text:
Sin il palpiri è Simona Waltert il numer trais dal turnier. Bun pussibel ch’ella gioga anc la fin d’emna, vul dir ch’ella dumogna il pass en ils mezfinals. Waltert vul prender pass per pass e betg laschar metter sut squitsch. Ma tuttina di ella cler, ch’ella saja a Claustra per gudagnar. Mesemna frunta Waltert sin la Taliana Lisa Piccinetti.
Era tar ils juniors è in Grischun en il turnier. Jakub Paul, il campiun svizzer dals juniors U18, ha gudagnà senza problems l’emprima runda. En la segunda runda frunta el sin il Tschec Michael Vrebensky, il numer tschintg dal turnier.
RR actualitad 17:00


c: text/html

text:
Wikipedia:Artitgel
In artitgel en la Vichipedia rumantscha duai ademplir tschertas premissas minimalas, duai inditgar funtaunas e resguardar ils auters idioms.
Tgi che n’ha anc mai scrit en la Vichipedia, po far emprovas sin la Plazza da gieu u po leger ils prims pass.
Cuntegn
Premissas minimalas[modifitgar il code]
- Mintga artitgel duai cuntegnair almain tschintg construcziuns (senza infurmaziuns statisticas); ina stgaffa d’infurmaziuns na dumbra betg. Sch’in artitgel è dus dis suenter sia creaziun anc pli pitschen, duai il template "Stub stidar" vegnir plazzà. Sche l’artitgel n’è betg creschì suenter duas emnas, vegn l’artitgel stidà. Cun questa regla vulain nus sbassar il dumber dad artitgels che na cuntegnan nagina infurmaziun nova per il lectur.
- Mintga artitgel duai esser scrit per rumantsch. Sche en in idiom u per Rumantsch Grischun è tuttina (guarda sutvart “Idiom u Rumantsch Grischun?”). Per artitgels cun gronds problems da la lingua duai vegnir integrà il template "per repassar". Texts ch’èn betg vegnids translatads vegnan marcads cun il template Template:Text betg translatà.
- Mintga artitgel duai esser dad interess general. La Vichipedia na duai betg esser in Facebook.
- Artitgels che èn cuntrari al dretg u offendan persunas n’èn betg acceptads’’.
- Artitgels èn scrits en in stil neutral. Perquai na vegn p. ex. la prima persuna prest mai avant en in artitgel. Era da la lingua dal mintgadi duai vegnir desistì nua pussaivel.
- Las funtaunas èn artitgels ston esser marcadas.
Artitgels che na correspundan betg a questas pretensiuns vegnan stidads.
Idiom u Rumantsch Grischun?[modifitgar il code]
La Vichipedia rumantscha duai consister dad artitgels da tut ils idioms ed en rumantsch grischun. Per far urden valan dentant suandantas reglas:
- il lemma da mintga artitgel è scrits per Rumantsch Grischun
- sche in artitgel vegn scrit en plirs idioms, vegnan quels ordinads en subartitgels: lemma (idiom)
- cun ils models Model:Idiom, Model:Idiom2 e Model:Idiom2a vegn l’idiom (ed il titel correct) definì
Quai tuna fitg cumplitgà, perquai qua in exempel[modifitgar il code]
In puter scriva in artitgel davart Cuira. Quel vegn memorisà sut il lemma Cuira (puter). El integrescha l’entschatta da l’artitgel suandant model
{{Idiom|puter|Cuira}}
Pli tard scriva insatgi era in artitgel davart Cuira per sursilvan. Quel vegn memorisà sut Cuira (sursilvan) cun il model:
{{Idiom2|idiom1=sursilvan|idiom2=puter|lemma=Cuira (sursilvan)|lemma2=Cuira (puter)}}
En il artitgel puter vegn integrà il model:
{{Idiom2|idiom1=puter|idiom2=sursilvan|lemma=Cuira (puter)|lemma2=Cuira (sursilvan)}}
Sche insatgi scriva lura anc in artitgel per Rumantsch Grischun vegn quest memorisà sut il lemma Cuira. Era quel vegn marcà cun il model d’idiom:
{{Idiom2|idiom1=Rumantsch Grischun|idiom2=puter|lemma=Cuira|lemma2=Cuira (puter)}} {{Idiom2|idiom1=Rumantsch Grischun|idiom2=sursilvan|lemma=Cuira|lemma2=Cuira (sursilvan)}}
Funtaunas[modifitgar il code]
- Sche ti citeschas dad autras funtaunas, lura inditgescha las funtaunas. Uschiglio vala quai sco plagiat e vegn stidà.
- Ovras sco poesias etc. na dastgan betg vegnir integrads en gronda massa e lunghezza. Ellas astgan be servir per explitgar insatge. Auter è quai sche l’autur è gia mort dapi dapli che 70 onns, lura è il dretg d’autur scrudà ed l’ovra po vegnir utilisada.
- En la Vichipedia duain teorias vegnir documentadas e betg tschertgadas u elavuradas
- Translaziuns dad autras Vichipedias èn lubidas, ti stos dentant marcar quai. Il pli simpel va quai cun suandant template: Template:Translaziun.
Colliaziuns[modifitgar il code]
Colliaziuns internas[modifitgar il code]
I na duess betg vegnì fatg memia bleras colliaziuns internas sin artitgels che n’existan betg. Quai è cunzunt impurtant tar translaziuns ord autras Vichipedias, nua che betg mintga colliaziun duai vegnir surprendida.
Colliaziuns a Vichipedias dad autras linguas vessan be esser menziunadas sut “Colliaziuns” u “Vesair er” e duessan vegnir marcadas. En il text duess ins desister da talas colliaziuns.
Colliaziuns externas[modifitgar il code]
Colliaziuns externas vessan be da star sut “Colliaziuns”, en las funtaunas u en rubricas cun litteratura secundara. Plinavant vala pli pac è dapli: La Vichipedia duai betg esser ina collecziun da colliaziuns.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chris Isaak: «Wicked Game»
- Gievgia, 15.3.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 15.3.2018, 9:30, RTR
«Wicked Game», ina chanzun plain melanancolia, raquinta d'in'amur obsessiva e ses tuns da ghitarra van sut la pel.
Chris Isaak ha cumponì quest toc en curt temp, però fin che la chanzun è daventada in success ha el stuì spetgar. L'attenziun crescha cura che David Lynch dovra la versiun instrumentala per ses film «Wild at Heart». Ed ella s'augmenta cura che Herb Ritts, in fotograf american, renumà, dovra la chanzun per in video: Là èn da vesair Chris Isaak ed il model Helena Christensen a la riva dal mar en ina scena romantic-dramatica.


text:
Lòn ch’a l’é scrit an vòstra carta d’identità? Ëd sicur nen tut lòn ch’a podrìa disse ‘d vojàutri, ma mach ël minim për podèj rivé a ‘n vòst arconossiment precis. Ëd la përson-a ‘d Gesù Crist i l’oma nen mach dontré indicassion, ma na plétora, n’abondansa d’anformassion ch’an diso precis chi ch’a l’é Gesù e përchè ch’a l’é d’importansa vital për nojàutri.
Orassion: Pare etern, Ti tl’has daje a Tò Fieul ancarnà ‘l Nòm sant ëdd Gesù coma ‘n segn ëdd nòstra salvëdssa; pianta an minca cheur, it pregoma, l’amor ëdd col ch’a l’é ‘ò Salvator dël mond, Nosgnor Gesù Crist; ch’a viv e regna con Ti e con lëd Spirit Sant, un sol Dé, ant la glòria eterna. Amen.
Abresé: Përchè vojàutri l’evene arseivù ‘l nòm ch’i l'eve? Përché Nosgnor Gesù Crist a l’ha arseivù a soa nassensa pròpi ël nòm Gesù? Ant ël nòm “Gesù” a l’é stërmà quajcòsa ch’an parla ‘d soa mission, quajcòsa ch’a l’é important për mincadun ëd nojàutri uman. Vëddoma.
Përchè l’evene arseivù ‘l nòm ch’i l'eve? Vost pare e vostra mare a l’han dave ‘l nòm che pì a-j piasìa, o përchè ch’a l’era ‘l nòm ëd quaj sò parent ëd lor dont a vorìo codìne la memòria, o për na tradission ëd famija. La sernùa d’un nòm a l’é ‘d soens fàita për cas, sensa un motiv ëspecifich. Podrìa-la - la significassion d’un nòm - indiché ‘l caràter o la mission ch’a l’avrà cola përson-a ant la vita? Ëd ràir, bele s’a podrìa esse n’auspissi, un presagi. Collì a podrìa pitòst esse la funsion ëd në stranòm ch’as dà a na përson-a chërsùa, nen a na masnà. A l’era ‘l cas dl’apostol Pé, Pero. Chiel as ciamava nen parèj, ma Simon. “Pero” a l’era lë stranòm ch’a l’avìa daje Gesù për cisselo a dventé “tanme na pera”, visadì sòlid, fedel. përchè a l’era nen parèj! A podrìa ‘dcò desse, quaj vòta, che la significassion d’un nòm a rapresenta na sòrt ëd misteriosa professìa.
Tut sossì a l’é nen ël cas ëd Gesù. Ël nòm ch’a l’avìa arseivù ‘l Bambin, Gesù, a l’era l’arzultà dël comand ëspecifich che Giusèp, l’òm ëd Marìa, a l’era stàje dàit da Dio, quand che n’àngel a l’era comparije an seugn.
Ël vangel scond Maté a dis: “N’àngel ëd Nosgnor a l’é comparije ant ël seugn e a l’ha dije: “Giusep, fieul ëd David, àbie nen tëmma d’arsèive Marìa coma toa fomna an toa ca, përchè lòn ch’a l’é stàit concepì an chila, a l’é da lë Spirit Sant. Chila a butrà al mond un fieul e ti tl’has da deje ‘l nòm Gesù, përchè chiel a salvërà sò pòpol dai sò pëccà” (Maté 1:20-21).
A Gesù a j’era stàje dàit col nòm përché “...chiel a salvërà sò pòpol dai sò pëccà”. Concentroma l’atension an su costa pressiosa vrità.
A l’é vnù për salvé
Ël nòm “Gesù” a ven da la lenga ebràica e a podria rendse an piemontèis con “Salvator”. Ës nòm a corispond a col dël përsonagi biblich ëd Giosué. Giosué a l’era col ch’a l’avìa guidà ‘l pòpol d’Israel a intré e a stabilisse ant la tèra che Nosgnor a l’avìa promëttuje. Gesù o Giosué a l’era antlora ‘n nom bin ëspantià. Mach për ël fieul ëd Marìa ‘d Nasaret, contut, ës nòm a l’avrìa avù ‘n valor ùnich.
Ël mëssagi dl’àngel a riguard dël nòm “Gesù” a fortiss che la mission ëd Gesù a sarìa stàita cola ‘d “salvé”. La significassion ëd salvé a l’é: liberé da ‘n perìcol, tiré fòra da na situassion arzigosa, asardosa, anté ch’a-i é ‘l privo ‘d fesse mal o ‘d meuire; salvé da la përzon, da na condan-a. A l’é lòn ch’a fà la squadra dël pront intervent o dla cros rossa, o ‘n bagnin dal nié: salvé na përson-a an perìcol. Salvene da la përdission
La mission ëd Gesù, donca, a sarìa stàita cola ‘d salvé, ma da còsa? A lo dis ciàir ël test ch’i consideroma: Gesù a l’é vnù për salvé le creature uman-e dai sò pëccà. Lòn che la Bibia a ciama pëccà, o pecà, a sta a la rèis ëd tùit ij maj, ëd tute le dësfunsion dë sto mond, tant a livel përsonal che coletiv.
Ël pëccà a l’é lòn ch’a pregiudica, ch’a ruvin-a, ch’a vasta, ch’a compromèt, nòstra relassion con Nosgnor, ch’a l’é la sorgiss ëd nòstra vita e salute; a l’è lòn ch’an fà - nojàutri - meritèivol d’esse campà vìa, campà vìa, as podrìa disse, ant la mnisera d’univers. La Paròla ‘d Nosgnor a dis bin ciàir che ‘l pëccà a l’é lòn ch’a buta an rìsigh séri nen mach nòstra salute ‘d tute le manere, ma ‘dcò nòstra vita.
La question a l’é tant séria che fin-a l’espression “buté a risigh” a l’é ancora nen pro fòrta për fé la dëscrission dle tràgiche conseguense dël pëccà për nòstra esistensa. A l’é quajcòsa che la pì part ëd la gent as na rend pa nen bin cont e ch’a tend a sotvaluté, a sotëstimé. A l’é la condission che le Scriture Sante a dëscrivo coma ‘d perdission, ëd danassion. Ël fàit a l’é che nojàutri - parèj ch’an fà savèj l’arvelassion bìblica - i soma ‘d creature condanà sensa apel, përdùe, ch’as peudo pì nen arcuperesse, ch’a l’han pì gnun-a chance ëd riabilitassion, ëd reintegrassion, ëd salvesse.
A sarìa bin parèj, contut, s’a fussa nen che Nosgnor, për motiv ëd Soa misericòrdia, sensa che gnun a lo meritèissa, a l’ha pijà l’inissiativa d’anterven-e, diret, për buté armedi a nòstra situassion, për comodela. Pròpi sossì Nosgnor a l’ha falo quand ch’a l’ha mandà an ësto mond Sò Fieul ùnich, Gesù Crist, che soa mission a l’era e a resta cola ëd salvene dai nòstri pecà e da soe afrose conseguense.
La vrità dla situassion ëd condan-a ch’i na soma sogetà, contut, a tanti a smija nen vera e a l’arfudo. Për lòn a deuvro d’alegassion e dë scuse ‘d vària natura. An efet, l’idèja ch’a l’han dla giustissia ‘d Nosgnor e, dzurtut, l’idèja ch’a l’han ëd lòn ch’a sìa ‘l pëccà, a corespond nen a lòn che Nosgnor an dis ant la Bibia. A venta dislo ciàir, contut, ch’a l’é lòn ch’a dis Nosgnor ch’a conta, nen le idèje ch’i l’oma nojàutri. A l’é për lòn ch’i l’oma da arcuperé, da pijé an sël sério lòn che la Bibia an dis a propòsit ëd la giustissia ‘d Nosgnor e ‘d lòn ch’a l’é ‘l pëccà e chërdje. A l’é nen na question d’opinion, ma na question ëd vita e ‘d mòrt. A l’é mach quand ch’ i pijeroma an sël sério lòn ch’a dis la Paròla ‘d Nosgnor an rësguard ëd nòstra situassion ëd condan-a e ‘d perdission ch’i podroma apresié përdabon lòn che ‘l Salvator Gesù Crist a l’é e a l’ha fàit. Na ròba ch’i podoma nen pijela për n’àutra
Ël concet ëd pëccà a l’ha da andé ansema a col dla lej moral che ‘l Creator, ch’a l’é sovran, a l’ha sogetà le creature uman-e. Le Scriture a fortisso: “Chionque a fà 'n pecà a contravniss a la lej 'd Nosgnor, përchè 'l pecà a l'é lòn ch'a l'é contra la lej” (1 Gioann 3:4). Pëccà a l’é tut lòn ch’as conforma nen a la lej ëd Nosgnor, ch’a l’é na lej ëd giustissia e vita, la lej compendià ant ij Des Comandament. Nen conformesse a la Lej ëd Nosgnor a càusa inevitàbil ëd dësfunsion e ‘d mòrt, “...përchè la paga ch’a dà ‘l pecà a l’é la mòrt” (Roman 6:23). La “mòrt” ambelessì i l’oma da comprendla an tute soe acession, an tùit ij sò significà.
Nòstra società e tuta nòstra esistensa, an efet, a l’é caraterisà da ‘d dësfunsion, ëd maladìe e mòrt a tùit ij livel. Ël pëccà, pì ‘d lòn, an fà dël tut incompatibij, intoleràbij, inacetàbij për Nosgnor. Nojàutri i j’ero stàit creà për Chiel, e s’ is ëslontanoma da Chiel, nòstra vita a vniss dël tut dësùtil. Nosgnor a l’ha an òdio tuti coj ch’a fan lòn ch’a l’é mal. A diso lë Scriture: “A l’é për lòn che j’arogant a peudo nen sté an toa presensa; it l’has an òdio tùti coj ch’a fan ël mal” (Salm 5:5). A l’é për lòn che j’uman a son sogetà a Sò giust giudissi ëd condan-a, lòn che la Scritura a ciama “l’ira” o “la flin-a” ëd Nosgnor,.
Ël vers ch’i l’oma mensionà anans da la letra ai Roman, contut, an l’arvers ëd la midaja, a dis, complet: “Përchè la paga ch’a dà ‘l pecà a l’é la mòrt, ma ‘l don che Nosgnor Dé an fà an Gesù Crist, nòst Signor, a l’é la vita eterna” (Roman 6:23). Nosgnor a l’é nen mach giustissia, ma ‘dcò amor e misericòrdia e a l’é dispòst a acordé la grassia dla salvëssa për ël mojen ëd la përson-a e l’euvra ‘d Gesù Crist - përchè ch’a l’ha mandalo coma col ch’a paga ‘l pressi ëd nòst riscat e ch’an buta an pas con Chiel. Ant Soa vita, mòrt e arsurression, Gesù “a salda ij débit” dël pecator pentì ch’as fida an Chiel e - sèmper për Sò mojen - dj’òm e ‘d fomne argenerà da la mira spiritual as ancamin-o për la stra dla santificassion, cola che a sò temp a rivrà ant l’eterna comunion ëd salvëssa con Nosgnor. Gesù a dis: “Iv diso la vrità: coj ch'a dan da ment a mia Paròla e ch'a chërdo a Col ch'a l'ha mandame, a l'han vita eterna e quand ch'a-i sarà 'l Giudissi a saran nen condanà, përchè già a son passà da la mòrt a la vita” (Gioann 5:24).
Ël mëssagi dël Testament Neuv a l’é ciàir e a fà nen ëd compërmess: “La salvëssa as peul trovesse an gnun d'àutri, përché, sota 'l cel, a l'é nen dàit a j'òm d'àutri nòm ch'a peusso salvene" (At 4:12), e ‘dcò: “Aringreteve e che mincadun ëd vojàutri as fasa batesé ant ël nòm ëd Gesù Crist për l'assolussion dai vòsti pecà e i arseivrè 'l don dlë Spìrit Sant” (At 2:38).
Sò pòpol
A-i é sì ancora n’ùltim punt da consideresse. Nòst test a fortiss: “Chila a butrà al mond un fieul e ti tl’has da deje ‘l nòm Gesù, përchè chiel a salvërà sò pòpol dai sò pëccà” (Maté 1:21). As dis ëd sòlit che ‘l Crist a l’é vnù për salvé ‘l mond, ma cost vers a dis che Chiel a l’é vnù për salvé “sò pòpol”, nen tut ël mond. Lòn ch’a veul dì sossi?
Con l’espression: “Sò pòpol” as s’ha da comprende nen ël pòpol ebràich coma ch’a stà. Vera, Gesù a l’era n’ebréo e a l’é nassù an mes al pòpol ebréo coma ‘l Messìa, ël Salvator che lor a spetavo. Contut, a l’é ciàir da tut lòn ch’a l’ha mostrà, che Chiel a l’é nen mach vnù për la nassion ebràica, ma për ëd gent ëd tut ël mond, gent ëd tute le nassion. Tanti ebréo a l’han chërduje, a son andaje dapress a Gesù, e a l’han arseivùne ‘l benefissi d’esse salvà dai sò pëccà ‘d lor, ma nen mach dj’ebreo! Për “sò pòpol” a l’é da comprende, pitòst, tuti coj ch’a son fidasse a Chiel për arsèive la grassia dla salvëssa, tuti coj ch’a lo séguito coma sò Signor e Salvator, a-i n’anfà nen ëd che nassion ch’a sìo! Gesù a l’ha predicà prima a dj’ebréo për la salvëssa ëd tuti coj ch’a l’han seguitalo, ma a l’ha ‘dcò dit: “I n’hai d’àutre fèje ch’a son nen dë sto strop. A venta ëdcò che mi i-j vada a sambleje e porteje ambelessì. Lor a scotran mia vos, e a-j sarà ‘n sol strop e ‘n sol bërgé” (Gioann 10:16).
Ël pòpol che Gesù a salva dai sò pëccà ‘d lor a l’é tuta la gent - a-i n’anfà nen ëd che nassion ch’a sìa - che da l’eternità Nosgnor Dé a l’ha fidà, dàit, a Sò Fieul Gesù Crist përchè ch’arsèiva la grassia dla salvëssa për ël mojen ëd soa euvra ‘d redension. Gesù a pregava parèj: “Pare, mè desideri për coj ch’it l’has dame a l’é che andoa ch’i son mi, a sio ‘dcò lor, parèj che lor a vëddo mia glòria, cola ch’it l’has dame motobin anans la creassion dël mond” (Gioann 17:24).
Ël pòpol ëd Gesù a son ëdcò ciamà “soe feje”, coj ch’a chërdo an chiel. Gesù a l’ha dit: “Ma vojàutri i-j chërde nen, për motiv ch’i seve nen dle mie fèje. Mie fèje a scoto mia vos, e mi i-j conòsso e lor am ven-o daprèss. I-j dago la vita eterna e mai a andran a perdse. Gnun a sarà bon a gavèmje d’ant le man” (Gioann 10:26-28). Ëd ësto pòpol l’apòstol pé a dis: “...ch’a son ëstàit sernù scond la preconossensa ‘d Dé ‘l Pare, butà da part da lë Spìrit për l’ubidiensa a Gesù Crist e për l’aspersion ëd sò sangh” (1 Pé 1:2). Ël pòpol che Gesù a l’é vnùit a salvé dai sò pëccà ‘d lor a son tuti coj ch’as fido an Chiel, “ànima e còrp”.
Un nòm pressios
Lòn ch’a-i é-lo ëd stërmà, donch, ant ël nòm ëd Gesù? A-i é stërmà ‘l don ël pì pressios ch’as peussa arsèive: për sò mojen i arseivoma da Nosgnor ël përdon dij nòstri pëccà e l’arconciliassion con Chiel, visadì na vita neuva. A l’é costa-sì la rason përchè i soma ciamà (mi e vojàutri) al pentiment e a la fej an Chiel. A l’é costa-sì la rason përchè ‘l mëssagi dl’Evangel, la Bon-a Neuva, a travërsa ij sécoj për cheuje ansema tuti coj che Nosgnor a veul ch’a faso part ëd Sò pòpol, apress d’avèje ciamà a seurte da l’umanità përdùa për acordeje la grassia dl’arconciliassion con Chiel. L’Apòstol a dis: “I soma donca dj'ambassador ëd Crist, e a l'é coma se Nosgnor medésim a fèissa n'apel për nòst mojen. A l’é për lòn ch’iv suplicoma da part dël Crist: sie arconcilià con Nosgnor. Përché Nosgnor a l'ha fàit che 'l Crist, ch'a l'avìa gnun pecà, a fussa carià chiel dij nòstri pecà përché grassie a sò sacrifissi nojàutri i fusso butà ant la giusta relassion con chiel” (2 Corint 5:20-21).
Ch’a peussa esse parèj ëdcò për vojàutri ch’i më scote.
Orassion: Nosgnor! Ti’t an fase content con la festa, ch’a ven tùti j’ann, dla nassensa ‘d tò Fieul ùnich Gesù Crist. Acòrda che nojàutri, ch’i l’arseivoma con gòj coma nòst Redentor, i peuda con fiusa frema contemplelo quand che chiel a artornerà për esse nòst Giudes; ch’a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
Leture bibliche për Duminica 18 ëd Dzèmber 2016 - Quarta Duminica d’Advent
Ant un temp coma ‘l nòst anté ch’as dùbita e ch’as fà dë schergne ‘d tut lòn ch’i l’oma gnun-a esperiensa e che an paress inpossibil, ël parlé dël concepiment ëd na masnà da part ëd na fomna ch’a sìa vèrgin, a l’é pitòst malfé da tratesse.Collì a l’é stàit ël cas ëd Marìa, la mare ëd, Nosgnor Gesù Crist. Për lòn a-i era na rason bin specìfica e i l’oma da considerela bin sensa ‘d pregiudissi. Le leture bibliche dë sta Duminica, quarta d’Advent an na parlo.
Orassion: Nëttia nòstra cossiensa, ò Dé tut-potent, quand che Ti an fà vìsita minca dì, përchè Tò Fieul Gesù Crist, a soa vnùa, a peuda trovene ant na ca prontà për chiel; ch'a viv e regna con Ti, ant l'unità dlë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
Leture për la Tersa Duminica d’Advent, - L’11 ëd Dzèmber 2016 - L’Advent a l’é un period dël calendari cristian andoa ch’as mës-cio, ant le leture bibliche, doe realità, cola dla prima vnùa dël Crist, e la sconda vnùa dël Crist. Tut’ e doe a l’han ëd professìe ch’a na parlo, le antiche e j’istèsse promësse fàite da Gesù medésim. Tute le doe vnùe a compòrto dj’efèt an sël mond, d’efèt spirituaj e d’efèt materiaj. A-i son d’efet, ëd rilevansa, për coj che ancheuj a arsèivo Gesù coma sò Signor e Salvator, ma coj-lì a saran sèmper d’efèt parsiaj, ëd conseguense ch’as compiran pien-e mach a la sconda vnùa ‘d Gesù. A l’é për lòn che as parla dël temp d’ancheuj coma dël “già e pa nen ancora”. Vëddoma.
Duminica 11 ëd Dzèmber 2016 - Tersa Duminica d’Advent
Orassion: Nosgnor! Dësvija Tò podèj, e con gran potensa ve an tra ‘d nojàutri; e, përchè i soma tant ambarassà da nòstri pëccà, che Toa generosa grassia an giuta lesta e ch’an lìbera; për Gesù Crist, nòst Signor, che con Ti e con lë Spirit Sant sìa onor e glòria, ora e për sèmper. Amen.


text:
Martin Bundi vegn undraus cul premi Grischun da cultura 2013
Il premi grischun da cultura 2013 vegn surdà a Martin Bundi, quai communitgescha la chanzlia
chantunala. Martin Bundi vegn undrà da la regenza grischuna per sias
publicaziuns multifaras ed interessantas e per sia lavur fritgaivla sco
istoricher, politicher da cultura, cumbattant per il rumantsch ed er per la
natira, la cultura e l'istorgia en il territori alpin retic. Il premi è dotà
cun 30’000 francs.
La fotografia muossa dr. Martin Bundi cun sia consorta Käthy als gis da cultura el Casti Aspermont dils 10 da november 2012.
Lu era Martin Bundi vegnius undraus dalla vischnaunca da Sagogn e da Pro Sagogn per sia lavur en favur da Sagogn.
Pro Sagogn gratulescha a siu commember per quei grond e meritau premi e giavischa ad el in tec dapli ruaus el futur.


text:
L'esorcista II - L'eretico
L'esorcista II - L'eretico (’L Eśurcìsta II - 'L erètic) 'l è 'n film ad scarésa dal 1977 ad John Boorman, séguit dal film L'esorcista dal 1973.
La pelìcula l'à fat sù da piò ad trénta migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custàda quatórdas.
Sunt
Al prevòstar Philip Lamont (Richard Burton) al vîṅ mandâ da 'l sò cardinàł (Paul Henreid) a far luś su la mòrt ad pàdar Lankester Merrin (Max von Sydow), batśâ cuma erètic par la Céśa e mòrt quàt'r an prima a Washington in dal méntar ch'al pruàva a eśurciśàr al dèmun asîr Pazuzu (Karen Knapp) ch'al s catàva in dal còrp dna baghéta, la Regan MacNeil (Linda Blair). Chi lē adès l'è dvintàda na ragasōla e la viṿ a New York insém a na dóna ciamàda Sharon Spencer (Kitty Winn) ch'la gh tîṅ adrē.
La Regan a pâr ch'la sia turnàda nurmàla, anc s'la n s arcòrda più gnint. La dutōra ch'la gh l'à in cura, la Gene Tuskin (Louise Fletcher), la próa a tiràr fóra i sò arcòrd tintànd 'd ipnutiśàr-la c'n un machinàri speciàl. Vlénd cumbàtar diretamènt al sò nemìg, Lamont al partìs par l'Àfrica par catàr un ragàs ciamâ Kokumo (Joey Green) ch'l è stâ bòṅ ad bàt'r al dèmun na vòlta. Turnâ in di Stat Unî al prēt al decìd 'd andàr insém a la Regan in dla cà a Georgetown in du la baghéta l'éra stada ciapàda da Pazuzu.


text:
Ils examens che vegnian fatgs ozendi sajan sa cumprovads, uschia il cussegl federal.
Ina moziun pretenda che la qualificaziun per il studi da medischina vegnia l'emprim examinada cun in praticum. Pertge ils test vertents sajan primarmain ina dumonda da la diligenza. Sch’insatgi saja fatg per la professiun da medi sa laschia uschia be eruir cun resalvas, uschia la moziun.
Pervi dal grond interess per il studi da medischina fan las universitads da Berna, Basilea, Turitg e Friburg in examen d'admissiun.
RR novitads 11:00


text:
70 onns Festival da film Locarno
- Venderdi, 4.8.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 4.8.2017, 8:40, RTR
In sguard enavos sin insaquants eveniments che han scrit istorgia al Festival da film Locarno.
L'emprima ediziun da quest festival da tradiziun ha gì lieu en il curtin dal Grand Hotel a Locarno l'onn 1946. Lura cun ina schelta da 15 films. Quest onn vegnan preschentads prest 250 films da tuttas parts dal mund sin Piazza Grande. I dat premieras svizras, films novs internaziunals u era «Blockbusters» da Hollywood.


text:
Musicals
- Mesemna, 16.8.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 16.8.2017, 19:00, RTR
Chant, saut e gieu da teater en ina furma populara, quai è il musical.
L'istorgia dal musical modern ha cumenzà enturn l'onn 1920 a New York. Sper il Broadway a New York è il musical dentant era sa derasà spert en in quartier da Londra. Quels dus lieus èn anc oz las metropolas dal musical.
«L'instrumentala» dad oz è emplenida cun enconuschentas melodias ord musicals sco «My Fair Lady», «Cats», «Evita», «Jesus Christ Superstar» ed il toc da partenza «Oklahoma». Musicantas e musicants da tut il mund èn prontas e sunan per Vus quellas melodias famusas, arranschadas per furmaziuns da brass.


text:
Autos electrics daventan adina pli populars
- Mardi, 13.6.2017, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 13.6.2017, 11:15, RTR
Pli bass pretschs e las battarias pli effizientas. Ils autos d'electro dad oz èn multifars, sin tge èsi uss da guardar schins vul cumprar in tal auto d'electro?
Pendularis da Cuira a Domat per exempel na dovran betg ina battaria cun gronda prestaziun, ma tgi che vul ir pli lunsch sto avair battarias cun ina prestaziun pli gronda. Per exempel datti gia oz battarias per autos d'electro che pon far fin a 400 kilometers cun ina battaria plaina. Lenviern po la prestaziun da las battarias dentant sa reducir marcantamain.
Era autos electrics cun tracziun 4x4
Sin la fiera datti era autos electrics cun tracziun a quatter rodas, quels custan en general però dapli. Pertutgant la segirtad èn autos electrics medem segirs sco autos da carburant.


text:
Hackintosh
On hackintosh l'è on computer x86 non Apple cont installaa el sistema operativ Mac OS X. El moviment, ciamaa OSx86 l'è nassuu despoeu l'ann 2005, quand che la Apple l'ha nonziaa el passagg dal processor PowerPC a quej Intel.
La licenza de la Apple la permett mia de mett el Mac OS X in d'on PC che l'è minga de la Apple, e la Apple l'ha faa causa ai aziend ch'han provaa a vend di compiuter con Mac OS preinstallaa.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cont la sortida di primm sistema per developer cont Mac OS X Tiger nassen i primm tentativ de fà partì on sistema Apple in su 'n PC non Apple, ma fallissen.
Domà cont la version definitiva del 2006 a l'è staa possibil fàll.
Legg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La licenza de la Apple la dis che MacOS se pò mett domà in sui computer faa de la Apple, e donca incoeu l'è prevalent l'interpretazion che, oltra a vess 'na violazion di legg in sul copyright, l'è illegal per 'sta violazion de la licenza.
I caus de la Apple ai aziend che venden i hackitosh hinn rari, ma hinn staa faa e hinn finii squasi semper in la vittoria de la Apple.


text:
Las aspectativas èn autas per il nov minister da l’exteriur – surtut tge che pertutga il dossier da l’Uniun europeica. Quai vegn ad esser ina da las pli grondas sfidas che spetgan Ignazio Cassis cunquai ch'el ha pliras giadas menziunà ch'i duai dar in buttun da «reset», per quai che pertutga las relaziuns tranter la Svizra e l’UE. Declerà pli exact, tge ch'el manegia cun «reset» n'ha el però anc betg.
Cler è che Ignazio Cassis stat en per la via bilaterala cun l’Uniun europeica. Per el saja quai la gista via per reglar las relaziuns tranter la Svizra e l’Uniun Europeica.
Cusseglier sin lingia da partida
Dal Tessinais po ins spetgar ina politica drizzada ferm vers la dretga. Sia partida, la PLD, spera dad avair cun el in minister da l’exteriur ch'è sin lingia da partida, oravant tut quai che pertutga il dossier da l’Uniun europeica. Cun l’antecessur da Cassis, Didier Burkhalter hai numnadamain adina puspè dat discrepanzas tranter el e sia partida areguard la direcziun da la politica invers l’UE.
Per giuditgar ad Ignazio Cassis sco minister d’exteriur èsi uss però anc massa baud.
Engaschi per las minoritads
Grondas spetgas en Cassis datti er en connex cun las minoritads. Plitost da la vart dal Tessin. Suenter ch'il Tessin n'ha gì 20 onns nagin cusseglier federal, speran ils Tessinais da vegnir udids meglier a Berna. Quai ha Cassis era empermess. Dentant ha el era empermess a las minoritads talianas en il Grischun sco era als Rumantschs da dar ad els ina vusch. In dialog regular duai promover ina collavuraziun pli stretga cun ils represchentants da las minoritads. En mintga cas badan ins che las minoritads stattan a cor al nov cusseglier federal.
RR actualitad 12:00


text:
Ils emprims tschintg giugaders dal dumber da participants è enconuschent. Als Swiss Indoors a Basilea (ils 22 fin ils 30 d’october) en preschents:
- Roger Federer (ATP 3) - Svizra
- Stan Wawrinka (ATP 4) - Svizra
- Rafael Nadal (ATP 5) - Spagna
- Kei Nishikori (ATP 6) - Giapun
- Milos Raonic (ATP 11) - Canada
Ultra da quests giugaders datti era gia infurmaziuns davart il plan dals gieus. Rafael Nadal avra ses pensum il glindesdi, gist suenter la festa d’avertura. Roger Federer ha ses emprim gieu il mardi. Anc betg cler èsi, cura che Stan Wawrinka debutescha en il turnier. Il Vadais era mintgamai crudà ora en l’emprima runda a sias ultimas quatter participaziuns.
Il turnier da tennis a Basilea è dotà 2’151’985 euros. Ils ultims onns han ils Swiss Indoors gì passa 70’000 aspectaturas ed aspectaturs. L'onn passà aveva Roger Federer gudagnà ses turnier da chasa per la 7avla giada - lura cunter ses concurrent Rafael Nadal.
RR novitads 14:00


text:
Piöva
La piö(v)a, u plö(v)ja, u plü(v)ja, l'è una surt de precipitaziun atmusferega, un prudut de la cundensaziun del vapur d'agua che 'l cruda sgiò in sü la Tera di niul.
Minga tüta la piöva la finiss cunt el tucà la süperfis de la tera: intant che la vegn giò, un toch el svapura a cuntat cun l'aria, che l'è ben püssee sücia. Se gnanch una guta de piöva la riva a tucà la tera, chess chì l'è el fenòmen ciamaa Virga, che'l se ved de spess in di desert cold e sücc. El codes METAR per la piöva l'è RA.
Recurd[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Precipitaziun püssee granda in d'un menü: 31,2 mm registraa el 4 Genar 1956 a Unionville (Canada).
- Precipitaziun püssee granda in d'un ura: 305 mm registraa el 22 Giügn 1947 a Holt (Alabama USA) e intra il 24 e il 25 Genar 1956 a Kilauea (Hawaii, USA).
- Precipitaziun püssee granda in 12 ur: 1.170 mm registraa el 26 Genar 1980 a Grand Ilet (Réunion).
- Precipitaziun püssee granda in d'un dì: 1.825 mm registraa il 18 Genar 1966 a Foc-Foc, (Réunion).
- Precipitaziun püssee granda in d'un mes: 9300 mm registraa in del Lüj del 1861 a Cherrapunji, (India).
- Precipitaziun püssee granda in d'un ann: 26470 mm registraa intra l'Agust del 1860 e el Lüj 1861 a Cherrapunji, (India).


text:
Quai resulta d'ina enquista represchentativa dal servetsch da cumparegliaziun comparis.ch.Per bunamain in terz da las persunas dumandadas è l'abitaziun isolada mal cunter canera, per 22% èn ils custs memia auts e 17% sa disturban vid ils donns.
Er 17% sa disturban vi dal standard da bajegiar da l'abitaziun. Ulteriurs facturs che disturban ils locataris èn: in equipament da bogn u cuschina che na correspunda betg als giavischs, in schlet clima en l'abitaziun, schletta glisch u er la repartiziun da las stanzas. 13% han era numnà ils locaturs sco la raschun per lur malcuntentientscha, cunzunt sajan quels savens betg professiunals e malamiaivels.
RR novitads 15:00


text:
Norbert Coray - Dal trenader da skis al cussegliader dal «RAV»
- Sonda, 19.11.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 19.11.2016, 9:03, RTR
Carlo Janka, Silvan Zurbriggen, Urs Imboden ed anc blers auters ha Norbert Coray da Ruschein trenà sco trenader da skis. Il bab da duas figlias ha lavurà la mesadad da sia vita per il sport da skis, il davos sco trenader tecnic da las dunnas dal Liechtenstein.
Ussa, cun 50 onns, è il Sursilvan sa decidì da s'orientar professiunalmain da nov. Da sia nova lavur sco cussegliader en il center regiunal per intermediaziun da lavur raquinta el en il Profil.
Redacziun: Prisca Bigliel


text:
Benedission spirituaj an Crist
1.3 Ch'a sìa benedì Dé, Pare 'd Nosgnor Gesù Crist, ch'a l'ha benedine 'd ògni benedission spiritual dël Cel an Crist, 1:4 përché Chiel a l'ha sernune an Crist prima dla fondassion dël mond, parèj ch'i fusso sant e sensa rimpròcc dëdnans a Chiel për amor. 1:5 Dé a l'ha falo quand ch'a l'ha predestinane a l'adossion coma Sò arditè legaj për ël mojen ëd Gesù Crist, conforma la compiasensa 'd Sò volèj, 1:6 a la làuda dla glòria 'd Soa grassia, cola ch'a l'ha acordane an Sò car Fieul. 1:7 An Chiel i l'oma la redension për Sò sangh, ël përdon dij nòstri pecà second le richësse 'd Sòa grassia, 1:8 cola ch'a l'ha dane sensa misura con ògni sapiensa e inteligensa. 1:9 Dé a l'ha falo quand ch'a l'é compiasusse 'd fene conòsse 'l misteri 'd Sò volèj, col ch'a l'avìa proponusse 'd realisé an Crist. 1:10 Sossì a l'é 'l proponiment: quand che 'l temp adatt a fussa rivà, chiel a l'avrìa 'rcapitolà tut an Crist, tant lòn ch'a-i é ant ij cej, che lòn ch'a l'é an sla tèra. 1:11 An Crist, ëdcò nojàutri i soma stàit reclamà coma 'd gent ëd Soa pertinensa, dàit ch'i soma stàit predestinà conforma 'l propòsit ëd Col ch'a compiss ògni còsa second ij sò proget, 1:12 parèj che nojàutri, ch'i soma stàit ij prim a speré an Crist, a l'avèisso portà 'd làuda e 'd glòria a Dé. 1:13 A l'é për lòn che quand ch'i l'eve sentù la paròla dla vrità, l'evangeli 'd vòstra salvëssa, e ch'i l'eve chërdù an Crist, i seve stàit marcà con ël sigil dlë Spirit Sant ch'a l'era stàit promëttù. 1:14 A l'é Chiel la capara 'd nòstra ardità, fin-a a la redension completa ëd lòn ch'a l'é dël Signor, a la làuda 'd Sòa glòria.


text:
Unspunnen
- Glindesdi, 28.8.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 28.8.2017, 8:40, RTR
L'emprima festa dad Unspunnen è stada l'onn 1805. Quai per evitar revoltas tranter la campagna e la citad da Berna.
Quai è lura è grategià e la festa è vegnida repetida il 1808. Lura ha quai dentant dà revoltas e la proxima ediziun è pir stada bunamain 100 onns pli tard il 1905.Il num da la festa dad Unspunnen vegn dal chastè dad Unspunnen ad Interlaken, gist sper lez è numnadamain l'emprima festa stada. Unspunnen vegn para dal num da cultira celtic "Ussubonno".


text:
En l’istorgia da 103 onns Tour de France ha questa cursa gia manà 24 giadas sur ils cunfins da la Svizra.
E tuttina datti quest onn ina premiera: Igl è numnadamain l’emprima giada ch’il Tour vegn en la chapitala svizra. Berna dastga sa preschentar durant bun trais dis al mund da sport, in grond mund – bun 12 milliuns aspectaturas ed aspectaturs en 190 pajais persequiteschan di per il Tour de France via televisiun. Betg cumprendis èn ils tschients millis fans mintgamai a l'ur da la via.
Sfida per Berna
Per la citad da Berna èsi in’organisaziun gigantica. Il Tour de France è ina cursa da tut in’autra dimensiun ch’il Tour de Suisse. Ils ciclists vegnan accumpagnads da passa 2’500 autos accreditads cun bun 4’000 persunas, da quai circa 2’000 schurnalists.
Gronds custs per segirtad
Il spectacul dal Tour de Fance a Berna procura er per gronds custs. Sulet la citad da Berna prenda ord cassa in mez milliun francs per questa concurrenza. Plinavant sustegn chantun da Berna quest eveniment cun 1,7 milliuns francs. Bler dals daners vegn duvrà per la segirtad. Quella ha quest onn dapertut prioritad suenter ils attentats en la Frantscha. Che tut grategia sco giavischà e senza incaps, da quai fan attenziun la polizia, la protecziun civila, schuldada ed era blers voluntaris.
Cancellara a chasa
La festa da velo a Berna è dentant garantida. Il Tour de France vala suenter gieus olimpics e campiunadis mundials da ballape e rugby sco il pli grond eveniment da sport dal mund. Encurunar la festa en la chapitala svizra pudess il matadur local Fabian Cancellara cun ina victoria quasi avant ses isch-chasa, quai en ses davos Tour de France e sia davosa stagiun sco profi.
209 km – paus – 184,5 km
La 16avla etappa dal Tour de France maina il glindesdi da Moirans-en-Montagne, in lieu franzos en la vischinanza da Genevra, a Berna, quai sur 209 kilometers. Il mardi è il segund di da paus per ils ciclists dal Tour de France 2016. La mesemna enturn mezdi partan ils ciclists da Berna visavi il Stade de Suisse en direcziun Finhaut-Emosson en il Vallais. Questa emprima etappa en las Alps è 184,5 kilometers lunga.
RR actualitad 08:00


text:
Marìa ad Mòdna
La Maria Beatrice Eleonora Anna Margherita Isabella d'Este, cgnusùda cuma la Marìa ad Mòdna o Marìa Beatrice 'd Este (Mòdna, 5 'd Utóbar dal 1658 – Saint-Germain-en-Laye, 7 ad Maǵ dal 1718), mujér ad Jàcum II Stuart, l'è stada l'ultma regìna catòlica dal Régn Unî, da 'l 6 ad Favràr dal 1685 a 'l 11 ad Dicémbar dal 1688.
Biugrafìa
Luìǵ XIV, cgnusû cun al scutmàj ad Rè Sōl, cun 'l apòǵ dal papa Clemènt X, par di mutìṿ pulìtic al vliva ch'al Catulicéśum al sa stablìs incóra in Inghiltèra. Par far in manéra ch'al ròbi i andìsan cum al vliva lò, 'l iva pinsâ ad far spuśàr al prìnsip ad York, Jàcum II Stuart, ch'l éra catòlic, cun na prinsipésa catòlica. In alóra al rè 'l éra al vèć Carl II, ch'al n gh'iva briśa di fiōi, e a la sò mòrt al sò pòst al sarév stâ tòlt p'r al fradèl Jàcum II ch'al gh'iva quarànt'an e 'l éra véduv cun dū fiōli fémni e sénsa masć.
Luìǵ XIV al vliva na dóna nòbila, 'd un caśâ antìg, catòlica dabòṅ, ch'la piaśìs a 'l duca ad York e ch'la psis dar-ag anc dimóndi fiōi. A vèṅ sarnî la Maria Beatrice, fiōla ad Fòns IV 'd Este duca ad Mòdna e Réś, ma lē la n in vliva savēr, la vliva far-as sōra. La màdar Làura Martinozzi a 'l inìsi l'éra da la sò part, ma tut 'l éra bèla decìś, al papa stés al séra mòs par cunvìns'r-la a spuśàr-as dgénd che par la Cèsa Catòlica 'l éra méj ch'l'andìs in Inghiltèra piutòst che in cunvènt. Par vulēr dal papa, Maria Beatrice la manda śò al ròsp e la và incòntar a 'l sò destìṅ.
Al spuśalìsi
Al 30 ad Setémbar dal 1673, a Mòdna, Jàcum II al tōś in matrimòni par prucùra la prinsipésa 'd Este ch'la gh'iva quind'ś an, sénsa festegiamènt ch'a paréva ch'al spuśalìsi al fus un segrét. Soquànt dè dòp la màdar, ch'la tgniva pruviśòri al régn dal ducâ p'r al fiōl ad tred'ś an, Fransésc II, la partìs cun sò surèla e sò sio, al cardinâŀ Rinàld, par Lóndra, faghénd na sòsta anc a Parìś. Al parlamènt ingléś al n vliva briśa ch'i rivìsan da lōr parchè i pinsàvan al perìcul ch'al catolicéśum al psis turnàr par via dal matrimòni. Finalmènt, dòp avér-ag dâ còntra p'r un muć ad tèmp, al prim ad Nuvémbar dal 1973 cun al parmés in bisàca, Maria Beatrice e tut chi àtar sèg i aṅ psû śbarcàr a Dover p'r andàr a Lóndra a cgnósar sò marè ch'la n iva mai vdû prima.
La vita in dla córt 'd Inghiltèra
In fîṅ a la mòrt ad Carl II, la vita a còrt par Marìa Beatrice l'è stada un masèl parchè i curtiśàṅ i gh l'ìvan sèg tant da ciamàr-la "la fiōla dal papa" o "la papìsta", dascurénd-ag anc da drē par via di còran ch'al gh fava sò marè e tulénd-la in gir par la mòrt ad quàtar di sò siē fiōl ch'l'iva abû in cal mèntar (un sètim a s śuntarà in sèguit).
In dal 1685, cun la mòrt dal fradèl, Jàcum II al dvénta rè dal Régn Unî e al taca a mustràr d'l afèt par sò mujér, la nóva regìna 'd Inghiltèra. Ma i prutestànt i n la psìvan briśa védar, lē e lò, dū catòlic. E al rè adès al gh'iva anc un fiōl masć.
La glurióśa rivulusiòṅ
'L è acsè ch'la gh'à inìsi la glurióśa rivulusiòṅ (o secónda rivulusiòṅ ingléśa) quand al parlamènt ingléś, cun i Whigs ch'i s daṅ dimóndi da far cun 'l apòǵ anc di Tories, al dmanda a 'l prìnsip ulandéś Gujélum III d'Orange, marè ad Marìa II 'd Inghiltèra, fiōla ad prim lèt ad Jàcum, ad dvintàr rè 'd al pòst ad sò nón. Al ròbi i vànan pròpria acsè e al rè 'l è custrét a 'rparàr, cun sò mujér sèg, a Saint-Germain-en-Laye, davśèṅ a Parìś.
In dal 1701 a mōr Jàcum II e Marìa Beatrice la vrév ch'al fus sò fiōl Jàcum Fransésc Duardo a rgnàr par purtàr avànti la sò misiòṅ vluda da Dio. Quànd però i gh śibìsan ad dvintàr rè a cundisiòṅ ad métar da na banda al cristianéśum par spuśàr al prutestantéśum, sò fiōl al para via dal tut arliâ la prupòsta.
Marìa Beatrice, ultma regìna catòlica dal Régn Unî, arcurdàda da gl'ingléś cuma Mary of Modena, la mōr al 7 ad Maǵ dal 1718 e la vèṅ saplìda insém a 'l marè.
In dal 1793, durànt la rivulusiòṅ francéśa, soquànt scalmanâ i śbràgan la sò tómba, stramnànd in gir i rèst di cadàvar.


text:
Lengua sardagnöla
El sardagnö (nom nativ sardu o limba sarda in lugudüres, lìngua sarda in campidanes) l'è una lengua che la fa part del grüp rumanz di lenguv indoeuropej. L'è parlaa int l'isula de la Sardegna. L'è classificaa tra i lenguv rumanz ucidental e tanta stüdius i la cunsideren la püssee cunservativa tra i lenguv ch'i venen dal latin. I so dü variant principal j'hinn el campidanes e el lugudüres-nuores.
Dal 1997 l'è lengua uficial de la Sardegna, insema a la lengua uficial del Stato italian.


text:
David e Golìa
17:1
Ij Filisté a l'han fàit la mobilitassion ëd soe trupe. A l'han concentraje a Socò 'd Giuda. Sò campament ëd lor a l'era an tra Socò e Azecà, a Efes-Dammim. 17:2
A l'han ëdcò mobilitasse Sàul e j'Israelita. A l'han drissà n'acampament ant la val dl'Alzin-a e a l'han pijà posission ëd front ai Filisté. 17:3
Ij Filisté a ocupavo na colin-a e j'Israelita l'àutra, e an mes a-i era la val.
17:4 Peui, dai rangh dij Filisté a l'é sortì në sfidant: a l'era àut pì che doi méter. A l'era Golìa 'd Gath. 17:5 An sla testa a l'avìa n'elm ëd bronz e a portava 'n bust a maja 'd fer ch'a peisava sinquanta chilo. 17:6 A l'avìa 'd gambere 'd bronz e a an sle spale, gropà, na lansa ch'a l'era 'dcò 'd bronz. 17:7 La pertia 'd soa lansa a l'era coma 'l bras dël tlé 'd na tessiòira e la ponta 'd fer ch'a l'avìa a peisava da sola ses chilo. Dë 'dnans a chiel a marciava sò scudé.
17:8 Golìa a l'é piantasse là 'n mes e a crijava 'nvers le trupe d'Israel: "Përchè sevene sortì a combate? Mi i son un Filisté e vojàutri i seve mach dë s-ciav ëd Sàul. Troveve n'òm ch'a s'ancala a ven-e giù da mi a feme fòra, se mai a-i rivèissa (ma i lo chërdo propi nen)! 17:9 Se col-lì am bat e am massa, nojàutri i saroma vòstri vassaj. Contut, s'a l'é mi a vagné e i lo masso mi, vojàutri i sareve nòstri vassaj e i l'avreve da sogetéve a nojàutri. 17:10 Antlora 'l Filisté a l'ha dit: "I dësfido le trupe d'Israel. Ch'a ven-a un dij vòstri e ch'as bata contra mi!". 17:11 Quand che Sàul e tùit j'Israelita a l'han sentì ste paròle dël Filisté, a l'han comensà a tërmolé coma feuje.
17:12 Ora David a l'era 'n fieul d'un efraitita 'd Betlem ch'as ciamava Jessé e ch'a l'avìa eut fieuj. Ai dì 'd Sàul cost'òm a l'era vej e na përson-a 'd riguard. 17:13 Ij tre fieuj grand ëd Jessé a l'ero 'ndàit a la guèra a j'ordin ëd Sàul. As ciamavo Eliab, ël prim nà, Abinadab, ël second, e Shimé, ël ters. 17:14 David a l'era 'l pì cit. I tre pì grand a j'ero anrolasse al séguit ëd Sàul. 17:15 David a 'ndasìa e vënìa da la ca 'd Sàul a Betlem, përché a l'avìa 'dcò da pasturé jë strop ëd sò pare.
17:16 Antramentre, për quaranta dì, ël Filisté as piantava là 'n mes, matin e sèira, a galëzzesse ëd front a l'armada dj'Israelita. 17:17 Jessé a l'ha dit a sò fieul David: "Ciapa sto sach ëd gran rostì e ste doi miche 'd pan e va 'n pressa a porteje ai tò frej ch'a stan al campament. 17:18 Coste des forme 'd formagg, peui, portje al comandant. Serca 'd savèj coma ch'a stan ij tò doi frej e torna con ëd neuve sicure. 17:19 Sàul a l'é con lor e con tute le trupe d'Israel ant la val dl'Alzin-a ch'a combato contra ij Filisté”.
17.20 Antlora David a l'é levasse 'd matin prest, a l'ha fidà lë strop a quajdun ch'a lo guernèissa, a l'ha carià tut e a l'é partì tal coma Jessé a l'avìa dije. Quand ch'a l'é rivà al campament, le trupe a j'ero 'n camin ëd butesse an formassion ëd bataja e a dé 'l crij 'd guèra.17:21 Le file dj'israelita e dij Filisté a son posisionasse l'un-a 'n facia a l'àutra. 17:22 David a l'ha dëscarià lòn ch'a portava, a l'ha dalo ant le man dl'ufissial dj'arforniment e a l'é corù ant ij rangh dl'armada për vëdde coma ch'a stavo ij sò frej. 17:23 Antramentre ch'a parlava con lor, a l'é vnù anans da le file dij Filisté col ësfidant ch'as ciamava Golìa, ël Filisté 'd Gath, e a l'é butasse a fé col discors ëd dësfida ch'a fasìa tùit ij dì. David a l'ha sentilo. 17:24 Tùit j'Israelita, quand ch'a l'é comparì col òm a l'han comensà a artiresse da la pàu.
17:25 N'Israelita a l'ha dit: "Vëddes-to col òm ch'a ven anans? A ven fòra tùit ij dì për dësfidé Israel. S' ël rè a treuva quajdun ch'a sia bon a batlo e a masselo, a lo quaterìa 'd richësse, a-j darìa da marié soa fija e a concedrìa a la famija 'd col-lì ëd grand privilegi an Israel".
17:26 Antlora David a l'ha ciamaje a coj òm ch'a l'ero lì davzin: "Disme 'n pò lòn ch'a podria-lo vagné l'òm ch'a massa sto Filisté e ch'a libera Israel da st'umiliassion-sì". 17:27 Coj soldà a l'han arpetuje lòn che già a l'avio dije: "A faran sossì e sossì a col ch'a lo bat".
17:28 Eliab, un dij sò frej grand, quand ch'a l'ha sentì che David a parlava con ij soldà, a l'é 'nrabiasse e a l'ha dije a David: "Përchè ses-to vnù ambelessì? A chi l'has-to lassaje cole pòche feje ch'it dovìe guerné ant ël desert? It conòsso pro. Ti 't ses un pretensios pien ëd grame intension. Ti 't veule mach vëdde la bataja coma s'a fussa në spetàcol!".
17:29 David a l'ha rësponduje: "Còsa l'hai-ne mai fàit adess? I l'hai mach fàit na domanda!". 17:30 Peui a l'é virasse da coj ch'a l'avìa davzin anvers a quajdun d'àutr e a l'ha ciamaje l'istess. Tuti a dasìo l'istessa rispòsta dij prim. 17:31 Ora, quajdun a l'ha sentì lòn che David a disìa e a l'ha falo savèj a Sàul, e parèj Sàul a l'ha mandalo a ciamé.
17:32 David a l'ha dit a Sàul: "Perdte nen ëd coragi për cost Filisté. I andrai mi, tò servitor, a loté contra chiel!". 17:33 Contut, Sàul a l'ha responduje: "Fame nen rije; a-i é gnun-a manera che ti 't podries loté contra sto filisté. Ti 't ses mach un fiolin, e chiel a l'è dusà a combate da quand ch'a l'era giovo".
17:34 Antlora David a l'ha replicà: "I l'hai sèmper guernà le feje e le crave 'd mè pare. Quand ch'a rivava 'n leon o 'n ors për ciapesse n'agnel da lë strop, 17:35 i-j corìa dré con un baròt e a-j 'mbrancavo la pijàita da la boca. E se la bestia a s'arvirava contra mi, mi i lo ciapava për la caviera, a i-j davo 'd baròta, e i lo massava. 17:36 I l'hai fàit parèj sia a d'ors che a 'd leon, e i farai l'istess ëdcò a cost pagan Filisté, përché chiel a l'ha dësfidà j'armade dël Dé ch'a viv! 17:37 Ël Signor ch'a l'ha salvame da 'd ors e da 'd leon, am salverà 'dcò da cost Filisté!". Antlora Sàul a l'ha dije: "Va bin, fà parèj, va, e che Nosgnor a sia con ti!".
17:38 Sàul a l'ha daje soa armora: n'elm ëd bronz e 'n bust a maja 'd fer. 17:39 Dzura l'armora, David a l'ha gropasse a la vita la spa. Contut, quand ch'a l'ha provà 'd bugesse, a podìa nen felo, përché a l'era nen dusà a tut lòn. Antlora a l'ha dit a Sàul: "Con tuta sta framenta adòss, i podrìa gnanca marcé. I na son nen costumà". Parèj, David a l'é dësvestisse da l'armora. 17:40 A l'ha ciapà sò baston, a l'ha cheujì dal torent sinch pere bin seulìe, a l'ha ficaje ant soa bisaca da bërgé e, con soa franda an man, a l'é andàit anans anvers ël Filisté.
17:41 Ël Filisté, ch'a-j marciava anans lë scudé, a s'avzinava a David. 17:42 Quand ch' ël Filisté a l'ha vardà bin David, a l'ha butasse a rije e a feje 'd schergne, përché David a l'era mach un fiolin gràcil con ij cavèj ross.17:43 Ël Filisté a l'ha dije: "Penses-to ch'i sia 'n can, ch'it ven-e contra mi con dij baston?". Parèj 'l Filisté a l'ha comensà a maledì David an nòm dij sò dé. 17:44 Peuj a l'ha dije: "Ven sì parèj ch'i daga toa carn da mangé a j'osej dël cel e a le bestie sarvaje".
17:45 David a l'ha rësponduje: "Ti 't ven-e contra mi con la spa, la lansa e lë zavelòt, ma i ven-o contra ti an nòm dël Signor dl'univers, ël Dé dl'armade d'Israel, che ti 't l'has ofenduje. 17:46 An cost dì medésim ël Signor at farà tombé ant mie man, it massarai e it tajarai la testa. An cost dì medésim i darai da mangé a j'osej dël cel e a le bestie sarvaje ij cadàver dl'armada dij Filisté, e tut ël paìs a savrà che Israel a l'ha 'n Dé ch'a lo guerna. 17:47 Tuti coj ch'a son sì a vëdran ch' ël Signor a salva Sò pòpol, nen për ël mojen dla spa o dla lansa. Costa-sì a l'é bataja dël Signor e a sarà Chiel a fé tombé vojàutri an nòstre man".
17:48 Antramentre che Golìa a vënìa anans për tachelo, David a l'é corù an pressa anvers ël Filisté, 17:49 David a l'ha ficà la man ant soa borsa, a l'ha tirane fòra na pera e, con la franda, a l'ha flancajla contra e parèj a l'ha centrà 'l Filisté bele 'n mes la front. La pera a l'é intraje 'nt la testa e chiel a l'é cascà con la facia a tèra.
17:50 A l'é parèj che David a l'é rivà a bate 'l Filisté mach con na franda e na pera. A l'ha centralo e a l'ha massalo: a l'avìa gnanca na spa! 17:51 Peui David a l'ha argionzulo là dova ch'a l'era, a l'ha tiraje fòra la spa ch'a l'avìa ant ël feuder e a l'ha dovrala për tajeje la testa. Quand ch' ij Filisté a l'han vëddù che 'l pì vajant dij sò gueriè a l'era mòrt, a son dass-la a gambe.
17:52 Peui j'òm d'israel e 'd Giuda a l'han dàit ël crij 'd guèra e a l'han comensà a core apress ai Filisté fin-a a rivé a Gath e fin-a a le pòrte d'Ecron. Për tuta la stra ch'a va da Siaràim, fin-a a Gath e fin-a a Ecron, a son staie parèj pien ëd cadàver, coj dij Filisté. 17:53 Antlora l'armada d'Israel a l'é artornà e a l'ha butà a sach ël campament dij Filisté. 17:54 David a l'ha ciapà la testa dël Filisté e a l'ha portala a Gerusalem, ma a l'ha butà tute j'arme 'd Golìa an soa tenda.
17:55 Ora, mentre ch'a vardava David ch'a sortìa për batse contra 'l Filisté, Sàul a l'avìa ciamaje a Abner, ël general an cap dl'armea: "Abner, ëd chi a l'é fieul col giovo?". Abner a l'ha rësponduje: "I l'hai gnun-a idèja. I lo sai pròpi nen, ò rè!". 17:56 Contut, ël rè a l'ha 'nsistù e a l'ha dije: "Serca 'd savèj 'd chi ch'a l'é fieul col giovo!".
17:57 A l'é parèj che quand che David a l'é 'rtornà da massé 'l Filisté, Abner a l'ha presentalo a Sàul, che David a l'avìa ancora la testa dël Filisté an man". 17:58 Sàul a l'ha ciamaje: "Ëd chi ses-to fieul, giovnòt?" David a l'ha rësponduje: "I son fieul ëd tò servitor Jessé, de Betlem". (1 Samuel 17).
Nòte
O "Lolì a l'é tant sicur coma ch'it vive".
Leture bìbliche dël lessionari - 21 Giugn 2014 - Duminica dòp Pancòsta ch'a fà quatr
; 1 Samuel 17: (1a, 4-11, 19-23), 32-49
; Salm 9:9-20
; 2 Corint 6:1-13
; March 4:35-41


text:
Cardinäl
Artìcol in dialët piaṡintëin
I cardinäi, d'la Cèsa Catòlica, i'enn al culégg d'i véscuv ch'i g'hann da vutä al Papa e ch'i guérnan la cèsa insëma a lü.
Al vistì dal cardinäl l'é quäṡi istes che cul dal vescuv, sulamëint ch' ì cardinäi i en vistì ad rus e i vescub ad viola.
I cardinäì i en numinä dmè dal Papa. Chi ca stan in Vaticân i g'han diit a avig al pasapòrt Vaticân.
La parola cardinäl la vegna, prubabilmëint, da cardine, culòna, pilàstar ad'la cèsa. I s' divìdan in vescuv, i 6-8 d'la Cüria rumana; pret, tüt chi ca g'han una arcidiocesi o una diocesi; diàcun, tütt i àtar.


text:
Enstagl da cuntinuar ad augmentar l'offerta haja quai num da meglierar il grad d'utilisaziun. En media saja quel tar il traffic public en Svizra mo tar 20% - quai malgrà ch’ils trens èn pli che plains durant temps da fulla: «La realitad è che quatter da tschintg sezs restan savens vids», uschia Meierhans.
Project da pilot cun pitschen success
Sche quai saja la finamira da far pli attractiv il traffic public en Svizra, lura stoppian ils pretschs vegnir reducids drasticamain. «I na fiss betg l’emprima giada», di Meierhans e regorda al pretsch d’introducziun da l’abunament da mesa taxa da 100 francs.
In'emprova cun in abunament general da la saira hai dà la primavaira 2015, il success era dentant stà fitg modest.
Dapli concurrenza tar bus a lunga distanza
En l’intervista ha il survegliaders dals pretschs plinavant fatg attent a las grondas lingias da bus a lunga distanza: «Per regla èsi bun d’avair concurrenza». Uschia ha el renvià al traffic aviatic, nua ch’i dettia adina dapli offertas per pretschs adina pli pitschens. «Pertge na duai quai che funcziuna en l’aria betg er esser pussaivel sin plaun?», ha ditg Meierhans.
RR novitads 07:30


text:
Sân Martèin
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Sân Martèin Grând (San Martino in Rio in italiân) l’é un cmûn ed pió ed 8000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ind la pianûra tra mezanôt e matèina ed la pruvîncia, a 15 chilômeter da Rèz.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
S’arfân a la préma metê dal XI sècol i prém ducumèint che pêrlen ed Sân Martèin Grând dóve a’s lumîna al Sânt prutetōr e al castèl. Carlo Magno l’à regalê sté tèri a la Cêṣa ed Rèz e prôpria al Vèschev Niccolò Maltraversi, int al 1050 cîrca, a j à cedûdi a Bonifacio ed Canòsa.
Int al 1115 la cuntèsa Matélda ed Canòsa l’à intestê al fèdev a ‘na nôbila faméja arzâna: i Roberti da Tripoli. Dal 1115 al 1430, la céca capiltêla de sté fèdev l’îva ciapê al nòm ed “Martèin de’ Roberti”. Int al 1157, al castèl al vîn butê zò dal trópi ed Federico Barbarossa i Robert a l'àn arfât cun un fusòun 'd atōren sèimper pîn 'd âcva, pûnt alvadōr e rinfursê cun mûri e dō grôsi tori. Int al 1348, Nicolò, Bertone e Guido Roberti da Tripoli, àn fât un pât cun al Marchèiṣ d’Este gh’àn garantî apôg e 'd dêregh alôg, àn utgnû “l’invistidûra” cme i vèira Sgnōr ed Sân Martèin. Al castèl al vîn ed nōv butê zò int al 1353 da i Gunṣêga che a’s cunsiderêven aversâri di Roberti aleê al Marchèiṣ d’Este. Mó l’ân dôp, turnê fevdatâri i Roberti, la Rôca la vîn arfâta cun l’apôg finansiâri di Visconti. Int al 1368, l’imperadōr Carlo IV l’à cunfermê “l’invistidûra” di Roberti insém al fèdev mó, gnû in quistiòun cun j Estèins che ind al mèinter ēren dvintê Marchèiṣ ed Rèz, int al 1420 ēren stê custrèt a bandunêr la Rôca e an fêregh pió ritōren. Nicolò d’Este l’îva mandê un só deleghê per permèter la giuriṣdisiòun a léber cmûn. Al Cusèli d’ j Ansiân al s' é impgnê ind la scritûra di Statuta rególi per gvernêr al teritôri dal pûnt ed vésta aministratîv, civîl e giudisiâri. Stè ôvra, fâta da sînch léber divîṣ in capétol e artécol, la gh’à la dâta dal 1440, e la gh'arà, ânch ind i ân dôp, un rōl ed grôsa impurtânsa.
Al dvèinta cèinter ed 'na sguréia indipendèita int al 1501 cun l'invistidûra ed Sigismondo (Sgnōr fîn al 1512) da pêrt ed só fradèl Ercole I° d'Este. Al fèdev égh vîn zuntê Campgajân, Castlarân, Prē ed Curèz, Lemisòun, la Gazêda, Stiōl e Trignân. Da cl’ ân, j erêd ed Sigismondo as’în ciamê "Estèins ed Sân Martèin" e al fèdev l’é dvintê "Sân Martèin d’Este" A la metê del XVI sècol, as cumîncia a druvêr i culōr biânch e azór cme insègna dal Cmûn. Int al 1571 tra impurtanti fèsti e l’entiṣiâṣem da pôpol, l’ Arsivèschev ed Milân Cardinêl Carlo Borromeo invidê ind al castèl, al benedés la nōva campâna ed la cêṣa. Int al 1590 per volontê dal pêpa Gregorio XIV l’é stêda spustêda l’Arsipretûra da Prê a Sân Martèin e fundêda la Colegêda. Filippo I l’é stê al prém, d’ j Este Martèin a ciamêres cun al tétol ed Marchèiṣ. Ind al 1600, cun al butêr zò la vècia, s’é cumincê i lavôr per la nōva Colegêda parochiêla. Int al 1607 a vîn avêrt al Mûnt ed Pietê grâsia a ‘n’ ereditê lasêda da A.Magistrelli. Int al 1618 a se stâmpen al "Costitusiòun" (l’insèm di "Avîṣ" mandê fôra da i Sgnōr dôp la scritûra Statuta). Int al 1648, a s’é fât, per ordén dal Marchèiṣ, al Cunséli generêl dal pôpol (furmê dal faméj pió impurtânti dal paèiṣ) ch’ l’à indichê, da cl’ân l’é in dôp, i cumisâri ‘d un ôrghen ed grôsa impurtânsa al Cunséli d’ j Ansiân La fésta dal Sânt prutetōr dal Marchesê ed Sân Martèin la vîn apruvêda da Vèschev Muns.Marliani, ch’ l’à ânca dichiarê ubligatôria la fésta.
Int al 1727 a’s cunclód la costrusiòun ed la Tòra Cévica cumincêda int al 1585 e l’utîn la campâna sōl int al 1804. Cun Filippo, al Paèiş l'é stê pasê a marcheşêt e a la fîn cun Carlo Emanuele Fliberto II, a pricipêt ed l'impēr int al 1747. Int al 1752 cun la fîn ed lénia ed la râsa al principêt al tōrna sòta a i Dóca ed Môdna, préma a l'à fât aministrêr dal cûnt Gaudenzio Vallotta (1752-1795) int al 1772 Don Paolo Rango d'Aragona l’à cumprê al marcheṣêt més in vèndita e l’é armêṣ padròun fîn al 1792.Al castèl al pêrd l'aspèt ed furtèsa per dvintêr la cà dal Sgnōr, in cl’ân al marcheṣêt al cuntêva cîrca 3.227 abitânt stremnê int al paèiṣ e int al véli ed Prê, Lemisòun, Gaṣêda, Stiôl, e Trignân. A Anna Ricciarda d'Este, fiōla ed Carlo Emanuele Filiberto II égh vîn dê Nuvalêra in uşofrót.
Int al 1791, per mêrit dal j ereditê lasêdi da G. Campari, e C.Condulmeri a vîn inavgurê l’uspedêl e a’s mânda avânti al scanṣlamèint dal cumpagéi religiōṣi. Sân Martèin in sègvit a la Rivolusiòun francèiṣa l’à fât pêrta ed la Repóblica Ciṣalpèina mó int al 1800 l’à pêrs al véli ed Prê e Lemisòun che ēren pasêdi sòta la giurisdisiòun ed Curèz. La Restaurasiòun l’à turnê a purtêr al marcheṣêt sòta la properietê estèins fîn al 1859 quând l’é nasû al Règn d’Itâlia.
Palâs, cêṣi e monumèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Tòr Cèvica[modifica | mudéfica la surzéia]
Al sémbol pió significatîv ed ‘na comunitê, dôp la cêṣa, l’é la tòra Cèvica e ânca per quî ed Sân Martèin l’é acsé. La Tòra ed Sân Martèin l’é cumincêda int al setèmber dal 1585 cme gh’é scrét ind i documèint tgnû dacât ind l’ Archévi comunêl. Mésa ed frûnt al la Rôca l’é stêd finîda pió ed sèintquarant’ân dôp.
Rôca Estèinsa[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rôca, dôpo èsser stêda butêda zò da Federico Barbarossa int al 1167, l’é stêda arfâta cun dal tòri pió rubósti. Al fabrichêt cun piânta a quâter cantòun la mantîn intâta ‘na tòra quadrêda, cun la merladûra ghibelèina. A l’intêren j ambiĵnt pió impurtânt în la Capèla ed Sân Zvân (XV sècol) e soquânti câmbri cun castòun piturê, pitûri a frèsch e stóch che s’afrân a sècol XV-XVIII. Al dé d’incō la Rôca la gh’à: al piân tèra al Musèo ed l’Agricultûra e dal Mònd Rurêl, al piân nôbil a gh’é la Bibliotêca
Colegêda ed Sânt Martèin e Venèrio[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al cōr dal cèinter stòrich ed Sâa Martèin la facêda ed la Cêṣa Parochiêla la dà in ‘na piâsa lêrga insèm a la Rôca Estèinṣ e a la vècia cà Pretôria, bèla pôst ed la Comunitê. La vîn numinêda int al Bòli puntifési dal 1144-1146 cun al tétol ed Capèla ind al plebanêt ed Prê. Vêrs la fîn dal 1500 al marchèiṣ Filippo I d’Este, ûn di pió famōṣ fevdatâri ed Sân Martèin, l’utîn dal pêpa Gregorio XIV la pusibilitê ed tirês só, ind la só céca capitêla ‘na Colegêda. L’impiânt l’é a crōṣ grêca cun quâter capèli angolêri che câmbien la piânta in un quadrê. Al preṣbitèri l’é zuntê a la piânta quadrêda cme ânca la Capèla estèinsa, adèsa dal Santésim Sacramèint, e la capèla dal Crést môrt. La cêsa l’é cupiêda, in schêla ed còla ed la Başélica 'd la Madòna 'd la Gêra ed Rèz. L’intêren l’é a trèi navêdi cun dêṣ altêr e cópla.
L a cêṣâ l’é inttulêda a Sân Martèin Vèschev ed Tours e a Sân Venèrio Mârtir ch’al j arléqui în tgnûdu dacât dèinter un reliquâri artéstiche regalê da Margherita di Savoia Este, Marchèiṣa ed Sân Martèin. A l’intêren în dimòndi al j ôvri che es tînen dacât cme ânca i corêdo ed sagrestéia D’ed là dal pêli d’altê în dègn ed nôta i paliôt in scajôla carpṣâna e al stôfi a tgnû dacât int la sagrestéia. L’ôvra ed Sân Martèin che al regâla al mantèl al puvrèt l’é ed la fîn dal XVI sècol e al preṣèinta bèin ṣmachê carâter d’imitasiòun emiliân fât da un pitōr lochêl. La tèila ed Sân Carlo Borromeo i urasiòun e la Vèrgin cun al Bambèin in glôria l’é di prém ân dal sècol XVIII, probabilmèint de scōla frarèiṣa. La tèila ed la Madòna cun al Bambèin in trôno, Sân Jusèf, Sân Pêder e Sân Francèsch l’é ‘n’ ôvra dal setsèint ‘d un pitôr dal pôst. La tèila ed l’Anunciasiòun l’è un bòun lavōr dal têrd sincsèint de scōla bulgnèiṣa. La figûra ed la Madòna dal Pilâster, mésa dèinter ind al quêder ed la Santésima Trinitê cunsiderêda ed Domenico Tintoretto fiōl dal famōṣ Jacopo e al capitèl cun stèma di Roberti da Tripoli adèsa druvê cme al pè ed la vâsca dal batèz a deṣvînen da la vècia cêṣa ed l’ân mél.La tèila di Sânt’ Antòni da Pâdva e Sân Francèsch in adurasiòun ed la figûra ed la Madòna l’ a ‘s arvîṣa al quêder dal Tintoretto. In sté chēṣ an s’ cgnòs mìa al nòm dal pitōr ch ‘ l’êra ûn dal pôst o un arzân dal Sesèint.
Cêṣa ed Sân Chêrel di Capusèin[modifica | mudéfica la surzéia]
Tirêda só insèm a la cêṣa di Capusèin per vrèir dal Marchèiṣ Carlo Filiberto d’Este Sân Martèin, la cêṣa ed Sân Chêrel Borromeo la vîn cunsacrêda int al 1618. Un fêls plafòun in lègn fât da pôch al lôga la vôlta uriginêla. Ind al lêt ed mansèina ed la navêda a gh’è trèi capèli cu altêr. A l’intêren a gh’în dal jôvri impurtânti cme tèili di sècol XVI e XVII, e paliôt in scajôla e altêr intarsiê. Dimòndi impurtânt l’é laltêr magiōr cun al tabernâchel intajê e intarsiê dal sècol XVIII. La tèila in dōve Sân Francèsch al ricêv al piêghi l’é ‘na fatûra ed manēra dimòndi interesânt ânca per la spiegasiòun dal paeṣâg. La tèila dal Presèpi l’é ‘na côpia antîga, fōrsi dal têrd Sesèint, dal famōṣ quêder Notte dal Curèz ch’l ‘ êra ind la cêṣa arzâna ed Sân Prôsper e adèsa l’é a Dresda. Al tèili ed Sân Sebastiân duvîven èsser i laterêl ‘d un grând quêder fât pó a pès cme fân vèder i pcòun armêṣ só i lê e al paeṣâg ch’ al cunténva idealmèint in ògni tèila. Al jôvri a gh’àn la dâta dal 1521 e firmêdi da Ercole Banci un pitōr frarèiṣ.
Véli[modifica | mudéfica la surzéia]
Gazêda[modifica | mudéfica la surzéia]
I prém documèint che a dîṣen ed la preṣèinsa de sta véla a s’arfân al 1063 e al 1092. Int al pôst ciamê Sân Pelgrèin a gh’êra un castèl ch’ l’é steda la cà di Muti che àn ânca ciapê al nòm ed “Della Gazzata”, ûn de stà famèja l’êra al famōṣ arzân ciamê Caco, câp di Ghibelèin môrt a Rèz int al 1265, masê da i sō aversâri. Al castèl l'é stê ânca di Sessi, mó, sèmbra, ch’ an fós armêṣ abitê da i Della Gazzata che int al 1349 a j àn subî l'asêlt ed Gilberto Fogliano ch’ l’è dvintê al padròun, cun l’ingân, dal castèl e ch’ a l’à butê zò dal tót. La véla l’é armêṣa vint’ân sòta a i Fogliani pó di Roberti e da alōra l’é andêda a drē al vicèndi ed Sân Martèin in Ré. Dipendèint dal cunvèint ed Sân Prôsper ed Rèz, la Cêṣa, dedichêda a la Nativitê ed Maria int al 159 l’é stêda unîda a la Cêṣa parochiêla ed Sân Martèin e int al 1803 a gh’é stê zuntê la tòr.
Stiôl[modifica | mudéfica la surzéia]
La cēṣa de Stiôl, dedichêda a Sân Damaso, l’é numinêda in un documèint dal 963 ed Ottone I. Sta véla l’é sèimper stêda dal Cmûn ed Sân Martèin in Ré e a n’à sèimpr segvî al sō sôrti. Int al 1573 Stiôl al s’ é unî cun Sânt’Ègta; pó quând la só cēṣa l’éstêda arfâta a gh’é ed nōv la separasiòun.
Trignân[modifica | mudéfica la surzéia]
La legènda la vōl al só nòm lighê a un fât curiōṣ: ind al tèimp ed ‘na guèra, int al paèiṣ êren armêṣ in véta sōl trî abitânt; pió probabilmèint al nòm al gh’à urègin rumâni lighêdi a la religiòun ed Giano. La preṣèinsa ed la Cêṣa ed Trignân la s’ vèd in un dpcumèint dal 1302 e l’êra sóta a la Pēv ed Prê. Tóta la véla l’é sèimper stêda dipendèinta politicamèint e aministrativamèint al casèl ed Sân Martèin e a n‘à segvî ânca la stòria.
Personâg famōṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Henghel Gualdi sunadōr ed clarèin
Daniele Adani zugadōr ed balòun.
Frê Sacacio e Pietro Della Gazzata àn cuntê i fât sucès ind l’arzân fîn al 1414.
Tommaso Casali, de Stiôlo dutōr e studiōṣ ed la natûra (sec. XVIII)
Giovanni Magnanini (1841 - 1901) musicésta
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
In sté cmû a’s câta al "Bar Mario" cantê da Luciano Ligabue ind la cansòun cun al ‘stès nòm. Adèsa però cól bâr l’à cambiê gestiòun e al gestōr an n’é pió al famōṣ Mario Che l’é gnû só int al 1956 ûn di pió vèc musèi ed vèci mâchini d’Itâlia www.museodellauto.it al sît l'é che ch’ l’ ôspita adèsa 40 mâchini e 12 môto dal 1910 al 1980.
A gh’é ‘na socetê ed palavōlo Al sît l'é che
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Ugo Bellocchi - San Martino in Rio : vicende e protagonisti - San Martino in Rio : Comune di San Martino in Rio ; Reggio Emilia : Tecnostampa, 1984
- Clinio Cottafavi - San Martino in Rio : ricerche storiche. - Rist. dell'ed. anast. - Bologna : Atesa, 2005
- Mauro Severi - Recupero della Rocca estense di San Martino in Rio. - Parma : Edizioni Pei, 1987.
- Roberto Vellani - Il museo dell'automobile di San Martino in Rio : storia di un museo, un indigeno e un paesino - Reggio Emilia : T&M Associati, stampa 2006
- San Martino in Rio : Guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 1991
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun ed San Martino in Rio trâta da it.wikipedia.org.


text:
Mum
Mum (nom ufizial in italian: Mòm in Piemuntes; Momo in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 608 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 23,6 km² e ona densità de popolaziun de 111 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Barénch, Bransach, Briun-ä, Caltignaga, Vlésc e Vavru.
Da vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La gesa de la Santissima Trinità: uratori rüstich e piscinin, sitüada lungh la strada che la porta a Burbanee, la cuntegn un repertori grandissim de fresch realizaa tra 'l XV e 'l XVII secul, umugeni per stil e che poden vess recundot a la butega del Tumas Cagnöla.
- Gesa paruchiala de la Nassida de Maria: l'è stada utegnüda da una vegia geseta rumaniga e l'è stada sugeta a un frach de ampliament e restrütüraziun.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Mum l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Per la cumissiun ospital e chasa da tgira è il mument impurtant, che la gestiun da l'ospital e la chasa da tgira existenta Promulins funcziuna era a partir dal 1. da schaner 2018. Il mument vegnan quests dus manaschis manads ensemen.
Finamira da la cumissiun è che quai fiss era pussaivel en l'avegnir. Il cumenzament vegn quai segir ad esser il cas, numnadamain fin ch'il project d'ina chasa da tgira a San Murezzan è realisà.
Duas fundaziuns sco soluziun
Per eventualmain pudair separar pli tard la gestiun ospital e chasa da tgira, propona la cumissiun da far duas societads, ina per l'ospital ed ina per la chasa da tgira. Mabain mo per l'infrastructura duai dar duas societads, per la gestiun resta entant vinavant ina.
Decisiun ils 7 da fanadur - era davart la plazza aviatica
La conferenza dals presidents vegn a decider ils 7 da fanadur schebain ella accepta la proposta da la cumissiun ospital e chasa da tgira. E plinavant decida ella lura era davart la nova structura per la plazza aviatica. Qua duain las structuras vegnir mantegnidas e surdadas a las vischnancas. Questas elavurassan ina basa da lescha per la participaziun da las vischnancas a la plazza aviatica a Samedan.


text:
Sco quai ch’il president communal da Bravuogn Filisur Luzi Schutz ha ditg envers RTR, n'hajan ins anc betg tractà la dumonda co ch’ins veglia promover il rumantsch en la nova vischnanca. Quai saja però in dals puncts ch’ins veglia discutar il proxim temp. El è da l’opiniun, ch’ils impuls duain vegnir dad uniuns e da la populaziun. Era sche la situaziun finanziala da la vischnanca saja difficila, dettia quai franc pussaivladads da sustegnair ideas che promovan il rumantsch. In emprim pass hajan ins gia fatg, uschia saja gia cumparida ina ediziun speziala cuminaivla bilingua da las duas gasettinas regiunalas «Pro Bravuogn» e «Der Greifensteiner» da Filisur. Per questa ediziun haja gia dà in pitschen sustegn finanzial da la vischnanca, uschia Schutz.
Café rumantsch per Bravuogn?
L’artist Linard Nicolay, che viva a Rueun ed è naschì a Bravuogn, è ina da las persunas che s’engascha ferm per il rumantsch ed il dialect Bargunsegner da Bravuogn. El ha tranter auter stgaffì il dicziunari Barguneñer interactiv, il link avra en ina nova fanestra, ed el è en la gruppa redacziunala da la revista Pro Bravuogn, il link avra en ina nova fanestra. El è da l’opiniun ch’i saja bun ch’il rumantsch duai tenor la constituziun vegnir promovì da la vischnanca. Ina da las ideas nua ch’el vesa potenzial è dad organisar cafés rumantschs co ch’i dettia gia en autras regiuns, ed era cun il turissem vesa el pussaivladads d’integrar meglier il rumantsch. Era per il rumantsch en scola primara vesa el potenzial, nua ch’ins pudess gidar a translatar texts.
RR actualitad 07:00


text:
Metropolitan Opera: La Clemenza Di Tito - New York at Metropolitan Opera on 03-30-2019
Metropolitan Opera: La Clemenza Di Tito - New York at Metropolitan Opera on 04-03-2019
Metropolitan Opera: La Clemenza Di Tito - New York at Metropolitan Opera on 04-06-2019
Metropolitan Opera: La Clemenza Di Tito - New York at Metropolitan Opera on 04-11-2019
Metropolitan Opera: La Clemenza Di Tito - New York at Metropolitan Opera on 04-16-2019
Metropolitan Opera: La Clemenza Di Tito - New York at Metropolitan Opera on 04-20-2019


text:
Il mument marschi mordio sin ed enturn il Postplatz a Cuira. D'ina vart sa chatta dapi l'avust il plazzal en la Grabenstrasse. Là vegn sanada la via e tut las lingias da chanalisaziun e gas. Da l'autra vart vegn actualmain preparà per la fiera da Nadal.
Tenor il cusseglier da la citad e schef dal departament da bajegiar, Tom Leibundgut, va quai però senza problems in sper l'auter. Il plazzal en la Grabenstrasse vegnia schlià sin la fin da quest'emna. Uschia possian ils autos puspè cursar sin omaduas varts.
Il plazzal sin il Postplatz tar il curtin dal Calanda saja a fin sin l'entschatta da l'emna che vegn. E la fiera cumenzia la fin da l'autra emna. Las lavurs giajan tenor plan ed uschia giaja er tut sco planisà e senza problems.
Segunda etappa la primavaira 2018
La primavaira vegn lura anc sanà il segund vial da la Grabenstrasse. Questas lavurs sajan però bler pli pitschnas e na vegnan tenor il cusseglier da la citad betg a cuzzar uschè ditg.
Plinavant vul la citad er colliar la via da la posta e la via da la staziun cun ina sulada da crappa. Pia, ils peduns pudessan gia il 2018 traversar la Grabenstrasse sur la medema crappa che cuvra oz gia il Postplatz. Il chantun n'ha però anc betg dà la lubientscha per questa cuvrida.
RR actualitad 07:00


text:
Cinetica chimica
La cinetiga chimiga a l'è un broch de la chimiga fisiga che 'l stüdia la velucità di reaziun chimich e cumè che la dipend de:
- la natüra del reativ e del sò stat fisich;
- la cuncentraziun di reativ;
- la temperadüra;
- se'l gh'è un catalizadur.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In natüra a gh'è di reaziun cunt un AG<0, (che a hinn permetüü per la termudinamiga) ma che al pòst de rivà a la fin i van inscì adasi che a la fin de la fera süceden minga, se veden nanca. El mutiv a l'è che questi reaziun chì gh'hann una cinetiga che la va propi adasi. Dü esempi a hinn la carta che la brüsa a l'aria e la trasfurmaziun de la grafit in diamant. Reaziun che duarien süced senza prublema ma che inscambi süceden minga in cundiziun nurmaj. La carta e el diamant a hinn dunca ciamaa cumpost metastabil: cumpost minga stabil per la termudinamiga ma stabil per la cinetiga.
Stüdi de la cinetiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stüdià la velucità d'una reaziun al vör dì:
- misürà la custant cinetica e la sua dipendenza de la temperadüra e di catalizadur;
- misürà l'urdin de la reaziun rispet ai cuncentraziun di reativ;
- dà una spiegaziun teoriga di dat sperimental cunt el la pustülaziun:
- del mecanism de la reaziun;
- del stadi de transiziun.
L'impurtanza de la cinetiga chimiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cinetiga chimiga a l'è impurtanta perchè a l'è a la bas di prucess chimigh de l'indüstria per la progetaziun di impiant e per la sigüreza di prucess indüstriaj.


text:
ZCS: Les zitadines y i zitadins da Balsan dess tó na dezijiun sön le proiet dl zënter comerzial
Motivé la concorënza ne fajess sigü nia mal
Al vëgn tres ćiamò baié dla chestiun de n "zënter comerzial" nü a Balsan; la discusiun danter rapresentanć politics y economia é via. I dübi vëgn vigni dé maius. Ći che é vëi é che stimolé la concorënza fajess ma bun, tignon inće cunt dl fit de inflaziun te Balsan, tres plü alt co inzai d'ater. Na majera atraziun de Balsan, che tirass adalerch plü tliënć y vijitadus, podess portè na faziun positiva inće por i atri eserzizi comerziai esistënć. La diminuziun costanta dl podëi de cumpra dles families vëgn compensè tres n comportamënt seletif dles cumpres, dantadöt por ći reverda i prisc. Les families cumpra tres plü sovënz guant, ćialzà, articui por mituns, alimentars (bio), mebli y aparać eletronics ti zëntri comerziai y ti outlet defora dla provinzia, o jon a ćiacia de "super-sconti" sön le web. A chësta moda lascia cotan de scioldi nosc raiun provinzial, y i posć de laûr vëgn cherià o mantignis te n ater post. Porchël ne fóssel nia falè sce Balsan gniss na cité cun de plü poscibilitês y atraziuns, inće comerziales. An arata che le "comerz de vijinanza" n'ais nia da temëi da na restrotoraziun dl areal dla staziun dles autocorieres y podess se conzentrè beniscimo sön le comerz di produć locai y spezialisà (le Südtirol n'à tröc).
Le diretif dla ZC arata porchël che la jënt che vir a Balsan dess tó na dezijiun – tres n referendum popolar – sön cal che é le dër proiet por ti dè na sbürla al comerz te cité. Al é pö ëra mëss convire cun i vantaji y desvantaji de n zënter comerzial dlungia le zënter dla cité, y porchël mëssera ëra tó na dezijiun do avëi ciafè informaziuns tleres y trasparëntes sön les alternatives.
Crack finanziars: tignì sö i terminns de prescriziun!
Sorvisc de consulënza por les spargnadësses y i sparagnadus danejà
La ZC à metü sö cun l’av. Masimo Cerniglia de Roma n sorvisc de consulënza legala por chestiuns liades ales pordüdes bancares y finanziares (lönesc y mertesc dl'ultima edema dl mëis, por apuntamënć: tel. 0471-975597).
Sön la plata internet www.centroconsumatori.it él da ciafè na picia lista di crack finanziars plü importanć, sciöche inće na lëtra por tignì sö terminns de prescriziun. Sce an ti ortiëia ala banca interessada la lëtra de retlamaziun y domanda de documënć metüda a desposiziun dala Zentrala vara da sconè sü dërć y mantignì la poscibilité da se refà cuntra la banca.
Le sorvisc de consulënza legala é a desposiziun por valuté y aconsié damì les sparagnadësses y i sparagnadus, che à porodü sü sparagns investis te produć finanziars massa prigorusc y complesc.
Marćé dl patüc de secunda man por i comëmbri dla ZC
Śëgn davert döta l'edema!
Olâ pa? Crispistr. 15/A, Balsan
Orars
Lönesc:15:00 - 18:00
Dedolönesc - vendres: 9.00 - 13.00 + 15.00 – 18.00
Sabeda: 9:00 - 18.00
Contat: Tel. 0471-053518, Fax 0471-053519,
e-mail: info@vmarket.it
Al vëgn azetè patüc adorè te de bones condiziuns y che funzionëia indortöra sciöche por ejëmpl aparać eletrics, injins d'eletronica, articui por le sport y le tëmp lëde, patüc por la ćiasa y aiüć sanitars (sciöche injins da lì, scagns da rodes y i.i.). Por ći che reverda meblaria, rodes y motorins ne vëgnel ma tut sö n numer limité che mëss ester de bona cualité. Le prisc de venüda stabilì dai comëmbri mëss ester de almanco 50 euro y an mëss inće avëi para les coordinades bancares (IBAN). Tl scomenciamënt po vigni comëmber mëte fora alplü trëi toć.
Dërt dl consum: sentënzes interessantes
Investimënć
Pro la prestaziun de sorvisc de negoziaziun di titui mëss la banca gnì aratada responsabla dl dann (Cassaziun zivila Sentënza n. 28810 di 31/12/2013), sce l'intermediar finanziar à fat pié ia la cumpra de titui a risch alt zënza n ordinn por scrit dl investitur, so tliënt, y chësc à albü n dann patrimonial do avëi fat l'investimënt.
Pratiches comerziales ingianoses
Sentënzes interessantes dla Curt de Iustizia Europeica (sentënza 19/12/2013 n.C-281/12) sön pratiches ingianoses ti confrunć di consumadus: na pratica comerziala mëss gnì cualificada sciöche ingianosa sce ara contëgn informaziuns falzes o sce ara po ingianè le consumadù mesan y le porta a tó na dezijiun de natöra comerziala che al n'ess zënza nia tut. Tla noziun de “dezijiun de natöra comerziala” tómel ite vigni dezijiun coliada diretamënter cun chëra da cumprè o manco le produt.
Cumpra de imobii: contrat preliminar che ne vel nia
Sentënza interessanta dla Cassaziun Zivila (sentënza n. 28194 di 17/12/2013) sön i contrać preliminars de cumpra de imobii: le contrat preliminar ne vel nia aladô dla curt de cassaziun sce l'imobil da vëne n'é nia en regola dal punt de odüda urbanistich (dantadöt sce al manćia la conzesciun da frabiché).
Imprësć pröma ćiasa: la relevaziun de novëmber 2013 dla ZC
Cares é pa les mius ofertes?
Inće sce i scioldi costa tres demanco (le tas BCE é gnü arbassè al 0,25%) se stënta les banches da propone de mius fić co dan da 6 mëis.
I mius fić fisc por 20 agn é chi dla Cassa Rurala da Bornech cun le 5,25% y chël dla Cassa de Sparagn de BZ cun le 5,375%, che à inće i mius fisc por 10 agn (sön chësta dörada é inće bona l'oferta dl imprëst “superflash” dla BTB por che che à manco co 35 agn, 4,90%). I mius fić variabli (indicisà al Euribor) por 20 agn é indere chi de Unicredit (2,75%) y dla Tiroler Sparkasse (2,75%), do la Banca de TN y BZ (2,92%).
Ći che dà tl edl tl caje de fić indicisà al'euribor, é la proposta feter “uniforma” de lim minim (fit floor) dl 3% de Casses Rurales desvalies adöm cun la Banca Popolara dl Südtirol y Cassa dl Sparagn de Balsan, che lasciass ponsè altamo a na sort de “pat de situaziun de nia ataca”. La Banca Zentrala europeica se fej paié por i imprësć 0,25%. Y les banches se damana „n paiamënt minim dl 3%“, demanco pel che ara ne vais nia. Le comentar dla ZC: “De morvëia”! Ara se trata pö de n “fit indicisé” y porchël variabl cun vantaji inće a bëgn de che che à tut sö l'imprëst? Sce le cost di scioldi romagn dî alalungia tan bas sciöche dötaurela, se damanon bëgn cai che é i dër benefizi da stlü jö n tas indicisé, en presënza de n lim minim?
La tabela cun i detais dl confrunt é a desposiziun debann sön le sit www.centroconsumatori.it o tla verjiun sön papier, pro les filiales.
Cumpra – les cutes nöies: vantaji ma por cumprè la pröma ćiasa da n privat!
Dal 1. de jenà dl 2014 s'à mudé, por mirit dla jüda en forza dl art. 10 dl dlg 23/2011 y dl art. 26 dl 104/2013 convertì dala lege 128/2013, la tassaziun di contrać de cumpra imobiliara.
Canche an cumpra na ćiasa mësson dagnora paié les cutes che alda laprò. La soma variëia aladô dla destinaziun dl imobil y dl soget che vënn. Che che cumpra na ćiasa sciöche “pröma ćiasa” god dl rejim fiscal alisiré y à porchël la poscibilité da paié manco tasses co normalmënter. Le majer sparagn fiscal àn sce an cumpra la pröma ćiasa y che che vënn é na porsona privata!
De plü informaziuns sön les tasses é da ciafè sön www.centroconsumatori.it.
Prorogaziun dles alisiraziuns fiscales tl setur dl ressanamënt dl frabiché y di bonus mobii por ćiamò 12 mëisc
Ala fin dl 2014 él gnü publiché la “lege de stabilité” tla Gazëta Ofiziala, Seria Generala n. 302, Suplemënt ordinar n. 87, di 27 de dezëmber dl 2013. Al él gnü arlungé por ćiamò 12 mëisc les alisiraziuns fiscales che reverda i intervënć de ressanamënt y de recualificaziun energetica, sciöche inće la cumpra de mobii y aparać eletrics. Cun la medema lege àn inće fat fora les detraziuns fiscales por i proscimi agn.
De plü informaziuns é da ciafè sön www.centroconsumatori.it.
Prevenziun cuntra i bilanc familiars ”sot a zero”
Le codejel contabl online y le liber "Consumismo in tempo di crisi" dëida che che ô sparagné
Les scincundes da Nadè vëgn paiades cun la cherta de credit, les vacanzes da d'invern vëgn apostades sön internet adoran “scioldi eletronics” y i cunć y l’assiguraziun vëgn paià tres le cunt corënt. A chësta moda perdon saurì le control de ći che romagn sön le cunt, cun le prigo da spëne de plü de ći che an podess! N control sigü dl budget pon ma avëi sce an scrî sö ći che an davagna y ći che an spënn.
N control tresfora dl davagn y de ći che an spënn, sciöche inće la previjiun de certes spëises é n bun stromënt por sconè le budget familiar. Chësta é la rajun ćiodì che la Zentrala Sconanza di Consumadus à arjigné ca le “codejel contabl” online, cun chël che ara jarà, sce an le scrì fora sciöche al alda, da odëi te vigni momënt les finanzes, a na moda da ne cumprè nia cosses che an n'adora nia o an ne po nia se cumprè.
Le codejel „Consumismo in tempo di crisi – come risparmiare 5.000 euro all'anno“ tol ite 20 agn de esperiënza tl ćiamp dla sconanza di consumadus, y pîta n stlafun de pici consëis che an po adorè vigni dé, y é da ciafè online sön ilmiolibro.it (verjiun sön papier cun spediziun), www.lafeltrinelli.it (verjiun sön papier y an po jì a la dô te botëga) o tla verjiun e-book sön Amazon.
ZCS: Les zitadines y i zitadins da Balsan dess tó na dezijiun sön le proiet dl zënter comerzial


text:
Bainvegni
Peider Lansel (1863-1943) è stà in dals pli impurtants exponents da la «renaschientscha rumantscha», dal moviment per la lingua, la litteratura e la patria rumantscha. El è s'engaschà sco poet, essaist ed activist durant quasi tut sia vita per il mantegniment e la renconuschientscha dal rumantsch. Durant passa trenta onns ha el publitgà in grond numer da collecziuns da poesias, divers essais e referats e tgirà differentas ediziuns da lirica e prosa rumantscha. Per ses grond engaschament per la lingua e cultura rumantscha è el vegnì onurà da l’Universitad da Turitg cun il «doctor honoris causa», per sia ovra litterara ha el survegnì il grond premi da la Fundaziun Schiller.
En il rom d’in project d’ediziun da l’Institut grischun per la perscrutaziun da la cultura e da la Fundaziun Not Vital Sent èn vegnids edids sia ritga ovra essaistica, sia prosa, tscherts artitgels da gasetta e parts da sia correspundenza.
Il tom I da las «Ouvras da Peider Lansel» che cuntegna sia lirica è cumparì dal 1966 en ina ediziun tgirada dad Andri Peer. Passa quarant'onns suenter ha la Chasa Editura Rumantscha publitgà la fin mars 2012 il tom II en ina ediziun tgirada da Rico Valär.
Questa pagina infurmescha davart il project d’ediziun e dat ina survista da las ovras e dal relasch da Peider Lansel. Per dumondas ed ulteriuras infurmaziuns stain nus gugent a disposiziun.
Il tom I da las «Ouvras da Peider Lansel» che cuntegna sia lirica è cumparì dal 1966 en ina ediziun tgirada dad Andri Peer. Passa quarant'onns suenter ha la Chasa Editura Rumantscha publitgà la fin mars 2012 il tom II en ina ediziun tgirada da Rico Valär.
Questa pagina infurmescha davart il project d’ediziun e dat ina survista da las ovras e dal relasch da Peider Lansel. Per dumondas ed ulteriuras infurmaziuns stain nus gugent a disposiziun.


text:
Lieus bandunads: Glatsch da Surava enstagl da biscotg
- Mardi, 28.2.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 28.2.2017, 11:45, RTR
Dapli che 100 onns vegniva fatg biscotg (Zwieback) a Surava en Val d'Alvra. Lonn 1999 è la fabrica vegnida serrada e la producziun è ida a Tusaun. Dapi intgins onns vegn fatg glatsch en la veglia fabrica da biscotg.
Fundada è la fabrica da biscotg vegnida lonn 1886 dal pastizier Josef Laim. Ditg è la fabrica stada en ils mauns da la famiglia, enfin che Martha Eugster e ses um han surpiglià l'onn 1969 la fabrica. 30 onns han els manà la firma cun plaschair ed il 1999 è ina lungera ida a fin.
Glatsch da spargias
Dapi quatter onns vegn uss fatg glatsch en la veglia fabrica da biscotg. Avant vegniva il glatsch Balnot fatg en l'Engiadina. Holger Schmidt il maina fatschenta dal «Glatsch Balnot» nizzegia latg da bio or da la regiun per ses glatschs. El è era avert per chaussas betg uschè usitadas. Uschia producescha el glatschs cun il gust da spargias u dad anis, ed era glatschs fatgs cun latg nursa tutga tar ina da sias spezialitads.


text:
Suenter la notg da schelira da la mesemna èn ils viticulturs dal Signuradi mitschads la notg sin il venderdi. Sco quai ch'il president da la branscha «Vin Grischun» Georg Fromm ha confermà, n'hajan ils purs stuì prender naginas mesiras per proteger lur vignas cunquai che las temperaturas na sajan mai crudadas sut nulla grads. Quai che pertutga ils donns da schelira da la notg sin gievgia n'ha Fromm anc pudì far naginas indicaziuns.
Brischar vinars per proteger las vignas
En vista a las notgs fraidas èsi vegnì endament a Luzi Boner ch'el haja anc 300 liters da quest destillat ch'i dat avant che brischar il vinars (per tudestg «Vorlauf»). Quest ha el derschì en sadellas da sturs, repartì quellas en sias vignas e dà fieu.
Jau na sai gnanc daco ch'jau hai tegnì si 300 liters da quest vinars en tschaler.
L'entira notg sin gievgia ha Luzi Boner dentant ponderà cura envidar il meglier ses «fieus da vinars», cunquai ch'el quintava ch'els ardian be circa 3 uras. Ma i ha funcziunà: L'emprima impressiun mussa ch'el ha circa 10% dals chatschs da las vignas ch'èn schelads - quai è circa en la media dals auters viticulturs, che han per part envidà chandailas grondas tranter las vignas.
La «reserva da schelira» fiss la schliaziun
Igl è in vegl tric dals purs da vin: Cura ch'ins taglia enavos las vignas, lura na laschan ins betg be star in u dus chatschs principals, mabain anc in terz. Quest terz chatsch crescha tut ad aut ed è pli resistent cunter las fradaglias. El vala era sco reserva en cas che tschels dus chatschs schelan.
Ozendi na dovria dentant bunamain nagin pur da vin quest tric pli, conceda il president da la branscha «Vin Grischun» Georg Fromm. Suenter las perditas da quest onn è el dentant persvadì che la gronda part dals purs da vin dal Signuradi vegnan l'auter onn puspè a far diever dal tric da la «reserva da schelira».
RR novitads 07:00


text:
Schangnau
Schangnau a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 923 abitant.
El cumün de Schangnau al se tröva a una altitüden de 630 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eggiwil, Eriz, Flühli (LU), Habkern, Marbach (LU), Röthenbach im Emmental.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Schangnau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1306 col nom de Schoengowe.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Schangnau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ina stupenta alea da gliendas ed ischals meina dil vitg tier la baselgia da S. Rumetg. Quei niebel sanctuari dil 15avel tschentaner, adattaus a moda marvigliusa alla cuntrada e sin ina grondiusa terrassa cun ina vesta singulara sur la Foppa, envida da far in paus e contemplar la baselgia e la cuntrada. La baselgia vala per ils specialists digl art per in dils pli bials ed interessants edifecis historics dalla Surselva.
Menziunaus ei quei sanctuari per l’emprema gada igl onn 1054 en in document da donaziun digl imperatur Heinrich III. Il baghetg dad oz ei vegnius consecraus ils 7 da december 1491. La tuor en stil roman tardiv deriva denton aunc dil 13avel tschentaner.
Duront ils meins caulds da stad celebrein nus alternativamein era cheu nos survetschs divins. La baselgia ei era fetg tschercada per festivar nozzas ni battens.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Genevra
Il chantun Genevra propona d'inscriver ina retscha da tradiziuns apparentamain fitg differentas en la glista naziunala. Questas tradiziuns èn caracterisadas da la tempra urbana dal chantun municipal Genevra e correspundan a las occurrenzas ed als ritus socials ch'èn oz ina part integrala da la vita da las uniuns e da la cultura da ses abitants. Genevra è daventada la tgina da bleras tradiziuns impurtantas - sco la «Fabrique», il «Esprit de Genève», las «Promotions», ils comics, ils placats e la «Escalade» - ch'èn vegnidas influenzadas tant da l'istorgia locala sco er da l'istorgia internaziunala.
La gronda ierta da Calvin e da Rousseau
Las tradiziuns viventas da Genevra han per gronda part in connex cun la vita, cun il pensar e cun las scrittiras da Calvin e da Rousseau; las duas persunalitads genevrinas las pli impurtantas. Ils dus umens han marcà durablamain la vita dals burgais da questa citad ch'ins numna dal rest anc oz la citad da Calvin. Quai è tschert il motiv che ha permess da sviluppar ina cultura locala cun l'ir dal temp; ina cultura ch'è orientada a valurs sco la democrazia, l'amur da la natira, l'engaschament civil, la religiun ed il respect dal mastergn. Anc oz para il spiert da Rousseau da sgular tras ils corridors dal conservatori e da l'iert botanic da la citad, nua che sa chattan ina collecziun d'erbaris d'impurtanza mundiala ed ina da las pli impurtantas bibliotecas dal mund per la botanica sistematica. Il medem vala er per il «Esprit de Genève», ch'è medemamain caracterisà da Rousseau, da Jean Calvin e dad Henri Dunant. Questas trais persunalitads han fundà la reputaziun da la citad sco refugi per persunas supprimidas e pacifisticas e sco monument dals dretgs umans. Uschia occupa Genevra - grazia a l'operar da numerusas persunalitads - ina plazza fixa sin la charta dal mund ed en ils cudeschs d'istorgia.
Art ed usits populars
I dat dentant er tradiziuns che n'han betg in connex cun questas grondas persunalitads: ordaifer la «Cité» scuvran ins per exempel «Le Feuillu», ina festa populara che Calvin aveva scumandà da ses temp, ma ch'è restada viva en ils vitgs savens catolics, ch'èn entrads en il chantun Genevra pir l'onn 1816. Er la «Escalade» che commemorescha la victoria sur il duca da Savoia l'onn 1602, dat en vardad plitost perditga da las ideas revoluziunarias e da la prontezza da spiert dals Genevrins che dal pensar d'in grond filosof.
Ed er sin il champ tecnic ha Genevra ina lunga tradiziun. La denominaziun «Fabrique» resumescha las vastas enconuschientschas dals mastergns d'urer, d'aurer e da giuvelier, da l'elavuraziun da metals prezius, da la producziun da lantschettas, da pennas, da capslas, da chadainettas e d'auter «rodam d'impulsiun» da la fabricaziun d'uras. Ils Genevrins èn ultra da quai daventads enconuschents en l'art da manipular il rispli, las nivlettas ed il penel e documenteschan ina lunga tradiziun da comics e da placats. En lur modestia enconuschenta decleran els dal rest er sco lur invenziun ils comics u las istorgias illustradas, l'uschenumnà novavel art stgaffì il 19avel tschientaner da Rodolphe Toepffer. En quest senn avess il chantun pudì proponer per la glista svizra er la «Genevraria» ubain la «Genevoiserie». Quai è ina noziun ch'ins dovra a partir dal 19avel tschientaner en ils auters chantuns da la Svizra per dispitas politicas e per auters scandals. Per questas chaussas para Genevra d'avair in talent tut spezial... Il chantun ha dentant preferì da laschar inscriver la «Revue», in spectacul satiric ch'exista dapi passa 125 onns ed attira anc oz onn per onn in grond public.
Stima per las tradiziuns
Independentamain dal temp, en il qual ellas èn naschidas, sch'ellas derivan da Calvin u da Rousseau u betg, las tradiziuns da Genevra menziunadas dattan perditga d'ina gronda cuntinuitad. Il sustegn ch'ellas survegnan da la populaziun ha en quest senn er giustifitgà l'inscripziun furmala da la valurisaziun dal patrimoni cultural immaterial en la lescha chantunala da cultura. Il departament da furmaziun, cultura e sport è responsabel da metter en vigur la lescha e maina la glista da las tradiziuns da Genevra che duai pussibilitar d'intermediar a las generaziuns futuras ils usits, las enconuschientschas e las abilitads dal mastergn.


text:
Ils 6,8 kilograms documents da palpiri ha Martin Schmid transfurmà sin in tablet. Dal tut na persvada quai dentant betg. Il monitur saja simplamain memia pitschen, di il cusseglier dals chantuns grischun.
Il monitur e simplamain memia pitschen.
Però Martin Schmid vesa era avantatgs da lavurar digital empè da cun palpiri. Per exempel saja – grazia a la funcziun da tschertgar digital – fitg simpel da chattar ils dretgs documents. Era saja la funcziun da far notizias, sumeglianta e gist uschia pratica sco cun il palpiri. Cun in rispli spezial possian ins scriver sin il tablet ed uschia sajan las notizias gista digitalisadas.
E sch'il monitur na fiss betg uschè pitschen, lura fiss il socialdemocrat direct pront da desister sin palpiri. La soluziun stoppia però esser almain uschè buna. Quai saja er il resun dals auters collegas dal parlament che fan il test cun il tablet.
Cuntrari a Martin Schmid ha Stefan Engler decis da betg far il test.
Jau surlasch il test als auters e sche la versiun digitala vess da persvader poss jau anc adina midar.
El spetgia pli gugent fin ch’ins haja ina soluziun che persvadia. Per il mument n'haja il cusseglier dals chantuns dal PCD betg l’impressiun ch'el possia lavurar pli effizient cun il monitur empè cun palpiri.
RR actualitad 07:00


text:
Tar in gea ston partidas mussar danunder ch’ellas survegnan per propi ils daners per lur campagnas. Uschia stuessan ellas annunziar tut las donaziuns che surpassan ils 10‘000 francs a la Chanzlia federala. Lezza publitgass alura quellas.
La cussegliera naziunala Rosmarie Quadranti (PBD), ina da las copresidentas dal comité d’iniziativa, è persvasa che dapli transparenza tar la finanziaziun da partidas fiss positiv per la cultura politica da la Svizra.
Ils iniziants han ussa temps enfin l’october da l’auter onn da rimnar las 100’000 suttascripziuns necessarias.
RR novitads 17:00


text:
La squadra naziunala da hockey da las dunnas ha gudagnà a moda suverana cunter il Giapun e segirà da restar en classa A. Quai 12 onns suenter ch’ellas la ultima relegaziun. Suenter la victoria da 3:1 en l’emprim gieu da relegaziun cunter il Giapun han las Svizras gudogna er la segunda partida da relegaziun cunter il Giapun cun 4:0.
Il final als campiunadis mundials en il Canada giogan las duas equipas dal continent Nordamerican, las Canadaisas cunter las dunnas dals Stadis Unids.
RR novitads 06:00


text:
DA HANS HUONDER / ANR ord la quotidiana dils 5 da mars 2018
La carn dalla selvaschina d’ungla che vegn sittada egl avegnir el cantun Grischun vegn suttamessa a novas directivas. Catschaduras e catschadurs ston surprender dapli responsabladad per la higiena da quella. Cun ina retscha da seras d’orientaziun informeschan igl uffeci per la segirtad dallas victualias e la sanadad dils animals ed igl uffeci da catscha e pesca davart las directivas legalas novas che van en vigur igl emprem da settember 2018. Da niev ha mintga selvaschina d’ungla sittada el cantun Grischun da vegnir plumbada. Aschilunsch che la carn da quella va el commerci sto ella vegnir documentada. Ina controlla entras il veterinari ei necessaria quei mument ch’enzatgei constat buca cugl animal ni che quel ha stuiu vegnir encuretgs pli ditg. Medemamein sa ina tala controlla succeder en connex cun in schliet siet. Il venderdis sera ein las catschaduras ed ils catschadurs da sursassiala vegni orientai a Mustér.
actualisau: 13-05-2018/pap
Uffeci da catscha e pesca Kt. GR


text:
Sereina Nay – la pedagoga d’aventura
- Sonda, 17.3.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 17.3.2018, 9:03, RTR
Ella è scolasta cun corp ed olma cun in'affinitad per musica, cudeschs ed il durmir sut tschiel avert.
Actualmain finescha Sereina Nay ses studi sco pedagoga curativa cun ina lavur davart la pedagogia d'aventura. Tge è quai exact, tgeninas aventuras passenta ella sco chantadura da l'ensemble «HeartKhor», tge aventuras sa pon zuppar tranter dus cuvertas d'in cudesch u era cun durmir sut tschiel avert? Da tut quai raquinta Sereina Nay (33), oriunda da Trun, ch'è dapi set onns da chasa ad Aarau. Accumpagnads vegnin nus da Lucio Dalla, d'in Hymnus da Gion Antoni Derungs, da la band Suma Covjek, da la chanzun «Café Caflisch» e da la vusch da Sophie Hunger.


text:
Zillis-Reischen
Zillis-Reischen a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 423 abitant e una süperfiss de 24.46 km², e al se tröva a una altitüden de 945 meter sura al livel del mar.
El cumün de Zillis-Reischen a l'è tacaa ai cumün de Donat, Lohn, Mutten, Pignia, Rongellen, Salouf, Sils im Domleschg, Stierva.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
GR_Numbers
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Zillis-Reischen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Reischen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Zillis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- St Martin's official site


text:
Il pli ferm dals 1'230 terratrembels dal 2017 ha il Servetsch seismologic svizzer da la ETH Turitg ha registrà en l'Uri. Cun ina magnituda da 4,6 è el stà ferm avunda per chaschunar pitschen donns vi d'in edifizi e 100 terratrembels posteriurs.
700 dals terratrembels èn stads fitg flaivels ed en mo vegnids registrads perquai che la metoda da mesirar saja vegnida optimada. Dasper il terratrembel en l'Uri han ins dentant er a Chateau-d'Oex en il chantun Vad sentì co che la terra ha tremblà l'emprim da zercladur. Ed er il terratrembel a Sion il segund da fanadur ed il terratrembel a Zug ils 21 da november èn stads da sentir.
RR novitads 15:00


text:
Gondiswil
Gondiswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 710 abitant.
El cumün de Gondiswil al se tröva a una altitüden de 660 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Huttwil, Auswil, Madiswil, Reisiswil, Melchnau, Grossdietwil (LU), Fischbach (LU), Zell (LU) e Ufhusen (LU)..
El teritori del cumün de Gondiswil al ciappa dent anca le frazzion de Brüggenweid, Freibach, Haltstelle, Staldershaus e Schwendi
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Article on Gondiswil in the Historical Dictionary of Switzerland.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gondiswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Belinda Bencic è en il final dal turnier a Taipeh. La Svizra orientala ha gudagnà il mezfinal svizzer cunter Viktorija Golubic suenter 80 minutas en dus sets (6:2 / 6:4).
En il final da la dumengia frunta Belinda Bencic (WTA 120) sin Arantxa Rus dals Pajais Bass (WTA 167). Lezza ha gudagnà ses mezfinal cunter Naomi Broady da la Gronda Britannia en trais sets.
Victoria fullass via per l'Australian Open
Per Bencic fiss la victoria al turnier in pass vers ils Australian Open. Cun gudagnar vegniss ella puspè tranter ils top 100, quai che muntass il pli probabel la participaziun al prim turnier da Grand Slam da la stagiun che vegn.
RR novitads 11:00


text:
L’emissiun regorda ina ritga selecziun da versets ch’eran pli baud famigliars a giuven e vegl. Ma novas furmas da divertiment laschan ir els en emblidanza. Malgrà circumstanzas e motivaziuns las pli diversas, en las qualas els èn naschids, han els tuttina en cuminanza il gieu cun lingua, rima e ritmus. Versets ils pli simpels, tras ils quals uffants pitschens emprendan pleds e dumbers enfin a quels raffinads che giogan cun linguatg e schizunt il “latinorum” dals prers. In dumber da chanzunettas per uffants èn vegnidas creadas ord versets.
Participants: Gabriela Demarmels, Leni Demarmels, Daniel Sonder, Marietta Dolf, Lucia Simonell
Redacziun: Tonia Sonder, Gion Clopath
Radioscola 9-10-1974
Numer d’archiv: 2146
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)