text:
Giovanni Segantini
Giovanni Segantini (* ils 15 da schaner 1858 ad Arco, Trentino; † ils 28 da settember 1899 sin il Munt da la Bês-cha, Puntraschigna) è stà in pictur talian dal simbolissem romantic ed in maister da las cuntradas da muntogna. El ha cumenzà gia baud cun la pictura al liber. Segantini ha sviluppà in’atgna versiun da la tecnica da malegiar pointillistica. Cun questa tecnica al èsi reussì da reproducir la glisch viva dal mund alpin e d’augmentar l’effect natiralistic da ses maletgs.[1]
VitaEdit
Onns temprivs (1858–1875)Edit
Segantini è naschì l’onn 1858 ad Arco al Lai da Garda ch’era da quel temp territori austriac. Ses vair num, Battista Emanuele Maria Segatini, ha el midà pli tard en Segantini.[2] Sia mamma Margherita de Girardi (* ils 4 da settember 1828 a Castello; † ils 3 da matg 1865 a Trient) era la terza dunna da ses bab, Agostino Segantini (* 1802; † ils 20 da favrer 1866), ch’era scrinari. In frar ch’era sis onns pli vegl che Giovanni è vegnì per la vita l’onn 1858 tar in incendi.
Suenter la mort prematura da sia mamma (ella è morta cun 37 onns) ha ses bab dà en tgira Giovanni a sia figlia or da l’emprima lètg, Irene. Quella resentiva il pitschen sco ina chargia e Giovanni scappava perquai tar mintga chaschun. Il fanadur da l’onn 1865 è l’odi da sia mesa sora stà uschè grond ch’ella ha scrit en ina brev a l’autoritad da Puntina ch’ins duessi prender davent la naziunalitad austriaca a Segantini. Quai è capità. Tenor las leschas repressivas che valevan da quel temp en l’Imperi austriac per ils dominis talians pudeva vegnir prendì davent ad in uffant da set onns sia naziunalitad.
Segantini è stà si’entira vita senza naziunalitad. L’onn 1870 è el vegnì tschiffà senza palpiris, e perquai che ses bab era mort, è el sa tschentà en l’institut d’educaziun Riformatorio Marchiondi. Là ha el emprendì la professiun da chalger. In vegl spiritual da l’institut al ha prendì sut sia protecziun. El ha percurschì il talent da malegiar da Segantini, ha raquintà dad el al pader pictur Fra Angelico ed ha permess ad el da malegiar e modellar.[3] L’onn 1873 è Segantini vegnì a Milaun ed ha lavurà tar l’anteriur partisan da Garibaldi, Luigi Tettamanzi. Tettamanzi era in pictur da cafanuns, da transparents e da tavlas d’ustarias. Ultra da quai era el anc cumediant ed autur da dramas istorics. Tettamanzi ha engaschà Segantini sco gidanter ed al ha instruì en la pictura. Grazia ad intervenziuns da ses mez frar Napoleone ha Segantini pudì bandunar l’institut d’educaziun.
Milaun (1875–1880)Edit
L’onn 1875 è Segantini s’inscrit a l’Academia d’art da Brera a Milaun ed ha frequentà curs dal di en la pictura e curs da la saira en l’ornamentica. Cun ses emprim maletg pli grond, Il coro di Sant’Antonio, è el sa participà l’onn 1879 ad in’exposiziun naziunala. Sia nova moda da tractar la glisch ha immediat sveglià l’attenziun da scolasts e scolars.
«Jau n’aveva segir betg l’intenziun da crear in capodovra, mabain simplamain da ma fatschentar cun la pictura. Tras ina fanestra averta entrava in radi da glisch che bagnava las sutgas da lain entagliadas dal chor. Jau hai malegià questa part ed hai dà oravant tut fadia da tschiffar la glisch. Immediat hai jau realisà ch’i n’è betg pussaivel da tschiffar la glisch be cun maschadar las colurs sin la paletta. Uschia hai jau scuvert la metoda d’ordinar las colurs stgettas e puras ina sper l’autra sin la taila da glin empè da las maschadar sin la paletta. Cun contemplar il maletg sin ina distanza natirala surpiglia la raitina la funcziun da maschadar las colurs.»[4]
Malegiar las truclas da la catedrala da Sant’Antonio, illuminadas tras ina fanestra laterala, valeva enfin lura sco in problem nunschliabel. Ins vuleva perquai surdar a Segantini il premi Principe-Umberto ch’era dotà cun ina valur da 5000 liras. Persunas scuidusas èn dentant vegnidas d’impedir quai cun far attent la giuria che Segantini na saja betg in Talian, mabain in Austriac.[5] Il maletg è vegnì cumprà da la Societad per il bel art da Milaun. Pli tard ha Segantini survegnì l’incumbensa da producir per ils students maletgs anatomics colurads. Tras quai ha er el s’approprià bunas enconuschientschas da l’anatomia. Perquai ch’el aveva differenzas d’opiniun cun ils professurs da l’academia d’art da Brera, ha Segantini bandunà quella suenter dus onns.
Il medem onn ha el emprendì d’enconuscher en la Galleria Vittore ed Alberto Grubicy a Milaun il criticher e martgadant d’art Vittore Grubicy. La galaria aveva arranschà in’exposiziun commemorativa a chaschun da la mort prematura da Tranquillo Cremona (1837–1878). Segantini è entrà en l’exposiziun cun vestgadira paupra e chalzers grops. El ha survegnì ina reprimanda da Grubicy. Ma Segantini è s’exculpà, ha contemplà vinavant ils maletgs cun attenziun e s’ha dà d’enconuscher sco pictur. Uschia ha cumenzà ina relaziun ed amicizia per vita duranta ed ils quitads finanzials da Segantini han gì ina fin. Grubicy procurava per incumbensas da maletgs da natira morta e preschentava ils maletgs da Segantini sin la fiera d’art. Tras Grubicy ch’era bler en viadi vegniva Segantini ultra da quai en contact cun reproducziuns d’artists da ses temp. Per Segantini era quai ina da las unicas pussaivladads per emprender d’enconuscher auters artists (sco per exempel Jean-François Millet) e lur ovras.[6]
Brianza (1880–1886)Edit
Ses emprim atelier ha Segantini avert l’onn 1880 en la Via San Marco al Naviglio a Milaun. Qua ha el emprendì d’enconuscher Luigia Bugatti ch’aveva 17 onns. Ella vegniva numnada Bice ed era la sora da ses conscolar ed ami Carlo Bugatti ch’è daventà pli tard a Milaun ed a Paris in scrinari da mobiglias renumà. Bice è stada model per il maletg La Falconiera l’onn 1880, in maletg romantic che mussa quant ferm che l’artist era inamurà. L’eroxa dal maletg ha num Bice del Balzo ed ha survegnì tras ils egls dal pictur inamurà «furmas terrestras en la figura feminina da la charezzada Luigia Bugatti ch’è daventada sia Bice.»[7] Maridar n’han els betg pudì, perquai ch’el na possedeva betg ils palpiris necessaris.
1880 è Segantini ì a star cun Bice a Pusiano en la cuntrada rurala da la Brianza (tranter Milaun e Lecco) cun sias collinas e lais. Il pèr ha gì dus uffants: Gottardo, naschì l’onn 1882, pli tard sez pictur e biograf da ses bab, ed Alberto (1885–1904). Ses terz figl Mario (mars 1885–1916) e la figlia Bianca (matg 1886–1980) èn naschids pli tard a Milaun. Mario è medemamain vegnì pictur e Bianca ha edì l’onn 1909 a Lipsia las scrittiras e brevs da ses bab en lingua tudestga. L’onn 1882 è la famiglia Segantini ida a star en in domini a Carella, nua che Segantini ha emprendì d’enconuscher il pictur lombard Emilio Longoni (1859–1932).
Durant quel temp ha Segantini fatg studis extendids davart la natira morta e sviluppà en numerus maletgs ina pictura ch’era fitg datiers a la natira. Savens ha el malegià flurs, perquai ch’ellas represchentavan per el la bellezza da la natira. Qua, al Lai da Pusiano, è sa sviluppada l’onn 1882 l’emprima ediziun dal maletg Ave Maria a trasbordo ch’è vegnì undrà dus onns pli tard tar in’exposiziun ad Amsterdam. L’emprima ediziun n’è deplorablamain betg sa mantegnida.
Ils 20 da schaner 1883 han Segantini e Grubicy suttascrit in contract, en il qual Segantini ha dà l’autoritad a ses mecen da segnar maletgs cun il monogram ‹G.S.›, d’al represchentar en tut ils fatgs publics e privats sco er da disponer davart ses possess e davart sias creaziuns.
Il 1885/1886 è Segantini ì a star per in mez onn a Caglio. Là ha el creà Alla stanga, ina da sias ovras las pli impurtantas. Questa cumposiziun plain glisch e da gronda surfatscha mussa la summa da tut il svilup che Segantini aveva fatg enfin qua. En in tschert senn anticipescha il maletg schizunt elements da ses Trittico della natura.[8]
Savognin (1886–1894)Edit
Unfis da la cuntrada ha Segantini bandunà l’onn 1886 cun sia famiglia la Brianza ed è ì per sis mais a Milaun, nua ch’el ha exequì lavurs per la burgaisia lombarda. Suenter ina lunga excursiun sur Com, Livign, il Puschlav, Puntraschigna e Silvaplauna è el sa domicilià a Savognin, nua ch’el ha vivì ensemen cun sia famiglia enfin l’onn 1894. Qua è Segantini sa deditgà a motivs or da la vita dal vitg alpin ed ha integrà en la cuntrada la glieud e lur activitads purilas. Numerusas da sias grondas ovras èn naschidas qua. Uschia ha el per exempel creà ina nova versiun dal maletg Ave Maria a trasbordo. Tar quest maletg ha el experimentà per l’emprima giada cun la tecnica dal divisiunissem. Er in da ses maletgs ils pli populars, Le due madri, è vegni stgaffì a Savognin. In’autra ovra d’impurtanza da quest’epoca, L’aratura da l’onn 1890, sa chattà oz en la Nova Pinacoteca a Minca.
En l’Ollanda, en Belgia, en Germania, pli tard er en l’Austria e schizunt en il Giapun[9] ha Segantini cuntanschì grond renum ed è vegnì visità da Max Liebermann e Ludwig Fulda. Giovanni Giacometti ed il giuven Cuno Amiet (che Segantini ha emprendì d’enconuscher durant las vacanzas da stad a Stampa tar Giacometti) han pudì giudair sia promoziun bainvulenta.[10] En rom da l’exposiziun mundiala da l’onn 1886 a Londra è Segantini stà in dals artists represchentads il pli bain a l’Italian Exhibition. Tras quai è sia preschientscha internaziunala vegnida confermada. L’onn 1889 èn sias ovras stadas represchentadas a l’exposiziun mundiala a Paris en la partiziun taliana e ses maletg Vacche aggiogate da l’onn 1888 è vegnì premià cun la medaglia d’aur. En ses maletgs ha el cumenzà a s’avischinar al simbolissem. L’emprima retrospectiva da Segantini ha gì lieu a Milaun en la Galeria Grubicy il december 1891. Segantini ha cumenzà a tgirar contacts cun ils martgadants Ernst Arnold a Dresden, Eduard Schulte a Berlin ed auters. Tras quai ha Alberto Grubicy pers ils dretgs exclusivs per sias ovras.
En bleras ovras da Segantini è Barbara Uffer (1873–1935) stada il model privilegià da Segantini: tranter auter sco matta che baiva al bigl; l’onn 1887 sin il maletg Costume Grigionese; sco matta che fa stgaina sin in prà l’onn 1888; sco pastura da nursas sut in tschiel serain sin il maletg da l’onn 1891 Mezzogiorno sulle alpi u sco matta che dorma sper ina saiv sin il maletg Riposo all’ombra l’onn 1892. Cur che Segantini è sa chasà l’onn 1886 cun sia famiglia a Savognin è Barbara, ina matta da 13 onns cun il surnum Baba, entrada en il servetsch da la famiglia. Ella guardava da tut ils quatter uffants, Gottardo, Alberto, Mario e Bianca, e fascheva las chombras. Plinavant stueva ella accumpagnar Segantini cun proviant e cun utensils da picturar cur ch’el lavurava en la cuntrada.
Barbara Uffer è ida cun els era cur che la famiglia da Segantini ha midà domicil. L’onn 1899 ha ella accumpagnà Segantini sin il Munt da la Bês-cha, nua ch’el ha lavurà vi da la part amez da ses tripticon Trittico della natura. Suenter la mort da Segantini è Baba stada anc tschintg onns tar Bice ed ils uffants fin ch’ella ha bandunà la famiglia suenter tut en tut 19 onns.[11]
Malögia (1894–1899)Edit
L’avust 1894 ha la famiglia Segantini bandunà Savognin ed è ida a star a Malögia. Là è ella sa chasada en il Chalet Kuoni ch’era vegnì bajegià d’in inschigner da la Viafier dal Gottard. La chasa spaziusa è situada damanaivel dal Lai da Segl. Da quel temp è Segantini entrà en contact cun ils commerziants d’art Bruno e Paul Cassirer sco er cun Felix Königs da Berlin ch’al han lura er represchentà sin il martgà. A partir da l’onn 1896 lavurava Segantini durant la stad a Malögia e l’enviern a Soglio en Bregaglia. Qua èn vegnidas picturadas tranter auter cuntradas muntagnardas cun ina tecnica ch’è parentada cun il neoimpressiunissem. Da grond renum è oravant tut il tripticon Il trittico della natura che consista da las parts: La vita, La natura e La morte. Il maletg La vita ha Segantini picturà da l’onn 1896 enfin l’onn 1899 en vischinanza da Soglio, La natura da l’onn 1897 enfin l’onn 1899 sin il Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna e La morte da l’onn 1896 enfin l’onn 1899 sin il Pass dal Malögia en direcziun da la Bregaglia. Il tripticon è exponì en il Museum da Segantini a San Murezzan.
Durant ses temp a Malögia ha Segantini gì correspundenzas intensivas cun ils poets Angelo Orvieto (1869–1967) e Domenico Tumiati (1847–1933); cun l’autura da romans Neera (pseudonim per Anna Radius Zuccari, 1846–1918) ch’è stada ina da las emprimas persunas ch’ha scrit ina biografia da Segantini; cun il milanais Gerolamo Rovetta ch’era in romanticher tardiv; cun il librettist Luigi Ilica (1857–1919); cun il pictur divisiunistic Giuseppe Pellizza da Volpedo e cun il poet napolitan Vittorio Pica (1866–1930) ch’ha introducì en l’Italia l’impressiunissem ed il simbolissem. Er cun ils secessiunists da Vienna – che vesevan en Segantini in piunier da la pictura moderna – ha el tgirà in barat intensiv. L’apatridia da Segantini al chaschunava anc adina grondas difficultads. En l’Austria perencunter, nua che l’imperatur Franz Joseph admirava sias ovras, giudeva Segantini ina tscherta protecziun.
Tar ina radunanza da vischnanca a Samedan l’onn 1897 ha Segantini preschentà in project ch’avess gì da vegnir finanzià da hoteliers engiadinais. Per l’exposiziun mundiala a Paris da l’onn 1900 aveva Segantini previs in panorama da l’Engiadina. Igl avess duì vegnir realisà in pavigliun ch’avess gì da mussar «las bellezzas natiralas da l’Engiadina entras in illusiunissem en furma d’in process figurativ e plastic tut en la meglra tradiziun dals panoramas dal 19avel tschientaner.»[12] Il project preveseva in’architectura rodunda, da fier cun ina surfatscha totala da 3850 meters quadrat ch’avess duì mussar la cuntrada e l’atmosfera da la vita en las Alps svizras. Il tripticon Il trittico della natura dueva vegnir integrà en il project. Ils gronds custs d’in milliun francs ch’avessan stuì vegnir pajads mo per il fit sco er las lungas tractativas ch’han durà fin l’onn 1900 han fatg ir ad aua il project.
Per l’illustraziun d’ina Bibla ha Segantini furnì l’onn 1898 trais maletgs. La chas’editura Geillustreerde Bijbel Uitgaven d’Amsterdam aveva fundà in’interpresa cun la finamira d’edir ina Bibla illustrada en pliras linguas per in pretsch bass. Ultra da Segantini èn vegnids supplitgads numerus auters artists renconuschids europeics da sa participar. La realisaziun ha durà da l’onn 1896 enfin l’onn 1903.
Ses patratgs e sias concepziuns artisticas ha Segantini explitgà en numerus texts. Il november 1898 ha la revista da la Secessiun da Vienna (Ver Sacrum) publitgà ses text Contemplaziuns davart l’art. Quel era concepì sco resposta sin in artitgel cumparì en la revista Le Figaro, en il qual Leo Tolstoj aveva tschentà la dumonda: «Tge è quai, art?». Sin questa dumonda ha Segantini respundì suandantamain: «Cur ch’jau hai vulì mitigiar il mal da geniturs ch’avevan pers in uffant, hai jau malegià il maletg Doglia confortato per mezzo di credo. Per consecrar in liom da dus inamurads hai jau pictura il maletg L’amore alla fonte della vita e per laschar sentir la cumplaina intimitad da l’amur materna hai jau malegià il maletg Il frutto dell’amore. Il maletg L’angelo della vita hai jau malegià cur ch’jau hai vulì chastiar las mammas nauschas e per chastiar las superbias, nunfritgaivlas, voluptusas hai jau picturà il maletg Castigo nel purgatorio. E cur ch’jau hai vulì inditgar la funtauna da tut il mal ha jau malegià il maletg La vanità.»
A la fin ha el respundì: «Leo Tolstoj fa sco sch’el na savess betg tge ch’ins chapescha sut bellezza e tge ch’è sia muntada. El stuess be contemplar ina flur. Quella schess ad el tge che la bellezza è quai meglier che mintga determinaziun. El fa er sco sch’el na savess betg da tge punct che l’art cumenza. L’art entschaiva nua ch’il brutal, artifizial e banal chala. Sche vus giais sper ina fanestra d’ina chasa da purs via ch’è ornada cun bellas flurs ch’en tgiradas cun charezza pudais vus esser segirs ch’i regia en l’intern da la chasa urden e schubradad e che la glieud che viva en la chasa n’è betg nauscha. Qua entschaiva l’art cun sias bunas ovras.»[13]
Mez settember da l’onn 1899 ha Segantini ascendì cun ses figl Mario il Munt da la Bês-cha per lavurar vi dal maletg La natura ch’era quasi finì. Durant la stad aveva el lavurà vi dals maletgs La vita e La morte. Il grond tripticon Trittico della natura avess duì esser a fin per l’exposiziun mundiala a Paris.
Bainbaud suenter l’arrivada sin il munt è Segantini vegnì malsaun pervia d’ina inflammaziun dal pellitsch. Ma el ha lavurà vinavant nunstanclentaivlamain. Ses figl è festinà giu San Murezzan tar dr. Oskar Bernhard ch’era in ami dal pictur. Cun Bice ch’era turnada en prescha da Milaun è il figl ascendì il culm. Ma per il malsaun è tut l’agid vegnì memia tard. Uschia è Giovanni Segantini mort ils 28 da settember en la vegliadetgna da be 41 onns. Preschents eran ses figl Mario, dr. Oskar Bernhard e Bice.[14] En il presentiment da sia mort, ma er da la renconuschientscha da si’ovra, ha el ditg a sia dunna consternada: «Jau hai vis giu en la val ina gronda fulla da glieud; questa glieud era uschè pitschna ed jau uschè grond.» Ses ultims pleds èn stads: «Voglio vedere le mie montagne» (Jau vuless vesair mias muntognas) – in ultim confess a sias muntognas amadas. Suenter sia mort è ses giuven ami Giovanni Giacometti vegnì al letg da mort ed ha picturà il stimà artist.
Il prim d’october 1899 è Segantini vegnì sepulì sin il pitschen santeri da Malögia ch’el aveva perpetnisà ils onns 1895/96 en il maletg Il dolore confortato dalla fede. Bice è morta 39 onns pli tard, ils 13 da settember 1938, a San Murezzan. Ella è vegnida sepulida sper Giovanni. Ina tavla porta l’inscripziun «Da presso e da lunge in terra e in cielo uniti in vita e in morte ora e sempre» (Datiers u dalunsch, en tschiel u sin terra, unids en vita e mort per ussa ed adina). Sur lur fossas stat l’inscripziun «Arte ed amore vincono il tempo» (Art ed amur surmuntan il temp). Dasper las fossas da Giovanni e da Bice sa chattan las fossas da lur uffants Mario, Gottardo ed Alberto Segantini. La figlia Bianca è vegnida sepulida ad Arco, nua ch’ella era turnada suenter sia dimora a Lipsia.
ArtistEdit
La vaira carriera da Giovanni Segantini ha cumenzà cur ch’el è sa domicilià en la Brianza. Qua è el sa fatschentà cun Jean-François Millet e sias furmas d’expressiun artisticas. Millet aveva gia anticipà elements stilistics da l’impressiunissem. Pir en ses dissegns da cuntrada cun lur glisch mistica, creads a partir da l’onn 1865, è Millet sa plazzà pli datiers dal simbolissem. Segantini enconuscheva l’ovra dal Franzos mo da fotografias. Cun guardar pli exact sa differenzieschan las ovras da Segantini e da Millet malgrà lur parallelas: Millet, oriundamain pictur d’atelier, malegiava sias cuntradas in pau somber; Segantini perencunter malegiava cler e cun ina glisch senza resguard. En ina brev al poet Tumiati dals 29 da matg 1898 ha Segantini scrit latiers:
«Per exprimer pli fitg mes sentiments ed er per dar vita a tut il milieu da mias ovras tras ils sentiments poetic-pittorescs da mes spiert, ma distanziav’jau l’emprim temp dals models fraids, gieva la saira durant las uras dal tramunt ora en il liber ed absorbava en mai l’atmosfera ch’jau hai alura confidà l’auter di a la taila da glin.»[15]
L’epoca poetic-idillica da Segantini è sa sviluppada a medem temp sco sia deliberaziun da la citad gronda, segnada d’ina vita restrenschenta per si’olma. L’armonia da ses conturn puril e ses esser inamurà en la vita rurala ed en l’agen giuven tegnairchasa han contribuì essenzialmain al svilup intern ed artistic da Segantini.[16]
Millet aveva poetisà il pur ed elevà el sco uman romantic e litterar. La tscherna da quest motiv era per el in’expressiun d’in program etic-social. Ma sco citadin intellectual enconuscheva el la vita purila be a l’ur. Malgrà las sumeglientschas exteriuras dals motivs dals dus artists han quels da Segantini in tut auter esser. Tar el è l’uman stà integrà ed unì da l’entschatta ennà cun la cuntrada; ses pasturs e purs restan simpels e senza tuttas emfasas. Segantini sez ha exprimì questas differenzas cun ils suandants pleds: «Jau vuleva simplamain malegiar ses models tut auter che Millet: ventiraivels, bels e cuntents, senza provocar cumpassiun; plitost scuidanza vulev’jau provocar, sch’ins ha emprendì d’enconuscher els e lur vita sco jau.»[17]
En il magazin tudestg Kunstwart (che sustegneva il moviment per la refurmaziun da la vita) ha Ferdinand Avenarius danovamain fatg l’onn 1908 ina cumparegliaziun cun Millet e resumà quella en la suandanta constataziun: «Tar la concepziun dals umans na cuntanscha Segantini per bler betg tanta forza sco Millet, ma el n’aspira er betg quai. Sco Millet dat el a ses umans grondezza, ma el na lascha betg la suveranitad absoluta ad els. Per el signifitga ‹il grond› anc bler pli ferm che tar Millet l’entir, la cuntrada, la terra materna, u – cun midar l’accentuaziun dals sentiments – la vita.» En cuntradicziun cun la stenta da Segantini da descriver la grondezza da la natira e da la vita senza grond patos, tutgava ses figl sco biograf savens in tun dad imni, cur ch’i gieva per mussar las qualitads da ses bab artist: «L’artist è in spiritual da la sublima bellezza dal stgaffiment che stat en il servetsch da drizzar sia vita vers questa deessa sclerida e, sch’igl è necessari, da s’unfrir per ella.»[18]
Segantini ha vivì durant in temp d’ina industrialisaziun accelerada, da grondas prestaziuns tecnicas (ventschida da la Viafier dal Gottard 1882) e da grond svilup en las scienzas natiralas. Sco blers artists veseva Segantini en l’avanzament da modas da patratgar natiralisticas e materialisticas in privel per il pensar spiertal, per l’olma e per l’ideal. En connex cun la relaziun tranter l’ideal e la natira ha el ditg: «In ideal ordaifer il natiral ha a lunga vista nagina forza da viver, ma ina realitad senz’ideal è ina realitad senza vita.»
En la biografia da Segantini è ses figl Gottardo sa dumandà, schebain Segantini saja stà in natiralist u in idealist. El è vegnì a la conclusiun ch’el na saja stà ni in ni l’auter: «In ch’ha cumplettà sias capacitads cun sa dar cuntinuadamain fadia en in stil serius e cun in regl da concurrer cun ils pli gronds da ses temp, n’è betg pli in natiralist, mabain in grond idealist.» La tendenza fundamentala da sias stentas era da reproducir la natira decentamain, betg da «sa profundar en particularitads grotescas ed interessantas, mabain da preschentar las bellezzas ch’èn renconuschidas en general».
Segantini na vuleva betg currer suenter als critichers, na vuleva betg stgaffir uschenumnà art popular. Ses maletgs n’eran betg maletgs per in public pli vast. Els devan en egl als artists e vegnivan en mintga cas renconuschids e stimads en tscherts ravugls pervia da lur tendenzas d’art avanzadas. Ses maletgs occupavan ina posiziun speziala perquai ch’els vegnivan duvrads per cumbatter cunter opiniuns tradiziunalas davart il malegiar. Ma perquai che las ovras da l’artist han cuntanschì curt suenter sia mort in renum e perquai ch’ils maletgs en daventads bainvesids dal public, na pon ins betg trair la conclusiun ch’els sajan er vegnids fatgs per il public.[19]
Ditg ha la scena d’art attribuì las ovras da Segantini al pointillissem. Per el sez era la tecnica dentant be in med per cuntanscher la finamira. El era oravant tut in pictur da siemis da la cuntrada ch’el transponiva sin la taila da glin. Cumbain che Segantini vegn resguardà en l’istorgia d’art sco simbolist, è el stà en sia tendenza fundamentala in expressiunist ed è sa servì d’expressiuns realisticas. Uschia è el ì – er sche lur meds d’exprimer èn dal tuttafatg differents – en direcziun da Caspar David Friedrich, «il qual el dominescha dentant en ses talent artistic ed en la genuinitad da ses sentiment per la natira».[20]
Ovra: ‹Il trittico della natura› sco exempelEdit
Sco gia menziunà aveva Segantini previs per l’exposiziun mundiala da l’onn 1900 a Paris in panorama da l’Engiadina. Per motivs finanzials n’ha quel dentant betg pudì vegnir realisà. Perquai ha el reducì ses project e cumenzà cun las trais parts centralas da La sinfonia da las Alps. A maun da skizzas lavurava el vi dals gronds maletgs, en ils quals la glisch, l’aria, la distanza e la culissa duevan exprimer il vair spiert da las muntognas. Ils ulteriurs quatter maletgs da La sinfonia da las Alps (Narcisismo, Carità, Il lavoro e La lavina) n’èn betg finids pervia da la mort prematura da Segantini. Per quest motiv è il tripticon da las Alps da vesair sco in fragment da quai ch’el aveva en senn da far: in panorama da l’Engiadina.[21]
Panorama da l’Engiadina
Ils chartuns da Segantini dals onns 1898–1899
Oriundamain avevan ils trais maletgs realisads num Armonia della vita, La natura ed Armonia della morte. Ils titels La vita – La natura – La morte han ils maletgs retschavì pir suenter la mort da Segantini ed uschia sa numna l’ovra oz: Il trittico della natura.
Cumenzà aveva Segantini cun il maletg Armonia della morte, ma el ha adina puspè interrut la lavur. Sco segund maletg ha el cumenzà l’atun 1896 a Soglio l’Armonia della vita. La natura – e cun quai manegiava Segantini la natira dal mund alpin – dueva chattar ina glorificaziun grondiusa sco propaganda per San Murezzan ch’era l’incumbensader da quest’ovra.[22] Suenter ch’il contract è stà fatg, ha Segantini mess tiers, sco pendants tar La natura, ils dus maletgs Armonia della vita ed Armonia della morte.
Tar il tripticon ha Segantini dissegnà l’onn 1899 trais chartuns ed als tramess al president da la cumissiun d’art per l’exposiziun mundiala. Agiuntà als chartuns era ina brev scritta da Segantini e translatada en franzos da Grubicy. En quella steva ch’il tripticon cumpiglia, inclus las lunettas, ina ladezza da dudesch meters e mez ed in’autezza da tschintg meters e mez.[23]
La vitaEdit
La vita mussa la cuntrada sin la planira auta Plan Luder a Soglio en Bregaglia durant il tramunt dal sulegl. Davostiers ves’ins a dretga il Glatscher dal Bondasca ed a sanestra la gruppa da muntognas dal Sciora. L’egliada dal contemplader vegn manada tras ina senda che descenda vers il center dal maletg. Da vart dretga sesa ina mamma cun ses uffant; ella para dad esser creschida ensemen cun in schember. Segantini ha ditg ch’il maletg mussia «la vita da tut las chaussas ch’han lur ragischs en la mamma natira.»[24] La roma da la planta signifitgescha la colliaziun tranter terra e tschiel. Dal tschiel vegn l’egliada puspè manada a dretga sur la spunda da la muntogna tar duas dunnas che sa chattan sin la senda – il rudè sa serrà.
La lunetta dal chartun mussa in’allegoria da las forzas che regalan vita e procuran per la mort. Il vent che sufla tira cun sai la mort, l’aua ed il fieu. Ma or da lur forza destructiva nascha nova vita. Per ils medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs Narcisismo e Carità.
La naturaEdit
Il maletg La natura è vegnì creà sin il Munt da la Bês-cha sur Puntraschigna. L’observatur guarda en l’ultima glisch dal di vers San Murezzan ed ils Lais da l’Engiadin’Ota. Davosvart è da vesair il Piz Morteratsch. Ils umans ed animals che returnan a chasa èn integrads ruassaivlamain en il gir da la natira. La luminusitad extraordinaria da las colurs dal tschiel ha Segantini cuntanschì cun surtrar l’entir tschiel cun stritgs fins radials drizzads vers anor. En il sectur dal sulegl dovra el dapli mellen, vers anor adina dapli blau cler ed alv, ma er in zic cotschen.
La lunetta dal chartun mussa chasas da San Murezzan en ina cuntrada d’enviern, illuminada dal clerglina. Per ils medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs Il gnafalio e Leontopodium alpinum, ils simbols per la primavaira alpina e per la stad.
La morteEdit
Il maletg La morte n’è betg finì. El mussa ina cuntrada d’enviern matutina en vischinanza dal Pass dal Malögia, nua ch’ina giuvna morta vegn purtada or d’ina chamona. Observond la saiv ed il chaval vegn l’egliada manada si tar las nivlas: la morta ha surmuntà la vita terrestra. Il tschiel glischant signifitgescha speranza e confiert.
En la lunetta dal chartun portan dus anghels l’olma da la morta en il tschiel cristian, perquai che tut il passà chatta en in cor cartaivel ina renaschientscha. En il medagliuns a dretga ed a sanestra eran previs ils maletgs Il lavoro e La lavina.
Il trittico della natura
La vita, 190 x 320 cm – La natura, 235 x 400 cm – La morte, 190 x 320 cm, 1898–1899, ieli sin taila da glin
Museum Segantini, San Murezzan
En ses tun in pau idealisant ha Gottardo Segantini scrit davart quest’ovra: «La construcziun da tut il tripticon fa vegnir endament las capodovras da la renaschientscha, nua ch’ils artists na vegnivan mai stanchels da sfurzar ensemen las pli differentas cumposiziuns per exprimer ina ponderaziun religiusa. La bellezza dals trais maletgs gronds lascha supponer che quest artist talentà fiss stà abel da crear en l’ovra terminada in tal miracul artistic, spiertal e da pictura – er cunter il gust da quel temp e dad ozendi – che quest tripticon avess pudì introducir ina nova èra en la pictura.»[25]
RecepziunEdit
L’effect sin ils contemporansEdit
En l’art talian dal 19avel tschientaner, l’ottocento, valeva Segantini sco il pictur il pli universal. Teoretichers d’art al han classifitgà sin il medem stgalim sco ils artists Edvard Munch, Vincent van Gogh e James Ensor. En ses text da grond’influenza Über das Geistige in der Kunst ha Wassily Kandinsky cumpareglià l’onn 1912 Segantini cun Dante Gabriel Rossetti ed Arnold Böcklin. Areguard Segantini – envers il qual er ils imitaders formals valian pauc – ha el accentuà: «El è exteriuramain il pli materialistic, perquai ch’el prenda furmas da la natira finidas e las elavura mintgatant fin en il pli pitschen detagl (p.ex. chadainas da muntogna, er crappa, animals e.u.v.) e chapescha da crear figuras abstractas malgrà che la furma materialistica è vesaivla. Tras quai è el forsa internamain il pli pauc materialistic da quests artists.»[26]
L’avantgarda da Paris n’ha dentant chattà nagin access a l’art da Segantini. Là èn ses num e si’ovra ids svelt en emblidanza. L’istorgia da la pictura dal 19avel tschientaner vegniva instruida memia pauc exact, «tras quai ch’ins la metteva a pèr cun l’avantgarda franzosa e deva impurtanza be als meds da crear revoluziunars. (...) Quest punct da vista ha gì per consequenza che tut ils artists che n’èn betg liads directamain vi da quests moviments na tutgan betg pli tar la savida generala culturala.»[27] Malgrà l’influenza dals maletgs da Millet furmavan las ovras memia ‹estras› da Segantini pia nagin punct da referiment per ils Franzos.
En general sa lascha constatar che l’ottocento è vegnì ignorà per gronda part dador ils cunfins dal pajais. En spezial istorichers d’art franzos ed anglosaxons insistivan cun vehemenza da vesair l’art taliana dal 19avel tschientaner sco «terre des morts» (Alphonse de Lamartine). Ultra da quai ha l’ovra da Segantini subì ina digren da popularitad, perquai ch’el n’è betg stà preschent a l’exposiziun mundiala a Paris da l’onn 1900. L’exposiziun da ses Panorama da l’Engiadina avess pudì cumprovar sias qualitads.
Gia durant che Segantini viveva anc – en il temp da Meiji ch’ha durà dal 1868 fin il 1912 – èn percunter ils Giapunais sa famigliarisads cun las ovras da Segantini e restads fidaivels ad el enfin il di dad oz. Uschia è Segantini represchentà tranter auter er en il Museum naziunal per art dal vest a Tokio.
Effects posteriursEdit
Segantini è vegnì resguardà mo en il nord sco ‹fenomen›, en il sid da las Alps era el in represchentant da la pictura taliana ch’era sa messa sin via vers il 20avel tschientaner. En il nord da las Alps valeva el percunter per blers artists sco creatur e represchentant d’ina furma da viver datiers da la natira. Che quella haja manà pli tard ad in art patriotic degressiv na pon ins betg rinfatschar a Segantini.
L’onn 1932 ha Leni Riefenstahl filmà en las muntognas il film Das blaue Licht ed ha scrit en sias regurdientschas: «Ussa ma mancavan mo anc ils purs, els eran il pli grev da chattar. Jau vuleva avair fatschas particularas, tips aspers e severs sco quai che Segantini ha eternisà en ses maletgs.»[28] Riefenstahl n’aveva betg chattà quests tips, perquai che la ‹realitad› da Segantini è – sco quella da mintg’auter artist era – filtrada tras sia derivanza artistica. Uschia lascha sia moda da represchentar figuras umanas per exempel percorscher l’influenza da Millet e d’Anton Mauve.
Il musicist Anton Webern ha il tripticon da las Alps inspirà l’onn 1905 da scriver in emprim quartet d’instruments ad artg. Webern aveva frequentà durant ses studi da musicologia a l’Universitad da Vienna istorgia d’art sco rom lateral. Cur ch’el è stà l’avust 1902 a Minca, ha el vis il maletg L’aratura da l’onn 1890 en la Nova Pinacoteca. Uschia ha el scrit en ses diari: «Jau bram sin in artist en la musica sco quai che Segantini è stà en la pictura. Quai stuess esser ina musica ch’in artist scriva lunsch davent da tut ils eveniments mundials, en contemplaziun dals glatschers, da la naiv e dal glatsch etern e dals sombers culms gigantics, uschia stuess ella esser, sco ils maletgs da Segantini.»[29] La stad da l’onn 1905 ha Webern finì ina cumposiziun per in quartet d’instruments d’artg ch’ha pudì vegnir attribuida a sias ovras pir entras ses relaschs. La premiera ha gì lieu ils 26 da matg l’onn 1962 a Seattle cun The University of Washington String Quartet. Ils terms La vita, La natura e La morte eran mess ordavant a la cumposiziun sco motto.
Ils ultims pleds da Segantini ha il sculptur Joseph Beuys duvrà l’onn 1971 en furma levamain adattada («Voglio vedere i mie montagne») per dar num ad ina da sias installaziuns. L’installaziun sa cumpona d’ina gronda stgaffa cun in spievel oval ed ina letgera. Tranter il letg e la stgaffa stattan in’auta chista da transport averta ed ina pitschna trucla da lain cun sisur in toc lain marsch. Sin ina sutga surtratga cun zulper è postà in spievel unschì cun grass. L’installaziun cun la quala l’artist tematisescha si’uffanza cumpiglia plinavant ina fotografia ed in purtret da Beuys. Mintgin da quests objects e segnà cun crida. Sin la stgaffa stat Vadrec; sin la chista, la trucla e la sutga Sciora (grip, chadaina da muntognas) e Cime (piz) e sin il letg Walun (vallada). Tut ils objects en colliads giun plaun cun ina construcziun d’arom. En il center dal tripticon mez radund penda vi dal palantschieu sura ina lampa che tanscha fin gist sur il palantschieu ed illuminescha in toc fieuter rodund. Beuys ha ditg: «Qua dasper questa stgaffa sun jau naschì, qua da la vart. Da temp en temp m’ha la stgaffa persequità a moda sula. Jau hai gì ils emprims siemis sper questa stgaffa (...).»[30] Beuys fascinava vi da Segantini la «pretensiun da la totalitad, da laschar crescher ensemen ils umans ed ils animals cun il capitar en la natira, cun il ritmus ciclic da daventar e passar.» «Faschai da l’art in cult divin», aveva il panteist Segantini declerà e pretendì: «Il nov cult duess esser in colliaziun cun la natira, la mamma da las ragischs da la vita e cun la vita invisibla dal mund e da l’univers.»[31] Ma Beuys rumpa cun il fatalissem da Segantini. «Sco quai che las muntognas da Segantini segireschan il metabolissem da vegnir e passar, entra la vita casuala inevitabla en l’installaziun da Beuys.» Tenor Beuys pon ins prender influenza e furmar il moviment dal metabolissem.[32]
L’onn 1974 ha la band da rock britannica Yes lantschà ina cumpilaziun da dus albums cun il titel Yesterdays. Il motiv dal recto che po vegnir midà, è vegnì concepì da l’artist da fantasia Roger Dean. El va enavos sin il maletg da Segantini Castigo en il purgatorio ch’el aveva malegià l’onn 1891. Il recto mussa dus mutagls setgs ch’èn s’entretschads a l’ur dretg e sanester. En il center dal maletg pendulescha ina giuvna dunna senza vestgadira. Sisum a dretga stat il logo da Yes ed il titel da l’album.
L’onn 1999 ha il cumponist svizzer-israelian Yehoshua Lakner preschentà ses project Segante davart Giovanni Segantini. La primaudiziun è stada en l’edifizi principal da la Scola politecnica federala a Turitg, ulteriuras represchentaziuns hai dà a Milaun ed a Bratislava.[33]
Il Sentiero SegantiniEdit
A chaschun dal giubileum ‹100 onns Segantini a Malögia› è vegnida installada l’onn 1994 sin iniziativa dals fotografs da Basilea Dominik Labhard e Hans Galli ina senda instructiva cun il num Sentiero Segantini. La via entschaiva tar l’atelier e la chasa d’abitar da Segantini, la Casa Segantini, e finescha tar la baselgia Chiesa Bianca, nua che Segantini è vegnì mess en bara e picturà da Giovanni Giacometti. Da la chasa d’abitar da Segantini maina la via tar in mulin da glatscher che Segantini ha duvrà sco object per il maletg La vanità. Vinavant maina la senda tar l’acla Blaunca vers nordost dal Lai da Segl. Qua mussa ina tavla il maletg Le due madri. Alura cuntinuescha il viadi tar l’anteriur lieu d’ina chamona da crap cun il num Taverna americana che Segantini ha reproducì en ses maletg La morte dal tripticon. Da quel punct maina la via tar il santeri da Malögia, la penultima staziun da la spassegiada, nua che Segantini ha malegià il maletg Il dolore confortato dalla fede.
DistincziunsEdit
- 1883: medaglia d’aur per il maletg Ave Maria a trasbordo, 1882 (emprima versiun); exposiziun mundiala ad Amsterdam.
- 1886: medaglia d’aur per Ave Maria a trasbordo, 1886 (segunda versiun); exposiziun mundiala ad Amsterdam.
- 1886: medaglia d’aur per il maletg Alla stanga, 1886; exposiziun mundiala ad Amsterdam.
- 1889: medaglia d’aur per il maletg Vacche aggogiate, 1888; exposiziun mundiala a Paris.
- 1892: medaglia d’aur per il maletg Mezzogiorno sulle alpi, 1891; Minca.
- 1892: medaglia d’aur per il maletg L’aratura, 1890; exposiziun naziunala a Turin.
- 1895: premi dal stadi talian per il maletg Il Ritorno al paese nativo, 1895; exposiziun internaziunala d’art a Venezia (acquistà l’onn 1901 dals museums statals da Berlin).
- 1896: medaglia d’aur statala per il maletg Le due madri, 1889; associaziun d’artists figurativs Austria.
- 1897: gronda plachetta d’aur per il maletg L’amore alla fonte della vita, 1896; exposiziun internaziunala a Dresden.
RetrospectivasEdit
- 1891: Galleria Vittore ed Alberto Grubicy, Milaun, Italia.
- 1894: Esposizioni Riunite, Castello Sforzesco, Milaun, Italia.
- 1901–1902: Secessiun da Vienna, Vienna, Austria.
- 1990–1991: Chasa d’art Turitg, Turitg, Svizra.
Ovras (tscherna)Edit
Tut en tut èn enconuschents radund 450 maletgs da Segantini.[34]
AnnotaziunsEdit
Nua ch’i n’è annotà nagut auter, sa basa l’artitgel sin la biografia dad Annie-Paule Quinsac en: Giovanni Segantini. 1858–1899, chasa d’art Turitg, 1990, p. 225ss.
- ↑ Michael Petters: Inter Media. Vielfalt und Reduktion, (lavur da licenziat), Minca 2001, p. 13s., (consultà ils 27 da matg 2008)
- ↑ Annie-Paule Quinsac (collecziun): Biographie, en: Giovanni Segantini. 1858–1899, Chasa d’art Turitg 1990, p. 225
- ↑ Hans Zbinden: Giovanni Segantini. Leben und Werk, Berna 1964, chasa editura Paul Haupt, p. 11
- ↑ Spätere Aufzeichnung, en: Schriften und Briefe, p. 18s.
- ↑ Gottardo Segantini: Giovanni Segantini, Turitg 1949, Rascher & Cie. AG., p. 24
- ↑ Hans Zbinden, Berna 1964, p. 12s.
- ↑ Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 26
- ↑ Comitato Segantini St. Moritz (editur): Giovanni Segantini und das Segantini-Museum in St. Moritz, Engadin Press AG, Samedan 1968, unpag.
- ↑ La novella Peter Camenzind da Hermann Hesse ch’è vegnida translatada en giapunais ed en la quala l’ovra da Segantini gioga ina rolla, ha sveglià l’interess per Segantini.
- ↑ Hans Zbinden, Berna 1964, p. 39
- ↑ Barbara Uffer è stada en il center da l’exposiziun ch’è vegnida mussada l’onn 2008 en il Museum da Segantini per undrar il 150avel anniversari da Giovanni Segantini.
- ↑ Annie-Paule Quinsac: Der Fall Segantini: Schwankungen in der Rezeptionsgeschichte und die Bedeutung seines Werkes heute, en: Giovanni Segantini. 1858–1899, Chasa d’art Turitg 1990, p. 21
- ↑ Was ist Kunst?, en: Schriften und Briefe, p. 4ss.; Gottardo Segantini citescha en sia biografia sin pagina 58: «cur ch’jau hai vulì chastiar las mammas nauschas; e per chastiar las superbias, nunfritgaivlas voluptusas hai jau picturà il maletg ‹Castigo nel purgatorio› (...).»
- ↑ Hans Zbinden, Berna 1964, p. 58
- ↑ Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 52
- ↑ Hans Zbinden, Berna 1964, p. 16
- ↑ Hans Zbinden, Berna 1964, p. 18
- ↑ Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 39
- ↑ Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 40ss.
- ↑ Hans Zbinden, Berna 1964, p. 7ss.
- ↑ Comitato Segantini St. Moritz (editur), Samedan 1968, senza indicaziun da la pagina.
- ↑ Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 86
- ↑ Chasa d’art Turitg 1990, p. 198
- ↑ Dora Lardelli: Segantinis Panoramen und andere Engadiner Panoramen, San Murezzan e Puntina, 1991
- ↑ Gottardo Segantini, Turitg 1949, p. 87
- ↑ Wassily Kandinsky: Über das Geistige in der Kunst, 1912, (consultà ils 10 d’avrigl 2008)
- ↑ Annie-Paule Quinsac: Der Fall Segantini: Schwankungen in der Rezeptionsgeschichte und die Bedeutung seines Werkes heute, en: Chasa d’art Turitg 1990, p. 19
- ↑ Günter Metken: Von Montesquiou bis Beuys, en: Chasa d’art Turitg, 1990, p. 33
- ↑ Hans e Rosaleen Moldenhauer: Anton von Webern. Chronik seines Lebens und Werkes, Turitg 1979, p. 65s.
- ↑ Theodora Vischer: Joseph Beuys. Die Einheit des Werkes, Cologna 1991 (Chasa editura da la libraria Walter König), p. 211
- ↑ Günter Metken en: Chasa d’art Turitg, 1990, p. 42
- ↑ Götz Adriani, Winfried Konnertz, Karin Thomas: Joseph Beuys, Cologna 1994, p. 121
- ↑ Biografie Yehoshua Lakner, (consultà ils 23 da matg 2008)
- ↑ Giovanni Segantini. 1858–1899, Vienna 1981 (Museum Moderner Kunst. Museum dal 20avel tschientaner, Vienna, dals 10 da fanadur fin ils 23 d’avust 1981 e museum naziunal tirolais Ferdinandeum, Puntina, dals 3 da settember fin ils 4 d’october 1981), p. 8
LitteraturaEdit
Litteratura primaraEdit
- Hans Zbinden: Giovanni Segantini. Leben und Werk, chasa editura Paul Haupt, Berna 1964
- Gottardo Segantini: Giovanni Segantini. Cun 16 paginas pictura da tavlas policronas e 48 monocronas e 99 maletgs en il text, Rascher & Cie. AG., Turitg 1949
- Bianca Zehder-Segantini (editura e redactura): Giovanni Segantinis Schriften und Briefe, chasa editura von Klinkhardt & Biermann, Lipsia o.J. (1912)
- Luigi Villari: Giovanni Segantini. The story of his life together with seventy five reproductions of his pictures in half tone and photogravure, T. Fisher Unwin, Londra 1901
Litteratura secundaraEdit
- Beat Stutzer: Blicke ins Licht. Neue Betrachtungen zum Werk von Giovanni Segantini, Scheidegger & Spiess, Turitg 2004, ISBN 3-85881-159-9
- Reto Bonifazi, Daniela Hardmeier, Medea Hoch: Segantini. Ein Leben in Bildern, chasa editura Werd, 1999, ISBN 3-85932-280-X
- Gian Casper Bott: Giovanni Segantini, Chasa editura per meds d'instrucziun dal Grischun, 1999 [questa publicaziun è er avant maun en versiun rumantscha]
- Beat Stutzer, Gioconda Leykauf-Segantini: Segantini. Imageband, chasa editura Montabella AG, 1999, ISBN 3-907067-02-9 (pluriling)
- Annie-Paule Quinsac: Segantini: Catologo Generale, Mondadori Electa, 1982, ISBN 88-435-0731-1 (talian)
Catalogs d’exposiziunsEdit
- Giovanni Segantini. 1858–1899, chasa d’art Turitg, 1990
- Giovanni Segantini. 1858–1899, Vienna 1981 (Museum d’art modern, Museum dal 20avel tschientaner, Vienna, ils 10 da fanadur fin ils 23 d’avust 1981, e Museum naziunal tirolais Ferdinandeum, Puntina, ils 3 da settember enfin ils 4 d’october 1981)
ColliaziunsEdit
- Giovanni Segantini en il Lexicon istoric retic
- Dossier Giovanni Segantini sin chattà.ch
- Biografia da Giovanni Segantini tar cosmopolis.ch
- Infurmaziuns extendidas en la rait sur da Giovanni Segantini
- Galleria Segantini
- Giovanni Segantini. Glisch, colur, lontananza ed immensitad PDF
- Giovanni Segantini. In pionier da la moderna PDF


c: text/html

text:
Quâter Castē
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Quâter Castē (Quattro Castella in italiân) l'é un cmûn ed 12.955 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a 26 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la favurèvel puṣisiòun geogrâfica, al cunfîn tra la zôna ed la culèina e l'êlta pianûra, la zôna dal Cmûn ed Quâter Castē l'é stêda abitêda bèle a partîr da l'etê ed la prêda ch' l' à dê, cme frût, un móc 'd impurtânt rèst antîgh. Dimòndi sègn ed capâni ed l'êtê ed la prêda în stêdi catêdi ind la zôna intōren a Puianèl, divêrs lavōr fât a mân in prêda che 's pōlen arfêr a la préma època ed la prêda fîn a l'època rumâna în stê catê a Ròuchel, Magalân, Fôrchi e al Ghiardèl. Sègn evidèint ed l'eṣistèinsa, bèle ind l'època préma ed la Stôria, ed 'na strêda ed colegamèint tr'al fiòm Èinsa e al Sècia. Sta véia préma ed la muntâgna l'é stêda cunfermêda cme un naturêl percōrs stradêl ânca ind l'etê dal Brònz gnûda dôp, l'é stêda ânca òna dal véi ed comunicasiòun che àn favurî l'ingrandîres ed l'invasiòun rumâna int la regiòun. Ind l'etê medioevêla, gnûda dôp, as vèd furmêres dal cumunitê urganiṣêdi e as mèten insèm strutûri polétichi e cunômichi bèin precîṣi. Muciatèla, Muntchêvel, Ròunchel, Salvarân, Muntzâgn, Muntlósi, Bianèl, Muntvêder în, a la fîn ed l'êlt Medioēv, i magiōr cèinter abitê ed la zôna ed Quâter Castē. Intōrna al Pēv ed Bibiân, Puianèl e al cunvèint ed Canòsa a gîra invêci l'urganiṣasiòun religiōṣa. L'é difècil stabilîr cun sicurèsa quând al quâter culèini més in fîla e quâṣi cumpâgn àn cumincêr a èser furtifichêdi: 's pōl pinsêr che al cambiamèint da curtesagrècoli a castra ed Muntvêder, Bianèl, Munzân e Muntlósi, la sia cumincêda ind l'etê longobêrda e la sia finîda tr'al X e l'XI sècol. Sté prém sistêma furtifichê ed difèiṣa vêrs la Pianûra Padâna al dvintrà ed préma impurtânsa per i fât stôrich ed tóta la zôna matéldica. In 'na nutésia dal 1285, Salimbene de Adam a fà i nòm dal quâter culèini arcurdân che ind i tèimp indrê fòsen stêdi: …sontuose dimore abitate da dame e cavalieri e attorniate da corti. Salimbêne 's riferés al peréiod ed mâsma ṣlarghêda quând i castē, ciaschedûn dutê ed 'n prôpria pēv, a cumincêven, a partîr da l' XI sècol, a girêr d'intōrna a i pusès ed la nôbila famja di Canòsa. Bianèl l'é dvintê in sègvit proprietê ed Matélda. A la figûra ed la Cuntèsa l'é lighê al famōṣ fât ch' l' à vést tirê dèinter Enrico IV e Pêpa Gregorio VII. Ché, ind al castrum Bianelli cun la mediasiòun ed Matélda, al Pêpa Gregorio VII l'à ricevû, int al 1077, Enrico IV ed Germâgna e al à ṣliberê ed la scumónica. L'é sèimper ché che, Matélda bèle vècia la ricêv, int al 1111, in vîṣita uficêla Enrico V, al nōv imperadōr fiōl ed còl préma. La vîṣita in amicésia e per mètres d'acôrdi la finirà cun l'incurunasiòun ed Matélda a vîce regîna d'Itâlia “super Ligures et Longobardes” oséja vicâria in Itâlia ed l'Imperadōr ed Germâgna. Cun la môrt ed la cuntèsa Matélda int al 1115, l'é cumincê al câl pr' al rôchi di Quâter Castē, al só tèri în stê un quèl per dal quistiòun tr'al Papêt a l'Impêr. As gh' à acsé 'na frantumasiòun in tânti céchi proprietê ind al mân di sòdit e 'd èint ed cēṣa, sibèin la râsa di Canòsa l'àbia cuntinvê a mantgnîr ind al só mân l'avtoritê insém a sté zôni. Int al 1160 a vîn invistî dal fèdev ed Bianèl la râsa di Da Canòsa che a n'în mantgnirân la giurisdisiòun per divêrs sècol. A j inési dal XV sècol al Duchêt ed Quâter Castē al pâsa a j Estèins che stréchen l'indipendèinsa ed la nobiltê dal pôst. Sōl a j inési del XIX sècol e, jostapûnt int al 1805, Quâter Castē 's costituès in cumunitê indipendèinta, ind al mèter insèm tót i teritôri fevdêl e zuntêregh soquânti burghêdi ed cunfîn, tra còsti còla ed Ròunchel. Int al 1796 dôp che i fèdev în stê scanṣlê, Quâter Castē al 's unés a diêter per mèter insèm 'na cumunitê indipendèinta. Int al 1859 as fa al Règn d'Itâlia e Quâter Castē al dvèinta Cmûn.
I Quâter Castē[modifica | mudéfica la surzéia]
Fôrsi la costrusiòun di quâter castē (Muntzân, Muntlósi, Bianèl, Muntvêder) în cumincê sòta Atto Adalberto int la metê dal X sècol. Al costrusiòun di castē, secònd còl che dîṣen i documèint, în stêdi fât per di precîṣ mutiv stratègich, sibèin cun di cûmpit divêrs, as tratêva ed pôst in avânti che êren la préma difèiṣa ed Canòsa cûntra i perécol ed la Lumbardìa e di pâs alpèin. Sōl Bianèl incô l'é un castèl abitê, ed chiêter armâgnen sōl di pcòun pió o mēno rubóst dal tòri mèistri.
Muntzân[modifica | mudéfica la surzéia]
Muntzân l'é al prém, da matèina, di muntarôt di Quâter Castē. Prubabilmèint l'é a gh'êra la cēṣa ed Sân Nicolò dóve a s'în fât i pât ed l'incûnter ed Canòsa tra Enrico IV e al pêpa Gregorio VII. La cēṣa la figûra ind al Dècimi dal 1302 sòta a còla ed Bibiân. L'istès Muntzân al vîn numinê pió ed 'na vôlta ind al chêrti dal Cunvèint ed Marôla dal 1147, 1155, 1163 e via acsé. Int al 1024 al padròun dal castèlCorradodella Palude. Un êter ed la faméja della Palude int al 1296 l' al cunsègna al Cmûn ed Pèrma. Int al 1320 al cmûn ed Rèz, padròun dal castèl, al dà spuṣisiòun a j òm ed Caviân (Sân Pôl) e Bibiân ed restarvêr al mûri. Int al 1339 i Gunṣêga invèsten dal castèl Guglielmino Canòsa che l' al mantîn fîn a la fîn ed la só faméja. Int al 1497 sòta la dirésiòun ed Girolamo Casotti, inzgnêr ed la sitadèla ed Rèz, a vînen fât di lavōr al mûri, a la cà nôbil e a còla dal Podestê. Int al 1609 sōl la tòr la gh'à biṣògn ed justadûri. Intv al 1620 al chêrti dal cunvèint ed Marôla a cûnten che ind la tòr a figûren: "due camere, una sala e molti muri vecchi". Al fèdev al vîn unî a còl ed Muntvêder int al 1777.
Muntlósi[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é al secònd da matèina dal quâter famōṣi culèini. Prubabilmèint a gh'êra, cme insém al j êtri sémi, 'na tòr 'd avistamèint o costrusiòin ed difèiṣa. Ânca sté castèl l'é stê di Canòsa. Int al 1297 Attolino da Canòsa al l'à vendû a i pramṣân. Dal Dècimi dal 1302 riṣûlta ch' al gh' avés 'na cēṣa insèm cun Muntzân, ch' la dipendîva da la Pēv ed Cavjân (Sân Pôl). Dôp che al castèl l' é stê butê zò da Azzo d'Este, sgnōr ed Rèz, int al 1307 l'é stê turnê a tirêr só. Al castèl ind al cōrs di sècol l'é cambiê in cà nôbil che int al 1778 spieghêda cme fâta da sînch câmbri, 'na cuṣèina, al piân trèin 'na cantèina al pôrdegh, la stâla, un cambaròun e un uratôri..
Bianèl[modifica | mudéfica la surzéia]
Bianèl l'é al têrs muntarôt, da matèina, di famōṣ Quâter Castē. Tr'al j ôvri ed furificasiòun tirêdi só a presédi di quâter muntarôt, l'é l'ònica a èsres mantgnûda in bòuni cundisiòun. Bianèl l'é stê ind di sècol la cà e la furtèsa di Canòsa fîn a la metê dal 700, cà sgnurîl. 'Na prêda a l'ingrès dal mûri la dîṣ che: "Castrum Bibianelli, comitissae Matllildis Opus", mó al castèl l'é stê fât préma, insèm a chiêter trî. L'urègin dal castèl cme tòr per vèder luntân l'é verifichêda bèle int al X sècol. Dôp al cròl sucès int al 1285, cme la dîṣ la Chronica ed Salimbene de Adam, la tòr l'é stêda arfâta cun la zûnta al cèinter ed 'na schêla a lumêga in prêda al pôst ed còli ed lègn che in urègin unîven i divêrs livê. Dôp sté restâver ind i sècol che în gnû dôp a s'é dirèt i lavōr vêrs al difèiṣi dal castèl. Sōl a la metê dal XVII sècol j intervèint a s'în vultê vêrs al valōr ed l'aspèt urnamentêl. Cun l'ôvra 'd arnuvamèint ed magiōr valōr vrûda da Gaetano Canossa intōrna a 1644, cun intervèint a la caplèina intêrna e préma ed tót a l'apartamèint al piân d'ed sōvra e la pêrta a matèina, cun j urnê ed Gian Giacomo Monti e Baldassarre Bianchi. Int al XVIII sècol è stê fât al lêregh scalòun. L' ûltem impurtânt intervèint architetônich, dê da fêr al Marchelli ind la préma metê dal XIX sècol, l'interèsa al colegamèint tr'a j êli ed mezanôt e 'd mezdé ch'al sègna al cunfîn, a matèina, la cōrt ed la cistêrna. Matélda la stêva quâṣi sèimper a Bianèl, ché a gh'é stê Enrico IV in penitèinsa, préma ed l'incûnter dal 1077, ché a ghé stê di pêpa e di prîncip e int al 1111 Matélda l'à ricevû Enrico V, quând l'é turnê indrê da l'incurunasiòun a Ròma, e l'é stêda da lò numinêda vicâria imperiêla in Itâlia: êren j inési ed la pês, ed dêṣ ân dôp, dal Cuncurdê ed Worms. Dôp la môrt ed Matélda al castèl l'é armêṣ a i Canòsa. L'à subî dimòndi cambiamèint che n' àn fât 'na ristocrâtica cà: la mantîn però interesânti strutûri ed la préma rôca e in 'na câmbra, un quêder dal XIV sècol, ch' al rapreṣèinta Matélda cun in mân un fiōrdal pòm granêr e al dét "tuetur et unit". La permanèinsa ed Matélda e la fermêda 'd Enrico IV int al 1111 àn dê urègin a 'na celebrasiòun dal fât ch' es tîn da un bèl pô, dóve a trât l'ucasiòun ed la nâsita dal Prèmi Matélda.
Muntvèc[modifica | mudéfica la surzéia]
(cgnusû cme Muntvêder)
L'é l'ûltem da matèina di quâter muntarôt. Cme ind al sémi atâch, an se schêrta mía che fîn dal la metê dal X sècol a'gh prés èser 'na tòra per guardêr luntân e dal j êtri costrusiòun ed difèiṣa. An se schêrta gnân che i prém proprietâri a síen stê i Canòsa mó int al 1296, quând l'é stê cunquistê da i pramṣân, l'êra in pusès di Fogliani. Al fiōl dal pôver Guido Savina da Fujân, Bonifacio, int al 1344 l'à vendû, per 250 fiurèin d'ôr, un têrs dal castèl a Albertino e Guglielmo da Canòsa. Int al 1349, sèimper Bonifacio, l' à vendû, per 1200 fiurèin 'na secònda pêrt a Gabriotto fiōl 'd Albertino da Canòsa e in fîn al têrs che gh'êra armêṣ, int al 1354, sèimper a Gabriotto che, l'intêr castèl, l'é armês a la só faméja fîn a la fîn ed la râsa. Int al 1469 l'é stê pasê a Cuntèia. Int al 1472 Gabriotto da Canòsa al ricêv da Ercole d'Este l'invistidûra cun al tétol ed Cûnt, ed la giurisdisiòun a fêven pêr Ròunchel, la zôna dal Ghiardèl e 'na pêrta ed Salvarân e Calensân. A la fîn dal Setsèint l'êra al sît dal Pretôri. Ind al vîṣita dal Vèschev Picenardi a j inési dal XVIII sècol a vîn arcurdêda la presèinsa 'd un uratôri dedichê a Sânt' Antòni da Pâdv, pó cunfermêda dal Balletti. Dal furtificasiòun dal castèl incô a gh' armâgnen un pcòun ed muradûra 'd la pêrt a mezanôt ed la tòr, soquânt sègn a piân ed campâgna dal cuntōren ed chiêter lê e, incòra, trât cûrt ed la cînta ed difèiṣa.
La sfilêda Matéldica[modifica | mudéfica la surzéia]
Un pó préma ed l'istê ed tót j ân, a Quâter Castē a vîn arcurdê un fât impurtânt per la stôria d' Eurôpa e arcurdê da Donizone, crunésta ed l'època, cme al prém pâs vêrs al Cuncurdê ed Worms, l' é un fât sucès insém al sagrê ed la cēṣa ed Bianèl tr'al 6 e al 10 ed mâg ed l'ân 1111. Enrico V, fiōl ed cl' Enrico IV che treintân préma l'à utgnû dal Pêpa Gregorio VII, cun la mediasiòun ed Matélda, al famōṣ perdòun ed Canòsa, l'é andê a Bianèl e l'à incurunêr la Grând Duchèsa vîce regîna vicâria d'Itâlia. La manifestasiòun la vîn fâta a dû pâs da dóve è sucès al fat dal 1111. Bèle dal prém dopmezdé pr'al strêdi dal paèiṣ as incûntren sintunêr ed cumpêrsi ind i tradisiònel custóm medioevêl. A s'în dê apuntamèint a i pē dal castèl ed Bianèl, per dêr véta a la mosionânt e spetacolêra arcurdânsa, cuntadèin e paiṣân, frê in penitèinsa, delegasiòun nôbil , cavalêr ed l'eṣêrcit ed Matélda; pó da Bianèl în andê, in sfilêda, vêrs al paèiṣ: Matélda e Enrico V a vînen ricevû int al câmp da i cavalêr, da i religiōṣ e dal pôpol. Dôp che i gunfalòun dal cuntrêdi invidêdi a i zôgh, segvî da i mès, taburèin, castlâni, j òm d'êrmi e dal Gualdâni di Quâter Castē àn sfilê in parêda, Matélda l'è incurunêda e dichiarêda regîna d'Itâlia davânti a i só devôt sódit. A la fîn ed la fèsta al Mèister d'Ermi al dà inési a i zôgh: i nôbil e valorōṣ cavalêr as afrûnten ind al Zôgh dal Pûnt. Ind i sô custòm ed tânt culōr i sbandiradōr es zibésen in spetaculōṣi figûri. Al tramòunt lòungh al strêdi ed l'antîga cuntrêda al pôpol in fèsta a pécen al mân a Matélda in sfilêda cun a drê quî che àn vînt e quî che àn pêrs a i zôgh. La stôrica sfilêda Matéldica la vín fâta tót j ân ind l'ûltma dumènica dal mèiṣ ed mâg.
Imparintê cun Quâter Castē[modifica | mudéfica la surzéia]
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Archivio di Stato, Reggio Emilia - Quattro Castella nella Storia Di Canossa. - [s.l.] : Tipolitografia, 1977
- Andrea Balletti - Le Quattro Castella : memoria storica - Reggio Emilia : Officine grafiche reggiane, 1937
- Loris Bottazzi - Il formarsi dei casati dopo il mille nei territori di Bibbiano, Quattro Castella e San Polo - S.l. : S.n., 2001
- Angelo Canovesi - Quattro Castella : città matildica : chiese e dintorni - Cavriago : Bertani, 1992.
- Fernando Fabbi - Quattro Castella : storia e leggende - Reggio Emilia : Bizzocchi, 1960
- Quattro Castella : guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 1991
Sît[modifica | mudéfica la surzéia]
Referèinsi[modifica | mudéfica la surzéia]
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vernaa (MI)
Vernaa (in talian: Vernate) l'è on comun de la Provincia de Milan, vers la Provincia de Pavia (comun de Casoraa Primm, Rognan e Troeuv).
El gh'ha 2345 abitant. La soa origin l'è quella de on camp militar roman (l'è mettuu in su la linea de on decuman, tipich de quei gener de costruzion).
Ai temp di piev el feva part del vicariaa de Binasch.
El comun el gh'ha vari frazion, cioè Bellaria Veggia, Bellaria Noeuva, Coazzan, Merlaa, Moncucch e Pasturagh.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Vernaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Al ê n iade...
„N re!" dijará atira mi pici leturs. No, mituns, i s' ëis falé. Al ê n iade n tlapun.
Al n' ê nia n toch de lëgn che varô tröp, mo n toch de lëgn scëmpl tut jö de na liacia, de chi ch' an tiza d' invern te furn o te fornel, da impié sö le füch o da scialdé les ciamenes.
I ne sá nia coch' ara é jüda, ara é mefo stada insciö, che n bel de ê chësc tlapun capité te bercstot de n tistler vedl, che â inom berba Tone, ince sce düc ti dijô berba Cherscia, porvia ch' al â la piza dl nes tres liciorënta y paroma sciöche na cherscia madüda.
Pornanche berba Cherscia â odü chël tlapun âl ciafé la buna löna, y tratan ch' al se sferiâ les mans dala contentëza, barbotâl daplan:
„Chësc toch de lëgn m' é propi capité adaldërt: i le toli pa da ti fá ite le pe a na te picia mësa."
Zënza bazilé âl atira tut le manarin taiënt por mëte man da scorzé y da scadré le tlapun. Mo canch' al ê por ti dé le pröm colp, êl resté cun le brac impuntassö, deach' al â aldí na picia usc fina fina che periâ:
„Ne sté a me ciavaté tan dassënn!"
Imaginesse madër coch' al ê resté chël bun vedl de n berba Cherscia!
I sun braui da podëi presenté chësta traduziun dl classich dla leteratöra por mituns de Carlo Lorenzini – Collodi, „Les aventöres de Pinocchio, cuntia de n buratin", traslaté te tröc lingac y sëgn ince por ladin.
La traduziun dl roman por ladin dla Val Badia, gherdëna, fascian y fodom ó se presenté sciöche n laur su, sciöche resultat de na colaboraziun che porta de bogn früc danter les istituziuns ladines. Sciöche vigni traduziun é ince chësc laur sté n' ocajiun por le ladin y por sües variantes, n laboratore de inrescida y de aprofondimënt linguistich, n post de sperimentaziun y de reflesciun lessicala y gramaticala y de valorisaziun dla richëza de inoms y de parores de chësc lingaz.
I se dejidrun dassënn che chësc roman de formaziun tl lingaz dla uma devëntes n liber de letöra dles scores ladines. I sperun porchël che chësc Pinocchio che baia ladin röies danter i mituns dla Ladinia y süa jënt, cun so fá busiënt y spontan, descedan la vöia da lí di jogn ladins y de chi che impara da baié ladin.


text:
Suenter ch’ils «Panama Papers» aveva purtà a la glisch ina participaziun da David Cameron vid ina firma da chascha da brevs ha il primminister concedì oz sia participaziun ad ina tala interpresa che appartegneva a ses bab mort. El haja possedì ina cumpart da 30’000 pfunds (40’000 francs) a la Blairmore Investment Trust ha Cameron ditg al emettur da televisiun ITV.
El haja vendì la cumpart da 5’000 aczias il schaner 2010 pia curt avant sia nominaziun sco primminister ha Cameron ditg vinavant. Avant dus dis aveva Cameron anc ditg che las fatschentas da sia famiglia sajan ina chaussa privata. Las medias en Gronda Britannia aveva rapportà da tals interpresas.
Il president da l'Argentina Mauricio Macri sut squitsch
Dasper Cameron è era il schef da regenza da l’Islanda Sigmundur David Gunnlaugsson sco er il president da l’Argentina Mauricio Macri sut squitsch. Gunnlaugsson è gia sa retratg da ses uffizi, cunter Macri è vegni instradà ina inquisiziun. La procura publica da l'Argentina ha concedì d'avair cumenzà cun investigaziun pervi dal suspect d'aviar zuppentà daners avant als autoritads fiscalas en l'exteriur.
RR novitads 21:00


text:
Flurina Plouda Lazzarini, Yvonne Gienal, Annalisa Cathomas
Mias amias e meis amis
Vallader
Lia Rumantscha, Lia Rumantscha, numer d’empustaziun 978-3-03900-145-3
Che sast tü da tias amias e da teis amis? Hana jent temporals, tschiculatta
o tractors? Sana sunar ün instrumaint? Far vaschias cul tschic? Stüder ün fö? Ed hana fingià durmi üna jada in üna tenda? Fat ün gol? Stuvü cridar dal plaschair?
Dumondas allegras, directas e divertentas cha be tias amias e teis amis san respuonder …
Era disponibel en:
Rumantsch Grischun
Puter
Surmiran
Sursilvan
Sutsilvan


text:
Sabda, 17. setëmber 2022
N resultat nia iüst
Te na sabeda sëra frëida da d’ altonn él gnü soghé la partida de campionat danter l’ ACD Val Badia y l’ ASV Percha.
L’ ultima sabeda él gnü soghé la terza partida de campionat de 3^ categoria danter l’ ACD Val Badia y l’ ASV Percha sön l’ ciamp "Pradel" da San Martin de Tor. N resultat dër fals, deache la partida è stada dër ecuilibrada cun ocajiuns sön trames les perts.
Sabda, 10. setëmber 2022
Na partida combatüda cina la fin
Te na sabeda domisdé de scomenciamënt d’ alton él gnü soghé la secunda partida de campionat danter l’ AFC Sterzing y l’ ACD Val Badia. In sabeda él gnü soghé la secunda partida de campionat de 3. categoria danter l’ AFC Sterzing y l’ ACD Val Badia. Na partida dër combatüda cina la fin cun tröpes ocajiuns sön trames les perts.
Domënia, 04. setëmber 2022
Pücies trates = degügn goi
Te n domisdé frësch de fin d' isté él l' ACD Val Badia che á metü man l’ campionat de 3. categoria 2022/23 cuntra la scuadra da Uttenheim. La domënia, ai 04 de setëmber, él le campionat che á metü man por la Val Badia che ess speré te n miú scomenciamënt te 3. categoria. Dô na partita cun pücies emoziuns él l’ ASV Uttenheim che á porté a ciasa i 3 punc.
Sabda, 20. agost 2022
Copa provinzia / Landespokal - 1° Turno / 1. Runde
ACD Val Badia - SV Wiesen: 0 - 2
San Martin de Tor - campo "Pradel" alle ore 17:00 Uhr
Domënia, 12. jügn 2022
Finali VSS
Al fo l'ann 2012 canche la Under 15 dl ACD Val Badia à fat pert por l'ultimo iade ales Finali VSS, olache les mius 4 squadres dla provincia se fej fora i prümes 4 posc tles Finali VSS. En chela ocajiun à la U15 davagnè la finaliscima por le prüm y secundo post cuntra le Jenesien deventan insciö campiuns provinciali dl VSS.
Da dailò ele passè avisa 10 agn fina che un indo fat pert a chestes Finali, che è gnüdes sogades a Milland en domenia 12 de jügn.


text:
A partir da la proxima stagiun datti per ils indigens sulet ina carta da l’onn communabla. E quella vegn era ad esser in zic pli chara che fin qua. Fin uss pajavan ils abitants da Mustér 317 francs per ir cun skis en il territori da skis da Mustér. La proxima stagiun custa la charta 499 francs - ins po dentant ir cun skis era en il territori da skis da Sedrun-Andermatt.
Ils responsabels argumenteschan cun dapli purschida
Per ils responsabels èsi cler: Dapli purschida custa dapli. Quai èn cunzunt il bigliet integrà d’ir cun tren da Mustér fin a Göschenen e Realp, la pussaivladad da nizzegiar las pendicularas da Mustér si Caischavedra e sin il Cuolm da Vi sco era ulteriuras purschidas novas. Uschia argumentescha il responsabel per il marketing da la Andermatt-Sedrun Alps, Stefan Kern. Sch’ils pretschs restan uss sin quest livel na po Kern dentant betg dir il mument, ma el suppona che quels na vegnan betg a sa midar grond ils proxims onns.
RR actualitad 07:00


text:
New York (stadi)
- Quest artitgel tracta il stadi da New York. La metropola da medem num chattas sut New York.
Il stadi da New York (uffizialmain State of New York) è in dals 50 stadis federativs che, ensemen cun il District of Columbia, furman ils Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Albany. Sia populazuin munta a 19'541'453 abitants (2009).
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il stadi ha ina surfatscha da 141'299 km²
Cun ina populaziun cun dapli che 8 milliuns abitants è la citad da New York la citad la pli populada dal stadi sco era da tut ils Stadis Unids.


text:
Uniun europeica
L’Uniun europeica (UE) è ina federaziun da stadis europeics che dumbra actualmain (2020) 27 stadis commembers. La populaziun da l’entira UE munta a radund 450 milliuns abitants. Tar il martgà europeic che vegn furmà da tut ils stadis commembers sa tracti – mesirà vi dal product naziunal brut – dal pli grond martgà communabel en tut il mund.
Suenter las experientschas or da las duas guerras mundialas, èn ils iniziants dal process europeic d’integraziun vegnids guidads da la voluntad d’impedir la guerra sco med politic. Per quest intent duevan ils stadis europeics collavurar adina pli stretgamain – l’emprim sin plaun economic e pli tard er sin plaun politic – e laschar vegnir lur entretschaments vicendaivels uschè stretgs ch’i daventia nunpussaivel da far guerra per schliar conflicts.[1] Da quai è resortida ils onns 1950 l’emprima allianza da stadis europeics. En il decurs dals proxims decennis èn adina dapli pajais s’associads a quest’emprima communitad.
En il decurs da si’istorgia ha l’Uniun europeica odierna purtà differents nums: Il pass da fundaziun decisiv è succedì il 1957 cun ils Contracts da Roma ch’han mess ad ir la Communitad economica europeica. Dapi il Contract da Maastricht (1992) sa numna quella Communitad europeica e s’occupa er da champs politics che na concernan betg en emprima lingia dumondas economicas. E cun il Contract da Lissabon (2007) èn las singulas pitgas da la collavuraziun europeica vegnidas reunidas a l’Uniun europeica odierna. Quai è però be la vart giuridica e formala – en la pratica politica ed en la lingua da mintgadi èn ils nums respectivs gia sa fatgs valair pli baud: il num ‹Communitad europeica› successivamain a partir dal Contract da fusiun dal 1965/67 (ch’ha unì las organisaziuns dals Contracts da Roma sut la noziun superiura ‹Communitads europeicas›) ed il num ‹Uniun europeica› dapi il Contract da Maastricht dal 1992 (ch’ha definì las ‹trais pitgas da l’Uniun europeica›).
Dals 27 stadis da l’Uniun europeica furman 19 in’uniun economica e monetara. L’onn 2002 han ins introducì ina valuta communabla per quests pajais, l’euro. En rom dal spazi da libertad, segirezza e dretg collavuran ils stadis commembers en la politica da l’intern e da giustia. Entras la politica exteriura e da segirezza communabla sa stentan els da sa preschentar communablamain envers stadis terzs.
L’Uniun europeica ha furmà il 2016 en tut il mund il segund grond spazi economic tenor product interiur brut nominal (suenter ils Stadis Unids) e tenor product interiur brut cun resguardar la capacitad da cumpra (suenter la Republica Populara da la China). Sco federaziun da stadis furma ella il pli grond producent da bains e la pli gronda pussanza economica dal mund. Ils stadis commembers han in dals pli auts standards da viver dal mund, schebain ch’i dat entaifer l’Uniun europeica cleras differenzas tranter ils singuls stadis. En l’Index dal svilup uman èn vegnids qualifitgads il 2015 26 dals 28 commembers sco «fitg sviluppads».
Suenter l’extensiun a l’ost ils onns 2004 e 2007 è l’Uniun europeica confruntada, surtut pervi da la crisa da finanzas dal 2007 e la crisa da fugitivs dapi il 2015, cun ina sceptica creschenta da parts da la populaziun cunter il process d’unificaziun europeica. Quai è tranter auter sa manifestà en furma dal referendum da brexit dal 2016 ch’ha manà il favrer 2020 a l’extrada da la Gronda Britannia da l’Uniun europeica. Cun divers plans da refurma sa stenta l’UE da dar cuntrapais a questas tendenzas.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Dals sis stadis fundaturs a las Communitads europeicas da dudesch commembers[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1950 ha Robert Schuman, minister dals affars externs da la Frantscha, proponì la creaziun d’ina communitad da las industrias europeicas da charvun e d’atschal. A l’origin da questa proposta è stà il quità d’impedir l’industria d’armament naziunala. L’onn 1951, pia be sis onns suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala, han la Belgia, la Republica Federala Tudestga, la Frantscha, l’Italia, il Luxemburg ed ils Pajais Bass segnà il contract da Paris e fundà uschia la Communitad europeica da charvun ed atschal.[2]
Sis onns pli tard, il 1957, han ils dus contracts da Roma dà l’entschatta a duas ulteriuras communitads, la Communitad economica europeica (CEE) e la Communitad europeica da l’energia atomara (Euratom). La CEE è vegnida creada cun la finamira da stgaffir in martgà communabel, entaifer il qual dueva esser garantida la libra circulaziun da raubas, servetschs, chapital e forzas da lavur. L’Euratom dueva garantir in svilup communabel a favur d’in’utilisaziun paschaivla da l’energia atomara.[3]
L’onn 1959 han ins cumenzà a reducir successivamain ils dazis entaifer la CEE. Stgars diesch onns pli tard, il prim da fanadur 1967, èn las trais organisaziuns d’enfin qua (Communitad europeica da charvun ed atschal, CEE ed Euratom) vegnidas reunidas sut il term general da las trais Communitads europeicas. In onn pli tard è entrada en vigur l’uniun da duana. Quella ha dismess ils dazis per il traffic commerzial a l’intern da la CEE e fixà ina tariffa da dazi communabla per il commerzi cun stadis terzs.
Il december 1969 han ins decidì d’instradar in’uniun economica e monetara. Cun limitar la fluctuaziun dal curs da stgomi è suandà il 1972 in emprim pass en direcziun d’ina valuta communabla.
Il 1973 èn s’associads il Danemarc, l’Irlanda e la Gronda Britannia als sis stadis fundaturs. L’onn precedent aveva il pievel norvegiais percunter refusà d’aderir a las Communitads europeicas.
L’ulteriur svilup fin il 1990[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1978 è crudada la decisiun areguard il sistem da valutas europeic ch’ha manà ad in’ulteriura unificaziun en direcziun da l’uniun monetara. Ed il 1979 ha gì lieu in pass da democratisaziun cun laschar eleger il Parlament europeic directamain tras il pievel.
Il 1981 è la Grezia daventada il 10avel commember; il 1986 èn vegnids vitiers la Spagna ed il Portugal. Quests stadis avevan per part gia empruvà dapi lung temp da s’avischinar a las Communitads europeicas. Pervi da lur regenzas autoritaras n’eran els però betg vegnids admess; quai è pir stà pussaivel suenter avair instradà vasts process da democratisaziun. Ils dudesch stadis dal 1986 dumbravan ensemen gia 340 milliuns abitants (en cumparegliaziun cun radund 240 milliuns dals Stadis Unids da l’America).
Sper las singulas staziuns d’integraziun han las Communitads europeicas però adina puspè er stuì vegnir a frida cun fasas da stagnaziun. Gia ils onns 1950/60 aveva tranter auter il plan d’ina communitad da defensiun europeica fatg naufragi pervi dal veto da la Frantscha sut Charles de Gaulle. E durant ils onns 1980 èsi surtut stà la Gronda Britannia sut Margaret Thatcher ch’ha franà ulteriurs pass d’integraziun.
In’impurtanta etappa en l’istorgia da l’integraziun europeica ha furmà l’Acta unica europeica ch’è entrada en vigur il prim da fanadur 1987. Quest’acta ha rinforzà las incumbensas da las Communitads europeicas ed accelerà la realisaziun da la fiera interna dals 12 pajais da la CEE. Dapi lura vegnan las trais Communitads europeicas administradas d’instituziuns communablas – Cumissiun, Cussegl dals ministers, Parlament europeic, Curt da giustia e Curt da quint – ed ins discurriva gia da quel temp, per simplifitgar e per disa, sulettamain da la «Communitad europeica» (che dueva purtar quest num uffizialmain pir dapi il 1992).
L’onn 1990 han gì lieu emprimas contractivas tranter la Communitad economica europeica e l’Associaziun europeica da commerzi liber per furmar in spazi economic communabel. Anc il medem onn han ins inizià l’emprim stgalim vers il Spazi economic europeic (SEE).
Dal Contract da Maastricht a l’introducziun da l’euro[modifitgar | modifitgar il code]
La fin da la confruntaziun tranter vest ed ost l’onn 1990 ha puspè dà nov schlantsch al process d’integraziun: l’october 1990, suenter la reuniun tudestga, è l’anteriura Republica democratica tudestga daventada automaticamain ina part da la Communitad europeica.
Ils 7 da favrer 1992 han ins segnà a Maastricht il contract davart la fundaziun da l’uniun economica e monetara. La Communitad economica europeica è vegnida renumnada Communitad europeica (CE). A medem temp èn la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla vegnidas definidas sco las trais pitgas da l’Uniun europeica.
A partir dal 1993 è sa furmà il martgà naziunal europeic. Entaifer quel vala il princip da la libra circulaziun da persunas, rauba, servetschs e chapital. Il 1995 èn l’Austria, la Finlanda e la Svezia daventads commembers da l’Uniun europeica. La Norvegia ha danovamain votà cunter l’adesiun.
Il mars 1995 è entrada en vigur la Cunvegna da Schengen. Quai ha muntà che las controllas da cunfin entaifer ils stadis da l’UE – cun excepziun da l’Irlanda e da la Gronda Britannia – èn crudadas davent.
L’onn 1998 ha la Banca centrala europeica cumenzà cun sia lavur. Il 1999 han ins duvrà l’emprima giada l’euro a la bursa sco valuta virtuala; il 2002 è l’euro lura daventà il daner contant en indesch stadis da l’Uniun europeica.
L’engrondiment vers ost[modifitgar | modifitgar il code]
Per l’integraziun dals anteriurs stadis dal bloc da l’ost han ils stadis commembers da l’Uniun europeica fixà il 1993 ils uschenumnads criteris d’adesiun da Copenhagen. Cun quels han ins declerà la libertad, la democrazia, il stadi da dretg, ils dretgs umans e las libertads fundamentalas dals burgais sco valurs da basa da l’Uniun e sco premissas centralas per aderir a quella.
Il prim da matg 2004 hai dà l’engrondiment il pli grond en l’istorgia da l’Uniun europeica: Otg pajais da l’Europa Centrala e da l’Europa da l’Ost sco er Malta e Cipra (facticamain: la part greca situada en il sid da l’insla) èn daventads commembers da l’UE. Tgi avess pensà avant il 1990 che l’Estonia, la Lettonia, la Lituania, la Pologna, la Slovachia, la Slovenia, la Tschechia e l’Ungaria daventassan in di commembers da l’UE? Quest’extensiun ha signifitgà definitivamain la fin da la divisiun da l’Europa e da la Guerra fraida. Grazia a l’extensiun vers l’ost è l’UE s’augmentada per 75 milliuns abitants e 740 000 kilometers quadrat ed ha cumpiglià en tut 25 stadis.
L’october 2004 han ils schefs da stadi e da la regenza segnà a Roma in’emprima proposta per ina constituziun europeica. Il 2005 è questa constituziun però vegnida refusada en rom da referendums en Frantscha ed en ils Pajais Bass.
Il prim da schaner 2007 èn suandads la Rumenia e la Bulgaria sco 26avel e 27avel stadi commember. Ed il prim da fanadur 2013 è la Croazia daventada il 28avel stadi commember da l’Uniun europeica.
Lissabon 2007 – la via a l’Uniun europeica odierna[modifitgar | modifitgar il code]
En la lingua da mintgadi discurr’ins gia dapi il Contract da Maastricht dal 1992 da l’«Uniun europeica». Il 1992 han ins numnadamain segnà il «Contract davart l’Uniun europeica». Quel ha furmà il pli grond pass d’integraziun europeica dapi la fundaziun da las Communitads europeicas ils onns 1950/60 ed ha definì l’Uniun europeica sco furma da collavuraziun surordinada che collia – sco gia menziunà survart – la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla.
En rom d’ulteriurs contracts da refurma èn vegnidas schlargiadas las cumpetenzas supranaziunalas da l’UE (Amsterdam 1997, Nizza 2001). A medem temp han ins inizià il process da democratisar las instituziuns communablas. Damai ch’igl aveva dà il 2005 referendums en Frantscha ed en ils Pajais Bass cunter ina constituziun europeica, han ins alura fatg il Contract da Lissabon. En quel èn bain vegnids integrads ils elements constituziunals centrals, però cun reveder il Contract dal 1992 e betg cun remplazzar quel dal tuttafatg tras ina constituziun, sco che quai era previs oriundamain. En rom dal Contract da Lissabon han ins er fusiunà la Cuminanza europeica e l’Uniun europeica ed integrà en quest’ultima la collavuraziun sin ils champs da giustia e da politica da l’exteriur. Dapi lura sa numna la Cuminanza europeica pia er de jure «Uniun europeica».
Dapi il Contract da Lissabon dispona l’Uniun europeica ultra da quai d’in’atgna persunalitad giuridica e posseda uschia il dretg da discurrer e d’avair invista en las Naziuns unidas.
Sfidas actualas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Uniun europeica è sa furmada cun l’intent d’impedir ch’ils stadis europeics mettian ad ir in cunter l’auter acziuns da guerra per cuntanscher intents politics. Quest’obligaziun centrala ha l’Uniun europeica ademplì fin oz. Ma en l’ulteriur svilup da l’Uniun èn dumondas economicas e socialas, sco er la participaziun politica a l’intern e la dumonda d’ina politica exteriura cuminaivla daventadas adina pli impurtantas. La crisa da l’euro dal 2010, la decisiun da la Gronda Britannia d’extrar da l’Uniun europeica (zercladur 2016; entrada en vigur il favrer 2020) e la sfida da l’emigraziun actuala mussan che l’Uniun europeica vegn adina puspè a stuair sa definir da nov tegnend quint dals svilups actuals.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Tut en tut cumpiglia il territori statal dals stadis commembers actuals (2020, senza GB) ina surfatscha da 4 132 796 km². Sin la terra franca europeica han ils stadis cunfins exteriurs cun en tut 17 stadis betg commembers.
Al territori da l’Uniun europeica appartegnan ordaifer l’Europa
- ils tschintg departaments d’ultramar franzos Guayana Franzosa, Guadeloupe e Martinique en l’America, Mayotte e Réunion en l’Africa sco er la Collectivité d’outre-mer Saint-Martin,
- las Inslas Canarias sco er Ceuta e Melilla a la costa marocana (sco part da la Spagna),
- Madeira e las Azoras (sco part dal Portugal),
- la Republica da la Cipra situada en l’Asia.
Topograficamain è l’Uniun europeica sparpagliada fermamain. Ella cumpiglia intginas peninslas pli grondas sco la Peninsla Iberica, la Peninsla da las Apenninas, parts da la Peninsla Scandinava e da la Peninsla dal Balcan sco er peninslas pli pitschnas sco la Bretagna e Jütland. Las pli grondas da las numerusas inslas furman l’Irlanda, Sicilia e Sardegna.
Pervi da moviments colliads cun la tectonica da plattas èn sa furmadas muntognas sco las Alps, las Pireneas, las Apenninas e las Carpatas. La subducziun da la platta continentala africana sut quella europeica maina en tschertas regiuns ad in vulcanissem activ.
Il pli aut punct da l’Uniun europeica furma il Mont Blanc (4810 meters sur mar), situà en las Alps tranter l’Italia e la Frantscha; il punct il pli bass sa chatta en ils Pajais Bass en la vischnanca Zuidplas (7 meters sut il nivel da la mar).
En ils stadis commembers vivan tut en tut radund ina mesa milliarda umans. En la gronda part dals pajais stagnescha u sa sbassa il dumber da la populaziun indigena; l’immigraziun tegna il dumber da la populaziun sin in nivel pli u main constant.
Stadis commembers[modifitgar | modifitgar il code]
Ils suandants 27 stadis èn commembers da l’Uniun europeica (en successiun alfabetica, situaziun dal prim da favrer 2020):
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem politic da l’Uniun europeica cumpiglia tant elements interguvernamentals (Cussegl europeic e Cussegl da l’Uniun europeica) sco er elements supranaziunals (tut las ulteriuras instituziuns). Ils organs principals sa laschan tuttavia metter en relaziun cun la legislativa e l’executiva dals singuls stadis naziunals.
Per far la cumparegliaziun cun la Svizra: il Parlament europeic represchenta il pievel e correspunda al Cussegl naziunal da la Svizra; il Cussegl da l’Uniun europeica fa valair ils interess dals singuls stadis ed ha en quest senn ina funcziun sco en Svizra il Cussegl dals stans. Ensemen furman il Parlament europeic ed il Cussegl da l’Uniun europeica la legislativa. La Cumissiun europeica percunter ha da represchentar l’Uniun europeica independentamain dals interess dals singuls stadis commembers. En questa funcziun sco er areguard las incumbensas executivas sa lascha quest gremi cumparegliar en Svizra cun il Cussegl federal.
Las singulas instanzas[modifitgar | modifitgar il code]
Cussegl europeic[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1974 han las scheffas ed ils schefs da stadi dals stadis commembers decidì da sa reunir regularmain; da quai è resultà il Cussegl europeic. Quest cussegl fixescha las finamiras e las directivas politicas generalas da l’Uniun europeica sco per exempel il sistem monetar europeic, la finanziaziun da las incumbensas communablas, la politica agrara u er la recepziun da novs commembers. En l’ulteriura procedura da legislaziun da l’Uniun europeica n’è il Cussegl europeic percunter betg involvì.
Las decisiuns dal Cussegl europeic vegnan prendidas «en consens», pia unanimamain. Da las sedutas dal Cussegl europeic prenda er part la presidenta u il president da la Cumissiun europeica, dentant be a moda consultativa. Il Cussegl europeic sa raduna almain quatter giadas l’onn, per regla a Brüssel.[4]
Cussegl da l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Il Cussegl da l’Uniun europeica – er numnà Cussegl da las ministras e dals ministers u simplamain Cussegl – furmava oriundamain l’organ da decisiun central e l’organ legislativ da l’Uniun europeica. En rom da las stentas da democratisar l’Uniun europeica è sa sviluppà en il decurs dals davos onns il Parlament europeic ad in segund organ legislativ cun dretgs quasi eguals a quels dal Cussegl.
Commembras e commembers dal Cussegl da l’Uniun europeica èn las ministras ed ils ministers dals stadis commembers. Sia cumposiziun variescha tenor las tractandas, dentant vala il Cussegl dals ministers da l’exteriur sco la delegaziun la pli impurtanta. Il Cussegl po dentant er sa cumponer dals ministers d’agricultura, finanzas, transport, economia u fatgs socials dals stadis commembers.
Il Cussegl da l’Uniun europeica vegn presidià en roda da mintga stadi commember per ina durada da sis mais. Il Cussegl ha sia sedia a Brüssel, las sesidas han per part er lieu a Luxemburg.
En cunvegnientscha cun il Parlament europeic decida il Cussegl davart las propostas elavuradas da la Cumissiun. Ils ministers delegads dals stadis commembers prendan lur decisiuns u a l’unanimitad u cun ina maioritad qualifitgada. La procedura da votaziun è concepida da maniera ch’ils stadis gronds na pon betg maiorisar sistematicamain ils stadis pitschens.
Parlament europeic[modifitgar | modifitgar il code]
Las delegadas ed ils delegads da quest parlament professiunal vegnan elegids directamain da las burgaisas e dals burgais dals stadis commembers per tschintg onns. En il process legislativ da l’Uniun europeica preschenta il Parlament ubain ina posiziun consultativa u bain ha – en spezial dapi il Contract da Lissabon dal 2009 – la medema cumpetenza da decider sco il Cussegl da las ministras e dals ministers.
En il Parlament europeic n’existan naginas secziuns naziunalas, mabain sulettamain fracziuns politicas, en las qualas las deputadas ed ils deputads dals divers stadis cun sumegliantas posiziuns politicas s’uneschan (p. ex. la fracziun socialista, la fracziun da la partida populara europeica u la fracziun liberaldemocratica). Las elecziuns sco talas vegnan dentant manadas tras a nivel naziunal. Il dumber da las deputadas e dals deputads sa drizza tenor la grondezza dal stadi. Stadis pli pitschens han dentant in dumber da sedias surproporziunal per pudair correspunder a la situaziun politica a nivel naziunal.
Il Parlament europeic sa raduna mintga mais per quatter dis a Strasbourg; ulteriuras sesidas (da cumissiun, per part er plenaras) han lieu a Brüssel. Questa moda da pendular tranter dus lieus da lavur vegn adina puspè crititgada, betg il davos er da las delegadas e dals delegads sezs.
Cumissiun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
La Cumissiun europeica furma l’executiva da l’Uniun europeica. Ella ha sco suletta la cumpetenza da prender iniziativas per crear nov dretg cuminaivel ed ella surveglia ch’il dretg da l’Uniun europeica vegnia observà dals stadis commembers. La Cumissiun consista bain d’in represchentant da mintga stadi commember; ma ella ha da represchentar ils interess da l’Uniun europeica, lavura pia en tutta independenza tant da lur regenzas sco er dal Cussegl. Sulettamain il Parlament europeic po provocar ina demissiun en bloc da la Cumissiun.
La Cumissiun europeica sa raduna ina giada per emna. En emprima lingia surveglia ella ch’ils contracts da basa da l’Uniun europeica vegnian resguardads. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia e surveglia silsuenter l’applicaziun dals acts giuridics. In’autra funcziun impurtanta è la surveglianza da las clausulas da protecziun che permettan excepziuns transitoricas da las reglas dals contracts en cas che questas reglamentaziuns portan difficultads particularas per in dals stadis commembers.
Entaifer la Cumissiun surpiglia mintga cumissari in ressort, cumparegliabel als ministers entaifer las regenzas dals stadis commembers. Il president da la Cumissiun ha ina funcziun centrala entaifer las instituziuns da l’Uniun europeica, eguala a quella dal schef da la regenza a nivel naziunal. In’administraziun da ca. 23 000 funcziunaris, installada per gronda part a Brüssel e per ina pitschna part a Luxemburg, lavura per ordra da la Cumissiun. Ella è sutdividida en passa 20 direcziuns generalas. Cumpareglià cun l’administraziun en ils singuls stadis naziunals n’è l’administraziun da l’Uniun europeica betg fitg gronda.
Curt da giustia da l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
La Curt da giustia da l’Uniun europeica cun sedia a Luxemburg è l’instanza giuridica suprema da l’Uniun europeica. Ella ha l’incumbensa da proteger il dretg da l’Uniun europeica cur ch’ils contracts cuminaivels vegnan applitgads ed interpretads.
Sch’in stadi commember surpassa quests contracts, per exempel cun violar las reglas da la circulaziun libra da bains industrials u agriculs, alura avra la Cumissiun in’inquisiziun e fa a savair al stadi pertutgà las mesiras necessarias per regularisar la situaziun. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia. La sentenzia da questa curt è lianta tant per il stadi commember sco er per las instituziuns. Da l’autra vart po er in stadi commember appellar a la curt cunter decisiuns da la Cumissiun.
Dapi il 1989 exista supplementarmain in tribunal d’emprima instanza, il Tribunal europeic. Omadus Tribunals cumpiglian mintgamai almain in derschader da mintga stadi commember.
Banca centrala europeica[modifitgar | modifitgar il code]
La Banca centrala europeica ha sia sedia a Francfurt a.M. Ella è l’instanza monetara communabla dals stadis commembers da l’Uniun europeica. Ensemen cun las bancas centralas dals singuls stadis furma ella il Sistem europeic da las bancas centralas. Dapi il Contract da Lissabon posseda la Banca centrala europeica formalmain il status d’in organ da l’Uniun europeica.
Curt da quint[modifitgar | modifitgar il code]
La Curt da quint controllescha che las entradas ed expensas sajan correctas e correspundian a las leschas da l’Uniun europeica. Ella po er extender sias examinaziuns sin ils stadis commembers, uschè lunsch che quels han funcziuns cun effect per il quint da l’Uniun europeica (p. ex. l’incasso da duanas). La Curt da quint ha sia sedia a Luxemburg.
Procedura da legislaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Cumissiun europeica funcziunescha tenor il princip da collegialitad. Ella sto pia prender las decisiuns, confidadas ad ella tenor ils contracts, sco gremi e na po betg delegar la cumpetenza a l’in u l’auter da ses commembers.
Avant che fixar las directivas d’ina politica, saja quai en il sectur da l’agricultura, dal svilup regiunal, da la perscrutaziun u en mintg’auter sectur da sia cumpetenza, dumonda la Cumissiun ils avis dals tschertgels interessads.
Il project decidì da la Cumissiun vegn alura debattà en il Parlament europeic e silsuenter en il Cussegl da l’Uniun europeica. Quests dus gremis emprovan – sche necessari cun adattar en pliras lecturas la proposta da lescha – da chattar in cumpromiss che po vegnir acceptà dad omaduas chombras.
Finanzas[modifitgar | modifitgar il code]
Per finanziar las expensas posseda l’Uniun europeica agens meds che sa cumponan da contribuziuns dals stadis commembers e – per ina pli pitschna part – da duanas d’import al cunfin exteriur da l’Uniun europeica. Ils daners che vegnan sbursads dals stadis derivan d’ina cumpart da la taglia sin la plivalur e da contribuziuns directas. Questas contribuziuns vegnan calculadas en proporziun tar il product naziunal brut dals singuls stadis.
Il 2009 disponiva l’Uniun europeica d’in budget da bun 130 milliardas euros. Radund 45 % da quests meds finanzials èn vegnids duvrads per il fonds da structura e da coesiun, 43 % per la politica agrara communabla, 6 % per mesiras a l’exteriur (per exempel per projects d’agid a pajais en svilup) ed 1 % per la segirtad ed il cumbat cunter la criminalitad. Il rest da radund 5 % è vegnì duvrà per l’administraziun da l’Uniun europeica. Questa survista mussa che radund 90 % dals meds finanzials van puspè enavos en ils stadis commembers. Quai succeda dentant tenor criteris ch’emprovan d’egualisar las differenzas economicas e structuralas da las singulas regiuns, uschia che singuls stadis retschaivan dapli che quai ch’els impundan e viceversa.
Perspectivas[modifitgar | modifitgar il code]
La maschaida singulara da caracteristicas structuralas tant supranaziunalas sco er interguvernamentalas ha adina puspè fatg vegnir en la critica l’Uniun europeica e ses organs. Medemamain sa laschan deducir da la furma da l’uniun perspectivas divergentas areguard ses svilup futur.
In dals puncts da discussiun furma la dumonda, quant stretga che l’uniun tranter ils stadis commembers duaja esser, pia quantas cumpetenzas che duain restar al nivel dals stadis naziunals e tge grad da suveranitad che duaja vegnir transferì da quels a las structuras supranaziunalas. D’ina vart stat qua – per allegar ils piuniers da l’emprim’ura – la visiun da Churchill dals stadis unids da l’Europa (analog als Stadis Unids da l’America), da l’autra vart in’Europa dals pajais naziunals en il senn da de Gaulle. Er il politolog Zielonka vesa en il process d’integraziun da l’Uniun europeica tant elements d’in stadi central sco er d’in imperi neomedieval policentric en il senn dal Sontg Imperi roman.[5]
In ulteriur tema che dat adina puspè da discutar è la dumonda suenter la legitimaziun democratica dals organs da represchentaziun e da decisiun da l’Uniun europeica. Sin la critica d’in deficit da democrazia instituziunal han ins reagì cun diversas refurmas (t.a cun rinforzar la posiziun dal Parlament europeic); ma la problematica fundamentala n’è tras quai betg schliada e las vuschs criticas n’èn betg stulidas.[6]
Svilups ed eveniments dals ultims onns ch’han furmà per l’Uniun europeica situaziuns da crisa, ma ch’han er animà la discussiun davart la structura futura da quella, èn stads la crisa da finanzas dapi il 2007, la crisa da fugitivs dapi il 2015, il referendum da brexit da la Gronda Britannia il 2016 e la crisa da corona dapi l’entschatta dal 2020.
Incontestads èn percunter ils merits da l’Uniun europeica a favur da la reconciliaziun en l’Europa suenter las guerras mundialas e da la reuniun dad ost e vest suenter la fin da la Guerra fraida. Per quest engaschament han ins surdà il 2012 a l’Uniun europeica il Premi Nobel da la pasch.[7]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Peter Krüger: Das unberechenbare Europa: Epochen des Integrationsprozesses vom späten 18. Jahrhundert bis zur Europäischen Union. W. Kohlhammer Verlag, Stuttgart 2006, ISBN 3-17-016586-0.
- ↑ Gehler, Michael: Europa: Ideen, Institutionen, Vereinigung. Olzog, Minca 2005, ISBN 3-7892-8129-8.
- ↑ Il svilup istoric da l’Uniun europeica tenor europa.eu, consultà ils 14 da matg 2014.
- ↑ Infurmaziuns davart las instanzas politicas da l’Uniun europeica tenor europa.eu, consultà ils 14 da matg 2014.
- ↑ Jan Zielonka: Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union. Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-929221-9.
- ↑ Jürgen Rüttgers / Frank Decker: Was ist los mit Europa? En: Id. (ed.) Europas Ende, Europas Anfang. Neue Perspektiven für die Europäische Union. Francfurt a.M./New York 2017.
- ↑ nobelprize.org, consultà ils 12 d’october 2012.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ovras da survista
- Ruth Reichstein: Die 101 wichtigsten Fragen – Die Europäische Union. (C.H.Beck Paperback, tom 7034), 4. ed. amplifitgada, C.H. Beck, Minca 2016, ISBN 978-3-406-68396-1.
- Werner Weidenfeld: Die Europäische Union. 3. ed. actualisada, UTB / Fink, Minca 2013, ISBN 978-3-8252-3986-2.
- Andreas Wehr: Die Europäische Union. 2. ed. actualisada, Papyrossa, Cologna 2015, ISBN 978-3-89438-498-2.
- Politologia
- Hans-Jürgen Bieling: Die Globalisierungs- und Weltordnungspolitik der Europäischen Union. VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-531-17303-0.
- Sven Bernhard Gareis, Gunther Hauser, Franz Kernic (ed.): The European Union – A Global Actor? Opladen, Berlin e.a. 2013, ISBN 978-3-8474-0040-0.
- Jürgen Hartmann: Das politische System der Europäischen Union. Eine Einführung. 2. ed. actualisada, Campus, Francfurt a.M. 2009, ISBN 978-3-593-39025-3.
- Ulrike Jureit, Nikola Tietze (ed.): Postsouveräne Territorialität. Die Europäische Union und ihr Raum. Hamburger Edition, Hamburg 2015, ISBN 978-3-86854-287-5.
- Claus Offe: Europa in der Falle. Berlin 2016.
- Jürgen Rüttgers, Frank Decker (ed.): Europas Ende, Europas Anfang. Neue Perspektiven für die Europäische Union. Francfurt a.M./New York 2017.
- Wolfgang Wessels: Das politische System der Europäischen Union. VS Verlag, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-8100-4065-7.
- Jens Wissel: Staatsprojekt Europa. Grundzüge einer materialistischen Theorie der Europäischen Union. Münster 2015, ISBN 978-3-89691-859-8.
- Jan Zielonka: Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union. Oxford University Press, Oxford 2006, ISBN 978-0-19-929221-9.
- Istorgia
- Wilfried Loth: Europas Einigung. Eine unvollendete Geschichte. Campus, Francfurt a.M. 2014, ISBN 978-3-593-50077-5.
- Guido Thiemeyer: Europäische Integration. Motive, Prozesse, Strukturen. Böhlau / UTB, Cologna 2010, ISBN 978-3-412-20411-2.
- Scienza dal dretg
- Manfred A. Dauses (ed.): Handbuch des EU-Wirtschaftsrechts. 24. ed., Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-44100-4.
- Dieter Grimm: Europa ja – aber welches? Zur Verfassung der europäischen Demokratie. Minca 2016.
- Stephan Keiler, Christoph Grumböck (ed.): EuGH-Judikatur aktuell. Linde, Vienna 2006, ISBN 3-7073-0606-2.
- Marcel Haag, Roland Bieber, Astrid Epiney: Die Europäische Union: Europarecht und Politik. 11. ed., Nomos, Banden-Baden / Helbing Lichtenhahn, Basilea 2015, ISBN 978-3-8487-0122-3.
- Politica
- Daniel Cohn-Bendit, Guy Verhofstadt: Für Europa. Ein Manifest. Translatà da Philipp Blom. Hanser, Minca 2012, ISBN 978-3-446-24187-9.
- Ulrike Guérot: Warum Europa eine Republik werden muss!: Eine politische Utopie. Dietz, Bonn 2016, ISBN 978-3-8012-0479-2.
- Jürgen Habermas: Zur Verfassung Europas. Ein Essay. Bonn 2012.
- Johannes Heinrichs: Die Logik des europäischen Traums. Eine systemtheoretische Vision. Academia Verlag, Sankt Augustin 2014, ISBN 978-3-89665-641-4.
- Bodo Hombach, Edmund Stoiber (ed.): Europa in der Krise. Vom Traum zum Feindbild? Marburg 2017.
- Srecko Horvat, Slavoj Žižek: Was will Europa? Laika, Hamburg 2013, ISBN 978-3-942281-68-3.
- Jeremy Rifkin: Der Europäische Traum: Die Vision einer leisen Supermacht. Translatà da Hartmut Schickert. Campus, Francfurt a.M. 2004, ISBN 978-3-593-37431-4.
- Thomas Schmid: Europa ist tot, es lebe Europa! Eine Weltmacht muss sich neu erfinden. Minca 2016, ISBN 978-3-570-10318-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Paginas uffizialas
- Pagina uffiziala da l’Uniun europeica
- Publicaziuns da l’Uniun europeica
- Eurostat – statisticas davart l’Uniun europeica
- Uniun europeica – portal politische-bildung.de
- Uniun europeica – dossier da la Bundeszentrale für politische Bildung
- Zahlen und Fakten: Europa
- Archiv istoric da l’Uniun europeica
- Portals d’infurmaziun e da medias independents
- CVCE – infurmaziuns e funtaunas davart l’Uniun europeica e si’istorgia
- europa-digital – infurmaziuns davart l’Uniun europeica
- EurActiv – portal da medias davart dumondas che concernan l’Uniun europeica
- eurotopics – revista da pressa da tut ils pajais da l’Uniun europeica e da la Svizra


text:
Gruppa da gö Zernez
Zernez | In nossa gruppa da gö han ils uffants da 2 ons e mez fin scoulina la pussibiltà da giovar illa gruppa cun uffants listess vegls, d'imprender in giovond a tgnair vi da reglas, d'avair fiduzcha inn oter creschüts, d'imprender sun e dad oters uffants, d'avair fingià uossa contacr culs cumpogns da scoulina, d'imprender che nudritüra chi'd es sana e chenüna nöglia, da far gös da movimaint dadaint e dadoura e da zambriar e da prouvar oura nouvas robas.
Contact
Romana Duschletta
T. +41 79 417 49 15
Tilla Rodigari
T. +41 79 430 17 31
Gruppa da Janaiverin (Lavin)
Lavin | a partir dals 8 settember 2022 es nos local da Janaiverin darcheu avert, per genituors cun uffants da (0-5 ons).
Nus vessan gust da bivgnantar a vus mincha 1. e 3 gövgia dal mais.
Cura: 14.30 - 16.00 h
Ingiua: A Lavin aint illa chasa da scoula veglia
Contact
Theresa Meitinger
CH-7543 Lavin
T. +41 78 857 36 57
E-Mail


text:
Bunàt Sóta
Bunàt Sóta (nòm uficiàl en italià: Bonate Sotto; ol "Sóta" per mia confóndes col visì Bunàt Sura che 'n bergamàsch l'è de sólet ciamàt dóma Bunàt ) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra de l'Isola, chèl tòch de pianüra bergamasca tra l'Ada e 'l Brèmb. El cunfìna coi cümü de Bunàt Sura, Chignöl (BG), Dàlmen, Filàch, Madù, Treviöl.
El g'ha 'na popolasiù de 6 670 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,3 km² e 'na densità de popolasiù de 1 059 ab./km²
Bunàt Sóta l'è a 11 km de la sità e a 215 méter söl lièl del mar.
Evulusiù demogràfegaModifega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Bunàt Sóta l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.