text:
La Ludoteca Mustér e conturn che sa chatta en la Halla Cons ha in sortiment da bun 1'400 gieus, termagls, vehichels e DVD's. Mintg’onn vegnan var 100 gieus barattads ora cun ils pli novs ch’èn vegnids sin il martgà.
Damain abunaments
Da la gronda purschida vegn dentant fatg diever adina pli pauc, declera la manadra da la ludoteca Monique Huonder. Ch’il dumber d’abunaments va enavos ha tenor ella plirs motivs. «I ha pli paucas famiglias e pli paucs uffants», declera Monique Huonder. Latiers vegnian bleras famiglias da l’exteriur e n’enconuschian betg la cultura da giugar sco la Svizra. Ina concurrenza è era la digitalisaziun. Mo sco Monique Huonder di, mussia il martgà da gieus ch’i vegnia anc adina dà gieus ed uschia na vegnia il mument betg prendì mesiras spezialas.
Festa da giubileum
Il november vegn organisà ina festa da giubileum cun in di da las portas avertas. Durant l’entir onn datti dentant era adina puspè surpraisas per ils visitaders da la ludoteca.


c: text/html

text:
Lesmu
Lesmu (nom ufizial en italian: Lesmo) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha 8 505 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de 1 701 ab./km².
Ul paés al sa tröa in dal teritòri stòrech dal Vimercatés e 'l gh'ha trè frazión: Califòrnia, Gèren e Peregàl.
Al cunfìna cun la Pruìncia da Lèch (cumün da Casanöf) e coi cumün de Triügg, Curesciàna, Camparada, Arcur, Machee e Biassòn
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lesmu l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils parlamentaris grischuns eran tuts da vesair cun buccas avertas suenter la novitad da la demissiun dal cusseglier federal Didier Burkhalter.
Ina chaussa era clera per ils parlamentaris grischuns: Didier Burkhalter era cun fieu e flomma in politicher diplomatic.
Quai è ina da quellas sensaziuns politicas!
El era ina persuna fitg diplomatica ch'ha in dun da communitgar. Didier Burkhalter ha fatg ina gronda lavur ed era ina ferma vusch per la Svizra en la communicaziun cun auters pajais.
Dentant haja el en l’ultim temp pers adina dapli il sustegn da sia fracziun agiunta la cussegliera naziunala Silva Semadeni. Era il parlament era adina pli fitg d’in autra opiniun che Burkhalter. Dentant cun ina demissiun n’era betg da spetgar, ha ditg Semadeni.
Oz endamaun ha Didier Burkhalter anc discurrì èn il parlament ed jau hai gì l'impressiun ch'el è motivà. Ch'el demissiunescha fiss mai vegnì endament!
RR actualitad 17:00


text:
I saja il meglier resultat che l'ETH haja survegnì tar in ranking etablì. Totalmain ha l'ETH a Turitg obtegnì 95,3 da 100 puncts. En tschintg da sis facturs che QS dovra per far il ranking era l'ETH tranter las 50 meglras scolas autas dal mund. L' ETH a Turitg ha cun quai fatg bun trais plazs ed ha pudì consolidar sia posiziun sco meglra universitad da l'Europa continentala.
Ulteriuras universitads
Meglra universitad dal mund è tenor la glista vinavant il «Massachusetts Institute of Technology» MIT e quai per la 7avla giada en roda. Sin ils emprims quatter plazs èn universitads dals Stadis Unids.
«QS World University Rankings» valiteschan 1'000 universitads da 85 pajais. La pagina da web «TopUniversities.com» è quest onn gia vegnida visitada 65 milliuns giadas.
RR novitads 06:00


text:
La 5avla staziun en il calander dal circus da furmla 1 ha generà la 5avla pole position per Mercedes. La dumengia dastga Lewis Hamilton partir da l’emprima posiziun. El era sa distanzià da Nico Rosberg per 0,280 secundas durant la qualificaziun. La terza posiziun da start ha pudì tiers l’Australian Daniel Ricciardo en il Red Bull.
Ferma premiera da Verstappen
Max Verstappen (18) ha gist a sia premiera per Red Bull mussà ina ferma prestaziun: L’Ollandais e daventà quart, gist davos ses collega da squadra Ricciardo ed avant ils pilots da Ferrari Kimi Räikkönnen e Sebastian Vettel.
Sauber davos, premiera tar McLaren
Er a Barcelona n’ha il team da Sauber betg pudì sa deliberar da lur reputaziun. Marcus Ericsson sco 19avel e Felipe Nasr sco 20avel èn gia crudads or en Q1. Sulet ils pilots da Manor èn anc stads pli plauns. Cun Fernando Alonso ha per l’emprima giada in pilot da la nov’èra da McLaren cuntanschì il Q3 ed il 10avel plaz.
RR novitads 16:00


text:
Oz sa chattan ils trais amis Lina Lieur, Not la Vulp e Rut Tschuetta en il «Gôt Miraculous» sut il Pign Grond. Il «Gôt Miraculous» è plain vita. Ils animals dal guaud van trottond tras las plantas. Ma betg mo els. Er ils uffants da la vischnanca vegnan gugent en il guaud sin la plazza da gieu. Uschia han ils trais amis Not la Vulp, Lina Lieur e Tschuetta Rut da chattar buns zops, nua che els sa pon zuppar senza vegnir vesids dals uffants. Quai è numnadamain ina speziala sort duffants: battasendas. Text: Dominique Dosch
Gôt Miraculous: Battasendas - Surmiran
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il venderdi era Timea Bacsinszky per in’ulteriura giada stada quella ch’aveva stuì patir il pli fitg da la constanta plievgia englaisa. Sia segunda runda cunter Monica Niculescu aveva la giuvna da Losanna pudì cumenzar cun retard – sco gia il gieu da l’entschatta. Gia suenter quatter games era la partida vegnida interrutta per dapli ch’in’ura.
Cura che la plievgia aveva lura puspè cumenzà curt avant las 20:00 han las giugadras definitivamain bandunà il court. En quest mument aveva la Rumena be gudagnà l’emprim set, Bacsinszky il segund. Il set decisiv, en il qual ellas ha pudì giugar be in game, era vegnì stuschà sin la sonda.
Bacsinszky sto be star enavos curt
En quest set ha Bacsinszky demussà a moda impressiunanta, quant bain ch’ella ha magunà las spustadas ed interrupziuns pervi da l’aura dals ultims dis. Il numer 11 n’ha laschà nagins games pli a si’adversaria ed ha finì la cuntinuaziun dal venderdi suenter be 25 minutas.
En la proxima runda frunta Bacsinszky sin la Russa Anastasia Pawljutschenkowa (24), il numer 23 dal mund.
RR novitads 14:00


text:
Sòcol
I sòcol gl'ìn un tîp ed terminasiòun ch'a s pògia per tèra i mamìfer ungulê.
I sòcol, dimòdi ciùnt, robùst ed cheratèina, i prìlen dintór'n ala punta ed soquànt dî in del sampi di ungulê, i crèsen ed contìnev mo i s cunsùmen anca in dal mèinter che la béstia la gira.
Manéri 'd dìr
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Sòcol»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
En la regiun enconuschent territori da test Pyunggye-Ri ha l’observatori da terratrembel american mesirà ina stremblida da 5,3. Questa fermezza ed il lieu sajan indizis d’ina explosiun nucleara, uschia la regenza sid-coreana. Seoul ha convocà il Cussegl naziunal da segirezza. Il militar ha organisà in stab da crisas.
China appellescha a prudientscha
Suenter il 5avel test nuclear da la Corea dal Nord ha la China appellà a la communitad da stadis dad esser prudenta. Nagin, era la Corea dal Nord betg, possia avair in interess vi da caos u guerra sin la peninsla coreana. Quai ha rapportà l'agentura da novitads statala Xinhua. Il test na saja betg sabi. Ma era la Corea dal Sid haja donnegià ferm l'equiliber strategic en la regiun. Quai cun staziunar là il sistem per la defensiun cunter rachetas american Thaad. La regenza a Peking è l'allià il pli impurtant da la Corea dal Nord.
RR novitads 06:00


text:
Lohnstorf
Lohnstorf a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 228 abitant.
El cumün de Lohnstorf al se tröva a una altitüden de 570 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgistein, Kirchdorf, Mühlethurnen, Riggisberg.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lohnstorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1148 col nom de Lonestrof. In 1279 it was mentioned col nom de Lonstorf.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lohnstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Sevgein
Sevgein (fina al 1943 l'eva ciamaa ufizialment col so nom tudesch: Seewis im Oberland) l'è un cumün sgüisser del distret de Surselva, in del Cantun Grisun. El gh’ha pü u manch 198 abitant e una süperfis de 4.60 km², e al se tröa a una altitüden de 861 meter sura 'l livel del mar.
El cumün de Sevgein l'è tacaa ai cumün de Castrisch, Cumbel, Ilanz, Luven, Pitasch, Riein.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sevgein l'è menziunaa la prima volta inturen a l'an 840 col nom de Soviene.[1] In di palpee antigh, Sevgein, l'è ciamaa Sifis, Sivis, Syfis, u anca Syffis.[2]
El so nom el vegn de la redis sequienos, un termen che'l pertuca a la tribü celtega di Sequan, rivada in de la Rezia de la pruinzia rumana Maxima Sequanorum. Quel che 'l nom el vör dì, però, 'l sa nissün[3]. El nom del cumün de Savognin el gh'ha la medema redis.
L'andament istoregh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1][4]
El Scüd del Paes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Blasunadüra: Una crus grisa cunt i brasc füsülaa in sü 'n sfund blö La cumbinaziun blö-gris la representa i Freien von Laax cunt i quaj Sevgein l'eva ligada insema in di liber cumün.
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cumün el se tröa in del Kreis (Circul) Foppa a südest de Ilanz in sü 'n gran runch.
Al cumün ghe pertuchen, insem' al paes, anch i burghit Curschetta (870–880 m ü. M.), Isla, Darpinaus e pö anch un bel puu de cassin spantegaa in sül teritori. A est el cumün el riva al so punt pü volt (1'540 m) in de la pared ovest del munt Cauma (2'240 m).
Pupulaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
La püpart di 213 abitant de Sevgein hin catolegh e parlen el dialet Sursilvan del Rumanc .
Literadüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Die Gemeinden des Kantons Graubünden. Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 Sevgein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Sifis
- ↑ Andrea Schorta: Rätisches Namenbuch , Band II Etymologien (1985)
- ↑ Graubunden in Numbers accessed 21 September 2009
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sevgein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dapi mardi è il dumber dals novs cas d'infecziuns sa dublegià en Svizra. L'Uffizi federal da sanadad ha annunzià 44 novas infecziuns entaifer las ultimas 24 uras. Mardi eran quai anc 22 novas infecziuns. Per pudair reagir svelt sin in augment da cas da corona duai vegnir testà uschè bler sco pussaivel. Per cuntanscher questa finamira ha il Cussegl federal decidì suandantas duas mesiras che valan a partir da damaun:
Confederaziun surpiglia custs per tests
A partir dals 25 da zercladur surpiglia la Confederaziun ils custs per tests da corona. Enfin ussa surpigliavan segiradas da malsauns u ils chantuns parts dals custs per laschar testar. Quai haja manà tar dischequilibers. Ils custs na duajan betg esser pli in motiv da betg laschar testar, uschia Alain Berset. Per ils tests ha il Cussegl federal concedì in credit da 288 milliuns francs per il 2020. Perditas da gudogn na vegnan percunter betg surpigliadas pli da la Confederaziun. La Confederaziun na surpiglia betg mo ils tests sin infecziuns cun il virus mabain era tests d'anticorpuls. Era ils discurs tranter medis e pazients vegnan surpigliads.
La SwissCovid App va en funcziun
Il Cussegl federal ha oz superà il davos obstachel per il start da l'applicaziun SwissCovid App. L'applicaziun duai rinforzar il Contact Tracing. Far diever da l'applicaziun è voluntari. La Tracing App vegnia a dar en nov differentas linguas. En la fasa da test haja dà bun 160'000 persunas che hajan installà l'applicaziun.


text:
Uschia ha il duo turitgais/bernais segirà il diplom olimpic. Suenter la victoria betg exnum spetgada cunter las campiunessas d'Europa dal 2014 spetga en la proxima runda in pensum tant pli grev. Heidrich/Zumkehr fruntan sin las Brasilianas Larissa/Talita, il numer 1 da la qualificaziun. Ellas duas tutgan tar las grondas favuritas per aur.
Per l'emprima giada dapi il 2004, cura che Stefan Kobel/Patrick Heuscher han gudagnà bronze ed ils frars Laciga èn vegnids tschintgavels, è puspè inagiada in duo svizzer tranter las meglras otg equipas en in turnier olimpic.
Out per Forrer / Vergé-Dépré
L'otgavelfinal è stada la staziun finala per il duo svizzer dal beachvolleyball, Isabelle Forrer ed Anouk Vergé-Dépré, als gieus olimpics a Rio de Janeiro. Cunter las campiunessas europeicas, las Tudestgas Laura Ludwig e Kira Walkenhorst, perdan las Svizras en dus sets. L'emprim set è anc stà pulit equilibrà, cun 19:21. En il segund set han Forrer Vergé-Dépré lura pers il fil e pers cun 10:21.
Ina victoria da las Svizras fiss stada ina surpraisa. Ludwig e Walkenhorst valan sco favuritas per aur, ed han gudagnà quatter dals sis davos turniers da beachvolleyball. Cunter las Tudestgas avevan Forrer e Vergé-Dépré gia pers tar il davos turnier da la World Tour a Klagenfurt.
RR novitads 06:00


text:
L'Associaziun svizra da las tgirunzas e dals tgirunzs AST sustegna explicit la strategia da vaccinaziun da Covid da l'Uffizi federal da sanadad. Ella cusseglia a tut las tgirunzas e tgirunzs che pon far quai, da sa laschar vaccinar cunter Covid-19, hai num en ina communicaziun.
Nagin obligatori
La vaccinaziun duai dentant esser voluntara per tut las gruppas en mira. In obligatori sco la Frantscha e la Gronda Bretagna han decis, refusescha l'associaziun. In obligatori na mainia betg a la finamira e saja eticamain problematic. Ed in obligatori pudess esser «il davos dagut, che fa ir suror il butschin e che stumpla anc dapli persunas da tgira ord lur clamada».
Ord l'archiv
Baud u tard ston tuts decider, sche virolar cunter corona u betg. Las opiniuns èn divididas, e quai betg mo tar las persunas da ristg che dastgan ussa sa laschar virolar. Quai era tar il persunal da tgira. Il redactur da RTR Federico Belotti ha discurrì avant in mez onn cun duas tgirunzas. Ina vul, e l'autra na vul betg la virola – ils arguments:


text:
I haja dà naginas midadas essenzialas en la relaziun tranter las duas terras, declera James W. Davis, professer per relaziuns internaziunalas da l'universitad da Son Gagl. «Nus savain dapi blers onns che la Corea dal Nord sviluppescha armas atomaras. Uss èsi simplamain daventà cler ch'i èn forsa in zic pli enavant che quai ch'ins ha sminà fin uss. Vid la situaziun strategica n'è dentant sa mida nagut», uschia Davis.
La provocaziun na prenda nagina fin
Il reschim a Pjöngjang ha concretisà ils plans per in’attatga sin l’insla da Guam en il Pacific. Fin mez avust duaja dar in plan concret da sajettar quatter rachetas a mesa distanza sin l’insla che tutga als Stadis Unids. L’ultim pled en chaussa haja lura il schef da stadi Kim Jong-Un. Quai rapportan las medias statalas nordcoreanas.
Il minister da defensiun american, James Mattis ha avertì la Corea dal Nord dad acziuns ch'avessan per consequenza ch'il reschim ed il pievel en la Corea dal Nord vegnissan eliminads.
Perquai ch’il conflict sin la peninsla coreana escalescha pli e pli, vegn il cussegl da segirezza naziunal da la Corea dal Sid ensemen la gievgia.
Dictaturs n'ageschan betg adina raziunal
Sch'ins stoppia uss propi prender serius las smanatschas da Kim Jong-Un e Donald Trump saja grev da dir. El saja precaut cun valitar quai ch'in dictatur dia. Fatg saja dentant che Kim Jong-Un na sappia betg cuntanscher insatge cun in'attatga. El sappia che quai na muntass betg mo la fin da sia regenza mabain er da sia tiara. «Ils Americans reagissan massiv. Uschia è la retorica da Kim Jong-Un da giudair cun precauziun.» Era per l' America na fiss ina guerra betg d'avantatg. Sche las duas partidas restian raziunalas, na stoppian ins betg far quitads. «In dictatur n'agescha dentant betg adina uschè logic e raziunal sco quai che nus giavischassan», concluda James W. Davis.
Bursas han reagì sin il conflict
Las obligaziuns da la confederaziun che valan sco segiras èn stadas dumandadas mesemna Er il franc è stà tschertgà, quai che ha gulivà ina part da quai ch'il franc ha pers l'ultim temp visavi l'euro.
Ils titels da las aczias han dentant pers a la bursa. L'SMI ha nudà 1,6% pli bass che mardi. Remartgas dal president american Trump han fatg vegnir malsegirs ils investiders. El ha smanatschà a la Corea dal Nord cun ina reacziun, sco quai ch’il mund n'haja anc maina vesì, en cas dad ulteriuras provocaziuns.
Minister da defensiun James Mattis avertescha
Il minister da defensiun american, James Mattis ha avertì la Corea dal Nord d'acziuns ch'avessan per consequenza ch'il reschim ed il pievel en la Corea dal Nord vegnissan eliminads.
Il pajais stoppia terminar sia isolaziun e sistir il program atomar. La Corea dal Nord vegniss a perder mintga conflict ch'ella entschaivia. Il ministeri da l'exteriur american emprovia tut per schliar las smanatschas da la Corea dal Nord cun meds diplomatics.
RR actualitad 17:00


text:
Beetlejuice - Spiritello porcello
Beetlejuice - Spiritello porcello (Beetlejuice - Spiritèṅ pursèl) l'è na cumèdia americàna dal 1988 ad Tim Burton ch'l'à vins al Prèmi Òscar dal 1989 p'r al truc mijór. “Beetlejuice” in Emigliàṅ a vōl dir “Sûg ad scaravàś”.
Custâ quìndas migliòṅ ad dòlar, al film al gh l'à cavàda a la fiṅ a purtàr-'n a cà da piò ad stanta-tri.
Sunt
Dòp un spavintóś incidènt in màchina, Adam Maitland (Alec Baldwin) e sò mujér Barbara (Geena Davis) i tórn'n a cà ma ninsòṅ 'l è bòṅ ad véd'r-i parchè i èṅ mòrt. Inóltar fóra dla vila a gh'è 'l deśèrt in dua i gh vìvan sōl i “Bèg dal Sabi”. Lśénd un lìbar ciamâ "Al manuàł dal péna mòrt" i capìsan 'd èsar dvintâ di fantàśma.
La cà lōr la vèṅ cupràda par na famìja ad New York, i Deetz, Charles (Jeffrey Jones), la Delia (Catherine O'Hara) e la śōvna dark Lydia (Winona Ryder), ma chi lōr chè i n èṅ minga tant gustóś tant ch'i Maitland i próan in tut al manéri a paràr-i via faghénd-ag di spavènt ma sénsa cavàr-'g-la. Saénd ch'i èṅ custrét a 'rmàgnar lè almànc sènt-vintsìnc an, i dū i decìd'n acsè ad dmandàr ajùt a Beetlejuice (Michael Keaton), un ghoul ch'ad mistēr al fà 'l eśurcìsta a 'l cuntràri, òṅ ch'al śluntàna gl'umàṅ da i spìrit.


text:
Ónbria
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
L'Ónbria l'è 'na regiån d'l Itâglia ed mèz con 834.210 abitànt (dal 2003), e al so chèplôg l'è Perûgia. Ed såura e a maténna la cunfénna col Mèrch, ed sîra e sänper ed såura pr'un pzulén cun la Tuschèna, ed såtta col Lâzi. La só superfézzi l'è ed 8.457 chmq. Al scutmâj d'l Ónbria l'è ed pulmån vaird d'l Itâglia tant ch'l'è pénna ed bûsc.
La s câta såura a la cadänna 'd muntâgn dî Apenén e l'è traversè dal fiómm Têver.
Cmónna[modifica | mudéfica la surzéia]
La regiån l'à dåu pruvénzi: qualla ed Perûgia (PG) con 59 cmónni e qualla ed Têren (TR) con 33 cmónni.


text:
Ina gruppa da 100 aspectaturas ed aspectaturs èn sa decidids ensemen cun ina giuria dal fatg per il giuven chantadur bernais. La chanzun «She Got Me» ha Luca Hänni scrit ensemen cun in team da cumponists naziunals ed internaziunals. Cun elements ritmics ed orientals vul el persvader giuven e vegl durant il «Eurovision Song Contest» 2019 a Tel Aviv.
Da sunar sin ina tala tribuna gigantica e divertir cun quai fans euforics en la halla ed a chasa è definitivamain in highlight da mia vita!
Dare to dream – Ristgar da siemiar
Il motto dal «ESC» 2019 envida las participantas ed ils participants sco era ils fans da siemiar. Dad astgar star per la Svizra sin la tribuna gigantica dal «Eurovision Song Contest» è gia in grond siemi che va en vigur per Luca Hänni.
Uss è sia finamira da cuntanscher per l'emprima giada dapi tschintg onns puspè il final. Perquai intent sa il bernais da 24 gia recurrer ad experientschas ch'el ha fatg en diversas shows en televisiun. El ha numnadamain gia cun 17 onns gudagnà tar «Deutschland sucht den Superstar» ed er avant dus onns è el stà victur tar l'emissiun «Dance Dance Dance». Medemamain ha el collavurà l'onn passà cun Helene Fischer. Per quella giada pia in artist cun experientscha ch'è er enconuschent sur ils cunfins ora. Vegn el a dumagnar il pass en il final dal «ESC» 2019?
RR actualitad 17:00


text:
Cinisi
Cinisi l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 10.253 abitàncc, 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 311 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carini, Terrasini.
Envers la fì dei agn setànta l'è stàt lüminàt de spès endèle crònache per vìa de la vicènda de Peppino Impastato, en zùen del paés che g'ha sercàt de lotà cùtra la mafia (suratöt cùtra 'l boss Gaetano Badalamenti) e che per chèsta rizù l'è stat copàt de la stèsa organizasiù che 'l combatìa.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Quechua
Quechua (en l’Ecuador kichwa u quichua) è ina gruppa da varietads linguisticas indigenas parentadas stretgamain ina cun l’autra che vegnan discurridas en il territori da las Andas en l’America dal Sid. Igl è contestà, schebain ins duai discurrer en quel cas d’ina singula lingua cun differenzas dialectalas fitg fermas, ubain d’ina famiglia linguistica che sa cumpona da pliras linguas. En il segund cas resta la dumonda averta, da quantas linguas ch’i sa tracta. Per sclerir questa dumonda dependi era, sch’ins parta da criteris structurals inerents a la lingua u da criteris sociolinguistics ch’èn identitars en il senn il pli vast dal pled.
Il glottonim[modifitgar | modifitgar il code]
Il pled quechua sco tal (en quechua tut tenor dialect e moda da scriver qhichwa, qichwa, qiĉwa ubain qheswa) signifitga ‹val› u ina zona d’autezza (geografica) inclus las abitantas ed ils abitants che vivan en quella. Ils Quechuans sezs numnan lur lingua runa simi respectivamain runasimi (da runa ‹uman› e simi ‹bucca, pled, lingua›, damai ‹pled da l’uman›). Tscherts texts quechuans dovran la denominaziun qhichwa simi ubain qheswa simi (‹lingua quechua›).
La parentella linguistica[modifitgar | modifitgar il code]
Fin oz n’han ins betg pudì cumprovar ch’il quechua saja parent cun in’autra lingua che na fa betg part da questa gruppa. Sin fundament dal vast vocabulari cuminaivel cun l’aimara han ins attribuì il quechua e l’aimara (resp. las linguas aru) a la medema famiglia linguistica, numnadamain al quechumaran. Novas retschertgas (cumparatisticas) laschan però supponer ch’il vocabulari communabel sto probablamain vegnir attribuì als emprests lexicals vicendaivels en consequenza dal contact linguistic ch’ha existì sur millis onns.
La derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori linguistic dal quechua tanscha dal sid da la Columbia sur vastas parts da l’Ecuador, dal Peru e da la Bolivia fin al nord dal Chile e da l’Argentina. La pli gronda part da pledaders ha il Peru, suandà da la Bolivia e da l’Ecuador. En ils ulteriurs pajais discurran mo pitschnas minoritads la lingua.
Cun probablamain passa 7 milliuns pledaders (las stimaziuns varieschan però ferm) è il quechua la lingua indigena da l’America dal Sid che vegn discurrida il pli savens. Ella occupa damai en quai che reguarda il dumber da pledaders il terz plaz suenter il spagnol ed il portugais.
Per la gronda part dal territori linguistic existan indicaziuns da dumbraziuns dal pievel – numnadamain per il Peru, per l’Ecuador e per la Bolivia. Per la Columbia, l’Argentina ed il Chile n’existan talas datas betg; i dat unicamain stimaziuns che varieschan ferm.
Areguard ils resultats da las dumbraziuns dal pievel sto vegnir annotà ch’uffants da vegliadetgna prescolara na vegnan betg registrads. Almain en il Peru ed en l’Ecuador èsi probabel ch’il dumber effectiv dals pledaders è marcantamain pli grond che quai che las cifras eruidas a maun da la dumbraziun dal pievel inditgan. Cun dumandar unicamain suenter la lingua materna n’han ins betg resguardà il 1993 la plurilinguitad fitg derasada en il Peru. Plinavant è la sminuziun dal dumber da pledaders ordvart drastica en cumparegliaziun cun la dumbraziun dal pievel dal 1981. Quai sto tranter auter vegnir declerà uschia che persunas ch’han inditgà il 1981 da savair quechua, han inditgà il 1993 il spagnol sco lingua materna.
En l’Ecuador han ins dumbrà il 2001 sulettamain var 500 000 pledaders dal quechua (mono- e plurilings). Tut las stimaziuns menziunadas en la litteratura èn però cleramain pli autas. Gia daditg pon ins constatar en il rom da dumbraziuns dal pievel e d’enquistas la tendenza da betg inditgar ina lingua che vegn taxada sco inferiura (underreporting). Ins sto resguardar ch’ina gronda part dals pledaders sa serva en il mintgadi per divers motivs dal spagnol. Cunzunt ils Quechuans che vivan en las grondas citads dovran probablamain mo darar lur lingua.
La distribuziun dals pledaders sin ils singuls pajais en survista:
- Peru: 3,2 milliuns (tenor la dumbraziun dal pievel dal 1993; stimà vegn in dumber da varga 6 milliuns)
- Bolivia: 2,1 milliuns (tenor la dumbraziun dal pievel dal 2001; stimà vegn in dumber da varga 3 milliuns)
- Ecuador: 500 000 (tenor la dumbraziun dal pievel dal 2001; stimà vegn in dumber da varga 2 milliuns)
- Argentina: 50 000 – 120 000 (stimaziuns)
- Columbia: 5000 – 20 000 (stimaziuns)
- Chile: paucs
- Brasilia: naginas datas
Il quechua è sper il spagnol e l’aimara la lingua uffiziala da la Bolivia e dal Peru; tenor la constituziun dal Peru però mo en ils «territoris, nua ch’il quechua e l’aimara predomineschan». En l’Ecuador è il kichwa (sco era las ulteriuras linguas indigenas) lingua uffiziala en «ses territoris». A la maioritad da las grondas universitads da l’America dal Sid spagnola vegn docì quechua sco lingua estra.
Las varietads[modifitgar | modifitgar il code]
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Las varietads dal quechua èn ordinadas en in continuum dialectal. Ins po parter ellas en las duas grondas gruppas quechua I e quechua II, il quechua II plinavant en las trais sutcategorias (quechua II a, quechua II b e quechua II c). Questas categorias sa basan sin retschertgas independentas d’Alfredo Torero e da Gary Parker dals onns 1960.
Quechua I (waywash) vegn discurrì en la pli gronda part dals territoris da las Andas peruanas centralas e settentriunalas. Ils dialects ils pli impurtants èn quechua ancashino (en il Departamento Ancash), shawsha (en la provinza Jauja, Departamento Junín) e quechua huanca (en las provinzas Huancayo e Concepción, medemamain en il Departamento Junín). Ultra da quels datti divers dialects en ils Departamentos Huánuco (quechua huallaga), Cerro de Pasco, Tarma (Junín settentriunal) ed en il nord dal departament Lima (dialect yaru).
Quechua II (wampuy) cumpiglia tut las varietads discurridas en il sid dal Peru ed en la Bolivia, en l’Argentina, en il Chile, en l’Ecuador, en la Columbia sco era ina pitschna part da las varietads da l’ulteriur Peru. El è dividì en trais sutgruppas. La gruppa yunkay (quechua II a) cumpiglia las paucas varietads dal quechua II dal Peru Central e dal Nord (sutgruppa cajamarca-cañaris en ils departaments Cajamarca e Lambayeque ed ils dialects da yauyos en il departament Lima ch’èn prest svanids da la charta). La gruppa chinchay (quechua II b, era numnà quechua dal nord) consista da las varietads da l’Ecuador e da la Columbia (kichwa) ch’han fatg in svilup linguistic particular sco er d’intgins dialects dal Peru dal Nord (inslas linguisticas kichwa en l’Amazonia). Il quechua dal sid (quechua II c) cumpiglia tut las varietads dal Peru dal Sid (dialects chanka en ils Departamentos Ayacucho, Huancavelica ed en il nord dal Departamento Apurímac sco er il qusqu-qullaw en il sid da l’Apurímac ed en ils Departamentos Cuzco e Puno), da la Bolivia, da l’Argentina e dal Chile.
Las differenzas tranter las duas gruppas principalas concernan bleras parts da la grammatica e dal stgazi da pleds, uschia che pledaders che discurran sco lingua materna il quechua I chapeschan – senza enconuschientschas d’ulteriuras varietads – mo cun fadia pledaders che discurran quechua II. Las varietads dal quechua I sa differenzieschan era fitg ferm ina da l’autra, malgrà lur pitschen territori da derasaziun. Il quechua II è en cumparegliaziun vaira unitar. Las differenzas tranter ils dialects dal quechua II en il Peru dal Sid ed en la Bolivia – che cumpiglian la pli gronda part dals pledaders dal quechua – èn relativamain pitschnas e sa restrenschan al nivel da la fonetica.
Sin quest dialect meridiunal dal quechua (IIc) sa basan tant la lingua dal reginavel dals Incas (che furma la lingua cun las pli bleras funtaunas scrittas pli veglias mantegnidas) sco la lingua da la maioritad da las publicaziuns modernas en quechua dal Peru e da la Bolivia. Bleras autras varietads dal quechua èn percunter vegnidas descrittas unicamain en la litteratura spezialisada moderna da la linguistica.
La classificaziun[modifitgar | modifitgar il code]
SIL International enumerescha las suandantas 46 linguas cun ils codes linguistics correspundents[1] (il terz nivel da classificaziun na deriva betg da SIL, mabain d’Alain Fabre 2005[2]):
- quechua I = waywash (17)
- quechua huanca
- quechua, huaylla huanca [qvw] (Peru): Waylla Huanca, Waycha Huanca
- quechua, Jauja Huanca [qxw] (Peru): Shawsha Huanca
- quechua ancashino
- quechua, Corongo Ancash [qwa] (Peru)
- quechua, Huaylas Ancash [qwh] (Peru)
- quechua, Sihuas Ancash [qws] (Peru)
- quechua, Chiquián Ancash [qxa] (Peru)
- quechua, Northern Conchucos Ancash [qxn] (Peru)
- quechua, Southern Conchucos Ancash [qxo] (Peru)
- huánuco (Alto Pativilca – Alto Marañón – Alto Huallaga)
- quechua, Panao Huánuco [qxh] (Peru)
- quechua da Huallaga-Huánuco (quechua da Huallaga) [qub] (Peru)
- quechua, Ambo-Pasco [qva] (Peru)
- quechua, Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco [qvh] (Peru)
- quechua, Margos-Yrowilca-Lauricocha [qvm] (Peru)
- yaru
- quechua, North Junín [qvn] (Peru)
- quechua, Yanahuanca Pasco [qur] (Peru)
- quechua, Santa Ana de Tusi Pasco [qxt] (Peru)
- quechua, Cajatambo North Lima [qvl] (Peru)
- Tomás-Alis/Huancaya-Vitis (separà da SIL-yauyos [qux])
- Huangáscar-Azángaro-Topará (separà da SIL-yauyos [qux])
- quechua huanca
- quechua II = wampuy (29)
- quechua II a = yunkay (5)
- quechua yunkay da Lima (era quechua III)
- quechua da Pacaraos [qvp] (Peru) (intgins attribueschan quella varietad a quechua I)
- quechua da Yauyos [qux] (Peru): Apurí-Chocos-Madean-Viñac, Cacra-Hongos, Tana-Lincha, Laraos
- quechua, Chincha [qxc] (Peru) (cun huacarpana, provinza Yauyos)
- cajamarca-cañaris
- quechua da Cajamarca [qvc] (Peru)
- quechua lambayeque (inkawasi-cañaris) [quf] (Peru)
- quechua yunkay da Lima (era quechua III)
- quechua II b = chinchay (Kichwa) (14)
- quechua da Chachapoyas [quk] (Peru)
- kichwa dal Peru dal Nord (Peru)
- quechua, Napo Lowland [qvo] (Peru)
- quechua, Southern Pastaza [qup] (Peru)
- quechua, San Martín [qvs] (Peru) (quechua lamas, cun quechua d’Ucayali)
- kichwa da l’Ecuador e da la Columbia (quechua creol)
- inga [inb] (Columbia): cump. kichwa inga
- inga, Jungle [inj] (Columbia): cump. kichwa inga
- quichua, Tena Lowland [quw] (Ecuador)
- quichua, Northern Pastaza [qvz] (Ecuador)
- quichua, Calderón Highland [qud] (Ecuador)
- quichua, Chimborazo Highland [qug] (Ecuador)
- quichua, Imbabura Highland [qvi] (Ecuador)
- quichua, Loja Highland [qvj] (Ecuador): Saraguro
- quichua, Salasaca Highland [qxl] (Ecuador)
- quichua, Cañar Highland [qxr] (Ecuador)
- quechua II c = quechua dal sid (10)
- quechua Chanka (quechua Ayacucho, quechua ayacuchano) [quy] (Peru)
- quechua qusqu-qullaw (quechua Cuzco-Collao)
- quechua, South Bolivian [quh] (Bolivia): cump. quechua en la Bolivia
- quechua, North Bolivian [qul] (Bolivia): cump. quechua en la Bolivia
- quechua Cuzco [quz] (Peru)
- quechua, Eastern Apurímac [qve] (Peru)
- quechua, Puno [qxp] (Peru)
- quechua, Arequipa-La Unión [qxu] (Peru)
- quechua, chilean [cqu] (Chile)
- quechua argentin (quichua da Santiago del Estero) [qus] (Argentina)
- quechua classic [qwc] (istoricamain en il Peru; sco stgalim da svilup istoric po el vegnir mess a pèr cun quy ubain quz)
- quechua II a = yunkay (5)
Exempels da pleds[modifitgar | modifitgar il code]
Ina lingua respectivamain ina famiglia linguistica – e quantas linguas da scrittira?[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ditg èsi contestà schebain il quechua è da vesair sco ina lingua cun blers differents dialects u sch’i sa tracta d’ina famiglia linguistica (e quantas linguas che quella famiglia linguistica cumpigliass). Questa dispita ha cumenzà cura che retschertgas fatgas en il decurs dal 20avel tschientaner han mussà che las varietads dal quechua sa differenzieschan per part fitg ina da l’autra.
Ins po vegnir a respostas divergentas tut tenor sch’ins parta da criteris structurals ch’èn immanents al sistem linguistic ubain da criteris sociolinguistics ch’èn en il senn il pli vast identitars. Èn pli dependa la resposta dal puntg da vista ch’ins ha areguard la codificaziun da varietads da standard dal quechua. L’Academia Mayor de la Lengua Quechua a Cuzco parta dal fatg ch’i dettia mo ina lingua quechua e che tut ils pledaders dal quechua duessan acceptar sco lingua da scrittira il quechua da la citad Cuzco cun tut sias particularitads regiunalas. Questa posiziun sa drizza pia cleramain cunter ina varianta da gulivaziun sco per exempel il quechua dal sid. Ina tut autra posiziun è quella dal Summer Institute of Linguistics (SIL International) che differenziescha 46 linguas autonomas a l’intern da la famiglia linguistica dal quechua.
Sin fundament dal fatg che per exempel ils pledaders dal huanca e dal qusqu-qullaw na pon betg communitgar in cun l’auter en l’atgna lingua, datti mo paucs che defendan l’opiniun ch’il quechua possia vegnir considerà sco ina singula lingua. Cun sia pretensiun da sparter dialects parentads uschè stretgamain sco per exempel il quechua da Cuzco [quz] ed il quechua Eastern Apurímac [qve] sco linguas autonomas, resta SIL International dal reminent praticamain sulet. Represchentants indigens d’organisaziuns, en spezial da l’ECUARUNARI ecuadoriana, al rinfatschan da vulair sparter ils pievels indigens.
Il ministeri d’educaziun peruan ha fixà il 1975 sis variantas regiunalas ed ha laschà rediger per quellas vocabularis e grammaticas: cusqueño respectivamain qusqu-qullaw, ayacuchano (Chanka), huanca, ancashino (Ancash), cajamarca-cañaris e San Martín (quechua lamas). Oz san ins però che las differenzas tranter il qusqu-qullaw ed il quechua da Chanka èn pli pitschnas che per exempel las differenzas a l’intern da l’ancashino, tranter il waylla huanca ed il shawsha huanca ubain tranter il quechua da Cajamarca ed il quechua cañaris. Ils svilups ils pli novs en connex cun la codificaziun laschan supponer ch’ins vegn a sa restrenscher en avegnir sin be paucas linguas da scrittira.
Per il mument èn s’etablidas pli u main trais linguas da scrittira respectivamain standards regiunals ortografics cun muntada surregiunala:
- kichwa da l’Ecuador (per tut l’Ecuador, vegn chapì er en la Columbia) – appartegna al quechua II b
- quechua dal sid (Chanka, qusqu-qullaw en il Peru ed en la Bolivia, teoreticamain er en l’Argentina) – appartegna al quechua II c. En la pratica existan actualmain trais varietads linguisticas fitg sumegliantas: quechua da Chanka (Peru), qusqu-qullaw (Peru) e quechua da la Bolivia
- quechua ancashino (en il Peru Central) – appartegna al quechua I
Tut las ulteriuras linguas da scrittira dal quechua vegnan duvradas mo en il Peru. Intginas variantas scrittas pli pitschnas vegnan duvradas almain parzialmain gia en il sectur da scola u che lur introducziun è fitg probabla:
- kichwa dal Peru dal Nord (San Martín, Loreto) – appartegna al quechua II b
- quechua da Cajamarca (varianta fitg periclitada) – appartegna al quechua II a
- inkawasi-cañaris (Lambayeque) – appartegna al quechua II a (cun intgins elements dal quechua I)
- huanca (en il Junín dal Sid) – appartegna al quechua I
I pudessan sa sviluppar anc ulteriuras linguas da scrittira respectivamain ulteriurs standards, per exempel il shawsha huanca (Jauja; appartegna al quechua I) ubain quechua da Huánuco (appartegna al quechua I). Igl è però era pussaivel che questas variantas vegnan integradas en ils standards surnumnads.
L’istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Retschertgas dals linguists Torero e Parker fatgas en ils onns 1960 han mussà ch’i dat respectivamain ch’i deva en il territori da Lima la pli gronda ritgezza da dialects. Perquai suppon’ins – en cuntradicziun cun supposiziuns pli veglias – che las linguas da quechua derivian da là. Sa derasadas èn ellas en il decurs da l’ultim millenni; en il territori da Cuzco e da la Bolivia probablamain schizunt pir en il 15avel e 16avel tschientaner. Il quechua ha substituì linguas da la famiglia linguistica aru (a quella appartegna l’aimara che deriva medemamain dal territori da Lima).
Gia avant passa milli onns è la varianta oriunda dal quechua vegnida separada; l’emprim en duas linguas (l’uschenumnà quechua central e perifer ubain quechua I e II), pli tard en numerusas variantas respectivamain en numerusas linguas parentadas. Il quechua (pli precis probablamain ina varianta che sumeglia fitg il quechua d’Ayacucho dad oz) è stà, almain avant il temp da la Conquista, la lingua uffiziala dal reginavel dals Incas (lengua general). Fin il 15avel tschientaner era quai però probablamain stà l’aimara.
L’extensiun la pli gronda ha il quechua cuntanschì tranter il 1500 ed il 1700. Lura vegniva el discurrì en bleras variantas en quasi l’entir territori da las Andas tranter l’Argentina Centrala e la Columbia dal Sid. En intginas regiuns da las Andas n’è el però mai penetrà. Uschia per exempel en il territori linguistic da l’aimara al Lai da Titicaca ed en il sid da quel (ch’exista anc oz) sco er en parts dal Peru dal Nord (Ancash dal Nord, La Libertad, parts dal Departament Cajamarca, nua ch’i vegniva tranter auterdiscurrì fin il 20avel tschientaner culli). A la costa vegniva discurrì quechua cunzunt en il territori da Lima, però mai a la costa dal Peru dal Nord. Là èn vegnidas discurridas fin il cumenzament dal 20avel tschientaner variantas dal mochica. Era la lavur dals missiunaris ha favurisà la derasaziun dal quechua ch’aveva en il temp colonial tempriv anc la rolla da la lengua general.
Pir cun la fin dal temp colonial – e pli fitg anc a partir dal temp da las republicas independentas che vegnivan regidas dad alvs – è il prestige da la lingua sa sminuì. A partir da quel mument è la lingua vegnida stgatschada adina pli fitg or da la vita publica e remplazzada dal spagnol. Oz èn blers dialects dal quechua d’Ayacucho en privel da svanir, cunzunt en il Peru dal Nord. Il quechua – pli precis las ‹grondas› variantas qusqu-qullaw, qechua da Chanka (Ayakuchu) e d’Ancash – vegn discurrì èn il mintgadi unicamain en il territori rural en il sid da las Andas a partir da Huancavelica fin al cunfin da la Bolivia e da l’Argentina, en parts dad Ancash ed en intginas inslas linguisticas en l’Amazonia ed en las Andas ecuadorianas (gruppa dialectala dal nord kichwa).
Il diever en scola[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ch’ils stadis da l’America Latina han cumenzà ad endrizzar scolas per l’entira populaziun, è la finamira da las regenzas stada da hispanisar la populaziun indigena (castellanización). Perquai è il spagnol stà l’unica lingua d’instrucziun. Il quechua serviva mo sco lingua auxiliara per la communicaziun. En tschertas regiuns eri schizunt scumandà da discurrer quechua en scola. Juan Velasco Alvarado, president dal Peru dal 1968 al 1975, ha introducì sco emprim quechua en las scolas da Lima, a l’entschatta però mo sco lingua secundara u lingua estra per glieud da lingua spagnola. Igl ha dà ina ferma opposiziun e resalvas rassisticas. Suenter la cupitga da Velasco èn vegnidas interruttas l’emprim prest tut las emprovas d’instruir quechua en scola. Il cumenzament dals onns 1980 è vegnì lantschà cun il sustegn da la Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit (GTZ) in project internaziunal per il diever da quechua e d’aimara en il departament peruan Puno. Il project è vegnì cuntinuà mo pervi dal squitsch da vart tudestga.
Sin plaun internaziunal existan dapi ils onns 1990 cunvegnas tranter pajais da l’America Latina davart l’uschenumnada educaziun interculturala bilingua (Educación Intercultural Bilingüe) EIB. En l’Ecuador ed en la Bolivia, dapi intgins onns er en il Peru, è l’EIB ina part fixa da l’instrucziun publica en la scola primara. Ella na proveda fin ussa però betg anc la populaziun indigena da l’entir territori. Per il mument sa restrenscha l’EIB anc – cun paucas excepziuns – sin la populaziun rurala che discurra quechua ed aimara e n’includa betg quels che discurran spagnol respectivamain las citads. Quai vala era per la promoziun cuntinuanta dal quechua sco lingua d’instrucziun al stgalim mesaun e superiur. Effectivamain po il quechua mo avair success en scola, sche ses diever en la vita professiunala quotidiana è necessari ed evident.
Savens datti resalvas dals geniturs. Quels teman per part che lur uffants n’emprendian betg bain avunda spagnol – la lingua ch’els dovran suenter en lur professiun – sche l’alfabetisaziun na vegn betg fatga en spagnol. Retschertgas scientificas demussan gist il cuntrari. Il success cumprovà dals scolars ed in sentiment subjectiv pli positiv han per part laschà tschessar talas resalvas.
En rom da l’EIB vegn instruida sco lingua da leger e scriver l’emprim onn da scola unicamain la lingua indigena. Il segund onn vegn vitiers l’ortografia spagnola. A partir dal terz onn vegn augmentada l’instrucziun en spagnol e las lecziuns vegnan dadas tant en quechua sco en spagnol. L’instrucziun duai esser interculturala: il cuntegn focusescha sin la cultura indigena ed accentuescha supplementarmain aspects da la cultura (‹alva›) europeica. I na sa tracta damai betg d’ina simpla ‹translaziun› dal concept da furmaziun tradiziunal eurocentrà.
L’instrucziun bilingua tempriva en l’America Latina han en emprima lingia en mira in’optimaziun da l’acquisiziun dal spagnol. L’EIB ha però la finamira da revalitar il quechua e da segirar uschia la cuntinuitad da la lingua en la cultura indigena. En intgins cas sto il quechua vegnir emprendì da nov, uschia per exempel dals Quechuas da Lamistas en il Peru u dals Saraguros en l’Ecuador.
En l’Ecuador datti ina retscha da scolas bilinguas che las vischnancas mainan en atgna responsabladad. En la Boliva è responsabel sin nivel naziunal il Consejo Educativo de la Nación Quechua CENAQ per l’instrucziun da quechua. L’EIB proveda qua fin ussa circa la mesadad da la populaziun che discurra quechua.
En il Peru èn vegnids elavurads en il fratemp meds d’instrucziun en l’ortografia uffiziala da las suandantas variantas dal quechua:
- qusqu-qullaw
- chanka (quechua ayacuchano)
- quechua ancashino
- inkawasi-cañaris (quechua da Lambayeque)
- quechua lamas (quechua da San Martín)
Quests meds èn vegnids elavurads per incumbensa da ministeri d’educaziun e vegnan duvrads en rom da l’EIB. L’introducziun da l’EIB per autras variantas dal quechua, tranter auter era da quellas ch’èn en privel da svanir sco il quechua huanca ed il quechua da Cajamarca, è pendenta.
En l’Argentina na datti fin ussa – malgrà bleras discussiuns en quel connex – nagina EIB cun instrucziun da quechua en scolas publicas.
La fonologia[modifitgar | modifitgar il code]
Las diversas variantas dal quechua demussan tranter ellas intginas differenzas areguard la fonologia. L’emprim vegnan descrittas las relaziuns dal qusqu-qullaw, la varianta la pli derasada (discurrida a Cuzco, a Puno, en parts da l’Apurímac ed en la Bolivia). Suenter vegnan descrittas las differenzas da tschellas variantas.
Ils vocals[modifitgar | modifitgar il code]
Il quechua ha mo trais vocals che valan sco fonems: [a], [i] ed [u] (sumegliant sco l’arab classic). Persunas monolinguas als pronunzian per regla sco [æ ɪ ʊ], mintgatant però era sco ils vocals spagnols [a i u]. En vischinanza dals consonants uvulars [q], [q'] e [qh] vegnan els plitost pronunziads sco [ɑ], [ɛ] ed [ɔ]. En l’ortografia da 5 vocals – che n’è entant betg pli l’ortografia uffiziala – vegnan quests allofons che dependan mo dals consonants uvulars scrits sco ‹e› ed ‹o›. En tscherts cas da cunfin ha quai chaschunà confusiuns considerablas. Perquai vegn scrit ozendi (exceptà en pleds esters) unicamain ‹a, i, u›.
Ils consonants[modifitgar | modifitgar il code]
Ils bustabs da l’alfabet che furma ussa la versiun uffiziala dal Peru correspundan a l’alfabet fonetic internaziunal, cun excepziun dals palatals [tʃ ɲ ʎ j] che vegnan scrits sco ‹ch ñ ll y›.
Ils plosivs ed ils fricativs èn adina surds; vocals sonors na valan betg sco fonems en il quechua. En la varianta qusqu-qullaw – auter ch’en tut las ulteriuras variantas dal quecha, però tuttina sco en l’aimara, danunder che questa particularitad deriva probablamain – ha mintga plosiv trais furmas: simpel, ejectiv ed aspirà, per exempel:
En tut las variantas centralas e dal nord dal quechua (en il nord dal departament Junín) datti ultra da quai il fricativ postalveolar [ʃ] (scrit ‹sh›, da linguists era [š], tuttina sco ‹sch› en nossa scripziun) che correspunda en la varianta dal sid al [s]. Il sun [ʃ] cumpara er en intgins territoris dal qusqu-qullaw. Là è el però sa sviluppà a [tʃk] (‹chk›) respectivamain a [sj] (‹sy›) (uschia al scriv’ins era tenor l’alfabet uffizial). Etimologicamain n’ha el pia da far nagut cun il sun dal quechua oriund [ʃ].
En ils dialects da Junín, Cajamarca e Lambayeque datti plinavant anc il [ĉ] retroflex (pronunzià sumegliantamain sco ‹tr› per englais), in sun oriund dal quechua che correspunda en tschellas variantas a [tʃ] (‹ch›).
L’influenza dal spagnol[modifitgar | modifitgar il code]
Circa 30 % dal stgazi da pleds modern dal quechua derivan dal spagnol. Intgins dals suns spagnols (p.ex. ‹f›, ‹b›, ‹d›, ‹g›) han probablamain obtegnì caracter fonematic, era per pledaders da quechua monolings. Il medem vala pli e pli per la differenziaziun dals vocals ‹o-u› ed ‹e-i› en emprests lexicals spagnols (p.ex.: karo che deriva dal spagnol caro = ‹char›, quechua karu = ‹lunsch›).
La scrittira e la moda da scriver[modifitgar | modifitgar il code]
Avant ch’ils Europeans èn arrivads n’existiva per il quechua nagina scrittira da bustabs. En il temp dal reginavel dals Incas vegnivan duvrads quipus (chipus, cordas da nufs) per inventarisar deposits da provisiun. Igl è contestà, schebain questas cordas da nufs pon vegnir interpretadas sco ina prefurma d’ina scrittira cun entirs pleds.
Dapi il temp colonial spagnol è vegnì duvrà l’alfabet latin per scriver quechua. La valur fonologica dals bustabs s’orientava al spagnol. Il 1560 ha scrit Domingo de Santo Tomás l’emprima grammatica per ina varianta dal quechua en la vischinanza da Lima. Quella grammatica ha furmà ditg la basa per l’instrucziun da quechua a l’universitad da Lima. Il 1607 ed il 1608 ha publitgà Diego González Holguín in vocabulari ed ina grammatica per il quechua (el sez numnava la lingua ‹quichua›) da Cuzco. Quellas duas ovras èn stadas decisivas per ils texts colonials en quechua ch’èn vegnids scrits pli tard.
Fin il 20avel tschientaner n’hai betg dà in’ortografia unitara. Ins scriveva tenor l’ortografia spagnola che reproduciva las valurs fonologicas dal quechua mo a moda manglusa. En il decurs dal 20avel tschientaner èn vegnids preschentads plirs models da concurrenza per in’ortografia dal quechua cun bustabs latins.
En il Peru ha la regenza da Juan Velasco Alvarado fixà il 1975 in alfabet uffizial (Alfabeto Oficial) cun sis variantas regiunalas che cuntegneva novs bustabs, tranter auter il ‹w›, il ‹k› ed il ‹q›, uschia ch’ils suns [w], [k] e [q] dal quechua han pudì vegnir reproducids per l’emprima giada exactamain. Ils plosivs aspirads vegnivan exprimids cun agiuntar in h, plosivs ejectivs cun agiuntar in apostrof. En sasez vala quest alfabet fin oz. Sa fundond sin la moda da scriver spagnola vegnivan duvrads ils tschintg vocals ‹a›, ‹e›, ‹i›, ‹o› ed ‹u›. Questa furma da l’alfabet vegn propagada fin oz da l’Academia Mayor de la Lengua Quechua (AMLQ) a Cuzco. En la Bolivia è vegnì sviluppà parallelamain in standard uffizial fitg sumegliant, en il qual vegniva però duvrà a la fin da la silba ‹j› empè da ‹h› e ‹k› empè da ‹q›. En l’Argentina èn s’etablidas gist duas differentas modas da scriver: quella da Tucumán / Jujuy e quella da Santiago del Estero.
Las ortografias uffizialas dal Peru e da la Bolivia han ins adattà ina a l’autra ils onns 1980. Plinavant è vegnida substituida uffizialmain il 1985 la moda da scriver cun tschintg vocals cun quella da trais vocals, perquai che quella è pli datiers a la fonetica dal quechua. Empè dad ‹e› ed ‹o› che figuravan unicamain en vischinanza da ‹q› vegn ussa scrit ‹i› respectivamain ‹u›. L’unica differenza tranter ils dus pajais è il grafem per la valur fonologica [h] che vegn reproducida en il Peru cun ‹h› ed en la Bolivia cun ‹j›. En l’Ecuador han ins medemamain substituì la moda da scriver che s’orientava al spagnol cun ina moda da scriver che sa basa sin quella dal Peru e da la Bolivia. La fonetica dal kichwa ecuadorian sa distingua però cleramain da quella dal Peru e da la Bolivia. L’Argentina n’ha anc betg surpiglià il nov alfabet dal quechua.
L’ortografia moderna dal quechua vegn crititgada fin oz d’intginas instituziuns, tranter auter da l’AMLQ e da represchentants dal SIL International: l’alfabet uffizial saja pli grev da chapir per persunas ch’han emprendì da leger e scriver cun l’alfabet spagnol. Questa critica vegn replitgada cun l’argument che la scripziun moderna reproduceschia a moda perfetga la fonologia dal quechua. En pli renviesch’ins a studis che mussan che l’alfabetisaziun en quechua cun il sistem da tschintg vocals haja per consequenza pli grondas difficultads da leger spagnol che quai ch’igl è il cas cun il sistem da trais vocals.
Ins sto considerar che modas da scriver pli veglias che s’orienteschan a l’ortografia spagnola èn usitadas en la publicitad fin oz, cunzunt en connex cun nums geografics. Uschia vegnan per exempel nums pli renumads sco Wayna Pikchu, Saksaywaman e Qurikancha era scrits sco Huayna Picchu, Sacsayhuaman e Coricancha respectivamain Qorikancha.
Il linguist peruan Rodolfo Cerrón Palomino, che discurra quechua huanca sco lingua materna, propona in standard ortografic unifitgà per tut ils dialects meridiunals dal quechua (q.v.d. ils dialects quechuans che vegnan discurrids en tut il Peru dal Sid davent da Huancavelica, en la Bolivia ed en l’Argentina). Quest standard numna el quechua dal sid (quechua sureño). Bleras instituziuns peruanas acceptan entant quest standard. El cuntegna structuras oriundas dals dialects ils pli frequents: chanka (ayakuchu, quechua ayacuchano) e qusqu-qullaw (discurrì davent da Cuzco vers il sid, en la Bolivia ed en l’Argentina). Exempels:
Ils bustabs da l’alfabet uffizial dal quechua[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1985 dovra l’alfabet dal quechua uffizial a Peru en general ils suandants 18 bustabs per il stgazi da pleds ertà dal quechua sco era per ils emprests lexicals da l’aimara:
a, ch, h, i, k, l, ll, m, n, ñ, p, q, r, s, t, u, w, y.
En qusqu-qullaw vegnan plinavant duvrads ils suandants bustabs (era per emprests lexicals da l’aimara). En tut sa tracti da 28 grafems:
chh, ch', kh, k', ph, p', qh, q', th, t'.
En la Boliva scriv’ins ‹j› empè da ‹h›.
En las variantas centralas e dal nord datti plinavant il ‹sh› [š] (IPA: [ʃ]). En las variantas da Junín, da Cajamarca e da Lambayeque datti ultra da quai anc il ‹ĉ› (che vegn scrit inuffizialmain ‹tr›). En tut sa tracti da 20 segns.
Ils bustabs e ed o na vegnan betg duvrads per pleds ertads dal quechua, perquai ch’i sa tracta d’allofons dad ‹i› e dad ‹u› che figureschan en vischinanza da ‹q›, ‹qh›, ‹q'›.
Ils suandants bustabs vegnan duvrads unicamain per emprests lexicals dal spagnol e d’autras linguas (auter che da l’aimara):
b, d, e, f, g, o.
Unicamain en nums propris ubain en expressiuns surpigliadas directamain dal spagnol figureschan ils suandants grafems:
c, v, x, z; j (en il Peru; en la Bolivia stat quel empè da ‹h›).
La grammatica[modifitgar | modifitgar il code]
Quechua è ina lingua agglutinanta sco il tirc ed il finlandais, quai vul dir che la significaziun dal pled vegn adattada ad in tschep invariabel cun agiuntar silbas (suffixs) e betg cun flectar ils pleds (midada da l’entir pled tut tenor temp, persuna e schlattaina) sco quai ch’igl è il cas per exempel en rumantsch.
La successiun dals suffixs è reglada severamain sco l’exempel dal pled chakra (champ) illustrescha:
- La significaziun ‹pitschen› exprim’ins cun agiuntar il suffix -cha.
- Il possessiv ‹mes› exprim’ins cun agiuntar il suffix -y.
- Il plural furman ins cun agiuntar il suffix -kuna.
- ‹mes pitschens champs› ha pia num en quechua: chakrachaykuna.
Sco la plipart da las linguas agglutinantas furma il quechua ina lingua dal tip SOP (subject-object-predicat), q.v.d. che la successiun dals pleds è usualmain sco en la suandanta frasa: Michiqkunaqa wayñutam takichkanku = Ils pasturs [michiqkuna] chantan [takiy] (gist) [-chka-] in Wayñu [sort da chant/saut].
Il substantiv[modifitgar | modifitgar il code]
Il substantiv enconuscha en quechua dus numerus: il singular ed il plural. L’ultim vegn exprimì cun agiuntar il suffix -kuna. El na sto betg vegnir duvrà stringentamain e vegn savens laschà davent en cas evidents.
Il substantiv vegn ‹declinà› a maun d’ina retscha da suffixs empè da preposiziuns. Quai èn -p(a) (genitiv), -ta (accusativ), -nta (‹tras›), -man (‹tar›), -manta [quechua I: -piqta] (‹da, ord›), -paq (‹per›), -pi [Qaechua I: -ĉaw] (‹en›), -wan (‹cun›). Quests suffixs èn productivs, perquai ch’els pon per exempel era furmar adverbs (chaypi, là; kunanmanta, a partir d’ussa, …).
La funcziun da l’artitgel definit vegn per part surpigliada da l’uschenumnà topic marker -qa: runaqa = l’um.
Cun cumbinar substantivs vegnan furmads a moda simpla e fitg frequentamain pleds cumponids. L’emprim nomen è l’attribut: hatun = grond; yachay = savair, emprender; wasi = chasa; hatun yachay wasi = scol’auta, universitad.
Il quechua n’enconuscha nagin gener grammatical. En tscherts cas gioga però il gener natiral ina rolla: uschia è per exempel churi adina l’uffant d’in um e wawa l’uffant d’ina dunna. Sumegliant è quai era en connex cun relaziuns da fragliuns.
Ils pronoms[modifitgar | modifitgar il code]
Il quechua enconuscha set pronoms persunals. Per l’emprima persuna plural (‹nus›) existan en quechua dus pronoms differents. Il pronom inclusiv vegn duvrà sch’il pledader includa la persuna pledentada (‹nus e ti›, ‹jau e ti›). Il pronom exclusiv vegn duvrà, sche la persuna pledentada vegn exclusa (‹nus senza tai›).
Il possess u l’appartegnientscha vegn exprimì en quechua cun suffixs possessivs:
wasi = chasa; wasiy = mia chasa; wasiyki = tia chasa; wasin = sia chasa; wasinchik = nossa (era tia) chasa; wasiyku = nossa (betg tia) chasa; wasiykichik = vossa chasa; wasinku = lur chasa.
Il genitiv -p(a) pretenda per il nomen appartegnent ch’inditga il possess ina terminaziun possessiva: intip churin = figl dal sulegl.
Ils pronoms demonstrativs dal quechua ils pli impurtants èn kay (quest), chay (quai) e wak (quel). Quels pon era vegnir duvrads en funcziun d’adjectiv.
Ils adjectivs[modifitgar | modifitgar il code]
Ils adjectivs stattan en il quechua davant ils substantivs. I na dat betg in gener grammatical ed els na vegnan betg declinads ensemen cun ils substantivs.
Ils adverbs[modifitgar | modifitgar il code]
Ils adverbs vegnan furmads per l’ina cun agiuntar il suffix -ta, ad in adjectiv, mintgatant er il suffix -lla: allin - allinta (‹bun›), utqay - utqaylla (‹svelt, dabot›). Per l’autra vegnan els furmads cun agid da suffixs che vegnan agiuntads als pronoms demonstrativs: chay (‹quai›) - chaypi (‹là›), kay (‹quest›) - kayman (‹nà qua›). Plinavant datti numerus adverbs independents. En quel connex dat en egl che l’adverb qhipa signifitga tant ‹davostiers› sco er ‹en l’avegnir›, ñawpa percunter ‹davanttiers› sco era ‹passà›. Concepts spazials e temporals dals adverbs en quechua èn damai colliads – sumegliantamain sco en l’aimara – precis a moda cuntraria da quai ch’igl è il cas en las linguas europeicas.
Ils numerals[modifitgar | modifitgar il code]
Dumbers cardinals: ch'usaq (0), huk (1), iskay (2), kimsa (3), tawa (4), pichqa (5), suqta (6), qanchis (7), pusaq (8), isqun (9), chunka (10), chunka hukniyuq (11), chunka iskayniyuq (12), iskay chunka (20), pachak (100), waranqa (1000), hunu (1 000 000), lluna (1 000 000 000 000). Ils dumbers ordinals vegnan furmads cun agiuntar il pled ñiqin al dumber cardinal correspundent (p.ex. iskay ñiqin = ‹segunda›). Empè da huk ñiqin (‹emprima›) pon ins però era dir ñawpaq che signifitga era ‹la pli veglia›.
Ils verbs[modifitgar | modifitgar il code]
L’infinitiv vegn furmà cun il suffix -y (much'a= ‹bitsch›; much'a-y = ‹bitschar›). L’imperativ singular ha la medema furma; per furmar il plural vegn agiuntà -ychik. L’infix -wa- exprima ‹a mai/mai/ma› (much'ay! = ‹bitscha!›, much'away! = ‹bitscha mai!/ma bitscha!›).
Las terminaziuns dals verbs en l’indicativ èn las suandantas:
Sch’il subject stat en il plural, po il verb star en il singular: Runakunaqa llaqtakunapim kawsan. = Ils umans vivan en vitgs/citads.
Differents infixs e suffixs servan a midar la significaziun, uschia per exempel il -chi- causativ (exempel: wañuy = ‹murir›; wañuchiy = ‹mazzar›); il -ku- reflexiv (exempel: sipiy = ‹mazzar›; sipikuy = ‹sa mazzar›); il -naku- reciproc (exempel: marq'ay= ‹embratschar›; marq'anakuy= ‹embratschar in l’auter›), il -chka- durativ (exempel; mikhuy = ‹mangiar›; mikhuchkay = ‹esser vid mangiar›).
Il quechua enconuscha la conjugaziun objectiva. Quai munta ch’i na dat betg mo differentas terminaziuns verbalas per differents subjects, mabain era per differents objects (transiziun). Exempel:
Per il futur datti atgnas terminaziuns verbalas da transiziun.
Las particlas[modifitgar | modifitgar il code]
Particlas – pia pleds, als quals na vegnan mai agiuntads suffixs – datti mo paucas. Particlas èn per exempel ils pleds arí (‹gea›), yaw (‹hallo!›, ‹he!›) e tscherts emprests lexicals dal spagnol sco piru (da spagnol pero ‹ma›) e sinuqa (da sino ‹mabain›). Il pled da negaziun mana (‹na›) n’è betg ina particla, perquai ch’i pon vegnir agiuntads suffixs (manam, ‹na, betg›; manas, ‹na, di la glieud›, manapunim, tuttavia betg; manaraq, ‹anc betg›; manaña, ‹betg pli›).
L’evidenzialitad[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da las frasas en quechua èn marcadas d’in suffix d’evidenzialitad. Quel inditga quant segir ch’il pledader è da quai ch’el di respectivamain danunder ch’el ha l’infurmaziun. -mi exprima ch’il pledader sa quai ord atgna experientscha (Tayta Wayllaqawaqa chufirmi, ‹signur Huayllacahua è chauffeur, jau sai quai, jau hai vis quai›); -si exprima ch’il pledader sa quai da l’udir (Tayta Wayllaqawaqa chufirsi, ‹signur Huayllacahua è chauffeur, m’han ins raquintà›); -cha exprima ch’il pledader n’è betg dal tut segir (Tayta Wayllaqawaqa chufircha, ‹signur Huayllacahua è probablamain – ubain: forsa – chauffeur›). Suenter in vocal vegn agiuntà -m, -s, -ch.
Ils pronoms interrogativs[modifitgar | modifitgar il code]
En quechua datti fitg blers pronoms interrogativs che vegnan furmads cun agiuntar suffixs nominals a las ragischs ima (tge), pi (tgi) e may (nua). Per il pli vegn anc agiuntà in suffix evidenzial u -taq:
- Maypitaq kachkan? = Nua è el?
- Imatam rurachkanki? = Tge fas ti (gist)?
- Pitaq karqan? = Tgi èsi stà?
Dumondas che pon vegnir respundidas cun gea u na vegnan adina furmadas cun -chu.
- Munawankichu? = Has ti gugent mai? (resposta: arí = gea / manam = na)
La negaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il suffix -chu serva era per dir da na (mana per expressiuns ed ama per cumonds):
- Mikhunaqa manas allinchu karqan. = Il past n’ha betg gustà.
- Ama waqaychu! = Na bragia betg!
Las proposiziuns subordinadas[modifitgar | modifitgar il code]
Sco lingua agglutinanta na dovra il quechua betg proposiziuns subordinadas cun agid da conjuncziuns, mabain expressiuns verbalas, a las qualas ils suffixs correspundents vegnan agiuntads:
- Hamunaykitam munani. = Jau vi che ti vegnias.
- Inkaqa quri tawnanpa chayamusqanpi Qusqu llaqtatas kamasqa. = Nua che ses bastun dad aur ha tutgà il terren, ha l’Inca fundà la citad da Cuzco.
- Mamaypa chiqnisqan runata rikurqanim. = Jau hai vis l’um che mia mamma odiava.
- Churiyta munaq warmita rikurqanim. = Jau hai vis la dunna ch’amava mes figl.
- Runakunaqa ayninakuyta qunqachkan. = Ils umans emblidan da gidar in l’auter.
Empè da las conjuncziuns rumantschas ‹sche›, ‹cura›, ‹durant›, ‹perquai› e ‹malgrà› vegnan duvrads ils infixs / suffixs -pti- (per differents subjects) e -spa- u -stin (per il medem subject). Per nianzas da significaziun pon plinavant vegnir agiuntads ulteriurs suffixs (p.ex. -qa, -m(i), -s(i) e -(pas):
- Hamuptiykiqa kusikusaq. = Sche ti vegns, m’allegrel jau.
- Kutispay kasarasqaykim. = Cura che jau return, ta marid jau.
- Takistin tusurqankim. = Durant che ti has chantà, has ti sautà.
In cas spezial areguard las proposiziuns subordinadas è il quechua en la Bolivia, perquai ch’el enconuscha era conjuncziuns (furmadas da pronoms interrogativs e -chus). A maun da quellas po el furmar ultra da las pussaivladads da s’exprimer surmenziunadas era proposiziuns subordinadas per propi.
Emprests lexicals en las linguas europeicas[modifitgar | modifitgar il code]
Las linguas europeicas (ed autras) han surpiglià intgins emprests lexicals dal quechua. Per regla èn quests pleds arrivads en Europa sur il spagnol. Intgins exempels:
- alpaca (allpaqa, probablamain da paqu, ‹brin cler›)
- coca (chaglia) (kuka)
- Inca (inka)
- condor (kuntur)
- lama (llama)
- puma (puma)
- pampa (pampa)
Ovras litteraras en quechua[modifitgar | modifitgar il code]
- Manuscrit da Huarochirí (mitus or da la regiun da Huarochirí)
- Apu Ollantay (drama tradiziunal)
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Infurmaziuns davart quechua en la banca da datas ethnologue
- ↑ Diccionario etnolingüístico y guía bibliográfica: Quechua. Alain Fabre, 2005
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Rimaykullayki: materialias d’instrucziun davart il quechua ayacuchano, Peru, cumpilà tenor Clodoaldo Soto Ruiz Quechua – manual de enseñanza, Lima 1979 e da Sabine Dedenbach-Salazar Sáenz, eds. da Roswith Hartmann, reediziun actualisada, amplifitgada e repassada, 3. ediziun, Berlin: Reimer, 1994. ISBN 3-496-02520-4
- Kauderwelsch, Quechua für Peru-Reisende da Winfried Dunkel. ISBN 3-89416-078-0
- Lonely Planet Quechua Phrasebook (Lonely Planet Phrasebooks) (cudesch da giaglioffa, englais) da Serafín M. Coronel Molina, 2002. ISBN 1-86450-381-5
- Eva Gugenberger: Identitäts- und Sprachkonflikt in einer pluriethnischen Gesellschaft: eine soziolinguistische Studie über Quechua-Sprecher und -Sprecherinnen in Peru, Vienna: WUV-Univ.-Verl., 1996. (Dissertationen der Universität Wien; 17), Wien, Univ., Diss., 1994.
- Quechua sociolinguistics, ed. da Kendall A. King., Berlin [e.a.]: Mouton de Gruyter, 2004. (International journal of the sociology of language; 167)
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Rimnada d’infurmaziuns davart il quechua da Serafín M. Coronel-Molina (spagnol ed englais)
- http://www.runasimi.de (pagina web plurilinga cun vocabulari e blers texts en quechua)
- http://www.quechua.org.uk (pagina web scientifica, englais e spagnol, cun datotecas-audio per la pronunzia)
- Vocabulari pluriling: spagnol – quechua (Cuzco, Ayacucho, Junín, Ancash) – aimara
- http://www.cosmovisionandina.org/runasimi/buscador.php (vocabulari quechua-spagnol)
- http://www.ullanta.com/quechua/ (englais)
- Curs da quechua online (en spagnol) da Demetrio Tupah Yupanki
- Charta detagliada cun las variantas da quechua tenor SIL (fedepi.org) (explicaziuns en quechua, spagnol ed englais)
- es:Quechuismo (emprests lexicals dal quechua en il spagnol)
- Dictionnaire Freelang vocabulari quechua da l’Argentina – franzos e viceversa
- Dictionnaire Freelang vocabulari quechua da Cuzco – franzos e viceversa
- Endataziun da ethnologue davart il quechua (en englais)
Publicaziuns scientificas online[modifitgar | modifitgar il code]
- Integrationsprozesse im ländlichen Bolivien: eine empirische Analyse der sozialen und systemischen Integration im Agrarkolonisationsgebiet San Julián (Oriente). Johannes Winter (lavur da diplom davart l’integraziun da gruppas socialas che discurran quechua ed aimara en la bassa da la Bolivia, 2005) (datoteca PDF)
- Beitrag zur Untersuchung der Evidenzsuffixe des Quechua Cuzqueño. Katja Hannß (lavur da magister) (datoteca PDF; 688 kB)
- Plural- und Objektmarkierung in Quechua. Renate Lakämper (dissertaziun, 2000)
- Die Stimmen von Huarochirí. Indianische Quechua-Überlieferungen aus der Kolonialzeit zwischen Mündlichkeit und Schriftlichkeit. Sabine Dedenbach-Salazar Sáenz (habilitaziun)
- Authenticity and Unification in Quechua Language Planning – N.H. Hornberger, K.A. King – Language, Culture and Curriculum, 1998 (datoteca PDF; en englais)
- Diccionario etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indígenas sudamericanos: Quechua. Alain Fabre, 2005 (infurmaziuns detagliadas en spagnol davart la sistematisaziun da las varietads dal quechua, dumbers da pledaders e bibliografia vasta; PDF, 909 kB; en spagnol)


text:
Roschada en la direcziun da duas scolas medias en l'Engiadina. Beat Sommer ch'è actualmain anc directur da l'Institut Otalpin Ftan surpiglia l'avust quel da la scola media a Zuoz.
Dejà-vu
Beat Sommer e sia dunna Ursula avevan manà il Lyceum Alpinum gia durant passa 10 onns fin il 2014. Suenter ha il pèr lavurà quatter onns en posiziun da cader a la Scola internaziunala svizra scientifica a Dubai. Dapi l’october 2018 èn els s’engaschads sco rectur e manadra da communicaziun a l’Institut Otalpin a Ftan. Mez schaner ha la scola media en Engiadina Bassa communitgà ch'il pèr Sommer bandunia l'Institut Otalpin per la fin da fanadur 2021.
Christoph Wittmer banduna la scola media sin la fin da l'onn da scola, scriva il Lyceum Alpinum. Sin fundament da differentas opiniuns davart la strategia a media e lunga vista, hajan il cussegl administrativ e Wittmer decidì da schliar il contract.
La separaziun succedia senza nauschs sentiments, uschia Christoph Wittmer envers RTR. El veglia er s'engaschar plainamain per la scola media anc fin la fin da l'onn scolastic. Nua che la via al maina en avegnir, na vul e na po il rectur partent dentant anc betg tradir.
Ils ultims sis onns hai uschia dà gia quatter midadas en il rectorat dal Lyceum Alpinum a Zuoz.


text:
Premis svizzers da teater - versiun rumantscha
L'Uffizi federal da cultura surdat dapi il 2014 mintg'onn ils Premis svizzers da teater per onurar persunas ed instituziuns che s'èn engaschadas per ina scena teatrala multifara en Svizra.
Ils divers Premis svizzers da teater vegnan attribuids a las spartas fitg diversas da la lavur teatrala en Svizra, tranter auter per prestaziuns artisticas excepziunalas u per acturas ed acturs excepziunals. Sco premi principal surdat l'Uffizi federal da cultura il Grond premi svizzer da teater / Anè Hans Reinhart ad ina persunalitad u instituziun excepziunala da la scena teatrala svizra.
Dapi il 2015 finanziescha l'Uffizi federal da cultura er il Premi svizzer d'art da tribuna pitschna. Quel renconuscha a livel federal spartas teatralas sco cabaret, comica, clownaria, arts circens u furmas multi-disciplinaras.
Cun quests premis promova l'Uffizi federal da cultura la diversitad culturala da las regiuns linguisticas ed intermediescha quella ad in public naziunal ed internaziunal. Ultra da quai s'engascha l'Uffizi federal da cultura activamain en la promoziun dad organisaziuns professiunalas activas en la domena dal teater.
Premis svizzers da teater
L'Uffizi federal da cultura surdat annualmain in Grond premi svizzer da teater/Anè Hans Reinhart e divers Premis svizzers da teater. Dapi il 2015 attribuescha l'Uffizi federal da cultura ultra da quai il Premi svizzer d'art da tribuna pitschna.
Premis svizzers da teater
L'Uffizi federal da cultura surdat mintg'onn divers Premis svizzers da teater a persunas u instituziuns ch'èn s'engaschadas en il mund da teater svizzer. Tranter auter vegnan er onuradas acturas ed acturs excepziunals ed autras prestaziuns artisticas. Ils premis èn dotads cun 40'000 francs. Ils premis vegnan attribuids da la Giuria federala da teater ed i n'è betg pussaivel da s'annunziar per quels.
Grond premi svizzer da teater/Anè Hans Reinhart
Il Grond premi svizzer da teater/l'Anè Hans Reinhart cuntinuescha cun la tradiziun da la Societad svizra da teater (SST) dal pli impurtant premi svizzer da teater ed onurescha ina persunalitad u instituziun dal sectur da teater svizzer. Il premi è dotà cun 100'000 francs. L'anè vegn producì mintg'onn bel ed aposta per la persuna premiada e vegn surdat dad in represchentant da la Societad svizra da teater en il rom da la surdada dals premis. In cuntinuaziun da la tradiziun da l'Annuari svizzer davart l'Anè Hans Reinhard realisescha la SST ina publicaziun davart la victura u il victur. Il premi vegn attribuì da la Giuria federala da teater ed i n'è betg pussaivel da s'annunziar per quel.
Premi svizzer d'art da tribuna pitschna
Il Premi svizzer d'art da tribuna pitschna duai renconuscher a nivel federal prestaziuns excepziunalas en las spartas cabaret, comica, clownaria, arts circens e furmas multi-disciplinaras. La giuria da l'ATP (Associaziun artists - teater- promoziun) nominescha trais candidatas e candidats, il premi vegn attribuì da la Giuria federala da teater. Las persunas nominadas survegnan mintgamai 5'000 francs, la victura u il victur survegn totalmain 40'000 francs. I n'è betg pussaivel da s'annunziar per quest premi.


text:
Propośisiòun (lògica)
In dla lògica e in dla matemàtica, la propośisiòun (proposizione in itagliàṅ), l'è na frêś, na sentàinsa, ch'a s pōl dìr ch'l'è véra o minga, secònda un critéri obietîv", a dìr minga sogetîv.
Eśèimpi:
- "Tunèin 'l è dimòndi élt" la nn'è minga na propośisiòn in dal sèins lògic, perché l'altèsa 'd Tunèin l'è relatìva, granda p'r ûn mo minga tant per 'n èter.
- "Tunèin 'l è élt 1,90" l'è na propośisiòun lògica perchè a se prà catèr la manéra perfèta per vèder se Tunèin 'l è pròpia élt 1,90 o minga.
Dal propośisiòun, abrevièdi, i s pólen mèt'r insèm tra 'd lōr, cun di conetîv lògic, e rivèr pò a di ragiunamèint più complês:
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
- (EN) Na spiegasiòun in dla réda.
- (EN) Na spiegasiòun in dal sît MathWorld.


text:
Viktoryja Azaranka
Viktoryja Fëdorovna Azaranka (BikTopыя ФëдopoBHa AзapaHka in bielurùs, a s lèś [vʲikˈtɔrɨja aˈzaranka]) l'è na tenìsta dla Rùsia Biànca, nada a Minsk al 31 ad Luj dal 1989. L'è élta 183 cm e la péśa 66 chilo.
L'è stada la nùmar òṅ dal mónd par dū vòlti: da 'l 30 ad Śnar dal 2012 a 'l 10 ad Śugn dal 2012 e da 'l 9 ad Luj dal 2012 a 'l 17 ad Favràr dal 2013. Adès l'è la nùmar 2 da drē da la Serena Williams.
In dla sò caréra l'à vins 16 turnèo ad singulàr, in mèś a i quài i gh'èṅ anc gl'Australian Open dal 2012 e dal 2013, e òt ad dópi, cun anca chè dū tìtui dal Grand Slam, in dal misć. A gl'Ulimpiàdi dal 2012 ad Lóndra, p'r al sò paéś, l'à purtâ a cà na mdaja ad brónś in singulàr e una 'd òr in dal dópi misć insém a Maks Mirny.
Caréra
L’Azaranka la taca a far al sò primi partìdi in d'l àmbit di turnéo ITF in dal 2003 par pò śugàr al sò prim WTA in dal Setémbar dal 2005 a Calcutta ma la và fóra subìt p'r òpra dla Galina Voskoboeva. In dal 2007 la riva a 'l tèrs tùran di Australian Open baténd anc la Marion Bartoli. La riva a Parì p'r al Roland Garros cuma nùmar 50 ma la pèrd subìt da la tenìsta d'l Élt Édǵ Karin Knapp. Dòp un tèrs tùran a Wimbledon la s tōś la sudisfasiòṅ ad bàtar cun un 6-0 in dal tèrs sèt la Martina Hingis a gl'US Open.
In dal 2009 la s pòrta a cà al sò prim turnéo a Brisbane baténd in finàl la Marion Bartoli cun al puntéǵ ad 6–3, 6–1 e pò l'ardópia vinsénd anc Memphis cóntar la Caroline Wozniacki par 6-1, 6-3. La gh'à da cédar a 'l tèrs tùran di US Open a la Francesca Schiavone par 4-6 6-2 6-2, finénd 'l an a 'l sètim pòst dla clasìfica WTA.
In dal 2010 la gh'à dimóndi prubléma fìśic e la gh'à da cuntintàr-as vinsénd a Stanford cóntar la Marija Šarapova. In dal 2011 la taca la stagiòṅ a Sidney andànd fóra a i quàrt par maṅ dla Kim Clijsters e pò a 'l quàrt tùran a gl'Australian Open batùda par la cinéśa Na Li. La và mâl anc Dubai quànd la patìs na scunfìta da la Flavia Pennetta. Invéci a Miami la vins al turnéo baténd prima la numàr 2 dal mónd Kim Clijsters e la Marija Šarapova in finàl par 6-1, 6-4 e pò anc a Marbella, rivànd a èsar la nùmar quàtar dal mónd. In Setémbar la śóga al turnéo ad Tokyo pardénd in semifinàl da la Agnieszka Radwańska. In Utóbar la vins in Lusembûrg e la riva in finàl a Ìstanbul lasànd strada a la Petra Kvitová par 5-7, 6-4, 3-6.
Al 2012 'l è 'n an fantàstic par lē: al 13 ad Śnar la bat la Na Li a Sydney par 6-2, 1-6, 6-3 e dū stmani dòp la vins al sò prim Slam cóntar la Marija Šarapova par 6-3, 6-0 dvintànd acsè la nùmar òṅ dal mónd. La fà 'l vōd anc in Dubai in dua la vins tut al partìdi sénsa lasàr par strada gnanc un sèt: in finàl l'è la Samantha Stosur a lasàr-'g al péni par 6-1, 6-2. Al 18 ad Mars la fà suo anc al turnéo 'd Indian Wells baténd incóra na vòlta la rusa Marija Šarapova par 6-2, 6-3. A 'l Roland Garros però la gh'à da mandàr śò al ròsp parchè la perd in di utàṿ cóntar la Dominika Cibulková par 6-2, 7-6 e la Šarapova, ch'la vins al turnéo baténd in finàl la bulgnéśa Sara Errani, la gh pòrta via al prim pòst dla WTA. La tórna lē a 'l prim pòst dòp Wimbledon in dua la riva in semifinàl pardénd da la Serena Williams ch'la gh mòla lè 24 aces stablénd al record p'r al fémni. La gh pèrd sèg incóra in dla finàla di US Open, dòp èsar rivàda lē lè lè par vìnsar, a dū punt da 'l match: l'americàna la vins par 6-2, 2-6, 7-5. La finìs 'l an sémpar da numàr òṅ vinsénd al China Open e a Linz.
In dal 2013 la fà incóra la sò part vinsénd incóra gl'Australian Open (cóntar la Na Li) e a Doha in finàl cóntar la Serena Williams ma l'è pò qvésta chè, par sōi 40 punt, ch'la gh la cava a turàr a 'l prim pòst dal clasìfichi dal tennis dal fémni.


text:
Las votantas svizras ed ils votants svizzers han refusà ils 4 da mars 2018 l'iniziativa «No Billag» cun 71,6%. Quella ha vulì abolir la taxa da recepziun per radio e televisiun. Ultra da quai ha ella pretendì che la Confederaziun na subvenziuneschia naginas staziuns da radio e televisiun, na mainia nagins agens emetturs en temps da pasch ed ingiantia regularmain las concessiuns. Il Cussegl federal ed il parlament han recumandà da refusar l'iniziativa. Ils retgavs da la taxa da recepziun per radio e televisiun procuran che tut las regiuns linguisticas da la Svizra pon profitar d'ina rapportaziun cumplessiva en il radio ed en la televisiun.
Dossier archivà: Il suandant dossier cuntegna ils documents ch'èn vegnids elavurads cun reguard a la votaziun (stadi dals 4 da mars 2018)
Per pussibilitar contribuziuns cumplessivas da la politica, da l'economia, da la cultura e dal sport en tut las regiuns linguisticas vegn incassada ina taxa da recepziun per radio e televisiun. Ses retgavs van a favur da la SSR sco er da radios locals e da televisiuns regiunalas che adempleschan ina incumbensa da service public. Cun quests daners pon els finanziar ina part da la producziun da lur emissiuns. En Svizra n'èsi betg pussaivel da finanziar mo cun reclama e cun sponsuradi programs per l'entir pajais da buna qualitad e che tractan cuntegns tematicamain vasts.
Ils arguments dal Cussegl federal
Il Cussegl federal refusa l'iniziativa, perquai ch'ella fa donn a la diversitad da las medias ed a la furmaziun da l'opiniun:
- La SSR ed ils radios locals e las televisiuns regiunalas che vegnan finanziads tras la taxa porschan oz al public en tut las regiuns linguisticas ina vasta schelta d'emissiuns e laschan vegnir a pled differentas vuschs. Senza taxa vegniss questa purschida scursanida radicalmain.
- L'iniziativa vul midar ad ina finanziaziun puramain commerziala da radio e televisiun. Ina gronda part da la purschida actuala na sa lascha però betg finanziar sulettamain al martgà.
- L'iniziativa chaschunass uschia ina reducziun da la purschida ed ella smanatscha l'existenza da la SSR e da blers emetturs da radio e televisiun.
- En las regiuns perifericas na datti ni in public grond avunda ni la reclama necessaria per producir las emissiuns ch'èn colliadas cun gronds custs fixs.
- La dependenza da sponsurs privats e da concerns esters s'augmentass. Uschia creschiss er il privel che l'influenzament politic daventass pli ferm.
- Cun s'orientar mo pli vi dal martgà prenda l'iniziativa en cumpra che la qualitad sa diminuescha e ch'i vegn producì mo quai che renda. Quai chaschuna in tagl radical.
Video
Infurmaziuns detagliadas tar la votaziun davart l'Iniziativa «No Billag» chattais Vus en tudestg, franzos e talian en noss dossier da votaziun.
Contact
Secretariat general
Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun (DATEC)
Chasa federala nord
CH-3003 Bern
- Tel.
- +41 58 462 55 11


text:
L’acziun la pli populara en Svizra è quella da Saas-Fee, nua ch’ins po cumprar in abunament da l'onn per sulet 222 francs. Era a Spligia (390 francs) ed a Breil (490 francs) han ins lantschà questa primavaira acziuns da prevendita spezialas.
Il pli impurtant per avair success cun talas acziuns è tenor Roland Zegg, cussegliader da turissem e pendicularas, che l’acziun saja bain ponderada e planisada. In bun concept da reclama e communicaziun saja essenzial, uschiglio na portia uschia in’acziun nagut.
Success dapenda er da las cundiziuns da l'aura
Surtut d’avantatg po in’acziun cun pretschs bass d’abunaments esser sch’i dat in mal enviern cun pauca naiv. Lura dettia la prevendita ina tscherta segirtad. Sch’i dat dentant in bun enviern cun blera naiv ed ina lunga stagiun, lura fiss il quint tgunsch megliers senza l’acziun da prevendita cun pretschs bass.
RR actualitad 12:00


text:
Sacotant temp l’é passà da canche Fascia la se à fermà. Ma te chisc dis dut à tacà endò a fèr i prumes vèresc: la boteighes à orì endodanef. Chest setor l’é un di pilèstres fondamentèi de noscia economia, e zenz’auter l’é stat un di partimenc che à padì de più te chisc meisc, dessema ai hotìe, i bares e duta la ativitèdes tel ciamp de la restorazion e di servijes. Ampò, la fasa più senestra no la é fenida.
Tempes desche chi che sion dò a viver, i ne dèsc l met de mudèr la percezion de nosc ambient da duc i dìs, ajache beleche nia l’é più desche dant. I Fascegn, desche dut l rest de la Tèlia e gran pèrt del mond, i é stac ciapé ite da n nemich che no se veit, tegnic e rie. Ades l’é ruà per duc chenc l moment de desmostrèr che noscia comunanza fascèna la é bona de se uzèr endodanef, con maor consapevoleza te sia potenzialitèdes no demò economiches, ma sozièles e solidales.
Comerzianc, hotelieres, barisć e duc i operatores i é dantdaldut Fascegn: persones che se dèsc jù vigni dì per tegnir sù l’economia de noscia val, e che soraldut dèsc garanzia de competenza e de maniera. La profescionalità che caraterisea la jent de Fascia no la cognosc dificoltèdes, ajache l spirit de adatament l’é semper stat un di valores più auc de noscia jent.
Sessaben che duc i momenc senestres i se porta dò padimenc, spartijons e burta desgrazies. Ampò, chesta sort de esperienzes les é bones de aer l’efet revers: fèr arvejinèr duta la persones de na comunità. Chel che deida la jent a se tirèr apede un co l’auter l’é l’obietif comun che ogne un de nos l’à: tachèr endodanef a lurèr, a viver en sozietà, a se sentir na pèrt fondamentèla de noscia comunanza, envers chela che sarà na “neva normalità” per i meisc e i egn che à da vegnir.
Per ge fèr front al mudament che ne à tout ite duc chenc, la Neva UAL, dessema a la comunanza de Fascia, se dèsc jù de séghit per engaissèr noscia jent a doventèr la protagonista de n nef scomenz. Jir a proveder te la boteighes de noscia val l’é un di vèresc più emportanc per tegnir sù noscia economia dassen proèda da chesta emergenza. Jir a proveder te Fascia no demò ades, ma dut l’an, vel dir aer a cher i valores più scempies e più gregn che noscia identità la ne dèsc: determinazion, estro de fèr e vijion per l davegnir.
Consei de la Neva UAL


text:
Lavurs
Spezialistas e spezialists per la promoziun dal moviment e da la sanadad lavuran per exempel en centers da fitness, en zonas da wellness d'hotels, en uniuns da sport, en instituziuns publicas u en studios da gimnastica. Lur finamira è da meglierar la qualitad da viver ed il bainstar da lur clientella. En pli porschan els cussegliaziuns, curs ed infurmaziuns davart il moviment, la recreaziun ed il nutriment.
Spezialists per la promoziun dal moviment e da la sanadad concepeschan programs da trenament e curs per persunas singulas u per gruppas. Els sclereschan l’emprim las disas e las circumstanzas da vita da lur clientella. Lura s'infurmeschan els davart ils giavischs e basegns. Per mintga situaziun elegian els pussaivladads da sa mover e modas da sa nutrir che promovan la sanadad. Els mussan a lur clientella exercizis da forza, da cundiziun e da coordinaziun e co duvrar correctamain ils urdains. Durant il trenament controlleschan els ils andaments dals moviments e la posiziun dal corp da la clientella. Els surveglian e documenteschan ils trenaments ed als adatteschan tenor basegn.
Spezialists per la promoziun dal moviment e da la sanadad infurmeschan lur clientella davart mesiras e products che promovan la sanadad. Els motiveschan e prendan encunter reclamaziuns e resuns. Savens vendan els era products u utensils da trenament. Els empostan ils products ed administreschan il deposit. Ultra da quai surpiglian els anc autras incumbensas d’administraziun: els tegnan à jour las adressas ed ils dossiers dals clients e fan ils rendaquints. Natiralmain resguardan els las prescripziuns legalas, per exempel la protecziun da datas.
Spezialists per la promoziun dal moviment e da la sanadad na stattan betg mo en stretg contact cun la clientella. Els tgiran er in barat regular cun ils collegas, ils superiurs, cun auters spezialists e cun firmas da furniziun.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 16-8-2011
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in center da fitness u da la sanadad, en in studio da gimnastica u tar l’uffizi da sport
Furmaziun en scola
1.+ 2. onn: 2 dis l'emna a la scola professiunala
3. onn: 1 di l'emna
Roms professiunals
- Distincziun d'in stil da viver sanadaivel
- registraziun da datas, formulaziun da finamiras, elavuraziun da concepts
- realisaziun e valitaziun da concepts che promovan la sanadad
- communicaziun cun la clientella, process dal manaschi
- cussegliaziun e vendita
- administraziun dal manaschi
- nettezza, funcziunalitad, ecologia, conturn da lavur segir
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "spezialista / spezialist per la promoziun dal moviment e da la sanadad AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- esser gugent en contact direct cun umans
- auta abilitad da communitgar
- empatia
- plaschair da sa mover
- fitness corporala / movibilitad
- interess da promover la sanadad
- buna sanadad ed in stil da viver sanadaivel
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’instituziuns en il sectur da la promoziun dal moviment e da la sanadad sco era da federaziuns e d'associaziuns professiunalas, p.ex. Federaziun svizra dals centers da fitness e da sanadad SFGV, Associaziun professiunala svizra per sanadad e moviment BGB u Associaziun svizra per sport da sanadad e terapia da sport SFGS, euv.
Spezialisaziun
p.ex. pedagog / pedagoga da moviment
Examen professiunal (EP)
p.ex. spezialist / spezialista da la promoziun dal moviment e da la sanadad, instructur / instructura da fitness cun certificat professiunal federal, trenader / trenadra da sport da prestaziun cun certificat professiunal federal, scolader / scoladra cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. manager / managera da turissem da sanadad e moviment cun diplom federal, trenader / trenadra da sport da prestaziun dipl.
Scola auta spezialisada (SAS)
cun furmaziun preliminara correspundenta: studis da bachelor e master en secturs parentads; p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en musica e moviment, Bachelor / Master of Science (SAS) en fisioterapia, Bachelor of Science (SAS) en terapia psicomotorica, Bachelor / Master of Science (SAFSM) en sports, Bachelor of Science (SAS) en nutriment e dietetica, euv.
Cundiziuns da lavur
Spezialists per la promoziun dal moviment e da la sanadad lavuran en centers da wellness e da sanadad, en studios da gimnastica, tar uffizis da sport u uniuns, en hotels ed ulteriuras instituziuns da la promoziun dal moviment e da la sanadad. Lur purschidas sa drizzan ad umans cun impediments, ad uffants da vegliadetgna prescolara, a seniors e senioras u a collavuraturs d’ina firma.
Ulteriuras infurmaziuns
OdA Moviment e sanadad
Associaziun tetgala svizra da las professiuns da moviment,
Secretariat
3000 Berna
Tel: 0848 000 423
URL: www.bewegung-und-gesundheit.ch
Federaziun svizra dals centers da fitness e da sanadad SFGV
URL: www.bewegungsfachleute.ch
Associaziun professiunala svizra per sanadad e moviment BGB
URL: www.bgb-schweiz.ch


text:
Enstagl da concertar ubain ir a concurrenzas da musica ha la Brass Band Berner Oberland (BBO) registrà el settember 2020 in disc cumpact (DC). Corsin Tuor da Trun, dapi 2012 dirigent da quella furmaziun da classa superiura, ha tschernì per quest DC in program colurà, interessant e divertaivel. Dasper marschs stattan qua ovras novas da giuvens cumponist svizzers (Reto Näf, Stephan Hodel, Sami Lörtscher, Marco Kunz e Thomas Trachsel) lura musica tradiziunala arranschada per brass band e cumposiziuns pli lungas adattadas sco tocs da patg a festas. Il num al DC ha dà il hit da Patent Ochsner (Büne Huber) «Für immer uf di». E lura cuntegn quest DC anc in'ovra sursilvana. La Canzun senza pleds da Gion Andrea Casanova ha Corsin Tuor arranschà extra per la BBO. L'Instrumentala preschenta il disc cumpact e quai en discurs cul dirigent ed editur Corsin Tuor.
Ils titels en l'emissiun
L’emissiun preschenta furmaziuns da brass, armonias, fanfaras, musicas militaras, furmaziuns pitschnas ed auter pli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
La nova varianta dal coronavirus che sa derasa en Gronda Britannia è entant er vegnida cumprovada en Svizra. En duas provas da persunas ch'èn vegnidas testadas positiv han ins chattà la mutaziun dal virus. Quai communitgescha l'Uffizi federal da sanadad.
Las persunas pertutgadas hajan lur dachasa en la Gronda Britannia e sajan vegnidas testadas positiv en Svizra. Ils chantuns danunder che las provas derivan sajan vegnids fatgs attent, che questa varianta pli infectusa possia er circular tar els. Da tge chantuns ch'i sa tracta n'ha l'Uffizi federal da sanadad betg ditg.


text: Il carnet tracta la tematica da l’amur, da la sexualitad, da prevenziun e dad Aids. El di co, nua, cura e pertge ch’ins po amar u avair sex e vul cuntanscher ils giuvenils. Perquai è el cumparì tar l’Ovra svizra da lectura per la giuventetgna (OSL). In sguard el carnet mussa dentant ch’el na vul betg dar recepts, mabain dar respostas sin dumondas che preoccupeschan ils giuvenils. El è dentant era adattà per geniturs e magisters che chattan en il carnet ideas ed impuls per discutar cun lur uffants, cun ils scolars ni cun glieud giuvna insumma.


text:
La gronda part da la direcziun da l'uffizi dal servetsch social sa chatta a la Loëstrasse 32 a Cuira. Il post spezialisà per uffants confidads ed adopziuns chattais Vus a la Loëstrasse 37 a Cuira. Las indicaziuns generalas da contact sco er las chartas cun las duas adressas vegnan preschentadas qua sutvart.
Avais Vus dumondas en connex cun umans cun impediments? Tramettai per plaschair in e-mail a behindertenintegration@soa.gr.ch.
Il sectur spezial "Famiglias, uffants e giuvenils" sco er il post spezialisà per uffants confidads ed adopziuns pudais Vus contactar sut familie@soa.gr.ch.
Post da coordinaziun cunter violenza a chasa: haeusliche.gewalt@soa.gr.ch
Post da contact da la CIIS: ivse@soa.gr.ch
Avais Vus dumondas davart il tema migraziun? Ans contactai per plaschair sut migration@soa.gr.ch.


text:
cuntegn
Tips e trics per pitturar sez ina paraid
Mintgatant vulan ins colurar ina paraid. Quai è dentant pli simpel ditg che fatg. Nus avain pudì discurrer cun in absolut profi. Selina Derungs, oriundamain da Rabius, è vice-campiun svizzer ed europeic da picturs. Ella ha intgins tips e trics.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
La primavaira è il temp da las grondas acziuns da schubregiar. Er l'atgna abitaziun vegn messa sut sura. Savens survegn ins alura era quaidas da colurar ina paraid per survegnir in nov spiert en las atgnas quatter paraids. Dentant han ins da tegnair en egl ina u l'autra chaussa. Da tge ston ins far attenziun tar la cumpra da colur? Co schubregiar il penel e nua dismetter la colur?
Da quests videos sco quasut datti blers sin youtube.


text:
Ils 31 da schaner, en la citad veglia da Locarno fan numerus uffants part al «Bandir gennaio». Munids cun chistas, stgatlas, viertgels e padellas veglias fani ina gronda canera per stgatschar il schaner, lenviern ed il fraid. Dapli da nossa correspundenta Mirella Zen.
Ils auters cun nossa correspundenta Mirella Zen
Bandir gennaio
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Oz è stà mes emprim di tar il Belgischer Rundfunk, BRF. E gia sun jau stada d'udir live sin l'emettur en la Belgia da l'ost.
La chasa da medias sa chatta mo 10 minutas da mes hotel – „Den Berg hoch und die Strasse rechts rein, dann sind Sie da“ aveva declerà la dunna a la recepziun. En maun la turta da nusch. L’aura è grischa ed umida.
Sentiments da mes emprim di en chasa RTR (uss gia avant 4 onns) vegnan activads. L’emprima sesida da redacziun. Il venter che sa tira ensemen. In sentiment che jau enconusch bain – esser gnervusa.
Tema è suenter questa fin d’emna natiralmain il terror a Paris cun connex en la Belgia. Tge far? Co regiunalisar? Dumondas che jau enconusch era da mia lavur da mintga di.
Vus spetgais segir sin mes vocabulari ch'jau hai empermess. Gea, jau era ;) Na perstgisai. Jau hai dentant anc emprendì pauc u nagut. In pled ollandais ch'è restà a mai suenter l’ura en la redacziun da novitads è «DOVEN». Quai è ollandais e vul dir «tschorv».
Nus avain stuì rir – tut las novitads sa tractavan da Paris e Brüssel ed il terror. Ina novitad dentant era da l’uniun per tschorvadad che vul ina nova lingua. Ina novitad ch'è oz definitivamain ida sut – chapaivel en questa situaziun.
«Bun appetit» avess jau era gugent emprendì per ollandais. Ma d'ina vart discurran ils collegas dal BRF tudestg e da l’autra vart n'hai betg dà ina pausa da mezdi.
Entant èsi suentermezdi a las trais. Anc na fa mes venter betg il “knurra”…
E gea - jau hai schon anc mangià insatge - la tschaina en l'hotel Ambassador era fantastica. Qua in zic Foodporn per vus.
Ma basta – guardai e tadlai co che mes collegas dal BRF lavuran.
Dapli da mai – damaun. Lura sun jau per 2 dis en la chapitala da la Belgia, Brüssel. Quai vegn segir interessant. Il collega Alain Kniebs mussa a mai sia plazza da lavur ed il suentermezdi hai jau in termin cun l’ambassadur Siro Beltrametti. Fin lura, stai bain!


text:
- Daniel Koch da l'Uffizi federal da sanadad publica ha danovamain accentuà l'impurtanza da las mesiras da la Confederaziun. Sin la Svizra spetgia ina gronda unda d'infecziuns. Persunas vulnerablas stoppian vegnir protegidas – i giaja per il surviver.
- Las Viafiers federalas han registrà tant en il traffic a distanza sco er en il traffic regiunal in regress fin a 80%.
- La Svizra sto quintar cun ina recessiun il 2020. Il SECO quinta cun ina reducziun da -1,5 % sin la creschientscha dal product interiur brut. Quai en consequenza dal svilup en l'interiur ed er en l'exteriur.
- L'Armada svizra stritga il mument tuttas vacanzas. Militars restan en uffizi.
Sin la Svizra spetga in'unda d'infecziuns gronda, ha ditg Daniel Koch da l'Uffizi federal da sanadad. La situaziun saja fitg seriusa. Il Tessin vegnia bainprest als cunfins. Tuttas persunas stoppian uss sa tegnair vid las mesiras da la Confederaziun – l'unda da corona stoppia vegnir franada per proteger gruppas vulnerablas. «Igl è uss l'ultima schanza per franar la derasaziun», ha ditg Koch.
Cifras Svizra
- Persunas testadas positiv: 13'152
- Persunas mortas: 235
(stan 28 da mars 2020, 14:00, BAG)
Plinavant sa sviluppeschia la situaziun en Svizra uschia, ch'ins na possia betg pli transportar pazientas e pazients dad in chantun a l'auter, sch'in chantun vegnia al cunfin. Ils plazs da tgira intensiva sajan restrenschids, la mortalitad gronda.
Tenor Koch stoppian ins sa concentrar d'avair pli paucs pazients, curar ils pazients na saja betg ina schliaziun. En il mument dettia anc 160 plazs da tgira intensiva libers – 440 sajan gia occupads.
Regress en il traffic public
Il traffic public senta in regress tant en il traffic regiunal sco er en il traffic a distanza da 80%. Radund 10 fin 30% dals collavuraturs tar la Viafiers federalas, na possian il mument betg engaschar. U perquai ch'ils collavuraturs veglian proteger sa sez, hajan sintoms u stoppian guardar d'uffants.
Tar ils bigliets emprovan las Viafiers federalas dad esser culantas. Bigliets possian vegnir restituids, ha ditg Andreas Meyer, il CEO da la SBB. Ins appelleschia dentant als clients da betg ir al spurtegl. A partir dal venderdi vegnia a dar ina pagina d'internet speziala per dar enavos bigliets.
Las Viafiers federalas han modifitgà la gievgia l'urari. Tenor Meyer sa tracti da la pli gronda midada en l'istorgia da la rait da viafier.
Svizra sto quintar cun ina recessiun
L'economia svizra spetga ina recessiun. Il SECO quinta cun ina reducziun da -1,5 % sin la creschientscha dal product interiur brut. Quai ha ditg Eric Scheidegger, il manader da la direcziun per politica economica SECO. En consequenza al svilup dal coronavirus en Svizra e l'exteriur stettia l'economia en il mument airi. En vista a la malsegirezza saja il franc svizzer daventà pli ferm. Quant ditg ch'il virus vegnia anc ad influenzar la conjunctura na possian ins anc betg dir – la malsegirezza tar prognosas saja gronda.
Infurmaziuns per la populaziun
Tar return da l'exteriur:
- Infurmaziuns e formular d'annunzia , il link avra en ina nova fanestratar return da l'exteriur
- Infoline per persunas che viageschan en Svizra 058 464 44 88
(mintga di 06:00 – 23:00)
Dumondas frequentas:
- Infoline BAG 058 463 00 00
(mintga di 06:00 – 23:00)
Ulteriuras infurmaziuns:
- Pagina d'internet dal chantun:
www.gr.ch/coronavirus, il link avra en ina nova fanestra
- Pagina d'internet da la Confederaziun:
www.bag-coronavirus.ch, il link avra en ina nova fanestra


text:
Santa Margherita
La Santa Margherita (Antiochia de Pisidia, 275-290) l'è stada ona tosa cristiana, che l'è stada martirizada ai temp de l'imperador Massimian.
L'è venerada 'me santa de la Gesa Catolega e de la Gesa Ortodossa, e l'è regordada el cinch de luj (in del calendari ambrosian) o el vint de luj (per el calendari roman) o el 17 de luj (per i ortodoss).
La vita[Modifega | modifica 'l sorgent]
La soa storia l'è cuntada su de on tal Teotem, che 'l dis de vess staa testimoni de quell che 'l scriv giò.
La Margherita la saria stada la fioeula d'on sacerdott pagan: quand l'è mort la mader, lee l'è stada fidada a ona balia, che la prategava el cristianesem de scondon (serom al temp di persecuzzion del Dioclezzian). Anca lee, donca, l'è stada tirada su 'me cristiana, e quand l'è tornada cà in de sò pader, ghe l'ha ditt. Per 'sta reson l'è stada scasciada via de cà, e l'è tornada a viv in de la soa baila, che l'ha dottada e l'ha mandada foeura a curà el sò rosc de pegor.
On dì che l'era foeura coi pegor, on prefett roman ciamaa Ollari l'ha provaa a tiralla via con lu, ma lee la gh'ha resistii, perchè l'aveva decis de vess vergina in onor de Dio. Alora el prefett l'ha denonziada 'me cristiana e l'ha menada in preson. Lì, dopo vari tribuleri (tra i quai on isconter contra el diavol), l'è stada sgavezzada in del 290, a quindes agn.
Patrona[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Lombardia, la Santa Margherita l'è patrona de Albes con Cassan, Brusa, Buspiccol, Cadrezzaa, Caronn e Pertusella, Castelnoeuv de Asola, Cus, Pandin, Premen, Oeus Velaa, oltra che del comun de Meina (in del Noares).