra la s'ìa mai vésta 'ndèi sò predecesùr[28].
Quan che gh'è nìt a mörer pò a 'l Grimoaldo, endèl 671, Pertarito l'è riturnàt en Italia e 'l g'ha portàt en nacc 'na pulìtica en lìnea con chèla de la sò dinastìa. El g'ha utignìt la pace oi Bizantì e 'l g'ha smorsàt zó 'na prima ribeliù del duca de Trènt, Alachis[29], che però el g'ha tentàt amò 'n ólta de ribelàs, el g'ha coalizàt i upuzidùr de la pulìrica filo-catòlica[30], a la mórte del Pertarito, endel 688. Sò fiöl Cuniperto che 'l gh'ìa ciapàt el sò pòst endel 689 l'è riàt a tignìga có a chesta ótra ribeliù, e 'l g'ha copàt Alachis endela batàia de Coronate[31]. La crìzi l'ìa 'l rezültàt de la divergènsa che cuntrapunìa de dò regiù de la Langobardia Maior: de 'na bànda le regiù ucidentàle ("Neustria"), ligàde ai re de la dinastìa bavaréza, filo-catòliche e sostenidùre de la pulìtica de pacificasiù coi Bizantì e Roma; de l'ótra le regiù orientàle ("Austria"), che se rasegnàa mìa a che se 'ndebulìes el caratèr de gueriér del sò pòpol[30].
Sècol VIII[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo la mórt de Cuniperto, endèl 700, s'è ambiàt fò 'n ótra béga per la söcesiù. Dòpo divèrse batàie, ribeliù, regènse che s'è mai stabilizàt, endèl 702 Ariperto II el rìa a bàter Ansprando e Rotarit, che i ghe se upunìa, e isé 'l pöl turnà a dedicàs a 'na pulìtica de pacificasiù. Endel 712 Ansprando, rientràt de l'ezìlio al qual l'ìa stat ubligàt, el g'ha sbatit zó Ariperto, ma pò l'è mórt apéna dòpo de tré més de régn.
Söl tròno alùra gh'è nat sö Liutprando, fiöl de Ansprando zamò asociàt al potére; el sò régn el sarà 'l piö lónch de töcc chèi dei rè longobàrcc en Italia, che sóta de lü i g'ha tocàt el pónt piö alt de la sò evulusiù stòrica[32]. El sò pòpol el ghe recunusìa coràgio, valur militàr e öcc pulìtich, ma a chèsti valùr tìpich de la tradisiù germànica, Liutprando — che oramài el regnàa sùra 'na nasiù en magiurànsa catòlica — el g'ha zontàt apò a le virtü del piissimus rex[33]. A testemognànsa de l'amirasiù che i gh'ìa 'nvers de lü i Longobàrcc el Pàol Diàcon el la descrìf isé:
Liutprando el g'ha fat aleànsa coi Franchi, per mès de 'n acórde curunàt de l'adusiù simbòlica del zùen Pipì el Cürt[34], e co i Avari, ai cunfì orientài, en maniéra de garantìs 'na sèrta sigürèsa cutra le minàce estèrne e de püdì isé ìga le mà lìbere 'n Itàlia[35]. Endèl 726 el g'ha ciapàt divèrse cità de l'Ezarcàt e de la Pentàpoli, e al stès tép el s'è mustràt come protetùr dei catòlich; per mìa fàsela ciapà dré del papa, però, el g'ha duzìt renönsià a l'ucupasiù de Sutri[36], che che 'l g'ha mìa dat endré al imperadùr ma «ai apòstoi Piéro e Pàol»[37]. Chèsta donasiù, cunusìda col nòm de Donasiù de Sutri, la g'ha creàt el precedènt legàl per atribüìga el potére temporàl al papa, che g'ha ìt come öltem rezültàt la custitüsiù del Stat de la Céza[36].
La béga col papa la gh'ìa ciapàt 'na bröta piéga quan che Liutprando 'l gh'ìa mitìt sóta asédio Roma e che 'l papa 'l gh'ìa domandàt de aidiàl a Carlo Martel. Chèsto, per vìa diplomàtica l'è riàt a fàga cambià edèa al re longobàrt (739). Endèl córs dei agn che gh'è nit dòpo, Liutprando l'è riàt a portà pò a i dücàcc de Spoleto e de Benevento sóta la sò autorità: mai nisü óter re longobàrt l'è riàt a otègner isé tat[38]. La saldèsa del sò potére la se fondàa, söl sò carìsma persunàl ma apò a sö la reorganizasiù de le strütüre del regn che 'l gh'ìa zabèla ambiàt là amò 'ndei prim agn[39]. El pàpa nöf (Zaccaria) el gh'ìa utignìf dele ótre concesiù teretóràle de Liutprando, che 'ndel 742 el g'ha trasferit al papa, en bel pó de tère de l'ex Dücat Romàno[40].
Dopo che gh'è mort el Liutprando (744) 'na ribeliù la g'ha sbatìt zó el sò niùt Ildebrando e la g'ha mitìt sö al sò pòst el duca del Friuli, Rachis, che però 'l g'ha dimustràt de mìa ìga 'l caràter fòrte asé. El g'ha sercàt de fas sostègner de la nobiltà pesèna e dei Romànich[41], ma l'è nat a finì de fà 'nversà la bàze dei Longobàrcc che la l'ha ubligàt en póch tép a turnà a atacà la Pentapoli. El papa el l'ha cunvincìt a lasà pèrder e chèsta deciziù la g'ha cuntribüìt a mèter a zéro del töt el sò crèdet; i duchi i g'ha isé iligìt al sò pòst come rè nöf, sò fredèl, Astolfo, e a Rachis gh'è cunvignìt de ritiràs a l'Abasìa de Montecassino[42].
Astolfo, che l'ìa reprezentànt de la corènt piö agresìva dei duchi, el g'ha praticàt 'na pulìtica enèrgica e de espansiù[42] e 'n prensépa el g'ha apò a utignìt pò a dei bèi söcès, che s'è concretizàt co la cunquìsta de Ravenna (751); co le sò campàgne i Longobardi i ìa riàcc a duminà quàze del töt l'Italia, co l'ocupasiù (750-751) apò a de l'Istria, de Ferrara, de Comacchio e de töcc chèi teretóre a sud de Ravenna 'nfìna a Perugia, e 'ndèla Langobardia Minor l'è riàt a 'mpunì 'l sò potér pò a söl dücàt de Spoleto e, en maniéra indirèta, a Benevento[43]. Pròpe quan che Astolfo el someàa lanciàt a duminà töte le upuzisiù en Italia, Pipì el Cürt, el rè nöf dei Franchi, el s'è mitìt decórde col papa Stefano II che, en càmbe de l'unsiù reàl, el g'ha utignìt che i Franchi i vegnès zó 'n Italia. Endèl 754 l'ezèrcit longobàrt l'è stat batìt dei Franchi e Astolfo el g'ha duzìt acetà de consegnà ostàgi e céder dei teretóre. Du agn dòpo el g'ha turnàt a ambià fò guère col papa, e chèsto el g'ha turnàt a ciamà i Franchi. Batìt tùrna, Astolfo staólta el g'ha duzìt acetà de le cundisiù amò piö düre: Ravenna la vegnarà cidìda al papa, che 'l g'ha slargàt fò isé i teretóre dei Patremóne de San Piero e 'l re el g'ha duzìt acetà 'na sort de proteturàt[44].
Astolfo el mör endèl 756 e alùra Rachis el g'ha lasàt el monastér endóche 'l s'ìa ritiràt e 'l g'ha tentàt, en prensépe con 'na auach söcès, de turnà a 'mpadrunìs del tròno. El g'ha troàt però sö la sò stràda Desiderio, duca de Tuscia, che l'ìa riàt a troà el sopórt del papa e dei Franchi. I nòbii Longobàrcc i s'è sotametarà a Desiderio e Rachis el turnarà a ritiràs a Montecassino. Desiderio el turnarà a afermà el contròl longobàrt söl teretóre, el ligarà relasiù coi Romànich, el crearà 'na rét de monastér goernàcc de aristocratich longobarcc e 'l troarà 'n acórde col papa nöf, Pàol I. Desiderio e g'ha spuzàt Ansa 'na fiöla de la nobiltà bresàna e 'nsèma con lé i svelöparà 'na pulìtica matrimuniàla miràda a consolidà el potére dei Longobàrcc. I farà spuzà giöna de le sò fiöle al duca de Baviera, Tassilone, e 'n ótra a chèl che 'l sarà cunusìt de töcc col nòm de Carlo Magn, alùra érede del tròno dei Franchi[45].
La fì del régn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 771, la mórt del sò fredèl Carlomàn la g'ha lasàt libertà de asiù a Carlo Magn che, oramai sigür del sò tròno, el g'ha repüdiàt la fiöla de Desiderio e l'an dòpo el pàpa nöf, Adriano I, de la fasiù che ghe dàa cùtra a Desiderio, el g'ha cuminciàt a pretènder che 'l re longobàrt el ghe dàes endré sèrte teretóre che 'l gh'iìa 'mprumitìt ma che 'l gh'ìa mai dat e isé 'l la puciàt a turnàa a fàga guèra a le cità de la Romagna. Carlo Magn l'è stat ciamàt per aidià 'l papa e 'ntra 'l 773 e 'l 774 l'è calàt en Itàlia e 'l g'ha cunquistàt la capitàl del régn, Pavia. El fiöl de Desiderio, Adelchi, l'è riàt a riparàs dei Bizantì; Desiderio e sò spùza Ansa i è stacc portàcc en Francia e seràcc sö 'ndèn monastér. Carlo de alùra 'l s'è fat ciamà Gratia Dei rex Francorum et Langobardorum, e 'l g'ha reünìt sóta la sò curùna i du régn. El g'ha mantignìt le Leges Langobardorum ma el g'ha reorganizàt el régn söl modèl de chèl dei Franchi e 'l g'ha sustitüìt i duchi coi cóncc [46].
Società[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Longobarcc i éra 'n pòpol de guerièr che gh'ìa 'na aristocrasìa furmàda de cavaliér comandàcc de 'n rè pò a lü gueriér. El tìtol se 'l pasàa mìa per dirìt dinàstich ma 'l vignìa atribüìt per elesiù: l'elesiù la se svulgìa endèl ambiènt del ezèrcit, che 'l fàa de "Gairethinx" (cioè l'asemblèa dei òm lìber o arimagn)[47]. La clàs piö bàsa de la piràmide sociàla l'ìa furmàda deo sèrf, che vivìa 'n cundisiù de schiàvi; el leèl mezà se troàa i aldii, che gh'ìa 'na libertà limitàda ma i gh'ìa alméno 'na sèrta autonomìa 'n àmbet econòmich[48]. Al moment de l'invaziù de l'Italia (endèl 568), el pòpol l'ìa spartìt sö 'n divèrse fàre [49][50], che i ére dei ragrupamèncc bazàcc sö la famìa ma che gh'ìa apò funsiù militàr che favurìa la coeziù endèi momèncc de grancc spostamèncc. A càpo de ogna fara gh'ìa 'n duca.[51].
Apò a dòpo che i s'ìa stabilìcc en Itàlia, i Longobarcc i g'ha mantignìt el valùr e la funsiù che i ghe dàa quan che i éra nòmadi a l'asemblèa del pòpol lìber, el Gairethinx, che 'l dicidìa de l'elesiù del rè e de le scèlte pulìtiche, diplomàtiche, legislatìve e giüdisiàrie piö 'mportànte. Col radicàs de l'ensediamènt 'n Italia, el potére l'è deentàt teritoriàl, organizàt en dücàcc. I skuldheis i goernàa i abitàcc piö pesègn, e 'nvéce i gastalcc numinàcc del re i aministràa la part de proprietà longobàrde asegnàde, a cumincià de l'elesiù del re Autari (584)[11].
Dòpo che la prezènsa 'n Italia la s'è stabilizàda, endèla strütüra sociàla del pòpol g'ha ambiàt a idìs i prìma sègn de evulusiù, registràcc suradetöt endèl Edit de Rotari (643). El caràter de gureriér, che 'l portàa conde lü dei elemèncc de coletivìsmo militàr, el g'ha lasàt de menemà pòst a 'na società diferenziàda, condena gererchìa ligàda apò a le dimensiù piö o méno gròse de le proprietà de tèra. L'Edit el làsa capì che, el pòst de le furtificasiù piö o méno provizòrie, i Longobarcc i stàes oramài endèle cità, endèi paés o - fórse piö de spès - en faturìe indipendèncc (curtis). COl pasà del tép pò a i aspècc de segregasiù i è nacc a stemperàs, suradetöt col procès de conversiù a la religiù catòlica ambiàt là de la dinastìa bavaréza[52]. El sècol VII l'è stat segnàt de chèsto nì piö derènt, ensèma a 'n mes•ciàs sö piö marcàt de le gerarchìe sociài. 'Ntra i Longobarcc gh'è stat de chèi che i è nicc a troàs söi panèi piö bas de la scàla economica-sociàla, e al stès tép crisìa el nömer dei Romanich che gh'ìa bù de rampegà sö e rià a pizisiù de valùr. A confermà che chèsto porcès l'ìa dré a verificàs en a la svèlta gh'è apò a l'üzo de la lèngua latìna per töcc i docümèncc scriìcc[53].
Aisebé che le égi de rotari le pruibìes, en lìnea de prensépe, le spùze 'ntra la zét de stìrpa longobàrda e i romànich, l'ìa però pusìbol per en longobart spuzà 'na schiava, pò a se romànica, a pat che la sìes emancipàda prìma del dé de le spùze[54]. I öltem re longobarcc, come 'l Liutprando o 'l Rachis, i g'ha crisìt amò i sfórs per rià a 'na integrasiù, col prezentàs sèmper de piö come re d'Italia envéce che re Longobarcc. Le nüità legislative che 'l stes Liutprando 'l g'ha spuciàt, le móstra apò a la funsiù sèmper piö 'mportànta che gh'ìa le nöe catefirìe de persùne, compagn de chèla dei mercancc e dei artezà. Endèl sècol VIII, i Longobarcc se pöl dì che i éres adatàcc en pó sota töcc i aspècc a le üzànse e le tradisiù de la magiurànsa de la popolasiù del sò régn[55].
Vardì apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Paol Diàcon, II, 26.
- ↑ 2,0 2,1 Jörg Jarnut, Storia dei Longobardi, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 88-0616-182-2, p. 30.
- ↑ Per Giorgio Ruffolo, per ezèmpe, i Longobarcc che g'ha 'nvadìt l'Italia i gh'ìa de éser presapóch trezèntmìla (Giorgio Ruffolo, Quando l'Italia era una superpotenza, p. 175).
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Jarnut, p. 31.
- ↑ Paolo Diacono, II, 14.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 25-26.
- ↑ Jarnut, p. 34.
- ↑ Lida Capo, Commento a Paolo Diacono, Storia dei Longobardi
- ↑ Jarnut, p. 33.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 81.
- ↑ 11,0 11,1 Jarnut, pp. 48-50.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 28.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 29.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 30.
- ↑ 15,0 15,1 Paolo Diacono, III, 16.
- ↑ Jarnut, p. 37.
- ↑ Pàol Diàcon, III, 35.
- ↑ 18,0 18,1 Jarnut, p.44.
- ↑ 19,0 19,1 Jarnut, p. 42.
- ↑ Jarnut, p. 43.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 9.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 41.
- ↑ 23,0 23,1 Jarnut, pp. 54-55.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 42.
- ↑ Pàol Diàcon, IV, 45.
- ↑ Jarnut, pp. 71-72
- ↑ Jarnut, p. 57.
- ↑ Jarnut, p. 59.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 36.
- ↑ 30,0 30,1 Jarnut, pp. 61-62.
- ↑ Pàol Diàcon, V, 38-41.
- ↑ Jarnut, p. 80.
- ↑ Jarnut, p. 97.
- ↑ Pàol Diàcon, VI, 58.
- ↑ Rovagnati, p. 69.
- ↑ 36,0 36,1 Jarnut, pp. 88-89.
- ↑ Liber pontificalis, "Gregorio II", 18, 21.
- ↑ Jarnut, p. 94.
- ↑ Jarnut, p. 82; Rovagnati, pp. 75-76.
- ↑ Liber pontificalis, "Zaccaria", 6-11.
- ↑ Jarnut, pp. 108-109.
- ↑ 42,0 42,1 Jarnut, p. 110.
- ↑ Jarnut, pp. 112-113.
- ↑ Jarnut, p. 117.
- ↑ Jarnut, pp. 118-123.
- ↑ Jarnut, pp. 123-127.
- ↑ Jarnut, pp. 24-26.
- ↑ Cardini-Montesano, p. 82.
- ↑ Pàol Diàcon, II, 9.
- ↑ Mario di Avenches, Chronica, "anno 569".
- ↑ Jarnut, p. 46.
- ↑ Jarnut, pp. 73-76.
- ↑ Jarnut, pp. 76-77.
- ↑ Jarnut, p. 78.
- ↑ Jarnut, pp. 102-106.


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Suenter 8 victorias en seria perda il HCD a chasa cunter Bienna
En il gieu d'agiunta da la 16avla runda cunter Bienna perda il HCD cun 2:5. Quai suenter che Bienna, l'ultim da la tabella, aveva gia gudagnà la dumengia cunter il leader ils ZSC Lions. Tavau resta sin plazza 2 da la tabella.
Per l’emprima giada dapi 8 partidas perda il club da hockey da Tavau puspè ina giada ina partida. Tavau perda gest encunter la laterna cotschna da la liga, encunter Bienna cun 2:5.
La decisiun a favur da Bienna è crudada durant il segund terz. Lura ha Bienna fatg or dad in 0:1 in 4:2. Tavau resta vinavant sin plazza 2 da la tabella.
Suenter in program da mamut nua ch' il HCD ha giugà 6 partidas ils davos 10 dis suonda uss la pausa da l’equipa naziunala. Il campiunadi cuntinuescha lura mardi ils 22 da december.
En il derby romand batta Losanna Genevra-Servette cun 5:1
La tabella actuala:
Hockey: Classament liga naziunala A (stan 26-02-2016)


text:
Digitip – Hurra! Hurra! La curaisma è quà!
- Glindesdi, 12.2.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 12.2.2018, 10:15, RTR
Tut quels ch'han surfatg durant il temp da tschaiver, pon durant la curaisma puspè far bun lur putgads. Desister d'insatge per 40 dis po dentant esser grev e pretenda disciplina. Per che la curaisma da quest onn saja in success, avain nus in agid digital.
L'applicaziun «40 Tage ohne» accumpogna ins tras la curaisma. Avant che cumenzar ston ins inditgar a l'applicaziun da tge ch'ins vul insumma desister durant ils 40 dis. Suenter pon ins mintga di inditgar a l'applicaziun sch'ins ha fatg curaisma u betg. Quella mussa lura tge cumpart ch'ins ha cuntanschì, e quant dis ch'ins sto anc desister. Er sch'ins vul betg mo desister durant la curaisma, mabain er far tschertas chaussas pli savens, motivescha l'applicaziun «40 Tage ohne» ins.
E sche las cifras n'èn betg motivaziun avunda, pon ins er anc agiuntar fotografias persunalas che duain motivar da desister u da pratitgar insatge durant il temp da curaisma.
Cugliunar controlladamain
Da cugliunar tar la curaisma è franc pli grev sch'ins sto render quint ad in'applicaziun. Sch'ins sa dentant gia da l'entschatta ch'ins na po betg desister durant tut ils 40 dis, pon ins programmar l'applicaziun uschia che la dumengia è il di d'excepziun. Durant quest di na ston ins lura betg desister, ed ins po sa remunerar perquai ch'ins ha tegnì tras l'emna.
Nagina curaisma per la bursa
Per la bursa n'è l'applicaziun dentant betg curaisma. Dus francs ston ins pajar per ella. I dat bain alternativas gratuitas, sch'ins na vul dentant betg spender daners per in gidanter digital, ston ins era far gigina quai che pertutga las pussaivladads da l'applicaziun.
Sch'ins vul dentant desister d'ina chaussa specifica, datti bleras applicaziuns che porschan in sustegn. Per exempel per laschar la detta da l'alcohol, da las cigarettas u d'auters vizis. Ulteriuras applicaziuns fatgas aposta per la curaisma e che lubeschan da selecziunar pliras chaussas, na datti dentant betg.


text:
Els hajan sut controlla la situaziun ed sajan buns d’evitar ulteriuras inundaziuns, ha ditg Sigi Asprion il president da vischnanca da San Murezzan. Sche l’aua avess da crescher puspè vegnia l’aua deviada sur la via. Enfin ch’il chanal d’aua saja liber da glera e puspè operativ, giaja però anc in zic – uschia Asprion.
Il glindesdi passà era l’Ovel da Staz ì sur la riva ora ed aveva inundà l’areal d’ina fatschenta e la zona d’abitar dasperas. Tschalers e garaschas eran sut aua, edifizis ed autos èn vegnids donnegiads. Ils donns muntan a plirs milliuns francs.
RR novitads 20:00


text:
Rüschegg
Rüschegg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 57.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1656 abitant.
El cumün de Rüschegg al se tröva a una altitüden de 890 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Därstetten, Guggisberg, Oberwil im Simmental, Rüeggisberg, Rüti bei Riggisberg, Wahlern.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Infina al 1860 Rüschegg l'è staa part del cumün de Guggisberg.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Guggisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.