text:
Tim Berners-Lee
Sir Timothy "Tim" John Berners-Lee, l'è nasìt ai 8 de zögn del 1955 a Lóndra. El s'è laureàt en fìzica 'ndèl 1976 al Queen's College de l'Università de Oxford. L'è cunsideràt el bubà del web.
Denàcc al bezògn de destreböéser e scambià enformasiù sö le sò ricérche endèna maniéra piö eficàce, Tim el g'ha svelöpàt le edèe che pò i è nìde a furmà el web. Lü e 'l sò grùpo i g'ha greàt chèl che per vìa de le sò inisiài en inglés el vé ciamàt: Linguàgio HTML (HyperText Markup Language); el protocòl HTTP (HyperText Transfer Protocol), e 'l sistema localizasiù de ogècc endèl web URL (Uniform Resource Locator). Nömerùze de le edèe del Berners-Lee se le retróa endèl progèt Xanadu.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sò genitùr i éra matemàtich e i fàa part de la squàdra che g'ha mitìt en pé 'l Manchester Mark I (giü dei prim compiùter) a l'Università de Manchester endèl 1949. Berners-Lee el g'ha cuminciàt a stüdià a la Sheen Mount Primary School e dòpo l'è nat en nacc al Emanuel School de Wandsworth.
L'è stat 'n aliévo del The Queen’s College de Oxford endóche 'l g'ha partecipàt a la custrusiù de 'n compiùter fat co circùiti TTL, en procesùr Motorola 68000 e 'na televiziù ècia. El s'è laureàt en fìzica 'ndèl 1976.
El g'ha cunusìt la sò prìma spùza 'ntàt che l'ìa a Oxford e i g'ha cuminciàt a laurà a la Plessey Telecommunications Limited (Poole) come programadùr. Endèl 1978, el g'ha lauràt a la D.G. Nash Limited (ach amò a Poole) endóche 'l g'ha scriìt en sistéma operatìf.
Endèl 2001, l'è deentàt càpo del East Dorset Heritage Trust e per chèsta rizù 'l g'ha duzìt na a stà a Colehill.
Endèl dezèmber del 2004 el g'ha acetàt la càtedra de 'nformàtica a la scöla de eletrònica e informàtica de l'Università de Southampton, isé de püdì lauràga dré al sò progèt nöf, el Web semàntich.
Cariéra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berners-Lee el g'ha lauràt al CERN del zögn del 1980 enfìna al dezèmber del stès an. En chèsto perìodo, el g'ha prupunìt en progèt bazàt söl hypertext per rènder piö fàcil la maniéra de condivìder e agiornà le 'nformasiù 'ntra ricercadùr. En chèsto perìodo, el g'ha apò mitìt zó 'n progràma ciamàt ENQUIRE che però l'è mìa riàt a completà.
Dópo che 'l g'ha lasàt el CERN, endèl 1980, l'è nat a laurà a la John Poole Image Computer Systems Ltd., ma 'ndèl 1984 l'è turnàt a nà al CERN.
Endèl 1989, el CERN l'ìa el gróp de Internet piö grant de töta Europa e Berners-Lee el g'ha capìt che gh'ìa la pusibilità de de mèter ensèma l'Internet e l'hypertext (HTTP e HTML), e de chèsta uniù sarès nit fò che che adès l'è cunusìt come World Wide Web. El g'ha svelöpàt la sò prìma propòsta de Web endèl més de mars del 1989, ma 'l g'ha mìa utignìt granchè atensiù, isé, 'ndèl 1990 e co la colaborasiù de Robert Cailliau, i g'ha fat 'na reviziù del progèt che la vegnarà acetàda del sò dirigènt, Mike Sendall. El g'ha doperàt edèe e intüisiù mìa tat diferènte de chèle che 'l gh'ìa dopràt endèl sistéma Enquire per mèter sö 'l World Wide Web, e isé gh'è stat piö fàcil fa sö apò 'l prìm navigadùr (ciamàt WorldWideWeb e svelöpàt col NEXTSTEP) e 'l prim server Web che 'l ciamarà httpd (HyperText Transfer Protocol daemon).
El prim server Web l'ìa al CERN e l'è stat mitìt en lìnea ai 6 de óst del 1991. El CERN el g'ha furnìt 'na spiegasiù sö che ròba che l'ìa 'l World Wide Web, a che lauùr che ucurìa ìga 'n navigadùr e come mèter en pé en servidor Web. Chèsto l'è stat apò la prima directory Web del mónt, perchè 'l Berners-Lee el mantignìa 'na lìsta de óter sìti Web a parte 'l sò. Dàto che tat el software del server come 'l client i è stacc rindìcc acesìbii a gratis del CERN, el cör del internet Europeo a chèla época, la sò difuziù l'è stàda 'n gran svèlta. El nömer de server Web l'è pasàt de ventesés del 1992 a duzènt en utùer del 1995, e chèsto 'l dimustràa come che la nàa de léna la difuziù del internet.
Endèl 1994 el Berners-Lee l'è nat al Laboratòrio de Scènse de la Computasiù e de l'Inteligènsa Artificiàla del Massachusetts Institute of Technology (MIT). L'è nat a stà 'n Amèrica e 'l g'ha mitìt en pé 'l W3C, che amò 'ncö 'l dirìge. El W3C l'è 'n organìsmo 'nternasiunàl de standardizasiù de le tecnologìe Web, dirigìt en colaborasiù 'ntra 'l MIT, l'ERCIM fransés e l'Università de Keio en Giapù. Chèsta organizasiù la g'ha dicidìt che töcc i sò stàndard i g'héres de éser lìber, cioè, che töcc i püdìes doprài sènsa nesöna spéza, e chèsta sènsa döbe l'è stada giöna de le rizù perchè el Web l'è riàt a ìga la 'mportànsa che 'l g'ha al dé d'encö.
Endèl sò lìber Weaving the web (Tèser la talamóra), püblicàt endèl 1999, Tim Berners-Lee el spiéga pechè la tecnologìa web l'è lìbera e gràtis. El se cunsìdera al stès tép l'inventùr e 'l protetùr de la rét web.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàgina personàla endèl consòrsio W3C (en inglés)
- Abitàcol (en inglés)
- El sò lìber Weaving the web (en inglés)
- La biografìa de Tim Berners-Lee (en inglés)
- Blog de Tim-Berners-lee (en inglés)


c: text/html

text:
1910
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 02 - Spagna: José Canalejas ucüpa par la prima völta la presidenza dal Cunsej di Minístar.
- 26 06 - Vegn fundada a Milan l'Alfa Romeo.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 23 03 - Tokio (Giapun): Akira Kurosawa, diretuur da cinema Giapunées (m. 1998).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 21 04 - Redding (Connecticut, SÜA: Samuel Langhorne Clemens, cugnussüü cuma Mark Twain, scrituur Noort-american.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Viulin
El viulin l'è un strüment müsegal de la fameja di arch, cunt quater cord intunaa a intervaj de quinta.
Semm dré a parlà del strüment püssee picinin e cunt la tessidüra püssee güzza in tra i member de la so fameja. La corda püssee bassa (e donca la nota püssee bassa che se pö tö) l'è el sol2 , el sol sübit de suta al do central (do3); i olter cord i henn, in orden cressent, el re3, el la3 e 'l mi4.. I part per viulin druven la ciav de viulin (ciav de sol). Quand che i gh'han de vess sunà di not e passagg debon güzz se druva un'indicaziun ch'a la dis de trà sö i not interessaa a l'utava de sura. Fina al XVIII secul, tütavia, a segond de la tessidüra del specifegh bindell o frament müsegal, al l'era druvaa un grand nümer de ciav segundarii: ciav de bass a l'utava de sura[1], cuntralt, mezusuvran, suvran e ciav de viulin frances [2].
El Violinista l'è chel lü che'l suna el viulin; l'omm de mester che 'l fà sö o 'l mett a post l'è el liüter.
El püssee cugnussüü viulinista de tücc i temp l'è staa el Niccolò Paganini, nassüü a Genua ind el 1792 e mort a Nizza ind el 1840. Anca un fracch in tra i liüter püssee celeber e piasüü ind el mond i henn lumbard: tra chest, l'Antonio Stradivari, el Giovanni Paolo Maggini, apus de i famej storegh di Guarneri e Amati.
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Cuncert per viulin e urchestra del Vivaldi e 'l Telemann; per esempi, el Georg Philipp Telemann, Cuncert in sol minur, 3° mövement (Alegher), 1ª ed. Wolfenbüttel, Möseler Verlag, 1963.
- ↑ La prima, per esempi, a l'è druvada in di över del Johann Jakob Walther (Scherz musegaj, Hortulus Chelicus), i olter tre in Mudel:Cita liber
Apus de una grand part di sunaa frances de la prima part del XVIII secul, la ciav de viulin francesa l'è de spess druvada del Johann Sebastian Bach, tra l'olter anca in de la celeber Ciaccona de la Partida n.2 in re minor, BWV 1004.


text:
Erlen
Erlen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.2 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3267 abitant.
El cumün de Erlen al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amriswil, Birwinken, Hohentannen, Langrickenbach, Sommeri, Sulgen e Zihlschlacht-Sitterdorf.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Erlen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Orenburg
La citaa de Urembürgh (Russ: Orenburg, OpeHбypr) la sa tröva in dela part urientaal dela Rüssia eurupea, in sül fiümm Ural, a 154 meter in sül livèll del maar. La sò pupulazziun, al censimeent del 2002, l'era de 549.361 abitaant. La citaa l'è la capitaal de la pruvincja ca da lé la cjapa ul nòmm.
La sò stòria l'è curiusa: i rüss s'eren metüü in del cuu de fundà una furtèzza in dela regjun de l'Ural, e s'inn metüü suta a lavurà. La prima Orenburg l'è suravissüda, ma l'a cambiaa ul nòmm e l'è diventada la citaa de Orsk; la segunda l'è stada fundada visin a una culinèta cjamada Krasnogar (culina russa), ma la gh'è minga nada bègn; la terza l'è stada la völta buna, in de l'ann 1743.
Dal 1938 al 1957 la s'è cjamada Čkalov.
La citaa l'è stada per un quaj teemp (1920 - 1925) capitaal de la Repüblica Suvietica del Kazakhstan, anca se dopu l'è vegnüda a untra in de la Rüssia.
La sò crescita ecunomica la cumencja in del periut de la segunda guèra mundiaal, quand ul guvernu de Stalin g'a spustaa chì un muntun de stabilimeent ca prima eren a l'òvest, per difendii da l'invasiun nazista.


text:
Emmen (LU)
Emmen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Hochdorf, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 28481 abitant.
El cumün de Emmen al se tröva a una altitüden de 427 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchrain, Ebikon, Eschenbach, Lüzerna , Neuenkirch, Rothenburg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Emmen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 840 col nom de Emau.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- BBC report on the Emmen citizenship tests
- Emmen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Emmenbrücke in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Santo Domingo
Santo Domingo l'è la capital de la Repüblica Dominicana. La so area la gh'ha 2.850.320 abitant e, la cità, l'è sitüada dinanz al Mar dei Caraibi. Santo Domingo la gh'ha el livel d'educaziun püsèe volt de tüta la naziun.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Santo Domingo a l'è gemelaa cun:
- New York, Stat Ünì d'America
- Berlin,Germania
- Miami, Stat Ünì d'America
- Taipei, Taiwan
- Caracas, Venezuela
- Sarasota, Stat Ünì d'America
- Paris, Francia
- Madrid, Spagna
- Toronto, Canada
- Haifa, Israel
- Buenos Aires, Argentin-
- Boston, Stat Ünì d'America
- Berna, Svizzera
- Lundra, Regn Ünì
- Tenerife, Spagna
- Providence, Stat Ünì d'America
- La Guardia, Spagna


text:
Monestaröl
Monestaröl (in Italià: Monasterolo del Castello) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al Caalina. El g'ha 1 179 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 8,4 km² e 'na densità de 140 ab./km². El cunfìna coi cümü de Dréra, San Ròch, Casazza, Énden, Fonté, Grù, Ranzanìch, Spinù. L'è postàt söl lach de Spinù (ciamàt isé da chèi che i vé da la banda de Bèrghem), sö la rìa a mansina quase 'ndóe 'l lach l' fenés e i aque i se böta 'n del Chére.
Ol paìs l' se tróa a 26 km de la sità e a 365 méter söl lièl del mar.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1) I belèse natüralistéghe del lach che l's'è conservàt bé, dezà che sö i sò rie i à mia costrüit tate segónde cà per i forestér, ma i a lasàde érde e piéne de natüra.
2) Ol lach che de spès d'invèren 'l giàsa e s'và a patinà.
3) Ol castèl medieàl di sciòr Terzi Terni de' Gregori Teylor che l'è del sécol XIII.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Monestaröl l'è mustrat 'n de la tabèla ché desóta:
Abitàncc censìcc
Sit del cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
http://www.comune.monasterolo-del-castello.bg.it/
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Batalia del pass de Riški
La batalia del pass de Riški (bulgher: БиTkaTa пpи Pишkия пpoxoд, Biktata pri Riškija prochod) ciamada inscì perchè l'è avegnuda in 'sto pass di Balcan (bulgher: Stara planina, che voeur dì vegg montagn), l'è stada combattuda tra l'Imperi Bizantin e quell bulgher.
Tra el 755 e 'l 775, l'imperador bizantin Costantin V l'ha organizaa noeuv guerr per fà foeura la Bulgaria e anca se despess l'è riessii a batt i Bulgher l'ha poduu nò fà diventà realtaa el sò intent. Per esempi, in del 759, l'è partii cont on grandissim esercit ma el khan Vineh el gh'ha avuu on mugg de temp per mett di soldaa ai pass de montagna. Inscì, quand i Bizantin hinn rivaa al pass de Riški, hinn staa completament battuu. El stòrich bizantin Teòfane el Confessor l'ha scrivuu che i Bulgher hann massaa anca el stategós de la Tracia Leon e quell de Drama.
Ma el Vineh l'ha minga aprofitaa de la vittòria per vincc el nemis in moeud definitiv, ma l'ha inveci avanzaa di propòst de pas. Questa decision l'è diventada verament impopolar e 'l Vineh l'è staa massaa in del 761 da di nòbil.


text:
Antoine Laurent de Jussieu
Antoine Laurent de Jussieu (nasìt a Lióne (Frància) ai 12 de Bril del 1748 – mórt a Parigi (Frància) ai 17 de Setèmber del 1836), dutùr e botànic fransés.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ìa niùt de Bernard e Joseph de Jussieu che i éra ac botànic. El s'è trasferìt a Parìgi per stüdià de dutùr, e 'l s'è laureàt endèl 1770. L'è stat profesùr de botànica al Jardin des Plantes del 1770 al 1826.
L'òpera de reviziù sùra la clasificasiù de la piànte de la famìa de le Ranunculaceae (1773) la g'ha pirmitìt de véser prupunìt e pò iligìt come componènt de la Académia de Scènse. El ghe nàa dré a le edèe del sò zìo Bernard sùra 'l Sistéma Natüral, al qual el g'ha dat 'na bàze teòrica che dòpo 'l g'ha aplicàt endèla pràtica a la anàlizi tasonòmica de divèrse famìe de piànte.
La sò òpera principàl l'è stàda 'l «Genera plantarum secundum ordines naturales disposita, juxta methodum in horto Regio Parisiensi exaratum anno 1774» (Parigi, 1789). Chèsta òpera la g'ha custitüìt la bàze per migliurà e estènder el Sistéma Natüral de clasificasiù de le piànte, che 'l g'ha ìt 'na 'nflüènsa importànta sùra divèrsi ricercadùr fransés, compàgn del Cuvier e 'l de Candolle, e apò todèsc e inglés che 'n presépe i gh'ìa mìa tàta fidùcia perchè i la idìa come 'l fröt de la rivulusiù franséza.
Sò fiöl Adrien-Henri l'è ac stat en botànic.
Òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Genera Plantarum, secundum ordines naturales disposita juxta methodum in Horto Regio Parisiensi exaratam, anno 1774. MS. notes. París, 1789.
- Principes de la méthode naturelle des végétaux. París, 1824.


text:
Montréal
Montréal a l'è la cità püssee granda de la pruincia canadesa del Québec, la segunda cità francofuna del mund, e la segunda cità canadesa per pupulaziun e impurtanza. El gh'ha una pupulaziun de 1.620.693 (2006=, che vegnen 3,6 miliun se cunsiderum tüta l'area metrupulitana. La cità la se tröa in sü l'isula de Montréal, a la cunflüenza di fiüm St-Laurent e St-Pierre, a 246 km a süd-ovest de la cità del Québec, la capital de la pruincia, e a 202 km de Ottawa, la capital del Canada.
Cuntegnüü
Arrondissements[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teritori münicipal de Montréal a l'è dividüü in 19 arrondissements:
- Ahuntsic-Cartierville
- Anjou
- Côte-des-Neiges–Notre-Dame-de-Grâce
- Lachine
- LaSalle
- Le Plateau-Mont-Royal
- Le Sud-Ouest
- L'Île-Bizard–Sainte-Geneviève
- Mercier–Hochelaga-Maisonneuve
- Montréal-Nord
- Outremont
- Pierrefonds-Roxboro
- Rivière-des-Prairies–Pointe-aux-Trembles
- Rosemont–La Petite-Patrie
- Saint-Laurent
- Saint-Léonard
- Verdun
- Ville-Marie
- Villeray–Saint-Michel–Parc-Extension
Edücaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Montréal el gh'ha 6 üniversità e 12 "cégep" (Collège d'enseignement général et professionnel, un'istitüziun d'edücaziun per i agn dopu i scör süperiur carateristiga del Québec e del Canada); a l'è anca la cità nord-americana cun la püssee granda prupurziun de stüdent de edücaziun süperiura per abitant.
Üniversità francofun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Université de Montréal:
- Université du Québec:
- Université de Sherbrooke (a l'è a Sherbrooke, e la gh'ha una campus a Longueuil)
- Université Laval (a l'è a Québec, e la gh'ha una campus a Longueuil)


text:
Èlp
Artécol in dialèt arzân
'Al j Êlpi (Alpi in italiân dal plurêl in latèin Alpes, che pōl vrèir dîr "prēda", "culèina", "muntâgna", "biânch") în la cadèina ed mûnt pió impurtânta ed l'Europa. In francèiş a 's ciâmen Alpes, in ocitân Aups/Alps, in tedèsch Alpen, in rumânich Alps, in sluvèin Alpe. Sesto Pompeo Festo int al só Primo Libro al dichiâra che al nòm al deşvîn da Albus (biânch) che i Sabèin a pronunsiêven Alpus per spieghêr al culôr sèimper biânch ed la cadèina, pîna ed nèiva ânch ind l'istê.
Cme 'd acôrdi al j Êlpi a cumîncen a sîra dal Pâs ed Cadibona e a finésen a sîra ed la sitê ed Vièna, a quâcen 'na distânsa ed cîrca 1.300 chilômeter, a gh'à la fōrma 'd êrch e în tra pêrta êlta ed l'Itâlia, la pêrta tra mezdé e matèina ed la Frância, la Svésra, al Liechtenstein, l' Austria, mezdé ed la Germâgna, la Şlovènia, e matèina ed l' Ungheréia [1]. A gh' àn la larghèsa mâsima tra Veròuna e Monaco ed Baviera.
La séma pió êlta l'é al Munt Biânch che cun i sō 4.810 mēter l'é cunsiderê ânch al "tèg 'd Europa"; a drē a gh'é al Mûnt Rôşa (4.634 m.). al Dom (4.545 m.) al Weisshorn (4.505 m) e al Cervèin (4.476 m.). Êtri sémi impurtânti în: al Grân Paradîş (4.061 m.), al Bernina (4.049 m.), l' Ortles (3.902 m.) e al Monviso (3.842m.).
Int al j Êlpi a ghe stân ed cà 16 miliòun ed persòuni.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ I Mûnt Sopron e i Mûnt Kőszeg ciamê Alpokalja
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Alpi trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Artéccol in dialatt bulgnais
Äli 'Èlp äli én una cadänna d'l Euròpa ed mónt ch'la dsunéss l' Itâglia a mezdé da un insàmm ed naziån d'l Euròpa centrèl: la Fränza, la Svézzra, l'Austria e la Slovéggna, ch'al s estànnden anch'a dî èter stèd cme la Germâgna, la Cruâzia, al Liechtenstein e al Prinzipè ed Monaco.
La vatta pió èlta l'è al Månt bianc a 4810 méter såura al mèr.


text:
Buio Pesto
I Buio Pesto hinn on grùpp de musega dialettal provenient de Genova. El nòmm del grùpp, che l'ha el sò "quartier general" propi a Bogliasch (GE), el fa leva su on gioeugh de paròl derivaa de la lengova ligura, indove el tèrmin "pesto" el pò riferiss a l'aggettiv "scur" o "profond", 'mè al tipich condiment ligur: el pèst.
El loeugh del grùpp, de color verd, el ricòrda la forma de la foeuja de basilich, che l'è l'ingredient pussee important del pèst.
El stil musical del grùpp el varia dal rock, al rap, al reggae, fina a la musega popolára. Caratteristega predominanta d'i cansón de Buio Pesto l'è la forta ironia e la comicità che la gionta a la musega ona particolara fòrza giocosa e goliardega insema.
Nel 2005 el Comune di Genova l'ha consegnaa ai Buio Pesto el disco dor a la carriera per avè superaa i 50.000 copi de dischi venduu. A 'sto moment i vendid ufficiai i ammonten a 67.000 copi, che diventen 142.000 si ghe se gionta anca i compilation.
Cuntegnüü
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria di Buio Pesto l'inizia nel settember del 1983 per decision de Danilo Straulino, Davide Ageno (al temp anmò member del grupp) e Ettore Valle, anbén l'attività ufficiala l'è iniziada domà nel 1992 con l'incision del primm album, Voglio una fidanzata (A voeuri 'na tosa), pubblicaa prima da la Deadline / Discomagic e poeu (1996, da la Sony). Nel 1995 però la carriera dei Buio Pesto la gh'ha ona svòlta importanta con la decision de mettess a cantà in lengova ligura.
Da chel moment lì i hann venduu 63.000 dischi in dialètt genoves e pusse de 135.000 tucc insema, eseguii pussee de 430 concerti, cont on pubblich de circa 860.000 person tucc insema[1] e daa 254.000.000 franch per beneficenza.
Il sò second disch, "Cosmolandia", el vegn pubblicaa in del 1998; l'ha venduu in oltre 3.000 copie e el contegn ona cansón mai vegnida foeura prima: "Cosmolandia", cantada insèma con Franco Malerba, el primm astronauta taliann a volà in del spazi per la NASA nel 1992 con lo Space Shuttle Atlantis.
El 19 dicembre 1999 lo Space Shuttle Discovery el decòlla a Cape Canaveral cont a bord el CD "Cosmolandia", grazie a la gentilezza de Claude Nicollier, collega di Malerba a bord de la mission del 1992: l'è inscì ch'el diventa el primm disch taliann a volà in del spazi.
I Buio Pesto hann anca faa e recitaa in chell che l'è consideraa el primm[2] film de fantascienza tutt giraa e prodòtt in Italia: InvaXön - Alieni in Liguria.
In l'ottober del 2008, ann de la pubblicazion del CD Liguria, l'è staa distribuii anca el sò segond film, ciamaa Capitan Basilico. El fil l'è staa anca in concors per el David de Donatell del 2009.
El Bandrillon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Buio Pesto i hinn ben cognosuu per la sò fòrza creativa che despess i ha portaa e i porta a ideà curios bizzarì. Tra chesti, el spicca l'ideazion - cont addirittura on brevètt - di chel che è consideraa el primm strument musical a cord tutt ligur de la stòria: el "Bandrillon". 'Sto strument - ch'el ricorda in de la forma e in d'el color la foeuja di Ocimum basilicum - ha faa la sò primma apparizion in de la cansòn Pasiensa (Pazienza) drent in de l'album Basilico, pubblicaa nel 2004. Il Bandrillon el vegn suonaa da Maurizio Borzone.
Partecipazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Buio Pesto gh'hann avuu in di sò disch different partecipazion speciai, compagn de quai de Marco Masini, Mietta, Rocco Tanica, Bruno Lauzi, Simone Cristicchi, i Ricchi e Poveri, Claudio Lauretta, Enrico Ruggeri e 'l cantant e autor dialettal genoves Piero Parodi.
Hann faa ona mòtta de cover e rivisitazion còmigh in version genovesa de success italian e mondiai, compagn de [50 Special]], Black or White, Don't Cry for Me, Argentina, Macarena, My Heart Will Go On, My Sharona, Dragostea din tei, fin al Cant di Italian.
Formazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Massimo Morini - vos e tastera
- Davide Ageno - ghitarra e vos
- Nino Cancilla - bass
- Gianni Casella -vos
- Danilo Straulino - batteria
- Federica Saba - vos
- Massimo Bosso - test, e vos, còr e produzion
- Maurizio Borzone - violin, bandrillon e vos
Member vegg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alex Pagnucco - bass
- Andrea "Pagen" Paglierini - vos
Discografia e video[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per la Dead Line / Discomagic:
- Voglio una fidanzata (1992, per la Sony nel 1996)
Per la Grigua/Discolandia
- Belinlandia (1995), edizione regionale
- Belinlandia (1996), edizione italiana
- Cosmolandia (1998)
- Colombo (2000)
- Zeneize (2001)
- Paganini (2002)
- Basilico (2004)
- Palanche (2006)
- Liguria (2008)
- Videolandia / Discolandia


text:
Columbia Britanega
La Colùmbia Britànega (Colombie-Britannique an francés e British Columbia 'n anglés) l'è la pruìnsa püsé usidentàl dal Canada. La capitàl l'è Victoria e la cità püsé grànda l'è Vancouver. La mizüra 944.735 km² la g'à 4.254.500 abitànt (2005) con ana densidà da 4,76 a/km².
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàda dóma dai 'ndìgeni 'nfìna 'n da la secùnda metà dal 1700, la Colùmbia Britànega la vegnarà culunizàda dai colòni europèi 'n dal gìr da 'n sécul.
Al nóm da la pruìnsa l'è stài catàt fò da la regina Vitoria 'n del 1858 e l'è ü ciàr riferimét al Columbia District, ciamàt ach o Oregon Country, goernàt 'nfìna al 1846 da la Hudson's Bay Company.
La Colùmbia Britànega la dienterà la pruinsà chèla de sés de la Cunfederasiù Canadéza 'l 20 da Löi dal 1871.
L'Economìa, bazàda 'n sö le risùrse naturài, la g'à cumciàt a dientà püsé 'ndustrializàda 'n dal XX sécul.
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Colùmbia Britànega la cunfìna a ovèst con 'l Océano Pacìfech, da l'Alaska a nòrt-ovèst, dal Yukon e dai Teritore dal Nortovest a nòrt, a èst da la pruìnsa da l'Alberta e a süt coi stàt americà dal Washington, Idaho e Montana.
Pupulasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al prìma grùpo etnìc per nömèr 'l è chèl dai Britànech e anche se la magiurànsa da la pupulasiù 'l è da urìgin európea, 'l 20% 'l è da urìgin azìatega.


text:
Süperfiis da Riemann
In matemàtica, particülarameent in anàlisi cumplessa, una Süperfiis da Riemann, inscí cjamada dapress Bernhard Riemann, a l'è una varietaa cumplessa a una dimensiú. Le süperfiis da Riemann i pöö vess pensade cuma versiú defurmade dal plà cumpless: lucalameent, intuurn a cada puunt, i sembra cuma di pezz dal plà cumpless, però la tupulugía glubala la pöö parí assée diferenta. Par esempi, i pöö sembrá cuma una sfera, un torus u un para da fööj tacaa insema. Ul puunt principaal de le süperfiis da Riemann al è che i sa pöö definí le funziú ulumorfe tra da lure: da plüü, i è cunsiderade ul cunteest natüraal par stüdiá ul cumpurtameent glubaal da cheste funziú, spescjalameent le funziú a plüü valuur cuma la ariis quadrada u ul lugariitm.
Cada süperfiis da Riemann a l'è una varietaa reala analítega a dò dimensiú, però la cuntegn plüü da strütüra, i.e. una strütüra cumplessa, da che a gh'è büsögn par una desambígua definizziú da le funziú ulumorfe. Una varietaa reala analítega a dò dimensiú la pöö vess trasfurmada int una süperfiis da Riemann, generalmeent int un bell puu da manere mia equivalente, si e noma si la è urientàbila.
Inscí la sfera e ul torus i amett de le strütüre cumplesse, però la banda da Möbius, la buteja da Klein e ul plà prujetiif no.
I fatt geumétrich sü le süperfiis da Riemann è inscí bú cuma pussíbil, e, da spess, i pruveet l'intüizziú e la mutivazziú par de le generalizazziú a otre cürve u varietaa. Ul teurema da Riemann-Roch al è un esempi impurtaant da chesta inflüenza.
Cuntegnüü
Definizziú furmala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes X un spazzi da Hausdorff. Un omeumurfiism da un sübcugjuunt deerf U⊂X a un sübcungjuunt da C al è cjamaa una carta. Dò carte f e g da che i dumini sa i interseca i è cumpatíbile se le mape e i è ulumorfe sura i söö dumini. Si A a l'è una culezziú da carte cumpatíbile e cada x in X al è íntal dumini da vargüna f in A, alura a disemm che A al è un atlaant. Cura ca nüü gjuntemm a X un atlaant A, a disemm che (X, A) a l'è una süperfiis da Riemann. Si l'atlaant al è sotaintendüü , simplismeent a disemm che X a l'è una süperfiis da Riemann.
Di atlaant difereent i pöö uriginá essenzialameent l'istessa strütüra da süperfiis da Riemann sü X; par evitá chesta ambigütaa, sa dumanda che l'atlaant al síes massimaal, íntal sentüü ch'al síes mia cuntegnüü in vargü òolt atlaant. Cada atlaant A al è cuntegnüü int un ünegh atlaant massimaal pal Lema da Zorn.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ul plà cumpless C al è forsi la plüü sémplis süperfiis da Riemann, La mapa identitaa f(z) = z la definiss una carta par C e {f} al è una atlaant par C.
- Da manera anàluga, cada sübcungjuunt deerf d'una süperfiis da Riemann al è in tuurn una süperfiis da Riemann.
- Al síes S = C ∪ {∞} e: f(z) = z si z al è in S \ {∞}; g(z) = 1 / z cun z in S \ {0} e 1/∞ al è definii 0. Alura f e g i è de le carte cumpatíbile e { f, g }
al è un atlaant par S ch'al la fa una süperfiis da Riemann. Chesta particülara süperfiis da Riemann a l'è cjamada Sfera da Riemann par che la pöö vess interpretada cuma ul plà cumpless atuurn la sfera. Al cuntrari dal plà, la sfera a l'è cumpata.
- La teuría de le süperfiis da Riemann cumpate la pöö vess mustrada equivalenta a chela de le cürve algebràiche prujetive definide sura i nümar cumpless e mia-singülare. Di esempi impurtaant da süperfiis da Riemann mia cumpate i è furnii da la cuntinuazziú analítica.
Prupietaa e otre definizziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una funziú f : M → N intra dò süperfiis da Riemann a l'è cjamada ulumorfa si, par cada carta g íntal atlaant da M e cada carta h íntal atlaant da N, la mapa a l'è ulumorfa indúe ch'a la síes definida. La cumpusizziú da dò mape ulumorfe a l'è ulumorfa.
Dò süperfiis da Riemann M e N i è cjamade cunfurmameent equivalente si al esiist una funziú ulumorfa bigetiva da M a N (Cheest al implica che apó l'inversa la síes ulumorfa). Dò süperfiis da Riemann cunfurmameent equivalente i è sustanzialameent idénteghe.
Cada süperfiis da Riemann simplameent cunessa a l'è cunfurmamaeent equivalenta a vöna de le tré seguente:
- C, ul plà cumpless
- C ∪ {∞} la sfera da Riemann
- {z ∈ C : |z| < 1} ul diisch ünitaa deerf.
Cheest enuncjaa al è cugnussüü cuma teurema d'ünifurmizazziú da Riemann.
Cada süperfiis da Riemann cunessa la pöö vess girada int una varietaa Riemanniana 2-dimensiunala reala a cürvatüra custanta -1, 0 u 1. La strütüra Riemanniana a l'è ünega a maanch da mültipel da la métrica. Le süperfiis da Riemann a cürvatüra -1 i è cjamade iperbòleghe; ul diisch deerf cun la métrica da Poincaré da cürvatüra custanta -1 al è ul mudell lucaal canònegh. Esempi i è tüte le süperfiis cun genus g>1. I süperfiis da Riemann a cürvatüra 0 i è cjamade parabòleghe; C e ul 2-torus i è de le típeghe süperfiis da Riemann parabòleghe. In fí, le süperfiis da Riemann a cürvatüra +1 i è cjamade elítighe: la sfera da Riemann ∪ {∞} a l'è l'ünegh esempi.
Par cada süperfiis da Riemann parabòlega sarada, ul grupp fundamentaal al è isumòrfich al grupp làtes da raanch 2, e par taant la süperfiis la pöö vess fada sü cuma C/Γ, indúe C al è ul plà cumpless e Γ ul grupp làtes. Cada representatiif d'una classa d'equivalenza (u co-cungjuunt, eng. coset) al è cjamaa dumini fundamentaal.
Da manera símila, par cada süperfiis da Riemann iperbòlega, ul grupp fundamentaal al è isumòrfich a un grupp fuchsià e la süperfiis la pöö vess mudelada par un mudell fuchsià H/Γ indúe H al è ul semiplà süperiuur e Γ ul grupp fuchsià. Cada representatiif d'una classa d'equivalenza (u co-cungjuunt, eng. coset) al è cjamaa cungjuunt regülaar líbar e al pöö vess mudelaa int un pulígun fundamentaal métrich.
Cura ca una süperfiis iperbòlega a l'è cumpata, alura l'àrea tutala a l'è , indúe g al è ul genus da la süperfiis; l'àrea a l'è utegnüda aplicant ul teurema da Gauss-Bonnet a l'àrea dal puligün fundamentaal.
A emm nutaa íntal preàmbul che tüte le süperfiis da Riemann i è urientàbile cuma varietaa reale. La resú a l'è che, par de le carte cumplesse f e g cun funziú da transizziú h = f(g-1(z)) , a pudemm cunsiderá h cuma una mapa de le varietaa reale sotastante. Ul sò Jacobià int un puunt z al è gjüüst la mapa lineara dada da la mültiplicazziú par la derivada cumplessa h'(z). Da tüta manera, ul detereminaant reaal da la mültiplicazziú par un nümar cumpless a al è iguaal a |a|^2, inscí al è pusitiif, vargott ch'al implica che l'atlaant cumpless al è urientaa.
Funziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cada süperfiis da Riemann mia cumpata a l'amett funziú ulumorfe mia custante (a valuur in ). Da fatt a l'è una varietaa da Stein.
Al cuntrari, sü una süperfiis da Riemann cumpata cada funziú ulumorfa a valuur in al è custanta, grazzia al principi dal màssim, però i esiist sémpar de le funziú mermumorfe mia custante.
In art and literature[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- One of M.C. Escher's works, Print Gallery, is laid out on a cyclically growing grid that has been described as a Riemann surface.
- In Aldous Huxley's novel Brave New World, "Riemann Surface Tennis" is a popular game.
Vidée apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Geumetría algebràica
- Geumetría cunfurma
- Varietaa da Kähler
- Spazzi da Teichmüller
- Sfera da Riemann
- Teureem sü le süperfiis da Riemann
Referenze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hershel M. Farkas and Irwin Kra, Riemann Surfaces (1980), Springer-Verlag, New York. ISBN 0-387-90465-4
- Jürgen Jost, Compact Riemann Surfaces (2002), Springer-Verlag, New York. ISBN 3-540-43299-X
- Mudel:Planetmath reference


text:
La cumissiun per furmaziun e cultura sustegna la participaziun finanziala dal chantun Grischun a las investiziuns da renovaziun da la NTB
La cumissiun per furmaziun e cultura dal cussegl grond ha predeliberà la missiva da la regenza concernent la participaziun dal chantun Grischun a la finanziaziun da las investiziuns da renovaziun da la Scola auta interstatala per tecnica (NTB) a Buchs e recumonda al cussegl grond dad approvar il credit d'impegn respectiv da 2,6 milliuns francs.
En sia ultima sesida ha la cumissiun per furmaziun e cultura – sut il presidi da deputada Sandra Locher Benguerel ed en preschientscha da cusseglier guvernativ Martin Jäger – concludì unanimamain da proponer al cussegl grond la participaziun dal chantun Grischun a la finanziaziun da las investiziuns da renovaziun da la NTB e da deliberar per quai in credit d'impegn da 2,6 milliuns francs. Las investiziuns da renovaziun planisadas che cumpiglian indrizs, apparats da labor ed in edifizi d'engrondiment importan totalmain 17,7 milliuns francs. Da quels resultan proporziunalmain 2,6 milliuns francs per il chantun Grischun. La cumissiun è sa fatga in maletg da la situaziun al lieu ed è sa laschada infurmar. Ella ha pudì sa persvader che las investiziuns da renovaziun planisadas èn adequatas e necessarias, perquai che la NTB è dependenta d'ina buna infrastructura per pudair garantir l'existenza da ses trais secturs da cumpetenza ils pli impurtants, numnadamain ils sistems d'energia, la microtecnologia e nanotecnologia sco er la tecnica per mesirar la producziun.
Duai il chantun Grischun sa retrair sco purtader da la NTB?
La NTB è in institut autonom da dretg public cun in'atgna persunalitad giuridica che vegn purtà dals chantuns Son Gagl e Grischun sco er dal principadi da Liechtenstein. Il medem mument è la NTB ina scola parziala da la Scola auta spezialisada da la Svizra orientala ch'è da sia vart ina fusiun sin basa d'in concordat da duas ulteriuras scolas parzialas sco er da la SATE a Cuira. Perquai ch'il chantun Grischun sco purtader da la NTB sto gidar a finanziar per l'ina il surpli d'expensas e per l'autra – sco mussà – las investiziuns da renovaziun, fissi ord vista dal Grischun pli favuraivel da sa retrair da la NTB e da pajar correspundentamain mo pli ils daners da scola per las Grischunas e per ils Grischuns che studegian a la NTB. Perquai cuntegna la missiva er ina proposta da la regenza, cun la quala ella vuless vegnir incumbensada dal cussegl grond da preparar la retratga dal chantun Grischun sco purtader da la NTB. Quai deliberass meds finanzials che pudessan vegnir impundids per scolas autas e per instituziuns da perscrutaziun en il chantun Grischun.
La cumissiun po chapir ils arguments da la regenza. Per betg far in pass che avess consequenzas negativas per las studentas e per ils students grischuns sco er per il Grischun – cun sias scolas autas spezialisadas – sco lieu da furmaziun e sco lieu economic na vuless la cumissiun betg gia avair preparà la retratga, mabain mo laschar examinar l'extrada. En quest connex fa ella al cussegl grond ina proposta da midada respectiva.
Il cussegl grond vegn a tractar questa fatschenta en la sessiun da december 2011.
Infurmaziuns:
presidenta da la cumissiun Sandra Locher Benguerel, tel. 079 658 13 53
Gremi: cumissiun per furmaziun e cultura
Funtauna: rg cumissiun per furmaziun e cultura


text:
Huế
Huế (化 in chữ Nôm) a l'è una cità del Vietnam, la capital de la pruincia de Thừa Thiên - Huế. Intra el 1802 e'l 1945, a l'è stada la capital imperiala de la dinastia Nguyễn, e per quest mutif chì a l'è cugnussüda per i sò munüment e per l'architetüra. Al gh'ha pressapoch 340.000 abitant.
La cità a l'è al center del Vietnam in sü la riva del Sông Hương (fiüm Hương). Al se tröa a 540 km a süd de la capital Hanoi e a 644 km a nord de la Cità de Ho Chi Minh, la cità püssee granda del paes, un temp cugnussüda cunt el nom de Saigon.
Al nord de la cità al gh'è el center storich, induè che se tröen i püssee impurtant munüment, templi e pagod. In sü la riva süd del fiüm la gh'è la part püssee muderna de la cità, cun la püssee part di negozi e di center residenziaj.
El cumpless di munüment de Huế a l'è in de la lista di patrimoni de l'Ümanità de l'UNESCO.


text:
Morano Calabro
Morano Calabro (endèl dialèt locàl: Murenu) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Cosenza. El g'ha presapóch 4.789 habitantes. Estando a altitude de 694 metros acima do mar, estende-se por uma área de 112 km² e 'na densità de 44 ab/km². El se tróa a 77 km del capolöch de la sò pruvìncia, Cosenza, 460 km de Roma, 250 km de Napoli, 1000 km de Milà
El cunfìna coi cümü de Castrovillari, Chiaromonte (PZ), Mormanno, Rotonda (PZ), San Basile, Saracena, Viggianello (PZ).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Página uficiàla de la prefetüra de Morano
- Pruvìncia de Cosenza
- Calabria
- Parco Nasional del Monte Pollino


text:
Se regòrduff quéla poma che v'hann dì de mai tucà,
per me l'è una cazzàda e la poduff majà,
anca perchè, violtri sii che
e intaant el Padreternu chissà indue l'è
Nii là a mangiacch la poma,
mangila tücch düü
che ve suceed nagòtt perchè ve ciàpa per el cüü
nii là a mangiàcch la poma,
mangila tücch düü,
magari diventuff püssee balòss de lüü...
Per una poma, per una poma,
propi quela poma, ma l'era la sua poma...
Adamo lüü l'è una brava persona
e l'è brava anca la sua dona...
"E' vero, è vero che g'hemm propi tütt, g'ho mea de lavurà, g'ho mea de fà el magütt,
se voo là a tucàcch la poma, pö magari el me se incàzza
me mòla giò un quaj fülmin e magari el me màzza
Ma intanto Eva la vàrda el sò marii
ghe diis che i henn lè cumè düü rembambii
In tütt el Paradììs i henn in giir dumà luur düü
e intaant el Padreternu chissà indue 'l s'è scundüü
"Gh'émm tütt, gh'émm tütt,gh'émm tütt
però intaant sémm in girr ammò biùtt
l'è inütil restà che cumé pòpp
magari cun la poma vànn a posto tanti ròpp
Per una poma, per una poma,
propi quela poma, ma l'era la sua poma...
Adamo in sö la pianta el vöer la poma
ghe bòrla via la scala e varda là che toma,
la bissa la riid e l'Angel el se incàzza,
el rüva via a manetta cun scià una mazza
el fa una lüüs che l'è una beléza
ghe mola un catafiich che umenti i a sgavezza
e Adamo ed Eva che i vöeren veenc,
i branchén scià la poma e la pìchen suta i deenc
La poma che la fa schivi, ghè deent anca l'cagnòtt
E Adamo ed Eva i tàchen a dàss bòtt
El biss el riid cun la fàcia de balòss
el riid talmeent de güst che urmai se pìssa adòss,
e l'Angel el ghe diis "La v'è piasüda?"
E gò un oltru culpu e giò un oltra batüda
El Padreterno che l'ha gnanca muvüü un dii
El varda nànn i düü rembambii:
"Vi ho dato il Paradiso e l'era mea assée
vuréuff la poma e sempru püseée,
ve piàas rubà, ve piàas fa la guéra?
Sii propi faa apposta per viif in söe la Tera
E Adamo ed Eva, sia lee che lüü
ne vànn del Paradiis a Pescìaat in del cul.


text:
Bielurüssia
La Bielurüssia (Бeлapycb in bielurüss) a l'è un paes de l'Europa de l'est.
A l'è tacada a la Pulonia e la Lituania a ovest, a la Rüssia a est, a l'Ücraina a süd e a la Letonia a nord.
La capital a l'è Minsk.
La gh'ha una süperfiss de 207.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 10.300.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bielurüssia (nom ufizial: Pэcпyблika Бeлapycb) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Aljaksandar Lukašenka (del 1994).
El Prim Minister a l'è el Michail Mjasnikovič (del 2010).


text:
Dolar statünidens
El dolar di Stat Ünii (in ingles United States dollar o U.S. dollar o dumà dollar), cugnussüü anca 'me dolar amerigan e dolar USA, a l'è la muneda ufiziala di Stat Ünii del 7 de giügn del 1785. El simbul dupraa a l'è el $, anca se el Fund Munetari Internaziunal al dupra el US$. El codes ISO 4217 del dolar a l'è USD. L'emissiun del dolar a l'è cumpetenza de la Federal Reserve del 1929.
A l'è dividüü in 100 centesim (cents) cun simbul ¢. In urigen a l'era dividüü anca in 1000 "mill" che i hann dupraa fina a la segunda guera mundiala, quand che l'alümini a l'era vegnüü trop car e quij muned chì vareven trop poch per culpa de l'inflaziun.
El dolar di Stat Ünii a l'è muneda ufiziala anca in alter paes: l'Ecuador, El Salvador e Panama in America, Timor Est in l'Asia e i antigh dipendenz uceanigh 'me i Isul Marshall, i Stat Federaa de la Micronesia e Palau.
Muned e bijet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dolar a l'è dividüü in 100 cents cun simbul ¢. Incö i sò fraziun minur gh'hann el nom de:
- penny o cent: 1¢, cun la facia de l'Abraham Lincoln
- nickel: 5¢, cun la facia del Thomas Jefferson
- dime:10¢, cun la facia del Franklin Delano Roosevelt
- quarter: 25¢, cun la facia del George Washington
Muned de 50 ¢ (cun la facia del John Fitzgerald Kennedy) e de 1 dolar a hinn rar. I emissiun de bijet a hinn de 1 $, 5 $, 10 $, 20 $, 50 $ e 100 $. Un temp gh'eren anca bijet de 1000 dolar. I bijet gh'hann i facc di president Washington, Jefferson e Lincoln per i valur püssee bass; quela de l'Alexander Hamilton per i bijet de 10, de l'Andrew Jackson per quel de 20, de l'Ulysses S. Grant per i 50 e del Benjamin Franklin per i 100.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Ingles) Federal Reserve


text:
Bianzun
Bianzun (nom ufizial in talian: Bianzone) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 298 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 17,2 km² e 'na densità de 75 ab./km². A l’è tacaa a Tej, Vila de Tiran e cunt el cumün svizer de Brüs.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tentlingen
Tentlingen (in frances: Tinterin) a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.69 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1234 abitant.
El cumün de Tentlingen al se tröva a una altitüden de 728 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Giffers, Le Mouret, Pierrafortscha, Rechthalten, Sankt Silvester, Sankt Ursen, Villarsel-sur-Marly.
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
Pief d'Ulmi
Pief d'Ulmi (nòm uficiàl en Italià: Pieve d'Olmi) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 324 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 19,4 km² e 'na densità de popolasiù de 68 ab./km² ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bunemers, Malagnin, San Daniel, Suspir, Stagn e Zibello (PR).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt de la popolasiù del cümü de Pief d'Ulmi l'è ilüstràda in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rometta
Rometta l'è ün cumün da la Pruvincia da Messina ent la regiun Italiana da la Sicilia, localisaa a c.ca 180 km a est da Palermo e 12 km a ovest da Messina. Al 31 da Dezember dal 2004, al gh'eiva üna popülazion da 6.458 e üna area da 32,5 km².[1]
Al cumün da Rometta al cuntegn lan frazion da Rometta Marea, Gimello, Santa Domenica, Rapano, San Cono, Sotto Castello e S. Andrea.
Rometta al è arent a Messina, Monforte San Giorgio, Roccavaldina, Saponara e Spadafora.
Demografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lian da dador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Gragnàn
Gragnano Trebbiense (en emilià: Gragnàn) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 4 507 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 34,6 km² e 'na densità de 130 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Agassàn, Burghnöv, Gasöla, Gussuléngh, Piasensa e Rutfré.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Gragnàn l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dialet nuvares
El Nuvares (o Nuaresat) a l'è un dialet del Lumbard Ucidental che l'è parlaa in de la Pruincia de Nuara. El gh'ha di element di transiziun cunt el Piemuntes, in particular in sü la riva de urient del Sesia, indue che nassen un frach de dialet de transiziun.
L'appartenensa del nuvares a la lengua lumbarda l'è mutivada dal fatt che, finna al XVIII secul, el teritori de Nuara el faseva part del Dücaa de Milan.
Cuntegnüü
Carateristigh propi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se vörum fà un cunfrunt cunt el Milanes, el dialet principal del Lumbard ucidental, podum truvà un poo de particularità:
- La [u], in pusiziun nasal, l'è prunünciada [o].
- mil. intensiùn = nuv. intensión.
- La O stregia l'esista e la ven duprada in pusiziun toniga.
- mil. utùber = nuv. utóbar.
- Cumpagn del Milanes, la [ts] l'è prunünciada [s], inscì 'me la [dz] l'è prunünciada [z].
- Cumpagn del Piemuntes uriental, el feminil plüral l'è diferenziaa del maschil, e 'l finiss cunt una I.
- mil. i donn = nuv. i doni.
- Cumpagn del Piemuntes, tüt i personn verbai gh'han el sò prunom clitigh.
- mil. sem = nuv. i suma.
- La prima persona plüral di verb la gh'ha la terminaziun piemuntesa inscambi de quela lumbarda.
- mil. andem = nuv. i anduma.
- Tanti /e/ atonigh müden in d'una /a/ o in d'una /i/.
- mil. persòna = nuv. parsóna.
- mil. atensiùn = nuv. atinsión.
- I verbi ausiliar funzionen minga 'me in Milanes.
- El participi passaa fa nò diferenza tra maschil e feminil (cumpagn del Varesot e del Piemuntes).
- mil. cantada = nuv. cantaa.
- I verbi stà, fà, andà, vess gh'han un participi particular, cumün a la püpart di dialet süd-ucidentai del Lumbard.
- mil. staa, faa, andaa = nuv. stai, fai, andai.
I parlà de la Pruvincia de Nuvara[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist che l'è al cunfin tra l'area lenguistiga lumbarda e quela piemuntesa, la Pruvincia de Nuvara la gh'ha un bel poo de variaziun dialetai.
El dialet de la cità de Nuvara l'è minga trop diferent dal Milanes meridiunal o dal Paves, per quel che 'l pertuca la prunüncia e 'l lessigh. In direziun de la Pruvincia de Vercei e del cunfin lenguistigh marcaa da la Sesia, i dialet ciapen vari carateristigh uriginai (i dialet de Burbanee, de Guzzan e de Magiura hin un esempi). In direziun nord, vers el lagh d'Orta e 'l Verban, i parlad se vesinen a l'ussulan, che l'è una variant del tisines alpin, anca se gh'han anca di fort inflüenz piemuntes. Lungh el curs del Tisin inveci el dialet l'è quel busin (o varesot) a nord e püssee vesin al milanes arius a süd .
I dialet de Gajaa, Trecaa e Burbanee gh'han, cumpagn de quei del grüp büstoch-legnanes e del dialet de Türaa, la cunservaziun di vucai atonigh, e dunca se diferenzien de brüt del rest di alter parlà e fan di isugloss.
Esempi de dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un dialugh tra un padrun e 'l sò servitur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Padron: Eben, Batista, t'hii fai tüti i cumission ch'i t'hoo dai?
- Sarvitor: Credi da vess stai sgagiaa pü che hoo pudüü. 'Sta matina ai ses e 'n quart seri già in viagg; ai set e mezza seri a mezza straa, e ai vot e trii quart 'gnevi dent in cità; ma pö è piuvüü tant!
- P: Che, sicond al solit, tì 't sareet casciaa ind una ustaria a fà 'l lampion, spiciand che cessass l'aqua! E parchè t'heet mia piaa sü l'umbrela!
- S: Par no avè cul crüssi; e pö iarsira, quand son andai in let, piuviva già pü o, sa piuviva, piuviva apena un stissin; stamatina, quand i son levaa sü, l'era tüt seren e, apena nassüü el sol, è 'gnüü tüt nivul; da lì un poo è 'gnüü sü un gran venton, ma inscambi da menà via i nivli, l'ha mandaa tampesti ch'i hinn düraa mezz'ora, e pö giò aqua a segi.
[...]
Attilio Zuccagni Orlandini, Raccolta di dialetti italiani con illustrazioni etnologiche, 1864, de pag. 33
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I disi donca che int i temp del prim re 'd Cipri, dopo che Gotifrè 'd Büglion l'ha 'vüü guadagnaa la Tera Santa, gh'è capitaa che una dona nobila 'd Guascogna, apena visitaa par divossion al S. Sepolcar, a s'è mitüü in viagg par tornà a cà suva. Rivaa a Cipri, l'han ofendüü propi da vilan certi personi tristi cumè 'l pecaa mortal. Lee s'è ben lamentada sübit, ma nissün gh'aveva da pudè jütàla, e nissün saveva gnanca consolàla int una quai manera. Alora l'ha pensaa da presentàss al re par vègh giüstissia, ma quaidün gh'ha dii ch'a 'l gh'eva gnenta da fà, parchè 'l re l'era vün così cativ e sensa puntili ch'a 'l fava gnenta par i altar e gnanca par lü, anca quand l'avissan ofendüü in tüti i maneri. Cula povra dona, a sentì 'sti robi chì, l'ha perdüü sübit la speransa da podè vendicàss. Ma l'ha vorsüü pijàss al güst da dàgh 'na lession al re par fàgh capì 'ch l'eva propi un povr'om a pensàla in cula manera. L'è andai donca da lü e, intant ch' la piangiva, gh'ha dii: "Ma, neh, lü, ch'al senta cul ch'i gh'hoo voja da dìgh mì: mì son mia 'gnüü parchè gh'abi la speransa ch'al faga un quaicuss par mì in quant a certi personi che m'han fai 'gnì rabiaa l'altar dì, parchè i 'm disevan adree tanti brüti paroli: soo ben che lü 'l pensa mia a 'sti robi chì. Mì vorissi domà ch'am disissa propi dabon cuma 'l fa lü a mia 'gnì rabiaa, quand quaidün a 's pija güst a fàgh di dispressi; e cust parch'i podi imparà anca mì, e savèm regolà püssee ben par soportà con pasiensa tüt cul ch'i 'm fan i altar da mal".
Al re, che sempar l'eva stai là ch'al pareva gnanca ch'al füdiss atent, tüt int un moment l'è saltaa sü cuma 's füss disvigiaa alora, e l'ha cominciaa a fà tüt cul ch' l'eva necessari par castigà cui balosson ch'avevan maltrataa cula povra dona, e pö anca par lü l'ha sempar fai divers da prima, pü gnenta 'l lassava passaa da mal contra 'l sò onor sensa castigà, cuma gh'andava, i personi ch'i 'l tribülavan int una manera o int un'altra.
(Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 320-321)
La parabula del Fiö Trasun (versiun muderna)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un òman al gh’aveva dü fiöi.
E ‘l püssee giuin a gh’ha dii cunt al sò pà: “Senta papà, dàm cul ch’am tuca!” e ‘l papà a gh’ha dai la sò part.
Un quai dì dòpu, al fiö püssee giuin l’è fai sü ‘l fagòt e l’è ‘ndai fin a cà dal diaul, indua l’è fai fòra in goga e migoga.
E dòpu che lü s’ha mangiaa fòra pròpi tüt, gh’è ‘gnüü inta cul paes ‘na gran caristia e lü l’è cuminciaa a vèdla grisa e a fà dla fam.
E alura l’è ‘ndai a lavrà par un fitaul dal post, ch’a l’ha mandaa ‘nt la sò cassina a cürà i purscee.
Lü a gh’aveva suta ‘na sgajusa ch’l’avria mangiaa anca i giandli di purscee, ma nissüna agh na dava.
Alura lü ‘l gh’ha pensaa sü e s’ha dii tra da lü: “E pensà ch’i famèj dal mè papà i gh’han dal tüt e mì ‘nveci chinsì i mòri dla fam!
Sarà méj ch’i turni a cà méa e ch’i ‘gh disi al mè vecc: Papà, i son capii d’avé sbagliaa cuntra ‘l Signur e cuntra da tì;
Mì i meriti pü da vess al tò fiö; pijam a lavrà almen ‘me vün di tò manzulee”
Alura l’è fai sü i sò strasc e s’ha ‘nviaraa par andà a cà. L’era ‘ncura distant ch’al sò papà l’ha cugnussüü sübit, a gh’ha ‘vüü cumpassion e gh’ha curs incuntra, l’ha brasciaa sü e l’ha basaa.
Al fiö a gh’ha dii: “Papà, mì i v’hò ufendüü, tì e ‘l Signur; e i meriti pü da vess al tò fiö”.
Ma ‘l papà s’ha miss a vusà: “Gent! Sgagiv! Purtì chì la müda püssee bela e vistìl, mitìgh sü ‘n bel anel e ‘n bel para da scarpi növi!
E purtì fòra ‘l videl püssee grass e massìl! Mangiuma e fasuma tüti ‘nsema ‘na bela festa cunt una gran paciada.
Parchè ‘stu fiö, che par mì l’era mort, l’è risüscitaa, mì l’avevi perdüü e ‘dess l’hò truaa ‘ncura”. E tüti i hin cuminciaa a mangià e bev.
Intant, l’altar fiö, ch’l’era fòra ‘nt i camp, turnand a cà l’è sintüü tüt astù burdel.
L’è fermaa ‘n famèj e gh’ha ciamaa cuss l’è ch’al gh’era capitaa.
E cul là a gh’ha dii: “L’è turnaa a cà ‘l tò fradel e ‘l tò papà l’è massà ‘l videl püssee grass par festegiàl”.
Ma a lü a gh’ha ‘gnüü ‘l fut e l’è mia vursüü ‘ndà denta. Alura ‘l sò papà l’è ‘gnüü fòra lü a ciamàl.
Ma lü a gh’ha rispundüü: “Senta, papà, i hin tanti ani ch’i lauri par tì e t’hò sempar dai a trà in tüt, e tì ti m’hee mai dai gnanca ‘n cravin par pudé mangiàmal insema ai mè amis
E ‘pena ‘l tò fiö, ch’a n’ha fai pegg che Bartold e s’ha mangiaa fòra tüt cunt i batuni l’è turnaa ‘ndrera, tì ti gh’heet massaa ‘l püssee bel videl dla stala!”
E lü a gh’ha dii: “Car al mè fiö, dam da trà, tì ti seet sempar astai ‘nsema a mì, e tüt cul ch’al gh’è chì l’è tò.
A ‘s duveva ben fàgh festa par vess cuntent, parchè ‘l tò fradel par mì l’era mort e l’è turnaa a viv, a s’era perdüü e a l’è stai ritruvaa”.
(Carlo Turri, "Grammatica del dialetto novarese”, pag. 219-220)
Alter versiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I versiun chì de sota hinn staa ciapaa del liber I parlari del Novarese e della Lomellina de l'aucat Antonio Rusconi, püblicaa in del 1878.
- Vlesg: Un om gh'eva dü matai. Al püssee sgióvan ad cüi inò gh'ha dii al padar: "Par, dem la part ad cól ch'am vin, che mé vöj andäman!" e 'l par gh'ha fai lói al sogh parti. Da là a poch temp al matà püssee sgióvan l'ha ciapaa sö al fat soè i ha 'l tucaa e l'ha 'ndai in d'un pais luntan e lansè, stand alegar e sparandla com un sciór, n'ha fai ad tüt al rassi.
- Maran: Un om a gh'ha 'biöö dü matai. Al sgónd l'ha dii a sö par: "Par, dem la parta dla roba ch'am tóca a mì!" e lü gh'ha fai al parti. Dopu poch giurnai, fai sü 'n fagot ad tüt, al matà pisnin l'è andai in d'un pais luntan, e là p'ha cunsümaa tüt al fat sö.
- Camra: Un om l'eva dü matai. E 'l pü sgióv l'ha dicc al sò pà: "Pà, dem la mè part ad cul ch'am tuca a mì!" e l'ha facc al parti dla sò sustansa in tra 'd lói. E da là a poch, al mat pü sgióv, facc sü 'l fagot, l'è andaa in pais dalungg, e l'ha facc fòra tüta la sò roba vivend da mangalicom.
- Rementin: Un om l'eva dü matai. Cul püssee gióvnu la dzii al pà: "Oh, pà! Dem la mè part ch'am vegnu!" e 'l pà gh'ha spartée la roba. E d'agnò a poch, il mat püssee gióvnu l'ha fai visin töt la sò roba e l'ha 'ndai ant un pais luntan, e l'ha fai fòvra töt vivend da purscè.
- Sceran: Un om l'eva dü fiui. Al püssee gióvna 'd cust l'ha dici al pà: "Pà, dìm la mè part dla roba ch'a tócam!" e 'l pà l'ha spartivla. E dopu poch temp al fiù pü gióvna l'ha ciapaa tüta la sò roba e l'ha 'ndacc in d'un pais luntan, e là l'ha facc förala tüta cun i birichinn.
- Branzagh: Un om al gh'eva dü matai. E 'l püssee gióvan ad lui l'ha dii al par: "Par, dam la part ad la roba ch'am partuca!" e 'l par al gh'ha dai al sè toch a tüi dü. Da là a poch temp, al matà püssee gióvan l'ha tiraa tütcoss e s'ha 'ndai in pais luntan e là, smorbia cum leva e poch da bun, a s'ha mangiaa ogni grasia di Dii ch'al gh'eva.
- Fara: Ün om al gh'eva dui matai. E al püssee giuvnu d'iss dui gh'ha dicc al pari: "Pari, demi la part dla roba ch'am ven!". Al pari gh'ha spartighi la roba. Dopu pochi giurnai, al mat pì giuvnu l'ha tiraa riva tüt cul ch'al gh'ha tucàghi, e l'è amdaa 'nt ün pais luntän, e l'ha mangiaa tüt unguaa, fänd barachi.
- Ghem: Un om al gh'eva dui matai. Al daree l'ha dicc a sö pari: "Pari, dam la sustansia ch'am tuca!" e lüi l'ha dividüü la sustansia. Pós quai dì, l'ha bütaa tüt insema, e 'l mat l'è andaa 'nt ün pais, l'ha mangiaa tüt, l'è stä 'legru.
- Carpignan: 'N om al gh'eva dui matai. E 'l pü giuvno da 'sti matai l'è digh al pà: "Pà, demi la part di teri ch'um tóca!" e 'l pà l'è spartii i teri e i danei tra tücc dui i matai. E dopu 'n quai dì, al mat pü giuvno l'è rablaa riva tüt, l'è vandüü 'l su teri e l'è 'ndaa 'n d'ün pais luntan, e là l'è mangiàssi tüt a fä 'na vita da sciur e 'n mezz a tücc i vissi.
- Camerian: Un om al gh'eva dü matai. E 'l püssee gióvan da 'sti dü gh'ha dii al sò pà: "Pà, dem la mè part ch'am vegna!" e 'l pà agh l'ha daia. Da lì un poo 'd giurnai, al mat püssee gióvan l'ha ciapaa sü tüt al bel e 'l bon ch'al gh'eva e l'è andai int un pais luntan, e là l'ha fai bianca margarita da tüt cul ch'al gh'eva.
- Mom: Un om a gh'eva dü matai. Al püssee gióvan ad lor agh dis al pà: "Pà, dam la mè part ch'am tuca!" e 'l pà agh l'ha dai. Da là a dü o trii dì al mat püssee gióvan l'è fai sü 'l sò fagot e l'è 'ndai 'nt un pais luntan, e là l'è furnii a mangiäss tüt cul ch'al gh'eva in tanti ciochi.
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nuvara
- Pruvincia de Nuvara
- Piemuntes uriental
- Dialet paves
- Dialet milanes
- Dialet guzzanes
- Dialet de Burbanee
- Dialet de Magiura
- Dialet ussulan
- Dialet verbanes
- Dialet busin
- Sesia
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nuares.it
- "Academia dal Rison" (sit sura i parlad del Nuvares)
- damatra.altervista.org (sit de stori in dialet)
- itiomar.it (sit de puesii)
- "Tradanui" (sit sura el dialet de Guzzan)
- Stüdi in sül dialet de Burbanee
- La parabula del Fiö Strasun in del dialet de Guzzan
- Pagina sura el dialet de Magiura in sül sit del cumün
- Puesia in del dialet de Grignasch
- Liber de poesii in Novares
- Vari canzun tradot in del dialet de Gajaa
- Puesia dedicada a la funtanela che la se tröva denanz a la gesa de San Gaudenzi, a Nuvara
- Puesii e test in del dialet de Gignes
- Giurnal de la ProLoco de Camra, cun dent anca di puesii in dialet.


text:
Saragoza
Saragoza (Zaragoza in spagnöl e aragunes; Saragossa in catalan, ingles e in tudesch; Saragozza in italian; Saragosse in frances; Cæsaraugusta in latin; سرقسطة/Saraqusta in arab ) a l'è una cità de la Spagna, la capital de la Cumünità Utonuma de l'Araguna.
La gh'ha 682.283 abitant (2008).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Juan Alberto Belloch.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saragoza a l'è gemelada cun:
- Betlem, Palestina
- Biarritz, Francia
- Coimbra, Purtugal
- La Plata, Argentina
- León, Nicaragua
- Móstoles, Spagna
- Pau, Francia
- Ponce, Portorico
- Tijuana, Messich
- Zamboanga, Filipinn
- Zaragoza, Guatemala


text:
Imperia
Imperia (en lìgure: Imperia) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìnica omònima, sitüàda 'ndèla regiù de la Liguria.
El g'ha 'na popolasiù de 42 489 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 45,6 km² e 'na densità de popolasiù de 932 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Civezza, Diano Arentino, Diano Castello, Diano Marina, Dolcedo, Pontedassio, San Lorenzo al Mare, Vasia.
Postàt sö la riviéra lìgure, el cümü l'è stat furmàt endèl 1923, per volontà de Mussolini, de l'uniù de öndes cümü tacàcc entra de lur. I du piö grancc i éra Oneglia e Porto Maurizio.
Oneglia, a oriènt, la reprezènta la part piö grànda de la cità. La se svelöpa endèla piàna aluviunàl sö la sinìstra de la fóce del torènt Impero, töt entùrten a Piàsa Dante, de la quàl se dèrf vergöne de le stràde principài de la cità. Storicamènt Oneglia la costetöés el cör endüstriàl de la cità, ligàt suratöt a la prudusiù de òio e pàsta.
Porto Maurizio, a ucidènt del torènt Impero (che 'l ghe dà 'l nòm a la cità), el vé sö söndèl promontóre prutindìt envers el mar sö la sinìstra de la foce del torènt Caramagna. L'è 'n cèntro abitàt töt engarbiàt e pitorèsch, pié de caruggi (vìcoi), creuze (strezandèi) e palàs de valùr.
El teretóre a le spàle de la cità, en mès a la Riviéra dei Fiùr, el g'ha 'n andamènt orogràfich caraterizàt de ài puzisiunàde en perpendicolàr a la còsta e che degràda 'n pó a la ólta, dét endèle quài s'è svelöpàt divèrsi cèntri che g'ha conservàt la sò strütüra uriginària.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Imperia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ne
Ne (en lìgure: Né) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 337 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 64,1 km² e 'na densità de popolasiù de 36 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borzonasca, Carasco, Casarza Ligure, Cogorno, Lavagna, Maissana (SP), Mezzanego, Sestri Levante, Varese Ligure (SP).
El cümü de Ne, el quàrt per superfìce 'ndèla pruvìncia, l'è sitüàt en val Graveglia e 'l sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana Valli Aveto, Graveglia e Sturla. El fà part apò a del Parco natüràl regiunàl de l'Aveto.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ne l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lai
Lai (Lallio) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che 'l se tróa 'n de l'ólta pianüra bergamasca a 5 km de la sità e a 216 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 4 191 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 2,1 km² e 'na densità de popolasiù de 1 996 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bèrghem, Dàlmen, Stezà e Treviöl.
A partì zamò da i agn '70 la sità a fórsa de slargàs fò co i sò periferée l'è riada a tacàs 'nsèma co l'abitàt de Lai.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La céza de San Bernardì del méla e quàter (sécol XV), che l'è la prima céza dedicàda al Sant e öna di póche che rèsta 'n Lumbardéa che la gh'àbie töcc i mür dét in de la céza afrescàcc dal tècc al paimènt; pròpe per i sò afrèsch l'è monümènt nasiunàl.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Lai l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bonn
La sità de Bonn, (313.605 abitàncc in del 2004), l’è öna sità extrasircondariàl de la Germania e la se tróa in del Land del Nort Reno-Westfalia.
L'è stacia la capitàl de la Repüblica Federàla de Germània dal 1949 al 1990, cioè 'nfina a quan che i dò Germànie i è turnàde 'nsèma e la capitàl l'è turnàda a ès Berlino. A Bonn gh'è restàt però ol goèrno todèsch 'nfina al 1998 giöst ol tép de paregià i palàs e i öfése de l'aministrasiù in de la nöa capitàl.
Dal 1994 Bonn l'ha ciapàt ol nòm de Bundesstadt (sità federàla), per regordà l'importànsa che la g'ha üt ai tép de la Repüblica Federàla.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliche Bevölkerungszahlen. Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen (IT.NRW), abgerufen am 4. Setèmber 2014. (Hilfe dazu)


text:
09 04
Ol dé 9 de bril l'è 'l 99 ( 100 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 267 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de bril al è ul dí da pòost 99 ( 100 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 267 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1977 - Spagna: a sorpresa (al era ol sàbet sant), ol goèrn al legalisa ol PCE.
2003 - Bagdad (Iraq): i tröpe di Stacc Ünicc i tö ol control de la sità e i insita ol pòpol a abatí, con la sò aida, öna colossala stàtua del Saddam Hussein.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Burgos (Casteia-Leù): Manuel Carrasco e Formiguera, polítegh Català, sassinat per i franchés·c.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Oliver Onions
Oliver Onions l’è ‘l nòm de la band müzegàla di fradèi Guido De Angelis e Maurizio De Angelis, cognusìcc come arangiadùr e scritùr de colòne sonòre in dei agn 70 e 80 del sécol XX. I à firmàt i sò laùr con i nòm de Oliver Onions, ma ach de Guido De Angelis e Maurizio De Angelis, M&G Orchestra, Dilly Dilly e con di óter nòm amò.
Cuntegnüü
La stòria di Oliver Onions[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I à tacàt a laurà in del 1963, quando i è riàcc a mandà ‘n stàmpa ol sò prim 45 gir per la CBS, Un vecchio macinino/La goccia d'acqua (püblicàt col nòm de Guido e Maurizio); i è stai pò ciapàcc a laurà a la RCA Italiana, ‘ndóe i a tacàt a fà i arangiadùr e i türnisti, di ólte töi dù ‘nsèma, di ólte ognü per sò cónt, ma i à seitàt l’istès a püblicà.
In del 1966 i à püblicàt per la ARC ün album de müzica beat.
Tra i tate colòne sonòre che i à cüràt i piö cognusìde i è chèle di film de Bud Spencer e de Terence Hill, compàgn de ... altrimenti ci arrabbiamo! (ol 45 gir ciapàt da la colòna sonòra, Dune Buggy, l’è stacc ü di sò piö grancc sücèsi), ...continuavano a chiamarlo Trinità e Anche gli angeli mangiano fagioli.
I è sèmper mèrito sò i colòne sonòre de tate série televizìe famùse che i è stàcie métide ‘n ónda da la RAI, compàgn de Sandokan, de Zorro, de Spazio 1999, de Orzowei e de Il corsaro nero e de tace cartù animàcc di agn 80 del sécol XX, compàgn de Galaxy Express, de I viaggi di Marco Polo, de Il Gatto Doraemon e de Rocky Joe (chèsta l’è stacia ‘ncìza col nòm de Gli Amici di Rocky Joe).
La sò cansù Santamaria l’è stàcia pròpe ü grant sücèso in Germania in del 1980.
La cansù de Zorro Is Back dal film Zorro (1975) l’è stacia metìda dét pò in de la colòna sonòra del film Un colpo da dilettanti (Bottle Rocket, 1996) del regista Wes Anderson.
Dezà che i à scricc e püblicàt pròpe tate cansù e colòne, i gh’à üt de bizògn de das tace suernòm per mia mandà fò i disch töcc co l’istès nòm e ‘ntazà isè ‘l mercàt, e pròpe per chèsto i sò produsiù discogràfeghe i è egnìde fò con tace nòm diferèncc, compàgn de Guido e Maurizio De Angelis, M&G Orchestra, Dilly Dilly, Oliver Onions; pròpe con chèsto nòm i à stampàt i cansù che i è piazìde de piö e che i à endìt de piö e l’è per chèsto che, de sólet, i è cognusìcc come Oliver Onions.
Come i a contàt sö piö de öna ólta, Oliver Onions (che tradüzìt in Lumbàrt l’è Oliviér Sigóle) l’éra ‘l nòm de ü romanzér ‘nglés, George Oliver Onions, e i l’là catàt fò dóma perché i dò paròle i sùna compàgn de come i se scrìf.
Ol de 3 noèmber del 2007 i è ‘ndài sö söl pàlch del Lucca Comics per ol sò prim consèrt dopo 25 agn de laurà.
Discograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
33 gir[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1966 - Beat melody (ARC, SA 19; püblicàt col nòm de The G. & M.)
- 1971 - Continuavano a chiarlo Trinità (colonna sonora) (RCA Original Cast, OLS 9; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1972 - E poi lo chiamarono il Magnifico (colòna sonòra) (Smash, SM 901; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1973 - Più forte ragazzi (colòna sonòra) (RCA Original Cast, OLS 14; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1973 - La polizia incrimina, la legge assolve (colòna sonòra) (Beat Records Company, LPF 020; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1974 - M&G Orchestra (RCA Italiana, TPL 1-1088; püblicàt col nòm de M&G Orchestra)
45 gir[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1963 - Un vecchio macinino/La goccia d'acqua (CBS, BA 121030; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio)
- 1971 - Trastevere/Kerry (It, ZT 7024; ol lato A l’è cantàt dal Nino Manfredi; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1972 - Fortuna sì, fortuna no/Fortune for Two (It, ZT 7036; ol lato A l’è cantàt dal Enrico Montesano; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1972 - When You Call My Name This Way/Remember (Smash, SM 6003; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1973 - Mammasantissima/Il fox dell'irlandese (It, ZT 7050; ol lato A l’è cantàt dal Jenny Mc Kean; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1973 - Sound and Voices/Wendy (RCA Original Cast, OC 30; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1973 - Flying Through the Air/Plata and Salud (RCA Original Cast, OC 33; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1973 - Afyon/Claude (Cinevox, MDF 038; ol prim disch ‘ndóe i à dovràt ol suernòm Oliver Onions)
- 1973 - Delitto di regime/Uno che seppe rispondere no (RCA Original Cast, OC 37; ol lato B l’è cantàt da Marianeve; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1973 - Freedom rainbow/Chino (RCA Original Cast, OC 41; ol lato A l’è cantàt dal Canary Jones; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1974 - (I'm) Footbal Crazy/Miss Elena (RCA Italiana, TBBO 1017; ol lato A l’è cantàt dal Giorgio Chinaglia; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
- 1974 - Dune Buggy/Across the Fields (RCA Italiana, TBBO 1026; püblicàt col nòm de Oliver Onions)
- 1974 - Una vita a metà/Mmm!?! (RCA Italiana, TBBO 1060; ol lato A l’è cantàt dal Giancarlo Giannini; püblicàt col nòm de Oliver Onions)
- 1974 - Why Is Everyone So Mad/London Town (RCA Italiana, TBBO 1072; püblicàt col nòm de Oliver Onions)
- 1974 - Verde/È difficile (RCA Italiana, TBBO 1074; püblicàt col nòm de M&G Orchestra)
- 1974 - White, Yellow and Black/Bump (Uba-lega-uga-la) (RCA Italiana, TBBO 1081; püblicàt col nòm de Dilly Dilly)
- 1975 - Zorro Is Back/To You mi chica (RCA Italiana, TBBO 1106; püblicàt col nòm de Oliver Onions)
- 1974 - Il marsigliese/Napoli oggi (RCA Original Cast, TBBO 1160; püblicàt col nòm de M&G Orchestra)
- 1976 - Sandokan/Sweet Lady Blue (RCA Italiana, TBBO 1168; püblicàt col nòm de Oliver Onions)
- 1977 - Orzowei/Le notti di Orzowei (RCA Original Cast, BB 6054; püblicàt col nòm de Oliver Onions)
- 1987 - Big Ocean/Cook (Kangaroo, ZB 41159; püblicàt col nòm de Guido e Maurizio De Angelis)
I arangiamèncc piö ‘mportàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1970 - Terra di Gaibola per ol Lucio Dalla
- 1971 - Storie di casa mia per ol Lucio Dalla
- 1971 - ...E se fumarono a Zazá per la Gabriella Ferri
- 1971 - Anima/Pioverà pioverà (45 gir) per ol Nicola Di Bari
- 1972 - L'amore è facile, non è difficile per la Gabriella Ferri
- 1973 - Sempre per la Gabriella Ferri
- 1974 - Remedios per la Gabriella Ferri
- 1975 - Tu anima mia/L'isola per ol Patrizio Alluminio
- 1975 - Ti fa bella l'amore per ol Nicola Di Bari
Cansù scrìcie per di óter cantàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1969 - Occhi buoni (45 gir) per i Beans
- 1970 - Tu felicità (45 gir) per la Angela Bini
- 1971 - Trinity Stand Tall/Remember (45 gir) per ol Gene Roman
- 1974 - Don't Loose Control (45 gir) per ol Patrizio Sandrelli
- 1974 - Goodbye My Friend/Drivin' All Around (45 gir) per Susy and Guy
- 1974 - Mañana/El barco de San Josè (45 gir) per i Barqueros
- 1975 - On My Way/Grey Hat (45 gir) per i Dream Bags
- ? - Lady of Germany... (bella bella tu), sigla di Action Now


text:
Dispita per in segund uvestg a Cuira
-
- Zoom
- Vitus Huonder, uvestg. (bistum-chur.ch)
En la dispita per in segund uvestg auxiliar en l'uvestgieu da Cuira, tschertga la baselgia chantunala dal Grischun il discurs cun l'uvestg Vitus Huonder.
La baselgia reagescha uschia sin ina brev averta nua che Huonder aveva crititgà las baselgias chantunalas. Per numerusas persunas valia la reputaziun dad auters pli pauc che las atgnas finamiras da la baselgia, aveva Huonder ditg la fin d'emna. Vitus Huonder stat vinavant davos ses candidat sco segund uvestg auxiliar Martin Grichting che vegn crititgà da las baselgias chantunalas. (pb)


text:
Quadràt (geometrìa)
Ol quadràt l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, l'è ü quadrilàter e ü paralelogràm regolàr, che 'l gh'à quàter vèrtici, quàter làti töi quàter lónch istès e quàter àngoi che i è töi quàter de 90 gradi.
Ol quadràt l'è ü rómbo particolàr pròpe perchè 'n piö di rómbi l' gh'à ach i quàter àngoi grancc istès.
Ol perìmeter e l'àrea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà 'l perìmeter s' fà "lato x 4".
Per troà l'àrea del quadràt s'fà "lato x lato", menimà per troà 'l lato l'è asé fà la raìs quadràda de l'àrea.
I diagonài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quadràcc i gh'à dò diagonài che i è lónghe stèse e i se 'ncrùzia a metà tra de lùre e i è tra de lùre perpendicolàr. Per troà la longhèsa di diagonài l'è asè moltiplicà 'l "lato x la raìs quadràda de 2".


text:
Vicènsa
Vicènsa (en vèneto: Vicensa; en italià: Vicenza; en francés: Vicence; en todèsch antìch: Wiesenthein o Cimbria; en cìmbro: Wiesentz) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònima, de la regiù del Vèneto. La g'ha presapóch 113.898 abitàncc (Dato del febrér del 2007), 'na superfìce de 80 km² e 'na densità de 1424 ab./km². El cümü de Vicènsa 'l cunfìna coi cümü de Altavilla Vicentina, Arcugnano, Bolzano Vicentino, Caldogno, Costabissara, Creazzo, Dueville, Longare, Monteviale, Monticello Conte Otto, Quinto Vicentino, Torri di Quartesolo.
La cità l'è cunusìda come la cità del Palladio, difàti l'Andrea Palladio el g'ha realizàt divèrse òpere de achitetüra e isé 'l g'ha cuntribüìt a fà de Vicènsa 'na cità d'art de 'mportànsa primària. El cèntro stòrich de Vicènsa l'è 'nserìt endèl Patrimônio de l'Umanità de l'Unesco.
Vicènsa però l'è apò 'n cèntro indüstriàl e econòmich importànt en Itàlia. L'è 'l cör de 'na zòna piéna de aziènde de dimensiù média e pesèna tat che la pruvìncia la figüra 'ndèl 1997 al tèrs pòst de le pruvìnce italiàne per cìfra de afàre per l'esportasiù, suratöt endèi setùr de la 'ndüstria metalmecànica, el tèsil e la laorasiù de l'ór, atività chest'öltema 'ndèla quala Vicènsa l'è lìder en itàlia[1].
Cuntegnüü
Pòscc de éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bazìlica Paladiàna
- El Teatro Olìmpich, teàtro 'n lègn e stöch, progetàt endèl 1580 del Andrea Palladio söl modèl dei teàtri antìch.
- Piàsa dei Signori e la Lòza del Capitanio
- Giardì Salvi
- Córs Andrea Palladio
- Palàs Chiericati, che l'òspita del 1855 el Muzeo Cìvich.
- Céza de Santa Curùna: al intèrno gh'ìè 'l Batès de Crìsto de Giovanni Bellini e 'na Adorasiù dei màgi de Véronese. Capèla Valmarana
- Dòm: polìtich de Lorenzo Veneziano che 'l reprezènta la Durmisiù de la vérgine.
- Palàs Valmarana
- Palàs Civena
- Palàs Schio
- Palàs Poiana
Galerìa de fotografìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- www.informagiovani.vi.it Enfurmazùegn de Vicènsa
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cerveteri
Cerveteri l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha 37 230 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 134 km² e 'na densità de 278 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anguillara Sabazia, Bracciano, Fiumicino, Ladispoli, Santa Marinella, Tolfa. L'è cunusìda per le sò necròpoli etrüsche che i è 'nserìde 'ndèl patremóne stòrich de l'umanità de l'UNESCO.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quintill
El March Aureli Claudi Quintill, mej conossuu cont el nòmm de Quintill (Marcus Aurelius Claudius Quintillus in Latin; region de Sirmi, 220 circa - Aquileia, 270) a l'è staa on imperador roman (270).
L'eva el fradel del Claudi II. Quand quest chì l'è mòrt, el Quintill a l'eva fòrsi el capp de on'unitaa milidar locada in Italia. Eleggiuu del Senaa, l'è staa tradii di sò soldaa quand la s'è sentuda la notizia de l'elezion de l'Aurelian. A 'sto pont, senza sostegn, el Quintill l'è mòrt a Aquileia, fòrsi per suicidi. Gh'è succeduu pròpri l'Aurelian.


text:
Neütrin
El neütrin a l'è una partisela elementara cunt un spin de 1/2, e che l'è dunca un fermiun. La sò massa a l'è inscì piscinina che dumà grazie a esperiment de poch temp fà (cume el Super-Kamiokande) l'è staa demustraa che l'è minga zeru: a l'è dumà 100.000-1 miliun de volt püssee piscinina de quela de l'eletrun.
Vist che i neütrin gh'hann minga una carega eletrica o una carega de culur, poden interagì dumà per l'interaziun nücleara fiaca e senten nò l'interaziun nücleara forta e la forza eletrumagnetica.
I neütrin gh'hann una massa e alura poden sentì la forza gravitaziunala ma, vist che la gravità a l'è un'interaziun propi fiaca e'l neütrin al gh'ha una massa che l'è asquas zeru, 'sta interaziun chì se pö cunsiderala trascürabila se la se cunfrunta cun quela nücleara debula.


text:
Marseja
Marsèja (Marseille in frances, Marselha in pruenzal, Massalía in grech, Massilia in latin, Marsiglia in italian; in ingles anca Marseilles; Massilien in tudesch; Marselye in arpitan) a l'è una cità de la Francia, el caplögh de la regiun Pruenza-Alp-Costa Azüra e del dipartiment Buch del Rodan.
La gh'ha püssee de 800.000 abitant (un miliun e mez se cuntum tüta l'area metropulitana) e a l'è la terza aglumeraziun de la Franca, dopu de Paris e de Liun. L'è séde de prefetüra.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Jean-Claude Gaudin (del 1995).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Marseja a l'è gemelada cun:
- Abidjan, Costa d'Avori
- Amburgh, Germania
- Anversa, Belgi
- Copenaghen, Danimarca
- Dakar, Senegal
- Danzica, Pulonia
- El Piree, Grecia
- Erevan, Armenia
- Genuva, Italia
- Glasgow, Regn Ünì
- Haifa, Israel
- Khemisset, Maroch
- Kobe, Giapun
- Marrakech, Maroch
- Udessa, Ücraina
- Shangai, Cina


text:
Nigeria: Almain 20 morts tar attatga cun bumba
-
- Zoom
- archiv: Las autoritads suspectan che la gruppaziun terroristica islamica saja responsabla per l'attatga. (Reuters)
Tar in'attatga cun bumba en la Nigeria èn vegnidas mazzadas enfin 20 persunas. La bumba è explodida damanaivel d'ina baselgia en il nord dal pajais.
Uffizialmain na datti anc nagina conferma davart il dumber da morts. Suspectà vegn, ch'ina gruppaziun terroristica islamica è responsabla per l'attatga. Els vulan stgatschar ils cristians dal nord da la Nigeria, in territori dominà da l'Islam. (fc/sda)


text:
Zuoz
Zuoz (Zutz in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 1319 abitant e una süperfiss de 65.62 km², e al se tröva a una altitüden de 1716 meter sura al livel del mar.
El cumün de Zuoz a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, La Punt-Chamues-ch, Livigno (IT-SO), Madulain, Pontresina, S-chanf.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zuoz l'è menziunaa per la prima volta in del ann 840 col nomm de Zuzes.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Zuoz l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Catania
Catania, l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa e la se tróa sö la còsta a matina (est) de l'ìsola, piö o méno a mèsa strada tra Siracüsa/Capo Passero e Mesina/Capo Peloro. L'è pò a mésa strada tra 'l Etna e la Piana de Catania.
La sità l'è pò 'n de la Piana de Catania öna di dò piö 'mportante pianüre de la Sicilia 'nsèma a la Piana de Gela 'n pruinsa de Caltanisèta.
La se tróa pò ach a i pé del Etna che l'è ol vülcà piö ólt de töta l'Eüropa e pròpe per chèsto la sita l'è stacia piö ólte scancelada vià da i erusiù del vülcà, la piö bröta de töte in del 1669 e da i teremòcc, i piö disastrùs in del 1169 e 'n del 1693.
La sità ègia l'è dientada, 'nsèma a sèt cümü de la Al de Noto, partimòne de l'Ümanità de l'Unesco in del 2002.
A Catania gh'è l'areopòrt de Catania - Fontanarossa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Roma
Roma l'è la capitàl de la Repüblica Italiàna e 'l capolöc de la Regiù Làsio e de la pruvincia de Roma. Có i sò 2 863 322 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) distribüìcc sö'nden'àrea de 1.285 km², l'è apò 'l cümü piö pupulùs e piö grant de l'Italia. La densità de popolasiù l'è de 2 228 ab./km².
Roma la se tróa 'ndèla zòna centro-ucidentàla de la Penìzola Itàlica, l'è postàda sö le culìne 'ntùren al fiöm Tévere che 'l la streèrsa 'na vintìna de chilòmetri prìma che chèsto 'l sbötes endèl Mar Tiréno. Endèla pàrt ucidentàla de la cità gh'è la Citá del Vaticano, en stat indipendènt e sovrà 'ndóche g'ha rezidènsa la Santa Sede del Papa de la Céza Catòlica.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segónt la tradisiù l'è stàda fondàda de Ròmolo ai 21 de bril de l'an 753 prìma del Signùr, e l'è stàda la capitàl de la Repüblica prìma (del 509 prìma del Signùr enfìna 'ntùren al 30 prìma del Signùr) e de l'Impér Romàno dòpo. Endèl sècol III dòpo del Signùr, quan che 'l cristianèzimo 'l g'ha ambiàt a ciapà pè, el Vèscof de Roma (che piö tàrde el g'ha cuminciàt a éser ciamàt Papa) l'è deentàt l'autorità religiùza piö 'mportànta de töta l'Europa Ocidentàla, 'nfìna a la fondasiù del Stat Pontifìcio (752 ÷ 1870) del quàl l'è stàda la capitàl per piö de 'n miér de agn quàze sènsa 'nterusiù. L'è deentàda la capitàl del Regn d'Itàlia 'ndèl 1870 e l'è la capitàl de la Repüblica Italiana zamò de la sò fondasiù endèl més de zögn del 1946.
La sò 'mportànsa stòrica l'è grànda fés. L'è cunsideràda giöna de le cüne de la civilizasiù ucidentàla e cèntro spiritüàl del Catolicézimo. El sò cèntro stòrich, endóche se tróa testemognànse de quàze tré miér de agn, l'è stat deciaràt de l'UNESCO Patremóne de l'Umanità. Per chèsta sò 'mportànsa stòrica e artìstica la cità de Roma l'è vizitàda ògna an de miliù de türìsti che rìa de töt el mónt.
Munümencc piö 'mportàncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La Bazìlica de San Piéro
- El Colosèo
- Piàsa Navóna
- El Pantheon
- El Fòro
- ecc.
Galerìa de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Musee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Persunàgg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Trilüsa (1879-1950), pueta de dialètt rumàn
- Mariana Madia (1981), ministra in del guèrn de Matteo Renzi
Edücasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Roma g'ha séde 17 üniversità.
Aministrasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sìndech l'è Ignazio Marino.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Roma l'è 'nzemelàda co:
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mississippi
El Mississippi a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 125.546 km² e una pupulaziun de 2.902.966 abitant.
A l'è tacaa a nord al Tennessee, a ovest a l'Arkansas e a la Louisiana, a la Louisiana e a l'Ocean Atlantigh (Gulf del Messich), a est a l'Alabama.
La capital a l'è Jackson (184.256 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat e l'ünega cun püssee de 100.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mississippi a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1817.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mississippi al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Mississippi


text:
verbal da nies document — notizias biograficas ed apologia sur mistral Giachen Berchter. — Per far clar la caussa, schi lunsch sco pusseivel, essan nus sespruai da dar parallelmein ina libra, denton fideivla translaziun dil document en romontsch e da glossar quel tscheu e leu cun notizias. P. Justus Berchter, igl autur dil document, enquera da refutar entras quel las faulsas ingiurias e columnias sur siu tat e muossa si, che quel seigi adina staus in amitg e fautur dalla venerabla Claustra.
- ↑ Br. pag. 56—62.
- ↑ „Gemeindt“ vul dir en nies document ton sco cumin, „Kirkhörung“ = vischnaunca.
- ↑ A = cruna, che haveva la valeta de circa 11–12 fr. dils daners ded oz il di. Quella summa ei vegnida pagada alla Claustra entochen 1769.


text:
02 10
Ol dé 2 de utùer l'è 'l 275 ( 276 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 91 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de utùer al è ul dí da pòost 275 ( 276 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 91 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1282 - Ol rei Pere II al conseguiss ol domine de l'ísola de Sicília.
1187 - Saladin al tö Zerösalèm.
1928 - Fondassiú de l'Opus Dei per ol sasserdot Josemaría Escrivá de Balaguer.
1958 - Guinea se declara independenta de Fransa.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1869 - Mahatma Gandhi, òm pulìtic indiàno
- 1890 - Groucho Marx, atur americà.
- 1950 - Antonio Di Pietro, òm pulìtic e magistràt italià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Quadrüped
I quadrùpedi i è chèi animài che per müìs i dopèra quàter sànfe. Perlopiö i quuadrùpedi i è animài vertebràcc, inclùzi i mamìfer compàgn de i cà, i gacc, i caài, le àche, le pére, le càvre ecc. ma pò a sèrte rètii (cioè mìa mamìfer) compàgn de le lözèrte i è quadrùpedi.
Mìa töcc i animài che g'ha quàter estremità i è dei quadrùpedi: i animài che g'ha quàter estremità münìde de dìcc i è ciamàcc tetràpodi ma mìa töcc i tetràpodi i dopèra töte quàter le sò estrmità per müìs. I ozèi, i masüpiài e i òm stès i è dei tetràpodi ma i è mìa dei quadrùpedi.


text:
Retratga da datas: simpel e direct
Las geodatas digitalas disponiblas da l'administraziun federala pon vegnir retratgas directamain sur l'uffizi federal respectiv. Metadatas survegnis Vus gratuitamain sur Geocat, il catalog da metadatas geograficas da la Svizra. Cun tschertas restricziuns èn geodatas gratuitas. Resguardai en quest connex las disposiziuns d'utilisaziun respectivas.
Pussaivladads da retratga
Geodatas survegnis Vus directamain sur ils uffizis federals ch'èn inditgads qua:
geocat.ch è il catalog da metadatas geograficas da la Svizra. Qua pudais Vus retrair gratuitamain metadatas. Metadatas èn ina cumponenta essenziala d'ina infrastructura da geodatas. Uffizis federals, chantuns, vischnancas e firmas privatas registreschan en geocat.ch metadatas tar lur atgnas geodatas. geocat.ch è ideal per cumenzar a tschertgar geodatas spezialas sco fotografias or da l'aria, maletgs da vitgs protegids, privels da la natira, terratrembels e.u.v.
Uffizi federal da svilup dal territori (UFST)
Bundesamt für Strassen (ASTRA)
Uffizi federal d'aviatica civila (UFAC)
Uffizi federal d'agricultura (UFAG)
- cunfins da las zonas agriculas
- Klimaeignungskarte für die Landwirtschaft
Uffizi federal d'ambient (UFAM)
- territoris natirals, parc naziunal
- geologia, geotecnica
- inventaris federals
Uffizi federal da statistica (UST)
- utilisaziun dal terren e cuvrida dal terren (statistica d'areal), adattaziun dal terren
- infurmaziuns or da las dumbraziuns dal pievel davart persunas, davart edifizis, davart abitaziuns e davart chasadas
- infurmaziuns or da la dumbraziun dals manaschis davart lieus da lavur e davart las persunas emploiadas
- cunfins da vischnanca generalisads
- cunfins da quartier da citads pli grondas
- datas da la cuntrada en ina dissoluziun da 100 m
Uffizi federal da topografia swisstopo Uffizi federal per meteorologia e climatologia (MeteoSvizra)
- products da datas climatologicas e meteorologicas
Quant custan geodatas?
- Metadatas (en spezial las infurmaziuns davart las datas disponiblas, davart ils formats, davart las cundiziuns generalas e.u.v.) èn accessiblas publicamain e gratuitamain sur geocat.ch .
- Geodatas pon vegnir chargiadas giu gratuitamain cun tschertas restricziuns. Resguardai en quest connex las disposiziuns d'utilisaziun da mintga purschidra u da mintga purschider.
- Geodatas da basa dal dretg federal : annexe 1 OGeo (art. 1 al 2) :
Art. 10 Grundsatz
Geobasisdaten des Bundesrechts sind öffentlich zugänglich und können von jeder Person genutzt werden, sofern keine überwiegenden öffentlichen oder privaten Interessen entgegenstehen.
Art. 15 Gebühren
1 Bund und Kantone können für den Zugang zu Geobasisdaten und deren Nutzung Gebühren erheben.
Model da distribuziun per la publicaziun da geodatas da la confederaziun
La lescha federala davart la geoinfurmaziun LGeo ed ils posts cumpetents da l'administraziun federala decidan davart la publicaziun da geodatas e da geodatas da basa sco er davart l'access public. Geodatas e geodatas da basa vegnan rendidas accessiblas directamain en l'internet sut las suandantas cundiziuns:
- Las geodatas publitgadas ed accessiblas libramain duain satisfar en moda svelta ed a custs favuraivels ad ina gronda part dals basegns per geoinfurmaziuns. Sch'i sa tracta tar las geodatas da geodatas da basa, èn ellas accessiblas tenor la annexe 1 OGeo (art. 1 al 2) .
- Las geodatas èn avant maun en paucs formats (standards unitars) e sche pussaivel per l'entir territori da la Svizra.
- Per optimar la grondezza dal document e da la cumpatibilitad cun differents programs da computer (software) vegnan las geodatas gruppadas sche necessari tenor il grad da specificaziun e/u tenor gruppas da caracteristicums. Quai pussibilitescha er da far ina differenziaziun tar ils pretschs.


text:
La dretgira chantunala e la dretgira administrativa sco dretgiras chantunalas supremas sco er la regenza grischuna vulan coordinar lur strategias d'immobiglias, e quai en vista a la realisaziun dal project "sinergia" a Cuira. Las duas dretgiras e la regenza van d'accord ch'i resultian uschia sinergias per l'administraziun da las immobiglias da las duas pussanzas chantunalas, senza periclitar il dretg d'autonomia da las dretgiras che vegn garantì da la constituziun. Igl è previs che las dretgiras sa chasan en l'avegnir en il vegl edifizi chantunal a la Grabenstrasse a Cuira, nua ch'è plazzà actualmain l'uffizi chantunal da construcziun bassa.
Garantir il dretg d'autonomia da las dretgiras chantunalas supremas
Cun il project "sinergia" vul la regenza reunir l'administraziun chantunala, ch'è actualmain repartida sin 44 differents edifizis en la citad da Cuira, da nov en il territori a la cruschada da la Kasernenstrasse e Ringstrasse, nua che sa chatta oz l'uffizi per il traffic sin via. En sia sessiun da december 2009 ha il cussegl grond approvà da princip in rapport correspundent da la regenza ed el l'ha incumbensada cun la realisaziun. La missiva tar la construcziun d'in edifizi d'administraziun a Cuira duai vegnir suttamessa al parlament l'october vegnint.
D'ina expertisa giuridica ch'è vegnida fatga per incumbensa da las duas dretgiras chantunalas e da la regenza resulta, che las dretgiras supremas pon decider libramain davart l'infrastructura ch'ellas dovran e ch'ellas na dastgan vegnir instruidas concretamain ni dal cussegl grond ni da la regenza da sa chasar en auters biros u edifizis. Quest dretg d'autonomia da las dretgiras che vegn garantì da la constituziun premetta perquai, ch'ellas acceptian in'eventuala integraziun en la strategia chantunala d'immobiglias. Questa situaziun giuridica n'è betg vegnida resguardada en moda suffizienta da la regenza en il rom dal project "sinergia".
Cunvegna davart il diever futur da l'edifizi chantunal sco edifizi da dretgira
La dretgira chantunala, la dretgira administrativa e la regenza èn sa cunvegnidas en ina decleraziun communabla che la strategia chantunala d'immobiglias porta avantatgs tant per las dretgiras sco er per l'administraziun chantunala. Per pudair trair a niz quests avantatgs uschè bain sco pussaivel, èn las dretgiras sa decleradas prontas da far diever vinavant da l'edifizi chantunal, che vegn liber en connex cun la realisaziun dal project "sinergia", sco edifizi communabel da dretgira.
Las duas dretgiras chantunalas duain sa chasar en il vegl edifizi chantunal suenter la reuniun da l'administraziun chantunala en il territori da Cuira vest, pia il pli baud l'onn 2023.
Infurmaziuns:
- dretgira chantunala dal Grischun, dr. Norbert Brunner, president, 081 257 39 61, norbert.brunner@kg.gr.ch
- dretgira administrativa dal chantun Grischun, dr. Johann Martin Schmid, president, 081 257 39 81, johann.m.schmid@vg.gr.ch
- regenza dal chantun Grischun, dr. Mario Cavigelli, schef dal departament da construcziun, traffic e selvicultura, 081 257 36 01, mario.cavigelli@bvfd.gr.ch
Gremi: dretgira chantunala/dretgira administrativa/regenza
Funtauna: rg departament da construcziun, traffic e selvicultura dal Grischun


text:
Ikurriña
La Ikurriña l’è la bandéra del pòpol basch: L’è stacia ‘nventada in del 1894 da i fradèi Luis e Sabino Arana e l’è dientada a la svèlta ‘l sìmbol di Paìs Basch (Euskal Herria in basch) sia francés che spagnöi.
La bandéra l’à gh’à ü fónt rós, che l’è ‘l culùr de la Biscaia, con sura öna crus vérda de Sant Andrea che l’è ‘l sant patróno de la Biscaia e öna crus bianca che l’è ‘l sègn da la religiù catòlega.
La regórda ‘mpó la bandera del Règn Ünìt, ma fòrse i i fradèi Arana i à ciapàt esèmpe piö da la Scòsia e da la sò bandére che la gh’à öna crus de Sant Andrea stèsa dezà che i éra pròpe ‘namuràcc del paìs di cornamüze.
Ach la paròla Ikurriña l’è stacia ‘nventada da i fradèi Arana e la öl dì sìmbol e l’è dovrada ‘n basch per tradüs bandèra.
La Ikurriña l’à ciapàt a la svèlta ‘l pòst di sìmboi tradisiunai di Paìs Basch e sura de töt de l’aquila nigra del Règn de Pampluna. In del 1934 l’è dientada la bandéra del Partìt Nasiunalista Basch, PNV, fondàt dal Sabino Arana e in di agn ’70 del méla e nöf l’è dientada la bandéra üficiala de i Paìs Basch spagnöi.
La Ikurriña l’è ü di sìmboi che se l’ tróa pò ‘sö la bandéra de Saint-Pierre et Miquelon cümünità franséza e brétone che la gh’à di legàm istòrech e cültürai coi Paìs Basch, de fati sö la bandéra de Saint-Pierre et Miquelon se tróa pò la Gwenn Ha Du brétone e la bandéra de la Normandia.


text:
Naster cardê
Al naster cardê 'l è 'na banda 'd fîbri têsil cardèdi, ciuè śgumbièdi, petnèdi e piatìdi, lerga soquànt sentìmeter: 'l è cal semilavurê ch' al gnarà apèina tursiunê per furmèr al stupèin, ch' 'l è cl' èter semilavurê prìma 'dla filadûra.
In dal procès 'dal lavurasiòun 'd filadûra, al naster cardê 'l a'rà incòri da èser stirê, piatèndel e tirèndel anca de piò, petnê, ch' a gh' armagnarà sōl el fîbri piò lunghèini, e tursiunê mìa dimòndi p'r avér di stupèin, ètra bànda 'd fîbri, mo apèina tursiunèdi in 'na sesiòun stavòlta 'd silìnder piotòst che 'd naster.


text:
Panatton
El Panatton (scritt anca panetton o panetùn. Parnonzia IPA: /panətʊŋ/)) l'è un dolz tradizional milanes, che 'l se mangia a Nadal. El panatton l'è cognossuu in tutta l'Italia, e l'è devegnuu vun di simboj de la gastronomia milanesa e de la cittaa de Milan. Al di d'incoeu, el panatton l'ha varcaa i confin nazionaj e l'è cognossuu anch in del rest de l'Europa e perfinn anch de la del mar.
In del fà el panetton el se trà insemma l'agua, la farina, el butter, i oeuv, i candii, i ruschitt de naranz e de zeder, e l'ughètta passa.
Segond el dizionari del Cherubin, on temp, el panetton, quell ver (pesant on chilo o pussee anmò), el se faseva domà per el dì de Nadal. In di alter temp de l'ann, i offellee i faseven di panattonitt pussee piscinitt. E foeura de Milan ("in del contaa"), el panatton l'era minga de farina de forment, ma de formenton, con dent di tocchelitt de pomm e di grann d'uga.
Al dì d'incoeu, la manera de coeus el panatton l'è mudada inscì de vess in regola cont i regolament de l'agenzia europeja de sanitaa: on temp le se lassava coeus per on temp pussee curt, de manera che la pasta la restava moeuja e l'uga la podeva fermentà on cicininn, menter che adess la cottura l'è pussee longa e el panatton l'è pussee succ de ona vòlta.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Francesco Cherubini Vocabolario Milanese-Italiano, vol 3 (M-Q), Milano 1841 (articol "Panatton", p. 254)


text:
Labirinto di passioni
Labirinto di passioni (Labirìnt ad pasiòṅ) 'l è na cumèdia dal 1982 ad Pedro Almodóvar, chè a la sò secónd'òpra. Custâ vint-i-òṅ migliòṅ ad peśéti, al 'n à purtâ a cà quàśi sènt.
Sunt
La Sexilia (Cecilia Roth) la gh'à 'n prubléma: la gh'à al ciòld fis di masć e la n gh 'n à mai asè. L'è anc la fiōla 'd un dutōr ch'al fà l'inseminasiòṅ artificiàla, al ginecòlug de la Peña (Fernando Vivanco), e la canta in un grup muśicàl viulènt ciamâ "Las Ex". Riza Niro (Imanol Arias) invéci 'l è 'l fiōl fnòć d'l imperadōr dal Tiran, un paéś imaginàri d'l Uriènt Mèdi. Un dè i dū i s càt'n in un marcadèṅ ad Madrid cun l'idéa ad catàr sù di óm da purtàr-'s a lèt. La Sexilia la gh la cava a sarnìr-an dū in un cólp sōl.
Sprand ad guarìr da la sò ninfumanìa, chi lē la taca a 'ndàr da la psicòluga Susana (Ofelia Angélica), una ch'l'à butâ 'l òć adòs a sò pàdar vlénd andàr a lèt sèg ma invéci la in ciàpa pôc da lò. Na sò pasiénta l'è la prinsipésa Toraya (Helga Liné), la vècia mujér d'l imperadōr, ch'l'è rivàda in Spaggna par psér avér di fiōi. P'r al fat ch'la n pōl briśa druàr la śbòra dal sò ex marè, lē la s mét in tèsta ad tōr qvéla dal sò fiàstar dòp avér savû, lśénd na rivìsta, che anca lò 'l è in sità.
A Madrid Riza al gh stà ad nascòst, sèmpar cun di uciài nég'r adòs e na pirùca risulìna incô. Subìt al và a lèt cun un śóvan travestî drugâ, Fabio (Fabio McNamara), e pò cun Sadec (Antonio Banderas) ch'al fà part 'd un grup ad terurìsta dal Tiran ch'i èṅ drē pròpria a pascàr-al ma lò al n è briśa bòṅ 'd arcgnós'r-al. Quànd Riza al vèṅ a savér che 'l sò amànt al daśvèṅ da 'l sò paéś anca lò, al càmbia vistî e cavìi, dvintànd al cantànt punk "Johnny" cun 'l ajùt ad Fabio. In cla manéra chè Riza al gh'à manéra ad friquintàr la Sexilia e fra i dū a scròca la mòla d'l amōr.
Un dè, purtànd i sò pagn a lavàr in na lavanderìa, la Sexilia l'incóntra la Queti (Marta Fernández Muro), na pòvra dóna ch'la vèṅ viulentàda da spés da sò pàdar ch'al tōś sèmp'r al stimulànt Vitapens p'r avér la carga giùsta méntar lē la gh mét ad nascòst al calmànt Benzamuro in dal tè par far-gh-al vgnir fiàp. Par cunsulàr-as, Queti la s mét adòs i vistî dla Sexilia parchè la la véd cuma 'n mudèl par lē. Vdénd ch'la gh sumìlia dimóndi, a qvala là a gh vèṅ l'idéa ad cambiàr-'s ad pòst: la Queti la prév tōr la sò vita, par daśmindgàr-as finalmènt al sò pàdar manìac, méntar lē la gh'arév l'ucaśiòṅ ad scapàr via cun Riza.
Ma i terurìsta e la Toraya i gh'àṅ di àtar piàṅ par lò.


text:
Luven
Luven (nom ufizial finn al 1943, e ancamò al didincö in tudesch: Luvis) l'è un cumün sguizzer del distret de Surselva in del Canton Grisun. El gh’ha pü u manch 199 abitant e una süperfiss de 6.83 km², e 'l se tröva a una altitüden de 998 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Luven l'è tacaa ai cumün de Cumbel, Mundaun, Ilanz, Morissen e Sevgein.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luven l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 cunt el nom de Lobene.[1]
L'andament istoregh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
El Scüd del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Blasunadüra: una Bibia grisa (bianca) cunt sü i leter Alpha e Omega in negher. La Bibia in del sisgil del cumün la regurda la cunversiun del cumün intregh a la fee prutestanta.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün el se tröa in sül toch nordest del Piz Mundaun, pü u manch a düü chilometer a südovest de Ilanz. Sgiò de Luven se tröen i ruin del Castel Castelberg.
Pupulaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La püpart de la pupulaziun la parla Sursilvan e l'è prutestanta.
De Vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gesa del paes l'è prutegiüda a nivel cultüral.
La pescia pü volta de l'intrega Sgüissera la se tröa in sül teritori del cumün e l'è ciamada de la gent Panera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial Mudel:Rm icon/(Todesch)
- Luven in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.