text:
Accumpignant a la contribuziun da RTR dals 18 d’october 2016.
Tar il proporz sa basa il mecanissem d’elecziun sin partidas, perquai che las vuschs da partidas decidan davart tge persunas che survegnan in sez en il parlament. Tuttina ha il votant u la votanta la pussaivladad da repartir las vuschs sin pliras partidas. En il Grischun han ils votants tschintg vuschs, uschia ch’els pon eleger fin tschintg differentas partidas. L’auter extrem fiss da dar tut las vuschs ad ina partida, per uschia maximar la forza da l’atgna vusch – en il senn che l’atgna vusch na vegn betg dividida ed il sustegn per ina partida è uschè grond sco pussaivel.
Ma è votar strategic uschè simpel – na betg divider l’atgna vusch? Ed èn ils votants dal Grischun uschè consequents cura ch’i va per lur cedel da votar? Grazia a l’analisa da cedels da votar da las elecziuns dal cussegl naziunal 2015 èsi pussaivel da dar in’invista en la strategia ch’ils grischuns han vairamain. Ils resultats uffizials èn be interessads en resumaziuns da vuschs e la cumpart ch’ina partida ha dal total da vuschs. D’analisar ils cedels da votar sez na mida betg ils resultats – ma proveda ina nova perspectiva sin puncts sco identificaziun cun partidas u influenza da lezzas sin ils votants. Gist il chantun Grischun è in cas interessant – la finala vegnan be en il chantun Valais midads pli blers cedels da votar (mira grafica 1).
Grafica 1: Cedels da votar tenor chantun.
Bunamain la mesadad elegia almain duas partidas
I para uschia ch’ils votants dal Grischun èn fitg independents tge che pertutga lur cedels da votar, e midan quels uschia a lur moda preferida. Midadas èn bleras pussaivlas: cumular ed uschia dar ad ina candidata duas vuschs, panaschar ed uschia resguardar candidats d’autras partidas, stritgar e laschar vit ina lingia, u gist cumenzar cun la glista vita ed uschia metter ensemen in cedel individual. Tranter ils 60’190 cedels analisads èn 19’423 variantas, e da quellas èn 14’233 variantas individualas e singulas.
Ina pussaivladad da votar strategic en elecziuns proporziunalas è da na betg divider las vuschs sin pliras partidas. Sch’ina persuna dat tuttina bleras vuschs a duas partidas è quai la finala en cumparegl direct senza influenza sin il resultat tranter quellas duas partidas. Tut tenor po uschia l’atgna vusch esser irrelevanta per il resultat final. En spezial èn las partidas era interessadas en la loialitad da lur votants, uschia che naginas vuschs van a ‘perder’.
Grafica 2: Numnaziuns da partidas sin ils cedels da votar.
Ma para n’èn ils votants grischuns betg da persvader uschè simpel da votar be per ina partida, u els n’han betg loialitads unilateralas. Grazia als cedels da votar èsi pussaivel da guardar con bleras vuschs ch’ina partida ha fatg per cedel da votar. Grafica 2 mussa sin con blers cedels da votar ch’ina partida ha survegnì vuschs, e con bleras vuschs per cedel ch’èn stads per questa partida. Cedels da votar cun pliras partidas èn uschia represchentads en la grafica pliras giadas.
Resumà han rodund 55 pertschient dals cedels da votar en il chantun Grischun vuschs be per ina partida, saja quai cedels nunmidads u midads cun tschintg vuschs. Ina maioritad dals votants sustegna be ina partida, e quai è en spezial il cas per la PPS e la PS, las duas partidas cun la ferma basa da partida. La grafica 2 mussa era che gist las partidas da mez n’han betg ina ferma basa da partida, ma profiteschan da vuschs era dad autras partidas, q.v.d. fan ina u duas vuschs sin cedels midads.
Bain che la maioritad è pronta da sustegnair be ina partida, ma 45 pertschient resguarda almain duas partidas. Ord vista strategica da la teoria è quai forsa ‘fauss’, ma sche l’intent da panaschar in candidat d’ina autra partida e d’influenzar tge candidat d’ina autra partida che vegn elegì è medemamain ina strategia – uschia po in votant forsa sustegnair l’atgna partida uschia che questa fa in sez, e sustegnair en in’autra partida in candidat che fiss uschiglio betg stà elegì, ma che correspunda al profil u la politica pli fitg a l’atgna posiziun politica ch’in auter represchentant da questa partida.
Be trais han dapli vuschs dublas che simplas
Sper vuschs panaschadas (surprender in candidat d’ina autra partida) è il cumular in’autra pussaivladad da crear in cedel da votar individual. Da cumular è da principi nagut auter che da dar ad in candidat duas vuschs, il maximum pussaivel. Per partidas è il cumular betg uschè relevant, ma per candidats è il cumular quai che dat en cumparegl cun ils concurrents sin l’atgna glista in avantatg per vegnir elegì la finala.
Per ina selecziun da candidats e candidatas mussa la tabella sin cons cedels da votar ch’ina persuna è vegnida numnada, e sin con blers ch’ellas èn vegnidas numnadas ina u duas giadas. Be trais persunas (Heinz Brand, Martin Candinas e Magdalena Martullo-Blocher) fan dapli vuschs cun cedels nua ch’els èn vegnids cumulads. Il quint è simpel: Heinz Brand per exempel è numnà sin 15’906 cedels da votar. Da quels survegn Heinz Brand da 8’787 cedels be ina vusch, e da 7’119 cedels mintgamai duas vuschs. Ensemen èn quai 23’025 vuschs en las vischnancas ch’èn vegnidas resguardadas en questa analisa. Sin varga la mesadad dals cedels da l’elecziun 2015 è almain ina persuna vegnida cumulada, sin in quart dals cedels da votar èn schizunt duas persunas vegnidas cumuladas.
Tabella 1: vuschs e cumulaziuns da candidats.
Da medem temp mussa la tabella era sin con blers cedels da votar che quellas candidatas e quels candidats èn vegnids menziunads. Gist las persunas elegidas sco Heinz Brand, Martin Candinas e Silva Semadeni èn sin ina gronda cumpart dals cedels da votar, cun Heinz Brand menziunà sin 26.43 pertschient dals cedels. Auter ditg: Heinz Brand è vegnì elegì da bun in quart da las persunas che han sa participà a las elecziuns 2015. La persuna cun la pli pitschna procentuala è Duri Campell, in dals novs cussegliers. Tut auter la noviza politica Magdalena Martullo-Blocher che ha persvadì in da tschintg grischuns d’eleger ella, ed uschia cleramain dapli persunas ch’han sustegnì ella che Michael Pfäffli ch’havess bunamain survegnì quest sez.
Funtauna: tut las datas da las elecziuns dal Cussegl naziunal 2015 èn u da gr.ch u direct dals cedels da votar dal chantun Grischun.


c: text/html

text:
Schluein: ORF 1 en direct da Schluein
- Gievgia, 26.5.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 26.5.2016, 11:45, RTR
Nagut è memia bler sche i va per l'equipa naziunala da ballape da l'Austria.
Schluein/Glion encunter la naziunala da l'Austria vegn emess direct e quai durant il meglier temp per la televisiun davent da las 17:30 fin bunamain las otg.
Era quai, nagin problem, pervia da l'euforia per il ballape che regia en l'Austria, uschia argumentescha Martin Krischke, il manader da producziun per questa emissiun. In gieu amicabel, in gieu da test, dentant segir betg in gieu da gronda impurtanza per ils Austriacs. Tant tar ils fatgs e l'idea da realisar quest gieu amicabel.
2 camiuns plain tecnica
Las dimensiuns tecnicas per quest rapportar ord la provinza svizra èn immensas. L'entira infrastructura per ina tala emissiun sto vegnir transportada sin il plaz davent da Vienna a Schluein. I vegn lavurà cun set cameras grondas e duas mini cameras en ils gols. Var 10 kilometers cabels vegnan tschentads per realisar quest'emissiun. En tut è ina equipa da 39 persunas dal ORF sin plaz. Quai èn reschia, redacziun, producziun, tecnica e gidanters.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mustér: Sin il Crest d’Acletta datti novas chasas
- Mardi, 30.8.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 30.8.2016, 11:45, RTR
2015 ha la dretgira federala decidì encunter in project d'abitaziuns secundaras da las pendicularas da Mustér sin il crest d'Acletta. Uss han ellas in nov project.
Sin il Crest d'Acletta datti duas chasas cun studios mobigliads. Quests studios èn per ils collavuraturs da las pendicularas ed era per persunas che lavuran en il commerzi u tar firmas da construcziun. Quai ha il directur da las pendicularas da Mustér Rudolf Büchi ditg ad RTR. Lur persunal tschertgia adina puspè tals studios e surtut suenter ch'il resort da vacanzas da Marcus Weber saja realisà sin lur parcadi stoppian els pudair porscher tals studios.
Parcellas per indigens
Ultra da las duas chasas per persunal vendan las pendicularas parcellas ad indigens. Quai cun la finamira che quels bajegian chasas d'ina famiglia sin il Crest d'Acletta.
Las lavurs d'avertura cumenzan gia il settember. Alura vegn ina via bajegiada e las lingias d'aua e d'electricitad tratgas en.
Anc quest atun veglian els inoltrar la dumonda da bajegiar, di Rudolf Büchi. La finamira saja da cumenzar cun las duas chasas la primavaira 2017.


text:
Piccardia
La Piccardia (nom ufizial in frances: Région Picardie) l'è ona region de la Francia del nòrd. L'è dividuda in tre departement e'l sò capploeugh a l'è Amiens. I alter citaa important de la region hinn Saint-Quentin e Beauvais. In Piccardia, oltra al Frances l'è parlaa on'altra lingua d'oïl, el Piccard. Ghe viven 1880890 abitant. La fa part de la Francia del 843.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La region la confina cont el Nòrd-Pass de Calais, la Sciampagna-Ardenn, l'Île-de-France, l'Alta Normandia e la Vallònia (Belgi). L'è bagnada del Canal de la Manega.
Tel chì i trì departement:
- Aisne, con capploeugh Laon, indove l'è cressuu el Carlo Magn.
- Oise, con capploeugh Beauvais.
- Somme, con capploeugh Amiens, e indove el passa el fiumm con l'istess nòmm.
Origin del nòmm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La paròla Picardie la gh'hà minga ona soa origin geografega o linguistica: el vegn infatt de picard, che'l voeur dì "scavator". Quèst l'era el nòmm che i abitant de Paris daven aj abitant dij territòri sora el Valois (indove eren boschiroeu). A nòrd inveci ciamaven picard tucc quij che parlaven el fiammingh.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
E cun la presidenta sa retira era l’entira suprastanza da la plaiv evangelica da Cuira sin la fin dal zercladur. Cun la decisiun dal Cussegl da la baselgia evangelica refurmada dal Grischun da l’october passà saja il bainstar da la plaiv periclità, ella saja fitg dischillusa, scriva la suprastanza. L'onn passà aveva il cussegl chantunal renvià d’acceptar l’elecziun da Carmen Dasoli-Peter a Cuira, damai ch'ella viva dapi in temp a Trin e betg a Cuira.
Betg pussaivel da trair vinavant la decisiun
Sco che la suprastanza scriva vinavant, deplorescha ella l’abdicaziun immediata da Carmen Dasoli-Peter. Cun quest pass vul la presidenta metter ina fin a la dispita tranter la baselgia chantunala e la plaiv da Cuira. Questa demissiun impedescha da trair vinavant la decisiun a la Dretgira administrativa grischuna. Tenor la suprastanza da la plaiv evangelica da Cuira avess in tal recurs gì bunas schanzas. Visavì RTR n' han Dasoli-Peter e la suprastanza betg vulì prender posiziun avant la radunanza dalla plaiv, che ha lieu ils 13 da zercladur.
In curatur duai organisar novas elecziuns
«Damai che la suprastanza demissiunescha in corpore vegnin nus suenter a metter en in curatur», declera Andreas Thöny, il president dal cussegl dalla baselgia evangelic-refurmada grischuna. Quai muntia che questa persuna prendia enta maun las fatschentas ed obtegnia er cumpetenzas da decider. «Questa persuna vegn era incumbensada d' organisar novas elecziun usche svelt sco pussaivel.» Cura che quai vegnia lura ad esser il cas na po Thöny dentant anc betg dir.
RR novitads 14:00


text:
04 12(Rimandaa da 4 de dicember)
Ol dé 4 de dezèmber l'è 'l 338 ( 339 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 28 dé a finí l'an.
Ul dí 4 de dezèmber al è ul dí da pòost 338 ( 339 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 28 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Nom del dé in diferenc dialeccModifica
AenimencModifica
1997: La UNESCO la declara Patrimoni da la Ümanitaa ul Palau de la Música Catalana e l'Hospital de la Santa Creu i Sant Pau, tücc-e-düü a Barcelona (Catalunya).
NassimencModifica
- 1789: Micurà de Rü, prevet e lenguista ladin (m. 1845).
- 1892: Francisco Franco, militar e ditador spagnoeu (m. 1975).
NecrolòseModifica
1993 - Los Angeles (SÜA): Frank Zappa, mösegh, cineasta e «compositur americà» (n. in 1940)
FesteModifica
Santa Bàrbara, aocada contra i tempeste de lamp e trú e patrona de l'Arma d'Artijeria de l'esèrsit Spagnöl.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
L'uniun «Kulturraum Chur» na dat betg si - er betg suenter set onns. Sia finamira è davent da l'entschatta stada, dad avair entamez Cuira in lieu per cultura: in bajetg cun ateliers e stanzas per emprovas, cun salas per concerts da bass ed ina per quels dad aut. Dentant, chattar in tal bajetg na saja betg simpel. Ed enfin che quel è chattà, cumbatta l'uniun enavant e quai cun art.
Da nov e per l'emprima giada ordaifer la Festa da Cuira cun in festival en il liber. Il program da la fin d'emna è tranter auter stà la chantadura rumantscha Chiara cun sia musica, ina prelecziun dad Andri Perl, in film da Flurin Giger ubain sco highlight in concert da Crimer.
RR actualitad 07:00


text:
Gioiosa Marea
Gioiosa Marea l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 7 198 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 26,3 km² e 'na densità de popolasiù de 274 ab./km².
Gioiosa Marea el cunfìna coi cümü de Patti, Piraino, Brolo, Capo d'Orlando, Montagnareale e Sant'Angelo di Brolo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Gioiosa Marea l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ina finamira haja ella gia cuntanschì, di Jasmine Flury. La plazza tar l’armada sco sportista d’elita dettia segirezza, di la giuvna da 24 onns. Ils radund 2'000 francs il mais, ch'ils schuldads e las schuldadas d’elita survegnan, saja in sustegn finanzial ch’ins possia duvrar bain. L'engaschi tar l'armada va sur ils proxims quatter onns cun in pensum da 50%. La finamira saja da cuntanscher ina plazza da podest als gieus olimpics il 2022 a Peking. Lur lezia, di il cumandant da corp Daniel Baumgartner, saja da gudagnar medaglias.
En emprima lingia duain els laschar siemiar nus. Lur job è da mussar prestaziun.
«Cun quest’opziun poss jau ma concentrar per 100% sin il sport d’elita» di Flury. Vitiers vegnia ch’ins possia profitar da l’infrastructura dal center naziunal da sport a Magglingen. Per exempel, di la skiunza, era ella blessada avant dus onns durant il temp da la recruta da sport, ed haja uschia pudì far la gronda part da la reabilitaziun a Magglingen cun experts che guardan ch’ins turnia pli svelt sco pussaivel enavos en l’elita mundiala.
Il squitsch è grond. Dals sportists e da las sportistas, ch'han fatg la cursa per la plazza en l’armada, vegn spetgà ina massa. Suenter ina preselecziun da Swiss Olympic e da las uniuns da sport han 18 dad els pudì sa preschentar tar l’armada. La finala han sulettamain 10 fatg la cursa. Sche la motivaziun u la prestaziun n'èn betg avant maun, alura po il militar schliar il contract, dentant pon era ils sportists e las sportistas desdir il contract sch'els na vulan betg pli. Cun il squitsch n'ha Jasmine Flury dentant nagin problem, di ella.
Tutgar tar l'elita da sport dal mund è mia finamira. I na dat nagut auter. Jau less quai e jau dun tut e perquai na dovri nagin plan B.
La purschida dal militar per ils sportists e las sportistas na saja dentant betg in privilegi envers ils auters schuldads. Cler hajan ils schuldads e las schuldadas da sport temp per trenar lur sport. Dentant ston els era esser preschents per represchentar l’armada. Las emprimas emnas survegnan els era la scolaziun da basa da l’armada, dentant er ina scolaziun specifica sin il sectur da sport. I po era esser ch'els vegnan clamads per far scolaziuns tge che pertutga sport entaifer l’armada, di Baumgartner.
L’armada sustegn il sport d’elita cun trais differentas purschidas. Dasper ils militarists da sport èn quai ils curs da repetiziun dal sport d’elita, ch’ins po absolver suenter la scola da recruta da sport d’elita.
Ils sportists e las sportistas
Ils sportists dal militar per Peking 2022 én:
- Marc Bischofberger (Marbach SG/Skicross)
- Jonas Bösiger (Oberarth/Snowboard Slopestyle)
- Peter De Cruz (Petit Lancy/Curling)
- Jasmine Flury (Davos-Monstein/Ski alpin)
- Lena Häcki (Engelberg/Biatlon)
- Jovian Hediger (Bex/Passlung)
- Benjamin Weger (Realp/Biatlon)
- Livio Wenger (Schenkon/Patinadi da sveltezza)
- Ramon Zenhäusern (Visp/Ski alpin)
- Julie Zogg (Mels/Snowboard alpin)
RR actualitad 07:00


text:
Laj
Laj (nom ufizial in italian: Laglio) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 885 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 6,1 km² e ona densità de 145 ab./km².
El se troeuva in sü la sponda occidental del Lagh de Còmm e 'l gh'ha cinch frazion: Toriggia, Ossana, Germanell, Soldin e Ticee.
A Laj l'ha compraa ona cà el famos attor american George Clooney.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Laj l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Suenter ch’il med ha chaschunà donns da milliuns als viticulturs svizzers, vul l’uffizi rinforzar la permissiun per tals meds. La procedura da lubientscha vegnia a durar almain in onn pli ditg. Da nov stoppian ins numnadamain era intercurir ils donns che possian sa mussar pir in onn pli tard, scriva l'Uffizi federal per l’agricultura.
Il mardi aveva il concern da chemia tudestg Bayer empermess, d'indemnisar ils viticulturs per ils donns, quintà vegn cun fin a 80 milliuns francs.
RR Novitads 12:00


text:
Val Müstair
Val Müstair (tudestg Münstertal, taliana Val Monastero) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Val Müstair dal district En.
La vischnanca da Val Müstair è sortida il 1. da schaner 2009 ord la fusiun da las vischnancas anteriuramain autonomas Fuldera, Lü, Müstair, Santa Maria Val Müstair, Tschierv e Valchava, pia tut las vischnancas sin la vart svizra da la val. La suletta autra vischnanca da la Val Müstair è Tuer (Taufers im Münstertal) ch'appartegna gia al Tirol dal Sid.


text:
Da cumpagnia cun RTR a La Punt
- Dumengia, 29.10.2017, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 29.10.2017, 14:03, RTR
10 giuvenils da la Scola da musica Engiadin'Ota han sunà a La Punt.
Venderdi, ils 16 da zercladur 2017 hai gì num «Da cumpagnia cun RTR a La Punt». Sco giast ha RTR gì envidà 10 scolarAs da la Scola da musica Engiadin'Ota. «L' Artg musical» porta las producziuns da quels. Nus udin: Simon Gabriel (trumbetta), Martin Pereira Texeira (flauta traversa), Li Zeyu (clavazin), Anouk Maron (violina), Giulia Pizio (clavazin), Luana Pereira Texeira (flauta traversa), Janic Sendlhofer (trumbetta), Victoria Aebersold (clavazin), Valeria Steidle (flauta traversa) e Gianluca Calise (trumbetta).


text:
Türingia
La Türìngia (en todèsch: Thüringen) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de presapóch 16.170 km² e l'è colocàt endèla Germània centràla. La capital de la Türìngia l'è la cità de Erfurt. Ótre cità 'mportànte i è: Jena, Weimar, Gera e Eisenach. Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, la Türìngia la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
La Türìngia l'è ciamàda "El cör vért de la Germània" ("Das grüne Herz Deutschlands") per vìa de la sò richèsa 'n forèste, en particolàr l'è cunusìda la "Thüringer Wald" cioè la "Forèsta de Türìngia", endèla part meridiunàla del stat che la part de Eisenach e la rìa 'nfìna a Sonneberg.
Giü dei cèntri türìstich piö cunusìcc de la Türìngia l'è la cità de Weimar, cunsideràda part del Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Avant 2 onns cura ch'igl era sin maisa la davosa giada in project per l'implant da tir regiunal, avevan mo pli 4 dad 11 vischnancas interess. Sper S-chanf anc Madulain, Zuoz e Zernez. Sche quai è sa midà, na saveva Duri Campell, il president communal da S-chanf, anc betg dir.
Spetgar sin decisiun pertutgant stan da tir da chatscha a Zernez
Per decider sch'ins vul realisar a S-chanf er in stan da chatscha, ston ins anc spetgar la decisiun dal chantun davart il diever futur da l'implant da tir a Zernez. Uschia Duri Campell envers RTR.
Sia finamira saja da preschentar il project anc quest'onn a la radunanza communala. Discussiunà vegn in implant da tir regiunal gia dapi il 2010.
RR actualitad mezdi


text:
Dapi in per onns datti a Mustér ina colonia d’iruns grischs (Graureiher). Per blers pestgaders è quai in concurrent che maglia blers peschs, cunzunt ord pitschens flums e dutgs laterals.
Quai ha er il pestgader passiunà Bruno Lombris constatà e decis da betg pli ir tant a pestga en talas auas e schanegiar uschia la populaziun da peschs.
El piglia er dapli peschs cun blessuras che pli baud. Quellas blessuras derivan dal bec da l’irun grisch e fan survegnir als peschs infecziuns da bulieus.
L'irun n'ha betg uschè gronda influenza
Tenor il survegliader da pestga da la Surselva, Roland Tomaschett, haja l’irun grisch bain in'influenza sin la populaziun da peschs – dentant betg ina uschè gronda sco pretendì d’intgins pestgaders.
Il chantun tegnia la situaziun en egl, acziuns spezialas encunter l’irun grisch na sajan dentant betg planisadas per il mument.
L’irun grisch saja in utschè protegì e quai restia era uschia.
Meglier per ils peschs: Dapli aua restanta e renaturalisaziuns
Pli impurtant è tenor Roland Tomaschett da schliar la problematica da l’aua restanta e da promover projects da renaturalisaziuns da flums.
Flums che mainan avunda aua e cun rivas natiralas porschian in meglier ambient als peschs e l’irun grisch haja pli grev da pigliar peschs en tals flums. Quai fiss pia ina schliaziun pli durabla ed effectiva che da cumbatter directamain l’irun grisch.
RR actualitad 07:10
L'irun grisch (Graureiher)
- 90 - 98 cm grond
- 155 - 195 cm avertura da las alas
- 1 - 2 kg grev
- maglia peschs, mieurs ed amfibias


text:
Ils clerics a Jerusalem tschernan ina via pli pauc usitada per far protest: Els serran la baselgia da la sontga fossa per in temp illimità. Il protest sa drizzà cunter in sboz da lescha ch'i pussibilitescha al stadi d'expropriar la baselgia da ses territori sche quella na paja betg las impostas, hai gì num en il scriver. Els discurran d'ina lescha «discriminanta e rassistica».
Ina cumissiun da ministers avess la dumengia da decider davart il sboz che vegniss lura avant il parlament avant che la lescha giess an vigur.
Emprova «da reducir la preschientscha cristiana»
Cun il protest vulan las baselgias plinavant far encunter a las impostas en Jerusalem. La pretensiun d'ina obligaziun da taglia saja cuntradictorica a la posiziun istorica da las baselgias a Jerusalem. Ad els paria ch'i quai saja in'emprova dad indeblir la preschientscha cristiana en Jerusalem. L'administraziun da la citad ha giustifitgà las impostas uschia, ch'ins na chastiescha betg las localitads per far uraziun, mabain interpresas e hotels che sajan en possess da las baselgias.
La regenza israeliana n'ha fin uss betg prendì posiziun.
Baselgia d ala sontga fossa
La chaplutta en la baselgia stat sin il lieu nua che Jesus è vegnì sutterrà tenor la cardientscha cristiana. Ils dretgs sin la baselgia èn repartids sin sis confessiuns: catolics, grecs ortodox, armens, copts, sirs ed etiops.
RR novitads 17:00


text:
La notg sin mesemna haja in luf stgarpà nursas a Mastrils en in claus. Sco quai ch'il guardiaselvaschina da la regiun Tschintg Vitgs haja ditg a la gasetta, saja il luf entrà là en in claus da selvaschina da dam (Damwild) che saja dentant abitada il mument da nursas. Quatter nursas sajan vegnidas mazzadas.
Anc na saja betg cler co il luf haja pudì entrar il claus cun ina saiv da dus meters autezza. Ina controlla da la saiv haja mussà che la saiv da giatter na saja betg stada donnegiada, di Gadient.
In luf a Trun ha mazzà ina nursa en ina stalla
A Mastrils hai avant trais onns gia dà in cas ch'in luf aveva stgarpà tschintg nursas. L'emna passada aveva in luf en Surselva procurà per quitads. Quel era entrà en ina stalla a Trun ed ha stgarpà là ina nursa. L'Uniun purila dal Grischun pretenda ussa sancziuns da chantun e Confederaziun. Il luf duai vegnir sajettà.
RR novitads 17:00


text:
Grischun Disgrazias da lavinas en il Grischun ed a Berna
Al Piz Belvair a Zuoz ed en la regiun Hohtürli sur Kandersteg èn tschintg persunas vegnidas sutterradas d'ina lavina. Tuttas han pudì vegnir salvadas vivas. Ina persuna è però mort curt sisur en l'ospital.
Ina gruppa da skiunz da turas da quatter persunas ha muntà il Piz Belvair a Zuoz. Tar la descensiun è ina lavina sa fatga libra ed ha stratg cun ils alpinists. Ina persuna è vegnida blessada levamain. Ella ha dentant pudì sa liberar sezza.
La lavina ha però era sutterrà in pèr ch'era sin via amunt. Ils quatter alpinists han pudì deliberar il pèr e salvar els senza blessuras. La Rega ha manà las duas persunas en l'ospital a Samedan per ina controlla.
In mort tar la lavina en la regiun Hohtürli sur Kandersteg
Trais viandants cun gianellas eran da viadi en la regiun Hohtürli sur Kandersteg, nua ch'ina lavina è vegnida libra. Las forzas d'agid han pudì salvar ils trais viandants vivs. Dus han mo stuì ir a l'ospital per ina controlla. In dals umens è però mort curt sisur en l'ospital pervia da las grevas blessuras, tant las autoritads.
RR novitads 12:00


text:
Ils socialdemocrats guardan enavos sin ina dumengia quasi perfetga. Lur candidat Peter Peyer è vegnì elegì sco successur da Martin Jäger en la regenza grischuna. Ed en il Cussegl grond ha la Partida socialdemocrata PS fatg in plus da trais sezs: Da nov han ils socialdemocrats 18 deputadas e deputads en il parlament grischun.
In viva sin ils giuvens e las giuvnas
Ils socialdemocrats han sa chattads la dumengia saira en l’ustaria Marsöl a Cuira. Oravant tut è vegnì fatg viva sin il nov cusseglier guvernativ Peter Peyer.
Nus vegls n'avessan crai betg fatg uschè ina buna lavur sco tut quels giuvens.
L’anteriur deputà e cusseglier naziunal Andrea Hämmerle (71) ha dentant fatg in cumpliment spezial a tut ils giuvens ch’èn vegnì elegids en il Cussegl grond: Per cletg hajan els vegls chalà e surdà la batgetta als giuvens. Uschè bain sco ils giuvens n'avessian els vegls betg fatg quai.
«8:0 encunter la PPS»
Il deputà dal Cussegl grond actual Jon Pult ha menziunà ch'ils socialdemocrats hajan mussà quant populars ch’els sajan a Cuira – 8 dals 20 sezs en la chapitala grischuna sajan numnadamain ids a la PS. E la Partida populara svizra dal Grischun PPS n'haja recaltgà gnanc in unic sez. Questa victoria saja era bellezza.
Tar la Partida populara svizra dal Grischun PPS percunter èn s'inscuntrads be paucs commembers suenter il di d'elecziuns.
PPS en in bass
Empè da vin sa chattava be aua sin las maisas. L'atmosfera tar ils radund 20 commembers era fitg consternada. En las discussiuns vi da la maisa vai surtut per ils sbagls e co ch'ins avess pudì survegnir anc 70 vusch dapli per Walter Schlegel. Era il deputà dal Cussegl grond Jan Koch e consternà:
La regenza ed il Cussegl grond han fatg in pass a sanestra. Uss vegni per nus anc pli difficil, da plazzar noss interess.
PBD resta optimistic
Bain ch'ils burgais-democrats han pers 6 sezs en il Cussegl grond e bain che lur cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini è vegnì reelegì be stgars: Tar la scuntrada la saira eran els da buna luna. Els sajan cuntents d'avair remplazzà plirs deputads cun fatschas novas. Vinavant speran els tar ils segunds scrutins en las regiuns da survegnir anc in u dus sezs.
Jon Domenic Parolini regurda però: Betg tut saja i bain durant las elecziuns. La proxima giada vegnia l'avantatg forsa ad esser anc pli stgars sco mo 68 vuschs.
RR Actualitad 07:00


text:
L’iniziativa aveva l’Uniun purila da la Svizra lantschà. L’idea è da fixar en la constituziun federala las cundiziuns per producir victualias e per garantir il provediment da la populaziun svizra.
«Segirar terren agricul è impurtant»
Tranter auter duai vegnir fixà en la constituziun ch'il terren agricul duai vegnir segirà. Per il pur e cusseglier naziunal Duri Campell (PBD) è quai in punct central: Il terren agricul saja la pli impurtanta premissa per pudair producir buns products. Deblorablamain saja il squitsch sin il terren agricol grond.
Ulteriuras cundiziuns ch'il parlament è pront da fixar en la constituziun federala: Las victualias duain vegnir producidas tenor las atgnadads localas, cun nizzegiar effizient las ressursas (sco p.ex. il terren, l’aua u ils animals), ils products duain esser orientads al martgà ed ins na duai betg sfarlatar victualias.
Ed uschia vesa l'artitgel ora che duai vegnir integrà en la constituziun federala:
Art. 104a
Segirtad alimentara
Per garantir il provediment da la populaziun cun victualisas creescha la Confederaziun las premissas per:
a) Segirar la basa per la producziun agricula, surtut il terren agricul
b) Ina producziun che risguarda las atgnadads localas e nizzegia effizient las ressursas
c) In’agricultura e producziun alimentara che sa drizza al martgà
d) Relaziuns da commerzi sur cunfins, che contribueschan ad in’agricultura e producziun alimentara persistenta
e) Tractar victualias cun quità a las ressursas
Purs èn pronts da retrair lur iniziativa
L’Uniun purila svizra po acceptar la cuntraproposta che las duas chombras parlamentaras proponan. Ella ha signalisà da retrair sia iniziativa "per ina segirtad alimentara" sch'il parlament accepta la cuntraproposta en la votaziun finala ils 14 da mars.
L'ultim pled en chapitel ha il suveran svizzer. Cura che la votaziun ha lieu n'è anc betg enconuschent.
RR actualitad 17:00


text:
Via il servetsch da novitads curtas en l'internet Twitter ha il deputà Jon Pult derasà ses plaschair ch’il Cussegl grond vegn pli transparents e publitgescha en l’avegnir tut ils resultats da votaziuns en la rait. Quai cun ina remartga vers il deputà Urs Marti. Quai cun consequenzas.
En ses tweet deplorescha Pult ch’il deputà e president da la citad da Cuira, Urs Marti, haja vuschà encunter la dumonda da transparenza. Urs Marti sez n’ha dentant betg gì plaschair da quest tweet ed ha pretendì ina perstgisa da Jon Pult. Pult è dentant stà dal avis ch’el haja be scrit la vardad e n’è betg sa perstgisà.


text:
Bref da partazun
Questo testo fa parte della raccolta Rätoromanische chrestomathie Vol. IV
BREF DA PARTAZUN.
(Ineditum nach Ms. Sched.)
[f. 47b] Bref da partazun D' ils 7 vaschinadis d' ilg Cumin dad Orthenstein, drizada si año 1596 a cunfermada, año 1598.
Nus Burgermeister, a cusselg d' ilg marcau d' Cuera, sur da la caussa 5 a dispitta, ca savunda tschou suenter, d' ils ordinaris mess d' ilg Gotts Haus - Bundt urdanaus, ad authenticaus derschaders, figiein a saver a scadin, a cunfessein avertameng, cun questa bref, ca nus sin quei gi, ca ven menzionau en la fin da questa bref essen enten niess marcau d' Cuera, sin ilg Rath Haus, ent' ilg ordinari lieug da dreig, sasi a dreig, ad avont nus en averta 10 darchira ambanida ei comparieu ilg niebel, a vinavont capitani Johañes Travers, avdont ent' ilg casti dad Orthenstein, en Tumgliesca, a plonschieu tras sieu bein lubieu mussadur, ancunter ilg antir cumin dad Orthenstein numnadameng ils 7 vaschinadis, Tumilg, Scheid, Vieulden, Traun, Dusch, Pasqual, a Roten, co da velg añou ses pardavonts a possessurs d' ilg casti dad 15 Orthenstein, hagien pudieu lur biesca schar or, a catschar sin las pastiras, pascs ad ervas, d' ilg antir Cumin, a pasc, ner par paschentar, antroq' a buña fei 2 ils davos passaus oñs hagig ilg antir Cumin dils 7 vaschinadis sa convenieu, c' ils cumtainavels pascs ner pastiras, ad ervas, a guaulds, deig vangir parchieu a termanieu or, a minchia vaschinadi sia part, a diember 20 suenter pussonza da minchia vaschinadi, dau tiers ad assignau, cun questa clara resalva, ca sch' anzachi maniass, cun [f. 48a] quella partazun dad esser graviaus, a quel deigian ses dreigs esser resalvai dad anqurir sia gravezia, a dreigs, cun ilg pusseivel dreig; damai c' el en funds a biesca haig bein tont sco ün ner dus dils vaschinadis, ad algi seig vangieu dau, ner assignau 25 nagin particular pasc, ner erva, mo stoppig paschentar, cun quels da Tumilg a Pasqual /: far ir si' lg pasc cun els :/ … a seig parchieu tiers els, ad el Travers seig nagin vaschin da Tumilg, mo mai ün vaschin d' ilg antir cumin dad Orthenstein, a tenor sia bref, a sagi, seig bucca culpont, cun ils vaschinadis da far ilg Rodanken, quei ei cuminavlameng prender si pasturs, paschentar, 30 a pascar, mo possig ver ün particular pastur, a muntaner; a sia biesca, pinchia a gronda parchirar da parsei, a laschar paschentar, scha seig el vid' üña tala partazun aultameng vangieus graviaus, parquei rogig a giavischig el, c' ei vengig termanieu or algi ün particular Pöffel, quei ei pastira, a pasc, a deig vangir dau a mess tiers par Eigenthum; … parchei ca la partazun 35 c' ei faichia, vess bucca mai duvieu daventar denter ils 7 vaschinadis d' ilg antir cumin, mo denter ils 7 vaschinadis da l' ünna, ad el Travers da l' autra
78 Bref da partazun vart, sco or da la bref da l' occasiun seig da ver, ilg datum da la quala mussa ilg 4vel gi da janer a. 1596. Ad a lgi deigian tuts custs da quella vart vangir vieults navend, tut cun plis plaids, c' ei bucca basengs da far menziun. [f. 48b] Sin quei stevan nounavont, ils niebels, vinavonts prus a ludeivels: 5 Mastral Marquart Kieni, Valentin Nauli ad Andrea Schanvija, vaschins da Tumilg: Juncker Cordin Jeklin da Hochrealta, a Johañes Nauli, avdonts da Roten. Carli Ludvisch, a Claus Schimunessa, avdonts da Pasqual. Lucas Nutalla avdont dad Uosch, Jon Dunau Ragaz avdont da Traun, Mastral Christ Muttenieu, a Mastral Lgizi Battailgia avdonts da Scheid. Stephan 10 Valtin, Christ Battailgia, a Gudenz Tscharner … avdonts da Vieulden. Tuts agents, a patruns d' ilg cumin dad Orthenstein, a scadin en num d' ilg vaschinadi, ent' ilg qual els avden. A devan tras lur bein concedieu mussadur rasposta: cur ils oñs passaus ei lavau si anchiña gravezia, a ploing d' ilg paschentar, a surcatschar ent' ils pascs denter ils numnaus vaschinadis a 15 cunzund or da quei c' ilg capitani Travers, cun sieu grond muvel biesca seig surcarg ent' ils pascs, sch' hagien quels da Tumilg traig a strada a giavischau da far üña partazun dils cuminavels pascs, ervas, alps a guaulds a seig lousuenter er vangieu salvau par bien dils auters vaschinadis sissur cuminavlameng tscharnieu a ligieu or treis hundreivels humens par singiurs 20 da spruch, a partazun, als quals ei vangieu mussau tuttas alps, guaulds, felds, pascs, ad ervas cuminavlas, ad ean vangi manai da lieug en lieug, sin ilg Augenschein, clumau ilg capitani Travers tiers la partazun, a tras quels urdanaus a ligieus or singiurs da [f. 49a] partazun, suenter sufficienta visitatiun, a gig patarchiada observatiun a consideratiun, finieu la partazun, 25 er quei c' ei a minchia vaschinadi parchieu or, cun urden mess par scrit; a scha gie els lessen buc oreifer esser ancunter, ca tuts guaulds, a pascs da Cumin, cas c' ilg capitani Travers less prender si, duvessen vangir gudi a duvrai cuminavlameng, sco avont la partazun, scha manegian els ouncalura, damai c' ilg capitani Travers seig ün Dorf - Mañ da Tumilg, ad en num da 30 quels da Tumilg seig stau ün girau, a Mastral, scha deig el sa cuntentar da la partazun, c' ei fachia, a sia biesca catschar a pasc cun quels da Tumilg a Pasqual sin las pastiras, pascs ad ervas cuminavlas c' ean tuccai ad els, sco la partazun mussa; a laschar ruvassar ils pascs c' ean parchi or als auters vaschinadis, parchei schagie ils pascs elg Ploun vid ilg Rhein 35 seigian da grond spazi, scha seigian els ouncalura magers a secs, a stoppian cun gronds custs, a lavur, cun far vuor, vangir cunsalvai a scharmiai, avont ilg Rhein; ad ilg capitani Travers fetschig paug, ner nagin agid lundervi, cumbein c' el pusseivlameing, aschi bein sco auters vaschins, a glieut da Cumin, ner da vaschinadi ei culponts da far a dar sia ordinaria spesa d' ilg 40 gi, steur ad agid vid lavurs cuminas; a seig ilg rieug a giavischament d' ün
PPN345572629_0030-0085.xml
Bref da partazun 79 lud. Cumin dad Orthenstein, ca nus leigian la partazun c' ei fachia, a messa par scrit ancanuscher en kraft, a cunfermar; er muntaner ilg Cummin tiers quei, a condemnar ilg capitani Travers ch' el portig giu tuts custs, c' ean i si da quella vart, tut cun plis plaids nunbasngius, da far menziun. [f. 49b] Nua ca nus vein lura udieu ligind giu las scartiras, c' ean 5 vangidas messas enten dreig, sco numnadameng la bref da marcau d' ilg capitani Travers, par ilg casti dad Orthenstein ad anchins beins d' ilg datum, ilg 4 d' avril 1528. Item la sisur numnada bref da l' occasiun, a la bref da partazun datum ilg 16 da janer 1596 sco er ils logs da la dispitta, suenter ilg Augenschein visitau, a nus applicaus sinsur; dad amaduas parts sissur 10 tschentau a dreig, tut a la lieunga bein pasau ad observau, a scadin girau ei vangieu dumondau p' ilg sarament, chei seig dreig a pusseivel, sch' eis ei cun einhellig truvament vangieu ancunaschieu, a truvau: Quei pasc cuminavel, c' ei enten la partazun vangieu parchieu or alg vaschinadi da Pasqual ad algi capitani Travers cuminavlameng ansemel, deig a possig ilg capitani 15 Travers, a sieu vangir suenter, paschentar, a pascar cun lur biesca sulets, a quei salvar par ün pasc cumin, mo bucca far funds lunderor; a quels da Pasqual dein esser sclaus or da quellas nodas a terms; p' ilg rest ven ei cunfermau, a stabilieu la partazun c' ei fachia, en tut tenor la bref. Lousperas ei a quels da Pasqual par üna recreatiun vangieu ancunaschieu 20 tiers, a truvau or trenta renschs, quels dein tschels 6. vaschinadis pagar a quels da Pasqual, a denter els sez parchir giu, sco els parchian autras gravezias, a gudament. Item d' ils custs, c' ean curri si enten quest dreig, dein quels da Pasqual esser libers, a nagut culponts da dar lundervi; resalvond … quei, ca quels da Pasqual han spandieu. Item ilg spiendi, c' ei ieu 25 si, sin la darchira a Pasqual, daners da Darchira d' ilg gi dad oz, a dad jer, a d' ilg ir a prender ilg [f. 50a] Augenschein dei vangir quintau ansemel, … a dei ilg capitani Travers pagar la ½ part, a tschels 6 vaschinadis l' autra ½ part, a parchir giu denter els, sco tschels trenta renschs; mo quei c' ilg capitani Travers ha dau or, ent' ils gis da dreig c' ean passai, dei 30 el ver vid' sasez. Mo damai ca la sisur numnada bref da partazun en prescha, mai einfaltiameng sin pupier ei scritta, a pudess maneivel vangir scarpada, ner rutta, a persa, sch' ei quella bref da partazun messa tiers niess truvament, a par melgra sagirezia vangid' incorporad' a serrad' en questa bref da pergameina, 35 … da plaid en plaid clumond aschia. Da saver, a cunaschent seig a scadin, cun questa bref, c' ei fo lavau si anqual caussa span ad err, endeifer ils 7 vaschinadis d' ilg lud. cumin dad Orthenstein, parmur da pascs, a pastiras, ansemel cun ils guaulds, ca schaschevan ent' ilg cummin, sch' han els sa convenieu einhelliameng, ad 40
PPN345572629_0030-0086.xml
80 Bref da partazun ean vangi giu ün cun lg' auter c' els velgian vangir sin 3 humens nunpartaschauns, … a mussar a quels tuttas pastiras, ca schain ent ilg antir cumin, ad ils manar sinsur, a cur quei lura seig daventau, c' els a minchia vaschinadi seig grond ner pitschen, dettian a cumparchian sia part pastiras a guaulds, 5 chei ca Deus ils admoneschig c' ei seig dreig a pusseivel; er quei vaschinadi ca less bucca star tiers la partazun c' els possian lura duvrar ilg divin pusseivel dreig tenor ilg Bunds Brief. Sin quei sch' han quels, ca fovan d' ilg cumin urdanai, [f. 50b] tscharnieu or ad urdanau ils niebels, honoraus a sabis: Hans Jörg Scarpatet dad Undervegen, landrt. ad Oberhalbstein, Andreas 10 a Porta, Perfecten Richter d' ilg marcau a cusselg da Cuera: A Nut d' ilg Luzi, Mastral dad Alfaschein, ad aschia ils ha ün manau partutanavont ent' ilg antir cumin, a mussau ad els tuttas pastiras, ei seig elg ault, ner elg plaun; sin quei sch' han els a minchia vaschinadi dau a nudau or, chei ca Deus ils ha admonieu. 15 Vieulden. Lg' amprim ha ün dau a quels da Vieulden a nudau or quellas pastiras, ca schain en la vall da Rofcua Rofeua / ner Luvrieu / sut lur beins, tenor dus terms, ad oradim vid' ilg crap, sper la senda, ad ün auter term ent ancunter … la vall, quei dei talgiar suenter ilg ault, a tut quei c' ei sur ils terms, 20 dei s' udir tiers a quels da Vieuldan. Vieulden, a Scheid. Denter quels da Vieulden a quels da Scheid ean tschentai 6 terms si Casselles, ils quals tuts tailgian ün ancunter a suenter l' auter atroq' oradim vid ilg crap, a quei c' ei endeifer s' aud' a quels da Vieulden a quei c' ei 25 oreifer a quels da Scheid, a quels dreigs ca minchia vaschinadi ha gieu vid' las alps, quei lai ün star tiers lgez. [f. 51a] Scheid, a Traun. Item. Denter Scheid a Traun ha ün truvau, c' ils terms denter els deigian ir tras la vall gronda ansi vid' ils praus d' Latschēras, a quei c' ei 30 sisura a minchia part cun lur biesca paschentan en l' alp, quei dei ün bucca dustar ün lg' auter, mo nu ca la biesca gronda po buc ir, scha dein els amadus vaschinadis, ei seig cun cauras ner nursas, paschentar en Latschèras, … a guder ansemel. Item ilg guauld sut ils praus da Latschèras numnaus … Thulieu dei s' udir a quels da Scheid, ad ilg pasc a quels da Traun, 35 resalvond quei ca tucca tiers nursas a cauras, quei pon quels da Scheid er guder cun quels da Traun. Tumilg a Scheid. Denter quels da Scheid, a quels da Tumilg ha ün ilg Thulieu, giu sut ils ers, ancunaschieu tiers totalmeng a quels da Tumilg, mo tuccond
PPN345572629_0030-0087.xml
Bref da partazun 81 tiers spunda bella, scha lai ün quels da Scheid d' ilg temps da la parmavera, … paschentar cun lur biesca, antrocca l' antschetta d' ilg maig, lura a da lou d' anvi dein quels da Scheid star lunder or, antroq' ilg gi da S. Michèl, a d' ilg gi da S. Michèl navend, dein [f. 32b] … quels da Tumilg a quels da Scheid, quei c' ei denter ils funds paschentar ansemel. Tont 5 sco p' ils guaulds c' ean endeifer ils terms da quels da Scheid, a quels da Vieulden, quei lai ün guder els amadus vaschinadis ansemel, senza differenzia: ouncalura quei c' ei leña da vuorr en la vall da Rofieua / ner Luvrieu / sur ils terms, quei lai ün a quels da Tumilg, resalvond quei ca fuss frigs lai ün guder minch' ün tenor ils terms, ~. ~. 10 Tumilg a Pasqual. Item. Denter quels da Tumilg a Pasqual ha ün nudau or, a quels da Pasqual, d' ilg casti dad Orthenstein navend a la grada giu, antrocca vid la baselgia da S. Victor, a giu sut ent, antrocca vid' la casa da Pardisla ansemel cun l' jsletta, quei c' ei bucca stau funds, a quei c' ei or dador la 15 baselgia da S. Victor s' auda a quels da Tumilg, tonts dreigs sco 'lg antir cumin ha gieu, ei seig cun ilg singioradi da Razin, ner Domad dei s' udir ad els; ouncalura alg hof da Fantauna cotschna lur dreigs oravont. ~ . ~ . ~ . … … Tumilg ad Uosch. Item. Denter quels da Tumilg a quels dad Uosch, ha ün grad en dadens 20 ilg funds da Mòs, suenter ilg [f. 33a] gripp ad ilg pli ault grad ansi, antrocca … sut la vischnounca da Traun, dau a sparchieu aschia, ca quei c' ei da questa vart d' ils terms dei s' udir a quels da Tumilg antrocca s' ilg pli ault grad, sut la vischnounca da Traun, aschia ca quei c' ei da la vart ancunter … Tumilg s' auda a quels da Tumilg. ~. ~. ~. 25 Item ilg pasc, elg guauld da Tresters, sut Rofna, dei s' udir a quels da Tumilg; milsanavont tutta pastira c' ei sut ilg funds da Scheid ancunter la vall, antrocca vid' ilg ual grond da Scheid, ca ven giu du da Scheid, s' auda a quels da Tumilg. ~. ~. ~. ~. Pasqual a Roten. 30 Item. Denter quels da Pasqual a Roten mett' ün la casa da Pardisla, c' ei stada d' ilg Teni Schimunessa b. m. par ün term, a da la casa navend, a la grada vi, antrocca tiers ilg Rhein, a quei c' ei en dadens, dei s' udir a quels da Roten ansemel cun ilg Mejer c' avd' en la casa, tont sco lez po ussa anvernar, dei s' udir tiers a quels da Roten; dei er la lavur cumina, 35 tont sco p' ilg muntaner la pastira, tucca tiers, gidar luvrar. Tuccond tiers la pastira cumina d' ils vadels lai ün a quels da Pasqual, ilg culm da S. Lurenz, ad a quels da Roten lur velg pasc; mo quella leña, c' ei sut Romanische Forschungen XXX. 6
PPN345572629_0030-0088.xml
82 Bref da partazun ilg culm da S. Lurenz, ner Thulieu, lai [f. 38b] ün tiers cunsalvar ils vuorrs, d' ilg ual da Roten ad antroq' ilg funds da casa, ner grass, da quels da Iuvalta: er chei c' ilg Run meina da leña enten Ruviers, dei minchia vaschinadi ver sin lur gravas, er tont sco lur terms tonschan s' udir a 5 minchia vaschinadi; tuccond tiers ils beins da Pardisla, lai ün quels prender da far seif sin la pastira da Roten, schilgioc ordadora buc. Uosch, Pasqual ad Uosch ansemel, er Roten. Item. a quels dad Uosch dat ün quei c' ei sut ilg culm da Traun, ancunter Tumilg, ad ilg culmet S. Maria Madalena; a quei ca vonza lur', 10 ei seig vid ilg culm dad Uosch ner da Troun, quei lai ün quels da Pasqual ad Uosch guder ansemel, s' antalli d' ilg Fussau navend antrocca vid' ilg crap da la Pizza, suenter quella crappa sin ilg ault, a la grada ent, antrocca ancunter la vall dad Uosch, mo quei ca vonza si' lg culm dad Uosch, pon quels da Roten, quels da Pasqual, a quels dad Uosch tuts 3 vaschinadis, 15 antrocca si vid' ilg funds d' ilg Schinser Berg, ansemlameng paschentar, a guder; er chei pastiras, ca quels 3 vaschinadis, ei seig da parsei ner cuminavel, … dein els laschar star pastira, a far nagin funds lunderor; ouncalura alg pasc d' ils bofs da Troun dei ün schaniar, ad algi [f. 34a] singiur capitani Travers resalv' ün ses dreigs oravont quei ch' el ha vid' ilg culm 20 dad Uosch, tenor bref a sagi. Traun. Item. A quels da Troun dat ün sur ils sisura scrits terms, chei ca fuss pastiras, ansemel cun l' alp, resalvond las Ulmeras, ner quei ca pelgia vid l' alp da Schall, quei lai ün als 4 vaschinadis elg plaun, c' els 25 possian sa niziar, a duvrar suenter lur plascher, ansemel cun vaus, a vias latiers suenter lur basengs. Item. Tuts guaulds c' ean sut ils terms da quels da Scheid a Vieulden lai ün ils 4 vaschinadis elg plaun, en tut basengs cuminavlameng saniziar a duvrar ansemel, resalvond ils frigs, lai ün a minchia vaschinadi quei ca crescha sin lur pastiras, da duvrar sez tenor 30 lur terms. Item Tuts quels c' han antrocc' an ussa gieu aclas elg culm da Troun quels lai ün paschentar, sco antroccan quou; ouncalura c' ei vengig andrizau si naginas aclas novas pli. Item. Tuccond tiers ilg Landstras denter Tumilg a Pasqual lai ün 35 paschentar quels da Tumilg, antrocca vil' la grava ner Rüvier dad Uosch, a quei c' ei ordadora lai ün a quels da Pasqual, er quei c' ei sut la via, numnau la grava lai ün a quels da Pasqual. Quei c' ei pasc dad Uosch, lai ün quels da Tumilg a dad Uosch paschentar ansemel. Tont sco tucca tiers ilg sigr capitani Johañes Travers lai ün el [f. 34b] partutanavont
PPN345572629_0030-0089.xml paschentar sin ils pascs da Tumilg; ouncalura, cun ses agiens pasturs, sch' el velgig. Milsanavont lai ün a lgi sigr capitani Travers da la baselgia da S. Victor anent, antrocca vid' la Valleta, ca va a la grada si vid' ils terms, c' ean ent' ilg ault, da paschentar cun quels da Pasqual, ansemla — a nunsparchieivlameng, … a quei c' ei endadens s' aud' a quels da Pasqual sulets.
Item. Tuccond tiers ilg cargar ner scargar dad alp d' ilg sigr capitani Travers, scha dein quels da Scheid, senza anchiña objectiun, en tutta pusseivladad, esser culponts da conceder, er da dar algi leña, sch' ei fuss / ner cur lg' ei / basengs da bagiar vid l' alp, senz' objectiun tenor bref a sagi. ~ . ~ . ~.
A tiers vardeivla manifestatiun da quei tut, da talas caussas sisur scrittas, sch' hai jou Hans Jörg Scarpatet, Landvogt, enten num da nus tuts treis Humens da spruch, catschau si mieu sagi, a nus suttascrit. Datum ilg sisavel gi da janer elg 1596. avel oñ. Ei mess giu sut la noda da Nut d' ilg Luzi, en tschera verda catschau si. Jou Hans Jörg Scarpatet dad Undervegen, cunfess sco stat sisura. Jou Andris a Porta cunfess' sco sisura. ~. ~. ~.
[f. 35a] … Da quei tut tiers vera manifestatiun vein nus Burgermeister, a cusselg d' ilg marcau d' Cuèra, sco urdanai, ad authenticai derschaders en quella caussa questa bref da truvament, transumt, ner vidimus da la bref da partazun, cun ilg agien secret sagi da niess marcau; ouncalura a nus, a noss hartavels, 20 a suenter vanginds, er alg antir marcau senza doñ, avertameng, cunsalvau / ner cunfermau /. Ei daventau ilg 13 avel gi d' ilg meins junii, sco ün dumbra, da la naschienscha da Christi niess Senger 1598 oñs.
- Hans Johañ Gredig scrivont da la
- darchira a Cuèra, ha scrit ilg original.


text:
Musica per la festa da Pasca
- Dumengia, 1.4.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 1.4.2018, 19:00, RTR
La classica cun musica da Rimski-Korsakow, Vivaldi e Bach.
La classica porta trais ovras differentas da caracter e da derivanza. L'uvertura concertanta «Swetly prasdnik - Las Pascas russas» sa basa sin melodias da la liturgia russ-ortodoxa munidas cun citats biblics. 1887/88 ha Nikolai Rimski-Korsakow scrit quella musica sco omagi a ses dus collegas Mussorgski e Borodin. 200 onns pli vegl è il renumà Gloria in D d'Antonio Vivaldi. 12 parts cuntegna quest'ovra cumponida per 3 vuschs da solo, chor ed orchester. Dal medem temp datescha l'oratori da Pasca da Johann S. Bach. Nus udin l'emprima part, la sinfonia.


text:
Il nov directur Hans-Andrea Tarnutzer vegn or da las atgnas retschas. Sco la scola scriva instruescha el dapi il 1992 ils roms fisica e sport a la EMS da Schiers. Christian Brosi va suenter 20 onns a la testa da la scola en pensiun.
Era elegì è il nov president da l'uniun scolastica. Qua surpiglia il vicepresident d'enfin qua, Hans Peter Kocher l'uffizi da Jürg Knaus ch'è stà president enfin qua. Questa midada duai succeder gia sin l'entschatta d l'onn 2017. Knaus è vegnì undrà da la radunanza per ses engaschament d'en tut 23 onns per la scola evangelica.
Investiziuns per il svilup da la scolaziun
Ils commembers da l'uniun han plinavant approvà investiziuns da construcziun d'en tut 6,5 milliuns francs. Quellas construcziuns duain succeder dal 2017 enfin il 2019. En trais etappas duai il bajetg principal vegnir renovà. Questas sanaziuns pon vegnir fatgas grazia a las contribuziuns dal chantun.
Investà vegn era en il svilup da la scolaziun. Là è vegnì lantschà il project «EMS 2018». Quest project sa chatta per il mument en la fasa da realisaziun. Tema principal è il svilup en la qualitad da l'instrucziun.
Bilinguitad tudaistg-englaisa tira
Bun success ha la scola gì cun introducir ina classa che po far la maturitad bilingua en tudaistg ed englais. La dumanda saja stada uschè gronda che na betg tut ils interessents hajan gì plaz en questa classa. Era per il nov temp da l'urari – danovamain entschaiva la scola pli tard, las 8:15 – tiran els in fazit positiv.
RR novitads 17:00


text:
Avant curt avevan ils chantuns Grischun e Son Gagl tramess ina dumonda a Berna al departament federal dal ambeint per pudair sajettar dus lufs ed uschia spaventar il triep da lufs dal Calanda davent dal territori abità.
Els hajan rimnà las suttascripziuns per la petiziun entaifer 10 dis scriva la «Gruppa Luf Svizra» en ina communicaziun a las medias. La petiziun pretenda da desister da las sajettadas. Questas vuschs ed ils fatgs novs sco las plazzas da pavel, che saja avant maun, stoppian vegnir resguardadas en las decisiuns. La «Gruppa Luf Svizra» vul uss surdar als chantuns Grischun e Son Gagl la petiziun.
RR novitads 15:00


text:
925
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alfuuns IV El Monjo pruclamaa rei da Leó
I àrab i dòmina Zanzíbaar
Üniun da Navarra e ul cuntaa d'Aragó
Odon da Cluny al assigna una lètera a cada nota müsicala, sistema ch'al persiist aj paées anglosàssun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Quai vul era dir ch’il nov Swissalpine na sa concentrescha betg pli mo sin la destinaziun turistica Tavau/Claustra. Da nov è era la destinaziun Engiadina/San Murezzan integrada en il pli grond eveniment da currer dal Grischun.
Jasmin Nunige vegn segunda
Cun in retard da 26 minutas vegn Jasmin Nunige da Tavau quest onn segunda en la cursa roiala, il T88 Irontrail. Gudagnà il T88 Swiss Alpine Irontrail ha Julia Bleasdale ch'è stada 27 minutas pli sperta che Nuninge. Terza è vegnida Katharina Hediger-Weiss cun bun 1 ura e 36 min retard sin l'emprima.
L'onn passà aveva Jasmin Nunige stuì terminar la cursa pervi d'ina blessura dal pe. Ils onns avant ha ella dentant dominà quest event da currer.
Triumf spagnol tar ils umens
Sco gia l'onn passà ha il Spagnol Tofol Castanyer gudagnà la cursa roiala, il T88, dals umens. Il segund è Vajin Armstrong ch'ha duvrà 47 minutas pli ditg. Terz è Patrick Cathry da Andermatt, ch'è arrivà gnanc ina minuta pli tard.
RR novitads 20:00


text:
Lara Gut ha discurrì davart l’accident, sia pausa da blessura e davart il comeback ch’ella vul dar la fin da november a las cursas da la cuppa mundiala en l’America dal Nord.
Jau stoss avair vinavant pazienza e prender in pass suenter l’auter.
Il favrer era Lara Gut cupitgada en il trenament sin il slalom da la cumbinaziun alpina dals campiunadis mundials. La diagnosa: stgarpà il liom cruschà e blessà il meniscus dal schanugl sanester. Betg sulet ils campiunadis mundials, mabain l’entira stagiun è uschia stada a fin per la skiunza tessinaisa ch’aveva trais dis avant anc gudagnà la medaglia da bronz en il super-g.
La pausa da blessura ha cuzzà radund in mez onn ed ella è stada sfurzada da far blera fisioterapia. Durant quest temp ha Lara Gut dentant er prendì distanza dals meds da massa. Ella è sulettamain s’annunziada ina u l’autra giada sin las raits socialas. I haja fatg bain da puspè chattar ina nova ballantscha tranter carstgaun ed atleta, ha Gut ditg a Zermatt.
Jau vi turnar enavos pli ferma e betg uschè svelt sco pussibel.
Comeback la fin november
L’entschatta settember è Lara Gut turnada enavos sin la naiv ed ha tratg las emprimas stortas a Zermatt. Silsuenter ha ella absolvì in emprim camp da trenament en il Chile, nua ch’ella ha en emprima lingia vulì far blers kilometers sin la naiv. Mo tuttina prenda Lara Gut pass per pass e dat temp a ses corp. Il comeback en la cuppa mundiala da skis è planisà la fin november a las cursas en l’America dal Nord. A l’emprima cursa, il slalom gigant sin il glatscher da Sölden la fin d'october, na va Lara Gut betg a la partenza.
RR actualitad 17:00


text:
Grazia als sistem U-Space pon dronas vegnir annunziadas, registradas ed identifitgadas tar la surveglianza da sgol, quai scriva Skyguide. La demonstraziun haja mussà ch'ils servetschs da la segirezza da sgol sajan pronts per il diever immediat da dronas. Partenari da project è er l’Uffizi federal d’aviatica civila. U-Space possia vegnì duvrà sco basa tecnica per ina reglamentaziun legala.
Sfidas entras popularitad da dronas
Ozendi sgolan millis dronas privatas ma er commerzialas per il spazi aviatic enturn. Uss dovria quai soluziuns co segirar enavant il spazi aviatic. En Svizra dovria quai per exempel lubientschas per sgular en la vischinanza da plazzas aviaticas. Controllar quests scumonda na saja dentant betg.
RR novitads 17:00


text:
«Sas aunc…»
- Mardi, 2.8.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 2.8.2016, 19:00, RTR
Noss chors chantan las pli bellas, ma er las pli tristas istorgias d'amur rumantschas.
«Sas aunc co nus mavan in cun l'auter, nus vesevan mo noss'amur» aschia entschaiva la bella chanzun d'amur che Gion Balzer Casanova ha cumponì cun ina poesia da Rita-Killias-Cantieni. Quella chanzun ha intimà nus da rimnar las istorgias d'amur las pli bellas, chantadas da noss chors. Tge bels muments!
Magari datti dentant era mal d'amur, cura che istorgias d'amur fineschan mal sco en las veglias popularas «Che fasch qua tü randulin» u «Silip e la furmia». Dentant, las regurdientschas restan per adina, sco la poesia da Rita Killias-Cantieni raquinta: «Seregordas ti aunc da quei temps grondius, nus dus persuls cun nies misteri che valeva mo per nus.»
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Il concern ha annunzià da surpigliar la maioritad da stgars 69% dal club che gioga en la Seria A. Quai rapporta l'agentura da novitads chinaisa Xinhua. Da Suning Commerce sa tracti dad in dals gronds detaglists dal pajais.
Inter Milaun ch'ha gudagnà la Champions League il 2010 è fin ussa il pli enconuschent club da ballape europeic che va per gronda part en mauns chinais. Gia en mauns chinais èn Espanol Barcelona ed Aston Villa.
Participaziuns minotaras han concern chinais er tar ils clubs da Manchester City ed Atletico Madrid.
China adina pli preschenta sin il martgà
Il president chinais Xi Jinping vala sco prominent fan da ballape. Concerns chinais planiseschan d'augmentar lur fatschentas da sport globalmain. Quai da clubs da ballape fin emetturs da televisiun.
RR novitads 11:00


text:
Attentat da Luxor
- Venderdi, 17.11.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 17.11.2017, 8:40, RTR
Ils 17 da november 1997 – avant 20 onns – han sis islamists mazzà 62 persunas tar in'attatga en il tempel da «Hatschepsut» tar Luxor.
Il di da l'attatga eran er gruppas cun turists svizzers a Luxor per visitar il tempel Hatschepsut. Ils islamists èn vegnids avantmezdi ed han sajettà cun buis ed er mazzà cun cuntès en tut 62 persunas. 36 da quellas eran Svizras e Svizzers. Responsabel per ils mazzaments è la gruppa islamistica «Gamma al-Islamyia» stada. Quell'organisaziun cumbatta per ina republica islama en l'Egipta. Ella ha cunzunt vulì donnegiar la regenza da Mubarak cun attatgar il turissem sco ferma forza economica.
Entschatta dal terror islamistic envers il vest
L'attentat da Luxor vala sco punct da partenza d'ina seria dad attatgas islamisticas en pajais dal vest. Luxor è stà l'emprim grond act da terror, nua che persunas èn daventadas unfrendas ch'eran casualmain en quest lieu. Suenter èn suandadas diversas autras attatgas. En special en pajais da l'Africa dal Nord. Pli tard lu era en l'Europa, America u er Asia.


text:
En ina posiziun dals ministers da l'Uniun europeica hai mo gì num ch'ins haja chapientscha per las attatgas dals Stadis Unids, la Frantscha e la Gronda Britannia sin la Siria. Ins sustegnia tut las acziuns che vegnian manadas tras per evitar ch'i vegnia duvrar armas chemicas.
Cunzunt ils pajais da l'Uniun europeica che na fetschian betg part a la Nato hajan refusà ina posiziun pli concreta. Il secretari general da la Nato Jens Stoltenberg aveva la fin d'emna communitgà che la Nato sustegnian las attatgas.
Attatgas dal vest sco cuntrareacziun
Sco reacziun sin l'attatga da gas toxic probabla dals 7 d'avrigl han ils trais pajais dal vest attatgà miras en Siria. Els fan responsabla la regenza siriana per l'attatga.
Investigaders en en la Siria
Ils investigaders da l'organisaziun per il scumond d'armas chemicas OPCW èn entant en la Siria. Tenor il directur da l'organisaziun n'èn els dentant betg anc a Duma.
La Russia e la Siria impedeschian els da cumenzar cun lur lavur. Questa renfatscha refusan Moskau e Damaskus dentant.
RR novitads 15:00


text:
Motiv per quai resultat èn d'ina vart expensas pli bassas, cunzunt pervì da tschains pli bass e da l'autra vart ina partizipaziun pli pitschna vid ils programs da perscrutaziun da l'UE.
Insaquantas cifras impurtantas:
- radund 500 milliuns francs damain expensas per tschains
- radund 300 milliuns francs pli pauc per la participaziun vid ils programs da perscrutaziun da l'UE
- bunamain 500 milliuns francs entradas extraordinarias
Mesiras da spargn malgrà gudogn
Era sche la cassa federala ha serrà l'onn passà cun in gudogn bler pli aut che budgetà quinta il cussegl federal per ils proxims onns cun cifras cotschnas. Motiv è la pli pitschna creschientscha da l'economia. Davent dal 2017 dovri tenor il cussegl federal perquai in program da spargn.
RR novitads 16:00


text:
Da Silvester vegni fatg festa. Ma betg tuts beneventan en il medem mument l'onn nov. Sch'ins vuless pudess'ins festivar bleras giadas Silvester. Nus faschain in viadi enturn il mund e declerain pertge che quai è uschia.
Differenza da temp
L’onn 2010 èn ils gieus olimpics d'enviern stads a Vancouver en il Canada. Per pudair guardar co che las meglras sportistas ed ils megliers sportists da l'entir mund cumbattan per medaglias stuev’ins guardar televisiun la notg.
La raschun persuenter è che Vancouver è en in’autra zona da temp. Quai vul dir ch’igl è a Vancouver in auter temp che qua tar nus.


text:
Ins fetschia ina differenza tranter plantas giuvnas e plantas veglias. Tar plantas giuvnas stoppian ins far in “tagl d’educaziun”, declera Sep Benedetg. Quai vul dir: Ins ha in rom entamez e trais fin quatter roms laterals. Il rom entamez dastga esser pli lung, ils roms laterals duessan crescher en in anghel da 45 grads. Per evitar ch’in romin creschia stoppian ins tagliar giu tiers il rom e na betg laschar 1-2 centimeters. E l’onn proxim stoppian ins tagliar exact en il medem lieu. Ina pussaivladad da far ch’il rom na creschia betg pli saja da rumper giu el.
Avunda glisch
Ina planta duai la finala era avair ina furma. La curuna duess esser tagliada uschia che per exempel in mailer ha la furma dad in mail. Impurtant saja tar las plantas veglias ch’ellas hajan avunda glisch e ch’ellas portian buns fritgs. Ins po dentant era far sbagls da tagliar, per exempel sch’ins cumenza a tagliar dapertut. La finamira è da eleger tscherts romins e da laschar auters.
Avair pazienza
Sep Benedetg Candinas ha differentas plantas sin ses bain puril: maila, paira, palogas, primblas, apricosas, nectarinas, persics, nuschs e schizunt kiwis. El manegia ch’ins stoppia dentant avair pazienza fin in pumer creschia – quai possia cuzzar 10-15 onns.


text:
A Los Angeles saja morta ina persuna causa ina electrisada cura ch'ina planta è cupitgada sin ina lingia d'electricitad. Tenor rapports èn tut en tut var 150 lingias vegnidas dennegiadas uschia che bleras chasadas èn stadas senza electrizitad. Plinavant sajan bleras vias stadas bloccadas ed i haja dà considerabels impediments dal traffic.
Sin la plazza aviatica internaziunala da Los Angeles hajan 64 sglos stuì vegnir annullads e 269 sglos sajan vegnids spustads. Quai rapportan las autoritads localas.
Las autoritads averteschan era da bovas ed inundaziuns. I sa tractia dad ina da las pli grevas malauras dals davos onns en la regiun.
RR actualitad 10:00


text:
Silvio Lebrument sa ch'il vent buffa mintgatant era pulit criv sin il martgà da las medias privatas. Mo l'iniziativa «No Billag» fa propi quitads ad el. Betg mo la SSR profitescha da la taxa da radio e televisiun, mabain era ina gronda part da las televisiuns e radios privats. Uschia era la Tele ed il Radio Südostschweiz che survegnan 6,7 milliuns francs mintg'onn. L’Uffizi federal da communicaziun paja ina contribuziun considerabla vid ils custs da gestiun, di Silvio Lebrument. Tar la televisiun fetschia quai ora circa 70%, tar il radio prest la mesadad dals custs.
Senza quels daners na pudessan nus betg pli emetter noss program.
Per il Grischun saja impurtant d'avair bunas medias electronicas. Quellas na sajan betg mo in’impurtanta funtauna d'infurmaziun per la populaziun mabain era impurtants portavuschs per nossa regiun. Sche quellas mancassan e sche nus na pudessan betg pli transportar noss messadi mabain stuessan retrair tut da las regiuns grondas fiss quai ina catastrofa. Tant per il sport regiunal, la politica chantunala ed era per ils artists e la cultura indigena. «Pliras vuschs impurtantas na chattassan betg pli udida.»
Quai vesa la cussegliera naziunala Natalie Rickli da la PPS tut auter. Natiralmain gioghian las medias electronicas privatas e regiunalas ina rolla impurtanta en nossa democrazia. Ma i saja donn che las medias privatas na veglian betg pli esser en concurrenza mabain prendian pli gugent las taxas.
Ins sto schon sa tschentar la dumonda sche quai èn anc medias privatas.
Ella na saja betg fieu e flomma per l’iniziativa «No Billag». Ma i dovria ina reducziun da las contribuziuns. Ella sustegnia perquai ina cuntraproposta che veglia sbassar la taxa da radio e televisiun sin anc 200 francs. Quai dessi era aria per las offertas privatas, è Rickli persvasa.
Mo uschia ina reducziun tutgass en emprima lingia las regiuns periferas, respunda Ladina Heimgartner, la directura da RTR. Blers servetschs e prestaziuns stuessan vegnir centralisads, probabel a Turitg. La Rumantschia ed il chantun Grischun perdessan en mintga cas. Il radio rumantsch accumpognia cun tut ils idioms e colorits locals e procuria uschia era per ina chapientscha tranter ils idioms. Cunzunt cun la televisiun saja RTR era ina fanestra vers il rest da la Svizra.
Nus essan in element impurtant da la lingua rumantscha che sviluppescha era vinavant il rumantsch. Sche RTR na fiss betg pli fiss quai ina gronda sperdita per il rumantsch.
Quai chapescha era Natalie Rickli. Mo tenor ella dettia era alternativas co finanziar ina purschida rumantscha senza las taxas da radio e televisiun. L’iniziativa laschia avert da duvrar daners da taglia per finanziar in radio u ina televisiun.
Sch’i dat en il Grischun in basegn per radio e televisiun per rumantsch po quai vegnir finanzià cun daners dal chantun che vegnan per part era da la gulivaziun da finanzas naziunala.
Duain radio e televisiun vinavant vegnir finanziads cun ina taxa? Las Svizras ed ils Svizzers vegnan ad avair il davos pled en chaussa. Forsa gia l’entschatta da l’auter onn.
TR Telesguard 17:40


text:
Entant che la societad «Engadin Mountains SA » aveva registrà anc dal 2007/08 bun 1 milliun emprimas entradas, damai skiunzs sin pista, resulta sut il stritg 10 onns pli tard anc 743’795 entradas.
Lieu, aura, letgs ed euro
Sco il president dal cussegl d'administraziun da la societad, Luis Wieser, ha declerà als acziunaris durant la radunanza generala, sajan differents facturs responsabels per il svilup negativ ils ultims onns.
- Radund 1’000 letgs svanids ils davos onns en l’hotellaria
- Situaziun economica (cun ferm franc svizzer)
- Aura pauc constanta
- Regiun betg attractiva per giasts dal di (distanza)
- Dumping da pretschs dad autras destinaziuns da skis
- Gronda concurrenza cun autras purschidas l’enviern
Tranter Nadal e Pasca investescha il maun public en numerus eveniments giu la val, avant e suenter quel temp, duessan las pendicularas offrir insatge spezial sin la muntogna !
Tenor experts dessi pliras soluziuns per dar cuntrapais al trend dals davos onns. Dad ina vart è ina collavuraziun pli stretga tranter las interpresas indispensablas. Da l’autra hajan las pendicularas er da reagir a moda pli flexibla cun ils pretschs – tut tenor aura e dumonda da giasts. Quai vul dir per exempel er porscher bigliets cumbinads en collavuraziun cun viandants, passlunghists, hockeyans etc.
Separaziun clera
In nov maletg e novas cifras per l’interpresa vegni a dar a partir da l’onn da gestiun 2017 /18. Dapi là èn las duos varts da la val numnadamain separadas. La Corvatsch SA aveva surpiglià la Diavolezza e Lagalb e dà a la Engadin Mountains SA sco barat la Piz Nair-Corviglia SA.
Malgrà naiv, stagiun mediocra
Las cifras definitivas da la stagiun actuala 2017/18 n’èn anc betg sin maisa, dentant discurra Luis Wieser d’in enviern che correspundia pli u main a las entradas da l’onn passà. Quai malgrà ch’i ha dà blera naiv natirala quest onn. Las periodas cun bell’aura sur plirs dis èn dentant stadas fitg raras.
Glisch verda per nova Signal
Bunas novas dettia quai per las pendicularas davart ils plans per ina nova pendiculara Signal. Suenter trais onns ha l’Uffizi federal da traffic approvà la planisaziun e cun quai dà la concessiun per l’implant per ils proxims 40 onns. Tut il project da 33 milliuns francs è sa retardà surtut pervi dal recurs da 70 persunas, ha suttastritgà il president dal cussegl d’administraziun. Ussa sper’ins che quels na vegnian betg a trair vinavant il cas. Senza recurs, pudess ins cumenzar il zercladur 2018 cun la planisaziun en detagl da la pendiculara cun mintgamai 10 plazzas ed ina capacitad da 1800 persunas l’ura. En il cas ideal fiss il nov implant cun tut sia infrastructura sin l’areal da Signal a San Murezzan pront per la stagiun d’enviern 2020/21.


text:
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn gia en la romania submersa, vul dir en la Valragn songagliaisa per gronda part rumantschs. Ma discurrì vegn qua dapli blers onns be pli tudestg-svizzer. Sulet tschertas expressiuns sco «viva», «l'ora» u «gletsch» èn sa mantenids en il dialect – era tranter la giuventetgna. Per far attent nua che il territori rumantsch dad ozendi cumenza ha la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu) lantschà cun in'acziun da guerriglia durant ina not d’inviern 2014 ina champagna cun tatgaders pincs cun scrit sisur «Per Rumantsch?» e tatgà quests sin tut las tablas inscrittas be per tudestg in territori rumantsch o biling. L'acziun ha provocà e chaschunà undas in las medias...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...
Da Fadrina Hofmann - Sex, acts criminals e catastrofas - quai sun ils temas chi’s vendan statisticamaing il plü bain in gazetta. Schi’s lavura davent da l’Engiadina dvainta plü difficil...


text:
Pir cur ch'ins enconuschia ils resultats da quellas examinaziuns possian ins discurrer da consequenzas persunalas, citescha la NZZ am Sonntag vinavant a Pascal Gantenbein.
Gantenbein ponderescha sez candidatura tar la Raiffeisen
En il medem mument ha Gantenbein dentant annunzià da vulair renovar il cussegl d'administraziun. Fin il 2020 duain 9 novs commembers vegnir elegids. Er el sez pondereschia ina candidatura.
La Raiffeisen cumbatta cun ses image donnegià
L’affera Vincenz n’ha betg fat bain a l’image da la terz gronda banca en Svizra. Cun ina examinaziun interna annunziada l'emna passada vul la Raiffeisen gudagnar puspè la fiduzia da sia clientella.
Gia lura aveva la banca annunzià da vulair examinar consequentamain l’era Vincenz e da render transparent ils resultads da quell’examinaziun.
RR novitads 08:00


text:
Ina attatga da rachetas sin la Siria saja mo ina da pliras opziuns. Uschia ha la Chas’Alva a Washington relativà l’annunzia dal president american Donald Trump. Tenor la pledadra dal president, Sara Sanders, na saja anc betg cler, co ils Stadis Unids reageschian sin l’attatga probabla cun gas toxic. I dettia bleras opziuns. Avant aveva Trump annunzià via Twitter da vulair attatgar la Siria cun ina racheta.
Guterres appellescha al Cussegl da segirezza da l'ONU
En vista al conflict en Siria che s’agravescha, ha il secretari da l'Organisaziun da las Naziuns Unidas ONU, Antonio Guterres, appellà al Cussegl da segirezza da l’ONU. Ils tschintg commembers permanents duajan guardar che la situaziun na daventia betg nuncontrollabla. Gueterres fetschia quitads davart la discordia en il Cussegl da segirezza davart il conflict en Siria. En ina sesida d’urgenza dal mardi han fatg naufragi trais sboz da resoluziun – u pervi d'in veto da la Russia u dals Stadis Unids.
RR novitads 06:00


text:
ll secretari general da las Naziuns Unidas Antonio Guterres aveva pretendì ch'ins examineschia a moda independenta ils sajets mortals sin Palestinais tar ils protests en la Strivla da Gaza. Il minister da defensiun da l'Israel Avigdor Lieberman refusa questa pretensiun. «Ils schuldads israelians han fatg quai che saja stà necessari» ha Liebermann ditg sur l'emettur da l'armada. Tut dad els hajan merità renconuschientscha.
L'armada israeliana aveva il venderdi sajettà giu 15 Palestinais che protestavan. Tenor indicaziuns da l'armada hajan intgins demonstrants bittà cun crappa e pneus che brischan sin ils schuldads israelians.
Demonstraziuns en l'Israel
Ils Palestinais pretendan che fugitivs palestinais hajan il dretg da turnar en lur territori. Cun la fundaziun da l'Israel il 1948 avevan radund 700'000 persunas stuì bandunar lur territori. L'Israel refusa il return.
RR novitads 16:00


text:
Rheinfelden (DE-BW)
Rheinfelden l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Friburgh. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Lörrach. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 62.84 km² e 'ndel Dicember 2017 la gh'ìa 'na popolasiù de 32 856 abitàncc.
La cità la se tróa sö la spónda todèsca del fiöm Réno, a 'na altèsa de 280 méter sura 'l leèl del mar, en mira a la cità svìsera omònima, endèl Canton Argovia. Le dò cità i éra ünìde prìma che Napuliù Bonapart 'l stabilìes el cunfì 'ntra Germània e Svìsera söl fiöm Réno endèl 1802. Amò 'ncö le dò bànde i è ligàde del pont de vìsta sociàl e econòmich.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Bunamain 2'000 persunas han plaz en il center da cultura e congress (KKL) a Lucerna. Passa 1'000 èn stadas la dumengia al concert da benefizi dad incantanti, l'esemble cantus firmus ed il Chor viril Ligia Grischa.
Ils chors han rimnà daners cunter la malaria, mintga bigliet ha custà 50 francs uschia che passa 50'000 francs èn vegnids ensemen per il cumbat encunter la malsogna derasada cunzunt en Africa. Ils daners van a la fundaziun «Against malaria foundation». Quai è ina fundaziun che reparta tranter auter raits da mosquito, l'animal che derasa la malaria.
Fundaziun transparenta e perquai degna da vegnir resguardada
Ins haja tschernì questa fundaziun per perquai ch'ella saja transparenta ed haja fitg bass custs administrativs. Perquai cuntanschian er uschè blers daners sco pussaivel il lieu, nua ch'els vegnian duvrads, uschia Christoph Cajöri, in dals iniziants ed il dirigent da la Ligia Grischa.
Da dar ils daners saja dentant be pussaivel grazia a la fundaziun Lamprecht-Steiger, ina fundaziun che s'engascha per chors svizzers. Quella surprenda numnadamain tut ils custs dal concert e quels muntian a radund 80'000 francs.
Moderà il concert ha l'anteriura cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf.
RR actualitad 07:00


text:
Avant diesch onns èn ils da Tavau stads ils emprims en Svizra ch'han pudì offrir gia a la fin d'october ina loipa. Sco il schef dal lavuratori communal Norbert Gruber ha ditg ad RTR hajan els preparà quella loipa en emprima lingia per l'equipa naziunala da passlung enturn Dario Cologna. Oz vegnia quella loipa era nizzegiada d'equipas dad autras naziuns. Dasper saja quella loipa sa chapescha era ina purschida turistica.
Concurrenza entaifer il Grischun
Ditg èn ils da Tavau stads ils sulets ch’han purschì gia a la fin d’october ina loipa. Dapi trais onns datti dentant ina tala purschida era en la destinaziun turistica da Lai, quai en l’Arena da biatlon a Lantsch. Era qua èsi oriundamain stà ina purschida per sportists d’elita ha il gestiunari Silvio Baselgia detg ad RTR. A Lantsch trenescha tranter auter l’equipa naziunala da biatlon cun las trais soras Gasparin. Lai dettia dentant sapientivamain bler spazi als sportists da hobi, uschia saja la loipa mo reservada da las 9 fin las 11 per ils sportists d’elita.
Dus sistems mo il medem effect
Per pudair offrir gia a la fin d’october ina loipa nizzegian Tavau e Lantsch dus sistems divers. A Tavau sa numna quai "Snowfarming", ina metoda da conservar naiv durant la stad. Durant l’enviern vegn producì en in lieu sumbrivaun al pè dal Pass dal Flüela in brav mantun naiv artifiziala, ni sco ins schess correct naiv tecnica, quella vegn cuvrida cun resgim ch'isolescha e conserva. L’atun vegn quella naiv lura repartida cun camiuns ed ì vegn preparà ina loipa da 4 kilometers.
A Lantsch vegn la naiv producida pir l’atun cura ch’i dovra ella, quai grazia ad in sistem che sa numna "Snowfactory", fabrica da naiv. Aua vegn sfradentada uschia ch'ins sa era producir naiv tecnica tar temperaturas sur null grads. Il sistem è in auter, l’effect il medem. Ton a Lantsch sco a Tavau sa ins gia far passlung a la fin d'october.
RR actualitad 17:00


text:
La dunna da 27 onns ch’aveva mazzà ses 2 uffants da Bumaun haja fatg suicidi, era sch’ella saja vegnida accumpagnada regularmain cun servetschs psichiatrics. Quai ha il manader da l’ execuziun giudiziala dal chantun Turitg communitgà a chaschun d’ina conferenza da medias.
Ina brev da cumià
La dunna ha laschà enavos ina brev, davart il cuntegn n’hai dentant dà naginas infurmaziuns. La Procura publica ha instradà sco usità en tals cas in’inquisiziun.
Ils schabetgs da Bumaun
La dunna aveva confessà dad avair mazzà ses 2 uffants da Bumaun. Ils 2 uffants eran mo ils dis da festa tar la mamma a Flaach. Las Autoritads per la protecziun da l'uffant e da creschids KESB avevan plazzà els en ina chasa d'uffants, suenter ch’ils geniturs eran vegnids arrestads pervi da cugliunarias supponidas.
RR Novitads 12:00


text:
L’onn passà ha la citad da Cuira survegnia la lubientscha dal chantun d'introducir ina scola da talents davent da l’onn da scola 2016/17. Quai ha procurà per bleras discussiuns tar ils responsabels da la scola da talents a Glion, l'emprima scola da quai gener el Grischun fundada l’onn 2009. Els temevan che la nova scola a Cuira prendia davent ad els bleras scolaras e scolars. Ina tema betg giustifitgada.
18 talents admess als examens da recepziun
Actual frequentan 40 uffants la scola da talents a Glion. Per l’onn da scola 2016/17 èn 18 talents admess als examens da recepziun. Il manader da la scola da talents a Glion, Daniel Halser, quinta che 10 enfin 12 scolaras e scolars passan ils examens. Perquai che circa il medem dumber banduna la fin da l’onn la scola da talents, vegn il dumber total a restar tar plus minus 40 uffants. Per Daniel Halser è quai nagin problem, damai che la scola è gia a la limita dal dumber da talents. Cun dapli uffants patiss la qualitad da la scola.
Collavuraziun cun Cuira ed autras scolas
L’interess per in plaz en ina scola da talents è grond. Daniel Halser beneventa perquai schizunt la purschida da la scola da talents a Cuira. Quai dettia a dapli talents grischuns la pussaivladad da frequentar ina tala scola. El spera da collavurar egl avegnir cun la scola a Cuira, per savair megliurar la qualitad da la scola a Glion.
Organisaziun tetgala per las scolas da talents
Era ina collavuraziun tranter tut las 4 scolas da talents grischunas, sper Glion e Cuira datti anc ina a Tavau ed ina a Champfèr, è ina finamira da Daniel Halser. In concept per ina organisaziun tetgala cul num «Grischa talents» saja gia sin maisa ed emprims discurs preliminars hajan gia gì lieu. Sche tut giaja sco planisà, savess la nova organisaziun tetgala entschaiver cun sia lavur entschatta dal proxim onn da scola.


text:
Sco prestaziun d'equivalenza a quest emprest garantescha il chantun a las telefericas ina contribuziun da bunamain 170'000 francs.
Il project cumpiglia da construir in lai d'accumulaziun d'in cuntegn da 20'000 m³ aua, in lai che po er vegnir utilisà la stad. Vitiers datti indrizs d'ennavar per ils territoris dals runals Juonli e Nülli.
Sco la regenza scriva en sia communicaziun po cun quest indriz da far naiv vegnir creada la basa per in manaschi d'enviern prosperaivel en il territori dal Rinerhorn. Er saja l'utilisaziun dal lai durant la stad ina purschida supplementara che saja impurtanta per crear valurs turisticas en la regiun.
RR novitads 11:00


text:
In ch'ha astgà festivar in grond success, il pli grond insumma da sia carriera, è il skiunz glarunais Patrick Küng ch’è daventà il favrer a Vail/Beaver Creek campiun mundial en la cursa rapida. Il titel da campiun mundial ha er Nino Schurter astgà festivar en la disciplina cross-country da mountainbike. Per Schurter èsi insumma stà in stagiun perfetga. Sper il titel da campiun mundial ha il mountainbiker er gudagnar la cuppa mundiala generala.
HCD per la 31avla giada
Il Club da hockey da Tavau ha procurà per ina da las grondas surpraisas en il campiunadi da hockey. L’equipa d’Arno del Curto è partida cun pauc credit en la stagiun, er pervi da grondas midadas en il cader. La finala ha il HCD tuttina gudagnà il titel, il 31avel en l’istorgia dal club.
E betg d’emblidar il success da la naziunala Svizra da ballape ch’ha pudì sa qualifitgar per il campiunadi d’Europa l’onn proxim en Frantscha, quai sut la batgetta dal trenader Vladimir Petkovic.
Il crimi da la FIFA
Durant il 2015 hai dentant er dà plirs scandals, tals ch’ha mussà l’autra vart da la medaglia. Per lingias grassas ha procurà oravant tut la FIFA. I vegn rinfatschà a la Federaziun mundiala da ballape cugliunaria, corrupziun, lavada da daners suspectus. Gronda critica e rinfatschas er envers il president Sepp Blatter. Curt avant Nadal èn Blatter sco er il president da l’UEFA, Michel Platini, vegnids suspendids per 8 onns, quai che munta pli probabel la fin da la carriera per ils dus funcziunaris.
Scandals da doping er il 2015
Er il scandal da doping tar la Federaziun d’atletica leva en Russia è stà in dals puncts negativs dals davos mais. I vegnia dopà sistematic, uschia las rinfatschas. Bler è vegnì a la glisch, sinaquai èn er blers sportists, trenaders e funcziunaris vegnids suspendids. La Wada, l’agentura mundiala d’anti-doping, ha reagì vehement sin quai scandal e recumandà d’ex clauder la Russia da la Federaziun mundiala d’atletica leva. Sch’ils Russ pon ussa ir a la partenza als gieus olimpics d’in auter onn a Rio de Janeiro, quai stat anc scrit en las stailas.


text:
Avant bun dus onns ha il giuven defensur da 19 onns dà ses emprim gieu en la Super League cun il FCZ. Dapi la stagiun 2014/2015 è Nico Elvedi da chasa tar il club da la Bundesliga, Borussia Mönchengladbach. Ses emprim gieu davent da l’entschatta cun Gladbach ha el giugà l’entschatta december 2015 encunter il campiun da record, il FC Bayern München. Borussia Mönchengladbach aveva gudagnà quest gieu cun 3:1. Cun Gladbach ha Elvedi er gia fufragnà l’aria da la Champions League.
Svelta carriera
Suenter avair giugà cun las equipas naziunalas svizras U17, U19 ed U21 è Nico Elvedi vegnì nominà curt avant il campiunadi d’Europa per la naziunala svizra dals gronds. En il gieu da test per l’Euro la fin matg a Genevra encunter la Belgia ha el dà sias emprimas minutas cun l’equipa da Vladimir Petkovic. Silsuenter è el er vegnì nominà per il campiunadi d’Europa en Frantscha nua che Elvedi è dentant sulet giugader da reserva.
Ragischs a Cumbel
Nico Elvedi è creschì si en il chantun Turitg. Ses emprim club da ballape è stà il FC Greifensee. Silsuenter ha el midà tar ils juniors dal FCZ. Sias ragischs ha il giuven da 19 onns dentant a Cumbel en la Val Lumnezia. Relaziun cun la Surselva ha Nico Elvedi dentant tant sco nagina.
RR actualitad 17:00