text:
Ballabasket
Ballabasket è in sport da balla che vegn per ordinari giugà en halla e tar il qual duas squadras emprovan da bittar la balla en il chanaster da l’adversari. Ils chanasters sa chattan en in’autezza da 3,05 meters da la vart graschla dal champ. Ina squadra consista da tschintg giugaders da champ e fin a set giugaders da reserva che pon vegnir stgamiads tenor giavisch. Mintga tutgada en il chanaster or dal gieu quinta tut tenor la distanza dus u trais puncts. In culp liber tutgà quinta in punct. I gudogna la squadra cun il pli aut dumber da puncts.
Il ballabasket ha il medi e pedagog canadais James Naismith inventà il 1891 sco sport da halla. Dapi il 1936 sa tracti d’ina disciplina olimpica. Oz è il ballabasket derasà en tut il mund ed è surtut en ils Stadis Unids, en China ed en l’Europa dal Sid in dals sports ils pli populars. Mintga quatter onns ha lieu in campiunadi mundial da ballabasket che vegn realisà da la Federaziun internaziunala da ballabasket FIBA.
Tenor indicaziuns da la FIBA giogan en tut il mund radund 450 milliuns umans ballabasket.[1] Ils atlets da ballabasket ch’han il pli grond success tutgan a nivel internaziunal tar ils sportists da professiun cun las pli autas pajas insumma.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’invenziun dal ballabasket[modifitgar | modifitgar il code]
Il ballabasket tutga tar ils paucs sports ch’èn vegnids inventads d’ina persuna singula. Il medi e pedagog canadais James Naismith ha sviluppà il sport da balla l’onn 1891 a Springfield (Massachusetts) sco sport da halla per ses students. Naismith aveva realisà che auters gieus da balla èn orientads fitg ferm al cumbat, perquai che quels sa splegan da tut temp sin il medem plaun (p.ex. l’American Football). El ha empruvà da sviluppar ina disciplina main cumbattanta cun in pli pitschen ristg da sa blessar per pudair occupar ils 18 students da la classa durant ils mais d’enviern. Perquai ha el spustà ils chanasters (englais baskets) en in’auter plaun, 1½ meters sur ils giugaders. Il pedel Pop Stabbins ha fermà da lez temp chanasters da persics vi da las emporas da la YMCA Training School a Springfield. L’autezza da 10 pes, ch’ins ha elegì lezza giada plitost per casualitad, correspunda a 3,05 meters ed è restada valaivla fin oz. Las ballas prendevan ins or dals chanasters cun agid d’in fist; pir il 1906 è vegnida introducida la rait dad oz ch’è averta giudim. Per evitar che aspectaturs possian influenzar davent da la galaria ils tirs sin ils chanasters, han ins montà davos mintga chanaster in’aissa.
La secretaria da scola Lyons ha gidà Naismith a concepir las 13 reglas da basa, las qualas èn sa mantegnidas fin oz quasi senza midadas. L’emprim gieu da ballabasket uffizial ha gì lieu ils 20 da schaner 1893 a Springfield. En ils dus mez temps vegniva savens be tutgà ina u duas giadas il chanaster; malgrà questa bassa quota da tutgadas (u da chanasters) è il ballabasket bainspert sa fatg valair en ils Stadis Unids.
Gia il proxim onn han ins introducì al Smith College il ballabasket da dunnas. Senda Berenson Abbott ha influenzà fermamain il ballabasket da quel temp cun midar las reglas sviluppadas da James Naismith ed adattar quellas a las dunnas. Ils 22 da mars 1893 ha gì lieu l’emprim gieu da ballabasket da las dunnas al Smith College. Senda Berenson ha sinaquai er publitgà in magazin spezialisà sin ballabasket da dunnas.[2]
Furmaziun da las emprimas squadras[modifitgar | modifitgar il code]
Ils proxims onns han ins l’emprim giugà cun ballas che sumegliavan las ballas da volley odiernas. Da quel temp valeva anc la regla ch’ina balla che sa tschentia ordaifer il champ tutgia al team che la cuntanschia sco emprim; perquai siglivan ils giugaders savens senza resguard dals aspectaturs en las retschas. Per che la balla na possia gnanc ir en l’out, han ins cumenzà a circumdar il champ da ballabasket cun ina saiv da giatter. Quant malempernaivel ch’igl era da giugar en questas chabgias, descriva Barney Sedran, in giugader dals New York Whirlwinds: «La gronda part da nus avevan trasor tagls ed il court era cuvert cun sang.»[3]
A l’entschatta dal 20avel tschientaner èn sa furmadas emprimas famusas squadras, las qualas èn pli tard vegnida recepidas en la Naismith Memorial Basketball Hall of Fame. Ils Buffalo Germans tutgavan tar las meglras squadras al YMCA. L’onn 1904 han ils Germans preschentà il nov sport als Exhibition Games a chaschun dals III. Gieus olimpics a St. Louis. Igl è dispità, schebain ballabasket valeva da quel temp sco concurrenza olimpica uffiziala. En mintga cas n’han giugà lezza giada naginas squadras naziunalas; quai dueva pir esser il cas il 1936 a Berlin. Sper ils Germans èn stads en la segunda decada dal 20avel tschientaner surtut ils Original Celtics ina squadra cun gronda influenza. Daspera èn sa fatgas valair squadras sco ils New York Renaissance u ils Cleveland Rosenblums. L’onn 1925 han ins fundà l’American Basketball League (ABL), la quala ha introducì intginas innovaziuns. La giatrera è svanida ed è vegnida remplazzada tras sugas. Ultra da quai han ins introducì uffizialmain l’aissa davos ils chanasters.
Ballabasket als colleges americans[modifitgar | modifitgar il code]
Gia baud suenter l’invenziun dal ballabasket l’onn 1891 ha quest sport pudì sa far valair als colleges ed a las universitads en ils Stadis Unids. L’emprim gieu da ballabasket tranter duas squadras da college ha gì lieu ils 8 d’avrigl 1893 a Beaver Falls en Pennsylvania. Il Geneva College ha gudagnà lezza giada cunter il New Brighton YMCA. Ils emprims gieus da ballabasket avevan lieu cun mintgamai set u nov giugaders per squadra. Ils 18 da schaner 1896 è vegnì giugà l’emprima giada tenor il sistem actual cun be tschintg giugaders e quai a Iowa City, nua che l’University of Chicago ha gudagnà cunter l’University of Iowa.
Ils proxims onns e decennis è il nov sport daventà popular en ils Stadis Unids surtut en furma e grazia al ballabasket ch’è vegnì giugà als colleges ed a las universitads. Er per il svilup organisatoric dal ballabasket è quai stà decisiv (p.ex. fundaziun da la National Collegiate Athletic Association il 1906).
Cumbain che la tradiziun dal ballabasket als colleges ed a las universitads cuntinuescha, era quel daventà suenter la Segunda Guerra mundiala adina main credibel sco sport da squadras professiunalas (t.a. scandals da manipulaziun e da transfers). Quai ha la finala fullà via a la fundaziun da la NBA.
Fundaziun da la NBA[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 6 da matg 1946 è vegnida fundada la Basketball Association of America (BAA). L’onn 1949 han ins fusiunà questa liga cun la National Basketball League (NBL) a la National Basketball Association (NBA). Famus giugaders dals onns 1940 èn stads Bob Davies e George Mikan. Ed en ils onns 1950 ha l’impressari american Fred Zollner (sco possessur dals Fort Wayne Pistons, pli tard: Detroit Pistons) influenzà il sport sco nagin auter. El ha sustegnì la BAA e la NBA finanzialmain ed ha gidà a sviluppar vinavant las reglas dal ballabasket.
Derasaziun internaziunala[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta dal 20avel tschientaner ha il ballabasket cumenzà a sa derasar er ordaifer ils Stadis Unids. Gia il 1893 ha gì lieu a Paris l’emprim gieu sin terren franzos. L’onn 1902 èn las reglas cumpigliadas da James Naismith vegnidas translatadas en tudestg. Quatter onns pli tard han ins introducì il ballabasket en l’Italia. Il 1916 èn tranter auter suandads la Bulgaria ed il 1917 l’Albania e la Grezia.
L’onn 1923 ha gì lieu en l’Uniun sovietica l’emprim campiunadi naziunal dals umens. En il decurs dals onns 1920 è la popularitad da quest sport da balla creschida cuntinuadamain. L’onn 1930 han ins organisà l’emprim campiunadi continental dals umens en l’America dal Sid, en rom dal qual Uruguai ha gudagnà cunter l’Argentinia. In impurtant pass per l’acceptanza internaziunala da quest sport è medemamain vegnì fatg il 1930 cura ch’il Comité olimpic internaziunal ha acceptà il ballabasket sco disciplina olimpica. Il 1932 han otg federaziuns naziunalas fundà a Genevra la Federaziun mundiala da ballabasket FIBB (dal 1935 fin il 1986 Fédération Internationale de Basketball Amateur, FIBA). Quella controllescha ils campiunadis internaziunals ed il turnier olimpic e relascha las reglas internaziunalas. Il 1958 ha la FIBA introducì il campiunadi europeic da las squadras victuras dals singuls pajais (il 1959 er da las dunnas).
Dals gieus olimpics dal 1936 a Berlin ha fatg part l’emprima giada uffizialmain in turnier da ballabasket. Gudagnà quel ha la squadra naziunala americana cunter il Canada. L’onn 1950 ha gì lieu l’emprim campiunadi mundial dals umens. A Buenos Aires, davant il public indigen, ha l’Argentinia gudagnà il final cunter ils Stadis Unids. Trais onns pli tard han ins er manà tras a Santiago de Chile l’emprim campiunadi mundial da las dunnas. Qua ha il team dals Stadis Unids gudagnà cunter il pajais ospitant. Dapi il 1976 (Montreal) fa er il ballabasket da dunnas part dals gieus olimpics.
In grond pass en la percepziun mundiala dal ballabasket è succedì l’onn 1992, cura che giugaders professiunals èn vegnids admess l’emprima giada als gieus olimpics a Barcelona e la squadra naziunala americana ha fatg furori. Ils proxims onns è la preschientscha dal ballabasket en las medias creschida cuntinuadamain. Impurtants giugaders sco Michael Jordan han represchentà il sport en enconuschentas campagnas da reclama e sin ils frontispizis da numerus magazins.
Situaziun odierna[modifitgar | modifitgar il code]
Ozendi è il ballabasket derasà en blers pajais en tut las parts dal mund. La gronda part dals pajais europeics disponan d’in’atgna liga da ballabasket. Fitg popular è il sport, sper l’America dal Nord, surtut en numerus stadis europeics (p.ex. Spagna, ils stadis baltics, sin il Balcan u en Grezia) ed en l’America dal Sid (p.ex. Brasilia ed Argentinia).
Equipament[modifitgar | modifitgar il code]
Balla[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims dus onns han ins giugà cun ballas che regordan a las ballas da volley dad oz. Dal 1894 fin en ils onns 1940 èn stads en diever ballas liadas. Tar quellas era gia visibla la ‹tipica› furma da las lingias da la balla. Ozendi vegn giugà cun ballas che consistan da material sintetic ubain da tgirom e fil da nilon.
Tar cumbats dad umens ha la balla uffiziala ina circumferenza da 749 fin 780 millimeters (grondezza 7) ed in pais da 567 fin 650 grams. En las ligas da dunnas vegn savens giugà cun ballas d’ina circumferenza da 724 fin 737 millimeters (grondezza 6) e d’in pais da 510 fin 567 grams.
Vestgadira[modifitgar | modifitgar il code]
En l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner purtavan ils giugaders tricots da launa e chautschas da taila. Ultra da quai eri obligatoric da proteger durant ils gieus las stgainas, ils schanugls ed ils cumbels. Quai surtut pervi da la dira moda da giugar ed il nausch stadi da las arenas. Ils onns 1960 è la vestgadira dals giugaders alura sa midada vaira ferm. Ils tricots èn daventads pli confortabels e libers e las chautschas da taila han ins remplazzà tras shorts cumadaivels.
Er ils chalzers da ballabasket han fatg in grond svilup. L’emprim purtavan ils giugaders chalzers da tgirom malpratics. Ils onns 1980 han producents d’artitgels da sport sco Nike, Adidas, Puma u Converse alura fatg contracts cun singuls stars ed accelerà il svilup da chalzers adattads spezialmain als basegns dal ballabasket.
Princip dal gieu[modifitgar | modifitgar il code]
La finamira dal gieu è da dumagnar la balla cun driblar u cun giugar pass en la vart adversaria dal champ e d’al bittar là en il chanaster dals adversaris.[4] La balla sto crudar da surengiu tras il chanaster ch’è montà en in’autezza da 3,05 meters. Per cuntanscher quest intent po la balla er vegnir bittada l’emprim cunter l’aissa ch’è fixada davos il chanaster. In tir sin il chanaster che reussescha porta a la squadra ch’attatga per ordinari dus puncts, ina bittada libra in punct. Po la balla vegnir bittada cun success da davos la lingia da trais puncts, dat quai trais puncts. Gudagnà il gieu ha la squadra ch’ha cuntanschì suenter la fin dal temp da giugar dapli puncts che la squadra adversaria. En cas da pari vegn giugà ina prolungaziun da tschintg minutas. Quai vegn repetì fin ch’il victur è enconuschent.
Champ[modifitgar | modifitgar il code]
Gieus da ballabasket vegnan adina giugads sin in champ rectangular cun ina surfatscha dira. Per ils turniers uffizials da la FIBA sto il champ mesirar 28 meters sin 15 meters. Quel vegn sutdividì cun agid da divers rudels, lingias e zonas ch’han in’atgna funcziun. Qua ils impurtants:
- Las lingias lateralas e lingias finalas (numnadas lingia da basa u lingia da fund) cunfineschan il champ. Tutga la balla ina da questas lingias u il sectur ordaifer, è ella or dal gieu (er: en l’out). Il medem vala sch’il giugader che tegna u tutga la balla è cun ina part dal corp sin la lingia u ordaifer.
- La lingia centrala parta il champ en duas mesadads tuttina grondas. En quel mument che la squadra ch’è en possess da la balla ha giugà quella en la mesadad d’attatga, vegn la lingia centrala tractada sco ina lingia exteriura: Vul dir: La balla na dastga betg pli vegnir giugada enavos en l’atgna mesadad.
- Enturn il punct central da la lingia centrala è marcà, cun in radius da 1,80 meters, il rudè central. Quel serva a l’entschatta d’in gieu ad exequir la balla siglida.
- Sut ils chanasters è marcà in rectangul, l’uschenumnada zona. La zona inditgescha tranter auter che giugaders da la squadra ch’attatga na dastgan betg sa tegnair qua nuninterruttamain pli ditg che 3 secundas.
- A quest rectangul suonda in mez rudè; ensemen cun la lingia communabla cun la zona (l’uschenumnada lingia da culp liber) serva quel ad exequir ils culps libers.
- L’uschenumnada lingia da trais puncts furma in grond mez rudè (radius davent dal chanaster: 6,75 m), cun varts in pau pli planivas, situà ordaifer la zona. Quel inditgescha la distanza davent da la quala ina bittada sin il chanaster che reussescha vegn valitada cun trais puncts.
- Il mez rudè da no charging sutvart il chanaster marchescha il sectur, entaifer il qual fouls da la categoria stumplar/stuschar (charging) da vart d’in giugader ch’attatga na vegnan betg sancziunads.
Squadras[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il champ sa chattan duas squadras cun mintgamai tschintg giugaders da champ. La furmaziun da partenza d’ina squadra vegn er numnada starting five. Quai na ston betg exnum esser ils pli ferms giugaders d’in team. Igl è però absolutamain necessari da disponer d’in banc cun avunda giugaders ferms ed equilibrads. Savens sa tracti tar quels che spetgan sin il banc da giugaders rutinads u da tals che pon surpigliar en situaziuns criticas ina rolla speziala e procurar uschia en il gieu per ils impuls ch’èn gist dumandads (bittadas da trais puncts, in gieu svelt, segirar la balla, incumbensas da defensiun spezialas e.a.). Giugaders pon vegnir midads tantas giadas sc’ins vul. Ina midada è pussaivla durant mintga interrupziun dal gieu.
Posiziuns[modifitgar | modifitgar il code]
A l’entschatta differenziavan ins entaifer ils giugaders tranter attatgaders (forwards) e defensurs (guards). En rom da l’ulteriur svilup dal gieu (novas reglas, popularitad creschenta) èn sa sviluppadas per mintgin dals tschintg giugaders incumbensas spezialas.
La furmaziun da partenza dals tschintg giugader da champs activs sa cumpona per ordinari d’in giugader fitg grond, il center, da dus forwards e da dus guards. Igl èn però er pussaivlas differentas autras variaziuns, p.ex. trais guards (l’uschenumnà small ball, damai ch’i sa tracta tar ils guards per ordinari dals giugaders ils pli pitschens) u il gieu cun dus centers.
Il center agescha per ordinari en la zona. El ha da procurar per uschè blers rebounds sco pussaivel. Ils guards vegnan sutdividids en shooting guard e point guard. Il shooting guard è spezialisà sin bittadas a distanza (bittadas a trais puncts), entant ch’il point guard figurescha sco playmaker e decida co che sia squadra vul avanzar cun la balla.
Ils forwards (giugaders en posiziun d’ala) vegnan medemamain sutdividids en duas ulteriuras posiziuns: small forward e power forward. Il num e la gronda differenza tranter questas duas posiziuns sa referescha a la grondezza dals giugaders. Tar omadus forwards sa tracti da giugaders d’attatga ch’ageschan sco il center en la zona ed emprovan da far uschè bleras battidas sco pussaivel davent dal spazi d’attatga.
Las posiziuns vegnan numeradas davent dal pitschen fin il grond giugader, da #1 (point guard) fin #5 (center).
Arbiters[modifitgar | modifitgar il code]
In gieu vegn da princip manà da dus arbiters. En la NBA, la NCAA e bleras autras ligas naziunalas pli autas ed internaziunalas èn però en funcziun trais arbiters. Tut ils arbiters han ils medems dretgs; els disponan sulettamain da differents secturs d’observaziun e da differentas responsabladads, roteschan però permanentamain. Decisiva è la posiziun da la balla sin il champ. Tar la tecnica da dus arbiters sa chatta in dad els en posiziun davant. Sia posiziun è davos la lingia da basa da la squadra che defenda. Ses collega occupa ina posiziun davos l’attatga, ca. en ina distanza da trais meters da la balla. El sto sa trategnair en il sectur davent da la lingia laterala sanestra fin ca. la mesadad dal champ.
Durada dal temp da giugar[modifitgar | modifitgar il code]
In gieu da ballabasket sa cumpona per ordinari da quarts. En las associaziuns che tutgan tar la FIBA ha mintga quart ina durada da 10 minutas. En la NBA vegnan giugads mintgamai 12 minutas per quart. En cas da pari a la fin da l’ultim quart, vegn mintgamai prolungà per tschintg minutas (overtime), fin ch’ina squadra è victura. Oriundamain giugavan ins duas mesadads a mintgamai ventg minutas. La nova durada dal temp da giugar è in’adattaziun a la NBA, en la quala vegn gia giugà dapi daditg quatter quarts. L’excepziun furma la liga da college americana NCAA, en la quala ins gioga vinavant duas mesadads. Cuntrari a p.ex. il ballape quinta qua be il temp da giugar per propi. En cas d’interrupziuns dal gieu (p.ex. tar fouls u ballas lateralas) vegn il temp franà uschespert che l’arbiter interrumpa il gieu. La durada effectiva d’in gieu munta uschia per ordinari a 80 fin 100 minutas. Suenter mintga quart e mintga prolungaziun datti ina pausa da duas minutas; la pausa suenter la mesadad dal gieu dura quindesch minutas (FIBA).
Puncts[modifitgar | modifitgar il code]
Ina bittada reussida maina per ordinari a dus puncts. Sa chatta il giugader che bitta la balla però davos la lingia da trais puncts, obtegna sia squadra trais puncts. La lingia da trais puncts sa chatta en ina distanza da 6,75 meters davent dal punct central dal chanasters (NBA: 7,24 meters).
En cas d’in foul durant in’emprova da bittar sin il chanaster, survegn il giugader ch’è vegnì impedì il medem dumber da bittadas libras sco quai ch’el avess pudì far puncts en cas che la bittada fiss reussida. La bittada libra ha lieu davent da la lingia da culp liber che maina en ina distanza da 5,80 meters parallel tar la lingia da fund. In culp liber reussì quinta adina in punct. Vegn in giugader impedì durant sajettar ina balla e quella sa tschenta, malgrà il foul, en il chanaster, vegnan quests puncts quintads a moda regulara ed il giugader survegn ultra da quai la chaschun da far in ulteriur culp liber. Uschia ha el la pussaivladad da cuntanscher en tut 3 (resp. 4) puncts.
Attatga[modifitgar | modifitgar il code]
En l’attatga existan diversas variantas. Savens vegnan giugads uschenumnads sistems. Tar quels sa tracti da cumbinaziuns che las squadras exerciteschan ordavant ed entaifer las qualas mintga attatgader ha in’incumbensa specifica. La finamira è da pussibilitar ad in giugader da sa metter en posiziun da pudair sajettar libramain.
La squadra ch’attatga po per exempel empruvar da carmalar blers defensurs sin ina vart per dar liber ad in giugader da l’autra vart il champ da tir.
L’attatgader che na maina betg gist sez la balla po empruvar da sa tegnair lunsch davent dal giugader ch’è en possess da la balla. Uschia lia el in defensur a sia persuna e pussibilitescha a ses congiugader d’avanzar cun la balla en ina situaziun 1 cunter 1.
In’autra pussaivladad è l’uschenumnada «isolaziun»: Il giugader cun la balla dat il segn e tut ses congiugaders stauschan ils giugaders ch’als cuvran vers las lingias lateralas. Uschia sto il giugader ch’avanza cun la balla vers il chanaster sulettamain tegnair en egl ses adversari direct.
Defensiun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la defensiun fan ins da princip la differenza tranter la defensiun che sa referescha ad ina zona e la defensiun che sa referescha ad in adversari. D’attribuir a mintga defensur ina tscherta zona (p.ex. davant dretg) maina ad in center fitg cumpact. Per l’adversari vegni perquai grev da far puncts en vischinanza dal chanaster. Il dischavantatg è che tratgas da distanza na sa laschan betg defender uschè bain. Ultra da quai po l’adversari empruvar da stgaffir d’ina vart sapientivamain ina superiuradad numerica.
Tar la defensiun che sa referescha al singul adversari è attribuì a mintga attatgader in defensur. Uschia èsi pli grev da vulair sajettar libramain davent da las varts lateralas. Percunter n’è il center betg plain defensurs, quai ch’avra tut tenor pussaivladads d’avanzar entamez il champ vers il chanaster.
La finala datti er furmas maschadadas, las qualas vegnan però pratitgadas plitost darar. Uschia pudess ins per exempel attribuir a quatter giugaders singulas zonas, entant ch’il tschintgavel gioga um cunter um. Questa cumbinaziun vegn savens pratitgada sche l’adversari dispona d’in singul giugader fitg ferm.
Terminologia[modifitgar | modifitgar il code]
- Assist: Pass ad in giugader che vegn da bittar questa balla cun success en il chanaster; il dumber d’assists da mintga giugader vegn nudà en statisticas.
- Crossover: Moviment da driblar che cumenza a medem temp cun in pass cruschà ed ina midada da maun.
- Double-double: In giugader ha a la fin d’in gieu en duas categorias che vegnan nudadas en la statistica (p.ex. assists e rebounds) ina valur da duas cifras.
- Triple-double: In giugader ha a la fin d’in gieu en trais categorias statisticas (p.ex. assists, rebounds e puncts) ina valur da duas cifras.
- Dunking: Sch’in giugader chatscha la balla cun in maun u cun dus mauns da surengiu tras il rintg. En la NBA han ins introducì il Slam Dunk Contest, a chaschun dal qual giugaders tschernids chatschan la balla a moda artistica en il chanaster.
- Lay up: La balla na vegn betg bittada or d’ina tscherta distanza en il chanaster, mabain messa en quel dal giugader che siglia ad aut.
- Rebound: D’in rebound discurr’ins sch’ina balla che vegn rebattida vegn tschiffada d’in defensur (rebound defensiv) u attatgader (rebound offensiv); il dumber da rebounds vegn nudà en statisticas.
- Steal: Prenda in giugader davent a ses adversari la balla, vegn quai numnà steal.
- Turnover: Perdita da la balla da tut gener, p.ex. tar in sbagl da pass u pass fallà.
- Gieu da 3 puncts: Sch’in giugader cunter il qual vegn fatg in foul vegn tuttina da bittar la balla en il chanaster e reussescha er anc tar il culp liber, discurr’ins d’in gieu da 3 puncts (dus puncts per il chanaster + in punct per il culp liber).
- Gieu da 4 puncts: La medema situaziun sco tar il gieu da 3 puncts, ma davos la lingia da trais puncts (trais puncts per il chanaster + in punct per il culp liber).
- Playmaker): Il point guard d’ina squadra vegn designà sco playmaker, vul dir sco il giugader che metta ad ir las attatgas.
- Zona: Il sectur marcà che sa chatta directamain sut il chanaster e che tanscha fin la lingia da culp liber. La zona vegn per part er numnada paint u key.
- Fast break: In’attatga andetga, sumegliant a la cunterattatga tar il ballamaun. Tar il fast break vegn empruvà d’avanzar svelt cun la balla e da bittar quella uschè spert sco pussaivel sin il chanaster.
Reglas da gieu[modifitgar | modifitgar il code]
Balla siglida[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor las reglas da la FIBA cumenza mintga gieu cun ina balla siglida. Da quella resulta tge squadra ch’è en possess da la balla. Per quest intent bitta l’arbiter, situà en il rudè central tranter dus giugaders adversaris, ad aut la balla; apaina che quella croda, emprovan ils dus giugaders da la sajettar ad in congiugader. Ils quarts che suondan alternescha sinaquai il possess da la balla; quai inditgeschan ils gidanters dals arbiters mintgamai cun ina frizza.
En la NBA vegn er fatg diever d’ina balla siglida en autras situaziuns dal gieu, per exempel suenter in foul dubel cun culps libers u en general sch’il possess da la balla n’è betg cler. La balla siglida na vegn alura betg fatga en il rudè central, mabain en il rudè che sa chatta il pli damanaivel da l’ultima situaziun da gieu.
Fouls[modifitgar | modifitgar il code]
Ins fa la differenza tranter fouls persunals, tecnics, nunsportivs e disqualifitgants. Fouls tecnics vegnan pronunziads en cas da sbagls tecnics, administrativs u da mancanza da disciplina da vart dals giugaders e dals trenaders. Fouls nunsportivs vegnan pronunziads sch’il contact tranter dus giugaders è fitg dir u sch’in giugader n’ha nagina schanza da giugar la balla ed i vegn tar in contact. Fouls disqualifitgants suondan ad in cumportament fitg nunsportiv (ingiurias, violenza etc.).
Il defensur fa in foul sch’el tegna, blochescha, stauscha u impedescha en in’autra moda il moviment da l’adversari. In tschert stuschar e strair è – cun mesira – lubì sche l’attatgader che vegn defendì n’è betg gist sez en possess da la balla. Cas cuntrari èn las pussaivladads dal defensur restrenschidas; el na dastga en mintga cas betg impedir l’attatgader cun ils pes u la bratscha, ma po empruvar da sa postar cun ses corp uschia che l’attatgader è sfurzà da midar direcziun u sto forza schizunt currer enavos en tschertga d’ina meglra posiziun d’attatga.
L’attatgader ch’è en possess da la balla fa in foul sch’el vegn en contact cun in defensur che sa chatta en ina posiziun da defensiun lubida en tala moda ch’i resulta da quai in avantatg betg fair a favur da l’attatgader (uschenumnà foul offensiv). Tipics fouls offensivs èn contacts betg lubids cun ils cumbels, stuschar davent l’adversari cun il bratsch sut ubain sche l’attatgader cura cun il givè ordavant cunter l’adversari. Er dal cumportament d’attatgaders senza balla pon resultar fouls. Ina differenza tar in foul d’in defensur è percunter ch’il foul da vart da la squadra che sa chatta en possess da la balla na maina betg ad in culp liber (excepziun: foul offensiv nunsportiv).
Suenter in foul disqualifitgant u dus fouls nunsportivs è il giugader exclus dal gieu. Il medem vala per tschintg fouls persunals u tecnics (NBA: sis fouls). Da resguardar è ch’i sa tracta da chastis persunals. Vi dal dumber da giugaders sin il champ na sa mida nagut.
Surpassaments da temp[modifitgar | modifitgar il code]
Regla da 24 secundas: Mintga attatga dastga durar maximalmain 24 secundas (excepziun: als colleges americans valan 35 secundas, quai che maina a damain puncts per gieu). L’ura cumenza a dumbrar da nov suenter che la balla ha tutgà il rintg, suenter in foul da vart da la squadra che defenda ubain sche la balla mida d’in giugader a l’auter (pass, steal etc.). Sco particularitad che po manar a scenas spectacularas vala il fatg ch’in chanaster quinta sch’il giugader ha bittà la balla avant ch’il temp a disposiziun è spirà. I po pia tuttavia esser ch’il signal da 24 secundas resuna durant che la balla è anc en l’aria.
Regla da 8 secundas: Survegn ina squadra la balla u hai dà ina remessa, alura sto quella dumagnar la balla entaifer 8 secundas en la mesadad adversaria. Na reussescha quai betg, datti ina remessa per l’adversari davent da la lingia centrala.
Regla da 3 secundas: Durant in’attatga na dastgan ils giugaders da la squadra ch’attatga betg sa trategnair senza interrupziun pli ditg che trais secundas en la zona da culp liber da l’adversari, e quai independentamain sch’il giugader respectiv è en possess da la balla u betg. Las trais secundas na vegnan però betg mesiradas cun l’ura, mabain (sco las 8 secundas) quintadas ‹en il chau› u tenor sentiment. En las ligas superiuras vegnan giugaders che n’èn betg en possess da la balla darar punids pervi da questa regla.
Regla da 5 secundas: Il giugader ch’exequescha la remessa dastga tegnair la balla maximalmain tschintg secundas. Er en il gieu sto mintga giugader far suenter tschintg secundas in tir sin il chanaster, cumenzar a driblar u passar la balla ad in auter giugader. Vegn ina da questas reglas surpassadas, datti per la squadra adversaria ina remessa davent da la proxima lingia laterala.
Balla laterala[modifitgar | modifitgar il code]
Tutga la balla u il giugader cun la balla la lingia exteriura dal champ u la zona ordaifer quella, è quai in out u ina balla laterala. Siglia il giugader però ad aut anc en il champ e reusseschi ad el da bittar enavos la balla en il gieu avant ch’el sa tschenta en l’out, cuntinuescha il gieu senza interrupziun.
Gieu da return[modifitgar | modifitgar il code]
Durant in’attatga na dastga la balla vegnir sajettada da nagin giugader da lezza squadra da la mesadad adversaria en l’atgna mesadad dal champ. Succeda quai tuttina, è quai ina cuntravenziun cunter las reglas, in uschenumnà gieu da return (englais backcourt violation). Sco gieu da return vala mintga moviment da la balla che surpassa la lingia centrala (pass u driblar). En cas d’ina cuntravenziun suonda ina remessa per la squadra adversaria nà da la lingia laterala.
Sbagl da pass[modifitgar | modifitgar il code]
Il giugader che maina la balla sto driblar (rebatter la balla giun plaun) sch’el vul sa muventar. Na fa el betg quai, vegn decidì sin sbagl da pass e l’adversari survegn ina remessa davent da la lingia laterala. Tenor las reglas da la FIBA sto l’emprim vegnir driblà, las reglas da la NBA lubeschan da far l’emprim il pass e da driblar pir lura.
Suenter ch’il giugader ha smess da driblar e sa chatta anc en moviment, vul dir è anc londervi da currer, dastga el avair anc duas giadas contact giun plaun cun ils pes avant ch’el passa u tira sin il chanaster. Per far il pass u il tir dastga la chomma stabla danovamain vegnir auzada, ma betg tutgar il fund avant che la balla è or da maun.
Dribbling dubel[modifitgar | modifitgar il code]
Uschè spert ch’in attatgader ha prendì en maun la balla suenter il dribbling, na dastga el betg danovamain cumenzar a driblar. Fa el tuttina quai, discurr’ins d’in dribbling dubel. En quest cas ha la squadra adversaria il dretg da far ina remessa davent da la lingia laterala.
Goaltending[modifitgar | modifitgar il code]
Ina balla che vegn bittada da l’adversari en direcziun dal chanaster dastga be vegnir tschiffada u bloccada uschè ditg che quella sa mova ensi. Ha la balla gia cuntanschì il punct da culminaziun dal sgol u sa chatta gia en descensiun sur il nivel dal rintg, sto la balla l’emprim tutgar il chanaster avant che quella po puspè vegnir giugada libramain. A l’entschatta n’existiva questa regla betg e giugaders fitg gronds han cumenzà a sa postar sut l’agen chanaster per rebatter tut ils tirs. Er suenter ch’ina balla ha tutgà l’aissa na dastga ella – independentamain sch’ella sa mova ensi u engiu – betg vegnir tutgada danor sch’igl è evident ch’ella na po betg sa tschentar en il chanaster. La consequenza da goaltending è che l’emprova da far in chanaster vegn quintada sco sche la squadra ch’attatga avess er effectivamain pudì far in chanaster.
Gieu cun il pe[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gieu cun il pe designeschan ins in contact intenziunà dal pe, da la schanuglia u da la chomma cun la balla. Fa in giugader da la squadra che defenda in gieu cun il pe, vegn l’ura – tut tenor nua ch’ils giugaders sa chattan e quant temp ch’è gia spirà – messa sin 14 u sin 24 secundas (resp. giugà vinavant cun il temp a disposiziun sch’igl èn spiradas main che 10 secundas). Fa percunter in giugader da la squadra ch’attatga in gieu cun il pe, survegn la squadra adversaria la balla e las 24 secundas cumplainas d’ina nova attatga.
Associaziuns e ligas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Associaziun internaziunala da ballabasket è vegnida fundada ils 18 da zercladur 1932 a Genevra sut il num Fédération Internationale de Basketball Amateur, FIBA. Ils stadis fundaturs èn stads: Argentinia, Grezia, Italia, Lettonia, Portugal, Rumenia, Svizra e Tschecoslovachia; dapi il 2002 ha la FIBA er sia sedia a Genevra.
Dus onns avant, pia il 1930, era il ballabasket vegnì renconuschì uffizialmain dal Comité olimpic internaziunal. Dapi l’onn 1950 vegn realisà mintga quatter onns in campiunadi da la FIBA (dapi il 1953 er da dunnas).
L’onn 1989 ha l’Associaziun internaziunala da ballabasket decidì d’er laschar sa participar giugaders professiunals a campiunadis. Dapi lura represchentan giugaders internaziunals sco Dwyane Wade u Tim Duncan lur squadra naziunala als gieus olimpics.
La liga da profis la pli populara en tut il mund è la National Basketball Association, NBA en ils Stadis Unids. 30 squadras or da sis divisiuns (Atlantic, Central, Southeast, Northwest, Pacific, Southwest) sa mesiran en la stagiun ordinaria ed emprovan da cuntanscher ils playoffs. En ils playoffs giogan mintgamai las otg meglras squadras da la Western e da la Eastern Conference ina cunter l’autra tenor in sistem da k.-o.
Variantas[modifitgar | modifitgar il code]
Igl èn enconuschentas diversas variantas ed adattaziuns dal ballabasket sco ballachanaster, netball, ballabasket en l’aua, slamball e.a.
Er tar l’uschenumnà streetball, ch’è daventà dapi ils onns 1990 pli e pli popular sco sport da temp liber, sa tracti d’ina adattaziun dal ballabasket. Cuntrari al ballabasket vegn per ordinari giugà qua al liber, trais cunter trais e be sin in chanaster. Er las reglas sa differenzieschan dal ballabasket ‹normal›. Pervi dal dumber da giugaders pli pitschen giascha l’accent qua surtut sin il cumbat da dus e tras quai er sin las abilitads tecnicas (che vegnan savens messas en scena cun elements da show e cun giugar la balla a moda artistica).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ FIBA: Presentation: Quick facts, consultà ils 25 da fanadur 2010.
- ↑ From Berenson to Bolton, women’s hoops has been rising for 100 years; history of women’s basketball.
- ↑ Citat da Barney Sedran en: John Hareas: 100 Jahre Basketball, Bielefeld 2005, p. 19.
- ↑ Areguard il princip dal gieu e las reglas cf. er: chattà.ch: Ballabasket e streetball. Tutgar il chanaster sco ils gronds stars. En: La Quotidiana (La preschentaziun da l’emna) 28-10-2011, p. 2.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Peter Kränzle, Margit Brinke: Basketball Basics. Stuttgart 2000, ISBN 3-613-50359-X.
- Robert W. Peterson: Cages to Jump Shots: Pro Basketball’s Early Years. Omaha 2002, ISBN 0-8032-8772-0.
- John Hareas: 100 Jahre Basketball. Delius Klasing Verlag, Bielefeld 2005, ISBN 3-7688-1670-2.
- Michael Schrittwieser, Egon Theiner: Basketball. Alles über Technik, Taktik und Training. BLV, Minca 2004, ISBN 3-405-16727-2.
- Markus Alexander: Die Geschichte des Basketballs von den Anfängen bis heute. Baltic Sea Press, Rostock 2013, ISBN 978-3-942654-24-1.


c: text/html

text:
Wikipedia:Prugèt pruvînci e cmûni
Al prugèt pruvînci e cmûni l'é fât per tgnîr adrē e mèter òurden int al tentatîv ed scréver na pâgina per tót al cmûni in dó e's pêrla un dialèt emiliân o rumagnōl. Còl ch'j ó scrét ché j în sōl di sugerimèint, ch'e prî cambiêr e cumpletêr s'e catê quèl ed mèj. Al prugèt l'à cumincê a desèmber dal doméla e sèt. Fòm dla produsiòun! --Tèstaquêdra 10:17, 30 Nuvàmber 2007 (UTC)
Sûnt dal pruvînci e dal cmûni[mudéfica la surzéia]
Cs'a gh'é da fêr int al prugèt?[mudéfica la surzéia]
- Scréver la pâgina ed riferimèint generêl ed la pruvîncia.
- Controlêr o scréver al mudèl, ch'al vōl pó dîr al casèt cun i nòm dal cmûni ch'a's gh'à da mèter in bâs a tót al pâgini. Mé e diré che i nòm e pōlen stêr int i lōr dialèt, mó s'e vrî, e prî zuntêr la tradusiòun dal tétol: "Al cmûni ed la pruvîncia ed ..."
- Fêr só dal cartèini per prèir mustêr al sît dal sitê (còst e l'ó fât mé per squêsi tót al pruvînci; s'în vrî dal-j êtri o dal divêrsi, dmandêm pór --Tèstaquêdra 11:32, 1 Dzèmber 2007 (UTC)).
- Scréver la tradusiòun ed tót i nòm, cme coordinate o santo patrono, ind la tabèla dal mudèl {{SCHEDA COMUNE}}. Còsta l'é impurtânt, perché la và in tót al cmûni!
- Zuntêr un puchinîn ed bibliograféia ed riferimèint per la pruvîncia.
- Tachêr cun al lavōr dal cmûni (guardê ché atâch); la lésta dal cmûni pr'ogni pruvîncia la's câta cun al ligâm dla clòuna cmûni. Al nómer dal cmûni ch'j în bèle a pôst al và justê tót al vôlti.
- Quând la pruvîncia e tót al só cmûni j în a pôst, metî
int l'óltma clòna.
L'é cêra che tót i sugerimèint generêl, ché atâch, pr'al cmûni j în bòun ânca pr'al pruvînci.
- Zuntê al mudèl {{SCHEDA COMUNE}} e impîl cun tót al infurmasiòun ch'j în necesâri. La pâgina dal mudèl la tîn na lésta ed sugerimèint ed cme fêr a catêr e scréver bèin st'infurmasiòun. Dôpa, metî al sgnîn ed fât, = {{SE}}, per "tabèla" int la rîga dla cmûna in ste prugèt.
- Scrivî la vōṣ a sugèt ed sta cmûna. Per cminzipiêr, a's pōl cuntêr un sûnt ed la só stôria da un léber ch'al pêrla ed l'argumèint; e pó a's pōl scréver quèl ed la sitê o dal paèiṣ al dé d'incō. Ânca al sît dla cmûna, normalmèint, al gh'à óna o pió pâgini ch'e prén turnêr cômdi[1]. E pó, s'e sî furtunê, a gh'é ânca la pâgina cumpâgna ed la vichipedéia in italiân[2]. Dôpa, metî al sgnîn per "stôria" int la rîga dla cmûna.
- Metîgh ânca un puchinîn ed bibliograféia: in dó j avî catê al materiêl, di sît interesânt, di léber impurtânt. Per còst, a gh'é al mudèl {{BIBLIOGRAFIA}}; cun ste mudèl e prî ânca zuntêr al nôti, na lésta ed pâgini ch'e gh'ân a vèder sēgh, ed al rimând a na pâgina ed la vichipedéia in italiân s'e sî partîn cun na tradusiòun. Dôpa, metî per "bibliogr." int la rîga dla cmûna.
- Na bèla vòuṣ, specialmèint na vòuṣ ed geograféia, la vōl al só fôto. În prî catêr in commons.wikimedia.org o int al pâgini dal cmûni italiân. Mèj a sré ed fêren da per nuêter, acsé an gh'é mìa di prublēma cun i dirét d'autōr. Quând e pensê che dal fôto e'gh n'în sìa asê, metî per "figûri" int la rîga dla cmûna.
- Fê un óltim cuntrôl ch'an egh sìa mìa dal tèst scupiasê o dal fôto ch'e's pôsen dêr di fastédi cun al copyright, e metî per "dirét" int la rîga dla cmûna. Dôpa, s'l'é tót finî, scrivî {{APOST}},
, e pasê a n'êtra cmûna.
Uṣvèj impurtânt[mudéfica la surzéia]
- La Tabèla ed sûnt in êlt a dréta. Còl ch'e gh'îva da fêr, mé e l'ó quêṣi fât (sōl che {{formatnum:}} al funsiòuna in inglèiṣ e mìa in italiân! E gh'òm da dmandêr ed gnîr adatê a la it.wikipedia.). E gh'ó da scréver na pâgina ed spiegasioùn per quî ch'e vōlen druvêr al mudèl. Mó al tradusiòun j în lé sōl per l'arzân e al mudnèiṣ, dêgh sòta! --Tèstaquêdra 01:49, 26 Nuvàmber 2007 (UTC)
La pâgina ed spiegasiòun l'é prûnta! --Tèstaquêdra 23:59, 4 Dzèmber 2007 (UTC)

robotstxt: allowed

filter: keep


text: L'art popular è da natira il pli savens anonim: lavurs fatgas senza furmaziun spezialisada en in sistem da stgomi nua ch’il num quinta main che l’ovra, objects ch’èn vegnids a la glisch en furma da fragments e senza certificat d’origin. E perfin sch’ins po leger il num u almain las inizialas engravadas sin ina cumoda vallesana u las letras malegiadas en minusclas vid la part sut d’ina stgaffa dal Toggenburg, n’ans gida quai betg la massa. Datas da batten e da mort en in register parochial e, tranter quellas duas, il spazi vid ch’il tschertgader il pli stinà ha fadia d’emplenir. Il tom IX da la retscha «Ars Helvetica» è deditgà a l’art popular e ses stgazis.


text:
Musical Surselva - Viadi enturn il mund – partenza a Vella
Venderdi proxim ha lieu a Vella la premiera dal musical «En 80 dis enturn il mund», il toc che sa basa sin il classicher dal scriptur franzos Jules Verne. Giuvenils da l'entira Surselva vegnan a sautar, chantar e giugar sin il palc en Lumnezia.
Phileas Fogg è in um Brit bainstant ed in pau excentric, ch'ha ina vita simpla e ruassaivla. El banduna mintga di durant las medemas uras sia chasa e turna er adina durant las medemas. In di, schabegia dentant insatge extraordinari. Cun ses camarats da dar «Whist», in gieu da chartas, metta el patg ina gronda summa, ch'el vegnia dad ir enturn il mund en 80 dis.
La medema saira sa metta el sin via cun ses camarier John Passpartout e gia cumenzan ils problems.
Inizià da l'uniun Musical Surselva
Mess en pe il musical ha l'uniun Musical Surselva, ch'è vegnida fundada fin 2016 da Primus Cavegn, Guido Derungs, Corsin Stecher, Alexi Derungs, Roman Stecher e Daniel Blumenthal.
L'uniun ha la finamira da promover chant, musica e saut tar ils giuvenils entras integrar persunas professiunalas ed inscenar producziuns da musicals. Uschia vegn lavurà per quella producziun cul reschissur tudestg Roland Körner. El ha surlavurà ed adattà il text per il palc a Vella. Uschia dat ei el toc era passaschas rumantschas e Mister Fogg e John Passpartout sa tschentan sin lur viadi era en la bella Val Lumnezia.


text:
Oben am jungen Rhein
Oben am jungen Rhein (In volt sora el gioven Ren in lombard) l'è l'inn nazional del Liechtenstein. L'è basaa in su la musega del God Save the Queen, cont on test scrivuu in del 1850 dal Jakob Josef Jauch. Se dopera la midemma melodia de l'inn ingles perchè i prinsep de Hannover, ona voeulta tolt el tron de la Confederazion Germanega, l'han mittuu comé inn, e 'l Liechtentein l'ha voruu dàgh on test.
Fina al 1963 la primma strofa la diseva "Oben am deutschen Rhein" ossia "In volt sora el Ren todesch" e "Das teure Vaterland" l'era "Im deutschen Vaterland", ma in quel ann tucc i riferiment a la Germania hinn staa cavaa via.
De solit ai fras "Hoch leb' der Fürst vom Land, Hoch unser Vaterland" ("Longa vitta al Prenzip de la terra, viva la nòsta Pàtria") la gent, soratutt i pussee vigg, la volza la man a la manéra de 'n giurament, tradizion mitteleuropea ciamada Schwurhand.
El testModifiché
Oben am jungen Rhein
Lehnet sich Liechtenstein
An Alpenhöh'n.
Dies liebe Heimatland,
Das teure Vaterland,
Hat Gottes weise Hand
Für uns erseh'n.
Hoch lebe Liechtenstein
Blühend am jungen Rhein,
Glücklich und treu.
Hoch leb' der Fürst vom Land,
Hoch unser Vaterland,
Durch Bruderliebe-Band
Vereint und frei.
Traduzion LombardaModifiché
Là su sora el gioven Ren
El gh'è 'l Liechtenstein
In di oltur alpin.
Chella cara nosta terra chi
Chella cara Patria chi
l'è stada scernida foeura per numm
de la savia man del Signor.
Longa vida al Liechtenstein
dree a butà fior longh el gioven Ren
feliz e fedel.
Longa vida al Prinzip de la nosta Tera,
longa vida a la nosta Patria,
libera e giontada insemma
de fradernaj ligamm d'amor.


text:
Suenter ils minus massiv dals onns precedents, è il consum da tschigulatta en Svizra puspè sa stabilisà, ha communitgà l'uniun da l'industria da tschigulatta svizra, Chocosuisse. Creschì saja vinavant la massa da producziun sco era la svieuta cun tschigulatta en Svizra ed en l'exteriur.
Ferm export
Concret saja s'augmentada la producziun da tschigulatta svizra, grazia a l'export che saja s'augmentà per 3,8% sin radund 200'000 tonnas. La svieuta è creschida per 2,2% sin stgars 1,9 milliardas francs. La part da l'export da tschigulatta svizra, saja cun 73,7% prest trais quarts da l'entira producziun. Il 2018 saja questa valur anc stada tar 72,5%.
La svieuta cun tschigulatta en l'exteriur haja per l'emprima giada surpassà il cunfin dad ina milliarda francs. Creschida saja la fatschenta cun exports sur tut en stadis che na tutgan betg tar l'Uniun europeica. Il pli grond creschament haja dà qua en il Canada, ils Stadis Unids, la China, il Proxim Orient e Singapur. L'UE saja dentant anc adina il martgà il pli impurtant.


text:
Chasa Editura Rumantscha - Per il 100avel anniversari dal autur engiadinais Cla Biert vegn publitgà qua ina schelta da ses raquints. Biert è in dals auturs fitg impurtants per la cultura e litteratura rumantscha.
Quest cudesch nov cuntegna ina tscherna da raquints pli u main enconuschents e singuls texts inedids u emblidads. Plinavant vegnan integradas fotografias ed illustraziuns sco er commentaris dals dus romanists Annetta Ganzoni e Rico Valär
In extract:
Cuosps
Da Nadal, ils uffants da famiglias povras survgnivan cuosps, tschertas s-charpunas inflodradas, cun soulas da lain. Davo chi vaiva naivü e cha la giassa d’eira battüda, schi quels cun cuosps sglischivan cun ir amunt, giaivan in schgniffas e vaivan fadia da rivar sün plazza da scoula ant chi vess battü las ot. Mo nusoters chi nu vaivan cuosps, nus nu faivan nimia schnöss, anzi, nus vaivan invilgia, perche cha culs cuosps as pudaiva schlisolar aval, davo scoula, da Bagnera giò in d’üna tratta fin giò’n Plaz.
Eu sun i ün di pro’l signur ravarenda e n’ha dit:
«Eir eu sun ün pover, sco Schimun!»
«Dimena ün pover, mo bain», ha dit il signur ravarenda, «e lura?»
«E lura, signur ravarenda, e lura, ö char signur ravarenda, dat eir a mai cuosps!»
Mo el nun ha pudü dar ils cuosps; el ha dit:
«Teis bap es ün hom da bain, di ch’el dess el cumprar cuosps per tai!»
Eu n’ha puplà lönch, mo meis bap nun ha cumprà cuosps, cha quai nu fetscha dabsögn, cha ün pêr s-charpas l’on saja plü co avuonda e cha mamma dess metter dvart tuottas per meis fradgliuns.
Ün bel di n’haja dat man la zangua e n’ha strat oura tuot las guottas da mias s-charpas. Lura tillas n’haja missas aint il last e n’ha cloccà cul martè sülla soula fin chi d’eira tuot glisch.
Uei, co chi sglischivan!
Eu gniva al vent giò da Craista, üna straglia fich stipa tanter Scuol suot e Scuol sura, davo la schlerna chi’s vaiva fuormada, cun ün pè davo tschel. I d’eira da verer da tgnair la balantscha, mo cul tach as pudaiva regular ün pa la früda, frenar pro las stortas e masinar per nun ir aint pels mürs.
Quai giaiva sco ir cun alas; ün toc aval, davo traversà la stradella dal Parc, gnanca nu’s sentiva plü il glatsch suot ils peis; intuorn las uraglias soflaiva ün sibelin dschet, las chasas giaivan be sulettas dasper mai via, ils tets gnivan gronds e tschiraivan dalunga e sfuondraivan, las portas d’chasa faivan boccas schlinchas, lura spalancadas riaintas e lura darcheu tortas da tschella vart, e las fanestras guardaivan guersch davo mai, cun invilgia. Las uraglias pizchaivan dal fraid, eu clomaiva dadotezzas: «Buna saira!» als vaschins, mo eu nu dudiva meis salüd perche ch’eu d’eira uossa ün eroplan, mia bratscha schladada d’eiran las alas, ed eu svolaiva sainza pais surour tuot il muond.
Prüma publicaziun dal 1973; tenor la versiun corretta da l’autur aint il relasch.
Il cudesch cuosta CHF 30.–; da retrar illas librarias o suot www.chasaeditura.ch
Cla Biert: L’odur dal füm
Raquints, Rumantsch vallader
Commentaris: Annetta Ganzoni, Rico Valär
288 p. CHF 30.00
ISBN 978-3-03845-068-9
Chasa Editura Rumantscha 2020
Vernissascha da cudesch:
Dumengia, ils 26 lügl 2020,
a las 11.00 uras, i’l rom da la Festa centenaria per Cla Biert illa sala cumünala da Scuol
Ulteriuras preschentaziuns:
Gövgia, ils 27 avuost 2020,
a las 18.00 uras,
illa Biblioteca Chantunala, Cuoira
Sonda, ils 7 november 2020,
a las 17.30 uras,
als Dis da litteratura a Domat
Cla Biert (1920-1981)
Cla Biert è naschì a Scuol. El ha absolvì il seminari da scolasts a Cuira e serrà giu sco magister secundar a l'universitad da Turitg. Biert ha instruì en l'Engiadina ed a Cuira. Sper sia lavur sco scrivent è el s'engaschà per la cultura e lingua rumantscha. 1955 ha Cla Biert retschavì il premi svizzer da la fundaziun Schiller, pli tard lura era il premi da la Cuminanza Radio Rumantsch ed il premi da renconuschientscha dal chantun Grischun.
Text e fotografia: Chasa Editura Rumantscha
Suonda LATABLA!
Chasa Editura Rumantscha - Rut Plouda ans maina cun questa prosa curta tras in univers profund e poetic ed ans accumpagnà cun quella musica dals pleds ch’è be sia: l’inchant per la magia en la vita. En passa 50 texts vegn reflectà, descrit, evocà e quintà. Caracteristic è il stil concis reducì a l’essenzial che mussa ina gronda segirezza en la tscherna dals meds expressivs ed in senn per il pled gest.
In extract:
Gös
L’uffant metta desch homenins da lain in pè in üna lingia immez stanza; duos cotschens, duos jelgs, duos blaus, duos verds, duos violets. El va cun seis auto via pro l’üsch e til masina vers ils homenins – e brumm brumm, tras la lingia. Ün pêr homenins sun its culs peis amunt. L’auto tuorna amo üna jada inavo e bruummmm sur tschels homenins oura. L’uffant metta darcheu in pè ils homenins, quista jada in coluonna da duos. El va via pro l’üsch e brumm brumm vain l’auto vers la coluonna. Tuot ils homenins fan la cupicha. La coluonna crouda e crouda. L’uffant piglia la mità dals homenins, tils metta sül auto e bruummm – ün paiver aint per la paraid ch’els svoulan a dretta ed a schnestra e’s plachan per quai via. El piglia tschella mità e tils metta sül auto. L’auto fa ün gir intuorn stanza, be planet e cun precauziun. El dà üna ramanada dindetta e tuot ils homenins sun per terra.
Davo üna pezza parca l’uffant seis auto sper la paraid. El ramassa ils homenins da lain e tils metta in pè dasper l’auto. Duos cotschens, duos jelgs, duos blaus, duos verds, duos violets.
Il cudesch cuosta CHF 26.–; da retrar illas librarias o suot www.chasaeditura.ch
Rut Plouda
Verd s-chür (Dunkelgrün)
Prosa curta, Rum.vallader
105 pg./Seiten; CHF 26.00
ISBN 978-3-03845-073-3
Chasa Editura Rumantscha 2020
Vernissascha da cudesch:
Il cudesch vegn preschentà venderdi, ils 26-6-2020 en la Chasa communala Ardez, a las 17h15.
Ina prelecziun da Rut Plouda, moderà da Flurina Badel cun musica e maisa da cudeschs
Entrada libra, cun aperitiv
Rut Plouda Rut Plouda, naschida 1948 a Tarasp, scriva poesias e prosa cuorta. Ses emprim cudesch Föglias aint il vent (poesias) è cumparì 1986. L’onn 2000 è Sco scha nüglia nu füss vegnì publitgà. I suondan translaziuns da quell’ovra en tudestg, franzos, rumen e ladin. Actualmain è ina translaziun per talian sin via. Rut Plouda publitgescha regularmain en divers magazins e periodicas e scriva contribuziuns per l’emissiun Impuls da RadioTelevisiun Rumantscha. L’autura viva a Ftan. Rut Plouda ha retschet il Premi da promoziun dal Chantun Grischun, il Premi da l’UBS, il Premi da la Fundaziun Milly Enderlin ed il Premi Schiller svizzer.
Text e fotografia: Chasa Editura Rumantscha
Suonda LATABLA!
Da Benedetto Vigne – La chantautura Chiara preschenta ses emprim album cumplet «da mesanotg»
Chiara Jacomet ha ina bella vusch chauda e simpatica che sgarguglia sensual en ils bass e sautiglia tentalus en ils auts. Quai ha la chantautura da Rabius demussà gia sin ses mini-album «mascras» dal 2017. Ma lezza lavur giuvenila aveva, sper ina tscherta monotonia musicala, ina tendenza vers in liricissem pubertar che oszillava tranter il «ti» ed il «jeu» predicatur, e che discurriva savens mo da sentimentalitads e tut las flosclas liadas a quellas.
Sin ses emprim vair album «da mesanotg», producì da Manfred Zazzi, emprova Chiara uss cleramain dad evader da questa stretga artistica. E per quest intent sa lascha ella gidar da la poetessa ed autura Asa S. Hendry, coetana sia. Gia ils titels reflecteschan la frestgezza da quella collavuraziun: «glatsch da citrona», «libellas selvadias», «calzers vegls». Ma er texts che Chiara ha scrit suletta portan gia quella nova colur en sai: «glischs blauas», «emblidabucamei» – l’emprest germanic per noss chalamandrin che la chantautura dovra qua per far in bel gieu da pleds, «emblida buc mei biala stad.» Nundir da la garmaschia da far rima tranter citrona e Verona!
Dasperas datti muments in zic contradictorics: va quai, sche ti «tiu tgierp cul ritmus muentas», va quai en medem mument da «tiu cor per in mument ruassar»? Problematica para er la chanzun «agen assassin», ils chavazzins enumerads là han in tif da flosclas: «fantoms fatals dil vargau, la glisch dil futur tralaschau» – bain ina bella alliteraziun, ma insaco croda Chiara qua enavos en confusiuns adolescenticas. Meglier exprima ella quellas bregias en las «glischs blauas»: «mias rodas ein adina en moviment – sco mes dubis che roteschan traso».
Sin ina buna via pia. E quai er cun la musica: Las chanzuns dal primalbum da Chiara èn baintemperadas e variantas, diesch atgnas cumposiziuns che fladan la feminitad da l’entira gruppa che sa numna er «Chiara»; ellas bandunan zvar strusch la sveltezza mesauna ed il modus dal moll, ma ellas strivlan bufatg zinslas da reggae, da funk e ska, ristgan ritems pesants, stops imprevis e midadas da tempra, tact e tempo. E mintgatant schizunt ina pitschna assonanza.
L’entira rimnada vegn manada francamain da batteria (Momo Kawazoe) e bass (Lea Huber), purtada da las tastas da la maistra, ornada da grondius agens chors e dad inquala figurina da ghitarra (Larissa Cathomen). Ina da las duas unicas chanzuns englaisas mussa chants ospitants da duas amias da la giuvna chantautura sursilvana. Ma en il center flurescha la vusch da Chiara, che collia mintgatant pliras lingias senza perder il flad, purtond bellischems melismas sur pliras notas, manond quellas famusas scurlattadas ensi ed engiu, figuras che genereschan qua e là frasaziuns inusitadas, zaclinas che paran dad ir cunter la lingua – sco gist per exempel tar il «glatsch da citrona». Ma nagin dubi, «da mesanotg» è in album che gudogna bellezza al tadlond datier e sapientivamain.
Chiara: «da mesanotg» (R-Tunes)
Dapli: https://www.musicchiara.ch/
Text: Benedetto Vigne, cumparì ils 29 da schaner 2020 en La Quotidiana
Fotografias: (c) Oceana Galmarini, Chiara. Cover art work: Annatina Nay, Oceana Galmarini
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin - Sco ina calamita attiran las famusas termas da Val, concepidas da l’architect Peter Zumthor, il giuven student parisian Pierre si en las muntognas grischunas. Pierre lascha perder studis e marusa e sa metta sin viadi vers Val nua ch’el inscuntra aventuras bizzaras e scuvra bainspert ils fastizs d’in misteri somber che lajegia davos las miraglias raffinadas dal bogn.
La calamita – quest vegl pled per il magnet, cun l’intunaziun sin l’i, stat sco titel dal davos project da cooperaziun tranter l’editur Gion Fry e Benedetto Vigne. La versiun rumantscha dal crimi da comic (graphic novel) «L'aimant/Der Magnet» da Lucas Harari è vegnì publitgà per rumantsch en l'on 2019 e vegnì vendì passa 21'000 giadas en la versiun originala.
L'Ediziun Apart metta a disposiziun il cudisch en furma da comic online.
Part 23 - Fin
...la cuntinuaziun suonda damaun
Dretgs La Calamita: (c) Ediziun Apart
Dapli: https://www.ediziun-apart.ch
Benedetto Vigne è naschì en Italia (1951), creschì en Surses e viva dapi quarant’onns a Turitg. Blers onns ha el scrit recensiuns per la gasetta Tages-Anzeiger ed ha tgirà differentas emissiuns per RTR. Oz scriva el istorgias e chanzuns. Ses ultim roman «Ils ventganov da settember» è cumparì il 2018 tar l’Ediziun Apart.
Gion Fry, cun ragischs a Mustér, viva e lavura sco designer da grafica a Turitg. Dapi ils onns novanta maina el l'Ediziun Apart. Quella è spezialisada sin la finanziaziun, realisaziun, producziun e distribuziun da litteratura rumantscha.
*Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA. Mintga persuna registrada a partir da 16 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 12.05.2020 a las 22:00. Il num dal victur u da la victura vegn publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.
Da Flavia Hobi – Svetlana Munderich ei naschida e carschida si en Russia. Dapi 17 onns viva ella en Svizra a Turitg, nua ch’ella scriva pil mument vida sia lavur da master. E quei buc en russ ni tudestg, mobein per romontsch sursilvan.
L’emprema confruntaziun cul romontsch ei stau cuort suenter ch’ella ei vegnida en Svizra. Sin ina carta postala culs uoppens cantunals dalla Svizra ha Svetlana legiu il plaid Grischun sper Graubünden.
„Jeu sai aunc oz seregurdar da quella situaziun. Cu jeu hai legiu quei plaid ha miu um giu grond plascher ed ha detg che quei seigi romontsch. Aschia ei Grischun staus miu emprem plaid romontsch.“ Silsuenter ha ella mai pli emblidau il romontsch e semiau dad astgar studegiar quei lungatg. Suenter differents cuors en instituziuns publicas ed uras privatas ha Svetlana entschiet il studi da master en plurilinguitad e romontsch all’Universitad da Friburg.
Romontsch tuna enzaco sc’in dacasa per mei.
La fascinaziun vid’il lungatg romontsch ei per Svetlana grev dad explicar. „Ei constat semplamein tut. Romontsch tuna enzaco sc’in dacasa per mei.“ Ella empren romontsch dapi siat onns, ha denton il sentiment dad enconuscher biaras persunas gia sia entira veta.
Silla damonda tgei che seigi per ella il pli bi plaid romontsch manegia Svetlana: „Ei dat biars plaids romontschs che plaian a mi. Ei fuss donn da numnar mo in ni l’auter. Igl ei sc’ina canzun nua che mintga plaid ei impurtonts e senza quel vegn ei a rumper la melodia, vegn ei a muncar enzatgei.“
Buc muncar astgan sper il studi e las autras obligaziuns la gasetta La Quotidiana ed RTR. Era ses geniturs en Russia ni la cusrina che stat ell’Ucraina - e che muossi grond interess per il romontsch - san denton bia. Seigi quei davart la historia, la geografia, la veta culturala, scribentas e scribents ni canzuns romontschas. „Jeu sai buca sch’ei dat enzatgei tgei ch‘jeu hai buca raquintau ad els.“ E tuttina: „Ei dat mintgaton muments nua ch’ei maunca enzatgei. Lu teidlel jeu canzuns russas ni era ucraenas. Quei fa bein.“
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – D'utuon cumpara la seria-web «Metta Da Fein» dad RTR: In ün cumün grischun sainza nom vegnan adüna darcheu chattadas bes-chas mortas sainza chommas. Intant cha'ls abitants han gronda temma prouva il pulizist da cumün da resolver il cas, quai plüchöntsch sainza success; la seria da mazzamaints finischa cun üna catastrofa. Daplü ans quinta il mainaproject Flavio Deflorin dürant l'intervista da 15 minuts.
Che es la differenza tanter üna seria-web ed üna seria cha no cugnuoschain da la televisiun?
Ina seria-web vegn producida surtut per il mund digital, per consumar online vi dal laptop, tablet u telefonin. Ord quei motiv eis ella era pli cuorta ch’ina seria alla televisiun. Ella cuoza normalmein mo denter 5 e 20 minutas. Ella lunghezia d’episodas sa ella denton variar. In grond avantatg dalla seria-web ei ch’ins sa mirar ella nua e cu ch’ins vul.
Da che as tratta la seria?
La seria sa basa sin il mitus dalla metta da fein. En Surselva dian ins als affons, che la metta da fein vegni per els e tagli giu ad els las combas, sch’els mondien els praus ch’ein aunc buca segai.
En in vitget ella Surselva anflan ins tuttenina adina puspei animals senza combas. Ellas ein vegnidas tagliadas giu. La pintga cuminonza ha gronda tema. Ferton che plirs habitonts crein vid il mitus, emprova il polizist da sclarir il cass. Quei denton senza success. Ils mazzaments s'augmentan, sco era la disfidonza dils habitonts dil vitg. La seria da mazzaments finescha, duront la fiasta dil vitg, cun ina catastrofa.
Filmau vegn l’entira seria-web ella Val Lumnezia, oravontut a Vrin.
Quantas sequenzas vegnan prodottas?
Planisau havein nus 4 episodas da mintgamai 20 minutas. La lunghezia dallas singulas episodas san denton aunc variar.
Es la METTA DA FEIN la prüma seria da televisiun rumantscha? Chi ha gnü l'idea e co es ella gnüda realisada?
La METTA DA FEIN ei buca diltut l’emprema seria da RTR, denton segir la pli gronda entochen oz. Ei ha gia dau entginas pintgas serias-web, sco per exempel “telefon-invista” il 2014. Quei ch’ei denton segir ina premiera per RTR ei che la METTA DA FEIN ei ina seria ficziunala. Nus havein scret ora la concurrenza d’inoltrar historias per ina seria-web igl onn vargau. Sinquei ein 12 dossiers vegni inoltrai, 3 per romontschs e 9 per tudestg. La finfinala ha Carlo Beer ed Urs Berlinger pudiu perschuader la giuria al pitching.
Chi sun ils acturs/las acturas? Sun els acturs laics o professiunals?
Nus havein ina buna mischeida d’acturs laics e d’acturs professiunals. Tgei acturs che giogan en la seria tradeschel jeu aunc buc(a) :)
Tenor che criteris sun els gnüts selecziunats?
In impurtont criteri ei segir il lungatg. Ils acturs e las acturas duessen saver romontsch. Plinavon han nos dus auturs e reschissurs, Carlo Beer ed Urs Berlinger encuretg persunas che van bein a prau cun las rollas ch’els dus han scaffiu. Els fan ils castings, sco era la selecziun dils acturs e dallas acturas.
Quantas persunas sun involvadas in quist project e co funcziuna la collavuraziun tanter tuot ils involvats?
Tut en tut ein circa 15 persunas involvadas. Nus collaborein cun la firma da producziun «Filmgerberei» da Turitg. Els coordineschan e preparan la producziun, filmeschan e taglian la seria, ensemen cun ils dus auturs e regissurs dalla seria-web, Carlo Beer ed Urs Berlinger. Medemamein s’auda tier il team da producziun in um da camera, in um da tagl, ina responsabla da culissas e costums, ina artista da make-up, ina cumponista, in dramaturg, in talent-scout, ina assistenta da producziun sco era la manadra da l’entira producziun.
Jeu sun il meinaproject dalla vart da RTR. Miu pensum ei d’haver la survesta sur igl entir project, naven dalla tscherca dalla historia sur la preproducziun e la filmada, la post-producziun entochen la publicaziun dalla seria. Jeu stun en stretg contact cun la firma da producziun, sco era cun ils dus auturs e regissurs, Carlo Beer ed Urs Berlinger.
...sch’ei dat scenas da sex ni bu lessel jeu buca tradir.
Chi giova la rolla principala?
Era gliez tradeschel jeu aunc buc(a) ;)
Pudain nus ans allegrar sün alch cha no nu vain amo mai vis aint in ün film rumantsch?
Jeu creiel che la seria ei unica en questa fuorma e vegn a provocar. Era sch’ei ha aunc buca dau biars films ficziunals per romontsch, vegn la seria buca ad esser ina seria 0815. Las aspectaturas ed ils aspectaturs astgan en mintga cass esser spanegiai.
Co guarda oura cun scenas da sex?
Sex ei buca in element principal ella seria METTA DA FEIN. Sch’ei dat scenas da sex ni bu lessel jeu buca tradir :)
Quant important crajast cha la seria saja per la rumantschia?
La seria ei ina pusseivladad da mussar che era nus Romontschs vegnin da producir ina seria pli gronda e quei cun acturas ed acturs romontschs. Medemamein vegnin nus a saver mussar cun la seria nossas differentas fassettas, pia tener encunter als clischés.
Perche tschüffa la rumantschia pür dal 2020 üna seria-web? Sun ils rumantschs cumadaivels?
Sco gia detg ha RTR gia produciu atgnas serias-web, quei denton en fuormas pli pintgas e sco producziuns nun-ficziunalas.
Na, jeu creiel buca ch’ils Romontschs ein cumadeivels. Els fan fetg bia cun las pusseivladads ch’els han. Entochen ussa ha RTR semplamein buca giu las resursas da producir ina atgna seria ficziunala da quella dimensiun.
Nus havein stuiu spustar l’entira producziun, sco era il termin da publicaziun pervia dal coronavirus.
Co as finanziescha ün tal proget e quant grond es stat il budget?
La SRG investescha da niev mintg’onn 15 milliuns dapli en agens films ed atgnas serias, aschia che era RTR profitescha da quellas investiziuns.
Cura ed ingio pudain nus verer la seria?
La seria vegn segir plazzada sin rtr.ch, pia sin (nies player)- RTR play. Medemamein vegn ella publicada sin nossas reits socialas sco facebook, Instagram ed Youtube.
Plinavon sviluppescha la SRG actualmein ina plattafuorma da stream per l’entira SRG, nua ch’ei vegn ad esser pusseivel da consumar cuntegns cun suttetels era da las autras unitads sco RSI, RTS, SWI, SRF e secapescha era dad RTR. Era la METTA DA FEIN vegn publicada sin questa plattafourma ed ei aschia accessibla cun suttetels per l’entira Svizra.
Che t’occupa uschigliö amo pel mumaint?
Pil mument ei deplorablamein il coronavirus omnipresents ed influenzescha nies mintgadi. Aschia era questa producziun. Nus havein stuiu spustar l’entira producziun, sco era il termin da publicaziun. Ina producziun savein nus pil mument buca responsar.
In tschinch ons…
Naturalmein vegnan serias e films era aunc ad esser actuals en 5 onns, tgei che vegn denton ad esser empau auter ei il mied da distribuziun. Ei vegn buca pli ad esser relevant, sch’ins producescha ina seria per online ni per la televisiun. Il cuntegn vegn aschia ni aschia consumaus cura ch’ins vul e nua ch’ins vul. Jeu creiel ch’en tschun onns vegnan serias-web e forsa schizun films ficziunals da RTR consumai cun suttetels ellas differentas parts dalla Svizra. Quei grazia alla plattafourma da stream dalla SRG.
Che es il rumantsch per tai?
Per mei ei il romontsch ina part da mia identitad. Jeu sun carschius si en in contuorn romontsch e vegn da s’exprimer il meglier per romontsch. Jeu sun fetg cuntents da saver duvrar il romontsch en mia veta professiunala e realisar cuntegns per la Romontschia.
Grazia fitg per teis temp!
Intervista: Corina Gustin
Fotografias: (c) RTR
Dapli: https://www.rtr.ch
Bio:
Jeu sun carschius si a Mustér. Suenter la scola obligatorica hai jeu frequentau la scola media mercantila a Glion. Silsuenter hai jeu fatg la maturitad professiunala tier la Banca Cantunala Grischuna ed in practicum tier RTR. Beinspert ei stau clar, ch'jeu vi ir a studegiar producziun da medias alla HTW a Cuera. La fotografia ed il filmar ha schon adina fascinau mei. Suenter il studi hai jeu luvrau cuort tier in'interpresa da producziun da video e sun lu puspei turnaus tier RTR. Ussa lavurel jeu gia dapi 4 onns tier RTR e sun fetg cuntents.
En general fascinescha mei il mund digital e creativ. Pil mument sun jeu vid explorar la fotografia analoga sco era il sviluppar analog. La stad mon jeu savens cun velo ed igl unviern anflan ins mei sin la loipa da cuorsa liunga.
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – Per la golista Seraina Friedli cumainza in favrer darcheu il temp il plü intensiv da l'onn; l'Engiadinaisa, uriunta da La Punt, giova pro l'equipa feminina dals Young Boys a Berna e cun la squadra naziunala svizra da ballapè cumainzan darcheu ils gös da qualificaziun per il campiunadi europeic 2021. In l'intervista quinta ella, tanter oter, che cha las duonnas pudessan imprender dals homens - ma eir viceversa!
Daspö il 2013 survagliast tü il gol da l'equipa feminina dals Young Boys a Berna. Co est rivada usche inavant?
Daspö il 2018 suni tar YB. 2012-2018 d’eir eau tal FCZ. Eau d’he cumanzo in Engiadina e stuvaiv lavurer e trainer fich fich bger per river sün quist niveau. Que drouva fich bgera disziplina. Sur Tusaun Cazas suni alura gnida tar l’FCZ. Lo d’eir eau lönch il Goali Nr 3 e Nr 2. Que druvaiva darcho 2,3 ans lavur dürischma da pudair gnir il Goali Nr 1.
Giovaivast dad uffant in üna squadra da mats o daiva fingià üna da mattas?
Eau d’he cumanzo 2005 tar ils Lusitanos de Samedan tar las Junioras B. Cun mats nu d’he eau me giuvo.
Per il ballapè hast tü bandunà tia patria, l'Engiadina. Es quai stat ün grond pass per tai?
Que d’eira ün fich grand pass. Eau d’he cumanzo ün stüdi, sun ida davaunt da mia famiglia e d’he cumanzo tal FCZ in üna Liga bger pü ota. Que d’eiran 3 müdamaints fundels e que druvaiva vaira lönch fin ch’eau’m pudaiv adüser e chatter mia plazza a Turich. Que nu d’eira adüna simpel per me, eir cun que ch’eau d’he üna famiglia fich amaivla. Eau vaiv lönch e vaira ferm increschantüma da l’Engiadina e da mia patria.
Co guarda oura in tai avant gös importants? Est plüchöntsch nervusa o t'allegrast sül gö? Che es teis ritual da preparaziun? Daja ün ritual in vos club?
Eau sun adüna ün po nervusa. Ma hozindi es que in ün möd positiv. Pü bod d’eira il squitsch per me pütost negativ, hoz drouv eau que per der mia megldra prestaziun. Eau am prepar adüna culla l’istessa musica, mang adüna pü u main identic e fatsch ün per rituals cun trer il fled.
Vaivat vus pro la NLA da duonnas contracts da profi, voul dir post tü viver dal ballapè o hast amo ün oter Job?
Na, nus nun essans profis ed eau nu poss viver dal ballape. Üngüna in Svizzra. Eau lavur scu trenadra in ün fitness a Berna e scu Liveloggerin al SRF a Turich. Eau sun eir auncha vi da mia stüdi da Master a Magglingen. Il ballape es uschè dit pel mumaint be “hobby”, eir sch’el piglia in mia cho la plazza pü granda.
Quant suvent trenaivat vus in ün'eivna? Resta amo temp per hobbies, amis e famiglia?
5-7 voutas. Oters hobbies nu d’heja grands. Eau cuschin fich gugent, leg ün cudesch o vegn a fer jogging o simplamaing üna passeda. Il temp cun mia famiglia es fich important per me. Mieus genituors vegnan a mincha gö, alura vains zieva adüna ün po temp inselmbel e giains insembel a manger tschaina etc. Il temp cun famiglia ed amis es fich knapp, ma eau giod pervi da que alura il temp cha vains bger dapü.
L'uniun sindicala da giovaders SAFP (Spielergewerkschaft) ha avant cuort mis insembel ün paket da dumondas a l'adressa dal SFV. Üna da las ideas d'eira da pajar las megldras giovadras cun 1'000 francs per mais. Nu tuna quai sco ün stincel schi's metta avant quant cha'ls hommens gudognan?
Per la giuvedras in Svizzra füss que ün bel cumainzamaint. Alura pudessans forsa ir gio ün per % tal job ed investir ün po dapü in nossa regeneraziun. Que füss ün pass illa direcziun güsta, ma me avuonda per gnir sün ün niveau pü ot cul ballape da las duonnas in Svizzra.
Il ballape da dunnas as amo adüna bler main preschaint e popular sco il ballapè dals homens, almain pro no inEuropa. Hast tü ün'idea perche?
Eau pens cha ho eir ün po dafer cun l’historia. Duonnas nu giouvan auncha uschè lönch scu’ls hommens. Cun que es forsa il purtret ed il niveau per singuls auncha inadüsos. A la fin finela es tuot üna dumanda finanziela. Ils hommens vivan dapü da sponsurs, da la media, da la popularitet. Tar els es que bger pü attractiv per sponsur da metter aint raps, perche cha’l “return of investment” es bger pü grand.
Schwalbas nu vegnan aczeptedas!
Co as pudessa sustegner il ballapè da duonnas?
Que druvess ün u püs investurs, chi nu pensan be vi da lur investment in ün temp cuort, ma pü dalönch. Per gnir sün ün nivaeu pü ot as stu investir, müder las structuras. Scha’l nivaeu vegn meglder, es que pü interessant per nouvs sponsurs, per las medias etc. Que es ün circul vizius.
Che sun tenor tai las differenzas tanter il ballapè dals homens e quel da las duonnas?
Nus vains oter corps. L’intensitet nun es taunt ota, cun que cha nossa forza dad explosivitet nun es taunt ota, chi fo cha essans pü plaunas. Eau pens illas spartas tecnica, tactica e mentalitet essans nus sün ün bun viedi da river pü dastrusch. Que es üna dumanda da l’educaziun. Ils mats chi rivan sül s-chelin pü ot in Svizzra paun fer ün’educaziun aint il ballape daspö ch’els sun pitschens mats. Plaunet cumainza que eir, cha mattas haun variantas similas, que as bada gia hozindi.
Che pudessan ils homens imprender da las duonnas (in reguard al ballapè)
Eau pens cha nus essans pü sinceras. “Schwalbas” nu vegnan aczeptedas. E nossa mentalitet chi’ns lascha fer quist grand effort insembel cul job vains nus sgür eir dapü cu els. Que saro aint il futur qualchosa cha zieva la carriera essans nus pü fermas in quel aspect.
E che pudessan las duonnas imprender dals homens?
L’egoismus ed il focus. Minchataunt füss que meglder da penser be vi da se svess per fer ün pass inavaunt o per fer ün goal. Els sun bger pü focusos sülla preschtaziun sün plazza, nus duonnas stüdgians auncha bger oter chi capita sper la plazza.
Per che squadra giovessast tü il plü gugent?
Mieu sömmi es da pudair ir a giuver a l’êster. Eau sun fich avierta tar che squedra u in che pajais. Ma que stu esser ün club chi’m po giüder dad improuver auncha üna vouta dapü.
Chi es teis idol e perche?
Eau guard fich gugent a differents Goalis cun que ch’eau pens cha’s po imprender extrem bger. Pel mumaint es Ter Stegen pensi il meglder dal muond. Eir Yann Sommer u David De Gea chat eau fich ferms e guard tiers ad els enorm gugent.
Che sun tias qualitads sco giovadra ed ingio sun tias deblezzas? Scha tü hast deblezzas; co prouvast da tillas amegldrar?
Eau sun tar YB dvanteda ün Leader sün e dasper la plazza. Tecnicamaing sun las flancas e la reaciziun sülla linia sgür fermezzas. Eir il gö culs pes dvaintan adüna meglder, que es fich important per ün goali hozindi e lo posse au auncha gnir megldra. Eir fisicamaing pensi cha mincha duonna po adüna auncha lavurer vi da se, eir eau.
Que am fo sgür enorm superbgia dad esser üna part da quista squedra.
Co hast passantà la posa d'inviern e las festas da Nadal?
Eau vegn tar mia famiglia a La Punt, vegn a fer passlung, giod il temp cun famiglia ed amis, etc. Eau m’allegr fich.
Illa ierarchia da la squadra naziunala da las duonnas est tü il nummer 2 davo Gaëlle Thalmann. At fa quai superbgia?
Que am fo sgür enorm superbgia dad esser üna part da quista squedra. Ma zieva 3,4 ans vegn plaunet eir il “Anspruch” da pudair giuver pü suvenz. Be esser part nun es pü avuonda per me, eir scha giod mincha di ch’eau poss trainer culla crusch alva sün mia corp.
Ils nouvs tricots dals homes sun stats ün tema preschaint illas medias avaint ün per eivnas. Co guarda oura vossa?
Que saron ils listess.
Bainbod vaja inavant culs gös da qualificaziun per il campiunadi europeic 2021. Il prossem gö da la squadra svizra es ils 14 avrigl cunter la Belgia. Co as preparaivat vus per quist giö?
Nus ans preparains adüna identicamaing. In prüma lingia guardains sün noss gö. Nus analisains las fermezzas e deblezzas dal cuntrari e fains zieva ün plan scu cha nus pudessans guadagner cunter ellas. Ils trainaders faun quelo adüna fich profound e minchüna so sia rolla.
Che es il böt da la squadra svizra per il campiunadi europeic 2021 e che resultat es realistic?
Pel mumaint es il böt grandischem da river la qualificaziun. Que es tuot nos focus. Sur da böts al campiunadi cumanzains nus alura a discuorrer cur cha essans eir qualificedas.
Biografia:
Crescheda sü a La Punt
Bachelor of Science (scienzas da sport e psicologia), 2015 fin 2018
Master sport d'elita ("Spitzensport") cun profundaziun "Trainingslehre", 2018 fin ca. 2020
Hobbies: cuschiner, leger, taidler musica, familglia/amis, guarder e fer mincha sport pussibel ;-)
Intervista: Corina Gustin
Fotografias: (c) (1) Daniela Joerdeli, (2) Sportsmoment
Forsa er insatge per vus:
Chasa Editura Rumantscha - Lio sa grittenta: tut ses amis van en vacanzas durant la stad, mo el sto ir ad alp! Cura che sia mamma prenda davent ad el perfin anc ses telefonin, al tanschi definitivamain! Lio less mo pli ir davent. Ses chaun Cookie ha però in’autra idea e va a chatscha da muntanellas. Questa chatscha als maina en il pajais magic da Semperverd nua ch’els ston ademplir intginas incumbensas.
Las duas auturas Simona Demarmels ed Anna Negrini han scrit ensemen durant ils onns 2015 e 2016 il roman da fantasy «Semperverd». Ina istorgia nova da fantasy per uffants da la 3. fin 6avla classa ed in bel regal da Nadal. In extract:
Il tschivel da la muntanella
«Pamfateee.» Il telefonin da Lio sa chatta amez il terren sitg da l’Alp Pandela. Cookie sa dasda e dat in sigl. Per esser segir che quai n’è nagin privel, s’avischina el cun ses gnif al telefonin da ses patrun e savura. El guarda sin Lio e na chapescha betg propi tge che quel fa. Lio na fa gnanc stim che ses chaun è agità. El na vegn betg liber dal patratg ch’el è lià vi da questa alp. Ses amis qua giu en la val fan perfin beffas dad el. Els s’inscuntran, van a far cumissiuns, vesan la mar u perfin ils stars da lur squadra preferida ed el na vesa nagut auter che cornas, stgellas e tgils da vatgas.
Ma sch’i fiss mo quai … El n’è betg mo sulet si d’alp, mabain sto er anc supportar ses geniturs dis a la lunga. Dis ch’èn en sasez gia stentus avunda pervia da las lavurs. Tgi s’imaginescha uschia sias vacanzas da stad? Lio giess bler pli gugent a scola. Là fiss el almain ensemen cun ses amis e pudess far l’ina u l’autra lumparia.
Cookie posa ses chau sin la chomma da ses meglier ami. Lio di: «Ti na chapeschas betg mai, navair, Cookie? Ti vivas sco en il paradis qua tar nus.» El stat si e prenda en maun ses telefonin. La sfessa en il monitur è vegnida pli gronda. Oz è puspè in da quels dis, nua che tut va en las chautschas.
«Lio, quai na dastga betg esser vair! Tes bab ed jau ta tschertgain dapertut e duvrassan tes agid e ti sesas simplamain qua e fas termagls cun tes telefonin. E guarda co ch’el vesa ora! Auters uffants fissan cuntents, sch’els avessan in telefonin uschè modern e ti rumpas il tieu di per di pli fitg! A mai pari che ti stuessas ina giada vesair quantas uras ch’ins sto lavurar per pudair sa prestar in tal apparat», di la mamma.
Quai è puspè tipic per sia mamma. Ella recloma adina gia avant ch’ella sa insumma tge che mudregia el. Lio ha il sentiment che sia mamma vivia en in auter mund. Ella ha l’impressiun ch’el stuess avair plaschair da star si qua. Il mender è che las visitas – magari amis dals geniturs – èn lura er anc da la medema idea. «Vus avais uschè bel si qua ad alp. L’entir di en la natira, nagin stress ed aria frestga. Lio ha propi fortuna da pudair passentar sia uffanza si qua. El emprenda da viver cun la natira. Tge uffant dad oz sa anc fender laina e far paun?» Lio ha avunda da quests baterlims.
Nagin uffant auter che jau na sa pli fender laina e far paun! Ins po gea cumprar tut en las butias. E las chasas stgaud’ins cun electricitad, pensa Lio tut grittentà. Cunquai ch’el sa concentrescha sin ses patratgs, auda el mo pli dalunsch il crititgim da sia mamma, ed el serra ils egls. Ussa simplamain avrir ils egls, l’alp è stgargiada e nus essan a chasa. Quai fiss uss il pli bel!, pensa Lio e strocla ensemen ses egls uschè fitg ch’i fa bunamain in pau mal.
Cura ch’el als avra puspè, è el prest in pau dischillus ch’i n’è betg gartegià. Plaunet al vegnan puspè endament ils pleds da la mamma.
Cura ch’el vesa co che la mamma guarda ussa sin el, smina Lio ch’ella haja dumandà el insatge durant ses cupid. Per ch’ella na vegnia betg anc pli vilada, emprova el sia fortuna cun: «Gea, mamma, va bain.» Quai funcziuna per il solit en discussiuns cun sia mamma.
El ha emblidà ch’el ha ses telefonin sin las chommas e stat si per s’allontanar da la situaziun malempernaivla. E lura capiti. L’apparat croda la segunda giada per terra.
«Gnanc ina minuta n’es stà bun da tegnair quai che ti has empermess! Ussa basti!» La mamma prenda il telefonin si da plaun. «Quel survegns ti pir puspè, cura che ti has emprendì d’avair quità da las chaussas. Ti vas uss a fender laina davos tegia. Igl è uras che ti ans sustegnias cun las lavurs dal mintgadi.»
«Quai n’è betg endretg. Jau hai emblidà il telefonin ed hai mo vulì …», emprova Lio da sa defender.
«Jau na less udir nagut pli. Va ussa!», cumonda la mamma e va en direcziun da l’isch da la tegia.
Cun il venter plain ravgia, perquai che nagin na taidla quai ch’el di, va el davos tegia, nua che la laina vegn deponida. Sco expressiun da protesta zappa el cun tutta forza sin il terren.
Cookie al suonda.
El ha tratg en sia cua ed er il chau tegna el plitost a bass. Cookie n’ha betg gugent, sche ses patruns sbragian uschè dad aut. Per sias ureglias sensiblas è quai terribel.
Lio na po simplamain betg sa calmar. El è vilà. El na sto betg mo star si d’alp l’entira stad, mabain n’ha uss era nagin telefonin! Sco quai ch’el enconuscha sia mamma, pudess quai anc durar in detg mument fin che quai sa mida.
Sia situaziun, la ravgia sin sia mamma ed ils patratgs vi da ses amis che passentan ina bellezza stad giu en la val fan che sias chommas chalan da zappar uschè fitg sin il terren e cumenzan a far bunamain il cuntrari. Senza ch’el vul, vegn el adina pli spert. Sias chommas paran da sa mover tut da sezzas ed el ha il sentiment ch’el sgolia. La ravgia porta el. Cookie al curra suenter e s’accorscha ch’els dus na curran questa giada betg per far in gieu. Perquai surpiglia el il tempo da Lio e dat adina puspè in’egliada vers el.
Lio na fa gnanc stim da ses chaun. El curra simplamain. Sias chommas sgolan sur il terren vi ed ils maletgs en ses chau svaneschan.
Cura ch’i cumenza a vegnir pli taiss, senta el co che ses pass vegnan adina pli plauns. Pli plauns ch’ils pass vegnan e pli clers che ses patratgs daventan. La ravgia sa mida plaunsieu en tristezza. Sisum la spunda na pon las chommas ed er il chau betg pli. El sa lascha crudar per terra e las larmas al curran sur sias vistas.
Illustraziuns e prevista: (c) Chasa Editura
Il cudesch custa 24 CHF; da retrair en las librarias, en l'internet u sin www.chasaeditura.ch
SEMPERVERD
In’istorgia da fantasy per uffants da la 3. fin 6avla classa da Simona Demarmels ed Anna Negrini
Cun illustraziuns da Jon Bischoff
Cudesch illustrà, lià 15.6 x 21 cm (format aut)
88 paginas
CHF 24.00 rumantsch grischun e surmiran
ISBN 978-3-03845-063-4
Chasa Editura Rumantscha, 2019
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Flavia Hobi – Anne-Louise Kleberg Joël – tuna buc suenter in num romontsch, ella Rumantschia sesenta ella denton dacasa. Oriundamein dad Odense en Danmarca eis ella dapi 21 onns adina puspei en Svizra. Oz stat Anne-Louise a Vella ed ei meinafatschenta dalla Casa d’Angel a Lumbrein. „Damai che jeu hai da far cun bia glieud duront luvrar, gaudel il ruaus ton pli el temps liber; seser sin canapé cun in bien cudisch danès e strihar il gat ni far yoga – aschia sai jeu serevegnir il meglier.“
Cunquei che Anne-Louise ei carschida si cun plirs lungatgs, ha ella sviluppau ina gronda affinitad. 1997 eis ella arrivada a Vella per luvrar in unviern en in’ustria. Leu ha ella lu spert empriu da salidar e da dumbrar per romontsch. Grazia a siu plascher per lungatgs ha la Danesa era giu naven dall’entschatta in grond interess per il romontsch. Da vegnir sin in bien nivel ei per ella denton vinavon ina sfida, ha la perfecziunista bein la pretensiun a sesezza da „variar l’expressiun dil lungatg plidau e dad ir pli fetg en detagl cun la muntada dils singuls plaids.“
Jeu tschontschel aschi bia romontsch sco pusseivel, era cun glieud dils auters idioms romontschs
Oz descriva Anne-Louise il romontsch sco lungatg da famiglia; mintga di lavura, scriva e discuora ella per romontsch. „Jeu tschontschel aschi bia romontsch sco pusseivel, era cun glieud dils auters idioms romontschs – damai che jeu cape-schel buc adina tut.“ Cunquei ch’igl ei per Anne-Louise buc pli logic da tschintschar tudestg che romontsch, mida ella buc aschi tgunsch sche enzatgi sa buc bein romontsch. La guida da cultura ha era la disa da salidar la glieud per romontsch e lura vegn ella spert sisu sche la glieud sa romontsch ni buc. Aschia datti per exempel era ella Casa d’Angel adina in „beinvegni“ per tuts. Ils turists selegran dad udir il lungatg romontsch, ch’ei „purtader dalla cultura ed igl ei impurtont dad intermediar ei.“
Ina super gruppa da glieud engaschada
La Casa d’Angel e la plazza dad Anne-Louise, ch’ei cul temps carschida sin 50%, exista pér dapi 2015. La gronda sfida seigi da buc vuler memia bia, mobein dad era saver dir na. Cunquei ch’il romontsch ed il tudestg ein omisdus buc lungatgs mumma, schabegian plitost sbagls linguistics. „Mo lu tratgel tant pis e sperel che enzatgi anfli il sbagl – quei vul numnadamein dir che enzatgi ha legiu il text e gliez ei il pli impurtont.“
Spezialmein gauda Anne-Louise muments co „cu jeu arvel igl esch dil fuorn dil cristagl e vesel co ils egls dils affons tarlischan cu els vesan il grond cristagl dil péz Regina.“ Ella selegra era adina puspei dils commentaris el cudisch da hosps, che partan lur plascher vida las exposiziuns e las occurrenzas organisadas ella Casa d’Angel. Engrazieivla ei Anna-Louise era per la fundaziun da cultura, „ina super gruppa da glieud engaschada – seigi quei sco survigiladers, sco guids ni el cussegl da fundaziun.“ Quei motivescha ella aunc dapli da far sia lavur sco meinagestiun cun gronda passiun.
Engraziel fetg per il discuors, Anne-Louise!
Intervista: Flavia Hobi
Fotografia: (c) Marco Hartmann, Somedia
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Corina Gustin – Walter Rosselli, uriund tessinais, ha stübgià lingua e litteratura rumantscha a Friburg ed a Turich e translatescha cudeschs da gronds auturs rumantschs sco per exaimpel Dumenic Andry, Göri Klainguti, Oscar Peer e Leo Tuor. Dal 2014 ha el retschevü il Premi Terra Nova da la Fundaziun Schiller Svizra per sia translaziun francesa dal roman «La Chasa veglia» dad Oscar Peer. D'incuort ha el publichà seis prüm agen cudesch rumantsch cul titel «Cuntradas Imaginarias». In noss' intervista quinta el sur dal cudesch, sur da viadis reals e surreals e che ch'el pensa dal rumantsch.
T'algordast da teis cudesch predilet d'uffanzia?
Eu legiaiva enorm jent ils cudeschs da lectüra cha no surgnivan in scoula obligatorica, pitschnas antologias chi gnivan sü da l’Italia e chi d’eiran per mai vairas minas d’or, cun poesias, istorgias cuortas, tocs da romans, ingiavineras, proverbis. Vaiv’eu ün predilet? Eu nu craj. Eu legiaiva lura eir jent fablas e cudeschs d’aventüras. Il preferì da quels d’eira forsa l’Isla dal tresor, da R. L. Stevenson.
Chenün es hoz teis cudesch predilet e perche?
Uossa sco avant nu riv eu d’avair be ün cudesch predilet. Eu leg jent da tuot, tanter l’antica, il medieval ed il contemporan, svizzer ed ester. La seguonda part dal Quijote am fascinescha tant sco las fablas dad Esop ed ils raquints arctics da Jørn Riel.
Cura hast cumanzà a scriver novellas (da libra voluntà)?
Fich tard, pür davo ils quarant’ons e plütost darar. Eu scriv daplü cronicas (cun quellas n’haja cumenzà avant) o poesia co novellas da ficziun.
Tü discuorrast diversas linguas. Che es unic vi dal rumantsch e perche es el usche prezius?
Sco mincha lingua es il rumantsch unic e prezius sco tal, pel simpel fat dad esser üna lingua.
Perche hast tü imprais rumantsch?
Il prüm be pel buonder, lura per approfundir. E plü ch’eu imprendaiva, damain ch’eu savaiva, plü ch’eu scuvriva robas nouvas ed interessantas per imprender.
Che fan ils Rumantschs güst cun lur lingua? E che fan els fos?
Güst fana da tilla mantgnair e da scriver e leger litteratura per rumantsch. La creatività litterara mantegna la lingua viva, armonica e dinamica.
Fos, per part forsa d’as dar fadia cun ün purissem excessiv chi nu reflectescha adüna la realtà da la lingua. E forsa da dar oura dicziunaris richissims ma cun pleds chi nu vegnan dovrats e chi fan cha no oters esters vain lura ün linguach chi savura da dicziunari.
Che text o passascha dad ün cudesch rumantsch at ha fat la plü gronda impreschiun ?
Bleras passaschas our da La müdada, da Cla Biert, ed eu dschess eir il cudesch inter (chi m’ha occupà dürant blers ons), m’impreschiunan adüna darcheu per blers aspects.
T‘algordast da teis sentimaints cur cha tü hast let quellas la prüma giada?
Sentimaints variabels, in evoluziun constanta. N’ha sgüra stuvü tillas leger plüssas jadas per tillas cleger, incleger e savurar inandret.
Tuot es i fich svelt e dandet d’eira il cudesch qua. La versiun rumantscha es perfin cumparüda avant l’original.
Tü hast d’incuort publichà teis prüm agen cudesch rumantsch - davo avair translattà numerusas ouvras dad auturs rumantschs in diversas otras linguas. Hast gnü dubis da publichar quel?
Dubis n’haja lönch gnü pustüt scha publichar u na l’original talian. Cur ch’eu n’ha lura decis da til publichar, ed eir da publichar üna versun rumantscha, temp dad avair dubis nun haja plü gnü – tuot es i fich svelt e dandet d’eira il cudesch qua. La versiun rumantscha es perfin cumparüda avant l’original, chi vain oura pür quist utuon.
Perche e chi at ha dat il curaschi da müdar idea?
Clà Riatsch m’ha lönch fat curaschi per publichar quels texts sco cudesch (oriundamaing tils vaiv’eu scrits sco texts independents per üna revista). „Fa ün cudeschet“, am dschaiva’l adüna darcheu, ed eu: „Tü sbattast!“
Tü vast jent a spass cul tren?
Fich jent. Eu viag adüna cul tren, na plü mincha di per la lavur (eu lavur a chasa), ma regularmaing per ir a spass o per visitar la famiglia. Eu nun ha auto e nu vögl avair.
Tü citeschast suvent auturs rumantschs aint il cudesch - che autur rumantsch es teis predilet e perche?
Eir culla litteratura rumantscha es quai difficil per mai da chattar oura ün’autura o ün autur predilet. Quels chi vegnan menziunats direct o indirectamaing aint il cudesch sun aint il ravuogl da meis predilets, ma blers mancan in quell’ouvra, sco Rut Plouda, Leta Semadeni, Dominique Dosch, Dumenic Andry e Göri Klainguti, per exaimpel.
Cun che persuna cuntschainta gessast tü il plü jent sün viadi e cun chenüna pigliessast cun tai sün ün‘isla solitaria ed isolada?
Eu vegn uossa sün viadi be plü cun la persuna chi cumparta meis minchadi – id es lura tuot bler plü simpel. Ma per cha l’insla resta solitaria ed isolada füss quai ideal dad ir sulet…
Tocca viagiar pro tia hygiena psichica?
In ün tschert sen forsa bain. Cur ch’eu d’eira plü giuven d’eira il viagiar sco realisar sömmis da plü bod. Uossa viag eu damain e lasch eir al sömmi si’aigna vita.
Quant suvent vast sün viadis imaginars?
Forsa mincha di ün païn…
Che viadi imaginar es teis predilet e perche?
Las chaminadas tras la champogna e la muntogna da meis cumün, ingio ch’eu giaiva a chaminar sco uffant e giuvnot, e lura l’Islanda dals novanta o dal cumanzamaint da quist tschientiner. I d’eira tuot bler plü insolit co hoz, sco our da raquints. Ed ils algords sun uossa vegls avuonda per as masdar culla fantasia.
Eu sun ün observatur contemplativ, na analitic
Che viadi real o che destinaziun at ha plaschü il meglder e perche?
Meis prüm viadi in Islanda, dal 95. I d’eira apunta tuot bler plü simpel ed insolit co hoz, magic. Bleras bellas cuntradas, citads e cumüns pitschens e modests, glieud na cumplichada e minchatant perfin predschs radschunaivels. Vias da terra e crappa ruotta, catram be illas citads. Be pacs autos, pustüt ladas e volvos, fich vegls. Pacs turists – adüna agreabel cur chi’s es svess turist… Uossa s’ha il pajais standardisà, banalisà per blers aspects.
Tü est ün grond observatur. Es quai üna schmaladicziun o üna benedicziun?
Üna benedicziun. Eu sun ün observatur contemplativ, na analitic. Ed eu nu sforz mia memoria plaina fouras da retgnair tuot quai ch’eu vez.
Che es tia filosofia da vita?
Viver. E laschar viver e scriver. E minchatant scriver.
Che t'occupa pel mumaint?
Tscherchar l’equiliber tanter tradüer e scriver e profitar dal temp liber.
Chi o che t'inspirescha e perche? Chi o che es stat la plü gronda inspiraziun in tia vita?
Spassegiar, chaminar
Che nu sa la glieud da tai?
Quai chi nu’s sto dar inavant.
In tschinch ons…
Chi sa ?
Il rumantsch es per mai…
Üna bella lingua
Cudesch:
Cuntradas imaginarias
Rumantsch vallader, 102 paginas
CHF 18.00
ISBN: 978-3-03845-062-7
Biografia:
Nat dal 1965 a Preonzo (Ti) e viva a Montreux. Stüdi da lingua e litteratura rumantscha, iberica e scandinava a Fribourg e Turich. El es translatur liber per catalan, frances, rumantsch, spagnöl e talian.
Intervista: Corina Gustin
Fotografia: (c) Claudia Cadruvi
Prüma publicaziun: Lügl 2019
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Ediziun Apart è ina pitschna chasa editura a Turitg è spezialisada sin la finanziaziun, realisaziun, producziun e distribuziun da litteratura rumantscha. Publicaziuns enconuschentas sun «LA CALAMITA» da Lucas Harari, translatada da Benedetto Vigne, «ils ventganov da settember» e «Diari Giapunais» da Benedetto Vigne ubain «Gulasch en schelentera» da Claudia Cadruvi.


text:
Irlanda
L' Irlanda (Éire in irlandes, Ireland in ingles) a l'è un paes de l'Europa nord-ucidentala.
La ocüpa l'83% de l'isula d'Irlanda e l'è tacada a l'Irlanda del Nord (Regn Ünì).
La capital a l'è Düblin.
La gh'ha una süperfiss de 70.273 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.200.000 abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Irlanda a l'è una repübliga.
La presidenta a l'è 'l Michael Higgins (del 2011).
El Prim Minister a l'è l'Enda Kenny (del 2011).
Muneda[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 l'Irlanda la dupra l'Euro.


text:
Massimo Tartaglia
Ol Massimo Tartaglia l’è nasìt in del 1967, l’istà de cà a Cesan Boscon e l’ laùra ‘n d’öna dìta de ‘nformàdega ‘nsèma al pàder e a ün óter sòcio.
La sira del 13 de Dezèmber del 2009, dé de Sànta Loséa a la fì de ü comìsio tegnìt dal Silvio Berluscù a Milà, l’à tiràt a Presidènt del Consìgl öna statüèta de metàl a fùrma del dòm de Milà, öna spéce de souvenìr, e l’là ciapàt söl müs.
Ol Massimo Tartaglia l’ gh’à isé spacàt ol nas, teàt ol làer e rompìt dù décc al Silvio Berluscù, che l’è stai söbet menàt a l’ospedàl, menimà ol Massimo Tartaglia l’è stài söbet ciapàt da i polisiòcc e da i òmegn de la scòrta del Presidènt del Consìgl che i l’ là isé salvàt da la zèt che l’éra tacàt a picàl e la res-ciàa de copàl.
L’è stacc arestàt e 'nterogàt ‘n questüra dal procuradùr de l’antiterorìsm Armando Spataro, l’è saltàt fò che l’ gh’à mia precedèncc, fò che la patènt ritiràda, l’è mia teseràt a ü partìt, ach se la sò famèa l’è de sinistra e la óta Pd, e l’è ‘mpó malàt de nèrf e per chèsto l’è ‘n cüra da dés agn.
L’è stacc incriminàt per lesiù plüriagraàde a ün üficàl püblico e premeditàde.
Quando l’è stài fermàt l’à dicc “Só mia stai mé, mé só nisù” e i gh’à troàt ‘n sacòcia, öna lama de 20 ghèi facia de plexiglass, ün óter souermèbel de quars, ü crucifése de gès e öna bombolèta de spray al peperunsì.
Ol 14 de Dezèmber in giurnàda l’è stacc interogàt amò turna e l’à dicc che ol sò l’è stacc ü gèst pulìtech, dezà che lü, ol Berluscù, ‘l pöl pròpe mia èdel.
Sèmper ol 14 de Dezèmber in seràda l’à mandàt öna lètera al Berluscù, per iscüsàs.
L’è ü volontàre del WWF.
Ol 20 de zenér del 2010 l’è egnìt fò de San Vitùr e l’è stai portàt a l’Ospedàl de San Carl. Ol Gip Cristina di Censo l’à dacc ol permès de portàl in ospedàl, dezà che ‘n galéra l’è pegiuràt de salüte e gh’éra ol réscc che l’ se fès del mal desperlü.
- Ol 24 de Zögn ol Masimo Tartaglia l'è asòlt co la giustificasiù che l'éra mia bù de ragiunà 'n del momènt che l'à tiràt la statüìna söl müs al Berluscù.


text:
A lur dieta d'atun tradiziunala d’atun a Delemont (JU) la fin d'emna passada han las dunnas cristiandemocraticas fixà lur strategia.
«Duas candidatas ... ed ina cussegliera federala!»
Quai saja la finamira a media vista e per quella lavurian ellas gia dapi intginas emnas, scrivan las dunnas da la PCD en lur communicaziun a las medias. Las dunnas vulan manifestar uschia la pretaisa da las dunnas pli qualifitgadas en la partida. Quellas sajan qualifitgadas optimalmain per quest uffizi executiv impurtant.
La mira da las dunnas da la PCD saja d’occupar il sez da Doris Leuthard er suenter sia demissiun cun ina dunna da la PCD, ha ditg la presidenta Babette Sigg Frank sin dumonda da l'agentura da novitads svizra SDA.
La presidenta da la Confederaziun actuala Doris Leuthard aveva gia annunzià da vulair sa retrair il 2019.
RR novitads 12:00


text:
Sant'Ambrogio di Torino
Sant'Ambrogio di Torino (en piemontés: Sant Ambreus) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Türì. El g'ha presapóch 4.700 abitàncc, 'na superfìce de 8 km² e 'na densità de 534 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caprie, Villar Dora, Chiusa di San Michele, Avigliana, Valgioie.
El se tróa en prensépe a la Al de Susa e 'ndèl sò teretóre, ensìma al Mont Pirchiriano, gh'è 'l complès architetònich religiùs de la Sacra de San Michele, giü dei sìmboi del Piemónt[1].
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Robb de vedè[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gemelagg[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El comun l'è gemellaa con:
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lege regiunala n. 64 del 21 dezèmber del 1994