text:
Canton Tesin
El Canton Tesin (in Todesch, Frances e Romanc Tessin; Talian: Ticino) l'è 'l canton püssee a süd de la Sguizzera. El ciapa el sò nom del fiüm Tesin che 'l ghe passa in del mezz, de la funt al Pass de la Nuvena (tudesch: Nufenenpass) al Lagh Magiur.
Cuntegnüü
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufficial del Canton Tesin l'é 'l Talian. L'è parlaa departutt anca 'l lombard occidental (variant ticinesa), ma l'è minga recognussuda a nivel ufficial. El Canton Tesin el forma, insemma ai val Mesolcina, Calanca, Bargaja e Pos'ciav (del Canton Grison), la Svizera Taliana.
In del Comun de Bosch/Gürin on quejivun el parla on patovaa todesch, el "Guriner/Guryner Titsch" o "Ditsch" (dialett de la lengua Walser).
I dialet lumbard del cantun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dialet del Cantun Tisin poden vess spartii in düü grüp: quei sota al Munt Scender e quei che se tröven sura de quel. I dialet del Sotascender (quei de la zona de Ciass, Mendris e Lügan) hin cumpagn assee di dialet cumasch e varesot parlaa in Italia; i dialet del Surascender (zona de Belinzona, Lucarn e di vai Verzasca, Magia, Bregn e Leventina) inveci gh'han carateristigh particular, püssee cumpagn a quei del Lumbard Alpin e dunca di lenguv returumanz. I dialet del Surascender vegnen parlaa anca in l'alta Val d'Ossula.
L'italian ticines[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialett del Italian parlaa in del Canton l'è particolaa. Gh'hinn di influenz lessicaj del todesch (lengua pussee parlada in de la federazion), del frances e del lombard.
La parnonzia l'è arenta al model lombard.
Elvetism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I elvetism hinn di paroll drovà domà in del italian ticines.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'epoca antiga, i territori del Canton hinn staa abitaa de la tribuu de sciocch celtegh, i Leponz. Pussee tard, probabilment in l'epoca de la dominazion de l'August, la region l'è stada ciapada dent in de l'Imperi Roman. Dopo la ruvina de l'Imper Roman de Ocident, la region l'ha patii on poo j'istess tribuleri de la Lombardia: l'è stada sota ij Ostrugot, i Longobard e i Franch.
L'Età de mezz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'Età de Mezz, la region l'è stada uget de cuntesa in tra i cumün liber de Milan e Com. In del secul XIV l'è stada cunquistada dal Dücaa de Milan ma intant, in del secul XV, i cunfederaa svizzer i s'eren lanciaa a cunquistà i ter a süd di Alp in del curs de tre campagn diferent. El Cantun Uri l'ha cunquistaa una volta per tüt la Val Leventina, giamò in del 1440, dopu che intra 'l 1403 e 'l 1422 una part de quest ter, giamò una volta cunquistaa de Uri, eren staa perdüü. In del mes de marz del 1440, l'è staa firmaa l'acord de pas in tra 'l Dücaa de Milan e i Svizzer, in de l'Albergh dei Dò Spad[1].
In quest cuntest, gh'è de regurdà tri batali impurtant in tra i cunfederaa e 'l dücaa milanes:
- el 30 de giügn del 1422 i trüp dei Milanes de Filipp Maria Viscunt han batüü i Svizzer in de la bataia de Arbed[2].
- el 12 de lüi del 1426 la vegn firmada la pas in de la culegiada de San Peder e Steven a Belinzona in tra i Svizzer e Filipp Maria Viscunt; cunt un pagament in or, i cunfederaahan daa indree la Leventina[3].
- el 7 de mas del 1450 el Giuvan Taddei dei Pepoli el dona la Val de Bregn al cunt Sante Bentivoglio de Bulogna[4].
- el 10_07 del 1477 el ven cunfermaa el trataa de pas tra i Svizzeri e la Bona e 'l fiö Giuvan Sforza[3].
Püssee tard, i Svizzer i ha prufitaa di invasiun di Frances in Italia, a cumincià dal 1494. El 10 de april del 1503 cun de la pas de Arona i Svizzer han utegnüü el pusses de Belinzona e dei paesit de Medeja e Isun[5]. De fat, in del curs de una segunda campagna, in del 1500 Uri, el Canton Svit e 'l Canton Unterwald, han mantegnüü la cità de Belinzona e la Riviera, anca lur tra l'alter giamò ocupaa da Uri in del 1419, ma pers in del 1422. El 29 de lüi del 1506 la Dieta Elvetiga l'ha decretaa de mandà dei suldaa per difend i castei de Belinzona[6].
Ciamaa di Stat italian, in del 1512, per cascià vìa el frances Lüis XII, i trüp de tüta la Confederaziun han miss sü al Dücaa de Milan el Massimilian Sforza, che in sustanza l'è vegnüü el fantos di Svizzer. Quest ültim saran recumpensaa con l'estensiun del cuntrol militar minga apena sü i distret de Lügan e Mendris, ma anca püssee in là dei cunfin del dì d'incö. De la Pruvincia di Vares atüal, eren svizzer la Valtravaglia e la Valcuvia, in cima al lagh de Comm, la tera ciamada "di Tre Piev" e anca una part de la Val d'Ossula.[4].
Poch temp püssee tard però, giamò in del 1515 el cunfin l'è staa ripurtaa in de la so posizion atüal, in cuseguenza de la scunfita dei Svizzer in de la bataia de Marignan (al dì d'incö Melegnan).
Cin l'ann 1515 cumincia inscì el periud ciamaa di cunfederaa. I teritori che püssee tard, in del 1803 avarissen custitüii el Canton Tesin, eren spartii en vott baliag, che corespund pressapoch ai distret del dì d'incö. I baliag cisalpin patregniven minga però tüt ai tredes Cantun, che alura furmaven la Cunfederaziun Elvetiga. De fat, se mai che la Leventina la dependeva apena de Uri, i teritori de Bregn, Riviera e Belinzona i era di baliag, anca de Svit e del Nidwald. El rest del teritori del Tesin, inscambi, l'era spartii sü in quater baliag de proprietà cumün dei dudes cantun, e i eva ciamaa Baliag Ultramontan o Ennetbergische Vogteien.
El dumini cunfederaa el se manifestava praticament apena in ambit giüdiziari: el baliv (en tudesch: Landvogt) che i cantun suvran mandaven in tücc i distret el gh'aveva en pratega la funzion de giüdes. Föra de la sfera giüdiziaria però el pudè l'era lassaa in man ai uturità lucal. In dei baliag svizzer, de fat, a diferenza de quel che sücedeva in del rest de la Lumbardia, gh'è scampaa infina al dì d'incö l'istitüziun del patriziaa e quela del cunsili paruchiai (l'asemblea, elegiüda dei catolegh de un vilag, che la aministra i prupietà de la parochia).
L'indipendenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del periud in tra 'l 1798 e 'l 1803 — el periud de la Repüblica Elvetiga — per decisiun del Napuleun Bunapart[7] i baliag vegnen reünii in del 1798 per furmà dü cantun diferent: Belinzona e Lügan.
In del 1803, i dü Cantun saran ünificaa una volta per tüt in d'un suget növ, e per 'l nom vegnaraa scernii el nom del fiüm püssee impurtant del teritori, el Tesin, in sül mudel de la denuminaziun di dipartiment frances dopu de la revulüziun del 1789.
Anca se 'l cantun l'era staa diciaraa gianmò in del 1803 un stat member de la Cunfederaziun, la Francia l'è andada inanz a gestì i afar del cantun, infìna a rivà a anet i distret de Mügg e Mendris a la Repüblica Cisalpina, anca se per un periud de poch temp.
La capital la sarà metüda a Belinzona, ma Lügan la restarà minga tant cuntenta de questa decisiun. El prublema el vegnarà sistemaa cun la Custitüziun del 1814, che la decretarà che i trii cità püsee impurtant, Belinzona, Lügan e Lucarnu saran ses an per ciaschedünala capital del cantun. 'Stu sistema l'andrà innanz fina al 1878, quand che Belinzona la vegnarà deciarada capital ünica e permanent.
Politica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parlament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El parlament ticines l'è el Gran Consili, che 'l gh'ha 90 diputaa. I diputaa han deciduu de vess ciamaa minga "onorevol", dal 2000.
Composizion del Parlament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Legisladura 2015-2019:
- Lega dei Ticinesi: 22
- Partito liberale radicale ticinese: 24
- Movimento per il socialismo - Partito comunista: 2
- Partito socialista: 13
- I Verdi del Ticino: 6
- MontagnaViva: 1
- Partito popolare democratico + Generazione Giovani: 17
- La Destra (Canton Tisin): 5
Han partecipaa ai elezion, senza ciapà nissun segg, i partii Lega Sud Ticino, Verdi liberali, La Noce, el Fronte degli indignati e el Partito Operaio e Popolare.
Govern[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El govern, el Consili de Stat, el gh'ha cinch minister. Hinn:
- Claudio Zalli, Lega dei Ticinesi
- Norman Gobbi, Lega dei Ticinesi
- Chrsitian Vitta, Partito liberale radicale ticinese
- Manuele Bertoli, Partito socialista
- Paolo Bertraminelli, Partito popolare democratico + Generazione Giovani
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Emilio Motta, Effemeridi ticinesi, ristampa Edizioni Metà Luna, Giubiasco 1991, 33.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 57.
- ↑ 3,0 3,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 61.
- ↑ 4,0 4,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 42.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 35.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 65.
- ↑ Mudel:DSS


c: text/html

text:
Francesch Carl de Velbrück
El Francesch Carl de Velbrück (François-Charles de Velbrück in Frances; Franz Karl von Velbrück in Todesch; Franciscus Karel de Velbrück in Olandes; Castell de Garath, arent a Düsseldorf, 11 giugn 1719 - Castel de Hex, arent a Tongres, 14 marz 1784) a l'è staa el princip-vescov de Liegi del 16 fevree 1772 al 1784.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1735, el Velbrück a l'era canònich de la Cattedral de Sant Lambert a Liegi. On ann pussee tard, l'è staa trasferii al Capitol per procura. L'è staa prima nomenaa arcidiacon de Hesbaye, poeu, in del 1756, pret officiant del Scel des Grâces. L'ann dòpo, l'è staa incaregaa d'ona mission diplomatega a la cort de Vienna. In del 1759 l'è diventaa Grand Maester de Palazz e Primm Minister del Gioann Teodòr de Baviera, che a Liegi el gh'aveva ona cort assee fastosa. A l'è staa inoltra canònich a Münster in del 1757 e in del 1765 el gh'ha avuu del Luis XV de Francia el comand de la badia real de San Nicòla de Cheminon, in Sciampagna. 'Sto percors eccezional in sul pian diplomatich e ecclesiastich el n'ha faa el soll personagg capazz de divegnì el noeuv princip-vescov de Liegi dòpo i elezion del 1772.
El sò regn l'ha viduu nass on mugg de iniziativ sociaj, artistich e intelletuaj. Quest despota illuminaa, dervii vers i idei progressista ch'eren dree a nass in di ultim desenni del Regim Antich l'ha provaa a introdù l'Illuminismo in del Principaa de Liegi. Ma per i pòcch danee ò per el pòcch podè, i sò progett hinn minga staa di success. L'ha regnaa in d'on period in del qual el Principaa l'era minga inscì tant dervii vers i idei noeuv come l'era lù. I sò tentativ per combatt i problema sociaj come la povertaa ò i differenz e i ingiustizzi de class hinn staa numeros ma hann minga modificaa realment i situazion peggior. L'ha scomenzaa di cambiament in di settor pussee different, compagn de la sanitaa pubblega (con la creazion de l'Ospedal General "San Leonard", per esempi). El Velbrück l'ha anca reformaa l'educazion, cont el fàla diventà accessibil a tucc con la creazion di Scoeur de Caritaa gratuit per i bagaj pòver e de on Pian d'Educazion per la Gioventuu del Paes de Liegi. L'ha vorsuu cambià radicalment i metod educatic di scoeur gesuita, ch'hinn staa soppress, con l'orientà l'istruzion vers i materi scientifich e matematich. El gh'ha avuu anca el progett de fà sù ona granda biblioteca pubblega. L'azion del Velbrück, grand protettor di artista, l'è stada essenzial in del Renassiment di art in del Principaa. L'ha inauguraa in del 1774 on'Accademia pubblega de pittura e scultura. A l'era anca on masson. Ma la soa òpera pussee importanta l'è stada la fondazion in del 1779 de la Societaa litteraria e de la Societaa d'Emulazion, loeugh d'inconter de la class intellettual liegesa, in contatt con quij de alter paes. Traj attivitaa de la Societaa gh'hinn staa la presentazion di àper di poetta e di artista e i scopert di scienziaa.
Quand l'è mòrt, in del 1784, gh'è succeduu el de Hoensbroeck, che l'è minga staa capazz de gestì el Principaa come lù e che a causa del sò malgoverno l'ha dà el via a la Rivoluzion de Liegi e, pussee in general, a la fin del Principaa.
El sò mausolee (adess restauraa) el se troeuva a partì del 2000 in del ciòster de la Cattedral de San Paol de Liegi. L'epitaffi a l'è testimòni del grand rispett del pòpol de Liegi in di sò confront. Gh'è de pensà, tra l'alter, che 'l sò còrp l'è minga staa faa burlà giò in d'ona fòssa comun con quell di sò predecessor duranta la Rivoluzion de Liegi, e nanca el sò mausolee l'è staa traa giò.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dad elecziuns en la regenza dumbra il chantun Berna las vuschs a moda correcta. Quai ha il Tribunal federal decidì. El ha renvià in plant d'in commember dals Verd-liberals che ha contestà la calculaziun dal pli absolut.
Mo vuschs effectivas
Da las elecziuns dal Cussegl guvernativ en il chantun Berna vegnan dumbradas mo las vuschs che vegnan effectiv dadas a candidatas e candidats. Lingias vidas sin ils cedels da votaziun na giogan nagina rolla.
Tenor il Tribunal federal n'è quai nagin problem. I na dettia betg in sistem logic indispensabel che stoppia vegnir applitgà per eruir il pli absolut.


text:
Las fassettas da Gisula Tscharner
Premiera da film a Tusaun
- Cura: mardi, ils 04-04-2017 a las 20:00
- Nua: Kino Rätia, Tusaun
Datas d'emissiun «Cuntrasts»
- dumengia, ils 09-04-2017, a las 17:25 sin SRF 1
- mesemna, ils 12-04-2017, a las 08:30, 09:30 e 12:50 sin SRF info (rep.)
- sonda, ils 15-04-2017, a las 17:10 sin SRF 1 (rep.)
Il film «Gisula Tscharner – la terra pli datiers ch’il tschiel» è in purtret subtil dad ina dunna cun in agen chau en ina societad en transfurmaziun.
En ils onns 1990 ha Gisula Tscharner cumenzà cun far rituals ordaifer la baselgia. La plipart dals carstgauns en Svizra crajan vid insatge superiur, ma van en baselgia sin il pli da Nadal u en situaziuns da crisa. «Quellas persunas crajan vid insatge ed han il basegn da celebrar muments da transiziun », di Gisula Tscharner. «Ellas tschertgan la dimensiun mistica da la vita.»
Cuschina selvadia cun ervas localas
Gisula Tscharner cumbinescha en sia lavur la spiritualitad cun sia cuschina da las dunnas selvadias, la WildeWeiberKüche. Ella enconuscha ervas selvadias sco paucs, ha creà recepts, scrit cudeschs e dà curs da cuschinar. Il divin na vegnia per ella betg da sisum, ma da la terra: «La savida da la vita è bler pli veglia che l’idea dal divin dal tschiel.»
Suenter la premiera envida RTR ad in apero or da la cuschina selvadia da Gisula Tscharner.
Moderaziun: Anna Serarda Campell
Entrada libra.


text:
Il president da la Confederaziun, Johann Schneider-Ammann, ha preschentà a Teheran in plan per ina collavuraziun pli stretga cun l'Iran. Quai en preschientscha dal president iranais Hassan Ruhani.
In plan da 13 puncts prevesa tranter auter d'intensivar ils discurs bilaterals sin tut ils champs. Plinavant duai ina cunvegna da commerzi dal 2005 finalmain vegnir ratifitgada.
Ultra da quai duai la societad aviatica Iran Air examinar ina colliaziun da sgol tranter la chapitala Teheran e Genevra.
RR novitads 09:00


text:
La nova ustiera Ursula Wilhelm deriva da Vienna en l’Austria. Avant 25 onns è ella vegnida en Svizra ed ha lavurà blers onns en Engiadin’Ota. Avant ch’ella ha surpiglìa la Sportlodge Stailas, ha ella manà durant tschintg onns l’albiert per la giuventetgna a Valbella.
Cun il possessur da l'hotel Belfort Markus Beer, ha ella fatg in contract da fittanza per tschintg onns. Sco quai ch’ella ha ditg, n’excluda ella il mument era betg da pli tard ina giada cumparar l'hotel.
En las lingias grassas è l'hotel Belfort stà avant radund dus onns cur ch’igl è vegnì tschertgà in cumprader per l’hotel sur la plattafurma d’aucziuns da Ricardo. L'hotel n'è lura betg vegnì vendì sur la plattafurma. Sco quai che Markus Beer ha ditg, haja el però gì differents giasts en l’hotel, perquai ch'els èn vegnids attents sin ses hotel grazia a l’aucziun da ricardo.ch


text:
Brugg
Brugg (Bruga in latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 10 408 abitant e una süperfiss de 56 km², e al se tröva a una altitüden de 52 meter sura al livel del mar.
El cumün de Brugg a l'è tacaa ai cumün de Gebenstorf, Habsburg, Hausen, Riniken, Rüfenach, Schinznach-Bad, Umiken, Untersiggenthal, Villigen, Villnachern, Windisch.
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brugg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Brugg su Wikimedia Commons


text:
Tut en tut sajan passa trais milliuns francs vegnids investids en 39 projects. Percunter haja la Chadaina da Fortuna stritgà l'agid per cas singuls.
Agid per Bondo è stà exemplaric
Cunzunt ha la Chadaina da Fortuna era menziunà la gronda solidaritad cun il vitg da Bondo. Ins haja rimnà 5,9 milliuns per Bondo. Ultra da quai ha la fundaziun rimnà passa 19,1 milliuns francs cunter il fomaz en l'Africa e 4 milliuns per ils Rohingya en il Bangladesch.
Sfidas per l'onn 2018
La Chadaina da Fortuna quinta per l'onn 2018 onn cun pliras sfidas. L'emprima saja l'iniziativa No Billag. Sco i stat en la bilantscha da l'onn periclitass in gea a l'iniziativa che vul abolir las taxas da radio e televisiun la collavuraziun cun la SRG ed uschia era l'avegnir da la Chadaina da Fortuna.
RR novitads 09:00


text:
Ils Svizzers sajan campiuns dal recicladi, pon ins leger u aud’ins bainduras. Dentant, per il solit ans limitain nus a bittar en u consegnar material ed objects ord diever. Lontan dals egls, lontan dal cor. Nus essan cuntents da pudair emblidar. Igl è «entsorgt».
Recicladi daventa in tema ils onns 80
Dentant, il recicladi po avair varts dal tuttafatg fascinantas. Saja ch’ins daventa sez inventiv e creativ, saja ch’ins guarda las iniziativas socialas, pedagogicas e schizunt artisticas basadas sin quai. E dar ina nova vita e destinaziun a chaussas dismessas na fa betg mo simplamain senn ord pliras raschuns, quai po er daventar ina vaira passiun. Guardai ed as laschai inspirar!


text:
Suenter che l’organisaziun che coordinescha las activitads politicas en chaussa turissem ha fatg naufragi a las ultimas votaziuns (NA als gieus olimpics, NA a la lescha da turissem) saja quai stà necessari da far quai, ha ditg Jürg Michel, il vicepresident da la cuminanza d’interess.
Novas vias, novas strategias
En pliras gruppas da lavur sajan els vidlonder d’elavurar novas vias, novas strategias. Cunquai che las discussiuns na sajan anc betg terminadas, hajan els era spustà la radunanza generala che fiss stada planisada la primavaira. Michel quinta dentant da pudair far la radunanza generala l’atun e da lura pudair preschentar là la nova strategia sco era ina persuna ch’è pronta da surpigliar il presidi.
L’anteriur president da l’ITG, Jon Domenic Parolini, ha stuì dar giu ses post perquai ch’el è vegnì elegì en la regenza grischuna.


text:
Germania sto laschar plimas
La Germania sto sa cuntentar cun in pari da 0:0 cunter la Pologna. Ils Tudestgs han bain gì dapli dal gieu, n’han però strusch creà situaziuns privlusas per ils Polacs.
In sajet cun il chau da Götze (5.) ed in sajet da Özil (69.) èn stadas las meglras pussaivladads.
La squadra da Joachim Löw manchenta cunquai la qualificaziun anticipada per l'8avel final. En la tabella da la gruppa C restan ils Tudestgs sin plazza 1, quai cun tuttina blers puncts sco la Pologna.
Emprima victoria d’EURO per Irlanda dal Nord
En il segund gieu da l’EURO en si’istorgia ha l’Irlanda dal Nord gudagnà per l’emprima giada insumma. Suenter il 0:1 cunter la Pologna en l’emprim gieu han ils ballapedists da l’insla verda battì l’Ucraina cun 2:0.
Il defensur McAuley ha curt suenter la pausa segirà l’avantatg cun in culp da chau. Bain han ils trumpants Ucranais fatg in zic squitsch en la fasa finala. Dentant han els directamain ids en in conter che McGinn ha transfurmà en in ulteriur gol – en l’ultima minuta da la prolungaziun.
Pervi d’in urizi da granella era il gieu vegnì interrut per curt temp en la 57avlal minuta.
Sturridge deliberescha Engalterra
Daniel Sturridge ha sajettà l’Engalterra a l’emprima victoria da la gruppa B da l’EURO. L’attatgader da Liverpool ha tutgà il 2:1 cunter Wales en la 91avla minuta. Curt avant la pausa era Wales i en avantatg cun in culp liber direct da Bale. Qua ha il goli d’Engalterra fatg ina paupra figura.
Per ils dominants Englais ha lura Vardy egualisà il gieu suenter 56 minutas. La victoria dals «Three Lions» è meritada, pertge l’arbiter Brych aveva refusà a l’Engalterra dus pussaivels penaltis da maun. Cun 4 puncts surpiglia l’Engalterra la testa.
RR novitads 17:00 / 20:00 / 23:00


text:
La festa en cifras
- 8 guggas èn da la partida
- 55 commembers han ils «Schamaroper Poper»
- 110 persunas lavuran la saira
- 2'000 aspectaturs vegnan spetgads
Gia il suentermezdi han las musicas da tschaiver concertà sin la plazza Alexander tar la via da la staziun a Cuira. Sin ina pitschna tribuna da puntanadas ha mintga musica sunà 3-4 chanzuns. Da la partida era la musica da tschaiver Las Bagordas da Mustér. Quai saja tuttina sch’els sunian avant 5 ni avant 2’000 persunas, ha ditg Clau Dermon, il president da Las Bagordas, els dettian adina tut.
La festa attira millis
La saira, en la halla da la citad da Cuira, hai dà in auter public. Nagins uffants, blers giuvens e giuvnas, intgins anteriurs commembers da guggas pli vegls. La halla veseva ora in zic sco ina fiera, cun divers stans da bavronda e maglia.
Organisada vegn la festa da la musica da tschaiver «Schamaroper Poper» da Cuira. Radund 2’000 visitaders vegnan spetgads. Gianin Bergamin da la musica da tschaiver da Cuira è losch da la festa. Ils da Cuira e conturn hajan gugent il tschaiver e fetschian gugent festa. E la maschaida da musicas da tschaiver renumadas e da musicas da la regiun carmalia blera glieud.
RR actualitad 08:00


text:
Indiàna
'L Indiàna (a s lèś /ɪndiˈænə/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s cata in dla regiòṅ dal Midwest e in qvéla di Lâg Grand e ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1816. Al cunfìna a nòrd c'n al Mìchigan, a èst cun 'l Ohio, a sud c'n al Kentucky e a òvest cun 'l Illinòis. A nòrd-òvest 'l è bagnâ da 'l Lâg Mìchigan.
Al sò mòt 'l è „The Crossroads of America“ (Al cruśvìa dl'Amèrica) mént'r al gh'à 'l scutmàj ad „The Hoosier State“ da 'l nóm di sò abitànt ciamâ in gèrg „hoosiers“. Al stat invéci al tōś al nóm da 'l fat che chè na vòlta i gh stàvan di indiàṅ.
Al stat, ch'l è divìś in nuànta-dū cuntèi e in sincsènt-ssant'òt cumùṅ, al gh'à la péna 'd mòrt fata cun dgl'iniesiòṅ ad vlèṅ. Al sò clima 'l è cuntinentàł ùmid a nòrd e sub-trupicàł ùmid a sud. In Indiàna tut i an a gh'è na famóśa cursa 'd màchini ciamàda la 500 mia 'd Indianàpulis.
Al mùcia sù siē migliòṅ e siē 'd abitànt a 'l incìrca (16śum pòst, cun na persentuàla 'd biànc d'l 86,8% e 'd négar dal 9,4%) par na superfìsi ad 94.321 km². Indianàpulis l'è la sò capitàl e sità più impurtànta, faghénd sù dagnóra utsènt-mila abitànt, cun Fort Wayne, Evansville e South Bend àtar sènt'r impurtànt.
La sò agricultùra la prudùś furmintòṅ e sòja méntar 'l alevamènt al furnìs bóv, nimài e pui.
In di elesiòṅ par numinàr al presidènt di Stat Unî, da 'l 1976 in avànti, 'l Indiàna 'l à sèmpar vutâ p'r i republicàṅ a part al 2008 in du Barack Obama 'l à ciapâ 'n 1% da piò 'd John McCain. Al sò guvernadōr, da 'l 2013, 'l è 'l republicàṅ Mike Pence sarnî cuma vice par Donald Trump durànt gl'elesiòṅ p'r al presidènt di Stat Unî dal 2016.


text:
La Pfeifer SA banduna Domat, il chantun ha suttascrit da curt in contract cun la firma da l’Austria per cumprar ils dretgs da construcziun. E quai per 10,8 milliuns francs. Quai vul dir, ch’il chantun decida uss tge che cura e passa sin l’areal a Domat. Planisà è da renaturalisar ina gronda part da l’areal e da far londerora ina zona d’industria. La Hamilton Plastics AG da Panaduz ha mussà interess per ina parcella da la nova zona. Ella less purtar vers 100 plazzas a Domat. Autras firmas duain suandar. Il chantun vul dentant be firmas, che portan er plazzas da lavur. Firmas che dovrian be plaz senza lavurants na veglia il chantun betg, di Eugen Arpagaus, manader da l’uffizi per industria e turissem. Il chantun na lessi er betg firmas che vegnan da las regiuns en il center.
L’emprima giada ch’il chantun fa quai
Ch’il chantun ha insumma la pussaivladad da cumprar terren sco in interprendider è nov. Pir l’avust ha il Cussegl Grond decidi entaifer la debatta da la lescha da promover l’economia da dar a la regenza questa pussaivladad.
Betg desister d'ina resgia
L’idea d'ina resgia na vul il chantun dentant betg laschar crudar dal tut. I saja impurtant ch’il chantun haja la pussaivladad da sez elavurar lain, en cas che il svilup da l'euro e dal pretsch sa mida.
8 hectaras da l’areal a Domat èn perquai reservadas per fabritgar ina resgia. La firma Pfeifer AG ha però il dretg da bajegiar quella sco emprima. Interess haja la firma, di Eugen Arpagaus, dentant na saja betg anc cler cur che las circumstanzas economicas sa midian puspè a favur dad ina resgia.
La vischnanca burgaisa da Domat sto anc decider
Avant che tut vegn scarpa giu sto dentant la vischnanca da Domat far or da la zona da planisaziun sur l’areal ina zona d’industria. La decisiun croda ils 28 da favrer.
Ed er la vischnanca burgaisa sto anc dar l’ok. Ella è la possessura dal terren. Il president da la vischnanca burgaisa Theo Haas è dentant da buna fai, che la populaziun da Domat, schebain ils commembers da la vischnanca burgaisa sco er quels da la vischnanca politica vegnan a sustegnair il chantun. El saja leds, che insatge capiti uss, suenter che l'areal saja dapi tschintg onns vits.
Cunquai ch’i saja dentant gia suttascrit il contract cun la Pfeifer AG, quinta Eugen Arpagaus da l’uffizi cun il sustegn da la vischnanca burgaisa. Ella è la possessura dal terren.
RR novitads 14:00


text:
Svizra
-
Posta augmenta las capacitads
La Posta augmenta sias capacitads tar il center da pachets a Frauenfeld cun ina maschina sa zavrar anc pli effizienta. Sco quai che la Posta communitgescha possian ins uschia augmentar la productivitad per 25%. Enstagl da sortir 20'000 pachets l'ura po da nov vegnir zavrà passa 25'000.
Suenter il center a Härkingen è quel a Frauenfeld il segund da trais centers che vegn engrondì. La mesira è part da la strategia da e-commerzi da la posta. L'onn passà ha la Posta distribuì cun bunamain 112 milliuns pachets uschè blers sco anc mai.
RR novitads 12:00


text:
Ingannevole è il cuore più di ogni cosa
Ingannevole è il cuore più di ogni cosa (Al cōr 'l ingàna da piò ad tut al rèst) 'l è 'n film dramàtic dal 2004 dl'Asia Argento, ispirâ a 'l rumànś umònim ad J.T. Leroy. 'L è stâ preśentâ a 'l 57śum Fèstival ad Cannes, in dla sesiòṅ „Quinzaine des Réalisateurs“.
'L è stâ girâ in di Stat Unî in dua 'l à purtâ a cà dagnógna trénta-mila dòlar ch'i s śòntan a i 133.540 euro in Itâglia e a i 176.153 dòlar dal rèst dal mónd.
La part dal pìcul prutagunìsta Jeremiah l'è stada dada a Jimmy Bennett (a siē an) a i śmèi Cole e Dylan Sprouse (a und'ś an), ch'i s spartìv'n al rōl.
Sunt
A siē an al pìcul Jeremiah (Jimmy Bennett) al vèṅ purtâ via da i sò genitōr adutìṿ p'r èsar dâ in afidamènt a la sò màdar naturàla, la Sarah (Asia Argento). Chi lē, ch'la fà la putàna p'r i camiunìsta e l'è sèmp'r in buléta, la 'l tōś in cà faghénd-ag catàr di śugàtui e pò la gh dmanda: «vō't guardàr un lìbar in dal méntar ch'a vag a far da magnàr?». Quànd la s preśénta cun un piàt ad cartòṅ cun stramnàda dèntar dla paparùcia, ch'la pâr dla śóta ch'la n la màgnan gnanc i caṅ, tiràda fóra da na scatuléta ad lata, lò al la śbat via, ciapànd acsè dū sćiafòṅ in fàcia da sò màdar ch'la gh diś ch'in cà sua la cmanda lē. Cla sira lè pò la gh śibìs anc dla dròga.
La Sarah, ch'l'è sèmpar drē a far-as di óm difarènt cuma Jackson (Marilyn Manson) o al biónd Buddy (Michael Pitt) ch'al dróa la sìngia cun al putèṅ parchè al s éra pisâ adòs méntar lōr i ciulàvan in n'atra cambra, un dè la sa spóśa cun Emerson (Jeremy Renner) e la partìs sèg p'r al viàś ad nòsi a Atlantic City inciavànd sò fiōl in cà cun dal magnàr in dal frigo. 'L óm però al n è minga un pàdar bòṅ par Jeremiah, tut àtar, difàti 'l al viulénta na nòt.
Al finìs pò in cà ad sò nóna (Ornella Muti) e ad sò nunòṅ (Peter Fonda), dū fisâ par la religiòṅ, cun tut i parènt ch'i gh daṅ adòs. Un dè al patìs anc al taj dal prepùsi sóta la dócia.
Al tórna pò a vìv'r incóra cun sò màdar, ch'in cal méntar 'l iva tacâ a balàr atàc a 'l pâl in un lucàl a luś rósi. La Sarah ad sira l'al vistìs da fémna, dand-ag dal rusét in si làbar.


text:
Rezōl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rezōl (Reggiolo in italiân l'é un cmûn ed 9.057 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra nôt e matèina e a cîrca 37 chilômeter dal cèinter ed Rèz
Indice
Urègin dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
An n'é mìa cêra l'urègin dal nòm ânca se, tra i divêrs pinsêr, còl ch' al sèmbra al gh'âbia pió valōr al sia còl ch' al dîş ch' al deşvègna da la parôla latèina "râşa" oséja "raşêr", stirpêra da la natûra salvâdga dal pôst. Stôrich antîgh o pió modêren, per prém Ireneo Affò in 'na só lètra stampêda a Guastâla int al 1775, a sèmbren d'acôrdi int la spiegasiòun. Diêter pinsêr în ch' al deşvègna da un môd şbaliê ed ciamêr la sitê 'd Rèz "Raézz" (cme Flurèinşa, Fiurinsōla oséja Firènsa céca) ch' l'aré fât nâser al nòm Rézol o Ràzol oséja "Rèz céca". Da pôch a s' é pinsê che Razolo al pôsa deşgnîr dal latèin radius (râg), a intènder la spartisiòun a vintaj ed la burghêda, o ânca cme cambiamèint ed la parôla dal dialèt lumbêrd ràsol (piantarōla ed vîda) cme faré pinsêr ânca in dìvêrs documèint antîgh al nòm dal pôst scrét raçolo in sustègn ed l'idèia purtêda avânti dal stôrich Franco Canova (Le corti reggiolesi dai Gonzaga al sec. XX, 1996).
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é sicûr invêci che ânca sta zôna, préma che rivésen i Rumân, l'êra dèinter a la grânda piânura dal Po, fâta alōra da 'na sprupuṣitêda distèisa ed padòl, pantân e lêgh stramṣê a stèirp e buscâja, al tót, in sustânsa, sèina êrzen. La zôna l'é stêda, ed sicûr, abitêda fîn da i tèmp indrê: lòungh al râm meridionêl dal Po, ciamê Po môrt. Ind al pôst dóve é gnû só l'antîgh cèinter etrósch ed Flexum în stê difâti catê rèst ed l'ête dal Fèr e rèst 'd abitasiòun rumâni. 'Na vôlta finî la cunquésta ed l'Emélia i Rumân a s'ín fermê, dôp avèirli bunifichêdi, in sté zôni. Andêr a drê a la centuriasiòun al sistêma stradêl al gh'îva al só âs pûrtânt ind la via Emélia e a 's dividîva ind al strêdi di chêrd e di decumân. Atâch a tót i municipia a se sgnêven sînch chêrd magiōr al pió vêrs matèina a sré dvintê, a Rezōl, la strêda vècia cngusûda int al 1142. Int al IV sècol l' é cumincê al regrès ch' l' à mandê a l'êlta l'impurtânta ôvra ed cambiamèint e 'd urganiṣasiòun dal teritôri fâta da i Rumân; l'abandòun dal zôni da pêrt ed l' òm e a man man ch' l' andêva a sparîr al pèiṣ ed la preṣèinsa ed l'urganiṣasiòun civîla al teritôri al gnîva subét cunquistê dal padòl e da la buscâja. Int al VI d.C. a gh' é stê 'na grôsa aluviòn, ch' l' à rèiṣ dal tót pantanōṣa la zôna tr' al Po e al Sècia. A partîr dal VIII sècol, a la fîn 'd un lòungh peréiod 'd abandòun, al teritôri l'é stê dê a divêrs cunvèint, ind la sperânsa ed rèndrel prudutîv, préma da i Longobêrd e dôp da i Frânch. I frê dal grândi badéi benedetèini în stê i prutagunésta ed 'na riprèiṣa urdnêda dal campâgni e tra còsti l'à trê benefési ânca còla 'd Rezōl. A la fîn, dôp 'na préma bunéfica, è nasû al cōrti ed Pegugnêga, Gunṣêga, Lusêra Curtnōva, Bundèin ed Runcōr e Bundèin 'd j Arduîn. Al j urègin ed Rezōl în datêdi atōrna al Mél, difâti al prém documèint ch' al dichiâra che gh'é un cèinter abitê ch' al cumbîna cun Rezōl l'é dal 1044 e l'é un ât dóve al dîs che la mêdra ed Matélda ed Canòsa Beatrîṣ la cûmpra sê cōrt cun i câmp e bôsch per 'na metradûra ed 970 biôlchi da ûn têl Gotifredo, in dóve per la préma vôlta a 's pêrla ed la corte Razolo. Int al cèinter uriginâri a gh'êra, tra chiêter stâbil, 'na cēṣa dedichêda a Sân Venèri. La cōrt l'é pó stêda dunêda da Beatrîṣ al l'impurtânt Badéia ed Frasinôr, mèinter la cēṣa la s'é catêda a dipènder da la Pēv ed Fâbrich. Int al 1115 a Bundèin ed Runcōr, argnusûda incô cme Bondanâs int al cmûn ed Rezōl, a môr la cuntèsa Matélda ed Canòsa. La puṣisiòun geogrâfica al cunfîn tra l'Arzân e al Mantvân l' é muntêda só a decéder al vicèndi ed Rezōl. L'é pr' al pusès ed cla zôna, ciameda Regona Padi (Pegugnêga, Gunṣêga, Bundèin 'd Arduèin e Bundèin ed Rucōr) che Rèz e [Mântva]] int al 1184 àn fât 'n acôrd ch ' al pervedîva vint 'ân ed pêṣ e 'n ajót da ûn a cl'êter. Intânt a 's fân al prémi impurtânti ôvri ed bunfica: insém a trèin ed Rezôl a nâs al chêv Tajêda, fât cun mân d'ôpra cremonèiṣa, int al 1218, fôrsi insém al vèc lèt dal Po. A vîn rinfursê al castèl che gh'êra per paûra dal minâci di mantvân che, l'istès, int al 1223 a mèten a fèr e fôgh Rezōl, còst l'à purtê la ruvîna ed dimòndi di castra ed Rezōl. Acsé în turnêdi a cumincêr al quistiòun e Rèz la s'é sicurêda al pusès di quâter paèiṣ. Mó sta situasiòun la duvîva cambiêr incora int al 1225 quând a s'é decîṣ ed dêr Gunṣêga a Mântva, Bundèin d ' j Arduîn a Rèz e chiêter dû paèiṣ da mandêr avânti insèm. Dal 1242 Rezōl la dvèinta 'na vèira e prôpria sitê furtifichêda, la srà armêda ed 'na rôca tr' al pió impurtânti ed l'Arzân e 'd 'na strêda dirèta per la sitê. La preṣèinsa ed la Rôca e 'd la strêda în stêdi deciṣîvi, bèin prèst al cèinter abitê al s'é ṣvilupê d' atōrna al castèl a la vèia per Rèz. Da i Statût dal 1244 a riṣûlta cun un móc ed gînta l' é stêda spustêda da Rèz a Rèzōl. Al cmûn arzân al fêva pó 'na sèria ed cûmpri e tèri da i Sgnōr Da Palude, al chersîva acsé la só pusibilitê ed dêr a i nōv abitânt ed Rezōl cà e pcòun céch ed trèin. In ân ed lôti tra 'd lōr ânca Rezōl al duvrà difèndres da j a sêlt cun la costrusiòun ed 'na tòra ed difèiṣa ch' la s'afrà prôpria a ch' j ân. Ânca ind al Tersèint divêrs pretendèint àn serchê ed cunquistêr Rezōl, tra cuisché ânca i Sessi che l' àn ucupêda, e dôp a l'àn vindûda per 3.000 frânca arzân a i cremunèiṣ, che, però, àn duvû dêr indrê subét l'imprudèint aquést. Ciapêda cun la fôrsa da Obizzo d'Este e int al 1306 l'é stêda ucupêda incòra da 'n' eṣêrcit ed Mantvân e Verunèiṣ. Luigi Gonzaga int al 1328, dôp che j Arzân àn pruvê soquânti vôlti a cunquistêr al paèiṣ, a j à custrèt a rinuncêr a ògni dirét insém a la Rôca 'd Rezōl. Al gvêren di Gunṣêga insém a sté tèri se da 'na pêrt l'é intervgnû per miliorêr la situasiòun dal j âchev da teritôri da cl'êtra al s'é dimustrê per 'na pèiṣâ polética ed tâsi. Da 1444 al 1456 Rezōl l'é stê a câp 'd un céch stêt cun Gunṣêga, Lusêra e Suṣêra. Al '500 l'é stê un lòungh peréiod ed pêṣ e l'é finî cun la bunéfica vrûda e fâta da Cornelio Bentivoglio, cûnt ed Gualtēr. Rezôl l'armâgn di Gunṣêga fîn al 1630. Int al 1693 a Rezōl a gh'à picê la pèsta. Int al 1748, dôp la pêṣ 'd Aquisgrana, al vèc Duchêt ed Guastâla l'é stê dê al Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa, gvernê da i Borbòun, fîn al 1802 quând, Napoleòun, al dà Rezōl al Cmûn ed Rèz insèm a Guastâla e Lusêra. Ind al mèinter a 's finésen al j ôvri ed sitemasiòun dal j âchev e nâsen dal j indóstri céchi ed trasfurmasiòun ed prudòt cme filânda e stabilimèint ed la lâna. Int al 1806 Rezōl al cûnta 4.677 abitânt, dôp la Restaurasiòun, Rezōl al tōrna incòra a Pèrma. Dal 1847 al 1869 l'é stêda unîda al Duchêt ed Pèrma e Mòdna fîn al dvintêr pêrta dal Stêt italiân. Cun l'unitê d'Itâlia Rezōl al pâsa dòunca per sèimper sòta la pruvîncia ed Rèz e la 'gh và adrê ind la stôria. Adèsa l'é un cmûn dedichê préma ed tōt a l'ativitê industriêla e artigianêla cun particulêr riferimèint al setōr dal costrusiòun, ed l'abiliamèint, ed la metalmecânica e 'd la chémica.
Palâs e cēṣi[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rôca[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter ed Rezōl l'é urganiṣê d'atōrna a la só Rôca. L'è stêda tirêda só ind la préma metê dal XIII sècol quând al cunvèint ed Frasinôr l'à vendû a la sitê ed Rèz un trèin atâch a Rezōl, per la costrusiòun 'd un castèl nōv: la furtèsa l'é stêda tirêda só int al 1215, e al céch cèinter, cun ânca 'na cēṣa 'na cà per soquânt frê, l'é dvintê bèin prèst un impurtânt pôst in avânti cûntra i Mantvân che pió vôlti a l'àn asaltêda. La gh'à 'na piânta cun quâter cantòun cun quâter tòri. Al dō tòri a mezdé în in fôra mèinter còli setentrunêli în a fîl cun i mûr ed fiânch. La mantîn presapôch sèimper la só strutûra uriginâria ed mâchina militêra. La Rôca la deṣvîn da l'uṣânsa dal castèl a recînt medioevêl. L'ingrès ed la Rôca la 's arvês al cèinter ed la facêda dôve a 's vèden i sègn 'd un pûnt alvadōr e al gh'à d'ed sōver 'na tòr. Al grând turiòun centrêl cun funsiòun ed turâs, che al restâver a gh'à tôt pêrta ânca l'architèt fiurintèin Luca Fancelli int al 1470, la gh'à incòra 'na schêla dal 1405 druvêda per mèter dèinter al j artilierèi. La tòr cme ch' al j êtri tòr e al mûri în merlêdi. La Rôca ed Rezōl, la rapreṣèinta ûn di pió impurtânt eṣèimpi italiân 'd architetûra furtifichêda, secònd al cuncèt dal castèl-recînt dóve a gh' aré duvû riparêres al pôpol in chêṣ ed biṣògn.
Al Teâter[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teâter ed Rezōl l'é un bòun eṣèimpi de stîl ed la secònda metê dal '700. L'é atâch a la pêrta a matèina ed la Rôca medievêla. A Rezôl int al Sesèint a gh'êra in funsiòun 'na sêla per spetâcol teatrêl. Armêṣa fêrma, dôp tânt restâver, per pió ed quârant' ân fîn a quând la duchèsa ed Pèrma l'à dê, só richièsta dal Podestê, l'avtoriṣasiòun per arfêr ind l' istès pôst un teâter nōv e pió modêren che, grâsia a l'ajót di sgnōr dal paèiṣ che n'àn finansiê i lavōr cun al cumprêr i pêlch, l'é stê inavgurê int al 1838. Al cumpimèint di lavōr l'é stêda dê a l'architèt Luigi Sottili e al decorasiòun a 'n artésta pramṣân armêṣ scgnusû. Al sipâri, mèz brusê da un incèndi int al 1973, l'é 'na côpia quêṣi cumpâgna dal triûnf ed Pallade piturê insém al sipâri dal Rêgio ed Pêrma, l'é ôvra ed Martini. Int al 1880 sōver al purdghê ed l'ingrès al prém piân a gh'é stê zuntê al Ridòt dedichê al muṣicésta Rinaldi ed Rezōl. Ind la 'stèsa ucasiòun é stê fât la facêda purghêda, incurunêda da fnèstri e da un timpèn. A l'intêren 'na sêla a fèr ed cavâl un pô slunghêda, trî ôrdin ed pêlch dóve al cèinter a 's capés al principêl sōl per 'na fōrma un pô pió prununcêda ed la balcunêda. In generêl al teâter dal d d'incô l'é armêṣ cumpâgn a còl uriginêl mēno che la decorasiòun dal sufét arfâta int al Novsèint. Al tèimp ed l'ûltma guèra al teâter l'é dvintê un granêr. Intōrna a j ân Sincquânta al vrîven butêr zò. Int al 1964 în stê fât soquânt lavôr ed rinfōrs al strutûri portânti cme i mûr estêren, al tèg, e i sufét. Fîn al 1982 al teâter l'é stê druvê cme magaṣèin comunêl e i curidōr ed l'ingrès cme sît ed 'na socetê cicléstica. Int al 1982 în stêdi fâti ôvri ed risanamèint al strutûri, al pavimèint e l'é stêda piturêda ed nōv la facêda. Dal 1984 al 1988 în stêdi fati dal milioréi grâsia ai fònd regionêl e a la lèg pr'al teremôt dal 1987. Incô l'é ed nōv druvê al Ridòt cme sêla cunferèiṣi e sêla mòstri cun un réch prugrâma, ind al sotpêlch a gh'é stê tirê fôra un ambiĵnt per 'na scōla ed muṣíca e 'na bânda muṣichêla. La prugramasiòun dal teâter l'é fêrma da quârant' ân.
Palâs Sartoretti[modifica | mudéfica la surzéia]
Palâs Sartoretti l'é dal Setsèin al preṣèinta 'na strutûra impunèinta e l'é in Piâsa Martiri. A l'intêren dal Palâs a gh'é dimòndi câmbri tra còsti un magnéfich salòun pr' al fèsti cun presiōṣi decorasiòun. Da un lêregh clonê ch 'al s'arvés ind la piâsa a's và dèinter a un lêregh e antîgh giardèin, incô cambiê in Pêrch, dôve a gh'é dèinter 'na grân varietê d'êlber soquânt ed quisché secolêr.
La Cēṣa Parochiêla[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa Parochiêla dedicheda a Sânta Maréia Assunta l'é stêda fâta tr' al 1855 e al 1858 da Cesare Costa al 'stès prugetésta dal Teâter Municipêl ed Rèz. L'é fâta in stîl grêch, a trèi navêdi, 'na sôrta ed mèza véia tra la cēṣa a crōṣ grêca e còla a crōṣ latèina. La cēṣa l'é stêda fâta dóv' a 'gh n' êra n'êtra. La gh'à 'n intêren grandiōṣ e prupursionê, cun 'na grôsa cópla centrêla e dō capèli lêrghi a i fiânch. Al presbitêri, splèndid altêr in mêlmer, a intêrs dal Setsèint la deṣvîn da 'na cēṣa tôta via a Guastâla. La capèla ed mansèina dal Setsèint, dedichêda a la Madòna dal Ruşâri, la gh'à un belésim altêr in mêlmer, l'é l'ónich elemèint impurtânt ch' al vîn salvê quând è stê butê zò la vècia cēṣa dal Sesèint. Al parèidi ed fiânch ed la capèla a gh' în j antîgh purtêl in mêlmer. Ind la capèla ed dréta dedichêda al Sânt Crucifés a gh'é l'altêr e 'na curnîṣ in scajôla ch' la deṣvîn ânca lê da la cēṣa butêda zò. La facêda l'é divîṣa in dû cun la pêrta centrêla alvêda da tèra e finîda cun fruntespési a teriângol. A s' arvésen trî ingrès, êlt cun la lunèta d'ed sōver còl principêl, cun timpèn a teriângol quî ed fiânch. A l' estêren la cēṣa la gh'à 'na bèla tòra in stîl barôch, cumincêda int al 1700 e finîda utânt' ân dôp. Int al 1966 la cēṣa parochiêla ed Sânta Maréia Assunta, cun al teremôt, la gh'à 'vû di grôs dân tânt che a l'àn duvûda sarêr.
Uratôri ed Sân Venèri[modifica | mudéfica la surzéia]
La venerasiòun ed Sân Venèri, ereméta ed la Spèsia e Sânt Prutetōr dal paèiṣ, la s'é sparpagnêda fîn da i tèimp antîgh ind l'arzân. A Rezōl a gh'é 'n uratôri dedichê al Sânt tirê só int al 1775 in dó gh'ēra 'n'antîga cēṣa Rumâna.
Véla Aurelia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Vèla fâta fêr da i Gunşêga che a n' àn fât la cà ed l'istê, destinasiòun ed tânt nòm famōṣ e testimôni dal grân lóso dal gvêren di Gunşêga. La cōrt-palâs l'é stêda fâta insém in dó gh'êra un caşèin ed câsa.
La Cēṣa Parochiêla ed Velanōva[modifica | mudéfica la surzéia]
La Cēṣa Parochiêla ed Velanōva l'é ûn di fabrichê religiōṣ impurtânt a Rezōl. Fâta int al 1856 a l'intêren a 's pōl amirêr un elegânt altêr magiōr in mêlmer més ind la parochiêla un ân dôp la só costrusiòun.
La Cēṣa Parochiêla ed Brugnêt[modifica | mudéfica la surzéia]
Còla ed Brugnêt l'é 'n'êtra bèla cêsa Parochiêla e l'é un santuâri mariân tirêda só int al Setsèint. A l'intêren ed la cēṣa a gh'é 'na tèila céca dal Sincsèint, che la figûra la Madòna ciamêda dal Bôch, venerêda perché cunsiderêda miraculōṣa.
Bundanâṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
A cîrca dû chilômeter ed distânsa da Rezōl a gh'é Bundanâs, la Bundèin ed Matélda ed Canòsa, dóve 'n antîgh fabrichê, incô 'na cumûna cōrt agrécola fôrsi dal Sincsèint e arnuvê int al XVIII e XIX sècol, al gh'à dèinter prubabilmèint, i rèst ed la cōrt dóve l'é môrta, int al 1115, la famōṣa Cuntèsa.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Razolo: Storia antica di Reggiolo (nell'Emilia) dalle origini al 1300. - Reggiolo : Comune Reggiolo, 1978.
- Franco Canova - Reggiolo : la storia. - Reggiolo : Amministrazione Comunale, 1980
- Rufo Paralupi - Storia di Reggiolo / Rufo Paralupi. - Bologna : Atesa, 2000
- Aldo Zagni - La chiesa parrocchiale di Santa Maria Assunta in Reggiolo - Modena : Teic, 1977
- Aldo Zagni - Matilde di Canossa a Bondeno di Roncore (Bondonazzo di Reggiolo); con quattro incisioni originali di Nunzio Garulli. - Reggiolo : Edizioni del Corno d'Oro, 1977
- Aldo Zagni - S. Venerio Abate e il suo culto a Reggiolo - Reggiolo : Corno d'oro, 1975
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Meridian
In Geugrafìa, un meridian l'è ul circul püssee lungh utegnüü tajand la süperfiss de la Tèra cunt un piàn iputetich ch'al passa per ul sò ass. Un meridian al sa spartìss in d'un meridian propi e in del sò antimeridian.
Per tüt i punt de la Süperfiss de la Tèra al passa un meridian, ch'al sa identifica cunt un valuur de lungitüdin: donca i meridian hinn infinìì.
Ul nòmm meridian al vègn del latìn meridies, ch'al vör dì mezdì, vist che ul Suu al passa in sü un meridian a metà del periud de temp ch'al và da l'alba al tramunt.


text:
Mal il chau – tge far?
- Mardi, 22.11.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 22.11.2016, 11:15, RTR
Suffels e temperaturas enfin 19 grads – e quai la fin november. Actualmain dictescha il favugn l'aura en il Grischun. Ils ins sa legran da las temperaturas empernaivlas, las autras sa lamentan ed han mal il chau – dal favugn, ha i num. Tge far?
Baiver avunda
Sche pervi dal favugn ni betg: Encunter mal il chau datti differentas mesiras. Impurtant èsi da baiver avunda. Almain 1.5 liters aua manglass in creschì baiver per di. Quai sminuescha la pressiun dal saun ed el transporta avunda oxigen en il tscharvè. Vinavant èsi dad evitar canera, sulegl, alcohol, cafein e nicotin.
Attenziun cun pirlas
Pirlas encunter mal il chau gidan era. Dentant na manglass'ins betg prender pirlas pli ditg che trais dis en retscha, e betg dapli che 10 dis il mais. Uschiglio sai dar in mal il chau permanent.
Mineral miraculus
Sco mesira preventiva èsi recumandà da consumar avunda magnesium. Principalmain graun integral, legums e nuschs cuntegnan bler magnesium. I dat dentant era pirlas da magnesium. Vinavant èsi impurtant dad evitar stress e da durmir avunda e regular.


text:
Partida liberaldemocratica
Ils delegads da la PLD han elegì la sonda unanimamain ina nova presidenta da lur partida: Petra Gössi. La cussegliera naziunala dal chantun da Sviz succeda a Philipp Müller. En ses pled d’avertura ha ella accentuà l’impurtanza da l’atgna responsabladad.
La libertad e l’atgna responsabladad hajan adina la consequenza ch’ins stoppia bandunar la zona da confort, ha ditg Gössi. «Igl è pli cumadaivel d’adina appellar il stadi.» La PLD saja la suletta partida che defendia il model da success Svizra. Quel vegnia adina pli fitg mess en dumonda da forzas socialisticas e conservativas.
L’elecziun da Gössi (40) è be pli stada ina chaussa formala: Ella era la suletta candidata per il presidi. Il cusseglier naziunal Christian Wasserfallen (BE) ed il cusseglier dals chantuns Hans Wicki (NW) avevan ponderà da candidar, ma eran la finala sa decidids encunter quest pass.
Ils Verds
La cussegliera naziunala dal chantun da Berna Regula Rytz surpiglia il timun dals Verds (Partida ecologia svizra PES). Ils delegads han elegì Rytz (54) cun gronda maioritad a chaschun da lur radunanza a Zofingen AG.
Be duas vuschs han mancà ad ella per l'unanimitad. Rytz era l'unica candidata per quest post. Dapi il 2012 aveva Rytz manà la partida sco copresidenta ensemen cun la cussegliera naziunala dal chantun Vad Adèle Thorens. Rytz vesa la renovaziun cuntinuanta dals Verds sco gronda sfida.
Sco la presidenta Rytz ha ditg, veglia ella lantschar il project «futur verd». Ins veglia discutar tant sur da la critica da creschientscha e furmas d’economia alternativas sco er sur da la repolitisaziun, l’ecologia e la collavuraziun cun moviments socials.
Partida socialdemocratica
A la radunanza da delegads da la PS a La Chaux-de-Fonds ha la cussegliera federala Simonetta Sommaruga pledà per la nova lescha d'asil.
Questa revisiun na porta betg mo proceduras pli spertas. Ella megliereschia era la situaziun dals requirents d'asil. Uschia hajan quels da l'entschatta gia ina persuna da contact. Tras quai daventia il nov sistem pli effizient e uman. Ils delegads da la PS sustegnan la nova lescha d'asil.
Ils delegads èn suandads a la recumandaziun da lur cussegliera federala ed han ditg gea al project cun 172 cunter 4 vuschs. Er han els favurisà la parola da gea envers la libertad da votar, quai cun 170 cunter 13 vuschs.
Plinavant han ils Socialdemocrats er prendì posiziun areguard ils ulteriurs projects da votaziun. Ina survista da las posiziuns da la PLD, dals Verds e da la PS chattais vus sutvart en la tabella.
Tge dian las partidas dals projects da votaziun dals 5 da zercladur?
RR novitads 15:00 / 16:00


text:
Co san sgular eroplans anc pli da lunsch e pli spert u nua sa daventar ficziun scientifica realitad? Dumondas, che professiunals da scienza natirala provan da respunder di per di en lur lavur. Co ch’els fan quai e pertge che quai è interessant han ils profis raquintà ed oravant tut era mussà oz venderdi a las scolaras ed ils scolars da la Scola chantunala.
S’avischinar a la neurobiologia – ina pussaivladad da 63
Uschia han 15 mattas e 5 mats survegnì tar la neurobiologa Valeria Eckhard ina prim ‘invista en il mund da la perscrutaziun da demenza. En ina curta part teoretica ha la scienziada declerà, co ch’il tscharvè funcziuna e tgeninas pussibilitads che la scienza ha, per chattar ora quellas funcziuns.
Suenter han scolaras e scolars pudì prender enta maun sez pipetta e mediums e sa deditgar directamain a la pratica da cultivar culturas da cellas.
Dad in’ura da pratica po resultar ina carriera professiunala
Franca Stucki da Flond è ina da las scolaras, che ha tschernì il modul neurobiologia. Suenter la curt’invista l’avantmezdi sa pudess ella sa metter avant bain, da tscherner il studi e lavurar sez en la perscrutaziun dal tscharvè.
Per ella e per tut las scolaras u ils scolars che vulan ir en quella direcziun ha la docenta Valeria Eckhardt in tip: «morder tras!». Quai haja fatg er ella – che seseva anc avant sis onns sez en ils bancs da scola da la Kanti a Cuira.
Avischinaziun als roms da MINT
Ils roms da MINT (matematica, informatica, scienzas natiralas e tecnica) interessan actualmain en tut ils secturs da la scolaziun – da la primara enfin en la scola politecnica, ha punctuà il rectur da la Scola chantunala, Gion Lechmann. La Scola chantunala a Cuira vul promover il gust vi da quests roms.
Il Tecday saja in ‘ulteriur pass per reducir la distanza tar il mund da la tecnica e scienza natirala.
Il TecDay ...
... è in iniziativa da l’Academia svizra da las scienzas tecnicas (ASST). Quella sa cumpona dad ina rait da persunalitads, che s’engaschan dapi il 1981 per promover la tecnica a favur dal bainstar da la societad. L’Academia ha era l'incumbensa federala da promover l’interess e l’encletga per tecnica e scienzià natirala tar la giuventetgna.


text:
Suenter ina emprima odissea en la part sutterrana da la staziun da Rho Fiera per chattar finalmain il gist biro cun nossas accreditaziuns, han ils propi amiaivels gidanters da l’Expo declerà a nus, ch’els na chattan actualmain betg noss bigliets. Però, nus entrai tuttina a la exposiziun mundiala, simplamain cun in bigliet provisoric.
Ina giada passads tut las controllas da segirtad, inclusivamain il scannar da nossa rauba (perfin il cuntè da giaglioffa dad Armon è passà) è passada ina bun’ura.
Finalmain dadensvart!
Arrivads sin il «Decumano», la via che maina atras tut l’areal da l’ExpoMilano, ed ha ina lunghezza da stgars 2 kilometers, cumenza noss viadi. Chaminond vers il pavigliun svizzer èn numerus auters anc vi da las ultimas lavurs preparativas. Singuls n’èn però gnanc anc pronts per avrir quest’emna.
L' act uffizial
A mezdi lura la gronda festa d’avertura. Nus essans en il teater sut tschiel avert, adina puspè plovi in pau. Sco usità tar acts uffizials datti plirs pleds festivs da politichers ed uffizials, perfin il Papa s’annunzia directamain da Roma per salidas ils Milanais.
Il grande finale da la festa d’avertura è ina furmaziun d’aviuns che tiran las trais colurs talianas en l’aria sur noss chaus vi.
Uss cumenza pir endretg nossa lavur!
La montascha ed ils tagls da tut quai che nus avain ramassà durant il di a l’Expo ha da vegnir elavurà. Perquai ina cursa a chasa (40 min. a pè!).
Per trametter datas en in volumen d’ina contribuziun da televisiun na basta la colliaziun en noss alloschi betg. Armon emprova da cuntanscher il center da medias pli spert cun il trottinet dad Anna. La plievgia è stada be in impediment l’auter è la controlla da segirtad che n’ha betg lubì d’entrar cun il trottinet.
Finalmain ha però tut anc prendi ina buna fin e las duas contribuziuns èn rivadas anc a temp a Cuira per emetter.
Suenter la saira las 7 avain er nus finalmain pudì giudair noss ensolver, gentar e tschaina en ina.


text:
Contignü prinzipal
Protocol dla senteda y protocol parola per parola
De uni senteda publica dl Cunsëi provinziel vëniel fat sibe n protocol dla senteda te doi rujenedes che n protocol parola per parola.
Tl protocol dla senteda iel mé i ponc tratei, la mesures y delibres tëutes dal Cunsëi, i inuemes de chëi che à tëut la parola y i resultac dla veles.
L protocol parola per parola ie ntant sce, coche dij bele l inuem, na trascrizion dl rujenà, chël uel dì che uni ntervënt tëut su vën scrit ju y metù adum aldò a cura dl ufize cumpetënt che fej pona dainora n protocol. Chësc protocol che va aldò dla parola dita ntan la sentedes ne n’ie perchël nce nia da avëi te na verscion te doi rujenedes.


text:
I fissi stà pussibel, mo la nova situaziun pretendia in nov agir, fa Stefan Schmid valair. La suprastanza da Val s. Pieder ha vesì ils plans per la tur da Val l’emprima giada ensemen cun la populaziun.
Las ponderaziuns per la planisaziun da zonas fundamentalas eran gia fatgas. Mo ussa datti novas dumondas, numnadamain quellas che pertutgan spezialmain la tur.
La dimensiun da l’hotel cun 380 meters autezza pretendi che la 7132 SA stoppia l’emprim sclerì detagliadamain la geologia da quella regiun ord il motiv ch’ina part dal fundament da l’hotel sa chatta en la zona da protecziun per la funtauna d'aua minerala da Val s. Pieder.
Per far la revisiun da la planisaziun vegn giavischà da la 7132 SA ch’ella sclereschia e regleschia la situaziun da possess. Il terren nua ch’il nov hotel vegniss bajegià na s’auda numnadamain betg sulet a la 7132 SA.
La vischnanca giavischa che las dispitas tranter ils differents possessurs vegnan regladas per ch'il plan da zonas saja ina chaussa schubra.


text:
Il Cussegl federal duai far ina proposta concreta, quants daners che l'armada survegn dal 2017 fin il 2020. Quai ha decis la cumissiun cun 15 cunter 10 vuschs. La summa per ils 4 onns duai il parlament lura decider ensemen cun la refurma.
En la sessiun da stad aveva la refurma da l'armada la finala fatg naufragi, pervi da la finanziaziun betg clera. La proposta da la cumissiun da fixar en la lescha in budget annual da 5 milliardas francs, n'aveva chattà nagina maioritad en il Cussegl naziunal.
RR Novitads 17:00


text:
22.08.2015 Fally Ipupa - Original - Congo
Fally Ipupa (Nsimba) è in chantautur, sautunz e producent, oriund da Kinshasa Congo, naschì ils 14 da december 1977, ed undrà gia cun numerus awards africans. En sia giuventetgna ha el sunà en diversas bands, profitond da sia vusch zunt lomma e fina. L’onn 1999 è el daventà commember e lura er gist manader dal Quartier Latin International, la band da Koffi Olomidé. Il 2006 ha Ipupa lantschà sia carriera solista, cun l’album «Droit chemin», ch’ha vendì passa 100’000 exemplars. In onn pli tard è el cumparì a l’Olympia da Paris. Grond success er per ses proxims albums (p.ex. quel cun il bel titel «Arsenal de belles Melodies» 2009). Il 2014 è Fally Ipupa vegnì envidà da Barack Obama en la Chasa Alva a Washington per il grond entaup cultural «US-Africa». PS: Pervia da sia bella partia vegn Ipupa magari er numnà «Di Caprio» en ses pajais.
23.08.2015 Afel Bocoum - Ali Farka - Mali
Derivond dal medem lieu Niafunke e da la medema etnia dals Sonhai/Sonrai, ha Afel Bocoum (1955) ditg musicà ensemen cun ses mentur Ali Farka Touré. Preferind instruments indigens sco la njarka (gia monocorda), la njurkle (flauta), la calabascha e la djembe (percussiuns). E pli gugent suna el la ghitarra acustica envers quella electrica. Ils emprims 80 ha Bocoum fundà sia atgna gruppa Alkibar, impundend quella tranter auter er per derasar sias experientschas agronomicas, pertutgond irrigaziun ed economia da l’aua. Sias chanzuns chanta el per part en la lingua Sonrai, per part er en il Tamaschek dals Tuareg u il Fulfulde dals Fula. Enfin la mort d'Ali Farka (2006) han ils dus adina sunà vicendaivlamain sin lur albums. Il 2002 ha Bocoum collavurà sin l’album Mali Music dal musicist englais Damon Albarn. PS. In’anecdota: Cur che Afel Bocoum è stà 2001 en il Brasil, ha el declerà che ses prenum «Afel» muntia «affecziun». Dapi lura dovran para blers brasilians il pled «afel» per exprimer «affecziun».
Hits e semperverds africans Hits africans – novalv'emna
22.08. ed ils 23.08.2015


text:
Apps ingordies de dać – anuzadus de spidl
N stüde descür la furia de cöie adöm dać
N stüde dl „Institut für Technikfolgen-Abschätzung“ dl’Academia Austriaca dles Sciënzes sön inćiaria dla Ćiamena di lauranć mostra che tres geodać, sciöche les coordinades-gps o i punć d’azès WLAN, vara da ciafè fora olache l’aparat é y cun chësc po i abinadus de dać ti jì do ai movimënć dl utënt. Ajache an à feter dagnora para le smartphone o le tablet, dàn inant tröpes informaziuns personales, sce al é abinadus de dać che ti va dô. Dandadöt les apps va bun por la furia de racoiüda de dać personai che vëgn tres maiù. Les apps fej sovënz da „falzada“ y ascogn le dërt fin: la racoiüda de dać. Sovënz é i pitadus de apps lià a firmes de retlam, che röia a chësta moda pro tröc dać.
A ći che i désses mëte averda canche i adorëis aplicaziuns sön le smartphone y le tablet
- 1. Istalede ma aplicaziuns da na fontana de crëta. Liede i iudizi che i ciafëis tla rëi (app-shop o forum) denant co les istalè.
- 2. Controlede i dërć d’azès tratan l'istalaziun. Les opziuns che alda laprò é de regola sot "impostaziuns". Sön i fonins cun Android y i aparać Apple vara da le fà dan l'istalaziun. Daldô podëise dejativé tres le menü “opziuns” por ej. i "sorvisc de geolocalisaziun". Sce i aratëis che na app ves damanes massa autorisaziuns por les funziuns che ara pîta, él damì da ne la istalè nia.
- 3. Ćiarede da mëte dantadöt averda pro apps debann. Ne stede a cliché sön links de retlam.
- 4. Metede averda ai sorvisc sön i dać. Sön n valgügn fonins vara da i blochè, a chësta moda se stravardëise da na maladoranza da pert dles apps.
- 5. Dejistalé les apps che i n’adorëis nia plü. A chësta moda tignëise fora le prigo che ares orties inant dać "doìa".
Combatimënt cuntra les ingianades di „cosć ascognüs“ te internet
Dal 1. d’agost dl 2012 inant él en forza ti Paîsc Todësc la soluziun "button"
Da agn incà ciafa la Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) de Balsan tröpes segnalaziuns da consumadus che cunta che ai à ciafè cunć, ghiranzes o comunicaziuns da ofizi che recuperëia credić o da avocać, do che ai s’à scrit ite zënza orëi sön plates web che parô debann, mo che é a paiamënt. Gonot nen vara de plates internet todësces che pîta sorvisc desvalis, mo che ascogn les informaziun sön i cosć y la dorada dl contrat. Dal 1. d’agost dl 2012 inant él en forza ti Paîsc Todësc la soluziun "button", y an spera che de te’ plates scomparësces. Al é da odëi sce i gesturs de chëstes plates se lasciarà tomè ite val’ d’ater por ester bugn da jì inant cun sües ativitês al limit dla legalité.
La Zentrala di Consumadus Europeica de Balsan pîta de plü informaziuns al numer 0471/980939 o ala misciun de posta eletronica info@euroconsumatori.org.
Finanziamënć: les banches ne po nia sforzè sö cunć o polizes
Cun le „decret-Salva-Italia” (L. 27/2012) él gnü mudé danterater inće le Codesc dl Consum: “Al vëgn conscidré nia coreta la pratica comerziala de na banca, de n istitut de credit o de n intermediar finanziar che, por stlü jö n contrat d’imprëst, obliëia le tliënt da sotescrì na poliza d’assiguraziun de chë banca, chël istitut o chël intermediar o da daurì n cunt corënt pro chë banca, chël istitut o chël intermediar.” Chësta norma vel por imprësć, credić y d’atri contrać che toca pro la definiziun de “imprëst” aladô dl Codesc Zivil (art. 1813).
I tliënć dla banca, a chi che l’intermediar bancar o finanziar damana che al vëgnes stlüt jö contrać implü por paié fora le finanziamënt, dess documentè chisc fać. La Zentrala di Consumadus é arjignada da ti lascè alsavëi les maladoranzes ales autoritês competëntes.
Le Garant dla Concorënza y dl Marćé po straufè la pratica comerziala nia coreta cun sanziuns aministratives che va da 5.000 a 500.000 euro, aladô dla sort dla violaziun y de süa dorada. Ti caji nominà dessura ne po la sanziun nia ester plü bassa co 50.000 euro (cfr. art. 27, coma 9, d.lgs. 206/2005).
Responsabilité zivila privata: indespensabla inće por che che va cun la roda
Inće che che va cun la roda messess avëi na poliza de responsabilité zivila privata. Les somes de rembursamënt che ti speta a na porsona danejada, che ne vëgn nia aratada responsabla de n inzidënt cun la roda, po ester granes y la porsona responsabla podess avëi de grandiscimes dificoltês finanziares do la ghiranza de na refata di dagns. La curida dl’assiguraziun po gnì arjunta tres la stipulaziun de na poliza de responsabilité zivila o po ester pert dl’assiguraziun sön l’abitaziun. Implü fóssel da tó en conscidraziun inće la stipulaziun de n'assiguraziun por inzidënć, che cür tl caje de n inzidënt cun la roda inće i dagns che vëgn da n'invalidité permanënta.
Finanziamënć: ći rata va pa bun?
Le calcoladù dla desponibilité ves dëida respogne a chësta domanda. Cun chësc calcoladù vara da ciafè fora l’import "sostenibl" por la retüda de n finanziamënt o de n imprëst te osta situaziun finanziara (confrunt danter tan che an davagna y tan che an spënn). Por cumprè n’abitaziun de proprieté, fóssel a vigni moda bun da avëi bele sparagné n chert o n terzo dl capital che va debojëgn. Por avëi n cheder realistich de osta situaziun finanziara vara da adorè inće osc liber contabl online, desponibl debann y te forma anonima sön www.contiincasa.centroconsumatori.it.
Por cuantifiché tan che i dëis fora, podëise inće ti ćiarè ales spëises de na familia mesana dl Südtirol: www.provinz.bz.it/astat.
L’import che romagn po gnì tut sciöche basa por ciafè fora la rata de retüda. Pian ia da chësc import vara da calcolè cun le calcoladù di imprësć l’import dl imprëst.
Le prozedimënt europeich por de pices stritaries: degügn ne le conësc
La Rëi dles Zentrales di Consumadus Europeiches (ECC-Net) à publiché na relaziun sön le prozedimënt europeich por les pices stritaries. I resultać desmostra che inće sce al é en teoria n stromënt de soluziun dles stritaries de consum sura i confins fora asvelt, economich y saurì, n’él nia tröc che le conësc y l’adora.
Sce val’ ne va nia pro na cumpra sura i confins fora tla UE é le prozedimënt europeich por les pices stritaries öna dles poscibilitês por ciafè na soluziun pro n valur de strit ćina 2.000 euro. Porimpò desmostra na relaziun presentada dala Rëi dles Zentrales di Consumadus Europeiches (ECC-Net) che chësta prozedöra, saurida da adorè y che vëgn aplicada dal 1. de jenà dl 2009, ne vëgn sovënz nia adorada.
De plü informaziuns é da ciafè chilò: www.euroconsumatori.org.
Register dles obieziuns: le stromënt nü n’à nia ćiamò albü chësc gran suzès chilò da nos
I trentins indere é plü daverć
A che ne ti él pa mai sozedü? N iade che i sun rovà a ćiasa y che i sperun da se gode n pü de calma, sónel bele le telefonn y al vëgn pité da stlü jö n contrat nü por le telefonn de ćiasa o por le strom, o por cumprè n madroz o na stüa; la lista dles cosses che vëgn venüdes al telefonn ne se röia pö gnanca. Le consumadù n’à baldi sovënz nia le tëmp da ponsè do sce les ofertes va bun o manco: tanć de os savess pa atira da dì cal che é le „dërt“ prisc de n madroz de fira de coco o na fornidöra de strom? Y insciö pol sozede che n "scê" dit debota devëntes na dezijiun (economica) falada.
Vara da tignì fora chëstes situaziuns? Da n pez incà vara da mëte ite le numer de telefonn tl "Register dles obieziuns". Tres chësc inserimënt vëgnel garantì (o altamo spéron) che le numer ne vëgnes nia plü adorè por fà retlam. I consumadus de nosta provinzia ne s’à nia ćiamò cis anuzé de chësc stromënt nü: di 145.347 numeri tla provinzia, nen él ma ćina śëgn 7.573 te chësc register. Chëstes zifres va plü o manco a öna cun la mesaria nazionala (olache al é 1.101.667 numeri sön 21.113.000). Al pê che i trentins sides trö’ plü atifs, ai à bele metü ite 12.162 numeri sön 225.316.
Co damanè che al vëgnes metü ite le numer de telefonn tl register?
L'iscriziun po gnì fata tres:
- n formular eletronich sön la plata web www.registrodelleopposizioni.it
- posta eletronica ala misciun abbonati.rpo@fub.it aladô dles modalitês dades dant sön la plata internet
- le numer vërt 800.265.265
- lëtra racomanada ala misciun: "GESTORE DEL REGISTRO PUBBLICO DELLE OPPOSIZIONI-ABBONATI" UFFICIO ROMA NOMENTANO CASELLA POSTALE 7211, 00162 ROMA RM, injuntan na copia de n documënt d’identité
- fax al numer 06.54224822, ajuntan na copia de n documënt d’identité.
Cuta de bol sön i contrać bancars: na jungla
Mudaziuns legislatives da dan da püch à mudé dassënn le cheder dles cutes sön i produć finanziars. La retignüda d’acunt standard sön i rendimënć é dl 20%. Por ći che reverda indere la cuta de bol por i libri de sparagn y i cunć corënć paia i tliënć, consumadus privać, 34,20 euro al ann, sce al é mesanamënter passa 5.000 euro lassura. Por i cunć de deponüda indere pàion dl 2012 le 0,10% cun n minim de 34,20 euro y n mascim de 1.200 euro (dl 2013 saràl le 0,15% cun le minim de 34,20 euro y zënza import mascimal), independentemënter dala soma mesana, canche le contrat toma o ai 31.12 de vigni ann. En cört: che che deura n cunt de deponüda ne benefiziëia nia dla “no-tax-area” sot i 5.000 euro, y la cuta va sö aladô de tan che al é lassura.
Le Garant por la Concorënza y le Marćé à bele informè le Govern che le regolamënt da śëgn deformëia le marćé. Al momënt n’él nia ćiamò stè na reaziun da pert dl Govern. Al romagn da s’audè che na regolamentaziun nöia respetes inće la condiziun di “pici sparagnadus”.


text:
Isen (LC)
Esin (Isen in del dialett del loeugh; Esino Lario in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 745 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 18,7 km² e ona densità de 40 ab./km².
El comun el se troeuva a nòrd de la Grigna, in de la Val d'Esin, in d'ona posizion isolada assee. Dò strad el colleghen cont el Lagh de Còmm (a travers Perled e Varenna) e a la Valsassina (a travers Cornoeuva).
L'è tacaa ai comun de Curnöva, Lierna, Mandell, Parlasch, Pastur, Perled, Premaluna, Tasen e Varéna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Isen l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
«Cura che jau hai udì l’emprima giada ‘Schwizertütsch’ hai jau pensà dad esser en la faussa terra. Jau n’hai betg chapì che quai era atgnamain tudestg» di Zuzanna Vinzens che è oriundamain da la Tschechia. La mancanza da perspectivas professiunalas veva avant otg onns pretendì dad ella da prender cumià da la famiglia e da sia figlia. Discurrer, discurriva Zuzanna Vinzens lura mo tschec e russ.
L’experientscha che la lingua è la clav per l’integraziun ha fatg era Polina Cavegn. Oriunda da Minsk en la Bielorussia discurriva ella mo russ. Oz discurra ella a chasa cun sia famiglia rumantsch, russ e tudestg. Ma era la mentalitad ha ella stuì emprender d’enconuscher pass per pass. «Pertge surrin ils Grischuns cura ch’els salidan in l’auter?» aveva ella sa dumandà. Oz, otg onns pli tard, ha ella la resposta.
Sper differentas istorgias persunalas tematisescha RTR las sfidas e las schanzas da l’integraziun, preschenta champs professiunals nua che quels dal lontan han chattà lavur e mussa però era co che differentas culturas han inspirà en ina tscherta maniera la cultura dal Grischun.
Medias 2018 Emna tematica «Dal lontan el Grischun»: Purtrets dad immigrants
Da l’amur, sur la lavur e la povradad enfin al gust da l’aventura – ils motivs, daco che persunas bandunan l’atgna terra èn multifars. Radund 44’000 persunas èn dentant vegnidas dal lontan en il Grischun ed han chattà qua in nov dachasa.
«Cura che jau hai udì l’emprima giada ‘Schwizertütsch’ hai jau pensà dad esser en la faussa terra. Jau n’hai betg chapì che quai era atgnamain tudestg» di Zuzanna Vinzens che è oriundamain da la Tschechia. La mancanza da perspectivas professiunalas veva avant otg onns pretendì dad ella da prender cumià da la famiglia e da sia figlia. Discurrer, discurriva Zuzanna Vinzens lura mo tschec e russ.


text:
Grosseto
Grosseto l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana. L'è capolöch de la pruvìncia omònima e la g'ha presapóch 82.183 abitàncc (dato del 2016), 'na superfìce de 474,46 km² e 'na densità de 173 ab./km².
El cümü de Grosseto 'l cunfìna coi cümü de Campagnatico, Castiglione della Pescaia, Gavorrano, Magliano in Toscana, Roccastrada, Scansano. L'è 'l cèntro piö gròs de la Marèmma.
Del pónt de vìsta ürbanìstich, la cità l'è giü dei póch capolöch de pruvìncia (ensèma co Ferrara, Bèrghem e Lucca), che g'ha 'l cèntro stòrich amò töt circundàt del sércol de mür, amò töta 'n pé, e che g'ha piö o méno mantignìt el sò apèt endèl córs dei sècoi.


text:
Polizia da fiug
Activitad ellas vischnauncas per la protecziun encunter incendis
La suprastonza communala ei directamein responsabla pigl adiever dalla polizia da fiug. Exlaus da quella responsabladad ein ils pensums che ston vegni elavurai, respectivamein lubi digl uffeci cantunal dalla polizia da fiug.
Igl expert per la protecziun encunter incendis
Responsabels per la protecziun encunter incendis enteifer las vischnauncas ei igl expert encunter incendis. Quel vegn scolaus entras la consultaziun da cuors specials sco expert encunter incendis. Dad onn tier onn obtegn quel ina scolaziun da perfecziun.
Per la vischnaunca da Falera ei la suandonta persuna responsabla per quei pensum:
Meinrad Caviezel
Via Dual sut 11
7153 Falera
E-Mail m.acaviezel@kns.ch
Tel. +41 81 921 36 19
Natel +41 79 437 52 04
Ulteriuras informaziuns anfleis sin la pagina dall’assicuranza cantunala da baghetgs.


text:
Talas maridaglias eran per bunamain tabu, di l’indigen Augustin Beeli. La giuventetgna dastgava bain far amicizias e s’inscuntrar. Mo cura ch'ils dus faschevan plans da maridar, era quai finì cun la pasch. I vegniva fatg squitsch per evitar lètgs maschadadas. Vul dir: in dals spusads stueva midar confessiun.
Experientschas persunalas
Quai saja stà uschia tar ses aug, di Augustin Beeli. Lez aveva vulì maridar ina refurmada da Flem. Per ch’els hajan pudì maridar en baselgia, haja la dunna stuì daventar catolica.
El sez ha era maridà ina dunna refurmada. Sia mamma e ses tat – omadus catolics – na hajan betg acceptà gugent questa situaziun l’emprim mument. Els eran fitg surstads ch’el sco anteriur gardist a Ruma aveva fatg amicizia cun ina giuvna refurmada. Mo plaun a plaun saja la persuna e betg la confessiun daventada pli impurtanta.
Pli tard, cura che ses uffant saja ì a scola, haja il plevon catolic laschà sentir che quest uffant stuess frequentar la ductrina catolica.
Il rebel Gallus Castelli
Maridaglias cumplitgadas ha quai era dà pli baud en famiglias da nobels, per exempel tar ils Castellis dal chastè d’Aspermont a Sagogn (17. tschientaner). Gallus Castelli aveva maridà ina dunna de Casutt, ina refurmada. Ses bab ha stgatschà el dal chastè e prendì davent sia ierta. Mo Gallus n’ha betg cedì: El ha marida questa dunna, ha midà num en Castell e saja daventà in refurmà fervent, perquai ch’el era vegnì tractà a questa moda.
RR actualitad 11:00


text:
Ils urs brins han vivì durant millennis en noss guauds fin ch’els èn vegnids extirpads.
L’onn 1904 han ils dus chatschaders Jon Sarott Bischoff e Padruot Fried schluppettà en la Val Mingèr, sin territori dal Parc Naziunal fundà diesch onns pli tard, il davos urs autocton da la Svizra.
Ils ultims onns han ins reintroducì l’urs brin en il parc natiral Adamello-Brenta en il Trentino. Il 2005 è l’emprim urs giuven immigrà en la regiun dal Parc Naziunal. Dus ulteriurs animals èn arrivads l’onn 2007. Igl è tgunsch pussaivel che ulteriurs urs vegnan a visitar en l’avegnir la regiun.
Dapli davart l’urs vegnis Vus a savair en l’exposiziun da l’urs en il Museum Schmelzra e sin la senda da l’urs a S-charl.


text:
Contignü prinzipal
Maran 2005
Aladô dla rotaziun fata fora, do la sesta sentada deboriada di 29 de mà 2002 a Riva del Garda, ara tochè al Consëi dla Provinzia autonoma de Balsan da mëte a jì la terza roda dla sentada deboriada preodüda vigni dui agn.
Chësta sentada (la setima endöt) é gnüda tignida, sciöche ince les döes da denant, te Südtirol, tl Kursaal a Meran, ai 22 de forà 2005.
Sciöche preodü dal regolamënt intern, él gnü tignì ai 20 de jenè 2005 dan la sentada deboriada na indunada dla comisciun interregionala, olach'an à ejaminé les propostes de moziun presentades incina ai 3 de dezëmber 2004 dai aconsiadus/dales aconsiadësses y dai mëmbri di esecutifs dles trëi regiuns. Söla basa di resultac de chësta ejaminaziun él gnü spo metü sö l'ordinn dl dé dla sentada deboriada.
A pert na proposta de mudaziun dl regolamënt intern dla sentada deboriada, presentada dai presidënc di trëi Consëis legislatifs, él gnü metü tl ordinn dl dé 23 propostes de moziun sura materies sciöche l'Europa, la colaboraziun sura i confins fora y les chestiuns istituzionales (3), l'economia, l'agricoltöra, i raiuns de munt y le svilup rural (6), la sanité y i sorvisc soziai (2).
Dötes les propostes é gnüdes aprovades dala sentada deboriada, 17 de chëstes al'unanimité. Dai resultac dla litaziun (12 usc de cuntra) pon odëi che l'introduziun de n sëgn de marca unifiché por le svilup dl turism tl Trentino-Südtirol y Tirol, é stada la proposta plö contestada.
Ince la proposta sura "Trafich - clasificaziun de Südtirol, Trentino y Tirol sciöche raiun sensibl" à porté a discusciuns tres plö lunges y a val' usc contrara; nia düc i aconsiadus/dötes les aconsiadësses é sta a öna cun l'invit contegnü tla proposta de "detlarè prioritar le proiet dl tunel dl Brenner cun sües trasses de azès y de mëter a disposiziun i mesi finanziars por la realisaziun dl proiet" y gnanca cun l'invit ai esecutifs di trëi Länder de "portè inant cun prescia le proiet dl tunel dl Brenner y de sües trasses de azès", sciöche desmostra la votaziun por perts separades, olache cinch aconsiadus/aconsiadësses à lité cuntra i invic suramenzionà.
Sciöche preodü dal regolamënt, i presidënc di trëi consëis legislatifs à dè inant a sü esecutifs dötes les moziuns aprovades dala sentada deboriada; le presidënt en ciaria, chël ô dì la presidënta dl Consëi dla Provinzia autonoma de Balsan, les à dades inant ince al presidënt dl Consëi legislatif dl Voralberg acioche chësc informëies so esecutif.
Do ch'al é passè n ann dal'ultima sentada deboriada darà i presidënc dla Provinzia autonoma de Balsan, dl Tirol y dla Provinzia autonoma de Trent inant al presidënt en ciaria, chël ô dì le presidënt dl Consëi legislatif dl Tirol, na pröma relaziun scrita sura l'atuaziun dles moziuns aprovades ai 22 de forà 2005 a Maran, dal momënt che la proscima sentada deboriada gnarà tignida tl Tirol, bunamënter ai 19 de aurì 2007 a Desproch. Na secunda relaziun gnarà spo menada al plö tert 60 dis denanche al mëtes man la proscima sentada deboriada di trëi Consëis legislatifs.


text:
L'uomo nell'ombra
L'uomo nell'ombra (’L óm in dl'òra) 'l è 'n thriller dal 2010 ad Roman Polański trat da 'l rumànś „Al ghostwriter“ ad Robert Harris. La pelìcula l'è stada preśentàda a 'l 60śum Fèstival ad Berlîṅ in dua l'à purtâ a cà 'l „Órs 'd Argìnt“ par la regìa. Al persunàǵ 'd Adam Lang 'l è stâ scrit pinsànd a 'l prim minìst'r ingléś Tony Blair.
Custâ quarànta-sinc migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad ssanta.
Sunt
Quànd Mike McAra, al ghostwriter d'l ex prim minìstar dal Régn Unî Adam Lang (Pierce Brosnan), al vèṅ catâ mòrt andgâ, tut i pèns'n a na daśgràsia anc parchè lì lò 'l iva bvû dimóndi cla nòt lè. A 'l sò pòst a in vèn tòlt 'n àt'r ad Lóndra (Ewan McGregor) par finìr la sò biugrafìa. L'asistènta e amànta dal pulìtig, l’Amelia Bly (Kim Cattrall), la gh fà catàr al manuscrìt minga incóra finî ma la gh diś ciàr e tónd che par di mutìṿ ad sicurésa nasiunàł al lìbar al n gh'à mia da finìr fóra da la vila che Lang al gh'à in dl'ìśula ad Martha's Vineyard a 'l lârg dal Massachusetts.
A sucéd però che 'l óm pulìtig, pròpria in chi dè lè, al vèṅ incriminâ da la Cōrt Penàla Internasiunàla dl'Aia p'r avér dâ 'l sò parmés a 'l rapimènt ad quàtar terurìsta 'd Al-Qaida da part dla CIA che pò al i à turturâ faghénd-an murìr òṅ. Al sò vèć minìstar d'l èstar, Richard Rycart (Robert Pugh), al diś ch'l è tut véra e acsè 'l al mét incóra da piò in di guàj. Tgnénd adrē a i cunsìli dal sò avucàt Sidney Kroll (Timothy Hutton), Adam al decìd 'd armàgn'r in di Stat Unî parchè i americàṅ i n arcgnósan minga al deciśiòṅ dla Cōrt.
'L editōr dal lìbar, John Maddox (James Belushi), naśànd 'l udōr di bèsi, al vrév ch'al vgnis fóra subìt in dal gir ad dū stmani e al mét présia a 'l ghostwriter. Chi lò però al capìs ch'a gh'è quèl ch'a traśa parchè Lang al s éra iscìt a 'l Partî Laburìsta dū an prima 'd cgnósar sò mujér a l'università 'd Cambridge, la Ruth (Olivia Williams), mént'r in dal lìb'r a s cònta ch'l'éra stada lē a cunvìns'r-al a far al sò ingrès in pulìtica, e pò un vèć dal pòst al gh diś ch'l è impusìbil ch'la curènt l'àppia purtâ 'l cadàvar pròpria lè.
Al scritōr al và a far dal dmandi a 'n prufesōr universitàri americàṅ che Mike 'l iva incuntrâ al dè ch'l è mòrt, Paul Emmett (Tom Wilkinson). La sò ghigna la s véd davśèṅ a qvéla 'd Lang in na foto vècia da i tèmp dla scōla lugàda in un casét da Mike. Da drē a gh'è 'l nùm'r ad telèfun ad Rycart, minìstar licensiâ pròpria da Adam quànd 'l éra a 'l guèran.


text:
Curaglia: Nova chascharia – novs products
- Glindesdi, 23.1.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 23.1.2017, 11:45, RTR
Per var 200'000 francs è vegnì construì in nov provisori per la chascharia Muraun a Curaglia. En quella vegn producì sper products cun latg chaura era products ord latg nursa.
En dus containers è la nova chascharia vegnida endrizzada giudim il vitg da Curaglia a Fadretsch. Cun ina chaldera da 100 ed ina da 300 liters porscha ella dapli capacitad. En l'anteriur lieu aveva quai be ina chaldera da 140 liters.
Era la situaziun dals tschalers da chaschiel è sa megliurada. Uschia èn en il segund container dus tschalers che vegnan climatisads. La signuna Madlaina Caviezel na sa anc betg dir sche quels tschalers èn megliers u menders ch'in tschaler convenziunal. En mintga cas ha ella plaschair da la nova chascharia che porscha dapli plaz e dapli capacitad.
Sco il president da l'uniun «La caura», Peter Binz di hajan ins ussa la lubientscha per dus onns per laschar la chascharia en quest lieu. Ins haja fatg in nov provisori per pudair augmentar la producziun e perquai ch'i giaja tuttina pli ditg da planisar e chattar il dretg lieu per ina chascharia stabla, ha el ditg vinavant.
Da nov era latg nursa
Cun avair dapli capacitad po ussa era vegnir chaschà cun latg nursa. Quella vegn dal pur Christian Unterholzner. L'um dal Tirol ha cumprà l'onn passà in bain puril a Curaglia. Tenor schazetgs dal Plantahof è el in dals 15 fin 17 purs che han var 1'000 nursas da latg en il Grischun (nursas da charn datti var 40'000 en il Grischun). Sia finamira è da tegnair en il futur 150 fin 200 nursas da latg. Sco el di haja el fatg ses hobi tal mastergn. Per pudair surviver sulet cun nursas hajan sias retschertgas dals davos 7 fin 8 onns mussà che quai giaja cun nursas da latg. Nursas da latg èn dentant pli sensiblas che las nursas da charn sco quai ch'ins enconuscha qua en la regiun. Il pavel è fitg impurtant sch'ins veglia cuntanscher ina buna prestaziun da latg tar las nursas.
Er la signuna Madlaina Caviezel sto anc far sias emprimas emprovas cun il latg nursa. Quel ha dapli grass e la consistenza è autra durant il chaschar. Sco emprim vegn fatg in chaschiel mez-dir. Pli tard ina sort pecorino, chaschiel frestg u lura era feta ed auters products. Il latg nursa ha betg in agen gust e vala sco il chaschiel chaura sco alternativa per persunas ch'èn allergicas sin latg vatga. Sco Peter Binz di, vegn la gronda part dals products vendida a hotels ed ustarias ubain a stizuns e quai tant en la regiuns sco era en la Bassa.


text:
Per la gugga da Sedrun ha la gievgia grassa ina gronda muntada. Gia la damaun a las 6 suna la musica da tschaiver e fa dasdar ils convischins da Sedrun. Il suentermezdi datti in til e la saira vegni lura fatg gronda festa en tenda.
Ils «Vagabunds» sa preschentan
Num: Vagabunds
Motto: Assassin’s Creed
Onn da fundaziun: 1986
Via da fundaziun: Il 1986 han dus amaturs da tschaiver gì l’idea da fundar ina gugga. Cun 18 auters musicants han els lura realisà quell’idea. Natiralmain s’auda era in costum vitiers. Ils da Sedrun han perquai fatg lur emprims costums ord satgs da café. Sin fundament da quels satgs, han els era elegì il num «Vagabunds».
Dirigent: Julian Monn
Commembers: 38
Danunder èn ils musicants: 35 commembers vegnan da Tujetsch ed ils trais ulteriurs da la vischnanca da Sumvitg.
Vegliadetgna media: 22
Toc preferì: «Sierra Madre»
Tschaiver preferì: Gievgia grassa a Sedrun
Tschaivers per onn: Ils «Vagabunds» sa participeschan a circa 7 tschaivers per onn. Duas ulteriuras preschentaziuns han els en las ustarias da Sedrun ed a la «Dretgira nauscha» a Mustér.
Onns decisivs: Avant dus onns ha la gugga da Sedrun gì lur giubileum da 30 onns. Quel han els festivà cun crear in car per il til da tschaiver tut spezial.
Tar ils «Vagabunds» datti in spezial usit, cura ch’ins vegn nov en la musica. L’emprim onn ston ils novizs mintgamai purtar in grond «L» si dies. Cura ch’ins è lura 10 onns commember survegnan ins in «R» enturn culiez. Quel vegn lura era malegià sin fatscha e stat per «Routinier».
Da rock fin rap rumantsch
La musica da tschaiver da Sedrun taidlan musica da Rock fin tar R&B e pop tudestg. Els han dentant era ina chanzun rumantscha da la gruppa da rap da la regiun, las Liricas Analas, en lur playlist.
Persequitar ils «Vagabunds»
RR actualitad 08:00


text:
Svizra
-
Pretschs èn restads l'october sin in livel modest
En Svizra èn ils pretsch restads l'october quasi tuttina sco il settember. Ils pretschs èn s'augmentads sulettamain per 0,1%. La chareschia munta en cumparegliaziun cun il settember dal onn avant, 2016, in plus da 0,7%. Quai communitgescha l'Uffizi federal da statistica.
L'index naziunal dals pretschs da consuments (LIK) è s'augmentà levamain sin 100,9 puncts. In zic pli char ch'il settember eran vestgadira, benzin ed ieli da stgaudar.
Pli bunmartgads en percunter vegnids viadis pauschals en l'exteriur e pernottaziuns en hotels, scriva l'Uffizi federal da statistica.
RR novitads 10:00


text:
A Berna ha l'interpresa «Cargo sous terrain» preschentà il stan da las lavurs ed annunzià ch'els hajan survegnì empermischuns da finanziaziun en l'autezza da 100 milliuns francs.
Cunquai adempleschan els in criteri impurtant da la Confederaziun. Per che lezza dettia glisch verda e preschentia ina lescha correspundenta aveva ella pretendì da cumprovar che l'economia privata sustegna il project.
Investiziuns da 33 milliardas
Davent il 2045 duai in emprim tunnel colliar ils magasins e centers da logistica en la regiun da Härkingen, chantun Soloturn cun la citad da Turitg. Pli tard duai ina rait da tunnels da 450 km colliar las citads grondas da la Svizra. En ils tunnels duai la rauba vegnir transportada en chars electrics ed ina pendiculara che funcziuneschan automatic. Uschia saja pussaivel da reducir il dumber da camiuns pesants per 40 pertschient, dian ils iniziants. Els quintan cun investiziuns da 33 milliardas francs.
RR actualitad 12:00


text:
Fragaria vesca
La Fragaria vesca (en bresà: Maöla salvàdega, Maöla de bósc o piö de spès apéna Maöla, en insübrich magiustra) l'è 'na piantìna erbàcea de la famìa botànica de le Rosaceae. La crès endèi sotabósc ma la vé apò a cultiàda per i sò fröcc, dèle fàlse bache picinìne condèn bù udùr bèl fòrte.
L'è diferènta de le varietà ibride che de sòlit vé cultiàde 'ndèi órcc. En confrónt a chèle ìbride, el fröt de la F. vesca l'è piö pesèn e mulzì (vesca en latì völ dì mulzì).
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie i è tacàde a la base en ciöfècc picinì, i è trifoiàde e capetàde.
I fiùr i è picinì e biànc e i g'ha de 4 a 6 pétali. I fiorés endèl perìode de bril a löi, e a le ólte le refiorés apò 'n autùno.
Chèl che de sòlit l'è cunsideràt el fröt de la maöla, de fat l'è 'n fals-fröt. I fröcc véri e pròpri i sarès i granì che se èt sö la superfìce del fals-fröt.
Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
F. vesca l'è uriginària de l'Eurasia, la crès salvàdega en töta Europa e l'Asia setentriunàla. La preferés i teré ömecc, bèi drenàcc, ric de nütrièncc e de humus; la g'ha bizògn de 'n bris de sùl ma mìa tròp, de sòlit la crès endèle radüre, ai màrzegn dei bósc de los bosques o endèi bósc mìa tròp spès.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come èrba medicinàl la maöla la pöl véser dopràda per calmà i dulùr gastrointestinài.
I prensépe atìf cuntignìcc endèla piànta i è dèi oli esensiài, tanì e flavone.
L'è bastànsa rìca de vitamìna C, de iòdio, de fèr, de càlcio, de fòsforo. De mìa sotastimà apò a la prezènsa endèl fröt de acido salicilico. Se ghe atreböés proprietà depuratìve e diurétiche. L'è 'ndicàda per le 'nfiamasiù de la bóca e de la góla.
Pusìbol cunfuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- la pöl véser cunfundìda co la Duchesnea indica, che però la g'ha gnè udùr gnè saùr e adognimòdo l'è mìa vilinùza.


text:
Exteriur
-
200 fugitivs najan sin lur viadi en l’Europa
Avant la costa da la Libia ha ina bartga da fugitivs danovamain fatg naufragi. Qua tras èn fin 200 persunas najadas. Radund 200 ulteriuras sajan vegnidas liberadas da la guardia da la costa libiana, communitgeschan las autoritads da segirezza da la citad Suwara.
Il lieu datiers dal cunfin cun la Tunesia è in center da cuntrabandists che transportan fugitivs sur la Mar Mediterrana en l'Italia. Tenor las Naziuns Unidas èn quest onn gia najadas passa 2’300 persunas tar l'emprova da cuntanscher l'Europa via bartga.
RR novitads 07:00


text:
En la Corea dal Sid perda la partida regenta la maioritad en il parlament. Ella n'è era betg pli la partida la pli ferma. Tenor indicaziuns da pliras agenturas vegn la partida conservativa da la presidenta Park Geun Hye sin 122 dals 300 sezs en il parlament - pia in minus da radund 30 sezs. La partida da l'opposiziun democratica cuntanscha 123 sezs, ed ha uschia in sez dapli che la partida regenta.
Resultat pudess influenzar elecziuns presidialas
La terz ferma partida daventa la novfundada partida populara; ella cuntanscha 38 sezs. Per l’emprima giada dapi 20 onns è uschia ina terza partida cun forza da fracziun puspè represchentada en il parlament sidcorean.
Experts valiteschan questa terrada da la partida conservativa era sco nausch segn per las elecziuns presidialas da l'onn che vegn. Il resultat da las elecziuns decida er quant lev che la presidenta Park po far passar sias finamiras cun l’agid dal parlament. Ella è anc en uffizi fin il 2018. En il sistem presidial da la Corea dal Sid po Park dentant er reger cunter ina maioritad da l’opposiziun.
RR novitads 07:00


text:
Chic: «Le Freak»
- Gievgia, 1.2.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 1.2.2018, 9:30, RTR
Il chantadur, ghitarrist e cumponist Nile Rodgers è sta in dals musicists che ha influenzà fermamain la musica da r'n'b, soul e disco dals onns 70 ed 80. Surtut ses stil da sunar ghitarra è legendar.
Durant ils onns 70 eran Nile Rodgers e ses ami Bernard Edwards musicists da studio a New York. Els han pero l'idea da fundar in'atgna band e da far musica cun tuns dal tuttafatg novs. Il 1977 cumpara l'emprim disc da lur band cun il num extravagant «Chic», in disc che survegn gia blera attenziun, surtut en clubs e discos.
In onn pli tard segua lura «C'est chic» cun la chanzun «Le Freak», in success mundial. Oriundamain era quai in toc ch'els avevan fatg sco chanzun da reclama per sa preschentar a las firmas discograficas – ed els raquintan d'ina situaziun avant il renumà Studio 54 a New York. Els eran envidads ad ina parti da la chantadura Grace Jones, pero a l'entrada èn els vegnids fermads dal persunal da segirtad. I era da vegnir nar.
Edwards e Rodgers han cumponì lur toc en il stil da disco e funk, e surtut il bass e la ghitarra procuran per tuns novs ed in ritmus tut agen ch'ins auda lura adina puspè en lur tocs e proxims hits.


text:
Òregun
'L Òregun (a s lèś /ˈɔːrᵻɡən/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s cata in dla còsta òvest dla nasiòṅ e ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1859. Al mùcia sù tri migliòṅ e òt 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi ad 255.026 km².
Al cunfìna a òvest cun 'l Ucéan Pasìfic (in dal còsti a tira dimóndi vènt), a nòrd c'n al stat ad Washington, a èst cun 'l Idaho, a sud-èst c'n al Nevàda e a sud cun la Califòrgna. 'L è divìś in trénta-sinc cuntèi e in siesènt-daśnóṿ cumùṅ e p'r al 46% al sò teritòri 'l è impinî 'd furèsti. Al gh'à anc un parc nasiunàł, qvél ad Crater Lake.
La sò capitàl l'è Sàlem cun Pòrtland, la sità più granda c'n i sò siesènt-trentadumìla abitànt stimâ in dal 2015, Eugene, Gresham, Hillsboro e Beaverton atri sità impurtànti.
Al sò mòt in latìn 'l è „Alis volat propriis“ (La vóla c'n al sò ali) mént'r al sò scutmàj 'l è Al stat di castôr parchè i èṅ dal bèsti che lè i s càtan facilmènt. Al sò nóm al daśvîṅ da la paròla francéśa ouragan ch'la vōl dir uragàṅ o da la paròla spagnōla orejón.
Al stat 'l è dimóndi industrialiśâ in fat ad lavurasiòṅ dal légn, dla carta e dla tecnulugìa (Intel). La Nike e la Columbia Sportswear i èṅ nadi chè. In agrucultùra i s cultìv'n al furmintòṅ, al graṅ e la véna, pò fruta e vardùra. Al bèsti tiràdi sù i èṅ qvéli da carna e da lat ólt'r a i pui. Da 'rcuràr anc la pésca dal salmòṅ.
In di elesiòṅ par numinàr al presidènt di Stat Unî 'l è da 'l 1988 ch'al stat 'l è da la banda di demucràtic méntar prima 'l éra sèmpar stâ p'r al candidâ republicàṅ a part al 1964. La sò guvernadōra, da 'l 2015, l'è la Kate Brown dal partî demucràtic.
In dal stat a gh'è la pénd 'd mòrt ch'la vîṅ fata cun n'iniesiòṅ ad vlèṅ.


text:
Crowdfunding – la furmla per il success?
- Gievgia, 18.5.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 18.5.2017, 8:40, RTR
L'onn 2015 han passa 100 Svizzers sustegnì projects da rimnar daners en la rait. Savens sa tracti da projects culturals, socials u caritativs ma era projects d'interpresas.
Il factur principal dal Crowdfunding è da chattar ina gronda gruppa da persunas ch'èn prontas da sa participar cun ina summa da daners. L'effect secundar da quest sistem è la reclama e l'augment da popularitad.


text:
Uschia vul la Confederaziun far il proxim pass en la realisaziun da la lescha davart l’egualitad da persunas cun impediments. Las directivas correspundentas duajan ir en vigur l’emprim da fanadur, communitgescha l’Uffizi federal da traffic.
Enfin il 2024 sto la midada vegnir resguardada dal tuttafatg, quai che porschia la pussaivladad da adattar ils chars, scriva il departament. Betg pertutgads da las nova prescripziun èn tschancuns nua che pendulins curseschan per pudair ademplir l'urari.
RR novitads 18:00


text:
Verba volant, scripta manent
Verba volant, scripta manent l' è na manéra 'd dir latèina ch' la vól significhèr a la lettra "El paròli i vólen via, mèinter che i scrìt i armàgnen", ch' a s pól intènder perchè, quànd el paròli i nn' în mìa scrìti, l' agìnt la fa présti a cambièr-i u a śminghèr-i, sèinsa vlér mo anca s' a gh' fa comed, meinter che invéci quand un al scrìv di quèl, el persòuni interesèdi i pólen sèimper turnèr lè a léś'r al scrìt p'r i riferimèint recìproc.
A s sà ch'l ìs dìt cla frèś chè anc' al senatōr romàṅ Caius Titus durànt na só orasiòun.
La paròla scrìta l' è anca la premèsa per tùt chī documèint ch' a se stùdia in dla storia, vist che sèinsa 'd lōr a-j-a'rès'n sèimper duvû tór e indvinèr egl' infurmasiòun 'd al pasê sól dai schèv archiulògic.
Vóś lighèdi


text:
Goldon
El goldon l'è 'na guaina, incoeu de gomma, doperada 'me metod anticoncezional e prevenzion per i malattij a trasmission sessuala. Anca se l'è tipicament mascolin, gh'è di goldon femminil che se metten in la vagina.
El gh'ha de vess mituu in sul gland del bigol erett e desrotolaa. El protegg al 97% di gravidanz indesideraa e al 95% di malattij, vist che 'l protegg no el scrott e donca ghe poden rivà di parassitt.
L'è ciamaa anca con l'italianism preservativ e 'l nomm, doperaa anca in lengua veneta, el pò vegnì dal scior Goldoni, president de la ditta Hatù de goldon o da Gold One, marca de preservativ di soldaa american.


text:
Dunna dr. Suzanne von Blumenthal, anteriura caumiedia dils Survetschs psichiatrics dil Grischun, referescha gievgia, ils 6 d’avrel 2017, allas 20.15 uras en sala dil Hotel Sternen a Domat. Siu tema: „Clamada ni famiglia – in dilemma?“
Dunnas giuvnas e beinscoladas fan carriera. Gest en quei temps da professiun succeda la planisaziun da famiglia. Cu eisi il dretg temps per in ni plirs affons, tgei munta quei per il patrun da lavur, tgei per la tgira d’affons e tgei per dunnas en posiziun da direcziun e cader? Quellas damondas dilucidescha dr. med. Suzanne von Blumenthal ord atgna experientscha, essend stada sezza caumiedia e mumma da dus affons.


text:
Sontg Antoni
Das Rätoromanische, beheimatet in Graubünden, ist eine Sprache wie Fels und Wasser, magisch also, aufgeteilt in vier fünf Hauptdialekte, je nach Tal, und alpenrheinverbunden jedenfalls (an der Düsseldorfer Uni wurde es Anfang der 90er, von bis zu drei Studenten besucht, als Fremdsprachenlehrgang angeboten) – hier einige beispielhafte Zeilen inkl. traditionellen Liedversen über den Heiligen Antonius aus der kulturhistorischen Skizze „La davosa processiun dils Tujetschins sil S. Gotthard“ von Guglielm Gadola:
„(…) Havend fatg ina ferventa oraziun tier s.Antoni, ch’el meini po els sauns envi e sauns enneu, bandunan ei la mudesta caplutta osum il precipezi sul Rein e suandan lur capo, Casper de Casperin, che porta aunc frestgamein la crusch, schebi ch’el ha gia fatg il sbargat suls 80. Dapi 65 onns havev’el aunc mai muncau ina ga la processiun dil S.Gotthard ed ei secapescha da sesez ch’el va ordavon; el, il pli beinstont magnanc dalla val, che porta aunc adina caultschas cuortas da carpun brin-tgietschen, ina cassacca blaua cun nuvs da mesch sils barlacs ed in libroc tgietschen cun hazers nuvs alvs! Il treipez ner tegn el sut il bratsch seniester e cul dretg braunca ei levamein la cuorta cruschetta da sontg Antoni. Avon che vegnir giu la punt Surrein, intonesch’ el la canzun da sontg Antoni, che resuna frestgamein tras gl’uaul, accumpignada dallas undas dil giuven Rein:
„Tgi vul miraclas encurir
Tras sontg Antoni po urbir:
Errur, malsogna da biemal,
La mort, il satan infernal
Da lunsch da sontg Antoni fuin,
Pon far mal donn pli a negin …” (…)“


text:
Bruna
Bruna (Brno in cech; Brünn in tudesch; Bruna in latin; Bruna in italian) a l’è la capital de la Muravia in Repüblica Ceca. A l’è anca la segonda cittaa pussee granda de l'Repüblega Ceca (del paes per pupulaziun, cun 403.000 abitant (2011).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiüm Svratka (Svratka in cech) el traversa Bruna.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brun a l'è gemelada cun:
- Viena, Aüstria
- St. Pölten, Aüstria
- Lipsia, Germania
- Stucarda, Germania
- Musca (Rüsia), Russia
- Rennes, Francia
- Bratislava, Sluvachia
- Türí, Italia (sospenduu ?)
- Daejon, Curea del Süd
- Dallas, Stat Ünì d'America
- Poznan, Pulonia
- Leeds, Regn Unii
- Utrecht, Paes Bass


text:
L’urblauna è il sulet utschè che viva era l’enviern sur il cunfin dal guaud.
L’urblauna surmunta las stretgas d’energia durant l’enviern cun magliar en curt temp fitg bler ed alura pausar en cuvels da naiv isolants. L’urblauna sa nutrescha da brumbels e chatschs frestgs da chaglias, da feglia, coclas e sems.
Da trid’aura e da fradaglias sa retiran ils utschels per pli ditg en lur «iglus». Vegnan ils utschels disturbads da l’uman perdan els blera energia e pon qua tras murir.
Las chommas da l’urblauna èn cuvertas cun pennas fin oradim las griflas. Uschia sfundran las levas urblaunas damain en la naiv.
La midada dal vestgì d’enviern alv sco la naiv al vestgì brin grisch da camufladi la stad e viceversa è fitg cumplitgà e sa differenziescha tranter mastgel e femna.


text:
L’emprim gieu aveva Cuira anc pers cunter Zollbrück. Lezza squadra vegn dal reminent trenà d’Aldo Casanova ch’è ordiund da Mustér. Suenter ha Piranha Cuira dentant gudagnà trais gieus en seria.
Uss ha la squadra la schanza sin il tschintgavel titel en seria. Tgi che gudogna quest titel vegn puspè decis en in singul gieu – en il superfinal.
Il superfinal munta ch’i na dat nagina seria da playoffs en il final, mabain be in gieu; e quel decida. Cunter tgi che Dietlikon dat quei gieu n’è anc betg cler. En l’auter mezfinal stat quai actualmain 2:1 per Dietlikon. Igl è uschia bain pussaivel ch’i dat puspè in final tranter Piranha Cuira e Dietlikon, sco gia l’onn passà.
Sportissimo 12:00


text:
Alpnach
Alpnach a l'è un cumün svizzer del Canton Obwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 56.98 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 5449 abitant.
El cumün de Alpnach al se tröva a una altitüden de 464 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennetmoos (NW), Entlebuch (LU), Hergiswil (NW), Kerns, Sarnen, Schwarzenberg (LU), Stansstad (NW). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alpnach l'è menziunaa la prima volta in del 870 col nom de Alpenacho.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alpnach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Alpnachstad in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La dretgira da cumpromiss internaziunala a Washington haja refusà il plant dal concern en tut ils puncts, ha declerà il schef dal stadi da l'Uruguay Tabaré Vasquez. El ha appellà a la communitad da suandar l'exempel e da betg sa laschar tementar dals concerns en il cumbat cunter ils donns dal firmar. Philip Morris ha declerà ch'ins acceptia la decisiun.
Leschas da tubac severas
En l’Uruguay è il fimar scumandà en restaurants ed en blers bajetgs, plinavant vala in scumond da far reclama, ils pachets da cigarettas èn cuverts cun maletgs d’avertiment drastics e cigarettas na dastgas er betg vegnir vendidas sco «lights». Questas mesiras na leva Philip Morris betg acceptar ed ha perquai purtà plant cunter il pajais sid-americna.
Quest plant aveva er dà da discutar en Svizra cunquai ch’el sa basa sin la cunvegna da protecziun d’investiziun tranter la Svizra e l’Uruguay.
RR novitads 06:00


text:
Ad interim surpiglia il trenader assistent, Harald Gämperle, ils Young Boys. Gia dumengia proxima dat YB l’impurtant derbi encunter il FC Thun.
Ils Young Boys èn suenter trais rundas da la Super League be sin il 6avel plaz da la tabella cun sulet trais puncts, gia sis puncts davos il defensur dal titel e leader, il FCB. YB ha giugà fin ussa trais giadas pari 1:1. En la qualificaziun per la Champions League èn ils Bernais crudads ora senza discussiun encunter l’AS Monaco. A chasa ha YB pers cun 1:3, ordaifer schizunt cun 0:4.
RR novitads 17.00