text:
Mustér : Il nov café vul visar vi sin l'architectura
- Mesemna, 30.8.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 30.8.2017, 11:45, RTR
La centrala da latg a Mustér era enconuschenta, perquai che la glieud cumprava products da latg e perquai che la scolina era en il medem bajetg. Uss datti in local nov en quest bajetg.
Num predestinà
Dapi ils 22 da fanadur 2017 è il nov café avert. El sa chatta en il center dal vitg. Ils possessurs èn Sonja e Stefan Coray-Capaul. Il num Café «La centrala» saja predestinà en in lieu central, nua che Nicolette Manetsch (che maina il café) beneventia ils giasts e nua ch'els possian esser da cuminanza, di Sonja Coray.
Nizzegiar sinergias cun l'architectura
Dapi 2005 hajan els acquistà l'anteriura centrala da latg sco chasa da fatschenta. Cura che l'abitaziun sisura saja vegnida libra hajan els installà là ils biros. E suten saja restà mo l'entrada, e perquai hajan els vulì far insatge ord quest local. En discussiun cun Nicolette Manetsch saja naschida l'idea da far in café. Impurtant saja stà da crear ina plazza cumplaina ed era da nizzegiar sinergias cun la fatschenta d'architectura; vul dir: il café saja ina recepziun prolungada da quel. Sco Sonja Coray di duai il café era esser ina carta da visita per lur fatschenta. I saja in local per mussar co els bajegian, co els veglian che la glieud sa sentia bain en in local e co ins possia cumbinar stils e qualitad da bajegiar.
Dialog cun il giast
La strategia da bajegiar saja stada da procurar che mintga element sco per ex. ischs, il buffet ubain il palantschieu haja in tschert dialog cun il giast, declera l'architect Stefan Coray. Il giast duai far patratgs sur dal stil e sa dumandar, pertge ch'els hajan fatg quai uschia e betg auter. La finala fetschia quai alura era interessant il local. I saja bain in ristg d'avrir in manaschi gastronomia; ma il star da cumpagnia saja ina buna investiziun en lavegnir.
Giast duai sa sentir bain
Per Nicolette Manetsch èsi impurtant ch'il giast sa sentia bain e ch'el possia giudair products frestgs e regiunals. Ella ha gia lavurà en la gastronomia; e sco ella di haja ella vulì surpigliar ina giada in tal manaschi. Ella veglia dar paisa ad ina buna qualitad en ina buna atmosfera.


c: text/html

text:
Acetazolamid
- Mardi, 13.2.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 13.2.2018, 8:40, RTR
A Pyoengchang hai dà l'emprim cas da doping. Il Giapunais Kei Saito ch'è atlet da shorttrack è vegnì testà positiv sin la substanza Acetazolamid.
En la medischina vegn Acetazolamid duvrà per tractar malsognas sco la nivla verda (Grüner Star). Quai per sbassar la pressiun en ils egls. Er per sbassar la pressiun dal sang sco era la pressiun en il tscharvè vegn duvrà quest med. Uschia cuntegnan divers medicaments questa substanza.
Substanza cunter mal d'autezza
Plinavant vegn Acetazolamid er duvrà per prevegnir al mal d'autezza. Alpinistas ed alpinists che fan turas autalpinas prendan savens quest med per ch'els na survegnian betg mal u sturn sin la tura. Acetazolamid sbassa marcantamain il ristg da survegnir mal d'autezza.
Zuppenta ch'insatgi ha doping el sang
La raschun daco che quest med è in med scumandà e vala sco doping è che Acetazolamid zuppenta en il sang substanzas da doping. Vul dir: Sch'in atlet ha dopà lura po el er prender Acetazolamid e quai fa ch'il doping n'è betg visibel en il sang. E quai è er il problem tar il sportist giapunais. El dementescha dentant las refatschas da doping. Tuttina, l'IOC ha suspendì l'atlet da shorttrack per il gieus olimpics a Pyoenchang.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Sas anc?» – la seria da stad da la Televisiun Rumantscha
- Dumengia, 7.7.2013, 17:25
Per la terza giada passenta Arnold Rauch la stad giu en las catacumbas da l’archiv da la Televisiun Rumantscha.
Er sch’il sulegl n’è anc mai arrivà fin giu là, va el voluntarmain giu en il tschaler a la tschertga da films vegls. Quai n’è betg lavur per el – igl è passiun! «L’archiv è in stgazi incumparabel, e pudair mussar contribuziuns gia emblidadas sveglia bellas regurdientschas».
En set ediziuns vegnan mussads films da las catastrofas dals onns 80 dal tschientaner passà. Ma er da la scena da musica rumantscha, che ha gì in decenni creativ sco mai. Perfin la satira aveva conjunctura auta da quel temp en la Televisiun Rumantscha.
E sco adina datti vers la fin da la stad anc in pèr surpraisas, che Arnold Rauch na vuleva betg anc tradir.


text:
Il Center da sport e cultura (CSC) a Mustér è vegnì construì 1980/81. Uschia na fai betg smirvegliar che quests stabiliments dovran ina sanaziun.
Tenor il plan da finanzas è la sanaziun dentant prevesida pir per il 2018. Tenor il president da la cumissiun da manaschi dal CSC, Roger Tuor, ston las fatschadas nord e vest da la halla da gimnastica dentant gia ussa vegnir sanadas. La raschun è ch’ins ha chattà bulieus vid las paraids en il locals da la protecziun civila. Locals, che vegnan duvrads per dar suttetg a champs.
Per pudair duvrar ils locals per l’enviern sajan vegnidas fatgas remeduras en l’intern. Ma quai gidia be a curta vista. Tras ils mirs tira anc adina viaden aua e sch’il bulieu returna puspè possia quel era sa derasar tras la ventilaziun en tut ils locals.
Donn finanzial e da reputaziun
Cun las localitads da la protecziun civila recaltgescha il CSC annualmain entradas da var 170’000 francs. Per ils proxims onns possian ins schizunt augmentar questa summa sin passa 200’000 francs, declera Roger Tuor. Perquai na possian ins betg sa prestar da stuair serrar ils locals. Quai fiss in donn finanzial sco er in donn da reputaziun.
Duas variantas
Perquai suttametta la suprastanza ussa al cussegl da vischnanca duas variantas. La varianta favurisada è quella da sanar l'entira fatschada. Vul dir, sanar il mir ch'è sut terra per ch'el tegnia puspè davent l'aua e la part sur terra cun isolar quella tenor ils standards actuals e far ina nova grunda. Custs: 280'000 francs.
Tar la segunda varianta vegn la part sut terra sanada tuttina. Mo tar la part sur terra datti ina differenza: là vegnan fatgas mo lavurs da cosmetica per che las duas fatschadas fetschian opticamain puspè ina buna parita. Quella varianta è calculada cun 215'000 francs.
Nagina influenza sin manaschi
Ina sanaziun anticipada da questas duas fatschadas avess tenor Roger Tuor naginas consequenzas per la sanaziun totala dals edifizis. Quella part saja lura simplamain gia sanada e na stoppia betg vegnir tutgada en pli. Per il manaschi sco tal avess quai era naginas consequenzas.
La sanaziun succedia d’ordadora uschia ch’ins possia vinavant duvrar las localitads. Sch'il cussegl da vischnanca approvescha il credit ed i na dat nagin referendum quinta Tuor che las lavurs èn a fin sin la stagiun da stad.
Credit per maisas e sutgas
Il cussegl da vischnanca ha era anc da decider davart in credit per remplazzar las maisas e las sutgas dal CSC. Era questas mobiglias èn passa 35 onns veglias ed han gia surpassà ils megliers onns. Per las 900 sutgas e 150 maisas vegn dumandà in credit da 196’000 francs.


text:
La U8 ą n dumėnia ai 6 de dezėmber fat pea pra l turnoi tradiziunel de San Miculau a Sterzing. Pra chėsc turnoi ąl fat pea de ndut 8 scuadres danter chėstes, Persenon, Trėnt, Zoldo, Pinč, Bulsan Academy, Renon, la scuadra dl post de Sterzing y coche dit l Gherdėina. Nosc pitli ą fat cater partides y se ą purvą dassėnn. Do la premiazion, ulache uni mut ą giapą na bela bedaia, iel mo unit San Miculau a partģ ora velch a duc i jugadėures. Ai mutons ti ąl sapł scialdi bel y l ie da ti fé na lauda a chisc pitli jugadėures dl Gherdėina. N rengraziamėnt ti va nce al trainadėur Christian Piccolruaz y ai acumpaniadėures Günther Kasslatter, Patrizia y Maurizio Broll. L proscimo turnoi dla Under 8 sarą ai 10 de jené a Leifers.
La U12 ie n dumėnia ai 6 de dezėmber furneda sun Renon a fé pea l turnoi de campiunat cun cater partides.
I mutons se ą astilą scialdi bėn, ma dan cassa ne ąla nia massa butą. Sciot ajache i se ėssa dessegur meritą de vėncer vel partida y nce i verdiaporta ą jugą scialdi bėn. Nsci ą i mutons dl Gherdėina finą via trėi partides a pčr y una n ąi perdł.
Renon - Gherdėina 0:0, Gherdėina - Renon 0:3, Toblach - Gherdėina 1:1, Gherdėina - Toblach 3:3. I goi per l Gherdėina ie unii fai da Ben Linder, Ruben Prinoth, Matthias Perathoner y Aaron Oberbacher.
U16 Bulsan Academy - Gherdėina 8:1 (1:1, 2:0, 5:0)
La scuadra dla Under 16 ą jugą n l di dlImaculata a Bulsan tla Sill. N tėmp y mez ą i mutons dl Gherdėina tenģ pea scialdi bėn. Nce do l segondo tėmp stajņvela mé 3:1 per l Bulsan, l Gherdėina ą abł n valguna ucajions da jughé de cinch contra cater y ą fat n bel powerplay, ma la ne ti ie mpo no jita fata de fé l gol. Tl terzo tėmp ą i mutons pona mpue lascią do se giapan sambėn massa goi y perdan nsci la partida per 1:8. Chėsta scuadra ą mo da fé trėi partides dla prima pert dl campiunat y pona sarąl da udėi coche la jirą inant.
L gol per l Gherdėina fova de Fabian Kasslatter.
U18 Gherdėina - Asiago 6:3 (1:1, 1:1, 4:1)
Na bela partida ie stata chėla de n sada, di de San Miculau, te Sėlva danter la scuadres Under 18 dl Gherdėina y dl Asiago. L ie stat na partida nteressanta y cumbatuda. Tl prim ne fova l Gherdėina nia bon de fé goi, permņ tl terzo tėmp se ą desgruą la situazion y l ie pona garatą cater goi che ti ą fat vėnfer la partida saurģ per 6:3. Per l Gherdėina ąl fat i goi Leo Holzknecht (2), Andreas Vinatzer, Bean Schmalzl, Diego Glück y Damian Bergmeister.
U18 Feltre - Gherdėina 3:2 (2:1, 0:0, 1:1)
Bele doi dis do ova la Under 18 inņ na partida y chėla fova a Feltre. Purtruep ne ąla nia butą. I mutons dl Gherdėina ą jugą bėn y tl prim minņven bėn de vėncer saurģ. Ucajions da gol n fņvel propi assé y l Gherdėina ą trat trėi iedesc mo n tant sun cassa che i averseres, ma sce n ne fej nia i goi ne pņssen sambėn nia vėncer. Scialdi sciot per chėsta partida, ajache l mpėni ne manciova segur de no. Per l Gherdėina ą fat tramedoi goi Leo Holzknecht.
U20 Valpellice - Gherdėina 4:5 do overtime (2:0, 0:1, 2:3, 0:1 OT)
Bravi ai mutons dla Under 20 che ie furnei n dumėnia a Valpellice cun mé diesc jugadėures y doi verdiaporta, i jugadėures dla Under 18 ą paussą ajache l di do ovi la partida a Feltre. Chi se ėssa pa mpensą che i va cajł a vėncer. N iede fovi dovia de doi goi, ma pona iesi stac boni de jģ danora sun l 4:2, finan do l tėmp reguler a pčr sun l 4:4. Tl overtime iesi ėi stac boni de fé l gol dla vėnta. Na beliscima sudesfazion per jugadėures, trainadėur y acumpaniadėures. N vėija che pra l hockey ne daussen mei la dé su y chisc mutons ą propi desmustrą che i są da cumbater y dé dut nchin ala fin.
Per l Gherdėina ąl fat i goi Christian Mussner, Christian Thaler, Miran Holzknecht y Jean Marc Moling. L gol dezijif tl overtime fova de Patrick Nocker.
Proscima partides di jėuni n cėsa
Duman sada ai 12.12. dala 14.30 jugherą la U14 contra l Pustertal y dala 17.30 la U18 contra l Pieve.
N dumėnia ai 13.12. dala 14.30 jugherą la U16 contra l Fiemme.
Foto: I jugadėures dla Under 8 che ą fat pea pra l turnoi de San Miculau a Sterzing. Dovia mpe da m.c.: Günther Kasslatter, Maurizio Broll, Christian Piccolruaz y Patrizia Broll; tamez da m.c.: Benjamin, Samuel, Jannik, Noé, Mark, Romy, Elias y Sam; dancą da m.c.: Gabriel, Samuel, Lean, Viviano y Noah.


text:
Ciciarada Druvadur:Martinligabue
Ciau Martinligabue, benvegnüü ins la Wikipedia lumbarda, l'enciciclupedia in Lumbard a cuntegnüü liber!
Per cumincià la to culaburazión dagh un'ugiada, prima da tüt, al jüüt e anca a la pagina d'istrüzziún.
Regòrdass che:
- se dev mia cargà material prutegiüü da Drecc da còpia (copyright)
- tücc i articuj i gh'hann da vess scrivüü in lumbard druvanda l'urtugrafía insübrica ünificada, upura l'urtugrafia del Dücat, o anca vöna di urtugrafij per i parlad lucaj.
- I articuj i gh'hann de mantegn un pünt da vista neutral.
Per firmà i tò intervent int i paginn da discüssión dupera la sequenza da quatar carater ~~~~


text:
La crudada da crappa è stada en la val Scalära al cunfin da las vischnancas da Cuira e Trimmis, para saja era stà da vesair ina nivla da pulvra. Sinaquai hajan pliras persunas telefonà a la polizia chantunala, scriva l'agentura da novitads svizra SDA suenter avair discurrì cun il pledader da la polizia Martin Walser.
La crappa saja sa distatgada da las spundas dal Montalin, in piz da 2'266 meters autezza gist sper Cuira.
Auter che chasas da vacanzas na dettia quai nagut en la vallada, la polizia sclereschia uss ensemen cun l’uffizi per guaud e privels da la natira la situaziun. Enfin ussa na sappian els betg dapli, citescha l'agentura da novitads il pledader da la polizia.
Privel da bovas enconuschent
Gia l’onn 1964 aveva il chantun construi in batschigl per retgnair il material che pudess vegnir or da la val Scalära tar la uschenumnada «Scalärarüfe». En il medem batschigl sbucca er la «Maschänserrüfe».
Per tegnair en frain bovas da questas duas vals aveva il chantun realisà il 2005 per 2,5 milliuns francs in batschigl grond, scriva el en la publicaziun da l’Uffizi da construcziun bassa Nr. 65 l’onn 2005.
Quel batschigl ha da proteger las lingias da traffic principalas en la Val dal Rain, illustrescha la fotografia correspundenta en la publicaziun da l'uffizi:
Dapli suonda.
RR novitads 17:00


text:
Hockey/Jėuni - Chėst ann ą i pitli dla Under 10 dl HC Gherdėina bele scumencią ai prims de agost a jģ sun dlacia a fé i alenamėnc y perchėl ne aspitovi nia lėura de pudėi fé l prim turnoi.
Under 10
N sada ai 17.10. fņvela pona tan inant. Tl stadio dala dlacia Pranives de Sėlva iel unit adalerch la scuadres de Persenon, Renon y doves dl Bulsan. I pitli messova jughé contra uni scuadra un n tėmp che durova 12 menuc. Chėst ann iel unit leprņ mo na nuvitą, ntan che cater scuadres sla jugova, messova la cuinta scuadra fé n percurs cun rėms y chėsc se purvan a l fé plu asvelc che ie mesun. Chėsc fova scialdi blņt, sibe ai mutons che a duc chėi che ie unic a cialé pro ti ą plajł chėsta nuvitą. Per la scuadra dl HC Gherdėina ąl fat i goi Jonas Kostner (2), Erik Kantioler y Aaron Oberbacher.
U16 Val de Flėm - Gherdėina 5:6 (1:1, 2:1, 2:4)
Na bela partida cumbatuda ie stata chėla dla Under 16 n dumėnia ai 18 de utober tla Val de Flėm. Kevin Senoner ą sapł da mutivé i mutons y se ą udł ora che l verdiaporta di autri ne fova nia iust l miėur y nsci ąl fat tré scialdi i mutons sun cassa. La partida fova valiva y do l 4:4 ie l Gherdėina stat bon de jģ danora sun l 6:4 y mé doi menuc dan la fin ą l Fiemme mo fat n gol, ma la vėnta ne fova nia plu da ti tņ ai jugadėures dl Gherdėina. I mutons ą dat l 100% nchin ala fin y canche duc dą dut pona tėnien nce pea cun lautra scuadres. Trėi ponc meritei per l Gherdėina, bravi mutons! Per l Gherdėina ąl fat 2 goi prun Tobias Fill y Marc Frisch, un n gol prun ą fat Tim Linder y Nicolas Demetz.
U18 Fascia - Gherdėina 6:5 (2:0, 1:2, 3:3)
Na partida riesc da desmincė y da cialé inant fova chėla dla Under 18 n sada ai 17 de utober via n Fascia. I mutons ne ą nia jugą coche i są da jughé y uniun jugova mé per sé nstės. La va de se dé na scasseda, ajache jugan nscila ne ruverąn nia lonc. Per l Gherdėina ąl fat i goi Diego Glück (2), Leo Holzknecht, Damian Bergmeister y Marcel Comploi.
U20 Cortina - Gherdėina 2:1 (1:0, 0:0, 1:1)
Na bela partida cumbatuda fova chėla de n dumėnia a Cortina da pert dla Under 20. Purtruep ląi pertuda, ma se giapan massa menuc de straufonga y trajan massa puech sun cassa di averseres ne pņssen nia vėncer. Speron che la bute inņ l proscimo iede. L gol per l Gherdėina ie unģ fat da Patrick Major.
La proscima partides di jėuni n cėsa:
Duman sada ai 24.10. dala 14.30 jugherą la U14 contra l Bulsan Junior y dala 17.30 fajerą la U18 contra l Neumarkt.


text:
Ils da Surrein sez avevan decidì avant bunamain 30 onns da desister d'ina tala illuminaziun. Surrein è uschia daventà in unicum en il Grischun - il sulet vitg senza glisch per lung da las vias. Venderdi saira è vegnì preschentà ad els l'illuminaziun intelligenta.
Quai ch'ins ha vis èn set glischs davent da l'entrada dal vitg fin vi sin il plaz avant baselgia ed in tschancun dal vitg viaden. Glischs ch'èn l'emprim mument simplamain glischs. Igl è dentant, sco quai che Rico Kramer da la firma ESAVE di, in'illuminaziun intelligenta che duai vegnir montada a Surrein. Las glischs en colliadas ina cun l'autra e mintga glisch per sasezza lavura cun sensurs che tschiffan mintga moviment. Il moviment vegn registrà e dà vinavant, uschia che las glischs reageschan curt avant ch'ina persuna u in auto s’avischina.
45 glischs per illuminar il vitg
L'illuminaziun intelligenta è er ina dumonda dals custs. Mintga 40 meters duai vegnir montà ina glisch. Quai munta ch'i vegn a dar var 45 glischs per illuminar il vitg da Surrein. Il gerà da vias Giusep Bearth discurra da custs da radund 130'000 francs per las glischs e 50'000 francs custs da stgavament, quels sajan favuraivels perquai che l’entira illuminaziun vegnia fatga en connex cun la sanaziun da la via atras il vitg, di Bearth.
Las lavurs da sanar la via entschaivan la primavaira 2016, fini è tut ensemen cun l'illuminaziun l'onn 2017, sch'ils da Surrein dian gea. Sper la dumonda da credit nua ch'els pon dir na, pon els era anc far recurs cura ch'i va da reparter ils custs sin il perimeter.


text:
Ils 57 participants da la radunanza communala da mesemna saira han approvà il preventiv 2018 communal e differents preventivs regiunals. La vischnanca Val Müstair investescha l'onn proxim en numerusas parts da l'infrastructura communala, sco era agricula e forestala. Concret è vegnì decidì davart preventivs per il provediment d'electricitad, il center da sanadad ed il parc natural Biosfera en la Val Müstair. Tranter las investiziuns sa chatta er la contribuziun dad 1,3 milliuns per il project La Sassa Minschuns.
Il pe da taglia resta tar 120% da l'imposta simpla chantunala.
RR novitads 16:00


text:
Nus selegrein che Vus demusseis interess per Falera.
Nus selegrein medemamein da saver dar a Vus informaziuns impurtontas e nizeivlas sur da nies vitg grazia agl internet e quei duront 24 uras a di.
Documents multifars ein vegni elavurai e stattan ussa adina spert e levamein e da tut temps a Vossa disposiziun. Ultra da quei vegnin nus a publicar adina puspei rapports actuals ed informaziuns.
Igl internet duei daventar in mied d’informaziun actual dalla administraziun communala.
Falera ei habitaus dapi varga 3000 onns. Da gliez temps fuva Falera in liug impurtont da cult dil sulegl. Il stabiliment da megalits – in dil pli gronds da quella specia en Svizra – ei aunc oz perdetga da quei. La baselgia da s. Rumetg ei la noda caracteristica da nies vitg. Romontsch tschintschein nus mintga di. Falera ei liug da lavur, cunzun denton liug da domicil e da vacanzas. Buna qualitad da habitar. Gronda purschida da passentar il temps liber. Ir cun skis. Viandar. Ir cun velo. Esser activs ni – anflar siu ruaus.
Era quei ei Falera.
Haveis queidas sin dapli?
Falera sveglia emoziuns, sentiments, impressiuns. Quei san ins denton tut mo sentir persunal – buc egl internet – mo a Falera, direct e mo leu.
Nus selegrein da s’entupar cun Vus.
Seigies cordialmein beinvegni.
Wendelin Casutt-Cathomen, president communal


text:
Erlangen l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Média Francònia (Mittelfranken). La g'ha 110 238 abitàncc (dato del 31. Dic 2016)
Erlangen l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre de Erlangen-Höchstadt el g'ha la sò séde 'n cità, ma 'l teretóre de la cità, del pónt de vìsta aministratìf, el na fà mìa part.
El colégio de l'üniversità
L'è sitüàda a 10 km de la cità de Fürth, a 16 km de Norimbèrga e a 'na trentìna de la cità de Schwabach, e 'nsèma a chèste trè cità la fùrma l'àrea metropolitàna de Norimbèrga, giöna de le piö 'mportànte de la Germania. L'è séde de n'üniversità 'mportànte: la Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg


text:
Per Holdener è quai l’emprima victoria tar ina cursa da la cuppa mundiala. Questa stagiun ha la skiunza svizra gia pudì persvader pliras giadas. Ma per la victoria n’aveva quai anc betg tansch. Uschia ha ella cuntanschi dasper questa victoria anc ulteriurs trais plaz da podest la stagiun 2015/2016.
Nagina midada en il classament general
En il classament general da la cuppa mundiala tar las dunnas resta tut tuttina. Tant Lara Gut sco era Lindsey Vonn èn crudadas ora gia en l'emprima runda, Vonn ha pers ses duel cunter la futura victura da la cursa Wendy Holdener.
Tar ils umens ha gudagnà l'Austriac Marcel Hirscher avant l'indigen André Myhrer.
RR novitads 20:00


text:
Silene acaulis
Sa far pitschen ha ses avantatgs.
La silena curta crescha en plimatschs spess sumegliants al mistgel sin prads averts e sin gondas, per il solit da chaltschina e dolomit. Las pitschnas flurs rosa creschan sin fustis da 3 cm. Ellas flureschan en il Parc Naziunal dal fanadur fin l’avust, dependent da l’autezza.
Ils plimatschs pon avair in diameter da passa in meter. Els èn in vair implant da recicladi: la furma serrada lubescha da magasinar aua e chalira, e da transfurmar material da plantas mort en nov nutriment. I dura plirs tschients onns fin ch’in plimatsch ha cuvert la surfatscha d’in meter quadrat.


text:
Diffusion del lombard foeura de la Lombardia
El lombard l'è la lengua locala pussee parlada in de la Lombardia, e che la viv in diglossia cont el italian.
El lombard però l'è difonduu anca foeura de la Lombardia, in d'una quaj region taliana, in d'on quai canton de la Sguizzera e in d'on quaj alter post, parlaa di fioeu di emigrant lombard.
Cuntegnüü
- 1 Piemont
- 2 Trentin
- 3 Svizzera italiana
- 4 Alter
- 5 Lista de dialett lombard parlaa foeura de la Lombardia
- 6 Ligamm de foeura
- 7 Riferiment
Piemont[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la part orientala del Piemont, in di provincc del Verban-Cusi-Ossola e de Noara se parlen di dialet de tipo lombard.
Intant che in del VCO la vesinanza al model ocidental (milanes in de la zona di lagh, tesines in de la vall) l'è facil de trovà, in del Noares a poeudom truvà di element de transizion bei fort cont el piemontes oriental. El confin lenguistegh a l'è de met in d'ona zona che la va de la Sesia (a ovest) e la Gogna (a est), con vari sfumadur de transizion.
On'oltra zona curiosa l'è quela del Tortones, in de la Provincia de Lissandria: lilinscì i dialet parlaa vegnen disputaa tra l'emilian e 'l lombard, anca se incoeu la sumeja pussee plausibela la prima ipotesi.
Esempi de dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Noraes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prim toch de la Parabola del fioeu trason:
Un òman al gh’aveva du fioeui.
E ‘l pussee giuin a gh’ha dii cunt al sò pà: “Senta papà, dàm cul ch’am tuca!” e ‘l papà a gh’ha dai la sò part.
Un quai dì dòpu, al fioeu pussee giuin l’è fai su ‘l fagòt e l’è ‘ndai fin a cà dal diaul, indua l’è fai fòra in goga e migoga.
E dòpu che lu s’ha mangiaa fòra pròpi tut, gh’è ‘gnuu inta cul paes ‘na gran caristia e lu l’è cuminciaa a vèdla grisa e a fà dla fam.
Ossolan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ona vòta o gh'eva on òmm ch'o gh'aveva doi fioeul.
E ol pussee sgiovin o gh'ha dicc al pà: "Zì, pà, demm quell ch'om tocca a mì!" e ol pà o gh'ha facc fòra tòcch e boccon.
E da lì a pòcch dì ol pù sgiovin di fioeui, tracc insema tutt ol facc soeu, a l'è nacc int on paies lontan, indond l'ha mangiaa fòra tutt, fasendan on poo ad tucc i sòrt.
Trentin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lombard a l'è parlaa in de la part occidentala del Trentin: in di comun al confin con la Lombardia se parla on dialett lombard oriental compagn, per esempi, de quel parlaa in de la Val Vestin. Pussee che se va denter ai vai, se troeuven carateristegh pussee originai.
El status di dialet nones e sulander l'è incert: gh'è chi che voeur considerài di dialet ladin e olter che (suratut per quel che 'l reguarda el sulander), i pensen che sien di dialet lombard alpin. In del rest de la provincia se parlen di dialet de la lengua veneta, anca se gh'è di fort transizion cont el lombard.
Esempi de dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gardesan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On cunt in del dialett local:
N'an fa mé nóno, che iéri l'ha compì otant'agn, el m'ha cuntà a mì e a mia surèla 'sta stòria:
Gh'éra una vólta endèn pìcol paés n'òm che 'l gh'azéa du fiöi.
En dì el più zùen dei du fréi l'è nà da sò pàder e 'l g'ha dit: "Bubà, vòi èrghe tüt quèl che me tóca; déme quèl ch'è mé!"
El pàre, che 'l ghe voléa tant bé ai sò fiöi, l'ha fat quèl che 'l ghe dumandéa.
Quàlche dì dòpo el pütèl, l'ha ciapà tüt i sò sòldi e l'è marcià.
Svizzera italiana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tut la Svizzera italiana (tut el Canton Tesin e i vai "taliann" di Grison, cioè Mesolcina, Calanca, Bregaja e Pos'ciav) se parlen di variant del lombard.
In del Tesin i dialet de Lugan, Belinzona e Lucarn poeuden vess consideraa di variant del model milanes, intant che quei parlaa in di vai hinn pussee de tipo alpin. A bon cunt, el dialet de "koinè" parlaa in del Cantun (oltra che in Mesulcina e Calanca) l'è modelaa propi in sui variant citadinn de Lugan e Belinzona.
El dialet bargajot el presenta di fort tratt comunabij cont el rumancc Engadines. Infina, el pos'ciavin el pò vess tiraa denter ai variant de la Valtolina.
Tra l'alter in Svizzera el lombard (che l'è el "dialetto" per eccellenza) l'è ancamò assee drovà, anca di giovin e la RSI trasmett di oper culturaj in ticines.
El lombard l'è no recognosuu offizialment, ma l'è studiaa e protegiuu da una istituzion del Canton, el Centro di dialettologia e di etnografia.
Esempi de dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luganes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'era un om che l'aveva düü fiö.
El minur, avend poch giüdizzi, l'ha dimandee al peder la sò part de sustanza disend: “Peder, dem la purzion che me tuca!”. El bon peder, sentend son demenda el se strengg en di spal, 'me par nu fé olter frecass, e 'l da föra el fat sò a tücc düü.
De lì a poch temp 'sto fiö de poch cervel, avend vendüü ogni cossa, cun un bon marsüpi de danee l'è andee par el mund a godèssala e menend una vita de prodigh cun di mal compagnii dend fond a tüt cul spend e spand in ogni sort de vizzi.
Bellinzones[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On cert omm el gh'ha avuu duu fioeu.
E 'l più gioven de lor l'ha dii al pader: "Pà, damm la part de la sostanza che me tocca!" e 'l gh'ha dividuu la sostanza.
E dopo migna tanti dì, mettuu insemma tuttcoss, el fioeu più gioven l'è partii in paes lontan, e lì l'ha fai nà la soa sostanza col viv lussuriosament.
E dopo che l'aveva consumaa tuttcoss, gh'è vegnuu ona gran famm in quell paes, e lù l'ha cominciaa a trovàss in bisogn.
E l'è andaa e 'l s'è taccaa a vugn de quell paes e 'l l'ha mandaa foeura in di soeu fondi a guidà i porcei.
Pos'ciavin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un scertu om al gh'ha agiüü doi figliöl.
El plü giuvan al diss cun sé padri: “Pà, dadum la part da roba chi ma toca!”. E lü al gh'ha spartii la roba intra da lur.
E d'ilò a pöch dì, dopu ca l'han agiüü ramuu scià tücc si laur, al figliòl plü giuvan al tös sü e 'l gié in galia da luntan e ilò al maglià tüt al fait sé in barachi.
Alter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Emigrazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lombard l'è ancamò parlà dai migrant, o dai fioeu de lpr, che parlaven el lombard. Vun di esempi pussee famos l'è Villa Lugano, in Argentina, indoe i abitant parlen el ticines.
Lista de dialett lombard parlaa foeura de la Lombardia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialett ticines
- Dialett parlaa in del Grigion
- Dialett ossolan
- Dialett noares
- Dialett del Trentin uccidental
- Dialett gardesan
- Dialett nones (probabilment)
- Dialett sulander
Besogna tenè a ment che 'l Dialet piasentin 'l gh'ha mia ona classificazion precisa.


text:
Fascia – Dolomitica 3 – 0 (goi de Rasom Lorenzo, Debertol Cristoforo, Riz Gabriele)
Formazion del Fascia: Colusso Alessandro, Bernard Manuel (45’ s.t. Rasom Pierpaolo), Toma Nicolas (40’ s.t. Cincelli Federico), Deflorian Giovanni, Trottner Luca, Lorenz Matteo, Cigolla Patrizio, Debertol Cristoforo, Rasom Lorenzo (20’ s.t. Pezzei Michael), Zanoner Dimitri (30’ s.t. Kola Pietro), Riz Gabriele.
Tant braussa la saor de na gran desfata desche tant doucia la saor de na gran venta. E l Fascia, te set dis l’é passà dal fiel a la miel, da una de la più burta partides de i ultimes egn a una de la più bela ventes.
Dir chest tant podessa someèr a zachei na ejagerazion ampò la endesfida de domenia passèda contra la Dolomitica la sconea desvalives segnificac. Dant de dut perché l’é n derby e desche se sà, n derby no l’é mai na partida desche l’autres. De più, contra la formazion da Pardac, i ladins à da semper fadià n muie e l’era da desvalives egn che i trei ponc no i se li tolea la squadra del President Ghetta. Apede chest se cogn ence dir che jà Pardac duc aea jà dat la partida per venta e che na desfata contra chest Fascia no la era nience da tor en conscidrazion. Da man dei bec de mister Chelodi dapò l’era ence dotrei situazions da meter a post: desmostrèr che l Fascia no l’era chel vedù sul ciamp contra l Piné, venjer zacan na partida dedant a la propria jent e tinùltima ence vardèr de no restèr massa en jù te la clasifica.
Donca, per Debertol e compagnes, l’era n prossach pien de bona rejons per venjer la partida che fosc i prumes menuc à fat sentir l peis su la schena dei jiadores de cèsa che à conzedù n par de ocajions ai atacanc ghesć che dintorn l diejem menut à ciapà l remenat co na trata da cencia a dreta. Dò chest picol spaent, l Fascia se à però trat inant e dò esser jic apede l vantac co na trata da cet de Debertol batuda coran, dintorn a la metà del prum temp l’é ruà l gol de Lorenzo Rasom che à serà sù na bela azion su la man cencia de Zanoner e Riz con chest ultim che à trat na gran bala dedant usc, giusta da spenjer ite.
L vantac à dat da na man gaissa al Fascia che à scomenzà a jièr miec e da l’autra à portà mingol de nervosism anter i jiadores fiamaces che i se à inirà deldut canche a pech da la fin del prum temp, Zanoner se à portà a spas tre defensores dant de ge passèr l balon a Debertol che da fora dei seidesc metres à trefà l cianton aut olache l portier nia à podù. Na gran trata per l doi a nia e duc al ciaut per la paussa.
Desche se podea pissèr, al scomenz del secondo temp la Dolomitica à proà a se trèr inant con l Fascia che se à trat mingol endò ma zenza mai conzeder ocajions, alincontra jan en contratach canche possibol. Proprio te una de chesta sortides i jiadores de cèsa à troà l terzo gol. Trata da cet de Lorenz rebatuda da la parèda e bala che rua tei piesc de Cigolla che de pruma fèsc ruèr l balon a Gabriele Riz, lascià soul giusta ite de l’area su la cencia. Stop de jeneie e maraveousa trata de sgol che lascia amò n’outa de sas l’ultim defensor pardacian.
L trei a nia de fat sera sù l’èjit de la endesfida ence se sobito dò l gol fascian, de gra a n gran jiador desche Brigadoi, jà atacant del Fascia acà n pec de egn e dassen l soul jiador aversarie a dèr vèlch cruzie, la Dolomitica aessa l met de scurtèr l svantac co na trata dai unesc metres vadagnèda apontin dal “Briga”, ma l zenterciampist Luceri l se fèsc ipnotisèr da Colusso che dant co la mans e dò col pé peta l balon dalenc da l’usc metan definitivamenter la parola fin a chesta partida.
Dalbon na bela venta donca che à vedù duc i jiadores fascegn se dèr jù desche semper se cognessa fèr e na gran sodesfazion ence per mister Chelodi che à vedù se paèr fora la fiduzia data ai joegn metan te ciamp te na partida tant emportanta e senestra, cater doimile e un nonantanef. L soul aspet negatif, l cartelin ros ciapà da Kola a doi menuc da la fin per n picol biteboi co n aversarie.
Pecià perché te l’ultima partida del campionat de chest an, chesta domenia da mesa les trei contra l Spormaggiore, te n ciamp dassen senester, l gran fisich de Pietro aessa segur fat comet.
En cont de la squadra mendres, bon resultat de la Juniores che à vent un a nia contra l’Ortigaralefre, terzo en classifica. I Arleves à enveze perdù 6 a 1 (gol de Mattia Lastei) contra la Vigolana.


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Fadrina Hofmann - Sex, acts criminals e catastrofas - quai sun ils temas chi’s vendan statisticamaing il plü bain in gazetta. Schi’s lavura davent da l’Engiadina dvainta plü difficil...
Da Rest Giacun Dermont - La religiun da noss temp è la moda. Ella dictescha co che l’uman ha da’s cuntegnair, tge ch’el traffica en ses temp liber e perfin...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...
Da Fadrina Hofmann - Esser redactura in Engiadina dürant ils champiunadis mundials da skis a San Murezzan es interessant – ed intensiv. Meis highlights da l’evenimaint nun han però da...


text:
Cun i 6 d’otober á metü man ofizialmënter la vijitaziun dl Vësco Ivo Muser tla Unité Pastorala Val Badia. Rodunt en chël de complî la Unité so cuarto ann de vita. Na bela coinzidënza. Metü man án cun na incuntada cun la popolaziun tla Ciasa Runcher a Badia, olache al é gnü traté trëi tematiches particolares: la domënia, la familia, l’acoliënza. Inant éra jüda la sabeda - tres a Badia, olache la Vësco á incunté i ploans danmisdé y i consëis de ploania domisdé. Da sëra spo la pröma mëssa prefestia te dlijia da La Ila, olache al é gnü tut sö te na manira cialda dala comunité. Le medemo él ince sozedü le de do a Badia, olache le Vësco á zelebré la gran mëssa. I ves pitun chiló n valgünes impresciuns fotografiches, rengrazian chi che nes á metü a desposiziun i retrac: Werner Pescosta, Freddy Planinschek y Lois Kastlunger.
T’La Usc di Ladins di 13 d’otober ciafëise deplü sön la sëra de daurida dla Vijita Pastorala a Badia.
Inant vára chësta sabeda ai 14, olache le vësco incunta a San Martin ombolc y aministradus de Comun. Dales 15.00 ales 16.30 sarál te salf dles manifestaziuns d’Al Plan na incuntada cun la jonëza. Dales 18:00 dij le Vësco la mëssa prefestia a Al Plan de Mareo y la domënia ai 15 dales 9.00 dijarál la gran mëssa a La Pli, paisc che pó chësc de ince festejé la segra.
(pablo)
Vësco Muser: bëgngnü tla Val Badia!
Data
12 de otober 2017
Galaria retrac
Grandeza scritura
Social
N valgünes impresciuns fotografiches dles prömes incuntades y mësses cun les Vësco Ivo Muser, tratan chësta süa vijita pastorala.
Galaria retrac
- Sëgn de pésc danter le Vësco Ivo Muser y le Degan Iaco Willeit, pro la mëssa a Badia. (© Werner Pescosta)
- Annamaria Fiung - presidënta dl Consëi dles Cöres - ti surandá al Vësco n smaz de 12 ciüfs - simbol por les 12 ploanies. (©Werner Pescosta)
- (© Werner Pescosta)
- Tratan la incuntada de daurida a Badia. (© Pablo Palfrader)
- Le grup de possaunes ”Ressonn” á soné pro la sëra d’inaudaziun a Badia. (© Pablo Palfrader)
- Le Vësco i baia ala jënt. (© Werner Pescosta)
- Ince i confaruns acompagnëia le Vësco a Badia. (© Werner Pescosta)
- Salüt dla presidënta dl Consëi de Cöra a Badia. (© Werner Pescosta)
- Ingres te dlijia de Badia. (© Werner Pescosta)
- (© Werner Pescosta)
- (© Werner Pescosta)
- (© Werner Pescosta)
- (© Freddy Planinschek)
- Le Vësco cun le Degan y ministranc, dan calonia da La Ila. (© Freddy Planinschek)
- Le Vësco te dlijia da La Ila. (© Freddy Planinschek)
- (© Freddy Planinschek)
- Musiga y confaruns por le Vësco a La Ila. (© Freddy Planinschek)
- Agape a La Ila. (© Freddy Planinschek)
- Agape a La Ila (© Freddy Planinschek)
- Le Vësco cun la presidënta dla Unité Pastorala Val Badia - Annamaria Fiung. (© Lois Kastlunger)
- Incuntada cun i consëis de ploania. (© Lois Kastlunger)
-
View the embedded image gallery online at:
http://www.lausc.it/la-usc-on-tour/5937-vesco-muser-begngnue-tla-val-badia#sigProId74e0dc979c
http://www.lausc.it/la-usc-on-tour/5937-vesco-muser-begngnue-tla-val-badia#sigProId74e0dc979c


text:
Betg adina na sa laschan navaglias prognostitgar exactamain. Uschia poi naiver en consequenza d'ina sbassada andetga da la temperatura u nunspetgadamain sur notg. Durant ils mais d'enviern duess ins perquai adina esser preparà per naiv, en spezial en il traffic sin via. En ils territoris da blera naiv duessan ils tetgs da las chasas esser concepids per ina chargia da naiv correspundenta.
Las consequenzas pussaivlas ed ils nivels da privel da navaglias chattais Vus qua.
Recumandaziuns da cumportament avant navaglias:
- observar il svilup local da l'aura, s'infurmar ed adattar il cumportament a las relaziuns.
- resguardar las annunzias push da l' app da MeteoSvizra.
- preparar l'auto per l'enviern (pneus d'enviern, sgrattin da glatsch, scua e.u.v.).
- avant e durant il viadi cun auto: s'infurmar davart la situaziun da traffic.
- en las Alps: Sche grondas navaglias èn annunziadas, bandunar baud avunda ils territoris periclitads da lavinas (er edifizis exponids) tenor las instrucziuns da las autoritads, cunquai che quai è savens mo pli pussaivel sut privel da vita, ina giada ch'i naiva.
- tadlar radio, telefonar al numer 163 ed observar las instrucziuns dals servetschs d'enviern.


text:
Gioàn Scòt Irlandés
Ol Gioàn Scòt Irlandés (en latì medievàl: Johannes Scotus Eriugena: Irlanda 810 - 880) l' è stacc ü frà, filòsef, teòlogo e tradütùr irlandés.
Cuntegnüü
La éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Che lü l' éra de rassa irlandésa a l' se capìss söbet del sò nòm: defàti l'è ü scòt, che 'l völ dì abitànt de la Scotia Maior, nòm de l' Irlanda a chi tép là; perdepiö, in di sò scrécc a l' se firmàa Eriugena che 'l völ dì nassìt (gena) in Irlanda (Eriu): Irlandés giöstopónt. In del 843 a l' è indàt in Galia per guidà la Scöla Paltina del Carlo Pelàt che l' gh'à dàcc pò a' ol còmpet de tradüsì del grégh ol Corpus Areopagiticum del Dionìs l' Areopagìta, che ol Scòt l' à stödiàt e interpretàt in latì, co 'l redesàs apröf al Platonìsmo növ. L'à stödiàt e tradüsìt pò a' i scrécc de l' Orìzen e di Pàder de la Capadòcia e tra chèsti ol San Basilio ol Grànd, ol San Massìm ol Cunfesùr e ol San Grìgö de Nìssa.
La sò filosoféa la ghe và dré a chèla d'ol San Göstì in söl Platonìsmo e la teologéa nigatìa. Sènsa döbe, l' Irlandés l'à ülìt spiegà la realtà co 'n d'ü sistéma ragionéol e ünitàre in descórde co i contràs-cc de la religiù – che i dìs che Dio e ol mónd i è dò realtà diferènte – e i dutréne sö la creassiù e la olontà diìna.
Per ol Scòt, resù e féde i è debù navès de conossènsa ira, dóca a i pò mia èss in contradissiù; però se l' fodèss issé, l' è la resù che la gh'à de prealì. Chèsta dichiarassiù, insèma al Panenteismo (töcc i laùr a i vé de Dio e a Lü i ghe tùrna 'ndré) che l' Irlandés l'à sostegnìt indel De divisione naturae, a i gh'è costàde la condana de la Césa Catòlega per eresìa, che l' à püdìt ischïà dóma grassie a la protessiù del rè. Sö la sò mórt gh'è stat cöntàt sö tàte stòrie, öna de chèss-ce la dìs che dòpo la mórt del sò protetùr a 'l se sarès refügiàt in Inghiltèra, endoche l'è stacc copàt fò di frà ch'i l'la consideràa eretègh; acassibé chèsta stòria la sées la piö bèla, gh'è de mia credéga.
La persecüssiù d'ol Scòt Irlandés de part de la Césa la s'è mia fermàda co la sò mórt. Indel 1210 la gh'è riada üna sentènsa concordare postöma, co la condana a brüsà ol sò lìber De divisione naturae; amò 'ndel 1225 ol papa Onöre III a 'l ghe invierà öna lètera a i escóv fransés per sircà de regòi sö töte i còpie del libèr per mandàle al fögh zó a Roma.
Ol diì e la resù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per ol Scòt Irlandès, la filosoféa e la teologéa i è 'l stès laùr. Defàt lü 'l dìs issé:  >. Filosofà l' öl dì èd e riconóss ol valùr e la stabeletà di prensépe ch'i stà al pè de la ira religiù. Prope per chèsta sò intréga identificassiù di prensépe religiùs co 'n d chèi filosofègh, l' Irlandés el s'è facc tacc nemìs. Moral che per ol frà, ol ligàm e l'indà 'ntis tra féde e resù l'è intrìnsech, perchè töte dò i è generàde de öna stèsa caösa, che la sarès la Sapiènsa diìna, che la s'è manifestàda 'ndela Sacra Scritüra. Se l'è mia sostegnìda de la resù, la féde la ris-cia de trabalà, issè ol Scòt Irlandés el rìa a dì che bisògna  > e  >. Dóca, in chèst, l' Irlandés el se fa féss derét al pensér d'ol San Göstì, che per lü 'l valìa ol credo ut intelligam et intelligo ut credam (crède per capì e capésse per crèt).
Dóca, per l' irlandés, la fède l' è l' esàm e la pòcia de 'ntìnd ol significàt di Scritüre, che 'l pórta a riconóss ol sò natöral sistéma ragionéol; lùre, defàt, ai gh'à de éss lesìde e capìde indel significàt simbòlegh e mia leteràl, perchè ol Sant Ispéret, che 'l parlàa per mès di profèti, a 'l se manifestàa co 'n di figüre e di metàfore che i gh'à di significàcc mia fenìcc. Per ol Gioàn Scòt, pò a i scrécc di Pàder de la Cesa a i gh'à de èss lesìcc in dièrsi significàcc, perchè öna quach ólta i somèa èss in contradissiù tra de lùr, e chèst l'è mia pussébel. E l'è adóma grassie a la resù, che la dipénd de l' Ispéret, che nóter 'm pöl vèd e comprènd i motìf e i vìe d'interpretassiù, e pò passà fò d sura chèssce, indela profondità önega e diìna de la erità che la 'nzènera chèssce dièrse esposissiù.
I quatèr natüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dóca ol Scòt Irlandés a 'l mèt zó la sò teoréa del divì a partì del Platonìsmo Növ, ma a 'l ghe càssa dèt pò a l' idéa cristiàna de la natüra personàl de Dio, Creatùr d' ol mónd. Per ol filosòfo, Dio l' è l' önéga realtà ira, e dóca l' önègh “personagio” de la sò filosoféa: defàt, töcc i laùr i dipénd e i è generàcc de Lü e töcc i laùr a ghe tùrna sèmper indré a Lü, per l' Irlandés che 'l ghe dìs a l' insèm de töcc i laùr “natüra” e dezà che la natüra l' è ingual a Dio, lü in lé a'l desmes-cia fò i quatèr divisiù de l' esèr divì. Lùre i è:
1. la natüra mia creàda e creànt che l' è Dio; l' Eser divì, in chèsta prima divisiù, l' è consideràt comè prensépe prim, etèrno, e che 'l rèsta sèmper chèl; a la sò conossénsa l' òmen a 'l pöl domà fermàss, sènsa però mai rià a üna dègna representassiù e comprensiù. Defat, Lü a 'l pàssa fò 'd sura la natüra, la bontà, la sostànsa e dóca chèl che 'l se dìs de Lü in di Scritüre l' è dìcc mia per Lü in Sè stès, ma per nóter, ach per chèl che 'l reàrda, presémpe, la Trinità. Dóca co l passà fò 'd sura töt chèl che l' è èrt a nóter, la realtà de Dio l' è ol mia èss, ntìs comè chèl che süpera ol confì de l' èser. Chèsta idéa la sarà pò töcia sà amò per la formassiù de la teologéa nigatìa del Nicòla Cüsà e de óter teològi e filosòfi.
2. La natüra creàda e creànt che l' è ol Vèrb procedént de Dio: pò a in chèsta segónda divisiù Dio l'è ol Creadùr di caöse prìme o di esemplàr originài de töcc i laùr. Chèssce “spéce” o “fórme” i è face del pensér divì. I è etèrne comè Dio, e, in quànt creadùre de töcc i laùr, i pò a üna Sò manifestassiù. L' è ciàr che in chèsta divisiù l' Irlandés a 'l tö sà amò ol concèt platònegh di idèe, co n d ' üna spiegassiù in ciàv cristiàna.
3. La natüra creàda e mia creànt che l' è töta la realtà materiàl ( o fìsega) cassàda lé indel tràmet e indel tép: chèsta divisiù la sarèss la manifestassiù di idée divìne (co 'n d' ü óter reciàm a la teprèa di idée platòneghe), perchè l' ünivèrs intrégh, 'ntìs comè ùrden fìsegh, a 'l vegnerèss zó di resù ideài, e 'l sarèss efèt de chèle caöse primordiài preséncc indel Vèrbo divìno. Dóca l' ünivèrs l' è creàt e etèrno, perchè l' esìst indel Vèrbo etèrno, e 'l sarèss fàcc de spirèt e còrp, comè ü grànd organìsmo viv. I laùr materiài che i 'l la fùrma i sarèss dóca adóma ün' aparènsa, perchè ol sò fondamént genüì l' è spiritüàl. Pò ach a chèsta tési l' è töcia sà amò d' ol Platonìsmo Növ, che 'l dìs issé che gh'è öna sostànsa önega, che l'è chèla divìna, e ol mónd l' è adóma öna manifestassiù de chèsta sostànsa (teofania, o manifestassiù divìna). Per ol Scòt Irlandés, dóca, >>Deus fit in omnibus omnia>> (Dio a 'l deénta töt in töcc i laùr), pròpe comè per ol Pseudo Dionìs ol Aeropagìta.
4.La natüra mia creàda e mia creànt, che l' è Dio stèss, 'ntìs comè ergü che töt ol Creàto a 'l ghe ténd là, chèsta divisiù la reapresénta Dio come méta e fì del mónd, dezà che töt chèl che 'l vé de ü prensépe a 'l ghe dà natöralmént a tornàga . Dóca ol filòsofo 'l presénta là i argomèncc del vegné zó e turnà al prensépe, carateréstegh del Neoplatonìsmo. In töt chèst, perdepiö, l' ómen a 'l se tróa indel mès tra ol mónd di còrpi e chèl di esènse; per l' Irlandés, l' ómen l' è ün' ünivèrs pissenì che, co l' inteligènsa a'l ghe rüga dét indela resù piö profónda di laùr, el sìrca de ritroà ön' esènsa ünega, che la pàsse fò 'd sura la smarmaiada e la quantità confüsa del mónd materiàl e del mónd inteletüàl. Dóca chèl che 'l se premüra de sircà chèsta primordiàl ünità, el capìss che i laùr che i è creàcc emortài, a i è invèsse coetèrne al Vèrbo perchè espressiù di esènse. Gràssie a la féde e a la resù l'òmen el rìa a catà ol divìno che gh'è 'ndèl mónd, e issé 'l contribüìss al tornà indré de l' ünivèrs a Dio. L' inteligènsa de l' ómen, dóca, l' è adóoma öna rissórsa per contemplà ol Vèrbo, ma lé la pöl perdès vià dét in di laùr e pèrd la capassità de conóss la erità. La redensiù de l' inteligènsa, che per sò natüra de lé l' è destorziàda da la erità, la pöl vègn adoma per mèret del Signùr, che 'l rènd possìbel turnà a la conossènsa che Dio 'l gh'à del mónd e de Lü stès.
Issé, dóca, i quatèr natüre a i fà ü sircól divì, endoché Dio stès l'è 'l pèrno, e che 'l se manifèsta in manéra contìnüa e etèrna, sènsa mai ndà fò de Lü, perchè a 'l crea töt deperLü , dét in de Lü e per Lü. Pò a in chèsta proposissiù ol Scòt Irlandés l' è derét al San Göstì che 'l pàrla de sércol ermenèutegh reard a resù e féde.
La libertà de l'òmen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Gioàn Scòt Irlandés l' è stacc a ü gran sostenidùr de la libertà de l'òmen, suradetöt cóntra la negassiù che 'l n'ìa fàcc frà Gödescàlch: chèst' öltem, co l'interpretà in manéra estréma e leteràl i proposissiù del san Göstì d'Ipóna, l'ìa furmàt la dutréna de la Dópia predestinassiù, e 'l sostegnìa che Dio, 'nfina del prensépe, l'à destinàt di ómegn a la salvèssa e al bé e di óter a la perdissiù e al mal. Ma ol Scòt Irlandés el respónd che l'è mia pussìbel adossàga a Dio öna pre destinassiù, 'ntìsa comè “destinà prìma” perchè in Dio a 'l ghè mia ü prìma e gnach ü dòpo. Lü 'l part da la teologéa nigatìa del Dionìs, e perdepiö 'l dìs issé che l'è mia pussìbel afàcc condissionà la olontà. El se rifà menimà al Göstì, e 'l dìs issé che 'l mal l'è mia öna realtà, ma ü mia – éser e dóca Dio 'l la conóss mia se de no 'l la crearèss perchè 'l pensér e l'atività in Dio i è l'istèss laùr. Dóca ol mal l'è öna mancànsa de perfessiù o sedenò öna nigassiù de realtà. Isé che 'n Dio ghe pöl mia éss afàcc presiènsa del mal de l'ómen, e de conseguènsa ghe pöl mia èsga predestinassiù al mal. Ol caràter esensiàl de l'ómen, l'è per l'Irlandés, ol lìber arbìtrio, che öl dì la possibilità de fà pecàt o de mia fà pecàt; tamèn, acassibé lìber l'òmen 'l pöl godì de la Gràssia divìna. Però chèsto pensér el l'à esponìt a l'acüsa de Pelagianésem e defàt la sò dutréna la sarà condanàda de dù congrèss.
Ovre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- De divina prædestinatione.
- De divisione naturæ (Titol original: Periphyseon).
- Expositiones super Ierarchiam celestem S. Dionysii.
- Expositiones super Ierarchiam ecclesiasticam S. Dionysii.
- Expositiones seu glossæ in mysticam Theologiam S. Dionysii.
- Homilia in prologum S. Evangelii secundum Joannem.
- Commentum in S. Evangelium secundum Joannem.
- Annotationes in Marcianum.
Bibliograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mario Dal Pra, Scoto Eriugena ed il neoplatonismo medievale, Fratelli Bocca, Milan 1941
- Tullio Gregory, Sulla metafisica di Giovanni Scoto Eriugena, Sansoni, Firenz 1960
- Werner Beierwaltes, Eriugena, I Fondamenti del suo pensiero, Milan 1997
- Francesco Paparella, Le teorie neoplatoniche del simbolo. Il caso di Giovanni Eriugena, Vita e Pensiero, Milan 2008
- Maieul Cappuyns, Jean Scot Erigène sa vie, son œuvre, sa pensée. Paris: Desclée de Brouwer 1933. Réimpression anastatique: Bruxelles: Culture et Civilisation, 1964
- Emmanuel Falque, "Dieu, la chair et l'autre" (ch. 2, Dieu phénomène - Jean Scot Erigène) PUF, 2008
- Stephen Gersh, "From Iamblichus to Eriugena: an investigation of the prehistory and evolution of the pseudo-Dionysian tradition" Leyde: Brill 1978
- Édouard Jeauneau, Etudes érigéniennes, Paris: Études augustiniennes 1987
- Édouard Jeauneau, Tendenda vela. Excursions littéraires et digressions philosophiques à travers le Moyen Âge, Turnhout, Brepols, 2007
- René Roques, Libres sentiers vers l’érigénisme, Roma, 1975
- Endro Von Ivanka, "Plato Christianus", Paris: PUF 1991
- Avital Wohlman, "L'homme, le monde sensible, et le péché dans la philosophie de Jean Scot Erigène" Paris: Vrin, 1987


text:
Schluein: Piglar talpas renda
- Mesemna, 8.4.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 8.4.2015, 11:45, RTR
A Schluein datti bleras talpas. La talpa è atgnamain in animal nizzaivel. Per exempel maglia ella coss e protegia uschia ils prads. Memia bleras talpas en ils prads n'è dentant betg bun. Cunzunt il terratsch dals munts da talpas fan donns. Entras quels munts van las maschinas da segar pli spert empaglia ed era il fain ha mendra qualitad quai pervia ch'el è tschufragnads cun terratsch. Per animar dapli persunas da ir suenter talpas, ha la vischnanca da Schluein decidì, da pajar CHF 4.-- per talpa pigliada.


text:
Quella notg da l'onn 1986 era il tschiel illuminà amez la notg, il Rain colurà cotschen, emplenì cun massadas peschs ed utschels èn morts. Sis uras han 160 pumpiers cumbattì las flommas tar il concern da chemia Sandoz a Schweizerhalle en il chantun Basilea.
Dapi quella notg avant 30 onns è il num «Schweizerhalle» vegnì simbol per ina da las pli grondas catastrofas industrialas en Svizra.
La raschun per la catastrofa n’è betg clara
Pli probabel hai dà l’incendi perquai ch’in collavuratur ha lavurà cun satgs da plastic sur fieu avert. Pli tard, cura che nagin era d’enturn, hajan las chemicalias en quels satgs piglià fieu.
Incaps da communicaziun e collavuraziun
Clamà la polizia han passants. Las sirenas da la citad da Basilea n’eran betg en funcziun pervi da revisiuns Las autoritads han tramess a scola ils scolars - senza savair, tge chemicalias ch’èn propi brischadas.
Quai ha dà gronda critica. Ed era las infurmaziuns n’èn betg vegnidas dadas vinavant. Uschia purtavan ils duaniers svizzers mascras da gas, ils collegas franzos na savevan da nagut.
Ina nivla da tissi e tuffien è sa sfuschignada tras las fessas en las chasas
La polizia aveva avertì da star a chasa e da serrar fanestras ed ischs. E tuttina è la nivla cun chemicalias e tuffien d’incendi ì tras las fessas en las chasas. Sur tut en la citad da Basilea han ils abitants gì tema da la mort.
Blers abitants enturn la fabrica Schweizerhalle han durmì la notg
Cunquai che la nivla da chemicalias è vegnida suflada davent dal suffel, n’han ils abitants betg sa laschà disturbar da las sirenas. Ils blers èn pir vegnids infurmads l’auter di da la catastrofa. Tema n’hajan els betg gì, dian intginas perditgas da temp. Dentant respect, lez stoppian ins avair da las chemicalias.


text:
Székesfehérvár
Székesfehérvár (Stuhlweißenburg in tudesch; Albareale in italian; Stolni Beograd in serb; Białogród in pulach; Istolni Belgrád in türch; Stoličný Bělehrad in cech; Stolicný Belehrad in sluach) a l'è una cità de l'Üngheria de 101.600 abitant (2007).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Székesfehérvár a l'è gemelaa cun:
- Alba Iulia, Rumania
- Birmingham, Stat Ünì d'America
- Blagoevgrad, Bülgaria
- Bratislava, Sluachia
- Cento, Italia
- Chorley, Regn Ünì
- Kemi, Finlandia
- Luhansk, Ücraina
- Opole, Pulonia
- Schwäbisch Gmünd, Germania
- Zara, Cruazia


text:
La suandonta descripziun da viadi ei cumparida ella Nova Gasetta Romontscha nr. 38 digl onn 1857. Deplorablamein ei il scribent da viadi buca enconuschents. Sias impressiuns dalla cuntrada e populaziun ein ordvart interessantas.
Arrivaus silla collina da Mumpé Tujetsch dat il viandont, che va dalla largia Surselva el stretg Uri, aunc ina legreivla egliada anavos silla maiestusa cadeina dil Tödi e silla cuntrada amfiteatrala da Mustér cun sia imposanta abbazia, va lura tut alla grada vinavon silla davosa terrassa dalla Partsura, ell’amureivla Val Tujetsch. In stupent selvadi cun cuolms pitorescs, oreifras pastiras, fritgeivels funs ed in bi, activ, svelt e legher pievel!
Encunter miezdi sesarvan las vals Nalps, Curnera e Maighels provedidas cun bials glatschers. Viers gl’Uri sesaulza il Badus ni Sixmadun culla fontauna dil Reinsura e visavi l’aulta stgeina dil Crispalt, enamiez els igl jarvus cuolm da Milez cul pass ad Ursera; encunter nord dus hazers coloss da 11’000 peis altezia: il Culmatsch ed il Pez Tgietschen; denter en il Tgiern dil Ritzli cun in carpus ed unfiseivel trutg giu ella Val Maderana, che sbucca giul Steg.
Il Bostg, igl ault denter Tujetsch e Mustér, che schai a mesa val e porsch’in oreifer prospect, paress d’esser destinaus per rinforzar signurs e signuras cun frestg’aria e scotga caura. Duess la viafier menar plaunsiu miez il mund tras la Surselva, sche po il Bostg survegnir in renomé europeic, ual sco il magnific Tgiern Maler ella Val Nalps, che fuss tenor las expectoraziuns dils inschigners, che lavuran vid la renomada carta da Dufour, schi remarcabels da muntar sco il Rigi, Faulhorn e Pilatus. Mo donn che nossa biala tiara e sias remarcabladads ein buca pli enconuschentas, schiglioc targessen ellas neutier tut in auter diember da viandonts.
Ual schi bials sco ils cuolms da Tujetsch ein, ual schi bials ein era las pastiras. Quellas porschan buca mo savurus pastg ad in grond diember da tiers, mobein culla fanada, ch’ei vegn cheu segau ora, enviarna Tujetsch 100 armauls! En neginas vischnauncas ei il fein a pastg da schi gronda impurtonza sco cheu. Senza negins funs ein ins el stan d’envernar ina vacca ed ina roscha cauras e forsa aunc vender empau fein. Buca per nuot eis ei vegniu pretendiu dalla cumissiun catastrofala dil circuit “ch’en Tujetsch stett’in pur bein cun nuot rauba”. Igl ei la tiara nua che latg e mèl flessegian sco gia siu vegl num cheltic “Tavaech” (habitaziun el plaun da pastg) dat d’entelgir. Il temps ch’ei vegn fatg fein a pastg ei tut si ella greppa, umens e femnas ein armai cun carpialas e bia bleissas ein schi prigulusas ch’in sulet pass falliu betta en bratscha alla mort. Ils spirituals bandunan quels dis buca la casa, nunsavend qual mument ch’els vegnien clamai per proveder in sventirau. E tonaton lavura tut cun grond ardiment, ed ei seschass dar ina zun interessanta descripziun da quella veta. Ils prauscasa ein fritgeivels ed ins paga pils legi ora tochen miez taler il fest! Salin vegn ei mess ora pauc, persuenter vesan ins ils pli stupents segals, strom da 6-7 peis lunghezia cun grondas e bialas spigias; il dumiec crescha aunc si Tschamut, 5300 peis sulla mar, il pli ault vitg ella Europa, nua ch’ins anfla èrs; il strom vegn zuar buca liungs, mo las spigias ton pli pleinas. Il glin en Tujetsch ei renomaus, el ei tochen in bratsch e miez liungs e dat bia sem. Dad ina curtauna semglin eis ei vegniu fatg tochen 20 curtaunas – ina buna rendita. Ei dat denton onns nua che la purgina lavaga tut ils èrs; aschia legian ins egl urbari dad in purgina el gissiatavel tschentaner, che ha totalmein giu ruinau la raccolta, taluisa che 80 persunas, babs da famiglia cun dunna ed affons, han gl’atun stuiu emigrar giu viers l’Ungaria per buca murir dalla fom.
Tujetsch para d’adina esser stau bein populau, sco ins vesa ord las devastaziuns dalla muria. Igl onn 1584 ha la muria gronda raffau naven mo en Tujetsch 800 persunas; era tiella pestilenza “dallas biergnas” el 17avel tschentaner eis ei iu ruh tier. Ina mumma ord la renomada nobla famiglia de Medel ei da quei temps fugida cun ses dus schumellins silla prada da Cungieri sur Sedrun si. Ins ha anflau leu la mumma morta, mo ils dus fegls eran aunc vivs e tezzavan vid il sein. In da quels senumnava Conradin de Medel, el ei silsuenter vegnius 1665 mistral e 1678 landrehter. Siu frar, in perdert scribent, ei vegnius legius ora sco prenci e prelat dalla claustra da Mustér sut il num Adalbert II. La schlatteina de Medel ei morta ora sco era quella de Putnengia ni Pontaninga, ch’ei sefatga immortala tras igl avat Pieder de Putnengia, il fundatur dalla Ligia Grischa; la ruina dil casti da quella nobla e beinmeriteivla famiglia paradescha aunc ozildi sin in crest sper Rueras.
Enconuschent ei il bien humor e l’aulta e clara vusch dils Tujetschins. Els ein adina da buna veglia ed amaturs d’empau canera; schi’ins auda a grend els, sche ston ins tuttina buca tertgar, ch’els seigien malperina ed aunc bia meins ch’els secarghien. Els sedattan ora sin tuts mauns e plirs fan stupentas fatschentas egl jester. Las bialas frestgas mattauns setilan bugen el dumiesti, ed in proverbi di, ins sappi mai nua las mattauns da Tujetsch ed ils cavals laschien lur ossa. Ina profana cumparegliaziun!, schegie ch’il cavagl ei il pli niebel animal da casa; denton ei quei proverbi ina viva emprova che las Tujetschinas hagien dapertut bien esit. Maria Catrina Beer e Culastia Riedi, ch’ein dil temps dils Franzos cumpari en vestgadira dad umens e cul turschet si dies, dattan honorifica perdetga, ch’ei maunchi era buc allas Tujetschinas curascha e patriotissem.
Ils turists, che admiran cheu la biala natira el ravugl da maiestusas muntognas primitivas ed ils naturalists, che fan en quels cuolms ina preziusa raccolta da mineralias, anflan ellas ustrias da Tujetsch bien tractament. Negins viandonts passan spell’ustria dalla Cruna a Sedrun vi, senza star eri e considerar l’admirabla flora, che ornescha si las finiastras dall’entira fatschada; mo era negins viandonts han bandunau quella schitta e schubra casa senza remarcar el “Fremdenbuch” lur cumpleina cuntentientscha.
Basta nus stuein prender cumiau da Tujetsch ed ir sur cuolm. Igl ei las treis e mesa dalla damaun, l’alva pungiess, sch’ei fuss buc en la brentina e pluess. Nus lessan la sera esser a Berna ed igl ei aschia buca da piarder temps. Suandond il cussegl d’in vegl poet tudestg:
Wer reisen will,
Der schweig fein still,
Geh stetten Schritt,
Nehm nicht viel mit,
Tret an am frühen Morgen,
Und lass daheim die Sorgen,
essan nus semess sin viadi ed arrivai a bun’ura ell’Alp Tiarms. In stavel plein vaccas e dus pedagogs, vulgo “schulmeisters”, che mulschan. In tschaler cun plunas curters e silla cruna speras tractats romontschs sulla pedagogia e metodica. Tgei remarcabel cuntrast! Tgei curiositad per in pedagog tudestg, ch’enconuscha buca la veta romantica da nos scolasts! Fuss quei stan, al qual ils geniturs confidan lur pli grond scazi, salarisaus tenor merets, nus lein buca pretender a proporziun dils emploiai federals, lura stessen nos scolasts ella Bassa sper lur affons, e stuessen buc encurir la stad lur paun sco pasturs e signuns. Denton ha quella mala circumstanzia tuttina era entzatgei bien. L’aria alpina, las bunas latgiras e l’emperneivla distracziun ein franc adattadas da consolidar la sanadad dil scolast e mantener sia buna luna. Tedlei aber co quels tractats han anflau la via si Tiarms! In giuven pauc studiau mo zun premurau scolast ha seschau pladir leu sco signun culla cundiziun, ch’el possi pladir paster, tgi ch’el vegli. El va tier in talentus collega, che veva sco scolast fatg atras cuors da repetiziun per romontsch e per tudestg e di: “Vul ti prender ad alp tes cudischs da dar scola e denteren mussar empau a mi si d’alp, sche prendel jeu tei sco paster.” Detg e fatg. Tgi sa sch’in scolast d’ina diligenza schi originala ei buca vengonz dalla admissiun?
Rinforzai tras in bien refrestg alpin, bandunein nus vaccas e pedagogs e semettein en tutta cufla sin viadi encunter il lag sil Cuolm d’Ursera, ch’ei daventaus empau classics tras sequenta barbaria succedida leu ils 7 da mars 1799 tiella retirada dils Franzos, che vegnevan persequitai dils Grischuns. Cheu spel lag sebett’in Franzos enschanuglias cun mauns a Diu, cun grossas larmas giu pella vesta e cun ina corda da paternos enta maun roga el murtiradamein per perdun. In herox da Tujetsch, ch’era pinaus da mazzar el, senta commiseraziun; mo cheu seglia in auter pur neutier e di: “Sche ti has buc il cor da mazzar el, sche vi jeu sturnir el”. El peglia pella conna da sia buis cargada, mo dil bletsch daditg buc’ida pli, stermeina quella ton sco el po e sturnesch’il pauper schuldau; mo pren mira – muort la stremblada va la buis, la balla penetrescha il cor dil morder, e quel croda el medem temps per tiara vi.
Era nus currevan dil cuolm giuadora, sco sch’il landsturm persequitass nus, arrivein ad Ursera las otg, el medem mument sco la posta semettein en crotscha, che meina nus tut a galopp tochen Flüela. In viandont, che vul ver e guder nuot, quel dueigi seserrar ella posta!
Il Lag Miez a Maighels cun vesta encunter Pez Tiarms (enamiez), dretg la cadeina dil Crispalt e seniester il Schneehüenerstock!
Denter Pez Tiarms e Crispalt sesanfla la Val Val. La (Fellital) Val Vagliauna (da vigilia "Wache/vegliader") schai denter Schneehüenerstock e Pez Tiarms.


text:
John Buscema
John Buscema, nâ Giovanni Natale Buscema (New York, 11 ad Dicémbar dal 1927 - 10 ad Śnar dal 2002), 'l è stâ un diśegnadōr ad fumét americàṅ, cun di urìgini sicigliàni, cgnusû specialmènt p'r i sò lavōr cun i supereroe dla Marvel Comics cuma Silver Surfer, i Quàtar Fantàstic, i Vendicadōr e Conan al Bàrbar. 'L è arcurdà anc cun i scutmaj ad Michelàngil di Fumét e Big John. Al gh'à un fradèl più śóvan, Sal Buscema, anca lò diśegnadōr ad comics.
Biugrafìa
Pasiunâ da sèmpar ad fumét cuma Prince Valiant 'd Hal Foster, Flash Gordon 'd Alex Raymond o al Tarzan diśgnâ da Burne Hogarth, John al nas a Brooklyn, famóś quartēr ad New York. Da śóvan al stùdia a 'l licèo High School of Music and Art ad Manhattan e pò al tōś al diplòma a 'l Pratt Institute muciànd sù na pasiòṅ p'r i mìstar dal Rinasamènt itagliàṅ. In sèguit al stùdia diśégn a 'l Brooklyn Museum par 'n an ciapànd sù da di artìsta da na vòlta cuma Michelàngil, Leonardo Da Vinci, Raffaello Sanzio e Pieter Paul Rubens ma anc da chi nóṿ cuma Norman Rockwell e Al Dorne.
Dòp soquànt diségn fat par di lìbar e rivìsti, in dal 1948 al taca a lauràr p'r un pôc ad tèmp par la Timely Comics/Atlas Comics (che pò la dvintarà la Marvel Comics). In dal 1951 al fà al servìsi militàr par la U.S. Army ma 'l è custrét a turnàr a cà cungedâ par n'ùlcera. Dū an dòp al tōś mujér.
Dòp soquànt lavōr publicitàri, in dal 1966 al tórna a diśgnàr a tèmp pîṅ par la cà ad Stan Lee curànd la culàna ad Silver Surfer e purtànd avànti da par suo i fumét di Quàtar Fantàstic dòpa che Jack Kirby 'l iva mulâ tut. In séguit al s dèdica, in dū mumènt difarènt, anc a i Vendicadōr, cun al chini ad Tom Palmer.
Ma al sò persunàǵ favurî 'l è sèmpar stâ Conan al Bàrbar. Buscema al 'l à diśgnâ in di an Stanta e Utànta, gnénd dòp ad Barry Windsor-Smith.
Buscema 'l è armàst a la Marvel in fiṅ a 'l 1996. Malâ ad càncar a 'l stómag, al mōr in dal Śnar dal 2002, lasànd sò mujér Dolores e dū fiōi John Jr. e Dianne.
John Buscema 'l éra dimóndi ligâ a l'Itâglia e dal vòlti al sa stablìva in dal raguśàṅ a Pozzallo a cà di sò parènt.


text:
Chėstena ti ąla inņ tucą ai plu jėuni dl hockey y śėn do n valgun mėnsc ąn pudł udėi che i ą fat de gran vares inant.
La Under 10 ą n sada ai 30 de jené fat na partida a Persenon contra l HC Brixen Falcons. I ą purtruep inņ perdł, ma nia plu tan sėch, per 1:4. Per l Gherdėina ą Erik Kantioler fat l gol.
La Under 12 ą fat si turnoi chėst iede te Sėlva, n dumėnia ai 31 de jené. Do la bela vėnta dl turnoi a Kaltern ą nosc mutons mo n iede desmustrą n bel hockey, vencian zėnza pierder na partida l turnoi n cėsa. Bravi a duc, medrė inant nsci! Chisc i resultac dla partides: Kaltern - Gherdėina 0:1, Gherdėina - Kaltern 2:1, Vinschgau - Gherdėina 1:1, Gherdėina - Vinschgau 1:0. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Ben Linder, Nicolas Hofer, Tommy Delucca, Lukas Ausserhofer y Ruben Prinoth.
U18 Chiavenna - Gherdėina 2:9 (1:3, 0:4, 1:2)
Na partida da desmincė fova chėla dlultima sada a Chiavenna. Ma nia coche prestazion da pert di jugadėures, ajache i ą jugą bėn y vencił saurģ, ma l fova da vester grams che i se feje mel per l cumpurtamėnt nia sportif di averseres y l stlet lėur di arbitradėures che ne ova nia plu la partida tla man. L trainadėur y l respunsabl dl Gherdėina ą fat dla dutes per chieté ju i mutons y nsci ąn mo finą via ne ti jan nia plu permez a chėi dl Chiavenna. Per l HCG ąl fat i goi: Juri Runggaldier (3), Damian Bergmeister y Leo Holzknecht (2), Lukas Mair y Andreas Vinatzer (1).
U20 Gherdėina - Sterzing 4:6 (1:1, 1:3, 2:2)
N dumėnia ą la Under 20 jugą n cėsa contra l Sterzing. Sciot per chėsta partida che fossa zėnzauter stata da vėncer, ma purtruep ąla mpue sciacą y i goi ne ulova nia jģ ite tla cassa dl averser. N doi menuc dan la fin canche la stajova 3:5 y i nosc drucova dassėnn, ą l trainadėur mo purvą a tņ ora l verdiaporta, ma l Sterzing ą fat l sesto gol a cassa ueta. Tosc lessł ti iel al Gherdėina mo garatą l cuarto gol, ma l ti restova mé plu un n menut per fé doi goi y pudėi jģ nsci tl overtime. La ne ą nia plu ulł vester y nsci ąi perdł per 4:6. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Christian Thaler, Diego Glück, Juri Runggaldier y Peter Mulser.
Proscima partides di jėuni n cėsa:
La U10 juega duman sada ai 6.2. dala 14.30 contra l Auer/Neumarkt y la U16 juega n dumėnia ai 7.2. dala 11.00 contra l Pieve.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
«Greiflet»
Descripziun
Las veglias expressiuns tudestgas dialectalas «greifflen» u «gräufflen» designeschan la preschentaziun da gieus burlescs tras figuras travestgidas e mascradas. En il center da la tradiziun da Bavania «Greiflet», che exista exclusivamain en vischnancas da la part interna dal chantun Sviz, stat bain er l'element dal discurs teatral plain beffas. Mintgamai dus oraturs sa preschentan la saira al public che sa raduna sin la plazza principala u en ina ustaria. En lur referat, numnà «Plöder», en furma da versets satirics, guardan els enavos sin l'onn passà. En quest connex na spargnan els betg cun commentaris gizs, cutizzants u nauschs davart eveniments locals u davart persunas indigenas. Ultra da quai è il «Greiflet» cunzunt caracterisà tras la preschentaziun ferma e paschaivla dals «Trychler» (scalinaders da plumpas) e dals «Geisselchlepfer» (giaschladers). Fin tschient e dapli persunas passan ensemen tras il vitg e fan ina canera snuaivla che va tras pel ed ossa. Gia en il 16avel tschientaner faschevan ils cortegis da canera part da la tradiziun dal «Greiflet» che vegniva da quel temp anc organisà da las cumpagnias da mats localas. L'emprima uniun ch'è vegnida fundada per organisar l'occurrenza è stada il «Schwyzer Greifler» l'onn 1917 en la chapitala da Sviz. Il di da Bavania da l'onn 1968 è lura stada la premiera dal «Priis-Chlepfä» (concurrenza dals megliers giaschladers dal chantun). Questa concurrenza s'è etablida en il fratemp sco usit supplementar.
Gallaria d'illustraziuns
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Brigitte Geiser: Das Geisselklepfen in der Schweiz (Schwyzer Hefte 10/11). Ed. Kulturkommission des Kantons Schwyz. Schwyz, 1977
Gitta Gsell: Bödälä. Dance the Rhythm. Ed. Reck Filmproduktion. Zürich, 2010 (DVD)
Hans Steinegger: Greiflet. In: Feste und Bräuche im Kanton Schwyz. Hans Steinegger, Josef Wiget. Schwyz, 1989, p. 212-219
- Dossier
- Greiflet
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 04.01.2013
Dimensiun: 224 kb
Tip: PDF
- Greiflet


text:
Véla Mnôs
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Véla Mnôs (Víla o Víla de' Mnôc in dialèt dal pôst) (Villa Minozzo in italiân) l'é un cmûn ed 4.020 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, a 54 chilômeter tra mezdé e mateina dal cèinter ed Rèz.
Al teritôri comunêl l'é tra i pió lêregh d' Itâlia, s' es tînen fōra i cèinter principêl dal pruvînci. A gh'é la stasiòun siéstica ed Fèbi e la muntâgna pió êlta ed la pruvîncia, al Mûnt Cùşna (2121 i.l.m.). Atravêrs Civêgh e al Pâs dal Fôrbiş a 's rîva in Grafagnâna.
Al teritôri l'é quêṣi dal tót dèinter al Pêrch dal Gigânt.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Fra i prém sègn ed la preṣèinsa ed l'òm ind al teritôri comunêl a gh'é i rèst ed l'etê ed mèz ed la prêda catê in localitê Lama Lite, a pió ed 1.700 mêter i.l.m. Atâch a l'abitê ed Sân Bertlamè, lòngh al fiòm Sècia é stê catê un simitèri ed l'època rumâna. Atâch al cèinter ed Vèla Mnôs, é stê catê 'na fébia gâlica. Tito Livio int al 187 p.C. al dîṣ che al consōl Marco Emilio Lepido , ind la guèra fâta cûntra i Légor Friniates e Apuani che astêvenin chi teritôri ché potrebbe avere attraversato gli Appennini passando per il territorio del comune di Villa Minozzo, "da o per" la Garfagnâna (dal Pâs Pradarèina o dal Fòrbis o Raîṣ). [1]Secònd la stôria popolêra la nâsita dal cèinter abitê la s'arfà a di fugitîv e deportê rumân. Al nòm Véla al deṣvîn da la parôla véla, che vôl dîr cà padronêl o gróp ed cà campagnôli, mèinter Mnôs a sré 'd unîr a Minucium nòm dal padròun dal fònd in dōve gh' êra la vèla. Opór al nòm Mnôs al pōl deṣgnîr dal nòm ed la Rôca ciamêda dal Melocio ch' l' êra in localitê Mnôs (ind al dialèt lochêl Mnòcc). Un ât ed l'imperadōr Ottone I dal 963 e un'êter 'd Ottone II int al 980, a cunfermên al pusès ed la cortem de’ Melocio cum plebe a la cēṣa ed Rèz. D'atōrna al 1000 l'é documentê un archpresbyter Melocii e dop un prêt ciamê Antonio de Menotio. Int al 1092 l'abite l'é citê in 'n bòla ed l'antipêpa Clemente III. La cuntèsa Matélda int al 1102 la cîta un ricôver per puvrèt in Campo Melasio e int al 1106, la fa riferimèint a un êrem in San Venerio ind la frasiòun dal dé d'incô ed Carù. Int al XIII sècol al cmûn ed Rèz l'îva coloniṣê la muntâgna e vêrs al 1240 dimòndi localitê dal cmûn dal dé d'incô a gh'àn giurê fedeltê (Ceré, Costabòuna, Curiân, Santòni, Sèc e la cumunitê d'Asta). Tr'al famèj che fêven valèir l'avtoritê ind la zôna a vân arcurdê i Dalli, che deṣgnîven da la Garfagnâna e amîgh di estèins, i Fogliani, i Malvasia, in pió râsi fiurintèini, j Arnaldi, e mudnèiṣi i Rocchi. Int al XV sècol a gh'é stê dal quistiòun cun i pastôr garfagnîn ed Soraggio per l'ûs di pâscol d'atōrna a Gazân[2]: ed la quistiòun l'é stê invistî al Dóca, che, dôp rcōrs e cûntra ricōrs, l'à dê ragiòun a i tuscân in câmbi ed 'n ôrs vîv a l'ân da purtêr al Dóca[3] dôp quêlch ân cambiê in cinghiêl. Int al XVI sècol la muntâgna arzâna l'à cgnusû un pegioramèint dal brigantâg; tra i brigânt pió famōṣ Domenico Amorotto, prutèt da la cória rumâna e ricerchê da Francesco Guicciardini, al gh'îva la cà ânch in sta pêrta ed l'Apenèin, tra Gaṣân e Civêgh, ind la localitê ed la Tòr ed l'Amorôt, che da ló l'à ciapê al nòm. A la Repóblica arzâna a gh'àn dt ed sé, int al 1796, i cèinter d'âsta, Fèbi, e Sèc. Ind al peréiod napoleònich é stê fât al "distretto 22 di Minozzo", dal dipartimèint dal Cròstel. Dôp la Restarvasiòun estèins, Véla Mnôs, l'à cuntinvê ad avèir 36 "comunelli". Dal 1815 l'é stê dichiarê pôst comunêl e l'é armêṣ anca dôp l' Unitê d' Itâlia: int sté peréiod l'é stê per pōch tèimp cmûn indpendèint anca Gaṣân, pió têrdi turnê insèm a Véla Mnôs. Ind al tèimp ed la préma guèra mundiêla é ste fât in vâl d'Asta un câmp ed lavōr per perṣunêr ed l'esêrcit àustro-ungârich, ònich eṣèimpi ind la pruvîncia ed Rèz. I perṣunêr lavurêven a la costrusiòun ed 'na ferovèia a scartamèint ridòt, , fâta int al 1918 fra Reparotònda, mìa luntân da Fèbi, e Quâra ( 16 chilômeter ed lughèsa cun 'na râta mâsima dal 3%). La ferovéia l'êra stêda fâta per purtêr a vâl l' algnâm tajê da i fiânch dal Mûnt Cùşna, che in chi tèimp là l'êra tânt necesâri; atâch a Gôva lòungh un piân in calêda i trûṣ finîven int al turèint Dôl, d'ed ché int al fiòm Sècia, e a gnîven tót só a Sân Michēl di Mucèt atâch a Sasôl. Purtrôp bèle int al 1920 la ferovèia la vîn ṣmuntêda. Un diṣastrōṣ teremôt al 6 setèmber 1920 l'à trê zò dimòndi cà e fât dimòndi môrt. Al tèimp ed la secònda guèra mundiêla, al 20 ed mêrs 1944 la frasiòun ed Cervarôl l'é stêda butêda zò per rapreṣâlia da i tedèsch , che àn masê 23 persòuni. Tót al teritô comunêl l'à pó fât pêrt ed la Repóblica partigiâna ed Muntfiurèin e al cmûn a gh'é stê dê l'amdaja d'argînt al valōr militêr cun al segvèint mutîv:
Sottoposta a fiera rappresaglia nemica non piegò sotto il tallone Tedesco ed ogni cittadino fu combattente sorretto dall'amore dei vecchi, delle donne e dei fanciulli. Con le fiamme distrussero le sue case si elevarono al cielo l'ardore e la passione che hanno santificato il martirio dei suoi figli caduti Cervarolo di Villa-Minozzo, 8 settembre - 25 aprile 1945»
La "Rôca dal Melocio"[modifica | mudéfica la surzéia]
I studiōṣ àn, in di tèimp indrê, fât divêrs pinsêr só al j urègin de sta strutûra ed difèiṣa: secònd al Milani [4], pr'al sistēma druvê per tirêrel só la pré èser un'ôvra têrd-imperiêl, pôch prubâbil che sién stê i rumân a tirêrla só. Secònd al stôrich Andreotti [5]l 'urègin ed la Rôca de Mnôs la deṣgniré dal pasâg ed 'n' antîga strêda per la Garfagnâna, ch' la pasêva dal Pâs ed la Pradarèina, prubabilmèin arfâta insém a la strêda rumâna tra Pèrma e Lóca[6]Lòngh sté strêda a's câten dimòndi rôchi e castē, che sègnen la só impurtânsa in època medievêla e gh'é stê catê, in localitê Gâta-Sân Bertlamè, tòmbi rumâni pinsêdi cme sègn ed la preṣèinsa 'd un grupèt ed cà, in pió ché a gh'ēra un ospitale, més lòngh al Sècia, tr'al vâl S'cèl e Lócla [7]. 'Na secònda strêda la se stachêva da còsta, l'andêva só al mûnt Prâmpa e l'andêva zò dòunca fîn a Muntcâgn, Casalèin, e Piôl, dōve la s'unîva cun la strêda per Ligûnchi[8].[9] La strutûra ed difèia la 's câta al cunfîn naturêl, fât dal Sècia, tra i teritôri bizantèin e l'esarchê ed Ravèna, quî longobêrd: pêrt dal teritôri ed l'êlt e mèdi Apenèin arzân, cun la ruvîna dal Castrum Bismanto ind la préma metê dal VII sècol l'ēra paê in mân di Longobêrd, mèinter al rèst l'armagnîva in mân di bizantèin tra quî i teritori di cmûn ed Toân, Véla Mnôs, e Ligûnchi che a ghîn armêṣ fîn al 728. Al teritôri, insèm a l'antîga strêda rumâna ciamêda Bibulca o via Imperiêla, ch' la metîna in colegamèint i teritôri bizantèin int al mudnèiṣ cun la Garfagnâna, l'êra difèiṣa da un Castrum Verabulum, arcgnusû cun Sân Vitêl ed Carpnèida, opór cun 'na localitê atâch a Bulògna atâch a còla che incō l'é Cresplân. A' s trâta ed 'n' ôpra impurtânt, cun di mûr êlt tra i 20 e i 30 mēter e prutèta al spâli dal mûnt Prampa. Al difèiṣi a s' égh zuntêven dō tòri ed guêrdia incòra incō in pē in diresiòun Bişmântva (ind al localitê ed Castèiln e 'd Trélia) êter dû turiòun o rôchi ( ind al localitê Srògn e Carniâna), sègn 'd antîgh castē ch'an 's cgnòs mìa la dâta ind al localitê Piôl, e Toân, ch'la tîn dacât in pió 'n cēṣa rumânica ed 'n' època dôp, e 'n' êter, d'època longoberda, insém al turèint Dôl, atâch a la localitê ed Quâra.
Stòria ministratîva[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn al 1815 al pô dal cmûn de sté teritôri l'ēra ind la frasiòun de Mnôs, ind la Rôca dal Melocio. Ind al peréiod napoleònich, int al 1805, ind al mèter apôst al dipartimèint dal Cróstel (Rèz), còst l'é stê divîṣ in cantòun dóve al n.8 l'ēra col de Mnôs, fât da sèt cmûn o cmûn céch, cun la divişiòun di cèinter ved Vèla e Mnôs.[10] In sègvit a la divişiòun tra Vèla e Mnôs, è nasû la cuncurènsa tra i dû cèinter per al pôst dal cmûn. Int al 1810 al gvêren l'à stabilî che al pôst comunêl al fós Mnôs (cun Sunrêt, Razôl, Valbciâna, Muntfléch, Garfagnân), mèinter Véla Mnôs l'é stê cunsidrê cmûn unî. L'ân dôp n'êtra curesiòun: al cantòun de Mnôs al gh'îva 5 cmûn (Véla Mnôs cun Mnôs, Toân, Gaṣân, Ligûnchi, Fèbi). Int al 1812 i cmûn dvintêven quâter Mnôs, (cun 2074 abitânt, Toân cun 2193 abitânt, Gaṣân o Asta cun 2548 abitant e Ligûnchi cun 1458 abitânt). Cun la caschêda ed Napoleòun s'é turnê a mèter só la situasiòun ed préma: al pôst dal cmûn l'é stê turnê a purtêr a Mnôs, ind la Rôca dal Melocio: al séndech l'a scrét però a Rèz che al sît l'andêva mìa pió bèin per al pôst ed l'aministrasiòun comunêla e cun al permès dal Dóca ed Mòdna, al municèpi l'é stê turnê a purtêr ed nōv a Vèla Mnôs al 15 ed mêrs dal 1815 [11].
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Francesco Milani. Minozzo negli sviluppi storici della pieve e podesteria - Reggio Emilia : Nironi e Prandi, 1938
- Villa Minozzo: Guida turistica. - Villa Minozzo : Amministrazione Comunale, 1994.
(manca):
- ↑ Al pâs an n'é mìa cêr véste che Tito Livio an dîs mìa da dōve l'é gnû al pasâg e gnân se se còst l'é stê da la Tuscâna e l' Emélia o invicivêrsa la ragiòun la sugerés che al pasâg al sia gnû da l'Emélia e pó in Tuscâna vést che int la stôria ed Tito Livio préma a vîn sgnê i nòm di mûnt Ballistam (Valèstra) e Suismontiumqe (Biṣmântva) e pó a vín arpurtê ch' l' é avgnû al pasâg di Apenèin, in pió, sèimper la ragiòun l' a's pôrta a scartêr che al pasâg al sia cuntinvê vêrsa la Lunigiâna, vést che al 'stès Tito Livio a' s dîṣ che l'ân dôp int al 186 p.C. i Rumân àn subî int la vâl dal fiòm Mêgra (Lunigiâna), ch'an cgnusîve mìa bèin, 'na batôsta a ôvra di Lègor Apuân ind la batâlia arcurdêda cun al nòm ed "Saltus Marcius",
- ↑ Al pâs ch' l' unîva al teritôri dal cmûn cun la Garfagnâna l'à ciapê al nòm ed Lama Lite
- ↑ Da sté fât é nasû al dét: Mnêr l'ôrs a Mòdna per spieghêr un' imprèiṣa dificultōṣa mó sèinsa riṣultê prâtich
- ↑ Francesco Milani, Minozzo negli sviluppi storici della pieve e della podesteria, Reggio Emilia 1980, p. 151
- ↑ R. Andreotti, Le comunicazioni di Parma col Tirreno, in Bullettino della Commissione Archeologica Comunale, LV, 1928, pp.241-242.
- ↑ L'Itinerarium Antonini", l'arcôrda 'na strêda ch' la traversêva l ' Apenèin emiliân ocidentêl (item a Perme Laca M.P.C I). Secònd Andreotti la Pèrma-Lóca la gnîva fôra da la pôrta orientêla ed Pèrma e, int al tajêr ed travêrs al màj ed la centória, la puntêva vêrs la vâl ed l' Èinsa, ch'la turnêva só per pasêr pó in còla dal Sècia. Pasê acsé l' Apenèin pr'al Pâs Pradarèina, la strêda l' andêva zò in Garfagnâna e, int al pasêr da la pêrta a dréta del Sêrch, l'arivêva finalmèint a Lóca. La strêda l'é incòra citêda da Lodovico Ricci ind la Dei Territori di Modena, Reggio e degli altri Stati appartenenti alla Casa d'Este, 1788, dóve al spieghêva al percōrs ed la strêda duchêla per la Lunigiâna, l'arpôrta che: "giunge a Fellina. Qui vi trova un ramo di strada al Mezzodì, che passando la Secchia alla Gatta corre per Menozzo e Ligonchio a Sillano, e cala in Garfagnana. Da questo stretto ramo se ne stacca un altro, che volgendosi anche più a mattina stendesi per Quara, Gova, Romanoro, Pietravolta, S. Pellegrino, e scende pure a Castelnuovo di Garfagnana".
- ↑ Francesco Milani, Minozzo negli sviluppi storici dela pieve e della podesteria,Reggio Emilia 1980.
- ↑ Sta strêda, cg nusûda per èser druvêda per al trasferimèint di brânch a l'êlta la vîn ânca numinêda ind l'ât tgnû dacât ind l'Archévi Capitolêr ed Rèz datê a Pavèia al 25 ed mâg dal 781 ed la dunasiòun ed la livella di Nasseta al vèschev ed Rèz Apollinare ed Carlo Magno, dōve a's cîta 'na strêda che dal Sècia la và insém al mûnt Palaredo e la rîva al cunfîn cun la Tuscâna al Pâs Pradarèina.
- ↑ Guêrda ânca chè: [1]
- ↑ L'uniòun l'êra fâta cun i cmûn: Mnôs (2815 abitânt), Véla Mnôs cun Bedògn, Cadigôb (fōrsi còla d'incō Cà Zòbi), Carniâna, Puiân, Carù, Slògn, Cerè Castlêr(?), Premavōr (2033 abitânt), Toân cun Cerè Marabèin (915 abitânt), Ligûnchi cun Piôl, Vâgli, Sincsèr, Câmp e Cavrîl, (1654 abitânt), Fèbi cun Curiân, Asta, Deusi e Rèparotònda (1418 abitânt), Guêra (prubabilment Quâra) cun Gôva, Sèc, e Costabòuna (1000 abitânt) e Gaṣan cun Civêgh, Cervarôl, Mursiân, e Nvlân(?) (1762 abitânt)
- ↑ Al procuradōr ed Rèz l'à scrét al Dóca a Mòdna cun sté lètra: "Sua Altezza Reale, benché in passato la residenza della Comunità di Minozzo sia sempre stata a Villa di Minozzo, nulla di meno si è sempre annunziato come capoluogo del comune Minozzo. Ora che, stando alla lettera del sovrano decreto 12 gennaio 1815 scorso, si è realmente stabilito la residenza in Minozzo, mi viene esposto esser ciò molto incomodo e pregiudizievole alla comunità perché non avendo fabbricati comunali soffre di uno stipendio di fiorini 140 annuali per affitto della residenza. Manca una Locanda ove in tempi rigidi riconversarsi e non avvi concorrenza di popolo. Il contrario, in Villa Minozzo avvi una casa comunale ove collocare la residenza, avvi mercato ogni giovedì e avvi stabilmente una Locanda, [...]". La rispôsta dal Dóca ed Mòdna Francesco IV, dal 4 ed mêrs 1815 ("Considerate le circostanze esposteci dal primo consultore e vice Governatore nostra città e provincia Conte Antono Re mediante del primo corrente e ritenuto che da lui si riconosca utile il proposto cambiamento, concediamo che venga la traslocazione della comune di Minozzo in Villa Minozzo. [...]") l'à dê al permès de spustêr al minicèpi a Véla Mnôs
Nôta: I nòm di pôst e di paèiş în tradòt in arzân ed Rèz.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Cun 95 encunter 48 vuschs e 7 abstenziuns di era Samedan gea a la nova societad d'aczias per la destinaziun turistica en Engiadin'Ota Engiadina San Murezzan Turissem. Quai è il settavel gea en Engiadin'Ota. Tut las 12 vischnancas da l'Engiadin'Ota ed era la vischnanca da Bregaglia ston dir gea per che la nova societad d'aczias vegn fundada.
Samedan sto pajar a partir dal 2018 360'000 francs dapli per da la destinaziun turistica sco fin ussa. Quai sin basa da la clav da repartiziun che sa basa nov sin il numer d'abitants e betg pli sin ils letgs per giasts.
Bleras discussiuns
Per discussiuns ha surtut procurà il fatg che bleras cumponentas èn anc intschertas. Ch'ins cumpria il giat en il satg era la tenuta d'intgins votants preschents a la radunanza. Tenor il motto "Vogel friss oder stirb". Auters han appellà a la solidaritad denter las vischnancas. Ch'ins stoppia ir ina via cuminaivla sch'ins na veglia betg ristgar che Samedan fiss suenter in flatg nair sin la carta da l‘Engiadin’Ota.


text:
Pertge e Duvin daventà refurmà?
Ina ditga declera: Cura che l’entira populaziun da Duin ha fatg ina processiun a Vrin hai entschet a plover e l’entira racolta è ida a mal. Plain gritta èn ils da Duin turnads a chasa e tratg la statua da Maria ch’els vevan cun els, sur il grip giu en la val. Abitants da la vischnanca vischina da Peiden han lura chattà la statua da Maria che veva rut davent dus dets. Ils ulteriurs trais dets mussavan in engirament e la statua ha ditg: “Duas giadas vegn il vitg a brischar e la terza giada croda Duin giu en la val”. Dapi lura saja Duin protestant.
Dus incendis gronds
Duas giadas è il vitg propi quasi brischà giu. Sco la ditga raquinta duess Duin anc crudar insacura en la Val Uastg. Duin è adina stà in vitg da purs. Enturn l’onn 1970 devi da quai d’in tozzel manaschis purils en il vitg sin la spunda. Ils purs vivevan principalmain da la tratga da biestga e la vendita da las gianitschas era la pli gronda entrada finanziala dals purs. Duin sa chatta sin 1180 meters sur mar ed ha ina surfatscha da quasi 18 kilometers quadrats. Vul dir: 5 abitants per kilometer quadrat.
Il schaner 1994 ha Radiotelevisiun Svizra Rumantscha fatg in film sur da la pitschna vischnanca da Duin.


text:
La regenza ha evaluà ils resultats da la consultaziun tar la refurma da la gulivaziun da finanzas en il chantun Grischun (refurma da la GF). Ils princips dal project da refurma chattan in vast sustegn. Ma envers plirs elements dal project datti fermas resalvas. Sch'ils giavischs èn cumpatibels cun il concept global e cun las finamiras surordinadas, als vuless la regenza resguardar.
Da mez december 2012 fin la fin da mars 2013 han las partidas, las vischnancas, las corporaziuns regiunalas e las organisaziuns interessadas en il chantun pudì prender posiziun davart il project da la refurma da la GF. Ultra da quai èn vegnidas organisadas dapi mez schaner 2013 numerusas occurrenzas d'infurmaziun en las regiuns. Totalmain èn entradas 147 posiziuns.
In grond "GEA, ma..."
Las finamiras e la concepziun da basa da la refurma da la GF chattan il sustegn da tut las partidas e d'in grond dumber da las instanzas participadas a la consultaziun. La persvasiun da la regenza ch'i dettia in basegn d'agir cumplessiv vegn rinforzada. La gulivaziun da finanzas vertenta sto da princip vegnir renovada e la finanziaziun da las incumbensas chantunalas e communalas sto vegnir reglada en moda pli simpla e pli clera.
Ils puncts principals dal project che vegnan crititgads pon vegnir resumads sco suonda:
La regenza prenda serius ils giavischs
- Ch'i saja anc adina in project memia cumplex e memia cumplessiv.
- Che las vischnancas surdettian la finanziaziun da quellas incumbensas che sajan difficilas d'ademplir, da budgetar e da limitar per ellas sco er che demussian ina gronda dinamica d'expensas.
- Ch'il project engrevgeschia memia fitg las vischnancas turisticas.
- Ch'ils impediments da fusiun existents na vegnian betg eliminads en moda suffizientamain consequenta.
- Che per engaschar las regiuns per tschertas incumbensas saja la refurma dal territori memia pauc sviluppada.
- Ch'il chantun na dastgia betg reducir ses engaschament finanzial da fin ussa, cunzunt en ils fatgs da sustegn ed en la scola populara.
- Che l'urari per la deliberaziun da la missiva tras la regenza saja memia concis.
Sa basond sin quests resuns vul la regenza essenzialisar la refurma da la GF anc dapli ed er extender in pau l'urari. La refurma duai sa concentrar dal tuttafatg sin ils currents dals pajaments tranter il chantun e las vischnancas. La repartiziun da las incumbensas vertenta resta tala e quala e las regiuns na vegnan betg pli tangadas da la refurma.
La concepziun da la gulivaziun da las resursas (GRes)
vegn renconuschida sco element da gulivaziun central. Las pretensiuns areguard la calculaziun dal potenzial da resursas da mintga vischnanca sco er areguard il volumen da gulivaziun sa dividan per part considerablamain. En spezial las vischnancas turisticas pretendan ch'il dumber da persunas ch'è decisiv per la forza da las resursas na duaja betg mo sa basar sin la populaziun residenta, mabain ch'i stoppia er vegnir resguardà adequatamain il total dals pajataglias. La regenza vul tegnair quint da quest giavisch.
Er la gulivaziun da las grevezzas alpinas (GGA)
vegn beneventada da princip. Differentas indicaziuns han pertutgà ils criteris da repartiziun, en spezial l'index da scolaras e scolars. La regenza vul rinforzar la dotaziun da la GGA. Da quai duain profitar cunzunt las vischnancas che han bleras fracziuns e blers abitadis sparpagliads. Ils criteris da repartiziun duain resguardar meglier las grevezzas da las vischnancas.
Pertutgant il sectur social
n'han la substituziun previsa dal sistem da clearing vertent a quatter stgalims cun ina nova gulivaziun da las grevezzas socialas (GGS)
e la dotaziun previsa da la GGS per part betg chattà chapientscha. I vegn pretendì in effect da gulivaziun pli intensiv. La finanziaziun communala dals servetschs socials regiunals vegn considerada per gronda part sco gista. Percunter vegn la pussaivladad da transferir quella a las (futuras) regiuns considerada sco memia tempriva. La regenza vul far adattaziuns er qua.
Pertutgant il sectur da la scola populara
sa mussa ina gronda opposiziun cunter ina reducziun da las contribuziuns pauschalas chantunalas a las vischnancas. Ultra da quai vegnan numerusas contribuziuns consideradas sco necessarias per l'instrucziun d'uffants da lingua estra. Tut en tut vul la regenza mantegnair l'engaschament chantunal en il sectur da la scola populara, ma cuntanscher ina meglra orientaziun da las grevezzas per sias contribuziuns sin quest champ. Ultra da quai duain er vegnir pajadas contribuziuns chantunalas per transports da scolaras e scolars entaifer ils vitgs, e quai per na betg stgaffir in nov impediment da fusiun. Uschia pon vegnir resguardads er ils giavischs sin il champ da la scola.
In basegn da correctura punctual renconuscha la regenza areguard la confinanziaziun communala dals gimnasis inferiurs
. La finala vuless la regenza er desister dal detretschament finanzial previs tar la tgira d'uffants cumplementara a la famiglia
.
Per la missiva al cussegl grond fixescha la regenza da nov il termin da la sessiun da december 2013. En discussiun era la sessiun d'october 2013. Sco finamira resta da realisar la refurma da la GF per il 1. da schaner 2015.
Las vischnancas meritan ina gulivaziun da finanzas gista e moderna. Las correcturas previsas vi dal project vegnan a gidar en moda considerabla a far reussir la refurma.
Remartga:
Davart quest tema stat a disposiziun in video en rumantsch, tudestg e talian sut www.gr.ch
.
Infurmaziuns:
- cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner, scheffa dal departament da finanzas e vischnancas, tel. 081 257 32 01, e-mail: barbara.janom@dfg.gr.ch
- Thomas Kollegger, manader da l'uffizi da vischnancas, tel. 081 257 23 81, e-mail: thomas.kollegger@afg.gr.ch
- Urs Brasser, secretari da finanzas, tel. 081 257 32 12, e-mail: urs.brasser@dfg.gr.ch
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Atum
Generaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un àtum a l'è la paart püssee piscinína de un sistéma chímich; saría a dí ca l'è la quantità mínima de un elemeent chímich ca la mantègn i sò prupietà.
Anca sa la paròla àtum la vègn dal grech atomos, c'al vöör dí minga spartíbil, al s'è descuveert dòpu ca l'è cumpòost de trí partisèj püssee piscinítt ammò:
- Eletrún: al g'à càrica negatíva e l'è püssee lingeer de tütt i ólter partisèj;
- Prutún: al g'à càrica pusitíva; al pésa 1836 vöölt püssee de un eletrún;
- Neütrún: al g'à minga de càrica elétrica e al pésa a stèmm istèss de un prutún.
I prutúni e i neütrúni insèma, ciamaa nücleúni, ga stann deent in del nücli, invéci i eletrúni ga gírenn intuurn; chèla visiun chí a l'è in acòort al mudèll de l'àtum de Bohr.
Seguunt i régul de la mecànica quantística, invéci, i partisèj a g'ann una funziun de unda ca la definíss la prubabilità de la partisèla de truvàss, in d'un bèll mumeent, in d'un quaj spazzi; dunca, l'òrbita a l'è dumè ul spazzi de prubabilità püssee vólta.
Prupietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ólter prupietà a inn:
- ul nümer atòmich (Z), ca l'è ul nümer de prutún in del nücli (stèss nümer Z=stèss elemeent);
- ul nümer de màssa, ca l'è la súma del nümer de prutún e de neütrún, e al permètt de scerní i difereent isòtup.
I àtum a inn generalmeent néuter (g'ann minga de càrica elétrica); quaand un àtum al pèert u al ciàpa un eletrún, al cambia e al devénta un jún, pusitíff (catiún) sa n'al ciapa, negatíff (aniún) sa n'al pèert.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cuncètt de àtum a l'è staa prupòost per la prima völta da i filòsuf greech cumè Demòcrit e ul grupp dii Epicüree; in dii sécul dòpu g'inn minga staa pass inaanz, anzi a s'è desmentegaa tüscòss, fin almaanch a dopu l'Età de mèzz.
La teuría l'è stada rimetüda in pè dal John Dalton, chímich inglees; l'Amedeo Avogadro, in del sécul XIX, al cumencia a tegnii spartii àtum e mulécul.
Ul primm scenzià a mètt in ciaar la strutüra de deent de l'àtum a l'è staa, in del 1911, ul Rutherford; dòpu de lü, un quaj ann adree, Niels Bohr al püblica in d'un librètt ul sò mudèll de la strutüra de l'àtum. Per rivà a vècch magiuur detàj ammò, ga vöör però specià un quaj ólter ann fin al nassimeent de la física quantística e del micruscòpi eletrònich.


text:
En il Stade de Suisse vendì or han ils Young Boys la sonda saira suenter 32 onns puspè la schanza da cumbatter per il titel da campiun. I saja bel sch'ins haja la pussaivladad da vegnir campiun en l'agen stadi, ord atgna forza, ha il schef da sport dals Young Boys Christoph Spycher ditg cun plaschair anticipà.
Il team mussa durant il trenament in gust enorm, d'ir a fin la via.
Impurtant saja che l'equipa tracta il gieu sco mintga auter gieu, er sch'i na saja nagin gieu ordinari. Mintgin stoppia sa concentrar sin ses pensum e contribuir sia part. Spycher è dentant persvadì ch'ils giugader vegnian a sa tegnair vid il plan dal trenader e sappian ir enturn cun la situaziun. «Nagin sto avair il sentiment ch'el stoppia far insatge spezial u decider il gieu sulet. Nus stuan exact giugar sco enfin uss, lura vegn quai bun.»
RR sportissimo 17:00


text:
Neuschatel Xamax ha gudagnà la partida cunter Montfaucon (JU) da la tschintgavla liga cun la pli auta differenza ch'i ha dà insacuras en la Cuppa svizra. Gia suenter 45 minutas è Xamax ì en la pausa cun in avantatg da 10:0. Cun quest record rumpan els quel dal FC Grenchen che aveva il 1947 gudagnà cun 18:0 cunter il FC Tavannes (BE).
Il US Montfaucon ha pudì giugar en l'emprima runda principala da la Cuppa, perquei ch'els avevan gudagnà la stagiun passada la «Fairplay-Trophy» dal ballape svizzer.
RR novitads 20:00


text:
Maya Lalive è in’artista ed alpinista che viva e lavura en la Val Bregaglia, a Turitg ed a Linthal.
Ses proxim project vegn betg a restar per adina - el è be da vesair tranter ils 5 e 29 avust. In maletg che penda vi dal mir da serra Albigna en Val Bregaglia. Sin 1300 meters quadrat duai el mussar quai che caracterisescha la Bregaglia: spelm, aua, aria e tut.
Lavur da montascha difficila
Sche l’aura constat, lura vegn l’ovra d’art montada ils 5 d’avust cun agid da helicopter e lavurants che pendan en sugas. El vegn a pender sur la surfatscha dal mir.
Suenter l'exposiziun vi dal mir da serra vegn l'ovra transfurmada en bleras parts, mintgina per sai furma in nov maletg. Tut la lavur vegn accumpagnada cun film e fotografias.
Dimensiun da l'ovra
- 1'300 meters quadrat taila
- in pais da 750 kilos
- 130 meters aut
- 10 meters lartg


text:
La clav da violina d’aur
- Gievgia, 10.8.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 10.8.2017, 19:00, RTR
La distincziun la pli impurtanta da la musica populara en Svizra.
Cun quella vegnan onuradas persunalitads ch'han acquistà gronds merits a favur da la musica populara, instrumentala e dal chant. Quest atun survegn Dani Häusler la clav da violina. Cun 43 onns è el in dals giuvens ch'han quell'onur. En questa populara udis tocs da persunalitads ch'han survegnì auters onns la clav da violina d'aur. Per exempel da Hans Fischer, Edy Walliman, Hans Aregger, Domenic Janett e Hans Niederdorfer.


text:
Apucaliss Capitel Vot
Apucaliss[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
Capitel Vot[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1E quand l'ha dervii 'l sètim sigìll, l'è devegnüü silénzi circa un mèzz'ura.
2E huu vedüü i sètt àngiul che hinn staa in pee denanz a Diu, e gh'hinn daa sètt tromb.
3E un alter àngiul l'è vegnüü e l'è staa in pee sül altar avendugh un trümbúl d'or, e gh'è daa tant incèns, perchè 'l dàss a i preghér de tücc i sant sül altar d'or che [l'è] denanz al tronu. 4E 'l fümm de l'incèns l'è naa sü a i preghér di sant de la man del àngiul denanz a Diu. 5E l'àngiul l'ha ricevüü 'l trümbúl e 'l l'ha impienii del fögh del altar e 'l [l']ha bütaa in de la tèra, e l'è staa trùnn e vús e lüsnad e un teremòt.
6E i sètt àngiul che gh'hann i sètt tromb i hann preparaa perchè i sunàssen.
7E 'l primm l'ha sunaa la tromba: e la gh'era tempesta e fögh mesedaa cun sangh e l'è staa bütaa in de la tèra, e 'l tèrz de la tèra l'è staa brüsaa sü e 'l tèrz di piant l'è staa brüsaa sü e ogni vèrda èrba l'è stada brüsada sü.
8E 'l segund àngiul l'ha sunaa la tromba: e cuma una granda muntagna brüsand cun fögh l'è staa bütaa in del mar, e 'l tèrz del mar l'è devegnüü sangh 9e l'è mort el tèrz di creadür che [l'è] in del mar che gh'hann anemm[1] e 'l tèrz di barch hinn staa destrütt.
10E 'l tèrz àngiul l'ha sunaa la tromba: e l'ha burlaa giò del cél una granda stèla brüsand cuma un lümm e l'ha burlaa giò sül tèrz di fiümm e sü i surgént d'aqua, 11e 'l nomm de la stèla l'è dii Medeghètt, e 'l tèrz di acqu l'è devegnüü in de medeghètt e tant di vèss üman hinn mort di acqu perchè hinn staa faa mar[2].
12E 'l quart àngiul l'ha sunaa la tromba: e 'l tèrz del suu l'è staa culpii e 'l tèrz de la lüna e 'l tèrz di stèll, perchè el füss faa scür el térz de lur e 'l dì 'l splendèss no, el sò tèrz, e la nocc in de l'istèssa manéra.
13E huu vedüü, e huu sentii un àquila vuland in mèzz-cél disend in d'una granda vús: «Guai, guai, guai quij che stann de cà sü la tèra del rèst di[3] sún de la tromba di trii àngiul che stann per sunàla.


text:
La cifra – 32'000
- Mesemna, 6.9.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 6.9.2017, 10:15, RTR
En Svizra datti il mument radund 32'000 puzs e lajets. Quai è tenor scienziads dentant memia pauc. Anc a la fin dal 18avel tschientaner deva quai passa 300'000.
En il rom dal svilup agricul èn blers da quels puzs dentant vegnids fatgs sitg per avair dapli plaz. Uss dat quai en media en Svizra be pli otg puzs per 10 kilometers quadrat. En regiuns fitg agriculas dentant strusch in sin la medema surfatscha.
Impurtants fissan ils puzs cunzunt per flora e fauna ed er per prender si aua per evitar inundaziuns tar fermas plievgias.


text:
Faenza
Faenza o Faènsa (endèla parlàda locàl: Fënza) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ravènna. El g'ha presapóch 53.369 abitàncc, 'na superfìce de 215 km² e 'na densità de 248 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnacavallo, Brisighella, Castel Bolognese, Cotignola, Forlì (FC), Riolo Terme, Russi, Solarolo.
Colocàda dré a la vìa Emilia 'ntra Imola e Forlì, la se tróa ai pè de le prìme culìne dei Apenìni. L'è 'n cèntro famùs zamò 'ndèl'antichità per la fabricasiù de la ceràmica, e quìndi séde del Museo internasiunàl de le ceràmiche, fondàt endèl 1908 de Gaetano Ballardini.
A Faènsa gh'è la séde de la Scuderia Toro Rosso (ex Minardi), 'na scuderìa de màchine de fòrmula 1.
A Faènsa gh'è nasìt la cantànte Laura Pausini.


text:
La graficra, pictura e scolasta da dissegn è represchentada en la collecziun d’art chantunala da Sviz cun 14 ovras – uschè bleras sco strusch insatgi. Las ovras da l'artista s'avischinian da davosas vardads e dimensiuns spiritualas, senza sulettamain esser art religiusa, scriva l'Uffizi per la cultura dal chantun Sviz.
Sora Gielia Degonda è naschida a Cumpadials. Sias ovras èn vegnidas preschentadas pliras gidadas ad exposiziuns en la Svizra Centrala, ma er a Turitg, en il Grischun ed en Germania. Il 2007 ha ella survegnì il premi da renconuschientscha dal chantun Grischun.
RR novitads 15:00