text:
Helsinki
Helsinki (finlandais [ˈhɛlsiŋki], svedais Helsingfors [hɛlsɪŋˈfɔrs]) è la chapitala da la Finlanda. La citad è situada en la regiun Uusimaa en il sid dal pajais a la costa dal Golf Finlandais e furma la chapitala d’in stadi commember da l’Uniun europeica situada il pli en il nord. Cun bundant 648 000 abitants (situaziun dal 2018) è Helsinki per lunschor la pli gronda citad da la Finlanda e la terz gronda citad dals pajais nordics suenter Stockholm ed Oslo.
Ensemen cun las citads vischinas Espoo, Vantaa e Kauniainen furma Helsinki l’uschenumnada regiun da la chapitala, ina zona d’aglomeraziun cun 1,49 milliuns abitants; igl è quai l’aglomeraziun cun dapli ch’in milliun abitants situada il pli lunsch en il nord da tut il mund. Helsinki è il center politic, economic, scientific e cultural da la Finlanda. Radund sis procent dals abitants da la citad discurran svedais, uffizialmain è la citad bilingua.
Helsinki sa chatta 80 km en il nord da Tallinn, Estonia, 400 km en l’ost da Stockholm, Svezia, e 300 km en il vest da Son Petersburg, Russia. Cun questas trais citads collian la chapitala da la Finlanda stretgs lioms istorics.
La citad da Helsinki è vegnida fundada l’onn 1550, durant l’appartegnientscha da la Finlanda a la Svezia, sut il num Helsinge fors. Sur lung temp è la citad però restada senza muntada. Curt temp suenter che la Finlanda era vegnida sut domini russ, han ins designà il 1812 Helsinki sco chapitala dal nov gronducadi Finlanda. Quella ha uschia substituì Turku sco pli impurtanta citad dal pajais. Il diever uffizial dal num finlandisà Helsinki ha pir cumenzà da quel temp.
Dapi l’onn 1917 è Helsinki la chapitala da la Finlanda independenta.
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il num svedais da la citad Helsingfors deriva dal num da la plaiv Helsinge e dal flum Helsingån (oz Vanda å), al pe da l’ultim cataract (svedais fors) dal qual avant la sbuccada è vegnida fundada la citad. Il num Helsinge pudess derivar dal ‹culiez› dal flum, vul dir dal lieu graschel sper il cataract. La medema part dal pled na chatt’ins betg be en il num Hälsingland, mabain er en ils nums da las citads Helsingborg e Helsingør che stattan tuts en connex cun in golf.
Cur che la citad è vegnida fundada l’onn 1550 a la sbuccada dal Helsingån, ha ella survegnì il num Helsinge fors. Il cataract sa numna oz en svedais Gammelstadsforsen (finlandais Vanhankaupunginkoski). Al lieu numnavan ins la citad Helsinge u Helsing; da quai è sa sviluppada la furma finlandaisa Helsinki. En documents finlandais è il num finlandais da la citad cumprovà l’emprima giada l’onn 1819 (en ordinaziuns dal senat finlandais). Pir dapi il 20avel tschientaner vegn fatg diever en il context internaziunal surtut dal num finlandais (danor en Svezia e Norvegia).
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Posiziun e relaziuns natiralas[modifitgar | modifitgar il code]
Helsinki sa chatta en il sid dal pajais en la regiun (Maakunta) Uusimaa a la costa dal Golf Finlandais visavi la chapitala estona Tallinn.[1]
Helsinki s’extenda sur ina surfatscha da 715 km², da quai 214 km² terra, sur la terra franca e radund 300 grips ed inslettas situadas davantvart. La lingia da la costa d’ina lunghezza da bundant 100 kilometers è segnada d’in grond dumber da golfs e peninslas. En il decurs dals ultims tschientaners han ins construì numerus rempars ch’han per part midà marcantamain il decurs da la lingia da la costa. Il territori nua che s’extenda oz il quartier Kluuvi en il center da la citad sa chattava per exempel anc en il 19avel sut il nivel da l’aua.
Il flum Vantaanjoki percurra ils quartiers exteriurs situads en la part settentriunala da Helsinki e sbucca en la mar en il quartier Vanhakaupunki che furma il lieu da fundaziun oriund da la citad. Sin il territori da la citad sa chattan be nov lajets u puzs, quai ch’è atipic per la Finlanda. Il territori è segnà, sco l’entira Finlanda dal Sid, da muts da grip (granit). Il pli aut punct artifizial da la citad sa chatta 90 meters, il pli aut punct natiral 62 meters sur il livel da la mar.
Da la surfatscha da terra da Helsinki sa cumpona tranter in terz e la mesadad da diversas surfatschas verdas (guauds, parcs, zonas d’agricultura). Surfatschas verdas pli grondas sa chattan surtut en ils quartiers exteriurs situads en il nord ed en l’ost. Sper il guaud da guglias boreal, sco ch’el è tipic per la Finlanda, datti per part er guaudets cun plantas da feglia. Sin las inslas exteriuras è la vegetaziun per part vaira magra, da l’autra vart viva là ina gronda varietad da spezias d’utschels. A Helsinki existan 50 territoris da protecziun da la natira d’ina surfatscha totala da 684 ha.
Da las radund 300 inslas èn dapli che la mesadad pli pitschnas che 0,5 ha; radund 50 inslas èn pli grondas che 3 ha. Tar las pli enconuschentas inslas tutgan Korkeasaari (cun in curtin zoologic), Seurasaari (cun in museum al liber) e la Pihlajasaaret. La fortezza istorica Suomenlinna s’extenda sur pliras inslas ch’ins ha collià ina cun l’autra cun agid da rempars. Tar las inslas cun la pli gronda surfatscha tutgan las zonas d’abitar Laajasalo e Lauttasaari sco er l’insla da garnischun Santahamina.
Structura d’urbanisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il center da la citad sa chatta sin ina peninsla en il sidvest dal territori da la citad. In tratg caracteristic da Helsinki furma la gronda differenza tranter la citad centrala sin la peninsla, la quala è creschida istoricamain e surbajegiada spessamain, ed ils quartiers novs, concepids a moda bundant pli ampla dapi la mesadad dal 20avel tschientaner, che s’extendan en il nord, vest ed ost da quella. Quests ultims quartiers tanschan fin al territori da las citads vischinas Espoo, Kauniainen e Vantaa, cun las qualas Helsinki è creschì ensemen ad in’aglomeraziun coerenta. Las quatter citads ch’èn politicamain independentas furman l’uschenumnada regiun da la chapitala, tar la quala i sa tracta facticamain d’ina citad gronda cun bundant in milliun abitants. Tenor l’Uffizi da statistica da la Finlanda, il qual na s’orientescha betg als cunfins politics, mabain a la colonisaziun effectiva, cumpigliava questa citad gronda la fin da l’onn 2011 ina surfatscha da 631,11 km² ed in dumber d’abitants da 1 159 211. Tar la regiun Helsinki tutgan ultra da quai er las vischnancas Kirkkonummi, Vihti, Nurmijärvi, Tuusula, Kerava, Sipoo, Järvenpää ed Hyvinkää. En questa regiun gronda vivan tut en tut bundant in quart da l’entira populaziun da la Finlanda.
La spessezza da la populaziun munta a Helsinki en media 2787 abitants/km². En la citad centrala vegnan cuntanschidas cun fin a 19 500 abitants/km² valurs fitg autas, entant ch’ils quartiers exteriurs cun lur surfatschas verdas spaziusas dumbran savens relativamain paucs abitants. Territoris dal tuttafatg nunabitads existan surtut en la regiun Östersundom, la quala è vegnida incorporada il 2009 en la citad da Helsinki.
Sutdivisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
La sutdivisiun uffiziala parta per Helsinki da 137 territoris parzials (finlandais osa-alue) cun 369 territoris pitschens (pienalue) ch’èn sutordinads a quels. Ils territoris parzials vegnan per l’ina unids a 59 parts da la citad (kaupunginosa), per l’autra – parallelamain – a 34 districts municipals (peruspiiri). Ils districts municipals vegnan da lur vart reunids a otg districts gronds (suurpiiri). Il niz pratic da questas unitads administrativas (per ils abitants, per turists) è però limità; en il mintgadi èn savens en diever per ils singuls quartiers denominaziuns che sa differenzieschan da las uffizialas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima da Helsinki collia caracteristicas dal clima continental e dal clima maritim. Areguard la temperatura munta la media annuala a 5,9 °C, areguard las precipitaziuns a 655 mm. La pli gronda quantitad da precipitaziuns croda l’avust (en media 80 mm), la pli pitschna l’avrigl (32 mm). Il mais il pli fraid è il favrer cun ina temperatura media da −4,7 °C, il mais il pli chaud il fanadur cun 17,8 °C. La stad èn pussaivlas temperaturas maximalas da fin a 30 °C, l’enviern furman temperaturas sut −10 °C nagina raritad. La pli bassa temperatura ch’è insumma vegnida mesirada a Helsinki èn stads −34,3 °C (ils 10 da schaner 1987). Pervi dal vent nà da la mar è, surtut l’enviern, la temperatura che vegn resentida savens anc pli bassa che la temperatura mesirada (windchill).
La temperatura da l’aua variescha tranter 1 °C il favrer e 17 °C l’avust. En ils numerus golfs protegids e pauc profunds po la temperatura da l’aua er cuntanscher la stad valurs pli autas.
L’emprima naiv croda per ordinari da mez november. Ina cuverta da naiv permanenta datti per il pli da la fin da december fin la fin da mars. L’enviern schela il Golf Finlandais, uschia ch’èn necessaris rumpaglatsch per tegnair liber in chanal per la navigaziun.
Helsinki sa chatta sin la medema ladezza geografica sco la part meridiunala da l’Alasca ed il piz meridiunal da la Grönlanda. Schebain ch’il clima è – pervi dal current da l’Atlantic dal Nord – pli miaivel a Helsinki, procura la posiziun settentriunala che la clerezza variescha fitg ferm en il decurs da l’onn. Dal temp dal solstizi da stad dura il cler dal di bunamain 19 uras ed er durant las uras restantas na vegni betg dal tuttafatg stgir, damai ch’il sulegl sa chatta be pauc sut l’orizont (uschenumnadas notgs alvas). Dal temp dal solstizi d’enviern dura il cler dal di damain che 6 uras e schizunt da mezdi sa chatta il sulegl en ina posiziun bassa vi dal tschiel.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Domini svedais[modifitgar | modifitgar il code]
La cuntrada Uusimaa (svedais Nyland) situada a la costa dal sid da la Finlanda è vegnida en il 12avel tschientaner sut domini da la Svezia; sinaquai l’han colonisaturs svedais prendì en possess.[2] Avant avevan ils abitants da la regiun Häme a l’intern dal pajais sco er ils Estons nà da l’autra vart dal Golf Finlandais fatg diever da la regiun sco revier da chatscha, senza però colonisar il territori permanentamain. Il territori en il qual dueva pli tard vegnir fundada la citad Helsinki han ins integrà en l’administraziun da baselgia sco plaiv Helsinge.
La citad Helsinki (svedais Helsingfors) è vegnida fundada ils 12 da zercladur 1550 sin cumond dal retg svedais Gustav I Wasa. Il territori da la citad oriunda sa numna anc oz Vanhakaupunki (citad veglia), cumbain che n’èn sa mantegnids nagins edifizis da quella. Ils abitants da Helsinki derivavan da las citads Porvoo, Ekenäs, Rauma ed Ulvila ed eran sa domiciliads per cumond dal retg en la nova citad.
La citad da Helsinki han ins fundà per stgaffir in port da concurrenza tar la citad da la Hansa Tallinn (Reval) da l’autra vart dal Golf Finlandais. Be paucs onns pli tard, il 1561, ha la Svezia però conquistà Tallinn en rom da la Guerra da la Livlanda, quai ch’ha franà per entant il svilup da Helsinki. Ultra da quai n’era la posiziun dal port a la fin d’in golf pauc profund e plain grippa betg adattada per grondas navs a vela. Perquai ha il guvernatur general da lez temp, Per Brahe, translocà Helsinki l’onn 1640 var tschintg kilometers pli datiers da la mar averta al lieu dal center da la citad odiern. La veglia citad a la sbuccada dal Vantaanjoki han ins abandunà.
Il fatg che l’Imperi russ è alura daventà adina pli ferm e la fundaziun da la citad Son Petersburg l’onn 1703 duevan avair ina grond’influenza sin l’ulteriur svilup da la citad da Helsinki. La Gronda Guerra nordica tranter la Svezia e la Russia ha tutgà grevamain la citad. L’emprim è ina gronda part da la populaziun daventada l’onn 1710 l’unfrenda d’in’epidemia da pestilenza; alura ha l’atgna armada arsentà il 1713 la citad tar la retratga. Dal 1713 fin il 1721 e danovamain durant la Guerra tranter la Russia e la Svezia ils onns 1741–1743 è Helsinki stà sut occupaziun russa. Suenter che la Svezia aveva stuì surlaschar en la Pasch da Turku la fortezza Hamina a la Russia, han ins erigì l’onn 1748 sco protecziun per il cunfin oriental da la Svezia a la costa da Helsinki la fortezza maritima Sveaborg (oz finlandais Suomenlinna).
Domini russ[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 2 da mars 1808 è la citad vegnida occupada en rom da la Guerra tranter la Russia e la Svezia da truppas russas. Tras in incendi è la citad danovamain vegnida destruida quasi dal tuttafatg. Sco resultat da la guerra persa ha la Svezia stuì surlaschar il 1809 l’entira Finlanda a la Russia.
Chapitala dal gronducadi novfundà era a l’entschatta Turku ch’aveva furmà fin qua la pli gronda ed impurtanta citad dal pajais. Ord vista da zar Alexander I era Turku però situà memia lunsch davent da Son Petersburg, uschia ch’el ha destinà ils 8 d’avrigl 1812 per decret Helsinki sco nova chapitala. Cun ses radund 4000 abitants era la citad stada fin qua relativamain nunimpurtanta. L’architect tudestg Carl Ludwig Engel ha survegnì l’incumbensa da reconstruir Helsinki suenter l’incendi da la citad sco nova chapitala represchentativa. Uschia è sa sviluppà il center classicistic enturn la Plazza dal Senat. Ils quartiers cunfinants sa cumponivan da chasas da lain da savens be in’auzada, da las qualas be paucas èn sa mantegnidas fin oz. Dapi l’onn 1819 furmava Helsinki la sedia dal senat finlandais ed era uschia daventada definitivamain la chapitala dal gronducadi.
Suenter il grond incendi da la citad da Turku l’onn 1827 han ins er transferì l’academia da Turku, da quel temp la suletta universitad da la Finlanda, a Helsinki e transfurmà l’onn 1827 en l’Universitad da Helsinki. En rom da l’industrialisaziun è la nova chapitala creschida fermamain durant la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. Las colliaziuns da viafier a Hämeenlinna e Son Petersburg èn vegnidas avertas il 1862 e 1870. Pauc suenter il 1900 ha il dumber d’abitants da Helsinki surmuntà il dumber da 100 000. Da quel temp dateschan edifizis represchentativs en il stil da la romantica naziunala finlandaisa (staziun principala, museum naziunal). En quartiers sco Katajanokka, Kruununhaka ed Eira han ins construì numerusas novas chasas d’abitar en il stil floreal.
Svilups dapi l’independenza statala dal 1917[modifitgar | modifitgar il code]
Cur ch’il parlament finlandais ha declerà ils 6 da december 1917 l’independenza, è Helsinki daventà la chapitala dal nov stadi. En la Guerra burgaisa finlandaisa ch’è prorutta suenter curt temp, han las Gardas cotschnas dumagnà ils 28 da schaner 1918 la citad sut lur controlla; la regenza burgaisa è fugida a Vaasa. L’avrigl èn truppas tudestgas intervegnidas a favur dals Alvs ed han conquistà Helsinki suenter cumbats da dus dis ils 13 d’avrigl 1918. Cuntrari a la situaziun a Tampere ha la guerra burgaisa manà a Helsinki a donns plitost pitschens. Suenter che la guerra era ida a fin a favur dals Alvs burgais, han ins internà sin l’insla Suomenlinna radund 10 000 aderents dals Cotschens, dals quals ca. 1500 èn morts da la fom u da malsognas.
Fin ils onns 1930 han ins construì a Helsinki numerus edifizis neoclassicistics (t.a. l’edifizi dal parlament l’onn 1931).
En la Segunda Guerra mundiala è Helsinki stà pertutgà da divers bumbardaments gronds tras l’aviatica militara sovietica. Cumpareglià cun autras citads europeicas èn ils donns però restads relativamain pitschens, betg il davos er pervi da la defensiun da l’aria effizienta.
A Helsinki duevan oriundamain avair lieu ils gieus olimpics da stad dal 1940. Per quest intent avev’ins gia construì divers edifizis funcziunalistics sco il stadion olimpic u il center cultural Lasipalatsi. Pervi da la guerra han ils gieus stuì vegnir annullads. Persuenter han ins surdà a Helsinki ils gieus olimpics da stad dal 1952.
L’onn 1975 ha gì lieu a Helsinki l’emprima Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, la quala ha manà ad in’avischinaziun tranter ils stadis dal bloc da l’ost e quels dal bloc dal vest. Da la conferenza dueva la finala resortir l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (OSCE).
Extensiun dal territori statal[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dal 20avel tschientaner sa restrenscheva il territori statal da Helsinki sin la peninsla Helsinginniemi. Quest territori vegn oz designà sco citad centrala (kantakaupunki). La citad era circumdada dal territori da la vischnanca rurala Helsinki (Helsingin maalaiskunta), ils rests da la quala furman il Vantaa odiern.
En il decurs dal 20avel ed a l’entschatta dal 21avel tschientaner han ins adina puspè incorporà parts da la vischnanca rurala en la citad Helsinki. Sia furma odierna ha la citad surtut survegnì l’onn 1946, cur che 14 quartiers èn vegnids attribuids a la citad.
Er ponderaziuns da colliar la chapitala cun las citads cunfinantas Vantaa, Espoo e Kauniainen ad in Helsinki grond han ins repetidamain tratg a strada. Damai che la regenza da la Finlanda sa stenta oz generalmain da stgaffir unitads territorialas pli grondas, vegn questa opziun puspè discutada da preschent a moda seriusa.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Structura da la populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber d’abitants da la chapitala munta a 648 042 (situaziun dals 31 da december 2018).[3] Uschia furma Helsinki per lunschor la pli gronda citad da la Finlanda. En l’entira regiun da la chapitala (Helsinki, Espoo, Vantaa e Kauniainen) vivan bundant in milliun umans, quai che correspunda a bunamain in tschintgavel da la populaziun totala da la Finlanda. La mobilitad da la populaziun è a Helsinki pli auta ch’en las autras parts da la Finlanda. Blers umans d’autras vischnancas dal pajais sa rendan per lavurar u studegiar en la chapitala. A medem temp bandunan bleras famiglias quella pervi dals auts custs d’abitar en direcziun da l’aglomeraziun.
L’entschatta dal 2010 avevan 7,2 % dals abitants da Helsinki ina naziunalitad estra (surtut Russia, Estonia, Svezia e Somalia). La gronda part dals migrants vivan en l’ost ed en il nord da la citad. Cumpareglià cun autras chapitalas europeicas è la quota d’esters relativamain bassa; dapi l’entschatta dals onns 1990 è quella però creschida marcantamain.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Dals abitants da Helsinki discurran 81,9 % finlandais e 5,9 % svedais sco lingua materna. Ils 12,2 % restants sa repartan sin las ulteriuras linguas (situaziun dal 2013). Uffizialmain è Helsinki ina citad bilingua cun finlandais sco lingua maioritara e svedais sco lingua minoritara. Uschia han per exempel tut las vias tant nums finlandais sco er svedais, las annunzias en ils meds publics èn bilinguas etc. En il mintgadi dominescha però il finlandais sco lingua da communicaziun tranter persunas da pliras linguas. Uschia èn enconuschientschas dal finlandais de facto ina premissa per pudair sa participar al martgà da lavur.
La costa dal sid da la Finlanda tutga istoricamain tar il territori da colonisaziun dals Svedais da la Finlanda. Uschia è er Helsinki stà fin la fin dal 19avel tschientaner per gronda part svedais: Anc il 1850 discurrivan bunamain 90 % dals abitants da Helsinki svedais sco lingua materna. Tras immigraziun nà d’autras parts dal pajais è la cumpart da la populaziun da lingua svedaisa sa reducida adina dapli. Vers il 1900 han las persunas da lingua finlandaisa gia furmà cun 50 % la maioritad envers 42 % svedais, 5 % russ e 3 % d’autras linguas.
La varietad dal finlandais che vegn discurrida a Helsinki è sa sviluppada ad in dialect da gulivaziun tranter pledaders da differents dialects finlandais en in ambient ch’era oriundamain da lingua svedaisa. Oz serva questa varietad sco model per la lingua finlandaisa surregiunala.[4] In sociolect tut spezial furma l’uschenumnà slang da Helsinki (stadin slangi), il qual è sa furmà a la fin dal 19avel tschientaner tranter la classa da lavurants plurilingua sco maschaida tranter grammatica finlandaisa e stgazi da pleds surtut svedais.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
La maioritad da la populaziun da Helsinki appartegna a la baselgia evangelic-luterana da la Finlanda. La cumpart dals commembers da questa baselgia è però cun 53,1 % bundant pli bassa ch’en la media dal pajais (79,9 %, situaziun dal 2017).
Sper la baselgia evangelic-luterana è er preschenta a Helsinki la segunda baselgia naziunala da la Finlanda, numnadamain la baselgia ortodoxa. Cristians ortodoxs vivan a Helsinki dapi il temp russ. Suenter la Segunda Guerra mundiala èn blers fugitivs ortodoxs or da la Carelia ids a star a Helsinki.
Daspera existan pitschnas minoritads catolic-romanas e da diversas baselgias independentas.
Il dumber dals muslims a Helsinki na sa lascha betg eruir precis; ins stima ch’ina gronda part dals radund 60 000 muslims da la Finlanda vivan en la regiun da la chapitala. L’islam è gia arrivà en il 19avel tschientaner cun ils Tatars a Helsinki; l’ultim temp è il dumber dals muslims surtut creschì tras immigraziun nà dal Proxim Orient e da a Somalia. Daspera exista a Helsinki ina pitschna cuminanza gidieua (ina da duas en l’entira Finlanda) cun var 1200 commembers. La sinagoga da Helsinki è vegnida consecrada l’onn 1906.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Chapitala[modifitgar | modifitgar il code]
Helsinki furma la chapitala da la Republica da la Finlanda. En la citad han il parlament, la regenza, tut ils ministeris ed il president lur sedia. Daspera sa chattan er las instanzas da dretgira superiuras (tribunal suprem e tribunal administrativ) a Helsinki.
Vopna[modifitgar | modifitgar il code]
La vopna da la citad mussa ina bartga dad aur che noda sut ina curuna dad aur sin undas alvas; il fund è da colur blaua.
Cussegl da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
Sco en tut las citads finlandaisas furma er a Helsinki il cussegl da la citad (finlandais kaupunginvaltuusto) la pli auta instanza da decisiun en dumondas localas. Latiers tutgan la planisaziun urbana, las scolas, il sistem da sanadad ed il traffic public. Il cussegl sa cumpona da 85 commembers e vegn elegì mintga quatter onns.
Il president da la citad è suttamess al cussegl da la citad e vegn elegì tras quel. Si’incumbensa èsi da manar l’administraziun e gestiunar las finanzas da la citad.
Cultura ed attracziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Architectura[modifitgar | modifitgar il code]
Helsinki vala sco center dal classicissem.[5] Ultra da quai è il maletg da la citad segnà da l’architectura dal jugendstil da l’entschatta dal 20avel tschientaner. Tranter ils edifizis moderns dattan en egl divers represchentants dal funcziunalissem.
- Classicissem
Suenter che Helsinki è stà tschernì il 1812 sco chapitala, han ins incumbensà l’architect Carl Ludwig Engel (1778–1840) cun la planisaziun d’in center represchentativ tenor l’exempel da Son Petersburg. Enturn la Plazza dal Senat (Senaatintori) centrala sa gruppescha in ensemble classicistic unic cun il dom erigì tranter il 1830 ed il 1852, il vegl edifizi dal senat e l’edifizi principal da l’universitad. Ulteriurs impurtants edifizis classicistics èn la biblioteca naziunala ed il palaz dal president. Pervi dal center classicistic dad Engel han ins pli tard dà a Helsinki il surnum ‹la citad alva dal nord›.
- Jugendstil
Il stil floreal u jugendstil finlandais è inspirà fermamain da l’art da la romantica naziunala da lez temp, surtut en connex cun l’epos naziunal Kalevala. Exempels per l’architectura dal jugendstil pon ins scuvrir vi da chasas d’abitar, surtut en las parts da la citad Katajanokka, Kruununhaka ed Eira. Er edifizis represchentativs sco la staziun principala, il museum naziunal u la baselgia da Kallio èn vegnids stgaffids sut l’ensaina dal jugendstil naziunalromantic. Sco pli impurtant represchentant da l’architectura dal jugendstil finlandais vala Eliel Saarinen (1873–1950).
- Funcziunalissem
Plirs edifizis a Helsinki derivan dal famus architect Alvar Aalto (1898–1976), in dals precursurs dal funcziunalissem. Sin blers da ses concepts, sco la Sala Finlandia, in edifizi da concert e congress ch’è vegnì terminà il 1971, ubain il quartier general dal concern da palpiri Stora Enso, ha la populaziun reagì a moda cuntraversa. Per lung da la via principala Mannerheimintie sa chattan cun il center da cultura Lasipalatsi, l’edifizi da la posta u il stadion olimpic ulteriurs edifizis funcziunalistics.
Ulteriuras attracziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Las vias da flanar a Helsinki èn l’Aleksanterinkatu e l’Esplanadi. L’emprima è vegnida numnada suenter zar Alexander I e maina da la Plazza dal Senat fin al Mannerheimintie. L’autra, l’Esplanadi, maina parallel latiers e consista da las duas vias Pohjoisesplanadi ed Eteläesplanadi (esplanada dal nord ed esplanada dal sid) cun in parc situà tranteren. En l’ost da l’Esplanadi, directamain al port dal sid, sa chatta la plazza da martgà (Kauppatori). Là sa chatta er la Vanha kauppahalli, la pli veglia halla da martgà e da cumpra da Helsinki. A l’ur da la plazza da martgà sa chatta l’enconuschenta sculptura da la Havis Amanda.
Davent da la plazza da martgà maina ina navetta tar la fortezza Suomenlinna (svedais Sveaborg). Quella è vegnida erigida l’onn 1748 sin pliras inslas situadas davant la citad ed appartegna dapi il 1991 al Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. Suomenlinna è in lieu d’excursiun che vegn apprezià tant dals indigens sco er da turists. Sin las inslas vivan oz anc var 950 persunas. Ina part dal terren vegn utilisà tras l’armada e n’è betg accessibel per civilists.
Sin in grip en il vest da la peninsla Katajanokka s’auza la catedrala ortodoxa Uspenski. L’edifizi en il stil russ-bizantin è vegnì terminà l’onn 1868 e furma la pli gronda baselgia ortodoxa en l’Europa occidentala. In’ulteriura baselgia ch’attira blers aspectaturs è la baselgia Temppeliaukio, in edifizi modern en la part da la citad Töölö ch’è vegnì bajegià il 1969 en in grip.
Il monument da Sibelius en il parc da Sibelius en la part da la citad Töölö furma ozendi ina da las attracziuns las pli popularas e frequentadas en la citad. Il monument abstract è vegnì inaugurà l’onn 1967 ed aveva procurà da lez temp per discussiuns cuntraversas.
Teater[modifitgar | modifitgar il code]
A Helsinki sa chattan trais gronds teaters. Il teater naziunal finlandais (Suomen Kansallisteatteri) è vegnì fundà oriundamain a Porvoo. Igl è quai stà l’emprim teater ch’ha represchentà tocs en lingua finlandaisa. Dapi il 1902 sa chatta el en in edifizi dal jugendstil a la Plazza da la staziun. Il teater da la citad da Helsinki (Helsingin Kaupunginteatteri) è resortì da l’uniun dal teater da lavurants e dal teater popular; dapi il 1967 sa chatta quel en la part da la citad Kallio. Il teater svedais (Svenska Teatern) è il pli vegl teater da la citad e represchenta tocs en lingua svedaisa.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli impurtant lieu da represchentaziun d’operas dal pajais furma l’opera naziunala finlandaisa (Kansallisooppera), situada en la part da la citad Töölö. Sper operas han er lieu qua represchentaziuns da ballet e concerts. L’onn 2011 è vegnida averta la nova chasa da concert Musiikkitalo. Igl è quai il nov center da musica da l’orchester filarmonic da Helsinki, da l’orchester sinfonic dal radio finlandais e da l’academia da Sibelius che furma la suletta scol’auta da musica da la Finlanda.
La fin d’avust u l’entschatta da settember ha lieu a Helsinki la Helsingfors Biennale che cumpiglia concerts, exposiziuns, operas e ballet da renum internaziunal. En il ciclus da tschintg onns vegn manada tras en onur da Jean Sibelius la concurrenza da violina internaziunala.
La stad han lieu en il center da Helsinki numerus concerts da rock e da pop sut tschiel avert, tranter quels plirs concerts gratuits en il Parc Kaivopuisto ed en il Parc da Kaisaniemi sper la staziun principala. En quest ultim ha er lieu il fanadur il Tuska Open Air Metal Festival ch’attira mintg’onn var 30 000 fans da metal.
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
Il Museum naziunal finlandais mussa exponats davart l’istorgia da la Finlanda dal temp preistoric fin en il 21avel tschientaner. L’edifizi dal museum da l’onn 1910 imitescha en il jugendstil naziunalromantic chastels e baselgias dal temp medieval. Il Museum da la citad Helsinki preschenta l’istorgia da la citad da radund 500 onns. Er l’Universitad da Helsinki dispona d’intgins museums, tranter quels il museum da l’universitad ed il museum per istorgia natirala.
La Galaria naziunala finlandaisa sa reparta sin trais museums. En l’Ateneum a la Plazza da la staziun, in edifizi erigì l’onn 1887 en il stil da la neorenaschientscha, èn exponidas las pli impurtantas ovras d’art finlandaisas dal 18avel fin il 20avel tschientaner, tranter quellas maletgs dad Akseli Gallen-Kallela, Helene Schjerfbeck ed Albert Edelfelt. Il museum d’art Sinebrychoff (Sinebrychoffin taidemuseo) mussa art classic da tut l’Europa. A l’art contemporan èn deditgadas la Halla d’art da Helsinki ed il museum Kiasma. Questas collecziuns cumpiglian art finlandais e da l’exteriur, surtut da l’Europa dal Nord, a partir dals onns 1960. L’architectura da l’edifizi modern a la via Mannerheimintie ha manà tar si’avertura il 1998 a cuntraversas. A Helsinki sa chatta cun il Museum d’architectura finlandais in dals pli vegls centers d’architectura da l’Europa. Sper il museum d’architectura sa chatta il museum da design, en il qual vegn tranter auter preschentà l’art da l’architect e designer finlandais Alvar Aalto.
Il museum d’art HAM (Helsinki Art Museum) sa chatta en in edifizi funcziunalistic, l’anteriur palaz da tennis, en il center da la citad. Il HAM è sa spezialisà sin art modern e contemporan e carmala visitaders cun sias exposiziuns extraordinarias, per exempel davart Charlie Chaplin, Yayoi Kusama e Tove Jansson. Quest museum mussa las ovras er ordaifer las atgnas localitads, en parcs, staziuns da metro e sin las vias da Helsinki.
Sin l’insla Kuusisaari en il vest da la citad, al cunfin tar la citad vischina Espoo, sa chatta il museum d’art Didrichsen che deriva d’ina collecziun privata e che mussa mintg’onn exposiziuns d’artists sco Edvard Munch e Helene Schjerfbeck.
Temp liber e recreaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Per ina citad da sia grondezza dispona Helsinki da vaira bleras zonas verdas. Var 30 % dal territori da la citad consistan da guauds u parcs. Il pli enconuschent parc da Helsinki è il Kaivopuisto che sa chatta en il sidost dal center da la citad directamain a la mar. Quel han ins endrizzà ils onns 1830 sco parc d’in bogn da cura; dapi l’onn 1886 è el accessibel per la publicitad. Dals grips dal Kaivopuisto s’avra la vista sur las inslas situadas davant la costa da Helsinki fin a Suomenlinna. Ulteriurs parcs en il center da la citad èn il parc en il Kaisaniemi e l’uschenumnà parc da la pestilenza (Ruttopuisto) sper la Veglia Baselgia en la via Bulevardi. Quest ultim ha servì fin l’onn 1829 sco santeri ed ha survegnì ses num dal fatg ch’ins aveva sepulì là ils morts da l’epidemia da pestilenza dal 1710.
En la part da la citad Alppiharju situada datiers dal center sa chatta il parc da divertiment Linnanmäki. Quel vegn er numnà en la lingua da mintgadi Lintsi e vegn manà da l’ovra d’agid per uffants Lasten Päivän Säätiö.
Al Golf Hietaniemi en il vest dal center è situada ina riva da far bogn ed il vast santeri da Hietaniemi. In pau pli lunsch vers nord, en la part da la citad Taka-Töölö, sa chatta il parc da Sibelius cun il monument da Sibelius ch’è vegnì erigì en onur dal cumponist Jean Sibelius or da bundant 600 bischens d’atschal. L’insla Seurasaari furma in lieu d’excursiun bain frequentà e cumpiglia in museum al liber. Il pli grond parc da Helsinki è il Parc central (Keskuspuisto) d’ina grondezza da 10 km², il qual cumenza en il nord da Töölö e tanscha fin al cunfin settentriunal da Helsinki. Tar quel sa tracti però plitost d’in territori da guaud natiral che d’in parc sco tal. Sco particularitad dal parc valan ils stgilats petaurins; lur populaziun è sa revegnida vaira bain ils ultims onns, suenter ch’els avevan gia valì sco svanids la fin dal 20avel tschientaner.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
La pli impurtanta occurrenza da sport ch’ha gì lieu fin qua a Helsinki han furma ils gieus olimpics da stad dal 1952. Oriundamain dueva Helsinki gia organisar ils gieus olimpics dal 1940, ils quals han la finala stuì vegnir annullads pervi da la Segunda Guerra mundiala. Quest pli grond eveniment internaziunal ch’ha gì lieu en la Finlanda ha purschì al pitschen pajais ch’era londervi da sa revegnir da las consequenzas da guerra la chaschun da sa preschentar a la publicitad mundiala. Ultra da quai han gì lieu ils onns 1983 e 2005 en la citad ils campiunadis mundials d’atletica leva e diversas giadas ils campiunadis mundials da hockey sin glatsch.
La pli gronda occurrenza da sport ch’ha lieu regularmain a Helsinki furma il Helsinki Cup, in turnier da ballape dals juniors al qual sa participeschan var 800 squadras. Il club da ballape da Helsinki è il maister da record da la liga naziunala (Veikkausliiga) ed ha er gia pudì sa qualifitgar per l’UEFA Champions League.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
L’economia da la Finlanda è colliada inseparablamain cun la regiun Helsinki, la quala generescha in terz dal product naziunal brut da l’economia publica. Cun la bursa e numerusas bancas furma Helsinki il center da finanzas dal pajais ed ultra da quai è l’economia en la regiun da la citad ferma sin il sectur d’infurmaziun. 83 da las 100 pli grondas interpresas dal pajais han lur sedia principala a Helsinki. Intginas da las pli impurtantas, tranter auter Nokia, èn però er sa stabilidas en la citad vischina Espoo.[6]
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Aviaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La plazza aviatica Helsinki-Vantaa sa chatta 15 kilometers en il nord dal center da la citad en la citad vischina Vantaa. Igl è quai il pli grond eroport dal pajais. Fin l’avertura da quel l’onn 1952 ha la plazza aviatica en la part da la citad Malmi, situada 10 kilometers en il nordost dal center, furmà il center d’aviaziun da la citad. A lunga vista vul la citad serrar l’eroport da Malmi e far diever da la surfatscha per construir abitaziuns, quai ch’è però contestà.
[modifitgar | modifitgar il code]
Il port da Helsinki è il pli grond port da martganzia e da persunas en la Finlanda. Il traffic da persunas sa concentrescha sin il port dal sid (Eteläsatama), situà en il center da la citad, sco er sin il port dal vest (Länsisatama), situà en la part da la citad da medem num. Il traffic da martganzia sa splega dapi il 2008 cumplettamain sur il port da Vuosaari. Las surfatschas ch’èn vegnidas libras tras quai al lieu da l’anteriur port dal vest e dal port da containers en la part da la citad Sörnäinen han ins tratg a niz per novs projects da construcziun d’abitaziuns.
L’onn 2018 han ins transtgargià en il port 14,7 milliuns tonnas rauba. Il traffic da navs-fera ha dumbrà 11,6 milliuns viagiaturs, vitiers èn anc vegnids 520 000 passagiers da cruscheras. L’onn 2013 èn sbartgadas en tut bundant 8000 navs a Helsinki, quai che correspunda ad ina media da 22 navs a di. Durant la stagiun da stad dal medem onn han 283 cruscheras frequentà il port e manà 424 000 excursiunists d’in di a Helsinki. Ils ultims onns èn las frequenzas anc creschidas. Ultra da quai ha la colliaziun Tallinn–Helsinki–Tallinn surpassà areguard sia capacitad da passagiers tut las autras rutas da navs da l’Europa, per exempel er quella tranter Dover (GB) e Calais (F). Las societads da navs-fera Viking Line, Silja Line, Finnlines, Tallink, Linda Line e Stella Naves Russia porschan colliaziuns regularas en direcziun da Tallinn, Stockholm, Son Petersburg, Lübeck-Travemünde, Rostock e Gdynia. Viadis a bord da talas navs che porschan restaurants, bars e shops libers da taxa èn gia daditg populars.
Suenter la fin da l’Uniun sovietica èn sa sviluppadas tar la chapitala estona, situada en ina distanza da var 80 kilometers, colliaziuns talmain frequentas ch’ins discurra gia d’ina regiun metropola communabla cun num Talsinki. Tallinn è attractiv per excursiunists d’in di ch’arrivan nà da Helsinki surtut pervi da sia citad veglia pittoresca ed il nivel dals pretschs vaira bass. Da l’autra vart sa rendan var 18 000 Estons a lavurar en la regiun Helsinki (situaziun dal 2011). Ils ultims onns han ins er cumenzà a discutar la dumonda d’in eventual tunnel sut la mar che colliass las duas citads.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
La staziun principala da Helsinki furma la pli gronda staziun a chau dal traffic da viafier en Finlanda; ella tutga a la viafier statala finlandaisa VR. Trens a gronda distanza mainan en las pli impurtantas citads da la Finlanda sco er a Son Petersburg e Moscau. Ultra da quai fineschan qua tut las lingias da la rait da la viafier urbana che collian il center cun las aglomeraziuns situadas en il nord ed en il vest sco er cun las citads vischinas. L’edifizi da la staziun è vegnì terminà l’onn 1919 tenor plans da l’architect Eliel Saarinen e furma ina da las ensainas da la citad.
Traffic public urban[modifitgar | modifitgar il code]
Il traffic public urban cumpiglia bus, tram, metro, tren e nav-fera. L’onn 2010 èn vegnids transportads sin l’entir territori da l’associaziun da traffic HSL (Helsinki, Espoo, Vantaa, Kauniainen, Kerava, Kirkkonummi, Sipoo) 326,9 milliuns passagiers. La cumpart dal traffic public urban vi dal traffic cumplessiv a l’intern da la citad ha muntà il 2014 a 32 %.
La metro da Helsinki, la suletta en Finlanda, è vegnida averta l’onn 1982. Ella dispona dapi il 2018 da duas lingias (M1 e M2) che collian il center cun l’ost da la citad e cun Espoo, la citad vischina situada en il vest. L’entira rait da metro mesira 35 kilometers e dumbra 25 staziuns. Il tram da Helsinki è medemamain il sulet da l’entir pajais; il 2018 dumbrava quel diesch lingias che curseschan tuttas en il center da la citad. Daspera exista ina rait da bus vaira spessa. La staziun da bus sutterrana Kampin keskus è vegnida averta l’onn 2005 e serva al traffic da bus en direcziun dad Espoo sco er a lunga distanza. Ils terminals da bus frequentan mintga di var 170 000 passagiers.
Traffic d’autos[modifitgar | modifitgar il code]
La lunghezza totala da la rait da vias da Helsinki munta a 1078 km. Enturn la citad mainan duas vias circularas; perquai che la citad sa chatta a la costa, han quellas la furma d’in mez rudè. Actualmain vegn discutada l’opziun da stgaffir supplementarmain in tunnel central per distgargiar il center da la citad dal traffic da transit tranter ost e vest.
Pervi da la buna rait da traffic public e las curtas distanzas giogan ils autos da persunas ina rolla subordinada entaifer il traffic da la chapitala. En media ha quel muntà il 2014 a 22 % da l’entir traffic urban. Il 2011 ha la quota d’autos da persunas per 1000 abitants munta en la citad a 403, quai ch’è in bun tant sut la media dal pajais da 548. La maioritad dals tegnairchasa a Helsinki n’ha nagin agen auto.
Peduns e traffic da velos[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2014 muntava la cumpart dals peduns al traffic urban 34 %, il traffic da velos radund 11 %. La lunghezza totala da las vias da velo a Helsinki munta a 1200 km; per gronda part sa tracti però da vias cumbinadas per peduns e velos. Ultra da quai exista in sistem d’emprest da velos cun var 240 staziuns d’emprest.[7]
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Provediment d’energia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad da Helsinki dispona d’in’atgna interpresa da provediment d’energia, Helsingin Energia, la quala producescha electricitad e chalur a distanza ed è possessura da la rait da transmissiun. L’energia vegn surtut producida cun gas natiral; successivamain duai ina da las anteriuras ovras da charvun da crap vegnir remplazzada tras in’ovra che gudogna si’energia tras pumpas da stgaudar ed autras funtaunas d’energia regenerablas. La finamira è da cuntanscher fin il 2050 ina producziun ch’è neutrala al clima.
Provediment d’aua[modifitgar | modifitgar il code]
Per il provediment d’aua è responsabla dapi il 2010 l’associaziun regiunala HSY. L’aua da spina deriva dal Lai da Päijänne, ch’è situà en ina distanza da ca. 120 km en il nord da la citad, e vegn manada en la citad tras in dals pli lungs tunnels da grip dal mund. Là existan dus implants da purificaziun da l’aua. La qualitad da l’aua è talmain buna che quella vegniva per part schizunt emplenida en buttiglias ed exportada.
Furmaziun e perscrutaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La regiun Helsinki furma il center scientific da la Finlanda. Tut en tut datti là tschintg scolas autas ed universitads cun in total da ca. 60 000 students. Cun excepziun da l’Universitad Aalto, ch’ha sia sedia principala en la citad vischina Espoo, sa chattan quellas tuttas a Helsinki sez. Vitiers vegnan sis scolas autas spezialisadas e plirs instituts da perscrutaziun.
L’Universitad da Helsinki furma la pli veglia e cun ca. 35 000 students (situaziun dal 2013) er la pli gronda universitad dal pajais. Ella furma la successura da l’academia da Turku ch’era vegnida fundada l’onn 1640 e transferida a Helsinki l’onn 1828, suenter l’incendi da la citad da Turku. L’edifizi principal classicistic sa chatta a la Plazza dal Senat ed è vegnì concepì da Carl Ludwig Engel.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Indicaziuns geograficas tenor Feltes-Peter: Baedeker Finnland, p. 114ss. (cf. bibliografia).
- ↑ Davart l’istorgia da la citad cf. Kent: Helsinki: A Cultural and Literary History (cf. bibliografia).
- ↑ Citad da Helsinki: Statistical Yearbook of Helsinki 2018. (PDF; 1,1 MB).
- ↑ Heikki Paunonen: The Finnish Language in Helsinki. En: Bengt Nordberg (ed.): The Sociolinguistics of Urbanization: The Case of the Nordic Countries. de Gruyter, Berlin / New York 1994, p. 223–245.
- ↑ Indicaziuns davart l’architectura tenor Ilonen: Helsinki: An Architectural Guide (cf. bibliografia).
- ↑ Indicaziuns tenor la pagina da la citad uffiziala www.hel.fi.
- ↑ Tuttas indicaziuns tenor la pagina da la citad uffiziala www.hel.fi.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Astrid Feltes-Peter: Baedeker Finnland. 2. ed., Baedeker, Ostfildern 2002, ISBN 3-89525-478-9, p. 114ss.
- Arvi Ilonen: Helsinki: An Architectural Guide. Otava, Helsinki 1990, ISBN 951-1-10762-3.
- Neil Kent: Helsinki: A Cultural and Literary History. Signal Books, Oxford 2004, ISBN 1-902669-75-4.
- Heikki Mäntymäki, Teresia Liljelund: Städtebauliche Betrachtungen Helsinki. Helsingin kaupungin kaupunkisuunnitteluvirasto / Stadtplanungsamt, Helsinki 2008, ISBN 978-952-223-054-6.
- Eino E. Suolahti: Helsinki: Eine Empirestadt. Otava, Helsinki 1973, ISBN 951-1-01240-1.
- Hélène le Tac, Lotta Sonninen: National Geographic Explorer – Helsinki. National Geographic, Hamburg 2010, ISBN 978-3-86690-176-6.


c: text/html

text:
Vital Albin da Tersnaus parta sco in dals favurits en la cursa dals umens U23 al campiunadi mundial da mountainbike a Leogang en l’Austria. E che la furma constat e ch’el è pront per la pli impurtanta cursa da la stagiun ha el mussà avant bun in’emna a Nove Mesto en Tschechia. Là è el mintgamai vegnì terz en las duas sulettas cursas da la cuppa mundiala en questa stagiun.
Tut è pront per il proxim success
Il percurs a Leogang è pretensius. I saja ina cursa fisica e per raividers damai ch’i va lunsch e taiss ensi, uschia Vital Albin. Sco in dals levs en questa categoria vegn il percurs uschia encunter al giuven sursilvan. Plinavant è il mountainbiker da 22 onns in atlet che sa adina puspè mussar la meglra prestaziun al di x, insatge che mo ils megliers dals megliers san. Quai dettia adina puspè in bun sentiment, di Vital Albin avant sia cursa che cumenza il venderdi suentermezdi a las 15:00.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Morsencc
Morsencc (Morsenchio in italian) l'è on quarter de Milan, che 'l se troeuva a sud-est del centro, in del Municipi 4.
El se troeuva in su la strada che incoeu l'è ciamada via Bonfadini, e 'l gh'aveva duu alter nucli, ciamaa Meregiaa (Merezzate) e Morsencin (Morsenchino).
L'è on borgh bell vegg, già che semm de la soa esistenza giamò a partì del Dusent: al temp de fatt a gh'era on gesioeu cont intorna on cimiteri: in del 1571 el gesioeu l'è staa anca visitaa del San Carlo.
L'è staa per on bell poo de temp on comun indipendent: al temp di piev el partegniva a la Piev de San Donaa. On tocch del paes però el partegniva ai Corp Sant de Milan.
In del 1870 l'è staa taccaa a Mezzaa, per poeu finì a Milan on quai ann dopo.
Al dì d'incoeu del vegg paes a resta quasi domà la cassina de Meregiaa.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Riccardo Tammaro, Borghi e cascine della zona 4, comune di Milano, 2009.


text:
La situaziun tl Südtirol
-
Trafich söi jus dles Dolomites: conferënza stampa ai 16 de lugio
Presentaziun deboriada dles soluziuns por le trafich söi jus dles Dolomites indoman ai 16 de lugio
-
Fisseda ai 20 de setëmber la data dla veles de chemun
L presidënt Arno Kompatscher à sotscrì l decret che fissa ai 20 de setëmber la veles de chemun. Sce l referendum unirà fat n la medema data unirà la veles slungedes nchin al di do, i 21 de setëmber.
-
Stlüt jö n ann de scora 2019/20 particolar
L’ann de scora apëna rové é gnü caraterisé dal insegnamënt da ciasa sciöche conseguënza dl coronavirus. Alfreider, Achammer y Vettorato á fat n bilanz adöm ai rapresentanc de scolars y geniturs.
-
Ju de Ciaulunch: Laurs de prescia mët man, la strada resta daverta
Le Sorvisc Strades de Puster lascia alsavëi che i laurs de ressanamënt de prescia de n toch dla strada che porta al Ju de Ciaulunch mët man ai 6 de lugio. La zircolaziun é tres garantida.
-
Sorvisc provinzial Evaluaziun scores ladines: Direziun scrita fora
Cun na prozedöra de seleziun dess gní curida la störa de diretur/ia dl Sorvisc provinzial Evaluaziun dles scores ladines. La prozedöra é gnüda publicada sön le Boletin ofizial.
-
Bilanz dl ann de scora ai 6 de lugio a Balsan
Adöm ai rapresentanc dles scolares y di scolars y di geniturs fajará i assessurs por la scora Alfreider, Achammer y Vettorato n bilanz dl ann de scora stlüt jö y n’odlada al proscim ann de scora.
-
Scora da d’altonn: Tl Südtirol dai 7 de setëmber
Co che l’insegnamënt dess gní organisé por le proscim ann de scora é sté tl zënter de n’incuntada virtuala danter i rapresentanc dl Stat y dles Regiuns. La Provinzia laora por na soluziun autonoma.
-
Strada dla Val Badia, intervënc de segurëza a Mantëna todëscia
Dui é i intervënc preodüs sön la strada statala dla Val Badia al’incrujada un Mantëna todëscia a San Laurënz. I laurs é gnüs surandá dan da püch.
-
Presenté l’elaboraziun dl proiet mangé sann tles scolines
L’elaboraziun de n manual cun criters de cualité por le mangé sann, bun y natural tles scolines ladines é gnü presenté incö (19/06) a San Martin de Tor. Tl zënter la regionalité y produc locai.
-
Cuncors “Scrì y vënc – Werni y la storia dla TIERA”
N ch’sta di iel unì stlut ju l cuncors “Scrì y vënc – Werni y la storia dla TIERA”. La premiazion dla trëi tlasses che à venciù unirà fata d’autonn.


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Masarova en il final da junioras a Paris
La giugadra da tennis da 16 onns da Basilea ha battì en il mezfinal suprendentamain il numer 1 dal turnier, la Russa Olesja Perwuschina; quai cun 7:6 e 6:2. Lezza aveva gudagnà las ultimas 21 partidas
Per Rebeka Masarova (16) è quai l'emprim final da sia carriera. Là frunta Masarova sin l'Americana Amanda Anisimova (14).
Fin ussa han sulet duas Svizras gudagnà in turnier da Grand Slam tar las junioras: Martina Hingis e Belinda Bencic.
RR novitads 15:00


text:
I satèlit ch' a gîren intōren a Giôve
Giôve con i sō 143.000 chilômeter l'é al pianēt pió grôs da Sistēma Solêr. L' é a cîrca 778 miliòun ed chilômeter dal Sōl, al gîra intōren al Sōl in 11 ân e 315 dé. Al só gîr l' é 'd 9 ōri e 55 minût e al gîra svêlt, tânt che l'é schisê a i pôlo e şlarghê a l'equatōr. Pôst che al gh'à mìa 'na gròsta dûra e sènd ch' al gh'à 'n' amzûra grôsa, l'é l'eşèimpi pió clâsich 'd un pianēta gigân pîn ed gâş cme Satûren, Uràn e Netûn.
Giôve l'é ânch al cèinter 'd un sistēma ed lûni. A 's in cgnòsen 63, mó i pió cgnusû e ânca i prém a èser vést în stê i ciamê Satelliti Galileiani Io, Eurôpa, Ganimèd e Calést
La fôrsa ed gravitê la fà in môd ed fêri girêr tót insèm intōren a Giôve.
La gran fòrza ed gravitè la fà in mòd ed fèri zirèr tott insamm atåurn a la Zòbia.
I starlût chi zîren atåurn a la Zòbia
La Zòbia coi sò 143.000 kilòmeter ed diameter a l'è al pianaid pió grand dal sistamma sulèr. A l'è a stra sé e nå a 778 miglion ed kilòmeter dal såul, al zîra in tånd al såul in 11 an e 315 dé. La so rotaziån a l'è ed 9 åur e 55 minûd e la rotaziån a l'è dimónndi solèzita, tant che a l'equatåur ste pianaid a l'à 'na fåurma slunghè.
Send ch'al n'à brîsa una suparfézzi dûra e sènd ch'l'à una dimensiån inpurtanta, l'è l'esänpi pi ò téppich ed żigànt gasåus, una categorî ed pianîd cme anche Satûren, Uràn e Netón.
La Zòbia l'è anch'al zänter 'un sistamma ed lónn chi żîren atåuren a la Zòbia. As in cgnossen 63, mo i piò cgnossò i én stè i piò gnossò e anch' i prémm a èser stè dscuért i én stè i lónn galileiàn Io, Europa, Ganimèd e Callésst.
La gran fòrza ed gravitè la fà in mòd ed fèri zirèr tott insamm atåuren a la Zòbia.


text:
La gronda part da questas passa 5'400 persunas ha fatg quai sin via directa, senza schliar il contract d'emprendissadi. Quai communitgescha l'uffizi federal per statistica.
Da quels che han schlià il contract d'emprendissadi han stgars la mesadad dumagnà il return en la vita professiunala entras in'autra scolaziun certifitgada sin stgalim secundar II.
Examinà ha l'Uffizi federla per statistica tut las cifras da persunas che van in emprendissadi cun attest professiunal federal che dura 2 onns. L'attest federal professiunal datti dapi il 2004 ed è deditgà surtut a giuvenils talentads pratics. Ins po far el en 53 professiuns.
RR novitads 14:00


text:
Ils custs per il project GraubündenPASS gratuit per giasts, fissan stà tranter 14 e 23 milliuns francs per onn. L'idea per in tal bigliet deriva dal Tessin. Congualar il traffic public dal Tessin e dal Grischun na pon ins però betg. Il traffic public grischun n'è betg sulet in med da transport. Per il chantun Grischun ès il traffic in'attracziun turistica.
Il project per in bigliet gratuit per tut il chantun è cun quai scuà davent. Auters projects pitschens vegnan però examinà da l'Uffizi da traffic dal Grischun. In exempel per in tal ticket datti però en la Bregaglia. La san ins viagiar gratuit da Malögia fin a Chiavenna e da Promontogno a Soglio, sch'ins dorma pli che duas notgs en in hotel da la val.
RR actualitad 07:00


text:
cuntegn
Regiunal
-
Grond bainvegni per Armon Orlik
Armon Orlik è vegnì beneventà cordialmain da passa milli persunas la mesemna saira en sia patria a Maiavilla. Per il lutgader da 21 onn è vegnì organisà ina festa suenter ch’el ha cuntanschì la lutga finala a la festa federala ad Estavayer ed uschia gudagnà sco sulet lutgader Grischun in cranz.
In til cun musica, plumpas e prominenza ha accumpagnà Armon Orlik da la staziun da Maiavilla fin amez il vitg sin la plazza cumin. Là hai dà plirs pleds da bainvegni, tranter auter dals presidents da Maiavilla e da la Federaziun grischuna da lutga. A la fin ha era Orlik engrazià per il bainvegni ed il sustegn durant l’entira stagiun.
Durant in aperitiv ha Armon Orlik prendì encunter numerusas gratulaziuns persunalas ed ha er sa laschà fotografà cun pitschen e grond.
Maletg
1 / 7
Legenda:
Armon Orlik, in dals megliers lutgaders da la stagiun 2016.
RTR, A. Wieland
Maletg
2 / 7
Legenda:
Blers han vulì gratular persunalmain a lur «nausch» Orlik, Armon.
RTR
Maletg
3 / 7
Legenda:
Armon Orlik piglia encunter numerusas gratulaziuns.
RTR
Maletg
4 / 7
Legenda:
Sunatibas e portaplumpas han fatg il bainvegni correspundent per in lutgader.
RTR
Maletg
5 / 7
Legenda:
La plazza en il center da Maiavilla fullanada cun la populaziun per il bainvegni da Armon Orlik.
RTR
Maletg
6 / 7
Legenda:
Era ils regals per il «Confederà» n'han betg mancà.
RTR
Maletg
7 / 7
Legenda:
Armon Orlik entamez la gronda fulla da la populaziun da Maiavilla.
RTR


text:
Francés
Artéccol in dialètt mudnés
Al Francês (námm natîv français, la langue française) l'è 'na Léngua ch' la fà pèrt dal grópp d'al léngui rumànzi, in d'la faméja d'al léngui indoeuropei.
L'è ónna dal Léngui rumànzi pió difûs, superèda sôl, cmé nómmer ed gìnta ch'la ciacàren, dal Spagnôl e dal Partüghês.
Sta Léngua chè l'è parlèda sovratót in d'la Fransa, in d'al Québec, in dal Bélgi, in d'la Svézzra e in tótti j'ex culòni francési. L'é la la léngua uffizièla in circa 50 paési e in dimòndi comunitê e aministraziòuni.


text:
Republica Transpadana
Quand i frances de Napuleoon hiin entraa en Lombardia in del 1796 (Milàn l'è stada ciapada el 15 de magg) haan unii ed Ducà de Milan cont quel de Mantua in d'una republica che la s'è ciamada Transpadana. El di 11 de otober Napuleoon el confermava el triculur ch'el saria divegnuu la bandera taliana come bandera de la noeva republica. L'ann dopu, al 17 de luj, la republica Transpadana la s'è unida con la Republica Cispadana per formaa la Republica Cisalpina che la saria divegnuda in del 1802 Republica Taliana e in del 1805 Regn d'Italia.


text:
cuntegn
San Murezzan 2017
-
Guay gudogna aur – Svizzers senza schanza
Festa Canadaisa als Campiunadis mundials da skis a San Murezzan. Erik Guay gudogna il super-g dals umens cun in avantatg da 0,45 tschientavels sin il dominatur da la stagiun, il Norvegiais Kjetil Jansrud. Bronz è ì a l'ulteriur Canadais, Manuel Osborne-Paradis.
Ils Svizzers manchentan cleramain ina medaglia. A Beat Feuz n’èsi betg reussì da repeter sia buna prestaziun dal trenament. Il Bernais sto sa cuntentar cun plazza 12.
Er ils ulteriurs Svizzers n’èn betg vegnids sin turas. Meglier Svizzer è Carlo Janka sco 8avel. Mauro Caviezel e Patrick Küng èn vegnids 20avel e 22avel.
La proxima schanza da gudagnar ina medaglia han ils umens svizzers la sonda en la cursa rapida.
Il top 10 dal super-g
RR novitads 14:00


text:
Avant la communicaziun da la gievgia avevi dà speculaziuns ch’il president da la banca da notas Mario Draghi veglia dar emprims tschegns da vulair auzar il tschains directiv.
EZB na dà betg (anc) suenter a la pressiun
Al cumenzament da zercladur aveva la EZB dat emprims tschegns precauts en quella direcziun: Lura aveva Draghi ditg, ch’ils ristgs da creschida per il spazi da l’euro sajan «per gronda part gulivads» empè da «drizzads vers aval».
La politica anti-crisa da l'EZB
Cun blers raps bunmartgads prova l’EZB dapi onns, da far chommas a la conjunctura ed a la chareschia. La banca centrala vul cuntanscher ina stabilitad da pretsch tar ina rata d’inflaziun gist sut 2,0%, dalunsch avunda dal punct da 0,0%.
Cun quai ch’ils temps dad ina rata d’inflaziun datiers da null èn al mument passads, crescha la pressiun sin ils schefs da la valuta europeica, da finir cun lur curs anti-crisa ed augmentar puspè il tschains directiv.
Ils proxims pass èn da spetgar tenor ils economs il pli adura en la proxima sesida da l’EZB in settember.
RR novitads 15:00


text:
Numer primm de Mersenne
On numer primm de Mersenne l'è on numer primm che se pò esprim comé cont numer primm positiv. La sò esistenza l'è stada teorizzada dal Marin Mersenne.
Minga tucc i numer faa inscì hinn primm, donca gh'è di crivej e di algoritm per capìll.
Cont el nass di computer hinn staa trovaa semper pussee numer primm de Mersenne. A la fin del 1999 se cognosseven 38 primm de Mersenne, incoeu 49.
Cont el Test de Lucas-Lehmer se pò capì a la svelta se on numer de Mersenne a l'è primm, e de facc l'è 'l sistema doperaa di progett destribuii comé el GIMPS, che permetten a tucc de dà part de la sò potenza de calcolà per trovà 'sti numer.
I primm 12 numer primm de Mersenne hinn:
I numer primm de Mersenne hinn collegaa cont i numer perfett. In del IV secol a.C. Euclide l'ha dimostraa che se l'è un numer primm, allora l'è un numer perfett.
RiferimentModifega
Vos corelaaModifega
- 2147483647, numer cont el segn pussee volt repprsentabil a 32 bit, ligaa ad on mugg de implicazion in informatega.


text:
Provincia de Turin
- Superfice: 6.830 km²
- Popolazzion (2004): 2.236.941 ab.
- Densità: 327 ab./km²
- Numer de comun: 315
- Capital (pup. 2004): Türin (902.255 ab.)
La lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
La situazziun lenguistega de la Provincia l'è complessa.
La lengua pussee parlada l'è l'italian, che l'è anca la lengua ofizial. In di montagn de la zona ocidental però a gh'è anca i minoranze francopruvenzal e ucitana, recognussude anca del Stat italian. In ogni cas, la lengua local pussee spantegada l'è de sicur el piemontes, che 'l gh'ha in del dialet de Turin el so standard. In del Canaves el se parla un dialet con di trat bei conservativ, che le slontanen de bon de la koinè torinesa. Per via di benefizzi de la lensg sora i minoranze lenguistegh, a gh'è stad di comun che s'inn deciarad ocitan e francoprovenzal, anca se in realtà lilinscì a s'è semper parlad piemontes.


text:
Legn
El legn l'è la sustanza che la furma i piant. L'è druvaa per fà sü diversi rob, cume custrüzion edil o mobil, ma anca per fà art. L'è druvaa anca per pizzà 'l fögh in manera da scaldàss. El palper l'è tiraa fö dal legn, per via d'un prucedimen chimich.
I piancc perenn i henn caraterizaa de la presenza del tüder e di brocch che i vegnen sö cuncentricament vers l'estern de ann in ann e del vegh i tessüü fàj sö essenzialment de cellülusa, emicellülusa e lignina. El legn al pö vegh devers nomm, a segond de l'üs al qual l'è destinaa:
- legna se al furniss cumbüstibil (gh'hem el brochelam che l'è faa de i brocch o bachett per el fögh)
- legnam per vess lavuraa de un Legnamer o druvaa ind la custrüziun de edifis de un magütt(el cürtam l'è el legnam cürt)


text:
Il premi survegnan persunas u organisaziuns, ch'èn s’engaschadas da maniera extraordinaria per il svilup da l’agricultura biologica en Grischun.
L'onn 2016 in premi da 2'016 francs
Il premi è dotà mintg'onn cun la cifra da l’onn, quest onn èn quai damai 2016 francs.Cun ils daners veglia Marcel Heinrich organisar ina festa per tut ses gidanters sin il bain da tartuffels.
Sper 34 sorts differentas da tartuffels venda il bain “Las Sorts” era charn, latg, ovs ed auters products biologics.
Ulteriurs nominads per il premi Bio-Grischun da quest onn eran Erwin Vincenz cun ses engaschi per la medischina omeopatica, e las butias dal bain puril dal Plantahof pervia da lur sortiment da products biologics.


text:
Davent da quest’emna emprendan scolars e scolaras a chasa. Cunzunt per ils maturands è quai ina sfida perquai ch’ils examens finals vegnan pli datiers. Il cusseglier guvernativ e minister d'educaziun Jon Domenic Parolini declera ch’ils examens finals na vegnan il mument betg spustads. Ins sa tegnia vinavant vid il plan d’instrucziun actual.
Bler resta avert
Il mument n’èsi betg previs da agiuntar in ulteriur semester da scola, presupponì che la crisa da corona na daventia betg mendra e pudess uschia schizunt periclitar l’emprender a chasa. Era da simplifitgar las clausuras na vegnia betg en dumonda. Ins possia però discutar davart la clav da notas e tut tenor sbassar quella.
Perscripziuns igienicas durant clausuras
Las prescripziuns igienicas durant ils examens finals sajan garantidas. Durant las clausuras sesian ils maturands avunda lunsch in ord l’auter. Vinavant appellescha Jon Domenic Parolini a tut ils maturands e maturandas da resguardar vinavant las perscripziuns igienicas da la Confederaziun durant ch'els èn en chasa da scola, en il traffic public u durant las clausuras.


text:
Bréma
Bréma (Bremen in Tedésc, a s lèś [ˈbʁeːmən]) l'è na sità dla Germâgna ad 548.547 abitànt. La s cata in dal nòrd-òvest dal paéś e l'è arcgnusùda cuma na sità-cumùṅ (Stadtgemeinde Bremen). In mèś a gh pasa 'l fiùm Weser, giùst prima dal Mâr dal Nòrd, faghénd dla sità al secónd pòrt più impurtànt dla Germâgna dòp Ambûrg.
Al sò sìndig 'l è al sucialìsta Jens Böhrnsen. A Bréma, ch'l è divìśa in sinc quartēr numerâ, i s càtan di indùstri impurtànti cuma la Bira Beck, la Kellogg's e la Kraft.
Durànt la Secónda guèra mundiàla gl'ingléś i aṅ dastrùt 'l 85% dal sèntar stòric e cupâ trimìla-sincsènt parsòni butànd śò da gl'aparéć dagnóra nuvsènt-mila bómbi parchè i vlìvan «...spasàr via la sità e 'l pòrt ad Bréma».
Persunàǵ ligâ a Bréma
- Angelique Kerber, tenìsta
- Christian Luerssen, butànic
- Karl Carstens, pulìtig e presidènt federàł
- Karl Abraham, psicanalìsta
- Ludwig Quidde, pulìtig e Prèmi Nòbel par la paś


text:
Quâter Castē
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Quâter Castē (Quattro Castella in italiân) l'é un cmûn ed 12.955 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a 26 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la favurèvel puṣisiòun geogrâfica, al cunfîn tra la zôna ed la culèina e l'êlta pianûra, la zôna dal Cmûn ed Quâter Castē l'é stêda abitêda bèle a partîr da l'etê ed la prêda ch' l' à dê, cme frût, un móc 'd impurtânt rèst antîgh. Dimòndi sègn ed capâni ed l'êtê ed la prêda în stêdi catêdi ind la zôna intōren a Puianèl, divêrs lavōr fât a mân in prêda che 's pōlen arfêr a la préma època ed la prêda fîn a l'època rumâna în stê catê a Ròuchel, Magalân, Fôrchi e al Ghiardèl. Sègn evidèint ed l'eṣistèinsa, bèle ind l'època préma ed la Stôria, ed 'na strêda ed colegamèint tr'al fiòm Èinsa e al Sècia. Sta véia préma ed la muntâgna l'é stêda cunfermêda cme un naturêl percōrs stradêl ânca ind l'etê dal Brònz gnûda dôp, l'é stêda ânca òna dal véi ed comunicasiòun che àn favurî l'ingrandîres ed l'invasiòun rumâna int la regiòun. Ind l'etê medioevêla, gnûda dôp, as vèd furmêres dal cumunitê urganiṣêdi e as mèten insèm strutûri polétichi e cunômichi bèin precîṣi. Muciatèla, Muntchêvel, Ròunchel, Salvarân, Muntzâgn, Muntlósi, Bianèl, Muntvêder în, a la fîn ed l'êlt Medioēv, i magiōr cèinter abitê ed la zôna ed Quâter Castē. Intōrna al Pēv ed Bibiân, Puianèl e al cunvèint ed Canòsa a gîra invêci l'urganiṣasiòun religiōṣa. L'é difècil stabilîr cun sicurèsa quând al quâter culèini més in fîla e quâṣi cumpâgn àn cumincêr a èser furtifichêdi: 's pōl pinsêr che al cambiamèint da curtesagrècoli a castra ed Muntvêder, Bianèl, Munzân e Muntlósi, la sia cumincêda ind l'etê longobêrda e la sia finîda tr'al X e l'XI sècol. Sté prém sistêma furtifichê ed difèiṣa vêrs la Pianûra Padâna al dvintrà ed préma impurtânsa per i fât stôrich ed tóta la zôna matéldica. In 'na nutésia dal 1285, Salimbene de Adam a fà i nòm dal quâter culèini arcurdân che ind i tèimp indrê fòsen stêdi: …sontuose dimore abitate da dame e cavalieri e attorniate da corti. Salimbêne 's riferés al peréiod ed mâsma ṣlarghêda quând i castē, ciaschedûn dutê ed 'n prôpria pēv, a cumincêven, a partîr da l' XI sècol, a girêr d'intōrna a i pusès ed la nôbila famja di Canòsa. Bianèl l'é dvintê in sègvit proprietê ed Matélda. A la figûra ed la Cuntèsa l'é lighê al famōṣ fât ch' l' à vést tirê dèinter Enrico IV e Pêpa Gregorio VII. Ché, ind al castrum Bianelli cun la mediasiòun ed Matélda, al Pêpa Gregorio VII l'à ricevû, int al 1077, Enrico IV ed Germâgna e al à ṣliberê ed la scumónica. L'é sèimper ché che, Matélda bèle vècia la ricêv, int al 1111, in vîṣita uficêla Enrico V, al nōv imperadōr fiōl ed còl préma. La vîṣita in amicésia e per mètres d'acôrdi la finirà cun l'incurunasiòun ed Matélda a vîce regîna d'Itâlia “super Ligures et Longobardes” oséja vicâria in Itâlia ed l'Imperadōr ed Germâgna. Cun la môrt ed la cuntèsa Matélda int al 1115, l'é cumincê al câl pr' al rôchi di Quâter Castē, al só tèri în stê un quèl per dal quistiòun tr'al Papêt a l'Impêr. As gh' à acsé 'na frantumasiòun in tânti céchi proprietê ind al mân di sòdit e 'd èint ed cēṣa, sibèin la râsa di Canòsa l'àbia cuntinvê a mantgnîr ind al só mân l'avtoritê insém a sté zôni. Int al 1160 a vîn invistî dal fèdev ed Bianèl la râsa di Da Canòsa che a n'în mantgnirân la giurisdisiòun per divêrs sècol. A j inési dal XV sècol al Duchêt ed Quâter Castē al pâsa a j Estèins che stréchen l'indipendèinsa ed la nobiltê dal pôst. Sōl a j inési del XIX sècol e, jostapûnt int al 1805, Quâter Castē 's costituès in cumunitê indipendèinta, ind al mèter insèm tót i teritôri fevdêl e zuntêregh soquânti burghêdi ed cunfîn, tra còsti còla ed Ròunchel. Int al 1796 dôp che i fèdev în stê scanṣlê, Quâter Castē al 's unés a diêter per mèter insèm 'na cumunitê indipendèinta. Int al 1859 as fa al Règn d'Itâlia e Quâter Castē al dvèinta Cmûn.
I Quâter Castē[modifica | mudéfica la surzéia]
Fôrsi la costrusiòun di quâter castē (Muntzân, Muntlósi, Bianèl, Muntvêder) în cumincê sòta Atto Adalberto int la metê dal X sècol. Al costrusiòun di castē, secònd còl che dîṣen i documèint, în stêdi fât per di precîṣ mutiv stratègich, sibèin cun di cûmpit divêrs, as tratêva ed pôst in avânti che êren la préma difèiṣa ed Canòsa cûntra i perécol ed la Lumbardìa e di pâs alpèin. Sōl Bianèl incô l'é un castèl abitê, ed chiêter armâgnen sōl di pcòun pió o mēno rubóst dal tòri mèistri.
Muntzân[modifica | mudéfica la surzéia]
Muntzân l'é al prém, da matèina, di muntarôt di Quâter Castē. Prubabilmèint l'é a gh'êra la cēṣa ed Sân Nicolò dóve a s'în fât i pât ed l'incûnter ed Canòsa tra Enrico IV e al pêpa Gregorio VII. La cēṣa la figûra ind al Dècimi dal 1302 sòta a còla ed Bibiân. L'istès Muntzân al vîn numinê pió ed 'na vôlta ind al chêrti dal Cunvèint ed Marôla dal 1147, 1155, 1163 e via acsé. Int al 1024 al padròun dal castèlCorradodella Palude. Un êter ed la faméja della Palude int al 1296 l' al cunsègna al Cmûn ed Pèrma. Int al 1320 al cmûn ed Rèz, padròun dal castèl, al dà spuṣisiòun a j òm ed Caviân (Sân Pôl) e Bibiân ed restarvêr al mûri. Int al 1339 i Gunṣêga invèsten dal castèl Guglielmino Canòsa che l' al mantîn fîn a la fîn ed la só faméja. Int al 1497 sòta la dirésiòun ed Girolamo Casotti, inzgnêr ed la sitadèla ed Rèz, a vînen fât di lavōr al mûri, a la cà nôbil e a còla dal Podestê. Int al 1609 sōl la tòr la gh'à biṣògn ed justadûri. Intv al 1620 al chêrti dal cunvèint ed Marôla a cûnten che ind la tòr a figûren: "due camere, una sala e molti muri vecchi". Al fèdev al vîn unî a còl ed Muntvêder int al 1777.
Muntlósi[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é al secònd da matèina dal quâter famōṣi culèini. Prubabilmèint a gh'êra, cme insém al j êtri sémi, 'na tòr 'd avistamèint o costrusiòin ed difèiṣa. Ânca sté castèl l'é stê di Canòsa. Int al 1297 Attolino da Canòsa al l'à vendû a i pramṣân. Dal Dècimi dal 1302 riṣûlta ch' al gh' avés 'na cēṣa insèm cun Muntzân, ch' la dipendîva da la Pēv ed Cavjân (Sân Pôl). Dôp che al castèl l' é stê butê zò da Azzo d'Este, sgnōr ed Rèz, int al 1307 l'é stê turnê a tirêr só. Al castèl ind al cōrs di sècol l'é cambiê in cà nôbil che int al 1778 spieghêda cme fâta da sînch câmbri, 'na cuṣèina, al piân trèin 'na cantèina al pôrdegh, la stâla, un cambaròun e un uratôri..
Bianèl[modifica | mudéfica la surzéia]
Bianèl l'é al têrs muntarôt, da matèina, di famōṣ Quâter Castē. Tr'al j ôvri ed furificasiòun tirêdi só a presédi di quâter muntarôt, l'é l'ònica a èsres mantgnûda in bòuni cundisiòun. Bianèl l'é stê ind di sècol la cà e la furtèsa di Canòsa fîn a la metê dal 700, cà sgnurîl. 'Na prêda a l'ingrès dal mûri la dîṣ che: "Castrum Bibianelli, comitissae Matllildis Opus", mó al castèl l'é stê fât préma, insèm a chiêter trî. L'urègin dal castèl cme tòr per vèder luntân l'é verifichêda bèle int al X sècol. Dôp al cròl sucès int al 1285, cme la dîṣ la Chronica ed Salimbene de Adam, la tòr l'é stêda arfâta cun la zûnta al cèinter ed 'na schêla a lumêga in prêda al pôst ed còli ed lègn che in urègin unîven i divêrs livê. Dôp sté restâver ind i sècol che în gnû dôp a s'é dirèt i lavōr vêrs al difèiṣi dal castèl. Sōl a la metê dal XVII sècol j intervèint a s'în vultê vêrs al valōr ed l'aspèt urnamentêl. Cun l'ôvra 'd arnuvamèint ed magiōr valōr vrûda da Gaetano Canossa intōrna a 1644, cun intervèint a la caplèina intêrna e préma ed tót a l'apartamèint al piân d'ed sōvra e la pêrta a matèina, cun j urnê ed Gian Giacomo Monti e Baldassarre Bianchi. Int al XVIII sècol è stê fât al lêregh scalòun. L' ûltem impurtânt intervèint architetônich, dê da fêr al Marchelli ind la préma metê dal XIX sècol, l'interèsa al colegamèint tr'a j êli ed mezanôt e 'd mezdé ch'al sègna al cunfîn, a matèina, la cōrt ed la cistêrna. Matélda la stêva quâṣi sèimper a Bianèl, ché a gh'é stê Enrico IV in penitèinsa, préma ed l'incûnter dal 1077, ché a ghé stê di pêpa e di prîncip e int al 1111 Matélda l'à ricevû Enrico V, quând l'é turnê indrê da l'incurunasiòun a Ròma, e l'é stêda da lò numinêda vicâria imperiêla in Itâlia: êren j inési ed la pês, ed dêṣ ân dôp, dal Cuncurdê ed Worms. Dôp la môrt ed Matélda al castèl l'é armêṣ a i Canòsa. L'à subî dimòndi cambiamèint che n' àn fât 'na ristocrâtica cà: la mantîn però interesânti strutûri ed la préma rôca e in 'na câmbra, un quêder dal XIV sècol, ch' al rapreṣèinta Matélda cun in mân un fiōrdal pòm granêr e al dét "tuetur et unit". La permanèinsa ed Matélda e la fermêda 'd Enrico IV int al 1111 àn dê urègin a 'na celebrasiòun dal fât ch' es tîn da un bèl pô, dóve a trât l'ucasiòun ed la nâsita dal Prèmi Matélda.
Muntvèc[modifica | mudéfica la surzéia]
(cgnusû cme Muntvêder)
L'é l'ûltem da matèina di quâter muntarôt. Cme ind al sémi atâch, an se schêrta mía che fîn dal la metê dal X sècol a'gh prés èser 'na tòra per guardêr luntân e dal j êtri costrusiòun ed difèiṣa. An se schêrta gnân che i prém proprietâri a síen stê i Canòsa mó int al 1296, quând l'é stê cunquistê da i pramṣân, l'êra in pusès di Fogliani. Al fiōl dal pôver Guido Savina da Fujân, Bonifacio, int al 1344 l'à vendû, per 250 fiurèin d'ôr, un têrs dal castèl a Albertino e Guglielmo da Canòsa. Int al 1349, sèimper Bonifacio, l' à vendû, per 1200 fiurèin 'na secònda pêrt a Gabriotto fiōl 'd Albertino da Canòsa e in fîn al têrs che gh'êra armêṣ, int al 1354, sèimper a Gabriotto che, l'intêr castèl, l'é armês a la só faméja fîn a la fîn ed la râsa. Int al 1469 l'é stê pasê a Cuntèia. Int al 1472 Gabriotto da Canòsa al ricêv da Ercole d'Este l'invistidûra cun al tétol ed Cûnt, ed la giurisdisiòun a fêven pêr Ròunchel, la zôna dal Ghiardèl e 'na pêrta ed Salvarân e Calensân. A la fîn dal Setsèint l'êra al sît dal Pretôri. Ind al vîṣita dal Vèschev Picenardi a j inési dal XVIII sècol a vîn arcurdêda la presèinsa 'd un uratôri dedichê a Sânt' Antòni da Pâdv, pó cunfermêda dal Balletti. Dal furtificasiòun dal castèl incô a gh' armâgnen un pcòun ed muradûra 'd la pêrt a mezanôt ed la tòr, soquânt sègn a piân ed campâgna dal cuntōren ed chiêter lê e, incòra, trât cûrt ed la cînta ed difèiṣa.
La sfilêda Matéldica[modifica | mudéfica la surzéia]
Un pó préma ed l'istê ed tót j ân, a Quâter Castē a vîn arcurdê un fât impurtânt per la stôria d' Eurôpa e arcurdê da Donizone, crunésta ed l'època, cme al prém pâs vêrs al Cuncurdê ed Worms, l' é un fât sucès insém al sagrê ed la cēṣa ed Bianèl tr'al 6 e al 10 ed mâg ed l'ân 1111. Enrico V, fiōl ed cl' Enrico IV che treintân préma l'à utgnû dal Pêpa Gregorio VII, cun la mediasiòun ed Matélda, al famōṣ perdòun ed Canòsa, l'é andê a Bianèl e l'à incurunêr la Grând Duchèsa vîce regîna vicâria d'Itâlia. La manifestasiòun la vîn fâta a dû pâs da dóve è sucès al fat dal 1111. Bèle dal prém dopmezdé pr'al strêdi dal paèiṣ as incûntren sintunêr ed cumpêrsi ind i tradisiònel custóm medioevêl. A s'în dê apuntamèint a i pē dal castèl ed Bianèl, per dêr véta a la mosionânt e spetacolêra arcurdânsa, cuntadèin e paiṣân, frê in penitèinsa, delegasiòun nôbil , cavalêr ed l'eṣêrcit ed Matélda; pó da Bianèl în andê, in sfilêda, vêrs al paèiṣ: Matélda e Enrico V a vînen ricevû int al câmp da i cavalêr, da i religiōṣ e dal pôpol. Dôp che i gunfalòun dal cuntrêdi invidêdi a i zôgh, segvî da i mès, taburèin, castlâni, j òm d'êrmi e dal Gualdâni di Quâter Castē àn sfilê in parêda, Matélda l'è incurunêda e dichiarêda regîna d'Itâlia davânti a i só devôt sódit. A la fîn ed la fèsta al Mèister d'Ermi al dà inési a i zôgh: i nôbil e valorōṣ cavalêr as afrûnten ind al Zôgh dal Pûnt. Ind i sô custòm ed tânt culōr i sbandiradōr es zibésen in spetaculōṣi figûri. Al tramòunt lòungh al strêdi ed l'antîga cuntrêda al pôpol in fèsta a pécen al mân a Matélda in sfilêda cun a drê quî che àn vînt e quî che àn pêrs a i zôgh. La stôrica sfilêda Matéldica la vín fâta tót j ân ind l'ûltma dumènica dal mèiṣ ed mâg.
Imparintê cun Quâter Castē[modifica | mudéfica la surzéia]
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Archivio di Stato, Reggio Emilia - Quattro Castella nella Storia Di Canossa. - [s.l.] : Tipolitografia, 1977
- Andrea Balletti - Le Quattro Castella : memoria storica - Reggio Emilia : Officine grafiche reggiane, 1937
- Loris Bottazzi - Il formarsi dei casati dopo il mille nei territori di Bibbiano, Quattro Castella e San Polo - S.l. : S.n., 2001
- Angelo Canovesi - Quattro Castella : città matildica : chiese e dintorni - Cavriago : Bertani, 1992.
- Fernando Fabbi - Quattro Castella : storia e leggende - Reggio Emilia : Bizzocchi, 1960
- Quattro Castella : guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 1991
Sît[modifica | mudéfica la surzéia]
Referèinsi[modifica | mudéfica la surzéia]
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Contignü prinzipal
Organs
L Statut de autonomia o l urdinamënt ntern vëij danora organs defrënc, che à duvieres y funzions spezifiches. Sce ulëis avëi deplù nfurmazions sun chisc organs tlichëde menadrë sun la plates tlo dessot.
Presidënt/Presidënta
L Presidënt/la Presidënta reprejentea l Cunsëi provinziel oradecà y defënd si denità y dërc, l chërd ite y sëuranstà a si sentedes. Ël/ëila mantën l orden y cëla che l regulamënt ntern vënie respetà, ...
Ufize de presidënza
Dl ufize de presidënza fej pert l Presidënt/la Presidënta, doi Vizepresidënc/Vizepresidëntes y trëi Secreteres cuestores. I doi Vizepresidënc/la doi Vicepresidentes vën numinei dala doi grupes de rujeneda, de chëles che l Presidënt/la Presidënta ne fej nia pert ...
Collegium di/dla capogrupes
L collegium di/dla capogrupes ie n organ scialdi mpurtant, dantaldut per unì a una n cont dl program de lëur y la dates dla sentedes dl Cunsëi, ma nce per la ejaminazion de cuestions de natura defrënta che possa se purté pro te na senteda dl Cunsëi provinziel.
Comisciuns legislatives
Les comisciuns legislatives à le compit da controlè cun competënza les propostes de lege portades ite dai aconsiadus, dala Junta provinziala o dala jënt (scomenciadia popolara) denanco ares vëgnes tratades tl plenum.
Atres comisciuns
- Comisciun de convalidité
- Comisciun por le regolamënt intern
- Comisciuns speziales
- Comisciuns d'inrescida
- Comisciun interregionala
- Comisciun paritetica aladô dl'articul 84, coma 3, dl Statut d'autonomia
Archif storich
Tlo pudëis liejer dac nteressanc n cont dla cumposizion di organs defrënc tla legislatures passedes.


text:
Schüpfheim
Schüpfheim a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret (en todèsch: Amt) de Entlebuch, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 38.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3962 abitant.
El cumün de Schüpfheim al se tröva a una altitüden de 719 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Entlebuch, Escholzmatt, Flühli, Hasle, Romoos. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Chitara
Can pón pa mëte man da imparé da soné chësc stromënt?
An pó mëte man canche an mët man da jí a scora.
De ci vál pa debojëgn por imparé da soné chësc stromënt?
Sce an á bele fat n curs da cianté o da soné n ater stromënt él plü saurí da mëte man da imparé da soné chësc stromënt. An dess soné vigni de altamo 30 menüc.
Ci poscibilités pîta pa chësc stromënt?
La chitara é n stromënt dër variabl. Al scomenciamënt nen vára da arjunje na bona tecnica da soné. Chësc sozed cun le soné melodies y acorg scëmpli (acompagné cianties) por toc da de plü usc. Insciö pón plü tert soné sides toc classics, che pop y moderns.
Pité da ...
Scores de musiga todësces y ladines
Eté
Dai 8 agn
Test d'amisciun
Nou
Sëntes dl curs
- SM Balsan (Gries, Altstadt, Jenesien)
- SM Porsenú (Vandoies, Mühlbach)
- SM Bornech
- SM Lana/Ulten/Nonsberg
- SM Leifers (Leifers, Regglberg)
- SM Maran/Passeier
- SM Sterzing
- SM Alta Val d'Adesc (Val d'Adesc Mesana)
- SM Alta Val de Puster (Valsperch, Toblach, Valdaora, Sanciana)
Personal insegnant
Scora de musiga taliana "A. Vivaldi"
Eté
Dai 8 agn
Test d'amisciun
Nou
Sëntes dl curs
- SM Balsan
- SM Porsenú
- SM Branzoll
- SM Bornech
- SM Neumarkt
- SM Leifers
- SM Maran
- SM Auer
- SM Salurn
- SM St. Jakob
- SM Sterzing
Personal insegnant
La chitara é n stromënt che vëgn soné da tröpes porsones, te tröc posć y pro sorts de musighes desvalies. La musica classica ti á dé storicamënter n’atenziun cun interuziuns, tan da messëi descurí danü chësc stromënt al scomenciamënt dl 1900 por mirit ince dl'opera dl gran chitarista Andres Segovia. Incö ti röia che che stüdia chitara pormez a sorts de musiga desvalies: dales Fantasies sön temesc de Rossini ai tango de Piazzolla, dala musiga popolara a chëra contemporanea, dales trascriziuns dal liuto de Bach ai aranjamënc di Beatles.
Che che sona les prömes notes sön chësc stromënt s'intënn atira da avëi tles mans na picia orchestra: rica de timbri, da na gran estenjiun, adatada a ester n stromënt por solo o de grup, o a acompagné che che cianta. Al é n stromënt autonom, compagn de iadi, cun na vocaziun che vá bun por contesć musicai desvalis y por realisé te na miniatöra l'essënza.
Le curs proponü é por gragn y pici y por vigni bojëgn y vëgn sostigní da ativités complementares che deura al estern l’esperiënza musicala madorida tratan les leziuns. Le stüde dla tecnica á le fin da arjunje i obietifs dl personal insegnant y che che impara y é lié al aspet espressif-musical y ala convinziun che soné sides n’ativité creativa y de aurela cörta.


text:
La resistenza cunter il vaccinar è tenor l'Organisaziun mundiala da la sanadad WHO il pli grond privel per la sanadad. Ella impedescha il svilup dal cumbat cunter malsognas ch'ins pudess impedir cun virolar. Cunter quest privel vul l’organisaziun far dapli quest onn. Cun virolar pon ins mintg'onn impedir var 3 milliuns mortoris. Ulteriurs 1,5 milliuns pudessan vegnir tiers, sche dapli persunas vegnissan viroladas sin l'entir mund. Ils motivs da betg vulair virolar èn multifars: negligientscha, difficil access al vaccin u mancanza da confidenza.
Finamiras per il 2019
L'Organisaziun mundiala da la sanadad WHO ha fixà trais finamiras: mintgamai ina milliarda umans dapli che fin uss duain avair access ad in’assicuranza da malsauns, esser protegids meglier cunter epidemias ed en general viver en in meglier stadi da sanadad.
RR novitads 15:00


text:
Per quest intent ha la suprastanza communala gia relaschà ina zona da planisaziun. En il fratemp è era cumparì il rapport che definescha normas en connex cun antennas novas. Tranter auter èsi previs, che l’artitgel 44 a da la lescha da bajegiar vegnia revedì. Tranter auter duai tar projects d’antennas novas vegnir sclerì sche las antennas resguardan il maletg dal lieu e correspundan a la protecziun da la cuntrada.
Lieus d’abitadi duain vegnir protegids uschè bain sco pussaivel dad immissiuns da las antennas, e sche pussaivel duain las antennas vegnir cumbinadas cun edifizis ed ovras existentas. Per avair paucs lieus cun antennas, duain las firmas da telecommunicaziun prender en mira antennas cuminaivlas. Il cussegl communal sustegna la moziun. Cura che la situaziun da corona laschia tiers, duai dar ina saira d’infurmaziun per la populaziun.
Moziun tgira d'uffants
En ina moziun pretenda la cussegliera communala Kathrin Ott ina tgira d’uffants per l'entir onn. Quella duai collavurar cun la canorta d’uffants da l’uniun Kibe Laibella, che porscha tranter auter gia ina maisa da mezdi ed ina tgira cumplementara a la scola. Il cussegl communal ha approvà la moziun.
Contract cun Lantsch
Plinavant ha il cussegl communal da Vaz approvà per mauns da l’urna la prolungaziun dal contract da concessiun che segirescha il provediment da l’aua da funtauna cun la vischnanca da Lantsch.
Nizzegiar la forza dal sulegl
Per sanar il tetg da la scola a Lai e construir in’ovra solara supplementara sin il tetg ha il cussegl communal approvà in credit da 292’195 francs.
Gronda roschada en suprastanza
Sut varia ha il president communal Aron Moser communitgà, ch’el na candideschia ord motivs da vegliadetgna betg pli per la nova legislatura che cumenza il 2022. Era Sascha Ginesta, Armin Margreth ed Eilsabeth Sigron-Cantieni hajan annunzià ad el, da betg pli vulair candidar per la proxima legislatura.


text:
La vischnanca da Segl survegn ina rait da fibra da vaider. Sco la Swisscom ha communitgà èn la vischnanca e l’interpresa sa cunvegnidas davart la construcziun. Las lavurs da construcziun duain cumenzar il 2021 è duain vegnir terminadas enfin il 2023.
Ils 17 da zercladur ha il suveran decidì davart ils contracts. Quels èn ussa vegnids suttascrits da las duas partidas. A la vischnanca saja impurtant da porscher als burgais ed a las interpresas in martgà cumpetitiv. Dasper la Swisscom vegnan er auters purschiders svizzers esser abel da duvrar la rait.
Las preparativas per las lavurs cumenzan gia ussa. Avant che metter ils emprims cabels da fibra da vaider l'enviern 2020, dovria anc las suttascripziuns dals singuls possessurs da chasas. Quels contracts vegnian tramess proximamain.


text:
Il podest
- Mikaela Shiffrin (USA) 2:07,31
- Marta Bassino (ITA) +1,36
- Katharina Liensberger (AUT) +1,82
Holdener vegn 15avla
A las Svizras n’èsi betg gartegià da mussar bunas prestaziuns. En omadus percurs ha Holdener fatg sbagls, uschia ch'i n'è betg gartegià ad ella da sa classar tranter las meglras. La finala hai tanschì per il 15avel plaz.
Resultats da las Svizras
- 15. Wendy Holdener +3,44
- 21. Michelle Gisin +3,54
- 24. Lara Gut-Behrami +3,69
Uschia vai vinavant
Per las skiunzas da slalom e slalom gigant stattan uss dus slaloms sin il program (ils 4 da schaner a Zagreb, ils 15 da schaner a Flachau). Tranteren è la cursa rapida e la cumbinaziun a Altenmarkt.
RTR novitads


text:
Ch'els hajan memia bler persunal da tgira, quai na po nagina da las chasas d’attempads dumandadas pretender. Intginas èn gia uss al limit. Sco il center da seniors Cadonau a Cuira, di il manader Rudolf Barmettler. Tar els èn pliras persunas da la tgira vegnidas testadas positiv sin il coronavirus.
Tar bleras chasas d’attempads na saja la situaziun betg uschè dramatica ed ins dastgia anc ir a far visitas, di Diego Deplazes. El è suprastant per la partiziun chasas da tgira da la Federaziun grischuna per ospitals e chasas da tgira.
Sche plirs tgirunzs e tgirunzas stuessan ir en quarantina, lura pudess quai vegnir tar in problem ed ins stuess clamar per agid, di Diego Deplazes.
Lura stuain esser en contact cun partenaris. Lura essan nus dentant er en contact cun la media chantunala. Ella po lubir excepziuns, che persunal che stuess esser en quarantina, dastga tuttina lavurar cun resguardar differentas mesiras da protecziun.
Da stuair clamar insatgi ch’è en quarantina spera Diego Deplazes dentant da pudair evitar. Tut tenor è quai dentant la suletta schliaziun.
Il plan B da Savognin
Evitar quai vul er la vicedirectura dal center da sanadad Savognin, Sandra Luzio. Vegniss la situaziun dentant critica, lura ponderass ella avant anc ulteriuras variantas:
Guardar sche nus stuain lura adattar ils temp da lavur ubain auzar ils procents da lavur. U guardar sche nus pudain clamar en servetsch insatgi ch’è gia pensiunà.
I na saja en mintga cas betg ina situaziun simpla. Ins sentia la tensiun tar il persunal da tgira, di Diego Deplazes, la tensiuns da vulair evitar per tut pretsch da purtar il virus en la chasa d’attempads.


text:
La fin dal mais fanadur avevan las vischnancas participadas al project, preschentà il project victur per la realisaziun da la chasa da tgira Du Lac a San Murezzan. Ussa duai quest project vegnir adattà cun ina quarta auzada nua ch'ins prevesa da realisar 17 abitaziuns per attempads. Ultra da quai duai la chasa era survegnir in parcadi e cun quai resguardar il svilup da l'areal en questa zona.
Il project surlavurà duai vegnir inoltrà il mars 2019 a las instanzas chantunalas per in'examinaziun preliminara. Il november 2019 duaja lura la populaziun da las vischnancas pertutgadas Segl, Silvaplauna e San Murezzan, decider definitivamain davart il project chasa da tgira Du Lac a San Murezzan.
RR novitads 17:00


text:
#MultitalentWald: Ans mussai Voss talent dal guaud
Il guaud ha blers talents. El è spazi da recreaziun per nus umans e spazi da viver per animals e per plantas. El serva sco protecziun cunter privels da la natira e sco furnitur da la materia prima preziusa lain. Scuvri qua la diversitad dal guaud grischun.
Il guaud fa part da noss spazi da viver. Ins na sa strusch pli imaginar ina cuntrada senza guaud. Circa 30 pertschient da la surfatscha dal chantun Grischun è cuverta cun guaud. La surfatscha da guaud crescha ad in crescher, ils ultims 30 onns per en media 1400 hectaras per onn. Quai correspunda circa a 2000 plazzas da ballape mintga onn. Per che nus possian profitar er en l'avegnir dals avantatgs dal guaud, sto quel vegnir protegì, tgirà ed utilisà en moda persistenta. Questa incumbensa n'è betg facila, perquai ch'i ston vegnir resguardads differents basegns e coordinadas ina cun l'autra las pretensiuns multifaras. La funcziun la pli impurtanta dal guaud grischun è la protecziun cunter privels da la natira. Pervia da quai ha il guaud da protecziun, che cumpiglia circa 61 pertschient da la surfatscha da guaud dal Grischun, ina impurtanza speziala. Co ch'i va actualmain al guaud grischun, mussa il rapport davart la persistenza ch'è vegnì publitgà il zercladur 2018.
Waldi infurmescha davart il guaud
Mo tgi ch'enconuscha il guaud e tgi ch'è conscient da quest sistem ecologic cumplex e varià, vesa la vaira valur da mintga singul bostg. Pervia da quai avain nus prendì en mira d'infurmar la populaziun grischuna en moda ligera e tuttina infurmativa davart ils differents talents dal guaud. Questa incumbensa surpiglia il stgilat Waldi per nus. Waldi sez viva en il guaud ed enconuscha fitg bain tut las abitantas ed ils abitants dal guaud sco er tut ils chantuns da quel, er ils pli secrets. Waldi vegnis Vus a vesair il proxim temp en differents lieus: sin la pagina d'internet www.multitalentwald.ch, sin ina charta da guaud che Vus pudais duvrar per far in viadi d'exploraziun, e dapertut, nua ch'i dat da rapportar chaussas interessantas davart il guaud.
Tge è Voss talent dal guaud?
Ans mussai tge talent ch'il guaud grischun ha per Vus. Tschertgadas vegnan las meglras fotografias dal guaud che vegnan publitgadas sin Instagram cun il hashtag #MultitalentWald. Durant in onn – dal fanadur 2018 fin il zercladur 2019 – vegn premiada u premià mintga mais ina fotografa u in fotograf per la fotografia da talent dal guaud dal mais. Ed uschia pudais Vus prender part a la concurrenza*:
- chargiar in'atgna fotografia sin Instagram
- segnar la fotografia cun il hashtag #MultitalentWald
- la fotografia cumpara alura sin Instagram e sin nossa paraid sociala #MultitalentWald e po vegnir commentada e marcada cun «likes»
- Mintga mais vegn ina fotografia premiada sco «fotografia dal mais» e publitgada sin nossa pagina d'internet e tar Facebook
La victura u il victur survegn in pitschen regal.
*Cundiziuns da participaziun: Tut las fotografias che vegnan publitgadas tenor l'instrucziun qua survart d'in profil d'Instragram public, prendan part a la concurrenza. Resguardadas vegnan tut las publicaziuns che vegnan fatgas entaifer in mais sin Instagram. Cun il nov mais cumenza la concurrenza puspè da nov. Cun la participaziun vegnan acceptadas las suandantas cundiziuns: Las fotografias vegnan publitgadas sin la paraid sociala cun in link sin il profil d'Instagram. La victura u il victur dal mais vegn communitgada u communitgà en l'internet e sin Facebook. Tut las fotografias publitgadas stattan a disposiziun a l'uffizi da guaud e privels da la natira dal Grischun. Quel po far diever da quellas libramain cun inditgar la funtauna.


text:
Tenor Corsin Degonda dal stab da crisa da Sumvitg è il privel da ruttivas da naiv (Schneebrett) sin las vias lateralas che mainan dal vitg en ils aclauns Laus, Clavadi, Campieschas, Val e S. Benedetg fitg gronds. Ils responsabels quintan cun ruttivas pitschnas che pudessan sepulir singulas persunas che van a pe, ch'èn dentant betg in privel per persunas en in auto. Perquai dettia per il mument mo in scumonda d'ir a pe sin quellas vias.
Encunter saira vegnia la situaziun evaluada da nov, il scumond d'ir a pe sin las vias che mainan da Sumvitg en ils aclauns restia dentant segir enfin venderdi. Sche i plovia vinavant ed il privel da ruttivas vegnia anc pli gronds, stoppian las vias tenor Corsin Degonda eventual vegnir serradas per tut traffic.


text:
Il defect vid la pendiculara al Mont Blanc han ins pudì reparar e las 33 persunas ch’han passentà l’entira notg en las gondlas èn puspè giun plaun.
La pendiculara sa chatta sin in’autezza da pass 3’000 meters. La raschuna per la panna èn stads cabels scumbigliads, quai tenor l’agentura da novitads AFP. Daco che quai è dentant capità n’è anc betg enconuschent.
Uffant da 10 onns en ina cabina
77 persunas avevan ins gia pudì deliberar ord las cabinas la gievgia saira. Quai èn dapli persunas che quai ch’i era enconuschent a l’entschatta, er perquai che salvaders han pudì laschar giu persunas cun la suga. Plinavant èn plirs helicopters stads en servetsch.
A las persunas ch’èn stadas a ferm en las gondlas è vegnì mess a disposiziun cuvertas, aua e mangiativas d’energia. En ina da las cabinas sa chattava er in uffant da 10 onns. In policist ha passentà la notg là cun la famiglia da l’uffant.
«Lungas uras»
Las persunas salvadas èn vegnidas transportads da la vart taliana, sco Roberto Francesconi, mainafatschenta da las pendicularas talianas Skyway dal Mont Blanc ha declerà. Da là sajan ellas idas davent cun bus. Ils turists pertutgads, oravant tut Franzos, Talians ed Americans, sajan en gamba.
In dals salvads ha raquintà a l’emettur da radio franzos Bleu Pays co l’entira acziun è ida. La descensiun cun suga cun l’helicopter saja stada fitg pretensiusa. «Jau hai serrà ils egls per patratgar vid insatge auter», di l’um. En las cabinas sajan las persunas adina vegnidas pli e pli malpazientas. «La davos’ura è stada lunga, fitg lunga.» Il Mont Blanc en Frantscha al cunfin cun l’Italia è cun 4’810 meters il pli aut culm da las Alps.
Plirs helicopters èn acziun
La pendiculara maina sur ina distanza da tschintg kilometers sin in’autezza da maximal 3’842 meters. En tschertas parts èn las gondlas 400 meters ord il plaun.
La pendiculara collia en il massiv dal Mont Blanc l’Aiguille du Midi cun la Pointe Helbronner. Mintga gondla ha plaz per quatter persunas. Vid la acziun da salvament èn stads en servetsch quatter helicopters da la Frantscha e l’Italia.
RR novitads 06:00


text:
La Val Medel cumbatta dapi onns cun ina digren da la populaziun. Quest fatg n'è betg sa midà. Dentant pari actualmain da dar in bun schlantsch tar ils giuvens e las giuvnas Medelinas. Plirs vulan turnar enavos en la val ed abitar, auters cumpran chasas ni surpiglian manaschis e vulan restar en la val.
Che quest spiert positiv po era esser bun per organisar festivals durant in temp ch'ils blers desistan da far quai, mussa l'ultim exempel. Enta Medel è vegni chantà e sunà questa stad.
Ord l'archiv
Nagina scola, nagina musica, mancanza da lavurers, trais fatgs ch’han tuts trais la medema raschun e consequenza: la depopulaziun. En tut las regiuns rumantschas è la populaziun sa sminuida ils davos onns, ma nagliur uschè ferm sco en la Val Medel.


text:
Il glindesdi ha il president dal CB Surses, Ivan Brenn, survegnì l’infurmaziun da l’Associaziun da ballape Svizra Orientala che ses club vegnia promovì en la 3. liga. Las duas meglras equipas plazzadas sin il segund plaz en 4. liga possian far quest pass da stgala si, e tranter quellas tutga er l'emprima equipa dal CB Surses. Quai saja ina surpraisa nunspetgada, dentant meritada, conferma Ivan Brenn envers RTR.
Spetgà 40 onns
Il CB Surses aveva terminà la stagiun 2020/21 sin il segund plaz da la tabella, in punct davos il CB Lumnezia ch’ha fatg il pass en 3. liga ord las atgnas forzas. Uss pon dentant era ils da Surses far festa. Igl è numnadamain l’emprima giada en l’istorgia dal Club da passa 40 onns ch’ils da Surses pon giugar en ina liga uschè auta. Quai munta dentant er dapli sforzs e dapli trenament. Ins vegnia da nov a vesair l’equipa duas giadas l’emna sin la plazza da ballape ed avant ils gieus perfin trais giadas, uschia Ivan Brenn.


text:
Products da bio n’èn betg pli uschè dumandads sco durant il lockdown. Là han las mangiativas da bio gì in veritabel boom. Svizras e Svizzers han consumà durant quel temp a moda pli durabla e locala. La svieuta saja ussa puspè ida enavos in zic. Quai ha ditg David Herrmann da Bio Suisse envers Radio SRF. Herrmann suppona che la dumonda saja creschida durant il lockdown surtut pervi dals consuments che mangian era uschiglio blers products da bio.
Uss sa chattian ins puspè levet sur il nivel da l'onn passà. Tenor Bio Suisse saja la vendita da legums s'augmentada per 14% cumpareglià cun la medema perioda dal 2019.


text:
Glaruna
Glaruna (en todèsch: Glarus; en fransés: Glaris) a l'è una cità e 'n cumün svizzer del canton omònim (Canton Glaruna), del qual l'è anca la capitala. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 69.23 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 5877 abitant.
El cumün de Glaruna al se tröva a una altitüden de 472 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennenda, Innerthal (SZ), Luchsingen, Mitlödi, Muotathal (SZ), Näfels, Netstal, Riedern, Schwanden, Schwändi.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Glaruna l'è menziunaa la prima volta al prinsipi del secol IX in Latin col nom de Clarona. In del ann 1178 l'è menziunaa per la prima volta in todesch col nom de Glarus.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Galeria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Citaa ingemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Glaruna l'è ingemelaa con:
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Official Web site (Todesch)
- Glarus (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Il maraton è uschè popular era perquai che la cursa vegn taxada sco cursa «simpla». Il traject da la cursa maina per gronda part da la val engiu ed uschia è il maraton forza era insatge per insatgi che n'è betg uschè versà sin ils skis da passlung. Sper l’elita dal sport sa participeschan era fitg blers curridurs popularas a la cursa cun gronda tradiziun.
Fertant ch'ils pli sperts èn en in'ura e mesa en l’arrivada dal maraton a S-chanf, dovran ils pli plauns sis giadas dapli temp. Suenter sis uras vegn l'arrivada a S-chanf serrada. Quellas e quels che n'èn lura anc betg là na vegnan betg rangads.
Ils davos vegnan propi zap per zap en l’arrivada. Mintgina a mintgin vegn dentant beneventà da l’entir comité d’organisaziun dal maraton che stat spalier per ils ultims curridurs e per las ultimas curriduras. Cur ch'il davos è alura a S-chanf e il maraton per tuts puspè istorgia.
RR actualitad 06:00


text:
Cun plaschair prendia il chantun per enconuschientscha che la Svizra survegnia in segund vaccin. Quai na veglia dentant betg dir ch'els possian midar en il mument insatge vid la strategia da vaccinar. Perquai ch'er il vaccin da Moderna vegnia furnì en quantitads limitadas, saja vinavant necessari da priorisar las gruppas en mira.
5'000 dosas anc quest'emna
Sco il chantun ha communitgà survegnia el anc quest'emna da la Confederaziun 5'000 dosas dal vaccin da Moderna. En trais emnas suondian alura 7'700 dosas, ed en 6 emnas ulteriuras 10'300 dosas.
A partir dals 20 da schaner possian ils center da vaccinaziun alura pudair vaccinar las gruppas da risico. Ils medis e las medias da chasas ston dentant anc spetgar: avant ils 22 da favrer na possian lezs betg porscher vaccinaziuns. Ina vaccinaziun pli vasta pudess esser pussaivla davent da l'avrigl, sco il chantun scriva.


text:
L'october che vegn vul la PCD lantschar l'iniziativa per in frain dals custs e da las premias. Quai ha il president da la partida cristiandemocratica Gerhard Pfister communitgà il venderdi a Berna. El ha renvià e crititgà ils augments da premias en l'assicuranza fundamentala. Quels muntan en media a 4,9% e quai tar tut ils tips d'assicuranza.
Potenzial da spargnar pliras milliardas
Ina famiglia da quatter persunas paja tenor Pfister bler dapli che 1’000 francs il mais per las premias. Experts sajan dentant da l’avis ch’i saja pussaivel da spargnar in tschintgavel dals custs en l’assicuranza fundamentala, quai fissan passa sis milliardas francs, senza che la qualitad dal provediment pateschia.
Il sectur da la sanadad è malsaun.
Propostas gia enconuschentas per refurmar il sectur da sanadad na vegnian betg realisadas, crititgescha il president da la PCD vinavant. Qua gidia sulet ina clera incumbensa en la Constituziun. La stad passada avevan ils delegads da la PCD incumbensà lur direcziun da far in tal pass.
Rimnar suttascripziuns davent da l'atun
La PCD pretenda da franar ils custs e las premias en il sectur da sanadad. Las proximas emnas vul la direcziun da la PCD discutar il text per l’iniziativa dal pievel. L’october vul la partida lura cumenzar a rimnar las suttascripziuns, in onn avant las proximas elecziuns federalas.
RR novitads 14:00


text:
En media èn naschids 1’700 uffants per onn ils ultims onns en il Grischun. Chattar per mintgin ses agen medi d'uffants – ina missiun quasi impussibla. En l’Engiadina Bassa ni era en il Scanvetg datti gnanc in medi d'uffants. Dovra insatgi en il Grischun central in medi d'uffants sto el sa render a Tusaun.
Per las valladas grischunas dal sid ha l’ospital d'Engiadin'Ota ina cunvegna da prestaziun per tractar uffants. Tar babs e mammas ora en questas regiuns saja da vegl à cler ch'ins va cun l'uffant tar il medi da chasa. Il provediment da basa saja pia garantì, di Rudolf Leuthold, il chau da l'Uffizi chantunal da sanadad.
En citads saja daventà usit che mintga famiglia vul era ses medi d'uffants. Uschia sajan il nov medis d'uffants ch'i dat a Cuira, repartids sin sis praticas, als cunfins e refuseschan tut tenor novs pazients. In auter fenomen che salas da spetga èn plainas, che nus giain pli stedi tar il medi. Las consultaziuns han prendì tiers pulit ils ultims decennis.


text:
Il deputà da Laax cristiandemocrat è per in onn il pli aut Grischun. Il di da festa a Laax è stà ina sentupada per tuts: la politica, ils indigens - e tranter tuts er ils requirents d'asil da l'anteriur hotel Rustico
Al cumenzament da la sessiun dal cussegl grond era Vitus Dermont vegnì elegì cun 109 da 110 vuschs valaivlas. El surpiglia per in onn il titel sco pli aut grischun e sco successur da Duri Campell (PBD). Il vice-president dal cussegl grond è Michael Pfäffli da San Murezzan (PLD).
Terminà la part uffiziala
La sessiun d'avust è ida a fin la sonda bunura. Durant 3 dis han deputadas e deputads tranter auter concedì in credit dad 86 milliuns francs per la nova praschun a Realta, augmentà il dumber da derschaders chantunals da 5 sin 6 e dà glisch verda a la nova lescha per la promoziun economica. La revisiun parziala a la lescha d'impostas vegn spustada sin la sessiun d'october.