text:
09 03
Ol dé 9 de mars l'è 'l 68 ( 69 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 298 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de mars al è ul dí da pòost 68 ( 69 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 298 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1966 - Barcelona: i autorità francheste i reprim öna assemblea de stödénc che se sélebrava al convent dels Capucins de Sarrià; chès·c facc se i cognuss come la caputxinada.
1990 - Manresa (ol Bagès), Terassa (ol Valès Oriental) e Badalona (ol Barcelonès): Terra Lliure la atenpta contra i tribünaj de cheste sità.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1934 - Smolensk (Rössia): Yuri Gagarin, pröm cosmonauta de la stòria.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


c: text/html

text:
Banca centrala chinaisa intervegn puspè a la bursa
- Mesemna, 12.8.2015, 11:30
La Banca centrala da la China ha danovamain intervegnì a la bursa ed uschia tramess a val la valuta chinaisa il yuan. Cunquai duai vegnir fatg chommas a l'industria d'export dal pajais che stagnescha.
La banca ha entant fixà il curs da referenza sin 6,3 yuans per dollar: quai ch'è in minus da 1,6% cumpareglià cun ier mardi. Gia lura aveva la banca centrala sbassà il curs dal yuan per 1,9%. La valuta chinaisa aveva uschia cuntanschì il pli bass nivel dapi 3 onns.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L’emprima pagina da las Vuschs Giuvnas 2018 è qua e quai cun ina contribuziun per puter, ina poesia sursilvana ed in pitschen pled per igl onn nov dal president da la GiuRu. La pagina da la giuventetgna exista pia vinavant e quai cun in novum. Mintga mais ha da nov ina tematica, dentant èn ultra da quai anc adina autras contribuziuns pussaivlas. La nova part tematica duai animar giuvenils che scrivessan gugent, han dentant betg in tema. Fin la fin da quest mais pudais pia ponderar tge scriver tar il tema «barat». Barattar as po vestgadira da segund maun u musica, raritads sin vinil, experientschas en autras terras ed uschè vinavant. Nus ans legrain da vossas contribuziuns e giavischain buna lectura cun la pagina che è dimena telechargiabla gist cun cliccar qua en format pdf.
Contribuziuns fin mintgamai ils 30 gugent a giuru@giuru.ch, scadin text publitgà vala almain 50 francs.


text:
La Reusa Bianca
Costa a l’é la lession pì completa ‘d na balada antra le pì conossùe e che, dal soget, a podrìa fin-a armonté a l’Età ‘d Mes. La canson a l’é testimonià da la mità dl’Eutsent (La maledizione della Madre: Nigra 23; La bella del re di Francia – ël test sì publicà: Sinigaglia; Ferraro e v.f.) dcò ant l’italia cisalpin-a, an Provensa e fin-a an Inghiltèra e Scòssia, bele che soa orìgin a sia piemontèisa e che an Piemont a sio goernasse le lession pì sclinte.
La survivensa dla memòria d’ësta balada as dëv a na rielaborassion, nassùa an Piemont ai temp ëd la gròssa emigrassion vers la Mérica an conseguensa a l’unificassion italian-a, Mamma mia dammi cento lire, intrà ant ël repertòri ‘d vàire cantant. Ël soget a l’é rëspetà dcò ant ël test an italian local, scrivù antra ij sécoj XIX e XX, ma lì la fija a dzubidiss a la mare nen për sposé ‘l rè ‘d Fransa o ‘n genérich gentil galant, ma për andé an Mérica e, an paga ‘d soa dzubidiensa, a fà l’istessa bruta fin. Costa version neuva an sl’istessa melodìa a l’é peui ëntasse ant le lession pì antiche fin-a a deje na forma ch’a mës-cia ansema le doe stòrie e le doe lenghe.
La Reusa Bianca a l’era n’òsto a Pòrta Pila (Pòrta Vitòria apress la bataja ‘d Turin dël 1706) ant l’ìsola ‘d Sant Ignassi (contrà Blessia, contrà dla Basìlica, piassa e contrà d’Italia – ciamà parèj përchè ch’a mnava a la pòrta dla sità vers l’Italia – ancheuj via Milan).
La Reusa Bianca a l’é stàita anregistrà da vàire artista; i arcordoma ël Coro La Grangia (Canti di montagna del Piemonte, 1958), Gipo Farassin (Le canson ëd Pòrta Pila 2, 1962), ël còro Edelweiss dël CAI ëd Turin (ant j’agn 60), Mario Piovano (Va canson bela, 1973 – ant na version pì “romàntica”), Ël còro La Lusentela ‘d Pianëssa (La bela al mulin, 1999) e ‘l nissard Còrou de Berra (Peluenia, 1991).


text:
Persunal da la Viafier retica lavura pli ditg
- Glindesdi, 16.3.2015, 22:05
La direcziun da la Viafier retica e la radunanza generala dal sindicat dal persunal dals transport SEV èn sa cunvegnids sin in nov contract collectiv da lavur. Tranter auter sto il persunal lavurar dapli uras ad onn.
Sco quai che la Viafier retica ha confermà, vegnan las uras da lavur ad onn augmentadas da 2’100 sin 2’106 uras, quai èn stgars 1.5 minutas dapli per di. La Viafier retica vesa quest augment sco cumpensaziun per differents supplements. Tranter auter vegnan augmentads ils supplements per la lavur da la notg e da la dumengia.
Tenor Stefan Engler, il president dal cussegl d’administraziun da la Viafier retica, possian ins spargnar radund 400’000 francs ad onn, cun quai ch’il persunal lavuria pli ditg. «Reducir plazzas da lavur n’è pero betg l’intent da la Viafier retica», ha ditg Stefan Engler.
Be in cumpromiss
Il sindicat dal persunal da transport vegn a suttascriver ils proxims dis il contract collectiv da lavur, ha ditg Peter Peyer, il secretari regiunal dal SEV. L’augment da las uras da lavur saja però mo in cumpromiss pervi dal curs aut da l’euro e la situaziun economica flaivla: «I sa tracta d’ina mesira temporara, uschè spert che la situaziun da la valuta sa mida, alura vulain nus puspè discutar davart las uras da lavur annualas», uschia Peter Peyer. Il sindicat vul a lunga vista sbassar las uras da lavur sut 2’100 uras ad onn.
Il nov contract collectiv da lavur da la Viafier retica vala 4 onns. Sin cunvegnientscha dad omaduas partidas possia quai dar midadas gia entaifer quests 4 onns, ha ditg il secretari regiunal.


text:
Grevs urizis han laschà crescher las auas en Svizra
- Actualisà Dumengia, 26.6.2016, 8:51
Ils urizis e la plievgia dapi venderdi han purtà bler aua, chametgs e granella. En il Muotathal en il chantun Sviz è in um sparì. En Germania è in tren siglì or dal binari pervi d'ina bova.
En Svizra è vegnì registrà dapi venderdi passa 100'000 chametgs. Tenor SRF Meteo èn enturn 70'000 da quels pitgads en la terra. Local han ils urizis purtà granella. Il problem principal è dentant stà la ferma plievgia. Il quantum è stà fitg aut - e quai sin in terren ch'è gia dapi emnas sazià.
I ha dà numerusas annunzias da donns pervi da vias inundadas e tschalers plains. Quai cunzunt en ils chantuns Basilea champagna, Friburg, Sviz, Lucerna, Turitg, Son Gagl e Schaffusa.
Muotathal: um vegnì stratg tras l’aua or da ses auto
En il chantun Sviz è in um sparì sonda suenter grevas malauras. Pervi d'ina bova èn dus auals ids surora. L'um da 67 onns ch'era sin via cun ses auto è vegnì tschiffà da l'aua e stratg en il flum. Tenor la polizia è el vegnì tratg or da l'auto e svanì en las undas. Las forzas da salvament han instradà svelt ina tschertga, dentant senza success.
Germania: accident da tren e plievgia intensiva la sonda
Er en la Germania hai pluvì intensiv. En il stadi federativ Rheinland-Pfalz è sonda in tren ì sur ils binaris ora pervi d'in sbuvaditsch. Tenor la polizia èn 10 persunas vegnidas blessadas, tranter quellas il locomotivist. Il tren era en viadi da Koblenz vers Frankfurt. Pir avant in mais era in tren regiunal a Trier ì sur ils binaris ora pervi da fermas malauras.
RR novitads 06:00


text:
05 05
Ol dé 5 de magio l'è 'l 125 ( 126 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 241 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de magio al è ul dí da pòost 125 ( 126 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 241 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1959 - La soprano Maria Callas al fa la sò ünega réssita al teàter del Liceu de Barcelona indóe la interpreta l'òpera "Il Pirata" del compositur italià Vincenzo Belini.
1862 - Puebla de Zaragoza (Puebla, Mèssich): ol zeneral Zaragoza, al có del esèrsit liberal Messicà, al trà zò i tröpe intervensiuniste Fransese ch'i fà·a costat aj conservadur (bataja de Puebla).
1945 - Mauthausen (Alta Àustria, Àustria): i tröpe di Stacc Ünicc i líbera ol camp de concentrassiú nazzi.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1818 - Trier (Prössia): Karl Marx, filòsof, economesta e sossiòlegh Öropé, cognossit suratöt per la sò anàlisi de la Stòria in tèrmen de löta de classa.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1904 - Budapest (Ungària): Mór Jókai, scritur, periodesta e polítegh Ungares (n. 1825).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Assioma da la scèrnida
L'assioma da la scèrnida, scürtaa in « AS », al è un assioma da la teuría assiumàtega di cungjuunt.
Cuntegnüü
Enunziaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
« Dada una famèja da cungjuunt mia vöj, al esiist una funziú che a ognidü da luur la assocja ü dij söö elemeent. »
( Vargot ch’al sa tradüiss furmalameent par : Par cada cungjuunt C cuntegnüü in P(E) (indúeP(E)al è ul cungjuunt da le parte d'un cungjuunt E ), al esiist una funziú cjamada funziú da scèrnida tala che : )
Al esiist d'otre furmülazziú, intra che le sigütante :
- Ul prudüit d'una famèja da cungjuunt mia vöj al è mia vöj
- Teurema da Zermelo : Cada cungjuunt al è bé uredenàbil (al pöö vess münii d'una strütüra da bun úrden)
- Lema da Zorn : Tütt cungjuunt indütiif al amet un elemeent massimaal
Particülaritaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cheest assioma al fa paart di assiòom upziunaj e cuntruversaa da la teuría di cungjuunt. In efett, l'esistenza d'un uget definii a partí dal assioma da la scèrnida a l’è mia una esistenza custrütiva, i.e. l'assioma al descriif mia cuma custrüí l'uget da che sa l’afirma l'esistenza. Inscí, dí che al esiist una basa dal spazzi veturiaal da le funziú cuntínüe al permett in nissüna manera da dí cuma descriif una tala basa. Da cheest puunt da vista, l'assioma da la scèrnida al pöö parí d'un interess limitaa e al è par cheest che di matemàtich sa i mustra plüü satisfaa d'una démustrazziú s'i pöö evitá da fá recuurs a cheest assioma da la scèrnida. Però la plüüpaart di matemàtich i dröva’l senza reticenza particülara.
L'assioma da la scèrnida al fa mia paart dal zöögh d'assiòom da la teuría di cungjuunt ZF. Sa la cjama teuría ZFS, la teuría ZF münida in plüü dal assioma da la scèrnida.
Esempi indúe l'assioma da la scèrnida a l’è necessari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al síes una aplicazziú sürgetiva d'un cungjuunt sü un cungjuunt . Alura al esiist una aplicazziú ingetiva da in . In efett, par tütt da , cunsidéremm la paart da E, custitüida dij antecedeent da par e ul cungjuunt da chesta paart . Dapress l'assioma da la scèrnida, al esiist una funziú da scèrnida tala che, par tütt da , sa àbies . Síes-la alura definida par . la socja a cada elemeent da un antecedeent particülaar da par . Sa pöö alura vérifiá che al è ingetiva.
- A nutá che, inversameent, si a l’è una aplicazziú ingetiva da mia vöj in , alura al esiist una aplicazziú sürgetiva da in , però cheest resültaa al dröva mia l'assioma da la scèrnida. In efett, cuma che al è mia vöj, al esiist in . Al è assée alura da definí da la manera sigütaant. si al gh’a cuma antecedeent (ünich) par , e si .
- Al síes R una relazziú d'equivalenza definida par : . Sa l definiss ul cungjuunt S cul töö ü e noma ü elemeent da cada classa d'equivalenza. Par vargot fá, s’è ubligaa a druvá l'assioma da la scèrnida par che sa la cugnuss mia da funziú ch’a la daga indrée ü e noma ü elemeent da cada classa d'equivalenza, dunca sa pöö noma afirmá l'esistenza da cheest cungjuunt par che sa è mia bú da ‘l custrüí in pràtica. Par di esempi cuncrets, vidé Cungjuunt mia mesüràbil.
- Ul cungjuunt esteriuur di ipereaj al deef la suva esistenza a l'assioma da scèrnida
Furme flébile dal assioma da scèrnida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al esiist di furme flébil dal assioma da la scèrnida che ul matemàtich al dröva üsüalameent, la plüüpaart dal teemp senza s'en acòorg, a maanch da vess lògicih u « custrütivista »; i serviss a « custrüí » da le sequenze.e i è assulüdameent indispensàbile par esponn a la manera üsüala i fundameent da l'anàlisi.
Assioma da la scèrnida cüntàbil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cheest assioma, scürtaa in « AD », al è la restrizziú dal assioma da la scèrnida a le famèje cüntàbile :
-
- « Dada una famèja cüntàbil da cungjuunt mia vöj, al esiist una funziú che a ognidü da luur la socja ü dij söö elemeent. »
Al è par esempi druvaa par demustrá che una funziú f definida sü R a l’è cuntínüa in 0 si e noma si f(xn) al teend veers f(0) par cada sequenza (xn) tendeent veers 0. Al permett apó da demustrá che un prudüit cüntàbil da spazzi cumpat al è cumpat, u amò ul teurema da Hahn-Banach par un spazzi da Banach separàbil.
Assioma da la scèrnida dependeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cheest assioma, scürtaa in « DS », al assüra che, si R al è una relazziú sü un cungjuunt mia vöj E verifiaant
,
al esiist una sequenza (xn) d'elemeent da E tala che
.
L'assioma DC implica l'assioma AD, senza che cheest chí al síes évöjnt. Al è par esempi druvaa in assioma da fundazziú e plüü generalameent relazziú bé fundade par stabilí l'equivalenza da dò definizziú.
Vidée apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liamm internes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par plüü da detaj : teuría assiumàtega di cungjuunt.
Resültaa liaa a l'assioma da la scèrnida :
Una strana cunseguenza dal assioma da la scèrnida : Ul Paradoss da Banach-Tarski
Liamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cussegl da vischnaunca19.12.2017
Ella seduta dils 15 da december 2017 ha il cussegl da vischnaunca sut il tgamun da Christoph Berger tractau e concediu unanimamein in credit da frs. 135‘000.-- per la construcziun d'in baghetg pil santeri e stabiliment per la rimnada da rufids.
Il cussegl da vischnaunca ha eligiu Armin Manetsch, Mumpé Medel sco president dil cussegl da vischnaunca per igl onn 2018. Sco vicepresident ei Armin Berther, Segnas vegnius eligius. Pils proxims treis onns ei plinavon Paul Duff, Segnas vegnius reeligius sco actuar dil cussegl. Suenter la seduta han las commembras ed ils commembers dil cussegl, ensemen cun la suprastonza communala, astgau guder la beinmeritada tscheina finala.
La suprastonza communala admetta al cussegl da vischnaunca in grond engraziament per la buna lavur prestada sco era per l'emperneivla collaboraziun.


text:
Lengua lituana
La lengua lituana (nomm nativ: lietuvių kalba) l'è voeuna di dò lengov baltegh ch'esisten anmò al dì d'incoeu (l'altra l'è 'l letton).
L'è la lengua offizial de la Lituania (e donca anca de l'Union Europea) e l'è parlada de trii milion de personn, che viven anca foeura de quell Paes chì.
A l’è considerada la lengua indo-europea pussee conservativa anmò parlada, cont tant caratteristegh del Proto-Indo-Europee ch’hinn andaa perduu in di alter lengov de la famija.
Storia e classificazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Lituan l’è ona lingua indo-europea del cepp baltegh, attestada la prima volta in d’ona traduzion del Pader Noster, de l’Ave Maria, e del Credo de Nicea de la prima metàa del secol quell de sedes: i lituan hinn staa l’ultem popol de l’Europa a devegnì cristian.
El standard lituan l’è staa formalizzaa al prenzippi del Noeuvcent in de la Grammatica de la Lengua Lituana (Lietuviškos kalbos gramatika) del Jonas Jablonskis, e ‘l ciappa soratutt di dialett centro-orientaj (Aukštaicių), cont ona quaj influenza di dialett occidentaj parlaa di Lituan de la Prussia. A l’é devegnuu lengua offizial de la Lituania del 1918.
El Lituan el deriva del Proto-Balto-Slavo e el gh’ha tant innovazion comun cont i lengov slav in del lessegh, morfologia, fonologia, e accentuazion. El Lituan l’è ona lengua baltega del cepp oriental; quest cepp chi el s’è destaccaa del cepp occidental a partì del 400 d.C. e, intra i lengov baltegh orientaj, la division intra el lituan e la sò lengua pussee prossima, el letton, l’è scominciada a partì del 800 d.C. Lituan e letton hinn i unegh dò lengov baltegh anmò parlaa al dì d’incoeu; intra i alter lengov de la famija, domà el Antigh Prussian, lengua baltega occidentala, l’è attestaa.
La fonologia e soratutt la morfologia nominala del Lituan hinn tra i pussee arcaegh intra i lengov indo-europee. L’è facil trovà paroll cognaa cont el Letton e i lengov slav, e per la fonologia conservativa del lituan hinn anca ciar i relazion cont paroll e declinazion di lengov antigh coma el Latin o el Sanscrit:
- Lit. e Sanscrit avis e Latin ovis (pegora);
- Lit. dūmas, Ssc. dhūmas, Lat. fūmus (fum)
- Lit. vyras, Lat. vir (omm), Ssc. vīras (eroe)
- Lit. antras, Ssc. antaras (alter, segond) - el Latin (e donca el Lombard) alter el vegn giò de ona variant del Proto-Indo-Europee (*h₂élteros e minga *h₂énteros).


text:
Sufers impedescha la fusiun
- Venderdi, 10.6.2016, 22:18
La fusiun da vischnancas en Valragn è refusada. La raschun è che Sufers ha ditg NA e quai cleramain cun 18 cunter 51 vuschs.
Las autras vischnancas - Valragn, Nufenen e Spleia havessan acceptà la fusiun cleramain, ma damai ch'i avess duvrà l'approvaziun da tuttas 4 vischnancas è quella uss definitiv giud maisa.
Ils resultats:
- Valragn: 23 gea / 5 na
- Nufenen: 37 gea / 16 na
- Spleia: 82 gea / 11 na
- Sufers: 18 gea / 51 na
RR novitads 22:00


text:
Vila Velha
Artìcol in dialët piaṡintëin
Vila Velha a l'è 'na sitä dal Brasil in dal Stàt dl'Espírito Santo, c'la gh'ha 413.600 abitant (2009).
A l'è luntana da la sò capitala Vitória apëina 5 km.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'è la sitê pusä vëcia ad tütt al Stä dl'Espirito Sant, parchè a l'è stä fundä al 23 ad mâg dal 1535, cul nùm ad Vila do Espírito Santo. L'è la sitä pusä granda dal stä, cun 413.600 abitant, e una fòrt inflüëinsa itagliana, parchè gh'è pièn d'imigrä itaglià, suratütt dal Vènet e dal Friåul


text:
Infurmaziun als abitants da Zuoz
In occasiun da si’ultima tschanteda ho il cussagl cumünel, per promouver il sport da skis alpin, decis da subvenziuner la cumpra d‘üna carta eir per la stagiun 2017/2018 cun ün import da frs. 150.00.
L’import vain pajo a tuot ils iffaunts da scoula da la vschinauncha da Zuoz ill’eted da 6 fin l’accumplimaint dal 16evel an ed oblio dad ir a scoula, e po gnir retrat in preschantand la carta da stagiun a partir da dalum tar la chascha cumünela.
Zuoz, 2 november 2017
IL CUSSAGL CUMÜNEL DA ZUOZ


text:
EURO 2016: ils gieus da glindesdi ils 13 da zercladur
- Glindesdi, 13.6.2016, 17:08, actualisà a las 20:18
A Lyon ha la Belgia pers en l'ultim gieu dal di en la gruppa E encunter l'Italia cun 0:2. Il segund goal è crudà en la 92avla minuta.
Sajettà ils goals per l'Italia han en la 32avla minuta Emanuele Giaccherini. A la fin dal gieu en la 92avla minuta Graziano Pellé. Da l'autra vart ha l'arbiter stuì reparter differentas cartas melnas durant il gieu.
L'Irlanda e la Svezia giogan in pari dad 1:1
A partir da la 48avla minuta era l'Irlanda en avantatg cun il gol tras Wes Hoolahan. Suenter han ils Svedais dà gas. Il gol d'egualisaziun en la 71avla minuta n'ha però betg in Svedais marcà, mabain l'Irlandais Ciaran Clark cun in autogol.
Spagna gudogna cun fadia ses emprim gieu cun 1:0
Il sulet gol dal gieu ha sajettà Gerard Piqué pir en l'87avla minuta. Per ils Tschechs vai en il proxim gieu cunter la Croazia gia per pudair restar en il turnier.
RR novitads 17:00+


text:
Premavèira
Artécol in dialèt arzân
La premavèira (primavera in italiân) l'é óna dal quâter stagiòun int al zôni cun al tèimp pió dōls.
Premavèira "astronômica[modifica | mudéfica la surzéia]
Per l' "astonoméia" la stagiòun la cumîncia cun la giurnêda ed premavèira in dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt (al 20 - al 21 se l'ân l'é bişestîl - ed mêrs) e la finés al 22 (al 23 se l'ân l'é bişestîl) ed setèmber int la pêrta êlta ed la Tèra, la cumîncia al 22/23 setèmber e la finés la giurnêda ed l'istê in dóve al dé l'é pió lòngh ed la nôt ind la pêrt bâsa ed la Tèra.
Premavèira "metereolôgica"[modifica | mudéfica la surzéia]
Per la "metereologéia" la premavèira l'é al peréiod ed l'ân ch' al và dal 1 ed mêrs al 31 ed mâg ind la pêtr êlta ed la Tèra e tr' al 1 ed setèmber al 30 ed novèmber ind la pêrt bâsa ed la Tèra]][1]
Êrt[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al j êrt la premavèira l'é argumèint ed dimòndi cumpuşisiòun in divêrs râm:
- Int al mùşica:
- "La Premavèira" l'é ûn di muvimèint dal Quâter stagiòun 'd Antonio Vivaldi
- Int al pitûra:
- "La Premavèira" l'é un famōş quêder ed Sandro Botticelli.
- Int la scultûra:
- "La Premavèira" l'é 'na stâtva alegôrica ed Benedetto Antelami
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Vôş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Primavera trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
La tur e la ruina
- Dumengia, 27.8.2017, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 27.8.2017, 9:03, RTR
Dal bajegiar e dal disfar en Surmeir.
Pertge bajeg'ins ina tur da teater sin in pass? E co bajegiav'ins avant 800 onns in chastè sin in grip? – La Marella visita questa dumengia la tur da teater dad Origen sin il Güglia e la ruina da Belfort sur Surava.
Il giuven istoricher Basil Vollenweider dat pled e fatg davart las metodas da construcziun dal temp medieval. E l'intendant dad Origen Giovanni Netzer di pertge che la tur sin il Gelgia na saja betg in simbol da pussanza, e pertge ch'el è fascinà dal raquint biblic da la tur da Babilon.


text:
Calònega
Calòniga (nòm uficiàl in Italià: Canonica d'Adda) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem. La se tróa 'n de la basa pianüra bergamasca sö la ria a drécia de l'Ada, che 'n chèl tòch ché l' fà de cunfì tra la pruinsa de Bèrghem e la pruinsa de Milà. Sö l'ótra ria pròpe denàcc a Calòniga gh'è Àer (MI). El cunfìna apò a coi cümü de Brembàt, Cavriàt, Fara Gera d'Ada e Puntiröl
El g'ha 'na popolasiù de 4 474 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 398 ab./km²
Ol cümü che l' se tróa a 17 km de la sità e a 142 méter söl lièl del mar.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Calòniga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Ol patròno[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol patròno de Calòniga l'è San Gioàn Evangelista. Calòniga la fà part de la Diocesi de Milà.
La Francesca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da Calòniga la part la strada Francesca che la ria fina a Ghisalba.
Ol sit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
www.comune.canonicadadda.bg.it
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Val S. Pieder noda in gudogn pli pitschen che budgetà
- Venderdi, 17.6.2016, 21:29
La radunanza communala da Val Sogn Pieder ha approvà il quint annnal dal 2015 che serra cun in gudogn da 470’000 francs. Tenor il preventiv avess quel però giu da muntar ad 1 milliun.
Sco quai ch'il president communal Stefan Schimd ha declerà, saja la raschun il credit d'in mez milliun francs ch'ins haja concedì a las pendicularas da Val. Il quint na resguarda dentant betg ils 6 milliuns francs che Remo Stoffel ha pajà per il hotel Therme.
RR novitads 22:00


text:
This site is about cassia. cassia alata. cassia angustifolia. cassia armata. cassia
artemisioides. cassia bicapsularis. cassia bresterii. cassia corymbosa. cassia
covesii. cassia didymobotrya. cassia excelsa. cassia fasciculata. cassia fistula.
cassia grandis. cassia hybrida. cassia javanica. cassia leptocarpa. cassia leptophylla.
cassia lindheimeriana. cassia marilandica. cassia natabilis. cassia nemophila.
cassia nodosa. cassia obtusifolia. cassia occidentalis. cassia ristula. cassia
spectabilis. cassia spledida. cassia surrattensis. cassia wislizenii. Come see
pics and discussion about Cassia. Send in your jpegs jpeg images about cassia
for our gallery. The definitive site on the net about the Cassia plant (also known
as Senna). Jaymer.


text:
Cura pretender d'adattar il tschains al tschains directiv?
- Mesemna, 2.9.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 2.9.2015, 11:15, RTR
Nagin nov dretg per pretender ina reducziun da tschains per l'abitaziun
Il tschains da referenza resta sin il nivel bass da 1.75% - publitgà ils 1. da settember 2015 dal uffizi federal per dumondas dad abitaziuns.
Quai munta ch'ils locataris n'han betg in nov dretg d'ina reducziun da tschains per l'abitaziun.
L'uniun dals locataris grischuns fa dentant attent che locataris che n'han fin uss betg anc pretendì ina reducziun da tschains vessan da daventar activ e guardar suenter en il contract da locaziun quant aut ch'il tschains da referenza è.
Sche quel tschains è pli aut che 1.75% han ils locataris il dretg sin ina reducziun dal tschains - er uss anc. Cunquai ch'ils pli paucs affittaders vegnan activs e sbassan ils tschains ston ils locataris daventar sez activ.
La proxima midada eventuala dal tschains directiv è ils 1. da december 2015. Fin là vala il tschains da referenza da 1.75%.


text:
Massaja
Massaja (nom ufizial in italian Missaglia) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 8 681 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,5 km² e ona densità de 755 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Casanööf, Lumagna, Muntavégia, Muntisel, Usnach, Peregh, Sirtol e Viganò.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Massaja l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La stòria ‘d sa canson a l’é an broa a cola dla mùsica piemontèisa, gropà a costa giumai mach da la nassionalità dl’autor ëd la melodìa.
David Riss (stropià da man a man an Riccio, Ricci, Rizzio, Riz, Rizzi, Rizzio, Rezzio, Rizzo, Rizo) a l’era nassù a Pancalé (o a Moncalé) vers l’ann 1533. Vnù al mond ant un Piemont disputà antra Fransa e Spagna (Turin dël 1536 a l’era stàit pijà dai fransèis che, baricasse contra jë spagneuj, a l’avìo portà a la dëstrussion ëd tuti ij monument ëd l’época roman-a), s‘a fussa mach un pòver musicant dë stra o un nòbil as sà nen. Giovo al servissi dl’arsivësco ‘d Turin, a cantava, a smija, da le bande dla Pòrta Palass, compagnandse co’l lut, ël violin e d’àutri instrument, fasandse conòsse da tuta la sità, fin-a a rivé a la cort d’Emanuél Filibert a Turin e peui a Nissa. Testa ‘d Fer, protetor dj’artista, a l’avìa sernulo për ël séguit ëd l’ambassador piemontèis Solar ëd Morëtta a la cort d’Ëscòssia, apreu dl’arfinà argin-a Mary Stuart. Rivà là dël 1561 l’argin-a a l’avìa ciamaje a l’ambassador ëd lassejlo gionté ai sò cantor ëd cort. Angagià a la cort ëscossèisa, David Riss – conform a lòn ch’a scriv James Melville – a l’ha arnovà la mùsica scossèisa: William Thompson (1725) a j’atribuiss ëd mùsiche parèj ‘d The lass of Patie’s Mill, Auld Rob Morris, Ann thou were my ain thing, The broom of Cowdenknowes, Ode on the death of François II, The Bush aboon Traquair, Down the burn Davie. James Oswald (1742) e peui d’àutri studios a-j dan la parternità ‘d vàire composission ancheuj considerà tradissionaj [*]; comsëssìa a l’é stàit ël prim trascritor ëd le melodìe scossèise.
La pì veja tradission a veul che David Riss a l’abia portà da Turin l’antica melodìa d’Auld Lang Syne, canson che peui a sarìa stàita conossùa an tut ël mond (Valzer delle candele, Valser dans l’ombre) e virà ant un gran nùmer ëd lenghe e dialet. Le paròle anglèise d’ancheuj a son euvra ‘d Robert Burns (sconda mità dël séc. XVIII), framasson, ch’a l’ha dzorponuje ‘n significat malissios.
Auld Lang Syne ancheuj a l’é la canson d’adieu a l’ann vej, sortut ant ij Pais anglo-sàsson.
▼ by Andre Rieu & The European Pipe Band


text:
Malögia: Kiosc brischà – i saja vegnì dà fieu
- Mardi, 20.12.2016, 14:43
La notg sin mardi ha brischà il kiosc sper la via Maistra a Malögia. I ha dà donns da plirs 10milli francs. La Polizia chantunala manegia, ch'i saja vegnì dà fieu.
I dettia plirs indizis – uschia da leger en ina communicaziun da la Polizia chantunala – per in incendiament. La polizia tschertga en quai connex perditgas che hajan vesì sch'i saja vegnì dà fieu al kiosc.
Cunfinaris han remartgà l'incendi
L'incendi ha chaschunà donns da plirs 10milli francs. 43 comembers dals pumpiers Trais Lejs e Bregaglia han stizzà il fieu. Avertì eran els vegnids vers l'ina da la notg sin mardi. Dus cunfinaris sin via a la lavur en l'Engiadin'Ota han remartgà ch'il kiosc brischava.


text:
Treviöl
Treviöl l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra bergamasca sö la ria a drécia del Brèmb.
El g'ha 'na popolasiù de 10 682 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 8,4 km² e 'na densità de popolasiù de 1 272 ab./km²
L'è 'nzemelàt co la cità de Łęczna (Polònia). Öna di sò frasiù, Albegn (Albegno/Albègn) on temp l'era ü cümü 'ndependent ('nfina al 1928).
Ol paìs l' se tróa a 6 km de la sità e a 225 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bèrghem, Bunàt Sura, Bunàt Sóta, Cüren, Dàlmen, Lai.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Treviöl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ollanda ed Italia vulan parter in sez en il Cussegl da segirezza
- Gievgia, 30.6.2016, 6:50
Per ils onns 2017 e 2018 vulan l'Italia e l'Ollanda parter il sez che vegn liber en il Cussegl da segirezza da las Naziuns Unidas.
L’Italia vegn probabel a far part dal Cussegl da segirezza il 2017, l’Ollanda lura il 2018. Quai è ina proposta da las Naziuns Unidas als dus pajais suenter che nagin ha survegnì ina maioritad en la radunanza plenara da l’ONU. Sco quai ch'il minister da l'exteriur talian Paolo Gentiloni ha ditg, saja questa proposta in messadi d’unitad dals dus pajais europeics.
RR novitads 06:00


text:
Andri Ragettli gudogna la cursa da slope-style
- Sonda, 13.1.2018, 20:03
Il freestyler grischun Andri Ragettli ha gudagnà la cursa da slope-style ad Aspen en ils Stadis Unids.
Andri Ragettli sa preschenta bun in mais avant ils gieus olimpics da sia meglra vart. Il giuven da 19 onns festivescha sia terza victoria da la cuppa mundiala en il slope-style. Segund è vegnì il Norvegiais Ferdinand Dahl e terz ses cumpatriot Oystein Braaten.
Segund meglier Svizzer è stà Fabian Bösch sin il 5avel plaz. Tar la concurrenza da las dunnas ha Giulia Tanno cuntanschì il quart e Sarah Höfflin il 5avel plaz.
RR novitads 20:00


text:
La davosa processiun dils Tujetschins sil S. Gotthard
Skizza cultur-historica da Guglielm Gadola
Introducziun
Dumandau che jeu hai in vegl Tujetschin, dapi cu la processiun dil S.Gotthard dateschi e con ditg quell'hagi cuzzau, ha el rispundiu cun tutta promtadad: „Quella processiun ei adina stada; cuzzau ha la mo entochen 1827!" - „Adina" ei empau da ditg per esser ver . . . hai jeu tertgau, mo essend che igl onn da sia tschessada, 1827, fuva exacts, ha quella remarcabla processiun da nos vegls Tujetschins, che cuzzava mintgamai dus dis e che menava els sin la tschema dil Munt Avelin, cudizzau mias marveglias - e cuntentau mias breigias . . .
Las fontaunas historicas partenent l'entschatta da quella pia instituziun, che ha cuzzau entochen avon biabein 100 onns, cuoran oz buc aschi clar e visclamein sco'ls quater gronds flums, che han scalprau lur vau en fuorma de crusch ella profunditad dil pli dir granit dil S.Gotthard, mo ellas ein tuttina buc aunc schigiadas diltut!
La davosa processiun dil Gottard
Dapli davart la processiun sil Gottard mira:
Processiun sil Gottard
Gottard, dessegn da 1840, 13 onns avon fuvan ils Tuatschins aunc stai leu cun processiun.


text:
Genoeugg
El genoeugg l'è l'articolazion che la gionta el garon a la gamba (i quai, insemma al pee, fann su l'art inferior).
L'articolazion del genoeugg l'è la pussee complessa e granda del schelter de l'omm. Anca se i sò superfis articolar a somejen dàggh ona quai mobilità, l'aparad di ligament el ghe limita i moviment domà a la flession e a l'estension.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla genoeugg la vegn del latin volgar genuculum, diminutiv del classegh genu. La parolla l'è comuna a tucc i lengov romanz (italian ginocchio, frances genou, aragones chenullo, catalan genoll, galizian xeonllo, ocitan genolh, portoghes jeolho, romen genunchi, sicilian dinocchiu, valon djino, piemontes ginoj, ligur zenoggio, emilian znocc, venet zenocio, forlan genoli[1]).
El termen latin genu l'è parent istrecc del germanegh *knewam (varda l'ingles knee, l'olandes e todesch knie...) e del grech antigh gónu[2], oltra che de paroll compagn in di lengov celtegh (breton glin, irlandes glúin, scozzes glùn), baltegh (lituan kelis, letton ceļa) e slav (bulgher koljano, russ, cech e slovacch koleno, serbocroatt koljeno, ucrain kolino...).


text:
Sur da nus
La fundaziun da producents da phono vegn alimentà or da las pretensiuns d’indemnisaziun tenor ils dretgs d’autur (guarda www.swissperform.ch). Diesch pertschient da questas pretensiuns d’indemnisaziun determinà tenor lescha vegnan manà natiers dals producents da portatuns svizzers (commembers da la IFPI, ASMP e producents independents) per la promoziun da la cultura.
Intent da la fundaziun
L’intent da la fundaziun consista en la promoziun da la cultura en il champ da production e d’utilisaziun da portatuns.
Vegnir sustegnì san occurrenzas culturalas, concurrenzas, viadis, producziuns cun in rapport duraivel tar la vita culturala Svizra, projects culturals d’ instituziuns, educaziun e furmaziun supplementara en il champ da la producziun ed utilisaziun da portatuns da tuttas sorts, en general mesiras da promoziun da la cultura sco per exempel la eruida e realisaziun da la parada da hits sco era il cumbat cunter appariziun d’abus (pirataria). La fundaziun sa pratitgar promoziun da cultura e d’industrias culturalas directamain ed indirectamain.
La fundaziun sa sustegnair e promover sin basa d’instanza ma era da sasez ora. Spezialmain sa ella sviluppar e sustegnair agens projects. Ina part dals daners che flueschan annualmain duai tenor pussaivladad vegnir utilisà cuminaivel per projects promovì ensemen cun autras fundaziuns da cultura da l’uniun Swissperform.
La fundaziun ha in character d’utilitad publica e na persequitescha nagin intent da gudogn.
Organisaziun
Martin Schiess, president
Maurizio Dottore, commember
Annelies Hophan, commember
Marco Zanotta, commember
post da revisiun tenor dretg da fundaziun
KBT Revisions AG, 6340 Baar
Surveglianza uffiziala
Schweiz. Eidgenossenschaft, EDI
Champ da promoziun
La „fundaziun da producents da phono“ sustegna sulettamain projects che favuriseschan la muntada da la producziun ed utilisaziun da portatuns en la vita culturala. Quest san esser occurrenzas culturalas, concurrenzas, premiaziuns, educaziun e furmaziun supplementara en il champ da la producziun e utilisaziun da portatuns sco era en general mesiras da promoziun da la cultura en favur da la producziun ed utilisaziun da portatuns.
La „fundaziun da producents da phono“ presta per regla naginas contribuziun a la producziun da portatuns ubain concerts.
Contact
„Stiftung Phonoproduzierende“
c/o Von Graffenried AG Recht
Zeughausstr. 18
3011 Bern
Info@Stiftung Phonoproduzierende.ch
Infurmaziuns telefonicas na vegnan betg accordà.


text:
Consëi nü 2014 - 2016
Ai 21 de merz 2014 tratan la Reuniun generala él stè la protlamaziun dles lites dl comité, che arà le compit de aministré l'uniun por i proscimi 3 agn.
Le comité nü, sciöche i agn passà, é metü adüm indüt da 12 mëmbri. Te chisc fejel pêrt i 8 plö lità, che à spo la poscibilité de tó sö ciamò 2 mëmbri, laprò él ince ciamò un n mëmber dla Seziun dla Lüsa y un di Madclimbers che vëgn lité dales respetives uniuns. Sepl Comploi y Thomas Deiaco, che à fat pêrt de chësta Uniun por tröć agn, ne é nia plö stà ite, a chisc ti va n gran giulan da pêrt de düta l'Uniun por le gran laûr y le impëgn desmostrè. I dui mëmbri é gnüs sostituîs cun Paolo Vallazza y Max Nagler, dui jogn che purtarà dessigü de vigni sôrt de nöies idês.
Sciöche presidënt dla Uniun él indô gnü confermè cun la gran maioranza dles ûsc Alex Alton, che à surantut l'inciaria cun gran plajëi. Sciöche vize presidënt é gnü votè Klaus Rubatscher. I atri mëmbri dl comité d’aministraziun é Micky Frenes (responsabl jüch dl palè y zona sportiva), Max Nagler (contabilité y statistiches), Egon Frenes (aiutant zona dl sport), Fabian Sottara (responsabl viola camp y palestra), Monica Ploner (responsabla cursc), Stefan Sottara (responsabel plata internet), Paolo Vallazza (Responsabl magazinns y pulmino) y Marco Castlunger (cassier y scrivan). Le portaûsc y caposeziun dla lüsa sarà Diego Tschaffert y le mëmber di Madclimbers che fej pêrt dl comité nü é Bruno Vallazza. Al comité vedl, dantadüt ai aministradus ch’á laurè para por tröć agn alalungia, ti val n bel giulan por le laûr y la dediziun y al comité nü les miûs aodanzes por süa ativité.
Por udëi le vedl comité drüca: vedl consëi


text:
Cussegl naziunal di gea a lescha d’abitaziuns secundaras
- Mesemna, 4.3.2015, 10:06, actualisà a las 18:51
Il Cussegl naziunal ha approvà la lescha da las abitaziuns secundaras cun 143 cunter 6 vuschs e cun 47 abstenziuns.
Betg dà giu la vusch han ina maioritad dals Verds, da la PCD e da la PBD. La cumissiun aveva proponì da declerar la lescha sco urgenta per ch'ella po ir en vigur suenter avair deliberar ella. Quai ha la chombra gronda dentant refusà, cun quai ch'i vegnia renunzià dal referendum. Uschia pudess il Cussegl federal realisar la lescha suenter las consultaziuns parlamentaras.
-
1 Mezdi: Adrian Camartin davart la debatta en il Cussegl naziunal 4:56 min
da Actualitad dals 04.03.2015
-
2 Saira: Debatta segundas abitaziuns - reacziun hotellaria 1:40 min
da Actualitad dals 04.03.2015
-
3 Saira: Debatta segundas abitaziuns - reacziun societad d’impressaris 2:36 min
da Actualitad dals 04.03.2015
Probabel datti retard
Ussa va la fatschenta enavos en il Cussegl dals chantuns. Probabel datti dentant retard. Pervi da las bleras differenzas n'èsi betg cler sch'il Cussegl dals chantuns po tractar la fatschenta anc durant questa sessiun, uschia ha ditg la Cussegliera federala Doris Leuthard.
50% è meglier che 0% abitaziuns secundaras
En sasez na pudess ins pli far or da hotels abitaziuns secundaras. Quai dapi l’iniziativa d’abitaziuns secundaras. Ussa fa il parlament dentond in cumpromiss. Hotels che èn pli vegls sco 25 onns, duai ins pudair far or da la mesadad dal hotel abitaziuns secundaras. Andreas Züllig, president da Hotteleriesuisse, è cuntent ch’igl dat in cumpromiss, dentant na porta quel pauc. Sch’in hotel na è betg rentabel, lura na è el probablamain era betg rentabel en furma pli pitschna. Funcziunar po quell’idea mo, sch’ins savess far or da la segunda mitad butias u abitaziuns primaras. Sche quai è pussibel, na è dentant tenor Andreas Züllig betg anc clar. Hotteleriesuisse spera, che il parlament decida la fin finala, che hotels pon midar 100% en abitaziuns secundaras.
Sperar sin il Cussegl dals chantuns
Betg cuntent cun il cumpromiss ch’il Cussegl naziunal ha acceptà cun la midada dal sboz da lescha da las abitaziuns secundaras, è la societad grischuna dals impressaris da construcziun. Tenor ses manader da fatschenta, Andreas Felix, sa pegiurescha uschia la situaziun mo anc pli fitg per la branscha da construcziun en il Grischun. Els prefereschian il sboz da lescha ch'il Cussegl dals chantuns haja decidì l'emprima giada. Ussa spera Andreas Felix ch'il Cussegl dals chantuns vegnia anc ad adattar il sboz da lescha a favur dals chantuns muntagnards ed a favur da la branscha da construcziun.
Bleras dumondas anc avertas
Las midadas decididas cun il cumpromiss, laschian en pli era anc bleras dumondas avertas. Sper quella per exempel co in hotel che na renda betg, duess render sch'el po transfurmar la mesadad da ses bajetg en segundas abitaziuns, dettia quai era dumondas avertas en connex cun las restricziuns tar la midada da chasas veglias en abitaziuns secundaras. Tenor cumpromiss dastgian numnadamain mo pli bajetgs vegnir midads en abitaziuns secundaras, sch'els sajan protegids ni pregnants per il maletg dal vitg. “Tge che succeda cun tschels bajetgs, n’è uschia betg cler”, di Andreas Felix.
Main giasts, main persunal
Il ferm franc svizzer fa difficultads als turissem indigen. Pel mument na badi ans anc betg uschè ferm al ferm franc. Dentant è quai pervi da la bun’aura en ils mais schaner e favrer. Sche vegn dentond la situaziun, che main giast vegnan, lura vegn ins a stuair impiegar a main collavuraturs per la stagiun da stad. Tenor il president da Hoteleriesuisse, Andreas Züllig, la pli effectiva varianta per spargnar en custs. Tar main giasts na dovri ans era betg uschia bler persunal. Tar marschas na sia igl betg pli pussibel da spargnar. Quai ans haja gia fatg en ils ultims onns. Era la paja dal directur na sia da congualar cun quella da l’industria da chemia u tar bancas. Las pajas da hoteliers sia sa gia magari bassa.


text:
En forma por la tesina
La Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann mët a jì deboriada cun les scores cursc por scolares y scolars che frecuentëia na scora alta y à da scrì na tesina.
Deboriada cun nosc personal spezialisé sön l'informaziun se chir les scolares y i scolars te nosta biblioteca la leteratöra che va debojëgn por süa tesina. A süa desposiziun él libri, folieć, revistes, catalogs dla biblioteca eletronics sciöche inće banches dać. Al ti vëgn dè la poscibilité da imparè a conësce les poscibilitês d'inrescida tla Biblioteca provinziala y da d'adorè strategies d'archirida desvalies. Cun l'aiüt d'ejëmpli por s'eserzité chiris fora aposta, po les scolares y i scolars mëte en pratica ći che é gnü imparè.
Les scolares y i scolars laôra te de pici grups pro so post de laûr cun n computer y fej l'archirida por so cunt sön l'argomënt chirì fora.
La Biblioteca provinziala pîta modui che po gnì combinà lediamënter y che contëgn, aladô dles ghiranzes dla scora, chisc punć zentrai:
- poscibilitês y strategies d'archirida;
- valutaziun dles fontanes d'informaziun (fontanes stampades y online);
- inrescida por la tesina deboriada cun nostes bibliotecares.
Vigni modul döra 90 menüć.
La condiziun
por podëi frecuentè chisc modui é avëi tut pert tratan i pröms trëi agn de scora alta a na vijita generala tres nosta biblioteca.
Terminns y iscriziun
I cursc po gnì tignis sides danmisdé co domisdé.
Le personal insegnant fej fora i terminns y tol sö les iscriziuns.
Porsona de contat
Monica Kostner
monica.kostner@tessmann.it
tel. 0471 471814


text:
Giavisch d’uffants resta
- Mardi, 24.3.2015, 15:20
8 da 10 dunnas giuvnas en Svizra giavischan almain in uffant. Pli bass ch'il stan da furmaziun da questas dunnas è, e pli savens va quest giavisch en vigur. Quai mussa in studi da la confederaziun nua che 17'000 persunas èn vegnidas dumandadas.
Cumpareglià cun in studi dals onn 90 sa mussan grondas differenzas pertutgant l'acceptanza da mammas che lavuran. Lura eran 6 da 10 umens dal maini che l'uffant pateschia sche la mamma lavura, ussa èn quai anc 4 da 10 umens. Era tar las dunnas sa mussa in svilup sumegliant.
RR novitads 15:00


text:
Certificats
Carta d’identitad
Tgi che vul empustar ina carta d’identitad sto sepresentar persunalmein al spurtegl dalla controlla da habitonts, selegitimar cun in document corrispundent e purtar ina fotografia da passaport actuala.
Las taxas ein da pagar directamein al spurtegl dalla controlla da habitonts.
Persunas minorennas drovan la lubientscha da lur representants legals.
Ils documents vegls ein da presentar e da schar svaletar.
Sch’in document va a piarder, sa il niev vegnir empustaus pér cura che la polizia dispona d’ina annunzia da perdita corrispundenta.
Passaport svizzer 10 (passaport electronic)
Naven digl 1. da mars 2010 san il passaport 10, il passaport provisori ed il pachet cumbinau (passaport e carta d’identitad) buca pli vegnir empustai al spurtegl dalla controlla da habitonts, mobein mo pli sur in center da documents d’identitad.
Las petentas ni ils petents ston far ina damonda corrispundenta sur igl internet ni via telefon ad in center da documents d’identitad e secunvegnir davart in termin.
L’adressa da contact dil center da documents d’identitad a Cuera:
Center da documents d’identitad
Gäuggelistrasse 7
7002 Cuera
Tel. +41 81 257 52 20
E-Mail ausweisechur@afm.gr.ch
Cunvegnas da termin ein indispensablas.
Cunvegnas da termin sur igl internet: www.schweizerpass.ch
Ulteriuras informaziuns anfleis Vus sin la pagina d’internet digl uffeci da migraziun e dil dretg civil ni sin la pagina d’internet www.schweizerpass.ch.
Indicaziuns da viadi
Attest d’indigens
Igl attest d’indigens saveis Vus dumandar al spurtegl. Per saver tschentar ora igl attest duvrein nus ina fotografia. Ils cuosts pigl attest muntan fr. 5.–.


text:
En il messadi al cussegl da vischnanca propona la suprastanza communala Mustér da sustegnair la renovaziun da la claustra cun in milliun francs. L’import duai vegnir repartì sin diesch onns per ch’i saja supportabel per la cassa communala.
Nus na pudain betg simplamain scriver ina brev e dumandar per 100’000 fin in milliun francs.
Decisiun da Mustér vegn ad esser in ferm signal
Tenor Avat Vigeli Monn n’èsi betg in problem sch’ils daners vegnan pajads sur diesch onns, era sche la sanaziun è gia tenor plan finida pli spert. La garanzia ch’i dettia ils daners pussibiliteschia da parter en auter ils daners.
Ina contribuziun da la vischnanca da Mustér è tenor l’avat betg sulet impurtanta ord vista finanziala, mabain saja era in ferm signal. Cura ch’els giajan tar auters chantuns ed instituziuns lura veglian quels adina savair quant fitg che la regiun sustegnia la renovaziun. «Uschia pudain nus mussar si la muntada e la solidaritad» declera el.
Cumenzar l’auter onn cun la renovaziun
Cumenzà cun recaltgar daners han ins l’october passà. «Qua na pudain nus betg simplamain scriver ina brev e dumandar per 100’000 fin in milliun francs», di Vigeli Monn. I saja d’envidar ils responsabels en claustra per pudair mussar pertge ch’i dovra uschè blers daners.
Enfin ussa hajan ins bun 7,5 milliuns francs. Era sch’igl è pir la mesadad da la summa ch’i dovra è Vigeli Monn cuntent cun il resultat. El spera ch’i vegnia anc intginas grondas summas ch’èn anc avertas.
Daners tanschan gia per la fatschada dal sid
Per l’emprima etappa da renovaziun, numnadamain per la fatschada dal sid da la baselgia, tanschian ils daners gia. Uschia ch’ins po cumenzar cun questa renovaziun l’auter onn. Silsuenter vegn la fatschada da l’ost renovada e 2018/19 duai l’intern da la baselgia vegnir renovà. Fin lura spera l’avat Vigeli Monn d’avair recaltgà ils 15 milliuns.
Il cussegl da vischnanca decida ils 21 d’avust davart il credit. Il pled final ha dentant la populaziun tar ina votaziun all’urna.


text:
La historia da sutgeras e runals en Tujetsch
Ils runals da Milez a Cuolm Val funcziuneschan sin la sesiun 1962/63. La via a quella purschida unica ei buca stada leva. Mo ussa ei tut instradau e semptgau per ina nova era turistica ed ina nova sparta economica per la val. L'entschatta ei stada per tuts resch nova. Il viver en Tujetsch era ils onns 1960 aunc fetg attaschaus all'agricultura. La vesta anavon era bein d'optimissim, denton regeva era malsegirtad. Ils onns avon fuvan buca adina stai dils megliers ed als biars aunc en buna memoria. Denton, la curascha per megliurar la situaziun era cheu. Il success ei scochemai staus evidents. Ei mo crescha e prosperescha e quei dat curascha. Gia egl emprem decenni dall'historia dall'interpresa vegn fatg grondas investiziuns ed aschia slargau la purschida. En tuts graus in svilup prospereivel!
15 onns Societad da runals, Sedrun/Rueras SA
25 onns Societad da runals Sedrun/Rueras SA
50 onns Sedrun Pendicularas SA
Protocols digl onn dalla fundaziun 1962
Die Skilifte von Milez nach Cuolm Val sind für die Saison 1962/63 in Betrieb. Der Weg zu dieser Anlage war alles andere als leicht. Aber damit war jetzt alles in Gang gesetzt und vorbereitet für eine neue touristische Epoche und Ökonomie für das Tal. Dieser Start war für alle etwas ganz Neues. Das Leben der 1960er-Jahre war in Tujetsch noch sehr stark mit der Landwirtschaft verbunden. Die Aussichten für die Zukunft waren wohl von Optimismus geprägt, doch herrschte noch grosse Unsich erheit. Die vorangegangenen Jahrzehnte waren vielen noch in schlechter Erinnerung, aber der Mut, etwas Neues zu wagen, um die Situation zu verbessern, war vorhanden. Der Erfolg war sogleich offensichtlich. Die Wirtschaft wächst und gedeiht und das gab neuen Mut. Schon im ersten Jahrzehnt ihrer Existenz investiert die Gesellschaft viel Geld und erweitert damit ihr Angebot. Die Entwicklung verlief in je der Beziehung sehr vielversprechend.
25 Jahre Skilifte Sedrun/Rueras SA
50 Jahre Sedrun Bergbahnen AG
Ein Zeitzeuge berichtet
La historia dils runals tenor cudisch da Tujetsch, 1987
La historia da sutgeras e runals
Ils emprems sforzs da metter neu runals ein stai vans
Las empremas ponderaziuns da metter neu runals tonschan anavos el temps cuort avon la secunda uiara mundiala. Quels plans ni giavischs ein lu prest stai emblidai cul temps d'uiara ei vegnius. Igl onn 1947 ha Alfred Decurtins montau igl emprem runal «il runal dils tagliors» ella vischinonza dil Sontget dils gedius che ha tratg ils hosps circa entochen si tier il trasse dalla viafier. La stad stueva el puspei vegnir demontaus e vegneva mess a guvern en in baghetg d'agricultura. Igl onn dils gronds barschaments 1949 ei era quel daventaus ina unfrenda dallas flommas.
Cuort suenter han ins montau dador Sedrun el territori Foppa-Niregl in runal mo da suga senza cundrez da setener che vegneva tratgs d'in motor da benzin. Ins stueva setener cun tutta forza vid la suga e serrar ella mordio sut bratsch per serabitschar egl ault. Ei mava denton aunc pli tgunsch e pli spert che a pei. Cun ils raps che nus buobs incassavan da cattar biemaun, savevan ins selubir enzacontas ascensiuns che custavan mintgamai 20 centims. Ei deva magari enqual sfriada pli maltschecca ella giacca, els vons e schizun vid la pial. Cu ins mava a casa cun quels bategls sfranzlai e bratscha sgarflada, deva ei lu aunc ina detga reprimanda enstagl plaids da cumpassiun.
1951, igl onn dalla neiv gronda, han enzacons scolasts da skis montau in runal modern al pei dil Calmut. Jeu seregordel d'ina spassegiada dalla scola sil pass. Ei era stermentusas ferdaglias ed il runal era prest staus schelaus en. Il motor da benzin leva buca funcziunar, cura ch'ei era freid. Muort las enormas nevadas da gliez onn eis ei da supponer ch'il runal seigi buca staus las massas en funcziun.
Aunc gliez onn ein plirs umens iniziativs dalla val s'organisai per examinar la pusseivladad da realisar in runal stabel sil Calmut. Ins era digl avis che mo il manteniment e la promoziun dil svilup dad jasters possi meglierar la paupra situaziun economica da Tujetsch. En tut havess l'erecziun previda custau entuorn 70'000. - francs. Tutta entschatta ei greva. Quella experientscha han ils iniziants stuiu far persenn cuninaga, cura ch'igl ei iu per la finanziaziun dil project.
Ord ils medems motivs ein era ils plans dall'uniun da cura e traffic digl onn 1953 i dall'aua giu. Da gliez temps stevan treis projects en discussiun: il runal Dieni-Milez che custava 125'000. - francs, il runal Dieni-Cuolm Val che custava 250'000. - francs ed il runal Surrein-Sutseivs ch'era calculaus cun 90'000. - francs. Era ei aunc memia paucs daners avon maun, ni fidavan ins aunc buca al turissem?
La sutgera da Cungieri
Malgrad ils fiascos dils projects menziunai, lai il patratg da baghegiar mieds da transport buca ruaus als Tuatschins. Vuleva il liug da cura da Sedrun sesviluppar ad in liug che stat era en concurrenza cun auters loghens el Grischun, stueva ei vegnir anflau mieds e vias revoluziunaras che promovevan detschartamein il turissem. Ei era clar, il hosp prefereva pli e pli cuntradas da vacanzas cun mieds cumadeivels da transport da stad ed unviern. Suenter gronds sforzs han ins finalmein saviu fundar all'entschatta digl onn 1956 la societad «Sutgera SA, Sedrun-Cungieri». Ord il protocol dalla radunonza da fundaziun san ins prender la remarca: «Senza lavur da pionier da Lucas Berther e vessen nos hosps d'ordeifer buca purtau daners sco cufla sur cuolms e vals, fussen nus stai paupra glieud.» Il nuder da lezzas lingias ha giu tutta raschun. En Tujetsch han ins rabitschau ensemen sulettamein 19% dil capital d'aczias!
La pintga sutgera ei aunc vegnida realisada gliez onn ed ins ha saviu metter ella en funcziun la fin digl onn 1956. L'erecziun da sutgera e restaurant han custau da gliez temps 235'000. - francs e quella investiziun ei vegnida curclada cun in capital d'aczias da 195'000. - francs. Deplorablamein ha la giuvna interpresa stuiu prender encunter gia igl emprem onn in mudest deficit. Quei ei era stau il cass ils proxims onns, pertgei ad ina dividenda ha ei mai tunschiu. La sutgera ha tuttina adempliu cumpleinamein sia incarica, seigi quei sco mied da transport dils turists ni sco attracziun supplementara dil liug da sport da stad ed unviern. Aunc oz eis ella il sulet implont da transport da stad els aults e vegn aunc adina frequentada bugen da giuven e vegl, da hosp ed indigen. Ils 27 da zercladur 1967 ha la societad acziunara dils runals Dieni-Milez surpriu ella e dapi lu ein tuts fastedis da deficits e finanzas stai sligiai. Aunc avon paucs onns, entuorn 1983/1984 levan ins far pli attractiva la sutgera cun ereger ina ruschnera da Cungieri giuadora sco divertiment supplementar pil hosp da stad. Denton ei «la paupra ruschnera» cun ses prighels vegnents per glieud ed animals vegnida cumbattida aschi da rudien d'ina part dalla populaziun che negin ughegia pli da prender ord truchet ils plans.
Ei suonda megliers temps
La suandonta perioda flurenta dil turissem san ins dir che l'erecziun dalla Ovra electrica Reinanteriur 1956-1968 hagi effectuau. Cun l'erecziun dall'ovra ei la tscherca da forzas da lavur s'augmentada considerablamein. Oravontut ha l'erecziun purtau bia mieds liquids als vischins ed allas interpresas indigenas da baghegiar. Ils Tuatschins ein buca stai lischents, cu igl ei inaga stau enzacons daners avon maun. Ins ha restaurau hotels, restaurants ed oravontut las habitaziuns privatas. Nua ch'igl ei stau pusseivel, han ins beinspert scaffiu novs suttetgs per ils hosps da vacanzas.
Ina fatschenta che ha empermess da rabitschar spertamein daners senza pli grondas investiziuns e cuosts da menaschi ein las casas da colonias stadas. Tuttenina era ei cheu in triep casas da quei gener, bunamein sco ils bulius suenter ina pli liunga plievgia da bunaura.
Igl emprem runal ei vegnius erigius sil Calmut
A Selva ei Fidel Venzin vegnius surura - entras ina ierta neu digl exteriur - ad ina mudesta facultad; el ha realisau ensemblamein cun Benedetg e Stiafen Venzin in runal al pei dil Calmut igl onn 1959. Quei runal ha oravontut vivificau la frequenza dalla viafier Furca-Alpsu, sco era fatg pli leva ed attractiva la tura da skis sur Tiarms-Cuolm Val. Da lezs onns era il project da lavineras e plontaziun Scharinas aunc buca realisaus, aschia che la viafier cursava sur il Cuolm mo cu ei era propi segir da lavinas. Ei capitava che la viafier era serrada jamnas ora. Il menaschi dil runal Calmut era naturalmein interruts, cura che la viafier cursava buca, essend negin sin la pista.
Igl onn 1982 han ils frars Venzin - essend arrivai els onns da pensiun - fatg venal l'interpresa da famiglia. Suenter dirs cumbats cun il concurrent viafier Furca-Alpsu eis ei tuttina reussiu alla societad dils runals Sedrun-Rueras SA d'acquistar il runal dil Calmut.
Gronds territoris vegnan aviarts cun runals
Suenter biars onns da pupira era la vischnaunca vegnida tier raps en connex cun l'erecziun dalla Ovra electrica Reinanteriur. Igl augment d'entradas da taglia, oravontut la taglia alla fontauna dils luvrers digl exteriur, veva fatg vegnir pussenta la cassa communala. Las lavurs d'execuziuns dall'ovra electrica mavan alla fin. Ins ei sedaus giu cun la politica da scaifir novs plazs da lavur el sectur dil turissem per evitar ina pli gronda sminuaziun dalla populaziun. Ord quels motivs porta l'uniun da cura la proposta alla radunonza communala dad intercurir la pusseivladad d'arver pli gronds territoris cun implonts da skis. La radunonza communala elegia ina cumissiun cun l'incarica da elaborar propostas concretas. Gia cuort temps sissu propona la cumissiun dad arver il territori da Dieni-Milez-Cuolm Val cun dus runals. La radunonza dat ladinamein glisch verda alla cumissiun da luvrar vinavon. Ei sappi vegnir fundau ina societad acziunara cun la resalva che 51 % dil capital d'aczias vegni signaus dalla vischnaunca e ch'ins detti vinavon en emprema lingia la caschun alla populaziun indigena da schar sutsignar igl ulteriur capital d'aczias. Il rest dil capital d'aczias da 450'000. - frs. ei prest staus d'ina vart, aschia ch'ins ha scochemai saviu semetter alla realisaziun. Igl atun 1962 han ins surdau ils dus runals Dieni-Milez e Milez-Cuolm Val al traffic.
La realisaziun tgeua dil runal Valtgeva digl onn 1961 entras dus «fifics» vischins da Sedrun era quasi vegnida survesida, muort il grond dafar el territori da Milez. Cun risguardar las cundiziuns dils erigiders (in ha teniu ora il dretg da survegnir cun caschun in'occupaziun adequata tenor sias habilitads tier la societad dils runals, l'auter ha teniu ora la preferenza d'affittaziun dil restaurant Milez, per cass ch'el fetschi offerta, cu ei vegni scret ora da schar a tscheins el) ha la societad dils runals saviu acquistar il runal da Valtgeva sco ei era vegniu teniu ora dalla vischnaunca a caschun dalla lubientscha.
Oz san ins dir che la realisaziun dils runals seigi stada ina fatschenta dad aur per igl entir Tujetsch. Buca mo menaschis e hotels, casas d'albiert, habitaziuns privatas, menaschis da vendita ed aschia han profitau, mobein ina entira cudria da luvrers d'interpresas da baghegiar, purs ed auters han obteniu ina buna occupaziun d'unviern.
Survesta dalla erecziun dils runals
1947 Runal dils tagliors sper Sontget dils gedius a Sedrun
1950 Runal da suga a Niregl
1951 Emprem runalet sil Calmut
1956 Erecziun dalla Sutgera si Cungieri
1959 Erecziun dil runal existent sil Calmut
1961 Erecziun digl emprem runal a Valtgeva
1962 Erecziun dils runals Dieni-Milez
1966/67 Erecziun dil runal a Surrein
1966 Erecziun dil runal Drun si Valtgeva
1969 Erecziun dil runal Tegia gronda
1973 Erecziun dil runal Planatsch
1974 Erecziun dil Runal Strem
1980 Erecziun dil runal Val Val-Cuolm Val
1982 Erecziun dil runal schumellin Cuolm Val
1986 Fatg la damonda per la concessiun d'ina sutgera el territori Cuolm Val-Val Val-Calmut.


text:
Babylonia
La revista tirmestriala, cun ina orientaziun multiculturala e plurilingua, per instruir ed emprender linguatgs.
Noeles.info
Informazions ladines, discuscions.
Posta Ladina
Gasetta dals Engadinais.
Punts
La gasetta giuvna.
Radio e Televisiun Rumantscha
L'istorgia, las prestaziuns dal program da radio e da televisiun, las modas da derasar las emissiuns e las vuschs dal Radio Rumantsch: elegi tranter las rubricas infurmaziun, program, frequenzas e collavuraturas/collavuraturs.
Societad svizra da radio e televisiun
L'interpresa da service public per las medias electronicas preschenta 7 programs da televisiun e 18 programs da radio en las quatter linguas naziunalas.


text:
2017
Cuntegnüü
Genar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de genar:
- Malta la toeu la presidenza de l'Union Europea
- Attentaa in del Club Notturn de Istanbul del 2017
- El Corp Forestal del Stat l'entra, dopo pussee de 200 agn, in di Carabiniee
- Dopo 500 agn, la Gesa de Norvegia l'è pu Gesa de Stat.
- António Guterres l'è Segretari General di Nazion Unii
- 18 de genar: Taramott in Abruzz e Lazzi
- 20 de genar: Donald Trump l'è inauguraa president
Febrar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 12 de febrar: Frank-Walter Steinmeier l'è elegiuu President de la Germania
- 13 de febrar: L'è coppaa cont in spray al gas nervin el fradell de Kim Jong-un: Kim Jong-nam
- 21 de febrar: Convegn a Palazz Lombardia in su la lengua lombarda cont l'assessora Cristina Cappellini, el lenguista March Tamburell e 'l cantant Davide Van de Sfroos.
Marz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 22 de marz: Attentaa terroristegh a Westminster.


text:
L’Uniun Ladins Val Badia é gnüda metüda sö i agn do la Secunda vera mondiala y é gnüda portada inant ćina aldedaincö da porsones che s’à dè jö cun pasciun por la cultura y le lingaz ladin.
Cotan de publicaziuns é insciö gnüdes a s’al dè: les plü conesciüdes é dessigü la cronica dl Sas dla Crusc, le liber da liëndes An cunta che..., Le cufer da stories cun CD, Tichetitach le milepîsc, le Saltier, l’Ajënda da scora y i.i.
Adöm podunse fà crësce y vire inant nosc patrimone linguistich y cultural!
Dala fondaziun dla Uniun di Ladins dla Val Badia sciöche seziun dla Union Generela di Ladins dla Dolomites ti agn do la secunda gran vera, él stè n valgönes porsones che à laurè por 20 agn alalungia cun tröpa convinziun y idealism por che la jënt dles valades ladines deventess cosciënta de süa identité unica al monn y por che ara ti dess ince le dër valur. Danter chisc él da recordè Siur Ujöp Pizzinini, curat da La Val, le dr. Alejio Baldissera, maéster y iurist, le prof. Silvester Erlacher, diretur dla scora secundara da Urtijëi y redadù dla „Usc di Ladins“, le maéster y diretur dla scora elementara dla Val Badia Franzl Pizzinini, le maéster Stachio Costa, che é stè por i pröms 15 agn presidënt dla Uniun di Laadins y che à fat por trënt’agn alalungia le cronist por i foliec y la RAI ladina, le maéster Sepl Moling da La Val, le dr. Franz Vittur, le maéster Tone Tolpeit, le maéster Scebio Pescollderungg.
Te sü pröms agn de ativité se interessâ la „Uniun di Ladins“ de tó pert al’ativité dla RAI ladina pro les trasmisciuns culturales y pro i notiziars y cun scrì val articul ti atri foliec che gnô fora inlaôta, che ê dantadöt l‘ „Alto Adige“, le „Dolomiten“ y le „Sonntagsblatt“. I colaboradus dla „Usc di Ladins“ che gnô dada fora dal prof. Silvester Erlacher, ê en gran pert mëmbri dla Uniun y dô so contribut – naturalmënter debann – al foliet ladin che gnô fora döes otes al meis. Les prömes publicaziuns scrites dô la vera costâ tröp y ê ries da mëte adöm. Le medémo pòn dì dles prömes publicaziuns por le insegnamënt dl ladin te scora. Ares gnô contestades y ê malodüdes dala maiù pert dla popolaziun. Sce an pënsa a chi agn, spo vëigun tan de strada che al é gnü fat sön chësc tru da cincant’agn incà cina al dédaincö.
Te chisc agn gnôl fat vigni dui o trëi agn n Congrès ladin, alternativamënter tles Dolomites, ti Grijuns y tl Friul. An ti dijô „Congrès internazional ladin“, che durâ plü dis. A chisc congrèsc tolô pert ladins dla Svizera, dles Dolomites y dl Friul. Les Uniuns di Ladins fajô spo vign’ann n „Dé cultural ladin“, che gnô organisé y cherdè adöm dales Uniuns dles singoles valades, n iade a Badia, spo a Urtijëi y te Fascia. Pro chisc „Dis culturai“ gnôl portè dant chestiuns de identité ladina, de leteratöra y de storia dl raiun. Le domisdé ê do regola dediché ala ciantia popolara ladina, al teater y al folclor, cun sfilades, guant da zacan y musiga.
Tl 1955 à la „Uniun di Ladins dla Val Badia“ tut pert, adöm cun la Uniun di Ladins de gherdëna al Congrès Ladin de Udin y trëi agn dô, dl 1958 al Congrès de Coira. Al ê les prömes incuntades ofiziales a chëres che la Uniun di Ladins â albü ocajiun de tó pert te chi agn. Dailò éson rovà adöm cun i Furlans y i Grijuns y da dailò inant àn metü man bel pln de se conësce y de se baratè fora esperiënzes y problems. Intratan êl gnü fat sö – dl 1960 – a Urtijëi la „Cësa di Ladins“, olache al ê gnü metü sö la sënta dla Union Generela, che dô spo deventè l’assoziaziun de tët por les Uniuns dles singoles valades.
Ai 27 d’agost 1967 êl spo gnü tignì tl’ostarìa „Crusc Blancia“ a San Linert de Badia la reuniun generala dla Uniun di Ladins. Do la lîta dl presidënt nü, le dr. Lois Ellecosta, êl gnü metü sö n consëi provisor de 10 porsones che s’â tut sö le compit da mete sö n Statut nü, che é spo gnü legalisé ai 6 d’otober dl 1967 dan le notar a Bornech. Cun chësc at â la Uniun di Ladins ciafè n müs nü y ê deventada na istituziun a carater ofizial.
Tl art. 1 dl Statut vëgn la Uniun di Ladins, che â la sënta a Badia, descrita te chësta manira:
„La Uniun di Ladins, seziun Val Badia, é na assoziaziun che ô mëte al sigü y vardè i problems y i interèsc ladins. Por le plü ciàrera da trà sö na cosciënza ladina cun daidé, fà maiù y defëne nosc lingaz, nosta cultura, nostes üsanzes y tradiziuns. La Uniun se prô ince por laurè deboriada y adöm cun düc i Ladins.“
Tl pröm numer dla cronica „Sas dla Crusc“ â le presidënt dla U.L.V.B. da laôta, le dr. Lois Ellecosta, ciarè de informè la jënt sura les funziuns dla Uniun di Ladins. Te so articul scriôl:
„La Uniun dai Ladins é, desco d’atres uniuns dla Val Badia, na associaziun culturala danter i Ladins de nosta valada co s’à motü dan i edli de laorè o tignì sö chi co laôra por mantegnì vì nosc lingaz ladin, nostes üsanzes y döta nosta tradiziun. Döt le program ch’ara se tol dant y ch’ara fej dartan l’ann, sta ìte tai termi amarsces da chësc unico fin. I ti sun, de cosciënza, debit a nüsc antenac da vardè y menè ennant ci che ei é stês bogn da defene por tan de cion agn y co e dagnora sté le stamp de nosta bela valada. Desson nos d’aldédancö lascé jì a perde nosta lungia tradiziun ladina co ê gnüda tignida sö por en tëmp olâ che nüsc neni gnô coienês foradecà, porciodì ch’ai ne conescea nia cîs bun le lingaz dai ijins, mo ai ê empò, te so cör, encuntonc y brai da ester ladins y can ch’ai aldisa tal forsì baien le lingaz de süa oma, ti gnôl les leghermes tai edli. Al dédancö ch’i n’ân plü püch y nia da se lascè pité dai ijins, messunse tan deplü tignì alalt la ierpejun ch’an ciafè. Al é porchël en dovëi moral de düc i ladins da dè so contribut te chësc ciamp, vignn’ön desch’al pò y desch’al é bun.“
La Uniun di Ladins à dala fondaziun insö dagnora ciarè de corì les loces culturales che se presentâ man man te nosta valada. Ara à dè fora cotan de publicaziuns, cassëtes y CDs, ara à metü a jì manifestaziuns culturales, musicales, sportives, d’aurela cörta, sëres de diapositives, ara à porvè de ti dè n sostëgn concret a auturs de tesc y cianties ladines. Tres süa ativité ara zënz’ater daidé sensibilisé tres deplü la jënt ladina che ara ciares sön so lingaz y sön süa identité particolara che la fej unica sura döt le monn.
I fins y les funziuns dla Uniun é te düc i agn de süa esistënza tres indô stà punc de discusciun tles tröpes sentades dl consëi, che messâ ciafè la dërta strada ti tëmps de gran mudamënc y dl progrès che influî sambëgn ince sön le lingaz y la cultura ladina.
Evënć paraleles importanć fora dla storia dla Uniun Ladins Val Badia:
- Sostëgn dl Cor „Jepele Frontull“ (cor ufizial dla Uniun)
- Sostëgn dla biblioteca „Sas dla Crusc“
- Fondaziun dla Scora de Musiga
- Fondaziun dl Fotoclub Val Badia
- Fondaziun dla Seziun Academics
- Fondaziun dl Grup de Bal Popolar


text:
Newsletter
Wenn Sie im KonsumentInnenschutz auf dem Laufenden sein wollen, abonnieren Sie kostenlos das Verbrauchertelegramm als Newsletter.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Á i produc light tres püces calories?
Che che oress tó jö n per de chili, dess mëte averda canche ai cumpra alimënc che á scrit lassura "light". Chisc alimënc n'á nia automaticamënter püces calories. Ajache "light" ne dij fora nia sön tan de calories che val' á. Al ó ma dí che na sora sostanza nudritiva (por ej. zücher o gras) é smendrida de altamo le 30 porcënt en cunfrunt a produc somiënc. Insciö á patatines light manco gras co d'atres patatines – mo tres ciamó demassa sce an ó limité les calories. Ajache le gras ti dá plü saú al produt, vëgnel sovënz adoré plü zücher te alimënc cun manco gras por mantigní la saú. Chësc porta pro a na miú saú, mo ajunta d'atres calories. Ince aromesc y adensanc vëgn adorá sovënz por compensé n contignü de gras bas. Pro produc light cun püch zücher vëgn le zücher sovënz baraté fora cun zücher artifizial. Dantadöt pro iogurc da früc, desserts o sosses de salates arjignades desson lí dër avisa les indicaziuns sön le valur nudritif y paridlé cun produc tradizionai. Y an ne dess nia se lascé impizé sö da mangé deplü de n produt light co dl produt convenzional – ma ciodí che ai é light. Ajache a chësta moda ne smendriëise nia les calories.
Sostanzes chimiches prigoroses te guant y produc por l’outdoor
Greenpeace á lascé analisé sce al ê chemicai per- y polyfluorurat (PFC) te 40 produc de 19 paisc. Pro chisc êl marches conesciüdes sciöche The North Face, Salewa, Mammut, Jack Wolfskin y Co. Ma te 4 articui de dötes les marches analisades n'án nia ciafé i chemicai danusc. I PFC se desleria fora tl ambiënt y ne se lascia nia saurí o daldöt ne nia desfá. Önesc produc contignî cinamai l’aje perfluorootanoich (PFOA) dl grup di PFC, che é dër prigorus por la sanité. L'interes di consumadus por produc nëc é gran. Y al é pö alternatives che garantësc guant cialt y assüt, ince sce al ne para nia tan dal'ega y dal paz sciöche chël che á PFC.
Les tasses por TIM „Voce“ s'alza indô
L’aumënt vá a dann de che che ne s’anüza nia di mesi de comunicaziun nüs
Dal 1. d’aurí é les tarifes dl contrat “Voce” de TIM, che costa €19 al mëis, passades da 10 centejimi al menüt a 20 centejimi al menüt plü 20 centejimi vigni iade che an respogn, y i menüc gnará calcolá damperfora vigni 60 secunc. Chësc alzamënt reverda indô y dantadöt la jënt atempada y a vigni moda ca. 3 miliuns de utënc te döta la Talia, che ne adora nia coliamënc internet, mo mantëgn la linia fissa ma por cherdé sö y gní cherdá sö. Chësc sorvisc universal messess gní garantí por lege dala TIM de Telecom Italia!
Ci che pësa implü ciamó sön le tacuin é l’aumënt dl cost dla spediziun dla fatura (sce an ne chir nia fora le domizil bancar dla fatura), che röia pormez al cost dopl dl boletin postal, canche al vëgn ortié vigni mëis la fatura, impede vigni dui mësc sciöche n iade.
Ince le paiamënt cun le boletin postal é dagnora sté na carateristica dantadöt dla jënt atempada o dles fasces plü debles. Tim sbürla a chësta moda sü cliënc a passé a n’oferta “döt lapró”, cun telefonades ilimitades, mo por 29 euro al mëis impede 19, do che l’AGCOM â sforzé l’ann passé la Sozieté da mantigní te sües ofertes n contrat a consum.
Le problem é che al pé che al ne sides nia poscibl da se defëne, ater co desdí le contrat y tó y jí daldöt la linia fissa (meton sambëgn averda a cosć eventuai de dejativaziun).
Proteziun di dac: dal 2018 de plü dërc por i consumdus por mirit dl Regolamënt europeich nü
La reforma europeica sön la sconanza di dac pó gní conscidrada stlüta jö. Al mancia ciamó i “sce” definitifs dl Consëi dl'Uniun Europeica y dl Parlamënt Europeich, che messess aprové dl 2016 la deliberaziun definitiva, por mirit de chëra che al jiss spo en forza dl 2018 le regolamënt sön la proteziun di dac.
Tl dagní messará i consumdus dé jö so consëns por le tratamënt de sü dac cun n consëns tler. Implü ne podará les impreses nia adoré por d’atres rajuns i dac personai conzedüs dai consumadus por na rajun spezifica, zënza damané na confermaziun aposta di consumadus. Les impreses che ne se tignará nia ales desposiziuns nöies messará fá cunt cun de majeres sanziuns de chëres preodüdes sëgn.
Cun le regolamënt vëgnel confermé ince le “dërt da desmentié ia” i dac, sciöche ince le dërt de portabilité di dac. Chësc valará ince por impreses cun sënta legala fora dl'Uniun, che s’adressëia indere cun sües ofertes ai zitadins dl'UE. Chësc revardará por ej. impreses americanes sciöche Facebook y Google.
“Le regolamënt dá dant ci dac personai che pó gní coiüs adöm da impreses y autorités, y sciöche chisc pó gní combiná y tratá, chël ó dí la “rajun spezifica”. Al é ince gnü fissé le prinzip dl consëns spezifich dl zitadin por vigni adoranza di dac. Ara se trata de na dërta pera miliara. Al romagn da speré che les normes vëgnes spo veramënter aplicades”, chësc le comentar de Walther Andreaus, diretur dla ZC.
Ci ó pa dí le simbol “gote y forchëta”?
Sovënz él sön parotes, goti de plastica o bossi por la conservaziun de boandes, n simbol olache al é fat sö n gote y na forchëta, mo tröpes porsones indere ne sá nia ci che al ó dí. Chësc simbol vëgn metü sce n oget é adaté al contat cun la spëisa. I produc che á chësc simbol é fac aladô dl Regolamënt UE (1935/2004 CE) y ne lascia danter l’ater nia fora sostanzes danoses por la spëisa. Mo chësc simbol ne se dij nia sce l'oget é ince adaté da gní lavé tla mascin da lavé jö, o sce al pó gní metü te dlaciara o, ciamó, sce al pó gní adoré por le furnel a micro-ones. Chëstes ultimes informaziuns vëgn dades da d’atri simboi aposta che é indere sovënz dan man sciöche aplicaziuns da taché sö. Chisc simboi n'é indere nia unitars y pó ince gní mudá aladô dl produtur.
Sconanza di dac y detlaraziun dl davagn
I consumadus pó se refodé da dé jö i dac sön les spëises sanitares
Pian ia dal 2016 sarál tl “730 precompilé” ince i dac dles spëises sanitares. Vigni zitadin che á complí 16 agn pó tó la dezijiun da ne lascé nia pormez a chisc dac l'Agenzia dles Entrades, chël ó dí da ne i lascé nia odëi tla detlaraziun dl davagn scrita fora danfora. Te chisc caji messará les porsones interessades trá jö ëres instësses les spëises sanitares.
Le garant por la privacy ti á lascé alsavëi ala Zentrala di Consumadus (ZC) sciöche an mëss fá da ne ortié nia inant les spëises sanitares:
- dal 01/01/2016 pón se refodé da ortié inant i dac sön la singola prestaziun canche ara vëgn pitada ti damanan a usc al dotur o ala strotöra sanitara l'anotaziun dla refodada sön le documënt fiscal;
- por les spëises documentades cun le bon de cassa dles apoteches, indere, pó chësta refodada gní eserzitada ne ti don nia a che che fej le bon le codesc fiscal sön la tessera sanitara.
Le diretur dla ZC, Walther Andreaus, arata che chëstes mosöres sides na garanzia por la cerna lëdia y l'autodeterminaziun tla sconanza de sü dac: „Dui sön trëi paziënc südtirolesc refodëia l’archiviaziun y la memorisaziun de sü dac sanitars tl sistem zentral, aladô dles inrescides fates dala ZC y dai doturs de ciasa“.
Lege de stabilité dl 2016: Ci sozedel pa cun i imobii?
La lege de stabilité 2016 á arlungé ofizialmënter por döt le 2016 les detraziuns fiscales dl 65% por la recualificaziun energetica y l'adatamënt antisismich di frabicac y dl 50% por i intervënc de restrotoraziun de frabicac, sciöche ince por la cumpra de mebli y de de gran aparac eletrics dla classa nia mëndra co A+ (A por forgoré) por aredé n imobil sotmetü a restrotoraziun. Chësc arlungiamënt valará ma por le 2016, porchël se arbasserá, ater co sce al se müda val’, dal 2017 düc i bonus al 36% y les spëises mascimes gnará desmesades; le bonus por i mebli indere gnará tut jö.
De plü informaziuns é da ciafé te “Agevolazioni fiscali sulla casa”, da ciafé o tles sëntes dla ZC. De plü informaziuns é da ciafé tla ZC (tel. 0471-975597).
Contrac d'assiguraziun dormiënc: al röia adalerch retüdes (parziales) nöies por i benefiziars
Dai 23 de forá ai 8 d’aurí dl 2016 vára da ti presenté ala Conzescionara sorvisc d’assiguraziun publics Consap S.p.a. la domanda de retüda parziala dles polizes dormiëntes (sce l’evënt é sozedü do le 1. de jená dl 2006, la prescriziun é gnüda fata dan le 1. d’aurí dl 2010 y le benefiziar n’á nia ciamó ciafé na retüda). Sce la domanda vëgn azetada gnarál paié alplü le 70% dla soma dla poliza paiada dal intermediar al Fonds raporc dormiënc.
Por de plü informaziuns pón contaté (dal lönesc al vëndes 9,00 – 17,00) le numer de telefon 06-85796444 o scrí na e-mail a polizzedormienti@consap.it.


text:
Richterswil
Richterswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.54 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 12 583 abitant.
El cumün de Richterswil al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Freienbach (SZ), Hütten, Männedorf, Schönenberg, Stäfa, Wädenswil, Wollerau (SZ). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Richterswil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1265 col nom de Richtliswile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Richterswil Online Sit ufizial
- Richterswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Visita en la stizun da spezialitads
- Mesemna, 22.6.2016, 11:13
La citad veglia da Montpellier è in «bijoux». Numerusas streglias e giassas envidan dad ir a spass. Darar porscha ina citad sin uschia ina pitschna surfatscha uschè bler. Giassas, parcs, plazzas, streglias, suenter mintga chantun spetga ina nova aventura.
Las giassas èn plain butias, stizuns, cafés, bistros, ustarias e kioscs cun gasettas. I regna traffic en las giassas da Montpellier. La glieud flanescha atras las giassas e mira las vaidrinas.
Era stizuns cun delicatessas èn dachasa a Montpellier. Pitschnas butias cun in vast sortiment da tschigulatta, pralinas, ervas, fritgs en vaiders, mustarda, trifla, foie gras e pastis. Era noss reporters han visità in stizun da delicatessas.
RR Actualitad 11:00


text:
Ij test ëd Chér a l’é ‘l document an piemontèis ël pì antich ch’a pòrta na datassion precisa. I soma ant l’época dle Comun-e e ‘d soe lòte për goerné soe libertà. Chér a l’é na repùblica, antagonista a Turin, ch’a restrà indipendenta fin-a al 1347, cand a sarà pijà dai Cont ëd Savòja.
«Ant la Comun-a ‘d Chér la società ‘d San Giòrs a rapresentava ‘l partì popolar, e l’ospissi a l’era la rocafòrt andova j’òm ëd la Società a së riunìo për deliberé e, ant l’ocasion, për difendse contra la Società dij milissian o cola dij Cavajer, ch’a j’ero formà dai nòbij» (Pinin Pacòt).
L’amportansa ‘d costi test, ch’a son peui ij test ufissiaj ëd la costitussion ëd la Companìa, a l’é dzortut linguìstica: oltra a dene na testimoniansa dël piemontèis dël Tërzent an dan la preuva che costa lenga as dovrava ‘dcò an forma ufissial e formal për la redassion ëd test giurìdich. (R.C.)
.
Statut de l’Hospiçii de la Compagnia de Saint Geòrç
del pòvol de Cher
23 ‘d luj dël 1321
A lo nòm del nòstr segnor Iesù Christ, amen. A l’an de la ssoa natività mcccxxi, a la quarta indiçion, en saba a xxv di del meis de loign en lo pien e general consegl de la compagnia de messer saint Geòrç de Cher, a son de campanna e a vox de crior, en la chaxa de lo dit comun de cher al mod1 uxà e congregà:
el fu statuì e ordonà per col consegl e per gle consegler de lo dit consegl e per gle rezior de la dicta compagnia, gle qual adonch lì eren en granda quantità e gniun de lor discrepant, fait apres solempn partì,
che gly infrascript quatrçent hòmegn de la ditta compagnia seen e debien esser perpetuarmeint e se debien nominer un hospiçii, ço è hospiçii de la compagnia de sein Geòrç.
I quagl hòmegn debien e seen entegnù perpetuarmeint consegler a adrit e learmeint la ditta compagnia e i cònsol e gli hòmegn de colla compagnia a bona fay, no declinand a alcunna voluntà se nò a chunna utilità del còrp de colla compagnia.
E se el entrevenis, que Dee n’el vogla2, que alchuna persona que ne fus de la ditta compagnia, de quinta condiçion o stat que sea, feris alchun hòm de la ditta compagnia o veirament feis ferir o vulnerer – o veirament fos a fer la ditta ferua o veirament deis consegl vo favor – o se el entrevenis de houre enaint que alchun de la dita compagnia feris o vulneras alchun o alchuign qui no fossen de la ditta compagnia o com chol o veyrament prandes guera com lor,
que gle infrascript quatrçent hòmegn de la ditta compagnia seen entegnù e debien preçixament e sença tenor porter e deferir pareysament arme, ço è falchastr, juxerma o sea spa o maça, e braçagl o sea tavolaça, tant quant porterea col o coigl de la ditta compagnia i quagl havessen o aves la ditta discòrdia e tant que la vindita se feis de la ditta ferua,
de fin·a tant que col qui area la discòrdia o a chy serea faita la ditta ferua o qui ferea la ditta vendita a pas o sea concòrdia pervenis con y sòy auersarii:
………………….
(Da C. Salvioni, Antichi testi dialettali chieresi, an “Miscell. Caix-Canello ”, Firenze 1886; G.P. Clivio, Coj ‘d San Giòrs: a propòsit dël prim document ëd vej piemontèis ch’a sia datàbil e localisàbil, an V Rëscontr Antërnassional dë Studi an sla Lenga e la Literatura Piemontèisa – 1988, At, Alba 1989).
Version an piemontèis modern ëd Renata Capello
Al Nòm ëd nòstr Sëgnor Gesù Crist. Amen. Ant l’ann ëd Soa Natività 1321, ant la quarta indission, an saba dël di ch’a fà 25 dël mèis ëd luj, ant ël pien e general Consèj ëd la Companìa ‘d Sor San Giòrs ëd Chér, a son ëd ciòca e a vos ëd crior ant la ca dla dita Comun-a ‘d Chér al meud dovrà e congregà,
a l’é stabilisse e ordinasse da col Consèj e dai Consijé dël dit Consèj e dai Resior ëd la dita Companìa, che adonch a-i ero lì an gran nùmer e gnun ëd lor a l’era an dzacòrdi, fàit apress n’esam ancreus,
che ij sotëscrit quatsent òm ëd la dita Companìa a sio e a dëbio esse an manera perpetua e a debio costituisse an «ospissi» e pijé ‘l nòm ëd «Companìa ‘d San Giòrs»,
che che costi òm a debio e a sio tnù an manera perpetua a dé ‘d bon consèj e an manera s-cëtta a la dita Companìa e ai Cònsoj e a j’òm ëd cola Companìa an bon-a fe’, nen sogetand-se a gnun-a volontà ch’a sia pa për chèich utilità dël còrp (dla bin) ëd cola Companìa.
E s’a antërvënèissa, che De a veuja pa, che chèich përson-a ch’a fà pa part ëd la dita Companìa – ëd qualsëssìa condission o stat ch’a sia, a ferièissa cheidun ëd la dita Companìa o a fèissa ferì o danegé o vreman a fussa chiel a fé la dita ferìa o bele mach a dèissa consèj o a favorièissa o se cheidun ëd fòra a antërvenèissa dnans che cheidun ëd la dita Companìa a ferièissa o a danegèissa] cheidun ch’a fusso nen ëd la dita Companìa, o con col ch’a-j fèissa guèra
che ij sotëscrit quatsent òm ëd la dita Companìa a sio tnù e a dëbio ampressa e sensa speté pijé e porté d’arme, visadì falsastr, giusarma o spèja o massa e brassal o taulassa, tant com a portèissa col o coj ëd la dita Companìa ch’a l’avèisso avù o a l’avèisso dita dëscòrdia e tant che la vendëtta as fèissa dla dita ofèisa
fin-a a cand che col ch’a l’avèissa la dëscòrdia o ch’a l’avèisso faje la dita ofèisa o a fèissa la dita vendëtta, a pas, visadì a concòrdia a vnèissa nen con ij sò aversari:
……………………
- 1 Mod: lese meud.
- 2 Vogla: lese veuglia.


text:
Uss èsi enconuschent, pertge che l'aviun da l'Air Asia è crudà giu en l'Indonesia la fin da december 2014. La raschun è ch'in computer a bord n'ha betg pli funcziunà en urden. In sbagl en il computer haja deactivà igl autopilot. Silsuenter hajan ils pilots reagì fallà sin ils sbagls dal computer. A questa conclusiun vegnan ils investigaders en lur rapport ch'els han preschentà a Jakarta, la chapitala da l'Indonesia.
La maschina era da viadi da Surabaya vers Singapur. Tut las 162 persunas a bord èn mortas da la disgrazia. Il pilot aveva annunzià urizis ed en consequenza dumandà dastgar midar l'autezza da sgular. Il contact è silsuenter rut giu. Pir 5 dis pli tard han ins chattà il vrac sin il fund da la mar tranter l'Indonesia e Singapur.
RR novitads 12:00


text:
Valladas talianas
-
L’auter onn 112 vischnancas en il chantun Grischun
Il chantun Grischun dumbra a partir da l'auter onn be pli 112 vischnancas actualmain èn quai anc 114. La regenza ha suttamess al Cussegl grond la missiva per la fusiun da las 3 vischnancas en la Val Mesauc – Leggia, Grono e Verdabbio.
Sco la regenza communitgescha vegn la fusiun da la nova vischnanca da Grono sustegnida cun ina contribuziun da promoziun da 5,4 milliuns francs.
Il Cussegl grond decida la fusiun en la sessiun d’avust. La fusiun duai entrar en vigur l’emprim da schaner 2017.
RR novitads 10:00


text:
Euclide de Megara
Euclide de Megara l’è stat en filòzofo socràtich de la grécia antìca, atìf entùren al an 400 prìma del Signùr e fondadùr de la Scöla megàrica. I editùr e i tradutùr medievài dei Elemèncc i l’ha scunfundìt de spès col sò omònim Euclide.
El filòzofo Euclide l’è nasìt a Megara, ma ‘l s’è trasferìt a Atene endóche l’è deentàt discèpol del Sòcrate. Quan che ‘l so maèstro l’è mórt, lü l’è turnàt a Megara, endóche ‘l g’ha acuglìt dei óter discèpoi socràtich.
Nesöna de le so òpere l’è scampàda, ma ‘l so pensér se pöl cumprindìl per mès de le dutrìne de la scöla che ‘l g’ha fondàt e se capés che le nàa derènt fés a la filozofìa socràtica. Segónt chèsta dutrìna el Dio benevolènt, inteligènt e giöst del Sòcrate l’è identificàt col éser ünich e imutàbil del Parmenide de Elea, ciamàt Dio, sapiènsa o giüstìsia, e paragunàbil a l’asùnto metafìzich pròpe de la scöla eleàtica.


text:
«Kunstluft» – artists vivan e lavuran en mises dal Partenz
- Sonda, 4.6.2016, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 4.6.2016, 11:03, RTR
Per la segunda giada ha lieu en Partenz il project «kunstluft». Durant bun in mais vivan 9 artists en mises sur Conters ed integreschan las impressiuns da questa vita modesta en lur art.
Il spezial vid quest project è che mintgin po far visita als artists ed uschia vesair il process da lavur e betg sulettamain l'ovra finida. Il magazin da cultura discurra cun l'organisatura Hedi Senteler e cun l'artista Astrid Eichin.
Era la rubrica deditgada a la litteratura va a viandar; numnadamain cun Globi en il Parc Naziunal Svizzer.
Redacziun: Astrid Alexandre
Contribuziuns
-
Discurs cun l'organisatura Hedi Senteler
-
Discurs cun l'artista Astrid Eichin, ina da las artistas en re...
-
#Paintback – il tip persunal dad Astrid Alexandre
-
Ils tips da cultura dals 4 da zercladur


text:
Ban Ki Moon lauda la Grezia
- Sonda, 18.6.2016, 13:08
Il secretari general da las Naziuns Unidas è engraziaivel per la solidaritad da la Grezia.
Il secretari general da las Naziuns Unidas Ban Ki Moon ha ludà la Grezia en connex cun la crisa da fugitivs. El saja engraziaivel per la solidaritad e generusadad che la Grezia mussia envers ils fugitivs, ha ditg Ban suenter in inscunter cun il primminister grec Alexis Tsipras.
Las medias greccas rapportan che Tsipras haja dumandà sustegn dal secretari general da l’ONU. L'ONU duai far valair si'influenza per ch'il patg da fugitivs tranter l'UE e la Tirchia restia.
RR novitads 12:00


text:
Energia atomara s'avanza sin l'entir mund
- Venderdi, 23.9.2016, 16:54
Era suenter la catastrofa atomara da Fukushima cuntinuescha l'augment da las capacitads mundialas da l'energia nucleara.
In studi da l'Agentura internaziunala da l'energia nucleara IAEA quinta che las capacitads creschan fin il 2030 per almain 1,9%.
La capacitad da las ovras atomaras crescha da 382 gigawatts (l'onn 2015) sin 390 gigawatts il 2030, quai tenor calculaziun da l'IAEA. Per l'Europa vesa la IAEA in lev digren cunquai che las ovras actualas èn memia veglias ed er perquai che la Germania sorta da l'energia atomara.
Ils pajais ch'investeschan il pli fitg en il schlargiament da l'energia nucleara èn la China e la Corea dal Sid.
RR novitads 18:00


text:
Neil Armstrong
Neil Alden Armstrong (Wapakoneta, 5 'd agòst dal 1930 - Cincinnati, 25 'd agòst dal 2012) 'l è stâ 'n inśgnēr e astrunàuta americàṅ dla NASA, al prim óm a métar pē e a giràr in sla Luna, al 21 ad lüi dal 1969, durànt la misiòṅ d'l Apollo 11 insém a i sò cumpàgn Michael Collins e Buzz Aldrin.
Dòp èsar andâ in pensiòṅ, Armstrong al s è mis a insgnàr inśgnerìa a l'università a Cincinnati in dal stat d'l Ohio. 'L à fat part dal cumisiòṅ misi in pē p'r indagàr in si asidènt d'l Apollo 13 dal 1970 e dal Space Shuttle Challenger dal 1986.
Al 13 'd Agóst dal 1969 al presidènt di Stat Unî, Richard Nixon, al gh'à dâ la mdaja presidensiàla par la libertà.
'L è mòrt a 82 an par di prubléma a 'l cōr dòp n'uperasiòṅ.


text:
In’experientscha musicala
- Dumengia, 19.10.2014, 17:25
Valeria Zangger (battaria), Martina Berther (bass electric), Ursina Giger (vusch), Niculin Janett (saxofon) ed Andi Schnoz (ghitarra electrica) èn sa scuntrads a Glion per realisar in project musical. Inspirads dad in’excursiun en la Ruinaulta creeschan ils tschintg musicists lur musica. Trais dis improviseschan ed exerciteschan els, a la fin datti in concert en il Cinema sil Plaz a Glion. Al cumenzament dal project ponderescha la bassista Martina Berther: «Er sch’jau hai gia sunà cun ils blers, è il resultat fitg intschert. Nus essan da chasa en differents stils da musica!». Ursina Giger sa dumonda: «Co tunan l’aua ed il crap?». Andi Schnoz sa lascha inspirar da la tschajera per crear sia musica. La percussiunista Valeria Zangger s’interessa per il tun da tut quai che vegn per mauns ad ella ed en la contribuziun musicala dal giuven saxofonist Niculin Janett pon ins observar la transfurmaziun d’ina chanzun rumantscha en in toc da jazz contemporan. Il film «In’experientscha musicala» dad Ivo Zen mussa la creaziun d’in toc musical, da l’idea iniziala fin a sia preschentaziun davant il public.


text:
Sur En (Sent): Maun en maun, 2 artists ina simbiosa
- Gievgia, 16.6.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 16.6.2016, 11:45, RTR
Ina caricaturista ed in artist collavuran vi dad ina sculptura. Il resultat è ina cumbinaziun tranter dissegn liber, lain e crap. Tut capita il mument, nagut è propi previs.
Dals 12 als 18 zercladur ha lieu il 22avel simposi da sculpturas a Sur En en Engiadina Bassa. 17 artists stgaffeschan ina sculptura sin la plazza da campar.
Stretga collavuraziun tranter caricaturista ed artist
Tut capita il mument e nagut è planisà a lunga vista. Il resultat da la collavuraziun è ina cumbinaziun da dissegn liber, crap e lain.
Sculpturas particularas
Il resultat n'è per il mument anc betg visibel. Fin la fin da l'emna han ins anc temp da stgaffir sculpturas da crap e lain entagliadas e dissegnadas dals 2 artists.
Ils 18 da zercladur han ins la pussaivladad da contemplar las sculpturas finidas. La vernissascha dura da las 15.00 a las 18.00 sin la plazza da campar a Sur En (Sent).


text:
GKB è populara
- Mesemna, 4.2.2015, 15:34
La Banca chantunala grischuna tutga tranter ils top 10 dals patruns en Svizra. En la rangaziun da la plattafurma da valitar persunal kununu.com cuntanscha la banca plazza 4, quai cun 4,37 punct da 5 pussaivel.
L’evaluaziun sa basa sin 70’000 rapports d’experientscha. Il criteri impurtant è la cultura da manaschi. La banca grischuna è l’unica banca svizra tranter ils top 10. Las firmas las pli popularas derivan per gronda part da la branscha d’informatica e da l’elavuraziun da datas electronica EED.
RR novitads a las 14:00


text:
Randulina
La scoulina «Randulina»
Nus essans la scoulina Randulina chi’s rechatta sül prüm plaun. Nossa mussedra ho nom Andrea Martin ed es uriunda da Bever. Il pü gugent giovains illa stüva da poppas, inua cha que ho dafatta üna pigna veglia cun ün burel. Lo ans zuppainsa suot la s-chela, ed alura stu Andrea minchataunt tschercher a nus!
In nossa scoulina ho que bger lö per giuver cun legos, culs autos, cul trenin, culla chesina da poppas e per fer teaterin da chasparets. Suvenz pudainsa eir pittürer e fer gös ubain stincals cun nos Clown Charly. Aint il rinch chantains bgeras chanzuns ed Andrea suna culla guitarra.


text:
Violenza cunter policists – chastis pli rigurus
- Dumengia, 5.6.2016, 12:28
La giustia savess esser pli rigurusa tar violenza cunter policists: quai pretenda Ralph Hurni, il president da l’associaziun dals schefs da las polizias da citad, en las gasettas «Zentralschweiz am Sonntag» und «Ostschweiz am Sonntag».
Violenza cunter policists sa drizzia cunter il fundament d’in stadi. Perquai stoppia il stadi far chapir ils delinquents che quai na vegnia betg tolerà. Cunzunt extremists sanesters sajan vi e pli agressivs encunter policists, di Hurni.
Chastis da praschun stringents tar attatgas sin policists na sustegn Hurni dentant betg.
RR novitads 09:00


text:
Lunbardî
Artécol in dialèt arzân
La Lumbardéia l'é ‘na regiòun italiâna cun cîrca nōv miliòun d'abitânt. La só capitêl l'é Milân. La Lumbardéia la cunfîna a mezanôt cun la Svésra (Cantòun Ticîn e Grisòun), a sîra cun al Piemûnt, a matèina cun al Vènet e cun al Trintèin-Êlt Âdis/Sudtirōl, e a mezdé cun l' Emélia-Rumâgna. L'aministrasiòun regiunêla l'é int al Gratacēl Pirelli, a Milân.
Indice
Al nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm Lumbardéia al vîn da la parôla tedèsca e longobêrda Langbardland o Langbardaland, che cun al tradusiòun ch' în stêdi fâti dôp l’é dvintê préma Langbard e dôp Longobardia o Langobardia fîn ad arivêr a Lumbardéia, ch' al vré dîr "Tèra di Longobêrd".
I cèinter principêl dal pruvînci Lumbêrdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
La Lunbardî l'è na regiån itaglièna con stra sè e nå nôv migliòn d'abitànt. La so capitèla l'è Milàn. La Lunbardî la cunféna piò sò cun la Svézzra (Cantån Tizén e Grisòn), a sîra col Piemånt, a maténna col Vènet e col Trentén-Elt Égg’/Südtirol, e piò zå cun l'Emégglia-Rumâgna. L'aministraziån regiunèl l'è int'al Gratazîl Pirelli, a Milàn.
Al nòmm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòmm Lunbardî al vénn da la parola germànica e lungubèrda Langbardland o Langbardaland, che cun al traduziòn ch'ali én stè fati dåpp l'è advintè prémma Langbard e dåpp Longobardia o Langobardia fén ad arrivèr a Lunbardî, ch'al vré dîr "Tèra dî Lungubèrd".
Äl chèplôg ed pruvénzia d'la Lunbardî[modifica | mudéfica la surzéia]
Artìcol in dialët piaṡintëin
La Lumbardia (in italian: Lombardia) l'é una region d' l'Italia nord-ucidentäla. In dil so 12 pruvinci i ga stan pö d' növ milion d'abitant. La so capitäla l'é Milan. La cunfëina a nord cun la Svisera, a ovest cul Piemont, a est cul Venet e cul Trintëin-Ält Adige e a süd cun l'Emilia-Rumagna.
Al num Lumbardia al vegna da la parola germanica-lungubärda Langbardland o Langbardaland che, dop dil mudifich in latëin e in italian, l'é cambiä in Langbard, po in Longobardia o Langobardia par 'rivä al num d'incö. Völ di "Tera di Lungubärd", la tera d' cul popul germanic ca l'era vegn zu in Italia in dal 568 d.C. e l'äva mis la so capitäla a Pavia. Alura la Longobardia l'era una zona bëin püsè granda d' cula d'adès.
Al simbul d' la region l'é la rösla camuna (in bianc cun dré dal verd) e l'é stä ispirä da un'incision in sil predi d' la Val Camonica ch' i ävan fat i om d' l'antiga civiltä di Camuni. Cun la rösla i völan ricurdä la storia milenäria e la caltüra antiga d' la region. A gh'é una leg' d' la region par dä o dä mia 'l parmès da druä al simbul lumbärd.
Al motto üficiäl d' la Lumbardia l'é: "Una regione per fare" (una region par fä).
Geugrafia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Lumbardia la s' divìda quäsi a metä tra pianüra (pö o menu 'l 47,1%) e muntagna (40,5%). Al 12,4% ca 'l resta la culëina.
La region la pöl ves dividì anca in quatar zoni par descriv il carateristich geugrafich: la pärt propri cun i Älp, vüna d' meza muntagna (Preälp) o culëina, un'ätra d' pianüra (Älta e Basa) e cula suta 'l Po.


text:
Pruvincia d' Piaṡëinsa
Artìcol in dialët piaṡintëin
La Pruvincia ad Piaṡëinsa l'é una pruvincia italiana ad l'Emilia-Rumagna e la g'ha 265.000 abitant. La sò capitäla l'é Piaṡëinsa.
La pruvincia ad Piaṡëinsa la cunfëina ovest cun la Lumbardia (Pruvincia d' Pavia) e cun al Piemont (Pruvincia ad Lisandria), a est cun la Pruvincia ed Pärma, a nord cun la Lumbardia (Pruvincia ad Lod e Pruvincia d' Carmånna) e a süd cun la Ligüria (Pruvincia d' Genua).
I cumoin pö impurtant[modifica | mudéfica la surzéia]
Al sid[modifica | mudéfica la surzéia]
Alsëin · Alta Val Tidòun · Altufrèi · Arvargär · Bṡinson · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · La Cadé · Calindàsch ·· Caùrs · Carpané · Castél San Giuàn · Castél Arcuä · Castelvédar · Còr · Curt ad Bargnél · Curtmagiùr · I Farëin · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gaṡöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Muntṡéi · Murfàs · Uton · Piaṡëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · San Ṡòrṡ · San Pédar · Särmat · Ṡèrba · Cerignäl · Ṡiàn · Träv · Uslëingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·


text:
Regiun Malögia survegn furma
- Mesemna, 4.2.2015, 15:20, actualisà a las 17:39
La basa per che la regiun Malögia po cumenzar a lavurar è dada. Ils statuts per la nova regiun èn vegnids elavurads. Quests regleschan surtut ils fatgs administrativs da la regiun Malögia.
Co che las incumbensas dal circul vegnan schliadas n’è dentant anc betg cler. Perquai stoppian ins chattar pli tard ina soluziun, hai num en la communicaziun da las 12 vischnancas. Il circul da l’Engiadin’Ota exista anc enfin la fin dal 2017. En il decurs da quest onn decida la populaziun davart ils statuts.
RR novitads a las 12:00


text:
Fernando Schmed sin via da fitgar pe en la cuppa mundiala
- Actualisà Dumengia, 15.3.2015, 14:23
4 cursas - 4 giadas en ils top 30 da la cuppa mundiala. Il skiunz da Sargans Fernando Schmed, ch'ha ragischs sursilvanas, è sin buna via da fitgar pe en la cuppa mundiala da skis.
Grazia a ses buns resultats quest onn en la cuppa d'Europa ha il skiunz da 23 onns astgà partir las davosas fin d'emnas a dus super-G's e duas cursas rapidas da la cuppa mundiala a Saalbach en l'Austria ed a Kvitfjell en la Norvegia.
Nizzegià las schanzas
Fernando Schmed ha nizzegià quellas schanzas. Cun ils plazs 26 e 29 a Saalbach e cun ils plazs 30 e 25 a Kvitfjell n’ha il skiunz rumantsch betg mo gudagnà ses emprims puncts da la cuppa mundiala, mabain er mussà ch'el ha fatg in grond pass enavant en sia carriera e ch'el è sin buna via da tegnair pitg cun ils gronds. En la cuppa d’Europa è Schmed suenter sia emprima victoria la fin favrer classà sco quart en il classament da la disciplina super-G.
Gartegia quai a Fernando Schmed da far in pass enavant en ils top 3 en ils dus davos super-G’s da la stagiun ad Andorra, garantiss quai ad el in plaz fix la proxima stagiun en la cuppa mundiala.
-
1 Saira: Discurs cun Fernando Schmed, part 1 2:51 min
da Sportissimo dals 15.03.2015
-
2 Saira: Discurs cun Fernando Schmed, part 2 3:53 min
da Sportissimo dals 15.03.2015


text:
San Basán
San Basán (Siracüsa, – Lod 8 de febrár 409) l'è stái el prim vesc de Lod, quan che la se ciaméva amò Laus Pompeia. Incö l'é sant de la césa católica, patrón de la citá de Lod, insema al co-patrón Sant'Albèrt, e de tüta la Diocesi.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La data de quant l'é nasüd, la se sa nó de precis, apena sémm el post, Siracüsa. De cert se sa che l'é stai cusacrá vesc de Lod el 19 de genár 374.
L'é, infati, in de chel dì chì, che se festegia San Basán in tüta la diocesi e in del calendari.
Ogni ann, el 19 de genár, gh'é semper una grand sagra in Piása de la Vitória a Lod, in due i regalen anca la Büseca de San Basán, cun la raspadüra e la pulenta.
El 18 de genár 2009, in Catedrál a Lod, el Vesc Giüsepp Merisi l'ha cuncelebrá una mesa cun el Cardinal Àngiul Bagnasco per i 1600 ann de la mort del sant.