text:
Soree
Solee (Solaro in Italian; Soree in brianzoeu) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 14093 abitant. El paes el se troeuva in la bassa Brianza e 'l confina con i Provinz de Vares (comun de Caronn Pertusella e de Saronn) e de la Brianza (Bovis-Masciagh e Limbiaa).
El comun el gh'ha anca i frazion de Introini e de Villaggio Brollo.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Soree l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


c: text/html

text:
Carimaa
Carimaa (nom ufizial in italian: Carimate) a l'è on comun de la Provincia de Còmm de 4 428 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5,2 km² e 'na densità de 852 ab./km². El se troeuva al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Lentaa).
El comun a l'è situaa in de la Vall del Seves. Pròppi in del sò territòri comunal el torrent Serenza a l'entra indel fiumm Seves. Carimaa l'è lontan de Còmm domà 15 chilòmeter.
I frazion del paes a hinn tre: Cassina Vall (1616 ab.), Mont Soree (500 ab.) e la stazion.
A Carimaa, intorna al 1010, l'è nassuu el Sant'Ariald (m. 27 giugn 1066) e anca on vescov de Bergom, l'Adalbert (894-929).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Carimaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oulens-sur-Lucens
Oulens-sur-Lucens a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 1.59 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 52 abitant.
El prim de lüi del 2011 el s'è fundüü ufizialment cunt el cumün de Lucens[1].
L'abitaa de Oulens-sur-Lucens al se tröva a una altitüden de 633 meter sura al livel del mar e quand che l'eva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Bussy-sur-Moudon, Forel-sur-Lucens, Lucens, Neyruz-sur-Moudon e Villars-le-Comte.


text:
Waldkirch (SG)
Waldkirch a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de San Gal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 31.25 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3392 abitant.
El cumün de Waldkirch al se tröva a una altitüden de 620 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andwil, Bischofszell (TG), Gaiserwald, Gossau, Häggenschwil, Hauptwil-Gottshaus (TG), Niederbüren, Wittenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.


text:
Rüschlikon
Rüschlikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.94 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 392 abitant.
El cumün de Rüschlikon al se tröva a una altitüden de 406 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adliswil, Kilchberg, Küsnacht, Langnau am Albis, Thalwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Rüschlikon in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- IBM Zurich Research Laboratory, Rüschlikon
- Zürcher Verkehrsverbund (ZVV), responsible for public transportation in Rüschlikon.
- Gottlieb Duttweiler Institut in Rüschlikon


text:
Battalia de Craonne
La Battalia de Craonne l'è stada voeuna di battali di guerr napoleonigh.
El maresciall Blücher, che l'era staa giamò sconfiggiuu on bell poo de voeult, el s'è rimettuu in pee pussee in pressa de quell che 'l Napoleon el credeva, de manera che l'imperador l'è staa costringiuu a lassà stà i Austriegh per tornà a combatt contra i Prussian.
El sett de marz del 1814, 37.000 Frances hann scasciaa oltra 85.000 prussian in sul fiumm Aube; ma quand che 'l Blücher l'ha ordinaa el contrattach, la gh'è minga stada l'intesa in tra el Napoleon e 'l sò maresciall Michel Ney, che 'l gh'eva de taccà el nemis in sul fianch con la cavalleria, ma l'ha sbajaa i temp e i Frances hann ris'ciaa de vess coppaa tucc. L'istess imperador l'è riessii a scappà a fadiga, e la battalia la gh'è costada 5.400 omen.
A bon cunt la battalia l'è stada ona vittoria di Frances, soratutt grazzie a l'azion de on corp de cavalier de la Guardia Imperial (i Éclaireurs, cioè i Esplorador). Comandaa del general La Ferrière-Lévéque e poeu del colonnell Claude Testot-Férry, el I reggiment l'è rivaa a ciappà i batterii prussiann situaa in sù on altipian che 'l vardava el camp de battalia.


text:
Vorasecca
Golasecca/Gurasecca (inscì anca in Italian; Vorasecca in Bosin) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 690 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 384 ab./km²..
El paes, situaa in de l'Alt Milanes, el confina con Sest, Somma, Vergiaa e Castellett (NO).
Golasecca l'è stada el loeugh indove la s'è sviluppada ona coltura pre-istòriga durada fina al V secol prima de Crist. In vari musei in tutta la val del Tisin a hinn conservaa testimonianz de quella civiltà chì, conossuda soratutt per la soa art funeraria raffinada.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vorasecca l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Susch
Susch (nom tudesch e ufizial fina al 1943: Süs) a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 223 abitant e una süperfiss de 93.95 km², e al se tröva a una altitüden de 1438 meter sura al livel del mar.
El cumün de Susch l'è sitüaa in de la Engadina Bassa, in sü la sponda manzina del fiüm Inn. L'è tacaa ai cumün de Davos, Klosters-Serneus, Lavin, S-chanf e Zernez.
L'è a 27 km da Davos (a la quala l'è culegaa per mezz del pass Flüela), 39 km da Sankt Moritz e a 82 km da Coira.
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In urigin la gent del paes de Susch la parlava tüta el Vallader, 'na varietà de la lengua rumancia, però giamò in del secul XIX s'eva installaa una minuranza de lengua tudesca. In del 1880, l'eva apena el 74% de la popolazion che la cunsiderava el rumanc come la soa lengua mader, e in del 1900 el 71%. In del secul XX però ch'è staa una rinascensa del rumanc, e in del 1941 l'eva riturnaa al 81%. Anca dopu el 1980 el cambiament in favor del tudesch l'è staa assee limitaa e in del 2000 gh'è ancamò un 85% de la gent che la dis de capì el rumanc. I dati rilevaa in di ültim censiment i henn mustraa in de la tabela chi desutta:


text:
Courtelary
Courtelary a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.24 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1270 abitant.
El cumün de Courtelary al se tröva a una altitüden de 695 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cormoret, Nods, Cortébert, Mont-Tramelan, Les Breuleux, La Chaux-des-Breuleux.
Courtelary is a municipality of the French-speaking Bernese Jura, in the canton of Bern in Switzerland. The town is the capital of the Jura bernois administrative district.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Courtelary l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 968 col nom de Curtis Alerici.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Courtelary in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mara Carfagna
Maria Rosaria Carfagna dita Mara l'è na pulìtica itagliàna, nada a Saléran al 18 ad Dicémbar dal 1975. In dal pasâ l'à fat anc la balarìna, la mudèla e la show-girl in televiśiòṅ prima ad dvintàr minìstar di Ucaśiòṅ pâra par tut in dal Guéran Berlusconi IV, in càrag da 'l 8 ad Maǵ dal 2008.
Biugrafìa
Furmasiòṅ
Dòp avér tòlt i diplòma sintìfic e ad bal in dla scóla dal San Carlo ad Nâpol, Mara Carfagna la cuntìnua la sò furmasiòṅ ad balerìna a New York, la stùddia recitasiòṅ e p'r òt an la s impratichìs a 'l pianofòrt in cunservatòri.
In dal 1997 la và a Säls a Miss Italia rivànd sèsta e vinsénd al tìtul ad Miss Cinema.
In dal 2001 la tóś la laùrea in Giurisprudènsa a l'Università ad Saléran cun 110 e lòd, dascurénd na téśi in Dirit dl'infurmasiòṅ e sistéma raddioteleviśìṿ.
Lavór ad mudéla, balarìna e valéta
La taca a lauràr in televiśiòṅ in dal 2000 su Rete 4 in di prugràma ad Davide Mengacci La domenica del villaggio e la gh stà in fiṅ al 2006 quànd la pasa a Rai 2 a dar na maṅ a Giancarlo Magalli e la sò Piazza grande.
Mara la fà pò anc part dal traśmisiòṅ I cervelloni, Vota la voce e Domenica In.
In dal 2005 Mara Carfagna la s cava śò p'r un calendàri ad Max in du la s véd dimóndi daśvastìda.
In dal Śnar dal 2007, durànt la traśmisiòṅ di Telegat, Silvio Berlusconi al gh fà di cumplimènt esplìcit: «S'a n fus minga spuśâ a ta spuśarév subìt!». «Mè a 'ndrév dapartùt vòsc!» l'è stada la rispòsta ad la Carfagna. Veronica Lario, mujér ad Silvio, la s in tóś a mal parchè lì lò al gh'iva mancâ ad rispèt e la manda na létra al giurnàl la Repubblica par dmandàr a sò marè ad scuśàr-as sèg in pùblic. 'L epiśòdi 'l à fat scalpór in tut i giurnài dal mónd.
La pulìtica
La Carfagna la gh à al mistér ad respunsabìla dal muvimènt dal dóni ad Forsa Itàglia (in séguit Pòpul dla libertà).
In di elesiòṅ pulìtichi dal 2006 la và in Parlamènt in dla Cambra di Deputâ, ròba ch'la fà incóra anc du an dòp dvintànd minìstar di Ucaśiòṅ pâra par tut.
La s preśénta anc a gl'elesiòṅ regiunàli dla Campàgna e la fà sù un muć ad preferénsi: cun 55.695 vōt l'è al cunsiliér più vutâ ad tut i tèmp. La decìd però ad restàr in Parlamènt.
Al 19 ad Nuvémbar dal 2010 la diś a tut ch'la gh'à intensiòṅ ad dimet'r-as da minìstar e da deputàda dla Repubblica e ad mulàr anc al PDL par di cuntrast su la gestiòṅ dal rusc in dla sò regiòṅ ma pò la tórna indrē sinc dè dòp.
Sèmpar in dal Nuvémbar dal 2010 la s litga cun la sò culéga ad partî Alessandra Mussolini, anvóda dal Duce, dand-ag dla Vajassa (che in campàṅ a vul dir Dunàsa petégla e sarvidóra) parchè la l'iva tòlta śò cun al telefunèṅ mèntar la discuréva cun Italo Bocchino, un pulìtic ad Futuro e Libertà arvèrs a Silvio Berlusconi. La Mussolini la gh rispónd “A t dag adòs e i tò òć śgranâ i saràṅ incóra più vèrt”.


text:
30 04
Ol dé 30 de bril l'è 'l 120 ( 121 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 246 dé a finí l'an.
Ul dí 30 de bril al è ul dí da pòost 120 ( 121 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 246 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1393 - Onda (Plana Baixa): Joan I ol Cassadur al incorpora a la corona chèsta éla, alura morisca.
1725 - Viena (Àustria): i representanc de Felip V e de Carl d'Àustria ghe i signa ol tratat de Viena, col che i pata i conseguense de la guèra de Sücessiú.
1975 - Saigon (Vietnam) ol Front Nassiunal de liberament del Vietnam al entra a Saigon e al ocüpa l'ambassada Nordamericana, ponent fí a la Guèra del Vietnam.
1977 - Spagna: ol goèrn al signa i pacc internassiunaj di drecc civil, polítegh, econòmegh e sossiaj, ch'i inclüd ol drecc de libertà sindicala e ol drecc de negossiassiú coletía.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1945 - Berlin (Zermania): Adolf Hitler, ditadur del III Reich Todèsch (süisside).
1945 - Berlin (Zermania): Eva Braun, dona de Hitler (spusacc ol dé pröma) (suïcide).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de Travesseres, a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Montèl
Montèl (Montello in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 11 km de la sità e a 229 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 3 229 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 1,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 899 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Bagnàdega, Costamesàt, Gorlàgh e San Pól d'Àrgon.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Montèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sivéta
Artéccol in dialètt mudnés
La sivéta (Athene noctua) (civetta in italiàn), l'è 'n uśèl rapàś nutùran dla famìja di Strigidae.
Descrisiòṅ
Spéci
A s in cgnós 19 sotaspéci ad sivéti:
- A. n. bactriana
- A. n. cantabriensis
- A. n. daciae
- A. n. glaux
- A. n. grueni
- A. n. impasta
- A. n. indigena
- A. n. lilith
- A. n. ludlowi
- A. n. noctua
- A. n. orientalis
- A. n. plumipes
- A. n. saharae
- A. n. salentina
- A. n. sarda
- A. n. solitudinis
- A. n. somaliensis
- A. n. spilogastra
- A. n. vidalii
Aspèt
La sivéta l'è na bèstia lunga 21-23 cm a 'l incìrca, la gh'à na vèrta alàra ad 53-59 cm e un pēś ch'al càmbia da sènt a duśènt gram. La gh'à fórma tracagnòta, cô larg e piàt sénsa i ciùf tìpic dal guf, òć śai e śampi lunghi e quaciàdi par na part da sédli. La part in élt dla sò fàcia l'è griśa-scûra maciàda ad biànc méntar ad sóta l'è biànca quàśi dal tut cun dal maci bruni.
Distribusiòṅ e habitat
La s cata in tut 'l Emisfēr nòrd, in Europa, Àśia e Àfrica dal nòrd. In Itâglia 'l è 'n uśèl dimóndi cumùṅ e difûś praticamènt in tuta la penìśula a part gl'Àlpi. I sò post preferî i èṅ quéi datéś in du a viṿ 'l óm, in dal śòni ad culìna. La stà a la larga da 'l śòni più élti ad mila mètar parchè la néṿ la para via al bèsti ch'a lē a gh piàś magnàr.
Biulugìa
Uśèl nutùran da purtàr a eśèmpi, la sivéta la s pōl però mét'r-as in muimènt anc al dòpmeśdè in sal tard o anc ad prima matìna.
Vèrs
Al sivéti i gh'ànan un repertòri vucàl dimóndi vast. Al masć al fà un "hu-u-ou" ógni 3-4 secónd. Dal volti però, al sivéti i èṅ anc bòni ad far di sîg dimóndi élt e fastidióś s'i gh'àṅ da difénd'r-as.
Magnàr e alimentasiòṅ
La sivéta l'è carnìvura. Cuma tut i Strigiformi, l'è bòna ad mandàr śò al bèsti ciapàdi cum i èṅ e dòp butàr-i fóra cun la bòra, dal bucìni ad materiàl ad scart ch'la n gh la cava minga a digerìr (pēi, plum, dènt, òs e gus 'd insèt).
Riprudusiòṅ
La fà al gnal fra Mars e Śugn. La fémna la fà da dū a sinc óṿ biànc in mèś a di sbrag in dal prédi, in di àlbar, in di mur 'd edifìsi vèć o in di tanabùś bandunâ di mamìfar ad taja ad mèś e pò la i cóva par quàtar stmani a 'l incìrca. In chi mumènt lè a gh'è al masć sèg ch'al gh dà na maṅ par casàr. Dòp un méś śót śò, i pìcui i làs'n al gnal ma i gh la càvan a scampàr da par lōr sōl quànd i gh'aṅ dū o tri méś ad vita.
Quèi curióś
- La sivéta, cum anc chi àtar uśèi nutùran, l'è cunsideràda da 'l pòpul par tradisiòṅ na bèstia ch'la pòrta mâl, e dimóndi gint la s àugura ch'la n s méta minga a cantàr insìma a 'l sò téǵ. P'r i Grèc, invéci, la sivéta l'éra cunsideràda sacra par la dea Aténa.
- A 'l dè 'd incō, cun la paròla sivéta, a s dascór dna dóna vanitóśa e alśēra, ch'a gh piaś far-as far la cōrt e sèmpar prònta a dar dal śnum. C'l uśànsa chè la gh'è parchè la sivéta, quànd la vgniva druàda da i casadōr cuma arciàm p'r i pàser, la i tiràva da la sò banda faghénd bàtar gl'ali in na manéra particulàra e acsè gl'uśèi i n spìvan minga reśìstar a chi spetàcui lè.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
01 05
Ol dé 1 de magio l'è 'l 121 ( 122 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 245 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de magio al è ul dí da pòost 121 ( 122 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 245 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1879 - Barcelona: ol "Diari Català" al pöblega ol sò prospet, ol resöm di punc indóe s'i esponn i sò ideaj, tri dé pröma de dá fò ol pröm nümar.
2000 - Barcelona: I scumensa i emissiú de RAC 1.
1756 - Versaja (Yvelines, Ísola de Fransa, Fransa): Fransa e Àustria ghe i signa ol tratat, che i fa aliacc in la guèra di Set Agn.
1886 - Chicago (Ilinois, SÜA): miér d'operari se i declara in greva per reclamá öna zornada laburala de 48 ure setmanale: la sarà l'orísen de la selebrassiú del 01 05.
2003 - Washington (SÜA): ol president George Bush al proclama la fí de la guèra d'Iraq.
2004 - Öròpa: des nöf stacc de l'Öròpa sentrala e mediterània i è incorporacc a la ÜÖ: Slovàquia, Slovènia, Estònia, Ungària, Letònia, Litüània, Malta, Polònia, Céchia e Síper.
2006 - Bolívia: Ol president Evo Morales al decreta la nassiunalisassiú di idrocarbur, in compiment del sò programa eletoral.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1904 - Praga (Cèchia): Antonin Dvorák, compositur Cech.
Commemorassiú:[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Simbul chimich
El simbul chimigh a l'è manera cürta de scriv el nom d'un element chimigh. De solit a l'è de vüna o dò leter, anca se cunt i element sintetigh i leter poden vess trè.
I simbul chimigh de tücc i element se tröven in de la taula periodiga.
I simbul chimigh se dupren per scriv i equaziun chimigh, 'me per esempi:
For example: C + O2 → CO2
Induè che C a l'è el carboni e O l'ussigen.
El simbul al pö curispund al nom lumbard 'me per el carboni ma anca al nom latin, per esempi per el sodi (Na) che'l se dis natrium in latin.


text:
Lengua siciliana
El sicilian (nomm nativ: sicilianu) l'è ona lengua neolatina oriental.
Difusion e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sicilian a l'è parlaa in de la Sicilia, in de la bassa Calabria e in del Salent. On quaivun el pensa che anca i dialett del Cilento de sotta (Campania) poeuden vess classificaa 'me sicilian. Quell grupp de parlà chì a l'è ciamaa, in de la lenguistega italiana, meridionale estremo.
On'altra scoeula de penser la dis che 'l sicilian a l'è domà la lengua romanza che l'è parlada in Sicilia. A resta el fatt che i parlà del Salent e de la Calabria hinn bei compagn de quei de la Sicilia, per reson fonetegh, morfologegh e lessicai.
Oltra a quei che parla sicilian in Italia, besogna regordà tucc i discendent di emigraa in paes comè i Statt Unii, la Germania e l'Australia, che in d'on quai cas hann conservaa la lengua di sò av (magara messedada con l'Italian e alter lengov del paes).
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pader Noster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Patri nostru cca si 'n celu,
Sia santificatu 'u nomi teu;
Venga 'u to rregnu,
Sia fatta 'a tò voluntati,
Comu 'n celu accussì 'n terra.
Dani oggi 'u nostru pani quotidianu,
Rimeti a niàutri i nostri debiti,
Comu niàutri li rimettemu ai nostri debitori
E nun ni lassàri cadiri 'nta'a tentazziuni
E libèrani d'u mali
Amen.[1]


text:
Ostilian
L'Ostilian (Caius Valens Hostilianus Messius Quintus in Latin; 230 - november 251) l'è staa on imperador roman in del 251.
La vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lù l'era el fioeu de l'imperador Decio e fradell del co-imperador Erenni Etrusch. La soa mader la se ciamava Erennia Cupressenia Etruscilla. In del 250 l'ha ciappaa el titol de Ceser e in del 251 anca quell de princeps iuventutis. Menter el pà e 'l fradell andaven in gir a combatt i nemis de l'Impero, l'Ostilian el restava a Roma con la mader, perchè l'era 'nmò tropp giovin per andàggh adree a lor.
Inscì, quand che i duu imperador hinn andaa in sul Danubi a frontà i Gott del Cniva, lù el gh'era nò. E l'è staa mej inscì, vist che 'l sò pà e 'l fradell hinn mort in de la Battaglia de Abritt.
L'esercit del Danubi l'ha nominaa imperador el general Trebonian Gall, che l'è tornaa a Roma e l'ha adottaa l'Ostilian, per parè fedee a la veggia famiglia imperial e per respingg i accus che diseven che lù l'eva minga aiuttaa el Decio in de la battaglia per podè ciappà el poder. A bon cunt, a Roma la gh'era la peste e l'Ostilian, che l'era appena staa nominaa imperador insema al Trebonian, l'è mort. L'è staa el primm imperador dopo 40 ann a morì senza vess staa mazzaa.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aureli Vittor, Vitt di Ceser
- Giacom de Antiochia
- Zosim, Storia noeuva


text:
Elvis Aaron Presley
Elvis Aaron Presley (Tupelo, 8 Genar 1934– Memphis16 Agust 1977), a l'era un cantant, un müsicista e un atur american. A l'è cunsideraa un'icuna de la cultüra pupular e l'è de spess ciamaa "The King of Rock 'n' Roll" (El Re del Rock and Roll), o scürtaa "The King"(El Re) (alter suranom a hinn The Hillbilly Cat e Elvis the Pelvis.
L'Elvis l'è staa vün di prim che l'ha sunà el rockabilly, cunt i sò canzun che mes'ciaven i sun de la müsega di bianch e di negher. La sua vus a l'era buna anca per alter gener de müsega e lü l'ha cantaa anca in disch gospel, blues e pop.
Asca per cinch cuncert in Canada, l'Elvis l'ha mai sunà föra di USA.
A l'è mort a 42 agn per un aritmia cardiaca.


text:
Sguizzer Todesch
El Sgüisser Tudesch (Alemàn: Schwyzerdütsch u Schwizerdütsch; Tudesch: Schweizerdeustch; Talian: Tedesco Svizzero; Ingles: Swiss German) a l'è 'l num daa ai dialet Alemàn parlaa int 'l teritori elvetegh de la pupulaziun lucala de l'inscí ciamada Sgüissera Tudesca (Deutschschweiz).
Cuntegnüü
Ciarificaziun Lenguistega de'l Termen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Divisiun di Dialet Alemàn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bass Alemàn (Niederalemannisch in Tudesch)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int'l teritori Elvetegh 'l Bass Alemàn l'é parlaa dumà a Basileja (Basel in Tudesch) e l'è ciamaa Tudesch de Basileja (Baseldütsch in Tudesch). La carateristega prinzipala de la parlada de Basileja a l'è la "k" che in prinzipi de parola la resta "k" [kʰ] inscambi de müdass in "ch" [x] u [x] cumpagn di parlad Volt Alemàn, paresempi vün de Basileja 'l dis Kind inscambi de Chind per dì Bagaj.
El Bass Alemàn l'è parlaa anch in chel toch de tera de'l vegg Baden, ch'al didincö 'l pertuca a'l Baden-Württenberg, che'l se tröa a nord de'l Lagh de Custansa (Bodensee in Tudesch) e a süd de'l fiüm Oos. Anca la püpart de dialet Alsassian pertuchen al Bass Alemàn
Volt Alemàn (Hochalemannisch in Tudesch)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Asquas tücc i dialet Volt Aleman vegnen parlaa int la Sgüizzera e int 'l Liechtenstein. Anch i parlád de l'estrem südvest de'l Baden-Württenberg, de'l Voralberg in Austria, e de'l Sundgau int l'Alsassia de'l süd pertuchen a'l Volt Alemàn.
Voltissem Alemàn (Höchstalemannisch in Tudesch)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I parlad de'l Vales inscí 'ma quij di paesít Walser, de l'Oberland Bernes, de la Sgüizzera Interiura (föra che'l Cantun de Lüzerna), e de'l Senseland (int 'l Canton de Fribürgh) pertuchen a'l Voltissem Alemàn. I caraterestegh prinzipaj de'l Voltissem Alemàn hin parol 'ma schnyyä, nüü(w)/nyyw, buu(w)e/büü(w)ä ch'inscambi in Volt Alemàn se parnunzien schneie/schnäie, neu, boue/baue'. I dialet de'l Valés e quij di Walser che se tröen int la Padania Alpina e int 'l Tesin hin ancamò püssee cunservativ dij olter.
El desvelüp istoregh del Sgüissertudesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Finn a la prima guera mundiala la situaziun del Sgüissertudesch l'eva pü u manch cumpagna de quela de olter dialet tudesch: in de la vida de tücc i di la gent la parlava 'l tudesch standard semper püssee. Una roba un puu ünega di sgüisser l'eva a bun cünt che i nobilot, e i sciur di citaa püssee gross cuma Berna e Basileja, parlaven cun güst el franzes. Tant parol ciapaa del franzes se senten ancamò al didincö. Pö cunt i do guer mundiaj e ij agn intra i do guer, el Sgüissertudesch l’è vegnüü bun in del trà 'na riga intra la Sgüissera e la Germania.
Al didincö cunt el cress di mass media e cunt la gent che la fa sanmartin pütost despess in paragun al secul passaa, i dialet, süratüt in di center ürban, vegnen inflüensaa semper püssee de la lengua tudesca standard (Hochdeutsch) e de l'ingles. Inscí ij "anglicism" infiltraa in de la lengua tudesca standard, al didincö, se senten anch in di parlad elvetegh, e alura inscambi de l'aleman "Äxgüsi" (pr: "èchscüsi") la gent, suratüt i giuen, l'ha tacaa sü a dì "sori" (ciapaa de l'ingles "sorry"), e pö "schoppe" (ciapaa de l'ingles "shop") u anca "iichauffe" (ciapaa del tudesch standard "einkaufen"), inscambi de "Komissione mache" u "poschte". L'inflüss del tudesch standard l'è minga dumà limitaa al vucabulari, ma bensí anch a la gramatega e perfinn a la parnunsia.
El dialet de Samignun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialet de Samignun in Engadina, inscambi, 'l pertuca minga a la fameja di dialet Alemàn, ma bensí a'l Tirules, ciuè a'l Bavares.


text:
Parodie antifasciste di "Lilì Marlene"
Tutte le sere ’ndà in lett sensa mangiar e la matina a un’ora andà a lavorar, dopu mezz dì, patati e ris e ’noster dus el fa on sorìs... Evviva l’italian c’un et e mezz de pan (sull'aria di Lili Marlene, raccolta in Lombardia da C.Bermani) Quand ch’as cantava la Béla Gigögìn ’nsima le tàule as mangiava i tajarin Adès ca véini Lilì Marlen la pansa vöja e ’l tübu pièn. Ma mì lulì m'arven ma mì lulì m'arven (sull'aria di Lili Marlene, raccolta nel cuneese, da C.Bermani) Mi a la sera quand vu a cà mangià tröuvi là nagotta e me meti a bestemà. Una scigula e un toch de pan cheschì a l’è mangià di can (sull'aria di Lili Marlene, raccolta nel milanese, a Sesto S.Giovanni) Duce duce mè a son bèl e stöf a me vr’ev un piat ed taiadel sciött de mò sö vö ch’al sia per me un èt e mès ed pan al dé. o duce an in pos piö o duce an in pos piö (sull'aria di Lili Marlene, raccolta nel milanese) Duce, o duce me a san bel e stuff al me v’rev un piatt de tajadel asutt» (sull'aria di Lili Marlene, raccolta in Emilia)
Informazioni
Lilì Marlene, la canzone più nota e cantata dai combattenti di tutti i fronti, si prestò per fare il verso al potere: brano il cui primo successo, nella versione di Lale Andersen, è decretato dai soldati tedeschi che lo impongono al posto dei soliti motivi marzialigraditi a Goebbels. La canzone, incisa in italiano nel ’42 da LinaTermini con l’orchestra Angelini, dà ben presto origine a numerose parodie con le quali raccontare gli ultimi anni di guerra e di fame (Filippo Colombara)
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Giovanni Zantedeschi
Giovanni Zantedeschi (Molina di Fumane (VR), 3 de màgio del 1773; Böegn (BS), 16 de màgio del 1846) l'è stat en dutùr e 'n botànich italià.
El g'ha stüdiàt a Verùna e piö tàrde a Pàdova, endóche 'l s'è laureàt con màsim unùr en Midizìna e 'n Chirugìa.
El g'ha finìt el sò tirocìnio a Verùna, e 'l g'ha ezercitàt la sò profesiù per en pó de tép a Tremùzen, endèl Alt Gàrda e dòpo a Böegn en àlta Val Trómpia, enfìna a che l'è mórt endèl 1846.
Apasiunàt de botànica, el g'ha püblicàt dés lìber sö la flòra de la pruvìncia de Brèsa.
L'ìa sòcio del profesùr Ciro Pollini (1782 - 1833), botànich de Verùna, autùr de la 'mportànte Flora Veronensis.
El g'ha ìt 'na corespondènsa scentìfica 'mportànte col botànich todèsch Kurt Sprengel (1766 - 1833) che, come recunusimènt per i sò stüde, el g'ha dedicàt en zèner de la famìa de la Araceae, e 'l l'ha ciamàt Zantedeschia.
Zantedeschi el scoprés e 'l descrìf el Laserpitium nitidum, de la famìa de le Apiaceae. L'è stat el prìm botànich a descrìer la Saxifraga arachnoidea, scuprìda endèl 1804 del botànich céco Kaspar Maria von Sternberg (1761 - 1838).
Molina, el paés endóche l'è nasìt, la g'ha dedicàt el Muzèo Botànich de la Lesìnia de Molina endóche vé conservàt trezènt spéci de la flòra del altipià dei Mucc Lesìni con divèrsi campiù de orchidèe.


text:
Liv (CO)
Liv (nom ufizial in italian: Livo) l'è on comun montan de la Provincia de Còmm che 'l cunta 188 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 32,5 km² e 'na densità de 6 ab./km².
El paes el confina con la Provincia de Sondri (comun de Samolach e Gordòna) cont el Canton Grison (comun de Cama).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Liv l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1942
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
10 02 - i Staa Ünii: RCA Records la conferiss a Glenn Miller el primm diisch d'òor de la stòria par Chattanooga Choo Choo.
1942 - Washington (SÜA): ol president Franklin D. Roosevelt al autorisa che ol Corp d'Inzegnér de l'Esèrsit, sota la diressiú del zeneral Leslie R. Groves, al tire inans ol Prozet Manhattan per la fabricassiú de la bomba atòmega.
26 11 - Hollywood (Califòrnia, SÜA): misa-in-scena de Casablanca.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
17 de genaar: Cassius Clay, , pöö diventaa Mohammed Alì
08 01 - Oxford (Anglatera): Stephen Hawkingh, físegh e cosmòlegh Anglées.
28 02 - Cheltenham (Gloucestershire, Reegn Ünii: Brian Jones, müsich (cumpuneent, intra òlter, de The Rolling Stones).
17 06 - Egitt: Mohamed al-Baradei, diplumàtich Egizzi e Premi Nobel de la Paas.
18 06 - Liverpool, Reegn Ünii: Paul McCartney, müsich (in sulitari e coma compuneent de The Beatles).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
22 02 - Petropolis (staa de Rio de Janeiro, el Brasiil): Stefan Zweig, scrituur e pacifista Austríach, in süicidá-ss con la seva mijé Lotte Zweig (n. 1881).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Mariastella Gelmini
Mariastella Gelmini (1 de Löi del 1973 à Lé, en pruvìncia de Brèsa) l'è 'na pulìtica italiàna, mèmber del Pòpol de la Libertà.
Laureàda 'n Giürisprüdènsa, l'è aocàt specializàda 'n dirìt aministratìf.
En pulìtica, la g'ha aderìt fin de la fondasiù a Fórsa Itàlia, 'ndèl 1994 l'è deentàda cuurdinadùra regiunàl del partìt en Lombardia.
L'è stàda la prìma dei elèti al cümü de Dezensà 'ndèl 1998 e la g'ha ricuprìt l'encàrech de Presidènt del Conséi Cümünàl 'nfìna al al 2000, an endèl qual l'è stàda desfidüciada.[1] Endèl 2002 l'è nàda a fà l'asesùr al Teretóre de la Pruvìncia de Brèsa e, a pàrter del 2004, asesùr e l'Agricültüra.
A lièl nasiunàl, la vé iligìda la prìma ólta a la Càmera dei deputàcc endèl 2006.
Dòpo le ilisiù pulìtiche del més de Bril del 2008, endèl més de Màgio del stès an l'è stàda numinàda Minìster de L'Istrusiù 'ndèl goèrno Berlusconi IV e l'è restàda 'n càrica 'nfìna al noèmber del 2011.


text:
Nicky Hayden
Nicholas Patrick Hayden, cgnusû ad sòlit cuma Nicky Hayden (Owensboro, 30 ad Luj dal 1981) 'l è un curidōr ad mòti americàṅ uriginàri dal stat dal Kentucky, campiòṅ dal mónd dla MotoGP in dal 2006. Da 'l 2009 al cór par la cà bulgnéśa ad Båurg Panighèl Ducati insém a Valentino Rossi.
In dal gari al dróa sèmpar al nùmar 69, cumpàgn a sò pàdar quand al curìva lò, a part al 2007 quànd 'l à druâ 'l òṅ da campiòṅ dal mónd. Al sò scutmàj 'l è The Kentucky Kid (Al baghét dal Kentucky).
Nicky al gh'à dū fradèi ch'i cùran anc lōr (Roger Lee Hayden e Tommy Hayden) e anc dū surèli, una più granda e una più pìcula.
Biugrafìa
Gl'Inìsi
Fin da putèṅ al móstra al sò interès p'r al mòti, curénd in di sircùit dal cross, par pò pasàr a quéli derivàdi, dvintànd in dal 1999 al più śóvan campiòṅ dl''AMA Supersport. 'L an dòp al finìs a 'l secónd pòst in clasìfica dl'AMA Superbike par sōi sinc punt ad distàc da Mat Mladin.
In dal 2001 al finìs tèrs in cal campiunàt lè ma 'l an dòp al s tōś al sfisi ad vìnsar la belésa ad nóṿ gari, dvintànd acsè al più śóvan campiòṅ dla categurìa e al curidōr cun più vìnsidi muciàdi sù ad sèmpar.
Sèmp'r in dal 2002 al cur cuma wildcard, cun na Honda RC51 dal team American Honda, la próa americàna dal campiunâ mundiàŀ dla Superbike in dal sircùit dla Laguna Seca (al pòst, ch'a s ciàma acsè parchè na vòlta lè a gh'éra pròpria na lagùna che però la s è scada, 'l è famóś par la sò curva difìcila dal tirabusòṅ). Nicky al gh la cava tut dū al vòlti 'd andàr a punt, finénd 26śum in clasìfica a la fiṅ, muciànd sù in tut 16 punt.
Clas MotoGP
In dal 2003 Nicky al vèṅ sarnî da 'l team Repsol Honda par cùrar in MotoGP a fiànc dal campiòṅ dal mónd peśaréś Valentino Rossi. Hayden al s dà da far finénd par dū vòlti in sal pòdi (Pasìfic e Austràglia), cuncludénd la stagiòṅ a 'l quint pòst cun 130 punt in tut.
In dal 2004 al fà còpia cun al braśigliàṅ Alex Barros e al mùcia sù incóra dū tèrs pòst (Braśìl e Germàgna) e 117 punt, finénd utàv a la fiṅ.
In dal 2005 al tóś sèg cuma cumpàgn ad team al rumàṅ Max Biaggi in dla Honda uficiàla. Al 10 ad Luj dal 2005 al vins la sò prima gara a cà sua in dla Laguna Seca (al telecrunìsta Enrico Meda al gh dà, par cal mutìṿ lè, al scutmàj ad Móstar dla Lagùna). Durànt la stagiòṅ i rìvan anc dū secónd pòst (Austràglia e Cumunità Valensiàna), tri tèrs pòst (Germàgna, Qatàr e Turchìa) e tri pole position. Par Nicky a s trata dna bèla stagiòṅ parchè al mét da part 206 punt finénd tèrs in clasìfica.
Hayden al par prònt par cumbàtar p'r al tìtul e al ròbi i èṅ ciàri a basta fiṅ da subìt. Difàti 'l americàṅ a 'l inìsi dal 2006 al mùcia sù di bèi riśultâ (nóṿ pòdi in dal primi ùndas gari e dū prim pòst, ad Assen e incóra in dla Laguna Seca). I sò rivài dirèt (Valentino Rossi, Loris Capirossi, Marco Melandri) i patìsan in cal mèntar di infurtùni grav pardénd acsè di punt par strada. A siē gari da la fiṅ Nicky al gh'à incóra in bisàca 34 punt ad vantàś in di cunfrònt ad Dani Pedrosa (sò cumpàgn ad scuderìa) e 51 ad distàc da Valentino Rossi ch'al cór invéci par la Yamaha. Quànd però al campiunàt al par sarâ, Hayden al taca a far di riśultâ da schiva, pardénd dimóndi dal vantàś ch'al gh'iva su Valentino. A dū gari da la fiṅ al tîṅ stric sōi 12 punt ad difarénsa. Durànt la gara dal Purtugàl pò Pedrosa al gh và adòs butànd-al fóra da la cursa e faghénd acsè in manéra che Rossi, rivâ secónd a 'l traguàrd pasâ in sla riga par Toni Elias, al mucìs a sò vòlta 8 punt ad vantàś. Ma durànt 'l ùltim Gran Prèmi a sucéd incòsa: Valentino, partî mâŀ da la pole position, al ślìcia śò in dal tentatìṿ ad rimuntàr e al finìs 13śum. Hayden invéci al gh la cava a far sù i punt ch'a gh mancàva rivànd tèrs da drē da 'l Ducati ad Troy Bayliss e Loris Capirossi. Cun 252 punt còntra 247 Nicky Hayden al dvénta al campiòṅ dla MotoGP 2006. A far la difarénsa i èṅ pròpria i sinc punt che Valentino 'l iva pardû da Elias par dū miléśum in sal traguàrd a 'l Estoril.
In dal 2007 al ròbi i vànan pèś p'r al pilòta dal Kentucky. Nicky al cata sù sōi tri tèrs pòst (Ulànda, Germàgna e Brno) e na pole position in Purtugàl faghénd in tut 127 punt (utàv pòst).
Al 2008 'l è al sò ult'm an par la Honda e Hayden al finìs la stagiòṅ a 'l sèst pòst cun 155 punt e dū pòdi (Indianapolis e Austràglia).
In dal 2009 al s trasferìs dal nòstri bandi par cùrar par la Ducati Marlboro cun la Desmosedici GP9 insém a Casey Stoner. In dla stagiòṅ al gh la cava a finìr in sal pòdi sōl na vòlta a Indianapolis. 'N àtar pòdi al al cata sù anc in Aragóna in dal 2010 quànd al pasa in sal finàŀ al pilòta ad cà Jorge Lorenzo. Nicky al finìs 'l an cun anc quàtar quàrt pòst in dal casét e 163 punt in tut.
In dal 2011 al cata incóra Valentino Rossi in dal sò box parchè al marchigiàṅ 'l iva in cal mèntar tòlt al pòst ad Casey Stoner pasâ a la Honda. Nicky al śgranfgna un tèrs pòst in Spaggna e un quàrt in dal Régn Unî finénd utàv a la fiṅ cun 132 punt, a sèt punt da 'l cumpàgn ad scuderìa.


text:
Castiù (MN)
Castiù (Castigliòn en Mantoà; Castiglione delle Stiviere en Italià) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha 22 963 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de popolasiù de 547 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calsinàt (BS), Carpenédol (BS), Castèl, Lonàt (BS), Médule, Munticiàr (BS), Sulfrì.
Castiù l'è cunusìda come la pàtria de san Luigi Gonzaga (patrono mondial de la Zoentü) e de la Crus Rósa, nasìda de l'edèa de Jean Henri Dunant pròpe dòpo ìga ést el coràgio e la bùna olontà de le fomne de Castiù che dòpo la Batàia de Sulfrì del 1859 per prìme le g'ha sucurìt i i sentenér de ferìcc.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cernobi
Cernobi (Italian: Cernobbio) l'è ün cumün de la Provincia de Còmm che gh'ha 6 849 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 11,7 km² e 'na densità de 585 ab./km².
L'è staa fundaa cun l'uniun de tre rialtà ministrativ: Cernobi, incöö induvè che gh'è ul münicipi, Piazza (Santu Sc'tefan) e Ruena, incöö i düü fraziun püssee grand. In del 2005, cunt ul decree de ul President da la Repüblica Ciampi, Cernobi l'è deventada üna "Cità".
Ul sit principal l'è cognussüü in Italia e anca in del mund per i sò meeting internaziunai ca vegnan faa a la "Vila d'Esc'te", vün di albergh püssee famus e car ca ga sian al mund.
Geugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cernobi l'è ul prim cümün ca sa truva venend de Comm e andand sü per ul Lagh de Comm, ram ucidental, spunda ucidental. Ul sò teritori cumünal l'è grand pü u menu 11 km quadraa. Ul port süra ul lagh l'è a 199 m (süra ul level de ul mar), la muntagna la püssee alta l'è ul "Bisbin", ca 'l mesüra 1325 m. Questa muntagna l'è famusa en tüt ul comprensori parchè gh'è ün santuari induvè che tüta la gent (anca di cumün svizar ai pè da la muntagna) in del passaa veniva par adurà e ringrazià la Maduna.
In de la pianüra pinina vicin a ul lagh gh'è la Cernobi residenzial e industrial, cunt i fabrich, i palaz e i vil püssee bei, tücc cun parch pien de giardin storic (Vila d'Este, Vila Erba, Vila Belinzagh, Vila Bernascun). Sü la culina de Piazza gh'è ün'altra zuna residenzial, tücc vilet e viletin cuntüna abundanza de vert. Ruena, inculada a la muntagna la riempis la culina sempar de vilet, anca si püssee vecc di quii de Piazza. Sura questa granda "conurbaziun" Cernobi - Piazsa - Ruena inn i bosch de castagn sota, e de fagg e betui sura. La cima de ul Bisbin l'è cunerta de Abee, ma l'è üna piantumaziun artificial dii agn '30. In mez a ques'cc bei bosch a truvum i Munt e i Alp, grüp de cà pinin induvè che sa praticava la pasturizia; i Munt inn a meza costa (600/700 m), i Alp un pu püssee alt (900/1000 m).
Fraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fraziun püssee grand:
- Piazsa
- Ruena
- Casnee
- Stimianich
Fraziun arumai mangiaa de la conurbaziun de Cernobi:
- Murnel
- Sant'Andrea
- San Giüsep
- Nulcin
Fraziun pinin:
- Vulzin
- Gentrin
- Stumain
- Tuldin Purgin
Fraziun de muntagna
- Piazzöla
- Scarun
- Madruna
- Duel
- Pievenel
- Böcc
- Alpet Gumbee
- Piela
- Garzegal
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cernobi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
20 12
Ol dé 20 de dezèmber l'è 'l 354 ( 355 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 12 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de dezèmber al è ul dí da pòost 354 ( 355 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 12 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1974 - Andorra la Vella (Andorra): se l' inaügüra la Biblioteca Nassiunala d'Andorra.
2003 - Barcelona: Pasqual Maragall al tö possessiú come president d127 de la Generalitat de Catalunya.
1803 - Nöa Orleans (la Louisiana, i Stacc Ünicc): al palau del Cabildo se la sélebra la serimònia de sessiú de la Louisiana aj Stacc Ünicc per part de Fransa, segunt l'acord de véndita signat ol 30 04 del istess an intra Napoleú e ol president Nord-americà Thomas Jefferson.
1860 - Colúmbia (Carolina del Süd, i Stacc Ünicc): l'Assemblea del stat la declara dissolta la üniú con i Stacc Ünicc, fat ch'al descadena la Guèra de Secessiú.
1940 - Washington (i Stacc Ünicc): Roosevelt al tö possessiú per la tersa ölta de la càrega de president.
1973 - Madrid (Spagna): la banda teroresta ETA la sassina con öna bomba ol president del goèrn Spagnöl Luis Carrero Blanco.
1987 - Larry Wall al distribüiss la pröma versiú del lenguas de programassiú Perl (Perl 1)
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1927 - GeoJe (GyeongSangh, Corea del Süd): Kim Young-sam, president de Corea del Süd.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Brìscula
La brìscula l'è un śóg ad carti 'd urìgini itagliàni ch'a s fà cun un mas ad 40 cun quàtar sém (cóp, danâr, spadi, bastòṅ). Dal nòstri bandi i s dróan al carti ad Piasëinsa, ispiràdi a quéli spagnóli, ch'i gh'aṅ du mas difarènt: quél vèć (fiṅ a i an Sinquànta) al gh'à al figùri p'r intér mèntar in cal nóṿ al figùri i èṅ fati a mèś dal du bandi (acsè i n èṅ mai culgàdi).
In Itâglia i s càtan anc di mas tradisiunài di àtar pòst cuma quéi bergamàsc, bresàṅ, napulitàṅ, sicigliàṅ, treviśàṅ o rumagnól.
A s śóga ad sòlit in du o in quàtar (a còpi); quànd a s è in tri, a s tóś via na carta, generalmènt al du ad cóp. Al scòp dal śóg 'l è quél ad far sù più punt ad chi àtar faghénd la sóma di punt dal carti ciapàdi durànt la partìda.
A gh'è anc di campiunàt nasiunàl ad brìscula, i prim i èṅ stâ in dal 1978 a Nâpol in dla Vila Pignatelli.
Règuli
Dòp avér misćiâ al carti, al masér al dà tri carti p'r òṅ pò al dasquàcia na carta (la brìscula) e a gh mét in sima al mas quèrt, lasànd fóra la brìscula a mèś in manéra che tut i la pólan védar. A cal punt chè al taca al śóg ch'a sa śvilùpa in na sèrie ad pasàǵ ciamâ maṅ.
La prima maṅ l'è vèrta dal śugadór a dèstra dal masér. Chi lò al buta śò in sal tàvul na carta a piaśér e anc chi àtar i fan cumpàgn, òṅ a òṅ, prilànd in sèns briśa uràri.
Tut al man i èṅ vinsi dal prim śugadór ch'al la vèra ma s'a gh è dal brìsculi in sal tàvul, a vins quél ch'al l'à śugàda più élta. S'a n gh è minga dal brìsculi, n'atra manéra par vìnsar la maṅ l'è quéla ad strusàr śugànd na carta dal stés sém ad quéla ch'l'à vèrt al śóg, ma più élta.
Quést chè 'l è 'l órdan 'd impurtànsa dal carti dla brìscula (da la più élta a la più basa):
- Càrag: as (1), tri (3)
- Figùri: rè (10), cavàl (9), fant (8)
- Flénghi o Flisi: sèt (7), siē (6), sinc (5), quàtar (4), du (2)
Al śugadór ch'al vins la maṅ al gh'à al dirìt ad tacàr la maṅ ch'a vèṅ dòp ma prima tut i gh'aṅ da tór na carta da 'l mas, a partìr da quél ch'l à vins la maṅ dal mumènt. Al carti ciapàdi i s ténan sèg quèrti.
A s và avànti in cla manéra chè in fiṅ ch'al carti i n èṅ minga finìdi. A cal punt lè, i s còntan i punt dal carti ciapàdi durànt al śóg e, quél ch'l à fat più punt, al vins. I punt dispunìbii in tutàl i èṅ 120, sécond 'l órdan descrìt chè 'd sóta:
- Càrag: as (11), tri (10)
- Figùri: rè (4), cavàl (3), fant (2)
- Flénghi o Flisi: gnanc un punt (0)
Quand a s śóga in quàtar, i s métan insém al carti ciàpadi da la còpia durànt al śóg. In dl'ultma maṅ, da spés quéla ch'la cònta dabòṅ parchè in bal i gh'èṅ ad sòlit dimóndi càrag, i śugadór i pólan scambiàr-as al carti p'r un mumènt in manéra ad savér quél ch'al gh'à c'l àtar. A s pól dascórar durànt al śóg ma briśa in dl'ultma maṅ.
A la fiṅ a vins quél ch'a muciâ sù più 'd ssanta punt. S'a s śóga in quàtar, i punt par vìnsar i càmbian partìda par partìda, quél ch'l è sèrt 'l è che chi gh à da méno ad quarànta punt 'l è impusìbil ch'al vinsa.
S'a gh è un paréǵ in di punt, a n vins ninsòṅ: la partìda l'è pata.
In dla tómbula ad Mingoùn, al 61 al s cumpàgna sèmpar cun al dit: "Ssantòṅ i èṅ asè", pròpria p'r indicàr che 61 punt i èṅ a basta par vìnsar a la brìscula.
Quànd òṅ 'l è pîn ad càrag a s diś ch'l è impgnâ mèntar quànd al śóga na flénga a s diś ch'al và a lis.
I ségn
Quand a s śóga in quàtar, a s pól far di ségn a c'l àtar dla còpia par far-ag capìr quél ch'a s tèṅ in maṅ. Quìst chè 'd sóta i èṅ i ségn cunvensiunàl dla brìscula:
- As ad brìscula: làbar sarâ in fóra (cuma s'a s mandìs un baś)
- Tri ad brìscula: tiramént dla bóca da na banda
- Rè ad brìscula: òć in cēl (cuma s'a s guardìs ad sóvar)
- Cavàl ad brìscula: tiràr sù na spala
- Fant ad brìscula: na mèśa linguàsa (cun la punta dla lìngua in fóra)
- 7 6 5 4 2 ad brìscula (ciamâ fèrum): pòlas e ìndas sfargâ in présia (cuma s'a s gh'is di bèsi)
Nóm dal carti
Dal nòstri bandi, 'l as ad danâr al s ciàma Pitóna (o anc Tòca), 'l as da spadi al s ciàma Angiulèṅ, 'l as ad cóp al s ciàma Piléta e al sèt ad danâr al s ciàma Sèt bèl (o Bèl sèt).
Variànti dla brìscula
La brìscula la gh'à anc dal variànti, dal manéri difarénti ad śugàr-la.
- Brìscula dasquaciàda: tut al carti di śugadór i èṅ dasquaciàdi acsè a s pól védar sèmpar al carti ad chi àtar e anc la prima dal mas parchè quést chè 'l è mis a cul in sù.
- Brìscula quaciàda: tut al carti di śugadór i èṅ quaciàdi e, quànd a s in śóga una, a s và a cul.
- Brisculòṅ: a s śóga cun sinc carti a tèsta e la brìscula la n gh è mia, donchìna a gh'è na sóla manéra ad ciapàr la maṅ ad chi àtar, quéla ad strusàr.


text:
Bataia de Fumbi
La bataia de Fumbi del 8 de magg del 1796 l'è staia la prima bataia intra l'Armada d'Italia de Napoleon e i suldaa austriach in Lumbardia.
Al cumbatiment l'ha vüst scuntràss quatermila granadiee frances al cumand del General Jean Lannes, e un grüp d'austriach.
Rivaa ind al ludesan dop avè guadaa al Po a Piasenza, i trüp frances i han afruntaa un grüp d'austriach al cumand del General Lipthay che i han cercaa desperatament de arginà l'onda de l'esercit nemis.
I austriach i s'henn truvaa in dificultà per via de la so difesa malurganizaa e un nümer pütost bass de suldaa. I henn scapaa ind al pais de Pissigheton, menter i frances i henn rivaa fin a Cudogn.


text:
Indian Wells
Indian Wells 'l è 'n paiśèṅ dla Califòrgna, grand a 'l incìrca cuma San Pusidóni, ch'al gh'à 3.816 abitànd stand a 'l censimènt dal 2000. Al s cata in dla cuntèa ad Riverside, davśèṅ a 'l Mèsic, in mèś a Palm Springs fra 'l sità ad Palm Desert e La Quinta.
Al gh'à na superfìsi ad 34,7 km² e al sìndic 'l è la Mary T. Roche. I sò abitànt i èṅ dimóndi pîṅ ad bèsi avénd-ag al tas più élt ad migliardàri di Stat Unî.
In dal cumùn in Mars a s śōga tut i an da 'l 1987 al turnèo ad tènis Master 1000 ciamâ BNP Paribas Open cun i camp in sal cimènt. Al camp setràl al pōl tgnir sédas-mila parsòni.


text:
Pereànse
El pereànse (paròla che vé del gréco e furmàda de perí, che völ dì entùren e anthós, fiùr) l'è 'na strütüra del fiùr che la corespónt a la part che stà entùren ai òrgani sesuài; l'è la part mìa reprodutìva dal fiùr.
L'è furmàda de du tìpi de elemèncc:
- La coròla, furmada dei pétali, che i è i elemèncc che de sòlet i è culuràcc. La sò funsiù l'è chèla de atirà i insècc pulinizadùr.
- El càles, la part vérda del fiùr, la g'ha 'na cunsistènsa piö gaiàrda che nó la coròla e i sò elemèncc i se ciàma sépali. En sèrte fiùr i pétali e i sépali i è mìa diferensiàcc, cioè i g'ha 'l stès culùr, la stèsa cunsistènsa e la stèsa funsiù. En chèsto càzo i vé ciamàcc tat i sépali che i pétali col nòm de tépali, e l'ensèma de chèsti elemèncc el vé ciamàt peregóne.


text: 1Natürü, Pa Chaueneẽgüx, rü ngẽma norü ngunexü̃ rü taunecü i tá nagu nangupetüxü̃ i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü taxuca̱xma pexca̱x chanaxümatü i ngẽmachiga. 2Erü pematama meã nüxü̃ pecua̱x rü ngẽma ngunexü̃ i taxúema nagu ínaṉg̱uxẽẽxü̃gu tá nixĩ i ínanguxü̃ ya tórü Cori ya Ngechuchu. Rü ñoma wüxi i ngĩ́ta̱xáxü̃ i ngürüãchi chütacü ínguxü̃rüü̃ tá nixĩ. 3Rü ngẽxguma duü̃xü̃gü nagu írüxĩnüẽgu na guxü̃ma na mexü̃ rü taxuü̃ma na nüxü̃ üpetüxü̃, rü ngẽma ngunexü̃gügu rü tá ngürüãchi nagu̱x i guxü̃ma. Rü ñoma wüxi i ngecü i ãxãcücü rü ngürüãchi ngĩxãcümaã ngu̱xnecacürüü̃ tá nixĩ na taxúema naxchaxwa iñaxü̃ i ngẽma. 4Natürü pemax, Pa Chaueneẽgüx, rü marü meãma nüxü̃ pecua̱x i ngẽmachiga. Rü ngẽmaca̱x taxuca̱xma ngürüãchi pexü̃ ínayaḇaixgü ya Cori ya Ngechuchu ñoma wüxi i ngĩ́ta̱xáxü̃ ngürüãchi duü̃xü̃güxü̃ íḇaixgüxü̃rüü̃. 5Erü guxãma i pema rü Tupanaãrü duü̃xü̃gü pixĩgü, rü ngẽmaca̱x ngóonexü̃wa pengẽxmagü rü meãma nüxü̃ pecua̱x na ñuxãcü meã pemaxẽxü̃. Rü yixema rü tama Chatanáãrü duü̃xü̃gü tixĩgü, rü ngẽmaca̱x tama ẽãnexü̃wa tangẽxmagü rü tama tanaxü i ngẽma chixexü̃ i ẽãnexü̃wa naxüxü̃. 6Rü ngẽmaca̱x tama tanaxwa̱xe i taechita ítamaxẽmare rü itarüchomare ngẽxgumarüü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i tama yaxõgüxü̃. Natürü tanaxwa̱xe i taxuãẽgü, rü meã taãẽgu ítarüxĩnüẽ. 7Erü ngẽma duü̃xü̃gü i naẽchitamare maxẽxü̃ rü ñoma duü̃xü̃gü i chütacü peexü̃rüü̃ nixĩgü. Rü ngẽma duü̃xü̃gü i axegüxü̃ rü chütacü nixĩ i nügü nangãxẽxẽẽxü̃. 8Natürü i yixema rü ngóonexü̃wa tangẽxmagü, rü ngẽmaca̱x tanaxwa̱xe i guxü̃guma taxuãẽgü. Rü tanaxwa̱xe i aixcüma meã Tupanaãxü̃́ tayaxõgü, rü yigü tangechaü̃gü, rü meã ítanaṉg̱uxẽẽ na Tupana tüxna naxãxü̃ca̱x i ngẽma maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü ngẽxguma ngẽmaãcü imaxẽgu, rü ngẽmaãcü tá yigü ítapoxü̃ i ngẽxguma Chataná chixexü̃gu tüxü̃ yixẽẽchaü̃gu. 9Erü Tupana rü tama tüxü̃ nidexechi na tüxü̃ napoxcuexü̃ca̱x, natürü tüxü̃ nidexechi na tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristugagu nayauxgüxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 10Rü Ngechuchu ya Cristu rü taxca̱x nayu na wüxigu namaã imaxẽxü̃ca̱x i daxũguxü̃ i naãnewa. Rü nüẽ́tama ega woo marü iyuyane ínanguxgu rü e̱xna imaxẽyane ínanguxgu, erü daxũguxü̃ i naãnewa rü wüxiwa tá namaã tamaxẽ. 11Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgüx, rü name nixĩ i wüxichigü pegü petaãẽxẽẽgü rü pegü peporaexẽẽ i perü õwa ngẽxgumarüü̃ i ñu̱xma na marü ípenaxügüxü̃. 12Pa Chaueneẽgüx, pexü̃ taca̱a̱xü̃gü na nüxü̃ pengechaü̃güxü̃ca̱x i ngẽma taeneẽgü i petanüwa puracüexü̃ rü pemaã icua̱xgüxü̃ rü pexü̃ ngúexẽẽxü̃ i Cori ya Ngechuchuarü ore. 13Rü name nixĩ i namaã petaãẽgü rü aixcüma meã nüxü̃ pengechaü̃gü i ngẽma taeneẽgü, erü nümagü nixĩ i pexü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃. Rü name nixĩ i pegü pengechaü̃güãcüma pemaxẽ. 14Rü pemaã nüxü̃ tixu ta na penaxucu̱xẽgüxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i oexü̃ i tama pura-cüechaü̃xü̃. ¡Rü nüxü̃́ penangúchaü̃xẽẽgü i ngẽma duü̃xü̃gü i marü nüxü̃ rüxoechaü̃xü̃ na yaxõgüãxü̃! ¡Rü nüxü̃ perüngü̃xẽẽgü i ngẽma duü̃xü̃gü i turaexü̃ i norü õwa! ¡Rü name nixĩ i yaxna namaã pexĩnüẽ i guxü̃ma i ngẽma taeneẽgü! 15Rü ngẽxguma texé chixexü̃ pemaã ü̱xgu, rü tama name i chixexü̃maã penataeguxẽẽ. ¡Natürü name nixĩ i naxca̱x pedau na guxü̃guma mexü̃ pexügüxü̃ i pegütanüwa rü guxü̃ma i togütanüwa rü ta! 16Rü name nixĩ i guxü̃guma petaãẽgü. 17¡Rü guxü̃guma peyumüxẽgü! 18¡Rü woo ṯacü pexü̃ ngupetügu, rü Tupanana moxẽ pexãgü! Erü ngẽmaãcü nanaxwa̱xe ya Tupana na pemaxẽxü̃ i pema i Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃gü na pixĩgüxü̃. 19Rü tama name i nüxü̃ pexoe i Tupanaãẽ i Üünexü̃. 20Rü tama name i nüxü̃ pexoe i Tupanaãrü ore ega texéwa pemaã yadeaxgu ya Tupana. 21Natürü name nixĩ i meãma penangugü i guxü̃ma i oregü na nüxü̃ pecuáxü̃ca̱x rü ngoxi aixcüma yiĩxü̃ i ngẽma ore rü e̱xna tama. ¡Rü ngẽma ore i aixcüma mexü̃xĩcatama pixõgü! 22¡Rü nüxna pixĩgachi i nagúxü̃raü̃xü̃ i chixexü̃gü! 23Rü chanaxwa̱xe i nümatama ya Tupana ya tüxü̃ taãẽxẽẽcü pexü̃ imexẽẽ na aixcüma nape̱xewa pimexü̃ca̱x. Rü chanaxwa̱xe i guxü̃wama pexna nadau i peãẽwa rü pexenewa na nataxuxü̃ca̱x i ṯacü i perü chixexü̃ i ngẽxguma wenaxãrü núma naxũxgu ya tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu. 24Rü guxü̃ma i ngẽma rü tá pexca̱x nanaxü ya Tupana ya pexü̃ idexechicü, erü nüma rü aixcüma nayanguxẽẽ i ngẽma tamaã inaxunetaxü̃. 25Pa Chaueneẽgüx, ¡Toxca̱x peyumüxẽgü! 26Rü chanaxwa̱xe i chauégagu meã nüxü̃ perümoxẽgü i guxü̃ma i taeneẽgü. 27Rü Cori ya Ngechuchuégagu pexü̃ chamu na guxü̃ i taeneẽgüpe̱xewa na nüxü̃ pedaumatüxü̃ i ñaã popera i pexca̱x ngẽ́ma chamuxü̃. 28Rü chanaxwa̱xe i tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu pexü̃ narüngü̃xẽẽ i guxãma i pemax.


text: 20 da las totalmain 34 presidentas communalas en uffizi, elegidas ed anteriuras en il chantun Grischun èn sa scuntradas per la conferenza annuala che ha gì lieu quest onn a Falera. Silvia Casutt, presidenta communala da Falera, ha beneventà las participantas en il center da cultura "la fermata" ed infurmà davart la vischnanca sco er davart la corporaziun regiunala Surselva. Silvia Hofmann, manadra dal post da stab per l'egualitad da las schanzas, ha moderà l'occurrenza ed ha fatg attent en ses pled d'avertura a las pretensiuns cuntradictoricas che vegnan fatgas a las dunnas en uffizis executivs.


text:
Lüzerna
Lüzerna (nom ufizial en tudesch: Luzern) a l'è una cità svizzera, capital del distret e del canton omonim. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 29.04 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 78093 abitant.
El cumün de Lüzerna al se tröva a una altitüden de 436 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adligenswil, Ebikon, Emmen, Horw, Kriens, Malters, Meggen, Neuenkirch. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
La cità l'è circundada de bei montagn e dal Lagh dei Quater Cantun e la g'ha anca un center storegh sügestiv pogiaa in süi spond del fiüm Reuss.
La Kapellbrücke l'è el pont de legn püssee antigh de tüta l'Europa; l'è staa faa sü in del secul XIV secolo, e 'l so nom el vegn de la capela de St. Peter sitüada lì tacaa. Pressapoch a metaa del pont vegn sü la Wasserturm (Tor de l'acqua), una tor otagunal che l'è devegnüda 'l simbol de la citaa, L'è stada tirada impee inturen al 1300. El pont l'eva restaa dannegiaa de un incendi disastrus in del mes de agost del 1993, ma l'è staa recostrüii in 8 mes apena.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Informaziun climateghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lucerne in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Temperature and Precipitation Average Values-Table, 1961–1990 (Todèsch, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- City of Lucerne official website
- Lucerne Tourism
- LucerneGuide
- Lucerne in 3D with Google Earth
- Lucerne Festival
- Mudel:Wikitravel
- website of the neighbourhood Basel-/Bernstrasse Luzern
- Lucerne photo gallery
- Media
- Radio Pilatus (Todesch)
- Radio 3fach (Todesch)
- Radio Central (Todesch)
- Neue Luzerner Zeitung: www.zisch.ch (Todesch) (local newspaper)
- Anzeiger Luzern (Todesch)
- Lucerne (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tesin de Bregn
El Tesin de Bregn[1] (in del dialett de Biasca; nom ufizial in italian: Brenno) o anca domà Tesin (parnonzia local a Rivoeuj: [ul ta'ziŋ][2]), l'è on fiumm svizzer.
A l'è vun di afluent pussee important del Tesin e l'è longh 40 chilometer.
El nass del Pizz Medell arent a la Greina e 'l streversa tutta la Val de Bregn, per vegnì denter al Tesin arent a Biasca, in de la Val Riviera.
In del sò percors, el Tesin de Bregn el traversa i comun de Bregn, Aquarossa, Sarravall, Biasca e Polesg.
Vos corelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Ottavio Lurati, Nomi di luoghi e famiglie e i loro perché?... Lombardia-Svizzera-Piemonte, Varese, Pietro Macchione ed., 2011
- ↑ NavigAIS, carta numer 4


text:
Eculugia
L'eculugia a l'è una scénza ca la stüdia i relazziun ca g'inn tra i urganism e ul sò munt inturn e tra i diferent urganism tra de lur; a l'è una bròca de la biulugia. Ul cuncètt de bas dii stüdi eculògich al sa ciama ecusistéma, c'al cumprent la cumünità biulògica (biucenuus), ul sitt fìsich indue a vívenn e i relazziun ca g'hinn tra lur, cumpagn dal traspòrt de matéria e de energía.
L'eculugìa a l'è una scénza mültidisciplinar, ca la ciapa cuncètt e mecanism da i ólter scenz cumpagn de la fìsica, la chìmica, uviament la biulugia, la geulugia. La paròla eculugìa l'è stada creàda in del 1866 da l'Ernst Hackel, ca l'à ciapaa i paròll greech oιkoς (oikos, cà) e λόYoς (logos, discuurs). In dii ültimm trent'ann la paròla eculugìa l'è stada duperàda de spèss per dii muvimeent (ciamaa eculugist) ca g'erenn per ubietiif un puu de cuntròl in matéria de ambient, suratütt cunt i guvèrn a tütt i livèj (varda per esémpi Greenpeace u WWF); püssee in general, in di chí ültim ann generalment la gent la sa scunfunt de spèss tra eculugìa e ambient, ch'inn no la stèssa ròba.


text:
Rue (CH-FR)
Rue a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.20 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1265 abitant.
El cumün de Rue al se tröva a una altitüden de 675 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Auboranges, Chapelle, Ecublens, Le Flon, Montet, Oron-la-Ville (VD), Ursy, Vuarmarens.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
اسيا كمال فيديو سكس جنس
Page Description:la rajita. la mejor catira. culo e figa della mia fidanzata. corrida en la boca. la reyna 1. la flaquita rica. conny porras de la normal de lerdo 2. ella se lo folla delante de la cam. la perla di mia moglie. karamela la marrana hot. la carretilla. la ex de tulua. mariela la puta de unitec sps. la mia puttanella. como le hacen la cola a florencia pena. la conoces. la la la. patricia la venezuelana pompinara. la amenaza de la enculada fantasma 1. seguimos en la ducha. que rico me la cojo. la mamadota de vero cbtis 202. el la lavadora. baise et branle jusqu a la jouissance. deborandome la polla. la vaquerita parte 1. ella es la que folla delante de la webcam. la mia amante mi scopa. basic nasty timmy bangs la. je fourre la nerd qui fait mes devoirs. anal slut a la mode. ice la fox licking babes pussy. mature a la chatte poilue sodomisee lors de son casting porno. marta etura la vida di nadie. remy la.
Related tags: اسيا كمال فيديو سكس جنس sex, اسيا كمال فيديو سكس جنس porno videos, اسيا كمال فيديو سكس جنس porn video, اسيا كمال فيديو سكس جنس porno, اسيا كمال فيديو سكس جنس porn web, اسيا كمال فيديو سكس جنس erotic video, اسيا كمال فيديو سكس جنس porno movies, اسيا كمال فيديو سكس جنس porn sex web,


text:
Magrè sulla Strada del Vino
Magrè sulla Strada del Vino (Margreid an der Weinstrasse) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 1.181 abitàncc, 'na superfìce de 13 km² e 'na densità de 91 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cortaccia sulla Strada del Vino, Cortina sulla Strada del Vino, Egna, Roverè della Luna (TN), Salorno.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gráfica poblacional


text:
Bigas Luna
Juan José Bigas Luna (Barcelóna, 19 ad Mars dal 1946 – La Riera de Gaià, 6 'd Avrìl dal 2013) 'l è stâ 'n regìsta e scritōr spagnōl.
Biugrafìa
Dòp avér laurâ in dal giurnalìśum e in dal setór dla literadùra d'l erutìśum, al fà al sò debùt in dal cìnema cun La chiamavano Bilbao (I la ciamàvan Bilbao, 1978), film scûr in dua 'n asasèṅ, ch'al gh'iva na manìa par na dóna, in prinsìpi al la viulénta e pò al la masa.
In dal 1979 'l è la vòlta ad Caniche in du al dascór d'l incèst e dla sudumìa in di cunfrònt dal bèsti.
In dal 1986 al gira Lola na sòrta ad reviśiòṅ a la sò manéra dla Lolita ad Stanley Kubrick. 'L an dòp 'l è al tùran 'd Angoscia un film ad scarésa ambintâ in un cìnema.
In dal 1990 al gira òṅ di sò film più famóś Le età di Lulù, in dua la prutagunìsta Francesca Neri, na baghéta ad quind'ś an, la fà al sò esperiénsi sesuàli in tut al manéri (la s inamóra anc ad sò fradèl) e pò la fà la vitma sadumàś in un lucàl ad gay, in du à gh'è anc un Javier Bardem al sò secónd film. Chi lò 'l è pò al prutagunìsta di sò dū film sucesìṿ.
Al prìm 'l è Prosciutto prosciutto (Parsùt, parsùt, 1992), un film ch'l à vins al leòṅ 'd argìnt al Festival ad Venèsia e ch'l è stâ girâ cun di atōr famōś cuma la Penelope Cruz e al nòstri Anna Galiena e Stefania Sandrelli. Al secónd 'l è Uova d'oro (Óṿ 'd òr, 1993) cun dènt'r anc Alessandro Gassman e Benicio Del Toro, un film dimóndi catìṿ ch'al cònta al vicéndi 'd un palasinàr burghéś ch'al finìs mâl. I óṿ 'd òr dal film i sarésan pò i sò cajòṅ.
Dòp La teta y la luna (La téta e la luna, 1994), un film in dua un putèṅ al béṿ al lat diretamènt dal téti dna balerìna ch'la gh piaśìva dimóndi, in dal 1996 al gira a Cmać in dal fraréś al sò film più cuntruvèrs, Bambola (Bàmbula, un cult movie par soquànt e un cul movie par di àtar), cun Valeria Marini, Jorge Perugorría e na sfata Anita Ekberg. In dal film la Marini la fà da magnàr p'r i camiunìsta in na baràca insém a sò fradèl fnòć (un Stefano Dionisi cun i cavìi usigenâ) e pò la s inamóra 'd un carsérâ ch'al la viulénta, lē e anc al sò vèć murōś faghénd-al dvintàr gay, dand séguit al sò mòt ch'l è: «A 'l dóni at gh'à da dar cas, cas, cas. E bòti!». Da par suo, la Marini la mònta in sima a na murtadèla gigànta in dla lucàndina dal film. Tèrs dascòmad: un capitòṅ.
Dòp al pulèmichi ch'i èṅ gnudi fóra (la Marini la n vliva minga, da bòṅ o da burla, ch'a s vdìsan tut cal séni lè cun lē cavàda śò), al regìsta al gira L'immagine del desiderio (un film dal 1997 cal cònta la stòria dna camaréra dal Titanic), Volavérunt (1999), Son de mar (2001) e Yo soy la Juani (2006), quést chè minga gnû fóra in Itâglia.
In dal 2010 al gira Di Di Hollywood e dū an dòp Segundo Origen, prima 'd murìr ad càncar a cà sua a Tarragona in d'l Avrìl dal 2013.
Filmugrafìa
- (1976) - Tatuaje
- (1978) - La chiamavano Bilbao
- (1979) - Tatuaje
- (1979) - Caniche
- (1981) - Reborn
- (1986) - Lola
- (1987) - Angoscia
- (1990) - Le età di Lulù
- (1992) - Prosciutto prosciutto
- (1993) - Uova d'oro
- (1994) - La teta y la luna
- (1996) - Bambola
- (1997) - L'immagine del desiderio
- (1999) - Volavérunt
- (2001) - Son de mar
- (2006) - Yo soy la Juani
- (2010) - Di Di Hollywood
- (2012) - Segundo Origen


text:
Canton Ginevra
El Canton Ginevra (en todèsch: Kanton Genf, en fransés: Canton de Genève, en italià: Canton Ginevra, en romàncio: Chantun Genevra) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è 'l piö ocidentàl e 'l piö picinì 'ntrà töcc i cantù svìser. L'è furmàt en sostànsa de la cità de Ginevra e de 'n enclàve pesenèt sö le spónde del Lach Lemàno (o Lach de Ginevra), en mès al teretóre del Canton Vaud. L'è stat giü dei öltem a ünìs a la Confederasiù Elvética.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ginevra l'è stàda na Repüblica 'ndependènta 'nfìna al 1798, ma l'ìa aleàda 'nsèma co la Confederasiù zamò del 1584. Endèl córs de le guère de Napuliù, Ginevra l'è stàda ocupàda e anitìda a la Francia. Dòpo de ìga utignìt l'endependènsa de la Francia, endèl 1813, Ginevra la g'ha decidìt de aderéser a la Confederasiù Svìsera 'ndèl 1815 come cantù nömer 22.
Colocasiù geogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Ginevra 'l cunfìna a nòrt e a Sud col dipartimènt fransés del Ain. A ocidènt el se tróa a ìga i mucc de la cadéna del Giüra e l'ünica vìa praticàbil per streersàl e rià 'n Francia l'è 'l pas de la Vaucluse. Pò a 'nvèrs sud gh'è de le montàgne de diensiù importànta ma piö izolàde e bàse che chèle a ocidènt. A èst el cantù de Ginevra 'l cunfìna col Lach Lemàno, del quàl vé fò la cuntinuasiù del fiöm Ròdano. L'óter fiöm de 'na sèrta 'mportànsa l'è 'l Arve.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Ginevra l'è mìa dividìt en distrècc e 'l cönta 44 cümü:
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
John Buscema
John Buscema, nâ Giovanni Natale Buscema (New York, 11 ad Dicémbar dal 1927 - 10 ad Śnar dal 2002), 'l è stâ un diśegnadōr ad fumét americàṅ, cun di urìgini sicigliàni, cgnusû specialmènt p'r i sò lavōr cun i supereroe dla Marvel Comics cuma Silver Surfer, i Quàtar Fantàstic, i Vendicadōr e Conan al Bàrbar. 'L è arcurdà anc cun i scutmaj ad Michelàngil di Fumét e Big John. Al gh'à un fradèl più śóvan, Sal Buscema, anca lò diśegnadōr ad comics.
Biugrafìa
Pasiunâ da sèmpar ad fumét cuma Prince Valiant 'd Hal Foster, Flash Gordon 'd Alex Raymond o al Tarzan diśgnâ da Burne Hogarth, John al nas a Brooklyn, famóś quartēr ad New York. Da śóvan al stùdia a 'l licèo High School of Music and Art ad Manhattan e pò al tōś al diplòma a 'l Pratt Institute muciànd sù na pasiòṅ p'r i mìstar dal Rinasamènt itagliàṅ. In sèguit al stùdia diśégn a 'l Brooklyn Museum par 'n an ciapànd sù da di artìsta da na vòlta cuma Michelàngil, Leonardo Da Vinci, Raffaello Sanzio e Pieter Paul Rubens ma anc da chi nóṿ cuma Norman Rockwell e Al Dorne.
Dòp soquànt diségn fat par di lìbar e rivìsti, in dal 1948 al taca a lauràr p'r un pôc ad tèmp par la Timely Comics/Atlas Comics (che pò la dvintarà la Marvel Comics). In dal 1951 al fà al servìsi militàr par la U.S. Army ma 'l è custrét a turnàr a cà cungedâ par n'ùlcera. Dū an dòp al tōś mujér.
Dòp soquànt lavōr publicitàri, in dal 1966 al tórna a diśgnàr a tèmp pîṅ par la cà ad Stan Lee curànd la culàna ad Silver Surfer e purtànd avànti da par suo i fumét di Quàtar Fantàstic dòpa che Jack Kirby 'l iva mulâ tut. In séguit al s dèdica, in dū mumènt difarènt, anc a i Vendicadōr, cun al chini ad Tom Palmer.
Ma al sò persunàǵ favurî 'l è sèmpar stâ Conan al Bàrbar. Buscema al 'l à diśgnâ in di an Stanta e Utànta, gnénd dòp ad Barry Windsor-Smith.
Buscema 'l è armàst a la Marvel in fiṅ a 'l 1996. Malâ ad càncar a 'l stómag, al mōr in dal Śnar dal 2002, lasànd sò mujér Dolores e dū fiōi John Jr. e Dianne.
John Buscema 'l éra dimóndi ligâ a l'Itâglia e dal vòlti al sa stablìva in dal raguśàṅ a Pozzallo a cà di sò parènt.


text:
04 02
Ol dé 4 de febrér l'è 'l 35 dé de l'an del calendare gregorià; manca 331 (332 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 4 de febrér al è ul dí da pòost 35 dal an dal calendari gregurian; i manca 331 (332 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1939 - Girona: i tröpe franchiste i ocüpa la sità (Guèra Civila Spagnöla).
1859 - muntagna del Sinaí (Esit): Costantin von Tischendorf al descuvriss ol Codex Sinaiticus.
1948 - Sri Lanka: ol paes al adagna la independensa del Regn Ünit.
1998 - Afganistan: ü teratrémol de 6.1 degrée in la scala de Richter al fa piö de 5.000 mort al nord-est del paes.
2006 - Damasch (Síria): di manifestancc i inséndia i ambassade danesa e norvegesa per la pöblegassiú in diferencc diare Öropé da di caricatüre de Mahomad; al sarà ol pröm fat violent int i paes mösölmà d'öna séria comensada per chèst fat.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1882 - el Vendrel (ol Bass Penedès): Andreu Nin polítegh e scritur Català (m. 1937).
1942 - Alcoi (l'Alcoià): Ovidi Montlor, atur e cantant de la Nöa Cansú valensiana (m. 1995).
1913 - Tuskegee (Alabama, SÜA): Rosa Parks, nassüda Rosa Louise McCauley, pionera di Movimet Americà per i Drecc Sivila (1955-1968) stadünidenca (m. 2005).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1996 - Arenys de Mar (ol Maresme): Fèlix Cucurul, scritur e Storiadur Català (n. 1919).
2000 - Barcelona: Gjoan Camprubí i Alemany, cognossit come Gjoan Capri, atur e monologhesta Català (n. 1917).
211 - Eboracum (Britània): Luci Septimi Sever, imperador romà (n. 146).
1912 - Paris (Fransa): Franz Reichelt, sart Austríach mort daspus de saltá de la tur Eiffel col paraborlade che al ía inventat (n. ?).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Début secteur de contenu
8.3.-25.8. 2012
Vernissascha: 7.3.2012, 18.00, cun Massimo Rocchi
Il pitschen pajais cun las quatter linguas, hai num uffizialmain. Ma: Sapperlottas! Persunas che visitan la Svizra remartgan svelt ch'i dat tar nus bler dapli variaziun. Co ch'ins discurriva e discurra en noss pajais pon ins tadlar en l'exposiziun «Sapperlottas! Dialects da la Svizra».
In sguard sin la situaziun linguistica en Svizra mussa in maletg colurà e cumplex. Il franzos da la Svizra romanda sa differenziescha mo pauc da la lingua da la Frantscha, ed ils dialects, ils patois, vegnan mo pli discurrids en paucs lieus. Cun quest territori linguistic magari cumpact cuntrastescha il Grischun cun sia situaziun linguistica magari diversifitgada cun ils dialects ed idioms rumantschs, talians e tudestgs. Sper ils tschintg idioms rumantsch datti dapi trenta onns er il rumantsch grischun sco lingua standardisada, ina situaziun ch'ha adina puspè procurà per cuntraversas. En la Svizra taliana vegnan ils dialetti ed il talian standard discurrids mintga di l'in sper l'auter sco varietads d'ina medema lingua. En Svizra tudestga regna percunter la diglossia, en la tensiun tranter il tudestg da standard ed ils dialects. Er questa situaziun è adina puspè in motiv per discussiuns e conflicts.
En il center da l'exposiziun «Sapperlottas! Dialects da la Svizra» stat ina installaziun acustica cun registraziuns da las quatter regiuns linguisticas. Quests documents sonors istorics derivan da la collecziun da l'Archiv fonografic da l'Universitad da Turitg e dateschan dals onns 1910. Ins auda litteratura dialectala, dialects sparids sco il jiddic dal Surbtal, patois fitg rars da la Svizra romanda, dialects vitals da las valli dal Tessin e divers etnolects discurrids da la giuventetgna multiculturala. Tut en tut chattan ins en l'exposiziun tredesch staziuns acusticas cun var quaranta registraziuns.
Sper ils numerus pledaris regiunals, collecziuneschan e registreschan ils quatter gronds dicziunaris naziunals la varietad dialectala da la Svizra. Quests vegnan er preschentads en l'exposiziun: il Schweizerische Idiotikon, il Glossaire des patois de la Suisse romande, il Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana ed il Dicziunari Rumantsch Grischun. Ins vegn a savair co che quests dicziunaris èn vegnids fundads avant passa tschient onns e co ch'i vegn lavurà fin oz en las redacziuns.
La basa per la perscrutaziun dals dialects èn las registraziuns. En dus pitschens studios da tun po mintgin registrar l'agen dialect cun in microfon e deponer la registraziun en l'exposiziun. Sut il titel «las vuschs da la Svizra 2012» han ins access a questa purschida plurilingua er sin internet. Uschia pon las visitadras ed ils visitaders contribuir concretamain a la perscrutaziun dals dialects, siond che las datas vegnan evaluadas ed analisadas pli tard a l'Universitad da Turitg.
En l'exposiziun vegnan mussadas er diversas apparaturas da registraziun istoricas, per exempel in fonograf ed autras maschinas che documenteschan l'istorgia da la tecnica da registraziun.
En vista a quest'exposiziun digitalisescha la Biblioteca naziunala svizra diversas ouvras da la dialectologia. Var tschient cudeschs e diversas revistas vegnan a star a disposiziun online a partir da l'avertura da l'exposiziun.
Ein L'exposiziun vegn accumpagnada d'in vast program d'occurrenzas. Igl èn planisadas per exempel dus discurs moderads e duas dietas. Sco adina è er il program da la notg dals museums deditgà al motto da l'exposiziun actuala, uschia che la notg dals 16 da mars 2012 vegn a daventar en la Biblioteca naziunala la notg dialectala. Ils 26 d'avrigl emetta il radio DRS 1 l'emissiun Schnabelweid directamain da la Biblioteca naziunala. Excepziunalmain avra la Biblioteca naziunala quest onn sias portas er il 1. d'avust - per in ensolver en biblioteca ed ina guida tras l'exposiziun. La pussaivladad da far ina visita guidada datti er ad auters termins.
Fin secteur de contenu


text:
Nastas'sja Jakimava
La Nastas'sja Jakimava (Minsk, 1 ad Nuvémbar dal 1986, AHacTacия AлekceeBHa EkиMoBa in Rus) l'è na tenìsta dla Rùsia Biànca. L'è élta 165 cm e la péśa 55 chilo. L'è andàda a star a Las Palmas in di ìśuli Canàri (Spaggna).
I sò cólp ch'i gh piàśan da piò i èṅ la bucìna curta e 'l arvèrs che lē la śōga a dū maṅ. Al sò film preferî l'è Seven.
Prufesiunìsta da 'l 2001, l'à purtâ a cà da piò 'd un migliòṅ ad dòlar, rivànd anc a èsar la nùmar 49 dal ranking (al 31 ad Luj dal 2006). La n à mai vins di turnèo WTA, ma ad qvéi ITF la 'n à fat sù dódas, tulénd-'s anc al sfisi da batàr in dla finàl ad Nassau dal 2011 l'Angelique Kerber par 6–3 6–2 e prima incóra la Yanina Wickmayer 7–5 7–6 in dal 2009 a Saint-Gaudens.
Caréra
La Nastas'sja in dal 2003 la pèrd a 'l secónd tùran ad San Pirèṅbùrg da la Galina Voskoboeva par 6-7 7-6 6-2. 'L an dòp la fà un bèl riśultâ rivànd in dla semifinàla dal turnèo ITF ad Varsàvia ma la gh'à da lasàr strada a l'Angelique Kerber par 6-3 1-6 6-2. La próa a qualificàr-as p'r al Roland Garros e anc a Wimbledon ma la mudnéśa Adriana Serra Zanetti la la manda sèmp'r a cà subìt. La gh và mâl anc a 'l ITF ad Mòdna: chè la pèrd da la tedésca Maria Geznenge. Finalmènt la s fà valēr a Balashikha rivànd in finàl baténd l'Elena Vesnina in di quàrt par pò pèrdar da l'Yvonne Meusburger. La finìs 'l an baténd prima la Roberta Vinci e pò la Marija Kirilenko ma l'è farmàda in finàl a Poitiers da la śvisra Marie-Gayanay Mikaelian.
In dal 2005 la s qualìfica p'r al turnèo dal Roland Garros ma la và fóra subìt p'r òpra dla Virginia Ruano Pascual. A Deauville la vrév andàr avànti ma a gh'è incóra la Galina Voskoboeva a mét'r-ag bèc e par lē a n gh'è gnint da far. 'L an dòp la fà fóra la Sara Errani in dal qualificasiòṅ 'd Acapûlc. A Indian Wells la pasa 'l prim tùran par pò pèrdar da l'Elena Dement'eva in tri sét. Stés riśultâ anc a Miami ma chè l'è la Marion Bartoli a bat'r-la. A 'l Roland Garros la gh'à da cédar a 'l secónd tùran da la Justine Henin. A Petange la rivà in semifinàl in dua la vèṅ batùda par la Kirsten Flipkens par 2-6 6-3 6-1.
In dal 2007 la gh'à punt abàsta par śugàr diretamènt a 'l Roland Garros e a Wimbledon ma la n cata sù gnint parchè la pèrd subìt prima da la Stéphanie Cohen-Aloro e pò da la Caroline Wozniacki, in alóra nùmar 103 dal mónd. In d'l ITF ad Kharkow la vèṅ misa sóta da l'Elena Bovina par 6-1 4-6 6-4 ch'la manda acsè in vaca i sò piàṅ.
In dal 2008 la śōga bèṅ a Patràs in dua la bat la Melanie South in di quàrt par pò pèrdar da la Magdalena Rybarikova. A 'l Roland Garros la pasa al qualificasiòṅ e anc al prim tùran ma la danéśa Caroline Wozniacki la la mét in riga cun al puntéǵ ad 6-0 6-4.
In dal sircùit WTA la gh'à abû la manéra 'd incuntràr anc la Marija Šarapova, a 'l prim tùran dal Roland Garros dal 2009, pardénd sèg in tri sét.


text:
Lech Walesa
Lech Waleśa (Lech Wałęsa in Pulàc, a s lèś /ˈlɛx vaˈwɛ̃sa/) 'l è stâ 'n óm pulìtic e sindacalìsta pulàc.
Biugrafìa
Nâ a Popowo al 29 ad Setémbar dal 1943, da śóvan al fava 'l eletricìsta e al s éra impgnâ in dal sindacàt e par diféndar i dirìt ad 'l óm. 'L à fundâ Solidarność, la prima urganiśasiòṅ sindacàla indipendénta dal bloc sovietic.
Par mèś dal muvimènt uperài Cieśa catolica, dòp na lunga e tribulàda stagiòṅ ad cunfrònt cun al regìm cumunìsta, 'l à finî par guidàr la Pulógna, purtànd a tèrmin na rivulusiòṅ pasìfica che, muvénd-as da cumpàgni radiś catòlichi, 'l à dat incóra la libertà a 'l pòpul pulàc.
In dal 1983 'l à vins al Prèmi Nòbel par la paś.
In dal 1990 al dvénta al presidènt dla Pulógna e al gh rèsta in fiṅ al 1995 quand Aleksander Kwaśniewski al tóś al sò pòst. In dal 2000 Wałęsa al s preśénta incóra a gl'elesiòṅ par dvintàr presidènt dal sò paéś ma al cata sù sól 'l 1% di vōt e al decìd acsè ad dar-gh un taj a la pulìtica, tacànd a tgnir dal lesiòṅ ad stòria e pulìtica in soquànti università a 'l èstar.
In śònta a 'l Prèmi Nòbel, 'l à ciapâ anc dimóndi àtar prèmi in gir p'r al mónd. Anc s'al n gh'à minga al diplòma ad scóla superióra, 'l à ciapâ listés dal laurea honoris causa par òpra 'd Università ad tut al mónd.
Lech Waleśa 'l è spuśâ cun la sgnóra Danuta da 'l 1968 e al gh'à òt fiōi.


text:
Pro Patria – dun svizzer da la festa naziunala
L’istorgia ed il svilup dal Comité per la festa naziunala fundà avant 100 onns – la fundaziun Pro Patria dad oz – è collià stretgamain cun il 1. d’avust. Il 1889 ha il Cussegl federal preschentà a las Chombras ina missiva concernent ina festa naziunala per commemorar la fundaziun da la Confederaziun e proponì sco di da festa per il giubileum da 600 onns il 1. d’avust 1891. La survista istorica As dat intginas invistas en la rolla fascinanta da nossa organisaziun d'utilitad publica.
Roman G. Schönauer, Secretari general


text:
Benedetto Antelami
Artìcol in dialètt pramsân
Benedetto ( in dialètt: Bendètt) Antelami (Val d'Intelvi,pu o meno dal 1150 – 1230 ) l'è stè un scultor e architètt italian.
Vitta e lavor[modifica | mudéfica la surzéia]
A n' savèmma miga tròpp äd la so vitta, mo a s' pol crèddor c'al sia nassù in Lombardia e gh'è molt cäz c'al sia stè in Francia (parchè 's vèdda c' l'à copiè quel dal stil francez).L'à lavorè specialment a Pärma par fär al Batister e so quanti pärti dal Dòmm, ma l'è stè sicur anca a Fidénsa, perchè in t'al dednans (la faciäda) dal Dòmm a Fidensa a s'conòssa la so manera 'd lavorär. A gh'émma al so nòmm preciz ( e còst a n' l'è mia tant normäl pr'al so temp) parché al l'à scritt in t'la corniza 'd la Depozisión dal Crist da la Croza, scarlpinäda dal 1178 in t'al Dòmm ad Pärma. La Deposizión l'è al so capolavor; a s' fadiga bonbén a crèddor ch' l'abbia imaginäda un òmm äd cl' època lì. Mo a pärta la Depozisión, anca i Mez c'l' à lassè int' al Batister j én favoloz. A gh'è anca dil béli statuj ch' i s' polon vèddor int'al Muzeo Diocezan äd Pärma e vunna in còl äd Fidénsa, par diron vunna la Primavera.


text:
Ivan Della Mea
Ivan Della Mea (Lucca, 16 utùbor 1940 – Milan, 14 giügn 2009), l'è stai un cantànt, scritùr e giurnalìsta italiàn.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nasüd a Lucca el 16 utùbor 1940 ma el s'è trasferìd da picinìn a Milàn, due l'è diventàd un cantànt e autùr milanés anca par scèlta lenguistìca. So, i èn tra le püssè bèle balàde cuntempuranée én dialèt milanés, tame El mè gatt, Ringhèra, Mio dio Teresa tu sei bella e La ballata dell'Ardizzone. Prutagunìsta d'la növa cansòn pulitìca italiana dai an sesànta, ha avüd par cumpàgn de strada Fausto Amodei, Michele Straniero, Sandra Mantovani, Giovanna Daffini, Rudi Assuntino, Gualtiero Bertelli, Alfredo Bandelli, Paolo Pietrangeli, Giovanna Marini, Sandra e Mimmo Boninelli.
In del 1956 s'è iscrìt al Partìd Cumunìsta Italiàn. Prima de ucupàs de müzica l'ha fai tanti mesté: uperàri in fabrìca, barìsta, fachìn, faturìn cun e sénsa biciclèta, redatùr, revizùr e scrutùr de rumànz. L'ha cumincìad a scriu cansón in del 1957; in del 1962 l'incùnter cun Gianni Bosio l'ha segnàd un mumént impurtànt néla so vita de militànt e cantànt.
All'1:30 dal 14 giügn 2009 l'è mort all'Uspedàl San Paul de Milàn, indùe l'èra stai ricuveràd d'urgénsa dopu un malùr seguìd a un lungh témp de grama salüd.


text:
SRG: Segirà dretgs dal campiunadi mundial 2018 e 2022
-
- Zoom
- La SRG s'ha segirà ils dretgs d'emetter live ils gieus dals campiunadis mundials da ballape 2018 e 2022. (Keystone)
Il campiunadi mundial da ballape en la Russia ed il Katar pon ins era guardar en la televisiun svizra SF.
La SRG s’ha segirà ils dretgs per emetter live tut ils gieus dals campiunadis 2018 en Russia e 2022 a Katar. Vitiers vegnan era dretgs per emissiuns da radio ed online.
Il pretsch per ils dretgs n’ha la SRG betg dà enconuschent. Era per il proxim campiunadi mundial en la Brasilia, ha la SRG ils dretgs d'emetter.
(fa/sda)


text:
Tromsø
Tromsø (Romsa in lappon) a l'è ona città de la Norvegia settentrional. L'è 'l capploeugh de la contea de Troms e de nòrma l'è considerada la capital minga offizial de la Lappònia.
El nòmm el vegn del Danes e 'l voeur dì isola de Troms. L'è la settima città per popolazion de tutta la Norvegia e 'l gh'ha vari record: l'è la città con 50.000, la diòcesi cattòlica, la distilleria e 'l parch botanigh pussee a nòrd del mond.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El center de la città l'è situaa in su l'isola de Tromsøya, ma l'è sviluppaa anca in su Tromsdalen (val de Troms) a est e in su Kvaløya (isola di balenn) a òvest. I dò zònn periferigh hinn collegaa cont el center grazie a di pont.
Tromsø la se troeuva longh el Tromsofjord. La gh'ha on clima puttòst dolz, grazie a la Corrent del Golf, anca se la se troeuva a 350 km a nòrd del Circol Polar Artigh. Per la soa posizion inscì a nòrd l'è possibil vedè 'l fenòmen del Sô de Mezzanòtt.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tromsø 'è stada fondada in del Medioev e per la soa importanza per el commercc con la vesina Russia la gh'ha avuu in del 1794 el status de città. L'è conossuda anca 'me la Paris del Nòrd
Duranta l'invasion todesca de la Norvegia del 1940, Tromsø l'ha ospitaa l'ultima sede del governo norveges, prima che i sò member scappassen in Inghilterra.


text:
Vall ë Comin
Chesta paggena 'int'ê variante:
Napulitano litterario - Abbruzzo - Calavria - Lazzio - Mulise - Puglia
La Vall ë Comin zë tròva dend a la prëvingia ë Frësënon, prò šta fòr ë la Ciuciaría štòrëca, pëcché fin a gl 1927 facéa part ë la Terra di Lavoro (mègl angora Alta Terra di Lavoro) chë raccugléva gl Dëštritt ë Caeta e gl Dëštritt ë Sòra. Chëmbacia cchiù o men chë l'ávëta conga ë gl scium Mèlfa, chë la attravèrza prima ë z'ittià dend a gl scium Lir.
Nòm[càgna | càgna surgente]
Par ca gl nòm në vè da gl puaes Sannita ë Cominium (štrutt a gl 293 p.C., dërand la tèrza uèrra sannítëca, pë quand në dícënë Tit Livië e Dionigë d'Alicarnass[1]), prò ssë fatt è štat cchiù vòt schëmmattut[2]. Pur së gl nòm nën appar ngima a nësciuna iscrizzion ë l'èpëca rëmana rëtrëvata dend a la zzòna, ngim'a gl štrëmiend mëdiëval la vall sana sana eva chiamata Comino, e chë gl štess nòm zë tròva dend a gl scritt ë Flavio Biondo e Leandro Alberti. Ssë nòm è sèmb štat addëprat da gl abbëtand ë la vall.
Annëtazziun[càgna | càgna surgente]
- ↑ Livio, X, 39; Dion. Halic. XVII, 4-5.
- ↑ Zë vëdess da lútëmë Adriano La Regina, I Sanniti, in «Italia omnium terrarum parens», Scheiwiller, Milano 1989, pp. 401-423.


text:
Erlinsbach (SO)
Erlinsbach a l'è un cumün svizzer del distret de Gösgen. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 3263 abitant e una süperfiss de 8.90 km², e al se tröva a una altitüden de 423 meter sura al livel del mar.
El cumün de Erlinsbach a l'è tacaa ai cumün de Aarau (AG), Eppenberg-Wöschnau, Erlinsbach (AG), Kienberg, Niedergösgen, Oltingen (BL), Rohr, Schönenwerd, Stüsslingen.
El cumün de Erlinsbach l'è nassüü in del an 2006 de l'union dei cumün de Niedererlinsbach e Obererlinsbach. El cumün che s'è creaa al porta l'istess nomm d'un cumün tacaa, ma che 'l sta in del Canton Argovia.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
Dispodrom sto serrar sias portas
-
- Zoom
- Dispodrom è ina firma ch'appartegn a La Posta. (Keystone)
Il center per distribuziun da portatuns e DVD's Dispodrom ha communitgà da stuair serrar ses manaschi. Tut ils 31 emploiads perdan lur plazza. Dispodrom s’auda a la posta svizra. Il 2009 ha la posta svizra cumprà la firma Dispodrom.
La firma saja sfurzada da serrar sias portas a Schlieren per motivs economics. Quai ha ditg il directur da Dispodrom, Martin Hämmerli. La decisiun n'è anc betg definitiva. L'ultima speranza è la procedura da consultaziun che ha gist cumenzà. (sda/ec)


text:
Ghenizah
La Genizah (scricc ach geniza o gheniza, in Ebràich גניזה, che l’ völ dì ol depózet, al pluràl genizot or genizoth or genizahs) l’è öna stansa sènsa pórte e sènsa finèstre fàcia sö de sólet ‘n banda a öna sinagòga e dèt in de la Ghenizah i Ebrei i ghe mèt dét töcc i docümèncc che i öcor piö, ma che i pöl mia ès mandàcc al màcero dezà che i gh’à scrit sö ‘l nòm Dio öpör öna di manére de ciàmàl. Pèr mèt i docümèncc dét in de la stànsa gh’è öna fesüra apòsta.
La Ghenizah piö famùza l’è chèla del Cairo che l’è stacia troàda in del 1952.


text:
La Terrasse-sur-Dorlay
La Terrasse-sur-Dorlay l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de La Grand-Croix, del circondàre (arrondissement) de Saint-Étienne e del dipartimènt de la Loira.
El g'ha 'na popolasiù de 784 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 8,69 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 400 méter a 'na altèsa màsima de 873 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de La Terrasse-sur-Dorlay l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Nümar 6
Ul nümar 6 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 5 e al ven prima dal 7.
Nomm dal nümar in difereent dialett: siis sees...
6 al è ul seguunt nümar cumpòost, i söö divisuur i è 1, 2 e 3. Ul nümar cumpòost següeent al è ul 12. Ul 6 al è un nümar parfett gja che al è istess a la suma di söö divisuur. Ul segueent nümar parfett al è ul 28. Ul 6 al è apó un nümar divisuur armònich e un nümar altameent cumpòost.
Ul plüü ziich grupp mia abelià al è ul grupp simétrich S3 ch'al cuntegn 3! = 6 elemeent
Ul 6 al è un nümar triangülaar: 6=1+2+3. Uviameent, 6 al è un nümar esagunaal. In basa 10, ul 6 al è un 1-nümar autumòrfich.
Par la custrüzziú da parole co la significazziú da 6, sa söö druvá ul prefiss esa cuma in esàgun, esaédar, esàpud, esàmetar.
- Un esàgun al è un pulígun da 6 custaa.
- Un esaédar al è un puliédar cun 6 fasce, cuma un cübi
- Un esàpud al è un animaal cun 6 pé, vargott ch'al trà deent i insett.
- Un esàmetar al è una furma puética cunsisteent in 6 pé par línia.
Ul prefiss esa- apó s'al dövra int i nomm sistemàtegh u difereent cumpuneent chímegh, cuma esametiil.
Ucürenze dal 6:
- Símbul da perfezziun a la càbala gjüdea
- I dí da la creazziú in acordi al Génesi
- Repetüü tré völte al è ul símbul dal dimoni
- Int un bell puu da gjööch da taula, cunt un 6 sa turna a tirá ul daad, igaant inscí un tuurn extra
- Ul nümar da gjügaduur da volley
- A i gh'è 6 cuntineent a la Tera
- Ul nümar da puunt da la stela da Dàvid
- 6 corde gh'a-la la ghitara
- S'al nòmena seest sentüü la intüizziú
- Al dessigna la meza dunzena.


text:
Olindina
Artìcol in dialët piasintëin
Olindina a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät ad Bahia, che in dal 2004 la gh'ava 25.164 abitànt; a l’è da lùnt 200 km da la so capitäla Salvador.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Fundä al 14 d'agùst dal 1958, prima da ciamäs Olindina, la 'sciamava Mucambo, e dopu Nova Olinda.
La storia da c'la sitä chè, la cumëincia quand al dutùr Pedro Ribeiro de Araújo, l'ha guadgnä c'al tèri chè dal Stät e i'ha ciamä Fazenda do Mocambo.
In dal 1882, Antônio Vicente Mendes Maciel (Antônio Conselheiro) l'ha custrüìd una capelina, che cul pasä d'i ann l'è dvantä cèsa e incö la 's ciama Igreja de Nossa Senhora da Conceição.
Ogni ann a gh'è una grandìsima festa, ciamä Micareta de Olindina, c'la fa vëign in sitä tanta gëint, anca d'i ätar Stät dal Brasil.


text:
Bergen-Belsen
Bergen-Belsen, a ólte ciamàt apéna Belsen , l'è stat en camp de concentramènt nazìsta sitüàt en Bàsa Sasònia, a sudòvest de la cità de Bergen arènt a Celle.
En prensépe l'ìa 'n camp de internamènt per i prizunér de guèra (1940), ma dòpo l'è stat trasfurmàt endèn camp de concentramènt (1942), endóche vignìa 'mprizunàcc Ebrèi, Sénghegn e Omosesuài. De spès i prizunér i vignìa turtüràcc e 'n gran tàncc i finìa per mörer de fam e de fadìghe.
El camp de Bergen-Belsen l'è stat apò 'n "camp de ripòzo" per i prizunér dei óter camp che i éra piö bù de laurà, sfinìcc o tròp vècc.
Le cundisiù i è pegiuràde amò de piö quan che g'ha ambiàt a rià i prizunér trasferìcc dei camp orientài prìma de la liberasiù de chèsti öltem dei soldàcc de le fórse rüse soviètiche.
El camp a la fì l'è stat liberàt dei britànic ai 15 de Bril del 1945, e sübit dòpo l'è stat sbatìt zó töt e bruzàt coi lanciafiàme per vìa de le infesiù de tìfo che s'ìa fat dét.
Endèl camp de Bergen Belsen gh'è mórt presapóc 70.000 persùne, tra le quàle Anna Frank e sò sorèla Margot Frank, mórte de tìfo 'ndèl Febrér o 'ndèl Mars del 1945 (se conós mìa de precìzo la dàta giösta), e du ex deputàcc fransés: Claude Jordery, mórt ai 9 de Febrér del 1945, e Augustin Malroux, mórt ai 10 de Bril del stès an.


text:
Diacon
Il diaconat è l’emprim dals trais stgalims da l’ordinaziun u consecraziun sacerdotala: diacon, plevon, uvestg. Diacons gidan ils plevons en ils servetschs divins. Els dastgan leger l’evangeli, battegiar, manar sepulturas e gidar tar la communiun ed en tscherts lieus e muments era dar l’uncziun a malsauns. L’eucaristia è resalvada be als plevons. En l’Europa centrala han ils diacons dapli pussaivladads pastoralas ch’en auters lieus da la baselgia universala roman-catolica.
-
- Zoom
- Servetsch divin - il diacon gida tar la communiun. (Keystone)


text:
Puzisiù del distrèt de Zurìgo.
Südiviziù del distrèt de Zurìgo.
El Distrèt de Zürigh l'è giü dei dùdes distrècc che fùrma el Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 376 990 abitàncc.
El töl dét töt el cümü de Zurìgo che l'è la piö grànda aglomerasiù ürbàna de töta la Svìsera.
El distrèt de Zurìgo l'è spartìt sö 'n dùdes parcc ciamàde pò a chèle distrècc e ognöna de chèste l'è dividìda 'n quartér (che 'n todèsch i g'ha nòm Quartiere)


text:
San Teodoro (OT)
San Teodoro l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 4 817 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 105 km² e 'na densità de 46 ab./km². El cunfìna coi cümü de Budoni, Loiri Porto San Paolo (SS), Padru (SS), Torpè.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Triest
Triest (en sloveno e 'n croàto: Trst) l'è la capitàl del Friul Enésia Giulia, de precìs la se tróa 'n de la Giulia sö i rie del mar Adriàtech e l'è tacada al cunfì co la Sloénia.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm de Trièst l'è preromà e 'l vé da terg = mercàt èste che l'è ü sufìs venetich e l'è dientà 'n latì Tergeste/Tergestum. La sità l'è pò ciamada Trieste 'n triestì, Triest 'n tergestì e 'n todèsch, Trieszt in ungherés, Trst in sloéno, sèrbo e croàt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl de Miramare che l'è fórse ol monumènt sìmbol de Trièst che l'è stacc fai sö tra 'l 1855 e 'l 1860 da Masimilià d'Asbùrgh, arcidüca d'Austria e 'mperadùr del Mesico.
De èt ach:
la catedràl de San Giusto 1304,
ol castèl de Duino,
ol castèl de San Giusto,
la Lantèrna che l'è 'l faro del pòrt del 1833.
Stòria de la sità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sömèa che la sità la sìes stacia fundada da i Carni öna tribù di Gai, l'è pò stacia conquistada da i Romà öe pò quando l'impéro l'è crolàt gh'è pasàt i barbari.
In del 539 l'è pasada 'n di mà di Bisantì fina al 788, fò che öna quach agn pasàcc sóta i Longobàrt, in del 788 ì è riacc i Franchi.
In del 948 l'è dientada séde vescovile, ma desà che i vèscof i esercitàa mia 'l sò potèr, Triest a belasì la gh'è riada a dientà libèr cümü tra 'l méla e 'l méla e ü (1100), ma zamò 'n del 1202 la gh'éra de giüraga fedeltà a Enésia.
A partì dal 1382 la s'è dacia a i Asburgo e l'è restada sóta de lur fina al 1918, quando l'è pasada sóta 'l Règn d'Italia dòpo la Segónda Guèra Mondiàl.
A partì dal 1719 l'è dientada pòrt franch, desà che i Asbürgo i gh'éra dóma 'l pòrt de Triest e de fato l'è stacia la Pórta de l'Impér.
Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl l'è stacia ocüpada per 60 dè da i partigiani del Tito e l'è stacc chèsto ol periodo di Foibe. Söbèt dòpo l'è stacia goernada fina al 1954 da i Aleàcc, che i èra fai sö ü staterèl ciamàt ol Lìber Teritòre de Trièst. Dòpo 'l 1954 métà del Teritòre l'è 'ndacc a la Jugoslavia e metà l'è 'ndacc a la Repüblica Italiana.
Etnie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Trièst amò 'ncö 'l 5% de la zèt del cümü l'è sloéna ma fina al prensèpe del méla e nöf (1900) i Sloéni i éra ol 25% de la popolasiù de la sità e gh'éra pò ü 5% de Todèsch.
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Siti internet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scènsa e cültura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Trieste sità de la scènsa
- AREA Science Park
- Sito de l'organisasiù ERA
- Science Centre Immaginario Scientifico
- Müséo Nasiunàl Antartide
- UNESCO Triest
- Triest cültura
- FEST Fiéra internasiunàl de l'Editoréa Scientiféga de Triest
Türìsm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quotidiani[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Il Piccolo - giurnàl de Triest
- Primorski dnevnik - giurnàl sloéno de Triest
- TriesteOggi - giurnàl online de Triest


text:
Scarpulèin
Al scarpulèin, ciamê anc savatèin, 'l è cl' artiśàn ch' al fàbrica dal scherpi ch' i 'gh vìnen dmandèdi apósta, e despès al li giùsta anca.
Mèinter che ind un pasê mia dimòndi luntàṅ a s gh' ìva sèimper biśògn dal scarpulèin, ch' a vgnìva còmed fer-egh giustèr el scherpi ròti in dla sóla s' a gh' era gnû un bûś, fer giustèr un tac cunsumê u stachê, che cun dla còla, dal pesi, di ciuldèin a se gh' la cavèva incòri 'd fer-i gnìr nóvi, mo incō 'l è bein piò difìcil 'd purtèr a giustèr chel schèrpi 'd gòma ch' a s sòm abituê a cumprèr in di baśàr e in di merchê; dòunca incō a gh'n è armêś pòc, di scarpulèin, giust per quand a servìs dal scherpi própi a mśùra u anca specièli, e p'r i giustamèint ed soquànti scherpi incòri 'd curàm e pela, quìli piò elegànti.
Vóś lighèdi
Manéri 'd dir
- (EGL) La sirudèla di tac: Tè te tac i tac, 'm tac't un tac? Mo î't tóc? Mè ch' a taca i tac a tè? Tac't-i tè i tó tac!
- (IT) Lo scioglilingua dei tacchi: Tu che attacchi i tacchi, mi attacchi un tacco? Ma sei matto? Che io attacchi un tacco a te? Attaccateli te, i tuoi tacchi!
Colegamèint estèren
- (IT) D' in dû a deśvìn al só nòm in sìm' a etimo.it


text:
Sedrina
Sedrina l'è ü bèl paìs de la pruinsa de Bèrghem in de la basa Al Brembana sö la ria mansina del Brèmb. Ol paìs l' se tróa a 15 km de la sità e a 325 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brembila, Surìsel, Übiàl Clanèss, Éla d'Almé, Dógn.
El g'ha 'na popolasiù de 2 497 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,0 km² e 'na densità de popolasiù de 416 ab./km².
Per Sedrina la pasàa la Strada Priula dervida in del 1593 che la 'ndàa da Bèrghem sö fina 'n de la AL Telina e che la ciapàt ol pòst de la piö ègia Strada Mercatorum.
A Sedrina l’è nasìt ol Gimondi, ciclista e gran campiù.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I quàter put söl Brèmb, trì stradài e ü de la ègia ferovia de la Al Brembana che la ‘ndàa de Bèrghem ‘n fina a Piasa Brembana.
Ü tòch de la ègia strada priula che la pasàa sóta i pòrtech di cà de Sedrina a pich söl Brèmb.
La parochiàl co la faciada progetada del Mauro Codussi co la Pala de la Modóna 'n glòria del Lorèns Lòt.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sedrina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Stràda de San Giàcom
La Stràda de San Giàcom l’è la galàsia ‘ndó che s’tróa ach la Tèra, ‘l Sul e ‘l sò sistéma de pianécc e la sarès öna galàsia a spiràl, cioè fàcia da ü cör de 'ndóe i part i bras ispiralàcc con andamét logarìtmich. De nòcc se gh’è mia la Löna e se gh’è mia tàte lüci ‘mpése, l’è mia malfà èdela in del cél che la sömèa öna bànda lüminùza biancàstra in del cél nìgher, dezà che l’è ‘l tòch de cél indó che gh’è piö stèle. La Stràda de San Giàcom l’è culùr del lacc e l’è per chèsto che in tàte lèngue l’è ciamàda via del lacc e ‘l nòm istès de galàsia ‘l vé dal gréch antìch ΓaλaEίaς che ‘l völ dì de lacc.
La Stàda de San Giàcom insèma a la Galàsia de Andròmeda, a la Galàsia del Triàngol e a öna sinquantìna de galàsie nàne, 'mpó ligàde per gravitasiù a i prìme trì e 'mpó libére de möes desperlùre, töte metìde 'nsèma i fà sö 'l Ròs Locàl, nòm dovràt per la prìma ólta in del 1936 dal Edwin Hubble per intènt ü ròs o ün insèma de nebulüze o de galàsie sperdìde desperlùre in del ispàsio öt.
Ol disch stelàr de la Stràda de San Giàcom 'l gh'avrès de 'ndà da i 70.000 a 100.000 agn lüce de diàmeter e 'l gh'àvrès de ès ölt 1.000 agn lüce, e in de la Stàda de San Giàcom ol Sul 'l sarès a 26.000 agn lüce dal cör de la galàsia e a 20 agn lüce sóta 'l lièl del equatùr galatìch. Adóma 'n de la nòsta galàsia ghe sarès da 100 a 400 miliàrcc de stèle.


text:
San Vitor (Svizzera)
San Vitor (San Vittore in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 724 abitant e una süperfiss de 22.03 km², e al se tröva a una altitüden de 278 meter sura al livel del mar.
El cumün de San Vitor a l'è tacaa ai cumün de Arvigo, Buseno, Castaneda, Clar (TI), Cresciano (TI), Germasin (IT-CO), Lümin (TI), Rorè.
L'andament storegh de la popolazion de San Vitor l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ San Vittore in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Peschiera (VR)
Peschiera (Peschiera del Garda in Italian; Pischera in Verones) l'è 'n cümü de la Pruvincia de Verùna. El g'ha 10 078 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) condena süperfìce de 17,6 km² e 'na densità de popolasiù de 573 ab./km²
L'è el paes pussee occidental del Vènet. El cunfìna coi cümü de Castelnuovo del Garda, Dezensà (BS), Ponti sul Mincio (MN), Posolènch (BS), Sirmiù (BS) e Valeggio sul Mincio
L'è gemelaa cont el comun de Ulà Tirso (Sardegna).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l’època di Aüstriaci (1815 - 1859) l'èra öna di quàter fortèse del quadrilàter 'nsèma a Màntoa, Erùna e Legnàch.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sant'Antioco
Sant'Antioco (Sant'Antiogu 'n lèngua sàrda; Sant'Antiòcco 'n lìgure) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha 11 462 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 87 km² e 'na densità de 132 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calasetta, San Giovanni Suergiu.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.