text:
Astruchimica
L'astruchìmica l'è el stüdi di element chìmich che gh'hinn in del spazi, suratüt in di nivul de gass mulecular, e de la sò furmaziun, interaziun e destrüziun. Podum dì che l'astruchìmica a l'è chimica e astrunumia insema.
L'astruchìmica la gh'haa de spess bisogn de duprà telescopi per fa i sò misür d'un bel poo de grandez 'me la temperadüra o la cumpusiziun. Per determinà i mulecul che se tröen in del spasi, se dupren tecnich spetruscopich. I carateristich di cumpost vegnen del cunfrunt cunt el sò speter carateristich, che se'l pö truà in d'un database o se'l pö ciapà d'un speriment. A gh'hinn però un bel poo de prublema per i interferenz magnetich e, suratüt, per i diferent prupietà di mulecul in del spasi. Un esempi de la fadiga de fà i misür a l'è cun l'idrogen mulecular H2 perchè'l gh'ha minga un mument de dipol: dunca al da nissün segnal in del IR (infraruss) e'l se vet minga cunt el telescopi. Per el CO el discurs a l'è a l'incuntrari.


c: text/html

text:
Riggisberg
Riggisberg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2394 abitant.
El cumün de Riggisberg al se tröva a una altitüden de 762 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgistein, Kirchenthurnen, Lohnstorf, Mühlethurnen, Rüeggisberg, Rümligen.
In del mes de ginee del 2009, el cumün de Riggisberg l'ha acurpaa in del sò teritori l'ex cumün de Rüti bei Riggisberg.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Riggisberg su Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tenor Martin Candinas duai vegnir reglà che mintgina e mintgin survegn la posta il pli tard a las 12:30. Ina maioritad dal Cussegl naziunal sustegna el. Surtut en las regiuns perifericas vegnia la posta mintgatant pli tard.
Quai na po betg esser ch'ins survegn la gasetta pir il suentermezdi. Lura èn las novitads en quella gia veglias.
Il Cussegl federal na vul dentant betg reglar quai. Decisiuns operativas sajan chaussa da La Posta. La politica n'haja betg da sa maschadar en, di la cussegliera federala Doris Leuthard.
In pajais cuntent che ha sulettamain tals problems.
Sco proxim tracta il Cussegl dals chantuns la moziun da Candinas. Suonda quel la chombra gronda avess quai tant consequenzas per l’organisaziun dal la repartiziun dal la posta sco era per ils clients ed abunaments da gasettas quotidianas.
RR actualitad 17:00


text:
Curt e concis:
- Sergej ed Olga Schmidt derivan da Nvosibirsk en la Russia
- Dapi l’onn 2012 dirigian els il chor viril Domat
- Dasperas dirigian els era il chor mischedau Trin
Incumbensas repartidas claramain
Olga Schmidt è responsabla per il chantar en. Sco ses um Sergej di, haja ella dapli sensibilitad da communitgar cun ils chantadurs e las chantaduras.
Lavurar cun persunas è psicologia.
Olga Schmidt procuria era adina puspè per surpraisas durant las provas. Uschia chanta ella magari spontan ina chanzun per ina giubilara u in giubilar dal chor. Ma ella è era fitg exacta. Sergej Schmidt raquinta che sia dunna possia filar ina mes’ura cun il chor vida dus tacts. Olga Schmidt curregia dentant e manegia che quai na sajan betg stà dus tacts, mabain ina pagina da la partitura.
Cun il chor viril da Domat sa sentan els sco a chasa
Omadus han studegià chant e musica en divers conservatoris en Russia. Els han dirigì chors d’uffants e da creschids en Russia ed en Germania. Da la cultura da chant rumantscha eran els fascinads da l’entschatta. La qualitad dals chors laics rumantschs saja per part pli auta che quella dals profis en Russia. Ch’els dastgan diriger il chor viril da Domat saja in regal per els, di Olga Schmidt.
RR actualitad 11:00


text:
Chi che à n Südtirol Pass y n EuregioFamilyPass Südtirol o n Südtirol Pass 65+ o n Südtirol Pass abo+ cun servijes de njonta a paiamënt possa cunlië la ÖBB-Vorteilscard cun si Pass y se nuzé nsci dla reduzions preududes dala ÖBB-Vorteilscard sun la trates tl'Austria y sun la ferates ulache la vel.
Dal “Südtirol Pass” Portal iel puscibl cunlië la doi chertes tlican tl menù “Zusatzpakete/Pacchetti extra” l link “Kaufen/Acquisto”.
Per de plu nfurmazions sun la ÖBB Vorteilscard cialëde nce sun la plata ufiziela.


text:
Isaac Newton
L'Isaac Newton l'era un fìsich, alchimista, matematich, chimich ingles, vivüü a caval del XVII e del XVIII secul; segund la magiur part di filosuf e di scenziaa, l'è staa el püssee impurtant scenziaa in de la storia de la scienza muderna, in sustanza quel che gh'ha daa urigin.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Newton l'è nassüü in Inghiltera, a Woolsthorpe-by-Colsterworth, el 4 de genar del 1643 (segund el calendari gregurian; per l'alter calendari duperaa a quij temp, quel giülian, l'era el 25 de dicember de l'ann prima). Newton l'è staa tiraa sü da la sua nona, vist che 'l sò pà l'è mort che lü l'era minga ammò nassüü, e quand el gh'aveva dü ann la sò mama l'è andada a viv cunt el sò om növ.
In del 1661 al s'è iscrivüü al'Üniversità, al Trinity College a Cambridge, induve l'ha ciapaa la laurea quater ann dopu; dopu la laurea l'ha lavuraa un poo a cà sua, e l'è in quel periud chì che l'ha metüü giò la sua teuria de la gravitaziun üniversala. Ammò, in di quij ann chì l'ha pö scuvert el teurema binumial, che pö el purtarà al calcul infinitesimal (anca se 'l Leibniz l'andava in gir a dì che l'aveva inventaa lü).
In del 1667 l'à cuminciaa a culaburà cunt el Trinity College, e cuntempuraneament l'ha püblicaa düü liber: De Analysi per Aequationes Numeri Terminorum Infinitas e De methodis serierum et fluxionum, cunt i quai l'ha metüü in gir i sò scuvert in de la fisica.
In del 1672 l'ha inveci cuminciaa a lavurà a pruposit de l'otica, e l'è rivaa a di risültaa a pruposit dela lüs.
Newton: el sistema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Newton el le scampa dal 1642 al 1727; ma el sò pensee l'è cumudaa in de la segunda metà del Ses'cent, perchè i descuvert del Newton i tröven post intra el 1665 e el 1667; el s'embat de quel temp che 'l ven sübit despö i stüdi a l'üniversità de Cambridge e rivolt in particular a matematega, astrunumia, fisega e chimega; ma el Newton el ghe lavura adree per tant ann a sistemà pulitu i früt de la sò ricerca prima de andà in tipugrafia. Intant el scumincia a insegnà matematega a l'üniversità de Cambridge e 'l deventa soci de la Sucietà reala de Lundra, l'è in di sò memori che 'l ghe porta là a vessegh dent i prìmm furmülaziun pübligh di sò dutrinn püssee impurtant.
Inscì la prima furmülaziun de la teuria de la gravitaziun üniversala induve el Newton ghe varda a la stessa manera tant a i fenomen del ciel che a quij de la tera, cunt el derivà per via matematega sia i legg del Keplero in sü i orbit di pianet sia i legg del Galileo Galilei in sü el vegnì a bass di ropp pesant del stess prinzìpi, la se tröva denter in d'una cumünicaziun De motu presentada a la Sucietà reala indel 1685.
Pö, despö un para d'ann, indel '87, la ved el ciar l'övra principala del Newton intitulada Philosophiae naturalis principia mathematica induve el principi de la gravitaziun üniversala el ven svolt e teurizzà in larga manera; indel 1690 el balca asquas del tüt el lavurà uriginal del Newton sia in sül teren filusofigh che scientifigh, anca se tanti di sò scritt i vegnen föra pö despö de che l'ann chì, intra de lur gh'è anmò da regurdà la famusaOttica püblicada indel 1704.
I ültim ann de vita del Newton hinn dedicaa a la pulitica e dessuramaross a la carega de diretur de la Zeca de Lundra; indel 1703 el Newton ven numinaa president de la Sucietà reala e l'è el scenziaa püssee autorevul del sò paes; l'è in de 'sti ann che se sistema la raculada col Leibniz a pruposit de chi l'è rivaa per primm a inventà el calcul infinitesimal. El ven föra che el Newton el gh'era rivaa prima del filosuf tudesch, anca se quest chì el le gh'era pö passaa dinanz in del dighel a tücc.
Gh'è da giüntàgh là che el Newton l'ha scrivüü anca tanti liber de carater religius.
El Newton in filusufia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una prima facia per la qual l'övra per la püpart scentifega del Newton la gh'ha un'impurtanza particulara in filusufia l'è quela del sistema, che 'l preved una sintesi ben riüssida de ricerca sperimentala in sü i fenomeni natürai e de custrüziun matematega. In sustanza, el Newton el ghe varda a un insema de indüziun e de dedüziun che 'l gh'ha el sò precedent püssee impurtant indel Galilei; el s'embat, giüstu cünt, de svilüpà l'uservaziun sperimentala di fenomen fisigh per cavànn föra di legg de validità üniversala; a 'sti legg chichinscì ghe se riva cunt una generalizzaziun semper püssee slargada, che però la gh'ha mai da perd el ligam cunt l'uservaziun e 'l riscunter sperimentai; una volta pö che s'è rivaa sü in scima al basel püssee alt de la generalizzaziun permetüda dal riscunter sperimental, mè de trà inanz cunt la dedüziun per cavà föra di legg bon üniversalment di növ fenomeni da pudè uservà; la matematega l'è deddovera el strüment che 'l serva a scernì föra la presenza d'impiant o ligam püssee generai in di fenomeni uservaa e dessuramaross ja dupera per strulegà fenomeni nananmò uservaa; rispet al Galilei, che 'l parlava de la matematega cume de la lengua duperada da Diu per scrìv el liber de la natüra, el Newton el resta forsi ligaa a un'idea püssee strümentala de la matematega, induve el sò prìmm cumpit l'è quel de dàgh una furma rigurusa a i uservaziun sperimentai. Ai principi del sò sistema el Newton ghe da una furma precisa cun di regul de la ricerca che 'l met in mustra a l'inizzi del terz liber di Principia.


text:
Ils pégns blaus ein pinai
Ils pégns blaus ein naven
Ils 9 d'avrel 2018 ha la Pro Sagogn astgau pinar ils pégns blaus ella tschenta da pumera aulta. Ussa vegnan plantau enfiarlas da pumera aulta e construiu ina seiv tipica da lenn. Aschia vegn il maletg dil vitg embellius. In grond engraziament ad Annalisa e Gion Cavelti ed alla vischnaunca Sagogn per lur grond sustegn ed al Revier forestal Sagogn-Laax per la stupenta lavur.
Contribuziun sin RTR ils 09-04-2018
Fotografias dil pinar ils pégns blaus


text:
Pascale Baeriswyl
- Gievgia, 23.2.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 23.2.2017, 8:40, RTR
Pascale Baeriswyl è secretaria da stadi e surpiglia a partir da l'avrel la coordinaziun e las contractivas cun lUniun Europeica a Brüssel.
Il cussegl federal ha elegì Pascale Baeriswyl sco successura dil secretari da stadi Jacques de Watteville. La directura digl uffizi federal daffars exteriurs maina ils discurs e las contractivas cun Brüssel a partir da l'emprim davrigl. La social democrata da 48 onns è dapi il december vargà secretaria da stadi ed ha avant gia giu differents posts sco diplomata. Quai per exempel a New York ni Brüssel.


text:
Sevelen
Sevelen a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Werdenberg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.34 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4661 abitant.
El cumün de Sevelen al se tröva a una altitüden de 460 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchs, Grabs, Triesen (LI), Vaduz (LI), Walenstadt, Wartau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sevelen l'è staa menziunaa in d'un docüment in de l'ann 1160 col nom de Sevellins.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Sevelen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Suenter che tut las vischnancas da la regiun Malögia avevan approvà la participaziun a la nova organisaziun Engiadina San Murezzan Turissem SA ed er deliberà il chapital d’aczias da total 250’000 francs, è stada uss la radunanza da fundaziun. Quai cun la preschientscha dal notar Franco Tramèr, communitgescha la conferenza da presidents.
Ils acziunaris, ils represchentants da las vischnancas da la regiun Malögia han elegì durant quella radunanza las suandantas persunas en il nov cussegl administrativ:
- Silvia Degiacomi (San Murezzan) e Thomas Walter (Puntraschigna) sco represchentants da l’hotellaria ed alloschament en general.
- Marcus Gschwend (Manader da gestiun Pendicularas Grischun) sco represchentant da las regiuns da skis. El presidiescha il cussegl administrativ da la nova organisaziun turistica.
- Andri Laager (Samedan) per il commerzi e mastergn en la regiun Malögia.
- Bettina Plattner (Puntraschigna) per la parahotellaria
- Claudio Dietrich (Segl) e Ramun Ratti (Zuoz) represchentan las vischnancas.
Il president communal da San Murezzan, Sigi Asprion, ha gratulà als novs commembers dal cussegl administrativ ed ha accentuà che pliras incumbensas hajan uss da vegnir pigliadas per mauns.
Nov reglament e tschertgar in CEO
Uschia hajan il nov cussegl administrativ dad elavurar in organigram cun statuts, che la radunanza extraordinaria ha lura dad approvar. Ultra da quai duess la plazza dal nov CEO vegnir publitgada proximamain.


text:
Ungaria
L’Ungaria (dapi il 2012 uffizialmain ungarais Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ], avant uffizialmain Magyar Köztársaság per Republica da l’Ungaria) è in stadi continental situà en l’Europa Centrala. Il territori dal pajais sa chatta per gronda part en la Batschida Pannonica. Ils pajais vischins èn l’Austria, la Slovachia, l’Ucraina, la Rumenia, la Serbia, la Croazia e la Slovenia.
Dapi il 1999 è l’Ungaria commembra da la NATO e dapi il 2004 da l’Uniun europeica. La chapitala dal pajais è Budapest; ulteriuras citads grondas èn Debrecen, Miskolc, Szeged, Pécs e Győr.
Cuntegn
- 1 Num dal stadi e dal pajais
- 2 Geografia
- 3 Populaziun
- 4 Istorgia
- 5 Politica
- 6 Sutdivisiun administrativa
- 7 Infrastructura
- 8 Economia
- 9 Sistem da scola
- 10 Cultura
- 11 Medias
- 12 Sport
- 13 Dis da festa
- 14 Annotaziuns
- 15 Litteratura
- 16 Colliaziuns
Num dal stadi e dal pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Origin[modifitgar | modifitgar il code]
L’atgna denominaziun dals Ungarais divergescha fermamain dals nums per l’Ungaria che derivan da l’exteriur. La noziun magyar (pronunzia /madjar/ da ungarais magyar [ˈmɒɟɒr]; pli baud magyeri) cumpara gia en il 9avel e 10avel tschientaner en funtaunas islamas. Probablamain sa tracti d’in pled cumponì or da magy (< ugric *mańće = ‹uman, um, schlatta›) ed er(i) (medemamain ‹uman, um, schlatta›). A l’entschatta designava il num be ina da set stirpas meznomadas che faschevan en il 9avel ed a l’entschatta dal 10avel tschientaner attatgas da rapina en l’Europa (fin sur las Pireneas). Questas stirpas sa numnavan Megyer (Magyar), Tarján, Jenő, Kér, Keszi, Kürt-Gyarmat e Nyék; ellas èn er enconuschentas sut il num da la lia da las stirpas hétmagyar. Vers la fin dal 10avel tschientaner èsi reussì a la stirpa dals Magyars – vul dir als descendents dad Árpád – d’unir las ulteriuras stirpas sut ses domini. Da qua davent sa lascha discurrer dals Magyars.
Il num ‹Ungaria› è probablamain arrivà dal slav en las ulteriuras linguas europeicas. Il term slav sa lascha deducir da la denominaziun da stirpa bulgarotirca onogur (on = ‹diesch› + ogur = ‹stirpas›). Quella è sa furmada perquai ch’ils perdavants dals Ungarais vivevan en il 5avel e 6avel tschientaner en stratga relaziun cun ils Onogurs. Il ‹H-› en il num latin hungarus (e tras quai er en intginas autras linguas) deriva da quai ch’il num vegniva mess a pèr per sbagl cun ils Huns (Hunni).
Diever dal num[modifitgar | modifitgar il code]
Il Reginavel da l’Ungaria ch’ha existì – entaifer cunfins variabels – dal 1001 fin il 1946 sa numnava per ungarais Magyar Királyság, damai che magyar designescha en la lingua ungaraisa tant il stadi sco er il pievel. L’Ungaria odierna sa numna en la lingua naziunala Magyarország (‹pajais ungarais›). En la gronda part da las linguas dal mund vegnan però duvradas per il pajais e ses pievel denominaziuns che derivan dal term latin hungarus. Sco gia menziunà è quel collià cun ils Onogurs, in pievel da chavaliers da l’antica tardiva ch’era sesent a la Mar Naira; en il decurs dal temp medieval è quel – probablamain per sbagl – vegnì mess a pèr als Magyars.
Ils Slovacs, Slovens, Croats e Serbs che vivevan fin il 1918 per part u dal tuttafatg en l’Ungaria multietnica, differenzieschan percunter tar la denominaziun dal stadi e dal pievel tranter ‹ungarais› e ‹magyar›. Per la part ungaraisa da l’anteriur stadi multinaziunal Austria-Ungaria vegnan duvrads nums che sa basan sin hungarus. Per il stadi ch’è sa furmà l’onn 1920 suenter il Contract da Trianon vegnan percunter duvradas denominaziuns che derivan dal term etnic ‹Magyars›.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il cunfin exteriur dal pajais ha ina lunghezza da 2009 kilometers. Da quai cunfineschan 355 cun l’Austria, 515 cun la Slovachia, 103 cun l’Ucraina, 443 cun la Rumenia, 151 cun la Serbia, 329 cun la Croazia e 102 kilometers cun la Slovenia.[1]
L’Ungaria consista da 19 comitats (resp. da 20 resguardond Budapest sco agen comitat). En il vest, al cunfin cun l’Austria, sa chattan ils comitats Győr-Moson-Sopron e Vas. Questa part occidentala dal pajais è segnada da collinas prealpinas. In pau pli vers ost, sper il Lai Balaton, sa chattan Veszprém, Somogy e Fejér sco er, pli vers nord, Komárom-Esztergom. Questa regiun è surtut enconuschenta pervi da la muntogna Bakony. Alura suonda la chapitala Budapest, cun il comitat circumdant Pest e pli vers sid Bács-Kiskun. Questa regiun vegn dominada da la muntogna Pilis e dal Danubi.
Anc pli en l’ost giaschan ils comitats Heves, Jász-Nagykun-Szolnok e Csongrád. Questa regiun furma il spazi tranter il Danubi e la Tisza. En il sid da questa regiun sa chattan pitschnas steppas; en il nord sa chatta la muntogna Mátra cun il pli aut piz da l’Ungaria, il Kékes. A l’ur oriental dal pajais èn situads ils comitats Borsod-Abaúj-Zemplén, Szabolcs-Szatmár-Bereg, Hajdú-Bihar e Békés. Questa regiun vegn dominada da la Puszta en il sid sco er da la muntogna Bükk a Borsod-Abaúj-Zemplén.
Planira[modifitgar | modifitgar il code]
Il Danubi divida l’Ungaria en la Transdanubia occidentala cun la Pitschna Planira Ungaraisa (ungarais Kisalföld) e la Gronda Planira Ungaraisa (ungarais Alföld) che furma la part centrala ed orientala dal pajais e vegn percurrida da la Tisza. La Pitschna Planira Ungaraisa en il nordvest dal pajais è ordvart fritgaivla e consista per gronda part da la batschida da Győr. La cuntrada è variada e segnada d’in terren levamain ondulà, da pitschnas collinas e plattas enchavadas. Grazia al clima miaivel sa lascha pratitgar sin ils terrens da pulvra da crappa fritgaivels in’agricultura intensiva.
La Gronda Planira Ungaraisa cumpiglia bunamain la mesadad da l’entir territori statal. I sa tracta d’ina vasta planira dal tuttafatg planiva ch’è cuverta cun glera e sablun che deriva d’epocas preistoricas. Per lung da la Tisza è la regiun segnada da cuntradas alluvialas e d’intginas inslas da guaud. Cun drenar las palids e runcar ils guauds èn ils terrens ensalads. Uschia è sa furmada la tipica puszta cun bigls-cisterna, bains singuls ed ina cultivaziun da las pastgiras extensiva. Las vastas mesiras da sauaziun han manà a terrens fritgaivels che pussibiliteschan da cultivar tubac, tirc e flurs-sulegl. Il parc naziunal da Hortobágyi è vegnì stgaffì per preservar l’anteriura cuntrada da la puszta.
Muntognas[modifitgar | modifitgar il code]
Las Muntognas Mesaunas ungaraisas tanschan da la muntogna Zemplén en il nordost vin en il guaud Bakony en il vest. Prest tut las muntognas mesaunas en l’Ungaria en cuverts en l’autezza cun spess guauds da feglia. Las spundas e las batschidas èn cuvertas cun terrens fritgaivels che pussibiliteschan l’agricultura, pumicultura e viticultura. Funtaunas termalas che cumparan als urs da las muntognas mesaunas dattan perditga che questa regiun era pli baud segnada d’in intensiv vulcanissem. Quai cumprovan er ils craps vulcanics dal guaud Bakony e da la muntogna Mátra en il nord. Abstrahà da questas excepziuns consistan las ulteriuras muntognas mesaunas en l’Ungaria da dolomit e crap da chaltschina. La muntogna Mecsek, situada en il sidvest dal pajais, s’auza sco in’insla cuverta cun guaud fin en in’autezza da 682 m. En la muntogna Mátra sa chatta er la pli auta elevaziun da l’Ungaria, il Kékes cun ses 1014 m.
Relaziuns d’autezza:
- Autezza maximala: Kékes en la muntogna Mátra, comitat Heves, fin 1014 m.
- Part dal pajais situada il pli a bass: Sper la Tisza, en il comitat Csongrád, 78 m
- Radund la mesadad dal pajais è situada pli bass che 120 meters.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Per lunschor la pli gronda citad dal pajais furma la chapitala Budapest cun ca. 1,7 milliuns abitants (situaziun dal 2017). Uschia vivan radund 17 % da la populaziun en la chapitala. Alura suonda, tenor il dumber da la populaziun, las suandantas citads: Debrecen (ca. 225 000 abitants), Miskolc (ca. 180 000), Szeged (ca. 165 000), Pécs (ca. 160 000) e Győr (ca. 130 000). Ulteriuras citads cun dapli che 100 000 abitants èn Nyíregyháza (ca. 116 000), Kecskemét (ca. 110 000) e Székesfehérvár (ca. 102 000).
Flums e lais[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli lung flum da l’Ungaria è il Danubi (ungarais Duna), dal qual l’intschess idrografic cumpiglia l’entir pajais. Al curs dal flum èn situadas las impurtantas citads Komárom, Esztergom, la chapitala Budapest, Dunaújváros, Baja e Mohács. Il Danubi cuntanscha l’Ungaria en il nordvest e maina l’emprim sco flum da cunfin vers la Slovachia en direcziun ost. Suenter il Schanugl dal Danubi, ina vieuta da 90° dal flum sper Visegrád, cula il flum dal nord vers il sid e banduna l’Ungaria en direcziun dal Balcan; là furma il Danubi l’emprim il cunfin tranter la Croazia e la Serbia, maina lura a travers la Serbia e cuntinuescha vers la Rumenia.
Il segund flum principal da l’Ungaria è la Tisza. Quella cuntanscha il pajais en il nordvest, arrivond nà da l’Ucraina, e cula en l’ulteriur decurs parallel al Danubi vers sid per la finala sbuccar en la Serbia en il Danubi. Citads pli grondas a la riva da la Tisza èn Tokaj, Tiszaújváros, Szolnok, Csongrád e Szeged. Ulteriurs impurtants flums en l’Ungaria èn Dráva, Hernád, Körös, Mura, Rába, Sajó e Zala.
Tut ils flums pli gronds han lur funtauna ordaifer l’Ungaria: il Danubi nascha en la Germania dal Sid, la Teisz en l’Ucraina, Mur e Rába en l’Austria, la Dráva en il Tirol dal Sid, la Zala en la Slovenia, il Hernád en la Slovachia, la Körös en la Rumenia dal Vest.
Il pli grond flum da l’Ungaria è il Balaton, situà en l’Ungaria dal Vest collinusa. El furma a medem temp il pli grond lai da l’Europa Centrala insumma. La regiun dal Balaton furma sper la chapitala Budapest la pli impurtanta regiun turistica da l’Ungaria, surtut pervi da sias splagias e funtaunas termalas. En vischinanza sa chatta il Lai da Velence. Quel furma medemamain in lai da far bogn apprezià e cumpiglia in impurtant territori da protecziun d’utschels. Il Neusiedler See (ungarais Fertő-tó) è situà be per part en l’Ungaria; 75 % da la surfatscha da l’aua sa chattan sin territori statal da l’Austria. Il parc naziunal Fertő-Hanság cumpiglia la part ungaraisa dal lai sco er las palids situadas en il sid da quel e la cuntrada da palì Hanság; ensemen cun il parc naziunal austriac Neusiedler See-Seewinkel è quel vegnì recepì sco Patrimoni mundial da l’Unesco.
Il pli grond lai ch’è vegnì stgaffì a moda artifiziala è il Lai da Tisza en la Planira al sidost dal pajais.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la posiziun a l’intern dal continent e l’effect da la muntogna vischinanta è l’Ungaria segnada d’in clima continental relativamain sitg cun envierns fraids e stads chaudas. Las temperaturas medias giaschan il schaner tranter −3 °C e −1 °C ed il fanadur tranter +21 °C e +23 °C. L’entschatta da la stad croda la pli blera plievgia; la quantitad da precipitaziuns annuala cumpiglia en il vest, nua che vents dal vest portan pli tgunsch plievgia, radund 800 millimeters, entant che las parts orientalas dal pajais ston quintar durant onns sitgs cun quantitads sut 500 millimeters.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Ungaria vivan radund 45 000 spezias d’animals e 2200 spezias da plantas. Per gronda part sa tracti da spezias da l’Europa Centrala, per part er da spezias da l’Europa dal Nord, da l’Ost e dal Sidost. 855 spezias d’animals e 535 spezias da plantas èn protegidas.
Spezias da plantas protegidas èn per exempel la starnidella mediterrana, la peonia selvadia e la mulaina ungaraisa. En ils guauds ungarais cumparan portgs selvadis, tschiervs, chavriels e vulps. Sin las surfatschas cultivadas ed en la Planira vivan surtut lieurs, fasans, pernischs e quacras. La primavaira migreschan grondas rotschas d’utschels dal sid vers il nord. Da quellas fan part las randulinas e las cicognas che passentan l’enviern en l’Africa. Spezias d’utschels protegidas èn per exempel il gambun pitschen, la droppa ed il gambun grond. En ils flums ungarais vivan differentas spezias da peschs en fitg grond dumber. Sper bramas, carpas e glischuns sa tracti per part er da spezias ch’èn vegnidas importadas da lais e flums esters sco anguillas e silurs.
Tut en tut existan nov parcs naziunals, 38 territoris sut protecziun da la cuntrada e 142 territoris natirals protegids che cumpiglian ina surfatscha totala da bundant 816 000 hectaras.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Structura demografica[modifitgar | modifitgar il code]
Sco en autras naziuns industrialas sa mussa er en l’Ungaria ina quota creschenta d’envegliament. Il 2015 era 15,9 % da la populaziun pli giuvna che 15 onns, la maioritad tranter 15 e 65 onns (68,6 %) e 15,5 % sur 65 onns. La rata da fertilitad è, sco en praticamain l’entira Europa Centrala, fitg bassa e cumpiglia 1,4 uffant per dunna. L’aspectativa da vita muntava il 2015 a 71,7 onns tar ils umens e 78,9 onns tar las dunnas.
Tenor dumbraziun dal pievel dal 2001 dumbrava il pajais stgars 10,2 milliuns abitants; damai ch’il trend negativ ch’ha inizià ils onns 1980 cuntinuescha vivan en il fratemp en l’Ungaria stgars 9,89 milliuns umans.[2]
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
La gruppa etnica per lunschor la pli gronda furman ils Magyars (tenor dumbraziun dal pievel dal 2001 92,3 % da la populaziun).
Sco pli gronda minoritad etnica en l’Ungaria valan ils Roma. Tenor la dumbraziun dal pievel uffiziala furman els radund 2 % da l’entira populaziun; tenor autras stimaziuns è lur cumpart però bundant pli gronda. Ulteriuras minoritads furman t.a. ils Tudestgs da l’Ungaria (0,6 %), Slovacs (0,2 %) e Croats (0,15 %).
Ordaifer l’Ungaria vivan en la Planira da las Carpatas ca. 2,4 milliuns Magyars. Pervi dal Contract da Trianon (en consequenza da l’Emprima Guerra mundiala) sa chattan lur territoris ordaifer ils cunfins statals odierns. Quai maina fin oz per part a dissonanzas politicas tranter l’Ungaria e ses stadis vischins.
Religiuns e confessiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2011 han 39 % da la populaziun inditgà d’appartegnair a la baselgia catolic-romana ed a la baselgia catolic-greca da l’Ungaria. 11,6 % eran calvinists, 2,2 % luterans. Avant il holocaust vivevan radund 800 000 Gidieus en l’Ungaria. Dals gidieus che vivan oz en l’Ungaria han stgars 11 000 inditgà en rom da la dumbraziun da la populaziun d’appartegnair a la cretta gidieua. 18,2 % da la populaziun èn senza confessiun u ateists e 27,2 % n’han fatg nagina indicaziun. L’Ungaria n’enconuscha nagina commembranza da la baselgia sco tala ed er nagina taglia da baselgia. Ils pajataglia pon però inditgar da vulair laschar prevegnir 1 % da la taglia sin las entradas ad ina cuminanza religiusa.[3]
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
La lingua usitada en il pajais è l’ungarais. Questa lingua appartegna al rom ungrofinnic da las linguas uralicas. A quel appartegna la gronda part da las linguas betg indogermanas che vegnan discurridas en l’Europa Centrala. En l’entir intschess da l’ungarais vegnan differenziadas nov gruppas da dialects; ils singuls dialects na sa differenzieschan però betg fitg ferm in da l’auter. Or dal temp dal domini habsburgais (1699 fin 1867 e 1918) è er sa mantegnida en l’ungarais ina tscherta influenza da la lingua tudestga.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
9avel fin 15avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Magyars, manads da lur gronduca Árpád, èn arrivads vers la fin dal 9avel (apparentamain l’onn 896) en la Planira da las Carpatas. Da là anora han els fatg expediziuns da sblundregiada tras tut l’Europa. Cun questa pratica han er cuntinuà ils successurs dad Árpád fin ch’i dueva reussir l’onn 955 ad Otto I da rebatter las attatgas dals Ungarais en rom da la Battaglia da Lechfeld. Il Reginavel da l’Ungaria è vegnì fundà ils 20 d’avust 1000 da Steffan I (István). Cunter la resistenza da la veglia aristocrazia ha el refurmà il pajais tenor model carolingic (installaziun dal sistem da comitats ch’è sa mantegnì fin oz).
En rom d’attatgas da vart da la Horda da aur mongola sut Batu Khan ils onns 1241 e 1242 è il pajais vegnì devastà e depopulà en vastas parts; 50 % da la populaziun da l’Ungaria èn vegnids per la vita. Per recolonisar las parts desertas ha il retg Béla IV clamà en il pajais colonisaturs nà dal Sontg Imperi roman (Svevia); cun l’ir dal temp èn quels per part s’unids dal tuttafatg cun ils Magyars.
L’onn 1301 è mort Andreas III, l’ultim regent da la chasa dad Árpád. Ils onns 1370–1386 e 1440–1444 è l’Ungaria vegnida regida en uniun persunala dals Anjou e Jagiellons en uniun persunala cun la Pologna.
Silsuenter ha l’Ungaria gì be pli in retg ungarais, Matthias Corvinus, ch’ha regì il pajais tranter il 1458 ed il 1490. Sut quest regent fitg cultivà è l’Ungaria avanzada ad ina pussanza gronda politica ed ha furmà in center da la cultura da la renaschientscha e da l’umanissem. Sco prinzi da la renaschientscha ha Matthias attratg a sia curt scienziads ed artists da l’Italia, ha fundà l’universitad da Pozsony (oz Bratislava) e la Biblioteca Corvina. Suenter sia mort è ses imperi grond dà dapart.
Tranter il 1490 ed il 1526 han ils Jagiellons polacs-lituans regì l’Ungaria e la Boemia en uniun persunala.
16avel fin 19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la mesadad dal 16avel tschientaner, cun las conquistas da vart da l’Imperi osmanic, è l’independenza da l’Ungaria ida a fin. Ils 29 d’avust 526 ha sultan Süleyman I victorisà sper Mohács retg Ludivic II da la Boemia ed Ungaria, il qual è najà en fugia. La gronda part da l’Ungaria è vegnida sut domini tirc; las parts betg conquistadas èn per part vegnidas sco Ungaria roiala sut domini habsburgais (t.a il vest da l’Ungaria Superiura) ubain messas sut supremazia osmanica sco principadi da Transilvania.
Suenter 145 onns occupaziun tirca en l’Ungaria è la citad da Buda crudada l’onn 1686 ed ils Habsburgais han conquistà l’entir pajais. Ils Ungarais han però dischapprovà lur domini ordvart sever, uschia ch’è prorutta tranter il 1703 ed il 1711 la Sullevaziun dals Kurucs sut prinzi Ferenc II Rákóczi, in aristocrat da la Transilvania. Las tensiuns tranter l’aristocrazia ungaraisa e la curt da Vienna n’han betg pudì vegnir dismessas ed èn danovamain proruttas en la Revoluziun dal 1848/49. Suenter concessiuns apparentas da vart da l’imperatur è quella la finala vegnida abattida sanguinusamain cun agid da la Russia (sa referind a la sontga Allianza. Tras quai dueva il clima en la monarchia pegiurar a lunga vista.
Suenter che las tensiuns en il pajais han cuntinuà, è l’Ungaria daventada tras il Cumpromiss austriac-ungarais dal 1867 ina part cun ils medems dretgs entaifer la monarchia dubla Austria-Ungaria. Franz Joseph I sa numnava uss sin il medem nivel retg apostolic da l’Ungaria (el sa laschava curunar a Buda) ed imperatur da l’Austria (fin qua era il titel da retg ungarais stà subordinà al titel d’imperatur). Quest’uniun persunala, che sa basava de jure sin la Sancziun pragmatica, è daventada in’uniun reala tras in tractament egual da l’Austria e da l’Ungaria areguard la legislaziun, la politica da l’exteriur, l’armada e las finanzas. Igl è suandada in’uniun da duana e da commerzi voluntaria ed er la valuta communabla è sa mantegnida. Al success dal Cumpromiss da vart da l’Ungaria han contribuì a moda essenziala Ferenc Deák ed il cont Gyula Andrássy. Da la ‹mesadad da l’imperi› ungaraisa (sco ch’ins scheva en l’Austria; l’Ungaria percunter evitava la noziun ‹imperi› per la monarchia dubla) faschevan part ils pajais dal Reginavel Croazia e Slavonia (vul dir ils stadis odierns Croazia – senza la Dalmazia – e Slovenia), la Vojvodina, ina gronda part da la Rumenia (la Transsilvania e la part dal Banat che fa oz part da la Rumenia) sco er parts pli pitschnas da la Pologna e da l’Ucraina. Questas midadas han effectuà in svilup economic respectabel en l’entir pajais e surtut en sia chapitala, quai ch’è sa manifestà a chaschun da la festa millennara da l’arrivada dals Magyars l’onn 1896.
Il Reginavel da l’Ungaria furmava però in stadi multinaziunal ch’era adina puspè segnà a l’intern da tensiuns (tentativas d’autonomia dals pajais betg magyars, conflicts da naziunalitad en rom da la politica da magyarisaziun). La rolla dominanta en connex cun l’industrialisaziun dal pajais han bain savens giugà represchentants da minoritads (Austriacs e Gidieus), ils quals tendevan pli tgunsch a sa laschar magyarisar voluntarmain; ma per la populaziun slava e rumena en la part ungaraisa da l’imperi na valeva quai insumma betg. Uschia è il construct statal eterogen vegnì dissolvì suenter avair spers l’Emprima Guerra mundiala. Las decisiuns da las pussanzas victuras (Contract da Trianon) han gì per consequenza ch’i vivevan en la Tschecoslovachia (oz Slovachia), en Rumenia sco er en il Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens (oz surtut en Serbia) minoritads ungaraisas. Da l’autra vart èn er sa mantegnidas l’Ungaria minoritads slovacas, rumenas e tudestgas.
Dal 1918 al 1945[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 31 d’october 1918 ha l’Ungaria declerà da sortir da l’uniun reala cun l’Austria ed ha clamà enavos las truppas magyaras da la front taliana. Quest pass ha muntà la fin da la monarchia dubla. Suandond ina pretensiun urgenta dals impurtants politichers da l’Ungaria, ha il retg habsburgais Karl IV declerà ils 13 da november 1918 sin il chastè Eckartsau (Austria Bassa) da vulair desister da tutta participaziun a las fatschentas statalas da l’Ungaria (tuttina sco ch’el aveva fatg qua dus dis avant sco imperatur Karl I per l’Austria). Ina abdicaziun formala n’ha però betg gì lieu.
Ils 16 da november 1918 ha il primminister Mihály Károlyi proclamà la Republica da l’Ungaria democratica ed il schaner 1919 è el vegnì elegì sco emprim president dal pajais. Ils problems socials èn consequenza da la guerra persa han però cuntinuà. Suenter la demissiun da Károlyi ils 21 da mars 1919 han ils communists sut Béla Kun surpiglià la pussanza ed han fundà ina republica da cussegls. Per pudair reconquistar ils territoris ch’eran ids a pers suenter l’Emprima Guerra mundiala (la Transilvania e la Slovachia) ha l’Ungaria attatgà ses vischins cun forzas militaras. En la Guerra tranter l’Ungaria e la Rumenia è l’‹armada cotschna› ungarais però vegnida spert en la defensiva. Cun l’occupaziun da vastas parts dal pajais tras truppas rumenas è la republica socialistica dada ensemen il prim d’avust 1919 e Béla Kun ha stuì fugir. Suenter la fin da la republica da cussegls ha l’archiduca Joseph August da l’Austria, ch’è stà administratur dal pajais dals 7 fin ils 23 d’avust, fatg naufragi cun l’emprova da furmar ina regenza, e quai pervi da la resistenza dals Alliads. La finala è l’anteriur admiral imperial Miklós Horthy, ch’aveva furmà avant a Szeged ina cunterregenza conservativa, entrà ils 16 da november 1919 a Budapest cun sias truppas.
Elegì da l’assamblea naziunala sco regent da l’imperi, ha Horthy introducì il prim da mars 1920 formalmain puspè la monarchia, è però restà facticamain schef da stadi. Nà da ses exil en Svizra ha Karl IV empruvà duas giadas da puspè sa patrunar da la pussanza en l’Ungaria; omaduas giadas ha Horthy però refusà d’al surdar la pussanza. En rom da las contractivas da pasch a Paris è vegnì scumandà a l’Ungaria da restaurar la monarchia habsburgaisa (Contract da Trianon). Ils 6 da november 1921, cun l’uschenumnada Lescha da detronisaziun, ha la Dieta destituì formalmain la dinastia Habsburg-Lothringen. Sinaquai ha la regenza renconuschì il Contract da pasch da Trianon, en rom dal qual l’Ungaria ha pers dus terzs da ses territori a la Tschecoslovachia, a la Rumenia, als stadis slavs dal sid ed a l’Austria. De facto era la gronda part da quests territoris gia sa schliada il 1918/19 da l’Ungaria ed era s’unida cun ils novs stadis successurs da la monarchia dal Danubi (resp. vegnida prendida en possess da quels). Il Burgenland da pli tard è però vegnì pir l’atun 1921 tar l’Austria.
A partir da l’onn 1933, sut il primminister Gyula Gömbös, è l’Ungaria s’avischinada adina dapli a la Germania naziunalsocialistica. Dus dals motivs principals per quest svilup han furmà las crisas economicas e la propaganda revisiunistica. En rom da las Sentenzias da cumpromiss da Vienna – ch’èn vegnidas dictadas dal Reich tudestg – èn vegnidas restituidas a l’Ungaria las parts en la Slovachia dal Sid abitadas d’Ungarais (1938) e vastas parts da la Transilvania (1940) . Il 1945 ha l’Ungaria però puspè stuì dar enavos quests territoris a la Tschecoslovachia resp. Rumenia.
Sco recumpensa per questas extensiuns territorialas è Horthy entrà ils 27 da zercladur 1941 en guerra da vart da las Pussanzas da l’axa. Perquai che las truppas ungaraisas eran equipadas be mal, han ils cumbats cunter ils Soviets manà a grondas sperditas. L’Ungaria ha uschia tschertga il contact cun ils Alliads dal vest, ils quals han però renvià a l’Uniun sovietica. Vegnind la Germania a savair da quests contacts, ha la Wehrmacht occupà a partir da mez mars 1944 il pajais ed ha installà ina regenza da collavuraziun sut Döme Sztójay. Quella ha immediat cumenzà a deportar la populaziun gidieua. Dapli che 200 000 dals gidieus che vivevan il 1937 en l’Ungaria èn vegnids per la vita en champs da concentraziun e d’extirpaziun. Ulteriuras 200 000 unfrendas derivan dals territoris che l’Ungaria aveva occupà suenter las Sentenzias da cumpromiss da Vienna. Suenter la capitulaziun da la Rumenia è Horthy sa decidì ils 28 da settember 1944, da trametter a Moscau ina delegaziun cun ina proposta da capitulaziun. Las tractativas han manà ils 15 d’october a la proclamaziun d’in armistizi. Suenter che Horthy è vegnì mess a ferm l’atun 1944 ha cuntinuà la participaziun a la guerra sut il moviment faschistic da la Partida da las cruschs a frizzas da Ferenc Szálasi. Per l’Ungaria èn ils cumbats da la Segunda Guerra mundiala ids a fin cun l’occupaziun tras l’Armada cotschna, la quala è stada terminada ils 4 d’avrigl 1945.
Bloc da l’ost, sullevaziun ungaraisa e vieuta[modifitgar | modifitgar il code]
Sin fundament dal Contract da Jalta è l’Ungaria vegnida attribuida a la sfera d’influenza sovietica. Ils 20 d’avust 1949 è vegnida decretada ina constituziun tenor exempel sovietic. Fin il 1953 ha l’Ungaria sut Mátyás Rákosi suandà in curs stalinistic.
Ils 23 d’october 1956 è prorutta ina sullevaziun dal pievel, en rom da la quala Imre Nagy – ch’era gia stà ils onns 1953–1955 primminister – ha danovamain occupà quest uffizi. El ha furmà ina regenza da pliras partidas ed è s’engaschà a favur da la democrazia parlamentara e da la neutralitad da l’Ungaria. La sullevaziun è però vegnida abattida a moda sanguinusa tras l’armada sovietica. Blers Ungarais han sinaquai bandunà il pajais ed èn emigrads en l’Europa dal Vest u en l’America dal Nord. Nagy è vegnì executà (sia tschendra è pir vegnida sepulida festivamain il 1989). János Kádár ch’era stà fin qua il substitut da Nagy, è vegnì installà sco secretari general da la partida da lavurants socialistica da l’Ungaria e primminister. A las persunas cumpigliadas en la sullevaziun è la finala vegnida concedida amnestia tranter ils onns 1959 e 1963, uschia che quels han pudì bandunar las praschuns. Il 1968 è l’Ungaria sa participada a l’intervenziun militar dals stadis dal Patg da Varsovia en la Tschecoslovachia (ch’era daventada memia liberala ord vista dal bloc da l’ost).
Dapi ils onns 1960 ha Kádár, il qual è restà fin il 1988 secretari general da la partida da lavurants socialistica e primminister ils onns 1956–1958 e 1961–1968, concedì tschertas liberalisaziuns politicas, economicas e culturalas ch’èn vegnidas enconuschentas sut il num ‹communissem da gulasch›. Il 1987/88 èn sa furmadas gruppas d’opposiziun ch’han promovì la vieuta paschaivla e mess en dumonda la predominanza sovietica (facticamain russa).
En vista als svilups actuals è Kádár sa retratg il 1988 sco schef da partida; ses successur è daventà Károly Grósz. Er entaifer la partida devi uss vuschs opponentas che clamavan suenter elecziuns libras e la retratga da las truppas sovieticas. Quai ha promovì l’avertura dals cunfins vers l’Austria: Ils 27 da zercladur 1989 ha Gyula Horn, il minister da l’exteriur da l’Ungaria, taglià tras ensemen cun ses collega d’uffizi austriac Alois Mock en in act simbolic la saiv da filfier cun spinas al cunfin tranter l’Austria (Klingenbach) e l’Ungaria (Sopron). Burgais da la Republica federala tudestga ch’eran en vacanzas en l’Ungaria han profità da questa chaschun per emigrar sur l’Austria en la Germania dal Vest. L’emprima fugia en massa ha gì lieu en rom dal ‹Picnic paneuropeic› sper Sopron ed a partir dals 11 da settember 1989 ha l’Ungaria lubì uffizialmain a burgais da la Republica federala tudestga d’emigrar en l’Austria.[4]
L’Ungaria ha giugà ina rolla essenziala en connex cun la revoluziun da l’onn 1989 en ils anteriurs stadis dal bloc da l’ost ed ha uschia er contribuì a la revoluziun paschaivla en la Republica federala tudestga che dueva fular via a la reuniun da la Germania.
Istorgia dapi il 1989[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il 1989/90 è l’Ungaria daventada – ord vista politica – ina part dal sistem da stadis dal vest. Suenter la crudada da la tenda da fier è er l’urden statal da l’Ungaria vegnì renovà. Ils 23 d’october 1989 – l’anniversari da la Sullevaziun ungaraisa dal 1956 – è vegnida proclamada la Republica da l’Ungaria e messa en vigur ina versiun modifitgada da al constituziun socialistica dal 1949. La regenza è responsabla envers il parlament, la responsabladad per la lavur da la regenza porta il primminister. Per garantir ina stabilitad da la regenza uschè gronda sco pussaivla, è vegnida stgaffida l’instituziun dal votum da disfidanza constructiv. Il mars 1990 han gì lieu las emprimas elecziuns dal parlament libras dapi il 1947. Primminister è daventà József Antall, president dal stadi Árpád Göncz.
Il mars 1999 è l’Ungaria daventada commembra da la NATO, suenter ch’il parlament aveva votà ils 9 da favrer cun gronda maioritad per l’adesiun. Il pajais ha uschia furmà in dals emprims stadis da l’anteriur bloc da l’ost ch’è daventà commember da l’allianza.
Il parlament ungarais elegia il president da la republica, il primminister, ils commembers dal tribunal constituziunal, il mediatur public da las minoritads, il president dal tribunal suprem ed il procuratur general. Il parlament d’ina chombra dumbra 386 deputads che vegnan mintgamai elegids per quatter onns. Dapi l’introducziun da las elecziuns libras e secretas è la politica ungaraisa segnada da midadas cuntinuantas da las relaziuns da maioritad.
Il schaner 2012 è entrada en vigur la nova constituziun. En quest connex è il num uffizial vegnì midà da Republica da l’Ungaria (Magyar Köztársaság) en Ungaria (Magyarország). La furma statala vegn però designada vinavant sco republica.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la constituziun vertenta furma l’Ungaria ina republica parlamentara. Schef da stadi è il president che vegn mintgamai elegì per in temp d’uffizi da tschintg onns. L’executiva en il pajais furma la regenza cun il primminister sco chau. La regenza è responsabla envers il parlament (ungarais Országgyűlés). Quel vegn manà dal president dal parlament che vegn elegì or dal ravugl dals deputads.
Tenor ils divers indexs internaziunals che tractan dumondas da la democrazia, libertad e corrupziun vegn l’Ungaria resguardada sco stadi liber, bain cun ina democrazia per part manglusa, ma betg fitg corrupt.
Politica da l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Cun l’adesiun da l’Ungaria a la NATO (1999) ed a l’Uniun europeica (2004) – cun approvaziun d’ina clera maioritad da la populaziun – èn vegnidas cuntanschidas duas finamiras centralas da la politica da l’exteriur dal pajais. Il 2007 ha l’Ungaria ratifitgà sco emprim pajais il Contract da Lissabon, suttastritgond uschia sia tenuta pro-europeica. Per part sa fan però er valair en il parlament partidas cun ina tenuta pli sceptica envers l’Uniun europeica.
L’Ungaria è interessada a la stabilitad economica e politica da ses vischins en il sid. Gia avant la cupitga da Slobodan Milošević ha il pajais sustegnì l’opposiziun democratica en la Jugoslavia. L’infrastructura che collia l’Ungaria cun ses vischins, surtut las autostradas, duai vegnir extendida vinavant e las relaziuns economicas intensivadas. Entaifer l’Uniun europeica duai la collavuraziun entaifer la gruppa da Visegrád (cun la Tschechia, la Slovachia e la Pologna) vegnir intensivada vinavant.
Minoritads magyaras[modifitgar | modifitgar il code]
Dals radund 12,5 milliuns Magyars autoctons en la Batschida da las Carpatas vivan en consequenza dal Contract da Trianon (1920) e da la Conferenza da pasch da Paris dal 1946 radund trais milliuns ordaifer ils cunfins statals. Dapi che la constituziun ungaraisa è vegnida renovada il 1989 è la regenza ungaraisa obligada da s’occupar dals basegns da las minoritads magyaras da l’autra vart dals cunfins sco er da promover il stgomi cultura ed economic sur cunfin.[5]
Da quai èn resultads conflicts cun ils stadis vischins ch’èn surtut s’articulads suenter il 2000. En spezial la Slovachia, nua ch’ils Magyars furman bunamain 10 % da la populaziun, ha reagì a moda sensibla. Tranter auter è vegnì limità il diever uffizial da la lingua ungaraisa en la Slovachia e smanatschà als burgais slovacs ch’els perdian il dretg da burgais, sch’els acceptian a medem temp il dretg da naziunalitad ungarais.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
L’Ungaria dispona d’ina armada professiunala da radund 30 000 schuldads (forzas terrestras, aviatica militara e servetschs centrals). Vitiers vegnan 12 000 schuldads truppa da cunfin ed ina reserva da 60 000 schuldads. Truppas ungaraisas èn u èn stadas staziunadas – en rom d’engaschaments da la NATO u da las Naziuns unidas – en l’Irak, en l’Afganistan e sin il Balcan.
Sutdivisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
L’Ungaria è dividida en 19 comitats e la chapitala Budapest. Entaifer ils comitats datti 24 citads cun dretg da comitat. Il 1999 han ins er sutdividì il pajais en set regiuns per correspunder ad ina pretensiun da l’Uniun europeica.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
L’infrastructura vegn extendida cuntinuadamain. Bleras autostradas u vias directas sa chattan en planisaziun u en realisaziun. Tschintg autostradas mainan en direcziun Budapest.
En l’Ungaria sa lascha quasi mintga vischnanca cuntanscher cun il bus. La pli gronda societad da bus è Volán che transporta mintga di 1,6 milliuns passagiers.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Sco il traffic sin via mainan er las lingias da viafier en furma da staila vers la chapitala situada en il center dal pajais. La societad da viafier sa numna MÁV (Magyar Államvasutak Rt.), en l’Ungaria dal Vest curseschan plinavant trens dal consorzi ungarais-austriac GySEV/Raaberbahn.
En il traffic da viafier internaziunals curseschan trens da la MÁV sco EuroCity (a Vienna, Prag, Berlin, Hamburg e.a.) u sco InterCity (p.ex. a Zagreb u Bukarest). Set giadas a di collià il Railjet da la ÖBB Budapest cun Vienna e vinavant vers destinaziuns en la Germania dal Sid ed en Svizra (Turitg).
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
Plazzas aviaticas internaziunalas èn il Budapest Liszt Ferenc e dapi il 2006 la plazza aviatica Balaton sper Sármellék en l’Ungaria dal Sidvest. Daspera existan numerusas plazzas aviaticas per il traffic aviatic a l’intern dal pajais (p.ex. a Debrecen).
Provediment d’energia[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà la fitg buna disponibladad d’energias regenerativas sco geotermia, sulegl e vent sa basa il provediment d’energia anc fitg ferm sin la forza atomara (il 2010/11 ca. 42 %) e funtaunas d’energia fossilas. Cumpareglià cun auters stadis situads al curs dal Danubi na fa l’Ungaria er betg grond diever d’implants electrics da flums. Pass decisivs en direcziun da la midada sin il sectur da l’energia pudessan surtut avair lieu sin il sectur da la geotermia.
Provediment d’aua[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da sia structura da batschida dispona l’Ungaria da relativamain grondas resursas d’aua (ca. 120 milliardas meters cubic ad onn). Da quai crodan però 90 % sin flums che naschan ordaifer il territori statal (Danubi, Drava, Tisza). Quai signifitga che la qualitad da quest’aua sa lascha be influenzar per part cun mesiras naziunalas.
En l’Ungaria derivan 90 % da l’aua da baiver da resursas d’aua sutterrana. Pervi da las bleras deponias da rument selvadias e perquai che l’aua restanta vegn per part betg nettegiada u a moda manglusa, è l’aua per part anc adina contaminada cun diversas substanzas problematicas.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Datas generalas[modifitgar | modifitgar il code]
Il product naziunal brut dal pajais ha muntà il 2016 a 112,4 milliardas euros (11 500 euros per persuna). Il medem onn è l’economia creschida per 2,0 %. 5,3 % dal product naziunal brut èn vegnids generads il 2004 en l’agricultura, 32,8 % en l’industria e 61,9 % en il sectur da servetschs.[6]
La quota da dischoccupads en l’Ungaria è relativamain bassa, e quai betg be en cumparegliaziun cun auters stadis en l’ost da l’Europa Centrala, mabain entaifer l’Uniun europeica insumma. Damai ch’i vegnan applitgadas atgnas metodas d’eruir questas cifras, sa laschan ellas però be cumparegliar per part cun la situaziun en auters stadis.
Ils imports han muntà il 2009 a 55 518 milliuns euros, ils exports a 59 467 milliuns euros. Cun ina quota d’export da 65 % (exports en procent dal product naziunal brut) è l’economia fitg averta. Radund in terz dals exports van en Germania, radund 8 % en l’Austria e mintgamai 6 % en l’Italia, la Frantscha e la Gronda Britannia. Bundant la mesadad dals exports derivan da l’industria da maschinas e da vehichels.
In’impurtanta rolla sco funtauna d’entradas gioga er il turissem a Budapest, en la Puszta ed al Balaton. A moda turistica vegnan er tratgas a niz adina dapli las bundant 350 funtaunas termalas dal pajais.
Budget statal[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2016 ha il budget statal da l’Ungaria cumpiglià expensas en l’autezza da 60,1 milliardas dollars ed entradas da 57,3 milliardas dollars. Da quai è resultà in deficit en l’autezza da 2,4 % dal product naziunal brut. Da las expensas statalas èn vegnidas impundidas il medem onn 8,3 % en la sanadad, 5,5 en la furmaziun e 1,75 en il militar.[7]
Ils debits dal stadi han muntà il 2016 a 75,1 % dal product naziunal brut. L’auta quota da debits da l’Ungaria ha adina puspè franà il svilup economic ed ha per part fatg dependent il pajais da credits dal Fond monetar internaziunal e da l’Uniun europeica. Il budget statal dominescha adina puspè er la discussiun politica a l’intern dal pajais.
Sistem da scola[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem da scola ungarais sumegliava en l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner fitg ferm quel da l’Austria ed è alura vegnì adattà suenter la Segunda Guerra mundiala al sistem russ. Il 1989 è vegnida stritgada l’instrucziun da russ (ch’era obligatorica a partir da la 5avla classa), uschia ch’i vegn uss surtut emprendì englais e tudestg sco linguas estras.
Il sistem oriund dad otg classas scola fundamentala e trais fin quatter onns scola cuntinuanta è vegnì liberalisà ils ultims onns, uschia ch’i dat uss er il gimnasi da lunga durada resp. il stgalim superiur cun secundara e reala che correspunda adina dapli al sistem dal territori da lingua tudestga.
Ils examens da maturitad vegnan fatgs en l’entir pajais a moda unitara e centralisada. La pli enconuschenta scola auta dal pajais è l’Universitad Eötvös-Loránd a Budapest che dispona d’ina facultad filosofica e d’ina giuridica. Ina fitg buna reputaziun a nivel internaziunal giauda la furmaziun medicinala en l’Ungaria. L’Universitad da Semmelweis è enconuschenta en tut il mund sco center da la medischina umana. Tuttina sco las universitads a Pécs e Szeged porscha er ella la furmaziun medicinala en lingua ungaraisa, tudestg ed englaisa.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Architectura[modifitgar | modifitgar il code]
Intgins dals pli impurtants edifizis dal pajais èn construids en il stil da la romantica tardiva. Quels èn segnads da fermas influenzas da l’Europa dal Vest (Renania/Cologna), per exempel las baselgias a Zsámbék e Ják dal 13avel tschientaner. Per la gotica èn surtut caracteristicas grondas baselgias a duas u trais navs dal 15avel tschientaner. Sut retg Zsigmond è vegnì erigì a Buda ina residenza roiala, la quala il retg Matthias Corvinus ha laschà extender en il stil florentin. Ina da las impurtantas ovras architectonicas da quel temp è il chastè dal prinzi Esterházy a Fertőd ch’è concepì tenor l’exempel da Versailles. Mihály Pollack, in dals maister constructurs dal classicissem en l’Ungaria, derivava da Vienna. Miklós Ybl, ch’ha surtut construì en il stil da la renaschientscha, ha anc laschà reviver ina giada quest’epoca en l’Ungaria (p.ex. tar l’opera da Budapest).
Imre Steindl ha erigì ils onns 1885–1902 l’edifizi dal parlament a Budapest en il stil neogotic, uschia che quel è vegnì per curt temp puspè en moda en l’Ungaria. Vers il 1900 èn surtut vegnids erigids en la chapitala blers edifizis en il jugendstil, p.ex. l’Institut per ils tschorvs. A Kecskemét furma il Cifra Palota da l’onn 1902 in bel exempel per il jugendstil (erigì tenor plans da Géza Márkus, cun decoraziuns da fatschada or da cheramica da Zsolnay. Per il stil architectonic da las chasas d’abitar a Budapest a la sava dal tschientaner èn tipicas chasas cun curt interna e sulers averts. Ils onns 1930 han ins erigì divers abitadis da model, surtut en il quartier Svábhegy.
In giuvel architectonic da quel temp è en pli la viafier sutterrana che maina da Vörösmarty tér a Mexikói út. Igl è quai stà l’emprima viafier sutterrana da l’Austria-Ungaria insumma, erigida pia anc avant quella da Vienna.
Suenter la Segunda Guerra mundiala han architects ungarais construì surtut en il realissem socialistic, uschia ch’èn er vegnids erigids intgins dals edifizis tipics cun plattas prefabritgadas. Quests edifizis duevan porscher svelt ina schliaziun en vista a la mancanza d’abitaziuns. Oz sa chattan els però en in nausch stadi. L’influenza da las tendenzas internaziunalas è silsuenter creschida adina dapli, damai ch’igl era uss pussaivel d’avrir biros d’architectura privats e ch’il pajais è s’avert economicamain adina dapli. Imre Makovecz e Dezső Ekler han construì ils onns 1980 en in stil organic, antroposofic. Auters architects èn s’avischinads a trends internaziunals u èn s’orientads a l’architectura da l’avantguerra. In trend actual è quel d’eriger ‹parcs d’abitar›, cumplexs da chasas d’abitar cun buna infrastructura, che sumeglian quels dals pajais da l’Europa dal Vest. In interessant project ha furmà la construcziun dal nov teater naziunal a Budapest tenor plans da Mária Siklós; l’avertura ha gì lieu il 2002.
L’architectura rurala tradiziunala sa lascha anc scuvrir oz en intgins abitads a moda autentica, uschia per exempel a Hollókő che fa part sco vitg da museum al Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. Las chasas cuvertas cun strom a Tihany al Balaton stattan medemamain sut protecziun da monuments – en il center dal lieu dastgan las chasas be vegnir erigidas tenor la moda da construir tradiziunala. La varietad da la cultura da bajegiar rurala sa lascha er admirar en il museum al liber a Szentendre.
Art figurativ[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli enconuschent pictur artist ungarais dal 15avel tschientaner è stà Michele Ongaro (er numnà Pannonio). El ha lavurà a la curt a Ferrara en l’Italia. Ils picturs ungarais dal 17avel e 18avel tschientaner han medemamain lavurà surtut a l’exteriur. En il decurs dal 19avel tschientaner è sa fatga valair la pictura istorica naziunala (cun enconuschents artists sco Gyula Benczúr, Bertalan Székely, Mór Than). A Miklós Barabás, in purtretist, èsi reussì sco emprim da chattar l’enconuschientscha en l’agen pajais. Ils maletgs da Mihály Zichy e da Géza Mészöly stattan surtut sut l’ensaina da la romantica. Mihály Munkácsy ha cumbinà en maletgs da la vita purila l’impressiunissem cun elements realistics. En medema moda èn er structuradas las ovras da Pál Szinyei Merse.
Vers il 1900 èn la colonia d’artists Nagybánya, che vegniva manada da Károly Ferenczy, sco er intginas ulteriuras gruppas daventadas impurtantas, spezialmain sco artists d’ina pictura da la natira romantisanta da tempra realistica. La pictura da gener ed istorica socialistic-realistica è surtut stada en moda ils onns 1960 e 1960. Silsuenter èn sa fatgas valair tendenzas internaziunalas, surtut l’art multimedial sco er la pictura abstracta e realistica (p.ex. Imre Bak u Dóra Maurer). Cun Victor Vasarely, Zsigmond Kemény e László Moholy-Nagy derivan impurtants artists dal 20avel tschientaner che lavuravan a l’exteriur da l’Ungaria. Da la scena d’art contemporana èn da numnar István Szőnyi, Jenő Barcsay, László Lakner ed Aurél Bernáth.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Dal temp ch’ils Magyars n’eran anc betg cristianisads (fin ca. 950–1000) èn sulettamain sa mantegnidas intginas inscripziuns en runas ungaraisas. Dapi la cristianisaziun tras Steffan I (Szent István) han ins fatg diever da l’alfabet latin. La lingua litterara ha medemamain furmà il latin. Il pli vegl text sacral ch’è sa mantegnì dal tuttafatg è il ‹pled da funeral› (‹Halotti beszéd›) ed in’uraziun agiuntada che derivan da ca. 1200. En il 13avel e 14avel tschientaner ha dominà l’istoriografia latina. Qua è surtut da menziunar la ‹Gesta Hungarorum› dal 13avel tschientaner. Silsuenter è daventada impurtanta la poesia en furma dad imnis. L’emprima poesia en lingua ungaraisa ch’è sa mantegnida dal tuttafatg è la Lamentaschun da Maria vegl ungaraisa (‹Ómagyar Máriasiralom›) ch’ins ha scuvert pir il 1922.
Cun il retg da la renaschientscha Matthias Corvinus (1458–1490) ha l’Ungaria enconuschì ina fluriziun culturala e per la Bibliotheca Corviniana èn vegnids scrits divers codices represchentativs cun passaschas ungaraisas. Impurtants auturs ungarais ch’han scrit latin èn stads Janus Pannonius (1434–1472) e Bálint Balassi (1554–1594). Il pli impurtant represchentant da la cuntrarefurmaziun è stà Péter Pázmány (1570–1637), el ha gì ina funcziun d’exempel per l’ulteriur svilup da la prosa ungaraisa. Sia capodovra, il ‹Guid a la vardad divina› (1613) ha furmà in impurtant pass vers ina lingua filosofica ungaraisa. Pir da quel temp è l’ungarais sa fatg valair definitivamain sco lingua da scrittira. Miklós Zrínyi (1620–1664) ha scrit l’epos naziunal ‹L’assedi da Sziget› (‹Szigeti veszedelem›, 1645/46) che furma l’emprim epos en lingua ungaraisa insumma.
Sper Sándor Baróczi (1735–1809) ed Ábrahám Barcsay (1742–1806) ha surtut György Bessenyei (ca. 1747–1811) sa fatg in num dal temp da l’illuminissem e da la romantica e tegnì pass cun ils svilups europeics. Pest è daventà il center litterar da l’Ungaria. La curt viennaisa n’è però betg stada laschenta ed ha endrizzà ina rait spessa da censurs. Mihály Csokonai Vitéz (1773–1805) è stà in grond liricher ch’ha introducì en l’Ungaria novas furmas liricas sco per exempel las emprimas poesias jambicas. El ha scrit l’emprim epos ironic, ‹Dorottya› (1795), en il qual el carichescha la moda da viver da l’aristocrazia.
Il temp tranter il 1823 ed il 1848 ha furmà in temp da fluriziun da la litteratura ungaraisa. Cun Mihály Vörösmarty (1800–1855), János Arany (1817–1882) e Sándor Petőfi (1823–1849) èn stads activs da quel temp in’entira retscha d’impurtants poets. La poesia ‹Szózat› (1838) da Mihály Vörösmarty, ch’ha servì durant la Revoluziun dal 1848 sco imni naziunal ungarais, ha furmà ina da las impurtantas ovras da ses temp. Mór Jókai (1825–1904) è medemamain stà in represchentant da la romantica. E Ferenc Kölcsey ha scrit il 1823 l’imni naziunal ‹Himnusz›.
L’ovra la pli impurtanta dad Endre Adys (1877–1919) han furmà las ‹Novas poesias› dal 1906. El è stà la persuna centrala da la litteratura ungaraisa a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Gyula Krúdy (1878–1933) è stà il prosaist ch’ha fullà via a la moderna ungaraisa; si’ovra litterara cumpiglia radund 100 toms cun romans e raquints. Géza Csáth vegn considerà sco in dals impurtants represchentants da la litteratura moderna en l’Ungaria en il 20avel tschientaner. En sias novellas, raquints e diaris ha el rut cun ils tabus da ses temp e tematisà er las varts sombras da la psica umana. Si’ovra dueva influenzar numerus scripturs ungarais. Mihály Babits (1883–1941) ha translatà la Divina Commedia da Dante e scrit romans, lirica ed essais. Dezső Kosztolányi (1885–1936) ha translatà ovras contemporanas da la litteratura mundiala. Ferenc Molnár (1878–1952) è il pli impurtant dramaticher ungarais ch’è surtut vegnì enconuschent cun ses toc da teater ‹Liliom› (1909). Il 1937 han el stuì ir en l’exil en ils Stadis Unids. Sándor Márai (1900–1989) è stà sfurzà suenter la Segunda Guerra mundiala da viver en l’exil.
Suenter ch’ils communists èn arrivads a la pussanza, han numerus scripturs ungarais taschì, ubain ch’els èn emigrads. Al dogma dal realissem socialistic n’èn betg tut ils scripturs stads pronts da dar suatientscha. Sa confruntads en lur ovra a moda critica cun il communissem èn Péter Nádas, Tibor Déry e Magda Szabó.
Imre Kertész (1929–2016) ha elavurà sias experientschas sco survivent dal holocaust en ils champs da concentraziun dad Auschwitz-Birkenau e in Buchenwald en ses roman ‹Sorstalanság› (1975), per il qual el è vegnì undrà il 2002 cun il Premi Nobel da litteratura.
Ulteriurs auturs contemporans èn Ferenc Juhász e György Konrád e lirichers sco László Nagy, Sándor Weöres e János Pilinszky. István Eörsi e László Krasznahorkai èn sa confruntads suenter la fin dal reschim communistic en l’Ungaria cun la moda e maniera sco che la pussanza vegn exequida en sistems totalitars. Spezialmain enconuschent è daventà l’autur Péter Esterházy (1950–2016) cun sia ‹Harmonia Caelestis› e l’‹Ediziun revedida› da quella.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
L’Ungaria ha contribuì a moda essenziala a l’istorgia da la musica europeica. Da menziunar èn en spezial cumponists sco Franz Liszt, Imre Kálmán, Franz Lehár, Leó Weiner, Ernst von Dohnányi, Béla Bartók, Zoltán Kodály e György Ligeti. Ultra da quai ils dirigents Antal Doráti, Ferenc Fricsay, Georg Solti e György Széll, ils enconuschents pianists Géza Anda, György Cziffra, Andor Foldes, Zoltán Kocsis, ed András Schiff sco er ils solists da chant Sylvia Geszty (sopran) e Sándor Kónya (tenor).
Enconuschents nums entaifer la musica da pop èn Katalin Karády, Omega, Piramis, Kati Kovács, Locomotiv GT, Sarolta Zalatnay, Illés, Ákos Kovács e Magdi Rúzsa. Er la musica populara moderna enconuscha intgins interprets da renum sco Márta Sebestyén, Muzsikás e Bea Palya. Tar ils impurtants festivals da musica tutgan Sziget e Balaton Sound.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dal 20avel tschientaner han t.a. Michael Curtiz ed Alexander Korda inscenà en l’Ungaria lur emprims films. Durant ils onns turbulents suenter l’Emprima Guerra mundiala èn blers Ungarais fugids en l’exteriur – per il pli en l’Austria vischina. Er numerus cineasts han enritgì da quel temp il film austriac: sper ils dus reschissurs gia menziunads Michael Curtiz ed Alexander Korda – che duevan pli tard vegnir enconuschents a Hollywood ed en la Gronda Britannia – èn er da numnar acturas ed acturs sco Lucy Doraine, María Corda, Oskar Beregi, Vilma Bánky, Marika Rökk, Marta Eggerth u il teoreticher da film Béla Balázs. Medemamain da derivanza ungaraisa era il star da film american Tony Curtis.
Gastronomia[modifitgar | modifitgar il code]
En congual cun auters pajais europeics vegnan las tratgas ungaraisas consideradas plitost sco ‹grevas›. Ina da las spaisas preferidas – che vegn savens titulada sco spaisa naziunala – è pörkölt (betg da confunder cun gulyás). Pörkölt vegn savens numnà en il vest per sbagl gulasch. En l’Ungaria datti questa spaisa tant sco disznó-pörkölt (cun charn-portg) sco er sco marhapörkölt (cun charn-bov). Pörkölni è la designaziun per la moda da preparaziun da la charn (pergialar en tschagulas, paprica e grass). Las garnituras tar questa spaisa èn variablas e varieschan da regiun tar regiun.
Tar il gulyás che vegn cuschinà en l’Ungaria sa tracti, cuntrari al pörkölt, d’ina schuppa. La denominaziun ‹schuppa da gulasch› è pia correcta (ungarais gulyásleves). Tradiziunalmain vegn la schuppa preparada en l’avnaun. Questa moda da preparaziun va enavos sin il temp dals nomads ed è parentada cun la versiun chinaisa da l’avnaun: il wok. La charn vegn l’emprim pergialada sco tar pörkölt; suenter in temp vegn però agiuntada aua, tocs da tartuffels e puletg. Per questa tratga vegn duvrada tradiziunalmain be charn-bov. Che quai è uschia sa dat gia or dal num ‹gulyás›: Il term gulya signifitga scossa da bovs› ed il gulyás è il paster da vatgas.
Sper il paprica che vegn duvrà, er en furma mieuta, sco spezaria en la cuschina ungaraisa ed en il fratemp er en cuschinas da l’exteriur, è famus en tut il mund il Tokaj, in vin che deriva da la regiun Tokaj-Hegyalja. Per quest vin vegnan be utilisadas spezias da vit tardivas, uschia che las ivas na profitan betg be da las stads sitgas e fitg chaudas, mabain er dals lungs, miaivels atuns ritgs da tschajera.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Pressa[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Ungaria cumparan 40 gasettas dal di cun in’ediziun totala da 1,6 milliuns. Las pli enconuschentas èn ‹Népszabadság› (socialdemocratic), ‹Magyar Nemzet› (conservativ da dretga), ‹Magyar Hírlap› (pli baud liberal, oz conservativ), ‹Népszava› (tradiziunalmain socialdemocratic).
Las pli enconuschentas gasettas emnilas èn ‹Élet és Irodalom› (litteratura e politica, da tenuta liberala), ‹Heti Világgazdaság› (economia), ‹Heti Válasz› e ‹Demokrata› (gasettas politicas da tenuta burgaisa-conservativa) ‹168 óra› e ‹Beszélő› (gasettas politicas da tenuta liberala), en pli la gasetta da boulevard ‹Blikk›.[8]
Radio e televisiun[modifitgar | modifitgar il code]
MTV (Magyar Televízió) e Duna Televízió AG sa numnan las societads da televisiun ungaraisas da dretg public. Quellas mainan ils chanals m1 e m2 resp. Duna TV e Duna II. Daspera datti numerus emetturs privats (Magyar ATV, TV2, RTL Klub, Viasat 3, Hálózat Televízió) e chanals da sparta.
Magyar Rádió è la societad da radio da dretg public (cun ils chanals MR1 fin MR6). Ultra da quai existan numerus radios privats, regiunals e da sparta.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il sport il pli popular en l’Ungaria è ballape. Tranter ils onns 1940 e 1960 tutgava la squadra naziunala tranter las meglras dal mund. Tut en tut è l’Ungaria sa participada sis giadas al campiunadi mundial ed ha gudagnà trais giadas la medaglia d’aur tar ils gieus olimpics (1952, 1964, e 1968). Il 1953 ha l’Ungaria gudagnà sco emprima squadra insumma en l’Engalterra, e quai cun 6:3. Il final dal campiunadi mundial dal 1954 vala percunter sco tragedia naziunala, suenter che l’Ungaria, sco grond favurit, aveva spers cunter la Germania 2:3.
Ulteriurs sports ch’èn da gronda impurtanza èn t.a. l’Ungaria èn ballamaun, tennis, tennis da maisa, schah e hockey sin glatsch. Dapi il 1986 ha lieu sin il Hungaroring ina cursa da furmla 1.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Sper ils dis da festa ecclesiastics usitads ed il di da la lavur (1 da matg) vegnan festegiadas en l’Ungaria en spezialas suandantas trais festas naziunalas ils 15 da mars (Revoluziun dal mars 1848), ils 20 d’avust (di da son Steffan, festa da la fundaziun dal stadi) ed ils 23 d’october (Sullevaziun dal 1956).
Il di da la mamma vegn festegià betg sco en ils blers pajais la segunda, mabain gia l’emprima dumengia da matg. L’emprima dumengia da zercladur è il di dals pedagogs e l’emna che suonda vegn gratulà a las magistras ed als magisters.
Il di dal num vegn festegià en l’Ungaria en famiglia ed ensemen cun amis e collegas. Questa data è savens pli impurtanta ch’il di da naschientscha.
In usit spezial è er sa mantegnì glindesdi da Pasca: Ils umens squittan parfum sin las dunnas e survegnan persuenter in pitschen regal (in ov cotschen, tschigulatta u in vinars). Quest usit deriva da la veglia tradiziun rurala da springir quel di las giuvnas dunnas cun aua per ch’ellas na ‹sflureschian› betg.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ www.laenderdaten.de.
- ↑ The World Factbook, consultà ils 17 da zercladur 2016.
- ↑ Indicaziuns tenor l’Uffizi da statistica (PDF; 61 kB).
- ↑ Cf. p.ex. Manfred Görtemaker: Geschichte der Bundesrepublik Deutschland. Von der Gründung bis zur Gegenwart. 1999, p. 725.
- ↑ Zsolt K. Lengyel: Ungarn und seine Nachbarn. En: Aus Politik und Zeitgeschichte, nr. 29–20/2009.
- ↑ Areguard l’economia cf. At a Glance: Global Competitiveness Index 2017–2018 Rankings, consultà ils 6 da december 2017.
- ↑ Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten. Fischer, Francfurt a.M. 2009, ISBN 978-3-596-72910-4.
- ↑ Hungary – Basic Data, sin: pressreference.com.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Thomas Bauer: Wo die Puszta den Himmel berührt. Auf Umwegen durch Ungarn. F.A. Herbig Verlag, Minca, 2007, ISBN 978-3-7766-2512-7.
- Steven W. Sowards: Moderne Geschichte des Balkans. Der Balkan im Zeitalter des Nationalismus. BoD 2004, ISBN 3-8334-0977-0.
- Matthias Eickhoff: Ungarn. DuMont Reise-Taschenbuch, Ostfildern 2005, ISBN 3-7701-3149-5.
- Janos Hauszmann: Ungarn. Vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Pustet, Regensburg 2004, ISBN 3-7917-1908-4.
- Paul Lendvai: Die Ungarn. Eine tausendjährige Geschichte. Goldmann 2001, ISBN 3-442-15122-8.
- Paul Lendvai: Auf schwarzen Listen. Goldmann 2001, ISBN 3-442-15110-4.
- Andreas Schmidt-Schweizer: Politische Geschichte Ungarns von 1985 bis 2002. Von der liberalisierten Einparteienherrschaft zur Demokratie in der Konsolidierungsphase. Minca 2007, ISBN 978-3-486-57886-7.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Portal da la regenza ungaraisa
- Infurmaziuns generalas davart il pajais
- CIA World Factbook
- Öffentlicher Verkehr in Ungarn
- Project KOSI – comitats ed abitadis en l’Ungaria


text:
Sch’ins guarda bain, ves’ins en tschertas chaltschinas las restanzas da corallas petrifitgadas. Questas corallas vivevan avant var 200 milliuns onns en in grip da corallas a l’ur d’in ocean.
Polips da corallas èn animalets che creeschan plaun a plaun ils grips da corallas cun agid da chaltschina. Ils grips da corallas appartegnan als spazis da viver ils pli multifars dal mund. Quai n’era er avant 200 milliuns onns betg auter. En questas chaltschinas èn era mantegnidas restanzas da conchiglias, glimajas, peschs e saurs-pesch.
Suenter che quests animalets èn morts, èn lur crosa chaltschinusa e lur skelets sfundrads. Entaifer milliuns d’onns èn sa furmads uschia veritabels santeris – a sedimentaziuns da chaltschina da plirs meters autezza.
Oz chattain nus quests craps plain fossils per exempel si Murtèr sin in’autezza da 2500 m, lunsch davent da l’ocean tropic.


text:
Oraziun
Amè siur Heinrich,
tö as vit danter nos y as incundé cun gran conviziun
la ligra noela de Gejù Crist y l'amur de Dî.
Cun gran fidanza gnunse da tè, deache tö nes as ascutè sö
cun gran paziënza y benevolënza; nes as consolè y encorajè:
sides tö nosc interzessûr pro Chël Bel Dî, nosc Pere!
Dëidesse vire plëgns de speranza tla fede cristiana.
Prëia por dötes les families, ch'ares crësces tl amur y tla fidënza,
tla pêsc y tl'unité.
Ćiara cun benevolënza söi mituns, söla jonëza y sön vignun de nos:
fa che capiunse, ciügn ch'è veramënter i dër valurs y le significat dla vita.
Chërda jö sön nos la proteziun de Dî y l'ispiraziun dl Spirit Sant,
che chiriunse tres ma le bëgn y che sunse bugn da nes mëte cuntra le mal.
Tòlete particolarmënter sura de chi che patësc por gauja de crusc,
de maratia y de surité. Nos gnun da Tè cun nüsc fistidi
y nüsc problems personai y confidun te tüa interzesciun
pro Chël Bel Dî, nosc Signur.
Siur Heinrich Videsott é nasciü ai 03 de messè 1912 a Mantëna todëscia, na picera fraziun dl comun da San Laurënz. Al é gnü consacrè prou a Porsenù l’ann 1937 y à metü man süa misciun da caplan y spo da ploan te deplü cöres dla diozeja da Porsenù. L’ann 1964 él rovè a La Val y é stè dailò famëi spiritual ćina ch’al é jü in ponsiun l’ann 1987.Spo él romagnü a La Val ćina süa mort ai 09.12.1999.Siur Videsott se fajô notè por süa gran disponibilité y süa paziënza da ascutè sö chi che gnô da ël por gnì daidà te sües pices o gran soferënzes dl corp y dl’anima.Sciöche n bun pere, àl dagnëra parores de confort y cun sües oraziuns, so carisma y süa benevolënza êl bun de daidé tröpes porsones, che le chirî cun fiduzia y le periâ do süa interzesciun prò Chël Bel Dî. Süa benedisciun ê dagnëra fontana de grazies y de richëzes spirituales. Al periâ dër tröp y viô na fede scëmpla mo tlera. Al n’ê nia ma conesciü te süa ploania y te nosta valada, mo te döt Südtirol y jö por la Talia. Deache tröc reconësc d’ester gnüs daidà por süa interzesciun, é süa stima ćiamò chersciüda dô süa mort y à arjunt y superé i confins dla Talia.
La Diozeja de Balsan/Porsenú á cernü le mertesc ai 2 de forá, festa de Santa Maria dal Poch, por daurí ofizialmënter le prozes de beatificaziun por le Sorvidú de Dî siur Heinrich Videsott, le prou carismatich conesciü oramai lunc y lerch sura i confins dla valada fora, por sües benedisciuns. En chël dé èle stè le Vësco Ivo Muser che à daurì le prozes, en gaujiun de n at ofizial dales 11.00 tl gran salf dl Zënter Pastoral a Balsan.
le postuladú P. Carlo Calloni OFMCap
le vizepostuladú siur Stephan Astner CR
le "Comité di Amisc de siur Heinrich"


text:
Cun 18,7 milliardas dollars è la svieuta en l'emprim quartal 5% pli bassa ch'avant in onn. L'interpresa da servetschs d'IT ha dentant fatg in meglier resultat che spetgà dals analists. Il gudogn net è sa reducì sin 2,01 milliardas dollars.
Problems chaschunan il mument il dollar ferm e che la clientella sa tegn enavos cun cumprar products da IT. Passa la mesadad da las entradas da IBM derivan da l'exteriur.
Il concern IBM, International Buisness Machines, emprova, sumegliant a ses rivals Oracle e Microsoft, da fitgar pe en la fatschenta da Cloud. IBM suonda il trend davent da Software classica tar applicaziuns che funcziunan sin Servers externs lunsch davent dal client.
RR novitads 6:00


text:
Novitês
Daurida dl museum dla laûrs Ursus Ladinicus a San Ciascian
Ai 30 de messè 2011 él preodü la daurida dl’museum dla laûrs a San Ćiascian.
Al ê ai 23 de setëmber dl 1987 canche Willy Costamoling da Corvara â metü pé por l’pröm iade tl ander sot la piza de Conturines. Te chël momënt ne minâle dessigü nia da fà na scoverta secolara. L’ander ascognô n gröm de osc fossilisà de laûrs di andri, n tier al dé da incö mort fora. Tres chësta scoverta an ciafè engröm de informaziuns porsura les Dolomites tl tëmp preistorich.
Ti agn dedô él gnü fat tres n team dla Université da Viena sot ala direziun dl professur Gernot Rabeder n gröm de escavaziuns, mosoraziuns y inrescides.
L’resultat de chëstes indrescides ê sensazional. An â scovrí che la laûrs de Conturines ê na sort de laûrs nöia, chël ó dí mai ciamò gnüda descrita. En onù di Ladins ti él gnü dé l‘inom Ursus ladinicus . Inplü éle ince gnü ciavè fora resć de n liun di andri.
L’ander dles Conturines é cun sü 2800 metri de altëza l’post de scoverta de laurs y liuns di andri situé l’plü alalt, porchël ćiafa chisc reperć na importanza particolara por inrescì la storia dles Dolomites. Dan ca 40 mile agn, tl tëmp danter na dlaciaziun y l’atra ê les temperatöres tan altes che l’confin dl bosch (che é al dé da incö a ca 1900 metri) rovâ presciapüch fina sö dal ander. Insciö podô les laûrs, che ê vegetares, suravire döt l’ann te chëstes grotes al estrem. Les laûrs metô al monn sü pici tles grotes y canche ai ê da tan se pascentâ döta la familia defora, tl tert dl altonn jôi indô ite ti andri y dormî por döt l’invern.
Tl museum nü vëgnel aprofondì les tematiches chilò descrites y prejentades te n contest paleontologich y paleoecologich.
L’museum, che fej pert dl Museum Ladin a San Martin de Tor tol ite trëi alzades, tla pröma ciafun la cassa y na picia botëga. La alzada dessura é dedicada ala storia dla formaziun dles Dolomites, olache al vëgn metü fora i corëć plü bì y importanć dl teritore incër San Ćiascian. La mostra cunta y mostra plü inant dla formaziun dl ander dles Conturines, süa scoverta y les escavaziuns. Plü inant vëgnel splighé cun esponać originai düć i aspeć dl ambiënt y dla vita dla laurs di andri.
Tla alzada sot la entrada pon conscidré „L’ander dla laûrs“, na recostruziun de de plü perts dl ander cun na recostruziun tl detail dla „laûrs di andri“ che dorm


text:
Novitês
30.10.2011 Gran batadù tl Museum Ladin Ciastel de Tor
Clësc l'program dla manifestaziun:
dales 13.30 incuntada y iscriziun di cartadus cun estraziun di grups.
Dales 14.00 mët man l’batadù. Les iscriziuns vëgn tutes sö danfora al nr. 339/7685970 vigni domisdé.
Chësta é na la bela poscibilité por la jënt da chilò da se abiné por passè n bel domisdé adöm tl museum.
Implü pon sambëgn ciamò vijité la mostra „Scibla mo n iede – La ferata de Gherdëina danter lecorc y vijions“, daverta ai 30 por l’ultim dé ti orars de daurida dl museum. Düć é dër bel invià.
L‘batadù stlüj jö l’ativité dla sajun da d’isté sides dl Museum Ladin Ćiastel de Tor y inće dl Museum Ladin Ursus ladinicus a San Ćiascian.


text:
Anniviers
Anniviers a l'è un cumün svizzer del distret de Sierre, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 243.15 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2611 abitant.
El cumün de Anniviers al se tröva a una altitüden de 1202 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Agarn, Chippis, Oberems, Sierre e Mont-Noble.
L'è staa istitüii in del Ginee del 2009, resültaa de la fusion dei ex-cumün de Ayer, Chandolin, Grimentz, Saint-Jean, Saint-Luc e Vissoie, e inscì l'è vegnüü a ess el terz cumün püssee grand per estension de tüta la Svizzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Chardonne
Chardonne a l'è un cumün svizzer del distret de Riviera-Pays-d'Enhaut, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.94 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2755 abitant.
El cumün de Chardonne al se tröva a una altitüden de 586 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Granges (FR) (FR), Attalens (FR), Jongny, Corsier-sur-Vevey, Corseaux, Saint-Saphorin (VD), Puidoux.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)


text:
Ils giurists da la chanzlia Mishcon de Reya han publitgà la dumengia ina decleraziun en chaussa. En quella argumenteschan els che la regenza britannica na possia betg activar l'artitgel 50 da la constituziun da l’UE senza debatta e votaziun dal parlament a Londra. La chanzlia agescha en num da mandants anc betg enconuschents.
Il resultat da la votaziun na saja betg mess en dumonda, argumentescha la chanzlia vinavant. Dentant saja necessaria ina procedura che correspunda al dretg britannic per metter enturn la decisiun. Cunquai ch’il resultat dal referendum na saja betg liant fissi illegal da realisar quel, tant per il primminister actual sco era per ses successur .
RR novitads 08:00


text:
Franza
Artéccol in dialatt bulgnais
La Franza (o Fränza), ufizialmänt Repóbblica franzaisa, la cunfénna col Bêlg', al Lussenbûrg, la Germâgna, la Svézzra, l'Itâglia, Mònaco, Andårra e la Spâgna. Da la Franza as pôl andèr in Inghiltèra a travêrs la galerî d'la Mândga.
La Repóbblica franzaisa l'è 'na democrazî fâta cme repóbblica presidenzièla. La zitè capitèla l'è Parigi. La Franza ai é dänter ai pajîs pió dsvluppé dal månd e incû la sèsta putänza dl'economî mundièla. I ideèl d'la Repóbblica franzaisa i én rapresentè da la dichiaraziån dî drétt dî ômen e dal zitadén.
La Franza l'è stè un pajais fundatåur d'l Ugnån Européa, dal Naziån uné e un mèmber d'la Francofonî, dal G8 e d'l Ugnån Laténna. La Franza incû l'è un pajais permanänt int'al Counsélli ed sicurazza dal Naziån Uné, e anch' onna dal putänz nucleèri arcgnossô. L'Esâgon l'è la destinaziån dî viâz pió cgnossó dal månd.
Albania Andorra Armenia Austria Belgio Bielorussia Bosnia-Ezegovina Bulgaria Cipro Croazia Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Services
Pusciblteies de cherdé ju la previjion dl tëmp
N possa se scrì ite y desdì debant l servisc e-mail. Giapëis duta la nfurmazions diretamënter uni dì te vosta mailbox.
App “Wetter Südtirol Meteo Alto Adige”
Les previjiuns dl tëmp é śëgn inće da ciafè tres app sides sön la plataforma IOS co Android. Dlungia düć i sorvisc pità dala verjiun desktop ciàfon inće les temperatöres de un di 116 comuns ajornades vigni 10 minuć y i avisc push tl caje de temporai o segnalaziuns dla proteziun zivila. Desćiariede l’aplicaziun da google.play y Apple App Store können Sie nun die App kostenlos herunter laden.
RSS-Feeds
For la previjion plu nueva sun vosc computer o smartphone, atuel y saurì da se udëi ora.
Servisc de registrazion sun vëta
Sota i numeri de telefonn:
+39 0471 270555 o
+39 0471 271177
pudëis scuté su la previjions dl tëmp dala registrazion sun vëta.
Per Webmaster
Widget
Cun nosc widget dl tëmp pudëis ve ciarië ju la nfurmazions atueles dl tëmp diretamënter sun vosta plata web.
XML-Export
Ai utënc esperc ti pitons nce la puscibltà per l download dla previjions tl format-XML.
Orares d’emiscion
Nosta previjion dl tëmp vën ora 365 dis al ann.
La previjions per l Südtirol vën for atualisedes (lu-sa) dala 7:30 y dala 11:00, de dumënia y n i dis de festa dala 10:00. La previjions per i raions vën ora uni dì dala 9:00.


text:
La tatta ed ils laders
Project da teater sco finiziun digl onn da scola
(ico) Venderdis, ils 16 da zercladur ein ils aspectaturs en sala da scola a Sedrun sediverti cun la cumedia criminala «La tatta ed ils laders», ina sala pleina che ha saviu rir da cor.
Igl ei buca sempel d'anflar in toc che corrispunda al scalem dils giuvenils ch'ein sil precint da finir lur onns da scola en vischnaunca. Quei ei denton reussiu als scolasts Vigeli Jacomet e Norbert Vinzens. Hubert Venzin ei segidaus cun la reschia, scolast Ervin Cathomas ha fotografau. Tals projects ein fretg da collaboraziun e ligian scolars ed educaturs. Igl ei reussiu d’engaschar ils giuvenils cun tgierp ed olma. Lur plascher da far teater fuva evidents e las risadas dils aspectaturs, ils applaus spontans han mussau che lur lavur hagi anflau accoglientscha. Gnanc in flot tgaun che fuva era actur ha saviu distrer l'attenziun dils aspectaturs.
La musica — cantada engles, ton dalla solista sco era dil chor dils acturs, corrispundeva, sco era il toc, perfetgamein al scalem da vegliadetgna dils giuvenils. Ina biala prestaziun cun bia lavur e premura davos las culissas.


text:
La rolla da favurit tar las dunnas è clera, quella han las dunnas da Tusaun/Cazas. Ellas giogan en ina liga pli auta (1.) che las dunnas da Domat (2.). Plinavant han las giugadras da Tusaun gudagnà la Cuppa grischuna ils davos 3 onns.
Cuira - Moesa
Tar ils umens è la situaziun da partenza pli averta. La segunda equipa da Cuira gioga en il final cunter Moesa. Omaduas equipas dattan en la terza liga. L'equipa da Cuira, che vala era sco equipa da U20 da Cuira, dat cun blers talents giuvens. L'equipa da Moesa è main enconuschenta en il Grischun, ella dat il campiunadi cun las equipas dal Tessin.


text:
Organists
Chor viril
La finamira principala ei la tgira dallas canzuns profanas e religiusas. Da udir ei il Chor viril Laax en baselgia a caschun da fiastas religiusas. En quei connex ha il chor era in ordvart grond repertori da canzuns e messas latinas. Ultra da quei sepresenta il chor era a caschun da fiastas profanas, p.ex. fiastas dil vitg, natalezis, gi dallas mummas. Plinavon dat il chor regularmein concerts e pren stediamein part a fiastas da cant cecilianas, districtualas, cantunalas e federalas.
Leis Vus udir sco quei tuna, cura ch il Chor viril a Laax conta? Il chor ha registrau in portatun – il disc cumpact (CD) «Laudate Dominum» – cun canzuns sacralas che sa vegnir retratgs tier il president.
Adressa da contact
Chor viril Laax
Simon Caviezel, president
Via Val 7
7031 Laax
Tel. 076 537 97 20
info@chor-viril.ch
www.chor-viril.ch
Chor mischedau
Il Chor mischedau Laax ha per finamira da tgirar e promover il cant, primarmein il cant romontsch. Sper canzuns popularas conta il chor era cumposiziuns contemporanas. Dapi sia fundaziun ha il chor priu part a differentas fiastas da cant cantunalas e districtualas. Ultra da quei conta el a caschun da fiastas eclesiasticas, preferend leu la messa latina. Secapescha separticipescha il chor era ad occurrenzas culturalas en vischnaunca, separticipescha a projects sco p.ex. ils differents giugs el liber ed envida da temps a temps era a concert.
Novas cantaduras e novs cantadurs ein adina beinvegni. Tut tgi che ha bugen il cant e la buna cumpignia ei cordialmein envidaus da participar als exercezis che han adina liug la gievgia sera dallas 20:00-22:00 uras ella Sentupada. Informaziuns detagliadas intervegnis Vus entras il president.
Adressa da contact
Chor mischedau Laax
Erwin Ardüser, president
Via Geinas 4
7031 Laax
ardueser@kns.ch


text:
Pauc ha mancà per il podest. Daniel Yule e Luca Aerni èn vegnids ex aequo quarts, sulet 9 tschientavels davos il podest. Il davos plaz da podest per ils umens svizzers aveva i dà avant 7 onns. Lura era Silvan Zurbriggen vegni segund en il slalom da notg a Schladming. Ussa sto la Svizra spetgar vinavant. Ma la prestaziun dad oz è in cler signal, ch'il proxim plaz da podest pudess gia prest esser realitad.
- 4. Daniel Yule + 0.54
- 4. Luca Aerni + 0.54
- 6. Loic Meillard + 0.71
- 10. Reto Schmidiger + 0.93
Victoria per Felix Neureuther
Il Tudestg Felix Neureuther ha gudagnà il slalom cun in avantatg da 37 tschientavels sin il Norvegiais Henrik Kristoffersen. Sin plaz trais è il Svedais Mattias Hargin. L'Austriac Marcel Hirscher ha pers bler temp en il segund percurs ed è mo vegnì 17avel. Insumma èsi stà ina trumpada per ils Austriacs. Marco Schwarz sco 13avel è stà il pli spert da l'equipa da l'Austria.
Trumpada per Ryding
Suenter l'emprim percurs era Dave Ryding sin plazza 1. Era en il segund percurs era il Brit fitg bain en la cursa. Ma lura è Ryding crudà ora. Quai cura ch'el aveva in avantatg d'ina mesa segunda.
RR Sportissimo 17:00


text:
Renània-Palatinàto
La Renània-Palatinàto (en todèsch: Rheinland-Pfalz) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de 19.846 km² e l'è tocàt dei fiöm Réno e Mozèla. La capital de la Renània Palatinàto l'è la cità de Magónsa (en todèsch: Mainz). Ótre cità 'mportànte del stat i è Kaiserslautern, Treviri, Coblènsa e Ludwigshafen. La popolasiù totàl del stat l'è de presapóch quàter miliù de abitàncc.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Renània-Palatinàto la cunfìna a nord col Land del Nord Réno-Westfalia, a èst co l'Assia e col Baden-Württemberg, a sud co la Frància (Alsàsia e Loréna) e col Land del Saarland, e a òvest col Lusembùrgo e col Bèlgio (Valònia) a òvest.
L'as principàl del stàt l'è 'l fiöm Réno, che 'l sègna 'l cunfì col Baden-Württemberg e l'Assia a sudèst, prìma de nà 'nvèrs la part setentriunàla del stat. La àl del Réno l'è delimitàda de cadéne de mucc mìa tat alcc.
Endèl nord-òvest gh'è la part meridiunàl dei mucc del Eifel. Piö a sud gh'è la cadéna de l'Hunsrück, che le se prolónga 'n chèla del Taunus de la bànda de là del Réno.
I teré culinùs endèl sud del stat i è ciamàcc Forèsta del Palatinàto (en todèsch: Pfälzerwald).
Chèst cadéne de mucc i è separàde l'öna de l'ótra dei aflüèncc del Reno: la Mozèla, la Lahn e la Nahe.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Klaus Doldinger live
- Sonda, 14.1.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 14.1.2017, 19:00, RTR
In concert dal 9avel Festival da jazz.
Diana Krall, Al di Meola, Stanley Clarke e Marcus Miller èn in per dals gronds stars ch'èn sa preschentads la stad passada al Festival da jazz a San Murezzan. In auter grond musicist ch'è stà sin il palc dal Dracula Club: il jazzist da la Germania Klaus Doldinger, er enconuschent sco cumponist da musica da film dal «Tatort». Ses concert datti en il soundcheck questa sonda saira.


text:
Per la direcziun fissian las activitads illegalas che vegnan renfatschadas a l'anteriur schef da la Raiffeisen Pierin Vincenz betg stadas d'enconuscher. Cun questa argumentaziun defenda il president da la banca, Johannes Rüegg-Stürm, la direcziun.
Maletg sbaglià
Sche la direcziun survegnia indicaziuns falladas u sch'ella vegnia betg infurmada davart chausas impurtantas, na sappia la direcziun betg far in maletg correct da la situaziun, ha Rüegg-Stürm declerà a la gasetta «NZZ am Sonntag». Vincenz haja zuppentà fatgs impurtants envers la direcziun.
La banca haja però reagì «fitg spert» ed haja lantschà in'examinaziun interna, cura ch'i haja dà il suspect ch'ensatge na saja betg correct.
Tuttina er fatg sbagls
Dentant conceda el er sbagls: I na saja betg stà ina bun'idea d'engaschar la dunna da Vincenz sco manadra da la partiziun da dretg. Quai haja manà ad ina «constellaziun disfavuraivla». Cun la savida actuala na decidess el auter, manegia il president.
RR novitads 09:00


text:
Il deficit saja da contribuir oravant tut a dus fatgs: per l’ina il franc ferm che procura che clientella da tschep da la Germania e dals stadis dal Benelux na vegnian betg. Per l’autra saja l’aura betg stada buna, quai ch’haja medemamain procurà per damain entradas, scriva il directur Rudolf Büchi en ses rapport.
Igl è gia il segund onn en roda che las Pendicularas Mustér scrivan cifras cotschnas. L’onn passà è il deficit stà rodund 280’000 francs. Omadus onns èn era vegnidas fatgas amortisaziuns da passa 700’000 francs.
I dovra letgs
Per evitar tals deficits dovra quai dapli giasts, e per vegnir tar quels dovria quai letgs per osps. La realisaziun dal Ressort Catrina, che duai porscher var 700 letgs, haja perquai fitg gronda impurtanza, scriva Rudolf Büchi vinavant. Las Pendicularas Mustér vulan cumenzar a bajegiar quest ressort la primavaira 2016.


text:
Cun temperaturas plitost autas e pauca naiv è l’enviern passà stà miaivla. Quai ch'è stà in enviern catastrofal per las pendicularas e per il turissem d'enviern, è stà in enviern fitg empernaivel per blers insects.
Era per insects nuschaivels sco per exempel il bau-scorsa. La tema è uss ch’il bau-scorsa vegnia a sa multiplitgar considerablamain e chaschunar problems en noss guauds durant la stad 2016.
Primavaira pli decisiva
Tenor il selvicultur Maurus Cavigelli dal revier forestal Sagogn-Laax na munta in enviern miaivel betg ch'il bau-scorsa daventia in problem durant la stad.
Pli impurtant saja l’aura durant la primavaira. Sche quella saja sitga e chauda, lura possia il bau-scorsa sa sviluppar pli svelt. Quai signifitgass ch'il bau sgulass pli baud e vegniss perquai da sa multiplitgar trais giadas durant la stad e betg mo duas giadas sco normal.
Cunquai ch'ina femella dal bau-scorsa metta 100 enfin 150 ovs per giada, ha ina perioda da vegetaziun dapli che normal ina gronda influenza sin la populaziun da baus. Ch’i haja adina puspè dà dis bletschs e fraids l’avrigl possia dentant franar il svilup dal bau-scorsa. Perquai quinta Maurus Cavigelli era betg cun in grond problem.


text:
Tenor la cumissiun da l'UE hai dà cunvegnientschas tar la cumpra dal gas Ethylen. Quel vegn duvrà tranter auter per far plastic. Il concern svizzer, Clariant ed il concurrent dals Stadis Unids, Celanese han confermà ch'els sajan en il visier da las autoritads.
La cumissiun da l'UE ha declerà ch'i haja dà ils 16 da matg visitas en differents pajais da l'UE. Nums n'ha la cumissiun sco usità betg communitgà. En cas da surpassaments da las leschas da cartel pon las autoritads dar in chasti en l'autezza d'enfin 10% da la svieuta.
RR novitads 07:00


text:
Il dumber da manaschis purils che lavuran tenor ils principis da Bio Suisse s'augmenta vinavant. L'onn passà èn 95 manaschis vegnids vidlonder uschia ch'i ha dà la fin dal 2014 en total bunamain 6'000 manaschis biologics.
Sco quai che Bio Suisse ha communitgà a sia conferenza da medias annuala elavurian ils manaschis biologics ussa gia passa 12% da l'entira surfatscha agricula en il pajais. Era s'augmentada è la svieuta totala dal martgà da bio. Quella ha cuntanschì l'onn passà 2,2 milliardas francs, in plus da 7,5%.


text:
L'economia svizra n'haja anc betg digerì il schoc dal franc scriva il post per la perscrutaziun da la conjunctura KOF da la scola politecnica da Turitg. Ella haja dentant almain chattà l'equiliber.
Svilups cuntracurrents
Davos quest equiliber stettian dus svilups cuntracurrents scriva il KOF. D'ina vart giaja in zic ensi cun il commerzi en detagl, la gastronomia, la construcziun e l'industria elavuranta. Da l'autra vart sa turblia la situaziun per biros da projectaziun ed interpresas da servetschs.
Sulet en la branscha da finanzas saja la situaziun sa megliurada en cumparegliaziun cun avant l’aboliziun dal curs minimal.
RR novitads 11:00


text:
Epir
L'Epir (Ήπeιpoς/Épeiros in grech; Epiri in albanes; Epir in turch; Epirus in latin) l'è ona region de la Grecia, che la corrispond a la region stòrica de la Grecia Antiga. El confina con l'Albania (e ghe viven di comunità de lengua albanesa), con la Macedònia Occidental, con la Tessaglia, con la Grecia Central e cont el Mar Iòni. La soa capital l'è Giannina.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm insediament in la region avvegnen tra 'l secol XX e 'l XVI prima de Crist a òpera di tribù grech di Molòss, Tespròzzi, Bardee e Caon. I primm colòni (la pussee importanta l'era Butrint) vegnen fondaa de Corint intorna al secol IX prima de Crist. L'unificazion di vari regn de la region in d'ona confederazion la succed sòtta el comand del Taripa. On quaj secol pussee tarda la region l'è stada traversada de vari disordin, terminaa quand che l'è diventaa re el famos Pirr, in del 280 a.C. I primi insediamenti nella regione avvengono tra il XX e il XVI secolo a.C. ad opera delle tribù Greche dei Molossi, Thesproti, Bardei e Caoni. Le prime colonie (la più importante era Butrinto) vengono fondate dai Corinzi attorno al IX secolo a.C. I Roman l'hann conquistada in del 168 a.C. e l'hann taccada a la Provincia de Macedònia. De chì in poeu l'ha segutada la stòria prima de l'Imperi Roman, poeu de quell Bizantin. L'è passaa sòtta el domini ottoman in del 1466 e infin de la Grecia duranta i Guerr Balcanich.
Amministrazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Epir l'è dividuu in quatter prefettur:
- Tespròzia (capploeugh: Ēgoumenítsa)
- Giannina
- Arta
- Prevesa


text:
Il Cussegl naziunal ha decidì oz avantmezdi cun 122 tar 69 vuschs cunter novas restricziuns per bus a lunga distanza. La cumissiun da traffic vuleva che tals bus vegnian lubids, mo sch'els na sajan betg ina concurrenza considerabla per il traffic public a lunga distanza – e mo sch'els sajan sin il pli ina concurrenza minimala per il traffic regiunal.
Nagina economia dirigistica
Uschia vuleva la cumissiun per traffic evitar che las interpresas da bus servian sulet las lingias lucrativas. Las partidas burgaisas èn dentant sa defendidas cun success cunter questas restricziuns. Ellas han avertì d'ina economia dirigistica en il traffic public – in sistem che n'haja anc mai funcziunà.
Er la cussegliera federala Doris Leuthard è cunter las restricziuns. Cun talas vegniss la situaziun actuala cementada ed il svilup evità. I saja dentant tuttina da sclerir sut tge cundiziuns ch'ins duess lubir ils bus a lunga distanza. Da l'autra vart è vegnì argumentà che quests bus sajan ina concurrenza absurda che fetschia donns economics a las viafiers.
RR novitads 12:00