text:
Communicaziuns a las medias & Actualitads
La SSR sustegna il festival da litteratura «Lettere dalla Svizzera alla Valposchiavo»
La Societad svizra da radio e televisiun SSR è la partenaria da medias uffiziala da l'emprima ediziun dal festival da litteratura «Lettere dalla Svizzera alla Valposchiavo» (Brevs da la Svizra al Puschlav). Dal 1. fin ils 3 d'october stattan en il center a Poschiavo la litteratura svizra, il barat cun e tranter las auturas ed ils auturs e la plurilinguitad da la Svizra.
Program multifar al Di da la musica svizra
A chaschun dal Di da la musica svizra che ha lieu ils 16 da settember laschan ils emetturs da radio da la SRG SSR ir durant 24 uras mo musica dad artistas ed artists svizzers. Il program vegn enritgì cun intervistas e preschentaziuns en directa da musicistas e musicists sco Sam Himself, Danitsa e Chiara Banchini.
Nova seria sin Play Suisse: «La chance de ta vie»
«La chance de ta vie» è ina seria da comedy cun otg episodas a 43 minutas. Tut las episodas èn disponiblas a partir da questa saira a las 21.00 exclusivamain sin Play Suisse, la plattafurma da streaming da la SRG SSR. Per la coproducziun da RTS ed IDIP Films ha manà reschia il reschissur da films svizzer Chris Niemeyer.
Intgantar ils giuvens cun novs cuntegns
Il Content Board da la SSR lantscha ina concurrenza d'ideas en connex cun il tema «20/20: Co èsi da viver cun 20 en ils onns 2020?». La SSR tschertga cuntegns ch'ella po sche pussaivel mussar sin tut sias plattafurmas. La concurrenza dura fin ils 15 d'october 2021.
In di deditgà a la musica svizra
Gievgia, ils 16 da settember 2021, sa deditgeschan ils emetturs da radio da la SRG SSR ina giada dapli cumplainamain a la musica svizra. A chaschun dal Di da la musica svizra 2021 emettan tut ils chanals durant 24 uras exclusivamain chanzuns d'artistas svizras e d'artists svizzers e tematiseschan tut il di lur ovras.
The European Collection auf Play Suisse verfügbar
The European Collection, eine Auswahl an Reportagen, Dokumentarfilmen und Webformaten rund um Themen, die Europäer*innen beschäftigen, ist ab sofort auf Play Suisse verfügbar. Sie ist in Zusammenarbeit mit ARTE, ARD, ZDF, France Télévisions und der SRG entstanden.
Play Suisse neu auch im EU-Raum verfügbar
Neu können Personen mit Schweizer Wohnsitz die Inhalte von Play Suisse auch im EU-Raum abrufen. Filme, Serien, Dokumentationen, Konzertmitschnitte und viele weitere Formate können nach einer kurzen Verifizierung auf Play Suisse auch bei einer Reise in die EU nahtlos weitergeschaut werden.
La SRG SSR il 2020: In onn zunt spezial sut l’ensaina da transfurmaziun, derasaziun da record e sbassadas da custs
La SRG SSR concluda l'onn 2020 cun in resultat d'interpresa negativ da 12,9 milliuns francs. La pandemia da COVID-19 ha bain procurà per cifras da record per il program adattà ed extendì da la SRG SSR, ma las entradas commerzialas pli bassas ed ils custs da restructuraziun influenzeschan il resultat annual. In dals highlights da l'onn è stà la lantschada da la nova plattafurma da streaming Play Suisse.
Renfatschas da mulesta: ils rapports da las examinaziuns externas èn sin maisa – la SSR realisescha mesiras
Ils 4 da november 2020 ha il cussegl administrativ da la SRG SSR dà l'incumbensa da far examinaziuns davart las renfatschas da mulesta tar l'unitad d'interpresa RTS. Uss èn ils rapports da las examinaziuns externas sin maisa. Sin fundament dals resultats da las examinaziuns ha il cussegl administrativ decidì da prender mesiras ed instradà pass per meglierar la protecziun da l'integritad persunala da las collavuraturas e dals collavuraturs. En pli ha el confermà sia confidenza al directur general da la SSR Gilles Marchand ed al directur da RTS Pascal Crittin. Il cussegl administrativ e la direcziun da la SSR deploreschan mintga singul cas e dumondan las persunas donnegiadas per perdun.
Novs films sin Play Suisse a chaschun dal Premi dal film svizzer
La SSR ospitescha quest onn l'ediziun online dal Premi dal film svizzer dals 26 da mars. Questa surdada dal premi organisada da l'Uffizi federal da cultura en collavuraziun cun l'Association «Quartz» Genève Zurich e la SSR ha lieu alternantamain a Genevra ed a Turitg. En occasiun da l'onuraziun dals megliers films svizzers cumplettescha la SSR la collecziun da las ovras victuras dals ultims onns sin Play Suisse.


c: text/html

text:
La Tamedia cuntanschia cun passa 50 mediums e las paginas online ina gronda part da la populaziun svizra. E Goldbach da l'autra vart saja il pli impurtant commerzialisader da medias electronicas.
Tenor la WEKO planiseschian las duas interpresas ina purschida che cumpiglia: Televisiun, Radio, medias stampadas e medias online. La transacziun n'è uschia betg pussaivla avant il settember che vegn. Tamedia quinta però ch'i saja malgrà las examinaziuns da la Cumissiun da concurrenza pussaivel da surpigliar la Goldbach.
RR novitads 09:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pers quest classicher ha il HCD surtut en l'emprim terz nua ch'ins ha giugà flaivel. Il Team Canada ha cler dominà las emprimas 20 minutas cun 17 sajets sin il gol ed è ì en avantatg cun 1:0. E curt suenter l'emprima pausa han ils Canadais fatg il 2:0. A la fin dal segund terz èsi gartegià a Thierry Bader da scursanir sin 1:2. Malgrà ch'ils da Tavau han chattà adina meglier en il gieu n'èsi betg reussì d'egualisar ed ir en la prolungaziun.
Il classicher da la Cuppa Spengler
Ch'ils da Tavau perdan encunter il Team Canada en la Cuppa Spengler è nagut da nov. L'ultima giada ch'ils Grischuns èn ids sco victur giu dal plaz è stà l'onn 2014. Lura han ins battì il Team Canada cun 2:1. Dapi lura è il classicher adina ì a favur dals Canadais.
Per Tavau cuntinuescha la Cuppa Spengler gievgia saira. Lura encunter ils Ice Tigers da Nürnberg.
Metallurg Magnitogorsk gudogna suenter penaltis
En l'emprim gieu da da la Cuppa Spengler è Oceláři Třinec, il vice-campiun da la liga en la Tschechia fruntà sin Metallurg Magnitogorsk, ina da las meglras equipas da la KHL. Il gieu è vegnì decidì en la lutga da penaltis cun il resultat final dad 1:2.
La partida da partenza tranter las duas fermas squadras da la Cuppa Spengler è stada plain tempo, dentant n'hai strusch dà gols. Ils dus golis han lura er dominà il gieu. Fin la 53avla minuta ha manà la squadra tscheca Oceláři Třinec la partida cun 1:0. Lura ha Maksim Matuschkin pudì sajettar il gol d'egualisaziun per Metallurg Magnitogorsk. En la lutga da penaltis è sulet il Russ Roman Ljubimow reussì da sajettar in gol.
Metallurg Magnitogorsk ed Oceláři Třinec
HK Metallurg Magnitogorsk gioga dapi 5 onns davanttiers en la KHL. L'equipa da la Russia ha gudagnà il campiunadi ils onns 2014 e 2016. La davosa giada è il club stà il 2005 a la Cuppa Spengler ed ha gudagnà.
L'equipa da la Tschechia, HC Oceláři Třinec, è vegnida segunda en la Extraliga. Plinavant ha l'equipa dumagnà il pass en il mezfinal da la Champions League e tutga tar las fermas equipas da la Tschechia.
Cuppa Spengler 2018
RR novitads 18:00++


text:
Socialissem
Il socialissem (da latin socialis, ‹da camarat›) è ina da las trais grondas ideologias ch’èn sa furmadas en il 19avel tschientaner, sper il liberalissem ed il conservatissem. I n’exista nagina definiziun clera dal term. El cumpiglia in’entira paletta d’orientaziuns politicas. Quellas tanschan da moviments revoluziunars e partidas da cumbat che vulan surmuntar svelt ed a moda violenta il chapitalissem (extremissem da sanestra) fin a lingias refurmatoricas ch’acceptan il parlamentarissem e la democrazia (socialissem democratic). Approximativamain vegn differenzià tranter communissem, democrazia sociala ed anarchissem. Ils socialists accentueschan per ordinari las valurs fundamentalas egualitad, gistadad e solidaritad e suttastritgan la muntada tant da moviments socials pratics sco er d’ina critica da la societad teoretica; lur finamira è d’unir quests dus pols prendend en mira in urden social ed economic gist.
Istoricamain hai dà e datti en blers stadis sistems che numnan sasezs ‹socialissem real› u ‹socialissem statal› e ch’èn d’attribuir da princip als sistems autoritars u totalitars. Exempels furman l’Uniun sovietica, la China, la Corea dal Nord, la Republica democratica tudestga u la Cuba.
Noziun e definiziunEdit
Istorgia da la noziunEdit
Socialistae (latin) u socialisti (talian) era en il 18avel tschientaner ina designaziun polemica che teologs catolic-romans ch’avevan ina tenuta critica envers l’illuminissem duvravan per ils represchentants dal dretg natiral modern en il stil da Hugo Grotius e Samuel von Pufendorf. Il 1762 ha Jean-Jacques Rousseau scrit si’ovra ‹Du contrat social›, tenor la quala il stadi sa basa sin in contract tranter individis libers. Dapi il 1793 vegn duvrà en Germania per aderents dal princip da solidaritad tenor Pufendorf il term ‹socialists›.[1]
Il term ‹socialissem› cumpara l’emprima giada il 1803 en la furma taliana socialismo. Giacomo Giuliani al dovra a moda positiva en connex cun il ‹Contrat social› da Rousseau, accentuond però ch’i saja la voluntad da Dieu che la societad saja segnada d’ierarchias tranter ils umans. Questa reinterpretaziun religiusa è percunter fruntada sin gronda critica, damai ch’il term dueva esser reservà per la tenuta liberala da l’illuminissem.[2]
L’emprim diever dal pled socialist en l’englais è cumprovà l’onn 1824; il term franzos socialisme cumpara a partir dal 1832 tar Joncières[3] e chatta ina pli vasta derasaziun entras las scrittiras da Leroux e Reybaud.[4]
L’adjectiv ‹social› vegniva duvrà a l’entschatta en il senn da ‹communabel›, ‹gist› u ‹nizzaivel per la societad›. Il term ‹socialistic› è percunter vegnì chapì da l’entschatta ennà en in senn politic. I sa tracta d’ina extensiun da l’idea sociala dal temp da l’illuminissem: quella na dueva betg be valair per il dretg, mabain er per il possess.
Problematica da definir il termEdit
Tge che socialissem signifitgia propi, è contestà dapi daditg. Gia il 1920 ha il sociolog Sombart rimnà 260 emprovas da definir il term.[5]
Ina definiziun generala, cumprovada e scientificamain valaivla n’exista betg. Il cuntrari è il diever dal pled segnà d’ina gronda varietad da muntadas e d’ina significaziun diffusa ch’è ultra da quai suttamessa ad ina transfurmaziun cuntinuanta. Perquai vegn il term savens collià cun in ulteriur adjectiv ch’al duaja gidar a concretisar (proletar, scientific, democratic, cristian, conservativ, utopic e.a.). Ulteriurs exempel per talas specificaziuns èn socialissem agrar, socialissem statal u socialissem da refurma.[6]
Sco emprovas da tschiffar l’entira dimensiun dal term pudessan valair las suandantas definiziuns: «Il socialissem sa referescha ad in vast spectrum da teorias economicas d’organisaziun sociala, las qualas han en mira da stgaffir ina societad eguala sa fundond sin il possess collectiv e l’administraziun politica.»[7]
«Il term socialissem designescha ideologias che propagheschan da surmuntar il chapitalissem e da liberar la classa dals lavurants or da la povradad e supressiun (dumonda sociala) a favur d’in urden social orientà a l’egualitad, solidaritad ed emancipaziun.»[8]
«Il socialissem po vegnir definì sco doctrina politica ch’è vegnida sviluppada sco cuntramodel al chapitalissem e che vul midar las relaziuns socialas vertentas a favur d’egualitad e giustia sociala, sco urden social ch’è organisà tenor quests princips e sco moviment politic ch’ha en mira quest urden social.»[9]
La multifariadad dal term s’augmenta anc tras il fatg che ‹socialissem› po sa referir tant a metodas e finamiras, moviments politics e socials sco er a fasas istoricas e sistems actuals. En quest senn po el esser:
- Ina teoria socialeconomica, politica, filosofica, pedagogica resp. etica ch’ha en mira d’interpretar, analisar, crititgar e transfurmar tschertas relaziuns socialas.
- In moviment politic ch’emprova da realisar las pretensiuns e finamiras praticas formuladas tras il socialissem.
- L’urden social che represchenta areguard la producziun economica e las furmas da viver il socialissem.
- En rom dal marxissem-leninissem ina fasa da svilup istorica che furma la transiziun tranter la societad chapitalistica e la societad communistica.[10]
- Il term ‹socialissem real›, cun il qual ils stadis che vegnivan regids a partir dal 1917 d’ina partida communistica designavan sasezs.
Tenor il politolog Günter Rieger laschan ideologias socialisticas sa differenziar primo areguard lur tenuta envers il stadi (socialissem statal vs. anarchissem), secundo areguard la moda e maniera co che la transfurmaziun da la societad avisada duaja vegnir cuntanschida (revoluziun vs. refurma) e terzio areguard la dumonda, tge spazi che vegn concedì als differents interess socials ed economics da las gruppas cumpigliadas (antagonissem da classa vs. pluralissem).[11]
Survista istoricaEdit
In moviment explicitamain socialistic è pir sa sviluppà en consequenza da l’illuminissem e da la Revoluziun industriala tranter la fin dal 18avel tschientaner e la mesadad dal 19avel tschientaner. El è stà collià stretgamain cun il svilup dal moviment da lavurants. Sco tut ils -issems, ha il socialissem chattà en il decurs da l’istorgia fitg differentas expressiuns: da las ideas cooperativas dals socialists temprivs sur las structuras da politica da partida dals socialdemocrats e socialists fin a las partidas communisticas, las qualas èn sa manifestadas en il decurs dal 20avel tschientaner en furmas vaira differentas.
Socialissem temprivEdit
Socialists temprivs sco François Noël Babeuf, Claude-Henri Comte de Saint-Simon, Louis-Auguste Blanqui, Charles Fourier, Pierre-Joseph Proudhon, William Godwin, Robert Owen u Moses Hess han preschentà concepts politics che tanschan da dictaturas quasi absolutisticas fin ad in federalissem cun tratgs anarchics. Unids eran els tant en lur reacziun defensiva cunter ils effects dal chapitalissem tempriv sco er en lur speranza da stgaffir ina societad che surmuntia las differenzas da stan medievalas ed ils antagonissems da classa pli novs. Savens han els argumentà a moda vaira morala; in’analisa sociologica, sco quai che la dueva prestar Marx, mancava anc da quest temp.
Cuntrari a la situaziun da pli tard na vegniva il socialissem tempriv betg purtà da la classa dals lavurants, mabain dals mastergnants e da la pitschna burgaisia. Quels cumenzavan gia a sentir las difficultads ch’eran colliadas cun la Revoluziun industriala, senza ch’i fiss però sa furmà da quel temp in proletariat industrial.
Intgins socialists temprivs sco Robert Owen èn sa stentads da realisar communitads socialisticas serradas, entaifer las qualas ils lavurants duevan esser protegids d’in ambient che vegniva resentì sco ostil. La gronda part dals socialists ha però empruvà da midar a moda fundamentala l’entira societad.
Activists ch’eran inspirads d’ideas socialisticas èn sa participads tant a las revoluziuns franzosas dal 1789 e 1799 sco er a las revoluziuns europeicas dal 1848/1849 che valan surtut sco moviments burgais. Ina davosa culminaziun en il 19avel tschientaner han quests moviments dal socialissem tempriv chattà en la Communa da Paris dal 1871 che vala sco emprima revoluziun proletaria e ch’è vegnida abattida gia suenter curt temp a moda sanguinusa.
Sut l’influenza da quests svilups istorics èn las lingias da discussiun sa cristallisadas silsuenter a moda pli clera: las differentas inclinaziuns dal socialissem tempriv èn sa divididas en trais lingias principalas: l’anarchissem ed il moviment communistic e socialdemocratic ch’eran tuts dus influenzads dal marxissem. Sporadicamain han questas trais gruppas er lavurà ensemen, sco en il 20avel tschientaner a chaschun da las revoluziuns russas dal 1905 e dal favrer 1917 (percunter strusch pli a chaschun da la Revoluziun d’october 1917), tar la Republica dals cussegls a Minca il 1919 u tar la Guerra civila spagnola dal 1936 fin il 1939. Questas collavuraziuns èn però be stadas da curta durada, èn per ordinari stadas segnadas d’intensivas cuntraversas internas ed èn idas a finir en la victoria d’ina da las gruppas u en la sconfitta da tuttas.
AnarchissemEdit
Er ils anarchists vesevan sasezs en la tradiziun socialistica: «Quai ch’ha fatg naufragi il zercladur 1848 n’è betg stà il socialissem sto tal, mabain il socialissem statal, il socialissem autoritar e reglamentà ch’aveva cret e sperà ch’il stadi dettia cumplaina suatientscha als basegns e giavischs legitims da la classa dals lavurants e ch’el veglia e possia introducir cun sia pussanza in nov urden social.»[12]
La teoria da l’anarchissem ha perquai sbittà las structuras statalas sco instrument da pussanza. L’anarchissem sa basa sin l’uniun voluntara d’individis en collectivs, cussegls e communas per cuntanscher la medema finamira. El ha en mira ina sintesa tranter libertad individuala e responsabladad collectiva e sa differenziescha dals moviments autoritars. Al lieu dal stadi propona per exempel Bakunin «d’organisar il stadi en tala moda che mintga creatira masculina u feminina che vegn sin il mund chatta ils medems meds per sviluppar sias abilitads e per utilisar quellas tras la lavur».[13]
Socialissem religiusEdit
Il moviment socialistic da tempra religiusa è sa furmà en il 19avel tschientaner en l’Europa Centrala, e quai en vista al moviment da lavurants che daventava adina pli ferm. Purtada è questa direcziun surtut vegnida da cristians engaschads socialmain, per part er da gidieus.
Ch’il socialissem, il qual dueva remplazzar il radicalissem democratic dals mastergnants, lavurants ed intellectuals tudestgs, è er sa constituì sco socialissem religius, è d’attribuir per ina buna part al giarsun cusunz Wilhelm Weitling che steva a l’entschatta dals onns 1840 a la testa da quest moviment. Si’utopia socialistica orientada a la cuminanza dals bains ha Weitling fundà en sia scrittira ‹Die Menschheit wie sie ist und sein sollte› (1839/40), ma er anc en ses ‹Evangelium eines armen Sünders› (1843) en emprima lingia sin valurs religiusas e cristianas.[14][15]
Surtut dapi l’experientscha da l’Emprima Guerra mundiala è sa madirada tranter gidieus la persvasiun ch’ina pasch duraivla confurm a la Tora ed a l’Evangeli sa laschia be realisar cun surmuntar il chapitalissem che sa basia sin l’egoissem, la concurrenza e l’explotaziun.
Hermann Samuel Reimarus, Karl Kautsky, R. Eisler, Samuel George Frederick Brandon ed auters èn sa referids en lur cumbat social e politic cunter l’urden existent a la persuna e l’agir da Jesus ed accentueschan sia vischinanza tar il moviment dals zelots.[16]
Auters, sco per exempel il teolog Hans Küng, èn da l’avis ch’i sa tractia d’ina intenziun artifiziala e construida da vulair prender en possess la persuna da Jesus per intents socialrevoluziunars.[17]
Socialissem marxisticEdit
Tenor Friedrich Engels munta ‹socialissem› anc il 1847 in moviment da la burgaisia, ‹communissem› percunter in moviment da lavurants; perquai han Karl Marx ed Engels dà da quel temp la preferientscha al term communissem. Anc il 1887 èn schizunt ils sindicats englais sa declerads sco moviment socialistic.[18]
Sur lung temp ha il marxissem gì entaifer il moviment socialistic ina sort ‹suveranitad d’interpretaziun›. Dal temp che l’Emprima Internaziunala è dada dapart (1876) fin la fin dal 20avel tschientaner èn las discussiuns entaifer e davart il socialissem surtut vegnidas manadas a basa da la terminologia da Marx ed Engels.
Marx ed Engels consideravan il socialissem tempriv sco ‹socialissem utopic› ed èn sa stentads da dar al moviment la basa teoretica decisiva cun sviluppar il socialissem scientific. Tenor lur teoria è l’epoca dal chapitalissem segnada da la confruntaziun tranter la classa dals chapitalists (che possedan meds da producziun sco possess privat) e la classa dals lavurants (proletariat). Ils lavurants èn sfurzads da vender als chapitalists lur forza da lavur. Ils chapitalists engaschan ils lavurants cunter pajament e profiteschan da lur lavur en quel senn ch’els pajan als lavurants adina be ina part dals daners che vegnan gudagnads tras lur lavur. Uschia s’enritgeschan ils chapitalists cun explotar ils lavurants. Ils interess divergents da las duas classas sa chattan tenor Engels e Marx en in conflict permanent, pia en in cumbat da las classas. Quel s’agraveschia pli e pli, uschia che la classa da lavurants organisada stoppia la finala conquistar la pussanza per liberar sasezza.[19] Ina giada che quest pass è fatg, èsi l’incumbensa da la dictatura dal proletariat d’eliminar dals meds da producziun tuttas furmas da possess privat per stgaffir uschia la premissa per la societad senza classas (communissem). Tenor Friedrich Engels sa preschenta questa dictatura sco domini democratic da la maioritad sur las restanzas da la classa dals sfruttaders. Ensemen cun Marx pretenda el da statalisar tut ils meds da producziun, per exempel en il ‹Manifest da la Partida communistica›:
«Il proletariat vegn a far diever da sia pussanza politica per strair or da maun a la burgaisia successivamain tut il chapital, da centralisar tut ils instruments da producziun en ils mauns dal stadi, vul dir dal proletariat organisà sco classa regenta, e d’amplifitgar uschè spert sco pussaivel las forzas da producziun.»[20]
Co che la societad sa preschentia suenter il svilup dal socialissem al communissem, pia a la societad senza classas, n’han Marx ed Engels sapientivamain betg vulì concretisar. Quella vegnia a sa furmar, a basa da la teoria, per lung da svilups socials concrets. Dus enconuschents citats duain illustrar co ch’il svilup vers la fasa finala da la societad communistica dueva vesair ora:
«Suenter che la submissiun servila da l’individi sut la divisiun da la lavur è svanida e tras quai er la discrepanza tranter lavur spiertala e corporala; suenter che la lavur na furma betg be pli in med da surviver, mabain è daventada sezza il basegn da viver central; suenter ch’il svilup general dals individis ha er fatg crescher lur forzas da producziun e che tut las funtaunas da la ritgezza communabla sburflan pli ritgamain – pir en questa fasa superiura da la societad communistica po l’orizont da dretg burgais restrenschì vegnir surmuntà dal tuttafatg e po la societad scriver sin sia bandiera: ‹Mintgin tenor sias abilitads ed a mintgin tenor ses basegns!›»[21]
«Uschespert ch’i na dat nagina classa sociala pli da supprimer ed uschespert ch’il domini da classas è ì a fin – e cun quel era il cumbat da surviver ch’era d’attribuir a la producziun anarchica da fin qua e cun il qual eran colliadas collisiuns ed excess – na datti nagut pli da reprimer che faschess necessaria ina pussanza da repressiun, vul dir in stadi. L’emprim act, en il qual il stadi passa si per propi sco represchentant da l’entira societad – numnadamain il prender possess dals meds da producziun en num da la societad – è a medem temp ses davos act autonom sco stadi. L’intervenziun d’ina pussanza statala en fatgs da la societad daventa da qua davent obsoleta sin adina dapli champs e sa durmenta tuttenina da sez. Al lieu dal reger persunas passa l’administrar raubas e diriger process da producziun. Il stadi na vegn betg ‹abolì›, el mora da sez.»[22]
Wladimir Iljitsch Lenin ha interpretà la fasa da la dictatura sco furma da la societad per sasez, la quala el ha numnà socialissem. Entaifer quella, uschia si’opiniun, vegnan ils proletaris a midar las relaziuns da producziun cun socialisar ils meds da producziun, uschia che las differenzas da classa sa schlian cun il temp da sez. Il stadi, che valeva per Marx sco instrument da supprimer ina classa sociala tras l’autra, daventia uschia obsolet e moria da sez, quai che mainia a la furmaziun finala da la societad umana, numnadamain al communissem.[23]
En rom da l’uschenumnada dispita dal revisiunissem entaifer ils socialdemocrats tudestgs èn marxists che pledavan per ina revoluziun sa distanziads da tals che vulevan cuntanscher il socialissem sur refurmas cuntinuantas. Rosa Luxemburg ha tranter auter accentuà la necessitad d’ina revoluziun cun far valair: «Per ils socialdemocrats datti in connex inseparabel tranter la refurma sociala e la revoluziun sociala: il cumbat per la refurma sociala è bain il med, ma la finamira è la midada sociala.»[24]
Ses adversari a l’intern da la partida, Eduard Bernstein, era percunter da l’avis ch’ils socialdemocrats vegnian da realisar la vieuta fundamentala da la societad cun persequitar in process da refurma cuntinuant. El ha mess en dumonda la necessitad da la revoluziun proletaria ed ha propagà da sa participar al sistem politic da l’Imperi. Questa differenziaziun è sa mantegnida dal temp da la Republica da Weimar ed er anc durant ils emprims ventg onns da la Republica federala tudestga.
Socialissem realEdit
Sco ‹socialissem real› (er: ‹realsocialissem› u ‹socialissem realexistent›) sa designavan quels stadis che vegnivan regids dapi il 1917 d’ina partida communistica, per ordinari tenor il sistem d’ina partida. Igl eran quai surtut l’Uniun sovietica ed a partir dal 1945 ils stadis dal bloc da l’ost ch’eran liads al sistem da quella: la Pologna, la Tschecoslovachia, l’Ungaria, la Bulgaria, la Rumenia, la Republica democratica tudestga; ma er la Mongolia tranter il 1924 ed il 1992. Ultra da quai existan fin oz sistems fitg divers che vegnan per part subsummads sut la noziun socialissem real: la Republica Populara da la China (dapi il 1949), il Vietnam reunì suenter la Guerra dal Vietnam (dapi il 1975, resp. parzialmain gia pli baud), Laos (dapi il 1975), Cuba (dapi il 1959) e la Corea dal Nord (dapi il 1948).
Cun la Revoluziun d’october dal 1917 en Russia èn las ideas dal socialissem vegnidas messas enturn per l’emprima giada en la pratica en in stadi a gronda surfatscha. Il term dal socialissem real dueva explitgar, pertge che bleras prognosas da la teoria marxistica – sco la revoluziun mundiala u il svilup andetg da gronda bainstanza – n’èn betg sa verifitgadas en ils stadis socialistics; quests stadis duevan tuttina sa sviluppar vinavant vers il communissem, avevan però da sbatter cun problems da la politica reala.
Suenter la mort da Lenin ha Stalin fatg valair la teoria d’in «socialissem en in pajais», il qual saja bun da s’etablir e da sa mantegnair independentamain da la revoluziun mundiala. Trotzki percunter ha sviluppà sia teoria da la revoluziun permanenta; tras novas midadas a l’intern e revoluziuns en ulteriurs pajais vuleva el impedir che la revoluziun sociala sa marventia plaunsieu pervi da la birocrazia creschenta. Suenter che Stalin è sa fatg valair envers Trotzki, ha la partida communistica regenta er abandunà las finamiras oriundas dals bolschevics ch’avevan mess en vista ina democratisaziun da las structuras statalas apaina che las relaziuns da producziun sajan endrizzadas tenor ils princips socialistics. Sut il term ‹stalinissem› vegnan subsummadas las mesiras repressivas rigurusas che duevan suandar cun l’intent d’industrialisar il pajais, da collectivar l’agricultura, da realisar in’omogenisaziun etnica e da stenschentar tut las furmas d’opposiziun. Questa politica da Stalin e per part er da ses successurs sco er las cuntravenziuns permanentas cunter ils dretgs umans en ils stadis dal socialissem real han discredità quests sistems en tut il mund. Il fatg che tals stadis han facticamain realisà ina politica da pussanza naziunala, dictatoric-tecnocratica ed imperialistica ha periclità il svilup d’in socialissem independent da l’Uniun sovietica u da la China. Il socialissem real vegn ubain vesì sco la consequenza logica dal model socialistic da Marx ubain sco la perversiun da quel, uschia che blers critichers han snegà a quests stadis il dretg da sa numnar socialistics.
Dapi la vieuta e las revoluziuns paschaivlas dal 1989 è l’opiniun generala quella ch’il socialissem real, malgrà intgins sistems da quest gener anc existents, haja fatg istoricamain naufragi. Sco motivs principals vegnan enumerads ils suandants svilups:
- Cuntrari a quai ch’il marxissem aveva preditg, èn ils stadis industrials d’orientaziun chapitalistica en l’Europa, l’America dal Nord e l’Asia da l’Ost sa sviluppads sut pressiun dal moviment da lavurants e da la concurrenza dal socialissem real a stadis socials. Quels èn segnads d’in sistem da segirezza sociala che mitigescha las pli grondas differenzas socialas e la povradad e che minimescha uschia er il potenzial revoluziunar en ils stadis respectivs.
- L’apparat statal da la gronda part dals stadis dal socialissem real è sa mussà sco memia pauc flexibel, e quai betg il davos perquai ch’i mancavan ils instruments da cundecisiun democratica. Pervi d’impediments ideologics ed auters n’eran quests stadis betg preparads e betg abels d’ir enturn cun il grad da cumplexitad creschent da las societads dal vest modernas.
- Ils stadis dal socialissem real s’orientavan per ordinari al model da modernisaziun chapitalistic. Cun excepziun d’intgins champs tecnologics n’eran els però betg abels da tegnair pass cun il grad da modernisaziun dals stadis chapitalistics. Tuttina empruvavan els – per exempel cun subvenziunar il sectur da la sanadad, il traffic public, la producziun da vivonda da basa, la construcziun d’abitaziuns e.a. – da surpassar las prestaziuns socialas dals stadis chapitalistics (quai ch’ha manà a la moda da dir «surpassar senza suatar»).[25][26]
- A lunga vista ha la maioritad da la populaziun be purtà e sustegnì darar il sistem politic dals stadis realsocialistics. Quai è surtut stà il cas en stadis, nua ch’il sistem correspundent è vegnì sfurzà si d’ordaifer, senza ch’igl avess gì lieu ina revoluziun a l’intern (Ungaria, Tschecoslovachia, Rumenia, Pologna, Republica democratica tudestga e Bulgaria). Cunter l’opposiziun creschenta han ins tegnì en vita quests sistems tras in stadi da polizia pli e pli excessiv (spiunar, repressiuns, censura e.a.). La part da la populaziun ch’era malcuntenta e che fiss pli gugent emigrada, è savens vegnida retegnida en il pajais cun agid da mirs e saivs da fildarom, ma er cun determinaziuns da visum restrictivas. Stadis dal socialissem real han er sezs applitgà mezs, sut ils quals ils cumbattants dal socialissem avevan patì en il 19avel tschientaner, sco quai è per exempel stà il cas en las persecuziuns dals trotzkists.
- A l’economia planifitgada statala e centrala sco ch’ella è vegnida realisada en la gronda part dals stadis dal socialissem real mancava savens la survista areguard las cundiziuns da partenza ed ils basegns al lieu. La planisaziun economica a lunga vista, la quala sa privava quasi da la pussaivladad da pudair resguardar resuns ed objecziuns che vegnivan fatgas da vart da producents e consuments, n’era savens betg abla da reagir a curta vista sin situaziuns economicas cumplexas. La consequenza da quai è stà ch’ins ha savens producì sper ils basegns reals ora, ch’ins ha tralaschà investiziuns che fissan stadas necessarias, che resursas èn vegnidas impundidas a moda incunvegnenta e ch’igl ha mancà il stimul per innovaziuns. In ulteriur motiv economic per il naufragi dal socialissem real han furmà ils auts debits statals. Quels èn surtut s’augmentads dal temp da la Guerra fraida per garantir che l’armament possia tegnair pass cun il svilup militar dals Stadis Unids e da la NATO.
Edit
Entaifer la democrazia sociala europeica è sa mess tras a partir da ca. il 1900 il refurmissem ch’è da l’avis ch’il socialissem sa laschia cuntanscher il meglier tras refurmas democraticas e betg tras ina revoluziun sociala. Tras quai han ins bandunà, l’emprim en la politica pratica e silsuenter er en la teoria, programs fundamentals che spetgavan tenor il concept marxistic dal cumbat da classas ch’il socialissem resultia d’in pegiurament dals cuntrasts socials che giaja a finir en ina revoluziun.
En la Germania ha la discussiun davart ina via revoluziunara u refumistica dal socialissem cumenzà cun publicaziuns dad Eduard Bernstein, las qualas han mess ad ir il 1896 la debatta davart il revisiunissem. A l’entschatta ha la posiziun da Bernstein bain chattà nagina maioritad entaifer la SPD. Ma suenter la mort dal president da la partida August Bebel il 1913 è questa via sa messa tras pli e pli fitg sut ses successur Friedrich Ebert. Quai sco er il consentiment da la fracziun parlamentara da la SPD als emprests per finanziar l’Emprima Guerra mundiala – quai che dueva muntar la fin da l’Internaziunala socialistica – ha manifestà cuntraversas ideologicas a l’intern da la democrazia sociala; quellas duevan la finala manar a la spartiziun da la SPF en USPD e MSPD. Las differenzas èn anc creschidas il 1917 cun la Revoluziun d’october en Russia. La finala hai dà ina spartiziun tranter socialists e communists; quests ultims han fundà atgnas partidas communisticas. La ruptura tranter ils dus champs è surtut sa mussada en la relaziun envers l’uschenumnà socialissem real tenor il model sovietic. La partida communistica da la Germania (KPD) ch’è vegnida fundada l’entschatta 1919 ha fatg valair da preservar, sco successura da la Lia da Spartacus e defendend l’internaziunalissem proletar, las meglras tradiziuns socialdemocratas. Suenter ch’ils manaders da Spartacus e fundaturs da la KPD Rosa Luxemburg e Karl Liebknecht èn vegnids assassinads, è la separaziun dal moviment da lavurants tudestg en ina SPD orientada a refurmas ed en ina KPD marxistic-revoluziunara stada sigillada. L’USPD, ch’ha empruvà d’intermediar tranter quests dus pols, ha pers adina dapli aderents en omaduas direcziuns e n’ha giugà a partir dal 1922 nagina rolla decisiva pli entaifer la Republica da Weimar.
En la Russia è la democrazia sociala gia sa spartida il 1903 en ils menschevics (= ‹minoritars›) orientads a refurmas ed ils bolschevics (= ‹maioritars›) marxistic-revoluziunars. Suenter in’ulteriura emprova da collavurar, è la ruptura stada il 1912 definitiva. Als menschevics sut Kerenski duevi reussir cun la Revoluziun da favrer 1917 da derscher il zar e da furmar ina nova regenza; ma els han cuntinuà la guerra cunter la Germania cun l’intent da gudagnar ulteriurs territoris. Il manader teoretic dals bolschevics – e suenter ses return il 1917 er pratic – è stà Wladimir Iljitsch Lenin. Cun si’offerta d’ina pasch immediata ha el gudagnà la maioritad en il congress dals cussegls; quella ha el tratg a niz per metter ad ir ina nova revoluziun, la quala era drizzada questa giada cunter il parlament russ a Son Petersburg. Igl è suandada la Guerra civila russa ch’ha durà tschintg onns ed en il decurs da la quala igl è reussì als bolschevics da surventscher las differentas ‹truppas alvas› ch’eran restadas fidaivlas al zar. Sinaquai han ils bolschevics fundà l’Uniun da las republicas socialisticas sovieticas (URSS) ch’è vegnida regida a partir dal 1952 da la Partida communistica sco partida unitara statala. Pervi da quest svilup è la democrazia sociala russa stada privada quasi fin la fin da l’Uniun sovietica il 1990 da tutta relevanza politica.
Il conflict a l’intern dal socialissem en la «dumonda da sistem» è pia ida a fin en Germania a favur dals refurmists, en Russia percunter a favur dals leninists. En la Republica da Weimar, e surtut suenter il spustament a dretga da quella, è be anc creschida a partir dal 1923 la secessiun tranter ils socialdemocrats ed ils communists, quai ch’ha flaivlentà las perspectivas per il futur dal socialissem en tut il mund. Fin il program da Heidelberg dal 1925 ha la SPD bain anc tegnì ferm a la finamira da remplazzar l’urden economic chapitalistic tras in socialistic. En la politica da mintgadi è la partida però ida la via da refurmas, empruvond da realisar successivamain sias finamiras en il parlament cun agid da cumpromiss e coaliziuns, e quai er cun collavurar cun forzas adversarias entaifer la societad. Igl è bain reussì a la SPD da sa far valair sco ina da las partidas democraticas las pli grondas entaifer l’emprima republica tudestga, la quala ha er purtà la gronda part da las regenzas. Ma bainspert è ella vegnida en la defensiva politica envers partidas naziunalas e radicalas da dretga; il 1933, curt suenter la KPD, ha il nov reschim naziunalsocialistic er scumandà la SPD e tut las autras partidas auter che la NSDAP. Ils manaders da l’opposiziun han ins sinaquai laschà persequitar e las structuras da partida èn vegnidas destruidas.
Suenter la fin da la dictatura naziunalsocialistica ha la SPD pudì sa regenerar; per impedir ch’il faschissem possia puspè gudagnar influenza, ha ella recurrì a finamiras socialisticas che muntavan intervenziuns energias en la posiziun monopolistica dal chapitalissem. Ma pir suenter la vieuta a l’economia da martgà en rom dal program da Godesberg l’onn 1959 è ella sa declerada sco partida populara. Il term ‹socialissem› è ussa vegnì definì sco ‹socialissem democratic› – per sa distanziar explicitamain dal communissem sovietic e per s’exprimer a favur dal sistem pluralistic da las democrazias dal vest. Uschia èsi reussì a la partida da sa schliar pass per pass da sia rolla d’opposiziun; il 1969 ha la SPD tschentà en la persuna da Willy Brandt per l’emprima giada in chancelier federal da la Republica federala tudestga. En sia decleranza da la regenza ha el mess en vista «dapli democrazia», però nagin socialissem en il senn dals vegls programs da partida.
Entaifer la zona d’occupaziun sovietica è la SPD vegnida sfurzada da s’unir cun la KPD dominanta a la SED. Questa partida unitara è restada a la pussanza dal 1949 fin la vieuta dal 1989/1990 e s’orientava al sistem politic da l’Uniun sovietica. Là è il socialissem vegnì interpretà er vinavant en opposiziun cun il chapitalissem dal vest e sco fasa preliminara dal communissem.
Dapi la fin dal socialissem real han regenzas socialdemocraticas instradà in’avertura creschenta vers in ‹nov center›. L’ala sanestra da la SPD e critichers da la globalisaziun fan valair ch’ins bandunia uschia valurs fundamentalas da la democrazia sociala e fetschia in enclin davant il neoliberalissem (che vala sco furma spezialmain agressiva dal chapitalissem internaziunal).
La SPD resguarda sasezza però vinavant sco partida socialistica. Ella è commembra da l’Internaziunala socialistica e sa declera en il program da partida da Hamburg dal 2007 explicitamain a favur dal socialissem democratic, e quai en la tradiziun da l’«analisa da la societad marxistica».
Socialissem naziunalEdit
Gia il filosof Johann Gottlieb Fichte è sa distanzià en sias scrittiras tardivas dal model da stadi liberal, remplazzond quel tras in socialistic, il qual el ha amplifitgà en il decurs da las guerras da liberaziun antinapoleonicas cun ideas naziunalas. El propagava uss in socialissem naziunal che dueva furmar ina via intermediara tranter la tenuta reservada dal stadi da guitader e l’intervenziunissem dal stadi d’assistenza sociala. Ses socialissem naziunal s’orientava ad ina furma economica prechapitalistica. L’urden economic dueva vegnir organisà sco economia da planisaziun statala a basa d’ina organisaziun corporativa.[27]
Edit
La relaziun tranter socialissem e naziunalsocialissem vegn discutada entaifer la scienza a moda cuntraversa; quai è surtut d’attribuir al fatg ch’il term ‹socialissem› vegn duvrà a moda fitg differenta. Uschia vegn la ferma tendenza antiliberala dal naziunalsocialissem designada per part sco ‹socialistica›. Medemamain sa tractavi tar ina part centrala da la propaganda dal naziunalsocialissem d’empermischuns da politica d’economia e sociala. Il naziunalsocialissem pretendeva d’esser – en cuntrast tar las empermischuns inaccumplidas dal socialissem ed en vista a la miseria da la crisa economica mundiala – in «socialissem d’acziun»[28]. Dal marxissem è il naziunalsocialissem sa distanzià decididamain ed ha laschà persequitar ed assassinar marxists e communists.
Il scienzià da dretg Johann Braun scriva: «Er il naziunalsocialissem sa basa sin in’utopia socialistica. Bain n’ha quel betg en mira in socialissem per tuts, pia internaziunal, mabain be in naziunal; ma la logica d’in pensar giuridic utopic prevala er qua.»[29]
Il politicher da la SPD Rudolf Breitscheid ha manegià a chaschun dal di da partida dal 1931 a Lipsia che «schizunt il naziunalsocialissem saja sfurzà da dar a sasez ina cumparsa socialistica». Quai cumprovia «che a la fin da las fins marscha tuttina l’idea dal socialissem». Las gruppaziuns socialisticas entaifer la NSDAP, sco per exempel l’ala socialrevoluziunara enturn Otto Strasser, han però bandunà la partida avant la praisa da pussanza.[30] Per auters resulta ina part essenziala da ses effect ideologic dal fatg ch’il naziunalsocialissem haja unì elements tant dal naziunalissem sco er dal socialissem.[31]
Hitler sez, uschia l’istoricher Henry A. Turner, saja bain adina s’exprimì a favur dal possess privat e dal princip da concurrenza liberal. El n’haja però betg fatg quai or da ponderaziuns liberalas, mabain sin fundament da premissas socialdarwinisticas. En il senn d’in primat da la politica haja el postulà che l’economia stoppia adina star sut la cumplaina controlla da la politica. Ina teoria economica consistenta n’haja il naziunalsocialissem mai sviluppà.[32] Er Joachim Fest conceda che Hitler n’haja bain mai statalisà meds da producziun, ma «betg auter che tut las tendenzas entaifer il socialissem ha er el promovì l’unifurmaziun sociala».[33]
Nova sanestraEdit
Da l’opposiziun extraparlamentara dals onns 1960 èn resortidas dapi ils onns 1970 d’ina vart intginas gruppas communisticas, da l’autra vart gruppas ‹nundogmaticas› ed ‹antiautoritaras›, las qualas vegnan subsummadas sut il term ‹Nova sanestra›. Manaders da students sco Rudi Dutschke han represchentà in socialissem democratic, il qual els han cunfinà tant envers la democrazia sociala sco er envers il socialissem real. Questas gruppaziuns èn per ordinari stadas activas ordaifer las partidas, en l’ambient dals novs moviments socials, e na vegnivan strusch purtadas dals lavurants u dals sindicats; ellas han però cuntanschì influenza parlamentara cun la fundaziun ed il success creschent da la nova partida Die Grünen. Culturalmain ha il moviment da students dals onns 1960 manà ad ina liberalisaziun da la societad ed ad ina tenuta pli differenziada envers l’ideal dal socialissem che vegniva associà fin qua quasi be cun ils aspects dictatoricas dals sistems da l’ost.
Edit
Ord vista communistica è il socialissem democratic vegnì disfamà tranter il 1928 ed il 1934 en connex cun la SPD sco faschissem social. Er dal temp da la Republica democratica tudestga è quest term per ordinari vegnì duvrà da la SED sco sinonim per la democrazia sociala (en la furma svalitanta ‹democratissem social›). Suenter la vieuta ha la SED però declerà precis quest term sco nova idea directiva; il 1990 ha ella midà il num en Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS) ed ha adattà il program; il 2005 è ella sa renumnada Die Linkspartei ed a partir dal 2007, suenter esser s’unida cun la WASG dal vest, sa numna la nova partida Die Linke.
En auters stadis da l’Europa dal Vest avevan partidas communisticas gia instradà a partir dals onns 1960 in curs antisovietic ch’è vegnì enconuschent sut il term ‹eurocommunissem›. Da quest moviment han per exempel fatg part la partida communistica da l’Italia (che sa numna dapi il 1990 Partito Democratico della Sinistra – PDS) u la partida communistica franzosa (PCF). Questas anteriuras partidas communisticas sa stentan d’ina vart da schlargiar il stadi social e da domesticar il chapitalissem tras intervenziuns legalas, da l’autra vart vulan ellas cumplementar il parlamentarissem tras plebiscits ed ulteriurs elements da la democrazia directa.
PerspectivasEdit
Ina debatta scientifica davart il socialissem sco furma da la societad alternativa, sco ch’ella vegniva manada a las universitads ils onns 1960 en rom dal moviment da students, n’ha strusch pli lieu oz. Be singuls sociologs sco Wolfgang Fritz Haug pretendan en vista al chapitalissem da hightec e da las modas da viver ch’èn colliadas cun quel d’emprender or da las experientschas istoricas e d’actualisar il project socialistic.
En sia scrittira ‹Die Idee des Sozialismus› ha il filosof social Axel Honneth empruvà d’elavurar l’idea oriunda dal socialissem, da liberar quella da ses context da la revoluziun industriala e da la reformular uschia ch’ella è applitgabla er en noss temp. Per el furma la ‹libertad sociala› l’element central dal socialissem. En il mund dad oz muntia quai ina pratica politica experimentala sin via vers ina societad solidarica, la quala na saja betg be d’avisar sin il champ economic, mabain er en la sfera politica ed en las relaziuns persunalas (surtut tranter las schlattainas).[34]
In’ulteriura reinterpretaziun preschenta il sociolog Heinz Dieterich cun ses concept dal socialissem en il 21avel tschientaner. El collia la teoria da valurs marxistica cun elements da la democrazia da basa; da quai resulta l’idea d’ina economia d’equivalenza che vegn dirigida directamain da las persunas che stgaffeschan la (pli-)valur e quai a basa democratica e senza sa suttametter al dictat da l’economia da martgà. Emprovas d’applitgar questa nova teoria en la pratica han gì lieu a Venezuela (‹Bolivarissem›) ed en la Bolivia.
CriticaEdit
L’effizienza economica è manglusaEdit
Dapi l’entschatta da la discussiun reproscha l’economia politica als socialists da disponer da nagina alternativa economica che saja abla da sa cumprovar en la pratica resp. ch’ils experiments che sajan vegnids fatgs fin qua hajan tuts fatg naufragi.[35] Entaifer la proxima generaziun d’economs ha Eugen von Böhm-Bawerk danovamain confruntà il marxissem en si’ovra ‹Kapital und Kapitalzins› (1884–1902) cun il problem dal quint economic; silsuenter ha Ludwig von Mises anc extendì ils arguments economics che pledian a disfavur dal socialissem. Tenor quests economs neghescha il socialissem l’entir process dal martgà; tras quai mancan ils pretschs da martgà, ils quals furman signals per stgarsezzas. Sche quels mancan, na datti nagina pussaivladad da giuditgar a moda raziunala davart investiziuns alternativas, sco che Mises è abel da deducir or da sia teoria d’acziun. Bain succeda il medem er en l’economia da martgà liber, numnadamain en quel mument ch’il stadi intervegn en il martgà cun diriger ils pretschs – er en quest cas vegn influenzada la direcziun da la producziun. A las regenzas resti alura be da returnar a l’economia libra u d’empruvar da curreger il dischequiliber tras ulteriuras furmas d’intervenziun, las qualas disturban da lur vart la structura da concurrenza dals pretschs da martgà. En quest senn è l’economia da mintga stadi intervenziunistic inevitablamain instabila – ma en ils stadis da l’economia da martgà succeda quai a moda bler pli moderada ch’en ils stadis da l’economia planifitgada.[36]
Milton Friedman accentuescha che economias socialisticas produceschian en general products da pli nauscha qualitad per pretschs pli auts.[37]
I mancan ils dretgs individuals e la constituziunalitadEdit
Nietzsche, ch’ha vivì dal temp da Marx ed Engels, ha descrit il 1878 il socialissem sco il frar giuven dal despotissem che parevi prest surmuntà. Il socialissem dumondia suenter ina pussanza statala fitg vasta e ferma ed haja la tendenza da supprimer l’individi. Vers anora crititgeschia il socialissem bain la ferma pussanza statala existenta e pretendia da sasez da producir uschè pauc stadi sco pussaivel. Ma facticamain sa laschia il stadi da pussanza cesaric ch’il socialissem haja en mira be realisar cun suttametter tut ils burgais e cun agid d’in terrorissem rigurus. En quest senn fetschia il socialissem maldiever dal term da la giustia e prepari en vardad in reschim da terrur.
Er tenor l’opiniun dal scolar da Mises Friedrich August von Hayek ha la socialisaziun dals meds da producziun inevitablamain per consequenza ch’ils dretgs individuals e la constituziunalitad pegiureschan. Per pudair preservar dapertut e da tut temp il stadi da dretg stuess l’apparat da planisaziun acceptar che sias cumpetenzas d’intervenziun sajan limitadas; quai n’è però betg cumpatibel cun il sistem, damai che las autoritads na fissan en quest cas betg ablas d’exequir lur incumbensas.[38]
L’econom Jürgen Pätzold ha formulà questa problematica suandantamain: «Areguard la politica sociala pretenda la planisaziun centrala il collectivissem ed areguard la politica statala il totalitarissem en furma dal sistem d’ina partida. In’economia da martgà che funcziuna è dependenta d’in ambient da libertads politicas ed economicas. Cun in’economia a basa d’ina administraziun centrala na fiss in tal sistem da libertads percunter betg cumpatibla. En l’economia da planisaziun furma la libertad d’agir e da sa mover dals individis in factur da disturbi latent, il qual il stadi emprova da chatschar enavos.»[39]
AnnotaziunsEdit
- ↑ Cf. J.G. Buhle, Lehrbuch des Naturrechts, Göttingen 1798, p. 40.
- ↑ Hannes Leidinger/Verena Moritz, Sozialismus, 2008, p. 12.
- ↑ Jost Müller: Sozialismus, Rotbuch 3000, ed. da Martin Hoffmann, Europäische Verlagsanstalt/Rotbuch Verlag Hamburg 2000, p. 6.
- ↑ Jedermanns Lexikon in zehn Bänden, tom 8, Verlagsanstalt Hermann Klemm A.-G., Berlin-Grunewald 1930, p. 417.
- ↑ Klaus Motschmann: Mythos Sozialismus – Von den Schwierigkeiten der Entmythologisierung einer Ideologie. MUT-Verlag, Asendorf 1990, p. 25.
- ↑ Willi Albers: Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft, surtut Sozialismus.
- ↑ Michael Newman: Socialism – A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2005, p. 72.
- ↑ Günter Rieger: Sozialismus. En: Dieter Nohlen (ed.): Lexikon der Politik, tom 7, directmedia, Berlin 2004, p. 595.
- ↑ Die Zeit: Lexikon in 20 Bänden, Zeitverlag, Hamburg 2005, ISBN 3-411-17560-5, tom 13, p. 554.
- ↑ Willi Albers: Handwörterbuch der Wirtschaftswissenschaft, chavazzin Sozialismus.
- ↑ Günter Rieger: Sozialismus. En: Dieter Nohlen (ed.): Lexikon der Politik, tom 7, directmedia, Berlin 2004, p. 595.
- ↑ Michail Bakunin: Staatlichkeit und Anarchie (1867), Ullstein, Berlin 1972, p. 68.
- ↑ Michail Bakunin: Staatlichkeit und Anarchie (1867), Ullstein, Berlin 1972, p. 70.
- ↑ Sebastian Prüfer: Sozialismus statt Religion – Die deutsche Sozialdemokratie vor der religiösen Frage 1863–1890, Vandenhoeck & Ruprecht, 2002, p. 276.
- ↑ Gerda Soecknick: Religiöser Sozialismus der neueren Zeit unter besonderer Berücksichtigung Deutschlands, 1926, p. 24.
- ↑ Oscar Cullmann: Jesus und die Revolutionären seiner Zeit, J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), Tübingen 1970, p. 19.
- ↑ Hans Küng: Christ sein, dtv, Minca 1976, p. 219.
- ↑ Friedrich Engels: ‹Das kommunistische Manifest›, Marx/Engels, Ausgewählte Schriften, tom I, Berlin 1968, p. 21ss. (= Prefaziun tar l’ediziun tudestga dal 1890).
- ↑ Heinrich August Winkler, Geschichte des Westens: Von den Anfängen in der Antike bis zum 20. Jahrhundert, p. 758, Verlag C.H. Beck, 2. ed. 2010.
- ↑ MEW 4, 481.
- ↑ Karl Marx, Kritik des Gothaer Programms, MEW 19, p. 21.
- ↑ Friedrich Engels: Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft, MEW 19, p. 224.
- ↑ Gabler Wirtschaftslexikon, chavazzin Marxismus-Leninismus. Springer, Wiesbaden 1997, tom 3, p. 2561; Hans-Peter Waldrich: Sozialismus. En: Bernhard Schäfers (ed.): Grundbegriffe der Soziologie, 8. ed., Opladen 2003, p. 326.
- ↑ Rosa Luxemburg: Sozialreform oder Revolution, 1900; cità tenor: Cordula Koepcke: Revolution – Ursachen und Wirkungen, Günter Olzog Verlag, Minca 1971, p. 130.
- ↑ http://www.spurensicherung.org/texte/Band4/jevermann.htm.
- ↑ http://www.zeit.de/1970/17/ulbricht-muss-kuerzertreten.
- ↑ Jan Rohls: Geschichte der Ethik, Mohr Siebeck, 1999, p. 442s.
- ↑ Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes: ‹Sozialismus der Tat›
- ↑ Johann Braun: Einführung in die Rechtsphilosophie, Mohr Siebeck, 2006, p. 147.
- ↑ 4 da fanadur 1930: Aufruf der Otto-Strasser-Gruppe – ‹Die Sozialisten verlassen die NSDAP›; sin www.ns-archiv.de.
- ↑ Zeit.de: Der nationale Sozialismus.
- ↑ Henry Ashby Turner: Die Großunternehmer und der Aufstieg Hitlers. Siedler Verlag, Berlin 1985, p. 92–106.
- ↑ Joachim Fest: War Adolf Hitler ein Linker? (taz.de, 27 da settember 2003).
- ↑ Axel Honneth: Die Idee des Sozialismus. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2015.
- ↑ Pierre-Joseph Proudhon: Système des contradictions économiques, ou philosophie de la misère, Oeuvres Complètes, tom I, ed. da C. Bouglé, H. Moysset, Genevra e Paris 1982, p. 66s.
- ↑ Cf. Richard Ebeling en l’introducziun tar Money, Method, and the Market Process – Essays by Ludwig von Mises, ed. da Margit von Mises e Richard M. Ebeling, Ludwig von Mises Institute, 1990.
- ↑ Interview: Milton Friedman – Nobel Prize in Economics, 31 da schaner 1991, Stanford, California.
- ↑ Friedrich August von Hayek: The Road to Serfdom (tudestg Der Weg zur Knechtschaft).
- ↑ Patzold: Soziale Marktwirtschaft, en: juergen-paetzold.de, consultà ils 28 da favrer 2015.
LitteraturaEdit
- Rudolf Bahro: Die Alternative. Zur Kritik des real existierenden Sozialismus. 1977.
- Max Beer: Allgemeine Geschichte des Sozialismus und der sozialen Kämpfe. Mit Ergänzungen von Hermann Duncker, 2. ed., restampa da la 7. ed. dal 1931, Erlangen 1973, ISBN 3-920531-17-5 (versiun online).
- Michael Brie e Christoph Spehr: Was ist Sozialismus? Retscha Kontrovers da rosalux.de, Berlin 2008.
- Michael Brie: Sozialismus (PDF; 27 kB). En: Ulrich Brand, Bettina Lösch, Stefan Thimmel (ed.): ABC der Alternativen. Von ‹Ästhetik des Widerstands› bis ‹Ziviler Ungehorsam›, Hamburg 2007, p. 223s., ISBN 978-3-89965-247-5.
- B. Crick: Socialism. Milton Keynes, Open University Press. 1989.
- Erhard Crome: Sozialismus im 21. Jahrhundert. Zwölf Essays über die Zukunft (PDF; 898 kB). Berlin 2004.
- Jacques Droz (ed.): Geschichte des Sozialismus. 17 toms. Ullstein, Francfurt a.M.-Berlin-Vienna 1974ss.
- Konrad Farner e Theo Pinkus (ed.): Der Weg des Sozialismus. Quellen und Dokumente vom Erfurter Programm 1891 bis zur Erklärung von Havanna 1962. Rowohlt, Reinbek 1964.
- Iring Fetscher: Für eine bessere Gesellschaft. Studien zu Sozialismus und Sozialdemokratie. Ed. da Clemens K. Stepina e.a. Vienna: Lehner, 2007, ISBN 3-901749-57-8.
- Georg Fülberth: Sozialismus. Cologna: PapyRossa. 2010.
- Ralf Hoffrogge: Sozialismus und Arbeiterbewegung in Deutschland – von den Anfängen bis 1914, Stuttgart 2011, ISBN 3-89657-655-0.
- Axel Honneth: Die Idee des Sozialismus. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2015, ISBN 978-3-518-58678-5.
- Thomas Meyer: Sozialismus. VS Verlag, Wiesbaden 2008, ISBN 3-531-15445-1.
- S. Mukherjee / S. Ranaswamy: A History of Socialist Thought. Londra 2000, ISBN 0-7619-9465-3.
- Jost Müller: Sozialismus. Rotbuch 3000, ed. da Martin Hoffmann, Europäische Verlagsanstalt/Rotbuch Verlag Hamburg 2000, p. 6.
- P. Weber: Sozialismus als Kulturbewegung. Frühsozialistische Arbeiterbewegung und das Entstehen zweier feindlicher Brüder Marxismus und Anarchismus. Düsseldorf: Droste, 2000.
- Critica
- Friedrich August von Hayek: The Road to Serfdom (1944). Ediziun tudestga: Der Weg zur Knechtschaft. Olzog 2007, ISBN 3-7892-8227-8.
- Friedrich August von Hayek: The Fatal Conceit: The Errors of Socialism (1988). Ediziun tudestga: Die verhängnisvolle Anmassung: Die Irrtümer des Sozialismus. Tübingen 1988, ISBN 3-16-146674-8.
- Ludwig von Mises: Die Gemeinwirtschaft – Untersuchungen über den Sozialismus. Gustav Fischer, Jena 1922, ISBN 978-3828204119 (online).
ColliaziunsEdit
- Glista da litteratura davart l’istorgia dal socialissem e dal moviment dals lavurants sin las paginas da la fundaziun da Rosa Luxemburg (online sin rosalux.de).
- Otto Bauer: Integraler Sozialismus.
- Max Beer: Allgemeine Geschichte des Sozialismus und der sozialen Kämpfe, toms 1–5. Berlin 1921–1923.
- Archiv da texts da William Morris.
- James P. Cannon: Was ist Sozialismus?
- Albert Einstein: Why Socialism?, en: Monthly Review, 1949. Tudestg: Warum Sozialismus?
- Francois Villegardelle: Geschichte der socialen Ideen vor der französischen Revolution, oder: Die alten Denker und Philosophen, die Vorläufer und Vorkämpfer der neueren Socialisten, Berlin 1846.


text:
1 Il cuntegn essenzial da las deposiziuns vegn protocollà, prelegì a la perditga u laschà leger da la perditga ed alura suttascrit da la perditga. Sch'ina partida pretenda quai, vegnan er protocolladas dumondas cumplementaras da las partidas ch'èn vegnidas refusadas.1
2 Supplementarmain pon las deposiziuns vegnir registradas sin bindel magnetic, sin video u cun auters meds tecnics adattads.
3 Sche las deposiziuns vegnan registradas durant ina tractativa cun meds auxiliars tecnics tenor l'alinea 2, po la dretgira u il commember interrogant da la dretgira desister da preleger il protocol a la persuna interrogada u da laschar leger la persuna interrogada il protocol e da laschar suttascriver quel. Las registraziuns vegnan agiuntadas a las actas e conservadas ensemen cun il protocol.2
1 Versiun tenor la cifra I 1 da la LF dals 28 da sett. 2012 (prescripziuns da protocollaziun), en vigur dapi il 1. da matg 2013 (AS 2013 851; BBl 2012 5707 5719).
2 Integrà tras la cifra I 1 da la LF dals 28 da sett. 2012 (prescripziuns da protocollaziun), en vigur dapi il 1. da matg 2013 (AS 2013 851; BBl 2012 5707 5719).


text:
Emprim videobook rumantsch
- Mardi, 1.4.2014, 9:55
Il november da l'onn passà ha la SRG SSR realisà la seria tematica "ils Svizzers". En il rom da quest project èsi vegnì stgaffì in uschenumnà videobook, ina applicaziun per I-Pad u tablet.
L'emprim è quest applicaziun vegnida stgaffida per tudestg, talian e franzos. Dapi ier datti quella er en Rumantsch e quai dal tuttafatg gratuit. In novum absolut. Igl è numnadamain insumma l'emprim Videobook rumantsch. Ins po chargiar giu el sin l'Appstore. L'applicaziun è adattada sulettamain per I-pad u tablets (rtr/ec)
Ils Svizzers
Cun il mais tematic "Die Schweizer – Les Suisses - Gli Svizzeri – Ils Svizzers" ha la SSR vulì intimar il public durant il november 2013 da s'occupar da l'atgna istorgia. RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ha mess ses accent sut il titel "Nus – quai èn ils auters". Sch'i va per patria ed identitad, gidan savens clischés. Ins sa tgi ch'ins è, ins sa, tgi ch'ils auters èn ed ins na sto betg patratgar. RTR ha raquintà las istorgias latiers.


text:
L'Unesco ha decidì mardi saira a Paris, ch'il label d'Unesco resta tar il Reservat da Biosfera Engiadina Val Müstair. Quai definitivamain.
Enfin ussa aveva il Reservat da Biosfera il label be cun la cundiziun da stuair etablir anc ina zona da tgira enturn il Parc Naziunal. Quai n'era betg gartegià causa che Zernez e S-chanf avevan ditg na a la zona da tgira sin lur territoris.
In grond di per tut ils partenaris
Ils trais partenaris actuals dal Reservat da Biosfera Engiadina Val Müstair, il Parc Naziunal Svizzer, il parc da natira Biosfera Val Müstair e Scuol, han dentant pudì realisar passa 2/3 da la zonda da tgira enturn il Parc Naziunal. Quai ha persvadì ils experts a Paris.
Per la manadra dal Reservat da Biosfera Engiadina Val Müstair, Angelika Abderhalden, pissera la decisiun da Paris per in grond di per il reservat da Biosfera. Ella na vess betg spetgà ina decisiun uschia positiva e senza novas cundiziuns ha ditg Abderhalden envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR.
Uss possian ils trais partenaris regiunals dal reservat sviluppar vinavant quel cun la garanzia dal label d'Unesco.
RR novitads 12:00


text:
Per blera glieud èsi fitg impurtant da reciclar endretg ozendi. Medemamain vegn en las raits socialas ed en las medias en general adina dapli fatg attent quant impurtant ch’il reciclar è per ina vita pli persistenta.
Verd, brin, alv...e blau?
Sche pussaivel betg maschadar ils differents materials in cun l’auter è ina regla impurtanta, sch’i va per il reciclar. Gist il vaider duaja vegnir sortì e dismess endretg, declera Viviane Weber da Swissrecycling. Sin deponia datti chaums per vaider verd, brin e alv. Ma magari ston ins era dismetter ina buttiglia blaua ni cotschna, be nua sa tschenta quella? Tenor Swissrecycling èsi tar autras colurs adina da duvrar il chaum verd. Medemamain duajan ins adina struvegiar giu ils viertgels d’aluminium uschia ch’il vaider na vegn betg tschufragnà entras auters materials.
En la deponia na vegn betg sortì
Ina mitus che sa tegn fermamain en la societad è l’ipotesa ch’ils satgs da rument vegnan anc ina giada sortì e controllads avant vegnir brischads. Viviane Weber di che quai constettia betg. Il satg da rument vegn directamain brischà. Pir suenter il process da brischar saja pussaivel dad extrar intgins materials or da las restanzas, sco per exempel aluminium. Mo quels metals na sajan dentant betg da medema qualitad sco sch’ins avess reciclà il material endretg ordavant.


text:
Passa 64’000 plazzas da lavur dependan dal grip da curals surtut en il sectur dal turissem. Cun quai saja il Great Barrier Reef in patrun pli grond che bleras interpresas australianas enconuschentas. Sco per exempel la societad aviatica Quantas. Quai ha ditg il responsabel da la fundaziun dal grip da curals.
Il Great Barrier Reef è cun dapli che 344'000 kilometers quadrats pli grond che l’Italia ed il pli grond grip da curals dal mund.
Memia grond per far naufragi.
Sblatgezza da curals
Dapi onns patescha il grip d'ina engrevgianta sblatgezza da curals. La situaziun è anc pli nauscha che quintà. L'onn 2016 èn 29 pertschient dals curals en la zona d'aua bassa murids. Motiv è la midada dal clima ed il stgaudament dals oceans. Ulteriurs donns ha il mars da quest onn il ciclon «Debbie» chaschunà.
RR novitads 12:00


text:
Ina crana ha stuì trair or il vehichel donnegià. Blessads n’haja da nagins, sco la polizia chantunala ha communitgà.
Tenor la polizia chantunala ha ina postina purtà in pachet en ina chasa a Silvaplauna. Cura ch’ella haja vulì charrar vinavant, na saja l’auto da furniziun betg pli stà davant la chasa. Quel è numnadamain rullà radund 40 meters aval en l’aual Ova dal Vallun.
Plirs passants han gidà la polizia ed il servetsch da depannagi da trair il vehichel ord l’aua. La manischunza è stada sut schoc.
RR novitads 16:00


text:
La Belgia avertescha da nov ses burgais da viagiar en ils chantuns Grischun, Schaffusa e Zug. Per quels chantuns vala il stgalim d'avertiment oransch e cun quai in avertiment augmentà.Per viadis en pajais u regiuns sin la glista oranscha vegn cusseglià dad u star en quarantina u da far in test da corona suenter il return en Belgia. Er gia sin la glista oranscha èn il Vad, Vallais e Tessin. Genevra è sin la glista cotschna.
Il chantun na fa actualmain nagut
Tenor la media chantunala Marina Jamnicki saja il chantun betg en contact cun la Belgia per discutar davart questa glista. Ella è da l'avis ch'i vegnia avertì d'ir en il chantun Grischun pervia dals cas da corona en connex cun il champ da musica a Parpan. En questa emna sajan ils cas s'augmentar surproporziunalamain fitg. Jamnicki quinta ch'il Grischun svaneschia svelt puspè da questa glista cunquai ch'ils cas sajan uss puspè sin in livel in ton pli bas. Uschia vesia il chantun nagin basegn da far insatge.


text:
Las paraulas furman in dals stgazis ils pli prezius da la cultura populara rumantscha. Sin pitschen spazi è sa mantegnida ina varietad da motivs surprendenta. Las influenzas èn multifaras e dattan perditga da la transfurmaziun d’in fundus narrativ internaziunal en vestgì alpin.
Bruno Blogg
«In blogger sun jau, betg in bist static. Bloggar n’ha da far nagut cun bloccar, il cuntrari. Las novas pussaivladads lubeschan a mintgin da far attent a l’atgna opiniun. Jau sun enconuschent sco Bruno Blogg e conversesch cun mes enconuschents e main enconuschents via facebook e twitter.»
Timeline. La Svizra en transfurmaziun
Temp da guerra ed onns da boom, dumondas socialas ed ecologicas, la sfida da la globalisaziun… Il cudesch ‹La Svizra en transfurmaziun› preschenta l’istorgia dal pajais dals onns 1930 fin l’entschatta dal 21avel tschientaner – a moda cumpacta e tuttina en ina varietad tematica surprendenta.
In chasti cun consequenzas
Il raquint ‹In chasti cun consequenzas› da Susan Rupp è cumparì il 2011 sco part dal med da scola ‹Splerins› per la 5avla classa. Dapi il 2015 è il text er accessibel en furma digitala, uschia che las aventuras dals scolars da Marolas sa laschan persequitar independentamain dal med da scola.
Nums populars d’utschels
Il chant caracteristic da la quacra sa cumpona da trais tuns successivs cun in accent ferm sin l’emprim e sin il terz tun. La fantasia creativa rumantscha fa londeror in ‹fúf-fadútg›, in ‹sách-badách› ed in ‹quít-squilát›, e gia avain nus trais bellezza nums per la pitschna giaglina selvadia…
Classica viennaisa
Haydn, Mozart e Beethoven han vivì dal temp da las revoluziuns burgaisas. Tuts trais cumponists èn sa trategnids durant in impurtant temp da lur operar a Vienna. Lur musica è in spievel da las midadas ch’han tschiffà da quel temp betg mo la societad e la politica, mabain er la cultura.
Radionucleids natirals en auas sutterranas dal Grischun
Radionucleids da lingias da decumposiziun natiralas èn avant maun dapertut en la crusta da la terra. Sur l’aua sutterrana u sur l’aria po er l’uman vegnir en contact cun questa radioactivitad natirala. Mesiraziuns servan a giuditgar in’eventuala periclitaziun da la sanadad.
Cun velo tras la Rumenia
«Ina saira, suenter avair passà Agnita en Transilvania, ma salidani, be da lunsch, dentant marcantas en lur identitad: las autas Carpatas! (…) Mi’olma muntagnarda sa dasda ed jau ma legrel da surmuntar las muntognas dentadas gia damaun, sur l’enconuschent Pass Fagarasan.»
La structura da la baselgia catolica
Cun passa ina milliarda cartents è la baselgia catolic-romana la pli gronda organisaziun dal mund. Ella è structurada tenor in sistem dual: Ins distingua tranter la baselgia universala cun sedia a Roma e las baselgias localas cun structuras che sa differenzieschan d’in pajais a l’auter.
Il funcziunament da la trilinguitad en il chantun Grischun
Co sa preschenta la cumpetenza e la pratica linguistica en il Grischun a nivel individual e collectiv? Tge tenutas èn avant maun en la societad envers las differentas linguas (tudestg, rumantsch e talian) e co èn las relaziuns da las differentas gruppas linguisticas tranter pèr?


text:
Enstagl da contribuziuns da firmas, medias e gruppaziuns politicas, duajan vegnir mussads dapli cuntegns da famiglia ed amis. Quai ha communitgà il schef da Facebook, Mark Zuckerberg. Da consumar memia bler contribuziuns e videos a moda passiva, saja schlet per ils umans – argumentescha Zuckerberg.
Onns a la lunga ha la pli gronda rait dad online dal mund cun bunamain 2,1 milliardas utilisaders priorisà las communicaziuns, che ha motivà la glieud da far commentaris u da parter contribuziuns. Il pli popular eran il davos videos.
Facebook reagescha sin critica
I ha adina puspè dà critica vers Facebook ed autras medias socialas sco Snap e Twitter. A las raits socialas è vegnì renfatschà da promover la dependenza tar lur utilisaders.
Nus sentin la responsabladad da guardar che noss servetsch na porta betg be spass, ma contribuescha era insatge per il bainstar.
RR novitads 10:00


text:
Per la festa da Tir Chantunala stattan a disposiziun en Surselva:
- 69 schibas da 300 meters
- 8 da pistola 50 meters
- 10 da pistola 25 meters
- 12 schibas da 50 meters cun buis
Era Flem da la partida
Per la disciplina da 50 meters cun buis ha ì duvrà il stan da sajettar da Flem di Kevin Brunold il vicepresident dil comité d'organisaziun per il tir chantunal.
Questa disciplina 50 meters cun buis è ina disciplina olimpica, e vala perquai sco disciplina roiala d’igl avegnir. En Surselva dat i mo a Tavanasa-Pardiala ed a Flem in stan da 50 meters per buis.
Tut vegn pli simpel
Sco quai che Kevin Brunold ha ditg ad RTR, possian ils tiradurs sa registrar electronicamain cura e nua ch’els vulan sajettar il tir Chantunal. Quai sistem electronic vegn installà l'onn 2017. Entras quai possian ils organisaturs reagir svelt sche quai avess da mancar pussaivladads da sajettar.
La festa chantunala ha lieu a partir dals 15 da zercladur fin l'emprim da fanadur.
RR actualitad 17:00


text:
Ün toc per poppas ed umans
Quist es üna sairada tragicomica davart il iertar cun taimpra nebulus-surreala. I’s tratta dad uffants creschüts e genituors infantils, da l’impussibiltà da sgombrar la chasa in cumünanza, dal s’impersögnar e dal restar petrifichà da fradgliuns e da la dumonda che chi dvainta da nus cur cha nus abandunain il giardin labirintic da nossa famiglia. Tuots sun gnüts per far uorden, per tour per mans, per planisar l’avegnir. Mo suot l’insaina da la chasa as disfan ils temps, l’esser creschü tschüffa sfessas – e vaira svelt piglian suraman darcheu ils muosters tradits. I s’han jent, schi, e sun malsgürs al listess mumaint schi han insomma amo da’s dir alch i’l preschaint. Sül palc s’unischan poppas ed acturas ad ün ensemble irresistibel.
Our da l'archiv:
Delia Dahinden
Dit giò pervi da la situaziun da Corona
Delia Dahinden, Anna Karger, Lukas Roth , Dorothee Metz
teater scenic cun figüras e musica
Anna Karger, Delia Dahinden, Lukas Roth


text:
Sco quai che Riccarda Sulser dal comité d’organisaziun ha ditg, sajan fin ussa s’annunziadas otg persunas sco voluntaris. Duvrar dovria quai dentant 36 enfin 45 persunas. Ella è però da buna speranza da chattar anc avunda voluntaris enfin ch’il festival entschaiva. I saja savens il cas, ch’ils voluntaris vegnian chattads a curta vista avant ch’il festival entschaivia.
E sch’ils voluntaris sajan pronts da surpigliar dapli ch’in servetsch, alura dovria quai correspundentamain pli paucas persunas.
RR actualitad 08:00


text:
Ad ina clausura d'Europa ha il Cussegl federal discutà davart las relaziuns bilateralas tranter la Svizra e l'Uniun europeica. Las discussiuns vegnian cuntinuadas en ina da las proximas sesidas dal Cussegl federal è vegni communitgà suenter la clausura.
Per il Cussegl federal è la relaziun cun l'Uniun europeica sa normalisada mo parzialmain. Ina soluziun d’ina cunvegna da basa cun l’Uniun europeica è il mument anc lunsch davent, quai scriva il Cussegl federal en ses rapport da la politica dal exteriur dal 2017.
La normalisaziun da la relaziun tranter la Svizra e l’Uniun europeica è sulet per part gartegiada. Cun per exempel conceder a la bursa svizra in certificat d’equivalenza sulet per in onn, emprova l’UE da far squitsch sin la Svizra. Quai na saja en questa furma betg gist ed era discriminond, scriva il Cussegl federal en ses rapport.
Nagin squitsch
Be la Svizra na sa laschia betg metter sut squitsch. Ins veglia serrar giu las tractativas cun ina schliaziun en l’interess da la Svizra, mo da quai sajan ins anc lunsch davent. Necessari saja ina discussiun da basa sur dals avantatgs e dals custs d’ina tala cunvegna.
RR novitads 15:00


text:
Costanza (Romania)
Costanza (Constanţa in romen e in la pupart di lengov; Köstence in turch; Kjustendža in bulgher; Konstanz o Konstanza in todesch storigh; Constanza in spagnoeu; Costança in portoghes; Costansa in venezian; Tomis, Tomi o Costantiana in latin) l'è ona città de la Romania del sud-est, cont ona popolazion de 304.000 abitant.
L'è on port e ona città tra i pussee important del sò paes.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Costanza la se troeuva in de la Dobrugia romena, in del distrett omonim.
L'è situada arent al Mar Negher, minga lontan del confin con la Bulgaria. Per i sò dimension bei grand, in del 2007 l'è nassuda la zona metropolitana de Costanza, che la quatta dent alter tredes comun (Năvodari, Ovidiu, Eforie, Murfatlar, Techirghiol, Mihail Kogălniceanu, Cumpăna, Valu lui Traian, Lumina, Tuzla, Agigea, Corbu e Poarta Albă).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città l'è nassuda col nomm de Tomi, colonia greca in del Mar Negher.
La tradizion mitologiga la dis che l'è stada fondada del re Eeta, scior de la Colchid e pader de la Medea; el storigh Giordan inveci el dis che l'è stada ona regina di Geta ciamada Tomiri.
I Roman hinn rivaa in quella region chì in del 29 prima de Crist, e quella chì per on bell poo de temp l'è stada voeuna di frontier pussee estremm de l'Imperi (limes Scythicus). In del 8 Tomi l'ha vist rivà el sò cittadin pussee famos: el poeta roman Ovidi, che l'era finii in desgrazzia a la cort de l'imperador August e esiliaa, e che chichinscì l'è mort, anca se l'ha provaa per tutta la vita a domandàggh la grazzia al sovran.
Tomi l'è stada missa prima in la provincia de la Mesia e poeu, ai temp del Dioclezian, in quella de la Scizia Minor. El Traian l'ha faa sù la soa muraja minga lontan de la città.
A quell temp l'ha cambiaa nomm e l'è stada ciamada Constantiana, in onor de l'imperadris Flavia Giulia Costanza, la sorellastra del Costantin I. "Costanza" (grech: Kwvσtάvtιa/Kōstántia) l'è ona denominazion che la se sent per la primma voeulta in del 950 e de allora l'è semper restada quella (anca se magara storpiada in di alter lengov).
L'ha faa part de l'Imperi bizantin, poeu de quell bulgher, de la Valacchia e, a partì del 1419, de l'Imperi Ottoman. El domini turch el gh'è staa fina al 1878, quand che la città l'è passada a la Romania.
El 22 de ottober del 1916 l'è stada occupada di potenz centrai (Germania, Turchia, Bulgaria e Austria), e inscì l'è staa fina al 1918.
De quell moment l'è andada dree a la storia de la Romania, de la qual col temp l'è vegnuda el port pussee important.
Popolazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Già che l'è ona città europea oriental, oltra che a on port important, Costanza la gh'ha ona composizion etniga minga tant unitaria. In del 2002 el censiment el diseva inscì:
- Romen 92,2%
- Tarter 2,8%
- Grech 0,17 %
- Turch 2,9%
- Bulgher 0,01%
- Giudee 0,01%
- Zingher 0,95%
Gh'è de dì che col passà del temp i Romen hinn vegnuu semper pussee, già che in del 1853 la sò percentual l'era domà del 5,4%, menter i Tarter e i Grech eren al 35,6% e al 29,6%.
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Costanza l'è gemellada cont on fracch de città che despess hinn anca port important.
- Santos, Brasil.
- Bazargic, Bulgaria.
- Shangai, Cina.
- L'Avana, Cuba.
- Lissandria, Egitt.
- Turku, Finlandia.
- Francia:
- Grecia:
- Italia:
- Yokohama, Giappon.
- Sidon, Liban.
- Rotterdam, Paes Bass.
- Novorossijsk, Russia.
- Latakia, Siria.
- Statt Unii:
- Turchia:
- Odessa, Ucraina.
- Makassar, Indonesia.
- Aktau, Kazakistan.


text:
Il basegn da distgargiar ils vitgs dal traffic da transit crescha adina dapli en il Grischun. Actualmain èn almain otg projects pli gronds da guntgidas en discussiun, planisaziun e projectaziun.
Damai ch’il gronds projects da guntgida chaschunan auts custs ed ils meds finanzials èn limitads, sto il chantun tschentar prioritads. Tenor il minister d’infrastructura Mario Cavigelli èn ils criteris relevants per priorisar ils projects definids en il plan directiv chantunal:
Quai èn tranter auter segirezza da traffic sin fundament d’ina analisa dals accidents, limitas da spertadad e passapes per peduns, pussaivladads da cruschar, frequenzas da traffic, emissiuns da canera, statisticas da colonnas e relevanza per il maletg dal lieu.
Plinavant saja er da valitar l’impurtanza d’ina guntgida per il turissem e per l’economia sco er da resguardar ils custs d’investiziun.
La rait da vias dal Grischun è vasta e cumpiglia 222 kilometers vias naziunalas, 539 kilometers vias principalas e 823 kilometers vias da communicaziun. Entant che las vias naziunalas vegnan finanziadas entiramain da la Confederaziun, quinta il chantun impunder ils proxims onns annualmain bun 80 milliuns en las vias principalas e 45 milliuns en las vias da communicaziun. Plinavant investescha il chantun annualmain radund 68 milliuns en il mantegniment da las vias. Tut en tut impunda il chantun annualmain radund 195 milliuns a favur da las vias.
Damai che la Confederaziun ha recepì cun il prim da schaner 2020 la via dal Meir (Schyn) e dal Güglia en la rait da las vias naziunalas vegn il chantun Grischun dentant distgargià considerablamain. «Las lavurs gia cumenzadas sin quest tschancun vegnan dentant anc terminadas e finanziadas dal chantun», constatescha l’inschignier chantunal Reto Knuchel.
La Punt – Sta. Maria – Susch
En il rom dal program da construcziun da vias 2021-2024 vegnan actualmain betg main che otg projects da guntgida examinads. Tenor l’inschignier chantunal Reto Knuchel sa tractia per part da projects instradads gia avant blers onns, nua che la planisaziun è gia fitg progredida. Auters projects sajan dentant anc en la fasa da planisaziun. Las calculaziuns fatgas prevedan in volumen d’investiziuns da radund 560 milliuns.
Suenter ch’ins ha realisà ils ultims tschintg onns las guntgidas a Glion, Silvaplana, Küblis e Roveredo è la realisaziun da da la guntgida da La Punt il project il pli avanzà. Probabel vegn la Regenza a dar glisch verda a la realisaziun anc en il decurs da quest atun. La guntgida previsa vegn a custar radund 90 milliuns francs. Tar la guntgida da Sta. Maria en Val Müstair ch’ins ha calculà cun 20 milliuns ston ins anc far intginas adattaziuns dal project che ston lura vegnir fixadas en il plan directiv chantunal. Tar la guntgida da Susch ch'è calculada cun 80 milliuns vegnan actualmain anc examinadas pliras variantas.
Arosa – Schluein – Le Prese
In project pli grond è era la punt da s. Glieci che duai colliar la Via dal Scanvetg (Arosa) cun la Via da Lai ed uschia evitar il traffic da transit tras la citad da Cuira. L’exposiziun publica da quest project che vegn a custar radund 70 milliuns vegn a succeder proximamain.
Anc pir en la fasa d’examinaziun e planisaziun èn las guntgidas da Schluein (100 milliuns) e Le Prese. Entant che la projectaziun da la guntgida da Schluein sto anc vegnir coordinada cun il project per in nov access stradal a Sagogn, pretenda il project da Le Prese sin la Via dal Bernina, tenor Knuchel, ina stretga collavuraziun cun la Viafier Retica.
Investiziuns considerablas da radund 200 milliuns francs èn plinavant previsas per meglierar la segirezza da la Via da Malögia tranter Sils Föglias e Plan da Lej e l’access da Stilli en la Via dal Flüela. Sistì è per il mument dentant la projectaziun da la guntgida da Ferrera (Schmitten) en Val Alvra. Il Tribunal federal ha renvià la varianta d’ina guntgida cun ina via nova tras la cultira. Alternativas n’èn per il mument anc betg elavuradas.
Differentas resalvas
Sco quai che l’exempel da Ferrera documentescha, pon recurs retardar u schizunt impedir la realisaziun d’in project. «Uschia sto er il program da construcziun da vias 2021- 2024 vegnir considerà cun resalvas», punctuescha l’inschignier chantunal.
«Las lavurs da planisaziun e realisaziun pon pir vegnir exequidas, sch’ils meds finanzials previs èn er effectivamain disponibels, sche catastrofas natiralas na sforzan betg da midar las prioritads e sche l’approvaziun dals projects e la surdada da lavurs na vegnan betg bloccadas tras recurs».Insumma daventian las proceduras adina pli cumplitgadas, uschia che las lavur da planisaziun e projectaziun e realisaziun cuzzian adina pli ditg ed ils custs resultants adina pli auts, di Knuchel.
Emprima prioritad ha la realisaziun da la guntgida da La Punt Chamues-ch en Engiadina che duai vegnir realisada proximamain.


text:
Marcus Lenz è cuntent. El è il president da la vischnanca burgaisa da Vaz ch'è la proprietaria da terren, nua che l'antenna 5G da la Swisscom è planisada. Sin lur dumonda haja il concern da telecommunicaziun sistì la dumonda, da construir al lieu planisà in'antenna. Davart la vischnanca politica èn ins medemamain cuntent. Aron Moser, il president communal da Vaz, ha confermà divers recurs cunter l'antenna. La vischnanca possia dentant be decider sin fundament da la lescha da construcziun, e quell'avess lubì ina tala antenna.
Soluziun communabla
Tenor Esther Hüsler, pledadra da la Swisscom, tschertgan els ussa il dialog cun la vischnanca burgaisa e politica. Avant ch'ins n'ha betg discurrì ils proxims pass na vul il concern dentant betg dir insatge concret.
RR novitads 06:00


text:
Enúgwu
Enúgwu in lèngua Igbo o ach Enugu l’è la capitàl e la sità piö ‘mportànta del Istàt de Enugu in del süd-èst de la Nigéria. Ol sò nòm ‘l nas da i dò paròle igbo Enu Gwu che i völ dì “sö la sìma de la colìna”.
Enúgwu l’è nasìda in del 1912 come sità minerària, dezà che gh’è tat carbù in del sò teritòre. In del 1960 quando la Nigéria l’è dientàda ‘ndipendènta, Enúgwu l’è deintàda la capitàl de la Regiù del Est. Quando chèsta regiù la s’è destacàda da la Nigéria ‘n del mas del 1967 e l’à ciapàt ol nòm de Repüblica del Biafra (1967 - 1970), Enúgwu l’è dientàda la capitàl del Biafra ‘nfìna a la metà de utùer de chèl an, quando l’è stàcia ciapàda da i soldàcc nigerià e la capitàl del Biafra l'è stàcia spostàda a Umuahia.
Amò al dé de 'ncö l'è consideràda la capitàl de la zét Igbo e l'è cognusìda col suernòm de Capital of Igboland, cioè la Capitàl de la tèra di Igbo.


text:
A Caldwell ha ella frequentà l’universitad da Caldwell, nua ch’ella ha pudì cumbinar bain ils studis da la scienza da sanadad cun il ballape. Per ella ina chaschun ideala. A l’universitad da Caldwell ha Gianna Klucker pudì cumbinar sia gronda passiun, il ballape, cun la scolaziun. Pertge sia gronda passiun è il ballape, ma era sin la scolaziun dat ella gronda paisa.
Igl era simplamain super en tut!
A l'universitad ha ella pudì dar ballape quasi mintgadi. Quai è sa chapescha fitg bel, sch’ins po viver ora l’atgna passiun uschè intensiv. Ma igl è era pretensius dad esser l'entir di en scola e lura anc ir a trenar mintga di.
Vitiers vegn ch’ils trenaments èn pli fadius ch’en Svizra perquai ch’i vegn mess en ils Stadis Unids dapli paisa sin la fitness. Ma tuttina hai plaschì a la giuvna da Tumein a l’universitad da Caldwell.
Il trenament è pli fisics ed ins curra dapli senza il bal che qua tar nus en Svizra.
Tant ils trenaments, ils gieus e l’equipa han plaschì a Gianna Klucker, ma era la scola. Uschia ch’ella vul uss mo restar 3 mais a chasa e mez avust gia puspè ir a Caldwell. Quella giada vul ella restar bun 4 mais e lura turnar a Tumein vers Nadal.
En il futur pudess jau schon metter avant da giugar ballape professiunalmain.
La finamira da Gianna Klucker è clera, ella vul in di giugar en l’equipa naziunala Svizra. Ma era da pudair giugar ina giada sco profi en l'exteriur è in siemi, ni meglier detg ina finamira, da la giuvna rumantscha.


text:
En la 25avla runda da la Super League ha l’FC Basilea battì Sion ordaifer cun 1:0. La partida è vegnida interrutta per 10 minutas pervi da tumults suenter ina decisiun da penalti dispitaivla.
FCZ finescha seria negativa
Suenter quatter terradas en seria ha il club da Turitg puspè gudagnà trais puncts. Quai grazia ad in 3:0 ordaifer cunter Vaduz. Cunquai po l'FCZ sa distanziar per quatter puncts da l'ultim plaz da la tabella.
GC perda cunter Lugano
En la segunda partida dal suentermezdi han ils Grasshoppers incassà ina terrada a chasa cunter Lugano. Quai cun 0:1. GC è il mument sin il terz plaz da la tabella – davos il FC Basilea ed ils Young Boys.
La terza partida dal di tranter Sion-Basel ha cumenza las 16:00 uras.
RR novitads 16:00


text:
Lexicon istoric retic
Il Lexicon istoric retic (LIR) è il prim lexicon tematic da la Svizra rumantscha cun la finamira da documentar a moda uschè cumpletta sco pussaivel il svilup da l'intschess retic e grischun. Il LIR cuntegna tranter auter artitgels davart lieus, biografias, famiglias e tematicas specificas. Mintga onn cumparan novs artitgels. Dapi l'onn 2004 datti era l'e-lir. Uschia vegn numnada la furma electronica dal LIR en l'internet. Il LIR sco era l'e-lir cumparan exclusivamain en rumantsch grischun.


text:
Per il nov center da l'administraziun chantunala «Sinergia» s'avanzan las lavurs tenor plan. Oz è stada la festa da ventschida – 18 mais suenter il cumenzament dal bajetg. La festa da ventschida vegn mintgamai fatga uschespert ch'il tetg è fatg. Il 2020 quintan ins lura da pudair retrair las novas localitads. En tut sa chasan 2 departaments e 12 posts da servetsch en il nov center Sinergia a la Ringstrasse a Cuira.
Entschet aveva tut cun l'idea da centralisar la maioritad dals passa 40 biros d'administraziun da la citad da Cuira. Il resultat tar la votaziun dal project era dentant stà fitg stretg: Cun 27'206 cunter 27'168 vuschs è il credit da 69 milliuns francs vegnì dà liber dal pievel grischun en l'onn 2012.
RR novitads 16:00


text:
Quai è vegnì enconuschent ier saira a la radunanza communala da Val. La vischnanca aveva annullà l'iniziativa perquai che Remo Stoffel haja gia pajà ils 6 milliuns francs e perfin empermess 4,5 milliuns supplementars per la halla polivalenta da la vischnanca.
La decisiun da bajegiar in halla polivalenta è crudada il mars da quest onn e quai cun gronda maioritad. Perquai è la suprastanza da Val vegnida a la conclusiun che l'iniziativa saja gia ademplida.
Betg chattà il discurs
La suprastanza haja tschertgà il discurs cun ils iniziants mo quai saja la finala betg stà pussaivel di Schmid. Er il fatg ch'ils daners da Remo Stoffel pretais en l'iniziativa sajan gia sin il conto da la vischnanca n'hajan betg persvas ils iniziants.
Ils arguments dal iniziants ch'han tratg vinavant il cas tar la dretgira administrativa n'èn betg stads d'eruir. Dals emprims che han suttascrit l'iniziativa n'era nagin preschent a la radunanza communala da venderdi saira.
La suprastanza è dal maini d'avair bunas schanzas avant dretgira, manegia Schmid ed el deplorescha ch'i na saja betg stà pussaivel d'evitar quest pass giuridic dals iniziants.


text:
L’atun passà èn sco emprim vegnidas spazzadas trais chasas da la vart sura da la via chantunala. Durant l’enviern han las lavurs ruassà, suenter Pasca vegnan ellas puspè reprendidas. Cunquai che in na dat betg pussaivladads da sviar il traffic enturn il plazzal, vegn installà in sistem da chazzolas per manar il traffic alternant tras il plazzal.
Per evitar ina colonna enfin en il tunnel da Trin, quel sa chatta datiers dal plazzal en direcziun Cuera, è vegnì plazzà ina ampla era da l’autra vart dal tunnel. En cas da necessitad sa il traffic davent da Cuera en direcziun da Flem gia vegnir fermà avant il tunnel. Tenor René Simeon da l’uffizi da construcziun bassa duess i uschia esser pussibel d’evitar ina colonna en il tunnel da Trin.


text:
Agnieszka Radwańska
L’Agnieszka Roma Radwańska, (Cracòvia, 6 ad Mars dal 1989, IPA: [aɡˈɲɛʂka radˈvaɲska] scólta'l chè) l'è stada na tenìsta pulàca ch'l'è stada la nùmar dū dal mónd (al 9 ad Luj dal 2012). L'è élta 172 cm e la péśa 56 chilo.
L'è stada la prima tenìsta pulàca bòna ad vìnsar un turnèo in dal sircùit più grand (in sal cimènt ad Stucólma, in d'l Agóst dal 2007 cóntar la Vera Duševina) e anc la prima dal sò paéś a guadagnàr almànc un migliòṅ ad dòlar, rivànd anc a muciàr-an sù ùndas.
In dal Luj dal 2013 l'asuciasiòṅ catòlica pulàca ciamàda «A m vargógn briśa ad Geśù» la l'à casàda via da i sò iscrìt parchè lē, fra i sò mémbar da 'l 2011, l'iva decìś ad far-as tōr śò cavàda śò da la rivìsta Espn[1].
Caréra
In dla sò caréra l'à vins dódas turnèo WTA (nóṿ in sal cimènt, cun anc dū Premier Mandatory, Pechîṅ 2011 cóntar l'Andrea Petković e Miami 2012 cóntar la Marija Šarapova).
A 'l inìsi dal 2013 l'à purtâ a cà in dal gir dna stmana dū tìtui a Auckland e Sydney, chè dand la paga a la Dominika Cibulková par 6-0 6-0. Par cóntar l'à mulâ par strada quàtar tìtui in finàl, i prim dū lasànd-i a la Svetlana Kuznecova e pò, in dal 2012, pardénd a Wimbledon 1–6 7–5 2–6 cóntar la Serena Williams e a Tokyo 0-6 6-1 3-6 cóntar la Nadia Petrova.
Finàli in di Gran Slam
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Radwańska nuda in sna rivìsta, casàda via da l'asuciasiòṅ catòlica pulàca Corriere.it, 15 ad Luj dal 2013


text:
A chaschun dal prim d’advent ha papa Francestg appellà als cartents da consumar damain durant il temp festiv. Il consum saja in virus che lavaghia la cardientscha, ha ditg il papa a Roma. En pajais ritgs sco ils Stadis Unids u pajais europeics fan las fatschentas la pli auta svieuta da l’entir onn ils dis avant Nadal.
En pli emprova il commerzi en detagl d’augmentar la svieuta supplementarmain cun diversas acziuns sco per exempel il «Black Friday» u il «Cyber Monday».
Ord l'Archiv:
RTR novitads 16:00


text:
La PCD giuvna dal Grischun beneventa en ina communicaziun a las medias en mintga cas ina cuntraversa fundada davart il futur da la partida. Sco ch'els scrivan oz saja las dumondas davart il «C» e davart in'eventuala fusiun cun la PBD saja ina buna schanza da discuttar davart ils cuntegns da la partida.
In «tradiment da l'olma»...
Dad ina vart accentuescha la partida giuvna, ch'il «C» tutgia tar lur identitad:
Stritgar il «C» fiss in tradiment da l'olma e senz'olma èn ins nagut auter ch'ina bandiera.
Sin dumonda da RTR conceda il president da la PCD giuvna chantunala, Fabian Collenberg, ch'i vegnia tgunsch a dar persunas che bandunassen la partida sch'il «C» vegniss stritgà. Per crear in spiert d'equipa, per ch'ina nova olma sa cristallisass ora en ina nova partida duvrassi bain temp, dentant stoppian ins era relativar in zichel:
La fin finala èn quai duas partidas dal mez che han tar bleras tematicas ina sumeglianta opiniun.
...u ina gronda schanza per il center burgais?
Da l'autra vart vesa la partida giuvna la fusiun cun la PBD er sco schanza per in nov futur: nov num, nova dinamica. Uschia pudess la partida era daventar pli ferma – forsa era en citads nua che la PCD è main ferma.
Era PBD ha puspè discutà davart las perspectivas
Gievgia saira ha la PBD dal Grischun discutà davart il futur da lur partida. Beno Niggli, president da la Partida burgais-democratica, è persvadì che la partida stoppia sa deditgar al futur cun guardar a lunga vista. Scenaris sajan plirs avant maun. Martina Widmer, presidenta da la giuvna PBD, ha infurmà davart ils resultats d'ina analisa ch'è vegnida fatga cun mussar si fermezzas, privels, schanzas e ristgs.
Decisiuns n'èn dentant era qua betg vegnidas tratgas. La discussiun haja però mussà fitg cler: ina schliaziun da la PBD n'è nagin tema. Ins prenda actualmain en mira pliras opziuns: il status quo, collavuraziun cun in'autra partida u part d'ina pussaivla partida da mez en Svizra.
Ils commembers vegnan l'atun a stuair decider en chaussa.


text:
San Giacu
San Giacu (nom ufizial in italian: San Giacomo Vercellese) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 337 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,6 km² e ona densità de popolaziun de 35 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Arbö, Balòch, Bürùns, Ruasenda, Vilarbòit.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de San Giacu l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il chantun Tessin ha proclamà il stadi d'urgenza pervia dal coronavirus. Il stadi d'urgenza vala enfin la fin da mars. Tranter auter restan kinos, territoris da skis e clubs da notg serrads. La scola obligatorica resta averta. Percunter vegnian tuttas scolas privatas e publicas dal chantun, che porschan ina scolaziun suenter il temp da scola obligatoric, serradas. Quai ha communitgà la regenza tessinaisa en ina conferenza da medias.
En total ha la regenza dal Tessin decis 12 mesiras: tranter auter vegn scusseglià fermamain a persunas sur 65 onns e persunas periclitadas da betg pli pertgirar uffants, prender part ad festas publicas e privatas e far diever dal traffic public. Restaurants dastgan mo pli esser averts sch'els han pli pauc che 50 plaz. En general èn occurrenzas cun dapli che 50 persunas scumandadas.
Il Tessin è en il mument il chantun il pli fitg pertutgà dal coronavirus. Fin uss ha il chantun registrà 120 cas confermads - tar 3 ulteriurs cas manca anc la conferma dal labor da referenza a Genevra. Il mardi era morta ina dunna da 80 onns or da la regiun da Mendrisio che viveva en ina chasa d'attempads.
Er il sport professiunal è pertutgà
Las mesiras dal chantun han er influenza sin il sport professiunal. Tranter auter vegnian ils trenaments dals clubs tessinais en la National League e la Super League scumandads. Tge che quai munta per ils campiunadis da hockey e ballape n'è anc betg cler. Emprim ston las associaziuns prender posiziun.
L'associaziun da hockey svizra SIHF ha communitgà, ch'ils clubs vegnian a tegnair damaun ina conferenza via telefon.


text:
A la testa da Swiss-Ski datti ina midada. Il manader da fatschenta Markus Wolf da Domat ha decis da bandunar l'associaziun suenter sis onns. Quai ha communitgà Swiss-Ski. Il Grischun aveva gia annunzià avant intgins mais da vulair sa deditgar ad ina nova sfida professiunala e reducir ses pensum.
El avev'era annunzià novas refurmas tar l'associaziun da skis:
Aregger succeda a Wolf
La midada uss vegnia al dretg mument, vegn Wolf cità en la communicaziun. Quai avant in enviern senza occurenzas grondas e durant in temp stabil per Swiss-Ski. Il presidi ha uss chattà cun Bernhard Aregger in successur. Il Lucernais da 47 onns cumenza ses post il 1. da november. Aregger è dapi il 2016 commember dal presidi da Swiss-Ski.
RR novitads 15:00


text:
Suenter il segund scrutini da las elecziuns communalas avevan radund 50 abitantas ed abitants obtegnì vuschs, per part mo singulas. Il president communal ha alura elavurà quella glista per dumandar schebain in u l’auter avess interess da far part da la suprastanza. Cun Beat Schärer da Brail han ils da Zernez finalmain chattà in candidat er per la fracziun da Brail.
L'emprim scrutini da las elecziuns communalas è stà gia mez october. Quella giada èn vegnids elegids quatter suprastants, numnadamain Martina Peretti, Stefan Bühler, Simon Rohner e Seraina Bickel. Per ils ulteriurs dus sezs mancavan ils candidats.
En il segund scrutini dal november è lura vegnì elegì Riet Denoth sco tschintgavel suprastant. Cun Beat Schärer è la suprastanza da la vischnanca da Zernez uss cumpletta per la perioda d'uffizi dal 2019 fin 2022.
RR novitads 12:00


text:
Segunda Tessalunices Capitel Trii
Prima Tessalunices[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
Capitel Trii[Modifega | modifica 'l sorgent]
1Del rest, fradèj, preghee per nümm, che la parola del Signúr la curr e la sia dada gloria cumè l'è anca cun vialter, 2e che sium liberaa di vèss üman ingiüst e malign, già che tücc gh'hann minga la féd. 3E 'l Signúr l'è fedél, el qual el ve fissa e 'l fa la vardia sü vialter del malign. 4E sèmm cunvinciüü in del Signúr sü vialter, che i coss che v'èmm cumandaa ghe fii e ghe farii.
5E 'l faga drizz el Signúr i voster cör al bén de Diu e a la perseveranza de Crist.
6E ve cumandum, fradèj, in del nomm del Signúr Gesü Crist, de tegnìv luntan d'ogni fradèll che 'l camina zavajamént[1] e no segund la tradiziún[2] che avii ricevüü de nümm. 7Già che vialter medemm savii cumè gh'avii de imitàmm, perchè serum minga zavaj intra vialter, 8né èmm mangiaa gratis el pan de nigün, ma èmm lavuraa in del travaj e struzi nocc e dì per no vèss un pés sü quajdün de vialter; 9no perchè gh'èmm minga l'auturitaa[3], ma perchè ve dagum nümm medemm cumè un esempi d'imitàmm. 10Già che anca quand serum cun vialter, v'èmm cumandaa chèst, che se quajdün el vör minga lavurà, el mangiarìa no. 11Già che sentum che quij de vialter caminen zavaj, lavurand no, ma ucüpandus di coss svöj; 12e cumandum a taj personn e j'esurtum in del Signúr Gesü Crist, a lavurà in de silenzi e inscì mangià el propi pan. 13Ma vialter, fradèj, devegnarìuv no strach intanta che fii el bén. 14E se quajdün l'übed[4] no la nostra parola in de chèsta letera, marchee chèsta persona a slambrutà[5] insèma cun lü, perchè 'l se porta vergogna; 15ma cunsidereel no cumè un nemìs, ma viseel cumè un fradèll.
16E 'l ve daga el Signúr de la pas medemm la pas semper in d'ogni manéra. El sia el Signúr cun vialter.
17El salüd l'è de mia man--de Paül, che l'è un sègn in d'ogni letera: inscì mì scrivi. 18La grazia del noster Signúr Gesü Crist la sia cun tücc vialter.


text:
La parentella dal Catalan e dal Rumantsch
Dapi il 1983 è la Spagna organisada en 17 communitads autonomas, las «Comunidades Autonomas». Quellas communitads han agens parlaments e regenzas. Ina particularitad en la Catalugna è la lingua minoritara. Il redactur Gion Pol Simeon aveva cumpareglià il 1987 en il film «Parentella Rumantscha» ils problems dal Rumantsch cun quels dal Catalan en Spagna.
Emigrants Surmirans en Catalugna
Ins chatta els dapertut per il mund enturn. Ils Rumantschs. In dad els ch’è emigrà l’entschatta dal 20avel tschientaner ensemen cun ses 2 frars da Murmarera en Spagna è Giacan Dora. A Barcelona en Catalugna ha el fundà la fatschenta sanitara «La Termica». La Televisiun Rumantscha aveva reconstruì il 1986 l’istorgia dals Surmirans en Catalugna.
Jau hai stuì emigrar da giuven, i n'aveva nagina lavur en il puresser a Murmarera.
La renaschientscha da la lingua en Catalugna
En l’Europa existan bleras minoritads linguisticas. Ina da quellas èn ils Catalans en il nordost da la Spagna. Lur lingua – il Catalan – era scumandà durant il temp da la dictatura da Franco. Cun la democratisaziun da la Spagna ha la lingua catalana chattà ina renaschientscha. «Minoritads en l’Europa: ils Catalans en Spagna» – quai era il titel d’in film Cuntrasts da la Televisiun Rumantscha ch’era vegnì realisà il 2007.
Il Catalan da la Frantscha dal Sid
Guiu Sobiela-Caanitz deriva oriundamain da la regiun catalana da la Frantscha dal Sid. El ha emprendì rumantsch ed abitescha oz ad Ardez en l'Engiadina Bassa. En Rumantschia è el enconuschent sco fidaivel autur d'artitgels per La Quotidiana.
Sabiela aveva raquintà 1973 en il Radio Rumantsch da sia patria. Cun ina tscherta luschezza aveva el menziunà ch’ils dus pictur-artists Juan Mirò e Salvador Dalì èn oriunds da la Catalugna.
Mintga Catalan è restà en ses cor in muntagnard, era sch’el viva en ina citad.


text:
Cun la coordinaziun da las vacanzas duai cunzunt vegnir evità che la stagiun auta d'enviern sa concentreschia sco quest onn sin be quatter emnas. Lura saja numnadamain tut occupà durant las vacanzas e blers Svizzers giajan perquai en l'exteriur per las vacanzas da sport. En la situaziun, actualmain difficila fissi per il turissem però bun da pudair nizzegiar er il potenzial dals indigens.
La regenza propona perquai al parlament da surdar ad ella quest'incarica per analisar e meglierar la situaziun da vacanzas, ensemen cun ils ulteriurs chantuns da sport d'enviern: Vallais, Vad, Berna, Sursilvania, Uri, Son Gagl e Tessin.
Finamira: coordinaziun a basa naziunala
La finamira fiss che las vacanzas da sport na vegnan en l'avegnir betg pli definidas be entras ils chantuns e las vischnancas, mabain coordinadas sur la Conferenza svizra dals directurs chantunals d'educaziun.
RR novitads 11:00


text:
Ina separaziun è però quella tranter ils chantuns cun citads pli grondas ed ils chantuns plitost rurals.
Uschia di il suveran da Turitg, da Berna e dal chantun Vad «Na» a l'iniziativa. La Svizra centrala, grondas parts da la Svizra orientala sco era il Vallais ed il Tessin han decidì en favur dal project.
Grischun excepziun
Sco chantun plitost rural è però il Grischun in'excepziun che refusa l'iniziativa lantschada da la Partida cristiandemocratica cun 50,8% da las vuschs. Il resultat è quasi represchentativs per il rest da la Svizra: In resultat piz a cup.
Martin Candinas, che ha cumbattì per in «Gea», ha gì in veritabel crimi da votaziuns.