text:
cuntegn
EBU Folk Music Festival
-
Dus «Tschiainders» sin la Plazza cotschna
Curdin e Domenic Janett vivan per la musica. Gia da giuvens han els fatg musica da bal a Tschlin, han sunà cun ils «Frars Janett e Caviezel», cun ils «Fränzlis da Tschlin» e sco duo van els anc in pass enavant cun interpretaziuns tut atgnas da tocs tradiziunals e da lur cumposiziuns.
Curdin e Domenic Janett han passentà bler temp cun far musica. Emprovas e concerts cun la musica da Tschlin e sunar notgs a la lunga, cura ch'i deva in bal. Cun ils «Fränzlis da Tschlin» èn els lura daventads enconuschents. Curdin e Domenic han però era blers auters engaschaments, e dapi in pèr onns sunan els era sco duo. Cun l'orgel da maun e clarinetta preschentan els l’essenzial da lur percurs musical cun elements da l’Engiadina ed in pau exotica da sur cunfin.
Far viadi en Russia n'è betg simpel
Da la dumonda, sch'els avessan gust da preschentar lur musica a Moscau al festival da folk da l’Uniun dals radios e da las televisiuns publicas da l’Europa (EBU/UER), èn els immediat stads intgantads. Uschia avain nus planisà noss viadi. Ed ir en Russia n’è betg simpel!
Organisar in sgol è spert fatg. Trametter infurmaziuns e fotografias als organisaturs era. Pli pretensius vegni, cura ch’i va per in visum. Quel survegn ins be cun conferma da l'organisatur russ. E fin che tut è avant maun, ston ins emplenir divers formulars ed avair confermas da l’assicuranza da malsauns. In pèr dis avant la partenza arriva il visum dal consulat russ a Berna. Lura mancan sulettamain in pèr rubels per expensas pli pitschnas a Moscau.
Il festival da folk da la EBU, in eveniment da tradiziun
Il festival da la EVU datti dapi il 1980, ed el ha fatg staziun en citads da tut l’Europa: Da Førde en la Norvegia, Cork en l’Irlanda, Segovia en Spagna, Viljandi en l’Estonia e quest onn a Moscau. Er la 39avla ediziun è deditgada a la musica populara – da folk e folclora da tut l’Europa – e vuless mussar sia gronda ritgezza e varietad. Però era procurar per inscunters che collian pajais e culturas è ina da las finamiras. In’autra è quella da preservar tradiziuns unicas e da las far udir ad in auditori pli grond.
Il festival da quest onn è vegnì organisà a Moscau da «Radio Orpheus»,, il link avra en ina nova fanestra ina staziun statala che tgira musica classica e tradiziunala, e che ha divers orchesters e chors da gronda qualitad. Las represchentaziuns dal festival èn stadas dals 26 fin ils 28 da matg en la sala da concerts da la tur da televisiun Ostankino ch'ha plaz per 750 persunas.
La furmaziun svizra
Il duo «Curdin e Domenic Janett» ha fatg il 2014 in disc cun il titel «Invenziuns» cun atgnas cumposiziuns, tocs tradiziunals ed er tocs d’auters cumponists sco Giacomo Sartori e Harald Haugaard.
Lur concert al Festival da Folk da la EBU a Moscau emetta il Radio Rumantsch gievgia, ils 21 da zercladur a las 19.00.
Ils «Tschiainders»
Avrir la boxSerrar la box
Tschiainders vegnan numnads ils abitants da Tschlin en las istorgias da Guadench Barblan. Quels da Ramosch èn ils Süblats, ils da Sent ils Asens.
Curdin e Domenic Janett, dus «Tschiainders» a Moscau
Maletg
1 / 8
Legenda:
Curdin e Domenic Janett
tar la tur da televisiun da Ostankino
Jachen Prevost
Maletg
2 / 8
Legenda:
Curdin e Domenic Janett
avant lur concert
Jachen Prevost
Maletg
3 / 8
Legenda:
Domenic e Curdin
durant il soundcheck
RTR, Jachen Prevost
Maletg
4 / 8
Legenda:
Domenic e Curdin Janett
sin il palc da la sala da concerts Ostankino
MAD, Vladimir Sokolov
Maletg
5 / 8
Legenda:
Domenic e Curdin Janett
han survegnì bleras reacziuns
MAD, Vladimir Sokolov
Maletg
6 / 8
Legenda:
Domenic Janett e ses fans
Ina dunna russa ha dissegnà ils dus musicants
RTR, Jachen Prevost
Maletg
7 / 8
Legenda:
Curdin Janett
Cun in dissegn fatg durant il concert
RTR, Jachen Prevost
Maletg
8 / 8
Legenda:
Curdin e Domenic Janett
cun Jachen Prevost da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
MAD, Vladimir Sokolov
Furmaziuns dal festival da folk a Moscau
Maletg
1 / 7
Legenda:
Pascal Labrie, repunsabla musica tar la EBU
cun ina gruppa da folclora russa
RTR, Jachen Prevost
Maletg
2 / 7
Legenda:
Folk'Avant
in trio da la Svezia
RTR, Jachen Prevost
Maletg
3 / 7
Legenda:
Intervista cun Folk'Avant
in trio da la Svezia
RTR, Jachen Prevost
Maletg
4 / 7
Legenda:
Il Bulgarka Junior Quartet
ina furmaziun da la Bulgaria
RTR, Jachen Prevost
Maletg
5 / 7
Legenda:
Hona
ina furmaziun da la Corea dal Sid
RTR, Jachen Prevost
Maletg
6 / 7
Legenda:
L'orchester da corns
ina furmaziun russa
RTR, Jachen Prevost
Maletg
7 / 7
Legenda:
Patriciya Svitina da la Belorussia
cun ses ensemble
RTR, Jachen Prevost
Impressiuns da Moscau
Maletg
1 / 11
Legenda:
La tur da televisiun Ostankino
in stabiliment imposant cun 540 meters autezza
Jachen Prevost
Maletg
2 / 11
Legenda:
La tur da televisiun Ostankino
en la glisch da la saira
Jachen Prevost
Maletg
3 / 11
Legenda:
Vista vers ost da la tur da Ostankino
cun il hotel Cosmos en furma da C
RTR, Jachen Prevost
Maletg
4 / 11
Legenda:
Vista da la tur da Ostankino
sur tut la citad da Moscau
RTR, Jachen Prevost
Maletg
5 / 11
Legenda:
Il monumenr da Juri Gagarin
il cosmonaut ch'è in herox en Russia
Jachen Prevost
Maletg
6 / 11
Legenda:
Il Cosmos a Moscau
cun 1777 stanzas in dals pli gronds hotels dal mund
Jachen Prevost
Maletg
7 / 11
Legenda:
L'hotel Cosmos a Moscau
in stabiliment cun 25 plauns
Jachen Prevost
Maletg
8 / 11
Legenda:
Sin la plazza cotschna a Moscau
cun in grond public
Curdin Janett
Maletg
9 / 11
Legenda:
Il grond negozi
sin la plazza cotschna a Moscua
Curdin Janett
Maletg
10 / 11
Legenda:
Sin la plazza cotschna a Moscau
cun il mausoleum da Lenin
Curdin Janett
Maletg
11 / 11
Legenda:
La Moskwa
il flum en la chapitala russa
Curdin Janett


c: text/html

text:
Ils trais umens ch'eran sa qualifitgads per ils quartfinals a Tavau èn tuts crudads or. Sco emprim è Roman Schaad stà londervì. El è dentant vegnì 5avel en sia gruppa. Sco segund èn lura las schanzas stadas a fin per Jovian Hediger ch'è vegnì be quart. Er il terz um en la runda n'ha gì naginas schanzas. El è perfin crudà or, e quai curt suenter il start.
Nadine Fähndrich sin plazza 7
La meglra figura ord vista svizra ha fatg Nadine Fähndrich. Ella è la suletta ch'ha pudì sa qulifitgar per ils mezfinals. La finala è la curridra da 23 onns vgnida 7avla ed ha uschia er dumagnà ils criteris da selecziun per il campiunadi mundial da ski nordic la fin favrer a Seefeld. Per la matadora locala, Laurien Van der Graf è il sprint stà a fin en il quartfinal.
Premiera dumagnada per Wieser
Per Fabiana Wieser èsi stà la premiera en la cuppa mundiala tar las cursas a Tavau. Ad ella han mancà radund 10 fin 11 secundas sin las meglras, la finala è ella vegnida 62avla. Per ella en tuttacas in eveniment. Pudair concurrenzar l'emprima giada cun l'elita mundiala è stà per ella in sentiment grondius.
Dumengia fa Wieser er la cursa da da 10 kilometers a Tavau.
Resultat dal final da dunnas
- 1. Stina Nilsson
- 2. Sophie Caldwell
- 3. Maja Dahlqvist
- 4. Natalia Nepryaeva
- 5. Katja Visnar
- 6. Krista Parmakoski
Resultat dal final dals umens
- 1. Johannes Hoesflot Klaebo
- 2. Federico Pellegrino
- 3. Baptiste Gros
- 4. Lucas Chanavat
- 5. Eirik Bransdal
- 6. Gleb Retivykh
Program Tavau Nordic 2018
Dumengia, ils 16 da december:
09:30 uras – cursa da 10 km dunnas (stil liber)
11:30 uras – cursa da 15 km umens (stil liber)
RR Sportissimo 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
I fautg as mettau in ün cercal. Un (l’om neir) dumauda: „Chi a tema da l’om neir?“
Tütg as mettan in muviment. Quel ca vegn ciapà resta l’om neir.
2. Magnoea granda.
I fautg i drombau quantgi ca jeu. Ün el tre, 5 el 6 e iuscia evant van e dretga dal pais. 2 el 4, 6 el 8 etc. van e sneistra e côrar. Ün
resta indrè. Quel al cor ei tgiaper. Sa’ i trova al dromba quantci ca jeu, da ün fin 24. Sa’ n è anca as scumenza ün altar giögh. Sa no as
disc le ora.
3. Al pastur el luf.
Ün le al pastor, ün al luf e i alter f fantg an norza. Al pastur disc: Gni norzetta , norzetta, le cilò al luf!


text:
Co èn ils vitgs sa midads - avant 50 onns eri vitgs da purs, ed oz? Las vias èn asfaltadas, las chasas èn renovadas e surtut èsi vegnì bajegià vidlonder e quai dapertut. Ils culms èn restads ils medems, mo ils guauds èn sa midads. Là nua ch’i vegniva fatg fain avant 50 onns datti oz per part guauds da feglia e da pigns.
Concept spezial
Ils maletgs ord la fundaziun Capauliana mussan in temp davent dal 1865 fin il 1974. Els èn exponids en la furma «Peterburger Hängung». Quella furma d’exponer para d’esser attractiva per ils visitaders, in maletg sper l’auter duai far impressiun.
En la segunda part va l’exposiziun vinavant èn las differentas stanzas da la Chasa d’Angel a Lumbrein. Ils maletgs vegls vegnan cumparegliads cun la situaziun dad oz. Dus exempels:
- Il pur fa oz ballas da silo - sper il pur che segava ier cun fautsch e raschla a maun.
- Ils scolars che van oz a scola cun la posta - da l’autra vart ils scolars che gievan ier da vitg a vitg a pe a scola.
Per l’emprima gida durant l'enviern
L’exposiziun «Midadas / Wandel» cuzza fin il mars 2019. Sco il num di vegn l'exposiziun era tractada. Sin l'enviern datti novs maletgs, pia ina midada. Per l’emprima giada è la Chasa d’Angel er averta durant l'enviern. Quai sin giavisch da bleras persunas che fan vacanzas en Lumnezia.
RR Total Local 11:00


text:
Or dal cudesch «Sablun» ha Dumenic Andry prelegì poesias avant il public dals Dis da litteratura a Soloturn. El è in dals auturs che scrivan rumantsch ch'èn vegnids envidads a Soloturn. Gia il 2009 ha Dumenc Andry survegnì là il premi Schiller per sias prestaziuns sco autur rumantsch.
Jessica Zuan ha prelegì poesias
Sper Dumenic Andry ha er Jessica Zuan represchentà la litteratura rumantscha a Soloturn. Ella ha legì or da sia collecziun da poesias «L’orizi». En sia prelecziun èsi vegnì tar in inscunter tut spezial cun in autur enconuschent: Franz Hohler ha prelegì spontan duas poesias da Jessica Zuan ch’el ha translatà en dialect svizzer.
Trais dis per ils amis e las amias dal cudesch
Radund 70 auturs ed auturas da las quatter linguas naziunalas e da l’ester han prelegì or da lur pli novas ovras als 40avels Dis da litteratura da Soloturn – ch'èn ids a fin la dumengia suentermezdi. En tut hai dà 190 occurrenzas cun 18'000 entradas, in nov record da visitaders e visitadras, sco ils organisaturs communitgeschan.
RR actualitad 12:00


text:
Lavurs
Planisadras e planisaders da tecnica d’edifizis da ventilaziun procuran per aria netta ed in clima agreabel en stanzas serradas. Per construcziuns novas u sanaziuns d’edifizis planiseschan e calculeschan els indrizs da ventilaziun e d’aria cundiziunada che spargnan energia.
Communablamain cun ils architects, inschigners e patruns da construcziun sclereschan planisaders da tecnica d’edifizis da ventilaziun l’emprim las pretensiuns che l’indriz sto ademplir. Els resguardan ideas e pretensiuns individualas sco era cundiziuns architectonicas e prescripziuns legalas. Els infurmeschan e cusseglian davart differentas pussaivladads da ventilaziuns e da la climatisaziun da localitads. Suenter projecteschan els ils indrizs da ventilaziun e d’aria cundiziunada. Els erueschan funtaunas d’aria e d’energia adattadas e concepeschan indrizs da la tecnica da ventilaziun che spargnan energia e ch’èn favuraivels a l’ambient, p.ex. cun reducir ad in minimum las emissiuns da CO2.
Planisaders da tecnica d’edifizis da ventilaziun calculeschan la grondezza ed ils custs ed elavuran offertas. Avant la realisaziun fan els tut ils quints da detagl necessaris. Per producir e montar ils indrizs dissegnan planisaders da tecnica d’edifizis da ventilaziun ils indrizs da la tecnica da ventilaziun en ils plans da l’architect. Ils plans detagliads servan al persunal dal magazin e da montascha sco basa da lavur. Ils plans elavuran els u cun programs da construcziun al computer (CAD) u a maun.
Planisaders da tecnica d’edifizis da ventilaziun lavuran savens direct sin ils plazzals, nua ch’els discurran davart ils detagls cun il persunal da montascha, ils architects u ils patruns da construcziun. Per che las lavurs da montascha procedian senza difficultads, fan els glistas da material, empostan il material tar ils furniturs, surveglian ils termins ed observan las prescripziuns per la protecziun cunter incendis. En il mintgadi da lavur protegian els lur atgna segirezza e sanadad. Els mettan en funcziun ils indrizs installads e controlleschan, sch’els funcziunan. Ultra da quai scrivan els instrucziuns per l’utilisaziun segira dals indrizs da ventilaziun e d’aria cundiziunada.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 6-10-2009
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi per indrizs da ventilaziun u en in biro d’inschigneria per tecnica da construcziun; pratica en il magasin, en il lavuratori e sin il plazzal (almain 3 mais)
Furmaziun en scola
1 di l’emna a la scola professiunala (cumplettà cun curs da bloc)
Roms professiunals
- organisaziun dal manaschi
- persistenza
- segirezza da la lavur e protecziun cunter incendis
- matematica
- material da fabricaziun
- basa da la chemia e da la fisica
- terminologia e dinamica dals fluids
- electrotecnica
- mesirar – controllar – reglar
- tecnica da construcziun e d’edifizis
- process da planisaziun
- indrizs da ventilaziun e d’aria cundiziunada
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "planisader / planisadra da tecnica d’edifizis da ventilaziun AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en geometria, matematica, fisica
Pretensiuns
- plaschair da dissegnar tecnicamain, a maun u al computer
- interess per process fisicals
- sentiment per detagls tecnics
- enclegientscha per colliaziuns abstractas
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- talent d’organisar
- plaschair da contact ed abilitad da communitgar, p.ex. lavur en il team e talent da contractar
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da centers da furmaziun da suissetec e da scolas professiunalas
Furmaziun da basa scursanida
en il champ professiunal "planisaziun da tecnica d’edifizis": planisader / planisadra da tecnica d’edifizis da stgaudament AFQ u planisader / planisadra da tecnica d’edifizis sanitars AFQ
Examen professiunal (EP)
manader / manadra da project en tecnica d’edifizis cun certificat professiunal federal, cussegliader energetic / cussegliadra energetica edifizis cun certificat professiunal federal
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist / tecnicista dipl. tecnica d’edifizis
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’edifizis
Cundiziuns da lavur
Planisaders da tecnica d’edifizis da ventilaziun lavuran en manaschis per installaziuns da ventilaziun ed aria cundiziunada u en biros da tecnica da construcziun u d’inschigneria.
La purschida da plazzas d’emprendissadi è buna. Per onn vegnan scolads en Svizra var 75 emprendists.
Planisaders da tecnica d’edifizis scolads èn tschertgads sin il martgà da lavur. Els chattan il pli senza problems ina plazza da lavur.
En la tecnica d’edifizis vegnan adina puspè introducids novs materials, novs sistems e novas prescripziuns, p.ex. en connex cun la minergia. Quai pretenda ina furmaziun supplementara regulara.
Ulteriuras infurmaziuns
Uniun da la tecnica d’edifizis da la Svizra e dal Principadi da Liechtenstein (suissetec)
Auf der Mauer 11
Chascha postala 1768
8021 Turitg
Tel: 043 244 73 00
URL: www.suissetec.ch
Revistas professiunalas:
"HK-Gebäudetechnik"
"Planer + Installateur"


text:
Monforte San Giorgio
Monforte San Giorgio l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 2 831 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 32,3 km² e 'na densità de popolasiù de 88 ab./km².
Monforte San Giorgio el cunfìna coi cümü de Mesina, Roccavaldina, Rometta, Torregrotta, Fiumedinisi e San Pier Niceto.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Monforte San Giorgio l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il trend tar ils chavaltgants è oz da siglir sin sablun di Roman Töny. Il Concours Hippique a Zuoz aveva dapi l'emprima ediziun avant 47 onns lieu sin il prà, quai saja betg pli adequat al temp. Perquai ha il comité d’organisaziun decidì da midar sin sablun.
Da 460 sin 1'100 partenzas
La decisiun dat raschun. Els han dapi ch'il dubel uschè bleras annunzias per l’occurrenza conguala cun l'onn passà. Il comité d'organisaziun ha survegnì l'annunzia per passa 1'000 partenzas. Quai vegn era a midar in zic l’eveniment. Töny po betg dir sche l'atmosfera restia quella ch'igl era enfin uss. Numnadamain famigliar e pacific. I vegn a sa midar in zic, ma a vegn era ad esser ina nov'entschatta per il Concours. Ina svilup allegraivel e positiv per il comité d'organisaziun.
RR novitads 12:00


text:
Sursilvan
Il sursilvan è in idiom rumantsch. Quel vegn discurrì en l’entir territori linguistic situà survart il guaud da Flem (perquai sur-selva = sur il guaud). L’intschess da diever dal sursilvan scrit cumpiglia sper la Val dal Rain Anteriur (Cadi, Lumnezia, Foppa) tradiziunalmain er Il Plaun (vischnancas da Trin, Domat, Razén e Panaduz). Ina particularitad entaifer il sursilvan furma il dialect tuatschin/medelin, en il qual èn sa mantegnids tratgs caracteristics dal rumantsch sursilvan vegl.
Situaziun linguistica en Surselva[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 han 13 879 abitants (42,5 %) dal district Surselva da lezza giada inditgà il rumantsch sco meglra lingua. 17 897 persunas (54,8 %) han inditgà da duvrar la lingua en famiglia, en il mintgadi e/u a la lavur. En Val Lumnezia han 82 % declerà il rumantsch sco meglra lingua, en la Cadi 78,1 %, en la Foppa 48 % en la citad da Glion percunter be 29,9 %.
Origin dal sursilvan sco lingua scritta[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim text sursilvan è vegnì scrit il 1611 dal refurmatur Stefan Gabriel en la furma dal sursilvan refurmà. Fin il 1900 existivan duas ortografias sursilvanas, ina catolica ed ina refurmada. L’emprim text sursilvan en la furma catolica è il Curt Mussament dal pader chaputschin Gion Antoni Calvenzano, medemamain dal 1611.
Atgnadads linguisticas en survista[modifitgar | modifitgar il code]
Fonologia[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari als idioms da l’Engiadina ch’enconuschan anc ils vocals radunds /ü/ ed /ö/ ha gì lieu en il sursilvan ina delabialisaziun a /i/ ed /e/, cf. sursilvan mir ed egl vs. engiadinais mür ed ögl. Cun excepziun dal tuatschin n’enconuscha il sursilvan ultra da quai nagina palatalisaziun da /k/ a l’entschatta dal pled a tsch/ davant /a/, cf. casa cun /k/ vs. sutsilvan tgea, surmiran tgesa, vallader chasa e puter chesa, pronunziads tuts cun /tsch/ a l’entschatta dal pled.[1]
Morfologia[modifitgar | modifitgar il code]
Ina caracteristica che cumpara entaifer ils idioms rumantschs sulettamain en il sursilvan furma la finiziun -s da l’adjectiv masculin en posiziun predicativa: il Pieder Fluretg, maghers e secs. In auter tratg unic dal sursilvan è il fatg ch’il pronom che suonda il verb vegn be darar scursanì, pia gida el vs. gida’l; en quest punct suonda er il rumantsch grischun il sursilvan.
Sintaxa[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Engiadina stat davant in object direct la preposiziun a, en sursilvan (e rumantsch grischun) percunter betg: cf. has viu Peider? vs. puter hest vis a Peider?
Intgins tratgs caracteristics ch’èn uschiglio nunusitads en las linguas romanas enconuschan tut ils idioms rumantschs, per exempel il diever dal conjunctiv en il discurs indirect ubain l’inversiun da la successiun subject – verb suenter ina furma adverbiala u ina proposiziun subordinada. I sa tracta qua d’influenzas nà da la lingua tudestga ch’è omnipreschenta en il Grischun.
Ortografia[modifitgar | modifitgar il code]
Cun excepziun da pleds esters n’enconuscha il sursilvan scrit strusch accents, cf. per exempel ei vs. è en rumantsch grischun. Percunter dovra il sursilvan pli savens il h a l’entschatta dal pled, cf. historia vs. rumantsch grischun istorgia ubain haver vs. rumantsch grischun avair.
Grammatica[modifitgar | modifitgar il code]
Substantiv, genus, artitgel[modifitgar | modifitgar il code]
Artitgel definit ed indefinit, furma masculina e feminina (che finescha per ordinari sin -a) sco er singular e plural (per ordinari sin -s) correspundan en lur diever a la situaziun en rumantsch grischun.
En sursilvan vegnan preposiziun ed artitgel definit tratgs ensemen, sco che quai è per exempel il cas en il talian (ma betg en rumantsch grischun).
Adjectiv[modifitgar | modifitgar il code]
Tuttina sco en il rumantsch grischun suonda l’adjectiv per ordinari il substantiv. Las excepziuns (adjectiv davant substantiv) correspundan medemamain al diever en rumantsch grischun.
Verb[modifitgar | modifitgar il code]
Il verb esser vegn conjugà en il preschent sco suonda:
Il verb haver (‹avair›) vegn conjugà en il preschent sco suonda:
Construcziun da la frasa[modifitgar | modifitgar il code]
Tar dumondas ha lieu – sco en rumantsch grischun e tudestg – in’inversiun da la successiun dals pleds: la successiun substantiv – verb da la frasa declerativa vegn midada en verb – substantiv.
Las cifras fin 10[modifitgar | modifitgar il code]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Tenor Ricarda Liver: Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische. Gunter Narr, Tübingen 1999.


text:
Curt & concis:
- Terminadas èn las inquisiziuns da la cumissiun parlamentara d'inquisiziun, la PUK, en il cas da l'acziun da polizia cunter l'interprendider Adam Quadroni.
- Anc betg terminada e l'investigaziun tar la rolla da commembers da la regenza e da collavuraturs da l'administraziun en chaussa cartels da construcziun.
- LaCIP lavura dapi in onn per sclerir quests dus temas. In rapport parzial saja per vegnir finì.
Dapi l'emprima sesida ils 22 da zercladur 2018 haja quai dà enfin uss passa 40 sesidas per intercurir il cas dal cartel da construcziun, scriva la cumissiun parlamentara d'inquisiziun il glindesdi en sia communicaziun a las medias.
La PUK Cartel da construcziun
Ils 13 da zercladur 2018 aveva concludì il Cussegl grond unanimamain dad installar ina cumissiun parlamentara d'inquisiziun – pli current PUK sut la scursanida tudestga per «parlamentarische Untersuchungskommission». En il cas actual è la lezia da la PUK da sclerir las cunvegnas da cartel en la branscha da construcziun.
Sin maisa èn dus temas centralas: Il cumportament envers l'impressari e whistleblower Adam Quadroni e la rolla da la regenza e collavuraturs da l'administraziun en connex cun il cartel da construcziun.
Questa PUK sa cumpona da ses president Michael Pfäffli (PLD, San Murezzan), la vice-presidenta Beatrica Baselgia-Brunner (PS, Domat), Walter Grass (PBD, Urmein), Jan Koch (PPS, Igis) e da Livio Zanetti (PCD, Landquart).
Las investigaziuns èn s'occupadas da duas tematicas:
Punct 1: L'acziun da polizia cunter Quadroni
Quest'investigaziun saja terminada ed i vegnia lavurà sur stad vi da l rapport parzial en chaussa. Enfin uss sajan vegnidas fatgas interrogaziuns ed investigaziuns.
Suenter, cura ch'il rapport è sin maisa, survegn el la uschenumnada «attenziun girudica» – vul dir che las persunas involvidas pon guardar il rapport e prender posiziun en chaussa. En la sessiun da december 2019 duai il Cussegl grond discutar en chaussa.
Punct 2: Rolla da regents ed uffiziants
Parallelmain a questas investigaziuns ha la PUK l'incumbensa dad investigar sche commembers da la regenza u collavuraturs da l'administraziun hajan surprendì lur responsabilitad tar las proceduras da submissiun.
Qua annunzia la PUK dad esser anc adina interessada vi dad observaziuns u infurmaziuns che savessan esser impurtantas per sia lavur.
RR novitads 09:00


text:
La sonda ha in'occurrenza carmalà ils abitants da Cuira a l’avertura dal nov Center Capricorn sper la staziun. Ils organisaturs da l’avertura han purschì in program divertent e la glieud è vegnida en massas per mirar tge che sa chatta tut en il center.
In center fullanà
La sonda bun'ura è il center vegnì inaugurà. Gia lura hai dà blera glieud ch’è ida da porta en ed ora. Il pli tard a mezdi è il center stà fullanà cun glieud. Tscherts èn vegnids per cumprar regals da Nadal, auters per giudair ina buna tschavera regiunala en il nov restaurant.
Jau sun vegnida senza spetgas e na sun betg propi stada persvadida dal project. Ma ussa plascha il center fitg a mai e jau vegn segir puspè.
Ins s'accorscha ch’i n’è betg be in center per far cumissiuns mabain era in lieu per inscunters. En mintga chantun, bar ed ustaria dal bajetg sa rimnan gruppas da glieud ch’èn profundadas en discussiuns.
Stizuns regiunalas
Tut ils passa 20 affars sin las trais auzadas èn occupads. Grossists datti be in en l’entir center. Quai è il Coop ch'è preschent cun ina filiala mesauna. Uschiglio datti affars plitost pitschens ed indigens.
Cun quest nov center vesa Cuira plaunsieu ora sco Turitg.
La gronda part da las stizuns èn regiunalas, sco per exempel la stizun «Urech». Questa fatschenta è ina maschaida tranter ina bar da té ed in’orticultura nua ch’ins po cumprar flurs e decoraziun. Il manader da fatschenta, Samuel Urech, è gia avant ch’il center ha scrit ora il spazi, s’annunzià per prender a fit ina localitad. Silsuenter haja el cun agid d’in architect d’interiurs guardà co ins possia crear in spazi invitant.
La finamira dad el èsi da pudair preschentar sia marca per che quella daventia pli enconuschenta. Il spazi dal center è collià cun in sutpassadi sutterran cun la staziun.
Questa stizun è ina gronda schanza da cuntanscher clientella occasiunala
Uschia saja il center en il center da la citad accessibel da tuttas varts. Per Samuel Urech èsi cler ch’i vegn a dar blera glieud che frequenta ses temp en quest bajetg innovativ.
Blera musica (rumantscha)
La sonda e dumengia vegn purschì in pachet musical entaifer sco era ordaifer il center. Dadora è vegnì construì ina tribuna nua che musicists – tranter auter Bibi Vaplan e Mattiu Defuns – han pudì cumplettar cun lur musica la buna atmosfera. Era endadens han ins creà in spazi per musicists. Claudia Lombris da la band «Da Lombris» è stada preschenta cun in entir set da chanzuns rumantschas.
Per ella èsi era stà ina nova experientscha da chantar tar l'avertura d'in center da commerzi. Ella ha gì plaschair da pudair chantar per la fulla da glieud. Ella craja ch’il nov center vegn ad avair grond potenzial.
In gir tras il center – in di avant l'avertura
Suenter passa dus onns lavurs da construcziun ed inqual dispita cun vischins e citad ha gì lieu questa sonda la festa d'avertura.


text:
Las suspensiuns sajan ina part da l'operaziun cunter adherents dal predicatur Fethullah Gülen che vegn fatg responsabel per l'emprova da putsch, communitgescha il ministeri da furmaziun. Cunter ils passa 15’000 emploiads dal stadi saja vegnì instradà inquisiziuns.
Retratg licenza d'emetter
Entant èsi er vegnì enconuschent che l'autoritad da telecommunicaziun ha retratg la licenza d'emetter a 24 staziuns da radio e televisiun tricas. Ins haja constatà che quels hajan colliaziuns tar il moviment da Fethullah Güllen, uschia l'autoritad ad Ankara.
RR novitads 18:00


text:
Il premi Karl, il «Karlspreis zu Aachen» è ina da las pli enconuschentas distincziuns europeicas. Igl è l'emprima giada ch'in papa vegn onurà cun quest premi. L'act festiv è a Roma en il Vatican. Il premi vegn surdà en preschientscha da represchentants da l'UE, sco Donald Tusk e Jean-Claude Juncker. Ma er prominenza roiala è da la partida sco per exempel il retg da la Spagna Felipe.
Pled dal papa vegn spetgà cun mirveglia
Il punct culminant da las festivitads è il pled dal papa. I vegn spetgà ch'il pontifex s'exprima davart la renovaziun da l'Europa e dal return ad ideals e valurs da la societad europeica.
Engaschi extraordinari
Il papa vegn undrà pervi da ses engaschi extraordinari per pasch, chapientscha vicendaivla e misericordia sin l'entir mund. Sin la medaglia che vegn surdada èsi scrit: «Karlspreis zu Aachen 2016 Papst Franziskus Europa - eine Gesellschaft der Werte»
RR novitads 12:00


text:
cuntegn
Engiadina
-
Explorar la Svizra e festivar il giubileum da 100 onns
129 giuvenils exploreschan las Svizra. En 4 differents champs da las 4 differentas parts linguisticas da la Svizra partan els tuts cun ina finamira, Berna. Ils giuvens derivan da 46 differents pajais. Els èn Svizzers che vivan a l'ester. Ina gruppa parta davent da Sur Èn da Sent.
Els han tuts la medema finamira: vegnir a Berna e festivar ils 5 d'avust 2016 il giubileum da 100 onns «Organisaziun dals Svizzers a l'ester». Els, vul dir: 129 giuvnas e giuvens da 46 differentas naziuns. Ils giuvenils èn repartids en quatter gruppas. Ina parta davent da Basilea, ina da Dangio (TI), l'autra da Estavayer-le-Lac (FR) e l'ultima da Sur Èn da Sent. Il focus è tar mintga gruppa in auter. Ils giuvens da Sur Èn da Sent han il focus «sport e temp liber».
In inscunter multicultural
La gruppa «sport e temp liber» è arrivada la sonda, ils 23.07.2016 a Sur Èn da Sent. 41 giuvnas e giuvens dad 11 differentas naziuns exploreschan enfin mardi l'Engiadina Bassa. Suenter viagian els a Passugg, Uster, Sörenberg e la fin finala a Berna sin la Plazza federala.
Partecipants al champ da vacanzas per svizzers a l'ester a Sur En
Moviment è impurtant
Suenter gieus d'emprender d'enconuscher in l'auter, haja gì num da sa mover. Cun ina «cursa d'orientaziun» han ils giuvenils scuvrì ils conturns da Sur Èn da Sent. Tuts en gruppas pitschnas e la lingua principala era(n) l'englais u tuttina il spagnol, ni il tudestg.
Maletg
1 / 5
Legenda:
Giugadurs da tut las naziuns giogan a ballamaun
RTR, G. Luzzi
Maletg
2 / 5
Legenda:
Giuvenils da tut las naziuns giogan ensemen
RTR, R. Mayer
Maletg
3 / 5
Legenda:
Emprender d'enconuscher
Per lantschar il champ da la l'Organisaziun dals Svizzers a l'ester vegnan fatgs gieus d'emprender d'enconuscher
RTR/U. Morell
Maletg
4 / 5
Legenda:
Ils manaders dal champ pisseran per buna luna
Trategnair 41 giuvnas e giuvens dad 11 differentas naziuns è ina sfida e in divertiment.
RTR/U. Morell
Maletg
5 / 5
Legenda:
41 giunvas e giuvens exploreschan Sur Èn da Sent
Il focus da la gruppa a Sur Èn da Sent è il sport e temp liber.
RTR/U. Morell


text:
Avant 11 onns è la senda ferrada dal Piz Mitgel vegnida installada. A l'entschatta vegniva la senda illuminada cun tizuns e sen il piz ardeva in fieu. "Las experientschas fatgas cun ils tizuns che stidavan adina puspe, han intimà nus da plazzar glischs dad LED" di Adriano Peterelli dal cumin da Surses.
Quest'onn na datti negin fieu sen il pz perquai ch'è betg vegnì sgulà lenna.
Grischun Central Piz Mitgel senza fieu d'emprim avust
Negin fieu classic da muntogna sen il Piz Mitgel a Savognin quest'onn.
Avant 11 onns è la senda ferrada dal Piz Mitgel vegnida installada. A l'entschatta vegniva la senda illuminada cun tizuns e sen il piz ardeva in fieu. "Las experientschas fatgas cun ils tizuns che stidavan adina puspe, han intimà nus da plazzar glischs dad LED" di Adriano Peterelli dal cumin da Surses.
RTR, tp


text:
Quai è la bilantscha da l'uniun dals purs pitschens. A la muria da bains purils stettian paradoxamain ina gronda dumonda suenter manaschis purils visavi.
Actualmain sajan bun 60 purs a la tscherga d'in bain en il pool dal post da consultaziun dals purs pitschens. Da l'autra vart dettia mo 10 purs che veglian vender u dar a fittanza lur manaschi ordaifer la famiglia. Cunzunt aspects finanzials e giuridics engravieschien ina surdada dal manaschi ordaifer la famiglia. Plinavant veglian purs che dettian si lur manaschi per motivs da vegliadetgna, savens er star vinavant en lur chasas, uschia ch'i saja grev da surpigliar il manaschi.
Il post da consultaziun dals purs pitschens vul perquai lantschar a partir da l'emna proxima ina campagna da sensiblisaziun.
RR novitads 14:00


text:
L’emprima pagina da las Vuschs Giuvnas 2018 è qua e quai cun ina contribuziun per puter, ina poesia sursilvana ed in pitschen pled per igl onn nov dal president da la GiuRu. La pagina da la giuventetgna exista pia vinavant e quai cun in novum. Mintga mais ha da nov ina tematica, dentant èn ultra da quai anc adina autras contribuziuns pussaivlas. La nova part tematica duai animar giuvenils che scrivessan gugent, han dentant betg in tema. Fin la fin da quest mais pudais pia ponderar tge scriver tar il tema «barat». Barattar as po vestgadira da segund maun u musica, raritads sin vinil, experientschas en autras terras ed uschè vinavant. Nus ans legrain da vossas contribuziuns e giavischain buna lectura cun la pagina che è dimena telechargiabla gist cun cliccar qua en format pdf.
Contribuziuns fin mintgamai ils 30 gugent a giuru@giuru.ch, scadin text publitgà vala almain 50 francs.


text:
Tar il Mot Madlain, situà al pe dal Piz Madlain ed in zichel sur la fracziun S-charl, sa chattan anc oz galarias da las minas metallurgicas ch’èn vegnidas explotadas dal 14avel tschientaner enfin 1828. En emprima lingia explotav’ins argient, mo era aur, fier e plum vegnan numnads en documents vegls. Giu en il fund da la val existan anc restanzas da la fundaria e da la charvunaria che furniva ils combustibels. L’infrastructura anc existenta sco tunnels, galarias e la “Schmelzra” furman la basa per descriver ils process da lavur en las minieras e l’elavuraziun da minerals.
Participant: Claudio Gustin
Redacziun: Georg Peer
Radioscola 30-9-1975
Numer d’archiv: 2164


text:
Tge che ha cumenzà a Roma, senta ussa er Cuira. La separaziun da la «garda veglia» ha lieu. Cun l’elecziun da Bonnemain mussa Roma fitg cler, tgi che decida e nua ch’il viadi va. Ch’il papa ha tuttina tschernì ina persuna da la terna – la quala il chapitel catedral aveva refusà anc avant pauc temp – è ina gronda schleppa per ils circuls conservativs che cumbattan mintga midada e mintga transfurmaziun entaifer la Baselgia.
Il segn è evident: il nov uvestg sto surmuntar las tensiuns, las spartiziuns e las polarisaziuns en l'uvestgieu da Cuira. El sto construir punts enstagl da demolir talas, reunir carstgauns ed opiniuns enstagl da separar anc pli fitg ellas. Premissa è ch’el ha persunas en ses conturn che gidan e sustegnan el da realisar quel resvegl. Be uschia gartegi da reconstruir in clima da fidanza tranter la Curt e la populaziun.
Il pli impurtant è dentant ch’il nov uvestg taidlia puspè cun attenziun. Bler squitsch per Bonnemain. I fa dentant prescha: uschiglio scappan er las davosas nursas.
Flavio Bundi
schefredactur RTR
Flavio Bundi è dapi il 2017 schefredactur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR).


text:
Nosgnor Gesù Crist a dovra soens ëd paradòss për fene pensé bin ai fàit ëd la vita, për dësfidene a bandoné la manera ‘d pensé stòrta dë sto mond e vardé tut da la prospetiva ‘d Nosgnor. Ant le Beatitùdin Gesù a proclama beat, bonuros, ëd categorìe ch’a smijo esse bin lontan-e da esslo. Cole ch’a son e përchè?
Trascrission dël mëssagi: La benedission dl'umilità
Leture bìbliche dël lessionari - Duminica 29 ëd Gené - Quarta Duminia apress l’Epifanìa
Michèa 6:1-8; 1 Corint 1:18-31; Matt 5:1-12; Salm 15
Orassion: Nosgnor, Tut-potent e etern, ti 't governe tute le còse, sìa an cél che an sla tèra. It pregoma: sie misericordios e scota le sùpliche 'd tò pòpol, e ant ël temp d'ancheuj dane toa pas; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e sèmper. Amen.


text:
Blackpool
Blackpool (a s lèś /ˈblækpuːl/ in ingléś) l'è na sità dal Régn Unî ch'la s cata in dal nòrd-òvest dl'Inghiltèra, in dla cuntèa dal Lancashire. La fà sènt-quarantadumìla abitànt (dat stimâ dal 2014) e la s cata in frònt a 'l Mâr 'd Irlànda. Al sò mòt 'l è „Progress“ (Prugrès). Da 'l 2011 al cumùṅ 'l è in maṅ a i laburìsta.
A s pénsa ch'la tóga 'l nóm da 'l culōr scûr dgl'àqui par via dna canaléta ch'la gh dascargàva dèntar. In tut' al manéri a 'l dè 'd incō Blackpool 'l è 'n impurtànt sèntar turìstic balneàr anc s'l à patî dimóndi la cuncurénsa di pòst ad vacànsa dal Mediterraneo pasànd da darsèt migliòṅ ad turìsta dal 1992 a i déś dal 2007, anc par via di viàś in aparéć a prèsi bas.
Da 'l 1896 la sità la gh'à 'l più grand parc ad divertimènt dal paéś, al “Blackpool Pleasure Beach”.
Persunàǵ ligâ a Blackpool
- John Evan, tasterìsta di Jethro Tull
- Jeffrey Hammond, basìsta di Jethro Tull
- Chris Lowe, tasterìsta di Pet Shop Boys
- Robert Smith, cantànt e sunadōr di The Cure
- Nick McCarthy, cantànt e chitarìsta di Franz Ferdinand
- David Thewlis, atōr


text:
En l'archiv da RTR sa chattan 2'000 uras contribuziuns ed emissiun da televisiun e radund 10'000 uras emissiuns e contribuziuns da radio. En tut questas emissiuns vegnan tractadas da tuttas tematicas: politica, economia, catastrofas, legras chaussas sco er istorgias dal mintgadi rumantsch. Il pli vegl material ch'ins chatta en l'archiv èn dals onns 1930 e 1940.
Intgins schatgs da questas istorgias ord l'archiv datti dals 19 da schaner fin ils 25 da schaner mintgamain las 11:15. La sonda datti er emissiuns da sport en il sportissimo dals 20 da schaner e la dumengia datti ina Marella che s'occupa medemamain cun istorgias ord ils archivs.
RR actualitad 11:00
Archiv RTR
L’archiv da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha dat cun tuns e maletgs perditga da la vita en Grischun dals davos 70 onns. Quests ed auters documents radiofonics e televisivs chattais vus era sin rtr.ch/archiv


text:
La GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) emprova da promover contacts tranter la giuventetgna da las tschintg differentas regiuns rumantschas e da la bassa. Ella porscha a giuvnas Rumantschas e giuvens Rumantschs raps, communicaziun ed agid per la realisaziun d’in project cultural rumantsch. La GiuRu è uniun affiliada a la Lia Rumantscha e po trametter quater delegads a las radunanzas generalas. Entant che la GiuRu figurescha sco uniun tetgala per las uniuns da giuventetgna localas, è la YEN la uniun tetgala da las minoritads linguisticas da l’Europa.
Da Michela Sutter (GiuRu) - Que es ils 25 meg. Auncha trais dis fin cha la scoula cumainza darcho. Plaunet tuornan tuots darcho da las vacanzas. Bgers sun stos in pajais esters, dalöntsch davent: in Indonesia, sün Bali u ill’America. Oters sun stos in Italia, Frauntscha, Spagnia e Germania. Bod üngün ho passanto trais eivnas a chesa. Il motiv per ir davent es suvenz l`ora, que saja memma fraid cò ill`Engiadina. Ed insomma, scha tuot ils oters sun davent, perche dess eau alura rester cò suletta? A vegnan paquettedas las valischs: «Chau Svizra!».
Cò tar nus a Samedan es que ün pô oter. Illa prüm`eivna da meg ho que nom per bgers iffaunts davent da la terza classa: «Chau mamma, chau bap!», ma na «chau Svizra». Ad esdarcho temp per il KiLa. Daspö bundant 30 ans ho quist champ da meg lö in differentas regiuns da la Svizra. Pudair giuver insembel aint il god, fer cuorsas sün plazzas da sport u schoglier ingiuvineras düraunt sairedas da quiz, que es be üna pitschna part da quelo cha dapü cu 50 iffaunts paun passanter.
Dad Anina Sgier -
"Exact tei enquerel jeu!", "Astgel jeu incantar tei per ina buna caussa?"
Jeu sun perschuadida ch'ils biars da vus ein silmeins inagada el decuors da lur veta vegni adressai d'in "dialoger". Mo tgi ei e tgei fa in "dialoger" atgnamein?
In "dialoger" ei ina persuna, che lavura per bien romontsch sco "fundraiser" per ina organisaziun da beneficienzia sco Vier Pfoten, WWF, Amnesty International, etc.. La finamira ei d'anflar novs commembers, e quei sin via, savens alla staziun dil tren ni en loghens nua che bia glieud passa el decuors dil di. Jeu savess prest pretender che la majoritad da vus ch'ei vegnida adressada ha rispundiu enzatgei semegliont al suandont: "jeu hai tuppamein gest negina peda", "negin interess", "miu tren parta gleiti, stoi ir". Forsa haveis vus fatg in grond artg entuorn il "dialoger" per evitar ina confruntaziun ni forsa schizun passai sperasvi senza far stem. Quei ein tut reacziuns quotidianas che jeu hai pertschiert la stad vargada duront miu temps da "dialoger". Mintgaton sa quei esser fetg frustrond, mo da l'auter maun ei il plascher ton pli gronds sch'ina persuna freina tuttenina ed ei prompta per in discuors.
Sche quei succeda vala ei d'attentar la persuna alla problematica e da perschuader quella persuna da daventar nova commbembra ni niev commember dall'organisaziun. Quei sa gartegiar, savens ei il success denton plitost restrenschius.
Per succeder sto la tenuta d'in "dialoger" exnum cumprender fetg bia optimissen, plascher e bia resilienza. Aschispert ch'ins resenta stauncladad e pauc energia ei la probabladad d'anflar novs commembers pintga. Consequentamein semotivescha il team da "dialogers" in l'auter duront igl entir di per mantener la buna energia.
In entir di sin via, e quei da tutta aura, sa esser fetg liung e stentus, cunzun sche certa glieud ei buc exnum fetg curteseivla. Mo ei dat era scuntradas fetg interessantas e divertentas. Ins vegn en discuros cun ina fetg vasta paletta da persunalitads, seigi quei cun glieud giuvna ni glieud pli attempada, dunna ni um, glieud fetg beinstonta ni glieud al minimum d'existenza. Quei ei in factur che fa la lavur da "dialoger" zun fascinonta.
Era saver luvrar mintga di en in auter liug dalla Svizra tudestga ei enzatgei che jeu hai gudiu. Ils "dialogers" midan mintga di lur plaz da lavur, aschia ch'ins sa la damaun buc adina nua exact ch'ins vegn a luvrar. Plinavon san ins era mai tgei che spetga ins, cunquei ch'ins sa buca con bia glieud ch'ei vegn ad haver en quei liug.
Il temps che jeu hai passentau sco "dialoger" ha purtau diversas investas, novas experienzas e naturalmein hai jeu era empriu fetg bia. All'entschatta hai jeu giu in curious sentiment da semplamein adressar glieud jastra sin via, mo ins surmunta spert l'atgna retenientscha ed ei daventa enzatgei tut usitau. Vinavon hai jeu observau, che glieud cun mieds finanzials plitost limitai ein savens stai ton pli beinvulents e prompts da sustener l'organisaziun che glieud pli beinstonta. Mo era mia conluvrera ha giu raschun cun pretender che la lavur da "dialoger" seigi "l' universitad dalla via", cunquei ch'ins emprenda propi fetg bia.
Tgisà, forsa prendeis la proxima gada che vus vegnis adressai d'in "dialoger" cuort peda per in cuort discours enstagl da passar vinavon. Vus vegnis nuota magliai!
Text e fotografia: Anina Sgier, GiuRu
Suonda LATABLA!
Da Michela Sutter (GiuRu) - Varamaing nu sun eau uschè üna persuna romantica. Da me oura as paun duos persunnas avair gugent, ma eau nu vuless savair, e sgüra na vzair quelo. Perche? Üngün` ideja.
Eau as vuless quinter üna pitschna istorgia. Eau am algord auncha bain. Avaunt circa quatter ans schantaiv eau illa staunza da latin. In nossa classa vaivans be trais mats. Uschè am d`he eau svelt do bada cha quel tip davous me stu esser nouv. Ils magisters nun`s haun infurmos cha survgnissans ün nouv conscolar. Dimena chi d`eria quist sochi?
Varamaing am d`eira quelo listess, u forsa listess na? El nu d`eira güsta ün bel, ils chavels blonds bger mema cuorts, la vista ün pô arduonda ed eir il rest dal corp paraiva dad avair ün pêr kilos mema bgers. Ma quels ögls… blovs, na clers, ma neir na s-chürs, ün po grischaints ed els paraivan da`m hipnotiser.
Zieva quista lecziun d`he eau dicurrieu cun mia megldra amia chi nun d`eria in mia classa. Ella savaiva precis chi ch`eau managaiv cur`ch`eau la d`he quinto dal nouv conscolar. «Que es Luis. El vo cun me culs skis. Varamaing e`l da Turich, ma el ho müdo scoula.» Luis dimena vaiva nom quel mat chi d`eria bun da destrüer mia concentraziun düraunt üna da mias lecziuns predilettas be cun sia preschentscha.
Uossa, quatter ans pü tar, stögl eau dir cha quel mumaint in quella lecziun da latin d`eira prubabelmaing uschè qualchosa scu amur per prüma vista. Ma scha que es propi amur nu se eau dir. Eau nu se gnauncha che cha amur dess esser.
In quels quatter ans d`he eau inscuntro auncha bgers mats, e scu matta illa puberted am d `he eau interesso per ün u l`oter da quels. Ma tar üngün d`eira que uschè scu tar Luis.
Daspö duos ans vo el al gymnasi a Tavó, contact vainsa aunch`adüna. Nus essans buns amihs, amihs chi nu sun be amihs ma nu saregian mê dapü scu amihs. Tuna cuplicho, es que eir.
Vus dschais uossa, hai da quels dramas vainsa già udieus bgers. Na nu vais, perche cha mia istorgia nun es üngün drama. Nus vivainsa tuots duos bain cun quista situaziun ed be in pochs mumaints vess eau propi da bsögn ch`el füss tar me. Ed eir scha nus ans vzainsa forsa duos fin trais voutas l`an, es que mincha vouta scu cha`ns vessans vis be l`eivna passeda.
Eau crai cha quista situaziun es la ragiun per mia reacziun sün amur. Voul dir, perche cha`m vain bod mel sch`eau vez duos chi`s haun gugent. Ed auncha pês, sch`üna cumainza bod a crider, sch`ella nun ho vis sia amih daspö trais dis.
Eau am sun adüseda cha quella persun ch`eau am es dalönch davent ed ch`eau nu la pudareg mê numner mia amur perche ch`el nu saregia mê mieu. Ma ad ün oter nu vuless eau. Na hoz e neir na in quatter ans.
Text: Michela Sutter, GiuRu.
Emprima publicaziun 2019
Fotografia: Pixabay
Suonda LATABLA!
Da Ralf Beer (GiuRu) -
«Grüezi», salidain jau e mes collegas unisono l’um vegl che vegn encunter durant viandar.
«Tge grüezi? Nus schain buna saira!», respunda quel tut indignà.
«Oha, sorry, äh, perstgisai», faschain nus. «Buna saira, natiralmain.»
Il vegl para d’esser calmà e passa cun in surrir.
Atgnamain era questa situaziun sintomatica per il process da salidar en Rumantschia – ils pli blers dian quasi adina emprim «Grüezi». L’um vegl da noss inscunter aveva mettain era mo fatg a nus la reproscha, perquai ch’el aveva udì che nus discurrivan rumantsch ensemen. Uschiglio avess el forsa era ditg «Grüezi».
Insaco partan ils Rumantschs consequentamain da la premissa ch’els hajan esters avant els. Qua ina situaziun exemplarica: Rumantschs che dattan la bucca d’auters durant star en colonna en l’Europaparc en Germania. Quant penibel èsi, sche la persuna, a la quala ins ha gist attribuì ina curiusa furma da chau ed ina frisura tarladida, sa maina tuttenina e giavischa in bel di per rumantsch?
Sco sulettas occurrenzas nua ch’ins pudeva salidar in ester senza dubis en il linguatg matern ed esser segir ch’i dat ina resposta en il medem, valan anc oz – almain tar las generaziuns pli veglias – las Scuntradas Rumantschas che avevan lieu mintga trais onns davent dal 1985 fin l’onn 2000. Tant pli surstada ed intgantada reagescha ina persuna rumantscha lura sch’ins respunda sin in «Grüezi» cun «Bun di» u «Buna saira».
Ah, quai è in da qua...quel sto gea esser in flot!
Las fatschas seriusas e malsegiras daventan prest levgiadas ed allegradas. Sch’ins spassegia per exempel sco um tras in guaud ed entaupa ina dunna, para quella per il solit d’esser senza quitads uschespert ch’ella auda ils pleds salidants per rumantsch. «Ah, quai è in da qua...», pensa ella probabel, «...alura è gea tut en urden. Quel sto gea esser in flot!».
Uschia sa manifestescha la tema umana da l’ester en Rumantschia sur ina simpla floscla da salidar. Subconscientamain sa mussa qua era la persvasiun dals Rumantschs ch’ils Rumantschs sajan paschaivels, onests e senza putgads. En l’ideologia rumantscha n’existan nagins criminals, violents, terrorists ed amocaders rumantschs. Ma insaco constatti gea era.
U quants gronds delinquents rumantschs enconuschais vus? Nulla, in... u dus?
Ussa ch’il giubileum da 100 onns da la Lia Rumantscha s’avischina, èsi uschia mo da sperar ch’i dettia puspè in lieu nua ch’ins possia laschar star ils «Grüezis» envers esters.
Text: Ralf Beer, GiuRu
Fotografia: Pixabay
Emprima publicaziun: 2019
Suonda LATABLA!
Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Ils canals dallas medias dumognan buca neu da visualisar la polifonia che regia sils canals dils mieds socials, tiktok, snapchat, youtube ni il pli niev clubhouse. La libertad nua s’informar ei aschi gronda sco aunc mai e s’avischina ad in punct culminont. La crisa dalla societad individualisada.
Entschiet ha la midada schon baul. Alla fin dil temps medieval ha la baselgia piars il monopol silla scartira. Il plaid scret era buca pli sacrosanct e tuttina han cudischs grazia als aults cuosts da stampar salvau la credibilitad da quei mied vegl. Quei ch’era scret era verdad, ner sin alv, in paradigma che vegneva buca mes en damonda. Malgrad ch’ei dat savens dapli che duas perspectivas, dapli che nus e tschels. Sper ner ed alv massa tuns grischs.
Ellas structuras ecclesiasticas anfl’ins ella aunc il pli marcant, quella collectivitad che va pli e pli a piarder, il nus. Anflar libertad entras entrar en claustra, strusch da crer che quei ei pusseivel. Il giuven Murezi Casanova (25) ha fatg quei pass. La structura quotidiana dat spazi per patertgar, il caset libertad enteifer siu garter. Il caset tegn encunter ch’igl utschi vegn buca smaccaus. «Tgi che semuenta buc, vegn buc a sentir las cadeinas.» san ins concluder culs plaids da Rosa Luxemburg.
Ligiai per esser libers, ei la parola dils Grischuns. Mo l’identificaziun cun ina instituziun sco ina claustra, uniun, partida ni culla fatschenta ei denton buca pli derasada tier la giuventetgna. Igl individualissem ha surmuntau il collectiv. Negin ei pli pronts d’unfir sesez, da s’exponer per la caussa. Mintga pass vegn documentaus, tut ei controllau – jeu crei senza instituziun che diregia el zuppau. En scola empren ins da gie buca curdar si, esser auters ei la mort sociala. Ils carstgauns han piars lur veta. Els vivan ina veta predefinada dalla societad. Malgrad ch’ils mieds fussen cheu, d’exister bia pli liber che en tuttas epocas entochen oz, stattan tut ils carstgauns sut in enorm squetsch ch’ei strusch da cumparegliar cun in autra epoca. Buca mo las classas bassas, mobein tuttas classas socialas e cunzun la giuventetgna.
La generaziun da nos geniturs ha pauc capientscha per la cumadeivladad passiva dalla giuventetgna. Els han aunc cumbatiu pil dretg da vuschar dallas dunnas, encunter normas dictadas dalla baselgia. Nus havessen oz tuttas opziuns, tutta libertad e tuttina buca fiug sut il tgil. La flomma dalla tradiziun ei el mument mo burnida che scaulda pauc, mo spert puspei encendida sch’ina sbrenzla croda viaden, pertgei nies sulom ei vegls. Tut quei che nus havein deriva enzaco dil vargau. Mo en tuttas organisaziuns mauncan ils commembers che vegnan suenter, mo paucs ein pronts da trer il carr ed ei dess tons caums, las opziuns ein infinitas nua ch’ei drova engaschi. Urar e luvrar vala mo pli en claustra.
Las persunas ch’ein daventadas in cun lur lavur svaneschan, strusch in sesenta pli clamaus. Nus che vivin egl oz havein aunc la caschun d’emprender d’enconuscher quell’identificaziun culla clamada perpetuada els nums: Gion caluster, Mariuschla hebamma, Toni pot, Gieri koch, Toni flaschner, Mattias mazler, Maria dalla posta, Dumeni meister, Peder ustier, Tgani calger, Toni förster, Gion dalla reisga, Martin banca, Gion pur, Zali wagner, Toni marcadont ed aunc biars auters. Quels enconuschevan aunc nos uauls, nos praus, nossas alps e nies Vorab. – Mia cusrina ha dumandau mei duront ir cun skis, daco ch’jeu tschontschel da «noss’alp» sche nus havein gie buca vaccas. Cura ch’jeu erel buob haveva miu vitg aunc siu muvel, plirs purs, scrinarias, ina pasternaria, ina banca, ina mazlaria, ina posta e pliras ustrias e vegls che raquintavan a nus affons da nies vitg.
Quellas stizuns e quels spurtegls eran loghens nua ch’ins sentupava el spazi public. A Tusaun ni enta Glion eisi casualitad che dus stattan en colonna dil medem vitg. E sche duas persunas entran en discuors, enconuschevan els gia in l’auter, quei slargia buca horizonts. La democrazia drova il discuors, opiniun e critica, per vegnir sin propi bunas sligiaziuns. Buca mo global mobein era local. Ina caschun ei la radunonza generala dalla giuventetgna romontscha ils 3 da fevrer via zoom: https://www.facebook.com/events/414920099936074/
Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: pixabay.com
Suonda LATABLA!
Da Michela Sutter (GiuRu) - Vais vus già üna vouta stüdgio che cha viver voul dir? Que es ün pled cha minchün cugnouscha e tuots craian da savair che cha que es.
Ma dschè üna vouta a qualchün ch’el dess explicher viver e vus badaregias svelt, cha que nun es uschè simpel. Üngün viva listess scu l’oter e minchün ho sia egna istorgia.
La vita es qualchosa complex. Nos cour batta daspö la terza eivna aint il vainter da nossa mamma. Ma es que già viver? U es que pür viver da quel mumaint davent cha nus ans essans consciaints da la vita? E che es il sen da la vita?
Sün quista dumanda ho minchün ün’otra resposta.
Mia resposta es, viver.
Scha mia vita glivra vuless eau avair amihs dapertuot sül muond. Eau am vuless algorder da bels mumaints, e da trists. Eau vuless savair cha eau d’he fat qualchosa our da mia vita. Ed impustüt cha eau la d’he passanto cun glieud cha eau d’he gugent, e cha ho gugent a me.
Eir scha la vita es be ün stedi traunter la naschentscha e la mort es que l’unic stedi cha nus pudainsa influenzer.
Fè qualchosa our da vossa vita, cumanzè!
Text e fotografia: M. Sutter
1. publicaziun: 2018
Suonda LATABLA!
Dad Asa Hendry (GiuRu) - Quei meins dat ei ina retscha dad intervestas cun persunas che discuoran ni han discurriu inagada romontsch e vivan ussa en in auter territori da lungatg. Nus mein alla tscherca dalla damonda sch’els sesentan sco part dalla diaspora romontscha ni buc. Igl emprem discuors ha giu liug cun Charlotte Holstein.
Co vesa tia relaziun cul romontsch ora?
Dapi che jeu hai entschiet miu studi cheu a Basilea ei il romontsch cunzun daventaus in party-tric per mei. En miu contuorn discuora cheu negin romontsch e pils biars sun jeu igl emprem contact. Sch’els vegnan pia sissu ch’jeu discuorel romontsch sun jeu mintgamai fatschentada ina bun’uriala cun translatar tut quei ch’els giavischan. “Co ha quei num per romontsch? E co dian ins XY? Di inagada quei e quei.”, ha ei lu num.
Hast ti il sentiment che ti piardas il lungatg?
Gie, enzaco schon. Jeu discuorel mo cun fetg paucas persunas romontsch. Mes geniturs ein dalla Germania e stattan ussa a Tumein. Sch’jeu visetel els, tschontschel jeu en famiglia ed era el vitg mo tudestg. Sch’jeu discuorel sentel jeu mintgamai con vess ch’ils plaids vegnan ord bucca a mi e quei fa enzaco mal.
Duvrau activamein il romontsch hai jeu forsa entochen ch’jeu hai giu tredisch.
Co era il temps nua che ti has discuriu activamein romontsch?
Jeu hai discuriu romontsch duront miu temps da primara. Cu jeu hai giu sis onns havein nus midau casa naven da Leipzig a Sedrun. Duvrau activamein il romontsch hai jeu forsa entochen ch’jeu hai giu tredisch. Da quei temps hai jeu era buca pli giu gust da discuorer, perquei che jeu hai giu ina colligiaziun negativa tier quei lungatg. Mia relaziun tier mes conscolars e tier la glieud schiglioc era buca sempla e cun la glieud vegn era il lungatg. Ei ha duvrau entings onns entochen ch’jeu hai saviu parter il lungatg sez dil liug e mias experientschas ch’jeu hai fatg leu.
Ei dat negin liug nua ch’jeu hai il sentiment da s’udir vitier
Sesentas ti part dalla diaspora romontscha?
Jeu sai buca sch’jeu sesentel part dalla diaspora romontscha perquei ch’jeu hai neginas persunas culla squalas jeu discuorel activamein romontsch. Quei hai jeu denton era cun ils differents loghens nua che jeu sun carschida si. Ei dat negin liug nua ch’jeu hai il sentiment da s’udir vitier. Buca en Germania, buca ella Surselva, buca a Tumein ed era buca cheu a Basilea.
Has ti in giavisch pertuccont tia relaziun tier il lungatg?
Jeu sperel ch’jeu stoppi buca discuorer in di el vargau dil romontsch, perquei ch’igl ei tuttina il lungatg nua ch’jeu hai empriu da scriver, da quintar ed aschia vinavon.
Text e fotografia: Asa Hendry, GiuRu
Suonda LATABLA!
Da Fabia Casutt -
Jeu sun carschida si sin in menaschi puril a Falera ed erel adina bugen en stalla entuorn las vaccas. Schon adina havevel jeu il giavisch dad in di saver luvrar sco pura. Denton sundel jeu sedicidida dad emprem emprender in auter mistregn. Suenter haver absolvau igl emprendissadi sco assistenta da veterinari il 2018, hai jeu aunc luvrau vinavon dus onns en quella professiun. Ils treis d’uost 2020 ha miu niev emprendissadi entschiet.
Ussa emprendel jeu la pura. Quei ha dau ina gronda midada en mia veta. Jeu habiteschel sil menaschi da miu patrun ed hai leu ina combra. L’emprema gada buca pli star a casa, emprender d’enconuscher novas tratgas da mia patruna ed era ils dis da lavur ein vegni pli liugs ch’en miu emprem mistregn. Mintg’autra fin d’jamna hai jeu liber e lu gaudel il far nuot ed era il temps culla famiglia e cun mias vaccas. Quei ha duvrau in mument da sendisar vida tut quellas midadas.
Era las lavurs sin quei menaschi ein fetg differentas allas lavurs a casa. Il menaschi sesanfla el plaun e las maschinas ein pli grondas che a casa. Aschia hai jeu empriu dad ir culs tractors, scuvriu la tschaghegna da fein e sun sendisada vid il stand da mulscher. Era hai jeu empriu d’enconuscher las vaccas. Mia finamira eri da saver tut ils nums aschi spert sco pusseivel. Quei ei gartegiau a mi dètg bein. Las vaccas ch’eran a casa sur la stad enconuschel jeu tuttas. Aunc temps d’emprender ils nums dallas vaccas d’alp. Sper tut las novas caussas sil menaschi d’emprendissadi hai jeu era puspei giu dad ir a scola e scriver examens. Nus vein giu in’entir jamna d‘introducziun da scola nua che nus essen stai egl internat. En quei temps havein nus survegniu ina massa informaziuns co nossa scolaziun vegn a veser ora. Suenter eis ei iu liber directamein cun igl uorden da scola. Nus havein entschiet a tractar tgei che schabegia culs funs sche nus luvrein cun els ed era ils motors dils tractors havein nus empriu. Ussa mein nus aunc in di ell’jamna a scola.
A mi plai la lavur fetg, ed jeu emprendel mintga di vitier enzatgei. Miu patrun dat a mi gronda fidonza e lai luvra ed empruar mei tut quei ch’jeu less. Jeu sperel che quei stetti aschia e ch‘jeu hagi sin fin da miu emprem onn d’emprendissadi ora ils trics dad ir culs tractors ed ils examens parzials che gartegian. Il secund onn frequentel jeu sco usitau sin in auter menaschi. Lu vegn ei puspei a dar ina massa midadas.
Text e fotografia: Fabia Casutt, GiuRu
Suonda LATABLA!
Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Durant ils davos mais è la crisa da clima ida empà en emblidanza per blers, cunzunt era en las medias. Ils problems èn dentant anc daditg betg schliads, pertgai che nus vulain dar spazi qua ad ina giuvna che s’engascha per il clima e l’ambient. Selina Arquint da Trin ha 17 onns, frequenta la Scola Cantunala a Cuira ed è activa en la chauma da clima.
Selina, co ès ti vegnida sin l’idea da t’engaschar per il clima?
S: Jau hai gia daditg patratgà che il clima ès in tema fitg impurtant e ch’ei vegn fatg memia pac cunter la crisa da clima. Cura che adina plirs giuvenils han entschavì a Cuira cun demonstraziuns ha insatgi da la chauma lura scrit a mai persunal e dumandà, sch’jau less era far part. Quai era per mai la schanza da vegnir en il moviment e da vegnir activa.
Co ha tes conturn reagì sin tia decisiun?
S: En mia famiglia èn tuts plitost interessads en questa tematica ed han quità quai bun. Era blers da mes amis ed amias han quità quai bun ed in pèr dad els èn uss era sez vegni activs en il moviment. Cler devi era glieud che era empà sceptica ni aveva pregiudizis, per exempel che nus lessan be demonstrar e betg ir a scola. Quai han ins schon udì in pèr giadas, ma tut en tut ha la glieud ch’jau enconusch quità bun ch’jau m’angasch.
Co descrivessas ti la giuventetgna da clima?
S: La giuventetgna da clima è in moviment chè atgnamain betg mo per la giuventetgna, mabain per tutt*as. I sto dar la pussaivladad per tutt*as da davantar activs en quest moviment, e nus vulain era discurrer per tutt*as, betg mo per la giuventetgna.
Quantas persunas èn activas en il mument a Cuira?
S: A Cuira essan nus var 20 enfin 30 persunas ch’èn activas. Natiralmain na èn betg tutt*as medem activ*as, mabain mintgin*a co ch’el*la ha temp. Dasper questas persunas hai fitg blers che sustignan nus. Quai èn forsa era anc ina giada 50 persunas che vegnan a propi mintga demonstrazius e che gidan nus da mobilisar per las acziuns.
Avant la crisa eran nus vid planisar in propi grond project cun ina demonstraziun che na ha natiralmain betg pudì vegnir fatga
Co èn ils pensums repartids sin las persunas che fan part?
S: Impurtant è per nus ch’i na dat nagina ierarchia. I dat pia nagin che po decider dapli, nus decidin adina ensemen tut. Uschiglio datti gruppas da lavur che sa furman ord persunas cun ils medems interess e talents. Nus avain glieud che fa ils designs ed ils flyers, autra glieud scriva gugent texts etc.. Uschia avain nus schon rollas, ma questas èn fitg flexiblas, e sch’insatgi na ha ina giada betg temp, sa gidan adina tuts. Nus avain in grond chat en il qual nus discutain adina e mintga duas emnas avainsa ina sesida per puspè guardar tgè via che nus lain ir e tgai ch’èn nos projects. Medemamain discuttainsa en questas sesidas nua che las singulas gruppas stattan. Igl è pia ina maschaida denter far tut ensemen e mintgin che ha empà il focus sin sias fermezzas.
Tgè acziuns avais vus fatg enfin ussa?
S: Nus avain entschiet suenter las empremas demonstraziuns en Svizra a Turitg ed a Berna ad organisar atgnas demonstraziuns e chaumas a Cuira ed en il conturn. Cun il temp avain nus sentì ch’i dovra empà dapli, ch’i dovra era ideas ed acziuns pli concretas da nus. Lu avain nus entschiet ad ans focussar sin singulas tematicas. Per exempel avain nus fatg in’acziun davart Food Waste ed in’autra davart consum e Black Friday. Era tar la revisiun da la lescha d’energia che era tema en il Grischun, avain nus fatg propostas sco questa lescha duai veser ora. Las demonstraziuns dentant èn adina stadas ina gronda ed impurtonta part dal moviment e quellas vulain nus era far vinavant.
Co èn vossas acziuns stadas influenzadas da la pandemia da Corona?
S: Avant la crisa eran nus vid planisar in propi grond project cun ina demonstraziun che na ha natiralmain betg pudì vegnir fatga, aschia che nus savevan all’entschatta betg tgai far ussa. Allura avain nus empruà da vegnir cun novas ideas, ed era propi blera glieud ha giu ideas fetg creativas per far acziuns senza blera glieud. In’acziun che nus avain allura fatg era l’acziun da colurar crappa e scriver si messadis per in bun futur. Quai era lu nossa alternativa per restar vesibel era en questa crisa.
Tgai èn en il mument ils pli gronds problems en connex cun il clima?
S: Il problem è atgnamain restads il medem. Tut en tut - grad durant la crisa da Corona - han ins schon sentì ch’ins ha nabetg pli discurri uschè bler sur dal clima. Blera glieud ha crai anc betg tgapì con malas che las consequenzas da la stgaudada dal clima èn, e quai è il grond problem. Quai è propi anc betg en ils tgaus da tuts schegie ch’ins senta gia ussa tgai che la crisa da clima fa insumma. I dat adina dapli catastrofas, per exempel questa catastrofa cun il ieli ch’era dacurt a Maurizius, ni quella en la Sibiria. Quai ha tut da far cun la crisa dal clima, ed ins senta dapertut las consequenzas. Nus vulain anc adina far attent sin quai, che propi mintgin ha da chapir, che quai è propi privulus e che nus stuain far ussa insatgai. Nus savain atgnamain betg pli perder bler, nus pudain be anc gudagnar.
Co pon ins vegnir pli conscient e sengaschar per l’ambient?
S: Impurtant è segir da discurrer cun la glieud, cunzunt era cun la famiglia e da s’informar per survegnir dapli conscienzia da la tematica e dad era informar glieud ch’ins conuscha davart las consequenzas. Uschiglio datti cleramain adina chaussas ch’ins po far en sia atgna vita, quai è natiralmain impurtant, sco per exempel buca viagiar mintga stad, ma be questas chaussas tonschan simplamain nabetg pli per propi salvar questa crisa. Igl è impurtant da vegnir activ ed i dovra era ina midada en la politica. Gest cun la lescha d’energia avevan nus contact cun la politica, ma sur la politica va tut vinavant be plaun ed igl è adina grev da chattar propi questas soluziuns ch’i duvrass. Nus pruvain adina da tschertgar il contact ma ans vulain era focussar sin propi avair l’attenziun da la populaziun per quest problem e per las consequenzas.
Jau giavischass ch’ei dat propi in reponderar, pia che propi tut ils umans sentan, che la stgaldada dal clima è prigulusa...
Co pon ins vegnir activs tar la giuventgetgna da clima?
S: Nus avain ina homepage “www.klimastreik-graubuenden.ch”. La chatt’ins atgnamain tut: ina email, links per ir direct sin ils chats da Whatsapp ni Telegram – nus essan cunzunt fitg activs sin Telegram – ed ins po era scriver a nus direct via social media. Là datti ina persuna dal team d’organisaziun chè responsabla per persunas che han interess da daventar activ. Ins po dentant era vegnir ina giada ad ina da nossas sesida senza esser liads.
Tgai giavischassas ti che samidass en connex cun il clima en ils proxims 5 onns?
S : Jau giavischass ch’ei dat propi in reponderar, pia che propi tut ils umans sentan, che la stgaldada dal clima è prigulusa, e che la crisa è schon ussa qua e betg instgai che vegn a capitar insacu en 30 onns. Tgai ch’è naturalmain era anc decisiv è ch’i suonda sin quai era acziuns, ch’i vegn betg mo discurri.
Tgai acziuns èn planisadas sco proxim?
S: I vegn a dar ina emna d’acziun naziunala dals 20 fin ils 25 da settember a Berna. Avant questa acziun datti en l’entira Svizra puspè demonstraziuns, atgnamain nos Come Back suenter la pandemia. Nus vulain puspè esser sin las vias. A Cuira vegnin nus a far venderdis ils 11 da settember ina demonstraziun. Nus vegnin a sa scuntrar a las 17.00 uras davant il Parc da Fontana. Mintgin astga vegnir là, da mintga vegliadetgna, da mintga interess politic, mintgin che quetta che quai tema è impurtant
Text: Naomi Arpagaus, GiuRu
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Avon ch’il Surmir ha votau, haiel jeu teniu tschelau mia atgna oppiniun. Sco president dalla GiuRu sai jeu gir che nus lein contonscher tut la giuventetgna romontscha e perquei acceptar tuts meinis. Il discuors entuorn rumantsch grischun denton impedescha da finalmein tractar concrets problems e schar star d’in maun quei project invan. Sch’il cavagl ei carpaus ei da seglier giu dil carr.
Quei vehichel ei mai staus planisaus per quei intent ch’el ei vegnius malduvraus. La fallida motivaziun ha schau seglier il Cantun sil carr sperond da spargnar raps ell’educaziun en tschun idioms. Spargnar ella scolaziun ei mai ina buna motivaziun. Perquei sa in pass anavos tier igl origin sa era esser in pass anavon. Lein dar in sguard el vargau. Jeu vi buc ir memia lunsch anavos, ei tonscha da turnar all’entschatta dalla germanisaziun entras la Svizra suenter 1848. Il lungatg romontsch ei vegnius emblidaus tier la fundaziun dalla Svizra. Pér quei squetsch ha fatg fiug sut il tgil a quels che han sentiu sco lur patria ed identitad culturala svaneva rasant.
Emprems mieds d’instrucziun
Aschia ha Peder Candrian 1856 publicau siu cudisch d’instrucziun “Problems aritmetics per scoulas, insembel culs resultats appartenents” el dialect romauntsch dell’Engiadina ota risguardond en sia ortografia tschellas varietads. Candrian scriva numnadamein senza duvrar tipics plaids dall’Engiadina Aulta, aschia sappien ils scolasts, habels da capir tuts idioms, tractar ils problems a bucca e schar sligiar ils scolars ils quens senza problem da capir siu lungatg. Exact quei fuss stau in’avischinaziun migeivla cun colligiar ils idioms denter els, cuntrari a l’emprova ch’ei ida da l’aua giu da Gion Antoni Bühler che leva fusiunar ils lungatgs romontschs entuorn 1867. In problem tier Bühler ei ch’el ei s’orientaus sulet all’ortografia dil sursilvan da messa, cunzun tenor pader Baseli Carigiet. Cun piarder Cuera sco capitala culturala romontscha ha ei numnadamein dau in’interesanta midada el territori renan. Normalmein, seigi per cumprar en ni per ir tiel dentist, van tuts adina dalla val giu – sco l’aua.
Peder Candrian derivond d’in vitg paritetic scriveva romontsch da priedi, enconuscheva denton era il romontsch da messa. La scripziun reformada haveva manteniu ligioms tier l’Engiadina ed haveva sesviluppau pauc. Mustér denton ei daventau entras la claustra center cultural e religius dalla vallada renana ed ils ligioms tier l’Engiadina ein vegni snegai. Denter auters studegiai ei Giachen Casper Muoth da Breil ei vegnius incumpensaus entras il Cantun da scaffir in romontsch dil Rein unificau. Quei ha el fatg cun premura. 1890 ei ina cumplexa teoria cumparida e vegnida stampada per tuts scolasts. Ses romans e sias historias denton scriveva el vinavon el romontsch da messa, siu lungatg dil cor. Tgei cudischs ein vegni legi? Negin ha tuccau en la schetga teoria, oz scrivin nus tuts romontsch da messa. En consequenza ei il cugn daventaus pli gronds e las varietads sutsilvanas stevan cheu senza sustegn.
Ils pigns vegnan schmaccai
Dasperas eran gest quellas valladas periclitadas il pli ferm. Il fatg che representants sutsilvans han fatg attent sil prighel muossa quei. Sch’enzatgei vegn tematisau ei quei in indezi che la fin da quei s’avischina, seigi la democratia consensuala ni il lungatg. Culla germanisaziun da Valendau e Versomi ei in dils dus ligioms denter Sur- e Sutselva gia sparius pli baul. Uss deva ei cheu negina unitad pli. Trin, Flem e Domat ein suttamess alla dicziun dalla Surselva. 1919 excloma Giachen Conrad ch’ei seigi neras uras, quei clom da Cassandra porta fretg e la Ligia Romontscha vegn fundada.
Suenter 1943 emprova la Ligia Romontscha cun Giuseppe Gangale da salvar quei territori romontsch cun crear in niev idiom sutsilvan. Il cugn ei denton gia mess, bandunar quella ortografia da tetg senza fundament cultural ei denton schabegiau senza retenientschas. Mo el pign ha nuot saviu exister gitg. Havevan Prèz, Veulden e Sched 1950 aunc structuras intactas cun scolas e scolettas romontschas e colligiaziuns tier vitgs en Surselva (Trin, Sagogn, Luven) ein quellas svanidas oz. Perquei eisi fetg ferm sche Zegna Pittet-Dosch gi che “la madema schliaziun per igl antier Surmeir è la fegnameira.” Evitar il pir sco en Sutselva. Fusiunar la Renania culla Romania, sut in num senza funs ed exclusiv per la Surselva, ha tagliau ils davos ligioms existents. In territori da tschep intact ei denton elementar e necessari per pavlar nies lungatg e crear novas expressiuns.
Tuts ensemen egl avegnir
Cul rumantsch grischun schabegia puspei exact il medem sco avon tschien onns. Vischnauncas al cunfin linguistic sco Trin, Domat e la Val Müstair stattan ussa cheu tut persulas cun lur lungatg artificial. Sche tuts targessen quei carr fuss ei stau pusseivel, mo quei drova unitad. Semplamein empruar senza ponderar e silsuenter schizun vuler sfurzar – che quei va mai era bein clar! La Pro Idioms ha giu sempel, mo els vesan il giavel vid la preit cura ch’ei legian rumantsch grischun. Dasperas ei la preit exact il liug nua ch’in lungatg placativ sauda. Aschia translateschan ei perfin ils taccaders verds che la GiuRu ha creau pigl entir territori romontsch per sursilvan. Exact cheu, tiel stampar, nua che RG ed unitad fa senn – e tgei fa la Ligia? Ord tema da piarder il sustegn dils populists stampar cartas postalas cun stgirats en sis differents romontschs. Stupid, mo ins ha gie viu ch’il vent ei ius cul tetg senza fundament en Sutselva, ei drova la basa, il pievel romontsch. Tuts romontschs, ella Bassa ni sicheu, drovan in territori da tschep ed il lungatg a scret per surviver, illusoric ei nies entir cumbat.
Tgei che pertucca la digitalisaziun essan nus propi aunc adina sil stan dad avon viers 30 onns, la discussiun pro e contra ha frenau tut il progress e l’innovaziun. La Ligia Romontscha ha dau orda maun las hottas e las valladas fermas han creau lur agens vocabularis online, ils pigns idioms ein vegni sut las rodas mo era ils vocabularis perschuadan buc, era il pledari grond buc. La punt sur ils idioms vegn era cheu buca reactivada, dasperas fuss quei uss l’emprema gada ella historia dil romontsch pusseivel e zuar interlinear – sco el 11avel tschentaner el codex claustral. Ideas ein cheu e nos perdavonts eran buc adina pli tups che nus, mo nus stuessen finalmein emprender ord ils sbagls. Peder Candrian havess giu quei sensori, sia dunna Marinesa era poeta. Tuttina ei lur engaschi per nies lungatg ius en emblidonza – e Peder strusch pli in prenum tolerau en quella scripziun reformada.
Fontaunas
1 Candrian, Peder. Problems aritmetics per scoulas, Coira: Stamparia da Pargätzi & Felix, 1856.
2 Muoth, Giachen Caspar. Grammatica romontscha-tudestga, contenenta ils principals elements formals dil lungatg tudestg en lur relaziun cul lungatg romontsch dil Rein, 1890.
3/4 Bundi, Martin. Zur Situation des Rätoromanischen in Graubünden, Cuera: Ediziun Vertex, 2014 p. 37, p. 21.
5 Bezzola, Reto Raduolf. Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Cuera: 1979 p. 325.
Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
- La halla da chavaltgar resta fin il 2023 sin l'areal Obere Au.
- Il stadion da bal po pir vegnir construì cura che la halla è stgarpada giu ed è uschia betg terminà avant il 2025.
- I na dat uschia nagin sustegn finanzial da la citad per ina nova halla da chavaltgar.
Nagin cumpromiss tranter las duas partidas
Curt suenter la votaziun e l'acceptaziun dal project «Eisball» eran atgnamain omaduas partidas da buna speranza ch'els chattian ina soluziun. Uss vulan ils acziunaris da la halla da chavaltgar a Cuira dentant tuttina betg bandunar avant che necessari l'areal Obere Au e restar là tochen ch'il contract da dretg da construcziun scada fin dal 2023. Quai munta, ch'els na survegnan betg ina summa d'indemnisaziun da la citad per construir ina nova halla.
Nov stadion da bal s'entardescha
En cas ideal avess il project «Eisball» gì dad esser a fin il 2021. Cun quai che la halla da chavaltgar ha in contract da restar fin il 2023, sa stauscha il termin per la nova halla. Quella po ussa vegnir realisada il pli baud fin l'entschatta 2025. Pia circa trais onns e mez pli tard che planisà. La societad da la halla da chavaltgar na saja betg stada cuntenta cun la plazza tar la Untere Au che la citad avess mess a disposiziun. Er ils 300'000 francs che la citad ha fatg a mogna n'haja la societad betg vulì. Quests daners avess la citad pudì spargnar cun betg stuair construir il project en etappas.
Realisaziun en etappas
Il project vegn uss realisà en pliras etappas. La halla da sport nova n'è betg pertutgada da la halla da chavaltgar. En in emprim pass vegnan realisads la halla da sport e pliras plazzas cun pastget natiral. L'emprima etappa duai esser a fin l'avust 2021.
La segunda etappa po pir vegnir realisada cura ch'il contract cun la halla da chavaltgar curra or. Quai è il 2023. Lura duain las tribunas principalas e la plazza principala vegnir realisadas. L'avertura duai lura esser il 2025.
RR novitads 12:00


text:
Il potenzial da spargnar è gronds tenor il guid da muntogna Martin Riedi. Cunzunt tar la maglia. Qua cusseglia il guid da prender cun sai nuschs ni era bastunets da graunins. Quels dettian spert energia e na paisian betg bler. Insumma na duai ins betg prender cun memia bler da magliar. Tut tenor la tura planisada dettia adina puspè pussaivladads da cumprar da magliar sin via, uschia ch’ins possia spargnar paisa en il satgados.
1,5 liters aua tanschan
Era da baiver na dovria betg ina massa. 1 enfin 1,5 liters per persuna tanschian normalmain, perquai ch’ins possia savens emplenir suenter la buttiglia cun aua frestga. I saja dentant da far attenziun e na betg simplamain prender aua ord dutgs ni lais per evitar malesser pervia d’aua contaminada.
Segir ina giacca da vent
Pertutgant resti cusseglia Martin Riedi da pachetar en il satgados resti da stgamiar ed ina giacca chauda, p.ex. ina leva giacca plimetta. Ina giacca betg per viandar, mabain ina per avair chaud sch’ins stoppia spetgar insanua in mument. Era ina giacca da plievgia è nizzaivla, betg mo encunter la plievgia, ma era sch’i sufla en lieus exponids.
Era ina pitschna apoteca cun plasters e faschadiras, crema da sulegl, egliers ed in chapè per sa proteger encunter ils radis da sulegl na dastgan betg mancar.


text:
Le Museum Ladin de Fascia
Juebia, 21.10.2021 da les 20:50-21:02
Le Museo Ladin de Fascia a San Jan é n museum storich olache al é da odëi les coleziuns etnografiches dl Istitut cultural ladin Majon di fascegn. Al è n zënter dla cultura, dl savëi y dla storia dla mendranza ladina. Te deplü seziuns él da odëi ogec, massaries, chedri, fotografies y filmac, che nes cunta la storia dla popolaziun. Le Museo Ladin de Fascia ciara al passé, al presënt y al dagní y ti dá na gran importanza al contat cun la jënt dl post. N program de Erika Castlunger, camera y tai de Hans Peter Karbon a cura de Alessandro Dapunt


text:
Libertarianism
El Libertarianism (de l'ingles Libertarianism) a l'è un muviment liberal nassüü in di agn '70 del XX secul. Despess a l'è dupraa 'me sinonim de anarco-capitalism[1], o de alter so curent.
In ingles, libertarism e libertarianism a hinn dupraa 'me sinonim in pulitiga, intanta che in di alter lenguv neolatin se fà distinziun perchè el libertarism a l'è un cuncet grand che'l tira in mezz anca l'anarco-cumünism e 'l sucialism libertari. El libertarianism a l'è inscambi un pensee che'l liga l'anarco-individualism cunt el liberalism classigh, e'l gh'ha 'me curent principaj l'anarco-capitalism e l'anarco-liberalism. Per quela resun chì i libertarian, che se definissen de solit 'me liberaj cuerent, rigurus e nemis de la cuerciziun, i prupognen una visiun pulitiga che l'è luntana sia de la manzina che de la drita, e porten inanz a bun cünt in manera radicala i tesi tipigh del liberalism classigh [2]
Ecunumista e pensadur libertarian[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Anthony de Jasay
- David Friedman
- Hans-Hermann Hoppe
- Frank Chodorov
- Friedrich von Hayek
- Bruno Leoni
- Carlo Lottieri
- Ludwig Von Mises
- Robert Nozick
- Murray N. Rothbard
- Pascal Salin
- Thomas Szasz
- Luigi Marco Bassani
- Paolo Bernardini
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Norman P. Barry, Del liberalismo classico e del libertarianismo, ELiDiR , Roma, 1993
- ↑ La teoria politica dei libertari
Bibliugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Barry Norman, Del liberalismo classico e del libertarianismo, ELiDiR, Roma, 1993
- Murray N. Rothbard For a New Liberty: The Libertarian Manifesto, 1973
- Carlo Lottieri, Il pensiero libertario contemporaneo, Macerata, Liberilibri, 2001.
- Paolo Zanotto, Il Movimento Libertario americano dagli anni sessanta ad oggi: radici storico-dottrinali e discriminanti ideologico-politiche, Siena, Università degli Studi di Siena, 2001.
Muviment pulitigh libertarian[Modifega | modifica 'l sorgent]
Autur libertarian[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Luigi Marco Bassani
- Paolo Bernardini
- Anthony de Jasay
- David Friedman
- Hans-Hermann Hoppe
- Frank Chodorov
- Bruno Leoni
- Carlo Lottieri
- Robert Nozick
- Murray N. Rothbard
- Pascal Salin
- Thomas Szasz


text:
Cun mo 21 onns ha Nico Gross la schanza da daventar campiun svizzer cun l'EV Zug e quai gest en sia emprima stagiun en la National League. Suenter trais onns tar ils Oshawa Generals en la liga da juniors OHL en l'America dal Nord, ha il giuven da Puntraschigna fatg la stad passada il pass tar Zug.
EV Zug cun puck da matsch
Igl EV Zug ha gudagnà ils emprims dus gieus da la seria da final cunter Genevra-Servette cun 1:0 e 2:1. Questa saira a las 20:00 a chasa ha l'EVZ la schanza da decider la seria da final. Per Zug fissi il segund titel da campiun svizzer suenter il 1998.
Emprim titel en l'emprim onn?
En ses emprim onn tar l'EVZ tutga el per gronda part tar l'equipa da tschep. Il temp sin glatsch variescha dentant ferm. Amez la stagiun, cura che l'equipa ha gì bleras blessuras, ha Nico Gross survegnì bler responsabladad. Actualmain, durant ils playoffs, è la rolla dal Engiadinais pli pitschna. Durant ils gieus è el, pil pli, mo paucas minutas sin il glatsch.
Mentalmain èsi magari grev da spetgar e spetgar e tuttenina stoss esser pront
Malgrà ch'el è actualmain durant ils gieus mo sporadicamain sin il glatsch, èsi impurtant dad enconuscher sia rolla en l'equipa. Ed il giuven da 21 onns sa era ch'i va magari spert. Mo in giugader sto sa blessar epi ha el gest ina tut'autra rolla en il cader dal EV Zug.
Nico Gross menziuna ch'il impurtant saja, pil mument, il success da l'equipa e betg ils interess persunals. E perquai cumbatta el, sco part dal EVZ, ch'i gartegia da vegnir campiun svizzer. Per l'equipa da la svizra centrala fissi il segund titel da campiun svizzer suenter il 1998.


text:
Mortori
‘Pilver, en Diu ruaussa mi’olma, dad el vegn miu agid.’ (Ps 62,2)
La mort dad in stimau concarstgaun ei ina cesura ella veta dils relaschaus. In quella situaziun sta l’uffeci parochial a Vossa diposiziun per:
- Pastoraziun ella situaziun actuala
- Preparaziun dalla sutterada (sin sunteri/in baselgia)
- Organisaziun da baselgia e musica (contact cun calustras/organistas)
- Coordinaziun cun uffecis locals
- Agid per l’annunzia da mort
- Visitas da pastoraziun suenter il mortori
Fagei il bein da telefonar per fixar in termin da preparaziun.


text:
L'organisaziun per l'ambient WWF, appellescha als pajais sin l'entir mund da far dapli per la protecziun da la biodiversitad. La raschun per questa pretensiun è la conferenza mundiala per la protecziun da la natira che cumenza l'autra emna en la citad chianisa Kunming. In represchentant dal WWF, Florian Titze, ha ditg envers l'agentura da pressa tudestga, che sistems ecologics e la biodiversitad, sajan relevants per il sistem. Els sajan la basa per noss bainstar, noss nutriment e nossa sanadad. A la conferenza duai vegnir sa cusseglià davart ina cunvegna internaziunala, sumegliant a la cunvegna dal clima da Paris.
La conferenza dueva gia avair lieu l'october 2020, ha dentant stuì vegnir spustada pervia da la pandemia. Il schaner suondan discurs en Svizra e tranter ils 25 d'avrigl ed ils 8 da matg puspè ina conferenza a Kunming.


text:
A Spleia han ins chattà mort in giast da vacanzas, quai suenter in'acziun da tschertga. L'um da 49 onns n'era betg turnà sco planisà dad ina tura cun gianellas. Sinaquai aveva la partenaria da l'um alarmà la Polizia chantunala.
Sco la polizia scriva en sia communicaziun hajan ins immediat infurmà commembers dal CAS da la secziun Piz Platta sco era in helicopter da la Rega. Curt suenter las 19:00 uras ha la Rega lura vis l'um che na sa muveva betg pli, en territori maltransibel. Per raschuns da segirezza han ins pudì salvar la bara pir glindesdi a bun'ura.
La Polizia chantunala investighescha las circumstanzas da la disgrazia.
Ord l'archiv:
Il Salvament alpin svizzer trenescha per il cas urgent.
RTR novitads 11:00


text:
Cun il contract da fusiun dals 28 da november tranter la PBD Svizra e la PCD Svizra a l'Allianza dal Center, è la PBD grischuna automaticamain vegnida commembra dal Center. Ina clausula da sortir ha dentant laschà avert a las partidas chantunalas sch'ellas vulan sortir u restar, quai entaifer dus mais. Ils commembers èn uss s'exprimida a moda clera per restar en la partida. Quai cun 228 encunter 11 vuschs, per restar en l'Allianza dal Center. Quai scriva la Partida burgaisdemocratica en ina communicaziun.
Enfin la fin da l'onn 2021 vul uss la gruppa da lavur preschentar ina proposta per la reorganisaziun dal center politic en Grischun.


text:
Nums locals dalla vischnaunca Sumvitg
- Ediziun: romontscha
- Autur: Paul Mathias Cathomas
- © Vischnaunca Sumvitg, 7175 Sumvitg
L’ovra „Nies tratsch – Nums locals dalla vischnaunca Sumvitg” da Paul Mathias Cathomas ei cumparida igl onn 2016. Il cudisch ha 752 paginas, cuntegn la descripziun da 1823 nums locals e peisa 1509 grams. L’introducziun plaida il suandont: Nums locals ein buca mo semplamein nums. Davos mintga num schai ina historia, ina persunala, ina dil contuorn ni ina dalla vischnaunca. Igl autur presenta buca mo nums, el interpretescha els, localisescha els precisamein, numna lur vischins ni vischinas e viventa els ton sco pusseivel. Aschia rasan biars nums ora entiras historias, historias da schabetgs ed eveniments, leghers e tragics. Biars nums ensiaran la historia dil liug ed ils nums dallas fracziuns raquentan mintgamai da lur svilup e da lur historia tochen al di dad oz. Auters nums laian reviver persunas cun lur schabetgs ed ils nums da famiglia anflan medemamein ina declaronza da derivonza. La raccolta en quels 1800 nums ei gronda e da valeta culturala e historica per la vischnaunca da Sumvitg.
Igl autur scriva en siu plaid sin via: „Quei sulom da nos perdavons ha fascinau mei da luvrar 27 unviarns, per metter en salv enzatgei per nus tuts, seigi ord respect pils trapassai, per nus arrivai e per las generaziuns aunc buca naschidas. Il territori tractaus s’extenda dil Tödi al Péz Vial e da Tschuppina a Pardomat. Ses nums locals regordan alla domena da conquistar ed haver possess, ad eveniments e disfortunas, a puncts orientativs e posiziunals. Els ein stai promovi da lur pievel attaschau, che fageva tratsch, dustava la fom e mesirava cun curtaunas da graun.“
Empustaziun:
Il cudisch sa vegnir empustaus tier l'administraziun communala tel. 081 920 25 00 ni per email info [at] sumvitg [dot] ch.
Prezi per cudisch frs. 25.00 + spesas


text:
- Circolo - Lia Mostra d'Ert
"STUEP ACHIET" - Valeria Stuflesser
Die Vitrine / la vetrina / la vedrina dl Circolo:
"STUEP ACHIET" - Valeria Stuflesser
Bën sies mënsc ie chësc parëi ´sën tlo dansù. L cuer la vista tla sala dla mostres dl Circolo, ulache avisa tan giut ie tachei su i lëures dla mostra de Martina Stuflesser. Metuda su de utober ne ie chësta mostra mo mei unida giaurida al publich.
L ie na miseria a udëi tan puech che l’ert ie sentida tla politica. Scebën che on cherdà su ti ufizies y cuntatà i uemes de politica ne se à mudà nia de chësc viers. La sala dla mostres dl Circolo ie deventeda n self ulache l passé dl tëmp ne ie nia y l’ert vën tenida su per miëur tëmps.
Coche mustrà su te mi nstalazion ie chësc mur che ´sera ite mé provisorich y man man udon che l tira sfëntes. Bel plan se rendons cont ce fazions che chësc tëmp fërm culturel à abù sun chisc zëntri per la cultura y l’ert: STUEP ACHIET.
Valeria Stuflesser


text:
DB Multiverse
Sont stad bolgirad! El se trata d'ona dimension che la funziona coma la Stanza del Spiret e del Temp ma al contrari!
Donca? Poeudom segutà el nost combat dess?
Va fò di bale!
Troeuvarem ona manera per fermà el Vegeth. L'è mìa invensgibel.
Si che l'è! Te seet domà trop ciola per capil!
Fina a quand che gh'hem quest lu l'otegnirà nò el sò desideri.
2021-03-01
Dragonball Multiverse in lengua lombarda
Car letor, prest i sarann publegad i prum 20 capitoi del Manga Dragonball Multiverse in lengua lombarda!!
El nost manga l'è adree a cresser anca grazzia ai lengov regionai!


text:
La Confederaziun reglescha da nov las prescripziuns per scolas autas spezialisadas. A partir dal prim da november duai la furmaziun professiunala s'orientar pli fitg al martgà da lavur, scriva il secretariat statal per furmaziun, perscrutaziun ed innovaziun.
Element central da la revisiun èn plans d'instrucziun da basa. Quels regleschan il profil da la professiun e tge ch'igl è da savair per survegnir in diplom federal renconuschì. Ils plans d'instrucziun vegnan elavurads en collavuraziun cun las organisaziuns professiunalas.
RR novitads 14:00


text:
Radund 8’000 tiraduras e tiradurs da l’entira Svizra èn s'annunziads per la Festa chantunala da tir en Surselva. Sajettà vegn en 14 differents stans da tir da Flem fin Sedrun. Il center da festa, vul dir là nua che tut ils resultats sajettads vegnan ensemen e là nua ch'ils premis en exponids è l’anteriur deposit dal militar a Rueun.
Tirs spezials
Durant ils 10 dis ch'i vegn sajettà en il rom da la Festa chantunala da tir han era lieu tirs spezials. Uschè per exempel la cumpetiziun da militar ch'è questa gievgia. Durant quel di sa mesiran schuldads, daziers e policists en il sport da sajettar.


text:
Cun scursanir al 1:2 bun quatter minutas avant la fin dal gieu ha Chris Egli laschà viver la speranza da tuttina anc batter il HC Ambri-Piotta. Mo per dapli n’hai betg tanschì al HCD ch’è per ina giada betg stà effizient avunda avant il gol. Cunquai perda il HCD per l’emprima giada encunter Ambri en questa stagiun. Ils dus gols per ils Tessinais han sajettà Joël Neuenschwander en la 7avla ed Elia Mazzolini en la 30avla minuta. Malgrà quest resultat na datti naginas midadas en la tabella. Il HCD resta sin il segund plaz, quatter puncts davos ils ZSC Lions, Ambri-Piotta resta a la cua da la tabella.
Dumengia, ils 15 da december a las 14:45 uras, dat il HCD il mezfinal da la Cuppa Svizra ordaifer encunter ils Rapperswil-Jona Lakers.
RTR novitads 20:00++


text:
Cun nus pudais Vus planisar ruassaivlamain la midada en Voss nov dachasa. Nus profis da far midada vegnin a frida era cun chargias grevas. En noss camiuns pulstrads perfetgamain cun cuvertas da launa, material da liar e sche necessari in lift da mobiglia transportain nus Voss mobigliar senza donns. Sin giavisch pachetain nus er ils chartuns u las chaschas da vestgadira u preparain Vossas mobiglias per il transport en il nov lieu. Nus demontain natiralmain era Voss objects gronds, chargiain, transportain e stgargiain tut, purtain mintga object e mintga chascha en il lieu giavischà e mettain puspè ensemen la mobiglia demontada. Vus pudais perfin surlaschar a nus da nettegiar Vossa abitaziun veglia, inclusivamain da la consegnar.
Discutai cun nus Voss plans da far midada e dumandai per in'offerta – per telefon sut 081 286 30 45 u electronicamain.


text:
Suenter ils 15 kilometers en stil classic era Bieler anc sin la plazza 15. Quai haja dentant duvrà bler forza, ha Bieler ditg. Uschia haja el stuì ir precaut per betg survegnir ina crisa. Sco 14avel ha il passlungist da Panaduz la finala pers duas minutas e mez sin il victur, il Russ Peter Sedow.
Era Käser e Cologna cun puncts
Ils dus ulteriurs svizzers han era recaltgà puncts da la cuppa mundiala, Erwin Käser è vegnì 21avel e Gianluca Cologna 23avel. Lur retard sin il victur da sis minutas e dapli è dentant considerabel. La cursa da skiatlon da las dunnas ha gudagnà la Polacca Justyna Kowalczyk.
Participaziun magra pervi da Lahti
Pervi dal campiunadi mundial a Lahti che stat avant porta, n'èn blers top-atlets betg stads a la partenza en la Corea dal sid. La cursa dals umens han 37 atlets fatg.
RR novitads 10:00


text:
Camillo Benso di Cavour
Camil Benso, cont de Cavour (Turin, 1810 - 1861) l'è staa el politich pussee important del Risorgiment italian. Fioeu del Michee e de l'Adele de Sellon l'ha cominciaa a studià per diventà offizial, ma in del 1831 l'ha deciduu de dedicàss a l'agricoltura e a l'economia.
L'era de idei liberai e in del december 1847 l'ha fondaa "El Risorgiment", on giornal indove l'ha sostegnii el besogn de conced el statut e de fà guèrra a l'Austria per liberà el Regn Lombard-Venet. In del 26 de giugn del 1848 l'è staa eleggiuu per la prima volta al parlament, e in del 1850 l'è staa faa minister de l'agricoltura in del Governo D'Azeglio. In del 1852 l'ha formaa el sò primm governo.
In del 1855 l'ha faa sì che 'l Regn de Sardegna el deciarass guerra a la Russia insema cont i frances, i ingles e i turch e l'ha mandaa in Crimea on esercit de 15.000 omen. El Piemont el gh'aveva nagott contra a la Russia, ma in 'sta manera chi el Cavour l'ha poduu toeu part al congress de Paris di vincidor e cercà de sviluppà di alleanz.
In del 1858 l'ha firmaa a Plombières di accord cont el Napoleon III che 'l se impegnava a intervegnì in d'ona eventual guerra tra l'Austria e 'l Piemont per dagh man fort a quest ultim. I piemontes taccaven a provocà l'Austria fina a che questa la desideva de fà s'cioppà la Segonda guerra d'indipendenza in de l'april del 1859, ma quand che l'è staa firmaa l'armistizzi de Vilafranca che 'l dava la Lombardia al Piemont. El Cavour el s'è dimetuu per protestà contra el fatt che 'l se lassava el Venet a l'Austria.
In del 1860 però, quand el Giuseppe Garibaldi l'ha conquistaa con la spedizion di milla l'Italia dal sud, el Cavour l'è tornaa al governo per invad i territori del Papa e mett insema inscì tutt el paes.
Con la proclamazion del Regn d'Italia, in del 17 de marz del 1861 in del senad a Turin, el Cavour l'ha dii che dopo de avè fada l'Italia a gh'era de fà i Talian, ma el 6 de giugn de l'ann medemm l'è mort a l'improvvis.


text:
Ils organisaturs tiran ina bilantscha positiva da las producziun da l’Opera Viva da questa stad. Sco els scrivan, hajan els grond plaschair d’avair tuc il gust dals aspectaturs cun l’opera Guglielmo Tell da Gioachino Rossini. La dernièra è stada la dumengia passada. Ussa saja anc da serrar giu il project, sco ils organisaturs scrivan dentant vinavant sa legrian els gia sin la stad d’opera 2018.
Surselva Opera Viva: 6000 aspectaturs
Var 6000 persunas han visità las 9 producziun da l’opera ed ils dus concerts da l’Opera Viva a Sursaissa.
RTR/gh


text:
Per regla vegnan ils emprims sis atlets manads cun in auto en l'hotel, a la ceremonia da medaglias ed a tut ils termins che suondan. L'organisaziun ha uschia sis autos spezials. Perquai ch’i eran duas cursas la dumengia, era Gian Reto Clalüna il chauffeur da l'emprim um, enstagl da la quarta dunna.
In di d’allegrezza era per Gian Reto, cunzunt pudair guidar da piz a chantun il campiun mundial Beat Feuz. Lez ha fatg festa fin tard la notg. Uschè ditg che Gian Reto Clalüna ha ditg a Beat Feuz ch'el duess clamar in taxi per ir enavos en l'hotel.
RR actualitad 17:00


text:
En marche cun ina maioritad confortabla en il parlament
ll president franzos Emmanuel Macron ha cuntanschì tar las elecziuns parlamentaras ina clera maioritad aboluta per ses program da refurma. L'allianza da partidas La République en Marche dal schef da stadi socialliberal ha, tenor emprimas retschertgas, cuntanschì suenter il segund scrutini tranter 355 e 425 dals 577 mandats en il parlament. Pers massiv han ils conservativs sco era ils socialists.
La participaziun a l'urna è stada bassa, tenor las retschertgas enturn 43 pertschient.
Bassa participaziun a l'urna
Las emprimas uras dal segund scrutini en la Frantscha han laschà spetgar ina pitschna participaziun. Fin mezdi han radund 18% da las votantas e dals votants dà giu lur vusch per l'elecziun dal parlament. Quai ha annunzià il ministeri da l'intern franzos. Quella participaziun è anc pli bassa che tar l'emprima runda avant in'emna. En il medem temps avevan là bun 19% dals votants dà giu lur vusch. A la fin muntava la participaziun a 48,7%. Quai è uschè pac sco anc mai dapi la fundaziun da la Tschintgavla republica l’onn 1958.
Entant ch'il nov president Emmanuel Macron po spetgar in triumf, ston cunzunt ils socialists da l'anteriur president François Hollande quintar cun ina schleppa.
RR novitads 21:00...


text:
Amez la stad pensain nus forsa mintgatant a la retratga dals glatschers. Ma tge èn insumma questas restanzas da glatsch vegl? E pertge datti dus nums en rumantsch e perfin in terz ch'è ì en emblidanza ma che nus vesain anc en ils nums sco Anarosa, Arosa, Rosatsch e Roseg?
Glatschers èn bels ma era privlus. Cur che Barbla sfundra en ina sfessa na para quai betg da finir cun in happy-end. Per Giacumbert Nau dat ensemen la stad cura ch'il vadretg dat ensemen. Ils vadretgs èn en mintga cas dapli che glatsch vegl era sch'il num deriva dal latin e signifitgescha vegl u veder, sco il chaschiel veder u sco il Firn tudestg che vegn da “fära” sco che noss vischins gualsers din.


text:
Stazion de Comm San Giovann
La Stazion de Comm San Giovann l'è 'na stazion ferroviaria italiana de la Lombardia, doperada anca del servizzi feroviari suburban de Milan e di treni regionai, situada in la città de Comm. L'è in la ligna Milan-Ciass e Comm-Lecch e l'è collegada ai stazion de Ciass, Albaa-Camerlada e stazione di Como Camerlata.
Moviment[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion a l'è servida di treni Trenord del servizzi feroviari suburban de Milan, di treni TiLo de la red celer del Canton Tesin e di treni internazionai.
Servizzi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Post de polizia ferroviaria


text:
Cun 212 milliuns abitants è la Brasilia il pli grond pajais da lingua portugaisa ed il pajais cun la pli gronda populaziun en l'America dal Sid. L'onn 1822 ha Pedro I, figl dal retg dal Portugal, declerà cunter la veglia da ses bab l'independenza da la Brasilia. Quest «jau stun qua» (per portugais «fico») po valair sco l’emprim pled da la decleraziun d’independenza brasiliana. Il december è Pedro vegnì encurunà imperatur da la Brasilia. Il 1840 ha el abditgà; ses figl e successur ha abolì la sclavaria ed è restà imperatur enfin la revoluziun republicana dal 1889. La constituziun dal 1891, elavurada tenor il model dals Stadis Unids, ha dà vastas cumpetenzas als stadis federativs. [Tenor LQ].
(Foto: Roberto Berlim / CC BY 2.0)