text:
14 10
Ol dé 14 de utùer l'è 'l 287 ( 288 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 79 dé a finí l'an.
Ul dí 14 de utùer al è ul dí da pòost 287 ( 288 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 79 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1066 - Batàia de Hastings - I Normàni comandàcc de Guglielmo el Conquistadùr i bat l'ezèrcit dei Anglosàsoni guidàt de Aroldo II
- 1758 - Batàia de Hochkirch, endèla guèra dei sèt agn, l'Austria la bat el Régn de Prüssia.
- 1805 - Batàia de Elchingen, le trüpe franséze del Maresciàl Ney le bat le trüpe de l'Impér d'Austria
- 1863 - Guèra de secesiù americàna: Batàia de Bristol Station - Le fórse del Generòl confederàt Robert E. Lee le rìa mìa a casà fò de la Virginia le trüpe de l'Üniù
- 1912 - Entàt che l'ìa dré a fà la sò campàgna eletoràl a Milwaukee, l'ex presidènt americà Theodore Roosevelt el vé ferìt de William Schrank. Co la ferìda amò deèrta e 'l proiètil amò dét, Roosevelt el fà östès el sò discórs
- 1915 - La Bulgaria la èntra 'n guèra 'nsèma a le potènse centrài endèla Prìma Guèra Mondiàl
- 1926 - El lìber per s•cècc Winnie the Pooh, de A. A. Milne, el vé püblicàt per la prìma ólta
- 1933 - La Germània nazìsta la abandùna la Léga de le Nasiù
- 1943
- Segónda Guèra Mondiàl: l'8° Fórsa eèrea americàna la pèrt 60 B-17 Flying Fortress endèl atàc sö Schweinfurt
- Segónda Guèra Mondiàl: l'Impér Giapunés el proclàma la 'ndependènsa de le Filipìne
- 1944
- Segónda Guèra Mondiàl: el Feldmaresciàl todèsch Erwin Rommel el decìt de copàs dòpo che gh'è stat dat la scèlta de catà fò 'ntrà copàs e söbéser en procès püblich per tradimènt e füzilasiù sigüra, ,
- Segónda Guèra Mondiàl: Le trüpe Aleàde le sbàrca a Corfù
- Segónda Guèra Mondiàl: Le trüpe britàniche le marcia sö Atene
- 1947 - Chuck Yeager el fà ulà en Bell X-1 piö de léna de la velocità del suòno
- 1962 - Cumìncia la crìzi dei mìsili de Cùba: en aparèchio spìa U-2 el vùla sùra Cuba, e 'l töl zó le fóti de le 'nstalasiù soviètiche per i mìsili nüclear
- 1964
- El capo del Müimènt americà per i dirìcc civìi, Martin Luther King, el ciàpa 'l Premio Nobel per la pace, per vìa de la sò guìda de la rezistènsa nonviolènta.
- Leonid Brežnev el deènta 'l segrtàre generàl del PCUS e càpo de l'Üniù Soviètica, al pòst de Nikita Khruščëv
- 1979 - A Washington ve fat la prìma màrcia per i dirìcc dei gay endèi Stàti Ünìcc, ghe partècipa en quac dés mìla persùne
- 1980 - A Türì vé fàt la manifestasiù cunusìda cóme la Màrcia dei quarantamìla.
- 1981 - El Vice-Presidènt Hosni Mubarak el vé iligìt Presidènt de l'Egìto, 'na setemàna dòpo gh'ìa stat copàt Anwar Sadat
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1977 - La Moraleja (Madrid, Spagna): Harry Lillis Crosby, cunusìt come Bing Crosby, cantànte e atùr de cine americà.
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Bosnia e Erzegovina
La Bòsnia e Erzegòvina (Bosna i Hercegovina / БocHa и XepцeroBиHa in busnian) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada a la Cruazia, a la Serbia e al Muntenegher.
La capital a l'è Sarajevo.
La gh'ha una süperfiss de 51.129 km² e una pupulaziun de pressapoch 4 miliun e mez d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bòsnia e Erzegòvina a l'è un stat federal, furmaa de la Federaziun de la Bosnia e de l'Erzegovina e de la Repüblica Srpska. El Distret de Brčko, al nord-est del paes, a l'è un'entità autonuma.
La Bosnia e Erzegovina la gh'ha un' Üfizi de Presidenza culegial: gh'è trii president, vün per ogni grüp etnigh.
Al dì d'incö quei là a hinn:
- Bakir Izetbegović per i Bus'gnach (del 2010).
- Željko Komšić per i Cruat (del 2006)
- Nebojša Radmanović per i Serb (del 2006).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Interlingua
La Interlingua l'è 'na lèngua aüziliària internasiunàla nasìda 'ndel 1951 dòpo de piö de quìndez'agn de stüde de lèngua de la 'suciasiù IALA ('n inglés, "International Auxiliary Language Association", asuciasiù de la lèngua aüziliària internasionàla).
La Interlingua la g'ha 'n lèsich natüràl fés, perchè l'è tiràt fò de chèi de sich lèngue ìe: le quàter lèngue romànze piö parlàde (italià, spagnöl, purtughés e fransés) e l'inglés. A chèle lèngue ché, gh'è stat zontàt ön pó de todèsch e de rüso, che i aìda a troà la paròla giösta quan che le ótre sich i è mìa decórde.
La Interlingua l'è facil da 'mparà en quàter més apéna. Öna ròba che la la rènd speciàl l'è chèla che l'è l'ezèmpe piö riissìt de lèngua artificiàl tiràda 'mpé sö gramàtica e paròle 'n cümü có dele ótre lèngue natürài, tant che töcc chèi che pàrla 'na lèngua romànza e la grand part de chèi ch'i pàrla l'inglés i pöl rià a capìla sènsa stüdiàla.
L'è la lèngua artificiàla piö parlada al mónd dòpo de l'Esperanto.


text:
Pruvincia de Vares
- Süperfiss: 1.199 km²
- Pupulazziun (2001): 812.477 ab.
- Densitaa: 678 ab./km²
- Nümer de cumün: 141
- Capitaal (pup. 2001): Varees (80.511 ab.)
Punüda int la Lumbardìa ucidentala, e bagnada a Ovest del Lagh Magiur, la cunfina a Est cunt el Cantun Tesin, a Süd cunt la Pruvinzia de Milan e a Süd-Ovest cunt la Pruvinzia de Nuara.
La püpart del sò teritori l'è fáa sü de runch (46%) e de muntagn (32%); i toch de pianüra se tröen dumà int la part püssée a süd. Una carateristega del teritori varesòt l'è 'l gran nümer de lagh: el Lagh Magiur l'è 'l püssee grand, ma gh'è anca 'l Lagh de Vares e 'l Lagh de Munáa.
La gent la viv asquas tüta int i toch (de pianüra): i center abidáa püssée grand hin Vares, Büst, Galaráa, Sarogn e, in sül lagh, Lüin.
L'ecunumìa de la pruvinzia l'è bela forta: anca se l'agricultüra al didincö la dà 'l pan a ben poca gent, l'è ben mudernisada e intensiva (fiur, agricultüra in sèra, e.i.v.); l'indüstria che l'è ben spantegada in sü tüt el teritori, a l'è forta suratüt in di broch tessij, eletrumecanegh, chimegh, e erunategh (basta dumà pensà a l'Aermacchi a Venegon e l'Agusta a Samaraa). Pö, al didincö, el setur di servizzi el giüga un röl semper püssée impurtant. Anca 'l Türisem 'l ciapa semper püssée pè, suratüt int i paisit lacüster. Bögna pö desmentegass nò de la Malpensa, vün di erupòrt püssée grand e impurtant d'Itàlia, e ben cugnussüü a nivell ürupee.


text:
Bagnōl in Piân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Bagnōl in Piân (Bagnolo in Piano, in italiân) l’é 'na cmóna ed circa dēṣméla abitânt ‘d la pruvîncia ed Rèz, ch'la s'câta a mezanôt int la bâsa arzâna. L'é tajêda da la ferovéia Rèz-Guastâla, e la gh'à 'na stasiòun.
Nutèsi de stòria
Al j-urègin
Al nòm ed Bagnōl sèmbra che al deṣvègna dal Flumen Baniolus, ciamê al dé d’incô Scolo Bagnoletto, che ‘na vôlta al pasêva ind i parâg. I cèinter abitê ed Bagnōl, Pēv Ròsa, Sân Tmêṣ ‘d la Fôsa e Sân Michèle ‘d la Fôsa, che insèm a fân al Comûn ed Bagnōl in Piân, in gnû só inséma a di pôst ed ripôrti, che, a partîr dal II sec. a.C., àn cavṣê, un pô a la vôlta, al sughêres dal Bondeno: ‘na lèrga zôna pantanōṣa, ch’la se ṣlarghêva a mezanôt ed Rèz, fîn a confòndres cun al j âcvi dal Po. Al nòm Bondeno, genvèiṣ d’ urégen, al vôl dîr sèinsa fònd. Ind l’etê dal brònz a’s fêrma in zôna la préma gînta e al fât al cumbîna, in manēra, cun al graduêl avansamèint dal zôni sóti, che al s'é purtê avânti per un lòungh êrch ed sècol, in tót al tèimp ch’al va dal'ocupasiòun rumâna (115 a.C.), al j-invasiòun barbârichi, a la costitusiòun dal Sâcher Impêr Rumân Tedèsch (IX - X sec.), fîn a i prém sègn dal nōvi libertê comunêli (Pêṣ ed Costanza 1183). La préma bunéfica dal trèin l’ a ‘s dêv ai Rumâni, che stêven a Rèz e a Bresèl. Al sô ajót al risanamèint dal trèin l’é precedèint a la bèin pió famōsa ôvra rumâna ‘d la zôna: la spartisiòun di sît cun al centóri. Cun còsta al teritōri l’è stê divîṣ in cardus e decumanus, a piòmb tra ‘d lōr e in paralêl a la Via Emélia, vrûda dal cōnsol Marco Emilio Lepido. Propéria da Bagnōl a pasêva ûn di cardus pió impurtânt e ânca un decumanus, ânca s’ l’êra mēno impurtânt, vêrs la zôna dal Tragatèin. Al j-invasiòun barbârichi dal dôp impêr àn ṣguastê dimòndi dal lavōr fât da i Rumân ind al divéder al campâgni in manēra regolêra. Ind l '800 l'invasiòun di Unni l’à sgnê profondamèint la socetê dal curtes, tânt da inestêr, in manēra prepotèint, l’andamèint ed trasformasiòun ed còsti in castra (câmp militêr) fortifichê.
La préma testimuniânsa
L’é dal 946 la préma testimuniânsa scréta insèma a Bagnōl: un ât dal Vèschev ed Rèz, Adelardo, cun còst la Cēsa ed Sânta Mustiola, "...quae sita est prope castrum Baniolum.", la vîn cunsgnêda a l'iluminasiòun ed l'altêr di Beêt Mârtir Grisante e Daria ind la catedrêla ed Sânta Maria. Da alōra, ‘na sèria d’ât, dunasiòun, barât, costitusiòun ed servitó, dirèt fevdêl, ecc., àn més al teritōri e al cēsi ed Bagnōl sóta la giurisdisiòun del domòndi putèint Cunvèint Benedetèin ed Sân Prôsper, in dōve al só cmând al s’è purtê avânti ind al cōrs di sècol XI, XII, XII, fîn a j-inési dal XIV sec., quând Feltrino Gonzaga, l’é dvintê padròun dal teritōri e ‘d la sitê ed Rèz (1335), l’à butê zò al Cunvèint e l’à sequestrê i bèin e i privilèg. Fr’ al cēṣi e al capèli, în da numinêr, d’ed là ed còla bèlo déta ed Sânta Mustiola (martîra cristiâna): Sânta Maria ed Purtiliôl (o Portiôl), nòm dimòndi vèc dal pôst, che al sta, in môd cêr, a spieghêr l'uriégin dal sît primitîv int ‘na zôna atâch al traghèt che, atraversând i stâgn armêṣ (Gōregh e Fôsa), al permetîva al trafîch d’ òm e a la mercanséia vêrs Nuvalêra, Guastâla e al Po. I prémi documèint ed lê a gh’àn la dâta tra la fîn dal X sec. e l'inési ed XI sec. e la relatîva sêgra la caschêva al 2 ed fervêr, alōra fèsta ‘d la "Purificasiòun ed la Vêrgin". Un'êtra cēṣa l’êra còla ed S. Pêder ed Bagnōl (o Cēṣa Biânca): dal 1156 privilèg ed Pêpa Adriano in favōr del Cunvèint ed Canòsa. A gh’êra pó la Cēṣa Nōva ed la Maternitê ed Maria ed Bagnōl, dal vôlti scambiêda cun Sânta Maria ed Portiôl, mó ch’la va identifichêda cun la cèca capèla ed la Nativitê ed la Vèrgin dal Castèl. L’é numinêda la préma vôlta al 17 dicèmber 1258. L’é ‘d sicûr, a l’antîga Sêgra ed la Nativitê ed la Vèrgin (8 ed setèmber), celebrêda atâc a sta cēṣa, che biosògna lighêr la tradisionêla Fêra ed Setèmber, ch’ a’s gh’à memôria bèle ind l’ inési dal XVII sec. Sègn particolêr a pêrt mèrita la Pēv ed Bagnōl, ciamêda dôp Pēv Ròsa, perché intestatâria d’êtri capèli. Al prémi nutèsi insèma a lê în dal 1144, mó sèmbra verifichê che la só costrusiòun la s’arfâga ad un sècolo prêma (1040). La giuriṣdisiòun civîla insèma al castèl, l’êra, in sté peréiod, ai Sgnōr ed Curèz, d'ed ché l’urégen ed "Da Bagnōl”, la sèmbra documentêda da soquânti chêrti.
La Sgnurìa di Gunşêga
Cun Feltrino e cun quî che in gnû dôp - Guido, Jacopo e Feltrino II – la gh’à inési la Sgnurìa di Gunṣêga inséma a Nuvalêra e Bagnōl, andêda avânti, sêlov ‘na cèca suspensiòun dal 1452 al 1454 ad ôvra di Sgnōr ed Curèz, per quâter sècol, fîn a la fîn ed la Râsa, per la môrt ed l'ultèm Cûnt Camillo III, sucèsa int al 1727. Int al 1354 Feltrino l’à cumincê a rifêr al Castèl (la rôca uriginâria l’êra stêda trêda zò int al 1304), druvând al materiêl guadagnê dal distrusiòuni, da ló fâti, dal tòri di Tebaldi e di Taccoli, dal cēṣi ed Sân Silvèster in Mancaṣêl, Sânta Mustiola e Sânta Maria ed Portiôl, e ânca dal Cunvèint ed Sân Prôsper. Ind al 1371, l’à vendû Rèz a Bernabo Visconti per sinquânta fiurèin d'ôr, l’îva tgnû per ló e per quî che gnîven dôp i Castê ed Bagnōl e Nuvalêra, dōve la giuriṣdisiòun l’è gnûda unîda ind al 1484 ed mésa só a Cunteia ind al 1501, ad ôvra ed l'Imperadōr Massimiliano I. L’avtoritê inséma al tèri ed Sân Tmês e ‘na pêrt ed Sân Svân e Sânta Maria l’é stê dê a i Gunṣêga, al 4 mêrz 1571, dal Dòca Borso d'Este e cunfermê da Alfonso II int al 1577. L'inèsi ed la Sgnuréia di Gunṣêga la cumbîna cun la nâsita dal pió famōṣ sitadèin ed Bagnōl: Guido di Filippo Ferrari, ciamê Guido da Bagnōl. Dal pôchi nutési che trâten ed ló, an n’é mìa pusèbil nutêr preciṣamèint né la dâta ed nâsita e né còla ed la môrt, mó cgnusòm in tót al manēri che:
• l‘êra al dutōr ed Pêder, Rè ed Cipro e ‘d Gerusalemme;
• ch’ l’ êra in rapôrt d’ amicèsia cun Francesco Petrarca, ch’al l’arcôrda (1367) in un curiōṣ scrét inséma a l'ignurânsa prôperia e ‘d dimòndi: sèmbra difâti che Guido da Bagnōl al pensêva che al Petrarca al fós ‘na persòuna mìa istruîda, al motîv dal fât ch’ al ‘n s’ êra mìa lavrê a l'Universitê di Stódi ed Bològna;
• che la lasê in testamèint (12 utòber 1362) 1550 duchêt, da invistîr per cumprêr dû fònd ind al bulgnèiṣ, e che al rènditi, a la môrt di parèint, êren destinêdi ai zôven arzân, sèinsa sôld, che êre studèint a Bològna. La môrt ed Guido da Bagnōl la pōl èser avgnûda intôren al 1370 circa, a Venèsia, in dōve l’é suplî ind la Cēṣa di Frê. La lâpida l’arcôrda i scrét ed filosoféia, medzèina e stòria, peró, ed quilé purtrôp, an s’é rivê gnînto.
Al cēsi
Per ôvra dal Cûnt Alfonso Gonzaga, l’é stêda tirêda só la Cēṣa ed Sân Francèsch ed Paola, cun unî al Cunvèint. La mésa zò ed la préma prêda l’é avgnûda al 1° d’agòst 1588. I frê dal Cunvèint în armêṣ a Bagnōl fîn al 1768, quând, bèle a cmandêven j-Estèins, al segretâri duchêl Felice Antonio Bianchi, l’à decîṣ ed tôr vìa al Cunvèint, obligând i sfurtunê frê ed ritirêres ind al Cunvèint ed Mòdna. Bèle int al 1667, al Cunt Alfonso II Gonzaga, esènd completamèint in ruvîna la Cēṣa ed Sânta Maria Porziola, l’îva fât cgnòser a la Cumunitê al só desidèri che tirésen só ’na cēṣa nōva ind la piâsa dal Castèl; mó, o per scarsitê ed sôld, o per mancânsa ed la necesâria fèida religiōṣa, an s’ né fât gnînto. Acsé, un sècolo dôp, mandê vìa i frê ed San Francèsch ed Paola, al Pâroch, al 29 avrîl 1769, l’é andê dèinter ind la Cēṣa, numinêda préma, ch’ lé dvintêda la Cēṣa ed la Paròchia. La proprietê dal Cunvèint, dal rèst, l’é armêṣa al Cmûn, fîn a quând an n’é mìa gnûda dêda al Pâroch, cun decrêt dal Dóca ed Mòdna, int al 1824. Ind la Cēṣa a’s catên al tòmbi ed Alfonso Gonzaga e di só fiô. Int al 1700 a gh’é stê fât di lavōr d’arnuvamèint e restâver. La cēṣa dal dé d’incô la presèinta sê altêr. Drêda a l'altêr magiōr, a’s câta al quêder ed Sân Francèsch da Paola che, insém ad êtri tèili ind la cēṣa, l’armèina a la scōla dal " Correggio". Da numinêr ânca al côro in lègn dal XVII sècol , drêda a l'altêr magiōr. Al restâver dal 1968 l’à completamèint mudifichê la facêda uriginêla. Bèle ind al tèimp ed la Sgnuría di Gunṣêga a gh’êra un'Aministrasiòun indipendèinta ‘d la Comunitê ed Bagnōl, dōve al teritôri al gh’îva dèinter, al’inèsi, ânca al véli ed Sânta Maria e Sân Zvân, per pó strichêres só sōl cun Bagnōlo, Pēve e Sân Tmês. Al Cunsèli d’j-Ansiân, che guidêven la Comunitê, che s’ardunêven davânti al Podestê, ch’ l’ êra un furastêr e al gnîva numinê dal Cunt, in nòm ed còl a fêven valèir ânca la giustèsia. Ind la riuniòun dal Cunsèli Generêl, che la gnîva tgnûda al 1° de znêr d’ ògni ân, a gnîven estrât a sôrta i nòm d’j-ansiân al cmând ed ògni ufèsi dal Comûn e precisamèint: al Priôr, al Giódic ed la Piâsa, al Giódic dal Strêdi, a dû Magistrê a l’Abundânsa, dû Deputê ed la Sanitê, dû Procuradōr di Pôver, dû Estimadōr e due Revisōr di Cûnt. In prâtica êren j-Asesōr dal dé d’incô . L’é meritèvol d’èser arcurdê al fât che al marchê ed la smâna, da pôch spustê da la doménica al venerdé, al risûlta uficialmèint més in pē, in dâta 30 novèmber 1597, da ‘n "avîṣ" ed Vittoria da Capua Gunzêga, mêdra dal Cûnt Camillo I. D’ed là dal marchê ed la smâna, l’êra bèle in ûṣ tgnîr tót j-ân la Fêra ed Setèmber (coleghêda, cme dèt prèma, a la Sêgra ‘dla Nativitê ed la Vèrgin), e che dal bòun èsit l’îva fât i cumplimèint al Cûnt Camillo ind al 1608.
La saczêda.
Al 27 lój 1702, durânt la Guèra ed Sucesiòun Spagnôla, al trópi francèiṣi dal Dòca ed Vendome, per rapreṣâlia, j-àn saczê in môd urènd al Bôregh, j-ân dê fôgh e distrót la Rôca, j-àn bruṣê e sparpagnê i presiōṣ documèint ed l'Archèvi ‘d la Comunitê. Ind al tentatîv ed salvêr sti documèint, l’à catê, in chî dé lé, ‘na môrt violèinta Giovan Battista Borri, ansiân ed la Comunitê e Alfiêr (e mìa Séndech, cme quelchidûn a dîṣ). Finîda la Sgnoría di Gunṣêga, al fèdev l’é stê tót sót al cmând ed l'Imperadōr Carlo IV, che, al l’à tgnû per circa dêṣ ân, al l’à pasê, cun ât dal 15 utòber 1737, al Dòca ed Mòdna Rinaldo d'Este. La Sgnuría d’j-Estèins la s’é fermêda tr’a l 1796 e al 1814, per i cgnusû fât ed la Rivolusiòun Francèiṣa e a l'Impēr Napoleònich. In còl peréiod lé Bagnōl e Pēv Ròsa în dvintêdi ‘na cmûna a pêrt da Sân Tmês, Sân Michele e Sânta Maria. Dôpo al 1814 al dō Comunitê în stêdi mési sóta a Rèz, che Bagnōl e Pēv Ròsa a gh’în stêdi sóta fîn al 1859. La Secònda Guèra d’ Indipendèinsa la câta al teritôri acsé divîṣ: Bagnōl e Pēv Ròsa cun al Cmûn ed Rèz; Sân Michele cun Curèz, Sân Tmês, Sânta Maria e Sân Zvân cun Nuvalêra. Al Cmûn l’é stê arfât, acsé cme l’é adès (Bagnōl - Pēv Ròsa - Sân Tmês - Sân Zvân), cun Decrêt dal 4 dicèmber 1859, a fîrma ed Carlo Luigi Farini, Cumisâri ed Vittorio Emanuele II e Ditadōr dal Pruvînci Emiliâni. Al prém censimèint generêl, dal 31 dicèmber 1861, al dêva al omûn ‘na popolasiòun ed 3.168 abitânt per ‘n 'estensiòun ed 9.036,37 biôlchi, pêra a Ha. 2643.99.54.
Ind l'Unitê d'Itâlia.
Da l'Unitê d'Itâlia, l'Aministrasiòun dal pôst l’é sostgnûda da aleânsi moderêdi cun urientamèint clèrico-monârchich-liberêl ed râsa agrâria (padròun dal tèri). L'opoṣisiòun l’é la préma organizasiòun dal socialiṣém rifurmésta arzân cun dâta atōren al 1880 circa. Fr’ al 1884 e al 1886 l’é stêda fâta la ferovìa Rèz-Bagnōl, mèinter int al 1887 l’é stê avêrt al trât Bagnōl-Curèz. Fr’ al 1898 e al 1906 în gnûdi só al prémi coperatîvi (ed lavōr, ed cunsóm e lateréi socêli). La préma afermasiòun ‘d la lésta socialésta ind al Cmûn ed Bagnōl l’é stêda int al 1910 (345 vôt inséma a 631 votânt, pêra al 55%) e a’s rinfôrsa int al 1920 (870 vôt inséma a 1.113 votânt, pêra al 78%). Mó bèle int al 1907, al socialésta Aldo Modena l’à otgnû 236 vôti, cûntra i 244 e i 237 di moderê Donelli e Della Salda. Ed còl peréiod lé l’é gióst arcurdêr l'ôvra póblica ed magiōr respîr e utilitê: al nōvi Scōli Elementêri, che, inavgurêdi int al 1921, în ânca adèsa, a distânsa ed pió d’otânt'ân e sibèin l’impurtânt progrès dal cèinter sitadèin, un sistèma pió che mai validamèint atîv ind al câmp ed la póblica istrusiòun; cun, in manēra, al dovûdi justadûri e cun la zûnta ‘d un fabrichê nōv.
Al tèimp dal fâsio
Dal 1921 cumîncen al viulèinsi e cun al sguastêres ed la polètica a purterân i fasésta a la cunquésta dal Cmûn. Al Fâsio ed Bagnōl a’s mèt insèm al 23 avrîl ed l’ istès ân. L'Aministrasiòun Comunêla l’é ublighêda ed dêr al dimisiòun, în stêdi fâti nōvi elesiòun, , dōve i faséstia a s’ în preṣentê in ‘na lèsta cun ânca liberêl, monârchich, democrâtich e socialésta riformésta cuntrâri (l’êra l'ân dal Cungrès ed Livôren), che l’à otgnû al 68% di vôt, cûntra al 32 % dal Partî Popolêr (catôlich). L’êra l’inésdi ed la fîn, pegiorêda incòra di pió ind l’ân dôp al 1922, quântd i Fasésta, a sîn preṣentê da per lôr, e ch’ j-ân otgnû, al 67% di vôt, cûntra a ‘na grôsa astensiòun (516 astgnû di 1107 iscrét al vôt). L'astensiòun, la paûra e la prepotèinsa ‘d un regèm, ch’ l’ îva bèle ocupê l’ avtoritê centrêla, îven cumpî l'ôvra. Dal vintèni fasésta peró în d’ arcurdêr: la costrusiòun dal Teâter Gunṣêga, ‘na préma justadûra ed la Sêde Municipêla, la costrusiòun dal Câmp Spurtîv, la costrusiòun ed la Palèstra atâch a la Scōla Elementêra dal cèinter e al ṣlargamèint dal Scōli Elementêri dal frasiòun. La stôria ch’ la vîn dôp di masamèint fasésta, dal guèri coloniêl e d’atâch, la sotmisiòun al Naṣisèm, la reṣistèinsa e la Liberasiòun în incòra argumèint ed racûnt a vōs da pêrt di prutagonésta scampê, e ânca argumèint ed divêrsi publicasiòun stôrichi. A sté propôṣit a’s vōl arcurdêr al Masâcher dal Turâs sucès al 14 ed fervêr 1945. A sê ôr ed cla frèda matèina invernêla, al Brigâti Nîghri j-àn artestê, purtê vìa diretamèint dal sô cà, dêṣ persòuni tra còli soquânt partigiân. Traspurtê da préma a la Cà dal Fâsio, a nōv ôr circa în stê fuṣilê insèma a la piâsa dal paèiṣ, cûntra al mûr dal Turâs. I sô nòm êren quisché: Aristide Carboni - Carlo Formentini - i fradê Otello e Oreste Gibertoni - Evres Lazzaretti - Primo Malaguti - Emilio Mattioli - Licinio Tedeschi - Armando Storchi - Imerio Tondelli.
I palâs stôrich.
Al Turâs.
Al prémi nutèsi ed ‘na Rôca a Bagnōl a s’arfân a l'ân 946. Difâti al Veschèv ed Rèz Adelardo, ind al mèter zò un elèinch di bèin dal Cunvèint ed Sân Prôsper, al cita ‘na "Ecclesiam Sanctae Mustiolae, quae sita est prope castrum Baniolum". Ste documèint l’é presiōṣ perché al s’ dîṣ che bèle in còl peréiod lé a gh’êra a Bagnōl un castèl. Ind al 1304 la rôca uriginâria l’é stêda tirêda zò. Ind al 1354, cun l'arîv di Gunṣêga, al cûnt Feltrino l ‘à urdnê ed tirêr só un nōv masés castèl, che al Cmûn al duvîva paghêr dal tót al spèiṣi, e che druvésen al materiêl ed recóper deṣgnû dal tòr di Tebaldi e di Taccoli, dal cēṣi ed Sân Silvèster ed Mancaṣêl, Sânta Mustiola e Sânta Maria dal Purtiôl, e ânca dal cunvèint ed Sân Prôsper. Sèmbra vèira che Feltrino Gunṣêga al sia tratgnû ché int al 1371, l’ân dōve l’à duvû vendêr a Bernabo Visconti al pusès ed Rèz, ed fôra ed Nuvalêra e Bagnōl, per sinquânta fiurèin d'ôr. Al 27 lój 1702, ind al tèimp ed la Guéra ed Sucesiòun Spagnóla, al trópi francèiṣi dal Dóca ed Vendome, per rapreṣâlia, j-àn saczê al Borêgh, in dōve l’é ânca môrt Giovan Battista Borri, ansiân ed la Comunitê e Alfiêr. Dal gróp ed fabrichêt, incô l’é armèṣ sōl al grandiōṣ e iṣolê Turâs, l'antîgh turiòun ‘d la Rôca, dvintê l’insègna dal paèiṣ. Ind la metê dal 1800 l’é stê restavrê, ind al mèinter a gh’é stê més ‘na campâna e l'arlòj póblich, e che al mecanîṣem l’é incô tgnû da cât ind la Sêde Municipêla, int la Sêla ed la Giûnta Comunêla. Al 15 utòber 1996 al fôrt teremôt ch’la picê Bagnōl l’à danegê gravemèint al Turâs, tânt ch’ l’ é incòra in restavrasiòun. Al Turâs, che ind al cōrs di sècol l’à vèst al lêregh svilóp dal paèiṣ, l’é stê ânca testomôni mó dal fât ed sangóv pió scunvolgèint ed la comunitê bagnolèiṣa: al Maschêr, pió sōvra arcurdê, di dêṣ sitadèin bagnolèiṣ, che al 14 ed fervêr 1945 în stê fuṣilê davânt a ló.
La Pēv Ròsa.
Sistemêda ind la frasiòun cun l’istès nòm, al prémi nutèsi inséma a la Cēsa ed la Pēv Ròsa în dal sècol XII (1144), mó sêmbra che la só préma costrusiòun la s’arfâ al 1040. A’s trâta d’ un frabrichêt de stîl rumânich-lumbêrd, modifichê dimòndi vôlti ind i sècol, mó ch’ l’à gh’à incòra incô la só antîga fôrma ed elegânsa. Da numinêr al clòni ch’ a vînen fôra per metê dai pilastêr ed i capitê a la bòuna, ind l’intêren ed cêr stîl rumânich.
Al Confurtèin.
L’é un gróp ed fabrichêt fât da ‘na cà sgnurîl e da ‘na côrt ed campâgna che, a’s pèinsa, la s’arfâga al XVI sècol. Ind al 1641 la faméja alōra padròuna, i Zoboli, a l’îva vendûda al Dóca ed Mòdna Francesco I. Dôpa l’é stêda di Bonini ed Rèz e di Villani ed Gualtēr. La cà a’s preṣèinta a piânta retangolêra, insèma a dû livê. Al d'ed dèinter al se svilópa intōren a l’ ambiĵnt centrêl, che al preṣèinta di bê urnamèint. Al fabrichêt agrécol l’é ânca ló inséma a dû livê, cun al côrp quadrê. Al gróp ed cà l’é circundê da un lêregh pêrch.
La Ca' Ròsa.
Al gróp ed fabrichêt ciamê Ca' Ròsa, in Via Repóblica, tra l’albaṣèin e matèina ed la Piâsa G. Garibaldi, l’é fât da trî fabrichêt: la cà padronêla (Ca' Rossa), la têṣa e stâla e al caṣèl, acsé ciamê in bâse a i sô antîgh ûṣ. Tót e trî i fabrichêt che fân pêrta dal gróp, pr’ al sô valōr stòrich e pr’ al caraterèstichi, în sóta a j-ôbligh ed la Sovrintendèisa ai Bèin Ambientêl e Architetônich. Al nutèsi stòrichi a dîṣen al gróp "Ca' Ròsa" cme pêrte ed ‘n’ antîgh fônd agrècol dunê int al 1609 (cme l’arcôrda ‘n iscrisiòun ch’ l’ a’s câta ind la cà padronêla) da la faméja nôbil di Scaioli a l'Istitût dal j-Espôsti, figurând dòunca ind al sec. XVIII a l'Ôvra Péia ed l'Albêregh Ôrfen e Mendicânt ed Rèz. Esèimpi quêsi ònich d’ architetûra campagnôla mésa ind al cèinter abitê, al risûlta èser ed particolêr interèsi per la stôria che a’s pôrta avânti e d’amirêr pr’ al j-architetûri ch’ al tînen insèm. Al gróp l’é stê interamèint arnuvê in trî divêrs mumèint, che cumbînen a i trî divêrs fabrichêt, dal 1997 al 2003. Adèsa, mèinter la Têṣa-Stâla a gh’é un ristorânt, la Cà Padronêla e al vèc Caṣèl a gh’é dèinter al Cèinter Culturêl "Ca' Ròsa", inavgurê al 7 setèmber 2003. In particolêr al d’ ed dèinter ed la Cà Padronêla a gh’àn pôst la Bibliotêca Comunêla e l' Informazôven, mèinter ind al vèc Caṣèl a’s câta, pr’al momèint, al Cèinter d’ Educasiòun Ambientêla WWF-INFEA e, dôp égh gnirà, la Sêla Cévica "Gemenos".
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Arri Aper
L'Arri Aper (Arrius Aper in Latin; ...-284) l'è staa on general roman.
Sòcer de l'imperador Numerian, l'Aper l'era prefett del pretòri de l'imperador March Aureli Car, pader del Numerian. El Car, el Numerian e l'Aper hinn partii per ona campagna in Mesopotamia contra i Sassanid; dòpo ona quaj vittòria, el Car l'è mòrt e 'l Numerian, divegnuu imperador, l'ha deciduu de portà l'esercit drent aj confin de l'Imperi, ma l'è staa colpii de ona maladia aj oeugg, e 'l Car el ghe ha daa el consili de stà in d'ona lettiga serrada duranta tutt el viagg. Chì el Numerian l'era separaa de tucc, e domà l'Aper el podeva intràgh, sentìll e poeu dì aj soldaa i ordin imperiaj.
Quand l'esercit l'è rivaa a Calcedònia, la spuzza che la vegniva de la lettiga l'ha convinciuu i soldà a avrìla: drent hann trovaa el cadaver del Numerian, in avanzaa statt de decomposizion. L'Aper l'è staa accusaa de avè coppaa l'imperador per podèn ciappà el pòst grazie a di fint ordin imperiaj. A presedè el process l'è staa ciamaa el comes domesticorum Diòcle, che l'ha reconossuu l'Aper colpevol e, senza spettà la difesa de l'imputaa, l'ha coppaa deperlù. El Diòcle l'è staa proclamaa imperador cont el nòmm de Dioclezian, e l'è andaa a combatt l'imperador legittim, el Carin, fioeu del Car, che in quell moment el se trovava in Britannia.


text:
Padania
La Padania a l'è 'l nom d'un teritori in di cunfin talian cumpagn del Nord Italia. La definiziun del teritori padan a l'è minga ünivuga perchè la pö fà riferiment a la visiun d'incö de la Lega Nord, a quela del Gianfranch Miglio o a un quaj criteri lenguistigh. Segund quij diferent pensee chì se pö cunsiderà la Padania 'me una naziun, un'insema de naziun, una cumünità lenguistega.
Storia
El Giuann Brera l'ha tacaa a duprà el nom Padania giamò di agn '60 per segnà el teritori che al temp de Caton al curispundeva a la Galia Cisalpina (o, cunt i parol del Brera, a la «Gallia Cis- e Transpadana»)[1]. Anca l'Indro Montanelli al s'è miss dopu a duprà Padania per segnà i istess teritori[2].
In di agn '70 la seziun de la Lumbardia, del Cantun Tisin e del Cantun Grisun lumbard de l'Association Internationale pour la Défense des Langues et des Cultures Menacées l'ha tacaa a duprà l'agetiv padan in riferiment a l'insema di lenguv gal-italegh. In del 1982, el glotologista Geoffrey S. Hull de l'Üniversità Macarthur de Sydney Ovest l'ha scrivüü una tesi cunt el titul The Linguistic Unity of Northern Italy and Rhaetia, induè che Padania a l'è dupraa propi per la tera induè che se parlen i lenguv gal-italegh: emilian-rumagnöl, ligür, lumbard e piemuntes, el venet, l'istrioto e, 'me anfizona, i lenguv retorumanz. L'Hull al cunsiderava tüt quij lenguv chì variant lucaj d'un ünegh sistema lenguistegh: la lengua padanesa. Upiniun cumpagn a hinn quij del Sergio Salvi (La lingua padana e i suoi dialetti)
Un'altra definiziun di cunfin padan a l'è quela del prufessur de scenz pulitigh de la Harvard University Robert Putnam che in del sò laurà Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy al fà vidè la diferenza intra el nord de l'Italia e'l rest di alter popuj sòta l'Italia in acordi ai abitüdin e i tradiziun diferent di sò gent. I diferenz vegnen culigaa al fat che in Padania eren nassüü i liber cumün de l'Età de mezz dopu de l'ann Mila. [3] La definiziun del Putnam la met dent in de la Padania anca la Tuscana, i March e l'Umbria, regiun che però per lengua e geugrafia fan part de l'Italia centrala.
A bun cünt, la Padania a l'è quel che un temp al se ciamava Lumbardia perchè inscì a l'era ciamada tüta la tera padan-alpina. [4]
La Padania e la Lega Nord
La parola Padania la gh'ha avüü una difüsiun granda a partì di agn '90, quand che la Lega la gh'ha avüü i sò prim sücess pulitegh. Il 15 de setember del 1996 la Lega Nord l'aveva pruclamaa la Dichiarazione di indipendenza della Padania (Diciaraziun d'indipendenza de la Padania) cunt el nom ufizial de Repubblica Federale della Padania (Repübliga Federala de la Padania)[5].
La Padania, segund la Lega Nord,[6] la saria fada de vot regiun de l'Italia del Nord urganizaa in manera de furmà 10 stat federaa, che hinn la Val d'Aosta, el Piemunt, la Ligüria, la Lumbardia, el Trentin, el Süd Tirol, el Venet, el Friuli-Venezia Giulia, l'Emilia e la Rumagna, e anca trì regiun del center de l'Italia, che hinn la Tuscana, l'Umbria e i Marche.
Referenz
- ↑ Gianni Brera, Invectiva ad Patrem Padum, Guerin Sportivo, 28 ottobre 1963
- ↑ Indro Montanelli, L'Italia giacobina e carbonara, 1971, Pagina 57, Ora tutta la Padania era nelle mani del Bonaparte salvo il Ducato di Parma e Piacenza ch'egli dovette rispettare per le solite considerazioni diplomatiche...
- ↑ [1] Long Term Persistence, L. Guiso, P. Sapienza, L. Zingales; mimeo, University of Chicago 2007 accessdate = 2008-05-17
- ↑ Gilberto Oneto, La Questione Settentrionale
- ↑ http://www.giovanipadani.leganord.org/dichiarazione.asp
- ↑ cfr. art. 2 del "Statuto federale della Lega Nord per l'indipendenza della Padania"
Bibliugrafia
- La cartina de la Padania
- Statuto federale della Lega Nord per l'indipendenza della Padania apruvaa in del Cungress Federal Urdinari del 1–3 marz 2002.
- La Lengua Padanesa - Prof. Geoffrey Hull


text:
Cazzano di Tramigna
Cazzano di Tramigna (endèla parlàda locàl: Casan) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 1.301 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 12,25 km², per 'na densità de 108 ab./km². El cunfìna coi cümü de Colognola ai Colli, Illasi, Montecchia di Crosara, San Giovanni Ilarione, Soave, Tregnago.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol santüare de San Felice - sécol IX;
- la cezìna de San Piero 'n Briano - sécol XII - XIII;
- la parochiàl de San Zórs màrter - sécol XIX.


text:
La realisaziun da la refurma dal territori cumenza cun la furmaziun da las regiuns e cun ina revisiun parziala da la constituziun chantunala. La regenza grischuna ha avert la procedura da consultaziun en chaussa. Il project cuntegna la determinaziun da l'uschenumnà plaun d'amez tranter il chantun e las vischnancas. Considerond ils aspects d'in adempliment optimal da las incumbensas sco er las ponderaziuns politicas propona la regenza da stgaffir 10 regiuns.
En sia sessiun da favrer 2011 è il cussegl grond sa fatschentà intensivamain cun la refurma da vischnancas e dal territori. En quest connex è il parlament s'exprimì per ina simplificaziun fundamentala da las structuras statalas che duai vegnir realisada d'ina vart cun agid d'ina refurma da vischnancas e da l'autra vart cun ina refurma dal territori. Las decisiuns fundamentalas cleras dal cussegl grond èn stadas in segn per la regenza da prender per mauns immediatamain las lavurs da realisaziun. Sco emprima part da la refurma da vischnancas è vegnì tramess en consultaziun il matg il project parzial "Vischnancas burgaisas". Cun il project qua avant maun vegn iniziada la realisaziun da la refurma dal territori.
Areguard la refurma dal territori ha il cussegl grond exprimì las suandantas intenziuns strategicas:
- Or dals districts actuals ed or da las corporaziuns regiunalas actualas duain vegnir furmadas e determinadas uffizialmain 8 fin 11 regiuns.
- A las regiuns duai vegnir surdada la giurisdicziun civila e penala dals districts actuals.
- Las regiuns pon gidar las vischnancas ad ademplir incumbensas surcommunalas. Ellas na duain survegnir naginas atgnas cumpetenzas fiscalas e legislativas.
- Dals gremis da decisiun da las regiuns duain pudair far part mo commembras e commembers da las suprastanzas communalas.
- Incumbensas administrativas chantunalas pon vegnir surdadas a las regiuns.
- Las regiuns duain vegnir concludidas avant il 1. da schaner 2013.
- Als circuls na duain betg pli vegnir delegadas incumbensas administrativas chantunalas. Fin che las structuras sin plaun regiunal èn realisadas, duain ils circuls dentant pudair vegnir engaschads er vinavant per ademplir incumbensas intercommunalas.
Per pudair realisar las prescripziuns dal cussegl grond trametta la regenza en consultaziun fin fin december 2011 il sboz per ina revisiun parziala da la constituziun chantunala. Il plan da termins prevesa che questa fatschenta vegnia suttamessa al cussegl grond il pli tard en la sessiun d'avust 2012. La revisiun parziala da la constituziun chantunala suttastat al referendum obligatoric. La votaziun dal pievel avess alura lieu previsiblamain il november 2012. Uschia po vegnir observà il termin ch'è vegnì prescrit dal cussegl grond, numnadamain che las regiuns stoppian vegnir concludidas avant il 1. da schaner 2013.
En il rom da las prescripziuns dal cussegl grond e considerond ils aspects d'in adempliment optimal da las incumbensas sco er ponderaziuns politicas propona la regenza da stgaffir 10 regiuns. Quellas s'orienteschan essenzialmain vi da la divisiun dals districts actuals. Il district dal Bernina, che ha ils pli paucs abitants, ed il district da Malögia duain vegnir unids ad ina regiun. Uschia propona la regenza las suandantas regiuns: Bernina/Malögia, En, Plaun, Surselva, Landquart, Albula, Moesa, Plessur, Partenz/Tavau e Viamala.
Las regiuns duain esser ils circuls da dretgira per la giurisdicziun civila e penala. Ina realisaziun consequenta da las decisiuns concludidas dal cussegl grond ha per consequenza che las regiuns na daventan betg corporaziuns da dretg public cun persunalitad giuridica. Analogamain als districts actuals duain las regiuns dentant avair la capacitad giuridica e l'abilitad d'agir en quels secturs, nua ch'ellas adempleschan incumbensas.
Las adattaziuns necessarias en la lescha duain vegnir fatgas l'onn 2013, suenter che la revisiun da la constituziun è vegnida acceptada. Questas adattaziuns cumpiglian l'attribuziun da las singulas vischnancas a las regiuns sco er la concepziun organisatorica da las regiuns. Las regiuns duain pudair cumenzar cun lur activitad operativa il 1. da schaner 2015. Ils districts actuals e las corporaziuns regiunalas actualas pudessan restar vinavant activas parallelamain fin la fin da l'onn 2016. Uschia è garantì in termin transitoric suffizient, durant il qual las incumbensas pon vegnir transferidas a las regiuns dapertut senza problems.
La consultaziun dura fin fin december 2011. Ils documents da consultaziun stattan a disposiziun sin la pagina d'internet dal departament da finanzas e vischnancas sut www.dfg.gr.ch.
Infurmaziuns:
president da la regenza dr. Martin Schmid, schef dal departament da finanzas e vischnancas, tel. 081 257 32 01
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Perito Moreno
Ol Perito Moreno l’è ü giasér de l’Argentina che 'l se tróa ‘n del parch nasiunàl de Los Glaciares in de la pruìnsa de Santa Cruz in de la Patagonia argentìna.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è stài ciamàt Perito Moreno in unùr del Francisco Moreno, ün esploradùr argentì del sécol XIX, che l’éra ün espèrt, cioè ü perito ‘n spagnöl, de la Patagònia.
I sò mizüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è lónch 30 chilòmeter, l’è grant piö o méno 250 chilòmeter quadràcc e l’è spès 170 méter, 70 de chès-ce i è sùra 'l lièl del lach Argentì, dezà che la particolarità del Perito Moreno l’è pròpe chèla de finì 'n del lach Argentino.
Ol giasér e ‘l lach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A belàze 'l giasér 'l và ‘nacc e 'l ghe traèrsa fò la stràda al làch, 'l la tèa ‘n dù; de la bànda a mut l’àqua, che la rèsta seràda dét dal giasér e la ghe rìa mia a 'ndà vià, la crès de lièl, 'nfìna a rià a 30 méter sùra ‘l lièl normàl del lach. Isé, sóta 'l pis de l’àqua, ol giàs a l’ se s-cèpa e l’àqua a la fì la ghe rìa a scapà fò da chèsta dìga de giàs: l’è ü spetàcol de èt.
Ol Perito Moreno l’è öna gran atrasiù per i türisti, dezà che l’è bèl grant, l'è belfà giràga sùra pò a pé e l'è adóma a dò ùre de coriéra da El Calafate.


text:
Heitersheim
Heitersheim l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Breisgau-Hochschwarzwald. El teretóre aministràt de la cità l'è de 11.71 km² e 'ndel Dic 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 5 897 abitàncc.
El cümü de Heitersheim el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra, a 'na altèsa de 254 méter sura 'l leèl del mar.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
}}}}


text:
Escholzmatt
Escholzmatt a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Entlebuch, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 61.29 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3138 abitant.
El cumün de Escholzmatt al se tröva a una altitüden de 852 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Flühli, Marbach, Romoos, Schüpfheim, Trub (BE). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Escholzmatt l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1160 col nom de Askolvismatte. In del ann 1240 inscambi l'eva menziunaa col nom de Askoltispach e Asholtismate e in del 1275 col nom de Aeschelsmat.[1]
Geography[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Escholzmatt in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Benedetto Cairoli
El Benedett Cairoli (Pavia, 1825 - Napoli, 1889) l'è staa on omm politigh italian.
A l'era mazzinian e l'ha tolt part ai campagn del 1848, 1859, 1860 e a la preparazion di agitazion del 1853.
In del 1861 l'è staa eleggiuu deputaa e 'l s'è miss a sinistra. L'è staa con l'Agostino Depretis, e poeu in del 1876 l'è 'ndaa a l'opposizon e infin l'è staa dò voeult (1878 e poeu 1879-1881) president del consili.
L'è staa accusaa de vess staa debol contra i moviment democratigh, in particolar vers la Francia, quand che quella l'ha trasformaa la Tunisia in d'on protettoraa.


text:
Biela
Bièla (isé apò a 'n piemontés; en italià: Biella) l'è 'na cità italiàna, de la regiù del Piemónt, capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Bièla 'l g'ha presapóch 45.529 abitàncc, 'na superfìce de 46 km² e 'na densità de 990 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andorno Micca, Candelo, Fontainemore (AO), Gaglianico, Occhieppo Inferiore, Occhieppo Superiore, Pettinengo, Pollone, Ponderano, Pralungo, Ronco Biellese, Sagliano Micca, San Paolo Cervo, Sordevolo, Tollegno, Vigliano Biellese, Zumaglia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Vittorin de Petòvi
San Vittorin de Petòvi (250- 2 november 304) a l'è staa on vescov e martir pannònich. L'è staa el primm esegeta latin.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Domà a partì de la segonda metà del III secol a gh'emm notizzi segur di ges in de la region Danubi|danubiana: vist che però quei là paren vess perfettament organizzaa, devom pensà che sien nassuu molto temp innanz. E l'è in voeuna de quei ges, quella de Petòvi (al dì d'incoeu Ptuj, in Slovenia), che vers el IV secol el se trovava el vescov Vittorin, mòrt duranta i persecuzion del Dioclezian.
El Vittorin l'è staa on esegeta de la Bibbia, e per gionta in Latin. El San Gerònim en parla inscì: Vittorin, vescov de Petòvi, saveva minga el Grech come 'l Latin. Inscì i sò òper paren òttimm per el contegnuu, ma cont on stil fess difficil.
L'ha imparaa la teologia de l'Irenee e se pensa che l'abbia visitaa anca la biblioteca de Gerusalemm.
Òper[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trai sò òper esegetich pòdom cuntà di comment a liber biblich come la Genesi, l'Esod, el Levitich, Ezechiel, Abacuc, el Cant di Cant e a l'Apocaliss, senza cuntà on Trattaa contra i eresii, on alter sora la Creazion del mond e tanti alter. A numm ne resten domà el comment a l'Apocaliss (Commentarii in Apocalypsim Ioannis) e quell sora la Creazion (De fabrica mundi).
Dottrina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De quell che pòdom legg, la soa dottrina l'è stada molto ispirada de quella de l'Evangelista Giovann.
In di sò liber pò vess trovada ona certa propension al millenarismo.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Martine Dulaey, Victorin de Poetovio, le premier exegete latin, Paris, 1993.
- Enrique Molinè, Los Padres de la iglesia. Una guia espiritual, Madrid, 1982.
- Berthold Altaner, Patrologia, Roma, 1997.
- Lorenzo Dattrino, Padri e Maestri della Fede. Lineamenti di Patrologia, Padova, 1994.
- Vittorin de Petòvi, Òper, a cura de Maria Veronese, Roma, Gorizia, 2002.


text:
Battalia de Bautzen (1813)
La Battalia de Bautzen l'è stada voeuna di battali di Guerr Napoleonigh.
Dopo de la battalia de Lützen, i Russ del Wittgenstein e i Prussian del Blücher hann segutaa a retiràss fina a qual el zar Lissander I e 'l re de Prussia gh'hann ordinaa a lor de fermàss e de difend Bautzen, in Sassonia.
Lor gh'aveven 100.000 omen, ma el Napoleon el gh'era 'dree con 115.000 soldaa e minga lontan gh'era anca el Ney cont alter 85.000 effettiv.
I Leaa s'hinn miss in sù 'na ligna de des chilometri de front, menter che l'imperador l'eva studiaa de taccà denanz, col mandà el Ney a tajàggh foeura la retirada.
El 19 de magg del 1813 i sò omen eren i posizion, pront per l'attacch; quell lì l'è s'cioppaa el dì dopo a mezzdì.
I Frances hann passaa la prima ligna de difesa e hann ciappaa Bautzen, ma el Ney l'è minga riessii a mettes in d'ona posizion tal de tajàggh foeura la retirada ai nemis, che inscì hann poduu resist anmò. Gh'è voruu la Guardia Imperial de Napoleon per sistemà i robb e fà retirà i Russ e i Prussian.
In quell moeud chì el Napoleon a l'ha vinciuu la battalia, però l'è minga riessii a dàggh on colp decisiv ai nemis, per colpa di error del Ney.


text:
Filusufia
Filusufia in general[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La filusufia a l'è una scenza (u disciplina) che la dupera la logica u el ragiunament per cercà de dà una spiegaziun del mund, de la natüra e del post de l'om in del mund (e, in manera püssee estesa, in de l'Ünivers); l'è stada anca definida cume el stüdi dii cuncètt fundamentaj ingabulaa cunt el pensee, l'aziun, la realtà. In general la filusufia la gh'hà no un metud rigid, vist che anca quel che rapresenta la filusufia el cambia a segunda de la cultüra de riferiment.
El termin filusufia l'è staa cataa dal grech: "Φιλoσoφίa" (filosofía) al vör dí amur per la cunuscenza.
La filusufia l'è no, uviament, una scenza esata, vist che i quistiun filusofich se poden minga tratà cunt un metud empirich, ma l'è gnanca cumè la religiun perchè l'è minga nassüda da una rivelaziun. Una definiziun la vegn dal Diziunari Oxford de Filusufia, che la definiss la riflesiun filusofica cume derivada diretament da la pratica nurmal de tutt i camp de ricerca inteletüal. In di ann indree, defat, la fisica l'era inscì ligada al cuncett filusofich che l'era ciamada filusufia natüral; prima ammò, al temp di grech antich, la filusufia l'era cunsiderada semplicement cume desideri de cunuscenza e dunca cume stüdi, cume usservaziun del mund, spartii da i rob materiaj cunsideraa roba "bassa".
Ghe vör dì che, generalment, in del parlà de tütt i dì, se dupera la parola filusufia de indicà tütt i credenz e i maner de vedè la vida di diferent persun.
Broch de la filusufia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La filusufia la gh'ha tanti broch diferent, vist che se pò truà una "filusufia" per tütt i rob ca vegnen stüdiaa; in particular, però, gh'è una quaj broca che la gh'ha püssee impurtanza di alter:
- Epistemulugia: la parla de la filusufia de la scénza; segund un'altra manera de vedèla, però, la sa pò riferì anca a la filusufìa de la cunuscenza (gnuseulugia);
- Estetica: el stüdi de quistiun cume l'art e ul bel;
- Etica: sa sforza de vedè se una quaj aziun a l'è giüsta u sbajada, e de cume se pò duperà per remedià a prublem de cuscenza;
- Metafisica: dal prefiss grech metà, el stüdi de tütt i rob föra del dumini del percepibil;
- a gh'hin pö anca tütt i filusufii di diferent scenz che se stüdien, che vàrden el ben e el mal del stüdi scentifich e cerchen de dà una man a remedià a i prublem che nassen de meneman che se va inanz cunt el stüdi: se stüdien dunca la filusufia de la pulitica, la filusufia de la storia, la filusufia de la biulugia, e.v.i..


text:
Venerdì 13 parte II - L'assassino ti siede accanto
Venerdì 13 parte II - L'assassino ti siede accanto (Vernardè 13 part II - 'L asasèṅ al t è sintâ darènt) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1981 ad Steve Miner séguit dal film d'l an prima Venerdì 13.
Al gh'à abû un bèl sucès cumersiàl avénd purtâ a cà da piò ad vint-i-òṅ migliòṅ ad dòlar esénd-an custâ sōl òṅ.
L'Adrienne King, prutagunìsta dla prima pelìcula e l'ùnica ch'l'è scampàda a 'l masèl dla Pamela Voorhees, l'à decìś 'd avér-ag na part anc in dal sequel ma pìcula parchè in alóra a gh'éra 'n manìac ch'al gh dava adòs dabòṅ e lē la gh'iva paùra tant che dòp l'à anc śmis ad far di film par trént'an.
Sunt
Dū méś dòp al masèl ad Crystal Lake, l’Alice (Adrienne King) la próa a tiràr avànti e a 'rfàr-as na vita. Na sira, dòp és'r-as fata na dócia e avér mis su quèl in cuśìna, la vèra 'l frigo e la gh cata dèntar la tèsta tajàda dla Pamela Voorhees (Betsy Palmer), la dóna ch'l'iva cupâ tut i sò amìg in dal campéǵ prima 'd èsar masàda a sò vòlta. La ragàsa la siga par la scarésa ma pròpria in cal mumènt lè un qualchidòṅ al gh insfìlsa un śbragagiàs in dla góla: a s trata ad Jason (Warrington Gillette), al fiōl dasfurmâ in dla ghigna dla Pamela ch'a s cardìva al fus andgâ da pìcul.
Sinc an dòp, in dal Luj dal 1985, un grup nóṿ ad boy-scout al tōś in afìt na cà in un campéǵ davśèṅ a 'l sit in dua i gh'éran stâ i masamènt, un pòst ch'a s pòrta adrē al nóm ad “Camp ad sangṿ”. Pròpria cla sira lè sinc ad chi ragàs lè i vènan cupâ da 'n óm c'n un sac ad juta in tèsta e 'n furcàr in maṅ: Jason Voorhees. Al la scampa sōl la Ginny Field (Amy Steel) dòp na cursa in di bòsc. Ma dal sò muróś Paul (John Furey) e ad Jason a n s sà piò gnint.


text:
Acetun
L' acetun o prupanun a l'è un cumpost chimich de furmula chimiga CH3(CO)CH3, el püssee semplis de la fameja di chetun. A l'è un liquid senza culur, che l'evapura facilment, a l'è infiamabil e'l gh'ha un sò udur carateristich. Al se dislengua senza prublema in de l'aqua. A l'è un reatif chimich fundamental e l'è dupraa per la fabricaziun di plastich, di fiber e alter prudot de sintesi, e cume sulvent.
Numencladüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La numencladüra de l'acetun per la IUPAC a l'è prupanun. A'l vegn ciamaa anca dimetil chetun.


text:
Lengua rumagnòla
Artìcol in dialètt rumagnòl
La lengua ciameda dialèt rumagnòl lan fa pèrt dla lèngua emilièna-rumagnola cl' esest sol int al lez e int l unesco, in particulèr la ciapa insen i divirs dialèt cu's zcuress t'la Rumagna e int'la Ripòblica d'San Marein; us pò dì ch'un esèst un'ònic dialèt rumagnol, in quènt e lessic o la pronuncia i pò cambiè int'e ràg ad puc chilomitar, sènza tnì count d'al diferenzi tra e rumagnol cu's zcuress in pruvenza'd Furlè da quèl ad Rèmin, piutòst d'quel ad San Marein.
E dialett rumagnol l'è ste cunsidereda lengua par cont su (Friedrich Schurr studious austriach lenguesta). Quest parchè la zent d'rumagna l'ha sempar pinseda divers da i bulgnis (chi era lumbeard). A Ravena us dis incora zirche mariola par ravenna com a cassino (fr) us dis "cercar maria per roma" indichend chal don lumberdi agli e pez dal romagnoli. Stecchetti e geva che in rumagna s t vu be it fa be de ven in emilia it da l'acqua e pu e pu.
Sta lengua l'ha divirs dialett (quel cus scor a Ravena, quel d Furlè, d Rèmin....) mo al radis aglie sempar quelli.


text:
Molin
On molin (ciamaa anca morin; in Lombard Oriental, mulin, parnonziaa [my'li] o [mø'li]) l'è on istrument che 'l produss on lavorà mecanegh.
Quell lavorà chì el pò vegnì foeura cont el drovà ona forza fada su de l'energia eletrega, de l'aqua, del vent, de l'omm o anca de ona bestia. Storegament i molin hinn staa drovaa per masnà i cereai o per fà su de la farina, ma gh'è on mucc de alter fonzion (per esempi, quell de trà foeura la saa).
Per estension, cont el termen molin s'intend anca tutta la costruzion che la contegn quell istrument chì.
I molin hinn spantegaa in tutt el mond e, a segonda di zonn, hann ciappaa di formi diferent. Per 'sta reson, per esempi, tutta l'Europa l'è piena de toponem ligaa ai molin: per esempi, la città alsaziana de Mulhouse (todesch: Mühlhausen, cioè cà di molin). In Lombardia, de solet, i molin fonzionen con l'aqua, che despess la ghe vegn portada di ronsg.
El mestee del mornee l'è proppi vegg, e de fatt a gh'è on fracch de personn che gh'hann on cognomm che le regorda: per esempi, a gh'è Miller in ingles, Müller in todesch, Mulder in bass todesch, Molinari in italian, Meunier in frances, Molnár in ungheres, Mjölnar in svedes, Molinero in spagnoeu.


text:
Südtirol
El Südtirol, (definiziun üfiziai: Tudesch: Autonome Provinz Bozen–Südtirol; Talian: Alto Adige, u Provincia Autonoma di Bolzano–Alto Adige; Ladin: Provinzia Autonòma de Balsan–Südtirol), l'é part de la pruvinzia taliana püssée a nord e insema a la pruvinzia de Trent la fa sü la Regiun Ütonuma Trentino-Südtirol. Grazia 'l "Pachet de Ütonumía" ("Südtirol-Packet") del 20 de Sgenee del 1972, el Südtirol el gh'ha un bèl puu de driss speciaj. La capital del Südtirol l'è Bulsan.
Püssée de düü terz de la pupulaziun la parla el Tudesch, un cicinin püssée de un quart la parla Talian, e un tuchelin de la pupulaziun che la viv int i Dulumit, la parla Ladin. I Ladin fan sü el 4% de la pupulaziun del Südtirol.
El Südtirol el fa part de l'Üroparegiun Tirol-Südtirol-Trentino, che la ocüpa l'area istorega del vegg Tirol.
Cuntegnüü
El Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segund el Hans Heiss (2000) han tacaa sü a druà el nom Südtirol in del designà 'l toch de Tirol a süd del pass del Brenner per la prima völta int el 1762 („Tirolis pars meridionalis“).
El nom talian Alto Adige (che in Lumbard el vör dì "Ades Volt") l'è staa faa sü del naziunalista talian Ettore Tolomei che l'ha vultaa, inscí cuma l'era, el nom franzes "Haut-Adige": per tri agn (1810–1813) di toch del Südtirol eren staa part del Regn Italegh de Napuleun. La denuminaziun del Tolomei, ciuè Alto Adige, che l'è stada rendüda ufiziala del Stáa Talian dürant el fascism, l'è mai piasüda a la pupulaziun ütòctuna e la resta una parola cuntruversiala.
Pö gh'è 'l prublema, 'ncamò al didindicö, di ültranaziunalista sía d'una part che de l'oltra: i naziunalista talian vören sentì dumà 'l nom "Alto Adige" (Ades Volt) perchè veden tüt quel che l'è tudesch cuma 'l füm int i ögg, menter ch'i naziunalista südtirules insisten in de'l refütà minga dumà 'l termen "Ades Volt", ma anca "Südtirol", già che pensen che dumà 'l nom "Süd Tirol" u "Süd-Tirol" el faga capì a la gent che 'l Südtirol 'l duaría fà part de'l Bundesland Tirol in Austria, e minga de la Regiun Trentin-Südtirol in Italia. I südtirules muderaa sía talian che tudesch che ladin, al cuntrari, hin cuntent de ciamà la sua tera "Südtirol" e se ufenden no se la gent de lengua taliana quand che parlen intra de lur, le ciamen "Alto Adige" (Ades Volt).
Di völt i mass media talian dröen el nom "Sudtirolo" e "Sudtirolesi" inscambi de "Alto Adige" e "Altoatesini". I termen "Tirolo del Sud" e "Tirolo meridionale" se senten propi de rar.
El nom ladin l'è „Sudtirol/Südtirol“, e a nivel üfizial in Ladin se dis Provinzia Autonòma de Balsan – Südtirol.
La Pupulaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Lengh e i Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tudesch e Talian hin i düü lenguagg üfiziaj de tüta la regiun. El Ladin, inscambi, a l'è dumà int un quej tuchelin de la regiun una lengua üfiziala.
Int el Südtirol el se parla un cuntinuum dialetaa de püssée de 40 dialet. Chi patuaa Bavares chi gh'han tücc di parol e di strütür gramategaj ünegh ma vegnen cunprendüü senza gran prublema e in Nordtirol e in Osttirol. Despess el gh'è anca un bel puu de parol talian ch'hin staa germanisaa (per es. "Patent" - Tudesch: "Führerschein") e un bel puu de parol talian ch'hin staa vultaa in Tudesch ("Erste Hilfe" - Tudesch: Notaufnahme).
La püpart di Talian la viv int i zità püssée grand: Bulsan, Meran, Barsenun, e.i.v. e pö anch int i cumün püssée a süd cuma Bransol, Salurn, e.i.v. Menter che la püpart di Tudesch e di Ladin la viv int i paesit püssée piscinit.
Föra che a Bulsan, Laif e Salurn, i cartej stradaj e i cartej püblegh (bilengh) gh'han la part tudesca u sura u inans de quela Taliana. I növ cartej di staziun di tren gh'han despess dumà 'l Tudesch anca quand ch'i cartej püssée vegg gh'even tücc e düü i lenguagg. Tücc i lauradur püblegh gh'han de cognuss sía 'l Tudesch che'l Talian, e int i cumün Ladin gh'han de cugnuss anca 'l Ladin (almanch in teuría, pö int la pratega la püpart di Talian di zità el Tudesch el capissen poch, e tanc Tudesch che viven int i paesit a fan anca lur la so fadiga a cunprend el Talian).
Spartiziun etno-lenguistega de l'an 1880 fin a l'an 2001
Spartiziun etno-lenguistega a segunda de la Parpurziunal Etnegh
La Religiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Südtirules de tücc i grup lenguistegh hin per la püpart Catolegh e pertuchen al Vescuváa de Bulsan-Barsenun (a la fin de l'ann 2004, chel Vescuváa chí el cüntava 461.184 person batesáa. El Vescuv l'è stáa, fin al dí de la so mort, el 16 de Avust 2008, el Wilhelm Egger.
La cumünidáa de la Gesa Evangelega Lüterana de Bulsan l'è la püssée forta in Südtirol e la cünta 600 fedej, una gesa e un Pastur. Anca quela de Meran l'è assée granda. El gh'è anca un prugrama Evangelegh a la TV trasmetüü de la RAI de Bulsan.
La Geugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Territori Vesin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Spartiziun Cumünala Distretüala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Distret Cumünaj
- I Zità Püssée Grand
(Al 31 de Dezember 2006)
Vardée anca: Lista di Cumün Südtirules
I Muntagn e i Val[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scernì föra i muntagn püssée bej int una tera inscí bela e piena de muntagn cuma 'l Südtirol l'è minga na roba fazil. Se pò però dì che l'Ortles cunt i so 3905 meter l'è 'l munt püssée volt del Südtirol. Fin al 1918 l'era 'l munt püssée volt de l'Imper Asbürgegh. I Dulumit, in generáa, hin cugnussüü in tüt el mund e reciamen tücc i agn una mota de türista d'asquas tücc i cantun d'Üropa, sía in invern cunt i so pist neváa de prima categuria, e sía in istáa cunt i so sentée amáa d'escürsiunista de tücc i nivej.
I Vallad püssee grand hin: Val de l'Ades, Val Isargh, Val Venosta und Val Püstaría.
I Fiüm e i Lagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiüm püssee impurtant in Südtirol hin: l'Ades, l'Isargh, el Riensa, el Passiri, e 'l Talvara.
I lagh püssee cugnussüü hin: El Lagh de Resia (a Cüren in Val Venosta a 1520 meter in sül nivel del mar), el Lagh de Coldee (a Coldee in sü la Straa del Vin), el Lagh de San Valentin (a Cüren in Val Venosta arent a San Valentin), el Lagh de Caressa (Lagh Alpin in de Val d'Ega arent a Nöa Ladina), e 'l Lagh de Brajes (a Brajes, a 1494 meter in sül nivel del mar).
El Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Südtirol el clima 'l va de sübartegh in sü i scim di munc e int i val püssee volt, fin a temperáa int i valad püssée bass.
L'Istoria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'om l'ha vivüü int la zona inturn a l'Ades, Isargh e Riensa fin de l'edáa de la preja. A chi temp chi la püpart de la gent in istáa la viveva in sü i munc desura de l'area buschiva. Chess chi l'è pruáa di tanc repert archeulogegh truáa in chela zona chi. Vers la fin de l'edáa de la preja, l'omm l'ha scumenzáa a viv anca püssee in bass, ciuè in lögh indua gh'era di gran pasquee erbus, e indua vün el pudeva cultivà la tera. De chel temp chí gh'è'l repert archeulogegh püssee famus de tüt' Üropa: Ötzi, l'Om vegnüü del Giazz. Pö in de la prima edáa del bruns, el gh'è stáa un bel desvilüp ecunomegh, grazia ai miner de ram. A la fin de l'edáa del bruns e vers el prinzipi de l'edáa del fer, el Südtirol l'è stáa abidáa de gent de la cultüra de Laugen-Melaun. I pupulaziun Retegh (ciamáa Retii di Ruman), riváa in Südtirol a la fin de l'edáa del fer, hin cunsideráa i prim pupulaziun di Alp centráj. De la lengua e de la cultüra Retega, en sèm minga trop, föra d'un quej nom e d'un quej repert de chi e de lá, e del "sübstráa" lenguistegh ch'han lassáa drée.
De l'an 59 denans Christ fin ai Migraziun Germanegh el Südtirol l'è stáa part del Imperi Ruman. In chel'epuca chi, hin minga stáa fáa sü di gran robb, föra di prej mijar lungh la via che la purtava de la Penisula Talina al Nordüropa. Dumà int el quart secul despö Christ, l'è stada fáa sü una Vila Rumana d'una quej impurtansa: chela cà chi, cunt musaegh ruman de valur, a l'è stada descuvrida vesin ad Appian in sü la Stráa del Vin.
Intra 'l 6° e 'l 9° secul, la zona del Südtirol d'incö l'è 'gnüda abitada di Bavares, che s'hin messedáa ai pupulaziun Celtegh-Retegh che s'eren giamò messedáa cunt i Ruman. I Bavares s'hin spingiüü pö giò fin a la Strècia de Salurn indua s'hin incuntráa cunt i Lumbard: chichinscí i düü popuj Germanegh s'hin svardáa, s'hin üsmáa, ma pö han decidüü de fermass lí e fass minga la guera. La Strècia de Salurn la resta, anmò al didincö, el cunfin lenguistegh e cultüraa intra l'area Lumbarda e l'area Bavaresa.
Vers la fin del prim mileni, cunt el fà part del regn di Franch prima e pü tard del Sacher Ruman Imperi, el Südtirol l'ha utegnüü un impurtansa strategega minga de poch, perchè i so stráa purtaven int la Penisula Italega. Int el 1004 e int el 1027 di toch bej grand de tera hin stáa regaláa ai vescuv de Trent e de Barsenun.
Despö ch'i sò vassaj, i cunt de Tirol, even tráa la tera suta 'l sò dumíni, chela zona chi, insema ai valad a nord del Brener, la ciapàa 'l nom de "Tirol". Al didincö, el Südtirol l'è vün di sit cunt el püssée volt nümer de furtificaziun in Üropa, e chi furtificaziun chi, gh'è di castej ben famus: el Castell de Tirol, el Castel de Rúnchel, el Castel de Cúira, el Castel de Apian, el Castel de Türes, e'l Castel de Curnéd.
Infin, int el 1363, graza a la Margherida de Tirol, la Cunteja de Tirol l'è gnüda int i man de la Cà dij Asbürgh e lí gh'è restada fin al vündes de Nuember del 1918, quand che ij Asbürgh han perdüü tüt el sò pudè e tüc i sò dumíni.
Bögna anca menziunà che int l'an 1810 un toch de Südtirol, insema a tüt el Trentin, l'è crudáa int i man di Napuleun e de la Repüblega Italega. Però giamò int el 1813 sía 'l Südtirol che 'l Trentin hin turnáa aj Asbürgh.
Bibliugrafía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gottfried Solderer (Hrsg.): Das 20. Jahrhundert in Südtirol, 5 Bde., Edition Raetia, Bozen 1999-2003.
- Rolf Steininger: Südtirol. Vom Ersten Weltkrieg bis zur Gegenwart. Studienverlag, Innsbruck/Wien/Bozen 2003.
- Rolf Steininger: South Tyrol: a minority conflict of the twentieth century, New Brunswick, NJ, Transaction Publishers 2004. ISBN 0-7658-0800-5
- Benedikt Erhard (Red.): Option, Heimat, Opzioni: eine Geschichte Südtirols, Bozen: Tiroler Geschichtsverein 1989.
- Anton Evelyn Alcock: Geschichte der Südtirolfrage. Südtirol seit dem Paket 1970-1980, Wien: W. Braumüller 1982. ISBN 3-7003-0328-9
- Hans Heiss (unter Mitarbeit von Gustav Pfeifer): „Man pflegt Südtirol zu sagen und meint, damit wäre alles gesagt.“ Beiträge zu einer Geschichte des Begriffs „Südtirol“. In: Tirol - Trentino. Eine Begriffsgeschichte (= Geschichte und Region 9/2000). Folio-Verlag, Wien/Bozen. ISBN 3-85256-149-3


text:
Walter Veltroni
Artéccol in dialatt bulgnais
L'è stè prémma sénndic ed Råmma: i l'àn elèt par la prémma volta dal 2001 e dåpp i l'àn riconfermè int'äli eleziån d'la cmónna dal 2006 con 61,8% ed vûd, al s'è diméss al 13 ed febrèr dal 2008 par candidèrs ali eleziån puléttichi d'avréll.
Dal 14 d'utåbber 2007 l'è segretèri puléttic naziunèl dal Partîd democrâtic, elèt coli Eleziån primèri dal Partîd democrâtic col 76% ed quî che vudèven. Dåpp ch'l è caschè al guêren ed Romano Prodi, l'à stabilé ch'al só partîd al srè andè da par ló e al s'è candidè a advintèr Presidänt dal Cunsélli.
L'è stè vicepresidänt dal cunsélli e minîster dî bén culturè dal guêren Prodi II e segretèri dî Democrâtic ed Mancénna da utåbber 1998 a avréll 2001.


text:
Cocodréll marèin
Artéccol in dialètt mudnés
Al cocodréll marèin (Crocodylus porosus, Schneider 1801) l'è al pió grôs cocodréll vivèint, cun 'na lunghèża màsima ażertèda ed 6,3 méter e 'na lunghèza màsima prubàbil ed pió ed 7 mèter; tòttavia, l'è prubàbil c'agh sìen anch d'i esemplèri lónghi pió ed 8 mèter. Al pês al pò tuchêr e superêr la tunelèda. In generêl, i mâs'c lónghi pió ed 6 mèter, i én di mòndi rèri. I fèmni i crássen ed méno (in mèdia 2 o 3 mèter).
Al cocodréll marèin al vîv prevalentemèint in d'al mêr e in d'i estuàri d'i fiómm. La diéta l'e piutòst vèria: i żôven i màgnen insètt, páss e luzértli; i adùlti i préden gròsi erbìvori, gròsi páss e, d'al vòlti, anch animèli da bestiâm.


text:
Benito Mussolini
Benito Amilcare Andrea Mussolini, mej cognossuu 'me Benito Mussolini (Dovia di Predappio, 29 de luj del 1883 - Giulin, 28 de april del 1945) l'è staa on giornalista, politegh e ditador italian.
I inizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu in Romagna, l'era el fioeu d'on faber socialista (Alessandro Mussolini) e d'ona maestra de scoeula (Rosa Maltoni). Quand che l'era gioven, el s'è vesinaa a la politega e ai ideai del socialismo pussee radical: già che l'era on radical, l'è staa perseguitaa del Statt e 'l gh'ha 'vuu de scappà e de viv in vari paes forest (l'Austria, la Svizzera, la Francia). L'è deventaa vun di esponent pussee important del socialismo italian, e l'è staa direttor del giornal Avanti!. L'era semper staa pacifista (l'era staa anca in preson per i sò protest contra la Guerra de Libia del 1911) fina al 1914: in quell ann chì l'ha mudaa idea de vera, e 'l s'è s'ceraa con quei che voreva che l'Italia la tovess part a la Prima Guerra Mondial. Per 'sta reson l'è staa scasciaa via del sò giornal e del sò partii, che inveci l'era contra la guerra. De quell moment, el Mussolini l'ha sposaa la causa e i idei del nazionalismo (anca cont el fondà on giornal noeuv, el Popolo d'Italia), e l'ha faa anca el soldaa volontari.
El Fascismo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fin de la guerra el s'è miss insemma a quei che sostegniven l'idea d'ona vitoria scurtada: inscì l'ha fondaa quell che 'l saria devegnuu el moviment fascista. I fascista, cont on programma nazionalista e bell radical, hann pontaa subet a ciappà el podè, anca cont el piccà e coppà i aversari politegh (soratutt i sò vegg compagn socialista); dopo 'n para de agn de violenza politega in tutt el Paes (1919-1921), in del 1922 i fascista hann organizzaa ona marscia su Roma; el re Vitori Emanuel III, alora, l'ha ofert al Mussolini de vess lù a fà su 'n governo noeuv. In di primm agn l'ha governaa cont i vegg partii conservador, che pensaven de podè drovà el fascismo 'me barrera contra el socialismo e 'l comunismo; ben prest però a l'è staa ciar che 'l Mussolini el voreva el poder tutt per lù medemm. Dopo i elezion del 1924 e l'assassini del deputaa socialista Giacomo Matteotti (che in del Parlament l'aveva denonziaa i vari imbroeuj faa di fascista duranta i consultazion), in del 1925 el Mussolini l'ha faa nass ona voeulta per tutt la soa ditadura (anca grazzia al sostegn del re).
In di agn che hinn vegnuu dopo, el Mussolini l'ha provaa a fà 'gnì pussee stabel el sò regimm e 'l sò partii: l'ha desviluppaa on culto per la soa persona (el se feva ciamà il Duce), l'ha provaa a quattà tucc i aspett de la vita in de l'organizzazion del partii, l'ha faa vegnì pussee grand i podè del governo. Intrattanta, l'è riessii a resolv el contrast tra l'Italia e la Gesa Cattolega (cont el Concordaa del 1929) e l'ha inviaa ona serie de grandi oeuver publegh.
Foeura de l'Italia, l'ha vorsuu portà el sò Paes a ona posizion de primm pian, e l'ha cercaa de fà ona politega compagna de quella di Grand Potenz. Per 'sta reson, l'ha invaduu l'Etiopia (1935) e l'ha sostegnuu el colp de Statt del Francisco Franco in Spagna (1936).
Anca se al princippi l'eva sostegnuu anca di alter paes ocidentai, cont el passà del temp i azion del Mussolini l'hann slontanaa de la comunità internazionala: e l'è staa inscì che 'l s'è vesinaa semper pussee a la noeuva Germania del nazista Adolf Hitler, che tra l'alter le tegniva 'me se 'l fudess on modell. In del 1938 ormai i duu paes eren pussee leaa che mai, e per quest anca in Italia hinn staa faa i legg razziai contra i giudee. L'ann dopo la leanza la s'è strengiuda anmò pussee cont el Patt de Azzal.
La guerra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1939 la Germania l'ha invaduu la Polonia, e inscì l'ha faa s'cioppaa la Segonda Guerra Mondial. L'Italia l'era minga pronta a combatt, e donca l'è mia entrada subet in de la guerra; l'ann dopo però, despoeu avè veduu i gran sucess de la Germania in Europa, el Mussolini el s'è convingiuu che la guerra la fudess dree a terminà, e inscì l'ha portaa l'Italia in del conflitt. Per provà a vess a l'istess nivell del sò leaa todesch, el Mussolini l'ha invaduu la Grecia e l'ha cercaa de combatt i Ingles in Africa; però tucc i front hann vist ona motta de sconfitt per i eserciti talian, che gh'hann avuu de ciamàggh aiutt ai leaa todesch.
In del 1943 i Leaa hinn riessii a rivà in Sicilia e hann taccaa sù l'invasion de l'Italia: el Gran Consili del Fascismo el gh'ha tolt el poder a Mussolini, e 'l re l'ha faa arestà. A settember l'Italia la s'è renduda ai Leaa; intrattanta però Hitler l'ha faa liberà Mussolini (che l'eva presonee in Abruzzo) e l'ha faa portà in del Nord del Paes, indè che l'è nassuu on noeuv statt fascista, la Republega Social Italiana. Anca se 'l capp del statt a l'era Mussolini, in realtà la RSI l'era domà on satellit de la Germania, e 'l Duce el cuntava quasi pù negott.
Ma la pression di Leaa l'è vegnuda semper pussee forta, e in de la primavera del 1945 i American e i Ingles hinn staa bon de passà oltra el Pò. El 25 de april i partigian italian s'hinn rebellaa e hann scasciaa i todesch d'ona quai città (per esempi Milan). El Mussolini l'ha provaa a scappà insemma a la soa morosa Claretta Petacci e i sò gerarca e andà invers a la Valtolina. A Dongh (in sul Lagh de Comm) però, di partigian l'hann ciappaa intant che l'era dree a scondes in d'on camios todesch vestii 'me on tognin.
L'è staa arestaa e 'l vintott de april (dopp d'avè passaa la nott a Germasen) l'è staa fusilaa insemma a la Petacci a Giulin, ona frazion de Mezzegra. El dì dopo el sò corp l'è staa penduu a testa in giò a piazza Lorett a Milan.
La fameja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mussolini el s'è sposaa in del 1915 con la romagnoeula Rachele Guidi. De la donna Rachele el gh'ha 'vuu cinch fioeu:
- Edda (1910-1995), miee del Galeazzo Ciano, minister de Mussolini.
- Vittorio (1916-1967)
- Bruno (1918-1941) pilota de aerei, mort in d'on incident.
- Romano (1927-2006), musicista jazz.
- Anna Maria (1929-1968).
La tosa del Romano, Alessandra, al dì d'incoeu l'è ona senatris cont el Popol de la Libertà.
El Mussolini però el gh'ha 'vuu anca on mucc de moros e amant, e anca on quai fioeu minga recognossuu.


text:
Non si sevizia un paperino
Non si sevizia un paperino (A n s pōl minga far dal mâł a 'n pavarèṅ) 'l è 'n film śal e ad scarésa dal 1972 ad Lucio Fulci ambintâ in un pòst imaginàri dla Lucàgna. Al film al tōś ispirasiòṅ da di fat sucès dabòṅ a Bitonto in dal 1971 quànd lè i aṅ masâ soquànt putèṅ.
'L è òṅ di film cgnusû da piò dal regìsta rumàṅ.
Sunt
In dal sud dl'Itâglia, a Accendura, na dóna ciamàda da quéi dal pòst la maciara (Florinda Bolkan), na sòrta ad strìa/santóna, la grata via dla tèra cun al maṅ, da na banda dn'autostràda ch'la pasa in un viadót fra 'l muntàgni. Subìt dòp la tira fóra da 'd lè un còrp 'd un putèṅ mòrt e pò la scapa via.
In cal méntar in dal paiśèṅ tri putèṅ ad dód'ś an, Tonino, Michele e Bruno, i vénan fóra da na céśa p'r andàr a spiàr, in un ciùś bandunâ, dū putàni insém a di óm. Sèg a gh'è anc 'l imbambî Giuseppe Barra (Vito Passeri) òṅ ch'al s fà dal pugnéti guardànd chi àtar ciulàr. I putèṅ i al tōś'n in gir e lò al gh prumét ad masàr-i. Anc la Maciara la gh vōl mâl parchè l'insfìlsa di guciòṅ dènt'r a di putòć ch'i figùran lōr, faghénd dla magìa négra. Turnâ a cà Michele al pòrta a la Patrizia (Barbara Bouchet), na ragasóla milanéśa pina ad bèsi ch'la gh'à na vila là ma ch'l'è anc dimóndi visiōśa, un cabarè cun un bicēr ad spremùda insìma. Chi lē l'è cavàda śò dal tut ma, da malnéta cum l'è, la s fà guardàr listés sénsa vistî adòs.
Pôc tèmp dòp qualchidòṅ al cur a drē a Bruno Lo Cascio, 'n àtar putèṅ dal pòst, e 'l al masa. I carabinēr i tàcan a pascàr-al dòp che òṅ al gh'iva telefunâ dmandànd-ag siē migliòṅ ad Franc cuma riscàt. Tgnénd a drē a cal caś lè, a riva in dal paéś anc al giurnalìsta Andrea Martelli (Tomas Milian) ch'al scriv di pès ad crònaca négra. I carabinēr i daṅ la cólpa d'l umisìdi a Giuseppe Barra parchè i al péscan méntar 'l è drē a tōr al riscàt ma lò al diś 'd èsar sénsa cólpa parchè, anc s'l à salplî al còrp dal putèṅ, al 'l à fat sōl dòp ch'al 'l iva catâ bèla mòrt e sōl par ciapàr sù di bèsi. La gint però la n gh créd minga e la gh dà adòs méntar lò al vèṅ purtâ in parśòṅ. In cal sit lè a riva anc al prevòstar Alberto Avallone (Marc Porel) ch'al bandìs la salma.
La matìna dòp a vèṅ catâ anc al còrp ad Tonino, amìg ad Bruno, andgâ in na vasca ad prédi. In cal méntar la maciara la saplìs i sò putòć. Martelli al và a dascórar cun don Alberto ch'al gh diś 'd èsar in pinsēr p'r i putèṅ dal paéś parchè là i gìran dimóndi rivìsti pôran e al tentasiòṅ i n màncan minga. La gh'à di pinsēr anc la Patrizia parchè i carabinēr i pénsan ch'la pòsa avér fat quèl lē, drugàda pódga cum l'è e anc spurcaciòna a basta (la s dà da far anc cun al prēt e cun al giurnalìsta), cun sò pàdar custrutōr ch'al l'à mandàda lè, luntàṅ da 'l tentasiòṅ dal sò bandi.
Aurelia Avallone (Irene Papas), màdar ad don Alberto, la ciama i carabinēr sénsa priśintàr-as dgénd-ag al pòst in du la s lóga la Maciara. Chi lē la vèṅ farmàda parchè la diś 'd avér masâ lē chi tri putèṅ là parchè i ìvan catâ la fòsa ad sò fiōl, mòrt soquànt an prima, ma 'n testimòni al la śmintìs. Lasàda libra però la Maciara la vèṅ fata fóra listés in dal simitèri dal paéś a cólp ad cadéni e ad spròc, p'r òpra di pàdar dal vitmi, persuàś dal fat ch'la sia stada lē dabòṅ. La dóna la gh la cava sōl a traśàr p'r un pôc in diresiòṅ dl'autostràda, ma ninsòṅ a s férma par dar-ag 'n ajùt.
A Accendura, Andrea e Patrizia i védan na putìna, ch'la n gh la cava briśa a dascórar parchè sórda, purtàr-'s a drē na bàmbula sénsa tèsta. A s trata dla Malvina, la surèla pìcula dal prēt. Chi lē la gh'à na fisa: tiràr via al tèsti a 'l bàmbuli ch'i gh càscan a tîr, anc a Pavarèṅ: Martelli al taca a pinsàr ch'la faga acsè parchè testimòni di masamènt di àtar putèṅ, vlénd far cumpàgn a 'l asasèṅ.


text:
Tago
El Tagh (Tajo in Spagnö, Basch e Catalan; Tejo in Purtughes; Tago in Italian; Tacho in Aragunes; Tagus in Latin e Ingles; Taju in Estremadürian; Tage in Frances e Ucitan; Texo in Galizian) l'è ul fiüm püssee lungh e impurtant de la Penisula iberica.
El vegn föra daj Montes Universales, in sül cunfin tra i regiun spagnöö de l'Araguna e de la Castija, el ciapa la direziun ovest e 'l traversa tüta la regiun de Castija-La Mancha bagnand i citaa de Tulee, Aranjuez e Talavera de la Reina.
Un quai chilometer dopu quest'ültima citaa el va dent a l'Estremadüra, in pruvincia de Caceres senza tucà dii citaa gross; dopu Alcantara el marca per una cinquantena de chilometri el cunfin Spagna-Purtugal, dopu de che 'l va dent in teritori purtughes fin a che el se svöja in de l'Ucean Atlantich, dopu 1.038 km da l'inizi, propi tacaa a Lisbona.
Sia in Spagna che in Purtugal el fiüm l'è duperaa cume funt de energia; l'è sbaraa una desena de völt in Spagna e tre in Purtugal; tücc chi sbarament chì ann creaa in del sò curs di lagh artificiai.


text:
Geometrìa
La Geometrìa o Geometréa l'è öna brànca de la matemàtega che la stödia i figüre piàne (geometrìa piàna) e i figüre 'n del ispàsio (geometrìa sòlida), la stödia che fórma i gh'à, quàt i è grànde, come i è metìde 'n del ispàsio e che relasiù gh'è tra de lùre, de fati la paròla geometrìa la é dal Gréch Antìch Yewuetpίa che l'è l'insèma de geo cioè "tèra" e metria cioè mizüra.
Eüclidéa e mia eüclidéa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La geometrìa l'è öna di scènse piö ègie de la matemàtega, tat che l'ìa zamò stàcia codificàda in del tèrs sécol prima del Signùr dal Eüclìde che l'à stabilìt i sò 5 postulàcc, pròpe per chèsto la geometrìa piö cognusìda l'è la geometrìa eüclidéa, ma gh'è di ótre geometrìe. De fati sö la fì del sécol XVIII, la geometrìa l'à tacàt a stödià i diferènse tra l'ispàsio geomètrich e l'ispàsio fizèch e l'è nasìda öna nöa manéra de pensà la geometrìa, l'è nasìda cioè la geometrìa mia eüclidéa, öna geometrìa che l'è mia pogiàda sö i 5 asiòmi del Eüclìde, ma adóma sö i prim quàter: i nasìde isé la geometrìa iperbòlica, la geometrìa elìtica e la geometrìa sferìca.


text:
22 12
Ol dé 22 de dezèmber l'è 'l 356 ( 357 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 10 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de dezèmber al è ul dí da pòost 356 ( 357 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 10 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1962 - Palma (Mallorca): se la cositüiss l' Obra Cultural Balear (Övra cültürala Baleara).
1979 - Madrid: Ol Böletí Ofissial de stat (Spagna) al pöblega la Les Orgànega 4/1979, del 18 12, del statüt d'Autonoméa de Catalunya.
2003 - Barcelona: l' Ajuntament (mönissipe) al recupera la bandera de Barcelona del 1906 e o l scüt con la corona reiala, con la qual cosa la sessa de èss visent la simboloséa modificada per ol síndech Pasqual Maragall ol 1996.
69 - Roma (Itàlia): con la mort d'Aule Viteli, Vespasià al de·enta imperadur romà daspus che -ol istess an- Tiberi Alexandre, prefet d'Esit, al proclamass a Alexandria.
1248 - Frankfurt (Zermania): l'arsidüch Carl al è coronat imperadur da Zermania col nom de Carl VI.
1849: ol scritur Röss Fëdor Dostoievski al è indültat poch momenc pröma de èss esegütat.
1933: se permet per la pröma öltal ol vot a i done a Spagna.
1938 - Berlin (Zermania): Otto Hahn, diretur de Chémega del Istitut Kaiser Wilhelm de Berlin, e ol sò equip i conseguiss la pröma fissiú nöcleara de la stòria.
2004 - Vélizy-Vísulacoublay (Yvelines, l'ísola de Fransa, Fransa): Jacques Chirach al ghe receef George Malbrunot e Christian Chesnot, i du periodes·c Franses seguestracc 4 mes al Iraq per l'esèrsit islàmich.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1856 - Potsdam, Nöa York (SÜA): Frank Bilings Kellogg, polítegh Nord-americà e premi Nobel de la Pas ol 1929.
1858 - Lucca (la Toscana, Itàlia): Giacomo Puccini, compositur d'òpera Italià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
69 - Roma (Itàlia): Aule Viteli, imperadur romà, mort sassinat daspus l'entrada a Roma del zeneral Primus.
1879 - Madrid (Spagna): Gustavo Adolfo Bécquer, pueta Spagnöl
1989 - Paris (Fransa): Samuel Beckett, scritur Irlandes e premi Nobel de Literadüra ol 1969.
1999 - Paris: Robert Bresson, cineasta francés
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
7 (nùmer)
7 (sêt), ("sette" in itagliàn, "septem" in latèin) 'l è al nùmer naturêl () ch'al seguìs al 6 (sē) e 'l vin prìma dl 8 (ot). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt VII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al sètim post.
Proprietê matemàtichi
Al 7 'l è al quèrt nùmer prìm, vgnènd dòp dal 2, dal 3 e dal 5.
Al nùmer 7 in dla geometrìa
Al polìgon ch'al gh'à sêt cô 'l è 'l eptàgon.
Al poliéder ch'al gh'à sêt faci in dal só estèren 'l è 'l prìśma pentagonêl e la piràmid eśagonêl
Vóś lighèdi
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su 7 (nùmer)
- (IT) La vóś in sìm'a 'l Wikisiunàri
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l Vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it


text: 1Rü ñu̱xma rü tá pemaã nüxü̃ chixu na ñuxãcü namexü̃ na peyumüxẽgüxü̃. Rü noxri chanaxwa̱xe i naxca̱x peyumüxẽgü i guxü̃ma i duü̃xü̃gü. ¡Rü Tupanana naxca̱x peca na nüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x rü nüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x i norü pecadugü! ¡Rü moxẽ nüxna naxã ya Tupana naxca̱x i guxü̃ma i norü ngü̃xẽẽ i guxü̃ i duü̃xü̃güna naxãxü̃! 2Rü ngẽxgumarüü̃ ta name nixĩ i naxca̱x peyumüxẽ i guxü̃ma i nachiü̃ãnegüarü ãẽ̱xgacügü i tacügü rü guxü̃ma i ngẽmatüü̃wa ngẽxmagüxü̃ i ãẽ̱xgacügü na ngẽmaãcü itaãẽgüxü̃ca̱x rü tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i wüxi i maxü̃ i mexü̃ i Tupanape̱xewa rü guxü̃ i duü̃xü̃güpe̱xewa. 3Rü ngẽma nixĩ i mexü̃ rü ngẽmamaã nixĩ i nataãẽxü̃ ya yima tüxü̃ maxẽxẽẽcü ya Tupana. 4Erü nüma nanaxwa̱xe i guxããxü̃́ma na nangẽxmaxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü nanaxwa̱xe i guxãma na nüxü̃ cuáxü̃ i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃. 5Rü nüma ya Tupana rü wüxitama nixĩ. Rü ngẽxgumarüü̃ ta wüxitama nixĩ i taétüwa chogüxü̃ na Tupanaxü̃tawa tüxü̃ nangugüxẽẽxü̃ca̱x. Rü nüma nixĩ ya Ngechuchu ya Cristu ya Tupana Nane ga duü̃xü̃xü̃ ixĩcü. 6Rü nüma ga Ngechuchu rü nügü inaxã rü nayu na guxü̃ i duü̃xü̃güaxü̃́ naxütanüãxü̃ca̱x na Tupanaxü̃tawa nangugüxü̃ca̱x. Rü yexguma Ngechuchu yu̱xgu nixĩ ga Tupana yanguxẽẽxü̃ ga yema ü̃paacü duü̃xü̃gümaã nüxü̃ yaxuxü̃ na ñuxãcü tá namaxẽxẽẽãxü̃. 7Rü Tupana choxü̃ naxuneta na norü orearü ngeruü̃ chiĩxü̃ca̱x. Rü choxü̃ namu na chanangúexẽẽxü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃ na nümagü rü ta yaxõgüãxü̃ca̱x rü nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃. Rü ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü aixcüma nixĩ, rü tama pexü̃ chawomüxẽẽ. 8Rü ñu̱xma chanaxwa̱xe i guxü̃wama nayumüxẽgü i yatügü. Rü chanaxwa̱xe i ngearü pecaduã̱xãcüma naxugüme̱xẽ rü ngẽmaãcü tama texémaã nanuẽãcüma rü tama ṯacüchiga nügü nachoxü̃gagüãcüma nayumüxẽgü. 9Rü chanaxwa̱xe i ngexü̃gü rü tauxchaãcü üxü̃ i naxchirugu nicu̱xgü, rü tauxchaãcü nügü namexẽẽyaegü, rü tama poraãcü nügü nanga̱xãẽgü uirumaã rü nuta i tatanüxü̃maã rü naxchiru i tatanüxü̃maã. 10Natürü narümemaẽ nixĩ i meãmare Tupanaca̱x namaxẽ, rü mexü̃ i puracü naxügü, erü ngẽmaãcü nanaxwa̱xegü na namaxẽxü̃ i ngẽma ngexü̃gü i aixcüma Tupanana nügü ãgüxü̃. 11Rü chanaxwa̱xe i ngexü̃gü rü meã inaxĩnüẽ i ucu̱xẽgü. Rü tama name na nachoxü̃gawa̱xegüxü̃. 12Erü ngexü̃güna rü chanachu̱xu na yatügüxü̃ nangúexẽẽxü̃, rü yatüarü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃. Rü name nixĩ i inarüxĩnüẽmare i perü ngutaque̱xegüwa. 13Yerü Tupana rü Adáü̃xü̃xĩra naxü rü yixcama ga Ebaxü̃. 14Rü Chataná rü tama Adáü̃xü̃ nawomüxẽẽ, natürü yema ngecüxü̃ nixĩ ga nawomüxẽẽxü̃. Rü yemaãcü pecadugu ingu ga yema ngecü. 15Rü yemaca̱x Tupana nüxü̃ nixu rü tá poraãcü nüxü̃́ nangu̱x i ngẽma ngexü̃gü i ngẽxguma naxíraxacügügu. Natürü ngĩma i ngecü rü tá inayaxu i maxü̃ i taguma gúxü̃ ega meã ngĩxãcügümaã inacua̱xgu, rü mexü̃gu naxĩnüãcüma yaxõõgu, rü guxü̃guma duü̃xü̃güxü̃ nangechaü̃gu rü meã Tupanape̱xewa namaxẽgu.


text:
Papua Növa Guinea
Papua Növa Guinea (Papua New Guinea in ingles; Papua Niugini in tok pisin) a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è tacaa a ovest a l'Indunesia.
La capital a l'è Port Moresby.
La gh'ha una süperfiss de 462.840 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.887.000 abitant.
La Papua Növa Guinea la se tröa per la püssee part in de la metà urientala de l'isula de la Növa Guinea, ma la gh'ha dent anca alter isul piscininn de l'Ucean Pacifich.
In de l'altra metà de la Növa Guinea a gh'hinn i pruinc indunesiann de Papua e de Papua Ucidentala.
El pais a l'è staa minga espluraa cumpletament. A l'è pussibil che in di zonn püssee dent de l'isula ghe sien di pupulaziun, piant e besti che se cugnussen minga.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El toch setentriunal del paes a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 fina a la prima guera mundiala, quand che l'ha ucüpaa l'Australia, che del 1904 la ministrava giamò, per cünt del Regn Ünii, el toch meridiunal.
In del 1975 el paes l'ha utegnüü l'indipendenza.
Lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Papua Neuva Guinea a l'è vün di paes cunt la püssee granda diversità de cultür: a gh0'hinn püssee de 850 lenguv indigen, ognidüna d'un grüp etnich cun la sò cultüra tradiziunala. Dumà el 18% de la pupulaziun la viv in di cità.
I lenguv ufiziaj a hinn l'ingles, el tok pisin e l'hiri motu.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Papua Növa Guinea (nom ufizial: Independent State of Papua New Guinea / Independen Stet bilong Papua Niugini) a l'è un regn del Commonwealth e la regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünii.
El Prim Minister a l'è el Michael Somare (del 2002).


text:
Anell de tucum
L'anell de tucùm l'è un anell scür fai de legn del tucùm, una pianta particulàr dl'Amasònia, Brasil. In Brasil, la drövun tante persune, ma suratütt i cristiàn, cume sègn de prumèsa fra la sò cèsa e i «puvrìn, la pàs, el rispètt d'la Tera e la causa d'i Indios...»[1].
L'è fài a màn da le comadres, le dòne ansiàne d'ì vilàgg, e i ghe metun da le dù a le tre ure de laurà.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'anell de tucùm l'è nasìd in Brasil a l'epuca dl'Impèr, perchè i pòver e i sciàu i vurèven druà per spusàss un quaicòss de sìmil ai anèi d'òr d'i sciùr, ma i gh'even no i sold per töi. I sciùr i capivun no s'el vureva dì e le per c'la ragiòn chì che l'è diventàd un sìmbul de clandestinità, anca perchè el sò culùr l'è scürìsim.
Una parte dl'a cesa catòlica la vèd l'anell de tucùm cume simbul d'la Teulugia d'la Liberasiòn e cume simbul ch'el va cuntra curènt.


text:
Jack Kerouac
El Jack Kerouac (parnunziaa ˈkɛɹəwæk; 12 Marz 1922 – 21 Utuber 1969) a l'era un scritur e un pueta american de Lowell, Massachusetts. Insema al William S. Burroughs e l'Allen Ginsberg a l'è vün di artista püssee cugnussüü de la Beat Generation.
Anca se l'övra del Kerouac a l'era pupulara al sò temp, dumà poca critiga la gh'aveva daa stima al sò laurà. Incö a l'è cunsideraa vün di scritur püssé impurtant e inflüent del temp e l'ha ispiraa scritur 'me Hunter S. Thompson, Tom Robbins, Lester Bangs, Richard Brautigan, Ken Kesey, i gent del New Journalism e anca müsicista 'me The Beatles, Bob Dylan, The Barenaked Ladies, Tom Waits, Simon & Garfunkel, Ulf Lundell e Jim Morrison.
I sò liber püssé famus a hinn: On the Road (In sü la strada), The Dharma Bums (i vagabund del Dharma), Big Sur, The Subterraneans (I Suterani), and Visions of Cody (I visiun de Cody).


text:
Rafz
Rafz a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.74 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 061 abitant.
El cumün de Rafz al se tröva a una altitüden de 419 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchberg (SH), Dettighofen (DE-BW), Eglisau, Jestetten (DE-BW), Lottstetten (DE-BW), Rüdlingen (SH), Wil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gemeinde Rafz Sit ufizial (in Todesch).


text:
San Ròch (BG)
San Ròch (in italià: Adrara San Rocco) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem a 33 Km de la sità e a 431 méter söl lièl del mar. El g'ha 835 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]).
A l' s'è destacàt da Dréra in del 1668.
Ol nòm giöst e uriginàl l'è dóma San Ròch, dezà che in Bergamàsch gh'è mia 'l rés-cc de confóndes compàgn del italià che 'l gh'à de specificà Adrara San Martino e Adrara San Rocco; de fati in Bergamàsch ol prim l'è dóma Dréra e 'l segónt l'è dóma San Ròch.
El teretóre del cümü de San Ròch l'è tacàt ai cümü de Dréra, Fonté, Monestaröl e Ìgol.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de San Ròch l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
448
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al scumenza ul regn da Rechiari, rei di sueu
- Cundanameent dal monufisiism da Gesüü cuma erésia
- Intentameent par paart da Roma da cuntegní i avanzaat d'Àtila par di patt
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Cervo (IM)
Cervo (en lìgure: O Çervo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 1 204 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 3,4 km² e 'na densità de popolasiù de 354 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Andora (SV), San Bartolomeo al Mare.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cervo (Italia) l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Mudel:Demografia/Cervo (Italia)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Yzeures-sur-Creuse
Yzeures-sur-Creuse al é una municipalitaa Francesa dal departament da Indre-et-Loire, en la reson da Centre, Franza. Yzeures cont ona popolazion de 1500 abitant.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Yzeures al se tröa a la cunflüenza de la Creuse in de la Gartempe.
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se ciama Yzeures-sur-Creuse dumà del 1926.
Prima la se ciamava Hicciodero, Iciodorum vicus, Pagus Iciodorensis, Ysorium e Yzeures.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Demugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Alain Chartier (del 2007).
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cültüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Müseu Mado Robin
- Müseu Minerve
Monümenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Figüre sélebre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mado Robin
- Agnès Sorel
- Paul Haviland
- Suzanne Lalique


text:
Jennifer Finnigan
La Jennifer Christina Finnigan l’è öna atrìce canadéza che l’è nasìda a Montréal, in Québec, ol 22 de agóst del 1979 e l'è cognusìda cóme la Bridget Forrester del Beautiful.
L’à lauràt sura de töt per la televisiù e l’à tacàt a laurà dal 1998 con di part picinìne picinìne in d’öna quach sèrie tv: The Mystery Files of Shelby Woo in del 1998, Big Wolf on Campus e Student Bodies in del 1999, Are You Afraid of the Dark? e Nikita in del 2000.
L’è cognusìda per i facc la Bridget Forrester in del Beautiful dal 2000 al 2004 e per ès istacia la Annabeth Chase in Close to Home dal 2005 al 2007.
Finìt ol Close to Home l’à lauràt ‘n d’öna quach püntada de The Dead Zone e ‘n del 2008 l’à recitàt per ol film Beethoven's Big Break, che l’è l’öltem de la série de film del Beethoven.
Sèmper in del 2008 l’à lauràt per ol Playing for Keeps che l’è ü CTV/Lifetime Original Movie cognusìt in Usa col nòm de What Color is Love?
L’à enzìt ün Emmy per la part de la Bridget Forrester.
L’à s’è spuzada a Mykonos, in Grécia con l’atùr Jonathan Silverman.


text:
Gams
Gams a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Werdenberg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.28 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3135 abitant.
El cumün de Gams al se tröva a una altitüden de 490 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchs, Grabs, Sennwald, Wildhaus. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gams l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 835 col nom de Campesias. In de l'ann 1210 l'eva menziunaa col nom de Chames, in de l'ann 1236 col nom de Gamps. Infina al Medioevo l'eva un abitaa a magiuranza linguìstega rumancia e l'eva cognossüü col nom rumanc de Chiamp.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Gams in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cun cant, clavazin ed auters instruments specials presentan ils Cantatores de las noches largas — Jack e Schmo — stils da musica fetg differents che tonschan naven dil blues (Muddy Waters) sur il choral (Canzun de sogn Placi) tochen al heavy metal (AC/DC) — quei per numnar mo in pèr stils.
In pign schatg da nies repertori:
- la canzun da Pitasch cun la melodia da Muddy Waters che tracta las bravuras en differents vitgs e marcaus da quest mund
- la canzun Avon ch'ir en sortida… cun la melodia da ZZ Top che dat in cussegl per la veta nocturna
- la canzun dils NCGs (NCG = no check generation) che muossa co ei stat propi cun nossa giuventetgna
- Ain't she sweet — ch'er il Beatles han gia cantau — e che ha num tier ils Cantatores «Giu Sumvitg»
- la tresta sort dil cavagl da Schluein cun la melodia predestinada per quella historia, numnadamein «Stairway to heaven» da Led Zeppelin
- la canzun dil bau da Gian Fontana en ina atgna interpretaziun da blues
- in tec in'autra versiun dalla canzun de sogn Placi
- Ring of fire da Johnny Cash
- il Giacumbert da Caschiel, carnpiertg e remiedi
- Heimweh nach Zell, ina canzun da schar encrescher per il Musikanten-Stadl cun in pign excuors sin il «Highway to hell» dad AC/DC
- Paul Luziet ch'ei levaus si da mort en veta
- ed aunc biaras autras …


text:
Burglavsàr
Burglavzar (nom ufizial in italian: Borgolavezzaro) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 087 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 21,2 km² e ona densità de popolaziun de 98 ab./km².
Anca se 'l se tröva a dumà 16 km del caplögh, el burgh l'è 'l cumün püssee meridiunal de la propia pruvincia: de fat l'è incastunaa in del teritori de la Lumelina, in Pruvincia de Pavia, cun la qual el cunfina a est, ovest e süd (cumün de Albunes, Zilavegna, Nicorav e Robi). El paes l'è bagnaa a ovest da l'Agogna, che 'l marca per un poo el cunfin regiunal, ma anca da l'Arbogna. Ai düü riaa se giunten vari canai d'irigaziun. De fat el teritori l'è dedicaa per la magiur part a la cultivaziun del ris.
Esempi de dialet lucal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una volta a gh'eva un om che gh'aveva dü fiö.
E 'l püssee gióvin a gh'ha dii a sò pà: "Oh pà, dém la part di mè camp!" e 'l pà agh l'ha spartì.
E da lì a poch dì el fiö püssee gióvin l'ha vindü tüt, l'ha ciapà i danee e l'è andai a girè 'l mond, e l'ha mangià tüt in mez a tüt i vissi.
E dop che l'ha vü spindü tücc i sò danee, gh'è gnüü inta cul pais una gran carestia, e lü l'ha comincià avè 'd bsügn.
E l'è andai e s'ha miss con jün da cul pais, ca gh'ha fai cürè i porscè int i sò camp.
E lü 's voreva scasciè la fam, s'ha miss a mangè i giand di porscè, parchè insün agh na deva.
Ma quand l'ha cognissü el sò stat l'ha dii: ...
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Burglavsàr l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
03 10
Ol dé 3 de utùer l'è 'l 276 ( 277 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 90 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de utùer al è ul dí da pòost 276 ( 277 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 90 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1867, Barcelona (ol Barcelonès - Sa l'inaügüra ol Teàter Romea, col drama "La rosa blanca", övra de Serafí Pitarra.
1932 - Iraq al declara la sò independensa e al s'üniss a la Sossietà di Nassiú finissent assé la invasiú Britànega.
1990 - Zermania se la reünífega.
2005 - Eclipsi anülara de Sul al matí, visíbela a Spagna, Algéria, Tünísia, Líbia, Südan, Etiòpia, Kenia
2005 - Ol President del Parlament de Catalunya, Ernest Benach Pascual al passa al Congress de Depütacc Spagnöl (Madrid) ol Proset de Les del statüt d'Autonoméa de Catalunya.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alan Kardech (1804), professur Francés
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dipartiment fransèis
Ij dipartiment a son division aministrative dla Fransa e ëd vàire colònie fransèise, un pòch com le contee anglèise. Ij 101 dipartiment fransèis a son adess ragrupà an 22 region metropolitan-e e an 5 region d'oltremar (region). Ij cap-leu a son ciamà "prefeture".
Dipartiment fransèis e prefeture[modìfica | modifiché la sorgiss]
Nòte:
- La prefetura ëd Val-d'Oise a l'era stàita stabilìa an Pontoise quand ël dipartiment a l'era stàit creà, ma tramudà de facto al comun vzin ëd Cergy; al moment, tùit doi a formo la sità neuva ëd Cergy-Pontoise.
- Ij Dipartiment d'oltremar a son colònie fòra ëd Fransa che adess a l'han në stat midem a la Fransa Europenga o metropolitan-a. A son part dla Fransa e ëd l'EU, a travers ëd l'applicassion ëd régole speciaj. Mincadun ëd lor a l'é na région al midem temp.


text:
Triticum dicoccon
Triticum dicoccon (en Bresà: Far; en Insübregh: Far) l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Poaceae, parét strèt de la spèlta (Triticum spelta) e del far pesèn (Triticum monococcum).
L'è 'n cereàl che g'ha 'n bas rendimènt ma l'è stat giü dei prim cereài a véser stàt demestegàt de l'òm, se pènsa entùren a sèt o òt mìla agn prìma del Signùr. Endèl'antichità l'è stat cultiàt en abondànsa e l'ìa 'l maià de töcc i dé dei legionàre romà che i la cönsömàa sóta fùrma de pà, de focàce (en latì: libum) o de polènta (en latì: puls).
En piö, i romàni i la doperàa a endèla seremónia de spùze. El pà de far difàti 'l vignìa cönsömàt ensèma dei dù spus endèl rit ciamàt confarreatio o nuptiae farreatae, che l'ìa la fùrma piö solène de matremóne 'ndèla Roma antìca.
Col tép però la cultiasiù del far l'è nàda a sparéser, suratöt dòpo che l'è stàda sustituìda del formét dür (T. durum, che pò l'è 'n derivàt del T. dicoccon) e del formét tèner (T. aestivum, che 'nvéce 'l derìa del T. spelta).
Söle fì del sècol XX s'è ambiàt en bris a recuperàl e al dé d'encö l'è cultiàt endèn quac zòne muntagnùze per via de la sò bùna rezistènsa e per le sò qualità dietétiche. L'è 'l tìpo de far cultiàt piö de spès en Itàlia.
El Triticum dicoccon el se diferènsia del T. monococcum suratöt perchè söndèna spighèta el dicoccon el pórta dù grà (cariòside) e 'nvéce 'l monococcum el ghe 'n ha apéna giü.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gran nömer de aspècc genétic e morfològic sìmii i dimùstra che l'antenàt del T.dicoccon l'è 'l far salvàdec (Triticum dicoccoides).
Sicóme che i far salvàdec e demèstec i è interfèrtii se 'ncruzàcc co i óter triticum tetraplòidi (en particolàr col formét dür), en quàc botànic specializàt en tasonomìa i pènsa che töcc i formécc tetraplòidi i apartègne a 'na sùla spéce, el Turticum turgidum. Segónt chèsta clasificasiù, el far salvàdec e chèl demèstec i vé cunsideràcc come dò sotaspéci, e le vé denuminàde come Triticum turgidum L. subsp. dicoccoides e Triticum turgidum L. subsp. dicoccon. Töte dò chèste denominasiù i è equivalènti, el segónt sistéma el se fónda sö i aspècc genétic. En chèsta segónda clasificasiù, el formét dür el vé alùra denuminàt Triticum turgidum L. subsp. durum.
Sinònimi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Triticum dicoccon Schrank
- Triticum dicoccum Schrank (denominasiù consideràda sbagliàda)


text:
Terza guèra de Indipendenza
La terza guèra de Indipendenza la s'è combatuda int el mes de giugn e quel de agost del 1866, e l'è stada favorida de l'aleanza in tra el noeuf Règn d'Italia e la Prùsia. I talian sont staa scunfigiuu sia in tèra, a Custoza el 24 de giugn, sòta el comand del La Marmora che in mar Lissa el 20 de luj. La ùnica bataja vinciuda dij talian l'è stada quèla de Bezzecca, in trentin, el 21.de luj. In del menter, però, l'esercit austriach el vegniva scunfigiuu dij prùsiàn a Sadowa e el se vedeva costrett a ciamaa la resa, de manera che a la fin de la guèra l'Italia la gh'haa ricavaa el Vènet grazzia a i soo aleaa.


text:
Meridiâna
La meridiâna, dìta anca arlói sulèr u sciòter, l' è 'n strumèint ed miśurasiòun dal tèimp ch' al fa léśer che ōra l' è a secònda 'dla puśisiòun dal Sōl. La gh' à dàgli urìgin dimòndi antîghi e nurmalmèint a s in ciacàra per di arlói sulèr ch' i stàn tachê davànti ai mùr di edifìsi.
Caraterìstichi
L' àsta 'dla meridiâna la s ciàma gnumòun e 'l è fichê int sul piât (dìt quadrànt), ch' al gh' à dal tàchi disgnèdi apòsta, in dùa l' ôra (l' òmbra) 'dal gnumòun la s fa léśer l' uràri.
I arlói solèr i éren già cgnusû in dl' Egìt antîg e in dagli ètri siviltê antìghi, pò dai Grèc e dai Rumàn. Mo dal testimuniànsi 'dl' archiulugìa i' s fàn capîr ch' i èren cgnusû anca in dal Neolìtic. Al stòdi 'd i arlói solèr al s' ciàma ''gnumònica'' u anca sciatèrica.


text:
832
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimeent legendari da la bandera da Scozzia
Sa la crea la scöla da tradütuur da Bagdad, che la recupera teest da tüti i cültüür e la i richiss cun di cumentari
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Osögna
Usogna (Osögna in tisines; ciamaa Onsögna in del dialet de Iragna; Oségna in del dialet de Biasca; Osogna in italian; Usonien in tudesch istoregh) a l'è un cumün del distret de Riviera. in del Canton Tesin. Al gh’ha 1 032 abitant (dato del 31 Dicember 2011[1]) e una süperfiss de 18,97 km², e al se tröva a una altitüden de 274 meter sura al livel del mar.
El cumün de Osogna a l'è tacaa ai cumün de Lodrino, Arvigo (GR), Cauch (GR), Biasca, Iragna.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter