text:
I. Indicaziun generala
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) resalva explicitamain il dretg da midar, interrumper u metter or da funcziun da tut temp temporarmain u permanentamain la plattafurma UGC e quai cun u senza infurmar l'utilisader. Qua tras na resultan per l'utilisader ni dretgs d'indemnisaziun ni auters dretgs da garanzia.
Plinavant resalva RTR explicitamain il dretg da pudair midar da tut temp la netichetta e las determinaziuns UGC. Vegnan fatgas adattaziuns da quest gener, las publitgescha RTR immediatamain sin sia plattafurma d'internet. Igl è chaussa da l'utilisader da s'infurmar davart la versiun actuala da la netichetta e las determinaziuns UGC sin la plattafurma d'internet da RTR.
Ultimas midadas: 11 da matg 2015
II. Netichetta
Reglas da cumportament per noss servetschs interactivs (p.ex. chats): contribuziuns che offendan l'onur u contribuziuns rassisticas, discriminantas, sexisticas, pornograficas u che glorifitgeschan violenza èn scumandadas.
Plinavant na dastgan vegnir publitgads nagins cuntegns smanatschants, abusivs, mulestants, disfamants, vulgars, plain odi u autramain nuschaivels u cun caracter da reclama. Nus resalvain il dretg d'allontanar cumplettamain e senza cuntradumonda contribuziuns cunter las reglas. L'abus vegn persequità.
Era vegnan stizzadas remartgas senza relaziun cun il tema publitgà e contribuziuns ch'èn evidentamain vegnidas scrittas sut in num da fantasia u cun l'indicaziun d'in speditur fallà.
III. User Generated Content (UGC)
§ 1 Champ d'applicaziun
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) è ina filiala da la Societad svizra da radio e televisiun SRG SSR e fixescha en quest contract ils dretgs e duairs per l'interpresa cumplessiva SRG SSR.
Questas cundiziuns da fatschenta regleschan l'utilisaziun da las purschidas User Generated Content (purschidas UGC) che RTR metta a disposiziun. Persunas minorennas pon utilisar las purschidas UGC mo cun il consentiment da lur persunas autorisadas d'educar. Las persunas autorisadas d'educar stattan bun per cuntravenziuns cunter las determinaziuns d'utilisaziun. Excepziuns ed ulteriuras disposiziun spezialas chatt'ins direct sut las singulas purschidas UGC.
§ 2 Servetschs purschids da la plattafurma UGC
RTR metta a disposiziun en il rom da las pussaivladads tecnicas e da las pussaivladads dal manaschi ina plattafurma UGC che permetta als utilisaders d'integrar agens cuntegns (videos, audios e maletgs, etc.) sin la pagina d'internet da RTR.
La plattafurma UGC vegn editada e tgirada online e po vegnir emplenida cun cuntegns. Entaifer questa purschida pon utilisaders registrads chargiar si e publitgar – resguardond las cundiziuns sut cifra 3 – cuntegns producids sezs (videos, audios e maletgs, etc.).
Per utilisar il servetsch ston ils utilisaders disponer d'in access a l'internet ed esser equipads cun ils apparats d'informatica correspundents. Ils custs eventuals ston ils utilisaders surpigliar.
§ 3 Datas persunalas dals utilisaders/registraziun
Cun sa registrar per ils servetschs online tscherna l'utilisader in num d'utilisader, in pled-clav ed in num da gruppa per sia pagina publica. L'utilisader è obligà da tegnair secret sias datas da login (pled-clav, etc.) per la plattafurma UGC e da betg render accessiblas ellas a terzs. Ils utilisaders èn responsabels per tut las acziuns che vegnan fatgas sut lur datas da login.
L'utilisader garantescha che las datas persunalas inditgadas èn vairas e cumplettas. L'utilisader sa declera d'accord che sias datas vegnan registradas ed arcunadas electronicamain tar RTR. Las datas na vegnan betg dadas vinavant a terzs.
Registraziuns incumplettas ed indicaziuns falladas han per consequenza ch'ils utilisaders vegnan refusads. Ils utilisaders èn obligads d'actualisar adina danovamain lur datas persunalas. Midadas d'adressa (midada da chasa, nova adressa dad e-mail, etc.) èn da communitgar immediat a RTR. RTR resalva il dretg da stizzar indicaziuns incorrectas.
En contact cun las datas dals utilisaders sa tegna RTR vi da la legislaziun valaivla.
§ 4 Responsabladads dals utilisaders
Ils utilisaders èn responsabels per tut ils cuntegns ch'els publitgeschan sezs. Pervia da la dimensiun na controllescha RTR ils cuntegns da la plattafurma UGC betg sistematicamain.
Ils utilisaders s'obligheschan en spezial da na publitgar nagins cuntegns che violeschan l'urden giuridic svizzer valaivel e/u ils dretgs da terzs (inclusiv lur dretgs persunals).
Ultra da quai na porschan e na collian ils utilisaders betg ils suandants cuntegns:
- cuntegns ch'èn tenor l'idea da morala generala ed en davosa instanza tenor la decisiun da RTR obscens, offendents, disfamants, maldeschents, pornografics, mulestants, rassistics, xenofobs u autramain immorals;
- cuntegns che pon far donn a l'image da RTR resp. da la SRG SSR;
- cuntegns che fan reclama per terzs;
- cuntegns ch'èn adattads per far donn ad auters, sco p. ex. virus, trojans, spyware, appels da phishing u instrucziuns per crear tals cuntegns.
L'utilisader liberescha RTR en quest connex da tut ils regress e da tut las cuntraversas giuridicas, pretensiuns d'indemnisaziun ed autras accusaziuns e pretensiuns che terzs pudessan far suenter l'endataziun da sias datotecas, inclusiv ils maletgs e commentaris.
§ 5 Transmissiun da dretgs
- Sche l'utilisader chargia si cuntegns (videos, audios u maletgs, etc.) lubescha el explicitamain ch'il visitader da la pagina po guardar els.
- L'utilisader dat a RTR tut ils dretgs betg exclusivs per l'utilisaziun dals cuntegns publitgads (videos, audios e maletgs, etc.) e quai senza limitaziun temporala, spaziala u factica. Ils videos, audios u maletgs pon era vegnir integrads e publitgads sco colliaziun sin paginas-web estras, u vegnir mess a disposiziun via upload sin terzas paginas (en spezial Facebook) per telechargiar.
Resalvads restan ils dretgs surpigliads da la Societad svizra per ils dretgs dals auturs d'ovras musicalas SUISA.
- L'utilisader garantescha ch'el è autorisà era visavi coauturs, protagonists ed ulteriurs cooperaturs da publitgar ils cuntegns (videos, audios u maletgs, etc.) e ch'el posseda il consentiment da tut las persunas ch'ins enconuscha en il video, audio u maletg per ils intents descrits qua.
- L'utilisader liberescha RTR en quest connex da tut ils regress e da tut las cuntraversas giuridicas, pretensiuns d'indemnisaziun ed autras accusaziuns e pretensiuns che terzs pon far en connex cun la publicaziun da ses videos, audios u maletgs.
La programmaziun po chattar ils videos, audios e maletgs da l'utilisader ed els pon vegnir emess en ils programs da la SRG SSR. Perfin resp. oravant tut sche la musica n'è betg publitgada è l'utilisader d'accord cun ina tala promoziun.
§ 6 Bloccada dals accounts d'utilisader tenor agen giudicament
RTR è legitimà da bloccar l'account d'in utilisader da tut temp senza inditgar motivs e senza observar termins e da stizzar ils videos, audios e maletgs publitgads. Quai vala en spezial, sch'ina da las obligaziuns sura na vegn betg observada. In tal surpassament po plinavant avair consequenzas dal dretg civil e consequenzas penalas per l'utilisader.
§ 7 Limitaziun da la responsabladad
RTR na surpiglia nagina garanzia ch'ils servers, ils cuntegns ed ils messadis arcunads èn disponibels da tut il temp, ch'il servetsch funcziuna e che las infurmaziuns publitgadas sajan correctas, qualifitgadas, fidablas ed exactas. Quai vala en spezial per infurmaziuns che vegnan derasadas dals utilisaders da la plattafurma.
RTR na surpiglia nagina responsabladad per perditas da datas e/u per auters donns che resultan per utilisaders u terzs cun utilisar il servetsch.
RTR na surpiglia nagina responsabladad per il funcziunament e la cumpatibilitad da la hardware che l'utilisader dovra. Ils utilisaders èn sezs responsabels per la hardware ch'els dovran.
Copias da film vegnan spedidas sin ristga dal speditur. RTR stat bun en sia cumpetenza mo per la valur dal material dals films.
§ 8 Terzs prendan enconuschientscha da datas en l'internet
L'utilisader prenda en cumpra ch'igl è pussaivel da prender enconuschientscha – era senza autorisaziun – da datas che vegnan transmessas en l'internet.
§ 9 Support
RTR na porscha nagin support tecnic en connex cun l'utilisaziun dal servetsch.
§ 10 Custs
La plattafurma UGC è gratuita per ils utilisaders ed ils visitaders.
§ 11 Segirada da datas
RTR na surpiglia nagina garanzia che las datas endatadas vegnian segiradas ed archivadas.
§ 12 Dispensaziun
Ils utilisaders s'obligheschan da liberar la SRG SSR da tut la responsabladad e da tut las obligaziuns, expensas e pretensiuns che sa resultan da donns pervia da diffamaziun, insulta, offensiun da dretgs persunals, pervia da l'interrupziun da servetschs per utilisaders e pervia da l'offensiun da bains immaterials u auters dretgs. Ils custs che sa resultan en quest reguard per il servetsch resp. per ses collavuraturs e/u per terzs en connex cun la defensiun resp. la persecuziun adequata d'in dretg visavi terzs surpiglia l'utilisader.
§ 13 Entrada en vigur, durada e finiziun da la cunvegna
La cunvegna tranter RTR e l'utilisader sa realisescha cun la surdada d'in account d'utilisader tras RTR. La cunvegna è illimitada e po vegnir desditga da mintga partida da tut temp.
§ 14 Dretg applitgabel e dretgira cumpetenta
Per tut las relaziuns giuridicas tranter RTR ed ils utilisaders è applitgabel il dretg svizzer. La dretgira cumpetenta exclusiva è la citad da Cuira cun resalva da dretgiras cumpetentas imperativas.
Cuira, ils 11 da matg 2015


c: text/html

text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/48
Ona novella del Boccasc[edit]
Dialett de Coni[edit]
I diso donque ch'ënt ij temp dël prim re 'd Cipro, dòp dla conquista dla Tèra Santa fàita dë Gottifrè di Buglione, a l'è arivàje che 'na sgnora ëd Guascògna a l'è andàita 'n pelegrignage al Sepolcro, e 'n ritornand, dë dontrè balòss s'è ricevùsse d'insult grossolan. E chila, lamentadsne sensa fin, l'ha pensà d'andè a fè le soe plente al re. Ma quaicun a l'ha dìje ch'a l'avrìa fàit un pertus ënt l'àqua, përchè l'era tan' dë pòch e bon a nen che, bin lontan ëd fè giustìssia dij tòrt dij àutri, në lassava ansi cori 'n'infinità ëd coi fàit a chiel istèss, con 'na viltà vergognosa, tant che chiunque l'avìa quàich crussi, 'ndasìa a sfoghèsse fasendije quàich figura. Sëntend so-sì cola fomna, disperà ëd vendichèsse, për consolèsse 'n pòch ënt ël sò dëspiasì, a s'è proponùsse 'd vorèj 'ntachè la pcitëssa ëd cost re, e l'è 'ndàje dnans ën piorand e a l'ha dìje: "Mè car Sgnor, mi i ven-o nen ën toa presensa përchè ch'i 'm speta 'na vendeta dl'ingiùria ch'l'è stàme fàita, ma për 'na sodisfassion i 't prego mach ëd mostrème comë it fas a sufrì cole ch'i sento che l'han fàte, përtant che imparand dë ti i peussa sufrì la mia con passiensa, che a sa Nossgnor comë volontè it la darìa, s'i podèissa, pòsto ch'it sas portèje così bin".
Ël re, ch'l'era stàit fin ënlora meusi e pigher, comë se a 's desvièissa dë durmì, comënsand dë l'ingiùria fàita a cola fomna, ch'a l'ha vendicà solenement, a l'è vnù 'n severissim persecutor ëd tut col che dë 'nlora 'n avanti a l'avèissa comèss quàich còssa contra l'onor dla soa coron-a.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 199-200
Alter variant[edit]
- Bagnasco: Com i disìo, quand a-j era ël re 'd Cipri, dë peui che Gotifrè di Buglion a-j ha fàit l'aquist ëd Tèra Santa, a l'è capità ch'na gran sgnora guascòn-a a l'è andà in pelegrinage al San Sepolcr e, tornand andré, arivà a Cipri, a-j è vnùje fàit oltragi dë 'd brigantaja.
- Bastia Mondovì: Donque i dìo che quand Cipri l'ha 'vù sò prim re, dòp che Gotifrè 'd Buglion l'ha conquistà la Tèra Santa, a-j è capitàje ch'una nòbil ëd Guascògna l'è 'ndàita 'n pelegrinage al Sepolcr, dë dovë tornad, arivà a Cipro, certi canajon l'han vilanament oltragiàla.
- Ceva: Dunque i digh che 'nt ij temp dij prim re 'd Cipri, dòp ch'a r'è stà pià ra Tèra Santa dë Gotifrè 'd Buglion, o-j è capitàje ch'na fomna gentil ëd Guastagna a r'è 'ndà 'n peregrinage àu Sepolcr, dër qual tornand, arivà 'n Cipri, a r'è stà barbarament insultà dë dij birbon.
- Govone: A digh donque che ant ij temp dël prim re 'd Cipri, dòp la conquista dla Tèra Santa fàita dë Gotifrè 'd Bujon, a l'è capità che una sgnora ëd Guascògna a l'è andàita 'n pelegrinage al San Sepolcr e ant ël tornè a cà, rivà 'n Cipri, a l'è stàita vilanament oltragià dë 'na partìa d'òmini pervèrs.
- Mondovì: 'Ndoca i diva che 'na vòta, 'nt ij temp dër prim re 'd Cipro, dòp che ra Tèra Santa a r'eva stàcia conquistà dë Gotifré 'd Bojon, j'é capitàje ch'na sgnora ëd Guascogna a r'é 'ndàcia 'n pelegrinage për lagiù dë lons land j'é o Sant Sepolcro; e tornand peu 'ndré, ruvà a Cipro, a r'é stàcia 'nsultà 'n tuce re manere dë 'na màniga ëd sassin e 'd balòss ch'i-j evo là.
- Saluzzo: I dìo dunque ch'al temp dël prim re 'd Cipri, dòp la conquista fàita ëd Tèra Santa dë Ciafré 'd Bojon, a l'è capità ch'una sgnora nòbila ëd Guascogna a l'è 'ndàita 'n pelegrinage al Sepolcro, dë dovë an tornand, arivà a Cipri, e lì dë quàich balòss e vilan a l'è svergognà.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Monuments culturals
En la val Medel secattan duas baselgias e numerusas capluttas. La baselgia parochiala cul santeri sesanfla a Platta. En egl dattan il clutger en stil romanic ed il maletg da s. Cristoffel alla fatschada dil sid, in'ovra da Antonio de Tredate da Locarno (TI). En la baselgia da Curaglia secatta in altar gotic ord l'entschatta dil 16avel tschentaner. Ulteriuramein era ina pictura al fresco "Il giuvenessendi" ed ina impressiunonta via dalla crusch en mosaic, creada dil pictur-artist indigen Titus Lutz (*16.01.1918, +16.09.1993) dil temps modern.
La caplutta da s. Bistgaun a Mutschnengia ha medemamein da presentar scazis historics d'art da gronda valeta, denter auter in altar da Jakob Greutter ord l'entschatta dil 17avel tschentaner. La caplutta dil hospezi a Sogn Gagl ei ornada cun frescos ord il 14avel tschentaner. Denton era las ulteriuras capluttas dalla vallada a Soliva, Biscuolm, Pali, Pardé, Fuorns, Acla, Sogn Gions e Sontga Maria cuntegnan bia interessant ed envidan il visitader da sefermar.


text:
J.v. Matt
Gian e Giachen e la lieur alva curaschusa
Rumantsch Grischun
Nord Süd, 2016, numer d’empustaziun 978-3-314-10404-6
Descripziun dal cudesch Gian e Giachen chaminan cun pass grevs tras la cuntrada muntagnarda cuverta cun naiv. Ma els n’èn betg sulets: la lieur alva Vincenz als spaventa terriblamain. Quai na pon quels dus betg acceptar. Els decidan da medemamain tementar la lieur alva. Ma tge far? Vincenz na para da mai avair tema. Il debut en furma d’in allegher cudesch illustrà dals dus bucs da cult Gian e Giachen è vegnì illustrà cun bler scharm dad Amélie Jackowski. Ils dus protagonists dal Grischun cun passa 150’000 fans sin Facebook e 21 milliuns views sin YouTube gudognan sco adina la simpatia dal public cun lur umor frestg e lur spruhs alleghers. Biografia dad Amélie Jackowski Amélie Jackowski nascha l’onn 1976 a Toulon en Frantscha. Ella studegia a la Scola auta d’art a Strassburg ed a l’Universitad dad Aix-en-Provence. Dapi il 1999 illustrescha ella cun success numerus cudeschs d’uffants e participescha regularmain ad exposiziuns internaziunalas. Oz viva e lavura ella sco illustratura libra a Marseille. Infurmaziuns davart il product Gian e Giachen e la lieur alva curaschusa; cun illustraziuns en colur dad Amélie Jackowski;
cuverta dira / 28 x 21,5 cm / 32 paginas / a partir da 4 onns


text:
Il mument parta la naziunala da skis chinaisa betg al cup mundial da skis e sin la glista dals nums rangads èn els lunsch enavos. La squadra cun ils nov atlets ed il trenader slovac èn dentant ambizius. Els vulan esser da la partida il favrer 2017 a San Murezzan, era sch'i vegn difficil – forsa nunpussaivel da sa qualifitgar per ina cursa. Esser là e profitar da las experientschas è lur credo per alura esser top il 2022 a Peking.
Reclama per la regiun e destinaziun Engiadina San Murezzan
Vegnida è la naziunala chinaisa sin envid da l'organisaziun da turissem Engiadina San Murezzan. Dus onns haja quai duvrà fin che l'intent ha pudì vegnir realisà, di la directura Ariane Ehrat. Uss saja ella dapli che cuntenta. Ina megliera reclama na possia quai betg dar en la China per la regiun d'Engiadin'Ota.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Istruzion per la cunvalidazion contactless
Co fé: l check-in cun l Südtirol Pass y la chertes de viac contactless
I njins brums de cunvalidazion südtirolmubiltà ie nluegei tla curieres y tla stazions. Pra chisc possen cunvalidé sibe la chertes de viac cun striscia magnetica sibe nce la chertes de viac contactles.
Mobilcard, museumobil Card, bikemobil Card y la variantes defrëntes dl Südtirol Guest Pass: Cun chësta chertes de viac contactless bastel tenì permez la cherta al sensor (check-in) dan uni viac cun la curiera o la ferata y l ne ie nia de bujën de dé ite n luech de destinazion.
L tleca tenì la cherta permez al sensor (check-in) dan uni viac cun la curiera o la ferata. L ne ie nia de bujën de dé ite n luech de destinazion. Pra i viages cun la ferata iel n valguna ezezions:
Viages de cunliamënt cun la ferata: Sce n va diretamënter da na ferata te n’autra ne iel nia de bujën de fé mo na cunvalidazion tla stazion curespundënta.
Cunvalidazion tla stazion de Trënt: Passajires cun l Südtirol Pass 65+ y l Südtirol Pass abo+ zënza funzion de paiamënt ativeda y passajires cun l Südtirol Pass free che pëia via da na stazion a sud de Trënt y à na cherta per la ferata regulera nchin Trënt ne muessa nia unì ora tla stazion de Trënt per fé la cunvalidazion per pudëi furné inant tla direzion dl Südtirol.
Cunvalidazion tla stazions de Dispruch, Lienz y Sillian: Te chësta stazions iel la puscibiltà de fé la cunvalidazion per duta la variantes dl Südtirol Pass bele dala stazion dl Prëner y dala stazion de Sanciana. Chi che à na cherta per la trassa austriaca se sparania de fé mo n iede na cunvalidazion tl Südtirol.
D’autra indicazions
Passajires cun l Südtirol Pass free che ne possa nia fé la cunvalidazion da sëui/sëules à la puscibiltà de detlaré chësc canche i/les se damanda la cherta y nsci iesi/ieles delibredes dal duvier de cunvalidazion.
Per passajires cun l Südtirol Pass abo+ cun funzion de paiamënt ativeda y cun l Südtirol Pass 65+ cun funzion de paiamënt ativeda velel pra la cunvalidazion la medema despusizions coche pra l Südtirol Pass.
Passajires cun l Südtirol Pass y l Euregio Family Pass paia l priesc per uni trassa furneda perchël vala de tenì cont de chësc:
Curieres regiuneles y Citybus coche nce duta la curieres dla Sasa cun n numer de linia de trëi zifres: check-in a senté ite y check-out a unì ora. Sce l mancia l check-out vëniel trat ju per l viac duta la trassa nchin pra l’ultima fermeda.
Curieres che va mé tl raion dl luech, chël ie la curieres dla Sasa cun numeri de linia de doi zifres y n valgun Citybus locai: l tleca fé l check-in. Sce n muda la curiera muessen sun l’autra curiera inò fé l check-in per se registré. Per i viages tl raion dl luech tl tëmp de 60 menuc vëniel ratà l priesc de n viac sëul.
Furnadoies südtirolmubiltà: l ie mé de bujën de fé n check-in (tenì l Südtirol Pass permez al sensor).
Sce n tol pea la roda o n tier iel da fé mo na cunvalidazion:
- tenì mo n iede l Südtirol Pass permez al sensor
- tliché l simbul curespundënt
- tenì l Südtirol Pass mo n iede permez al sensor per cunfermé
Cunvalidazion tla stazions
Pra viages cun la ferata y cun la ferata a scines strëntes dl Renon iel nce de bujën de dé sëura l codesc dla stazion de destinazion; sce no ne vel la cherta de viac tl cajo de n cuntrol nia. La cunvalidazion vën fata nsci:
- tenì l Südtirol Pass permez al sensor,
- dé ite l codesc dla stazion de destinazion o cunfermé la pruposta dla stazion de destinazion,
- tenì l Südtirol Pass permez al sensor per cunfermé.
Anulé la cunvalidazion: sce n ne uel mpo no fé l viac possa la cunvalidazion bele fata unì anuleda tl tëmp de 45 menuc tla medema stazion a chësta maniera:
- tenì permez l Südtirol Pass al sensor,
- tliché l simbul „Südtirol Pass straicà tres“,
- tenì l Südtirol Pass inò permez al sensor per cunfermé.
Viages cun la ferata Dispruch – Prëner y Lienz – Sanciana: Pra i njins de cunvalidazion südtirolmubiltà tla stazions de Dispruch, Lienz y Sillian iel la puscibiltà de fé la cunvalidazion cun validità permò dal Prëner o da Sanciana. Passajires che à na cherta de viac per la trassa austriaca possa a chësta maniera bele fé la cunvalidazion per la trassa tl Südtirol tla stazion ulache i pëia via.
Metëde verda: La cunvalidazion per na trassa che ie mé sun l teritore austriach ne possa nia unì fata cun l Südtirol Pass / Euregio Family Pass.


text:
Plann trienal por la prevenziun dla coruziun y dla trasparënza
Plann trienal por la prevenziun dla coruziun y dla trasparënza y sües injuntes, les mosöres de prevenziun integratives dla coruziun ciafades sö aladô dl articul 1, coma 2-bis dla lege n. 190 dl 2012 y dl articul 8, coma 10 lëtra a) decret legislatif n. 33/2013:
Lista sintesisada di dovëis de publicaziun varënc en materia de trasparënza aladô dl articul 28-bis dla lege provinziala di 22 d’otober dl 1993, n. 17:
- Lista sintesisada di dovëis de publicaziun varënc en materia de trasparënza - autorisada cun deliberaziun dla Junta provinziala 22 di forà dl 2022, n. 116
Aladô dl art. 10, coma 1 dl decret legislatif n. 33/2013 dá vigni aministraziun dant, te na seziun aposta dl Plann trienal por la prevenziun dla coruziun y dla trasparënza, i responsabli da ortié inant y publiché i documënc, les informaziuns y i dac.


text:
Armà cun in artg e frizzas ha in um mazzà tschintg persunas e blessà duas ulteriuras en la citad datiers da Oslo. Il crim è succedì mesemna saira a Kongsberg en il sidost dal pajais, radund 80 kilometers davent da la chapitala Oslo. La polizia norvegiaisa aveva arrestà l'attentader. L'um era gia en il focus da la polizia, perquai ch'el saja sa convertì a l'islam e sa radicalisà.
Tge ch'è stà il motiv per il crim, n'è anc betg cler. Er saja anc memia baud per dir, sch'il crim pudess avair in connex terroristic, ha ditg il schef da polizia responsabel. La polizia na sclauda dentant betg in motiv terroristic.


text:
Cun differents projects vul il chantun Grischun promover l'egualitad tranter um e dunna. Tranter auter ha el lantschà in plan d'acziun per l'egualitad en l'administraziun chantunala e l'analisa da l'egualitad dals salaris.
Sco la regenza scriva veglia il chantun sa posiziunar cun questas mesiras sco patrun modern ed attractiv. La regenza vul er rinforzar l'autonomia economica da las dunnas, independentamain da lur stadi civil e da lur situaziun da famiglia. Uschia sustegnia il chantun la strategia d'egualitad 2030 ch'il Cussegl federal ha deliberà l'avrigl passà.


text:
17 h
CanArta – scuntrada d’artistas e d'artists dalla regiun - tuts ein beinvegni
18 h
Artist Talk cun Pfister – Thompson
moderaziun Andreas Cadonau, schurnalist
CanArta
Beinvegni ein artistas ed artists, gruppas creativas e persunas activas sil camp cultural (litteratura, musica, teater, video, interessai etc.) che han plascher e gust da s’entupar entginas gadas ad onn per in scomi en lucca atmosfera.
Networking, sviluppar visiuns, tschercar ed anflar novs loghens interessants per art e cultura, far novas enconuschientschas, scomi d’ideas e buna inspiraziun ein las finamiras dallas scuntradas d’artists.
Per plascher s’annunziar sut info@cularta.ch.
Entrada mo cun certificat.
Nus selegrein da Vossa viseta e sin il dialog cun Vus davart igl art e l’exposiziun.Flyer CULARTA_tridimensiunal
Infos/Contact
CULARTA
atelier e gallaria
Via Falera 2a
7031 Laax
078 635 96 65


text:
Ulmus minor
L' Ulmus minor Mill. (en Bresà: ùlem, in insübrich ùlem o ulma), l'è 'n àlber del zèner Ulmus, de la famìa de le Ulmaceae. L'è 'na spéce che crès de sòlit a altèse modèste e sö teré calcàrei e sèc. I ezemplàr piö ècc i è stàcc sterminàcc de 'na malatìa ciamàda grafiósi, cauzàda d'en fóns de urìgin aziàtica, riàt en Euròpa 'ndèl 1920,
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fòie[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le fòie i è piötòst pesène (de 4 a 9 cm de longhèsa per 2 a 5 cm de larghèsa), rüvide, de culùr vért scür, alternàde e dìstiche, simples et pennivernées. La làmina de la fòia l'è mìa simètrica e la fenés condèna puta gösa. I òrli i è dò ólte dentàcc, la fàcia de sóta l'è peluzèta.
Fiùr[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fiùr i è ragrüpàcc en enfiurescènse de 'nfìna a trènta fiùr. El se fùrma prèst endèla stagiù isé che 'l fröt el madüra e 'l sparnéga la somésa prìma che le fòie le sàpes furmàde del töt.
Fröcc[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fröcc i g'ha fùrma de sàmara schisàda fò, conden'àla orbicolàr che la ghe à dré töt entùren al granì de somésa, e i rèsta ragrüpàcc. En prensépe i è de culùr vért ciar, de spès tinzìcc de rós, suratöt arènt a la somésa, e i diènta marunsì-zaldì prìma de crödà; i è lónc de 7 a 9 mm.


text:
Blers hotels che han giugà pli baud ina rolla impurtanta per l’economia dal Grischun han stuì serrar lur portas. Auters han midà lur structura. Mo paucs da quels chasaments luxurius èn restads en mauns dad indigens. In da quels è l’Hotel Palace a San Murezzan che dat era lavur e gudogn a blers indigens. Il possessur Andrea Badrutt lascha dar il Radio Rumantsch in’egliada davos la fatschada en quest mund dapersai.
Participants: Andrea Badrutt, Robert Pazeller, Giachen Rest, Guido Signorell, Hans Gartmann, Augustin Flury, Willi Honegger, Anton Farrèr, Bruno Kirchen, Andrea Florinett
Redacziun: Ernst Denoth
Scuntrada 22-3-1980
Numer d’archiv: 500122


text:
PASQUA PER TUCC… Dent on ambient faa in strana manera persònn divèrs de tutti i religion s’incontren e lassen pèrd i discussion. Gh’è armonia e l’aria l’è sincera. Bagai vestii de bianch ‘me bombonera se scambien tocchèi de pan e orazion, beven de l’acqua con tanta attenzion. Divèrsi vòlt el fann con bòna cera. Oeuv …
Il vecchio muratore Hoo giràà quasi mezz mund cun cazœla e ’l fil a piumb hoo fà su cunt i me man cent palazz da undas pian: tuti in fila ai vedi là e me paran ‘na gran città. Ma per mi e la mia vegia sun mia riusìì a vanzà ‘na regia: la muraja …
Signor te’l seet l’è la vigilia de Natal e mi te preghi perché voeuri on gran regall: l’è el regall pussee prezios de l’òr e chi l’ha ricevuu, el gh’ha on tesòr. Signor te’l seet, son pù quella tosetta contentada cont on mandarin e ‘na spagnoletta; adess son mamma, i pretes s’hinn ingrandii te preghi …
Mi sun Dicembar, che Diu ven giù dal ciel, brusi dananz ma dadrèè sunt ul gel, magni capùni, cavritt e beritt, sun ul pegiuur di me fradelitt. De l’ann porti la lüs pusèè cürta, porti la neev e la nott pusèè smorta, ma San Nicola al vegn cul cestell, sa spusa Emma…ul dì pusèè bell. …
E i sann tütt luur, e i fann tütt luur, balòss e canàja, barbuni, dutüur, sistemen el mund intant ch’inn drèe a mangià, diventen gentil quand i tröven de ciulà. Sempru incazzàa cun la facia verda, sempru prunt a vend anca la merda, sempru prunt a fa’ la roba giusta e pö de dree g’hann …


text:
Curt e concis
- Pervia dal privel da lavinas datti restricziun en il traffic sin via e sin binari.
- Samignun e la Val Müstair èn isolads pervia dal privel da lavinas.
- l'Engiadina Bassa e mo cuntanschibla sur il Vereina.
En il Grischun chattan ins la dumengia bellas cuntradas d'enviern. La ferma navaglia ha però er consequenzas che fan pli pauc plaschair:
La Val Müstair è isolada enfin almain mardi: il Pass dal Fuorn resta serrà. Er Samignun è isolà e l'Engiadina Bassa è da cuntanscher be tras il tunnel dal Vereina – e quai mo fin dumengia saira a las otg. Davent da las otg vegn la via tranter Giarsun e Lavin serrada. Lura è er L'Engiadina Bassa tranter Ardez e Martina isolada.
Er en l'ulteriur Grischun datti restricziuns da traffic
Ma era la situaziun en l'ulteriur Grischun vegn adina pli precara. Il suentermezdi eran singulas vias e singuls trajects da la Viafier serrads. En il decurs da la saira serran dentant adina dapli vias, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser. Quai pertutga cunzunt er la Surselva.
Ed a Tavau han las autoritads ordinà a 20 chasadas dad ir en localitads segiras la saira.
Grond privel da lavinas
En il Nord dal Grischun è mo il pass dal Lucmagn serrà. Il privel da lavinas è dentant er en il Nord grond. Tenor l'institut da naiv e lavinas a Tavau vala in privel da lavinas 4 - pia il segund aut stgalim
RR novitads 06:00


text:
Avant 5 onns, a chaschun dal 60avel anniversari da Paulin Nuotclà, ha ina rotscha vuschs giuvnas da la scena actuala rumantscha interpretà diversas chanzuns dal prim-chantautur ladin. Tranter quellas Pascal Gamboni, Ursina u Bibi Vaplan. Las interessantas represas alterneschan cun intginas versiuns originalas da Paulin, gratulond uschia al trubadur frestg pensiunà.
A Paulin Nuotclà sin ils 65
Vuschs giuvnas fan onur il prim-chantautur.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sche Vus As sentis segira u segir da manischar in vehichel a motor, essas scolada u scolà avunda en il traffic sin via ed avais absolvì ils curs obligatorics (instrucziun da traffic e.u.v.), As pudais Vus annunziar per l'examen pratic da manischar.
L'examen pratic da manischar sto vegnir passà en in vehichel ch'ademplescha las pretensiuns per la categoria correspundenta. Il vehichel sto esser en in stadi impeccabel, correspunder a las prescripziuns ed esser munì da la vart davos en in lieu bain vesaivel cun ina tavla blaua cun in «L» alv.
il passaport, la carta d’identitad u la permissiun da dimora;
il permiss dad emprender a manischar;
il permiss da manischar, sche Vus possedais gia in tal per autras categorias da vehichels;
il document dal vehichel d’examen.
Sche Vus reussis l'examen da manischar, survegnis Vus il permiss da manischar sin emprova en il format da carta da credit (PCC) per posta.
Per l’emprima giada
Sche Vus na passais betg l'examen, pudais Vus per regla repeter quel suenter in mais. As infurmai en quest cas tar l’uffizi per il traffic sin via da Voss chantun da domicil.
Per la segunda giada
Sche Vus na passais betg l’examen per la segunda giada, stuais Vus prender cun Vus in attest d'ina scolasta u d’in scolast da manischar che demussa che Vus avais finì la scolaziun.
Per la terza giada
Sche Vus na passais betg l’examen pratic per la terza giada, stuais Vus far in test da qualificaziun per pudair far in ulteriur examen. L’uffizi per il traffic sin via da Voss chantun As renviescha al post correspundent. Sch'il test da qualificaziun è negativ, scada la validitad dal permiss per emprender a manischar. La basa giuridica correspundenta è l’Ordinaziun davart l’admissiun al traffic.
Per la quarta giada
Sche Vus na reussis er per la quarta giada betg l’examen da manischar u sch'il test da qualificaziun suenter il terz examen è negativ, pudais Vus absolver in ulteriur examen mo sin fundament d'ina expertisa psicologica areguard il traffic positiva.
Ils custs da l'examen pratic varieschan d'in chantun a l'auter. As infurmai per plaschair tar l'uffizi per il traffic sin via da Voss chantun da domicil.


text:
La PUNTREIS Center da sanadad SA seprofilescha sco center da cumpetenza per ils temas "vegliadetgna". Ord quei motiv luvrein nus cun differents partenaris.
Per l'ina menein nus il post d'informaziun per la vischnaunca da Mustér. Per l'autra havein nus la Pro Senectute che fa lur cussegliaziun tier nus en casa. In ulteriur partenari da nus ei la cuminonza dad "alzheimer". Cheu havein nus ina incumbensa el mandat.
Nus essan premurai d’intensivar nossa collaboraziun cun ulteriurs partenaris.
Cun la purschida ambulanta dil Survetsch psichiatric Grischun (PDGR) sco era cun il survetsch da salvament Cadi ch’ein staziunai en nossas localitads havein nus impurtonts partenaris ed ulteriuras purschidas en favur dalla populaziun dalla Cadi.


text:
Portg selvadi
Il portg selvadi (Sus scrofa) appartegna a la famiglia dals portgs per propi (Suidae) entaifer l’urden dals mammals cun unglas pèr. Ses territori da derasaziun oriund tanscha da l’Europa dal Vest fin en l’Asia dal Sidost; tras natiralisaziun en l’America dal Nord e dal Sid, en l’Australia e sin numerusas inslas è la spezia oz quasi derasada en tut il mund.
Portgs selvadis èn omnivors (popular ‹mangiatut›) ed abels da s’adattar fitg bain a novs conturns. En l’Europa Centrala crescha la populaziun actualmain fitg ferm, e quai surtut perquai ch’i vegn cultivà dapli tirc; adina pli savens penetreschan portgs selvadis er en territoris abitads. Il portg selvadi furma ultra da quai la furma originara dal portg domestic.
En l’Europa tutgan ils portgs selvadis da vegl ennà tar la selvaschina. Perquai datti – surtut per tudestg – per portgs selvadis da differentas vegliadetgnas e dad omaduas schlattainas sco er per bleras parts dal corp denominaziuns specificas che derivan dal linguatg da chatscha. Uschia vegn in portg selvadi masculin er numnà ‹ver selvadi› (tudestg: Keiler; ‹ver› = Eber); la portga selvadia sa numna per tudestg Bache ed il portget fin in onn Frischling.
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
Statura[modifitgar | modifitgar il code]
Guardà da la vart para il corp dal portg selvadi d’esser bratg e massiv. Quest’impressiun vegn anc rinforzada tras las chommas ch’èn fitg curtas e betg fitg fermas en cumparegliaziun cun la gronda massa dal corp. En cumparegliaziun cun il corp para er il chau d’esser bunamain surdimensiunà; en la part davant finescha quel en furma da cugn. Ils egls sa chattan fitg ad aut en il chau ed èn drizzads enavant vers engiu. Las ureglias èn pitschnas e circumdadas d’in ur da zaidlas. Il culiez è curt e bratg e sa lascha mover be pauc; visibel è el be cura ch’ils portgs selvadis portan il pail da stad. D’enviern para il chau d’esser collià directamain cun il corp. Davent dal frunt sur l’entir dies sa tira ina carena da lungas zaidlas che pon vegnir drizzadas si.
L’autezza dal corp sa sminuescha vers las chommas davos. Il corp finescha en ina cua fitg movibla che tanscha fin l’oss dal chaltgogn. Cun quella signalisescha il portg selvadi ses sa sentir (cun l’auzar u pendular). Guardà da davant para il corp d’esser graschel.
L’animal creschì masculin sa lascha differenziar dal feminin – guardà da la vart – tras la furma dal gnif: tar la femella è quel lung e guliv, tar il mastgel cumpara el pli curt.
Dentadira[modifitgar | modifitgar il code]
Il portg selvadi ha ina ferma dentadira cun 44 dents, en mintga mesadad da la missella trais incisivs (popular: dents da morder), in dent chanin, quatter premolars e trais molars.
Tar il mastgel sa volvan tant ils dents chanins sura sco er quels sut vers ensi; quai serva ad imponar ils auters mastgels. Tar las femellas cumpara quest fenomen be a moda rudimentara tar animals pli vegls.
En cas excepziunals pon ils dents chanins dal mastgel cuntanscher ina lunghezza da fin 30 cm. La lunghezza normala tar mastgels creschids munta a ca. 20 cm; da quai vargan però be ca. 10 cm or da la missella. Ils dents chanins da la missella sura ch’èn vieuts ensi tar ils mastgels èn marcantamain pli curts che quels sut.
Pail[modifitgar | modifitgar il code]
Pail d’animals creschids e d’in onn[modifitgar | modifitgar il code]
L’enviern è il pail dal portg selvadi da colur grisch stgira fin brin naira; quel sa cumpona d’in pail lung zaidlus e d’in pail lom ch’è curt e fin. Quel serva surtut a la regulaziun da la temperatura: il spazi d’aria che vegn enserrà dal pail gida ad evitar ch’il corp perdia memia bler chalur. Il pail lung glisch impedescha che la pel vegnia blessada cun girar per il chagliom. Il pail lom cuvra l’entir corp cun excepziun d’intginas parts dal chau e da la part giudim da las chommas.
La primavaira perda il portg selvadi il lung spess pail d’enviern e porta in pail lom da stad curt cun pizs colurads pli cler. La midada dal pail succeda en in interval da trais mais e cumenza en l’Europa Centrala en ils mais d’avrigl e da matg. En lur pail da stad paran ils portgs selvadis bundant pli satigls. Portgs selvadis da l’onn precedent cumenzan gia a midar sin il pail d’enviern a partir da la fin fanadur u entschatta avust; tar animals creschids cumenza quest process pir en il decurs dal settember. Il november è la midada dal pail terminada.
Areguard la colur dal pail datti però grondas differenzas tant da regiun tar regiun sco er entaifer in singul territori da derasaziun. Ils portgs selvadis da la regiun dal Lai da Balkhash èn per exempel da colur da sablun fitg clera u schizunt alvents, en la Bielorussia datti animals cotschen brins, pli clers u er nairs dal tut ed a l’Ussuri datti portgs selvadis brin clers e nairs.
Portgs selvadis taclads[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer populaziuns da portgs selvadis che vivan en libertad datti adina puspè individis ch’han flatgs brin nairs fin nairs da differenta grondezza sin in fund pli cler. Mintgatant pon ins schizunt observar portgs selvadis taclads nair alv. Tenor examinaziuns che Heinz Meynhardt ha fatg ils onns 1970 en la Republica democratica tudestga cumparan ils flatgs en media tar trais da tschient portgs selvadis. Ils flatgs vegnan surdads a la proxima generaziun en furma d’ereditad recessiva. Ins suppona che questas nianzas derivian dal fatg ch’ils portgs domestics èn vegnids tegnids sur lung temp sin pastgiras e ch’igl ha dà tras quai cruschadas tranter portgs selvadis e portgs domestics.
Examinaziuns ch’èn vegnidas fatgas il medem temp en la Pologna mussan ch’ils portgs selvadis ch’han ina ferma coluraziun nair alva han ina pli auta quota da mortalitad; ins suppona che lur regulaziun da la chalur na funcziunia betg uschè bain.
Pail dals animals giuvens[modifitgar | modifitgar il code]
Portgets gist naschids han il pail brin cler; quel è per ordinari surtratg cun quatter fin tschintg strivlas melnentas che s’extendan per lung dals oss da las spatlas fin a las chommas davos. Ultra da quai èn las parts da las spatlas e las chommas davos munidas cun flatgs. La furma da las strivlas ed ils flatgs sa differenzieschan talmain da portget tar portget ch’il singul individi sa lascha identifitgar cler e net cun agid da quests segns distinctivs. Lur pail lung è anc bundant pli lom e da launa che tar animals pli vegls; quel protegia main bain cunter umiditad, uschia che periodas d’aura trida pon chaschunar in’auta mortalitad. Quest pail dals animals giuvens vegn midà suenter ca. trais fin quatter mais sin il pail giuvenil da colur brinenta. Quel è in pau pli grop ch’il pail dals portgets gist naschids, ma anc adina pli lom che quel d’animals creschids e munì cun in pail lom main sviluppà. En l’Europa Centrala sviluppan ils animals giuvens l’october e november lur emprim vestgì d’enviern; quel mussa lura er gia pli ferm la coluraziun grischa fin naira dals animals creschids.
Pais e grondezza dal corp[modifitgar | modifitgar il code]
Er il pais e la grondezza divergeschan fitg tut tenor la derasaziun geografica; il pais variescha ultra da quai da stagiun tar stagiun. Sco regla generala po valair ch’il pais e la grondezza s’augmentan dal sidvest vers il nordost. Creschids dal tuttafatg èn portgs selvadis en la vegliadetgna da tschintg onns; en l’Europa Centrala han portgas selvadias ina lunghezza dal chau e dal corp da 130 fin 170 cm, vers selvadis cuntanschan ina lunghezza da 140 fin 180 cm.[1] Portgas selvadias d’ina vegliadetgna d’almain tschintg onns pasavan en l’ost da la Germania senza ils organs interns (‹sbuttatschads›) tranter 43 e 95 kg, vers selvadis tranter 54 e 157 kg. Ils pais ils pli auts han las portgas cuntanschì là da l’october fin il mars, ils vers selvadis da l’avust fin il december.[2] Il pais d’exemplars vivents tanscha en l’Europa Centrala fin 150 kg (portgas selvadias) resp. fin 200 kg (vers selvadis).[3]
Portgs selvadis ad Astrachan, en in territori da protecziun da la Beresina ed en il Caucasus vegnan bundant pli gronds e pli grevs. Mastgels cuntanschan qua ina lunghezza dal corp da fin a 200 cm ed in pais da 200 kg. Ils onns 1930 èn vegnids sajettads en il delta da la Wolga ed al Syrdarja portgs selvadis che pasavan fin a 260 kg ed intgins onns pli baud schizunt animals da 270 fin 320 kg. Er da l’ost da la Russia èn enconuschents vers selvadis da varga 300 kg. Medemamain vegn rapportà en las Carpatas da portgs selvadis cun in’autezza da las spatlas da 110 cm ed in pais da 350 kg. En general sa lascha constatar en l’entir territori da derasaziun ina sminuziun da la grondezza dal corp, e quai pervi da la chatscha intensiva. Ozendi valan animals cun in pais da 200 kg sco fitg gronds.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il portg selvadi sa tracti d’in animal selvadi ch’è derasà en tut l’Eurasia sco er en il Giapun e sin parts da las inslas da l’Asia dal Sidost. En l’entir territori da derasaziun èn enconuschentas radund 20 sutspezias.
En l’Africa dal Nord era il portg selvadi derasà fin avant paucs tschientaners per lung dal Delta dal Nil fin en il sid da Khartum sco er en il nord da la Sahara. Ozendi èn ils portgs selvadis però fitg stgars en questa regiun. Las duas sutspezias Sus scrofa libycus e Sus scrofa barbarus valan schizunt sco svanidas.
En il nord tanscheva il territori da derasaziun oriund dal Lai da Ladoga (60° N) en il nordvest fin a Nowgorod sper Moscau ed alura per lung da la Wolga fin en la part meridiunala da l’Ural (52° N). Pli vers ost cuntanscheva il cunfin schizunt 56° N (Irtysch). En deserts, en l’auta muntogna ed en l’auta planira manca il portg selvadi percunter cumplettamain; uschia na cumpara el er betg en las regiuns sitgas da la Mongolia, cumbain che quellas èn situadas en grads da latituda main exponids (44–46° N).
En il decurs dals tschientaners è l’areal da derasaziun sa midà pliras giadas. Quai vala per ils divers temps da glatsch, ma surtut er per ils davos tschientaners. L’influenza da l’uman (agricultura intensiva, chatscha) ha per exempel gia manà a l’entschatta dal 17avel tschientaner a l’extirpaziun dal portg selvadi en l’Engalterra. En il Danemarc è quai stà il cas a l’entschatta dal 19avel tschientaner, en la Tunesia ed il Sudan a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Ma er en Germania, en l’Austria, en l’Italia ed en la Svizra èn vastas regiuns stadas sur lung temp senza portgs selvadis.
Reconquista dal territori da derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 20avel tschientaner han ils portgs selvadis pudì reconquistar grondas parts da lur territori da derasaziun oriund. In exempel furma la Toscana: pervi da l’agricultura segnada d’ina cultivaziun intensiva han ins dumbrà sur blers decennis nagins portgs selvadis en questa regiun taliana; a partir dals onns 1990 èn els però returnads e sa derasads vastamain.
Er en la Russia era il portg selvadi vegnì extirpà fin ils onns 1930 en vastas parts dal pajais. Tras quai è il cunfin nord dal territori da derasaziun sa spustà fermamain vers sid (surtut en la part occidentala dal pajais). Enfin l’onn 1950 eran ils animals però puspè sa derasads vastamain ed avevan bunamain puspè cuntanschì il cunfin nord da l’anteriur territori da derasaziun. Questa ‹reconquista› è documentada fitg bain en l’entira l’Europa da l’Ost: Enturn il 1930 eran anc sa mantegnids effectivs da portgs selvadis en territoris da guaud palidus en la Bielorussia, l’Ucraina, la Lituania e la Lettonia. Da là davent èn els puspè sa derasads l’emprim per lung da las rivas dals flums Daugava, Dnepr, Desna sco er, pli tard, Oka, Wolga e Don. Vers il 1960 eran ils portgs selvadis puspè da chasa da Son Petersburg fin Moscau; il 1975 han els cuntanschì la lingia dad Archangelsk fin Astrachan ed èn puspè immigrads en la Finlanda.
Ina derasaziun cumparegliabla ha gì lieu vers vest. Ils onns 1970 hai puspè dà portgs selvadis en il Danemarc e la Svezia. Quels eran bain mitschads dad asils da selvaschina, ma han pudì s’etablir, damai ch’els èn vegnids acceptads da las instanzas forestalas. Nà da la Svezia dal Sid ha il portg selvadi cuntanschì il 2006 la Norvegia, nua ch’el era stà extirpà dapi 500 a.C. Per il mument vala il portg selvadi però anc en la Norvegia sco spezia nungiavischada.
Il svilup da las populaziuns dals ultims decennis sa lascha er leger giu da las statisticas da chatscha: En Germania eran vegnids sajettads ils onns 1960 radund 30 000 animals ad onn; suenter il 2000 èn quai stads radund 500 000 animals ad onn.
Avanzament en il territori da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
Quant bain ch’il portg selvadi è abel da s’adattar a novs spazis vitals illustrescha la citad da Berlin. Là han els reconquistà sco novs spazis vitals ils guauds situads en vischinanza da la citad e penetreschan adina puspè er en la periferia da la citad. Da temp en temp arrivan els schizunt en il center da la citad. Il matg 2003 han per exempel stuì vegnir sajettads dus portgs selvadis ch’eran sa pers sin l’Alexanderplatz.
En il fratemp vegn l’effectiv da portgs selvadis che vivan enturn Berlin stimà sin 10 000 animals; en la proxima vischinanza da la citad èn quai radund 4000 animals. Els penetreschan en curtins e parcs e chaschunan per part donns considerabels; en pli sfugatan els sadellas da rument en tschertga da vanzadiras. Ils animals intelligents registreschan svelt ch’ins na fa betg chatscha sin els en il territori urban, quai ch’als intimescha magari schizunt da vegnir activs dal di. Uschia pon ins observar en intgins parcs da la citad portgets che giogan da bel cler di. La regenza da Berlin ha relaschà in sever scumond da pavlar per evitar che quai carmalia anc dapli portgs selvadis en la citad.
Effectivs da portgs selvadis natiralisads[modifitgar | modifitgar il code]
Per motivs da chatscha è il portg selvadi vegnì natiralisà a l’entschatta dal 20avel tschientaner en ils Stadis Unids. Là è el per part sa maschadà cun portgs domestics daventads selvadis che vivevan dapi l’entschatta dal 16avel tschientaner en il sidvest dals pajais (surtut a Texas). Tras questa maschaida na datti oz en ils Stadis Unids nagin cunfin cler tranter portgs domestics e portgs selvadis. Sco ch’i para reusseschi però als portgs cun in’auta cumpart selvadia da sa far valair envers ils portgs cun in’auta cumpart dal portg domestic. En divers stadis (surtut California, Florida, Texas, South Carolina, Georgia, Alabama, Arkansas, Oklahoma, Arizona e Louisiana) dumbran ins oz gronds effectivs da portgs selvadis, e quai malgrà ch’i vegn per part fatg intensivamain chatscha sin els.
Er en l’America dal Sid existan effectivs da portgs selvadis natiralisads. En l’Argentinia èn portgs selvadis vegnids importads vers il 1900 e vivan là tranter il 40avel ed il 44avel grad da latituda.
Ulteriurs effectivs da portgs selvadis natiralisads, ch’èn per part medemamain sa maschadads cun ils portgs domestics, datti a Nova Guinea, en la Nova Zelanda ed en l’Australia, en pli a Hawai, Trinidad e Puerto Rico. Per part èn ils animals arrivads en questas regiuns gia avant tschientaners. A Hawai per exempel èn ils emprims portgs arrivads avant radund 1000 onns cun navigaturs da la Polinesia. En l’Australia èn ils portgs selvadis vegnids importads a l’entschatta dal 19avel tschientaner, tranter auter per cumbatter las serps. Oz valan els sco mulesta – ils portgs selvadis mazzan per exempel regularmain agnels novnaschids e vegnan perquai considerads da l’agricultura sco animals nuschaivels.
Spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis s’adatteschan spertamain als pli differents spazis da viver. A quai attribuescha il fatg ch’els èn veritabels magliatut ch’èn abels da trair a niz da tuttas sorts nischas da nutriment. Tras lur abilitad da rumper si il terren han els access a pavel che na stat betg a disposiziun ad auters mammals pli gronds. Cun lur dentadira fitg ferma vegnan els schizunt da rumper fritgs cun ina crosa fitg dira, sco per exempel nuschs da cocos. Els èn plinavant fitg buns nudaders e possedan ina buna isolaziun termica ch’als lubescha da s’adattar a territoris umids. Pervi da questa abilitad tutgan tant il guaud da coniferas boreal, sco er il territori da channa ed il guaud tropic semperverd tar ils spazis vitals che pon vegnir colonisads dals portgs selvadis.
Vers nord vegn lur derasaziun limitada tras il fatg che la terra è schelada pli ditg; quai als renda impussibel da cuntanscher las reservas da nutriment situadas sut la surfatscha. En territoris cun blera naiv ha il portg selvadi ultra da quai difficultads da sa mover; perquai manca el er en regiuns autalpinas.
En l’Europa Centrala cun sias relaziuns climaticas moderadas cuntanscha il portg selvadi la pli auta spessezza en guauds da figlia e guauds maschadads ch’han autas cumparts da ruvers e da faus e che cumpiglian en pli regiuns palidusas e cleragls en furma da pradas.
A las relaziuns climaticas subtropicas e tropicas s’adattescha il portg selvadi cun reducir la spessezza da ses pail; en pli na sviluppan els en talas regiuns nagina stresa da grass sut la pel (la quala als serva en territoris situads pli en il nord sco isolaziun termica). En regiuns chaudas dependan portgs selvadis fermamain da funtaunas d’aua; deserts na vegnan perquai betg colonisads dad els.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
En tschertga da nutriment sfuschigna il portg selvadi il terren en tschertga da ragischs, verms, coss, mieurs, glimajas e bulieus. Sper plantas da l’aua sco per exempel la channa aromatica maglian portgs selvadis er feglia, chatschs e fritgs da numerusas chaglias e plantas sco er da tuttas sorts ervas e pastg. Sco omnivors na refusan els er betg capiergnas e ruments. Igl è gia vegnì observà che portgs selvadis han avert taunas da cunigls per pudair magliar ils giuvens. Magari pon els er tiers ovs u giuvens utschels da spezias d’utschels che cuan per terra. Ed en flums ch’èn sitgs ora maglian els schizunt conchiglias.
En il territori da derasaziun europeic furman ils fritgs da ruvers e da faus ina rolla tut speziala entaifer il nutriment dals portgs selvadis. Ils onns che questas plantas portan spezialmain blers fritgs (ils uschenumnads onns da sem) vivan ils portgs selvadis sur plirs mais per gronda part da quests fritgs. En il territori asiatic vala il medem per ils sems da diversas spezias da schembers.
Da ses nutriment vegetal preferì fan er part en l’Europa Centrala las ragischs dal felesch plimà e da la veschla–chaura. Tut tenor stagiun vegnan tranter auter vitiers las ragischs da l’anemona alva, dal badalestg-serp, dal plantagen e da la flur-paintg da palì. Gugent pasculeschan portgs selvadis er en il traifegl e maglian las parts sur terra dad ervas dultschas, fegliascha, pe-chaura, felesch-plimà e darsvenna sco er figlia da ruvers.
Vi da terrens agriculs pon portgs selvadis chaschunar donns considerabels. Els maglian tut ils fritgs dal funs che vegnan cultivads en l’Europa Centrala. Tar ils tartuffels differenzieschan els schizunt tranter las singulas sorts e sa laschan surtut gustar tartuffels temprivs. Portgs selvadis stgavan er en ers e chaschunan savens in pli grond donn tras lur sfuignim che tras il mangiar sco tal. Er en parcs chaschunan els surtut donns da stgavar; en tschertga da tschagulas da flurs èn els en il cas da chavar enturn entirs prads ed eras.
Gronds donns per l’agricultura datti surtut sch’ils ruvers e faus n’han betg purtà suffizientamain fritgs; alura van ils portgs selvadis da preferenza sin las cultiras en tschertga da maglia. Quai è er stà il motiv daco ch’igl è vegnì fatg sur lung temp intensivamain chatscha sin ils portgs selvadis. Ins suppona che gia las saivs enturn prads ch’èn cumprovadas dal temp da bronz avevan la funcziun da tegnair davent ils portgs selvadis.
Portgs selvadis maglian però er insects che passentan in temp da lur svilup en la terra sco er auters animals pitschens. Er qua po il sfuignim intensiv manar a donns considerabels, per exempel tar lieus da cuar u en territoris d’envernada da luschards. Da l’autra vart ha l’activitad dals portgs selvadis per consequenza ch’il spectrum da la fauna sa sposta vers spezias da curta vita e contribuescha uschia a la protecziun da las spezias botanicas.[4] Quai vegn attribuì ad ina cumpart pli auta da sems da plantas scherminativs en terrens ch’èn vegnids utilisads dals portgs selvadis. Perquai che las caracteristicas dals terrens che vegnan sfuignads sa midan, s’augmenta er l’abilitad scherminativa da las plantas ed il fatg ch’il paus da vegetaziun vegn interrut augmenta la creschientscha.[5]
Per la derasaziun dals sems da las plantas tras endochoria (a moda digestiva, vul dir en furma dad excrements) gioga il portg selvadi in dals vecturs ils pli impurtants: el è involva en la derasaziun da betg main che 76 da 123 spezias da plantas ch’èn vegnidas intercuridas.[6]
Moviment e cumportament da ruaus[modifitgar | modifitgar il code]
Pass, nudar[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis che ruaussan repartan per ordinari il pais a moda eguala sin tut las quatter chommas. S’avanzond al pass è la moda da sa mover usitada il pass en crusch, vul dir che la chomma davant e quella davos che sa chattan en posiziun diagonala vegnan muventadas enavant quasi a medem temp. En questa moda pon els avanzar 3 fin 6 km per ura.
En il trot bandunan la chomma davant e davos mintgamai gia il terren, avant che l’autra è sa tschentada. Quest pass vegnan ils portgs selvadis da tegnair sur in fitg lung temp e surventschan uschia sis fin diesch kilometers per ura. A galop fugian portgs selvadis cura ch’els vegnan spaventads. Animals creschids fan en quest pass sigls da fin a 2 meters; els n’èn però betg abels da tegnair ditg sidretg questa moda da sa mover e crodan bainprest enavos en il trot, e quai er sch’els èn en fugia.
Ultra da quai èn ils portgs selvadis fitg buns nudaders ch’èn er abels da surmuntar lungas distanzas. Cun agid da traplas fotograficas han ins per exempel pudì cumprovar ch’els percurran il Rain Aut tranter Lörrach e Waldshut. Las chommas muventan els en quest cas a moda sumeglianta sco en il trot e be la part superiura dal chau varga or da l’aua.
Cumportament da pussar[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis passentan ina gronda part dal di cun pussar. Tge temp dal di ch’els fan quai dependa da las cundiziuns da l’ambient respectivas. Per ruassar sa retiran els gugent en spezials lieus da ruaus ch’els frequentan persuls u communablamain. Per portgs selvadis che cupidan è tipica la posiziun cun chommas stendidas; la posiziun a garnugl, pia cun chommas plegadas, sa lascha percunter observar be per curts muments.
Tar il tipic repertori da cumportament dals portgs selvadis tutga er il sa rudlar en paltauns da lozza. Surtut la stad serva quai a regular la chalur. Ultra da quai vegnan encapslads parasits da la pel ed insects che piztgan n’arrivan betg uschè tgunsch vi da la pel. La stresa da lozza che daventa sitga e dira vegn alura sfruschada giu vi da las plantas che sa chattan en vischinanza dals paltauns. Preferidas vegnan plantas cun ina scorsa groppa u cun blera rascha, en l’Europa Centrala surtut ruvers, tieus e pigns. Questa furma da nettegiament è necessaria, damai ch’ils portgs selvadis han in culiez memia curt ed immovibel per pudair sa nettegiar e sa liberar d’insects cun agid da lur dentadira.
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Temp da paregliament[modifitgar | modifitgar il code]
Sch’i stat a disposiziun abundantamain nutriment, pon animals giuvens feminins gia cuntanscher suenter 8 fin 10 mais la madirezza sexuala. Animals masculins madiran per ordinari pir en il decurs dal segund onn da vita. Excepziuns da quella regla han ins enfin uss pir pudì observar en ils Stadis Unids, nua che las populaziuns da portgs selvadis èn sa maschadads fermamain cun portgs domestics.
Il temp da paregliament dependa da las cundiziun climaticas respectivas. En l’Europa Centrala cumenza el per ordinari il november e dura fin il schaner u favrer. Paregliaziuns èn però er pussaivlas ordaifer quest temp; tscherts auturs attribueschan quai a l’influenza dals portgs domestics. Femellas ch’han gì ina spersa u ch’han pers l’entira tratga curt suenter la naschientscha, pon immediat puspè esser ablas da concepir.
Paregliaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Frunta in mastgel durant il temp da paregliaziun sin ina femella, savura el las genitalias da quella, per eruir sch’ella è pronta da concepir. Sche quai è il cas, stumpla el ad ella levet cunter il venter e va en rudè enturn ella. Sa retira la femella da quest ritual, alura poi esser ch’il mastgel la suonda sur pli lung temp. Ma la femella po er mussar ch’ella n’ha betg veglia da copular cun zuppentar la regiun genitala.
Per copular ascenda il mastgel la femella; en questa posiziun restan els radund 5 minutas enfin ch’els sa spartan puspè. Durant il temp da paregliaziun copulescha ina femella sis fin set giadas.
Paregliaziun sincronisada[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ch’i para ha lieu tar famiglias da portgs selvadis cun in urden social intact ina sincronisaziun dal temp da paregliaziun; quella vegn messa ad ir tras la pli veglia femella entaifer la stirpa. Process che vegnan manads tras ormons effectueschan in temp da paregliaziun cumpact tranter l’october ed il december che garantescha che la figlialanza nascha pli u main a medem temp. Quai augmenta las schanzas da surviver da quella.
Cumbats da mastgels[modifitgar | modifitgar il code]
Sche mastgels che concurrenzeschan per femellas fruntan in sin l’auter durant il temp da paregliaziun, datti per ordinari cumbats d’ierarchia, ils quals èn ritualisads fermamain.
Dal depurtament d’impressiun dals mastgels fa tranter auter part il zappitschar cun las chommas davos, il squittar urin ed il gizzar la missella (cun muventar quella vi e nà). S’intensivescha il cumbat, alura sa transfurma il gizzar la missella en in batter quella intensivamain si e giu; savens sa furma er stgima vi da la bucca. Las lungas zaidlas si dies èn drizzadas sidretg, il chau è sbassà. Ils mastgels cumbattan in l’auter en rudè e pitgan in a l’auter en las spatlas.
Sche nagin dals animals n’ha prendì fin qua la fugia, alura cumenza il cumbat per propi: ils dents da la missella sut vegnan pitgads cun moviments sin la vart e vers ensi cunter il venter e la part sut dal corp. Quai po chaschunar blessuras ordvart sanguinusas. Il cumbat è pir a fin cura ch’in dals mastgels scappa e surlascha la femella a l’auter.
Naschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da purtanza da las femellas dura 114 fin 118 dis (‹trais mais, trais e emnas e trais dis›). En l’Europa Centrala naschan ils animals giuvens il pli savens dal mars fin il matg. Ils novnaschids vesan immediat ed han gia zaidlas vi da lur corp. Lur pais da naschientscha munta a 740 fin 1100 grams. Il temp da tezzar dura 2,5 fin 3,5 mais.[7] Appartegna la mamma ad in triep, alura s’allontanescha ella da quel e va sias atgnas vias, enfin ch’ils pitschens èn abels da suandar quel. La colliaziun tranter la mamma ed ils pitschens dura per ordinari radund 1,5 onns.
Avant la naschientscha tscherna la femella cun tutta precauziun in lieu adattà sco gnieu da naschientscha. Quests lieus èn savens drizzads vers sid per ch’els possian vegnir stgaudads dal sulegl; en regiuns palidusas tschertga la femella elevaziuns dal terren per ch’il gnieu saja protegì cunter l’umiditad. Ella pulstrescha il gnieu cun pastg ed erigia silsuenter ina sort da tetg. En media parturescha ina femella radund set purschels.
Durant ils emprims dis da vita reageschan ils animals giuvens sensibel sin il fraid e l’umiditad; la mamma resta perquai cun els en il gnieu. Tut tenor l’aura banduna ella alura quel cun ses pitschens suenter ina fin duas emnas. En cas da privel defendan las mammas lur pitschens a moda fitg energica. En talas situaziuns poi er esser ch’ellas attatgan umans.
La rata da mortalitad è fitg auta tar ils purschels. Blers moran surtut sche las relaziuns climaticas durant las emprimas trais emnas da vita èn bletschas e fraidas; pertge che lur regulaziun da la temperatura n’è betg anc sa sviluppada dal tuttafatg. La mortalitad dependa er dal dumber d’animals inimis che vivan en la regiun. En regiuns senza animals da rapina survivan radund 75 da 100 animals giuvens l’emprim onn da vita (quels che na survivan betg, moran per ordinari gia durant l’emprim mais da vita). En lieus nua ch’èn da chasa lufs, urs e lufs-tscherver survivan però be radund 30 da 100 purschels.
[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis vivan en famiglias-mamma, en harems u en gruppas d’animals ch’èn naschids l’onn avant. A moda solitaria vivan surtut animals masculins. La furma da convivenza tipica è la famiglia-mamma che consista d’ina femella cun sia ultima descendenza. Mintgatant resta er la generaziun giuvna da l’onn avant tar la mamma, la quala po per part er gia avair pitschens. En ina tala stirpa furma la mamma pli veglia l’animal dominant. Portgs selvadis esters na vegnan per ordinari betg integrads en talas gruppas. Sa scuntran pliras famiglias-mamma sche tegnan ellas distanza ina da l’autra. Questas gruppas dattan dapart sche la purschida da nutriment n’è betg suffizienta, sch’ellas vegnan disturbadas tras chatscha u en quel mument che l’animal dominant mora. Pervi da l’auta mortalitad dals animals giuvens variescha la grondezza da la gruppa fermamain. Stirpas che consistan da dapli che 20 animals èn l’excepziun en l’Europa Centrala.
Ils mastgels da l’onn avant vegnan stgatschads da las femellas or da la gruppa e vivan silsuenter durant ca. in onn sco atgna stirpa. Er qua na sa furman naginas gruppas cun animals tuttina vegls che derivan d’autras stirpas. L’ierarchia entaifer ina tala gruppa era gia sa furmada a chaschun dals cumbats tranter ils animals giuvens.
A partir dal segund onn da vita cumenzan ils mastgels a girar a moda solitaria tras il revier. Durant il temp da la paregliaziun dal november fin il schaner s’unescha mintgin dad els individualmain cun ina famiglia-mamma. Il contact tranter il mastgel e la famiglia-mamma resta però liber – el na dorma betg en il letg communabel e la femella dominanta maina era da quel temp la gruppa.
Mintgatant sa laschan er observar gruppas d’animals da l’onn precedent en las qualas animals masculins e feminins vivan ensemen. A talas constellaziuns vegni sche la femella-mamma è vegnida sajettada u è morta a moda natirala. Talas gruppas atipicas sa schlian a chaschun dal proxim temp da paregliaziun.
Inimis[modifitgar | modifitgar il code]
Ils inimis natirals en il territori da derasaziun dals portgs selvadis èn il tigher, il luf e l’urs brin. Animals giuvens vegnan per part er mazzads da lufs-tscherver, vulps, giats selvadis e pivs.
Per ils lufs furman ils portgs selvadis ina da las predas principalas; la cumpart variescha però tut tenor il spazi da viver. Tar in’examinaziun ch’è vegnida fatga a l’entschatta dals onns 1980 en la part settentriunala da la Russia europeica han ins chattà en 47 % dals excrements da lufs restanzas da portgs selvadis. En autras regiuns da la Russia han retschertgas cumparegliablas mussà ch’ils portgs selvadis furman la primavaira e la stad 80 % e l’atun 40 % da la preda dals lufs. Quels chatschan la gruppa da portgs selvadis sur ina pli lunga distanza ed emprovan da separar in animal dals ulteriurs. Surtut animals giuvens e da l’onn precedent daventan lur unfrenda; portgs selvadis creschids che vegnan en las stretgas, èn tuttavia abels da sa defender cunter lufs.
Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en l’Europa da l’Ost, chatschan urs brins portgs selvadis sch’i n’als stattan betg a disposiziun autras reservas da vivondas u sch’els na crodan betg en il sien d’enviern, perquai ch’igl als manca las reservas da grass necessarias. Els tschiffan ils portgs la notg cura che quels ruaussan en lur gnieu u als attatgan durant ch’els fan bogn. D’enviern persequiteschan els però er animals malsauns u flaivlentads sur lungas distanzas.
En cumparegliaziun cun il luf, il tigher da la Sibiria e l’urs brin giogan il luf-tscherver, la vulp, il giat selvadi ed il piv grond be ina rolla secundara sco predaturs. Els fan surtut chatscha sin portgets ch’èn gist naschids u flaivlentads.
Malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils portgs selvadis valan sco reservuar permanent dal scherm infectus da la pesta dals portgs e sco infectader principal da las scossas da portgs domestics. Il 2002 èn vegnids annunziads en Germania 451 cas da pesta tar portgs selvadis, quai ch’ha er augmentà il squitsch da far chatscha sin els. Ils ultims onns è la situaziun d’infestiun però sa calmada in pau.
Portgs selvadis èn er animals ospitants per trichinas. Perquai sto lur charn adina vegnir examinada, avant ch’ella po vegnir utilisada. Diagnosas positivas èn bain fitg raras; ma l’examinaziun è necessaria perquai ch’ina malsogna po esser en il cas extrem mortala per l’uman.
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
Sviluppads a fin èn ils portgs selvadis en la vegliadetgna da tschintg fin set onns; questa vegliadetgna cuntanschan però be paucs individis. La mortalitad, surtut tar animals giuvens, è fitg auta, uschia che main che 10 % dals portgs selvadis novnaschids cuntanschan il quart onn da vita. Portgs selvadis madirads fisicamain a fin furman perquai be ina pitschna part da las populaziuns respectivas. Be paucs animals vegnan anc pli vegls. En fermanza percunter cuntanschan portgs selvadis ina vegliadetgna bler pli auta. Igl èn cumprovads exemplars ch’han cuntanschì il 21avel onn da vita.
Periclitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Per part exista ina situaziun da periclitaziun locala; a nivel global n’èn ils portgs selvadis però betg periclitads. Sin la Glista cotschna da las spezias periclitadas da l’Associaziun per la protecziun da la natira mundiala IUCN cumparan els perquai sut la rubrica Least Concern.[8]
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli vegls chats da fossils che sa laschan attribuir incontestablamain als portgs selvadis derivan en l’Europa dal miocen tardiv (ca. avant 6 milliuns onns) ed en l’America dal Nord dal pleistocen tempriv e mesaun (ca. avant 1,8 milliuns onns).
Entaifer il gener Sus è probablamain il portg selvadi nanin (Sus salvanius) parentà il pli stretgamain cun il portg selvadi. Tut las autras spezias da Sus furman ensemen la gruppa dals portgs barbus e portgs cun bots. Las relaziuns da parentella a l’intern da questa gruppa n’èn però betg anc scleridas.
Sutspezias[modifitgar | modifitgar il code]
Dal portg selvadi èn vegnidas descrittas in’entira retscha da sutspezias. Quellas vegnan differenziadas a basa da la lunghezza basilara da la chavazza e da las relaziuns da grondezza da l’oss lacrimal. La lunghezza da l’oss lacrimal sa sminuescha dal vest vers l’ost e si’autezza s’augmenta. L’entira chavazza vegn pli curta e pli auta. Las spezias ch’èn da chasa en il nord e nordvest han ultra da quai in pail pli spess e pli lung. Portgs selvadis che vivan sin inslas èn en general pli pitschens.
En l’Europa ed en il territori da la Mar Mediterrana differenziesch’ins tranter las suandantas sutspezias:
- Sus scrofa scrofa – derasada en l’Europa dal Vest e Centrala fin a las Pireneas e las Alps sco er fin al nordvest da la Slovachia. Questa sutspezia è da grondezza mesauna, stgira e cun pail da colur brin cotschnent.
- Sus scrofa castillianus – la sutspezia che populescha la Peninsla Iberica.
- Sus scrofa meridionalis – ina sutspezia ch’era da chasa sin las inslas Corsica e Sardegna; ella vala oz sco extincta.
- Sus scrofa majori – la sutspezia ch’è derasada sin la Peninsla Taliana. Ella è relativamain pitschna e stgira. En l’Italia dal Nord è ella vegnida stgatschada en il fratemp da la sutspezia scrofa.
- Sus scrofa reiseri – en il territori da l’anteriura Jugoslavia.
- Sus scrofa barbarus – sutspezia ch’era da chasa en il Maroc, l’Algeria e la Tunesia, ma ch’è en il fratemp daventada rara.
- Sus scrofa libycus – questa sutspezia viveva oriundamain en in territori che tanscheva da la Tirchia dal Sid fin en l’Israel e la Palestina; pervi da la chatscha intensiva è ella medemamain svanida dal tuttafatg.
- Sus scrofa attila – da chasa en il Caucasus, l’Europa dal Sidost, l’Asia Minura, la Persia dal Nord e per lung da la costa da la Mar Caspica. Questa sutspezia daventa pli gronda e greva che quella da l’Europa Centrala. Il pail è in pau pli cler.
Ulteriuras sutspezias vivan en l’Asia Centrala, en l’India sco er en las diversas parts da l’Orient Extrem.
Genetica[modifitgar | modifitgar il code]
Portgs selvadis europeics han per ordinari 2n = 36 cromosoms. Portgs domestics possedan percunter 2n = 38 cromosoms. En ils Pajais Bass ha la gronda part da las populaziuns da portgs selvadis 2n = 37 cromosoms. En l’anteriura Jugoslavia ed en il Giapun han ils portgs selvadis il medem dumber da cromosoms sco il portg domestic.
En il decurs da la domesticaziun dal portg selvadi èsi probablamain vegnì tras fissiun tar in augment dal dumber da cromosoms. Igl è però er pussaivel ch’il dumber oriund muntava tar ils portgs selvadis a 2n = 38 e ch’igl è vegnì tar ina fusiun da cromosoms. En quest ultim cas represchentassan las sutspezias da l’anteriura Jugoslava e dal Giapun il stadi oriund.[9]
Vegnan cruschads portgs selvadis e portgs domestics, resultan descendents fritgaivels, e quai cumbain ch’il dumber da cromosoms dals geniturs è different.[10]
Uman e portg selvadi[modifitgar | modifitgar il code]
Portg selvadi e portg domestic[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer il grond territori da derasaziun dal portg selvadi han gì lieu domesticaziuns pliras giadas independentamain in da l’auter. Sco tar las nursas e las chauras ha la domesticaziun er manà tar il portg selvadi tar ina sminuziun da la grondezza oriunda da l’animal. Chats archeologics dad oss ch’èn pli pitschens ch’il spectrum da variaziun ch’è usità tar portgs selvadis vegnan perquai resguardads sco cumprova per ina domesticaziun da portgs selvadis. Ils pli vegls chats che documenteschan a moda cumprovada ina domesticaziun derivan da la Tirchia dal Sidost. En culegnas dal temp neolitic tempriv (emprima mesadad dal 8avel millenni a.C.) han exchavaziuns manà a la glisch oss da portgs che sa differenzieschan en lur relaziuns da grondezza cleramain dal portg selvadi. En l’Irac ed en l’Europa derivan mussaments segirs da ca. 7000 a.C. Independentamain da quai è il portg selvadi vegnì domesticà en la China (probablamain en il decurs dal 6avel millenni a.C.) ed en la Tailanda (quart millenni a.C.).
En l’Europa Centrala ha la domesticaziun manà a portgs ch’avevan en il temp medieval savens in autezza dal spitg dal dies da be 75 cm. En lur cumparsa – pail spess, chau stendì – sumegliavan els però anc fitg ferm il portg selvadi. Fin en il 18avel tschientaner na sa differenziava la moda da viver dal portg domestic europeic numnadamain betg ferm da quel dal portg selvadi. Tras las cundiziuns da tegnida en il liber n’eran els betg protegids cunter il fraid. Lur maglia stuevan els en emprima lingia tschertgar sezs en ils guauds; dals umans vegnivan els sin il pli pavlads cun lavadiras. Ultra da quai vegnan portgas domesticas ad avair parturì da temp en temp descendenza da vers selvadis. En consequenza da tut quai na sa differenziava il portg domestic fin là strusch dal tip dal portg selvadi. Igl eran quai animals satigls cun chommas lungas, in chau stendì e zaidlas bain visiblas si dies. Anc vers l’onn 1800 cumpigliava la vegliadetgna da maz dals portgs en Germania 1½ onn; lur pais muntava da quel temp a 50 kg.[11]
Tar ils portgs domestics odierns sa tracti da svilups d’allevament relativamain moderns. Els èn sa furmads suenter che la pratica d’als engraschar cun glondas è vegnida bandunada. L’emprima razza da portgs moderna è sa sviluppada vers il 1770 en l’Engalterra.
Il portg selvadi sco animal da chatscha[modifitgar | modifitgar il code]
Il portg selvadi tutgava tar la pli impurtanta selvaschina dals umans dal mesoliticum. A basa dals chats archeologics vegn stimà che quels furmavan en l’Europa Centrala radund 40 fin 50 % da la preda. Fatg chatscha vegniva cun agid da traplas u cun artg e frizza, e quai surtut sin animals giuvens ch’eran relativamain lev da sajettar.
La chatscha sin in ver duvrava percunter curaschi ed inschign. Ina giada ch’in portg selvadi creschì è blessà attatga el er l’uman; surtut ils vers pon chaschunar cun lur lungs dents chanins blessuras mortalas. I valeva perquai tuttavia sco cumprova da curaschi d’ir a chatscha da portgs selvadis be munì cun la lantscha. Correspundentamain menziunescha il codex songagliais Carolus Magnus et Papa Leo da l’onn 799 er il cletg da chatscha da Carl il Grond che duai avair butinà in ver.
Sco quai che numerus maletgs e lavurs artisanalas mussan, era usitada la chatscha sin portgs selvadis cun chavals e chauns da chatscha. A la curt dal duca da Württemberg vegnivan tegnids a l’entschatta dal 17avel tschientaner 900 gronds chauns da chatscha, cun ils quals ins gieva a chatscha da portgs selvadis. Ils chauns ils pli custaivels protegiv’ins cun agid da cularins lads u schizunt da gippas da fier cunter attatgas da vers. Ils chauns avevan il pensum da persequitar in portg selvadi fin che quel vegniva stanchel e d’al retegnair en in lieu fin ch’il chatschader al pudeva sajettar a curta distanza. Tar questas chatschas vegnivan umans, chavals e chauns adina puspè blessads grevamain u schizunt mortalmain tras attatgas da portgs.
Il svilup da las armas da fieu ha simplifitgà la chatscha sin portgs selvadis. I n’era betg pli necessari da far frunt directamain ad in ver che sa defenda stinadamain cun ses clavigliuns. Tuttina è la chatscha sa mantegnida, surtut dal temp dal baroc, sco part integrala dal ceremonial curtais. Persecuziuns da portgs a chaval han bain anc fatg part dals divertiments da l’aristocrazia; savens èn ils animals però er vegnids chatschads en uschenumnads curtins da chatscha directamain davant la flinta da la societad curtaisa. Ils animals sajettads giugavan tuttavia ina rolla tar il provediment da la populaziun cun charn. Il 1669 ha per exempel il ‹Proviant- und Rauchhaus des Jägerhofes Dresden› vendì a la populaziun la charn da 616 animals; en la Prussia eran ils burgais da las citads obligads da cumprar giu da la curt portgs selvadis ch’eran vegnids sajettads. Ils purs fatschentavan surtut ils gronds donns ch’ils portgs faschevan adina puspè vi da la cultira; ad els n’eri per ordinari betg lubì da mazzar ils portgs ch’invadevan lur prads – els als dastgavan be stgatschar cun bastuns.
La situaziun è sa midada cun la fin da l’absolutissem. Las restricziuns da chatscha sin portgs selvadis èn vegnids dissolvidas ed a partir dal davos terz dal 18avel tschientaner han blers pajais da l’Europa Centrala relaschà ordinaziuns, tenor las qualas igl era be pli lubì da tegnair portgs selvadis en curtins da selvaschina. En numerusas regiuns da l’Europa Centrala n’era il portg selvadi perquai betg pli represchentà vers la mesadad dal 19avel tschientaner. L’effectiv è anc sa sminuì supplementarmain suenter che la Revoluziun dal 1848 ha lià il dretg da chatscha a la proprietad funsila. La persuna cun dretg da chatscha aveva uss numnadamain da far bun envers il proprietari da terren l’entir donn che vegniva chaschunà tras la selvaschina.
Vers ils onns 1940 ha l’effectiv cuntanschì en l’Europa Centrala in minimum istoric. Al restabiliment ha contribuì il fatg ch’igl èn vegnids relaschads en il suenterguerra scumonds da sajettar portgs selvadis. Er la cultivaziun da tirc augmenta per ordinari la preschientscha da populaziuns da portgs selvadis. En il fratemp vegnan sajettads en Germania mintg’onn radund in mez milliun portgs selvadis. Suenter il chavriel furma el qua la selvaschina che vegn sajettada il segund frequent[12]; en l’Austria sa chatta el sin la tschintgavla ed en Svizra sin la sisavla plazza.
Sco gia menziunà enconuscha la lingua tudestga per il portg selvadi e sias parts dal corp differentas noziuns specificas che derivan da la lingua da chatschaders: il portg selvadi masculin (ver) vegn numnà Keiler, in ver pli vegl (a partir da ca. 5-6 onns) Basse u Hauptschwein. L’animal feminin (portga) vegn numnà Bache, in novnaschì Frischling. Ils dents chanins dal ver sa numnan er Gewaff, quels da la missella sura Haderer e quels da la missella sut Gewehre.
Cumportament envers ils umans[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la persecuziun intensiva tras l’uman èn ils portgs selvadis per ordinari spuretgs ed activs da notg. Mastgels en chalur e femellas cun portgets pon però sa cumportar da temp en temp a moda agressiva envers ils umans (surtut sche quels mainan cun sai chauns).
En citads gronds poi esser che portgs selvadis perdan dal tuttafatg lur timiditad envers ils umans, e quai surtut sch’els vegnan pavlads. En ambients urbans giaudan portgs selvadis savens la simpatia da la populaziun, da l’autra vart sto lur dumber vegnir regulà per tegnair a mastrin ils donns vi da parcs e zonas verdas.[13]
Animals che vegnan allevads tras l’uman daventan fitg dumestis e na pon betg pli vegnir mess en libertad. Per ina tegnida adequata a lur natira dovran portgs selvadis ultra da quai bler spazi, sco quai che be parcs zoologics pon metter a disposiziun.[14]
Portgs selvadis en l’istorgia culturala[modifitgar | modifitgar il code]
La chatscha sin ils portgs selvadis cun lur ferma veglia da sa defender è adina puspè stada in tema en la litteratura. Quai tanscha da las ovras da Heracles e la chanzun dals Nibelungen fin a la seria da comic dad Asterix.
Er en nums da lieus ed en vopnas da vischnancas e da citads datti en l’entira Europa Centrala ed utrò numerus referiments al portg selvadi.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: Knaurs Großes Jagdlexikon. Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5, p. 732.
- ↑ Hans Stubbe (ed.): Buch der Hege. Tom 1: Haarwild. Verlag Harri Deutsch, Thun/Frankfurt am Main 1988, p. 254–255.
- ↑ Edgar Böhm: Jagdpraxis im Schwarzwaldrevier. Leopold Stocker Verlag, Graz 1997, p. 29ss.
- ↑ Olaf Simon, Wolfgang Goebel: Zum Einfluß des Wildschweines (Sus scrofa) auf die Vegetation und Bodenfauna einer Heidelandschaft. En: Natur- und Kulturlandschaft. Tom 3, Höxter/ Jena 1999, p. 172–177.
- ↑ Natasha K.E. Sims: The ecological impacts of wild boar rooting in East Sussex. (PDF; 3,7 MB). Consultà il prim da schaner 2013.
- ↑ Thilo Heinken, Goddert von Oheimb, Marcus Schmidt, Wolf-Ulrich Kriebitzsch, Hermann Ellenberg: Schalenwild breitet Gefässpflanzen in der mitteleuropaischen Kulturlandschaft aus: ein erster Uberblick (PDF). Consultà ils 30 da november 2015.
- ↑ Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: Knaurs Großes Jagdlexikon. Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5, p. 735.
- ↑ http://www.iucnredlist.org/details/41775/0. Consultà ils 26 da mars 2016.
- ↑ Wolf Herre: Haustiere - zoologisch gesehen. Springer-Verlag, 2013, ISBN 978-3-642-39394-5, p. 312.
- ↑ Denkschriftenkommission der: Säugetiere der Schweiz / Mammifères de la Suisse / Mammiferi della Svizzera. Springer-Verlag, 2013, ISBN 978-3-0348-7753-4, p. 429.
- ↑ Sambraus, p. 277.
- ↑ Wildschweinstrecke steigt rasant. En: Deutsche Jagdzeitung. 19 da november 2008.
- ↑ L. Wittich: Wildtierpräsenz und Wildtieraktivität im urbanen Raum. En: H. Hofer, M. Erlbeck (ed.): Wildtiermanagement im urbanen Raum? Wildtiere im Spannungsfeld von Tierschutz, Jagdrecht und Naturschutz. Leibniz-Institut für Zoo- und Wildtierforschung (IZW), Berlin 2007, ISBN 978-3-00-021684-8, p. 16–20.
- ↑ Informationen über den Umgang mit gefundenen Frischlingen sin wildschweine.net
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Norbert Benecke: Der Mensch und seine Haustiere – Die Geschichte einer jahrtausendealten Beziehung. Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-88059-995-5, p. 248–260.
- Lutz Briedermann: Schwarzwild. 2. ediziun repassada. Deutscher Landwirtschaftsverlag, Berlin 1990, ISBN 3-331-00075-2.
- H. Gossow: Wildökologie. Verlag Kessel, Remagen-Oberwinter 2005, ISBN 3-935638-03-5.
- Heinz Gundlach: Brutfürsorge, Brutpflege, Verhaltensontogenese und Tagesperiodik beim Europäischen Wildschwein (Sus scrofa L.). En: Zeitschrift für Tierpsychologie. Tom 25, 1968, nr. 8, p. 955–995.
- Ilse Haseder, Gerhard Stinglwagner: Knaurs Großes Jagdlexikon, Augsburg 2000, ISBN 3-8289-1579-5
- Lutz Heck: Die Wildsauen. Verlag Paul Parey, Hamburg 1980/1985, ISBN 3-490-06612-X.
- Rolf Hennig: Schwarzwild. Biologie, Verhalten, Hege und Jagd. 7. ediziun repassada. BLV, Minca 2007, ISBN 978-3-8354-0155-6.
- V. G. Heptner: Mammals of the Sowjetunion Vol. I Ungulates. Leiden/New York 1989, ISBN 90-04-08874-1.
- Heinz Meynhardt: Schwarzwild-Report. Mein Leben unter Wildschweinen. 8. ediziun repassada. Neumann, Lipsia/Radebeul 1990, ISBN 3-7402-0080-4.
- F. Müller, D. G. Müller (ed.): Wildbiologische Informationen für den Jäger. Tom 1: Haarwild. Verlag Kessel, Remagen-Oberwinter 2004, ISBN 3-935638-51-5.
- Michael Petrak: Schwarzwild. Biologie, Bestandsreduktion, Sozialstrukturen, Wildschadenseindämmung, Schweinepest. Parey, Singhofen 2003, ISBN 3-89715-022-0.
- Cord Riechelmann: Wilde Tiere in der Großstadt. Nicolaische Verlagsbuchhandlung, Berlin 2004, ISBN 3-89479-133-0.
- Hans Hinrich Sambraus: Farbatlas Nutztierrassen. Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3219-2.


text:
Seborga
Seborga (en lìgure: A Seborca) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 325 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 4,9 km² e 'na densità de popolasiù de 66 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Ospedaletti, Perinaldo, Sanremo e Vallebona.
Colegamèncc estèrniModifega
Evulusiù demogràficaModifega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Seborga l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
de la Simona Scuri de Far Lombard, associazion per la lengua lombarda
In principi de agost 2020 a g’è vegnud pront una storia de la Pimpa tuta in lengua lombarda : La Pimpa la va a Milan, edizion Franco Cosimo Panini, in collaborazion cont Far Lombard. La traduzion in lombard a l’è a cura del Lissander Brasca.
El liber al g’ha el patrocini de la Citaa Metropolitana de Milan, de la Rejon Lombardia e dei Pro-Loco de la Lombardia. A l’è publegad cont el sostegn de l’Impresa Milesi de Monça (MB) e de la societaa Italkrane de Busser (MI).
A l’è un liber per fiœi a partir dei 4 ann ma, naturalment, ge vœl la mamagranda, el papagrand o i jenitor per lejer-l insema ! La Pimpa la va in jir per Milan e la descovriss i cantonin plussee simpateg de la citaa, i personaj de la citaa e una quai riceta de robe bone de mangiar.
La Pimpa la va a Milan a l’è dissegnada de l’Altan e a l’è dedegada ai jir turisteg del nominad cagnœl bianc à pois ross, la Pimpa. La gollana denter la qual a g’è adess anca La Pimpa la va a Milan la se ciama ‘Citaa in jœg’. Ogni liber de la gollana a l’è dedegad a una citaa qe la Pimpa la visita : Mantova, Turin, Jenova, Trent, Verona, Ravena e oltre anc’mò, insema ai so amix de semper, l’Armand, el Colombin, el Bomba, la Dolores. I ‘Citaa in jœg’ inn disponibel anca in ingles e in frances. A g’è anca una bella version in lengua veneta del jiret de la Pimpa a Venezia. El titol a l’è, naturalment, Ła Pimpa ła va a Venesia, voltada e publegada a cura de l’Academia de ła Bona Creansa, semper in collaborazion cont la Franco Cosimo Panini.
La Pimpa, viscola e curiosa, la va in jir per Milan e la fa cognosser i aspets storeg, artisteg e culturai grazia a i bei illustrazion e jœg divertents de far denter e fœra del liber, cont dei adesiv e indovinei de resolver… e la parla a’l 100% lombard !
Una curiositaa : l’autor, el Francesco Tullio-Altan, a l’è nassud a Trevis ind el 1942, l’ha studiad a Bologna e a l’universitaa de arqitetura de Venezia. L’ha lavorad a Roma ind l’ambit dei scenografie per el cinema e la television e i so prim dissegn inn staits publegads de un mensil domà per omen : Playmen. Despœ de un period passad in Brasil l’ha vivud intra Milan e Aquileia e in sul jornal ‘Linus’ l’è comparsa, per la prima vœlta, ‘La Pimpa’ : a l’era el 1975. Anca luu, donca, a l’è stait un bell poo in jir tant ‘mè la Pimpa !
L’Altan l’ha lavorad per tants editor. Intra el 1982 e el 1983, sota la direzion del bressan Osvaldo Cavandoli, autor del famos personaj ‘La Linea’, l’ha realizad anca 26 filmads de animazion de la Pimpa qe hann fait el jir del mond. I storie de la Pimpa inn staite voltade in paregie lengue e a l’è stra-famosa. E adess la Pimpa la g’è finalment anca in lombard : La Pimpa la va a Milan, disponibel online e in libreria !
Inn dei liber de collezionar, faits per jugar, lejer e imprender e, naturalment, publegads per
sostegnir i nostre lengue rejonai. El prezi de covertina a l’è 7,50 euro e la spedizion la riva ind un quai dì. Và qe bell regalin ! Bon spass !
https://www.francopaniniragazzi.it/index.php/pimpa/citta-in-gioco/pimpa-va-a-milan-milanese.html


text:
Ina gruppa da lavur da la conferenza dals cumandants da la polizia chantunals cusseglia d'integrar dapli dronas en la lavur da polizia. Ils noss vehichels da sgol duain be mo vegnir utilisads per documentar accidents u tschertgar persunas sparidas. Ins duai er persequitar criminals cun las dronas enstagl da cun autos e helicopters.
Las dronas vegnan adina pli popularas tar ils corps da polizia: Sco ch'i resulta d'ina enquista da la gasetta «Sonntagszeitung» fan gia 10 corps da polizia diever dals pitschen gidanters. Ed ulteriurs chantuns examineschian per il mument l'acquist da dronas.
Er auters han plaschair da las dronas
Dentant nizzegian er adina dapli criminals ils avantatgs da la nova tecnologia. Regularmain entrian dronas en il spazi d'aria da las praschuns. In tema ch'ils criminals pudessan transportar armas u material cun las dronas.
RR novitads 12:00


text:
Culumbia
La Culumbia (Colombia in spagnöl) a l'é un paes del America del Süd.
La cunfina cunt el Perù, l'Ecuador, Panama, el Venezuela e'l Brasil. Bagnen i sò cost l'Ucean Pacifich e l'Ucean Atlantich (Mar di Caraib).
La capital a l'é Bogotà.
la gh'ha un süperfiss d'1.141.748 km² e una pupulaziun de quas 45 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Culumbia (nòm ufizial: Repübliga de la Culumbia) a l'é una repüblica.
El president a l'é l'Juan Manuel Santos (del 2010).


text:
Novità editorièles
Mie istà sun Tamion
Fernando Brunel ne conta i recorc del 1961. L’era n bez de 13 egn canche sie père l l’à manà pèster sun Tamion. Ruèa i prumes foresć, sun stradon passèa vèlch auto ma la vita de la jent de Tamion la jìa dò l jir de la sajons, di dis: lurèr da n scur a l’auter, te stala, ciamp e pra. La publicazion porta dant passa 200 piates scrites a na vida scempia ma rencurèda, fornides ence de bie retrac che la jent de Tamion à tirà fora de crigna per l’ocajion e de vèlch chèder depnt da l’autor enstes. L’é recorc personèi de Fernando, de sie istà da pèster te cèsa con Luijio e Virginia, de la jent da Tamion, recorc de n istà che l’é restà te sie cher e che ades l vel spartir con duc si letores.
Editor: Union di Ladins
Autor: Fernando Brunel
Data edizion: 2020
SAGGI DI ANTROPOLOGIA LADINA E ALPINA
VOLUME 1 NARRATIVA ORALE E RAPPRESENTAZIONI
VOLUME 2 CARNEVALE E RITUALITÀ
VOLUME 3 STORIA, SOCIETÀ E CULTURA MATERIALE
La “trilogia” la bina adum i studies che l’antropologh Cesare Poppi ge à dedicà a la cultura popolèra de Fascia, de la Ladinia e de la Èlpes più en generèl, te passa carant’egn de inrescides e de reflescions. L’é stat metù a una i contribuc dediché dal studious a la contìes dela tradizion orala, i studies sul carnascèr e la ritualità e danùltima chi che revèrda i aspec storich-soziologics, la cultura materièla e l tem de l’identità.
Frut de egn e egn de studies e de “osservazion partezipanta”, chisc trei libres l’è per nos desche i sasc da ciantonal olache poja i fondamenc de la cèsa ladina, ma tel medemo temp l’è n contribut de gran valuta e mesura sport a l’Antropologia sozièla e a duta la comunanza scientifica.
Autor: Poppi Cesare
Colèna: Studi e Ricerche
Data edizion: 2019-2020
L Segnor de Dolèda
e autre contìe
Chesta publicazion l’é l’opera pruma de n joen scritor che pesćia de pien te la tradizion per contèr del dì d’anché, e che se mesura zenza se la enfenjer co la gran arpejon del passà per portèr dant na riflescion sotila sul raport anter la generazions te dant dal jir del Temp che dut majena e muda.
Tredesc “contìes”, con tant de prologh e epilogh, piates de narativa moderna e descantèda, ricia de referimenc a la letradura (ladina e no ladina), viventèda da personajes inventé, omegn e femenes, joegn e veies, ma duc trac fora da la “vita vera”, col bon e l zomp che la realtà comporta.
Fegures de na umanità da spes dolenta e trata endò, opuramenter rustia, entorta e melsegura te dant dai dejejes porté dal mudament, che ampò ne spenc amò n’outa a “cialar sul davegnir”.
Editore: Union di ladins – grop ladin da Moena - Istitut Cultural Ladin
Autore: Armin Chiocchetti
Collana: L dragonzel
Data edizion: 2020
LULI e i colores
Se trata de la contìa de n pìcol strion che à inom LULI che con sia bacheta magica vel encolorir dut l mond e meter mingol de magìa dutintorn.
Na vida gustégola per emparèr l’inom di colores per ladin.
Editor: Istitut Cultural Ladin
Autor: Arianna Iori
Dessegnes: Romana Andělová
Data edizion: 2020
I Colori delle Dolomiti
N viac anter i colores de la Dolomites, anter troes erc e panorames da tor l fià, coi spic che se tenc de checen al fiorir del soreie e che vegn fac ite dai raes de la luna filé soranet dai morchies. Colores del ciel e del crep che se mesceida con chi di bosć, di pré, de la valèdes, di ruves, di leghes da mont e di fiores de la tera dolomitana. Tera da maravea, che encanta duchenc, chi che va sa mont desche chi che va a crepes.
L'era n temp olache chest encant l'era più “reèl” che zenza: enlouta la jent da mont la convivea con strìes, anguanes, draghes e salvans. Dò l’é vegnù l temp de sia descorida e l “Re” l'à arjont la “Reìna”, la fajan cognoscer a l'umanità.
Anchecondì la Dolomites é cognosciudes fora per dut l mond, chiam per i tenc pascioné de crespes. Chiò les vegnarà palesèdes tras lejendes, veritèdes, mistères e curiositèdes: n viac da color che menarà l letor a viver la contìa.
Editor: Athesia Tappeiner Curcu Genovese
Autor: Alberta Rossi
Dessegnes: Filippo Vinante
Data edizion: 2020


text:
Eine Nacht ohne Namen
Einzelheiten
GenerFilms curts, Drama
Ein Junge erzählt einem Freund, dass er ein Mädchen an einer Bushaltestelle gesehen hat. Er möchte ihr die Geschichte zweier junger Menschen erzählen, die sich an die Regeln eines geheimnisvollen Spiels halten, und dadurch eine besondere Nacht miteinander verbringen.
Enea Francia
Conservatorio internazionale di scienze audiovisive CISA
JFC Studios
RSI Radiotelevisione svizzera
Enea Francia
Giona Canevascini
Sofia Felici
Alessandro Santillo
Alberto Togni
Federica Bassi
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
L’associassion cultural piemontèisa Arcancel, con la colaborassion dla comun-a ‘d Carmagnòla, an anvita – come l’àutr ann – a la Vijà piemontèisa ‘d poesìa e canson popolar: vënner 5 otober a 8 e mesa ëd sèira ant ël salon Antich Bastion ëd Carmagnola (an piassa Antichi Bastioni).
Ël grup musical e vocal Jë stich a spantierà un bel bochèt ëd nòte, an manera da fé vnì l’aria pì alegra e përfumà.
As lesran poesìe e prose dj’autor carmagnolèis e dij poeta pì avosà dla stòria dla literatura piemontèisa, coma Nino Bertalmia, Nino Costa, Armando Mottura, Mario Albano, Luigi Olivero, Pinin Pacòt, Dumini Badalin, Camillo Brero e via fòrt.
L’intrada a l’é lìbera, Arcancel a në speta.


text:
Suenter intgins obstachels, tranter auter er ina protesta encunter il project da construcziun, han uss las lavurs da sdrappar giu cumenzà. Cunzunt da la vart da la Steinbockstrasse pon ins vesair ch'i va insatge. Plirs exchavaturs èn en acziun per stgarpar giu ils bajetgs a la via da la staziun.
Dus onns preparaziun
Il 2015 aveva l'Axa Winterthur confermà ch’ins veglia bajegiar a la staziun da Cuira. Midadas da project, dispitas cun vischins e partenaris han entardà il project. L’october 2016 eran lura la finala l’inizianta Axa Winterthur vegnida d’accord cun la Foppa Finanz SA e la planisaziun dal project da partenaris è vegnida serrada giu.


text:
Sajan quai events da firmas u d'uniuns u occurrenzas da famiglia – il Museum d'art dal Grischun a Cuira è il lieu ideal per Vossa occurrenza.
Il museum porscha l'ambient artistic e l'infrastructura necessaria per occurrenzas en in pitschen ed en in grond rom. Nus purschain tranter auter visitas guidadas persunalas tras l'exposiziun u observaziuns da maletgs tenor in tema, magari tenor ina da Vossas ideas. Quellas pon er avair lieu ordaifer las uras d'avertura regularas (cunter pajament d'ina taxa speziala). En visitas guidadas privatas fixais Vus ils puncts centrals. Nossas spezialistas e noss spezialists As assistan. Nossa ritga collecziun As porscha en quest connex chaus d'ovras en in spectrum dal classicissem fin al temp preschent. Er pon vegnir cudeschadas visitas guidadas tematicas u mess en il center aspects architectonics, quai tut tenor Voss giavischs.
Il team d'intermediaziun d'art ha sviluppà lavuratoris creativs per persunas creschidas. Quests lavuratoris pon vegnir organisads tenor temas e sin Voss giavisch. Laschai As cussegliar.
Nus As dain gugent infurmaziuns e sustegnain Vossa idea fin a sia realisaziun.
PDF Formular d'annunzia per Vossa occurenza privata
Cussegliaziun per Vossa occurrenza:
Mariette Ineichen
info@bkm.gr.ch
T +41 81 257 28 70
Il museum d'art dal Grischun dispona er d'in bel café en las localitads istoricas dal salon e da la veranda d'enviern da la Villa Planta. Igl è in'occasiun ideala da cumbinar l'art e la culinarica en las localitads istoricas.
Cussegliaziun Museumscafé:
Christina Pedersen
museumscafe@mumaints.ch
www.museumscafe-chur.ch
T +41 81 257 28 70


text:
Mintga rap quenta
Dr. Oetker Schweiz ha sin giavisch tarmess in pachet cun differents products per far mams cun la finamira dad aschia separticipar alla acziun da donaziun da „Jeda Rappa zählt“. Dr. Oetker , in dils sponsurs principals 2015 animescha aschia cun „ Jedes Guetzli zählt“. Quest onn va il recav a giuvenils en miseria.
Bugen ein scolaras e scolars dil scalem superiur dil consorzi da scola Sumvitg-Trun cun lur scolastas separticipai cun far mams e decorar els cun gronda breigia e plascher.
La sonda, ils 12 da december 2015 han in per scolaras e scolars vendiu a moda fetg simpatica ils mams avon la stizun dil Volg a Trun. Sin quella moda han nos giuvenils saviu sustener communablamein giuvenils en miseria.
Grazia a tuts che han cumprau mams, creflis ni tustgets ed aschia susteniu nossa lavur, han nos giuvenils astgau tarmetter ina fetg biala summa daners alla cadeina da fortuna.
„Gemeinsam für Jugendliche in Not“ ei aschia stau per nus in success cumplein.
Link: Jeda Rappa zählt
#mintgarapquenta #JederRappenzählt #superiura #mams #caritativ


text:
Fin mesemna en damaun èsi da quintar cun blera plievgia en pliras parts dal Grischun – surtut en las valladas dal sid. En il Mesauc per exempel spetg'ins fin 120 milimeters per meter quadrat.
En la Surselva u en l'Engiadin'Ota èsi da quintar cun fin 60 milimeters plievgia per meter quadrat. En il rest dal chantun, per exempel la regiun da Cuira, dettia bler pli pauc plievgia.
Igl è pussaivel ch'i po dar bovas tras la blera plievgia. Per inundaziuns ves jau in privel pitschen.
I possia schon esser ch'in flum portia blera aua, dentant n'hai ils davos dis betg dà blera plievgia, uschia Felix Blumer da SRF-Meteo. Perquai hajan ils flums er la capacitad per las auas spetgadas.


text:
Lara Gut-Behrami è vinavant la ferma. En la cursa rapida en la Val di Fassa cuntinuescha la Tessinaisa cun sia buna prestaziun. Ella vegn emprima e gist suenter ella suonda Corinne Suter. Terza è vegnida la Tudestga Kira Weidle.
Michelle Gisin e Jasmine Flury suondan sin las plazzas 7 ed 8. Ellas èn be 1 tschientavel in ord l'autra.
Cumbat per culla pitschna
En il cumbat per il classament general da la cuppa mundiala pon ussa be anc Lara Gut-Behrami e Corinne Suter vegnir malsegiras per Sofia Goggia che maina. Breezy Johnson è crudada or ed è uschia er crudada or en la cursa per la culla da cristal pitschna.
Plinavant ha Gut-Behrami surpassà Erika Hess, quai cun sia 32avla victoria en la cuppa mundiala. Be Vreni Schneider ha dumagnà anc dapli victorias.
Il podest:
- Lara Gut-Behrami 1:25,53
- Corinne Suter + 0,32
- Kira Weidle + 0,68
Las ulteriuras svizras:
- 7. Michelle Gisin
- 8. Jasmine Flury
- 17. Joana Hählen
- 18. Priska Nufer
- 22. Jasmina Suter
- 28. Noémi Kolly
- 37. Rahel Kopp
- OUT Katja Grossmann