text:
Nümar reaal
Nota: cupá ín la significazziú da tajá al è atestaa íntal LSI, limitadameent a l'uperazziú fada sü un mazz da carte: in cheest artícul sa l'a druvaa la parola in manera estesa, cuma tajá; l'azziú la vegn indicada gjuntaant ul süfiss -meent
In matemàtega, i nümar reaj i pöö, da manera fisc infurmala, vess cuncepii cuma töcc i nümar sucjaa a da le lunghezze u grandezze físeghe. I è i nümar, pusitiif, negatiiif u nüll, igaant una representazziú decimala finida u infinida. Otrameent dii, i è i razziunaj (ch’i pöö sa scriif sota furma da frazziú) cumpletaa paj nümar a representazziú decimala infinida mia periòdica: e.g. la ariis quadrada da 2 e π. Chiist darée i è cjamaa nümar irazziunaj. Intra i nümar reaj sa i distinguiss i nümar algebraich e i nümar trascendeent.
Ul tèrmin da nümar reaal al parisseva par la prima völta cun Georg Cantor al 1883 in le suve püblicazziú sü i fundameent da la teuría di cungjuunt. Al è un retrònim, daa in risposta a la descuverta di nümar imaginari. I nümar reaj i è al céntar da la disciplina matemàtega da l'anàlisi reala, a la quala i deef una granda paart da la suva stòria.
Cuntegnüü
- 1 I nümar reaj in la vita da töcc i dí
- 2 Custrüzziú di nümar reaj
- 3 Custrüzziú intütiva a partí di nümar decimaj
- 4 Custrüzziú paj cupameent da Dedekind
- 5 Custrüzziú via le sequenze da Cauchy
I nümar reaj in la vita da töcc i dí[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar reaj i pöö representá qual-sa-vöör misüra físega cuma:
- ul prezz d'un prodüit,
- la dürada intra düü avenimeent, l'altezza (pusitiva u negativa) d'un sitt geugràfich,
- la massa d'un àtum
- la distanza da la plüü luntana de le galàssie.
Una paart di nümar reaj al è druvada töcc i dí, par esempi in ecunümía, in infurmàtega, in matemàtega, in físega u in ingegnería.
La plüüpaart dal teemp, noma ceert sübcungjuunts daj reaj i è druvaa :
- i intreegh pusitiif,
- i intreegh relatiif,
- i nümar razziunaj, esprimíbil sota furma da frazziú a nümeraduur e denüminaduur intreegh,
- i nümar decimaj, ch’i è i reaj in basa 10 ;
- i nümar algebraich, ch’i töö deent in particülaar töcc i nümar ch’i anüla di pulinomi,
- i nümar calcülàbil , ch’i töö deent la quasi-tutalitaa di nümar druvaa in siensa e in ingegnería (in particülaar e e π).
Malgraa töcc chiist sübcungjuunt di reaj i síes da cardinal infinii, i è töcc cüntàbil e i representa dunca noma una ínfima paart dal cungjuunt di reaj. I gh’a ognidü di prupietaa pròpie. Düü i è particülarameent stüdiaa : i nümar razziunaj e i nümar algebràich ; sa i cjama « irazziunaj » i reaj ch’al i è mia razziunaj e « trascendeent » chij ch’ i è mia algebraich.
In sienza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La físega la dröva i nümar reaj cuma cungjuunt da misüra par dò resú essenziale :
- I resültaa d'un càlcül da físega i dröva da spess di nümar ch’i è mia razziunaj, senza che i físich i töghes in cüünt la natüra da chiist valuur int i söö resunameent.
- La siensa la dröva di cuncett cuma la velucitaa istantània u l'acelerazziú . Chiist cuncett i è vegnüü fö da teuríe matemàteghe par le quale ul cungjuunt di reaj al è una necessitaa teòrega. Da plüü, chiist cuncett i disponn da prupietaa forte e indispensàbile si ul cungjuunt da le misüre al è ul spazzi di nümar reaj.
Al cuntrari, ul físich al pöö mia realizá da le misüre da precisiú infinida. La representazziú nümérica dal resültaa d'un càlcül la pöö vess aprussada inscí precisameent ch’al sa vöör par un nümar decimaal. Íntal staa atüaal da la físega, al al è parfí teòricameent impussíbil da realizá da le misüre da precisiú infinida. Al è par cheest che, si d’un custaa, par di büsögn esperimentaj e teòrich, ul físich al càlcüla le misüre in , al espressa i resültaa nümérich sota furma da nümar decimaj.
Inscí, ul físich al dröva i prupietaa di nümar reaj ch’i permett da dá un sentüü a le misüre ch’al realiza e ch’i òfar di teureem puteent par demustra le suve teuríe. Paj valuur nümérich, al sa cuntenta di nümar decimaj. Cura che al misüra la distanza che parcuur un sòlid sü un círcul cumplett, al dröva ul valuur π senza sa ponn da quisitiú sü la suva esistenza, però un nümar da decimaal da spess petit gh’al basta paj càlcüj.
Infí, malgraa i nümar reaj i pöda representá qual-sa-vöör grandezze físiche, e malgraa cheest spazzi al gh'a da spess plüü da misüre che al síes pussíbil da ga druvá, i nümar reaj i è mia adatt par travaijá a fisc nümeruus prubleem físich. Di « sura-cungjuunt » faa sü intuurn di reaj i è staa creaa par pudé manipülá di spazzi físich. Par esempi :
- ul spazzi , par mudelizá di spazzi, par esempi da dimensiú 2, 3 (u plüü) ;
- ul cungjuunt di nümar cumpless da che la strütüra la gh’a di prupietaa plüü forte che chele dal cungjuunt di nümar reaj.
Cunsiderazziú tèg·nulògiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar reaj i pöö vess representaa sota la furma d'un desvilüpameent decimaal infinii. In teuría, qual-sa-vöör grandezza la pöö dunca vess inscí representada. In pràtega, chiist nümar a desvilüpameent decimaal infinii i è mia adataa aj càlcüj e i è mia representàbil sü di urdinaduur. I écunumiist e i ingegnée i dröva-j sota una furma rundida, truncaant ul desvilüpameent decimaal infinii. Tipicameent i cumersaant i fa un rundameent a dò scifre dapress la vírgüla.
I infurmàtegh, malgraa i dispusa di tiip da dada cuma la vírgüla flutanta e da la vírgüla fissa i dröva igualameent noma di aprussimazziú adatade aj càlcüj infurmàtech. Par representá esatameent ceert reaj sü un urdinatuur, al cuventaress dispusá d'una memòria infinida u d'un prucessuur dedicaa aj càlcüj simbòlech.
Crítica da la nuzziú da « desvilüpameent decimaal infinii »[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tütt nümar reaal al pöö vess representaa sota la furma da « nümar a desvilüpameent decimaal infinii ». Si chesta definizziú la sembra iga la parensa da la semplissitaa, la pariss rapidameent cuma poch adata e la implica di definizziú e di demustrazziú fisc plüü cumplesse. Apó, i matemàtich i dröva mia chesta definizziú . La nuzziú da nümar reaal al è intéressanta in taant che cungjuunt. I element tòolt separadameent i gh’a rarameent da l'interess. Cheest cungjuunt al gh'a una addizziú , una mültiplicazziú e una relazziú d'úrden. Cheste prupietaa i è mal refletade par la definizziú « desvilüpameent decimaal infinii » e di prubleem teòrech i pariss :
- Ceert nümar i gh'a dò representazziú:
-
- Par esempi, ul nümar x=0,9999... (i 9 sa i sigüta al infinii), al verifica l'equazziú 10x = 9+x. Ul nümar i=1,000000... (i 0 sa i sigüta al infinii) en al è igualameent sulüzziú [1]. Or l'esistenza e l'unicitaa da sulüzziú a chesta equazziú i è düü prupietaa essenziale par una definizziú univoca di reaj. Par remédiá a chesta situazziú , al deventa nécessari d'identifiá i representazziú decimala ch’al i è sulüzziú d'una même equazziú : la definizziú deventa plüü cumplessa.
- Druvá un desvilüpameent decimaal al fà gjügá un röö particülaar a la basa 10.
-
- Chesta dificultaa a l'è mia insürmuntàbila . La al è resulüda druvaant una basa qual-sa-vöör : sa parla alura da desvilüpament p-àdich. Al è alura pussíbil da demustrá che i cungjuunt faa sü a partí da chesta basa i è isumòrfich e che i prupietaa di nümar reaj i è valàbil in tüte cheste base. Da tüta manera i demustrazziú i deventa inütilameent pesante, e la definizziú i pèert la suva semplissitaa.
- Infí e suratütt al è impussíbil da scriif un alguriitm par efetüá i dò uperazziú che i è l'addizziú e la mültiplicazziú, sa fundaant ünicameent sü la definizziú da reaal cuma « nümar a desvilüpament decimaal infinii ».
-
- In efett, i « retenüü » sa i calcüla da la drita vèers la mansina. Adess, ul desvilüpameent decimaal infinii al impediss da truvá un « scumensameent » al alguriitm. Chesta dificültaa la pöö vess sürmuntada, a la cundizziú da desvilüpá di utiil analítich cuma la cunvergenza da sequenze u da série, ch’i pariss plüü sémplis e plüü naturaj.
I frazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dapress i teemp andeegh la representazziú d'una grandezza mesüràbila, par esempi una lunghezza u una dürada la a respundüü a un büsögn. La prima resposta a l'è stada la custruzziú di frazziú (quozzieent da düü intreegh pusitiif). Chesta sulüzziú , metüda in plazza da i Sümerià e i Égizzià a l'è finalameent perfurmanta. La permett d'aprussimá una lunghezza qual-sa-vöör cun tüta la precisiú desidrada.
Curespundenza cun da le lunghezze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima furmalisazziú fada sü in sistema che sa al cugnuss a l'è ul früt dal laurá d'Eucliit da Megara.
La suva custruzziú redigjüda in 13 líbar cjamaa Elemeent d'Eucliit, la porta dò grande idee majuur in la stòria da la matemàtega.
- La matemàtega a l'è furmalizada cun di assiòom, di teureem e di demustrazziú. Sa pöö alura custrüí un sistema, cun di teureem da che i demustrazziú sa i pögja sü d'òolt teureem. La matemàtega a l'è classada in categuríe, la geumetría e l'aritmética en i è i dò plüü grande. Parlá da custruzziú al töö alura tütt ul sò sentüü.
- Un puunt al è bütaa intra i dò grande categuríe. Chesta manera, ch'a la permet da druvá di resültaa d'una da le branche da la matemàtega par s·cjarí una otra branca, a l'è da le plüü fecunde. I nümar i è alura metüü in curespundenza cun da le lunghezze da segmeent.
Prubleem d'incumpletezza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Irazziunalitaa da la ariis quadrada da 2[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aprocc d'Eucliit al mett in evidenza la prima cuntradizziú intra la nuzziú da nümar da l'épuca - i frazziú - e ul röö atribüii-gh, la representazziú d'una grandezza mesüràbila .
- Una lunghezza da che ul quadraa al è iguaal a 2 la esiist. Un resunameent geumétrich, gjanmò vecc a l'épuca d'Eucliit, al mustra che al è pussíbil da custrüí un quadraa B da süperfiis dobia da chela d'un quadraa inizzial A da custaa iguaal a 1. Si sa la nota la lunghezza dal custaa dal quadraa B, ch’al al è iguala a la lunghezza da la diagonala dal quadraa A, l'igualtaa al è alura verifiada.
- Una lunghezza da che ul quadraa al è iguaal a 2 la esiist mia sota furma da frazziú
{{{contegnüü}}}
Custrüzziú di nümar reaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al esiist da le diferente custrüzziú di nümar reaj, da che le dò métude le plüü riguuruse i è
Custrüzziú intütiva a partí di nümar decimaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- vardée l'artícul détajaa : Desvilüpameent decimaal
Un nümar reaal al è una quantitaa ch’a la gh'a par representazziú decimala , indúe al è un intreegh, cada al è una scifra intra 0 e 9, e la sequenza sa la tèrmina ní par una infinitaa da 9 ní par una infinitaa da 0. La definizziú da a l'è alura ul nümar ch’al al satisfà chesta dòbia inequazziú par tütt k:
Custrüzziú paj cupameent da Dedekind[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intrudüzziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è la custrüzziú imaginada pal Richard Dedekind ch’al remarca che cada razziunaal r al cupa in düü cungjuunt : ul cungjuunt di razziunaj taj che e ul cungjuunt di razziunaj taj che . Al cjama alura un cupameent da . Al remarca dapress che al pöö apó partí in düü cungjuunt : ul cungjuunt di razziunaj taj che e ul cungjuunt di razziunaj taj che . L'idea ga la vegn dunca da definí ul cungjuunt di reaj cuma ul cungjuunt di cupameent da . Al resta adess a definí un cupameent senza druvá la nuzziú intütiva da nümar reaal. Dedekind al prupusa la definizziú sigütaant :
- Un cupameent da Dedekind íntal còorp di razziunaj al è un dòbi da 2 sübcungjuunt mia-vöj A e B taj che
Sa veet inscí che cada nümar razziunaal r al definiss düü cupameent :
- (A,B) taal che A al è ul cungjuunt di razziunaj stregjameent inferiuur a r e B ul cungjuunt di razziunaj superiuur u iguaj a r
- (A',B') taal che A al è ul cungjuunt di razziunaj inferiuur u iguaj a r e B ul cungjuunt di razziunaj stregjameent superiuur a r.
Par trá via chesta ambigüitaa, sa la dröva alura la definizziú sigütaant d'un cupameent :
- Un cupameent da al è una paart A da tala che
- A al è mia vöj e difereent da
- par tütt da A, si alura al partegn a A
- A al gh'a mia da plüü graant elemeent.
Sa pöö remarcá che chesta segunda definizziú la permet d'assürá una curespundenza ünívuca intra cada razziunaal r e ul cupameent definii cuma ul cungjuunt da töcc i razziunaj taj che . Sa al definiss alura cuma ul cungjuunt da chiist cupameent. Sa remarca che sa al diviit in düü cungjuunt, ü cuj cupameent da che ul cumplementari al amet un plüü piscin elemeent, i cupameent da la furma , e l'òolt cuj cupameent da che ul cumplementari al gh'a mia da plüü piscin elemeent.
Par esempi l'irazziunaal al è representaa pal cupameent .
Sa al imersiuna natüralameent in par l'aplicazziú ingetiva che, a tütt razziunaal r, la socja ul cupameent
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Relazziú d'úrden : Ul cungjuunt di cupameent, münii da la relazziú d'inclüsiú al è alura un cungjuunt tutalameent urdenaa verifegaant da plüü la prupietaa dal límit da sura (cada cungjuunt mia vöj magjuraa al gh'a un límit da sura).
Adizziú : Sa la pöö alura fá sü una adizziú sü da la manera sigütaant :
- al esiist a in A e b in B taj che c = a + b.
Chesta adizziú la cunferiss a una strütüra da grup cumütatiif. L'ünega dificültaa la cunsistiss in la definizziú da l'upòost da A : (si ) u (si )
Mültiplicazziú : La custrüzziú da la mültiplicazziú a l’è plüü fina. L'è definida sü töcc i reaj pusitiif da la manera sigütaant:
- al esiist a in e b in taj che .
La régula di sign la permett alura da fá sü la mültiplicazziú sü tütt
Ul cungjuunt münii da cheste dò legg al è alura un còorp cumütatiif archimedià cumplet.
Custrüzziú via le sequenze da Cauchy[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chesta custrüzziú a l’è plüü difícil a aburdá però la öfar düü vantacc : la custrüzziú di uperazziú a l’è plüü natürala e la gh'a ul mérit da sa generalizá a töcc i spazzi métrich.
Definizziú in taant che cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idea da Cauchy la reseet íntal fatt che sa pöö rivá a cada nümar reaal par una sequenza da Cauchy, i.e. una sequenza verifegaaant ul criteri da la cunveercnza sigütaant:
L'elemeent límit a che la va burlá gjo al sarà alura definii cuma un nümar reaal. Ul cungjuunt da le sequenze da Cauchy, che a nutemm al pariss da tüta manera bé trop vaast. In efett, par esempi, par un razziunaal daa, al esiist una infinitaa da sequenze da Cauchy la cunveercent veers cheest límit. Al è nécessari da quozzientá cheest spazzi par una relazziú d'equivalenza intra le sequenze. Si a nutemm chesta relazziú d'equivalenza intra dò sequenze e , a l'è definida da la manera sigütaant:
Sa al pöö remarcá che la relazziú al è bé reflessiva par che la sequenza nüla la cunveerg bé veers 0, simétrica par che si una sequenza la cunveerg veers 0, alura la sequenza uposta la cunveerg apó veers 0, e la transitivitaa a l'è una cunseguenza da la desigualtaa triangülara sü la valuur assulüda in . Si , e i è tré sequenze razziunale, a emm in efett:
Cada relazziú d'equivalenza sü un cungjuunt la definiss una partizziú da cheest cungjuunt. Un elemeent da chesta partizziú al è cjamaa nümar reaal, e ul cungjuunt di nümar reaj al è nutaa .
Remarca : cura che sa la fa teent vargot veers un límit, chí, al è par di razziunaj che sa la va inquadrá, par che sa disponn gnamò di reaj!
Definizziú in taant che còorp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt da le sequenze in al è natüralameent münii d'una strütüra d'anell cun l'adizziú e la mültiplicazziú ereditade da la strütüra da còorp da le sequenze. Si e i è dò sequenze, alura cheste uperazziú i è definide par:
Cheste uperazziú i cunserva ul criteri da Cauchy, inscí la suma e ul prudüit da dò sequenze da Cauchy i è amò da le sequenze da Cauchy. Al è inscí pussíbil da müní d'una strütüra d'anell.
Cheste uperazziú i cunserva la partizziú definida par la relazziú . Inscí quaal-sa-síes i representant scernii da düü classe da la suma (resp. la mültiplicazziú ) di representaant la partegn a la istessa classa da . Al è inscí pussíbil da müní d'una strütüra d'anell. Sa verífega che la classa da al è l'elemeent néutar e la classa da l'ünitaa. Sa verífega che al è da plüü un còorp cumütatif.
Sa al imersiuna in via le sequenze custante. Sa nutarà la classa cuntegniint la sequenza cunstanta iguala a .
{{{contegnüü}}}
Relazziú d'úrden[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa al definiss da la manera sigütaant :
-
- u
- al esiist una sequenza da Cauchy razziunala e un razziunaal pusitiif taal che al síes un representaant da e a partí d'un vargü raanch
e
da la manera sigütaant :
-
- u
- al esiist una sequenza da Cauchy razziunala e un razziunaal negatiif taal che al síes un representaant da e a partí d'un vargü raanch.
Sa la definiss alura una relazziú d'úrden sü pusaant
Sa demustra che münii da chesta relazziú d'úrden al è un còorp tutalameent urdenaa archimédià e che chesta relazziú d'úrden la cuinciit cun la relazziú d'úrden sü
{{{contegnüü}}}
Distanza e límit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La valuur assulüda a l'è alura definida par
Sa remarca che si al è un representaant da alura al è un representaant da .
Sa pöö alura müní d'una distanza
- d(x , y)= |x - y|
e ga definí la la cunveercnza da sequenze.
Sa demustra a cheest prupòsit che, si al gh'a par representant la sequenza da Cauchy razziunala , alura chesta sequenza a l’è apó una sequenza da reaj ( al è imersiunaa in par la curespundenza sigütaant : al gh'a par representant la sequenza cunstanta ) e chesta sequenza da reaj la gh'a par límit . Cheest chí al permett, da plüü, da pruvá che al è deens in par che tütt reaal al è límit d'una sequenza da razziunaj.
Sa demustra apó che, sü cheest cungjuunt, ul límit d'una suma a l’è iguaal a la suma di límit, ul límit d'un prudüit al prudüit di límit e che ul límit d'una sequenza pusitiif a l’è pusitiif u nül.
Cumpletezza e límit da sura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa al saa gjanmò che, par custrüzziú , tüte le sequenze da Cauchy razziunale i cunveerc in . Però sa demustra che al è apó ul caas par cada sequenza da Cauchy reala.
Chesta métuda da custrüzziú sa la generaliza a tütt spazzi métrich E par utegní un spazzi métrich cumplet E' taal che E al síes deens in E' .
Sa demustra da plüü che al verifica la prupietaa dal límit da sura : tütt sübcungjuunt mia vöj magjuraa al gh'a un límit da sura.
{{{contegnüü}}}


c: text/html

text:
Canton Giüra
El Canton Giüra l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, sitüàt endèla part nord-ocidentàl del paés. La capitàl l'è Delémont e la denominasiù uficiàla en fransés (lèngua magiuritària del cantù) l'è République et Canton du Jura.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El re de Borgògna 'l g'ha dunàt el gròs del teretóre che 'ncö 'l fùrma el Canton Giüra al vèscof de Basilea endèl an 999. La regiù l'è stàda 'n stat sovràno part del Sacro Romano Impero per de piö de otsènt agn. Dòpo 'l Tratàt de Westfalia del 1648 el Giüra el g'ha cuminciàt a ìga dei ligàm strècc co la Confederasiù Svìsera. Al Congrès de Vienna el Giüra l'è pò stat asegnàt al Canton Berna. Chèsta deciziù la g'ha proocàt fòrte malcontét. El Giüra l'ìa de lèngua franséza e de religiù catòlica, quan che 'nvéce el Canton Berna l'ìa suratöt de lèngua todèsca e de religiù protestànt. La popolasiù de la regiù del Giüra la g'ha domandàt l'endependènsa. Dòpo de 'na lòta de agn e agn, la custitüsiù l'è stàda acetàda 'ndèl 1977 e 'ndèl 1978 la spartisiù l'è deentàda uficiàla quan che 'l pòpol svìser el g'ha votàt en sò favùr. Isé, 'ndèl 1979 el Giüra l'è deentàt chèl dei vintisés dei cantù de la Confederasiù Svìsera.
Südiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Distrècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton giüra l'è dividìt en 3 distrècc:
- Delémont (Todèsch: Delsberg) - capital: Delémont
- Porrentruy (Todèsch: Pruntrut) - capital: Porrentruy
- Franches-Montagnes (Todèsch: Freiberge) - capital: Saignelégier
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cümü del Canton Giüra i è 64:
- Alle
- Basse-Allaine
- Bassecourt
- Beurnevésin
- Boécourt
- Boncourt
- Bonfol
- Bourrignon
- Bressaucourt
- Bure
- Châtillon (JU)
- Clos du Doubs
- Coeuve
- Corban
- Cornol
- Courchapoix
- Courchavon
- Courfaivre
- Courgenay
- Courrendlin
- Courroux
- Courtedoux
- Courtételle
- Damphreux
- Delémont
- Develier
- Ederswiler
- Fahy
- Fontenais
- Glovelier
- Grandfontaine
- Haute-Ajoie
- La Baroche
- La Chaux-des-Breuleux
- Lajoux (JU)
- Le Bémont (JU)
- Le Noirmont
- Les Bois
- Les Breuleux
- Les Enfers
- Les Genevez (JU)
- Lugnez
- Mervelier
- Mettembert
- Montfaucon
- Montsevelier
- Movelier
- Muriaux
- Pleigne
- Porrentruy
- Rebeuvelier
- Rocourt
- Rossemaison
- Saignelégier
- Saint-Brais
- Saulcy
- Soubey
- Soulce
- Soyhières
- Undervelier
- Vellerat
- Vendlincourt
- Vermes
- Vicques

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guinea-Bissau
La Guinea-Bissau (Guiné-Bissau in purtughes) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacada al Senegal e a la Guinea e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich.
La capital a l'è Bissau.
La gh'ha una süperfiss de 36.125 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.600.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Guinea-Bissau a l'è stada un pussediment del Purtugal fina al 1973, quand che l'ha cunquistà l'indipendenza dopu d'una lunga guera de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Guinea-Bissau (nom ufizial: República da Guiné-Bissau) a l'è una repübliga, che al dì d'incö l'è sota al cuntrol de una giünta de suldaa.
El president a l'è el José Mário Vaz (del 2014).


text:
Burghnöv
Burghnöv (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Borgonovo Val Tidone), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 7 860 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 51,7 km² e ona densità de 152 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Agazzano, Castel San Giovanni, Gragnano Trebbiense, Nibbiano, Pianello Val Tidone, Rottofreno, Sarmato e Ziano Piacentino.
I sò frassión i en Agazzino, Bilegno, Breno, Castelnovo Val Tidone, Corano, Fabbiano e Mottaziana.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Burghnöv l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nümar 7
Ul nümar 7 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 6 e al ven prima dal 8.
Nomm dal nümar in difereent dialett: sett...
Cültüralameent al gh'a una forta presenza, gja che al simbuliza la perfezziú e la mültitüüd. Par taant i a gh'è un bell puu da série basade in cheest nümar, che, da plüü, al simbuliza la üniú intra ul diví (5) e il teré (4).
Par la custrüzziú da parole co la significazziú da 7, sa söö druvá ul prefiss epta cuma in eptàgun, eptaédar.
- I dí da la setimana
- I pecaa capitaal
- I culuur dal arc-in-ceel
- I ceel da la religjú islàmega
- Le nöde müsicale: do, re, mi, fa, sol, la, si
- Le 7 arte: pintüra, scültüra, architetüra, literadüra, müsica, danza e cínema
- I 7 maar, espressiú andega ch'a la dessignava ul cungjuunt di uceà, frütt da l'idea da mültitüüd ch'al gh'a ul nümar
- Le 7 maravèje dal muund andeegh
- Le 7 edaa dal omm in acordi a William Shakespeare: l'infant, ul nani, l'amaant, ul suldaa,l'adüült, l'omm madüür e ul vecc.


text:
Spotify
Spotify a l'è un servizi online per la riprudüziun de müsega. El prugrama dà la pusibilità de scultà püssé de 15,000,000 bindej.
El prugrama l'è nassüü in del 2006 dal Daniel Ek e 'l Martin Lorentzon. Spotify gh'haa püssé de 10,000,000 ütencc registraa. A gh'hinn dü versiun de Spotify: un servizi mensil "premium" e un servizi liber ch'a l'è finanziaa cunt la püblicità.
Dal Marz 2012, a se pö dupral in Austria, Belgi, Danimarca, Faroes, Finlandia, Francia, Germania, Olanda, Nurvegia, Spagna, Svezia, Svizera, in del Regn Ünii, e nei Stacc Ünicc.


text:
Énden
Énden (Endine Gaiano in Italià) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha 3 549 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 177 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fonté, Gandì, Monestaröl, Ranzanìch, Sólt e Sùer. El se tróa 'n de la Al Caalina, so la spónda setentriunàla del Lach de Spinù, a 32 km de la sità de Bèrghem e a 382 méter söl lièl del mar.
Frasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Énden el g'ha divèrse frasiù sparnegàde:
Énden l'è 'l cèntro principàl, 'ndoe che gh'è la sede del cümü. Fànöf la se tróa a 1,61 km de Énden, Custitusiù a 0,86 km, la Roa a 3,08 km, Pura a 1,16 km, Figadei a 3,05 km, San Filìs a 3,43 km, Tirónega a 2,65 km, Val de le Fontàne a 4,93 km e Almaiù a 1,82 km).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Énden l'è mustrat 'n de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Shining
The Shining (Al luśōr) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1980 ad Stanley Kubrick trat da 'n rumànś ad Stephen King.
Custâ daśnóṿ migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, la pelìcula la 'n à pò purtâ a cà quarànta-quàtar.
Sunt
Jack Torrance (Jack Nicholson), scritōr falî, insgnànt diśucupâ e cun di prubléma 'd alculìśum, al decìd 'd andàr a far al custòdi par 'l invèran in 'n hutèl grand dal Colorado, 'l Overlook, ch'al s cata in mèś a dal muntàggni luntàṅ di óri ad viàś da tut i sènt'r abitâ. Dascurénd cun al diretōr d'l albèrg ch'al gh śibìs 'l incàrag, al sgnór Stuart Ullman (Barry Nelson), chi lò al gh diś ch'a s trata 'd un mistēr minga fadigóś, piutòst 'l è difìcil adatàr-as là parchè star da par lò par sinc méś a 'l incìrca, a càuśa dla néṿ, a n è minga un quèl fàcil. Déś an prima, difàti, 'n àtar tisi ciamâ Delbert Grady (Philip Stone), mandâ là cun sò mujér e al dū fiōli śmèli, 'l iva patî 'n eśaurimènt narvóś, finénd pò cun al cupàr la sò famìja a cólp ad manàra. Jack quàśi al s la rid, dgénd ch'a lò un quèl dal gènar a n pōl briśa sucèdar. Al druarà al tèmp lìbar par finìr al lìbar ch'l è drē a scrìvar.
Torrance al partìs acsè p'r al Colorado, cun sèg sò mujér Wendy (Shelley Duvall) e al fiōl Danny (Danny Lloyd). Chi lò al gh'à di putēr extrasensurâl e al cōg ad culōr Dick Halloran (Scatman Crothers) al gh fà subìt a mènt. Anc lò al gh'à qvél che lò al ciàma "luśōr" (shining) ch'al gh parmét ad viv'r incóra di quèi sucès in di tèmp pasâ o ad védar di fat ch'i gh'aṅ incóra da capitàr. 'L óm al cònta a 'l putèṅ che 'l albrèrg 'l è stâ tirâ sù in dua a gh'éra 'n simitèri indiàṅ e ch'l è fàcil ch'al vadrà anc lò di fat ad sangṿ sucès lè dèntar ma ch'al n gh'à minga 'd avér paùra parchè i èṅ sōl dal figùri. 'L ùnic quèl ch'al s arcmànda 'l è quèl 'd a n vśinàr-as minga a la cambra 237, sénsa però spiegàr al parchè.
Edisiòṅ par 'l èstar
Kubrick 'l à tgnû a drē anc a gl'edisiòṅ furastéri dal film. In particulàr, al regìsta ad New York 'l à decìś and cambiàr in soquànt paéś la fraś che Jack al scriv ad cuntìnuv cun la màchina par scrìvar.


text:
Pennabilli
Pennabilli (endèla parlàda locàl: La Péna) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha 2 946 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 69 km² e 'na densità de 43 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia Tedalda (AR), Carpegna (PU), Casteldelci, Maiolo, Montecopiolo (PU), Novafeltria, Sant'Agata Feltria, Sestino (AR). L'è 'l cümü piö meridiunàl de la regiù Emilia-Romàgna.
Chèsto cümü — isé come i óter sés de l'Alta Valmarecchia — enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ünitarismu
L'ünitarismu a l'è vüna di famei teulògich vegnüü sü prima da la Refurma Prutestant, e che la sa desvilüpa int al medésim sécul che chesta. A l'è cunsideraa cuma vüna di tendenz da la Refurma Radicala e al sa carateriza par refüdá ul dogma da la Trinitaa e la suva fermaziun da l'ünitaa da Díu e da la natüra ümana da Gesüü Crist, inscí cuma pal sò liberalismu in àmbit teulògich e sucial. Al representa mía una dutrina ünica, ma al gh'ha avüü diferent manifestaziun lungh la stòria. I ven cunsideraa teulugii ünitarist ul süburdinaziunismu, l'arianismu, ul servetismu, tra i òlt.


text:
Kaisten
Kaisten a l'è un cumün svizzer del distret de Laufenburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 559 abitant e una süperfiss de 14.22 km², e al se tröva a una altitüden de 335 meter sura al livel del mar.
El cumün de Kaisten a l'è tacaa ai cumün de Eiken, Frick, Ittenthal, Laufenburg (DE-BW), Laufenburg, Murg (DE-BW), Oeschgen, Sisseln, Sulz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kaisten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Inn (fiöm)
L'Inn (en romancio: En; en latì: Oenus) l'è 'n fiöm 'ntra i piö 'mportàncc de l'Euròòpa centràl. L'è 'n trebötàre del Danubio.
L'è lónch 517 km. El nas endèla Engadina Alta (Cantù dei Grizù, 'n Svìsera) de le bànde del Pas del Malögia (el pont de partensa l'è cunsideràt el Lagh del Longhin), arènt al cunfì co l'Itàlia. Póch sóta la sorgènt el fùrma i lach de Sils e de Silvaplana, e dòpo 'l percór töta l'Engadina e 'l streèrsa pòscc cunusìcc come St. Moritz e Zernez. De le bànde de Zernez el ricéf le àive del Spöl (che 'l nas a la Fórcola de Livìgn).
Piö 'n nacc el sègna 'l cunfì 'ntra Svìsera e Austria, e pò 'l pàsa per el Tiröl, el rìa a Landeck e 'ndèl öltem tòch el ciàpa diresiù est 'nfìna a streersà Innsbruck. De le bànde de Kufstein l'Inn el pàsa 'l cunfì co la Germania, el streèrsa Rosenheim, Wasserburg am Inn, Mühldorf am Inn, Neuötting am Inn e pò 'l se sböta 'ndèl Danubio a Passau.


text:
Autün
L'autün (otörno o autùno in lumbard uriental; brüma, bruma o brima in ussulan) l'è vüna d'le quator stagión dell'an. Gh'è dü tipi d'autün: quel astronomich e quel meteorologich.
Autün Astronomich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'autün astronomich ind el emisfér bureàl l'inissia el dì dell'equinossi d'autün, el 22 o el 23 setembor, e'l finìss el dì dal solstissi d'invèrn, el 21 o el 22 disembor. Fin a cal mumént chi, la part ilüminàda e le ure de lüs i calun. El 22 o el 23 setembor (in bas al dì dell'equinossi d'autün) i rag dal sul i en drit a l'equatùr e'l circul d'ilüminassión el passa par i poli.
Autün Meteorologich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'autün meteorologich inissia invece el prim dì de setembor e'l finìss el 30 nuembor. Vegn donca cunsiderada cume la stagión che la cumprénd i tri mes de setembor, utubor e nuembor ind el emisfér nord, o quela che la cumprénd i mes de mars, aprìl e mag ind el emisfér süd.


text:
Nümer atomich
Ul nümer atòmich, de sòlit indicaa cunt la lètera Z, a l'è ul nümer de prutún c'al gh'è in del nücli de un àtum; a l'è una prupietà típica per ugnidün dii elemeent chímich, e al cunseent de classificà i elemeent in de la taula periòdica.
De sòlit al sa scriff da bass a manzína de la lètera símbul de l'elemeent (per esémpi, ul carbòni al sa marca 6C, vist c'al g'à sés prutún).
A l'è difereent dal nümer de màssa (A), c'al díss ul nümer de prutún + neütrún in del nücli e al cunseent de cugnüss i difereent isòtup de l'istèss elemeent.


text:
Ryder Cup
La Ryder Cup l'è ü troféo de Gòlf che l'se té ögne dù agn e che l'ciapa 'l nòm dal Samuel Ryder che l' l'à 'nventàt a la métà di agn Vinte del mèla e nöf (1900).
L'è öna sfida tra squadre, tra i dò squadre piö fórte al mónt, zögada dal 1927 al 1971 tra i dùdes piö brae zögadùr di Stacc Unìcc e i dùdes piö brae zögadùr del Gran Bretagna.
Dal 1973 al 1977 la sfida l'è stacia amò tra i dùdes piö brae zögadùr di Stacc Unìcc contra però i dùdes piö brae zögadùr del Gran Bretagna e de l'Eire fina a che, a partì dal 1979, la sfida l'è stacia Usa cóntra Europa.
I Stacc Unìcc i l'là ensida vintesìch vólte, la Gran Bretagna desperlé dóma trì, 'nsèma a l'Irlanda l'à dóma perdìt e l'Euròpa l'à ensida sèt vólte.


text:
Rhäzüns
Rhäzüns (en rumanc: Razén) a l'è un cumün svizzer del distret de Imboden. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1338 abitant e una süperfiss de 13.28 km², e al se tröva a una altitüden de 657 meter sura al livel del mar.
El cumün de Rhäzüns a l'è tacaa ai cumün de Bonaduz, Cazis, Domat/Ems, Rothenbrunnen e Versam.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rhäzüns l'è staa menziunaa la prima volta in dei docüment inturen a l'ann 840 col nomm de Raezunne.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Rhäzüns fina al secul XIX la popolazion la parlava squas esclüsivament un dialet de la lengua Rumancia. Da la seconda metà del secul l'ha cuminciaa a cress el nümer dei parlant tudesch, a bun cünt in del 1880 i parlant rumanc i eva ancamò el 96 % e in del 1910 i eva el 82 %. Da alura però la percentüal l'ha cuminciaa a calà e in del 1941 i eva el 76 % e in del 1970 el 52% (ciuè 466 person)[2]. In dei an '70 gh'è staa el surpass e la situazion dei ültem ann l'è mustrada in de la tabela chi desuta:
Nota: Anca se 'l 23.5% de la gent la cumprend el rumanc ancamò al didincö, la lengua di istitüziun l'è dumà 'l tudesch deperlü. Pö, quij che parla talian hin minga grisunes de lengua taliana u lumbarda ma gent vegnüda de l'italia.
Galeria de fotu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Rhäzüns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Lia Rumantscha (Hrsg.): Romanisch – Facts & Figures. 2., überarbeitete und aktualisierte Ausgabe. Chur 2004, ISBN 3-03900-034-9. S. 31. (online).
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rhäzüns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Le Bois-d'Oingt
Le Bois-d'Oingt l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla. El fa part del cantù de Bois-d'Oingt, del circondàre (arrondissement) de Villefranche-sur-Saône e del dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 2 261 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5,13 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 250 méter a 'na altèsa màsima de 466 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Faenza
Faenza o Faènsa (endèla parlàda locàl: Fënza) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ravènna. El g'ha presapóch 53.369 abitàncc, 'na superfìce de 215 km² e 'na densità de 248 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnacavallo, Brisighella, Castel Bolognese, Cotignola, Forlì (FC), Riolo Terme, Russi, Solarolo.
Colocàda dré a la vìa Emilia 'ntra Imola e Forlì, la se tróa ai pè de le prìme culìne dei Apenìni. L'è 'n cèntro famùs zamò 'ndèl'antichità per la fabricasiù de la ceràmica, e quìndi séde del Museo internasiunàl de le ceràmiche, fondàt endèl 1908 de Gaetano Ballardini.
A Faènsa gh'è la séde de la Scuderia Toro Rosso (ex Minardi), 'na scuderìa de màchine de fòrmula 1.
A Faènsa gh'è nasìt la cantànte Laura Pausini.


text:
Tavlátta (zarvlán)
Artéccol in dialètt mudnés
La tavlátta, o anch zarvlán tavlátta (Tavoletta o PC Tavoletta o Tablet in itagliàn) l'è un zarvlán portatil che gràsia a di digitalisadòr, un o piô d'un, permät l'interasiòn ed l'utèint con la màchina, druvand na biro e, in di modèl nóv, anch i di. La sô carateristica tecnica piô importànt l'è d'ésser un zarvlán con ona capasitê d'inmisioun superiór.
La tavlátta l'ha tachê a dvintér cgnusuda a partir dal 2000, quand Bill Gates l'ha presenté di sô prodott Microsoft, ma incô l'è druvè per tott al tavlátti seinsa guarder al sistema operatìv. Al tavlátti pòlen eser pure, si én seinsa tastéra, brisa pure si gh'l'an.
In di ultém des an, i en ste prodott un maràsma ed mudè ed tavlátti, quesi sèimper con di sistemi operativ Windows e con un schérem ed 10-12 masapióc (o di gròs, che l'è cumpagna) ed diagonèla.


text:
Furmézen
Artéccol in dialètt mudnés
Furméżen (Formigine in italiân) l'è un cumûn ed 31.402 cristiân ed la pruvèinza ed Mòdna. Al so frazioni i én Casnèlb, Clumbèr, Corel e Magreda.
Da vader a ghè al Castèl ed Furméżen, dal XI sécol, la villa Gandini, c'l'è dvinteda la Bibilioteca Comunèl e la Césa ed San Bartolomeo.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Tünisia
La Tünisia (تونس in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.
A l'è tacada a la Libia e a l'Algeria e la bagna el Mar Mediterani. La capital a l'è Tünis, che l'è anca la citáa püssée grossa de tüta la Repüblica. La gh'ha una süperfiss de 163.610 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Tünisia a l'è stada un pruteturaa frances del 1881 al 1956, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Tünisia (nom ufizial: الجمهورية التونسية) a l'è una repübliga.
El president a l'è Moncef Marzouki (del 2011).
El prim minister a l'è Mehdi Jomaa (del 2011).


text:
08 08
Ol dé 8 de óst l'è 'l 220 ( 221 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 146 dé a finí l'an.
Ul dí 8 de óst al è ul dí da pòost 220 ( 221 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 146 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1235 - Guijem de Montgrí al conchesta i ísole d'Eivissa e Formentera.
1900 - Ol matemàtegh David Hilbert al presenta i sò 23 probleme, ch'i guidarà la resserca matemàtega dürat ol s. XX.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
ETHZ
L' ETHZ (Eidgenössische Technische Hochschule Zürich), l'è n'üniversità tecnica da Zürigh, lè la scöla püsée rinomada dala Svizra.
L'è staja metüda in pè 'l 16 de utuber nal 1855 col nom Eidgenössische Polytechnische Schule; la scöla l'è separada in du part: la püsée vegia la s' tröva nal centro dala città e chela püsée növa (che l'è anca la püsée granda) l'è bastanza fo dala Città, sü sül möt che s' ciama Höngerberg.
L'ETHZ l'è separada in 16 departiment e la g'ha 23 facoltà da bachelor e 39 da master. Pö gh'è anca la pussebiledaa de fà curs che menen a un duturaa in materi technegh, matemategh e de siens natüraj. Incö gh'è püsée che 16000 sgint ch'i stüdia a l'ETHZ.


text:
Marmond
Morimond (Marmond in del dialett del loeugh; Morimondo in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan. Ghe viven 1 204 abitant. Morimond la se troeuva a sud de Milan, al confin con la Provincia de Pavia (comun de Casoraa Primm e de Vigeven), in su la sponda de dritta del fiumm Tisin.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De l'epoca romana vegnen testimonianz de insediament coloniai in l'area del comun d'incoeu. On quai topònim di frazion el regòrda la presenza di Longobard.
La stòria successiva de Morimond l'è tutta intorna a quella de l'adia omònima e di mònegh cistercens che gh'hinn vivuu. Quella relazion chì l'è testimoniada anca del stemma comunal, che 'l rappresenta in la banda de sora ona mitra, segn del podè religios, el baston pastoral, vist che l'abaa prior el gh'eva dignità vescovil e ona spada, simbol del podè civil-giudiziari. In del XV secol de fatt la badia l'è diventada ona commenda. In la banda de sòtta del stemma el se troeuva on mappamond con sora ona cros, alter simbol de domini religios.
La fondazion de la prima gesa l'è del 1134, quand che i primm mònegh hinn rivaa del sitt de Morimond, arent a Digion. I fraa hann bonificaa l'area arent al Tisin, gh'hann faa su di canai d'irrigazion e hann trasformaa el territòri in d'ona zòna agricola fertil. In del 1182 l'è scominciada la costruzion de la gesa del dì d'incoeu.
Segond alter font el nòmm del loeugh el vegnaria di paròll frances moire mont ciovè mont in la palud, perchè l'abbadia l'è stada fasa su on còll in mezz a zònn paludos. In del XIV secol, bòna part di territòri arent a la badia eren proppietà de la gesa e ghe se trovaven numeros cassinn e costruzion de servizzi.
In del 1798, quand che l'è rivaa el Napoleon I, el monastee l'è staa soppress e 'l patrimòni coltural l'è andaa dispers. Al dì d'incoeu, grazie al suppòrt de la comunità local, l'attività religiosa e comunal de la badia l'è refiorida.
Anca al dì d'incoeu el patròn del comun l'è 'l San Bernard de Ciaravall, el fondador de l'ordin cistercens.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Marmond l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Elena Vesnina
L’Elena Sergeevna Vesnina (Leòpuli in Ucraìna, 1 'd Agóst dal 1986, ciamàda in Rus EлeHa CepreeBHa BecHиHa) l'è na tenìsta rusa, prufesiunìsta da 'l 2002, ch'l'è stada la nùmar vint-a-dū dal mónd al 12 'd Utóbar dal 2009. L'è élta 176 cm e la péśa 60 chilo.
A gh piàś lèśar, far dal còpri, guardàr di film, balàr, viaśàr e andàr a 'l mâr cun i amìg. La scólta anc la mùśica e i sò artìsta preferî i èṅ gl'U2, Adele e Pink. La stà a Sochi in Rùsia che par lē l'è la sità più bèla dal mónd insém a Róma.
In dla sò caréra l'à vins un tìtul WTA in singulàr (a Hobart in dal 2013) e nóṿ in dópi.
Caréra
Dòp avér mis in bisàca dū tìtui ITF (a Bucàrest e a Tbilisi in dal 2003), la Vesnina l'à patî dimóndi par vìnsar-'n òṅ ad qvéi dal sircùit prinsipàl. La taca pardénd dū finàli in dal 2009 (Auckland da l'Elena Dement'eva 4-6 1-6 e New Haven da la Caroline Wozniacki 2-6 4-6) e in dal 2010 (Ìstanbul da l'Anastasija Pavljučenkova 7-5 5-7 4-6 e Tashkent da l'Alla Kudrjavceva 4-6 4-6). Al 10 'd Avrìl dal 2011 la céd incóra 2-6 3-6 a la Caroline Wozniacki in sla tèra vérda ad Charleston e pò la gh'à da chinàr la tèsta par la sèsta vòlta al 5 ad Maǵ dal 2012 a la bulgnéśa Sara Errani 5-7 4-6 in d'l ùltim at dal turnèo ad Budapèst.
Finalmènt a riva la vòlta bòna anc par lē a Hobart in Austràglia quànd la bat in finàl la tedésca Mona Barthel par 6–3 6–4.
Adès a la Vesnina a gh armàgn la maledisiòṅ dal finàli di Gran Slam in dópi: la 'n à śugàdi siē in tut (tri in dal misć) ma la n à mai purtâ a cà gnint.


text:
Cané
Cané (nòm uficiàl en Italià: Canneto sull'Oglio) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 4 511 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 25,9 km² e 'na densità de 174 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Àsula, Calvatone (CR), Casarimàn, Drizzona (CR), Isola Dovarese (CR) e Piadena (CR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Cané l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lénguadòc-Rusijòṅ
La Lénguadòc-Rusijòṅ (Languedoc-Roussillon in Francéś, a s lèś [lɑ̃ɡdɔk ʁusijɔ̃], Linguadoca-Rossiglione in Itagliàṅ) l'è na regiòṅ dla Frància ch'la s cata in dal sud dal paéś, davśèṅ a la Spaggna e a 'l Prinsipâ 'd Andòra. La sò capitàla l'è Montpellier cun Nîmes e Perpijàṅ atri sità impurtànti.
La mét insém sinc dipartimènt: Aude (11), Gard (30), Hérault (34), Lozère (48) e Pirenèi Urientài (66). Ad dèntar la gh'à quatòrdas arrondissement, sentutànta-siē cantòṅ e 1.545 cumùṅ.
In tut la gh'à 2.610.890 abitànt e na superfìsi ad 27.376 km². Ólt'r a 'l Francéś, in dla regiòṅ a s dascór anc in Ucitàn (al dialét dla Lénguadòc) e in Catalàn.
Al presidènt dal cunsìli regiunàl 'l è Christian Bourquin, a cap dna cualisiòṅ ad sinìstra.
Persunàǵ nâ in dla Lénguadòc-Rusijòṅ
- Laurent Blanc, ex śugadōr e alenadōr ad balòṅ
- Manuel Amoros, ex śugadōr ad balòṅ
- Guillaume Raoux, ex tenìsta
- Thierry Champion, ex tenìsta
- Richard Gasquet, tenìsta


text:
Caenagnathasia
Elaf Caenagnathasia (siämü „maxül brefabüik se Siyop“) äbinon dinosaur smalik lurooda: Oviraptorosauria lunotü met te bal, geilotü 0,6 m e vetotü 8 kg. Soäls elafs Oviraptorosauria valik, el Caenagnathasia älabon doatis kil pö „nam“ alik e teanis kil pö „fut“ alik, me boms pebalöl in mod sümik ad ut bödas. Tutem ela Caenagnathasia äbinon tutem petuvöl balid limafa famüla: Caenagnathidea, e te stabü tutem at bid ad sevädon. El Caenagnathasia älifon dü fin Kretata, bü yels za 90 balions: binon sekü atos limaf vönädikün famüla: Caenagnathidea.
Yüms plödik[redakön • redakön fonäti]
- Magod ela C. martinsonii pö bevüresodatopäd: The Dinosauria.
- Caenagnathasia in The Dinosaur Enyclopaedia on Dino Russ' Lair


text:
08 05
Ol dé 8 de magio l'è 'l 128 ( 129 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 238 dé a finí l'an.
Ul dí 8 de magio al è ul dí da pòost 128 ( 129 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 238 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1707 - València: i tröpe filipiste i ocüpa la sità.
1870 - Barcelona: se ghe pöblega ol pröm nümar del setmanari satíregh "La Campana de Gràcia".
1945 - Dé de la Vitòria a Öròpa: i aliacc ossidentaj i sélebra la vitòria sura Zermania a la Segonda Guèra Mondiala.
1945 - Berlin (Zermania): Ol maressal Todèsch Keitel al signa davant i maressaj Žukov e Tedder e i zeneraj Spaas e Lattre de Tassigny ü segon docüment de rendissiú incondissiunala de Zermania (daspus de chèl signat a Reims ol dé anteriur).
1945 - A i 23:01 CET, entra in igur la rendissiú incondissionala de la Zermania.
2004 - Barcelona: se l' inaügüra ol Fòrum Üniversal di Cültüre.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1899 - Viena, Àustria: Friedrich Hayek, economesta conferit del Premi Nobel d'Economéa l'an 1974.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1873 - Avignon (la Provença): John Stuart Mill, filòsof e economesta Angles.
Feste e selebrassiú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lenin
UljanovVladimir Il'ič Ul'janov (Rüss BлaдиMиp Илbич yлbяHoB), ciamáa anca Nikolaj Lenin (Rüss ЛeHиH), nassüü 'l 10 de Lüj (22 de Avril, cunt el Lünari Gregurian), 1870 a Simbirsk; e murüü 'l 21 de Sgenée 1924 a Gorkij, un paes arent a Musca, l'è stáa un pulitegh cumünista, un revulüziunari, e un leader pupular.
El giuen Lenin, in de l'andà cuntra i pensée estremista de'l so fradel grand, che l'èra stáa füsiláa despö che l'eva tentà de fa föra 'l Zar, el s'era üníi ai suzialdemucrategh marxista e per chella resun chí l'era stáa cunstrengiüü püvölt ad andà in esili, la püpart di völt int la Sgüissera. Int el 1903 l'eva fáa sü una sua fraziun int el Partíi di Lauradur Suzialdemucrategh Rüss, ciamáa "i Bulscevegh" che püssée tard hin pö devegnüü 'l Partíi Cumünista Rüss.


text:
Setemàna
'Na setemàna (del latì septimana) l'è 'n perìodo consecütìf de sèt dé.
La setemàna cóme perìodo de tép cìclic e costànt de sèt dé, sensa ligàm coi cìcli del Sul e de la Lüna, l'è docümentàda come giöna de le istitusiù piö antìche dei Ebrèi. El nömer 7 el g'ha en significàt sàcro en töta l'àrea de la Mesopotàmia, che l'è stàda la cüna, 'ntra le ótre, apò a de la cültüra ebràica. L'oservànsa del Sàbot (el dé dei sèt) e la cadènsa de sèt dé l'è acertàda apéna per dòpo l'ézìlio de Gerusalème dòpo de la cunquìsta babilonéza del 586 prima de Crìsto, però l'è fàcil che l'üzànsa la sàpe amò piö antìca.


text:
Clement August de Wittelsbach
El Clement August Ferdinand Maria Zacint de Wittelsbach (todesch: Clemens August I. Ferdinand Maria Hyazinth von Bayern; Bruxelles, 17 agost 1700 – Ehrenbreitstein, 6 febrar 1761) l'è staa on member de la Cà di Wittelsbach (de la dinastia de Baviera) e arcivescov de Colònia del 1723 al 1761 cont el titol de princip-elettor del Sacro Roman Imperi.
L'è staa anca Signor de Erzstifts, Nunz Apostòlich del Stat de la Gesa in Germania, Grand Maester de l'Ordin Teutònich e vescov de Ratisbona, Münster, Osnabrück, Paderborn e Hildesheim.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Clement August l'è nassuu a Bruxelles. L'era fioeu de l'elettor Massimilian II Emanuel de Baviera e de la principessa Teresa Cunegonda Sobieska, nevod del re Giovann II de Polònia. La soa famiglia l'era stada dividuda duranta la Guerra de Succession Spagnoeula e l'è stada per molto temp tegnuda in ostagg in Austria; domà in del 1715 l'ha poduu reunìss de noeuv. El Clement August el gh'aveva vòtt fradei (ona femmina e sett mas'c) e alter cinch che eren nassuu del segond matrimòni del pader.
El sò fradell Carl Albert l'è diventaa in seguit imperador cont el nòmm de Carl VII, l'alter, Giovann Teodòr, inveci l'è divegnuu vescov de Ratisbona, Frisinga e Liegi.
La carrera ecclesiastica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1704 l'è andaa a viv a Mònach con la mader, menter tra 'l 1706 e 'l 1712 el gh'ha avuu de scappà a Klagenfurt e in del 1715, dòpo la guerra, a Graz sòtta el contròll de l'Austria.
L'è staa chì che la cominciaa el pròppi percors de studi cont el frequentà el local colleg di Gesuita. El Clement August l'è staa donca avviaa a la carrera ecclesiastica, come alter sò fradei. Inscì i Wittelsbach s'hinn securaa anmò el contròll religios de la Baviera.
Prest l'è diventaa canònich a Frisinga, Ratisbona e Spira, menter el fradell Filipp Maurizzi l'è andaa a fà la soa carrera in di territòri todesch del nòrd-òvest. In del 1715 l'ha ciappaa i vut e l'è staa nominaa vescov coadiutor del princip-vescov de Ratisbona (el zio Giusepp Clement), al qual gh'è succeduu tra 'l 1716 e 'l 1719. In quell period, insema al fradell Filipp Maurizzi l'ha studiaa e dòpo cinch ann el s'è laureaa in Teologia a Roma.
El pader intrattanta l'ha strengiuu per lù di alleanz che gh'hann permettuu de divegnì princip-vescov de Münster e Paderborn. In del 1722 l'è staa nominaa arcivescov coadiutor del princip-arcivescov de Colònia (semper el sò zio) e l'ann dòpo l'è diventaa el sò successor, a domà 23 ann. Sòtta el governo del zio l'aveva ottegnuu on fracch de incarich a Berchtesgaden, el comand de la diòcesi de Ratisbona (anca se per domà trii ann) e 'l principaa prevostal de Altötting.
In del 1724 l'è diventaa princip-vescov de Hildesheim e quatter ann dòpo el sarii al comand de la diòcesi de Osnabrück. Infin, in del 1732 l'è divegnuu Grand Maester de l'Ordin Teutònich.
Ona delega special la gh'ha permettuu de mantegnì tutt quij diòcesi in union personal, anca grazie ai rappòrt cordiai de amicizia cont el Primm Minister de l'Imperi, el Caspar Anton von Belderbusch. Per 'sti reson el gh'ha avuu el soranòmm de Signor di Cinqu Ges.
La politica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Clement August, che pur el s'è s'ceraa cont i Asburgh duranta la Guerra de Succession Austriaca, l'ha incoronaa personalment el fradell Carl imperador a Francofòrt sul Men in del 1742. A la mòrt del Carl, in del 1745, el Clement August l'è tornaa on'altra vòlta con l'Austria.
In sul pian coltural, el Clement August l'è staa on mecenad di art perfett: l'ha ordinaa la costruzion di palazz de Augustusburg e de Falkenlust a Brühl (incoeu consideraa patrimòni de l'umanità e tutelaa de l'UNESCO) e la gesa de San Michel a Berg am Laim, arent a Mònach.
L'è mòrt in de la fortezz de Ehrenbreitstein in del 1761 e l'è staa sepolt in del Dòmm de Colònia, in de la Dreikönigenkapelle.
I sò caregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Duranta la soa vita, el Clement August l'è staa:
- Prevòst de Altötting (1715-1722), succeduu del Maurizzi Adolf Carl de Sassònia-Zeitz-Neustadt
- Vescov de Ratisbona (1716-1719), succeduu del Giovann Teodòr de Wittelsbach.
- Vescov de Paderborn (1719-1761), succeduu del Wilhelm Anton von der Asseburg.
- Vescov de Münster (1719-1761), succeduu del Maximilian Friedrich von Königsegg-Rothenfels.
- Arcivescov de Colònia (1723-1761), succeduu del Maximilian Friedrich von Königsegg-Rothenfels.
- Duca de Vestfalia (1723-1761), succeduu del Maximilian Friedrich von Königsegg-Rothenfels.
- Vescov de Hildesheim (1723-1761), succeduu del Federich Guglielm de Wittelsbach.
- Vescov de Osnabrück (1728-1761), succeduu del Federich August de Hannover.
- Grand Maester de l'Ordin Teutònich (1732-1761), succeduu del Carl Lissander de Lorena.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Frank Günter Zehnder, Werner Schäfer (Hg.): Der Riss im Himmel. Clemens August und seine Epoche. (El Clement August e la soa epoca) Bonn-Brühl-Köln-Jülich-Miel 2000. ISBN 3-7701-5001-5
- Georg Bönisch: Der Sonnenfürst: Karriere und Krise des Clemens August, Köln 1979. ISBN 3-7743-0172-7 (biografia del Clement August de Baviera)


text:
Lungern
Lungern a l'è un cumün svizzer del Canton Obwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 44.99 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 2065 abitant.
El cumün de Lungern al se tröva a una altitüden de 715 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brienzwiler (BE), Giswil, Hasliberg (BE), Hofstetten bei Brienz (BE), Kerns, Meiringen (BE), Sachseln. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lungern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official site of the municipal Lungern
- Tourism Lungern
- Lungern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lohn (GR)
Mudel:Otherplaces3 Cuurdinàde: 46°31′N 9°26′E
Lohn a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 46 abitant e una süperfiss de 43.95 km², e al se tröva a una altitüden de 1480 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lohn a l'è tacaa ai cumün de Donat, Mathon, Rongellen, Thusis, Tschappina, Urmein, Zillis-Reischen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lohn l'è menziunaa la prima volta in de l'ann mid-12th Century col nom de Laune and Lune.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lohn in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
(DE)


text:
Istituziuns
Istituziuns A-Z
Les istituziuns plü importantes dl Südtirol po gnì chirides tres na cerna tl ordinn alfabetich dala a ala z. Sce i metëis ite la pröma lëtra dla denominaziun, ciafëise les repartiziuns o i ofizi dl’aministraziun publica, i comuns, les comiunitês raionales, les scores, les apoteches y tröp d’ater.
Istituziuns por categories
Ćiarede tla gran racoiüda dles istituziuns dla Rëi zivica dl Südtirol. Chiride fora les categories che Ves interessëia deplü y chiride fora i resultać damproia. Por vigni istituziun ciafëise i contać y i sorvisc, che é tla Rëi zivica dl Südtirol.
Lies
Chilò ciafëise la racoiüda dles organisaziuns scrites ite tla Rëi zivica dl Südtirol. Al vëgn chirì por categories o comuns. Vigni organisaziun à a desposiziun debann ćina a 10 MB de webspace.


text:
Giuseppe Verdi
Artìcol in dialètt pramsân
Giuseppe Verdi (Busé o Busèi, 10 Otobor dal 1813 - Milàn, 27 znär dal 1901) l'è stè al pu important muzicista nassù in Emilia.
Vitta[modifica | mudéfica la surzéia]
A gh'è qualchidón ch' a pensa ch'al sia nassù dal 9 , ma còst al n'è miga ciär.
Par còl ch' à da fär con l'Emilia, l'à passè in t' la región la pu longa pärta 'd la vitta: fin a 14 an l'è restè a Róncal äd Busé, indò l'era nassù e a s' pol ancòrra vizitär la so ca; podopa l'è passè in citè a Busé par studiär, infinn al 1839 quand ch'al s'è spozè con la Ghita Barezzi e l'è andè stär a Milàn; dal '47 l'è bél e tornè indrè a 'l s'è comprè la pu béla ca 'd Busé, Palazzo Orlandi, mo al n'è gh'è miga restè dentor bombén, parchè al ghe vrèva stär con la Giuseppina Strepponi c' la n'era miga ancòrra so mojera (i s'én spozé solament dal 1859) e donca tuta la genta la gh' fis'ciäva adrè e la fäva dil protésti; dal 1850 infinn al 1901 l'à abitè fora 'd Busèi, a Villa Sant'Agata (n'ätra ca c' a s'pol vizitär e gh'è dentor tutta la so roba).Al fäva di gran viag, al pasäva l'inveron al mär, mo pò al gniva sémp'r indrè a ca sòvva.
Però quazi par cäz l'è mort a Milàn, al Grand Hotel ef de Milan, parchè al gh'era andè (che la Strepponi l'era bél e morta dal 1897) par pasär il fésti 'd Nadäl dal 1900 coj so amiz e 'l gh'era restè anca in znär.
Cò l'à scritt[modifica | mudéfica la surzéia]
Dilj òperi famozi al n'j à fatt un mucc; fòrsi il pu conosudi da la so genta j én al Rigolètt, la Traviata, al Trovator, la Forsa, al Bal, l'Otello e l'Aida. Mo l'è dal Nabucco ch'a vén al coro pu cantè, Va pensiero, che quand j al canton a Pärma gh'è la tradisión che un qualchidón, propria sul pianissimo finäl, al zbraja: "Viva Verdi"- e po a vén zo 'l teator.
I dan l'otello[modifica | mudéfica la surzéia]
La pu béla poezia in dialètt, ch'a s' vèdda tuta la pasión di Pramzàn par Verdi, l'è "I dan L'Otello" 'd Renzo Pezzani.


text:
Assisi
Assisi (Asisium, en latì; Assise 'n fransés; Asís en spagnöl; Assis en portoghés) l'è 'na citadìna e cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en pruvincia de Perugia. g'ha 28 132 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 186 km² e 'na densità de popolasiù de 151 ab./km²..
El teretóre del cümü da Assisi 'l cunfìna coi cümü de Bastia Umbra, Bettona, Cannara, Nocera Umbra, Perugia, Spello, Valfabbrica, Valtopina.
L'è famùza perchè l'è 'l póst endóche gh'è nasìt San Fransèsch (Francesco Bernadone), e 'ndóche 'ndèl an 1208 el stès Fransèsch el g'ha fondàt l'Urden dei Fransescà, e Santa Chiara (Chiara d'Offreducci), fondadùra del Urden de le Clarìse.
La Bazìlica de San Fransèsch de Assisi l'è 'nserìda 'ndèl Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il raggio verde
Il raggio verde (Al raǵ vérd) 'l è na cumèdia rumàntica dal 1986 diréta p'r Éric Rohmer ch'la fà part dal cicclo Cumèdi e pruvèrub (Comédies et proverbes) dal regìsta francéś, dòp Le notti della luna piena dal 1984 e prima ad L'amico della mia amica dal 1987.
Al film, ch'al tōś al nóm da 'n rumànś dal 1882 ad Jules Verne, 'l à vins al Lèòṅ 'd Òr a la 43śma edisiòṅ dal Fèstival ad Venèsia. Al raǵ vérd 'l è cal luśōr ad culōr vérd/aśùr ch'a s véd dal vòlti 'd istâ quànd al sōl al cala a 'l tramònt, prima ad sparìr dal tut.
Sunt
La Delphine (Marie Rivière) l'è na ragàsa ch'la viṿ da par lē a Parì. In Luj la n sà minga cuma pasàr-'s al vacànsi parchè na sò amìga, ch'la gh'iva 'd andàr sèg in Grécia, la s tira indrē a 'l ùltim minùt.
Di amìg e di parènt i gh śibìsan soquànt pòst, mâr e muntàgna, ma lē la n s cata bèṅ in 'sòṅ sit, quél ch'la gh manca dabòṅ 'l è 'l amōr p'r impinìr al vōd ch'la gh'à dèntar.
Pròpria quànd l'è drē a dar-ag sù, la cgnós in dla stasiòṅ di trèn un sóvan simpàtic, Jacques (Vincent Gauthier), ch'al dvènta sò amìg e al gh śibìs ad pasàr dū o tri dè sèg. Dòp avér sintî da soquànt vèć dascórar in strada a Biarritz dal fenòmen dal "raǵ vérd" che, a dita lōr, al prév rèndar ciàr i sentimènt che òṅ al gh'à dèntar e anc ad qvéi dla gint ch'i gh'èṅ davśèṅ, lē la decìd 'd andàr a véd'r-al a 'l mâr insém a Jacques. Giusà s'al raǵ vérd al gnarà fóra anc par lōr...


text:
Lagh d'Ider
El Lagh d'Ider (Lago d'Idro o Eridio in Italian; Lacus Eridius in Latin) l'è on lagh de origin glacial che 'l se troeuva tra la Lombardia (Provincia de Bressa) e 'l Trentin.
L'è situaa a 386 meter sora el nivell del mar e 'l ciappa i aqui del fiumm Ces (che pòcch prima l'ha vist rivà 'me affluent el riaa Caffer). On alter immissari del lagh a l'è 'l Re de Anf. El gh'ha ona superfis de 10,9 km² e 'l riva a la profondità de 122 meter. L'è on lagh che 'l gh'ha di problema de inquinament.


text: 1Rü Ngechuchu rü inanaxügü ga ore ga cua̱xruü̃gügu ixuxü̃maã na nangúexẽẽtaexü̃. Rü ñanagürü nüxü̃: —Nayexma ga wüxi ga yatü ga norü naãnegu ubanecü ücü. Rü ínanapoxegu, rü nanaxü ga wüxi ga ubaarü yauxtüxü̃xü̃chica, rü wüxi ga dauxü̃taechica na meã nüxna nadauxü̃ca̱x ga guxü̃ma. Rü ñu̱xũchi ñuxre ga puracütanüxü̃na nüxü̃ nadauxẽẽ. Rü namaã nanamexẽẽ na ngãxü̃gu namaã ngĩxü̃ yatoyexü̃ca̱x ga yema ubatanü. Rü ñu̱xũchi ga yema naãneãrü yora rü to ga nachiü̃ãnewa naxũ. 2—Rü yexguma nawa nanguxgu ga na yadauxü̃ ga yema ubagü, rü guma yatü rü yéma puracütanüxü̃güxü̃tawa nanamu ga wüxi ga norü duü̃xü̃xü̃ na naxca̱x íyac̱axü̃ca̱x ga yema ubagü ga nüxna üxü̃. 3—Natürü yema puracütanüxü̃gü rü nayayauxgü, rü nanac̱uaixgü ga guma yatüarü duü̃xü̃. Rü taxuü̃ma ga ubagü nüxna naxãgü, rü yemaãcü ínayamugü. 4—Rü yexguma ga guma yatü rü to ga norü duü̃xü̃xü̃ yéma namu. Natürü ga guma rü nayama̱xẽrugü, rü namaã naguxchigagü. 5—Rü yexguma rü to ga norü duü̃xü̃xü̃ yéma namu. Natürü nayama̱xgü. Rü yemawena, rü yéma nanamugü ga muxü̃ma ga togü ga norü duü̃xü̃gü. Natürü ga yema puracütanüxü̃gü rü nayac̱uaixgü ga ñuxre, rü togü rü nanadai. 6—Rü yexguma rü nüxü̃́ ínayaxü ga nanexü̃chi ga poraãcü nüxü̃ nangechaü̃cü. Rü düxwa guma nanexü̃ yéma namu, yerü nüma nagu naxĩnügu rü chi nanega naxĩnüẽ ga yema puracütanüxü̃gü. 7—Natürü yexguma guma cori nanexü̃ nadaugügu ga yema puracütanüxü̃gü, rü nügümaã ñanagürügü: “Ngẽmaãrü tá nixĩ i ñaã naãne i yixcama. ¡Rü ngĩxã tayama̱xgü na tóxrü na yiĩxü̃ca̱x!” ñanagürügü. 8—Rü yemaãcü nayayauxgü, rü nayama̱xgü. Rü yema ubanecüpechinüwa nayata̱xgü ga naxü̃ne. 9—Rü ñu̱xma rü pexna chaca, ¿pexca̱x rü ṯacü tá naxü ya yima ubanecüarü yora namaã i ngẽma puracütanüxü̃gü i chixexü̃gü? Rü dücax, rü ngẽ́ma tá naxũ, rü tá nanadai i ngẽma puracütanüxü̃gü, rü togüna tá nanaxã i ngẽma ubanecü. 10—¿Taguma e̱xna nawa pengúe i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃? Erü ngẽmawa rü ñanagürü: “Rü yima nuta ya mecü ya ĩãrü üruü̃gü nüxü̃ oechirécü, rü ñu̱xma rü yimatama nixĩ ya Tupana nüxĩra yaxücuchicü na namaã inaxügüãxü̃ca̱x ya ĩpata. 11Rü tórü Cori ya Tupana nixĩ ga naxücü ga yema, rü ñu̱xma rü namexẽchi i taxca̱x”, ñanagürü i ngẽma ore. 12Rü yexguma ga yema paigüarü ãẽ̱xgacügü, rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü togü ga ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü, rü Ngechuchuxü̃ niyauxgüchaü̃. Yerü nüxü̃ nacua̱xgü ga nachiga na yiĩxü̃ ga yema ore ga cua̱xruü̃gu yaxuxü̃. Natürü duü̃xü̃güxü̃ namuü̃ẽ rü yemaca̱x taxuü̃ma namaã naxüe. Rü nüxna yéma ínixĩmare. 13Rü yexguma ga yema ãẽ̱xgacügü rü Ngechuchuxü̃tawa nanamugü ga ñuxre ga norü duü̃xü̃gü ga Parichéugü rü Erodetanüxü̃gü na nüxna yacagüexü̃ca̱x, rü ngoxi ṯacü rü chixexü̃ ga dexamaã nüxü̃ nangãxü̃ na yemaãcü ãẽ̱xgacügüxü̃tawa na íyaxuaxü̃güãxü̃ca̱x. 14Rü nümagü rü naxü̃tawa naxĩ, rü ñanagürügü nüxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, nüxü̃ tacua̱x rü aixcüma nixĩ i ngẽma nüxü̃ quixuxü̃ i ore. Rü tama duü̃xü̃gügamare cuxĩnü, erü tama norü düxétüxü̃negu cudawenü, natürü nacüma nixĩ i cungugüxü̃. Rü aixcüma cunangúexẽẽ i duü̃xü̃gü na Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma namaxẽxü̃ca̱x. ¡Tomaã nüxü̃ ixu! Rü ngẽma dĩẽru ya ãẽ̱xgacü ya tacü ya Dumacü̱̃ã̱x totanüwa ngĩxü̃ yauxchaü̃cü ¿rü namexü̃ yiĩxü̃ na nüxna ngĩxü̃ taxãxü̃, rü e̱xna tama? —ñanagürügü. 15Natürü ga Ngechuchu rü nüxü̃ nacua̱xama ga na chixexü̃gu namaã naxĩnüẽxü̃ ga yema duü̃xü̃gü woo meã namaã na yanadexagüxü̃. Rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ chixexü̃gu choxü̃ penguxẽẽchaü̃xü̃? ¡Nuã ngĩxü̃ pinge i wüxitachinü i dĩẽru na ngĩxü̃ chadauxü̃ca̱x! —ñanagürü. 16Rü yéma naxü̃tawa ngĩxü̃ nangegü ga wüxitachinü ga dĩẽru. Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Texéchicüna̱xã rü texééga nixĩ i ngĩgu üxü̃? —ñanagürü. Rü nümagü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Dumacü̱̃ã̱x ya ãẽ̱xgacü ya tacüchicüna̱xã nixĩ —ñanagürügü. 17Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Ãẽ̱xgacüna ngĩxü̃ pexã i ngẽma ãẽ̱xgacüarü ixĩcü, rü Tupanana ngĩxü̃ pexã i ngẽma Tupanaãrü ixĩcü! —ñanagürü. Rü yexguma yema orexü̃ naxĩnüẽgu, rü namaã naḇaixãchiãẽgü. 18Rü yemawena rü Ngechuchuxü̃tawa ínayadaugü ga ñuxre ga Chaduchéugü. Rü nümagü nixĩ i nüxü̃ yaxugüexü̃ na tagutáma wena namaxẽxü̃ i yuexü̃. Rü yemaca̱x Ngechuchuna nayacagüe, rü ñanagürügü: 19—Pa Ngúexẽẽruü̃x, Moĩchéarü mugüwa rü ñanagürü: “Rü ngẽxguma wüxi ya yatü naxma̱x ngexacüyane nayu̱xgu, rü name nixĩ i naẽneẽtama ngĩmaã naxãma̱x i ngẽma yutecü i naxü̃ma̱x, na ngẽmaãcü naxãxãcüxü̃ca̱x ya naẽneẽ ga marü yucü”, ñanagürü ga yema ore. 20—Dücax, nayexma ga 7 ga nügüeneẽgü. Rü naxãma̱x ga guma yacü, natürü tauta naxãxãcüyane nayu. 21—Rü yexguma ga naĩ ga naẽneẽ nüxĩ ngĩmaã naxãma̱x ga yema ngecü, natürü guma rü ta nayu rü nangexacü. Rü yexguma ga guma norü tomaẽ̱xpü̱x ga naẽneẽ nüxĩ ngĩmaã naxãma̱x, natür ü yexgumarüü̃tama nüxü̃ nangupetü. Rü yemaãcü, gucüma ga guma 7 ga nügüeneẽ rü ngĩmaã naxãma̱x ga yema nge. Rü gucüma nayue tauta naxãxãcüyane. Rü düxwa ngĩma rü ta iyu ga yema nge. 23—Rü dücax, ngẽxguma yuexü̃ wena maxẽgu, ¿rü ngexcürüücü naxma̱x tá iyixĩ i ngẽma nge? Yerü gucüma ga guma 7 ga nügüeneẽgü ngĩmaã naxãma̱x —ñanagürügü. 24Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Pema rü ípetüe erü tama nüxü̃ pecua̱x i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃, rü tama nüxü̃ pecua̱x i ñuxãcü na naporaxü̃ ya Tupana. 25—Rü ngẽxguma yuexü̃ wena maxẽgu, rü taxúetáma tixãma̱xgü rü e̱xna tixãtegü. Erü daxũcü̱̃ã̱x i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gürüü̃ tá tixĩgü i ngẽxguma. 26—Pema choxna peca i yuexü̃ãrü dagüchiga. ¿Natürü tama e̱xna nawa pengúe i Tupanaãrü ore ga Moĩché ümatüxü̃ ga naĩxãcü ga íiy̱auxratanünechigaxü̃ íyaxuxü̃wa? Erü yema orewa rü Moĩchéxü̃ ñanagürü ga Tupana: “Choma nixĩ i Abráü̃ãrü Tupana, rü Ichaáarü Tupana, rü Acobuarü Tupana”, ñanagürü. 27—Rü ngẽma orewa nüxü̃ tacua̱x rü Tupana rü maxẽxü̃ãrü Tupana nixĩ rü tama yuexü̃ãrü nixĩ, erü nape̱xewa rü taxúema tayu. Rü ngẽmaãcü i pema rü poraãcü ípetüe —ñanagürü. 28Rü wüxi ga ngúexẽẽruü̃ ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃, rü nüxü̃ naxĩnü ga yema togü ga namücügü ga Ngechuchumaã na íyaporagatanücüüxü̃. Rü nüma rü nüxü̃ nicua̱xãchi ga meãma na nangãxü̃ãxü̃. Rü yemaca̱x Ngechuchuca̱x nixũ, rü nüxna naca, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, ¿ngẽxü̃rüüxü̃ i Tupanaãrü mu nixĩ i guxü̃ i norü mugüarü yexera ixĩxü̃? —ñanagürü. 29Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ngẽma Tupanaãrü mu i guxü̃ i norü mugüarü yexera ixĩxü̃, rü ñaã nixĩ, ñanagürü: “¡Iperüxĩnüẽ, Pa Iraéanecü̱̃ã̱xgü! Rü nüma ya Cori ya tórü Tupana, rü yixicatama nixĩ ya tórü Cori. 30¡Rü nüxü̃ nangechaü̃ ya Cori ya curü Tupana guxü̃ne ya curü maxü̃nemaã, rü guxü̃ i cuãẽmaã, rü guxü̃ i nagu curüxĩnüxü̃maã, rü guxü̃ i curü poramaã!” ñanagürü. 31—Rü ngẽma norü taxre i Tupanaãrü mu, rü ñanagürü: “¡Rü nüxü̃ nangechaü̃ i cumücü na cugü cungechaü̃xü̃rüü̃!” ñanagürü. Rü nataxuma i to i Tupanaãrü mu i ngẽmagüarü yexera ixĩxü̃ —ñanagürü. 32Rü yexguma ga yema ngúexẽẽruü̃ ga mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃, rü ñanagürü Ngechuchuxü̃: —Marü name, Pa Ngúexẽẽruü̃x, erü aixcüma nixĩ i ngẽma nüxü̃ quixuxü̃ na wüxixicatama na yiĩxü̃ ya Tupana, rü nataxuma ya naĩ. 33—Rü ngẽma Tupanaxü̃ na ingechaü̃xü̃ guxü̃ne ya tórü maxü̃nemaã, rü guxü̃ i nagu rüxĩnüxü̃maã, rü guxü̃ i tórü poramaã, rü nüxü̃ na ingechaü̃xü̃ i tamücü i yigü na ingechaü̃xü̃rüü̃, rü ngẽma nixĩ i guxü̃ma i naxü̃nagü i Tupanaca̱x naḏaixü̃ i tupaucaarü artaruwa ínagugüxü̃ãrü yexera ixĩxü̃ —ñanagürü. 34Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga mexü̃gu na naxĩnüãcüma na nangãxü̃ãxü̃ ga yema ngúexẽẽruü̃ ga mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Marü tama taxü̃ cuxü̃́ nataxu na cunayaxuxü̃ ya Tupana na curü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ca̱x —ñanagürü. Rü yemawena rü marü taxuü̃ma nügü naporaxẽẽ na nüxna yacachigüxü̃ca̱x. 35Rü yexguma tupauca ga taxü̃newa ínangúexẽẽtaeyane ga Ngechuchu, rü duü̃xü̃güna naca, rü ñanagürü: —¿Tü̱xcüü̃ nixĩ i ngẽma ngúexẽẽruü̃gü i mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ i ñagüxü̃: “Yima Cristu ya Tupana nüxü̃ unetacü rü nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabítaa nixĩ”, ñagüxü̃? 36—¿Rü ñuxãcü i ngẽmaãcü yadexagüxü̃? Yerü nümatama ga Dabí, rü yexguma Tupanaãẽ i Üünexü̃ naãẽwa ideaxgu rü ñanagürü: “Cori ya Tupana rü chorü Corixü̃ ñanagürü: ‘¡Nuã chorü tügünecüwawa rüto ñu̱xmatáta nüxü̃ charüporamaẽ i curü uwanügü na cuga naxĩnüẽxü̃ca̱x!’ ” ñanagürü ga yema orewa. 37—¿Natürü ñuxũcürüwa i Dabítaa yiĩxü̃ ya Cristu, ega nümatama ga Dabí, rü norü Corimaã naxuãgu? —ñanagürü. Rü yema muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃, rü taãẽãcüma Ngechuchuaxü̃́ inarüxĩnüẽ. 38Ngechuchu rü norü ngu̱xẽẽtaewa rü ñanagürü: —¡Pexuãẽgü naxca̱x i ngẽma ngúexẽẽruü̃gü i Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃! Erü nümagü rü norü me nixĩ i mexü̃ i naxchirumaã na naxĩãneãxü̃. Rü nanaxwa̱xegü na cayewa duü̃xü̃gü meã nüxü̃ na rümoxẽgüxü̃. 39—Rü ngutaque̱xepataü̃güwa rü norü me nixĩ i ãẽ̱xgacügüma̱xwe̱xewa na natogüxü̃. Rü õnagü i taxü̃wa rü ngẽma õnaãrü yoraxü̃tawa ügüxü̃ i nachicaca̱x nadaugü. 40—Natürü tüxna nanapuxü̃ ya tümapatagü ya yíxema yutegüxe. Rü ñu̱xũchi nanama̱xẽẽ i norü yumüxẽgü na ngẽmagu nügü yacu̱xgüxü̃ca̱x rü duü̃xü̃gü nagu rüxĩnüẽxü̃ca̱x na aixcüma mexü̃gü na yixĩgüxü̃. Natürü nümagü tá nixĩ i yexeraãcü napoxcuexü̃ —ñanagürü. 41Wüxicana ga Ngechuchu rü tupauca ga taxü̃neãrü dĩẽruchiü̃ãrü to̱xma̱xtawa narüto. Rü yéma inadawenü ga ñuxãcü duü̃xü̃gü yexma ngĩxü̃ na yanaxücuchigüxü̃ ga norü dĩẽrugü. Rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga idĩẽruã̱xgüxüchixü̃ rü yexma ngĩxü̃ nayarünucuchi ga muxũchicü ga norü dĩẽru. 42Rü ngürü yéma ingu ga wüxi ga yutecü ga ngearü dĩẽruã̱xcü. Rü ngĩma rü wüxi ga yema dĩẽruchiü̃gu ngĩxü̃ iyarüxücuchi ga taxretachinü ga dĩẽruxacü ga ítanücü. 43Rü yexguma ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃güca̱x naca, rü ñanagürü nüxü̃: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü ñaã ngecü i yutecü i ngearü dĩẽruã̱xcü, rü guxü̃ i ngẽma togü i dĩẽruchiü̃gu dĩẽru ngĩxü̃ ixücuchigüxü̃ãrü yexera ngĩxü̃ ixã. 44Erü guxü̃ma i togü rü ngĩxü̃ inaxãgü i ngẽma nüxü̃́ íyaxügücü. Natürü ngĩma ngĩxü̃́ natauxyane ngĩxü̃ ixã i gu̱xcüma i ngĩxü̃́ ngẽxma̱xcü i ngĩrü õnatanü —ñanagürü.


text:
Gropp
On gropp (ciamaa anca noeud, a la francesa; parnonzia in lombard occidental: [grup]; parnonzia in lombard oriental: [grop]; plural metafonetegh in certi dialett alpin: [gryp]) a l'è on lavorà che 'l se fa cont el ligà insema pussee d'ona corda (ma anca domà ona corda deperlee o 'na corda intorna a on oggett).
I gropp vegnen drovaa per on monton de fonzion different: per lazzàss i scarp, in la navigazion, in l'artisanaa, quand che se rampega in montagna e anca per impiccà i personn.
Gh'è tanti maner de fà sù di gropp: ghe n'è de pussee facil e de pussee complicaa, despess anch a segonda de la fonzion del gropp medemm.
La parola gropp la vegn del germanegh kruppa (significaa: cav gross),[1] compagn de l'Italian "gruppo" (che però el voeur dì "rosc de personn o de robb"). La parola a l'estist anca in Sicilian (gruppu) e in l'Italian antigh (groppo).
El termen noeud inveci l'è compagn del frances nœud, che e a soa voeulta el vegn del latin "nodus"[1]. De 'sta parola latina vegnen anca l'italian nodo, el catalan nus, l'occitan nos, el spagnoeu nudo, el portoghes e galizian nó, el sicilian nudu e 'l romen nod (e che l'è compagn del germanegh cnotta, de indove vegnen l'ingles knot (pr ipa: /nɒt/) e 'l todesch knoten[2]).
"Gropp" se dopera in tutt el territori gall-italegh, ma anca in veneto, forlan e istriota. Domà in romagnoeul se dopera la parolla nod, per la soa vesinanza al modell toscan e italian central[3].
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Nicola Zingarelli, Vocabolario della lingua italiana, Zanichelli, 2001.
- ↑ etymoline.com
- ↑ NavigAIS, carta numer 1538


text:
Mus musculus
El Mus musculus (in Insübregh: Murigiö (de cà), Ratìn o Murgiö; in Bergamàsch: Rat; in Bressan: Sorèc; in Camün sorés o horèc), l'è un animal ruditur ben piscinin che'l pertuca a la fameja di murinae, la qual, a sua völta, la pertuca a la fameja di muridae (rat). I murigiö gh'è in asquas tücc i paes de'l mund.
I murigiö vegnen druaa int i laburatori in del fà esperiment.
Parensa di Murigiö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El murigiö, de'l crapin fin a'l dedree, a l'è lungh de set a vündes ghei, e'l gh'ha na cua che l'è lunga de set a des ghei. El pesa de vint a vintcinch gram. Però i murigiö bianch druaa int i laburatori hin de solet ben püssee gross. I dinc de sura de'l murigiö hinn un puu intajaa. El corp de sura l'è gris, gris-marun, però de suta a l'è d'un culur püssee ciar. La cua l'è ben squamada e la gh'ha anca un puu de pej. Quand ch'i murigiö de cà hinn chersüü sü de'l tüt, la difarensa cunt i murigiö de campagna la vegn ciara e patent già che i murigiö de campagna gh'han un cuin che l'è ben püssee cürt de la cua de'l murigiö de cà adült.
Möd de Viv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Murigiö 'l va no a drumì d'inverna, però quand che l'è ben fregg giazzaa u 'l gh'ha poch de majà, a l'è bun de crudà in una trance e de restà inscí un bel puu de temp. I murigiö che viv in di sit indua gh'è tant de majà fan minga una scorta inscí granda. De solet i murigiö vegnen föra di sö pertüs de nocc, quand che i omen hinn in de'l lecc a drumì, però se senten ben segür u gh'han na bela fam, vegnen föra anca de dí.
Dürada de la sua Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i laburatori, i murigiö poden viv ánca püssee de düü-trii agn, però quij che viven deparlur poden minga speciass de viv inscí a lungh: gh'han desegür na vida ben püssee cürta.
Nemis Natüraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nemis natüral nümer vün di murigiö a l'è 'l gat. Pö gh'è anca 'l martur (anca ciamaa fuin), e in di er la stria bianca (che la cascia anch int i edifizzi). Delunsg di cà i murigiö vegnen casciaa anca di üsej rapazz, di strii de tücc i tip, di martur, e fignanch di gulp russ.


text:
Fisibach
Fisibach a l'è un cumün svizzer del distret de Zurzach. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 386 abitant e una süperfiss de 5.77 km², e al se tröva a una altitüden de 378 meter sura al livel del mar.
El cumün de Fisibach a l'è tacaa ai cumün de Bachs (ZH), Hohentengen am Hochrhein (DE-BW), Kaiserstuhl, Oberweningen (ZH), Rümikon, Siglistorf, Weiach (ZH), Wislikofen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bucher, H; Oertli-Cajacob, C: Fisibach – ein Dorf und seine Geschichte (Fisibach - A Village and its History), Fisibach, 1995
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fisibach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text: 1Tɨ'ɨj aɨn Apolos aun a'utyavaaca'a aujna Corinto, Pablo pu anna ɨmɨ a'utyeenye mu'utzíta'a japua. Tɨ'ɨjta'i aun a'ará'a aujna Efeso. U pu huaja'utyau seica ɨ mej tya'atzaahuate'e. 2Ayaa pu tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni cai huatyajturaa muejmi tzajta'a ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj satɨ'ɨj rá'antzaahua? Matɨ'ɨj mi meyan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Catu xaa tyan me'e ya'anamuajraca'a ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj. 3Aj pu i Pablo ayan tihua'utaihua'uri'i tɨcɨn: ―¿A'atajni nyuucajtze'e cɨn xaamuaɨ'ɨvijhuaca'a? Matɨ'ɨj mi meyan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Aɨj tu nyuucajtze'e cɨn huátamuaɨ'ɨvijhuaca'a aɨjna ɨ Juan tyaacan. 4Pablo pu ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Juan pu hui hua'umuaɨ'ɨhuaca'a ɨ tyaɨte aɨjna cɨme'e mej mi saɨque tyu'umua'ati ɨ rutzajta'a. Ma ajta, aɨ pu hué'ixaatya'acaa maj nu'u tya'antzaahuate'en jemin ɨ tɨ auj uve'enyejsin majca'i huayee. Aɨ pu hui aɨn pueenya'a a'ame ɨ Jesús, ɨ tɨ Dioj an yá'ujra ɨpuari japua. 5Matɨ'ɨj raanamuajri'i, aj mu mi huamaɨ'ɨvijhuaca'a nyuucajtze'en aɨjna ɨ Jesús. 6Ajta, cɨme'en pu'u aɨn Pablo hua'ava'amuara'axɨ an hua'amuutze'e, aj pu i aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj huataseijre hua'a tzajta'a. Matɨ'ɨj mi autyajhuii maj tyu'uxáj nyuucari cɨme'e maj cai xɨ raayɨ'ɨtɨhua'a, majta mej tyu'utaxaj ɨ Dioj jetze ma'acan. 7Ayaa mu ará'axcaa cumu tamuaamuata'a japuan hua'apua ɨ tyetyaca. 8A'ateevi'i a'achu cumu hueica maxcɨra'i tɨ aɨn Pablo á'ucha'acanya'a hua'ateyujta'a. Au pu tihue'ixaatya'acaa a'ujca'anyaacan cɨme'e. Ajta hua'atyámue'itɨjma'a ɨ tyaɨte aɨjna cɨme'e ɨ tɨ Dioj tie'ijta iiyan chaanaca japua, ajta u tajapua. 9Ma majta seica, camu cɨme'en tyu'uta'a ɨ ruxaijnyu'uca maj raanamua ɨ nyuucari tɨ cɨme'en tihue'ixaatya'acaa. Camu che'e ra'antzaahuatya'acuca'a silu ayaa mu'u a'ij pua'a tí'ixajtacaa ɨ tyaɨte tzajta'a. Tɨ'ɨqui aɨn Pablo ava'araa hua'a tzajta'a. Tɨ'ɨqui seica ɨ mej tya'atzaahuate'e, aɨme pu auvi'itɨ a'u mej tihua'amua'aten, ajna a'ahua'a chi'ira'an jetze aɨjna tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Tiranno. Au pu tihue'ixaatya'acaa nain xɨcajra'a tzajta'a. 10Yaa pu tyauuma'aca a'achu cumu hua'apua ninye'ira'a tɨ aɨn Pablo ayan tihua'amua'atyajcaa. Aɨj pu cɨn naijmi'i ɨ maj maun a'uchaatɨma'acaa aujna Asia, naijmi'i mu raanamuajri'i ɨ nyuucari tɨ jetzen ra'axa ɨ tavastara'a, aɨjna ɨ Jesús, naijmi'i ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, majta ɨ mej seij chuejra'a japua e'ema'acan. 11Ajta aɨn ɨ Dioj, va'acan pu cɨn rɨ'ɨ hua'uruu ɨ tyaɨte aɨjna jetze ɨ Pablo mej mi naijmi'i naa rɨ'ɨ tya'utaseijra ɨ Dioj jemi. 12Tɨj ajta aɨjna ɨ panyuura'an aɨjna ɨ Pablo, ajta aɨjna ɨ cɨɨxuri tɨ cɨn ava'ujrɨ'ɨque'e, tɨ pua'a nu'u a'atɨ hua'a japua an tyaja'upíitɨra'ani aɨme japua ɨ mej ti'icucui'i, aj mu nu'u mi huaruj naijmi'i, ajta nu'u hua'utamuari ɨ tiyaaru'u ɨ maj hua'a tzajta'a seijra'acaa aɨme ɨ tyaɨte. 13- 14Majta seica ɨ mej Israel jetze ajtyama'acantacaa ɨ mej á'ujhua'anya'a a'u tɨ na'a maj a'uchaatɨma'acaa, aɨ mu hua'amuaritya'acaa ɨ tiyaaru'use ɨ maj hua'a tzajta'a seijra'acaa ɨ tyaɨte. Mejxe'eva'acaa mej meyan huarɨni nyuucara'ara'an cɨme'e ɨ Jesús. Ayaa mu che'eta mana'a ti'ijxe'eva'acaa a'atɨ ti'iyaujmua'a tɨ Israel jetze ajtyama'acantacaa mej raatamuarite'en ɨ tiyaaru'u tɨ tevi tzajta'a seijra'acaa. Ayaa mu ará'axcaa araahua'apua aɨme ɨ yaujmua'ame'en aɨjna ɨ a'atɨ tɨ tihue'ijte'e ɨ mej ti'ivaɨre'e u teyujta'a. Ayaa pu antyahuaaca'a aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn Esceva. Matɨ'ɨj mi maɨn yaujmua'ame'en meyan tiraatajee ɨ tiyaaru'u tɨcɨn: ―Ayaa nu hui tyaja'amue'ijte'e nyaɨjna jetze ma'acan aɨjna ɨ Jesús ɨ tɨ jetzen ma'acan ti'ixa ɨ Pablo. 15Aj pu i ayan tyu'utanyúu aɨjna ɨ tiyaaru'u tɨcɨn: ―Nyajmua'ate hui nyaɨjna ɨ Jesús, nyajta nyaɨjna ɨ Pablo. Ari muan, ¿a'atáɨnni saj pɨrɨcɨ? 16Cɨme'en pu'u ayan tyu'utaxajtaca'a, aj pu'i aɨn tiyaaru'u ca'anacan hua'a jetze rajve. Aɨj pu cɨn hua'utyaamue'itɨ. Eecan pu hua'utyaavajxɨ. Majta maɨn, ca'anacan mu huiiraacɨ, mamuámua'avijmá'a, meti'ipuéiti'ihuajmá'a. Matɨ'ɨj mi huatauruu. 17Majta ɨ maj maun e'echajca'a maujna Efeso, naijmi'i mu raamua'areeri'i a'ij tɨ ti'itɨ hua'uruu aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, majta ɨ mej seij chuejra'a japua e'ema'acan. Aɨj mu cɨn tyu'utatzɨn naijmi'i. Matɨ'ɨj mi rɨ'ɨ tiraata'a ɨ tavastara'a, aɨjna ɨ Jesús. 18Majta mui'itɨ ɨ mej tya'atzaahuate'e, aɨ mu u a'uva'aju'un mej huáujjujre'ete'en ti'itɨ cɨme'e tɨ a'ij pua'a een ɨ maj cɨn meri autyajturaa, ti'itɨ na'a ɨ mej a'ij pua'a huarɨj. 19Majta ɨ mej ti'ichyahuaara, u mu tyaja'araɨ'ɨpɨ ɨ tyu'ujyu'uxari. Aj mu mi tyu'utaij, meti'iseiraca ɨ tyaɨte. Matɨ'ɨj raate'itee a'achu tɨ na'a caj ti'inajchica'a aɨjna ɨ yu'uxari, ayaa pu ará'a a'achu cumu muaacua jetze vi'ira'a ɨ plaata. 20Ayaa pu ca'anin cɨn ti'ijnamuajra'acaa ɨ nyuucari tɨ jetzen ra'axa ɨ tavastara'a, ajta meyee, asta nainjapua mu raamua'areeri'i. 21Tɨ'ɨj ayan tyu'urɨj. Tɨ'ɨqui Pablo raaxa'apɨ'ɨntare tɨ i u huaja'uva'amuaare aujna Macedonia, ajta aujna Acaya, ajta tɨ'ij anna á'ume'en u Jerusalén. Ajta tɨ nu'u, anna huaja'umuaaren anna Jerusalén, ruxe'eva'a pu nu'u a'ame tɨ aun á'ume'en aujna Roma. 22Aɨj pu cɨn hua'apuaca huataityaca'a ɨ maj ravaɨre'e, aɨjna ɨ Timuteeyu, ajta aɨjna ɨ Erasto mej mi á'ucɨɨnye aujna Macedonia. Ajta aɨn ɨ Pablo, au pu auche'e a'utyajturaa aujna u Asia. 23Ajna xɨcajra'a jetze, eihua mu huatanínyu'ucacuca'a ɨ tyaɨte maɨjna cɨme'e tɨ huataseijre ɨ hua'aye'ira ɨ mej tya'atzaahuate'e. 24Saɨj pu aɨn puéenya'a tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Demetrio. Aɨ pu chi'i ta'ahuaca tɨ cɨle'en tɨ plaata rumua'atɨ. Ayaa pu e'enye'en ta'ahuaacaa pu tɨj dioosi tɨ hua'achi'i. Ayaa pu antyahuaa aɨjna ɨ hua'adioj tɨcɨn Artemisa. Eihua pu hua'amue'itɨcɨ ɨ maj jamuan ti'imuara'acaa. 25Hua'ajsaɨj aɨme ɨ maj jamuan ti'imuara'acaa, ajta seica ɨ mej meyan che'eta mana'a ti'imuara'acaa ti'itɨj cɨme'e. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Múan tyetyaca, muan xu ramua'aree tyej tyamua'a naa ti'ijmue'itɨcɨ ɨ tumin tyaɨjna cɨme'e tyej ti'imɨjhuaca. 26Tyamua'a xu ti'ijmua'aree, sajta ranamua saɨjna ɨ Pablo, aɨ pu tyajá'uxajtan tɨ aɨme ɨ dioosi au ma e'eseijre'e u teyujta'a, tyetyaca mu hua'ata'ahuaca. Camu nu'u dioosi pɨrɨcɨ. Aɨj pu hui cɨn ari eihua hua'utyaamue'itɨ ɨ tyaɨte ɨ mej meyun ma'acan Efeso, ajta nainjapua aun tɨ huatacá'a tɨj na'a u Asia. 27’Eecan pu a'ij pua'a ti'iruure, a'ini ayaa pu hui tyu'utarɨ'ɨristari tyej eihua tyaja'uraini ɨ tyej cɨn ti'imɨjhuaca. Ajta aɨjna cɨme'e ɨ tatéyuu tɨ tzajta'an huiirajvee ɨ tadioj tɨ ve'e, aɨjna ɨ Artemisa, ayaa pu tyu'utarɨ'ɨristari maj hui cai che'e meyan ti'ijna'amiche'en. Majta, camu che'e raataxe'eve'esin ɨ tɨ ve'e aɨjna i diooj ɨ maj rana'amiche'e nainjapua aun tɨ huatacá'a tɨj na'a u Asia, ajta tɨj na'a iiyan chaanaca japua. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. 28Matɨ'ɨj raanamuajri'i maɨjna, eecan mu huatanínyu'ucacuca'a. Ma'utyajhuii mej tyéjijhuajmá'a. Meyan tɨcɨn: ―Huapɨ'ɨ pu hui ve'e aɨjna ɨ Artemisa, Efeso tɨ e'ema'acan. 29Ca'anacan mu a'uvaɨjtzima'a. Matɨ'ɨj mi ruaachijma'a naijmi'i. Maun a'utyajrupi u teyujta'a. Matɨ'ɨj mi tyaɨte hua'uvívi'i aɨme ɨ maj hua'apua, aɨjna ɨ Gayo, ajta aɨjna ɨ Aristarco, ɨ maj Macedonia e'ema'acan. Aɨ mu á'ujhua'anya'a jamuan aɨjna ɨ Pablo. Matɨ'ɨj mi huaja'ujájpuaca'a aujna chi'ita a'u mej e'etyujsa'ɨrihua'a ɨ tyaɨte. 30Ajta aɨn ɨ Pablo, aɨ pu ayan ti'ijxe'eva'acaa tɨ ajta aɨn aun a'utyarute. Majta maɨn ɨ mej tya'atzaahuate'e camu tyu'uta'a tɨ utyarute. 31Majta seica ɨ mej tie'ijta aujna Asia, ɨ Pablo tɨ hue'ihuaara'a, aɨ mu meyan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Che'e nu'u cai a'utyaru'ipiche'en aujna chi'ita. 32Meenti aɨme ɨ tyaɨte, ayaa mu mauj titétejijhuajmá'a. Seica mu saɨque tí'itejijhuaca'a. Majta seica saɨque. Majta e'ita'a mu ará'axcaa ɨ maj cai ramua'areeraca'a a'ij mej een cɨn tyéjijhuajmá'a, majta camu ramua'areeraca'a a'ij mej een cɨn tyujsaɨj. 33Majta maɨn ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, seica mu meyan ca'anijra'a mu ayan tiraata'a tɨ maɨjna ɨ Alejandro tɨ tihua'uta'ixaate'en ɨ tyaɨte. Matɨ'ɨj mi seica ayauutáxɨ a'u maj a'avé'enyejnye'e ɨ tyaɨte. Majta seica meyan tira'araajee a'ij tɨ ye'i huarɨni. Ajta aɨn ɨ Alejandro, aɨ pu rumuajca'a cɨn hua'uta'ijmɨjri'i maj cai che'e ti'ixajta. Aɨ pu ayan ti'ijxe'eva'acaa tɨ hua'a japua huatanyuuni aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan. 34Ma majta ɨ tyaɨte, matɨ'ɨj raamua'areeri'i tɨ aɨn Israel jetze ajtyama'acan, naijmi'i mu jijhuaca'a a'achu cumu hua'apua hora. Meyan tɨcɨn: ―Huapɨ'ɨ pu ve'e, aɨjna ɨ Artemisa tɨ Efeso e'ema'acan. 35Ajta aɨn ɨ ti'iyu'uxaca, aɨ pu xaa hua'uta'ijmɨjri'i maj nu'u cai che'e ti'ixajta. Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa ɨ tyaɨte tɨcɨn: ―Muan tyetyaca, Efeso sej e'ema'acan, naijmi'i ɨ tyaɨte ɨ maj iiyan chaanaca japua seijre'e, naijmi'i mu hui ramua'aree tyaj ityan antitamua'aree taɨjna cɨme'e tyaj ráachaɨn ɨ teyuu tɨ tzajta'an urajca ɨ diooj tɨ ve'e, aɨjna ɨ Artemisa, ajta aɨjna ɨ tetej tɨ u e'icajve u tajapua. 36Capu a'ij ti'irɨ'ɨri tɨ a'atɨ ra'axaahuari'ira aɨjna. Xaatapuá'ajta mɨ sej tyéjijhua. Caxu hui ti'itɨj mua'aree a'ij sej ti'itɨj ruure. 37’Muan xu ya huave'evi'itɨ saɨme ɨ tyetyaca iiyu chi'ita, saɨjna ɨ Gayo, sajta saɨjna ɨ Aristarco. Majta maɨn, camu hui a'anaj tyu'unáhua u teyujta'a, camu majta a'ij pua'a ti'ixa ɨ tadioj jemi. 38’Tɨ pua'a hui aɨn Demetrio, majta ɨ maj jamuan ti'imuare'e, tɨ pua'a a'atɨ huá'ajaaxaijvi'ira, tya'antacuuni aujna ɨ jueesi mej e'iraati. Miche'e maɨn maun a'ahuaujnyuuste'en. 39Ajta tɨ pua'a muan ti'itɨj cɨn setyu'ujchaɨra'a, rujɨɨmua'a xu raaxa'apɨ'ɨntare'en a'ij tɨ ti'itɨj cɨn ti'ita'aca ɨ yu'uxari jetze. 40Ayajna tyatɨj een, ayaa pu hui tyu'utacɨ'ɨpe mej tejmi jetze tya'ujpuá'ajte'en maɨjna cɨme'e, a'ij tyaj ti'itɨj huáruu iiya chajta'a tyej teyan ti'ita'ɨtziite'e. Tɨ pua'a meyan maɨjna cɨn tejmi jetze tya'ujpuá'ajte'en, capu ti'itɨ ma'a a'ahua'a tyej teyan tyu'uta'an ɨ maj cɨn taatatuaani.―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna tɨ ti'iyu'uxaca. 41Tɨ'ɨj antipua'araca'a tɨ ti'ixa, aɨ pu hue'iré'ityaca'a ɨ tyaɨte.


text:
La fin da schaner 2008 ha la regenza inoltrà a l'uffizi federal
d'ambient (UFAM) la dumonda da conceder il label "parc d'impurtanza
naziunala" al parc natiral regiunal "Biosfera Val Müstair" sco er in
agid finanzial global al parc natiral regiunal "Parc Ela". En in emprim
pass ha l'uffizi federal examinà ussa, sche questas e sche ulteriuras
dumondas d'auters chantuns èn cumplettas. Il UFAM ha communitgà
plinavant a l'uffizi per la natira e l'ambient che s'occupa dal dossier
dals parcs grischuns ils resultats da l'examinaziun preliminara ed ha
constatà ch'i dettia - en il dossier da la Biosfera Val Müstair -
pitschnas mancanzas e ch'i dettia - en las duas dumondas - dentant er
dus puncts impurtants che n'èn anc betg sclerids e ch'i dettia cunzunt
ina problematica fundamentala en connex cun il Parc Ela.
Concernent il project "Biosfera" na resultan nagins impediments
insurmuntabels dal rapport preliminar dal UFAM; las dumondas ch'èn anc
avertas pon vegnir schliadas e las infurmaziuns che vegnan pretendidas
supplementarmain pon vegnir cumplettadas entaifer il termin. Perencunter
cuntegna il project "Parc Ela" in conflict che sto vegnir schlià
urgentamain per betg periclitar il project. Il UFAM insista sin il
princip che las vischnancas stoppian sa participar al parc cun lur entir
territori, schebain ch'il nov dretg federal davart ils parcs prevesa
excepziuns da quest princip. La regenza è s'engaschada gia en la
consultaziun tar la nova ordinaziun federala davart ils parcs che
questas disposiziuns excepziunalas vegnian integradas en il dretg
federal ed ha alura sustegnì expressivamain la cunfinaziun dal parc ch'è
vegnida deliberada da la regiun e da las vischnancas cur che la dumonda
per il parc Ela è vegnida inoltrada. Ensemen cun la corporaziun
regiunala, cun las vischnancas e cun l'instituziun ch'è responsabla per
il parc è il chantun anc adina unanimamain da l'avis che en spezial las
regiuns da recreaziun intensiva sco Savognin u Lai na sajan betg
cumpatiblas cun la definiziun d'in parc d'impurtanza naziunala tenor la
lescha davart la protecziun da la natira e da la patria. Perquai èsi
vegnì refusà cleramain d'integrar quests territoris. Il chantun vegn a
defender questa posiziun ch'è vegnida elavurada ensemen cun la regiun,
cun las vischnancas e cun l'uniun "Parc Ela" e vegn a la confermar a
Berna.
Gremi: uffizi per la natira e l'ambient
Funtauna: rg uffizi per la natira e l'ambient


text:
Sfax
Sfax (صفاقس in arab; Thænæ in latin) l'è la segonda città pussee granda de la Tunisia dòpo de Tunis.
La cunta circa 265.000 abitant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sfax, l'antiga Syphax di Berber, l'è stada recostruida di Arab in del secol quell de noeuv con materiai ciappaa de la veggia città romana, situada a trii chilòmetri de distanza del centro d'incoeu. In del period 1095-1099 l'è stada on emiraa indipendent.
L'è stada conquistada di Siciliann in del 1148, anca se i Arab l'ha reconquistada vundes ann pussee tard.
Sfax l'è passada a la dominazion francesa in del 1881: vista la resistenza de la popolazion, i Frances gh'hann avuu de bombardà la città prima de vincc. Inoltra Sfax l'ha patii on alter bombardament in del period 1942-1943, quand che la se trovava sòtta el domini de l'Italia in de la Segonda Guerra Mondial.


text:
Giuseppina Strepponi
La Giuseppina Strepponi (in dialètt: la Strepon'na), o pu precizament Clelia Maria Josepha Strepponi (Lôd, 8 setembor dal 1815 – Sant'Agata 'd Vilanóva , 14 novembor dal 1897), l'è städa na soprano italiana, primma äd dvintär la mojera 'd Giuseppe Verdi (dal 1859).
Vitta
Nasuda in t'la famija d'un muzicista, l'à studiè a Milàn e l'à fatt 'na béla cariera dal 1834 al 1846. Mo la so voza l'andäva bén par cantär Rosén, Blén, Donizetti, miga il pärti 'd forsa ch'la vrèva fär quand l'a cognossù Verdi, cme l'Abigaille dal Nabucco che, a dir la veritè, l'è stè al so pu gran sucés, a Milàn mo anca al Teator Regio 'd Pärma. Dòpa l'Ernani (dal 1846) la s'è ritiräda par fär la maéstra 'd muzica.
A partir dal 1847 la s'è misa a vivor con Verdi sensa spozäros (parché l'äva avù du fiól col tenor Moriani): l'è stè un scandol. Verdi l'ariss volsù stär con lè a Busé, mo primma al s'era spozè propria lì con Margherita Barezzi (morta dal 1840): l'à dvu andär via, compräros 'na ca a Sant'Agata e stärogh da lu con la Strepon'na.
I s'en spozè solament dal 1859 e j an pasè tutta la vitta insèmma. Giuseppina l'è morta dal 1897.


text:
Collonge-Bellerive
Collonge-Bellerive a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.10 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 7505 abitant.
El cumün de Collonge-Bellerive al se tröva a una altitüden de 426 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bellevue, Choulex, Cologny, Corsier, Meinier, Vandœuvres, Versoix. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official site of Collonge-Bellerive (fr). Recuveraa el 2007-01-26.


text:
Tigri
Ul Tigri l'è vüün dii dü fiümm impurtaant de l'Irak, insemm a l'Eüfraa.
Al nass in dii muntàgn del Tauru, in Türchìa (in dela regjun del Kurdistan), e al curr per 1.800 km circa in del desèrt de l'Irak fin a rivà al Guulf Pèrsich cunt un estüari in cumün cunt l'Eüfraa, cjamaa Shatt al Arab.
Insema cunt l'Eüfraa, c'al scurr un quaj chilometer püssee inver uçideent, al delimita ul cöör del staat de l'Irak, cjamaa, fin daj teemp andaa, Mesuputamia.
In del sò percuurs al tuca la citaa de Mosul, in del nòort de l'Irak, Baghdad, capital de l'Irak e l'oltra granda citaa de l'Irak, Bassora, ca l'è bagnada dal Shatt al Arab.
Ul fiümm l'è semper staa impurtaant, in dela stòria, per tütt i geent c'an pupulaa l'Irak fin daj teemp dii Sümeer; ul Tigri, insema a l'Eüfraa, defatt, al porta l'acqua dii vòolt muntagn de la Türchìa fin deent in del cöör de una regjun tra i püssee còolt e sèch in del muunt.
Ul fiümm a l'è defatt sbaraa in 'un bel pu' de püünt, propi per dach l'acqua a tütt i zòn circustaant; fin daj teemp antich, quand i Sümeer a pupulaven la Mesuputamia, l'è stada custrüida una reet de canal de irigazziun.


text:
Friday, June 25, 2010
Michaele Salahi and Tareq Salahi Interviewed by Carol Joynt
No surprise on who will be the star of RHODC.
3 comments:
- AnonymousJune 26, 2010 at 9:11 AM
Michaele Salahi is hot and I will be watching this show for the first time.ReplyDelete
- AnonymousJuly 20, 2010 at 2:37 AM
Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cunt Cunt CUNT Cunt CUNT cunt CUNT cuntReplyDelete
- AnonymousAugust 23, 2010 at 7:53 PM
Michaele you are Beautiful!ReplyDelete


text:
Teurema fundamentaal dal càlcül
Ul teurema fundamentaal dal càlcül integraal al cunsistiss, fisc infurmalament, in l'afirmazziú che la derivada e l’integrala d'una funziú matemàtica i è da le uperazziú inverse. Vargott al significa che cada funziú cuntínua integràbila la verifica che la derivada da la suva integrala indefinida al è sí istessa. Cheest teurema-chí al è centraal in la branca da la matemàtica cjamada càlcül.
Una cunseguenza direta da cheest teurema, denuminada ucasiunalameent seguunt teurema fundamentaal dal càlcül, la permett da calcülá l'integrala d'una funziú duvraant l'antiderivada da la funziú da integrá.
Apó si i andeegh matemàtich greech cuma Archimedes gja i dispusava da métude aprussimade pal càlcül da vulüm, àree e lunghezze da cürve, al è staa grazzia a una idea uriginaalameent desvilüpada pal matemàtich anglées Isaac Barrow e le apurtazziú da Isaac Newton e Gottfried Leibniz che cheest teurema al a pudüü vess enunziaa e demustraa.
Cuntegnüü
I teureem fundamentaj dal càlcül integraal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Primm teurema fundamentaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Declarazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dada una funziú integràbila sura l'interval , definissemm sura par cun fissaa. Ul teurema al diis che si al è cuntínua a , alura al è derivàbila a c e F'(c) = f(c).
Demustrazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lema impurtaant:
Süpusemm che al è integràbila sura e che:
Alura
Scumenza la demustrazziú
Ipòtesi:
- Al síes .
- Al síes una funziú integràbila sura l'interval e cuntínua a c.
- Al síes una funziú sura definida inscí: cun
Tesi:
- F'(c)=f(c)
Par definizziú a gh’emm: .
Süpusemm che h>0, alura .
Definissemm y cuma:
-
- ,
Aplicaant ul 'lema', a videmm che:
-
- .
Par taant,
Adess süpusemm che , i síes:
-
- ,
- .
Aplicaant ul 'lema' videmm che:
-
- .
Cuma:
-
- ,
Alura:
-
- .
Pusaa che , alura a gh’emm che:
-
- .
E cuma al è cuntínua a c a gh’emm che:
-
- ,
e vargott al porta a:
-
-
- .
-
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Seguunt teurema fundamentaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Declarazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Apó sa l nòmina Régula da Barrow, in honuur a Isaac Barrow.
Dada una funziú cuntínua a l'interval e al síes qual-sa-vöör funziú primitiva da , al è a dí g'(x)=f(x), alura:
Cheest teurema sa l dövra frequentameent par valüá da le integrale definides.
Demustrazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ipòtesi:
- Al síes una funziú cuntínua a l'interval
- Al síes g una funziú diferenziàbila in l'interval taal che
Tesi:
Demustrazziú:
Al síes
-
-
- .
-
A gh’emm pal primm teurema fundamentaal dal càlcül che:
-
-
- .
-
Par taant:
-
-
- taal che .
-
Usservemm che:
E da chí al seguiss che ; par taant:
-
-
- .
-
E in particülaar si a gh’emm che:


text:
Sydney
Sydney (a s lèś /'sɪdni/ in Ingléś) l'è na sità dl'Austràglia. Cun i sò 4.627.345 abitànt l'è qvéla più granda dal paéś anc la più antìga esénd stada tiràda sù in dal 1788. La s cata in dla part a sud-èst d'l ìśula, in dal stat dal Galès Nóṿ dal Sud, fagénd-ag da capitàl.
In dal 2000 l'à uspitâ al 27éśmi ulimpìadi d'l èra mudèrna.
Persunàǵ ligâ a Sydney
- Angus Young, chitarìsta di AC/DC
- Natalie Imbruglia, cantànta
- Hugh Jackman, atōr
- David Wenham, atōr
- Nicole Kidman, atōra
- Elle Macpherson, mudèla


text:
Otalènc
Otalènc (en Italià: Gottolengo), l'è 'n cümü de quaze 5 287 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 31 km a Sud de la cità de Brèsa.
El teretóre de Otalènc al se tróa arènt ai cunfì de le pruvìnce de Cremùna e de Màntoa. e l'è töt pià, enföra che la zòna del Castelér, che l'è custitüìda de 'na culinèta.
I prìm abitàncc de Otalènc i g'ha lasàt divèrsi sègn de la sò prezènsa, Nömerùs rèscc i è stàcc ritroàcc endèla località ciamàda Castelér che la se tróa söndèn dusilì che pò l'è el pónt piö alt de töt el teretóre del cümü. En chèsto sit gh'è saltàt fò divérsi repèrcc riferìbii ai Gài e ai Romàni. El Castelér l'è stat de menemà abandunàt a cumincià de la fì del Impéro romàno en favùr de la zòna 'ndóche gh'è el cèntro del paés del dé d'encö.
Del teretóre de Otalènc fa part apò a la frasiù de Solér, sitüàda piö a nòrd del cèntro principàl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Dörflingen
Dörflingen l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. El gh’ha pressapoch 857 abitant e una süperfiss de 5.82 km², e 'l se tröa a una altitüden de 451 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Dörflingen l'è tacaa ai cumün de Büsingen am Hochrhein (DE-BW), Diessenhofen (TG), Gailingen am Hochrhein (DE-BW), Gottmadingen (DE-BW), Sciafüsa, Thayngen.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dörflingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1264 cunt el nom de Dorfelingen.[1]
L'andament istoregh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dörflingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Masone
Masone (en lìgure: Mason) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 3 735 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 29,8 km² e 'na densità de popolasiù de 125 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bosio (AL), Campo Ligure, Genova, Mele, Tiglieto.
Paés importànte de la val Stura, el fà part del Parco natüràl regiunàl del Beigua. El se tróa 32 km de Genova. El sò teretóre 'l fà part de la Comunità Montana Valli Stura, Orba e Leira
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Masone l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Battaja de Caporett
La battaja de Caporett (al dì d'incoeu in Slovenia), a la fin de ottober del 1917, l'è stada la sconfitta pussee pesanta de l'esercit italian in de la Prima Guerra Mondial.
Dopo che i Todesch e i sò leaa Austriegh eren riessii a sfondà i lign italiann, l'esercit el s'è retiraa in desordin de la ligna de l'Isonz a quella del Tajament, per poeu riessì a fermàss domà in sul Piav.
Dopo de la sconfitta gh'è staa on fracch de cambiament: l'è staa mudaa el governa (Vittorio Emanuele Orlando inscambi del Boselli) e 'l Statt Maggior (el general Armando Diaz inscambi del Luigi Cadorna).