text:
Giovanni Carmelo Verga (Catàgna, 2 ad Setémbar dal 1840 – Catàgna, 27 ad Śnar dal 1922) 'l è stâ un scritór itagliàṅ, cunsiderâ al più grand espunènt dal verìśum. In dla sò vita 'l è anc stâ numinâ senadór dal Regn 'd Itàglia.
Biugrafìa
Giovanni Carmelo Verga 'l è al fiól ad Giovanni Battista Catalano ad Vizzini, anvō di baròṅ ad Fontanabianca. Anc sò màdar, Caterina Di Mauro, la daśgniva da na famìja impurtànta ad burghéś ad Catàgna mèntar sò nunòṅ l' éra un carbunàr e pò un deputâ dal parlamènt sicigliàṅ.
A gh'è na dìsputa sul lóg e la data ad nàsita dal scritór. Soquànt i crédan ch'al sia nâ a Vizzini mèntar 'l è pròpria lò a mètar in dubi ch'al sia nâ al gióran 2, in na létra mandàda a Benedetto Croce, dgénd ch'a gh'è al caś ch'al dè giust al sia 'l 8.
Verga, dòp i prim studi a la scóla ad Francesco Carrara, al cuntìnua pò a far-al da don Antonio Abate, scritór e patriòt republicàṅ. Da lò al tóś al gust leteràri rumàntic e al patriutìśum. Abate al fava lèśar a i sò sculàr gl'òpri ad Dante Alighieri, Petrarca, Ludovico Ariosto, Torquato Tasso, Vincenzo Monti, Alessandro Manzoni e dal paǵni dl'Estètica 'd Hegel.
In dal 1854, par cólpa dn'epidemìa ad culéra, la sò famìja la cata rifùǵ in dal campàgni ad Tèbidi. Al gh turnarà anc in dal 1855 p'r al stés mutìṿ. I arcòrd ad cal perìud lè, ligâ al sò primi stòri ad vita da śóvan in di camp, i daṅ ispirasiòṅ a dimóndi dal sò nuvèli, cuma Cavalleria rusticana e Jeli il pastore, in śònta al rumànś Mastro don Gesualdo.
«
Il padrone aveva ordinato che si sgozzassero due capretti, e il castrato di un anno, e dei polli, e un tacchino. Insomma voleva fare le cose in grande, senza risparmio, per farsi onore coi suoi amici, e mentre tutte quelle bestie schiamazzavano dal dolore, e i capretti strillavano sotto il coltello, Jeli si sentiva tremare le ginocchia e di tratto in tratto gli pareva che la lana che andava tosando e l'erba in cui le pecore saltellavano avvampassero di sangue. «Non andare» disse egli a Mara, come don Alfonso la chiamava perché venisse a ballare cogli altri. «Non andare, Mara!», «Perché?», «Non voglio che tu vada! Non andare!», «Lo senti che mi chiamano?». Egli non disse altro, fattosi brutto come la malanuova, mentre stava curvo sulle pecore che tosava. Mara si strinse nelle spalle, e se ne andò a ballare. Ella era rossa ed allegra, cogli occhi neri che sembravano due stelle, e rideva che le si vedevano i denti bianchi, e tutto l'oro che aveva indosso le sbatteva e le scintillava sulle guance e sul petto che pareva la Madonna tale e quale. Jeli un tratto si rizzò sulla vita, colla lunga forbice in pugno, così bianco in viso, così bianco come era una volta suo padre il vaccajo, quando tremava dalla febbre accanto al fuoco, nel casolare. Guardò don Alfonso, colla bella barba ricciuta, e la giacchetta di velluto e la catenella d'oro sul panciotto, che prendeva Mara per la mano e l'invitava a ballare; lo vide che allungava il braccio, quasi per stringersela al petto, e lei che lo lasciava fare - allora, Signore perdonategli, non ci vide più, e gli tagliò la gola di un sol colpo, proprio come un capretto. Più tardi, mentre lo conducevano dinanzi al giudice, legato, disfatto, senza che avesse osato opporre la minima resistenza: «Come» diceva «non dovevo ucciderlo nemmeno?... Se mi aveva preso la Mara!»»
(IT
)(Jeli il patore
, 1855
)
«
Al padròṅ 'l iva urdnâ ch'a s taìs la góla a du cavrèṅ, e al castrâ 'd 'n an, e di pui, e un tòc. Insóma al vliva far al ròbi in grand, sénsa rispàrmi, par far-'s unór cun i sò amìg, e mèntar tut cal bèsti i sigàvan p'r al dulór, e i cavrèṅ i sigàvan fòrt sót al curtèl, Jeli al sintìva i śnòć tarmàr e pian piâṅ a gh parìva che la lana ch'l éra drē a tuśàr e l'èrba in du al péguri i saltàvan, la ś macìs ad sangṿ. «Minga andàr via» al dgiva a la Mara, cum al sgnór Fòns al la ciamàva parchè la gnis a balàr cun chi àtar. «Minga andàr via, Mara!», «Parchè?», «A n vój briśa ch'at vaga via! Minga andàr via!», «Sènt-at minga ch'i èṅ drē a ciamàr-um?». Lì lò al n à dit più gnint, faghénd-as brut cum 'n uśèl dal malaugùri, mèntar al stàva pigâ vèrs al péguri ch'al tuśàva. La Mara l'iva stricâ al spali e l'éra andàda a balàr. Lē l'éra rósa e alégra, cun i òć ch'i parìvan du stéli, e la ridéva tant ch'a s vdiva i dènt biànc, e tut 'l òr ch'la gh'iva adòs al śbalutàva e al fava luś in dal muś e in dal pèt ch'la parìva pròpria la Madóna
. 'D un trat Jeli al s levò in pē, cun la forbśa lunga in pugn, acsè bianc in fàcia, acsè bianc cum 'l éra na vòlta sò pàdar al buvàr, quànd al tarmàva dla févra davśèṅ al fóg, in dal caśulàr. Al guardò al sgnór Fòns, cun la sò bèla barba a ris, e 'l giachét ad vlu e la cadnìna 'd òr in sal panciòt, ch'al tuléva la Mara par maṅ e al gh dmandàva ad balàr; al 'l iva duciâ ślungàr al bras, quaśi par strìnśar-la 'l pèt, e lē la 'l lasàva far - alóra, sgnór pardón-al, al n à più vdû gnint, e al gh à tajâ la góla cun un sól cólp, pròpria cum un cavrèṅ. Più tard, mèntar i 'l purtàvan in frònt al giùdiś, ligâ, dasfàt, sénsa ch'l is pruâ a reśìstar: «Ma cum è-la» al dgiva «a n gh'iva gnanc da masàr-al?... Ma s'al m iva tòlt la Mara!»»
A sól quin'ś-an, fra 'l 1856 e 'l 1857, Verga al scris al sò prim rumànś, ispirâ a 'l Risurgimènt, Amore e patria rimàst inèdit. Al rumanś 'l iva utgnû un giudìsi puśitìv da Abate ma al mìstar ad latìn, don Mario Torrisi, al pinsàva ch'al fus aśèrb e donchìna 'l iva cunvìns Verga a n al publicàr-al minga. Dòp èsar-'s iscrìt a Léś a l'Università ad Catàgna in dal 1958 al dècid tri an dòp ad mulàr al córs par tacàr a scrìvar. Cun i bèsi ch'al gh'iva dat sò pàdar par studiàr, Verga al fà gnir fóra a sò spéśi al lìbar I carbonari della montagna (1861- 1862), un rumànś stòric ch'al dascurìva di fat dla Carbunerìa calabréśa còntra al disputìśum napuleònic ad Murat.
In dal 1860 al riva in Sicìglia Giuseppe Garibaldi e Verga al decìd ad dar al sò servìsi a la Guardia Nasiunàla par quàt'r an e al ciàpa in cambi 3.100 franch 'd in alóra (a 'l incìrca 1,60 euro 'd adès).
Du an dòp Verga al fà gnir fóra la sò prima nuvèla verìsta Casa da thè par la rivìsta L'Italia contemporanea.
In dal 1965 al s trasferìs a Firänz e, durànt la sò permanénsa in dla sità tuscàna, i védan la luś du di sò rumànś: Una peccatrice e Storia di una capinera.
In dal 1872 al spatìna a Milàn e al gh'a stà in fiṅ al 1893 publicànd Eva, Nedda, Eros, Tigre reale e la nuvèla Rosso Malpelo par la rivìsta Il Fanfulla.
«
Malpelo si chiamava così perché aveva i capelli rossi; ed aveva i capelli rossi perché era un ragazzo malizioso e cattivo, che prometteva di riescire un fior di birbone. Sicché tutti alla cava della rena rossa lo chiamavano Malpelo; e persino sua madre, col sentirgli dir sempre a quel modo, aveva quasi dimenticato il suo nome di battesimo. Del resto, ella lo vedeva soltanto il sabato sera, quando tornava a casa con quei pochi soldi della settimana; e siccome era malpelo c'era anche a temere che ne sottraesse un paio, di quei soldi: nel dubbio, per non sbagliare, la sorella maggiore gli faceva la ricevuta a scapaccioni. Però il padrone della cava aveva confermato che i soldi erano tanti e non più; e in coscienza erano anche troppi per Malpelo, un monellaccio che nessuno avrebbe voluto vederselo davanti, e che tutti schivavano come un can rognoso, e lo accarezzavano coi piedi, allorché se lo trovavano a tiro. Egli era davvero un brutto ceffo, torvo, ringhioso, e selvatico. Al mezzogiorno, mentre tutti gli altri operai della cava si mangiavano in crocchio la loro minestra, e facevano un po' di ricreazione, egli andava a rincantucciarsi col suo corbello fra le gambe, per rosicchiarsi quel po' di pane bigio, come fanno le bestie sue pari, e ciascuno gli diceva la sua, motteggiandolo, e gli tiravan dei sassi, finché il soprastante lo rimandava al lavoro con una pedata.»
(IT
)(Rosso Malpelo
, 1878
)
«
Malpél al s ciamàva acsè parchè al gh'iva i cavìi rós; e al gh'iva i cavìi rós parchè 'l éra un baghét malisióś e catìṿ, ch'al prumitìva ad dvintàr pròpria un fiór ad laśaròṅ. 'L è par qual lè che tut in dla cava dla réna rósa i 'l ciamàvan Malpél; e anc sò màdar, a fòrsa ad sintìr-ag dir sèmpar in cla manéra lè, l'iva quaśi daśmindgâ al sò nóm ad batéś. Dal rèst, lē la'l vdiva sól al sàbat sira, quand al turnàva a cà cun chi pòc bèsi dla stmana; e p'r al fat ch'l éra malpél a gh'éra 'd avér paùra ch'al in tgnis un para par lò, ad chi sòld lè: in dal dubi, par a n sbaliàr minga, la suréla più granda la'l tulìva in cà cun di sćiafòṅ. Però al padròṅ dla cava 'l iva dit dabòṅ che chi bèsi lè i éran pròpria chi lè e minga da piò; e in cusiènsa i éran pò tròp par Malpél, un munelàs che ninsòṅ 'l arév vlû catàr-as in frònt, e che tut i paràvan via cuma un caṅ rugnóś, e i al carésan cui pē, quand i al càtan a tîr. Lì lò 'l éra pròpria na bruta ghigna, tìrvad, rabî e selvàdag. A meśdè, mèntar tut chi àtar lavuradór dla cava i magnàvan la mnèstra sintâ 'd intóran, e i fàvan un pò ad ricreasiòṅ, lò 'l andàva a mét'r-as in un cantòṅ cun un sistlèṅ in mèś al gambi, par ruśgàr-as cal pòć ad paṅ biś, cum i fànan al bèsti sò para, e ugnòṅ al dgiva la sua, tulénd-'l in gir, e i gh tiràvan adòs di giaròṅ, in fîṅ chè al padròṅ al al mandàva a lavuràr cun na pedàda.»
Al 5 ad Dicémbar dal 1878 Verga al tórna par pòc méś a Catàgna in séguit a la mòrt ad sò màdar. 'L è un brut mumènt par lò quand al patìs anc la depresiòṅ. In dl'Istâ dal 1879 al tórna a Milàn e al fà gnir fóra in sequénsa Fantasticheria, Jeli il Pastore e àtri soquànti nuvèli ch'i sarànan pò muciàdi sù in dla racòlta Vita dei campi in dal 1880, cuma La lupa.
«
Era alta, magra, aveva soltanto un seno fermo e vigoroso da bruna - e pure non era più giovane - era pallida come se avesse sempre addosso la malaria, e su quel pallore due occhi grandi così, e delle labbra fresche e rosse, che vi mangiavano. Al villaggio la chiamavano la Lupa perché non era sazia giammai, di nulla. Le donne si facevano la croce quando la vedevano passare, sola come una cagnaccia, con quell'andare randagio e sospettoso della lupa affamata; ella si spolpava i loro figliuoli e i loro mariti in un batter d'occhio, con le sue labbra rosse, e se li tirava dietro alla gonnella solamente a guardarli con quegli occhi da satanasso, fossero stati davanti all'altare di Santa Agrippina. Per fortuna la Lupa non veniva mai in chiesa, né a Pasqua, né a Natale, né per ascoltar messa, né per confessarsi. Padre Angiolino di Santa Maria di Gesù, un vero servo di Dio, aveva persa l'anima per lei. Maricchia, poveretta, buona e brava ragazza, piangeva di nascosto, perché era figlia della Lupa, e nessuno l'avrebbe tolta in moglie, sebbene ci avesse la sua bella roba nel cassettone, e la sua buona terra al sole, come ogni altra ragazza del villaggio.»
«
L'éra alta, magra, l'iva sól dal téti sòdi e viguróśi da bruna - e pinsàr ch'la n éra gnanc più śóvna - l'éra śbiàvda cuma s'la gh'is sèmp'r àdòs la malària, e in cla śmursarìa lè du òć grand acsè, e di làbar frésc e rós, ch'i v magnàvan. In dal vilàǵ i la ciamàvan la Lóva parchè la n gh 'n iva mai a basta, ad gnint. Al dóni i s fàvan al ségn dla crōś quand i la vdìvan pasàr, da par lē cuma na cagnàsa, cun c'l andàr randàś e suspetóś dla lóva famàda; lì lē la s spulpàva i fiói ad chi àtri e i lór marè in quat'r e quat'r òt, cun i sò làbar rós, e la s i tiràva drē a la sò stanlìna sól a guardàr-i cun ch'i òć da stramaladìda, cum s i fùsan stâ in frònt a 'l altàr ad Santa Agrippina. Par furtùna la Lóva la n gniva mai in céśa, né a Pasqua, né a Nadâl, né p'r ascultàr la mésa e gnanc par cunfesàr-as. Al Prevòstar Angiulèṅ ad Santa Maria ad Geśù, un sarvidór ad Dio dabòṅ, 'l iva pardû l'anma par lē. Maricchia, puvréta, bòna e brava baghéta, la pianśìva ad nascòst, parchè l'éra la fióla dla Lóva, e ninsòṅ al l'arév tòlta par mujér, anc s'la gh'iva la sò bèla ròba in dal baùl, e la sò bòna tèra al sól, cuma tut chi àtri baghéti dal vilàǵ.»
In dal 1881 i védan la luś i prim epiśòdi 'd I Malavoglia in sla rivìsta Nuova Antologia e pò anc fat sù su lìbar ma al rumànś al n gh à minga sucès, ansi, par dir-la cun al paròli ad Verga, «I Malavoglia i aṅ fat fiàsc, un fiàsc pîṅ e cumplét. A part Boito e Gualdo, ch'i 'n àṅ dascórs bèṅ, dimóndi àtar, Treves par prim, i 'n aṅ dit mal».
Du an dòp 'l è al tùran ad Novelle rusticane na racòlta ad dódas nuvèli cun dèntar Malaria, La roba, Il reverendo e Pane nero.
«
E quante seccature Mazzarò doveva sopportare! I mezzadri che venivano a lagnarsi delle malannate, i debitori che mandavano in processione le loro donne a strapparsi i capelli e picchiarsi il petto per scongiurarlo di non metterli in mezzo alla strada, col pigliarsi il mulo o l'asinello, che non avevano da mangiare. «Lo vedete quel che mangio io?» rispondeva lui «pane e cipolla! e sì che ho i magazzini pieni zeppi, e sono il padrone di tutta questa robac. E se gli domandavano un pugno di fave, di tutta quella roba, ei diceva: «Che, vi pare che l'abbia rubata? Non sapete quanto costano per seminarle, e zapparle, e raccoglierle?» E se gli domandavano un soldo rispondeva che non l'aveva. E non l'aveva davvero. Ché in tasca non teneva mai 12 tarì, tanti ce ne volevano per far fruttare tutta quella roba, e il denaro entrava ed usciva come un fiume dalla sua casa. Del resto a lui non gliene importava del denaro; diceva che non era roba, e appena metteva insieme una certa somma, comprava subito un pezzo di terra; perché voleva arrivare ad avere della terra quanta ne ha il re, ed esser meglio del re, ché il re non può ne venderla, né dire ch'è sua. Di una cosa sola gli doleva, che cominciasse a farsi vecchio, e la terra doveva lasciarla là dov'era. Questa è una ingiustizia di Dio, che dopo di essersi logorata la vita ad acquistare della roba, quando arrivate ad averla, che ne vorreste ancora, dovete lasciarla! E stava delle ore seduto sul corbello, col mento nelle mani, a guardare le sue vigne che gli verdeggiavano sotto gli occhi, e i campi che ondeggiavano di spighe come un mare, e gli oliveti che velavano la montagna come una nebbia, e se un ragazzo seminudo gli passava dinanzi, curvo sotto il peso come un asino stanco, gli lanciava il suo bastone fra le gambe, per invidia, e borbottava: «Guardate chi ha i giorni lunghi! costui che non ha niente!». Sicché quando gli dissero che era tempo di lasciare la sua roba, per pensare all'anima, uscì nel cortile come un pazzo, barcollando, e andava ammazzando a colpi di bastone le sue anitre e i suoi tacchini, e strillava: «Roba mia, vientene con me!».»
«
E quanti secadùri al gh'iva da cumpatìr-as Mazzarò! I mśàdar ch'i gnìvan a lamintàr-as di an màgar, i debitór ch'i mandàvan al sò dóni in prucesiòṅ a cavàr-as i cavìi e piciàr-'s al pèt par dmandàr in śnòć ad mandàr-i minga in mèś a la via, tulénd al mûl o 'l aśinèl, parchè i n gh'ìvan briśa da magnàr. «Vdiv minga quél ch'a magn mè?» al gh dgiva lò «paṅ e sigóla! e dir ch'a gh'ò i magaśèṅ pîṅ stóp, e a sòṅ al padròṅ ad tuta cla ròba chè». E s'i gh dmandàvan un pugn ad favi, ad tuta cla ròba, lò al gh dgiva: «Vê, cardiv vò ch'a l'appia rubàda? Saìv minga quant a cósta samnàr-i, sapàr-i, e catàr-i sù?» E s'i gh dmandàvan un sòld lò al gh dgiva ch'al n gh 'n iva minga. E al n gh 'n iva minga dabòṅ. Parchè in bisàca al n tgniva mai 12 tarì, quél ch'a gh vliva par far frutàr tut cla ròba lè, e i bèsi i gnìvan dèntar e i andàvan fóra cum un fiùm dla sò cà. Dal rèst a lò al n gh in fargàva gnint di bèsi; al dgiva ch'i n éran mia dla ròba, e subit dòp ch'l iva muciâ sù na sèrta sóma, al cumpràva in présia 'n àtar pcòṅ ad téra; parchè al vliva rivàr a far sù tanta téra quanta al gh 'n à al rè, parchè al rè al n pól minga vénd'r-la e gnanc dir ch'l'è sua. 'D un quèl al gh daspiaśiva, ch'al tacàva a dvintàr vèć, e la tèra al gh'iva da lasàr-la lè in du l'éra. Quést chè 'l éra un lavór minga giust vlû da Dio, parchè dòp che òṅ al s éra frustlâ in dla vita par cumpràr dla ròba, quand 'l éra rivâ a tór-la sèg, ch'a in vliv incóra da piò, a gh'iv da lasàr-la lè! E al stava sintâ par da gl'óri in sal sést, cun al maṅ in sal ganàsi, a guardàr al sò viggni ch'i dvintàvan vérdi sòt i sò òć, e al furmintòṅ di camp ch'al balàva cum un mar, e gl'ulìṿ ch'i quaciàvan la muntàgna cum la nèbia, e se un baghét mèś nud al gh pasàva lè datéś, pigâ sòt al péś cum 'n àśan stuf, lò al gh butàva adòs al sò bastòṅ in mèś al gambi, par l'invìddia, e al bacajàva: «Guardâ lò chi è'l ch'al gh'à i gióran lung! chi lò ch'al n gh'à gnint!». 'L è acsè che quand i gh aṅ dit ch'l éra gnû al tèmp ad lasàr la sò ròba, par pinsàr a l'anma, lì lò 'l è saltâ fóra in dal cùrtil cum un mat, strabucànd un pòc, miténd-as a masàr a cólp ad bastòṅ i sò nàdar e i sò tòc, e al sigàva: «Ròba mia, gnî mèg!».»
«
Perfino la roba che si era acquistata col sudore della fronte gliela invidiavano, gli avevano fatto il malocchio e la iettatura; quel po' di grazia di Dio che mangiava a tavola, gli dava gran travaglio, la notte, mentre suo fratello, il quale faceva una vita dura, e mangiava pane e cipolla, digeriva meglio di uno struzzo, e sapeva che di lì a cent'anni, morto lui, sarebbe stato il suo erede, e si sarebbe trovato ricco senza muovere un dito. La mamma, poveretta, non era più buona a nulla, e campava per penare e far penare gli altri, inchiodata nel letto dalla paralisi, che bisognava servir lei piuttosto; e la nipote istessa, grassa, ben vestita, provvista di tutto, senza altro da fare che andare in chiesa, lo tormentava, quando le saltava in capo di essere in peccato mortale, quasi ei fosse di quegli scomunicati che avevano spodestato il Santo Padre, e gli aveva fatto levar la messa dal vescovo. «Non c'è più religione, né giustizia, né nulla!» brontolava il Reverendo come diventava vecchio «Adesso ciascuno vuol dir la sua. Chi non ha nulla vorrebbe chiapparvi il vostro.» «Levati di lì, che mi ci metto io!» «Chi non ha altro da fare viene a cercarvi le pulci in casa. I preti vorrebbero ridurli a sagrestani, dir messa e scopare la chiesa. La volontà di Dio non vogliono farla più, ecco cos'è!»»
«
Anc la ròba ch'al s éra cumprâ cun al sudōr dla frònt i gh l'invidiàvan, i gh ìvan fat al malòć e ingurâ di càncar; cal pôc dla gràsia ad Dio ch'al magnàva a tavla, al gh dava un bèl travàj, la nòt, mèntar sò fradèl, ch'al fava na vita dura, e al magnàva paṅ e sigóla, al digerìva méj 'd un strus, e al saìva che da 'd lè a sènt an, mòrt lò, 'l arév ciapâ la sò eredità, e al s sarés catâ ric sénsa mōvar un dî. La mama, puvréta, la n éra più bòna da gnint, e la scampàva par parìr e par far patìr chi àtar, inciuldàda a lèt paraliśàda, ch'a gh'éra da sarvìr lē piutòst; e l'anvōda stésa, grasa, vistìda bèṅ, ch'la gh'iva tut, sénsa gnint da far ch'andàr in céśa, la'l turmintàva, quand al gh gniva in tèsta 'd èsar in dal pcâ murtàl, quaśi ch'al fus in mèś a chi scumunicâ ch'i ìvan tirâ śò dal sò pòst al Pàdar Sant, e al gh ìva fat tiràr via la mésa dal véscuv. «A n gh'è più religiòṅ e gnanc giustìsia, gnint!» al bruntlàva al Prevòstar cum al dvintàva vèć «Adès tut i vōlan dir la sua. Quéi ch'i n gh'ànan gnint i vrévan ciapàr al vòstar.» «Tir-at via da 'd lè, ch'a gh vag mè!» «Quéi ch'i n gh'aṅ gnint àtar da far i vènan a pascàr al pulghi in cà vòstra. I prēt i vrévan purtàr-i a bas cuma di sagrestàṅ, dir mésa e spasàr in céśa. Al vlér ad Dio i n al vōlan più far-al, ca'l lè cuś 'l è!»»
In dal 1884 Verga al pòrta cun sucès la sò nuvèla Cavalleria rusticana a teàtar a Turén. Eleonora Duse la fà la part ad Santuzza mèntar Flavio Andò quéla ad Turiddu. Un destìṅ difarènt al gh'à invéci 'l adatamènt dal sò nuvèla Il canarino del n. 15, stòria dna baghéta daśgrasiàda cun un mal incuràbil, scrìta par Per le vie dal 1883. Al 16 ad Maǵ dal 1885 al la pòrta al Teàtar Manzoni ad Milàn cun al tìtul In portineria ma stavòlta la gh và mal.
«
La Màlia quella sera stava peggio; e con quello spavento per giunta, il medico che veniva pel primo piano disse chiaro e tondo che poco le restava da penare, povera ragazza. A quell'annunzio babbo e mamma fecero la pace, e venne anche la Gilda vestita di seta, senza che si sapesse chi glielo aveva detto. La Màlia invece credeva di star meglio, e chiese che le sciorinassero sul letto il vestito in pezza del Carlini, onde «farci festa» diceva lei. Stava a sedere sul letto, appoggiata ai guanciali, e per respirare si aiutava muovendo le braccia stecchite, come fa un uccelletto delle ali. La sora Carolina disse che bisognava andare pel prete, e il babbo che quelle minchionerie le aveva sempre disprezzate col Secolo, se ne andò all'osteria in segno di protesta. La sora Giuseppina accese due candele, e mise una tovaglia sul cassettone. Màlia, al vedere quei preparativi si scompose in viso, ma si confessò col prete, anche il bacio del Carlini, e dopo volle che la mamma e la sorella non la lasciassero sola. Il babbo, l'aspettarono, s'intende. La sora Giuseppina si era appisolata sul canapè, e Gilda discorreva sottovoce col Carlini accanto alla finestra, credendo che la Màlia dormisse. Così la poveretta passò senza che se ne accorgessero, e i vicini dissero che era morta proprio come un canarino. Il babbo il giorno dopo pianse come un vitello e la sua moglie sospirava: «Povero angelo! Hai finito di penare! Ma eravamo abituati a vederla là, a quella finestra, come un canarino. Ora ci parrà di esser soli peggio dei cani». La Gilda promise di tornar spesso e lasciò i denari pel funerale. Ma a poco a poco anche il Carlini diradò le visite, e come aveva cambiato alloggio a San Michele, non si vide più. Sulla finestra il babbo, per mutar vita, fece inchiodare un pezzetto d'asse, con su l'insegna «Sarto» la quale vi rimase tale e quale come il canarino del n. 15.»
(IT
)(Il canarino del n. 15
, 1883
)
«
La Màlia cla sira lè la stava pèś; e cun cal spavènt pò, al dutór ch'al gniva śò p'r al prim piâṅ 'l iva dit ciàr e tónd ch'a gh rastàva pòc da patìr, póvra baghéta. A cal dit lè pàdar e màdar i ìvan fat la paś, e l'éra gnuda anc la Gilda vistìda ad séta, sénsa ch'a s saìs chi gh l'iva tòlta. La Màlia invéci la cardìva ad star méj, e la dmandò ch'i gh dastandìs sul lèt al vistî ad pèsa ad Carlini, par «far-ag fèsta» la dgiva lē. La stava sintàda in sal lèt, pugiàda a i cusèṅ, e par rispiràr la s jutàva muvénd i bras sutìi, cum al fà 'n uślèṅ cun gl'ali. La sgnóra Carulìna la dis ch'a gh'éra 'd andàr dal prevòstar, e al pàdar che cal ròbi lè minciòni a i iva sèmpar dasprasàdi cun al Sècul, al mulò incòsa andànd a l'ustarìa par prutèsta. La sgnóra Giuśepìna l'impisò du candéli e la pugiò na tṿaja in dal baùl. Màlia, in dal védar chi preparatìṿ lè, l'ingrugnò al viś ma la s cunfesò cun al prēt, anc al baś dal Carlini, e dòp l'iva vlû che sò màdar e sò surèla i n la lasìs minga da par lē. Al pàdar i 'l iva spitâ, a n gh'è gnanc biśógn ad dir-al. La sgnóra Giuśepìna la s éra indurminsàda in sla scranòṅ, e la Gilda la bacajàva piâṅ cun Carlini datéś a la fnèstra, cardénd che la Màlia la durmìs. 'L è acsè che la daśgrasiàda la s 'n andò sénsa che chi àtar i s 'n acurgìs, e quéi ch'i stàvan lè darènt i aṅ dit ch'l'éra mòrta pròpria cum un canarèṅ. Al pàdar al dè dòp al pianśìva cuma un vdèl e sò mujér la suspiràva: «Pòv'r angiulét! 'T à finî ad rabìr! Ma a séran bituâ a véd'r-la là, a cla fnèstra, cum un canarèṅ. Adès a pinsarém 'd èsar da par nuàtar pèś di caṅ». La Gilda la giurò ch'la sarés turnàda da spés e la lasò i bèsi p'r al funeràl. Ma dasadès anc Carlini al tacò a far-as védar sèmpar da méno, e dòp ch'l iva spatinâ a San Michele, al n sa vdì piò. In sla fnèstra al pàdar, par mutàr vita, 'l iva fat inciuldàr un pès d'asa, con la scrita «Sart» ch'la restò cumpàgn a 'l canarèṅ dal n. 15.»
P'r al fat ch'al n gh la cavàva minga a purtàr avànti cum al vliva al Ciclo di Vint e par cólpa 'd un mumènt difìcil dal punt ad vista ecunòmic, ch'al gh purtàva un malèsar psiculógic, Verga al decìd ad turnàr in Sicìglia.
In dal 1887 al fà gnir fóra la racòlta Vagabondaggio, in du a s cata la nuvèla Nanni Volpe, mèntar du an dòp a véd la luś la versiòṅ definitìva dal rumànś Mastro Don Gesualdo e pò al taca a lauràr a La duchessa di Leyra, n'òpra mai finìda.
«
Nanni Volpe, nei suoi begli anni, aveva pensato soltanto a far la roba. - Testa fine di villano, e spalle grosse - grosse per portarci trent'anni la zappa, e le bisacce, e il sole, e la pioggia. Quando gli altri giovani della sua età correvano dietro le gonnelle, oppure all'osteria, egli portava paglia al nido, come diceva lui: oggi un pezzetto di chiusa, domani quattro tegole al sole: tutto pane che si levava di bocca, sangue del suo sangue, che si mutava in terra e sassi. Allorché il nido fu pronto, finalmente, Nanni Volpe aveva cinquant'anni, la schiena rotta, la faccia lavorata come un campo; ma ci aveva pure belle tenute al piano, una vigna in collina, la casa col solaio, e ogni ben di Dio. La domenica, quando scendeva in piazza, col vestito di panno blu, tutti gli facevano largo, persino le donne, vedove o zitelle, sapendo che ora, fatta la casa, ci voleva la padrona. Egli non diceva di no, anzi, ci stava pensando. Però faceva le cose adagio, da uomo uso ad allungare il passo secondo la gamba. Vedova non la voleva, ché vi buttano ogni momento in faccia il primo marito; giovinetta di primo pelo neppure, per non entrare subito nella confraternita, diceva lui. Aveva messo gli occhi sulla figliuola di comare Sènzia la Nana, una ragazza quieta del vicinato, cucita sempre al telaio, che non si vedeva alla finestra neppure la domenica, e sino ai ventott'anni non aveva avuto un cane che le abbaiasse dietro.»
«
Nanni Volpe, in di sò an più bèi, 'l iva pinsâ sól a muciàr sù dla ròba. - Tèsta fina ad vilàṅ, e spali gròsi - gròsi par purtàr-ag in sima la sapa par trént'an, e al sachéti, e al sól, e l'aqua ch'a vèṅ śò. Quand i àtar śóvan di sò an i curìvan a drē al stanéli, o a l'ustarìa, lì lò al purtàva la paja a 'l gnal, cum al dgiva lò: incō un pès ad ramàda, dmaṅ quàtar cóp al sól: tut paṅ ch'al s tulìva da la bóca, sangṿ dal sò sangṿ, ch'al dvintàva dla tèra e di giaròṅ. Quand al gnal al fu prònt, a la fiṅ, Nanni Volpe al gh'iva sinquànt'an, la schina róta, al grugn laurâ cum un camp; ma al gh'iva anc un bèl pudér in dal piàṅ, na viggna in culìna, la cà cun al sò tasèl mòrt, incòsa. La Dménga, quand 'l andàva in piàsa, cun al vistî ad pan blu, tut chi àtar i s fàvan da na banda, anc al dóni, védṿi o puti, savénd ch'adès, fata la cà, a gh vliva la padróna. Lì lò al n dgiva minga ad nò, tut àtar, 'l éra drē a pinsàr-ag. Parò al fava al ròbi adàśi, da óm sòlit a ślungàr al pas secónd la gamba. Védṿa al n la vliva briśa, parchè i tìran fóra cuntinuamènt al prim marè; śuvnóta ad prim pèl gnanc, par n andàr mia subìt in dla cunfratèrnita, al dgiva lò. 'L iva butâ i òć adòs a la fióla dla sgnóra Sènzia la Nana, na baghéta bòna dal vśinâ, cuśìda sèmpar al tlar, ch'la n sa vdiva a la fnèstra gnanc la Dménga, e fiṅ a vint-i-òt an la n iva mai abû gnanc un caṅ ch'al gh baìs a drē.»
Prima ad murìr par 'n ictus in dal 1922 al dvénta senadór dal Régn.
Al dè 'd incō Giovanni Verga al pònsa in dla spurcìsia e in dal degrâd in dal campsànt ad Catàgna[1].
Òpri
Giovanni Verga quand al gh'iva 30 an
Rumànś
- Amore e Patria (1856-1857)
- I Carbonari della Montagna, (1861-1862)
- Sulle lagune, (1862-1863)
- Una peccatrice, (1866)
- Storia di una capinera, (1871)
- Eva, (1873)
- Eros, (1875)
- Tigre reale, (1875)
- I Malavoglia, (1881)
- Il marito di Elena, (1882)
- Mastro Don Gesualdo, (1889)
- Dal tuo al mio, (1906)
- La duchessa di Leyra (minga finî)
Nuvèli
- Nedda, (1874)
- Primavera e altri racconti, (1876)
- Rosso Malpelo, (1878)
- Vita dei campi, (1880)
- Pane nero, (1882)
- Novelle rusticane, (1883)
- Per le vie, (1883)
- Drammi intimi, (1884)
- Vagabondaggio, (1887)
- I ricordi del capitano d'Arce, (1891)
- Don Candeloro e C., (1894)
- Una capanna e il tuo cuore, (1992) dòp ch'l è mòrt
Versiòṅ a Teàtar
- I nuovi tartufi (1865-1866)
- Rose caduche (1867)
- L'onore I (1869)
- L'onore II
- Cavalleria rusticana (1884)
- In portineria (1885)
- La lupa (1886)
- Dopo (1886)
- Mastro Don Gesualdo (1889)
- Cavalleria rusticana (1896)
- La caccia al lupo (1901)
- La caccia alla volpe (1901)
- Dal tuo al mio (1903)
Versiòṅ al cìnema
Nòti


c: text/html

text:
Pruvincia de Mantua
- Süperfiss: 2.339 km²
- Pupulazziun (ISTAT 1999): 374.581 ab.
- Densitaa: 160 ab./km²
- Nümer de cumün: 70
- Capitaal (pup. 2001): Mantua (47.790 ab.)
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal l'è l'emilian a Mantua e in del center-süd de la Pruvincia, intant che a nord a se parla el lumbard (de tipu bressan). In certi zonn urientai del Mantuan, se pöden truà di element de vesinanza cunt el venetu (verunes e ruvigot). In de l'Ultrapò mantuan, el dialet urmai l'è püssee vesin al ferares pütost che al mantuan de cità.
Cumün püssee pupulaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dati ISTAT agiurnaa al Dicember 2013

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jolly Roger
Ol Jolly Roger l'è la bandéra di piràcc, che 'n dela sò fùrma piö cugnusìda la gh'à öna cràpa de mórt biànca con sóta dù òs incrusiàcc tra de lur, pò a chès-ce biànch, e töt l'è sö ü fónt nìgher.
Ol Jolly Roger l'è mia però sèmper stacc isé, de fati gh'è stàce tàte bandére di piràcc ciamàde Jolly Roger che magàre al pòst di òs i gh'éra, ad ezèmpe, dò spàde 'ncrusiàde cómpàgn de chèla di dù piràcc Calico Jack Rackham e Thomas Tew, öpör i gh'éra ü schèletro con öna lància 'n d'öna mà e öna clesìdra 'n chèl ótra e lé 'n banda ü cör insanguinàt compàgn de la bandéra del Edward Teach mèi cugnusìt col nòm de Barbanéra.
Esèmpe de Jolly Roger[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Calico Jack Rackham
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-

seg_langs: zho_Hans lmo_Latn lmo_Latn srd_Latn unk srd_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Vinsaj
Vinzaj (nom ufizial in italian: Vinzaglio) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 582 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 15,5 km² e ona densità de popolaziun de 38 ab./km².
El paes el se tröva in sü la riva mancina del fiüm Sesia, al cunfin di pruvincc de Pavia (Cunfienza e Palester) e de Vercej (El Burgh, Vercej). L'è quas un'exclave de la pruvincia nuvaresa, tantu che per rivàgh bisogna surtìn.
In del 1859 a Vinzaj la gh'è stada una bataja de la segunda guera de indipendenza, in d'un möd cumpagn a quel de la püssee famusa Bataja de Palester.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vinsaj l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Rü ñu̱xma Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxe rü Poraãcü Pexü̃ Chadauxchaü̃güxe, rü ngẽma marü pemaã nüxü̃ chixuxü̃rüü̃ chanaxwa̱xe i meã tórü Corica̱x pemaxẽ erü pema nixĩ i chorü taãẽ rü chorü ãmare i Tupana choxna ãxü̃ pixĩgüxü̃. 2Rü nüxü̃ chaca̱a̱xü̃ i taeya̱xgü i Ebódia rü Chitique na nügümaã nangüxmüẽxü̃ca̱x, erü nümagü rü tórü Corixacügü nixĩgü. 3Rü cumax, Pa Chomücü ya Mecü i Wüxigu Tupanaãrü Puracüwa Chomaã Puracücüx, rü cuxna naxca̱x chaca na nüxü̃ curüngü̃xẽẽxü̃ca̱x i ngẽma taxre i taeya̱xgü, erü nümagü rü wüxigu chomaã rü Cremetemaã rü ngẽma togü i chomücügü i Tupanaãrü poperawa marü ngo̱xégagüxü̃maã napuracüe i Tupanaãrü orearü uwa. 4Rü ñu̱xma na tórü Coriarü pixĩgüxü̃, Pa Chaueneẽgüx, rü name nixĩ i guxü̃guma namaã petaãẽgü. Rü wena pemaã nüxü̃ chixu, rü ¡petaãẽgü! 5Rü chanaxwa̱xe i meã pemaxẽ na guxü̃ma i duü̃xü̃gü pexü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x na aixcüma mexü̃ i duü̃xü̃gü na pixĩgüxü̃. ¡Rü nüxna pecua̱xãchie na tórü Cori rü paxa tá nataeguxü̃ na núma naxũxü̃! 6¡Rü taxuca̱xma penaxi̱xãchiãẽgü! Natürü ngẽxguma woo ṯacü pexü̃ üpetügu rü guxü̃guma name nixĩ na Tupanamaã nüxü̃ pixuxü̃ i perü yumüxẽwa. ¡Rü naxca̱x ípeca i norü ngü̃xẽẽ i ngẽxguma ṯacü pexü̃́ guxchaxgu, rü moxẽ nüxna pexãgü! ¡Rü ngẽmaãcü Tupanamaã nüxü̃ pixu i guxü̃ma i ngẽma nüxna naxca̱x pecagüchaü̃xü̃! 7Rü ngẽmaãcü i nüma ya Tupana rü tá pexü̃ nataãẽxẽẽ namaã i wüxi i taãẽ i mexẽchixü̃ i guxü̃ma i taãẽ i nüxü̃ icuáxü̃ãrü yexera mexẽchixü̃. Rü ñu̱xma na Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃gü pixĩgüxü̃, rü ngẽma taãẽ i Tupana pexna ãxü̃ rü tá nüxna pexü̃ ínapoxü̃ i ngẽma chixexü̃ i nagu perüxĩnüẽchaxü̃. 8Rü ñu̱xma Pa Chaueneẽgüx, rü name nixĩ i nagu perüxĩnüẽ i guxü̃ma i ngẽma ore i aixcüma ixĩxü̃, rü guxü̃ma i ngẽma nacüma i taxucürüwama texé chixri nachiga idexaxü̃. Rü ngẽmaãcü rü name nixĩ i nagu perüxĩnüẽ i guxü̃ma i ngẽma ore i aixcüma meã iwéxü̃ rü guxü̃ma i ngẽma Tupanape̱xewa mexü̃, rü guxü̃ma i ngẽma mexü̃ i duü̃xü̃gü namaã taãẽxü̃, rü guxü̃ma i ngẽma aixcüma duü̃xü̃güpe̱xewa mexü̃. Rü name nixĩ i ngẽmagu perüxĩnüẽ. 9Rü chanaxwa̱xe i aixcüma penaxü i ngẽma pexü̃ changúexẽẽxü̃, rü ngẽma pexü̃ namaã chixucu̱xẽgüxü̃, rü ngẽma chauxü̃tawa nüxü̃ pexĩnüẽxü̃, rü ngẽma chauxü̃tawa nüxü̃ pedauxü̃ na chanaxüxü̃. Rü ngẽxguma ngẽmaãcü pemaxẽgu rü pemaã tá inarüxã̱ũ̱x ya Tupana ya tamaã irüngüxmücü rü tüxü̃ taãẽxẽẽcü. 10Rü ñu̱xma na chorü Coriarü chiĩxü̃, rü poraãcü chataãẽ erü wenaxãrü choxna pecua̱xãchie rü choxü̃ perüngü̃xẽẽ. Rü choma nüxü̃ chacua̱x rü pema rü guxü̃guma choxü̃ perüngü̃xẽẽchaü̃, natürü taguma pexü̃́ natauxcha ga na penaxüxü̃ ga yema. 11Rü tama ngẽma na ṯacü choxü̃́ taxuxü̃ca̱x nixĩ i pemaã nüxü̃ chixuxü̃ i ngẽmachiga. Erü choma rü marü chomaã nixü na namaã chataãẽxü̃ i ngẽma choxü̃́ ngẽxmaxü̃. 12Rü nüxü̃ chacua̱x na ñuxãcü na yiĩxü̃ ega guxü̃ choxü̃́ tau̱xgux, rü nüxü̃ chacua̱x na ñuxãcü na yiĩxü̃ ega choxü̃́ namuxũchixgu. Rü marü chomaã nixü na namaã chataãẽxü̃ i ngẽma choxü̃́ ngẽxmaxü̃ woo changaxpütüwegu, rü e̱xna woo chataiyaxgu, rü e̱xna woo choxü̃́ namuxũchixgu rü e̱xna woo choxü̃́ natau̱xguma. 13Rü Cristu nixĩ ya choxü̃ poraxẽẽcü, rü ngẽmaca̱x chomaã nanguxü̃ na chanaxüxü̃ i guxü̃ma i ngẽma Tupana naxwa̱xexü̃ na chanaxüxü̃. 14Natürü ga pema rü wüxi ga mexü̃ choxü̃́ pexügü ga yexguma choxü̃́ natauxyane choxü̃ perüngü̃xẽẽgügu. 15Rü pema, Pa Yaxõgüxü̃ i Piripucü̱̃ã̱x, rü meãma nüxü̃ pecua̱x rü yexguma noxri Machedóniããnewa nüxü̃ chixuxgu ga Tupanaãrü ore, rü yexguma yéma íchaxũxü̃gu, rü pexicatama nixĩ ga ãmare choxna pexãxü̃ naxca̱x ga yema ngü̃xẽẽ ga chauxü̃tawa peyaxuxü̃. 16Rü yexguma Techarónicaarü ĩãnewa chayexmayane, rü pema rü yéma chauxca̱x penamugü ga perü ãmare na choxü̃ perüngü̃xẽẽgüxü̃ca̱x. Rü tama wüxicanaxĩcatama nixĩ ga yemaãcü choxü̃ na perüngü̃xẽẽgüxü̃. 17Rü woo perü ãmaremaã chataãẽ, natürü yexeraãcü chataãẽ erü ngẽma choxü̃ na perüngü̃xẽẽgüxü̃ca̱x rü Tupana tá ãmare pexna naxã. 18Rü ñu̱xma rü marü choxü̃́ nangẽxma i guxü̃ma i ṯacü i chanaxwa̱xexü̃, rü aixcüma ngẽmaãrü yexera choxü̃́ nangẽxma. Rü ñu̱xma na Epaporudítu núma nangexü̃ i perü ãmare, rü taxuü̃ma choxü̃́ nataxu. Rü ngẽma perü ãmare i chauxca̱x núma pemuxü̃, rü Tupanape̱xewa rü namexẽchi, rü nüma rü poraãcü namaã nataãẽ. 19Rü ngẽmaca̱x ya chorü Tupana rü norü ngẽmaxü̃gü i mexẽchixü̃wa tá pexna nanaxã i guxü̃ma i ṯacü i pexü̃́ taxuxü̃. Rü ngẽmaãcü tá nanaxü erü Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃gü pixĩgü. 20Rü name nixĩ i guxü̃guma nüxü̃ ticua̱xüü̃gü ya Tanatü ya Tupana. Rü ngẽmaãcü yiĩ. 21Rü chanaxwa̱xe i chauégagu nüxü̃ perümoxẽgü i guxü̃ma i taeneẽgü i Ngechuchu ya Cristuaxü̃́ yaxõgüxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta pexü̃ narümoxẽgü i ngẽma taeneẽgü i chauxü̃tawa ngẽxmagüxü̃. 22Rü ngẽxgumarüü̃ ta pexü̃ narümoxẽgü i guxü̃ma i taeneẽgü i núma Dumawa ngẽxmagüxü̃. Rü ngẽma yexera pexü̃ rümoxẽgüxü̃ rü ngẽma nixĩ i taeneẽgü i Dumaãrü ãẽ̱xgacü ya tacüxü̃-tawa puracüexü̃. 23Rü chanaxwa̱xe i tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu pexü̃ narüngü̃xẽẽ i guxãma i pemax. Rü ngẽmaãcü yiĩ.


text: 1Ayaa pu tina'amitejte'e tɨ ayan ruxe'eve'e sej si seyan huarɨni. Sata'aj naijmi'ica cɨn huatyejnyuuni. 2Aɨj xu cɨn seyan tiraatahuavii, sajta seyan hua'a jemi huatyejnyuuni, sajta tihua'atyaujtzi'ira naijmi'ica jemi, aɨme ɨ maj tajtuhuan cɨn ti'ityatatyá'upu'u, majta aɨme ɨ mej ti'ijta. Ayaa xu huarɨni tyej ti rɨ'ɨ yee tí'itechajca, tyajta ra'ara'asten ɨ taye'irá cɨme'e, tyajta rɨ'ɨ tirajchaɨ́ ta'ara'ani ɨ tavastara'a tɨ'ɨj cai a'atɨ tajaaxaijta'a. 3- 4Ayaa pu tiraavijte'e sej si seyan huarɨni. Ayaa pu tira'araanajchi a'ame ɨ Dioj tɨ tu'irajtuaa, a'ini aɨ pu ayan ti'ijxe'eve'e tɨ naijmi'ica huirajtuaani, mej mi raamua'aree nain tɨj na'a tɨ ayan ti'ayajna aɨjná jemi. 5Ayaa pu'u ti'en, a'ini seij pu'u ɨ Dioj, ajta seij pu'u aɨ pueen tɨ hua'a japua huanyuuni ɨ tyaɨte ɨ maj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi. Ajta pu tyaata'a pɨrɨcɨ. Ai pu aɨn pueen ɨ Cɨriistu'u tɨ ajta i'i Jesús. 6Aɨ pu huataujmuaɨ'ɨvejritaca'a tɨ'ij aɨn tyu'utanajchita nain cɨme'e ɨ maj cɨn autyajturaa ɨ tyaɨte ɨ Dioj jemi. Ai pu aɨn pueen aɨjna tɨ Dioj tihua'uta'ixaa a eijre'e, a'atzaa tɨ pua'a raaxa'apɨ'ɨntare. 7Me nyajta inyaa, aɨj pu cɨn na'antihuau nyej ni tihua'uta'ixaate'en ɨ tyaɨte nyaɨjna cɨme'e nyej ni tyu'utyavaɨre'en ɨ Dioj jemi. Ayaa nu ti'imue'ixaate'e tzaahuati'ira'a cɨme'e. Canu ti'ihue'i. Nyaa nu xaa tihua'amua'ate aɨme ɨ mej tya'atzaahuate'e ɨ tavastara'a jemi, nyajta tihua'uta'ixaate'esin tzaahuati'ira'a cɨme'e aɨme ɨ maj majta Israel jetze ajtyama'acan. 8Aɨj nu cɨn neyan ti'ijxe'eve'e matɨj mana'a a'u tɨ maj a'ucaitɨme, miche'e huatyejnyuuni ɨ Dioj jemi, meyan rɨ'ɨ titya'urare'enye'e ɨ rutzajta'a majta cai nínyu'ucacu, majta cai rújaaxáivi'ira. 9Ajta aɨme ɨ juuca, ayaa nu che'eta ti'ijxe'eve'e mej mi meyan ti'ityéchajca a'ij tɨ tiraavijte'e, miche'e meyan cai ti'itéchajca maɨjna cɨme'e tɨ tyu'utyevi'iraste'e silu maɨjna cɨme'e tɨ cai a'ij pua'a tihua'aseijrate'e. Miche'e cai ayaa mana'a tyava'ujhua'atyahua'an ɨ rucɨpua jetze aɨjna cɨme'e tɨ huapɨ'ɨ ti'inajchi, miche'e majta cai ayaa mana'a tya'ucárúutye'ejme'en ooro cɨme'e, miche'e majta cai huapɨ'ɨ ayaa mana'a tya'acamuátzɨ'ɨjme'e maɨjna cɨme'e ti'itɨj peerla, nusu macai ayaa mana'a tyu'utaujche'etyahua'an maɨjna cɨme'e ɨ cɨɨxuri tɨ huapɨ'ɨ ti'ijnajchi. 10Miche'e meyan huarɨni ɨ juuca mej mi seica meyan raamua'areera mej rɨ'ɨ ti'ityetyaɨte. Miche'e meyan tyu'uruuren a'ij tɨ ti'ixa'apɨ'ɨn, a'ini ayaa pu tihua'uvijte'e aɨme ɨ juuca ɨ maj meyan tyu'ujseijrata mej meyan ra'astijre'e ɨ Dioj jemi. 11Ayaa pu ruxe'eve'e aɨme jemi ɨ maj juuca mej mi raarɨ'ɨren meyan ti'inamuaara, majta meyan tihua'ará'astijre'en ɨ tyetyaca. 12Canu hua'ata'aca aɨme ɨ juuca mej mi tihua'umua'aten u teyujta'a ɨ tyetyaca, ni maj majta tihua'utaijte'en. Ruxe'eve'e tɨ aɨn jɨita'a aun teyujta cai ave'enyuuca'an. 13Ayaa pu'u ti'en, a'ini Dioj pu anacaican Adán huatyataahuaca'a. Ajta e'eyan aɨn Eva huatyataahuaca'a. 14Ajta, aɨn Adán, aɨ pu ramua'areeraca'a a'ij tɨ rɨjcaa tɨ'ɨj autyajturaa ɨ Dioj jemi. Capu a'atɨ raacuanamua. Ma ajta aɨn Eva, Satanás pu xaa raacuanamua. Aɨj pu cɨn a'aturaá a'araa ɨ Dioj jemi. 15Aru Dioj pu hue'irajtuaasin aɨme ɨ juuca matɨ'ɨj aɨme tiyaujmua'a mua'ara'ani tɨ pua'a meyan a'ateeren mej tya'atzaahuate'e majta maj rɨ'ɨ tihua'ajchaɨ ɨ seica. Majta mej urare'enyejme'eni ɨ rutzajta'a maɨjna cɨme'e mej meyan huarɨni a'ij tɨ tiraavijte'e.


text:
15 11
Ol dé 15 de noèmber l'è 'l 319 ( 320 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 47 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de noèmber al è ul dí da pòost 319 ( 320 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 47 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Brüssèl (Bèlzica): ol Goèrn d’Andorra ghe signa l'acord de cooperassiú con la Üniú Öropea sarat sö ol 30 04.
1983 - Síper: l'esèrsit Türch al proclama la Repüblega Türca de Síper del Nord in la zona nord indóe i vif 180.000 abitanc d'orísen Türch.
2004 - Washington (i Stacc Ünicc): Colin Powell al presenta i dimissiú come secretare de stat; al söstituirà-la l'indomà Condoleezza Rice.
2004 - Brüssèl (Bèlzica): i gu·ergn de Mònaco, San Marèn e Liechtenstein gh'i signa ün acorde de cooperassiú con la Üniú Öropea.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1930: Piero Melograni, storegh italian (m. 2012).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Tavullia
Tavullia (La Tomba 'n Gal-Italich Marchigian) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 5.230 abitàncc, 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de 124 ab./km². El cunfìna coi cümü de Colbordolo, Gradara, Mondaino (RN), Montecalvo in Foglia, Montegridolfo (RN), Montelabbate, Pesaro, Saludecio (RN), San Giovanni in Marignano (RN), Sant'Angelo in Lizzola.
Valentino Rossi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tavullia l'è 'l paìs del Valentino Rossi.


text:
Hersberg
Hersberg a l'è un cumün svizzer del distret de Liestal, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.67 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 312 abitant.
El cumün de Hersberg al se tröva a una altitüden de 512 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arisdorf, Lausen, Liestal, Magden (AG), Nusshof, Sissach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Hersberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Villefranche-sur-Saône
Villefranche-sur-Saône l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes , endèla Frància centro-meridiunàla. L'è 'l capolöch del cantù omònim e del circondàre (arrondissement) omònim. El se tróa 'ndèl dipartimènt del Rodano.
El g'ha 'na popolasiù de 35 640 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 9,48 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 167 méter a 'na altèsa màsima de 220 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La lingua da standard rumantsch grischun è naschida l’onn 1982 sin fundament dals divers idioms rumantschs. Dapi l’onn 2001 è ella lingua uffiziala dal chantun Grischun; dapi l’onn da scola 2007/2008 è ella lingua d’alfabetisaziun en emprimas scolas rumantschas (cundiziun: votaziun approvanta al nivel communal).
En las scolas correspundentas vegnan remplazzads ils tschintg idioms scrits d’enfin ussa cun ina lingua da standard communabla. La finamira dal project è da metter a disposiziun meds d’instrucziun actuals ed attractivs per tut ils roms d’instrucziun sco era da rinforzar la preschientscha dal rumantsch en il sectur da la lingua scritta en general. En il sectur da la lingua discurrida duai vegnir tgirà e vivì er vinavant la varianta locala tradiziunala.


text:
Top Pop Rumantsch cun Tiz I-tegrator
- Mesemna, 17.7.2013, 13:59
22. Top Pop Rumantsch cun Tiz I-tegrator e la chanzun "Quai nu va".
Tiziano Heinrich alias Tiz I-tegrator
Tiz I-tegrator, ubain Tiziano Heinrich, naschì l'onn 1970, è creschì si ad Ardez. El ha fatg matura a Ftan ed ha lura studegià filosofia, istorgia e germanistica a Berna. Dischlocond tranter diversas citads svizras ha Tiziano surtut lavurà sco magister. Dapi dus onns abitescha el cun sia dunna a Bazenheid en il Toggenburg, nua ch'el sa fatschenta per il mument exclusivamain cun la musica.
Realisaziun
Musica e text: Tiz I-tegrator Producziun e programmaziun: Manfred Zazzi e Tiz I-tegrator Ghitarras: Jean-Pierre von Dach Bass: Dany Hertach Posauna e trumbetta: Philip Powell Chors: Madeleine Rascher
Text da la chanzun: Quai nu va
Cur chi't dischan: "Quai nu va!" nu tils crajer, taidla bè sün teis cour. Quels chi't dischan: "Quai nu va!" quels nu san, quels nun han provà. I't quintan chi't voulan bè güdar, a't dan cussagls cha dessast tour a cour. I decleran sainza mai taidlar. I dischan: "Chi bler voul ... chi bler voul pac piglia!" Hahahaaaa.... Ma eu nu vögl dormir in quist temp cumplichà! Sattellits e bandits, infuormaziuns e propaganda. Ün dorma lom e tschel ha fom Ün es perterra, tschel süsom! La buna roba va'n malura, schi nu's varda bain ad ura. Cur chi't dischan: "Quai nu va!" nu tils crajer, taidla bè sün teis cour. Quels chi't dischan: "Quai nu va!", quels nu san, quels nun han provà. I't quintan chi't voulan bè güdar, a't dan cussagls cha dessast tour a cour. I decleran sainza mai taidlar. I dischan: "Quel chi va per fö, quel perda seis bun lö!" Hahahaaaa.... Some-a high, some-a low. Quai nun es plü sco plü bod. Some-a rich, some-a poor. Che manajast cun plü bod, Las guerras o la pasch? A me seh: Dis is our mision, dis is our destiny. Nuff a dem a fallin' and a livin ina misery, but some a dem a stand up and a fight to win di victory. Run, bredda run, a we a steppin' outta babylon! Run bredda rat, bredda cat after you. Run bredda cat, bredda dog after you, chasing 'round the corner, ye! Cur chi't dischan: "Quai nu va!" nu tils crajer, taidla bè sün teis cour. Quels chi't dischan: "Quai nu va!", quels nu san, quels nun han provà. I't quintan chi't voulan bè güdar, a't dan cussagls cha dessast tour a cour. I decleran sainza mai taidlar. I dischan: "Chi bler voul ... chi bler voul pac piglia!"


text:
Laax: ASTAG promova emprendissadis da chauffeur
- Sonda, 21.4.2012, 14:40
La radunanza generala da la secziun grischuna da la associaziun da transports stradals, la ASTAG, ha decidì da promover il mastergn da chauffeur.
Silmains 12 emprendists da chauffeurs duai i dar l'avegnir el grischun. Uschia sappien els era frequentar la scola professiunala a Cuera. Fin ussa ston els ir el chantun Turitg a scola. Per quella curaschusa decisiun ha la secziun grischuna da la ASTAG survegnia cumpliments dal cusseglier guvernativ grischun, Christian Rathgeb, ch'è stà present a la radunanza generala. (rtr/ll)


text:
Onur per Dario Cologna a Tavau
- Mesemna, 6.3.2013, 7:44
Il passlunghist e campiun mundial Dario Cologna è vegnì onurà mardi saira a Tavau per sias prestaziuns al campiunadi mundial en la Val di Fiemme. Tranter auter è Cologna vegnì onurà dal landamma da Tavau, Tarcisius Caviezel e dal president da la regenza, Hansjörg Trachsel.
Il passlunghist da Val Müstair è turnà a chasa cun 2 medaglias. Suenter la medaglia d'aur en il skiatlon ha Cologna gudagnà la dumengia la medaglia d'argient en la disciplina roiala da 50 kilometers en stil classic. Per Cologna cuntinuescha la cuppa mundiala la fin d'emna a Lahti en Finlanda. (rtr/fc)


text:
Niedergesteln
Niedergesteln a l'è un cumün svizzer del distret de Westlich Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.46 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 685 abitant.
El cumün de Niedergesteln al se tröva a una altitüden de 639 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eischoll, Ferden, Gampel, Hohtenn, Kippel, Raron, Steg, Turtmann, Unterbäch, Wiler (Lötschen).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)


text:
Schmerikon
Schmerikon a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.15 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3456 abitant.
El cumün de Schmerikon al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eschenbach, Rapperswil-Jona, Tuggen (SZ), Uznach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Schmerikon al Wikimedia Commons
- Official Page (German)


text:
Hauptinhalt
Previjion per ncuei, vënderdi 27/11/2015
Tröp sorëdl
Situazion dl tëmp n generel
Les masses d'aria é gnüdes plü assütes sot l'influënza dla presciun alta temporana.
L tëmp ncuei
Te döt le Südtirol dál sorëdl da doman cina tert, al n'é gnanca na niora. Te tröpes valades romagnel da föhn. Les temperatöres é ia por le de sovënz danter 0° y 11°, alüsc éres ince majeres cun le föhn.
Previjions per duman, sada 28/11/2015
Tres plü da nio
Situazion dl tëmp n generel
Al passa na perturbaziun fora por la pert a nord dles Alpes. Mo sües consegüënzes ne sinton feter nia tl Südtirol.
L tëmp duman
Le de mët man naota cun sorëdl. Danmisdé vëgnel dala Svizera niores plü spësses, che s'aspana cina misdé te döta la provinzia y stopa le sorëdl. Sön la Ciadëna zentrala dles Alpes mëtel spo man da novëi n pü', plü a süd romagnel sovënz assüt cun föhn da nord. Les temperatöres arjunj valurs mascimai danter 2° y 11°.
Previjion di proscimi dis
Al scomenciamënt dl'edema sorëdl
En domënia él n moscedoz de sorëdl y niores. Le plü da sorëdl dál tl süd dla provinzia. Sön le confin cun le Tirol dl Nord nëiel indô n pü' domisdé, scenó romagnel assüt. Al scomenciamënt dl'edema influenzëia indô la presciun alta le tëmp, al é bel tëmp y al passa vignitant n valgönes niores altes. Les temperatöres s'alza bindebó cina amesa l'edema dantadöt sön munt.
Dat ora ai: 27/11/2015, 11:00 | Previjion tl format PDF


text:
Pàja
La pàja (paglia in italiàn) la deśvìn da 'l tàj dal granàj quànd a s sernìs i chìc da 'l stòpi e 's tóś i só culem madurê e pasî. El granàj mjóri per la só pàja egl'ìn: al furmèint, al furmintòun, 'l òrś, l'avèina, al rìś, al mìj, la sègla e al farilòun.
La pàja la servìs a 'l cuntadèin ch'al la tóś sù in soquànti bali, da tgnìr s'chèdi còunt'r a la mùfa anca per 'l invèren. Se invéci al cuntadèin al pèinsa 'd an tórla mìa sù, ch'l'a n'gh'servìs brìśa, la pàja l'armagnarà in dla tèra dôp ed la batidùra e la gh'gnarà arvultèda insèm quand a s'rà al mumèint edl'aradùra.
I druamèint edla pàja
La pàja la s è sèimper druèda fìn da tèimp dimòndi antîg, armisćèda insèm ala tèra per fèr di quadrê p'r el cà, per fèr dal còrdi, e p'r impinìr i sac ch'i gnìven druê da matrâs.
Incō la pàja la s dróva incòr c'ma integrasiòun dal magnèr dal vâchi, c'ma lêt dal bésti in sìm'a 'l pavimèint 'dal stali, indû la s armìsćia al buàsi e la finìs ind la masa.
Soquànti cartéri i dróven la pàja per fèr la celulóśa ch'la gh'servìs a fabrichèr la cherta.
Dôp 'd un quelc tratamèint, la pàja la vin sćiarìda, o anca colorèda, pò fàta sù a trèsa per fèr di capē, o dal bórsi, o dal sèsti.
In dl aredamèint, la pàja la s dróva per fabrichèr soquànt tîp ed scrâni.
Vóś lighèdi
Ligàṁ estèren
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm' a etimo.it.


text:
Regipêt
Al regipêt 'l è cl elemèint edla biancherìa 'd sòta ch'al cuàcia e però al tin sodi al pêt ed cal dòni. In di tèimp più śvèin a nuèter, a s pōl anc fèr-el vèder, per na só pert, fóra da na camiśèta o da na giachèta, e dòunca 'l è gnû a fer pèrt di cmand edla moda di vistî.
I regipêt i s càten ed cutòun, ed pìs e 'd tùl, e in soquànt cunfesiunamèint diferèint: al più urdinàri 'l è quêl cuśî a forma 'd triàngol in dal còpi, mo pò a gh'è i regipêt col còpi prefurmèdi, già più valid stilisticamèint e piu funsionêl, in dû la còpa la gh'à bele la forma tonda prìma 'd èser mìsa indòs e 'l sustègn 'l è garantî; a gh'è i regipêt a balcunsèin, in dû, c'm'a 'n balcòun, el teti i s fâcen bèin spurgìnti in sìm'a 'l mantègn; a gh' è anca i regipêt p'r al sport, perchè al pêt ed cal dòni, fend dal sport, al gh'à biśògn ed sustègn e però anca 'd praticitê in di muvimèint atlètic.


text:
Nedàl
El Nedal a l'è una festivitaa cristiana qe la g'ha in tema la nassida de Jesuu (qe i cristian creden 'me el fiœl de Dio), e un dì de festa cultural per qii qe è mia credents.
El dì cognossud 'me Nedal al ven festejad el 25 de December. A l'è vun di pussee importants dì de l'ann per i cristian, insema a la Pasqua, quand qe la mort e la resurezion de Jesuu i vegnen festejade. La stajon de preparazion del Nedal a l'è ciamada avent e la scomença una domenega puu o manc quater setemane prima del Nedal. El temp natalizzi al moca el 6 de Jener, el dì de l'Epifania.
El Nedal al ven festejad in tutt el mond tant 'me dì relijos o 'me festivitaa de i cristian e qii qe è mia cristian. I tradizion inn devers de paes a paes, ma asquas tute i g'ha dent una cena, far-g ai olter regai, nar a messa, e tœr part ind ativitaa publege compagne de cants di canzon tradizionai. Santa Claus a l'è una tradizion in vari pais del mond (in Italia l'è cognossud cont el nomm de Babbo Natale, qe in lombard al vœl dir Popaa Nedal).
El temp natalizzi al ven festejad durant l'invern ind l'emisfer nord, ind un moment de l'ann indè qe g'è semper staite, fin di temp passads, antige feste e celebrazion. Una quai tradizion del Nedal a l'è pussee antiga de la festivitaa d'incœ, o la ven de oltre tradizion q'i era no cristian, compagne del Yule.
I tradizion d'incœ del Nedal despess a meten a fœg el far-g regai, fruit de 'n penser materialista. La stajon perfeita indè qe i botege taca su a vend pussee (regai, majar, cartoline d'auguri, erbor de Nedal, e decorazion de Nedal) a l'è propi el mes prima del dì de Nedal.


text: 1Aj mu mi antacɨɨ antavan pujme'en. Ayaa pu tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Gadara. 2Aj pu'i Jesús aitaraa ɨ baarcu jetze. Tɨ'ɨqui e'eyan saɨj ave'ere'enye tiyaaru'u tɨ tzajta'an seijra'acaa. Au pu huiirajraa aɨjna ɨ a'atɨ aa maj mɨ'ɨchite a'avá'anaamɨca. 3Au pu e'echajca'a aɨjna ɨ a'atɨ. Eecan pu simuarun. Capu rɨ'ɨristaca'a tɨ a'atɨ ra'anajɨ'ɨque'en caujnari cɨme'e, ni alampi cɨme'e. 4Mui'i mu raatatése. Mara'anajɨ'ɨquihua'a muajca'ara'ara'an jetze, majta ɨɨcajra'an jetze alaampi cɨme'e. Aru aɨn, tɨ'ɨj pɨ na'a pu tijtzá'ana'a. Cɨle'enye'en ajta majca'i iyaúhua'anaa. Capu huatarɨ'ɨristaraca'a tɨ a'atɨ a'ij raaruuren tɨ ráamua'ajcante'en. 5Nain tujca'ari tzajta'a, ajta nain tɨca'ari tzajta'a, aɨ pu á'ucha'acanya'a, anjiihua ajna jɨri jetze. Ajta ajna a'u maj mɨ'ɨchite a'avá'anaamɨca, a pu ayan tihua'utyatu'asixɨn tetej cɨme'e. 6Tɨ'ɨj raaseij ɨ Jesús, tɨ'ɨj i u a'utatáij. Aj pu'i titunutaca'a ajna vejli'i tɨ a'utyavaaca'a ɨ Jesús. 7Ajta huajijhuaca'a ca'anin cɨme'e. Ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―¿A'ini ti'itɨj petyaruuren nyeetzi jemi, Jesús pej i'i yaujra'an ɨ Dioj tɨ nainjapua tie'ijta? Aij nu muahuavii ɨ Dioj jemi pata'aj cai pueijtzi naatá'acara'a. 8Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ a'atɨ, a'ini ayaa pu tiraata'ixaatya'aca'a ɨ Jesús tɨcɨn: ―Tiyaaru'u paj tzajta'an seijre'e mɨ tevi, pej a'ij pua'a metyáumua'aree, huiirajra'a mɨ tevi jetze. ―Yaa pu tiraata'ixaa ɨ Jesús. 9Ajta ayan raataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿A'ini pua'antyahuaa muaa? Ajta ayan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Ayaa nu antyahuaa tɨcɨn i tyej arájsevi vi'ira'a ara'ase. Ayaa tu ti'itamua'amua aɨjna cɨme'e tyej i'i mui'i. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a. 10Aj pu'i aɨjna ɨ a'atɨ eihua rájhuaviiri'i ɨ Jesús tɨ aɨn hua'utaite maj á'ucɨɨnye ma a'ahua'ayee ɨ mej tzajta'an seijra'acaa. 11Meenti maɨn tuiixu, vejli'i tya'antácua'atɨ́ye'icá jɨri jetze. Maj mui'icaa ɨ tuiixu a'achu cumu hua'apua vi'ira'a. 12Aj mu mi maɨn tiyaaru'u meyan rájhuaviiri'i tɨcɨn: ―Taatá'a ityejmi tyaj a'utyarute mɨ tuiixu tzajta'a. 13Tɨ'ɨqui aɨn hua'uta'a. Matɨ'ɨj mi huiiraacɨ maɨjna ɨ tiyaaru'use ɨ mej tzajta'an seijra'acaa aɨjna ɨ tevi. Aj mu mi tiyaaru'u huataseijre ɨ tuiixu tzajta'a. Majta maɨn ɨ tuiixu, muaatauru aun pujme'en u ate'e. Aj mu mi atyáavatzɨ a jaata'a. Matɨ'ɨj mi aujamɨ, naijmi'i. 14Majta maɨn ɨ mej tuiixu chaɨca'a, aɨ mu tyamua'a tyu'utatzɨn. Matɨ'ɨj mi a'ucɨj maj hua'uta'ixaate'en mej chajta'a a'uchaatɨme, majta matɨj mana'a maj a'uchaatɨme a'ɨmɨ. Aj mu mi e'ire'enye ɨ tyaɨte mej mi raamua'aree a'ij tɨ ti'itɨ huarɨj. 15Matɨ'ɨj mi ave'ere'enye a'u tɨ e'ij e'enya'a ɨ Jesús. Aj mu mi maɨn huaseij ɨ tevi ɨ tiyaaru'use maj tzajta'an seijra'acaa. A pu a'utácatii. Capu che'e mua'avi'i. Capu che'e rutɨmue'i. Pu'uri huaruj aɨjna ɨ tevi. Aj mu mi tyu'utatzɨn. 16Majta maɨn ɨ mej raaseij a'ij tɨ ti'itɨj huarɨj, nain mu hua'uta'ixaa ɨ tyaɨte a'ij tɨ tiraaruu ɨ tevi ɨ tiyaaru'use maj tzajta'an seijra'acaa, a'ij tɨ tihua'uruu ɨ tuiixu. 17Aj mu mi a'utyajhuii ɨ tyaɨte maj raahuavii ɨ Jesús tɨ a'ura'ani u a'ahua'ayee. 18Tɨ'ɨqui á'uraa ɨ Jesús. Aun pu atyajraa ɨ baarcu jetze. Tɨ'ɨj i aɨjna i tɨ tzajta'an seijra'acaa ɨ tiyaaru'use, aɨ pu rájhuaviiri'i tɨ Jesús raata'an tɨ a'ura'ani jamuan. 19Ajta aɨn ɨ Jesús, capu raata'a aɨjna ɨ tevi tɨ a'ura'ani jamuan. Ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Aricu a'u pej e'eche hua'a jamuan a'ihuaamua'a. Pata'aj hua'uta'ixaate'en nain a'ij tɨ timuaaruu ɨ tavastara'a jemi, a'ij tɨ ye'i rɨ'ɨ timuajcha'ɨ. 20Aj pu i iya'uraa ɨ a'atɨ. Ajta e'eyan aɨn a'utyejche tɨ hua'uta'ixaate'en ɨ mej maun a'uchaatɨme ajna tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Tamuaamuata'a tɨ chajta'atajme. Nain pu hua'uta'ixaa a'ij tɨ tyu'uruu aɨjna ɨ Jesús. A'u tɨ na'a rɨ'ɨ mu tiraanamuajraca'a ɨ tyaɨte a'ini jajcua ma'acan pu puéenya'a ɨ nyuucari. 21Aj pu ijta'i huara'araa ɨ Jesús ɨ baarcu jetze. Tɨ'ɨj ii aun a'ará'a aun jetze pujme'en vejli'i a'u tɨ a'avastɨme ɨ jaj. Matɨ'ɨj mi avere'enye eihua tyaɨte a'u tɨ a'utyavaaca'a ɨ Jesús. 22Aj pu'i saɨj a'ará'a a'atɨ tɨ ti'ivaɨra'acaa hua'ateyujta'a. Va'acan pu cɨn ti'ityavaaca'a. Ayaa pu antyahuaaca'a tɨcɨn Jairo. Tiyauj, jɨitacan. Ti'icui'ica'a aɨjna ɨ yaujra'an. Tɨ'ɨj aɨn Jairo raaseij ɨ Jesús, aj pu'i titunutaca'a a chuaata'a Jesús tɨ é'ejvee. 23Eihua pu rájhuaviiri'i, ayan tɨcɨn: ―Niyauj pu a'ame'ere. Mu a'uta'iyi'i pata'aj ra'ajtamuaren, ta'aj huarún, ta'aj auj ruuri a'ara'ani. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. 24Aj pu'i Jesús u á'umej jamuan. Majta eihua tyaɨte a'ucɨj hua'a jamuan aɨme ɨ maj hua'apua. Matɨ'ɨj mi ajtyáxɨɨraca'a ɨ tyaɨte. Tyamua'a mu huapɨ'ɨ tityá'acataca'a. 25Ajta hua'a tzajta'a a'utyavaaca'a ɨ jɨita'a tɨ ti'icu'i. Pu'uri a'ateevi'i a'achu cumu tamuaamuata'a japuan hua'apua ninye'ira'a tɨ ti'icu'i aɨjna ɨ jɨita'a. Tɨ'ɨj pɨ na'a pu uva'amɨ'ɨyica'a xure'ejtacan. 26Pu'uri eihua huaurijtaca'a ɨ mej ti'ihua'ataca jemi. Pu'uri tyaja'ahuáujrai nain tɨj na'a tɨ caj ti'ituava'aca. Ajta capu ti'itɨj a'ij tiraatyavaɨ. Ma ajta'i, ayaa pu i éenya'a ajtahua'a eitze'e ti'ijcuí'inyaca'a. Aɨj pu cɨn, rajpueijtzica'a eihua aɨjna ɨ jɨita'a. 27- 28Tɨ'ɨqui tyu'unamuajri'i a'ij tɨ ti'itɨj huáruu ɨ Jesús. Ayan tɨcɨn: “Aij nu cɨn neyan rɨni nyej ra'ajtamuaren cɨɨxura'ara'an jetze, aj nu rujni.” Yaa pu tyu'utaurixajtya'aca'a aɨjna tɨ ti'icui'ica'a. Aɨj pu cɨn a aurupi tyaɨte tzajta'a aɨjna ɨ jɨita'a. Tɨ'ɨj i a e'ire'enye huarita'an ɨ Jesús. Aj pu'i ra'ajtamuárej cɨɨxura'ara'an jetze. 29Cɨme'en pu'u ra'ajtamuárej, aj pu'i huatyapua'araca'a tɨ uva'axuurica'a. Tɨ'ɨj i yaa raata'a ɨ tzajta'an cumu pu'uri huaruj. 30Aj pu i raamua'areeri'i ɨ Jesús ɨ rutzajta'a tɨ ti'ihuaujhuaa ɨ a'atɨ cumu tɨ cai che'e raca'anisti'i. Aj pu i pɨ a'ure'eve, hua'useirajraa ɨ tyaɨte. Ayan tɨcɨn: ―¿A'ataani na'ajtamuare i nyacɨɨxu jetze? ―Ayaa pu tihua'utaihua'uri'i. 31Aj mu mi meyan tiraata'ixaa ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Meyan tɨcɨn: ―Muaa pa hua'aseij ɨ tyaɨte maj a'acata. ¿A'ini een cɨn peyan tyu'utaihuau?, yee: “¿A'ataani na'ajtamuare?” ―Yaa mu tiraata'ixaa. 32Ma ajta'i aɨn Jesús, aɨ pu hua'useirajye'icaa matɨj mana'a a titya'antavaatɨma'aca. Ayaa pu aɨn rɨjcaa ta'aj raaseij a'atɨ tɨ ra'ajtamuárej. 33Aj pu i aɨn ɨ jɨita'a, tyamua'a tyu'utatzɨn. Tyamua'a pu tyújvivaaca'a ɨ rutzajta'a a'ini rú'umua'areeracaa ti'itɨ tɨ a'ij huáruu. Aj pu i ajtyáxɨɨraca'a a'u tɨ a'ij een aɨjna ɨ Jesús. Titunutaca'a a vejli'i ɨ jemin. Tɨ'ɨqui nain raata'ixaa a'ij tɨ ti'itɨ raaruu tzaahuati'ira'a cɨme'e. 34Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Niyauj, petya'antzaahua nyej timuaahuaate'enche'e. Aɨj paj cɨn peri huaruj. Aricu, rɨ'ɨ pej tya'amua'astɨ́. Pauche'e paj reenya'a pua'ame. 35Auche'e pu ti'ixáataca aɨjna matɨ'ɨj seica a'ará'a. Ai mu aɨn pueen ɨ mej e'eche jamuan ɨ tɨ va'acan cɨn ti'itejvee hua'ateyujta'a. Aj mu mi meyan tiraata'ixaa ɨ ya'upuaara'an ɨ tyamueij tɨ ti'icu'i. Meyan tɨcɨn: ―Pu'uri huamɨ'ɨ a'ayauj. ¿A'ini een cɨn para'ɨtziite'e mɨ maeestru? ―Yaa mu tyu'utaxajtaca'a. 36Ma ajta'i aɨn Jesús, capu hua'antzaahua a'ij mej ye'i tí'ixajtacaa. Ayaa pu tiraata'ixaa ɨ ya'upuaara'an tɨcɨn: ―Capej ti'itzɨɨnya'a. Ai pu'u ruxe'eve'e pej tya'atzaahuatya'a. ―Yaa pu tiraata'ixaa ɨ Jesús. Aj pu i huaja'uvi'itɨ a'u tɨ e'eche ɨ ya'upuaara'an. 37Aru Jesús capu hua'uta'a naijmi'ica ɨ tyaɨte mej a'uju'un jamuan. Aɨmej pu'u, ɨ Pedro, ajta ɨ Jacobo, ajta aɨjna ɨ Juan, tɨ i'i juutzajra'an ɨ Jacobo. 38Aa mu a'ará'a a'u tɨ e'eche ɨ ya'upuaara'an ɨ tɨ huamɨ'ɨ. Aj mu mi hua'useij ɨ tyaɨte maj chi'ita huiraati. Eihua mu u'utaujyeinijma'a. Maujyeinyaca'a. Ca'anin mu cɨn u'utaujyeinijma'a maɨjna cɨme'e ɨ tɨ huamɨ'ɨ. 39Aj pu'i chi'ita utyajrupi. Tɨ'ɨqui hua'uta'ixaa ɨ Jesús. Ayan tɨcɨn: ―¿A'ini sej si ca'anin cɨn ijhua? ¿A'ini sej si ruyein? Capu mɨ'ɨchi mɨ tyamueij, silu cutzu pu'u. 40Matɨ'ɨj raanamuajri'i a'ij tɨ ye'i tyu'utaxajtaca'a, aj mu mi ra'utaxaahuari'iri'i a'ini májmua'areeraca'a tɨ aɨn pa'arɨ'ɨ huamɨ'ɨ. Aj pu'i aɨn hua'utaij maj huiracɨɨnye. Aj mu mi huiiraacɨ. Tɨ'ɨqui ya'uvi'itɨ ɨ ya'upuaara'an, ajta ɨ naanajra'an, ajta aɨmej ɨ mej á'ujhua'anya'a jamuan. Au mu utyajrupi a'u tɨ aucá'a ɨ tyamueij. 41Aj pu'i rajví'i muajca'ara'ara'an jetze. Ayaa pu tiraatajee runyuuca cɨme'e tɨcɨn: ―Taliita, cuumi. ―Taliita, cuumi, ayaa pu huataujmua'a tɨcɨn: Tyamueij, ayaa nu ti'imue'ixaate'e, ájchesi. 42Cɨme'en pu'u ayan huarɨj ɨ Jesús, aj pu i xaa ájche ɨ tyamueij. Tɨ'ɨqui autyejche tɨ a á'ucha'acanye'en. Majta maɨn ɨ tyaɨte, eecan mu u huataujtzaahua. Ajta aɨn ɨ pa'arɨ'ɨ, ayaa pu rájchaɨca'a a'achu cumu tamuaamuata'a ninye'ira'a japuan hua'apua. 43Ajta aɨn Jesús, eihua pu huéijca maj cai a'atɨj ixaatya'a, ajta maj nu'u tiraamín ɨ tyamueij.


text:
Ròsp
Artéccol in dialètt mudnés
Al ròsp (Bufo bufo, rospo in italiàn) 'l è 'l anfìbi più grand 'd Europa, difàti al pōl rivàr anc a 20 cm (śampi a part). L'è na bèstia dimóndi cumùna in Europa e in dl'Àfrica dal Nòrd-Òvest.
'L è prutèt par la cunvesiòṅ ad Bèrna par la prutesiòṅ dla fàuna minōra.
Anatumìa
Al sò culōr clàsic 'l è 'l maròṅ, ch'al pōl ténd'r a 'l rusìć, al stómag però 'l è biànc. La pèla l'è pîna ad pòr ch'i bùtan fóra dal sustànsi ch'i fàn'n andàr fóra 'd tèsta cuma la 5-metossi-N, la N-dimetiltriptamina, la bufotenina e la bufalina.
Al balòti di òć dal ròsp i èṅ culgàdi, 'l òć 'l è ramâ o 'd culōr d'l ôr, mént'r in sal còl a gh'è dū giàndli padòtidi uvàli. I ròsp meridiunài i ténd'n a èsar più grand e cun na pèla più "spinóśa" e cun di pòr più marcâ.
Biulugìa
L'è na bèstia ch'la s dà da far specialmènt ad nòt méntar durànt al dè al ténd a lugàr-'s in di bûś, in di śbrâg, sóta 'l prédi o in di sit in dua al s pōl quaciàr da la luś. Quànd 'l è in perìcul, al s mét in na póśa ch'la fà impresiòṅ cun la tèsta in bas e al rèst alvâ. Rispèt a 'l Bufo viridis al s cata in di ambînt sut e al ténd a turnàr sèmpar in dla stésa pùcia 'd àqua par far di fiōi, dal vòlti faghénd anc soquànt chilométar.
Durànt chi spustamènt lè dimóndi indivìduṿ i vènan schisâ da 'l màchini ch'i gìran p'r al stradi e 'l è par quàl lè ch'in di tèmp mudèr'n al ròsp al và in a risć ad sparìr da i pòst in dua 'l s è stablî 'l óm.
Cumpurtamènt
A s nutrìs praticamènt ad tut qvél ch'a gh la cava a métar-'s in bóca: insèt prima 'd tut, pò lumàghi, bêg e di invertebrâ pìcui cuma i pōl'n èsar i sórag.
I sò nemìg naturài i èṅ i sarpènt, al bisi, i ris e, quànd i èṅ incóra di girèṅ, i pés. Par furtùna al ròsp i gh'aṅ sèg dal giandli cun dal vlèṅ e dònca al s pōl anc difénd'r-as. Dgl'atri vòlti al la scampa butànd-'s in dl'àqua.
Riprudusiòṅ
Dòp al letârg d'l Invèran, quànd a taca la Primavéra, a partìs la stagiòṅ di amōr. Vèrs 'l inìsi 'd Mars i ròsp masć i vaṅ datéś a i sit riprudutìṿ (ad sòlit i cōrs 'd àqua, i pós o i stagn) e i s tàc'n a 'l fémni ch'i èṅ dimóndi più grandi 'd lōr. Dal vòlti a sucéd però ch'i masć i èṅ acsè tant ch'i s mùć'n adòs 'l un cun c'l àtar e pò i armàgnan sénsa fiâ, murénd in cla manéra lè.
La fémna la fà déś-mila óṿ in dl'àqua a 'l incìrca in na śladìna ch'a pâr na lasa e in cal mént'r al masć al i fecónda.
Quànd i óṿ pò i s vrànan, i vgnaràṅ fóra dal bistiulìni négri bòni ad vìvar sōl in dl'àqua, i girèṅ. Par crés'r i magnaràṅ dgl'alghi ma anc dl'atra ròba urgàniga catàda lè.
La temperadùra dl'àqua in du i s càtan l'è impurtànta p'r al tèmp ch'a gh vōl par far-i maduràr e par tacàr la faś dla metamòrfuśi: più a gh'è cald più a vōl dir ch'la pucia l'è drē a sugàr-'s in présia.
A i girèṅ i gh crésan prima 'l śampi sóta e pò qvéli 'd sōvar. A cal punt lè i tàc'n a śmét'r ad magnàr parchè la sò bóca e al sò stómag i èṅ drē a cambiàr p'r èsar bòṅ ad mandàr śò e ad digerìr gl'insèt.
La metamòrfuśi la dura òṅ o dū dè: la cóa la sparìs e la gh sarvìra par dar-ag dl'energìa par finìr al prucès ch'l al farà dvintàr un ròsp.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Artemisia vulgaris
La Artemisia vulgaris (en Bresà: Èrba lègn, in Milanes medeghett[1]) l'è 'na piànta de la famìa de le Asteraceae. uriginària de l'Europa, de l'Asia, e de l'Africa setentriunàla. La crès facilmènt söi teré mìa cultiàcc e 'n bànda a le stràde e ai sentér.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta erbàcea che g'ha le fòie che düra divèrsi agn (perennifolia). La vé grànda 'nfìna a 'n méter o dù (de rar enfìna a 2,5 m) e la g'ha le raìs lignùze.
Le fòie i è lónghe de 5 a 20 ghèi, i è vérde scüre, penàde, condèi pilizì biànc e spès söl roèrs. El gamp l'è drit e 'l tìra al rós pórpora.
I fiùr i è picinì (5 mm de longhèsa) co simetrìa radiàl e divèrsi pétali zalcc o rós scür. La fa sö nömerùs capulì bèi strècc che i se dèrf en gratilìne. La fiorée endèi més de löi a setèmber (endèl emisfér boreàl).
Pusìbol cunfuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El zèner Artemisia el g'ha nömerùze spéci, tra le quàle, chèle che se 'nsomèa de piö i è:
- Artemisia douglasiana
- Artemisia glacialis
- Artemisia norvegica
- Artemisia stelleriana
- Artemisia verlotiorum
La A. verlotiorum en particolàr l'è fàcil fés de sconfónder. La g'ha dei cauplì bislónc che tìra al rós o maròn. El gamp l'è vért méno culuràt e le fòie i è piö grànde. L'udùr de le fòie l'è piö fòrte e bù che nó chèl de la A. vulgaris (che 'nvéce l'è piö dèbol). La fiorés piö tàrde 'n istàt e la se 'ngènera tràmite stulù dimòdo che la fùrma dei boscài bèi spès. La A. verlotiorum e la A. vulgaris le crès piö o méno endèi stès hàbitat e i è töte dò comùni fés.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Vocabolario milanese-italiano: ad uso della gioventu, Giuseppe Banfi, 1857.


text: 1Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Rü pemaã nüxü̃ chixu i ñaã ore na tama nüxü̃ na perüxoexü̃ca̱x na choxü̃́ peyaxõgüxü̃. 2—Rü ngutaque̱xepataü̃güwa tá pexü̃ ínawoxü̃. Rü aixcüma tá nawa nangu na texé pexü̃ ḏaixü̃ rü tá nagu tarüxĩnüxü̃ na ngẽmaãcü mexü̃ Tupanaca̱x taxüxü̃. 3—Rü ngẽmaãcü tá pemaã namaxẽ i duü̃xü̃gü, erü taguma nüxü̃ nacua̱xgü ya Chaunatü, rü choxü̃ rü ta tama nacua̱xgü. 4—Rü pemaã nüxü̃ chixu i ñaã ore i ñu̱xmax, na nüxna pecua̱xãchiexü̃ca̱x i ngẽxguma yixcüra ngẽmaãcü pexü̃ nangupetügu. —Noxri rü tama pemaã nüxü̃ chixu i ñaã ore, yerü petanügu charüxã̱ũ̱x. 5—Natürü i ñu̱xma rü tá pexna íchixũ na Chaunatü ga núma choxü̃ mucüxü̃tawa na changẽxmaxü̃ca̱x. Rü pema rü taxúema choxna peca na ngextá tá na chaxũxü̃. 6—Natürü poraãcü pengechaü̃güama erü pemaã nüxü̃ chixu i ngẽma ore. 7—Natürü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü pexca̱x narümemaẽ nixĩ na Chaunatüca̱x chataeguxü̃. Rü ngẽxguma chi tama Chaunatüxü̃tawa chaxũxgu rü tãũ chima núma naxũ i Naãẽ i Üünexü̃ i pexü̃ rüngü̃xẽẽxü̃. Natürü ngẽxguma ngẽ́ma chaxũxgu rü choma tá núma chanamu i Naãẽ i Üünexü̃. 8—Rü ngẽxguma Naãẽ i Üünexü̃ núma ũxgu rü tá guxü̃ i duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ na yapecaduã̱xgüxü̃. Rü tá nanango̱xẽẽ i ñuxãcü na yiĩxü̃ i ngẽma maxü̃ i Tupanape̱xewa aixcüma mexü̃. Rü tá duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ na Tupana tá napoxcuexü̃ i duü̃xü̃gü naxca̱x i norü pecadugü. 9—Rü nüma i Naãẽ i Üünexü̃ tá duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ na pecaduã̱xgüxü̃ yiĩxü̃ erü tama choxü̃́ nayaxõgü. 10—Rü tá nanangúexẽẽ i ñuxãcü na yiĩxü̃ i ngẽma maxü̃ i Tupanape̱xewa aixcüma mexü̃, erü choma rü tá Chaunatüxü̃tawa chaxũ, rü pema rü tãũtáma marü choxü̃ pedaugü. 11—Rü Naãẽ i Üünexü̃ tá duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ na Tupana tá napoxcuexü̃ i duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃, erü Tupana rü namaã nanaxuegu na marü napoxcuãxü̃ i Chataná i ñoma i naãnemaã icuáxü̃. 12—Choma rü choxü̃́ nangẽxma i muxü̃ma i to i ore i pemaã nüxü̃ chixuxchaü̃chiréxü̃. Natürü ega ñu̱xma chi pemaã nüxü̃ chixuxgu rü tãũ chima nüxü̃ pecua̱xgü. 13—Rü Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü nüxü̃ nixu i ore i aixcüma ixĩxü̃xĩcatama. Rü ngẽxguma núma naxũxgu rü nüma tá pexü̃ nangúexẽẽ i guxü̃ma i ore i aixcüma ixĩxü̃. Erü nüma rü tama nüẽchama tá nidexa, natürü ngẽma ore i Chaunatüxü̃tawa rü chauxü̃tawa nüxü̃ naxĩnüxü̃xü̃xica tátama nixu. Rü tá pexü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ i guxü̃ma i ṯacü i yixcüra tá ngupetüxü̃. 14—Rü nüma rü tá choxü̃ nataxẽẽ, erü chauxü̃tawa tá nanayaxu i norü ngu̱xẽẽtae, rü ñu̱xũchi tá pexü̃ nangúexẽẽ namaã i ngẽma ngu̱xẽẽtae. 15—Guxü̃ma i Chaunatüaxü̃́ ngẽxmaxü̃ rü choxrü ta nixĩ. Ngẽmaca̱x pemaã nüxü̃ chixu rü Naãẽ i Üünexü̃ rü chauxü̃tawa tá nanayaxu i norü ngu̱xẽẽtae, rü ñu̱xũchi pexü̃ tá namaã nangúexẽẽ. 16—Rü paxa tãũtáma choxü̃ pedau. Natürü ngẽmawena rü wena táxarü choxü̃ pedau erü Chaunatüxü̃tawa tá chaxũ —ñanagürü ga Ngechuchu. 17Rü yexguma ñuxre ga toma ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü rü togüna tacagü, rü ñatarügügü: —¿Ṯacüchiga nixĩ na ngẽma ñaxü̃: “Rü paxa tãũtáma choxü̃ pedaugü. Natürü ngẽmawena rü wena táxarü choxü̃ pedaugü”, ñaxü̃? ¿Rü ṯacüchiga ta nixĩ na ñaxü̃: “Choma rü Chaunatüxü̃tawa tá chaxũ”, ñaxü̃? 18—¿Rü ṯacüchiga ta nixĩ na ñaxü̃: “Rü paxa tãũtáma choxü̃ pedaugü”, ñaxü̃? Rü yixema rü tama nüxü̃ tacua̱xgüéga na ṯacüchigaxü̃ tamaã yaxuxü̃ —ñatarügügü. 19Rü Ngechuchu rü nüxü̃ nacua̱xama ga nüxna na tacagüchaü̃xü̃ ga tomax. Rü yemaca̱x ñanagürü toxü̃: —Choma rü marü pemaã nüxü̃ chixu rü paxa tãũtáma choxü̃ pedau, natürü ngẽmawena rü wena táxarü choxü̃ pedau. ¿Rü ngẽma dexaca̱xtama i pegüna pecagüxü̃? 20—Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü pema rü tá pexauxe, rü tá pengechaü̃gü. Natürü ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃gü rü tá nataãẽgü. Natürü woo pema tá pengechaü̃gü, rü ngẽma perü ngechaü̃ rü tá taãẽxü̃ nananguxuchi. 21—Ngẽxguma wüxi i nge íraxacüchaü̃gu rü inaxi̱xãchiãẽ, erü ingu̱xneca. Natürü ngẽxguma marü tabuxgu ya ngĩrü õxchana, rü nüxü̃ iyarüngüma na ñuxãcü poraãcü ngĩxü̃́ na nangu̱xchiréxü̃ i noxrix, erü tümamaã itaãẽ ya ngĩrü õxchana. 22—Rü ngẽxgumarüü̃ tá ta pexü̃ nangupetü i pemax, erü ñu̱xma rü penaxi̱xãchiãẽgü. Natürü wena táxarü chataegu rü pexü̃ íchayadau. Rü ngẽxguma rü tá pexü̃́ nangẽxma i wüxi i taãẽ i taxucürüwama texé pexna yaxuxü̃. 23—Rü ngẽxguma ínanguxgu tá i ngẽma ngunexü̃ na yanguxü̃ i ñaã pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü taxuca̱xtáma ṯacüca̱x choxna pecagü erü aixcüma Chaunatü tá nixĩ ya pexna naxãcü i guxü̃ma i ṯacü i chauégagu nüxna naxca̱x pec̱axü̃. 24—Ñu̱xmarüta i pema rü taxuü̃ca̱xma chauégagu ípecagü. ¡Naxca̱x ípeca rü tá penayaxu i ngẽma naxca̱x ípec̱axü̃! Rü ngẽmaãcü rü tá aixcüma petaãẽgü. 25—Ñu̱xma rü cua̱xruü̃gügu chayaxuãcüma pemaã nüxü̃ chixu i ore. Natürü nawa tá nangu i ngunexü̃ i marü tãũtáma ngẽmaãcü pemaã nüxü̃ chixu. Rü ngẽxguma rü tá noxtacüma meã pemaã chanango̱xẽẽ i Chaunatüchiga. 26—Rü ngẽma ngunexü̃gu i pema rü Chaunatüxü̃tawa tá chauégagu naxca̱x ípeca i ṯacü i penaxwa̱xexü̃. Rü taxuca̱xma tü̱xcüü̃ choma tá Chaunatüxü̃tawa pexü̃́ naxca̱x íchaca, erü nümatama ya Chaunatü rü woetama pexü̃ nangechaü̃, erü pema rü choxü̃ pengechaü̃ rü peyaxõgü na naxü̃tawa ne chaxũxü̃. 28—Chaunatüxü̃tawa ne chaxũ na ñoma ga naãnewa chaxũxü̃ca̱x. Rü ñu̱xma rü tá nüxna chataegu i ñoma i naãne na wenaxãrü Chaunatüxü̃tawa chaxũxü̃ca̱x —ñanagürü. 29Rü yexguma ga toma ga norü ngúexü̃gü rü ñatarügügü: —Ñu̱xma waxi nixĩ i meãxü̃chima tomaã cunango̱xẽẽxü̃ i curü ore i tomaã nüxü̃ quixuxü̃. Rü tama ṯacügu ixuxü̃ãcüma tomaã nüxü̃ quixu. 30—Rü ñu̱xma rü nüxü̃ tacua̱x na aixcüma guxü̃xü̃ma na cucuáxü̃. Rü taxuacüma texé ñuxũ ñatagürü cuxü̃. Rü ngẽmaca̱x nixĩ i tayaxõgüxü̃ na aixcüma Tupanaxü̃tawa na ne cuxũxü̃ —ñatarügügü. 31Rü Ngechuchu toxü̃ nangãxü̃ rü ñanagürü: —¿Aixcüma peyaxõgüxü̃ i ñu̱xmax? 32—Rü nawa tá nangu i ngunexü̃ rü ñu̱xmatátama nixĩ i na pegü pewoonexü̃. Rü wüxichigü i pema rü tá pepatawa pexĩ, rü chaxica tá nuã choxü̃ peta̱x. Natürü tama chaxica tá icharüxã̱ũ̱x, erü Chaunatü rü chauxü̃tawa nangẽxma. 33—Rü guxü̃ma i ñaã ore rü pemaã nüxü̃ chixu na chaugagu petaãẽgüxü̃ca̱x. Rü ñoma i naãnewa rü tá ngúxü̃ pinge. Natürü ¡peporae! erü choma rü marü nüxü̃ charüyexera i guxü̃ma i ṯacü i ñoma i naãnewa ngẽxmaxü̃ —ñanagürü.


text:
Fermo
Fermo l'è 'na cità italiàna, de la regiù de le Marche, capolöch de la Pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 37 783 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 124 km² e 'na densità de popolasiù de 305 ab./km²..
El cümü de Fermo el cunfìna coi cümü de Altidona, Belmonte Piceno, Francavilla d'Ete, Grottazzolina, Lapedona, Magliano di Tenna, Massa Fermana, Mogliano (MC), Monte Urano, Montegiorgio, Monterubbiano, Ponzano di Fermo, Porto San Giorgio, Porto Sant'Elpidio, Rapagnano, Sant'Elpidio a Mare, Torre San Patrizio.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Ajta aɨn ɨ Saulo, aɨ pu ti'iseijracaa matɨ'ɨj raaje'ica maɨjna ɨ Esteban. Ajna xɨcajra'a jetze matɨ'ɨj raaje'ica, majta e'eyan autyajhuii mej a'ij pua'a hua'uruuren ca'anin cɨme'e aɨme ɨ mej tya'atzaahuate'e, ɨ maj maun a'utyáuuca'a anna Jerusalén. Majta e'eyan a'ucɨ́jxɨ nainjapua tɨj na'a aun tɨ huatacá'a u Judea, majta u Samaariya. Aɨ mu'u cai a'ucɨj aɨme ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase. 2Majta seica ɨ maj rɨ'ɨ tira'ara'aste ɨ hua'aye'ira, aɨ mu ra'ava'ana maɨjna ɨ Esteban tyaacan. Eihua mu rájxaamɨjri'ira'acaa. 3Ajta aɨn Saulo, a'ij pua'a pu hua'aruurajcaa aɨme ɨ mej tya'atzaahuate'e. A'u tɨ na'a maj a'uchaatɨma'acaa, aɨ pu a'utyaru'ipicha'a u hua'achi'ita. Ajta hue'irája'apuana'a ɨ tyetyaca, ajta aɨme ma juuca. Naijmi'ica pu ti'itatú'irihua'a mej mi hua'unán. 4Majta maɨn ɨ maj a'ucɨ́jxɨ, a'u tɨ na'a maj á'ujhua'anya'a, aɨ mu tihua'umuá'ate ɨ tyaɨte maɨjna cɨme'e ɨ nyuucari ɨ tɨ Dioj cɨn hue'irajtuaani. 5Aj pui'i saɨj u a'atanye ajna a'ahua'a chajta'a tɨ aun e'ejtyema'acan aujna u Samaariya. Ayaa pu antyahuaa aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn Felipe. Aj pui'i autyejche tɨ tihua'uta'ixaate'en aɨjna jetze ma'acan ɨ Cɨriistu'u. 6Eihua mu rá'ajaahuatya'acaa ɨ tyaɨte. Matɨ'ɨj raanamuajri'i aɨjna ɨ Felipe, ajta matɨ'ɨj tyu'useij a'ij tɨ ti'itɨj huarɨj, eihua mu ra'atzaahuatya'acaa, a'ini ayaa pu rɨjcaa mej mi raamua'aree tɨ Dioj jetze araujca'anyajca'a. 7Majta mui'itɨ huaruj ɨ maj tiyaaru'use hua'a tzajta'a seijra'acaa; eecan mu huajijhuaca'a aɨme ɨ tiyaaru'use matɨ'ɨj huiiraacɨ ɨ tyaɨte tzajta'a. Majta mui'itɨ mu huaruj ɨ maj cɨyaaxavi'i, majta ɨ maj ruɨɨca jetze cɨyaaxavi'i. 8Aɨj mu cɨn huaujtyamua'ave tyamua'a naa aujna chajta'a. 9Saɨj pu ajta a'utyavaaca'a tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Simón. Eecan pu rú'umua'areeracaa aɨjna tɨ ti'itɨ a'ij huáruuren aɨjna cɨme'e maj a'ij tya'utaseij ɨ tyaɨte. Pu'uri a'atee tɨ ayan rɨjcaa aɨjna ɨ Simón. Eihua pu a'ujtzaahuatya'aca'a aɨjna cɨme'e tɨ nu'u eecan ruxe'eve'e. 10Naijmi'i mu ra'atzaahuatya'acaa, tɨj na'a tɨ'ɨrii, majta ɨ maj vaujsi. Meyan ti'ixaata tɨcɨn: ―Dioj pu hui jetze araujca'anye amɨjna mɨ tyaata'a. 11Pu'uri a'ateevi'i aɨjna ɨ Simón tɨ ayan rɨjcaa mej mi a'ij tya'utaseij. Aɨj mu cɨn ra'atzaahuatya'acaa. 12Majta aɨ mu rá'antzaahua tɨ'ɨj aɨn Felipe hua'uta'ixaa aɨjna cɨme'e ɨ nyuucari ɨ tɨ ayan tira'axa ɨ tɨ jetzen tie'ijta ɨ Dioj, ajta ɨ tɨ cɨn raxaj ɨ Jesús jetze ma'acan. Aj mu mi huamuaɨ'ɨvijhuaca'a ɨ tyetyaca, majta ɨ juuca. 13Ajta aɨn ɨ Simón, aɨ pu ajta rá'antzaahua. Ajta huamuaɨ'ɨvijhuaca'a. Eecan pu a'ij tya'utaseij aɨjna cɨme'e a'ij tɨ ye'i rɨjcaa aɨjna ɨ Felipe, ajta aɨjna cɨme'e tɨ ti'itɨ hua'utaseijra ɨ maj cɨn raamua'aree tɨ Dioj jetze araujca'anyajca'a aɨjna ɨ Felipe. Aɨj pu cɨn aɨn Simón autyejche tɨ á'ucha'acanye'en jamuan. 14Matɨ'ɨj raamua'areeri'i aɨme ɨ maj tamuaamuata'a japuan hua'apua ara'ase, ɨ mej meri rá'antzaahua ɨ nyuucari ɨ tɨ Dioj jemi e'ema'acan aɨme ɨ maj Samaariya a'uchaatɨme, aj mu mi hua'utaityaca'a aɨjna ɨ Pedro, ajta aɨjna ɨ Juan aɨme jemi. 15Matɨ'ɨj maun a'ará'a, aj mu mi raatahuaviiri'i ɨ Dioj tɨ'ij huatyaturan hua'a tzajta'a aɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj. 16A'ini'i caxɨ pu ya va'acaanyajca'a aɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj tɨ'ij huatyaturan hua'a tzajta'a. Majta aɨme ɨ tyaɨte, naijmi'i mu huamuaɨ'ɨvijhuaca'a nyuucajtze'en aɨjna ɨ Jesús. 17Matɨ'ɨj mi maɨn ɨ maj hua'apua, aɨ mu hua'ava'amuara'axɨ an hua'amuutze'e aɨme ɨ tyaɨte. Matɨ'ɨj meyan huarɨj, aj pu xaa ya va'acaanye hua'a tzajta'a aɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj. 18Tɨ'ɨqui aɨn Simón raaseij tɨ ya va'acaanye aɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj matɨ'ɨj seij ava'amuare'e an múutze'en, tɨ'ɨqui aɨn tumin hua'utá'amɨ'ɨcaa. 19Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Simón tɨcɨn: ―Sata'aj naata'an nyej neyan huarɨni, nyej seij avá'amuare'en, tɨ'ɨj ya va'acáanyen aɨjna ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj tɨ'ij aɨn huatyaturan aɨjna tzajta'a ɨ a'atɨ. 20Aj pui'i ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ Pedro tɨcɨn: ―Che'e antipua'are mɨ tumin, pajta muaa, a'ini pej pi peyan ti'imua'atze muaa paj tumin cɨn tyu'unanan ɨ Dioj tɨ tihua'ata'aca. 21Capu hui ayan tiraavijte'e pej peyan tyu'utyavaɨre'en peijna cɨme'e. Capaj muaa huata'acɨ'ɨpua aɨjna cɨme'e ɨ paj cai rɨ'ɨ ti'itiá'acha'ɨ mua'a tzajta'a ɨ Dioj jemi. 22Pata'aj raatapua'ajta peijna cɨme'e ɨ paj a'ij pua'a ti'iruure. Pata'aj hui raatahuavii ɨ Dioj, tɨ'ij aɨn Dioj timuaatauuni'i aɨjna cɨme'e ɨ paj rajtyau mua'a tzajta'a. 23Ayaa nu ti'imuaseij mueetzi, eecan paj chueere mua'a tzajta'a. Tyamua'a paj tirajpueiitzi pua'ame paɨjna cɨme'e ɨ paj autyajturaa ɨ Dioj jemi.―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Pedro. 24Aj pui'i ayan tyu'utanyúu aɨjna ɨ Simón tɨcɨn: ―Sata'aj raatahuavii ɨ Dioj tɨ ij cai ti'itɨ a'ij nyaruuren, patɨj pauchan tyu'utaxajtaca'a. 25Aɨjna ɨ Pedro, ajta aɨjna ɨ Juan, aɨ mu tihua'uta'ixaa ɨ tyaɨte maɨjna cɨme'e ɨ maj raaseij a'ij tɨ ti'itɨ raaruu ɨ Jesús, majta hua'uta'ixaa ɨ nyuucari ɨ tɨ cɨn hue'irajtuaani ɨ Dioj. Mui'icaque mu meyan tihua'uta'ixaa ɨ tyaɨte maj a'uchaatɨme aujna u Samaariya. Matɨ'ɨj mi a'ucɨ́j anna Jerusalén. 26Tɨ'ɨqui saɨj tyu'uxajtaca'a jamuan aɨjna ɨ Felipe. Ai pu aɨn pueenya'a aɨjna ɨ a'atɨ saɨj tɨ ti'ivaɨre'e u tajapua ɨ Dioj jemi. Ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Aricu á'ura'a aate pujme'en aɨjna juyejra'a jetze tɨ Jerusalén a'ure'eninye'i u jetze pujme'en aujna Gaza a'ahua'a. Aijna juyejra'a jetze, ai pu aɨn pueen tɨ aun mu'utzíta'a a'ure'eninye'i. 27Aj pui'i á'uraa aɨjna ɨ Felipe. A pu a'ucama'aca tɨ'ɨj a'atɨ antinájchaca'a tɨ Etiopía e'ema'acan. Aɨ pu aɨn pueen ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a aɨjna ɨ a'atɨ. Va'acan cɨn pu ti'ityejvee aɨjna jemi ɨ mej jee Candace. Ayaa pu huataujmua'a Candace tɨcɨn hua'areina ɨ maj maun e'ema'acan aujna Etiopía. Aɨjna ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a, aɨ pu antyujmua'areeraca'a tɨ tumin saɨra'aca'a. Aɨ pu anna a'atanye anna Jerusalén tɨ'ij Dioj a'utyaanajche. 28Pu'uri aun pɨje'ejva aɨjna chuejra'a japua tɨ aun e'ema'acan. Aɨ pu jetze a'aracai ɨ carreta huama'aca. Yu'uxari pu jetze te'ejijva'acaa tɨ aɨn ra'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ a'atɨ tɨ Dioj jetze ma'acan ti'ixaxa'ata'a. Ayaa pu antyahuaaca'a tɨcɨn Isaías. 29Aj pui'i aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj, raata'ixaa aɨjna ɨ Felipe tɨcɨn: ―Ajtyaxɨ vejli'i amɨjna jetze mɨ carreta. Pata'aj ra'antinajche. 30Taichijmá'a pu aɨjna ɨ Felipe ra'antinajchaca'a aɨjna ɨ a'atɨ. Tɨ'ɨqui aɨn Felipe raanamuajri'i ɨ tɨ te'ejijva'acaa aɨjna jetze ɨ yu'uxari aɨn tɨ ra'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ Isaías tyaacan. Aj pui'i aɨn Felipe ayan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ni peyaue'ite ɨ paj ra'ajijve'e? 31Aj pui'i ayan tyu'utanyúu aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn: ―¿A'ini ti'irɨ'ɨri nyaj yau'eitaa na'ara'ani, tɨ pua'a cai a'atɨ naata'itii a'ij tɨ huataujmua'a ɨ nyuucari, nyej ni yau'eitaa na'ara'ani?―Yaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ a'atɨ. Aj pui'i raata'inee aɨjna tu'uva'atajpi'ihuaca'a tɨ aɨn Felipe antira'ani ɨ carreta jetze, tɨ nu'u a'ujyeijxɨ'ɨn jamuan. 32Ayaa pu tyá'axajtacaa ɨ tɨ jetzen te'ejijva'acaa tɨ ayan tya'asɨɨmue'ihuacaa tɨcɨn: Meya'ujáj mej mi raaje'ica matɨj nu'u hua'arujca ɨ canya'axɨ. Ayaa pu'u eenya'a a'ame tɨj canya'a maj racáyejsin. A'ini ayaa pu aɨjna ɨ canya'a capu ave'enyuu, yaa cumu tɨ cai tyá'anrɨ'ɨre. Matɨ'ɨj meyan raatyaxaahuataca'a, ayaa pu che'etana'a cai te'eve'enyuuca'a aɨjna matɨ'ɨj a'ij pua'a raaruu. 33Eihua pu nu'u tyu'utatyévi'iri'i aɨjna cɨme'e ɨ maj ra'utaxaahuari'iri'i. Capu a'atɨ japuan huanyúu aɨjna. Capu ajta a'ij ti'irɨ'ɨri tɨ a'atɨ ayan tyu'utaxaj cɨme'en aɨme ɨ huaacɨxa'astyamua'ame'en aɨjna ɨ a'atɨ a'ini aɨ pu nu'u ya'uvi'itɨ ɨ xaijnyu'ucara'ara'an tɨ'ij cai che'e iiyan seijra'a chaanaca japua. 34Aj pui'i aɨn tɨ uva'atajpi'ihuaca'a, ayan tiraataihua'uri'i aɨjna ɨ Felipe tɨcɨn: ―Pata'aj naata'ixaate'en, ¿ni rusaɨj tyaujxajta na'ari a'atɨ seij tyaxajta? 35Aj pui'i aɨn Felipe autyejche tɨ raata'ixaate'en aɨjna cɨme'en ɨ tɨ ra'ajijva'acaa ɨ yu'uxari jetze. Aɨj pu huataxajtaca'a aɨjna ɨ nyuucari aɨjna cɨme'en a'ij tɨ ti'itɨ raaruu aɨjna ɨ Jesús. 36Matɨ'ɨj mi ayée a'uré'enye a'u tɨ a'ajmuaa. Aj pui'i aɨn ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Felipe tɨcɨn: ―Casi'i, ya'acui ajmuaa. ¿Ni qui cai rɨ'ɨri paj náamuaɨ'ɨhua ineetzi? 37Aj pui'i Felipe ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Tɨ pua'a petya'atzaahuatya'a mua'a tzajta'a, aj pu xaa nya'u huatarɨ'ɨristari. Aj pui'i ayan tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a tɨcɨn: ―Nyaa nu xaa nya'u tya'atzaahuate'e tɨ aɨn Jesús i'i yaujra'an ɨ Dioj. 38Aj pui'i raataij tɨ huatyechaxɨn ɨ carreta. Matɨ'ɨj mi acaacɨj ɨ maj hua'apua. Aj mu mi atyaacɨ a jaata'a. Tɨ'ɨqui aɨn Felipe raamuaɨ'ɨhuaca'a aɨjna ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a. 39Aj mu mi aiitacɨj a jaata'a. Ajta e'eyan aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj ya'uvi'itɨ aɨjna ɨ Felipe iye'itzi cɨme'e. Ajta aɨn ɨ tu'uva'atajpi'ihuaca'a capu che'e raaseij ɨ Felipe a'ij tɨ huarupi. Capu amɨn a'ij, iya'uraa naa tyu'ujtyámua'ava'a. 40Ajta, aɨn ɨ Felipe, au pu a'utaseijre ajna a'ahua'a chajta'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Azoto. Aɨ pu tihua'uta'ixaa ɨ tyaɨte aɨjna cɨme'e ɨ nyuucari tɨ cɨn Dioj hue'irajtuaani. Ayaa pu aɨjna cɨn huarɨj, ajtahua'a me yee tɨ huachájta'atajme, ajtahua'a meyee, ajta na'a cai a'ará'a ajna a'ahua'a tɨ ayan tyaja'arajtyahuaa tɨcɨn Cesarea.


text:
Il chantun Grischun cun ses pass ha garantì durant millis d'onns il barat tranter l'Europa dal nord e l'Europa dal sid. En vista a quests fatgs è creschida ina cultura che mussa gist en sia varietad ina gronda independenza.
Savens vegn la cultura messa en connex cun centers urbans sco las citads da Venezia u da Minca. Malgrà ch'il Grischun è ina terra muntagnarda, sa chatta ella en ina tensiun culturala tranter las citads da l'Europa dal nord e dal sid. Correspundentamain sa laschan chattar influenzas dad omadus circuls culturals. Uschia è la claustra da Müstair, ch'appartegna oz al patrimoni mundial da la UNESCO, ina fundaziun da Carli il Grond, il retg dals Francs e pli tard imperatur roman. Da l'autra vart sa manifestescha er l'influenza dal sid, per exempel en ils blers palazis.
Da la cultura architectonica a la pictura alpina
En il chantun Grischun èn dentant er sa sviluppadas – sin fundament da las influenzas dal nord e dal sid – adina puspè furmas individualas da la cultura che stattan mintgamai en in connex specific estetic e funcziunal cun la cuntrada: En Engiadina chattan ins chasas da crap maiestusas en vitgs serrads, fertant ch'en ils territoris dals Gualsers domineschan ils abitadis sparpagliads cun chasas da lain. Las valladas grischunas dal sid sa preschentan cun guauds da chastagners cultivads cun quità. En Bregaglia sa chatta schizunt il pli grond guaudet da chastagners da l'Europa!
A partir dal 19avel tschientaner è l'egliada culturala sa drizzada pli fitg da la cultura architectonica e da las valladas vers las muntognas: Ils maletgs alpins da Giovanni Segantini, las ovras da la famiglia Giacometti e d'artists sco Ernst Ludwig Kirchner han cuntanschì gia daditg ina muntada internaziunala. A medem temp è er la cultura architectonica sa sviluppada tras ils architects ed inschigners grischuns. Intgins da quels èn enconuschents sin plaun internaziunal.
Grondezzas istoricas e nov barat
La ritgezza culturala dal Grischun sa mussa oz tant en la cuntrada sezza sco er en ils 90 museums che sa deditgeschan mintgamai en moda individuala a l'istorgia ed a la cultura. Observabla è er la trilinguitad dal chantun, ch'enconuscha bunamain en mintga vallada anc differents dialects. Plirs lieus sco per exempel Tavau èn ultra da quai francads en la litteratura mundiala. Differents festivals da musica en tut las regiuns dal Grischun permettan plinavant da pudair sa divertir cun operas, cun musica da jazz u cun rock, e tut quai er sut tschel avert.


text:
Segonda Guerra de Indipendenza italiana
La Segonda guerra de indipendenza italiana l'è staa on conflitt che gh'è staa in del 1859.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo i accord de Plombières, el Regn de Sardegna l'eva scominciaa a provocà l'Austria per fà s'cioppà la guerra, indove che i Frances aveven proness de intervegnì. In d'on famos discors al Parlament sardagnoeu del genar del 1859, el re Vittori Emanuel II l'eva ditt che 'l podeva minga restà lì bell quiett senza scoltà quei che vosaven de dolor in tutta l'Italia occupada di Austriegh. Tutti quei che ghe daven contra a l'Austria podeven semper trovà on sitt indove sgondes in Piemont.
L'Austria la ciamava al Regn de Sardegna in scus cont on ultimatum che 'l Cavour l'ha respingiuu; inscì, el 26 de april, la guerra l'è s'cioppada. I Austriegh hann taccaa e 'l duu de magg hinn entraa a Vercei, el pont pussee innanz de la soa vanzada. Inveci de andà innanz per Turin de fatt s'hinn fermaa perchè i Piemontes even lagaa i risai, de modo che l'esercit nemis el podeva minga vanzà svelt. I Piemontes s'hinn minga retiraa a Turin, come che 'l saria staa logigh, ma s'hinn fermaa sui coll del Monferraa, pront a colpì i nemis in sul fianch se i avessen provaa a vanzà. Intrattant gh'è rivaa el Napoleon III a dàggh ona man ai Piemontes.
Intant che i Piemontes tegniven occuppa el nemis, i Frances riessiven a passà el Tisin e 'l 4 de giugn, a Magenta, ghe daven ona gran sconfitta ai tognitt; inscì, quatter dì dopo, i duu re leaa hann poduu entrà insemma a Milan. La guerra l'è segutada e 'l 24 de giugn gh'è staa i vittori de Solferin e San Martin: a l'è staa chì che l'è nassuda l'idea de ona cros rossa internazional, quand che i dottor curaven i ferii de tutt i part.
Minga content de come l'è che l'andava la guerra, e dopo d'avè sentii che 'l sò popol el vedeva maa l'operazion, el Napoleon III l'ha deciduu de fermàss senza taccà el Venet (come che inveci eren i pian al princippi de la guerra) e l'ha firmaa l'armistizzi de Villafranca (vundes de luj). I Austriegh s'hinn refudaa de recognoss la Lombardia al Piemont, inscì a november la Pas de Zurigh la confermava la cession de la Lombardia a la Francia; lee poeu l'ha passada al Piemont.
Intant ona motta de statt piscinitt in del centro de l'Italia hann faa di plebisciti per scernì se giontàss o nò cont el Regn de Sardegna: i sì hann vinciuu de brutt, inscì el Piemont el s'è vist grandì de tant el sò territori, anca foeura di sò intenzion. In del 1860 poeu el Garibaldi (che cont i sò omen l'eva giamò faa di operazion militar in del nord de la Lombardia) l'è partii per el Sud Italia con la soa spedizion di Milla, che l'ha portaa a conclusion 'sto period del Resorgiment.


text:
Grime
El Grime a l'è un gener de müsega eletroniga nassüü in Regn Ünì e in particular a Lundra, in del East London, a la fin dij agn '90 e'l scuminci del 2000. Al vegn del 2step, del breakbeat, del drum'n'bass, del hip-hop ingles e de la East Coast americana, e anca de gener püssé vecc cume la dancehall e del rap. Cume alter gener underground al veniva sunaa in dij radiu pirata. I test de la müsega grime parlen anca de argument pulitich e suciaj.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I carateristich del grime a hinn: i ritm sincupaa del 2step anca se püssé dür e minimaj, efet eletronich, una manera düra e viulenta de cantà el rap. La cà discugrafiga püssé impurtanta a l'è la 679 Records dela Warner, che la fa vegnì föra i disch del The Streets e del Plan B e una racolta ciamada Run The Road. Un'altra cà discugrafiga impurtanta a l'è la famusa Rephlex, che l'ha faa i dò racolt Grime.


text: 1Rü yemawena ga Ngechuchu rü wenaxãrü toxca̱x nango̱x naxtaxa ga Gariréaanacüwa. Rü Tibéria nixĩ ga to ga naẽ́ga. Rü ñaãcü nixĩ ga toxca̱x nangóxü̃. 2Rü wüxiwa tayexmagü ga choma rü Chaü̃tiágu ga Zebedeu nanegü rü Chimáũ ga Pedru, rü Tumachi ga Wüxigu Buexü̃maã taxugüxü̃, rü Natanaẽ́ ga Gariréaanegune ga ĩãne ga Canácü̱̃ã̱x, rü to ga taxre ga tomücügü ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü. 3Rü Chimáũ ga Pedru rü ñanagürü toxü̃: —Tá chayapüchae —ñanagürü. Rü yexguma ga toma rü tanangãxü̃gü, rü ñatarügügü nüxü̃: —Toma rü tá ta cuwe tarüxĩ —ñatarügügü. Rü yéma taxĩ, rü wüxi ga nguegu tichoü̃. Natürü yema chütaxü̃gu rü taxuü̃ma ga choxni tiyauxgü. 4Rü yexguma noxri yangóonegu rü Ngechuchu toxca̱x nango̱x ga naxtaxaanacüwa. Natürü ga toma rü tama nüxü̃ tacua̱xgü ga Ngechuchu na yiĩxü̃. 5Rü yexguma ga Ngechuchu rü toxna naca, rü ñanagürü toxü̃: —Pa Ngextü̱xücügüx, ¿e̱xna taxuü̃ma i choxni piyauxgü? —ñanagürü. Rü toma rü tanangãxü̃gü rü ñatarügügü: —Taxuü̃ma —ñatarügügü. 6Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü toxü̃: —¡Peweü̃ãrü tügünecüwawaama penatáe i perü pücha! rü tá ípenayauxü̃ i choxni —ñanagürü. Rü yémaãma tanatáegü ga torü pücha, rü taxucürüwa ítanatúãchigü, yerü muxũchixü̃ ga choxni tiyauxgü. 7Rü yexguma ga choma rü Pedruxü̃ ñacharügü: —Yima nixĩ ya Cori ya Ngechuchu —ñacharügü. Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga Pedru ga guma na yiĩxü̃ ga Cori, rü nicu̱xcuchi ga naxchiru yerü noxri rü ínacu̱xuchichire̱x. Rü natüchiüwa nayuxu, rü naxãnacüwa naxca̱x nawẽxẽ. 8Rü toma ga natanüxü̃ rü nguemaãtama naxãnacüwa taxãgü. Rü yéma tanatúgü ga yema pücha ga choxnimaã ããcuxü̃ yerü 100 metruxicatama nataxu ga na naxãnacüwa na tangugüxü̃. 9Rü yexguma nguewa ítachoü̃gu rü yéma nüxü̃ tadau ga wüxi ga üxü, rü naxẽtügu naxü ga wüxi ga choxni. Rü yéma nayexma ta ga wüxi ga pãũ. 10Rü Ngechuchu rü ñanagürü toxü̃: —¡Nuãta penge i ñuxre i ngẽma choxni i ípeyauxü̃xü̃! —ñanagürü. 11Rü Chimáũ ga Pedru rü nguegu nixüe. Rü yema püchamaã naxnücügu ínanatúãchiwetaü̃ ga choxni ga ínayauxü̃xü̃. Rü 153 ga choxni ga itaxü̃ nayexma nawa ga yema pücha. Rü woo ga na namuxũchixü̃, rü tama narügáu ga pücha. 12Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü toxü̃: —¡Nuã pexĩ rü peyachibüe! —ñanagürü. Rü taxúema ga toma rü nüxna tacaxchaü̃ na texé yiĩxü̃ ga nümax, yerü marü nüxü̃ tacua̱xgü ga guma na yiĩxü̃ ga Cori ga Ngechuchu. 13Rü yexguma ga Ngechuchu rü yéma toxü̃tawa naxũ. Rü nanayaxu ga pãũ rü wüxichigü toxna nanaxã. Rü yexgumarüü̃ ta ga choxni rü toxna nanaxã. 14Rü yema nixĩ ga norü tomaẽ̱xpü̱xcüna ga toxca̱x na nangóxü̃ ga Ngechuchu ga yuwa ínadaxguwena. 15Rü yexguma chibüewa tingugüguwena rü Ngechuchu rü Chimáũ ga Pedruna naca, rü ñanagürü: —Pa Chimáũ Pa Cuáü̃ Nanex, ¿aixcüma choxü̃ cungechaü̃xü̃ i ñaã cumücügüxü̃ na cungechaü̃xü̃ãrü yexera? —ñanagürü. Rü Pedru nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ngü̃, Pa Corix, cuma nüxü̃ cucua̱x na cuxü̃ changechaü̃xü̃ —ñanagürü. Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Nachibüexẽẽ i chorü duü̃xü̃gü! —ñanagürü. 16Rü wenaxãrü Pedruna naca, rü ñanagürü: —Pa Chimáũ Pa Cuáü̃ Nanex, ¿aixcüma i choxü̃ cungechaü̃xü̃? —ñanagürü. Rü Pedru nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ngü̃, Pa Corix, cuma nüxü̃ cucua̱x na cuxü̃ changechaü̃xü̃ —ñanagürü. Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Ẽcü, ¡nüxna nadau i chorü duü̃xü̃gü! —ñanagürü. 17Rü norü tomaẽ̱xpü̱xcüna wenama Pedruna naca, rü ñanagürü: —Pa Chimáũ Pa Cuáü̃ Nanex, ¿aixcümaxü̃chi yiĩxü̃ i choxü̃ cungechaü̃xü̃? —ñanagürü. Rü yexguma ga Pedru rü düxwa nangechaü̃, yerü norü tomaẽ̱xpü̱xcüna Ngechuchu nüxna naca ngoxi aixcüma nüxü̃ nangechaü̃. Rü ñanagürü ga Pedru: —Pa Corix, cuma nüxü̃ cucua̱x i guxü̃ma. Rü cuma nüxü̃ cucua̱x na aixcümaxü̃chi cuxü̃ changechaü̃xü̃ —ñanagürü. Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃: —Ẽcü ¡nachibüexẽẽ i chorü duü̃xü̃gü! 18—Rü aixcüma cumaã nüxü̃ chixu rü yexguma cungextü̱xügu rü cugü quicu̱xcuchi ga na ngextá cuma ícunaxwa̱xexü̃wa cuxũxü̃ca̱x. Natürü ngẽxguma yaguã̱x quixĩgu rü tá quixuuchichacüü na togue cuxü̃ icu̱xcuchixü̃ca̱x. Rü ngẽma tama cuma ícunaxwa̱xexü̃wa tá cuxü̃ nagagü —ñanagürü. 19Rü Ngechuchu rü yema ñanagürü na nüxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽxü̃ca̱x ga ñuxãcü tá na nayuxü̃ ga Pedru na yemaãcü Tupanaxü̃ nataxẽẽxü̃ca̱x. Rü yemawena ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Chowe rüxũ! —ñanagürü. 20Rü yexguma nügüweama nada̱u̱xgu ga Pedru rü choxü̃ nadau ga naweama na ne chaxũxü̃. Rü chomachire̱x nixĩ ga chibüwa Ngechuchuxü̃tawaxüchi charütoxü̃ rü nüxna chac̱axü̃ rü ñachaxü̃: “Pa Corix, ¿texé tá tixĩ ya yíxema bexma cúãcü cuxü̃ íxuaxü̃xẽ?” ñachaxü̃. 21Rü yexguma Pedru choxü̃ da̱u̱xgu rü Ngechuchuna naca, rü ñanagürü: —Pa Corix, ¿ñaã Cuáü̃ rü ṯacü tá nüxü̃ üpetüxü̃? —ñanagürü. 22Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽxguma choma chanaxwa̱xegu rü chanamaxẽẽ ñu̱xmatáta wena núma chaxũ, rü cuma rü taxu-ca̱xma nüxü̃ cucuáxchaü̃ i ngẽma. Rü ¡chowe rüxũ! —ñanagürü. 23Rü yexguma guxema chautanüxü̃ ga ngúexü̃gü nüxü̃ ĩnüẽgu ga yema chauchiga, rü tügümaã naxca̱x tidexagü, rü ñatarügügü: —Rü tãũtáma nayu i Cuáü̃ —ñatarügügü. Natürü Ngechuchu rü tama nüxü̃ nixu ga tãũtáma na chayuxü̃. Natürü ñanagürümare: “Ngẽxguma choma chanaxwa̱xegu rü chanamaxẽẽ ñu̱xmatáta wena núma chaxũ, rü cuma rü taxuca̱xma nüxü̃ cucuáxchaü̃ i ngẽma”, ñanagürümare. 24Rü chomatama nixĩ ga nüxü̃ chadauxü̃ i guxü̃ma i ñaã pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü chomatama nixĩ i pexca̱x chanaxümatüxü̃ i ñaã ore. Rü guxãma i toma rü nüxü̃ tacua̱x na aixcüma na yiĩxü̃ i ñaã pemaã nüxü̃ chixuxü̃. 25Rü nayexma ga to ga muxũchixü̃ma ga ṯacü ga Ngechuchu üxü̃. Rü ngẽxguma chi naxümatügu i guxü̃ma ga yema naxüxü̃chiga, rü nagu charüxĩnügu rü tãũ chima ñoma i naãnegu name i ngẽma poperagü i nachiga ümatüxü̃.


text:
engraziel fetg!
La sesiun da ballapei en 4. e 5. ligia ei finida. Ils giugadurs, trenaders e funcziunaris astgan guder uss in temps empau pli pacific e sesedicar ad auters hobis.
Cun quella caschun lein nus era engraziar grondamein a nos grondius aspectaturs che han visitau nos giugs da casa e magari schizun accumpignau nossas equipas ordeifer. Aschia fa ei plascher da dar ballapei e motivescha ins aunc inaga da dar tut per saver recaltgar 3 puncts en mintga giug. En quei senn aunc inaga in sincer engraziel fetg a vus!
4. ligia - terrada el derbi
Pil davos giug dalla sesiun d'atun ha Trun/Rabius astgau beneventar ils vischins da Danis/Tavanasa a Pustget. Sil program steva pia il derbi tradiziunal, quei sco punct culminont la fin dalla sesiun. Secapescha ha il giug era uonn giu ina massa aspectaturs, quei da bellezia aura.
L'entschatta han omisduas equipas duvrau in mument tochen ch'ellas han anflau el giug. Tec a tec ein ils giugadurs dad omisduas varts vegni da crear in pèr schanzas. Certas ein stadas pulit malsegiras, autras meins. Gols ein denton curdai negins ell'emprema mesadad. Il giug ha oravontut viviu dalla tensiun avon pausa.
5. ligia - finiziun malgartegiada
Pil davos giug dalla sesiun d'atun ei la secunda equipa serendida a Razén. L'equipa ei dapi uonn niev ella gruppa ed ha tochen da cheu mussau bunas prestaziuns.
Quei ei deplorablamein era il cass encunter Trun/Rabius. Da pausa meina il caucasa cun 2:0, in resultat che lai sminar nuot nausch. Anzi ei la differenza da dus gols buca nunpusseivla d'egalisar - teoreticamein. Praticamein ha ei denton viu ora tut auter suenter pausa. Aschia ha l'equipa da Razén dau vinavon in bien ballapei ed ha sittau in gol suenter l'auter. Sil pli tard suenter il tschunavel cuntergol ein ils giugadurs dalla secunda buca pli sedustai cun tutta forza e quei ha Razén nezegiau.


text:
Imperia
Imperia (en lìgure: Imperia) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìnica omònima, sitüàda 'ndèla regiù de la Liguria.
El g'ha 'na popolasiù de 42 489 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 45,6 km² e 'na densità de popolasiù de 932 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Civezza, Diano Arentino, Diano Castello, Diano Marina, Dolcedo, Pontedassio, San Lorenzo al Mare, Vasia.
Postàt sö la riviéra lìgure, el cümü l'è stat furmàt endèl 1923, per volontà de Mussolini, de l'uniù de öndes cümü tacàcc entra de lur. I du piö grancc i éra Oneglia e Porto Maurizio.
Oneglia, a oriènt, la reprezènta la part piö grànda de la cità. La se svelöpa endèla piàna aluviunàl sö la sinìstra de la fóce del torènt Impero, töt entùrten a Piàsa Dante, de la quàl se dèrf vergöne de le stràde principài de la cità. Storicamènt Oneglia la costetöés el cör endüstriàl de la cità, ligàt suratöt a la prudusiù de òio e pàsta.
Porto Maurizio, a ucidènt del torènt Impero (che 'l ghe dà 'l nòm a la cità), el vé sö söndèl promontóre prutindìt envers el mar sö la sinìstra de la foce del torènt Caramagna. L'è 'n cèntro abitàt töt engarbiàt e pitorèsch, pié de caruggi (vìcoi), creuze (strezandèi) e palàs de valùr.
El teretóre a le spàle de la cità, en mès a la Riviéra dei Fiùr, el g'ha 'n andamènt orogràfich caraterizàt de ài puzisiunàde en perpendicolàr a la còsta e che degràda 'n pó a la ólta, dét endèle quài s'è svelöpàt divèrsi cèntri che g'ha conservàt la sò strütüra uriginària.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Imperia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Arvigh
Arvigh (Arvigo) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 90 abitant e una süperfiss de 17.01 km², e al se tröva a una altitüden de 876 meter sura al livel del mar.
El cumün de Arvigo a l'è tacaa ai cumün de Bragg, Büscen, Cauch, Carsciäi (TI), Osögna (TI), San Vitor, Selme.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Arvigh l'è menziunaa la prima volta in de l'an 1453 col nomm de Arvicho.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Arvigh l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
- ^a a cüntà anca l'abitaa de Landarenca


text:
Frantscha: Sarkozy e Hollande cumbattan per davosas vuschs
- Dumengia, 15.4.2012, 15:43
In'emna avant l'elecziun dal president en Frantscha cumbattan ils candidats anc ina giada cun tutta forza per las vuschs da quels electurs che n'èn anc betg sa decidids per tgi vuschar.
A Paris han uschè bain il president actual Nicolas Sarkozy sco era ses contrahent socialistic François Hollande clamà ad occurrenzas da cumbat electoral. Tuts 2 quintan cun fin 100'000 persunas. Il candidat da la sanestra Jean-Luc Mélenchon, ha gia ier mobilisà pliras 10'000 a chaschun da sia occurrenza da cumbat electoral a Marseille. (fc/sda)