text:
Promesio
El promésio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Pm. El g'ha nömer atòmich 61, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tecnésio el g'ha 61 prutù. L'è 'n metàl che fà part de la categurìa dei lantànidi. El promésio l'è giü dei ünech du elemèncc endei prim 82 a mìa ìga gne 'n izòtopo stàbil (l'óter elemènt l'è el tecnesio). Sö la tèra en natüra l'ezìste mìa, ma l'è stat individuàt endèl spétro de emisiù de 'na quach stèla. L'è stat troàt per la prìma ólta endel 1945 endel materiàl che restàa de le reasiù de fisiù del combüstìbil a l'urànio endel Oak Ridge National Laboratory.


c: text/html

text:
A l'urna ils 25 da settember
I spetgan quatter votaziuns federalas e diversas votaziuns ed elecziuns communalas.
Da simbols, emojis e segns che communitgeschan
Dapli novitads
La chatscha cuntinuescha era tar RTR
La guerra en l'Ucraina
Cultura, vita e societad
Pretschs da benzin
In tema che dat da discutà en la societad e la politica.
La nova game-show naziunala
Cun RTR a racolta da tartuffels
Per tadlar e guardar
Gianni Tschenett live
En atgna chaussa: Interess vi da la lavur da medias?
Cuntrasts
La pandemia da corona ha procurà per in’invasiun da cumpraders d’immobiglias si da la Bassa anc mai vesida.
Di da la musica svizra
L'aura actuala
Uras musicalas
Sa preparar per l'enviern
Purschida per uffants
En atgna chaussa
Or da l'archiv RTR
Voss #muments
nossaistorgia.ch – l'istorgia dal Grischun
Dapli films, audios e massa fotos veglias dal Grischun sin: www.nossaistorgia.ch

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En Svizra han ils schefs dals 20 pli gronds concerns quotads a la bursa survegnì l'onn passà ina paja media da 8,2 milliuns francs. In president dal cussegl d'administraziun ha en media gudagnà 2,5 milliuns francs. Quai resulta d'in studi da la fundaziun Ethos.
Cunquai sajan las pajas dals top-managers anc adina memia autas, crititgescha Ethos e fa allusiun a l'iniziativa da raffaders. Savens fixeschian ils concerns ils bonus per ils managers gia avant ch'il resultat annual vegn fatg enconuschent.
RR novitads 14:00


text:
Davart la reclama online basada sin il cumportament
Nus essan conscients che tscherts utilisaders da l’internet san dapli davart il tema “reclama online basada sin il cumportament” che auters. Questa pagina-web è vegnida elavurada cun l’intenziun da pudair famigliarisar tut las persunas interessadas cun questa tematica.
Ditg curtamain è la reclama online basada sin il cumportamentina sort da reclama digitala che sa fundescha sin l’activitad da navigar. Ella pussibilitescha ad interpresas da pledentar ils interess individuals dals utilisaders da l’internet. La metoda è segira, transparenta e favuraivla per il consument.
Questa pagina-web As porscha scleriments extendids davart las differentas opziuns che Vus avais en l’internet – era co che Vus pudais deactivar reclama online basada sin il cumportament.
Tge è reclama online basada sin il cumportament?
Reclama online basada sin il cumportament(engl.: online behaviouraladvertising OBA u interest-basedadvertising) è ina moda d’inserir sin las paginas-web che Vus visitaisreclama ch’è relevanta per Vus.Sa basond sin l’activitad da navigar vegnan utilisaders cun interess communabels attribuids a gruppas d’interess, uschia ch’els survegnan reclamas che correspundan a lur interess. Quai pussibilitescha da furnir reclamas uschè relevantas e nizzaivlas sco pussaivel.
Co funcziuna la reclama online basada sin il cumportament?
As imaginai che Vus planisais da far in viadi a Roma. Vus visitais ina pagina-web che offra pussaivladads da pernottar ed attracziuns spezialas da la citad. La proxima giada che Vus essas online, p.ex. durant leger in artitgel da Vossa squadra da ballape preferida, vegn inserida ina reclama per ina tschaina 2 per 1 u in’offerta favuraivla per fittar in auto a Roma.Vus obtegnais questas reclamas adattadas a Voss interess, perquai che Vus – ed auters utilisaders da l’internet cun in’activitad da navigar sumeglianta a la Vossa–avais mussà interess per Roma. Questa tecnologia che sulettamain l’internet porscha e che procura che Vus survegnias damain reclama irrelevanta po render pli agreabel Voss temp en l’internet.
Questa furma da la reclama intenziunada sa basa sin Voss cumportament da navigar precedent. Perquai sa differenziescha la reclama online basada sin il cumportament dad autras furmas da reclama online sco p.ex. la reclama contextuala. La reclama contextualaè adattada al cuntegn d’ina pagina-web che Vus visitais gist en quel mument.
Co vegnan protegidas mias datas persunalas?
Tut las interpresas che porschan reclama online basada sin il cumportament ston observar leschas da l’UE. Per il solitna vegnan betg relevadas datas persunalas per la reclama online basada sin il cumportament che lubissan d’identifitgar Vus sco utilisader en il mund real. Las datas davart Vossa activitad da navigar vegnan relevadas ed analisadas anonimamain. Sche questa analisa demussa che Vus avais in interess particular, vegn memorisà in cookie– ina pitschna datoteca che la plipart da las paginas-web utilisescha per memorisar infurmaziuns nizzaivlas ch’As faciliteschan da navigar enl’internet. Quest cookie (e betg Vossas datas da navigar) determinescha tge reclama che Vus obtegnais. Sch’i vegnan utilisadasdatas persunalas (sco p.ex. datas d’annunzia), vegnis Vus fatg attent a quest fatgen la decleraziun da la protecziun da datas da la pagina-web, cura che Vus As annunziais per tscherts servetschs e dais Voss consentiment areguard il diever da las datas. Vus pudais decider da tut temp, sche Vus vulais profitar da reclama intenziunada adattada a Voss interess u betg. Nua ch’i vegn duvrà datas persunalas, stuais Vus en mintga cas dar Voss consentiment persuenter.
Vus pudais controllar tge cookies che Vus acceptais u refusais. Ultra da quai vegn l’interpresa che releveschaed utilisescha las datas medemamain a porscher a Vus la pussaivladad da refusar reclama online basada sin il cumportament. Cliccar qua per deactivar la reclama online basada sin il cumportament.
Tge far sche jau hai ulteriuras dumondas?
Intginas ulteriuras colliaziuns nizzaivlas:


text:
Cervignan
Artìcol in dialët piaṡintëin
Cervignan (Cervignano d'Adda in Itagliàn) l'é un paés italian ad 1.560 abitant in Pruvincia d' Lôd.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
In dal 1530 Francèsc Sforza l'ha regalä al paès a Lisàndar Remignani e dòpu, l'é pasä a 'na famiglia napuletana, i Tassis, cl'hann tagnì fin al 1782.
In Via dla Cesa, visìn a la Rusa Bartùnaga ghé un afrësc de la Madòna, che l'é stät fä in dal 1928 dai suori, che pö i s'en spustä in dal Palási Granata, che incö l'é al Cumün. L'afrësc l'é stai restaurä in dal 1949 dal maester ludsàn Cesar Minestra.
Àtar futugrafìi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al campanìl ad la cèsa
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Cambra di Deputaa (Italia)
La Cambra di Deputaa (Camera dei deputati in italian) l'è vuna di dò camber del Parlament italian che, insemma al Senad de la Republica, la gh'ha el poder legislativ in Italia. Dal 1861 al 1943 l'era ciamada Cambra di Deputaa del Regn d'Italia e dal 1943 al 1946 l'era la Cambra di Fasci e di Corporazion.
Di sò 630 deputaa, 617 hinn elegiuu in Italia cont di list regionai e subregionai: Domà la Val d'Aosta la fa eccezion cont on sistema maggioritari a turn unegh per elegg el sò deputaa. I alter hinn elegiuu di italian a l'estero.
Not[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ respettivament i component de Noi con l'Italia-USEI, Minoranze linguistiche, Civica Popolare-AP-PSI-Area Civica, +Europa-Centro Democratico, MAIE-Movimento Associativo Italiani all'Estero


text:
Il team da la chascharia Val Müstair po esser superbi. I nu s’inclegia da sai stess cha davo chi’s ha fabrichà nouv la fin da l’on 2018 funcziuna la producziun uschè bain sco avant. Il plaschair da la terza plazza al champiunadi mundial es fich grond e dà blera satisfacziun.
Janic Fasser, il mainagestiun da la chascharia Val Müstair manaja : «Davo fich blera lavur e grondas fadias a favur da la qualità faja fich grond plaschair da rivar sül podest dal champiunadi mundial. Premis da quist gener sun be pussibels grazia la buna collavuraziun da tuots. Ils paurs furnischan lat da stupenda qualità. Il lat in Val Müstair vegn prodüt tenor las directivas da Bio Suisse e las vachas vegnan pasculadas da stà e d’inviern vegnan ellas pavladas cun fain ed argör sech. Il team da la chascharia dà grond pais da prodüer il chaschöl tenor recept vegl e dà gronda chüra cha’l chaschöl madüra bain e tschüffa seis bun gust»


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/8
Una nuvela del Bucasc[edit]
Dialet de Crevalcore[edit]
A digh adonca ch'ai temp dal prim re 'd Zipri, dop la cunquista dla Tera Santa fata da Gufred ed Buglion, a suzzess ch'una dona ed gärb, rispetabil, näda in Guascogna l'andò in pelegrinagg al Sepolcher; e turnand indria, sobit ch'l'arivò in Zipri, agh fu fat un brut ultragg da di birichin. E per quest, essendes missa tuta sudsovra, al fì al pinsir d'andär a ricorer al re; ma 'gh fu dit da un galantomen ch'al srev stä inutil, perchè al condusiva vita cativa e brisa de omen unest, ed invez ed fär giustizia al s'infutiva del rimostranz dla zent, ch'i 'gh fäven. E chi avess avû 'na passion al la sfugäva ingiuriandel e svergugnandel. Quand la dona savì 'sta cosa, edspräda pr'en pseris vendicär, la destinò ed tucärel int al sù debel. L'andò per st'mutiv a pianzer davanti al re e la 'gh dess: "Mé 'n vegn minga dinanz a ló pr'utgnir giustizia prun'insulenza fata, ma mé 'n voj ätar che la sudisfazion che té 't m'insegn al mod ed supurtär queli ch'a so che a te aglien städi fati, parchè imparand da té a possa supurtär con pazenzia la mia; che, se a psiss ricumpensäret (e Dio al la sa Ló) al farev ben vluntira, perchè a t'ì tant incantä ed tulerär incossa".
Al re, fin alora ch'l'ira stä imbambî, cum al se sdass dop aver durmî, al prinzipiò da l'ingiuria fata a 'sta dona, a vendicärla propri pulit, e dvintand riguros a perseguitär tut quî, che contra l'unor dla sua curona cumitissen in avgnir la pió picol birichinäda.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 137
Dialet de Cento[edit]
Ch'al seva donca che al temp dal prem re 'd Zepri, dop che Gufred Buglion l'avè avuu Tera Santa, a suzzess che una sgnoura dla Guascogna l'andò in pelegrinagg ai Lugh Sant e, ind al turnär indria, quand l'arivè a Zepri la fo tratäda ma malament da 'nsoquant birbon, e lìa l'arstè tant desgustäda ch'l'andè subet a ricorer al re. Ma 'gh fo prema chi 'gh dgè ch'l'era una fadiga persa, perchè anch al re l'era un pezz 'd roba tant tresta che, invez ed castigär quii ch'insultäven i älter, propri da vigliach al 's tuleva tot i afront ch'i 'gh feven a ló, in mod täl che se on aveva la stezza per quälch figura, al se sfugäva co l'andär dal re a färghen ona più grossa. Quand cla sgnoura la sinté quest, la pers tot el speranz ch'agh foss fat giustezzia e, per färs passär un poch la stezza, a 'gh saltò in ment a lìa d'andär a minciunär un poch cal stuped dal re. E, smergland, la gh'andè davanti e la 'gh dess: "Maestä, mé a son 'gnuda quä menga per aveir giustezzia dal tort ch'm'è stä fat, ma avrev soul 'sta sodisfazion, che ló al m'insgness coma 'l fa ló a sufrir tot quäl ch'a i ho sintuu a dir, gh'i 'gh fan contra 'd ló, perchè mé acsè avrev imparär anca mé da ló a sufrir con pazienza al mia desgost. Ah, se mé a gh'al psess därgl'a ló 'st desgost, al le sa 'l Sgnour ch'al farev ben vluntira, perchè ló l'è acsè bräv da tori tot!".
Aloura 'l re, che fin adess l'era stä incantä e pigher pigher, com se ind un mument al 's dsedess, cminzipiand da cla gran figura fata a 'sta sgnoura, al castighè ma dimondi chii bricon, e al dvintè rigorous contra tot quii che da cal dé i gh'avessen fat quäl contra 'd ló.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 208-209


text:
Ils 11 fin ils 13 da december vegnan realisads tests da massa. Ils tests da corona han lieu en las regiuns Bernina, Engiadina Bassa/Val Müstair e Malögia. A partir da la mesemna damaun po la populaziun s'annunziar per il test. Quels èn gratuits e voluntaris.
Ils tests pon ins far en 23 lieus, che sa chattan en 18 vischnancas. Mintgin saja envidà da far in test, er osps ed abitantas ed abitants dad autras vischnancas, scriva la regenza en ina communicaziun. La populaziun duai vegnir infurmada cun in flyer, che vegn tramess en tut las chasadas. Vinavant datti infurmaziuns sin la pagina d'internet dal chantun.
Dapli infurmaziuns dal chantun
La finamira dals tests da massa èn, da survegnir in maletg da la situaziun mumentana. L'acziun da test en il Grischun dal sid saja ina emprima emprova per tests sistematics


text:
Sonda passada è vegnì preschenta in disc tut spezial cun blera musica populara: Traditionells – Dia urchiga Bündner ed il Jodelclub Hochwang Landquart. Quel cuntegna 20 sauts enconuschents e chanzuns – ed è vegnì realisà per sustegnair l’acziun «Bündner helfen Bündnern». Quella ha la finamira da promover projects socials e culturals en noss chantun, e da porscher agid a persunas che han basegn da sustegn. Tenor l’uffizi federal da statistica èn quai 2674 persunas o 1,4% da la populaziun grischuna che èn pertutgadas da povertad.
Da la partida tar quest project da benefizi èn 30 musicantas e musicants da diversas chapellas – e quella furmaziun sa numna «Dia urchiga Bündner». 5 musicants furman il fundament e vegnan accumpagnads da ulteriurs 25 musicants da bleras chapellas da tut il chantun: tranter auters: Arno Jehli, Paul Engler, Josias Just, Manuel Mark, Paul Strub, Thomas Buchli, Theo Ritter, Stefan Battaglia o Claudio Giger. Il resultat è in disc cun 4 chanzuns e 16 sauts enconuschents sco: Uf dr Alp, Im deckta Brünneli, Sapüner Chilbi, Drauf und dran – o Am Bündnerball in Zürich.
La musica populara dal Grischun e da la Svizra chatta ses lieu en questa emissiun.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Quint (VC)
Quint (nom ufizial in italian: Quinto Vercellese) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 403 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,1 km² e ona densità de popolaziun de 36 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carsan-a Blot, Culubian, Usc'nengh, Audnì.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Quint l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Magg
Màgg o Màs l'è 'l quint més del an endèl calendàre Gregorià e giü dei sèt més che g'ha 31 dé. Endèl emisféro nort l'è 'n més de primaéra, endèl emisféro sud l'è 'n més de l'autùno.
Se pènsa che 'l nòm el vègne de la divinità gréca Maia, che la vé identificàda có la dèa romàna de la fertilità Bona Dea, che la vignìa festegiàda 'ndel més de màgio. 'N ótra ipòtezi che 'l nòm el vègne de la paròla latìna majores che la vülìa dì persùna ansiàna perchè a quanto par el més l'éra dedicàt ai vèci.
Oter projecc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Maggio.


text:
La primministra Theresa May vegnia a restar er suenter il debachel da sia partida tar l'elecziun dal parlament. Pretendì che May sa retira aveva il schef da la partida socialdemocratica da Labour, Jeremy Corbyn. Theresa May vegn a s'exprimer avant giantar tar il desaster da sia partida.
Tgi cun tgi è la dumonda actuala
Ils Tories da May han pers sezs, la Labour da Corbyn ha gudagnà sezs – tuttina n'ha nagina da las duas partidas la maioritad absoluta per pudair furmar ina regenza. La situaziun actuala:
- Labour sclaudia ina coaliziun cun ils conservativs. La partida veglia fundar ina regenza da minoritad, ha ditg in pledader da la Labour.
- Il dretg da sondar sco emprima partida cun tgi furmar ina regenza è dentant anc adina tar May ed ils Tories, cunquai che sia partida resta malgrà las perditas la pli ferma.
La repartiziun dals sezs
Tenor l'emettur da televisiun britannic BBC n'ha la partida da Theresa May nagina schanza pli da cuntanscher la maioritad absoluta. Ils socialdemocrats da la partida da Labour vegnissan uschia sin 266 sezs e gudagnassan marcantamain.
Cun l’elecziun nova vuleva May atgnamain augmentar sia maioritad absoluta en la chombra dals deputads. Quai per survegnir dapli sustegn per las tractativas pertutgant il Brexit.
James Corbyn: Primministra Theresa May duai sa retrair
Il schef da la partida da Labour Jeremy Corbyn aveva pretendì gia la bun'ura, che la primministra Theresa May sa retiria. Sia argumentaziun: May duaja far plaz ad ina regenza socialdemocratica che represchentia propi tut la populaziun da la Gronda Britannia. Ils Brits hajan avunda da cesuras tar las expensas publicas ed er avunda d'in sistem da sanadad mal finanzià.
Theresa May sezza era anc precauta
La primministra sezza era s'exprimida la bun'ura suenter ils emprims resultads da l'elecziun dal parlament anc a moda precauta: La Gronda Britannia dovria ussa ina fasa da stabilitad. Sia partida conservativa saja anc adina la pli ferma partida. I saja perquai en lur cumpetenza da procurar per questa stabilitad, uschia May.
RR novitads 06:00


text:
4ª partida de campionat - Rina
Derby ladin a reis ötes, combatü indere cina l’ultim menüt!
A ti fa da cornisc al prüm derby ladin te chesta nöia sajun é sté le tëmp malsigü, cun le vënt che á soflé por gran pert dla partida. Impó é ruvé adalerch a La Val en bel publich de apascioná, che ne á nia urü se fa sciampé chësta partida. Da üna na pert le Rina, che do les prümes trei partides á bele coiü adüm set punc, dal’atra per le La Val, al mumënt ciamó sënza punc de gaiofa. Por chisc ultims dessigü na maiú desfida y ocajiun por ciaré de cöie i prüms früc dla sajun. Ala fin ti él gnü pité ai sostenitus en derby combatü cun val ocajiuns plö tleres por le Rina.
Tla prüma cherd’ora dla partida é La Val che comana le jüch, davagnan plö trates dal ciantun y val puniziun dal limit dl’area. Al 10^ röia na crossada alta tl’area dl Rina, l’atacant da La Val röia tardí lunch a trá le palé sura porta fora. Bel plan é le Rina co fej presciun, al 18^ ti sciampa Franz T. da na pert jö y crossëia bass amez, Daniel F. röia a dërt post y spizureia de püch le curan dlungia porta ia. Al 28^ controlëia ciamó Franz en bel palé te area da La Val, pro la trata bassa sön le pé lunch, Sepl é reatif y deloj le palé cun la piza di dëic te ciantun. Dedô se conzentrëia le jüch scialdi amez ciamp y les ocajiuns tleres da jí in vantaje é püces da mostré sö.
Do la palsa tol le Rina le jüch tles mans y drüca i padruns de ciasa te süa mezciamp. Al 58^ te n cajin amesa area rebat le palé trat da Daniel sön le pé de porta, l’atacant Dennis G. pro ciamó de tra sterch te porta mo le defensur Michele C. ruvé a dërt post sön la linea salva le resultat. La tenjiun mët man de se fa sintí y le spirit combatif dl Rina á la miú sön les sogades dla scuadra da La Val, che pro de avanzé cun determinaziun cuntra la porta aversara. Al 72^ conzed l’arbiter na puniziun a 20 metri dalunc dala porta dl Rina, Philipp vega de giré le curan sura le mür ite, chiló mëss le portier Huber se destrá por desfanté la trata. Tl’ultima cherd’ora pon ciamó alzé fora valgünes trates prigoroses di aversars, daulache le potier Sepl á msü se de da fa por evité le svantaje. L’arbiter sciüra insciö tosc la fin di nonanta menüc y fej jí i sogadus sot la duscia cialda. Da alzé fora na buna prestaziun dl La Val a confront dles ultimes partides, cuntra en aversar combatif y determiné a porté a ciasa la devënta cina la fin.
La Val – Rina 0-0
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Thomas Ploner, 3. Michele Campei, 4. Ivan Tschaffert, 5. Paolo, 6. Luca Bernardi, 7. Alex Elzenbaumer, 8. Stefan Sottara – capitan, 9. Christian Terza, 10. Moling Philipp (dal 59^ Martin Menazzi), 11. Martin Ploner
Formaziun Rina: 1. Manuel Huber, 2. Michael Rungger, 3. Alfons Facchini, 4. David Huber, 5. Hanspeter Rungger, 6. Thomas Huber, 7. Stefan Rungger (dal 55^ Lorenz Rungger), 8. Dennis Gasser (dal 75^ Manfred Promberger), 9. Klaus Promberger - capitan, 10. Franz Tolpeit, 11. Daniel Frenes (dal 69^ Lois Pedevilla)
Proscimes partides: La Val süga in sabeda ai 10 de otober dales 15:30 a Pretau cuntra la scuadra de ciasa deperpo che Rina süga la domënia dales 15:30 te ciasa cuntra le Raas.
Atri resultac:
Altherren (La Val): Rodenech – La Val : 1-0
Juniores (Mareo): Porsenù – Mareo : 6-0
Giovanissimi (Val Badia): Burnech – Val Badia : 6-0
U-13 (La Val): San Laurenz – La Val : 11-1
U-10 (La Val): Uttenheim – La Val : 15-4


text:
Gia avant 50 onns han ins fundà en Grischun il club da chauns da retschertga, a ses temp in act da pioniers. Durant la chatscha dal 2010 era 157 chauns en acziun per ir en 810 cas a la tschertga d’animals blessads.
Ils chauns e lur patruns èn las bunas olmas che vegnan da rar menziunads en las descripziuns eroicas da butins e trofeas. En vista a la protecziun d’animals ston oz dentant ils chatschaders ir mintg’onn a far exercizis cun lur arma. E mo tgi che ha fat quai cun success po ir a chatscha.


text:
Il project per in Centro medico prevesa da construir dasper il Centro sanitario Valposchiavo (CSVP) in nov edifizi cun spazi per ina pratica cuminaivla da medis da chasa, per spezialists, novs biros per la Spitex ed ina apoteca publica. En in segund pass duai lura il spazi entaifer l'ospital vegnir reorganisà cun in focus spezial sin la tgira d'attempads ed i duain vegnir realisads ina sala da conferenzas, stanzas per persunal da pichet e per students e giarsuns.
Ils custs da bundant 8 milliuns francs finanziescha il CSVP or da l'agen fondo d'investiziuns. Questa primavaira cumenzan las lavurs, l'onn 2024 duai l'entir project esser a fin.
Bler laud da Poschiavo
Il cussegl communal da Poschiavo ha exprimì en sia davosa sesida bler laud per quest project. Quai saja sco in nov-cumenzament per l'ospital. Surtut suenter ch'el era vegnì en la critica l'atun passà, suenter avair serrà la staziun da part dad in di sin l'auter. Il project saja en pli impurtant per segirar la purschida medicinala en val e per daventar en quest senn era pli attractiv per medis.
Dentant era critica da Brusio
Ils da Brusio vegnan a perder lur medi da chasa. Quel vegn numnadamain a far midada a Poschiavo. Sia vischnanca perdia cun quai in'ulteriur servetsch, di il president communal Arturo Plozza envers RSI. Gia la posta e la scola sajan vegnids transferids ils davos onns a Poschiavo. Sin nivel politic local disturbia quai ad el in zic.
Davart da l'ospital hai num ch'ins pondereschia dad installar a Brusio ina sort da pratica da satellit, nua ch'in medi vegnia ad esser preschent tscherts dis l'emna.


text:
Las medemas pretensiuns fan era ils sindicats Unia e Syna pervia da la «situaziun desparada». I dovria uschè spert sco pussaivel mesiras, pertge ils pajaments empermess per cas da direzza na sajan anc betg arrivads. I smanatschian ulteriuras relaschadas e serradas da manaschis. Mesemna vul il Cussegl federal decider sche las ustarias restan serradas fin la fin da favrer.
Nagina chapientscha per «Nus avrin»
Da l'acziun «Nus avrin» sa distanziescha GastroSuisse dentant. Sut quest motto s'opponan intgins commerziants cunter las mesiras da corona. Glindesdi vulan els avrir lur fatschentas e restaurants – malgrà il scumond.
Dapi quest'emna appellescha la gruppaziun «Nus avrin» a malobedientscha civila. Ell'agescha anonim. L'idea deriva da nunconformists tudestgs. Entant datti er talas gruppaziuns en Svizra, en la Pologna, l'Ollanda e l'Austria.


text:
Pli paucs che fan il bachelor
499 studentas e students han cumenzà in studi da bachelor d'architectura, inschigneria da construcziun, economia da manaschi, Computational and Data Science, Digital Business Management, Digital Supply Chain Management, Information Science, Mobile Robotics, Multimedia Production, Photonics, management da sport e turissem. Quai signifitga in regress da 10% cumpareglià cun l'onn precedent.
Blers che fan il master
Fertant ch'il dumber da quellas e quels che fan in bachelor è ì enavos levet, è quel da persunas che fan il master creschì per 59% cumpareglià cun l'onn avant. La raschun per quest augment sajan surtut novas purschidas. 72 studentas e students èn s'immatriculads per ils trais novs studis da master. Quai èn Sustainable Business Development, Data Visualization ed User Experience Design. Ils dus ultims roms èn unics en Svizra sco purschida da master consecutiva.


text:
La Slovaca era per gronda part megliera che la Svizra. Sulettamain vers la fin dal segund set ha Dominika Cibulkova dà in zic pli flaivel. Golubic ha pers en questa fasa quatter ballas da break per in pari.
Malgrà che Victorija Golubic ha uschia manchentà il pli grond regal per ses 24avel anniversari, survegn ella tuttina passa 17'000 euros per il turnier en l'Austria. Plinavant è Golubic tras ils 180 puncts ch'ella ha rimnà a Linz da nov sin plazza 54 da la glista mundiala.
Victoria per Andy Murray
Andy Murray ha gudagnà il turnier dad ATP 1000 a Schanghai. En in final ha il Scot battì il Spagnol Roberto Bautista Agut en dus sets cun 7:6 e 6:1.
Uschia ha Andy Murray gudagnà quest turnier da Masters gia per la terza giada. Tut en tut ha el gudagnà 39 turniers sin la tura.
RR novitads 16:00


text:
La mesadad dals Svizzers e las Svizras che lavuran èn pendularis. 10% dad els han in viadi da lavur dad 1 ura e dapli. Ils ins van cun l'auto, auters piglian il tren. Il tren porta l'avantag ch'ins po lavurar durant il viadi. Perquai ha la Viafier federela savens bischlas electricas en ils vaguns per chargiar telefonin ubain il laptop. En ils vaguns da la Viafier retica tschertgan ils 25% passaschiers pendularis per il solit però invan ina tala bischla. Quai vul la Retica midar en il decurs dals proxims onns.
Lavurond en il tren cun il laptop fissi però era pratic dad avair ina colliaziun d'internet senza cabel (WLAN). Quai è gia standard tar differentas societads da tren en l'Europa, manca per gronda part en Svizra. Qua na prevesa la Viafier retica però nagina remedura, ha ditg Simon Rageth da la partiziun da communicaziun da la Viafier retica. Suenter avair examinà las variantas concluda la Retica che quai custassia memia char.
RR Actualitad mezdi 11:00


text:
Social media è tenor Andreas Wieland, CEO da la Hamilton SA, l' instrument decisiv per recrutar nova glieud. «Il davos onn n'avain nus gì quasi nagin inserat en las gasettas.» Tuttina hajan els retschavì 6'000 candidats per plazzas a Panaduz, emploià 360 persunas e manà varga 1'000 discurs da preschentaziun.
25 fin 30% d'autras regiuns u l' Europa
Duvrar glieud dovri era per il nov complex a Domat. Bain 300 persunas vegnan a lavurar là. Sch'i dettia in segund edifizi en quest lieu na tradescha il CEO dentant betg. Quai che pertutga il persunal emprovian ins da recrutar uschè regiunal sco pussaivel, punctuescha il responsabel per las resursas umanas, Roger Lang. «Principalmain vegn la glieud recrutada da la regiun. Enturn 25 fin 30% vegn dentant d'autras regiuns e da la Europa.»
RR actualitad 18:00


text:
La vischnanca da Samignun po construir in rempar da lavinas sur la fracziun Ravaisch. Il chantun ha lubì il project e concedì ina contribuziun chantunala da 371'000 francs. Il project cumpiglia in rempar da 55 meters lunghezza che duai proteger in quartier da la fracziun Ravaisch da lavinas. En tut profiteschan pli che 12 chasas ed in hotel da la protecziun da lavinas.
Ils ultims 100 onns èn là quatter lavinas vegnidas giu fin tar las chasas. Dapi bun 30 onns vegn il lieu segirà cun sajettar lavinas. Cun quella metoda datti però malsegirezzas. Uschia po il sistem tecnic desdir u ch'i po dar ina faussa valitaziun da la situaziun.
RR novitads 09:00


text:
Magnavox Odyssey
La Magnavox Odyssey a l'è stada la prima console domestica di videogioeugh, sortida in del 1972 e che l'ha preceduu el Pong de l'Atari de trii mes.
L'è stada progettada del Ralph Baer in del 1968 e in del 1972, dopo che l'è stada riprogettada per vèss fàda su in su larga scala.
L'éra fada cont di circuitt discrett DTL e, anca se la comunicazion interna l'éra in binari, l'output e 'l controll del gioeugh a l'éra analogich, tant che l'è mìnga ciar, e l'éra abbinada a di schermi coloraa de mett in su la TV per fà vedè mej i gioeugh e di accessori esterni compagn di fiches e di tabellon di pont per i gioeugh de tavol.
La console la generava trii pont: du controllaa di utent e vun de la console oltra a 'na linia verticala. El sistema el gh'eva di cartocc che però gh'even 'me unega fonzion cambià el circuitt per avvià i vari gioeugh ch'eren giamò dent a la console e al massim cambiàgh on poo i input.
El gh'ha avuu 'n poo de seguit in l'inscì ciamada Serie Odyssey che l'è fornida in del 1978 con la noeuva console Philips Videopac, ciamava Odyssey² in di Stat Unii.
RiferimentModifega
Alter progettModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Odyssey


text:
140 scolars y scolars á tut pert ai Dis dla sanité
Scritto da Red.azione il 22 Novembre 2021
I workshops é gnüs organisá dal colaboradú Emanuel Gravino. Ai é gnüs partis sö aladô de tematiches desvalies. Tratan la pröma incuntada de formaziun él gnü traté les tematiches dl movimënt y dla sozialisaziun, dl’educaziun sessuala y dles erbes y dl’alimentaziun. Tratan la secunda scomenciadia de formaziun él gnü tematisé le movimënt y la sozialisaziun, yoga y la respiraziun y i comportamënc a risch che reverda le monn dles dependënzes. La terza incuntada di Dis dla sanité á albü tl zënter n curs da balé, mosöres de pröm aiüt por l’anima y le movimënt y la sozialisaziun.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Torrée (grillada en il liber)
Descripziun
Tar ina dretga torrée tutga in saucisson da Neuchâtel che vegn zuglià en in fegl da giabus, en in palpiri da mazler surtratg, en palpiri da gasettas u en aluminiun e pargialà in bel di sulegliv en la burnida d'in fieu a l'ur dal guaud. Latiers datti tartuffels, salata, paun ed autras delicatessas sco er in magiel vin ed in zic mustarda per rinforzar l'aroma. Tut ils Neuchâtelais tgiran questa tradiziun; ella è daventada oz ina festa da famiglia u ina festa tranter amis. Oriundamain è ella dentant sa sviluppada en connex cun lavurs da runcada dals purs che stuevan proteger lur pastgiras da la derasaziun dal guaud e che stuevan perquai realisar mintg’onn in'acziun da runcada per tgirar las surfatschas utilisadas da lur bains. Els prendevan mintgamai cun sai ina liongia e la brassavan en il grond fieu fatg cun las restanzas da la runcada. D'ina acziun liada ad in intent specific è sa sviluppada la torrée ad in divertiment da temp liber. Ma tgi che la pratitgescha, prova tuttina da respectar la natira e da far attenziun da chattar in lieu adattà e da puspè rimnar il rument. Ils selviculturs recumondan ina plazza libra, lunsch davent avunda da plantas giuvnas, e da plunar crappa enturn il fuclar. L'occurrenza è daventada uschè populara ed impurtanta per la regiun che la citad da Le Locle organisescha mintg‘onn per las persunas che vegnan ad abitar là ina gronda torrée per sensibilisar uschia ils novs abitants per l'effect identitar da las torrées.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Hugo Guillaume-Gentil, Patrick Pointaire: torrée, 2011 © Hugo Guillaume-Gentil, Patrick Pointaire
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Base de données lexicographiques panfrancophone, 2011
Chambre neuchâteloise d'agriculture et de viticulture (Ed.) : Plan de gestion intégrée pour le site pilote du Communal de La Sagne. Neuchâtel, 2008
Valérie Miéville-Ott, Vincent Barbezat : Perceptions du pâturage boisé. Résultats d’un sondage effectué au Communal de La Sagne NE. 2008
William Pierrehumbert : Dictionnaire historique du parler neuchâtelois et suisse romand. Neuchâtel, 2008
André Thibault : Dictionnaire suisse romand. Particularités lexicales du français contemporain. Ed. Pierre Knecht. Carouge-Genève, 2004
- Dossier
- Torrée
description détaillée Ultima modificaziun: 20.06.2018
Dimensiun: 391 kb
Tip: PDF
- Torrée


text:
Massaléngh
Masalengh (Massalengo in Italian) l'è un cumün del circundari de de Lod, Lumbardia cun 4 538 abitant (dàto del des 2015 [1]). El se tröva a circa 7 km a süd de Lod.
El sò num el deriva dal cùnt piasentìn Piero Massalenghi, che l'é stai pruprietari del paés dal 1661 al 1756.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Massalengh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La legénda dei sèt plàtan sü l’àrgin de l’Ada
CULTURA E SPETTACOLO - 10 01 2022 - Ezio (Méngu)
Chèsta l’è ‘na storia che la fa lücià e nùma i ültim süpestiti che i parla u i lécc ‘l dialèt dé Tiràn i pöderà capìla e tramandàla ai söö neudìn! ***** L'éra i témp de Fracèsch Giüsèf, par 'ntendàs chèl rè che cumandàva i angégher cun al ciòo sül capèl. Alùra 'l gh’éra chèla üsànsa e la gh’è amò adès.Li àvi i savéva quànda l’era ùra dé palpàch li gingìgi ai neudìn cùma palpà 'l cül de 'na galìna par vedè se la gh’éra de fa l'öv e quàndu 'n dencìn 'l balàva l'éra so. L'éra mài capitàa de vedè 'n dencìn del lacc 'n tèl orinàri. Iscì quànda i neudìn i perdèva fo i dénc dèl lacc, l'àva dòpu avè cüntàa sü 'na bèla stòria, la dàva 'n basìn al neudìn, po cun 'na vègia cantiléna la ramàva scià 'na scatulìna e la metéva giù 'l dencìn. Se la pudéva, la dàva de ragàl al neudìn 'n toch dé ravìs dùlscia de sciüscià e iscì chèl sùta 'l vegnìva su. L'éra facc cùma duér ànca l'àva Celestìna tüti li òlti che i neudìn i perdéva i dencìn. La bràva àva cun 'l pasà del témp l'éra ramàa scià sèt scatulìni, ugnüna cun i dencìn dei söö meùdìn e l'éra tegnùdi preziùsi, piacàdi 'n tèl casèt dèl cumò. Ghìi ànca de savè che a chèi témp la vìta l'éra màgra parchè ghèi ga n’éra mìga e chèi poch che i gh’éra ièra per 'l Francèsch Giusèf e i so angègher cun i còrni a metà. Vòo dicc che la röda la gìra e chèi neùu iéra vegnüü uramài granc e iéra desmentegàa l'àva, mìga gnàa par cativéria ma parchè iéra ciapàa dèi pensée dèli söi famìgli e dei söö laureri. Pòra vègia, mài 'n lamént e quànda la 'ncuntràva 'n neùu la stavedéva ànca se iéra vegnüü matèi. Sta fèmna dabéna l'éra ànca puarèta, parchè la maiàva nùma patàti e l'éra vegnüda pü schìscia dèla càbra dèla Ramabàguli. Vérgini! Quàncc pàter, àve e glòria par i söö neudìn, 'l Signùr 'l séra fìna sturàa. La disèva: Signùr fài sta bée, fach mancà nigùt, dach la salüt, fach vulée bée àli so fèmni e ài söö um. Càri li nòsi avi, fémni de nèrf e spùndi dée um, lur sì che iéra dèla part dèl Signùr, pü ta li fasévat suvrì pü i ta vuléva bée, ta pudévat pasà 'n téla pòrta déla stàla sénza picà sü i còrni e iscì l'è stacc ànca chèla òlta. 'N dì che la Celestìna l'éra pròpi a tèra de muràl, la töcc fo dal cumò i sèt scatulìni cun i dencìn e la sa 'nginögiàda sùta 'l quàdru de S. Martìn. La sa tràcia 'n cràpa 'l fulàr, la facc 'l ségn dèla crus e la dìcc: “S. Martin, che ta taièt sü 'l mantèl ànca par i canàula, fam 'na carità. Sòo uramài scià vègia e capìsi che l’è ùra de murì. Ta sèe che mì ga völi trop bèe ài mèe neudìn ànca se lur iè sémpru ciapàa. Ga völi 'n bèe grant cùma na ca, völi che ànca dòpu mòrta lur i pödìs vedè che 'l mè bée 'l crès sémpru ùgni dì”. 'L S. Martìn l'éra igliò pundàa sura 'l cavàl cun la pudèta prunt a taià 'l mantèl, sa capìva che 'l pudèva mìga parlà parchè l'éra de càrta ma 'l picàva fo dùu öcc bunàsc. Dòpu 'n pìt l'àva la sentüü vegnüü fo de 'n böcc del mür ilò tacàa al quàdru 'na us che la disèva: “Celèsta, càra la mè Celèsta, dispérat mìga e scùlta 'n bot e fa cùma ta dìsi! Ciàpa li sèt scatulìni cun i dencìn dei to car neùu, van ilò visìn a l'Ada 'ndùa i crüchen ià facc sü i mür növ, sutèra a vinti pas üna da l'òtra li scatulìni cùma se 'l füss de sumnà patàti e pòo van a ca.” Iscì l'àva la facc. Pòra àva, la gh’éra resùn de sentìs stràca parchè 'n quàtru e quatròt la tiràa i archèt. Pasàa 'n pìt de témp i Tiranés ià vedüü spuntà sü visìn àli mulàdi de l'Ada sèt piantìni de plàtan Iéra iscì mài bèli! Drìci cùma angégher, üna derèe de l'òtra, a vìnti pas e tücc i sa dumandàva chi l'éra stacc a piantàli, ma negügn i savèva da rispòsta. I néuu dèla Celestìna, cùma tücc i bràvi neùu, i sa regurdàa sübit de rügàch int 'n tèi casèt de l'àva par vedè se l'éra lasàa andrèe vargùt, iscì ià trüàa na càrta che la diseva: “Car neùu, lüs dèi mée öcc, va làsi negùt parchè sòo puarèta ma va làsi li sèt piànti de plàtan ilò sü l'àrgin de l'Ada, quàndu pasarìi de ilò amò tücc ciapàa , pròpi igliò va regurderìi dèl bèe che 'l va vulüü la vòsa àva Celestìna, 'n bée che 'l creserà ansèma àli piànti ùgni dì e che 'n dumàa i voss neùu i ga rüerà gnàa a brascia scià tant che iè gròsi” Iscì par agn e agn i noss vècc i sa tramandàa la stòria e a mì i mé la cüntàda la mè àva Virgìnia quànda la ma palpàa li gingìvi e ‘l ma sultàva fo i dencìn dèl lacc. E la stòria l’è vèra. Ezio (Méngu) (Lo scritto è dedicato all’emerito sciur Sindàch Pietro Del Simone, nonno e maestro nell’espressione della parlata tiranese )
Chèsta l’è ‘na storia che la fa lücià e nùma i ültim süpestiti che i parla u i lécc ‘l dialèt dé Tiràn i pöderà capìla e tramandàla ai söö neudìn!
*****
L'éra i témp de Fracèsch Giüsèf, par 'ntendàs chèl rè che cumandàva i angégher cun al ciòo sül capèl. Alùra 'l gh’éra chèla üsànsa e la gh’è amò adès.Li àvi i savéva quànda l’era ùra dé palpàch li gingìgi ai neudìn cùma palpà 'l cül de 'na galìna par vedè se la gh’éra de fa l'öv e quàndu 'n dencìn 'l balàva l'éra so. L'éra mài capitàa de vedè 'n dencìn del lacc 'n tèl orinàri. Iscì quànda i neudìn i perdèva fo i dénc dèl lacc, l'àva dòpu avè cüntàa sü 'na bèla stòria, la dàva 'n basìn al neudìn, po cun 'na vègia cantiléna la ramàva scià 'na scatulìna e la metéva giù 'l dencìn. Se la pudéva, la dàva de ragàl al neudìn 'n toch dé ravìs dùlscia de sciüscià e iscì chèl sùta 'l vegnìva su.
L'éra facc cùma duér ànca l'àva Celestìna tüti li òlti che i neudìn i perdéva i dencìn.
La bràva àva cun 'l pasà del témp l'éra ramàa scià sèt scatulìni, ugnüna cun i dencìn dei söö meùdìn e l'éra tegnùdi preziùsi, piacàdi 'n tèl casèt dèl cumò.
Ghìi ànca de savè che a chèi témp la vìta l'éra màgra parchè ghèi ga n’éra mìga e chèi poch che i gh’éra ièra per 'l Francèsch Giusèf e i so angègher cun i còrni a metà.
Vòo dicc che la röda la gìra e chèi neùu iéra vegnüü uramài granc e iéra desmentegàa l'àva, mìga gnàa par cativéria ma parchè iéra ciapàa dèi pensée dèli söi famìgli e dei söö laureri.
Pòra vègia, mài 'n lamént e quànda la 'ncuntràva 'n neùu la stavedéva ànca se iéra vegnüü matèi.
Sta fèmna dabéna l'éra ànca puarèta, parchè la maiàva nùma patàti e l'éra vegnüda pü schìscia dèla càbra dèla Ramabàguli.
Vérgini!
Quàncc pàter, àve e glòria par i söö neudìn, 'l Signùr 'l séra fìna sturàa. La disèva: Signùr fài sta bée, fach mancà nigùt, dach la salüt, fach vulée bée àli so fèmni e ài söö um.
Càri li nòsi avi, fémni de nèrf e spùndi dée um, lur sì che iéra dèla part dèl Signùr, pü ta li fasévat suvrì pü i ta vuléva bée, ta pudévat pasà 'n téla pòrta déla stàla sénza picà sü i còrni e iscì l'è stacc ànca chèla òlta.
'N dì che la Celestìna l'éra pròpi a tèra de muràl, la töcc fo dal cumò i sèt scatulìni cun i dencìn e la sa 'nginögiàda sùta 'l quàdru de S. Martìn. La sa tràcia 'n cràpa 'l fulàr, la facc 'l ségn dèla crus e la dìcc: “S. Martin, che ta taièt sü 'l mantèl ànca par i canàula, fam 'na carità. Sòo uramài scià vègia e capìsi che l’è ùra de murì. Ta sèe che mì ga völi trop bèe ài mèe neudìn ànca se lur iè sémpru ciapàa. Ga völi 'n bèe grant cùma na ca, völi che ànca dòpu mòrta lur i pödìs vedè che 'l mè bée 'l crès sémpru ùgni dì”.
'L S. Martìn l'éra igliò pundàa sura 'l cavàl cun la pudèta prunt a taià 'l mantèl, sa capìva che 'l pudèva mìga parlà parchè l'éra de càrta ma 'l picàva fo dùu öcc bunàsc. Dòpu 'n pìt l'àva la sentüü vegnüü fo de 'n böcc del mür ilò tacàa al quàdru 'na us che la disèva: “Celèsta, càra la mè Celèsta, dispérat mìga e scùlta 'n bot e fa cùma ta dìsi! Ciàpa li sèt scatulìni cun i dencìn dei to car neùu, van ilò visìn a l'Ada 'ndùa i crüchen ià facc sü i mür növ, sutèra a vinti pas üna da l'òtra li scatulìni cùma se 'l füss de sumnà patàti e pòo van a ca.”
Iscì l'àva la facc.
Pòra àva, la gh’éra resùn de sentìs stràca parchè 'n quàtru e quatròt la tiràa i archèt.
Pasàa 'n pìt de témp i Tiranés ià vedüü spuntà sü visìn àli mulàdi de l'Ada sèt piantìni de plàtan
Iéra iscì mài bèli! Drìci cùma angégher, üna derèe de l'òtra, a vìnti pas e tücc i sa dumandàva chi l'éra stacc a piantàli, ma negügn i savèva da rispòsta.
I néuu dèla Celestìna, cùma tücc i bràvi neùu, i sa regurdàa sübit de rügàch int 'n tèi casèt de l'àva par vedè se l'éra lasàa andrèe vargùt, iscì ià trüàa na càrta che la diseva: “Car neùu, lüs dèi mée öcc, va làsi negùt parchè sòo puarèta ma va làsi li sèt piànti de plàtan ilò sü l'àrgin de l'Ada, quàndu pasarìi de ilò amò tücc ciapàa , pròpi igliò va regurderìi dèl bèe che 'l va vulüü la vòsa àva Celestìna, 'n bée che 'l creserà ansèma àli piànti ùgni dì e che 'n dumàa i voss neùu i ga rüerà gnàa a brascia scià tant che iè gròsi”
Iscì par agn e agn i noss vècc i sa tramandàa la stòria e a mì i mé la cüntàda la mè àva Virgìnia quànda la ma palpàa li gingìvi e ‘l ma sultàva fo i dencìn dèl lacc.
E la stòria l’è vèra.
Ezio (Méngu)
(Lo scritto è dedicato all’emerito sciur Sindàch Pietro Del Simone, nonno e maestro nell’espressione della parlata tiranese )
POTREBBE INTERESSARTI ANCHE:
LASCIA UN COMMENTO:
DEVI ESSERE REGISTRATO PER POTER COMMENTARE LA NOTIZIA! EFFETTUA IL LOGIN O REGISTRATI.
0 COMMENTI


text:
Joseph Theodor Haller
Joseph Theodor Haller (1783 - 1853) ie n autur ladin
Test[mudé | muda l codesc]
N zerto om â dui fis: Y le plü jonn de chi dij al pere: "Pere dáme la pert dla facolté, che me toca"; y ël i á despartí l' avëi. Y do nia tröc dis, abiné ch' al â le fi plü jonn döt inadöm, s' un é jü demez te n paisc dalunc, y inló ál desfat ia le fatissó cun vire alingrana. Y despó ch' al s' á desfat ia döt, él gnü na sterscia fan te chël lüch, y al scomenciâ d' avëi mangora. Al s' un é jü y se mët pro un dla cité de chël lüch, y chësc l' á metü sö en süa vila a ciaré di porcí. Al orô implí so vënter de rou, che mangiâ i porcí, y degügn ne i un dê. Mo gnü en se dijel: "Cotan de servitú en ciasa de mi pere á pan dessurora, y iö me möri chiló da fan. Iö tolará ca y jará da mi pere, y i dijará: Pere iö á fat picé en cil, y dan te.
Wikisource[mudé | muda l codesc]
Operes[mudé | muda l codesc]
- Maria Madalena BAD
- Maria Madalena BRA
- Maria Madalena CA
- Maria Madalëna FOD
- Maria Madalena GRD
- Maria Madalena MAR
- La Parabola del Figliol Prodigo BAD
- La Parabola del Figliol Prodigo BRA
- La Parabola del Figliol Prodigo CAZ
- La Parabola del Figliol Prodigo FOD
- La Parabola del Figliol Prodigo GRD
- La Parabola del Figliol Prodigo MAR


text:
Cun sia elecziun vegnia fatg ina punt tranter l’istorgia da la tur ed il messadi da Bromeis e sia fundaziun «Il miracul blau», communitgescha la fundaziun da la tur da signal. L’element aua è bain per la tur da signal dal Rain sco er per Bromeis da gronda impurtanza.
Marca da l’entschatta dal Rain
La tur sin 2'046 meters sur mar vul marcar a moda simbolica l’entschatta dal Rain ed attrair e muventar ils visitaders. La tur sin l’Alpsu è bajegiada a medema moda sco la tur a la sbuccada dal Rain a Hoek en ils Pajais Bass.
Ils antecessurs da Bromeis en uffizi èn il duo da varieté «Mini&Maxi» e l’artist svizzer-ollandais Ted Scapa.
RR novitads 11:00


text:
Ils gieus olimpics a Pyoenychang èn a fin. En il sport regiunal vegn dentant vinavant cumbattì per victorias ed medaglias. Uschia era tar la cursa da San Cassian a Lantsch, che fa part a la cuppa grischuna da passlung.
Las atletas ed Ils atlets han dentant betg mo stuì cumbatter per victorias e medaglias, mabain er cunter il fraid e l'umiditad. Las cundiziuns d'aura fatschentan dentant betg mo ils curridurs: Ina gronda sfida èsi era stà per ils responsabels da tschaira ch'han stuì chattar ina tschaira da classic che tegn senza ch'ella fa plaun.
RR actualitad 11:00


text:
Il quint annual 2016 da la vischnanca da Silvaplauna serra cun in surpli dal retgav da bun 120 milli francs. La radunanza communala ha approvà il quint. Ultra da quai han ils da Silvaplauna approvà la lescha per promover la plazza aviatica da Samedan.
Approvà han ils votants da Silvaplauna era da transfurmar l'Ospital Engiadin'Ota en ina fundaziun da dretg privat. E «gea» ha Silvaplauna medemamain ditg a la cunvegna da prestaziun tranter las vischnancas da l'Engiadin'Ota e l'ospital pertutgant la gestiun da la chasa da tgira Promulins.
RR novitads 07:00


text:
La scontrèda de en jebia ai 18 de mèrz la fèsc pèrt de la Cordanza de colaborazion strategica metuda a jir de oril del 2020 anter la Provinzia autonoma de Trent e l Consorzie di Comuns trentins en cont de la trasformazion digitèla e avisa di servijes on line e di portai web di enc del teritorie. L’obietif revèrda la semplificazion, standardisazion, pervalivanza di servijes, con gran atenzion a duta la fases de ideazion, ralisazion e metuda a la leta di medemi servijes e di strumenc digitèi, che l’é stat svilupà aldò di besegnes reèi di sentadins e de la firmes.
L’assessor provinzièl per l svilup economich, enrescida e lurier, Achille Spinelli l’à recordà che formes de inovazion e de crescimonia di enc locai, les vegn portèdes inant da egn tel Trentin: “Demò te l’ùtim temp sion stac bogn aboncont de concretisèr chisc obietives, de gra al lurier del Consorzie, de la strutures provinzièles e de Trentino Digitale”.
L’assessor Spinelli l’à metù al luster ence la colaborazion col Partiment per la trasformazion digitèla de la presidenza del Consei di ministres: “L’inovazion e, amò de più, la digitalisazion les à de besegn de colaborazions nazionèles e internazionèles, percheche l sentadin posse ite a na vida sorida e en segureza te n soul ecosistem digitèl, olache dut l’é più vejin e no l’é spartijon de la competenzes anter Goern zentrèl e i enc teritorièi”.
La sinergìa anter Provinzia, Consorzie e Trentino Digitale l’à jà dat l met de realisèr desvaliva sorts de didament a favor di sentadins e de la firmes e a sia digitalisazion. Tras i neves canai digitèi, ti meisc passé, l’é stat ciarià servijes desche l bonus alimentèr, l bonus rodes, l bonus vacanzes e i avisc de calità.
Na pèrt emportanta la é metuda en esser da Trentino Digitale, sozietà de sistem de la Provinzia autonoma de Trent. “La trasformazion digitèla di Comuns – l’à dit sie president Carlo Dalladio - l’é na pèrt emportnata per la competitività economica e l benesser di sentadins. Trentino Digitale l’é a la leta di Comuns per arsegurèr l didament a dò a dò e pien per l prozess de digitalisazion. Per chesta rejon – l’à fenì sù l president Delladio – Trentino digitale la se à endotà de n nef model de endrez e per la pruma outa l’é stat metù sù l nef, spezifich partiment per i enc locai. No l’era mai stat fat chesta sorts de cernies”.
Via per de dezember passà, la Provinzia autonoma de Trent l’à sotscrit la cordanza co la Presidenza del consei di ministres (Partiment per la trasformazion digitèla), col fin de compagnèr i Comuns trentins apontin tel prozess de digitalisazion de sie servijes. La cordanza l’à l fin ence de meter en esser l switch off di servijes digitèi, pervdù ai 28 de firé del 2021. Da chesta data inant, duta la aminsitrazions les cogn tor pèrt a la piataformes digitèles nazionèles, desche PagoPa per i paamenc eletronics, Spid per l’identità digitèla, l’ap IO per l soul pont de azess ai servijes digitèi.
“L Trentin – l’à sotrissà Erika Miglietta del Partiment per la trasformazion digitèla de la presidenza del Consei – l’é n raion che l’à semper abù n fon orientament per l’inovazion e chest à dat l met de arjonjer i resultac de anchecondì, de gra a n lurier de grop che se à svilupà ti egn”.
L projet de trasformazion digitèla de la aministrazions locales l’é dò a vegnir realisà e per chest l’é stat enjignà n finanziament de 740 mile euro. L’atività l’à dat l met de arjonjer i obietives target ai 28 de firé del 2021 per duta la aministrazions de comun.
Tel medemo temp, de gra a la cordanza chèder sotscrita da la Provinzia col gestor de identità digitèles Lepida (Emilia Romagna), i Comun trentins i é stac metui te la condizions de ge dèr fora a sie sentadins tant la identità digitèla Spid che l document de recognosciment eletronich.
Ti meisc che vegn duc i Comuns trentins i podarà, ence tras sic istituzionèi, meter dant servijes on line coleé a la ap IO e al zircuit de paament PagoPa, a chel che se podarà ite de gra a l’identità digitèla Spid.
Traduzion di Servijes Linguistics e Culturèi del Comun general de Fascia
(Traduzione a cura dei Servizi Linguistici e culturali del Comun general de Fascia)


text:
Ils chantuns pretendan dal Cussegl federal engaschi per la cunvegna da basa cun l'UE. En ils discurs cun l'Uniun Europeica duai il Cussegl federal nizzegiar cumplainamain tuttas opziuns politicas avant ch'el prendia ina decisiun strategica, pretenda la Conferenza da las regenzas chantunalas KdK.
Emprim sclerir ils trais puncts
I saja indispensabel da sclerir ils trais puncts averts en il senn da la Svizra per pudair suttascriver la cunvegna instituziunala, uschia la KdK. Ils trais puncts èn subsidis, mesiras flancontas sco era la dumonda davart la directiva per burgais da l'UE.
Mantegnair ils interess da la Svizra
La KdK ha sco era il Cussegl federal constatà, che la posiziun da la Svizra e da l'UE è lunsch in ord l'auter. Ils chantuns sajan da l'avis, ch'il Cussegl federal duai interprender tut per evitar ina spirala negativa. Il Cussegl federal stoppia far tut per trair las dretgas decisiuns per pudair mantegnair ils interess da la Svizra.


text:
«In blogger sun jau, betg in bist static. Bloggar n’ha da far nagut cun bloccar, il cuntrari. Las novas pussaivladads lubeschan a mintgin da far attent a l’atgna opiniun. Jau sun enconuschent sco Bruno Blogg e conversesch cun mes enconuschents e main enconuschents via facebook e twitter.»
El è svanì quasi uschè spert sco quai ch’el è cumparì: Tranter l’avrigl 2012 ed il mars 2013 èn cumparidas en ‹La Quotidiana› en tut set columnas sut il pseudonim ‹Bruno Blogg›. Davart la dumonda tge autura u tge autur anonim che sa zuppa davos quest num na duai betg vegnir speculà qua. Percunter lain nus empruvar da far in pitschen psicogram da noss Bruno Blogg…
Bruno Blogg è bab d’in figl quasi creschì e ses status actual è sa midà avant curt – sco ch’el di sez gia per la segunda giada – «da maridà sin betg pli maridà». En sias columnas ans fa noss blogger palais ils pitschens e gronds quitads e fastidis, sin ils quals ins frunta en il mund modern e digital: Da conflicts cun il vischin e ses segapastget, da vacanzas all inclusive, da stress cun pleds-clav da cartas da credit, da recepts da cuschinar sin l’iphone e surtut da la tschertga da l’amur virtuala – il pli tard dapi ch’il figl ha ditg: «Bab, ti ed il chaun, quai n’ha betg perspectiva.»
«Uss sun jau tuttina ma decidì da publitgar mes profil. Betg forsa profils da construcziun. Mes profil persunal hai jau publitgà en ina bursa da contacts en la rait. (…) Jau na sun bain betg academicher, ma tuttina hai jau profilà mia prontadad da m’approfundar e discutar diversas tematicas da la convivenza umana e da ma fatschentar cun ils desideris e basegns d’ina eventuala nova partenaria. Speranza n’han mias anteriuras partenarias betg access a mes profil.»
Las columnas – u meglier ditg glossas – sa laschan leger cun in surrir sco impressiuns bain in pau caricadas, ma betg nunrealisticas da situaziuns en las qualas er ti ed jau ans chattain pli savens che quai ch’igl ans plascha. Ellas tractan da quel che crai d’avair tut sut controlla – e che dat a la fin tuttina en venter; dal giavisch da far diever da las novas purschidas digitalas a moda suverana – e dad esser a la fin il cugliunà; da vulair ir tras la vita a moda suverana – e da tuttina stuair realisar d’avair surstimà sasez e da vegnir suatà dals problems e problemins dal mintgadi. Cun auters pleds: Il psicogram da Bruno Blogg e il psicogram da l’um(an) postmodern e digital insumma. Ans lain consolar cun il patratg che quel che conceda quai, haja gia mez gudagnà la battaglia…


text:
La plattafurma, cun 2,13 milliardas utilisaders activs per mais, ha pudì profitar d'entradas da reclama e scriver in onn da record. La svieuta è s'augmentada per prest 50% a 12 milliardas francs.
Gudogn moderà pervia da reservas
En cumparegliaziun cun la svieuta da record è il gudogn da la rait sociala pli moderà: Il gudogn è s'augmentà per 20% a 4 milliardas francs. Il motiv per l'augment moderà è, tenor indicaziuns da Facebook, la nova refurma da taglias en ils Stadis Unids. L'interpresa haja augmentà sias reservas per la taglia sin entradas en l'exteriur per passa 2 milliardas francs.
Sin las aczias da Facebook n'han las cifras da l'onn da manaschi betg gì ina bun'influenza. La valita d'in'aczia è curt suenter crudada per 3%.
Nova strategia
Tiers la svieuta da record planisescha il fundatur e schef da Facebook Mark Zuckerberg midadas. Il temp ch'ina persuna passenta sin la plattafurma saja en il davos quartal sa reducì, numnadamain per 50'000 uras en di. Per Zuckerberg è quai la consequenza che Facebook mussia pli paucs videos. Perquai che gist la durada saja dentant impurtanta per clients da reclama, stoppia Facebook ir novas vias per carmalar la glieud da star pli ditg sin la rait sociala. La nova idea saja da mussar dapli cuntegns dal conturn privat, e pli pauc cuntegns d'interpresas.
RR novitads 06:00


text:
Gösàch
Gösàch (endèl dialèt del pòst Güsàch, prununciàt [gyˈhak]; Gussago en Italià) l'è 'n cümü de 16 753 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra de la cità de Brèsa, en diresiù Ovest.
Come i óter paés de la Franciacürta, zòna geogràfica de la qual el fa part, Gösàch el vànta 'na produsiù de vì de alta qualità. Famùza l'è la sò fèsta de l'ùa che la vé fàda 'ndèi més de Setèmber e Utùer còi car de le contrade che i pàsa per le vìe del paés. Le contràde de Gösach i è: la Piàsa, Cazài, Piedeldòs, Ruch, Sàle, Naèze, Le Siìne e La Crus.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gösàch l'è lüminàt endèi docümèncc medievài con nòm diferèncc: "de vico et fundo Gussiago"[2] (960), "Gussiacho", "Guxiacho" (piö aànti), "in vico Gixiago"[3] (1100), in fundo Gusiago[4] (1107), "de Gusiago" (1114), "de Gusciago" (1154), "de Guxago" (1174), "apud Gussciacum" (1185), "de Gusago" (1195).
El teretóre de Gösàch l'ìa zamò abitàt en época romàna e de chèsta prezènsa rèsta sés làpidi, e dù capitèi, retroàcc chèsti du öltèm endèla canònega de la frasiù de Ruch. A chèl tép là Gösàch el gh'ìa de véser en "pagus" tocàt de la stàda che colegàa Bèrghem a Verùna.
Piö tàrde, endèl Alt Medioévo, Gösàch el deènta séde de 'na piéf cristiàna, e l'è de chèla época lé la prìma edificasiù de la céza pievàna en località Piedeldòs, che la consèrva testemognànsa de la prezènsa longobàrda col pülpèt Mavioranus, amò 'ncö en bèla móstra al intèrno de la céza.
Endel Estimo Visconteo del 1385 Gösach el rizülta come capoquàdra e 'l sò teretóre el tülìa dét i cümü de Gösàch, Salàdega, Sàle, Ruch, Rodènch e Saià ("Saiano cum Rotingo"), Óme ("Omis"), Montezèi, Polàen, Alensà, Proài d'Izé, Mompià, Cobiàt ("Cobiato") e Üràch (e 'n cümü segnàt col nòm de "Pranzii" che 'l pödarès véser Proèze).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ S. Giulia - Pagina libelli
- ↑ S. Giulia - Libellus
- ↑ Federico Odorici, "Storie Bresciane", Brescia 1856, Libreria editrice A. Tarantola - pag.80


text:
1521
Salta a la navigazzion Và a cercà
Ün an indré / Ün an inàcc
Gh'è söcedìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 3 genar - Citaa del Vatican (Roma): el papa Leun X ghe signa el decret cul qual scomüniga el Martin Luter.
- 6 marz - i isul Mariann (Uceania): el Ferdinand de Magelan el descuvriss quest isul.
- 16 marz - isula d'Homonhon (Filipinn): el Ferdinand de Magelan el descuvriss quest'isula; dapress el n'ha scupert alter in de l'arcipelagh di Filipinn.
Chi gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi gh'è mórt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 27 april - isula de Matán (i Filipinn): Ferdinand de Magelan, navigadur purtughes, in d'un scunter cunt i indigen de l'isula cumandaa dal Lapu-Lapu.


text:
Terra crea
La terra crea (variant: creda, crena, greda, cleda[1][2]), ciamada anca terra rossa o gisc[3] l'è on deposet che 'l vegn de la decomposizion di sass che contegnen el feldspad (per esempi el granii). La nass in d'on process natural de temp variabel de desenn de mier de agn. Ona voeulta generada, la terra crea la se produs in su lisivazion a oriziont de cumulazion.
Del pont de vista fisegh a l'è on coloid, cont ona particola proppi piscinina e 'na superfis lissa. El diameter di particoi el gh'ha de vess sotta i 0,002 mm. In la frazion testural la terra crea la pò 'vèggh anca di particoi minga minerai, i fitolitt. Del pont de vista chimegh, inscambi, l'è on silicad idrataa de l'alumini.
A l'è ona terra ladina che la ven doperada despess per fa su di vas e di laterizzi.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nomm crea el vegn del latin "crēta", in del sens de "terra che la riva de l'isola de Creta"[4]. El termen l'è cognossuu in lombard, piemontes, arpitan, venet e romagnoeu, oltra che in napoletan e sicilian. Inscambi, in italian la creta l'è apena vuna di varietà de la crea. A l'è spantegaa anca l'italianism argilla (de origin greca), che l'è 'l termen pussee doperaa in di lengov romanz.
Inoltra cre(d)a l'ha faa nass di nomm de sit, indè che probabilment a ghe n'era ona motta: per esempi Credera, in del Cremasch.


text:
D
D, ciamada de in lumbard, (e al dì d'incö anca cun el talianism di) l'è la quarta letera de l'abecee latin.
[d] l'è anca el simbul del son plusiv alveular sunor int l'alfabet funetich internaziunal.
La storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Üsagg int i vari lenguv[Modifega | modifica 'l sorgent]
Int i püssee tant lenguv che i dröven l'abecee latin, la D la rapresenta el son [d] (o una sua variazion, a seconda del sistema funemich de la lengua in quistion). Esempi de ecezion i henn el spagnö, indè che la pö vess parnunziada [d] o [ð], e 'l vietnamita, indè che la pö vess parnunziada [z] o [j].


text:
Construider da punts na vul Urs Cadruvi betg sa numnar. Era betg a la fin da ses temp d'uffizi sco secretari general da la Lia Rumantscha. Pli gugent sa vesa el sco commember d'ina squadra ch'ha lavurà mais ed onns vi dal cumpromiss, l'uschè numnà model da coexistenza.
Quel pretenda da scolaras e scolaras da scolas rumantschas ch'instrueschan l'idiom sco lingua d'alfabetisaziun d'emprender a leger e chapir il rumantsch grischun. En scolas ch'instrueschan il rumantsch grischun sco lingua d'alfabetisaziun vala il cuntrari.
Nus n'avain era oz betg la situaziun ideala.
E tuttina di Urs Cadruvi ch'el faschessi tut anc ina giada tuttina.
In cumpromiss filigran
La via a quest cumpromiss tranter Pro Idioms e Pro Rumantsch saja stada greva, conceda il secretari general partent. I haja dà bleras sairas ch'el na pudeva strusch pli discutar uschia ch'el saja simplamain cuntent ch'i saja gartegià da tegnair la perseveranza e la persistenza da tegnair tras.
Cun in sguard sin il cumpromiss per uschia dir la punt tranter ils adherents dals idioms ed ils adherents dal rumantsch grischun en scola di el:
La punt è enorm filigrana e sch'ins fravegia enturn mo in zic ristg'ins che la dispita rumpa ora puspè. E lura avain la medema salata sco tut quests onns.
Tant pli impurtant saja quai che la Lia Rumantscha cuntinueschi cun la filosofia da francar il model da coexistenza per ch'ina nova generaziun da rumantschs sappia crescher si cun quel.
Il rumantsch è daventà in
Guardond enavos al cumenzament da ses temp d'uffizi è ina chaussa clera: il renum dal rumantsch ha sa megliurà massivamain.
Jau sper che quai n'è betg mo in hype mabain ch'i dà in entir orcan or da quai.
I dat dentant era l'autra vart. Anc adina vegn il rumantsch gugent emblidà. Ed anc adina saja l'encletga per ils problems da la Rumantschia en il Grischun quasi inexistent, di Urs Cadruvi.
La lavur per la Lia Rumantscha cuntinuescha damai cun il nov secretari general Martin Gabriel. Urs Cadruvi mida il zercladur a Schiers e daventa vicedirectur da «la Fundaziun Flury».
RR actualitad 07:00


text:
cuntegn
Engiadina
-
Ils Messis e Ronaldos dal cricket èn en Engiadina
Suenter tractativas da bun 6 onns ha l’hotel Badrutt’s Palace a San Murezzan cun ses directur Hans Wiedemann, pudì realisar per l’emprima giada in eveniment da cricket sin glatsch da renum internaziunal. Tut ils 24 stars dal sport englais èn perquai domiciliads en l’hotel da 5 stailas.
Per cuntentar ils giasts prominents, haja l’hotel Palace er da s’adattar als giavischs ed adis d’in’autra cultura. Uschè consista il buffet d’ensolver er da pasts tipics indics, ha declerà Claudia Jann – ella è responsabla per il marketing da l’hotel.
Betg cun sandalas sin la naiv
Gì da gidar als giasts ch’èn arrivads en Engiadina pervi dal cricket, hajan ins er areguard la vestgadira. Plirs n’hajan fin uss anc mai vis naiv e na sajan era betg disads da trair en stgarpas chaudas empè da sandalas.
Maletg
1 / 9
Legenda:
Ice Cricket a San Murezzan.
RTR, Anna Caprez
Maletg
2 / 9
Legenda:
Impressiuns da l'Ice Cricket.
RTR, Anna Caprez
Maletg
3 / 9
Legenda:
Impressiuns dal cricket sin glatsch.
RTR, Anna Caprez
Maletg
4 / 9
Legenda:
Grond interess per il cricket sin glatsch.
RTR, Anna Caprez
Maletg
5 / 9
Legenda:
Ils Ronaldos e Messis dal cricket che giogan a San Murezzan.
RTR, Anna Caprez
Maletg
6 / 9
Legenda:
Ils Ronaldos e Messis dal cricket che giogan a San Murezzan.
RTR, Anna Caprez
Maletg
7 / 9
Legenda:
Dal lai vesan ins siador sin il Palace.
RTR, Anna Caprez
Maletg
8 / 9
Legenda:
Claudia Jann, responsabla per il marketing a l'Hotel Badrutt's Palace a San Murezzan.
RTR, Anna Caprez
Maletg
9 / 9
Legenda:
La plazza per giugar al lai da San Murezzan è pronta.
RTR, Anna Caprez
Premiera er per aspectaturs
Spezial vegnan ad esser ils maletgs che la televisiun indica emetta live davent dal glatsch schelà da San Murezzan durant ils quatter gieus da cricket. Betg be che la culissa è tuttenina alva, er il fatg ch’i na dat mai uschè blers fans sin plaz sco durant in gieu da cricket da stad, fa daventar l'occurenza per tuts ina situaziun tut nova.
RR actualitad 11:00


text:
«Mintga animal che nus mangiain duai avair avunda plaz, e la chaschun da pudair ir or el liber», cumenza Nicolas Zogg da «La Verda» la conferenza da medias sin in bain puril a Malans. Ozendi na saja quai betg uschia. L'allevaziun intensiva muntia per exempel che bleras giaglinas sin manaschis purils da massa hajan plaz per viver be sin in palpiri A4. Portgs stoppian parter ina surfatscha d'in parcadi en 10. E blers animals na vesian mai il tschiel blau. Cun pretender il standard da bio per tut las purarias saja garantì ch'ils animals sajan tractads meglier – ed i dettia products fairs per pretschs fairs.
Cun l'iniziativa vegnan ils animals tractads meglier, e nus avain products fairs per pretschs fairs.
Ultra da quai sa sminueschia cun l'iniziativa er l'offerta da charn che saja oz surdimensiunada, agiunta Giulia Casale da la partida socialdemocratica da Cuira. «In terz dal nutriment vegn puspè dismess, e las gasettas èn er adina plainas da reclamas d'acziuns da charn perquai che nus producin memia bler – quai sto sa midar». E la midada giaja be cun quest'iniziativa. Dentant na vegnia quella midada betg pretendida d'in di a l'auter, ils purs avessan temp 25 onns da midar lur manaschis, pia in'entira generaziun.
Sche l'animal ha gì ina bella vita, pon ins er giudair el pli fitg sin il taglier.
La conferenza da medias ha gì lieu a Malans sin il bain puril da la famiglia Clavadetscher. Qua vegn producì dapi passa 30 onns tenor standards da bio. La pura Valérie Cavin di: «Noss pulasters curran per la prada enturn, els han ina pli lunga vita, bler plaz ed uschia èsi er pli bel da lavurar cun animals sauns e robusts.» Ils pulasters sin il bain puril èn masculins, fissan sin auters bains purils pia sa tschentads en la manizzadra. Er ella beneventa l'iniziativa, perquai che «nus vesain che quai funcziunescha e la tegnida d'animals sto sa sviluppar».
Reducir las emissiuns
Er per la Pro Natura èsi cler da metter in Gea en l'urna ils 25 da settember. Ord duas vistas: Per l'ina vegniss l'agricultura cun in pli pitschen dumber d'animals da niz da reducir las emissiuns e cumbatter la midada dal clima. Per l'autra pateschia la biodiversitad dals blers animals. Entras ils blers animals dettia quai er blera grascha ed uschia emissiuns d'amoniac, e questa substanza saja nuschaivla per la biodiversitad. Armando Lenz da la Pro Natura fa in exempel: «Cur ch'jau er anc in uffant, pudev'jau rimnar per mia mamma in matg da las pli differentas fluras. Uss ha quai sin la medema pastira be pli flurs portg.»
En il Grischun dat i radund 2'200 manaschis purils, 60 pertschient dad els èn gia manaschis da bio.


text:
Danimarca
La Danimarca (Danmark in danes; Dänemark in tudesch; Denmark in ingles; Danmarki in gruenlandes) l'è el stat püssee picinin de la Scandinavia e anca quel püssee a sud. U se tröva a nord de l'unico stat ch'el cunfina cun le per via terena, overa la Germania. A nord-ovest la gh'ha la Svezia e a nord la Nurvegia. La capital l'è Cupenaghen.
La gh'ha una süperfiss de 43.094 km² e una pupulaziun de pressapoch 5 miliun e mez d'abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Danimarca (nom ufizial: Kongeriget Danmark) a l'è una munarchia custitüziunala.
La regina a l'è Margherita II (del 1972).
El prim minister a l'è l'Mette Frederiksen del 2019).


text:
L’Ironman rumpa cun la pli gronda tradiziun dal triatlon pervi da la pandemia da corona. Il campiunadi mundial sur 3,86 kilometers nudar, 180 kilometers cun velo e 42,2 kilometers currer n’ha per l’emprima giada betg lieu a Hawai. Quai suenter ch’ins ha puspè stuì spustar l’occurrenza.
Quella duaja da nov avair lieu ils 7 da matg a St. George en il stadi federativ american da Utah. L'ultim campiunadi mundial da triatlon è stà il 2019 a Hawai.
L'october 2022 duai il campiunadi puspè a Kailua-Kona, Hawai. Nov na duain las cursas da dunnas ed umens betg esser il medem di. Las cursa da las dunnas duai avair dapli participantas e cumenzar ils 6 d'october, quella dals umen dus dis pli tard.


text:
Dialet ferares
El dialet ferares (nom nativ: frares) a l'è un dialet emilian parlaa a Ferara, in la püpart de la sua pruvincia e in d'un quai paes de la Pruvincia de Ruvigh (la inscì ciamada Transpadana Feraresa).
Difüsiun, variant e carateristigh[Modifega | modifica 'l sorgent]
El ferares, intes 'me dialet de cità e i sò variant arius, l'è minga parlaa in tüta la pruvincia de Ferara: a Comacchio e Codigoro se parla un dialet pütost carateristigh e isulaa; a Cento, Pieve di Cento e Argenta se parlen variant del bulugnes; anca el dialet de Bondeno, un paesin miss al cunfin tra la Pruvincia de Mantuva e quela de Ruvigh, l'è recugnussüü di lenguista 'me un dialet indipendent del ferares.
In de la bassa pruvincia de Ruvigh (cumün de Castelmassa, Calto, Salara, Ficarolo, Gaiba, Stienta, Occhiobello, Fiesso Umbertiano, Crespino, Papozze, Ariano nel Polesine, Polesella, Corbola, Melara e Villanova Marchesana) vegnen parlaa alter variant del Ferares, che adasi adasi ciapen carateristigh venezian (una testimunianza de 'sti parlad de transiziun se pò truvà in del liber Canale Mussolini de l'Antonio Pennacchi). Anca un quai cumün de la Pruvincia de Mantuva, 'me Felonica e Sermed el gh'ha un dialet püssee ferares che mantuvan, già che quei parlà lì gh'han minga la Ü e la Ö.
El Ferares, insema al Mantuvan (e pö ad alter dialet minur, 'me 'l Guastales e 'l Mirandules) el furma la variant emiliana nord-urientala (ciamaa del Biondelli propi "grüp ferares"). Una carateristiga primaria de quei dialet chì l'è la cunservaziun de la A toniga, che la se müda minga in d'una E verta.
Gramatiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
I verb[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Verb vess: Mì a son, tì a t'ié, lù l'è, nù a sen, vù a siv, lor i è.
- Verb avègh: Mì a gh'ho, tì at gh'ha, lù al gh'ha, nù a gh'aven, vù a gh'iv, lor i gh'ha.
- Verb mangià: Mì a magn, tì at magni, lù al magna, nù a magnen, vù a magnee, lor i magna.
- Verb andà: Mì a vagh, tì at va, lù al va, nù a anden, vù a andev, lor i va.
Esempi de dialet[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parabula del Fiö Trasun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un òm aveva doi fió.
E al più picul 'd questi diss a sò padar: "Papà, dem la miè pert di ben ch'a 'm toca!" e lù a 'gh divis al patrimoni tra 'd lor.
E da lì a poch dì, muciaa tut al sò, al fiol minor al s'n'andò in luntan paes e al strusciò tut quèl ch'l'aveva, vivend in mezz ai bagord.
E dop ch'l'avì strascinaa tut al sò, in cal paes a 's gh'è fata 'na gran carestiè, e lù prinsipiò a penuriar.
L'andò e s'intruduss press a un sitadin 'd chii sit, ch'a 'l mandò int 'na sò campagna a custudir di porch.
E l'era ridut a desiderar 'd puters saziar dil giand ch'magnava i porch, e nsun gh'i 'n dava.
Turnaa in se stess, el diss: "Quant uperari in cà 'd miè padar gh'ha pan da magnar in abundanza, e mì a son chì ch'a mor da la fam!
A saltarò sù e andarò da miè padar e a 'gh dirò: Ah! Papà, a i hò pecaa contra 'l ciel e in fazza a tì;
A 'n son più degn d'esser ciamaa tò fiol; tratam comè un di tò uperari".
E al 's toss sù e l'andò da sò padar. Intant ch'l'iera ancora da luntan, sò padar al vist, al s'muvì a pietà e al gh'cors incontra e al s'agh butò brazz a col, e a 'l basò.
E al fiol al gh'diss: "Ah! Papà, a i hò pecaa in fazza al ciel e contra a tì; e a 'n son più degn d'esser ciamaa per tò fiol"
E al padar diss ai servitor: "Prest, tirè fora la vesta la più bela, e mtìgla 'doss; e mtìgh un anel in dida e di scarp int i piee;
E mnè chì un vdel grass, amazzèl e ch'a 's magna e ch'a 's staga alegrament.
Perchè 'st mè fiol l'iera mort e l'è arsuscitaa; al s'iera pers e al s'è truvaa"; e i prinsipiò a magnar e bevar a la rica.
A gh'iera 'mò al fradel magior in campagna; e, int al turnar, acustandas a casa, al sentì a sunar e a cantar.
E al ciamò un di servitor e al gh'dmandò cossa iera 'sta roba.
E quest a 'gh diss: "L'è turnaa tò fradel e tò pader l'ha fat amazzar al videl grass, perchè a l'ha ricuperaa san e salv".
Lù però muntò in furia, e 'n vieva più andar dentar. Al padar donca andò fora e prinsipiò a pregaral.
Ma quel arspos dsend a sò padar: "L'è tant an che mì a 't serv, e ch'a n'hò mai mancaa una volta sola ai tò ordan, e t'an m'ha gnanch daa un cavret da godarm in cumpagniè coi mè amigh;
Ma 'dess ch'è turnaa 'st tò fiol, ch'ha strusciaa tut al sò con dil donn 'd mala vita, t'ha amazzaa 'l vdel grass".
Ma 'l padar al gh'diss: "Fiol, tì t'è sempar con mì, e tut quel ch'a i hò l'è tò;
L'iera ben giust però 'd far gozzoviglia e 'd far ghirigagna, perchè 'st tò fradel l'iera mort e l'è arsuscitaa, l'iera pers e al s'è truvaa".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 236
Una nuvela del Bucasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialet de Ferara[Modifega | modifica 'l sorgent]
A digh doncana che int i temp dal prim re ad Zipar, dop che Gufred ad Buglion al cunquistiè la Tera Santa, a suzzdì che 'na sgnora 'd Guascogna l'andiè al Sepolcar in pelegrinazz, e tarnand indree, arivada in Zipar, la fu da zert birbun vilanament maltratada. E gliee, tuta dulenta par 'sta cosa, la pansò ben d'andar dal re; ma diversi i 'gh dsì ch'la iera fadiga strusciada, parchè al re al iera tant sregulaa e sì bricon che invez ad vendicar gl'ingiustizi fati ai altar, a 'n badava gnanch a punir queli che il ëgh gneva fati a lù; e se qualch d'un al iera instizzii con 'n altar, al sa sfugava fasendagh di dëspet e disunurandal. Avend santii quest, la dona, dësprada pr'an s'puter vendicar, par cunsularas dla sò noia la pansò ad oler punzar la pultrunisia dal re: e, andandagh davanti pianzend, la dsì: "Sacra curona, mì a 'n ven brisa a la tò presenza par utgnir vandeta dl'inzuria ch'a m'è staa fat ma, in sudisfazion ad quela, a 't pregh che 't m'insegni com t'ij suport queli, che com i 'm dis, a 't vien fati, e acsì regulandam da tì a possa pazientament la miè supurtar; che se la putiss dunar, al sa ben Dio com a t'la daria vluntiera, savend che tì t'li port tanta ben".
Al re, che fin alora al iera sempar staa pigar e indulent, come ch'al sa dësmisiass, spraprinzipiand da l'inzuria fata a cla dona, che al vendicò severament, al dvantò un durissim persecutor ad chi contra l'unor dla sò curona dop d'alora 'l faseva dal mal. Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 212-213
Alter variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ariano nel Polesine: A digh dunch ch'quand ch'a gh'iera el prim re de Zipr, dop che Gofred 'd Buglion avea ciapaa la Tera Santa, a vgnù ch'una siora 'd Guascogna, com i pelegrin l'è andaa al Sant Sepolcro e, vegnend in zà, co l'è staa in Zipr, l'è staa oltrazzaa da di mascalzon che i 'gh n'ha fat de tut.
- Corbola: Doncana a digo che quand ch'a gh'iera al mondo el prim re 'd Zipri, ch'l'è staa dop che Gofrè 'd Buglion el s'eva impadrunii dla Tera Santa, è nato che 'na siora 'd Guascogna l'è 'ndaa pre dvozion al Sepolcro, e quand ch'l'è tornaa indree e ch'l'è staa arivaa a Zipri, lì l'è staa insultaa da dla bruta zent con di despieti.
- Crespino: A digh doncana che in chii giorni ch'a cmandava 'l prim re 'd Zipro, dop d'esser staa guadagnaa la Tera Santa da Gofred 'd Bugliun, è vgnuu ch'una zentildona 'd Guascogna andò pelegrina al Sepolcro e, quand ch'l'è tornaa indree, rivaa a Zipro, da qualch galiot l'è staa maltrataa vilanament.
- Ficarolo: Doncana a digh che int i temp dal prim re ad Ziprio, dop che Gufred ad Buglion l'ha ciapaa la Tera Santa, l'è suzzest che 'na gran sgnora 'd Guascogna l'è andada in palagrinazz al Sant Sepolcar e, int al turnar indree, quand l'è stada a Ziprio, soquanti birbant senza che liee a 'gh fess gnent, propia da zent scrianzada, i l'ha insultada e tolta pr'al cul.
- Castelmassa: A digh donca che int i temp dal prim re 'd Ziprio, dop la conquista fata dla Tera Santa da Gofredo Buglion, è 'gnuu che 'na gran sgnora 'd Guascogna l'è andada a disfar un vod al San Sepolcar; da dov turnand, arivada a Ziprio, l'è stada ultrazzada da di birbon int 'na manera infama.
- Melara: A digh donchen che in chii temp dal prim re 'd Ziper, dop al cunquist fat dla Tera Santa da Gufrè 'd Buglion, a suzzess ch'una siurina 'd Guascogna l'andé in pelegrinagi al Sapolcher; donchen dand d'volta, in Ziper arivaa, da qualchidun om birbant la fu vilanament ultragiaa.
- Occhiobello: Doncana a 'v conto che ai tempi dal prim re 'd Zipri, dop ch'a ch'è staa ciapaa la Tera Santa da Gufred 'd Bujon, è surzest che 'na sgnora 'd Guascogna l'è andada in pelegrinagg al Sepolcar; e, turnand da 'd là, quand l'è stada a Zipri, di omni birbun l'ha strapazzada.
- Papozze: A digh donca che int i tempi dal prim re 'd Zipro, dop che Gotifrè 'd Buglion l'eva ciapaa la Tera Santa, è nato che 'na zentildona 'd Guascogna, essend andaa in pelegrinagio a visitar al Sepolcro, int al turnar indree l'è rivaa a Zipro e l'è staa svigliacaa e maltrataa da arquanti birichin.
- Polesella: A digh donca ch'al temp dal prim re 'd Zipri, dop ch'Gotifredi Bujon l'eva ciapaa Tera Santa, è nat ch'una sgnora granda dal paes 'd Guascogna l'è 'ndaa al Spolcr, vstii da plëgrina e, tornand indrio da 'd là, l'è passaa për Zipri, e lì l'è staa insolëntaa da di birbanti.
- Stienta: Donca a digh ch'ai tempi dal prim re 'd Zipri, dop la conquista 'd Tera Santa ch'l'ha fat Gufred 'd Bujon, 'na sgnora 'd Guascogna l'è andada in pelegrinagg al Sepolcar e, turnad da 'd là, arivada in Zipri, da di birbun a 'gh n'è staa dit una par fata.


text:
Online
Vus pudais empustar Voss passaport e/u Vossa carta d’identitad online. Suandai en quest cas pass per pass la procedura ch’è descritta sin la pagina Dumonda per in passaport e/u ina carta d’identitad.
Al spurtegl
Vus pudais empustar in passaport e/u ina carta d’identitad er al spurtegl u per telefon tar il post da passaports da Voss chantun da domicil.
Sche Vus duvrais sulettamain ina carta d’identitad, pudais Vus empustar quella en intgins chantuns er tar Vossa vischnanca da domicil.
- Nagins resultats
Vus stuais quintar cun maximalmain 10 dis da lavur, fin che Vus survegnis ils documents d’identitad empustads.
Tar l’ambassada svizra u tar il consulat svizzer
Sco Svizra u Svizzer a l’exteriur pudais Vus empustar il passaport u la carta d’identitad online u per telefon tar l’ambassada svizra u tar il consulat svizzer dal pajais nua che Vus vivais.
Vus stuais quintar cun maximalmain 30 dis da lavur, fin che Vus survegnis ils documents d’identitad empustads.
Per Voss uffants pudais Vus empustar in passaport e/u ina carta d’identitad a partir dal di da la naschientscha. I n’è betg pussaivel d'als laschar registrar en Voss document d’identitad.
Resguardai per plaschair: Sch’ils geniturs n’èn betg maridads, èsi pussaivel da nudar en il passaport d’in dals dus geniturs ch’ella u el haja il dretg da tgira.
Resguardai per plaschair:
Vus pudais empustar in document d’identitad per Voss uffant mo, sche Vus avais il dretg da tgira.
Sche tuts dus geniturs han il dretg da tgira, basta la suttascripziun d'in genitur per empustar in document d’identitad. Sch’ils geniturs n’èn percunter betg maridads, sch'els èn divorziads u na vivan betg ensemen, dovri in plainpudair suttascrit da l’auter genitur.
A partir da 7 onns ston ils uffants suttascriver sezs lur documents d’identitad.
Las improntas dals dets per il passaport biometric vegnan memorisadas pir a partir da 12 onns.
A partir da 18 onns sto Vossa figlia u Voss figl empustar sez ses document d’identitad.
Las datas biometricas (fotografia da la fatscha, suttascripziun ed improntas dals dets) vegnan registradas da las autoritads chantunalas u da la represchentanza svizra a l’exteriur. Las datas biometricas vegnan memorisadas sin in chip ed èn uschia segiradas cunter in eventual abus.
La fotografia vegn fatga normalmain ensemen cun la registraziun da las ulteriuras datas biometricas. Intgins chantuns permettan er da prender cun sai ina fotografia sin ina clavetta USB.
Sche Vus empustais la carta d’identitad tar Vossa vischnanca da domicil, sto la fotografia che Vus prendais cun Vus correspunder exactamain a las prescripziuns.
Il passaport e la carta d’identitad da persunas creschidas èn valaivels 10 onns. Ils documents d’identitad d'uffants e da giuvenils fin 18 onns èn valaivels 5 onns.
Renovar il passaport e la carta d’identitad
I n’è betg pli pussaivel da renovar in passaport scadì u ina carta d’identitad scadida. Vus stuais empustar novs documents d’identitad e resguardar exactamain la procedura en quest connex.
Viagiar cun in document d’identitad valaivel u scadì
Per viagiar duvrais Vus normalmain in document d’identitad valaivel. As infurmai ad ura tar la represchentanza da Voss pajais da destinaziun en Svizra u tar la represchentanza svizra a l’exteriur davart las disposiziuns d’entrada en il pajais.
Intgins pajais, sco per exempel ils Stadis Unids da l’America, pretendan che Voss passaport saja valaivel anc almain sis mais suenter Vossa sortida dal pajais.
En auters pajais èsi dentant pussaivel da viagiar durant in tschert temp cun in document d’identitad ch'è scadì.
Per pudair entrar en intgins pajais, sco per exempel en ils Stadis Unids da l’America, en la China u en l’Australia, stuais Vus empustar in visum avant la partenza.
Passaport provisoric
En cas urgents giustifitgads pudais Vus empustar in passaport provisoric tar il post chantunal da passaports, tar l’ambassada svizra u tar il consulat svizzer dal pajais, nua che Vus As trategnais.
Resguardai per plaschair:
Il passaport provisoric n’è – cuntrari al passaport normal – betg in passaport biometric (che cuntegna in chip cun Vossas improntas dals dets e cun Vossa fotografia da la fatscha) e na vegn perquai betg acceptà en tut ils pajais: las represchentanzas estras en Svizra As infurmeschan davart las disposiziuns d’entrada dals singuls pajais.
Il passaport provisoric è valaivel mo per la durada da Voss viadi e maximalmain 12 mais.
Ils pretschs per documents d’identitad che vegnan emess a l’exteriur correspundan als pretschs en la tabella, midads en la valuta locala.
Sche Vus avais pers en Svizra u a l’exteriur il passaport u la carta d’identitad u sche Voss document d’identitad è vegnì engulà, stuais Vus proceder tenor las indicaziuns sin la pagina Perdita u engol dal passaport u da la carta d’identitad.
Sche Vus essas estra u ester e planisais d’empustar in passaport svizzer, stuais Vus suandar exactamain las indicaziuns che Vus chattais sin la pagina Natiralisaziun.


text:
Dapi mez settember sa sbassan las cifras d'infecziun cun il coronavirus en Svizra. Actualmain sa movan quellas tranter 1'500 e 2'000 cas per di, communitgescha l'Uffizi federal da sanadad. Las pli bleras infecziuns dettia tar uffants e giuvenils, uschia han ditg ils experts dal BAG avant las medias. Er tar las ospitalisaziuns van las cifras enavos. Nagina distgargia dettia dentant anc sin las staziuns intensivas. Quai er sche la cifra saja ida levet enavos ils ultims dis, uschia ha declerà Patrick Mathys da l'Uffizi federal da sanadad. Ils experts quintan er cun in augment da cas en vista la stagiun d'atun e d'enviern.
Ultra da quai creschia la cadenza da vaccinar memia plaun per che la situaziun en Svizra sa quieteschia, concludan ils experts vinavant.
Certificat sin pista dapenda tut da la situaziun
Er l'obligatori da certificat sin pista è stà tema a la conferenza da medias. Tenor Patrick Mathys pudess quel far senn sche la situaziun è tendida, cunquai che il territori da skis saja ina massa fitg omogena che sa mova en pendicularas, ustarias e bars. I na fetschia uss dentant betg senn da discutar sur d'ina tala mesira, cunquai ch'ins na sappia betg co la situaziun guardia lura or il december.


text:
Tübinga (Regierungsbezirk)
El Distret Goernatìf de Tübinga l'è giü dei quàter distrècc (en todèsch: Regierungsbezirke) del Baden-Württemberg, en Germania. La sò capitàl l'è la cità omònima de Tübinga.
Diviziù aministratìve[Modifega | modifica 'l sorgent]
I 9 circondàre i è ragrüpàcc en 3 sóta-regiù che 'n todèsch le g'ha nòm Regionalverband:
- Neckar-Alb: Reutlingen, Tübinga e Zollernalbkreis;
- Bodensee-Oberschwaben : Bodenseekreis, Ravensburg e Sigmaringen;
- Donau-Iller: Alb-Donau, Biberach e Ulma.


text:
Suenter in accident è la via principala tranter Laax e Schluein stada serrada mardi saira. Sco la Polizia chantunala annunzia èn dus autos collidads frontalmain. In um da 21 onns era enturn las 19:10 uras da viadi da Laax en direcziun Glion. En ina curva a sanestra è el vegnì sin il vial oppost. Là è el collidà cun in auto d’ina dunna da 38 onns che vegniva ensi. L'um da 21 onns era serrà en ed ha stuì vegnir deliberà da l'agid stradal da Flem. L’um è sa blessà mez-grev ed è vegnì transportà en l’ospital chantunal a Cuira. La dunna, cun blessuras levas en l’ospital a Glion.
L’accident è capità curt suenter las set. Enfin las diesch e mesa è la via stada serrada.


text:
Pitura a oli
La pitura a oli l'è na teghnica de piturà che la sa fà mettend insèma un pigment e vuna bàs inerta e dell'oli.
I sò origin eren minga cognossuu: i ruman Galen, Vitruvi e il Plini ul Vecc. Il Diversarum Artium Schedula del Teofil l'è el pussee vecc ricettari di tecnich per l'art parlava dassè dela pitura a oli.
La tecnica l'è poi stata perfezionada dai pituri ulandes nel milases'cènt (el Vasari invece el pensava che l'aveven inventada i ulandes, ma l'è minga ver).
Oli[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una voolta s'adupevan var oli: oli de lin crud, oli de nus, oli de papaver e anca l'oli d'ulif.I enn da preferì gli oli vegetai, mea pesant e che sa ossidan mea tropp: il pusè usaàl'è quel de lin. L'è usà crud per fa su i culur, anca con dei siccatif. L'oli de lin cucinà al sa seca prima, ma in del tèemp el fa diventà gial tuch i culur.
Support[Modifega | modifica 'l sorgent]
La pitura a oli la se pò fà su svarià suport.Ul lègn l'è sta ul prim (piopp, fagg e l'abete i enn i pusè usaà). In del XVI seculal sè iniziaà a pitùrà su la tèla (il lin le la pusè indicada ma anca la pusè custusa, ma ghhe inn anca il cotone, la juta eda quei ann de poliester da met de foe ma l'oli s'attaca mea tant ben).
Preparaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Prima de piturà con l'ooli ta ghè de preparà ul suport, se tal fet minga il culur scure mea ben e l'asorb tuch. La pussè usada l'è quela fatta de gess de Bològna e colla de cunigli.Nei negozi ta pudet truvà anca ul gess prunt per preparài suport ma l'è mea gess l'è del bianc de titanio cunt un medium acrilic. La carta la se poe preparà cunt l'oli de lin cucinàa o cunt del culur ben ipastàa.
Tecnica[Modifega | modifica 'l sorgent]
La tecnica l'è mea facil. L'oli al s'asciuga in sett dì(anca se l'dipend dal pigment queivoen s'asciuga pussè velus). L'oli sa poe usà in pussè de un moed ta poedet fa i velatur o usal a impast.


text:
Audits da qualitad externs 2021
L'artitgel 4 da la concessiun pretenda che la SSR laschia exequir regularmain expertas ed experts externs – che han la qualificaziun e l'experientscha correspundenta – controllas da qualitad. En il rom da la procedura da tscherna han ins confidà questa incumbensa per ils onns 2020 fin 2022 al team da professer Vinzenz Wyss da la Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas (ZHAW).
L'onn 2021 ha l'audit concernì la realisaziun dal sistem per garantir la qualitad en ina tscherta unitad d'interpresa. Concretamain èn quai stadas la redacziun da «Telegiornale» (RSI), la redacziun da «Forum» (RTS) ed il project «1945» (SRF). Ils resultats èn stads sco gia en il rom da l'audit 2020 danovamain positivs fin fitg buns. Il team da l'audit ha constatà suenter la controlla che las structuras da la garanzia da la qualitad correspundan en tuttas trais unitads d'interpresa examinadas a las pretensiuns da la concessiun da la SSR.
Ils audits 2021 han resguardà quatter dimensiuns d'examinaziun: en las duas dimensiuns «Princips da qualitad communitgads, finamiras da qualitad e normas» e «Concept dal public, integraziun dal public» han ins cuntanschì fitg buns resultats; en la dimensiun «Perfecziunament, persunal ed organisaziun» èn las pretensiuns vegnidas ademplidas bain ed en la dimensiun «Process da segirezza» èn ellas per gronda part vegnidas cuntanschidas.
L'audit mussa cleramain che la SSR ademplescha l'obligaziun fixada en la concessiun da gestiunar in sistem per garantir la qualitad che cumpiglia per mintga sectur da sia purschida redacziunala la determinaziun da standards da qualitad tematics e formals sco era l'installaziun da process definids per verifitgar quels. En tscherts secturs ha il sistem per garantir la qualitad surpassà las pretensiuns.
Recumandaziuns per optimar
Sch'ins guarda pli exact las singulas dimensiuns d'examinaziun han ins constatà in tschert potenzial d'optimar areguard la formulaziun da las finamiras d'in program en vista a las gruppas en mira ed areguard l'integraziun dal persunal per meglierar ils documents relevants per la qualitad.
Las persunas responsablas per la qualitad prendan fitg serius las recumandaziuns e vegnan a s'occupar uschè spert sco pussaivel cun la realisaziun correspundenta.
Accents da l'onn 2022
Quest onn vegn l'audit a concerner era RTR e SWI. Ins ha tschernì ils suandants secturs per valitar la realisaziun dal sistem per garantir la qualitad:
RSI: gameshow «Zerovero»
RTR: emissiun da novitads «Telesguard»
RTS: purschida da novitads per in public giuven «Nouvelles plateformes»
SRF: podcast «News Plus»
SWI: entira unitad d'interpresa


text:
dad Andri Casanova-Baumgartner
Cun quels plaids finescha igl evangeli tenor Mattiu. Els fan spir allusiuns ad autras parts digl evangeli e dil Veder Testament.
Jesus empermetta ch’el seigi cun nus tut ils dis, tochen alla fin dil mund. L’empermischun che schai el num «Immanuel», v.d. «Dieus cun nus» (mira Mt 1,23; Jes 7,14), secumpleina en Jesus Cristus ch’ei levaus da mort en veta. Entras siu esser carstgaun ed entras sia mort e levada ei Dieus cun mintga singul da nus, en tuttas situaziuns da nossa veta.
La nuviala da quei Diu maneivel astgein nus annunziar agl entir mund: in Diu che protegia mei sco ils agens geniturs, in Diu che accumpogna mei sco il meglier amitg, in Diu che sveglia mias forzas e mes talents.
Mt 28,16–20
16lls endisch giuvnals ein serendi en Galilea, sil cuolm che Jesus veva numnau ad els. 17E cura ch’ei han viu el, han els adurau el; mo certins dubitavan. 18Jesus ei vegnius neutier ed ha detg ad els quests plaids: A mi ei dada tutta pussonza en tschiel e sin tiara. 19Mei pia, e fagei daventar giuvnals tut ils pievels, battegei els enten num dil Bab e dil Fegl e dil Spert sogn, 20e mussei ad els d’observar tut quei che jeu hai cumandau a vus. Ed uarda, jeu sun cun vus tut ils dis, tochen alla fin dil mund.


text:
Śepl Obletter
Josef Obletter dit nce Śepl da Juaut (* 1 de fauré 1873 a Urtijëi; † 4 de auril 1925 a Urtijëi) ie stat n scultëur y ferlëigher a Urtijëi te Gherdëina.
Biografia[mudé | muda l codesc]
Ël à mparà y laurà da fant tla berstot de Josef Rifesser da Stufan. Do che l se ova metù da sëul per vënder nstëss si scultures y per lauré te si cësa n afit sa Bruel sun Col da Brida, ovl pedù cumpré n terac y fabriché si cësa y berstot sëura chëla che ie sën la Villa Obletter sëura la stazion dla ferata de Gherdëina. Ël mandova via scialdi sanc y crisć d’uni mesura, auteresc, canssles, sepolcri, stazions, ultima cëines y d’autra mubilia per la dliejes. Tl 1919 iel stat numinà ambolt de Urtijëi per trëi ani. Cun si bon cumpani Vinzenz Vinatzer dl Sartëur al pona nce marciadà cun terac, puscions y mejes. I ova cumprà l luech de Piz sota Pilat y ova iló pedú taië n grum de leniam. Prësc do ai inó vendù l luech al medemo priesc ma se ova fat n bon vadani cun l leniam.
Ël se à maridà cun Carolina Kostner da Stlujuc. I à abù cin mutans y cater mutons. Tla viëra al messù ji a fé l saudé sun Col de Lana. Śepl Obletter ie mort jëun y si mut, ncé tlamá Śepl, che ova mparà pra Batista de Trina de Ianesc, à pò menà inant la firma.
Si muta Philippina ova mparà a dessenië auteresc dal prof. Keim ma la ne daussova nia ji tla scola d'ert a Urtijëi ulache l univa suenz dessenià do da n ël che stajove desnut de model.
Lëures[mudé | muda l codesc]
Chisc ie lëures de Sepl da Juaut documentei tla Valsugana.
- Crist sun crëusc, Telve di Sopra, dlieja dla pluania San Giovanni Battista.
- San Giuni Batista, Telve di Sopra, dlieja dla pluania San Giovanni Battista, 1920[2].
- Sant Ujep, Telve, dlieja dla pluania dl'Assunta, 1911[3]..
- Sacro Cuer de Gejù y de Maria, Carzano, dlieja dla pluania Madonna della neve[4].
- Crist sun crëusc, Castelnuovo dlieja dla pluania de San Leonardo.
- Madona Imaculata, Ivano Fracena dlieja dla pluania San Giuseppe Operaio, 1923[5].
- Sant Ujep cun Bambin, Ivano Fracena dlieja dla pluania San Giuseppe Operaio, 1923[6].
- Sacro Cuer de Gejù, Ivano Fracena dlieja dla pluania San Giuseppe Operaio, 1923 [7].
- Sacro Cuer, Tezze (Grigno), dlieja Antonio di Padova e Brigida di Svezia, 1919 (firmà: "Gius. Obletter scultore a San Udalrico Gardena")[8].
- Sacro Cuer, Castello Tesino, La Torricella, Vecchia Cappella dell’Ospitale (ex Casa di Riposo Suor Agnese).
- Bambin Gejù Castello Tesino, frazion Roa, dlieja Madonna di Lourdes, 1919.
- Angiul Rafael cun l pitl Tobiolo, Caldonazzo, dlieja dla pluania San Sisto II.
- Sant Ujep cun Bambin, Centa San Nicolò, dlieja dla pluania San Niccolò. Firmà “Fecit Giuseppe Obletter / St. Udalrico Gardena Tirolo”.
- Autere cun Madona dl Rosar, Folgaria, Dlieja de San Lorenzo 1908.
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Giovanni Avi: La “Chiesa Nuova” di Baselga di Pinè nel 1° Centenario 1910-2010. Baselga di Pinè 2010, pl. 224-225.
- ↑ Vittorio Fabris: La Valsugana orientale pl. 290.
- ↑ Vittorio Fabris: La Valsugana orientale, pl. 219.
- ↑ Vittorio Fabris: La Valsugana orientale pl. 199.
- ↑ Vittorio Fabris: La Valsugana e il Tesino Volume II. pl. 108
- ↑ Vittorio Fabris: La Valsugana e il Tesino Volume II. pl. 108
- ↑ Vittorio Fabris: La Valsugana e il Tesino Volume II. pl. 108
- ↑ Vittorio Fabris: La Valsugana e il Tesino Volume II. pl. 474
Bibliografia[mudé | muda l codesc]
Leo Moroder: Bera Śepl da Juaut, mi nëine. Calënder de Gherdëina 2019, pl. 80-84.


text:
Il pli impurtant en curt:
- Peter Kamber sa retira da l'uffizi sco president da la cumissiun da furmaziun.
- El va perquai ch'el na vul betg pli sustegnair la direcziun senza Jann Gruber.
- Ils auters commembers e Patrick Degiacomi, il suprastant da la citad da Cuira èn surprais.
Sur da sia demissiun haja Peter Kamber infurmà ils commembers da la cumissiun da furmaziun la gievgia saira. Sco Patrik Degiacomi ha ditg envers RTR saja quai stà per el ina gronda surpraisa. Identic ha er reagì la vice-presidenta da la cumissiun Martha Widmer-Spreiter.
Commembers da la cumissiun deploreschan
Kamber ha manà la cumissiun sco president dapi l'entschatta da quest onn. Las sesidas haja el adina manà cun gronda cumpetenza professiunala, plain respect ed cun cleras finamiras. Ils commembers da la cumissiun deploreschian che Kamber sa retiria. Quai scriva la chanzlia da la citad en ina communicaziun a las medias. Ad interim surpiglia la vice-presidenta Martha Widmer-Spreiter il presidi da la cumissiun.
Ins po dir consequent u simplamain stinà. Ma jau na vi betg sustegnair la direcziun senza Jann Gruber. Sche el va, lura vom era jau.
Per Kamber saja la decisiun stada ina consequenza logica. Suenter che Jann Gruber bandunia la scola saja uss dumandada ina nova direcziun da strategia. Per manar la scola da Cuira effectiv ed effizient, saja decisiv, ch'ils champs strategics ed operativs possian lavurar bain ensemen.
Demissiun en temp da grondas midadas
Per la scola da Cuira croda questa demissiun en in temp da grondas midadas: Mez december ha la scola da Cuira communitgà ch'il directur da la scola Jann Gruber bandunia la scola – quai pervia da differenzas d'opiniun cun ses schef, il cusseglier da la citad Patrik Degiacomi. E la fin favrer va l'actual vice-directur da la scola, Reto Thöny, en pensiun.
RR novitads 14:00


text:
Lʼ Bao de Plaza dessura a Corvara
Lʼ Bao de Plaza dessura a Corvara.
Ia Plaza dessura da Corvara fôl na vedla ciasa de lëgn cun la cianoa de mür y söl mür de fora fôl fat sö diversci Sanc. I patruns da zacan fô ric y prepotënc, de manira chʼ i püri vijins sʼ i messâ temëi. Sü bos y les vaces pestâ jö i ciamp y pra de chisc püri cosci y guai, scʼ ëi dijô valch, spo i scecâi ciamó deplü. Sëgn é döt passé y chi da Plaza é morc fora düc y Plaza é deventada na ciajara.Te chëra y tles majuns fôl n bur bau, che sprigorâ i cajers y i patruns todësc, scʼ ëi gnô da Puster ite, insciö che ëi ne sʼ infidâ ʼci plü ad albergé iló ne; y sce valgügn dormî tl fëgn, fôl le medemo berghen. An dij, chʼ i vedli dailó ais cometü de gran iniustizies cun le termoné cun le comun y cun i vijins.
Insciö fôla cun chi gragn patruns de Costa da Colfosch. Aldedaincö vëigon ciamó gonot la nöt na picera löm bröma jö en chi pra de Sorega jon ia y ca. An á ʼci odü cians sciampan da bosch sö a tó la ota impede jí por strada. Cez diau mëssel donca ester iló. Plü dessigü él les animes di defunc, che mëss pené iló te chi pra robá incina la fin dl monn.


text:
San Mamett
San Mamett o anca Ultrona (nom ufizial in italian: Oltrona di San Mamette) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 2 380 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,7 km² e ona densità de 881 ab./km².
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de San Mamett l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'autoritad da surveglianza da la Procura publica federala (curt AB-BA) ha decis da nominar in procuratur extraordinari per examinar la denunzia penala en connex cun l'affera Berset. Suenter in'artitgel ch'è vegnì publitgà en la Weltwoche davart Berset, ha la Procura publica federala purtà plant pervia da violaziun dal secret d'uffizi.
Concret vai per la dumonda, tgi ch'ha dà vinavant infurmaziuns al magazin. Perquai ch'il delinquet pudess era esser in procuratur public, ha la AB-BA decis d'engaschar in procuratur extraordinari.
«Weltwoche» fa renfatschas a Berset
L’onn passà è ina dunna vegnida sentenziada pervia d’extorsiun encunter Alain Berset. Ella aveva mess sut squitsch il cusseglier federal, cun fotografias e correspundenza tranter els dus e vuleva 100’000 francs.
Avant duas emnas aveva il magazin «Weltwoche» alura rapportà ord actas d’investigaziun secretas dal cas d’extorsiun e tranter auter fatg la reproscha al cusseglier federal d'avair duvrà persunal da la Confederaziun per reglar il cas.