text:
Martedé
Artécol in dialèt arzân
Martedé (Martedì in italiân) l'é al giōren ed la stmâna tr' al Lunedé e al Mercordé, dal latèin Martis dies, giōren dal dio Mêrt. L'inglèiş Tuesday (in svedèiş Tisdag) al deşvîn dal dio tedèsch Týr ch' l'é stê més pêra, a tgnîr cûnt dal só funsiòun, a Mêrt int al capés rumân.
I martedé specêl:
- Martedé grâs; l'ûltem giōren ed caranvêl, secònd la règola rumâna ed la Cēşa Catôlica.
- Martedé nîgher: druvê per sgnêr al 29 otòber 1929, giōren ed quând l'é andêda zò la Bōrsa valōr ed New York ch'l'à dê al via a còla che vîn viamê la "grôsa crîşi".
- Martedé eletorêl: ind i Stêt Unî ed sôlit al j elesiòun a vînen fâti ed martedé. Al j elesiòun federêli a vînen fâti al martedé dôp al prém lunedé ed novèmber.
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Martedé
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Martedì trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


c: text/html

text:
Horb am Neckar
Horb am Neckar l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Freudenstadt. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 119.84 km² e 'ndel Dicember 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 24 292 abitàncc.
Horb am Neckar la se tróa a 'na altèsa de 437 méter sura 'l leèl del mar.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Salins-les-Bains, Francia, dal 1991
- Haslemere, Regn Ünii, dal 1991
- Sant Just Desvern, Spagna, dal 1999
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Geoffrey Chaucer
Geoffrey Chaucer (Londra, 1343 plu o manc – Londra, 25 de otovr 1400) l'è stad un scrittor, poëta, cantant, burocrat e diplomateg ingles.
Al vegn despess recognossud tant'me el padr de la literadura inglesa.
Cuntegnüü
Veda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Geoffrey Chaucer l'è nassud a Londra intorn al 1343 da una fameia de mercants de vin cond li belle palanqe adree. Li prime documentazion qe a 'm g'ha le se referissen a quand l'è diventad paj de la contessa de l'Ulster, Elizabeth de Burgh, plu o manc ind el 1357. Duu agn despœ l'entra ind l'armada inglesa e ind el 1359 al vegn fait prejoner ind l'assedi de Rhemis, per pœ vesser rescatad.
Intorn al 1336 al s'è sposad cont la Philippa Roet, dama jovena de la regina Philippa de Hainault, moër del Eduard III, da la qual al g'hav almanc trii o quatr s'ciets. In quei agn qì l'è ativ a cort con divers lavorar, anca diplomateg, qe a le portarà a viajar un frac al de fœra de l'Inghilterra. In particular l'andè in Italia intrà el 1372 e el 1373, e pœ anc'mò ind el 1378. In quei agn qì al scriv la plupart de li so œvre, intratant qe al segutava a lavorar per el stat cond i incareg sempr plussee de prestij.
L'è mort ind el 1400 per cause miga trop ciare e l'è stad sotrad ind l'Abazia de Westminster.
Œvre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La so prima œvra de prestij l'è "The Book of Duchess", poëma narrativ ins el modell de la vision allegorega. El poëma l'è stad scrivid intra el 1369 e el 1374, in ocasion de la mort de Blanche, duqessa de Lancaster, moër del so amix John de Gaunt.
L'œvra despœ l'è prusmabelment "Anelida e Arcite" (1376-79), poësia de 357 vers influenzada da la "Teseida" del Boccaccio. L'œvra medema la segna el passaj del Chaucer da una poësia piena de modei frances refinads ai modei toscan, forsi plussee profonds.
De quei agn qì l'è anca "The House of Fame" (1379-80), poëma in trii lebr, basad in su un insomi e influenzad en maniera importanta da la "Divina Commedia".
"The Parliement of Foules" (1382-83) l'è un oltr insomi allegoreg, ma œn bel po plussee complegad ind el stil e ind la scrittura respeit a quei inanz.
"Troilus and Criseyde" (1335) l'è forsi l'œvra plussee refinada del Chaucer. Anca siben qe el Troel al diventa el prefeit cavalier de la tradizion cortesa, la Criseida la resta la vera protagonista. Qesta l'è la feminilitaa incarnada, un personaj fomnin ben complegad. El poëma l'è caraterizad da l'equilibri del pis del destin e el liber arbitri dei omen.
"The Legend of Good Women" l'è del nœv una vision. Li enn dex istorie de fomne da ciapar a esempi, namorade e fidele. Li fonts li enn prencepalment classege: Omer, Virjei, Ovidi e Ijin.
The Canterbury Tales[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è forsi "The Canterbury Tales" la so œvra plussee cognossuda, anca se miga terminada. Li enn de li novelle collegade da una cornix cumuna: el pellegrinaj in vers la Catedral de Canterbury per far-g reverenza a la tomba del sant Thomas Becket.
Ind el prolog i pellegrin i vegnen caraterizads vun a vun cond una bella ironia, da un narrador qe inscambi al fa apparir de vesser un tarluc. Li novelle li dann una vision completa de li forme literarie del Mediev: romanz cortes ("Knight's Tale"), fabliau ("Miller's Tale"), lai bretoneg ("Franklin's Tale"), lejende dei sants ("Prioress's Tale"), exemplum ("Pardoner's Tale"), favola animalesca ("Nun's Priest's Tale"), sermon ("Parson's Tale").
Strutura de l'œvra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prolog jeneral (858 vers) l'è la descrizion de la compagnia dei pellegrin, da la qual la vegn fœra la condizion soçala specifega de ognun. L'ost, el coo de la compagnia, al g'ha l'idea de inviar una gara de novelle. Ogni pellegrin al g'havarà da cuntar quatr novelle, a quell qe al vençarà ge vegnarà pagada una cena.
El cunt de la Comar de Bath al fa veder 'mè l'era el rœl de li fomne ind el mediev. El personaj de la fomna de Bath l'è el plussee ciar e mei definid dei pellegrin. Ind el prolog la fomna la descriv i so cinc marids e la so determinazion de lee a haver-g sempr el controll de li relazion. Prategament la novella la cunta un episodi arturian basad in sul motiv de la "loathly lady".
El cunt del Ciareg de Oxford l'è una sort de exemplum ins l'ultema novella del Decameron del Boccaccio. Qì la pazienza de Griselda la respegia l'incontrari de la comar de Bath, l'è el simbol medem de l'obedienza e passivedaa feminil. La posizion del Chaucer respeit al rœl de li fomne l'è però miga facil de interpretar; defait la novella l'è terminada da un "envoy" ironeg ind el qual l'autor stas l'inziga i fomne a comportar-s miga compagn de la Griselda ma a vesser plussee combative e prepotente ind el matrimoni.


text:
Clement Shahbaz Bhatti
Ol Clement Shahbaz Bhatti (Lahore, 9 de setèmber del 1968 – Islamabad, 2 de mars del 2011) piö de spès ciamàt adóma Shahbaz Bhatti, l’è stacc ün òm polìtech pachistà, che l’è stacc elezìt a la National Assembly in del 2008 e dal noèmber de chèl an lé l’è stacc ol prim a dientà Minìster Federàl per i Afàre di Minorànse e l’è restàt al sò pòst ‘nfina al 2 de mars del 2011 quando i ‘l l’à copàt a Islamabad.
Bhatti l’éra catòlech, in del goèrno di óter cristià compàgn de lü ghe n’éra mia, in töte i manére lü l’éra mia decórde co la lège pakistàna sö la blasfemìa e ‘l sircàa de fàla cambià. L’organizasiù terorìsta de Tehrik-i-Taliban Pakistan ‘l l’à lüminàt ü bestemiadùr del Maomèt e l’à faì saì che la sarès istàcia lé a copàl fò. Ol Shahbaz Bhatti ‘l s’éra mia spuzàt, ‘l gh’éra quàter fradèi e do sorèle.
Cuntegnüü
De zùen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Shahbaz Bhatti l’é nasìt a Lahore in d’öna famèa cristiàna catòlega che la egnìa da Khushpur, ü paìs cristià in del distrèt del Faisalabad che l’è ‘n de la pruìnsa del Punjab. Sò pàder, Jacob Bhatti, l’à facc ol militàr e pò l’à facc ‘l insegnànt prìma de dientà ‘l presidènt del Consèi di Céze de Khushpur.
In del 1985 ol Bhatti l’à fài nas e l’à güidàt ol Christian Liberation Front e piö tàrde in del 2002 l’à ötàt a fà nas ol All Pakistan Minorities Alliance (APMA) e l’è dientàt ol presidènt de l’asociasiù. Sèmper in del 2002 ‘l s’è iscriìt al Pakistan Peoples Party (PPP), ach se ‘l s’è tegnìt fò da la polìtica, ma chèsto ‘l gh’à mia schiàt de finì in del 2003 in del Exit Control List, öna lìsta de persùne che i pödìa mia lasà ‘l paìs, ach se zamò in del Noèmber de chèl an i ‘l l’à scancelàt vià da la lìsta.
Minìster Federàl per i Afàre di Minorànse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del utùer del 2008 l'èra söl càmion blindàt de la Benazir Bhutto quàndo gh'è stacc ün atentàt che l'à copàt 138 persùne, ma lü e la Bhutto i gh'è riàcc a salvàs. Quàch mis dòpo, ol 27 de Dezèmber del 2007, però in d'ün óter atentàt la Bhutto l'è stàcia copàda a Rawalpindi e alùra a i elesiù 'l sò pòst a càpo del PPP l'è stài ciapàt dal marìt de la Benazir Bhutto, ol Asif Ali Zardari che pò l'à enzìt i elesiù e l'è dientàt ol presidènt del paìs. L'è alùra che 'l Shahbaz Bhatti l’è dientàt minìster Federàl per i Afàre di Minorànse ol 2 de Noèmber del 2008 e chèsta l’è stàcia la prìma ólta che s’è facc ü ministér apòsta per laurà sö chès-ce argomèncc e l'è stacc ach ol prim minìster cristià. Quàndo l’è stài lüminàt, l’à dicc de acetà ‘l pòst adóma per ol bé de la zét cucugnàda del Pakistan, che l’éra pasàt töta la sò éta a combàt per l’üguagliànsa tra i òm, per la giustìsia sociàl, per la libertà de religiù e per dàga fórsa a i minorànse religiùze. L’à dicc ach che ‘l völìa dà ü sègn de sperànsa a töte chèle persùne che i éra disperàde, scontéte e sènsa piö òia de sognà, fò sùra l’à fài saì ach ol sò propózet de sistemà la lège sö la blasfemìa.
In del tép che l’è stài minìster ‘l s’è dai de fà per ötà i minorànse religiùze, l’à fài partì öna campàgna de lièl nasionàl per mèt decórde i dièrse religiù, l’à proponìt öna lège per piö permèt i discórs e i lìber che i ‘nvìda a la violènsa, l’à proponìt de fà stödià ‘n di scöle töte i religiù e de confrontàle tra de lùre e ach de tègn de part per i minurànse religiùze di pòs-cc in del goèrno e pò ach quàter pòs-cc al Senàt. Fò sùra in de löi del 2010 l’à fài turnà a laurà la Consùlta Nasionàl Intereligiùza che l’à metìt insèma i piö ‘mportàncc esponèncc de töte i religiù del Pakistan che i à condanàt töcc insèma ol terorìsm.
Minaciàt e pò copàt fò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Shahbaz Bhatti, zamò in del 2009, l’éra stài minaciàt de ès copàt, dezà che ‘l s’éra dài de fà per i Cristià de Gojra, dòpo che in di dizùrdegn de chèl an i n’éra stài copài fò 8 e tra chès-ce 4 dòne e ü s-cèt. I ‘l à minaciàt amò de piö quando l’à sircàt de öta l’Asia Bibi, öna dòna cristiàna condanàda a mórt in del 2010 per blasfemìa e l'éra dicc che l'è öna lège nìgra.
I Stacc Ünìcc i à domandàt che ‘l födès tütelàt e i à sircàt de fàga ìga öna màchina blindàda, ma l’è servìt a negót. Ol Shahbaz Bhatti per prim ‘l se spetàa de ès copàt, isé l’à giràt ü vìdeo, co l’idéa de fal ègn fò adóma dòpo che i ‘l ès copàt e ‘n del vìdeo ‘l dizìa “Mé crède ‘n del Signùr che l’à dacc la sò éta per nóter e só prónt a mör per chèl che crède. La mé éta l’è töta per la mé zét e mé möraró per difènt i sò dirìti”.
Segónt chèl che l’à dicc la BBC, ol Shahbaz Bhatti l’éra ‘n gir per laurà in d’ü quartér residensiàl de Islamabad, l’éra apéna egnìt vià da la cà de sò màder, quàndo sö la sò màchina i è riàde i balòtole: in chèl momènt l’éra desperlü e ‘l gh’éra ‘nsèma gna öna guàrdia. Chèi del Tehrik-i-Taliban i à dicc a la BBC che i gh’à sparàt, dezà che l’éra ü bestemiadùr famùs. Compàgn de lü l’éra stài copàt ol Salman Taseer, che pròpe cóme lü l’éra criticàt la lège sö la balsfemìa.
I ‘nvestigadùr ‘mpó i gh’à dài la cólpa a i Talibà e ‘mpó i à sircàt de bötàga adòs la cólpa pròpe a i cristià, tat che i à fài capì che ‘l sarès stài copàt per di béghe 'ntra cristià, ma di asasì s'è saìt gnamò negót.
Cristià 'n Pakistan, in di próe la sperànsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Shahbaz Bhatti l'à cöntàt sö la sò stòria e la sò éta in d'ü lìber scricc in del 2008 col tìtol de Cristià 'n Pakistan, in di próe la sperànsa tradüzìt ach in italià.
Paul Bhatti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo l'atentàt la màma e la sorèla del Shahbaz Bhatti i à dözìt iscapà del paìs e i è 'ndàce a stà de cà 'n Canadà, 'ndóe l'istà ü di fradèi del Shahbaz, menimà 'l sò fradèl piö grant ol Paul Bhatti che da tàce agn l'istàa 'n Vèneto a Treviso e 'l lauràa cóme dutùr di s-cètì, l'à facc la stràda a cuntràre e l'à decidìt de turnà 'n Pakistan per finì 'l laurà del sò fradèl e l'è staì lüminàt Consiglér Speciàl del Ministèr di Minorànse Religiùze.
Per saìn de piö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cristiani in Pakistan. Nelle prove la sofferenza, 2008, Shahbaz Bhatti, Marcianum Press, Venezia.
- Blasfema, 2010, Asia Bibi, Anne- Isabelle Tollet, Mondadori, Milano.
- Morte di un blasfemo. Shahbaz Bhatti un politico martire in Pakistan, 2012, Francesca Milano, Edizioni San Paolo, Milano.


text:
Atmusfera
Un atmusfera a l'è el strat de gass che l'è inturna a un corp material cunt una massa assèe. I gass a hinn tiraa arent per la gravità del corp e a hinn tegnüü per un bel poo de temp se la gravità l'è forta e la temperadüra de l'atmusfera piscinina. A gh'hinn di pianeta ch'a hinn faa de gass e dunca cunt una sua atmusfera che l'è bela densa.
El nom atmusfera stelara a l'è dupraa per i regiun de föra d'una stela. In di atmusfer a bassa temperadüra se poden furmà anca mulecul. L'atmusfera de la Tera la prutegg i urganism vivent di ragg ultraviulett.


text:
Institut svizzer da medias per la furmaziun e la cultura
L’Institut svizzer da medias per la furmaziun e la cultura è ina societad d’utilitad publica. El è sa spezialisà sin dumondas che pertutgan tecnologias d’infurmaziun e da communicaziun (ICT) en la furmaziun. El è incumbensà:
-
dal Center svizzer da tecnologias da l’infurmaziun en la furmaziun (CTIF/SFIB) e da la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l'educaziun publica (CDEP/EDK), per gestiunar educa.ch, l’Agentura svizra spezialisada per ICT e furmaziun a partir dal 1. da schaner 2017. Per las activitads operativas dal manaschi sa preschenta la cooperativa sut il num educa.ch.
Agenzia spezialisada educa.ch
-
da la Fundaziun Milton Ray Hartmann (MRH) per s’occupar da la gestiun administrativa da la fundaziun.


text:
Akira Kurosawa
'L Akira Kurosawa (an giapunés: 黒澤 明, Kurosawa Akira; Shinagawa, Tokyo, Giapù, 23 da Màrs 1910 - Setagaya, Tokyo, Giapù, 6 da Setémbre 1998) 'l è stàcc an regista, scenegiatùr, prudutùr sinematogràfech e scritùr giapunés.
Ensidùr da trì Oscar, pò da chèl a la cariéra, 'l è stàcc öna da le figüre püsé 'mpurtànte 'n dal mùnt dal sìnema dal XX sécol.
Cuntegnüü
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zoentü e famìglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sò pàdre, Isamu Kurosawa, 'l éra 'n disendént da 'n clàn da samurai e 'l lauràa 'n dal ambiént scolàstech, méntre sò màdre, la sciùra Shima, la vegnìa da 'na faméa da mercànt. Con trè surèle e ü fradèl, Akira 'l éra 'l bagài püsé picèn da la famìglia Kurosawa.
Anche se 'l Isamu 'l era stàcc tiràt sö con dai valùr tradisiunài, a 'l gh'ìa 'na mentalità püsé dervìda e curiùza dai sò conasiunài, suratöt an dai cüstöm e inovasiù purtàde dai usidentài. A 'l incuragiàa pò i sò s-ciècc a la viziù da pelìcule sinematogràfeghe, anfàcc 'l Akira 'l gh'éra ést al sò prìm film quànt al gh'ìa dóma sés àgn[1].
Al fredèl da 'l Akira, Heigo Kurosawa, 'l éra 'nteresàt fés a la leteradüra, an particülàr i òpere dal William Shakespeare, e a i àrti visìve usidentài, tànt che 'n dai àn '20 al gh'éra pò cuminciàt a laurà mè benshi, an naradùr da film möt. La figüra dal fradèl la g'à ìt an ról sentràl an da la stória dal zóen Akira perchè la gh'éra trasmetìt la pasiù per i film, la leteradüra e 'l teàtre 'n zeneràl. La mòrt dal Heigo, che 'l sìa suicidàt an dal 1933[2], l'éra stàda 'n shock bèl gròs per 'l Akira.
Furmasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An dal 1936, a l'età da 25 àgn, al Kurosawa 'l gh'éra cuminciàt a laurà per la Photo Chemical Laboratories[3], ana càza da prudüsiù sinematogràfega, cùma asistént dal regìsta. Al sò talént 'l éra stàcc asquàze söbet nutàt dal diretùr Kajiro Yamamoto, che 'l gh'éra tacàt, tra i àltre ròbe, a 'ncaricàl an sö 'n fràch d'aspècc an da la preparasiù dai sò film[4]. Adürütüra 'n Horse (Uma, 1941) Kurosawa 'l sìa ocüpàt da pö o manch töta la prudüsiù 'ntànt che Yamamoto 'l lauràa an àltre film[5].
Prodüsiù e diresiù dai film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo Horse la cariéra dal Kurosawa la sarà nóma 'n salìda. I sò film püsé famùs i è ambientàcc quàze töcc 'n dal perìot feudàl da 'l Impér giapunés (XIII - XVII sécol). Ana quài dai sò pelìcule i è pò dai adataméncc da i övre dal Shakespeare, mè Ran (1985), bazàt an söl Re Lear, e Al tróno da sànch, ispiràt al Macbeth. La furtèsa niscundìda, la stória d'ana prensepèsa, 'n zeneràl e dù cuntadì 'gnuràncc e gram, la gh'éra ìt ana bèla 'nflüénsa 'n söl George Lucas e i sò Star Wars. I àltre film püsé cugnusìcc dal Kurosawa, ispiràt sémpre ai legendàre samurai, i è Rashomon, I sèt samurai, film d'ispirasiù da I magnìfech sèt, e La sfìda dal samurai, che la gh'éra furnìt la bàze per al prìm film spaghetti-western dal Sergio Leone col Clint Eastwood, Per an pögn da dòlare. La sfìda dal samurai g'à pò 'n sequel, Sanjuro.
Al Kurosawa 'l gh'éra lauràt anche sùra a 'na möcia d'adataméncc dai clàsech da la leteradüra rùsa, cumprés Al pìrla, tiràt f dal lìbre dal Dostoevskij, e I bàs-fùnt, ispiràt al rumàns dal Maksim Gorkij. Sédes dai sò film, realizàt tra 'l 1948 e 'l 1964, i éra 'nterpretàt da atùr che i cumparìa 'n püsé da öna dai sò övre, 'mè per ezémpe 'l Toshiro Mifune, che 'l gh'éra culaburàt col Kurosawa 'n dal 1948 con 'L àngel cióch e 'n dal 1965, con Barbarósa.
Dòpo chèl film ché, 'l Kurosawa 'l éra pasàt dal biànch e négre al culùr, con an cambiamént apò da stìle, prìma caraterizàt püsé dal vès legendàre. Al sò nóf film Dodes'ka-den, che cùma temàtighe 'l gh'ìa la rapresentasiù dai prublémi da la società giapunéza, 'l gh'éra mia ìt tànt sücès. Kurosawa 'l gh'éra cuminciàt alùra a laurà 'n sö 'n prugèt da Hollywood, Tora! Tora! Tora!, ma la 20th Century Fox i 'l éra sostitüìt con Kinji Fukasaku prìma da riesì a finì 'l film.
Mè conseguénsa da chèl falimént ché, 'l Kurosawa 'l sìa fàt ciapà dal sconfòrt e da la depresiù, tànt ché, pò con fedeltà al spéret ugugliùs dai sò film, 'l gh'èra pruàt a cupàs fò ma sénsa mia riesìga. 'L tentarà da rimetìs sö col girà àltre film: Dersu Uzala, che ga farà véns 'l Oscar per al "Migliùr film forestér", Kagemusha, fàt ansèma al Francis Ford Coppola e 'l George Lucas, e Ran, prodüsìt an Francia, che 'l dientarà 'n vér e pròpe sücès internasiunàl.
Éta priàda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An da la prudüsiù da Spéret püsé nòbel al Kurosawa 'l gh'éra fàt la cunuscénsa da la Yōko Yaguchi, 'n atrìs che la dientarà sò murùza prìma e sò muér dòpo. I sìa spuzàt an dal 21 da Màcc dal 1945, quànt lé l'éra bèa 'ncìnta da dù més; la còpia la restarà 'nsèma 'nfìna a la mòrt da la Yoko, 'n dal 1985[6]. Dal matrimòne i nàs dù bagài: ü màs-cc, Hisao, nasìt al 20 da Dezémbre dal 1945, e öna fèmena, Kazuko, nasìda 'l 29 da Aprìl dal 1954[7].
Stìle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al stìle dal Kurosawa 'l è sémples ma estremamént spetacülàr, caraterizàt da tòni legér e baròch che i s'altèrna con àltre püsé gréf e tràgech. Töt chèst 'l g'à contribüìt a la creasiù da 'n sìnema legendàre prïàt da la sò cumpunént retòrega, dóca clàsech e inuvatìf a 'l istès témp.
Filmugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sugata Sanshiro (1943)
- Spéret püsé nòbel (Ichiban utsukushiku) (1944)
- Sugata Sanshiro secùnda pàrt (Zoku Sugata Sanshiro) (1945)
- Chèi che i caminàa 'n sö la cùa da la tìgre (Tora no o fumu otokotachi) (1945)
- I custrutùr da dumà (Asu o tsukuru hitobito) (1946)
- Rimpiànze mia la mé zoentü (Waga seishun ni kuinashi) (1946)
- Ana dümìnica belìsima (Subarashiki nichiyobi) (1947)
- 'L àngel cióch (Yoidore tenshi) (1948)
- Al düèl silensiùs (Shizukanaru ketto) (1949)
- Cà raméngh (Nora Inu) (1949)
- Scàndol (Shubun) (1950)
- Rashōmon (1950)
- Al pìrla (Hakuchi) (1951)
- Vìf (Ikiru) (1952)
- I sèt samurai (Shichinin no samurai) (1954)
- Testimuniànsa da 'n èser vïént (Ikimono no kiroku) (1955)
- Al tróno da sànch (Kumonosu-jō) (1957)
- I bàs-fùnt (Donzoko) (1957)
- La furtèsa niscundìda (Kakushi toride no san-akunin) (1958)
- I òm catìf i dòrma 'n pàce (Warui yatsu hodo yoku nemuru) (1960)
- La sfìda dal Samurai (Yōjinbō) (1961)
- Sanjuro (Tsubaki Sanjūrō) (1962)
- Anatomìa da 'n rapimént (Tengoku to jigoku) (1963)
- Barbarósa (Akahige) (1965)
- Dodes'ka-den (1970)
- Dersu Uzala (1975)
- Kagemusha (Kagemusha) (1980)
- Ran (1985)
- Sògn (Yume) (1990)
- Rapsodia 'n agóst (Hachi-gatsu no kyōshikyoku) (1991)
- Madadayo (1993)
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Vintage Books. ISBN 0-394-71439-3.
- ↑ Richie, Donald (1999). The Films of Akira Kurosawa, Third Edition, Expanded and Updated. University of California Press. ISBN 0-520-22037-4.
- ↑ Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Vintage Books. ISBN 0-394-71439-3.
- ↑ Goodwin, James. Perspectives on Akira Kurosawa. G. K. Hall & Co. ISBN 0-8161-1993-7.
- ↑ Galbraith, Stuart, IV (2002). The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune. Faber and Faber, Inc. ISBN 0-571-19982-8.
- ↑ Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Vintage Books. ISBN 0-394-71439-3.
- ↑ Galbraith, Stuart, IV (2002). The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune. Faber and Faber, Inc. ISBN 0-571-19982-8.
Culegamént da fóra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàgina da 'l Akira Kurosawa 'n sö 'l Internet Movie Database.


text:
El distrèt de Hinterrhein l'è 'n distrèt del Canton Grisun, en Svìsera. El cunfìna coi distrècc de Surselva a nord-ovest, col distret de Imboden a nòrt, col distrèt de Plessur a nord-est, col distrèt de Albula a est, col ditrèt de Malögia a sud-est e col distrèt de Moesa a sud-ovest. En piö 'l cunfìna apò a co l'Italia (Pruvincia de Sundri 'n Lombardia) a sud e col Canton Tesin (distrèt de Bregn) a òvest. El capolöch l'è la citadìna de Thusis.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 617,63 km² e la popolasiù l'è de 12774 abitàncc (dàto del 2011).
El distret de Hinterrhein l'è dividìt en 5 cìrcoi e 28 cümü:
Cambiamèncc de le diviziù aministratìve del 2000 al 2009[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
-


text:
Goumoëns
Goumoëns a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud. in del Canton Vaud. Al gh’ha pressapoch 888 abitant e una süperfiss de 13.9 km², e al se tröva a una altitüden de 618 meter sura al livel del mar.
El cumün l'è staa istitüii in del mes de lüi del 2011 in cunseguensa de l'union dei cumün de Eclagnens, Goumoens-la-Ville e Goumoens-le-Jux[1].
El cumün de Goumoëns a l'è tacaa ai cumün de Oulens-sous-Echallens, Bavois, Echallens, Penthéréaz, Saint-Barthélemy e Villars-le-Terroir.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
ETHZ
L' ETHZ (Eidgenössische Technische Hochschule Zürich), l'è n'üniversità tecnica da Zürigh, lè la scöla püsée rinomada dala Svizra.
L'è staja metüda in pè 'l 16 de utuber nal 1855 col nom Eidgenössische Polytechnische Schule; la scöla l'è separada in du part: la püsée vegia la s' tröva nal centro dala città e chela püsée növa (che l'è anca la püsée granda) l'è bastanza fo dala Città, sü sül möt che s' ciama Höngerberg.
L'ETHZ l'è separada in 16 departiment e la g'ha 23 facoltà da bachelor e 39 da master. Pö gh'è anca la pussebiledaa de fà curs che menen a un duturaa in materi technegh, matemategh e de siens natüraj. Incö gh'è püsée che 16000 sgint ch'i stüdia a l'ETHZ.


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (nasìt a Shrewsbury ai 12 de febrér del 1809 – mórt a Londra, ai 19 de bril del 1882) l'è stat en biòlogo, geòlogo, zoòlogo e botànich britànich, famùs per la sò furmulasiù de la teorìa de l'evulusiù de le speci anemài e vegetài per vìa de selesiù naturàla che agés sö la variabilità dei caràter (urìgin de le spéci), e per vìga teurizàt la descendènsa de töcc i primàcc (òm inclùzo) de 'n antenàt cümü (urìgin de l'òm).
El g'ha püblicàt la sò teorìa sö l'evulusiù de la spéce endèl lìber L'urìgin de le spéci (1859), che l'è restàt la sò òpera piö cunusìda. El g'ha catàt sö nömerùs dei dàti che 'l g'ha dopràt per sostègner la sò teorìa endèn viàs entùren al mónt sö la nàve HMS Beagle, e 'n particolàr endèna sòsta a le Ìzole Galápagos.
L'urìgin de le spéci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim de löi del 1858, Darwin el g'ha dat comunicasiù sö l'Urìgin de le spéci per mès de la selesiù natüràla) a la Linnean Society; ensèma gh'è stat lizìt apò 'na cumunicasiù de Alfred Russel Wallace che Darwin el gh'ìa risiìt, endèla quàla Wallace el gh'ìa formulàt 'na sò teorìa sö l'urìgin de la spéce, svelöpàda de lü en maniéra 'ndependènta, con divèrsi póncc sìmii a chèla del Darwin. El sàgio de Darwin sö l'argomènt L'urìgin de le spéci l'è stat püblicàt 'n an dòpo; tat l'ìa l'enterès che la gh'ìa utignìt la sò òpera che prìma edisiù (en 1250 còpie) l'è nàda ezaurìda en du dé.
Endèle sò òpere che gh'è ignìt dòpo - compàgn de La variasiù dei anemài e de le piànte al stàto demèstech, L'urìgin de l'òm e la selesiù sesuàla e L'espresiù de le emusiù endèle bès-ce e 'ndèl òm - Darwin el g'ha svelöpàt dei óter témi apéna sbosàcc zó o mìa mensiunàcc del töt ende L'urìgin de le spéci. Per ezèmpe, ende L'urìgin de l'òm e la selesiù sesuàla, Darwin el ghe zónta a la selesiù natüràla, come mecanìsmo de selesiù, apò a la selesiù sesuàla, determinàda de la "scèlta feminìl" (o 'n sèrte càzi maschìl) che la pórta giö dei du sès a svelöpà dei caràter sesuài segondàre abnòrmi e, en aparènsa, en contràst co la sopravivènsa compàgn dei córegn dei cèrf europèi (Cervus elaphus) o la cùa, sèmper dei mascc, del paù (Pavo cristatus). Ende L'espresiù de le emusiù endèle bès-ce e 'ndèl òm, Darwin el g'ha sbosàt zó per la prìma ólta el stüde del comportamènt dei anemài segónt 'na prospetìva evulusiunìstica, ghe la ghe darà 'l spónt endèl sècol dòpo al svelöp de l'etulugìa.
Aisebé che la teorìa del Darwin la g'hape patìt divèrse mudìfiche profónde, le sò riflesiù i è amò al dé d'encö la bàze scentìfica per el stüde de la vita e de la sò evulusiù; l'ünica fàla 'mportànte 'ndèl sistéma pensàt del Darwin l'ìa la mancànsa de conoscènsa dei mecanìsmi de l'ereditarietà genética (le òpere del Gregor Mendel i éra gnemò pübliche).
Òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1835: Extracts from letters to Professor Henslow (privately printed, not for public sale)
- 1836: A LETTER, Containing Remarks on the Moral State of TAHITI, NEW ZEALAND, &c. - BY CAPT. R. FITZROY AND C. DARWIN, ESQ. OF H.M.S. 'Beagle.'
- 1839: Journal and Remarks (The Voyage of the Beagle)
- Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle: published between 1839 and 1843 in five volumes by various authors, edited and superintended by Charles Darwin, who contributed sections to two of the volumes:
- 1840: Part I. Fossil Mammalia, by Richard Owen (Darwin's introduction)
- 1839: Part II. Mammalia, by George R. Waterhouse (Darwin on habits and ranges)
- 1842: The Structure and Distribution of Coral Reefs
- 1844: Geological Observations of Volcanic Islands
- 1846: Geological Observations on South America
- 1849: Geology from A Manual of scientific enquiry; prepared for the use of Her Majesty's Navy: and adapted for travellers in general., John F.W. Herschel ed.
- 1851: A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes.
- 1851: A Monograph on the Fossil Lepadidae; or, Pedunculated Cirripedes of Great Britain
- 1854: A Monograph of the Sub-class Cirripedia, with Figures of all the Species. The Balanidae (or Sessile Cirripedes); the Verrucidae, etc.
- 1854: A Monograph on the Fossil Balanidæ and Verrucidæ of Great Britain
- 1858: On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection (Extract from an unpublished Work on Species)
- 1859: On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life
- 1862: On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects
- 1868: Variation of Plants and Animals Under Domestication
- 1871: The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex
- 1872: The Expression of Emotions in Man and Animals
- 1875: Movement and Habits of Climbing Plants
- 1875: Insectivorous Plants
- 1876: The Effects of Cross and Self-Fertilisation in the Vegetable Kingdom
- 1877: The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species
- 1879: "Preface and 'a preliminary notice'" in Ernst Krause's Erasmus Darwin
- 1880: The Power of Movement in Plants
- 1881: The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms
- 1887: Autobiography of Charles Darwin (Edited by his son Francis Darwin)
- 1958: Autobiography of Charles Darwin (Barlow, unexpurgated)
Lètere e corespondènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Töta la corespondènsa scientìfica che 'l Darwin el scambiàa coi stüdiùs del sò tép, l'è stàda rindìda disponìbil en rét del Darwin Correspondence Project de l'Università de Cambridge. 'Ntra i corespondèncc principài del Darwin gh'è: Charles Lyell giü dei fondadùr de la Geologìa, Asa Gray e Joseph Dalton Hooker botànich, Thomas Henry Huxley zoòlogo e giü difensùr piö calcc de la teorìa de l'evulusiù 'ndèle discusiù pübliche, e Alfred Russel Wallace el naturalìsta che, ensèma al Darwin, el g'ha 'ntüìt el probléma de le variasiù de la spéce.
- 1887: Life and Letters of Charles Darwin, (ed. Francis Darwin)
- 1903: More Letters of Charles Darwin, (ed. Francis Darwin and A.C. Seward)
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (EN) The Complete Work of Charles Darwin Online, la colesiù compléta de le òpere del scensiàt a cüra de la Università de Cambridge
- Òpere de Darwin sö TecaLibri
- Òpere de Charles Darwin söl sit Classici Stranieri
- I Darwin Day dell'UAAR, comemorasiù annuale del Darwin ai 12 de febrér
- Libri di Darwin sö LiberLiber
- Darwin project töta la corespondènsa del Darwin on line
- Pikaia el portàl italià de l'evulusiù
- Charles Robert Darwin Percórs endèl portàl de la Treccani
- Mostra per el Besentenàre de la nàscita, Milano-Roma-Bari 2009


text:
Nerv
I nerv (o gnerv) hinn strutur anatomegh del sistema nervos periferegh.
Hinn formaa de fass de asson, che trasporten informazion al sistema nervos central, o je ciappen de lì. In del nerv inoltra a gh'è di vas de sangh che servissen al reforniment de ossigen.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El termen nerv el riva del latin nervus, che l'è vesin al grech néuron, con l'istess significaa. L'è ona parolla comuna a tutt i lengov neolatinn (catalan nervi, spagnoeu e galizian nervio, aragones niervo, frances nerf, portoghes e italian nervo, romen nerv) e rivada anca in di lengov germanegh (ingles nerve, todesch nerv...).


text:
Giovann Battista de Asburgh-Lorena
El Giovann Battista de Asburgh-Lorena, arciduga d'Austria e cont de Meran (Todesch: Johann von Habsburg-Lothringen, erzerzog von Österreich; 1782 - 1859) l'è staa on nobil e general austriegh.
L'era el fradell pussee giovin de l'imperador Francesch I e de l'arcidura Carlo. L'è staa minga on general bon de fà la guerra, miss al comand domà perchè 'l partegniva a la famiglia real.
La soa prima battalia l'è stada in la campagna todesca contra i Frances in del 1800, e per la soa inesperienza i Austriegh hinn staa battuu a Hohenlinden (arent a Monegh) el 3 de december.
Duranta la campagna del Danubi (1809) l'è riessii a batt l'Ugeni de Beauharnais in de la Battalia de Sacile, per poeu però vess sconfiggiuu in l'istess period a Raab.
Dopo de la Battalia de Wagram, el sò fradell Carlo l'ha ditt che la battalia l'è stada persa proppi perchè quell lì gh'è rivaa tardi in sul camp: de quell moment el rapport tra i duu l'è andaa semper pesg.
Col lassà perd i ambizion militar el s'è dedicaa a la Stiria, indove 'l s'è interessaa a la nadura, a l'agricoltua e a la tecnologia. L'è staa on alpinista, on casciador e on collezionista de minerai.


text:
Lapis
La lapis l'è on arnes che 'l serviss per disegnà, colorà e scriv. L'è fada cont on corp de legn e dent ona mina de graffii, anca se incoeu gh'è di portamin indova che ghe se mett dent la mina.
La paròlla[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La paròlla lapis la vegn del latin "lapis haematites", ossia "preja de ematit". La pupart di lengov neolatin l'ha cattaa la paròlla "lapis" (catalan Llapis, spagnoeu Lapiz, portoghes Lápis). Inscambi l'italian l'ha cattaa "matita", da "haematites". In d'on poo de lengov gh'è ona paròlla arenta a "crayon", paròlla franzesa entrada in del ingles.


text:
Sal (AL)
Sal (en italià: Sale) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Alessandria. El g'ha 4 238 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 44,7 km² e 'na densità de 95 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Lissandria, Livió, Casternöv, Guassura, Isula, Piovera, Turtona.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Giro 2010
Ol Giro del 2010 l'è stacc ol Giro d'Italia nömer 93, l'è partìt da da Amsterdam col "Crono Prologo" 'l 8 de Mas del 2010, l'è riàt ol 30 de Mas a Verùna e l'è stai venzìt dal Ivan Basso coridùr de bici de Varés.
I ótre màie i è menimà finìde sö i spàle de trì aüstralià: ol Cadel Evans, campiù del mónt e vincitùr de la tapa de Montalcino, l’à ciapàt la màia rósa de la clasìfica a póncc, ol Matthew Lloyd, che l’à enzìt la tapa a Carara (MS), l’à enzìt la màia érda del iscaladùr piö brào e ‘l Richie Porte, che l’è stacc ach trì dé ‘n màia ròza, l’à ciapàt la màia bianca del piö brào tra i zùegn.
La Cima Coppi l'è stacia 'l mut Gavia e 'l prim a riàga sö 'n sìma l'è stacc ol Johann Tschopp.


text:
1Rü Ngechuchu rü Oríbunecügu ãẽ́gane ga ma̱xpǘnewa naxũ. 2Rü moxü̃ãcü ga yexguma yangunegu, rü wenaxãrü tupauca ga taxü̃neca̱x nataegu. Rü ga duü̃xü̃gü rü naxca̱x naxĩ. Rü nüma ga Ngechuchu rü ínarüto, rü inanaxügü ga na nangúexẽẽãxü̃ ga duü̃xü̃gü. 3Rü yema ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü Parichéugü, rü Ngechuchuxü̃tawa ngĩxü̃ nagagü ga wüxi ga nge ga ãtecü ga ngĩxü̃ nadaugücü ga naĩ ga yatümaã na inapexü̃. Rü guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃pe̱xegu ngĩxü̃ nayachixẽẽgü. 4Rü ñanagürügü Ngechuchuxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, ñaã nge i ãtecü rü ngĩxü̃ itayangau na naĩ ya yatümaã na inapexü̃. 5Moĩchéarü mugüwa tamaã nüxü̃ nixu na nutamaã ngĩxü̃ íimuxũchiãcüma ngĩxü̃ imáxü̃ i wüxi i nge i ngẽmaãcü maxü̃cü. ¿Ñuxũ ñacuxü̃ i cuma i ñu̱xmax? —ñanagürügü. 6Rü yema ñanagürügü ga nümagü, yerü Ngechuchuxü̃ guxchaxü̃gu nanguxẽẽgüchaü̃ na nüxü̃́ nayexmaxü̃ca̱x ga ṯacüca̱x na ínaxuaxü̃güãxü̃. Natürü ga Ngechuchu rü inayarümaxãchi rü inanaxügü ga naxme̱xmaã waixü̃müwa na naxümatüãxü̃. 7Natürü nüxü̃ naca̱a̱xü̃güama, rü yemaca̱x düxwa wenaxãrü nadaunagü ga Ngechuchu, rü ñanagürü nüxü̃: —Ngexerǘxe i petanüwa ya ngearü pecaduã́xẽ rü tüxira nuta ngĩxü̃ tanaṉ̃a —ñanagürü. 8Rü wenaxãrü inayarümaxãchi ga Ngechuchu rü naxme̱xmaã nanaxümatü ga waixü̃müwa. 9Natürü yexguma nüxü̃ naxĩnüẽgu ga yema ore ga Parichéugü rü inanaxügüe ga nügü na yawüxíxü̃ ga nügüwe na ínachoxü̃xü̃. Rü yaguã̱xgü ga Parichéugüwa inaxügü ga na ínachoxü̃xü̃ rü düxwa guxü̃ma ínachoxü̃. Rü yexguma marü guxü̃ma ga Parichéugü íchoü̃xgu, rü Ngechuchu rü yema ngecüxicatama yéma duü̃xü̃güpe̱xewa nayaxügü. 10Rü yexguma ga Ngechuchu rü wena nadaunagü. Rü ngĩxna naca rü ñanagürü ngĩxü̃: —Pa Ngecüx, ¿Ngẽxü̃gü nixĩ i ngẽma cuxü̃ ixugüexü̃? ¿Rü taxuü̃ma cuxü̃ imáxchaü̃? —ñanagürü. 11Rü ngĩma rü ngĩgürügü nüxü̃: —Taxuü̃ma Pa Corix —ngĩgürügü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü ngĩxü̃: —Choma rü ta tama cuxü̃ chapoxcu. Ñu̱xma rü marü name rü íquixũ rü tama wena pecadu cuxü —ñanagürü. 12Rü wenaxãrü duü̃xü̃gümaã nidexa ga Ngechuchu, rü ñanagürü nüxü̃: —Choma nixĩ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱xãrü ngóonexẽẽruü̃. Rü yíxema chowe rüxũxẽ rü chorü ngóonexü̃wa tangẽxma rü tüxna chanaxã i maxü̃. Rü tá nüxna ítanguxuchi i tümaãrü chixexü̃ —ñanagürü. 13Rü yexguma ga Parichéugü rü ñanagürügü nüxü̃: —Cuma rü cugüchigaxü̃tama quixu. Rü ngẽma cuchiga i nüxü̃ quixuxü̃ rü taxuwama name —ñanagürügü. 14Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽma ore i choma nüxü̃ chixuxü̃ rü aixcüma nixĩ woo chauchigaxü̃tama chixuxgu. Erü choma rü nüxü̃ chacua̱x na ngextá na ne chaxũxü̃, rü ngextá tá na chaxũxü̃. Natürü pema rü tama nüxü̃ pecua̱x na ngextá na ne chaxũxü̃ rü tama nüxü̃ pecua̱x na ngextá tá na chaxũxü̃. 15Pema rü choxü̃ pengugü i ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü nagu rüxĩnüẽxü̃ãcümamare. Natürü i choma rü taxúexü̃ma changugü i ñu̱xmax. 16Natürü ngẽxguma chi texéxü̃ changugügu rü aixcüma meãma tüxü̃ changugü. Erü tama chaxicatama tüxü̃ changugü, natürü yima Chaunatü ga núma choxü̃ mucümaã nixĩ i wüxigu tüxü̃ tangugüxü̃. 17Rü ngẽma mugü ga Moĩché ümatüxü̃ i nagu pexĩxü̃, rü ñanagürü: “Ngẽxguma taxre i duü̃xü̃gü rü wüxitama i orexü̃ yaxugügu, rü ngẽmawa ãẽ̱xgacü nüxü̃ nacua̱x na aixcüma yiĩxü̃ i ngẽma nüxü̃ yaxugüexü̃”, ñanagürü. 18Rü dücax, choma nixĩ i wüxi i chauchigaxü̃ chixuxü̃ rü Chaunatü ga núma choxü̃ mucü nixĩ ya naĩ. ¿Rü tü̱xcüü̃ tama choxü̃́ peyaxõgüchaü̃ i ñu̱xmax? —ñanagürü. 19Rü yexguma ga nümagü rü nüxna nacagüe rü ñanagürügü: —¿Ngexcü ya yima Cunatü? —ñanagürügü. Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Choxü̃ rü tama pecua̱x rü Chaunatüxü̃ rü ta tama pecua̱x. Rü ngẽxguma chi choxü̃ pecua̱xgügu rü Chaunatüxü̃ rü chi ta pecua̱xgü —ñanagürü. 20Rü yema orexü̃ nixu ga Ngechuchu ga yexguma nangu̱xẽẽtaegu ga tupauca ga taxü̃newa naxü̃tawa ga yema nachica ga ngextá duü̃xü̃gü tupaucana dĩẽru ngĩxü̃ íxãgüxü̃wa. Natürü taxuü̃ma Ngechuchuxü̃ niyauxgü, yerü tauta nawa nangu ga yema ngunexü̃ ga nagu yayauxgüãxü̃. 21Rü Ngechuchu rü wenaxãrü namaã nüxü̃ nixu, rü ñanagürü: —Choma rü tá pexna chixũ i núma, rü pema rü tá chauxca̱x pedaugü, natürü tá perü pecadugu peyue. Rü ngextá íchaxũxü̃wa rü taxucürüwama ngẽ́ma pexĩ —ñanagürü. 22Rü yexguma ga yema Yudíugü rü ñanagürügü: —¿E̱xna nügü tátama nima̱x rü ngẽmaca̱x tamaã nüxü̃ yaxuxü̃ na taxucürüwama ngẽ́ma ixĩxü̃ i ngẽma ínaxũxü̃wa? —ñanagürügü. 23Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃: —Pema rü ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü pixĩgü, natürü i choma rü daxũguxü̃ i naãnewa ne chaxũ. Pema rü ñoma i naãneãrü duü̃xü̃gü pixĩgü natürü i choma rü tama ñoma i naãnecü̱̃ã̱x chixĩ. 24—Rü ngẽmaca̱x pemaã nüxü̃ chixu rü tá perü pecadugu peyue. Erü ngẽxguma tama choxü̃́ peyaxõgügu na choma chiĩxü̃ ya Cristu, rü perü pecadugu tá peyue —ñanagürü. 25Rü yexguma nüxna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Natürü texé quixĩ i cumax? —ñanagürügü. Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Marü noxritama pemaã nüxü̃ chixu na texé chiĩxü̃. 26—Rü choma rü choxü̃́ nangẽxma i muxü̃ma i ṯacü i chomatama pexü̃ changúexẽẽchaü̃xü̃ rü ṯacüca̱x pexna na chac̱axü̃, natürü tãũtáma chanaxü i ngẽma. Erü yima Chaunatü ga núma choxü̃ mucü chomaã nüxü̃ ixuxü̃ i orexicatama nixĩ i ñoma i naãnecü̱̃ã̱xgümaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü guxü̃ma i ngẽma nüxü̃ yaxuxü̃ ya Chaunatü, rü aixcüma nixĩ —ñanagürü. 27Natürü nümagü rü tama nüxü̃ nacua̱xgüéga ga Nanatü ya Tupanachiga na yiĩxü̃ na yema ñaxü̃ ga Ngechuchu. 28Rü yemaca̱x ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Choma nixĩ i Tupana Nane i duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃. Rü yixcüra ngẽxguma curuchawa choxü̃ pipotagügu, rü tá nüxü̃ picua̱xãchitanü na Cristu na chiĩxü̃. Rü tá nüxü̃ pecua̱x na taxuü̃ma chauechamatama chaxüxü̃. Rü ngẽma Chaunatü chomaã nüxü̃ ixuxü̃xĩcatama nixĩ i pemaã nüxü̃ chixuxü̃. 29—Yima núma choxü̃ mucü ya Chaunatü rü chauxü̃tawa nangẽxma. Rü taguma choxna nixũgachi, erü choma rü guxü̃guma chanaxü i ngẽma norü ngúchaü̃ ixĩxü̃ —ñanagürü. 30Rü yexguma yema ñaxgu ga Ngechuchu rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü nüxü̃́ nayaxõgü. 31Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃ ga yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga nüxü̃́ yaxõgüxü̃: —Ngẽxguma pema meãma peyaxõgüechagu i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü aixcümaxü̃chi tá chorü ngúexü̃gü pixĩgü. 32—Rü tá nüxü̃ pecua̱x i ore i aixcüma ixĩxü̃. Rü ngẽma ore tá pexü̃ ínanguxü̃xẽẽ —ñanagürü. 33Rü nümagü rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Toma rü nuxcümaü̃cü ga torü o̱xi ga Abráü̃taa tixĩgü rü taguma texéme̱xẽwa tangẽxmagü. ¿Ñuxãcü i cumax rü tá na ítanguxü̃xü̃, ñacuxü̃? —ñanagürügü. 34Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü guxãma ya pecaduã́xẽ rü pecadutüü̃wa tangẽxmagü. 35—Wüxi i coriarü duü̃xü̃mare rü tama norü coripatacü̱̃ã̱x nixĩ. Natürü wüxi i cori nane rü guxü̃guma nanatü nane nixĩ. 36—Choma rü Tupana Nane chixĩ. Rü ngẽxguma chi choma pecaduna pexü̃ íchanguü̃xẽẽgu, rü aixcüma tá nüxna ípenguü̃. 37—Marü nüxü̃ chacua̱x na Abráü̃taa pixĩgüxü̃ i pemax. Natürü choxü̃ pima̱xgüchaü̃ erü tama aixcüma choxü̃́ peyaxõgü i ngẽma ore i pemaã nüxü̃ chixuxü̃. 38—Choma rü yema Chaunatü choxü̃ wéxü̃ nixĩ i pemaã nüxü̃ chixuxü̃. Natürü pema rü penaxü i ngẽma penatü pemaã nüxü̃ ixuxü̃ —ñanagürü ga Ngechuchu. 39Rü nümagü rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃ rü ñanagürügü: —Torü o̱xi nixĩ ga Abráü̃ —ñanagürügü. Natürü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽxguma chi aixcüma Abráü̃taa pixĩgügu rü chi Abráü̃ üxü̃rüü̃ penaxü. 40—Natürü woo pemaã nüxü̃ chixu i ore i aixcüma ixĩxü̃ ga Chaunatü ga Tupana choxü̃ ngu̱xẽẽxü̃, rü pema rü choxü̃ pima̱xgüchaü̃. Natürü ga Abráü̃ rü taguma yemaãcü nanaxü. 41—Pema rü penaxü i penatügücümatama —ñanagürü. Rü yexguma ga nümagü rü ñanagürügü: —Toma rü tama tangürüwaü̃gümare, rü toxü̃́ nangẽxma ya wüxitama ya tonatü. Rü yima nixĩ ya Tupana —ñanagürügü. 42Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽxguma chi aixcüma Tupana yixĩgu ya penatü rü choxü̃ chi pengechaü̃, erü choma rü Tupanaxü̃tawa nixĩ i ne chaxũxü̃, rü ngẽmaca̱x chanuxma. Rü tama chauechamatama núma chaxũ, natürü núma chaxũ yerü Chaunatü ya Tupana núma choxü̃ namu. 43—¿Tü̱xcüü̃ tama nüxü̃ pecua̱xéga i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃? Pexü̃́ naguxcha erü woetama tama iperüxĩnüẽchaü̃ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃ i ore. 44—Penatü rü Chataná nixĩ rü pema rü naxãcügü pixĩgü. Rü ngẽmaca̱x penaxü i ngẽma nüma pexü̃́ nanaxwa̱xexü̃. Rü ngẽma Chataná rü noxriarü ügügumama wüxi i máẽtaxü̃ nixĩ. Rü taguma ore i aixcümaxü̃gu narüxĩnü rü taguma ore i aixcümaxü̃ nixu. Rü ngẽxguma yadeaxgu rü doraxü̃xĩcatama nixu, erü nüma rü wüxi i dorata̱xáxü̃ nixĩ. Rü guxü̃ma i dorata̱xáxü̃natü nixĩ. 45—Natürü i pema rü tama choxü̃́ peyaxõgüchaü̃ erü ore i aixcümaxü̃ chixu. 46—¿Texé ya petanüwa choxü̃ dauxe na pecadu chaxüxü̃? Rü ñu̱xma na nüxü̃ chixuxü̃ i ore i aixcüma ixĩxü̃, rü ¿tü̱xcüü̃ tama choxü̃́ peyaxõgü? 47—Texé ya Tupanaãrü duü̃xü̃ ixĩxẽ rü itarüxĩnü i Tupanaãrü ore. Natürü i pema rü tama Tupanaãrü duü̃xü̃gü pixĩgü, rü ngẽmaca̱x nixĩ i tama iperüxĩnüẽchaü̃xü̃ i Tupanaãrü ore —ñanagürü. 48Rü yexguma ga yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü ñanagürügü nüxü̃: —Rü aixcüma nixĩ ga yema torü ore ga yexguma ñatagügügu: “Cuma rü wüxi i Chamáriacü̱̃ã̱x quixĩ, rü ṉg̱oxo cuwa nangẽxma”, ñatagügügu —ñanagürügü. 49Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Chowa rü nataxuma i ṉg̱oxo. Rü ngẽma chaxüxü̃ nixĩ na Chaunatüxü̃ chicua̱xüü̃xü̃, natürü i pema rü chixri chauchiga pidexagü. 50—Choma rü tama naxca̱x chadau na texé choxü̃ icua̱xüü̃güxü̃ca̱x. Natürü Tupana nixĩ ya naxwa̱xecü na duü̃xü̃gü choxü̃ icua̱xüü̃güxü̃. Rü nüma tá nanapoxcue i ngẽma chauxchi aiexü̃. 51—Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu, rü texé ya naga ĩnüxẽ i ngẽma tümamaã nüxü̃ chixuxü̃ rü guxü̃gutáma tamaxẽcha —ñanagürü. 52Rü yexguma ga yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü, rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Ñu̱xma rü meãxü̃chima nüxü̃ tacua̱x na cuwa nangẽxmaxü̃ i wüxi i ṉg̱oxo. Yerü ga Abráü̃ rü guxü̃ma ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü rü nayue. Natürü cuma rü ñu̱xma tomaã nüxü̃ quixu rü texé ya naga ĩnüxẽ i ngẽma curü ore rü guxü̃gutáma tamaxẽcha —ñacurügü. 53—¿E̱xna cuma rü tórü o̱xi ga Abráü̃ãrü yexera quixĩ? Yerü nüma rü nayu rü guxü̃ma ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü rü ta nayue. ¿Rü cugüca̱x rü texé quixĩ? —ñanagürügü. 54Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Ega chaugü chitama chicua̱xüü̃gu rü ngẽma rü taxuwama name. Natürü yima choxü̃ icua̱xüü̃cü rü Chaunatü nixĩ. Rü yima Chaunatütama nixĩ ya perü Tupana ixĩcü —ñapegücü nüxü̃. 55—Natürü i pema rü tama aixcüma nüxü̃ pecua̱x ya Chaunatü ya Tupana. Natürü i choma rü ngẽmáãcü nüxü̃ chacua̱x. Rü ngẽxguma chi: “Tama nüxü̃ chacua̱x”, ñachaxgu, rü pexrüü̃ chi wüxi i dorata̱xáxü̃ chixĩ. Natürü i choma rü aixcümaxü̃chima nüxü̃ chacua̱x ya Chaunatü ya Tupana, rü naga chaxĩnü i guxü̃ma i norü ore i chomaã nüxü̃ yaxuxü̃. 56—Perü o̱xi ga Abráü̃ rü nataãẽ yerü aixcüma nayaxõ rü tá na íchanguxü̃ i ñoma i naãnewa. Rü yemaxü̃ nacua̱x rü yemaca̱x nataãẽ —ñanagürü ga Ngechuchu. 57Rü yexguma ga yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Cuma rü tauta 50 ya taunecü cuxü̃́ nangẽxma. ¿Ñuxãcü Abráü̃xü̃ cudau ga tauta cungo̱xgux ga yexguma? —ñanagürügü. 58Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü tauta Abráü̃ ngo̱xgu rü choma rü marü chayexma —ñanagürü. 59Rü yexguma ga nümagü rü nutane nanayauxgü na gumamaã ínamuxũchigüãxü̃ca̱x. Natürü ga Ngechuchu rü naxchaxwa inicu̱x. Rü yemaãcü ínaxũxü̃ nawa ga guma tupauca ga taxü̃ne.
Copyright
Learn More


text:
Port (BE)
Port a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3301 abitant.
El cumün de Port al se tröva a una altitüden de 448 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aegerten, Bellmund, Biel/Bienne, Brügg, Ipsach, Jens, Nidau.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Port l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1228 col nom de Port.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Landquart (distret)
El distrèt de Landquart (en todèsch: Bezirk Landquart) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. L'è 'l tèrs piö popolàt (endèl 2011 i abitàncc i éra 24331) e 'l piö pesèn de töcc per superfìce (193,23 km²)
El cunfìna a nòrt co l'Austria e 'l Liechtenstein, a èst col distrèt de Prättigau/Davos, a sud col distrèt de Plessur, a sudòvest col distrèt de Imboden e a òvest col Canton San Gal, distrèt de Sarganserland .
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Landquart l'è dividìt en 2 cìrcoi e 10 cümü:
Endèl 2008 el cümü de Says l'è stàt acorpàt a chèl de Trimmis.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Aktuelle Position
Comité directiv
Il comité directiv da la SSR sa cumpona dal directur general, dal directur operaziuns, dal directur dal sectur da finanzas e dals directurs da las quatter unitads d’interpresa RSI, RTR, RTS e SRF.
Las incumbensas e cumpetenzas dal directur general e dal comité directiv èn fixadas en il reglament d’organisaziun da la SSR. Sco gremi da direcziun operativ suprem da l’entira interpresa elavura il comité directiv per mauns dal cussegl d’administraziun las strategias e coordinescha la realisaziun da quellas. El è responsabel sin il nivel da l’entira interpresa che l’incumbensa da program vegnia ademplida cun success ed a moda economica, el tracta tut las fatschentas impurtantas e procura cun agid da coordinaziuns e cunvegnas vicendaivlas che las acziuns da las singulas parts da l’interpresa e da la direcziun generala succedian en l’interess da l’entira interpresa.
Il comité directiv suttastat al directur general. Quel è responsabel per la gestiun da l’entira interpresa, per la direcziun generala dals programs e la realisaziun da las finamiras da l’interpresa. Il directur general creescha ils instruments necessaris per manar l’interpresa e procura che quels vegnian applitgads. Sch’il comité directiv na chatta betg in consens, decida el definitivamain en chaussa.
Commembers
Roger de Weck, directur general
Marco Derighetti, directur operaziuns
Beat Grossenbacher, directur finanzas e controlling
Maurizio Canetta, directur Radiotelevisione svizzera
Ladina Heimgartner, directura Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
Gilles Marchand, directur Radio Télévision Suisse
Ruedi Matter, directur Schweizer Radio und Fernsehen
Participant
Walter Bachmann, secretari general


text:
1908
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Baix Penedès (Catalunya) - Sa la célebra la Copa Catalunya, la prima cumpetizziun autumubilístega in circüit urganizada a Catalunya e a Spagna, urganizada pal RACC.
Bòsnia-Erzegòvina: l'Imperi Austru-Ungarées sa al anessiuna ul paees, fin alura Repüblica independenta sota ul pruteturaa di Habsburg.
30 06 - Krasnoyarsk (la Sibéria): hi impata una cumeta (avenimeent da Tunguska).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
20 05: Indiana (Pennsilvània, SÜA): James Stewart, atuur Noort-americà
11 12 - Madrid, Spagna: Carlos Arias Navarro, Síndech da Madrid (1965-1973), Presideent dal Guveern Spagnöö (1973-1976) (m. Madrid, Spagna 1989).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
07 03 - l'Havana (Cuba): Manuel Curros Enríquez, scrituur Galiech.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Fläsch
Fläsch a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 593 abitant e una süperfiss de 19.94 km², e al se tröva a una altitüden de 528 meter sura al livel del mar.
El cumün de Fläsch a l'è tacaa ai cumün de Bad Ragaz (SG), Balzers (LI), Maienfeld, Mels (SG), Sargans (SG), Triesen (LI), Vilters-Wangs (SG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fläsch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nom de Villa Flasce.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Gargnà
Gargnà (nom uficiàl en italià: Gargnano) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 2 934 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 78 km² e 'na densità de popolasiù de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brenzone (VR), À, Tignàl, Torri del Benaco (VR), Toscolà-Madéren, Alvistì e Boàren.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Val Sessera
La Val Sessera (in Italian: Valle Sessera) a l'è ona val del Piemont nòrd-oriental, situada in la Provincia de Biella e, in misura on poo pussee pinina, la Provincia de Vercei. La val la ciappa 'l sò nòmm del riaa Sessera, che le traversam, per poeu rivà dent in del Sesia.
Comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Provincia de Biella: Anlòch, Cavril, Còggiola, Crevacoeur, Pòrtola, Praj e Sostegn.
- Provincia de Vercei: Vardaboson, Pòstua.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La val la se troeuva in del nòrd-est de la Provincia de Biella arent ai scimm del grupp del Mont Roeusa e la gh'ha 'me montagna pussee alta el Mont Bo (2556 meter). La confina a nòrd e a est con la Valsesia, a òvest con la Val del Cerv e sud con la Val Mòss. La banda pussee a mont de la val l'è minga abitada, anca se d'estaa ghe vegnen i pastor per fà mangià i vacch in di praa; la banda pussee a vall, inveci, ciovè quella arent a Còggiola, l'è fess abitada, e l'è anca sede de industri.


text:
Vanzaghell
Vanzaghell (Vanzaghello) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 5.199 abitant.
El paes el se troeuva a nord-ovest del capploeugh, al confin con la Provincia de Vares (comun de Lonaa e Samaraa).
Vanzaghell l'è nassuu in del 1968, de ona scission del comun de Magnagh, del qual l'era ona frazion.
A bon cunt a l'era giamò staa on comun in di temp antigh.
Al temp di piev el partegniva a la Piev de Dairagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vanzaghell l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Profil cun Gian Andri Vital
- Sonda, 14.2.2015, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 14.2.2015, 9:03, RTR
«Jau ma fid da la tecnologia daviaziun, ella è la pli controllada sin il mund»
Enstagl da daventar scrinari, ha la via manà Gian Andri Vital en il mund tecnic. Il Samedrin ha fatg carriera sco inschigner d'aviaziun. Uschia ha el er gidà a sviluppar in simulatur da sgol per la «Mirage» da l'armada svizra. Oz viva l'um da 77 onns cun sia dunna a Rüschlikon ed a Zuoz e giauda surtut las activitads en il liber. En il Profil dal Radio Rumantsch raquinta Gian Andri Vital dapli da ses projects, sias sfidas e siemis.
Redacziun: Anna Caprez


text:
Artwork
Image by árticotropical.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.
Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset. Lorem ipsum dolor seri alvi inett, veriam se drone lasset.


text:
Michel Ney
Michel Ney (Sarrelouis, 1769 - Parigi, 1815, maresciall frances, l'è entraa in de l'esercit in del 1787 e l'ha combattuu depertutt durant el period napoleonigh; in tra i alter l'haa ciapaa part aj bataj de Jena, de la campagna de Russia, de Lipsia e in quèla decisiva de Waterloo.
L'era staa in fra quei che in del 1814 aveven convinciuu el Napoleon a retiràss e 'l s'era poeu miss al servizzi di Borbon, ma durant i cent dì l'è tornaa con el Napoleon e dòpo l'è staa accusaa de tradiment e fusilaa el 7 de december del 1815, quand l'è staa lù a dàggh l'ordin al ploton d'esecuzion de sparà.


text:
1Rü ñu̱xma rü tama name na nüxü̃ perüc̱ẖauexü̃ na wüxichigü pegü pengechaü̃güxü̃ ñoma peeneẽxü̃ pengechaü̃xü̃rüü̃. 2Tama name na nüxü̃ ipeyarüngümaẽxü̃ na meãma penayaxuxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i pepatawa ngugüxü̃. Erü nüxü̃ tacua̱x rü nümaxü̃ ga yemaãcü naxügüxü̃ rü ñuxguacü rü tama nüxü̃ nacuáãcüma bexma Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱xü̃ meã nayauxgü. 3Rü name nixĩ i nüxna pecua̱xãchie i ngẽma duü̃xü̃gü i poxcuexü̃, ñoma pema rü ta naxrüü̃ pepoxcuexü̃rüü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta name nixĩ nüxna pecua̱xãchie i ngẽma duü̃xü̃gü i togü ngúxü̃ nüxü̃ ingexẽẽgüxü̃, erü ngürüãchi tá ta ngẽmaãcü pexü̃ nangupetü. 4Rü ngẽma yatügü i ãmaxü̃ rü name nixĩ i meã naxma̱xmaã namaxẽ rü tüxü̃ nangechaü̃gü. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i ngexü̃gü, rü name nixĩ i meã natemaã namaxẽ rü nüxü̃ nangechaü̃gü. Erü Tupana rü aixcüma tá nüxna naca rü tá nanapoxcue i ngẽma duü̃xü̃gü i naĩ i ngemaã rü e̱xna naĩ ya yatümaã ipexü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta tüxü̃ napoxcue ya guxãma ya yíxema ngema̱xãcüma rü ngeteãcüma tügümaã maxẽmarexe. 5Rü tama name na dĩẽruguama perüxĩnüẽxü̃. Rü name nixĩ i namaã petaãẽgü i ngẽma marü pexü̃́ ngẽxmaxü̃. Yerü Tupana rü ñanagürü: “Tagutáma cuxna chixũ, rü tagutáma cuxü̃ íchata̱x”, ñanagürü. 6Rü ñu̱xma na nüxü̃ icuáxü̃ na ngẽmaãcü tamaã inaxã́ũxü̃, rü ngẽmaca̱x tama taxãne na ñagüxü̃: “Nüma ya Cori nixĩ ya choxü̃ rüngü̃xẽẽcü. Rü ngẽmaca̱x taxuca̱xma chamuü̃. Erü taxucürüwama texé ṯacü rü chixexü̃ chomaã taxü”, ñagüxü̃. 7Rü name nixĩ i nüxna pecua̱xãchie ga yema perü dauruü̃gü ga noxri pemaã icuáxü̃ rü pemaã nüxü̃ ixugüxü̃ ga Tupanaãrü ore. Rü name nixĩ i nagu perüxĩnüẽ ga na ñuxãcü meã namaxẽxü̃ pepe̱xewa rü ñuxãcü meã yaxõgüãcüma nayuexü̃. Rü name nixĩ ga nüma yaxõgüãxü̃rüü̃ meã peyaxõgü i pemax. 8Rü nüma ya Ngechuchu ya Cristu rü guxü̃guma nayanguxẽẽ i ngẽma tamaã nüxü̃ yaxuxü̃. Rü nuxcüma rü nayanguxẽẽ ga norü ore, rü ñu̱xma rü ta nayanguxẽẽ. Rü guxü̃gutáma ngẽmaãcü nixĩ. Rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe na aixcüma nüxü̃́ yaxõgüxü̃. 9Rü tama name i peyaxõgü i ngẽma ngu̱xẽẽtaegü i tama toma pexü̃ namaã tangúexẽẽxü̃ i tama Tupanaãrü ixĩgüxü̃. Rü nuxcüma rü nagu taxĩ ga yema mugü ga Moĩché ümatüxü̃ ga tüxna nachu̱xuxü̃ na ṯacü ixüxü̃ rü ṯacü ingṍxü̃. Natürü yema mugü rü taguma tüxü̃ naporaexẽẽ ga na Tupanaca̱x imaxẽxü̃. Rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe na Tupana ya tüxü̃ ngechaü̃cüwa na nayaxuxü̃ i tórü pora na aixcüma naxca̱x imaxẽxü̃ca̱x. 10Rü ngẽma duü̃xü̃gü i Moĩchéarü mugügu ĩxü̃, rü Tupanaca̱x naxü̃na nadai na tama napoxcueãxü̃ca̱x naxca̱x i norü pecadu. Natürü tama nüxü̃́ nayaxõgü ya Cristu ga tórü pecaduca̱x yucü. Rü ngẽmaca̱x taxucürüwama taxrüü̃ nanayauxgü i ngẽma ngü̃xẽẽ i Cristu nüxna uaxü̃xü̃. 11Rü ngẽma duü̃xü̃güarü paigüarü ãẽ̱xgacü, rü tupaucawa nanange ya nagü i naxü̃nagü na Tupanana naxããxü̃ca̱x na tama Tupana napoxcuexü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü. Natürü naxü̃negü i ngẽma naxü̃nagü, rü ĩãneãrü ĩxpemawa nayanagugü. 12Rü yexgumarüü̃ ta ga Ngechuchu rü ĩãneãrü ĩxpemawa ngúxü̃ ninge rü nayu na nagümaãtama Tupanaca̱x yaxüünegüxẽẽãxü̃ca̱x i duü̃xü̃gü. 13Rü ngẽmaca̱x i yixema, rü name nixĩ i nüxna tixĩgachi i ngẽma mugü ga Moĩché ümatüxü̃, rü name nixĩ i Ngechuchuca̱x taxĩ. Rü woo duü̃xü̃gü tüxü̃ cugüegu, yema Ngechuchuxü̃ na nacugüexü̃rüü̃, rü name nixĩ i naxrüü̃ yaxna namaã taxĩnüẽ. 14Erü yixema na yaxõgüxü̃, rü tãũtáma ñoma i naãne i paxa tá gúxü̃wa tangẽxmagüecha. Erü daxũguxü̃ i naãnewa tüxü̃́ nangẽxma i tachica. Rü ngẽ́ma tá tangugü na guxü̃gutáma Tupanamaã ingẽxmagüechaxü̃ca̱x. 15Rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe i Ngechuchu ya Cristuarü ngü̃xẽẽmaã guxü̃guma Tupanaxü̃ ticua̱xüü̃gü. Rü ngẽma na taa̱xmaã nüxü̃ icua̱xüü̃güxü̃, rü ngẽma nixĩ i ãmare i mexü̃ na nüxna naxãxü̃. 16¡Rü tãxṹ i nüxü̃ ipeyarüngümaẽxü̃ na togüxü̃ perüngü̃xẽẽxü̃ rü namaã peṉg̱auxü̃ i perü ngẽmaxü̃gü! Erü ngẽma nixĩ i ãmare i Tupanana pexãxü̃ i aixcüma namaã nataãẽxü̃. 17¡Rü naga pexĩnüẽ i ngẽma perü dauruü̃gü i pemaã icuáxü̃, rü penaxü̱x i ngẽma pemaã nüxü̃ yaxuxü̃! Erü nümagü rü Tupanape̱xewa pexna nadaugü na meã pemaxẽxü̃ca̱x erü nüxü̃ nacua̱xgü na Tupana tá nüxna c̱axü̃ i nachiga na ñuxãcü pexna nadaugüxü̃. Rü name nixĩ i meã namaã pemaxẽ i ngẽma perü dauruü̃gü na wüxi i taãẽ na yiĩxü̃ca̱x i ngẽma norü puracü rü tama wüxi i norü guxchaxü̃ na yiĩxü̃ca̱x. Erü ngẽxguma chi wüxi i norü guxchaxü̃ yixĩgu i ngẽma norü puracü na pexna nadauxü̃, rü pema rü chi taxuü̃ma i mexü̃ nawa peyaxu i ngẽma norü puracü. 18Rü tanaxwa̱xe na toxca̱x peyumüxẽgüxü̃. Erü toõẽwa nüxü̃ tacua̱x na aixcüma meã tayanguxẽẽxü̃ i ngẽma puracü i Tupana toxna ãxü̃ rü tanaxwa̱xe na guxü̃guma ngẽmaãcü tanaxüxü̃. 19Rü ngẽma guxü̃ãrü yexera pexna naxca̱x chac̱axü̃ nixĩ na peyumüxẽgüxü̃ na Tupana paxa pexca̱x choxü̃ taeguxẽẽxü̃ca̱x. 20Rü ñu̱xma chanaxwa̱xe i poraãcü pexü̃ narüngü̃xẽẽ ya Tupana ya tórü taãẽxẽẽruü̃ rü tórü ngüxmüẽxẽẽruü̃ ixĩcü. Rü nüma nixĩ ga yuwa ínadaxẽẽãxü̃ ga tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu ya guxü̃ma i yaxõgüxü̃ãrü dauruü̃ ya guxããrü yexera ixĩcü. Rü ñu̱xma na curuchagu taxca̱x nabaãxü̃ ga guma nagü ga tüxü̃ nüxü̃ cua̱xẽẽcü na ñuxãcü guxü̃guma tüxü̃ nangechaü̃xü̃ ya Tupana, rü chanaxwa̱xe na nüma ya Tupana pexü̃ yamexẽẽgüxü̃ rü pexü̃ nangü̃xẽẽxü̃ na aixcüma guxü̃ma i perü maxü̃wa pimexü̃ca̱x. Rü ngẽxgumarüü̃ ta chanaxwa̱xe na Ngechuchu ya Cristuwa tüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x ya Tupana na nüma nanaxwa̱xexü̃ãcüma ixĩgüxü̃ca̱x. Rü ñu̱xma tanaxwa̱xe i guxü̃guma yima Cristuxü̃ ticua̱xüü̃gü. Rü ngẽmaãcü yiĩ. 22Pa Chaueneẽgüx, pexü̃ chaca̱a̱xü̃ na yaxna namaã pexĩnüẽxü̃ i ñaã noxretama i ore i pexü̃ namaã chataãẽxẽẽxü̃ rü pexü̃ namaã chaxucu̱xẽxü̃. 23Rü chanaxwa̱xe na nüxü̃ pecuáxü̃ rü taeneẽ ya Timutéu rü marü ínanguxuchi ga na napoxcuxü̃. Rü ngẽxguma paxa nuã chauxü̃tawa nanguxgu, rü tá ngẽ́ma petanüwa chanaga i ngẽxguma pexü̃ íchayada̱u̱xgu. 24¡Rü nüxü̃ perümoxẽgü i guxü̃ma i ngẽma perü dauruü̃gü i pemaã icuáxü̃! ¡Rü ngẽxgumarüü̃ ta nüxü̃ perümoxẽgü i guxü̃ma i togü i taeneẽgü i yaxõgüxü̃! Rü taeneẽgü i Itáriaanewa ngẽxmagüxü̃ rü ta pexü̃ narümoxẽgü. 25¡Rü Tupana poraãcü pexü̃ rüngü̃xẽẽ̱x i guxãma i pemax! Rü ngẽmaãcü yiĩ.
Copyright
Learn More


text:
Per nuzé nosta ressurses natureles per l bën de duc y a na maniera che les dure tl tëmp iel de bujën de strategies globales. Cialon de purté pro a chësc ti jan permez cun planificazions teritorieles y dla cuntreda sciche nce tres mesures de gestion dl ambient y de prutezion dla natura.
Tematiches prinzipeles
Ambient y energia
Natura y svilup teritoriel
- Planificazion dla cuntreda y svilup teritoriel,
- Depusizion de ac,
- Fundamëntes legales,
- Plans online,
- Cartografia provinziela,
- Frabiché y ntervënc tla cuntreda,
- Scunanza dla natura,
- Parcs naturei,
- Parch naziunel Stilfserjoch,
- Natura 2000,
- Patrimone naturel Dolomites UNESCO,
- Mesures de sustëni,
- Viver i parcs naturei,
- Material didatich
Zifres ntëur ala tematiches natura y ambient
- 38
istituzions se cruzia di cuntenuc
La/I culaburadëures dl’Agenzia provinziela per l ambient y dla Repartizion Natura, cuntreda y svilup dl teritore se cruzia de cie che ve sta a cuer.
- 100
prestazions ie da garat online
Tlo giapëis duta nosta prestazions ntëur ala tematiches Natura y ambient che meton da garat per vo online.


text:
Grisun Talian
Al Grizù italià (lumbàrt usidentàl: Grisun Talian; talian: Grigioni Italiano; tudesch: Italienischsprachiger Graubünden; rumancc: Grischun talian) 'l è chèla bànda dal Cantù svisèr dai Grizù 'ndóe la zént la pàrla italià e lumbàrt. Ansèma 'l Cantù Tisì 'l fùrma la pàrt lumbardòfona da la Svìsera.
Cunsiderasiù lenguistìghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Grizù italià 'l è separàt dal rèst dal cantù anche geugraficamént, anfàti sóta i Alp Lepuntine e Retighe la pupulasiù l'è restàda separàda da l'ótra bànda dal Grizù. Chèla situasiù ché la g'à permetìt ai abitànt da la regiù da tegnìs strète le sò tradisiù e parlàde, pò al dé d'ancó sö quàze 15 méla persùne che le vàbita lé, de piö de l' 85% le pàrla italià. Gh'è però da dì che i censìmencc svisèr i fà mia tàta distinsiù 'ntra chi 'l pàrla nóma lumbàrt o pò a 'l italià vér e pròpe; da solèt 'l italià 'l è cunfinàt a lengua per le relasiù püsé uficiài, méntre le parlàde lumbàrde, 'nfluensàde 'n pó dal rumancc, i è largamént duperàde 'n dai cuntèst da la vìda da töi i dé.
Sa pól apò zontà che 'n dai ültem agn l'üzo da l'italià l'è dré a calà, sùradetöt an da la Val Pos-ciav. Chèl fenòmeno ché 'l è duìt perlopiö a dù laùr: l'imigrasiù dai tudescòfon 'ndai teritòre insübrech e apò a l'emigrasiù dai stès grizunés an dai cantù dal céntro-èst, andóe i ufèrte da laurà i è pö remüneràde. Gh'è pò 'na quistiù da stüde: anfàti pararès che ga sìe nüsöna scöla süperiùra per i parlànt da 'l italià 'n töt al cantù, i s-cècc i è dóca custrècc a ìga 'n educasiù scolàstega 'n tudèsch se i völ rüà a 'n tìtol da stüde piö ólt. La difuziù dal tudèsch l'è facilitàda apò a da la televisiù e dai mass media, quàze cumpletamént an lengua tudesca.


text:
Röthenbach im Emmental
Mudel:Otherplaces3 Cuurdinàde: 46°51′N 7°44′E
Röthenbach im Emmental a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1277 abitant.
El cumün de Röthenbach im Emmental al se tröva a una altitüden de 824 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bowil, Buchholterberg, Eggiwil, Eriz, Linden, Oberlangenegg, Schangnau, Signau, Wachseldorn.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Röthenbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1148 col nom de Rochembac.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Röthenbach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Röthenbach im Emmental al Wikimedia Commons


text:
Cree
Cree o Clar (parnunzia [krɛː]; ciamaa Craa a Biasca, Crè in Leventina, Crar a Gurdün[1]; nomm ufizial: Claro) a l'è un cumün svizzer del distret de Riviera. in del Canton Tesin. Al gh’ha 2 753 abitant (dato del 31 Dicember 2013[2]) e una süperfiss de 21 km², e al se tröva a una altitüden de 270 meter sura al livel del mar.
El cumün de Clar a l'è tacaa ai cumün de Arbed-Cagion, Carsciäi, Gnosca, Lümin, Próns e San Vitor (GR).
A l'è ingiümelaa cunt el cumün de Valle di Cadore
Cuntegnüü
Pruverbi in del dialet de Cree[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I castegn da riscere i ‘s conserve fin in primivere.
- La nev che vegn da Santa Catalini la va vii tutu finch a la scimi.
- Amór e gelosii i ‘s fa sempro compagnii.
- Quand marz al tóco gnì Pasqua gnì Carnavä, l’è um cativ ann da regulä.
Evolüziun demugràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
1Rü yematama ngunexü̃gu ga Ngechuchu rü ínaxũxũ nawa ga guma ĩ ga nagu napexü̃ne. Rü naxtaxaãnacüwa nayarüto. 2Rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü yéma naxca̱x nangutaque̱xegü. Rü yemaca̱x düxwa wüxi ga nguegu nixüe ga Ngechuchu, rü guma nguewa narüto. Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü yexma naxnecüte̱xegu nachigü. 3Rü yexguma ga Ngechuchu rü muxü̃ma ga ore ga cua̱xruü̃wa nanangúexẽẽ ga duü̃xü̃gü. Rü norü ngu̱xẽẽtaewa rü ñanagürü: —Rü wüxi ga yatü ga toecü rü trigumaã nanagüane. 4—Rü yexguma trigumaã nagüaneãgu, rü ñuxre ga guma trigu rü namacüwagu nayi. Rü ínangugü ga werigü, rü nanawecu. 5—Rü náĩgü ga trigu rü nutatanügu nayi ga ngextá ínachixcaxü̃wa ga waixü̃mü. Rü paxa narüxügü ga guma trigu, yerü ga waixü̃mü rü tama nayaxcü. 6—Rü yexguma nangunagügu ga üa̱xcü, rü narüṉg̱ẽxgü ga guma trigu. Rü nayue yerü tama poraãcü nixãma̱xã. 7—Rü náĩgü ga trigu rü toranecügu nayi. Rü yexguma nayaegu ga toragü, rü guma triguxü̃ inawocu, rü nanadai. 8—Natürü náĩgü ga trigu rü mexü̃ ga waixü̃mügu nayi. Rü yexguma nayaegu rü muxü̃ma ga trigu nawa ínanguxuchi. Rü nümaxü̃ rü wüxireewa rü 100 pü̱xü ínanguxuchi ga norü o, rü náĩreegüwa rü 60, rü náĩreegüwa rü 30. 9—Rü yíxema ãchi̱xẽgüxe, ¡rü nagu tarüxĩnüẽ i ngẽma ore! —ñanagürü. 10Rü yexguma ga norü ngúexü̃gü rü Ngechuchuca̱x naxĩ, rü nüxna nacagüe, rü ñanagürügü: —Pa Corix, ¿Tü̱xcüü̃ i cua̱xruü̃gügu cuyaxuãcüma cunangúexẽẽxü̃ i ñaã duü̃xü̃gü? —ñanagürügü. 11Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Tupana rü pexü̃xĩcatama nüxü̃ nacua̱xẽẽ i ngẽma ẽxü̃guxü̃ na ñuxãcü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ i nümax. Natürü nüma i togü i duü̃xü̃gü rü tama nüxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ i ngẽma. 12—Rü texé ya aixcüma naga ĩnüxẽ i chorü ore, rü Tupana rü yexeraãcü tá tüxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ. Rü ngẽmaãcü tá tüxü̃́ nangẽxma i taxü̃ i cua̱x. Natürü texé ya tama naga ĩnüxẽ i ñaã ore rü Tupana tá tüxna nanayaxu i ngẽma íraxü̃ i cua̱x i tüxü̃́ ngẽxmachiréxü̃. 13—Rü ngẽmaca̱x nixĩ i ore i cua̱xruü̃maã chanangúexẽẽxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü. Erü nümagü rü woo nüxü̃ nadaugügu, rü ñoma tama nüxü̃ nadaugüxü̃rüü̃ nixĩgü. Rü woo nüxü̃ naxĩnüẽgu, rü ñoma tama nüxü̃ naxĩnüẽxü̃rüü̃ nixĩgü. Rü tama nüxü̃ nacua̱xgüéga. 14—Rü aixcüma ngẽma duü̃xü̃güchiga nixĩ ga yema Tupanaãrü ore ga nuxcümaü̃cü ga norü orearü uruü̃ ga Ichaía nüxü̃ ixuxü̃ ga ñaxü̃: “Rü ngẽma duü̃xü̃gü rü tá aixcüma nüxü̃ naxĩnüẽ, natürü tãũtáma nüxü̃ nacua̱xgüéga i ṯacüchiga na yiĩxü̃ i ngẽma nüxü̃ naxĩnüẽxü̃. Rü aixcüma tá nüxü̃ nadaugü, natürü tãũtáma nüxü̃ nacua̱xgü na ṯacüchiga yiĩxü̃ i ngẽma nüxü̃ nadaugüxü̃. 15Erü ngẽma duü̃xü̃gü rü tãũtáma nüxü̃ nacua̱xgüchaü̃ i chorü ore, rü naxchaxwa tá nügü narütütamachi̱xẽgü rü tá naxchaxwa napexetügü. Rü ngẽmaãcü tá nanaxügü na tama nüxü̃ nadaugüxü̃ca̱x i ngẽma mexü̃ i naxca̱x chaxüxü̃, rü tama nüxü̃ naxĩnüẽxü̃ca̱x i chorü ore, rü tama nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x na ñuxãcü choma chanaxwa̱xexü̃ãcüma na namaxẽxü̃, rü tama chauxca̱x nadaugüxü̃ca̱x na chanamaxẽxẽẽxü̃ca̱x”, ñanagürü. 16Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Natürü pemax, Pa Chorü Ngúexü̃güx, rü petaãẽgü erü pexetügümaãtama nüxü̃ pedaugü i ngẽma chaxüxü̃ rü pexmachi̱xẽmaãtama nüxü̃ pexĩnüẽ i chorü ore. 17—Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü muxũchixü̃ ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü rü muxũchixü̃ ga duü̃xü̃gü ga imecümaxü̃, rü nüxü̃ nadaugüchaü̃ i ngẽma ñu̱xma chauxü̃tawa nüxü̃ pedaugüxü̃. Natürü tama nüxü̃ nadaugü. Rü nüxü̃ naxĩnüẽchaü̃ i ngẽma ore i ñu̱xma chauxü̃tawa nüxü̃ pexĩnüẽxü̃. Natürü tama nüxü̃ naxĩnüẽ —ñanagürü. 18Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —¡Dücax, iperüxĩnüẽ na ñuxũ ñaxü̃chiga yiĩxü̃ i ngẽma ore i cua̱xruü̃ i toecüchiga! 19—Rü guma trigu ga namagu y̱ixü̃nerüü̃ tixĩgü ya yíxema nüxü̃ ĩnüẽxẽ i ore i mexü̃ na ñuxãcü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ ya Tupana natürü tama nüxü̃ cua̱xgüxe i ñuxũ ñaxü̃chiga na yiĩxü̃ i ngẽma ore. Rü tümaxü̃tawa nangu i Chataná, rü tüxü̃ nüxü̃ inayarüngümaẽxẽẽ i ngẽma ore i tümaãẽwa ngẽxmachiréxü̃. 20—Rü guma trigu ga nutatanügu y̱ixü̃nerüü̃ nixĩ i ngẽma duü̃xü̃gü i nüxü̃ ĩnüẽxü̃ i Tupanaãrü ore rü taãẽãcüma nayauxgüxü̃. 21—Natürü ngẽma na tama aixcüma nagu naxĩnüẽxü̃ i ngẽma ore, rü paxaãchitama nayaxõgü, rü yixcüra ngẽxguma ngẽma oregagu guxchaxü̃gü nüxü̃ üpetügu rü e̱xna duü̃xü̃gü naxchi aiegu, rü ínanata̱xgü i ngẽma ore. 22—Rü guma trigu ga toranecügu y̱ixü̃nerüü̃ nixĩ i ngẽma duü̃xü̃gü i Tupanaãrü orexü̃ ĩnüẽxü̃ rü yaxõgüxü̃. Natürü ñoma i naãneãrü ngẽmaxü̃güca̱x oegaãẽgüxü̃, rü ngẽmaguama rüxĩnüẽxü̃, rü düxwa nüxü̃ inayarüngümaẽxü̃ i ngẽma ore. Rü guxü̃ma i ngẽma rü Tupanaãrü orexü̃ nüxü̃ narüxoxẽẽ na tama aixcüma meã Tupanawe naxĩxü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü. 23—Natürü guma trigu ga mexü̃ ga waixü̃mügu y̱ixü̃nerüü̃ nixĩ i ngẽma duü̃xü̃gü i nüxü̃ ĩnüẽxü̃ i Tupanaãrü ore, rü nüxü̃ cua̱xgüxü̃ i ṯacüchiga na yiĩxü̃, rü naga ĩnüẽxü̃ rü meã naxca̱x maxẽxü̃. Rü tümáxẽ rü guma trigu ga 100 pü̱xü nawa ínguxuchinerüü̃ tixĩ. Rü tümáxẽ rü guma 60 pü̱xü nawa ínguxuchinerüü̃ tixĩ. Rü tümáxẽ rü guma 30 pü̱xü nawa ínguxuchinerüü̃ tixĩ —ñanagürü ga Ngechuchu. 24Rü Ngechuchu rü to ga ore ga cua̱xruü̃xü̃ duü̃xü̃gümaã nixu, rü ñanagürü: —Rü ngẽma Tupana na ãẽ̱xgacü ixĩxü̃, rü wüxi ga yatü ga mexü̃ ga trigu naãnegu tocürüü̃ nixĩ. 25—Natürü yexguma ínapeyane rü wüxi ga norü uwanü ga naxchi aixü̃ rü yéma naxũ. Rü naẽchita yexma trigunecügu nayatogü ga chixexü̃ ga natüane. Rü ñu̱xũchi ínixũ. 26—Rü yexguma naxügügu ga trigu rü nayaegu rü yexwacax yaxo̱xgu, rü yema natüane rü ta nango̱x. 27—Rü yexguma ga yema yatüarü duü̃xü̃gü, rü namaã nüxü̃ nayarüxugü, rü ñanagürügü: “Pa Corix, cuma rü cuanegu rü triguxicachire̱x ngẽxma cuto. ¿Natürü ñuxãcü i ñu̱xma rü chixexü̃ i natüane rü ta ngẽ́ma naxügüxü̃?” ñanagürügü. 28—Rü yexguma ga yema naãneãrü yora, rü ñanagürü nüxü̃: “Maneca wüxi i chorü uwanü i chauxchi aixü̃ nixĩ i ngẽ́ma ngexü̃ wagüxü̃” ñanagürü. Rü yexguma ga norü duü̃xü̃gü rü nüxna nacagü, rü ñanagürügü: “Pa Corix, ¿cunaxwa̱xexü̃ na tanabéxü̃ i ngẽma chixexü̃ i natüane?” ñanagürügü. 29—Natürü nüma ga norü cori rü ñanagürü nüxü̃ ga yema norü duü̃xü̃gü: “¡Nüẽ́tama ngẽ́ma nangẽxmagü! Erü ngẽxguma chi penabe̱xgu, rü ngürüãchi trigumaã chi ta penangauxẽẽ na penabéxü̃. 30—Rü narümemaẽ nixĩ i nüẽ́tama ngẽ́ma nayae ñu̱xmatáta triguarü buxgüwa nangu. Rü ngẽxguma rü ngẽ́ma tá chanamugü i chorü puracütanüxü̃, rü tá nanabe̱xira i ngẽma chixexü̃ i natüane. Rü tá ínanagoxü̃cüta, rü ñu̱xũchi tá ínanagu. Rü ngẽmawena tá nayabuxgü i trigu, rü naxchiü̃gu tá choxü̃́ namaã nanguxü̃gü” ñanagürü. 31Rü Ngechuchu rü to ga ore ga cua̱xruü̃xü̃ duü̃xü̃gümaã nixu, rü ñanagürü: —Rü ngẽma Tupana na ãẽ̱xgacü ixĩxü̃, rü wüxi ya motachachane ya wüxi ya yatü naãnegu toxü̃nerüü̃ nitachigü. 32—Rü woo naxíraxüchichire̱x ya yima nachane, natürü ngẽxguma naxüxgu rü naya̱xgu, rü wüxi i nanetü i taetaxü̃ nixĩ. Rü ngẽmaca̱x i werigü rü natanüwa naxĩ, rü ngẽxma nayarüxüxchiãü̃gü —ñanagürü. 33Rü Ngechuchu rü to ga ore ga cua̱xruü̃xü̃ duü̃xü̃gümaã nixu, rü ñanagürü: —Rü ngẽma Tupana na ãẽ̱xgacü ixĩxü̃, rü ñoma pãũãrü puxẽẽruü̃ i íraxü̃rüü̃ nixĩ na guxü̃wama nanguxü̃. Rü ngẽxguma wüxi i ngecü rü taxüraxü̃ i ngĩrü pãũchara namaã üéü̃gu, rü ngẽma pãũãrü puxẽẽruü̃ rü woo naxíra rü nayapuxẽẽ i guxü̃ma i ngĩrü pãũchara —ñanagürü ga Ngechuchu. 34Rü guxü̃ma ga yema ore ga Ngechuchu duü̃xü̃gümaã nüxü̃ ixuxü̃, rü cua̱xruü̃gu yaxuãcüma namaã nüxü̃ nixu. Rü yemaãcüxicatama nixĩ ga namaã nüxü̃ yaxuxü̃. 35Rü yemaãcü nanaxü ga Ngechuchu na yanguxẽẽãxü̃ca̱x ga yema Tupanaãrü ore ga nuxcümaü̃cü ga norü orearü uruü̃ ga Ichaía ümatüxü̃ ga ñaxü̃: “Choma rü cua̱xruü̃gu ixuxü̃ i oremaã tá duü̃xü̃gümaã chidexa. Rü tá namaã chanango̱xẽẽ i ngẽma cua̱x i ẽxü̃guxü̃ ga yexguma noxri naãne ixügügumama iicúxü̃”, ñaxü̃. 36Rü Ngechuchu ínayamugü ga duü̃xü̃gü, rü guma ĩ ga nagu napexü̃negu naxücu. Rü norü ngúexü̃gü rü yéma naxca̱x naxĩ, rü ñanagürügü nüxü̃: —Pa Corix, ¡tomaã nango̱xẽẽ na ṯacüchiga yiĩxü̃ i ngẽma chixexü̃ i natüanegu ixuxü̃ i ore! —ñanagürügü. 37Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Rü yima mexü̃ i trigumaã toecü, rü nüma nixĩ ya Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü. 38—Rü ngẽma naãne i nagu natoexü̃, rü ñoma i naãne nixĩ. Rü ngẽma mexü̃ i trigu rü ngẽma nixĩ i duü̃xü̃gü i Tupanaãrü duü̃xü̃gü ixĩgüxü̃. Rü ngẽma chixexü̃ i natüane, rü ngẽma nixĩ i duü̃xü̃gü i Chatanáãrü ixĩgüxü̃. 39—Rü ngẽma norü uwanü i chixexü̃ i natüanemaã naẽchita naãnegu yatoexü̃, rü ngẽma nixĩ i Chataná. Rü ngẽma ngunexü̃ i nagu nabuxuxü̃ i trigu rü naãneãrü gúxchiga nixĩ. Rü ngẽma puracütanüxü̃ i triguarü buxwa puracüexü̃, rü Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x nixĩgü. 40—Rü ngẽxgumarüü̃ i ngẽma chixexü̃ i natüane rü na nabéxü̃ rü ñu̱xũchi na ínaguxü̃, rü ngẽxgumarüü̃ tá ta nixĩ i naãneãrü gu̱xgu. 41—Rü choma i Tupana Nane na duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃, rü tá chanamu i chorü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x na nadeãxü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃ rü ngẽma duü̃xü̃gü i ṯoguã̱xü̃ chixexü̃ ügüxẽẽxü̃. Rü tá ínanawoxü̃. 42—Rü tá üxüxetüwa nayawocu. Rü ngẽ́ma tá naxauxe rü tá nixü̃́xchapütagü. 43—Natürü guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i Tupanaga ĩnüẽxü̃, rü tá üa̱xcürüü̃ inabaixgü i ngextá Tanatü ya Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa. Rü yíxema ãchi̱xẽgüxe, ¡rü nüxü̃ taxĩnüẽ i ngẽma ore! —ñanagürü. 44Rü Ngechuchu rü to ga ore ga cua̱xruü̃xü̃ duü̃xü̃gümaã nixu, rü ñanagürü: —Rü ngẽma na norü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃ ya Tupana rü ñoma wüxi i uiru i wüxi i naãnegu icúxü̃rüü̃ duü̃xü̃güca̱x namexẽchi. Rü wüxi ya yatü rü ngẽxguma nüxü̃ iyangauxgu i ngẽma uiru, rü paxa wena ngẽma naãnegu nayacu̱x. Rü taãẽãcüma namaã nataxe i guxü̃ma i norü ngẽmaxü̃gü na naxca̱x nataxexü̃ca̱x i ngẽma naãne na noxrü yiĩxü̃ca̱x i ngẽma uiru —ñanagürü. 45Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Rü duü̃xü̃gü rü ñoma wüxi i taxetanüxü̃ i nutagü ya nga̱xãẽruü̃ca̱x dauxü̃rüü̃ nixĩgü na poraãcü naxca̱x nadaugüxü̃ na norü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ ya Tupana. 46—Rü ngẽma taxetanüxü̃ rü ngẽxguma düxwa nüxü̃ iyangauxgu ya wüxi ya nuta ya nga̱xãẽruü̃ ya guxü̃ãrü yexera mexẽchicü, rü namaã nataxe i guxü̃ma i norü ngẽmaxü̃gü na naxca̱x nataxexü̃ca̱x ya yima nuta ya mexẽchicü, na noxrü yiĩxü̃ca̱x. 47—Rü ngẽma Tupana na ãẽ̱xgacü ixĩxü̃ rü wüxi i pücha i naxtaachiüwa namaã ipüchaexü̃ rü nagúxü̃raü̃xü̃ i choxni namaã iyaxuxü̃xü̃rüü̃ nixĩ. 48—Rü ngẽxguma naxããcuxgu i ngẽma pücha, rü ngẽma püchaetanüxü̃ rü naxnecüpechinügu ínanatúãchigü. Rü ngẽ́ma narütogü rü nayadexechi i ngẽma mexü̃ i choxni, rü pexchigu nananucu. Rü ngẽma tama ingṍxü̃ i choxni rü ínanawogü. 49—Rü ngẽxgumarüü̃ tá nixĩ i ngẽxguma nagu̱xgu i naãne. Erü Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x, rü núma tá naxĩ. Rü tá nayadexechi i ngẽma mexü̃ i duü̃xü̃gü nüxna i ngẽma ichixexü̃, rü tá üxüxetüwa nayawocu i ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃. Rü ngẽ́ma tá naxauxe, rü tá nixü̃́xchapütagü —ñanagürü ga Ngechuchu. 51Rü yexguma ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃güna naca, rü ñanagürü: —¿Nüxü̃ pecuáxü̃ yiĩxü̃ na ṯacüchiga yiĩxü̃ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃? —ñanagürü. Rü nümagü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Ngẽmáãcü, Pa Corix, nüxü̃ tacua̱x —ñanagürügü. 52Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Rü ngẽxguma wüxi i ngúexẽẽruü̃ i ore i mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃ aixcüma nüxü̃ cua̱xgu na ñuxãcü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ ya Tupana, rü nanaxwa̱xe na meã nüxü̃ nacuáxü̃ i ngẽma nuxcümaü̃xü̃ i Tupanaãrü ore rü ñaã ngexwacaxü̃xü̃ i chorü ore rü ta, ngẽxgumarüü̃ i wüxi i cori i norü taxepatawa duü̃xü̃güca̱x inawéxü̃ i norü ngẽmaxü̃gü i ngexwacaxü̃güxü̃ rü norü ngẽmaxü̃gü i nuxcümaü̃güxü̃ ta —ñanagürü ga Ngechuchu. 53Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ rüchauxgu ga yema ore ga cua̱xruü̃güxü̃ na yaxuxü̃, rü inaxũãchi ga yéma. 54Rü guma ĩãne ga nawa nayaxü̃ne ga Nacharétuwa naxũ. Rü guma ĩãneãrü ngutaque̱xepataü̃gu naxücu rü yéma nanangúexẽẽ ga duü̃xü̃gü. Rü yema duü̃xü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü namaã ga norü ore. Rü ñanagürügü: —¿Ngextá nüxü̃ nacua̱x i ngẽma ngu̱xẽẽtae? ¿Rü ñuxãcü nüxü̃ nacua̱x na naxüãxü̃ i ngẽma mexü̃gü i taxü̃gü i Tupanaãrü poramaã naxüxü̃? 55—¿Taux e̱xna i daa yiĩxü̃ ya carpinteru ya Yuche nane ya María ngĩne, ya Chaü̃tiágu rü Yuche rü Chimáũ rü Yuda naẽneẽ ixĩcü? 56—¿Rü taux e̱xna i naẽya̱xgü rü nuxma tatanügu naxãchiü̃güxü̃? ¿Rü ngẽxguma i ngextá yiĩxü̃ i nayauxãxü̃ i ngẽma nüxü̃ nacuáxü̃? —ñanagürügü. 57Rü yemaca̱x ga duü̃xü̃gü rü tama nüxü̃́ inarüxĩnüẽchaü̃. Natürü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Guxü̃ma i togü i duü̃xü̃gü rü namaã nataãẽgü i wüxi i Tupanaãrü orearü uruü̃. Natürü ngẽma orearü uruü̃chiü̃ãnewatama rü duü̃xü̃gü rü tama namaã nataãẽgü —ñanagürü. 58Rü yema duü̃xü̃gütanüwa rü tama poraãcü nanaxü ga mexü̃gü ga taxü̃gü ga Tupanaãrü poramaã naxüxü̃, yerü tama nüxü̃́ nayaxõgüchaü̃ ga yema duü̃xü̃gü.
Copyright
Learn More


text:
Chemical oxygen demand
Ol COD l’è öna sigla che la stà per chemical oxygen demand cioè la domànda chìmeca de osìgen e l’è, ‘nsèma al BOD la Biochemical oxygen demand, ü di paràmeter piö ‘mportàncc e piö ötei per analisà l’inquinamènt di aque.
Ol Cod, in miligram de osìgen per lìter, l’è la quantità de osìgen che ghe öl per portà a tèrmen l’osidasiù di compòscc orgànech ed inorgànech dét in d’ü tot de aqua. Ol Cod l’ ghe permèt de capì l’inquinamét che l’è cauzàt da la sostànsa orgànega o piö ‘n generàl da töte i sostànse che i pöl ès osidàde.
Limiti de lège[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per ol teritòre de la Repüblica Italiana ol Cod l’ pöl mia ès de piö de:
500 mg/L per i aque di fognaüre,
160 mg/L per i aque che i vé scargàde in di fiöm, lach, canài, ecc.
La misüra del COD[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per misürà ‘l COD gh’è de ‘ndàga dré al mètod üficiàl del IRSA-CNR nömer 5130.
Ol mètod l’è bazàt sö l’osidasiù di sostànse orgàneghe e inorgàneghe che i è dét in del tot de aqua de analizà, grasie ad öna solüsiù de dicromàt de potàsio ‘nsèma al àcido solfòrech consentràt e al solfàt d’arzènt, per catalizà la reasiù. Chèl che l’ vànsa de dicromàt l’vé pò titolàt con d’öna solusiù de solfàt de ammone e de fèr (II).
La quantità de sostànse orgàneghe e inorgàneghe che i pöl ès osidàde i è proporsiunàde a la quantità de dicromàt di potàsio che l’s’è consümàt.
De regordà che s’pöl ìga di rispòste sbalàde se in del aqua gh’è dét tat ióne clorür, dezà che chèsto l’ se òsida col mètod del COD, ma de sólet l’ se òsida mia ’n aqua e alura se gh’è del clorür (fina a 1.000 mg/L) gh’è de zontàga dét al campiù de aqua, prima de fà ‘l Cod, del solfàt de mercüre segónt chès-ce rapòrt de pis HgSO4:Cl- 10:1.
Ol campiù de aqua de analizà l’ gh’à de ès analizàt apena ciapàt, menimà, se s’pöl mia, gh’è de acidificàl per fàga mia pèrt ol sò contenüt orgànech prima de riàga a fà l’esàm.


text:
Lucille Teasdale-Corti
La Lucille Teasdale-Corti (Montréal, 30 de zenér del 1929 – Bezàna, prim de Óst del 1996) l’è stàcia öna dutùra, öna chirürga e öna misiunària quebecuàza.
Cuntegnüü
I sò stöde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è nasìda a Montréal, in del Québec, ü di stacc del Canadà, ol 30 de zenér del 1929 e l'éra chèla di quàter de sèt is-cècc; sò pàder 'l fàa 'l droghér e sò màder la fàa la dòna de cà e la gh’à üt la éta rüinàda da la depresiù[1].
De s-cètina l'à stödiàt di mòneghe al Pensionnat Du Saint Nom de Marie e zamò lé la gh’éra egnìda l’idèa de dientà dutùra: de fati, pròpe a scöla, l’à ‘ncontràt di misiunàrie apéna turnàde 'ndré de la Cina che i contàa sö de cóme i famèe cinéze i völìa adöma di s-cècc màs-cc e de cóme i bötàa ‘n de la römeta i s-cètine. I misiunàrie i ‘ndàa isé a sircà ‘n de la röméta i s-cetìne per salvàle, cüràle e tiràle grànde; con chèsto ezèmpe sóta i öcc la Lucille l’à decidìt che la sarès dientàda dutùra pò a lé, isé quàndo l'è cresìda l’à stödiàt medezìna a l'Üniersità de Montréal, ‘n d’ön’època ‘ndóe de dòne chi fàa la dutùra ghe n’éra ‘n gir gran póche.
Ol Piero Corti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Finìda l’üniersità l’è ‘ndàcia a laurà a l’ospedàl Sainte Justine pour les Enfants de Montréal, l'à cominciàt la scöla de specializasiù per dientà chirürga e pròpe al Sainte Justine la cognusìt ü dutùr lumbàrt, ol Piero Corti, che al Sainte Justine l’éra drè a specializàs in radiologìa e anestezìa. Prèsto i dò i s'è ‘namuràcc e prìma de partì per turnà a Milà ol Piero Corti ‘l gh'à domandàt se la ölìa pasà 'l an al èstero ubligatòre per finì la specializasiù ‘nsèma a lü ‘n d'ün ospedàl in Ügànda che l’éra apena stài dervìt fò. La Lucille Teasdale prìma la gh’à respondìt de nò e ‘l l’à lasàt partì per Milà, dopo di chè, ‘ntàt che l’éra dré a preparàs per indà a stödià 'n di Stacc Ünìcc per fà lé l’an a l’èstero, l’à cambiàt idéa e la gh’è curìda dré al Piero Corti e ‘l prim de mas del 1961 i è ateràcc insèma a Entebbe, alùra capitàl del Ügànda amò ‘n di mà di Inglés, per spostàs pò a Lacor, ü paizèl a 11 km de Gulu in del teritòre de la tribù Acoli.
Pròpe a Lacor la Lucille Teasdale e ‘l Piero Corti i s’è spuzàcc ol 5 de dezèmber del 1961, lé i à pasàt töt ol rèst de la sò éta e sèmper a Lacor ol 17 de noèmber del 1962 l’è nasìda la Dominique Corti, la s-cèta de la Lucille e del Piero, s-cèta che i nìgher del pòst i à söbet ciamàt Atim, che ‘l völ dì nasìda de luntà de cà e l'è alùra che la Lucille l’è dientàda per töcc la Min Atim, cioè la màder de chèla che l'è nasìda de luntà de cà.
L'ospedàl de Lacor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1959 ol Giovanni Battista Cesana, misiunàre combonià de Lèch e èscof de Gulu, l'à fài nas ol Saint Mary's Hospital a Lacor e 'n del 1961 l'à invidàt ol zùen dutùr Piero Corti a ciapà servése al Saint Mary's Hospital. Quàndo 'l Piero Corti l'è riaàt insèma co la Lucille Teasdale, a spetài gh’éra adóma 5 mòneghe misiunàrie comboniàne e 'n del ospedàl l’indàa adöma ol repàrt de maternità, menimà i óter repàrcc i éra amò de finì o de fà sö[2].
Ol Piero e la Lucille i à tacàt söbet a laurà cóme dutùr, ma da söbet i s'è metìcc ach a sircà sö i sólcc per fà 'ndà e per slargà 'l ospedàl. In del 1965 l'è egnìt prónt 'l repàrt de chirürgia co la sò sàla operatòria a dù tàoi, in del 1973 i à dervìt fò öna scöla de infermér e l'an dòpo i à dervìt dù ambulatòre in del circondàre, ü a Opit e ü a Pabbo, pò 'n del 1976 ün óter a Amuru e de lé a öna quach agn chès-ce ambulatòre i è dientàcc di ospedài picinì.
Zamò dés agn prima però, 'n del Avrìl del 1966 in de la capitàl Kampala, gh’éra stat ü cólp de stat che l'à dacc ol vìa a trènt agn de guère e guerìglie, prima adóma tra ügandés e pò da la fì di agn '70 ach co la Tanzània. Pròpe da la fì di agn '70 infìna al 1989 l'ospedàl de Lacor l'è stacc sachegiàt tàte e tàte ólte, pò i ambülatòre - ospedài de Obit, Pabbo e Amuru i è stài sachegiàcc, isé de spèss che i 'ndàcc a la malùra e i stài bandunàcc, fò sùra la Lucille e 'l Piero i à ris-ciàt de ès copàcc, menimà dutùr e dipendèncc del l'ospedàl i è stài rapìcc di guerigliér piö d'öna ólta.
In töte i manére l'ospedàl de Lacor in di agn '90 l'l gh'éra l'istès 450 lècc e 400 dipendèncc, quàze töcc ügandés, gh'éra ü repàrt de chirürgia II con dò sàle operatòre e tace óter repàrcc e 'n del 2000 pròpe in del ospedàl de Lacor, per la prima ólta al mónt, l'è stài pusìbel diagnosticà e stödià öna 'nfesiù de Ebola. In del 2007 e in del 2008 l'ospedàl l'à cüràt 300.000 persùne, con 40.000 ricoveràcc e 5.000 operasiù.
Dutùra in Ügànda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di prim agn in Ügànda la Lucille Teasdale la s'è troàda a laurà quaze desperlé per 12 ùre e piö al dé, la s'è dàcia de fà suradetöt per ötà i màme e i s-cetì e pròpe per chèsto la gh'à üt ol sò bèl defà per salvài da:
- la caghèta, che i ciapàa come negót, dezà che de spès i màme i ghe dàa de bìf a i s-cècc del àqua spórca, isé la Lucielle e 'l Piero i à metìt in pé di córs de medezìna in di paìs per insegnàga a i màme come comportàs co i s-cècc picinì;
- l’Ebino, paròla Acòli che la öl dì chèl che ‘l rìa, espresiù dovràda da la zét del pòst per ciamà öna ‘nfesiù che la copàa tàce s-cècc. Quàndo a i s-cècc i ghe cresìa i décc e i ghe se sgiunfàa i zenzìe, i genitùr de sólet i a portàa da ü striù e chèsto per fàghei ègn fò ‘l ghe teàa i zenzìe con d’ü ciót o con di arnés del gèner, isé che de spès i ghe egnìa di ‘nfesiù e la seticemìa che i a copàa.
Quando pò gh'è s-ciopàt fò la guèra la dózìt dientà ach öna dutùra de guèra, cioè cürà i tànce ferìcc che i riàa de töte i bànde e che de spès i éra di soldàcc s-cetorlècc, i stèss che öna quàch agn prìma l'éra fài nas i ghe tùrna söl lècc del ospedàl co la divìza.
L' Aids[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fì di agn ’70 la Lucille l'à cominciàt a ‘ncorzès che tàce soldàcc ferìcc e malàcc che i riàa sö i sò lècc i gh’èra ol sarcòma de Kaposi, malatéa che la ghe somèa al càncher, ma che de chèle bànde lé la s’éra mai vésta prìma e che la desfàa del töt ol sistéma imünitàre. Ol Piero ‘l gh’à alùra parlàt de öna nöa malatèa, ciamàda HIV o AIDS, ma la Lucille l'è stàcia contagiàda l'istès, fòrse dal sanch d’ü soldàt ferìt ‘ntàt che l’éra dré a operàl a öna gàmba, fòrse da i schìde di òs di sò malàcc.
Ol 26 de setèmber del 1983 Lucille e Pietro i é stacc riceìcc dal Papa Gioàn Pàol II in Vaticàno e pò i è 'ndàcc a Londra ‘ndóe l’imunòlogo Anthony Pinching l'à troàt che la Lucille l’éra sieropositìa e ‘l gh’à dacc dù agn de éta, ma l’à mia negàt che l'avrès pödìt pò campà ü bèl tòch de piö, dezà che a l’època se saìa póch o negót sö l’Aids. Defati la Lucille l’à lauràt amò 13 agn, ach se a fadìga, in del sò ospedàl.
I öltem agn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1993 ü giornalìsta del Reader Digest l’à vizitàt l’ospedàl de Lacor e l’à scricc di artìcoi sö la Lucille, de lé a póch, in del 1994, l’è riàda öna trup de la televisiù canadéza che l’à facc ü docümentàre sö la éta de la Lucille, docümentàre che l’à facc ol gir de töte i televisiù del mónt e ‘n del zögn del 1995 ol goèrno canadés l’à ‘nvidàda a turnà per öna quach dé 'n Canada, ‘ndoé l’è stàcia premiàda dal prim ministèr e festegiàda in di stràde de la sò sità, Montréal, ma chèl che piö gh’à facc piasér l’è stacc turnà in de la sò ègia scöla de quando l’éra picinìna per parlàga ai s-cetìne.
Turnàda in Ügànda l’à ciapàt amò a laurà e a operà, fìna che la malatéa ghe l'à permetìt. L’è mórta ol prim de Óst del 1996 a Bezàna 'n Lumbardéa, 'ndóe l'éra egnìda per fas cürà, dòpo i operàt piö de 13.000 persune.
La fondasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1993 la Lucille e 'l Piero Corti i à dervìt fò, prìma a Montréal e pò a Milà öna fondasiù, la Lucille Teasdale and Piero Corti Foundation, isé che l'ospedàl de Lacor 'l pödès indà 'nàcc ach dòpo de lùr.
Per saìn de piö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol sito del fondasiù Lucille Teasdale and Piero Corti Foundation: http://www.fondazionecorti.it
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Michel Arseneault, Un sogno per la vita- Lucille e Piero Corti, una coppia di medici in prima linea - Paoline Editoriale Libri, Türin, 2004
- ↑ Deborah Cowley, Lucille Teasdale: Doctor of Courage, XYZ Publishing, 2005, ISBN 1-894852-16-8


text:
Mustér: Adina damain emprests da medias. Tge effect ha quai?
- Gievgia, 15.1.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 15.1.2015, 11:45, RTR
En il temp digital dad ozendi van las bibliotecas popularas magari en emblidanza. Tenor l'incumbensada da las bibliotecas dal Grischun Theres Schlienger sentan 29 da 55 bibliotecas en il Grischun quai vid il dumber d'emprest da medias classicas, sco cudeschs, disc cumpacts e DVDs che sa reducescha plaunet. Ina da quellas è era la biblioteca da Mustér. Ma co vegni empruvà da dar cuntrapais a quest digren? E tge munta quai, en il cas da Mustér, sche lemprest da medias sa reducescha?


text:
Carl Maria Maggi
Carl Maria Maggi (Milan, 3 Magg 1630-1699) l'è staa un famos poeta e autor de cumedie en la lengua milanesa, famos anca per aver inventaa el personagg del servidor Meneghin che l'è poeu diventà la mascherà pusèè popular del carneval ambrosian e perfin el suranomm di tucch i milanes .
Cuntegnüü
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Maggi l'ha criticàà in di sò over la decadenza de la nobiltà milanesa sota de la dominazion spagnòla. Da giovin l'aveva viaggiaa tant, e poeu del 1656 l'é tornaa a Milan e del 1661 a l'aveva ottenuu la nòmina a secretari del Senad Milanes, che l'ha mantegnuu fina a la mòrt, del 1699. A l'era stàa musicista in del Domm de Milan, e l'aveva toeut la laurea in legg a l'Università de Bològna.
Over[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Maggi l'ha scrivuu sia in italian, che in latin e fin in spagnoeu.
In milanes el Maggi l'ha scrivuu divers poesìi e cinch comedi, con protagonista la maschera de Meneghin Pecenna.
I consej de Meneghin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del pass de la comedia "I consigli di Meneghino", se ved l'ésit "necessitàe" al pòst de "necessitaa", druvaa al dì d'incoeu. L'inizzi:
El concors de' meneghini[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In quest pass de la comedia "Il concorso de' meneghini", gh'è na bela difèsa del parlà milanes. L'inizzi:
Racconto di una paura dei ladri in casa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la poesìa "Racconto di una paura dei ladri in casa", el Maggi el descriv j'effet de vegh i làder in cà. L'inizzi:
Tratteniment de l'autor in villa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la poesìa "Trattenimento dell'autore in villa", el Maggi el cunta ona giornada intrega passada in campagna. L'inizzi:


text:
Cavrì
Cavrì (Caprino Bergamasco in Italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem che 'l se tróa sö ön altüra 'n dèla Al San Martì, apéna prema che chèsta la se 'ncóntre con la Al de l'Ada.
El g'ha 'na popolasiù de 3 105 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 8,6 km² e 'na densità de popolasiù de 361 ab./km²
Ol paìs 'l se tróa a 19 km de la sità e a 315 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cisà, Palasàch, Püntìda, Róncola e Torr de Bus (LC).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cavrì l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La part ègia del paìs l'à mantegnìt l'aspet elegànt e signurìl de öna ólta gràsie a i tacie cà e palàs de gran valùr istòrech e artèstech.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.