text:
Cura che Silvio Albin è daventà ils 1 da favrer 1995 il manader dal post da cussegliaziun Surselva da la Pro Senectute Grischun avess el mai pensà ch'el vegni a far quella lavur enfin sia pensiun. Blers differents projects e la libertad d’esser innovativs ed empruvar novas chaussas hajan dentant adina puspè motivà el. Sco exempel numna Silvio Albin l’organisaziun dal servetsch da tgira palliativa en Surselva. Quai project haja el realisà ensemen cun ses team sco emprima regiun dal Grischun. Ed il project saja stà uschè buns, ch’il chantun ha surpiglià quel ed introducì quellas structuras en l’entir chantun Grischun.
Pli cumplex
La lavur el post da cussegliaziun da la Pro Senectute saja sa midà fitg durant ils ultims 20 onns. Cunzunt sajan ils cas daventads pli cumplex cun tut las novas leschas ed ils reglaments pertutgant il sistem da sanadad. Era l’administraziun saja daventada pli e pli gronda e dovria bler dapli temp che pli baud. El haja dentant adina fatg gugent sia lavur ed el saja fitg cuntent cun tut quai ch’el haja cuntanschì, ha Silvio Albin tratg ina emprima bilantscha da sia lavur per la Pro Senectute ed autras organisaziuns da sanadad da la Surselva.
Nov manader
Davent dals 1 da settember surpiglia Curdin Casaulta il post da Silvio Albin. Davent dal 2016 è il manader dal post da cussegliaziun da la Pro Senectute era il manader da l’agentura da la SanaSurselva. Uschia vegn gist quella a fatschentar Curdin Casaulta sco emprim. Ina da las finamiras è da SanaSurselva è da megliurar la collavuraziun tranter las differentas chasas da tgira en Surselva. Dasperas saja era la lavur da cussegliaziun per senioras e seniors ina lavur fitg cumplexa ed intensiva. En mintga cas haja el grond respect da quella lavur, el sa legria dentant da prender d’enconuscher anc meglier las instituziuns da sanadad en Surselva.


c: text/html

text:
Sper Vincenz han ils acziunaris e las acziunarias er anc elegì nov en il cussegl d'administraziun: Dr. Urs Rengel, Roland Leuenberger e Peter Eugster. Tuts èn vegnids elegids cleramain. Sa retratgs èn dasper Dr. Eduard Rickli, Dr. Manfred Thumann, Dr. Rudolf Huber, Placi Berther e Gerhard Jochum. Uschia sa cumpona il nov cussegl d'administraziun da:
- Dr. Pierin Vincenz
- Dr. Urs Rengel
- Roland Leuenberger
- Peter Eugster
- Dr. Matin Schmid
- Claudio Lardi
- Rolf W. Mathis
Approvà augment dal chapital d'aczias
La radunanza extraordinaria ha plinavant approvà l’augment dal chapital dad almain 150 milliuns francs. Las ovras electricas dal chantun Turitg (EKZ) e l'investider «UBS Clean Energy Infrastructure» han gia confermà da cumprar aczias novas per questa summa. L'EKZ cumpra aczias per almain 90 milliuns, la UBS-CEIS investischan almain 60 milliuns francs. Cun questa mesira vul il concern grischun tranter auter rinforzar la basa da chapital e reducir ils daivets.
Tgi po cumprar aczias?
Tenor la decisiun da la radunanza generala extraordinaria duai il chapital d'aczias crescher da 3'408'115 francs sin maximal 8'179'476 francs. Ils acziunaris d'enfin ussa han mintgamai in dretg d'acquist per aczia ch'els possedan. Vul dir, sch'inzatgi ha 5 dretgs d'acquist lura po el cumprar 7 novas aczias per il pretsch da 43 francs per aczia. Davent dals 24 da zercladur enfin ils 4 da fanadur pon tut ils acziunaris annunziar lur interess da novas aczias.
RR novitads 16:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Curt e concis
- Il Chor mischedau Sevgein ha barattà sia dirigenta Flavia Walder cun il Chor maschadà Grischun Turitg e Remo Weishaupt.
- Remo Weishaupt ha era barattà ses chor cun Jürg Wasescha ed il Chor masdo Alvra.
- Uss tschertga Jürg Wasescha in ulteriur chor e dirigentA per far il proxim barat. S'annunziar pudais fin ils 26 da favrer 2018 cun il formular....
La cumparaziun tranter ils trais dirigents
Chantaduras e chantadurs dal Chor maschadà Grischun Turitg enconuschan ussa tut ils trais dirigents ch'èn sa participads fin ussa tar l'acziun BarattaChor. Uschia pon els far la cumparaziun:
- Flavia Walder è restada a las chantaduras ed als chantadurs en memoria sco dunna cun bler umor e bun sentiment per la musica.
- Jürg Wasescha han ils da Turitg resentì sco fitg energic. El haja dà in nov svung al chor.
- Dentant ha il Chor maschadà Grischun Turitg era puspè giudì da chantar cun «ses» dirigent Remo Weishaupt. El ha gì plaschair dal cumpliment ed ina chantadura è da l'avis ch'il dirigent ed il chor furmian simplamain in «Ensemble».
Pudì profitar in da l'auter
A Sevgein ha Remo Weishaupt emprendì ch'ins po era chantar ina giada ina chanzun direct giu dal fegl cun il chor. E da Jürg Wasescha surprenda el da far differenzas dal ritmus, vul dir, da chantar la medema chanzun cun differents tempi. Era il dirigent dal Chor masdo Alvra ha gia pudì profitar da ses collega che dirigia a Turitg. La didactica da Remo Weishaupt ha impressiunà Jürg Wasescha. El declera bler cun maletgs. Flavia Walder che ha pudì far sulet in barat è da l'avis ch'ins possia be schon profitar cun guardar tiers co in auter dirigent stettia davant il chor.
Il proxim barat datti il mars
Jürg Wasescha e ses Chor masdo Alvra stattan uss a disposiziun per in segund barat. Vus pudais s'annunziar cun il formular fin ils 26 da favrer. Ils proxims barats han lura lieu en il decurs dal mars.
RR actualitad 11:00


text:
cuntegn
Artg musical
-
Paul Juon – il «Brahms russ» cun ragischs grischunas
Moscau, Baku, Berlin, Vevey – quai las staziuns dal cumponist Paul Juon (1872-1940).
Paul Juon, in cumponist da renum internaziunal cun ragischs grischunas – oriund da Masein. In sa vesair el sco fegl perdì. Ses tat Simon Juon era emigrà a Kuldiga en la Lettonia d'ozendi. Paul Juon è naschì 1872 a Moscau. Sias staziuns: vivì e studegià là musica, lavurà il bler da sia vita a Berlin, vegnì sco um pensiunà en Svizra e mort qua a Vevey, ils 21 d'avust 1940 – pia ussa avant 80 onns.
Paul Juon - era numnà il Brahms russ - è senza dubi in dals gronds Grischuns en il sectur da la musica. Ses relasch dumbra 99 ovras cun numer dad opus: musica per clavazin e cameristica, concerts, ina sinfonia, musica da scena, ovras per orchester e chanzuns da solo. E Paul Juon ha era publitgà plirs cudeschs da teoria da musica, ed el ha scrit l'emprima biografia en tudestg da Tschaikowsky.
Ils titels en l'emissiun


text:
Quai scriva l’interpresa lavura en il sectur da la tecnica da communicaziun e da las medias sin sia pagina d’internet. Sper quest mandat e sia lavur da parlamentari ha Martin Candinas anc 15 auters mandats.
Candinas è dapi il 2011 cusseglier naziunal e commember dal presidi da la Partida cristiandemocratica svizra. El è plinavant commember da la cumissiun per traffic e telecommunicaziun e la cumissiun per la politica da segirezza. Er è Candinas president dal servetsch d'infurmaziun per il traffic public LITRA.


text:
Dapi il 2014 discutan ins co enavant cun l'areal Trü. Ussa prevesan ins da vegnir concrets. La vischnanca da Scuol ha evaluà en total, dus projects vulan ils responsabels uss preschentar a la populaziun.
Trü resta Trü
Il project Trü resta Trü prevesa in lai da bagnar natiral per la stad e pliras attracziuns da sport per il temp d’enviern. Cun ina part da la zona duess vegnir realisà in hotel da sport.
Metamorphosa
Quest project prevesa in hotel per in segment superiur, ina discoteca e ina clinica da cosmetica per operaziuns esteticas.
Ils dus projects duain vegnir preschentads a la populaziun durant trais sairas d'infurmaziun. Quellas han lieu ils 3 e 22 october ed ils 2 da november.
RR novitads 06:00


text:
Suenter l'incendi en la Ruinaulta vegn visibel il donn, ch'el ha causà: Pertutgà è en emprima lingia il guaud. In guaud, che stà sut protecziun e ch'è impurtant per la situaziun da flora e fauna en la Ruinaulta. Il donn vi dal guaud en sia funcziun natirala saja perquai bler pli grond che quel mesirabel en francs e raps – quai ha ditg il selvicultur da Trin, Christian Malär, en discurs cun RTR. L'incendi da cultira, ch'era rut ora il mardi suentermezdi en la Ruinaulta, è vegnì stizzà gia il mardi saira.
2 helicopters e 60 pumpiers en acziun
La polizia chantunala era vegnida avertida las 17:10, ch'i sa derasia ina fimera tranter las staziuns da tren da Trin e Versomi-Safien, communitgescha ella la mesemna avantmezdi.
Ils pumpiers da Flem, Trin e Glion èn stads en acziun cun ina sessantina da persunas. En il territori pauc bain accessibel èn els vegnids sustegnids da dus helicopters tar l'acziun da stizzar. Per la segirezza da las persunas cumpigliadas en l'acziun eran quatter samaritans sin il lieu.
Vers las saira las 21:00 han ils pumpiers pudì stizzar l'incendi per gronda part. La notg han ina guardia surveglià pussibels gnieus da fieu.
Strasarsa vegn ad esser la raschun per il fieu
Tenor emprims mussaments saja l'incendi rut ora pervi dad in giatter da segirtad tar ina pitga da la lingia da tren: Il giatter saja cupitgà sin la lingia ed i haja dat ina strasarsa, in cirquit curt, che ha dat fieu a la bostgaglia e prada. Quella ha ars sin ina surfatscha da radund 100x200 meters, scriva la polizia vinavant.
Tren curseschan puspè dapi il mardi la damaun
Dal fieu era er la Viafier retica pertutgada. Pervi da l'incendi datiers dal binari eran ils trens tranter Reichenau e Glion vegnids remplazzads la saira cun bus.
Sin dumonda da RTR aveva la pledadra da medias da la Retica, Yvonne Dünser, confermà la mesemna la damaun, che la lingia da tren tranter Reichenau/La Punt e Glion era puspè averta.
L'infrastructura da la Viafier retica n'è betg vegnida donnegiada tras il fieu.
RR novitads 22:00 / 06:00++


text:
Tar chaliras sto dapli glieud ir en l'ospital. Quai mussa in studi da l'Institut svizzer da las tropas e la sanadad publica TPH davart la stad da chalira 2015. Ils scienziads han intercurì la relaziun tranter undas da chalira e las entradas d'urgenza en ospitals.
Sco l'institut rapporta, han las chaliras dal 2015 manà a 2'700 entradas d'urgenza supplementaras en ospitals – quai cumpareglià cun ils 10 onns avant. Las raschuns principalas per las entradas supplementaras sajan stadas malsognas d'infecziun sco la grippa, malcostas/puntga ubain malsognas dal sistem urogenital e da la digestiun. Las temperaturas autas favuriseschan numnadamain la derasaziun da virus e bacterias.
Il resultat è tuttina surprendent per ils scienziads. Tar mortoris pervi da la chalira giogan numnadamain malsognas da la circulaziun dal cor e da la via respiratorica ina rolla impurtanta. Durant la stad 2015 èn mortas 800 persunas pervi da la chalira.
Co e cum: Mitus davart la chalira
Cun la chalira vegnan era ils experts enturn mintga chantunada cun tips per far pli empernaivel las temperaturas. Tips che n'èn magari betg corrects:
RR novitads 06:00


text:
Recumandaziuns da cumportament aua grondas
Recumandaziuns da cumportament avant in'aua gronda
Grazia a preparaziuns intenziunadas pon ins impedir victimas e donns. Consultai la charta da privels da Vossa vischnanca. Prendai a temp las mesiras da prevenziun avant in'aua gronda e tegnai a disposiziun meds auxiliars.
Las chartas da privel mussan, tge abitadis en Svizra ch'èn periclitads da privels da la natira sco auas grondas. Blers chantuns publitgeschan lur chartas da privels en l'internet. Ils posts chantunals spezialisads per privels da la natira, las vischnancas ed eventualmain er las forzas d'acziun localas pon per il solit inditgar per mintga parcella, sch'ella tutga tar in territori periclità.
Sche Vus abitais en in territori periclità d'aua gronda, èsi impurtant da prender a temp mesiras da prevenziun e da tegnair a disposiziun meds auxiliars:
Prender mesiras architectonicas vi da l'edifizi: Auzar las foras da glisch, eliminar puncts debels vi da portas, fanestras, averturas da la ventilaziun u conducts electrics che n'èn betg ermetics; construir mirs da protecziun, installar clappas cunter la reflussiun en il conduct d'aua persa (separar il conduct d'aua da tetg dal conduct d'aua malnetta) e.u.v. Sclerir las dumondas davart las mesiras preventivas cun persunas spezialisadas.
Adattar l'utilisaziun dals locals interns, per exempel betg endrizzar locals d'abitar e da lavur en il sectur periclità, montar las installaziuns electricas uschia ch'ellas èn segiras en cas d'inundaziuns e fixar ils tancs d'ieli uschia ch'els na vegnan betg auzads da l'aua.
Magasinar materias privlusas per las auas e materias facilmain inflammablas (chemicalias, ladim, material dad unscher, carburants, colurs, diluents e.u.v.) ordaifer la zona critica.
Tegnair a disposiziun material impurtant, sco per exempel pumpas d'aua, uders, satgs da sablun, folia da plastic, material per stuppar ed isolar, aissas d'armar, aissas normalas, iseglia, guttas, agregat da current d'urgenza, equipament da reserva; controllar la primavaira che tut funcziunia e saja en urden.
S'infurmar, tar tgi e nua ch'ins po retrair satgs da sablun en la vischnanca.
Controllar tar l'assicuranza d'edifizis la garanzia en cas d'in donn elementar.
Discutar en l'atgna chasada, tgi che ha da liquidar tge incaricas en cas d'ina aua gronda (repartiziun da las incumbensas).
Ponderar tge pussaivladads da fugir ch'èn avant maun (ord localitads periclitadas, ord l'atgna chasa, ord da l'abitadi).
Avant in'aua gronda probabla
Persequitar las annunzias actualas da l'aura ed ils avertiments d'aua gronda al radio, a la televisiun ed en l'internet.
Metter en in lieu segir valurs materialas mobilas (auto, rulotta, mobiglias e.u.v.) ed interrumper l'electricitad ed il gas en localitads periclitadas.
Stuppar ed isolar ils conducts, las fanestras e las portas cun il material preparà, senza dentant metter sasez nunnecessariamain en privel.
Procurar per il provediment da persunas dependentas d'agid e porscher agid a vischinas e vischins.
Recumandaziuns da cumportament durant in'aua gronda
Durant in'aua gronda èsi impurtant da sa cumportar adequatamain. Uschia sa laschan proteger persunas e chaussas ed evitar donns. Tge ch'ins po far:
Restar calm, agir en moda ponderada e sche pussaivel sa cumportar en moda independenta. Betg metter sasez nunnecessariamain en privel, bandunar immediatamain il territori periclità.
En cas da privel d'inundaziuns: betg ir en il tschaler u en garaschas sutterranas.
Betg charrar cun l'auto u cun il velo sin vias inundadas.
Tegnair distanza d'auas che han aua gronda. I po dar nunspetgadamain undadas, e rivas lavadas orasut pon sballunar.
Tadlar radio e suandar las instrucziuns da las forzas d'acziun.
Recumandaziuns da cumportament suenter in'aua gronda
Suenter in'aua gronda pon ils donns resultads vegnir minimads ed ulteriurs donns vegnir impedids grazia ad in cumportament adattà. Ils suandants puncts duain vegnir resguardads:
Metter en funcziun il cirquit electric e l'indriz da gas pir, suenter ch'ina spezialista u in spezialist ha controllà las installaziuns ed ils apparats.
Derschentar bain ils conducts d'aua da baiver, far buglir l'aua en cas da dubi.
Cumenzar uschè svelt sco pussaivel cun las lavurs da rumida, da nettegiament e da sientar.
Pumpar ora il tschaler pir, cur ch'il nivel da l'aua sutterrana è pli bass ch'il palantschieu dal tschaler.
Annunziar il donn a l'assicuranza d'edifizis. Dismetter las parts da l'edifizi, ils indrizs ed ils objects donnegiads pir suenter che l'experta u l'expert d'assicuranzas ha fatg l'inspecziun.
Evaluar las atgnas experientschas fatgas a chaschun da las ultimas auas grondas e sche necessari prender atgnas mesiras (vesair "Recumandaziuns da cumportament avant in'aua gronda").
Discutar cun persunas spezialisadas mesiras per evitar donns futurs.


text:
Frōda
La frōda[1] (fodera in itagliàṅ) l'è na cuaciadùra ed stófa, più o meno sustgnùda, ch'la stà tachèda a soquànti tapisrìi, cum al stramâs e i cusèin, al divàṅ el pultròuni, o anc tachèda a 'l dedàinter ed soquànt vistî, c'm'a s pōl catèr a 'l intèren ed serti brèghi, 'd serti vésti e in dal giachi, per dèr-egh più 'd elegànsa e cuacèr méj el cuśdùri che altrimèinti i se vdrèven in dl arvèrs.
El frōdi di vistî
El frōdi i vinen cuśìdi a 'l arvèrsa ed soquànt vistî, sia per fèri bliśghèr méj atàc a 'l corp, che per tgnìregh più 'd cheld. I pólen èsr ed séda, cupri, polièster, poliamìda, viscóśa, lana, e cutòun felpê.
In dal dedàint'r ed soquànt vistî a s cata anc dal frōdi ch'i gh'àpien da tgnìr dimòndi cheld, c'ma in di capôt e giubôt per 'l invèren, per i paéś dal Nord, e dòunca el frōdi i sràn ed pēl, ed pelìsa, finta e vera. El frōdi i s caten anch in dal dedàinter ed soquànt stivàj, ed schèrpi ed lùs, ed borsi per sgnōra, ed valìśi e via descurènd.
El frōdi dal tapisrìi
El frōdi di stramâs e di divàṅ egl'ìn sovertùt fati ind un tisû sustgnû, méj s'l è 'd cutòun, ad armadùra uvrèda, e ch'i gh'pósen èser cuśìdi adôs o ès'r-egh sulèdi atâc cun dal sernéri, di ptòun, e anc dal velcher.
Manéri 'd dìr
- (EGL) Sfrùcia bèin cla frudèta atâc a 'l cusèin! (IT) Infila orsù, la federa sul cuscino!
- (CARPŚ) La fróda dal paltò,[2]
Vóś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Frōda
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Frōda»
Colegamèint estèren
- (IT) D' indû a deśvìn al só nom in sìm'a etimo.it.
- (IT) La vóś in sìm'a la Treccani.


text:
Pierina Cabalzar-Caminada
Deletgs culinars
Sursilvan
Pierina Cabalzar-Caminada, 2015, numer d’empustaziun 978-3-033-05342-7
Ils DELETGS CULINARS ein dad ina vart ina rimnada da recepts tradiziunals ch’ein sil precint dad ir en emblidonza sco fava da prers, egls bov, giavelets cun cua, pèschs maghers, dunschalas, alvarinas, tatsch ed aschia vinavon. Da l’autra vart cuntegn il cudisch che cumpeglia varga 170 recepts era numerus recepts novs, gruppai en capetels.
Ils recepts presentai drovan paucas ingeidienzas ed ein sempels ella preparaziun. Pia ina cuschina per in e scadin, era adattada per amaturs.


text:
L'um saja probabel entrà enturn las 15:00 en il center da kinos, rapportan la gasetta «Bild» e la «Frankfurter Allgemeine Zeitung» sin lur paginas d'internet. Perditgas discurran da quatter sajets.
Entant ha il minister da l'intern da Hessen, Peter Beuth, ditg che l'um suspectà saja mort.
Er la polizia ha confermà quai e ditg che l'um avevi prendì ostagis en in kino. Tut ils ostagis sajan vegnids deliberads. Nagin na saja blessà. La polizia haja sajettà giu l'um. Indicaziuns uffizialas davart l’identitad u ils motivs da l’um na datti anc betg.
RR novitads 18:00


text:
Star a chasa, reducir la lavur sin dus, trais dis l’emna u tuttina puspè sa bittar plain engaschi a temp cumplain en il mund da la lavur. Ina dumonda che fatschenta cunzunt quels ch'han uffants e che ston decider, co ch’els vulan cumbinar il meglier la famiglia e la professiun.
Model classic en Grischun
Las cifras da l'Uffizi da statistica mussan cler e net: Sch'i va per cumbinar famiglia e lavur, lura èsi en Grischun adina uschia, che las dunnas guardan dapli dals uffants ch'il umens. La manadra dal post da stab per l’egualitad da las schanzas da dunnas ed umens, Tamara Gianera, explitga ch'en Grischun vivian las bleras famiglias il model ch'il bab lavura 100% e la mamma lavura damain che 50%.
In motiv per quel fatg è che las dunnas gudognan anc adina pli pauc che ils umens. Uschia èsi per la situaziun finanziala da la famiglia meglier, sche l’um va a lavurar. In fatg cj'haja era influenza sin las structuras en il chantun Grischun: Gist sch'i va per la flexibilitad da patruns da lavur. Babs che vulan lavurar pli pauc na survegnan per il pli gnanc quella pussaivladad. Ultra da quai saja era grev da chattar in plaz da canorta e da pudair pajar quel. Tenor Gianera sto la politica uss agir tant pli spert per porscher a las dunnas che vulan lavurar meglras opziuns.
In pitschen moviment sin plaun naziunal
Discutà vegn adina puspè davart la sfida da coordinar famiglia e lavur. Ils ultims onns è la discussiun plaunet vegnida pli dad aut. Dentant propi brisanza ha il tema survegnì pir quest onn. Oravant tut cun la chauma da dunnas, nua che quella problematica è vegnida clamada da tschientmilli dunnas ed era umens per las vias da la Svizra.
Ina pretaisa, tranter auter, da la chauma è uss daventada realitad: In congedi per babs. Il parlament federal ha be gist avant curt approvà in tal congedi da duas emnas.
RR actualitad 12.00


text:
Ord tschertgels diplomatics hai gì num ch'ins na possia betg sclauder che l'Italia veglia, cun bloccar quest mandat, sfurzar ulteriurs pajais da l'UE da prender si migrants e fugitivs. Il minister da l’exteriur da l'Italia Angelino Alfano ha dentant dementì che la bloccada saja ina reacziun sin la mancanza da sustegn dals auters stadis da l’UE en connex cun la crisa da fugitivs.
Salvament da fugitivs avant la costa da la Libia
La missiun marina «Sophia» agescha dapi dus onns cunter cuntrabandists da glieud. Ils bastiments da l'UE pon franar bartgas dubiusas. Latiers spendran els persunas ord privel da mar.
Il mandat da «Sophia» scada ils 27 da fanadur. Enfin lura ha il minister da l’exteriur da l’Italia empermess da discutar ina prolungaziun da la missiun. Planisà era che la missiun cuzzia enfin la fin da l’onn 2018.
RR novitads 20:00


text:
Suenter avair gudagnà cleramain las elecziuns parlamentaras en Austria stan l'anteriur chancelier Sebastian Kurz e sia ÖVP avant la proxima sfida: chattar in partenari da coaliziun che vul guvernar ensemen cun el l'Austria.
Che quai na vegn betg ad esser simpel mussan las emprimas reacziuns da las autras partidas, che vegnan rapportadas da las agenturas da medias sco la SDA.
Da sceptica fin annunzia dad ir en opposiziun
Il resultat na dettia nagina incumbensa da furmar ina coaliziun, ha ditg Harald Vilimsky, il secretari general da la FPÖ, l'anteriur partenari da regenza da la ÖVP. Il schef da la FPÖ, Norbert Hofer, ha gia annunzià ch’ins vegnia a sa preparar sin l’opposiziun.
Er la Partida verda ha reagì scepticamain sin la dumonda dad ina colliaziun cun la partida conservativa. Ins veglia en emprima lingia far dapli per la politica d’ambient e la transparenza tar la finanziaziun da partidas.
Sebastian Kurz ha annunzià da vulair manar discurs cun tut las partidas che sajan represchentadas en il parlament per evaluar tut las opziuns da furmar ina nova regenza.
Ils resultats da las elecziuns – en curt:
En l'Austria gudogna la partida conservativa ÖVP da l’anteriur chancelier Sebastian Kurz las elecziuns parlamentaras. Tenor resultat provisoric vegn la ÖVP sin passa 37% da la vuschs. Quai fiss in plus da bunamain 6 puncts cumpareglià cun las elecziuns dal 2017.
Laschar plimas sto dentant la partida da la dretga FPÖ. Suenter l’affera d’Ibiza enturn l’anteriur vice-chancelier Heinz-Christian Strache perda la FPÖ bunamain 10 puncts e vegn da nov anc sin radund 17%.
Enavos en il parlament turnan ils Verds cun bun 14% da las vuschs.
RR novitads 06:00+


text:
Arzier
Arzier-Le Muids a l'è un cumün svizzer del distret de Nyon, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 51.89 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2349 abitant.
El cumün de Arzier-Le Muids al se tröva a una altitüden de 870 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bassins, Bois-d'Amont (FR-39), Genolier, Givrins, Le Chenit, Les Rousses (FR-39), Saint-Cergue, Vich.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Pentàgon (geometrìa)
Ol pentàgon l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon che 'l gh'à sich làti; menimà se ciàma pentàgon regolàr, ü pentàgon che 'l gh'à i sich làti töi lónch istès e sich àngoi töi gràncc istès e cioè piö o méno de 108 gradi.
Ol perìmeter d'ü pentàgon[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà 'l perìmeter d'ü pentàgon, se 'l pentàgon l'è mia regolàr, mè fà l sóma de töcc e sich i làti, menimà se l'è regolàr bàsta fà.
L'àrea d'ü pentàgon[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gh'è dò manére dièrse per troà l'àrea d'ü pentàgon regolàr:
'ndóe l l'è 'l làto, a l'è l'apotéma e 5l e 2P i'è 'l perìmeter. Per capì chèsta fórmula, bàsta pensà che 'l pentàgon 'l sìes facc de sich triàngoi regolàr e per ògnü de chès-ce triàngoi 'l làto del pentàgon l'è la bàze, menimà l'altèsa l'è 'l apotéma, isé per troà l'àrea de ü de chès-ce triàngoi s'fà come per töcc i triàngoi, cioè bàze per altèsa e pò gh'è de dividì töt per dù, e alùra per troà l'àrea del pentàgon l'è asé moltiplicà per sich.
Öpör s' pöl fà:
'ndóe l l'è 'l làto e ns' l'è 'l nömer stàndard che per ol pentàgon l'è piö o méno 1,720477400.


text:
Consej Lombard per la Lengua
El Consej Lombard per la Lengua (breviaa cont CLL, in de la so grafia Consêj Lumbaart për la Lengua) a l'è staa vun di primm sociazion in favor de la lengua lombarda, fondada in di agn '90. L'ha daa origin a voeuna di primm propost de grafia unitaria per el lombard.
StoriaModifega
Fondaa in di agn '90 el fa la soa prima proposta de grafia in del 1997. El sò sitt a l'è pu giornaa del 1998.
In del 2000 el sò principal esponent Giorgg Bosoni el presenta el sò manual, che l'è publegaa in del 2003. In del 2007 el Claudi Meneghin el fa 'na noeuva proposta per tutt l'arch padan che la doperaria la forma "-es" per el plural femminin.
Proposta ortografegaModifega
La proposta ortografega del CLL a l'era fonetega, ciovè la voreva reppresentà i dialett in la manera che se parnonzien, a differenza, per esempi, de la milanesa che la gh'ha di element de compromess o de la Scriver Lombard che l'è polinomega.
La dopera i dobbi vocaj per segnà la longhezza vocalega, el dopera la "f" per el segn "v" dur a fin de parolla menter che 'l mett minga se l'è asonora in la parolla (esempi: noeuv, nööf - loeuva, lööa) e la dopera minga i vocaj dur a fin parolla (esempi "did", perché se dis "didin" e "didun")
Tabella vocalegaModifega
- à = a curta e verta: Gàt, Ràt, Sàch (grafia classega = gatt, ratt, sacch, grafia ünificada = gat, rat, sach)
- á = a longa e sarada: Parláda, Sganbáda, Stracáda (grafia classega = parlada, sgambada, straccada)
- áa = a sarada longa: Páas, Andáa, Parláa (grafia classega = pas, andaa, parlaa)
- ü = ü curta e verta: Tüc', Süc', Lüm (grafia classega = tucc, succ, lumm)
- üü = ü longa e sarada: Lüüs, Vendüü, Müür (grafia classega = lus, venduu, mur)
- ö = ö curta e verta: Incö, Böc', Pö (grafia classega = incoeu, boeugg, poeu)
- öö = ö longa e sarada: Rööda, Vööj, Fööja (grafia classega = roeuda, voeuj, foeuja)
- ë = vocal atona ciamada schwa, parnonziada a segonda del dialett : Përchè, Trinchël, Sempër (grafia classega = perchè, trinchel, semper)
LogoModifega
El logo a l'era ispiraa a la bandera istorega de Lombardia, che 'l deriva de la Cros de San Giorgg i letter CLL.


text:
In ‚Ruck‘ stoppia ir tras la Svizra. Cun quels plaids ha la Cussegliera federala Simonetta Sommaruga gì proclamà avant bunamain precis in onn la situaziun extraordinaria per lentira Svizra. La consequenza: Restaurants, butias, indriz da divertiment e da sport han serrà las portas, las scolas eran vittas, l‘armada è vegnida mobilisada ed ils cunfins serrads. Dapi lu ha il coronavirus midà bler. A la lavur ma era en la vita privata, la moda e maniera co nus communicain, la politica. Ed la crisa n‘è anc betg dumagnada.
En ina episoda speziala dal Podcast Café federal dattan Fabia Caduff ed Adrian Camartin in sguard persunal sin quai onn turbulent. La correspundenta ed il correspuntdent da RTR a Berna han visita persunas che han sentì las consequenzas da las decisiuns. Il viticultur, lassistenta pastorala, la dunna en speranza e la mamma cun luffant nov naschì, sco era Annetta Bundi. La scheffa da medias da la Cussegliera federala ha discurrì davart la difficultad da chattar ils gists pleds per sa drizzar a la naziun en ina situaziun difficila.


text:
Experts da la Confederaziun han er oz infurmà davart il stan actual en il cumbat cunter il coronavirus e davart mesiras per ils differents secturs. Ils puncts impurtants da la runda d'experts èn stads:
- Tenor il BAG èsi memia baud da schluccar las reglas da cumportament. Il punct culminant da l'epidemia na saja anc betg surpassà. Tenor l'Uffizi federal da giustia na saja il mument betg previs da rinforzar las reglas.
- Fin ils 4 d'avrigl pon en tut 3'500 Svizzers en l'exteriur vegnir repatriads. Da quai 1'400 fin questa saira. I dettia però vinavant persunas che sajan bloccadas en l'exteriur. Quellas vegnian sustegnidas – er a moda finanziala.
- Millis da civis èn actualmain en acziun. Quai cunzunt per sustegnair il sectur da sanadad. Er l'armada mobilisescha ulteriuras truppas.
Daniel Koch da l’Uffizi federal ha infurmà davart las datas da telefonins che la Swisscom metta a disposiziun. El ha suttastritgà che las analisas vegnian fatgas be en il spazi public e be paucs collavuraturs dal BAG hajan access a questas datas. Las infurmaziuns dastgan vegnir nizzegiadas sulettamain per cumbatter la pandemia.
Plinavant dettia en Svizra actualmain 10'714 infecziuns cun il coronavirus confermadas. 161 persunas sajan mortas en consequenza dal virus. I saja il mument anc memia baud da schluccar las reglas da cumportament, cunquai ch’il punct culminant da l’epidemia na saja anc betg surpassà.
Tenor Boris Zürcher dal SECO han fin uss 42’000 interpresas inoltrà la dumonda da lavur curta per radund 570’000 emploiads. Quai correspundia ad 11% da tut ils lavurers en Svizra.
Repatriaziuns cuntinueschan
Johannes Matiassy ha infurmà davart il stan actual en connex cun las repatriaziuns. Fin questa saira turnian 1'400 persunas. Fin ils 4 d'avrigl sajan ulteriurs sgols da repatriament planisads. I dettia dentant er persunas che sajan bloccadas en l'exteriur e che na possian uschia anc betg vegnir repatriadas. Ellas vegnian sustegnidas en il rom da la protecziun consulara. Quai er finanzialmain.
Protecziun civila en novas dimensiuns
Da la protecziun civila èn actualmain 5'500 persunas en acziun. Ils civis sustegnian cunzunt ils fatgs sanitars, sco p.ex. servetschs da pasts. Quai ha ditg Christoph Flury dal Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport.
Il mument fetschian 3’000 schuldads servetsch militar, ha ditg Raynald Droz dal Departament federal da defensiun. Fin dumengia vegnian 800 ulteriurs mobilisads.
Damaun venderdi infurmescha lura il Cussegl federal davart il stan actual en il cumbat cunter il coronavirus.


text:
L’Artg da questa dumengia è deditgà al Festival da jazz a San Murezzan, e nus preschentain dus concerts che nus avain registrà ensemen cun SRF2 cultura. In la stad passada e l’auter al festival 2020.
Brad Mehldau, in pianist da renum mundial
Brad Mehldau, annada 1970, è oriund da Jacksonville, Florida. Gia cun sis onns ha el cumenzà a sunar, el ha fatg studis da clavazin e cumposiziun e cun 24 era el commember da la band dal saxofonist Joshua Redman. Pauc pli tard ha el fundà ses agen trio ed ha registrà sur 40 discs. El ha er accumpagnà blers auters musicists da renum sco Wayne Shorter, Charles Lloyd, Lee Konitz u Chris Potter.
Ils 8 da fanadur è el stà sin il palc dal festival da jazz ed ha procurà per l’avertura cun in concert solo. El ha preschentà atgnas cumposiziuns, classichers dal jazz american ed er tocs da John Lennon e Paul McCartney.
Richard Galliano, il campiun a l'accordeon
Il segund concert dal Festival da jazz a San Murezzan che nus preschentain è quel da Richard Galliano e ses New Musette Quartet. Galliano, annada 1950, è oriund da la regiun da Cannes en la Frantscha dal Sid ed el è in grond virtuos a l'orgelet da maun ed al bandoneon.
Il 1983 ha el dastgà sunar cun Astor Piazzolla, e quel ha animà el d’integrar pli ferm la tradiziun franzosa en sia musica – e Galliano ha propi stgaffì in stil innovativ, l’uschenumnada «Musette Neuve». Ils ultims decennis è el daventà in dals accordeonists da jazz ils pli renumnads – ed ha er sunà cun bleras persunalitads da differents geners da musica: cun Juliette Gréco, Charles Aznavour, Chet Baker, Enrico Rava, Jan Garbarek, Michel Petrucciani, Toots Thielemans e Wynton Marsalis.
El è stà ils 23 da fanadur da l‘onn passà sin il palc da Festival da jazz a San Murezzan, accumpagnà da Jean-Marie Ecay a la ghitarra, Bruno Rousselet al bass e Jean-Christophe Galliano a la battaria. Els han sunà diversas cumposiziuns da Galliano ed er classichers dal jazz american.
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
D'in normal supercup sa mesiran il campiun svizzer ed il victur da la cuppa svizra a l'entschatta da la stagiun. Questas decisiuns per ils titels n’èn dentant betg crudadas, damai che la pandemia ha interrut la stagiun.
Perquai lantscha Swiss Unihockey la «Final Four Edition» cun mintgamai quatter clubs. Per il titel da las dunnas giogan sper Piranha Cuira – Kloten-Dietlikon, Bern-Burgdorf ed Emmental-Zurbrück. Ils adversaris da Alligator Malans tar ils umens èn Wiler-Ersigen, Köniz e Zug. Il turnier en la «Saalsporthalle» a Turitg ha lieu ils 29 e 30 d’avust.


text:
Il skiunz da Sursaissa è in dals pli rutinads quest onn a Kitzbühel. El enconuscha sco paucs auters la Streif cun lur passaschas clav sco per exempel la Mausefalle il pli sisum u la Hausbergkante curt avant l’arrivada.
Glista da partenza 1. cursa rapida
Emblidar las blessuras e morder sin ils dents
Malgrà che Carlo Janka è ì chau piz en la davosa cursa rapida avant trais emnas a Bormio è el pront per las duas cursas rapidas da quest onn sin la Streif a Kitzbühel. En il segund trenament ha il Grischun da 34 onns persvadì cun il tschintgavel plaz, quai er sch'el senta anc diversas blessuras da Bormio.
A Kitzbühel vegn manà atras quest onn duas cursas rapidas ed in super-g. Ina cursa rapida remplazza quella dal Lauberhorn ch'è vegnida stritgada pervia da la pandemia da corona. Il grond trumf svizzer a la partenza è er quest onn Beat Feuz ch’è gia vegnì quatter giadas segund al classicher da Kitzbühel.
Program Kitzbühel 2021:
- venderdi, ils 22-01-2021 a las 11.30 uras – cursa rapida
- sonda, ils 23-01-2021 a las 11.30 uras – cursa rapida
- dumengia, ils 24-01-2021 a las 10.20 uras – super-g


text:
Coeuch Trevisagh
Coeuch-Trevisagh (nom ufizial in italian: Cocquio-Trevisago) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 4 742 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,6 km² e 'na densità de 494 ab./km².
.
El paes el gh'ha tre frazion, ciamaa Caldana, Cerr Sant'Andrea e Torr.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Coeuch Trevisagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Galantina da naiv
La galantina da naiv (Galanthus nivalis) è ina spezia da plantas or dal gener da las galantinas (Galanthus) entaifer la famiglia da las Amaryllidaceae. I sa tracta da la suletta spezia da las galantinas che cumpara en l’Europa Centrala a moda natirala. Savens è ella da vesair sco planta decorativa en curtins e parcs.
DescripziunEdit
Caracteristicas vegetativasEdit
Tar la galantina da naiv sa tracti d’ina planta ervusa perenna che cuntanscha autezzas da 7 fin 15 centimeters. Sco organ d’envernada furma quest geofit – che cumpara per ordinari en rotschas – tschagulas da 1,5–2,5 × 1–1,5 centimeters.
Dal temp da fluriziun èn ils fegls verds gia sviluppads fitg ferm; els èn be pauc pli curts u schizunt pli lungs ch’il moni dal portaflurs, da colur verd blauenta u darar blau verda. Il plat dal fegl ha ina lunghezza da 4,5 fin 15 centimeters, ina ladezza da 0,3 fin 0,7 centimeters ed è da furma lineara/da bindel.[1]
Caracteristicas generativasEdit
Vi da mintga moni sa chatta mintgamai be ina flur, e quai en posiziun pendusa. La furma da la flur sa lascha deducir d’ina umbella faussa reducida. Igl è avant maun ina taja da la feglia da colur alva ch’è sa furmada da la colliaziun da dus fegls auts e ch’ha ina lunghezza da 2 fin 3,5 centimeters. Il moni da la flur ha ina lunghezza da 1,2 fin 4 centimeters.
Las flurs ermafroditas èn tripartidas. Ils fegls exteriurs sbrajazzads èn da furma ovala; els han ina lunghezza da 1,5 fin 2 centimeters ed ina ladezza da 0,6 fin 1,1 centimeters. Ils fegls da cuvrida interiurs èn inclinads en furma d’ina pitschna curuna ed èn per ordinari 0,7 fin 1,2 centimeters lungs e 0,4 fin 0,6 centimeters lads. Quels èn medemamain da furma ovala u lunghenta e disponan sin la vart exteriura d’in flatg verd che na tanscha betg fin il fund. Ils fegls da la flur (petals) exteriurs èn pia duas giadas uschè lungs sco ils interiurs. Igl èn avant mauns duas giadas trais stamins. Ils satgets da pollen han ina lunghezza da 3 fin 5 millimeters. L’ovari ha ina lunghezza da 5 fin 6 millimeters ed in diameter da 3 fin 4 millimeters. Il stigma è 6 fin 8 millimeters lung. Il temp da fluriziun tanscha dal favrer fin il mars; per part cumenza quel gia il december e po er tanscher fin l’avrigl.
Il fritg en furma da capsla è radund, da colur verda e charnus. Ils sems èn brin clers e lunghents (ca. 3,5 millimeters).
Dumber da cromosomsEdit
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24, darar 26.[2]
EcologiaEdit
La galantina da naiv è ina tipica planta tempriva, tar la quala schizunt las flurs èn resistentas cunter la schelira. La feglia verda da quest geofit a tschagula vegnan gia baud pass, uschia che la planta è svanida dal prà gia l’entschatta da la stad.
La colur alva da la flur deriva d’aria che vegn enserrada tranter las cellas. Pervi da la ferma reflexiun da radis ultraviolets è la flur er vesaivla per visitaders en cas da naiv. Sco impollinaders vegnan surtut en dumonda avieuls, ch’èn surtut interessads vi dal pollen, sco er tgirallas. Ils fegls da cuvrida interiurs da la flur savuran pli ferm ch’ils exteriurs e servan uschia a l’orientaziun dals impollinaders. Il pollen ‹pluschigna› sin ils insects che sa tegnan vi da la flur. Avant che sflurir ha anc lieu autoimpollinaziun.
Ils sems disponan d’in pitschen crutsch che serva a la derasaziun tras furmiclas. Sco speziala adattaziun a questa furma da derasaziun crodan ils monis dals portaflurs per terra cura ch’els daventan pass.[3]
ToxicitadEdit
Tar la galantina da naiv sa tracti d’ina planta toxica. La gronda quantitad da las substanzas toxicas sa chatta en las tschagulas. Là èn avant maun 0,09 % alcaloids sco Galanthamin e Lycorin.[4]
MalsognasEdit
La planta po vegnir infizada da bulieus da ruina (Melampsora galanthi-fragilis e Puccinia galanthi).
DerasaziunEdit
La galantina da naiv cumpara en Frantscha, en l’Italia, sin il Balcan, en l’Austria, en Svizra en la Germania dal Sid, en la Pologna dal Sid ed en l’Ucraina dal Vest en guauds da feglia en autezzas da 300 fin 600 (per part er da 100 fin 1400) meters. Da preferientscha è la planta da chattar sin chaltschina. En la part settentriunala da l’Europa Centrala ed en l’America dal Nord è la spezia vegnida importada.
La planta sa sviluppa gugent en gruppas en guauds da riva e guauds da feglia umids sin terrens d’arschiglia profunds e ritgs da humus.[5]
SistematicaEdit
Igl existan furmas intermediaras da Galanthus nivalis cun Galanthus reginae-olgae en l’Italia e sin il Balcan sco er cun Galanthus plicatus subsp. byzantinus en la Tirchia dal Nordvest.
UtilisaziunEdit
La galantina da naiv vegn utilisada vastamain sco planta decorativa en curtins e parcs. Surtut en vegls curtins da pumera e sin santeris è la planta daventada selvadi ed è sa natiralisada. La spezia vegn cultivada il pli tard dapi il 1568. Igl existan numerusas sorts (selecziun):
- ‹Atkinsi› (evtl. in ibrid cun Galanthus plicatus): In u omadus urs dals fegls èn faudads levamain enavos. Ils fegls da cuvrida exteriurs èn fitg lungs ed in sa differenziescha per ordinari dals auters.
- ‹Imperati›: Las flurs e la feglia èn pli grondas. L’ur da la feglia è rullà in pau enavos, ma betg faudà.
- ‹Scharlockii›: Ils fegls auts sumeglian fegliom.
- ‹Flore Pleno›: Las flurs èn emplenidas; questa sort è enconuschenta dapi l’onn 1733.
Il gener da las galantinas en generalEdit
Il gener al qual la galantina da naiv appartegna sa numna galantinas (Galanthus). Quel sa cumpona da radund 20 spezias che cumparan en l’Europa Centrala e dal Sid, en l’Asia dal Vest ed en il Caucasus. Dapi tschientaners èn las diversas spezias appreziadas sco plantas decorativas, damai ch’ellas tutgan tar las emprimas plantas cun flur da la primavaira anticipada. Trais spezias han lur temp da fluriziun gia l’atun. En l’Europa Centrala è be da chasa la galantina da naiv; intginas autras spezias cumparan qua per part sco plantas daventadas selvadias. Il territori da derasaziun principal da las galantinas furman ils pajais enturn la Mar Naira.
Il num botanic ‹Galanthus› deriva dals pleds grecs gála per latg ed ánthos per flur. Il num tudestg ‹Schneeglöckchen› ed er la denominaziun rumantscha sa refereschan al fatg che la planta varga il favrer e mars savens anc or da la naiv.
La cultivaziun intensiva ha cumenzà suenter la Guerra da Crimea (1853–1856), cura che schuldads han manà da la Peninsla Crim tschagulas da Galanthus plicatus en lur patria. En l’Engalterra èn exemplars da questa spezia sa cruschadas en curtins cun la spezia Galanthus nivalis e cun la spezia tirca Galanthus elwesii. Entant ch’igl eran enconuschentas ils emprims decennis be in pèr sorts, èn derasadas oz radund 800 sorts che derivan da cruschadas. La finamira da la cultivaziun e selecziun è surtut da cuntanscher furmas extraordinarias da la flur e d’augmentar la grondezza da quella; en pli sa stentan ins da prolungar il temp da fluriziun. Intginas sorts han flurs emplenidas u spezials musters resp. dissegns sin ils fegls da la flur exteriurs u interiurs. In’ulteriura atgnadad furman flurs che na cuntegnan nagina colur verda (clorofil) e che cumparan perquai mellen alventas. Ina metoda da multiplicaziun usitada per multiplitgar p.ex. sorts sterilas furma l’uschenumnà Twin-Scaling, vul dir il divider la tschagula en stadi da paus. Per quest intent vegn la tschagula ‹irritada› cun blers tagls che tanschan fin il fund ubain tagliada dal tuttafatg en ca. 10 tocs, per la stimular uschia da furmar novas tschagulas secundaras.
AnnotaziunsEdit
- ↑ G.B.Straley & F.H.Utech: Galanthus, en: Flora of North America Editorial Committee (ed.): Flora of North America North of Mexico., vol. 26, Magnoliophyta: Liliidae: Liliales and Orchidales, Oxford University Press, New York e.a. 2002, ISBN 0-19-515208-5.
- ↑ Tropicos.
- ↑ Purtret da la planta sin la pagina dal Bochumer Botanischer Verein. Consultà ils 10 da december 2017.
- ↑ Peter Zwetko: Die Rostpilze Österreichs. Supplement und Wirt-Parasit-Verzeichnis zur 2. Auflage des Catalogus Florae Austriae, III. Teil, Heft 1, Uredinales. (PDF; 1,8 MB).
- ↑ Erich Oberdorfer e.a.: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8avla ediziun surlavurada ed extendida. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 138.
LitteraturaEdit
- Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder. Die häufigsten mitteleuropäischen Arten im Porträt. 7. ediziun curregida e cumplettada. Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2011, ISBN 978-3-494-01424-1.
- Eckehart J. Jäger, Friedrich Ebel, Peter Hanelt, Gerd K. Müller (ed.): Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland. Tom 5: Krautige Zier- und Nutzpflanzen. Spektrum Akademischer Verlag, Berlin Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-0918-8.
- G.B.Straley & F.H.Utech: Galanthus nivalis, p. 280, en: Flora of North America Editorial Committee (ed.): Flora of North America North of Mexico., tom 26, Magnoliophyta: Liliidae: Liliales and Orchidales, Oxford University Press, New York e.a. 2002, ISBN 0-19-515208-5.
- Roth/Daunderer/Kormann: Giftpflanzen Pflanzengifte. 6. ed. (2012) ISBN 978-3-86820-009-6.
ColliaziunsEdit
- Galantina da naiv tar floraweb.de
- Derasaziun en Svizra tenor infoflora.ch
- Thomas Meyer: Galanthus nivalis – infurmaziuns e fotografias tar flora-de.
- Purtrets da Galanthus nivalis, G. elwesii e G. woronowii
- Las ingredienzas da la galantina da naiv


text:
La regenza ha approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala d'Andeer, concludida da la vischnanca ils 29 da mars 2017. Uschia existan ussa las premissas legalas per pudair realisar la colliaziun da la senda da viandar previsa per lung dal Lai da Seara.
Vista sin chavorgia imposanta
Quest nov traject da la senda tranter l'ovra idraulica Balamburtg e la chavorgia da Puntcrap duai cumplettar la senda da colliaziun ch'exista actualmain. Perquai ch'il terren al sectur sid dal lai per lung da la via chantunala è per part stip ed intransibel, duai la senda vegnir manada en quest sectur da l'autra vart dal lai sur ina nova punt da peduns. Tras quai vegn per l'ina permess il sguard sin la chavorgia imposanta e per l'autra garantida ina senda separada da la via chantunala ed a medem temp turisticamain attractiva fin a l'ustaria «Rofflaschlucht».


text:
10 emprendists da l’entira Svizra èn arrivads a Tschlin en l'hotel Macun. Ils palantschieus èn passa 60 onns vegls, damai grond basegn da far las renovaziuns. Jachen Andri Gisep è commember da la gruppa da cumpra Netto. El ha organisà il champ.
La gruppa da cumpra Netto è in’organisaziun che cumpiglia 240 fatschentas da tschentapalantschieus en Svizra. Ella coordinescha campagnas dad image, la reclama, la scolaziun e la cumpra.
In da sis en il lotto
Per l’hotel Macun è quest champ sco far in da sis en il lotto. Il possessur da l’hotel, Georg Janett, ha sulettamain da surpigliar las pernottaziuns ed ils pasts dals emprendists durant l’emna da project.
E finalmain profitian era ils emprendists. Els han da projectar, planisar ed era realisar tut las lavurs dad A fin Z. Per els è quai ina gronda sfida cun responsabladad. Ma la motivaziun è gronda da pudair realisar ina lavur che vegn stimada oravant tut dal possessur da l'hotel Macun.
RR actualitad 12:10


text:
En Svizra è il dumber da lufs creschì. Tenor l’ultima analisa da la gruppa «Luf Svizra» vivan actualmain almain set trieps qua. Avant in onn eran quai anc quatter trieps. Set trieps correspundan a var 60 fin 70 lufs. Ils lufs vivan en ils chantuns Grischun, Vallais e Vad. Plinavant datti era singuls animals en l’Oberland Bernais ed en la Svizra centrala.
Tenor las indicaziuns da «Luf Svizra» pudessan er tut en tut fin a nov trieps viver en Svizra. Tar dus trieps en la regiun dal massiv dal Calanda ed en la Valle Morobbia en il Tessin saja il status actual betg cler. «Luf Svizra» ha confermà en la communicaziun ch'i dat set trieps da lufs che sa reproduceschan: Trais vivan mintgamai en il Grischun ed il Vallais, in ulteriur è da chasa en il chantun Vad.
En l’Europa dal vest è il luf vegnì extirpà bunamain dal tuttafatg en il 20avel tschientaner. L’onn 1995 èn lura ils emprims lufs puspè vegnids en Svizra.
Adattà al tema
RTR novitads 09:00


text:
La purschida duai cunzunt sa drizzar a persunas che han nagin medi da chasa, a quels che ston spetgar ditg sin in termin u a persunas che han fadia da chattar in nov medi da chasa
L’avantatg tar «Medi Porta» è ch’igl è sco tar in’apoteca betg necessari da fixar in termin. Uschia pon era cas actus vegnir tractads directamain d’in apotecher u medi.
Model per franar la digren da medis da chasa?
Ils davos onns han diversas praticas da medis da chasa stuì serrar lur portas perquai ch’i dat memia paucs medis giuvens. Era ils proxims tschintg onns cuntanschan bun in tozzel medis da chasa en la citad da Cuira la vegliadetgna da pensiun.
La pratica da «walk-in» che cumbinescha apoteca e medi po esser in model alternativ als medis da chasa convenziunals ch'han fadia da chattar successurs.
RR actualitad 12:00


text:
La lavina è stada eri var 200 meters sur la via da colliaziun tranter Trun e Schlans. Sco quai ch'il selvicultur da Trun, Mattias Cadruvi ha ditg ad RTR saja il 1984 la lavina da l'Alp da Schlans vegnida l'ultima giada uschè lunsch giuadora. Quai ch'ins po gia dir è che la lavina ha destruì ina part da guaud da protecziun ch'era creschì dapi lura. Vinavant haja la lavina era destruì guaud da protecziun pli vegl.
Propi nua che la lavina è ruta ora han ins anc betg vis. Medemamain ha l'aura era impedì da sgular e guardar sch'i ha dà donns vi da chamonas e clavads. Igl è previs da sgular oz per pudair giuditgar la situaziun.
Lavina ha fatg donns sin il pass da l’Alpsu
Era sin il pass da l’Alpsu è vegnì giuadora ina lavina tranter la galaria e la staziun dal tren. Sco quai che Jan Bärwalde da la Viafier Matterhorn Gottard ha ditg ad RTR haja quella chaschunà donns considerabels vid la lingia d’electricitad e signals da la viafier. Quai hajan ins gia pudì constatà sin fundament da purtrets dad ina camera installada sin il pass e da purtrets da manischunzs da maschinas da pista. Damai ch’i saja pervi dal grond privel da lavinas grev da vegnir en il lieu quintan ins da pudair sgular surora e guardar la situaziun. Cler èsi gia ussa tenor Jan Bärwalde ch’i n’è betg pussaivel a curta vista dad avrir la lingia sur il pass.
RR novitads 12:00


text:
Loscia
Loscia (in del dialett local: ['loʃa]; italian: Lozza) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 1 262 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 1,7 km² e 'na densità de 742 ab./km².
El paes el se troeuva longh el cors del fiumm Olòna e in de la region del Sever.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Lóscia l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
RTR sto adattar la purschida publicistica al consum da medias che sa mida fermamain. Damai ch'il diever da las plattafurmas digitalas s'augmenta ed il consum dal public sa mida, duain era il cuntegn, la producziun e la distribuziun s'adattar. La strategia prevesa a lunga vista in equiliber dal cuntegn linear e digital - pia da radio, televisiun ed online. Per cuntanscher la finamira da spargn vegni ad esser inevitabel d'era reducir plazzas da lavur. Enfin il 2024 quinta RTR d'avair rodund 10 plazzas da lavur cumplainas pli pauc envers il 2019. Questa reducziun duai succeder ils proxims quatter onns via fluctuaziun natirala. Las midadas èn mo pussaivlas cun ina transfurmaziun e cun sa focusar anc pli fitg sin l'incumbensa centrala, la legitimaziun, sin ils basegns dal public, l'abilitad dal persunal e sin la plivalur da la chasa da medias rumantscha.
Cuntegn audiovisual, impurtant e relevant per la Svizra rumantscha ed il Grischun
RTR duai esser #alpulsdalGrischun e rapportar anc pli fitg da schabetgs, istorgias che fatschentan e pertutgan la populaziun. Sco chasa da medias rumantscha è RTR in lieu d'inscunter per Rumantschas e Rumantschs en il Grischun, en Svizra e sin tut il mund. Grazia als chanals da radio, televisiun, online e social po RTR animar la cuminanza e manar ensemen singulas gruppas aifer la Svizra rumantscha - sur tut las generaziuns ora. Quai vala era per ils cuntegns. Uschia vegn RTR ad investir supplementarmain en formats digitals sco p.ex. en serias web sco «Metta da fein», en podcasts per giuven e vegl ubain en formats da divertiment ed infurmaziun. Quai natiralmain cun mantegnair ils chanals classics da radio e televisiun e cun nizzegiar collavuraziuns e cooperaziuns sco p.ex. cun la Fundaziun Medias Rumantschas (FMR).
L'offerta rumantscha duai esser accessibla sin diversas plattafurmas
Las disas dal public ed il consum da medias sa midan. Ils giuvens consumeschan lur cuntegn adina dapli en furma digitala e sin diversas plattafurmas ubain apparats. I dat adina dapli chanals e l'attenziun dal public per in singul product sa sminuescha. La finamira da RTR è ch'il cuntegn e la purschida chattan ses public e ch'il public ama quel. Tge cuntegns chatta la populaziun sin tge plattafurmas? Da questa tematica vegn RTR a s'occupar en il futur anc pli fitg. Quest atun lantscha la SRG SSR per exempel sia nova plattafurma da streaming «Play Suisse» sin la quala era cuntegns da RTR vegnan ad esser visibels. Qua chatta il public films, serias e documentaziuns, reportaschas e perlas or da l'archiv en lingua originala cun suttitels tudestgs, franzos e talians. Ina selecziun da contribuziuns è disponibla er cun suttitels rumantschs.
Novas tecnologias pussibiliteschan process pli simpels
Sper il public, il persunal e las plattafurmas furma era la tecnologia ina pitga impurtanta. La tecnologia nova permetta ina producziun audiovisuala pli simpla. Tras las novas pussaivladads vegn la cumplexitad da la producziun reducida ed uschia po RTR era sbassar a lunga vista ils custs da producziun. Novas tecnologias sco «speech-to-text» gidan RTR en la lavur da mintgadi. Per ils linguatgs gronds sa chapeschi da sasez - la transcripziun da pled en text scrit. La persuna discurra, il computer scriva. Per il rumantsch anc betg. RTR è sin buna via da realisar questa tecnica per il rumantsch. Grazia a questas novas pussaivladads tecnologicas e cun sustegn da l'intelligenza artifiziala sa RTR en il futur era far accessibel pli simpel (suttitels/translaziuns) e pli chapaivel sia purschida a l'entira populaziun dal Grischun.


text:
Dario Cologna resta era suenter la segund-davosa etappa a la testa dal Tour de ski. En la cursa da 15 km classic en la Val di Fiemme è Cologna vegnì quart.
Gudagnà la cursa da 15 km dad oz, sonda, cun partenza da massa ha il Casac Alexei Poltoranin avant il Russ Andrei Larkow ed il Canadais Alex Harvey. Avant la davosa etappa maina Cologna uss cun in avantatg dad 1:14 minuta sin Poltoranin e dad 1:21 minuta sin il victur da l’onn passà, il Russ Sergei Ustiugov. Cologna pudess uschia gudagnar damaun per la quarta giada la Tour de ski.
RR novitads 17:00


text:
Hannelore Elsner ha influenzà la scena dal kino e da la televisiun tudestga sco nagin'autra. Nus faschain reverenza davant la prestaziun da questa grond'actura.
L'actura ha giugà en numerus films da kino e da televisiun. Propi enconuschenta era ella sco «Die Kommissarin» (1994-2006) en la televisiun. L'ultim film cun Elsner è stà «Kirschblüten & Dämonen». En Germania è quel film cumparì il mars da quest onn.
Hannelore Elsner ha survegnì pliras giadas il Premi dal film tudestg, sco era numerus auters premis. L'emprim premi ha ella gia survegnì cun 29 onns.
Naschida è Elsner ils 26 da fanadur 1942 en Bavaria datiers dal cunfin cun l'Austria. Creschida si è ella a Neuötting, avant che sia famiglia è sa chasada a Minca.
RR novitads 16:00


text:
La fin nunspetgada dal campiunadi da ballape, il lockdown durant la crisa da corona e lura anc la tschertga dad in nov trenader. Quai eran ils problems dal CB Scuol durant las ultimas emnas. Perquai ch'il trenader actual Christian Happich mida la plazza da lavur era l’equipa da l’Engiadina Bassa sfurzada dad ir a la tschertga d'in nov trenader. Cun Pavel Leden da la Tschechia ha l’equipa uss chattà in nov trenader. Leden surpiglia la squadra dalunga e prepara quella sin la nova stagiun che cumenza la fin d'avust.
Sez profi e trenader da juniors
Pavel Leden è oriundamain da Teplice. En il nord da la Tschechia ha el cumenzà cun il ballape. Divers onns è el stà profi en la meglra liga da ballape en Tschechia. Leden ha dentant era dà en la segunda Bundesliga tar Chemnitz, in lieu mo 100 kilometers davent da sia patria. Uss lavura Pavel Leden en la regiun da l’Engiadina Bassa. Uschia èsi vegnì al contact cun il CB Scuol, l’equipa che dat il campiunadi en la tschintgavla liga.
Finamira da dar ina buna stagiun
Avant dus onns è il CB Scuol vegni relegà en tschintgavla liga. Quai suenter che l’equipa aveva dà divers onns en quarta liga. L’emprima stagiun ina liga pli bass aveva il CB Scuol terminà sin plazza quatter, ed era la davosa stagiun era il CB Scuol fin tar la fin sfurzada pervia dal coronavirus sin plazza quatter.


text:
Il nov gremi «Culturissem» ha definì otg differentas partiziuns cun las suandantas tematicas:
- Lingua rumantscha
- Musica
- Teater, saut e film
- Art figurativ
- Litteratura
- Culinarica
- Tradiziuns, usanzas ed istorgia
- Architectura, design ed artisanadi
8 temas, 8 experts, 1 finamira
Mintga tema vegn tgirà dad experts, ch’èn en contact cun ils acturs regiunals per in barat activ. Previs èsi d’avair almain 16 novs eveniments culturals fin il 2022. Part da la cumissiun «Culturissem» fan sper dus represchentants da la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan – Adrian Ehrbar, Vera Kaiser, Bettina Plattner e Mirella Carbone. Fadri Guidon sesa en il gremi per la cumissiun da cultura Regiun Malögia.
L’idea per fundar in tal gremi saja naschida gia il schaner 2020 durant ina sesida d’infurmaziun da la destinaziun turistica. Represchentants da l’organisaziun Engiadina-San Murezzan e da la scena da cultura engiadinaisa han tschertgà ina via per pussibilitar in access direct a la spierta culturala locala per giast ed indigens.
Il gremi «Culturissem» s’entaupa quatter giadas l’onn per discutar e decider davart novas ideas. Suenter vegnian quellas realisadas e publitgadas tras la destinaziun ESTM.


text:
13 candidats e set teams èn sa mesirà cun preschentar lur infusiuns al public ed ad ina giuria cun temperaturas da 90 grads celsius.
Fatg ils pli blers puncts ha Gian Claudio Mayer surtut cun sia tecnica trenada durant plirs mais. Dentant er grazia ses elements da show ha el pudì persvader la giuria. Uschia è il maister da sauna sa preschentà al public sco in emploià tirolais cun scussal blau, pli tard sco indigen vestì cun chautschas da tgirom e finalmain cun in saut à la Michael Jackson.
2. plaz per team Ova Verva
Il maister da sauna al bogn da San Murezzan Ova Verva ha gudagnà sper l’emprim plaz tar la rangaziun singula, il segund premi cun il team Ova Verva e la preschentaziun «Asterix ed Obelix».
Ils campiunadis mundialas dals maisters da sauna èn dals 15-20 da settember 2015 a Sinsheim en Germania.


text:
Dapi il fanadur 2008 è la «Viafier retica en la cuntrada da l‘Alvra/Bernina» inscritta sin la glista dals patrimonis mundials UNESCO. La convenziun dals patrimonis mundials intimescha d’intermediar vinavant las valurs dal patrimoni mundial UNESCO. En quest reguard èn già vegnids realisads differents projects sin il sectur online ed offline dapi la recepziun en la glista dals patrimonis mundials.
La Viafier retica è fitg adattada per tractar temas sco istorgia dal traffic, tecnica da viafier, construcziun da viafier, cultura a viafier sco er l’interacziun da la viafier da muntogna en connex cun la natira, cultura ed economia d’ina regiun muntagnarda. Spezialmain per persunas d’instrucziun ha elavurà la Viafier retica quests ed auters temas en il context cun la viafier e cun il traject dal patrimoni mundial UNESCO.


text:
Stazion de Milan Rogored
La Stazion de Milan Rogored l'è 'na stazion ferroviaria italiana de la Lombardia, doperada del traffich statal, regional e local. L'è 'l capoligna del Passant ferroviari e passagg di lign per Genoa e Bologna. L'è collegada ai stazion de Milan Lambraa, Stasiòun EV ed Rèz, Locaa, Milan Porta Vittoria, San Donaa, Meregnan e stazione di Milano Centrale.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è stada verta in tra el 1862 e 'l 1876 e dal 7 de giugn del 2008 l'è taccada al passant ferroviari, e 'n quaj dì dopo i treni suburban scomincen a doperà la stazion.
Dal 2012 l'è doperada anca di treni a volta velocità de la Trenitalia.
Servizi[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion la gh'ha:
Interscambi[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion l'è scambi cont la ligna M3 de la Metropolitana de Milan:
- Fermada metropolitana (Rogored FS, Ligna M3)
- Fermada autobus
- Articol in Milanes
- Articol in ortografia milanesa
- Stazion del servizzi feroviari suburban de Milan
- Stazion ferroviari regionai de la Lombardia
- Stazion feroviari de Milan
- Stazion de la ferrovia Milan-Bologna
- Stazion de la ferrovia Milan-Genoa
- Stazion del passant ferroviari de Milan
- Stazion de la ligna de Cintura de Milan
- Stazion ferroviari italian de l'alta velocità


text:
Obligaziuns d’annunzia controlla da habitonts
Tenor las leschas vertentas ein persunas che prendan dimora en vischnaunca obligadas d’annunziar lur arrivada tier la canzlia communala enteifer 14 dis cun deponer ils suandonts documents:
Burgheis svizzers cun dimora permanenta:
- Scret da patria
- Attest da famiglia
- Mussament da segirada dalla cassa da malsauns
Burgheis svizzers cun dimora jamnila:
- Certificat d’origin dalla vischnaunca da domicil
Burgheis da tiaras jastras:
- Passaport ni carta d’identitad
- Legitimaziun d’jasters (sche avon maun)
- Damonda per lubientscha d’jasters A1/B1
- Mussament da segirada dalla cassa da malsauns
Ils formulars per las damondas sco era ulteriuras informaziuns anfleis Vus sin la pagina d’internet digl uffeci da migraziun e da dretg civil dil cantun Grischun.
Partenza
Persunas che bandunan la vischnaunca da Falera han d’annunziar quei avon la partenza cun indicar il datum ed il liug da partenza.
Midadas da casa
Midadas d’adressa enteifer la vischnaunca da Falera ein medemamein d’annunziar alla canzlia enteifer 14 dis. Quella obligaziun vala era per midadas enteifer il medem baghetg.
Obligaziun d’annunzia per locaturs
Vinavon ein era ils locaturs da casas, habitaziuns, combras, tegias eav. obligai d’annunziar alla canzlia mintga arrivada e partenza da locataris.


text:
L'anteriur gidanter durant il cumbat electoral, George Papadopoulos, sto per 14 dis en praschun. Vitiers sto el pajair 9'500 dollars e far 200 uras lavur caritativa. Papadopoulos è vegnì condemnà d'ina dretgira a Washington perquai ch'el ha ditg manzignas a policists dal FBI, cura che lezs han examinà la rolla da la Russia durant il cumbat electoral american.
Auter che pretendì l'emprim, aveva el s'inscuntrà cun in professur, ch'aveva contacts cun la Russia. Da quel aveva Papadopoulos retschavì material per ina campagna cunter Hillary Clinton – la cuntercandidata da Trump en il cumbat electoral.
Il president american Donald Trump ha beneventà ch'in anteriur cussegliader sto ir en praschun. Sin twitter ha Trump scrit, ch'i saja in grondius di per l'America.
RR novitads 08:00


text:
Dialett gardesan
El dialett gardesan l'è ona parlada de transizion tra el Lombard (oriental) e 'l Veneto (dialett verones). Come che 'l dis el sò nomm, l'è parlaa intorna al Lagh de Garda, soratutt in la soa zona a nord, tra i provincc de Bressa, Trent e Verona.
Tra i paes indove se parla 'sto dialett a troeuvom Tremosen, Tignal, Nagh, e Malzesen.
On esempi: el dialett de Toscolan[Modifega | modifica 'l sorgent]
ATTENZION: tucc i esempi lenguistegh chì de sotta sarann scrivuu con l'ortografia del lombard oriental.
Se vardom, per esempi, el dialett del comun gardesan de Toscolan Maderno (Provincia de Bressa) a vedom quei caratteristegh chì:
- Lenizion de la /d/ intervocalega:
- bs. andadüra = tosc. andaùra.
- bs. alsàda = tosc. alsàa.
- Presenza de tanti /o/ atonegh finai (per esempi, amìco, abòrto).
- Istess el var per i /e/ atonegh (per esempi, àbile).
- Conservazion de la /v/ al princippi di paròll (ma minga in del mezz):
- bs. (v)ólta = tosc. vólta.
- bs. ìga = tosc. aìghe.
- El pronomm personal soggett de la III persona singolar a l'è el (compagn del veneto):
- bs. lü = tosc. él.
- bs. lur = tosc. éi.
- A gh'è di particippi de verbi che gh'hann ona terminazion compagna de quella veneta:
- bs. saìt = tosc. saèst.
- bs. püdìt = tosc. podèst.
- I particippi "regolar" gh'hann minga la /t/ final che inveci a gh'è in del bressan (compagn del veneto). Inscì, despess l'infinii present e 'l particippi passaa se parnonzien a l'istessa manera:
- bs. parlàt = tosc. parlà.
- bs. finit = tosc. finì.
I verb[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verb vess[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mé só, té te sé, él a l'è, nóter sóme, óter sé, éi i è.
- Indicativ imperfett: mé sére, té te sére, él a l'éra, nóter a sérome, óter sérove, éi i éra.
- Indicativ futur: mé saró, té te saré, él el sarà, nóter saróme, óter saré, éi i sarà.
- Congiuntiv present: che mé sìes/sàpies, che té te sìes, che él el sìes, che nóter sóme, che óter séve, che éi i sìes.
- Congiuntiv imperfett: che mé füdés/fös, che té te füdéstös, che él el füdés, che nóter füdésome, che óter füdésove, che éi i füdés.
- Condizional present: mé sarés, té te saréstös, él el sarés, nóter sarésome, óter sarésove, éi i sarés.
- Infinii present: èser.
- Particippi passaa: stà (f. stàa).
Verb avèggh[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mé g'hó, té te g'hé, él el g'ha, nóter gh'óme, óter g'hé, éi i g'ha.
- Indicativ imperfett: mé gh'aìe, té te gh'aìe, él el gh'aìa, nóter gh'aìome, óter gh'aìove, éi i gh'aìa.
- Indicativ futur: mé gh'aró, té te gh'aré, él el gh'arà, nóter gh'aróme, óter gh'aré, éi i gh'arà.
- Congiuntiv present: che mé gh'àbie, che té te gh'àbie, che él el gh'àbia, che nóter gh'abióme, che óter gh'abiéve, che éi gh'àbia.
- Congiuntiv imperfett: che mé gh'és, che té te gh'éstös, che él el gh'és, che nóter gh'ésome, che óóter gh'ésove, che éi i gh'és.
- Condizional present: mé gh'arés, té te gh'aréstös, él el gh'arés, nóter gh'arésome, óter gh'arésove, éi i gh'arés.
- Infinii present: aì.
- Particippi passaa: aèst (f. aèsta).
I coniugazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mé pàrle, té te pàrle, él el pàrla, nóter parlóme, óter parlé, éi i pàrla.
- Indicativ imperfett: mé parlàe, té te parlàe, él el parlàa, nóter parlàome, óter parlàove, éi i parlàa.
- Indicativ futur: mé parleró, té te parleré, él el parlerà, nóter parleróme, óter parleré, éi i parlerà.
- Congiuntiv present: che mé pàrle, che té te pàrle, che él el pàrla, che nóter parlóme, che óter parléve, che éi i pàrla.
- Congiuntiv imperfett: che mé parlés, che té te parléstös, che él el parlés, che nóter parlésome, che óter parlésove, che éi i parlés.
- Condizional present: mé parlerés, té te parleréstös, él el parlerés, nóter parlerésome, óter parlerésove, éi i parlerés.
- Infinii present: parlà.
- Particippi passaa: parlà (f. parlàa).
II coniugazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mé rìde, té te rìde, él el rit, nóter ridóme, óter ridì, éi i rit.
- Indicativ imperfett: mé ridìe, té te ridìe, él el ridìa, nóter ridìome, óter ridìove, éi i ridìa.
- Indicativ futur: mé rideró, té te rideré, él el riderà, nóter rideróme, óter rideré, éi i riderà.
- Congiuntiv present: che mé rìde, che té te rìde, che él el rìda, che nóter ridóme, che óter ridéve, che éi i rìda.
- Congiuntiv imperfett: che mé ridés, che té te ridéstös, che él el ridés, che nóter ridésome, che óter ridésove, che éi i ridés.
- Condizional present: che mé riderés, che té te rideréstös, che él el riderés, che nóter riderésome, che óter riderésove, che éi i riderés.
- Infinii present: rìder.
- Particippi passaa: ridì (f. ridìa).
III coniugazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mé finìse, té te finìse, él el finìs, nóter finióme, óter finì, éi i finìs.
- Indicativ imperfett: mé finìe, té te finìe, él el finìa, nóter finìome, óter finìove, éi i finìa.
- Indicativ futur: mé finiró, té te finiré, él el finirà, nóter finiróme, óter finiré, éi i finirà.
- Congiuntiv present: che mé finìse, che té te finìse, che él el finìs, che nóter finióme, che óter finìve, che éi i finìs.
- Congiuntiv imperfett: che mé finiés, che té te finiéstös, che él el finiés, che nóter finiésome, che óter finiésove, che éi finiés.
- Condizional present: mé finirés, té te finiréstös, él el finirés, nóter finirésome, óter finirésove, éi i finirés.
- Infinii present: finì.
- Particippi passaa: finì (f. finìa.)
Coniugazion interrogativa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verb vess[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: sòe?, sötö?, èl?, sóme?, séo?, èi?.
- Indicativ imperfett: sére?, séretö?, érel?, sérome?, sérove?, érei?.
- Indicativ futur: saròe?, sarötö?, saràl?, saróme?, saréo?, sarài?.
Verb avèggh[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: g'hòe, gh'ötö?, g'hal?, gh'óme?, gh'éo?, g'hài?.
- Indicativ imperfett: gh'aìe?, gh'aìetö?, gh'aìel?, gh'aìome?, gh'aìove?, gh'aìei?.
- Indicativ futur: gh'aròe?, gh'arötö?, gh'aràl?, gh'aróme?, gh'aréo?, gh'arài?.
Esempi de lengua del Vottcent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialett de Maderno (BS)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dóca dìze che al tép del prim rè de Sìpro, dòpo che Gofré de Bugliù l'aìa fàta la conquìsta de Tèra Sànta, el susedè che öna gran sióra de Guascógna l'è nà en pelegrinàio al Sànto Sepólcro; de dóe tornà en Sìpro, quàlch balòs l'ha maltratàda vilanamènt. Lamentàndes la poerèta sènsa consolasiù, l'ha pensà de ricórer al rè; ma vergü l'ha avizà che la faràs i pas endàren, perchè l'éra tant indolènt e isé póch de bù, che mìa solamènt no 'l fàa giüstìsia per i insült fat ai óter, ma 'l soportàa de bislàch ànche quèi cóntra de lü; talchè ognü che gh'ès dispiazér, el se sfogàa col tösela col rè e fàga dispèt. La fómna, sentènt 'ste informasiù, disperàda de no podì vendicàs, per consolàrse la s'è fisà de spónzer l'indolènsa del rè. La va de lü e, pianzènt, la dis: "Càro el mè siòr, no só vegnìa a la sò prezènsa perchè me spète giüstìsia de l'insolènsa che i m'ha fàta; ma per mia sodisfasiù el préghe d'ensegnàrme àca mì a soportàrla sènsa fiàr, cóme 'l fa có le sò; che sa Dìo cóme sarès contéta se podìs dàrghela a lü, che l'è isì duls de portàsele vìa".
El rè, che sin adès l'éra sèmper stà ün pégher e bù de niét, cóme se 'l se dismis'ciàs, prinsipiànt a castigà l'insült fat a lé col vendicàla de cör, l'è diventà rigorùs sènsa mizüra vèrs töcc quèi che tramàs vergót cóntra l'onùr de la sóa corùna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 145-146
Dialett de Malzesen (VR)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dìgo dónca che nèi témp del prìmo rè de Sìpro, dòp el conquìst fat de Tèra Sànta da Gotifrédo de Büglión, è avenü che üna zentìl dóna de Guascógna en pelegrinàgio l'è andà al Sepùlcro, da dóve tornàndo, rivà en Sìpro, da cèrti sceleràti òmeng vilanamènt l'è stà oltragià. Per cui èla, sènsa algüna consolasiò dülèndose l'ha pensà d'andàrsene a riciamàr al rè. Ma gh'è stà dit d'algün che la fadìga la se perdarìa, perchè èl l'éra de sì rimèsa vìta e de cozì pòch bé, che tüt àlter che i sfrégi dèi àlter con giüstìsia el vendichès, entànt che qualùnque avéva crüscio algün, quèl col fàrghe quàlche oféza o vergógna 'l sfogàva. La quàl còza sentèndo la fómna, desperà de la vendèta, per avér quàlche consulasiò de la sò nòia, l'ha propòst de volér mòrder la mizéria del dit rè; e, nàndo vìa pianzèndo davànti a èl, l'ha dit: "Siòr mìo, mì nò vègno a la tóa prezènsa per vendèta ch'i mi aspèti de la ingiüria che m'è stat fata; ma, en sodisfasimènt de quèla, te prégo che te me insègni cóme tì te sòfri quèle che mì sènto che i te fa, asiochè, da tì emparàndo, pòsa pasientemènt la mìa soportàr, la qual, la sa 'l Signór, se mì far el podès, vulentéra te donarìa, zà che sì bòn purtadór tì te sé".
El rè, fin alóra stà tóndo e pégher, quàzi che dal són el se resveiès, scominsiàndo da la ingiüria ch'éra stà fà a 'sta fómna, la qual agramènt l'ha vendicà, l'è devegnü rigidìsim persecütór de qualùnque che cóntro l'onór de la sóa coróna el cometés vergóta da alóra 'n sèguito.
ibidem, pagg. 556-557
Dialett de Arch[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dìgo dónca che al tèmp del prim rè de Zìpro, quàndo Gotifré de Bülióm l'aèa ciapà la Tèra Sànta, 'na gran siòra de Frànsa la è nà vestìa de pelegrìm al Sepólcro; e pò, tornà endrìo e vegnüa a Zìpro, de la zènt da fórca i ghe n'ha fat de tüte le sórt. 'Sta pòera siòra no la se podèa dar pàzze de 'sta còsa, e l'ha pensà bem de nar dal re per farse far rezóm; ma qualchedüm el g'ha dit che 'l rè l'éra 'n óm così da gnènt ch'envézze de far giüstìzzia ai àltri, no 'l la fèa gnànca per lü; cosichè tüti quèi che la gh'aèa con lü, i se divertìva a fàrghe en mücc de dispèti. 'Sta siòra, quàndo la sènte 'sta còsa e che no la se podèa pü vendicàr, la se pènsa mò, per consolàrse 'n póch del sò dispiazzér, de dàrghe 'na sponzüa a 'sto rè. La va dónca da lü tüta pianzènt e la ghe dis: "Siòr, mì no vègno da vü perchè me féghe giüstìzzia de tüt quèl che i m'ha fat; ma ve prégo envézze d'ensegnàrme cóme vói fé a aèr pazziènza de quèl che i ve fa a vü; perchè cossì emparàndo pòsa aèr pazziènza de quèl che i me fa a mì. Se mì podès arivàr a far 'sta còsa, ve züro che ve farìa 'n gran regàl, zachè gh'aè così bóne spàle.
El rè, che l'éra stà enfim alóra 'n gran mincióm, cóme üm che se desmìsia, l'ha scomenzià a vendicàr süi fiòchi el tórt che i gh'aèa fat a quèla siòra, e pò l'è deventà üm che 'l castighèa a pü no pòs tüti quèi che i fèa qualcòsa cóntro l'onór de la sò coróna.
ibidem, pagg. 633-634
On cunt in del dialett de Limon[Modifega | modifica 'l sorgent]
N'an fa mé nóno, che iéri l'ha compì otant'agn, el m'ha cuntà a mì e a mia surèla 'sta stòria:
Gh'éra una vólta endèn pìcol paés n'òm che 'l gh'azéa du fiöi.
En dì el più zùen dei du fréi l'è nà da sò pàder e 'l g'ha dit: "Bubà, vòi èrghe tüt quèl che me tóca; déme quèl ch'è mé!"
El pàre, che 'l ghe voléa tant bé ai sò fiöi, l'ha fat quèl che 'l ghe dumandéa.
Quàlche dì dòpo el pütèl, l'ha ciapà tüt i sò sòldi e l'è marcià.
'Nden paés luntà l'ha vivést alegraménte, imbriagàndose 'séma ai sò amìci e balàndo 'séma a le putàne.
Iscì 'n póche setimàne l'ha maià föra tücc i sòldi e l'è restà sénsa niénte.
Che cósa 'l gh'azéa de fà? Cóm'arösa fat a vìver? Dóve arösa catà 'n tòch de pà?
Finalménte l'è nà da 'n cuntadì e 'l g'ha dumandà: "Gh'ìu bizògn de 'n famèi?"
"Sì", el g'ha dit el cuntadì, "ma cùme te sé, st'an om ha üt la brìna, trópa àqua e 'n piö la tompèsta. Alùra podaró dàrte apéna 'n pó de pà e nient'óter".
"Non serve che me déde vergót óter, mì ghe n'hó asé de nò mörer!"
"Tücc i dì te naré 'ndél mè cap e 'nde quèl prà, a pasculàr i pursèi e le pégre. Sét contét?"
E 'l pór pütèl l'ha portà a pasculàr le bèstie del sò padrù tre, sich, dés, vìnti, tànte vólte.
Quand el vedéa 'n pursèl gras che 'l magnàa le giànde, el dizéa tra sè: "Bèl poarèt che sù mì! Se füse restà a cà, staréf mólto mèi! Cùme l'éra bèl de mé pàre! Adès invéce stó tànto mal".
Per non mörer, magnàa èrba e raìs, e 'l pianzéa: "Alméno podés turnàr dai mé!"
E piàns ancö, piàns dumà, non ne podéa piö; la fam e i dulùr i le fazéa dimagrìr sèmper de piö.
Alùra dòpo 'n pó de més, àca se la cà de sò pàre l'era tat luntàna, l'ha pensà de turnar andré.
Dòpo èr caminà divèrsi dì e divèrse nòt, l'ha rivà descàls e strasà nel sò paés, dóve stagéa i sò genitùr.
Quànde sò pàre l'ha vist a vègner avànti pià pià, arét a la séza del cortìf, coi öcc bas, el s'è mès a uzàr da la contentèsa, el gh'è curèst encùntra e l'ha bazà sö la frónt, sö le sguànze e sö la bùca.
"Nò, bubà, no sté a bazàrme sö! Só stat tróp catìf! I mè peché i è tróp grancc, no pòde piö èser vòst fiöl, sarù ü dei vòst famèi!"
Ma 'l padrù l'ha ciamà sés famèi e 'l g'ha dit: "Portéme chì 'l mé vestì piö bèl e metéghel indòs. Pòi metéghe 'n anèl al dì e le scàrpe ai pè. Vóter là zó tolé de l'àqua, invié 'l föch e copé 'l piö bèl vedèl, perché vòi che féve tüt 'na gran fèsta.
Vardé: 'sto mè fiöl l'azéi perdì e adès l'hó catà de nöf!"
E dòpo 'l s'è girà vèrs el fiöl: "Nóme", g'ha dit e l'è nat sübit in cà col pütèl. El pütel ghe tegnìa con tüte e dò le mà la sinìstra del bubà.
E tüt el dì i ha magnà, i ha beést tat vì e i ha cantà de le bèle cansù.
Vivaio Acustico delle lingue e dialetti d'Italia
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Pino Crescini, Il vocabolario dei pescatori di Garda, Garda, Biblioteca comunal, 1987.
- Giuseppe Trimeloni, Dizionario etimologico del dialetto di Malcesine, Malzesen, Comitato del Museo Castello Scaligero di Malcesine, 1995.
- Giorgio Vedovelli, Parole e fatti. Vocabolario dei dialetti di Torri del Benaco, Cierre Edizioni - Centro Studi per il Territorio Benacense, 2005.
- Antonio Foglio, Il vocabolario del dialetto di Toscolano Maderno, Salò, A.S.AR., 2011.
- Gabriele Costa, I nomi del vento sul lago di Garda. Etnoscienza e geolinguistica, Lissandria, Edizioni dell'Orso, 2011.


text:
Tgi che ha visità l’Expo02, in dals impurtants eveniments naziunals da quest onn, ha enritgì las atgnas experienzas cun in’experientscha estetica impressiunanta. Rapports e criticas davart l’Expo èn d’accord en ina chaussa: a las quatter arteplages han ins pudì giudair excellents maletgs ambientals, architectonics e socials. Tgi che aveva dentant autras spetgas, sco per exempel la pussaivladad da vegnir confruntà cun ils pli impurtants temas actuals da noss pajais e ch’als avess gugent reflectads, è vegnì dischillusiunà per gronda part ed ha stuì sa cuntentar cun impuls indirects intermediads esteticamain. Quai valiva en spezial per la dumonda da la plurilinguitad e da la multiculturalitad che n’era betg visibla a l’horizont da l’Expo, malgrà la pretaisa da represchentativitad naziunala. L’agir malprecaut ch’è vegnì cun las minoritads linguisticas ha valita simptomatica. Ma er ils paucs pavillons, ch’èn s’occupads insaco dals linguatgs han laschà enavos ina impressiun fitg abivalenta. Donn, pertge uschia han ins pers ina schanza da promover, cun l’Expo02, in discurs impegnativ davart cuntegns d’impurtanza vitala per noss pajais.
Che la dumonda linguistica na po betg e na duess betg vegnir negligida mussa la conclusiun da la consultaziun davart il project preliminar per la nova lescha da linguatgs (cfr. Babylonia 4/2001). Ils resultats (www.kultur-schweiz.admin.ch) mussan, cun excepziun dals votums da las partidas da l’extrema dretga, in eco generalmain positiv. Igl è probabel ch’il parlament vegnia a s’occupar da la dumonda a partir da la segunda mesadad dal 2003, augmentond uschia l’interess public per la dumonda linguistica.
La Fundaziun Linguas e Culturas e Babylonia vegnan a far il pussaivel per s’inserir e stimular la debatta surtut davart insaquants temas da clav, tranter auter dumondas tar la necessitad da cumpetenzas sufficientas da la Confederaziun en la politica da linguas, davart l’impurtanza dals “auters” linguatgs e tar la rolla da las organisaziuns culturalas.
Quest numer s’occupa da las cumpetenzas linguisticas en l’ambient da la furmaziun professiunala. L’institut svizzer da pedagogia per la furmaziun professiunala (ISPFP) da Losanna ha organisà ina dieta davart quest tema ed ha dumandà Babylonia da publitgar ses acts. J. P. Bronckart discutescha en sia contribuziun il concept da cumpetenza, entant che F. Grin seconfrunta cun la dumonda davart la valur economica dals linguatgs en in’optica sociala. Auters artitgels tractan l’influenza dals certificats internaziunals, il rom europeic per ils linguatgs, las activitads d’educziun plurilingua sin il livel secundar I e II e la rolla dals linguatgs en la refurma dal sectur commercial. Gugent faschain nus er attent a l’artitgel da P. Hochstrasser, che signalescha, er sch’el s’occupa d’in trist chapitel da l’istorgia da las relaziuns cun linguatgs minoritars da noss pajais, numnadamain da la fin imminenta da l’instrucziun da talian en il Chantun Uri, ch’el perdia betg la peranza ch’il talian possia cuntinuar a restar attractiv.
La redacziun


text:
Piev de Des
La piev de Des l'era vuna di piev religios e ministrativ del Milanes.
I patron eren i sant Sir e Materno.
La confinava a ovest cont i piev de Bolaa e Seves, a nord con quei de Marian e Jaa, a nord-est con quella de Vimercaa, a est con la Cort de Monscia, a sud con la piev de Bruzzan.
La tirava denter i comun de Des, Balsom, Biasson, Bovis, Cassina Liprand, Cassina Mata, Cassina Savina, Cinisell, Cusan, Dugnan, Insciran, Lisson, Machee, Masciagh, Mugiò, Noeuva, Paderna, Parazzoeu, Seregn, Vared, Vedan.


text:
Cussegliaziun da construcziun
Contactar la cussegliaziun da construcziun
Per chattar ina via adequata per tractar las ovras architectonicas da noss antenats èsi necessari da contactar – avant l'elavuraziun d'in project – ubain l'autoritad communala ubain er directamain la cussegliadra u il cussegliader da construcziun da la tgira da monuments ch'è responsabel per la regiun. Sche l'object respectiv n'è betg anc documentà, vegn quai ordinà per definir la valur da protecziun sco er finamiras da protecziun correspundentas. Suenter po vegnir elavurà e realisà in project.
Sche las persunas che vulan construir communitgeschan a temp a l'autoritad communala ed a la tgira da monuments lur intenziun da midar in edifizi istoric da valur, procura quai per segirezza da planisaziun. A medem temp entran ellas en in dialog infurmativ davart l'impurtanza da l'edifizi istoric e davart ses potenzial. Las proprietarias ed ils proprietaris d'edifizis istorics vegnan perquai supplitgads da contactar la cussegliaziun da construcziun – en il cas ideal – gia avant l'elavuraziun d'in project concret.
Per realisar projects da restauraziun disponan nossas collavuraturas e noss collavuraturs da contacts tar artisanas ed artisans, tar restauraturas e restauraturs sco er tar furnituras e furniturs da material, che han la scolaziun correspundenta e che pon vegnir consultads en cas da basegn. Per mesiras che servan a mantegnair ed a tgirar la substanza architectonica istorica, po vegnir inoltrada ina dumonda da contribuziun a la tgira da monuments.
Dumonda da contribuziun
Territoris da cussegliaziun
(Fotografia: La Punt/Rehanau, punt sur il Rain. TMG 2015)


text:
webmaster: Thomas Brülisauer
traducziun: Diana Vital
INDICAZIUNS GIURIDICAS (DISCLAIMER)
Sün sia pagina d’internet metta la scoula Val Müstair a disposiziun infuormaziuns. La scoula nu surpiglia ingüna garanzia cha las infuormaziuns missas a disposiziun sajan actualas, cumplettas e correctas, sco eir brich per la qualità da talas. Pretensiuns da respunsabiltà invers la scoula, in basa a las paginas d’internet, sun in mincha cas exclusas.
Ils cuntgnüts da quistas paginas d’internet sun proprietà da la scoula e protets tenor ils drets d’autur. Ün adöver sainza l‘acconsentimaint da la scoula nun es permiss.


text:
Sant'Antioco
Sant'Antioco (Sant'Antiogu 'n lèngua sàrda; Sant'Antiòcco 'n lìgure) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha 11 462 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 87 km² e 'na densità de 132 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calasetta, San Giovanni Suergiu.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La regenza saja strusch entrada sin propostas fatgas durant la consultaziun ed il sboz pericliteschia l'autonomia da las vischnancas, communitgescha la PPS.
En la revisiun vai surtut per zonas da bajegiar - quellas sto il chantun reducir e persuenter introducir in sistem da gulivaziun. Persunas che profiteschan d'ina midada da zona duain pajar ina taxa - persunas che perdan duain survegnir ina cumpensaziun.
Critica era da la PLD
La Partida liberala crititgescha ch'il chantun vegnia dividì en duas parts: Tschertas regiuns survegnian dapli zonas da bajegiar - autras stoppian reducir ellas. Uschia vegnia il chantun dividì en duas parts ed ils dretgs dals possessurs vegnian restrenschids. La PLD resalva il dretg, da refusar la revisiun aifer la debatta en il Cussegl grond.
Las ulteriuras fracziuns dal Cussegl grond n'han anc betg decidì en chaussa. Deputadas e deputads discuteschan la revisiun da la lescha davart la planisaziun dal territori ils 23 d'october 2018.


text:
I NAVILI
El noster sìndich, el sé deseda una matina, ghe vegn in ment de dervì i navili. Magàri se’l dormiva fina a mèsdì, a l’era mei anca per la salud. El gha de persuad i milanes, che in bravi personn, ma un poù gnucch.
A g’hann de dismett de t’ho sù el masnin [ macinino del caffe, ma anche automobile un po’ scassata ] per andà in centro. A porten lì le ”polveri sottili”, propri lì in due lù e i soò amis a stan de cà.
Su la cerchia di mur (de tanti cent’ann indrè) del medioevo, a ghe sarà un bel navili, cume ai temp de quand, me regordi, a ghera ancamò el re.
Ghe saran dei bei laghett, i puntisei, purtaran lì anca le sorelle Ghisini e dal Castell purtaran lì la statua del Sant Nepùnemèn [ il ponte di ghisa con le Sirenette e la statua di S. Nepumuceno che era a Porta Romana ], ancamò al sò post giust.
E se propri a vun ghe scapa de’ndà in centro istess, che’l se tirà foeùra la patente nautica. I turisti, al post den’dà a Rimini, dòpo che in andà in domm, andaran a S. March a fa ‘l bagn. E semper per lòr, i turisti, cumpraremm di gòndul de plastica che fann a Shangai.
Un’ideona saria anca de mettegh el Barchett de Boffalora, minga dei legnn, come i temp indrè, ma tutt bel, nov e luster, e l’omm che le mena in del navili, cunt el capell de marinar. [ il “Barchett” faceva servizio passeggeri, quasi come i battelli a Venezia ].
Pensa che bell, in la festa, al post de infògnass in l’autostrada, te vett a la Cassina di Pomm, cun la tua barcheta, te fè la Melchiorre Gioia, el Punt delle Gabelle, S. March, Via Senato, via Mulino delle armi e poù via …giò della Cunca Varenna, denter in dela darsena, …che de lì te rìvet in del Po in riva al mar, o in del lagh Magiur e in Svissera!
Mett che ghe sia anca un quai discomud. Piovarà in su la metro (che inscì i treni saran semper nett!). In d’una quai stasiun, al post de la scala mobile, ghe sarà la barchèta.
Ghe sarà un pù de spùsa perchè un quaivun ghe vuiarà denter i pel de pomm de tera, el resegaùsc del sò banchett del laurà o le dupèra per numer 100 [ n° 100 era la latrina ] , e infin i fabrich cònt la ròba de trà in la ruera
Ma ghe sarà benn di regulament……!
Sì, però, se sa che al numer dù [ n° 2 di Via Filangeri , carceri di S.Vittore ], a la finn, ghe va mai nisùn. E pussè gròsa a l’è la magagna, pussè lè gròs l’azzeccagarbugli [ un bel avvocatone ]. Va ben, ma se guardum tùscoss, se farà mai nient de nov…
Insomma, i rob o se fann ben, o se fann nò !
A ghe de vòregh, una mòta de danee, ma per el Sala, a l’he minga un problèma, el ga ancamò de tirà i cunt de l’expo… Se sa che i rob bei in cumè i donn, pussè in bei e pussè custen a mantegnii.


text:
Sainte-Croix (VD)
Sainte-Croix a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 39.43 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 4621 abitant.
El cumün de Sainte-Croix al se tröva a una altitüden de 1086 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Baulmes, Bullet, Buttes (NE), Fiez, La Côte-aux-Fées (NE), Les Fourgs (FR-25), Les Hôpitaux-Vieux (FR-25), Vuiteboeuf.
- 225px-Sainte-Croix.jpg
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
66% dals commembers ston consentir, 67% han decis. A partir dad immediat dastgan era las dunnas dals commembers dal Cresta Club – ch'exista gia dapi 90 onns – era schlittar cul skeleton da San Murezzan enfin a Schlarigna.
Questa decisiun sin emprova vala per ils proxims 2 onns e quai durant 30 dis da stagiun. La decisiun è vegnida fatga causa il squitsch davart dal militar Englais, quel aveva pretais ch'era dunnas duessan pudair trenar sin quel traject.
Il Cresta Run
Il Cresta Run è in chanal da glatsch tranter San Murezzan e Schlarigna che vegn fabritgà mintg'onn da nov. Inventà il skeleton, quest sport da glischnar cun ina schlitra sin venter e cun passa 100 km/h giu dal chanal, han ils Englais durant l’enviern 1884/85.
Dal 1929 è lura vegni fundà il Cresta Club. Enfin ad oz era quai in sport exclusiv per ils umens, ussa suenter 90 onns dastgan era las dunnas sa participar.
RR novitads 17:00


text:
Davart ils emprims resultats dals discurs duai sin il pli tard vegnir infurmà l'entschatta matg, communitgeschan las interpresas pertutgadas Postfinance, las bancas svizras sco er Coop e Migros.
Il sistem da pajaments communabel fiss avert per tut ils participants dal martgà.
Baruffa per parts dal martgà
Las davosas emnas hai dà numerusas novitads areguard applicaziuns da far pajaments. Ils purschiders indigens vulan occupar uschè bler terren sco pussaivel, avant ch’ils auters arrivan sin il martgà svizzer – numnadamain gigants internaziunals sco Apple Pay u Google Pay.
RR novitads 14:00


text:
Bülgaria
La Bülgaria (Бълrapия in bülgar) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada a la Serbia, a la Macedonia, a la Grecia, a la Türchia e a la Rumania. El Mar Negher el bagna i sò cost.
La capital a l'è Sofia.
La gh'ha una süperfiss de 110.910 km² e una pupulaziun de pressapoch 7.700.000 abitant.
Del 1 de gena del 2007 la fa part de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Bülgaria (nom ufizial: Peпyблиka Бълrapия) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Rumen Radev (PyMeH PaдeB) (del 2017).
El Prim Minister a l'è el Stefan Janev (CTeфaH ЯHeB) (del 2021).


text:
Cun entradas da 834'481 francs ed ed expensas da 827'849 francs hai dà in gudogn da 6'732 francs. Il suveran da Tschappina ha approvà il quint 2016. L'onn 2016 era il pe da taglia per l'emprima giada 100% e quest fatg ha procurà per damain entradas da taglia.
Ulteriuras decisiuns ed infurmaziuns
- A l'ovra electrica è da pliras parzellas da la vischnanca da Tschappina vegnì dà il dretg da passar cun conducts.
- Vinavant bajegia Tschappina ina susta per l'auto da posta a Tschappina Sura. Ils proxims trais envierns va l'auto da posta numnadamain sco emprova da Tschappina Sura sin il pass dal Glas. Per questa susta è vegnì concedì in credit da 35'000 francs.
- Las lavurs d'access per la surbajegiada «Mülibüel» èn ils proxims dis finids. Cun la construcziun per l'emprima chasa vegn cumenzâ anc questa stad.
- La cumpagnia da la protecziun civila Rain Posteriur ha gidà reparar la via che maina sin l'alp Parpeina.
RR novitads 10:00


text:
Taiwan
Republega de Cina o Taiwan a l'è on paes de l'Asia orientala.
A l'è faa de l'isola de Taiwan (ciamada anca Formosa) e de alter isol pussee piscininn in de l'Ocean Pacìfigh, denanz a la costa cinesa.
La capital a l'è Nanchin, ma vist che l'è in de la Cina popolara, el govern l'è a Taipei.
Al gh'ha ona superfiss de 35.980 km² e una popolazion de pressapoch 23 milion d'abitant.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1949, quand che i comunista del Mao Zedong i hann ocupaa tuta la Cina e hann fondaa la Republiga Popolara Cinesa, el govern nazionalista del Kuomintang del Chiang Kai-shek a l'è scapaa via a Taiwan per fondaa la Republega de Cina.
Incoeu Taiwan a l'è recugnussuu domà de 23 govern.
Organizazion politiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
Taiwan (nom ufizial: 中華民國 = Republega de Cina) a l'è ona republega.
El president a l'è el Tsai Ing-wen (del 2016).
El prim minister a l'è el Su Tseng-chang (del 2019).
Rapport con la Cina[Modifega | modifica 'l sorgent]
La costituzion taiwanesa dis che la Republega de Cina l'è sovrana de:
- L'isola de Formosa
- La Cina continentala
- La Mongolia
- La Republega de Tuva, in Russia.
Al di d'incoeu, el govern taiwanes el reclama no effettivament el territori costituzionalment assegnaa.
L'ONU, fin ai primm agn '70, diseva che 'l rappresentant de la Cina l'è la ROC (Taiwan), ma poeu l'è passaa a la RPC (Cina).
Incoeu 23 govern recognossen Taiwan 'me govern legittim del intera Cina. Probabilment el ricognossiment pussee important el vegn dal Vatican. De facto, tucc i olter governi i gh'han di relazion con Taiwan.
Vista la noeuva legg anti secession cinesa, di cambiament costituzionai a Taiwan che tajen i dichiarazion de possess de la Cina podarien portà a l'invasion militar da part de la RPC.


text:
Wimbledon è il sulet titel da Grand Slam che manca anc a Wawrinka. Avess el gudagnà il turnier, fiss el stà il nov nummer 1 dal mund.
Wawrinka n'è dentant betg propi stà fit. El ha stuì laschar tractar ses schanugl gia baud ed ha adina puspè sfraidentà quel cun glatsch.
Laaksonen perda da la premiera
Er l'auter svizzer, Henri Laaksonen crudà ora da sia premiera en il tableau principal d'in turnier da Grand Slam. Cunter il Tschec Lukas Rosol hai dà ina terrada da 6:4, 5:7, 3:6 e 4:6.
Il qualificant Rosol sa chatta actualmain sin plazza 214 da la rangaziun mundiala. Il 2014 er'el anc sin plazza 26.
Decisiv per la terrada da Laaksonen è stà ch'el ha tratg a niz mo ina da 7 schanzas per in break, entant che Rosol ha nizzegià 3 da 6.
RR novitads 09:00


text:
Il Vad ha cunquai gia decis davart ina lescha chantunala, malgrà ch'ils cussegls parlamentaris n'han anc gnanc deliberà quella. La tariffa da taglia per interpresas sa reducescha uschia da 21,6% sin 13,79%. La regenza chantunala quinta cun damain entradas da 280 milliuns francs.
La regenza vul realisar tant pli spert la refurma per uschia gia baud dar ina segirezza da planisaziun a las firmas multinaziunalas. Fin il 2019 vegn cunquai abolì il status spezial per questas firmas. La lescha prevesa in pachet da gulivaziun.
RR novitads 18:00


text:
A Puntraschigna èn dus ciclists vegnids blessads mez-grev il glindesdi enturm mezdi tar in accident cun in auto. L'automobilist vuleva surpassar ils ciclists sin la via en direcziun dal Pass dal Bernina dasper il lavuratori communal a Puntraschigna, cura ch'igl ha dà ina collisiun. Tar l'accident sajan ils ciclists da 30 e 33 onns cupitgads, scriva la Polizia chantunala. In'ambulanza als ha transportà en l'ospital a Samedan. La raschun da l'accident n'è betg clera.
Puntraschigna Dus ciclists blessads suenter collisiun cun auto
RTR novitads 09:00


text:
En Russia pudess la partida da la regenza gudagnar l'elecziun dal parlament cun ina maioritad anc pli gronda che spetgà. Suenter che passa 80% da las vuschs sajan dumbradas, vegnia la partida «Russia unida» sin passa 54,3% da las vuschs. Quai rapportan agenturas da novitads.
Ils communists ed ils naziunalists vegnan omadus mintgamai sin bun 14% da las vuschs. Ils liberals da sanestra pon quintar cun radund 6%. En la «Duma» fissan uschia las medemas partidas sco fin ussa. Nagina da questas partidas vala sco opposiziun.
En differents locals electorals vegn l'elecziun però repetida. I haja dà irregularitads Las elecziuns parlamentaras èn in impurtant barometer. Quai ha ditg il politolog Dimitri Trenin. Per el èn questas elecziuns gia uss in barometer per las elecziuns dal president previsas il 2018.
RR novitads 22:00


text:
I na dat betg in Chalandamarz – i dat silmain tantas variaziuns dal Chalandamarz co quai ch'i dat vitgs e vischnancas che festegian el. Las tradiziuns èn differentas, medem è dentant dapertut ch'ellas sa sviluppan.
Chalandamarz a Zuoz – i strasuna en suler
Pli baud era usit, ch'il cortegi da Chalandamarz fascheva fermativa en ils gronds sulers da las chasa engiadinaisas. Oz è quai dentant mo strusch pli pussaivel. Ils sulers moderns n'han betg pli plaz per ch'ils uffants possian entrar, chantar e stgellar.
Quant bain ch'il chant da Chalandamarz tuna cun l'acustica dals gronds sulers ha mussà ina viseta en ina chasa engiadinaisa a Zuoz.
Chalandamarz a Samedan – a partir dal 2017 pli feminin
Per l'emprima giada ensumma èn er 24 mattas da la partida. En discurs cun la reportra Anna Caprez da RTR raquinta Gian Reto Schmid, comember da la cumischiun da Chalandamarz, ch'els èn surprais che tantas mattas han tschiff l'occasiun da prender part.
Tras ellas na saja betg mo vegnì enrichi il chant, ma er il cortegi saja vegnì «bler pli quiet».
Chalandamarz a Zernez, Susch e Lavin – midaments suenter la fusiun
En tut datti 13 chanzuns ch’ils scolars da Lavin, Susch e Zernez han gì d’emprender las ultimas emnas per il cortegi da Chalandamarz en las singulas fracziuns:
- «Chalandamarz, chaland’avrigl»
- «Naiv e glatsch svanit»
- «Chalandamarz in Engiadina»
- «Chalandamarz, Chalandamarz»
- «Chalandamarz a Zernez»
- «Nus giain a perchürar»
- «Hoz sto’l far chommas»
- «Eu vegn adur’e tard»
- «Guardai co las manzinas»
- «Cur cha prümavaira»
- «Che gust o che bel spass»
- «Ils prüms marz» (scoulina)
- «L’hom da naiv» (scoulina)
Cun quai che las chanzuns, che vegnan chantadas da Chalandamarz n’èn betg tuttas identicas en ils singuls lieus, ha ina gruppa da lavur elavurà in nov concept per ils cortegis. Ella ha er reducì las chanzuns da Chalandamarz sin in numer ch’ils uffants èn buns d’emprender e finalmain er da chantar.
La tscherna da chanzuns tradiziunala resta
Er sch’ils abitants da las singulas fracziuns han uss ina nova schelta da chanzuns, vegn adina puspè giavischà ina chanzun, ch’ins enconuscheva gia avant en l’atgna vischnanca. Uschè n'aud ins strusch ina tipica chanzun da la vischnanca da Zernez a Susch e sutsura.
il program è vegnì pli cumpact
Cun la fusiun da las vischnancas han ins er gì da restrenscher ils dis da Chalandamarz. A Susch datti per exempel mo anc in di empè dad oriundamain quatter dis Chalandamarz. Durant quel di van ils scolars da Susch e Lavin l’avantmezdi a stgellar ed il suentermezdi a chantar da chasa a chasa. Al medem di èn ils scolars da Brail e Zernez en la fracziun da Brail cun il cortegi.
Auters elements tradiziunals restan
Era suenter la fusiun duain las tradiziuns en las singulas vischnancas vegnir mantegnidas. Uschè chaminan ils scolars a Susch enturn cun lur plumpas e stgellas rantadas enturn lur venters. Il di suenter a Lavin vegn la stgella purtada be sur las spatlas giu.
Chalandamarz – betg mo il prim da mars
Tradiziunalmain vegn collià il Chalandamarz cun la data dal prim da mars. Ina survista geografica mussa dentant, ch'intginas vischnancas èn pli spertas che autras e fan gia ils 28 da favrer Chalandamarz. Ftan en Engiadina Bassa è anc pli svelt: Là è stà il Chalandamarz gia ils 25 favrer.


text:
La Sana Surselva quai è l’organisaziun da la Regiun Surselva che posseda la maioritad da las aczias da l'ospital da Glion. La proxima funcziun da questa organisaziun duai esser d'unir tut la chasas da tgira e manar quellas en in avegnir communabel.
I dovra dapli temps
En tge furma che quai duai succeder n'è anc betg cler. Thomas Buchli, il president da la Sana Surselva, ha ditg ad RTR che la sfida da far quest pass saja pli gronda che spetgada. Perquai dovria l'organisaziun dapli temps. D'ina vart veglian ins nizzegiar las sinergias cun colliar las siat chasas da tgira e rinforzar las fermezzas da mintgina da quellas. Per sa cunvegnir sin in numnader communabel dovria quai bler temps. I saja da resguardar las filosofias da mintgina da quellas chasas. Ed era quai saja in process d'evaluaziun che dovria dapli temps, uschia Buchli.
Models concrets na datti anc betg
La cumissiun directiva s'entaupia per lavurar vi d'in concept per l'avegnir e quai concept na dastgia betg vegnir fatgs sut squitsch da temp. Models concrets per l'avegnir possian ins construir pir cura che tut quellas premissas sajan ademplidas, di Thomas Buchli.
La regiun da sanadad Surselva duaja vegnir sut in tetg, quai è era il giavisch da las chasas da tgira sezzas. Ussa haja num far il pass suenter la chomma, u sco Thomas Buchli di: «Nus stuain dar a quell'organisaziun il temps ch'ella dovra per sa furmar.»
RR actualitad 07:00


text:
Giácum Capuzzi
Giácum Capuzzi (nasüd a Manérbi el 14 de agùst 1929) l'è el Vèsc emérit de Diocesi de Lod dal 14 de nuémber 2005.
L'è diventàd prét el 29 de giügn 1952 quan ch'el g'aveva apéna 22 ànn. Dòpu, l'è stài Abát de la cesa de San Péder e Pául a Lén
L'è stàt cunsacráa Vésc de Lod el 30 de aprìl 1989. L'ha lasà la Diocesi el 14 de nuémber 2005. Al dì d'incö, el stà a Lén, indùe el presta el sò servìsi cume vesc emèrit.[1]
Mótt[Modifega | modifica 'l sorgent]
El mótt de Mons. Capuzzi l'é: In fidei et novitatae vita (In d'una vita de féd e de nuità).