text:
L’Irac saja uss suenter la victoria cunter la milissa terroristica Stadi Islamic en ina fitg impurtanta fasa. Uss giaja per ses futur, ha ditg la scheffa dal IKRK en l’Irac a l’agentura da novitads DPA.
Svanir cun l'elita, cun ils «squagls da la corrupziun»
Uschia hajan er exprimi blers ils desideri da midar ora l’elita politica suenter trais onns guerra cunter la milissa terroristica SI. L’agentura da novitads franzosa AFP rapporta, che blers Iracais hajan annunzià, independentamain da lur cretta u lur provinza, da vulair stgatschar «ils squagls da la corrupziun». La lezia principala dal nov parlament vegn ad esser quella da survegliar la reconstrucziun dal pajais.
30 milliardas dollars per refar il pajais
L’Irac aveva numnadamain survegnì il favrer 30 milliardas dollars en furma dad engaschi internaziunal per cuntanscher quella finamira. La populaziun tema dentant, ch’ils raps giajan a finir en las giaglioffas dals politichers.
«Jau hai votà per in candidat, che n’era anc mai en la politica. Jau sper, che quests novs prendian si il giavischs dals Iracais che pateschan dapi radund 15 onns da la corrupziun» citescha l’AFP ad in Iracais che deriva dal sid da Bagdad.
Er a Mossul vulan ils Iracais e las Iracaisas finalmain ina midada
Er la glieud da Mossul, l’anteriura «chapitala» iracaisa dal SI en il nord dal pajais, veglia in nov cumenzament. Els èn vegnids libers dal SI pir avant radund 10 mais. Adina puspè haja il SI predegià en las moscheas, che la democrazia saja la fin da l’Islam.
Eleger saja stà l medem sco in putgà pels dschihadists, quinta in schurnalier a l’AFP. Ina dunna vul, che la vusch da las dunnas haja finalmain puspè paisa. Ella haja stuì restar durant il reschim dal SI en sia citad trais onns be en chasa.
Er sch’i dat pli e pli paucs acts da violenza suenter ch’il SI è stgatschà da quasi tut la regiun èn vegnids mobilisads radund 900’000 policists e schuldads per segirar las elecziuns.
RR novitads 10:00+


c: text/html

text:
I n'è betg da far prescha. Oz datti in di patgific. In gentar communabel dadora, i dat spaghettis e tuts èn da la partida, era la famiglia dal Pieder cun uffants e dunna. Igl è bell'aura, il sulegl splendura e nus giudain questa bell'aura. Enturn las 4 sa mettain nus sin via.
Jau stoss anc far fotografias da portrait dals chatschaders ed il Pieder po strusch spetgar da pudair partir: «Jau sent, cura ch'i vegn ina buna chatscha. E lura stoss jau ir e na poss betg spetgar», di el. Jau dun gas per che nus pudain partir tant pli svelt.
Nua ir questa giada?
Ensemen giain nus da la val ora sco adina ed avant ina senda sa ferma la gruppa. Els discutan, tgi che va sin tge post. Jau accumpogn Ursin, il pli giuven e nus giain sin in post fitg aut. Bun 10 meters sur terra sa chatta el, ma el porscha flot plaz per duas persunas si là. In amen sesain nus. Il temp passa, la natira sa mussa entant da sia pli bella vart. Igl è vegnì atun, ins vesa quai. Il rieven da tschella vart è sa midà en ina flanca tut cotschna. La glisch è miaivla ed il sulegl bass, pinads dad ir bainbaud da rendì.
aGuarda là!», di Ursin tut gnervus. El ha vis in chavriel. Bel èsi da guardar sco ch'il chavriel maglia en tut ruaus. El svanescha puspè. I fiss stà memia svelt per gia sajettar, manegia Ursin ed agiunta, ch'el n'era anc betg segir sche quest chavriel è propi lubì. Jau sun tut intgantada. Quest mument curt avant ch'ins (pudess) sajettar è in mument tut spezial. Il puls va ad aut ed il adrenalin sajetta tras las avainas. Ins vegn gnervus ed è focussà, ins è dal tuttafatg preschent quest mument.
Anc ina giada sa mussa il chavriel, Ursin sa entant ch'igl è ina chaura chavriel ma na po betg vesair, sch'ella ha in iver ubain betg. Sch'ella ha in, lura vul quai dir ch'ella ha pitschens e lura n'èsi betg lubì da sajettar. A mi sa dat la schanza da far in pèr bunas fotografias da l'animal. Ed ussa vesain nus era fitg bain, ch'ella tezza. Ella ha in iver. Curt suenter suondan ils pitschens.
Nus udin in sajet
E quel na po betg esser stà lunsch davent! Èsi stà insatgi da nossa gruppa? Gea! L'Andrea ha sajettà. Da noss post pudain nus vesair ella, però na savain nus anc betg tge ch'ella ha sajettà. Ursin survegn in SMS, igl è in taur da tschierv! Sajettà la saira ca. las 7. I cuzza anc in mument fin che nus udin il sbratg d'allegria.
Ursin ed jau sa mettain svelt sin via. Stefan Dobler e Curdin Fliri èn gia avant lieu per filmar. Il tschierv è suenter il sajet anc ids bun 100 meters a pe. Andrea e Gabriel han anc stuì tschertgar ina pezza. En ina spunda taissa han els lura chattà il taur. Cura ch'jau arriv al post han els gia prendì ora el ed èn pronts per al transportar aval.
I capita tut svelt e rutinà, era sche la via para tut auter che simpla. Stip e glischnus èsi sin quest pastg. I vegn saira, nus essan sa fermads giu avant via. Andrea emplaina ora ils formulars necessaris, silsuenter vegn ses bab siador cun la figlia d'Andrea. Nus faschain in viva ed Andrea organisescha il transport per il taur.
Il temp passa svelt, plansieu sa mussan gia las emprimas stailas durant che nus spetgain sin il transport ed Angela Hendry prepara tut per far in live-insert en il radio. Andrea po uschia gist rapportar live da sia fortuna dad oz. Per la squadra da RTR è quai stà il davos di d'accumpagnament e nus essan tuts cuntents ch'i ha gist dà preda oz, tge fortuna!
RR actualitad 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cumbat cultural
Il term cumbat cultural designescha en il senn istoric in conflict tranter stadi e baselgia ch’è prorut en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner en divers stadis europeics e d’ultramar. Da princip sa tractavi da l’emprova da tschentar las relaziuns tranter stadi e baselgia sin in nov fundament. Quest artitgel porscha in’introducziun generala en la cuntraversa e preschenta l’andament da quella a l’exempel da la Germania. A la fin vegn dà in sguard a la significaziun pli vasta dal term ‹cumbat cultural›, sco ch’el vegn er applitgà ozendi cura che concepziuns dal mund divergentas fruntan ina sin l’autra.
Il cumbat cultural dals onns 1870/1880 ha gì lieu tranter represchentants da tenuta conservativa e liberala. Da vart statala vulev’ins far passar ina politica liberala che preveseva la separaziun da baselgia e stadi e che sa stentava per exempel per l’introducziun da la lètg civila. Forzas religiusas ch’appartegnevan surtut a la baselgia catolica han fatg frunt a questas intenziuns; ellas èn s’engaschadas per mantegnair l’influenza da l’aspect religius en la publicitad ed en la politica ed han empruvà da statuir in primat da la baselgia e da la religiun sur il stadi e la scienza.
En plirs stadis europeics èn sa manifestads da quel temp svilups sumegliants per lung da lingias da conflict parallelas (t.a. pervi da l’effect surnaziunal da las enciclicas papalas da caracter antiliberal). Ina tscherta rolla da precursur ha gì la Svizra, damai che las structuras statalas eran qua – suenter l’installaziun dal stadi federal l’onn 1848 – gia sviluppadas vaira ferm en il senn dal liberalissem. En Germania èn proruttas emprimas dispitas a Baden ed en la Baviera; ma sco ‹Kulturkampf› per propi vegn alura resguardada la cuntraversa tranter l’Imperi tudestg sut il chancelier da l’imperi Otto von Bismarck e la baselgia catolica sut papa Pius IX. Il conflict è escalà a partir da l’onn 1871; el ha pudì vegnir terminà fin il 1878 ed ha chattà sia consolidaziun diplomatica l’onn 1887. Politicamain sa tractavi en Germania surtut da la dumonda tge pussanza ed influenza politica che la minoritad catolica organisada duaja avair. Bain eran er las baselgias protestantas pertutgadas dal cumbat cultural, ma quellas n’èn betg stadas en il center da la cuntraversa. Ellas na sa laschan er betg attribuir cler e net a l’ina u l’autra vart, damai che disposiziuns drizzadas cunter ils ‹concurrents› catolics eran tuttavia er en lur senn. Otto von Bismarck ha applitgà meds ordvart severs cunter il clerus catolic; pervi da quai è el la finala schizunt vegnì crititgà da vart da protestants e liberals. A partir dal 1878 hai lura puspè dà in’avischinaziun tranter il stadi e la baselgia catolica.
Preistorgia e raschuns generalas ch’han manà al conflict[modifitgar | modifitgar il code]
Midadas en las relaziuns tranter stadi e baselgia[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il temp medieval era la baselgia purtadra da numerusas instituziuns e purschidas sin ils champs da la scola e dal provediment social. Il pli tard dapi la fin dal 18avel tschientaner èn sa mussadas en furma da l’absolutissem e dal liberalissem tendenzas che vulevan surdar questas funcziuns en la pussanza dal stadi. En consequenza da la secularisaziun, la quala è vegnida messa tras en vastas parts da l’Europa dal temp da l’occupaziun napoleonica, è plaunsieu sa sviluppada ina nova schientscha statala: Da qua davent ha il stadi considerà sasez sco liber da tut ils lioms confessiunals e vuleva perquai er organisar sia politica interna (fatgs civils e socioculturals) a moda libra e senza influenza da vart dal papa. Questa pretensiun universala dal stadi è bainspert collidada cun las intenziuns da la baselgia catolica: quella postulava in’applicaziun impegnativa da las normas cristianas e spetgava perquai ch’il stadi e l’entira societad sa drizzian tenor la scala da valurs che la baselgia deva avant. Quest conflict d’interess, il qual è be anc pegiurà en il decurs dal 19avel tschientaner en vista als success dal liberalissem e pli tard dal socialissem, ha furmà il fundament, sin il qual il cumbat cultural dueva prorumper.
Tar tals conflicts èsi vegnì en blers stadis da l’Europa dal Vest (t.a. Svizra, Germania, Italia, Austria-Ungaria, Engalterra, Belgia, Frantscha, Pajais Bass) sco er en ils Stadis Unids, il Mexico ed en la Brasilia. Tut tenor cura che las forzas liberalas sa chattavan a la pussanza è la cuntraversa gia prorutta en intgins stadis durant ils onns 1830/1840 resp. ha cuntinuà en auters fin viaden en il 20avel tschientaner.[1] En il center dal conflict è per gronda part stà il catolicissem. Ina furma spezialmain conservativa entaifer quel, l’uschenumnà ultramontanissem, intendeva numnadamain in’unitad tranter stadi e baselgia sut ses primat e sa stentava da franar las tendenzas da secularisaziun che sa manifestavan adina dapli. Quest moviment è però er stà contestà entaifer la baselgia catolica sezza; en il 19avel tschientaner hai dà prominents spirituals e teologs catolics che vulevan refurmar il catolicissem a moda cumplessiva.
Sut Pius IX daventa la situaziun da conflict pli critica[modifitgar | modifitgar il code]
L’unificaziun da l’Italia ha mess pli e pli en privel tant il stadi da la baselgia sco er la pussanza seculara dal papa en general. Sut l’impressiun da quest svilup ha papa Pius IX fatg da l’orientaziun conservativa in’arma da cumbat. L’onn 1864 ha el publitgà il ‹Syllabus errorum› (‹l’inventari da las errurs›), ina glista da 80 errurs apparentas da la moderna sin ils champs da la politica, cultura e scienza. En quel vegn condemnada la libertad da pled e da religiuns sco er la separaziun da baselgia e stadi. L’Emprim Concil vatican (1869–1870) ha empruvà da rinforzar l’autoritad papala cun attribuir al papa l’infallibladad en dumondas da cretta e da la morala. Questas mesiras conservativas, cun las qualas il papa ha reagì sin ils svilups moderns entaifer ils stadis e la societad, han be anc fatg vegnir pli acuta la situaziun da conflict. En ils pajais tudestgs ha la politica papala surtut chaschunà malaveglia tranter ils liberals; il dogma d’infallibilitad han quels numnadamain resentì sco violaziun da lur libertad d’opiniun e da conscienza.
Pauc suenter l’Emprim Concil vatican ha la Frantscha retratg la stad 1870 sias truppas da Roma, damai che quellas vegnivan duvradas en rom da la Guerra tudestg-franzosa dal 1870/71. Il Reginavel talian ha profità da questa situaziun ed ha occupà il stadi da la baselgia. Roma, la residenza papala d’enfin qua, è vegnida proclamada sco chapitala da l’Italia ed il papa ha pers ses domini territorial. La Frantscha percunter ha pers la guerra e na vegniva betg pli en dumonda sco pussanza protectiva dal papa. En consequenza da la guerra è vegnì fundà sut direcziun prussiana l’Imperi tudestg. Questa nova pussanza consistiva da 24 stadis federativs (pli tard è anc vegnida vitiers la regiun Alsazia-Lorena), dals quals il reginavel da la Prussia furmava per lunschor il pli grond. Sper las citads protestantas da la Hansa Hamburg, Bremen e Lübeck sa cumponiva il nov imperi da 21 stadis cun constituziun monarchica. Be duas da las 21 dinastias regentas eran catolicas, numnadamain la chasa da Wittelsbach en il reginavel da la Baviera e la chasa da Wettin en il reginavel da la Saxonia. Il nov Imperi tudestg era pia, betg il davos er pervi da la dominanza prussiana, in stadi segnà dal protestantissem.
En vista a l’unificaziun tudestga sut domini prussian e la dissoluziun dal stadi da la baselgia, èn ils catolics en Germania s’organisads a partir da la fin da l’onn 1870 en la Partida dal center ed han pretendì ch’ils dretgs da la baselgia envers il stadi vegnian mantegnids. La partida è fruntada sin la resistenza dals liberals, per ils quals la baselgia catolica furmava in refugi da la reacziun e dals adversaris da tut progress. Ma er il chancelier da l’imperi Otto von Bismarck ha resguardà il center sco privel per l’autoritad statala e per l’unitad da l’Imperi che n’era anc betg stabilisada. Per el furmava l’organisaziun politica dals catolics ensemen cun autras minoritads, p.ex. – Polonais, abitants da la regiun Alsazia-Lorena u Danais – inimis da l’Imperi.[2] Als catolics organisads politicamain è vegnì rinfatschà da pratitgar in ‹ultramontanissem›, perquai ch’els obedivan a la Roma situada ‹davos las muntognas› (ultra montes).
Mesiras[modifitgar | modifitgar il code]
Il chancelier da l’imperi Otto von Bismarck ha decretà ina retscha d’ordinaziuns u leschas ch’eran drizzadas direct u indirect cunter la baselgia catolica. Intginas da questas leschas valevan per l’entir Imperi, autras be per la Prussia.
Mesiras a nivel imperial[modifitgar | modifitgar il code]
- December 1871: En il «paragraf da scantschala», ina lescha imperiala per midar il cudesch da dretg penal, è vegnì scumandà als spirituals da periclitar en execuziun da lur professiun la pasch publica.
- Fanadur 1872: Ils gesuits na dastgan endrizzar naginas filialas en Germania (lescha dals gesuits).
- Favrer 1875: En l’Imperi tudestg vegn introducida la letg civila. La reglamentaziun prussiana (cf. sutvart) ha servì sco model.
Mesiras en la Prussia[modifitgar | modifitgar il code]
- Fanadur 1871: Bismarck schlia la partiziun catolica entaifer il ministeri da cultus prussian.
- Mars 1872: La surveglianza da scola spirituala vegn remplazzada en la Prussia tras ina statala.
- Leschas dal matg 1873: Il stadi controllescha la furmaziun e l’engaschament dals spirituals; represchentants seculars administreschan il possess da las baselgias.
- Schaner 1874: Avant la lescha èn be pli renconuschidas las nozzas che vegnan serradas da l’uffizi civil, betg pli las nozzas en baselgia. Tgi che vul maridar en baselgia dastga pir far quai suenter las nozzas civilas.
- Avrigl 1875: La «lescha dal chanaster da paun» retira a la baselgia las subvenziuns statalas.
- Zercladur 1875: La «lescha da claustras» schlia las cuminanzas claustralas en la Prussia, cun excepziun da quellas che sa limitavan a la tgira da malsauns.
Consequenzas[modifitgar | modifitgar il code]
Cura ch’il conflict ha pudì vegnir terminà, eran vegnids empraschunads en tut 1800 spirituals catolics e sequestrads bains ecclesiastics en la valur da 16 milliuns marcs (quai che correspunda a ca. 112 milliuns euros).[3] Tranter ils spirituals ch’eran vegnids sentenziads a basa da las leschas numnadas sa chattava l’archuvestg da Posen (oz: Poznań en Pologna) Mieczysław Halka Ledóchowski e l’uvestg da Trier Matthias Eberhard. Ledóchowski era vegnì sentenzià al chasti maximal da dus onns praschun. Eberhard è vegnì arrestà sco segund uvestg prussian il mars 1874 e sentenzià ad in chasti pecuniar da 130 000 marcs e nov mais arrest. El è mort sis mais suenter sia relaschada, dal temp ch’il cumbat cultural aveva cuntanschì sia culminaziun. Dal temp da sia mort eran 250 spirituals vegnids mess avant dretgira e 230 da 731 plaivs da sia diocesa eran vacantas. L’uvestg da Münster, Johannes Bernhard Brinkmann, è fugì en l’exil, il deputà prussian Heinrich von Droste zu Hülshoff ch’al sustegneva è vegnì destituì. Ils 13 da fanadur 1874 ha il mastergnant catolic Eduard Franz Ludwig Kullmann fatg en rom da la dispita in attentat sin Bismarck; quel è però be vegnì blessà levamain.
Tenor l’istoriograf Manfred Görtemaker n’èsi betg giustifitgà, sco ch’ha fatg quai papa Pius IX, da discurrer d’ina persecuziun dals cartents. La finamira era plitost quella da limitar u da rumper intenziunadamain l’autonomia ed independenza da las baselgias.[4] Plinavant èn vegnidas interruttas il 1872 las relaziuns diplomaticas cun il Vatican. En in pled avant il Reichstag ha Bismarck confermà cun la sentenzia «A Canossa na giain nus betg!» da «betg vulair ceder per il nair da l’ungla» en il conflict cun la baselgia catolica.
Finiziun dal cumbat cultural (a partir dal 1878)[modifitgar | modifitgar il code]
Cun il cumbat cultural n’ha Otto von Bismarck betg cuntanschì tut sias finamiras politicas. Il center ha schizunt pudì augmentar il dumber d’electurs ed il catolicissem n’è betg sa spartì (cumbain che la fundaziun da la baselgia vegl catolica aveva laschà supponer quai a l’entschatta). Ultra da quai èn bleras da las persunas che sustegnevan Bismarck s’indignadas en vista a si’activitad legislativa: Ils protestants conservativs eran medemamain cunter la lètg civila e la surveglianza da scola statala; ed ils liberals vesevan periclitads tscherts dretgs fundamentals. Bismarck è sa mussà pront da s’arranschar cun las forzas ecclesiasticas, suenter avair cuntanschì almain intginas da sias finamiras politicas. In ulteriur motiv per la fin dal cumbat cultural è stà che Bismarck vuleva gudagnar il 1878 ina maioritad per las leschas dals socialists. Per quest intent duvrava el er il consentiment dals liberals.
Cura che Pius IX è mort il 1878 al è suandà Leo XIII en uffizi. En contractivas directas cun la curia èn las leschas severas vegnidas mitigiadas. La stad 1882 ha la Prussia puspè reprendì las relaziuns diplomaticas cun il Vatican. Las leschas da pasch dal 1886 e 1887 han la finala terminà definitivamain il conflict. Leo XIII ha declerà publicamain il matg 1887 che quest «cumbat ch’ha fatg donn a la baselgia e purtà nagins avantatgs al stadi» saja terminà.
Dimensiuns dal cumbat cultural[modifitgar | modifitgar il code]
L’istoriografia ha elavurà en il decurs dals ultims decennis las differentas dimensiuns dal conflict:
[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 19avel tschientaner vegniva il liberalissem surtut dominà da vart burgaisa e citadina. Entras l’industrialisaziun progredinta è la populaziun rurala sa sentida marginalisada adina dapli ed ha chattà en il clerus in intercessur. Il cumbat cultural porta perquai er ils tratgs d’in cumbat da las classas. Entaifer quel èn commerziants burgais ed industrials fruntads sin ina coaliziun d’aristocrats antiliberals, spirituals e da la populaziun rurala da tempra purila.
Per la classa dals lavurants s’interessavan a medem temp ultramontans, liberals e socialists. Sin iniziativa da l’«uvestg dals lavurants» Ketteler a Magonza èn vegnidas fundadas numerusas uniuns da lavurants cristiansocialas; be en il territori da la Ruhr dumbravan quellas vers la mesadad dals onns 1870 var 30 000 commembers. Questas uniuns caritativas avevan tratgs sindicals e na refusavan tuttavia betg da far diever da l’instrument da la chauma. Ellas han patì da las consequenzas dal cumbat cultural e silsuenter (a partir dal 1878) sut las leschas dals socialists; la finala èn ellas vegnidas chatschadas a l’ur ed han pers lur muntada.[5]
Dimensiun politica[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1867 ha la Confederaziun da la Germania dal Nord ed il 1871 l’Imperi tudestg introducì il dretg d’eleger general ed egual per tut ils umens. Quest schlargiament da la basa dals electurs ha bainspert manà a success electorals per las partidas catolicas. Tras quai han forzas politicas liberalas gì tema da perder lur influenza politica ed han empruvà d’impedir ch’il clerus influenzeschia ils electurs catolics. Quai ha però manà pir da dretg a la mobilisaziun politica da spirituals e laics da tenuta antiliberala.
Dimensiun culturala[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor l’istoriograf David Blackbourn èn mentalitads fitg eterogenas fruntadas ina sin l’autra en il cumbat cultural. El illustrescha quai surtut a l’exempel da las cumpariziuns da Maria a Marpingen ils onns 1876/1877. Trais mattatschas avevan rapportà che Maria las saja cumparida pliras giadas en in guaud en vischinanza dal vitg Marpingen en il Saarland. Cumbain che las cumpariziuns n’èn betg vegnidas renconuschidas tras la baselgia catolica e che las mattatschas las han pli tard revocà, èn gia arrivads suenter paucs dis millis pelegrinadis al lieu. Pauc pli tard han er auters uffants e creschids rapportà d’avair vis l’apparientscha ed i cursavan rapports davart guariziuns miraculusas. Las fullas che sa rimnavan han sveglià l’interess da las autoritads prussianas; quellas han bloccà l’access al guaud e fatg diever da mesiras giudizialas e schizunt dal militar per franar l’affluenza da pelegrins vers Marpingen.[6]
Tar sumegliantas scenas eri gia vegnì il 1844 a chaschun dal pelegrinadi a Trier tar la Chamischa sontga. Il fatg che quella era vegnida exponida aveva manà en la publicitad ad intensivas debattas. Tranter auter derivan da qua il cudesch anticlerical ‹Pfaffenspiegel› dad Otto von Corvin ed il pasquil da Rudolf Löwenstein ‹Freifrau von Droste-Vischering zum heil’gen Rock nach Trier ging› en il ‹Kladderadatsch›.
Consequenzas e valitaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il cumbat cultural ha attribuì a la separaziun da baselgia e stadi. Cun la constituziun imperiala da Weimar ha la relaziun tranter baselgia e stadi survegnì en Germania sia furma sco ch’ella è sa mantegnida fin oz. Igl è grev da valitar, quant fitg ch’il cumbat cultural ha anc influenzà il clima politic en il 20avel tschientaner; da las posiziuns da pussanza decisivas eran ils politichers dal center quasi exclus. Surtut fin il 1918 pudevan catolics sa sentir sco burgais da segunda classa. En Germania èn ils cumbats tranter stadi e baselgia stads per part spezialmain intensivs; sco gia ditg han els però er gì lieu en auters pajais, betg il davos en tals cun pliras confessiuns sco ils Pajais Bass, la Svizra ed ils Stadis Unids. En Germania è la lescha dals gesuits pir vegnida schliada il 1917, il paragraf da la scantschala pir il 1953.
Armin Heinen metta en dumonda ch’ils liberals hajan sa laschà abusar da Bismarck sco instrument cunter la baselgia catolica – ina tesa ch’è vegnida allegada sur lung temp. Il cuntrari sajan impurtantas mesiras provegnidas da l’iniziativa da catolics liberals da la Germania dal Sid. «Ils liberals han sfurzà si a Bismarck ina politica da la separaziun da baselgia e stadi ch’el na vuleva betg en questa furma e Bismarck ha surprendì ils liberals cun las leschas penalas, senza però far passar tuttas.» Il cumbat cultural per propi saja vegnì battì sin il champ da la publicistica, e quai gia avant il 1871.[7]
La noziun ‹cumbat cultural›[modifitgar | modifitgar il code]
Origin[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹Kulturkampf› cumpara l’emprima giada il 1840 en la revista catolica ‹Zeitschrift für Theologie› che cumpareva a Freiburg en Br. El vegn duvrà là en ina recensiun anonima d’ina scrittira dal radical Ludwig Snell davart ‹Die Bedeutung des Kampfes der liberalen katholischen Schweiz mit der römischen Kurie› e designescha il conflict tranter catolics liberals en Svizra e la curia romana.
En la cuntraversa politica en Germania ha Rudolf Virchow introducì il term. Il schaner 1873, en rom da la debatta davart la furmaziun e l’engaschament dals spirituals, ha el ditg en la chombra dals deputads prussiana: «Jau sun da l’avis ch’i sa tracta qua d’in grond cumbat cultural.»[8][9] En in appel electoral dal mars 1873, scrit da Virchow en num da la Partida dal progress, ha el repetì la noziun. La pressa catolica ha reprendì il term a moda ironica e cun tun beffegiant, la pressa liberala percunter al ha defendì decididamain.
Diever actual[modifitgar | modifitgar il code]
En il fratemp vegn il term ‹cumbat cultural› er duvrà en blers auters contexts. El designescha en general:
- In ‹cumbat› tranter differents intschess culturals (cf. latiers il cudesch da Samuel P. Huntington ‹The Clash of Civilizations›).
- In cumbat per la ‹predominanza culturala› u ‹identitad culturala› entaifer ina societad u tranter singulas gruppas d’ina societad (cf. p.ex. revoluziun conservativa, nova dretga, ‹cultura directiva›, midada da valurs).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Borutta, p. 13.
- ↑ Manfred Görtemaker: Deutschland im 19. Jahrhundert. Entwicklungslinien. Opladen 1983, p. 277/278.
- ↑ David Blackbourn: Marpingen. Das deutsche Lourdes in der Bismarckzeit. (Historische Beiträge des Landesarchivs Saarbrücken, tom 6), Saarbrücken 2007, ISBN 978-3-9808556-8-6, p. 128.
- ↑ Manfred Görtemaker: Deutschland im 19. Jahrhundert. Entwicklungslinien. Opladen 1983, p. 280.
- ↑ Jürgen Aretz: Katholische Arbeiterbewegung und christliche Gewerkschaften. Zur Geschichte der christlich-sozialen Bewegung. En: Anton Rauscher (ed.): Der soziale und politische Katholizismus. Entwicklungslinien in Deutschland 1803–1963, tom 2, Landsberg am Lech 1982, p. 163; Herbert Hömig: Katholiken und Gewerkschaftsbewegung 1890–1945. Paderborn e.a. 2003, p. 11s.; Klaus Tenfelde: Die Entstehung der deutschen Gewerkschaftsbewegung. Vom Vormärz bis zum Ende des Sozialistengesetzes. En: Geschichte der deutschen Gewerkschaften von den Anfängen bis 1945. Cologna 1987, p. 119.
- ↑ Cf. David Blackbourn: Marpingen. Das deutsche Lourdes in der Bismarckzeit. (Historische Beiträge des Landesarchivs Saarbrücken, tom 6), Saarbrücken 2007, ISBN 978-3-9808556-8-6.
- ↑ Armin Heinen: Umstrittene Moderne. Die Liberalen und der preußisch-deutsche Kulturkampf. En: Geschichte und Gesellschaft, 29. ann. (2003), carnet 1, p. 138–156, p. 140, 143/144.
- ↑ Heinrich August Winkler: Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806–1933. Minca 2000, p. 222.
- ↑ Karl Bachem: Vorgeschichte, Geschichte und Politik der Deutschen Zentrumspartei, tom III, 1927, p. 268–269.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Manuel Borutta: Antikatholizismus. Deutschland und Italien im Zeitalter der europäischen Kulturkämpfe. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2011², ISBN 978-3-525-36849-7.
- Christopher Clark e Wolfram Kaiser (ed.): Kulturkampf in Europa im 19. Jahrhundert. Leipziger Univ.-Verl., Lipsia 2003.
- Georg Franz: Kulturkampf. Staat und katholische Kirche in Mitteleuropa. Verlag Georg D.W. Callwey, Minca 1954.
- Stadler, Peter: Der Kulturkampf in der Schweiz. Turitg 1996 (emprima ediziun 1984).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Artitgel Kulturkampf en divers lexicons (Bertelsmann, Fischer, Meyers, Brockhaus)
- Publicaziuns davart il cumbat cultural tar Litdok Ostmitteleuropa / Herder-Institut (Marburg)
- deutschlandfunk.de, Essay und Diskurs, 30 d’avrigl 2017, Andreas Reckwitz: Hyperkultur versus Kulturessenzialismus
- Il cumbat cultural en Svizra sin www.hls-dhs-dss.ch


text:
L'adattaziun dal plan directiv sa referescha ad ina nova pendiculara ch'è planisada da Tschierv si Alp da Munt. La colliaziun en la regiun da skis Minschuns è sper l’innaivaziun la premissa per ch’il project «La Sassa» vegnia insumma realisà. Actualmain n’èn dentant anc betg tut ils permiss sin maisa. Ils investiders spetgan sin resposta da la regenza a reguard il plan d’utilisaziun per suenter inoltrar la dumonda da construcziun da l’implant.
Concessiun è punct decisiv
Apaina ch’i dat ina concessiun per la nova pendiculara, vul l’investura, la Domenig Immobiglias SA, elavurar ils detagls dal project «La Sassa». Fin uss è enconuschent ch’i duai dar in ressort cun hotel, var 190 letgs ed abitaziuns gestiunadas. En ina emprima fasa in’investiziun da var 25 milliuns francs. Ils custs per la nova pendiculara, radund 6 milliuns francs, porta la Implants da sport Val Müstair SA.
Recurs pudessan retardar project
Sco il manader da project, Roman Pitsch da la Domenig Immobiglias SA ha admess, saja bain pussibel ch’i dat anc recurs encunter las decisiuns da chantun e Confederaziun.
Nus avain investì gia memia blers raps per desister dal project La Sassa, nus restain vidlonder.
Apaina che la concessiun è sin maisa per la nova pendiculara en la regiun da skis Minschuns, duai ir fitg svelt. Senza ulteriurs obstachels pudess l’emprima fasa dal project esser realisada il cumenzament dal 2022.
RR actualitad 17:00


text:
Suenter in terratrembel avant la costa da la Grönlanda ha in tsunami manà ad inundaziuns. Il center dal terratrembel è circa 30 kilometers en il nord da l’insla Nuugaatsiaq. L’insla dumbra var 100 abitants. La polizia discura da quatter persunas sparidas e tar ulteriurs 23 abitants da l’insla Nuugaatsiaq na datti fin uss nagin contact. 39 persunas da l’insla èn plinavant vegnidas evacuadas. La terra ha stremblì la sonda saira cun ina fermezza da 4 tenor la scala da Richter, ha mesirà il servetsch seismologic dal Danemarc.
Inundaziuns hai era dà en parts da la costa da la Grönlanda. Tenor in pledader da la polizia en la chapitala na dettia là naginas infurmaziuns sur da persunas blessadas. La costa da la Grönlanda che tutga tar il Danemarc è adina puspè pertutgada da tsunamis. Tenor geologs vegnian quels chaschunads da bovas e da glatsch che sbuva giu da glatschers che lieuan.
RR novitads 17:00


text:
Cuira duess restar in center attractiv per abitar e lavurar. Il medem mument valì da risguardar la planisaziun dal territori chantunal, la fusiun cun Maladers e Haldenstein, da persequitar las strategias da la citad e metter il fundament per novas zonas da construcziun. La cussegliera da citad Sandra Maissen ha preschentà oz il concept da svilup 2050 per avair respostas sin il sa posiziunar da Cuira per ina proxima generaziun.
Integrar la populaziun
Per il cussegl da citad è l'integrar la populaziun en quista dumonda impurtanta. Enfin la fin d'avust è dada la pussaivladad da consultaziun en la dumonda da svilup, la fin da l'onn decida il cussegl da citad. Cun ina saira d'infurmaziun, ussa gievgia ils 17 da zercladur e cun la pussaivladad da respunder a dumondas via internet, speran ils responsabels d'avair ina buna basa da meinis e dumondas.


text:
La giuvna da 26 onns è s'annunziada per la 45avla ediziun dals curs da rumantsch da la Fundaziun de Planta per duas raschuns: Per l'ina vul ella reactivar sia savida da la lingua rumantscha per pudair duvrar quella activamain e per l'autra dovra Hannah Felce il rumantsch er per sia dissertaziun.
Ina chaussa dal cor
Per Hannah Felce che studegia linguas a l’universitad da Cardiff, la chapitala da Wales, è il rumantsch la pli bella. Cun quai ch’il puter saja er sia lingua d’uffanza è il return en Engiadina suenter plirs onns stà fitg emoziunal e collià cun bleras regurdientschas.
Midament al timun dals curs
Suenter dus onns surdat Ursina Dietrich-Planta da Segl en october l’organisaziun dals curs da rumantsch a Martina Shuler-Fluor da Zuoz. Cuntenta è la Segliotta surtut cun il numer da participants quest onn: Cun 80 persunas s'interessan quest onn 17 persunas dapli per ils curs da la Fundaziun de Planta che anc l’onn passà.
RR actualitad 07:00


text:
Briga (NO)
Briga (Briga ëd Noara in Piemuntes; Briga Novarese in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 3 016 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 4,7 km² e ona densità de popolaziun de 642 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Burbané, Gussön e Invó.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Briga l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quell’iniziativa na midia dentant nagut vi da l’introducziun dal plan d’instrucziun 21 en il Grischun l’avust 2018. Cler saja er gia ussa, ch’il suveran grischun possia pir decider davart l’iniziativa suenter ch’il plan d’instrucziun 21 è gia en vigur – quai pervia dal temp ch’ina iniziativa dovria avant da vegnir avant il pievel.
Per pudair abolir il plan d’instrucziun 21 duvrass quai en mintga cas anc in referendum dal pievel.
Pertge l’iniziativa dettia be la pussaivladad al pievel da pudair prender posiziun tar plans d’instrucziun.
Il plan d'instrucziun 21 è vegnì approvà il mars 2016 da la regenza grischuna e duess vegnir introducì l’avust 2018. Mez favrer avevan ils iniziants inoltrà passà 8’000 suttascripziuns per ch’il parlament ed il pievel hajan era in pled en chapitel tar talas impurtantas dumondas da la furmaziun en il chantun.
RR novitads 14:00


text:
Annunzia da commembradi
Cun Vies commembradi sustenis Vus en emprema lingia la cumpra dalla ruina Casa Carigiet.
En in secund pass possibiliteis Vus la reconstrucziun ed il diever cultural dil baghetg.
Sco tierz pass prevedin nus la revitalisaziun dil potenzial cultural ed utilisaziun publica d’ulteriurs baghetgs a Trun.
- Tuts commembers vegnan regularmein informai davart il progress ed envidai allas radunonzas generalas.
- Sco fautur/a retschevis Vus in set da cartas d’art d’Alois Carigiet.
- Sco mezen/a retschevis vus in cudisch d’affons d’Alois Carigiet.
- Sco padrin / madretscha retschevis Vus ina serigrafia exclusiva d’Alois Carigiet.
Las contribuziuns valan per in tenercasa ad onn. Ina midada dil nivel da commembradi ei adina pusseivla. Nus selegrein da Voss’annunzia!
Annunzia online
Annunzia a scret
Carghei giu il formular d’annunzia, empleni el e tarmettei el a Trun Cultura, 7166 Trun.
Formular d’annunzia (PDF)


text:
Parlament de Catalogna
El Parlament da Catalunya l'è 'l Parlament monocameral de la Catalogna. El pò avègh da 100 a 150 deputaa, Incoeu hinn 135, elegiuu a suffragi universal e proporzional. El Statut Catalan del 2006 el dis che 'l Parlament:
- El reppresenta el popol de la Catalogna
- Esercita el poder legislativ, controlla la politega ed approva el Belang
- L'è inviolabil
Composizion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Incoeu el Parlament el gh'ha 135 deputaa, dividuu in trì blocchi:
- Independentista
- Mia independentista
- Per el referendum concordaa
Fonzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Approva i legg in su i materi ch'hinn podestàa esclusiva de la Generalità o in condivision cont el Stat
- Aprova el belang del governo de la Generalità
- Controlla el governo: El gh'ha el poder de elegg e fà borlà el governo
- Elegg el President de la Generalità de Catalogna
- Elegg el Sindic de Greuges
- Elegg i vòtt senador che reppresenten la Catalogna al Senat Spagnoeu
Stipendi[Modifega | modifica 'l sorgent]
I retribuzion lord hinn:
- President del Parlament: 121.679,48 €
- Vicepresident del Parlament: 88.006,10 €
- President de grup parlamentar: 74.845,81 €
- Portavos de grup parlamentar: 73.144,24 €
- Diputat: 37.330,41 €


text:
Il cadaver è vegni portà en l’institut patologic da l’Universitad da Berna per vegnir secziunà. Pertge che l’animal è mort n’è anc betg cler. Las autoritads n’excludan dentant betg, ch’el saja vegnì mazzà. La procura publica ha instradà ina procedura.
A Berna duai l’animal er vegnir analisà geneticamain per identifitgar el. Sch’i sa tracta da la luffa F13 ch'è vegnida observada l'entschatta da l'onn en la regiun n'è uss anc betg cler.
En il chantun Friburg vivian tenor observaziuns radund trais lufs. L’on passà èn vegnids stgarpads 33 animals da niz da lufs. Quai sin alps nua ch’i na dat nagins chauns da protecziun.
RR novitads 15:00


text:
Era militars da professiun, guardias da cunfins e diplomats duain ir cun 65 onns en pensiun e betg sco fin uss cun 60. Quai ha il Cussegl federal decis. La regla che valeva fin ussa resguardava las pretaisas e la grevezza da la lavur. Per exempel las relaziuns da vita per emploiads dal Departament federal d'affars exteriurs en differents lieus d’acziun.
Uss ha la regenza incumbensà il departament da finanzas ed ils ulteriurs departaments involvids da sclerir fin la fin da l’onn co reglar la midada per collavuraturs novs. Per ils actuals collavuraturs duai dar ina reglamentaziun transitorica, communitgescha l’Uffizi federal da persunal.
RR novitads 11:00


text:
La stagiun 2017/2018 era Nevin Galmarini il meglier snowboardist alpin dal mund. Galmarini aveva gudagnà tar ils gieus olimpics a Pyeongchang la medaglia d'aur. Ed a la fin da la stagiun da la cuppa mundiala schizunt il classament general. Galmarini era durant l’entira stagiun il snowboardist alpin il pli constant.
Suenter questa stagiun extraordinaria era il sportist d'Ardez er la stagiun suenter sin la meglra via da defender ses titel en la cuppa mundiala generala. Ina ferida dal dies ha dentant fatg in stritg atras il quint a Galmarini. Gia avant la fin da la stagiun ha il campiun olimpic stuì ceder e terminar la stagiun.
Operaziun da la hernia dal discus
Il mal il dies è vegnì uschè ferm che Nevin Galmarini ha stuì laschar operar. Dapi lura èn passads blers mais nua che l’anteriur campiun ha stuì far reabilitaziun e fisioterapia. Il plan era da turnar tar las emprimas cursas da la stagiun a Cortina d’Ampezzo puspè en la cuppa mundiala da snowboard. Quest’emna ha Galmarini dentant stuì spustar ses plan, puspè pervia da problems cun il dis.
Impurtant e da turnar
Il nov termin per in comeback ha Nevin Galmarini stipulà tar sias cursas da chasa, las cursas ils 9 da schaner a Scuol en Engiadina Bassa. En in mais vul il sportist puspè attatgar en la cuppa mundiala. Ils problems actualas èn per l’entira squadra ina surpraisa. La preparaziun sin la nova stagiun era ida fin da qua ordvart bain.


text:
La Under 8 ą n dumėnia ai 6 de dezėmber fat pea pra l turnoi tradiziunel de San Miculau a Sterzing. Pra chėsc turnoi ąl fat pea de ndut 8 scuadres danter chėstes l Persenon, l Trėnt, l Zoldo, l Pinč, l Bulsan Academy, l Renon, la scuadra dl post de Sterzing y coche dit l Gherdėina. Nosc pitli ą fat cater partides y se ą purvą dassėnn. Do la premiazion, ulache uni mut ą giapą na bela bedaia, iel mo unit San Miculau a partģ ora velch a duc i jugadėures. Ai mutons ti ąl sapł scialdi bel y l ie da ti fé na lauda a chisc pitli jugadėures dl Gherdėina. N rengraziamėnt ti va nce al trainadėur Christian Piccolruaz y ai acumpaniadėures Günther Kasslatter, Patrizia y Maurizio Broll. L proscimo turnoi dla Under 8 sarą ai 10 de jené a Leifers.
La Under 12 ie n dumėnia ai 6 de dezėmber furneda sun Renon a fé pea l turnoi de campiunat cun cater partides.
I mutons se ą astilą scialdi bėn, ma dan cassa ne ąla nia massa butą. Sciot ajache i se ėssa dessegur meritą de vėncer vel partida y nce i verdiaporta ą jugą scialdi bėn. Nsci ą i mutons dl Gherdėina finą via trėi partides a pčr y una n ąi perdł.
Renon - Gherdėina 0:0, Gherdėina - Renon 0:3, Toblach - Gherdėina 1:1, Gherdėina - Toblach 3:3. I goi per l Gherdėina ie unii fai da Ben Linder, Ruben Prinoth, Matthias Perathoner y Aaron Oberbacher.
U16 Bulsan Academy - Gherdėina 8:1 (1:1, 2:0, 5:0)
La scuadra dla Under 16 ą jugą n l di dlImaculata a Bulsan tla Sill. N tėmp y mez ą i mutons dl Gherdėina tenģ pea scialdi bėn. Nce do l segondo tėmp stajņvela mé 3:1 per l Bulsan, l Gherdėina ą abł n valguna ucajions da jughé de cinch contra cater y ą fat n bel powerplay, ma la ne ti ie mpo no jita fata de fé l gol. Tl terzo tėmp ą i mutons pona mpue lascią do se giapan sambėn massa goi y perdan nsci la partida per 1:8. Chėsta scuadra ą mo da fé trėi partides dla prima pert dl campiunat y pona sarąl da udėi coche la jirą inant.
L gol per l Gherdėina fova de Fabian Kasslatter.
U18 Gherdėina - Asiago 6:3 (1:1, 1:1, 4:1)
Na bela partida ie stata chėla de n sada, di de San Miculau, te Sėlva danter la scuadres Under 18 dl Gherdėina y dl Asiago. L ie stat na partida nteressanta y cumbatuda. Tl prim ne fova l Gherdėina nia bon de fé goi, permņ tl terzo tėmp se ą desgruą la situazion y l ie pona garatą cater goi che ti ą fat vėnfer la partida saurģ per 6:3. Per l Gherdėina ąl fat i goi Leo Holzknecht (2), Andreas Vinatzer, Bean Schmalzl, Diego Glück y Damian Bergmeister.
U18 Feltre - Gherdėina 3:2 (2:1, 0:0, 1:1)
Bele doi dis do ova la Under 18 inņ na partida y chėla fova a Feltre. Purtruep ne ąla nia butą. I mutons dl Gherdėina ą jugą bėn y tl prim minņven bėn de vėncer saurģ. Ucajions da gol n fņvel propi assé y l Gherdėina ą trat trėi iedesc mo n tant sun cassa che i averseres, ma sce n ne fej nia i goi ne pņssen sambėn nia vėncer. Scialdi sciot per chėsta partida, ajache l mpėni ne manciova segur de no. Per l Gherdėina ą fat tramedoi goi Leo Holzknecht.
U20 Valpellice - Gherdėina 4:5 do overtime (2:0, 0:1, 2:3, 0:1 OT)
Bravi ai mutons dla Under 20 che ie furnei n dumėnia a Valpellice cun mé diesc jugadėures y doi verdiaporta, i jugadėures dla Under 18 ą paussą ajache l di do ovi la partida a Feltre. Chi se ėssa pa mpensą che i va cajł a vėncer. N iede fovi dovia de doi goi, ma pona iesi stac boni de jģ danora sun l 4:2, finan do l tėmp reguler a pčr sun l 4:4. Tl overtime iesi ėi stac boni de fé l gol dla vėnta. Na beliscima sudesfazion per jugadėures, trainadėur y acumpaniadėures. N vėija che pra l hockey ne daussen mei la dé su y chisc mutons ą propi desmustrą che i są da cumbater y dé dut nchin ala fin.
Per l Gherdėina ąl fat i goi Christian Mussner, Christian Thaler, Miran Holzknecht y Jean Marc Moling. L gol dezijif tl overtime fova de Patrick Nocker.
Proscima partides di jėuni n cėsa
Duman sada ai 12.12. dala 14.30 jugherą la U14 contra l Pustertal y dala 17.30 la U18 contra l Pieve.
N dumėnia ai 13.12. dala 14.30 jugherą la U16 contra l Fiemme.
Foto: I jugadėures dla Under 8 che ą fat pea pra l turnoi de San Miculau a Sterzing. Dovia mpe da m.c.: Günther Kasslatter, Maurizio Broll, Christian Piccolruaz y Patrizia Broll; tamez da m.c.: Benjamin, Samuel, Jannik, Noé, Mark, Romy, Elias y Sam; dancą da m.c.: Gabriel, Samuel, Lean, Viviano y Noah.


text:
La glieud manca en la citad veglia da Cuira. Intgins possessurs da fatschentas u cafés n’èn betg cuntents cun la situaziun. Gronds centers da cumpra fetschian concurrenza, la citad sa fatschentia mo cun la via da la staziun.
Intginas ideas
Linus Caduff dal café Arcas e Zschalèr manegia ch’i fiss bun da far in’entrada pli attractiva datiers dal Lindenquai. Ils molocs na sajan nagut bel.
Regula Carigiet che posseda ina bischutaria giavischass dapli bancs e flurs. E Rita Albin dal Globus d’umens accentuescha che la citad e las uniuns na duajan betg centralisar las festas mo sin la via da la staziun. Tut las vias a Cuira sajan impurtantas.
Per la citad da Cuira n'è la situaziun betg in problem
Urs Marti, president da la citad da Cuira è da l’avis ch’i haja avunda glieud. La populaziun indigena ed ils turists stimian la citad veglia e las fatschentas pitschnas.
Plans per decorar la citad veglia
Tom Leibundgut accentuescha che la citad veglia è vegnida renovada sco emprima, cun la sulada sin il palantschieu. Ussa saja la via da la staziun stada emprima prioritad. I dettia dentant plans da dar dapli colur a la citad da Cuira, cun bancs e fluras.
Betg mo chaussa da la citad
Ils consuments duajan puspè cumprar dapli en la citad, sch’els veglian ina citad veglia viva, di Urs Marti.
In dals gronds problems saja la concurrenza da l’internet. E mintga possessur stoppia dar bregia cun esser amicabels, innovativs, far reclama e forsa mirar che tut las fatschentas avessan avert il medem mument.
Sa spezialisar per attrair la glieud
Coiffeurs, restaurants e bars datti sco sablun sper la mar. Dentant èsi las fatschentas pitschnas che porschan insatge spezial che carmalan la glieud.
Cupcakes, sneakers ed ieli d'argan
La pastiziera da cupcakes è fitg cuntenta cun la vendida. Ses cupcakes na fetschian betg gross, mabain ventiraivel. Era il possessur da la fatschenta da sneakers manegia, ch’ins stoppia porscher insatge ch’i na dettia uschiglio betg en la citad da Cuira. Lura vegnian ils clients.
Memia paucas fatschentas spezialas
El na sappia betg sa lamentar da memia pauc glieud, di il possessur da la fatschenta che venda ieli d’argan. Deplorablamain na dettia quai betg bleras fatschentas uschè spezialas en la citad veglia da Cuira.
La citad veglia saja fitg bella, dentant na vegnian ils clients betg qua per laschar tagliar ils chavels u per cumprar resti; i duvrass dapli spezialitads.
RR actualitad 06:00


text:
Pertge ch’ils moviments èn s’augmentads per radund in quart n’è betg anc cler. Ins na sappia betg sche l’augment saja capità pervi da la ferma plievgia l’entschatta da zercladur u sch’i sa tractia da malperinadads dal sistem che mesira ils moviments. Quai è da leger en la pli nova publicaziun da la vischnanca Albula/Alvra, ch’infurmescha davart il «Rutsch» da Brinzauls,, il link avra en ina nova fanestra sco ch’el vegn numnà dals indigens.
Malgrà la ferma plievgia dal zercladur saja però mai stà da quintar che l’entira muntogna croda. Plinavant hajan ils sistems cun amplas, ch’averteschan da crudada da crappa, adina funcziunà endretg. La crappa che croda il mument da la muntogna saja actualmain d’ina dimensiun pli pitschna ch’era schon, tge che saja gnanc privlus.
Per tadlar curt e concis:


text:
Il venderdi saira è arsa l'ustaria dasper il Lag La Cauma a Flem. In pestgader ha infurmà ier enturn las 22:00 ch'i vegnia fim or dal tetg da l'ustaria. Ils radund 70 pumpiers da Flem e Trin han gì svelt sut controlla il fieu. Uschia han els pudì evitar ch'il fieu è sa derasà sin il guaud. Cura ch'il fieu è rut ora n'è nagin stà en l'ustaria.
La raschun per il fieu vegn anc examinada. Il donn da material è fitg grond, na possia dentant anc betg vegnir numerà, scriva la Polizia chantunala.
RR novitads 18:00


text:
Puntraschigna
Puntraschigna (tudestg e talian: Pontresina) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul da l'Engiadin'Ota dal district Malögia. La vischnanca sa chatta en l'Engiadina, al nord dal Pass dal Bernina.
Toponim[modifitgar | modifitgar il code]
L'interpretaziun da las emprimas menziuns documentadas pontem sarasinam (1137) e Ponte Sarracino (1303) è contestada. Blers istorichers traslateschan el sco «Pont dals Saracens» e vesan ina relaziun cun l'invasiun dals Arabs en Svizra dal 10avel tschientaner. Segund in'autra teoria deriva il num dad ina punt che tenor ses constructur Saraschin è vegnida numnada «Ponte sarasinae».
Vopna[modifitgar | modifitgar il code]
Descripziun: Spartì da nair e d'aur (mellen), cuvert dad ina punt ad artg d'argient (alv). Vopna repassada da l'onn 1934 cun referiment al num da la vischnanca (vopna discurrind). La punt simbolisescha la Punt Ota.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Fracziuns da la vischnanca[modifitgar | modifitgar il code]
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Gemeinden im Oberengadin sin la pagina-web dal Circul d'Engiadin'Ota


text:
La carriera da skis da Selina Egloff da Scuol è ida fin da qua adina amunt. Dal cader regiunal ha il talent da skis fatg gia cun 17 onns il pass en il cader B da la federaziun Svizra da skis, Swiss Ski. La stagiun passada era Selina Egloff la pli giuvna atleta en in cader da Swiss Ski. Era durant questa stagiun en il cader B cun collegas d’equipa sco per exempel Charlotte Chable e Camille Rast è Selina Egloff anc adina la pli giuvna. Sco Chable e Rast vul era Selina Egloff partir insacura en la cuppa mundiala da skis. Il pli gugent gia durant la nova stagiun.
Campiunessa svizra da junioras
La davosa stagiun era fin uss la meglra da Selina Egloff. Suenter ch’ella ha pudì ir a la partenza da cursas da FIS al principi da sia carriera giuvna, ha ella fatg la stagiun passada quasi tut las cursas da la cuppa d’Europa. La seria da cursas gist suenter la cuppa mundiala da skis. Duas giadas è ella sa rangada la stagiun passada tranter las meglras diesch. Ils megliers resultats èn dentant reussì a la giuvna skiunza da Scuol la fin da l’enviern. Selina Egloff è vegnida campiunessa svizra da junioras en il slalom, e tar l’elita è ella vegnida terza en la disciplina dal slalom gigant. Mo Camille Rest e la campiunessa mundiala da la cumbinaziun alpina Wendy Holdener eran anc pli spertas che la skiunza da Scuol.
RR actualitad 07:00


text:
Universitè ed Bulåggna
L'Universitè ed Bulåggna (Alma Mater Studiorum - Università di Bologna in latén e in itagliàn; abreviè in UniBo) l'é n’universitè statèla ch'la s câta int la zitè emiglièna ed Bulåggna, la pió antîga dal månnd uzidantèl[1].
Nonostànt i prémm statût universitèri a têgnen i låur radîṡ int al 1317, dèta dla prémma ediziån cgnusó dal statût dl’Universitè di Gioréssti, durànt dl XI séccol ai êra bèle al Studium, na fiuränta scôla giuréddica.
Int al 1888, na cumisiån capegè da Giosuè Carducci a déss ch'la dèta ufizièl dla sô fundaziån a fóss al 1088, cme i dgêven di prâtic dla stòria dal tänp; quall ch'al é cunsidrè al fundatåur, Irnêri, l é môrt fôrsi dåpp dal 1125.
L'à 79 999 studént (dèt dl ân 2018). Al sô retåur l é dal 1m ad nuänber dal 2015 l'inżgnîr perużén Franzàssc Ubertén.


text:
Uffizi per la furmaziun media-superiura / Scola chantunala grischuna
Arosastrasse 2
7000 Cuira
Voss champ d'incumbensas: En il champ germanistica instruis Vus tudestg e tudestg per persunas da lingua estra al gimnasi sco er a la scola media spezialisada ed a la scola media commerziala. Entaifer la secziun collavurais Vus gugent cun autras persunas d'instrucziun ed As engaschais en autras gruppas da lavur per il svilup da la scola sco tala.
Voss profil: Vus avais terminà in studi da scola auta en Voss rom d'instrucziun ed avais absolvì il diplom d'instrucziun per scolas da maturitad (diplom per l'instrucziun superiura en il rom tudestg sco emprima lingua ed – en il cas ideal – tudestg sco segunda lingua). Giavischada vegn experientscha d'instruir sin il stgalim secundar II. Per l'instrucziun a la scola media commerziala possedais Vus en il cas ideal ina qualificaziun supplementara en pedagogia da las professiuns.
Vus essas ina persunalitad flexibla ch'è abla da lavurar en in team e che ha plaschair d'instruir. Sco persuna d'instrucziun a la Scola chantunala grischuna trilingua cumpletteschan enconuschientschas d'ina segunda lingua chantunala Voss profil.
Grad d'occupaziun: 40–60 %
Cumenzament da la lavur: 1. d'avust 2022
Lieu da lavur: Cuira
Termin d'annunzia: 22 d'october 2021
Persuna da contact: Philippe Benguerel, telefon 081 257 51 57, philippe.benguerel@bks.gr.ch


text:
En Svizra dettia anc adina memia paucas infurmaziuns, nua e co ch'il coronavirus sa derasia. Per survegnir quellas fiss necessari in set da datas minimal per il Contact Tracing, ha ditg il president da la task force Covid-19, Matthias Egger, en ina intervista cun la Neue Zürcher Zeitung.
Dumandads sajan surtut ils chantuns. Las datas da quels stoppian vegnir en ina banca da datas centrala tar l'Uffizi federal da sanadad, pretenda Egger. Uschè lunsch na sajan ins dentant anc betg. Dentant na sajan betg be la qualitad e la quantitad da datas manglusas. Er il temp ch'i dovria per transmetter las datas na lubeschia betg da persequitar il svilup e la derasaziun dal virus en Svizra. Cun ina ferm sistem da surveglianza fissi pussaivel da reagir cun mesiras adequatas sin pitschnas erupziuns regiunalas.
Ultra da quai fissi tenor Egger era d'analisar geneticamain ils virus tar persunas infectadas. Cun quellas infecziuns fissi pussaivel da persequitar las chadainas d'infecziun.


text:
Argument de la diagunala de Cantor
L'argument de la diagunala de Cantor a l'è una demustraziun del matematich tudesch Georg Cantor de la minga cüntabilità del cungiunt di nümer reaj.
Questa demustraziun a l'è la segunda scrivüda dal Cantor sura la minga cüntabilità de . La prima demustraziun la dröva minga el desvilüpament decimal d'un nümer real.
Dapress che questa tecnica a l'è stada inventada, l'è stada druvada in di nümerus demustraziun e 'l druvament de l'argument diagunal a l'è inscì diventaa un classich de la demustraziun in matematica.
Inscambi de demustrà che a l'è minga cüntabil se 'l cunsidera per cumudità el sübcungiunt [0,1] de se 'l custrüiss, per tüta part cüntabil D da [0,1], un element da [0,1] partegnent minga a D; el s'avrà inscì pruvaa che [0,1] el pò minga vess cüntabil . Cunsiderem dunca una part cüntabil de [0,1] nümerada cul jüt d'una sequenza . Cada termin de questa sequenza el gh'ha una scritüra decimala cunt un'infinità de cifer dapress la virgula (un'infinità de 0 per un nümer decimal), i.e. :
Custrüisem adess un nümer real x in [0,1] cunsiderand la cifra de sit n dapress la virgüla del nümer , i.e cunsiderand i cifer sü la diagunala de la tavula . El sia un nümer da 0 a 9 diferent da e .
El nümer x a l'è ciarament in l'interval [0, 1] però el pò minga vess in la sequenza { r1, r2, r3, ... }, perchè a l'è igual a nissün di nümer de la sequenza : el pò minga vess igual a r1 perchè la prima cifra dapress el punt decimal de x a l'è diferent da la prima cifra dapress el punt decimal de r1; in l'istessa manera per r2, etc. dunca x a l'è minga element de la sequenza ri.
Cunclüsiun: l'interval [0, 1] a l'è mia infinii cüntabil e a fortiori .
El Cantor a l'ha druvaa una furma generalizada de l'argüment de la diagunala per demustrà el teurema de Cantor : per tütt cungjuunt S, el cungiunt dai part de S, nutaa generalament P(S), a l'è « stregiament püssee grand » che S se istess, in d'alter termin el pò minga esist sürgeziun de S vers P(S). In efet, se l'esist una tala sürgeziun f de S sü P(S), se 'l pò cunsiderà el cungiunt A di element x de S cume x partegnent a f(x). Cume che A el partegn a P(S), a l'esist, del fat de la sürgetività da f, un element a de S tal che f(a)=A. Se riva a una cuntradiziun anca in del cas induve a el partegn a A che in del cas cuntrari.


text:
Lituania
La Lituania (lituan Lietuva) è in stadi europeic che vegn attribuì a l’Europa Centrala ubain a l’Europa dal Nord. Tranter ils trais stadis baltics furma la Lituania il stadi situà il pli al sid. El cunfinescha en il vest cun la Mar da l’Ost ed ha cunfins communabels cun la Lettonia, la Bielorussia, la Pologna e l’oblast russ Kaliningrad.
Davent da ca. l’onn 1253 fin il 1795 ha la Lituania furmà in gronducadi; a partir dal 1569 ha il pajais fatg part da l’uniun polac-lituana. Cun la terza divisiun da la Pologna l’onn 1795 è la Lituania vegnida sut domini russ. Il 1918 ha il pajais declerà si’independenza sco republica. Suenter il temp d’occupaziun sovietic (a partir dal 1940) ha il stadi puspè cuntanschì il 1990 si’independenza. En rom da l’extensiun a l’ost l’onn 2004 è la Lituania daventada in stadi commember da l’Uniun europeica e commember da la NATO. Dapi il 2015 furma la Lituania il 19avel commember da la zona da l’euro.
La Lituania dumbra radund 3 milliuns abitants (situaziun dal 2017). La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Vilnius; ulteriuras citads grondas èn Kaunas, Klaipėda e Šiauliai.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania cunfinescha en il nord cun la Lettonia, en l’ost e sidost cun la Bielorussia. Il cunfin tar la Pologna en il sid mesira be radund 100 km, furma però la pli impurtanta colliaziun vers l’Europa Centrala e dal Vest. Vers sidvest suonda sco exclava l’oblast russ Kaliningrad; il cunfin furma per part il flum Memel. En il vest sa chatta la Mar da l’Ost; tar quella ha la Lituania access sur il port da Klaipėda.
Geografs da l’Institut Géographique National da la Frantscha han quintà ora il 1989 il punct central geografic da l’Europa ed han eruì in lieu en il vitg Purnuškės in pau en il nord da Vilnius.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
Geologicamain sa chatta la Lituania entaifer la plattafurma europeica da l’ost; la situaziun tectonica sa preschenta uschia dapi in lung temp geologic a moda relativamain ruassaivla. La surfatscha è surtut vegnida modellada tras la massa da glatsch ch’è avanzada pliras giadas en il decurs dal temp da glatsch. Be en singuls cas cumparan perquai furmaziuns da grip pli veglias a la surfatscha. Praticamain l’entira cuntrada da la Lituania è segnada dals process da furmaziun da morenas e da l’erosiun/sedimentaziun da quellas suenter l’ultim temp da glatsch da la Weichsel. Avant 20 000 onns, dal temp che l’englatschament da la Weichsel ha cuntanschì sia culminaziun, è be ina pitschna strivla en il sidost dal pajais restada libra da glatsch.
En il vest cunfinescha il pajais cun rivas da sablun a la Mar da l’Ost. La dorsala da la Lituania Bassa en il vest tutga tar la dorsala baltica. La regiun collinusa en il sidost dal pajais tutga tar la dorsala auta bielorussa. Qua sa chattan cun 294 m las elevaziuns las pli autas da la Lituania (Aukštasis Kalnas e Juozapinės Kalnas). Ils pli gronds flums èn Memel e Neris che naschan omadus en la Bielorussia. En il nordost giascha la platta da lais da la Lituania Superiura. Numerus lais sa chattan er en il sid. Tut en tut cumpiglian ils lais radund 1,5 % da la surfatscha dal pajais.
Per lunschor la gronda part dal pajais vegn utilisada sco terren agricul. Stgars 30 % èn cuverts cun guauds e bundant 3 % furman palids e morasts. La Lituania sa cumpona en tut da 62 680 km² surfatscha da terren e da 2620 km² surfatscha d’aua.[2]
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
En la Lituania prevala in clima continental moderà. Il vent dal vest che dominescha a la costa maina aria chauda ed umida nà da la Mar da l’Ost a l’intern dal pajais.
Il mais il pli chaud è il fanadur cun en media 17 °C; il mais il pli fraid è il schaner cun en media −5,1 °C. La temperatura media annuala munta a 6,2 °C. La quantitad da precipitaziuns annuala giascha tar 661 mm – en il sidvest è quai bundant dapli, en il nord pli pauc.
Ambient[modifitgar | modifitgar il code]
En la Lituania èn endrizzads radund 200 territoris da protecziun da la natira. Da quai fan part tschintg parcs naziunals, divers territoris da protecziun speziala e radund trenta parcs regiunals. Bundant 14 % da la surfatscha dal pajais sa chattan sut protecziun da la natira, sco per exempel la regiun da Praviršulio Tyrelis. Enconuschenta è tranter auter la palì auta Aukštumala, situada tranter Sowetsk e Klaipėda, a la quala è gia stada deditgada a l’entschatta dal 20avel tschientaner – sco emprima palì en tut il mund – ina monografia speziala (C.A. Weber, 1902).
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la fin da l’Uniun sovietica il 1990 sa reducescha la populaziun da la Lituania cuntinuadamain. Il 1992 ha quella cuntanschì il maximum cun stgars 3,7 milliuns. L’onn 2000 eran quai anc 3,5 milliuns ed il 2010 3,32 milliuns abitants. A questa sminuziun contribuescha tant l’emigraziun (cf. sutvart) sco er il surpli da mortoris. Areguard las naschientschas ha l’onn 2002 muntà il punct il pli bass cun radund 30 000 (8,6 per 1000 abitants). Dapi lura è la rata puspè creschida levet (35 625 naschientschas l’onn 2010). Entant ch’il vest dal pajais enconuscha dapli naschientschas che las ulteriuras parts dal pajais, èsi surtut las regiuns da cunfin en l’ost ch’èn segnadas d’envegliament (bundant 20 mortoris per 1000 abitants en ils circuls Ignalina, Švenčionys e Zarasai, entant che la media en l’entir pajais muntava il 2007 a 13,5).
Tenor indicaziun da l’Uffizi da statistica da la Lituania vivan dapi l’avrigl 2012 main che 3 milliuns persunas en il pajais.[3] Il motiv principal furma la migraziun (cf. sutvart).
Dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala è la Lituania stada marcada d’ina vieuta rasanta ad ina societad urbana. Il 1959 vivevan anc 3/5 da la populaziun sin la champagna, il 1970 era la relaziun gulivada ed il 1990 è stada cuntanschida la relaziun da dus terzs populaziun urbana ed in terz populaziun rurala.
Migraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Mintg’onn bandunan intginas dieschmilli persunas la Lituania en in auter pajais. Tar la gronda part da questas persunas sa tracti da giuvens creschids che vesan a l’exteriur meglras schanzas sin il martgà da lavur che en la Lituania. Ils pajais da destinaziun ils pli populars èn il Reginavel Unì, l’Irlanda e la Scandinavia. Tenor stimaziuns vivan u lavuran plinavant radund 200 000 Lituans a l’exteriur occidental senza che las autoritads lituanas hajan enconuschientscha da quai.
Da l’autra vart ha il bun svilup economic en la Lituania manà ad in’emigraziun creschenta or da la Bielorussia vischina. Ed er la procentuala da Lituans che returnan en il pajais crescha en congual cun ils immigrants d’autra naziunalitad.[4]
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
L’aspectativa da vita en la Lituania è bain creschida in pau ils ultims onns; tuttina giascha quella anc adina cleramain sut la media europeica (2012: dunnas 79,45 onns, en Germania p.ex. 82,1 onns; umens 68,39 onns, Germania 76,6 onns).[5] Surtut tar ils umens èn questas bassas valurs d’attribuir per ina buna part a l’abus d’alcohol. Tenor il rapport da la WHO èn morts en Lituania 2900 umens e 950 dunnas en consequenza dal consum d’alcohol (quai èn 30 % da tut ils mortoris). Il 2013 aveva la Lituania entaifer ils 34 stadis commembers da l’OECD il pli aut consum d’alcohol per persuna.
Tenor la WHO è la Lituania er il pajais cun la pli auta rada da suicidis en tut il mund (38,6 cas sin 100 000 persunas il 2005 resp. 35,6 cas il 2009, suandà da la Russia cun 31,7 cas il 2006).[6] Sco motivs principals vegnan inditgads l’aut consum dad alcohol e l’aut grad da dischoccupaziun da giuvenils. Ultra da quai ha la Lituania la pli auta rata da delicts da mazzament en tut l’Uniun europeica.
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
Per lunschor la gronda part da la populaziun furman ils Lituans sezs. Igl existan però er en il pajais intginas minoritads naziunalas, surtut Slavs. La minoritad polonaisa da la Lituania, che viva per gronda part en il district Vilnius, è per part sesenta là dapi plirs tschient onns.
Persunas d’origin russ èn oravant tut arrivadas durant e suenter la Segunda Guerra mundiala en la Lituania, cura ch’il pajais furmava ina part da l’Uniun sovietica. La populaziun da lingua russa en la Lituania sa concentrescha sin la chapitala Vilnius (surtut en la part da la citad Naujoji Vilnia), la citad da port Klaipėda, la regiun Mažoji Lietuva e lieus d’industria sco Elektrėnai e Visaginas.
Entant ch’il russ furma per la generaziun mesauna e veglia la lingua franca, surpiglia tar ils giuvens l’englais questa rolla.
Sper 84 % Lituans vivan en il pajais (situaziun dal 2011): 6,58 % Polonais, 5,81 % Russ, 1,19 % Bieloruss, 0,54 % Ucrainais. Ils ulteriurs procents sa repartan sin autras naziunalitads e sin minoritads naziunalas (Gidieus, Roma, Tatars e.a.).[7]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Lituan sco lingua materna discurran radund 2,7 milliuns persunas. Il lituan tutga tar las linguas balticas, a las qualas appartegna er il letton (ma betg l’eston che fa part da las linguas slavas). Areguard bleras atgnadads linguisticas vegn il lituan considerà sco ina lingua spezialmain arcaica che stat perquai fitg datiers da la lingua indogermana oriunda.
Sin la segunda plazza da las linguas che vegnan discurridas en la Lituania sa chatta il polonais. Questa lingua è surtut preschenta en la part orientala dal pajais, en spezial en las regiuns ruralas enturn Vilnius ed en la regiun enturn Dieveniškės. Malgrà las deportaziuns suenter la Segunda Guerra mundiala era sa mantegnida là ina gronda minoritad polonaisa. Pervi da la lunga preschientscha dal russ en la Lituania è il polonais che vegn discurrì en questas regiuns per part sa maschadà cun expressiuns russas; ins numna perquai questa varietad ‹polonais lituan›.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals Lituans (80 %) èn catolic-romans, radund 4,1 % èn ortodoxs. Vilnius furma la sedia d’in nunzi apostolic ch’è responsabel sco represchentant diplomatic dal papa per la Lituania, la Lettonia e l’Estonia. A las baselgias luteranas e refurmadas appartegnan tut en tut ca. 2,1 % dals abitants dal pajais. Tenor ina retschertga dal 2008 han bundant dus terzs dals catolics inditgà ch’els pratitgeschian lur cretta; 10 % da tut las persunas interrogadas han resguardà sasezzas sco betg cartentas.[8]
En la Lituania vivan en pli ca. 21 000 muslims (0,6 %). La cumpart da la populaziun gidieua muntava avant la Segunda Guerra mundiala a 9 %. Durant l’occupaziun tudestga da la Lituania ils onns 1941 fin 1944 èn bundant 90 % dals gidieus vegnids mazzads.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il num ‹Lituania› cumpara l’emprima giada l’onn 1009 sco ‹Litua› (en las ‹Annalas da Quedlinburg›).
Ils origins da la Lituania sco stadi èn da chattar en il 13avel tschientaner, suenter che stirpas balticas avevan colonisà il territori a partir dal terz millenni a.C. Cun consentiment dal papa è il prinzi Mindaugas vegnì curunà il 1253 sco retg; ad el èsi reussì da suttametter a sia suveranitad las stirpas vischinantas. Ses reginavel cumpigliava tar sia mort l’onn 1263 ca. il territori da la Lituania odierna. La furmaziun dal stadi è gist anc reussida a temp per pudair far frunt als chavaliers da l’Urden teutonic ch’avanzavan tant nà dal nord sco er nà dal sid.
Parallelamain è succedida gia en il 14avel tschientaner l’expansiun vers ost. Suenter che la veglia rus da Kiew era ida en ruina causa l’arrivada dals Mongols, èn sa furmads plirs principadis successurs. Pervi da l’Urden teutonic n’ha la Lituania betg pudì expander vers vest, entant ch’en l’ost aveva l’arrivada dals Mongols (ch’èn vegnids numnads pli tard Tatars) manà ad in vacum da pussanza. En quel è avanzà il gronducadi da la Lituania adina dapli ed è arrivà cun la conquista da Kiew (suenter il 1462) en concurrenza directa cun il gronducadi da Moscau per la predominanza entaifer ils ducadis parzials russ. L’expansiun vers ost da la Lituania ha chattà sia culminaziun en l’emprima mesadad dal 15avel tschientaner.
L’onn 1386 ha il gronduca Jogaila surpiglià tras maridaglia e conversiun al cristianissem – suenter la mort da Mindaugas era la Lituania puspè daventada pajauna – la curuna polonaisa, fundond uschia l’uniun persunala polonais-lituana. Jogaila (polonais: Jagiello) ha fundà la dinastia dals Jagiellons. Suenter la battaglia victoriusa sper Tannenberg l’onn 1410 è la smanatscha tras l’Urden teutonic stada eliminada definitivamain. Questa battaglia avevan gudagnà las forzas armadas unidas da la Pologna e Lituania.
La stretga uniun politica da la Pologna e Lituania ha manà il 1569 a l’uniun reala da Lublin. Cun quella è ida a fin l’independenza da la Lituania, e quai suenter che l’aristocrazia lituana era gia vegnida ils decennis precedents adina pli fitg sut l’influenza da la cultura e lingua polonaisa. Uschia è la Lituania ida dal temp da la refurmaziun la via polonaisa ed è restada catolica, entant che la part nordica dal Balticum, influenzada pli ferm nà da vart tudestga, è daventada protestanta. Fin las divisiuns da la Pologna ha la Lituania furmà ina part dal stadi polonais; il 1795 è il territori lituan alura vegnì sut domini russ. Duas sullevaziuns da vart dals Polonais e Lituans ils onns 1831 e 1863 ha il zar russ supprimì a moda sanguinusa.
L’Emprima Guerra mundiala cun la Revoluziun d’october e la guerra civila sequenta han manà il favrer 1918 – sut occupaziun tudestga – a la proclamaziun da la republica independenta Lituania; suenter cumbats cunter l’Armada cotschna e truppas polonaisas èsi propi reussì da far valair quella. La chapitala na furmava da quel temp però betg la sedia istorica dal gronducadi, mabain Kaunas, damai che la regiun da Vilnius era occupada da la Pologna (dal 1920 fin il 1939, cumbain annullà da la Societad da las Naziuns il 1923). La democrazia parlamentara, introducida cun la constituziun dal 1922, è vegnida messa ord vigur cun il putsch dad Antanas Smetona il december 1926; Smetona ha silsuenter regì a moda dictatorica fin il 1940. Ins ha relaschà novas constituziuns ch’han confermà il reschim autoritar da Smetona, tranter auter las constituziuns lituanas dal 1928 e 1938. Ils 23 da mars 1939 ha la Lituania stuì ceder il Territori da la Memel al Reich tudestg. Questa regiun aveva appartegnì fin il 1919 a la Germania, era dapi lura dispitada tranter la Germania e la Lituania e steva perquai dapi il Contract da pasch da Versailles sut administraziun franzosa (per incumbensa da la Societad da las naziuns). Ils 10 da schaner 1923 avevan corps da voluntaris lituans occupà la regiun ch’era sinaquai vegnida annectada da la Lituania.
Cun l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala è creschida la pressiun da vart da l’Uniun sovietica. Il zercladur 1940 ha Smetona abditgà e suenter l’invasiun da truppas sovieticas è vegnida nominada ina regenza prosovietica, la quala ha declerà ils 3 d’avust 1940 l’adesiun a l’Uniun sovietica. Suenter l’entschatta da la Guerra tudestg-sovietica han truppas tudestgas conquistà fin il fanadur 1941 il territori statal da la Lituania. Sinaquai han ins mazzà fin il december 1941 la gronda part da la populaziun gidieua. Quai è succedì tras gruppas d’acziun da la polizia da segirezza e dal SD cun sustegn da gidanters lituans e da la polizia auxiliara collavuraziunistica. Ils survivents èn vegnids concentrads en ghettos. 90 % da la populaziun gidieua dal pajais n’ha betg survivì la fin da la guerra.
En rom da si’offensiva da stad l’onn 1944 ha l’Armada cotschna puspè conquistà grondas parts da la Lituania. Sinaquai han ins reinstallà la Republica sovietica socialistica lituana. La resistenza dals uschenumnads ‹frars dal guaud› cunter l’occupaziun sovietica è stada difficila senza sustegn nà da l’exteriur ed è sa reducida a partir dal 1948 sin intginas paucas gruppas da partisans. En ina terza gronda unda da deportaziun ha Stalin fatg manar dieschmillis «inimis dal stadi» en la Sibiria, suenter ch’igl avevan gia gì lieu il 1940/41 e 1945/46 emprimas arrestaziuns e deportaziuns. Blers dals deportads èn morts en ils champs en l’ost da l’Uniun sovietica.
En rom da la perestrojka, ch’ha manà en il Balticum a la Revoluziun chantanta, è la Lituania sa declerada il 1990 – sco emprima republica da l’anteriura Uniun sovietica insumma – sco stadi suveran, renumnond il soviet superiur en assamblea constituenta. Medemamain il 1990 ha l’Islanda renconuschì sco emprim stadi l’independenza da la Lituania. La dumengia sanguinusa da Vilnius, ils 13 da schaner 1991, han forzas militaras prosovieticas empruvà adumbatten da cupitgar la giuvna democrazia cun chars armads; 14 demonstrants giuvenils èn vegnids per la vita a la tur da televisiun. Sco reacziun sin quai èn 85 % dals Lituans s’exprimids ils 8 da favrer 1991 èn rom d’ina votaziun dal pievel a favur da l’independenza dal pajais. Suenter ch’il putsch da Moscau cunter Gorbatschow ha fatg naufragi l’avust 1991, han ils pajais dal vest renconuschì l’independenza da la Lituania e da ses stadis vischins Lettonia ed Estonia. A l’entschatta è il svilup dal pajais stà segnà d’ina crisa economica e d’instabilitad politica (pervi da la privatisaziun radicala), ma alura ha la politica da refurma fitgà adina dapli pe, surtut suenter avair surmuntà la crisa da la Russia da l’onn 2000. L’onn 2004 è la Lituania daventada commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Dapi il december 2007 fa la Lituania part dal spazi da Schengen.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania furma ina democrazia semipresidiala. La chapitala e sedia da la regenza da la Republica da la Lituania è la citad da Vilnius. Tenor la constituziun furma il pajais ina republica democratica e constituziunala cun separaziun da las pussanzas. Areguard la dumonda co che la democrazia vegn realisada, è la confidenza dals burgais però plitost pitschna: Tenor ina retschertga dal 2006 è la dumonda «Quant cuntents essas Vus cun il funcziunament da la democrazia en Voss pajais?» be vegnida respundida da 23 % a moda positiva.[9]
Magari vegn la Lituania – tuttina sco l’Israel ed intgins auters stadis da l’Europa da l’Ost e da l’Asia – er descritta sco democrazia etnica, en la quala «la dominanza d’ina gruppa etnica è instituziunalisada».[10]
President[modifitgar | modifitgar il code]
Schef dal stadi furma il president, al qual na cumpetan betg be incumbensas represchentativas; anc avant il minister da l’exteriur è el numnadamain responsabel per la politica da l’exteriur dal pajais. Ultra da quai dispona el d’in dretg da veto ch’al lubescha da bloccar leschas ch’èn vegnidas relaschadas dal parlament. Tenor il protocol al suondan en l’ierarchia statala il parsura dal parlament ed il primminister.
Parlament[modifitgar | modifitgar il code]
Il parlament lituan vegn numnà Seimas. Quest num deriva dal term polonais ‹Sejm› e renviescha a la lunga istorgia communabla da la Lituania e da la Pologna. Il parlament d’ina chombra consista da 141 parlamentaris che vegnan elegids per quatter onns.[11] Cun ina maioritad da dus terzs ha il parlament la pussaivladad da midar la constituziun.
Regenza[modifitgar | modifitgar il code]
Schef da la regenza da la Lituania è il primminister. El dispona da la cumpetenza da dar avant las lingias directivas per la politica da la regenza.
Partidas ed associaziuns d’interess[modifitgar | modifitgar il code]
Abstrahà dals conservativs e dals socialdemocrats na dispona la gronda part da las partidas betg d’in program da partida u d’ina orientaziun ideologica fixa. La gronda part da las partidas pitschnas han ins fundà sco plattafurma per persunas singulas. Perquai ch’i dat relativamain savens crisas da la regenza e midadas areguard las maioritads en il parlament, n’è la muntada politica da questas partidas pitschnas betg da sutvalitar.
Associaziuns d’interess na giogan en il sistem politic betg ina rolla uschè centrala sco en auters pajais. Ils sindicats èn da pitschna muntada tant en la vita politica sco er sociala.
Politica da l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania fa part da bleras organisaziuns internaziunalas. Sco pli impurtantas directivas da la politica da l’exteriur pon valair ils lioms cun il vest, l’integraziun europeica e transatlantica sco er la stabilitad regiunala en l’Europa. Tut quai s’exprima en il fatg che la Lituania è daventada il 2004 commembra da la NATO.
Terms impurtants areguard la collavuraziun cun ils vischins en il vest han er furmà l’adesiun a l’Uniun europeica il 2004, l’extensiun dal spazi da Schengen il 2007 e l’introducziun da l’euro il 2015. Oriundamain vulevan ins gia introducir l’euro il 2007; l’emprima giada insumma ha la Cumissiun europeica però refusà questa dumonda enfin ch’è stada reglada la problematica da l’inflaziun a l’intern dal pajais.
La relaziun tranter la Lituania e la Russia è percunter tendida. Quai sa mussa adina puspè en furma da discharmonias sin il champ economic e politic. Il 2013 ha la regenza russa per exempel scumandà l’import da products da latg da la Lituania; sco reacziun ha la regenza lituana prendì or dal program in emettur da televisiun russ.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
En rom da si’extensiun a l’ost èn la Tschechia, la Pologna e l’Ungaria daventads il 1999 stadis commembers da la NATO. Silsuenter è suandà l’invit als stadis Estonia, Lettonia, Lituania, Slovachia, Slovenia, Bulgaria e Rumenia; tut quels èn s’associads il 2004 a la NATO.
A la Lituania mancan agens aviuns da chatscha moderns. Perquai è staziunada permanentamain ina squadriglia d’aviuns da chatscha dals alliads da la NATO sin la plazza aviatica Zokniai sper Šiauliai.
Il 2015 ha il parlament lituan puspè introducì l’obligaziun generala da far servetsch militar. Quest pass è succedì sut l’impressiun da l’annexiun da la Crim tras la Russia e da la Guerra en l’Ucraina.[12]
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la refurma administrativa dals onns 1990 datti en Lituania be in stgalim da corporaziuns territorialas cun radunanza e president elegì. Igl èn quai las 60 Savivaldybės (‹corporaziuns autonomas›). Il stgalim sutvart furman las radund 600 vischnancas cun incumbensas administrativas, ma senza organs d’autonomia communala. La gronda part da las citads e dals vitgs na furman betg corporaziuns territorialas, mabain be unitads statisticas.
Sur il nivel d’autonomia exista anc il nivel administrativ. Ils diesch districts administrativs dal pajais èn:
- Alytus
- Kaunas
- Klaipėda
- Marijampolė
- Panevėžys
- Šiauliai
- Tauragė
- Telšiai
- Utena
- Vilnius
Fin il 2010 eran ils districts munids cun prefects che vegnivan installads da la regenza; quels na disponivan da nagins organs, ma eran munids cun administraziuns.
Tradiziunalmain vegn la Lituania sutdividida en quatter regiuns istoricas. Igl èn quai la Lituania Superiura (Aukštaitija), la gronda da las quatter regiuns che tanscha dal nordost fin tar la chapitala Vilnius. Questa regiun è ritga da collinas e lais; ed en il center sa chatta il parc naziunal Aukštaitija. Las ulteriuras regiuns èn la Lituania Inferiura (Žemaitija), la regiun Suvalkija u Sūduva en il sidvest, ch’è tradiziunalmain bainstantanta, e la regiun Dzūkija en il sid ch’è tradiziunalmain plitost povra. Ina tschintgavla regiun, la quala vegn per ordinari considerada en la Lituania sco part da la Lituania Inferiura, furma la Lituania Pitschna (Mažoji Lietuva); i sa tracta da la sdrima al vest dal pajais che tutgava fin il 1918 sco part da la Prussia da l’Ost a l’Imperi tudestg.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Infurmaziuns generalas[modifitgar | modifitgar il code]
La vieuta da l’economia planisada a l’economia da martgà è stada colliada cun midadas structuralas. Quellas èn anc s’intensivadas dapi l’adesiun dal pajais a l’Uniun europeica il 2004. Dapi intgins onns sa chatta l’economia lituana en expansiun (creschientscha annuala da ca. 3 %). Il 2015 ha il product naziunal brut (PNB) dumbrà 37,2 milliardas euros, il PNB per persuna 13 282 euros. La quota da dischoccupads munta a 9,1 % (dischoccupaziun da giuvenils ca. 17 %).
Ils pli impurtants artitgels d’export da la Lituania furman maschinas, artitgels electronics, textilias e victualias.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2011 ha il pajais dumbrà 1,79 milliuns turists da l’exteriur; la pli gronda gruppa tenor pajais d’origin han furmà ils Russ.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 16,6 milliardas dollars ed entradas da 13,1 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 9,6 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi han muntà il 2009 a 7,6 milliardas dollars ubain 20,9 % dal product naziunal brut.
Dal product naziunal brut èn vegnids impundids il 2006 6,2 % en la sanadad, 5,0 % en la furmaziun e 1,7 % en il militar.[13]
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
Durant ils onns 1990 e 2000 ha l’ovra atomara Ignalina (ch’è dal medem tip da construcziun sco Tschernobyl) per part furnì bundant 75 % da l’electricitad dal pajais. Da quel temp aveva la Lituania sper la Frantscha la pli auta cumpart d’energia atomara en tut il mund. L’emprim dals dus reacturs han ins mess ord funcziun l’entschatta 2005; il segund la fin 2009 en connex cun las obligaziuns ch’eran vegnidas adossadas al pajais en connex en rom da l’adesiun a l’UE. Il 2008 avevan bain radund 90 % dals votants acceptà in referendum areguard la prolungaziun dal temp da manaschi da l’ovra atomara Ignalina; quel aveva però fatg naufragi pervi da la participaziun memia bassa a las elecziuns (48,4 %). En mintga cas n’avess la cumissiun da l’UE bain betg consentì ad ina midada dal contract d’adesiun. A mesa vista vegn l’implant d’energia a gas da Lietuvos a pudair garantir l’autoprovediment dal pajais. Questa nova situaziun munta però ina gronda dependenza da la furniziun da combustibels fossils (gas, ieli grev) or da la Russia. Per reducir questa dependenza era previs da construir l’ovra atomara da Visaginas. A chaschun d’in referendum èn però s’exprimids l’october 2012 64,8 % dals votants cunter il return dal pajais a l’energia atomara.
Ils ultims onns vegnan nizzegiadas dapli energias regenerablas, surtut a basa da biomassa. Per quai procuran surtut meds da promoziun da l’Uniun europeica sco er organisaziuns nunguvernamentalas ed associaziuns da producents d’energia.
Telecommunicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania dispona da la meglra rait da fibras da vaider da l’entira Europa. Tenor in studi dal 2013 disponivan radund 32 % da las chasadas da FTTH (Fibre To The Home). Da quels han radund 31 % serrà in contract correspundent. Cun quai sa chattava la Lituania davant la Svezia cun stgars 23 %.
Per ordinari ha il proprietari da la colliaziun da pajar sez l’access a la rait fixa. Perquai datti, surtut en regiuns ruralas, savens be là ina rait fixa, nua che quella era vegnida bajegiada dal temp da l’occupaziun sovietica. Correspundentamain è la rait mobila (telefon ed internet) sviluppada fitg bain e funcziuna per ordinari er sin la champagna ed entamez il guaud.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania è da gronda muntada sco pajais da transit tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Nord, tranter l’oblast Kaliningrad ed il coc da la Russia sco er tranter la Bielorussia e la Scandinavia. Ultra da quai gioga la Lituania in’impurtanta funcziun sco pajais da transit dad ieli. La chapitala Vilnius sa chatta fitg datiers dal cunfin exteriur da l’Uniun europeica vers la Bielorussia; perquai è la segund gronda citad Kaunas da pli gronda muntada areguard la planisaziun dal traffic.
Cun radund 220 morts en il traffic stradal sin in milliun abitants vala il traffic en la Lituania sco il pli privlus en l’entira Uniun europeica.
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
La rait da vias da la Lituania vegn amplifitgà actualmain. Las pli impurtantas colliaziuns furman las autostradas Vilnius–Kaunas–Klaipėda e Vilnius–Panevėžys sco er la via da transit E 67 ‹Via Baltica› da Varsovia sur Kaunas e Riga fin Tallinn resp. Helsinki che duai a lunga vista vegnir transfurmada en in’autostrada.
[modifitgar | modifitgar il code]
A Klaipėda sa chatta in impurtant port da mar cun colliaziuns da navs-fera en l’entira regiun da la Mar da l’Ost; adina dapli daventa er il traffic da martganzia impurtant. Flums pli gronds che vegnan tratgs a niz per la navigaziun interna furman Memel e Neris.
Aviatica[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania dispona da quatter plazzas aviaticas internaziunalas: Vilnius, Kaunas (a Karmėlava); be darar resp. stagiunal vegnan purschidas colliaziuns internaziunalas a Palanga e Šiauliai. Ultra da quai è er la plazza aviatica da Riga en Lettonia d’impurtanza per la Lituania.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Fin en ils onns 1990 manavan las colliaziuns da viafier directas tranter Vilnius e Varsovia sur territori da la Bielorussia. Suenter la fin da l’Uniun sovietica han ins – per evitar las formalitads da duana – reavert la lingia che maina sur Šeštokai (LT) e Suwałki (PL).
Sco en l’entira ulteriura Uniun sovietica ed en Finlanda mesira la largezza dals binaris en Lituania 1520 mm (en l’Europa Centrala: 1435 mm). Perquai èn ils trens ch’arrivan nà da la Pologna en il Balticum munids cun indrizs per midar la distanza tranter las rodas. Quai succeda a moda automatica sin tschancuns endrizzads per quest intent.
Bus[modifitgar | modifitgar il code]
Tant per il transport da persunas naziunal sco er internaziunal gioga er il traffic da bus in’impurtanta rolla (p.ex. Eurolines, Ecolines u Lux-Express).
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania è segnada d’influenzas culturalas fitg differentas. Da menziunar èn qua la lunga dependenza statala ed il fatg ch’ins ha mantegnì ditg ina religiun statala betg cristiana; alura la lunga istorgia communabla cun la Pologna, las relaziuns cun la Hansa en la Mar da l’Ost e l’appartegnientscha a l’imperi zaristic russ. Da qua derivan las baselgias ortodoxas che n’èn betg da survesair en las citads grondas. En il vest dal pajais èn visiblas fermas influenzas tudestgas, danaisas e svedaisas, per exempel en furma da la gotica da quadrels u en la construcziun cun travs. En l’ost, surtut a Vilnius, èn preschents blers elements culturals da la Pologna.
Tar il patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO tutgan la citad barocca da Vilnius, las exchavaziuns archeologicas Kernavė sco er las dunas sin la Peninsla Neringa.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Il diever dal lituan sco lingua litterara cumenza en il 16avel tschientaner. Adina puspè è la litteratura stada segnada da las occupaziuns resp. da las cundiziuns generalas imponidas da las pussanzas d’occupaziun. Impurtants represchentants da la litteratura lituana dal 20avel tschientaner èn Juozas Tumas-Vaižgantas, Antanas Vienuolis, Bernardas Brazdžionis, Vytautas Mačernis e Justinas Marcinkevičius.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Emprims films lituans èn vegnids realisads a partir dal 1909 da Lituans ch’eran emigrads en l’America. L’entschatta dals onns 1940 han ins fundà il Lietuvos kino studija; dal temp da l’Uniun sovietica steva quel sut controlla statala e furmava la suletta centrala per l’industria da film lituana. Mintg’onn vegnivan producids trais fin quatter films dramatics e trenta fin quaranta films documentars.
Suenter l’independenza l’onn 1990 è il dumber da films lituans ì fermamain enavos ed interpresas privatas han surpiglià l’industria da film. Enconuschents en rom da festivals da film internaziunals èn daventads ils cineasts Arūnas Matelis e Šarūnas Bartas.
Museums e gallarias[modifitgar | modifitgar il code]
En l’entir pajais exista in grond dumber da museums; quai betg mo en citads pli grondas, mabain per part er en lieus isolads nua che vivevan enconuschentas persunalitads da la Lituania.
Il museum naziunal è situà a Vilnius sper la catedrala. Ulteriuras filialas èn repartidas en l’entira citad. L’exposiziun è ritga d’exponats archeologics ed etnografics.
A Kaunas sa chatta il museum dal diavel. En la mitologia lituana ed er sco simbol en la vita da mintgadi gioga il diavel in’impurtanta rolla. Cuntrari a l’imaginaziun en l’Europa Centrala na vala quel betg sco persunificaziun dal nausch absolut, mabain plitost sco in rampignader, il qual po er gidar ils umans. Perquai datti er en la publicitad relativamain bleras statuas ed illustraziuns dal diavel.
En il lieu da cura Palanga a la Mar da l’Ost, en il chastè dal cont Tiškevičius, sa chattan collecziuns unicas dad ambra. In pitschen museum dad ambra exista er a Nida.
En il center da Vilnius sa chatta il museum da l’anteriur servetsch secret da l’Uniun sovietica KGB (Komitet gosudarstvennoy bezopasnosti, ‹Comité per la segirtad dal stadi›). Quel è endrizzà en l’anteriura praschun dal KGB.
Simbols e sontgs[modifitgar | modifitgar il code]
- La vopna dal stadi mussa in chavalier che chavaltgescha vers vest. Questa vopna è cumprovada dapi il 1366.
- Il patrun da la Lituania è son Kasimir. La messa da son Kasimir ha lieu mintg’onn la fin d’emna avant ils 3 da mars en la citad veglia da Vilnius. I vegnan offerts products tradiziunals ed artisanals e preschentads vegls arts e mastergns.
- Savens fruntan ins sin ina sculptura da l’‹um da las dolurs› (lituan Rūpintojėlis). Quella mussa Jesus Cristus en posiziun sesenta, il mintun pusà sin il maun e guardond pensiv. Questa statua n’è betg da derivanza canonica; perquai vegn tratg en consideraziun in origin precristian. Sco souvenir pon ins cumprar talas sculpturas en bleras gallarias en tut il pajais.
- Ambra furma medemamain in tipic souvenir da tgi che visita il Balticum, cumbain che la gronda part da la crappa deriva da l’oblast Kaliningrad.
- La muntogna da las cruschs (lituan Kryžių Kalnas) sa chatta sper la citad Šiauliai. Ella simbolisescha er il cumbat cunter la pussanza sovietica e l’occupaziun.
- La ruta da vin vala sco flur naziunala, e quai cumbain ch’ella n’è betg da chasa en la Lituania. Ella era (ed è) surtut d’impurtanza centrala sco usit da nozzas. Per part la chatt’ins er en ierts e sin santeris.
Societad[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’independenza da la Lituania l’onn 1991, ch’è vegnida purtada da grondas parts da la populaziun, dispona la democrazia d’in vast sustegn. Correspundentamain èn sa sviluppadas instituziuns relativamain stabilas. Medemamain èn sa furmadas entaifer la populaziun gruppas d’interess da tut gener. La muntada dals sindicats è però – sco gia menziunà survart – plitost pitschna. En general ha la populaziun plitost ina tenuta sceptica envers las instituziuns statalas e las decisiuns dal parlament.
L’influenza da la baselgia en la Lituania è creschida fermamain dapi l’independenza dal pajais il 1991. L’omosexualitad è vegnida legalisada il 1993; facticamain vegn ella però anc adina tabuisada.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
En la Lituania cumparan radund diesch gasettas dal di cun derasaziun naziunala, tranter auter la ‹Lietuvos rytas› ed er la ‹Baltische Rundschau› da lingua tudestga. L’internet è derasà vastamain è quai a basa d’in’infrastructura fitg sviluppada (cf. survart).
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il sport naziunal da la Lituania furma il ballabasket. La squadra naziunala da ballabasket tutga tar las meglras da l’Europa ed è gia daventada trais giadas campiun europeic. Gia il 1937 e 1939 ha la Lituania gudagnà il campiunadi europeic en quest sport. Questa tradiziun ha chattà sia cuntinuaziun dal temp sovietic, cura che giugaders da la Lituania han adina puspè fatg part da la selecziun sovietica. Enconuschents nums èn Kazys Petkevičius, Modestas Paulauskas, Sergėjus Jovaiša, Arvydas Sabonis, Rimas Kurtinaitis e Šarūnas Marčiulionis. Marčiulionis ha tutgà ensemen cun Sabonis tar la generaziun dad aur dal ballabasket lituan; quella ha cuntanschì a partir da l’entschatta dals onns 1980 numerus success per l’Uniun sovietica ed a partir dal 1991 per la Lituania. Omadus giugaders èn vegnids recepids en la Hall of Fame da la NBA.
Tar ils emprims gieus olimpics suenter avair reacquistà l’independenza ha la squadra dals umens gudagnà il 1992 surprendentamain bronz; quest success ha pudì vegnir repetì ils onns 1996 e 2000. Suenter argient il 1995 è la nova generaziun enturn Jasikevičius ed Arvydas Macijauskas daventada il 2003 campiunadi europeic.
Ulteriurs sports da squadra èn percunter main populars. Il pli grond stadion da ballape dal pajais a Kaunas tschiffa be gist 20 000 aspectaturs. Tar ils sports olimpics ha la Lituania tradiziunalmain ferms bittaders sco er ciclists e rembladers.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Il di da l’independenza statala vegn festivà ils 6 da fanadur; ulteriurs dis da festa che regordan a l’istorgia politica èn ils 16 da favrer (di da la reconstituziun dal stadi lituan) ed ils 11 da mars (di da la restauraziun da l’independenza statala). Daspera vegnan festivads ils dis da festa cristians ed il prim da matg sco di da la lavur.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Bernardinai.lt ed uffizi da statistica, consultà ils 29 da mars 2017.
- ↑ Tenor World Fact Book.
- ↑ Dumbraziun dal pievel 2011.
- ↑ Statistika Lietuvoje.
- ↑ Aspectativa da vita en Lituania (tenor l’uffizi da statistica statal).
- ↑ Suicide rates, tenor WHO.
- ↑ Statistica d’abitants dal 2011.
- ↑ Resultats da la retschertga dal 2008.
- ↑ Tenor Spiegel online dals 3 da november 2006.
- ↑ Oded Haklai: Regime transition and the emergence of ethnic minorities. En: Jacques Bertrand, Oded Haklai (ed.): Democratization and Ethnic Minorities. Conflict of Compromise? Rouledge, 2014, p. 18–38, qua p. 18.
- ↑ Lietuvos Respublikos Seimas.
- ↑ Emma Graham-Harrison e Daniel Boffey: Lithuania fears Russian propaganda is prelude to eventual invasion, en: The Guardian dals 3 d’avrigl 2017.
- ↑ Infurmaziuns tenor The World Factbook e Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten, Fischer, Francfurt a.M., 8 da settember 2009, ISBN 978-3-596-72910-4.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Sabine Herre: Gebrauchsanweisung für das Baltikum, Minca/Berlin 2014.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Lietuva.lt – pagina uffiziala da la Lituania
- Länderinformationen zu Litauen – infurmaziuns da l’uffizi da l’exteriur da la Germania
- Alles Rund um Litauen – portal svizzer davart la Lituania
- Litauen Infobasis – infurmaziuns da basa cun forum, links e gallaria da fotografias
- alles-ueber-litauen.de – tips per viagiar e survista da l’istorgia dal pajais


text:
Canton Uri
El Canton Uri l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla part central del paés, e l'è giü dei quàte Waldstätte (cantù forestài). Uri l'è 'na regiù alpìna con tacc ghiaciài e pàscoi alpì, streersàda del fiöm Reuss, che 'l vé zó del Masìcio del San Gotàrt e 'l se sböta 'ndèl lach dei Quàter Cantù de le bànde de Flüelen. La lèngua piö parlàda l'è 'l todèsch e la popolasiù l'è de presapóch 35.000 abitàncc. La capitàl del cantù l'è la cità de Altdorf.
Endèl an 1291, ensèma al Canton Svit e al Canton Untervald — co la firma de la Lètera de Aleànza (ciamàcc apò Bundesbrief o Pat del Grütli) — el g'ha fondàt la lega che g'ha custitüìt el nùcleo uriginàre de la Confederasiù Elvética.


text:
Sco mintg’onn faschain nus cun «Noss Chors» in sguard enavos sin il 2020. Tge chanzuns èn vegnidas giavischadas il pli savens per las Gratulaziuns ed il concert sin giavisch. Era quest onn han giubilaras e giubilars savì tadlar bain inqual favurit. Dentant datti il 2020 era novas entradas enfin bunamain sisum il podest.
Ils titels en l'emissiun
En noss archiv da musica èn da chattar nundumbraivlas registraziuns da chors - en spezial chors rumantschs e grischuns.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Cun la qualitad è Walter Fromm, il cumissari da viticultura dal Plantahof, fitg cuntent. Che la qualitad è uschè buna haja cunzunt duas raschuns: Las autas temperaturas il settember e las fraidas notgs da las davosas emnas, che hajan anc ina giada pudì augmentar l'aroma.
In tant pli paucas ivas grischunas che usità
La quantitad da las ivas racoltadas na saja dentant betg stada cuntentaivla. En cumparegliaziun cun la media dals davos onns guarda quai ora suandantamain en cifras sur l'entir Grischun:
- Ivas cotschnas (blau stgiras): 40-50% pli pauc
- Ivas alvas: 20-30% pli pauc
Quant che quai munta en tonnas na po Walter Fromm anc betg dir, cunquai che las datas da la vendemia 2020 n'èn anc betg cumplettas. Sur tuttas regiuns saja la racolta stada pli pitschna che usità. Il pli pauc patì hajan las vignas a Maiavilla ed a Fläsch. Las malas cifras da quest onn n'inquieteschan dentant betg:
Ins sto guardar quai sur trais, quatter onns ed jau crai che producentAs pon sa gidar cun reservas da l'onn passà.
Differents motivs per la pitschna racolta
- Il motiv principal è il fraid zercladur ch'è stà il pli fraid dals davos 10 onns. Quai è uschè problematic cunquai ch'il zercladur è il temp da fluriziun e las ivas èn scheladas pulit e sfluridas .
- Plinavant hai era dà donns locals da granella, per exempel tranter Maiavilla e Fläsch.
- Era la drosofila da tscharescher (mustga che donnegia fritga) è stada activa sin livel local, dentant betg pli fitg che auters onns.


text:
Tunnel stradal dal San Bernardin
Il Tunnel stradal dal San Bernardin è in tunnel stradal svizzer che traversa la muntogna dal San Bernardin. Il tunnel è il terz pli lung tunnel stradal da la svizra suenter il Tunnel stradal dal Son Gottard ed il Tunnel dal Seelisberg ed fa 6.6 kilometers. Il portal dal nord è ad Hinterrhein en il Chantun Grischun ed il Portal dal sid a San Bernardino en il Chantun Grischun. Il tunnel fa part da l'autostrada A13 che va da Sankt Marghreten a Ascona. L'inauguraziun stara en l'onn 1967.


text:
Per ils dus parlamentaris da la PPS, Magdalena Martullo ed Heinz Brand, n’è la cunvegna da clima betg da gronda impurtanza per la Svizra. Auter vesan quai Martin Candinas (PCD), Duri Campell (PBD) e Silva Semadeni (PS). Per els è l’augment da la temperatura cunzunt in privel per las regiuns muntagnardas.
Per mai è il clima fitg impurtant. Cun mia professiun sco pur e turisticher d’enviern. I na po betg esser, che la naiv vegn pir la fin da december ed era betg ch'i dat setgiras la stad. Perquai èsi da tgirar il clima e cuntanscher finamiras.
Per reducir CO2 ston ils gronds pajais cumenzar a spargnar massiv. La Svizra è mo pitschna congualà cun ils auters pajais. En Svizra faschain nus gia ina massa cunter il stgaudament dal clima. Nus stuessan sustegnair ils auters pajais cun innovaziuns per spargnar.
Jau sun claramain per la cunvegna da Paris. La Svizra fa gia fitg bler per la natira e per il clima, quai che è impurtant or da l’optica grischuna. Perquai èsi cler, che la Svizra sto dar in cler segn vers anora cun dir «gea» a la cunvegna.
La cunvegna da clima n'è betg impurtanta per la Svizra. Nus essan mo pitschens. Ils gronds duain agir. Dentant ha il clima sez bain ina gronda impurtanza per nus. Plitost en las muntognas sa bada il midament cun ils vadretgs che lieuan e las bovas...
Igl è in problem global. Nus avain dentant en Svizra in augment da temperaturas pli aut sco la media globala: Ils vadretgs lieuan, ils territoris da skis n'han betg pli la naiv e nus avain malauras. Igl è da lavurar ensemen, mintga stadi sto participar.
Approvaziun cunvegna da clima da Paris
Il Cussegl naziunal ha approvà la cunvegna da clima da Paris, che fixescha la politica da clima internaziunala suenter il 2020.
Cunter la cunvegna è s'exprimida la Partida Populara Svizra PPS. Uss ha il Cussegl dals chantuns da decider davart la cunvegna da clima. Davart las mesiras per cuntanscher las finamiras da la cunvegna vegn il parlament a debattar pir pli tard, quai cun reveder la lescha per reducir il CO2.
La cunvegna prevesa, che las emissiuns duaian vegnir sbassadas enfin il 2030 per 50% da quai dal 1990.


text:
Ina ustaria cun 48 plazs en l’intern ed anc ina giada tants ordavert. Latiers ina cuschina, biros, ina stizun da golf ed ils indrizs sanitars necessaris. Quai duai la nova chasa dal Club da golf Sedrun porscher. 750'000 francs custa la chasa. Custs ch'il club da golf Sedrun na possia betg purtar sez. Sco Daniel Gygli, il president dal cussegl d'administraziun da la Plaz da golf Sedrun SA di, sperian ins da survegnir agid finanzial da la vischnanca, da la promoziun dal turissem e sa chapescha dals commembers sez.
Sch'i grategia da recaltgar ils daners ed i dat la lubientscha da bajegiar, sche vuless Daniel Gygli gugent pudair cumenzar l’atun cun la construcziun. La chasa vegn bajegiada el medem lieu sco quai ch’il provisori è. Perquai vul ins far quai il temp ch’i na vegn betg giugà golf. Pia davent da l’october uschè ditg sco quai ch’i è pussaivel e lura suenter finir il mars e l'avrigl per esser pront il matg.
RR actualitad 11:00