text:
Cipra
La Republica da la Cipra (grec Kuπpιakή Anuokpatίa Kypriakí Dimokratía, tirc Kıbrıs Cumhuriyeti) è in stadi insular situà en la part orientala da la Mar Mediterrana. Il stadi è sa furmà ils 16 d’avust 1960, cura che l’anteriura colonia da la curuna è daventada independenta dal Reginavel Unì.
A partir dals 20 da fanadur 1974 ha la Tirchia occupà il nord da l’insla. Ils 15 da november 1983 è vegnì proclamà qua a moda unilaterala la Republica tirca Cipra dal Nord, quai suenter che putschists grecs avevan vulì cuntanscher l’annexiun da la Cipra a la Grezia. En la resoluziun 541 è la proclamaziun da la Republica tirca Cipra dal Nord vegnida declerada da las Naziuns unidas sco nunvalaivla.
Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’Uniun europeica. Damai ch’ella vegn d’exequir sia suveranitad be en la part meridiunala da ses territori dal stadi renconuschì, fa facticamain er be quella part da l’UE. Il 2008 ha l’euro remplazzà la glivra cipriota.
Cuntegn
- 1 Geografia
- 2 Geologia
- 3 Populaziun
- 4 Furmaziun
- 5 Economia
- 6 Politica
- 7 Militar
- 8 Traffic
- 9 Istorgia
- 10 Cultura
- 11 Annotaziuns
- 12 Litteratura
- 13 Colliaziuns
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Cipra è la terz gronda insla da la Mar Mediterrana. Geograficamain vegn ella attribuida a l’Asia, politicamain e culturalmain però a l’Europa. La pli auta elevaziun da l’insla grippusa furma l’Olympos (1951 m) en la muntogna da Troodos; quel è cuvert cun tieus, ruvers nanins, cipressas e ceders. Tut en tut èn 19 % da la surfatscha da l’insla cuverts cun guaud.
Flums pli gronds èn il Pedias (Pedheios) cun ina lunghezza da ca. 100 km, il Serrakhis ed il Dhiarizos che mainan però be l’enviern aua.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Il center economic da l’insla furma la part meridiunala da la chapitala Nicosia. Vitiers vegnan las trais citads da port Larnaca, Limassol e Paphos ch’èn colliadas ina cun l’autra tras l’autostrada da la costa dal sid. Da muntada turistica pli gronda è ultra da quai il lieu da bogn Agia Napa.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
La Cipra sa chatta en il sid da la platta anatolica. L’artg cipriot al sid da l’insla e l’artg hellenistic al sid da Creta furman la lingia da convergenza tar la platta africana.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da la populaziun en la part meridiunala da l’insla che vegn controllada da la Republica da la Cipra munta a 848 300)[2]; il nord da l’insla dumbra tenor indicaziuns da la regenza 91 800 abitants ‹legitims›. Quest’ultima cifra cumpiglia ils Tircs cipriots, ma betg ils Tircs ch’èn vegnids domiciliads suenter il 1974. Ils resultats da la dumbraziun dal pievel da la Republica tirca Cipra dal Nord cumpiglian er quests ultims ed èn perquai bundant pli autas (ca. 295 000 abitants).[3]
La Republica da la Cipra resguarda tut las persunas sco burgais dal stadi, las quals possedan u han possedì dapi il 1960 (l’onn da l’independenza) la naziunalitad cipriota ed als conceda assistenza consulara. Dals bundant 90 000 Tircs cipriots han radund 64 000 (situaziun dal 2003) acquistà in certificat da naziunalitad. Radund 2700 han sa laschà registrar sco pendularis ed ulteriurs radund 5000 Tircs cipriots lavuran e vivan puspè en il sid a moda stabla.
La part da la populaziun sesenta gia dapi daditg sin l’insla consista dals Grecs cipriots e dals Maronits. Durant il domini osmanic è vegnida vitiers ina cumpart da la populaziun tirca – ils Tircs cipriots dad oz – ils quals èn però parentads etnicamain pli stretg cun ils Grecs che cun ils schuldads e colonisaturs tircs ch’èn arrivads suenter il 1974. Ils Tircs cipriots sa cumponan tranter auter da Grecs tirchisads sco er dals uschenumnads Linobambaki, Levantinais da derivanza catolica ch’èn vegnids islamisads. Vitiers vegnan sper ils Gidieus ils Armens, dals quals la gronda part ha stuì fugir da l’Anatolia en rom dal Genocid envers ils Armens.[4] Quels èn savens vegnids attribuids dals Grecs als Tircs.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Linguas naziunalas ed a medem temp linguas uffizialas equivalentas da la Republica da la Cipra furman il grec ed il tirc. L’englais, sco ierta dal temp colonial, furma vinavant ina lingua franca derasada vastamain. Discurrì sco lingua materna vegn il dialect cipriot e per part er pontic; sco standard renconuscha il stadi però be il grec modern uffizial. Linguas minoritaras renconuschidas furman l’armen e l’arab cipriot che vegn discurrì dals Maronits.[5]
Tut en tut discurran en la part meridiunala da l’insla 80,9 % grec, 1,2 % arab e 0,2 % tirc sco lingua materna. Englais è la lingua materna da 4,1 % da la populaziun. Pervi da l’immigraziun discurran 2,9 % rumen, 2,5 % russ, 2,2 % bulgar e 1,1 % filippino.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor il CIA World Factbook sa decleran radund 78 % da la populaziun da l’entir territori da l’insla sco cristians (tradiziunalmain ortodoxs, maronits ed armens apostolics) e 18 % sco muslims (sunnits e sufists); ina minoritad sesenta da vegl ennà sin l’insla furman ils gidieus.[6]
Cristianissem[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1974 èn ils cristians per gronda part da chasa en ils territoris che vegnan controllads da la Republica da la Cipra renconuschida internaziunalmain; be stgars 500 vivan vinavant en il nord. Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011 furman ils cristians en il sid 94,8 % da la populaziun; da quai èn 89,1 % ortodoxs. Ils cristians appartegnan per gronda part a la baselgia ortodox-cipriota, 2,9 % èn catolic-romans e 2,0 % anglicans resp. protestants.
Islam[modifitgar | modifitgar il code]
En la part da l’insla che vegn controllada da la Republica da la Cipra munta la cumpart dals muslims a 1,8 % da la populaziun. En general vivan ils muslims, ch’èn da lingua tirca, en il nord da l’insla; là furman els 99 % da la populaziun. Tranter ils Tircs cipriots dominescha tradiziunalmain il sufissem. En il district Larnaca sa chatta l’impurtant sanctuari Hala Sultan Tekke, ina claustra da dervischs che vegn er frequentada da cristians.
Giudaissem[modifitgar | modifitgar il code]
Gidieus vivan dapi il 1571 a Cipra. Durant la Segunda Guerra mundiala ha la pussanza mandataria britannica internà sin l’insla blers immigrants gidieus. En rom da l’uschenumnada Alija Bet avevan quels empruvà da cuntanscher en la Palestina ils territoris da colonisaziun giudaica senza prender resguard da las quotas concedidas da la Gronda Britannia. Dapi ils onns 1990 èn sa domiciliads radund 1500 gidieus permanentamain sin l’insla Cipra. La mesadad dad els èn Israelians, l’autra mesadad Brits u Russ. La Cipra furma er in pajais da vacanzas apprezià per Israelians. Il 2005 è vegnida consecrada a Larnaca l’emprima sinagoga.
Bains culturals religius[modifitgar | modifitgar il code]
La moda e maniera co ch’i vegn ì enturn cun bains culturals religius è anc adina contestada e furma in punct da dispita frequent entaifer il Conflict da la Cipra.
Tenor ina documentaziun fotografica preschentada il 2006 da la regenza cipriota han ils bundant 30 onns d’occupaziun tirca manà en la Cipra dal Nord a la transfurmaziun da 133 claustras e baselgias en moscheas, hotels u ustarias. E radund 15 000 iconas sajan vegnidas allontanadas illegalmain da baselgias cristianas e vendidas sin il martgà nair.
Ma er en la Republica da la Cipra n’èn strusch vegnids investids tranter il 1975 ed il 1999 daners en la restauraziun da moscheas. Silsuenter è la situaziun sa meglierada in pau, novissimamain er grazia a contribuziuns da vart da l’Uniun europeica.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cun excepziun d’intginas scolas autas n’ha la Cipra enconuschì sur lung temp nagina universitad. Dapi ils onns 1980 èn suandadas universitads ch’han introducì la structura da bachelor e master. In pass decisiv ha alura furmà il 1989 la fundaziun da l’Universitad da la Cipra.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Remartga preliminara: Per la part che stat sut administraziun tirca n’existan naginas cifras precisas. En general partan ins d’ina situaziun economica bundant pli flaivla en questa part da l’insla. Las indicaziuns che suondan sa refereschan a la part che stat sut la regenza renconuschida internaziunalmain.
En general[modifitgar | modifitgar il code]
Il product naziunal brut (PNB) cumportava il 2014 17,394 milliardas euros. Il PNB per persuna muntava uschia a ca. 20 400 euros. Cumpareglià cun l’ulteriura Uniun europeica ha il standard da la capacitad da cumpra da la Republica da la Cipra cuntanschì il 2014 in index da 82 (EU-28: 100). 72 % dals Cipriots lavuran en il sectur terziar, en l’agricultura percunter be 5 % da tut las persunas occupadas.[7]
La quota da dischoccupaziun muntava avant l’adesiun a l’Uniun europeica a 3,6 %; questa valur giascha sut la media da l’UE. La rata d’inflaziun importa 2,0 %. Areguard la structura economica valeva la Cipra sper Malta sco il stadi il pli sviluppà da tut ils diesch novs stadis commembers dal 2004.
Dapi la Guerra civila en il Libanon (1975–1990) han bleras bancas ed interpresas libanaisas lur sedia a Cipra. Quai ha manà ad ina gronda afflussiun da daners. La Cipra è in dals pli gronds investurs ed exportaders en Russia. Blers daners vegnan reinvestids en Russia sur la Cipra, quai che sa lascha surtut explitgar tras las bassas taglias e las pussaivladads nuncumplitgadas da fundar societads offshore. Perquai vegn la Cipra considerada sco oasa fiscala.
Ritgezzas natiralas[modifitgar | modifitgar il code]
Enconuschenta è la Cipra gia daventada en l’antica pervi da ses ritgs giaschaments d’arom. Quest metal ha schizunt d’engraziar ses num latin ‹Cuprum› a l’insla. Ozendi èn questas reservas però quasi exauridas dal tuttafatg. Da muntada èn ils giaschaments d’asbest; en las muntognas sa chattan plinavant chavas da marmel e minas da pirit. Medemamain existan giaschaments da gip e da sal; ed a las rivas vegn explotà oxid d’aluminium.
Il 2011 han ins chattà a la costa dal sid champs dad ieli. L’intenziun da laschar explotar quels tras in’interpresa americana ha manà a disturbis diplomatics cun la Tirchia.
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
A Cipra vegnan savens cultivads fritgs da citrus. Vitiers vegn la cultivaziun da legums. Pervi dal clima ordvart miaivel permetta la gronda part dals fritgs, legums e dal furment duas racoltas ad onn. Ma dapi l’adesiun a l’Uniun europeica daventan las surfatschas che vegnan utilisadas sco terren agricul adina pli pitschnas (surtut en las regiuns turisticas), damai che Brits cumpran adina dapli terren e chasas sco abitadis per vegls. En la part settentriunala vegnan elevads da preferenza giaglinom ed agnels. Sin l’entira insla èn ultra da quai sa mantegnids intgins guaudets da plantas d’ulivas.
Valuta[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il prim da schaner 2008 è l’euro la valuta naziunala; quella ha remplazzà la glivra cipriota. En la Cipra dal Nord vala vinavant la lira trica sco med da pajament legal; en blers lieus vegn l’euro però tuttina acceptà.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2009 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas da 10,9 milliardas dollars ed entradas da 9,4 milliardas dollars. Da quai è resultà in deficit en l’autezza da 6,4 % dal product naziunal brut. Il debit dal stadi ha muntà il 2009 a 13,2 milliardas dollars u 65,2 % dal product naziunal brut. Da las expensas statalas èn vegnidas impundidas 6,2 % per la sanadad, 6,3 % per la furmaziun e 3,8 % per il militar (en % dal PNB, situaziun dal 2004–2006).[8]
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Schef da stadi è il president che dispona da vastas cumpetenzas executivas e che nominescha ils ministers. Tar il president sa tracti d’in Grec cipriot che vegn mintgamai elegì a moda directa per tschintg onns. Tar ses substitut stoi tenor la constituziun sa tractar d’in Tirc cipriot; quest post è vacant dapi il 1974.
Tar il parlament da la Republica da la Cipra sa tracti d’ina chombra dals represchentants (sistem d’ina chombra). 56 mandats tutgan a Grecs cipriots e 24 a Tircs cipriots (quests ultims èn medemamain vacants dapi il 1974). La perioda da legislatura dura tschintg onns.
Il sistem da partidas da la Republica da la Cipra vegn dominà da quatter grondas partidas (da tenuta conservativa, centralistica, socialdemocrata e communista). Daspera datti anc intginas partidas pli pitschnas (verds, liberals, partida europeica).
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi sia fundaziun è la Republica da la Cipra partida en ses districts: Famagusta, Kyrenia, Larnaca, Limassol, Nicosia e Paphos. Il district Kyrenia, parts dals districts Nicosia e Larnaca sco er la gronda part dal district Famagusta vegnan controllads da la Republica tirca Cipra dal Nord.
Situaziun dals asilants[modifitgar | modifitgar il code]
A Cipra arrivan mintg’onn blers emigrants da l’Africa dal Nord. Migrants senza permissiun da dimora regulara, tranter quels era requirents d’asil ch’èn vegnids refusads, vegnan tegnids sur lung temp en fermanza, e quai per part sut nauschas cundiziuns. Ils arrestads rapportan d’in access limità ad assistenza giudiziala e d’in provediment da la sanadad manglus. Amnesty International ha er renfatschà repetidamain a la polizia d’avair smanatschà e maltractà asilants.[9]
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
La Cypriot National Guard è vegnida furmada il 1960 e cumpiglia forzas terrestras, marina ed aviatica militara.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
Il traffic sa splega surtut en furma da traffic individual e da colliaziuns da bus. Quai tant pli che l’anteriura Cyprus Government Railway che traversava l’insla da l’ost al vest è vegnida messa ord funcziun. Sin las vias da l’insla vala il sistem britannic cun traffic a sanestra. Cun 38,6 km autostrada sin 100 000 abitants ha la Republica da la Cipra la pli auta spessezza d’autostradas da tut ils stadis commembers da l’UE.
Ports[modifitgar | modifitgar il code]
Sper Larnaca e Limassol èn situads ports da mar che porschan tranter auter colliaziuns da navetta en il Libanon ed a Haifa (Israel). Da muntada per il turissem èn ultra da quai las numerusas navs da cruschera che fan staziun a Cipra.
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
L’eroport da Larnaca e quel da Paphos furman las duas plazzas aviaticas situadas sin il territori naziunal de facto da la Republica da la Cipra. L’emprim da quests dus proveda la chapitala Nicosia. La part settentriunala da l’insla dispona da l’eroport dad Ercan. Il vegl eroport da Nicosia è serrà dapi il 1974, damai ch’el sa chatta en la zona da protecziun da las Naziuns unidas.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’anteriura colonia da la curuna britannica è vegnida relaschada ils 16 d’avust 1960 dal Reginavel Unì en l’independenza. La basa per quest pass aveva furmà la cunvegna da Turitg e da Londra dals 19 da favrer 1959 tranter la Gronda Britannia, la Grezia e la Tirchia. Ils 20 da settember 1960 è la Republica da la Cipra daventada commembra da las Naziuns unidas.
Etnicamain era la populaziun da l’insla oriundamain maschadada; il 1963 è prorut in conflict tranter la part ‹tirca› e la part ‹greca› da la populaziun areguard la constituziun e las leschas, l’execuziun da la suveranitad statala etc. Questa dispita han extremists dad omaduas varts fatg escalar sistematicamain, uschia ch’i n’era betg pli pussaivel da reger communablamain il stadi. Ils commembers da la regenza tirc-cipriots èn sa retratgs ed èn sa stentads a partir da quel mument da cuntanscher in territori d’administraziun autonoma. Blers Cipriots da lingua greca èn percunter s’engaschads a favur da l’annexiun a la Grezia (uschenumnada Enosis).
Il 1974 hai alura dà da vart da la garda naziunala cipriota la tentativa da far in putsch cunter il president Makarios. Questas stentas èn vegnidas sustegnidas da la junta militara en Grezia e duevan manar a l’annexiun giavischada. Sinaquai han truppas tircas occupà a patir dals 20 da fanadur 1974 il nord da l’Insla. La Tirchia è sa referida sin sia rolla sco pussanza da garanzia per ils Cipriots tircs (tenor il contract da garanzia dal 1959). La part occupada cumpigliava bain be 37 % dal territori statal. Ma sin quel sa splegavan fin a 70 % da tut las prestaziuns economicas da l’insla; ultra da quai disponiva il nord 66 % dals implants turistics, 80 % da las plantas da citrus ed il port da commerzi a Famagusta. La sperdita dals pli impurtants territoris da cultivaziun e meds da producziun ha sfurzà la Republica da la Cipra da s’orientar da nov. Sco novas impurtantas pitgas da l’economia han ins pudì etablir la navigaziun e prestaziuns finanzialas; plaun a plaun èsi er reussì da schlargiar las purschidas turisticas.[10]
L’onn 1977 è Makarios mort e Spyros Kyprianou è suandà sco president. Quel n’è però betg vegnì renconuschì da la Tirchia e dals Tircs cipriots. Sinaquai ha il sid grec relaschà sancziuns economicas cunter il nord. Suenter persecuziuns e mazzaments da Cipriots tircs ha il nord da sia vart reagì cun stgatschar plirs dieschmilli Grecs cipriots e cun domiciliar en il nord plirs dieschmilli Tircs derivants da la Tirchia. Uschia è s’augmentada la cumpart da la populaziun tirca envers la cumpart dals Grecs cipriots.
Ils 15 da november 1983 è vegnida proclamada la Republica tirca Cipra dal Nord. La communitad internaziunala da stadis n’ha però betg renconuschì quella (cun excepziun da la Tirchia). En la sesida dals 18 da november 1983 ha il Cussegl da segirezza da l’ONU declerà la proclamaziun da l’independenza sco nunvalaivla ed ha pretendì che las forzas armadas tircas sa retirian (resoluziun 541). Malgrà quai sa restrenscha l’autoritad da la Republica da la Cipra dapi lura facticamain sin la part meridiunala da l’insla.
L’onn 1990 ha la Republica da la Cipra inoltrà sia dumonda d’adesiun a l’Uniun europeica. Suenter avair cuntanschì ils criteris necessaris ed avair mess ad ir vastas refurmas per reducir sia posiziun sco oasa fiscala, è la Cipra vegnida recepida il prim da matg 2004 ensemen cun nov auters stadis sco commember da l’UE. Facticamain è er questa commembranza limitada sin il sid da l’insla.
Plaun a plaun è il passagi tranter las duas parts da l’insla daventà puspè pli simpel: per visitas en l’autra part da l’insla han ins avert ils cunfins il 2003. Actualmain existan tschintg posts da controlla per passar dal sid en il nord e viceversa; quatter da quels sa laschan traversar cun l’auto.
Ils 24 d’avrigl 2004 han omaduas gruppas etnicas votà separadamain davart il Plan da Kofi Annan (il secretari general da las Naziuns unidas da quel temp). Quel preveseva in nov stadi organisà tenor il model svizzer, cun dus stadis federativs separats. La participaziun a la votaziun ha muntà en las duas parts a 87 resp. 88 %. Entant ch’ina maioritad da dus terzs dals Tircs cipriots ha acceptà il plan, è quel vegnì refusà da trais quarts dals Grecs cipriots. Quests ultims pretendan che la Republica da la Cipra vegnia restabilida er facticamain en furma d’in stadi unitar tant areguard il territori sco er areguard il dretg.
Il 2008 è vegnida lantschada ina nova emprova da reunir il pajais. Il punct il pli dispitaivel è quel da l’urden statal. Entant ch’ils Grecs cipriots giavischan ina republica federala pli ferma, vulan ils Tircs cipriots ina confederaziun. Gia ils onns 1960 aveva la republica patì dal dretg da veto dals dus pievels.
Integraziun en l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’Uniun europeica, pia curt suenter che la part greca aveva refusà la reunificaziun da l’insla. De facto furma perquai la ‹green line› tranter sid e nord in cunfin exteriur da l’UE.
La situaziun politica da la Cipra dueva er influenzar decisivamain las contractivas d’adesiun a l’Uniun europeica da vart da la Tirchia. Sco pussanza protectiva dals Tircs cipriots refusa la Tirchia d’extender l’uniun da duana tranter la Tirchia e l’UE er sin il stadi commember da l’UE Republica da la Cipra. Ils ports da mar e las plazzas aviaticas da la Tirchia restan er vinavant serrads per bastiments ed aviuns grec-cipriots. Tenor la Tirchia furma la commembranza da la Republica da la Cipra a l’Uniun europeica ina violaziun da la cunvegna da Turitg e Londra.
En rom da la crisa da finanzas ha la Republica da la Cipra inoltrà il 2012 a l’Uniun europeica ina dumonda da sustegn. Il 2016 ha il pajais puspè pudì bandunar il program da salvament.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Sco dis da festa naziunals ch’èn colliads cun l’istorgia dal pajais valan il prim d’avrigl (revoluziun dals Cipriots cunter l’occupaziun englaisa) ed il prim d’october (di d’independenza).
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli vegl museum da l’insla furma il Cyprus Museum ch’è vegnì fundà il 1882. Al Department of Antiquities statal èn suttamess oz 15 museums. Ulteriurs gronds museums èn la collecziun d’iconas da la baselgia cipriota en la citad veglia da Nicosia ed il museum da la claustra da Kykkos. Museums communals e collecziuns spezialas privatas sa laschan visitar en divers lieus.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Demographic Report 2015, consultà ils 25 d’avrigl 2017.
- ↑ Cf. Demographic Report 2015, consultà ils 25 d’avrigl 2017.
- ↑ Zensus 2011, consultà ils 16 d’october 2015.
- ↑ The Armenians of Cyprus, consultà ils 24 da mars 2017.
- ↑ Der neue Fischer Weltalmanach: Zypern – Statistische Daten, consultà ils 4 da favrer 2017.
- ↑ Tenor World Factbook, consultà ils 13 da fanadur 2017.
- ↑ Tenor Eurostat, consultà ils 2 da favrer 2016.
- ↑ Tenor World Factbook, consultà ils 13 da fanadur 2017.
- ↑ Amnesty International, rapport annual dal 2012.
- ↑ Alan J. Day: The Middle East and North Africa, 2003, p. 255.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Cony Ziegler: Zypern Reisehandbuch − Tipps für individuelle Entdecker. 6. ed. Iwanowski, Dormagen 2004, ISBN 3-923975-14-7.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Infurmaziuns generalas davart la Cipra
- Pagina d’internet da la regenza cipriota
- Missiun da las Naziuns unidas a Cipra
- La Cipra en il CIA World Factbook


c: text/html

text:
Sco Peter Baetschi, manager d'event da Claustra di envers il Bündner Tagblatt dettia quai divers motivs, daco che Claustra n'haja betg survegnì il consentiment dal comité paralimpic. Il grond punct da discussiun saja la differenza d'autezza sin la pista da la cursa rapida stà. La pista da Claustra porschia mo ina differenza da 450 meters dal start fin l'arrivada. Il comité vuleva dentant ina pista cun ina differenza d'autezza da 600 meters.
In lieu d'occurenza cun experientscha
Plinavant suppona Baetschi ch'il comité paralimpic vuleva esser da la vart segira, suenter che Sursaissa aveva annunzià l'avrigl, da tuttina betg manar atras il campiunadi mundial da para ski ed è perquai sa decidì per l'Italia e la Slovenia sco lieu d'occurenza. Tschertas cursas han lieu a Kranjska Gora en Slovenia – ina destinaziun cun experientscha cun cursas internaziunalas. Là han regularmain cursas da la cuppa mundiala da ski alpin lieu.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
120 kilograms ed anc nagin num: Quai è la nova cunabitanta en il parc d’elefants a Turitg. Il nov star tranter ils animals dal zoo procura per blers visitaders sco er per blera lavur.
Sper mamma e tatta tgira er in Rumantsch la pitschna elefanta
Il tgirader d’elefant rumantsch, Carlo Cathomen è ina da las persunas che surveglia il svilup da la pitschna. Ultra da quai protegian mamma e tatta l’elefantina da di e notg.
La naschientscha saja ida fich spert, raquinta Carlo Cathomen:
Nus eran anc vid il café la bun’ura da las sis ed avain lura vis sin ina camera, che la mamma è vegnida in zic gnervusa. Nus avevan fatg quint cun la naschientscha pir enturn suentermezdi ni la proxima notg. E tuttenina è quai i svelt.
Elefant anc senza num
Fin la dumengia pon ins anc votar online sin la pagina dal zoo da Turitg per in num. A disposiziun stattan ils nums Rishu, Ruwani ni Reshani, nums che derivan da la patria da l'elefant Sri Lanka.
RR Telesguard 17:40


text:
L'emprim campiunadi europeic da ballape - 1960 en Frantscha
- Venderdi, 10.6.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 10.6.2016, 8:40, RTR
Sco il campiunadi europeic dal 2016 ha er gia l'emprim campiunadi gì lieu en Frantscha. I ha dentant duvrà pliras emprovas per ch'il turnier gartegia.
Suenter discussiuns controversas aveva l'UEFA lura decidì l'onn 1957 da far il turnier cun 16 equipas. L'UEFA ha dentant stuì prolungar il termin d'annunzia per cuntanscher il dumber necessari d'equipas participantas.
17 equipas èn la finala sa participadas. 13 èn crudadas ora en ils gieus da qualificaziun fin e cun il quart final. Ils quatter gieus dal mezfinal èn lura vegnids giugads a Paris ed a Marseille.
La UEFA tschernì la Frantscha sco pussaivla terra ospitanta. Per survegnir definitivamain il turnier en l'agen pajais ha la Frantscha stuì cuntascher il mezfinal - quai era la regla avant 56 onns. Oz è la terra ospitanta automaticamain qualifitgada.
Emprim campiun europeic è l'Uniun sovietica daventada. Quai cun ina victoria da 2:1 cunter la Jugoslavia.


text:
Il Cussegl dals chantuns ha eliminà las differenzas e la proposta è pronta per la urna. Las contribuziuns dal stadi per exports vegnan stritgadas. Sustegnids vegnan ils purs davent dal 2019 cun subvenziuns per latg e graun. Cuntrari a las subvenziuns d'export van ils daners en futur directamain als purs e betg als producents da resursas agriculas.
Per realisar l'intent han las duas chombras augmentà il budget agricul per ils onns 2019 fin 2021 per 284 milliuns francs – damai bunamain 95 milliuns francs ad onn. Quai correspunda pli u main a las expensas per la lescha da tschigulatta ch'i na dat en futur betg pli. Il Cussegl federal aveva proponì mo 68 milliuns francs.
En dus puncts ha la chombra pitschna dentant stuì dar suenter. Per l'ina duain las subvenziuns betg mo resguardar la quantitad, mabain era las differentas modas da producir ed ils differents retgavs. E per l'autra duai dasper graun da paun er pavel vegnir sustegnì.
RR novitads 14:00
Lescha da tschigulatta:
Tgi che ha producì latg svizzer u graun per producir tschigulatta u biscuits per l’export, è ils ultims onns vegnì subvenziunà cun daners da la Confederaziun.


text:
A chaschun da la segunda conferenza naziunala davart ils lavurants pli vegls ha l'uniun sindicala svizra accentuà ch'ils lavurants vegls en Svizra sajan participads ferm al martgà da lavur. Ils lavurants sajan savens en relaziuns da lavur pli stabilas ch'ils giuvens.
Focus sin la furmaziun professiunala superiura
L'uniun sindicala sa dosta perquai cunter intervenziuns regulatoricas sco ina protecziun da demissiun. Quellas sajan cuntraproductivas. Per megliurar vinavant la situaziun per lavurants pli vegls sa focusescha la pli gronda organisaziun tetgala da l’economia svizra sin rinforzar la furmaziun professiunala superiura.
Cun projects individuals duai vegnir simplifitgada l’integraziun da persunas senza in examen professiunal.
RR novitads 15:00


text:
Tramûnt
Artécol in dialèt arzân
Al tramûnt (tramonto in italiân) l'é al mumèint in dóv' al Sōl al sparés sòta l'urizûnt vêrs sîra.
Indice
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
In tót al manēri dal pûnt ed vésta astronômich, al pûnt insém a l'urizûnt da dōve al tramûnt a pâsa al cèinter dal désch dal Sōl al cumbîna gióst cun la diresiòun ed sîra sōl int al dâti di dé quând al giōren l'é cumpâgn a la nôt: difâti al se spôsta, ind la pêrt ed la Tèra in dó sòm, rispetivamèint tra nôt e matèina int i mèiş ed la premavèira e 'd l' istê (cun al rivêr al pûnt pió a nôt int al giōren quând, int l'istê, al dé l'é pió lòngh ed la nôt e tra mezdé e sîra int i mèiş ed l'avtûn e'd l' invêren (int l'istèsa manēra, cun al rivêr al pûnt pió a mezdé int al giōre quând la nôt l'é pió lònga dal dé. La zôna ed l'urizûnt ch' la va tr'al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l'é ciamêda zona occasa.
Dal vôlti, apèina dôp al tramûnt o apèina préma ed l'alvêr dal Sōl, as pōl vèder un râg vèird.
Tramûnt insém a êter pianēta[modifica | mudéfica la surzéia]
Al tramûnt al gh'é ânch insém a chiêter pianēta, mó le diferèint per la distânsa dal Sōl e la cumpoşisiòun ed l'âria.
Insém a Mêrt, dal mumèint che al pianēta l'é pió luntân dal Sōl che la Tèra, al Sōl as vèd sōl ed 'na grandèsa ed 2/3 rispèt a còl ed la Tèra; a câşva ed l'âria mêgra, in pió, al tramûnt al cēl al dvèinta ed culōr bló e mia ed ròs.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tramûnt
Collegamèint d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Tramonto trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Al emprim inscunter dal president franzos Emmanuel Macron cun il schef da regenza talian Paolo Gentiloni ha Macron accentuà che l’Uniun europeica n’haja fin ussa betg dà ureglia a l’avertiment da l’Italia. Necessaria saja ina politica da migraziun europeica cuminaivla, han ditg ils dus politichers avant las medias a Paris.
Refurma dal dretg d’asil
Macron ha era discurrì ch’ina necessitad saja ina refurma dal dretg d’asil. Tenor indicaziuns da l’Italia èn gia passa 45’000 migrants vegnids quest onn sur la Mar Mediterrana en l’Italia.
RR novitads 06:00


text:
Las mesiras da segirezza per il festival da musica en la Part Sura Bernaisa èn vegnidas rinforzadas. Sco ils organisaturs scrivan sin la pagina d’internet dastgan ils visitaders mo pli prender tastgas u satgados sin l’areal da concert ch’en pli pitschens ch’il format A4. Era vegnian ils visitaders controllads intensivamain avant entrar en l’areal dal festival. Argumentadas vegnan las mesiras pli severas cun ils schabetgs actuals ma els na numnan betg detagls.
Il venderdi passà ha in festival en la Germania stuì vegnir interrut pervi da suspect da terror.
RR novitads 06:00


text:
L’enviern è quà
- Mardi, 1.12.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 1.12.2015, 19:00, RTR
L'emprima naiv è vegnida. E nus avain gia envidà l'emprima chandaila dal tschupè d'advent. Quels che han onn per onn il pli grond plaschair da l'emprima cuverta alva e frestga sur pradas e plantas èn per franc ils uffants! Co els siglian la damaun da l'emprima naiv ord lur letgs e curran tar la fanestra – per alura filar tar fargliuns e geniturs per purtar la nova «L'enviern è qua!».
Quella giada pia en «Noss chors» chanzuns d'advent, chanzuns d'enviern e chors d'uffants che fan bainvegni a l'enviern.
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Dals 27 da fanadur fin l'emprim d’avust è a Mustér il campiunadi svizzer da parasgular, il Disentis Open. Bun 160 persunas eran s’annunziadas per quest eveniment, la finala èn anc bun 115 parasguladers vegnids a Mustér sisum la Cadi. Tut en tut vegnan quels da bun 20 naziuns. La gronda part èn svizzers che cumbattan per il titel da campiun svizzer. Dasperas hai oravant tut er blers participants da la Frantscha.
Impressiuns ord l'aria
Da post tar post
Mintga di vegn dà avant ina ruta cun plirs posts. La partenza è a Gendusas en il territori da skis da Mustér sin passa 2’000 meters sur mar. Cura che tuts sa chattan ina gia en l’aria vegn dà liber la partenza. Cun agid da GPS vegn lura sgulà da post tar post. Ina ruta pussaivla è per exempel da sgular da Gendusas sin il Pass Alpsura, enavos fin a Breil, lura direcziun Plaun la Greina ed enavos a Mustér. Quel che sa tschenta sco emprim al Sax sisum il vitg da Mustér ha gudagnà la cursa dal di. La distanza po esser fin a 100 kilometers e cun agid dal vent sgolan ils parasguladers magari fin ad 80/90 kilometers l’ura.
Zonas da protecziun
Tabu è da sgular en las zonas da protecziun. Questas zonas èn fatgas oravant tut per proteger la selvaschina. Sa tschenta in parasgulader tuttina en ina tala zona vegn el chastià. Pia èn ils parasguladers obligads da guntgir talas zonas, er per betg vegnir en dispita cun ils chatschaders.
Preparaziun fin la partenza a Gendusas
Wyss per la 5avla gia campiun svizzer
Suenter quatter da sis etappas ha il Disentis Open stuì vegnir interrut pervia da l’aura. Cunquai gudogna Stefan Wyss da Ringgenberg en la vischinanza dad Interlaken il titel da campiun svizzer en parasgular. Wyss è stà sur tut ils dis il meglier pilot ed el ha oravant tut er gudagnà l’etappa roiala ch’ha manà la sonda da Mustér sur Flem e Cuira fin a Schiers. La finala ha il sportist da 40 onns triumfà avant Michael Maurer e Stephan Morgenthaler. Per Wyss èsi suenter il 2009, 2011, 2012 ed il 2015 gia il 5avel titel da campiun svizzer en sia carriera da parasgular. Tar las dunnas ha gudagnà Nanda Walliser da Niderbipp.
Dapli infurmaziuns sut: http://www.disentis-open.ch, il link avra en ina nova fanestra


text:
Sinfonias da program e poems sinfonics
- Dumengia, 24.6.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 24.6.2018, 19:00, RTR
En il decurs dal 19avel tschientaner na stat la musica sinfonica savens betg pli per sasezza. En il temp da la romantica sa basan ovras savens per exempel sin istorgias u maletgs.
«La Classica» dat ina survista da talas ovras enconuschentas, pia da poems sinfonics u sinfonias da program. La «Symphonie Fantastique» da Hector Berlioz è stada ina da las emprimas sinfonias cun in program. Ina fitg enconuschenta ovra è era «Die Moldau» ord il ciclus «Mein Vaterland» da Bedrich Smetana. I sa tracta d'ina ovra sinfonica che descriva il percurs dal flum tschec. «Eine Steppenskizze aus Mittelasien» è la pli enconuschenta ovra dal cumponist russ Alexander Borodin. In ulteriur poem sinfonic è «Danse Macabre» da Camille Saint-Saëns che sa basa sin ina poesia da l'autur Henri Cazalis.


text:
Per il di internaziunal da la biodiversitad emprova la Confederaziun da sensibilisar la populaziun da far dapli per la diversitad biologica era en l’agen curtin. Uschia possian ierts da pastget vegnir remplazzads u cumplettads cun prads da fluras selvadias. E per che animals hajan meglras schanzas da surviver l'enviern, possian ins laschar en lieus quiets la feglia da las plantas giun plaun. Erizuns u auters animalets chattian là in lieu per passentar ils mais fraids.
En general tira il BAFU 25 onns suenter, che la convenziun da l’ONU per la biodiversitad è entrada en vigur, ina bilantscha negativa. Per ina gronda part da tut las sorts e spezias en Svizra stoppian ins il mument far quitads, scriva il BAFU. Tar la medema conclusiun vegnan er las organisaziuns d'ambient. Actualmain stettian mo 6,2% dal terren en Svizra sut protecziun– la finamira internaziunala sajan però 17%.
Di internaziunal da la biodiversitad
Il di internaziunal da la biodiversitad regorda al 22 da matg 1992. Quel di èn ils pajais commembers sa cunvegnids davart il text da la cunvegna da la UNO areguard la diversitad biologica. Radund in onn e mez pli tard è la convenziun entrada en vigur.
La noziun biodiversitad cumpiglia la varietad da las spezias, la varietad genetica sco er la varietad dals ecosistems.
La convenziun ha 196 partenaris ed è vegnida signada da 168 pajais e da l'UE. La Svizra ha ratifitgà la cunvegna il 1994.
RR novitads 07:00


text:
La primavaira dal 1799 han l'armada franzosa ed austriaca fatg guerra en Grischun. Tut las duas partidas han mintgamai deportà ils amis grischuns da la cuntrapartida. Ils aderents da la Frantscha han ils Austriacs deportà a Puntina/Innsbruck, entant che ils Franzos han deportà lur ostagis a Salins en Frantscha. Er en sia segunda part accumpogna l'istoricher Adolf Collenberg la prominenza politica e spirtala grischuna en ses exil. Tranter quels eran er il preditgant Mattli Conrad dad Andeer ed il pader benedictin Placi à Spescha, dus figuras centralas dal moviment rumantsch.
Il forum 2007-2008 Ostagis e deportaziuns en Grischun - part 2
La primavaira dal 1799 han l'armada franzosa ed austriaca fatg guerra en Grischun. Tut las duas partidas han mintgamai deportà ils amis grischuns da la cuntrapartida.


text:
Sigi Asprion, il president communal actual, vul prender per man raps e temp. Uschia vul el en las proximas dus emnas rimnar las vuschs che han manca en l'emprim scrutini. El stoppia era mirar da cuntanscher ils votants da tut las vegliadetgnas. Fin uss è el stà plitost passiv en il cumbat electoral.
Christian Jenny resta tar sia strategia «giuvna». Cun in team giuven vul el persvader vinavant ils votants. El è segir, ch'el survegn uschia vuschs da tut las vegliadetgnas. En l'emprim scrutini ha el survegnì 824 vuschs – tschintg memia pauc per vegnir elegì. Quellas na vegnian betg mo dals giuvens, uschia Jenny.
RR Actualitad 06:00


text:
Pertutgà fitg ferm da quai è era la Val Müstair. La svieuta da diversas butias è sa sminuida per fin 30 %. Singulas butias pondereschan da serrar las portas. Ussa vulan ils jauers reagir cun in’acziun che sa numna “tgi ch'è jauer – profita dapli”. Cun quell’acziun datti ina reducziun da pretschs da 15% per ils indigens.
Engiadina La Val Müstair cumbatta encunter concurrenza da l’Italia
Ch’ils Svizzers van a far cumissiuns sur cunfin n'è nagut da nov. Ussa però, suenter che la banca naziunal ha aboli il curs minimal da 1,20 per l’euro, è quai daventà anc pli extrem.


text:
Var 70 uffants e creschids han fatg part a l’olimpiada d’enviern. Il president da l’Uniun da giuventetgna vitg, Flavio Deflorin, è fitg cuntent cun questa participaziun. L’intent da l’olimpiada è da motivar ils uffants da sa muventar e far sport d’enviern. Tar 10 posts han ils uffants e creschids pudì rimnar puncts. Uschia per exempel cun dar minigolf sin naiv, tschertgar in apparat da tschertgar disgraziads en lavinas, u ruschnar cun in satg da rument uschè lunsch sco pussaivel.
Laud per la giuventetgna
Tant als uffants sco als geniturs ha l’occurrenza plaschì fitg bain. Ils geniturs han ludà l’iniziativa e l’engaschament da la giuventetgna che ha mess a disposiziun lur temps per ils uffants. Schebain i vegn a dar ina segunda ediziun n’è betg cler, ha Flavio Deflorin ditg. Quai dependia sch’el chattia avunda commembers da l’uniun ch’èn pronts da sa gidar.


text:
L'FC Basilea ha fatg in grond pass vers ils playoffs per sa qualifitgar puspè per la Champions League. Cun ina victoria da 3:1 ordaifer cunter l'equipa polacca da Lech Posen en la terza runda da qualificaziun per la Champions League en las premissas bunas.
En l'emprima mesadad aveva Michael Lang marca en la 34avla minuta l'emprim gol per Basilea. Curt suenter en la 36avla minuta po alura l'equipa da Lech Posen egualisar la partida tras Denis Thomalla.
Suenter la pausa ha l'equipa da la Pologna stuì prender encunter ina carta cotschna e Shkelzen Gashi manca en la 67avla minuta da marcar in gol tras penalti.
Alura pon ils giugaders novs sin il plaz Marc Janko en la 77avla minuta marcar il segund gol per Basilea e curt avant la fin en la 92avla minuta marca Davide Calla il 3:1 per l'FCB.
RR novitads 23:00


text:
Saint-Jean-de-Maurienne
Saint-Jean-de-Maurienne l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è séde de sota-prefetüra e capolöch del cantù omònim e del circondàre (arrondissement) omònim. La fà part del dipartimènt de le Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 8 148 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 11,51 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 489 méter a 'na altèsa màsima de 1200 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mudel:Demografia/Saint-Jean-de-Maurienne (FR-73)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Accord fatgs anno 1861 culla claustra appartenent tier il pagar giu igl arvè dallas alps
Cunvenziun
Denter la venerabla claustra da Mustér ed ils respectivs geraus dalla ludeivla vischnaunca da Tujetsch, ils signurs Hans Giachen Beer, Duri Wenzin e Gion Andriu Berther, ei sut il present datum, cun reserva da mintga vart dalla cumpetenta approbaziun, vegniu tier la sequenta entelgientscha:
La ludeivla vischnaunca paga giu il tscheins fier dallas alps Val Val e Val Giuv, consistent en 600 crenas u 850 funs caschiel grass annuala grevezia alla claustra da Mustér cun il capital da 7650 frs., ditgel francs siat melli sistschien tschunconta.
La titulada vischnaunca ha il dretg da trer anavos da quest capital 1000 frs. sch’ella vul desister digl usitau gentar che la titulada claustra dat annual als respectivs signurs da Tujetsch la fiasta da s. Martin. En cass ch’ella preferescha da star tier igl usit vegl da retscheiver il gentar, sche paga ella la summa da 7650 francs integra.
Il sura capital s’oblighescha la claustra da retscheiver en las ratas sco suonda:
650 frs. sin la fiera matg 1861 senza tscheins per quels 650 francs.
1000 frs. il di da s.Martin 1861, cun metter vitier il tscheins annual digl entir capital.
1862, il di da s.Martin, ed ils sequens onns succesivs, vegn pagau annual capital 1000 frs. cul tscheins digl entir capital existent vitier a 5 % tochen totala liquidaziun dil capital, suenter la quala liquidaziun, la titulada vischnaunca ei sligiada per adina dalla grevezia dils 850 funs caschiel grass.
Mustér, 1861, ils 21 da mars
En confirmaziun dil sura, num dalla venerabla claustra
pader Martin Andreoli administratur
Hans Giachen Beer, gerau
J. A. Berther
Duri Wenzin
Ils suttascrets en qualitad da liquidaturs dalla venerabla claustra da Mustér ratificheschan en vertit da lur plenipotenza la sura cunvenziun
Mustér, ils 21 da mars 1861
Joh. Ru. Toggenburg, liquidatur
Christian Decurtins, liquidatur


text:
Tut en tut ha il Cussegl dals chantuns approvà duas milliardas francs per armament, material d'armada ed immobiglias dal departament da defensiun. Sulettamain tar las expensas per vestas da protecziun ha il cussegl scursanì las expensas proponidas.
Uschia na vul il Cussegl dals chantuns na betg cumprar per l’entira armada vestas da protecziun. El dubitescha ch’i dovria per l’entira truppa duas vestas – ina pli leva che na protegia betg da sajets da buis ed ina pli greva ch'è er adattada per incumbensas da surveglianza.
Perquai dat il Cussegl dals chantuns be in credit per la mesa summa – per 100'000 schuldads custan las vestas 199 milliuns francs. Per il cusseglier federal Guy Parmelin munta quai che l'armada na vegn betg protegida dal tut. En vista al privel da terror fiss quai dentant necessari.
RR novitads 12:00


text:
L'aura en l'Engalterra procura vinavant per incaps al turnier da Grand Slam. Las partidas sin ils plazs senza tetg n'han betg lieu sco planisà.
Era pertutgadas dals spustaments èn las duas Svizras Timea Bacsinszky e Belinda Bencic - ellas spetgan anc adina da dar lur emprim gieu a Wimbledon.
La partida da la segunda runda da Roger Federer cunter il Brit Marcus Willis ha dentant lieu sco previs questa saira las 6 sin il Center Court - damai che quest plaz ha in tetg ch'ins po serrar.
RR novitads 15:00


text:
Mes num è Silva Semadeni (annada 1952), jau sun Puschlavina e stun oz a Cuira cun mes um.
Suenter la scola obligatoria a Poschiavo ed il seminari da scolastas hai jau studegià a las universitads da Turitg, Firenza e Berlin istorgia, etnologoia europeica e talian. Enfin l’onn 2012 hai jau instruì istorgia al seminar da scolastas resp. a la scola chantunala a Cuira. Dapi il 2002 sun jau era presidenta da Pro Natura (Svizra).
Dal 1995 fin il 1999 hai jau gia represchentà il Grischun en il Cussegl naziunal a Berna. Il 23 dad october 2011 sun jau puspè vegnida elegida da las votantas e dals votants dal Grischun. Uss sun jau vegnida confermada il 18 october 2015 per ina ulteriura legislatura.
Mes agir politic è influenzà dals sentiments persunals. La natira, la cuntrada, l’energia netta, il svilup duraivel, la giustia sociala, ina furmaziun cumplessiva per tuts e la varietad culturala da la Svizra ma stan a cor. Jau m’engasch per preservar la democrazia ed il stadi da dretg dal populissem e dal naziunalissem. Plinavant sun jau da l’idea che noss pajais duai tgirar cun noss vischins ed il rest dal mund relaziuns constructivas e solidaricas.
Sche vus vulais savair dapli da mia persuna, lura chattais vus qua mia biografia e plinavant era ina ulteriura pagina cun mias passiuns.


text:
- Tar in incendi en in center da cumpra en la citad da Kemerowo èn almain 64 persunas mortas. Passa 40 ulteriuras èn vegnidas blessadas.
- L'incendi è rut or datiers dad ina sala da kino en la quart'auzada. La raschun n'è anc betg clera.
- Entant ha la polizia arrestà trais persunas.
Tranter ils arrestads saja er il directur dal center da cumpra en la citad Kemerowo. Il fieu è rut ora la dumengia saira en la quart'auzada dal bajetg. Quantas persunas ch'eran lura en il center da cumpra n'è betg cler. Almain 64 persunas èn mortas, tranter quellas er plirs uffants. Passa 40 persunas èn blessadas. Tenor la protecziun da catastrofas èn en total 64 persunas sparidas, tranter questas èn er ils morts anc betg identifitgads.
Raschun da l'incendi betg clera
Il center da cumpra saja stà bain frequentà la dumengia. Quai rapportan las autoritads localas. Tenor medias localas sajan passa 200 persunas vegnidas salvadas ord il center. En il center da cumpra dettia dasper butias er plirs kinos, restaurants, ina sauna ed ina pista da bolas. Daco che l'incendi è rut or, n'è il mument anc betg cler. Las autoritads investigheschan pervi da violaziun da las prescripziuns da segirezza.
Putin condolescha
Il center ha avert sias portas l'onn 2013. Il president russ Wladimir Putin ha condolà a las famiglias da las unfrendas. Tenor ses pledader haja Putin tramess forzas da salvament cun equipament spezial da Moscau a Kemerowo.
Kemerowo è en il vest da la Sibiria, radund 3000 kilometers davent da la chapitala Moscau. Passa 500'000 vivan en la citad.
RR novitads 07:00


text:
Ina pitschna gruppa vegn dal Lyceum Alpinum da Zuoz. Igl spezial vi dad els: Ils quatter participants derivan tuts d'in auter pajais. Els vegnan da la Svizra, Spagna, Grezia e perfin da la Kenia. Els visitan tuts il tschintgavel gimnasi a Zuoz ed èn tuts en la gruppa da teater «Zuoz Globe». Lur manader è il pedagog da teater Ivo Bärtsch.
Il festival da teater «BEST» ha lieu per la segunda giada. La finamira saja, da porscher als scolars in'occasiun da giugar ina giada sin in palc che vegn normalmain mo utilisà da profis. Plinavant dessan ils scolars daventar creativs. Cun crear ed elavurar sez in toc da teater dessan els survegnir and dapli fascinaziun d'esser actur ni actura. Il festival saja natiralmain era ina buna schanza da vesair ina giada las gruppa da teater da las autras regiuns.
Feedback in furma teatrala
Suenter ch'ils scolars han preschentà lur atgnas ovras, survegnan els in feedback d'in autra gruppa. Quel feedback vegn medemamain preschentà en furma d'in teater. En in pèr uras duai la gruppa tscherner ils aspects ils pli interessants dal toc e crear cun quels in feedback teatral: ina gruppa inspirescha quasi l'autra. E Tschella gruppa vesa lura, tge ch'ha plaschì il meglier.
RR Actualitad 07:00


text:
Cun ils pretschs da trassé na dettia strusch pli stimuls per dapli effizienza d'energia tar la viafier. Quai resulta d'in rapport da la controlla da finanzas federala. En l'avegnir duain perquai las locomotivas vegnir equipadas cun apparats per mesirar l'energia.
Las interpresas da viafier svizras fetschian bler per augmentar l'effizienza d'energia. Tar il sistem dals pretschs da trassé dettia anc potenzial, scriva la controlla da finanzas. Cun il pretsch da trassé indemniseschan las viafiers la las Viafiers federalas svizras (SBB) che metta a disposiziun l'infrastructura – quai per in temp definì e per charrar lasura cun ina tscherta cumposiziun da tren. Cun quest sistem funcziunia la finanziaziun tras il chaschunader però sulettamain per part.
RR novitads 07:00


text:
Tranter auter n'han las annunzias e l'entir sistem da ventilaziun betg funcziunà. La controlla da segirtad è medemamain stada ord funcziun. Millis da passagiers avevan spetgà pliras uras avant ils bajetgs da l'eroport cun la speranza ch'il sbagl tecnic vegnia anc schlià.
Tenor indicaziuns da l'eroport èn probabel passa 30'000 passagiers pertutgads dal disturbi. Er sgols vers e da la Svizra èn stads pertutgads. A Turitg èn 12 sgols vegnids annullads, a Basilea Mullhouse 2 sgols.
Actualmain n'èsi anc betg cler sche l'eroport po puspè avrir glindesdi.
RR novitads 18:00


text:
Sco Simon Rageth da la viafier retica ha confermà era il tren, in Glacier Express, en direcziun da Cuira. Curt suenter la partenza a Mustér è el collidà cun la muntanera sur il vitg da Disla. Las nursas eran scappadas ord il claus.
Ina excepziun
Collisiuns da trens cun animals da niz sajan ina excepziun, cumpareglià cun las collisiuns cun animals selvadis ch’i dettia tranter 150 e 200 cas ad onn, ha confermà Rageth da la viafier retica. Per il pur n’haja quai naginas consequenzas giuridicas. Sco il pur e possessur da la muntanera ha confermà na saja tals animals manidels betg assicurads uschia ch'el na possia betg quintar cun daners da sia assicuranza. Era saja probabel ch'el stoppia surpigliar ils custs per nettegiar la locomotiva, ha ditg il pur pertutgà.
Il tren haja cun in retard d’in quart d’ura cuntinuà ses viadi en direcziun da Cuira.
RR novitads 14:00


text:
En ils Stadis Unids na duai la vegliadetgna minimala per cumprar armas betg vegnir auzada da 18 sin 21 onns. La Chas’alva a Washington ha preschentà la dumengia in program per la segirezza en scolas che na prevesa betg talas mesiras.
Uschia para il president american Donald Trump d’avair midà opiniun en quest connex. Sco reacziun sin il sajettim cun 17 unfrendas en ina scola en la Florida, vul Trump incaricar ina cumissiun. Quella duaja examinar tge mesiras che faschessan senn sin stgalim federal. La cumissiun duai preschentar sias propostas entaifer ils proxims dudesch mais.
Tut en tut n’è nagina midada da la lescha d’armas vertenta planisada. Da l’autra vart vul Trump sustegnair stadis federativs che vulan armar scolasts ed auter persunal en scolas sin basa voluntara. La lobi d’armas NRA ha gronda pussanza en ils Stadis Unids. Ella sa dosta cun vehemenza cunter mintga rinforzament da la lescha d’armas. Ella beneventa l’idea dad armar ils scolasts. La pli gronda uniun da scolasts e bleras ulteriuras gruppas refuseschan dentant quest’idea dal president.
RR novitads 06:00


text:
Norimbèrga
Norimbèrga (en todèsch: Nürnberg: endèla parlàda francóne: Nämberch) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Média Francònia (Mittelfranken). La g'ha 511 628 abitàncc (dato del 31. Dic 2016). Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl l'è stàda séde del tribünàl ciamàt a giüdicà i dirigèncc del regìme nazìsta responsàbii dei crìmegn de la Shoah.
Cuntegnüü
Informasiù generài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Norimbèrga l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt.
L'è la segónda cità piö grànda de la Baviera dòpo de Mònaco e la piö grànda de la regiù de la Francònia. Sitüàda a 7 km de la cità de Fürth, a 17 km de Erlangen e a 15 km de la cità de Schwabach, ensèma a chèste trè cità la fùrma l'àrea metropolitàna de Norimbèrga che la pàsa 'l miliù e duzentmìla abitàncc[2] e l'è giöna de le piö 'mportànte conurbasiù de la Germania.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prìma mensiù de la cità l'è del 1050 (endèn docümènt de Imperadùr Enrìco III del Sacro Romano Impér), e l'ìa citàda col nòm de Nuorenberc. Endèl 1219 l'imperadùr Federìco II elò ghe cuncidìa el privilégio de ciamàs "cità lìbera" e de goernàs de per sò cönt per mès de istitüsiù autònome. La cità la s'è sgradìda fò 'ntrà i sècoi XV e XVII gràsie a le atività comerciài che i sò citadì i 'ntratignìa con töta l'Europa (ma 'n particolàr coi Paés Bas e l'Itàlia). Pò a l'atività cültüràla e artìstica l'è intènsa e 'l sò personàgio piö cunusìt i'è stacc el pitùr Albrecht Dürer, el scultùr Peter Vischer e 'l cartògrafo Martin Behaim.
Dòpo che gh'è stat scuprìt l'Amèrica, Norimbèrga l'è restàda 'n pó taiàda fò de le nöe vìe comerciài e dòpo la Guèra dei Trent'àgn l'è cuminciàda 'na lènta decadènsa che la s'è fermàda apéna 'ndèl sècol XIX quan che g'ha cuminciàt a nàser e a sgrandìs fò la 'ndüstria dei zögàtoi.
Ai tép de la Germania Nazìsta, Norimbèrga la g'ha ìt en ruòlo 'mportànte come séde dei radùni pulìtich al Zeppelinwiese. L'è stat apò a'l pòst endóche gh'è stat emanàt le légi rasiài del 1935. A la fì de la Segónda Guèra Mondiàl, l'è stàda séde del tribünàl speciàl dei Aleàcc mitìt en pé per giüdicà i criminài de guèra nazìsti.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Antalya, Türchia, del 1997
- Atlanta, Stati Ünìcc, del 1998
- Charkiv, Ucraìna del 1990
- Cracòvia, Polònia del 1979[2]
- Gera, Germania del 1988
- Glasgow, Regn Ünìt del 1985
- Hadera, Israele del 1995
- Kavala, Grecia del 1998
- Nisa, Francia del 1954
- Praga, Repüblica Ceca del 1990
- San Carlos, Nicaragua del 1985
- Shenzhen, Cina del 1997
- Skopje, Macedònia del 1982
- Venésia, Itàlia del 1999
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamènc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)
- ↑ Gemeindeverzeichnis des Statistischen Bundesamts


text:
Il chantadur da dialect Polo Hofer è mort cun 72 onns. El saja mort la sonda saira a chasa ad Oberhofen al lai da Thun. «Tschou zäme, es isch schön gsy!», quai ha el scrit sez en sia annunzia da mort. «Am Samschtig, 22. Juli, churz vor Mitternacht, het mys letschte Stündli gschlage und i bi zfriede deheime ygschlafe», hai num en ina curta communicaziun da pressa che la famiglia ha tramess il glindesdi saira, dus dis pli tard.
Carriera cun «Rumpelstilz»
Polo Hofer è vegnì enconuschent cun sia band Rumpelstilz ch’el aveva fundà l’onn 1971. Cun la band ha Hofer producì, tranter auter ils dus hits en dialect bernais «Kiosk» e «Teddybär». Ma er chanzus sco «D'Rosmarie und i» e «Die gfallene Ängel». Suenter la fin da «Rumpelstilz» ha Polo Hofer l’emprim fundà «Polo’s Schmetterding» e l’onn 1984 «Polo’s Schmetterband».
La chanzun «Alperose» è vegnida undrada l'onn 2006 sco pli grond hit svizzer en l'istorgia. L’onn 2011 è el vegnì premià per sia ovra da vita cun il Swiss Music Award. E l’onn 2015 è el stà il Svizzer da l’onn.
Il cordoli è grond
Il minister da cultura Alain Berset ha onurà l’ovra da vita da Hofer e ditg che a nagin auter saja gartegià d’unir il dialect e la musica da rock sco ad el. El haja er mussà ad entiras generaziuns en tuttas regiuns linguisticas da la Svizra quanta forza, quant spiert e quanta poesia che saja avant maun en il dialect bernais.
Era blers amis artists èn sa mussads engraziaivels envers Polo Hofer. Francine Jordi ha per exempel scrit sin Facebook: «Grazia per tut las bellas chanzuns ed ils bels muments.» Marc Sway da sia vart ha discurrì dad in dals pli gronds musicists da la Svizra e Luca Hänni ha scrit sin Twitter che las grusaidas cuntinueschian a flurir per Hofer. El è sa referì sin la chanzun «Alperose» dal 1985.
RR novitads 20:00


text:
Sper ina veglia tegia d'alp che vegniva betg pli duvrada ed ina tegia da mises, ha la lavina era destruì ina part d'in guaud da protecziun da circa 300 onns. Tge che schabegia cun las tegias na saja aunc betg sclerì. Tenor Mattias Cadruvi, il selvicultur da la vischnanca Trun, èsi dentant gia cler, ch'i na vegn betg plantà novs pegns ni bajegià rempars nua ch'il guaud da protecziun era.
Custs da circa 200'000 francs
Total quinta Mattias Cadruvi cun donns da circa 200'000 francs, quai inclusiv ils custs da rumida. Reducir quels custs cun vender la laina derschida da la lavina na possia la vischnanca dentant strusch. Quai na saja betg buna laina, cun blera roma e donns pervi da la forza da la lavina. Dus terzs da la laina stoppia vegnir nizzada e transportada en furma da zinsla a val.
RR actualitad 11:00


text:
Mo cun lavurar las dumengias po l'Art festival a Danis vegnir realisà. Durant il festival vegnan artists da tut il mund a Danis e creeschan ina nova fatschada per il «Hostel Autra Caussa». L'hostel sa chatta gist sut la chasa da scola.
Perdunanza a Danis
Per evitar ch'i dettia malchapientschas perquai ch'i vegn lavurà la dumengia, ha la vischnanca da Breil lubì trais dumengias da lavur per quest project. L’emprima da questas dumengias è ils 19 d'avust, gist il di da perdunanza a Danis. E quai aveva procurà per malchapientschas avant trais onns, tar l’emprim Art festival Danis. Ils maletgs novs vi da la fatschada èn da vesair davent da l'entschatta settember.


text:
Hausen
Hausen el pöl vìga chèsti significàcc:
- Hausen am Bussen: cümü todèsch del circondàre de Alb-Donau, stat federàl del Baden-Württemberg
- Hausen am Tann: cümü todèsch del circondàre de Zollernalbkreis, stat federàl del Baden-Württemberg
- Hausen ob Verena: cümü todèsch del circondàre de Tuttlingen, stat federàl del Baden-Württemberg
- Hausen im Wiesental: cümü todèsch del circondàre de Lörrach, stat federàl del Baden-Württemberg
- Hausen (Miltenberg), cümü todèsch del circondàre de Miltenberg, stat federàl de la Baviera
- Hausen (Kelheim), cümü todèsch del circondàre de Kelheim , stat federàl de la Baviera
- Hausen (Forchheim), cümü todèsch del circondàre de Forchheim , stat federàl de la Baviera
- Hausen (Rhön-Grabfeld), cümü todèsch del circondàre de Rhön-Grabfeld, stat federàl de la Baviera
- Hausen bei Würzburg, cümü todèsch del circondàre de Würzburg, stat federàl de la Baviera
- Hausen (Eichsfeld): , cümü todèsch del circondàre de Eichsfeld, stat federàl de la Türingia
- Hausen bei Brugg, cümü svìser del Canton Argovia.


text:
Chasas engiadinaisas èn enconuschentas per lur sgrafits. Sgrafits sin stoffa u cheramica dentant main. Quai duai sa midar. En la Butia Schlerin a Sent da Heidi Laurent-Domenig e sia mamma Lidia Domenig-Etter hajan ins gì l'idea da cumbinar vaschella cun ils motivs da sgrafits. E quai cun success. L'idea è uss nominada per il duel da start-ups dal Forum grischun per impressaris giuvens.
Grond’investiziun en candidatura
Sco che Heidi Laurent-Domenig ha declerà, ella è la manadra da gestiun da l’affar «Butia Schlerin Cafè creativ a Sent, haja ella gì da s’occupar intensivamain cun lur products avant ch'inoltrar il project per la candidatura. Analisas cun las fermezzas, ma er las deblezzas da lur idea han gì da vegnir fatgas, ina procedura intensiva.
Cumbinar tradiziun cun cheramica
Cun lur novs products – en furma da vaschella e stoffa che vegn ornada cun il tipic sgrafit engiadinais – creeschan mamma e figlia ina purschida particulara, tradiziunala e durabla en in regiun periferica. La proxima finamira da las duas dunnas è da far vegnir anc pli enconuschents lur products en tut la Svizra.
La preschentaziun dals trais finalists dal duel da start-ups dal Forum grischun per impressaris giuvens ha lieu ils 24 d’october a Cuira.
RR actualitad 11:00


text:
Thun
Thun (Thoune in frances) a l'è una cità svizzer, capolöch del circol aministrativ omonim, sitüada in de la region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.6 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 42 623 abitant.
El cumün de Thun al se tröva a una altitüden de 560 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amsoldingen, Heiligenschwendi, Heimberg, Hilterfingen, Homberg, Schwendibach, Spiez, Steffisburg, Thierachern, Uetendorf, Zwieselberg.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Thun al se tröa arent al lach de Thun. El center storich a l'è in sü un'isula piscinina del fiüm Aar.
Citaa ingiümelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gabrovo, Bulgaria
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Ils responsabels hajan gia instradà mesiras urgentas ed era mesiras per allontanar peschs morts. Cunzunt la litschala (Äsche) ch’ha gugent temperaturas fraidas ha fadia cura che l’aua ha temperaturas da passa 23 grads. Il mument ha il Rain a Schaffusa temperaturas da 24 fin 25 grads. La fin d’emna han ins gia rimnà enturn ina tonna peschs, conferma l’Uniun svizra per la pestga.
Zonas fraidas duajan dar levgiament als peschs
Gidar ils peschs pon sulet zonas pli fraidas, cunzunt nua ch’in aual sbucca en il Rain, uschia possia ils peschs chattar en talas auals in refugi en aua pli fraida, scrivan las autoritads. Gia il 2003, durant la stad da temperaturas da record, eri vegni en il Rain tar ina muria da peschs. Lura era quasi l’entira populaziun da las litschalas vegnida extirpada ora.
RR novitads 12:00


text:
Co sa sviluppa la natira senza l’influenza da l’uman? La perscrutaziun da basa e la perscrutaziun da lunga durada gidan a chapir ils process cumplexs.
Scienziadas e scienziads da divers instituts da perscrutaziun nizzegian quest laboratori al liber unic per s’acquistar enconuschientschas davart il svilup da las spezias e las midadas dals spazis da viver en las Alps. Ils disturbis umans minimals e las activitads da perscrutaziun da blers onns entras anteriuras generaziuns da scienziads, porschan cundiziuns idealas per las pli differentas disciplinas da perscrutaziun.
Las retschas da datas dal Parc Naziunal, rimnadas durant blers onns, èn unicas ed accentueschan sia impurtanza sco lieu da perscrutaziun attractiv.
Las emprimas surfatschas d’observaziun permanentas èn vegnidas endrizzadas gia il 1917 e vegnan perscrutadas e documentadas dapi lura regularmain.
Ils perscrutaders en il Parc Naziunal portan ina fascha da colur enturn il bratsch ed infurmeschan gugent davart lur activitads.
Ulteriuras infurmaziuns: scienza


text:
Sco quai che Coop communitgescha hajan las atgnas marcas da persistenza sco era ils artitgels cun sigil da qualitad. Questa svieuta è s'augmentada per 4 % sin 2,3 milliardas francs. Sulet ils products biologics han fatg ina svieuta da record da 1,1 milliarda francs.
L'onn 2014 ha in concern da detagl expandì sia purschida ed avert 8 filialas novas. En total dumbra Coop ussa 2170 stizuns. Il dumber da persunal è s'augmentà per bunamain 3 % sin 77'087 persunas (da quai èn 53'233 Svizras u Svizzers).
RR novitads 11:30


text:
Suenter il senat ha uss er la chombra dals represchentants decis d'augmentar la vegliadetgna minimala per cumprar armas da 18 sin 21 onns. Persunas che vulan cumprar ina nova arma duain plinavant stuair spetgar trais dis sin lur nova arma. Ultra da quai duain tscherts collavuraturs en scolas da nov astgar purtar in’arma.
Il sboz da lescha sto vegnir suttascrits dal guvernatur
Cun quellas prescripziuns reagescha il parlament sin la davosa mazzacra en ina scola. Mez favrer aveva in anteriur scolar sajettà giu 14 scolars e 3 creschids. Quella mazzacra ha danovamain effectuà ina debatta davart ina lescha d'armas pli severa. Auter che tiers ils acts dils davos onns è la discussiun quella giada betg tschessada uschè spert.
RR novitads 06:00


text:
Cumpareglià cun las dumondas d’asil dal fanadur è il dumber restà stabil. Quatter dumondas dapli aveva quai anc dà il fanadur, scriva il secretariat statal per migraziun.
Reducziun da dumondas d’asil ord l’Eritrea
In minus da 62 dumondas d’asil haja quai dà l’avust cumpareglià cun il fanadur tar persunas ord l’Eritrea. Tuttina saja l’Eritrea anc adina a la testa da la rangaziun cun en tut 260 dumondas d’asil. Suenter suondan la Siria (125 dumondas d’asil), la Solia (118 dumondas), igl Afghanistan (102 dumondas), la Tirchia (91 dumondas) e Sri Lanka (85 dumondas).
RR novitads 16:00


text:
Il president da l'Uniun Musical Surselva, Daniel Blumenthal, saja bain stà trumpà dal pitschen dumber d'interessads. Tuttina haja el sa laschà entusiasmar dal reschissur Roland Körner. Cun Körner hajan ins segir la dretga persuna per il musical. A la saira d'infurmaziun hajan ins vis co ch'el haja pudì entusiasmar ils giuvenils per il project, citescha l'Agentura da novitads rumantscha Daniel Blumenthal.
L'Uniun Musical Surselva aveva previs dus castings, in sonda proxima, ils 13 d'october, ed in segund, dumengia ils 28 d'october. Perquai ch'i hajan gì uschè paucas annunzias per l'emprima data, fetschian els uss mo in casting a la segunda data, ha declerà Blumenthal. Plinavant saja Blumenthal da l'avis ch'i dovria anc dapli stentas per cuntanscher tut ils giuvenils interessads per il project. Tenor basegn sajan previs era ulteriurs castings.
RR novitads 07:00


text:
Simple animations using FontAwesome and some CSS3
On DOM load         On hover         On parent hover                faa-wrench animated            faa-wrench animated-hover            faa-wrench                faa-ring animated            faa-ring animated-hover            faa-ring                faa-horizontal animated            faa-horizontal animated-hover            faa-horizontal                faa-vertical animated            faa-vertical animated-hover            faa-vertical                faa-flash animated            faa-flash animated-hover            faa-flash                faa-bounce animated            faa-bounce animated-hover            faa-bounce                faa-spin animated            faa-spin animated-hover            faa-spin                faa-float animated            faa-float animated-hover            faa-float                faa-pulse animated            faa-pulse animated-hover            faa-pulse                faa-shake animated            faa-shake animated-hover            faa-shake                faa-tada animated            faa-tada animated-hover            faa-tada                faa-passing animated            faa-passing animated-hover            faa-passing                faa-passing-reverse animated            faa-passing-reverse animated-hover            faa-passing-reverse                faa-burst animated            faa-burst animated-hover            faa-burst                faa-falling animated            faa-falling animated-hover            faa-falling


text:
Novitês
Ai 30 de aurí inauguraziun dla mostra „la fotografia por comuniché...“
En ocajiun di 15 agn dala fondaziun dl Fotoclub Val Badia, metü sö impröma sciöche seziun dla Uniun di Ladins, y dal 2000 incà sciöche uniun autonóma, vëgnel tignì tl Museum Ladin Ćiastel de Tor na mostra coletiva dal titul
"la fotografia por comuniché...“
18 fotografs scrić ite al Fotoclub presentëia retrać de natöra, contrades, tiers y porsones da chilò, mo inće de d’atres perts dl monn.
Düć é dër bel invià ala daurida dla mostra che vëgn inaugurada tl Museum Ladin a San Martin ai 30 d’aurì 2010 dales 18.00 y sarà da odëi ćina ai 11 de messè.
Te chësc tëmp gnaràl inće lascè odëi trëi multivijiuns, plü avisa
1. ai 10 de mà,
2. ai 10 de jügn
3. ai 1. de messè
dagnora tla sënta dl Museum, dales 21.00.
1. La pröma sarà chëra dl fotograf conesciü Alfred Erardi da La Val dal titul „Natöra, munts, löm“;
2. Pro la secunda saràl Paul Erlacher d’Al Plan che mostra na ligna de retrać dal titul „La natöra y sü 4 elemënć“;
3. Tla terza vijiun sarál Helmut Elzenbaumer da La Val che mostrarà süa composiziun de fotografies „Vijiuns tla natöra“.
Interessant por düć chi che à ligrëza da fà jö y che ó imparè y savëi val’ deplü, é dessigü inće le
Dè d’informaziun sura la fotografia (workshop)“
che vëgn tignì en
sabeda ai 5 de jügn tl Museum
N valgügn mëmbri dl Fotoclub sarà a desposiziun dales 14.00 ales 17.00 por chi che ó damanè o avëi val’ informaziun sura la fotografia y le fà jö.


text:
I sun splunfà ite tla crisi. I messun investì. I messun consumè deplü. I messun fà raiuns turistics, amplié zones artejanales y fà coliamënc nüs cun i implanc portamunc; i messun slarié strades, cumprè auti, vëne ciases, spostè cubatöres. I messun cumprè ite olache al costa de manco, bel anfat sce al n’é nia produziuns locales, bel anfat sce al n’é nia n comerz ecuosolidal.
Le cioce mëss costè püch; bel anfat sce i porcì ne vëiga mai la löm dl sorëdl y sce ai vëgn dal’Ungaria ca. Al é pö ma porcì. Mo al po ince sozede che le vijin ne vëighes gnanca plü la löm dl sorëdl, deache n valgügn mëss ti fà sö dan le nês n bel frabicat o n hotel de almanco 200 lec. La crisa é ince tles dites de costruziun; y nos messun investì!
Naota che i sarun fora dla crisa, do avëi aumentè les paghes de nüsc politics, che à pö tan a cör le dagnì de nüsc mituns – messarunse ince fà les cortines maius, cun de gran fosses. I messarun bëgn se tó do döt chësc capital.
Te chësc momënt che t’as lit chësta cherta, él mort da fan 14 porsones.
michil costa, La Usc di Ladins, nr. 07/21 de fauré 2009


text:
- L’ultima equipa che vegn a giugar il mezfinal è la Frantscha: Uschia sa cloman las partidas Portugal cunter Wales la mesemna e Germania cunter Frantscha la gievgia.
- Per l’emprima giada ha ina equipa marcà 4 gols en ina mesadad durant ina EURO en la fasa da k.o.
- Antoine Griezmann è cun quatter gols il capo tira gols da la EURO.
La Frantscha ha cunter l’Islanda marcà en la 12avla minuta tras Olivier Groud il 1:0 en la 19minuta tras Paul Pogba il 2:0. Sinaquai è l’equipa da l’Islanda stada in zic schoccada ed ils Franzos han controllà il gieu.
Alura curt avant la pausa han ils Franzos tras Dimitri Payet en la 43avla minuta e tras Antoine Grizmann en la 45avla minuta decis la partida gia avant pausa.
Islanda fa anc dus gols en segunda mesadad
En la segunda mesadad èsi uschia vegni tar in chaussa formala a Paris avant 75’000 aspectaturs. Ma tuttina ha l’Islanda pudì marcar il 1:4 en la 56avla minuta. Curt suenter ha Giroud marcà il gol tar il 5:1. Alura ha curt avant la fin anc l’Islandais en l’equipa dal campiun svizzer dal FC Basilea Bikir Bjarnason marcà il 2:5 tar il resultat final.
Uss frunta l’equipa la gievgia proxima sin il campiun mundial la Germania.
Islanda era l’equipa da surpraisa (dasper il Wales)
L'Islanda ha malgrà questa terrada giugà in fitg bun turnier. Quai era insumma l’emprima participaziun da l’Islanda ad in grond turnier da ballape. Uschia han els persvadi gia en la fasa da gruppa e la pli gronda victoria è stada en l’otgavel final cunter l’Engalterra cun 2:1. Ed er ils fans da l’Islanda èn stads ina attracziun cun lur «Haka».
RR novitads 23:00


text:
La SSR ha preparà dapi onns da purtar la qualitad HD enstagl da la qualitad da standard SD sin satellit. Cumenzà hai l’onn 2007 cun il program da satellit HD suisse. Dapi 4 onns furnescha la SSR tut ses programs da televisiun sur satellit parallel en SD e HD. Quest servetsch parallel che custa bler va a fin ils 29 da favrer 2016.
Pertutga mo la recepziun sur satellit
Las bleras chasadas svizras retiran lur programs da televisiun cun apparats moderns en qualitad HD. Pertutgadas da la midada actuala sin HD èn mo var 10% da las chasadas che retiran ils programs da la SSR sur satellit. Quellas nizzegian davent dals 29 da favrer 2016 la funcziun da laschar tschertgar emetturs da lur televisiun, per pudair consumar vinavant ils programs da televisiun e radio da la SSR.
Nagina midada per ils blers
Per chasadas che retiran ils programs da la SSR en qualitad standard SD sin autras vias (antenna, cabel, internet u boxa digitala) resta tut tuttina. Betg exclus èsi dentant ch’intgins furniturs da signal sco Cablecom u Swisscom adatteschan il medem mument lur raits. Alura pon ils abunents da talas raits sa drizzar directamain a questas interpresas.
Per far in test u contactar
Per sclerir sche l’agen apparat da televisiun u receiver è pront era per il futur, pon ins far in test sin www.hd-switch.ch. La SSR ha era endrizzà ina hotline da telefon: 0848 88 55 33 u hd-switch@srgssr.ch.


text:
RSS-Feeds
Vosta previjions dl tëmp nueves for sun vosc computer o smartphone, atueles y bën da udëi: la ufierta-RSS nueva dl Servisc meteo dla provinzia. Per giapé nosta previjions dl tëmp via RSS dajëde ite chësta adres te vosc RSS-newsreader:
- RSS-Feed generel (Südtirol, tëmp sa mont)
- Südtirol RSS-Feed
- Tëmp sa mont RSS-Feed
Cie ie pa n RSS-Feed?
L RSS ("Really Simple Syndication") ie n format ndependënt dala plataforma; l ie unit svilupà per baraté ora nutizies y d’autri cuntenuc-web sciche per ejëmpl nosta previjions dl tëmp. Al trasferimënt de chësta nutizies nueves ti dijen RSS-Feed. De solit vën i cuntenuc plu atuei dac ite te na lista. I RSS-Feeds cuntën l titul y la relazion tla forma de n test. Per pudëi liejer dut l articul tlichëde sun l link dla nutizia curespundënta y unirëis mandei inant sun nosta homepage. Tlo pudëis liejer la previjion dl tëmp ntiera cun grafiches y dut. Per ve lascé mustré su i RSS-Feeds adurvëis o vosc webbrowser (Mozilla Firefox, Internet Explorer, Safari ...), n program e-mail (Microsoft Outlook, Apple Mail...) o na pitla software – n nsci tlamà newsreader.


text:
Sur Ignazi Pally p.m. cun 25 onns
Quella fotografia muossa Sur Ignazi Pally p.m. cun siu bab Martin (+1966) e sia muma Emilia (+1981).
Commentar
Questa sera ei la messa dil 30avel a Corzoneso. La famiglia Pally ha scret in engraziament nella Quotidiana ed ha envidau da prender part; ei fuss bi, sch'enzatgi dalla Surselva pudess ira, mo il Lucmagn ei cuvretg da neiv e quei ei per biars in impediment dad ir cun auto. Nus lein tener sur Ignazi en buna memoria e seregurdar dad el en engrazieivladad.
Ussa ein els puspei uni - buca mo en fossa da famiglia. R.I.P.
Quei plai a Don Reto Nay


text:
Las galarias d'art da l'Engiadin'Ota
- Sonda, 5.3.2016, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 5.3.2016, 11:03, RTR
Las galarias d'art flureschan en Engiadin'Ota. San Murezzan e conturns èn daventads in pitschen «Mecca» per l'art contemporan e modern. Tar ils pioniers da la scena tutga Elsbeth Bisig da la galaria Tschudi a Zuoz. Ella mussa art contemporan en ina chasa engiadinaisa. Betg en ina chasa, mabain en ina stalla senza stgaudament, sa chatta a Madulain la galaria dals dus newcomers Gian Tumasch Appenzeller e Chasper Linard Schmidlin. Las pli bleras galarias d'art èn dentant sa chasadas a San Murezzan, nua ch'i dat schizunt ina galaria d'art en la chasa da parcar.
Ma, il «Magazin da cultura» na fa betg be ina gita en las galarias da l'Engiadin'Ota. Nus dain er in tgit en il cudesch «Rudolf Grass Zernez 1906-1982», en l'ovra davart l'enconuschent fotograf da vischnanca da Zernez.
Redacziun: Rafael Müller
Contribuziuns
-
Zuoz: Art contemporan en la chasa engiadinaisa
-
Madulain: ils dus giuvens galarists e lur stalla
-
San Murezzan: Las galarias d’art e la stgala rullanta
-
Tips da cultura
-
«Refugiado» - tip persunal da Rafael Müller
-
Litteratura - cudesch «Rudolf Grass Zernez 1906-1982»
-
Tadlar Magazin da cultura dals 05.03.2016


text:
Sin il mund pateschan 36,7 milliuns persunas dal virus SIDA
- Mesemna, 30.11.2016, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 30.11.2016, 10:15, RTR
Il bindel cotschen è in simbol da solidaritad per las persunas pertutgadas dal virus da SIDA, il sindrom d'immunitad defizienta acquistada.
L'emprim da december è vegni proclamà sco di da solidaritad per persunas cun SIDA.
Tenor l'Agid svizzer cunter SIDA èn 20‘000 persunas infectadas cun il virus positiv.
L'onn 2015 èn 538 novs cas vegnids registrads en noss pajais.
Sin tut il mund èn 36,7 milliuns persunas pertutgadas dal virus, da quels en 910'000 uffants pertutgads.


text:
L'avrigl 2017 ha propi purschì tut puncto aura: Chalurs, setgira, sulegl, naiv, plievgia, schelira - Propi l'entira paletta. Ed uss turna la naiv anc ina giada. I è da quintar cun relaziuns fitg invernalas cunzunt en ils auts, uschia Jürg Zogg, meteorolog tar SRF Meteo.
Scrottas da naiv fin en ils bass
Mesemna croda il cunfin da naiv, cunzunt en il nord sin 1'200 meters sur mar, gievgia e venderdi poi lu schizunt dar naiv fin 800 meters. En il sid resta il cunfin da naiv in zic pli aut, uschia Jürg Zogg. Scrottas poi dentant dar fin en la val dal Rain. Las grondas massas da naiv èn dentant da spetgar en il sid. Er pass pon tut tenor vegnir serrads manegia il meteorolog. Cunzunt sin ils pass dal Malögia, dal Bernina u dal Güglia èsi da quintar cun blera naiv.
Fin in meter naiv nova
En Valragn, Surses ed en Engiadin’Ota poi dar tranter 1'500 e 2'000 meters sur mar 50 centimeters fin in meter naiv nova. En las autras regiuns èsi dentant er da quintar sin quella autezza cun 30 fin 60 centimeters naiv nova. E venderdis poi er en la Val dal Rain dar ina pitschna cuverta da naiv, uschia Jürg Zogg
Betg extrem extraordinari
Tenor il meteorolog n'è quai dentant betg uschè extraordinari. Durant l'avrigl saja en general adina puspè da quintar cun capriolas e quai en domaduas direcziuns. Pia i po far in zic stad cun temperaturas enturn 25 grads ni er enviern cun naiv e scheliras. Per exempel ils 15 d'avrigl 1999 haja quai da a San Bernardino entaifer 24 uras 130 centimeters naiv nova. U era ils 19 d'avrigl 2013 haja quai dà 74 centimeters naiv nova a Beiva. La raschun per quai saja ch'i vegnia savens durant l'avrigl nà dal sid aria umida, quella tegnan las alps si ed ella sa svida lura per lung las alps e lura vegnian adina puspè grondas massas da naiv ensemen.
RR actualitad 11:00


text:
L'iniziativa No Billag sbittada cleramain la dumengia passada ha be chattà ina maioritad tar votants e votantas da la PPS. Quai tenor in'analisa fatga da la chasa editura Tamedia. 55% dals aderents da la PPS hajan ditg gea a l'iniziativa. Tut las ulteriuras partidas hajan ditg na a l'iniziativa. Il pli cler han votantas e votants da la PS ditg na – sulettamain 9% dad els han mess in gea en l'urna.
In pau sur la media, numnadamain cun 34%, han er ils votants en la vegliadetgna da 35 fin 49 onns vuschà per l'iniziativa. Persunas che vivan en la champagna han vuschà cun 34% gea, abitants da las citads cun 31% e tals da las aglomeraziuns cun 25%.
La retschertga da Tamedia
Ils resultats da la retschertga sa basan sin 16'868 respostas valitadas segund criteris demografics, geografics e politics. La retschertga è vegnida fatga online ils 2 e 3 da mars.
RR novitads 07:00


text:
Ala (òrghen - insèt)
I àle di insècc i ghe sömèa a i àle di ozèi, ma i è mia stèse, dezà che i àle di insècc i è di espansiù piàte piàte del méso e del metatoràce di insècc; se i ozèi i à trasfurmàt ü pér de zàmfe in àle, i insècc menimà i à mia facc a méno de ü pér de zàmfe per gulà, ma i troàt la manéra per ìga i àle e tègn i sò sés zàmfe e per fàl i à slargàt fò ol méso e ‘l metatoràce. De sólet töcc i insècc i gh'à 2 pér de àli.
Töcc i insècc che a la fàze de imagine i gh’à i àle o che i ghi éra e i à perdìde co l’evolusiù de la spéce (aterismo secondàre) i è ciamàcc Pterigoti o Tisanuri, chèi che i gh’à mia öt i àle i è ciamàcc Apterigoti.
I àle di insècc i è òrghen if, cioè in di ale la pasa l’emolìnfa, che l’è ‘l sanch di insècc e gh’è i trachée che i è ol sistema che i dóvra i insècc per respirà; pròpe i nervadüre di ale i è ü di caràter piö ‘mportàncc per ricognòs i spéce di insècc e dezà che i è pròpe tàte di ólte l'è malfà ricognòsei.
De sólet i àle i è quàter, ma i pöl ès pò dóma dò o ach mancà del töt e càpita che mia sèmper i ocór per gulà, ma i è dovràde per di óter laurà.
I àle i è trasparènte, ma i pöl ès riestìde da péi (töcc i Tricoteri e tace Imenoteri Calcidoidi), da squàme, che despès i a fà dientà bèle culuràde (Lepidoteri, i farfàle) o da séra (Aleurodidi, Rhynchota, Homoptera) e alura i diènta tróbie.
Opör i ale i pöl dientà düre, sclerificàde i se ciàma élitre, e i sèrf de protesiù per l’insèt: de sólet dóma ü pér de àle i diènta düre chèle che i stà sùra, menimà l’óter pér che l'istà sóta 'l sèrf per gulà; quando che l’insèt 'l ghà de gulà 'l dèr fò i élitre, l’islàrga fò i àle e 'l gùla.


text:
Actualmain vegn sanà l’arvieut. Gia il 1996 han ins constatà che quel ha pliras sfessas. Ina part da quellas èn era sa furmadas dapi l’ultima restauraziun da 1920. Surtut en in cas dad in terratrembel pudess il tetg crudar ensemen. La finamira da las analisas è da stabilisar l’arvieut e da conservar el, vul dir era da restaurar ils maletgs.
Pliras mesiras cunter las sfessas
Ils mirs en l’intern da la baselgia n'èn betg colliads cun ils mirs externs. Perquai datti defurmaziuns e sfessas. Mo tuttina saja il fundament stabil, declera l’inschigner Iso Mazzetta. Cunter las sfessas gidan principalmain quatter mesiras:
- Ina emprima mesira saja dad emplenir las sfessas.
- Ina segunda è in sistem da stangas d‘atschal sin la autezza dals chapitals (quellas pon ins vesair). Uschia pon ins mantegnair il meglier la substanza da construcziun istorica.
- La terza mesira è da furar rusnas en ils mirs e da tschentar en là ancras (da per part 9 meters) per stabilisar l’arvieut cun stangas.
- La quarta mesira è da fixar las paraids da l’arvieut ch'èn libras cun ina construcziun d’atschal en la tetgala.
Lavurs finidas il november 2019
Il tetg stoppia esser en urden, di l’architect Matthias Schmid. Sch’ins segirescha l’arvieut possian ins era gist restaurar ils maletgs. Plinavant ston l’acustica, il stgaudament e la glisch da la baselgia vegnir adattadas als basegns dals paders e dals visitaders. Ed alura ston ins tschentar enavos tut quai ch’ins ha prendì ord la baselgia. Schmid quinta che las lavurs sajan finidas il november 2019.
La restauraziun da la baselgia da la claustra da Mustér custa 15,5 milliuns francs. La gronda part da questa summa, 13,9 milliuns, è rimnada. Durant la restauraziun resta la baselgia serrada.
RR actualitad 17:20


text:
En l’Engiadin'Ota ed en Val Müstair è il privel d'incendis anc considerabel. Perquai laschan las vischnancas vinavant far fieu, igl è dentant da dar grond quità. En il rest dal chantun è il privel memia grond. Damai han las vischnancas decidì in scumond absolut.
Singulas excepziuns
En quatter vischnancas datti anc singulas fuainas nua ch'igl è lubì da far fieu. Quai ad Andeer, Sursaissa Mundaun, Tumein e Samignun. Tar tge fuainas ch'igl è anc lubì da far fieu, stat scrit en il fegl uffizial u tar la vischnanca. Era tar questas fuainas vala dentant da dar grond adatg.
Charta da privel d'incendis da guaud
RR novitads 17:00


text:
Pli tard ha la Federaziun svizra da ballape lura annunzià, ch'il trenader Vladimir Petkovic planiseschia da testar giuvens giugaders en ils gieus da l'atun. Ed il trenader haja sulet infurmà il glindesdi plirs giugaders rutinads, ch'el veglia laschar giugar l'atun intgins giuvens, sco la Federaziun svizra da ballape scriva. Vitiers haja el discutà cun ils giugaders lur futur sportiv
Quest telefon da Vladimir Petkovic ha Valon Behrami para chapì uschia, ch'el na saja nagin tema pli per la naziunala. Uschia ha el scrit il glindesdi saira sin Twitter «Mia carriera internaziunala è a fin.».
Behrami ha giugà 83 partidas per l’equipa naziunala svizra e marcà dus gols. En tut è el stà da la partida a quatter campiunadis mundials e dus campiunadis europeics.
RR novitads 20:00


text:
Il 2016 è il dumber d'unfrendas da terror sin l'entir mund sa sminuì per la segunda giada en roda. Numnadamain èn 25'673 persunas mortas tar attatgas da terror. Quai èn 13% pli pac che l'onn avant e 22% pli pac ch'il 2014. Sin fundament da la sconfitta militara da la milissa da terror Stadi islamic (SI) en la Siria e l'Irac, vesa l'Institut per economia e pasch IEP ina midada en il cumbat cunter extremissem islamic.
Aut dumber en l'Europa
Main positivs èn ils resultats per l'Europa. Là hajan ins cun passa 800 morts dumbrà tantas unfrendas da terror sco dapi il 2002 betg pli. Segns per ina diminuziun il 2017 sajan dentant avant maun, manegian ils experts. Plinavant possian las autoritads da segirezza adina pli savens evitar attatgas. Problematicas sajan dentant las attatgas che vegnan executadas cun meds simpels sco vehichels.
Progress en las regiuns zunt periclitadas
La pli gronda activitad da terror hai en l'Africa, en l'Orient Proxim ed en l'Asia. En quatter dals tschintg pajais pertutgads il pli fitg demussa il studi dentant in progress drastic. Sulettamain en l'Irac han ils experts constatà in augment dal dumber da morts da 40%. Responsabla per quai è surtut la milissa da terror Stadi islamic.
RR novitads 09:00


text:
Sora del campanin de Ciaravall
gh’è una ciribiciaccola
con cinqcentcinquantacinq ciribiciaccolitt
var pusse’e la ciribiciaccola che i soo cinqcentcinquantacinq ciribiciaccolitt?
quant i cinqcentcinquantacinq ciribiciaccolitt voeren ciciarà con la ciribiciaccola
la ciribiciaccola
l’è pronta a ciciarà con i cinqcentcinquantacinq ciribiciaccolitt
la ciribiciaccola la ciciara i ciribiciaccolitt ciciaren
ma la ciciarada de la ciribiciaccola l’è pusse’ e lunga de quela de
i cinquecentcinquantacinq ciribiciacolitt.
( Filastrocca popolare )


text:
En quest davos gieu da test vul il trenader naziunal Vladimir Petkovic er dar la schanza a giugaders ch’han stuì seser sin banc en il davos gieu da test a Villarreal cunter la Spagna (1:1). Perquai lascha Petkovic giugà en gol Roman Bürki, il goli numer 2. Er Mario Gavranovic dastga sa mussar encunter ils Giapunais. Plinavant turna il reschissur d’amez Granit Xhaka puspè enavos sin il plaz, suenter sia blessura.
Lichtsteiner en il club da 100
In gieu spezial vegni per il chapitani da la naziunala svizra, Stephan Lichtsteiner. Il defensur dat a Lugano ses 100avel gieu en il tricot da la naziunala svizra. Lichtsteiner è pir il quart giugader che dumogna questa cifra suenter Heinz Hermann (117), Alain Geiger (112) e Stéphane Chapuisat (103).
Il gieu da test Svizra - Giapun en il stadion Cornaredo a Lugano
cumenza a las 19:00 uras.
RR actualitad 17:00


text:
Malnaa
Malnaa (nom ufizial in italian: Malnate) l'è on comun in de la Provincia de Vares cont ona popolazion de 16 847 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 8,8 km² e 'na densità de 1 914 ab./km².
El paes el confina con la Provincia de Comm (comun de Binagh, Cantell e Solbiaa) e 'l gh'ha vari frazion, ciamaa Folla, Guron, Rovera e San Salvador (in dialett San Salvoo).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Malnaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il Swiss Alpine Irontrail a Puntraschigna po ussa tuttina vegnir organisà sin il tschancun pretendì sur la chamonna da Segantini. Quai almain durant ina fin d'emna. La suprastanza communala ha revedì sia decisiun da l'entschatta mars. Lura aveva ella refusà la lubientscha per tema da conflicts tranter ils participants da la cursa ed ils viandants.
La raschun per la midada d'opiniun saja ch'i dettia marcantamain damain partenzas per la fin d'emna dals 21 da fanadur. Per l'event principal, ch'è in'emna pli tard, ha la suprastanza approvà ina proposta alternativa.
Puntraschigna na conservescha nagina naiv pli
Ultra da quai ha la suprastanza da Puntraschigna communitgà d'avair interrutt il manaschi da tests per conservar la naiv sur la stad. Durant la projectar las lavurs saja sa mussà, ch'i dettia exact sut il depot da naiv planisà ina lingia d'aua da 100 onns che stoppia vegnir remplazzada.
Sinaquai saja l'emprova da snowfarming vegnida interrutta. L'onn che vegn dettia però ina nova emprova.
RR novitads 08:00


text:
Dialécc dela Al Camonega
I dialécc dela Al Camonega (italià dialetti camùni) i è ün insèma de dialécc del Lumbàrt e per ès piö precìs del Lumbàrt Orientàl che i è parlacc en Val Camonega.
Cuntegnüü
Variant e carateristeghModifica
I dialet de la Val Camonega poden vess spartii almanch in dü toch: i dialet de la bassa val e quei de l'alta val Camonega
Dialet de la bassa valModifica
L'è parlaa pü o manch de Pisogn fina a Gnard e l'è un bel poo vesina al Bressan e al Bergamasch.
- Tra i carateristegh che salten föra, gh'è l'aspiraziun de la S.
- Esempi: "hich hach de hòch hèch höl holér a hecà" (cinch sach de scioch sech sül suree a secà).
Dialet de l'alta valModifica
El se spantega a partì de Cedegul, cunt una quai carateristega in di vai de Saviur e de Corten.
- In de la val de Corten la [s] la se prunüncia di volt [ts].
- A Sonegh inveci la [s] la pò vess prunünciada anca [θ].
Esempi de lengua del VotcentModifica
La parabula del Fiö TrasunModifica
Ün óm el gh'ìa du matèi.
E 'l piö zùen de lur el g'ha dit al pàre: "Bubà, dam la part de la sostànsa che 'm tóca!" e lü l'ha diidìt a lur la sostànsa.
E póch dé dòpo el fiöl piö zùen, töt sö la sò ròba, l'è 'ndàt en d'ün paìs lontà, e là l'ha consömàt el fat sò a godìsla.
E dòpo ì consömàt töt, el gh'è gnìt öna gran caristìa en quèl paìs, e lü l'ha scomensàt a patì.
E l'è 'ndàt a ìer con giù de quèl paìs, che 'l l'ha mandàt endöna sò campàgna a pasturà i porsèi.
E 'l gh'ìa vìa d'empienìs el vèter de le giànde ch'i maiàa i porsèi; e nigù i ghe 'n dàa.
E, pensàndo sö, l'ha dit: "Quacc laurècc en cà del mè pàre i è 'n mès al pà, e mé cràpe de fam!
òi leà sö e 'ndà de mè pàre e dìga: Bubà, ó pecàt aànte 'l Ciél e aànte té
no só piö dégn ch'i me dìze tò fiöl; tègnem compàgn d'ün tò laurét".
E l'è leàt sö, e l'è gnit de sò pàre. E 'ntat che l'ìra amò lontà, sò pàre l'ha ést e 'l g'ha ìt compasiù, l'è curìt, e l'ha brasàt e l'ha bazàt sö.
E 'l fiöl el g'ha dit: "Bubà, ó pecàt aànte 'l Ciél e aànte té; no só piö dégn ch'i me dìze tò fiöl".
E 'l pàre 'l g'ha dit ai servitùr: "Prèst, mitìga 'ndòs la piö bèla gìpa; mitìga l'anèl en dit e i laùr en di pè.
E menè ché 'l vedèl ingrasàt, cupèl e mangiómel e stóm alégher;
perchè 'sto mè matèl l'ìra mòrt e l'è resüsitàt, l'ìra pèrs e 'l s'è troàt". E i s'è mès drè a fà 'l past.
El sò matèl piö ècc l'èra en di campQuand e 'ndèl tornà e gnì vizì a la cà, l'ha sentìt a sunà e cantà.
E l'ha ciamàt giù di servitùr, e 'l g'ha domandàt cóza l'ìra quèla ròba.
E lü 'l g'ha dit "Tò fradèl l'è gnit, e tò pàre l'ha cupàt ün vedèl ingrasàt, perchè l'ha troàt frànco".
Lü 'l s'è 'nrabiàt e 'l volìa mìga 'ndà de déter; ma sò pàre, gnit de fò, el l'ha ciamàt.
E lü 'l g'ha respondìt a sò pàre: "I è tacc agn che te sèrve, che no ta dezübedése; e mai ta m'è dat ün cavrèt de maià coi mè amìs;
e dòpo che l'è gnit 'sto tò fiöl, che l'ha dioràt el fat sò có le pórche, ta gh'è cupàt ün vedèl ingrasàt".
E lü 'l g'ha dit: "Matèl, té ta sè sèmper có mé, e töcc i mè laùr i è tò;
e l'ìra nesesàre fà past, e stà alégher, perchè 'sto tò fradèl l'ìra mòrt e l'è resüsitàt, l'ìra pèrs e 'l s'è troàt".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 54
Una nuvela del BucascModifica
Dialet de BrenModifica
Dìze dóca che ai témp del prim rè de Cìpri, dòpo che Gottifré de Buglione l'ìa conquistàt Tèra Sànta, l'è sücidìt che una siùra de ràngo, de Guascógna, l'è andàda per diosiù al Sepólcro e, 'ndèl tornà endré, riàda a Cìpri, l'è stàda insültàda de quàch strasù de òm. Alùra lé, disgüstàda, l'ha pensàt de nà a cüntàghel al rè; ma ergü i g'ha dit che zà l'éra inütil, perchè lü l'éra tat indiferènt a tüt, e tat fiàch, che ànsi che vendicà i àlter per giüstìsia, lü stès el ne portàa vìa de gròse e de spórche; e tücc quì che gh'ìa argóta söl gòs i se sfogàa cóntra de lü. Sintìcc 'ste laùr la siùra, desperàda de podì mìga fà vendèta, per fàsla en pó pasà la s'è mèsa nel có de fà moì föra el rè; e, andàda pianzèndo deànti a lü, l'ha dit: "Siòr, mé no ègne mìga a la tò prezènsa perchè té te àbiet a vendicà de l'ingiüria che i m'ha fat, ma envéce de la vendèta te préghe a insegnàm cóme te fé té a soportà i afróncc che sènte che i te fa, perchè isé, emparàndo de té, pòse con pasiènsa soportà el mè, che 'l sa 'l Signùr, se podès, te 'l cederès vontéra a té, zà che té te sé isé brào de portàtei vìa".
El rè, che fìna alùra l'éra stat isé pégher e indolènt, cóme se desedès d'un grant sòn, l'ha scomensàt de l'ingiüria fàta a quèla siùra, che l'ha vendicàt bé, ma bé, e l'è deentàt tànto fièro che dòpo guài a quì che comitìa vergót cóntra l'onùr de la sò corùna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 143-144
Dialet de CudepuntModifica
Dìghe decò che ai tép del prim rè de Cìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'ha ìt ciapàt la Tèra Sànta, l'è sücidìt che üna zintildóna de Guascógna l'è nàda piligrìna al Sepólcro e de là endèl turnà, quànd che l'è riàda a Cìpri, l'è stàda maltratàda de quàch bindù. E de quèst, lé la penàa sènsa consolasiù; l'ha pensàt de nà a fà istànsa al rè; ma argü i g'ha dit che 's perderàs 'l fiàt, perchè l'ìra iscè schif e iscè póch de bé che gnà 'l vindicàa le ingiürie di óter, ma ànse 'l toleràa con gran debolèsa quìle che sènsa fì i ghe fàa a lü; e 'ntat quì che i gh'ìa de le ràbie, i ghe sfogàa a fàga di dispècc. Quàndo che la fómna l'ha sintìt 'sto laùr, disperàda de vindicàs, per cunsulàs del sò mal l'ha pensàt de pià la mizéria de 'sto rè; e l'è nòda de lü a pianzì e a dì: "'L mè siòr, mé no ègne de té per ìga vendèta de l'insolènsa che i m'ha fat, ma per ìga sodisfasiù, te préghe a 'nsegnàm cóme te fé a tolerà quìle che i te fa a té, perchè, a 'mparà de té, a mé pòse tolerà con pasiènsa la mia, perchè 'l la sa 'l Signùr che se 'l podès fà, te la donarès, perchè té te sé ün fachì iscè brào".
'L rè, che fìna ilùra l'ìra stat pégher e tàrde, cóme se 'l se fös desedàt, l'ha scomensàt a vindicà 'l mal de 'sta fómna, e l'ha podìt sènsa fadìga, e pò l'è deentàt persecüdùr dèi piö rigurùs de tücc che i fès argót cóntra l'unùr de la sò curùna.
ibidem, pagg. 144-145
ProèrbeModifica
- A chi che 'l vàrda i sò difècc, ghe pàsa la òia de fà dispècc.
- A San Martì al móst l'è ì.
- Ai pultrù ghe da fastìde l'òmbra dei lazarù.
- Al calt del lensöl 'l fa mìa buì al paröl.
- Al fiöl de la gàmba stórta al fa guarì la zét mórta.
- Al póm piö bél al va 'n bóca al porsél.
- Andà 'n piàsa a tö consèi, andà a cà a fà del sò mèi.
- Àrdet pò a dedré, che 'l gh'è argü che 'l sta pègio de té.
- Ària de fresüra pórta a la sepultüra.
- Chi g'ha pöra del pecàt, al g'ha sèmper el gòs pelàt.
- D'avrìl, 'na gósa per fil.
- Dai segnàcc de Dìo gnè stà tré pas andrìo.
- Dal sòch el vé le stèle.
- Fà e desfà l'è 'l laorà di frà.
- Fàga mai saì a la mà drìta chèl che la fa l'envèrsa.
- Fònne, pàsere e óche, le par tànte anca se i è póche.
- Gnè per tòrt, gnè per rezù, lagàs mai enserà en prezù.
- Guài a truàs a Linsì o a l'Adamé dòpo san Bartolomé.
- I marà de Saviùr, quant no i sa a chi fàghela, i se la fa tra de lur.
- Istìt bé pò 'n pal 'l söméa 'n cardinàl.
- La bóca l'è mìa stràca se la sa mìa de àca.
- La céza l'è grànda, ma i sancc i è póch.
- La mórt del luf l'è la sanidà de la pégora.
- La ròba del comü l'è ròba de nigü.
- La ròba l'è mìa de chi che l'ha, ma de chi che l'ha gót.
- L'è apèna 'l campanìl che 'l ribàt le óre.
- L'è mèi piegàs che scaesàs.
- L'òm che 'l va sö e zó da la cantìna, al pàsa l'otantìna.
- 'L vì 'l cünta póch se l'ostéra l'è bèla e 'l sò òm l'è óch.
- Maià pòch e maià mal per stà delóns de l'ospedàl.
- Mal che se öl, no 'l döl.
- 'N avrìl 'l tàca pò 'l mànech del badìl.
- Nìgoi vèrs Bré, l'àiva la é. Nìgoi vèrs Brèsa, l'àiva la cèsa.
- Nìgol rós la séra, tö sö la rànza e la séga; nìgol rós la domà, ciàpa 'l gabà e tègnel a mà.
- No i è proèrbe se no i è proàcc.
- Óm stüdiùs, màgher mùrus.
- Per cunusìs bé 's g'ha de maià 'nsèma 'n quintàl de sal amàr.
- Piütòst che niènt l'è mèi piütòst.
- Précc, mònaghe e frà, cavài de capèl e pò lagài nà.
- Quan' che la bàrba la tàca a sbianchì, làga le fómne e tàchet al vì.
- Quan' che la càrne la diènta früsta, pò a l'ànima la se giüsta.
- Quan' che la Còrna la g'ha 'l capèl, o ch'al piöf o ch'al fa bèl; quan che la g'ha mìa, o ch'al piöf, o ch'al piöf mìa.
- Quan' che le fònne la ciàpa mìa 'l menàcol, la se tàca al tabernàcol.
- Quan' che 'l Grigna grignerà, Prèsten, Bièn, Bèrs e Ézen i pianzirà.
- Quant i materòcc e le sguisète i se sbàsa e i se met a ruzulì, l'è sègn che la néf la öl ignì.
- Quant se diènta ècc, càla le àrie e crès i difècc.
- Sant Antóne da la bàrba biànca, fém troà chèl che me mànca.
- Santicòl paìs de la sfortüna: l'invèrno sènsa sul, e l'istàt sènsa lüna.
- Se 'l fa bèl a San Gal, al fa bèl fin a Nedàl.
- Seré de nòt, se 'l düra un'ùra 'l düra tròp.
- Sét e Nàder, tücc bindù e làder; Nàder e Sét, tücc bùna zét.
- Tancc i sa tancc, nigü i sa tücc.
- Tücc i bindù g'ha le sò devosiù.
- Zó de vài, sö de dòs, no s'è mai a Lós.
BibliugrafiaModifica
- Ottavio Tempini, Saggio sul dialetto camuno, inizio '900.
- Arnaldo Gnaga, Vocabolario Topografico Toponomastico della provincia di Brescia.
- Arnaldo Canossi, anima popolare Camuna, 1930, proverbi dialettali e spiegazioni etimologiche.
- Don Lino Ertani, Dizionario del dialetto camuno e toponomastica, Tipografia M. Quetti, Artogne, 1980.
- Don Lino Ertani, Preghiere popolari camuse, Grafo edizioni, Brescia, 1980;
- Giorgio Gaioni, Il mittelcamuno, 1994.
- Giacomo Goldaniga, Vocabolario Camuno" - dizionario dialettale camuno-italiano -. Etimologia a cura di Vittorio Volpi.
- Mauro Fiora, Vocabolario Camuno-Italiano, 1997.


text:
Putàna
La putàna, cgnusùda anc cuma luśla, scaja, rója, nimàla, sòcla, vaca, scarciàna o, in na manéra minga tant precìśa, buchinàra, l'è na dóna ch'la fà sès par bèsi, qvàl lè 'l è 'l sò mistēr, la scampa acsè. A gh 'n è anc ad qvéli ch'i al fànan sōl dal vòlti, minga sèmpar, giùst par cavàr-as via na quàlc vója cuma cumpràr-as na burséta o 'n pâr ad scarpi nóvi.
La putàna la pōl catàr i sò cliènt par strada, miténd-'s adòs di vistidèṅ tut scalvî e s'a gh'è fréd l'impìsa di fōg, in cà sua miténd di anùnsi su di sit internet (rój 'd clas ciamàdi “escort”) o su i giurnài cuma s'la faghìs di sfrēg ma la gint la capìs pò listés, laurànd in di night club o in un quàlc caśèṅ (pruibî però in Itàglia), stand dènt'r a dal vedrìni (a sucéd in Ulànda) o finénd in dal maṅ 'd un qualc papòṅ ch'a gh pénsa lò a mandàr-'g i óm e a purtàr-ag pò via dagnóra tut i bèsi ch'l'è bòna 'd far sù.
In dal mónd cal mistēr chè 'l è dit “prustitusiòṅ”, da 'l latìn prostituĕre (pro, "davànti", e statuere, "métar"), e a s diś al sia 'l più vèć a 'l mónd. Al pōl èsar fat in na manéra libra o cun dal règhli a secónd dla léǵ dal pòst ma a gh'è anc di stat ch'i gh vànan śò dûr dand la péna 'd mòrt par cal spurcaciòni lè o i sò cliènt. Da di atri bandi i aṅ batśâ di „quartēr a luś rósi“ p'r a n dar minga in d'l òć, fóra di pē praticamènt.
In Itàglia vénd'r al sò còrp a s pōl far, qvél ch'l è pruibî 'l è dasfrutàr la prustitusiòṅ cuma dar in afìt al cà p'r al gusàdi o far i papòṅ. In tut al manéri cal dóni lè i èṅ custréti a far-'l ad nascòst parchè al stat al n arcgnós minga cal mistēr lè cuma 'n lavōr dabòṅ anc s'adès a gh'è di pulìtig, cuma Matteo Salvini, ch'al vrév tasàr al putàni par pagàr, c'n i bèsi ch'i mùcian sù, 'l aśìl nid a i putèṅ[1].
Nòti
- ↑ Salvini a Ballarò: «Tasém al putàni! E cun chi bèsi lè aśìl nid a gràtis» AdnKronos, 1 ad Śugn dal 2016
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Putàna
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Putàna
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Putàna»


text:
Criptodanee
Ona criptomoneda o, pussee generalment criptodanee l'è ona moneda digitala decentralizzada e crittografada che la garantiss i transazion in tra i utent. La primma criptomoneda con chi caratteristegh chi l'è el Bitcoin, faa in del 2009 de on tal Satoshi Nakamoto. A bon cunt, a l'è anca quella pussee famosa.
Al dì d'incoeu la pupart di criptodanee la permett no de fà valuta a l'infinii, e 'l protocoll el gh'ha on limit numerich de unità che 'l se pò fà, per evità l'iperinflazion.
Controversij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist che a hinn doperaa despess in di mercaa negher del web sconduu e di darknet a hinn despess sociaa a l'illegalità. In d'on quaj Stat, 'me la Russia, a hinn limitaa, inveci in Bolivia a hinn proppi vietaa.