text:
Prer Ernst Sieber
- Venderdi, 24.2.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 24.2.2017, 8:40, RTR
El è s'engaschà per alcoholichers, dependents da drogas u era per persunas senza suttetg. Prer Ernst Sieber, il pli enconuschent prer da Turitg festivescha oz ses 90avel anniversari.
Enconuschent è prer Ernst Sieber oz cunzunt pervia ses engaschi durant il temp dal Platzspitz a Turitg. Ils onns otganta ha el tgirà là massa dependents da drogas. Ord quels engaschis èn silsuenter naschids alloschis d'urgenza, posts da consultaziun e ospizis da SIDA. Tut quellas instituziuns fan oz part da la fundaziun Pfarrer Ernst Sieber. Era anc oz cun 90 ans s'engascha prer Sieber per ils pli flaivels en nossa societad. In project è per exempel il Pfuusbus. In bus vegl cun 12 plazs da durmir porscha l'enviern in suttetg a persunas che n'han nagin dachasa.


c: text/html

text:
Displaying results 1 to 2 out of 2
Noemiy Cindy - Mittwoch, 27.03.13 20:25
Ringraziun de cör che ùn podü gnì incö tla Spona a Ves ciafè. Al nes á salpü dër bel da udëi cun ci entusiasm y impëgn che al vëgn laurè. Ún udü che al é n post ulache vignun po ester sè instës y vëgn azetè y aprijé sciöche al é, ince sce cun val' defet o handicap. Datrai bastel tan püch por ti fá na ligrëza a valgügn. Ùn aprijé la buna lüna di assisits, ince sce ai ne l'à nia tres saurida. Jarun dessigü ciamò val iade ai ciafè! :) de bi salüc Noemi y Cindy
Michi Vittur - Donnerstag, 09.02.12 20:31
Ciao a os laurënc dla Spona, i ti à ciarè a osta plata internet y i mëss veramënter ves fà n gran complimënt ;-) N bel salüt y assodëi magari en jöbia grassa, michi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1954
AvenimeentModifica
04 03 - Boston (Massachusetts, SÜA): l'hospital Peter Bent Brigham al núnzia ch'al à faa el primm trasplantameent de fídegh con sücess
.
20 05 - la Cina Nazziunalista: Xiang Kai-Chek al deventa el presideent del paees.
NassimeentModifica
NecrulogiModifica
04 07, a Bresa, Lucia Ripamonti
25 09 - Vilanova i la Geltrú (el Garraf): Eugeni d'Ors, scrituur e polítegh Catalan.
07 06 - Wilmslow (Cheshire, Anglatera): Alan Turing, matemàtich e filòsuf Anglées, pàdar de la informàtica (par süicidi con veren).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Donald Trump haja supplitgà il schef dal FBI, James Comey, da sistir las investigaziuns davart colliaziuns cun la Russia da l'anteriur cussegliader da segirezza naziunal, Michael Flynn. Quai resortia d’in protocol che Comey haja fatg suenter ina audienza tar Trump. Uschia rapportan la gasetta «New York Times» ed autras medias americanas. Ils 9 da matg aveva Trump relaschà il schef dal FBI surprendentamain.
L'uffizi presidial ha immediat renvià quests rapports. Quels na correspundian betg a la vardad. Il president n'haja betg supplitgà Comey da sistir questas u autras investigaziuns. La gievgia vul Trump respunder dumondas da schurnalists ad ina conferenza da pressa.
Congress vul scleriment
Tant democrats sco er republicans pretendan invista en il protocol da James Comey. I sa tractia dad in ferm mussament ch'il president haja empruvà dad impedir la giustia. Quai ha ditg il senatur dals democrats Richard Blumenthal. El pretenda ch'i dettia immediat in'investigaziun independenta tras in investigatur spezial.
Quai ha manà a la demissiun da president Nixon.
Parallelas cun Nixon?
Experts da la lescha decleran ch'ins possia interpretar la remartga dal president sin pliras modas. Decisiv saja però sulettamain l'intenziun da questa remartga. Sche Trump haja insistì che la polizia federala sisteschia sias investigaziuns, saja quai in impediment da la giustia. Quai ha ditg l'expert dal dretg constituziunal Erwin Chereminsky da l'University of California.
Er l'anteriur president Richard Nixon aveva relaschà en l'affera da Watergate in investigatur independent il 1973. Silsuenter era vegnida introducida ina procedura da relaschar il president dals Stadis Unids. In onn pli tard aveva Nixon demissiunà.
RR novitads 06:00


text:
Concurrenza da chors ad Aarau part 2
- Mardi, 14.11.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 14.11.2017, 19:00, RTR
La fin d'october èn 58 chors sa rimnads ad Aarau a la dieschavla concurrenza da chors. Là èn els sa mesirads en pliras categorias.
La fin d'emna dals 28 e 29 d'october ha gì lieu ad Aarau la dieschavla concurrenza da chors. En duas baselgias han els preschentà lur chanzuns da pag al public ed ad ina giuria. En l'emissiun dad oz pudain nus tadlar ina schelta da quellas producziuns dals chors da la categoria E, chors d'elita.


text:
Sch'i dat plazzas da lavur en la Val Lumnezia, lura banduna e pli pauca glieud la Val, da quai è Silvio Capeder, il president da la Pro Val Lumnezia persvas. Perquai vul l'uniun s'engaschar per pudair crear plazzas da lavur persistentas. Quai pudess esser plazzas da lavur da secretariat per fatschentas en la bassa ubain era plazzas da lavur nua ch’i basegnia inschigners che pon dentant far lavurs decentral, declera Silvio Capeder.
Pli savens en la Val Lumenzia
En discurs cun gists da vacanzas haja la Pro Val Lumnezia constatà la tendenza ch'i vegn giavischà adina dapli da avair la pussaivladad da pudair lavurar in u l'auter di durant las vacanzas. Cun metter a disposiziun infrastructura sco biros, dentant era bunas colliaziun d’internet pudess la Pro Val Lumnezia s’imaginar che quellas persunas prolungassan ubain faschessan pli stedi vacanzas cun lur famiglias en la Val Lumnezia. Quai purtass plivalur en la val e forsa ch’in u l’auter vegniss insumma ad abitar en la Val Lumnezia, di Silvio Capeder. Tenor el pudessi quai avair in effect ch’il contact cun tschertas fatschentas pudessi era procurar per ulteriuras plazzas da lavur ed uschia dess quai ina multiplicaziun.
Anc nagins projects concrets
Cun in tal svilup, manegia Silvio Capeder, ch'ins pudess era franar la depopulaziun ed a lunga vista era puspe scolar dapli la giuventetgna en la regiun. Anc n’èn dentant nagins projects concrets sin maisa ed ina finamira sin cura ch'ins vul avair creà quantas plazzas da lavur en Val Lumnezia na datti era anc betg. Sco Silvio Capeder punctuescha dentant stoppia quai sa sviluppar e crescher per ch'i saja la finala persistent e porti insatge a la val.


text:
Bélgi
Artéccol in dialètt mudnés
Al Bélgi (in francès Belgique, in olandès België, in tedèsc Belgien), ufficialmeint Regno dal Bèlgi (in francès Royaume de Belgique, in olandès Koninkrijk België, in tedèsc Königreich Belgien), l'è un estèe ed l'Europa occidental ch'al cunfina a nord cun i Paes Bàs, a est cun la Germania e con al Lüssembûrgh, a sud e sud-ovest cun la Franza e a nord-ovest al tòca al Mar dal Nord.
As es tròva al confin tra l'Europa tedèsca e rumanza, e l'è divis in tri regiouni. A nord al Fiandri, ch'i parlen l'olandès, ch'la gh'a al 58% d'la popolazioun; a sud la Vallonia, in du's descàr en francès, cun el 32% della popolazioun naziunela. In dal mèz as tròva la regioun d'la zitèe ed Bruxelles, Bruxelles-Capital, ch'le uffcialmeint bilèngui (anch's'as descàar ed piò en francès) in du a gh'è al 10% ed la popolazioun. Ed piò, ai confin con la Germâgna, in Vallonia, la gh'è la Comunitèe tedèsca dal Belgi, furmeda dai commun pèrs da la Germania in dal 1918.
Al Belgi l'en un tra i fundandor d'la Unioun europea e en la sò capitel, Bruxelles, i gh'ein divèrsi istituziuoni comuniteri.
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Lavurs
Cun lur lavur dattan tschentapalantschieus-tschentaparchets a las stanzas funcziunalitad e confort. Els tschentan a moda professiunala palantschieus e parchets en abitaziuns, biros, locals da negozis, hotels, ospitals, staziuns, hallas da sport, hallas d’industria euv.
Tschentapalantschieus-tschentaparchets spezialisads sin parchets tschentan parchets e palantschieus da corc e laminat. Els enconuschan las differentas sorts da laina ed enconuschan fitg bain diversas tecnicas da tschentar palantschieus. Blers palantschieus da lain èn products d’industria che ston mo vegnir tschentads. Tschentapalantschieus-tschentaparchets fabritgeschan er sezs palantschieus da lain. Els assorteschan las tavlas da lain tenor colur e mascheraziun, las taglian e tschentan. Per finir vegn la surfatscha tractada: mular, dar ieli u sigillar. Els renoveschan er vegls e custaivels palantschieus da parchet.
Tschentapalantschieus-tschentaparchets spezialisads sin palantschieus textils ed elastics mettan tarpuns, palantschieus da PVC, da linoleum, da corc e da cautschuc. Avant che tschentar ils palantschieus exequeschan els las lavurs preparatoricas necessarias: prender la mesira da las stanzas, examinar il fundament, tagliar il material e glimar il fund. Per ch’il nov palantschieu tatgia bain vi dal funs grundà, vegn il funs anc gulivà cun massa da spategliar. Uschè prest che quella è dira, stritgan ils tschentapalantschieus-tschentaparchets il funs cun cola e mettan sisur las sdrimas tagliadas. Els pressegian il nov palantschieu cun ina splattitscha e guardan uschia per ina cusadira netta e quasi invisibla tranter las sdrimas. Tar renovaziuns e reconstrucziuns han ils tschentapalantschieus-tschentaparchets natiralmain er da strair or ils vegls palantschieus. Tut tenor manaschi surpiglian tschentapalantschieus-tschentaparchets spezialisads sin questa lavur er da far reparaturas e lavurs da nettegiar.
Ulteriuras lavurs dals tschentapalantschieus-tschentaparchets èn: montar piedestals sintetics e lattas da lain, metter profils da conclusiun e glischneras, far lavurs da reparatura e mantegniment sco er cussegliar la clientella davart la tgira da palantschieus.
Tschentapalantschieus-tschentaparchets enconuschan mesiras per evitar accidents sin ils plazzals. Cunquai che lur lavur vegn per gronda part exequida en schanuglias, portan els in paraschanugl. Cunter pulvra e canera sa protegian els cun ina mascra e cun ina protecziun da l’udida.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 16-12-2011
Durada
3 onns
Direcziuns
- palantschieus textils ed elastics
- parchets
Furmaziun en la pratica
En in manaschi spezialisà da palantschieus e/u da parchet u en in manaschi da decoraziun d’interiurs
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
preparar, mesirar, controllar, tschentar palantschieus e parchets
Curs ordaifer il manaschi
emprender ed exercitar las basas professiunalas a moda pratica
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "tschentapalantschieus-tschentaparchets AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- imaginaziun dal spazi
- constituziun robusta
- sanadad robusta
- movibilitad corporala
- buna demananza
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco er da l’associaziun BodenSchweiz e da l’associaziun interieursuisse
Scolaziun da basa scursanida
furmaziun supplementara dad 1 onn en l’autra direcziun da professiun (palantschieus textils u elastics resp. parchets)
Examinaziun da la federaziun
manader / manadra da team dal plazzal
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal p.ex. schef tschentaplattas / scheffa tschentaplattas, cussegliader / cussegliadra da palantschieus
Examen professiunal superiur (EPS)
maister tschentaplattas / maistra tschentaplattas
Scola spezialisada superiura (SSS)
curs da furmaziun en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. tecnicher / tecnicra dipl. SSS surveglianza da construcziun, approfundaziun architectura d’interiurs
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en architectura d’interiurs
Cundiziuns da lavur
Tschentapalantschieus-tschentaparchets lavuran oravant tut en manaschis spezialisads da palantschieus e/u da parchet sco er en manaschis da decoraziun d’interiurs. La plipart da questas interpresas industrialas fan palantschieus textils ed elastics sco er palantschieus da lain.
Pussaivladads d’engaschament datti er tar interpresas commerzialas, nua che tschentapalantschieus-tschentaparchets lavuran sco cussegliaders tecnics u sco disponents.
Tschentapalantschieus-tschentaparchets han bunas schanzas sin il martgà da lavur. Cun ina scolaziun da basa scursanida mintgamai en l’autra direcziun megliereschan els lur pussaivladads da lavur.
Ulteriuras infurmaziuns
BodenSchweiz
Industriestr. 23
5036 Oberentfelden
Tel: 062 822 29 40
URL: www.boden-parkettleger.ch
Interessengemeinschaft der Schweiz. Parkett-Industrie ISP
Winterhaldenstr. 14a
Postfach 218
3627 Heimberg
Tel: 033 438 06 40
URL: www.parkett-verband.ch
Revista professiunala:
"BodenSchweiz"


text:
Musica da Giuventüna
Engiadina Bassa
Actual
Prouva dals 15 favrer 2019 a Ramosch! Venderdi, 15 favrer 2019, 18.45 - 20.00 Local da Musica, Ramosch
Chomp da prouvas cumünaivel cun Valsot e La Plaiv-Zernez Sonda, 23 favrer 2019, 10.00 - 17.00 cun spaghettada da giantar! Aula da la scoula da Scuol
Festa federala da musica da giuvenils 2019 - Burgdorf No giain a festa federala da muscia da giuvenils a Burgdorf! - e quai sco fuormaziun cumünaivla cun tuot las musicas da giuvenils da l'Engiadina Bassa: Musica da giuvenils Valsot, Musica da giuvenils La Plaiv-Zernez e Musica da giuventüna Engiadina Bassa reservar data 21 e 22 da settember 2019
Sponsurs
GRAZCHA FICH PEL SUSTEGN !
Chi eschan nus ?
Nus eschan ca. 40 giuvenils tanter 10 e 25 ons chi fan jent insembel musica instrumentala (tip armonia : instrumaints da tola, da lain e percussiun). Nus sunain tocs cools e moderns e pigliain la sfida da far musica in üna fuormaziun plü gronda.
Sper il far musica giodain natüralmaing eir la cumpagnia ! Nus eschan ca. 40 giuvenils tanter 10 e 25 ons chi fan jent insembel musica instrumentala (tip armonia : instrumaints da tola, da lain e percussiun). Nus sunain tocs cools e moderns e pigliain la sfida da far musica in üna fuormaziun plü gronda.
Sper il far musica giodain natüralmaing eir la cumpagnia !t
Sper il far musica giodain natüralmaing eir la cumpagnia ! Nus eschan ca. 40 giuvenils tanter 10 e 25 ons chi fan jent insembel musica instrumentala (tip armonia : instrumaints da tola, da lain e percussiun). Nus sunain tocs cools e moderns e pigliain la sfida da far musica in üna fuormaziun plü gronda.
Sper il far musica giodain natüralmaing eir la cumpagnia !t
Eu vuless FAR MUSICA culla MGEB
Tü sunast ün instrumaint da tola, da lain obain percussiun o bass (electric) daspö almain duos ons e hast tanter 9 e 25 ons, lura poust tü gnir a sunar cun no !
Eu vuless SUSTGNAIR la MGEB
Cun quai cha la commembranza pels giuvenils es gratuita, eschna dependents da sponsurs, commembers passivs e donaziuns.


text:
La Bibia piemontèisa/Disposission
La disposission dij Cànon ëd Westminster rësguard a la volgarissasion dla Bìbia[modifiché]
Ij Cànon ëd Westminster për l'arfòrma dla Cesa d'Anghiltèra (1646), ch'a son fin-a al dì d'ancheuj la nòrma ant le Cese presbiterian-e an tut ël mond, a fortìsso ant soa Confession ëd Fej:
"Ël Testament Vej an ebraich, ch'a l'é la marelenga (ël vernàcol) dël antich pòpol ëd Nosgnor, e 'l Testament Neuv an grech, che, ant ël temp ëd soa composission, a l'era la lenga la pì conossùa an general fra le nassion, essend stàit ispirà an manera direta da Nosgnor e, per sò special soagn e providensa, conservà pur e incontamnà an tùit ij temp, a l'é për lòn autèntich. Cole Scriture a son l'istansa ùltima che la Cesa a dev apelesse an tute le controversie 'd religion. Tutun, përchè coste lenghe originaj a son nen comprendùe da tut ël pòpol ëd Nosgnor, ch'a l'ha 'l drit e l'interesse a le Scriture e ch'a l'é comandà 'd lesje e scandajeje ant ël timor ëd Dio, (për lòn) a deuvo esse voltà ant la lenga parlà dal pòpol (ël volgar) ëd minca nassion anté ch'a-j rivo, parèj che la Paròla 'd Nosgnor, butà ant ël leugh d'onor an minca ca e lesùa da tuti, a peussa mné a cola adorassion e a col servissi 'd Nosgnor ch'a-j sìa agradì e, për la passiensa e dla consolassion ch'a dan le Scriture, a peussa avèj la speransa" (Confession 1:8).
Volgarisé la Paròla 'd Nosgnor, parèj che tùit a la leso, la conòsso e a-j vado dapress con fiusa coma régola 'd soa fej e 'd soa condòta, a l'é 'l dovèj ëd la Cesa e 'd minca cristian ch'a n'abia la capacità e ch'a na sìa ciamà. Ëdcò 'l pòpol piemontèis a l'ha 'd drit a lese le Scriture Sante an soa lenga con pien-a inteligensa, për podèj arsèive l'Evangeli dla salvëssa an Gesù Crist e parèj dé glòria a Nosgnor ant l'adorassion e 'l servissi ch'a-j conven e ch'a comanda.


text:
Consili regional de la Lombardia
El Consili regional de la Lombardia (Consiglio regionale della Lombardia) l'è l'orghen cont el poder legislativ in Lombardia. L'è staa elegiuu per la prima voeulta in del 1970, quand che hinn staa faa su i Region a Statut ordinari comé da Costituzion del 1948.
Cuntegnüü
Composizion[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1995 i Region italian hinn staa reformaa e hinn vegnuu di sistema semipresidenziaj: Prima el Consili Regional l'era elegiuu proporzionalment e 'l President de la Lombardia l'era elegiuu dal Consili, incoeu l'è elegiuu insemma al Consili di gent.
I 80 consijee hinn elegiuu in di provincc de la Lombardia cont on metod proporzional: el Metod del quozient e di pussee volt rest cont el vot de preferenza. Prima 64 eren elegiuu a nivell provincial e 16 eren elegiuu in blocch cont ona lista regionala.
Du scagn a hinn reservaa per el President e 'l primm mìnga elegiuu.
A la coalizion che la vinc a l'è garantii on premi de maggioranza de almen:
- 55% se 'l President el ciappa men del 40%
- 60% se 'l President el ciappa almen el 40%
El president e 'l Consili hinn elegiuu per 5 agn, ma se 'l president el gh'ha pu la fiducia, el se dimett o el moeur tutt el consili intregh el borla giò, per via del principi simul stabunt, simul cadent, ossia se hinn staa elegiuu insemma, borlen giò insemma.
El Consili el scerniss on sò president che l'è juttaa de du vicepresident.
Orghen[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
I president[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Ofici de Presidenza[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
President[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Alessandro Fermi (FI)
Vicepresident[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Francesca Attilia Brianza (Lega)
- Carlo Borghetti (PD)
Segretari[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- Dario Violi (M5S)
- Giovanni Francesco Malanchini (Lega)


text:
Sco tar campiunadis da sport datti er tar il campiunadi mundial da las professiuns ina qualificaziun. Mo ils megliers emprendists svizzers han la schanza da sa mesirar cun emprendists d'auters pajais. Tar ils megliers tutgan er Riet Bulfoni da Scuol, mecatronist d'autos, ed Irina Tuor da Breil, spezialista per la sanadad. Els dastgan ir l'october che vegn al campiunadi mundial ad Abu Dhabi.
Blera preparaziun
Tuttina sco en il sport ston era ils participants da quest campiunadi sa preparar e trenar. Per part va quai durant la lavur, per part dentant er en il temp liber. Riet Bulfoni quinta cun radund in mais lavur supplementara, ed er Irina Tuor quinta cun pauc temp liber fin l'october. Lura èn numnadamain ils World Skills, e la dumonda tgi ch'è il meglier mecatronist d'autos u la meglera spezialista per sanadad dal mund? Tgisa, forsa ina Rumantscha ed in Rumantsch.
RR actualitad 17:00


text:
Per las scolaras ed ils scolars da la 1. e 2. classa primara èn pussaivlas trais furmas da giudicament:
1. Giudicament cun in attestat da notas (en il tool d’attestat)
2. Giudicament cun in attestat cun pleds (en il tool d’attestat)
Per il giudicament da la 1. e 2. classa primara stat vinavant a disposiziun en il tool d’attestat chantunal ultra da l'attestat da notas er l’attestat cun pleds.
3. Giudicament cun in attestat en furma libra (text)
Tenor l’art. 41 al. 3 da la lescha da scola po il giudicament en la 1. ed en la 2. classa primara er vegnir fatg mo en furma d'in rapport davart l'emprender.
Per questa furma da giudicament èn d’utilisar ils formulars correspundents.
En il chau da l’attestat ston vegnir inditgads (exact sco en l’attestat da notas) en ils champs che stattan a disposiziun:
- en cas d’in basegn spezial da promoziun: in rapport davart l’emprender agiuntà
- en cas d’ina adattaziun da las finamiras da l’instrucziun sclerida dal servetsch psicologic da scola: il rom correspundent
- en cas d’ina deliberaziun d’in rom d’instrucziun permessa da l’inspecturat da scola: il rom correspundent
Sch’i n’è betg avant maun in rapport davart l’emprender u sche la scolara u il scolar n’ha nagina adattaziun da las finamiras da l’instrucziun u deliberaziun d’in rom d’instrucziun, ston quests champs vegnir laschads vids.
Agid per emplenir quests champs en il formular survegnis Vus cun cliccar sin il champ giavischà e lura sin la tasta F1.


text: Coche bel tradizion iel nce chëst'ann unì dat ora na pitla jita ntan la reunion generela di cumëmbri. N sada ai 18.05.2019 à deplù cumëmbri dla Cassa pudù tò pert ala jita di cumëmbri. Chëst’ann son jic a vijité l tunel de basa dl Prëner BBT. Rengrazion de cuer l dut. Florian Mussner per se avëi cruzià de giaté n terminn. Bel abenëura sons piei via da Gherdëina per jì dl viers de Franzensfeste. Do n pitl aperitif a Persenon s’on ancuntà dala 10.30 cun l dut. Ausserhofer, ambolt de S. Laurënz, che s’à dat plu nfurmazions sun chësc proiet, de coche l ie unì nvià via, tant che l custerà y tan inant che n ie cun i lëures. Dut da stramp nteressant. Daldó son stac menei cun n shuttle te tunel per udëi dal vif coche l vën laurà. Per la marenda son po furnei inant a Mauls y domesdì son mo fermà a Neustift per jì a ti cialé ala biblioteca, al museum y ala galaria di chedri dl cunvënt. Speron che la jita ti ebe plajù ai cumëmbri che à tëut pert.


text:
Ils custs da 69,2 milliardas francs è in plus da 2,5% cumpareglià cun l'onn 2012. Ils onns avant muntava quest augment adina passa 3,5%.
9 francs dapli mintga mais
Per persuna ha la sanadad uschia custà 9 francs dapli cun 713 francs il mais. Ils custs per la cassa da malsauns èn includids en questa cifra. Ils blers daners èn vegnids duvrads per chasas da tgira, prestaziuns da dentist e participaziuns als custs.
Tgi porta con blers custs?
Bunamain in quart dals custs han tegnairchasa privats purtà. Dapli ch’in terz ha l’assicuranza da basa purtà, e radund in 5avel il maun public. Il rest dals custs sa reparta sin assicuranzas d’accident, uffizis socials ed assicuranzas supplementaras privatas.
RR novitads 12:00


text:
PURSCHIDAS PER CLASSAS DA SCOLA EN COOPERAZIUN CUN LA PH FHNW
Visitas guidadas per classas da scola vegnan purschidas (60-90 min). Annunzias a: ausstellung@gamaraal.org.
Infurmaziuns e dumondas ad ausstellung@gamaraal.org
MUSSAVIA PER PERSUNAS D'INSTRUCZIUN
Per persunas d'instrucziun da classas dal stgalim secundar I e II e dal gimnasi stat a disposiziun in mussavia per la visita da l'exposiziun. Il mussavia è vegnì elavurà da collavuraturs da l'Archiv per l'istorgia contemporana da la SPF/ETH Turitg. Sche Vus avais interess, As drizzai p.pl. ad ausstellung@gamaraal.org.
Il mussavia è concepì a moda interactiva ed intermediescha ina curta contextualisaziun istorica. I vegnan discutads temas sco las differentas modas da surviver, l'elavuraziun posteriura da las experientschas e da las sperditas sco era l'impurtanza da l'appel da las perditgas dal temp per nus ozendi.
Per la visita da l'exposiziun èsi d'avantatg, sche las scolaras ed ils scolars han gia tractà il holocaust en l'instrucziun. Las visitas guidadas pon vegnir visitadas en il rom da l'instrucziun d'istorgia, da tudestg e da la furmaziun generala.
Per visitar l'exposiziun cussegliain nus a las persunas d'instrucziun da quintar 90 minutas.


text:
Usnach
Usnach (Osnago in Italian; Os Lacum in Latin) l'è ün cumün de la pruvincia de Lecch. Al gh'ha 4 806 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 4,42 km² e 'na densità de 1 087 ab./km².
Evulüzziun demugrafica[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Usnach l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
«Il pü important sun ils umauns» – omagi a Marcella Maier
- Dumengia, 9.12.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 9.12.2018, 9:03, RTR
La fin da fanadur è Marcella Maier morta cun 98 onns. Avant trais onns aveva ella laschà participar nus a sia vita plaina e colurada.
Dunna Marcella è naschida il december da l'onn 1920. En la Marella faschain nus ina via enavos, turnain en sia uffanza e giain pass per pass tras sia vita. Nus tschertgain il fil cotschen, temas che sa repetan ed in titel per bunamain 100 onns vita en l'Engiadin'Ota.
Marcella Maier raquinta da ses emprim scolast Artur Caflisch. Ella sa regorda co ch'ella ha passentà il temp da guerra. Alura fa dunna Marcella in pèr ponderaziuns sur dal esser dunna e mamma ils onns 50 e 60 en l'Engiadin'Ota, raquinta da sia lavur schurnalistica, litterara ed era da ses engaschi politic.
Nus repetin quest purtret radiofonic realisà dal 2015 en memoria a Marcella Maier.


text:
L'Uffizi federal d'ambient ha approvà il plan da reducziun che la regenza grischuna ha preschentà. Ils capricorns stoppian vegnir sajettads per puspè adattar il dumber dals animals en las singulas colonias al spazi da viver.
La chatscha da capricorns ha lieu l'october e per part era anc il november. Ella dura mintgamai 20 dis per mintga chatschader. Betg mintga chatschader dastga ir a chatscha da capricorns. Els ston ademplir tschertas pretaisas en connex cun il dumber dad onns ch’els van gia a chatscha. La finala decida la sort tgi che dastga mintgamai ir a la chatscha da capricorns.
RR novitads 09:00


text:
Contignü prinzipal
- Contignü de chësta plata
Regolamënc
La preparaziun y le decurs dla sentada deboriada di trëi consëis legislatifs, che prevëiga la incuntada y la surantuta de deliberaziuns da pert di consëis legislatifs - desvalis nia ma dal punt de odüda di prinzips iuridich-costituzionai, mo ince por ci che reverda les forzes politiches rapresentades (por consistënza y posiziuns politiches) - sozed aladô de regoles definides indortöra, che la sentada deboriada di trëi consëis legislatifs s'à dè dl 1998 aprovan n regolamënt por la comisciun interregionala y n regolamënt por la sentada deboriada instëssa. Dan l'aprovaziun de chisc dui regolamënc dla sentada deboriada di 19 de mà dl 1998 s'àn incuntè tröpes otes y olache al é ince gnü tignì cunt dles esperiënzes fates ti agn denant tl cheder dla sentada deboriada di dui consëis legislatifs dla Provinzia autonoma de Balsan y dl Tirol y tl cheder dles prömes sentades "a cater" y spo "a trëi", tignides dötes cantes aladô de regoles fates fora da iade a iade dala comisciun interregionala.
Chilò dessot vëgnel reportè n pice ressümé - sot a forma de domanda y de resposta - dles desposiziuns prinzipales di dui regolamënc, che é sambëgn ince da ciafè tla verjiun intiera (1).
Can vëgnel pa tignì la sentada deboriada:
vigni dui agn, can sot ala direziun de Südtirol, can dl Tirol y can dl Trentin.
De ci argomënc vëgnel pa debatü:
al vëgn tratè chestiuns che va sura i confins fora y d'atres chestiuns che reverda düc trëi i raiuns.
Che tol pa pert ala sentada deboriada:
I aconsiadus di consëis legislatifs dla Provinzia autonoma de Trënt y dla Provinzia autonoma de Balsan, i aconsiadus y i mëmbri dl Govern de Tirol, i mëmbri dl ofize de presidënza y i mënagrup dl Consëi legislatif dl Vorarlberg (Vorarlberg tol pert sciöche osservadù mo al se tëgn le dërt de damanè de podëi tó pert sciöche mëmber efetif).
Che mët pa a jì la sentada deboriada:
la comisciun interregionala metüda adöm da 21 mëmbri: i presidënc di trëi consëis legislatifs y sis aconsiadus por vigni consëi, nominà tignon cunt dla formaziun di consëis. La comisciun interregionala à n gran pëis sön les dezijiuns, porvia che ara dà dant l'ordinn dl dé dla sentada tolon la dezijiun sce azetè o manco les propostes de moziun portades dant dai aconsiadus.
Che po pa portè dant propostes de moziun:
i aconsiadus dles döes Provinzies autonomes de Balsan y de Trënt sciöche ince i aconsiadus y i mëmbri dl Govern dl Tirol. Al é preodü n numer dles propostes de moziun, chël ô dì che chi che fej pert de vigni lont o provinzia autonoma ne po nia portè dant indöt plü co diesc propostes de moziun; por le cunt vëgnel tignì cunt dl lont de portegnënza dl pröm che à firmé.
Can vëgnel pa portè dant les propostes de moziun:
le terminn ordinar por portè dant propostes de moziun toma carantecin dis dan la sentada dla comisciun interregionala cherdada ite por mëte jö l'ordinn dl dé. Tratan la sentada dla comisciun pol gnì portè dant - cun le bëgnstè de dui terzi di mëmbri presënc - propostes de moziun cina che al vëgn arjunt le limo de diesc propostes por consëi. A pert le numer complessif de trënta documënc pol gnì portè dant propostes de moziun "urgëntes" cina a ot dis dan la reuniun dla sentada deboriada. La comisciun, a maioranza de trëi cherc di mëmbri presënc, tol la dezijiun sce les azetè o manco.
Co laora pa la comisciun interregionala:
ara ejaminëia les propostes de moziun portades dant deliberan a maioranza di presënc (le numer legal vëgn a se le dè cun plü de mec i mëmbri de vigni consëi) sce les tó sö o manco tl ordinn dl dé dla sentada deboriada. Sön consëi de sü mëmbri po la comisciun comedé les propostes de moziun por che ares vëgnes tratades tla sentada deboriada, ince zënza le bëgnstè de chi che les à portè dant.
Co é pa sconà i mëmbri dla mendranza:
na proposta refodada dala comisciun mëss gnì metüda al ordinn dl dé dla sentada deboriada sön domanda de almanco n terzo di mëmbri presënc dla Comisciun.
Co é pa sconà chi che porta dant les moziuns:
tla sentada deboriada à le pröm firmatar le podëi de descrì la proposta de moziun y de respogne ala fin dla discusciun. Les comedöres presentades tla sentada po ma gnì tutes en conscidraziun sce ares vëgn azetades dal pröm firmatar, che po ince trà zoruch te vigni momënt - te vigni caje denant che ara vëgnes metüda dant por la lîta - süa proposta de moziun.
Co laora pa la sentada deboriada:
le numer legal vëgn a se le dè pro la sentada deboriada canche plü de mec i mëmbri de vigni consëi legislatif é presënc. I laûrs mët man cun na picia relaziun, tignida dal presidënt en ciaria, che cunta dl'ativité dla comisciun interregionala. La discusciun vëgn tignida por gran argomënc, chël ô dì che al vëgn trat adöm les propostes de moziun por gnì debatüdes. Ala fin dla discusciun fata por vigni argomënt y do i intervënc de chi che à portè dant les propostes de moziun, vëgn chëstes metüdes dant por la lîta.
Co vëgnel pa lité:
por le plü vëgnel lité deboriada, mo al esist ince la poscibilité, sce la maioranza di mëmbri di trëi consëis se le damana, de lité despartis por consëi. Te chësc caje é la proposta de moziun da aratè refodada sce un di trëi consëis lîta decuntra. Al é interessant da segnalè che al ne vëgn nia preodü la usc de astenjiun (no tla sentada no tla comisciun): por ci che reverda les propostes pol gnì lité por o cuntra, mo an ne po nia surantó na ligna neutrala.
Chësta é na particolarité prozedurala straordinara sce an tëgn cunt dl ordinamënt iuridich talian, mo ordinara tl monn todësch: sides te Tirol co tl Vorarlberg ne n'é la poscibilité de s'astignì nia preodüda. Chësta regola é gnüda surantuta da ion ti dui regolamënc.
Ci sozédel pa cun les moziuns aprovades:
les deliberaziuns aprovades tla sentada deboriada che reverda i esecutifs ti vëgn dades inant por le jì en forza ai presidënc dles provinzies autonomes y dl Tirol; les deliberaziuns che reverda d'atri organisms (Governs nazionai, Uniun Europeica) vëgn menades ite dai presidënc di consëis provinziai ai organns competënc.
Co vëgnel pa tignì le raport cun i esecutifs:
tres relaziuns informatives periodiches sön les condiziuns d'atuaziun dles moziuns aprovades, relaziuns che mëss gnì dades jö dai presidënc de Südtirol, dl Tirol y dl Trentin n ann do l'ultima sentada y almanco sessanta dis dan na sentada.
(1) Test tut fora dl codejel "I regolamënc dla sentada deboriada di consëis legislatifs y dla comisciun interregionala" metü jö dala sign. Alma Chiettini (Consëi dla Provinzia autonoma de Trënt)
Download - Regulamënt per la sentada deboriada
- Regulamënt per la sentada deboriada - (verjiun todëscia/taliana) [PDF 274 KB]
- Regulamënt per la cumiscion nterregiunela - (verjiun todëscia/taliana) [PDF 325 KB]


text:
Or
L'or l'è l'element chimegh numer 79. El sò simbol l'è Au (del latin aurum).
A l'è on metall de transizion tender, grev e maleabel, cont on color giald dovuu al sorbiment di longhezz d'onda del bloeu de la lus incident.
L'è inataccabel de la magior part di compost chimegh e 'l reagiss praticament domà con l'aqua regia e cont el cianur. Cont el mercuri el fa su on amalagama, ma minga on compost chimegh.
Al statt nativ a l'è sotta forma de pepitt, gran e pajusc in di prej e in di deposit luvionai.
El vegn doperaa per conià moned e l'è on standard monetari per tanti nazion. L'è doperaa anca di oreves, di dentista e in de l'industria elettronega. El sò codes ISO 'me valuta l'è XAU.
Cont el passà del temp l'or l'è devegnuu el simbol de la purezza, del valor, de la lealtà. L'è vun di metai pussee famos e pregiaa in del mond.
El nomm[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla or la riva del latin aurum, con l'istess significaa. L'è doperada in tutt i lengov neolatinn (italian oro, frances e catalan or...).


text:
9 ulteriurs posts da visums vegnan averts. Quai ha l'ambassadur da la China confermà avant curt al president da la Confederaziun Johann Schneider-Ammann.
Entant è la situaziun la suandanta: En China existan 6 posts en citads grondas nua che la populaziun da la China po ir a far la dumonda per in visum. Quest visum dovran els per far vacanzas en Svizra. Per blers Chinais munta quai ch'els ston far lungs viadis, mo per vegnir ad in visum.
Perquai haja Johann Schneider-Ammann fatg la dumonda a l'ambassadur da stgaffir dapli posts en las grondas citads. Quai vegn uss ad esser il cas.
Gia quest'emna hajan avert 2 biros, 4 ulteriurs suondan fin la fin da quest mais ed ils auters 3 fin la fin da fanadur.
Engiadina San Murezzan vegn betg a midar strategia
Quai èn fitg bunas novitads, di il pledader da la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan. Els elavuran gia dapi onns il martgà Chinais e vegnan a far quai vinavant e quai medem sco fin uss. Il fatg che dapli biros per visums avran laschia crescher il potenzial èn il martgà. Uss ston ins mo pli attrair ils turists.
RR actualitad 17:00


text:
En consequenza da quai manchian las premissas per ina sanaziun, uschia scriva Häfeli en ses scriver a la dretgira regiunala Giura bernais-regiun dal Lai da Bienna. Il president dat si ses cumbat per salvar il club da ballape.
Daivets da plirs tschientmilli francs
L'FC Bienna ha daivets da 300'000 francs, vitiers vegnan pretensiuns dispitaivlas en l'autezza da 500'000 francs. Plinavant spetgan ils giugiaders dapi il schaner sin lur pajais.
La fin d'avrigl ha la Federaziun svizra da ballape retratg la licenza per la Challenge League per immediat. Cunquai che l'FC Bienna na po uss era betg sa participar a la terz'auta liga da ballape svizra è la FC Bienna Football SA a fin.
RR novitads 10:00


text:
Cudògn
Cudògn (Codogno en italiàn, Cotoneum en latìn) l'è 'na cità de la Pruincia de Lod che'l gh'ha 15 844 abitant (dàto del Dic 2015 [2]) . L'è el cumün püssè grand dal teritori ciamàd bass ludesàn che'l gh'ha pressapòch 90.000 abitànt. Insema ai cumün de Fumbi e San Fiuràn el furma un continuum abitàd de püssè de 20.000 abitànt.
Cuntegnüü
Num[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'en dù ipòtesi etimulògiche in merit a l'urigin dal num de Cudògn (arcaicamént Cotoneum). La prima la s'riferìss al cunsul rumàn Aurelius Cotta che l'ha batüd i gal de l'Insübria che steun ind i sò teritori; la scunda la fà riferimént al pum cutògn (Malum Cotoneum), früt tipich d'la zona[3]. Fin a l'età de mes, quasi tüt el bass ludesàn l'era cuèrt da busch. La pianta da früta che la gh'era püssè l'era el pum.
Storia[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La prima testimuniansa de l'esistensa dal burgh l’è dal 997: el center abitàd de Cudògn l’è citàd ind un diploma de l'Imperadù Uton III. Ind el curs dal XI secul, el cumün el feva part dal feud dal vescuv de Lod, menter ind el 1441 l’è passàd suta el dumini d'la famija Fagnani e dal 1450 ai Trivulzio.
Ind el 1453 Francèsch Sforza el gh’ha dai el status de burgh. Bele ind a chel épuca lì, Cudògn la gh'èva un fort sentimént autunumista, cun una sò vita cumerciàl.
El burgh l’era un center de atrassión par tüti i paés visìn, tant che i cudugnés, in cerca de l’indipendensa dai Trivulzio, i han chiest da es cunsideràd piasentìn, anca par avègh püssè libertà e pudè fà dal cumèrc ind un marcà püssè grand.
Insì, cun un ducümént firmàd 21 aprìl 1492, i cudugnés i en diventàd citadìn piasentìn. Da alura, cume ringrassiamént, la lüpa de Piasensa l'è ind el simbul d'la cità, ligada cun una cadena d'or a un albor de pum cutògn.
L'inissi dal XVI secul l'è stai un brüt mumént par dü rob: la guera tra Francia e Spagna par l'ucupassión de la penisula italica e la pesta che ind el 1516 l'ha decimàd la pupulassión. Cudògn l'è staia anca sachegiada dal Düca de Burbón dirèt vers Pissighetón. Par quést dopu un quàl an, ind el 1524, el burgh l'è stai furtificàd cun d'i sò mür.
Scunda i sinud diucesàn, i abitànt d'la cità i erun 3.500 ind el 1584, ma bele ind el 1609 i erun passàd a 5.300 e, ancabén la pesta mansuniana che dal 1630 l'ha massàd el 20% d'la pupulassión, vers la fin dal 1600 Codògn la cunteva 6.500 ànime. El cumün l'è stai ucupàd dai lansichenèch ind el 1639. Quest l'è vün d'i mutìu d'la difüsión dal cuntàg.
Ind el XVII secul, una cunsulidada prusperità ecunòmica l'ha spint i capurión dal burgh a dumandà l'emancipassión da la servitü feudàl. Insì, a la morte dal princip Antonio Teodoro Trivulzio, acadüda ind el 1678, datu che lü l'eva miga lassàd d'i fiöi masc, i cudugnìn i s'en afrancàd e, ind el agùst dal stess an, tüti i om i han giüràd fedeltà al Re.
La vedua dal feudatari, fort de un ducümént firmàd a Madrid, ind el 1655 l'ha scunfessàd chel atu chì e par quest l'ha dumandàd la sücessión ai titul dal marì mort. Alura i cudugnìn i han tiràd föra un diploma firmàd da Carlu II el 6 giügn 1672 ind al quàl vegneva garantida "in perpetuo" la libertà de Cudògn da tüti i feud. Da chel mumént lì, Cudògn l'è stai un burgh regàl.
Cun la növa indipendensa, i en inissiàd dü secul pusitìu par l'ecunumìa cudugnina, grassie suratüt a l'agricultüra, a l'indüstria dal lin, d'la seda e a quela dal furmài, che la s'è svilüpada par tucà el massim ind el XVIII secul, quànd a esclüsión de le vie püssè centrài dal burgh, in tüte le altre gh'erun d'le casere bune d'avègh indén pussè de mila furme de grana l'üna. Ind el 1700, la cità la espurteva pressapòch 40.000 furme a l'an.
Cudògn l'è staia impurtanata anca in età napuleònica quand, par rinfursala amò püssè, i gh'en stai tacàd i burgh de Gatera, Artégn e Triülsa, turnadi a es indipendént cun la custitüssión dal Regn dal Lumbardo-Véneto. Gatera e Triülsa i en staie pö inglubade definitivamént ind el 1869, menter Artégn l'è andai suta a Fumbi.
Par spiegà la sò impurtansa ind el XIX Secul, gh'è da imaginà che se se ciapun i vec cunfìn d'la pruincia de Milàn, Cudògn l'è stai el quart cumün dal teritori par nümor de abitànt ind i censimént dal 1861, 1871 e 1881, de dré a le cità de Milàn, Munsa e Lod.
Ind el 1800 i cudugnìn i en stai anca atenti a la causa nassiunàl. I cuspirassión e le guere dal risurgimént i han truàd ind la gent d'la bassa de Lod tanti suntenidù: 283 de Cudògn i han partecipàd a le guere cume vuluntari e 10 de lur, cume gh'è scrit ind una pedra missa ind al curtìl dal palàss dal cumün, i en mort; 64 i han cumpagnàd Garibaldi en Sicilia ind el 1860, e quaidün l'ha partecipàd a la spedissión d'i mila.
Cume in tante cità d'Italia, la prima guera mundiàl l'ha purtàd centinaia de mort, menter ind el curs d'la scunda tanti i han fai part d'la resistensa, anca se l'era forta la spinta d'i visìn center fascista de Piasensa e Cremuna e la zona l'era taticamént dificil parchè, da la Via Emilia e da la linea d'i tren Milàn - Bulogna, i passevun de spess i suldà tudésch.
Ind el dopuguera l'indüstrialisassión l'ha miga purtàd el svilüp de le altre cità d'la Lumbardìa, e Cudògn l'è insì diventàd un picul center de pruincia, anca se l'è rimàst el püssè pupulàd cumün dal bass ludesàn.
Ind el 1955 el burgh l'è stai ricunussüd cume cità. Par che ch'la dumanda chi la sia staia esaüdida dopu 150 an. Difati i cudugnìn l'evun bele chièst a Napuleón, cun una petissión dal 5 utubor dal 1796.
La cità l'è passada a la cronaca el 9 disembor dal 1957 par un disastor feruviari che l'ha pruvucàd la mort de 15 persune e el ferimént de altor 30.
Ind al 1992 a Cudògn el s'è tegnüd un referendum pupulàr sü l'adesión a la pruincia de Lod. L'89% dai citadìn l'ha vutàd cuntra. Anca se i cudugnìn, insì cume i abitànt d'la visina Fumbi, i han esprèss la vuluntà de restà cun Milàn, el cumün l'è stai acurpàd a la növa pruincia. Altor cumün, cume San Culumbàn, Cer, San Zenón e Duera i en invece reüssìd a restà cun le pruince de Milàn e Cremuna.
Evoluzion demografega[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cudògn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Persunalità ligade a Cudògn[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
A Cudògn i en nassüd l'arcivescuv Rino Fisichella, l'ex banché Giampiero Fiorani e l'atùr e scritùr Maurizio Milani.
Ind el sò teritori l'è mort, ind un incident stradàl, el giurnalista Giuàn Brera.
Religión[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la gh'ha tre parochie: San Biàs l'è quela püssè impurtanta, pö gh'en quela de San Giovanni Bosco e quela de Santa Francesca Cabrini.
Riferimént[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pietro Troianello, Da una sponda all’altra del Po con la lupa a far da «padrona»
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ Cesare Cantù, Grande illustrazione del Lombardo-Veneto


text:
Lavurs
Storas, schalusias e marchisas reduceschan l’effect stgaudant da l’irradiaziun dal sulegl e procuran uschia per in’atmosfera agreabla en locals d’abitar e da lavurar. Els protegian dentant era cunter egliadas mirvegliusas, cunter la glisch tschorventanta e cunter la pulvra.
Montaders da storas èn responsabels per la montascha da sistems da storas. Cun agid da plans monteschan els ils sistems ch’èn adina pli savens automatisads e motorisads. Els lavuran tut tenor l’incumbensa independentamain u en in team.
Durant la preparaziun d’ina montascha mesiran montaders da storas ora las cumponentas e las empostan. Els endrizzan il plazzal e determineschan il process da lavur. Sin il plazzal procuran els per in deposit professiunal dal material e dals guaffens.
Avant la montascha giuditgeschan ils montaders da storas il fundament nua che l’indriz duai vegnir fixà e decidan la metoda da fermar la tocca da construcziun. A la fin collian els ils motors da tracziun cun il current e programmeschan la regulaziun.
Montaders da storas èn era responsabels per la reparatura ed il mantegniment da sistems existents. Sch’in sistem na funcziuna betg pli, ston els tschertgar il sbagl ed al reparar. Els exequeschan era lavurs da mantegniment e procuran uschia che las installaziuns pon vegnir duvradas pli ditg.
Tar tut las lavur resguardan montaders da storas las instrucziuns e las directivas e sa tegnan vi da las normas relevantas per lur lavur. Els enconuschan ils privels dal plazzal e resguardan adina las prescripziuns davart la segirezza da la lavur e la prevenziun d’accidents.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 21-10-2016
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la branscha da paraids e mirs exteriurs d’edifizis
Furmaziun en scola
Curs en bloc a la scola professiunala a Uzwil/SG
Roms professiunals
- prescripziuns e mesiras davart la segirezza da lavur e la protecziun da la sanadad e da l’ambient
- installaziun da stresas e sistems vid paraids e mirs exteriurs
- planisaziun e preparaziun da las montaschas da storas
- montar, mantegnair e reparar ils sistems da storas
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "montader / montadra da storas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- inschign manual
- enclegientscha tecnica
- abilitad da lavurar en in team
- enclegientscha pratica
- imaginaziun spaziala
- sanadad robusta
- flexibilitad corporala
- esser senza sturnizi
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e scolas professiunalas, da l’uniun Polybau sco era da manaschis da la branscha da paraids e mirs d’exteriur d’edifizis
Furmaziun da basa scursanida
Emprendissadi supplementar da dus onns sco isolader / isoladra AFQ, tetger / tetgera AFQ, construider / construidra da fatschadas AFQ u construider / construidra da puntanadas AFQ
Examen professiunal (EP)
cun diplom federal: manader / manadra da construcziun da paraids e mirs exteriurs, cussegliader energetic / cussegliadra energetica en edifizis u manader / manadra da project en montascha d’installaziuns dal current solar
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra en policonstrucziun
Scola spezialisada superiura (SSS)
curs da furmaziun en domenas sumegliantas, p. ex. tecnicist / tecnicista SSS surveglianza da construcziun
Scola auta spezialisada (SAS)
direcziuns da studi en roms sumegliants, p. ex. Bachelor of Science SAS en tecnica da construcziun (direcziun paraids e mirs exteriurs) a la scola auta a Lucerna
Cundiziuns da lavur
Montaders da storas lavuran en manaschis che mettan en vendita sistems da protecziun cunter il sulegl e sistems da protecziun cunter l’aura. Quai èn per ordinari manaschis da montascha pitschens u fitg paucs manaschis d’industria gronds.
Ulteriuras infurmaziuns
Uniun Polybau
Lindenstr. 4
Postfach
9240 Uzwil
Tel: 071 955 70 41
URL: www.polybau.ch


text:
Luceria
Artécol in dialèt arzân
Al sît in dó e's câten i schêv ed la sitê ed Luceria. La só puṣisiòun l'é 44°36′32″N, 10°24′42″E.
Lucèria (Lūcĕrĭa in latèin) l'é al nòm ch'a's dà a na sitê dal tèimp di légor e pó di rumân, bandunêda int al IV sècol dôp Crést, ch'la's catêva drē la rîva a dréta ed l'Èinsa, fra Ciân e Sân Pôl int al cmûn ed Canòsa in pruvîncia ed Rèz. Per la só puṣisiòun, là in dó e cminsépien al culèini, l'ēra un cèinter ed cumêrc impurtânt tr'al sitê int la piâna e i paèiṣ pió in muntâgna fin ai teritôri d'ed là d'j apenèin. Soquânt e-schêv cumincê int al XVIII sècol j ân permès ed catêr tra l'êter la strêda mèistra (lòungh al fióm) e dal tòmbi. I rèst ch'j în stê tirê fōra e's câten incō int i muṣē a Pêrma e a Rèz.
Indice
Urégin e testimuniânsi dal nòmModifica
Al tèimp di român in Itâlia a gh'ēra soquânt sitê ciamê Luceria o Nuceria (a pêr che i dó nòm e fósen quêṣi cumpâgn, cun Luceria druvê pió despès ind i documèint uficêl[1]); la pió famōṣa l'ēra còla in Pólia (ciamêda Lucera al dé d'incō). Al n'é mìa cêr d'in dó deṣvègna ste nòm; fôrsi da lucus ch'al vrîva dîr "bôsch sâcher". Al matemâtich e stròlegh egisiân Tolomeo (II sècol dôp Crést) al scrév ed na sitê ciamêda Nuceria ṣvèin a Rèz int al só léber Geograféia, es al dîṣ ânca só per zò in dó la's câta (pió vêrs al Pò che Rèz)[2]. Ed na Luceria ind l'êlta Itâlia a's pêrla ânca int al IV sècol int 'na lètra ed l'imperadōr Valentiniano I ch'la finés cun VIIII Kal. Oct., Luceriae Valentiniano et Valente aa. conss. (23 ed setèmber 365)[3].
La curioṣitê per sta sitê perdûda la vîn istighêda ed nōv int al Rinasimèint quând al léber ed Tolomeo, ch'l'ēra andê ṣmarî, al vîn artruvê e publichê. A gh'é stê quî, cme J.J. Hofman (1698)[4] e L.A. Muratori (1744)[5] ch'j ân pinsê che Luceria la fósa la Lusêra antîga; incō a's pèinsa però che Lusêra la sìa na sitê di Lungobêrd, e i rèst rumân catê ind i parâg j în stê prân pôch.
Mó a gh'é ânca stê di avtōr, pr'esèimpi Raffaele Maffei int al 1506[6], al frê Leandro Alberti int al 1550[7], e Paul van Merle int al 1605.[8] ch'j ân pinsê che la sitê ed Tolomeo la fósa a mezdé ed Rèz atâch a l'Èinsa. Còl ch'l'é sicûr l'é ch'al ré ch'al divéd al cmûn ed Canòsa da còl ed Sân Pôl al's ciâma incòra adès ré Lusēra (Rio Luceria), e ch'al nòm de sté turèint l'é asê antîgh da èser catê ind l'inventâri dal 1364 di bèin d'Azzo da Curèz cme Rivum Luxerae[9].
La stôria antîgaModifica
Al j urégin, i légor e i rumânModifica
Luceria l'é nasûda prubabilmèint cme cèinter ed trâfich atōren al IV sècol préma ed Crést int la Gàlia Cispadâna, int un sît in dó a's catêven trèi strêdi ed cumunicasiòun impurtânti: la strêda antîga che dal Pò l'andêva só per la rîva dréta ed l'Èinsa vêrs mezdé per rivêr a Pistorium (Pistoia) atravêrs j Apenèin, e ch'l'ēra masmamèint impurtânta préma ch'e rivésen i rumân; la pésta ai pē di mûnt ch'la tajêva da matèina a sîra e la pèsta di mûnt ch'la ciapêva vêrs al culèini in dóv, int al X sècol, a'gh gnirân pó só i castē mediovêl. I prém abitânt dal pôst j în stê i Légor, prubabilmèint i Friniât[10], che dôp avèir finî ed fêres la guèra j ân cumincê a lavurêr insèm ai ṣvinânt Etrósch ed Servirôla[11], in dó adèsa a gh'é Sân Pôl, ind al sfrutêr la puṣisiòun magnéfica dal sît per baratêr i prodòt di cuntadèin e ed la muntâgna e culèina cun la mercanséja dal sitê ed la bâsa.
Ind al II sècol préma ed Crést i rumân j ân cunquistê la piâna dal Pò, e pó ânca l'Apenèin arzân dôpa avèir tirê zò l'impurtânt cèinter légor ed Suismontium (Bismantova). Sènd che i rumân, dapertót in du j în andê, j în sèimper stê dimòndi interesê ai cèinter conômich e militêr pió impurtânt, e's în impiantê ânca a Luceria e armes'cê cun la gînta ch'l ēra bèle lé. Cun ste cambiamèint, còl ch'l'êra sōl un marchê a l'avêrta l'é dvintê na sitê dabòun, cun cà, palâs póblich, strêdi salghêdi, merciapē e servési per mercânt e viazadòur, cme stâli pr'i cavâj e al bestiâm cun l'âcva curèia e spiâs per la mercanséia. La cunquésta la n'à mia spasê via del tót la tradisiòun di légor, perché i român cunquistadōr e n'avîven interès a fêr scumparîr al j uṣânsi dal post, mó sōl a dvintêr i padròun. Al dòu cultûri e s'în mis'cêdi pôch a la vôlta, facilmèint a sègvit ed matrimòni tra gînta dal pòst e furastēr rumân.
La ṣlarghêda dal paèiṣModifica
Dòunca, Luceria l'é dvintêda rumâna al tèimp ed la Repóblica, mó al cèinter l'é chersû e gnû impurtânt sōl int al prém e secònd sècol dôp Crést, oséja ind l'etê imperiêla. A mezdé dal ré Vîgh (rio Vico) e gh'în gnû só, in chi sècol lé, di paeṣôt ṣvinânt ch'j în armêṣ fin al dé d'incō: Vîgh (Vico, ch' al vōl dîr bòuregh), Tavêrn (Taverne, da Tăbernae, oséja lucândi o ustaréi) e Carbunés (Carbonizzo, da Carbonescĕre, oséja fêr dal carbòun). A pêr che in ste peréiod a'gh sìa stê ânca un grôs incèndi ch'l'à bruṣê tót al cà e palâs ed lègn ed la sitê, ch'j în stê pó arfât cun di mûr ed quadrê pugê insém a di fundamèint ed prēda prân bós. Dôpa la ricostrusiòun Luceria l'é dvintêda grânda cme an l'ēra mei stêda (100.000 mq ed metradûra): la sitê l'andêva dal ré Lusēra (a mezanôt) al ré Vîgh (a mezdé) e la gnîva traversêda per travêrs da na strêda salghêda (da mezdé a meṣanôt) lêrga in soquânt pûnt ânca sê mêter. Lòungh a la strêda i schêv j ân catê un grôs sît póblich (fōrsi al foro) ed 30 mēter per 90, ch'al prîva ânca avèiregh di pôrtegh.
La fîn impruvîṣaModifica
Int al quêrt sècol Luceria l'é stêda bandunêda ed prèsia per di mutîv ch'an es cgnòsen mìa. Ânca se per l'impēr rumân al quêrt sècol j în stê d'j ân difècil, i studiòuṣ e pèinsen che i cumbatimèint che gnîven ûn a drē a cl'êter ai cunfîn an présen mia avèir di efèt acsé grôs per 'na sitê acsé dèinter e in flôra cme la prîva èser Luceria; a's pré dêr però che la sitê la sia stêda atachêda da na rantumâja ed suldê sbandê a la sèirca ed magnêr. Mó l'idèja che i studiòuṣ e'gh dân pió valòur l'é còla dal diṣaster naturêl, dal mumèint che na mócia ed munèidi j în stêdi catêdi int al sît durânt i schêv, mó ânca dai cuntadèin int l'arêr i câmp. Un squasòun ed taramôt o n'inundasiòun a prén avèir fât e-scapêr in frèta e fória la gînta sèinsa avèiregh al tèimp ed tōr só còl ch'a gh'îven, sôld, rôba presiōṣa e terâlja.[12][13]
A chi tèimp là, dôp di fât acsé diṣastrōṣ, l'ēra pió fâcil per j abitânt scampê ed spustêres int al ṣvinânsi che arfêr tōt. L'é cêra che ânca al j ativitê conômichi j în stêdi mési sòt sōver e che i trâfich ed comêrc prubabilmèint a s'în fât sèimper pió cêr tânt da mandêr in ribâs tóta la zôna. Dôp l'abandòun Luceria la srà stêda saczêda pió ed 'na vôlta, un lavōr nurmêl in chi tèimp là, pr'al ricóper di presiōṣ materiêl da fabricasiòun da turnêr a druvêr da na quêlch êtra pêrta (al sît l'é stê ciamê al predêr fîn al XVIII sècol[14]). Acsé la sitê l'é scumparîda e cun al pasêr dal tèimp ânca la gînta la s'é ṣmindghêda ed la só eṣistèinsa.
I schêv modêrnModifica
Al sèirchi di studiōṣ ed l'antichitê a Luceria, ch'j în cumincêdi vêrs la fin dal diciotèiṣem sècol, j în stêdi purtêdi avânti a pès e pcòun, e dimòndi despès sèinsa stêr mia tânt lé a pinsêr a còl ch'an es prîva o an es vrîva mia purtêr int un muṣéo: al lòunghi sôsti tra un intervèint e cl'êter j àn cavṣê la ruvîna dal costrusiòun che turnêven fōra e al semnèl di rèst ch'j în stê vendû o druvê da la gînta dal pôst per tirêr só di êter fabrichê.[15]
I schêv d'Angelo Schenoni (1776-1786)Modifica
I prém schêv int al sît ed Luceria j în cumincê al 21 ed mâg 1776; dôp 'na fermêda ed nōv ân, j în andê avânti int al 1785-1786. In cal tèimp là al teritôri ed Canòsa l'ēra dèinter dal duchêt ed Pêrma e la diresiòun di schêv l'é stêda dêda a l'abê Angelo Schenoni, ch'l'ēra al perfèt dal muṣéo ed Pêrma. Diversamèint da incô, al stódi di rèst antîgh int al Setsèint l'ēra imaginê sōl cme "recóper d'antigaja", e dòunca an l'é mia un mistēr ch'e sìen stê scavê bèin terṣèint mêter ed trincèi sōl per tōr fōra di vêṣ, dal stâtvi es êtra rôba da spònder ind al culesiòun duchêli, sèinsa preocupêres ed tgnîr nôta dal informasiòun presiōṣi ch'e gnîven ruvinêdi da j uṣvéj d'j operâi che scavêven.[16] In particulêr, al relasiòun di sti prém schêv e còunten d'avèir catê 'na fundasiòun fâta da du mûr lòungh nōv brâs e lêregh du, cun na fōrma ed mèz sèirc, unî da du êter mûr drét, cme la fósa al pè ed na basélica rumâna[17]; na costrusiòun monumentêla cumpâgna cun l'âbsida an l'é pió stêda catêda ind i schêv fât dôp. Quând i schêv j în stê finî ind l'agòst dal 1786, la zôna l'é stêda lasêda tóta sòt sōver e al costrusiòun ch'j êren mia stêdi quacêdi ed nōv j în stêdi saczêdi.[18].
Tóta la rôba catêda int i schêv dal Schenoni ch'la's présa purtêr via (lucêrni ed tèra côta, pcòun ed vêṣ bèin lavurê ed vēder culurê, cêvi, ciôld ed diferèint metâl, fébi, anê e gulâni) l'é tgnûda adèsa da cât int al Muṣéo Nasionêl dal j Antichitê ed Pêrma[19]. Un descòurs a pêrt al vōl fât pr'al munèidi, ch'j în stêdi catêdi in grân quantitê e despès sâni, ed tót i gèner e grandèsi, ed brónz e ânca d'argînt, e cun di arvêrs interesânt perché mia comûn. Al perèiod ed produsiòun al và da l'etê republicâna a còla dal têrd impêr (quêrt sècol), e l'ûltma l'é dl'imperadōr Aurelio Valerio Valente (316-317 d.C.).
I schêv ed Gaetano Chierici (1861-1862)Modifica
La stôria dal sît ed Luceria l'artâca apèina dôp l'unitê d'Itâlia, quând la zôna l'ēra gnûda a fêr pêrt ed la pruvîncia ed Rèz. Int al 1861 difâti un cuntadèin ch'l'ēra drē ad arêr i só câmp al câta quâter tòmbi cun al só corēdo incòra intēr[20]. Sta catêda l'à stusighê la curioṣitê dal profesòur e prēt don Gaetano Chierici, ûn di pêder dal stódi di pôpol antîgh in Itâlia, ch'l'à arcumincê di schêv int al sît ch'j în andê avânt fin al 1862.
In sti schêv, ch'j în stê fât, gnân a dîrel, in manēra pió sientéfica ed qui dal Schenoni, al Chierici l'à turnê a catêr la strêda ch'la tajêva Luceria ed travêrs (na strêda fâta prôpia a règola e armêṣa incòra sâna), al fundasiòun dal cà in rîva a la strêda, 'na clòuna ed prêda ed quâter mêter, strichêda in êlta, ch'la stêva prubabilmèint dednâns un fabrichêt póblich, di pavimèint e na mócia ed tòmbi cun di môrt sia suplî che bruşê. Soquânti de sté tòmbi, cun incòra al só corēdo funerâri, a gh'îven dèinter dal spêdi e di giuiê stervlê e ròt, secònd 'n'antîga uṣânsa carateréstica di légor[21].
Al stódi di rèst catê a Luceria l'é stê adât e rigurôṣ, perché al Chierici al gh'avîva la mîra ed dêregh un ṣvilóp int j ân segvèint; epór còst al n'é mia stê pusébil[22], e al sît l'é arturnê a èser câmp pr'i cuntadèin. Tót còl ch'l é gnû fôra da i só schêv a's câta adèsa int i Muṣéi cévich ed Rèz.
Al ventèiṣem sècolModifica
La stôria ed Luceria la và avânt int al 1909. Mèinter che al Ferovéi Arzâni j êren drē a fêr di lavōr per la costrusiòun ed la ferovéia Rèz-Canòsa, j în stêdi catêdi, tra l'êter, un manarèin ed prêda ed 30 centémeter (na lunghèsa mia nurmêla) ch'al fà pinsêr ch'al sît al fósa bèle abitê da di mjêr d'ân[23], dal j êtri munèidi ed la fîn dl'impēr e dal j êtri tòmbi rumâni. Sti ûltem sepólcher j ân permés d'avèir n'idèja pió cêra ed la cumpusisiòun ed la sitê: a Luceria a gh'ēra trî simitèri bèin divîş, ûn dal peréiod di légor e di cêlt (IV-III sec. p.C.), ûn ch'al s'arfà a l'època di légor e di rumân (dal II sec. p.C. al II sec. d.C) e un êter masmamèint ed la fîn ed l'impêr (III-IV sec. d.C.)[24] cun di sègn di prém cristiân (fōrsi dal IV sècol d.C.)[25]. Mó incòra int al 1925 al studiōṣ Andrea Balletti, int al publichêr al só famōṣ léber ed stôria ed Rèz, al metîva in dóbi che int al sît ṣvèin a Ciân a'gh fósa mai stê na sitê antîga, tânt "pôca" l'ēra la rôba ch'l'ēra stêda catêda, e al dgîva che secònd li-ló sta facènda ed Luceria l'ēra 'n'invensiòun ed quêlch stôrich pôch sèri[26].
Dal 1967 fîn al 1985 al sît ed Luceria l'é stê tgnû d'ôc per evitêr che la gînta l'andésa a savuṣêr int i câmp per catêr di êter rèst, sibèin che pôch a la vôlta la zôna ed costrusiòun dal cà la sìa stêda ṣlarghêda[27]. Int al 1981-82 la Sovrintendèinsa Archeològica l'à fât dal j êtri prōvi ed schêv, mó l'è sōl int al 1995-96, cun al sustègn dal cmûn ed Canòsa e l'impurtânt ajót ed la societê "Amîgh ed Luceria", che al sît l'é stê esplurê a la grânda per capîr la dispoṣisiòun dal strêdi e dal cà, e vèder s'e'gh sré prû dêr valòur in na quêlch manēra. Na pêrta di schêv l'é ânca stêda lasêda squacêda in permanèinsa per fêr vèder quèl a i viṣitadòur. Mó ind j ân ch'j în gnû dôpa a'n s'é pió fât gnînt, e al schêv squacê l'é andê in sêlda; al cà j în gnû incòra pió ṣvèin e i cuntadèin ch'e lavòuren i câmp e al végni e sêgviten a catêr dal munèidi e di scôs rumân int l'arêr, e i lêder a rubêr zò tót, un brót fât ch'l'à dê véta a pió d'un reclâm, ânca in Senêt[28].
Materiêl pr'andêregh in fòndaModifica
(manca):
- Otello Siliprandi, Notizie di Luceria, tip. R. Bojardi, Reggio Emilia, 1929, 14 pagine.
- Luciano Patroncini, Luceria, estratto da Bollettino storico reggiano, anno II, num.4, Futurgraf, Reggio Emilia, 1969.
- Enrica Cerchi, Luceria e il popolamento romano nella bassa valle dell'Enza, pag. 69-83 in L'Emilia in età romana,
vol. 97 della Nuova serie della biblioteca della Deputazione di Storia patria per le Antiche provincie Modenesi, 1987.
- L. Malnati, E. Cerchi, I. Chiesi e D. Labate, Gli scavi di Ciano d'Enza (RE) 1983-1985 e il problema del rapporto tra Liguri e Romani, pag. 75-110 in Miscellanea di Studi Archeologici e di Antichità III, Modena, 1990.
- Luciano Patroncini, Luceria d'Enza, insediamento ligure-romano nel territorio di Canossa,
a cura dell'Associazione Industriali della Provincia di Reggio Emilia, Reggio Emilia, 1994.
- Enzo Lippolis, Provincia di Reggio Emilia, in Schede di archeologia dell'Emilia-Romagna, (1996-2002).
- Enzo Lippolis, Canossa, loc. Luceria, sez. 3.17 di Archeologia dell'Emilia-Romagna I/2, Firenze, 1997.
(manca):
- ↑ E.Cerchi, Luceria e il popolamento romano nella bassa valle dell'Enza, 1987, p. 70.
- ↑ C. Tolomeo, ΓewYpaφιkὴ ὑφήYnσις (Geographike Hyphegesis = cme fêr a diṣgnêr na mâpa dal mònd), léber 2, capétol 1: La Gàlia Togâta ... la gh'à ste paèiṣ ... Bresèl 32* 43°20”, Pêrma 32*00” 43°30”, la colònia ed Rèz ed Lèpido 32*30” 43°30”, Nuceria (Noukepίav) 32*30” 43°20” ...
- ↑ Codex Theodosianus 7.7.2.
- ↑ Johann Jacob Hofmann, Lexicon Universale, quatuor tomis distributum, Leiden, 1698, léber II, p. 854: Luceria, sive Nuceria, Ptol. opp. Gall. Cispad. nunc est castr. Luzara, ad Padum, in Duc. Mantuano; ..., oséja Luceria, o Nuceria, cgnusûda da Tolomeo, na véla ed la Gàlia Cispadâna, adèsa la's ciâma Lusêra e l'é ṣvèin al Pò, int al duchê ed Mântva;
- ↑ Lodovico Antonio Muratori, Annali d'Italia, Milân, 1744, léber II, p 438: Siccome si ricava dalle Leggi del Codice Teodosiano ... Per buona parte dell'anno presente si fermò l'Augusto Valentiniano in Milano; e ch'egli facesse una scorsa per varie Citta d'Italia, si scorge da alcune sue Leggi date in Sinigaglia, Fano, Verona, Aquileja, e Luceria, che non può essere quella del Regno di Napoli, e forse fu Luzzara, Terra del Mantovano, o sia del Guastallese.
- ↑ Raffaele Maffei da Volterra, Commentariorum Urbanorum, 1506
- ↑ fra Leandro Alberti, Descrittione di Tutta Italia, Anselmo Giaccarelli ed., Bologna, 1550, pag. 328verso: Salendo più alto sopra i monti se vede Caran, Cian. È volgata fama che in questi contorni fosse Nuceria, di cui ne parla il Volaterrano nel sesto libro delli Commentari Urbani imperoché ritrovanse assai medaglie et altre cose che dimostrano che quivi fosse qualche antiquità et in segno di ciò infin'ad hoggi se dice Rivo di Lusera per esservi un rivo.
- ↑ Paul van Merle (Paulus Merula), Cosmographiae generalis libri tres, Amsterdam, 1605.
- ↑ G. Tiraboschi, Dizionario topografico-storico degli Stati Estensi, I, Modena 1824
- ↑ T. Livio, Storia di Roma, XXXIV, 56-XXXV, 3.
- ↑ G. Chierici, I pozzi sepolcrali di S.Polo d'Enza, in Strenna del Bullettino di Paletnologia Italiana, 1876.
- ↑ Al stôrich Paolo Diacono (720-799) l'à lasê scrét che ind l'ân 589 d.C. al Polèṣin, la Ligória es êter regiòun d'Itâlia (dòunca prubabilmèint tóta la piâna dal Pò) j în stê ṣguastê da 'na grând inundasiòun, ch'l'à fât di dân e di môrt dapertót; mó facilmèint in cl'ân lé Luceria l'an gh'êra bèle pió. (P. Diacono, Historia Langobardorum, léber III, cap. XXIII)
- ↑ J archévi de Stêt ed Mòdna e tînen da cât un documèint dal 1660, in dóv a's pêrla ed n'inondasiòun diṣastrōṣa cavṣêda dal ré Lusēra l'ân préma, ch'l'aré ruvinê utânta biôlchi ed tèra. Còst per dîr che ânca un turèint cichîn cme al Lusēra, ch'al pêr ch'an pòsa mia fêr pavûra a nisûn, al pōl dvintêr periculōṣ in cêrt mumèint. (M. Iotti, I Feudatari di S.Polo d'Enza: Gonzaga e Gherardini (1591-1796), in Bollettino Storico Reggiano, nómer 65, pag. 37-56, Reggio Emilia, 1987)
- ↑ P. Risi, Dei tentativi fatti per spiegare le antiche lingue italiche ..., Vallardi, Milano, 1863, p. 203: Nelle vicinanze di Ciano poco discosto da Reggio nel luogo detto Predàro il ritrovamento di monete romane, di utensili di ferro, di rame, d'argento, di avanzi d'acquedotti, di case e di sepolcri, attesta dell'esistenza di un'antica città che si sospetta fosse Luceria. Urge adunque appurare la cosa, continuando gli scavi, ai quali una società di Parmigiani avea posto mano fin dal 1776.
- ↑ L. Malnati, E. Cerchi, I. Chiesi e D. Labate, Gli scavi di Ciano d'Enza (RE) 1983-1985 e il problema del rapporto tra Liguri e Romani, in Miscellanea di Studi Archeologici e di Antichità III, Modena, 1990, pp. 75-110.
- ↑ A. Schenoni, Barlume di Luceria, in Calendario di Corte per l'anno 1777, Parma.
- ↑ Nutési di schêv trâti da l'archévi dal Muṣéo dal j Antichitê ed Pêrma.
- ↑ Da un documèint scrét a mân d'A.Boccia (Biblioteca Palatina).
- ↑ A. Frova ed R. Scarani, Museo Nazionale di Antichità di Parma - Catalogo, Parma, 1965.
- ↑ Ûn de sti sepûlcher l'é stê recuperê e spustê ind i Musèi cévich ed Rèz.
- ↑ Dôp al IV sècol préma ed Crést tót i pôpol cêltich e légor e gh'îven l'uṣânsa dal spêdi pighêdi o sbraghêdi e mési int i sepûlcher.
- ↑ G. Chierici, Mss.Biblioteca "A.Panizzi", Filza 1.
- ↑ O. Siliprandi, Scavi archeologici avvenuti nella Provincia di Reggio Emilia nell'ultimo cinquantennio (1886-1935), Stab. Tip. Artigianelli, Reggio Emilia, 1936.
- ↑ Vèder incòra al léber ed Siliprandi, Scavi archeologici avvenuti ...
- ↑ Società Reggiana d'Archeologia, Quaderni d'Archeologia Reggiana, Reggio Emilia, 1971.
- ↑ A. Balletti, Storia di Reggio nell'Emilia, L. Bonvicini e Soc. Coop. Lav. Tipografi, Reggio Emilia, 1925.
- ↑ Società Reggiana d'Archeologia, Quaderni d'Archeologia Reggiana, Reggio Emilia, 1971,1981 e 1991.
- ↑ Vèder l'interugasiòun dal senadòur Pirovano al 30-01-2003.


text:
Batman - Il ritorno
Batman - Il ritorno (Batman - Al ritóran) l è 'n film fantàstic dal 1992 ad Tim Burton ch'al tōś ispirasiòṅ da 'l fumét creâ par Bob Kane. 'L è al séguit dal film Batman dal 1989, sèmpar girâ da lò, e al véd 'l Óm Papastrèl (incóra na vòlta Michael Keaton) cumbàtar còntra la Dóna Gata (Michelle Pfeiffer) e al Pinguèṅ (Danny DeVito). Al catìṿ ad tùran 'l è al persunàǵ ad Max Shreck, interpretâ par Christopher Walken.
Custâ 80 migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à catâ sù 267, ad méno da 'l prim film (ch'al 'n à fat 411), ma listés un bèl sucès anc s'al s è bcâ dal crìtichi parchè batśâ tròp dark e minga adàt a di putèṅ.
La culòna sunóra dal film l'è òpra ad Danny Elfman, cun anc un braṅ di Siouxsie and the Banshees, Face to Face.
Sunt
A Gotham City, durànt al fèsti ad Nadâl, i ric spóś Cobblepot, Tucker (Paul Reubens) e l’Ester (Diane Salinger), i daṅ a la luś un fiōl dasfurmâ. A n vlénd-al minga, i dū i próan a masàr-al butànd-al, cun la sò cuna, in un fiùm ma lò al la scampa listés finénd in dla canaléta dla sità in dua al vèṅ tirâ sù da di pinguèṅ.
Trénta-tri an dòp 'n industriàl sénsa scrùpui, Max Shreck (Christopher Walken), al vōl far di afâr miténd sù na sentràla lètrica. Par far-al, al n s fà minga di prubléma a butàr śò par na fnèstra la sò segretària, la Selina Kyle (Michelle Pfeiffer), ch'l'éra gnuda a savér in cal méntar di quèi minga tant bèi in di sò cunfrònt. Stablìda par tèra in mèś a la néṿ, i rìvan in sò ajùt di gat randàś ch'i l'armét'n in vita e lē la s mét in tèsta ad pascàr vindéta sóta 'l custùm négar, cuśî in na nòt, ad Catwoman, la Dóna Gat.
Shreck al fà 'n pat cun al fiōl di Tucker che, dvintâ grand, 'l iva tòlt la mascra dal Pinguèṅ (Danny DeVito). Chi lò al vōl cgnósar i nóm di sò genitōr méntar Max al al vōl far dvintàr sìndic par purtàr in pòrt i sò prugèt da laśaròṅ.
Cónt'r ad lōr a s mét ad travèrs Batman (Michael Keaton).


text:
Coròla
La coròla l'è 'na part del fiùr de le Angiospermae. L'è furmàda de l'ensèma dei pétali e la costetöés la série piö intèrna dei elemèncc del pereànse.
L'è colocàda al intèrno del càles (furmàt dei sépali) e prìma de l'androcèo (furmàt dei stam) e del ginecèo (furmàt dei pestéi).
Ensèma al càles la fùrma 'l pereànse, cioè l'ensèma de le parcc stérii del fiùr, evulusiù de fòie trasfurmàde che 'ndèl fiùr i g'ha la funsiù de protèger le parcc fèrtii (stam e carpèi) e de reciamà i insècc empulinadùr (funsiù vesilìfera).
I pétali che fùrma la coròla i pöl véser separàcc entra de lur (e alùra la coròla la vé ciamàda dialipetala — compàgn de chèla dei garòfoi, famìa de le Caryophyllaceae). Semài che 'nvécei pétali i è tacàcc ensèma, la coròla l'è ciamàda gamopétala (per ezèmpe chèla de le campànule).
Semài che i pétali 'nserìcc endèl resetàcol i è dispunìcc segónt 'na simetrìa ragiàda, la coròla l'è definìda atinomòrfa (compàgn de chèla de le Rosaceae). Semài che la simetrìa l'è bilateràla, la coròla l'è ciamàda zigomòrfa (compàgn de chèla de le orchidèe).


text:
Lavurs
Tecnologs e tecnologas da chemia e farmaceutica lavuran en manaschis che produceschan, experimenteschan e sviluppescha products per l’industria da chemia, da farma, da biotecnologia, da victualias e da material sintetic. Els dirigian e surveglian ils indrizs da fabricaziun automatisads, cun ils quals vegnan producids ed optimads medicaments, products fitosanitars e colurants sco era cosmetica. Tut tenor spezialisaziun dal manaschi lavuran tecnologs da chemia e farmaceutica en almain ina direcziun da la biotecnologia, tecnologia da chemia e farma.
Tecnologs da chemia e farmaceutica preparan l’andament da la producziun. Per obtegnair il product giavischà ston els unir las materias processualas il dretg temp e guardar ch’ils parameters sco per exempel temperatura e squitsch correspundian a las valurs fixadas en las prescripziuns. En cas da disturbis en l’andament da la producziun elimineschan els il problem a moda autonoma e cun las mesiras necessarias.
Per singuls pass processuals sco per exempel reacziun chemica, fermentaziun, furmar tablettas, destillaziun, extracziun e filtraziun han tecnologs da chemia e farmaceutica a disposiziun maschinas basadas sin computer e vias da producziun. Els surveglian, observan e protocolleschan tut ils pass da lavur. Sch’i fa da basegn, prendan els provas e las examineschan cun ils indrizs d’analisa.
Tecnologs da chemia e farmaceutica ston resguardar las prescripziuns davart la protecziun da la sanadad e da l’ambient sco er davart la segirezza da lavur. Cun lur savida dals process exequids dattan els impuls per optimar e per analisar il risico dal process.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 19-8-2014
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi d’industria che producescha e sviluppescha products chemics, agrochemics, biotecnologics, farmaceutics u cosmetics
Furmaziun en scola
1 ½ dis per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- cultivar materia processuala
- tractar funtaunas d’energia e materia processuala
- configurar e reparar indrizs ed apparaturas
- elavurar materia processuala a moda chemic-tecnica / biotecnica / farmaceutic-tecnologica
- exequir process da nettegiar
Curs ordaifer il manaschi
Tar divers temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "tecnolog / tecnologa da chemia e farmaceutica AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- interess vi da matematica, chemia e fisica
- enclegientscha tecnica
- inschign manual
- bun dun d‘observaziun
- fidadadad
- perseveranza
- moda da lavurar exacta
- flexibilitad
- abilitad da lavurar en in team
- abilitad da lavurar sut squitsch
- buna sanadad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’interpresas, dad «aprentas» sco er da scolas professiunalas e d’associaziuns professiunalas
Examen professiunal (EP)
p. ex. tecnolog / tecnologa da chemia
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist diplomà / tecnicista diplomada en la tecnica da sistems cun approfundaziun en tecnica farmaceutica e chemica
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en chemia, resp. Bachelor of Science (FHNW) en Molecular Life Sciences u Life Science Technologies cun approfundaziun en tecnica farmaceutica u medicinala, Bachelor of Science (HES-SO) en Life Technologies, Bachelor of Science (ZFH) en biotecnologia, Bachelor of Science (ZFH) en inschigneria da l‘ambient
Cundiziuns da lavur
Tecnologs da chemia e farmaceutica lavuran en differents manaschis d’industria, p. ex. da l’industria da chemia, agrochemia, biotecnologia u cosmetica.
Ils implants èn per ordinari en funcziun da tuttas uras e pretendan perquai lavur en squadras. La purschida da plazzas d’emprendissadi correspunda circa a la dumonda. Spezialmain en las regiuns da Basilea e dal Vallais datti bleras pussaivladads da lavurar en manaschis gronds. En autras regiuns datti cunzunt interpresas pitschnas e mesaunas.
Ulteriuras infurmaziuns
aprentas
Mauerstr.
4002 Basel
Tel: 061 696 18 30
URL: www.aprentas.ch
scienceindustries
Nordstr. 15
Postfach
8021 Zürich
Tel: 044 368 17 11
URL: www.scienceindustries.ch
SCV - Schweizerischer Chemie- und Pharmaberufe Verband
Postfach 509
4005 Basel
Tel: 079 688 08 91
URL: www.cp-technologe.ch
Revista professiunala:
"ChemieXtra"


text:
La dumonda per il mandat da protecziun è vegnida dals Stadis Unids. Er la Venezuela po dumandar per in mandat, scriva il departament da l'exteriur. Ina tala dumonda na saja dentant anc betg vegnida.
Deescalar e stabilisar
Il minister da l'exteriur Ignazio Cassis ha ditg che la Svizra na piglia betg partida per ils Stadis Unids cun surpigliar il mandat. La Svizra metta a disposiziun il servetsch sco stadi neutral che porscha la schanza per deescalar las tensiuns tranter ils dus stadis e per contribuir a la stabilitad en la regiun.
Il servetsch porscha la Svizra sche dus stadis interrumpan per part u dal tut lur relaziuns. Il president da la Venezuela Nicolas Maduro ha interrut il schaner las relaziuns diplomaticas cun ils Stadis Unids. Quai suenter che l’USA avevan declerà lur sustegn per l'adversari da Maduro, Juan Guaidò, che sa numna president ad interim. La Russia e la China sustegnan percunter a Nicolas Maduro.
RR novitads 18:00


text:
Il matg 2018 ha la proxima ediziun dal Eurovision Song Contest lieu. Quella giada a Portugal. Era la Svizra è puspè da la partida e tschertga per quai anc la chanzun ed igl interpret per quai eveniment. En in emprim pass ha ina giuria da 20 persunas ord il mund da la musica e da las medias ensemen cun fans dal ESC ed aspectaturs elegì las chanzuns che duaian vegnì preschentadas durant la show. Lura ha la giuria tschertga artists adattai per mintga chanzun.
Ils finalists per igl «Eurovision Song Contest 2018 - la show decisiva»
(Successiun da las preschentaziuns)
- Zibbz da Gisikon LU cun «Stones»
- Angie Ott da Neuchâtel cun «A thousand times»
- Naeman da Turitg cun «Kiss me»
- Chiara Dubey da Ronco sopra Ascona TI cun «Secret and lies»
- Alejandro Reyes da Lausanne VD cun «Compass»
- Vanessa Iraci da Freiburg (D) cun «Redlights»
Las artistas ed ils artists preschentan dumengia ils 4 da favrer live en televisiun lur chanzuns durant la show decisiva a Turitg. Là decidan per ina ils aspectaturs via Televoting e per l'autra ina giuria dal fatg internaziunala tgi che dastga represchentar la Svizra a Portugal durant il «Eurovision Song Contest 2018».


text:
Miguel Díaz-Canel
- Gievgia, 19.4.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 19.4.2018, 8:40, RTR
El duai succeder a Raùl Castro sco president da la Cuba. Suenter bunamain 60 onns giess la èra Castro a fin cun Miguel Díaz-Canel.
L'um da 57 onns vala sco funcziunari fidaivel da la partida dals Castros. Gia dapi decennis fa el part da la partida e dapi onns è el il scolar da Raùl Castro ch'ha bajegià si el sco proxim president. La gronda dumonda saja uss dentant sche i sa mida er propi insatge cun Miguel Díaz-Canel u sche Raùl Castro, che resta vinavant schef da la partida communista tira vinavant ils fils.


text:
Lavurs
Practicists e practicistas da victualias lavuran en manaschis che produceschan victualias e bavrondas. Or da las materias primas sco per exempel zutger, café, fava da cacau, farina e fritgs produceschan els bavrondas, pastizarias, confituras, glatsch e tschigulatta. Els produceschan era schuppas, sosas, salatas, pastas e tratgas precuschinadas.
Avant che cumenzar cun la producziun prendan ils practicists da victualias encunter las materias primas e las controlleschan, schebain la qualitad saja buna. Sche quai è il cas, giusteschan els l’indriz e maschaidan las ingredienzas cun grondas maschinas da maschadar.
Practicists da victualias lavuran cun differentas maschinas. Els persequiteschan e controlleschan exactamain ils pass da lavur durant la producziun. Sch’i dat problems tar la producziun, intervegnan els, frainan las maschinas e regleschan ellas da nov. Els controlleschan la colur, la savur ed il gust da las victualias finidas. La controlla dal product è gist uschè impurtanta sco la controlla da las maschinas, perquai che sbagls pon chaschunar gronds custs al manaschi.
Ils practicists da victualias vegnan sustegnids dals tecnologs da victualias AFQ. Disturbis elimineschan els a moda autonoma ed infurmeschan il schef u la scheffa en cas da basegn.
Practicists da victualias ston far attenziun a l’igiena ed a la nettezza. Els utiliseschan accuratamain las materias primas e las maschinas. Cura ch’in product è finì, nettegian els ils indrizs e las maschinas ch’èn vegnids utilisads. En spezial ston els respectar prescripziuns da segirtad, da protecziun da la sanadad e da l’ambient.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 25-7-2007
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria da victualias
Furmaziun en scola
10 curs da bloc che cuzzan mintgamai in’emna à 36 lecziuns a la scola professiunala Strickhof, Au/Wädenswil
Roms professiunals
- materias primas e fabricats mezfinids
- maschinas ed indrizs
- producziun industriala da mangiativas
- igiena, segirtad da lavur, protecziun da la sanadad, protecziun da l’ambient
Diplom
Attest federal professiunal "practicist / practicista da victualias AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- plaschair da s’occupar cun victualias
- inschign manual
- bun nas e bun gust
- plaschair da lavurar cun maschinas
- senn per nettezza ed igiena
- sanadad robusta ed abilitad da supportar squitsch
- betg esser sensibel a chalira, umiditad e fraid
- betg avair allergias (envers products da nettegiar, materias primas, metals euv.)
- esser pront da lavurar a temp irregular
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da las associaziuns da l’industria da victualias sco era da las scolas professiunalas
Tecnolog / Tecnologa da victualias AFQ
Practicists / practicistas da victualias AFP pon far ina scolaziun da basa scursanida sco tecnolog / tecnologa da victualias AFQ (access en il 2. onn da la furmaziun da basa professiunala).
Silsuenter valan las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco per ils tecnologs / las tecnologas da victualias AFQ.
Cundiziuns da lavur
Practicists da victualias lavuran en in manaschi industrial e produceschan victualias e bavrondas. Lur lavurs fan els per gronda part en pe. Il temp da lavur è irregular.
Ulteriuras infurmaziuns
Arbeitsgemeinschaft Lebensmitteltechnologen
Worbstrasse 52
Postfach
3074 Muri b. Bern
Tel: 031 352 11 88
URL: www.lebensmitteltechnologe.ch
Strickhof
Lebensmitteltechnologie und Hortikultur
Seestrasse 295
8804 Au ZH
Tel: 058 105 94 00
URL: www.strickhof.ch


text:
Quel serra quasi gulivà cun in gudogn da 5'888.91 francs. Quai tar entradas da 4’040’466.37 ed expensas totalas da 4'034’577.46 francs. Plinavant ha la radunanza er approvà il quint dal consorzi da scola superiura Falera, Laax, Sagogn e Schluein.
En connex cun integrar l'uniun da traffic en la vischnanca hai duvrà diversas midadas da lescha. Quellas èn vegnidas approvadas dals preschents. En la cumissiun da «sagognturissem» ha la radunanza elegì las persunas proponidas, numnadamain Marc Woodtli, Richard Jetzer, Alois Poltéra e Herbert Weishaupt.
RR novitads 10:00


text:
Las prognosas mussan ch'i resta l'entira emna fitg chaud en l'entira Svizra. Las temperaturas creschan sin var 35 grads. Cler, che quai è ina gronda sfida per ils 9'800 recruts che han cumenzà il glindesdi la scola da recruta en Svizra. 570 recruts a Cuira.
Tenor Daniel Steiner, cummandant da la infanteria RS 12, na sajan las temperaturas autas dentant betg in grond problem. Las emprimas emnas na sajan betg uschè strentgas. Uschia stattan per exempel nagins marschs sin il program. Tuttina vegn guardà che ils recruts baivan avunda tar questas temperaturas autas.
E las activitads giuadora vegnan fatgas, sche pussaivel, l'avantmezdi cura ch'i n'è anc betg uschè chaud:
Cumenzà in nov chapitel da sia vita ha, tranter auter, Pierin Simonet da Stierva. Tenor el saja impurtant da baiver avunda e plinavant spera el che l'armada è in zic pli toleranta pertutgant il tenue verd las proximas emnas.
TR Telesguard 17:40


text:
10.07.2018 - L'avanzament cun siglientadas cuntinuescha bain
Entant èn sbuvads passa 4 900 da totalmain 5 860 meters dal nov tunnel da l'Alvra. Quai correspunda ad 83 pertschient da l'entira lunghezza. La perfuraziun è previsa l'atun 2018.
Il material da sbuvada adattà dal tunnel vegn reutilisà tranter auter sco material d'emplenida d'auta qualitad per la nova lingia a dus binaris da la Viafier retica tranter Bever e Samedan.
Ils planisaders ed impressaris participads sa fatschentan gia cun las preparativas per la fasa da construcziun sequenta «revestgiment/construcziuns internas» e l'avertura dal tunnel l'onn 2022. Tenor la mesiraziun pon ins quintar cun ina divergenza da maximalmain 50 millimeters per la perfuraziun planisada. Per far questa mesiraziun han ins endrizzà sin omadus mauns dal tunnel mintgamai ina rait cun tschintg puncts fixs da mesiraziun ed eruì la divergenza a moda fitg precisa cun in sistem da navigaziun basà sin satellit (GPS). En il tunnel mesir'ins anguls e distanzas cun tachimeters da laser. Questas mesiraziuns èn la basa per la calculaziun da las coordinatas che fa l'inschigner da mesiraziun.


text:
La radunanza communala da Scuol ha ditg gea quasi unanimamain a l'emprest da 3 miliuns francs per l'Institut Otalpin a Ftan. L'emprest duai gidar a salvar la scola. Anc questa stad aveva decidì il cussegl administrativ vegl da stuvair serrar las portas.
Il nov cussegl administrativ è fitg cuntent cun la decisiun clera dal suveran da Scuol e vesa quai sco prim success per la prova da sanar la scola media en l'Engiadina Bassa. Suenter las turbulenzas da la stad passada aveva la scola tuttina pudì cumenzar il nov onn da scola cun 76 scolars.
Il proxim termin interessant è ussa la radunanza generala ordinaria da l'Institut Otalpin ils 5 december. Lura duain vegnir enconuschent prims detagls davart la strategia nova per la scola.
RR novitads 6:00


text:
Il suveran d'Arosa è sa decidì per la colliaziun da Bike tranter Arosa e Lai era la stad. Il project prevesa d'optimar la situaziun enturn il Corn Cotschen (Rothorn) vers il Gredigs-Fürggli. Ed era la ruta giu dal Hörnli duai vegnir renovada. Il president dad Arosa Lorenzo Schmid è cuntent ch’il suveran dad Arosa sustegnia in ulteriur project turistic.
Bikers e viandants separads
Planisà è in uschenumnà flow-trail da 10 kilometers che duai remplazzar il tschancun da «downhill». Aifer quellas adattaziuns vegnan era gist separadas las sendas per mountainbikers da quellas dals viandants.
Il project custa bun 900'000 francs e vegn finanzià per gronda part cun la taxa sin abitaziuns secundaras. Ils responsabels vulan cumenzar a bajegiar quest'atun, uschia che las novas sendas per bikers e viandants fissan prontas la stad 2018.
Critica davart organisaziuns d'ambient
Gia avant la votaziun avevan organisaziuns d’ambient crititgà il project. Dapli bikers sin las muntognas pudessan per exempel disturbar la selvaschina en lur zonas da ruaus. Che las organisaziuns savessan far in stritg tras ils plans dad Arosa crai Schmid dentant betg. «Nus avain giu contact cun las organisaziuns d’ambient. Sin il pli savessi dar pitschnas midadas tar ina u l’autra chaussa – dentant na betg dapli.»
RR novitads 12:00


text:
Diocesi de Vigevan
La Diocesi de Vigevan (Dioecesis Viglevanensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
La Diocesi la cumprènd Vigevan, el sò circundàri, la Lumelina e el paès de Susàgh in pruincia de Nuara. la g'ha 87 paròchie.
Curiusità[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
I dü purtòn d'entrada del Domm, i'enn, in realtà, vün sùl. Infàti, püsèe as và visìn ai purtòn, püsè se vèd che apena vün l'è druàd cume entrada; l'alter l'è un'ilüsòn òtica.


text:
Tut tenor las infurmaziuns rimnadas saja la Frantscha pronta d'attatgar. In engaschi da truppas terrestras franzosas na saja dentant betg realistic, ha ditg Hollande.
Success dal SI legitimescha attatgas or da l'aria
L’aviatica militara franzosa s’engascha dapi bunamain 1 onn ad attatgas d’ina coaliziun guidada dals Stadis Unids cunter truppas dal SI en l’Irac. Entant ch’ils Stadis Unids avevan gia attatgà la Siria, era Paris stà cunter in engaschi militar cun aviuns en il pajais.
Hollande ha argumentà la midada da curs cun ils success dal SI ils 2 onns passads. Plinavant ha Hollande pledà per ina soluziun politica cuminaivla en il conflict da la Siria. El pensia als Stadis dal Golf, a la Russia ed a l’Iran.
RR novitads 16:00


text:
Tar in referendum han ils votants dal Danemarc refusà da surpigliar tschertas leschas da l'UE en il dretg da giustia. Il schef da regenza Lars Lökke Rasmussen ha concedì la terrada ed è sa mussads trumpads.
Passa 53,1 % da la populaziun han vuschà cunter ina approximaziun a l'UE. Ed uschia sorta il Danemarc tranter auter da la collavuraziun europeica da la polizia Europol. La dretga en il pajais aveva sustegnì questa via.
Uss sto il Danemarc sa stentar per ina cunvegna nova cun l'UE, quai la finala per tuttina pudair profitar da la polizia europeica Europol.
RR novitads 06:00


text:
- En 27 lieus ha il chantun testà l'aua.
- En 3 lieus hani chattà concentraziuns da PCB pli autas che spetgà.
- Las concentraziuns na sajan betg en dosa privlusa.
Suenter ch'il chantun aveva constatà ch'il letg dal flum dal Spöl era gia contaminà cun policlorids biphenils (PCB) avant l'incap tar il mir da fermada Punt dal Gall, ha l'Uffizi chantunal per natira ed ambient testà plirs auters lieus. Chattà concentraziuns pli autas da PCB en l'aua hani sco spetgà en il Spöl, però era en il Rain tar Glion, en la Plessur tar Litzirüti ed en l'En sut Martina. Là vul il chantun far ulteriuras examinaziuns pli detagliadas en il decurs dal 2018.
En tut tschels dals 27 lieus examinads èn las concentraziuns stadas sin in nivel fitg bass, communitgescha l'Uffizi per ambient e natira.
Nagin privel per il carstgaun tar contact
Las concentraziuns en las auas sajan per part bain pli autas che spetgà. Cun fin 433,88 picograms (433 billiunavels dad 1 gram) PCB per liter è la concentraziun en il Spöl la pli auta. Sco proxim suonda il Rain tar Glion cun fin 111,02 picograms per liter, e la Plessur tar Litzirüti cun 95 picograms PCB per liter aua.
Las concentraziuns chattadas na sajan però betg alarmantas e betg privlusas per il carstgaun – e cler sut las limitas da l'organisaziun per sanadad da las Naziuns Unidas. Limitas svizras per il PCB en flums na datti tenor il chantun betg.
Limitas e cifras
- Tenor l'organisaziun per sanadad da l'ONU (WHO) po il carstgaun vertir 24-60 micrograms PCB mintga di.
- L'Uffizi per natira ed ambient quinta che mintga carstgaun absorbescha mintga di 3-4 micrograms PCB ord la natira.
Tuttina duain ulteriuras examinaziuns suandar. Surtut perquai che la natira na po betg decumponer il PCB, po quel s'accumular en sediments, però era en peschs e plantas. Uschia vul il chantun intercurir almain en ils lieus cun concentraziuns pli autas era anc, quant PCB ch'igl ha en ils sediments, però era quant PCB ch'ils peschs han accumulà.
PCB – Biphenils polichlorads
PCB èn cumbinaziuns da clor toxicas che pon effectuar cancer. Fin ils onns 1980 èn questas vegnidas duvradas surtut en transfurmaturs ed implants electrics sco liquid idraulic, però er sco lomiaders en lacs e meds d’isolaziun. PCB tutga entant tar las 12 substanzas toxicas organicas ch'èn vegnidas scumandadas il 2001.
RR novitads 09:00


text:
Er en l'avegnir na duai il Cussegl grond betg avair in pled en il chapitel, cura ch'i va per dumondas da furmaziun. En in messadi per mauns dal parlament grischun propona la regenza da renviar las duas iniziativas «Buna scola Grischun» che pretendan ina cogestiun en impurtantas dumondas da scolaziun e plans d'instrucziun. Las ordinaziuns actualas garanteschian ch'il plan d'instrucziun vegnia elavurà dad experts e chattia accoglientscha en gronds tschertgels.
Nov plan d'instrucziun muntia gronds custs
Ultra da quai rendess in gea a las iniziativas pli cumplitgà tut ils process e chaschunass dapli custs. Ins stuess numnadamain elavurar in nov plan d'instrucziun. Il plan d'instrucziun 21 che duai vegnir introducì cun il proxim onn da scola stuess vegnir remplazzà, communitgescha la regenza.
Dapli cumpetenza per il parlament en chaussa «scola»
Las iniziativas «Buna scola Grischun – Participaziun tar dumondas da furmaziun impurtantas» e «Buna scola Grischun – Participaziun tar plans d'instrucziun» aveva il comité inoltrà il 2017. Tenor quellas duai il Cussegl grond survegnir la cumpetenza da decider cun lescha ubain via referendum facultativ en dumondas impurtantas, ed era la cumpetenza d'approvar ubain refusar in plan d'instrucziun.
Il Cussegl grond tracta il messadi durant la sessiun d'avust.
RR novitads 11:00


text:
Tenor l'Uffizi federal da communicaziun preferescha la populaziun Svizra ils radios avant la televisiun. La purschida da l'SRG vegn preferida avant quella dals radios privats. En la retschertga han ils emetturs da l'SRG survegnì las meglieras valitas. Las emissiuns da televisiun da l'SRG èn tuttina bain preferidas sco ils emetturs da radios privats. Davos lez èn ils emtturs da televisiun privats. Per il studi èn 3'689 persunas da sur 15 onns vegnidas dumandadas.
Ils emetturs da radio da l'SRG han survegnì bunas notas en las categorias «professiunalitad», «credibladad» e «cuntegn d'infurmaziun». Ils emetturs da televisiun da l'SRG han gì las medemas fermezzas, ma betg uschè ferm sco ils radios.
Er il sa cuntegnair online è vegnì intercurrì
91% da las persunas dumandadas dovran l'internet. Bunamain tut questas persunas s'infurmeschan cun medias classicas sco televisiun, radio e pressa. Ils users Svizzers èn tenor la retschertga trais quarts dal temp ch'els èn sin l'internet sin paginas internaziunalas. Google è qua la plattafurma ch'els passentan il pli bler temp cun 97 minutas ad emna.
Suenter Googel suondan Whatsapp e Facebook cun 63 minutas respectiv 51 minutas e Youtube cun 30 minutas per emna. Sin il tschintgavel plaz è lura 20min.ch sco emprima pagina da novitads cun 26 minutas ad emna.
La pagina d'internet da l'SRG, srf.ch vegn sin 21 minutas per emna e pir suenter ina pulita pausa lura Blick.ch cun 8,9 minutas, nzz.ch cun 6 minutas e Tagesanzeiger.ch cun 5,6 minutas.
RR novitads 18:00


text:
Il squitsch da temp era aut, la finamira ambiziusa: 21 students han gì durant in’emna l’incumbensa da crear en pliras gruppas tschintg differents products per tschintg differentas interpresas. Ils students han lavurà da la damaun fin la saira vi da la sfida dad inventar products innovativs, che pudessan plaschair a differentas interpresas.
Inventar e crear per il mund real
La finamira da l’emna da project è stada da lavurar cun interpresas realas e crear products, che van en il meglier cas schizunt en producziun. A disposiziun per las lavurs èn stads differents materials sco crap, vaider, metal e schizunt ina maschina per tagliar ils materials cun pressiun dad aua.
Dal guaud da parasols a la selfie-box
La fin da l’emna han ils students exponì lur projects finids. Tranter da quels eran per exempel in guaud da parasols, ina curuna da vaider u ina box da far selfies cun ina camera integrada da 360°.
Ideas da design èn venalas per 5’000 francs
Sche las ideas dals students persvadan las interpresas, pon las interpresas cumprar ils dretgs da design per mintgamai 5’000 francs. Quella decisiun prendan las interpresas dentant pir en il decurs da las proximas emnas.


text:
Sco quai ch'il concern franzos Saint-Gobain communitgescha, èn tut las lubientschas necessarias per surpigliar la maioritad dal concern da chemia svizzer avant maun. Las cumissiuns da concurrenza dals stadis pertutgads hajan approvà ils plans, uschia il concern franzos Saint-Gobain.
Autoritads da concurrenza d'accord, vent asper però da la Sika
Il davos pled en chaussa han dentant las dretgiras: Avant bunamain 1 onn aveva la famiglia fundatura Burkard annunzià da vender sia cumpart. Cunter la surpigliada tras Saint-Gobain sa dostan tant ils acziunaris sco er il management da la Sika. Tenor els sa tracti d'ina transacziun ostile che na fetschia strategicamain betg senn.
RR novitads 10:00


text:
Cunzunt dovri dapli persunal, ha ditg il schef da Frontex a gasettas. Dentant dovria era in meglierament dal cumbat cunter ils cuntrabandists d’umans e cunter il crim organisà.
Ed ils schabetgs dals davos mais hajan mussà che l’Europa stoppia sa cunvegnir sin in management unifitgà europeic, era per pudair registrar sistematicamain ils fugitivs, communitgescha Frontex. Il mument vegn perquai elavura in sistem electronic per registrar ils fugitivs, cumpatibel per tut ils stadis da l’UE.
La Frontex na quinta il proxim temp betg che las massas da fugitivs che vegnan en direcziun Europa sa sminueschian. L’organisaziun che duai proteger ils cunfins da l’UE quinta cun fin a 500’000 fugitivs sulettamain a la costa en la Tirchia dal vest.
RR Novitads 12:00


text:
Per pudair far la pista e la loipa per il City Race amez vischnanca, dovri naiv artifiziala. Questa è vegnida producida durant ils ultims dis tar il campadi a l'ur da San Murezzan.
Producì al campadi, duvrà al City Race e reciclà en la bobera
Per la fin d’emna dal City Race è questa vegnida transportada amez vischnanca. Suenter l'eveniment vegn la naiv simplamain transportada vinavant tar la bobera tranter San Murezzan e Schlarigna. Tenor il president dal comité d’organisaziun, Patrik Wiederkehr, pon ins senza problems duvrar la naiv per la Olympia Bob Run.
RR actualitad bunura 06:00


text:
Accord de Nouméa
L'Accord de Nouméa a l'è 'n accord faa in tra el Governo de la Franza e i partii de la Noeuva Caledonia per trasferì di competenz al governo local, cont el lassà a la Franza domà la defesa, la politega estera, l'immigrazion, la sicurezza, la giustizia e la moneda firmaa el 5 de magg del 1998. L'accord el preved anca on referendum per l'autodeterminazion de fà in tra el 2014 e 'l 2018.
Cuntegnüü
Pont[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
El document el deciara sia la legittimità di Kanak 'me popol autocton di Isol sia di colon europee, e che el colonialism l'ha avuu di effett gramm in su l'isola e de la necessità de 'na soluzion negoziada e consensuala.
Concession[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
L'accord el garantiss ai Kanak, popol de la Noeuva Caledonia, el diritt ad avègh di simboi sò, de 'vègh on President e on Consili Esecutiv e Legislativ e de guarnà la soa lengua.
A hinn staa daa al governo local la pupart di competenz, foeura di competenz proppi del Stat.
Firmatari[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
I firmatari seren:
- Per la Franza:
- Lionel Jospin, primm minister
- Jean-Jack Queyranne, segreteri de Stat a l'oltremar
- Per el Rassemblement pour la Calédonie dans la République, anti independentista:
- Jacques Lafleur, President del Partii
- Pierre Frogier
- Simon Loueckhote
- Harold Martin, President del Congress del Territori
- Jean Lèques, sindegh de Nouméa
- Bernard Deladrière
- Per el Front de libération nationale kanak et socialiste, independentista:
- Rock Wamytan, President del Partii
- Paul Néaoutyine
- Charles Pidjot
- Victor Tutugoro
Referendum[ Mudifega  | mudìfica 'l sorgènt]
Per confermà l'accord a gh'è staa, el 8 de november del 1998, on referendum in la Region.
La pupart di forz independentist e autonomist, e 'l principal partii franzesista s'hinn s'ceraa per el sì, inveci el Front National e l'opposizion moderada seren per el no, insemma a on quaj partii independentista estremista.
55'400 elettor, ossia el 71,8%, han votaa sì. I no hinn rivaa a 21'697 vot.