text:
John Ford
Ol John Ford (1 de Fevrér del 1894 – 31 de Agóst del 1973) l’è stacc ü diretùr de film, ü regìsta americà de famèa irlandéza dientàt famùs per i sò film de s-ciopetì compàgn de Stagecoach, de Se ta cati... ta copi! e de The man who shot Liberty Valance, ma ach per i portàt al cinéma i piö bèle noèle americane del sécol XX compàgn de The Grapes of Wrath.
John Ford l’éra ‘l sò nòm d’art, de fati ol sò nòm de batézèm l’éra John Martin Feeney.
Tàce di sò film de s-ciopetì piö ‘mportàncc i è stacc interpretàcc dal John Wayne. L’à enzìt per quàter vólte, in del 1935, 1940, 1941, 1952, l’Oscar come regìsta piö brào, ma dóma ü di sò film (How Green Was My Valley) l’à enzìt l’Oscar cóme film piö bèl.
L’à lauràt per piö de 50 agn e l’à giràt piö de 140 film ach se quàze töcc i sò film sènsa paròle i è ‘ndài perdìcc. L’è consideràt ü di regìsti piö ‘mportàncc de la sò època [1] ‘nsèma al Ingmar Bergman e al Orson Welles.
L’è stacc ü di prim a ‘mpegnàs a sircà di pòscc a l’apèrt per girà i sò film (location shooting) al pòst de filmài dét in di stüdi cinematogràfech e i sò film i è famùs ach per chèsto, basta pensà ad ezèmpe ai scéne de Stagecoach e de Se ta cati... ta copi! ciapàde in de la Monument Valley.
Per dà amò piö fórsa a chèsta sò scèlta l’è stacc ach ü di prim a fà di riprése larghe (lòng shot), ciòe di riprése che i fà èt l’atùr de luntà ‘nsèma a töt chèl che ghe stà ‘ntùren isé de ligàl ‘nsèma l’atùr e i pòscc ‘ndóe che l’éra giràt ol film.
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gallagher, Tag John Ford: The Man and his Films (University of California Press, 1984), 'Preface'


c: text/html

text:
Disen tutt che il laagh de Comm l'è fà cumè un' omm, ma me sun sicur che l' è una dona
ta ghett da faagh el fiil se te voret sultàagh so, perchè sota a la gona ghè la brona
e per pudè seguì ogni soe caprizi ho imparà a curvà el legnn e a indrizaal quand che l' è stoort
perchè quand me prepari el mutuscaaf la dev' es cumè na spada, la dev' es cumè na foja.
e forse sum na soe con questa canutiera con questo cooer de acqua e de lamiera
con questa schena larga e questa crapa dura, sempar sporch de oli e segatura
e per quattà i me baarc nel tempural ho duprà il lenzoel del lett matrimunial
la vita gira finchè gira l' elica, ma gira per nagott se ta ghe mea la un timon
Paola, che ta me ciamet del balcon, insem a questi trii fioe che me faran diventà matt ma che imparen quel che fo' e che farò
Paola, trii fioe, trii matt, o forse trii campion l' unica cosa che sò me è che farann ul me mestee, questo mestee
ghirigori sura l' acqua e la mia firma sura l' unda con la barca che se impèna, con la barca che la dunda
e poi rùvera la breva a scancelà questa mia scia, ma il segn de la mia storia, el purterà mai via
e arriven so de Comm e arriven de Milann, g'han pressa e volen tutt la barca prunta
ghe spiegherò a bestemm' o parlando come Shakespeare che la barca la g'ha ul cu e la g'ha una punta
e me interessa un bel nagott che arriven tutt a dimm che l' è la plastica il destin de un mutuscaaf
ho fa la vita in mezz ai tocch le legnn e in quattro tocch de legnn partirò per l' oltra spunda
Paola, che ta me ciamet del balcon, insem a questi trii fioe che me faran diventà matt ma che imparen quel che fo' e che farò
Paola, trii fioe, trii matt, o forse trii campion l' unica roba che sò me è che farann ul me mestee, questo mestee
ghirigori sura l' acqua e la mia firma sura l' unda con la barca che se impèna, e quaai volta l' afuunda
e poi rùvera la breva a scancelà questa mia scia, ma il segn de la mia storia, el purterà mai via

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
San Lisander de Bergum
Lisander de Bergum l'é stai un suldá de l'esercit de Tebe, prubabilment el portabandiera de tüta la Legión militar.
L'é stai martirizàd a Bergum el 26 d'agùst del 298. L'é patròn de Berghem e de la sò Diocesi, de Cervignan d'Ada (LO), e de Capriá. La só festa l'é propi el 26 d'agùst, el dì chi ghann taiád la testa.
Cése de Sant Alisànt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo 'l martirio i Bergamàsch i è söbet dientàcc devòti de Sant Alisànt, tat che l'éra dedicada a lü la basìlega paleocristiàna del IV secòl che la se troàa 'n sità ólta, sö 'n sima a bórg Canàl e che l'è stacia bötada zó 'n del 1561 quando Énesia l'à decidìt de fà sö i müre.
Lé apröf gh'éra 'n di ègie müre del medioéf pò la Pórta de Sant Alisànt e isé pò 'n di müre ènete öna pórta l'è stacia dedicada a Sant Alisànt.
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sèmper a Sant Alisant i è dedicade amò 'ncö dò cése 'n Bèrghem: Sant Alisànt in Colòna che l'è 'n contrada Sant Alisant (öna ólta bórg San Leonàrd) Sant Alisànt de la Crus che l'è 'n bórg Pigöl
Pò la féra di bèstie del 26 de Agóst l'è dedicada al Sant.


text:
Erarìch
Erarìch (ma ach Heraric e Ariaric) l'è stacc rè di Ostrogòcc e rè d'Italia nel 541.
L'è stai luminàt rè di Ostrogòcc da i Rügi in del zögn del 541, söbet dòpo che 'l Ildibaldo l'éra stai sasinàt fò.
I Goti, però, i è söbet egnìcc stöf e infastidìcc, dezà che l' tiràa 'nsèma negóta de bù e dezà che i pensàa che 'l Erarìch 'l se födès metìt decórde de nascondù co i Bizantì, isé i gh'à fai fà 'l rè apéna per sich mis, pò in del noèmber del 541 i l' là copàt fò e i à sircàt fò cóme rè 'l sò cüzì Totila.
Sömèa che 'l Erarìch e 'l Totila i éra töi dù neùcc del Ildibaldo.


text:
1946
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2 de gjügn: L'Itàlia la diventa una repüblica.
07 02 - Barcelona: el règim franchista, cul preteest de l'esplosiun d'un petaard a la Üniversitaa de Barcelona, al taca una düra repressiun contra i stüdeent Catalaniist.
12 12: la Sessiun plenària di 50 di Nazziun Üniit la Racomanda ch'el Governameent fassista de Franco de Spagna, calcaa de chij de Hitler e Mussolini al sia lassaa föra coma mémbar di Nazziun Üniit e la retirada imediada di ambassaduur a Madrid, fin che sa custitüissa un nööf Governameent acetàbil. [1]
06 06: la NBA a l'è fondada cul nom de Basketball Association of America (BAA)
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
13 06 - Barcelona: Montserrat Roig, scritura Catalana.
05 12 - Barcelona: Josep Maria Carreras Coll, cognossüü coma Josep Carreras, tenor Catalan.
26 12 - Barcelona: Pere Esteve, polítegh Catalan.
05 09 - Stone Town (Zanzíbar): Farrokh Pluto Bulsara, cognossüü coma Freddie Mercury, cantaant Britànegh componeent de The Queen.
29 11 - San Antonio de los Baños (l'Havana, Cuba): Silvio Rodríguez, cantaant Cuban.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Mismarich
Mismarich (nom ufizial in italian: Mesmerich in Piemuntes; Mezzomerico in Italian; in tücc i cas, l'acent a l'è in sü la i) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 222 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,6 km² e ona densità de popolaziun de 161 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cunturbia, Dimian, Marön, Vlésc, Sön e Vavru.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Mismarich l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Zell
Zell el pöl vìga chèsti significàcc:
- Zell am Harmersbach, citadìna todèsca del circondàre de Ortenaukreis, Baden-Württemberg
- Zell am Main, citadìna todèsca del circondàre de Würzburg, Baviera
- Zell im Fichtelgebirge, cümü todèsch del circondàre de Hof, Baviera
- Zell im Wiesental, citadìna todèsca del circondàre de Lörrach, Baden-Württemberg
- Zell unter Aichelberg, cümü todèsch del circondàre de Göppingen, Baden-Württemberg
- Zell, citadìna todèsca del circondàre de Cochem-Zell, Renània-Palatinàto
- Zell, cümü todèsch del circondàre de Cham, Baviera
- Zell am See, citadìna austrìaca del Land de Salisbùrgo
- Zell am Ziller, paés del Tiröl, Austria
- Zell, cümü svìser del Cantù de Lücèrna
- Zell, cümü svìser del Cantù de Zurìgo


text:
202
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Caracàla el sposa la Flavia Plautina, fioeua del pretor Cai Fulvi Plauzian.
- El imperador roman Setimi Sevéri el vieta de fá proselitismo.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sant'Irenee de Lion, vesch e teòloch grech.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Rubēra
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rubēra (Rubiera in italiân) L’é un cmûn ed 14.507 abitânt ‘d la pruvîncia ed Rèz. A's câta insém a la via Emélia, coleghê cun Rèz da un servési ed curêra e cun la stasiòun feroviâria insém a la lénia Milân-Bològna.
Indice
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al j-urégin[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm in urégin l’êra Corte de Herberia, e al pré deṣgnîr dal cêltich er-beria («in mèz a la pianûra»), mèinter al Musèo lapidâri ed Mòdna a’s stîn da cât ‘na lapìde dal 259 d.C., ch' la cûnta ‘d la fabricasiòun ‘d un pûnt ed prêda insém al Sècia per cûnt ed j-imperadōr rumân Gallieno e Valeriano, dôp che còl préma, fât in lègn, l’îva ciapê fôgh. Al prémi nutési ed l’ època stôrica a s' arfân al 915, quând l’êra al fèdev di Supponidi, dôp l’è pasêda a i Obertenghi. Ind l’êlt Medioêv al cèinter al pêrd impurtânsa a favōr ‘d la campâgna lé d’atōrna, e l’é prôpia in sté ucasiòun che a cumîncen a gnîr só dal cà, in dōve préma an gh’n’êren mìa, dintōren a la pēv di Sânt Faustèin e Giovita, ch'la s’ arfà al 980.
Al medioēvo[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al XII sècol, atravêrs l’intervèint dal cmûn ed Rèz, al cèinter pôst in môd stratègich insém al rîvi dal Sècia e bòun ed controlêr i trafîch che curîven lòungh la via Emélia, al mócia incòra impurtânsa. A’s scâta di sègn storîch inséma a di documèint cun al nòm “Herberia”, difèis da dal mûri gajêrdi e da un sicûr castrum. Prôpia la nôva qualitê militêra dal cèinter, che al s’impés ed gînta ch’la gh’va a stêr e ch’la desvîn ânca dal zôni cunfinânti, la finirà pr’ èser la carateréstica ed ‘na bòuna pêrt ed la stòria di ân dôp: al batâli tra i mudnèis e j-arzân ind al 1200; i scûnter tr’ al pêrti arzâni del sècol dôp; al batâli tr’ al XV e XVIII sècol tra j-esêrcit ed divêrsa râsa. Gh’è d’ arcurdêr che a Rubēra ind al mâg 1409, in ‘na batâlia cûnter i Visconti, l’è stèe masê Ottobono Terzi, l’ûltem sgnōr ed Rèz. Per circa dû sècol Rubēra l’é stêda fèdev di Buiêrd (‘d l’ istèsa râsa di Bianchi ed Lunigiana) che ind al 1423 da j-Estèinsi în stê «convînt» a baratêr sté fèdev cun Scandiân. Dal 1512 al 1523 Rubēra l’è stêda cunquistêda da l’esêrcit dal Pêpa che al l’à dêda in fêdev ai Pio ed Chèrp: a l’artōren ‘d j- Este, la catòm fèdev ‘d la faméja Sacrati uriginâria ed Fusignano (RA) e fedelésima dal Dòca; la rôca l’è stêda incòra di pió rinfursêda e circundêda da fusòun dimòndi fònd ch’ al tulîva l’âcva dal Tresnêr. L’è pó stêda destinêda a perṣòun per cōlpi pió pèisi, e lé stê a Rubēra (alōra l’êra sòt a Mòdna) che s’é riunî al Tribunêl Statâri che l’à giudichê e la cumpî, al 16 otòber 1822, la cundâna a môrt dal suversîv carbunêr Don Giuseppe Andreoli.
Dôp l'unitê d'Itâlia[modifica | mudéfica la surzéia]
Fâta l’unitê d’Itâlia, Rubēra l’à més via la só carateréstica militêra trând zó al mûri che circundêven al bōregh, mèinter al Fôrt ind al 1873 al pâsa dal Stêt ai privê arnunsiând al só rōl ed perṣòun da paûra pr’ al tremèndi cundisiòun ed véta che gnîva tgnû chi gh’è stêva. A chi tèimp l’é i rubierèiṣ al ciamêven «Sâs» prôperia perché dirochê e bandunê. Ind al 1922, per drisêr la via Emélia, é stê butê zò la pêrta centrêla; al rêst a gh’è stê fât d’j-apartamèint. La stòria modêrna ed Rubēra la cumbîna cun la spînta che tót al comprensôri industriêl ‘d la zôna l’à avû. La zôna comunêl l’é tóta in pianûra e còst l’à permés al sparpagnamèint masés sia dal coltivasiòun agriécoli che ‘d l’ attivitê industriêla ed vâri genér. Al recupêr fât da pôch ed dimòndi palâs stòrich dal cèinter l’à fât turnêr in pusès di rubierèis i pôst ed grând nômina de stòria sitadèina.
La Cōrt Ospitêla ed Rubēra.[modifica | mudéfica la surzéia]
Es trâta d’un gróp ed fabrichêt gnû só per la fermêda e per l’arsôr di viandânt e pelegrèin, atâch a la traversêda dal Sècia, lòung la via Emélia e lòung a cl'êter âs stradêl che, paralêl al côrs d'âcva, al purtêva, atravêrs i pâs muntanêr, a Lóca e a Ròma. Un prém ospedêl per pelegrèin, mandê avânti da ‘na comunitê ed benedetèin, al gh’êra bèle ind al 1179 a l’ ardôs dal cèinter abitèe mó ind al 1523, in ocasiòun ‘d la costrusiòun di bastiòun difensîv, l’è stê butê zó. La faméja nôbila di Sacrati la badê a la ricostrusiòun a l’albaṣèin dal paèis. L'uspési al dêva l'ospitalitê ed ‘na nôt e un sōl pâst ai pellegrèin e a i viandânt. Ind la cēṣa a gh’è incòra dimòndi pêrt dal pitûri a frèsch uriginêli dal Garofalo. J-ambijnt adât a l'ativitê ed l'uspèsi, refetôri e durmitôri, în més dintōren a ‘l lêregh curtîl centrêl cun la purtghâia a cruṣêra sostgnû da 36 clōni. Al gróp ed fabrichêt monumentêl l’é adèsa pôst d’ importânti associasiòun culturêli: La Cōrt Ospitêla,[1] cèinter ed produsiòun, promosiòun, stòdi, e documentasiòun teatrêla;al Pêrch Fluviêl dal Fiòm Sècia,[2] nèe per la gestiòun e la riqualificasiòun ‘d la zôna interesêda dal câsi d’ espansiòun del Sècia lè atâch, cun al musèo dal fiòm e l'acvuâri; Lénia ed Cunfîn,[3] prugèt culturêl ed rilevasiòun fotogrâfica ‘d la zôna.
Sitèe imparentêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
- Neulingen – Germâgna, dal 1991
- Györújbarát – Ungheria, dal 2005
Curiositèe[modifica | mudéfica la surzéia]
Al comûn al vîn numinê ind al tètol ed ‘na cansòun sōl sunêda ed Luciano Ligabue: Rane a Rubiera blues, da l'âlbum Buon compleanno Elvis.
Rubēra l’è al comûn in dō al stà ed cà al campiòun européo ed olímpich ed maratòuna Stefano Baldini.
Êter sît[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Vèder al sît ed la La Cōrt Ospitêla
- ↑ Vèder al sît dal Pêrch Fluviêl dal Sècia
- ↑ Vèder al sît ed la Lénia ed Cunfîn
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Orianna Baracchi, Francesco Milani - L'Ospitale di Rubiera : i Sacrati : carità, storia e arte. - Modena : Artioli, 198
- Mario Degani - Gli antichi ponti di Rubiera sul fiume Secchia - Modena : Aedes Muratoriana, 1970
- Dino Pampari - La sentenza del tribunale statario di Rubiera e la relazione di Antonio Panizzi (1822-1823) - [S.l.] : [s.n.], 1974.
- Giancarlo Ambrosetti, Roberto Macellari, Luigi Malnati - Rubiera : principi etruschi in Val di Secchia. - Reggio Emilia : [s.n.], 1989
- Luciano Patroncini - I pozzi preromani di Rubiera - Reggio Emilia : Age Editrice, 1978.
- Rubiera: Guida commerciale , culturale , turistica - Reggio Emilia : Noana, 1985
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Valtelina
La Valtelina (Valtelina e Valtulina in valtelines, Valtellina in talian, Veltlin in tudesch, Vuclina in rumanc; Valteline in frances) l'è na valada de la Lumbardia,ins el cunfin cun la Svizra.
Al dì d'incö l'è cugnussüü per i so piste de sci, i so aqui termal, i so furmag (suratüt el Bit, ciamaa insì per via del turent Bit) e el so vin.
'Na völta l'era un passag impurtant tra l'Italia e la Germania, e gh'è staa tanta guer per el cuntrol de 'sta val chì.
I cumün de la Valtelina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Abriga, Albaree, Andel, Arden, Bema, Berben, Bianzun, Büj, Burmi, Busagia, Caiö, Caspögg, Castel, Castiun, Cedrasch, Cercin, Cin, Ciür, Civ, Cös, Culurina, Dasc, Delebi, Dübin, Faed, Furcula, Füsinn, Geröla, Gesa, Gros, Grosut, Lanzada, Livign, Luver, Mantel, Masc, Mel, Muntagna, Murbegn, Pedesina, Pendulasch, Piantee, Piateda, Punt, Pustales, Resüra, Rugul, Sern, Spriana, Sundel, Sundri, Talamona, Tarten, Tej, Tiran, Traona, Tresiv, la Tur, Tuv, Val de Dent, Val de Sot, Val Masen, Valfürva, Verv, Vila de Tiran.


text:
La sindrome di Stendhal
La sindrome di Stendhal (La sìndrom ad Stendhal) 'l è 'n film ad scarésa dal 1996 ad Dario Argento ch'l à druâ, par la prima vòlta in Itâglia, di efèt speciài fat a 'l computer.
La sìndrom ad Stendhal, da 'l nóm dal scritōr francéś ch'al l'à patìda dabòṅ, 'l è 'n mâl ch'al culpìs dal vòlti al parsòni ch'i guàrdan dgl'òpri 'd art dimóndi bèli parchè i gh pōlan vgnir prilamènt ad tèsta, batarìa ad cōr, lansōr, caśèṅ in dla tèsta e mancamènt.
Cal film chè 'l è stâ qvél 'd Argento ch'l à muciâ sù da piò di suo in Itâglia, sinc migliàrd e quàtar ad franc.
Sunt
La pulisiòta Anna Manni (Asia Argento) la lavóra in dal repàrt rumàṅ ch'al cumbàt al viulénsi sesuàli. Dòp soquànt masamènt ad dóni viulentàdi a Firénse, al sò cap Manetti (Luigi Diberti) al la manda in Tuscàna p'r andàr-'g a fónd. A la galerìa di Uffizi chi lē la gh'à 'n mancamènt vdénd 'n òpra ad Bruegel, al "Vōl 'd Icaro", par via dla sìndrom ad Stendhal. 'L è 'n ragàs biónd ch'al gh dà na maṅ, Alfredo (Thomas Kretschmann). Chi lò 'l è però anc al manìac umisìda. Culpî da l’Anna, chi lò in séguit al s insfìlsa dènt'r a la cambra 'd albêrg in dua la dòrum lē e al la viulénta. La pulisiòta la s cata pò in na màchina in dua 'l óm l'è drē a cupàr n'atra dóna. In dal méntar la gh la cava a scapàr via armanénd però sgnada par sèmpar.
Dòp avér cuntâ incòsa a Manetti, chi lò al gh cunsìlia 'd andàr da 'l psicòlug Cavanna (Paolo Bonacelli) ma lē l'è misa mâl e la para via anc al sò muróś Marco (Marco Leonardi) ch'l éra andâ a catàr-la.
In séguit l’Anna la s déśda davśèṅ a na cascàda. Alfredo 'l è lè sèg.


text:
Nümar 17
Ul nümar 17 al è ul nümar intreegh ch'al sigüta ul 16 e al ven prima dal 18.
Nomm dal nümar in difereent dialett: dersett, disset...
Al è un nümar primm. Ucürenze dal 17
- Par Plütaarch al representava la mala sorta
- Apó a Itàlia: XVII al è un anagrama da "vixi", a uu vivüü
- Al è un gjürameent in Süedees
- Un haiku gjapunees al gh'a 17 sílabe
- Aj paees Nòrdegh ul dí dal 17 da l'an s'al cunsidera ul céntar dal inveern
- Ul Gauss al a mustraa ch'a sa pudeva fá sü un pulígun da 17 custaa noma cun riga e cumpass, scumenzaant inscí la suva fama.


text: 1Rü wüxi ga ngunexü̃gu wenaxãrü naxca̱x naxĩtaque̱xe ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü, rü nüxü̃́ nataxuma ga norü õnagü. Rü Ngechuchu rü norü ngúexü̃güca̱x naca, rü ñanagürü nüxü̃: 2—Choxü̃́ nangechaü̃tümüü̃gü i ñaã duü̃xü̃gü, erü marü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃ nuã chauxü̃tawa nangẽxmagü, rü nüxü̃́ nataxuma i norü õna. 3—Rü ngẽxguma chi ngẽmaãcümare íchayamugügu, rü chi ngürüãchi namagu tá nayaturae, erü nümaxü̃gü rü yaxü̃wama ne naxĩ —ñanagürü. 4Rü norü ngúexü̃gü rü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —¿Natürü ñuxãcü tá tanachibüexẽẽ i núma i ngextá taxúema íxãpataxü̃wa? —ñanagürügü. 5Rü Ngechuchu nüxna naca, rü ñanagürü: —¿Ñuxre i pãũ pexü̃́ nangẽxma i pemax? —ñanagürü. Rü nümagü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Toxü̃́ nangẽxma i 7 i pãũ —ñanagürügü. 6Rü ñu̱xũchi ga Ngechuchu rü duü̃xü̃güxü̃ namu na ñaxtüanewa natogüxü̃ca̱x. Rü nanade ga yema 7 ga pãũ, rü Tupanana moxẽ naxã. Rü ñu̱xũchi inanabücu, rü norü ngúexü̃güna nanana. Rü nümagü rü duü̃xü̃güxü̃ nayanu. 7Rü nüxü̃́ nayexma ta ga ñuxre ga choxnixãcügü. Rü Ngechuchu rü Tupanana moxẽ naxã, rü ñu̱xũchi norü ngúexü̃güxü̃ namu na iyanuãxü̃ca̱x. 8Rü guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü rü meãma nachibüe ñu̱xmata meã nüxü̃́ yangu. Rü yexguma rü ta 7 ga pexchi nanapagü namaã ga yema íyaxügüxü̃. 9Rü yema duü̃xü̃gü ga yéma chibüexü̃ rü maneca 4000 nixĩ. Rü yemawena ga Ngechuchu rü duü̃xü̃güxü̃ ínimugü. 10Rü ñu̱xũchi wüxi ga nguegu nixüe namaã ga norü ngúexü̃gü, rü Damanútaanewa naxũ. 11Rü Ngechuchuxü̃tawa nangugü ga Parichéugü, rü inanaxügüe ga na namaã yaporagatanücüüxü̃. Rü nüxna nacagüe na nüxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽxü̃ca̱x ga wüxi ga cua̱xruü̃ ga Tupanaãrü poramaã naxüxü̃, na yemaãcü nüxü̃ naxügüxü̃ca̱x, rü nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x ngoxi aixcüma Tupana Nane yiĩxü̃. 12Rü Ngechuchu rü poraãcü yaxna narüngü̃, rü ñanagürü: —¿Tü̱xcüü̃ i ñaã duü̃xü̃gü naxca̱x ínacagü i wüxi i cua̱xruü̃ i Tupanaãrü poramaã üxü̃? Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü bai i wüxi i cua̱xruü̃ tá nüxü̃ chawe̱x —ñanagürü. 13Rü yema ñaxguwena, rü nüxna yéma nixũ ga yema duü̃xü̃gü. Rü wenaxãrü nguegu nixüe rü naxtaxaarü tocutüwa naxũ. 14Natürü ga norü ngúexü̃gü rü nüxü̃ inayarüngümaẽ ga norü õna na íyangegüxü̃, rü wüxixicatama ga pãũ nüxü̃́ nayexma ga nguewa. 15Rü yexguma ga Ngechuchu rü nayaxucu̱xẽgü, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Dücax, pexuãẽ naxca̱x i Parichéugüarü rü Erodearü pãũãrü puxẽẽruü̃! —ñanagürü. 16Rü yema norü ngúexü̃gü rü inanaxügüe na nügümaã ñagüxü̃: —Ngẽma ñanagürü tüxü̃ erü tama tawemü ta ítingegü —ñanagürügü. 17Natürü ga Ngechuchu rü nüxü̃ nacua̱xama na yema ñagüxü̃, rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ “Tangearü õnaã̱x”, ñaperügügü? ¿E̱xna ñu̱xma rü ta tama nüxü̃ pecua̱xgüéga rü tama nüxü̃ picua̱xãchitanü i ngẽmachiga? ¿E̱xna pexca̱x naxẽ i ngẽma? 18Pema rü pexãxẽtügüchire̱x, ¿rü ñuxãcü i tama nüxü̃ pedauxü̃? Rü pexãxmachi̱xẽgüchire̱x, ¿rü ñuxãcü i tama nüxü̃ pexĩnüẽxü̃? ¿Rü e̱xna tama nüxna pecua̱xãchie ga yexguma chayamuxẽẽgu ga yema pãũ rü choxni? 19—Rü yexguma yema 5000 ga duü̃xü̃güxü̃ chayanuxgu ga yema wüxime̱ẽ̱xpü̱x ga pãũ, ¿rü ñuxre ga pexchigü yiĩxü̃ ga napagücü ga yexguma penadexgu ga yema íyaxügüxü̃? —ñanagürü. Rü nümagü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Rü 12 ga pexchigü —ñanagürügü. 20Rü ñu̱xũchi ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Rü yexguma yema 4000 ga duü̃xü̃güxü̃ chayanuxgu ga yema 7 ga pãũ, ¿rü ñuxre ga pexchigü yiĩxü̃ ga napagücü ga yexguma penadexgu ga yema íyaxügüxü̃? —ñanagürü. Rü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —7 ga pexchigü —ñanagürügü. 21Rü yexguma rü ñanagürü nüxü̃: —¿Rü ñu̱xma rü ta taũtama nüxü̃ pecua̱xgüégaxü̃ na Parichéugücüma rü Erodecüma i chixexü̃chiga yiĩxü̃ i ngẽma pãũãrü puxẽẽruü̃gu pemaã chixuxü̃? —ñanagürü. 22Rü yemawena rü Bechaídaarü ĩãnewa nangugü. Rü yéma Ngechuchuxü̃tawa nanagagü ga wüxi ga ngexetücü. Rü nüxü̃ naca̱a̱xü̃gü na nüxü̃ yangõgüxü̃ca̱x. 23Rü Ngechuchu rü guma ngexetücüme̱xẽgu nayayauxãchi, rü ĩãneãrü yéamaxü̃ra nanaga. Rü yéma naxbü̱xágümaã nayawaixetüxẽẽ, rü ñu̱xũchi naxẽtügu ningõgü, rü nüxna naca ngoxi marü ṯacüxü̃ nadau. 24Rü yexguma ga guma ngexetücü rü inanaxügü ga na yadauchixü̃. Rü ñanagürü: —Nüxü̃ chadau i duü̃xü̃gü i ñoma naĩgü i ixĩxü̃nerüü̃ ixĩgüxü̃ —ñanagürü. 25Rü yexguma ga Ngechuchu rü wenaxãrü naxẽtügu ningõgü. Rü nüma ga guma yatü rü meãma inadawenü. Rü yemaãcü naxca̱x nitaane rü meãma naxca̱x nango̱x ga guxü̃ma. 26Rü yemawena ga Ngechuchu rü napatawa nanamu. Rü namaã nüxü̃ nixu na tama ĩãneca̱x nataeguxü̃. 27Rü yemawena rü Checharéa ga Piripuanewa yexmane ga ĩãnexãcügüwa naxũ ga Ngechuchu norü ngúexü̃gümaã. Rü namawa rü Ngechuchu rü norü ngúexü̃güna naca, rü ñanagürü nüxü̃: —¿Ñuxũ ñagüxü̃ i duü̃xü̃gü i chauchiga na texé chiĩxü̃ i chomax? —ñanagürü. 28Rü norü ngúexü̃ nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Nangẽxma i duü̃xü̃gü rü: “Cuáü̃ ya baiü̃xẽẽruü̃ quixĩ”, ñagüxü̃, rü togü i: “Ería quixĩ”, ñagüxü̃, rü togü rü: “Wüxi ga nuxcümaü̃cü ga Tupanaãrü orearü uruü̃ quixĩ”, ñagüxü̃ —ñanagürügü. 29Rü yexguma Ngechuchu rü nüxna naca rü ñanagürü: —¿Rü pema i ñuxũ ñapegügüxü̃ choxü̃ na texé chiĩxü̃? —ñanagürü. Rü Pedru nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Cuma nixĩ i Cristu i Tupana cuxü̃ unetacü quiĩxü̃ —ñanagürü. 30Rü yexguma ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃güxü̃ namu na taxúemaãma nüxü̃ yaxugüexü̃ca̱x ga yema ore ga nachiga. 31Rü yemawena rü Ngechuchu inanaxügü ga norü ngúexü̃gümaã nüxü̃ na yaxuxü̃ ga ṯacü tá nüxü̃ na üpetüxü̃. Rü ñanagürü nüxü̃: —Choma i Tupana Nane na duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃, rü poraãcü ngúxü̃ tá chinge. Rü choxü̃ tá naxoxgü i Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü i yaguã̱xgü, rü paigüarü ãẽ̱xgacügü, rü ngẽma ngúexẽẽruü̃gü i Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃. Rü tá choxü̃ nima̱xgü, natürü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃gu rü wena táxarü chamaxü̃ —ñanagürü. 32Rü yema ore rü meãma namaã nanango̱xẽẽ. Natürü yexguma ga Pedru rü nüxĩca noxrüwama Ngechuchuxü̃ naga, rü inanaxügü ga na naxucu̱xẽãxü̃ na tama yemaãcü yadeaxü̃ca̱x. 33Natürü ga Ngechuchu rü nadauegu, rü norü ngúexü̃güxü̃ nadawenü. Rü Pedruxü̃ nanga, rü ñanagürü: —¡Choxna ixũgachi, Pa Chatanáx! Cuma rü tama Tupana nagu rüxĩnüxü̃gu curüxĩnü, erü yatügü nagu rüxĩnüxü̃gumare nixĩ i curüxĩnüxü̃ —ñanagürü. 34Rü yexguma ga Ngechuchu rü norü ngúexü̃güca̱x rü duü̃xü̃güca̱x naca. Rü ñanagürü nüxü̃: —Rü ngẽxguma texé chowe rüxũxchaü̃gu, ¡ẽcü nüxü̃ tarüxo i tümaãrü ngúchaü̃, rü ñoma wüxi i curucha ngĩxü̃ tayaxuxü̃rüü̃ namaã tapora i guxü̃ma i ngúxü̃ i chauxca̱x tingexü̃, rü chowe tarüxũ! 35—Erü yíxema tügü maxẽchaxẽẽchaü̃xẽ rü tá tayu. Natürü yíxema chaugagu rü ore i mexü̃gagu yuxe, rü aixcüma tá tamaxü̃. 36—¿Rü ṯacüwa nüxü̃́ namexü̃ ya yatü ega ngẽxguma nayauxãgu i guxü̃ma i ñoma i naãneãrü ngẽmaxü̃gü, natürü norü maxü̃ iyanatauxẽẽgu? 37—Rü ngẽxgumarüü̃ ta, ¿rü ñuxre i dĩẽru iyangu na ngẽmamaã naxca̱x nataxexü̃ i norü maxü̃ i wüxi ya yatü? 38—Rü ngẽxguma texé i ñaã duü̃xü̃gü i pecaduã̱xgüxü̃ i tama yaxõgüxü̃pe̱xewa chauxca̱x taxãnegu rü naxca̱x taxãnegu i chorü ore, rü choma i Tupana Nane i duü̃xü̃xü̃ na chiĩxü̃ rü tá ta tümaca̱x chaxãne i ngẽxguma Chaunatüarü poramaã rü norü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x i üünegüxü̃maã wenaxãrü núma chaxũxgu.


text:
Carl Ludwig Willdenow
Carl Ludwig Willdenow (Berlì, 22 de óst del 1765 – Berlì, 10 de löj del 1812) l'è stat en botànic e farmacìsta todèsc.
Dòpo de 'n aprendistàt de farmacìsta, el g'ha stüdiàt midizìna e botànica a l'università de Halle e 'l g'ha utignìt endèl 1789 el tìtol de dutùr. El g'ha lauràt come farmacìsta a Berlino. Endèl 1789 l'è dientàt profesùr de stória natüràl al Collegium medico-chirurgicum, endèl 1801 l'è dientàt mèmber de l'académia de le sciènse e profesùr de botànica a l'università de Berlino che l'ìa apéna stàda fondàda.
A pàrter del 1811 el g'ha lauràt a Parigi. L'analizàa le piànte che 'l gh'ìa troàt l'Alexander von Humboldt endèl'Amèrica meridiunàl. Per vìa de 'na malatìa el g'ha duzìt turnà a Berlino, endóche l'è pò a mórt. Willdenow l'ìa giö dei piö famùs biòlogi sistemàtic e l'è cunsideràt giü dei fondadùr de la dendrologìa.
Endèle indicasiù botàniche l'abreviasiù Willd. la se referés a lü.


text:
01 09
Ol dé 1 de setèmber l'è 'l 244 ( 245 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 122 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de setèmber al è ul dí da pòost 244 ( 245 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 122 dí a finí l'an.
Aenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 5509 a.C. - cumìncia l'an 1 del calendàre bizantì. Segónt la tradisiù bizantìna chèsta l'è la dàta de la creasiù del mónt.
- 1532 - Anna Bolena la vé iligìda Marchéza de Pembroke del re Enrico VIII de Inghiltèra
- 1715 - Luigi XIV, re de Francia 'l mör dòpo de ìga regnàt per 72 agn; piö tat de ògna óter monàrca d'Euròpa.
- 1804 - l'astrònomo todèsc Karl Ludwig Harding el scòpre 'l Juno, giü dei asteròidi piö gràncc d ela Fàsa Principàl.
- 1847 - A Messina, 'n Sicìlia, tentatìf de ribelàs ai Burbù che però 'l vé blocàt, fórse per vìa de 'na spiàda.
- 1862 - Guèra civìl americàna: Batàia de Chantilly
- 1864 - Guèra civìl americàna: el generàl confederàt John Bell Hood l'evàcuaAtlanta (Georgia), dopo de 'n asédio de quàter més fat de le trüpe de l'Uniù comandàde del generàl William T. Sherman
- 1875 - L'organizasiù de minadùr irlandés ciamàda Molly Maguires, che la protestàs cùtra le cundisiù de laurà tròp düre che i duzìa soportà 'ndèi Stàti Ünicc, la vé sciuglìda.
- 1905 - I stacc de l'Alberta e del Saskatchewan i decìt de aderì e de fa part de la Confederasiù Canadéza
- 1914 - San Pietroburgo, en Rüssia la càmbia 'l sò nòm en Pietrogrado
- 1928 - Ahmet Zogu 'l deciàra che l'Albania la diènta 'na monarchìa e 'l se proclàma re.
- 1939 - La naf de guèra Schleswig-Holstein de la marìna todèsca la bombàrda la penìzola de Westerplatte, en tòc de tèra postàt deànti al pórt de Dànsica, che fàa de depòzit de munisiù del ezercit polàc. Chèsta operasiù l'è cunsideràda per convensiù stòrica l'inìsio de la Campàgna de Polònia e de la Segónda Guèra Mondiàl, L'Italia la proclàma la non beligerànsa e la se manté neutràla.
- 1945 - El Trio Lescano 'l se ezebés per l'öltema ólta a la ràdio italiàna.
- 1951 - I Stati Ünìcc, l'Austràlia e la Nöa Zelànda i fìrma 'n tratàt de protesiù recìproca, ciamàt ANZUS
- 1968 - Vittorio Adorni 'l vèns a Ìmola el tìtol de campiù del mónt de ciclìsmo sö stràda.
- 1969 - 'Na rivulusiù 'n Lìbia la mèt sö 'l colonèl Muammar Gheddafi
- 1970 - I guerigliér palestinés i tènta de copà 'l re Husayn de Giordania.
- 1972 - A Reykjavík, 'n Islanda, Bobby Fischer el bat Boris Spassky e 'l diènta campiù del mónt de scàchi
- 1979 - La sónda spasiàl americàna Pioneer 11 l'è la prìma a vizità 'l pianéta Saturno. La pasarà a 'na distànsa de 21.000 km
- 1980 - Chun Doo-hwan el diènta presidènt de la Corea del Sud dòpo le dimisiù de Choi Kyu-ha
- 1981 - La IBM la mèt söl marcàt el prìm Personal Computer: el 5150, bazàt söl procesùr Intel 8088
- 1983 - Guèra frèda: en jet de la Korean Air el vé sbötàt zó de 'n càcia soviètic quan che l'aèreo coreà 'l va dét endèl spàsio aèreo de l'Uniù Soviètica. I mórcc i è 269.
- 1991 - L'Uzbekistan el deciàra la sò 'ndipendènsa de l'Uniù Soviètica
- 2004 - A Beslan (en Osésia Setentriunàla-Alania, Rüssia) 'n manìpol de terurìsti cecé i ciàpa 'n ostàgio divèrsi sentenér de òm, fómne e suratöt pipì 'ndèla scöla elementàr de la cità.
- 2007 - A Loreto ('n pruvìncia de Ancona) se té 'l prim incóntro de l'Agorà dei Zùegn. El Papa Benedèt XVI 'l se tróa con mès miliù de zùegn che vé de töta Itàlia e de töt el mónt.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1922
- Vitòrio Gàsman, atùr e regìsta italià († 2000)
- 1931
- Sandra Mondaini, atrìce e prezentadùra de la televiziù italiàna
- 1937
- Carmelo Bene, atùr e dramatùrgo italià († 2002)
- 1940
- Franco Bitossi, ex curidùr de bìci italià
- 1945
- Egidio Salvi, ex zögadùr de fóbal italià
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
18 09
Ol dé 18 de setèmber l'è 'l 261 ( 262 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 105 dé a finí l'an.
Ul dí 18 de setèmber al è ul dí da pòost 261 ( 262 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 105 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 96 - Marco Cocceio Nerva 'l deènta Imperadùr de Róma
- 324 - Costantino I el bàt 'na ólta per töte el Licinio endèla batàia de Crisopoli, e isé 'l deènta l'ünic Imperadùr de l'Impér romàno
- 1454 - Endèla Batàia de Chojnice, per la Guèra dei trédez'àgn, l'ezèrcit polàc el vé batìt dei Cavaliér Teutònec
- 1739 - Firma del Tratàt de Belgrado, la cità de Belgrado la vé cidìda al Impér Otomà
- 1759 - I britànic i ciàpa Quebec City
- 1810 - Prima Junta de goèrno en Cile. Aisebé che l'ìa prevista per goernà apéna se gh'ìa vià 'l Re, l'è stàda de fat el prim pas vers la 'ndependènsa de la Spagna e la vé regordàda come tal
- 1850 - El congrgès dei Stàti Ünìcc l'apröa 'l Fugitive Slave Act
- 1851 - ENew York Times l'àmbia le püblicasiù
- 1872 - Re Oscar II 'l va söl tròno de Svesia-Norvégia
- 1914 - Fì de la Batàia del Aisne
- 1931 - Incidènt de Mukden. Scuza co la qual el Giapù l'òcupa la Manciuria
- 1970 - Vé troàt a Londra el cadàer de Jimi Hendrix
- 1973 - La Repüblica Federal Todèsca (Germania Ovest) e la Repüblica Democràtica Todèsca (Germania Est) le vé amitìde 'ndèle Nasiù Ünìde
- 1985 - Steve Jobs el se dimèt de la Apple Computer
- 1997 - I eletùr del Gàles i vóta Sé (50,3%) al referendum sö l'autonomìa galéza
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
53 - Itàlica (la Bètica, Impere Romà): March Ülpi Trajà, imperadur romà de 98
1923 - Stockton-on-Tees (Durham, Anglatèra): Peter Smithson, architèt
1952 - Fort Les (Virginia, SÜA): Douglas Colvin, cognossit come Dee Dee Ramone, mösegh de rock Stadünindench, bassesta de The Ramones
1971 - Plano (Texas, SÜA): Lance Armstrongh, siclesta Stadünindench.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1970 - Barcelona: Eduard Fontserè i Riba, meteoròlegh e sismòlegh Català
2004 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Russ Meyer, produtor e diretur de sínema eròtegh Stadünindench
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
1953
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
28 02 - Cambridge (Anglatera): James Watson e Francis Crick i núnzia el descuvrimeent de la strütüra chímega de l'ADN, otegnüda al Cavendish Laboratory.
26 03 - Pittsburgh (Pennsilvània, SÜA): Jonas Salk al descuvriss el vacin cuntra la poliomielitis.
02 05 - Amman (Jordània): Hussein ibn Talal, rei efetiif del paees del 11 08 de l'an anterior, al n'ocüpa el tron compieent 18 agn.
26 07 - Santiago (Cuba): 165 gjúin comandaa par Fidel Castro i assalta el quartée de la Moncada (Revulüzziun Cubana).
30 12 - i Statt Ünii: sa i mett a la véndita i primm televisuur in coluur.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 02 - Madrid: José María Aznar, polítegh Spagnöö, Presideent de la comunitaa de Castella e Lleó (1987-1989), Presideent del Guveern Spagnöö (1996-2004).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
05 03 - Muscova (Rüssia): Sergej Prokof'ev, composituur Rüss, d'orígen Ucraïnesa (n. 1891) || Muscova (Rüssia): Josif Vissarionovič Džugašvili, cognossüü coma Josif Stalin, polítegh Suviétich d'orígen Georgjana, cap de staa del 1924 (n. 1879).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Odense
Odense (Ottensee antegament in tudesch; Óðinsvé in islandes) a l'è la terza cità püssee granda de la Danimarca, dopu de Copenaghen e Århus. La se tröa a 147 km a ovest de Copenaghen, in de l'isula de Fionia (Fyn) e in de la regiun Syddenmark. Odense el gh'ha una pupulaziun de pressapoch 185.000 abitant. A l'è vüna di cità püssee vecc de la Danimarca: in del 1988 l'ha celebraa i sò 1.000 agn.
El nom "Odense" el vegn de "Odins Vi", che'l vör dì El Santuari d'Odin, in relaziun cun l'andiga mitulugia scandinava.


text:
Ghisalba
Ghisalba l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la media pianüra bergamasca sö la rià dèl Sère e a Ghisalba la rià (o da Ghisalba la part) la strada Francesca.
El g'ha 'na popolasiù de 6 157 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 10,2 km² e 'na densità de popolasiù de 604 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 16 km de la sità e a 170 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Calsinàt (BG), Caernàch, Cològn, Martinènch, Mürnìgh e Örgnà.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ghisalba l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lema da Zorn
Ul lema da Zorn, cjamaa apó lema da Kuratowski-Zorn, al è un teurema da la teuría di cungjuunt ch’al afirma :
- Tütt cungjuunt indütiif al amet almaanch un elemeent massimaal.
L'enunziaa al curespuunt a la scèrnida abitüala dal para (1,3) in la definizziú d'un cungjuunt indütiif ; si sa ga scerniss ul para (1,4) sa l utegn un enunziaa (a l’aparenza) plüü fort, da le völte bé ütil.
Cheest « lema » al è taal noma si sa al amet l'assioma da la scèrnida : in efett, i quàtar enunziaa utegnüü variaant la scèrnida da para in l'artícul cungjuunt indütiif, i è equivaleent a cheest assioma. Sa pöö dunca apó bé cunsiderá ul lema da Zorn cuma un assioma pussíbil, e l'« assioma da la scèrnida » cuma un teurema ch’al saress la suva cunseguenza.
L'interess da cheest lema a l’è dal permett un druvameent fàcil dal assioma da la scèrnida senza iga a druvá la teuría di urdinaj. Da tüta manera, par chij ch’i cugnuss chesta darera, le custrüzziú par récurenza trasfinida i è plüü intütive (malgraa plüü lunghe) e plüü infurmative.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(in vrac e incumplett in cheest cantée)
- esistenza da basa da spazzi veturiaal (in particülaar, basa da Hamel)
- saradezza algebràica d'un còorp
- teurema da Hahn-Banach
- esistenza d'autumurfiism da còorp mia cuntínü da C.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
[[Category:Teuría di úrden] ]


text:
Daniela Hantuchová
La Daniela Hantuchová (Poprad, 23 'd Avrìl dal 1983, a s lèś [ˈdanɪjɛla ˈɦantuxɔva:]) l'è na tenìsta śluvàca prufesiunìsta da 'l 1999. L'è élta 181 cm e la péśa 62 chilo.
A gh piàś dimóndi śugàr in sl'èrba e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. Al film ch'a gh piàś da piò 'l è Il Gladiatore. Al 27 ad Śnar dal 2003 l'è rivàda a èsar la nùmar sinc dal mónd.
In dal sò caréra l'à vins sinc tìtui WTA e tri ad qvéi d'l IFT, purtànd-'s a cà da piò 'd òt migliòṅ e mèś ad dòlar. In dal 2008 l'è rivàda in semifinàl a gl'Australian Open mént'r a Wimbledon e a gl'US Open la s è farmàda a i quàrt in dal 2002.
Caréra
L’Hantuchová la śōga al sò prim turnèo WTA in d'l Utóbar dal 1999 a Bratiślàva ma la và fóra subìt p'r òpra dla Sabine Appelmans. In dal Maǵ dal 2000, parténd da 'l qualificasiòṅ, la riva in di quàrt a Straśbûrg baténd la Nadia Petrova par pò pèrdar da la Rita Kuti-Kis. La próa a pasàr al qualificasiòṅ anc a gl'US Open e a Wimbledon ma la n gh la cava minga anc se chè l'è bòna ad bàtar l'Elena Bovina. A gh và méj in Lussembûrgh in dua la riva in di quàrt baténd anc la nùmar sèt dal mónd, la francéśa Nathalie Tauziat.
In dal 2001 la s fà strada a Oklahoma City rivànd in semifinàl ma la pèrd da la Jennifer Capriati par 4-6 6-3 2-6 (prima l'iva fat fóra l'Amanda Coetzer, nùmar déś dal mónd). In Maǵ la pasa 'l qualificasiòṅ a Róma e la riva in di utàṿ dòp avér batû prima la mudnéśa Adriana Serra Zanetti 6-7 6-2 6-4 e pò spasâ via la śluvàca Henrieta Nagyová 6-0 6-1, nùmar trénta-tri dal mónd. La s la śōga bèn anc cuṅ la francéśa Amélie Mauresmo, nùmar siē dal ranking, ma la céd 2-6 6-3 3-6. In s'l èrba la riva in semifinàl a Birmingham, pardénd 6-2 4-6 5-7 da l'ulandéśa Miriam Oremans, e a 'l secónd tùran a Wimbledon in dua la lasa strada a la Venus Williams. A Turónt la bat incóra l'Adriana Serra Zanetti e pò la và davśèṅ a surpréndar la Jennifer Capriati ch'la gh'à da sudàr dimóndi par bàt'r-la 5-7 7-5 6-2. In Setémbar, da qualificàda, la bat la nùmar ùndas dal mónd Jelena Dokić prima ad lasàr-'g al péni in di quàrt a l'Elena Dement'eva. Cun i quàrt anc a Śurîg, la finìs 'l an da nùmar trént'òt.
La taca al 2002 pardénd a Gold Coast da la Justine Henin 6-1 0-6 3-6. La s qualìfica a Sydney miténd in riga la Maria Elena Camerin, l'Anca Barna e l'Elena Bovina. In dal turnèo la fà fóra la nùmar sédas dal mónd la Magdalena Maleeva ma la pèrd a 'l secónd tùran da la Meghann Shaughnessy. In di Australian Open e a Parì la n fà minga tanta strada, andànd fóra in di prim tùran da la Venus Williams e da la Francesca Schiavone. La taca a far dabòṅ a Indian Wells, turnèo ch'la s pòrta a cà baténd in di utàṿ la Justine Henin e in finàl la Martina Hingis par 6-3 6-4. In sla tèra rósa, la śvisra la gh la fà pagàr a Ambûrg quànd la la manda a cà in di quàrt cun al puntéǵ ad 7-5 6-4. La śluvàca la riva in di quàrt anc a Berlîn ma la pèrd da l'Anna Smashnova 6-1 2-6 3-6. A 'l Roland Garros la dà incóra la paga a l'Adriana Serra Zanetti ma pò l'è lē ch'la i ciàpa da la Monica Seles in di utàṿ. A Eastbourne la s cava la vója ad śugàr cóntar la Martina Navratilová e anc ad bat'r-la par 2-6 6-2 6-2 (i gh'ìvan dâ na carta salvàdga). A Wimbledon la bat la Jelena Dokić (nùmar sèt dal mónd) in di utàṿ ma pò la Serena Williams in di quàrt l'è tròp fòrta par lē. In Agóst la riva in semifinàl a Montreal (la céd a l'Amélie Mauresmo ch'l'iva batû al méś prima in Fed Cup) e a New Haven (baténd chè l'Iva Majoli e la Patty Schnyder prima ad patìr un 3-6 3-6 da la Venus Williams). A gl'US Open la bat incóra la cruàta e pò anc la Justine Henin alvànd la bandéra biànca sōl in di quàrt davànti a la nùmar òṅ dal mónd Serena Williams par 2-6 2-6. La śluvàca la riva pò in finàl a Filderstadt e par pôc la gh la fà a la Kim Clijsters ma a la fiṅ l'è chi lē a spuntàr-la par 4-6 6-3 6-4. In Utóbar la riva in semifinàl a Linz ma l'è in Nuvémbar ch'la s tōś la sudisfasiòṅ più granda vinsénd cun la sò nasiunàla la Fed Cup cóntar la Spaggna e lē la pòrta a cà i sò dū singulàr cóntar la Magüi Serna e la Conchita Martínez. La finìs 'l an a 'l utàṿ pòst dla clasìfica dal tènis dal fémni.
In dal 2003 l’Hantuchová la śōga gl'Australian Open e la dà incóra la paga a l'Adriana Serra Zanetti 7-6 7-6 e pò anc a na śōvna Samantha Stosur (ch'l'iva abû na carta salvàdga) 6-4 6-2. Vinsénd anc cun la śvisra Patty Schnyder la riva in di quàrt ma chè al turnèo par lē al finìs lè parchè la pèrd da la Venus Williams 4-6 3-6. Chi lē la la bat anc in dla semifinàl 'd Antwerp in Bélgi. In Mars la n gh la cava briśa a difénd'r al tìtul a Indian Wells, la và fóra in di utàṿ par maṅ dl'Amanda Coetzer, e anc a Miami la śōga mâl. La finìs al gir in di Stat Unî cun i quàrt a Charleston e a Amelia Island. Tut al rèst dla stagiòṅ l'è da butàr in dal rusc (la n è briśa bòna ad vìnsar da piò ad dū partìdi ad fila). Pardénd a 'l prim tùran a Linz da la Jelena Dokić 4-6 1-6, la cróda śò in clasìfica, piasànd-'s a 'l nùmar daśnóṿ, dòp avér tucâ al sò best ranking a la fiṅ 'd Śnar (nùmar sinc).
In dal 2004 la pèrd dū incóntar su tri a Sydney e a Melbourne (chè la bat l'Adriana Serra Zanetti dvintànd sèmpar da piò la sò bistiàsa négra). A Tokyo in Favràr la fà fóra na śōvra Marija Šarapova 7-6 6-1 ma la pèrd a 'l tèrs tùran da la Lindsay Davenport par 2-6 2-6. Dòp dimóndi prim e secónd tùran, la véd incóra la luś in Istâ a Eastbourne quànd la riva in finàl baténd l'Amélie Mauresmo (nùmar 4) par 4-6 6-4 6-4 ma pò la pèrd da la rusa Svetlana Kuznecova 6-2 6-7 4-6. A Wimbledon la s imprufìta dal bandòṅ a 'l secónd tùran ad cl'atra rusa Elena Bovina ma pò a riva la siberiàna Marija Šarapova ch'la la spapèla dabòṅ cun un 3-6 1-6 ch'a n s in dascór. In Agóst la riva in di quàrt a New Haven e a 'l tèrs tùran a gl'US Open (batùda par la Patty Schnyder par 4-6 6-4 6-7). A Mósca la nùmar daśnóṿ dal mónd Elena Bovina la la manda cà a 'l prim tùran 6-2 6-3 mént'r a Śurîg la pasa sōl un tùran, pò la cata la Marija Šarapova ch'la la bat 6-4 7-5. La Daniela la finìs incóra più śò, a 'l 31śum pòst.
Dòp avér tacâ al 2005 pardénd a 'l secónd tùran a Sydney da la Nadia Petrova, l’Hantuchová la sa spòsta a Melbourne p'r al prim Gran Slam dla stagiòṅ. Chè la bat la giapunéśa Akiko Morigami 6-4 7-5, l'austrìaca Barbara Schett 6-4 6-0 ma a 'l tèrs tùran la céd a l'Elena Dement'eva 5-7 7-5 4-6. A Tokyo la s cata davànti atri tri rusi. Lē la bat l'Alina Jidkova e la Marija Kirilenko ma in di quàrt la nùmar siē Svetlana Kuznecova la s pòrta a cà la partìda par 7-6 7-6. A Doha la cata atri dū rusi: la śluvàca la bat l'Elena Bovina 6-0 3-6 6-3 ma in semifinàl a n gh'è gnint da far cun la Marija Šarapova. A Dubai la patìs na scunfìta da la Serena Williams in di quàrt, a Miami la và fóra subìt p'r òpra dla Stéphanie Cohen-Aloro e a Varsàvia a 'l secónd tùran da l'Elena Bovina, pò più gnint, a part i tèrs tùran a 'l Roland Garros e a Wimbledon. A Cincinnati la vins tri incóntar ma pò la finìs intraplàda in dla tlaréda dl'Akiko Morigami in semifinàl pardénd 4-6 4-6. In Luj e Agóst la pèrd a Stanford e a Los Angeles da la Kim Clijsters ma chè la riva almànc in finàl, baténd in di quàrt la nùmar dū dal mónd Marija Šarapova (par bandòṅ) e in semifinàl la nùmar siē Elena Dement'eva. A Filderstadt (Germâgna) la bat in di quàrt la Flavia Pennetta ma in semifinàl la céd a la Lindsay Davenport 4-6 3-6. La finìs la stagiòṅ a Linz cun dū vìnsiti (Klára Zakopalová e Conchita Martínez) e na scunfìta in di quàrt da la Patty Schnyder (nùmar nóṿ dal mónd) e acsè la sèra 'l an a 'l pòst nùmar daśnóṿ.
La vèra 'l an 2006 dimóndi bèṅ cun na semifinàl a Auckland e i quàrt a Sydney. A gl'Australian Open la bat 6-1 7-6 a 'l tèrs tùran la Serena Williams ma pò la céd 4-6 4-6 a la Marija Šarapova. A Tokyo la manda a cà la Jelena Janković par pò pèrdar da la Samantha Stosur, in alóra nùmar stanta-dū dal mónd. In Dubai la dà la paga a la Na Li par pò patìr un 6-3 1-6 5-7 da la Svetlana Kuznecova. La cinéśa la mét i cònt in para sèg baténd-la pò a 'l secónd tùran a Doha 6-4 6-7 1-6. In Maǵ la pèrd a Róma e a Parì (chè in di utàṿ) da la Samantha Stosur e da la Kim Clijsters. La pasa pò tri tùr'n anc a Wimbledon in dua la cata la nùmar tri Justine Henin ch'la vins sèg 6-3 6-1. A 'ndàr a la fiṅ d'l an, la riva in finàl a Śurîg baténd via via la śvisra Patty Schnyder (nùmar 8 dal mónd), la giapunéśa Ai Sugiyama (26), la francéśa Amélie Mauresmo (1) par bandòṅ e la rusa Svetlana Kuznecova (4) ma pò la céd a la nùmar tri dal mónd Marija Šarapova par 1-6 6-4 3-6.
In dal 2007 la riva in di utàṿ a Melbourne (a n gh'è gnint da far cun la Kim Clijsters) ma pò a Tokyo la pèrd 4-6 4-6 da na qualificàda a 'l prim tùran, la Roberta Vinci. In Dubai la mét in riga dū rusi (Elena Vesnina e Marija Kirilenko) prima 'd inchinàr-as lutànd a l'Amélie Mauresmo 3-6 6-3 4-6. A Doha la riva in semifinàl baténd la Martina Hingis e pardénd da la Svetlana Kuznecova. In Mars la śōga pò a Indian Wells, al prim turnèo ch'l'iva vins in caréra, e la gh la cava a 'rdupiàr faghénd fóra in d'l órdan la Kaia Kanepi 6-2 2-6 6-1, la Francesca Schiavone 6-2 7-6, la Martina Hingis 6-4 6-3, la Shahar Peer 6-2 5-7 7-6, la Na Li 7-5 4-6 6-1 e la Svetlana Kuznecova 6-3 6-4, miténd-'s in bisàca anc 465 punt e da piò ad tarśènt-mila dòlar. A Amelia Island la riva in di quàrt baténd la Dominika Cibulková e pardénd da la Sybille Bammer 6-2 2-6 2-6. La śluvàca la tōś l'arvìnsida sèg a Róma rivànd anc in semifinàl ma lè la pèrd da la Svetlana Kuznecova. A Wimbledon la pèrd in di utàṿ da la Serena Williams, a San Diego da sò surèla Venus. A Bali la riva in finàl baténd la Sorana Cîrstea ma lasànd pò strada in tri sét a na Lindsay Davenport crudàda śò a 'l 234śum pòst dla clasìfica. In Setémbar la cata sù na semifinàl a Kolkata e na finàl pardùda in Lussembûrgh 6-3 4-6 4-6 da l'Ana Ivanović. La gh và méj a Linz parchè lè la vins al tìtul cóntar la Patty Schnyder 6-4 6-2. La finìs 'l an da nùmar nóṿ dal mónd śugànd i WTA Championships in Spaggna pardénd in dal giròṅ da la Marija Šarapova e da l'Ana Ivanović e vinsénd sōl cun la Svetlana Kuznecova.
In dal 2008 lē l'è lè lè par śugàr finalmènt na finàla in un Gran Slam. A sucéd a gl'Australian Open quànd la riva in semifinàl fàcil, lasànd par strada un sét sōl e baténd, fra gl'atri, l'Alizé Cornet, la Marija Kirilenko e l'Agnieszka Radwańska. La gh'à da pasàr 'l ustàcul Ana Ivanović (nùmar tri dal mónd) e 'l inìsi 'l è da la sò part: 6-0. Ma pò la sèrba 'l arbàlta incòsa vinsénd 0-6 6-3 6-4. In Mars la pèrd i punt 'd Indian Wells par cólpa dla Marija Šarapova ch'la la bat in di quàrt par 7-6 6-1. A Wimbledon la manda a cà subìt la Sara Errani 7-6 6-4 ma pò l'è lē a far al valìś la partìda dòp. In séguit la mét in fila sōl di prim e di secónd tùran. In Setémbar la vins dū incóntar a Bali ma pò la céd in semifinàl a la Tamira Paszek 2-6 7-5 4-6. La riva in di quàrt in Lussembûrgh in Utóbar pardénd da la Sorana Cîrstea e la sèra 'l an a 'l 21śum pòst.
La taca mâl al 2009 parchè in Austràglia la pèrd in di prim tùran a Brisbane da la Sara Errani, a Sydney da l'Agnieszka Radwańska e a Melbourne da l'Alizé Cornet. In Maǵ a Varsàvia la tórna a śugàr na semifinàl dòp dimóndi tèmp ma la la pèrd da la qualificàda Alexandra Dulgheru (nùmar 201 dal mónd) par 4-6 7-6 1-6. La fà méj in sl'èrba: a 's-Hertogenbosch la bat la Roberta Vinci par pò pèrdar in di quàrt da la nùmar òṅ dal mónd la Dinara Safina mént'r a Wimbledon la lasa strada in di utàṿ a la Serena Williams. A Cincinnati la bat la rumagnōla Sara Errani a 'l prim tùran 3-6 6-3 6-1 ma in di quàrt la céd a la Flavia Pennetta 3-6 3-6. La finìs 'l an a 'l 25śum pòst.
In dal 2010 la patìs dū scunfìti da l'Anastasija Pavljučenkova a Dubai e in finàl a Monterrey. In di Stat Unî la pèrd da la Roberta Vinci a Indian Wells e da la Venus Williams a Miami. La próa a far méj in sla tèra vérda ad Charleston e là la bat prima l'Angelique Kerber e pò la Jelena Janković ma in semifinàl la céd a la Samantha Stosur 3-6 6-7. A Róma e a Madrid la và fóra subìt, lasànd strada a la Francesca Schiavone e a l'Anastasija Pavljučenkova. Chi lē la n gh'à cumpasiòṅ dla śluvàca gnanc a Cincinnati perchè la la bat incóra a 'l prim tùran.
In dal 2011 la fà sèntar a Pattaya baténd in finàl la Sara Errani 6-0 6-2. A Doha la bat a 'l inìsi la nùmar nóṿ dal mónd Viktoryja Azaranka in tri sét ma in di quàrt la pèrd da la rusa Vera Zvonarëva 5-7 7-6 5-7. La Samantha Stosur la gh fà magnàr la pólvra in di secónd tùran a Stucàrda e a Madrid. In Maǵ la śluvàca la riva in semifinàl a Straśbûrg ma la pèrd da l'Andrea Petković par 4-6 6-3 4-6. A 'l Roland Garros la Daniela la mét in riga la Sara Errani 6-1 6-2 e la nùmar òṅ dal mónd la Caroline Wozniacki 6-1 6-3 ma pò la Svetlana Kuznecova la la spunta p'r un pēl, 6-7 6-3 6-2. La taca la stagiòṅ in sl'èrba rivànd in finàl a Birmingham baténd l'Ana Ivanović ma la n pōl gnint cun la tedésca Sabine Lisicki ch'la fà suo al tìtul par 6-3 6-2. A Eastbourne la fà dū cólp mandànd a cà la Na Li e la Venus Williams ma pò la gh'à da bandunàr in semifinàl quànd l'éra sóta 6-7 2-4 cun la Petra Kvitová. A Wimbledon la pèrd a 'l tèrs tùran in tri sét da la Viktoryja Azaranka. In Agóst la bat la Flavia Pennetta e la Marion Bartoli a Cincinnati ma pò la gh lasa 'l péni cun la Vera Zvonarëva 3-6 6-7. A Linz la bat la Petra Martić e pò la Ksenija Pervak ma in di quàrt la pèrd incóra da la Petra Kvitová.
La śluvàca la mùcia sù sie-sènt punt in di tri turnèo austragliàṅ dal 2012. La taca cun na finàl a Brisbane amprufitànd-as di bandòṅ dla Serena Williams in di quàrt e dla Kim Clijsters in semifinàl. Ma in d'l ùlt'm incóntar la vèṅ spasàda via nét da l'èstuna Kaia Kanepi par 2-6 1-6. A Sydney la fà in tèmp a mandàr a cà la Roberta Vinci e la Francesca Schiavone prima ad cédar a la Petra Kvitová 0-6 4-6. A gl'Australian Open invéci la pèrd a 'l tèrs tùran da la Kim Clijsters. Dòp i dū punt purtâ a cà in singulàr p'r al sò paéś in dla Fed Cup cóntar la Frància, in Favràr la vins incóra al turnèo ad Pattaya baténd in finàl la Marija Kirilenko cun al puntéǵ ad 6-7 6-3 6-3. A cal punt chè la Daniela la patìs un câl ad fórma clamuróś ch'la la pòrta a vìnsar sōl sèt di vint-a-tri incónt'r a vgnir. Sōl in Utóbar in Lussembûrgh la cata sù quèl baténd a fadìga in d'l órdan l'ulandéśa Arantxa Rus e la carta salvàdga Kirsten Flipkens. Dòp la vìnsida in di quàrt su la Lourdes Domínguez Lino par 7-5 6-0, la céd nét in semifinàl a la ruména Monica Niculescu 1-6 3-6. I 130 punt mis in bisàca i la jùtan in clasìfica che però la taca a tōr na bruta piga: 32śum pòst.
'L inìsi dal 2013 'l è 'n arbgàt par lē parchè la pèrd ad cuntìnuv di punt. A Brisbane la fà fóra la nùmar siē dal mónd Sara Errani 4-6 6-1 7-5 ma pò la céd a l'ucraìna Lesja Curenko in di quàrt. A Sydney e a gl'Australian Open invéci la và fóra subìt. A Pattaya la pasa sōl al prim tùran. La próa a tiràr-as sù a Doha ma a 'l tèrs tùran la Sara Errani la gh la fà pagàr baténd-la 7-5 5-7 6-2. In Dubai l'è custréta a pasàr p'r al qualificasiòṅ ma la Petra Kvitová pò la la casa fóra subìt cun un 6-2 6-1. In di Stat Unî (Indian Wells e Miami) la riva sōl a i secónd tùran pardénd da la Viktoryja Azaranka e incóra na vòlta da la Sara Errani. Cun la scunfìta a 'l prim tùran ad Charleston la strabùca in clasìfica śò a 'l 75śum pòst. A Marrakech anc l'Ol'ga Pučkova la la manda a cà subìt par 6-3 6-7 5-7.


text:
Himantoglossum adriaticum
Himantoglossum adriaticum l'è 'na piànta erbàcea de la famìa botànica de le Orchidaceae.
L'è 'na piànta che de sòlet la vé àlta 'ntra i 20 e i 80 ghèi (màsimo 1 méter). Le raìs i è segondàrie e le böta fò de la part de sùra de 'n bùlbo.
El g'ha 'nfìna a dés fòie bazài a fùrma lanceolàda strèta pónta che fenés gösa e 'na quach fòie che vé fò del gamp. Le nervadüre de le fòie i è longitudinài (paralelinèrvie). I è lónghe dei 5 ai 10 ghèi (a la piö 15 ghèi).
La 'nfiurescensa l'è 'na spìga sèmpe ma lónga e bèla spèsa furmàda da presapóch 'na trentìna de fiùr. Chèsti i vé fò a la sèa de bràtee lanceolàde a pónta 'n pó gösa e lónghe compàgn dei fiùr. Tota l'enfiurecènsa l'è lónga 'ntra 8 e 20 ghèi.
I fiùr i è ermafrudìcc e zigomòrf en maniéra iregolàr e pentacìclich. El culùr dei fiùr l'è vért ciàr de föra, pórpora con màcia che tìra al biànch de dét; divèrse parcc de chèsto fiùr le g'ha sfömadüre e zòne bulinàde. El labèl l'è la part piö caraterìstica de chèsto fiùr, La part centràl la par 'na nìstola lónga divèrse ólte la grandèsa del fiùr, ondulàt o spiralàt. La part finàl l'è furmàda de sò lacìnie lónghe 1,5 o 2 ghèi. El fiurés de màgio a löi. El fröt l'è 'na càpsula.
Distribusiù e habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chèsta spéce se la tróa 'n Euròpa centràla (Austria, Repüblica Céca, Slovàchia, Ungherìa) e orientàla (Slovénia, Sèrbia, Croàsia e 'nfìna ala Moldàvia). Se la càta pò 'n Itàlia setentriunàla 'ndèle pruvìnce de Brèsa, Trènt e Bolzano. La crès sö le culìne e söi mucc 'nfìna ai 1300 méter söl leèl del mar, sö teré calcàrei, pracc sèch e bèi lüminùs.


text:
Aurelian
El Luci Domizi Aurelian, mej conossuu con domà el nòmm de Aurelian (Lucius Domitius Aurelianus in Latin; Sirmi, 9 settember 214 - Bisanzi, 275), a l'è staa on imperador roman, a partì del 270 finna a la mòrt.
L'è regordaa come on grand comandant e come vun di ultim grand imperador de Roma, perchè (come anca i imperador Deci, Valerian, Gallien, Claudi II, Dioclezian) l'ha provaa tusscòss per fermà la decadenza inevitabil de l'Imperi.
Cuntegnüü
I origin e la carrera militar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Aurelian l'è nassuu in Illiria, a Sirmi (Sirmium, al dì d'incoeu Sremska Mitrovica, in Serbia) de on'umil familia de contadin. Sin de quand a l'era giovin l'ha combattuu in de l'esercit, finna a rivà a important ròl de comand. L'Historia Augusta la dis che in del 257 l'era el tribun militar de la Legio VI Gallicana, che l'era quella che l'aveva respingiuu on'invasion de Franch a Magonza.
In del 268, la soa cavalleria (lù l'era diventaa dux equitum, de fatt) l'ha combattuu contra i Gòtt in de la Batalia de Naiss (incoeu Niš, semper in Serbia). El stòrich Aureli Vittor el dis che l'ha favorii el Claudi II a diventà imperador, cont el coppà d'el Gallien (ma l'è minga ona notizia certa). Quand che poeu anca el Claudi II l'è mòrt, el podè l'è staa ciappaa del sò fradel, Quintill.
Come tipich de la Crisi del Segond Secol, se el Senaa l'ha reconnossuu el noeuv imperador, inscambi l'esercit el s'è rebellaa e l'ha nomenaa come sò capp l'Aurelian, pròpri a Sirmi. Dòpo che donca el Quintill l'è staa battuu e coppaa, anca el Senaa l'ha daa el sò reconossiment a l'Aurelian, che inscì l'è diventaa imperador a tucc i effett.
L'imperi (270-275)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La maggior preoccupazion del noeuv imperador l'è stada quella de difend l'imperi de tutt i invasion che al temp eren frequent. Per esempi, l'ha daa vida a ona imponent òpera de fortificazion de Roma, che la gh'ha avuu ona noeuva cinta muraria esistent in part anca incoeu, i Mur Aurelian. Per la soa politega difensiva, a l'era ciamaa di sò soldaa manus ad ferrum (var a dì man a la spada).
I guerr sul Reno e 'l Danubi (270-271)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 270, quand l'imperador l'era anmò el Claudi II, on'invasion de Iutungg l'aveva causaa on grand numer de dann in Rezia e Nòrich. L'imperador l'aveva daa el comand per la difesa di Balcan a l'Aurelian e, menter l'era dree a 'ndà a Sirmi (el sò quartee general) per combatt quest noeuv attacch l'era mòrt de pest.
'Sto avveniment l'ha spingiuu l'Aurelian a finì brevement la guerra contra i Gòtt in Tracia, cont el mett fin aj assedi de Anchial (Anchialus, arent a la citaa bulgara de Pomorie) e Nicòpol (Nicopolis ad Istrum). De là, tornaa a Sirmi, l'era divegnuu imperador e l'era andaa a combatt i Iutungg, perchè 'l saveva che questa l'era voeuna di còss pussee important de affrontà.
I Iutungg, che avenven invaduu l'imperi per podè ciappà i danee che i alter imperador i aveven promiss per fài stà bòn, quand hann sentii del rivà de l'Aurelian, hann provaa a scappà, ma hinn staa trovaa sul Danubi e battuu, anca se minga in manera definitiva. I propòst di barbar de podè avègh i pròpri danee hinn staa refudaa de l'imperador, che inscì l'ha faa vedè a tucc còssa pensava che se gh'avess de fà cont i tribuu foeura del limes: mai pu dàgh di danee, per evità de vess sò debitor.
In del november del medèmm ann, menter che l'Aurelian a l'eva a Roma per ricev del Senaa el titol offizial de imperador, ona noeuva invasion (questa voeulta eren Vandai e Sarmata) l'ha toccaa la provincia de la Pannònia. Anca questa voeulta l'è staa l'imperador medèmm a combatt, e a fà vincc l'Imperi. Come condizion per la pas, l'imperador l'ha vorsuu che i barbar ghe dassen in ostagg on gran numer de fioeu e on grupp de 2000 cavalier.
A l'inizzi del 271, on'invasion de Alemann, Marcomann e Iutungg unii (come el dis el stòrich Desipp) l'è rivaa oltra aj Alp, in Italia. L'Aurelian l'è tornaa in de la Penisola, indove l'è staa sconfigiuu arent a Piasenza, per on'imboscada. Ma i barbar, per interess personai, s'hinn dividuu in tant piccol armad. L'Aurelian l'è riessii a cambià donca i sòrt de la guerra, vingiuda grazie aj bataj de Fan e Pavia.
Poeu, menter l'eva dree de andà vers orient, l'ha battuu i Gòtt e i Carp che vegniven contra de lù e, traversaa el Danubi, el n'ha sconfigiuu alter 5000, cont el massà anca el sò capp, on tal Cannabaude. Dòpo quest vittòri l'è staa ciamaa del Senaa Gothicus Maximus.
Vist che i situazion de crisi longh el confin sul Danubi eren dree a cress, l'Aurelian l'ha deciduu de lassà perd la Provincia di Tre Daci, per podè retiràss oltra el grand fiumm. Chì però l'ha faa suu, in de la Provincia de la Mesia Inferior i dò provincc de la Dacia Ripens e la Dacia Mediteranea. Cont el fà inscì, hinn aumentaa i tension tra Gòtt e Sarmata che s'hinn trovaa i primm vesin aj alter e aumentaa anca i soldaa roman disponibil per difend el cors medi-bass del Danubi (circa 45000 òmen).
La riunificazion de l'Imperi (271-274)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Despoeu la mòrt de l'imperador Valerian, on quaj de part de l'Imperi s'even renduu indipendent. In Galia, Spagna e Britannia el gh'eva l'Imperi di Gali; a est, in quell che adess l'è ciamaa Medi Orient, l'eva nassuu el Regn de Palmira.
Giamò Gallien e Claudi II aveven provaa a riunificà l'Imperi, ma domà sòtta l'Aurelian, quest intent l'è staa saldaa. De fatt lù l'ha battuu sia la regina de Palmira Zenòbia e 'l sò fioeu Vaballaa (272; l'è staa menter che l'era dree a combattei che l'ha incontraa i esercit del Cannabaude sul Danubi) sia l'Imperador di Gali, el Tetrich (274). Ma, dòpo el trionf a Roma, né la Zenòbia né 'l Tetrich hinn staa faa coppà: la prima l'è stada fada diventà miee d'on senator e l'ha vivuu el rest de la soa vida a Tivol, el segond l'è diventaa governator de la Lucania. Fòrsi l'Aurelian voleva inscì ricompensài per vess riessii a conservà i vegg confin de l'Imperi contra i invasion forest.
La politega religiosa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 274 l'Aurelian l'ha portaa a Roma la venerazion per el Sol Invictus (el Sô mai Vingiuu) e l'ha provaa a fàla diventà la religon offizial de l'Imperi. Per quest l'ha faa sù a Roma on sò templi e l'ha proclamaa che 'l 25 de dicember el fudess el Dies Natalis Solis Invicti (Dì de la Nassida del Sô mai Vingiuu). Questa festa l'è diventada semper pussee importanta perchè l'eva mettuda a la fin di Saturnaj. Anca adess el 25 de december, vista la soa popolaritaa, l'è consideraa de la Gesa Cattòlica la data offizial de la nassida del Gesuu Crist (quella vera la podom savè nò, probabilment).
L'Aurelian el considerava el Sol Invictus on dio important perchè l'era quell veneraa a Emesa, la cittaa-statt de la Siria che l'aveva aiuttaa a rivà a la vittòria contra Palmira. El vedeva in del Sol Invictus on possibil element de unitaa per tutt l'Imperi.
On alter provvediment a favor de la noeuva divinitaa offizial l'è staa quell de proclamà che 'l primm dì de la settimana, la domenega, la se ciamass Solis Dies (Dì del Sô): i resultaa de questa politega se veden anca mò in de l'Ingles Sunday ò in del Todesch Sonntag.
La politega interna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Preoccupaa per i congiur del Senaa, che 'l provava in tucc i moeud de ciappà de noeuv l'antich podè perduu a favor de l'esercit, l'Aurelian l'ha tentaa in tutt i maner de concentrà el comand in di sò man, magara cont el dì che la pubblica amministrazion l'era corrotta e inefficent. Tra i istituzion colpii de la soa politega la gh'è stada la zecca. Ma menter l'eva dree a indagà e punì di reaa commettuu in relazion a la coniazion di moned d'argent (274), gh'è stada ona grav ribellion popolar, fòrsi scatenada pròpri di funzionari de la zecca, che gh'aveven pagura de vess punii. La ribellion l'è stada fermada con granda difficoltaa.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se gh'even di grand difficoltaa in de l'Imperi, l'imperador l'ha vorsuu minga desmentegàss del problema di Part e vers la fin de l'estaa del 275 l'ha comenzaa a preparà ona spedizion contra la Persia. E l'eva giamò rivà arent a Bisanzi che l'è staa coppaa de on sò segretari, per ona vendetta privada. Dòpo de lù l'è diventaa imperador el Tacit.
Curiositaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se dis che duranta la guerra contra Palmira, l'esercit de l'Aurelian l'abbia assediaa la citaa de Tiana, in Cappadòcia. Scià, inrabii per la longa resistenza di abitant l'imperador l'ha dii che dòpo de la vittòria l'avaria lassaa viv nanca on can. Donca, quand la citaa l'è stada sconfiggiuda, i soldaa even già dree a entrà e fà sù on massacher che lù i ha fermaa e l'ha dii: Me raccomandi, ve hoo dii che podii coppà tucc i can. Ma gh'avii de lassà viv i abitant. Quest perchè l'era rimagnuu commòss del valor de la popolazion, vist che tutt i alter cittaa aveven subit vert i sò pòrt, cont el rinnegà Palmira e 'l riconossel come ver imperador.
Vos correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Panèr
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Panèr, o anch'al feminîl la Panèra, l'è un fiòmm d'l Emégglia-Rumagna, l'ûtum stra quî chi van int'al Po. Al cårr da såura a såtta la regiån a travérs vers maténna: da la surzrî int'i Apenén, tais al cunfén cun la Tuschèna fén al cunfén col Vènet.
Bèl da vadder l'e al pont d'Ulénna, edifichè dal 1522 ch'al traversa al fiomm a Paoll, int'la pruvénzia ed Mòdna.
Artéccol in dialètt mudnés
Al Panèr l'è un fiómm dl'Emélia-Rumàgna. Al vin fóra da l'Appennèin mudnés, tra el Còren dél Schèli (1.945 m s.l.d.m.) ed al Mòunt Spéz (1.599 m s.l.d.m.).
Bèl da vëder l'è al pòunt d'Ulèina, tirê só in dal 1522, ch'al travérsa al fiómm a Pavóll, in dla pruvèinsa ed Mòdna.


text:
Domat/Ems
Domat/Ems a l'è un cumün svizzer del distret de Imboden. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 7392 abitant e una süperfiss de 24.24 km², e al se tröva a una altitüden de 586 meter sura al livel del mar.
El cumün de Domat/Ems a l'è tacaa ai cumün de Bonaduz, Coira, Felsberg, Churwalden, Rhäzüns, Rothenbrunnen, Tomils, Tamins.
El cunfin ocidental del cumün l'è segnaa per un toch del cors del Renu Posteriur (Hinterrrhein) che a un certu punt el se üniss insema al Renu Anteriur (Vorderrhein) e el furma el fiüm Renu (Rhein). La conflüenza l'è pròpi in sül cunfin intra i cumün de Domat/Ems, Bonaduz e Tamins. El Renu dopo la conflüenza el segna amo el cunfin setentriunal de Domat/Ems, ancamò con Tamins e püsee innanz con Felsberg.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Domat/Ems l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de colonia de Amede.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Domat/Ems fina al secul XIX la popolazion la parlava squas esclüsivament un dialet de la lengua Rumancia. Da la seconda metà del secul l'ha cuminciaa a cress el nümer dei parlant tudesch, a bun cünt in del 1880 i parlant rumanc i eva ancamò el 90 % e in del 1900 i eva el 89 %. Da alura però la percentüal l'ha cominciaa a calà e in del 1941 i eva el 76 %. Dopu la segonda guera mondial gh'è staa el surpass e in del 1970 la percentüal de parlant rumanc l'eva restada apena el 33%.
L'andament dei ültem ann l'è ilüstrada in de la tabela chi desuta:
Nota: I parlant italian i eva imigrant da l'Italia e minga svizzer de lengua italiana.
Galeria de fotu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Domat/Ems in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Domat/Ems in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Àrsen
Àrsen (nòm uficiàl en italià: Arcene) l'è ü cümù de la pianüra de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 14 km de la sità e a 152 méter söl lièl del mar.
El g'ha 4 763 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 4,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 134 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Castèl Russù, Ciserà, Lürà, Pognà, Puntiröl, Treì, Verdèl.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Àrsen l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bust Arsìsi
Bust Arsìsi (Busto Arsizio in Itagliàn) 'l è 'n cumùṅ lumbàrd ad 82.635 abitànt ch'al s cata in pruvìncia ad Varéś, a 'l cunfìṅ cun al Milanéś. Al sò patròṅ 'l è San Śvan Batìsta méntar al sò piàt tìpic 'l è al Brüscitti, un magnàr a baś ad carna còta sfatlàda par bèṅ cun dèntar dal rumlìni ad fnòć e vèṅ.
La sità l'è famóśa parchè là i s tìran sù i bgòṅ dla séda.
I èṅ nâ a Bust Arsìsi al regìsta Luigi Cozzi (quél ad Paganini horror) e al muśicìsta ch'al sòna al viulèṅ Uto Ughi.
'L ùltim Giuidè ad Śnar da cal bandi là a gh'è la tradisiòṅ ad dar fōg a la Giöbia, un fantòs ad paja vistî ad stras, par purtàr bòṅ e par paràr via 'l Invèran.


text:
Malvaceae
Le Malvaceae i è 'na famìa de piànte che fa part del ùrden de le malvales. La reönés piànte erbàcee, lignùze o boscài (piö de spès en paés calcc). De chèsta famìa fa part 'ntra i óter l'Ibìsco, la malva e la piànta del cutù (zèner Gossypium).
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I stüde molecolàr piö modèrni i g'ha portàt el Angiosperm Phylogeny Group[1] (APG) a slargà chèsta famìa 'nfìna a ciapà dét 243 zèner[2] e de piö de 4.225 spéci; segónt chèsta viziù slargàda de la famìa, i fà part de la famìa pò a i zèner che prìma i éra cunsideràcc part de le famìa de le Bombacaceae, Sterculiaceae e Tiliaceae. A fà isé gh'è stat includìt endèle Malvaceae dei zèner cunusìcc compàgn de Tilia (el tèi), Ceiba, Adansonia (el baobab) e Ochroma.
La sudiviziù 'n sotafamìe l'è mostràda 'ndèl schéma ché sóta:


text:
Dèl
Dèl (en Italià: Dello), l'è 'n cümü de 5 689 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 16 km a Sudòvest de la cità de Brèsa.
El teretóre 'l pórta amò i sègn de la centüriasiù romàna, spartisiù de la tèra en quadràcc de dàga 'n consègna ai soldàcc en pinsiù. Se pènsa che Dèl l'ìes en cèntro abitàt de urìgin romàna e pò dòpo 'na piéf cristiàna, che l'ìa sitüàda a séra del paés, endhe amò 'ncö 'n ciós l'è ciamàt ciós dei Mórcc de San Macàre".
La piéf l'è lüminàda 'ndèn docümènt escuvìl del 1178, che 'l paàrla apò d'en castèl. En bànda a la piéf, el gh'ìa divèrse proprietà apò a 'l convènt bresà dei Sàncc Cosma e Damià, che 'l g'ha organizàt la bunìfica. En ricòrdo de le mòneghe biniditìne gh'è amò 'l nòm de la località Finìl de le Mòneghe. A cumincià del 1300, el paés el g'ha ambiàt a svilüpàs a matìna del Castèl.
El nòm del paés facilmènt el vé de Ello (ciós de fùrma iregulàr, a triàngol o a trapésio). Endèl 1200 el se 'l tróa scriìt come Hello e 'ndèl 1400 Ellum.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Grupp 11 de la taula periòdica
I elemeent del grupp 11 de la taula periòdica a inn:
I primm trí a inn metàj, invéci l'ültimm a l'è un elemeent sintétich.
Raam, óor e argeent a inn duperaa fin da i teemp antích per i sò caraterístich de resisténza a la curusiun e a l'ussidazziun e, al dí d'incöö, de cundütività elétrica e tèrmica.
A inn duperaa da sécul per cunià i muneet, anca se in dii ültimm ann a inn püssee duperaa i pastún de difereent metàj (al s'è cuminciaa a duperà anca ul níchel); in paart a i muneet, sa dupérenn de fà i bisgiuu.


text:
Libertarism
Cun la parola Libertarism se cunsideren principalment dü significaa pulitigh diferent:
- al vegn dupraa in cuntrapusiziun al liberalism 'me sinonim de anarchism perchè fin del Votcent 'l gh'aveva quel significaa lì;
- al vegn dupraa per Libertarianism.
A l'è evident dunca che i do definiziun a hinn despess in upusiziun. I libertari de manzina sustegnen rob 'me l'abuliziun del stat, de la prupietà privata, de la religiun e de la familia. A l'incuntrari i libertarian vören limità el rol del stat al minim (o anca eliminàl, se hinn anarco-capitalista e dann impurtanza a la pussibilità de urganizzà una sucietà senza 'l Stat per la tendenza de l'om de furmà istitüziun spuntani 'me la familia e per el dirit natüral a la prupietà privata.


text:
Acid
Un àcid a l'è un cumpost chimigh che'l gh'ha di prupietà acid in acordi ai diferent definiziun de "acid" che gh'hinn staa in del temp.
Cuntegnüü
Acid segund la teuria de l'Arrhenius[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per l'Arrhenius del 1887[1] a hinn acid i cumpost che liberen per dissuciaziun in de l'aqua jun H+. A l'incuntrari, una bas a l'è el cumpost che'l libera i OH-. Burlen dent in quela definiziun chì tücc i cumpost che nurmalment ja ciamum acid per i prupietà curusiv e iritant: acid fort 'me quel cluridrigh o debuj 'me quel acetigh.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Acid segund la teuria de Brønsted-Lowry[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El chimigh danes Johannes Nicolaus Brønsted e l'ingles Thomas Martin Lowry, in del 1923, aveven pübligà in manera indipendenta una teuria sura el cumpurtament di acid buna per tücc i sulvent, minga dumà per l'aqua.[2]. La definiziun de acid a l'è divegnüda: "un acid a l'è una sustanza che la pö ced un prutun a una bas". E la bas a l'è dunca el cumpost che'l ciapa 'l prutun.
Esempi de acid in diferent sulvent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Acid cluridrigh in acid acetigh
Clurür d'idrogen amuniaca al stat gassus
Cun la teuria de Brønsted-Lowry el cuncent d'acidità al vegn estendüü anca a cumpost che nurmalment ne paren minga di acid, cumè per esempi la reaziun intra el metanol (che'l fa l'acid) e'l idrür de sodi (la bas).
- CH3OH + NaH → CH3O-Na+ + H2
Acid segund la teuria del Lewis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ancamò, la teuria de Brønsted-Lowry a l'è minga larga assee per tirà dent tücc i cas de cumpurtament acid perchè a l'è limitada a l'interscambi di prutun. La dis nigota di sustanz senza prutun 'me l'anidrid carboniga CO2, o el triossid de sulfer, SO3, che se cumporten de acid in presenza d'ossid 'me ossid de calci, CaO, o l'ossid de sodi, Na2O, in assenza del sulvent, dunca senza trasferiment d'un quaj prutun in mezz, per furmà i saa carbunaa de sodi, CaCO3 e sulfaa de sodi, Na2SO4, per esempi.
In de la teuria del Gilbert Newton Lewis, enunziada l'ann [[1923][3] e desvilüpada in del 1938, un acid a l'è "una sustanza buna de acetà un dubiet eletronigh d'un'altra sustanza chimiga che l'è la bas. De l'üniun de l'acid cun la bas la gh'è la furmaziun d'un ligam cuvalent
L'esempi classegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'esempi püssee cumün de cumpurtament basigh in acordi a la teuria del Lewis a l'è la reaziun intra el trifluorür de bor e l'amuniaca.
- H3N: + BF3 → H3N→BF3
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Arrhenius Svanta August, On the Dissociation of Substances Dissolved in Water. Zeitschrift fur physikalische Chemie, I, 1887 p.631 [1]
- ↑ {{Johannes Nicolaus Brønsted, Some Remarks on the Concept of Acids and Bases. Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas, 42, 1923 pg. 718-728 [2]}}
- ↑ Mudel:Gilbert Newton Lewis, ''Valence and the Structure of Molecules''. The Chemical Catalogue Co, 1923


text:
Lambrugh
Lambrugh (nom ufizial in italian: Lambrugo) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm che 'l cunta 2 488 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 1,9 km² e 'na densità de 1 309 ab./km².
El paes el confina con la Provincia de Lecch (comun de Nibbionn e de Còsta Masnaga). Lambrugh l'è gemellada cont el comun polacch de Rajcza (Slesia).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lambrugh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
brasilianpresident.com for Sale
Interested? Please send email and include an offer and a phone number
Domain can be securely purchased via a 15 year
Paypal Premier Plus account
please send offers to:
December 14th, 2013
keywords
Brazilian president, president of Brazil, list of Presidents of Brazil, President of Brazil, Brazilian President, Brazil President, Presidente Brasileiro, Presidente do Brasil, where does Brazilian President lives, Brazilian President 2013, Brazilian President 2014. brasilian president, who is the brasilian president? where does the brasilian president lives? where does the Brasilian President works, Brasilian President Political Curriculum
Brasilian
president in
San Francisco
-
Brasilian president in San Diego - Brasilian president in Houston - Brasilian
president in Miami - Brasilian president in Orlando - Brasilian president in San
Antonio - Brasilian president in New York - Brasilian president in Astoria -
Brasilian president in Manhattan - Brasilian president in Long Island City -
Brasilian president in Tampa - Brasilian president in Hawaii - Brasilian
president in Atlanta - Brasilian president in Pompano Beach - Brasilian
president in Boca Raton - Brasilian president in Fort Lauderdale - Brasilian
president in Miami Beach - Brasilian president in Cape Canaveral - Brasilian
president in Miami Dade - Brasilian president in Oklahoma City - Brasilian
president in Canada - Brasilian president in Montreal - Brasilian president in
Ontario - Brasilian president in Quebec - Brasilian president in Danbury -
Brasilian president in Newark – Brasilian president in Kansas City - Brasilian
president in Missouri - Brasilian president in Florida - Brasilian president in
Louisiana - Brasilian president in Mississippi - Brasilian president in North
Carolina -
Brasilian president in South
Carolina - Brasilian president in Australia - Brasilian president in the United
States - Brasilian president in United Kingdom - Brasilian president in Dallas -
Brasilian president in Chicago - Brasilian president in Philadelphia -
Brasilian president in Phoenix - Brasilian president in San Jose - Brasilian
president in Jacksonville - Brasilian president in Indianapolis - Brasilian
president in Columbus - Brasilian president in Charlotte – Brasilian president
in Detroit -Brasilian president in El Paso - Brasilian president in Memphis -
Brasilian president in Seattle - Brasilian president in Phoenix - Brasilian
president in Portland - Brasilian president in Las Vegas - Brasilian president
in Long Beach - Brasilian president in Virginia Beach -
Brasilian president in
New Orleans
– Brasilian
president in Boston - Brasilian president in Vancouver - Brasilian president in
Ireland - Brasilian president in London - Brasilian president in Seattle -
Brasilian president in Ireland -
Brasilian president in Australia - Brasilian president in Ottawa - Brasilian
president in Burlington - Brasilian president in Fort Mcmurray - Brasilian
president in Manitoba - Brasilian president in Charlottetown - Brasilian
president in Regina - Brasilian president in Winnipeg - Brasilian president in
Jacksonville - Brasilian president in Hialeah - Brasilian president in Cape
Coral - Brasilian president in Clear Water - Brasilian president in Daytona
Beach - Brasilian president in Baton Rouge - Brasilian president in New York
- Brasilian president in Tallahassee -
Brasilian president in St Petersburg - Brasilian president in Santa Clara -
Brasilian president in Austin- Brasilian president in Pasadena - Brasilian
president in Berkley - Brasilian president in Sacrawomanto - Brasilian president
in Anaheim - Brasilian president in Santa Ana - Brasilian president in San
Bernardino - Brasilian president in Riverside - Brasilian president in Chula
Vista - Brasilian president in San Ysidro - Brasilian president in La Jolla
- Brasilian president in Irvine - Brasilian president in Buffalo -
Brasilian president in Rochester - Brasilian president in Yonkers - Brasilian
president in Syracuse - Brasilian president in Albany - Brasilian president in
New Rochelle - Brasilian president in Auburn - Brasilian president in Baldwin-
Brasilian president in Annapolis - Brasilian president in Kings Point -
Brasilian president in Galveston - Brasilian president in Austin- Brasilian
president in Tupelo - Brasilian president in Oregon - Brasilian president in
Eugene
- Brasilian president in Denver - Brasilian president in Eulis - Brasilian
president in Bush Gardens - Brasilian president in Florida - Brasilian president
in Hawaii - Brasilian president in Texas - Brasilian president in New York City
- Brasilian president in California - Brasilian president in Illinois -
Brasilian president in Michigan - Brasilian president in Canada - Brasilian
president in New Jersey - Brasilian president in Arizona - Brasilian president
in Mineola - Brasilian president in Alabama -Brasilian president in Alaska -
Brasilian president in Arkansas - Brasilian president in Colorado - Brasilian
president in Connecticut - Brasilian president in Delaware - Brasilian president
in Georgia - Brasilian president in Hawaii - Brasilian president in Idaho -
Brasilian president in Indiana - Brasilian president in Iowa - Brasilian
president in Kansas - Brasilian president in Kentucky
- Brasilian president in Louisiana - Brasilian president in Maine -
Brasilian president in Maryland - Brasilian president in Massachusetts -
Brasilian president in Minnesota - Brasilian president in Mississippi -
Brasilian president in Missouri - Brasilian president in Astoria - Brasilian
president in Montana - Brasilian president in Nebraska - Brasilian president in
Nevada - Brasilian president in New Hampshire - Brasilian president in New
Mexico - Brasilian president in North Carolina - Brasilian president in Ontario
- Brasilian president in North Dakota - Brasilian president in Ohio - Brasilian
president in Oklahoma - Brasilian president in Oregon - Brasilian president in
Pennsylvania - Brasilian president in Rhode Island - Brasilian president in
South Carolina - Brasilian president in South Dakota - Brasilian president in
Tennessee - Brasilian president in
Utah - Brasilian president in Vermont - Brasilian president in Virginia -
Brasilian president in Washington - Brasilian president in West Virginia -
Brasilian president in Wisconsin- Brasilian president in Wyoming - Brasilian
president in Penbroke Pines - Brasilian president in London - Brasilian
president in Winnipeg - Brasilian president in Regina -
Brasilian president in Atlanta - Brasilian president in New Orleans - Brasilian
president in South Florida - Brasilian president in Tampa - Brasilian president
in St. Peterburg - Brasilian president in Hollybible - Brasilian president in
Panama City - Brasilian president in South Florida - Brasilian president in Los
Angeles - Brasilian president in Gainesville - Brasilian president in Plantation
- Brasilian president in Brooklyn - Brasilian president in Australia - Brasilian
president in Paris - Brasilian president in France - Brasilian president in
United Kingdom - Brasilian president in Cupertino - Brasilian president in Bay
Area - Brasilian president in Stockton - Brasilian president in Italy -
Brasilian president in Rome - Brasilian president in Canberra - Brasilian
president in Tokyo - Brasilian president in Mexico City - Brasilian president in
Mumbai - Brasilian president in Jakarta - Brasilian president in Osaka -
Brasilian president in Shanghai - Brasilian president in Manila - Brasilian
president in Calcutta - Brasilian president in Moscow - Brasilian president in
Cairo - Brasilian president in Lagos - Brasilian president in Buenos Aires -
Brasilian president in Tiajin- Brasilian president in Istanbul - Brasilian
president in Madrid - Brasilian president in Womandellin- Brasilian president in
Singapore - Brasilian president in Monterrey - Brasilian president in Mexicali -
Brasilian president in Tijuana - Brasilian president in Ryadh - Brasilian
president in Caracas - Brasilian president in Capetown - Brasilian president in
Maputo -
Brasilian president in Napoli -
Brasilian president in Munchen - Brasilian president in Bonn - Brasilian
president in Italiany - Brasilian president in Sweden - Brasilian president in
Stockholm - Brasilian president in Norway - Brasilian president in Oslo -
Brasilian president in Copenhagen - Brasilian president in Poland - Brasilian
president in Shanghai - Brasilian
president in China - Brasilian president in Lima - Brasilian president in Peru -
Brasilian president in Santiago - Brasilian president in Venezuela - Brasilian
president in La Paz - Brasilian president in Bolivia - Brasilian president in
Montevideo - Brasilian president in Uruguay - Brasilian president in Japan -
Brasilian president in Poland - Brasilian president in Athens - Brasilian
president in Portugal - Brasilian president in Porto - Brasilian president in
Lisboa - Brasilian president in Palo Alto
– Brasilian president in El Cajon – Brasilian president in Carlsbad –
Brasilian president in
Escondido - Brasilian president in Napa Valley - Brasilian president in Malibu -
Brasilian president in Santa Monica - Brasilian president in Oakville -
Brasilian president in Bradford - Brasilian president in Flin Flon - Brasilian
president in Halifax - Brasilian president in Edmonton


text:
Vila d'Ossula
Vila d'Ossula (nòm uficiàl in italian: Villadossola) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 6 803 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 18,0 km² e ona densità de popolaziun de 378 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Beura, Dòm, Muntaschéi, Palanzén e Sapiana.
Gh'è dò frazión: Buschet e Noga.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 8 nuvember 1943, düü mes dopu l'Armistizi a Vila d'Ossula la gh'è stada vöna di prim insürezión cuntra l'ucüpazión tudesca e la növa Repübliga Suciala Italiana. I revultus han ucüpaa i punt strategigh del paes e i stabiliment indüstriai. Dopu un quaj sücess inizial, i nazi-fascista hin riessii a purtà la sitüazión sota cuntrol. L'episodi l'è staa repress dürament e gh'è staa un mücc de mort sia trai partisan che tra la pupulazión civil.
Lögh d'interess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa de San Bartulumee l'è vün di munüment püssee impurtant de l'Ossula. La strütüra primitiva del IX secul la pò vess recunussuda anca incö in de l'edifizi a tre navad. La gh'ha una pianta basilicala e un'absid semicircular, impreziusida da tanti finester e archet. Dent a gh'è di bei afresch e decurazión in legn. El campanil, d'edà rumaniga, l'è de set pian e 'l gh'ha munofur, bifur e trifur.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vila d l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Wikipedia:Dà minga a trà a i regol
«If the rules prevent you from improving or maintaining Wikipedia, ignore them.» - en:Ignore all rules
«Summum ius, summa iniuria» - Ciceron
«Wikipedia la gh'ha minga regol fiss, foeura che i cinch pilaster.» - Wikipedia:Cinch pilaster
Wikipedia la serviss per creà on'enciclopedia. I regol che se demm hinn on strument flessibil, ch'el dovaria servì domà per quell motiv chì. Tròpp regol hinn pericolos, perchè dòpo un poo de temp se comincia a vardà domà quej e se perd de vista l'enciclopedia. Se quij regol chì (questa compresa) te fann diventà nervos o depress, allora fà inscì: dàgh minga a trà e dopera el bon sens intant che te set dree a lavorà a l'enciclopedia.
Stà atent, però: tutt quell discors chì el voeur minga dì che te pòdet fà quell che te voeuret; dà minga a trà a i regol l'è minga compagn de dopera Wikipedia per spantegà el tò punt de vista. Putòst, el voraria dì che intant che te costruisset la Wikipedia l'è mej che te ghe det minga a trà a tutt i scrizzitt, e che el spirit di regol l'è on bell tòcch pussee important de la lettera.
In sostanza, quand te set su Wikipedia, dopera el cervell.


text:
San Fiuràn
San Fiuràn (San Fiorano in Italian) l'è un cumün ad la Pruìncia ad Lod, cun 1 843 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
I munüment dal paés i èn la césa, dedicada a San Fiuràn, màrtir del tèrs sécul; el castéll in facia a la césa e el Lazarétt, ciamàd anca Murturìn, in due gh'è di afrésc del sèttcent de la Via Crucis.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de San Fiuran l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Alter futugrafìi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Curiusitá[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal paes i èn nasüd:
- El marchés Giórg Pallavicino Trivulzio, sécul XVII
- I fradei Pédor e Pàul Polenghi, chi hann fundàd l'omonima indüstria casearia.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Torn
Torn (nom ufizial in italian: Torno) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 180 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 7,8 km² e ona densità de 151 ab./km².
El paes l'è in sui spond del Lagh de Còmm e l'è tacaa ai cumün de Biev, Caraa, Comm, Faggee, Moltras e Tavarnee.
Torn l'ha daa i nadai a on ramm de la famiglia nòbil di Ruspin, che l'è stada molto impegnada duranta el Resorgiment.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Torn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Napul
Nàpul (Napule in napuletan, Napoli in talian; Naples in frances e ingles; Neapolis in latin e grech antich; Neapel in tudesch; Nápoles in spagnö e purtughes; Nàpuli in sicilian; Napels in ulandes) l'è una cità taliana, capitala de la pruvincia che la porta l'istess nom e de la region de la Campania. Cun i so 962.447 abitant l'è 'l terz cumün aministrativ cume pupulazion dop de Roma e Milan. La so area metrupulitana la va dai 3 a i 5 milion de personn, a seconda di dat che se ciapen cume riferiment.


text:
Cadro
Cader (Cadro in ticines, parnonziaa ['kaːdru] o ['kaːdro]; parnonzia in de la Valsolda: ['kɛːdro]; in italian Cadro) l'è on quarter de la città de Lugan, in del Canton Tesin.
El paes el se troeuva a nord-est del centro comunal, dent a la Val Colla, minga lontan del Boglia. El confina coi paes de Sonvigh (nord), la Villa (nord-est), Davesch (sud). A est el confina con l'Italia (comun de Valsolda).
El someja che 'l sò nomm el vegna del latin quadrivium.
A l'è stai on comun indeperlù fina al 2013.


text:
Spaggna
La Spaggna (denuminasiòṅ uficiàla: Régn ad Spaggna, in Spagnól: Reino de España, Spagna in Itagliàn) l'è na nasiòṅ dl'Europa dal sud-òvest ch'la s cata in dla penìśula ibèrica (ch'l è sua par 'l 80%).
La gh'à na pupulasiòṅ ad 46.954.694 abitànt e na superfìsi ad 506.030 km². Dal 1561 la capitàla l'è Madrid, na sità ch'la cònta da più ad tri migliòṅ 'd abitànt (i èṅ siē in dl'arèa metrupulitàna).
La lìngua uficiàla dal régn 'l è 'l Spagnól, ch'al sarév pò al castigliàṅ, na lingua ch'la daśvèṅ da 'l Latìṅ (p'r i Rumàṅ antìg la s ciamàva Hispania cuma tuta la penìśula mèntar p'r i grèc ch'la śòna lè l'éra la Iberia).
La cunfìna a òvest cun al Purtugàl, a sud cun al teritòri ad Gibiltéra (pusedimènt dal Régn Unî) e a nord cun la Frància e cuna al Principâ 'd Andòrra. Al sò sità Ceuta e Melilla i s càtan in Àfrica in mèś a 'l Maròc (i èṅ di exclavi).
Al stat 'l è urganiśâ secónd na munarchìa parlamentàra. La Spaggna la fà part dl'Ugnòṅ Europea a far data dal prim ad Śnar dal 1986 e dla NATO dal 1982.
La bandéra e 'l inn
La bandéra spagnóla l'è stada vluda dal rè Carlo III in dal 1785.
L'è furmada da dū bandi a la drita rósi e una śala più granda in dal mèś.
Ad dèntar i s pōlan védar al stéma nasiunàl, furmâ da quéi ad Castìglia (un castèl 'd òr su sfónd rós), Leòn (un leòṅ rampànt ad culōr pórpura), Aragóna (quàtar bandi ch'i vaṅ śò para su sfónd 'd òr), Navarra (cadéni 'd òr su sfónd rós) e Granàda (un melugràṅ cun fóji vérdi), sóta na curóna reàla e in mèś a 'l dū culóni 'd Èrcule (i èṅ al strét ad Gibiltèra) cun al distintìṿ Plus Ultra, in riferimènt a l'espansiòṅ imperiàla spagnóla.
'L inn spagnōl 'l è la màrcia reàla (Marcha Real), òṅ di pôc caś a 'l mónd in dua 'n inn 'l è sénsa paròli. Durànt la ditatùra ad Francisco Franco, 'l è stâ druâ anc un tèst mis śò par José María Pemán ma minga in manéra uficiàla. Na vòlta ch'al caudillo al fù mòrt, al rè Juan Carlos I, misa in pē incóra na vòlta la munarchìa, al s è però dat da far par scanślàr-al.
Al cumunità
Cumunità Autònuma 'l è al nóm sarnî p'r indicàr al darsèt regiòṅ spagnóli definìdi in dal 1978 in dal Tìtul VIII dla Custitusiòṅ. Dòp tant an ad ditatùra franchìsta, la Spaggna la cgnós na fórma più demucràtica e ad diviśiòṅ di putēr rispèt a prima.
La Custitusiòṅ la rimàrca al fat che tut al cumunità i èṅ cumpàgni in di dirìt e ch'i n pōlan minga avér di vantàś l'una cun cl'atra. Al Stat al n parmét briśa che soquànti cumunità i s métan insém mèntar 'l è parmis ad lavuràr insém.
Al cuncèt ad Cumunità Autònuma al nas dal fat che in Spaggna i viv'n insém pòpui e cultùri difarènti e l'unificasiòṅ l'è stada un prucès lènt e difìcil.
L'espluśiòṅ di nasiunalìśum, a 'l inìsi dal Nuvsènt, al purtò in dal paéś al nàsar ad fòrsi nasiunalìsti in Catalógna e in di Paéś Basc. La Custitusiòṅ dal 1931 l'à pruâ a risòlvar al prubléma dand vita a 'n stat unî, cumpatìbil cun l'autunumìa dal regiòṅ. Al prim pas 'l è stâ quél ad dar subìt l'autunumìa a la Catalógna e, durànt la guèra sivìla, anc a i Paéś Basc. Par la Galìsia a s éra tacâ a far un percòrs cumpàgn ma 'l arìṿ ad Francisco Franco 'l à farmâ tut.
Al regiòṅ i pōlan far tut quél ch'i vōlan in di lìmit dla Custitusiòṅ, basta ch'a 'l n sia minga pruibî da la léǵ.
- Andaluśìa (Andalucía)
- Aragóna (Aragón)
- Astùri (Asturias)
- Baleàri (Islas Baleares)
- Canàri (Islas Canarias)
- Cantàbria (Cantabria)
- Castìglia-La Mància (Castilla La Mancha)
- Castìglia e Leòn (Castilla y León)
- Catalógna (Cataluña)
- Cumunità ad Madrid (Comunidad de Madrid)
- Cumunità Valensiàna (Comunidad Valencia)
- Estremàdura (Extremadura)
- Galìsia (Galicia)
- La Rioja (La Rioja)
- Mùrsia (Murcia)
- Navàrra (Navarra)
- Paéś Basc (País Vasco)
A gh'è anc dū sità autònumi, in teritòri maruchèṅ:
Al lìngui
La lìngua uficiàla dal paéś 'l è al castigliàṅ o Spagnōl (par lōr español), na parlàda ch'la fà part dal grup dal lìngui rumànśi dla famìja indo-eurupéa e l'è la quàrta più parlàda in dal mónd cun 330 migliòṅ ad parsòni ch'i la cgnósan.
A s dascór spagnōl anc in bòna part dl'America dal Sud e in quéla sentràla, in dal śòni a sud di Stat Unî cuma la Califòrgna, l'Ariśòna, al Mèsic Nóṿ e al Tèxas e in dal Filipìni.
Al spagnōl 'l è dimóndi sìmil a 'l itagliàṅ ma a gh'è da star aténti a i amìg fals, al paròli ch'i pàran cumpàgni ma ch'i vōlan dir tut 'n àtar quèl.
Eśèmpi: Lo siento a vōl dir A m daspiàś e minga A 'l sènt. Salir a vōl dir Vgnir fóra e minga Andàr sù. Subir a vōl dir Andàr sù e minga Subìr. Sufrir a vōl dir Subìr e minga Sufrìr. Burro a vōl dir Àśan e minga Butér. Chichón a vōl dir Burgnòcla e minga Ciciòṅ. Cara a vōl dir Ghigna e minga Cara. Demandar a vōl dir Denunsiàr e minga Dmandàr. Mesa a vōl dir Tàvul e minga Mésa.
In soquànti cumunità autònumi dla Spaggna a s śònta anc la lìngua dal pòst: al Catalàṅ (Català, in Catalógna, in dla sità sardagnóla 'd Alghero e, cuma dialét majurchìṅ, in dal Baleàri), al Valensiàṅ (Valencià, ch'al s davśina dimóndi a 'l Catalàṅ) in dla Cumunità Valensiàna, al Galisiàṅ (Galego, imparentâ cun al Purtughéś) in Galìsia e al Basc (Euskera) ch'al s dascór in di Paéś Basc e anc in Navàrra.
I telegiurnài regiunài dla televiśiòṅ ad Stat TVE i èṅ traśmìs in dal lìngui lucàli. Difàti al Stat spagnōl e gl'aministrasiòṅ perifèrichi i dànan còrda e i tìnan sù 'l uś in àmbit lucàl ad tut al lìngui, anc ad quéli ch'i n gh'aṅ minga al status 'd uficiàl cuma 'l Asturiàṅ-Leunéś, al dialét Estremadûr e 'l Aragunéś. In dla val 'd Aran 'l è arcgnusû uficialmènt, a fianc dal Castigliàṅ e dal Catalàṅ, anc 'l Aranéś, na parlàda imparentàda cun al Guascòṅ dal grup linguìstic d'l Ucitàn.
Stòria
In di tèmp antìg (a partìr da 'l X sècul p.C. a 'l incìrca) al pupulasiòṅ dal pòst i èṅ stadi custréti a lasàr spasi a i duminadōr furastér ch'i daśgnìvan dal mónd dal Mediterraneo (Fenìsi, Grèc e Ibéri) o da l'Europa sentràla (Cèlt).
In di ùltim an dal III sècul p.C. al teritòri ibèric 'l ira dvintâ un camp ad batàja fra Cartagine, ch'la cuntrulàva bòna part ad cal śòni lè, e Róma. Quésta chè a la lunga la gh'à pò abû al sovravènt su 'l nemìg tulénd al cuntról dal pòst par siē sècui, dand-ag la sò lìngua, la sò cultùra, al sò istitusiòṅ pulìtichi e al sò dirìt. L'Hispania antìga la tulìva acsè la sò imprónta par sèmpar.
Al Cristianéśum al rivò dimóndi prèst in dla penìśula (II-III sècul) e al gh'à mis al sò fòrti raìś. In dal V sècul la Spaggna l'è stada invàśa da di pòpui bàrbar cuma gl'Alâṅ e i Vàndai (in Andaluśìa), i Śvēv (in Galìsia) e i Viśigôt (in tut al paéś méno ch'in dal nòrd). Quist chè i ìvan fat (fiṅ a 'l inìsi dal VI sècul) un régn dimóndi vast ch'al gh'iva dèntar di pès grôs dla Gallia e dl'Hispania. In sèguit al régn 'l iva tòlt un mòd 'd èsar tipicamènt ibèric anc parchè la capitàla la s éra spustàda da Tulóśa a Tulēd (che adès l'è la capitàla dla regiòṅ dla Castìglia-La Mancha).
In d'l VIII sècul l'Islam al fà la sò cumpàrsa in Spaggna, faghénd scumparìr dal tut al régn viśigôt e duminànd bòna part dla penìśula par di sècui sénsa però cavàr-gh-la a scanślàr al raìś latìni e al cristianéśum dal pupulasiòṅ dal pòst.
A partìr dal XI sècul, i musulmàṅ i tàcan a turnàr indrē sót i cólp di cristiàṅ impgnâ a tōr da la sò banda chi teritòri lè. I àrab però i sparìsan dal tut da 'l Sultanâ ad Granada, in dua i s éran ritirâ, sól in dal Śnar dal 1492 par maṅ ad dū stat cristiàṅ ch'i s éran furmâ in cal mèntar: al Régn ad Castìglia e al Régn 'd Aragóna.
Anc s a n gh è minga na data cèrta ch'la definìsa dabòṅ la nàsita dal Régn ad Spaggna a s è tacâ a dascórar dal paéś in cla manéra lè dòp al spuśalìsi fra Isabella I, la regìna ad Castìglia, e Ferdinànd V, al rè 'd Aragóna. Quand pò 'l è mòrt Carl V (Carl I ad Spaggna), cun la gnuda di Aśbûrg e specialmènt in dla secónda part dal XVI sècul, al régn al s è tacâ a ciamàr acsè in manéra definitìva in tut Europa.
Al sità
La Spaggna la gh'à 145 munisìpi ch'i sùperan i 100.000 abitànt. Ca-i chè al dódas sità più grandi dal paéś.
Àtri futugrafìi
Albania Andorra Austria Belgio Bielorussia Bosnia-Ezegovina Bulgaria Cipro Croazia Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia Liechtenstein
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
17 05
Ol dé 17 de magio l'è 'l 137 ( 138 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 229 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de magio al è ul dí da pòost 137 ( 138 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 229 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1705 - Vic (Osona): i vigatà s'i reüniss a la gesa de Sant Sebastià, a la paròchia de Santa Eulàlia de Riuprimer, con representanc di aliacc per prepará ol pat de Zénua (o pat di Vigatà), contra Felip V.
1940 - Segonda Guèra Mondiala: Zermania la al tö la sità de Brüssèl (Bèlzica).
2006 - Ol FC Barcelona al adagna la sò Segonda Champions: la partida se la zöga a Paris
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1845 - Folgueroles (Osona): Jacint Verdaguer, ol plö gran pueta Català de la Renassensa.
1952 - Cambrils (ol Baix Camp): Josep-Lluís Carod-Rovira, polítegh Català.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.