text:
Temp da crap
Il temp da crap è la pli veglia epoca da l’istorgia da l’umanitad. Ella è segnada d’utensils da crap ch’èn sa mantegnids ed ha cumenzà – tenor il stadi da la perscrutaziun actual – cun ils pli vegls utensils da crap da la cultura dad Oldowan avant 2,6 milliuns onns.[1] Sco producents d’utensils da crap valan las emprimas spezias d’umans Homo rudolfensis e Homo habilis sco er tut las posteriuras sco per exempel Homo ergaster / Homo erectus, l’uman da Neandertal ed er l’uman anatomicamain modern (Homo sapiens).
La denominaziun ‹temp da crap› ha introducì Christian Jürgensen Thomsen l’onn 1836 cun il sistem da trais periodas (temp da crap, temp da bronz e temp da fier) cur ch’el ha sutdividì la preistorgia dal Danemarc tenor il material ch’è vegnì duvrà en emprima lingia per utensils, armas e cliniez. Per l’Africa en il sid da la Sahara exista in’atgna sutdivisiun da l’epoca – Early Stone Age, Middle Stone Age e Later Stone Age – che sa differenziescha da las epocas respectivas che valan per l’Europa.
A la fin dal temp da crap è situà il temp d’arom; quel cumenza da regiun tar regiun pli baud u pli tard e tutga anc tar il temp da crap. Pir cun il temp da bronz tempriv finescha il temp da crap en intginas parts dal mund; en l’Europa Centrala è quai il cas vers 2200 a.C.
Temp da crap tempriv u paleoliticum[modifitgar | modifitgar il code]
Il paleoliticum u temp paleolitic cumpiglia – sco l’Early Stone Age en l’Africa – la gronda part da l’istorgia da l’umanitad a partir dals chats africans d’avant ca. 2,6 milliuns onns. Probablamain l’emprima unda da migraziun or da l’Africa documenteschan chats d’utensils e da fossils en la Georgia (lieu da chat Dmanissi), per ils quals ins ha calculà ina vegliadetgna da 1,8 milliuns onns. En l’Europa han las pli veglias cumprovas d’ominins enconuschentas ina vegliadetgna da ca. 1,1 milliuns onns (Sierra de Atapuerca, Spagna)[2], en l’Europa Centrala da maximalmain 600 000 onns (missella sut da Mauer). Il temp da crap va a fin cun la transiziun dal pleistocen a l’olocen avant ca. 12 000 onns.
Paleoliticum tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor definiziun cumenza il temp da crap cun l’emprim diever d’utensils fatgs or da crap tras antenats temprivs da l’uman anatomicamain modern (Homo sapiens). Utensils sa laschan definir en quel senn ch’il material da basa è vegnì midà en ina furma u l’autra per intent da diever. Tenor quai èn ils utensils da glera da l’Oldowan, ils quals han survegnì tras paucas fridas urs gizs, ils emprims utensils da l’umanitad documentads. Schebain ins ha manà natiers da l’entschatta ennà questas midadas intenziunadamain u sch’ellas èn succedidas per casualitad na sa lascha betg dir cun tschertezza. En tutta cas han lur utilisaders realisà il niz da quai ed han probablamain er bainbaud dà vinavant ils utensils e la metoda da producir quels. Ils pli vegls chats dal paleoliticum tempriv che valan sco incontestads derivan dal lieu da chat Kada Gona en l’Etiopia ed han ina vegliadetgna da 2,6 milliuns onns. Schebain ossa entagliada d’ina vegliadetgna da 3,4 milliuns onns, che deriva medemamain da l’Etiopia, sa lascha interpretar sco elavurada tras l’uman è contestà en la scienza.[3] Sco cumprovà vala che Homo habilis duvrava gia utensils da crap, per Homo rudolfensis vala quai sco probabel e tut tenor derivan intgins dals chats ils pli vegls er da Paranthropus robustus, ina spezia or dal circul dals Australopithecina.
Sur blers millennis è l’inventari be sa midà pauc. Avant ca. 600 000 onns è la cultura d’utensils alura sa sviluppada vinavant: igl ha cumenzà l’Acheulean cun si’industria da cugns a pugn, medemamain puspè l’emprim en l’Africa. Er durant quest’epoca datti sur in lung temp praticamain naginas midadas; l’Acheulean dura fin ca. avant 100 000 onns ed è collià en l’Europa cun l’uman da Neandertal.
L’emprima giada vegn utilisà en il paleoliticum tempriv il fieu – in’impurtanta premissa per pudair colonisar regiuns pli fraidas e per render nutriment pli digestibel per l’uman.[4] Las pli veglias fuainas cumprovadas ch’èn senza nagin dubi vegnidas fatgas da l’uman, derivan da l’Africa dal Sid ed han ina vegliadetgna da 1,7 milliuns onns. Sco indizi servan scalgias dad ossa brischada e restanzas da plantas situadas en il profund dal cuvel.[5]
Paleoliticum mesaun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils cugns a pugn da l’Acheulean sa midan avant ca. 130 000–120 000 onns – els daventan asimetrics. Ins discurra uss da l’emprim stgalim dal paleoliticum mesaun, dal Micoquien. A medem temp è sa sviluppada ina nova furma d’elavurar ils utensils: ins ha producì stgaglias ch’eran pli pitschnas e pli levas e sa laschavan utilisar a moda pli flexibla (Moustérien cun tecnica da Levallois). En general vegn il paleoliticum mesaun associà cun l’uman da Neandertal; en il Proxim Orient cumparan però dapi ca. 90 000 onns er umans anatomicamain moderns. Ils umans eran vinavant chatschaders e rimnaders; i vegniva surtut fatg chatscha sin selvaschina. Armas cumponidas (lain e crap, collià tras ina cola fatga da rascha da badugn) ed il fieu eran medemamain enconuschents. Ins ha creà las emprimas ovras artisticas (Venus da Berekhat Ram[6]), ils umans han sepulì lur morts (Shanidar, Teschik-Tasch, Gross Fredenwalde) ed han probablamain er gia agiuntà objects da fossa, quai ch’implitgescha la cretta en ina vita suenter la mort. Utensils da lain, ossa e corn vegnivan probablamain utilisads intensivamain; quels n’èn però strusch sa mantegnids.
Paleoliticum tardiv[modifitgar | modifitgar il code]
Il paleoliticum tardiv cumenza avant ca. 40 000 onns. Per l’emprima giada sa laschan constatar differenzas regiunalas en il svilup – quai ch’era forsa er gia avant il cas, ma na sa lascha betg cumprovar per mancanza da chats. Cuntels lungs, graschels cumparan en l’Aurginacien en l’Europa Centrala, dal Vest e dal Sid; purtader da questa cultura è l’uman modern. Pictura da cuvels tempriva è cumprovada en l’Aurginacien tardiv en Frantscha. La pli veglia cumprova d’ina sepultura fatga cun gronda premura deriva da la Russia (Sungir) ed ha ina vegliadetgna da ca. 30 000 onns. Er utensils fatgs or da substanzas organicas daventan uss bundant pli frequents.
En Frantscha ed en la Spagna dal Nord chatt’ins a medem temp il Châtelperronien (fin avant ca. 34 000), dal qual l’inventari cumpiglia sper elements dal paleoliticum tardiv sco tar l’Aurignacien (fin avant ca. 28 000 onns) er anc cleramain tradiziuns da la tecnica da Levallois dal paleoliticum mesaun. Intgins perscrutaders vesan en la differenza tranter questas duas culturas la differenza tranter l’uman da Neandertal e l’Homo sapiens en sia furma tempriva sco uman da Cro-Magnon. En l’Europa da l’Ost ed Europa Centrala sa laschan differenziar a medem temp las culturas dal Bohunicien e dal Szeletien. A partir da ca. 28 000 fin 21 000 onns cumpara il Gravettien; simbols da fritgaivladad u tut tenor er represchentaziuns da dieuas sco la Venus da Willendorf inditgeschan la preschientscha d’imaginaziuns religiusas.
En Frantscha, Spagna e Portugal percunter è sa derasà da ca. 22 000 fin 16 500 il Solutréen ch’è segnà da lamellas e da pizs cun surfatschas retuschadas; dissegns sin grip (petroglifas), ossa engravada e figuras cumparan medemamain. En il Magdalénien, l’ultima perioda dal paleoliticum tardiv, va l’ultim temp da glatsch plaunsieu a fin. Tipic èn variantas da nizzas cun emprims indizis da la microlitisaziun che daventa alura fitg frequenta en il mesoliticum. Dal Magdalénien derivan er las pli enconuschentas picturas da cuvels (cuvel da Lascaux); medemamain in dumber creschent d’ovras d’art pli pitschnas moviblas. Er restanzas da tendas èn sa mantegnidas, en pli lampas cun lamegl, armas da chatscha e cliniez da meglra qualitad; cun quest ultim vegniva gia fatg commerzi lunsch enturn.
Temp da crap mesaun u mesoliticum[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la fin dal temp da glatsch ed il cumenzament da la regeneraziun dal guaud dal temp da l’olocen (a partir da ca. 9600 a.C.) cumenza en l’Europa Centrala il mesoliticum. L’extincziun da la selvaschina gronda dal temp da glatsch dumonda suenter novas tecnicas da chatscha per pudair tschiffar ils animals che vivan en ils guauds e che sa derasan ensemen cun quels. Quai na sa mussa betg il davos cun la cumparsa da pitschens pizs da frizzas, d’uschenumnads microlits. Ina cultura tempriva da l’Europa dal Nord ha furmà la cultura da Maglemose, in’autra enconuschenta cultura en la fasa tardiva è per exempel stada la cultura dad Ertebølle. Il mesoliticum va a fin en l’Europa Centrala cun il cumenzament da la cheramica lineara, la quala è sa derasada a partir da 6000 a.C. en la Pannonia ed en il decurs dals proxims 2000 onns fin en l’Europa dal Nord.
Periodas da transiziun cumparegliablas existan en differentas parts dal mund durant fitg differents temps. En la Levanta per exempel datti be in fitg curt temp da transiziun fin ca. 6000 a.C., il qual na sa numna qua er betg mesoliticum, mabain epipaleoliticum.
Temp da crap tardiv u neoliticum[modifitgar | modifitgar il code]
Il cumenzament dal temp neolitic vegn oz definì sur la transiziun vers la moda da cultivar producenta, vul dir vers la cultivaziun da plantas e l’allevament d’animals (revoluziun neolitica). Questa transiziun ha lieu en las differentas parts dal mund durant fitg differents temps. En la Levanta per exempel ha il temp da crap tardiv cumenzà cun il neoliticum precheramic ca. 9500 a.C., è alura sa derasà en l’Anatolia e sur il Balcan, fin ch’el ha cuntenschì vers 5600 a.C. l’Europa Centrala. Intgins abitants da regiuns allontanadas sa chattan anc oz tecnologicamain en il temp da crap tardiv.
Spazis culturals regiunals e temporals unitars sa laschan uss definir bundant pli savens a basa dals chats archeologics che quai ch’igl è il cas en las epocas precedentas.
En l’Europa Centrala cumenza il neoliticum cun la cheramica lineara tranter ca. 5600 e 4900 a.C. Sin terren tudestg suonda la Cultura da Rössen, vers ost la cheramica ornamentada cun pitgs. En l’Europa dal Sidost ed en il spazi dal Danubi sa furman da las culturas neoliticas temprivas atgnas culturas (p.ex. la cultura da Lengyel e la Cultura da Baden fin vers las culturas tardivas dal neoliticum da Vinča en il spazi serb-rumen e Tisza en l’Ungaria).
Emprimas emprovas d’elavurar metals han gì lieu en il 8avel millenni a.C. L’emprim èn quellas sa limitadas a metals prezius purs sco aur, argient ed arom e sin l’elavuraziun da cliniez. Per utensils ed armas n’eran quests metals loms betg adattads senza legas.
Enconuschents chats d’umans dal temp neolitic ch’èn sa mantegnids bain furman tranter auter l’um da Kennewick ed Ötzi.
Transiziun vers l’epoca da metals[modifitgar | modifitgar il code]
A la fin dal temp da crap han ins cumenzà a duvrar in material fitg different, il metal. Caracteristicas dal tuttafatg novas, fin qua nunenconuschentas, han pussibilità novas furmas d’utilisaziun, ma han er dumandà suenter ina manipulaziun e tecnologia pli cumplexa e pretendì in commerzi a gronda distanza per pudair acquistar il material che n’era betg avant maun dapertut. Quest temp da transiziun vegn numnà temp d’arom. El va a fin cun il cumenzament dal temp da bronz.
Blers utensils ed armas èn anc vegnids producids cun las materialias cumprovadas, per part er cun il nov material en il vegl linguatg da las furmas; ma relativamain spert cumparan furmas innovativas per propi. Ins ha sviluppà tecnicas d’elavuraziun da metal fundamentalas sco il culaditsch da metal. Quel ha pussibilità da producir per l’emprima giada en seria utensils da cumparsa sumeglianta.
Medemamain han ins sviluppà emprimas tecnicas da la prospecziun (vul dir da la tschertga sistematica suenter giaschaments) e da gudagnar minerals d’arom en chavas avertas (minieras). Il svilup da l’elavuraziun d’arom ha pussibilità da mitigiar la stretga da provediment d’arom pur. Questa tecnica ha pli tard er servì a gudagnar zin, zinc e plum ed ha tschentà la basa tecnologica per il temp da bronz da pli tard. Igl ha gì lieu in’emprima ierarchisaziun cumprovabla, ina classa superiura è sa furmada, la quala controllava l’explotaziun ed elavuraziun dal metal ed ils commembers da la quala vegnivan mintgamai sepulids cun objects da fossa ordvart ritgs.
Las colonias en l’Europa Centrala vegnan tendenzialmain pli pitschnas, ma èn persuenter fortifitgadas pli ferm. Quellas sa chattavan oravant tut sin collinas. Surtut en la regiun da la Mar Mediterrana ha il svilup da la tecnologia d’arom manà ad in commerzi a lunga distanza adina pli intensiv.
Cunfinaziun temporala[modifitgar | modifitgar il code]
Igl è ordvart difficil da vulair definir ils cunfins temporals da las singulas epocas e stgalims. Quai è per l’ina d’attribuir a la situaziun da chats che dependa da las relaziuns geologicas, da l’utilisaziun u surbajegiada posteriura da terren ed auter. Ils cunfins dals stgalims e las fasas da transiziun sa differenzieschan er d’ina regiun a l’autra. E tschertas sutdivisiuns cumparan be en tscherts territoris. Malgrà tuttas difficultads suonda qua l’emprova da porscher ina survista dal temp da crap en furma cronologica:
- Temp da crap tempriv (paleoliticum)
- Paleoliticum tempriv
- Africa: 2 500 000–1 000 000 avant oz
- Oldowan 2 500 000–1 000 000 avant oz
- Acheuléen 1 500 000–200 000 avant oz
- Europa: 1 200 000–600 000 avant oz
- Protoacheuléen ubain Abbevillien 1 500 000–600 000 avant oz
- Acheuléen vegl 600 000–350 000 avant oz
- Acheuléen giuven 350 000–150 000 avant oz
- Acheuléen tardiv 150 000–100 000 avant oz
- Africa: 2 500 000–1 000 000 avant oz
- Paleoliticum mesaun 125 000–35 000 a.C.
- Europa
- Micoquien 125 000–38 000 a.C.
- Moustérien 125 000–38 000 a.C.
- Gruppa da pizs en furma da fegls 50 000–35 000 a.C.
- Szeletien 50 000–35 000 a.C.
- Africa dal Nord
- Atérien 40 000–18 000 a.C.
- Ibéromaurusien 17 000–8000 a.C.
- Capsien 9000–3000 a.C.
- Europa
- Paleoliticum tardiv 35 000–8000 a.C.
- Europa
- Aurignacien
- Europa Centrala ed Europa dal Sidost 45 000–25 000 a.C.
- Frantscha e Spagna 30 000–25 000 a.C.
- Châtelperronien/Périgordien 35 000–30 000 a.C.
- Gravettien 26 000–19 000 a.C.
- Solutréen (Spagna e Frantscha) 19 000–16 000 a.C.
- Magdalénien
- Frantscha dal Sidvest e Spagna dal Nord 16 000–9500 a.C.
- Germania 13 000–9500 a.C.
- Germania
- Cultura da Hamburg 13 000–12 000 a.C.
- Gruppa dals tagliaplimas 10 000–8700 a.C.
- Cultura da Bromme 9700–9000 a.C.
- Cultura dad Ahrensburger 9500–8500 a.C.
- Danemarc
- Temp da Hamburg 13 000–10 000 a.C.
- Cultura da Lyngby 10 700–10 000 a.C.
- Cultura da Bromme 11 700–9000 a.C.
- Cultura dad Ahrensburg 9000–8000 a.C.
- Aurignacien
- Europa
- Paleoliticum tempriv
- Temp da crap mesaun (mesoliticum) 8000–4000 a.C.
- Germania
- Beuronien 7700–5800 a.C.
- Cultura da Maglemose
- Gruppa da Duvensee 7000–5800 a.C.
- Gruppa dad Oldesloe 6000–5000 a.C.
- Danemarc
- Cultura da Maglemose 8300–6000 a.C.
- Cultura da Gudenå 8000–4000 a.C.
- Klosterlund (Jutland) 8000–7000 a.C.
- Cultura da Kongemose 6000–5200 a.C.
- Cultura dad Ertebølle (pli veglia) 5200–3000 a.C.
- Scandinavia dal Nord
- Cultura da Fosna 9000–2000 a.C.
- Cultura da Komsa 8000–3000 a.C.
- Askola vers 7500 a.C.
- Frantscha
- Sauveterrien 8000–4000 a.C.
- Tardenoisien 4500–3500 a.C.
- Campignien vers 4000 a.C.
- Spagna
- Azilien 8500–5000 a.C.
- Asturien 8500–5000 a.C.
- Africa dal Nord
- Natufien 12 000–7000 a.C.
- Capsien 9000–3000 a.C.
- Germania
- Temp da crap tardiv (neoliticum)
- Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Nord
- Cheramica lineara 5500–4500 a.C.
- Cheramica ornamentada cun pitgs 4900–4500 a.C.
- Cultura dad Ertebølle 5000–4300 a.C.
- Cultura da Rössen 4600–4300 a.C.
- Cultura da Michelsberg 4300–3500 a.C.
- Cultura da vaschs en furma da dratguir 4300–2700 a.C.
- Cultura da las amforas en furma da culla 3100–2700 a.C.
- Cheramica da cordas 2800–2400 a.C.
- Cultura da vaschs en furma da zains 2500–2200 a.C.
- Temp da stilets 2300–1600 a.C.
- Danemarc
- Ertebølle pli giuven 3000–2000 a.C.
- Cultura da maneras da cumbat 3000–2500 a.C.
- Temp da stilets 2500–1600 a.C.
- Svezia e Norvegia
- Cultura da maneras da cumbat 2800–2300 a.C.
- Frantscha
- Chasséen 4600–2400 a.C.
- Tardenoisien 4500–3500 a.C.
- Svizra
- Emprimas influenzas umanas a partir da 6900 a.C. (runcadas, cultivaziun da glin e granezza)
- Gruppa da La Hoguette 5800–5100 a.C.
- Cultura da Cortaillod 4000–3500 a.C.
- Cultura da Pfyn 3900–3500 a.C.
- Cultura da Horgen 3300–2800 a.C.
- Cheramica da cordas 2800–2300 a.C.
- Cultura da vaschs en furma da zains 2500–2200 a.C.
- Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Nord
Umans dal temp da crap[modifitgar | modifitgar il code]
Sco emprims represchentants dals ominins ch’utilisavan utensils valan Homo habilis e Homo rudolfensis; singuls chats d’utensils vegnan però er attribuids a Paranthropus robustus or dal circul dals Australopithecina. Il Homo erectus ch’als suonda è gia sa servì tant d’utensils sco er dal fieu. Il Homo floresiensis da cumparsa plitost pitschna – ch’ins ha scuvert pir il 2003 e ch’ha vivì fin avant radund 50 000 onns sin l’insla indonaisa Flores – è tut tenor stà in descendent direct dal Homo erectus. Tut questas spezias dal gener Homo èn d’attribuir al paleoliticum vegl ed a sias culturas d’utensils a glera e da cugns a pugn. A basa d’extrapolaziuns suppon’ins ch’igl existivan da quel temp sin terra be paucs dieschmilli individis.
Sco tip d’uman dal paleoliticum mesaun per propi vala per blers umans l’uman da Neandertal ch’è sa sviluppà avant radund 200 000 onns en l’Europa or da Homo erectus / Homo heidelbergensis. A medem temp ha gia gì lieu da quel temp en l’Africa la transiziun dal Homo erectus al Homo sapiens, pia a l’uman modern.
Ils emprims umans moderns en l’Europa – avant radund 35 000 onns – èn stads ils umans da Cro-Magnon. Al cumenzament dal paleoliticum tardiv han l’uman da Neandertal e l’uman modern anc vivì varsaquants millennis in sper l’auter; intgins perscrutaders vesan en las culturas da l’Aurignacien (Homo sapiens) e dal Châtelperronien (uman da Neandertal) che cumparan quasi a medem temp ina differenziaziun pussaivla areguard lur relasch material, quai ch’è però contestà. Avant ca. 30 000 onns è l’uman da Neandertal mort ora; l’uman modern è sinaquai daventà il purtader da tut las culturas che duevan suandar.
Cultura materiala dal temp da crap[modifitgar | modifitgar il code]
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Funtauna da nutriment dals chatschaders e rimnaders ha furmà sur lung temp tut quai che sa laschava chattar en l’ambient natiral da l’uman: plantas, fritgs, sems, ragischs, bulieus, mel, ovs, charn, pesch e molluscs. Latg e products da latg na stevan betg a disposiziun avant la domesticaziun d’animals da pastgira; medemamain mancavan da quel temp las furmas cultivadas da fritgs, legums e graun che duevan pli tard daventar la funtauna da nutriment principala.
Ils umans vivevan en pitschnas stirpas che giravan cun lur preda en il ritmus da las stagiuns. Studis pli novs han mussà che l’uman dal temp da crap retirava radund dus terzs da si’energia da nutriment animalic e be in terz da funtaunas vegetalas.
A la fin da l’ultim temp da glatsch è la fauna en l’Europa sa midada cumplettamain: Ils animals gronds sco ils mamuts e diversas spezias da rinoceros ed elefants, sin ils quals ins aveva fatg chatscha fin qua, èn morts ora. Animals pli pitschens sco tschiervs, bovs, chavals e portgs han furmà da qua davent las spezias da preda impurtantas. Gia en il decurs dal mesoliticum han ils umans tegnì emprimas da questas spezias d’animals en lur lieus d’abitar ch’èn uss daventads stabels. Nutriment vegetal ha survegnì pass per pass ina pli gronda muntada, damai ch’il clima miaivel ha laschà crescher dapli plantas ed en ina pli gronda variaziun.
Ina da las pli grondas invenziuns da l’uman ed ina cesura ordvart marcanta ha furmà la revoluziun neolitica, vul dir la cultivaziun intenziunada da nutriment (agricultura) e l’allevament d’animals. Pir quai ha pussibilità da daventar sedentar per propi, da cultivar ulteriura vivonda, da far provisiuns cun l’avanzament e da far cun tut intenziunadamain ed a lunga distanza commerzi. E betg il davos ha quest svilup manà ad in’explosiun demografica, perquai che dapli umans pudevan vegnir saziads. Per ils singuls individis è la situaziun alimentara però sa pegiurada uschia en media (pli pitschna cumpart da proteins, fominas tras nauschas racoltas), quai ch’è tranter auter sa mussà en il fatg che la grondezza dals umans è sa reducida in pau en cumparegliaziun cun ils chatschaders e rimnaders.[7] Tals svilups perscrutescha la paleopatologia. Quella mussa er che la populaziun ch’aveva vivì avant a moda pauc spessa è uss daventada l’unfrenda da malsognas infectusas che n’eran betg stadas enconuschentas fin qua. L’agricultura ha er pussibilità ina pli gronda differenziaziun sociala, damai che betg pli l’entira populaziun creschida era occupada cun gudagnar nutriment.
In’ulteriura consequenza ha furmà la derasaziun da l’uman er en territoris che n’eran betg vegnids populads fin qua, damai che la populaziun restanta da chatschaders e rimnaders ha stuì guntgir en regiuns main adattadas per l’agricultura.
Abitadis[modifitgar | modifitgar il code]
Nua che sa purschevan sin fundament da las premissas geologicas taunas, han ins fatg diever da vegl ennà da quellas sco refugi e suttetg. Uschiglio han ins fin uss chattà per il paleoliticum tempriv be tschertgels da crappa artifizials che sa laschan interpretar sco restanzas d’avdanzas. Probablamain han ins cumenzà gia avant 2 milliuns onns a fixar roma u pitschens bists tras crappa ed a construir en tala moda emprimas avdanzas. La pli veglia chamona da l’Europa ha ina vegliadetgna da radund 600 000 onns ed è situada a Přezletice (sper Prag). Las chamonas a Terra Amata sper Nizza en la Frantscha dal Sid han ina vegliadetgna da radund 400 000 onns, quellas a Bilzingsleben da radund 370 000 onns.
Dal paleoliticum mesaun èn sa mantegnidas chamonas da chatschaders da mamuts fatgas dad ossa e dents lungs – probablamain en colliaziun cun pitgas ed ossa – cun fuainas a l’intern. En la Grotte du Lazaret en Frantscha ha in plan orizontal d’ina chamona ina grondezza da ca. 35 m² ed è munida cun duas fuainas; quella purscheva plaz a radund diesch persunas.
En il paleoliticum tardiv fruntan ins sin foss d’abitar. Quels tanschan da foss chavads profund en la terra fin a chamonas quasi al nivel dal terren. Per ordinari èn sa mantegnidas fuainas e foras per pals ordinadas a moda regulara, las qualas mussan ch’igl era avant maun ina surstructura stabla. Ins suppona che las chamonas sumegliavan tendas u avevan ina furma tranter tenda e chamona.
En il decurs da neoliticum, cun las emprimas culturas da purs vers 10 500 a.C., han alura er existì avdanzas solidas en las qualas vegniva abità tut l’onn. Tut tenor regiun consistivan quellas d’arschiglia, crap u lain. Avdanzas d’arschiglia èn cumprovadas da l’Orient fin en l’Ungaria, avdanzas da crap dapi passa 10 000 onns en l’Orient, edifizis da lain cun paraids fatgas d’aissas u d’entretschada surtratga cun arschiglia en territoris cuverts cun guaud. En l’Europa Centrala furmavan edifizis cun pals la moda da construir usitada.
Naginas avdanzas, mabain fossas e/u lieus da cult furman ils megalits u dolmen derasads surtut en l’Europa dal Vest.
Art e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Picturas[modifitgar | modifitgar il code]
Petroglifas numnan ins maletgs e represchentaziuns graficas ch’èn vegnidas engravadas sin crap. Ins suppona che quellas avevan per la societad ina gronda muntada culturala e religiusa. Talas represchentaziuns chattan ins sin tut ils continents. La muntada dals simbols n’è per gronda part anc betg sclerida. Ina dataziun precisa è difficila, en general attribuesch’ins però las petroglifas al temp da crap tardiv ed als temps da metal.
Betg engravà, mabain picturà cun colur han ins las picturas da cuvels (er: picturas muralas en cuvels). Pervi da l’aura e l’erosiun èn tals maletgs sa mantegnids – sco ch’il num di gia – praticamain be en cuvels. Sco colurs han ins surtut duvrà ocher, charvun da lain sco er divers minerals; sco lioms aua, raschas e sucs da plantas. Bleras picturas mussan gia il diever da perspectivas ed er tecnicas da sfruschar e da sprinzlar èn gia vegnidas applitgadas. Enconuschents lieus da chat datti en tut il mund, uschia per exempel las bunamain 15 000 picturas muralas en la planira auta da Tassili n’Ajjer en l’Algeria, l’Uluru en l’Australia, ils enconuschents cuvels da Lascaux en Frantscha u il cuvel d’Altamira en Spagna. Cun agid da la metoda da C-14 (analisa da las colurs e dals lioms ch’èn vegnids duvrads) sa laschan las pli veglias da questas picturas datar en l’Aurignacien, pia plirs dieschmilli onns avant oz.
Sculpturas[modifitgar | modifitgar il code]
Las emprimas sculpturas mussan per il pli animals ubain figuras da dunnas cun caracteristicas sexualas fermamain accentuadas sco in grond pèz u ina batschida lada (figurinas da Venus). Quellas èn vegnidas fatgas da crap u arschiglia, ma er da material passager sco lain u ossa, sco la pli veglia represchentaziun d’in uman, la Venus vom Hohlen Fels ch’ins ha chattà sin la Schwäbische Alb. Tschertas parts da las statuettas femininas èn darar furmadas en detagl, uschia per exempel la fatscha u la bratscha. La tesa ch’i sa tractia tar questas figurinas da dieuas da la fritgaivladad e d’indizis per in matriarcat na vegn strusch pli fatga valair en la scienza.
Las figuras d’animals ch’èn vegnidas chattadas èn percunter segnadas d’in natiralissem surprendent; savens vegnan ils animals represchentads en posiziun da fugia u il mument dal culp mortal. Ozendi vegnan quellas interpretadas sco objects per evocar il success da chatscha.
Ina da las pli enconuschentas sculpturas dal paleoliticum tardiv è la Venus von Willendorf (Austria) d’in’autezza dad indesch centimeters. Daspera exista er ossa engravada, la quala na sa lascha però strusch interpretar. Represchentaziuns dad umens èn bundant pli stgarsas; tar quellas n’èn las caracteristicas sexualas per ordinari betg accentuadas spezialmain, simbols da fallus sco sculpturas cumparan pir pli tard. Bain però existan picturas da cuvels davart questas tematicas.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Sco pli vegls instruments da musica ch’èn sa mantegnids valan flautas d’ossa ch’èn medemamain vegnidas chattadas sin la Schwäbische Alb e ch’han ina vegliadetgna da ca. 35 000 onns. Ulteriuras flautas derivan dal cuvel Hohle Fels sper Schelklingen[8] e dal cuvel da Geißenklösterle. Tar las flautas da quest ultim lieu da chat datti indizis ch’ellas na derivian eventualmain betg da l’uman modern (Homo sapiens da l’epoca da Cro-Magnon), mabain da l’uman da Neandertal: Las lavurs da collar ed isolar èn numnadamain – uschia suppon’ins – vegnidas fatgas cun rascha da badugn.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Premissa per il svilup da religiun è in’abilitad da discurrer avanzada che cumpiglia er noziuns abstractas. Gia ils umans dal paleoliticum mesaun han apparentamain sepulì lur morts. Accumulaziuns da pollen pon vegnir interpretadas sco flurs u plantas agiuntadas a la fossa, er ocher sco materia prima custaivla vegniva agiuntada, en pli utensils duvrads u novs. Areguard las imaginaziuns davart ina vita suenter la mort u ils sentiments religius na san ins praticamain nagut, ils chats cumprovan tuttina l’existenza da talas ideas. Rituals u ceremonias religiusas considerescha la scienza, malgrà la situaziun da chats difficila, sco pussibels. Tscherts fastizs laschan supponer ch’i sajan vegnids inscenads sauts accumpagnads da chants.
Stgomi e commerzi[modifitgar | modifitgar il code]
Il stgomi da nutriment, material ed utensils en proxima vischinanza sa lascha gia supponer per las emprimas culturas dal temp da crap. Impurtants bains han ins gia transportà baud sur lungas distanzas. Chats da conchiglias a l’intern dal pajais vegnan interpretads sco parts da cliniez; crap da fieu (silex) ed autras materias adattadas per la construcziun d’utensils e d’armas èn, sco impurtantas materias primas dal temp da crap, schizunt vegnidas derasadas sur rutas da commerzi.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Sileshi Semaw: The World’s Oldest Stone Artefacts from Gona, Ethiopia: Their Implications for Understanding Stone Technology and Patterns of Human Evolution Between 2,6–1,5 Million Years Ago. En: Journal of Archaeological Science, tom 27, 2000, p. 1197–1214.
- ↑ Eudald Carbonell e.a.: The first hominin of Europe. En: Nature, tom 452, 2008, p. 465–469.
- ↑ Yonatan Sahle, Sireen El Zaatari e Tim White: Hominid butchers and biting crocodiles in the African Plio–Pleistocene. En: Proceedings of the National Academy of Sciences, tom 114, nr. 50, 2017, p. 13164–13169.
- ↑ Peter S. Ungar (ed.): Evolution of the human diet: the known, the unknown, and the unknowable. Oxford: Oxford University Press 2007.
- ↑ Peter B. Beaumont: The edge: More on fire-making by about 1.7 million years ago at Wonderwerk Cave in South Africa. En: Current Anthropology, tom 52, nr. 4, 2011, p. 585–595.
- ↑ F. d’Errico, A. Nowell: A new look at the Berekhat Ram figurine: implications for the origins of symbolism. En: Cambridge Archaeological Journal, tom 10, 2000, p. 123–167.
- ↑ Diamond, 1994, III.10: Das zweischneidige Schwert der Landwirtschaft.
- ↑ Nicholas J. Conard, Maria Malina e Susanne C. Münzel: New flutes document the earliest musical tradition in southwestern Germany. En: Nature, tom 460, 2009, p. 737–740.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Almut Bick: Die Steinzeit. (Theiss WissenKompakt), Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1996-6.
- Alexander Binsteiner: Rätsel der Steinzeit zwischen Donau und Alpen. (Linzer Arch. Forsch., tom 41), Linz 2011, ISBN 978-3-85484-440-2.
- Hansjürgen Müller-Beck: Die Steinzeit. C.H. Beck, Minca 2004, ISBN 3-406-47719-4.
- Ernst Probst: Deutschland in der Steinzeit. Jäger, Fischer und Bauern zwischen Nordseeküste und Alpenraum. C. Bertelsmann, Minca 1991, ISBN 3-570-02669-8.
- Marshall Sahlins: Stone Age Economics. Aldine de Gruyter, New York 1972, ISBN 0-202-01098-8.
- Friedemann Schrenk: Die Frühzeit des Menschen. C.H. Beck, Minca 2003, ISBN 3-406-48030-6.
- Friedemann Schrenk, Timothy G. Brommage: Adams Eltern. Expeditionen in die Welt der Frühmenschen. C.H. Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-48615-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Renviaments a paginas che tractan il temp da crap, sin: www.archaeologie-online.de
- JungsteinSite
- Savida da basa davart il temp da crap (pagina privata)
- Introducziun en il temp da crap, sin: www.landschaftsmuseum.de
- Steinzeit, sin: swr.de


c: text/html

text:
Quia am chat eu dachasa, pervi cha minchün am inscuntra cun stima. Quia vegnan sustgnüdas mias fermezzas; eu poss avair nouvs contacts ed avair plaschair in cumpagnia.
Üna nouva part da la vita es davant El/Ella. Mincha müdamaint porta eir intschertezzas cun sai, ma eir la schanza d’avair nouvs contacts e da scuvrir nouvas varts.
El/Ella gioda sia bella chombra e passantescha temp cun oters abitants ed abitantas. Els as trategnan illas grondas cleras stüvas prol mangiar in cumünanza in atmosfera da famiglia.
Da las chombras as haja üna bella vista illa natüra straordinaria da la Biosfera Val Müstair. Illa cuntrada muntagnarda as vezza cumüns cunfinants, prada richa e bels chomps da gran. I’ls mais plü chods daja bler variaziun in noss üert e spassegiadas individualas ed accumpagnadas da noss impiegats.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils "Discuors davart la perscrutaziun dall’energia Mustér" che han liug annualmein porschan la pusseivladad per inscunters internaziunals ed interdisciplinars denter perscrutaders ord la sparta d'energia e porschan aschia in'impurtonta contribuziun per la midada sin il sectur da l'energia. Quell'occurenza sedreza denton buca mo a la scienzia, mobein era ad in vast publicum che ei interessaus vid temas d'energia.
Ils tschunavels discuors davart la perscrutaziun dall’energia han liug naven dils 22 entochen ils 24 da schaner 2020 en la claustra benedictina a Mustér
General
Nus envidein vus cordialmein dad inlotrar contribuziuns tier ils suandonts temas:
• Politica d'energia e clima
• Marcau d'energia
• Finanziaziun e governance dad interpresas per il provediment d'energia
• Energias regenerablas
• Reits d'energia
• Accumulaziun d'energia
• Effizienza d'enegia
• Calira
• Mobilitad
• Digitalisaziun
• Diever d'energia e spazi
• Cunfins dil recycling decentral en ils cantuns da muntogna
• Energia e turissem
Dapli infurmaziuns tier il Call fo Paper
Indicaziuns tier la versiun cuorta
- Tetel e versiun cuorta da la contribuziun (structuraziun: cuntegn, metodica, resultats)
- Num e tetel digl autur e dils coauturs
- Num dall'organisaziun e dall'interpresa
- Infurmaziuns suppementaras: a) attribuziun a 1-3 temas; b) cvazzins supplementars; c) relaziun tier ils cantuns da muntogna gie/na
- Adressa nummera da telefon, e-mail, adressa da la pagina d'internet
- Format: Document da MS-Word, grondezia da scartira 10 puncts, max. 2 paginas A4
- Graficas: Format *.jpg ni *.png, sil pli pauc 300 dpi soluziun, ligiar el document
- Fagei aschi bien e fagei diever dil model (Formatvorlage KF)
- La versiun cuorta vegnan mess a disposiziun als partiziponts dil congress en fuorma stampada
- Termin da spediziun per la versiun cuorta: 30 da settember 2019
- Fagei aschi bien e tarmetti la versiun cuorta direcatmein per mail a ivo.schillig@alpenforce.ch
Il suandont Scientific Committee ei responsabels per il review dils abstracts e per l'elecziun dils referents:


text:
Massachusetts
El Massachusetts a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 27.360 km² e una pupulaziun de 6.416.505 abitant.
A l'è tacaa a nord al Vermont e al New Hampshire, a ovest al stat de New York, a süd al Connecticut e al Rhode Island, a est a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Boston (589.141 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Worcester, Springfield, Lowell e Cambridge.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El periud culunial[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per pressapoch 150 agn de la sò fundaziun, el Massachusetts i l'hann ciamaa Massachusetts Bay.
L'Üniun[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Massachusetts a l'è vüm di tredes stat uriginari fundadur de l'Üniun.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Massachusetts al gh'ha 12 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
L’idea dal Cussegl federal da vaccinar tut las persunas en Svizra che vulan quai fin la stad – saja pauc realistic. La raschun sajan las stretgas tar las furniziuns, ed ils retards cun lubir ils vaccins. Quai ha ditg il president da l'associaziun dals medis chantunals, Rudolf Hauri, en l'emissiun "Echo der Zeit" da radio SRF.
Rudolf Hauri quinta ch’i vegn atun u schizunt fin d'atun – fin che la Svizra cuntanscha la finamira d’avair vaccinà tut las persunas ch’èn prontas per quai. Da vaccinar pli spert na saja betg pussaivel.
Berset era optimistic
Anc avant diesch dis aveva il minister da sanadad Alain Berset affirmà – che Svizras e Svizzers che veglian, possian sa laschar vaccinar fin la stad. Quai saja il stan actual, ils novs contracts cun ulteriurs producents da vaccins sustegnian questa mira – aveva Berset ditg a Berna avant las medias.


text:
A Tavau po vegnir engrondì l'institut da perscrutaziun AO, l'institut da la cuminanza da lavur per dumondas da l'osteosintesa. La regenza grischuna ha stgaffì la basa legala cun approvar la revisiun parziala da la planisaziun locala.
La AO Foundation (Cuminanza da lavur per dumondas d'osteosintesa) è ina societad medicinala che vegn manada d'ina gruppa internaziunala da chirurgs e ch'è sa spezialisada sin il tractament da ruttadiras d'ossa e da l'apparat motoric. Actualmain porscha l'institut da perscrutaziun AO 70 plazzas da lavur. El profita da las sinergias da la rait AO globala da passa 15 000 chirurgas e chirurgs. Plinavant s'engascha l'Institut da perscrutaziun en las stentas chantunalas da rinforzar il Grischun sco lieu da perscrutaziun.
RTR novitads 09:00


text:
Castellane
Castellane (Castelana 'n ucità) l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù e del circondàre (arrondissement) omònim. La fà part del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa.
El g'ha 'na popolasiù de 1 565 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 117,79 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 639 méter a 'na altèsa màsima de 1761 méter s.l.m.
A leèl türìstich la g'ha 'na sèrta 'mportànsa perchè l'è giü dei pòscc de partènsa per vizità le "Gorges du Verdon".
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Salàdega
Salàdega (nòm uficiàl en lèngua italiàna: Cellatica) l'è 'n cümü de 4 941 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa, colocàt al prensépe de la zòna a òvest de la cità ciamàda Franciacürta, a 7 chilòmetri de la cità.
El teretóre de Salàdega 'l vànta 'na produsiù de vì a Denuminasiù de Urìgin Controlàda ciamada col stès nòm del paés (Cellatica Superiore D.O.C.), ma 'l fa part apò a del consòrse de prudusiù del Franciacürta D.O.C..
El cümü de Salàdega l'ìa zamò lüminàt 'ntra chèi che fàa part de la quàdra de Gösàch endel Estimo Visconteo del 1385. La sò céza parochiàla l'è dedicàda a S. Giorgio e la fà part de la diòcezi de Brèsa.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Svilups medicinals van per part enavos sin las enconuschientschas ch’ins ha gudagnà da pandemias, epidemias e lur crisas. Ma betg sulet svilups medicinals: Suenter il cumbat encunter il tifus en il 19avel tschientaner han ins chapì che igiena è indispensabla ed ins ha cumenzà a bajegiar chanalisaziuns.
Epidemias e pandemias èn crisas
Per il sociolog ed istoricher Flurin Condrau èn quellas malsognas era crisas ch’ina societad sto surmuntar. El ha scrit in cudesch davart svilups democratics suenter la colera en il 19avel tschientaner a Turitg. Da gliez temp devi protestas, per exempel cunter las bancas che devan nagins credits a purs e mastergnants. Suenter l’epidemia da colera han ins fundà la Banca Chantunala da Turitg.
Ins possia s’imaginar ch’era la crisa da corona chaschunia svilups positivs, di Flurin Condrau: Forsa che las forzas politicas en l’Italia cumenzian a trair per il medem sughet. E forsa che la discussiun davart custs da sanadad en Svizra prendia ina nova vieuta sche la societad vesia, pertge ch’i dovria insumma tut quests letgs per la tgira intensiva.
Ma in simpel mecanissem per buns svilups suenter talas malsognas, na datti betg.
Tschertga da culpants
En crisas existia dentant era la tendenza da tschertgar culpants. En il temp medieval eran quai adina ils Gidieus, di Flurin Condrau. L’odi encunter Gidieus era etablì e suenter epidemias hai dà violenza cunter Gidieus.
Ma era auters han stuì tegnair nà il chau: Suenter la colera dals onns 1830 han ins renfatschà als medis ch’els hajan tissientà ils umans per survegnir dapli morts per examinaziuns. En tschertas fasas han ins dà la culpa als paupers d’avair runà malsognas en citads.
Jau sun pauc surstà ch’i ha dà attatgas cunter Chinais.
Ed en il 20avel tschientaner hajan ins cumenzà a localisar tut il nausch en l’Asia. En il fratemp existia ina tscherta tradiziun dad inculpar l’Asia u en China per la derasaziun da malsognas.
Epidemia - pandemia
Ina epidemia è ina malsogna che sa derasa aifer in stadi, aifer in pajais.
Ina pandemia è ina malsogna che sa derasa sur plirs stadis, sur plirs pajais fin sin l'entir mund.


text:
Tracaa
Tracaa o Trecaa (nom ufizial in italian: Trecate) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 20 323 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 38,4 km² e ona densità de popolaziun de 529 ab./km².
El paes a l'è in sül fiüm Tisin, al cunfin de la Pruvincia de Milan (cumün de Barnaa e de Bufalora). Gh'è un mücc de indüstri chimich e farmaceutich.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tracaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Adolf Collenberg, Manfred Gross
Istorgia Grischuna
Rumantsch Grischun
Lia Rumantscha e Societad per la perscrutaziun da la cultura grischuna, 2003, numer d’empustaziun 3-03900-997-4
Istorgia Grischuna maina a moda selectiva tras ils millenis retic-grischuns dal temp preistoric fin al preschent. Sia originalitad consista en l’optica specifica rumantscha che dat a l’ovra ina tempra individuala.
360 paginas cun illustraziuns graficas e chartas.
Supplement didactic (cd-rom) da retrair separadamain per CHF 10.–


text:
Gia als campiunadis mundials a Park City avant bun 10 dis aveva il campiun olimpic stuì dar si gia en la qualificaziun dal slalom parallel pervia da ses problems cun il dies. Galmarini è tuttina sgulà dacurt a Pyeongchang en la Corea dal Sid per sa participar a las cursas da la cuppa mundiala da la fin d’emna. Mo el stoppia prender avant mintga cursa medicaments encunter il mal ed uss haja el sentì ch’il corp dovri ina pausa, uschia il snowboardist da 32 onns.
Nevin Galmarini, ch’ha er gudagnà la stagiun passada la cuppa mundiala generala, na po uschia er betg defender quest titel en la stagiun 2018/2019.
RR novitads14:00


text:
Dapli pazientas e pazients da cancer, ma procentualmain moran pli paucas persunas pervi da la malsogna. Quai resorta dal rapport da cancer 2021 da l'Uffizi federal per statistica. En Svizra è il dumber da pazientas e pazients da cancer creschì ils ultims 5 onns per bun 3'300. La raschun principala per quai saja ch'il dumber da persunas attempadas è medemamain creschì.
Schanzas da surviver cancer creschan
Il ristg da murir pervia da cancer saja dentant sa reducì ils ultims 30 onns per 30%. En media da tuttas furmas da cancer è la schanza da surviver creschida tar umens sco dunnas per 3%, quai tar 64% e 67%. Tar uffants èn las schanzas da dumagnar il cancer perfin passa 85%.


text:
A partir da la proxima stagiun 2020/2021 datti tranter Trun/Rabius e Danis-Tavanasa ina collavuraziun. Ils responsabels èn persvadì ch’omadus clubs profiteschian da quai.
La dumonda da collavurar è vegnida avant in mez onn da l’US Danis-Tavanasa che patescha adina pli fitg da la mancanza da giugaders, gist tar l’emprima equipa che dat en quarta liga. Gia durant l’atun passà ha els perquai uschia trenà ensemen cun il CB Lumnezia ch’è en ina sumeglianta situaziun. Uss na datti dentant betg ina collavuraziun u ina gruppaziun cun ils Lumnezians, mabain cun il vischin Trun/Rabius.
La finamira è da barattar giugaders per uschia rinforzar l’equipa dal CB Trun/Rabius che dat en terza liga sco era l’equipa da l’US Danis-Tavanasa che dat en quarta liga. Anc betg pertutgà fitg da quest project èn il mument las duas equipas che dattan en la 5avla liga.
In emprim pass è gia fatgs. Cun Renzo Albin da Trun ha l’emprima equipa da l’US Danis-Tavanasa engaschà in nov trenader suenter esser stà ditg a la tschertga d’in trenader. Sandro Cathomas ch’ha trenà ils da Danis-Tavanasa ils davos onns aveva demissiunà ord motivs privats. Renzo Albin è stà la stagiun passada cau da juniors tar Trun/Rabius. Quest post surpiglia da nov Fabian Collenberg. L’emprima equipa da Trun/Rabius vegn vinavant trenada da Donat Albin ensemen cun Philippe Vincenz.
Ord l'archiv:
Il redactur da sport Gian Carlo Candinas ha avant pli che 4 onns dà in sguard sin la rivalitad tranter l'CB Trun/Rabius e la US Danis-Tavanasa:


text:
Sco quai che la Posta svizra, la gestiunaria da la nova lingia, communitgescha hajan la citad da Maiavilla, la Heididorf SA, l'Uffizi d'energia e traffic dal Grischun e Auto da Posta Svizra decidì da schlargiar il servetsch dal bus da shuttle cun ina lingia che cursescha da Maiavilla fin a Balzers. Il bus cursescha las fin d'emnas ed ils dis da firà publics, mintga di trais giadas.
Per ils 8 kilometers tranter Maiavilla e Balzers dovra il bus 12 minutas. Cunquai croda il viadi da 46 minutas via Sargans.
RR novitads 14:00


text:
La staffetta da passlung dals umens ha cuntanschì en la cuppa mundiala a Beitostølen en Norvegia il quart plaz. Be las staffettas da la Norvegia, la Russia e Norvegia II han battì ils Svizzers Livio Bieler, Dario Cologna, Toni Livers e Roman Furger.
Livio Bieler ha surdà a Dario Cologna sco 9avel. Lez ha pudì far bun 5 plazs en il stil classic ed ha surdà a Toni Livers sco 4. Livers è sa mantegnì en la gruppa davant ed ha surdà a Roman Furger ch'ha salvà il 4. plaz en il spurt final cunter il spezialist da sprint Renaud Jay. In meglier resultat hai dà tar la stafetta svizra mo 1 giada tar cursas da la cuppa mundiala – quai cura ch'els avevan gudagnà avant 8 onns a La Clusaz.
Er tar las dunnas ha la staffetta norvegiaisa gudagnà. Las dunnas Svizras n'èn betg stadas a la partenza – quai per pudair sa preparar optimal sin la cursa da la cuppa mundiala a Tavau la fin d'emna che vegn.
RR novitads 17:00


text:
Il skateboarder talian (23) era en viadi cun ina gruppa sin la via laterala da Tschappina ad Urmein. En ina storta a dretga è el collidà sin il vial oppost frontalmain cun in auto ch’è vegnì encunter. Malgrà il prim agid dad in team d’ambulanza da Tusaun e da la Rega è l’um giuven mort anc al lieu da l’accident. Las autoritads han clamà il Care Team Grischun sin il lieu per sustegnair las persunas preschentas.
Il skateboard da downhill tutga tar la categoria dals uschenumnads «urdains sumegliants a vehichels» fäG en l’abbreviaziun duvrada per tudestg, scriva la polizia en sia communicaziun.
La procura publica e la polizia chantunala dal Grischun investigheschan l’accident.
RR novitads 14:00
Tge èn «fäG»?
«fäG» è l'abreviaziun tudestga per «urdains sumegliants a vehichels».Tenor il Post da consultaziun svizzer per la prevenziun d'accidents bfu sa tracta da vehichels cun rodas u rollas, che vegnan muventads mo cun la forza da l’agen corp. Cun els dastgan ins ir sin tschertas vias, uschia p.ex. sin vias lateralas cun pauc traffic e senza trottoir.


text:
Il Cussegl naziunal aveva gia approvà il rom d’expensas da l'armada. E davart la refurma hai era dà in accord. Las truppas vegnan sminuidas sin in effectiv reglamentar da 100’000 schuldads, quai munta in effectiv real da 140’000. Sco finamira è definì che 35’000 schuldads èn pronts entaifer 10 dis per entrar en acziun.
La scola da recrut sa reducescha cun la refurma da 21 sin 18 emnas. Silsuenter suondan 6 curs da repetiziun da mintgamai 3 emnas. En tut ha il parlament surpiglià ina pulita part da las propostas ch’il Cussegl federal aveva fatg.
RR Novitads 18:00


text:
Resultats da las votaziuns 2015
Dumengia, 14 da zercladur 2015
Projects chantunals
- Revisiun parziala da la constituziun chantunala, nov art. 83a (realisaziun da l'iniziativa chantunala dal pievel "Gea ad electricitad netta senza forza electrica da charvun" ch'è vegnida acceptada ils 22 da settember 2013)
Projects federals
- Conclus federal davart la midada da l'artitgel constituziunal concernent la medischina da reproducziun e la tecnologia da gens sin il sectur uman (diagnostica da preimplantaziun)
- Iniziativa dal pievel "Iniziativa davart ils stipendis"
- Iniziativa dal pievel "Far pajar taglias sin iertas da milliuns per finanziar nossa AVS (refurma da la taglia sin l'ierta)"
- Midada da la lescha federala davart radio e televisiun (LRTV)
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, 8 da mars 2015
Projects chantunals
- Nov edifizi cumplementar da la mensa e da la mediateca per la scola chantunala sco er locals per la protecziun dals bains culturals per l'uffizi da cultura (credit d'impegn da 27 milliuns francs)
Projects federals
- Iniziativa dal pievel "Sustegnair las famiglias! Nagina taglia sin supplements per uffants e sin supplements da scolaziun"
- Iniziativa dal pievel "Taglia sin l'energia empè da la taglia sin la plivalur"
Resultats GR
Resultats CH


text:
Adina cura ch'i va per events gronds vegn la dumonda da la persistenza. Er tar il campiunadi mundial da skis a San Murezzan. Uss in onn suenter, è vegnì tratg bilantscha ad ina discussiun al podium. Il facit è stà cler, ils campiunadis èn stads persistents. Per exempel datti uss ina schliaziun per magasinar material sco raits da segirtad u sumegliant. Quai che vegn duvrà a San Murezzan u a Lai vegn uss er magasinà en la regiun e na betg sco fin uss tranter auter a Bienna. Sper quai è per exempel er ina palì vegnida renatiralisada.
Laud da la protecziun e tgira da la cuntrada
Fatg surstar ha cunzunt ch'er las organisaziuns d'ambient han ludà ils organisaturs. Quellas organisaziuns ch'èn uschiglio fitg criticas vers events gronds. Il mainagestiun da la fundaziun Svizra per la protecziun e tgira da la cuntrada Raimund Rodewald ha punctuà ch'ins haja betg mo construì bajetgs provisorics, mabain ch'ins haja er propi savì realisar chaussas che restan. Quai haja impressiunà fitg el. Envers las organisaziuns d'ambient è el dentant stà critic ed ha manegià ch'igl fiss stà pussaivel da contribuir dapli da lur vart. El vegnia tar il proxim event grond segiramain a patratgar in zic auter.
RR actualitad 17:00


text:
La revista dil president dalla pcd Cadi/Rueun, deputau René Epp, da venderdis
vargau a Mustér tier la radunonza generala ei stada sut il motto encuraschont «La lavina nera ei anavos». Quei seigi semussau igl onn vargau a caschun dallas elecziuns guvernativas nua ch’igl ei stau pusseivel ed el medem moment in grond success – che la pcd ha rabitschau en – suenter 20 onns puspei – cun Marcus Caduff in secund representant ella regenza – sper Mario Cavigelli. Leger vinavon: lq_2019-06-04
04.06.2019 / Medien / /
Revista da success che duei secuntinuar
La revista dil president dalla pcd Cadi/Rueun, deputau René Epp, da venderdis


text:
Al campiunadi mundial da hockey sin glatsch en il Danemarc gudogna la Svizra la davosa partida da gruppa cunter la Frantscha. Quai cleramain cun 5:1. Grazia a questa victoria suverana sa qualifitgescha la squadra naziunala per il quartfinal nua ch'ella frunta la gievgia sin la Finlanda. Ils Finlandais han terminà la fasa da gruppa B sin l'emprim plaz.
Suenter duas terradas en seria han ils Svizzers persvas en l'ultima partida da la fasa da gruppa A. Ils gols per la Svizra han sajettà tschintg differents giugaders, numnadamain Grégory Hofmann (13'), Enzo Corvi (16'), Ramon Untersander (38'), Kevin Fiala (43') e Simon Moser (54').
Cun cuntanscher il quartfinal ademplescha la squadra naziunala da hockey las pretaisas fatgas per il campiunadi mundial en il Danemarc.
RR novitads 15:00


text:
Sur Puntraschigna duain lavinas pudair vegnir siglientadas en l'avegnir artifizialmain cun tschintg pitgas fixas. Fin ussa capitava quai or da l'helicopter u er cun agid da bittaminas. La regenza ha approvà il project «Sieglientada da lavinas Muragls-Choma» e deliberà ina contribuziun chantunala da maximalmain 682'500 francs. Il project vegn realisà en duas etappas e duai vegnir terminà il 2022.
Extender rempar da lavinas Mingèr – Martina a Valsot
Il rempar da lavinas Mingèr – Martina a Valsot po vegnir extendì. Er quest project ha la regenza approvà e deliberà ina contribuziun chantunala da maximalmain 1,1 milliuns francs. Tranter auter èsi previs d'installar chavalluts da trais chommas ed emplantar passa 500 bostgs giuvens sco cumplettaziun da la regiuvinaziun natirala. Plinavant vul ins montar raits cunter crudada da crappa sco er paralavinas da lain e d'atschal.


text:
Tests da segirtad han scuvert enfin uss 136 puncts che pudessan esser flaivels ord vista tecnica tar il certificat da Covid. Era sche quai tuna suenter bler, saja quai da valitar sco «normal», hai num davart dal center naziunal per la segirezza da cyber.
Puncts debels èn en il rom normal
Perquai ch'i ha ina massa codes da programar e l’infrastructura è fitg gronda pon ins giuditgar ils puncts debels sco normal. E per part hajan ins gia analisà ils problems ed eliminà quels. Auters sbagls na vuls ins anc betg communitgar fin ch'ins ha analisà els, quai per motivs da segirtad. Testadas èn vegnids per exempel tut las parts per dar ora ils certificats. Ma era il servetsch per la controlla da certificats scrudads e las funcziuns enturn l'applicaziun.
Ils tests da sgirezza enturn il certificat da Covid han cumanzà han cumenzà en la fasa da pilot dals certificats e vegnan er uss anc fatgs da persunas dal fatg sco er da persunas interessadas.


text:
Liga Espartaquista (es); Spartakus Szövetség (hu); Espartakisten Liga (eu); Lliga espartaquista (ast); Spartakusbund (ms); Spartakusbund (de); Caюз CпapTaka (be); جرگه اسپارتاکوس (fa); 斯巴達克同盟 (zh); Spartakusbûn (fy); Spartakusbund (tr); 斯巴達克同盟 (zh-hk); Spartakovci (sk); הליגה הספרטקיסטית (he); Grex Spartaci (la); 斯巴達克同盟 (zh-hant); 斯巴达克同盟 (zh-cn); Kevread spartakour (br); 스파르타쿠스단 (ko); 斯巴达克同盟 (zh-hans); Spartakismo (eo); Spartakovci (cs); CпapTak бepлere (tt); Lega di Spartaco (it); Spartacus League (en); Ligue spartakiste (fr); Liga Espartaquista (pt); ЗbBяз CпapTaka (be-tarask); スパルタクス団 (ja); Spartacusförbundet (sv); Spartacusbond (nl); Coюз CпapTaka (uk); Spartakusforbundet (nb); Związek Spartakusa (pl); Liên đoàn Spartacus (vi); Liga Spartachistă (ro); Spartaka grupa (lv); Spartakusforbund (da); CпapTakиcTичka лиra (sr); Lliga Espartaquista (ca); Spartakistiliitto (fi); Spartakistička liga (sr-el); 斯巴达克同盟 (zh-sg); Liga Spartakus (id); Spartakusforbundet (nn); സ്പാർട്ടക്കസ് ലീഗ് (ml); 斯巴達克同盟 (zh-tw); Spartakistička liga (hr); Spartakistid (et); Սպարտակ միություն (hy); Coюз CпapTaka (ru); Liga Espartaquista (gl); رابطة سبارتاكوس (ar); Έvwσn Eπάptakoς (el); CпapTakиcTичka лиra (sr-ec) partito politico tedesco (it); parti politique allemand (fr); പാർട്ടി (ml); Revolutionär Marxist-socialistisk grupp i Tyskland 1914-1919 (sv); páirtí polaitíochta (ga); מפלגה בהרייך הגרמני (he); politieke partij uit Duitse Rijk (nl); пoлиTичeckaя пapTия ГepMaHии (ru); movimiento revolucionario marxista. (es); linke Abspaltung der SPD (1914-1919) (de); saksalainen vasemmistolainen järjestö ensimmäisen maailmansodan aikana (fi); political party (en); حركة سياسية ألمانية (ar); partai politik di Q1206012 (id); HяMeцkaя пaлiTычHaя пapTыя (be-tarask) Espartaquistas, Spartakusbund, Movimiento espartaquista, Espartaquista (es); Ligue Spartakus, Spartakiste, Spartakusbund, Spartakisme, Groupe Spartakus, Spartakusgruppe (fr); Spartakusbund (et); CпapTak, CпapTakиcTы, Гpyппa CпapTaka (ru); Spartakisten, Spartakist, Spartakusgruppe, Liga Espartaquista, Gruppe Internationale, Spartacusbund (de); Liga Spartacus (pt); Spartiešu līga (lv); 斯巴达克同盟, 斯巴达克团, 斯巴達克團 (zh); CaBeз CпapTaka (sr); Spartaküs Birliği (tr); Spartakistupproret, Spartakusbund, Spartakistförbundet, Spartakister, Spartakist (sv); Spartakusbund (id); Spartacus_League (ml); Spartakisten, Spartakusbond, Spartakusbund (nl); Eπaptakισtές (el); Spartachisti, Spartakusbund, Spartachismo, Lega Spartachista (it); Liga spartakistă, Spartakusbund, Spartakism (ro); Spartakisti, Spartakistiliiga, Spartakistit (fi); Spartakistforbundet, Spartakistligaen (nb); Spartakistforbundet, Spartakusforbundet, Spartakusbund (da); Spartakusbund (cs); ליגת הספרטקיסטים, ברית הספרטקיסטים (he)
Subcategories
This category has the following 11 subcategories, out of 11 total.


text:
Ossezzia del Sud
L'Ossezzia del Sud a l'è un Stat a recognossiment limitad in tra la Russia e la Georgia, con capital Tskhinvali. A l'è recognossuda domà de la Russia, del Venezuela, de Tuvalu, Nauru, Nicaragua e Siria, oltra che di alter Stat a recognossiment limitad de l'Abcasia, Transnistria, Arstakh e i republeghe popolar de Doneck e Lughansk. I lengov ofizziai a inn l'osset e 'l russ e 'l Pajes el dipend per la pupart de la Russia per la difesa, tant che i so forze armade inn formade de Mosca e i frontere del Pajes inn protesgiude de l'Esercit russ, ma anca per l'economia e la fornidura de gas e eletricità.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikinotizie contiene notizie di attualità su Ossezia del Sud
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Ossezia del Sud
- Wikivoyage contiene informazioni turistiche su Ossezia del Sud


text:
Mintgatant èsi dentant pauc idillic en Val Cristallina, numnadamain cura che l’armada fa ensemen cun firmas da muniziun ils tests da muniziun - sco quest’emna. I vegn sajettà cun projectils gronds en Val Cristallina. E perquai dastga sa chapescha nagin ir da la val viaden.
Umens pensiunads guardan per la segirtad
Per procurar per la segirtad stattan umens pensiunads en differents lieus en la val e guardan che nagin va en lieus malsegirs. In dad els è Casper Bundi che stat a l’entrada da la val dasper ina barriera. Tuts n’hajan dentant betg chapientscha ch’els dastgan betg ir da la val viaden, ma el stoppia esser stricts, la finala giaja quai per la segirtad.


text:
Pò
El Pò (in latin Padus) l'è on fiumm de l'Italia del nòrd.
El nass dal Pian del Re (comun de Crissolo, in Provincia de Cuni), pròppi sota al Monvis, e el corr vers orient per tutta la granda pianura che la ciappa el nòm de lù; dòpo 652 chilòmeter de percors el se trà dent in del Mar Adriatich cont on delta spartii fra l'Emilia Romagna e el Veneto. I fiumm pussee important che se trann dent hinn la Dora Baltea, el Tisin, l'Adda, el Bremb, l'Òli, el Mincio da manzina e el Tanaro, el Taro, el Panaro da dritta.
GeografìaModifega
El cadì idrogràfich del Po l'è de lè de 71.000 km² e la sò portàda l'è bèla bondànta perchè 'l càta sö 'na gran part de l'àiva del versànt meridiunàl de le Alpi (el sò cunfì orietnàl l'è 'l grùpo de l'Ortles-Cevedale), gràsie ai sò aflüèncc de mansìna che i è chèi che i ghe pórta la pàrt piö gròsa.
De sòlet el fiöm l'è piö gròs en primaéra e autùno e l'è piö sèch a le fì de l'istàt. Le piéne piö dizastrùze de sòlet el i a fà 'ndèi més utunài.
La portàda màsima l'è stàda registràda endèle inondasiù del 1951 e del 2000, con de piö de 13.000 m³/s endèl córs medio-bas del fiöm.
El Pò 'l streèrsa trè cità capolöch de pruvìncia Türì, Piacènsa e Cremùna, ma 'l ghe pàsa derènt a divèrsi óter cèntri 'mportàncc compàgn de Pavìa, Feràra, Rovìgo ecc.
Endèla zòna de Feràra, el Pò 'l cumìncia a slargàs endèn dèlta bel deèrt e grànt, 'nfìna a cuarcià zó 'na superfìce de 380 km². El se divìt en sich ram principài (Po de Maestra, Po de la Pila, Po de le Tole, Po de Gnoca e Po de Goro), En óter ram segondàre (el Po de Volano) el pasàa per la cità de Feràra.
El delta del Po, per vìa del sò valùr ambientàl, l'è stat deciaràt endèl 1999 Patremóne de l'Umanità de l'Unesco,
El Pò a Türì
Dré al Pò a Casale Monferrato
El Po a Boretto
Dré al sò percórs endèla Pianüra Padana, el Po 'l se divìt de spès en divèrsi ram, isé de furmà ìzole fluviài, la piö grànda de chèste, se se làsa fò chèle del Delta, l'è l'Ìzola Serafini, sitüàda en corespondènsa co la conflüènsa de l'Arda e che la mizüra presapóch 10 km².
Töt ensèma, el Po 'l streèrsa (de la sorgènt enfìna al mar) 13 pruvìnce: Cuneo, Türì, Vercelli e Alesàndria (endèla regiù del Piemónt), Pavia, Lod, Cremùna e Màntoa (endèla regiù de la Lombardìa), Piacènsa, Pàrma, Regio Emìlia e Feràra (endèla regiù de l'Emilia-Romagna) e Rovigo (endèla regiù del Vèneto). I cümü tocàcc del fiöm i è 183.
AflüènccModifega
I aflüèncc de mansìna i vé zó töcc de le Alpi e i è:
- Pellice
- Dora Riparia
- Stura di Lanzo
- Malone
- Orco
- Dora Baltea
- Sesia
- Agogna
- Tisin
- Lamber
- Ada
- Brèmb
- Òi
- Mincio
I prim aflüèncc de dèstra i vé zó töcc de le Alpi Còsie e Lìguri, dei quài i piö 'mportàncc i è:
piö 'n zó 'l Po càta sö le àive che vé zó dei Apenìni setentriunài, i piö 'mportàncc i è:
CuriuzitàModifega
El Pò l'è sèmper stat cunsideràt el fiöm piö lónch d'Itàlia, ma l'è mìa 'l fiöm piö lónch che 'l tóche alméno per en ciapèl e teretóre italià, perchè la Drava, che la nas endèl cümü de Dobbiaco, e che dòpo la và a sbötàs endèl Danubio, coi sò quàze 750 chilòmetri, l'è piö lónga. El Pò 'nvéce l'è 'l fiöm piö lónch che 'l scóre per entréch söl teretóre italià.


text:
Freienwil
Freienwil (Freyewil in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 918 abitant e una süperfiss de 3.99 km², e al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar.
El cumün de Freienwil a l'è tacaa ai cumün de Lengnau, Obersiggenthal, Unterehrendingen, Oberehrendingen, Ennetbaden.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La prìma menzion in dei docüment de Freienwil l'è del 1227-34 e l'ìa citaa col nomm de Friginwillare.[1]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament storegh de la popolazion de Freienwil l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Freienwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La delegaziun ha survegnì in'invista da differentas interpresas che han da dumagnar sfidas spezialas durant la crisa da corona. Isabelle Moret e Hans Stöckli han tranter auter visità l'Ospital da l'Engiadin'Ota che ha tractà ils emprims cas da corona en il Grischun. Els han uschia survegnì ina invista impurtanta en la situaziun speziala dal center da sanadad alpin.
Il venderdi han las duas persunalitads fatg ina visita a differentas butias pitschnas en la citad veglia da Cuira. Els han discurrì cun las manadras d'ina fatschenta da vestgadira, d'ina fatschenta d'utensils da cuschina ed han visità ina butia da spezialitads.
Optimissem, dentant er tema
Ad Isabelle Moret, la pli auta Svizra, resta surtut la motivaziun ch'ella haja vis. La glieud haja mussà ch'ella saja innovativa ed emprova da far il meglier ord la situaziun. La tema d'in segund «lockdown» saja dentant anc adina denturn. In tal stoppian ins evitar, manegia ella.
Problems co schluccar mesiras da la Confederaziun
La delegaziun da la Confederaziun ha oz er visità il Museum d'art dal Grischun. Suenter ha gì lieu in discurs cun il president da la Regenza Christian Rathgeb e cun il president dal Cussegl grond Alessandro Della Vedova en la Chasa grischa. En quest rom èn vegnidas explitgadas las sfidas actualas per dumagnar la crisa da corona e discutadas las problematicas specificas per il chantun Grischun, per schluccar las mesiras da la Confederaziun.


text:
L'actur oriund da Cuira viva dapi 20 onns a Berlin. Ensemen cun ils ulteriurs undrads retschaiva Marti il premi dotà cun 10'000 francs en il rom dals «Dis da film a Soloturn» la fin da quest mais.
Il Grischun ha fatg ses studi d'actur a la Scol'auta da teater a Turitg. Il 1995 ha Marti survegnì il premi da promoziun da cultura dal chantun Grischun. Sper engaschaments a teaters internaziunals è Beat Marti è s'etablì en la Germania sco er en Svizra en diversas producziuns da film e televisiun. Il 2008 è el vegnì nominà per il premi da film svizzer en la categoria sco meglier actuar per sia rolla «I was a Swiss Banker».
RR novitads 14:00


text:
Pervi da la conjunctura che patescha il mument ferm pervi dal coronavirus, ha il Cussegl federal budgetà per il 2021 in deficit dad 1,1 milliardas francs. Quai saja malgrà la situaziun tendia in fitg bun resultat. I restan dentant bleras malsegirezzas.
I dettia pliras raschuns per las cifras meglras ch'en las emprimas prognosas, hai num en il messadi tar il budget 2021 da la Confederaziun. Vitiers tutgia la reserva tar il start da la planisaziun dal preventiv dad 1,1 milliardas francs, ed er il gudogn supplementar da 0,7 milliuns, che la Banca naziunala svizra ha distribuì. Ma er vitiers vegn er il spustament da las taglias sin l'onn 2021 en l'autezza da 2,4 milliardas francs.
Per finanziar las mesiras per supportar las pandemia da corona en quest onn, ha la Confederaziun investi meds finanzials liquids ed ha auzà ses daivets. Tenor stimaziun creschan ils daivets bruts da la Confederaziun durant l'onn 2020 sin 105,6 milliardas francs (+8,7 milliardas francs). Il frain a l'indebitament nudass per l'onn 2021, pervi da l'economia ch'è sfundrada ferm, in deficit da 3,3 milliardas francs. Las expensas budgetadas giaschan uschia 2,2 milliardas sut las expensas maximalas pussaivlas ed is a resultass in in surpli correspundent.


text:
cuntegn
Surselva
-
Punt nova a Tavanasa è averta
Davent dal venderdi è en funcziun la nova punt sur il Rain anteriur tranter Danis e Tavanasa.
La punt cun dus vials e da 100 meters lunghezza è vegnida inaugurada l'avantmezdi e surdada uffizialmain al traffic. La punt che ha custà 5,3 miliuns francs, sa basa sin trais pitgas e lubescha da charrar en direcziun Breil da nov cun paisas da fin a 32 tonnas.
Grazia a l’avertura da questa punt na sto il traffic betg pli traversar la punt veglia da Versell. Quella datescha da l’onn 1928, ha mo in vial e lubiva ina paisa maximala da 18 tonnas. La punt istorica Versell va en ils mauns da la fundaziun “Nossa punt”.
Maletg
1 / 5
Legenda:
Il virivari da punts a Tavanasa.
RTR, L. Livers
Maletg
2 / 5
Legenda:
Sep Cathomas da la fundaziun Nossa punt e Mario Cavigielli che ha surdà la punt da Versell a questa fundaziun.
RTR, L. Livers
Maletg
3 / 5
Legenda:
La punt da Versell tutga davent dad oz a l'uniun e fundaziun Nossa punt.
RTR, L. Livers
Maletg
4 / 5
Legenda:
Entamez la punt nova a Tavanasa, da dretga la punt Versell.
MAD
Maletg
5 / 5
Legenda:
Trais pitgas tegnan la punt nova sur il Rain.
RTR, L. Livers


text:
cuntegn
Marella
-
Johannes Badrutt – «il Patriarca di San Maurizio»
Pionier, visiunari, scheni da marketing e fundatur dal turissem d'enviern – quai èn mo in pèr associaziuns ch'èn colliadas cun il num da Johannes Badrutt.
Autur:
Maria Victoria Haas
Che San Murezzan è daventà il lieu preferì da la high society ha bler da far cun la figura legendara da Johannes Badrutt (1819-1889), oriund da Pagig en il Scanvetg, che ha fatg ord la simpla «Pension Faller» il nobel «Hotel Engadiner Kulm».
Ussa, 200 onns suenter sia naschientscha, sa metta la Marella sin ils fastizs dal «Patriarca di San Maurizio», sco el vegniva numnà dal poet talian Bernardino Zendrini. En ils archivs dals hotels «Kulm» e «Badrutts Palace» a San Murezzan avain nus chattà brevs, skizzas e documents da sia vita, da ses projects e davart las legendas enturn la persuna, Johannes Badrutt.
Johannes Badrutt e l'hotel Kulm a San Murezzan
Maletg
1 / 10
Legenda:
Las skizzas da la pensiun Faller / dal hotel Kulm, 1863.
MAD
Maletg
2 / 10
Legenda:
Ils giasts da l'hotel Kulm, stad 1864: davos il terz um da sanestra cuchegia Johannes Badrutt.
MAD
Maletg
3 / 10
Legenda:
Il cudesch da contabilitad da Johannes Badrutt che cuntegna era copias da brevs e skizzas.
MAD
Maletg
4 / 10
Legenda:
Johannes Badrutt-Berry e sia dunna Maria pendan anc oz en in dals biros da la direcziun dal Kulm.
MAD
Maletg
5 / 10
Legenda:
Porta en la part pli veglia da l'hotel Kulm, oz biro da la direcziun.
MAD
Maletg
6 / 10
Legenda:
Las skizzas da la pensiun Faller / dal hotel Kulm, 1863.
MAD
Maletg
7 / 10
Legenda:
Johannes Badrutt-Berry cun sia famiglia, 1863.
MAD
Maletg
8 / 10
Legenda:
Chamberlet en il «Badrutt’s Palace», nua ch’ins ha chattà ina part impurtanta da l’archiv. Da vart dretga la tualetta per uffants.
MAD
Maletg
9 / 10
Legenda:
L’archivaria Evelyne Lüthi-Graf cun la brev da John W. Townsend che raschuna da l’emprima glisch electrica.
MAD
Maletg
10 / 10
Legenda:
La «Madonna Sistina» en il Badrutt’s Palace.
MAD
Repetiziun dal matg 2019. Durant la stad preschenta la Marella er quest onn inqual perla radiofonica ord noss archiv.


text:
Socialism democrategh
El socialism democrategh a l'è la filosofia politega che la voeur rivà a di obbiettiv socialista dent de on sistema democrategh, differentement di idej coercitiv 'me el marxism-leninism. El socialism democrategh el refuda el modell sovietich de economia pianificada e l'autoritarism in favor de 'n sistema de nazionalizzazion di cert aziend e infrastruttur cont on governo elegiuu democraticament.
[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Partii Laborista del Regn Unii
- Partii Socialista del Portogall
- Moviment de la Sinìstra Verda (Islanda)
- Die Linke
- Sinistra Italiana
[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hugo Chávez
- Salvador Allende
- David Ben-Gurion
- Willy Brandt
- Alexander Dubček
- Michail Gorbačëv
- Fernando Lugo
- Nelson Mandela
- François Mitterrand
- Jawaharlal Nehru
- Pedro Sánchez
- Luiz Inácio Lula da Silva
- Alexis Tsipras
- Jeremy Corbyn
- Bernie Sanders


text:
Ils arguments principals per sa laschar vaccinar èn
- da puspè pudair turnar ad ina vita «normala»
- da pupsè pudair viagiar
- e dad esser protegì encunter il coronavirus
Sch'ins veglia persvader anc dapli persunas da sa laschar vaccinar, lura stoppian ins far cler, tge dischavantatgs ch'ins haja senza vaccinaziun, concluda la retschertga dal post da perscrutaziun Sotomo.
Promover trend cun tests PCR enstagl tests «sperts»
In'opziun è tenor la task force da pretender in test da PCR, sch'ins vuless prender part ad in'occurrenza, enstagl da tests «sperts». Tar quels tests da PCR èsi da spetgar pli ditg sin il resultat, e persuenter è quel pli fidà.
Questa dumonda sto tenor la task force però la politica tractar ed eventualmain decider, e betg la scienzia.


text:
Fabian Ritzmann è oriund da Scuol. Tar il Cdh Engiadina ha el emprendì l’amulain da hockey. En la vegliadetgna da sedesch onns ha el pudì far midada a Tavau tar l’elita dal HCD. A Tavau ha el era tschattà sia plazza da giarsunadi. En l’administraziun dal HCD ha Fabian Ritzmann pudì far l'emprendissadi da commerzi ed a la fin ha el lura survegnì la stad passada l’emprim contract da professiunal tar sia equipa da siemi, il Club da hockey da Tavau.
Sur l’equipa partenaria en il dress da Tavau
L’emprima stagiun sco profi ha Fabian Ritzmann dà ensemen cun ils Ticino Rockets, l’equipa partenaria dal HCD en la Swiss League. Suenter la fin da la stagiun a Biasca è il giuven attatgader da Scuol vegni nominà da Christian Wohlwend en l’emprima equipa da Tavau. Cun il HCD ha il giugader da l’equipa naziunala pudì dar las ultimas partidas da qualificaziun ed era trais gieus dals pre playoffs cunter Berna.
Entira preparaziun sin nova stagiun cun il HCD
Suenter la stagiun passada è Fabian Ritzmann lura gist restà tar il HCD. Cun il campiun da record ha Ritzmann pudì far l’entira preparaziun sin la nova stagiun. Fabian Ritzmann ha era dà las emprimas partidas da preparaziun cun il HCD. Uschia era il gieu encunter ils ZSC Lions. Il attatgader turna uschia cun sia squadra da siemi enavos tar las ragischs a Scuol, en la halla da glatsch da Gurlaina. En il lieu nua che sia carriera ha cumenzà.


text:
La regenza ha approvà la dumonda da concessiun e da project da la Ovra electrica da la citad da Turitg (ewz) dals 8 da schaner 2016 per l'ovra idraulica pitschna Adont. Colliadas cun l'approvaziun èn differentas adattaziuns, cundiziuns e pretensiuns.
La ewz vul trair a niz la forza idraulica dal Adont, in aual lateral da la Gelgia, tranter Riom-Parsonz e Salouf, per producir electricitad. Las radunanzas communalas da las anteriuras vischnancas da Surses han approvà ina concessiun correspundenta dal dretg da las auas gia ils 15 respectivamain ils 22 da december 2015.
Tras quai han ellas concedì a la ewz il dretg d'utilisar la forza idraulica dal Adont. L'implant electric duai furnir ina prestaziun installada da var 2990 kilowatt ed ina producziun annuala da 10,5 milliuns uras da kilowatt, quai che correspunda circa a l'electricitad che 1'100 chasas d'ina famiglia dovran en in onn. La ewz fa quint cun investiziuns da var 19,9 milliuns francs.


text:
Il primminister australian, Scott Morrison ha renvià pretensiuns per dapli protecziun dal clima en ses pajais. Quai en vista als gronds incendis che furieschan il mument tras il pajais.
Nus na sa laschain betg en sin finamiras da clima betg ponderadas e dain betg si l'industria tradiziunala per che plazzas en l'Australia van a perder.
Morrison ha laschà valair ch'i saja necessari d'introducir dretgas mesiras cunter la midada dal clima, e quai sin tut ils livels. Dentant è el cleramain da l'avis ch'era finamiras per il clima pli rigurusas n'avessan gidà nagut cunter ls incendis che furieschan il mument en il pajais.
Plirs milliuns hectaras gia arsas
Dapi l'october sajan arsas gia plirs milliuns hectaras pervi da tschients incendis da guaud. Passa 1'000 chasas èn vegnidas destruidas. L'Australia patescha dapi dus fin trais onns d'ina setgira extraordinaria. La vegetaziun enorm sitga cumenza pia anc pli tgunsch ad arder. Quest'emna ha l'Australia gì ses pli chaud di dapi l'entschatta da las mesiraziuns. Mesemna è la media dal pajais stada tar 41,9°C.
Morrison sustegna gia daditg l'industria da charvun. Trais quarts da la producziun da charvun vegn exportada – quai per in volumen da 67 milliardas dollars australians mintg'onn.
RTR novitads 06:00


text:
Ch’il telefon sin la plazza entamez Tschlin scalinass gist senza pausa, n’avessan ils Engiadinais betg quintà. Per sa participar ad ina concurrenza e gudagnar in premi, pon ins simplamain telefonar tranter la damaun las 10 e la saira las 8 sin il numer da telefon: 081 860 10 90.
«Piglia tü jo»
Per respunder tut ils cloms che derivan da tut las parts da la Svizra, era da la regiun sez, han ils abitants da Tschlin gì da s’organisar in pau. Savens scalina il telefon gist suenter ch’ins ha mess il corn sin la furtgetta. Ideal è sche insatgi passa gist per cas speravi il telefon e po respunder quel.
Gudagnar vacanzas en Grischun
Per il cas ch’ils da Tschlin n’èn betg stads buns da respunder in clom, riva la persuna tar in bindel automatic e las schanzas per gudagnar in dils premis è gia fitg gronda. Per ch’ils cloms vegnian era udids en tut la vischnanca, han ins installà ina sclingia speziala. E per che la glieud vesa er tgi che discurra al telefon, vegn la plazza filmada cun ina webcam.
Almain nagin scaliniez la notg
L’acziun da reclama da Grischun vacanzas dura anc fin e cun sonda, ils 11 da zercladur 2016. Bain pussaivel è ch’il scaliniez durant 10 uras al di, strapatscha insacura la gnerva dils da Tschlin.
RR actualitad 17:00


text:
Avant exact 16 onns ha Toni Livers dà ses debut en la cuppa mundiala da passlung, quai a Tavau. Ed a Tavau ha il Sursilvan lura era gist gudagnà sia emprima e suletta cursa da la cuppa mundiala. Il favrer 2007 ha el triumfà avant ses fans da chasa en la cursa da 15 kilometers en il stil liber, sia tecnica preferida.
Livers è dapi onns ed onns in dals megliers passlunghists svizzers ed ha oravant tut er festivà intgins gronds success cun la staffetta svizra. Tranter auter ha el gudagnà ensemen cun Dario Cologna, Curdin Perl e Remo Fischer la cursa da staffetta da la cuppa mundiala avant bun 9 onns a La Clusaz en Frantscha, in success istoric.
Preferenza per las distanzas lungas
Dapi intgins onns na parta Toni Livers betg pli a tuttas cursas da la cuppa mundiala, persuenter va el adina puspè a la partenza a cursas da distanza lunga, sco quellas da la seria Worldloppet. Tar quella seria tutgan tranter auter la Marcialonga en l’Italia, il Vasaloppet en Svezia u il Birkebeiner en la Norvegia. Ses puncts culminants e sias grondas finamiras en la cuppa mundiala durant questa stagiun 2019/2020 èn en spezial las cursas da Tavau Nordic mez december ed il Tour de Ski che cumenza ils 28 da december a Lai.
Avant paucs mais èn Toni Livers e sia dunna Seraina Boner, medemamain passlunghista, daventads per l’emprima giada geniturs, quai d’in buob.
RTR Sportissimo 17:00