c: text/html

text:
Rusnas na datti betg mo en la cassa communala da Mustér, rusnas po quai era dar en ils pli differents lieus.
«Tgi che dat sto era pudair star ora.»
Per stuppar rusnas fa il Siblus differentas propostas. E propostas respectiv ideas ha el per exempel era fatg, tge far cun in grond char armà, tge far cun sdratscha ubain co festivar il giubileum da 1400 onns claustra da Mustér. Siblus sa dentant che quai n’è betg simpel da chattar istorgias, ed el sa er che commentar po avair consequenzas: «Tgi che dat sto era pudair star ora.»
Cundì cun sal e paiver
Ina gasetta da tschaiver cundescha ses schabetgs cun sal e paiver e dasper il pled, datti in auter element interessant ch’ina chatta era puspè en la Sibla 2015. las caricaturas. La bleras ha il pictur-artist Linus Flepp creà, intginas era Antonino de Bella.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
A lur dieta d'atun tradiziunala d’atun a Delemont (JU) la fin d'emna passada han las dunnas cristiandemocraticas fixà lur strategia.
«Duas candidatas ... ed ina cussegliera federala!»
Quai saja la finamira a media vista e per quella lavurian ellas gia dapi intginas emnas, scrivan las dunnas da la PCD en lur communicaziun a las medias. Las dunnas vulan manifestar uschia la pretaisa da las dunnas pli qualifitgadas en la partida. Quellas sajan qualifitgadas optimalmain per quest uffizi executiv impurtant.
La mira da las dunnas da la PCD saja d’occupar il sez da Doris Leuthard er suenter sia demissiun cun ina dunna da la PCD, ha ditg la presidenta Babette Sigg Frank sin dumonda da l'agentura da novitads svizra SDA.
La presidenta da la Confederaziun actuala Doris Leuthard aveva gia annunzià da vulair sa retrair il 2019.
RR novitads 12:00


text:
Lilli e squamet e La chapitscha cotschna: Sonda e dumengia, ils 22 e 23 da fanadur 2017 pon ils uffants sfundrar en in mund magic. RTR è a la festa d'uffants a Laax cun ina tenda, paraulas e musica per pitschen e grond.
Tut ils uffants pon sa vestgir en bellezza costums da figuras fabulusas e laschar fotografar. La fotografia po alura mintga uffant prender a chasa sco regurdientscha da quai di magic a Laax.
Ir cun il canu, giugar da marangun ubain rampignar si dad ina planta – quai è la festa d’uffants a Laax. Quista fin d’eivna ha lieu quella per la 18avla giada. In magnet per uffants da l’entira regiun e conturn. Ils organisaturs fan quint, cha passa 3'000 uffants visiteschan la festa d’uffants. Quels han la pussaivladad da sfugar sin radund 50 stans enturn il lai da Laax.
In mund magic a Laax sper il lag:
SONDA, ILS 22-07-2017
- 11:00 ROSA TAR ILS PIRATS
- 13:00 LILLI E SQUAMET
- 15:00 LA CHAPITSCHA COTSCHNA
DUMENGIA, ILS 23-07-2017
- 11:00 LILLI E SQUAMET
- 13:00 LA CHAPITSCHA COTSCHNA
- 15:00 ROSA TAR ILS PIRATS


text:
Il pass davent da la scola en la vita da lavur saja per giuvenils cun impediments in grond problem, scriva il Departament federal da l’intern. La cassa d’invaliditad n’haja actualmain nagina pussaivladad da sustegnair questa midada.
Per meglierar la situaziun dals giuvenils dovria quai ina registraziun tempriva e mesiras d’integraziun socialas en il process da lavur. Plinavant prevesa il sboz in model da renta senza stgalims. La fatschenta è uss enfin ils 18 da mars 2016 en consultaziun parlamentara.
Agile.ch, Integration Handicap e Travail.Suisse beneventan intent dal Cussegl federal
Pliras organisaziuns beneventan, ch’il Cussegl federal vul promover l’integraziun da persunas cun impediments psichics en il process da lavur. Uschia er las organisaziuns per persunas cun impediments Agile.ch e Integration Handicap sco er l’uniun tetgala dals lavurers Travail.Suisse. Dentant pretendan Agile.ch e Travail.Suisse che las interpresas vegnian obligadas da prender talas mesiras.
Emploiaders pretendan dapli mesiras da spargn
Critica datti areguard il sistem da rentas sco er che las interpresas na vegnian betg obligadas da prender talas mesiras. La federaziun dals patruns refusa mesiras liantas per las interpresas e pronunzia, che las mesiras da spargn manchian tar la refurma da la cassa d’invaliditad.
La refurma da la cassa d'invaliditad fetschia mintg’onn in deficit da 600 milliuns francs. Ord quai motiv pretenda la federaziun dals patruns da spargnar tar las rentas d’uffants respectivamain tar rentas da retschaviders da l’AI cun uffants.
RR novitads 12:00 / 14:00


text:
Curt e concis:
- L'alarm da chalira vala per la regiun da Cuira, la Tumleastga, il Partenz dador ed il sid da la Val Mesolcina.
- Igl è da quintar cun temperaturas da passa 35 grads ed era la notg na van las temperaturas betg sut 17 grads.
- I vegn cusseglià d'evitar lavurs grevas e da baiver bler. Anc enfin almain mez avust n'è nagina plievgia en vista.
L'alarm vala per la regiun da Cuira, la Tumleastga, il Partenz dador ed il sid da la Val Mesolcina. Betg pertutgads èn l'Engiadina, la Surselva ed il Grischun central. Ils experts cusseglian da restar en la sumbriva e d'evitar lavurs grevas e da baiver bler. L'alarm vala fin almain sonda ils 4 d'avust.
Dapi la dumengia vala gia in alarm da chalira per las regiuns da Basilea, Genevra e parts dal Vallais e dal Tessin.
Temperaturas da fin 35 grads
A partir da quest'emna èsi da quintar cun temperaturas da fin 35 grads, uschia las prognosas da SRF Meteo. Er la notg na mussa il termometer en questas regiuns betg sut 17 grads. Schizunt en ils auts vegni chaud. Sin 2'000 meters sur mar quintan ils meteorologs cun fin 20 grads. Temperaturas sut 0 grads datti tenor prognosa pir sur 4'500 meters.
La plievgia lascha vinavant spetgar
Sulettamain en las muntognas poi dar pitschens urizis. Uschiglio saja da quintar che la quantitad da plievgia restia minimala fin mez avust. La plievgia da questa fin d'emna haja quietà be localmain la situaziun. Sco p. ex. en Val S. Pieder nua ch'i ha dà bunamain 30 mm plievgia. La gronda part da quest'aua saja però gia puspè svapurada.
Per consequenza pudess la situaziun da la setgira anc daventar pli acuta.
Ils purs na dastgan gia ussa betg pli prender aua ord tscherts flums e dutgs.
Blers flums mainan il mument numnadamain uschè pauca aua sco dapi ditg betg pli.
Er il livel da l'aua en ils lais da Constanza, da Zug e dals quatter chantuns è uschè bass sco l'ultima giada il 1949. En plirs chantuns appelleschan las autoritads plinavant da spargnar aua.
Cura che la plievgia manca ...
Qua chattais tut davart la setgira en il Grischun.
RR novitads 10:00


text:
Casalèt Ceredà
Casalèt Ceredà (Casaletto Ceredano an Italià) ’l è ‘n paìs da 1 192 abitànt (dàto del Dicember 2015[1]) da la Pruinsa da Cremuna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L andamènt dal nömer d'abitànt 'l è mustràt an da la tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Pagine tacade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Credér
Credér (nòm uficiàl en italià: Credaro) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa a 23 km de la sità e a 255 méter söl lièl del mar. Ol paìs l' se tróa 'n la Al Calèpe e l'è bagnàt da l'Oi.
El g'ha 'na popolasiù de 3 542 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,4 km² e 'na densità de popolasiù de 1 042 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Cavriöl (BS), Calèpe, Gandòss, Paràdech (BS), Trescùr Balneàre, Ilónch, Zandòbe.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Credér l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En ina brev da lecturs en la gasetta emnila «Novitads» scriva Remi Capeder, che bleras votantas e votants duain pudair s’exprimer per la lescha. La radunanza communala saja vegnida visitada mo da 81 da bun 1'000 votantas e votants. Il referendum hajan cun 85 persunas schizunt suttascrit dapli persunas.
La gruppa crititgescha differents puncts da la lescha. Tranter auter che era vischnancas che han gia quintadurs d'aua ston laschar installar in quintadur pli modern. In che po vegnì legì sur func, senza ch'in emploià da la vischnanca sto passar en chasa. La lescha va ussa en votaziun a l’urna, quai senza midadas. La votaziun è dumengia, ils 12 da november.
RR actualitad 17:00


text:
Partidas da la sanestra e dals sindicats han fundà a Berna in'allianza cunter la nova lescha federala. Il uschenumnà project da taglia 17 prevesa da colliar la refurma da taglia cun la sanaziun da la cassa da AVS.
En ina communicaziun scriva l'allianza che la populaziun haja refusà la revisiun da la taglia per interpresas 3 e che la proposta actuala saja la sora schumellina da quella. Quai citescha l'agentura da novitads SDA.
La cumpart da la sanaziun da l’AVS beneventa l'allianza. La proposta actuala serria bain dad ina vart foras fiscalas ma ella avri il medem mument autras. Da l'allianza fan part ils sindicats Unia e il sindicat svizzer dals servetschs publics VPOD, la partida verda, solidarité S e la Juso.
RR novitads 15:00


text:
Virtual DJ
El VirtualDJ a l'è un prugrama per DJ (mixing console) che'l serviss per mixà i canzun. El Virtual DJ l'ha desvilüpaa la Atomix Productions e l'è surtii el 1 de giügn del 2003. A l'è el sücessur del AtomixMP3, che l'era surtii el 25 setember 2000[1].
Ediziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El VirtualDJ a l'è dispunibil in dò versiun, cun carateristich diferent:
- Home Edition — che la fa in manera utumatiga l'analisi del ritm de la müsega e la vüta in del missacc di canzun.[2]
- Professional Edition — che la giunta alter rop a l'interfacia e la dà anca la pussibilità de trà giò di plugin.[3]


text:
Per 14 mais na dastga Christian Constantin, il president dal FC Sion, betg pli ir en in stadion, tar ina plazza da gieu, tar la zona tecnica, en la cabina da la squadra u en la zona mixed.
Quest scumond vala per tut ils gieus da la Super League, la Challenge League, la Coppa svizra e la squadra naziunala A. En pli fa la cumissiun disziplinara da la Swiss Football League pajar a Constantin ina multa da 100'000 francs.
Christian Constantin era sez ì en l'offensiva.
Il president dal FC Sion Christian Constantin porta plant cunter Rolf Fringer, l’anteriur trenader da la squadra naziunala svizra. Quai ha Constantin confermà envers l’agentura da novitads sda. Constantin renfatscha a Fringer d’avair disfamà el. El haja gia pliras giadas ditg a Fringer, ch'el na tolereschia betg pli sia critica.
Suenter la partida da Lugano cunter Sion aveva Constantin attatgà Fringer corporalmain – stuschà enturn quel e dà schlaffadas. Fringer era engaschà per la partida sco expert da l'emettur Teleclub. L’Associaziun svizra da ballape investighescha en quest connex cunter il president dal FC Sion.
RR novitads 11:30


text:
Tar l'inscunter en atmosfera tendida tranter John Kerry e Sergej Lawrow saja er ì per il conflict en il Proxim Orient e per las tractativas davart il program d'atom cun l'Iran, quai han declerà diplomats a l'ur da la sesida dal Cussegl per dretg umans da l'ONU.
Kerry aveva avant curt renfatschà a represchentants russ da dir manzegnas ad el.
Gia passa 6’000 morts en il conflict da l’Ucraina
En il conflict da l'Ucraina èn morts enfin ussa passa 6’000 schuldads e civilists tenor stimaziuns da las Naziuns Unidas. Sulet ils cumbats curt avant che l'armistizi saja ì en vigur, hajan chaschunà pliras 100 unfrendas. Il rapport actual davart la situaziun umanitara en l'ost da l'Ucraina mussia in maletg dad ina destrucziun senza schanetg da la vita da civilists e da l'infrastructura.
RR novitads 11:00


text:
Igl è stà ina dumengia da votaziuns senza grondas surpraisas. Las trais iniziativas èn idas da l'aua giu, las duas midadas da lescha èn vegnidas acceptadas. La participaziun a las elecziuns muntà a radund Infurmaziuns detagliadas chattais Vus cun cliccar sin il project giavischà.
PROJECTS ACCEPTADS
Revisiun da la lescha d’asil: 66,8% gea - 33,2%
Tant ils socialdemocrats (PS) sco la Partida verda valiteschan il «Gea» cler a la revisiun da la lescha d'asil sco terrada per la Partida populara svizra (PPS).
Il «Gea» saja plinavant ina victoria per ina politica che vul schliar problems, ha ditg il socialdemocrat Cédric Wermuth.
Il president da la PPS Albert Rösti è dad auter avis e na vul betg dar in grond pais a la terrada a l'urna: «Quai n'è betg stà in plebiscit pro u contra PPS, mabain ina discussiun factica».
Lescha davart la medischina da reproducziun LRAM: 62,4% gea - 37,6% na
Ils aderents da la nova lescha da medischina da reproducziun sa legran. Per els è il resultat in cler votum per ina medischina progressiva. «Grondius», uschia la cussegliera naziunala Regine Sauter (PLD/ZH). Ella saja persvasa ch’i vegnia a dar damain aborts grazia a las novas metodas da tractament.
Ils adversaris da teman però ch’in’applicaziun da la lescha pudess vegnir schlargiada quietamain. Uschia averteschan els d’in surdiever. «I vegn ad esser grev da controllar il surdiever da la lescha en la pratica», ha ditg la cussegliera naziunala Marianne Streiff-Feller (PEV/BE).
PROJECTS REFUSADS
Iniziativa a favur dal servetsch public: 67,6% na - 32,4% gea
Ils adversaris da l'iniziativa «A favur dal servetsch public» valiteschan il cler «Na» a l'iniziativa sco confess per il bun service public existent en la Svizra. Tuttina stoppia la politica prender en mira pajas pli bassas per ils schefs da SBB, Swisscom e Posta. Quai ha ditg il cusseglier naziunal da la PLD Kurt Fluri.
La cussegliera federala Doris Leuthard è da l’avis che las interpresas sajan uss dumandadas da megliurar vinavant la qualitad dals servetschs e communitgar bain las decisiuns.
Iniziativa per ina finanziaziun gista dal traffic: 70,8% na - 29,2% gea
Ils importaders d’autos svizzers èn consternads dal resultat: «Ils utilisaders d’autos restan las ‘vatgas da latg’ da la naziun». La mesadad da la taglia d’ielis minerals va vinavant en la cassa dal stadi. Ils iniziants avevan admonì ch’ils automobilists vegnian «mulschids» cun in tal sistem. La lobi d’automobils vul
Il minister da finanzas Ueli Maurer percunter ha ditg suenter las votaziuns che la populaziun svizra saja sa decidida per in equiliber dals differents pensums da la Confederaziun. Ils problems dal traffic sin via possian uss vegnir schliads cun in’autra soluziun.
Iniziativa per in'entrada da basa nuncundiziunada: 76,9% na - 23,1% gea
Daners senza cundiziun na datti er vinavant betg per Svizras e Svizzers. L’iniziativa n’aveva gia da l’entschatta betg grondas schanzas. Malgrà il cler naufragi èn ils iniziants – ina gruppa d’intellectuals, artists e publicists – sa mussads cuntents cun il resultat. La fin finala haja mintga tschintgavel votà per l’iniziativa, quai saja in resultat «extraordinari», ha ditg il cuniniziant Daniel Häni.
En ils blers chantuns han dapli che 80 pertschient da las votantas e dals votants ditg «Na». Il pli grond sustegn ha il project survegnì dals chantuns da Basilea-Champagna e dal Giura cun ina cumpart da «Gea» da mintgamai 36 pertschient.
RR novitads 18:00


text:
Il segund gieu decisiv han ils ZSC Lions decidì cun 5:2 cunter Bienna. Ils Lions dattan uschia en il segund mezfinal cunter Genevra-Servette. La runda dals mezfinals dals playoffs cumenza mardi.
Ambri e Rapperswil cumbattan cunter relegaziun
En la runda da plazzament dal campiunadi da hockey a Friburg pers a chasa cun 0:2 cunter Kloten. Ed ils Rapperswil Jona Lakers battan Ambri cun 4:3. Ambri e Rappersil ston anc cumbatter cunter la relegaziun. Uss vegni tranter las 2 equipas tar ina seria da Best of 7 cunter la relegaziun.
1. liga: Winterthur batta Cuira cun 2:0
En l’emprima liga hai dà l’emprim gieu da la seria da final dals playoffs tranter Cuira e Winterthur. L’equipa da Winterthur ha nizzegià ses avantatg da chasa gudagnà cun 2:0 cunter Cuira. Winterthur maina uschia cun 1:0 la seria da Best of 5. Il proxim gieu è lura mardi proxim a Cuira.
RR sportissimo 12:00


text:
Rosada
La rosada (o sguazz) l'è ona percipitazion atmosferega che la compariss in forma liquida. La vegn foeura de la terra e in sui pient, quand che 'l vapor de l'aqua che 'l se troeuva dedent a l'aria el vegna a contatt con di superfis fresch; 'sto vapor, allora, el fa condensa in gott d'aqua. La temperadura di superfis la gh'ha minga de vess troppa bassa, sedenò el vapor el vegna foeu tant 'me brina.
D'estaa, la rosada la se forma soratutt in superfis che senten on poo de meno el cald, compagn de l'erba, i foeuj e i tecc.
La rosada l'è minga l'istess lavorà de la gottazion, che l'è 'l mestee che fa i piant quand che trann foeura l'aqua de tropo.


text:
Il favrer 2017 aveva La Posta infurmà la populaziun davart alternativas da la purschida da posta. Latiers hai dà divers discurs cun las autoritads communalas da Surses. Ensemen èn els sa decidids da porscher ils servetschs en la butia dal vitg.
Collavuraziun cun consum alvra-surses
La purschida da la nova filiala cun partenari a Beiva cumpiglia las fatschentas dal mintgadi da brevs e pacs. Plinavant èsi pon clients far pajaments u da retrair daners. La nova soluziun è pussaivla grazia a la collavuraziun cumprovada cun il consum alvra-surses, scriva La Posta. Quella maina gia las filialas da partenari ad Alvagni, Lantsch e Riom.
La filiala dad oz resta fin che la nova purschida en la butia cumenza il servetsch, probabel il november 2018. La data exacta vegn communitgada ad uras, scriva La Posta.
RR novitads 12:00


text:
La senda da viandar tranter Segl ed Isola sper il Lej da Segl vegn duvrada adina dapli er da velos sper ils viandants durant la stad. Durant l'enviern pon ins duvrar il lai per loipas e sendas da viandar – durant in spazi da temp che vegn adina pli curt.
Ina senda nova è in'idea difficila da realisar
Perquai vulan las vischnancas da Segl e Bregaglia reagir e construir ina nova senda sin in traject da radund 800 meters tranter Segl ed Isola. Il nov toc da la senda duai esser 2,5 meters lad. In'idea betg simpla en ina cuntrada ch'è en l'inventari da las cuntradas da muntada naziunala.
Visita sin il lieu duai gidar a chattar ina soluziun
Per evaluar opziuns han las vischnancas envidà ils uffizis chantunals e l'organisaziun da protecziun Pro Lej da Segl ad ina visita oculara. Quai per guardar da princip tge ch'ins savess realisar.
Las vischnancas han retschavì signals positivs per duas variantas: Schlargiar la senda existenta u construir ina senda propi lung la riva dal lai. Quella stuess'ins per part pender vid il grip.
Ina gruppa da lavur duai ussa examinar pli en detagl las duas variantas.
RR actualitad 12:10


text:
Markus Noser ha 50 onns ed abita a Nuolen en il chantun Sviz. Noser enconuscha Breil dapi blers onns ed ha avant dus onns cumprà ina chasa da vacanzas a Breil. El posseda in biro da direcziun da construcziun cun 15 collavuraturs. Noser remplazza Marcel Friberg ch'è sa retratg suenter avair presidià quest gremi 12 onns.
Medemamain sa retratg è Pierin Vincenz. El vegn remplazzà da Peter Brügger. Brügger è er il nov possessur da l'ustaria Burleun en il territori da skis da Breil.
Nova pendiculara
La pli gronda sfida per il nov president Markus Noser, vegn ad esser realisar la nova pendiculara da Breil fin l'alp Dado e quai ils proxims dus fin trais onns. era la secunda fasa per engrondir il resort da vacanzas Prada stat avant porta sco ulteriur obstachel.
Ils acziunaris han plinavant approvà il quint da las pendicularas. Tar ina svieuta da 5,5 milliuns francs serra quel cun in gudogn da 35'000 francs.
RR novitads 22.00


text:
L’idea da far ord gondlas saunas han ils dus designers, oriunds da la Germania dal Sid, gì durant il studi. Els vulevan far in project cuminaivel. Per vesair sche lur idea funcziuna, han els cumprà duas gondlas, han prendì in gril, mess si crappa ed uschia simulà ina sauna. Svelt han els badà, che lur idea po vegnir realisada.
L’idea è da midar uschè pauc sco pussaivel. La gondla duai restar autentica.
En las gondlas da 6 persunas han dentant mo lieu quatter persunas per ir a suar – la pigna dovra er plaz. Da chattar ina pigna adattada saja stada ina da las pli grondas sfidas, concedan Felix Tarantik e Toni Egger. Però era da pudair transportar las gondlas giud las muntognas enfin en ufficina saja adina puspè in'aventura dian els cun rir. Pli simpel saja da transportar e duvrar la sauna a chasa. I dovra «mo» forza electrica e lura funcziunescha la sauna.
Ina giada ch’ins ha la sauna en iert, pon ins spustar ella fitg simpel nua ch’ins vul – i dovra simplamain forza electrica e betg dapli.
Cun Küngsauna SA han els chattà in partenari per realisar il project. Anc en la fasa da realisaziun haja dà midadas e lur sauna vegnia anc adina sviluppada enavant, dian ils dus designers. Quai era cun agid dal falegnam Slavi Vidakovic ch'è sa spezialisà sin las saunas ord gondlas.
Per transfurmar la gondla en ina sauna dovrel jau ca. 5 dis.
Ils clients da las saunas èn oravant tut hotels pitschens che n'han betg in agen lieu per far wellness. Dentant datti bleras persunas privatas che mettan la gondla en iert. Duas saunas stattan perfin en Nova Zelanda. Quantas gondlas ch'els han vendì en tut na vulevan els betg tradir.
RR actualitad 12:00


text:
La televisiun statala ha dentant rapportà ch'in vehichel saja explodì en la regiun da Salamija. Duas persunas sajan vegnidas mazzadas.
Questa regiun è sin il cunfin cun in territori che vegn controllà da l'organisaziun terroristica «Stadi Islamic». La pausa da cumbat na vala betg per questa organisaziun terroristica ed er betg per la front dad Al-Nusra.
Il post d'observaziun per dretgs umans ha declerà ch'ils cumbats tranter adherents dal reschim e rebells islamistics en il nordvest dal pajais hajan cuntinuà.
Er en autras parts dal pajas saja la pausa da cumbat vegnida rutta sporadicamain. - rapportan perditgas.
La pausa da cumbat è ina da las premissas per reprender ils discurs da pasch ils 7 da mars.
RR novitads 09:00


text:
Turchî
Artéccol in dialatt bulgnais
La Turchî (denuminaziån uficièl: Repóbblica d'l Turchî, in tûrc: Türkiye Cumhuriyeti, in IPA [ɾepuˈblika e ʃcipəˈɾisə]) - in tûrc ciamè pò Türkiye l'è un pajais ddal Mèdi Orient, int'al Asia.
La cunfénna a såura ed sîra cun la Bulgarî e cun la Grécia, a maténna cun la Geòrgia, cun la Armènia, cun al Azerbaigiàn e cun l'Iraq, e 'd såtta cun la Sirî. Äl só sîra i én mujè dal Mèr naigher, äl sa maténna dal Mèr egèe e 'd såtta dal Mèr meditèranî.
La Turchî l'è 'na Repóbblica Presidenzièl, al prémm minîster adès l'è Emil Boc (elèt dal 2008), al Presidänt d'la Repóbblica invêzia l'è Abdullah Gül (elèt dal 2007).
La capitèl d'la Turchî l'è Ankara. La langua uficièl del pajais l'è el tûrc.
Gallery[modifica | mudéfica la surzéia]
- Anitkabir.HB.jpg


text:
Carlo Janka e Nino Niederreiter èn champiuns da sport en disciplinas dal tut differentas. Carlo Janka è champiun mundial ed olimpic da skis, Nino Niederreiter «crack» da hockey che ha fatg il pass en la meglra liga da hockey dal mund. Era sche Janka e Niederreiter fan sports dal tut differents, treneschan els ensemen per il proxim enviern.
Uschia vai bler pli facil. La lavur da la stad sa paja l’enviern.
En ina halla da producziun en la zona d’industria da Cuira han ils sportists endrizzà lur plaz da trenament. Tranter lavurers sut il tetg filan Carlo Janka, Nino Niederreiter, ils frars Gino e Mauro Caviezel e Thomas Tumler vi da lur furma. Ensemen treneschan ils stars da ski e da hockey per il proxim enviern.
Ils sports èn differents, perquai èn era ils trenaments individuals. Ensemen vai dentant meglier.
RR sportissimo 17:00


text:
Per sminuir ils disturbis da canera vulan pliras citads svizras introducir zonas da tempo 30 sin numerusas vias principalas. Uschia planisescha sulet il chantun Turitg 31 tals trajects, sco che la gasetta «NZZ am Sonntag» rapporta. En Berna planiseschian ins 22 projects ed er a Genevra, Losanna, Lucerna e Zug èn talas zonas en planisaziun.
Dentant haja dà plirs recurs cunter questas reducziuns dal tempo. Pir dacurt ha Tribunal federal refusà in da quests recurs a Basilea. Tenor il tribunal saja la mesira commensurabla. Ina part dals recurs è dentant anc pendenta.
82'000 persunas han gia profità ils davos 10 onns
Tenor l'Uffizi federal per ambient hajan ins ils davos onns pudì proteger radund 82'000 persunas da caneras da traffic excessivas. Quai cun surtrair las vias cun substanzas che reduceschan la canera, cun mirs che frainan la canera u pia cun zonas da tempo 30.
La finamira da la Confederaziun è ch'ins possia proteger ulteriuras 100'000 persunas da grondas caneras.
RR novitads 06:00


text:
La raschun è il conflict cun la partida curda PKK ch'è s'intensivà ils ultims dis. Tar attatgas da la PKK eran morts dus policists e dus schuldads. Suenter attatgas or da l'aria da la Tirchia, aveva la partida declerà l'armistizi sco terminà. Quel valeva dapi il 2013.
«Ferma solidaritad» en cumbat cunter SI
Entant han ils pajais da la NATO empermess «ferma solidaritad» cun la Tirchia en ses cumbat cunter la milissa da terrur Stadi Islamic. Suenter la sesida extraordinaria a Brüssel ha l'allianza declerà ch'il terrorissem saja ina smanatscha directa per la segirezza dals pajais da la NATO e la stabilitad internaziunala.
Betg menziunà ha l'allianza però l'agir da la Tirchia cunter posiziuns da la partida curda PKK en il nord da l'Irac.
RR novitads 12:00


text:
Ed el n'avess betg publitgà sia single nova «Wenn dWält 1986». Ina chanzun che na raquinta betg da l'apocalipsa, mabain d'ina amur uschè profunda ch'i fiss tuttina als inamurads sch'il mund va a frusta enturn els. Pia nagina chanzun da ballape sco ses grond hit «Bring en hei», mabain ina chanzun d'amur ed in pign omagi a ses geniturs.
Trais onns pausa da la musica
L'onn 2015 ha Baschi publitgà ses davos album «Zwüsche dir und mir». Dapi lu èsi stà plitost ruassaivel enturn il musicist da Basilea. El ha fatg ina pausa creativa e nizzegià quella era per fundar cun in camarat in'atgna fatschenta. Per quai ha el era duvrà in nov studio nua ch'el ha tranter auter era registrà chanzuns cun la gruppa Plasma da Cuira. Sa chapescha ha el en quest studio era lavurà vid atgnas ideas.
Plaz 6 tar MusicStar – Plaz 1 en las paradas da hits
Baschi è sa participà il 2003 a l'emprima stafla da l'emissiun da casting «MusicStar». L'emissiun ha Carmen Fenk gudagnà e Mario Pacchioli è daventà segund. Baschi percunter ha stuì bandunar gia baud l'emissiun sin il sisavel plaz. La firma discografica Universal ha dentant vis potenzial en il giuven da Basilea ed ha fatg in contract cun el. Gia cun si'emprima single ha Baschi gì success, ma in sbagl durant la vendita ha impedì in plaz sin il podest da la parada da hits Svizra. Quai è lura gartegià ad el cun ses grond hit «Bring en hei». L'imni da ballapè è stà trais emnas sin plaz in ed ha purtà en pliras plattas da platin.
RR accumpagnament 10.30


text:
Sco quai che Giancarlo Torriani, suprastant da la vischnanca Surses e president dal cussegl da scola, ha ditg, ins saja il mument sin la tschertga d’in local stabel a Savognin. Ins saja en discurs cun differents locaturs. Realistic saja che sin l’entschatta da l’auter onn daventass il lieu d’inscunter per giuvenils realitad. La dumonda stoppia anc ir davant la radunanza communala. Gia fundada è ina cumissiun cun represchentants da vischnanca e geniturs.
Grischun Central Local stabel per giuvenils dal Surses
A Savognin duai dar in local stabel per giuvenils. La vischnanca da Surses è sin la tschertga d’ina immobiglia adattada.


text:
L'uschenumnà sboz da taglia 17 vegn però giuditgà sco pli equilibrà ed er la prontezza da cumpromiss para d'esser pli auta. Quai resorta da la consultaziun ch'è a fin. Igl è però er sa mussà ch'i vegn probabel puspè a dar lungas discussiuns fin tar ina schliaziun da cumpromiss.
Bain sustegnan ils chantuns l'idea dal Cussegl federal d'impunder ina taglia sin dividendas da participaziuns pli grondas che 10% e d'auzar ils supplements per uffants per 30 francs.
Da l'autra vart na vulan ils directurs da finanzas chantunals ensemen cun l'uniun da las vischnancas betg acceptar che la cumpart dals chantuns vi da la taglia federala directa vegnia d'auzada be sin 20,5% empè da sin 21,2% sco previs en la refurma da la taglia sin interpresas III.
Il settember ha il Cussegl federal preschentà il nov sboz per refurmar la taglia sin interpresas. Quel custa la Confederaziun anc radund 750 milliuns francs envers las 1,2 milliardas francs che la refurma da la taglia sin interpresas III avess custà.
Regenza grischuna betg dal tut d'accord
La regenza grischuna n'è betg dal tut d'accord cun la revisiun dal dretg federal davart l'imposiziun da taglia sin interpresas. Da principi sustegn ella las explicaziuns da la conferenza dals directurs da finanzas chantunals concernent il project fiscal 17.
Spezialmain refusa la regenza grischuna che la taglia federala directa duai esser pli bassa cumpareglià cun la refurma da l'imposiziun da taglia sin interpresas III. Il Grischun saja il chantun che vegnia a subir fitg grondas perditas en la gulivaziun da finanzas da la Confederaziun. Perquai stoppian ins fixar la cumpart da la taglia federala directa sin almain 21,2%.
RR novitads 14:00++


text:
Resposta a la dumonda: Tge è l’illuminissem?[edit]
L’illuminissem è la sortida da l’uman or da ses stadi minoren ch’el ha sez chaschunà. Il stadi minoren è l’inabilitad da far diever da ses intelletg senza vegnir manà d’insatgi auter. Chaschunada sezza è questa minorennitad sch’ella na deriva betg da mancanza d’intelletg, mabain da resolutezza e da curaschi da far diever da ses intelletg senza vegnir manà d’insatgi auter. Sapere aude! Hajas il curaschi da far diever da tes agen intelletg! è pia la parola da l’illuminissem.
Marschadetgna e mancanza da curaschi èn ils motivs, daco ch’ina uschè gronda part dals umans resta gugent l’entira vita minorenna, cumbain che la natira als ha daditg declerà libers da tutta determinaziun externa (naturaliter majorrenes); e daco ch’auters pon s’imponer tar els uschè tgunschamain sco lur avugads. Igl è uschè cumadaivel d’esser minoren. Sche jau hai in cudesch ch’ha per mai intelletg, in spiritual ch’ha per mai conscienza, in medi che prescriva a mai la dieta etc., alura na dovrel jau gea betg sfadiar mamez. I n’è betg necessari che jau pensia mez, sche jau poss be pajar; auters vegnan senz’auter a surpigliar per mai questa lavur stentusa. Che per lunschor la gronda part dals umans (e tranter quels l’entira bella schlattaina) resentia il pass da daventar maioren betg mo sco stentus, mabain er sco fitg privlus: per quai procuran ils avugads ch’han surpiglià buntadaivlamain la surveglianza suprema sur dad els. Suenter avair fatg vegnir tgutgs lur animals da chasa ed avair procurà che questas creatiras ruassaivlas na gughegian gea betg da far in pass ordaifer il charret da chaminar en il qual els èn vegnids serrads, als mussani il privel ch’als spetga sch’els emprovan da chaminar sulets. Bain na fiss quest privel gnanc uschè grond e cun crudar in pèr giadas emprendessan els finalmain dad ir; ma in tal exempel fa daventar temelitg e tegna per ordinari davent da tuttas ulteriuras emprovas.
Igl è pia difficil per mintga singul uman da sa deliberar da la minorennitad ch’al è quasi daventada disa. El ha schizunt cumenzà a l’avair gugent ed è per entant propi incapabel da far diever da ses agen intelletg, perquai ch’ins n’al ha mai laschà far l’emprova. Prescripziuns e furmlas, quests instruments mecanics da far diever u plitost maldiever dals agens duns natirals, èn las pastuiras che tegnan ins en in stadi minoren perpeten. Tgi che las bittass davent, faschess tuttina in sigl malsegir schizunt sur il foss il pli graschel; pertge ch’el n’è betg disà da sa mover a moda talmain libra. Perquai datti be paucs, als quals igl è reussì da sa liberar tras atgna lavur spiertala da la minorennitad, ma che van tuttina cun pass segir.
Ch’in public illumineschia sasez è però pli probabel; gea, igl è quai bunamain inevitabel, sch’ins al lascha be la libertad. Pertge che qua vegnan adina a sa chattar intgins che pensan sezs – schizunt tranter ils avugads da la gronda massa –, ils quals vegnan – suenter avair bittà giu sez il giuf da la minorennitad – a derasar enturn els il spiert da la stima da l’atgna valita e da la vocaziun da mintg’uman da pensar sez. Remartgabel vegn ad esser ch’il public ch’era vegnì mess avant dad els sut quest giuf, als vegn silsuenter a sfurzar da restar sezs suten, sch’el vegn instigà latiers d’intgins da ses avugads ch’èn sezs inabels per tut illuminissem. Talmain privlus èsi da plantar pregiudizis, perquai ch’els prendan la finala vendetga vi da quels (u ils antecessurs da quels) ch’als han inizià. Perquai po in public be arrivar plaunsieu a l’illuminissem. Tras ina revoluziun po forsa bain vegnir cuntanschida la fin da despotissem persunal e da suppressiun orientada al gudogn u a la pussanza, ma mai ina vaira refurma dal pensar; il cuntrari vegnan novs pregiudizis – gist tuttina sco ils vegls – a servir a la gronda massa ignoranta sco ideal.
Per quest illuminissem na dovri però nagut auter che libertad, e quai en la furma la pli pauc nuschaivla da tut las muntadas che libertad po avair, numnadamain en quella da far tras a tras diever a moda publica da sia raschun. Ma uss aud jau a clamar da tuttas varts: na raschunai betg! L’uffizier di: na raschunai betg, mabain exercitai! Il cusseglier da finanzas: na raschunai betg, mabain pajai! Il spiritual: na raschunai betg, mabain crajai! (Be in sulet signur en il mund di: raschunai tant sco che vus vulais e da tge che vus vulais, ma obedì!) Qua sa mussan dapertut restricziuns da la libertad. Ma tgenina da quellas impedescha l’illuminissem? E tgenina na restrenscha forsa gnanc, mabain promova schizunt l’illuminissem? – Jau respund: il diever public da l’atgna raschun sto esser permess da tut temp, e be quel è bun d’illuminar ils umans; il diever privat percunter po savens esser limità fitg ferm, senza che quai impedeschia grondamain il progress da l’illuminissem. Il diever public da si’atgna raschun è per mai quel ch’insatgi fa dad ella sco scienzià davant l’entira publicitad dal mund dals lecturs. Il diever privat è quel ch’insatgi dastga far da sia raschun sin in post burgais u en in uffizi ch’al è vegnì affidà. Per tschertas fatschentas ch’èn en l’interess da la communitad è tuttavia necessari in mecanissem ch’implitgescha che tscherts members dal maun public ston sa cuntegnair a moda passiva, sinaquai che quels vegnian dirigids da la regenza tras in’unitad artifiziala vers l’accumpliment da finamiras publicas u vegnian almain impedids da destruir talas. En talas situaziuns n’èsi pelvaira betg lubì da raschunar, mabain ston ins obedir. En il cas nua che questa part da la maschina considerescha però sasezza sco member d’ina entira cuminanza, gea schizunt d’ina societad cosmopolita, pia en qualitad d’in scienzià che sa drizza en scrittiras ad ina publicitad – en il vair senn dal pled –, po quel tuttavia raschunar senza che las fatschentas per las qualas el è per part responsabel sco member passiv pateschian pervi da quai. I fiss per exempel da grond donn sch’in uffizier, al qual ses superiur ha cumandà insatge, vuless pensar dad aut davart il senn e la funcziun da quest cumond; el ha dad obedir. I n’al po percunter betg vegnir scumandà giustifitgadamain da far sco scienzià remartgas davart ils sbagls che vegnan fatgs en il servetsch da guerra e da suttametter quels al giudicament dal public. Il burgais na po betg refusar da pajar ils tributs ch’al èn vegnids adossads; anzi po ina critica impertinenta envers talas contribuziuns, en il mument ch’ellas han da vegnir sbursadas, schizunt vegnir punida sco in stgandel (che pudess manar ad ina resistenza generala). La medema persuna na cuntrafa però betg a l’obligaziun da burgais sch’ella exprima en qualitad da scienzià publicamain ses pensaments areguard la nuncunvegnientscha u malgistadad da talas grevezzas. En medema maniera è in spiritual obligà da predegiar davant ses scolars da catechissem ed avant la plaiv tenor il simbol da la baselgia, a la quala el serva; pertge ch’el è vegnì engaschà sut questa cundiziun. Ma sco scienzià ha el tutta libertad, gea schizunt la vocaziun necessaria, da communitgar al public tut sias ponderaziuns examinadas conscienziusamain e bainmanegiadas davart ils sbagls areguard quest simbol e da far propostas co drizzar en meglier l’urden da la religiun e da la baselgia. Qua na datti er nagut che pudess vegnir adossà a la conscienza. Pertge che quai ch’el instruescha en ses uffizi, sco incaricà da la baselgia, preschenta el sco insatge areguard il qual el n’ha betg la libertad d’instruir sco el vul, mabain ch’el è obligà da referir tenor las perscripziuns ed en num d’insatgi auter. El vegn a dir: nossa baselgia mussa quai u l’auter; e quai èn ils arguments sin ils quals ella sa basa. Silsuenter tira el a favur da sia plaiv tut il niz pratic or da tschentaments ch’el sez na suttascrivess betg or da profunda persvasiun. Ma el po tuttina sa resolver d’als preschentar, damai ch’i na sa lascha betg excluder dal tuttafatg ch’i saja tuttina zuppà lien in pau vardad; ed en tutta cas na vegn ins betg a chattar lien insatge che s’opponiss a l’atgna religiun interna. Avess el numnadamain l’impressiun che quai saja il cas, alura na fiss el betg bun d’exequir conscienziusamain ses uffizi ed al stuess remetter. Il diever ch’in magister emploià fa da sia raschun davant sia cuminanza è pia be in diever privat; la radunanza è numnadamain adina chasana, saja quella quant gronda ch’ella veglia. Areguard quai n’è el, sco spiritual, betg liber e na dastga er betg esser, damai ch’el exequescha in’incumbensa estra. Ma sco scienzià che discurra davant il public per propi – numnadamain il mund –, pia il spiritual en l’applicaziun publica da sia raschun, giauda ina libertad absoluta da far diever da si’atgna raschun e da discurrer en si’atgna persuna. Da vulair pretender ch’ils avugads dal pievel sajan (en chaussas spiritualas) sezs minorens è numnadamain in’absurditad che vuless dir da perpetnisar las absurditads.
Ma na duess ina societad da spirituals, per exempel ina sinoda u ina classa da notabels (sco ch’ella numna sasezza tar ils Ollandais), betg esser legitimada d’obligar in l’auter da far diever d’in tschert simbol a moda nunmidabla; per pudair exequir uschia in’avugadia cuntinuanta sur da tut ses members e tras quels sur il pievel ed en questa moda schizunt vegnir da perpetnisar quella? Jau di: quai è absolutamain nunpussaivel. In tal contract che vegniss serrà per tegnair davent da l’umanitad per adina tut ulteriur illuminissem fiss dal tuttafatg nulla e nunvalaivel, schizunt sch’el vegniss confermà da la pli auta pussanza, tras dietas imperialas e stipulaziuns da pasch las pli solennas. Nagina epoca na po s’alliar e sa cumplottar en tala moda ch’i daventass impussibel a la proxima da schlargiar sias enconuschientschas (e surtut uschè impurtantas), da las purifitgar d’errurs ed insumma da cuntinuar sin la via da l’illuminissem. Quai fiss in crim cunter la natira umana, da la quala la destinaziun originara è gist d’avanzar sin la via dal progress; uschia ch’ils descendents èn legitimads dal tuttafatg da sbittar tals conclus sco nunautorisads e fraudulents. La prova areguard tut quai che po vegnir imponì ad in pievel en furma da lescha è, schebain il pievel sez s’adossass ina tala lescha. Quai fiss bain pussaivel per in temp limità, quasi en spetga d’insatge meglier, per pudair introducir in tschert urden. A medem temp stuessi però esser lubì a mintga burgais, ed en spezial als spirituals, da far en qualitad da scienzià publicamain, vul dir en furma scritta, remartgas davart quai che fiss da curreger vi da l’urden vegl. En il fratemp restass l’urden introducì en vigur, fin che l’enconuschientscha davart la natira da questas chaussas fiss progredida e sa cumprovada tant enavant ch’in tschert dumber da vuschs (schebain betg tuttas) vegniss da s’unir sin ina proposta che prendess en protecziun davant il tron quellas plaivs che fissan sa resolvidas – a basa d’enconuschientschas ch’ellas sezzas giuditgassan sco pli vardaivlas – da midar las instituziuns religiusas, senza però vulair impedir tras quai quellas che sa resolvessan da restar tar il vegl. Ma da stabilir ina constituziun religiusa persistenta che nagin na dastga metter en dumonda publicamain, e sch’i fiss er be per ina generaziun, è in act absolutamain nunlubì; pertge che lura vegniss l’umanitad impedida per in temp da cuntinuar sin la via dal progress e sch’ella restass senza fritgs, fiss quai probablamain schizunt da dischavantatg per ils descendents. Per sai po in uman bain suspender per in tschert temp l’illuminissem areguard quai ch’el ha il duair da savair; ma desister dad el, saja per sia persuna u – anc mender – per ils descendents, vuless dir da violar ils sontgs dretgs da l’umanitad e d’als ignorar. Ma sche gnanc il pievel na po decider en questa moda sur da sasez, quant pli pauc dastga lura far quai in monarc. Sia reputaziun sco legislatur sa basa numnadamain sin quai ch’el enserria l’entira voluntad dal pievel en la sia. Sch’el fa be attenziun che mintga meglierament – vair u supponì – saja cumpatibel cun l’urden burgais, alura po el ruassaivlamain laschar far ses subdits en autras chaussas quai ch’els han il sentiment da stuair far per il salit da lur olma; quai n’al sto betg interessar, bain percunter d’evitar che in impedeschia l’auter cun forza da lavurar tenor tut ses pudair vi da la mira e la promoziun da quel. I fa schizunt donn a la reputaziun da sia maiestad, sch’el intervegn en da questas chaussas cun suttametter a sia surveglianza guvernativa scrittiras, en las qualas ses subdits emprovan da far urden cun lur enconuschientschas. Quai vala sch’el fa quai or d’atgna prudientscha suprema – pertge ch’el s’expona lura a la reproscha: Caesar non est supra Grammaticos – ed anc bler pli fitg sch’el abassa sia pussanza superiura talmain ch’el sustegna il despotissem spiertal d’intgins tirans en ses stadi envers ses ulteriurs subdits.
Sch’i vegn dumandà vinavant: Vivain nus uss en in’epoca illuminada? sche sa cloma la resposta: Na, ma tuttavia en in’epoca da l’illuminissem. Sco che las chaussas sa preschentan actualmain manca – guardà sur tut – anc fitg bler afin ch’ils umans fissan abels u dastgassan er be empruvar da far diever en dumondas da religiun a moda segira e versada da l’agen intelletg senza vegnir guidads d’insatgi auter. Ma nus avain tuttavia segns evidents che mussan ch’igl als vegn uss tuttina avert il champ per lavurar libramain a favur da quest intent; ed ils impediments da l’illuminissem general u da la sortida or dal stadi minoren ch’els han sez chaschunà daventan plaunsieu pli pitschens. En quest senn è il temp actual il temp da l’illuminissem u il tschientaner da Friedrich.
In prinzi che na sa senta betg indegn da dir ch’el reguardia sco obligaziun da prescriver als umans nagut en dumondas da religiun, mabain d’als laschar en quai tutta libertad e che renunzia per consequenza al num superbi da la toleranza – quel è sez illuminà e merita da vegnir ludà dal mund engraziaivel e da la posteriuritad sco quel ch’ha liberà – almain da vart da la regenza – sco emprim la schlattaina umana da la minorennitad e ch’ha laschà liber a mintgin da far diever da l’atgna raschun en tut las chaussas che reguardan la conscienza. Sut el dastgan spirituals respectabels – malgrà lur obligaziuns d’uffizi – preschentar en qualitad da scienziads liber- e publicamain davant il mund lur giudicats ed invistas che devieschan qua u là dal simbol adoptà; e tant pli dastga far quai mintgin che n’è betg limità tras in’obligaziun d’uffizi. Quest spiert da libertad sa derasa er ordaifer e schizunt là, nua ch’el ha da cumbatter cunter impediments exteriurs d’ina regenza che malchapescha sasezza. Pertge ch’a quella glischa bain ordavant in exempel che mussa ch’i na saja da temair en cas da libertad nagut ni per il ruaus public ni per l’unitad da la communitad. Ils umans sa lavuran da sez in pau a la giada or da la groppadad, sch’ins be emprova betg d’als tegnair intenziunadamain lien.
Jau hai mess l’accent central da l’illuminissem, quel da la sortida dals umans or da lur minorennitad ch’els han sez chaschunà, surtut sin dumondas da religiun. Areguard ils arts e las scienzas han noss regents numnadamain nagin interess da giugar l’avugà da lur subdits; ed en pli è la minorennitad numnada la pli nuschaivla e la pli disfamanta da tuttas. Ma la tenuta d’in schef da stadi che favurisescha quest’emprima va anc pli lunsch; el vesa en ch’i saja schizunt nunprivlus da lubir a ses subdits en dumondas da legislaziun da far diever a moda publica da lur atgna raschun e da preschentar publicamain al mund lur patratgs areguard ina meglra furma da quella, schizunt cun crititgar avertamain l’existenta. Da quai avain nus in excellent exempel en il monarc che nus venerain ed al qual nagin n’è precedì en chaussa.
Ma er be quel ch’ha – essend el sez illuminà – nagina tema da sumbrivas e ch’ha a medem temp a disposiziun ina gronda armada bain disciplinada per garantir il ruaus public po dir quai ch’ina republica na dastga betg gughegiar: raschunai tant sco che vus vulais e da tge che vus vulais, ma obedì! Qua sa mussa in svilup surprendent e nunspetgà da las chaussas umanas – uschia sco che quel sa preschenta er uschiglio, al contemplond tut en tut, bunamain en mintga reguard a moda paradoxa. In pli aut grad da libertad burgaisa fa l’impressiun d’esser d’avantatg a la libertad dal spiert dal pievel, ma tschenta en vardad a quella barrieras insuperablas; in grad da libertad pli bass stgaffescha percunter al spiert spazi da sa derasar tenor tut ses pudair. Cura che la natira ha alura zuglià or da questa dira paletscha il scherm, per il qual ella ha il pli grond quità, numnadamain la vocaziun ed inclinaziun da pensar libramain; sche s’effectuescha quella in pau a la giada enavos sin il pensar dal pievel (ed al fa vegnir tras quai adina pli madir da far diever da la libertad d’agir) e la finala schizunt sin ils princips da la regenza, la quala realisescha ch’igl è avantagius per ella sezza da tractar l’uman, il qual è uss dapli ch’ina maschina, confurm a sia dignitad.
Immanuel Kant
Königsberg en Prussia,
ils 30 da settember 1784


text:
Emeli Sandé: «Clown»
- Venderdi, 12.1.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 12.1.2018, 9:30, RTR
Ils davos onns avant che sia carriera da musica ha entschet, ha Emeli Sandé stuì vegnir a frida cun bleras respostas negativas. Nagin na deva ad ella ina schanza sin ina carriera sco musicista. Ma curt avant la fin da ses studi da medischina ha ella pudì suttascriver ses emprim contract da musica. Finalmain han uschia ils strapazs gì ina fin. Emeli Sandé ha dumagnà ses emprim pass en l'industria da musica. La chantadura da la Scozia n'è dentant betg mo ina talentada chantadura, mabain era ina grondiusa autura. Ella ha tranter auter scrit chanzuns per Cher, Lloyd e Leona Lewis.


text:
Giudaissem
Il giudaissem (dal grec ἰouδaϊσuός ioudaismos, ebraic יהדות Jahadut) è d’ina vart la religiun, la tradiziun, la moda da viver, la filosofia e la cultura dals gidieus (scrit cun minuscla); da l’autra vart designescha il term er la communitad dals Gidieus (sco etnia u pievel, scrit cun maiuscla).
La religiun giudaica, che vegn circumscritta sco ‹monoteissem etic›[1], furma la pli veglia da las religiuns monoteisticas-abrahamiticas. Ella cumpiglia in’istorgia da bundant 3000 onns.
Ins differenziescha entaifer il giudaissem tranter ils aschkenasim ed ils sefardim (cf. sutvart). Dapi che l’illuminissem giudaic è sa fatg valair, vegn ultra da quai distinguì tranter il giudaissem da refurma (u liberal), conservativ ed ortodox (che cumpiglian mintgamai differentas sutgruppas e tendenzas).
La basa dal giudaissem furma la Tora (‹lescha›)[2]. Igl èn quai ils tschintg cudeschs da Moses che represchentan per ils gidieus la pli impurtanta part da la bibla ebraica (Tanach). Vitiers vegnan las scrittiras rabinicas ch’explitgeschan la Tora e che vegnan numnadas tradiziunalmain la ‹Tora orala›.
L’onn 2016 vivevan en tut il mund radund 14,5 milliuns gidieus, la gronda part en l’Israel ed en ils Stadis Unids da l’America. 10 fin 15 procent vegnan attribuids a l’ortodoxia giudaica.
Cuntegn
- 1 Istorgia dal term
- 2 Tgi appartegna als gidieus?
- 3 Istorgia dal giudaissem
- 4 Religiun gidieua
- 5 Cultura gidieua
- 6 Sutdivisiun en gruppas etnicas
- 7 Context actual
- 8 Lingua
- 9 Demografia
- 10 Annotaziuns
- 11 Litteratura
- 12 Colliaziuns
Istorgia dal term[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹gidieu› va enavos sur l’expressiun latina judaeus, l’expressiun greca ioudaios ed il term correspundent arameic e persian sin il pled gidieu yehudi. Quel designava oriundamain ils members da la schlatta da Juda ed ils abitants dal territori correspundent. Dal temp dal domini da David a Hebron vegniva quest territori numnà ‹Reginavel da Juda›. Sut Rehabeam è il territori alura vegnì spartì: la part meridiunala sa numnava Juda, la part settentriunala Israel. Il Reginavel dal Nord ha be existì fin l’onn 722 a.C. Il term yehudi vegniva duvrà da quel temp a moda fitg vasta tant per aspects religius, politics sco er naziunals. Tar quest diever da la lingua – sco ch’el sa manifestescha per exempel er pli tard en ils texts dal Nov Testament – sa tracti però en emprima lingia d’ina denominaziun externa, pia da terzas persunas. Ils gidieus discurrivan da sasezs sco am yisrael (‹pievel d’Israel›), e quai probablamain per stabilisar l’identitad naziunala faschond appel a l’istorgia tempriva dal pievel.
Tenor las prescripziuns cuntegnidas en la Halacha vala sco gidieu tgi ch’è l’uffant d’ina mamma gidieua u tgi ch’è convertì al giudaissem confurm a las reglas.[3] Surtut dapi la mesadad dal 20avel tschientaner na vegn questa definiziun per part betg pli acceptada, e quai tranter auter per ils suandants motivs[4]:
- La conversiun pretenda – en il senn tradiziunal – da confessar ils fundaments da la cretta gidieua e da tegnair la perscripziun da quella. Numerus gidieus seculars na fan però betg quai.
- Dal naziunalsocialissem èn sis milliuns umans vegnids resguardads sco gidieus ed assassinads, dals quals tschientmillis n’avessan betg valì sco gidieus tenor il dretg da la Halacha.
- Blers abitants dal stadi d’Israel odiern vegnan educads en il spiert d’ina schientscha naziunala giudaica ed han per exempel er da prestar il servetsch militar; tenor la definiziun halachica valan percunter blers dad els betg sco gidieus.
En documents persunals vegn duvrà il term le'om che munta tant sco ‹naziunalitad›. Il 1958 aveva gì lieu en il cabinet israelian sut primminister David Ben-Gurion ina cuntraversa, co che quest term saja d’interpretar: en il senn d’ina identificaziun cun il stadi d’Israel ubain en il senn dal dretg da la Halacha. La finala ha il tribunal suprem tractà la dumonda, relativond la muntada religiusa dal term le'om. Suenter massivs protests è la lescha però puspè vegnida revedida en il senn dal dretg da la Halacha.[5]
Tgi appartegna als gidieus?[modifitgar | modifitgar il code]
En las statisticas cumparan per ordinari quels sco gidieus ch’inditgeschan sasezs sco tals.[6] Tenor il giudaissem ortodox, conservativ u liberal vala ina persuna sco gidieu, sch’el ha geniturs gidieus u sch’el è convertì al giudaissem. È be in genitur gidieu, sche sa drizza l’appartegnientscha tenor la mamma (confurm a la lescha che sa basa sin Mischna e Talmud). Uffants da babs gidieus che n’han nagina mamma gidieua ston convertir al giudaissem per vegnir renconuschids sco gidieus.[7] Tenor il giudaissem da refurma (u liberal) american – che furma dapi la fin dal 20avel tschientaner la pli gronda gruppaziun gidieua en ils Stadis Unids – vala percunter mintga uffant sco gidieu ch’ha in genitur gidieu e ch’è vegnì educà a moda gidieua.[8]
Istorgia dal giudaissem[modifitgar | modifitgar il code]
En ils raquints da la Tora, ils tschintg cudeschs da Moses, cumenza l’istorgia dal pievel gidieu cun la lia che Dieu ha fatg cun Abraham. La tradiziun gidieua resguarda Abraham sco fundatur dal monoteissem, pia da la cretta en in sulet, invisibel Dieu. Questa lia ha Dieu renovà cun il figl dad Abraham, Isaac, e cun il figl da lez Jacob; dapi la lutga a la riva orientala dal flum Jabbok vegn quest ultim numnà ‹Jisrael›.
Jacob ha gì dudesch figls che valan sco ils progeniturs da las dudesch schlattas d’Israel (ils Israelits). Quels sa rendan da Kanaan, la Palestina resp. l’Israel odiern, en l’Egipta, nua che lur descendents vegnan mess dals faraos en sclavaria. Or da questa sclavaria vegnan ils Ebrers, sut lur manader Mosche (Moses), liberads da Dieu ch’als revelescha sin la muntogna Sinai la Tora (scritta ed orala). Cumbain ch’il pievel gidieu disdescha savens en vista a questa lezia – sco che cumplanschan ils profets da pli tard – resta la lia cun Dieu intacta.
Cun l’exil babilonic en il sisavel tschientaner avant Cristus ha cumenzà l’istorgia dal giudaissem en l’Irac. Pli tard, dal temp hellenistic, è sa sviluppà en la diaspora gidieua il giudaissem hellenistic. Il pli tard dapi la destrucziun dal stadi giudaic en l’emprim tschientaner suenter Cristus e la destrucziun da Jerusalem tras Hadrian (ch’ha renumnà la citad en Aelia Capitolina) èn ils gidieus ids definitivamain en la diaspora ed èn sa chasads en vastas parts da l’Imperi roman. In’ulteriura gronda part viveva en l’Imperi persian. Cun las academias da Sura e Pumbedita en la Babilonia (che furmava da quel temp ina part dal Reginavel dals Sassanids) sa chattava là en l’antica tardiva e durant il temp medieval tempriv il center intellectual dal giudaissem.
Ils ulteriurs aderents dal giudaissem èn sa sparpagliads durant il temp autmedieval er en autras parts da l’Europa. Ed en il temp medieval tardiv – en il decurs dals pogroms da pestilenza e da l’expulsiun dals gidieus per exempel or da la Frantscha – èn els sa derasads adina pli fitg en l’Europa da l’Ost ed ultra da quai en il mund islamic. Suenter ch’ils gidieus èn vegnids stgatschads l’onn 1492 or da la Spagna, èn els per part returnads en la Palestina odierna ed èn er arrivads en l’America. Ils gidieus èn adina puspè vegnids persequitads; per part han els però er pudì s’etablir sco part integrala da la societad locala e quai senza stuair desister da lur cretta e tradiziun. (Davart il destin dal giudaissem en il 20avel tschientaner cf. sutvart, chapitel ‹Context actual›).
Patriarcs e fundaturs[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils trais patriarcs Abraham, Isaac e Jacob sa tractavi da manaders da stirpas semiticas nomadisantas che vivevan en in lieu nunenconuschent tranter la Mar Mediterrana e la Mesopotamia. Cumprovas istoricas per lur existenza na datti betg. Els vivevan probablamain dal temp ch’ils nomads èn daventas sesentars, pia a l’entschatta dal temp da bronz (ca. tranter 1900 e 1500 a.C.).
Moses vala sco fundatur per propi da la religiun giudaica. El vegn considerà en il giudaissem sco il pli aut profet da tut ils temps, il qual è vegnì pli datiers da Dieu che mintga uman avant u suenter el. Er per l’existenza da Moses mancan tuttas cumprovas istoricas. Tenor la Bibla ha Moses manà l’exodus dal pievel ebraic or da l’Egipta. Schebain i sa tracta qua d’in eveniment istoric per propi n’è medemamain betg cler. Tradiziunalmain vegn Moses plinavant considerà sco autur da la Tora, la quala furma la basa da la cretta gidieua. Ordaifer il giudaissem ortodox na vegn quest’opiniun però strusch pli fatga valair.
Sco fundatur dal giudaissem odiern vala Esra (ca. 400 a.C.). Esra era dal temp da l’exil babilonic primsacerdot. Tenor decret dal retg persian Artaxerxes I ha el pudì returnar cun il pievel israelian (da quel temp probablamain radund 20 000 persunas) a Jerusalem. Là ha el organisà da nov il servetsch dal tempel ed il sacerdozi ed ha fatg sparter lètgs da gidieus cun dunnas betg gidieuas. L’identitad religiusa ha dapi quel temp ina muntada cumparegliabla a quella da l’origin.
Religiun gidieua[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la tradiziun religiusa gidieua sa tracti d’ina religiun monoteistica, da la quala il dieu vegn er numnà Dieu d’Israel.[9] Tenor la chapientscha ortodoxa vegn quest dieu resguardà sco creatur da l’univers ch’agescha er anc oz a moda activa en il mund (theissem). Intgins filosofs gidieus dal temp medieval (Gersonides, Abraham ibn Daud), influenzads da la Kabbala e dal neoaristotelissem, e dal temp modern (surtut suenter il holocaust, sco per exempel Harold Kushner, William E. Kaufman e Milton Steinberg) han percunter la tendenza da posiziunar dieu a moda pli distanziada, sco stgaffider che saja s’alienà da sia creaziun (deissem).
La religiun gidieua sa basa sin las tradiziuns religiusas dals gidieus. Quellas sa dividan en ina ductrina scritta ch’è fixada en la Tora ed en ina ductrina orala (er: Tora orala), la quala vegn discutada en il Talmud. Quest ultim sa divida istoricamain en Mischna e Gemara e furma er la basa per la Halacha, la lescha gidieua. La Halacha cumpiglia però er la legislaziun rabinica e las sentenzias ch’èn vegnidas tratgas en il decurs dal temp. Igl ha adina puspè dà emprovas da stgaffir in cumpendi dal dretg giudaic; in dals exempels ils pli enconuschents è il Schulchan Aruch (16avel tschientaner).
Tenor la religiun gidieua ha Moses retschavì al Sinai da Dieu l’entira Tora, pia tant la ductrina scritta sco er l’orala. En la Tora scritta (er numnada ils tschintg cudeschs da Moses: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri e Deuteronomium) è descritta la lia che Dieu ha fatg cun ils umans ed en spezial cun il pievel gidieu. Questa lia sa cumpona tenor la ductrina gidieua da 613 mitzwot (cumandaments). Questa cifra cumpara bain en il Talmud, però senza ch’ils cumandaments vegnian enumerads en detagl. Pir sacerdots e docts da pli tard han fixà en lur ovras ils 613 mitzwot (als quals appartegnan er ils diesch cumandaments; en tut sa tracti da 248 cumonds e da 365 scumonds). La pli enconuschenta ovra da quest gener è Sefer HaMitzwot da Maimonides. Quests mitzwot determineschan l’entira vita d’in gidieu pietus.
La ductrina orala è vegnida dada vinavant dals docts sur tschientaners e fixada ca. 220 a.C. da Jehuda ha-Nasi (che vegn per ordinari simplamain numnà Rabbi) en la Mischna. Questa Mischna furma la basa dal Talmud, en il qual èn nudadas las discussiuns dals rabins areguard la Mischna. Questa part, che cumpiglia in spazi da temp da plirs tschientaners, vegn numnada en il Talmud Gemara. Sper il Talmud (che consista da Mischna e Gemara) vegnan er tut las ovras da rabins da pli tard attribuidas a la ductrina orala.
Cretta[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹cretta gidieua› sa referescha a las tradiziuns religiusas dal giudaissem (epoca prebiblica, temp biblic e temp pli nov) ed a las differentas direcziuns ch’èn sa manifestadas en il decurs dal temp. Il giudaissem che porta, conserva ed instruescha questas tradiziuns religiusas vegn numnà rabinic. Savens vegn discurrì en quest connex dals princips da cretta gidieus; cuntrari al cristianissem n’èn quels però betg definids cleramain e fixads a moda lianta. Er la cretta en l’existenza da Dieu n’è betg reglada en il giudaissem a moda dogmatica, cuntrari per exempel a la confessiun da cretta islamica, la Schahāda. Il giudaissem n’enconuscha nagin catechissem sco tal.
Princips da cretta gidieus[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs da l’istorgia dal giudaissem è sa sviluppada in’entira retscha da princips da cretta, dals quals ins spetga ch’ils gidieus als tegnian per esser en accordanza cun la cuminanza religiusa gidieua. Ma facticamain n’è il dumber precis da quests princips betg determinà e lur cuntegn vegn anc adina discutà a moda cuntraversa. Areguard la dumonda quant vast che quest catalog da pretensiuns è e quant sever ch’el duaja vegnir applitgà sa differenzieschan las singulas cuminanzas gidieuas ina da l’autra (giudaissem ortodox, giudaissem conservativ, giudaissem liberal).
En il 12avel tschientaner ha Maimonides formulà intgins princips da basa dal giudaissem: la cretta en in Dieu sco creatur suprem ed origin da l’entir univers, l’unitad ed incorporalitad da ses esser e.a. Questa codificaziun è vegnida recepida vastamain. Accents sumegliants han er mess auters auturs da la scolastica gidieua dal temp avant e suenter Maimonides. Er vegn rendì attent ch’in entir pievel ch’era gist sa furmà saja daventà perditga co che Dieu haja serrà la lia al Sinai (en il cristianissem: ils dudesch apostels, en l’islam be Mohammed).
Cuntrari al cristianissem e l’islam ha il giudaissem desistì, cun excepziun d’ina curta fasa en l’istorgia antica, da missiunar persunas d’autra confessiun. Il giudaissem na resguarda betg sco putgà u per exempel sco criteri d’exclusiun dal salid tras Dieu, sche persunas betg gidieuas ed auters pievels tgiran lur religiuns resp. crettas divergentas. Il giudaissem è da l’avis ch’era aderents d’autras religiuns possian avair part da la vita suenter la mort, sch’els hajan manà ina vita etica.
La circumcisiun dals giuvens furma in cumandament central dal giudaissem ed in segn distinctiv da l’identitad gidieua.
Manaders religius[modifitgar | modifitgar il code]
Spiertalmain e giuridicamain vegn ina communitad gidieua manada d’in rabin. Ils sefardim ed ils caraits numnan lur manader religius er chacham (sabi). Tar gidieus iemenits è usità il term mori (mes magister). Ils servetschs divins vegnan per ordinari manads d’in cantor (chasan) u ditg pli general d’in recitatur. Per ch’il servetsch divin haja lieu, ston esser preschents almain diesch persunas gidieuas ch’èn religiusamain maiorennas (en l’ortodoxia: diesch umens maiorens). En dumondas profanas vegn la cuminanza manada d’ina suprastanza che vegn elegida dals commembers.
Dal temp vegl eran ins da l’avis entaifer il giudaissem che l’uman entria suenter sia mort en il mund da las sumbrivas, il scheol, e vivia là vinavant davent da dieu. Questa vita n’è però nagina vita per propi. Per in gidieu pietus èsi perquai spezialmain impurtant da viver vinavant en sia descendenza.
Pir en il cudesch Daniel, probablamain in dals pli giuvens cudeschs dal Tanach, èn cuntegnids renviaments ad ina «vita perpetna» tar dieu: «Blers da quels che dorman sut terra vegnan a lavar si, tgi per la vita perpetna, tgi per la perdiziun perpetna» (Dan 12,2).
Dal temp da Jesus vegniva la dumonda schebain i dettia ina vita suenter la mort discutada tranter ils docts gidieus a moda cuntraversa. Oz èsi usità en il giudaissem da crair en ina vita suenter la mort. Surtut en il giudaissem ortodox datti er l’imaginaziun d’ina reincarnaziun.
Il giudaissem enconuscha in’idea dal salvament fitg «terrestra», quai che s’exprima er en l’imaginaziun da l’arrivada d’in messias. La mira finala è giustia e pasch (schalom) sin terra.
Moviments religius entaifer il giudaissem[modifitgar | modifitgar il code]
En il temp preschent existan divers moviments entaifer il giudaissem religius. Questas gruppaziuns na sa differenzieschan betg en emprima lingia, ma er areguard dumondas da cretta. I vegn distinguì tranter moviments ortodoxs e betg ortodoxs. En in senn pli vast pon ils moviments betg ortodoxs er vegnids designads sco progressivs, refurmads u liberals (senza ch’il term ‹liberal› vegniss duvrà qua en in senn politic). Ina posiziun intermediara tranter ortodoxia e giudaissem liberal occupa il giudaissem conservativ ch’è sa furmà en il 19avel tschientaner.
Ina da las differenzas centralas tranter il giudaissem ortodox ed ils moviments betg ortodoxs è la chapientscha da la palentada al Sinai. L’ortodoxia resguarda la Tora retschavida da Moses sco directiva ch’è da suandar en mintga cas pled per pled. Il giudaissem betg ortodox interpretescha percunter la palentada sco betg absoluta, mabain sco process cuntinuant da Dieu cun ses pievel tras il temp e las culturas. En il context da questa exegesa istoric-critica da la palentada èn sa furmads tut ils moviments betg ortodoxs dal giudaissem. Damai ch’els tuts accentueschan il svilup ed il midament, appartegnan els al giudaissem progressiv en il vast senn dal pled. En il stretg senn dal pled tutgan tar il giudaissem progressiv tut las gruppaziuns dal giudaissem da refurma ch’èn s’unidas a l’uniun mundiala per giudaissem progressiv.
Ad intgins gievan ils midaments dal giudaissem da refurma però memia lunsch. Uschia hai dà in cuntramoviment, en rom dal qual il giudaissem conservativ è puspè s’avischinà a l’ortodoxia. Daspera datti anc numerusas autras direcziuns ch’han mintgamai lur atgna vista sin las tradiziuns.
L’origin da tut ils moviments religius giudaics dal temp preschent è da chattar en l’istorgia spiertala surtut da l’Europa a partir da la fin dal 18avel tschientaner. Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner è il focus dal svilup scientific e teologic dal giudaissem sa spustà en ils Stadis Unids.
Cultura gidieua[modifitgar | modifitgar il code]
Sa basond sin la Tora vegnan dumbrads en il giudaissem ils onns dapi la creaziun dal mund. Il chalender giudaic s’orientescha tar la dumbraziun dals mais tenor la glina (chalender lunar). Damai che dudesch glinas cumpiglian in interval pli curt ch’in onn solar, vegn la differenza gulivada cun agid da mais basests. Per quest motiv crodan ils dis da festa giudaics adina puspè sin auters dis tenor il chalender secular.
Dis da festa e da commemoraziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn giudaic cumenza cun Rosch haSchana (Buman), al qual suonda Jom Kippur (di da la reconciliaziun). In’emna suenter Jom Kippur festiveschan ils gidieus Sukkot (festa da la tegia da feglia) ed en il decurs da la primavaira Pessach (‹transgressiun, partenza›), la festa da l’exodus or da l’Egipta, al qual suonda suenter set emnas Schawuot (‹emnas›). Tut las festas numnadas sa laschan deducir da la Tora. Daspera datti dis da festa ch’èn vegnids fixads pli tard tras ils rabins. Tar quels tutgan Purim (‹sorts›) e Chanukka (‹consecraziun›).
Pervi da divers eveniments tragics en l’istorgia dal pievel gidieu han ils rabins fixà cun il temp sper Jom Kippur ulteriurs dis da gigina. In da quels è Tischa beAv (9avel di dal mais Av). Tenor la tradiziun èn vegnids destruids quel di tant l’emprim sco er il segund tempel a Jerusalem; ultra da quai sa tracti dal di ch’ils gidieus èn vegnids stgatschads da al Spagna suenter la reconquista. Ulteriurs dis da gigina che stattan en connex cun la destrucziun dals tempels a Jerusalem èn Assar beTammus (17. Tammus), Zom Gedalja (3. Tischri) ed Assara beTevet (10. Tevet).
Intginas festas e dis commemorativs dal giudaissem en survista:
- Schabbat שבת (di da ruaus emnil)
- Bar Mizwa resp. Bat Mizwa בר מיצוה resp. בת מיצוה (maiorennitad religiusa)
- Jom Kippur יום כיפור (di da la reconciliaziun, 10. Tischri)
- Pessach פסח (‹Pasca›, 15.–22. Nisan)
- Jom haScho’a יום השואה (di commemorativ dal holocaust, 24. Nisan)
- Schawuot שבועות (festa da la surdada da la Tora, ‹Tschuncaisma›, 6.–7. Siwan)
- Sukkot סוכות (festa da la tegia da feglia u festa d’engraziament per la racolta, 15.–23. Tischri)
La vita gidieua[modifitgar | modifitgar il code]
Tuttina sco il decurs da l’onn sa drizza er l’entira vita d’in gidieu pietus tenor la Tora. L’otgavel di suenter la naschientscha d’in mattatsch vegn quel surtaglià (Brit Mila). Las giuvens festiveschan cun 12 onns Bat Mitzwa ed ils giuvens cun 13 onns Bar Mitzwa – la festa da la madirezza religiusa. A partir da quel mument èn els obligads da tegnair tut ils 613 mitzwot, en ils quals els èn vegnids introducids ordavant.
Ina nozza gidieus consista en emprima lingia da la festivitad ch’ha lieu en rom da la surdada dal contract matrimonial (ketubba). Per quest intent sa scuntran spus e spusa sut la chuppa (baldachin) ed il spus surdat, accumpagnà da set brachot (benedicziuns), a la spusa la ketubba ed ina vaira dad aur. En regurdientscha da la destrucziun dal tempel da Jerusalem vegn silsuenter zappitschà in magiel e las festivitads cumenzan.
En cas da mort s’occupa la Chewra Kadischa (fraternitad funerala) dal defunct e procura per ina svelta sepultura. Alura cumenza in temp da cordoli da 30 dis che pussibilitescha als confamigliars da prender plaunsieu cumià dal defunct.
La cultura gidieua è da tut temp vegnida influenzada fermamain da las culturas, entaifer las qualas las singulas cuminanzas gidieuas vivevan e na sa lascha perquai strusch examinar a moda isolada. Entaifer questas differentas furmas da la cultura gidieua na gioga la religiun betg adina ina rolla tuttina ferma.
Entras la sutdivisiun dal giudaissem europeic en aschkenasim e sefardim èn sa sviluppads qua dus spazis culturals differents che sa distinguan er linguisticamain in da l’auter (cf. il proxim chapitel).
Sutdivisiun en gruppas etnicas[modifitgar | modifitgar il code]
Tradiziunalmain vegnan differenziadas pliras gruppaziuns etnicas. Quellas sa laschan er cumprovar cun agid d’examinaziuns geneticas che mussan per exempel che la populaziun gidieua da l’Europa da l’Ost sa cumpona da cumparts caucasas, europeicas e semiticas. Las grondas gruppaziuns etnicas sa numnan:
- Aschkenasim, dals quals ils perdavants vivevan en Germania u en Frantscha, avant ch’els èn emigrads en l’Europa da l’Ost e per part pli tard en ils Stadis Unids.
- Sefardim, dals quals ils perdavants vivevan sin la Peninsla Iberica (Spagna, Portugal). Il 1492 èn els fugids da l’inquisiziun spagnola ed èn sa chasads surtut en il territori da la Mar Mediterrana, ma per part er en l’Europa Centrala ed Europa dal Vest (p.ex. a Hamburg).
- Mizrachim (gidieus orientals), ils quals vivevan surtut en il Proxim Orient e l’Africa dal Nord, ma ch’èn per part er emigrads en l’Asia Centrala e dal Sid. Els vegnan savens er attribuids als sefardim.
- Gidieus jemenits (teimanim), ils quals èn stads sur lung temp isolads dals ulteriurs gidieus ed han tras quai per part sviluppà agens rituals.
- Tzabar, ils gidieus ch’èn naschids en l’Israel.
Gruppaziuns gidieuas istoricas[modifitgar | modifitgar il code]
Praticamain tut ils gidieus dal temp modern suondan las leschas sco ch’ellas èn cuntegnidas en la Mischna ed en il Talmud; els vegnan subsummads sut il term ‹giudaissem rabinic›. Daspera datti però gruppas ch’èn sa separadas da la maioritad dals gidieus. La pitschna gruppa dals caraits refusa las ductrinas cuntegnidas en Mischna e Talmud. Er ils samaritans snegan l’autoritad da questas duas ovras; ultra da quai enconuschan els sco sontga scrittira ina versiun da la Tora che sa numna Memar Markah, sco er in’atgna liturgia, atgnas leschas ed atgnas scrittiras exegeticas. La gronda part dal Tanach (la Bibla gidieua) resguardan els sco betg inspirada da Dieu. Cuntrari al giudaissem enconuscha il psalteri dals samaritans 155 psalms; ils gidieus e cristians enconuschan be 150 psalms.
Context actual[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi millennis è il giudaissem adina puspè stà exponì a persecuziuns religiusas, ideologicas e politicas ch’èn per part idas a finir en pogroms. In cas unic en l’istorgia furma però la shoa, l’emprova d’extirpar la ‹rassa giudaica› tenor plan ed a moda quasi industriala tras la Germania naziunalsocialistica.
L’onn 1934 han ins dumbrà 17 milliuns gidieus en tut il mund. Sis milliuns umans ch’èn vegnids qualifitgads dals naziunalsocialists sco ‹gidieus› èn daventads en il decurs dals proxims bundant diesch onns l’unfrenda da la shoa. Suenter la fin dal Terz Reich ha quai accelerà la realisaziun da las finamiras zionisticas ed ha manà il 1948 a la fundaziun ed a la renconuschientscha internaziunala dal stadi d’Israel sco patria dals gidieus.
Il stadi d’Israel odiern è ina democrazia seculara tenor l’exempel dals stadis dal vest. Tscherts champs da la politica da l’intern èn però segnads fin oz d’ina ferma influenza religiusa. Ina nozza civila n’è per exempel betg pussaivla en l’Israel, damai ch’il dretg da famiglia è suttamess a las gruppas religiusas respectivas. Quai po per exempel esser in problem per dunnas che vulan sa divorziar senza il consentiment da lur umens; tenor dretg giudaic tradiziunal restan ellas ‹liadas› a lur umens e na pon betg maridar danovamain.
Pervi da l’istorgia e tradiziun speziala dal giudaissem exista ina ferma identitad gidieua, la quala sa referescha però al destin communabel e na sto betg per forza esser motivada a moda religiusa. Blers gidieus sa resguardan per exempel sco Brits u Americans e fin il 1933 er sco Tudestgs patriotics ch’avevan ristgà ed unfrì en l’Emprima Guerra mundiala la vita per lur patria europeica.
Dapi la destrucziun dal segund tempel tras ils Romans l’onn 70 s.C. vivevan bain blers gidieus en la galut (diaspora gidieua); ma en Terra sontga han tuttina vivì da tut temp gidieus (vegl jischuw). Dapi ch’è sa furmà vers la fin dal 19avel tschientaner il zionissem modern e ch’è vegnì fundà il 1948 il stadi Israel datti adina puspè discussiuns tranter gidieus ultraortodoxs, schebain in stadi dastgia insumma vegnir fundà tenor ritus gidieu d’umans. Uschia è per exempel la gruppa Neturei Karta, che sa chatta a dretga en il champ ortodox, consequentamain da l’opiniun ch’in stadi gidieu stgaffì da l’uman na dastgia betg exister, damai ch’il return dals gidieus or da la diaspora possia be vegnir manà dal messias.
Entras ils success dal stadi Israel, surtut dapi la Guerra da sis dis, è ina part dals gidieus religius (la scola dal rabi A. Kook) da l’avis ch’il temp messianic haja cumenzà cun quai.
En l’Israel valan tut las festas – tant religiusas sco Rosch ha-Schana (festa da Bumaun), Jom Kippur (di da la reconciliaziun), Purim e.a. sco er istoricas sco Jom haScho’a (commemoraziun dal holocaust), Jom haZikaron (di commemorativ per ils crudads) e Jom haAtzma’ut (di da l’independenza) – sco dis da festa naziunals.
Medemamain exista en l’Israel il rabinat superiur che sa cumpona da dus rabins: in che represchenta ils aschkenasim ed in che represchenta ils sefardim.
Lingua[modifitgar | modifitgar il code]
L’ebraic è la lingua da las pli veglias scrittiras gidieuas; ultra da quai ha questa lingua furmà en l’antica la varietad discurrida dals gidieus (durant la perioda da lur independenza). Sco lingua da mintgadi è l’ebraic vegnì remplazzà suenter tschientaners tras l’arameic; sco lingua dal servetsch divin e per part er sco lingua docta è l’ebraic però sa mantegnì fin oz. L’arameic è ina lingua parentada stretgamain cun l’ebraic, la quala ha er influenzà l’ebraic scrit sco ch’el cumpara en las ovras gidieuas tardivas. Intginas passaschas en las scrittiras dal Tanach èn gia vegnidas scrittas en arameic; uschia mida per exempel il cudesch David da l’ebraic en l’arameic. Jesus e ses cumpatriots gidieus discurrivan arameic.
En la diaspora han ils gidieus s’approprià las linguas dals pajais en ils quals els vivevan. En intgins cas han las cuminanzas gidieuas per part adattà questas linguas, pervi da las circumstanzas istoricas e culturalas, ad etnolects autonoms u las han sviluppà vinavant ad atgnas linguas. En l’Europa Centrala e dal Vest è quai stà il jiddic sco lingua dals aschkenasim ed il spagnol dals gidieus (lingua sefarda u ladino) sco lingua dals sefardim. En la vita da mintgadi discurra la gronda part dals gidieus però la lingua dal pajais en il qual els vivan.
Tar l’ivrit che vegn scrit e discurrì oz en l’Israel sa tracti d’ina revivificaziun reussida da l’ebraic antic. Quel è vegnì cumplettà tras in stgazi da pleds modern e per part è er vegnida adattada la grammatica. Oz sa sviluppa questa lingua en il diever quotidian sco mintga autra lingua era.
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2016 vivevan en tut il mund radund 14,4 milliuns gidieus, la gronda part da quels en l’Israel (44 % da tut ils gidieus) ed en ils Stadis Unids (39,5 %). Alura suondan la Frantscha (3,2 %), il Canada (2,7 %), la Gronda Britannia (2,0 %), l’Argentinia (1,3 %), la Russia (1,2 %), la Germania e l’Australia (mintgamai 0,8 %).
Tut en tut cumpiglian ils gidieus 0,2 % da la populaziun mundiala. En l’Israel munta la cumpart da la populaziun gidieua 50 % (incl. Jerusalem da l’Ost, la Cisjordania ed il Plateau dal Golan). I suondan ils Stadis Unids cun 1,8 % da la populaziun, la Frantscha cun 0,7 %, l’Australia e l’Ungaria ed Uruguay cun mintgamai 0,5 %, il Reginavel Unì e l’Argentinia cun mintgamai 0,4 % e la Belgia cun 0,3 %.[10]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Louis Jacobs: Judaism. En: Michael Berenbaum, Fred Skolnik (ed.): Encyclopaedia Judaica. 2. ed., tom 11. Macmillan Reference USA, Detroit 2007, p. 511–520.
- ↑ Norman Solomon: Torah from Heaven. The Reconstruction of Faith. Littman Library of Jewish Civilization, Oxford 2012, ISBN 978-1-906764-13-5, p. 19–31.
- ↑ Cf. Raphael Posner: Art. Jew, Halakhic Definition, en: Encyclopaedia Judaica, 2. ed., tom 11, p. 254–255.
- ↑ Tenor Raphael Posner: Artitgel Jew, Halakhic Definition, en: Encyclopaedia Judaica, 2. ed., tom 11, p. 254–255.
- ↑ Tenor Posner, p. 254.
- ↑ Norman Solomon: Das Judentum. Eine kleine Einführung (= Reclams Universal-Bibliothek 18653). 5. ed. Stuttgart 2009, ISBN 978-3-15-018653-4, p. 12s.
- ↑ Yehoshua M. Grintz, Raphael Posner: Jew. En: Michael Berenbaum, Fred Skolnik (ed.): Encyclopaedia Judaica. 2. ed., tom 11. Macmillan Reference USA, Detroit 2007, p. 253–255.
- ↑ Dana Evan Kaplan: Reform Judaism. En: Michael Berenbaum, Fred Skolnik (ed.): Encyclopaedia Judaica. 2. ed., tom 17. Macmillan Reference USA, Detroit 2007, p. 172s.
- ↑ Las infurmaziuns generalas tenor Abraham Joshua Heschel: Gott sucht den Menschen – Eine Philosophie des Judentums; en la retscha: Information Judentum, tom 2, ed. da Zehuda Aschkenasy, Ernst Ludwig Ehrlich e Heinz Kremers, Neukirchener Verlag, 1992.
- ↑ Sergio DellaPergola: World Jewish Population, 2016. En: Arnold Dashefsky, Ira M. Sheskin (ed.): American Jewish Year Book 2016. Springer, 2017, ISBN 978-3-319-46121-2.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Michael Brenner: Kleine jüdische Geschichte, Beck, Minca 2008, ISBN 3-406-57668-0.
- Andreas Brämer: Die 101 wichtigsten Fragen. Judentum, Beck, Minca 2010, ISBN 978-3-406-59984-2.
- Arthur Hertzberg: Wer ist Jude? Hanser, Minca 2000, ISBN 3-446-19760-5.
- Jonathan Magonet: Einführung ins Judentum. Jüdische Verlagsanstalt, Berlin 2003, ISBN 3-934658-43-1.
- Johann Maier: Judentum (UTB), Göttingen 2007, ISBN 3-8252-2886-X.
- Norman Solomon: Das Judentum. Eine kleine Einführung. Reclams Universal-Bibliothek, Stuttgart 2009, 5. ed., ISBN 978-3-15-018653-4.
- Michael Tilly: Das Judentum. Marix (5. ed.) Wiesbaden 2013, ISBN 978-3-86539-910-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Gidieus en il Lexicon istoric retic
- Portal ‹giudaissem› en l’Open directory (tudestg)
- haGalil: www.hagalil.com Portal d’internet giudaic en lingua tudestga
- talmud.de – vita giudaica d’ozendi en Germania
- Gerhard Langer: Infurmaziuns da basa davart il giudaissem (datoteca PDF; 1,53 MB)
- Portal da religiun giudaic
- Funtaunas e princips dal dretg giudaic
- Vita, istorgia e cultura dals gidieus en l’Europa
- Lexicon online davart il giudaissem (englais)
- Dossier ‹giudaissem› – religiuns mundialas tar wdr.de


text:
Michel
- Sonda, 29.9.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 29.9.2018, 12:45, RTR
Il Dicziunari Rumantsch Grischun è ina funtauna incumparabla per tut quai che reguarda il mund linguistic-cultural rumantsch. Oz festegiain nus l'onomastic da Michel, Mitgel u Mihel, il num da l'archanghel che ha battì il dragun cun sia spada da fieu.
L'ultim fascichel dubel dal DRG finescha cun il cumenzament dal chavazzin Michel/Mitgel nua che tut las furmas e pronunzias dal num vegnan enumeradas. Ils pleds finals èn «Besondere Aussprache in Varg.» e suenter è la pagina a fin. Per savair co che quels da Vargistagn pronunzian quest num stuessan nus spetgar fin la primavaira per il proxim fascichel.
Ma davent dal november chattain nus tut ils stgazis redigids dal DRG en furma digitala. Scuvrin gia uss il secret: Mischèl!
Redacziun: Chasper Pult


text:
La nova stagiun da skis cumenza senza Michelle Gisin. La Svizra è cupitgada en in trenament e sa blessada vi dal schanugl dretg. Quant ditg che Gisin croda or, n’è betg cler. Ils medis discurran da duas fin sis emnas. Quai ha communitgà «Swiss Ski».
La skiunza Michelle Gisin ha gì l'ultima stagiun ses pli grond success fin uss. Al campiunadi mundial da San Murezzan è ella vegnida segunda en la cumbinaziun, suenter Wendy Holdener.
La cuppa mundiala cumenza sonda ils 28 d’october cun in slalom gigant a Sölden en l’Austria.
RR novitads 22:00


text:
Plazza aviatica Brüssel-Zaventem
- Gievgia, 24.3.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 24.3.2016, 8:40, RTR
Il mument è ella preschenta en tut ils meds da massa - la plazza aviatica a Brüssel-Zaventem. L'attentat da bumba sin questa plazza aviatica ha schoccà.
A Brüssel dat i duas plazzas aviaticas, quella da Brüssel Zaventem e quella da Brüssel Charelroi. Quella da Zaventem è dentant in toc pli gronda che quella da Charelroi. Ma propi gronda n'è er quella betg. Sch'ins guarda sin il dumber da passagiers pon ins cumparegliar ella cun l'eroport da Turitg.


text:
Criminals probabels ston quintar da vegnir arrestads. Fin qua dastgavan ils schuldads sulettamain ramassar datas e salvar fugitivs. In’intervenziun militara n’era betg lubida. L'acziun dals stadis da l'UE è limitada sin las auas internaziunalas.
Salvà 3’000 persunas en fasa 1
L’emprima fasa da l’acziun militara da l’UE aveva cumenzà ils 22. da zercladur 2015. Sper l’observaziun da raits da cuntrabandists ed intgins arrests avevan ins plinavant pudì salvar dapli che 3’000 fugitivs.
RR novitads 16:00


text:
Dapi passa mez onn vesan ins en la vischnanca da Mustér adina puspè lavurers en tumbins a l’ur da la via vid lavurar. Els èn londervi da modernisar la rait fixa da telefonins. Tenor la pledadra da medias da la Swisscom Sabrina Hubacher vul quai dir, ch’i vegn tratg cabels da fibra da vaider pli manaivel da la clientella.
Disturbis
Da questas lavurs senta la clientella da la Swisscom pir insatge cura ch'i dat la midada dal cabel d’arom sin il nov cabel da fibra da vaider. Lura datti tenor Sabrina Hubacher in'interrupziun dad in mez di. Sco ch'ella di avess la clientella da vegnir infurmada var 10 dis avant l’interrupziun.
La modernisaziun porscha ina lingia d’interent pli sperta. La decisiun schebain ins vul profitar da quella u betg, resta però tar il client, punctuescha Sabrina Hubacher.


text:
Le Coteau
Le Coteau l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Perreux, del circondàre (arrondissement) de Roanne| e del dipartimènt de l'Loira|.
El g'ha 'na popolasiù de 6 871 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 4,89 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 265 méter a 'na altèsa màsima de 317 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Le Coteau l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
{{Dipartiment de Loira|}}


text:
Tgi che bajegia ina chasa nova ubain renovescha u engrondescha quella ed ha in auto sto era avair almain in parcadi. I dependa dentant da la grondezza dal bajetg, con blers parcadis ch’ins sto avair. Sch'il possessur n'ha betg spazi per in parcadi sto el cumprovar ch'el dovra in en in auter lieu (sin terren ester ubain public). Era per velos, mopeds e töfs ston ins avair in lieu da deponer suffizient.
Pajar ina taxa
Sch’in possessur dad ina chasa, in biro, ina fatschenta, locals da vendita, pensiuns, restaurants e hotels n'ha nagin parcadi, sto el pajar persuenter. La taxa da cumpensaziun fa 250 francs ad onn. Ins po dentant era pajar l’entira summa, e quai fa 5'000 francs.
I dependa da la grondezza
- In bajetg abità: 1 parcadi per abitaziun fin 100m2
- Bajetgs da biro e commerzi: 1 parcadi per 130m2
- Locals da vendita: 1 parcadi per 30m2 surfatscha da la stizun
- Pensiuns e hotels: 1 parcadi per 3 letgs da giasts
- Restaurants: 1 parcadi per 5 plazs da seser (senza sala da mangiar)
Pli e pli blers autos
Il problem da parcar na pertutga per exempel Pauli Pally. El ha renovà dacurt ina chasa a Curaglia e di ch’el haja avunda parcadis. In pau auter pudess quai esser per persunas ch'abiteschan amez il vitg da Curaglia, sco il president da la cumissiun da bajegiar Alfons Venzin di. Là sajan blers objects vegls e pli baud na pretendeva la vischnanca ch’ins stoppia avair parcadis. Mo cun la motorisaziun saja la situaziun sa midada. E fin uss pudevan ins parcar gratuit.
Mo quai veglia e stoppia la vischnanca da Medel midar, di Peter Binz. I dettia pli e pli blers autos e memia paucs parcadis. Els stoppian reagir per evitar in caos. Sur da la lescha nova per parcar decida la finala la radunanza communala.
La revisiun parziala da la planisaziun locala cuntinuescha. Ils plans èn publitgads sin la pagina da la vischnanca.
RR actualitad 07:00


text:
Schumellins vesan ora medem e fan bleras chaussas tuttina. Ma lur caracter, quel è different. Esser schumellins na vul pia betg dir esser medems. Il Minisguard declera, danunder che las differenzas tranter ils schumellins derivan.
I va meglier en dus
Schumellins han schon bel. En dus pon els vilentar ils fragliuns, dar da crair en scola ch’els sajan tschel schumellin u trenar ensemen per in hobi.
Ch’i va magari meglier en dus mussan differents schumellins. Schumellins che han gì ensemen fitg gronds success, perquai ch’els eran en dus. Qua intgins exempels:
David e Philipp Degen
Ils dus giugaders da ballape svizzers, David e Philipp Degen èn schumellins. Pli baud han els pudì trenar ensemen per la carriera da ballape. Ils giuvens da 28 onns han dentant betg fatg la medema carriera e na giogan tar ils medems clubs da ballape. David gioga surtut per equipas Svizras, per il mument tar il club “BSC Young Boys” e Philipp gioga tar il club da la Germania “VFB Stuttgart”.
Mary-Kate ed Ashley Olsen
Cumenzà ha la carriera da Mary-Kate ed Ashley Olsen ils onns 90 en la seria americana “Full House”. Là avevan ellas anc gnanc in onn. Ellas partevan la rolla da Michelle, la figlia giuvna da la famiglia. Silsuenter han ellas fatg part a pliras serias ed en plirs films da kino. Ussa han ellas schizunt in’atgna marca da resti, bischutaria, cosmetica, parfum e cudeschs. Las schumellinas, ch’èn tranter ils pli ritgs acturs da Hollywood, vesan ins rar persulas.
Bob e Mike Brian
En il sport poi esser propi d’avantatg sch’ins ha in schumellin. Saja quai per trenar u per giugar ensemen. Uschia ha quella strategia funcziunà fitg bain tar ils schumellins Bob e Mike Brian dals Stadis Unids da l’America. Els giogan ensemen tennis dubel. Ensemen èn els uschè buns ch’els èn ils megliers dal mund.
James ed Oliver Phelps
Ils dus schumellins dals Stadis Unids da l’America, James ed Oliver Phelps, èn acturs. Els èn surtut enconuschents pervia dals films da “Harry Potter”. Là giogan els ils schumellins Fred e George Wisley, ils frars da Ron, ch`è il meglier ami da Harry Potter.
Romulus e Remus
Romulus e Remus èn dus schumellins che han vivì l’onn 700 avant Christus, quai vul dir avant varga 2700 onns. Ils schumellins èn figuras d’ina ditga. I vegn raquintà che Romulus e Remus sajan vegnids educads d’in luf e pli tard hajan els fundà la citad, Roma. Perquai ch’els hajan betg savì sa decider tgi ch’è il regent ha Romulus mazzà Remus. Romulus era regent ed ha dà l’agen num a la citad, Roma.


text:
En la vegliadetgna da 10 onns è Jacob Jecklin (1644-1704) partì da Zuoz per l'Italia. Sco chalger, schuldà e commerziant è el viagià tras la mes'Europa. Il 1667 è el partì en servetsch militar da l'Ollanda per l'India, rivà è Jecklin dentant mo enfin il Cap dal Sid. Qua ha el avert in affar per rauba da pel. Tschintg onns suenter s'embartga el per l'insla Java, nua che el marida in Giapunaisa. La dunna e ses 5 figls èn dentant morts bainbaud. A Java ha el fatg commerzi cun diamants ed è turnà suenter 44 onns ord patria sco um ritg a Zuoz. La vita d'in grond aventurier raquintada dad Adolf Collenberg.
Il forum 2007-2008 Jacob Jecklin il ritg
En la vegliadetgna da 10 onns è Jacob Jecklin (1644-1704) partì da Zuoz per l'Italia. Sco chalger, schuldà e commerziant è el viagià tras la mes'Europa.


text:
Festival europeic da chors da giuvenils a Basel (2. part)
- Mardi, 17.5.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 17.5.2016, 19:00, RTR
Dals 4 fin ils 8 da matg 2016 ha il 10avel festival europeic da chors da giuvenils gì lieu a Basel.
18 chors d'uffants e da giuvenils da l'Europa, Russia, Tirchia ed Indonesia han dà 40 concerts. RTR ha registrà dus concerts, quel en la claustra da Mariastein e quel en il Dom dad Arlesheim.
L'emissiun «Noss chors» porta impressiuns dal concert dad Arlesheim cun il titel: Frischwind. Nus udin: Knabencantorei Basel, Cor Infantil Amics de la Unio da la Spagna e Chor da giuvenils Tutarchela ord Georgia. Lura anc trais producziuns dal concert d'avertura en il Casino Basel: Mädchenkantorei Basel, Jugendchor jutz.ch e Bogaziçi Jazz choir Istanbul/Tirchia.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Il naufragi dad in Grischun cun projects en Spagna
- Mesemna, 23.11.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 23.11.2016, 11:45, RTR
«Das Meum Scret des Balthasar Gioseph de Vincenz (1789-1858)» – quai è la dissertaziun dal linguist Ursin Lutz da Domat. En questa preschenta el la vita e surtut ils dus projects da ses protagonist.
La carriera militara
Balzer Giusep de Vincenz è ì en Spagna cura chel aveva mo 15 onns. Là ha el fatg carriera militara fin al litinent-colonel. Il Grischun aveva contacts cun persunas prominentas, tranter auter schizunt cun il retg spagnol.
Ina colonia grischuna
Pervi da quests contacts ha el lantschà in project da fundar ina colonia grischuna en Spagna. Sco Ursin Lutz raquinta, aveva de Vincenz lidea chils Grischuns possian far il pur, vul dir mintgin avess survegnì terren per cultivar quel ed era per bajegiar ina chasa. Mo quai plan n'è betg reussì, perquai chils Grischuns na vulevan betg ir en Spagna per far il medem sco en lur patria.
Ina segunda emprova
Alura ha de Vincenz empruvà cun ina colonia commerziala cun stizuns e fatschentas. Mo er quai senza success. D'ina vart saja el stà memia tard, perquai che la situaziun en il Grischun era sa meglierada svelt suenter la fomaz dal 1816, da lautra vart n'eran ils Grischuns betg sa preparads bain per lur nova incumbensa en Spagna e pativan pervi dal chaud. Els avevan spetgà ina terra da la cucagna.
Collecta per la claustra da Mustér
Er il proxim project da lum da Siat ha fatg naufragi: Ina collecta per la claustra da Mustér. Lavat era sa drizzà ad el cun la supplica da rimnar daners en Spagna. Senza consultar de Vincenz ha el tramess in pader; mo quel ha stuì turnar a Mustér senza daners. La situaziun en Spagna era vegnida mendra.
Maschaida da rumantsch e spagnol
Sco consequenza da quests dus naufragis haja Balzer Giusep de Vincenz scrit ses «Meum scret» (maun-scrit ubain manuscrit). Quel è scrit en in linguatg spezial: Ina maschaida da rumantsch e spagnol.
Giuvens scienziads èn s'inscuntrads a Tavau: Ursin Lutz presch...
2:21 min, Telesguard dals 10.9.2014