text:
Svizra
La Svizra (tudestg: Schweiz, franzos: Suisse, talian: Svizzera, latin: Helvetia), uffizialmain Confederaziun svizra, è in stadi democratic e federalistic situà en l’Europa Centrala.
La surfatscha da la Svizra munta a 41 285 km². Il territori statal cumpiglia territoris da lingua e cultura tudestga, franzosa, taliana e rumantscha. Ils abitants da la Svizra accentueschan lur appartegnientscha al stadi betg mo sco burgais, mabain er en furma d’ina naziun fundada sin la voluntad politica.
La Svizra cunfinescha en il nord cun la Germania, en l’ost cun l’Austria ed il Liechtenstein, en il sid cun l’Italia ed en il vest cun la Frantscha. La Constituziun federala na fixescha bain nagina chapitala; la sedia da las autoritads federalas è però facticamain Berna.
En Svizra vivan 8,4 milliuns abitants, da quai 2,1 milliuns senza dretg da burgais svizzer (25 %). Da l’entira populaziun (resguardond a partir da 15 onns persunas cun e senza dretg da burgais) han 37 % da la populaziun ina biografia da migraziun. Il pajais tutga tar ils stadis da l’Europa populads vaira spess, la gronda part da la populaziun sa concentrescha però en la Svizra Bassa, la zona da batschigl situada tranter il Giura e las Alps. Las set pli grondas citads resp. centers economics èn Turitg, Genevra, Basilea, Berna, Losanna, Winterthur e Lucerna.
La Confederaziun sa divida en 26 chantuns cun suveranitad parziala e dispona a nivel federal – confurm a la populaziun indigena – da quatter linguas uffizialas: tudestg, franzos, talian e rumantsch (lingua parzialmain uffiziala). Quellas furman la basa culturala dal pajais cun sias regiuns linguisticas: Svizra tudestga, Svizra franzosa (u Svizra romanda), Svizra taliana e Svizra rumantscha.
Sco designaziun dal pajais vegn duvrada la furma latina – pia linguisticamain neutrala – Confoederatio Helvetica (abreviaziun: CH). La Confederaziun svizra è resortida dals chantuns originars Uri, Sviz e Silvania. Sco document da fundaziun inuffizial vala il Patg federal dal 1291 che furma il pli vegl document federal ch’è sa mantegnì. En la Pasch da Vestfalia dal 1648 ha la Svizra cuntanschì si’independenza tenor il dretg statal. Il stadi federal odiern consista dapi il 1848. Il num Svizra deriva dal chantun originar Sviz resp. da sia chapitala da medem num.
L’identitad e la coesiun naziunala na sa basan betg sin ina lingua, etnia u religiun communabla, mabain sin facturs interculturals sco la cretta en la democrazia directa, in aut grad d’autodeterminaziun locala e regiunala e la cultura exprimida da chattar cumpromiss en la procedura da decisiun politica. En quest reguard vegn la Svizra savens considerada sco exempel per auters stadis.[2]
Sin l’index dal svilup uman ha la Svizra cuntanschì il 2016 il segund plaz e tutga uschia tar ils pajais autamain sviluppads.[3] Cumbain che la Svizra sa chatta da tut ils pajais areguard la grondezza be sin il 133avel plaz ed areguard il dumber d’abitants sin il 98avel, furma il pajais la 20avel gronda economia publica dal mund (situaziun dal 2017).
Il pli impurtant en furma concisaEdit
- Geografia
La cuntrada svizra è caracterisada da la chadaina da las Alps. Al sid da las Alps giascha il chantun Tessin, al nord la Svizra Bassa e la chadaina dal Giura. En las Alps svizras naschan plirs gronds flums: il Rain, il Rodan, l’En, l’Aara ed il Ticino. Il clima da la Svizra sa lascha caracterisar sco temprà.
En il vest cunfinescha la Svizra cun la Frantscha, en il nord cun la Germania, en l’ost cun l’Austria ed il Liechtenstein ed en il sid cun l’Italia.
La surfatscha da la Svizra cumpiglia 41 285 km². Il punct il pli aut è il Piz da Dufour en il Vallais cun 4634 m s.m. Il punct il pli bass è il Lago Maggiore en il Tessin cun 193 m s.m.
La distanza nord-sid munta a 220 km. Il lieu ch’è situà il pli al nord è Bargen en il chantun Schaffusa; il lieu situà il pli al sid è Pedrinate (vischnanca da Chiasso) en il chantun Tessin. La distanza ost-vest munta a 348 km. Il punct situà il pli a l’ost è il Piz Chavallatsch (chantun Grischun). Il lieu situà il pli al vest è Chancy èn il chantun Genevra.
- Istorgia
Il 1291 han ils chantuns dad Uri, Sviz e Silvania renovà ina lia pli veglia. Quest Patg federal era en emprima lingia in’allianza da pasch per garantir la protecziun e l’agid vicendaivel; pli tard ha la lia er servì al cumbat encunter ils Habsburgais ch’eran da quel temp ina da las famiglias las pli pussantas entaifer il Sontg Imperi roman. La victoria cunter l’armada habsburgaisa en la Battaglia da Morgarten (1315) ha fullà via a l’independenza da la Svizra.
En il Contract de Vestfalia da l’onn 1648 han ils pajais europeans renconuschì formalmain l’independenza svizra dal Sontg Imperi roman. L’onn 1798 èn las armadas da la Revoluziun franzosa penetradas en Svizra. En rom dal Congress da Vienna dal 1815 han ils potentats europeicas restabilì l’independenza da quella.
Suenter la Guerra da la Lia separatista (1847) è la Svizra sa constituida sco stadi federal modern. La constituziun è vegnida revedida ils onn 1874 e 1999. Il 2002 è la Svizra daventada commembra da l’Organisaziun da las Naziuns unidas.
- Politica
Dapi il 1848 furma la Svizra in stadi federal; quel è sutdividì en trais plauns statals: las vischnancas, ils chantuns e la Confederaziun. Las trais pussanzas politicas da la Confederaziun èn: il Cussegl federal sco executiva, l’Assamblea federala (che sa cumpona dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns) sco legislativa ed il Tribunal federal sco giudicativa.
Ils 26 chantuns da la Svizra èn (en successiun alfabetica): Appenzell Dadens, Appenzell Dadora, Argovia, Basilea-Champagna, Basilea-Citad, Berna, Friburg, Genevra, Giura, Glaruna, Grischun, Lucerna, Neuchâtel, Schaffusa, Soloturn, Son Gagl, Sursilvania, Sutsilvania, Sviz, Tessin, Turgovia, Turitg, Uri, Vad, Vallais e Zug. Cun la Constituziun federala dal 1848 han ils chantuns cedì a la Confederaziun ina part da lur suveranitad.
Las vischnancas furman il stgalim il pli bass da l’urden statal. Tut ils chantuns èn dividids en vischnancas politicas, però betg tuts attribueschan a las vischnancas in’autonomia communala talmain vasta sco il Grischun.
- Demografia
Il december 2017 dumbrava la Svizra 8 482 152 abitantas ed abitants.[1] La Svizra ha ina da las aspectativas da vita las pli autas dal mund (umens 76, dunnas 82 onns). 74 % da la populaziun abitescha oz en territoris urbans; var la mesadad da la populaziun citadina abitescha en las aglomeraziuns da las tschintg citads grondas da Turitg, Basilea, Genevra, Berna e Losanna. 22 % da la populaziun permanenta en Svizra èn estras ed esters. Dapli che la mesadad dad els è gia naschida en Svizra u viva qua dapi passa 15 onns.
La Svizra ha quatter linguas naziunalas ed uffizialas: il tudestg (65,6 %), il franzos (22,8 %), il talian (8,4 %) ed il rumantsch (0,6 %).[4] Quatter chantuns èn plurilings: il chantun Grischun (tudestg 68,3 %, rumantsch 15,0 % e talian 10,2 %), il chantun Berna (tudestg 84,0 % e franzos 7,6 %), il chantun Friburg (franzos 63,2 % e tudestg 29,2 %) ed il chantun Vallais (franzos 62,8 % e tudestg 28,4 %).
La Svizra n’enconuscha nagina religiun dal stadi, cumbain che la gronda part dals chantuns (cun excepziun da Genevra e Neuschatel) renconuschan baselgias uffizialas. 42,5 % da la populaziun èn protestants, 41 % catolics. Tras l’immigraziun èn l’islam (4,3 %, principalmain Albanais dal Cosovo) e l’ortodoxia (1,8 %) daventads minoritads religiusas d’impurtanza.
- Traffic
Pervi da sia posiziun geografica en il center da l’Europa posseda la Svizra ina rait da vias e viafiers fitg vasta. La traversada da las Alps furma da vegl ennà ina sfida per il traffic da transit europeic. L’onn 1882 han ins inaugurà il Tunnel viafier dal Son Gottard (cun ina lunghezza da 15 km); il 1906 è suandà il Tunnel dal Simplon. Las transversalas las pli novas èn il Tunnel da basa dal Lötschberg, inaugurà il 2007, ed il Tunnel da basa dal Son Gottard, inaugurà l’onn 2016. Cun 57 km furma quest ultim il pli lung tunnel dal mund.
GeografiaEdit
La Svizra è in pajais da l’intern situà tranter il 46avel ed il 48avel grad da latituda. El dispona da regiuns da funtaunas da flums che sbuccan en la Mar dal Nord, en la Mar Mediterrana ed en la Mar Naira. L’extensiun maximala nord-sid munta a 220,1 kilometers (da Bargen a Chiasso), la pli gronda extensiun vers-ost a 348,4 kilometers (da Chancy fin en la Val Müstair).[5]
Il pli aut punct da la svizra furma il Piz da Dufour (4634 m s.m.), situà al cunfin vers l’Italia. Il pli bass punct furma la riva dal Lago Maggiore cun 193 m s.m., medemamain al cunfin talian. Il lieu abità permanentamain situà il pli ad aut è Juf en il chantun Grischun (2126 m s.m.). Il punct central geografic da la Svizra sa chatta en il chantun Sursilvana sin l’Älggi-Alp.
Il cunfin dal pajais mesira en tut 1935 kilometers (Italia 782, Frantscha 585, Germania 347, Austria 180, Liechtenstein 41).
23,9 % da la surfatscha da la Svizra furman terren agricul, 13 % servan a l’economia alpestra, 6,8% cumpiglia il territori abità, 30,8 % èn cuverts da guaud e radund 25,5% – surtut en las Alps ed en il Giura – valan sco surfatscha natirala nunproductiva.
Sutdivisiun en spazis natiralsEdit
La Svizra sa lascha divider en trais cuntradas grondas che sa distinguan fermamain ina da l’autra: il Giura, la Svizra Bassa e las Alps cun las Prealps. Radund 48 % da la surfatscha dal pajais tutgan tar las Alps, 12 % tar las Prealps, 30 % tar la Bassa e 10 % tar il Giura.
En il nordvest e nord vegn la Svizra Bassa cunfinada geograficamain sco er geologicamain da las lungas chadainas da collinas dal Giura. En il sid vers las Alps vegn il cunfin per ordinari fixà là nua che las autezzas surpassan l’emprima giada 1500 m s.m. En il sidvest furma il Lai da Genevra il cunfin da la Svizra Bassa, en il nordost il Lai da Constanza ensemen cun il Rain. La spessezza da la populaziun relativamain auta dal pajais deriva da las aglomeraziuns ch’èn tuttas situadas en la Svizra Bassa, cun las duas metropolas relativamain pitschnas, ma tuttina impurtantas Turitg e Genevra. En ils chantuns Turitg ed Argovia, dus tipics chantuns da la Bassa, cuntanscha la spessezza da la populaziun valurs da 600 fin bunamain 800 persunas per kilometer quadrat.
Cun la noziun Prealps vegnan designadas en Svizra las regiuns che marcheschan la transiziun da la Bassa levamain collinusa al territori muntagnard da las Alps. Ensemen cun las Alps furman quellas in artg che s’extenda tranter il sidvest ed il nordost da la Svizra.
Las Alps, situadas «en il cor da l’Europa», furman in impurtant sparta-auas e cunfin climatic e stattan da lur vart sut l’influenza d’ulteriurs effects da l’aura alpins ed interalpins. Uschia è la Svizra, malgrà sia pitschnezza, per ordinari segnada da differentas cundiziuns meteorologicas. Entaifer l’artg alpin svizzer èn situadas enconuschentas destinaziuns da turissem da stad e d’enviern sco er il sulet parc naziunal da la Svizra.
Il sid da las Alps è ina noziun che vegn surtut duvrada en connex cun la previsiun da l’aura, damai che las cundiziuns meteorologicas, il clima e la vegetaziun sa distinguan qua per gronda part dal nord da las Alps. Il sid da las Alps cumpiglia il Tessin, las valladas dal Grischun dal Sid Mesauc, Calanca, Bregaglia, Puschlav e Val Müstair sco er, en il Vallais, la regiun situada al sid dal Pass dal Simplon; ord vista dals spazis natirals appartegnan quests territoris a las Alps.
Il Giura svizzer sa lascha cunfinar approximativamain en l’ost e sidost tras la Svizra Bassa, en il nord tras il Rain ed en il nordvest tras l’uschenumnada Porta burgognaisa. Geologicamain furma il Giura ina muntogna faudada relativamain giuvna che s’extenda sur radund 300 kilometers en furma d’ina mesaglina ch’è averta vers il sidost. Sin la lingia Besançon–Yverdon cumpiglia la pli gronda ladezza da la muntogna radund 70 kilometers. Sper Bienna midan las chadainas lur direcziun adina dapli vers ost, il sistem da muntognas daventa pli graschel ed il dumber da las chadainas situadas ina sper l’auter daventa pli pitschen. La chadaina dal Giura la pli orientala, la chadaina dal Lägern, s’extenda precisamain en direcziun vest-ost e finescha en vischinanza da Dielsdorf, nua che las stresas che furman la muntogna sfundran sut la molassa da la Svizra Bassa.
GeologiaEdit
La structura geologica da la Svizra è surtut segnada da la collisiun tranter las duas plattas tectonicas da l’Africa e da l’Europa durant ils ultims milliuns onns. Las Alps consistan oravant tut da granit, il Giura da crap da chaltschina.
La topografia da la Svizra odierna è marcada da las immensas massas da glatsch ch’èn penetradas ils ultims dus milliuns onns, durants ils differents temps da glatsch, fin lunsch en la Bassa.[6]
MuntognasEdit
En Svizra datti bundant 3350 pizs ch’èn situads sur 2000 m s.m. Ils sedesch pizs ils pli auts da la Svizra sa chattan tuts en las Alps Vallesanas. Il pli aut furma il Piz da Dufour (4634 m) ch’è situà en il Massiv dal Monte Rosa. Il pli aut piz che sa chatta dal tuttafatg sin territori svizzer è il Dom (4545 m).
Bain la pli enconuschenta muntogna da las Alps svizras è il Matterhorn (4478 m). En la Part Sura Bernaisa furman Eiger (3967 m), Mönch (4107 m) e Jungfrau (4158 m) ina gruppa famusa ch’è er visibla nà da la Bassa. In punct marcant en l’ost dal pajais furma il Piz Bernina (4049 m) ch’è a medem temp il sulet piz sur 4000 m da las Alps Orientalas.
En las Prealps èn las elevaziuns bain pli bassas, ma pervi da lur dominanza n’èn ellas qua betg main imposantas. Exempels furman en la Svizra Centrala Pilatus (2132 m), Mythen (1898 m) e Rigi (1797 m) ed en la Svizra Orientala il Säntis (2502 m).
La pli auta muntogna en il Giura svizzer furma il Mont Tendre cun 1679 m. Ulteriuras impurtantas elevaziuns èn La Dôle (1677 m), Chasseral (1607 m), Chasseron (1607 m) e Suchet (1588 m).
GlatschersEdit
L’auta muntogna svizra è segnada fitg ferm dals numerus glatschers. Il pli grond e pli lung glatscher da las Alps insumma furma il Glatscher grond d'Aletsch, suandà – areguard la surfatscha – dal Glatscher dal Gorner. L’ultima extensiun maximala han ils glatschers svizzers cuntanschì durant l’uschenumnà temp da glatsch pitschen ch’ha durà da l’entschatta dal 15avel tschientaner fin la mesadad dal 19avel tschientaner. Dapi la mesadad dal 19avel tschientaner sa fa er valair en Svizra, sco quasi dapertut en il mund, ina regressiun cuntinuanta dals glatschers. Ils ultims decennis è la diminuziun da la massa da glatsch anc s’accelerada: tranter il 1973 ed il 2010 ha la surfatscha da tut ils glatschers da las Alps svizras pers radund 28 % da sia surfatscha.[7]
TaunasEdit
Il Hölloch en il chantun Sviz furma il segund lung sistem da taunas en l’Europa, ed il Lac Souterrain de Saint-Léonard en il chantun Vallais è il pli grond lac sutterran natiral da l’Europa.
Auas ed inslasEdit
En il Massiv dal Gottard naschan cun il Rain ed il Rodan dus dals pli lungs flums da l’Europa. Tras la Svizra tanschan plirs dals sparta-auas principals dal continent: Quels spartan ils intschess idrografics da la Mar dal Nord, da la Mar Mediterrana e da la Mar Naira. Il Rain cun ses affluents maina en la Mar dal Nord, il Rodan ed il Ticino en la Mar Mediterrana e l’En sur il Danubi en la Mar Naira. In sparta-auas tripel sa chatta sin il Pass Lunghin.
A l’intern da la Svizra è il Rain il pli lung flum (375 km), suandà da ses affluent Aara (295 km). Il Rodan maina sur 264 kilometers tras la Svizra, la Reuss sco quart lung flum sur 158 kilometers. Ulteriurs impurtants flums furman la Sarine en il vest, il Ticino en il sid, Birs e Doubs en il nordvest, Linth/Limmat e Thur en il nordost e l’En en il sidost. Sper Schaffusa furma il Rain la pli gronda cascada da l’Europa, la Cascada dal Rain.[8]
Pervi da sia structura topografica e surtut pervi da la vasta glazialisaziun durant ils temps da glatsch, ha la Svizra radund 1500 lais; tar ina gronda part da quels sa tracti da lais da muntogna pli pitschens. Tut en tut cuvran ils lais radund 4 % da la surfatscha dal pajais. A questa summa contribueschan surtut ils lais gronds: Il Lai da Genevra è cun 580,03 km² il pli grond e sa chatta al cunfin franzos; da sia surfatscha sa chattan stgars 60 % sin terren svizzer. Il Lai da Constanza cunfinescha cun la Germania e l’Austria e cumpiglia 536,00 km² (23,73 % da la lunghezza da la riva sa chattan sin terren svizzer). Il Lago Maggiore al cunfin talian (19,28 % sin territori svizzer) furma cun 193 m s.m. il pli bass punct dal pajais. Ils pli gronds lais che sa chattan dal tuttafatg en Svizra èn il Lai da Neuchâtel (215,20 km²), il Lai dals Quatter Chantuns (113,72 km²) ed il Lai da Turitg (88,17 km²).[9]
En ils lais e flums svizzers sa chattan numerusas inslas pli grondas e pli pitschnas. Tar las pli enconuschentas tutgan las Isole di Brissago, l’Insla da Son Pieder e l’Ufenau.
ClimaEdit
Al nord da las Alps regia in clima temprà ch’è per ordinari segnà da vents oceanics; al sid da las Alps è il clima plitost da tempra mediterrana. Pervi da la topografia dal pajais variescha il clima però vaira ferm da regiun tar regiun.
Areguard las precipitaziuns sa lascha dir en general che quellas èn la stad radund duas giadas uschè amplas sco l’enviern. En la Svizra Centrala, las Alps ed il Tessin munta la quantitad da precipitaziuns radund 2000 millimeters l’onn; en la Bassa èn quai tranter 1000 e 1500 millimeters l’onn. Il lieu cun la pli gronda quantitad da precipitaziuns è il Säntis (en media 2837 mm tranter il 1981 ed il 2010); il lieu il pli sitg è Ackersand en il Vispertal (en media 545 mm tranter il 1981 ed il 2010).
Tut tenor l’autezza croda ina gronda part da las precipitaziuns d’enviern en furma da naiv. Relativamain darar naivi en las regiuns da Genevra e da Basilea sco er en il Tessin dal Sid; qua poi tuttavia er dar envierns senza cuverta da naiv. La pli gronda autezza da la naiv en Svizra è vegnida mesirada l’avrigl 1999 sin il Säntis cun 816 cm.
Er las temperaturas en Svizra dependan surtut da l’autezza. Ultra da quai èn ellas en il vest statisticamain levet pli autas che en l’ost (ca. 1 °C). En general munta la temperatura media en la Bassa il schaner radund −1 fin +1 °C. Il mais il pli chaud, il fanadur, cuntanscha quella 16 fin 19 °C; la media annuala munta a ca. 7 fin 9 °C. Ils lieus ils pli chauds furman tenor las mesiraziuns Locarno-Monti e Lugano cun ina temperatura annuala da 12,4 °C (media dals onns 1981–2010). Sco quasi tar tut las staziuns da mesiraziun sa mussa er qua ina midada dal clima: en la perioda da mesiraziun 1961–1990 aveva la media anc muntà 11,5 °C (Locarno/Monti) resp. 11,6 °C (Lugano), pia 0,9 resp. 0,8 °C pli bass ch’ils decennis sequents. Il lieu cun las temperaturas medias las pli fraidas è il Jungfraujoch cun −7,2 °C (media dals onns 1981–2010); er qua è la temperatura s’augmentada en congual cun la perioda 1961–1990 per 0,7 °C. Ils records absoluts èn vegnids mesirads a Grono cun 41,5 °C (ils 11 d’avust 2003) resp. a La Brévine cun −41,8 °C (ils 12 da schaner 1987).
Cumpareglià cun auters lieus da medema autezza en la Bassa èn las temperaturas en la Val dal Rodan, la Val dal Rain e la regiun da Basilea en media per in fin dus grads pli autas ed en la Planira da Magadino en il Tessin per dus fin trais grads. Cumbain che l’Engiadina tutga climaticamain tar la Svizra dal Sid, èn las temperaturas là en media diesch grads pli bassas. Il medem vala per las valladas lateralas dal Goms en il Vallais che furman medemamain valladas alpinas.[10]
La midada dal clima en SvizraEdit
Sco gia menziunà sa midan en rom da la midada dal clima globala er las relaziuns en Svizra. La temperatura media annuala è s’augmentada en Svizra dapi il 1864 per radund 2 °C (situaziun dal 2018). Quai è dapli ch’il dubel da la media mundiala – la Svizra è uschia pertutgada spezialmain ferm da la midada dal clima. Ina sfida furman surtut ils glatschers che lieuan adina dapli ed il cunfin da la schelira permanenta che sa sposta vers ensi. Ultra da quai èn las summas da las precipitaziuns en la Svizra Bassa creschidas ils ultims decennis a moda significanta; ed er il dumber e l’intensitad da precipitaziuns fitg fermas èn s’augmentads.
NatiraEdit
Flora e vegetaziunEdit
In terz da la surfatscha da la Svizra è cuverta cun guaud. En las Alps domineschan plantas da guglias (pign, aviez, laresch e schember). Ils guauds en las Alps èn da grond’impurtanza sco protecziun cunter lavinas ed auazuns (il guaud retegna la quantitad da plievgia e dat giu quella be plaunsieu). En la Svizra Bassa, en il Giura ed al sid da las Alps sutvart 1000 meters creschan guauds maschadads e guauds da feglia. Territoris da guaud spezialmain enconuschents èn l’Aletschwald, il Sihlwald ed il Pfynwald sco er ils guauds selvadis alpins Bödmerenwald (ca. 150 hectaras), il guaud selvadi da pigns da Lac de Derborence (22 ha), il guaud da lareschs Scatlè sper Breil (9 ha) ed il reservat da guaud Val Cama – Val Leggia en il Mesauc. Tamangur en l’Engiadina Bassa è il guaud da schembers il pli autsituà en l’Europa. En il Tessin ed en il Mesauc datti sco particularitad regiunala vasts guauds da chastagners, ils quals giugavan antruras ina rolla centrala en l’alimentaziun da la populaziun dal lieu. Ils trais pli gronds guauds da la Svizra s’extendan en il vest da la Maggia (169 km²), tranter il Monte Tamaro e Roveredo (162 km²) sco er en il Giura dal Col du Mollendruz fin al cunfin dal pajais sper La Dôle (117 km²).
En las valladas tessinaisas e per part en la Svizra Bassa creschan sco plantas decorativas intginas spezias da palmas, per exempel la palma nanina u la palma da la fortuna chinaisa. Quest’ultima daventa selvadia e stgatscha spezias da plantas indigenas, uschia ch’ella vegn en il fratemp taxada sco neofit invasiv.[11]
FaunaEdit
En Svizra vivan tenor stimaziuns radund 40 000 spezias d’animals, da quai èn ca. 30 000 insects. Almain 40 % da las spezias d’animals èn periclitadas, surtut amfibis e reptils.
Spezias da mammals che vivan en libra natira datti en Svizra radund 100. Tar la gronda part da quellas sa tracti d’utschels-mezmieur e d’auters animals pitschens. Tut ils gronds animals da rapina èn svanids ils ultims tschient onns or da la Svizra. En il fratemp han ins però realisà la muntada dals carnivors per l’ecosistem, uschia ch’il luf-tscherver, il luf e l’urs èn vegnids mess sut protecziun. Il luf-tscherver han ins mess en libertad en Svizra. Il luf è immigrà nà da l’Italia e da la Frantscha e l’urs cumpara puspè da temp en temp en il sidost dal pajais (dapi il 2005), però senza ch’i fiss sa furmada ina populaziun.
Vaira frequenta è la vulp che sa senta er da chasa en las citads svizras. Ils tais abitan savens ensemen cun las vulps en las medemas taunas ed han perquai er gì da patir antruras da la persecuziun da quellas. Sco ulteriur animal che viva en taunas cumpara en tschertas regiuns alpinas la muntanella. Sper il luf-tscherver datti en Svizra anc singulas populaziuns da giats selvadis (en il Giura). Be fitg plaun returna la ludra puspè en tschertas regiuns. D’entupar vaira savens en lieus abitads è la fiergna alva; la fiergna melna percunter è plitost rara e tegna distanza da l’uman.
Tar ils animals ad ungla èn medemamain svanidas intginas spezias or da la Svizra, uschia per exempel il bison europeic e l’elan. Autras spezias extirpadas han ins puspè recolonisà en il fratemp, sco per exempel il capricorn che viva en l’auta muntogna. En il Vallais Sut datti duas colonias da muflons europeics ch’èn immigradas nà da la Frantscha. Il chamutsch è fitg frequent en las regiuns superiuras da las Alps e dal Giura. La pli gronda spezia da tschiervs indigena è il tschierv (cotschen), la pli pitschna è il chavriel. Il chavriel è a medem temp la spezia da tschiervs la pli frequenta e populescha er la Bassa ed il Giura. En la regiun da cunfin da Turitg e Schaffusa, sper il Rafzerfeld, cumpara il tschierv sika. Durant ils scumbigls da la Segunda Guerra mundiala eran intgins da quests animals mitschads da claus en la Germania dal Sid ed han populà da là anora la Svizra. Medemamain vaira frequent en intginas regiuns da la Svizra dal Nord è il portg selvadi. Dals animals ruiders han ins reintroducì il castur.
En Svizra viva in grond dumber da spezias d’utschels. Ils lais e flums svizzers furman impurtants territoris da paus e d’envernada per utschels da l’aua (diversas spezias dad andas, pernischs da l’aua, marels, sfunsellas e.a.). Dals utschels da prada èn surtut frequents il crivel ed il girun da mieurs; ma er milans cotschens e milans stgirs cumparan regularmain. L’evla da la pizza colonisescha en il fratemp puspè l’entir artg alpin. Er ils effectivs da sprers gronds e da sprers pitschens èn sa revegnids e puspè stabils. Il tschess barbet ch’era vegnì extirpà è puspè vegnì recolonisà.
Da las giaglinas dal pe pailus vivan la giaglina da guaud, l’urblauna, la giaglina da draussa e la giaglina selvadia en las Alps svizras e per part en l’artg dal Giura. Ils effectivs da la giaglina selvadia èn però periclitads fitg ferm pervi dal turissem e l’intensivaziun da la selvicultura. Uschia è la giaglina selvadia gia svanida or da bleras parts da las Prealps e dal Giura dal Nord. Organisaziuns per la protecziun da la natira sa stentan da mantegnair la spezia. La pernisch da gonda colonisescha il cunfin dal guaud. Periclitads fitg ferm èn la pernisch, la quaglia ed il fliaun grond.
En Svizra vivan spezias da tschuettas sco la tschuetta da guaud, il piv mesaun, il piv grond, la tschuetta nanina sco er la tschuetta dal pe pailus e la tschuetta velada. En ils vegls guauds da muntogna vivan bleras spezias da pitgalains. Er blers utschels chantadurs èn derasads vastamain en Svizra. Pervi da l’extensiun dals territori abitads, la cultivaziun intensiva en l’agricultura ed il turissem èn però numerusas spezias d’utschels periclitadas. Tut èn tut sa chattan stgars 40 % da las spezias d’utschels en Svizra sin la glista cotschna da las spezias periclitadas.
Tranter ils reptils èn da numnar diversas spezias da serps che sa sentan surtut da chasa en las valladas suleglivas al sid da las Alps (sco la vipra dal Giura); en las Alps ed en il Giura è er da chasa la vipra berus u vipra cruschada. Bler pli frequentas èn però serps betg da tissi sco la natra grischa e la natra quadrigliada. Derasadas vastamain èn diversas spezias da luschards. Sco suletta spezia da tartarugas cumpara en Svizra la tartaruga da palì europeica.
Tranter ils amfibis ils pli derasads tutgan la rauna da prada, il rustg brin e la piutscha cotschna. Bundant pli stgars èn la raunetta da plantas, il rustg spendrer e la piutscha crestada alpina. Il vertebrat il pli tipic da la Svizra è il salamander nair – da quel sa chattan la pli gronda populaziun ed il center da ses territori da derasaziun en las Alps svizras.
En las auas svizras èn da chasa radund 65 spezias e sutspezias da peschs, tranter quellas ina varietad da ferras ch’è unica en tut il mund.[12]
Protecziun da la natiraEdit
La protecziun da la natira è reglada en la Lescha federala davart la protecziun da la natira e da la patria. Er organisaziuns privatas s’occupan da la protecziun da la natira, uschia per exempel la Pro Natura che tgira bundant 600 territoris natirals protegids d’ina surfatscha totala da bunamain 600 km² u l’Associaziun svizra per la protecziun dals utschels (BirdLife Svizra).
En Svizra existan stgars 20 parcs natirals d’impurtanza naziunala. Il pli enconuschent da quels è bain il Parc Naziunal Svizzer en il chantun Grischun ch’è vegnì fundà il 1914. Dus parcs èn ultra da quai vegnids distinguids sco reservats da biosfera. 165 cuntradas protegidas èn registradas en l’inventari federala da las cuntradas e monuments da la natira da muntada naziunala.
Dapi il 1987 èn las palids e palids autas protegidas en la constituziun. L’inventari federal correspundent enumerescha bundant 1700 territoris degns da protecziun cun ina surfatscha totala da radund 21 500 hectaras.[13]
PopulaziunEdit
Citads e vischnancasEdit
L’unitad politica la pli pitschna furman las vischnancas. Er las citads valan sco vischnancas. Il 2018 existivan en Svizra bundant 2200 vischnancas; lur dumber è sa reducì fermamain ils ultims onns pervi da fusiuns da vischnancas.
La pli gronda citad da la Svizra è Turitg cun radund 409 241 abitants, la pli pitschna vischnanca Corippo cun 12 abitants. Ulteriuras citads grondas èn Genevra (200 548), Basilea (171 513), Losanna (138 905), Berna (133 798) e Winterthur (110 912; tuttas indicaziuns: situaziun dal 2017). Las pli grondas citads cun damain che 100 000 abitants èn Lucerna (81 401), Son Gagl (75 522), Lugano (63 494) e Bienna (54 640; tuttas indicaziuns: situaziun dal 2014).
Resguardond er l’aglomeraziun vivan en las pli grondas citads il suandant dumber da persunas (situaziun dal 2014): Turitg 1 315 700, Genevra 570 200, Basilea 537 100, Berna 406 900 e Losanna 402 900.
Las pli grondas vischnancas tenor surfatscha èn Scuol cun 438 kilometers quadrat e Glaruna Sid ch’èn omaduas sa furmadas tras fusiuns. Tranter las pli pitschnas vischnancas, cun mintgamai radund 0,32 kilometers quadrat, tutgan Gottlieben (chantun Turgovia), Kaiserstuhl (chantun Argovia) e Rivaz (chantun Vad).
Dretg da burgais svizzerEdit
Il dretg da burgais svizzer sa lascha be acquistar ensemen cun il dretg da burgais d’ina vischnanca e dal chantun. Cumpareglià cun auters pajais ha la Svizra in dretg da burgais restrictiv ed en ils singuls chantuns existan regulaziuns che divergeschan per part ina da l’autra. Tar persunas da l’exteriur che vivan en il pajais na daventan ils uffants che naschan en Svizra betg automaticamain burgais svizzers.[14]
Ils Svizzers che vivan a l’exteriur vegnan magari numnads la ‹tschintgavla Svizra›; questa noziun sa declera or da las quatter regiuns linguisticas da la Svizra. L’onn 2015 vivevan 761 630 burgais svizzers a l’exteriur.
DemografiaEdit
Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner è il dumber d’abitants creschì sin dapli ch’il dubel: da 3,3 milliuns (1900) sin 8,4 milliuns (2016). En congual cun il 2008 è la creschientscha tschessada levet sin 1,1 %. Las pli autas quotas da creschientscha han ins segnà tranter il 1950 ed il 1970. Ina diminuziun da la populaziun ha be gì lieu il 1918 pervi da la grippa spagnola e durant ils onns da recessiun economica 1975–1977. Il 2012 èn immigradas en tut 148 799 persunas, e 96 494 han bandunà il pajais.[15]
L’onn 1963 era anc vegnida registrada ina cifra da naschientschas da 2,67, silsuenter è questa valur crudada fin il 2001 sin 1,38. Dapi lura hai puspè dà ina leva creschientscha sin 1,5 (2014).
L’aspectativa da vita ha muntà il 2013 84,8 onns tar las dunnas e 80,5 onns tar ils umens. Tenor las Naziuns unidas ha la Svizra enconuschì tranter il 2010 ed il 2015 la terz auta aspectativa da vita en tut il mund.
La spessezza da la populaziun è en la Bassa cun ca. 450 persunas per kilometer quadrat sin 30 % dal territori statal vaira auta (per las relaziuns svizras). En las Alps ed en il Giura percunter vegnan cuntanschidas valurs fitg bassas; il chantun Grischun dumbra be ca. 27 persunas per kilometer quadrat.
En Svizra vegn fatg la differenza tranter esters (populaziun senza dretg da burgais svizzer) e persunas cun biografia da migraziun (populaziun cun ragischs estras). Il term secondo è usità per esters da la segunda generaziun.
EstersEdit
Il 2015 dumbrava la Svizra 2 041 400 esters u 25 % da la populaziun. Dapi l’entschatta dal 19avel tschientaner è la cumpart d’esters adina stada pli auta en Svizra ch’en ils auters pajais europeics. Motivs furman tranter auter las bleras regiuns da cunfin, la posiziun centrala da la Svizra e la pitschna extensiun territoriala dal pajais.
Tar las vischnancas cun la pli auta procentuala d’esters tutgan per exempel Losanna (42 %), Genevra, Täsch (mintgamai 49 %) Spreitenbach, Pregny-Chambésy (mintgamai 52 %), Kreuzlingen (53 %), Paradiso (54 %), Randogne (60 %) e Leysin (61 %).[16]
Populaziun cun biografia da migraziunEdit
Tar la populaziun cun biografia da migraziun tutgan las persunas ch’èn immigradas en Svizra sco migrants e da las qualas ils geniturs èn naschids a l’exteriur. Ultra da quai tutgan tiers lur descendenza directa ch’è naschida en Svizra (e che po esser estra ubain natiralisada). Ina persuna cun biografia da migraziun po oramai esser tant burgais svizzer sco er burgais d’in auter stadi. Betg part da la populaziun cun biografia da migraziun fan pia las persunas estras da la terza generaziun sco er Svizzers ch’han almain in genitur ch’è naschì en Svizra. Per la fin da l’onn 2013 ha l’Uffizi federal da statistica eruì entaifer la populaziun residenta a partir da 15 onns ina cumpart da persunas cun biografia da migraziun da 24,8 % (2 374 000 abitants).
AsilEdit
L’onn 2014 han 23 765 persunas dumandà asil en Svizra. La gronda part derivan da l’Eritrea, da la Siria, da l’Afghanistan e da Sri Lanka.
Persunas che vivan en Svizra senza permissiun da dimora vegnan numnadas sans-papiers. Tenor in studi da l’Uffizi federal da statistica vegn lur dumber stimà sin ca. 76 000 (situaziun dal 2015).[17]
EmigraziunEdit
Tranter il 14avel tschientaner e l’entschatta dal 19avel tschientaner èn blers giuvens umens emigrads per entrar en servetschs da mercenaris (t.a. da l’imperatur, dals retgs franzos u da citads talianas sco Milaun).
En il 17avel tschientaner, suenter la Guerra da trent’onns, han la fom e la povradad manà ad undas d’emigraziun en la Prussia Orientala. A l’entschatta dal 19avel tschientaner, durant e suenter las Guerras da coaliziun, han gì lieu emigraziuns en Russia e durant ils onns da fomaz 1816–1817 surtut en l’America dal Sid.
Las crisas agraras dals onns 1840, 1870 e 1880 sco er problems structurals durant l’industrialisaziun han manà ad emigraziuns en massa sco anc mai, e quai surtut en l’America. Vers la fin dal 19avel tschientaner ha l’America dal Nord furmà il lieu da destinaziun per bunamain 90 % dals emigrants. Tranter il 1851 ed il 1860 èn radund 50 000 persunas emigradas surmar, ils onns 1860 e 1870 mintgamai 35 000 e tranter il 1881 ed il 1890 bundant 90 000. Fin il 1930 è il dumber d’emigrants per decenni sa stabilì tranter 40 000 e 50 000. En intgins chantuns han las autoritads necessità persunas basegnusas d’emigrar.
En il Nov Mund han ils emigrants fundà colonias, uschia il 1804 Nouvelle Vevay (oz New Vevay) ad Indiana, il 1831 New Switzerland ad Illinois ed il 1845 New Glarus a Wisconsin. Bain il pli enconuschent emigrant svizzer è stà Johann August Sutter, il possessur da gronds bains funsils en la California ch’è vegnì enconuschent sco general Sutter. Sin ses terren è prorutta il 1848 la fevra d’aur da la California.
Tenor datas empiricas è la bilantscha da migraziun dal territori da la Svizra odierna adina stada negativa tranter la mesadad dal 16avel tschientaner e la fin dal 19avel tschientaner.[18]
ImmigraziunEdit
Oz è la Svizra – sco bunamain tut ils stadis occidentals bainstants – in pajais d’immigraziun. Dal temp da l’industrialisaziun hai dà ina gronda migraziun interna, surtut nà da las Alps. Dapi la gronda creschientscha economica ils onns 1960 han ins recrutà intenziunadamain lavurers esters, pli tard han adina puspè moviments da fugitivs cuntanschì la Svizra per exempel or da l’anteriura Jugoslavia durant las Guerras da la Jugoslavia.
Las pli grondas gruppas d’esters tenor stadi d’origin han furmà il 2013: Talians (15,4 %), Tudestgs (15,1), Portugais (13,1), Franzos (5,7), Serbs (4,7), Cosovars (4,5), Spagnols (3,9), Tircs (3,6), Macedons (3,2) e Brits (2,1). 13,7 % derivan da l’ulteriura Europa, 6,5 da l’Asia, 4,3 da l’Africa, 4,0 da l’America e 0,3 dals ulteriurs territoris.[19]
Il 2015 han ins natiralisà en Svizra radund 42 700 persunas, surtut da l’Italia, da la Germania, dal Portugal, da la Frantscha e dal Cosovo.
LinguasEdit
L’artitgel 4 da la Constituziun federala sa cloma: «Las linguas naziunalas èn il tudestg, il franzos, il talian ed il rumantsch.» En l’artitgel 70 hai ultra da quai num: «Las linguas uffizialas da la Confederaziun èn il tudestg, il franzos ed il talian. En il contact cun persunas da lingua rumantscha è er il rumantsch lingua uffiziala da la Confederaziun.»[20]
Las persunas che discurran jenic e jiddic resguarda la Svizra dapi il 1997 en rom da la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras sco cuminanzas minoritaras betg territorialas, senza però renconuscher lur linguas sco linguas minoritaras naziunalas.
La Constituziun federala na determinescha nagin territori linguistic. Tenor art. 70 alin. 2 surdat la Confederaziun als chantuns la cumpetenza da determinar lur linguas uffizialas. En quest connex èn els però obligads da respectar la cumposiziun linguistica istorica e da resguardar las minoritads linguisticas tradiziunalas. Tgi ch’arriva d’in’autra part linguistica dal pajais n’ha nagin dretg da pudair far diever en il contact cun las novas autoritads chantunalas e communalas da sia lingua d’origin; ins discurra en quest connex dal princip da territorialitad. Tranter ils chantuns bilings han be Berna ed il Vallais determinà ils territoris linguistics; il chantun Friburg surdat la cumpetenza da reglar las linguas uffizialas a las vischnancas. Uffizialmain bilinguas tenor la constituziun chantunala èn las vischnancas Biel/Bienne, Evilard/Leubringen e Freiburg/Fribourg. Er intginas autras vischnancas, surtut en il conturn da Murten/Morat e da Biel/Bienne porschan ils servetschs e las scolas en duas linguas per tegnair quint da la minoritad da lingua franzosa.
En il chantun Grischun vala tenor art. 16 da la Lescha da linguas la suandanta determinaziun: «Vischnancas cun ina part da commembers d’ina cuminanza linguistica tradiziunala d’almain 40 pertschient valan sco vischnancas monolinguas. En questas vischnancas è la lingua tradiziunala la lingua communala uffiziala.» Analog valan vischnancas cun ina cumpart d’ina cuminanza linguistica tradiziunala d’almain 20 pertschient sco vischnancas plurilinguas. En questas vischnancas è la lingua tradiziunala ina da las linguas communalas uffizialas. En vischnancas cun ina bassa procentuala da rumantsch sco lingua tradiziunala po quai facticamain muntar ch’il rumantsch è bain lingua uffiziala e da scola, ma ch’i vegn discurrì per gronda part en il mintgadi tudestg svizzer.
Il chantun Tessin definescha sasez sco appartegnent cumplettamain al territori da lingua taliana ed il chantun Giura sco part dal territori da lingua franzosa, e quai cumbain che mintgamai ina vischnanca (Tessin: Bosco/Gurin; Giura: Ederswiler) disponan d’ina maioritad tradiziunala da lingua tudestga.
Tenor la statistica uffiziala dal 2013 è il tudestg cun 64,9 % la lingua la pli derasada. En Svizra tudestga vegnan discurrids divers dialects; sco lingua scritta vegn per ordinari fatg diever dal tudestg da scrittira (cun intginas atgnadads svizras, numnadas helvetissems).
Franzos discurran 22,6 % da la populaziun. Questa part dal pajais vegn numnada Svizra franzosa, Romandia u Suisse romande. Sper il franzos da standard che dominescha en questa regiun, discurra be pli ina fitg pitschna maioritad patois (dialect).
Talian (8,3 %) vegn discurrì en il chantun Tessin, en las quatter valladas dal Grischun dal Sid (Mesauc, Calanca, Bregaglia, Puschlav) sco er a Beiva. Ina gronda part da la populaziun (pli veglia) discurra dialects locals ch’appartegnan al lumbard (‹Ticinées›).
La quarta lingua naziunala, il rumantsch, è derasada en parts dal Grischun e vegn discurrida da be 0,5 % da la populaziun svizra. Praticamain tut las persunas da lingua rumantscha discurran er tudestg. Dapi il 19avel tschientaner è il rumantsch, malgrà diversas mesiras da promoziun, periclità fitg ferm (germanisaziun). Il 1938 – en vista a smanatschas irredentisticas nà da l’Italia faschistica – han ils votants svizzers concedì al rumantsch il status d’ina lingua naziunala. Ed il 1996 è il rumantsch vegnì fixà en la Constituziun federala sco lingua parzialmain uffiziala. Dapi il 1996/2001 dovran la Confederaziun ed il chantun Grischun il Rumantsch Grischun sco lingua da scrittira uffiziala; en las vischnancas è per gronda part en diever in dals tschintg idioms.
Il dumber dals viagiants – tranter ils quals domineschan ils Jenics, sper in dumber bundant pli pitschen da Sinti e Roma – na vegn betg eruì en rom da las dumbraziuns dal pievel. Stimaziuns uffizialas partan d’in dumber da 20 000 fin 35 000. Ils Jenics vivan en l’entir pajais e discurran sper lur lingua interna jenic per ordinari ina da las linguas naziunalas.
La lingua jiddica (jiddic dal vest) enconuscha en Svizra ina lunga tradiziun en ils vitgs dal Surbtal Endingen e Lengnau (pervi da las cuminanzas gidieuas ch’èn per part sa mantegnidas là fin oz). Ina tradiziun pli giuvna ha la lingua jiddica (jiddic da l’ost) en la citad da Turitg, nua che quella vegn discurrida en circuls ultraortodoxs.
Pervi da l’immigraziun discurran en il fratemp 9 % dals abitants in’autra lingua che las linguas naziunalas. La pli derasada da quellas è il serbocroat cun 1,5 %.
Sco linguas estras emprend’ins en scola ina segunda lingua naziunala e l’englais. I dat adina puspè discussiuns, schebain l’englais duaja vegnir instruì suenter, ensemen u avant la segunda lingua naziunala. Pervi da protestas or da las autras regiuns linguisticas ed a basa da ponderaziuns da princip areguard la coesiun naziunala na vegn instruì nagliur englais senza ina segunda lingua naziunala.[21]
ReligiunsEdit
Da la populaziun sur 15 onns eran il 2014 tenor l’Uffizi federal da statistica 37,9 % catolic-romans, 25,5 % evangelic-refurmads, 23 % senza confessiun, 5,7 % commembers d’in’autra cuminanza cristiana (baselgias independentas, vegl catolics ed ortodoxs), 5,1 % muslims, 1,6 % commembers d’autras cuminanzas religiusas (tranter quels 0,2 % Gidieus) ed 1,2 % n’han fatg naginas indicaziuns.[22]
Tenor in studi dal Pew Research Center da l’onn 2017 considereschan 75 % da la populaziun svizra maiorenna sasezs sco cristians – independentamain da la dumonda sch’els appartegnan uffizialmain, p.ex. cun pajar taglia da baselgia, ad ina confessiun cristiana u betg. Ma be 27 % dals cristians frequentan almain ina giada il mais in servetsch divin. 21 % dals intervistads sa sentivan liads a nagina religiun; da quels ha stgars la mesadad considerà sasezs sco ateists.
La libertad da cretta è fixada en la constituziun sco dretg fundamental. Igl è surlaschà als chantuns, schebain els vulan surdar a singulas cuminanzas religiusas il status sco corporaziun da dretg public ed uschia sco baselgias chantunalas. En la gronda part dals chantuns han la baselgia catolic-romana e la baselgia evangelic-refurmada quest status, en blers chantuns supplementarmain la baselgia vegl catolica ed en intgins er la cuminanza gidieua. La baselgia vegl catolica (u cristcatolica) è be da muntada en parts da la Svizra dal Nordvest. En ils chantuns Genevra e Neuschatel na datti naginas baselgias chantunalas, perquai che stadi e baselgia èn separads là dal tuttafatg; ellas èn però renconuschidas sco «organisaziuns d’interess public».
Cun 0,33 è il budissem represchentà en Svizra pli ferm ch’en auters pajais da l’Europa. Sinagogas, moscheas e tempels budistics existan en plirs lieus en Svizra. Che la convivenza religiusa è però magari er segnada d’ina tenuta sceptica mussa il fatg ch’ils votants svizzers han acceptà il 2009 l’iniziativa cunter la construcziun da novs minarets ch’era vegnida lantschada da la Partida populara svizra (PPS).
Istoricamain eran ils abitants dals chantuns Turitg, Berna, Basilea (cun excepziun dal district Arlesheim), Schaffusa, Appenzell Dadora e Vad anc vers il 1850 quasi cumplettamain refurmads; ils abitants dals chantuns Friburg (senza il district Murten), Vallais, Giura, Soloturn (senza il district Bucheggberg), Lucerna, Sur- e Sutsilvania, Uri, Sviz, Zug, Appenzell Dadens e Tessin quasi dal tuttafatg catolics. Confessiunalmain paritetics eran percunter ils chantuns Glaruna, Argovia, Son Gagl, Grischun e Genevra. La repartiziun da las confessiuns è stada il resultat da l’applicaziun dal princip da territorialitad tar l’elecziun da la confessiun suenter las guerras confessiunalas dal 16avel tschientaner; ils chantuns paritetics enconuschevan ubain cunfins chantunals vaira giuvens (Argovia, Son Gagl, Genevra), ubain avevan enconuschì da vegl ennà ina decisiun da vischnanca tar vischnanca en dumondas confessiunalas (Glaruna, Grischun). Er entaifer ils chantuns da duas confessiuns furmavan però lieus paritetics – pia la preschientscha dad omaduas confessiuns en il medem vitg – l’excepziun; ina tala paritad locala valeva en il Toggenburg, en parts dals anteriurs territoris subdits da la Confederaziun (Turgovia, Echallens) sco er en intginas vischnancas dals chantuns Grischun e Glaruna.
Il 1919 han ins manà tras en il Vorarlberg ina votaziun dal pievel areguard la dumonda sch’ins veglia prender si contractivas cun la Confederaziun svizra per daventar commembra da quella. Cumbain che bundant 80 % dals votants han approvà la dumonda da votaziun, èn las ulteriuras contractivas idas ad aua pervi da la resistenza dals refurmads en Svizra: Tras in ulteriur chantun catolic avessan quels pers la maioritad ch’els possedevan da quel temp.
Sco patrun da la Svizra vala Clau da Flia.[23]
IstorgiaEdit
- → Artitgel principal: Istorgia da la Svizra
PreistorgiaEdit
Il territori da la Svizra odierna è populà dapi il temp paleolitic. Fastizs da la Cultura magdaleniana èn per exempel vegnids a la glisch en il Kesslerloch sper Thayngen. Pir suenter l’ultim temp da glatsch, l’uschenumnada glazialisaziun da Würm, è la Svizra Bassa – surtut ils territoris enturn ils lais – vegnida colonisada pli spess tras palissaders. Cun il cumenzament dal temp da fier è suandada la colonisaziun celtica da la Bassa. Chats sper La Tène en il chantun Neuschatel han dà a l’entira perioda dal temp da fier pli nov ses num. Ils Celts han tgirà relaziuns commerzialas fin en l’intschess cultural grec.[24]
Istorgia temprivaEdit
Avant la conquista tras ils Romans vivevan tenor Julius Caesar (‹De bello Gallico›) en il territori da la Svizra odierna divers pievels e sterpas da Celts: ils Helvets (en la Bassa), ils Leponts (en il Tessin), ils Seduns (en il Vallais ed al Lai da Genevra) ed ils Rets (en la Svizra Orientala). En rom da l’expansiun da l’Imperi roman sur las Alps è il territori da la Svizra odierna vegnì integrà fin l’emprim tschientaner a.C. en l’Imperi roman e la populaziun è vegnida romanisada. Las pli impurtantas citads romanas da la Svizra eran Aventicum (Avenches), Augusta Raurica, Vindonissa (Windisch), Colonia Iulia Equestris (Nyon) e Forum Claudii Vallensium (Martigny). En l’antica tardiva è la Svizra vegnida cristianisada nà da las citads. Emprimas sedias episcopalas han ins endrizzà a Genevra, Augusta Raurica/Basilea, Martigny/Sion, Avenches/Losanna e Cuira.[25]
Suenter il declin da l’Imperi roman han las stirpas germanas dals Burgognais ed Alemans colonisà la Svizra Bassa nà dal nord ed èn sa maschadadas cun la populaziun romanisada. En ils territoris da la Svizra dal Vest e da las valladas alpinas ch’eran colonisads pli ferm dal temp dals Romans, èn sa mantegnidas las linguas romanas (pli tard franzos, rumantsch e talian) ed il cristianissem, entant ch’èn sa derasadas en la Svizra dal Nord idioms germans. Fin l’onn 746 han ils Francs suttamess ils Burgognais ed Alemans uschia che la Svizra è daventada ina part dal Reginavel francon. Tar la spartiziun da quest imperi è il territori da la Svizra vegnì attribuì al Reginavel ostrofrancon, il Sontg Imperi roman da pli tard. Per gronda part appartegneva il territori da la Svizra da quel temp al ducadi da la lingia svabaisa ed al reginavel da la Burgogna. Fin il 9avel tschientaner èn er ils Alemans vegnids cristianisads nà d’impurtants centers claustrals sco Son Gagl u Reichenau.[26]
En l’istorgia tempriva dal Sontg Imperi roman han famiglias aristocraticas or da la Svizra (t.a. ils da Habsburg, Kyburg e Lenzburg) giugà in’impurtanta rolla. Ultra da quai eran ils pass alpins da muntada centrala en connex cun il domini tudestg en l’Italia. Uschia èn er las valladas da la Svizra Centrala stadas suttamessas directamain a l’Imperi, quai ch’ils abitants han considerà sco privilegi.
A partir dal 12avel fin en il 14avel tschientaner ha gì lieu in moviment migratoric d’abitants dal Vallais Sura en vasts territoris alpins en Svizra, en l’Italia dal Nordvest, en il Liechtenstein e l’Austria dal Vest, per part er en la Savoia ed en la Baviera. Quests emigrants han ins pli tard numnà Gualsers. Sur ina lunghezza da radund 300 km existan anc oz en l’artg alpin radund 150 vitgs ch’èn vegnids fundads dals Gualsers.
Veglia ConfederaziunEdit
L’onn 1291, suenter la mort dal retg tudestg Rudolf I da Habsburg, han ils chantuns d’origin Uri, Sviz e Silvania fatg ina lia per proteger lur «veglias libertads». In document correspundent, l’uschenumnà Patg federal, è datà sin l’entschatta d’avust 1291. Tenor la legenda è questa lia vegnida fatga sin il Rütli. Vers la fin dal 19avel tschientaner han ins fixà il prim d’avust 1291 sco data da fundaziun da la Veglia Confederaziun ed il prim d’avust è daventà il di da la festa naziunala.[27]
La nauscha relaziun tranter ils Confederads ed ils Habsburgais è d’attribuir per ina buna part a l’elecziun dal retg tudestg il november 1314, cura ch’èn vegnids elegids a medem temp Ludivic il Bavarais da la famiglia da Wittelsbach ed il Habsburgais Friedrich il Bel. Ils Confederads èn sa mess sin la vart da Ludivic. Quai ed in’attatga da lur vart sin la claustra da Nossadunnaun ha furmà per Leopold I da l’Austria motiv avunda per far il 1315 ina campagna militara cunter ils Confederads. En la Battaglia da Morgarten (ch’è per part contestada tranter ils istoriografs) dueva quella però prender per el ina nauscha fin. Per pudair mantegnair lur independenza envers Habsburg, èn las citads imperialas Lucerna, Turitg, Glaruna, Zug e Berna s’alliadas en il decurs dal 14avel tschientaner als chantuns d’origin, furmond uschia ils Otg Vegls Lieus confederals. Pir cura che las citads Turitg, Berna e Lucerna han fatg suenter lur adesiun da la Confederaziun l’instrument da lur cooperaziun, ha la lia federala cuntanschì ina muntada politica stabila, la quala è er vegnida tolerada da vart dals centers curtais europeics a Vienna, Paris e Milaun.
Igl èn suandadas ulteriuras confruntaziuns cun la chasa Habsburg: En rom da las battaglias dal 1386 sper Sempach (la Lumbardia che veseva periclitada ses interess economics tras ils Habsburgais aveva finanzià las armas dals Confederads) e dal 1388 sper Näfels èsi reussì als Confederads da batter armadas da chavaliers habsburgaisas. Il 1415 han els (intimads da l’imperatur Sigismund) conquistà il pajais d’origin dals Habsburgais en l’Argovia. Pervi da l’ierta dal cont da Toggenburg è prorutta tranter la citad da Turitg ed ils ulteriurs Confederads la Veglia Guerra da Turitg (1436–1450), en il decurs da la quala Turitg è s’allià cun ils Habsburgais. Ma la finala è la citad da Turitg stada sfurzada da returnar en la Confederaziun. En rom d’in’ulteriura guerra han ils Habsburgais stuì surlaschar als Confederads la Turgovia; il zercladur 1474, en vista a las smanatschas tras Carl il Temerari da la Burgogna, è duca Sigismund dal Tirol stà necessità d’acceptar la Veglia Confederaziun sco urden statal independent (en rom da l’Accord etern). Sin giavisch da l’imperatur Friedrich III èn ils Confederads tratgs cunter Carl il Temerari ed han destruì, en uniun cun la Lorena e Habsburg, il reginavel da la Burgogna. Berna e Friburg han expandì da quel temp en il Vad, che steva avant sut controlla da la Savoia e Burgogna, ed han conquistà fin il 1536 quest territori dal tuttafatg.
La victoria militara cunter ils Burgognais ha confermà ils Confederads en lur voluntad da mantegnair l’independenza. Per quest motiv èn els s’opponids a la refurma da l’imperi dal retg tudestg ed imperatur da pli tard Maximilian I. L’emprova da Maximilian da subordinar ils Confederads en rom da la Guerra svabaisa è ida a fin il 1499 cun la Pasch da Basilea. Sco consequenza concreta da quest conflict èn Basilea e Schaffusa s’unids il 1501 cun la Confederaziun, la quala è sa sviluppada vinavant als Tredesch Vegls Lieus confederals.
Vitiers èn vegnids ils uschenumnads chantuns alliads, surtut il Vallais e la Republica da las Trais Lias, ma er monarchias sco la prinzi-abazia Son Gagl u il ducadi da Neuschatel. Sco signuradis cumins han ins designà fin il 1798 territoris ch’èn vegnids conquistads da plirs dals Tredesch Vegls Lieus confederals e ch’èn er vegnids administrads communablamain sco chastellanias. Latiers han tranter auter tutgà territoris en ils chantuns odierns Turgovia e Tessin. Ultra da quai possedeva la gronda part dals lieus terras subditas, vul dir regiuns ch’eran politicamain dependentas da quels.
Las victorias en las Guerras da la Burgogna ed en la Guerra svabaisa e lur tactica d’infantaria moderna han manà al bun renum dals guerriers svizzers ed han fatg flurir ils servetschs da mercenaris. En regiuns ruralas da la Svizra Centrala è il mercenariat sa mantegnì fin en il 19avel tschientaner sco impurtant factur economic.
L’expansiun dals Confederads en direcziun da l’Italia dal Nord ha gì lieu cun l’intent da segirar ils pass alpins. Tras quai è la Confederaziun però vegnida involvida en las guerras talianas tranter Habsburg, la Frantscha, Venezia, il papa, la Spagna e differents potentats talians. Da quel temp deriva er la guardia papala che papa Julius II ha fundà il 1506. Fin il 1513 èsi reussì als Confederads da conquistar il Tessin dad oz e la finala schizunt da suttametter Milaun a lur protecturat. Suenter la sconfitta cunter la Frantscha en la Battaglia da Marignano il 1515 è la dominanza dals Confederads sur l’Italia dal Nord però ida a fin. Il mitus politic dals Svizzers nunsurventschaivels era vegnì refutà ed a l’intern èn sa mussads adina dapli conflicts politics tranter ils singuls chantuns. Quai ha impedì suenter il 1515 ina politica exteriura efficazia ed igl ha cumenzà la fasa che dueva la finala manar a la politica da neutralitad odierna. Il 1516 han ils Tredesch Vegls Lieus confederals fatg in contract da mercenadi cun la Frantscha ed èn vegnids remunerads persuenter cun pensiuns, privilegis da duana e da commerzi e cun sustegn politic en cas da conflicts interns ed externs. Ultra da quai èn ina gronda part dals territoris situads al sid da las Alps vegnids attribuids definitivamain a la Confederaziun.
La refurmaziun che Ulrich Zwingli ha mess ad ir il 1519 a Turitg è sa derasada en la Svizra Bassa ed ha manà a grondas tensiuns tranter ils differents chantuns. Suenter l’Emprima e la Segunda Guerra da Kappel ha la Segunda pasch publica da Kappel dal 1531 manà natiers in cumpromiss: Turitg, Berna, Basilea, Schaffusa e parts dal Grischun èn restads refurmads; ils chantuns originars, Lucerna, Zug, Soloturn e Friburg èn restads catolics. Il 1541, sut Johannes Calvin, è la refurmaziun sa messa tras a Genevra che dueva daventar tras ses operar la ‹Ruma refurmada›. Malgrà quai hai anc dà il 1656 e 1712 en rom da las Guerras da Villmergen conflicts militars tranter las duas gruppas confessiunalas. Ils zwinglians e calvinists èn s’unids il 1536 al confess helvetic, furmond uschia la baselgia refurmada. Quella dueva sa derasar sur l’Engalterra, la Scozia ed ils Pajais Bass en tut il mund.
En vista als scumbigls e las devastaziuns da la Guerra da trent'onns è la Confederaziun sa decidida il 1647, en rom dal Defensiunal da Wil, per la «neutralitad armada perpetna» ed è sa cuntegnida en las guerras dal 17avel e 18avel tschientaner a moda pli u main neutrala. Ils 24 d’october 1648 han ils chantuns svizzers cuntanschì en la Pasch vestfalica lur independenza dal Sontg Imperi roman, uschia che la Svizra è daventada definitivamain in stadi suveran.
A l’intern ha la spartiziun confessiunala impedì ina refurma da las allianzas cumplitgadas ed anacronisticas tranter ils Confederads. Surtut ils chantuns-citad han consolidà en il 17avel e 18avel tschientaner lur domini a l’intern en il senn absolutistic ed èn per part sa sviluppads economicamain talmain ferm ch’ins po discurrer d’ina protoindustrialisaziun. Malgrà quai è la Confederaziun restada tut en tut davos ils svilups dal temp e vegn recepida en la litteratura contemporana sco sutsviluppada, senza urden e retardada. Cun quai cuntrastescha la preschentaziun da la Svizra sco idilla alpina, arcadia u lieu d’ina democrazia originara (Rousseau), sco ch’ella dominescha en la litteratura e pictura da l’illuminissem.
Republica helvetica e restauraziunEdit
Ils 5 da matg 1798 ha la Frantscha revoluziunara conquistà suenter curta resistenza la Veglia Confederaziun ed ha incorporà quella sut il num Republica helvetica en ses territori d’influenza. La Republica helvetica è stada l’emprim stadi modern sin il territori svizzer; cuntrari a la tradiziun era quel organisà a moda fitg centralistica. Las differenzas d’enfin qua tranter territoris subdits e las citads ed ils chantuns regents han ins abolì. Tar las innovaziuns progressivas ch’èn vegnidas introducidas l’emprima giada en Svizra han tutgà l’egualitad giuridica, la creaziun d’in spazi economic e monetar unitar sco er la libertad da cretta e conscienza. Sco stadi satellit franzos è la Republica helvetica però vegnida tratga en ils scumbigls da las Guerras da coaliziun ed è daventada pliras giadas in champ da battaglia. Suenter divers culps da stadi e la suppressiun d’ina revolta armada ha Napoleun Bonaparte puspè decretà il 1803, en furma da l’Acta da mediaziun, ina constituziun federala cun chantuns autonoms. Sco num dal stadi han ins fixà ‹Confederaziun svizra›. Ils anteriurs territoris subdits ed ils chantuns alliads èn vegnids recepids en furma dals novs chantuns Son Gagl, Grischun, Argovia, Turgovia, Tessin e Vad.
Il 1815, en rom dal Congress da Vienna, ha la communitad da stadis renconuschì ils cunfins da la Svizra. Ultra dals 19 chantuns da l’Acta da mediaziun èn anc vegnids vitiers Neuschatel, il Vallais e Genevra; ed al chantun Berna è vegnì attribuì il territori dal prinzi-uvestgieu da Basilea. En la Segunda Pasch da Paris dals 20 da november 1815 han las pussanzas grondas exprimì areguard il territori da la Svizra opiniuns divergentas ed incongruentas, uschia ch’ins è la finala sa cunvegnì a fixar la «neutralitad perpetna armada». Cun la constituziun dal medem onn è la Svizra puspè daventada in stadi federativ, uschia che l’epoca da la restauraziun ch’è suandada è stada sut l’ensaina d’in’autonomia chantunala bundant pli gronda che durant l’èra napoleonica. Il Chantun Giura dueva la finala pir sa furmar il 1979 or dal moviment separatistic d’ina part dal territori ch’era vegnì attribuì il 1815 al chantun Berna.[28]
Guerra da la Lia separatistaEdit
Tranter ils chantuns da tenuta liberala e progressiva ed ils chantuns catolic-conservativs Lucerna, Sviz, Uri, Zug, Sur- e Sutsilvania, Friburg e Vallais èn proruts, surtut en la perioda da la regeneraziun dapi il 1830, conflicts adina pli violents che duevan la finala manar il 1847 a la Guerra da la Lia separatista. La guerra civila ha cumenzà ils 3 da november ed è ida a fin ils 29 da november 1847, cura ch’il Vallais è sa surdà sco ultim chantun catolic-conservativ. Tenor indicaziuns uffizialas ha la guerra custà la vita a 150 persunas; 400 ulteriuras èn vegnidas blessadas. Igl è quai stà fin oz l’ultim conflict militar sin terren svizzer.[29]
Il stadi federal modernEdit
Suenter la sconfitta dals chantuns catolic-conservativs en la Guerra da la Lia separatista è la Svizra vegnida transfurmada en il stadi federal modern. La Constituziun federala dal 1848 ha limità l’autonomia dals chantuns, e Berna è daventà la sedia da las autoritads federalas e dal parlament. Dapi lura han gì lieu duas revisiuns totalas da la Constituziun federala, numnadamain il 1874 ed il 1999.[30]
Ils emprims 25 onns da si’existenza ha il giuven stadi federal stuì eleger quatter giadas in general pervi da smanatschas guerrilas. Al general Guillaume Henri Dufour – ch’aveva agì a moda prudenta durant la Guerra da la Lia separatista – ha l’Assamblea federala puspè surdà il commando suprem da l’armada ils onns 1849 (Affera da Büsingen), 1856 (Affera da Neuschatel) e 1859 (Affera da la Savoia). General Hans Herzog è stà responsabel durant la Guerra tudestg-franzosa dal 1870/71 per la protecziun dals cunfins svizzers. Il favrer 1871 han radund 87 000 schuldads franzos da l’armada da Bourbaki ch’era vegnida abattida traversà sut la surveglianza da l’armada svizra en ils chantuns Neuschatel e Vad ils cunfins svizzers ed èn vegnids internads.
Sin iniziativa da Henry Dunant aveva gia gì lieu il 1864 a Genevra la fundaziun dal Comité internaziunal da la Crusch Cotschna (CICC).
Il 1866 han ins concedì als Gidieus svizzers ils dretgs da burgais cumplains e la libertad da domicil en l’entira Svizra. La libertad da cretta cumpletta è però pir suandada en rom da la revisiun da la constituziun il 1874.
Durant la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ha ina gronda unda d’industrialisaziun e da construcziun da viafiers tschiffà la Svizra. Sco politicher, manader da l’economia ed impressari da viafier ha surtut Alfred Escher gì da quel temp grond’influenza sin il svilup politic ed economic dal pajais.
A moda adina pli evidenta èn er sa mussadas las varts sumbrivaunas da l’industrialisaziun, per exempel en furma da la lavur d’uffants. Sco emprims chantuns han Glaruna e Turitg relaschà leschas da fabrica per proteger ils lavurants. Il 1877 ha la Confederaziun surpiglià la cumpetenza da legislaziun correspundenta per cumbatter a nivel naziunal las pli grondas incunvegnientschas.
Sin champ religius e cultural ha la confruntaziun tranter il liberalissem ed il conservatissem chattà sia cuntinuaziun en furma dal cumbat cultural. L’integraziun dals catolics en il nov stadi federal è la finala suandada il 1891 cun l’elecziun da Josef Zemp sco emprim commember catolic-conservativ dal Cussegl federal. Avant era il gremi stà occupà dapi la fundaziun dal stadi federal exclusivamain cun represchentants dals liberals. Dapi lura èn las partidas burgaisas sa posiziunadas per ordinari sco bloc serrà cunter il moviment da lavurants. En rom da la Chauma generala dal 1918 hai dà la confruntaziun la pli critica tranter ils lavurants e la burgaisia en Svizra. Pir suenter l’introducziun da l’elecziun tenor il sistem da proporz il 1919 ha il moviment da lavurants pudì s’etablir en la politica naziunala. En rom da las elecziuns dal Cussegl naziunal l’onn 1943 è la partida socialdemocratica da la Svizra daventada la pli ferma fracziun insumma. Sinaquai è Ernst Nobs vegnì elegì sco emprim socialdemocrat en il Cussegl federal. Cun l’introducziun da l’Assicuranza per vegls e survivents (AVS) è s’accumplida il 1948 in’ulteriura pretensiun da la Chauma generala.
Durant l’Emprima Guerra mundiala ha la Svizra mantegnì la neutralitad armada. Sut general Ulrich Wille èn vegnids occupads ils cunfins.
Il 1923 han la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein segnà il contract da duana ch’è en vigur fin oz.
Il 1937 èn las organisaziuns da patruns e da lavurants en l’industria da metal e dad uras sa cunvegnids a la pasch sociala ed a contracts collectivs da lavur. Dapi lura datti be darar chaumas en Svizra.
Suenter ch’è prorutta il 1939 la Segunda Guerra mundiala è la Svizra danovamain sa referida a la neutralitad armada ed ha ordinà la mobilisaziun generala da l’armada sut il schefcumandant general Henri Guisan. Sin in’eventuala attatga tudestga vuleva l’armada svizra respunder cun sa retrair en il réduit e far resistenza nà da posiziuns situadas en la muntogna. A la populaziun è vegnida intermediada en furma da la Defensiun naziunala spiertala la voluntad da far resistenza.
Durant il temp dal naziunalsocialissem ha la Svizra bain recepì in tschert temp fugitivs, ma ha alura cumenzà a renviar intenziunadamain Gidieus e surtut persunas che valevan sco fugitivs politics. Sco reacziun sin quai è il cusseglier naziunal David Farbstein sa retratg il 1938. La fin d’avust 1938 ha la Svizra smanatschà da desdir la cunvegna che pussibilitava dapi il 1926 da traversar ils cunfins senza visum e la quala vegniva er applitgada dapi l’annexiun sin il territori da l’Austria. Per che persunas «da sang tudestg» possian er entrar en avegnir en Svizra senza visum, èn ins sa cunvegnids la fin da settember 1938 da marcar spezialmain ils pass dals Gidieus. Pass cun in bul dals Gidieus eran be valaivels sch’igl era vegnì concedì oravant in visum da dimora u da transit. Blers fugitivs han ins tramess enavos als cunfins; intgins han ins schizunt mess a ferm e surdà a las autoritads tudestgas. Il pli tard dapi il cumenzament da la guerra èn ils fugitivs ch’ins ha laschà entrar en il pajais vegnids internads en champs. En ils champs da concentraziun dals nazis han er patì tranter il 1933 ed il 1945 radund 1000 burgais svizzers, almain 200 dad els èn vegnids per la vita. Nagin conflict violent dals ultims 200 onns ha pretendì dapli unfrendas svizras.[31]
Acts omosexuals han ins legalisà en Svizra il 1942.
En il suenterguerra han ins elavurà ulteriuras tematicas problematicas sco la persecuziun dals Jenics en rom dal program ‹Uffants da la via›, la problematica dals uffants plazzads, dals plazzaments administrativs, da la sterilisaziun sfurzada, las relaziuns economicas da la Svizra cun l’Africa dal Sid dal temp da l’apartheid ubain la rolla da las bancas svizras en connex cun daners transfugids da dictaturs dal Terz Mund. La fin dals onns 1990 è prorut in conflict en connex cun indemnisaziuns per facultads gidieuas dals onns 1933 fin 1945 ch’eran ids a perder tar bancas svizras. La rolla da la Svizra en la Segunda Guerra mundiala è vegnida elavurada a moda critica en rom dal Rapport da Bergier.
L’onn 1960 è la Svizra daventada commembra da l’Associaziun europeica da commerzi liber. Ed il 1961 è ella stada in commember da fundaziun da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa. Suenter pli lungas debattas a l’intern dal pajais – surtut en connex cun la dumonda da la neutralitad – è la Svizra daventada il 1963 commembra dal Cussegl da l'Europa ed ha ratifitgà il 1974 la Convenziun europeica dals dretgs umans. Il 1970 ha il Cussegl federal fatg emprims pass d’avischinaziun a la Communitad economica europeica; da quels è resortida il 1972 ina convenziun da commerzi liber. Suenter in cumbat da plirs decennis han ils votants approvà il 1971 il dretg da votar da las dunnas. Il 1973 è suandada l’adesiun a l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa.
Il 1969 e 1970 è la Svizra stada pertutgada da trais attatgas da terror cunter l’aviatica. Tut en tut èn mortas 51 persunas e la Swissair ha pers dus aviuns.
La dumonda dal Giura ha medemamain occupà la Svizra sur decennis. La finala è sa constituì il 1979 il nov Chantun Giura or dals anteriurs districts bernais da lingua franzosa Delémont, Ajoie e Franches-Montagnes.
Sco emprima dunna è Elisabeth Kopp vegnida elegida il 1984 en il Cussegl federal.
L’armada ha giudì fin en ils onns 1990 in ferm sustegn en la populaziun. Sco armada da milissa eran las structuras dals caders directivs civils e militars entretschads fitg ferm. Gia a partir dals onns 1970 e surtut en connex cun l’iniziativa per la dismessa da l’armada che la Gruppa per ina Svizra senz’armada ha lantschà il 1989 hai alura dà tensiuns tranter tradiziunalists e vuschs criticas areguard la rolla da l’armada entaifer la societad. Suenter la fin da la Guerra fraida è l’influenza da l’armada svizra sin la societad civila sa diminuida fermamain.
L’adesiun al Spazi economic europeic che la regenza aveva prendì en mira, ha fatg naufragi tar la votaziun dal pievel dals 6 da december 1992. Suenter il 1999 ha il pievel svizzer approvà pliras cunvegnas bilateralas cun l’Uniun europeica. E suenter ch’ina emprima votaziun aveva fatg naufragi il 1986 è la Svizra daventada ils 10 da settember 2002 commembra da las Naziuns unidas.
Successiun da l’entrada dals chantuns en la ConfederaziunEdit
Origin dal numEdit
Il num dal pajais ‹Svizra› è collià en sia versiun tudestga ‹Schweiz› cun il num dal lieu e dal Chantun Sviz. En las guerras dals vegls Confederads cunter ils Habsburgais han las truppas da Sviz giugà in’impurtanta rolla. Ils da Sviz èn ultra da quai stads da grond’impurtanza en connex cun ils servetschs da mercenari europeics. Suenter la Battaglia da Sempach il 1386 è il num ‹Swiz› u ‹Sweiz› daventà legendar. Ils cronists tudestgs han uss duvrà questa denominaziun per tut ils Confederads. L’emprima cumprova en scrit furma in document da dretg dal retg Sigismund da l’onn 1415, en il qual vegn discurrì dals «Schweizer».
A partir da la Guerra svebaisa l’onn 1499 han ils Confederads che vegnivan insultads da «Schweizer» cumenzà or d’ina luschezza stinada a duvrar sezs quest num. Uffizialmain han els però cuntinuà a duvrar la noziun Confederads (‹Eidgenossen›). Pir en il 18avel tschientaner ha il cronist Johannes von Müller introducì la noziun ‹schweizerische Eidgenossen›. Il 1803 han ins duvrà quella uffizialmain en l’Acta da mediaziun.
Il num latin da la Svizra, ‹Confoederatio Helvetica›, sa referescha a la stirpa celtica antica dals Helvets, ils quals vivevan en la Svizra Bassa ed en parts da la Germania dal Sid dad oz.
Suenter la fin da la Veglia Confederaziun l’onn 1798 ha la Frantscha numnà il stadi satellit confurm a la pratica ‹Republica helvetica›. Cura che la Svizra è sa constituida da nova il 1803 sco stadi federal han ins recurrì a la denominaziun Confederaziun svizra (‹Schweizerische Eidgenossenschaft›) per sa cunfinar da la Republica helvetica centralistica e politicamain instabila. L’expressiun ‹Confoederatio Helvetica› è vegnida introducida il 1848 a chaschun da la fundaziun dal stadi federal. Quella vegn applitgada dapi il 1879 sin las munaidas svizras e sa chatta dapi il 1948 sin il sigil da la Confederaziun; medemamain furma el la basa da l’abreviaziun u sigla ‹CH›. Sco num uffizial dal pajais han ins fixà en la Constituziun federala dal 1848 ‹Confederaziun svizra›.
En tschertas linguas vegnan duvradas sco num dal pajais per la Svizra noziuns che na derivan betg da ‹Schweiz›, mabain da ‹Helvetia›. Uschia per exempel en irlandais (an Eilvéis), grec (EλBetίa, Elvetia) e rumen (Elveţia).[32]
MitusEdit
Tar ils mitus naziunals da la Svizra sa tracti d’ina retscha da mitus politics e da legendas ch’han marcà la schientscha naziunala svizra e ch’han, grazia a lur funcziun d’identificaziun, contribuì a moda decisiva a furmar la coesiun naziunala, surtut suenter la fundaziun dal stadi federal l’onn 1848. Als mitus naziunals appartegnan tranter auter las suandantas persunas ed eveniments:
- Guglielm Tell: Il cumbattant per la libertad Guglielm Tell vala sco erox naziunal dal pajais. Renum mundial ha la figura da Tell cuntanschì tras il drama ‹Wilhelm Tell› da Friedrich Schiller;
- Engirament dal Rütli: Tenor la legenda han Uri, Sviz e Silvania fatg cun in engirament sin il Rütli, in prà situà a la riva dal Lai dals Quatter Chantuns, in patg cunter ils nauschs chastellans dals Habsburgais. Quest’istorgia d’in’emprima conspiraziun è sa maschadada a partir da la segunda mesadad dal 16avel tschientaner cun l’imaginaziun che questa lia saja vegnida fixada en scrit e sigillada. Vers la fin dal 19avel tschientaner è in document ch’è datà sin l’entschatta d’avust 1291 vegnì auzà dal Cussegl federal sco Patg federal dal 1291 en il rang d’in document da fundaziun da la Confederaziun.
- Helvetia: Dapi il 17avel tschientaner simbolisescha la figura allegorica da l’Helvetia la Svizra. Ella vala sco figura d’identificaziun da la Confederaziun. Anc oz chatt’ins ses purtret sin las munaidas da ½, 1 e 2 francs.
- Arnold Winkelried: Durant la Battaglia da Sempach ils 9 da fanadur 1386, uschia raquinta la legenda, duai Arnold Winkelried avair tschiffà in fasch lantschas dals chavaliers habsburgais ed esser s’unfrì en questa moda per far via per ils Confederads. Quest’ovra eroica duai esser stada decisiva per la victoria dals Confederads cunter ils Habsburgais. L’emprima menziun d’ina tala ovra, anc senza num, è da chattar en la Cronica da Turitg dal 1476.
- Gertrud Stauffacher, en il drama da Friedrich Schiller la dunna dal mastral Werner Stauffacher, vala sco figura simbolica per la Svizra curaschusa ed energica.
- Schuppa da latg da Kappel: En l’Emprima Guerra da Kappel la fin da zercladur 1529 èn truppas turitgaisas marschadas cunter ils chantuns da la Svizra Centrala. Tras intervenziun dals chantuns neutrals ha pudì vegnir impedida la guerra civila tranter ils Confederads. Durant las contractivas, uschia la legenda, duain avair gì lieu acts da fraternisaziun tranter las duas armadas. Ils schuldads han cuschinà e mangià ensemen ina schuppa da latg, e quai precis sin il cunfin tranter ils dus chantuns. Quest past communabel è da gronda muntada per la furmaziun d’identitad da la Svizra.
PoliticaEdit
La Svizra è segnada dal maletg da sasez sco naziun fundada sin la voluntad politica. L’identitad naziunala na sa basa betg sin ina lingua e cultura communabla, mabain tranter auter sin l’istorgia communabla, mitus communabels, la tradiziun federalistica e directdemocratica sco er per part sin il sentiment da furmar sco stadi pitschen neutral e pluriling in cas spezial en l’Europa.
A basa da questas premissas è sa sviluppà in sistem politic ch’è unic en sia totalitad, segnà dal federalissem, da vasts dretgs dal pievel resp. d’elements da la democrazia directa, da la neutralitad vers anora e dal consens politic a l’intern dal pajais.[33]
Sistem politicEdit
La Svizra è in stadi federal che sa basa sin ina constituziun republicana. D’autras republicas sa differenziescha il pajais tras
- elements da la democrazia directa: Cun agid d’iniziativas e referendums po il pievel influenzar a moda directa l’activitad guvernativa. En ils dus chantuns Appenzell Dadens e Glaruna exista cun il cumin fin oz ina furma originara da la democrazia directa da la Svizra
- il federalissem exprimì: Ils chantuns cundecidan sper il pievel davart ils artitgels constituziunals da la Confederaziun e mantegnan en lur cumpetenza tut las incumbensas che la Constituziun federala n’attribuescha betg explicitamain a la Confederaziun
- la democrazia da concordanza
- la neutralitad svizra elegida or d’agen impuls
Sco usità en democrazias è la pussanza statala repartida sin trais instanzas:
- La legislativa (Assamblea federala) consista da duas chombras, il Cussegl naziunal cun 200 commembers sco represchentants dal pievel ed il Cussegl dals chantuns cun 46 commembers sco represchentants dals chantuns. Tar il parlament svizzer sa tracti d’in uschenumnà parlament da milissa: Ils cussegliers naziunals e dals chantuns exequeschan lur mandat (almain nominalmain) sco professiun accessorica. L’elecziun da renovaziun ha lieu mintga quatter onns.
- L’executiva furma il Cussegl federal cun l’administraziun. Quel consista da set commembers cun ils medems dretgs (princip da collegialitad), ils cussegliers federals (ministers), che dirigian mintgin in departament. Ils cussegliers federals vegnan elegids dal parlament. Per mintgamai in onn vegn in commember dal Cussegl federal elegì da l’Assamblea federala sco president da la Confederaziun. Al Cussegl federal actual appartegnan: Guy Parmelin (president 2021), Ignazio Cassis (vicepresident 2021), Viola Amherd, Alain Berset, Karin Keller-Sutter, Ueli Maurer e Simonetta Sommaruga. Walter Thurnherr è il chancelier federal (dapi il prim da schaner 2016).
- La giudicativa consista a nivel federal dal Tribunal federal cun sedia a Losanna e da duas partiziuns da dretg social a Lucerna sco instanza giuridica superiura. Sco instanzas federalas inferiuras èn activas il Tribunal penal federal a Bellinzona ed il Tribunal federal da patentas a Son Gagl. Ils derschaders federals vegnan elegids da l’Assamblea federala.
Ina dretgira constituziunala sco en auters pajais n’enconuscha la Svizra betg, ma tuttas dretgiras han la cumpetenza d’exequir en tscherts terms ina giurisdicziun constituziunala. Per il Tribunal federal e las ulteriuras dretgiras èn tenor art. 190 da la Constituziun federala las leschas federalas liantas; ellas na pon betg abrogar u annullar quellas u refusar lur applicaziun.
Budget dal stadiEdit
Il budget da stadi ha cumpiglià il 2016 expensas en l’autezza da 213,4 milliardas dollars ed entradas en l’autezza da 215,9 milliardas dollars. Da quai resulta in avanzament dal preventiv en l’autezza da 0,1 % dal product naziunal brut.[34]
Ils daivets statals han muntà il 2016 45,4 % dal product naziunal brut.
Il 2006 ha la cumpart da las expensas en il sectur da la sanadad muntà a 10,8 % dal product naziunal brut, en la furmaziun a 5,8 % (2005) ed en il militar a 1,0 % (2005).
Ils retgavs dal 2016 en l’autezza da 67,01 milliardas francs derivan da la taglia sin la plivalur (34 %), da la taglia federala directa (31 %), da la taglia anticipada (8 %), da la taglia sin il petroli (7 %), da la taglia sin il tubac (3 %), da la taxa da bul (3 %), d’ulteriuras entradas fiscalas (8 %) e d’entradas betg fiscalas (7 %).
La Confederaziun ha impundì il 2016 expensas en l’autezza da 66,26 milliardas francs per ils suandants secturs: bainstar social (34 %), finanzas e taglias (14 %), traffic (14 %), furmaziun e perscrutaziun (11 %), defensiun naziunala (7 %), agricultura ed alimentaziun (6 %), relaziuns cun l’exteriur (5 %) ed ulteriuras expensas (10 %).
Las entradas cumuladas dals 26 chantuns han muntà il 2016 89,6 milliardas francs.[35]
Partidas politicasEdit
La Svizra enconuscha in vast spectrum da partidas organisadas a nivel regiunal, chantunal e naziunal. Las partidas cun ils pli blers electurs èn per ordinari represchentadas en la regenza. Las pli grondas partidas (situaziun dal 2015) èn: Partida populara svizra (PPS), Partida socialdemocratica da la Svizra (PS), Partida liberaldemocratica svizra (PLD), Partida cristiandemocratica svizra (PCD).[36]
Tenor ina retschertga demoscopica dal 2016 han 19 % dals interrogads inditgà d’avair fidanza en lur politichers. En cumparegliaziun cun autras gruppas da professiun è quai bain ina valur plitost bassa, ma la confidenza è bundant pli auta ch’en la media da l’Europa dal Vest che munta a 13 %.
En l’index da democrazia dal 2016 sa chatta la Svizra sin plaz 8 da 167.
ChantunsEdit
La Svizra consista da 26 chantuns (avant la revisiun totala da la Constituziun federala dal 1999: da 23 chantuns, dals quals trais eran mintgamai dividids en dus mez chantuns). Tradiziunalmain vegnan ils chantuns er numnads stans ed a nivel chantunal per part er stadi (franzos: état).
Las regenzas chantunalas han num, tut tenor chantun, Regierungsrat, Regierung, Staatsrat, Standeskommission, Conseil exécutif, Conseil d’État, Consiglio di Stato, Governo u Regenza. Ils parlaments chantunals èn organisads sco parlaments d’ina chombra e sa numnan Kantonsrat, Grosser Rat, Landrat, Grand Conseil, Gran Consiglio u Cussegl grond.
Il nivel administrativ tranter chantun e vischnanca vegn – là nua che quel exista insumma – numnà en la gronda part dals chantuns Bezirk Verwaltungsregion, Verwaltungskreis, Wahlkreis, Amtei, Amt, district, distretto, regione u regiun.
Pervi dal federalissem giascha en Svizra la cumpetenza per bleras incumbensas statalas per part u dal tuttafatg tar ils chantuns. Quai vala per exempel per ils fatgs da scola, da sanadad, da finanzas, da polizia e da giustia sco er en il dretg administrativ. Per dumagnar questas incumbensas a moda effizienta e tenor criteris unitars, han ils chantuns fatg numerus concordats interchantunals. Tut ils chantuns appartegnan ultra da quai ad ina da las tschintg conferenzas regiunalas che servan al stgomi d’infurmaziuns vicendaivel, a coordinar l’activitad guvernativa e sco gremi per represchentar a moda efficazia ils interess dals chantuns envers la Confederaziun. Ultra da quai collavuran ils chantuns en rom da las differentas conferenzas da directurs (p.ex. la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l’educaziun publica u la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da sanadad). Ils secretariats da questas conferenzas sa chattan en la Chasa dals chantuns a Berna.
Glista dals chantuns da la SvizraEdit
Enclavas ed exclavasEdit
Büsingen am Hochrhein sco er Campione d'Italia èn enclavas situadas en Svizra. La vischnanca tudestga Büsingen è circumdada en il nord dal Rain dal chantun Schaffusa, en il sid cunfinescha ella cun ils chantuns Turitg e Turgovia. La vischnanca taliana Campione sa chatta al Lai da Lugano entaifer il chantun Tessin.
Sur lung temp ha la vischnanca taliana da Livigno furmà in’enclava funcziunala. Dapi ch’ins ha erigì ina via da pass è il vitg er accessibel nà da l’Italia.
La vischnanca da Samnaun è stada sur lung temp in’exclava funcziunala, damai che la via d’access manava fin il 1912 sur territori statal da l’Austria. Oz furma la vischnanca in’exclava da duana.
Politica exteriuraEdit
Areguard la politica exteriura considerescha la Svizra sasezza sco neutrala, vul dir ch’ella na sa participescha betg a guerras tranter stadis. La neutralitad svizra è vegnida renconuschida il 1815 en rom dal Congress da Vienna. Ella è permanenta ed armada ed è er oz anc renconuschida explicitamain a nivel internaziunal.
La Svizra è commembra da bleras organisaziuns internaziunalas. Sco in dals ultims pajais è la Svizra daventada il 2002 commembra da las Naziuns unidas; a medem temp ha ella però er furmà l’emprim pajais, en il qual il pievel ha dastgà votar davart l’adesiun. Daspera s’engascha la Svizra en l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa, en il Cussegl da l'Europa ed en l’Associaziun europeica da commerzi liber. La Svizra sa participescha al Partenadi per la pasch da la NATO ed ha er ratifitgà il Protocol da Kyoto. En pli è la Svizra commembra en il Cussegl dals dretgs umans da las Naziuns unidas. La Svizra è in commember fundatur tant da l’Agenzia spaziala europeica (ASE/ESA) sco er da l’Organisaziun europeica per la perscrutaziun nucleara (CERN); a Genevra sa chatta er l’implant da perscrutaziun dal CERN. Medemamain è la Svizra commembra da la Cunvegna da Schengen.
La Svizra è ni commembra da l’Uniun europeica ni dal Spazi economic europeic; percunter existan impurtants contracts bilaterals tranter la Svizra e l’Uniun europeica. In’adesiun a la NATO na fiss betg cumpatibla cun la neutralitad svizra.[38]
Relaziuns tranter la Svizra ed il Principadi da LiechtensteinEdit
Las relaziuns tranter la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein vegnan regladas dapi il 1923 en in contract da duana.
Suenter che l’Austria aveva pers l’Emprima Guerra mundiala e la monarchia austriaca era dada dapart, ha prinzi Johann II schlià il 1919 il contract da duana dal 1852 cun l’Austria ed è sa stentà da s’avischinar a la Svizra. Dapi ch’ils dus stadis han segnà il contract da duana dal 1923 tutga il Principadi tar il territori da duana da la Svizra e la valuta dal pajais è il franc svizzer. In contract monetar uffizial cun la Svizra ha il Liechtenstein però pir fatg il 1980. Il contract da duana garantescha vinavant la cumplaina suveranitad dal prinzi da Liechtenstein. Tras il contract regia fin oz in stretg partenadi tranter ils dus pajais.
Ils buns servetschs da la SvizraEdit
En la politica exteriura da la Svizra han ils buns servetschs ina lunga tradiziun. Sper ils mandats da protecziun giogan quels ina rolla centrala en la politica da pasch da la Svizra. Ils buns servetschs na sa limiteschan ozendi betg a metter a disposiziun a las partidas da conflict il territori statal per las contractivas, mabain muntan adina puspè che la Svizra surpiglia la rolla da mediatura en il conflict.
Mandats da protecziunEdit
Da tgirar interess esters sco pussanza protectura furma in element classic dals buns servetschs, il qual è stà en il decurs da l’istorgia da gronda muntada per la Svizra. Ils origins da questa tradiziun sco pussanza protectura tanschan enavos fin en il 19avel tschientaner. En la Guerra tranter la Germania e la Frantscha ils onns 1870/71 ha la Confederaziun represchentà ils interess dal Reginavel da la Baviera e dal Gronducadi Baden en Frantscha. Il fundament per sia reputaziun sco pli impurtanta pussanza da protecziun dal mund ha la Svizra alura tschentà en l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner. Gia durant l’Emprima Guerra mundiala ha la Svizra surpiglià 36 mandats da represchentanza dals interess; questa tradiziun dueva culminar durant la Segunda Guerra mundiala ils onns 1943/44 cun 219 mandats per 35 stadis. Suenter la fin da las acziuns da guerra è il dumber dals mandats sa diminuì rapidamain. Durant la Guerra fraida han puspè divers pajais laschà represchentar lur interess tras la Svizra. Avant la Svezia e l’Austria è la Svizra il pli impurtant pajais per mandats da protecziun; tranter il 1966 ed il 1974 eran quai per ordinari dapli che 20 mandats. Ils motivs principals persuenter èn la gronda experientscha, la posiziun neutrala sco er ina vasta rait da represchentanzas diplomaticas. Actualmain (situaziun dal 2016) represchenta la Svizra ils interess dals Stadis Unids en l’Iran ed ha ultra da quai divers mandats da caracter plitost formal (tranter l’Egipta, l’Iran e la Saudi-Arabia resp. tranter la Russia e la Georgia). Il mandat dals Stadis Unids en l’Iran è percunter in mandat cumplessiv ch’exista dapi il 1980. Quel va enavos sin il rapiment d’ostagis a Teheran ils onns 1979 fin 1981, il qual aveva manà a l’interrupziun da las relaziuns diplomaticas.
Il 2015 han la Cuba ed ils Stadis Unids puspè reprendì relaziuns diplomaticas directas, uschia ch’il mandat da protecziun da la Svizra è ì a fin suenter 54 onns.
SegirezzaEdit
Tenor il Global Peace Index è la Svizra stada il 2017 sin il 9avel plaz dals pajais dal mund ils pli segirs (da 163 naziuns).[39]
Armada svizraEdit
L’armada svizra consista da las forzas terrestras e da l’aviatica militara. Il budget annual cumpiglia radund 4,874 milliardas francs (situaziun dal 2011).
La particularitad da las forzas armadas svizra è lur sistem da milissa. Schuldads professiunals e schuldads a contract temporar cumpiglian be 5 % da tut ils militars; tar tut ils auters sa tracti da burgais tranter 20 e 34 onns obligads al servetsch militar.
L’obligaziun da far servetsch vala per tut ils burgais svizzers masculins. Dunnas pon s’annunziar voluntarmain per il servetsch militar; per ellas valan dapi il 2007 las medemas pretensiuns corporalas sco per umens. Mintg’onn frequentan ca. 20 000 persunas ina scola da recruta da 18 u 21 emnas. Las persunas ch’èn inablas per il servetsch militar prestan servetsch en la protecziun civila e pajan ultra da quai taglia militara. Refusaders dal servetsch militar han la pussaivladad da prestar servetsch civil, uschenavant ch’els fan valair motivs da conscienza ed èn pronts da cumprovar quai cun absolver in e mez giadas tants dis da servetsch sco ils schuldads. Refusa dal servetsch militar per auters motivs (politics u persunals) maina necessariamain ad in process avant il tribunal militar.
Cun la refurma ‹Armada XXI›, ch’è vegnida acceptada tras votaziun dal pievel l’onn 2003, han ins reducì l’effect da 400 000 sin ca. 200 000 schuldads. Da quels fan 120 000 part da furmaziuns activas e 80 000 tutgan tar unitads da reserva.
Tut en tut han gì lieu trais mobilisaziuns generalas per proteger l’integritad e neutralitad da la Svizra. L’emprima giada èn ils schuldads vegnids clamads sut las armas durant la Guerra tranter la Germania e la Frantscha ils onns 1870/71. Sco reacziun sin l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala e per evitar che truppas tudestgas u franzosas marschian tras territori svizzer, è l’armada danovamain vegnida mobilisada ils 3 d’avust 1914. La terza mobilisaziun ha gì lieu il prim da settember 1939 sco reacziun sin l’attatga tudestga sin la Pologna. Henri Guisan è vegnì elegì sco general ed è sa sviluppà durant ils onns da guerra a la figura d’integraziun principala da la Confederaziun ch’era circumdada da las Pussanzas da l’axa.
Dapi sia fundaziun l’onn 1848 n’è la Svizra odierna anc mai stada confruntada cun attatgas da forzas terrestras ostilas. Durant la Segunda Guerra mundiala hai però dà repetidamain violaziuns dal spazi d’aria tras aviuns da cumbat tudestgs ed alliads. Tar la pli greva attatga èn morts il prim d’avrigl 1944 a Schaffusa 40 persunas e 270 èn vegnidas blessadas per part grevamain.
Damai che la situaziun da smanatscha en l’Europa odierna è sa midada per la Svizra, vegn l’armada adina puspè messa en dumonda. Surtut la Gruppa per ina Svizra senz’armada sa stenta d’abolir quella, fin uss però – en rom da duas votaziuns dal pievel – senza success. A moda cuntraversa vegn er discutada la dumonda, schebain engaschaments da l’armada svizra a l’exteriur, en rom da mesiras per mantegnair la pasch, sajan cumpatibels cun la neutralitad dal pajais.[40]
Organisaziun da protecziun civilaEdit
L’Organisaziun da protecziun civila è vegnida fundada il 1934 ed è suttamessa al Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport. En cas da catastrofa s’occupa quella (sco segunda squadriglia, pia suenter pumpiers, polizia e servetsch da salvament, ma avant l’armada) da la protecziun, la tgira ed il sustegn da la populaziun civila. Ultra da quai è la protecziun civila responsabla per la protecziun da bains culturals, sustegna ils organs directivs a nivel communal e regiunal e restabilescha l’infrastructura da basa.
Servetsch federal d’infurmaziunEdit
Il Servetsch federal d’infurmaziun proveda ils purtaders da decisiuns cun infurmaziuns ed avertiments ch’èn relevants per pudair exequir lur incumbensa directiva. Il servetsch è suttamess directamain al chau dal Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport.
Corp da guardias da cunfinEdit
Il Corp da guardias da cunfin è responsabel per la protecziun dal cunfin svizzer. Las guardias da cunfin unifurmadas ed armadas fan part da l’Administraziun federala da duana ch’è suttamessa al Departament federal da finanzas. Ils commembers dals Corp da guardias da cunfin èn staziunads als cunfins sco er a las plazzas aviaticas da Turitg, Basel-Mulhouse, Genevra e Lugano-Agno. Els controlleschan il traffic da persunas e da traffic, cumbattan la cuntrabanda, la criminalitad sur ils cunfins e la cuntrabanda da persunas.
PoliziaEdit
La suveranitad da polizia cumpeta en Svizra als chantuns. Uschia dispona mintga chantun da si’atgna polizia chantunala, citads pli grondas er d’ina polizia da la citad. L’Uffizi federal da polizia (fedpol) fa lavur da coordinaziun tranter las polizias chantunalas sco er envers ils posts da polizia da l’exteriur.
Il numer d’urgenza da la polizia en Svizra è 117. Cun cumponer il numer d’urgenza europeic 112 vegn ins medemamain collià automaticamain cun la centrala operativa da la polizia chantunala respectiva.
PumpiersEdit
L’organisaziun dals fatgs da pumpiers è en emprima lingia chaussa da las vischnancas. En blers chantuns exista per umens creschids e per part er per las dunnas in duair da far servetsch da pumpiers. Adina dapli vegnan però ils pumpiers locals fusiunads a corps da pumpiers regiunals. Ils pumpiers cuntanschan ins en Svizra sut il numer d’urgenza 118.
Salvament or da l’ariaEdit
La Guardia aviatica svizra da salvament (Rega) è organisada sco fundaziun autonoma d’utilitad publica. Ella collavura stretgamain cun la polizia, ils pumpiers e la sanitad. Per acziuns da salvament alpinas è la Rega ina stretga partenaria dal Club alpin svizzer. En il chantun Vallais n’è betg la Rega responsabla per il salvament or da l’aria, mabain Air Glaciers ed Air Zermatt. La Rega è cuntanschibla sut il numer d’urgenza 1414.
SocietadEdit
Edit
La Svizra furma in stadi social cun ina vasta purschida d’assicuranzas socialas obligatoricas. Igl èn quai l’Assicuranza per vegls e survivents (AVS), l’assicuranza da malsauns, l’assicuranza da maternitad, l’assicuranza d’accidents e l’Assicuranza d’invaliditad (AI).
L’assicuranza da rentas statalas (AVS), la prevenziun professiunala (cassa da pensiun) e la prevenziun privata furman ensemen il princip da las trais pitgas. Per persunas cun activitad da gudogn è ina prevenziun professiunala obligatorica. La prevenziun privata è voluntaria, vegn però promovida fin ina tscherta summa cun in tractament fiscal privilegià.
Daspera exista in urden da cumpensaziun dal gudogn, uschia che militars survegnan durant il servetsch in sold. Obligatorica è er l’Assicuranza cunter la dischoccupaziun.[41]
Fatgs da sanadadEdit
En Svizra è mintga abitant – independent da sia naziunalitad – obligà da s’assicurar tar ina cassa da malsauns (assicuranza da basa obligatorica per la tgira da malsauns). Tut las cassas da malsauns en Svizra furman manaschis d’economia privata. Quellas èn obligadas da recepir mintga persuna en l’assicuranza fundamentala.
Per custs da tractament en cas d’accident è mintga emploià assicurà obligatoricamain sur la Lescha federala davart l’assicuranza d’accidents. Er cunter perdita da paja è la gronda part dals emploiads assicurada. Persunas betg emploiadas ston sezzas s’assicurar cunter custs da tractament en cas d’accident.
Sistem da scolaEdit
Il sistem da scola svizzer ha ina structura vaira cumplexa. Pervi dal federalissem n’èn ils fatgs da scola per gronda part betg en ils mauns da la Confederaziun, mabain dals chantuns. Il 2015 aveva la populaziun sur 25 onns frequentà en media 13,4 onns la scola, quai ch’è la pli lunga durada en tut il mund.
Da princip partan la Confederaziun ed ils chantuns la responsabladad per ils fatgs da scola. Surtut en connex cun la scola populara disponan quests ultims d’ina vasta autonomia. Pli e pli sa stentan però er ils chantuns da coordinar lur sistems e purschidas; da quai dattan perditga ils plans d’instrucziun unitars ch’èn en elavuraziun u en diever (p.ex. Plan d’instrucziun 21 per la Svizra tudestga ed il Grischun).
La durada da la scola primara e dal stgalim secundar I cumpiglia per ordinari 9 onns. Suenter la scola obligatorica fa la gronda part dals giuvenils in emprendissadi (per part cun maturitad professiunala); radund 20 % frequentan in gimnasi che maina a la matura.
Dretgs umansEdit
La Svizra è il stadi depositar da las Convenziuns da Genevra. La cunvegna interguvernamentala furma ina cumponenta essenziala dal dretg internaziunal umanitar.
Cun l’introducziun dal Cudesch penal svizzer l’onn 1942 ha la Svizra abolì la paina da mort en process penals civils. Dapi il 1999 è il scumond da la paina da mort er francà en la Constituziun federala.
Il 1974 ha la Svizra ratifitgà la Convenziun europeica dals dretgs umans.
La Svizra enconuscha in Center da cumpetenza per ils dretgs umans ed ina Cumissiun naziunala per la prevenziun da la tortura. Da vart dad Amnesty International vegn per part crititgada la politica d’asil da la Svizra e la pratica d’expulsiun da persunas estras.
TrafficEdit
Traffic da viafierEdit
Cun 122 meters per kilometer quadrat dispona la Svizra da la pli spessa rait da viafier dal mund (cun excepziun da stadis pitschens sco il Vatican u Monaco), e quai cumbain che dus terzs dal pajais sa chattan en territori fitg muntagnard e n’attribueschan nagut a quest record. La rait da viafier a binaris normals cumpiglia 3778 km ed è electrifitgada dal tuttafatg. Ils ulteriurs trajects (viafiers a binaris stretgs resp. a binaris lads) han ina lunghezza da 1766 km, dals quals be 30 km n’èn betg electrifitgads.
La gronda part da las lingias da viafier (3007 km) vegnan gestiunadas da las Viafiers federalas svizras (VFS). Quellas persulas transportan mintg’onn bundant 300 milliuns passagiers. La segund lunga rait da viafier maina l’anteriura Bern-Lötschberg-Simplon-Bahn, oz BLS, (440 km), la terz lunga la Viafier retica (384 km). Daspera datti en Svizra ulteriuras 47 societads da viafier privatas; ils acziunaris principals da quellas èn per ordinari il maun public. Il 2007 è vegnì avert il Tunnel da basa dal Lötschberg ed il 2016 il Tunnel da basa dal Son Gottard che furma il pli lung tunnel dal mund.
Il 2007 han ils Svizzers fatg in tras l’auter 47 viadis cun il tren e percurrì ina distanza da 2103 km. La Svizra è uschia en tut il mund la naziun che viagia il pli bler cun il tren.
Dapi ils onns 1990 han ins endrizzà pliras viafiers urbanas. Quellas cuvran en il fratemp la gronda part dal traffic a curta distanza che sa splega sin binaris.
Traffic regiunalEdit
La spessa rait da viafier vegn cumplettada tras bus e trams. En bleras regiuns ruralas e muntagnardas furma l’interpresa Auto da Posta la pitga principala dal traffic public. Trams curseschan en sis citads: Basilea, Berna, Genevra, Losanna, Neuschatel e Turitg. Abstrahà da la Skymetro a la plazza aviatica da Turitg dispona Losanna da la suletta metro en Svizra (Métro Lausanne).
Traffic sin viaEdit
La gronda part da la populaziun en la Bassa abita main che 10 km davent da la proxima autostrada. Bleras regiuns da la Svizra ch’èn abitadas main spess èn accessiblas sur vias principalas, ed ultra da quai existan numerusas vias da pass ch’èn per part serradas l’enviern. Tut en tut cumpiglia la rait da vias 71 298 km, da quai èn 1758 autostradas (situaziun dal 2006).[42]
Quant vasta che la rait da traffic publica è, sa mussa en il fatg che radund in tschintgavel da tut ils tegnairchasas svizzers na disponan da nagin agen auto. En las citads s’augmenta questa cumpart a 43 %, quai che vegn er sustegnì dal fatg ch’il carsharing è derasà vastamain en Svizra.
Per far diever da las autostradas basegna il traffic individual ina vignetta; per camiuns è ultra da quai en vigur dapi il 2001 ina taxa dependenta da la prestaziun.
Traffic aviaticEdit
La Svizra dispona da trais plazzas aviaticas naziunalas e dad indesch plazzas aviaticas regiunalas. Ils pli gronds eroports èn quels da Kloten sper Turitg e da Cointrin sper Genevra; il terz grond è situà sper Basilea sin territori franzos. Impurtantas plazzas aviaticas regiunalas sa chattan a Sion, Berna-Belp, Lugano-Agno, Son Gagl-Altenrhein. La plazza aviatica a Samedan (Engadin Airport) è ina da las pli autsituadas en tut l’Europa.
Fin il 2001 ha la Swissair furmà la societad aviatica naziunala. La successura Swiss è dapi il 2007 ina societad affiliada da la Lufthansa. Ulteriuras societads aviaticas svizras èn t.a. Edelweiss Air e Helvetic Airways.
Edit
Ils sulets ports internaziunals cun access a la mar sa chattan al Rain en e sper Basilea. Ultra da quai gestiuneschan sis societads da navigaziun en tut 44 bastiments d’auta mar che navigheschan sut la bandiera svizra (situaziun dal 2013).
Vitiers vegnan ils ports dals lais interns. Sper il manaschi da navettas sin il Lai da Turitg, Lai da Constanza e Lai dals Quatter Chantuns, sco er l’access a la vischnanca da Quinten al Lai Rivaun, èn quels surtut da muntada per il turissem.
Il sulet traffic da martganzia sin ils lais furma per ordinari il transport da glera. Sin la gronda part dals lais e flums pli gronds curseschan bastiments d’excursiun (per part be la stad). Populars èn surtut ils bastiments a vapur cun tracziun a roda ch’èn vegnids restaurads e che stattan sut protecziun da monuments.
TelefericasEdit
Pervi da la topografia dal pajais existan en Svizra bleras pendicularas e funicularas. Per part servan quellas sco med public a colliar abitadis giud via, per gronda part però al turissem. La staziun dal tren sin il Jungfraujoch è la pli autsituada en tut l’Europa e la pendiculara sin il Pitschen Matterhorn furma la pli auta teleferica en tut l’Europa.
Intgins lieus en la regiun muntagnarda da la Svizra èn accessibels be parzialmain u insumma betg sur vias. Tar ils abitadis che sa laschan cuntanscher be cun viafier u pendiculara tutgan Belalp, Bettmeralp, Braunwald, Fiescheralp, Gimmelwald, Gspon, Landarenca, Lauchernalp, Mürren, Niederrickenbach, Rasa, Riederalp, Schatzalp, Stoos, Wengen, Wirzweli e Zermatt.
Traffic betg motorisàEdit
SvizraMobil è la rait naziunala dal traffic betg motorisà, surtut per il temp liber ed il turissem. Il traffic betg motorisà cumpiglia il viandar, ir cun velo e velo da muntogna, ir cun inlineskates ed ir cun il canu. Il project è vegnì lantschà il 1998 e cumpiglia differentas spartas sco ‹Svizra – pajais da velos› u ‹La Svizra a pe› che marcheschan vias e rutas e rendan enconuschentas quellas cun agid da chartas ed apps. Il 2017 han ins cumplettà la purschida da SvizraMobil cun activitads d’enviern sco far gitas cun gianellas, sendas d’enviern, passlung e vias da scarsolar.[43]
EconomiaEdit
La Svizra tutga tar ils pajais ils pli bainstants. Cun in product interiur brut da 659 milliardas dollars sa chattava la Svizra l’onn 2016 sin il 20avel plaz da tut las naziuns e mesirà vi dal product interiur brut per persuna (79 242 dollars) schizunt sin il segund plaz. Il Global Competitiveness Report 2017–2018 dal Forum economic mundial ranghescha la Svizra sin l’emprim plaz avant il Singapur ed ils Stadis Unids. L’economia svizra vala sco ina da las pli stabilas en tut il mund. In dals facturs-clav per il success economic da la Svizra furma tranter auter la stabilitad dals pretschs. L’onn 2008 è la chareschia annuala stada cun 2,4 % per l’emprima giada dapi il 1994 sur ina valur da 1,8 %. Percunter tutgan ils custs da viver tar ils pli auts en tut l’Europa (il 2015 63,3 % sur la media europeica). Las citads da Turitg e da Genevra èn vegnidas taxadas il 2016 sco las pli charas en tut il mund.
Il 2013 ha la Svizra dumbrà 4,3 milliuns persunas occupadas. 3,7 % lavuravan en l’agricultura (sectur primar), 23,9 % en l’industria ed il mastergn (sectur secundar) e 72,4 % en il sectur da servetschs (sectur terziar). La quota da dischoccupads ha muntà ils 31 da december 2015 a 3,7 %.[44]
Las marcas ed interpresas las pli custaivlas en Svizra èn (tenor Interbrand): Nescafé (Nestlé), Credit Suisse, UBS e Zurich Insurance Group. Economiesuisse è la pli gronda federaziun tetgala da l’economia svizra; l’Uniun sindicala svizra represchenta ils interess dals sindicats.
Sin il Global Innovation Index che mesira l’abilitad d’innovaziun da singuls pajais figurescha la Svizra sin l’emprim plaz.
Tenor in studi da la Credit Suisse han ils abitants da la Svizra cun 561 854 dollars la pli auta facultad per persuna en tut il mund (situaziun dal 2016). Mintga dieschavla persuna creschida dispona d’ina facultad en la valur da sur in milliun dollars.[45]
Franc svizzerEdit
Il franc svizzer (curt fr. u CHF) furma la valuta uffiziala dal pajais. Suenter dollar, euro, glivra e yen tutga il franc svizzer tar las pli impurtantas valutas pli pitschnas.
La Banca naziunala svizra (BNS) maina sco banca centrala independenta la politica monetara da la Confederaziun svizra. Il 2013 disponiva ella da reservas da valutas en l’autezza da 477,4 milliardas francs e d’in effectiv en aur da 35,6 milliardas francs. Fin il favrer 2018 èn las reservas en furmas da devisas schizunt creschidas sin 779 milliardas dollars, uschia che la Svizra dispona da las terz autas reservas da valutas suenter la Republica populara da la China ed il Giapun.
AgriculturaEdit
A nivel internaziunal è l’agricultura pauc cumpetitiva, quai tranter auter per ils suandants motivs: las structuras pitschnas (blers manaschis pitschens e mesauns), il terren ch’è per part difficil da cultivar, l’aut nivel da pajas e las perscripziuns severas areguard la tegnida d’animals e la protecziun da la cuntrada. Pli fitg ch’il martgà agrar s’avra (Organisaziun mundiala da commerzi) e pli fitg che l’agricultura en Svizra vegn sut pressiun. La midada da structura da blers manaschis pitschens en las Alps e Prealps vers manaschis gronds en la Bassa perdura dapi decennis. Be tranter il 2000 ed il 2011 è il dumber da las persunas occupadas a temp cumplain en l’agricultura sa sminuì per 23 280 sin 72 715. Il dumber da manaschis è medemamain ì enavos marcantamain, entant che la surfatscha utilisada n’è strusch sa reducida. La Confederaziun sustegna l’agricultura cun meds considerabels (subvenziuns resp. pajaments directs liads a cundiziuns).
En las regiuns muntagnardas domineschan l’allevament da muvel e l’economia da latgiras. En la Bassa percunter prevala la cultivaziun da granezza (ierdi, avaina, seghel e furment), tartuffels, tirc, ravas e ravun. Tut tenor las relaziuns climaticas al lieu vegnan vitiers la pumicultura e la viticultura.
En Svizra dominescha en l’agricultura la producziun integrada. La cultivaziun biologica cumpiglia radund 14,5 % da la surfatscha agricula (situaziun dal 2019) e crescha fitg ferm. Spezias da plantas modifitgadas geneticamain vegnan cultivadas en Svizra be per intents da perscrutaziun.[46]
Materias primas e producziun d’energiaEdit
La Svizra è povra da materias primas; explotads vegnan glera, chaltschina, arschiglia, granit e sal.
En Svizra vegnan elavurads mintg’onn radund tschintg milliuns meters cubic laina. Quai correspunda a ca. dus terzs dal lain utilisabel che crescha suenter mintg’onn. La Svizra importescha dapli laina e products da laina che quai ch’ella exportescha. Mintg’onn vegnan radund sis milliuns meters cubic laina tratgs a niz energeticamain, elavurads a chartun u palpiri e duvrads per far mobiglias u per la construcziun.
In’impurtanta materia prima en Svizra furma la forza idraulica. Las bundant 500 ovras d’accumulaziun ed implants electrics da flums cuvran radund dus terzs dal basegn d’electricitad dal pajais.
L’energia atomara contribuescha en media 39 % da la producziun d’electricitad svizra, l’enviern fin 45 %. Las tschintg ovras atomaras en Svizra han ina prestaziun totala da 3,2 gigawatt; lur disponibilitad annuala munta a radund 90 %.
Las duas raffinarias d’ieli mineral (Cressier e Collombey) èn colliadas cun la rait da conducts d’ieli europeica.
L’interpresa da commerzi e da transport da gas natiral Swissgas organisescha e transporta gas natiral sur la rait europeica. La pli impurtanta pipeline che maina tras la Svizra collia ils Pajais Bass cun l’Italia. Il 2012 èn 41 % dal gas natiral ch’è vegnì duvrà en Svizra vegnids or dals pajais da l’Uniun europeica, 24 % da la Norvegia, 21 % da la Russia ed ils 12 % restants d’ulteriurs pajais.
Mastergnanza ed industriaEdit
La gronda part dal product interiur brut deriva dal sectur secundar e terziar. La cumpart da l’industria a la valur agiuntada è sa reducida dapi il 1970 da radund 30 % sin 22 %. La pli gronda diminuziun ha gì lieu ils onns 1973 fin 1979. L’industria da textilias che dominava antruras è quasi svanida dal tuttafatg.
Las interpresas pitschnas e mesaunas (IPM, firmas cun fin a 249 collavuraturs) èn en Svizra da gronda muntada: tar dapli che 99 % da tut las firmas en il pajais sa tracti dad IPM; quellas cumpiglian radund dus terzs da tut las plazzas da lavur.
In’impurtanta rolla giogan firmas grondas internaziunalas en l’industria da maschinas (sco ABB), en l’industria d’alimentaziun (sco Nestlé, Lindt & Sprüngli e Givaudan), en l’industria farmaceutica (sco Novartis e Roche), en l’industria chemica (sco Syngenta) ed en l’industria d’uras e da products da luxus (sco la Swatch Group e Richemont).
Il 2008 ha la cumpart da l’industria a la creaziun da valur cuntanschì en Svizra il nivel da la Germania e surpassà quel dal Giapun. Il motiv è quel che l’industria svizra producescha bains da fitg auta qualitad sco products medicinals, farmaceutica, instruments da precisiun ed uras da luxus. En cifras absolutas è la producziun industriala en Svizra cun radund 100 milliardas dollars bundant pli gronda che quella da la Belgia, da la Norvegia u da la Svezia e sa chatta pli u main sin l’autezza da quella dal Taiwan e dals Pajais Bass. Midà en ina valur per persuna sa chatta la Svizra schizunt sin l’emprim plaz en tut il mund cun radund 12 400 dollars, avant il Giapun cun 8600 dollars e la Germania cun 7700 dollars.
Da las 1 035 000 persunas occupadas en l’industria e la mastergnanza lavuravan il 2013 31,7 % en il sectur da construcziun, 10,4 % en l’industria d’uras e d’instruments da precisiun, 9,6 % en l’elavuraziun da metal, 9,5 % en la construcziun da maschinas e vehichels, 6,8 % en la chemia, 6,4 % en l’alimentaziun, 1,4 % en l’industria da textilias e 24,2 % en l’ulteriura industria.[47]
ServetschsEdit
Il sectur terziar dumbra per lunschor las pli bleras persunas cun activitad da gudogn (72 %). Da grond’impurtanza èn surtut il commerzi, la sanadad e la furmaziun sco er las bancas ed assicuranzas cun UBS, Credit Suisse, Zurich, Swiss Life, Swiss Re e.a. Ils onns suenter il 2000 èn er diversas firmas che fan commerzi cun materias primas sa domiciliadas en Svizra: Vitol, Glencore, Xstrata, Mercuria Energy Group e.a.[48]
TurissemEdit
Gia dapi radund 150 onns furma il turissem in’impurtanta branscha economica. Facturs ch’han promovì quest svilup èn las Alps, ils blers lais, la posiziun centrala en l’Europa, la politica stabila, la societad segira e la ferma economia. Tar las destinaziuns e regiuns las pli popularas tutgan Turitg, Lucerna, il Grischun, la Part Sura Bernaisa, il Vallais, Genevra, Basilea, il Tessin, la Svizra Orientala e Berna. Il 2013 devi en Svizra 5129 hotels e manaschis da cura cun radund 250 000 letgs e bundant 25 000 abitaziuns da vacanzas e chombras per giasts classifitgadas. En il turissem lavuran radund 210 000 persunas en 167 590 plazzas cumplainas (4 % da tut ils lavurants). Il 2012 han ins registrà 34,8 milliuns pernottaziuns en hotels. Il turissem (be giasts da l’exteriur) sa chattava il 2012 cun 16 milliardas francs (4,6 %) sin il quart plaz da las entradas da l’export. Surtut en las regiuns da muntogna ch’èn economicamain pli flaivlas, furma il turissem in impurtant factur economic. En ils chantuns da muntogna Grischun e Vallais munta la cumpart al product interiur brut fin a 30 %; en l’entira Svizra èn quai 2,6 %.[49]
Commerzi en detaglEdit
Il commerzi en detagl domineschan en Svizra ils dus gigants Migros e Coop. Las duas chadainas da commerzi en detagl tudestgas Aldi e Lidl èn cumparidas pir il 2005 resp. 2009 sin il martgà svizzer.
Commerzi cun l’exteriurEdit
Ils pli impurtants partenaris da commerzi da la Svizra èn la Germania, suandà en l’export dals Stadis Unids, da la Republica populara da la China, da l’India, da la Frantscha e dal Reginavel Unì resp. en l’import dals Stadis Unids, da l’Italia, dal Reginavel Unì, da la Frantscha e da la China (situaziun dal 2017).
Fieras ed exposiziunsEdit
Impurtantas exposiziuns ch’han lieu en Svizra èn Art Basel (ina da las pli impurtantas exposiziuns d’art dal mund), Baselworld (la pli impurtanta fiera dad uras e da bischutaria en tut il mund), il Salun d’autos a Genevra (ina da las pli impurtantas exposiziuns d’autos dal mund), l’exposiziun internaziunala d’invenziuns a Genevra sco er exposiziuns da muntada naziunala sco MUBA (Basilea), OLMA (Son Gagl), BEA (Berna) e Züspa (Turitg).
Medias, communicaziun e postaEdit
En la rangaziun da la libertad da pressa dal 2017, che vegn edida da Reporters senza cunfins, figurescha la Svizra sin il 7avel plaz da 180 pajais. Las medias en Svizra tutgan pia tranter las pli libras en tut il mund.
PressaEdit
Gasettas da muntada surregiunala èn ‹Neue Zürcher Zeitung› (NZZ), ‹Tages-Anzeiger› e ‹Der Bund›. La gasetta dal di cun il pli aut dumber da lecturs è la gasetta da pendularis gratuita ‹20 Minuten› (franzos ‹20 minutes›), suandada da la gasetta da boulevard ‹Blick› e dal ‹Tages-Anzeiger›. En Svizra franzosa exista la gasetta dal di surregiunala ‹Le Temps›. Las gasettas dal di en lingua franzosa cun ils pli blers lecturs èn ‹24 heures› e l’anteriura ediziun stampada da ‹Le Matin›.
Enconuschents magazins emnils èn ‹Die Weltwoche› e ‹Die Wochenzeitung› sco er en lingua franzosa ‹L’Hebdo› e ‹L’illustré›.[50]
Radio e televisiunEdit
Sper numerus emetturs privats furma la Societad svizra da radio e televisiun (SRG SSR) per lunschor la pli gronda interpresa da radio e televisiun en Svizra. Sco emettur da dretg public cumpiglia la concessiun da la SSR programs da radio e televisiun en tut las quatter regiuns linguisticas dal pajais: Schweizer Radio und Fernsehen (SRF), Radio Télévision Suisse (RTS), Radiotelevisione Svizzera (RSI), Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Las emissiuns da radio da la SRG vegnan finanziadas exclusivamain sur taxas da radio, las emissiuns da televisiun da la SRG sur taxas da televisiun ed entradas da reclama.
Emetturs da radio privats datti en Svizra dapi il 1983. Emetturs da televisiun privats èn surtut activs a nivel regiunal. Daspera giogan – sper las purschidas da dretg public – ils emetturs privats da la Germania, da la Frantscha e da l’Italia mintgamai in’impurtanta rolla en la regiun linguistica respectiva.
Communicaziun e postaEdit
Ils trais purschiders da rait Swisscom, Sunrise Communications e Salt Mobile gestiuneschan mintgin in’atgna rait naziunala per telefonia mobila. Quella è vegnida lantschada a ses temp dal monopolist da telefon PTT (l’interpresa antecessura da la Swisscom e da La Posta Svizra). A la rait da natel A (1978) è suandada il 1983 natel B ed il 1987 natel C. Il 1998 è crudà il monopol statal. Tar il pled ‹natel› sa tracti d’in’abreviaziun da ‹Nationales Autotelefon›; quel vegn duvrà fin oz – sco atgnadad svizra – sco sinonim per la telefonia mobila resp. il telefonin/handy.
La liberalisaziun da la posta è vegnida iniziada l’onn 1988. Il 1997 è la PTT sa spartida en dus concerns: La Posta Svizra odierna (incl. Auto da Posta e Postfinance) e la Swisscom ch’ha surpiglià ils servetschs da telecommunicaziun. Il 2013 han ins transfurmà La Posta en ina societad acziunara; ma possessura resta vinavant la Confederaziun – en la rolla d’acziunara che posseda 100 % da las aczias. La participaziun da la Confederaziun a la Swisscom munta a 51,0 %.[51]
CulturaEdit
La cultura è segnada dals stadis vischins, ma sur ils onns è sa sviluppada in’atgna cultura svizra. Pervi da la sutdivisiun da la Svizra en pliras regiuns culturalas e linguisticas èsi grev da vulair discurrer d’ina cultura svizra unitara. Las trais grondas regiuns linguisticas èn influenzadas fermamain dals pajais vischins respectivs sco er dals pajais anglosaxons. La cultura rumantscha percunter na dispona da nagina retroterra e s’orientescha per gronda part vers la Svizra tudestga.
UsitsEdit
Ils usits furman in’impurtanta part da la varietad culturala e da l’ierta immateriala da la Svizra. Per ordinari han quels in caracter local resp. regiunal, en singuls cas er surregiunal. La ierta immateriala cumpiglia differentas furmas d’expressiun sco musica, saut, teater, usits, artisanat, industria, en pli praticas socialas e tradiziuns ch’han ina relaziun cun la savida davart la natira e l’ambient. Exempels èn il tschaiver da Basilea, la grafica svizra, il Chalandamarz u la festa da vendemia. Cun ratifitgar il 2008 la Convenziun da l’UNESCO per la preservaziun dal patrimoni cultural immaterial ha la Svizra suttastritgà l’impurtanza da las tradiziuns vivas ed è s’impegnada d’inventarisar e da tgira quellas. La pagina d’internet www.tradiziunsvivas.ch preschenta la cultura immateriala da la Svizra en tut sia varietad, e quai er en versiun rumantscha.[52]
Dis da festaEdit
Il di da festa naziunal, fixà en la Constituziun federala, è il prim d’avust. La regulaziun da tut ils auters dis da festa è chaussa dals chantuns; facticamain èn sper il prim d’avust renconuschids be trais ulteriurs dis da festa en l’entira Svizra: Bumaun, Ascensiun e Nadal (emprim di da Nadal). En vastas parts dal pajais vegnan ultra da quai festegiads il venderdi sontg, il glindesdi da Pasca e Son Steffan (segund di da Nadal). La gronda part dals firads han in context religius. Sontgilcrest, Nossadunna d’avust e Numnasontga èn dis da festa en ils chantuns catolics, il firà da Bumaun (2 da schaner) vegn percunter festivà be en ils chantuns protestants. Betg part da l’onn ecclesiastic fa il prim da matg che vala sco di da cumbat dal moviment da lavurants, ma il qual na vegn betg festivà explicitamain en tut las parts dal pajais.
CuschinaEdit
La cuschina svizra collia influenzas da la cuschina tudestga, franzosa e taliana. Ella variescha fitg ferm da regiun tar regiun; las quatter regiuns linguisticas lubeschan in’orientaziun approximativa. Bleras spaisas han er surmuntà ils cunfins locals ed èn daventadas popularas en l’entir pajais.
Enconuschentas tratgas svizras èn fondue, raclette, macaruns d’alp e rösti. Da quest ultim deriva er la noziun ‹foss dal rösti›: en l’ost da quel è il rösti ina da las spaisas naziunalas las pli popularas, en il vest da quel betg. La buglia da Bircher ch’è oz famusa en tut il mund ha il medi svizzer Maximilian Bircher-Benner sviluppà vers il 1900 a Turitg. Toblerone, la tschigulatta da mel, mandlas e nugat, vegn producida dapi bundant tschient onns a Berna e distribuida en dapli che 120 pajais. La servela furma la liongia preferida dals Svizzers.
Enconuschents en tut il mund èn surtut la tschigulatta ed il chaschiel svizzer. Spezialitads localas èn per exempel ils Basler Läckerli, vermicelles, la pizieuta emplenida da l’Appenzell, Baiser, la turta cun carottas da l’Argovia u la turta cun kirsch da Zug.
Ina bavronda fitg derasada en Svizra è Rivella che vegn producì en il chantun Argovia. Er l’Ovomaltina è fitg populara; cuntrari a Rivella ha quella pudì sa metter tras er a l’exteriur (per il pli sut il num Ovaltine).
Patrimoni mundial da l’UnescoEdit
En la glista dal Patrimoni mundial da l’UNESCO èn inscrits en tut dudesch lieus dal patrimoni cultural e natiral che sa chattan en Svizra, numnadamain: la claustra benedictina da Son Jon a Müstair, la claustra benedictina da Son Gagl, la citad veglia da Berna, ils trais chastels e fortificaziuns da Bellinzona, la regiun Jungfrau-Aletsch-Bietschhorn, il Monte San Giorgio, las terrassas da Lavaux, la Viafier retica en la regiun Alvra-Bernina, l’Arena tectonica Sardona, las citads d’industria d’uras La Chaux-de-Fonds/Le Locle, las palissadas preistoricas enturn las Alps e l’ovra architectonica da Le Corbusier.
ArchitecturaEdit
Bain il pli famus architect svizzer è Le Corbusier (1887–1965). Atelier 5, Mario Botta e Diener & Diener èn ulteriurs impurtants architects dal temp preschent ch’han influenzà l’architectura er a l’exteriur. Ils architects Jacques Herzog e Pierre de Meuron (Herzog & de Meuron) èn vegnids enconuschents cun l’edifizi dal Tate Modern a Londra e cun il stadion naziunal a Peking ed han retschet il Premi Pritzker. Peter Zumthor, dal qual il pli enconuschent edifizi è il bogn termal a Val S. Pieder, è medemamain vegnì onurà cun il Premi Pritzker. L’onn 1928 han ins construì a Dornach sper Basilea il Goetheanum, in dals emprims edifizis da betun armà, il qual tutga cun sia furma sculpturala tar ils pli famus edifizis da l’expressiunissem e da l’architectura organica.
Monuments culturals ed architectonicsEdit
Cun fitg paucas excepziuns (p.ex. la citad da Schaffusa en la Segunda Guerra mundiala) è la Svizra neutrala stada preservada quasi dal tuttafatg da las guerras destructivas dal temp modern. En tut il pajais è perquai sa mantegnida fin oz blera substanza architectonica istorica.
Las citads prosperantas dal 11avel e 12avel tschientaner han enconuschì in’activitad da construcziun intensiva. En numerusas citads, vitgs e claustras èn vegnidas erigidas da quel temp novas baselgias. Tut las tschintg baselgias episcopalas sin il territori da la Svizra (Basilea, Cuira, Genevra, Losanna, Sion) han ins erigì da nov en la segunda mesadad dal 12avel tschientaner. Sper il repertori da furmas da la romantica ch’era en plaina fluriziun (t.a. Basilea, Sion, Cuira, Genevra e Schaffusa) vegnan però er gia visibels qua emprims svilups vers la gotica (Losanna).
A Nossadunnaun, Son Gagl e Soloturn dattan baselgias pompusas perditga dal stil abundant dal baroc.
Las pli veglias chasas da lain ch’èn sa mantegnidas en l’entira Europa sa chattan en il chantun Sviz: las construcziuns cun laina radunda Nideröst (1176) e Bethlehem (1287) derivan dal temp avant la fundaziun da la Veglia Confederaziun. En la regiun tranter Arth ed il Muotatal stattan dapli ch’in tozzel da questas chasas da lain vegliandras.
Per la construcziun da chastels monumentals sco ch’els èn uschiglio tipics per la renaschientscha, il baroc ed il rococo, han mancà en Svizra las premissas socialas, politicas ed economicas. Intginas da las paucas excepziuns han furmà las residenzas episcopalas a Cuira, Pruntrut e Son Gagl. Ils chastels en Svizra sa laschan per ordinari manar enavos sin turs medievalas. En il temp tranter il 10avel ed il 15avel tschientaner han ins construì en Svizra radund 2000 chastels, per ordinari tras nobels libers, conts, l’aristocrazia pitschna u chavaliers. Faschond diever pli tard dals chastels per administrar lur terras subditas, han ils Confederads transfurmà quels be modestamain, uschia che la substanza architectonica medievala custaivla è per gronda part sa mantegnida. La classa sociala superiura en las citads e per part er sin la champagna – l’uschenumnà patriziat – ha percunter sviluppà ina vasta activitad da construcziun, tranter auter cun eriger residenzas represchentativas. Tar ils pli enconuschents chastels en Svizra tutgan oz quels da Chillon, Thun, Bottmingen, Tarasp, Grandson, Sargans sco er la Habsburg. Ils trais chastels da Bellinzona appartegnan al patrimoni cultural mundial.
En il decurs dal 18avel tschientaner ha il svilup da la tecnica d’armas fatg daventar adina dapli obsoletas las fortificaziuns citadinas dal temp medieval. Cun disfar quellas han ins pudì schlargiar las citads, quai ch’era daventà necessari en l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner pervi da la Revoluziun industriala. Er la construcziun da vias e surtut da la viafier han fatg svanir adina dapli mirs da las citads. En intgins lieus, sco per exempel a Murten, èn las fortificaziuns medievalas sa mantegnidas; en bleras autras regordan be pli singulas parts als mirs medievals, per exempel a Berna (Zytglogge-Turm), a Basilea (Spalentor) u a Schaffusa (Munot). Da quel temp han ins er stgaffì a Turitg la Via da la staziun cun emplenir in foss.
En il temp dal giuven stadi federal, vers la fin dal 19avel tschientaner, èn ils referiments a l’atgna istorgia stads fitg impurtants. L’architectura ha recepì elements istorics da diversas epocas ed ha cumbinà quels ad ina nova unitad. Per intgins decennis ha pudì sa far valair en Svizra l’istorissem sco stil architectonic. Impurtantas perditgas da quest’èra en la Chasa federala a Berna (1857–1864), la chasa municipala da Winterthur (1865–1869), la staziun principala a Turitg (1870–1871), il museum istoric a Berna (1892–1894) sco er il Museum naziunal svizzer a Turitg (1897).
A l’entschatta dal 20avel tschientaner han ins per part erigì edifizis en il stil neoclassicistic, sco il teater da la citad a Berna (1903) u a l’entschatta dals onns 1930 il Palais des Nations a Genevra. Tranter il 1922 ed il 1927 è vegnì construì a Losanna l’edifizi dal Tribunal federal en il stil classicistic.
La cultura da bajegiar purila ha manà ad ina vasta varietad da stils ch’èn mintgamai adattads a las cuntradas e relaziuns climaticas specificas. Ils vitgs da la Svizra Orientala èn segnads da la tipica construcziun cun armadira da travs, en il Vallais domineschan las chasas cun laina radunda embrinidas dal sulegl, en la Planira Bernaisa frunt’ins dapertut sin las chasas da purs cun ils tetgs fitg lartgs ed en l’Engiadina èn tipicas las chasas decoradas ritgamain cun sgrafits. Ina survista cumplessiva dals differents tips da las chasas purilas en Svizra porscha il Museum al liber Ballenberg cun ses bundant 100 exponats originals.
Il 2013 ha la Lia svizra per la protecziun da la patria tschernì 50 impurtants edifizis dal temp tranter il 1960 ed il 1975 sco perditgas da la cultura da bajegiar pli nova. Objects da quest temp dattan bain la tempra a bleras vischnancas en Svizra, ma ina confruntaziun cun la cultura da bajegiar da quest’epoca – savens sdegnada – n’ha anc strusch gì lieu.
Il Premi Wakker surdat la Lia svizra per la protecziun da la patria dapi il 1972 a vischnancas politicas per la protecziun dal maletg dal lieu. L’emprima distincziun è ida a la citadina Stein am Rhein per la planisaziun urbana che s’orientescha a la substanza medievala avant maun.[53]
Art figurativEdit
En il 16avel tschientaner ha il protestantissem influenzà fermamain l’art figurativ en Svizra. Dapi lura èsi reussì ad intgins artists da sa far valair a nivel internaziunal. Johann Heinrich Füssli ha cuntanschì en il 18avel tschientaner cun ses maletgs grotescs e fantastics renum en l’Engalterra (sut il num Henry Fuseli). Dal 19avel tschientaner meritan surtut menziun Arnold Böcklin, Albert Anker e Ferdinand Hodler. Ed en il 20avel tschientaner èn Alberto Giacometti e HR Giger daventads famus en tut il mund. Savens vegn er Paul Klee numnà tranter ils pli impurtants picturs svizzers. Sophie Taeuber-Arp tutga cun ses art ritmic-geometric tar ina da las impurtantas artistas abstractas dal 20avel tschientaner. E Jean Tinguely ha stgaffì sculpturas cumplexas e muventadas or da metal.[54]
TeaterEdit
Il Schauspielhaus a Turitg vala sco in dals pli impurtants teaters dal territori da lingua tudestga. Numerus tocs da Bertolt Brecht èn vegnids represchentads qua per l’emprima giada. Er la gronda part dals tocs da teater da Max Frisch e Friedrich Dürrenmatt han gì qua lur premiera.
L’opera da Turitg ha medemamain furmà il lieu da numerusas primaudiziuns. E numerus stars da l’opera sa preschentan qua regularmain sin tribuna.
Ulteriurs teaters da muntada èn il teater da Basilea, il teater da la citad da Berna sco er il Cabaret Voltaire a Turitg, nua ch’è sa furmà il moviment dal dadaissem.
Dapi il 1957 surdat la Societad svizra per cultura da teater mintg’onn l’anè da Hans Reinhart. Quel vala sco distincziun la pli auta en la scena da teater da la Svizra.[55]
MusicaEdit
L’istorgia da la musica en Svizra è vegnida influenzada tras dus facturs: Tras la mancanza da curts da prinzis e da citads grondas n’hai mai dà centers en ils quals fissan sa furmads agens stils. Ultra da quai è la Svizra quadrilingua vegnida influenzada en tut las epocas dals circuls culturals che la circumdeschan. Perquai n’è mai sa sviluppà in stil da musica genuinamain svizzer.[56]
En il 20avel tschientaner ha la moderna classica enconuschì en Svizra divers cumponists ch’han cuntanschì renum internaziunal sco Arthur Honegger, Othmar Schoeck e Frank Martin.
Dapi ils onns 1950 exista en Svizra ina scena da musica da rock e pop fitg viva. Surtut dapi la fin dals onns 1970 è s’etablida en Svizra tudestga la musica da rock e pop cun texts dialectals (Mundartrock). Precursurs da questa musica han furmà en ils onns 1960 ils Berner Troubadours, tranter auter Mani Matter, che sunavan lur atgnas chanzuns accumpagnadas sin ghitarra. Oz èn texts dialectals preschents en tuttas direcziuns stilisticas. Enconuschents interprets da la musica dialectala èn Polo Hofer, Toni Vescoli, Züri West, Patent Ochsner, Stiller Has, Peter Reber, Trio Eugster, Vera Kaa, Dodo Hug, Sina, Gölä, Plüsch, Mash, Florian Ast, Sandee ed Adrian Stern. Tranter las paucas interpretaziuns dialectalas ch’èn vegnidas enconuschentas er ordaifer la Svizra tutgan ‹Hemmige› da Stephan Eicher e ‹Nach em Räge schint Sunne› dad Artur Beul.
Hip-hopEdit
Populars entaifer il hip-hop da la Svizra tudestga èn Greis, Gimma, Bligg, Wurzel 5 e Sektion Kuchikäschtli, en la Svizra franzosa Stress e Sens Unik.
Pop, rockEdit
Musicists da rock e pop ch’èn er vegnids enconuschents a l’exteriur èn DJ BoBo, Patrick Nuo, Stephan Eicher, Krokus, Yello, The Young Gods, Gotthard, Eluveitie, Double, DJ Antoine sco er Andreas Vollenweider (world music). Entaifer la scena da schlagher èn quai tranter auter Lys Assia, Vico Torriani, Hazy Osterwald, Paola Felix, Pepe Lienhard, Nella Martinetti, Francine Jordi, Leonard e Beatrice Egli.
JazzEdit
In plaz fix entaifer la vita culturala en Svizra ha cuntanschì la musica da jazz. Las duas persunas dal jazz ch’èn vegnidas enconuschentas sur la scena da jazz ora èn stads George Gruntz e Claude Nobs. Ils festivals da jazz da Montreux, Willisau e Lugano tutgan tar las pli enconuschentas occurrenzas da quest gener insumma.
L’Eurovision Song Contest ha la Svizra gudagnà duas giadas: tar l’emprima ediziun il 1956 cun Lys Assia ed il 1988 cun Céline Dion. Il trio Peter, Sue & Marc è sa participà quatter giadas a l’occurrenza.
Musica popularaEdit
La musica populara tradiziunala da la Svizra appartegna a la musica populara alpina. Questa musica, che vegn er numnada Ländlermusik u be Ländler, è fitg derasada ed appreziada surtut en la Svizra tudestga, ma er en las autras parts dal pajais. Tipics instruments svizzers èn la tiba e l’orgelet da maun da Sviz, ma er gìa, giun e clarinetta giogan in’impurtanta rolla. Cuntrari a l’ulteriur territori da lingua tudestga na designescha Ländler en Svizra betg be melodias da ländler en il tact da trais quarts, mabain en general ina musica da saut e da divertiment ch’è sa sviluppada a l’entschatta dal 20avel tschientaner da la musica populara dal 19avel tschientaner. La musica populara instrumentala vegn tgirada en numerusas gruppas localas, per ordinari d’amaturs. Intginas gruppas e musicists èn er vegnids enconuschents en l’entir pajais, sco pe exempel la Streichmusik Alder Carlo Brunner u ils Swiss Ländler Gamblers. Tar la musica populara sa tracti oravant tut da musica da saut sco ländler u schottisch, la quala vegn però savens er sunada senza chaschun da sautar. Er furmaziuns da musica instrumentala èn derasadas vastamain en l’entir pajais. Medemamain vegn il jodel tradiziunal tgirà en bleras uniuns. Per pudair cunfinar meglier il jodel svizzer dal jodel tirolais ch’era da quel temp popular e per render puspè pli populara la tiba ch’era bunamain svanida, han ins fundà il 1910 l’Associaziun federala da jodladers. En intervals regulars han lieu festas federalas en differentas direcziuns stilisticas, sco per exempel la festa da musica federala che vala sco pli grond festival da la musica instrumentala dal mund.[57]
FestivalsEdit
La Svizra è enconuschenta per ses grond dumber da festivals da musica da differentas direcziuns. Il Lucerne Festival unescha per exempel mintg’onn la scena da musica classica internaziunala. Er en auters lieus vegnan realisadas occurrenzas sumegliantas. Ultra da quai han lieu mintga stad numerusas occurrenzas open air sco il Gurtenfestival, il Paléo Festival u l’Open Air Son Gagl. La Street Parade a Turitg attira mintg’onn var in milliun visitaders e furma uschia la pli gronda occurrenza da tecno en tut il mund.
FilmEdit
Cumpareglià cun l’ulteriura Europa è l’istorgia dal film en Svizra relativamain giuvna. Pir ils onns 1930 e be tras l’immigraziun d’artists ed interprendiders ambiziunads ha insumma pudì sa furmar ina scena da film svizra. Ils pli impurtants dad els en l’emprima èra dal film da tun fin ca. il 1950 èn stads ils dus immigrants austriacs Lazar Wechsler, ch’ha fundà la Praesens-Film, e Leopold Lindtberg ch’è stà ses reschissur il pli productiv e quel ch’ha gì il pli grond success. Tut en tut ha la Praesens-Film gudagnà quatter Oscars e numerusas distincziuns a tut ils impurtants festivals internaziunals.
Sco en tut ils pajais europeics è la cinematografia er dependenta en Svizra da la promoziun statala. Ils meds da promoziun tanschan però be per in pitschen dumber da films ad onn. En l’istorgia pli nova èsi perquai reussì be a paucs films svizzers da cuntanscher success internaziunals. En il kino ed a la televisiun domineschan las producziuns dal territori anglosaxon.
Bain il pli enconuschent film or da producziun svizra è ‹Die Schweizermacher›. Ulteriuras comedias ch’han gì in grond resun èn ‹Beresina oder Die letzten Tage der Schweiz› da Daniel Schmid, ‹Les petites fugues› da Yves Yersin e ‹Gekauftes Glück› dad Urs Odermatt. Da tempra bundant pli seriusa èn ‹Höhenfeuer› da Fredi M. Murer e ‹Reise der Hoffnung› da Xavier Koller ch’ha gudagnà il 1991 in Oscar. Renum mundial han er cuntanschì diversas producziuns cun participaziun svizra, per exempel da vart dal producent da films Arthur Cohn, dal reschissur Marc Forster u da l’actur Bruno Ganz. Ils ultims onns han tranter auter gì success las versiuns cinematograficas da cudeschs d’uffants sco ‹Mein Name ist Eugen›, ‹Heidi› e ‹Schellen-Ursli›.
Il premi cinematografic svizzer vegn mintgamai surdà a chaschun dals Dis da film a Soloturn la fin da schaner. Mintg’onn l’avust ha ultra da quai lieu il Festival da film internaziunal da Locarno che furma ina da las impurtantas occurrenzas da film en tut il mund. Il pli giuven festival è il Zurich Film Festival ch’ha lieu dapi il 2005.[58]
Litteratura e filosofiaEdit
La litteratura en Svizra vegn per ordinari sutdividida en la litteratura da la Svizra tudestga, Svizra franzosa, Svizra taliana e Svizra rumantscha. In’impurtanta activitad litterara ha inizià en il temp medieval en diversas claustras: En la claustra da Muri è vegnì scrit vers il 1250 il pli vegl gieu da Pasca dal territori tudestg ed in pau pli tard a Son Gagl l’emprim gieu da Nadal. Cumbain che la litteratura svizra da lingua tudestga è adina stada in pau en la sumbriva da la Germania, datti ovras ch’èn enconuschentas en l’entir territori da lingua tudestga, tranter auter da Friedrich Dürrenmatt, Max Frisch, Friedrich Glauser, Jeremias Gotthelf, Hermann Hesse, Gottfried Keller, Pedro Lenz, Conrad Ferdinand Meyer, Adolf Muschg e Johanna Spyri. Sper la litteratura dominanta en tudestg da scrittira datti er intgins impurtants represchentants da la litteratura dialectala sco Ernst Burren, Pedro Lenz u Kurt Marti. Grond success en Svizra franzosa ha Joël Dicker, dal qual ils cudeschs èn vegnids translatads en dapli che 40 linguas e vegnan vendids en ediziuns da milliuns.
Impurtantas occurrenzas da litteratura en Svizra èn ils Dis da litteratura a Soloturn ed il Festival da cudeschs e da litteratura a Basilea.[59]
MuseumsEdit
Tenor indicaziuns da l’Uffizi federal da statistica dumbrava la Svizra il 2015 radund 1100 museums, ils quals han dumbrà dapli che 12 milliuns entradas.
Il Museum naziunal svizzer ha sia sedia principala a Turitg e dat suttetg a la pli gronda collecziun istoric-culturala dal pajais. Quella cumpiglia tuttas epocas da la preistorgia fin il 21avel tschientaner. Il segund grond è il Museum istoric a Berna cun 250 000 objects da differenta provegnientscha. Menziun speziala meritan qua ils tarpuns da Carl il Temerari che derivan dal temp da las Guerras burgognaisas.
Il Museum d’art a Basilea è il pli vegl museum public da l’entira Europa. Ses origins èn da chattar en il cabinet da la famiglia Amerbach en il 16avel tschientaner. La collecziun cumpiglia picturas da renum mundial sco er il relasch dad Erasmus von Rotterdam. La Chasa d’art a Turitg posseda la pli gronda collecziun d’ovras dad Alberto Giacometti ed ultra da quai la pli gronda collecziun da Munch ordaifer la Norvegia. Ulteriuras impurtantas ovras sa chattan en il Museum d’art a Berna ed en la Fondation Beyeler a Riehen sper Basilea, la quala è famusa en tut il mund per sia collecziun d’art contemporan.
In ulteriur impurtant museum furma il Museum anatomic a Basilea. Quel mussa preparats originals e models da tschaira d’organs e da differentas parts dal corp uman. Tranter ils exponats sa chatta il pli vegl preparat anatomic dal mund, in skelet ch’è vegnì preparà il 1543.
Il museum svizzer il pli frequentà furma la Chasa da traffic a Lucerna cun sia gronda collecziun da locomotivas, autos, bastiments ed aviuns.
Il Technorama a Winterthur è il pli grond Science Center da la Svizra. Quel mussa differents experiments ch’explitgeschan connexs tecnics e da las scienzas natiralas.
En la Svizra franzosa tematiseschan intgins museums organisaziuns internaziunalas. Da muntada èn surtut il Museum da la Crusch cotschna a Genevra ed il Museum olimpic a Losanna.
Festas federalasEdit
Tar las pli impurtantas festas federalas tutgan la Festa federala da lutga, la Festa federala da jodladers, la Festa federala da gimnastica ed il Tir champester federal.
Il giavisch da realisar ina festa naziunala è gia sa furmà il 1799 durant il temp da la Republica helvetica. Las Festas d’Unspunnen dal 1805 e 1808 valan sco precursurs da las festas federalas. L’emprima festa federala per propi è lura stada la Festa federala da tir dal 1824. En il 19avel tschientaner han las numerusas festas, organisadas a moda federalistica tras uniuns ed associaziuns, giugà in’impurtanta rolla en la furmaziun da la naziun fundada sin la voluntad politica e dal stadi federal. Las festas communablas exprimivan l’attaschament a la patria da tut ils participants, e quai malgrà lur differenta derivanza linguistica, culturala e confessiunala.
Oz furman las festas federalas ch’han lieu en intervals regulars in impurtant inscunter per sportists e musicists ed in dals puncts culminants entaifer l’activitad da bleras uniuns.[60]
Exposiziuns naziunalsEdit
Dapi la fundaziun dal stadi federal han gì lieu las suandantas exposiziuns naziunalas: 1883 a Turitg, 1896 a Genevra, 1914 a Berna, 1939 a Turitg (Landi), 1964 a Losanna e 2002 en la regiun da Biel/Bienne, Neuenburg, Yverdon-les-Bains e Murten (Expo.02).
Il 1991, a chaschun da las festivitads per il giubileum da 700 onns da la Confederaziun, han ins manà tras festas decentralas en tut las parts dal pajais, uschia per exempel l’exposiziun da perscrutaziun naziunala Heureka a Turitg.[61]
Divers temas culturalsEdit
I suonda ina survista da divers ulteriurs temas culturas da muntada naziunala:
En Svizra existan dapli che 700 differents costums. L’uniun tetgala da las uniuns localas e chantunalas furma la Federaziun svizra da costums (FSC).
La Pro Helvetia che vegn finanziada tras la Confederaziun è responsabla per la preschientscha culturala da la Svizra a l’exteriur e per il dialog cultural tranter las differentas parts dal pajais.
Il pli grond circus en Svizra, il Circus Knie, giauda renum internaziunal. Ulteriurs enconuschents circus èn: Circus Nock, Circus Monti e Circus Conelli.
Il Prix Walo, che vegn surdà dapi il 1974, vala sco pli impurtanta distincziun entaifer il showbusiness en Svizra. Il premi han gudagnà numerus acturs, cabarettists e chantadurs.
Il dar jass vala en Svizra sco gieu naziunal. Cun chartas ‹franzosas› vegn giugà en il vest da la lingia Brünig-Napf-Reuss, cun chartas ‹tudestgas› en l’ost da quella.
Cumbats da vatgas, per ordinari vatgas d’Hérens, han lieu mintga primavaira e stad en la part franzosa dal Vallais.
Organisaziuns internaziunalasEdit
Pervi da la neutralitad da la Svizra, la stabilitad politica e la tradiziun umanitara dal pajais, è la Svizra la sedia da bleras organisaziuns ed associaziuns internaziunalas or da politica, sport, scienza e cultura. Bleras da quellas han lur sedia a Genevra che furma la citad la pli internaziunala dal pajais.
A Genevra sa chatta ina da las quatter sedias permanentas da las Naziuns Unidas (sper New York, Vienna e Nairobi). Mintg’onn han lieu qua dapli che 2700 sesidas e conferenzas, a las qualas sa participeschan radund 200 000 delegads da tut il mund. Quai fa da la citad il center da la diplomazia multilaterala il pli activ en tut il mund. A Genevra han er diversas organisaziuns da las Naziuns unidas lur sedia principala e gia en il tranterguerras aveva la citad furmà la sedia principala da l’organisaziun precursura da las Naziuns unidas, la Societad da las naziuns.
Tranter las ulteriuras organisaziuns internaziunalas tutgan il Comité internaziunal da la Crusch Cotschna (CICC), medemamain a Genevra, l’Uniun postala universala (UPU) a Berna, il Forum mundial d'economia (WEF) a Cologny ed il World Wide Fund For Nature (WWF) a Gland.
En il sport sajan menziunads Losanna sco sedia dal Comité olimpic internaziunal e la Federaziun internaziunala da ballape (FIFA) ch’ha sia sedia principala a Turitg.
ScienzaEdit
L’emprima universitad en Svizra è vegnida fundada il 1460 a Basilea. Muntada speziala ha gì l’operar dal medi e misticher Paracelsus (Theophrastus Bombastus von Hohenheim). Sin el sa lascha manar enavos la lunga tradiziun da la perscrutaziun chemica e medicinala en Svizra. Ulteriurs accents en la perscrutaziun actuala furman la nanotecnologia, l’informatica, la perscrutaziun da l’univers e la perscrutaziun dal clima. L’impurtanza dal champ da perscrutaziun per la Svizra resulta dal fatg ch’il pajais na dispona strusch da resursas primaras.
En Svizra han perscrutà numerus titulars dal Premi nobel sco per exempel il fisicher Albert Einstein. In impurtant lieu da perscrutaziun internaziunal furma l’Organisaziun europeica per la perscrutaziun nucleara (CERN) a Meyrin en il chantun Genevra.
Attribuidas, ma betg suttamessas al Departament federal da l’intern èn las duas Scolas politecnicas federalas a Turitg e Losanna. La gronda part da las ulteriuras universitads e scolas autas vegnan manadas dals chantuns. Per la coordinaziun tranter la Confederaziun ed ils chantuns procura la Conferenza universitara svizra.
La Svizra è commembra ed in stadi fundatur da l’Agenzia spaziala europeica (ASE/ESA). L’astronaut svizzer Claude Nicollier è sgulà quatter giadas en l’univers en rom d’in program da cooperaziun tranter l’ESA e la NASA.
SportEdit
La topografia muntagnarda dal pajais ha marcà a moda decidida il cumportament da temp liber da ses abitants. Vers la fin dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner è l’ir cun skis avanzà al sport il pli popular. Cun il svilup dal turissem en las Alps è la Svizra sa sviluppada ad ina naziun da sport d’enviern per propi. Medemamain sut l’ensaina da las muntognas stattan la stad il viandar, raiver ed ir cun velo da muntogna.
Al svilup da la schientscha naziunala descrit survart è d’attribuir la spessezza surprendenta d’uniuns da gimnastica e da tir en l’entir pajais. Sco sport svizzer il pli tipic vala il lutgar ch’ha pudì mantegnair fin oz sia popularitad.
Fitg derasads en la populaziun èn ils sports da team ballape, ballamaun, ballarait ed unihockey. Sports da profi che vegnan persequitads d’ina gronda part da la populaziun furman ballape e hockey sin glatsch. Il sportist svizzer che dueva daventar il pli enconuschent en tut il mund è Roger Federer che vala sco in dals pli impurtants giugaders en l’istorgia dal tennis.
Ils onns 1928 e 1948 han gì lieu a San Murezzan ils gieus olimpics d’enviern. Il 2008 ha la Svizra realisà ensemen cun l’Austria il campiunadi europeic da ballape. Occurrenzas da sport da muntada internaziunala ch’han lieu mintg’onn èn ils meetings d’atletica leva a Turitg e Losanna, ils turniers da tennis da Basilea, Gstaad e Turitg, ils turniers da sigl d’obstachels a Turitg e Son Gagl, il turnier da hockey Spengler Cup a Tavau, la cursa da velo da pliras etappas Tour de Suisse e las cursas da la cuppa mundiala da skis ad Adelboden (Chuenisbärgli), San Murezzan, Lenzerheide e Wengen (Lauberhorn).[62]
AnnotaziunsEdit
- ↑ 1.0 1.1 Uffizi federal da statistica.
- ↑ Peter Josika: Ein Europa der Regionen. Was die Schweiz kann, kann auch Europa. IL-Verlag, Basilea 2014, ISBN 978-3-906240-10-7.
- ↑ Human Development Reports, consultà ils 5 da december 2017.
- ↑ Uffizi federal da statistica.
- ↑ Walter Leimgruber: Grenzen, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Rudolf Trümpy: Geologie, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Hanspeter Holzhauser: Gletscher, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Hans Stadler: Flüsse, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Hans Stadler: Seen, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Christian Pfister, Conradin A. Burga: Klima, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Elias Landolt: Flora, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Jörg Schibler, Peter Lüps: Fauna, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Stephanie Summermatter: Naturschutz, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Rainer Münz, Ralf Ulrich: Das Schweizer Bürgerrecht. Die demographischen Auswirkungen der aktuellen Revision. Avenir Suisse, Turitg 2003.
- ↑ Cf. Survista statistica da la Svizra.
- ↑ Marc Vuilleumier: Ausländer, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Cf. Survista statistica da la Svizra.
- ↑ Anne-Lise Head-König: Auswanderung, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Cf. Survista statistica da la Svizra.
- ↑ Georges Lüdi: Mehrsprachigkeit, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Cf. Survista statistica da la Svizra.
- ↑ Cf. Survista statistica da la Svizra.
- ↑ Christoph Uehlinger: Religionen, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Gilbert Kaenel: Eisenzeit, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Regula Frei-Stolba: Römisches Reich, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Reinhold Kaiser: Frankenreich, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Andreas Würgler: Eidgenossenschaft, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Andreas Fankhauser: Helvetische Republik, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ René Roca: Sonderbund, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Andreas Kley: Bundesstaat, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Andreas Schwab: Zweiter Weltkrieg, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Georg Kreis: Schweiz, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Areguard il sistem politic cf. La Confederaziun en furma concisa.
- ↑ The World Factbook.
- ↑ Cf. Survista statistica da la Svizra.
- ↑ Urs Altermatt, David Luginbühl: Parteien, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Situaziun dal 2018.
- ↑ Georg Kreis: Aussenpolitik, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Vision of Humanity – Global Peace Index.
- ↑ Hans Senn: Armee, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Bernard Degen: Sozialstaat, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Cf. Survista statistica da la Svizra.
- ↑ Philipp von Cranach: Verkehr, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Cf. Survista statistica da la Svizra.
- ↑ Bernard Degen: Wirtschaftspolitik, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Werner Baumann, Peter Moser: Agrarpolitik, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Béatrice Veyrassat: Industriesektor, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Bernard Degen: Dienstleistungssektor, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Laurent Tissot: Tourismus, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Alain Clavien, Adrian Scherrer: Presse, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Karl Kronig: Post, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Uffizi federal da cultura: Tradiziuns vivas.
- ↑ Dorothee Huber: Architektur, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Matthias Oberli: Malerei, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Martin Dreier: Theater, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Ernst Lichtenhahn: Musik, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Max Peter Baumann: Volksmusik, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Pierre Lachat: Film, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Cf. t.a. Rosmarie Zeller: Deutschsprachige Literatur, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ François de Capitani: Eidgenössische Feste, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Georg Kreis: Landesausstellungen, en: Lexicon istoric da la Svizra.
- ↑ Thomas Busset, Marco Marcacci: Sport, en: Lexicon istoric da la Svizra.
LitteraturaEdit
- Manfred Hettling, Mario König, Martin Schaffner, Andreas Suter, Jakob Tanner: Eine kleine Geschichte der Schweiz. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1998, ISBN 3-518-12079-4.
- Iso Camartin: Schweiz. (En la retscha Die Deutschen und ihre Nachbarn). C.H. Beck, Minca 2008, ISBN 978-3-406-57856-4.
- Schweizer Brevier 2009/2010: Die Schweiz in ihrer Vielfalt. Natur, Bevölkerung, Staat, Wirtschaft, Kultur. Hallwag Kümmerly & Frey, Urtenen-Schönbühl 2009, ISBN 978-3-259-05531-1.
- Volker Reinhardt: Die Geschichte der Schweiz. Von den Anfängen bis heute. C.H. Beck, Minca 2011, ISBN 978-3-406-62206-9.
- Susann Sitzler: Total alles über die Schweiz. 2. ed. Folio Verlag Vienna / Bulsaun 2016, ISBN 978-3-85256-673-3.
ColliaziunsEdit
- admin.ch – Las autoritads federalas da la Confederaziun svizra
- www.statistik.admin.ch – Pagina da l’Uffizi federal da statistica
- ch.ch – L’administraziun svizra online
- Svizra en il Lexicon istoric retic