text:
Il president tudestg Frank-Walter Steinmeier è sa mussà schoccà dals cravals grevs a Hamburg durant l’inscunter dals G20. Quai ch’el haja vesì haja «scurlattà» el e fetschia el «consternà», ha ditg Steinmeier tar in visita a Hamburg.
Steinmeier: Reconuschientscha ed engraziament a la polizia
Demonstraziuns talmain violentas n’haja la Germania betg gì ils onns passats. Intgins hajan sa cumportà «senza resguard e cun ina furia destructiva senza cunfins». Steinmeier ha engrazià explicitamain als policists per lur lavur. Els na meritassian betg be reconuschientscha ma er engraziament. Els hajan prestà lur servetsch per la segirezza e protegì il dretg da sa radunar.
476 policists blessads, 186 arrestads e 225 en fermanza
Quai èn las cifras or da la bilantscha ord vista da las autoritads, communitgadas la dumengia dal manader da l’acziun Hartmut Dudde. Da las persunas arrestadas sajan 132 da la Germania, 8 da la Frantscha e 7 da l’Italia, scriva l’agentura da novitads Reuters.
Critica, ch’ella haja reagì massa tard sin ils cravals en il Schanzenquartier, renviescha la polizia: Pervi da la gronda violenza duvrada cunter ils policists hajan stuì vegnir mobilisadas unitads spezialas cunter ils extremists.
Scholz: Finamira dad in inscunter segir ha fatg naufragi
Il president da la citad da Hamburg, fin uss adina suveran suveran, haja fatg bilantscha cun fatscha sblacha, rapportan las agenturas da novitads. Suenter ils gronds excess da violenza ha Olaf Scholz concedì d'avair fatg naufragi cun sia finamira d'in inscunter dals G20 ch’è segir per la politica e per la populaziun.
Ins haja mess a disposiziun a la polizia tut quai ch'ella haja dumandà. Ch'i haja tuttina dà violenza massiva saja irritond. Critica envers la polizia ha Scholz dentant renvià. El na possia betg chapir sche la lavur vairamain eroica da la polizia vegnia crititgada uss u ils proxims dis.
Cler è dentant gia uss: Er Olaf Scholz sez vegn a restar en il focus da la critica. La discussiun davart la responsabiltà politica ha pir cumenzà.
RR novitads 18:00


c: text/html

text:
Per pudair far la cuvrida fina da catram sin var 2 kilometers tranter Tschamutt ed il pass da l’Alpsu sto la via vegnir serrada mintgamai da las 7.00 fin las 19.00 uras. Per il directur da Sedrun Mustér Turissem (SMT) Hans-Kaspar Schwarzenbach è quai in problem per il turissem en la regiun. Ils giasts dal di na possian betg vegnir sperasvi.
Nagina alternativa
Tenor Pius Cavegn da l’Uffizi da construcziun bassa dal Grischun saja vegnì intercurì tut las pussaivladads per na betg stuair serrar il pass. Ins haja dentant constatà che quai saja la suletta varianta. En las serpentinas dovrian vehichels gronds omadus vials uschia ch’i na saja betg pussaivel da far in vial e suenter il segund, declera Pius Cavegn. I na saja era betg pussaivel da catramar la notg. La via existenta stoppia avair enturn 15 grads per ch’ins possia far la cuvrida fina suravi e quai na saja betg il cas durant la notg.
L’aura cumonda
Pervi da la temperatura èsi tenor Pius Cavegn era be pussaivel da far questa lavur tranter mez zercladur e mez avust. Pervia dal turissem na vegnia quai dentant betg en dumonda da serrar la via aifer il fanadur e l’avust. Uschia resta be in curt temp per far la cuvrida fina. Quest’emna n’èsi pervi da l’aura betg pussaivel da far la cuvrida. Sper ina tscherta temperatura sto i numnadamain era restar sitg durant che la lavur vegn fatga. Il proxim termin è ils 21 fin il 23 da zercladur. Sch’i va dentant tut bain, dovri tenor Puis Cavegn be dus dals trais dis. In di è reserva.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Svezia
La Svezia (svedais Konungariket Sverige u simplamain Sverige) è ina monarchia parlamentara situada en l’Europa dal Nord. Il territori dal stadi cumpiglia la part orientala da la Peninsla Scandinava sco er las inslas Gotland ed Öland. La Svezia fa part dal Cussegl dal Nord e tutga dapi il 1995 tar l’Uniun europeica; cuntrari a la Norvegia ed al Danemarc n’è la Svezia dentant betg commembra da la NATO.
GeografiaEdit
La Svezia cunfinescha cun il Kattegat – la mar situada en il vest en direcziun dal Danemarc –, cun la Norvegia e la Finlanda sco er cun la Mar da l’Ost. Tar la Svezia tutgan radund 221 800 inslas; las trais grondas èn Gotland (2994 km²) ed Öland (1347 km², situadas omaduas en la Mar da l’Ost) sco er Orust (346 km², al nord da Göteborg). L’extensiun maximala dal pajais dal nord al sid munta a 1572 km, da l’ost al vest a 499 km. Il cunfin statal situà sin la terra ha ina lunghezza da 1619 km vers la Norvegia, resp. da 586 km vers la Finlanda.[3]
Grondas parts dal pajais èn planivas u collinusas. Vers il cunfin norvegiais munta il Massiv Scandinav percunter fin a 2000 m sur mar. Il pli aut punct dal pajais furma il Kebnekaise (2111 m s.m.). Sur l’entir pajais èn repartids 29 parcs naziunals; ils gronds dad els giaschan en il nordvest.
TopografiaEdit
La Svezia dal Sid e Svezia Centrala (Götaland e Svealand) cumpiglian radund dus tschintgavels dal pajais ed èn partidas dal sid al nord en trais cuntradas grondas. La Svezia dal Nord (Norrland) cumpiglia ils ulteriurs trais tschintgavels ed è partida dal vest a l’ost en trais cuntradas grondas. Ils flums ils pli lungs dal pajais èn Klarälven, Torne älv, Dalälven, Ume älv ed Ångermanälven. Ils pli gronds lais èn Vänern, Vättern, Mälaren e Hjälmaren.
Svezia dal Sid e Svezia CentralaEdit
La part il pli al sid dal pajais, la provinza istorica Skåne, furma ina prolungaziun da la planira da la Germania dal Nord e dal Danemarc. Qua giascha er il punct il pli bass dal pajais (2,4 m sut il spievel da la mar) ed il punct situà il pli al sid (Smygehuk).
Vers nord suonda l’auta planira da la Svezia dal Sid, ina regiun che cumpiglia in grond dumber da lais lunghents ch’èn sa furmads en il temp da glatsch tras erosiun.
La terza cuntrada gronda furma la foppa da la Svezia Centrala. I sa tracta d’ina cuntrada planiva, sfendagliusa ch’enserra grondas planiras, muntognas a plateaus, fiords e lais.
Svezia dal NordEdit
En il vest da la Svezia dal Nord giaschan las Muntognas Scandinavas che furman il cunfin vers la Norvegia. Ils singuls pizs da questa chadaina da muntognas cuntanschan autezzas tranter 1000 e 2000 meters sur mar. Il punct il pli al nord dal pajais giascha al cunfin dals trais pajais Norvegia, Svezia e Finlanda (Treriksröset).
Vers ost suonda l’avantterren che cumpiglia la pli gronda surfatscha da tut las regiuns grondas da la Svezia. Vers la muntogna èn situadas autas planiras sin in’autezza da 600 fin 700 meters. A quellas suondan regiuns collinusas che sa sbassan vers l’ost. Qua èn er situads ils gronds giaschaments da metals dal pajais (fier, arom, zinc e plum). Ils gronds flums da la Svezia naschan en il Massiv Scandinav e culan quasi parallel in sper l’auter en valladas profundas vers la Mar da l’Ost.
Per lung la riva da la Mar da l’Ost è situada la regiun da costa che vegn interrutta tranter Härnösand ed Örnsköldsvik d’in bratsch da l’avantterren che tanscha fin a la mar (Höga Kusten, parc naziunal).
GeologiaEdit
Grondas parts da la Svezia consistan da grip primitiv sco gnais e granit. En il Jämtland ed en parts da la Svezia Centrala e Svezia dal Sid (uschia per exempel era sin las inslas Öland e Gotland) èn per part avant maun vastas stresas che derivan dal silur.
Durant ils temps da glatsch era la Peninsla Scandinava cuverta dal tuttafatg cun glatsch. La pressiun ed il moviment da las massas da glatsch han furmà a moda decisiva vastas parts da la cuntrada. Il grond glatscher scandinav dal davos temp da glatsch ha dissegnà la cuntrada odierna cun ses numerus lais, flums e cascadas. Il regress dal glatscher è stà accumpagnà da process da mular e stgavorgiar ch’han manà – sper las morenas – als deposits caracteristics da crappels e crappa radunda che vegnan numnads en svedais åsar.
In factur ch’è anc oz impurtant, è l’auzament dal terren. Durant il temp da glatsch avevan las massas da glatsch smatgà giu la crusta da la terra; dapi ch’il glatsch è luà (ca. 10 000 a.C.), è quella s’auzada successivamain per radund 800 meters. Anc oz munta l’auzament annual tut tenor regiun 6 fin 11 mm.
ClimaEdit
Il clima da la Svezia è relativamain miaivel per la posiziun geografica dal pajais. Il factur climatic dominant furma il Current dal Golf nà da l’Atlantic. Grondas parts da la Svezia èn perquai segnadas d’in clima umid cun bleras precipitaziuns e differenzas da temperatura relativamain pitschnas tranter stad ed enviern.
I dat dentant er regiuns ch’enconuschan in clima continental caracterisà da precipitaziuns bassas e da grondas differenzas da temperatura tranter la stad e l’enviern. Igl èn quai en emprima lingia las autas planiras da la Svezia dal Sid, plinavant parts da l’avantterren dal Massiv Scandinav. In clima polar datti be en l’auta muntogna al nord dal pajais.
La Svezia s’extenda dal 55avel al 69avel grad da latituda, uschia ch’ina part dal pajais giascha al nord dal circul polar. Perquai enconuscha il pajais ina differenza considerabla tranter ils lungs dis da stad e la lunga stgiradetgna d’enviern.
Flora e faunaEdit
La Svezia dal Nord è segnada da vasts guauds da coniferas boreals. Vers sid prendan lura ils guauds maschadads suramaun. Ils guauds da feglia en il sid dal pajais han ins per part runcà per gudagnar terren cultivà; per part èn els er vegnids remplazzads tras guauds da coniferas che creschan pli spert.
Las inslas Gotland ed Öland èn segnadas da cundiziuns climaticas e geologicas in pau spezialas ed enconuschan perquai ina flora ordvart ritga e rara. Tranter auter creschan qua plantas che cumparan uschiglio be sin il Balcan. Menziun speziala meritan las numerusas spezias d’orchideas.
Entaifer la fauna han surtut il tschierv ed il portg selvadi puspè pudì sa sviluppar en il sid dal pajais a vastas populaziuns, suenter che questas spezias eran quasi vegnidas extirpadas dal tuttafatg en il 18avel e 19avel tschientaner. Il chavriel arriva in pau pli lunsch vers nord ch’il tschierv, ma er ses territori da derasaziun è limità sin la Svezia dal Sid e la Svezia Centrala.
La Svezia è dentant enconuschenta surtut pervi dal pli grond dumber d’elans en tut l’Europa. Quels muntan in privel considerabel per il traffic sin via: l’onn 2006 hai dà bunamain 5000 accidents cun elans. Ils davos onns è plinavant il dumber dad urs, lufs e lufs-tscherver creschì considerablamain.
Il 1909 ha la Svezia endrizzà sco emprim pajais en l’Europa parcs naziunals. Fin oz èn radund 11 % da la surfatscha dal pajais protegids sco parcs e reservats da la natira resp. en furma dals 29 parcs naziunals. En avegnir èsi previs d’anc augmentar considerablamain questa surfatscha.[4]
PopulaziunEdit
La Svezia dumbra radund 9,906 milliuns abitants. 90,8 % èn Svedais, 2,5 % uschenumnads Finais da la Svezia (l’entira Finlanda ha appartegnì sur tschientaners a la Svezia). Finais furman ina gronda gruppa a Tornedalen, ils blers dad els vivan però en la Svezia Centrala. Suenter la Segunda Guerra mundiala èn blers immigrants da la Finlanda arrivads en Svezia; ils uffants da quests lavurers esters discurran savens anc finais sco lingua materna.
Oz vivan radund 20 000 Sams en Svezia. Ils blers dad els èn s’assimilads: be paucs vivan da la tratga da rens e la chatscha e pestga che furmavan las professiuns tradiziunalas dals Sams na giogan praticamain nagina rolla pli. La tratga da rens ha cumenzà pir vers la mesadad dal 17avel tschientaner, cura ch’il management da guerra da Gustav II Adolf consumava adina dapli daners da taglia. Giond en tschertga da novas funtaunas da gudogn, han ins er fatg tributars ils Sams. Damai che la chatscha tradiziunala na purtava betg avunda entradas, han quels cumenzà a dumestitgar ed allevar ils rens.
Radund 14 % da la populaziun svedaisa è naschida a l’exteriur. La gruppa la pli gronda furman ils Fins cun radund 175 000 persunas. Ulteriuras gruppas pli grondas derivan da l’Irac (109 000), da l’anteriura Jugoslavia (72 000; vitiers vegnan anc 55 000 persunas da la Bosnia-Erzegovina), da la Pologna (63 000) e da l’Iran (57 000).[5] Menziun speziala meritan plinavant ils radund 90 000–120 000 Assirs cristians. Be enturn la citad Södertälje, al sidvest da Stockholm, vivan radund 20 000 dad els. La gronda part appartegna a la baselgia ortodoxa da la Siria.
L’onn 2008 dumbrava la Svezia 562 100 persunas ch’eran burgaisas d’auters stadis (radund 6 % da la populaziun dal pajais). La gronda part dad els derivava dals pajais vischinants Finlanda (77 000), Danemarc (39 000) e Norvegia (35 000). La pli gronda gruppa d’ordaifer la Scandinavia furmavan ils Iracais (48 000).[6] Bleras persunas da pajais dal Proxim Orient èn arrivadas en ils onns 1990 pervi da la politica d’asil liberala dal pajais.
Il dumber da naschientschas giascha cun 1,85 uffant per dunna (2006) sut la sava da reproducziun (2,1 uffant per dunna), ma tuttina marcantamain sur la media da l’Uniun europeica che muntava il 2005 a 1,52 uffants.
LinguaEdit
Dapi il fanadur 2009 n’è il svedais betg be de facto, mabain er de jure la lingua uffiziala dal pajais. A Tornedalen, per lung il cunfin svedais-finais, discurra radund la mesadad da la populaziun finais da Tornedalen (Meänkieli). Il sami vegn anc duvrà d’intginas milli persunas sco lingua principala; els tuts fan dentant er diever dal svedais. En Svezia èn il finais, il finais da Tornedalen, il jiddic, il romani, il sami e la lingua da segns svedaisa renconuschids sco linguas minoritaras.
Bunamain 80 % da la populaziun svedaisa discurra englais sco lingua estra. Per l’ina furma l’englais l’emprima lingua estra en scola; per l’autra vegnan films englais per regla emess a la televisiun senza sincronisaziun (be cun suttitels svedais). Sco segunda lingua estra elegia la gronda part dals scolars il spagnol. Er il tudestg ed il franzos vegnan purschids sco segundas linguas estras; fin il 1945 era il tudestg en Svezia ed en tut la Scandinavia l’emprima lingua estra.
Il norvegiais ha fermas sumeglientschas cun il svedais e vegn perquai chapì detg bain. Per il danais vala quai damain, en spezial ordaifer las anteriuras regiuns danaisas Halland, Blekinge e Schonen. Il finais na furma percunter betg ina lingua indogermana e sa differenziescha perquai fermamain da las linguas scandinavas.
ReligiunEdit
Il 2009 appartegnevan 71,3 % da la populaziun svedaisa a la baselgia evangelic-luterana. Quella ha furmà dal 1527 al 1999 la baselgia naziunala dal pajais. Dapi il 2000 sa diminuescha il dumber da commembers marcantamain.
La segund gronda cuminanza religiusa furman ils muslims cun radund 250 000 cartents (2,7 %). La baselgia roman-catolica ha 150 000 commembers (1,6 %) e la baselgia ortodoxa radund 100 000 (1,1 %). Daspera datti en Svezia radund 23 000 Testimonis da Jehova (0,25 %) e radund 10 000 persunas ch’appartegnan a la cuminanza religiusa gidieua.
Sistem da furmaziunEdit
Il sistem da furmaziun svedais cumpiglia quatter partiziuns: sectur prescolar, scola, scolas autas ed universitads, furmaziun da creschids. La scola obligatorica dura nov onns (dal 7avel al 16avel onn da vita). Silsuenter pon ins frequentar ina furmaziun gimnasiala facultativa che dura trais onns. Radund 30 % dals giuvenils ch’han terminà il gimnasi cumenzan entaifer tschintg onns cun in studi.
Edit
Ils onns 1970 è il term ‹model svedais› daventà enconuschent lunsch enturn sco furma dal stadi d’assistenza sociala cun purschidas fitg vastas. Quest model ha furmà il resultat d’in svilup da radund tschient onns. Emprims fundaments dal sistem social eran vegnids mess tranter il 1890 ed il 1930. Suenter che la partida dals lavurers socialdemocratica è vegnida al timun il 1932, è il svilup dal stadi social alura vegnì declerà sco project politic prioritar.
Il sistem social svedais cumpigliava la finala tut las vegliadetgnas, da l’uffant pitschen (en furma da l’assistenza per uffants communala) fin als pensiunads (en furma dal provediment d’attempads communal). Ils davos onns èn dentant stadas necessarias grondas midadas: Per l’ina ha ina gronda crisa economica a l’entschatta dals onns 1990 manà a reducziuns da las prestaziuns socialas. Per l’autra ha il svilup demografic actual necessità ina restructuraziun radicala dal sistem da rentas; quel è oz lià al svilup economic.
IstorgiaEdit
La Peninsla Scandinava vegn menziunada l’emprima giada en la Naturalis historia da Plinius il Vegl l’onn 79 s.C. L’onn 98 descriva Tacitus en si’ovra Germania ils Sueons che duain viver «en l’Ocean sez» e ch’hajan in’immensa flotta. Sin la charta dal mund da Ptolemeus da l’onn 120 è la Scandinavia vegnida chartografada per l’emprima giada.
Durant il temp medieval tempriv (radund 800 fin 1000) han ils Vikings dominà las mars e costas europeicas. Ils Vikings svedais s’orientavan en emprima lingia vers ost, en direcziun da la Russia odierna. A partir dal 9avel tschientaner èn els sa participads a l’erecziun dal Reginavel da Kiew che dueva furmar il stadi precursur da la Russia, Ucraina e Bielorussia odierna.
L’emprim contact cun il cristianissem è resultà da l’activitad missiunara da sontg Ansgar, l’archuvestg da Hamburg e Brema. Enturn ils onns 830 e 853 ha el fatg dus viadis da missiun ch’èn l’emprim stads senza grond success. Ma l’onn 1008 ha Olof Skötkonung, il retg da la Svezia, sa laschà battegiar. Tuttina èn grondas parts da la populaziun restadas pajaunas anc fin viaden en il 12avel tschientaner. Il retg Erik IX è schizunt vegnì assassinà il 1160 da ravugls anticristians suenter ch’el aveva visità la messa.
L’onn 1397 ha la regina dal Danemarc Margarethe I furmà l’Uniun da Kalmar. Tras ierta e maridaglia aveva ella retschet avant tant la curuna norvegiaisa sco er la svedaisa. Quest’uniun da trais reginavels sut ils retgs d’uniun danais ha existì fin il 1523, cumbain ch’i n’als è betg reussì da metter tras ina pussanza centrala. Vers la fin da si’existenza è l’Uniun da Kalmar vegnida tribulada pli e pli fitg tras cumbats interns ch’han gì lieu en spezial tranter la pussanza roiala centrala e la noblezza auta. Per tscherts temps èn ils retgs d’uniun er stads renconuschids en Svezia, ma tranteren ha regì il retg svedais Karl Knutsson (1448−57, 1464−65 e 1467−70) resp. administraturs dal Reginavel da la Svezia. Il conflict ha culminà sut il regent dal stadi svedais Sten Sture il Giuven. Il retg d’uniun danais Christian II ha battì ses adversari svedais il 1520 ed ha fatg exequir il november dal medem onn radund tschient opponents en l’uschenumnada Mazzacra da Stockholm.
Questa direzza da vart dal retg d’uniun danais ha provocà la revolta da Gustav Wasa, ch’è vegnì numnà il 1521 regent dal stadi, ed ha la finala manà a la fin da l’Uniun da Kalmar. L’onn 1523 è Gustav I Wasa vegnì elegì sco retg. Suenter la revolta pativa il Reginavel da la Svezia sut auts daivets e Gustav I ha tschertgà pussaivladads da megliurar la situaziun finanziala. Ina mesira è stada la reorganisaziun dal monopol da pestga.
Medemamain colliada cun la situaziun finanziala precara da quel temp è stada la refurmaziun dal pajais. Ils frars Olavus e Laurentius Petri avevan fatg en Germania l’enconuschientscha da Martin Luther. Damai ch’il luteranissem steva en opposiziun cun las claustras, ha quai purschì la chaschun da megliurar las finanzas statals. Per quest motiv ha il retg sustegnì ils frars Petri. Uschia è la refurmaziun vegnida introducida pass per pass, a l’entschatta per part senza che la populaziun fiss vegnida en contact cun las ideas protestantas. Bleras tradiziuns che duevan vegnir dissolvidas en il protestantissem tudestg èn perquai sa mantegnidas. Il 1544 è la Svezia vegnida declerada sco reginavel evangelic.
En spezial il 17avel tschientaner da l’istorgia svedaisa è marcà da las emprovas da vart da la chasa roiala da cuntanscher ina posiziun egemoniala en l’Europa. Tras la guerra civila en Russia ha la Svezia pudì surpigliar la controlla sur l’Estonia. Tranter il 1611 ed il 1613 ha gì lieu la Guerra da Kalmar tranter il Danemarc e la Svezia. Quella è ida a fin cun la victoria dals Danais; sinaquai ha la Svezia stuì surdar la Finnmark a la Norvegia che steva sut domini danais. Pli tard ha Gustav II Adolf intervegnì a moda activa en la Guerra da trent’onns ed ha conquistà vastas parts da la Germania dal Nord, tranter auter la Pomarania Occidentala, l’archuvestgieu Brema e l’uvestgieu Verden. Il 1632 è el però crudà en la Battaglia sper Lützen.
Il 1648 èn vegnidas attribuidas a la Svezia a chaschun da la Pasch da Vestfalia vastas regiuns da costa situadas sin il territori dal Sontg Imperi roman. Suenter ina guerra cunter il Danemarc èn anc vegnids vitiers il 1658 en la Pasch da Roskilde la Svezia dal Sid odierna inclus l’impurtanta provinza Schonen. Sut Karl XIII han quests siemis da la pussanza gronda dentant chattà ina fin andetga. En la Gronda Guerra nordica è el vegnì battì dals Russ e Danais. Sinaquai ha la Svezia stuì rumir sias possessiuns en il Balticum.
En la medema epoca egemonistica crodan er diversas emprovas da fitgar pe ordaifer l’Europa. Tranter auter è la Svezia sa spruvada da fundar colonias en l’America dal Nord (1638–1655) ed en l’Africa dal Vest (1650–1659), ma omaduas emprovas han la finala fatg naufragi.
Il 1809 ha la Svezia pers la Finlanda a la Russia zaristica; suenter la fin da las Guerras napoleonicas è percunter vegnì cedì a la Svezia il reginavel norvegiais ch’aveva appartegnì fin là al Danemarc. Cun quai è ida a fin l’epoca en la quala la Svezia era involvida en guerras ed acziuns militaras pli grondas. A partir da quel mument ha la Svezia suandà ina politica da neutralitad; fin viaden en il 20avel tschientaner na furmava quella dentant betg ina doctrina statala, mabain era expressiun d’ina politica pragmatica. Uschia avevan ins gia mobilisà l’armada a chaschun da la sullevaziun en il Schleswig-Holstein (1848–1851) e durant la Guerra tudestg-danaisa (1864) per defender il ducadi Schleswig resp. il Jutland dal Sid a favur dal Danemarc. Il medem è succedì il 1905 cun la finamira d’impedir che la Norvegia sa decleria independenta (quai ch’ins ha alura tuttina acceptà). Ulteriuras situaziuns da crisa èn sa dadas en il decurs da la Segunda Guerra mundiala: En l’uschenumnada Guerra d’enviern tranter la Finlanda e l’Uniun sovietica (1939/40) ha la Svezia sustegnì la Finlanda cun voluntars e cun rauba d’agid. E l’occupaziun germana dal Danemarc e da la Norvegia il 1940 (Unternehmen Weserübung) ha mess in’ulteriura giada en privel l’independenza statala. Sco in dals paucs pajais da l’Europa n’è la Svezia la finala betg vegnida occupada dals naziunalsocialists.
In politicher carismatic da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha furmà Olof Palme (1927–1986). Il socialdemocrat è stà duas giadas primminister (1969–1976 e 1982–1986). En tut il mund era el enconuschent sco impurtanta vusch cunter la concurrenza d’armament; el è s’engaschà a favur da la chapientscha tranter ils pievels e per il Terz Mund. Palme è vegnì assassinà il favrer 1986, senza ch’ils delinquents han pudì vegnir tschiffads. En tut il mund han ins cumplanschì sia mort, erigì monuments en si’onur ed al deditgà vias e plazzas.
PoliticaEdit
Sistem politicEdit
La Svezia furma ina monarchia parlamentara e democratica. Schef da stadi è dapi il 1973 retg Carl XVI Gustaf. Las incumbensas dal schef da stadi sa restrenschan ad aspects represchentativs e ceremonials. Il retg n’ha nagina pussanza politica e na sa participescha betg a la vita politica.
Il parlament d’ina chombra (Riksdag) sa cumpona da 349 represchentants e vegn elegì da nov mintga quatter onns. En il parlament èn represchentadas stgars ina dunsaina da partidas che cuvran l’entir spectrum politic. Il parlament elegia il primminister (statsminister), il qual nominescha da sia vart ils ulteriurs ministers (statsråd) da la regenza.
Cuntrari a las bleras democrazias ha la Svezia in sistem politic en il qual ils ministers, vul dir la regenza, n’ha betg la cumpetenza da manar directamain ils organs administrativs. Las lavurs che vegnan normalmain exequidas da ministeris u d’administraziuns statalas giaschan en ils mauns da radund 200 uffizis centrals (ämbetsverk) ch’ageschan a moda independenta. L’incumbensa dals ministeris è d’elavurar sbozs da leschas; la lavur dals uffizis centrals pon els sin il pli influenzar tras ordinaziuns.
Al segund nivel statal è la Svezia sutdividida en 21 provinzas (län). Qua vegn l’administraziun statala exequida d’in president da la regenza (landshövding) e d’ina regenza provinziala (länsstyrelse).
L’autonomia communala sa manifestescha medemamain sin dus nivels, numnadamain en las stgars 300 vischnancas (kommun) ed en furma da las dietas provinzialas (landsting). Questas ultimas èn ina sort da corporaziuns da vischnancas (e n’èn betg da confunder cun las länsstyrelse endrizzadas dal nivel statal surordinà). Las vischnancas exequeschan las lavurs communalas sco ils fatgs da scola, ils servetschs socials, la tgira d’uffants e d’attempads u l’infrastructura communala; ellas èn dentant liadas a las cundiziuns generalas che vegnan formuladas dals uffizis centrals. Las dietas provinzialas èn responsablas per las incumbensas che surpassan las forzas da las singulas vischnancas, sco per exempel il sistem da sanadad, la tgira da malsauns, il traffic regiunal u la planisaziun da traffic. Las vischnancas e las dietas provinzialas finanzieschan lur activitads tras taglias d’entrada, taxas e cun sustegn dal stadi.
En Svezia vala il princip da transparenza, quai vul dir che documents administrativs èn accessibels cun paucas excepziuns a las medias ed a tut las persunas interessadas. Nagin na sto inditgar in motiv per pudair prender invista en in document ed ins na sto er betg sa legitimar. Quest princip è renconuschì dapi il 1766 en la constituziun e furma uschia la pli veglia determinaziun constituziunala davart la libertad d’infurmaziun en tut il mund. Er areguard la protecziun da datas, che furma quasi il pendant da la libertad d’infurmaziun, tutga la Svezia tar ils piuniers: il 1973 è ida en vigur l’emprima lescha da protecziun da datas naziunala. In’ulteriura atgnadad scandinava è il sistem dals mediaturs publics. Quels duain proteger ils dretgs da las singulas persunas en lur contact cun las autoritads e garantir ch’impurtantas leschas vegnian observadas.
Sur lung temp ha la Svezia valì sco stadi socialdemocratic da model. Per bleras partidas europeicas da la sanestra valeva la Svezia sco exempel cumprovà per ina terza via tranter socialissem ed economia da martgà. Il pli tard suenter las refurmas dals onns 1990 ha quest’opiniun stuì vegnir curregida.
Il 2003 ha la Svezia decidì davart l’introducziun da l’euro sco valuta statala. Suenter discussiuns cuntraversas èn sa mess tras ils sceptichers che temevan che la politica monetara da la Svezia vegniss controllada memia ferm tras la Banca centrala europeica.
L’index da democrazia dal magazin The Economist enumerescha la Svezia avant la Norvegia e l’Islanda sco stadi il pli democratic en tut il mund.
Divisiun administrativaEdit
Administraziun statalaEdit
L’administraziun statala da la Svezia sa divida en 21 provinzas (län). Quellas èn per part sa sviluppadas or da las provinzas istoricas (landskap) ch’èn stadas en vigur fin il 1634. Actualmain ha dentant lieu ina refurma cumplessiva da la divisiun administrativa. La finamira è da reducir il dumber da las provinzas odiernas sin 8 fin 10 provinzas grondas.
Dietas provinzialas u regiunsEdit
Actualmain sa cuvran ils territoris da las dietas provinzialas u regiuns cun quels da las provinzas. Uschia ha era mintga provinza ina dieta provinziala. En il decurs da las refurmas actualas po quai dentant sa midar: en l’avegnir po ina provinza cumpigliar ina u pliras regiuns; lur surfatscha totala sto dentant esser congruenta cun il territori da la provinza.
VischnancasEdit
Las vischnancas furman il nivel administrativ sut las dietas provinzialas. En l’entira Svezia datti actualmain (2014) radund 290 vischnancas.
CitadsEdit
Las pli grondas citads da la Svezia èn: la chapitala Stockholm (1 372 565 abitants, situaziun dal 2010), Göteborg (549 839), Malmö (280 415) ed Uppsala (140 454). Tut questas citads èn situadas en la part meridiunala dal pajais: Stockholm ed Uppsala en il sidost, Malmö e Göteborg en il sidvest.
Polizia e militarEdit
La polizia svedaisa (Polisen) sa cumpona da ca. 26 000 collavuraturs, dals quals bundant 18 000 patruglieschan sco policists.[7] Sper l’uffizi da polizia statal existan 21 autoritads polizialas en las provinzas.
Las forzas armadas da la Svezia sa dividan en las forzas terrestras, la marina, l’aviatica militara e la defensiun da la patria (situada tranter militar e servetsch civil). Damai che l’armada svedaisa è organisada formalmain sco autoritad administrativa, n’è ella betg suttamessa al minister da defensiun, mabain directamain a la regenza. L’obligaziun al servetsch militar è vegnida abolida il 2010.[8]
Politica europeicaEdit
Pervi da la Guerra fraida è la Svezia stada fin il 1989 da l’avis che l’adesiun a la Communitad europeica na saja betg cumpatibla cun la politica da neutralitad statala. Il 1995 è la Svezia la finala daventada commembra da l’Uniun europeica en rom da la quarta runda d’engrondiment da quella.[9]
La regenza svedaisa s’engascha a favur d’ina Uniun europeica che lavura a moda transparenta, che promova l’egualitad dals dretgs e che s’engascha a favur d’ina globalisaziun paschaivla. Il pajais è s’exprimì a favur da l’extensiun en l’Europa Centrala e da l’Ost, inclusiv ils stadis baltics. En pli s’engascha la Svezia fermamain per l’adesiun da la Tirchia a l’Uniun europeica.
EconomiaEdit
Fin il 1850 era la Svezia segnada fermamain da l’agricultura: bundant 90 % da la populaziun era activa en l’emprim sectur. Pir en il decurs da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ha inizià ina vasta industrialisaziun, la quala dueva furmar fin la crisa economica dal 1929 la basa per la modernisaziun dal pajais e da la societad. A l’entschatta sa basava l’industrialisaziun sin il bun access dal pajais a materias primaras e sin l’elavuraziun da quellas al lieu (p.ex. minerals da fier u laina). Pir a partir dal 1890 è sa sviluppada – surtut en la Svezia Centrala – in’industria d’ufficina fitg progressiva (p.ex. Nobel AB, ASEA/ABB, Bahco, LM Ericsson, Alfa Laval, SKF).
Suenter la Segunda Guerra mundiala è la Svezia sa sviluppada ad ina da las naziuns industrialas las pli cumpetitivas en tut il mund. Questa fasa da conjunctur’auta ha culminà vers la mesadad dals onns 1960. A partir dals onns 1970 sa diminuescha il dumber da las persunas engaschadas en il sectur industrial, entant ch’il sectur da servetschs è creschì. L’onn 2000 cumpigliava l’agricultura be pli 2 % dal product naziunal brut, il sectur secundar 28 % ed il sectur terziar 70 %.
La quota da dischoccupaziun uffiziala munta a 9,5 % (zercladur 2010) – questa cifra è dentant contestada, damai ch’ina buna part dals dischoccupads figurescha en la statistica sco students u sco malsauns da lunga durada.
Agricultura e selviculturaEdit
L’agricultura svedaisa è marcada da las cundiziuns da basa geologicas e climaticas. 10 % da la surfatscha dal stadi vegnan cultivads; 90 % da quest terren agricul è situà en la Svezia dal Sid e Svezia Centrala. La gronda part dals manaschis agriculs sa chattan en possess da famiglia. Cultivads vegnan per il pli furment, tartuffels e plantas d’ieli; 58 % da las entradas agriculas derivan dentant da l’allevament da muvel, en spezial da la producziun da latg. Il grad da subvenziun da l’agricultura svedaisa tras l’Uniun europeica munta a 24 % da las entradas. Trais quarts dals manaschis purils possedan er guaud e cumbineschan agricultura e selvicultura. Quest’ultima ha mantegnì fin oz ina tscherta muntada, damai che la Svezia è in dals pajais cun il pli bler guaud en tut il mund: 56 % da la surfatscha dal stadi èn cuverts cun guaud.
Minieras ed industriaEdit
La Svezia posseda grondas ritgezzas mineralas che vegnan explotadas gia dapi il temp medieval. Dapi la crisa da l’industria da fier en ils onns 1970 vegn il mineral da fier dentant be pli elavurà en la regiun da Norrland. Er l’explotaziun d’arom, plum e zinc surpassa l’agen diever, uschia che questas materias vegnan medemamain exportadas.
L’industria svedaisa è caracterisada d’ina auta cumpart d’interpresas grondas. Ils pli gronds secturs industrials furman la construcziun da vehichels (cun interpresas sco Volvo, Scania u Saab), l’industria da laina e palpiri, la construcziun da maschinas (t.a. Electrolux, SKF, Tetra-Pak ed Alfa Laval), l’electroindustria ed industria d’electronica (Ericsson ed ABB).
EnergiaEdit
Funtaunas d’energia principalasEdit
Igl existan duas funtaunas d’energia centralas: la forza idraulica e la forza atomara. Radund 51 % da l’energia che vegn producida en Svezia deriva d’ovras idraulicas situadas als gronds flums en il nord dal pajais, 43 % d’ovras atomaras. Be radund 4 % da la producziun da forza electrica deriva da funtaunas d’energia fossilas. Da tut ils stadis commembers da l’Uniun europeica contribuescha la Svezia la pli gronda cumpart da forza idraulica a las funtaunas d’energia regenerablas: il 2011 èn vegnidas producidas 66 TWh – quai correspunda a 20 % da tut l’energia da forza idraulica ch’è vegnida generada en l’Uniun europeica.[10]
Abandun da l’energia nuclearaEdit
Suenter la fusiun parziala en in reactur nuclear a Three Mile Island en ils Stadis Unids (1979) è vegnida realisada en Svezia cun success ina votaziun dal pievel cunter l’energia atomara. En consequenza da quai ha il parlament decidì il 1980 d’eriger naginas novas ovras atomaras e da metter ord funcziun las dudesch ovras existentas fin l’onn 2010.
Quests plans d’abandunar l’energia nucleara èn vegnids realisads be a moda parziala. L’industria ha tema ch’ils custs da l’electricitad s’augmentassan e che quai avess effects negativs sin la cumpatibilitad internaziunala da l’economia svedaisa. Da resguardar è ch’in augment da la producziun da forza idraulica è vegnì pli difficil dapi ch’il parlament ha mess il 1998 numerus flums sut protecziun da la natira. Ed in import d’energia nà da l’exteriur vischin fiss danovamain lià a la producziun d’energia atomara (stadis baltics) respectivamain d’energia da charvun (Danemarc).
Entant ch’intginas ovras atomaras da la Svezia èn vegnidas messas ord funcziun, ha il parlament annullà il 1997 la decisiun da vulair serrar tut las ovras fin il 2010; il 2009 è schizunt vegnì decidì d’installar novs reacturs en las ovras existentas.[11] La rolla da l’energia nucleara vegn er vinavant discutada a moda cuntraversa, tant en la politica sco en la populaziun.
Abandun da l’ieliEdit
L’onn 2006 ha la regenza svedaisa annunzià da vulair midar fin il 2020 cumplettamain sin energias regenerablas per pudair sa deliberar dal tuttafatg da la dependenza da materias primas fossilas. Igl è previs da reducir successivamain il consum d’ieli en il traffic sin via ed en l’industria. Tar chasas novas duai vegnir desistì dal tuttafatg da stgaudaments d’ieli, en pli duain chasas d’energia bassa e sanaziuns d’edifizis vegls augmentar l’effizienza energetica. Suenter che la regenza socialdemocrata n’è betg pli vegnida reelegida èsi intschert, schebain las finamiras ambiziusas vegnan realisadas fin il 2020. Il project resta dentant vinavant en il focus da l’interess internaziunal.[12]
ServetschsEdit
Il sectur da servetschs cuntanscha oz 70 % dal product naziunal brut. Per gronda part è quest augment d’attribuir al sectur public ch’è creschì fitg ferm en il decurs dals davos decennis. Malgrà quai cumpiglia la cumpart privata dal sectur da servetschs bundant dus terzs da la producziun.
Commerzi cun l’exteriurEdit
L’economia svedaisa è dependenta fermamain dal commerzi internaziunal. Ils stadis d’export ils pli impurtants èn ils Stadis Unids (11,9 %, situaziun dal 2004), la Germania (10,2 %), la Norvegia (8,3 %) e la Gronda Britannia (7,8 %). Ils pli impurtants products d’export furman maschinas, products electronics ed automobils. La Svezia è in dals pli gronds exportaders da l’industria d’armaziun en tut il mund.[13] Ina marca d’origin svedaisa ch’è enconuschenta en tut il mund è plinavant il center da mobiglias IKEA.
TurissemEdit
Il turissem contribuescha radund 3 % al product naziunal brut da la Svezia. Be in tschintgavel dals turists derivan d’ordaifer la Svezia. Da quels èn 23 % da la Germania, 19 % dal Danemarc, 10 % da la Norvegia e mintgamai 9 % da la Gronda Britannia e dals Pajais Bass (cifras dal 1998).
Budget dal stadiEdit
Il budget dal stadi cumpigliava il 2009 expensas en l’autezza da 221,1 milliardas dollars ed entradas che correspundan a radund 217,9 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit dal budget dal stadi en l’autezza da radund 0,8 % dal product naziunal brut (PNB). Il sectur da sanadad importa radund 9,2 % da las expensas statalas, la furmaziun 7,1 % ed il militar 1,5 % (situaziun dal 2005/2006). Ils daivets statals muntavan il 2006 a 144,1 milliardas dollars, quai che correspunda a 35,8 % dal PNB.[14]
TrafficEdit
ViafierEdit
La Svezia posseda ina rait da viafier extendida. Quella collia en spezial las citads impurtantas en il sid dal pajais ch’è populà il pli ferm. La pli gronda societad da viafier furman las Statens Järnvägar (SJ). Daspera existan pliras societads pli pitschnas da muntada locala. Ils trens ad auta sveltezza X2000 collian Stockholm, Göteborg, Malmö/Kopenhagen e pliras citads pli pitschnas. Cun il Danemarc è la Svezia colliada tras la Colliaziun d’Öresund.
Traffic sin viaEdit
La Svezia posseda ina rait da traffic fitg vasta e bain sviluppada. Autostradas collian surtut las trais regiuns d’aglomeraziun Stockholm, Göteborg e Malmö. Sur la Punt d’Öresund maina medemamain in’autostrada vers il Danemarc. Las vias da transit possedan savens trais vials; quel amez è reservà sco vial da surpassar. Questas vias furman in’alternativa pli bunmartgada en cumparegliaziun cun las autostradas e porschan tuttina bundant dapli confort e segirezza ch’ils straduns ordinaris. Enfin il 1967 valeva en Svezia il traffic a sanestra. Ils 3 da settember 1967, l’uschenumnà Dagen H, è vegnì midà sin il traffic a dretga.
Bus interregiunalsEdit
Bus interregiunals furman in med da traffic popular, perquai ch’els èn bunmartgads e ch’igl exista ina rait ordvart spessa.
Traffic aviaticEdit
Il traffic aviatic è da grond’impurtanza per las colliaziuns a lunga distanza a l’intern dal pajais, en spezial vers la Svezia dal Nord. Praticamain mintga citad da grondezza mesauna e gronda posseda ina plazza d’aviaziun. Las pli grondas plazzas d’aviaziun èn quellas da Stockholm-Arlanda, Göteborg-Landvetter, Stockholm-Skavsta sco er la plazza d’aviaziun da Malmö.
Edit
Sco pajais cun ina fitg lunga costa e blers ports natirals è la navigaziun sviluppada da vegl ennà fitg ferm. D’impurtanza è en spezial la navigaziun per lung las costas e cun navettas. Gronds ports èn situads a Göteborg, Malmö, Helsingborg, Trelleborg, Karlshamn, Karlskrona ed en la regiun da Stockholm. La pli gronda societad da navigaziun (transport da persunas e da vehichels cun navettas) furma la Stena Line.
Meds da massaEdit
Radio e televisiunEdit
Las societads da radio e da televisiun da dretg public Sveriges Television AB (SVT) e Sveriges Radio han lur sedia a Stockholm. Là sa chatta er l’emettur privat TV4 ch’è vegnì fundà a l’entschatta dals onns 1990. Gia avant era sa staziunà a Londra l’emettur privat TV3 per guntgir il monopol da la SVT ch’è stà en vigur fin la fin dals onns 1980.
Meds da massa stampadsEdit
Da muntada surregiunala èn las suandantas gasettas quotidianas che cumparan tuttas a Stockholm: ‹Dagens Nyheter›, ‹Svenska Dagbladet› e ‹Dagens Industri›.
CulturaEdit
LitteraturaEdit
Abstrahà dals craps da runas (che cuntegnan per regla be curtas inscripziuns) furman documents da dretg dal 13avel tschientaner ils pli vegls texts da la litteratura svedaisa. Sco en autras parts da l’Europa stat la producziun litterara dals proxims tschientaners sut l’influenza da la refurmaziun e dal baroc; pli tard da l’illuminissem e da la romantica.
Duas persunas che duevan daventar enconuschentas lunsch sur la Svezia ora èn stadas activas vers la fin dal 19avel tschientaner, durant l’epoca dal natiralissem e da la fin de siècle. Igl èn quai August Strindberg (1849–1912) e Selma Lagerlöf (1858–1940). Strindberg è vegnì enconuschent il 1879 cun ses roman ‹Röda rummet› (‹Das rote Zimmer›). Suenter in per ovras pli pitschnas è el sa deditgà al teater. Cun ‹Fadren› (‹Der Vater›) 1887 e ‹Fröken Julie› (‹Fräulein Julie›) 1888 ha el cuntanschì in public internaziunal, medemamain cun si’ovra tardiva simbolica ‹Ett drömspel› (‹Ein Traumspiel›) 1902 e ‹Spöksonaten› (‹Die Gespenstersonate›) 1907. Selma Lagerlöf, ch’ha retschavì il Premi Nobel da litteratura, è vegnida enconuschenta cun ses roman ‹Gösta Berlings saga› (‹Gösta Berling›) dal 1891. Ella è plinavant l’autura dal cudesch d’uffants ‹Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige› (‹Nils Holgerssons wunderbare Reise durch Schweden›) ch’è vegnì scrit il 1906–1907 sco cudesch da scola.
In’ulteriura autura svedaisa ch’è daventada enconuschenta en tut il mund è Astrid Lindgren (1907–2002). Da sia plima derivan classichers da la litteratura d’uffants sco ‹Pippi Långstrump› (‹Pippi Soccalunga›, 1945–48), ‹Alla vi barn i Bullerbyn› (‹Wir Kinder aus Bullerbü›, 1947–66), ‹Lillebror och Karlsson på taket› (‹Karlsson vom Dach›, 1955–68), ‹Emil i Lönneberga› (‹Michel aus Lönneberga›, 1963–86) e ‹Ronja rövardotter› (‹Ronja Räubertochter›, 1981).
MusicaEdit
Musica popularaEdit
La pli veglia musica populara furman probablamain las melodias da las pasturas da vatgas svedaisas (vallåt). Tar quellas sa tracti da cloms da signal che sa drizzan ad autras pasturas (pers u chattà in animal e.a.) u directamain a la muntanera sezza (paus, chanzun da durmir, chanzun da pascular e.a.). Schebain las melodias vegnivan accumpagnadas oriundamain d’instruments (corns da vatgas, liras) u be chantadas sco pli tard, na sa lascha betg eruir cun segirtad. Bleras melodias da pasturs èn vegnidas transfurmadas en musica da saut u èn vegnidas duvradas pli tard sco funtaunas en la musica classica da la romantica naziunala (Alfvén, Atterberg).
En la musica da saut ch’è sa sviluppada en spezial durant il baroc domineschan la gìa sco er las furmas da saut da la polca (che deriva oriundamain da la Boemia), dal menuet e da la polska (d’influenza polaca). Avant che la gìa è vegnida populara en il decurs dal 16avel e 17avel tschientaner, vegniva la musica da saut dominada da la cornamusa e da la nyckelharpa (in instrument a cordas cun tastas per variar l’autezza dal tun e cordas da resonanza sco tratgs caracteristics).
Tras ils moviments pietistics e bigots è la musica populara vegnida sut squitsch en il decurs dal 19avel tschientaner. Ils instruments populars valevan sco rauba da cobolds e dal diavel. A l’entschatta dal 20avel tschientaner han concurrenzas da musica populara gidà a far reviver la musica tradiziunala.
Er la musica dals Sams era vegnida discreditada en il decurs dal 17avel e 18avel tschientaner sco musica dal diavel. Ils missiunaris han empruvà da supprimer il joik (in chant parentà cun il jodel) ed ils schumbers caracteristics che vegnivan er duvrads per rituals da schaman (divinar, unfrendas, predir e.a.).
ClassicaEdit
Johan Helmich Roman (1694–1758), che s’orientava a Georg Friedrich Händel, vala sco bab da la musica classica svedaisa. Franz Berwald (1796–1868) ed Adolf Fredrik Lindblad (1801–1878) han stgaffì musica sinfonica sut l’influenza da la classica e romantica tudestga. Ad els èn suandads Ludvig Norman (1831–1855) ed Andreas Hallén (1846–1925).
Il ritg stgazi da melodias da la musica populara è vegnì rescuvert dad August Söderman (1832–1876). En furma da suitas da saut, musica da scena ed ovras da chor ha el empruvà da stgaffir ina lingua musicala da caracter naziunal. Sias tentativas duevan furmar la funtauna d’inspiraziun per la romantica tardiva (en spezial Hugo Alfvén). Ulteriurs cumponists da quest’epoca – influenzads da Brahms, Wagner, Grieg, Debussy e Strauss – èn Wilhelm Stenhammar, Wilhelm Peterson-Berger e Kurt Atterberg, pli tard er Hilding Rosenberg.
Rock e popEdit
La musica moderna svedaisa enconuscha adina puspè furmaziuns a las qualas i reussescha d’avair success en tut l’Europa u schizunt en tut il mund (p.ex. Roxette, Ace of Base u Army of Lovers). La band svedaisa la pli enconuschenta e populara è dentant stà ABBA ch’ha existì dal 1972 al 1982. La gruppa sa cumponiva dals dus pèrs Agnetha Fältskog e Björn Ulvaeus sco er Benny Andersson ed Anni-Frid Lyngstad. Hits sco ‹SOS› (1975), ‹Mamma Mia› (1975), ‹Dancing Queen› (1976), ‹Fernando› (1976), ‹Take a Chance on Me› (1977), ‹Gimme! Gimme! Gimme!› (1979) e ‹The Winner Takes It All› (1980) han fatg populara la band en prest tut las parts dal mund. Cun 380 milliuns albums vendids furma ABBA schizunt ina da la bands da pop cun il pli grond success insumma.[15]
FilmEdit
Enturn il 1910 han ins cumenzà a producir films en Svezia. Gia baud ha il film svedais cuntanschì ina qualitad ch’al ha rendì enconuschent a nivel internaziunal. Ils reschissurs Victor Sjöström e Mauritz Stiller sco er l’actura Greta Garbo han acquistà renum mundial. Ma cun l’entschatta dal film sonor èn las producziuns svedaisas stadas limitadas al martgà naziunal ed èn pegiuradas ad in nivel plitost provinzial. Cun Ingrid Bergman ha la Svezia tuttina gia gì il segund grond star da Hollywood.
Suenter la Segunda Guerra mundiala è il film svedais sa refatg, en spezial en furma dal film d’autur dad Ingmar Bergman, Jan Troell e Bo Widerberg. Bergman (1918–2007) ha cuntanschì cun films sco ‹Smultronstället› (‹Wilde Erdbeeren›, 1957), ‹Scener ur ett äktenskap› (‹Szenen einer Ehe›, 1973), ‹Det sjunde inseglet› (‹Das siebente Siegel›, 1957), ‹Höstsonaten› (‹Herbstsonate›, 1978) e ‹Fanny och Alexander› (‹Fanny und Alexander›, 1978) in status legendar.
Grond success han dentant er gì numerusas producziuns da films d’uffants e giuvenils. Menziun speziala meritan las serias da films realisads dad Olle Hellbom tenor ils cudeschs dad Astrid Lindgren (‹Pippi›, ‹Michel›, ‹Die Kinder von Bullerbü›, ‹Karlsson auf dem Dach› e.a.).
Patrimoni cultural mundialEdit
En Svezia appartegnan 15 lieus al Patrimoni mundial (13 al patrimoni cultural, in al patrimoni natiral, in ulteriur tant al patrimoni cultural sco natiral). L’emprim bain cultural è vegnì inscrit il 1991, numnadamain il chastè Drottningholm sin l’insla Lovön sper Stockholm. Dapi lura èn vegnids vitiers bains fitg divers sco lieus da chat archeologics dals Vikings, abitadis istorics, fundarias, ports e schizunt ina staziun da radio istorica. En discussiun sco ulteriur bain cultural èn ils lieus d’activitad dal perscrutader da la natira svedais Carl von Linné (1707–1778). Cun sia nomenclatura binara ha el stgaffì il fundament da la taxonomia botanica e zoologica sco ch’ella vegn applitgada fin oz.
SportEdit
Sports da squadra sco hockey sin glatsch, ballamaun, unihockey u ballape èn ordvart populars en Svezia. Daspera vegnan er pratitgads sports d’enviern (en spezial passlung). Ils teams da hockey e da ballamaun da la Svezia tutgan tar ils megliers dal mund.
Ils pli enconuschents sportists dal ski alpin èn Ingemar Stenmark, Pernilla Wiberg ed Anja Pärson. Entaifer il ski nordic èn quai Gunde Svan, Thomas Wassberg e Torgny Mogren (passlung) sco er Jan Boklöv (segl cun skis). Magdalena Forsberg è stada la biatleta ch’ha gudagnà las pli bleras concurrenzas en l’istorgia dal cup mundial. Er en il patinadi artistic hai adina puspè dà success svedais.
L’equipa da ballape da la Svezia ha giugà il 1958 en l’agen pajais il final dal campiunadi mundial cunter la Brasilia. Ils onns 1950 e 1994 èn ils Svedais daventads terzs al campiunadi mundial.
Er en il tennis han giugaders svedais adina puspè fatg part da l’elita mundiala. Quai èn surtut Björn Borg (indesch titels da Grand Slam), Mats Wilander (set titels da Grand Slam) e Stefan Edberg (sis titels da Grand Slam).
Cuschina svedaisaEdit
La cuschina svedaisa vala sco nuncumplitgada e simpla. Ella vegn dominada da la cuschina da chasa (paun, chaschiel, liongia), da tratgas da pesch, charn manizzada, selvadi (charn da ren u d’elan) e d’ina gronda varietad da spaisas dultschas e da pastizarias.
Tar las atgnadads da la cuschina svedaisa ch’èn las pli enconuschentas ordaifer il pajais tutgan il paun croccant e la Prinsesstårta, la turta da princessa u turta svedaisa. Quella vegn fatga cun ovs, zutger e groma e dat en egl tras sia cuverta da marzipan (verd). Medemamain vegnan stimads en l’entir pajais ils Chokladbollar, ina sort pralina a basa da flocs d’avaina e garnida cun nusch da cocos.
En cumparegliaziun cun l’Europa Centrala èn las stads svedaisas bundant pli curtas ed ils envierns pli lungs. Quai influenzescha tant la cuschina da mintgadi sco er ils usits e las tratgas da festa. La vasta paletta da spezialitads regiunalas resplenda la posiziun geografica dal pajais e sia varietad culturala.
Festas ed usitsEdit
Ils 6 da schaner vegn festivà Trettondedag jul (il tredeschavel di da Nadal). Quest di correspunda a la festa dals Trais Sontgs Retgs e furma in firà statal.
La saira avant Påsk (Pasca) van ils uffants vestgids sco strias da Pasca (påskhäxor) e rimnan dultscharias e daners.
Il Valborgsmässoafton vegn festivà ils 30 d’avrigl e correspunda a la notg dal barlot (Walpurgisnacht). Il pievel sa rimna enturn gronds fieus e chanta chanzuns da primavaira. En las duas grondas citads d’universitad Lund ed Uppsala ha lieu la saira avant il prim da matg la festa da students Valborg u Siste april. Ad Uppsala vegn manada tras quel di ina cursa da bartgas da fantasia.
Ils 6 da zercladur è il di da la festa naziunala svedaisa, Svenska flaggans dag. Questa festa è vegnida iniziada il 1916; ella furma dentant pir dapi il 1983 la festa naziunala ed è daventada pir il 2005 in firà uffizial. Entaifer la populaziun na vegn quest di betg resentì sco fitg impurtant.
Tut auter è quai cun la festa dal solstizi da stad (Notg Son Gion) il Midsommarfest ch’ha lieu l’emprima notg sin la sonda suenter ils 21 da zercladur. Sper Nadal è quai la festa la pli impurtanta en il ciclus da l’onn. En il nord dal pajais resta la glisch dal sulegl vesaivla da quel temp durant ventgaquatter uras. La festa furma ina tradiziun vegliandra d’origin preistoric. Enturn ina planta da matg – bain il simbol naziunal il pli enconuschent – ornada cun dascha e flurs vegn sautà e chantà en tut las parts dal pajais.
In’ulteriura tradiziun naziunala è la Festa da Lucia (Luciatåg), il di da la regina da las glischs, ch’ha lieu la damaun dals 13 da december. En tut il pajais vegnan scolas e lieus da lavur visitads da giuvnas mattatschas vestgidas cun lungas rassas alvas ed ornadas cun chandailas sin il chau; ellas vegnan accumpagnadas da giuvens umens e chantan ensemen chanzuns d’advent e da Nadal.
Premi NobelEdit
Il Premi Nobel è vegnì fundà da l’inventader ed industrial Alfred Nobel (1833–1896) e vegn surdà dapi il 1901 mintg’onn. Nobel aveva testamentà da transferir sia facultad en ina fundaziun e da duvrar ils tschains da quella «sco premi per quellas persunas ch’han fatg en il decurs da l’onn il pli grond servetsch a favur da l’umanitad». Plinavant aveva Nobel fixà ch’ils daners sajan da reparter en tschintg parts egualas sin las domenas fisica, chemia, fisiologia u medischina, litteratura ed activitads en favur da la pasch.
Il Premi Nobel vala sco pli auta distincziun en las disciplinas che vegnan resguardadas e vegn surdà mintg’onn ils 10 da december (il di da la mort dad Alfred Nobel). La festa da surdada ha lieu a Stockholm, cun excepziun dal Premi Nobel da la pasch che vegn surdà ad Oslo. Enfin il 1905 eran la Svezia e la Norvegia anc colliads en uniun persunala; la politica da l’exteriur vegniva exequida da la Dieta svedaisa. Perquai – uschia suppon’ins – ha Nobel considerà il parlament norvegiais sco pli neutral ed ha surdà ad in comité da quel da tscherner il purtader dal Premi Nobel da la pasch.
- ↑ Annuari statistic da la Svezia 2013.
- ↑ Population Statistics. Statistics Sweden. Consultà ils 21 January 2016.
- ↑ Tuttas indicaziuns tenor: SCB – Geografiska uppgifter, p. 20 (datoteca pdf 733 kB).
- ↑ Förslag om 13 nya nationalparker (versiun dals 2 da mars 2008).
- ↑ Statistics Sweden: Beskrivning av Sveriges befolkning 2008, p. 46.
- ↑ Statistics Sweden: Beskrivning av Sveriges befolkning 2008, p. 64.
- ↑ Beskrivning (Indicaziuns dal 2009).
- ↑ Schweden schafft die Wehrpflicht ab, tenor: Neue Zürcher Zeitung, prim da fanadur 2010, consultà ils 19 da schaner 2012.
- ↑ Infurmaziuns dal Consulat svedais.
- ↑ Bundesministerium für Umwelt, Naturschutz und Reaktorsicherheit: Erneuerbare Energien in Zahlen. Nationale und internationale Entwicklung. Berlin 2013.
- ↑ Der Spiegel: Schweden baut wieder Atomkraftwerke (6 da favrer 2009).
- ↑ Making Sweden an OIL-FREE Society, en: Prime Minister’s Office Commission on Oil Independence (21 da zercladur 2006).
- ↑ Sveriges Radio (14 da mars 2011).
- ↑ Tenor The World Factbook.
- ↑ THANK YOU FOR THE MUSIC. Schwedens Musikbranche als Exportschlager, en: skandinavien.de (consultà ils 12 d’avust 2014).
LitteraturaEdit
- Findeisen, Jörg-Peter: Schweden. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. 2. ed. Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2005, ISBN 3-7917-1561-5.
- Schlich, Anemone: Das Bild der Europäischen Union in der schwedischen Öffentlichkeit. Der Andere Verlag, Osnabrück 2004, ISBN 3-89959-243-3.
- Tuchtenhagen, Ralph: Kleine Geschichte Schwedens. Verlag C.H. Beck, Minca 2008, ISBN 3-406-53618-2.


text:
Portugal
Il Portugal (uffizial República Portuguesa) è in stadi europeic situà en il vest da la Peninsla Iberica. Vers ost e nord cunfinescha il pajais cun la Spagna; en il sid ed en il vest giascha l’Ocean Atlantic. Dal territori dal stadi fan er part differentas inslas, numnadamain las Azoras e Madeira. Al vest da la chapitala Lissabon giascha Cabo da Roca che furma il punct il pli occidental da la terra franca da l’Europa.
Num dal pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Il num Portugal (latin Portus Cale) deriva da Porto, ina citad da port ch’era vegnida fundada dal temp da l’Imperi roman. Davart la derivanza da la segunda part dal pled datti differentas interpretaziuns. La gronda part dals linguists è da l’avis ch’il num sa refereschia als Gallaecs, il pievel celtic ch’era da quel temp sesent en il nordvest da la Peninsla Iberica. En il decurs dal temp medieval è Portus Cale daventà Portucale e pli tard Portugale. Anc en il 7avel ed 8avel tschientaner sa referiva il num be a las parts en il nord dal pajais, pia a la regiun situada tranter ils flums Rio Douro e Rio Minho.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
En il Portugal dal Nord regia in clima relativamain frestg ed umid. La regiun consista da duas provinzas u cuntradas tradiziunalas, numnadamain il Minho e la regiun Trás-os-Montes. Il Minho situà en il nordvest furma ina da las regiuns las pli populadas da l’entir pajais. Las pli grondas citads dal Minho èn Braga e Viana do Castelo. Pervi da ses clima e da la vegetaziun ritga vala il Minho sco iert verd dal Portugal. Sin las spundas da las numerusas vals vegnan cultivadas en emprima lingia ivas che vegnan elavuradas a l’enconuschent Vinho Verde. Ulteriuras citads dal Portugal dal Nord, situadas al sid dal Minho, èn Braga, Porto, Vila Nova de Gaia e Matosinhos.
En il nordost giascha la regiun Trás-os-Montes (‹davos las muntognas›). Questa part dal nord ch’è orientada davent da la mar è fitg grippusa e segnada da stads fitg chaudas ed envierns fitg fraids. La vegetaziun è baintant main ritga ch’en il Minho e vegn anc pli stgarsa vers ils cunfins da la Spagna. Al cunfin tranter las regiuns Minho e Trás-os-Montes giascha il Parc naziunal Peneda-Gerês cun restanzas da guauds originars.
La part centrala dal Portugal è per gronda part segnada da collinas e muntognas. La Serra da Estrela furma ina muntogna respectabla che porscha pussaivladads da far sport d’enviern. Il Torre è cun 1993 m la pli auta muntogna da la regiun ed a medem temp da la terra franca dal Portugal. Las pli enconuschentas regiuns èn la Beira, il Ribatejo, l’Estremadura e la sbuccada dal Tejo en l’Atlantic. L’entira regiun è ordvart fritgaivla ed ha in clima ch’è fitg adattà per la viticultura. Las pli impurtantas citads dal Portugal Central èn Lissabon, Aveiro, Sintra, Coimbra, Viseu, Leiria, Castelo Branco e Santarém.
Il sid dal Portugal sa cumpona da las trais cuntradas Terras do Sado, Alentejo ed Algarve. L’entira regiun è planiva u levamain collinusa e segnada d’in clima sitg e chaud. L’Alentejo furmava pli baud la pli impurtanta zona da cultivaziun da granezza dal pajais. Sper ils ers caracteriseschan ulivers, ruvers da corc e plantaschas da flurs-sulegl la cuntrada. Pervi dal dumber creschent da periodas sitgas è la regiun segnada oz da depopulaziun.
L’Algarve marchescha l’entira costa meridiunala dal pajais. Grazia a las citads pittorescas, las costas stippas e las rivas da sablun è la regiun daventada in’impurtanta destinaziun turistica. Las grondas citads dal Portugal dal Sid èn Portalegre, Évora, Beja sco er Faro e Lagos. Il pli impurtant flum en il sid è il Rio Guadiana che furma sur plirs tschancuns il cunfin tar la Spagna.
Tar il Portugal tutgan plinavant las gruppas d’inslas Madeira ed Azoras situadas en l’Atlantic. Cun excepziun da l’insla da las Azoras Santa Maria èn ellas tuttas d’origin vulcanic. La gruppa d’inslas Madeira sa chatta davant la costa da l’Africa (Maroc) ed è segnada d’in clima subtropic fin tropic. La pli auta muntogna dal Portugal, il Ponta do Pico (2351 m), sa chatta sin las Azoras.
Ils pli impurtants flums dal Portugal èn il Tejo, che nascha en Spagna sut il num Tajo, il Douro (spagnol Duero) ed il Mondego che percurra be il Portugal.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun originara dal Portugal è fitg omogena, tant areguard la lingua, l’etnia sco er la religiun. Il portugais vegn discurrì en tut il pajais; be en ils vitgs da Miranda do Douro vegn discurrì in dialect (mirandés) che vegn attribuì a l’asturian.
L’urbarisaziun la pli spessa è da chattar per lung la costa tranter il cunfin spagnol al nord e la regiun da Lissabon. Qua vivan var 70 % da l’entira populaziun, entant che la retroterra ed il sid èn pauc populads. En las duas citads grondas da Lissabon e Porto vivan bundant 10 % da la populaziun dal pajais.
Actualmain vivan radund 10,5 milliuns persunas en il Portugal. Cumpareglià cun il 1900 è la populaziun quasi sa dublegiada; quest svilup è dentant adina puspè stà marcà da fasas da diminuziun (grippa spagnola ils onns 1920, undas d’emigraziun dal 1965–1973 e dals onns 1980/90).[2] A l’intern dal pajais han lieu moviments da migraziun cuntinuants en direcziun dals centers industrials (Lissabon, Porto) e da las regiuns turisticas (Algarve, Madeira ed Azoras).
Sur lung temp ha il Portugal furmà in pajais d’emigraziun. Centers da la cultura portugaisa datti en Frantscha, nua che vivan bundant 1 milliun Portugais, ma er en blers auters pajais europeics. En Svizra è l’augment da l’immigraziun portugaisa a partir dals onns 1990 d’attribuir a la Cunvegna davart la libra circulaziun da persunas concludida tranter la Svizra e l’Uniun europeica. Quella ha tranter auter mitigià tschertas restricziuns da dimora ch’existivan pli baud.
Dapi l’adesiun a l’Uniun europeica il 1986 è il Portugal dentant er daventà in pajais d’immigraziun. Dapli che la mesadad da las persunas ch’immigreschan derivan d’auters pajais da lingua portugaisa, èn per gronda part da confessiun catolica e possedan uschia in fundament cultural cumparegliabel a quel da la populaziun residenta.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
Il portugais (português) furma cun il spagnol, il catalan ed ulteriuras linguas pli pitschnas la gruppa da las linguas iberoromanas. Ensemen cun il galician sa lascha il portugais manar enavos sin ina lingua d’origin che deriva da l’entschatta dal temp medieval tempriv. Suenter la furmaziun dal Portugal èn sa sviluppadas las duas linguas odiernas. Entant ch’il galician furma ina lingua minoritara entaifer la Spagna, vala il portugais sco lingua mundiala. La lingua è sa derasada en il decurs dal 15avel e 16avel tschientaner en las colonias portugaisas e furma la lingua uffiziala da la Brasilia. Ins quinta che radund 215 milliuns persunas discurrian il portugais sco lingua materna.
Cumbain ch’il portugais ed il spagnol èn linguas parentadas stretgamain, datti tschertas differenzas – en spezial areguard la pronunzia – che pon difficultar la chapientscha vicendaivla. Medemamain datti pitschnas differenzas tranter il portugais europeic e brasilian; quellas sa laschan cumparegliar cun l’englais e l’american che divergeschan medemamain in da l’auter en tschertas nianzas.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da la populaziun portugaisa appartegna a la baselgia catolic-romana (tranter 85 % e 95 %).[3] En l’emprima constituziun dal Portugal dal 1822 era il catolicissem vegnì declerà sco religiun statala. La separaziun da baselgia e stadi ha gì lieu il 1910; a medem temp è vegnida francada la libertad da cretta. Tuttina ha la baselgia catolica pudì mantegnair fin oz tscherts privilegis ed ina posiziun dominanta per exempel sin il sectur da la furmaziun.
En cumparegliaziun cun auters pajais vala il catolicissem sco ch’el vegn pratitgà en il Portugal sco uman e relativamain avert envers chaussas charnalas e terrestras en general.[4] In tratg caracteristic furma la ferma veneraziun da Nossadunna. Il pli impurtant lieu da pelegrinadi è Fatima. Là duai la purschella Maria esser cumparida il 1917 a trais pitschens pasturs.
En il decurs dal temp medieval han er duas ulteriuras religiuns giugà in’impurtanta rolla en il Portugal. Per in tschert temp han Maurs ed Arabs dominà la part meridiunala dal pajais. A quest domini ester ha il Portugal d’engraziar differents progress en l’agricultura, la tecnologia e la cultura. Suenter la reconquista han ils Arabs stuì sa suttametter als cristians u èn vegnids sfurzads d’emigrar. Sco segunda gruppa religiusa èn da menziunar ils gidieus che giudevan en il temp medieval la protecziun dals retgs portugais. Il possess da gidieus che faschevan commerzi u ch’occupavan impurtants posts administrativs ha furmà la basa finanziala per la furmaziun da la flotta portugaisa. Il 1504 e 1506 hai dentant er dà pogroms antigiudaics a Lissabon.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia ed antica[modifitgar | modifitgar il code]
Ins suppona ch’il Portugal saja gia vegnì colonisà avant 500 000 onns. Ils pli vegls fossils umans ch’èn vegnids chattads en il pajais derivan d’umans da Neandertal ed han ina vegliadetgna da ca. 100 000 onns. Dissegns sin grip d’ina vegliadetgna da ca. 10 000 fin 25 000 onns tutgan tar ils pli impurtants da l’entir mund.
Emprimas relaziuns da commerzi cun autras regiuns da l’Europa èn cumprovadas a partir dal temp neolitic. Enturn 800 a.C. han plinavant ils Fenizians fundà puncts da commerzi en l’Algarve. Dal 6avel al terz tschientaner a.C. èn immigrads en pliras undas Celts ch’èn sa maschadads cun ils Ibers residents. Dals Celtoibers ch’èn resultads fascheva er part il pievel dals Lusitans; da quel deriva il num da la provinza romana Lusitania.[5]
A partir da 450 a.C. era la part meridiunala dal Portugal dad oz vegnida colonisada da Cartago. Tras ina cunteroffensiva nà da la Peninsla Iberica èsi reussì als Romans da stgatschar dal tuttafatg lur adversaris enfin l’onn 206 a.C. Sco provinza romana ha il Portugal fatg tras ina ferma romanisaziun. Quella ha tranter auter manà a la fundaziun da citads tenor exempel roman, ha purtà il latin vulgar che furma il fundament da la lingua portugaisa ed ha – in pau pli tard – fullà via al cristianissem.
Il domini roman è ì a fin cun il temp da la migraziun dals pievels. A partir da 400 s.C. han Suebs, Alans, Vandals e Visigots furmà reginavels ch’èn dentant betg stads da lunga durada.
Dal domini mauric al Portugal sco pussanza coloniala[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 711 ha in’armada da Berbs sut Tariq ibn Ziyad battì il retg dals Visigots Rodrigo. Ils imperis d’Al-Andalus ed en spezial l’emirat e pli tard califat da Cordoba vegnivan manads da regents fitg potents e tutgavan tar ils imperis ils pli ferms e progressivs da lur temp. Per motivs climatics è l’immigraziun da colonisaturs berbs plitost succedida en il sid dal pajais. L’influenza maurica sin la cultura e lingua portugaisa è stada fitg gronda e da lunga durada.[6]
Nà dal Reginavel d’Asturia (situà en il nord da la Spagna e dal Portugal dad oz) ha cumenzà il 9avel tschientaner la reconquista dals territoris dal Portugal da pli tard. En la regiun da Porto è sa sviluppà il contadi da Portugal sco part dal Reginavel d’Asturia-Léon. En il decurs dal 12avel tschientaner era quest contadi daventà talmain pussant ch’el è vegnì declerà independent ed è s’etablì sco Reginavel da Portugal. Enfin il 1250 ha la reconquista pudì vegnir terminada – sut gronda participaziun da chavaliers d’auters pajais – cun occupar l’Algarve.
Il 1383 è la chasa burgognaisa, ch’aveva regì enfin là, morta ora en il Portugal. Sut la segunda dinastia portugaisa, la chasa Avis, è il Portugal daventà la pussanza maritima e commerziala dominanta en l’Europa. Hendri il Navigatur (1394–1460) ha inizià viadis da scuverta a la costa da l’Africa dal Vest. Quellas han manà a la fundaziun da l’imperi colonial portugais: l’emprim en l’Africa, suenter en l’America dal Sid (Brasilia) ed en l’Asia (India, Ceylon, Malakka, Macao e.a.). Il Portugal è daventà ina pussanza mundiala e la pli ritga naziun da l’Europa. Er culturalmain è resultà in temp da fluriziun.
Il 1580 è la chasa Avis morta ora; per motivs ereditars è il Portugal crudà als Habsburgais spagnols. Il domini dals Spagnols è stà collià cun ina perdita d’independenza e da parts dal territori colonial. Il 1640 ha ina revolta da la noblezza portugaisa terminà la dominanza spagnola ed instituì la chasa Braganza sco nova dinastia portugaisa. En il decurs dal 17avel e 18avel tschientaner è il pajais daventà adina pli dependent da l’Engalterra. Il 1755 ha en pli in terratrembel devastà grondas parts da la chapitala Lissabon.
L’emprim minister da quel temp, il refurmatur Marquês de Pombal, ha laschà reconstruir la citad ed ha transfurmà il pajais en in stadi absolutistic sclerì. Il 1761 ha il Portugal defendì cun success attatgas militaricas da vart da la Spagna e da la Frantscha.
Da la monarchia constituziunala a la giuvna republica[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1807 han truppas napoleonicas occupà il pajais; la famiglia roiala è mitschada en la Brasilia. Suenter avair stgatschà ils Franzos cun agid da la Gronda Britannia, è prorutta ina revoluziun liberala ch’ha manà a l’emprima constituziun dal pajais (1821). Ils 7 da settember 1822 è plinavant vegnida relaschada la Brasilia en l’independenza.
Il 1853 è morta ora la chasa Braganza. Per motivs da maridaglia ha il rom portugais da la famiglia de Sachsen-Coburg e Gotha occupà il tron (fin il 1910). Questa fasa finala da la monarchia portugaisa è stada segnada da povradad, d’ina fitg auta cumpart d’analfabetissem (enfin 80 pertschient), da problems economics (bancrut statal il 1891) sco er da pliras revoltas republicanas. La discrepanza tranter la crisa economica e la vita extravaganta da la famiglia regenta ha la finala disfatg la reputaziun da la monarchia.[7] Il 1908 èn il regent Carlos I e ses figl ereditar vegnids sajettads durant ch’els gievan en charrotscha. In ulteriur attentat ch’ha custà il 1910 la vita al deputà republican Miguel Bombarda ha manà a Lissabon ad ina revolta. Ils 5 d’october 1910 è vegnida proclamada la republica.
Durant l’Emprima Guerra mundiala ha la giuvna republica, ch’era sa declerada neutrala, sustegnì la Gronda Britannia. Il 1916 è ella la finala sezza entrada en guerra ed ha mobilisà varga 56 000 schuldads. En la quarta Battaglia da la Flandra èn vegnids per la vita en il sulet di var 7500 schuldads portugais.[8]
Ils onns suenter la guerra èn stads segnads d’instabilitad politica e da relaziuns anarchicas (revoltas monarchicas e communistas, emprovas da putsch, regenzas da curta durada e senza maioritad parlamentara). Il 1926 ha in putsch militar terminà l’emprima republica. Sut protecziun dal militar è in civilist, António de Oliveira Salazar, daventà primminister. Il 1933 ha el fundà l’‹Estado Novo›, in stadi autoritar cun tendenzas faschisticas, segnà d’ina partida unitara e da la polizia secreta. L’ideologia catolic-autoritara ed antidemocratica dal dictatur aveva en vista in stadi corporativ.
En la politica da l’exteriur ha il Portugal rinforzà ils lioms cun la Gronda Britannia, sustegnì ils naziunalists en la Guerra civila spagnola e tactà avant la Segunda Guerra mundiala tranter las singulas partidas. Durant ils onns da guerra è il pajais sa declerà neutral, ha dentant furnì ad omaduas varts l’impurtanta materia prima volfram (che vegniva duvrada per la producziun d’armas) ed è daventà in’impurtanta plazza da transtgargiada per da tuttas sorts raubas ed agents secrets. Il 1943 ha il Portugal lubì als alliads d’endrizzar basas militaras sin las Azoras.
Dal suenterguerra al temp preschent[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la guerra è il Portugal stà in dals commembers fundaturs da l’Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord (NATO). L’onn 1960 – l’uschenumnà ‹onn african›, en il qual 18 stadis èn daventads independents – ha cumenzà la guerra coloniala. Quella ha il Portugal manà en l’Angola, a Moçambique ed a Guinea-Bissau, e quai cun tutta direzza. Il 1968 ha Salazar stuì abditgar per motivs da sanadad. Ses successur Marcelo Caetano n’ha betg midà curs, uschia ch’il Portugal è s’isolà pli e pli a l’exteriur. A l’intern han ils custs da guerra chaschunà gronds daivets statals e manà ad ina grond’inflaziun.
Ina part da l’elita militara ha realisà che la guerra coloniala na sa laschia betg gudagnar cun meds militars. Perquai che la regenza n’è betg sa mussada abla da chattar ina schliaziun politica dal problem, hai dà il 1974 in putsch. Pervi da la malcuntentientscha cun il dictatur e rinforzà tras la crisa economica (prorutta suenter la crisa d’ieli dal 1973), han grondas parts da la populaziun simpatisà cun ils uffiziers putschists. In’insurrecziun generala dal pievel, l’uschenumnada Revoluziun da las neglas, ha fatg fin cun l’‹Estado Novo›. Ils onns 1974/75 èn tut las colonias portugaisas (cun excepziun da Macao) vegnidas relaschadas en l’independenza.
L’emprima fasa suenter questa revoluziun è stada segnada da la cuntraversa tranter il moviment conservativ e l’ala socialistica. L’emprim parevi sco sch’ils socialists daventassan ils victurs politics. Parts da l’industria èn vegnidas transfurmadas en proprietad statala, ina refurma funsila è vegnida iniziada e la constituziun dal 1976 preveseva da transfurmar il Portugal en in stadi socialistic.
Gia las emprimas elecziuns presidialas suenter il 1976 han dentant fullà via al return dal pajais tar ina democrazia parlamentara. Il 1986 è il Portugal daventà commember da la Communitad europeica. En il decurs dals onns 1980/90 èn per gronda part vegnids revocads ils elements socialistics ch’eran sa mantegnids en l’organisaziun statala ed en la politica economica dal pajais. Actualmain domineschan – sco en ulteriuras parts da l’Europa dal Sid – t.a. las influenzas da la crisa economica e finanziala la politica dal Portugal.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la Revoluziun da las neglas il 1974 è il Portugal sa sviluppà ad ina republica parlamentara stabila. Ils organs centrals da la politica furman – sco en bleras autras democrazias parlamentaras – il president, il primminister cun ses cussegl da ministers ed il parlament. La constituziun statala ch’è actualmain en vigur datescha dal 1976; ella è dentant vegnida revedida pliras giadas enfin oz.
Il Portugal è commember da l’Uniun europeica ed è stà commember da fundaziun da la NATO. Ensemen cun la Spagna sa participescha il Portugal als inscunters ibero-americans che duain promover il dialog cun ils pajais da l’America Latina. Il Portugal ha er sustegnì si’anteriura colonia Timor da l’Ost en ses cumbat per l’independenza da l’Indonesia.
Areguard la divisiun territoriala enconuscha il Portugal ina structura ordvart cumplitgada. Ultra da tschintg regiuns e duas regiuns autonomas (las Azoras e Madeira) datti 18 districts, 28 uschenumnadas sutregiuns statisticas, radund 300 circuls e 3100 vischnancas.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’adesiun dal Portugal a la Communitad europeica il 1986 è il pajais sa sviluppà pli ferm vers in’economia da servetschs. Sco en auters stadis da l’Europa èn vegnidas realisadas ils davos decennis vastas privatisaziuns per reducir las expensas statalas. Il 1998 è il Portugal sa qualifitgà per l’adesiun a l’Uniun monetara europeica; ensemen cun indesch ulteriurs stadis ha il Portugal introducì il prim da schaner 2002 l’euro sco med da pajament.
Il Portugal vala fin oz sco il pli pover dals vegls commembers da l’Uniun europeica.[9] Sco impediment per ina creschientscha pli gronda ed in augment da la productivitad e dal grad d’occupaziun vegnan considerads en emprima lingia problems structurals. Il sistem da furmaziun è fin oz marcà d’in’auta rata d’analfabets; vitiers vegnan deficits en il svilup da l’infrastructura ed in’administraziun ineffizienta. Per quests motivs vegn il Portugal concurrenzà pli e pli tras pajais da paja bassa (Europa Centrala e da l’Ost, Asia ed Africa dal Nord) e daventa nunattractiv per investiders da l’exteriur.
Tuttina èn las pajas en il Portugal restadas vinavant fitg bassas en cumparegliaziun cun ils ulteriurs stadis da l’Europa dal Vest; ed er il temp da lavur è per part lunsch sur la media europeica. La quota da dischoccupaziun ch’è vaira auta (savens datiers da 10 %) promova be anc l’emigraziun en auters pajais da l’Europa.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Il Portugal vegn magari resguardà sco pajais dals poets. E propi ha la poesia adina dominà en la litteratura portugaisa en cumparaziun cun la prosa. En il temp medieval, cur che la naziun portugaisa è sa furmada, era la poesia derasada vastamain en il nordvest da la Peninsla Iberica.
La prosa è sa sviluppada in pau pli tard ed è stada dominada a l’entschatta da cronicas e da legendas da sontgs. Il scriptur classic dal portugais è Luís de Camões (ca. 1524–1580) che vegn savens cumpareglià cun Shakespeare. Ses di da la mort, ils 10 da zercladur, è daventà il di da la festa naziunala. Da la litteratura moderna èn da menziunar José Maria Eça de Queiroz e José Saramago ch’ha gudagnà il 1998 il Premi Nobel da litteratura.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
La pli impurtanta furma musicala dal Portugal è il fado. Quel po esser fitg melancolic ed ha gidà a furmar il clisché dals Portugais melancolics (en confrunt cun ils Spagnols plain temperament). Il fado è collià cun ‹saudade›, in sentiment da brama, desideri ed encreschadetgna per il qual i n’exista betg propi in pled correspundent ordaifer il portugais (analog a l’expressiun ‹blue› en la cultura afroamericana). Probablamain è il fado naschì da la maschaida da chanzuns dals navigaturs portugais cun ils ritmus dals sclavs africans.
Ins differenziescha duas furmas stilisticas: il fado da Lissabon, ritg da variantas e pli popular, ed il fado da Coimbra ch’è pli academic e che vegn chantà be dad umens. La chanzun dal fado ch’è daventada la pli enconuschenta è Avril au Portugal (Avrigl a Portugal) da Raul Ferrão (1890–1953) cun varga 200 interpretaziuns en tut il mund, tranter auter da Louis Armstrong, Bing Crosby e Julio Iglesias. La pli enconuschenta artista dal fado è stada Amália Rodrigues (1920–1999) che vegn er numnada la ‹regina dal fado›.
Il fado ha mantegnì fin oz si’attractivitad ed ha anc pudì augmentar sia preschientscha en la publicitad grazia al success da giuvnas chantaduras sco Mariza, Camané ni Ana Moura. Sin champ internaziunal è Madredeus cun la chantadura Teresa Salgueiro stada ils davos onns la gruppa la pli enconuschenta dal fado.
Ma betg mo en il Portugal, mabain er en sias anteriurs colonias è il fado sa derasà e sa sviluppà vinavant. Uschia per exempel a la morna ch’è vegnida enconuschenta tras Cesária Évora (Inslas dal Cap Verd) u al choro brasilian.
Festas popularas[modifitgar | modifitgar il code]
Il zercladur han lieu en tut il pajais festas en onur dals trais sontgs populars (Santos Populares) Antoni, Gion e Petrus. La notg dals 12 sin ils 13 da zercladur vegn festivà Sontg Antoni da Padua, e quai spezialmain a Lissabon nua ch’el è naschì ed ha vivì per lung temp. Il pli popular è sontg Gion che vegn festivà spezialmain a Porto e Braga; e la fin dal mais vegn festivà São Pedro, spezialmain a Póvoa de Varzim e Barcelos en furma da festas da la mar accumpagnadas da fieus e carnaval.
Ballape[modifitgar | modifitgar il code]
Ballape è il sport il pli popular en in Portugal. Il ballape portugais ha enconuschì ed enconuscha giugaders da renum mundial sco Eusébio, Nené, Paulo Sousa, Rui Costa, Nani, Cristiano Ronaldo, Vítor Baía, Deco, Fernando Meira e Luís Figo. Il 2004 ha gì lieu en il Portugal il Campiunadi europeic; davos la Grezia è la squadra portugaisa vegnida segunda. La terza plazza al Campiunadi mundial il 1966 è stà sur lung temp il pli grond success en l’istorgia da ballape dal pajais, fin ch’igl è reussì da gudagnar il 2016 il campiunadi mundial en Frantscha. La liga naziunala la pli auta, la Primeira Divisão, vegn dominada dals clubs da ballape FC Porto, Sporting Lissabon e Benfica Lissabon.
Cuschina portugaisa[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina portugaisa suonda en tscherts reguards la tradiziun iberica, ha dentant integrà ultra da quai blers elements che derivan da las anteriuras colonias. En pli sa laschan fastizar influenzas da l’Africa dal Nord che derivan dal temp da l’occupaziun maurica.
Sco spaisa naziunala vala il bacalhau, pesch setgentà che vegniva gia preparà il 13avel tschientaner en questa furma. Tipicas èn er schuppas sco caldo verde (a basa da giabus e tartuffels) u la sopa alentejana (paun, ov, coriander, agl ed ieli d’olivas). Pulaster brassà e cundì cun piri-piri (ina sosa da chili) è ina spaisa che deriva oriundamain da las colonias e ch’è oz fitg derasada en l’entir pajais. Ina plazza speziala entaifer la cuschina portugaisa è plinavant reservada a las spaisas dultschas; ed er la producziun da chaschiel ha ina lunga tradiziun.
Il Portugal è dentant er enconuschent per ses vins. Gia dapi il temp roman vegniva il Portugal associà cun Bacchus/Dionysos, il dieu dal vin e da las festas. Tscherts vins portugais tutgan schizunt tar ils pli appreziads en tut il mund. Enconuschents vins èn il Vinho Verde, il vin da Porto ed il Madeira (vinars dultsch).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Census 2011 Apresentação En: Instituto Nacional de Estatística (consultà ils 30 da fanadur 2011).
- ↑ Instituto Nacional de Estatística: Estatísticas Demográficas – 2008, Lissabon 2009. ISBN 978-972-673-961-6, p. 19.
- ↑ European Studies on Religion & State Interaction: State and Church in Portugal, consultà ils 13 da matg 2010.
- ↑ Gilberto Freyre: Herrenhaus und Sklavenhütte, Minca 1982, p. 206.
- ↑ A.R. Disney: A History of Portugal and the Portuguese Empire, tom 1: From Beginnings to 1807. New York 2009, p. 5–15.
- ↑ A.R. Disney: A History of Portugal and the Portuguese Empire, tom 1: From Beginnings to 1807, New York 2009, p. 51–57.
- ↑ WDR: Vor 100 Jahren: Portugals König Manuel II. wird gestürzt, emissiun dals 4 d’october 2010.
- ↑ Pagina d’internet dal santeri da regurdientscha.
- ↑ Regional GDP per inhabitant in the EU 25 En: Eurostat News Release. Luxemburg 63.2006.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Dietrich Briesemeister, Axel Schönberger (ed.): Portugal heute. Politik, Wirtschaft, Kultur. Vervuert, Francfurt a.M. 1997, ISBN 3-89354-564-6.
- Gilberto Freyre: Herrenhaus und Sklavenhütte. Klett-Cotta, Minca 1990, ISBN 3-423-04554-X.
- Eckhart Nickel: Gebrauchsanweisung für Portugal. Piper, Minca 2001, ISBN 3-492-27520-6.
- António Henrique R. de Oliveira Marques: Geschichte Portugals und des portugiesischen Weltreichs. Kröner, Stuttgart 2001, ISBN 3-520-38501-5.
- Henry Thorau (ed.): Portugiesische Literatur. Suhrkamp Verlag, Francfurt a.M. 1997, ISBN 3-518-39270-0.
- Ilídio Rocha: Chronologisches Lexikon der portugiesischen Literatur. TFM Verlag Teo Ferrer de Mesquita, Francfurt a.M. 1999, ISBN 3-925203-62-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Diagrams climatics e tabellas
- Pagina d’internet da la Regenza portugaisa
- Infurmaziuns da viadi e davart il pajais
- Biblioteca tematica Spagna – Portugal – America Latina
- Pagina d’internet davart l’emigraziun portugaisa
- Artitgel ‹100 onns Republica dal Portugal›


text:
Ils adversaris da l'iniziativa «A favur dal servetsch public» valiteschan il cler «Na» a l'iniziativa sco confess per il bun service public existent en la Svizra. Tuttina stoppia la politica prender en mira pajas pli bassas per ils schefs da SBB, Swisscom e Posta. Quai ha ditg il cusseglier naziunal da la PLD Kurt Fluri.
Las interpresas ston uss communitgar bain
La cussegliera federala Doris Leuthard ha manegià, chi saja uss vid las interpresas da megliurar vinavant la qualitad dals servetschs e comunitgar bain las decisiuns.
Las votantas ed ils votants dal Grischun han cleramain refusà l’iniziativa «A favur dal servetsch public». Il resultat final grischun è tar 71,35% NA a 28,65% GEA.
Per tge vai?
L'iniziativa «Pro Service public» ha vulì etablir novas maximas per il provediment da basa. Per gestiuns liadas al stadi sco la Posta, la Swisscom e las Viafiers federalas muntass quai tar in «Gea» da betg pli avair la finamira da far in gudogn.
Ultra da quai ha l'iniziativa pretendì ch’il gudogn vegnia reinvestì entaifer la firma sezza e na sbucca betg en la cassa statala per subvenziunar auters secturs da l'administraziun. La terza pretaisa da l'iniziativa era ch’ils schefs e las scheffas da gestiuns liadas al stadi na duain betg pli pudair gudagnar dapli ch’in commember dal Cussegl federal.
RR novitads 14:00++


text:
La radunanza communala da Tumein ha approvà unanimamain il credit dad 1,2 milliuns francs per realisar la nova plazza cumin en il vitg. Il project per la plazza cumin prevesa ina chasa da pliras famiglias, ina garascha sutterana ed in’ustaria.
Plinavant han els dà il consentiment ad in credit da 2,1 milliuns francs per cumprar 35 dils parcadis che vegnan realisads en connex cul project. Pervia da la grondezza dal project vevi dà opposiziun el vitg. Ils adversaris avevan inoltrà in’iniziativa sco cunter proposta per ina plazza cumin pajabla. En spezial levan els che la vischnanca cumpria pli paucs parcadis. L'iniziativa ha dentant fatg naufragi cun 164 na encunter 61 vuschs gea.
Ina via lunga da 40 onns
Dapi il 1972 cura che la veglia chasa cumin è vegnida stgarpada giu guarda la plazza ora sco oz. Ina plazza cun bun in tozzel parcadis, bauns ed intginas plantas. Tar ina part da la populaziun è gia dapi lura qua il giavisch da far insatge ord questa plazza, di Felix Jörimann ch'è creschì si a Tumein ed enconuscha bain l'istorgia dal vitg.
L'onn passà ha lura la vischnanca decidì da restructurar la plazza. Il project ch'è vegnì lubì gievgia saira è sin maisa gia dapi in onn. Il project ha numnadamain procurà per bleras discussiuns. Als ins è il project surdimensiunà, auters vulan ch'i vegnia finalmain fatg insatge or da la plazza cumin.
RR novitads 11:00


text:
Lavurs
Assistents ed assistentas per il mantegniment d'autos lavuran en ina garascha d’autos. Els controlleschan e repareschan il vehichel dadens e dadora. Els controlleschan motors, propulsiuns e schassis. Il schassis consista da rodas e pneus, da suspensiun e moderaziun, da manischadi e suspensiun da las rodas sco era da frains.
Assistents per il mantegniment d'autos midan l’ieli, mesiran il livel da l’ieli ed unschan cun grass tocca movibla dal motor. Els tgiran il sistem da sfradentar il motor e l’indriz da controllar las svapurs. Els controlleschan, midan or e chargian las battarias. Indrizs d’illuminaziun e da signals egualiseschan els a moda correcta. Rodas e pneus veders remplazzan els cumpetentamain. Cun l’instrucziun dals spezialists d’autos superiurs remplazzan els ultra da quai era parts dals frains, manischadi e suspensiun da las rodas.
Assistents per il mantegniment d'autos mantegnan guaffens, maschinas ed indrizs en lavuratoris. Els lavuran cun guaffens sco clavs da struvas, maschinas da furar e zangas. Els tractan metals cun maschinas da mular, apparats da buglir e da lutegiar.
Per evitar accidents ston assistents per il mantegniment d'autos lavurar a moda exacta. Els resguardan las prescripziuns da segirtad e da protecziun da la sanadad. Els magasineschan e dismettan a moda ecologia battarias, pneus, metals u sdratschs da nettegiar. Ultra da quai empostan els tocca da reserva.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 12-10-2017
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En ina garascha d’autos
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- controllar e tgirar vehichels
- midar tocca isada
- sustegnair la procedura dal manaschi
Curs ordaifer il manaschi
Lavurar ed exercitar a moda pratica vi da lavurs da basa
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "assistent / assistenta per il mantegniment d'autos AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- test da qualificaziun AGVS
Pretensiuns
- enclegientscha tecnica
- inschign manual
- moda da lavur exacta e precisa
- fidadadad e senn per responsabladad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da l’Uniun professiunala svizra da l’automobil (AGVS) e da scolas professiunalas
Spezialist / Spezialista d’autos AFQ
Assistents ed assistentas per il mantegniment d'autos AFP pon far ina scolaziun da basa scursanida sco spezialist / spezialista d’autos AFQ cun attest federal da qualificaziun (access en il 2. onn da la furmaziun da basa professiunala).
Silsuenter valan las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco per ils spezialists / las spezialistas d’autos AFQ.
Cundiziuns da lavur
Assistents per il mantegniment d'autos lavuran en lavuratoris d’autos ed en garaschas.
Els han per ordinari in temp da lavur reglà e lavuran 5 dis per emna. En manaschis cun agid en cas da panna e servetsch da pichet valan temps da lavur spezials.
Ulteriuras infurmaziuns
Auto Gewerbe Verband Schweiz (AGVS)
Wölflistr. 5
Postfach 64
3000 Bern 22
Tel: 031 307 15 15
URL: www.agvs.ch
Revista professiunala:
"AutoInside"


text:
Samson et Dalila
Samson et Dalila, in lombard Sanson e Dalila, a l'è un'œvra lirega in tri atts del Camille Saint-Saëns ispirada a'l famos episodi de la Bibia de Sanson e Dalila.
L'œvra la g'haa havud sucess la prima vœlta al Teater Granducal di Weimar in lengua todesca (Simson und Delila) el 2 de dexember 1877 cont el Hans Feodor von Milde (Oberpriester), sota la direzion de 'l Eduard Lassen, cont un grand sucess. Quand a l'è staita faita in lengua francesa a Rouen per la prima vœlta, el 23 marz 1890, però, la g'haa minga sussitad l'entusiasm de la jent. Ma l'œvra la diventa despœ, la composizion œveristega plussee famosa del Saint-Saëns, e a l'è anca incœ ind el repertori œveristeg dei principai teater ind el mond. La Shirley Verrett la haa fait de Dalila vuna dei so cavai de bataia, ma se i regorden anca la Fiorenza Cossotto, la Agnes Baltsa, la Grace Bumbry e, per el dì de incœ, la Anita Rachvelishvili.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Att I[Modifega | modifica 'l sorgent]
Denanz al tempi del Dagon, a Gaza, i ebrei, tormentads dei filistei, i caregnan el lor destin, cont domande de aiœt a Dè. El Samson al i esorta a haver fede in Dè, e qe luu al riussiraa a liberar-i de la sqiavituu. Despœ de haver-l sentid, el Abimelech, un satrap, al offend i ebrei e el lor Dè, e al vegn affrontad del Samson. Implunemanc el satrap al perd cont el Samson e al vegn copad. El Samson e i ebrei i scapen in un olter sit. El Grand Sacerdot, sortid dal tempi, despœ de haver vist el corp del Abimelech, al ordina qe i ebrei i sien sterminads, ma ind qel moment al vegn un mesajer qe al ge dix qe i Ebrei i inn adree a devastar el pais, e donca el Grand Sacerdot al part per andar ind i montagn. I ebrei i tornen, i fan festa in piaza e i fan su get, dree a ringraziar Dè. Del tempi i sortissen sacerdotesse filistee, tra cui la Dalila, qe la haa decis de rimediar cont l'intelijenza a la sconfita in sul camp, insì la celebra la vittoria del Samson e la ge dix de amar-l. El Samson al g'haa tants sentiments, ma amalastant i consili de un vegg sagg ebreo, a l'è decis a seguir la fomna ind la soa cà.
Att II[Modifega | modifica 'l sorgent]
Intratant qe la Dalila la speita el Samson, la prega 'l Dagon per far in manera qe al aiœti el so proposit de vendegar i filistei. El Grand Sacerdot al riva, al se informa in sul pian de la Dalila e tuts e duu i juren la mort del Samson. Sortid el Grand Sacerdot, al entra el Samson squas pentid de vesser andad lì: la Dalila allora la 'l convinc cont tute i soe art de seduzion (Mon coeur s'ouvre a ta voix) e 'l Samson al borla jo a la soa mercé, ma al sa refiuda de rivelar el segret de la soa forza. La Dalila la 'l acusa de amar-la minga e la entra in cà. El ciel al s'ciopa de la rabia de Dè, ma 'l Samson al se decid e la segu. Poc despœ i riven i omen del Sacerdot, ciamads de la Dalila e i fan el Samson prijoner.
Att III[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Samson, orb e senza cavei, e donca senza la forza qe qesti qì i ge conferiven, al se lamenta ind la prijon menter al spinge una macina. Al prega qe i fradei ebrei i subiscan no l'istessa fin, ma al sent qe qesti, anca lor in prijonia, i 'l maledicon per colpa de la Dalila. El Samson al vegn condot ind el tempi del Dagon. Qì se festegia cont un'orgia la vitoria dei filistei. El Samson al entra, grignad del Grand Sacerdot, qe al sfida Dè, cont provocazion a restituir-g la forza. Tut el tempi al inegia a Dagon, unic e ver dè; a la jent la se uniss anca la Dalila qe la se prend jœg del Sanson. Allora luu al se fa condur da un fiœlit apos ai do colone mader del tempi, e al prega Dè de restituir-g la soa antiga forza, insì al fa borlar jo i colone e cont luu al fa morir tuts qei qe i se trovaven al so intern.
Bran famos[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dieu! Dieu d’Israël! (Cor, Att I)
- Printemps qui commence (Dalila, Att I)
- Amour, viens aider ma faiblesse (Dalila, Att II)
- Mon cœur s'ouvre à ta voix (Dalila, Att II)
- Baccanal (Att III)
Discografia (selezion)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Colegament estern[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Liberet in italian (traduzion del Angelo Zanardini), del Fondo Ghisi de la Facoltà di Musicologia dell'Universitaa de Pavia
- Programa de sala, cont liberet (frances e italian) e note, per l'alestiment 1999 al Teater La Fenice de Venezia


text:
La ultima runda dal campiunadi ha purtà la surpraisa. Il FC Turitg vegn relegà suenter 28 onns en la Challange League. La victoria en la 36avla ed ultima runda da la stagiun cunter il FC Vaduz na po betg liberar il club da la citad da Turitg. Da las ultimas 10 partidas ha il FCZ sulet gudagnà la partida cunter Vaduz.
GC gudogna cunter il Campiun svizzer
Ils Grassoppers gudogna l’ultima partida cunter l’FC Basilea cun 1:0. Uschia po GC giugar la proxima stagiun per la qualificaziun da l’Europa League. Per il FC Basilea è quai il 7avel titel en seria ed il 19avle en l’istorgia dal club.
En las ulteriuras partidas gudogna YB ordaifer cunter Thun cun 3:0 e Lucerna e Sion giogan pari 2:2.
Final dal Cup svizzer
En il Cup svizzer vegn quai tar in interessant final. Il FC Turitg po anc giugar il final e quai gist cunter il FC Lugano. Il final è proxima dumengia ils 29 da matg a Turitg.
RR novitads 23:00


text:
Dapi il 1985 datti l'Open Air Lumnezia. Pervia da corona na po quest festival da musica betg vegnir organisà questa stad.
Ina stad senza Open Air Lumnezia è ina rusna en il chalender.
Tuttina stuì preparar l'OAL
Ma nagin OAL na munta betg ch’els n'hajan betg gì da lavurar, di il president dal comité d'organisaziun Norbert Cavegn. El menziunescha las preparativas durant il scumond da sortir, ch’ins era vid barattar opiniuns en la scena e persequitar las decisiuns dal Cussegl federal.
Lavur ha quai era dà per il responsabel da l’infrastructura e logistica Curdin Derungs. Fin l’avrigl sajan quai stadas lavurs da preparar l’arranschament. E suenter hajan els stuì telefonar als furniturs e declerar daco ch’els na possian betg empustar urden per l’open air. Malgrà questa situaziun extraordinaria datti ina vart positiva per el:
Suenter 23 onns èsi forsa er sta ina giada bun ch’ins ha ina stad liber e ch’ins n'è betg mintga saira davent da chasa.
Lavur munta era custs. L’OAL haja er ina reserva da trid'aura ch’ins vegnia a duvrar per part per quest cas. Els hajan er inoltrà quests custs al chantun che guardia la situaziun ensemen cun la Confederaziun.
Nus sperain da survegnir ina contribuziun perquai ch’igl è in grev burdi.
Ina dumonda fatschenta dentant surtut Norbert Cavegn: Co vai enavant e datti 2021 puspè in open air?
Bigliets 2020 valan per l'Open Air Lumnezia 2021
I dat dentant ina buna novitad: Per l’auter onn è questa occurrenza vendida ora ed ins po duvrar ils bigliets dal 2020. Ina finamira è era da pudair preschentar 2021 il medem program sco quai ch’igl era previs questa stad.


text:
Nëi y nëi y sciori degügn: mo co sarala pa cun la sajun da d’isté?
La speranza fo sambëgn chëla da podëi daurí finalmënter lifc y hotí por mez furá te Südtirol. Ala ne sará nia insciö. La sajun da d’invern, che n’é á gnanca metü man, é bele ruvada. Atualmënter án tres ciamó fistidi te nüsc raiuns por la pandemia, ajache i numeri de infetá crësc massa debota. Ince sce les zifres jiss zoruch, ne paiel nia plö la möia daurí les strotöres por manco de n mëis – da merz a Pasca (che chësch iade toma ai 4 de aurí). Y te chi mëisc pënsa le scior potenzial bele al cialt, al mer y sigü nia plö ai schi. La situaziun, ince tles valades ladines, é foscia, a livel economich y psicologich. Impó se fejun bel val pinsier söl dagní, ciaran cun otimism al isté canche, forsc, podaran indo fa iadi giulan al serum cuntra le Covid-19. La domanda é: ci se ghira pa le scior, ci pó pa ofrí nüsc raiuns, de ci mudamënc án pa bojëgn cun urgënza? Na analisa.
N gran sotessura: ci fa?
La pandemia á lascé süa merscia te deplö ciamps. Te chël turistich la sinten deplö. Secundo na inrescida fata dala Confcommercio, le 2020 se é stlüj ia cun en manco de 300.000 imprejes registrades atives tla Talia. N numer che fej impresciun. I seturs de marcianzies plü atocá dala crisa y stlüta é le tëmp lëde, les agenzies de iade, la restoraziun, i trasporc. Do n isté 2020 a pe zot y n invern 2020/21 da desmentié, é i pinsiers sëgn devers al isté. Ajache savun che – tert o adora – le sorëdl jará indo sö. Ci che é sigü bele sëgn: án ne se podará nia aspeté che düt vais sciöche ala é tres jüda. Le marcé é mudé dassën te püc mëisc, ince la mentalité dl scior. Y sambëgn i trends.
CIARA INCE: Na sajun a pé zot y les leziuns da imparé
An ciara cun otimism al isté canche, forsc, podaran indo fa iadi. (ph: shutterstock)
Le ghest dl dagní
Avëi la “lerch por trá le fle” é le luxus nü – dij les analises di esperc de turism. Le ghest che prenotëia ti proscims mëisc chir posc alaleria y destinaziuns dalunc, fora dala gran massa, olache la destanza soziala é incorporada tl esperiënza. En cürt: la tendënza por le dagní – ince canche la pandemia sará passada – é natöra, bëgnester y restituziun. Les prenotaziuns te hotel ne sará nia plö da ann a ann, da mëis a mëis mo tres plö daimpró ala data de rovada – da edema a edema. Les porsones ó dandadüt ji demez dal stress de ciasa, te na manira sigüda.
Natöra, natöra, natöra …y bëgnester
L’interes é de avëi n cuartier por les vacanzes che sides na picera vila, o ciasa privata olache düta la familia pó sojorné. L’orientamënt sará: natöra, natöra, natöra. Y, sciöche dit, bëgnester. Nia tan por le corp mo por la mënt. Porchël: basta cun les gran spa y zëntri cun vigni sort de sauna y nodadoia y lerch al bëgnester individual y personalisé. Mangé bun y sann, eserzize fisich, meditaziun é chël che le viagiadú se ghira. Y chiló mëssen alzé fora che la gran pert dles strotöres tles valades ladines é bele a bun punt. La strada da ji foss mefo chëla de n turism “slow”. Da se auguré é ince che da chësta crisa i responsabli dl turism áis imparé val leziun y che, por fa gni adarlerch indo i turisc, val debojëgn de rezetes nöies y inovatives.
Webinars cun le ABB: co sarala pa la sajun da d’isté?
“Co vëgnel pa lauré te chësc momënt en previjiun dla sajun da d’isté?”: cun na seria de webinars ó l’Assoziaziun Turistica y Alta Badia Brand informé sü asoziá (y düc i interesá) vigni lönesc, mercui y vëndres dales 9 inant. A respogn ales domandes saral i dui direturs Max Nagler y Roberto Huber. Ai webinars online podará tó pert n mascim de 20 porsones. Por partezipé pon se anunzié ti ofizi turistics da La Ila y Corvara.
Scrite ite tl canal Telegram 👉🏻 https://t.me/altoadigeinnovazione
Sun ince sön Facebook 👉🏻 https://www.facebook.com/altoadigeinnovazione
Y Linkedin 👉🏻 https://www.linkedin.com/company/alto-adige-innovazione


text:
Vier Wüsten durchkreuzten sie in einem Tempo. Dieser Herausforderung stellt sich der Tessiner Ultraläufer Filippo Rossi, der für den Grand Slam der Wüsten Namibia, Atacama, Gobi und Antarktis über tausend Kilometer zurückgelegt hat, aber seine Leistung geht weit über die einfache sportliche Geste hinaus.
Fulvio Mariani
Sottosopra (RSI)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Philae
Philae l'è on lander mandaa in su la cometa 67P/Churyumov-Gerasimenko da la sonda Rosetta, mission de l'ESA. L'è stada desviluppada dai agenzii spasiai de la Germania, de la Franza e de l'Italia. El 26 de luj l'ESA la nonzia che, per risparmià energia, el sistema de comunicazion cont el lander, che l'è in su la Rosetta. El vegn smorzaa el 27 de luj e donca tucc i contatt con Philae hinn staa perduu. El 12 de november del 2014 l'è atteraa in su la cometa, donca l'è vegnuu el primm oggett faa de l'omm a rivà controllaa in su 'na cometa