text:
Quand ch’as buta la firma a un document, ch’as lo sotascriv con sò nòm, an butand cola firma un as pija l’impegn a onoré, a compì, lòn ch’a l’ha promëttù ‘d fé, magara ‘dcò dëdnans a ‘d testimòni. A podrìa esse un pagheur, n’assegn o ‘n sèch, coma ch’as dis, ma a podria ‘dcò esse la sotëscrission ëd n’aleansa, d’un pat, coma col d’un mariagi. N’impegn ëd cola sòrt-lì a podrìa ‘dcò consideresse ‘l batésim cristian. Ant ël batésim cristian a l’é Nosgnor Dé ch’a sotascriv l’impegn ëd salvé dal pëccà e da soe conseguense col ch’as fida ànima e còrp al Signor e Salvator Gesù Crist. D’àutra part, ël batèsim a l’é ‘dcò l’impegn ëd col ch’as fà batesé o ch’a conferma ‘l batésim ch’a l’ha arseivù, d’esse fedel a Nosgnor Gesù Crist.
Nosgnor Dé a l’é fedel, sèmper, a lòn ch’a l’ha promëttù ‘d fé e ch’a l’ha anregistralo an soa Paròla scrita, la Bibia.
Sto-sì a l’é ‘l mëssagi ch’i arseivoma dal tòch dl’evangeli scond March ch’i lesoma ancheuj, ant ël prim capìtol, dal vers 9 al 13:
“E giust antlora, Gesù a l'é rivà da Nàsaret, sità 'd Galilea, e a l'é stait batesà da Gioann ant ël Giordan. Antramentre ch'a surtìa fòra d' ant l'eva, Gioann a l'ha vëddù dovertesse 'l cél, e lë Spirit Sant ch 'a vnisìa giù da Gesù tanme na colomba. E dal cél a l'é 'cò vnuje na vos ch'a disìa: "Mè Fieul it ses ti, it im fase gòj". E tut sùbit lë Spìrit a l'ha possalo a andé ant ël desert. Ant ël desert Gesù a l'é restà quaranta dì, e Sàtana a lo frapava con ëd tentassion. A vivìa antrames le bestie sërvaje e j'àngej a lo servìo” (March 1:9-13).
Gioann “a predicava un batésim ëd pentiment pr' ël përdon dij pecà” (1:4). Gesù a l’era rivà al fium Giordan an mes a cola sconzubia ‘d gent ch’a a l’era andàita a sente la predicassion ëd Gioann. Tanti a l’ero mach curios ëd vëdde e ‘d sente n’òm foravìa, ma bin tòst tanti ëd lor a l’han arconossù ch’a l’era Nosgnor Dé ch’a parlava për sò mojen. Gioann a nunsiava che ‘l Mëssìa, ël Salvator dla promëssa, a l’era press a rivé. Për lòn, Gioann a fasìa n’apel che tuti as prontèisso për col aveniment an confessand an manera pùblica le trasgression ch’a l’avìo fàite al volèj ëd Nosgnor, përchè dij pëccà a sarìo ‘d sicur ëstàit n’impediment, n’antrap, a arsèive ‘l Salvator an soa vita ‘d lor. L’espression simbòlica ‘d sò pentiment ëd lor e ‘l sò dovertesse a na neuva vita a sarìa stàit un batèsim ant ël fium Giordan.
Antlora Gesù a riva an mes a cola gent e cos é-lo ch’a fà? As fà batesé ‘dcò chiel! Com é-lo possibil? É-lo nen Gesù l’etern Fieul ëd Nosgnor Dé, ch’a l’era sèmper ëstàit an përfeta consonansa con Dé ‘l Pare sensa mai fé gnente ch’a podrìa consideresse ‘n pëccà ai sò euj? Che ‘d pëccà a l’avrìa mai podù confessé? Nò, quand che Gesù as fà batesé, a l’é nen përch’ a l’avèissa ‘d pëccà da fesse përdoné, ma për confermé, për convalidé, an pijand-ne part ëdcò chiel, che Gioann a l’era ‘n profeta gënit, la vos ëd Nosgnor, che lòn ch’a disìa e l’apel ch’a fasìa ‘d confessé ij pëccà e ‘d fesse batesé a l’era giust.
Combin che Gesù a l’avèissa gnun pëccà da confessé, fasend-se batesé a dasìa “ël bon esempi”, a fasìa la dimostrassion ëd lòn che mincadun ëd nojàutri uman i soma e i l’oma da fé, visadì, arconòsse ch’i soma ‘d pecador, ëd trasgressor dla volontà ‘d Nosgnor Dé, e che nòstri pëccà a son n’impediment, un mur ch’an separa da chiel, ch’a l’é la sorgiss dla vita e ‘d tut lòn ch’a l’é bon. Arconòsse ij nostri pëccà, confesseje ‘d manera ùmil e sincera e ciamèje sò përdon a l’é lòn ch’i l’oma bin da fé. Nen mach lòn, ma d’avèj la determinassion ëd bandoneje coj pëccà, ëd chiteje, la determinassion ëd marcé, con l’agiut ëd Nosgnor, an na vita d’ubidiensa a lòn che a chiel a-j pias, a lòn ch’a l’é giust. La salvëssa dont l’Evangeli a parla, a l’é dzurtut la salvëssa dai nòstri pëccà, da le conseguense dij nòstri pëccà. Ël batésim ant l’eva a l’é n’espression simbòlica dël fàit che Nosgnor a veul e a peul salvene an Gesù Crist e ‘d nòstra determinassion ëd marcé conform a lòn che la Paròla ‘d Nosgnor an mostra.
N’àutra ròba. An pijanda part al batésim ëd Gioann, Gesù, l’etern Fieul ëd Nosgnor Dé, a mostra d’esse vnù an tra ‘d nojàutri an sla tèra, për pijé part ëd manera pien-a a la condission uman-a, la condission anté ch’i soma. Gesù a l’é vnùit për simpatisé dël tut con nojàutri. Chiel a dimostra ch’an comprend, an capissm e ch’a veul giutene a seurte fòra da nòstra condission afrosa. La litra a j’Ebreu an ciamand Gesù coma nòstr ùnich sacerdàt, a dis: “Cost gran sacerdòt ch'i l'oma a sa bin lòn ch'a sio nòstre debolësse përchè a l'é passà da l'istesse tentassion ch'i l'oma nojàutri, combin ch'a l'àbia mai pecà. Andoma donca con fiusa al tròno dla grassia, për podèj oten-e misericòrdia. Press a chiel i trovroma la grassia ch'a peul giutene quand ch'i l'oma da pì da manca” (Ebreo 4:15-16). Gesù a riva coma la rësposta ‘d Nosgnor a coj che, an arconosend ch’a son ëd pecador e an suplicand ël përdon ëd Nosgnor. An efet, a l’é col ch’a pija an chiel istess nòst pëccà e soe conseguense greve, e chiel a l’ha falo për liberene e vaniene nòstra completa riabilitassion dëdnans a Nosgnor Dé. La Scritura a fortiss che: “Përchè a l'è an Crist che Nosgnor a concilia ‘l mond con Chiel medésim e ch'a j'ancolpa pì nen dij sò pecà, e ch'a l'ha fidane l'anonsi dl'arconciliassion” (2 Corint 5:19).
Ant ël moment che Gesù as sogeta al batésim predicà da Gioann, as fà conòsse tuta la pienëssa ëd Nosgnor Dé: tute le përson-e dla Santa Trinità a son lì present e a na son implicà: Dé ‘l Pare (ant cola vos dal cel), Dé ‘l Fieul (ant la përsona ‘d Gesù) e Dé lë Spirit Sant (rapresentà da na colomba ch’a cala an sù Gesù). L’esensa antrega ëd Nosgnor Dé a l’é implicà a provëdde salvëssa a d’uman. Dé ‘l Pare a l’ha organisala; Dé ‘l Fieul a la buta an esecussion; Dé lë Spirit Sant a l’àplica con bon ésit ai sernù quand che chiel a-j tira al Salvator Gesù Crist, a-j dà d’esse bon a rësponde al apel dl’Evangel con pentiment e fej, e peuj a-j pussa an sla stra dla vita cristian-a.
Vardé, antlora che, anans ëd prinsipié sò ministeri an sla tèra, Gesù a passa ‘n perìod ëd “preparassion” ant ël desert. Soe intension e ‘l métod che chiel a l’ha sernù për compijlo, a son dësfidà da Sàtana. L’aversari ‘d Nosgnor a sugeta Gesù a ‘d tentassion an pensand dë dëstradelo a marcé an sna vìa diversa. A serca ‘d buteje dëdnans d’antrap e rendje imposibil ël compiment ëd sò ministeri. Ij propòsit ëd Nosgnor, contut, a peudo nen esse rendù inùtil.
Pregoma: Nosgnor! I veuj laudete e ringrassiete d’ess-te angagià dël tut ant l’organisé, compì e apliché a mia përson-a la grassia strasordinaria dla salvassion. Lolì a l’é quaicòsa ch’a l’é vreman da maravijess-ne përchè ‘d tut lolì mi i l’avria pa podù meritemlo gnanca an mìnima part. Ant ël pentiment e ant la fej, ant l’ubidiensa e l’impegn ëd na vita, i veuj mostreje ch’i na son pì che arconossent. I veuj përcore an sël sério ‘l senté che, dapress a Crist, a l’é ‘d tuti coj ch’a peul disse ch’a son ij sò dissépoj. Amen.
Duminica 1 d’Otòber 2017 - Duminica apress Pancòsta ch’a fà 17
Vardé, antlora che, anans ëd prinsipié sò ministeri an sla tèra, Gesù a passa ‘n perìod ëd “preparassion” ant ël desert. Soe intension e ‘l métod che chiel a l’ha sernù për compijlo, a son dësfidà da Sàtana. L’aversari ‘d Nosgnor a sugeta Gesù a ‘d tentassion an pensand dë dëstradelo a marcé an sna vìa diversa. A serca ‘d buteje dëdnans d’antrap e rendje imposibil ël compiment ëd sò ministeri. Ij propòsit ëd Nosgnor, contut, a peudo nen esse rendù inùtil.
Pregoma: Nosgnor! I veuj laudete e ringrassiete d’ess-te angagià dël tut ant l’organisé, compì e apliché a mia përson-a la grassia strasordinaria dla salvassion. Lolì a l’é quaicòsa ch’a l’é vreman da maravijess-ne përchè ‘d tut lolì mi i l’avria pa podù meritemlo gnanca an mìnima part. Ant ël pentiment e ant la fej, ant l’ubidiensa e l’impegn ëd na vita, i veuj mostreje ch’i na son pì che arconossent. I veuj përcore an sël sério ‘l senté che, dapress a Crist, a l’é ‘d tuti coj ch’a peul disse ch’a son ij sò dissépoj. Amen.
Duminica 1 d’Otòber 2017 - Duminica apress Pancòsta ch’a fà 17
Leture bibliche: Surtia 17:1-7; Salm 78:1-4, 12-16; Filipèis 2:1-13; Maté 21:23-32
Orassion: Nosgnor! Ti 't fase vëdde Tò podèj tut-potent dzurtut an toa misericòrdia e pietà. Acòrdane la pienëssa 'd Toa grassia për che, quand ch'i coroma pr' otnì Toe promësse, i peussa 'dcò nojàutri gòde ‘d Tò tesòr dël cél. Për Gesù Crist, nost Signor, ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, për sèmper e sèmper. Amen.


c: text/html

text:
Plata prinzipala
Bëgngnüs y bëgngnüdes sön Wikipedia,
l’enziclopedia lëdia y colaborativa.
Articul en vidrina
Minca (tudësch: München, bavaresc: Minga) ie la capitela y majera zità de l Paiern. Cun na populazion de 1.558.395 ai 31 de lugio 2020 iel la terza majera zità de la Germania, do Berlin y Hamburg, y la majera che ne ie nia n stat per se (Stadtstaat). L raion metropolitan à na populazion de zirka 6 milions de persones.
Minca ie sul ruf Isar a nord de la Elpes y ie ënghe la sënta de la region dl Paiern Aut (Oberbayern). L ie l chemun cun la densità de populazion plu auta de la Germania cun 4.500 persones per km². Minca ie la segonda majera zità do Viena te la zona ulache vën rujenà l bavaresc.… Minca
{{Badiot}}
{{Gherdëina}}
{{Fascian}}
{{Fodom}}
{{Anpezan}}
{{Dolomitan}}
Cie possi pa fé?
N valguna regules per scrijer sun la Wikipedia Ladina:
1.Chësta ie na lerch per duc, respeteiela! Nia l adurvé per fé retlam o polemiches.
2.Wikipedia ie neutrala y ne muessa nia repurté minonghes subietives.
3.Indicheia ti articuli che te scrijes la funtanes scrites che revardea i contenuc.
4.Sce ne te ses nia da ulà scumencé, cëleti ala ujes fundamenteles.
5.Sce l ie mesun, jonteti pro suinsom al articul che te scrijes l idiom ladin che te adroves cun l Template che ie da abiné tla tabela "Variantes locales dl ladin"

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En il Montafon cuschin’ins Brösel, en il Bregenzerwald Riebel. E sco tar mintga spaisa tradiziunala ha mintga famiglia ses agen recept. En il Montafon vegn il Brösel fatg cun Semulina (Riebelgriess), en il Bregenzerwald dovr’ins tirc (Ribelmais) per far il «Riebel».
Alice Bertogg ha cuschinà en il Montafon, uschia ch’ella ha fatg Brösel.
Dultsch u picant
I dat in Brösel dultsch ed in Brösel picant.
Tar il Brösel dultsch dovr’ins be la semulina che vegn brassada en il paintg e lura maschadada cun cumpot e zutger.
Il Brösel picant vegn cuschinà cun tartuffels cotgs. La semulina ed ils tartuffels vegnan brassads en il paintg e sisura vegn springì chaschiel tipic dal Montafon, il «sura Käs». Il past vegn servì cun salata.
Brösel = Maluns?
Ils maluns sursilvans èn ina maschaida tranter il Brösel dultsch ed il picant. Ils maluns na cuntegnan nagina semulina, dentant farina e tartuffels. Empè da springir il chaschiel sur la spaisa, vegn quest mangià dals sursilvans sper ils maluns e cun compot gustan ils maluns gist uschè bain sco il Brösel dultsch.


text:
Legn
El legn l'è la sustanza che la furma i piant. L'è druvaa per fà sü diversi rob, cume custrüzion edil o mobil, ma anca per fà art. L'è druvaa anca per pizzà 'l fögh in manera da scaldàss. El palper l'è tiraa fö dal legn, per via d'un prucedimen chimich.
I piancc perenn i henn caraterizaa de la presenza del tüder e di brocch che i vegnen sö cuncentricament vers l'estern de ann in ann e del vegh i tessüü fàj sö essenzialment de cellülusa, emicellülusa e lignina. El legn al pö vegh devers nomm, a segond de l'üs al qual l'è destinaa:


text:
Il cussegl communal da Samedan haja chapientscha per la dumonda da San Murezzan ch' era naschida suenter ch’ils custs da projectaziun d’ina nova schanza èn s'augmentads marcantamain.
Nagin project d’interess regiunal
Dentant na part ins betg l’opiniun da San Murezzan, ch’i sa tracta d’in project cun caracter regiunal, scriva la vischnanca da Samedan en ina communicaziun.
Independentamain dal fatg che Samedan valitescha la schanza sco project communal da San Murezzan, na fiss Samedan era betg abel da sustegnair ina nova schanza, che custass nov var 20 milliuns francs. Quai causa la planisaziun da finanzas limitada da Samedan.


text:
David Cameron ha tar sia ultima conferenza da medias a Brüssel accentuà la tenuta positiva tar l’inscunter suprem da l’Uniun europeica. Las discussiuns sajan constructivas e ruassaivlas, ils stadis hajan demussà chapientscha per la decisiun dal pievel brit, ha ditg Cameron. La dumonda sch’el deploreschia las votaziuns, ha el respundì ch’el deploreschia la decisiun dal pievel ma betg las votaziuns sco talas, uschia Cameron.
Spetgar sin dumonda uffiziala
A Brüssel spetgan ins uss sin la dumonda uffiziala da demissiun da la Gronda Britannia. Uschè ditg ch’ina tala dumonda manca na pon ils 27 ulteriurs stadis commembers betg decider co reglar uss las relaziuns cun la Gronda Britannia. Quai chaschuna malsegirtad entaifer l’UE ma er entaifer l’entira communitad globala.
Oz mesemna vegnan ils 27 stadis commembers restants da l’UE a s’inscuntrar tar in sesida infurmativa. Decisiun na vegnan anc betg spetgadas. Ils stadis vulan surtut demonstrar unitad.
RR novitads 06:00


text:
Dialett trentin ocidental
El dialett trentin ocidental a l'è on insemma de dialett de la lengua lombarda.
Posizion e variantModifega
In del Trentin el passa el confin lenguistegh in tra el lombard e la lengua veneta. Per 'sta reson, a gh'è on bell poo zonn de transizion, e l'è minga semper ciar capii polido indè che 'l scomincia ona lengua e la finiss on'altra (anca perchè semm dree a parlà d'on continuum lenguistegh che 'l gh'ha mai avuu on istandard precis). I studios e i lenguista hinn d'acordi, poeu, che on temp l'area inscì-ciamada "lombarda" l'eva ben pussee granda, e la tirava denter anca el territori de Trent, menter al dì d'incoeu l'influenza veneta la restringiuu quell'area lenguistega chì.
Incoeu poeudom mett denter al lombard domà la zona pussee ocidentala de la provincia de Trent, cioè la Val de Leder, i Giudicari de Dent e la Val del Ces fin su a Tion e poeu la Val Rendena. On quaidun el pensa che anca el Nones e, soratutt, el Solander poeuden vess consideraa di dialett lombard, del grupp alpin. A bon cunt, tutta quella zona chì l'è dree a ciappà semper pussee i caratteristegh del trentin comun, e donca de la lengua veneta.
CaratteristeghModifega
Del pont de vista lenguistegh, el trentin ocidental l'è proppi vesin al lombard oriental, del qual però el se slontana per on quai tratt fonetegh e morfologegh (de solet pussee conservativ) e lessical (pussee inovativ).
FonetegaModifega
- La pupart di dialett, foeura quei al confin con la Lombardia, conserven la N final
- In di dialett di Giudicari, la scompariss la N denanz a certi consonant (minga tucc), compagn del lombard oriental
- TANT: lomb. occ. [ta:nt], lomb. or. [tat], giud. [tat], rend. [tant]
- CINCH: lomb. occ. [tʃi:ŋk], lomb. oc. [sik], trent. oc. [siŋk]
- I dialett di Giudicari conserven la [ø], ma perden la [y] (sostituida cont ona [u]). In Val Rendena resisten tutt dò i vocai turbaa.
- TUTT: lomb. occ. [tyt], lomb. or. [tøt], trent. occ. [tut] o [tyt], trentin [tut]
- Se conserven, in certi cas, i ness latin PL e FL
- lomb. fior, trent. occ. flor, trent. fior.
MorfologiaModifega
- L'articol determinativ maschil l'è el, quell inteterminativ l'è en.
- El plural feminil el finiss in -e (in di dialett de l'alta Val Rendena la vegn ona -i)
LesseghModifega
El lessegh di dialett trentin ocidentai a l'è, in sostanza, quell comun a la pupart di parlà gall-italegh. El presenta di vesinanz particolar a quell de la Gardesana e a quell de la Valdenon e del Trentin.
In di ultem desenni l'è semper pussee forta la presenza de venetismi, per via de l'influenza che la ghe riva de Trent. Quell lavorà chì se senta soratutt in di paes principai de la zona, e in de la Val de Leder, per la soa vesinanza cont el comun de Riva.
I verb (dialett de la Bassa Val Rendena)Modifega
Verb vessModifega
- Indicativ present: mi só, ti 't sè, el a l'è, nü sóm, vü sé, ei i è.
- Indicativ imperfett: mi seva, ti 't sevi, el al seva, nü sévän, vü séväf, ei i seva.
- Indicativ futur: mi särò, ti 't särè, el al särà, nü säróma, vü säré, ei i särà.
- Congiuntiv present: che mi sia, che ti 't sii, che el al sia, che nü sóma, che vü ségäf, che ei i sia.
- Congiuntiv imperfett: che i füss, che ti 't füss, che el al füss, che nü füssäni, che vü füssäf, che ei i füss.
- Condizional present: mi säria, ti 't särii, el al säria, nü särìäni, vü särìäf, ei i säria.
- Infinii present: essro.
- Particippi passaa: stà.
Verb avègghModifega
- Indicativ present: mi g'hó, ti 't g'hè, el al g'ha, nü g'hóm, vü g'hé, ei i g'ha.
- Indicativ imperfett: mi gh'eva, ti 't gh'evi, el al gh'eva, nü gh'evän, vü, gh'éväf, ei i gh'eva.
- Indicativ futur: mi gh'avärò, ti 't gh'avärè, el al gh'avärà, nü gh'aväróm, vü gh'aväré, ei i gh'avärà.
- Congiuntiv present: che mi gh'abia, che ti 't gh'abi, che el al gh'abia, che nü gh'ómä, che vü gh'abiégäf, che ei i gh'abia.
- Congiuntiv imperfett: che mi gh'öss, che ti 't gh'öss, che el al gh'öss, che nü gh'össän(i), che vü gh'gh'össäf, che ei i gh'öss.
- Condizional present: mi gh'aväria, ti 't gh'avärii, el al gh'aväria, nü gh'avärìäni, vü gh'avärìaf, ei i gh'aväria.
- Infinii present: avér.
- Particippi passaa: bü.
I coniugazionModifega
- Indicativ present: mi mässödo, ti 't mässödi, el al mässöda, nü mössädóm, vü mössädé, ei i mässöda.
- Indicativ imperfett: mi mässödava, ti 't mässödavi, el al mässödava, nü mässödavän, vü mässödaväf, ei i mässödava.
- Indicativ futur: mi mässödärò, ti 't mässödärè, el al mässödärà, nü mässödäróm, vü mässödäré, ei i mässödärà.
- Congiuntiv present: che mi mässöda, che ti 't mässödi, che el al mässöda, che nü mössädóma, che vü mössädégaf, che ei i mässöda.
- Congiuntiv imperfett: che mi mössädöss, che ti 't mössädöss, che el al mössädöss, che nü mössädössani, che vü mössädössaf, che ei i mössädöss.
- Condizional present: mi mässödäria, ti 't mässödärii, el al mässödäria, nü mässödärìani, vü mässödärìaf, ei i mässödäria.
- Infinii present: mössädàr.
- Particippi passaa: mössädà.
II coniugazionModifega
- Indicativ present: mi so, ti 't sè, el al sa, nü sóm, vü sé, ei i sa.
- Indicativ imperfett: mi seva, ti 't sevi, el al seva, nü sévän, vü ségäf, ei i seva.
- Indicativ futur: mi savärò, ti 't savärè, el al savärà, nü saväróm, vü saväré, ei i savärà.
- Congiuntiv present: che mi sapia, che ti 't sapi, che el al sapia, che nü sóma, che vü ségäf, che ei i sapia.
- Congiuntiv imperfett: che mi savöss, che ti 't savöss, che el al savöss, che nü savössäni, che vü savössäf, che ei i savöss.
- Condizional present: mi saväria, che ti 't savärii, che el al saväria, che nü savärìäni, che vü savärìäf, che ei i saväria.
- Infinii present: savér.
- Particippi passaa: savü/savöst.
III coniugazionModifega
- Indicativ present: mi godo, ti 't godi, el al god, nü godóm, vü godé, ei i god.
- Indicativ imperfett: mi godeva, ti 't godevi, el al godeva, nü godévän, vü godégäf, ei i godeva.
- Indicativ futur: mi godärò, ti 't godärè, el al godärà, nü godäróm, vü godäré, ei i godärà.
- Congiuntiv present: che mi goda, che ti 't goda, che el al goda, che nü godóma, che vü godégäf, che ei i goda.
- Congiuntiv imperfett: che mi godöss, che ti 't godöss, che el al godöss, che nü godössäni, che vü godössäf, che ei i godöss.
- Condizional present: mi godäria, ti 't godärii, el al godäria, nü godärìäni, vü godärìäf, ei i godäria.
- Infinii present: gòdro.
- Particippi passaa: godü/godöst.
IV coniugazionModifega
- Indicativ present: mi dorm(o), ti 't dorm(i), el al dorm, nü dormigóm, vü dormì/dormighè, ei i dorm.
- Indicativ imperfett: mi dormiva, ti 't dormivi, el al dormiva, nü dormivän, vü dormiväf, ei i dormiva.
- Indicativ futur: mi dormirò, ti 't dormirè, el al dormirà, nü dormiróm, vü dormiré, ei i dormirà.
- Congiuntiv present: che mi dorma, che ti 't dormi, che el al dorma, che nü dormigóma, che vü dormighégäf, che ei i dorma.
- Congiuntiv imperfett: che mi dormigöss, che ti 't dormigöss, che el al dormigöss, che nü dormigössäni, ch vü dormigössäf, che ei i dormigöss.
- Condizional present: mi dormiria, ti 't dormirii, el al dormiria, nü dormirìäni, vü dormirìäf, ei i dormiria.
- Infinii present: dormir.
- Particippi passaa: dormì.
Verb vorèModifega
- Indicativ present: mi vöj, ti 't vö, el al völ, nü volóm, vü volé, ei i völ.
- Indicativ imperfett: mi voleva, ti 't volevi, el al voleva, nü volévän, vü voléväf, ei i voleva.
- Indicativ futur: mi vorò, ti 't vorè, el al vorà, nü voróm, vü voré, ei i vorà.
- Congiuntiv present: che mi vöga, che ti 't vöghi, che el al vöga, che nü volómä, che vü volégäf, che ei i vöga.
- Congiuntiv imperfett: che mi volöss, che ti 't volöss, che el al volöss, che nü volössäni, che vü volössäf, che ei i volöss.
- Condizional present: che mi voria, che ti 't vorii, che el al voria, che nü vorìäni, che vü vorìäf, che ei i voria.
- Infinii present: volér.
- Particippi passaa: volöst.
Verb podèModifega
- Indicativ present: mi poss, ti 't pö, el al pöl, nü podóm, vü podé, ei i pöl.
- Indicativ imperfett: mi podeva, ti 't podevi, el al podeva, nü podévän, vü podéväf, ei i podeva.
- Indicativ futur: mi podärò, ti 't podärè, el al podärà, nü podäróm, vü podäré, ei i podärà.
- Congiuntiv present: che mi pöda, che ti 't pödi, che el al pöda, che che nü podómä, che vü podégäf, che ei i pöda.
- Congiuntiv imperfett: che mi podöss, che ti 't podöss, che el al podöss, che nü podössäni, che vü podössäf, che ei i podöss.
- Condizional present: mi podäria, ti 't podärii, el al podäria, nü podärìäni, vü podäriäf, ei i podäria.
- Infinii present: podér.
- Particippi passaa: podöst.
I numerModifega
Esempi del dialett de StrembModifega
Stremb a l'è on dialett de l'alta Val Rendena.
Al temp dal prum re di Cipro, dop ca Goffredo di Buglion l'ha ciapà la Tera Santa, 'na siora de Guascogna l'ha volest nar come piligrina a visitar el Santo Sepolcro; e nel vignir indré, quand ca l'è stada a Cipro, l'ha urtà a gàter arquancc óman, ch'apena ch'ei l'ha vigiuda no i ha podest far a men da narghi apé, e farghi tuti li maligrazi ca i ha podest. Par cóst ela, plangigand e travajada, l'ha pinsà da farghi savér al re tut cól ca l'ha dovest sofrir. Pruma par aftro l'ha volest saver informarse chi om ca l'è 'l re, e vergun i g'ha dit ca l'è 'n poch de bon, che no se 'n töl cura gnà de el stess, e men che men di aftri. A sintir 'sti rason, la pora siora l'ha pers ogni spiranza ch'el re el voless törsala su per ela, e castigar i sö ofansor; par aftro, par aver almen en poca de sodisfazion, l'è nada e fass coragg e spirit da nar dinancc dal re ela en parsona, e dirghi ca no l'è bon da negota. Donca en dì l'è nada coi ògg plin di lagrimi dinancc dal re, e la dis: "Sior, mé no ven miga chicì parchè me ireza co té t'il ta 'n toghi a cor par el mal ch'ei m'ha fat; ma invezi parchè ti m'insegni impartì te fé a lassar e inglotir i dispecc ca me irez che i te faga, parchè ci voria imparar anca mé par sofrir con pasienza coi ca i m'ha fat".
Al re, ca fina alora l'era sempro stà trascurant, par 'sti rason ciari e neti da cola bona siora, al s'ha coma disdrominzà, e d'alora inancc no l'ha pardonà pu a nigun ca ofandass l'onor dal sò regno.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 644
Esempi de dialett modernoModifega
Dialett de RonconModifega
Roncon l'è on comun di Giudicari, in de la Val del Ces.
L'ann passà el mè nono, che ier l'ha fat i otant'agn, el m'ha contà a mi e a la mia sorèla cóla storia chì.
Gh'era 'na volta endén paesòt, n'ómen che 'l gh'eva dó fiöi.
En dì, el pu zóven di dó fradèi l'è nà dal sò pare e 'l g'ha dit: "Pupà, vöj avérghe tut cól che me speta; déme la mia part!".
El vegg, che 'l ghe voleva tat bén (forse anca massa) ai sò fiöi, l'ha fat cól che 'l ghe domandava.
Poch dì dopo el putèl l'ha ciapà tucc i sò solcc e l'è caminà.
Endena cità dalóngg l'ha fat la bela vita, el s'è inciocava ensèma ai sò soci e 'l balava con le putane.
Cossì en poche stamane l'ha fà fò tucc i solcc e l'è restà sensa nient.
Co gh'evel da far? Coma l'avressel vivest? Endóe l'avriel gatà 'n tochèl de pan?
A la fin l'è nà da 'n contadin e 'l g'ha domandà: "Gh'év bisogn de 'n famej?"
"Sì" el g'ha respondù 'l contadin, "ma ta 'l sé: st'ann g'hóm avèst la bruma, massa aqua e, estra, la tompesta. Alora podró darte solo 'n pó de pan e niént de pu".
"No ocór che me déghev alter: basta che no gh'abie da morir!"
"Tucc i dì te naré al cap e in cól prà a pascolar i mé porcéi e le mie féde. Sét contét?"
E 'l pór diàol l'ha menà al pascol i bestiöi del sò padron trie, sich, des, vinti, tante ólte.
Ma quand che 'l vedeva 'n porcel grass che 'l magnava le giande, el diseva 'ntra de vel: "Por mi! Se fusse stà a cà mia, quat che saria stà mej per mi! Come ch'a l'era bel dal mè pupà! Adess invece stó propi mal!".
E per no morir, el magnava erba e radis, e 'l plangeva: "Almen podèss tornar endré dai mé!".
E plangg encö, plangg domà, no ne podeva pu; la fam e i dolor i le fava vignir semper pu magher.
E cossì, dopo 'n par de mis, assiben che la cà de sò pare la fuss dalungg fiss, l'ha pensà de tornar endré.
L'ha caminà pareicc dì e parece not, l'è rivà descóls e stracià al paes endóche stava i sö.
Apena che 'l sò pupà el l'ha vist vignir inacc, pian pian, zu dré a la sésa del cortil, coi öigg bass, l'ha gosà da la contentessa, el g'ha corest encontra, el l'ha basà sul vis, su le guance e su la bóca.
"No, pupà, no sté a basarme, no! Sò stà massa cativ! I mè paché i è massa gross! No sò pu degn de esser voss fiöl; sarò un di vöss famej".
Ma 'l padron l'ha ciamà ses famej e 'l g'ha dit: "Porté chì la pu bela vestiméta che g'hò, e metégala endòss; pò metéghe l'anèl endàl dén e le scapre endéi pén; vuàltre lazù ciapé l'aqua, empissé 'l fögh e cupé 'l pu bel vedèl parché vöj che tucc i faghe festa.
Vardé: cól mè putel chì el s'eva pers; adess l'è stà gatà de növ".
E pò el s'ha voltà vers el putèl: "Nóm", el g'ha dit, e pò l'è nà de fat per la cà col putel che 'l ghe tigniva con tute dóe le mà la mà sanca del pare.
E tut el dì i ha magnà, i ha bevù tat vin e i ha cantà bele canzon.
Vivaio Acustico delle Lingue e Dialetti d'Italia
Dialett de Sant AntoniModifega
Sant Antoni l'è ona frazion de Pinzoeu, in de l'alta Val Rendena.
N'ann fa, mè nonu, ca ier l'ha cumpì utant'agn, l'ha cuntà a mì e mé surèla 'sta storia.
Gh'era 'na bota, intin pais piciul, n'òm ch'al gh'iva dü fiöi.
In dì, al pü gión dai dü fradéi l'è nà da sò pari e 'l gh'ha dit: "Pupà, ùj avérghi tüt cul ca mi speta; dam cul ca l'è mé!".
Al vegg, ca 'l ghi vuliva tant ben (forsi anca massa) ai sò fiöi, l'ha fat cul ca 'l gh'iva dumandà.
Poch dop al matél, l'ha tut tüt i sò soldi e l'è nà.
Intina sità dalungg l'ha vivü cuntént, l'ha fat la ciuca insema a qualchi cumpagn, l'ha balà cun li porchi.
Sì in pochi stamani l'ha spindü tüi i sò soldi, e l'è restà senza nienti.
Cu duvival far? Partì avrial vivü? Indùa avrial gatà in toch di pan?
A la fin l'è nà da 'n bacan, e 'l g'ha dumandà: "Gh'iv bisügn d'in famöj?"
"Sé", al g'ha respondü 'l bacan, "ma, cume ti sè, st'ann g'hum avü la brüma, l'ha pluì massa tant e pò la tumpesta; pudrò darti numa in poch di pan e nient'aftru".
"Nu ucór ca mi dèghi aftru, basta ca mè nu möra!"
"Tücc i dì ti narè int al mè camp, e in cul prà a pascular i mé purcéi e li mi fidi; sét cuntént?"
E 'l puru sauà l'ha purtà 'l bistiam dal sò padrun tri, sinch, des, uinti, tanti boti.
Ma quand ca 'l visiva in purcel grass che 'l magnava li ghjandi, al disiva tra di öl: "Pór mè! Sa fössa stà a casa, staria pü ben! Partì ca l'era bel, da mè pari! Adess invézi stu mal!"
E par no murir, al magnava erba e radis, e 'l plangiva: "S'almen pudöss turnar dai mé!".
E plangg incö, plangg duman, nu ni pudiva pü; la fam e i mai i lu fava vignir sempru pü magru.
Alora, dop in par di mis, anca sa la casa di sò pari l'era tant dalongg, l'ha pinsà da turnar indré.
L'è caminà tancc dì e tanti nocc, l'è rivà disculs e stracià int al pais indùca viviva i sö.
Quand ca 'l pari l'ha vist vignir inancc, pian pian, in para a la stupaja su 'l splazzöl, cui òigg bass, l'ha usà da la cuntantössa, el gh'è nà incontra, el l'ha basà sül vis, sü li visti, sü la buca.
"Nò, pupà, no sta' a basarmi! Sun stà massa cativ! I mè pachè i è massa gross! No poss pü essar voss fiöl; sarò un dai vöss famöj".
Ma 'l padrun l'ha ciamà ses famöj e 'l g'ha dit: "Purtè chì al pü bel vistì ca mè g'hò, e mitìgal adòss; pò mitì n'anel al dé, e li scarpi intai pé; vujaftri lagiü tulì l'aqua, empizzé al fögh e mazzé 'l vidèl pü bel, parchè ùj ca tücc i faga festa!
Uardè: mé fiöl al s'iva pers, e adess l'hò gatà".
E pò el s'ha uftà vers sò fiöl e 'l g'ha dit: "Nóm", e l'è nà difàt intra casa, cul matél ca 'l tigniva cun tüti dò li man la zanca dal pari.
E tüt al dì i ha magnà, i ha bivü tant vin e ha cantà beli canzun.
ibidem
BibliografiaModifega
- Renzo Tomasini, Il dialetto della Val Rendena, Museo degli usi e dei costumi della gente trentina, 1989.
- Rodolfo Scaifi Baito, Bìsole verde del nòs dialèt: glossario dialettale di Preore in Giudicarie, Mori, ed. La Grafica, 2006.
- Flavio Antolini, Vergòt: poesie in dialetto tionese, Trent, ed. Alcione, 1991.
- G. Poletti, Parlar da Stor: parole, modi di dire e tradizioni della gente di Storo, Stor, 2007.
- Ezio Scalfi, Duemila parole del mio paese: tentativi etimologici sul dialetto di Tione, Trent, ed. Panorama, 1983.
- Giulio Bodio, "Âh, sé podäs êsar amô ... !", Condin, Biblioteca Comunal, 2007.
- AIS - Sprach und Sachatlas Italiens und der Südschweiz (NavigAIS-web Versione online navigabile dell'AIS)


text:
Amnesty International ha undrà l'activista dal clima, Greta Thunberg, ed il moviment da protest, Fridays For Future, sco ambassadurs da la conscienza. Il premi è vegnì surdà il glindesdi a la Svedaisa a Washington.
Il premi saja per tut ils giuvens senza tema che cumbattian per lur avegnir, ha ditg Greta Thunberg a chaschun da la surdada dal premi. Dapi passa in onn protesta la scolara per ina meglra protecziun dal clima. Or da sia chauma da scola emnila è sa sviluppà in moviment da protest cun 100millis aderents.
Cun il «Ambassador of Conscience Award» onurescha l’organisaziun per la defensiun dals dretgs umans persunas che s'engaschan per ils dretgs umans. Quest premi valia sco il pli impurtant premi dad Amnesty International – el vegn surdà dapi il 2003. Tranter auter ha gia l'autur Tschec Vaclav Havel e la giuvna pakistana Malala Yousafzai survegnì il premi.
Ord l'archiv:
RR novitads 06:00


text:
Qua chattais Vus tut las paginas translatadas en rumantsch davart la tematica "Simonetta Sommaruga". Ulteriuras paginas èn disponiblas en tudestg, en franzos ed en talian.
Ulteriuras infurmaziuns
-
L'entir Cussegl federalCommembras e commembers, incumbensas, istorgia, fotografias e videos dal Cussegl federal: portal da la regenza svizra admin.ch
Onn presidial, crisa da corona: «Nus avain dad engraziar fitg, fitg bler a las dunnas» – RTR, 25.12.2020
Pled festiv dal 1. d’avust da la presidenta da la Confederaziun Simonetta Sommaruga (PDF, 505 kB, 01.08.2020)
«Tge pajais!» (PDF, 448 kB, 01.08.2020)Pled festiv da la presidenta da la Confederaziun Simonetta Sommaruga a chaschun da la festa naziunala sin in Rütli
Contact
Cussegliera federala Simonetta Sommaruga
Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun
Chasa federala nord
3003 Bern


text:
Dapi ils 20 da favrer è il cas Edy davant la dretgira d'administraziun dal Grischun a Cuira. La Pro Natura ha inoltrà in recurs. Els èn cunter da montar Edy puspè a Salastrains. Plinavant haja la Pro Natura fatg cler ch'els vegnian a trair vinavant il cas fin davant il Tribunal federal en cas ch'il chantun dess la lubientscha. Lura fissi da quintar cun danovamain custs ed in cumbat davant dretgira che va sur onns.
Nagin deposit pli
Uss vegn la chaussa pli e pli stretga. La lubientscha da la vischnanca da San Murezzan per il deposit dad Edy curra giu. Quai munta ch'il chau dad Edy stuess chattar sin ils 15 d'october in nov deposit. Quai è collia cun novs custs per in nov deposit e cun custs da transport. Il rest dal corp dad Edy è vegnì dismess ils ultims dis.
La dumonda per ina lubientscha temporara da puspè montar il chau dad Edy a Salastrains ha la suprastanza communala refusà. L'enviern passà era quai anc stà pussaivel. L'Uniun ha perquai tschentà uss la dumonda dad anc ina giada considerar la dumonda.
Ultima schanza
Sche la decisiun da la vischnanca da San Murezzan resta tar il na vesa l'Uniun Save Edy la suletta schanza per spendrar Edy sch'in fan en u ordaifer l'Engiadina fiss pront da metter a disposiziun in lieu per metter il chau dad Edy.


text:
Procurà per discussiuns ha surtut la regla pertutgant il cumprar e posseder gronds magasins d'armas ed il marcar las parts essenzialas da las armas.
La perdenta da la debatta è la PPS che vuleva restar dira vers l'UE. Suenter la terrada vegn la partida probabel a lantschar il referendum sco smanatschà.
La finamira da la revisiun è dad armonisar il dretg d'armas svizzer cun las directivas d'armas da l'UE. Lezza aveva fatg sias reglas pli restrictivas suenter ils attentats a Paris dal november 2015. La Svizra sco commembra da la cunvegna da Schengen ha da surprender las midadas fin la fin da matg.
RR novitads 18:00


text:
Il landamma da Tavau, Tarzisius Caviezel, vegn a chalar cun la fin da quest onn. Sco quai che la gasetta Südostschweiz scriva, na vegnia el betg pli a candidar per ina proxima perioda a las elecziuns communalas il zercladur.
A la seduta dal parlament communal vegnia Caviezel ad infurmar uffizialmain ch'el sa retiria da la tribuna politica. Caviezel ha 65 onns ed è dapi il 2013 en uffizi. Tgi che daventa successur u successura n'è anc betg enconuschent.
PLD dovra candidat
Betg cler è, sch'i dat ina candidatura liberaldemocratica da la PLD Tavau. Dapi onns è il post dal landamma en lur mauns. Ussa pari che la decisiun da Caviezel haja surprendì la partida, scriva la gasetta. Sco quai ch'il president da la partida locala, Jürg Oberrauch, ha ditg envers la Südostschweiz, s'inscuntria la cumissiun anc quest'emna per chattar in candidat u ina candidata. Vitiers dettia ina seduta extraordinaria da la suprastanza.
«Opziun» per Favre Accola
Ina persuna che examinescha seriusamain ina candidatura è Valérie Favre Accola. La politicra da la PPS è la suletta dunna en la suprastanza (Kleinder Landrat). Ella fiss l'emprima dunna che daventass landamma.
Ord l'archiv:
Durant il WEF è la funcziun dal landamma in'autra, sco quai ch'il Telesguard ha rapportà il schaner 2019. Il landamma è ospitant.
L'onn 2012 è Caviezel vegnì elegì sco emprima giada landamma da Tavau. Il Radio Rumantsch ha er rapportà lura da quai.
RTR novitads 08:00


text:
Selvanesch
Selvanesch (Selvanesco in italian) a l'è 'na località rural de Milan, ministrativament part del Municipi 5.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
A l'è citada in di cronegh milanes giamò in del secol quell de 14: De facc a l'è stada dada in feud al Balzarin Pusterla 'me rengraziament e, a la soa mort in del 1408, i sò ben a hinn daa a la Anglesia Viscont, che la gh'eva di problema econòmich, finna al 1412 quand che 'l Filipp Maria Viscont el decid de restituì el territori ai monegh de la Certosa de Pavia.
A l'è restaa 'n comun autònom finna al 1757, quand che l'è staa taccaa a Quint Sô e l'ha donca seguii i sò sòrt finna a deventà part del comun de Milan in del 1923.
Incoeu a l'è per la pupart an'mò rural, foeura che per la part arenta a la via Ripamonti, che l'è urbanizzada.


text:
En l'instrumentala dad oz èn musicantas e musicants da tut la Svizra pronts e sunan per vus marschs, valzers, polcas e musica da divertiment.
Musica populara instrumentala
Las chapellas da musica populara instrumentala en Svizra guardan enavos sin ina lunga tradiziun. Quai che ha entschet cun furmaziuns pitschnas ord societads da musica, è sa sviluppà oz tar ina vasta e musicalmain ordvart variada e gronda scena da musica.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
La JCI Surselva e lur Forum Surselva
La giuvna combra d'economia "JCI=Junior Chamber International" ein ina organisaziun da non-profit. Ils commembers ein denter 18 e 40 onns e meinafatschentas. Cun projects en lur regiun ni era naziunal ei l'idea da midar in tec nies mund. Fa il mund meglier savessan ins dir. La giuvna combra d'economia Surselva en collaboraziun cun la Regiun Surselva metta per la 12avla gada il Forum Surselva sin peis. Quel ha liug mintga dus onns e duei motivar da far enzatgei per la regiun Surselva.
Jessica Caprez


text:
(1) La conzesciun da frabiché da pert dl ombolt por l’esecuziun de laûrs de ćiavada y de deponüda de material che ne vëgn nia fać por mudé la coltivaziun aladô dl articul 5, te n raiun cun lian d’adoranza aladô de chësta lege, vëgn dada do avëi ciafè l’autorisaziun dl diretur dl ispetorat forestal competënt te chël raiun te chëra ch’al po ester prescriziuns liëntes por l’esecuziun di laûrs.
(2) Les prozedöres por dè fora l’autorisaziun indicada tl coma 1 vëgn regolades tl regolamënt d’esecuziun de chësta lege.4)
(3) La Junta provinziala stabilësc i pici intervënć y i intervënć cun na faziun lisiera idrogeologich-forestala y ambientala por chi ch’al ne n’ô nia ester la conzesciun da frabiché y l’autorisaziun aladô dl coma 1.5)
(4) Chi che fej laûrs zënza autorisaziun aladô dl coma 1 y aladô dl regolamënt d’esecuziun relatif o ne se tëgn nia ales prescriziuns scrites dant dal’autorité forestala aladô dles medemes normes é sotmetüs a na straufunga aministrativa de 2 euro por vigni meter cubich intier o na süa fraziun de material spostè; la straufunga minima é te vigni caje de 62 euro.6)
(5) Sc’ara se trata de laûrs de avaliamënt é la porsona che comët la violaziun sotmetüda a na straufunga aministrativa de 1 euro por vigni meter cuadrat intier o na süa fraziun de spersa splanada o spostada; la straufunga minima é te vigni caje de 62 euro.6)
(6) Por la determinaziun dl’amunta dles straufunghes aministratives preodüdes da chësc articul vëgnel tignì cunt dl valur mesan danter la cubatöra totala dl material ćiavè fora y la cubatöra dl material lascè jö, sce chësc material vëgn lascè jö anter le raiun de ćiavada y te vigni caje anter n rai de 50 metri dal post di laûrs.
(7) Sce la ćiavada y/o la deponüda vëgn fates sön terac autorisà aladô dles normes varëntes o nia sotmetüs a lian d’adoranza, ne vëgnel nia apliché les straufunghes preodüdes da chësc articul por l’ativité autorisada.
(8) Chi che ne fej nia i laûrs de reinverdimënt scrić dant é sotmetüs a na straufunga aministrativa de 1 euro por vigni meter cuadrat intier o na süa fraziun de spersa nia inverdida; la straufunga minima é te vigni caje de 62 euro.6)
(9) 7)
Ćiara le D.P.P. di 31 de lugio 2000, nr. 29.
L’art. 6, coma 3 é gnü sostituì insciö dal art. 5, coma 2, dla l.p. di 12 de dezëmber dl 2011, n. 14.
Les somes é gnüdes mudades insciö dal art. 1, coma 38, dl D.P.P. di 19 de lugio 2006, nr. 34.
L’art. 6, coma 9 é gnü abroghè dal art. 5, coma 3, dla l.p. di 12 de dezëmber dl 2011, n. 14.


text:
Al Napulitàṅ (Nnapulitano dit da lōr) 'l è na léngua rumànśa arcgnusùda uficialmènt da 'l UNESCO cuma léngua e patrimòni dl'umanità. In śónta a 'l Itagliàṅ, al s dascór in Campâgna e, cun soquànti difarénsi, in Lucàgna, in dla Calâbria dal nord, in dal Mulîṣ, in dal Pùglia e in dla part dal Lasi davśèṅ a 'l Caśertàṅ, faghénd part dal grup di dialét meridiunài.
Al Napulitàṅ, cuma 'l itagliàṅ, al daśvèṅ da 'l Latìn. A s créd che in d'l Itâglia sèntar-meridiunàla, anc prima di rumàṅ, a s dascurìs 'l Ósc e al Grèc, quést chè in di dintóran ad Nàpuli in fiṅ a 'l II-III sècul.
Sóta gl'Aragóna al Napulitàṅ 'l è stâ śibî par dvintàr la léngua uficiàla dl'Aministrasiòṅ (a s druàva ad fat 'l Itagliàn), ma dòp la tiràda via dal sò pòst ad Fedrìg I a n s 'n è fat gnint.
In Napulitàṅ da spés al vucàli sénsa 'l asènt insìma i n vènan diti minga bèṅ e ciàri ma a s dróva un sòṅ sentràl, ciamâ da i linguìsta schwa e cgnusû cun al sìmbul IPA /ə/. In dal francéś al s cata in dla paròla petit o quànd i calabréś i dìśan Milena (/mələnə/). Dit quést, al vucàli i èṅ pò scriti listés cuma in Itagliàṅ, tgnind a drē a la tradisiòṅ.
Cuma par 'l Itagliàṅ, anc in Napulitàṅ a s cata al fenòmen d'l arfursamènt sintàtic ma cun dal règhli difarénti.
Soquànti atri difarénsi ad prunùncia in di cunfrònt d'l Itagliàṅ i èṅ qvisti chè 'd sóta:
A 'l inìsi ad paròla, specialmènt in di grup gua /gwa/ e gue /gwe/, da spés la /g/ prima dna vucàla la dvènta /ɤ/;
La S sórda /s/ a 'l inìsi ad paròla la vèṅ da spés dita cuma /ʃ/ ma minga quànd dòp a gh'è na /t/ o /d/, tut difarènt ad quél ch'a sucèd in dal parlàdi muliśàni;
Al paròli ch'i finìsan par cunsunànta (in gènar al paròli furastéri) i gh'àṅ sèmpar 'l asènt in fónd (in Napulitàṅ a s diś habitàt e minga hàbitat cuma in Itagliàṅ);
La /i/ diacrìtica ch'la s cata in di grup -cia /-ʧa/ e -gia /-ʤa/ d' Itagliàṅ, dal vòlti la vèṅ dita par dabòṅ: p'r eśèmpi, na cruciera [nakru'ʧierə];
Al rutacìśum dla /d/ in /r/ (o più preciśamènt in dla /ɾ/) la gh'è da spés, cuma in Maronna;
La vucàla vèrta A l'è dita cuma /ɑ/ e minga cuma la /a/ d'l Itagliàṅ.
Al Napulitàṅ al dróa al sèt vucàli d'l itagliàṅ ma anc la schwa /ə/ al pòst dla O e dla E quànd i n gh'àṅ minga 'l asènt insìma. Stésa ròba par la A in fiṅ ad paròla, sèmpar s'la n gh'à briśa 'l asènt insìma.


text:
Caṣîna
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Caşîna (Casina in italiân) l’é un cmûn ed 4.390 abitânt in pruvîncia ed Rèz. L’é a sîra e a 28,5 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Al teritôri dal cmûn l’é in ‘na puşisiòun geogrâfica centrêla ind l’Apenèin arzân a la ‘stèsa distânsa tr’al còunchi ed l' Èinsa, ch’ al divéd l'arzân dal pramşân e dal Sècia, fra l’arzân e al mudnèiş, l’é a cavâl dal principêli còunchi di fiòm ch’ a sègnen la mèdia muntâgna: Cróstel, Tasòbi, Treşnêr, Cerèşla, Câmpla e l’incrôş ‘d impurtânti stôrichi véi matéldichi. Cun al só frasiòun e burghêdi al se şlêrga insém a un teritôri masmamèint campagnōl.
Al fà pêrt ed la Cumunitê ed la Muntâgna ed l’Apenèin arzân
Stòria
Al nòm Caşîna sèmbra ch’al deşvègna da ‘n’antîga cassina oséja ‘na cà da cuntadèin. Storicamèint în stêdi pió impurtânti al tânti frasiòun sparpagnêdi ind al teritôri, però ind sècol în stêdi dêdi a divêrs, dal vôlti nemîgh tr’a ‘d lōr, cèinter civîl o ‘d la cêşa cme Paól, Carpnèida, Canòsa e Sân Pôl. La zôna ed Caşîna l’ēra divîşa fîn a l’Otsèint fra i Duchêt ed Pèrma e còl ed Mòdna. La préma strêda grânda ed l’Apenèin arzân, la Strêda Duchêla ed la Lunigîna vrûda da i Dóca d’Este a la fîn dal ‘700 e pó finîda int al 1843, l’à fât ed Caşîna un cèinter impurtânt pr’al cumunicasiòun muntanêri cun al colegamèint ed Rèz al Mêr Légor
Al medioēv, in dó s’ é rinfursê la râsa estèins insém al mudnèiş e a l’ arzân, l’à purtê a l’ urganişasiòun dal teritôri per fèdev, ch ‘ j àn ralentê al şvilóp stôrich e civîl de sté tèri, ch' àn lasê scampêr, fîn quêşi a i nôster dé, i sègn fònd ed la civiltê cuntadèina ‘d urègin medievêla.
Al Cmûn ed Caşîna l’é ste fât int al 1861, cun al decrēt Farini, cun la rifōrma ed la polética ed l’ aministrasiòun gnûda dôp l’unificasiòun nasionêla. La só nasîta l’à riunî i teritôri dal frasiòun stôrichi ed Sarşân, Giandêt, Paól, Lèguegn e Curtògn. Int al Novsèint, cme tót l’Apenèin arzân, ânch cla zôna ché l’à cgnusû un şvilóp in mâsma cuntadèin, cun ‘n brósca acelerêda ind j ân Sinquânta, che n’àn fât un cèinter asê impurtânt per la cunuméia agrécola e di servési coleghê. La situasiòun dal dé d’incō la mèt insèm lêrghi testimuniânsi ed realtê cuntadèini, incòra bèin piantêdi e vîvi, tachêdi a la produsiòun dal famōş furmàj Grâna , in agòst a’s tîn ‘na fēra cgnusûda, cun di sègn ed mudernitê cunômica e civîl, préma ed tót int al Cèinter e int la zôna artigianêla, cun un bòun sistêma ed servési e cun ‘n’ ufêrta turéstica in cunténov şvilóp. Al tót in ‘n ambiĵnt ed culèina cun un móc d’arciâm de stôria, d’arcitetûra e ‘d paeşâg. Al teritôri l’é traversê da la SS63, òna dal strêdi principêli ed la pruvîncia arzâna e dal Strêdi Pruvincêli n° 11 e n° 54
Frasiòun principêli
Curtògn, Giandêt, Leguègn, Miliêra, Paól, Piâns, Sarzân, Bergògn, Surdèi, Brógna, Faiēt, Vercâl, Barasòun, Muntêl, Beşanèla, Belèo, Al Bôch, La Stèla.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Il club da hockey da Berna ha in nov trenader. L'Austriac-Canadais Don Nachbaur daventa headcoach da l'SCB. L'um da 61 onns ha suttascrit tar il 16dubel campiun svizzer in contract per dus onns.
Prima incumbensa en Svizra
Per Nachbaur è Berna sia emprima staziun en Svizra. Sia carriera sco trenader ha el cumenzà il 1994 en la liga dals juniors WHL. Là era el, cun interrumpziuns, en total activ 19 onns sco headcoach. Don Nachbaur, che surpiglia la successiun da Hans Kossmann, è stà engaschà il davos en la Slovachia tar Zvolen.


text:
Vals avain nus fitg bleras en Grischun. Il turissem ha fatg propaganda per vegnir tar nus cun il slogan «La terra da las 150 vals». Per distinguer differentas furmas da vals avain nus ina quantitad dad expressiuns che varieschan cun ina gronda diversitad da suffixs: vallada, vallaina, vallesa, vallegia, valschella, vallorgia, valletta, vallatscha e vallun. Las variantas vallar e vallà n'existan però betg en Engiadina ed en il Grischun talian. Questa furma hai jau scuvert cun registrar noss'emissiun pervi da Covid tar la collega Claudia ch'abitescha en la Via Vallà sisum la vischnanca da Falera. Il GPS n'ha anc betg chattà la Via Vallà!
Vallà
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Ruth Rendell
La Ruth Barbara Grasemann Rendell, cgnusùda méj sōl cuma Ruth Rendell o anc c'n al pseudònim ad Barbara Vine (South Woodford, 17 ad Favràr dal 1930 - Lóndra, 2 ad Maǵ dal 2015), l'è stada na scritōra ingléśa, Cumendadōra d'l Órdan d'l Impēr Britànic. Aṿtōra 'd best seller pulisiésc, dal mistēr e rumànś psiculògic, la spartìva cun la sò amìga e scritōra P. D. James al scutmàj ad „regìna dal crìmin“. L'è stada mémbra dla Cambra di Lòrds fra i banc dal Partî Laburìsta.
Da i sò lìb'r i èṅ stâ fat dimóndi film cuma Il buio nella mente e La damigella d'onore ad Claude Chabrol (trat da i sò rumànś La mòrt la n sà minga lèśar e Al pugnàł 'd vēdar), Carne tremula ad Pedro Almodóvar (da Carna viva) e Restless ad Gilles Bourdos (da Un spetàcul p'r i òć).
Biugrafìa
Nada Grasemann, l'éra 'd Lóndra e fiōla 'd dū insgnànt. La Ruth la taca a lauràr faghénd giurnalìśum, pò a vint an la spóśa 'l culéga Donald Rendell ch'al dvènta pàdar tri an dòp dal sò ùnic fiōl. Dòp déś an a far la raśdóra, la taca a scrìvar, prima dū nuvèli e pò 'l sò prim rumànś da 'l tìtul Létri murtàli (1964), invintànd al persunàǵ d'l ispetōr Reginald Wexford.
In séguit la ciàpa cla strada lè catànd al sucès scrivénd un squantèr'n ad lìbar famóś anc a 'l èstar. I sò scrit i éran dimóndi elegànt in dla pròśa e i gh'ìvan na cura p'r al spesōr psiculògic di sò persunàǵ e p'r i particulàr, cun la luś puntàda su i mecanìśum cumplès dla mènt umàna.
Dòp ès'r armàśa védva in dal 1999, la Ruth la mōr a utànta-sinc an par 'n ìctus.


text:
Quai saja il punct culminant da lavur ch'è ida sur onns, ha commentà Grégoire Courtine da l'ETH Lausanne en inna communicaziun. Il focus da questa lavur saja da puspè pussibilitar a persunas schiradas da sa mover, quai cun l'agid d'ina colliaziun tranter tscharvè ed il magugl dal dies.
Gia il november avevan Courtine e ses team rapportà ch'ina schemia haja cun questa agid puspè pudì far ir sia chomma schirada. Uss èn ils perscrutaders vid examinar ensemen cun l'ospital universitar da Lausanne sch'i fiss pussaivel dad er far quai tar umans.
Resultats èn empermettents
Ils emprims resultats sajan fitg empermettents, ma anc saja memia baud da gia trair conclusiuns, uschia Courtine. Il sistem fa ina punt tranter ils gnervs interruts dal tscharvè e magugl. Electrodas implantadas en il tscharvè registreschan l'activitad en il tscharvè. In computer translatescha ils signals en l'intenziun per sa mover e dat vinavant quai ad electrodas en il magugl. Questas electrodas stimuleschan ils gnervs per ch'il muscul sa movia.
Sur tut la ralisabladad da las electrodas per il magugl dal dies tar l'uman stattan en il focus da la collavuraziun da las duas gruppas da perscrutaders.
Electrodas lomas ed elasticas
Ina part fitg impurtanta per talas protesas neurologicas èn las electrodas. Electrodas convenziunalas èn sterias e pon chaschunar inflammaziuns en il tessì dal conturn u ch'il tessì crescha. Entras quai pon las electrodas daventar nunduvrablas.
Perquai ha in dals teams a l'ETH Lausanne inventà electrodas ch'èn lomas ed elasticas. Questas novas electrodas cun num "e-Dura" sajan vegnidas inventadas specialmain per implantar vi dal tscharvè e per il magugl dal dies, scriva la scol'auta.
Las pitschnas maschinas duain pia s'adattar el moviment dinamic dal corp ed uschia na betg tentar il tessì, uschia la speranza.
RR novitads 12:00


text:
La chasa dals represchentants abolescha Obamacare
La chasa dals represchentants a Washington ha decidì d'abolir la refurma da sanadad dal anteriur president Barack Obama - era enconuschent sut il num «Obamacare». Ils deputads e las deputadas han vuschà cun ina maioritad piz a cup da 217 encunter 213 vuschs per dismetter la refumra da sanadad. Tut ils Democrats èn stads per mantegnair Obamacare.
Empermischun da Trump
Il president american Donald Trump aveva empremiss en il cumbat electoral da dismetter Obamacare e da remplazzar il sistem da sanadad cun in nov model. Dapi 7 onns protestan ils Republicans gia encunter Obamacare. Il zercladur vegn il senat a decider en chaussa. La è la maioritad dals Republicans pli stretga.
RR novitads 22:00


text:
Igl è la terza giada che Mario Cavigelli (PCD) daventa 2021 president da la regenza grischuna. Quai è dentant era ses ultim onn presidial: Suenter questa legislatura – pia suenter 12 onns – na dastga el betg candidar per in'ulteriura perioda d'uffizi.
Mario Cavigelli (PCD)
- ha 55 onns
- abita a Domat
- è advocat
- è vegnì elegì l'onn 2010 sco cusseglier guvernativ
- è schef dal Departament per infrastructura, energia e mobilitad
Deputadas e deputads han demussà grond sustegn tar sia elecziun: 105 da 106 vuschs valaivlas è in fitg bun resultat. Quai mussa era il sguard en las elecziuns dals ultims onns.
PCD cun president e vicepresident
En roda sco vicepresident vegn Marcus Caduff (PCD). Per il Lumnezian èsi ina premiera, cunquai ch'el è pir dapi l'onn 2018 cusseglier guvernativ.
Che gist dus cristiandemocrats surpiglian presidi e vicepresidi è ina situaziun zunt speziala. Per l'ina perquai che la PCD è insumma represchentada cun duas persunas en la regenza e per l'autra era che Marcus Caduff vegn en roda. El ha numnadamain survegnì en las elecziuns dal 2018 dapli vuschs che Peter Peyer (PS).
Marcus Caduff (PCD)
- ha 47 onns
- abita a Morissen ed a Domat
- è agronom
- è vegnì elegì en la regenza l'onn 2018
- è schef dal Departament d'economia e fatgs socials


text:
Il chantun veglia evitar tant sco pussaivel ch'il virus da Corona sa derasa vinavant, ha argumentà il cusseglier guvernativ Peter Peyer la gievgia davant las medias. Perquai sajan occurrenzas surregiunalas scumandadas en las regiuns Malögia, Bernina, Engiadina, Val Müstair e Mesauc – quai fin e cun ils 8 da mars 2020.
Perquai n'è betg mo il maraton dals 8 da mars annullà, mabain era las singulas cursas l'emna avant.
«Dischillus ma chapibel»
Tge che l’annullaziun dal maraton muntia per ils participants ed era finanzialmain na saja anc betg cler, ha ditg Christian Gartmann, il pledader dal Maraton.
L’existenza dal maraton n’è betg en privel.
Ils organisaturs dal maraton èn dischillus, ma chapeschan la decisiun dal chantun d'annular l'occurenza. Els hajan planisà dus scenaris ed adina sperà ch'i saja pussaivel d'organisar tenor plan il classicher da passlung.
La sanadad da tut ils involvids è il pli impurtanta.
Igl è la segunda giada ch'il Maraton da skis engiadinais vegn annullà. Il 1991 era el vegnì stritgà pervi da l'aura. Quest onn fiss stada la 52avla ediziun da la cursa populara.
RTR novitads 16:00


text:
Sion ha dumagnà in extremis da restar en la Super League. Ils Vallesans han gudagnà ordaifer cunter Servette cun 2:1 Questa victoria è stada necessaria, damai che Sion era partì cun in punct damain en l'ultima partida da la stagiun.
Thun sto ir en barrascha
Uschia sto l' FC Thun dar la barrascha cunter Vaduz. Ils da Thun han bain dà in pari da 3:3 cunter l'FCZ. Ma quel punct n’ha betg tanschì per restar en la Super League.
Young Boys battan Son Gagl
Il campiun YB ha gudagnà en l'ultima runda da la stagiun cunter il vicecampiun Son Gagl cun 3:1. La partida tranter Basilea e Lucerna è ida a fin cun in pari da 0:0. E Xamax ha pers cunter Lugano cun 0:1.


text:
La Verda, la partida ecologica dal Grischun, ha decis las parolas per las votaziuns federalas dals 7 da mars. Ella suonda la partida mamma e refusa tut ils trais projects che van en votaziun.
- Uschia recumonda ella da dir Na a l'inizativa da per scumandar da cuvrir la fatscha. Quella saja inutila, perquai ch'i dettia strusch dunnas che portian ina burca en Svizra.
- Er la cunvegna da commerzi liber cun l'Indonesia recumonda la partida da refusar. En l'Indonesia stettian runcadas, violenzas dals dretgs umans ed il duvrar da pesticids da tissi sin il program quotidian e la cunvegna na cuntegnia betg las controllas che faschessan da basegn.
- Na di la partida er a la lescha davart l'identitad electronica. Bain vesa la partida il basegn d'ina identitad electronica, quella na tutgia dentant betg en ils mauns da privats.


text:
Chris Froome è vegnì pli e pli ferms, pli ditg che la cursa da 17 km en las muntognas da Sallanges a Megève ha cuzzà. Tar l’emprim temp intermediar era il Brit anc davos l’Ollandais Tom Dumoulin. El ha lasuenter dentant pudì reducir constantamain adina pli fitg il retard, uschia ch’el era lura suenter il terz temp intermediar avant Dumoulin. En l’arrivada ha Froome lura gì 21 secundas avantatg sin il segund.
Prest 4 minutas en avantatg
Froome ha uschia, 3 etappas avant la fin dal Tour de France da quest onn, gia in avantatg da 3:52 minutas sin il segund en classament general Bauke Mollema e 4:16 sin il terz Adam Yates. Damaun venderdis e la sonda datti anc duas etappas en las alps. Dumengia è l’ultima etappa che va a fin sco mintg’onn a Paris.
RR novitads 18:00


text:
L'implant da biatlon datti gia dapi in pèr onns, dentan be per ina singula persuna. Construì aveva quel pitschen implant l'anteriur biatlet da professiun Severin Andri Dietrich.
Durant la stagiun d'enviern 2019/20 è lura vegnida fundada ina societad. Dus facturs han dà il schlantsch per construir in implant da biatlon cun quatter plazzas per ils principiants per trair cun il schluppet pneumatic ed ulteriuras quatter plazzas – quasi originalas – per trair cun il schluppet da caliber pitschen. Per l'ina è creschì l’interess tar ils giuvens da vulair trenar quel sport e da l’autra vart na correspundeva l’implant vegl betg pli a las prescripziuns chantunalas.
La societad da biatlon Sclamischot ha tschertgà sponsurs e pudì ramassar uschia radund 120’000 francs per construir l’implant cun la pussaivladad da sajettar e cun trajects da passlung dad 800 meters enfin a dus kilometers.
Ils giuvens atlets èn fascinads da la nova purschida. Uschia han els la pussaivladad da trenar sut circumstanzas professiunalas.


text:
New Jersey
Al New Jersey (a s lèś /nuː ˈdʒɜrzi/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s cata in dal nòrd-èst dal paéś, e ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1787.
Al mùcia sù dagnóra nóṿ migliòṅ 'd abitànt (11śum pòst, cun na persentuàla 'd biànc dal 68,6%, ad négar dal 13,7% e 'd aśiàtic dal 8,3%) par na superfìsi ad 22.591 km² (quàr't ùltim pòst). 'L è divìś in vint-i-òṅ cuntèi e al gh'à sincsènt-ssantasiē cumùṅ. Al cunfìna a nòrd c'n al stat ad New York, a èst cun 'l Ucéan Atlàntic, a sud-èst c'n al Delaware (bōrd marìtim) e a òvest cun la Pennsylvania.
In di elesiòṅ par numinàr al presidènt di Stat Unî da 'l 1992 in avànti, da i tèmp ad Bill Clinton, al New Jersey 'l è pasâ a vutàr sèmpar p'r i demucràtic méntar prima 'l éra fis da la banda di republicàṅ par siē elesiòṅ 'd fila. Al sò guvernadōr, da 'l 2018, 'l è 'l demucràtic Phil Murphy ch'l à tòlt al pòst dal republicàṅ Chris Christie.
La sò capitàl l'è Trenton ma la sità più granda l'è Newark ch'la riva a pasàr i sincsènt-mila abitant. Àtar sènt'r impurtànt i èṅ Jersey City, Paterson e Elizabeth. Al sò mòt 'l è „Liberty and prosperity“ (Libertà e vìvar pròspar) mént'r al sò scutmàj 'l è „Garden State“ (Al stat giardèṅ).
Al sò clima 'l è temprâ ùmid a part soquànti sò cuntèi dal nòrd-òvest ch'i gh'aṅ un clima cuntinentàł. Dascurénd ad bèsi, al New Jersey 'l è mis dimóndi bèṅ parchè al gh'à 'l sètim PIL dla nasiòṅ ma anc al secónd par parsòna, cuntànd la sò indùstria (specialmènt qvéla chìmiga), i sò servìsi 'd traspòrt, l'agricultùra (mlaransàna e mirtìl) e 'l turìśum su 'l spiàgi dal sò còsti, ciamàdi „Jersey Shore“. Anc a livèl ad persunàǵ famóś al s la cava bèṅ parchè i èṅ nâ chè:
- gl'atōr Michael Douglas, Meryl Streep, John Travolta, Roy Scheider, Ray Liotta, Robert Blake, Kevin Spacey, Danny DeVito, Kirsten Dunst, Ed Harris, Joe Pesci, Jerry Lewis e Mira Sorvino
- i regìsta Kevin Smith e Brian De Palma
- i muśicìsta Jon Bon Jovi, Richie Sambora, Zakk Wylde, Bruce Springsteen, Frank Sinatra, Paul Simon, Whitney Houston, Ice-T e Gloria Gaynor
- al presidènt Grover Cleveland
- i spurtìṿ Shaquille O'Neal e Dennis Rodman


text:
La chamona dal Biferten u bain sco ella vegn magari era numnada, la chamona dal Piz Durschin è sin 2'482 m. s. m. gist sut il Muot da Rubi, en il nord da Breil. Ella è vegnida construida 1'928 e porscha plaz per 24 persunas. Dapi la construcziun da la chamona da crap è vegnì fatg be pitschnas midadas en l’intern. Davos la chamona è vegnì bajegià londervi ina bargia. 2007 è vegni construì ina pitschna chasa sanitara per ademplir ils basegns per la protecziun da l’ambient e dals giasts.
Dapli plaz per giasts e guardiachamona
La chamona vegn engrondida en il vest cun ina construcziun da lain massiv. Tenor l’architecta Ulrike Hörler duai il caracter da la tegia da crap vegnir mantegnì.
La part nova da lain è construida ord elements da lain. La grondezza da quels èn vegnids adattads a la paisa ch’il helicopter po transportar. En tut vegnan 56 elements sgulads siadora.
La part veglia vegn auzada levamain per ch’ils dormitoris sut il tetg vegnian in pau pli confortabels. Il dumber da plazs da durmir resta tar 24.
Per il guardiachamona datti dentant ina stanza pli gronda. Dapli plaz datti era en la stanza da magliar ed en cuschina. Cunzunt tar la cuschina era quai nair basegn, per aviar plaz endretg da cuschinar per ils 24 giasts. Var 600’000 francs custa la renovaziun e l’engrondiment da la chamona. Daners che vegnan per part dal possessur, il Club alpin academic Basilea, da sponsurs e donaturs, dentant era dals chantuns da Basile-Champagna, Basilea-Citad e Grischun.
RR actualitad 08:00


text:
Concret pretenda la regenza, ch'il territori da muntogna vegnia rinforzà en la lescha agrara. Ella crititgescha tranter auter che las contribuziuns a las meglieraziuns da structura duain puspè vegnir sbassadas sut il livel da la perioda dal 2008 fin il 2013. Quai stettia en cuntradicziun cun il basegn da meglierar las structuras. Gist per il chantun Grischun sco chantun da muntogna hajan quellas meglieraziuns in'impurtanza fundamentala. La regenza grischuna pretenda perquai, che quellas contribuziuns vegnian puspè auzadas sin 90 milliuns francs per ils onns 2022 fin 2025.
Plinavant crititgescha la regenza er che persunas giuridicas possian tenor la politica agrara AP 22+ acquistar bains immobigliars agriculs, ch'ins veglia abolir il dumber d'animals da niz per hectara e ch'ins veglia introducir ina limita da contribuziuns per manaschi.
RR novitads 12:00


text:
Statuts dalla Cuminonza romontscha Flem
La Cuminonza Romontscha Flem (CRF) ei l’organisaziun locala dils Romontschs da Flem e dils amitgs da quei lungatg. Ella ei confessiunalmein neutrala.
I. Intent
Igl intent dalla CRF ei da mantener e da promover il lungatg romontsch sin plaun communal, en scola, ellas baselgias, ellas uniuns ed ella veta da mintgadi dalla vischnaunca da Flem.
II Commembranza
La CRF ha commembers singuls, commembers famiglias e commembers collectivs (uniuns, societads e gremis ufficials). Ils commembers dalla CRF sustegnan sias activitads culturalas mintgamai tenor lur pusseivladads.
Ils commembers singuls e famiglias pagan ina contribuziun annuala fixada dalla radunonza generala. Ils commembers collectivs sustegnan la CRF secund lur pusseivladads finanzialas.
III. Organs
Ils organs dalla CRF ein: 1) la radunonza generala, 2) la suprastonza, 3) la gruppa da lavur, 4) il revisurat.
1. La radunonza generala
Ella ha liug ina gada ad onn. Tut ils commembers han il medem dretg da vuschar. Ils commembers collectivs delegheschan in/a representant/a cun dretg da vuschar.
Las incumbensas dalla radunonza generala ein:
a) da deliberar il rapport annual dalla suprastonza
b) d’approbar il quen annual
c) d’eleger mintga dus onns il parsura, igl actuar, il cassier, dus assessurs e dus revisurs
La suprastonza presenta il program d’activitads ed il preventiv alla radunonza
d’activitads generala.
2. La suprastonza
La suprastonza secumpona dil parsura, digl actuar e sch'igl ei pusseivel dad in tochen treis assessurs.
Ella seraduna tenor basegns.
Ella ei responsabla per la realisaziun dallas activitads previdas.
Ella dispona dils mieds finanzials e renda quen alla radunonza generala.
3. La gruppa da lavur
La gruppa da lavur secumpona dalla suprastonza, da delegai dils commembers collectivs e da persunas singulas che s’engaschan en favur dil Romontsch. Ella stat aviarta a mintgin/a che vul collaborar. Ella seraduna tenor basegns.
Ella cusseglia la suprastonza e propona activitads alla CRF.
4. Il revisurat
Ils dus revisurs revedan mintg’onn il quen dalla CRF e rapportan a scret leusura per mauns dalla radunonza generala.
IV. Ils mieds finanzials
Quels derivan da contribuziuns annualas dils commembers, da contribuziuns d’instituziuns, da recavs d’atgnas acitivitads e da donaturs.
V. Midadas da statuts
Ils statuts dalla CRF pon vegnir midai cun la maioritad da 2/3 dallas vuschs presentas a la radunonza generala.
VI. Sligiaziun dalla CRF
La CRF po vegnir sligiada cun ina maioritad da 2/3 dallas vuschs presentas
a la radunonza generala. En quella radunonza vegn era priu decisiun tgei che ha da succeder cun la facultad.
VII. Approbaziun dils statuts
Quels statuts ein vegni approbai dalla radunonza generala dils 14 da mars 2017.
Il parsura Igl actuar
Hanspeter Meiler Giosch Gartmann


text:
Oklahoma City
Oklahoma City (a s lèś /oʊkləˈhoʊmə ˈsɪtɪ/ in ingléś), cgnusùda anc cun la siggla «OKC», l'è na sità di Stat Unî ad siesènt-trentamìla abitànt a 'l incìrca (dat dal 2015), sèntar più impurtànt e capitàl dal stat d'l Oklahoma.
La s cata in dal cuntèi 'd Oklahoma, Canadian, Cleveland e Pottawatomie e in mèś a gh pasa l'autostràda Route 66. Al sò clima 'l è subtrupicàł ùmid.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 la sò pupulasiòṅ la s divìd in un 62,7% ad biànc, un 15,1% ad négar, un 3,5% ad natìṿ americàṅ, un 4,0% 'd aśiàtic, al rèst atri rasi o rasi misći.
Al 19 'd Avrìl dal 1995 in sità a gh'è stâ un brut atintâ ch'l à fat 168 vitmi. Al respunsàbil, ch'l à tirâ śò 'n palàs faghénd scupiàr un càmion, 'l è stâ 'n espunènt dla dèstra pēśa americàna, Timothy McVeigh.
Da 'l 2004 al sò sìndig 'l è 'l republicàṅ Mick Cornett. 'L è da 'l 1987 ch'la sità la gh'à di sìndig dal GOP méntar prima, da 'l dòp guèra in avànti, 'l iva elèt sèmpar di espunènt demucràtic.


text:
En ils Stadis Unids duain armas vegnir cumbattidas cun armas. En Svizra duai dar ina nova lescha che duai procurar per dapli segirezza. Armas occupeschan dapertut, armas èn dapertut ed armas han differentas funcziuns. Differents aspects da las armas vegnan tematisads en il Mudac a Losanna.
Amez il fieu
Schuldads enturn ed enturn - i vegn tratg - dasper ins, sin ins, sin auters. Ins è entamez. Igl è plitost in pitschen local, mintga paraid mussa in film che tutga ensemen. I vegn tratg dad ina paraid a l’autra.
La curatura dal museum Mudac a Losanna, Susanne Hilpert Stuber, vul cuntanscher precis quest effect: ils visitaders duain davent da l’entschatta esser entamez. Ins duai far in agen purtret da las armas. Ins duai esser quel che tira, quel che vegn tutga. Ins duai vesair co che la mira sa mida.
L’arma ha sia funcziun. Dentant l’inimi sa mida tut tenor regiun ni cultura ed era las pussibilitads ni la fermezza da l’arma.
Per Susanne Hilpert Stuber èsi impurtant che mintgin po sa far sez in'opiniun davart l’arma.
Ed opiniuns datti bleras en l’exposiziun. Posiziuns exprimidas cun art - sculpturas fatgas or dad armas, sculpturas plitost criticas. U tarpuns fatgs or da patronas. Susanne Hilpert Studer di ch'il tarpun saja sco ina cartografia. Sch’ins giess en Siria a ramassar ils rests da las patronas pudess ins vesair danunder che la muniziun vegn. Dad identifitgar sin las patronas saja numnadamain adina il pajais.
Da vesair era fotografias da persunas, pèrs, famiglias che portan lur arma plain onur en stiva, en chombra u en cuschina.
Armas per uffants
Igl è ina fotografia che fa impressiun, ina fotografia che penda dasper in arma per uffants: Ina matta dad 8 onns cun in «tutu» rosa e lungs chavels blonds liads ensemen. Ella stat là, loscha, cun il mintun ensi e guarda da surengiu cun ses schluppet rosa. In schluppet ch'i dat er anc en blau ed è fatg pli pitschen e pli simpel da duvrar ed aposta fatg per uffants dad 4 enfin 11 onns.
c
Il schluppet ha jau perquai che jau hai tema da dinosauriers.
Igl è la medem' arma cun la quala in buob ha sajettà giu sia sora. En il museum ves'ins ina fotografia da la fossa.
Sentiments maschadads
Pleds, purtrets, sculpturas. In'exposiziun che fa impressiun, in'exposiziun che mussa co che ideologias emprovan da sa cumbatter. In'exposiziun che mussa sco ch'i dat or da flaivels ferms, or da ferms anc pli ferms. In'exposiziun nua che plaschair vi dad armas e miseria sa fruntan.
Bunamain nagliur auter n'èn cuntentientscha e cordoli, segirezza e privel uschè datiers co tar la tematica da las armas.
RR actualitad 12:00


text:
Da la partida è Ruedi Bühler gia stà sco voluntari tar ils Campiunadis mundials il 1974 ed er tar l'ultim grond eveniment en Engiadina il 2003, ha el lavurà sco voluntari sin pista.
Pli svelt, pli modern
Sch’el cumpareglias las trais ediziuns ina cun l’autra, dettia surtut la tecnica en egl ed il grond svilup ch’ins ha fatg tranter il 1974 ed il 2003.
Bler dapli pais vegnia mess tar ils Campiunadis mundials da ski 2017 a San Murezzan er sin la reclama. Tut saja reglà, raquinta il voluntari passiunà.
Commember dal «Golden Club»
Ruedi Bühler è in da bun 25 persunas ch'han lavurà e gidà durant ils ultims trais Campiunadis mundials da skis en l'Engiadina. Sco grazia fitg èn ils voluntaris vegnids envidads ad in aperitiv en cumpagnia dals organisaturs actuals.
Per l’um da Zernez èsi clar che quest eveniment vegn ad esser l’ultim campiunadi mundial activ. Dentant saja el segir pront da gidar sco voluntari er anc suenter il grond eveniment a San Murezzan. Quest december han numnadamain già lieu a San Murezzan las proximas cursas da la Cuppa mundiala.
RR actualitad 11:00


text:
Pregia
La predgia es ün discuors in fuorma d'ün monolog chi proclamescha publicamaing l'evangeli da Gesu Crist. Il cristianissem quinta la predgia insembel culla liturgia e la diaconia tar sieu esser substantiel.
I'ls cults divins in baselgias evangelicas sto pel solit la predgia i'l center da l'andamaint.
Testimoni biblic[modifitgar | modifitgar il code]
- Gesu svess cumanda a sieus discipuls (scolars) da predger suot tuot ils pövels sül muond inter (evangeli seguond Matteus, chapitel 10 e seguond Marcus chap. 13)
- La cretta deriva da la predgia, la predgia darcho vain tres il pled da Gesu Crist (charta als Romauns, chap. 10)


text:
En ils blers pajais da l'Europa han ins midà las uras la notg da las 2:00 sin las 3:00 uras. La notg sin dumengia avain nus pia pers in'ura da sien. Passa in quart da la populaziun senta sinaquai in uschenumnà mini-jetlag.
Enfin ils 30 d'october restan las uras lura sin temp da stad. Cura ch'ils dis vegnan puspè pli curts èsi lura da midar enavos l'ura sin temp d'enviern.
Il temp da stad è vegnì lantschà il 1973 en l'Europa pervi da la crisa dad ieli; quai cun il patratg da spargnar energia. Cun spustar il temp vulev'ins gudagnar in'ura glisch dal di. La Svizra ha introducì il temp da stad il 1981 per s'adattar als pajais vischins.


text:
L'Uniun svizra d'artisanadi e mastergn SGV refusa da prolungar las restricziuns fin ils 28 da favrer ed è cleramain cunter in lockdown sever, in'obligaziun da homeoffice e mesiras pli rigurusas per stizuns. I na saja betg cumprovà che quellas mesiras pli rigurusas sajan effectivas.
Las cifras da l'Uffizi federal da sanadad cumprovian che las infecziuns novas restian en spazis determinads bain avunda. En sia posiziun a la consultaziun da la Confederaziun scriva il SGV plinavant che restaurants, clubs da fitness etc. na sajan betg gnieus d'infecziuns.
Per restricziuns en il sectur privat
Percunter beneventa il SGV restricziuns per occurenzas privatas. Uschia duajan maximal 10 persunas or da duas chasadas pudair s'inscuntrar – quai cun dumbrar er ils uffants.
Ultra da quai vul il SGV er che l'obligatori da purtar mascrina vegnia precisà. Per deliberar ina persuna da quel obligatori, pretenda l'uniun in attest d'in medi ubain d'in psicolog tar il qual la persuna è propi er en tractament.
Ord l'archiv:


text:
Televisiun Romontscha - Svizra Romontscha dils 9-9-1984
Dai, dai, dai: In giug denter uniuns
Per la tiarza gada emetta la Televisiun Romontscha il giug Dai, dai, dai.
Ei setracta dad ina concurrenza denter uniuns ord diversas parts dil Grischun romontsch. Ils treis candidats han denter auter da rispunder a damondas sur da lur camp d’activitad (sport, cant, teater eav.) e da lignar ni definir objects che vegnan malegiai sin in projectur. Il giug pretenda surtut dabia movibladad spirtala ed in bien sensori linguistic.
Cun engaschament e fantasia semesiran ils candidats dalla Gruppa da teater Rueras cun quels dil Chor viril Riom/Parsonz/Cunter ell’emissiun dad oz. Egl intermezzo musical procura la gruppa da rock «Hades» per divertiment cun la canzun «Plonta d'untgida». Tras quei giug, che vul denter auter era promover ils contacts denter Romontschs da different idiom, meina puspei Ernst Denoth.
Davontier ils treis representants dalla Cumpignia da teater Rueras cun Richard Cavegn, Franzisca Hitz e Hubert Venzin
Historia
Igl onn 2005 ha la Cumpignia festivau il giubileum da 25 onns. La Gasetta Romontscha porta in artechel screts da (sb).
In quart tschentaner silla tribuna tuatschina
La Cumpignia da teater Rueras festivescha il giubileum da 25 onns
(sb) Avon 25 onns ei la Cumpignia da teater Rueras vegnida fundada. Lur producziuns han tradiziun ed ein part dalla cultura indigena. Ils onns 1960 existeva ina Uniun dramatica Rueras. II reschissur era Duri Battesta Venzin, il bab da Hubert Venzin ch’ei ussa reschissur dalla Cumpignia. Entgins onns ha l'Uniun da giuventetgna fatg teater a Rueras. Sco Hubert Venzin seregorda, fuvi quei denton empau stuffi. Damai che buca tuts giugadurs habitavien a Tujetsch, savevien els far emprovas sulettamein la fin dalla jamna. Quei ei stau il motiv da fundar 1980 ina cumpignia cun giugadurs che habiteschan ella val.
Sin iniziativa dils frars Hubert e Vigel Venzin ei la Cumpignia da teater Rueras vegnida fundada. 25 onns exista quella gruppa senza statutas e suprastonza e sulettamein ils onns 1996 e 2004 ha ei dau negin teater a Rueras.
«Enteifer nossa gruppa regia ina buna atmosfera che dat anim e motivaziun da cuntinuar», manegia il reschissur tradend il misteri dil success. Sche |’atmosfera fussi buca aschi buna havessien els daditg calau. La carriera dalla Cumpignia ha entschiet cul drama «Survetsch a Golgata» in toc détg pretensius per ina tribuna da laics. Schegie ch’il «Survetsch a Golgata» ei buca stau il sulet drama produciu dalla Cumpignia, ein ils Tujetschins ussa plitost quels dallas cumedias. La glieud hagi plascher da sedivertir da teater e vegni en roschas a Rueras per rir da cor. «Jeu sundel in amitg dalla cumedia classica mo era tocs serius ein fetg simpatics a mi», manegia Hubert Venzin. El seigi sefatschentaus aschi bia cun cumedias ch‘el
seigi in tec s‘inamuraus en quellas.
Persunas creschan ellas e cullas rollas
Franzisca Hitz e Richard Cavegn seschluitavan avon 25 onns ellas rollas da mattas e mats, oz giogan els las rollas da babs e mummas. Hitz, Cavegn, il reschissur Hubert Venzin ed il tecnicher Gion Giachen Monn s’audan gia dapi la fundaziun tier la Cumpignia da teater Rueras. Dapi 20 onns dalla partida ein Imelda Monn, Mudest Venzin, Rita Flepp ed Astrid Monn. Els hagien denton era novs e giuvens giugadurs che seigien fetg motivai pil teater, ha il reschissur fatg da saver. Denter diesch e vegn giugadurs s‘engaschien mintg‘onn pil teater e sper quels drovi ei aunc enzacons gidonters.
Pil giubileum da 25 onns presenta la gruppa actualmein la cumedia «Mias ondas» da Norbert Gröss. Tenor il reschissur ein las produziuns gartegiadas.
In fideivel reschissur
Dapi 21 onns ei Hubert Venzin il reschissur dalla Cumpignia da teater Rueras. Ils emprems dus onns ha siu bab Duri Battesta Venzin fatg la reschia e dus onns han bab e fegl surpriu communablamein quei pensum. Cul teater sefatschenta Hubert Venzin dapi 30 onns. «Gia da buob fascinava il teater mei e jeu legevel tut ils tocs ch‘il bab purtava a casa», raquenta il reschissur e di ch‘il teater seigi ina part da sia veta.
Sch'el fussi aunc 20 onns, frequentassi el la scola d’actur. Da giuvens onns hagi l’encarschadetgna teniu anavos el.
Hubert Venzin fa gronda lavur per la gruppa, el tscherca ils tocs, translatescha ed adatescha quels per la Cumpignia. Sper sia lavur da reschissur gioga el era sez enqual rolla. Enqualgadas surprendi el las rollas che negin auter vegli. Sia. rolla preferida ei stau quella el toc «Pensiun Schöller». Leu ha el giugau in um cun in sbagl da tschintschar che vuleva ir tiel teater.
Hubert Venzin di ch‘el prendi tut in suenter l’auter. Quei vali ton pil teater Sco per sia veta privata. Cura ch‘il teater d‘uonn seigi terminaus, pondereschi el da detschiert schebein ed en tgei fuorma ch’el s‘engaschi culla Cumpignia da teater Rueras.
Inscenaziuns a casa ed ordlunder
El decuors dils 25 onns vargai ei la Cumpignia sepresentada pliras gadas ordeifer la patria, aschia 1991 al festival a Friburg cun «Il process pervia dall'umbriva dad in asen» e 1998 al festival da teater a Tusaun cun «Las nozzas». Igl onn 1988 ha la cumpignia inscenau il «Psalm 42» screts da Hubert Venzin.
Davostier da seniester: Mudest Venzin, Monica Venzin-Deflorin, Francisca Hitz, Astrid Monn, Adrian Deragisch, Richard Cavegn, Gion Giachen Monn Enamiez: Imelda Monn
Secunda retscha da seniester: Flurina Deragisch-Hitz, Barla Cavegn, Armin Albin
Davontier da seniester: Reto Schmid, Ursula Deplazes, Hubert Venzin
Survesta dallas inscenaziuns


text:
In Myanmar ist der "Ehrwürdige W." ein sehr einflussreicher buddhistischer Mönch. Ihm zu begegnen bedeutet, sich ins Zentrum des täglichen Rassismus zu begeben und zu beobachten, wie Islamophobie und Hassreden in Gewalt und Zerstörung umschlagen. Dennoch sind 90% der Bevölkerung Buddhisten, eine Religion, die auf einer friedlichen, toleranten und gewaltfreien Lebensweise basiert.
Barbet Schroeder
Les Films du Losange
Bande à part Films
ARTE France
RTS
Barbet Schroeder
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
maletg empalont
Cun l'entschatta digl onn da scola introducescha la scola Ilanz/Glion il maletg empalont "nossa charta" ch'ei vegnius approbaus dil cussegl da scola ils 9 d'uost 2016.
inauguraziun "nossa charta"
Cun igl entir team da scola ed ils responsabels per educaziun, politica ed economia havein nus astgau inaugurar ils 30-9-2016 nies maletg empalont "nossa charta", la quala descriva nossas valurs.
Tut las classas han quei di astgau separticipar ad ina concurrenza da balluns.
Nus havein retschiert entgins tozzels resuns. Ord ils vitgs vischinonts, denton era ord las tiaras vischinontas Tiaratudestga ed Austria ei posta arrivada tier nus. Entgins balluns ein schizun sgulai tochen en Tschecoslovacia e Pologna.
La valetaziun dalla concurrenza da balluns vegn a succeder encunter la fin digl onn da scola. Entras il DANUS vegnin nus ad informar, il ballun da tgei classa ch'ei sgulaus il pli lunsch.
Cordial engraziament a tut ils visitaders da quell'occurenza per la participaziun.
motto da scola 2017 - 2019
"Kunststücke & bravuras"
Gliendisdis, ils 20 d'uost 2018 ha la scola Ilanz/Glion entschiet igl onn da scola 2018/19 in secund onn sut il motto "Künstücke & bravuras".
motto da scola 2015 - 2017
"Ensemen sin viadi"
Ils 24 d'uost 2015 ha la Scola Ilanz/Glion entschiet igl onn da scola 2015/16 sut il motto "Ensemen sin viadi". Il focus duront igl emprem onn dalla fusiun dalla Scola Ilanz/Glion ei staus da s'arranschar cun il niev menaschi da scola. Quella sfida han tut ils participai dumignau bein. Aschia ei l'attenziun silsuenter sedrizzada sin il svilup dalla via instrada.
El senn da nies motto "Ensemen sin viadi" essan nus semess communablamein sin via. La finamira era, da visitar ina gronda part da nos cunfins da vischnaunca (a pei, cun velo, cun gianellas, ....). Las differentas turas ch'ein vegnidas menadas atras duront ils onns da scola, dueien pia sdrimar ils cunfins da vischnaunca ni menar las scolaras ed ils scolars en loghens specialmein bials ni exponi da nossa vischnaunca.
Sin la grafica cheusut saveis vus persequitar tgei classas che han visitau tgei loghens.
Entginas datas dil territori dalla vischnaunca Ilanz/Glion:
- surfatscha 133.5 km2
- circumferenza dil territori dalla vischnaunca: 82.4 km
- pli ault punct: Hausstock 3158 m.s.m.
- pli bass punct: Isla a Castrisch 672 m.s.m.


text:
Catastrofas dal clima èn la raschun principala daco che umans daventan fugitivs en l’agen pajais. Quai rapporta l’organisaziun d’agid Oxfam. Mintg’onn vegnian radund 20 milliuns persunas sfurzadas da bandunar lur chasas e tschertgar refugi entaifer lur pajais. Quai scriva l’organisaziun d’agid en ses rapport «Forced from home» a chaschun da la conferenza davart il clima da l’ONU a Madrid.
Las raschuns sajan en emprima lingia stemprads, inundaziuns ed incendis da guaud. Uschia hajan ins per exempel dumbrà il 2018 passa 1’500 da quellas catastrofas. Quai è circa otg giadas dapli catastrofas dal clima ch’anc l’onn 2012.
80% da tut ils fugitivs en l’agen pajais datti tenor rapport en l’Asia. Sco exempel numna Oxfam il Bangladesch e l’India suenter il ciclon «Fani» ch’aveva furià il matg e sfurzà 3,5 milliuns umans da bandunar lur chasas. En pli stima l'organisaziun d'agid ils donns economics tras catastrofas dal clima sin 2% da la prestaziun economica da l'entir mund.
RTR novitads 06:00


text:
L'Allianza dal Center va en il cumbat cun Kaspar Jörger, ina persuna enconuschenta en il Grischun. El è stà veterinari chantunal ed el ha manà l'Uffizi da segirezza da victualias e sanadad dal Grischun. Cun ses 64 onns saja el pertschert ch'i pudess dar in cumbat electoral giuven encunter vegl, ha el ditg envers la Fundaziun Medias Rumantschas.
Ses adversari Maurin Malär, ha mo 33 onns ed è sa profilà en la politica communala, tranter auter sco president dal parlament da vischnanca da Vaz. Il giuven Malär lavura da preschent en la sparta turissem sco organisatur d'events. Plinavant è el er president da l'uniun da giuventetgna da Vaz.
Omadus candidats èn da l'avis ch'i saja impurtant ch'ils da Vaz hajan ina schelta tar l'elecziun dal presidi. Elegì vegn lura la fin d'avust.


text:
Insübria
(Rimandad de Insubria)
- Vüna region storig-geugrafica che la curispond al teritori induè che temp indree ghe stevan j'Insüber, un popul celtich che l'ocüpava la region fra el Po e i lagh ai pé di Alp, a partì dal IV secul prima dal Signur. Titu Livio l'ha scrivüü che j'hinn stat propi j'Insüber a 'vè fundaa Milan vers el 390 apree dal Signur.
- Vüna zona che la cumprenda i teritori ch'i curisponden al Dücat de Milan (1395-1796), cume l'era prima de drucà e passà a l'Austria cun el Trataa de Campoformio. Quel nom chì l'è anca quel duperad int i descriziun linguistich, chi definissen l'Insübria cuma la zona che la cumprenda la Pruincia de Nuvara, la Pruincia de Lecch, tüta la Pruincia de Milan, la Pruincia de Lod, e el Tisin, insumm tütt i zon induè che se parla el lumbard ucidental (o insübrich).
Ligam de föraModifega
- Pagina dala comünità da lavur Regio Insubrica
- Pagina dal'üniversità dal'Insübria
- Pagina dal Moviment econazional Domà Nunch
- Pagina dal'assuciaziun cültüral Terra Insubre
- Pagina de El Dragh Bloeu - Portal per la promozion de l'Insubria
- Pagina par i visitaduu dala zona di lagh ai pé di alp
- Pagina dal giurnal insübrich scrivüü in italian Infoinsubria


text:
Assisi
Assisi (Asisium, en latì; Assise 'n fransés; Asís en spagnöl; Assis en portoghés) l'è 'na citadìna e cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en pruvincia de Perugia. g'ha 28 132 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 186 km² e 'na densità de popolasiù de 151 ab./km²..
El teretóre del cümü da Assisi 'l cunfìna coi cümü de Bastia Umbra, Bettona, Cannara, Nocera Umbra, Perugia, Spello, Valfabbrica, Valtopina.
L'è famùza perchè l'è 'l póst endóche gh'è nasìt San Fransèsch (Francesco Bernadone), e 'ndóche 'ndèl an 1208 el stès Fransèsch el g'ha fondàt l'Urden dei Fransescà, e Santa Chiara (Chiara d'Offreducci), fondadùra del Urden de le Clarìse.
La Bazìlica de San Fransèsch de Assisi l'è 'nserìda 'ndèl Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La seria Filosofix è ina seria naziunala svizra da filmins dissegnads che duain animar a far ponderaziuns co i fiss sche... U er co ins avess reagì, sch’ins fiss stà en quella situaziun.
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha publitgescha 4 ulteriuras episodas da films animads che animeschan a filosofar.
Gauguin
Ha Gauguin fatg la dretga decisiun, cura ch’el ha decidì da bandunar sia famiglia, da la laschar en paupradad ed ir a star e picturar a Tahiti? U co valitassan nus quai oz sche Gauguin n’avess betg gì success?
L'etica d'animals
Co è quai uss propi: Avain nus il dretg da trair e duvrar animals per mangiar lur charn u consumar lur ovs u lur lutg? E co fiss quai, sche creatiras ch’èn anc pli sviluppadas che nus umans faschessan il medem cun nus umans?
Pertge ha ina lieur num «lieur»e betg «gavagai»?
L'autur svizzer Peter Bichsel ha scrit l’istorgia «Ein Tisch ist ein Tisch». En quella fa el ponderaziuns co i fiss sch’ins schess tuttenina «maletg» al letg u «sutga» al svegliarin. Filosofix sa dumonda pertge ch’ins na po betg dir «gavagai» ad ina lieur.
Il paradox dal tat
Maschinas da passar tras il temp han adina puspè fascinà l’uman. I fiss bain fitg interessant da far ina visita a l’agen tat e guardar co el viveva avant blers onns. Ma i pudess capitar da tuttas chaussas...
RTR Telesguard 17:40


text:
Era sche la vischnanca da Samignun è puspè cuntanschibla, resta la via sin il territori Svizzer anc per plirs dis serrada. Il motiv sajan pliras lavinas spontanas tranter Martina e Samignun, sco quai che l'Uffizi da construcziun bassa dal Grischun ha ditg envers RTR. Quant ditg che la via resta dentant serrada n’è actualmain anc betg cler. Sin ils auts sa chatta anc tanta naiv ch’ins prevesa da siglientar lavinas en ils lieus pertutgads ils proxims dis.
Per rivar en Samignun ston ins actualmain sviar da Martina sur il Pass dal Raisch en direcziun Fuond/Pfunds.
RR actualitad 17:00


text:
Theresa May
La Theresa Mary Brasier, cgnusùda méj cuma Theresa May (Eastbourne, 1 'd Utóbar dal 1956, a s lèś [təˈriːzə ˈmeəri meɪ] in ingléś) l'è na pulìtiga ingléśa dal partî cunservadōr.
Dòp avér batû soquànt rivài dal sò partî, p'r ultma l'Andrea Leadsom[1], al 13 ad Luj dal 2016 l'è dvintàda la prima minìstra dal Régn Unî tulénd al pòst ad David Cameron ch'al s éra dimìs dòp al referéndum par la Brexit.
Dòp avér fat di studi a Oxford, l'è laureàda in geugrafìa, l'è stada elèta par la prima vòlta in parlamènt in dal 1997.
Da 'l 6 ad Setémbar dal 1980 l'è spuśàda cun Philip May, banchēr cgnusû in discutéca. La sò canta preferìda l'è Dancing Queen di Abba. La n gh'à minga di fiōi e la gh'à na pasiòṅ p'r al scarpi c'n i tac, anc leupardàdi[2].
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Mai dir May! La vispa Theresa la spasa via la cuncurénsa e l'armàgn la sōla candidàda premier: a lasa la cursa la sò rivàla Leadson, qvéla ch'la l'à criticàda parchè la n éra minga màdar, e anc Gove e Johnson i èṅ da la banda dla minìstra. Dagospia, 11 ad Luj dal 2016
- ↑ May più sénsa - Chi l'è, chi n l'è, chi la s créd 'd èsar la Theresa May, la Thatcher nóva ch'la s è ciapàda Downing Street 26 an dòp la Maggie Dagospia, 12 ad Luj dal 2016


text:
Dasper tut ils lauds da l'ultim temp datti dentant era puncts da critica. Il concert al Open Air Lumnezia ha, malgrà la victoria dal contest da la Startrampe, betg pudì persvader dal tut. Al Open Air Malans ha Mattiu Defuns gì la sfida da cumenzar sco opener avant in areal quasi vid. Ed era qua ha el betg persvas noss criticher da musica Patrick Capaul.
Suenter il concert avain nus confruntà il musicist da Trun cun nossa critica «dovri in proxim pass». Quai vesa Mattiu era en sez. La gronda dumonda saja be co e tgenin?
Ins po dentant anc avair siemis. E sch'el pudess giavischar, lura fissi d'ina vart da pudair ina giada ir sin turnea da clubs durant l'enviern. Quai saja dentant pli grev d'organisar che ina turnea da festivals durant la stad. Ed il segund giavisch fiss da survegnir in management che coordinescha ed organisescha concerts, turneas ed autra rauba. Il mument fa quai il musicist numnadamain anc sez. E quai na saja betg insatge ch'el fatschia uschia gugent.
RTR/ Turnea da festivals


text:
Sin dumonda da sia collega da partida Karin Keller-Sutter (SG) ha el respundì ch’eventuals pajaments novs vegnian mess en in context cumplessiv.
Il Cussegl federal saja en questa dumonda dad avis unanim. El haja prendì encunter l’emna passada la dumonda dal departament da l’exteriur e da quel dad economia da preparar ina proposta per ina nova contribuziun da coesiun.
Burkhalter: I vul dapli che mo segns da progress da l'UE
Cura che quella proposta vegnia preschentada al parlament n’è anc betg cler. Quai dependia dal svilup en il rapport cun l’UE. Bain dettia gia segns, che la situaziun sa megliereschia – i veglia dentant «progress concrets en ils dossiers» ha intunà il minister da l’exteriur.
Didier Burkhalter ha pudì prender posiziun uschia a rapports da medias da la fin d'emna. Quels avevan laschà parair che l'agid d'ina milliarda francs succedia senza cundiziuns.
RR novitads 12:00


text:
Subarbusto
En subarbusto (de confrontà col latì suffrutex) l'è 'n boscài pesèn. Endèla terminulugìa botànica se 'l defenés come 'na piànta de dimensiù piötòst pesène e co la part de piànta che pàsa la stagiù piö frèda de cunsistènsa lignùza o semi-lignùza, el rèst de la piànta el pöl vìga cusistènsa erbùza. El se 'ndeferènsia de l'arbusto (boscài piö grancc) per la dispuzisiù dei ram al pel del teré e perchè i è piö pesègn, de sòlet i pàsa mìa i 10 o 20 ghèi de altèsa de tèra; de spès però l'è mìa isé ciàra la distinsiù 'ntra arbùst e subarbusto.[1]
I mèmber dei zèner Lavandula, Vinca, Thymus, e divèrse spéci de la famìa botànica de le Ericaceae i clasificàde come subarbùsti.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Jackson, Benjamin, Daydon; A Glossary of Botanic Terms with their Derivation and Accent; Püblicàt de Gerald Duckworth & Co. London, 4th ed 1928


text:
‹Neurolinguistica›, ‹Psicolinguistica›, ‹Edulinguistica›, ‹Sociolinguistica›, ‹Linguistica en general›… Quai che tuna a l’emprima egliada teoretic, sa preschenta bainspert sco lectura captivanta ed infurmativa davart las pli diversas dumondas da la bi- e plurilinguitad.
«Tge schanzas ch’ins ha manchentà anc avant paucs onns perquai ch’ins sa fidava da concepts sbagliads!» Cun questa constataziun – plazzada a moda prominenta sin il viertgel davos dal cudesch – mussan ils dus auturs, nua che lur publicaziun è da situar entaifer la discussiun actuala: Els vulan far flucs cun «veglias errurs» e mussar «che bleras constataziuns davart la bilinguitad tutgan en il reginavel da las paraulas e dals mitus e na correspundan betg a la perscrutaziun actuala».
Sco persunas dal fatg – Rico Cathomas e Werner Carigiet han studegià linguistica, pedagogia e psicologia – vulan ils auturs intermediar tranter il mund da la scienza e quel da la pratica. U en lur agens pleds:
«Preschentar a moda chapibla respostas scientificamain fundadas a dumondas fundamentalas da l’educaziun bi- e plurilingua è ina, lantschar ina discussiun differenziada davart la bi- e plurilinguitad è l’autra finamira da quest cudesch.»
Or da questa constellaziun pudessan resultar differentas difficultads: Per l’ina è il cudesch scrit or d’ina posiziun defensiva. Damai ch’els vulan curreger posiziuns apparentamain sbagliadas, pudessan ils auturs far il sbagl da vulair vesair tut en rosa e da scuar sut maisa las difficultads che pon esser colliadas cun la plurilinguitad. Per l’autra pudess il cudesch esser scrit ubain a moda memia scientifica ubain a moda memia populara e simplifitganta.
Quant fitg ch’i reussescha als auturs da sviar l’emprim privel, è grev da giuditgar senza appartegnair sez a la garda dals sociolinguists. Il cudesch attatga e demontescha bain permanentamain vegls mitus – ma ins sto er conceder als auturs d’avair avertì il lectur che quai saja lur punct da partenza e lur intenziun. Ed els argumenteschan en tutta cas a moda plausibla e fundada (cf. la vasta bibliografia a la fin dal cudesch) e na van er betg ord via a dumondas criticas («Cura daventa l’instrucziun bi- e plurilingua problematica?»).
La dumonda schebain i reussescha als auturs da far il spagat tranter la scienza e la pratica tematiseschan Rico Cathomas e Werner Carigiet gist sezs cun allegar en l’introducziun in citad dad Albert Einstein: «Ina teoria duai esser uschè simpla sco pussaivel, ma betg pli simpla!» A questa finamira satisfa il cudesch fitg bain, sco che mintgin po sa persvader cun s’approfundar sez en la lectura: La tematica da la bi- e plurilinguitad en famiglia ed en scola vegn preschentada a moda vaira differenziada ed i vegnan resguardads ed approfundads ils pli differents aspects pussaivels. Tuttina è la materia vegnida elavurada e ‹didactisada› suffizientamain per esser chapibla er per in public fitg vast. Per quest intent fan ils auturs diever da maletgs e tabellas, da dumondas intenziunadas, da colurs che rendan attent il lectur als terms e cuntegns centrals sco er da resumaziuns concisas. Qua èn ils dus pedagogs vesaivlamain en lur element…
Ch’il cudesch – cumparì oriundamain en las trais linguas chantunalas – è vegnì surpiglià il 2008 da la chasa editura per meds d’instrucziun bernaisa ed edì en tut las quatter linguas naziunalas, mussa bain avunda che la tematica è e resta ordvart actuala. E ch’ils auturs han tuttavia tutgà la noda cun il stil scientific-popular da lur ovra.


text:
cuntegn
Silvana Degonda
-
«Mintgatant ston ins simplamain seccar las ballas»
Autur:
Anna Serarda Campell
Rory da las Gilmore Girls è forsa la culpa che Silvana Degonda è daventada schurnalista. Precis sco la giuvna en la seria da televisiun siemiava Silvana Degonda gia da matta d’ina vita en ina chasa da medias. «Simpel n’èsi dentant betg stà», raquinta ella. Per exempel sco praticanta en la redacziun da Der Spiegel a Hamburg, «nagin ha spetgà mai». Ma mintgatant ston ins simplamain ir en pau sin la gnerva per vegnir udida.
Maletg
1 / 6
Legenda:
Silvana Degonda (a sanestra) en visita tar Lerna Scherer. Causa ina malsogna ha ella pers plirs organs. Sia medizina è: far turtas.
Kurt Reichenbach / Schweizer Illustrierte
Maletg
2 / 6
Legenda:
In viadi en l’Arctica: Silvana Degonda ha accumpagnà las “nonas per il clima” sin ina da lur missiuns.
Daniel Ammann / Schweizer Illustrierte
Maletg
3 / 6
Legenda:
Silvana Degonda lascha passar revu a la cussegliera federala Simonetta Sommaruga ses onn sco presidenta dal Cussegl federal.
Kurt Reichenbach / Schweizer Illustrierte
Maletg
4 / 6
Legenda:
Silvana Degonda visita il pilot Maurice Mattle sin la plazza aviatica a Payerne – curt avant la votaziun davart ils aviuns da cumbat novs.
Kurt Reichenbach / Schweizer Illustrierte
Maletg
5 / 6
Legenda:
Silvana Degonda entaupa per sia lavur tar la Schweizer Illustrierte plirs giuvenils e giuvenilas da la giuventetgna per il clima.
Kurt Reichenbach / Schweizer Illustrierte
Maletg
6 / 6
Legenda:
La lavur sco reportra lascha turnar enavos a Silvana Degonda savens era en Grischun – per exempel qua tar il cuschinunz Andreas Caminada.
Thomas Buchwalder / Schweizer Illustrierte
Tuttina quant grev che igl è, ella haja emprais che i va adina enavant en la vita. Il pli dolurusamain haja ella stuì sentir quai suenter la mort da ses bab. Dapli bunamain tschintg onns lavura ella per la “Schweizer Illustrierte” a Turitg. D’emprender ad enconuscher mintg’emna novas persunas interessantas - da la cussegliera federala fin al survivent dal olocaust – è il job perfect per la dunna da 30 onns che di da sai savess ch’ella saja in emprima lingia mirvegliusa.
Maletg
1 / 4
Legenda:
La schurnalista grischuna Margrit Sprecher è in idol per Silvana Degonda – ed uschè era questa publicaziun “Wellen schlagen – Die Geschichte danach”.
Silvana Degonda
Maletg
2 / 4
Legenda:
Per leger news va ella online, ma per leger ina buna reportascha preferescha Silvana Degonda palpiri en man. Oravant tut sche sa tracta dal magazin “Reportagen”.
Silvana Degonda
Maletg
3 / 4
Legenda:
Il terz pled dal titel da questa publicaziun tradescha il tema dal cudesch. Ina longform che sa deditga a la prostituziun en Svizra.
Silvana Degonda
Maletg
4 / 4
Legenda:
In cudesch enconuschent en furma nova: Il diari dad Anne Frank sco graphic novel. Era ina publicaziun preferida da Silvana Degonda.
Silvana Degonda


text:
Ditg na rendevan tscherts affars cun laina strusch, ha ditg Andrea Florinett. Ussa haja la laina finalmain ina giada cuntanschì valurs che cuntentian. Uschia haja el diversas dumondas da possessurs da guaud privats che hajan mussà interess da runcar plantas, cun quai ch’i rendia ussa puspè.
Resgia ed affars cun instruments marschan bain
Ils cudeschs da lavur en la resgia e la laina per instruments marschian il mument fitg bain. Cun tschertas lavurs ins saja per part cumplet enfin la fin da l’onn, ha Florinett agiuntà.
Tut or d'in maun
Tar la firma Florinett da Barvogn datti tut or dad in maun, tut quai ch’ha da far cun laina. Quai entschaiva en il guaud, nua che las plantas vegnan pinadas. Elavuradas vegnan quellas per part en l’atgna resgia a l’ur da Bravuogn. Dals 40'000 meters cubics ad onn che vegnan runcads, vegn circa 1/10 elavurà en la resgia. Products spezials sco producir laina per instruments cumpletteschan la purschida dalla Florinett SA. Las restanzas da la laina vegnan duvradas per l’agen stgaudament a distanza ch’è accessibel als abitants da Bravuogn.


text:
Gist trais festas da lutga han gì lieu questa dumengia, numnadamain la festa dal Rigi, la Fête Romande e la festa da la Part Sura Bernaisa.
Samuel Giger dominescha lutga dal Rigi
Samuel Giger gudogna la lutga dal Rigi. Il svizzer dal nordost ha battì en l'ultima lutga ses adversari Mike Müllestein. Il giuven da 23 onns ha dumagnà da metter Müllestein suenter radund 6 minutas sin dies. Giger ha decidì tut ils cumbats per el, uschia er il duel en la quarta runda, nua ch'el era gia ina giada fruntà sin Müllestein.
Remo Käser gudogna la Fête Romande
A la Fête Romande ha Remo Käser battì en l'ultima runda Lario Kramer. Quel è vegnì suenter quella terrada sin plaz 5. Segund da la festa ad Oron-la-ville è vegnì Romain Collaud e sin il terz plaz suonda Christian Schuler.
Proxim'emna vai vinavant cun la lutga da Weissentein.
Aeschbacher e Kämpf èn ils victurs al Brünig-Hasliberg
Matthias Aeschbacher ha gudagnà la festa da lutga da la Part Sura Bernaisa. En l'ultima runda ha el battì Kilian von Weissenfluh en la 10avla minuta. Aeschbacher parta ses emprim plaz cun Bernard Kämpf, omadus cun mintgamai 58,25 puncts.
Curdin Orlik ch'è oriund dal Grischun suonda sin plaz dus ensemen cun Adrian Walther, Josias Wittwer, Sven Klossner e Dominik Gasser. Mintgin dad els ha fatg 57,25 puncts.


text:
Il Tribunal administrativ federal ha uschia confermà (en ina decisiun da principi), la decisiun da l'uffizi federal per la migraziun. L'anteriur Uffizi federal per la migraziun (oz il Secretariat da stadi per la migraziun SEM) ha renconuschì l'um il 2014 sco fugitiv dentant refusà ad el asil. Perquai ch'ina repatriaziun n'era lura betg pussaivla è l'um vegnì admess provisoricamain. Il SEM è sa basà tar lur decisiun sin indicaziuns dal servetsch d'infurmaziun da la Confederaziun. Lez ha taxà l'um sco privel per la segirtad interna ed externa da la Svizra.
L'um curd ha tratg vinavant la decisiun al Tribunal administrativ federal. Lez ha confermà la decisiun da la preinstanza, cunquai che l'um ha contacts cun in'organisaziun secreta da la PKK, la partida da lavurers dal Curdistan. La partida è scumandada.
RR novitads 14:00