text:
Resultats, rapports e reacziuns: Cun il Liveticker da RTR essas al current.
Il ticker è a fin
-
19:04
Quai fissi stà da nus per vus
Dapli analisas e reacziuns tar la dumengia d'elecziuns e votaziuns sco era bler auter datti lura damaun puspè sin undas rumantschas, en il Telesguard ed era online sin rtr.ch u er sin Twitter e Facebook.
Engraziel per l'attenziun ed ina bella saira.
PS: reacziuns, resuns e critica gugent trametter a multimedia@rtr.ch
Salids en il num da l'entir team online da RTR, Gion Gieri Flepp
-
18:45
Uss LIVE al Radio Rumantsch
Ils presidents da las partidas (dretg) Heinz Brand (PPS), Bruno Claus (PLD), Gaudenz Bavier (PVL), Gian Michael (PBD), Stefan Engler (PCD) e Philipp Wilhelm (PS) analiseschan la dumengia d'elecziuns.
-
18:39
Ina dumengia cun enqual surpraisa – qua intginas da quellas:
- Be 68 vuschs han fatg la differenza, uschia che Jon Domenic Parolini (PBD) è elegì e Walter Schlegel (PPS) betg.
- Pervi da la pitschna differenza sto il chantun anc ina giada dumbrar las vuschs. Tar la chanzlia chantunala na quintan ins dentant betg cun midadas vi dal resultat.
- A Flem n'è il president communal, Adrian Steiger, betg vegnì reelegì en il Cussegl grond. Persuenter ha la PBD ussa dus sezs cun ils novs Guido Casty ed Ursin Widmer.
- La PPS na cuntanscha nagin sez en il cirquit da Glion.
- En il cirquit da Razén gudogna la PCD ed occupa da nov 6 dals 7 sezs. La PLD perda ses sez, Angela Casanova-Maron n'è betg pli vegnida reelegida.
- A Tavau perdan ils burgaisdemocrats gist dus sezs. Nov en il Cussegl grond per Tavau èn Valérie Favre Accola per la PPS e lura il president da la PS grischuna Philipp Wilhelm.
-
18:01
Il studio da radio è pront per la «runda d'elefants»
A las 18:15 analiseschan ils presidents da partida ils resultats da questa dumengia d'elecziuns. Georgina Janki moderescha la discussiun.
-
17:49
Baselgia evangelica dal Grischun survegn ina nova constituziun
94% da las votantas e dals votants han ditg gea a la revisiun totala da la constituziun. Punct central da la revisiun è la collavuraziun da las plaivs. Quai cun la finamira ch’i dettia ina purschida pli varianta. Messa sin via era la revisiun vegnida gia avant 11 onns.
-
17:39
Jon Domenic Parolini
ha quintà ch'i vegnia stretg cun la reelecziun. Cunzunt er pervi da l'entira istorgia enturn il cartel en la branscha da construcziun.
-
17:33
Il Grischun ha elegì
Regenza e Cussegl grond èn elegids - a las 17:25 en il Telesguard datti reacziuns ed analisas tar questa dumengia d'elecziuns.
-
17:10
«La gronda victura è la PCD ... gronda perdenta è la PPS»
Il commentari dal schefredactur da RTR, Flavio Bundi. Per la PCD saja la strategia cun la cadidatura dubla sa cumprovada. La PPS, sco pli ferma partida, na saja er ils proxims 4 onns be per 68 vuschs puspè represchentada en la regenza.
-
16:57
Walter Schlegel
che n'è per 68 vuschs betg vegnì elegì en la regenza è trumpà, ma accepta il resultat.
-
16:44
Cussegl grond – PBD perda, PS gudogna
Tut ils 39 cirquits èn dumbrads or. Cumpareglià cun las ultimas elecziuns il 2014 perdan ils burgaisdemocrats ils pli blers sezs, ils socialdemocrats gudognan ils pli blers.
En ils suandants cirquits dovri anc in segund scrutini:
- Tusaun e Roveredo ston anc eleger ils suppleants
- Schiers, Jenaz e Suot Tasna ston anc eleger mintgamai in deputà
- La Lumnezia sto anc eleger in deputà. Probablamain Curdin Capeder che surpiglia il sez da Marcus Caduff perquai che lez è elegì en la regenza ed il medem mument anc en il Cussegl grond.
-
16:24
Peter Peyer, il nov elegì en la regenza ha adina gì in bun sentiment ...
-
16:15
Malögia – promoziun da cultura resta incumbensa regiunala
La decisiun dad oz è fitg clera – votants e votantas da tut las 12 vischnancas han approvà la fatschenta. La finala sa resulta in gea da 83%. Fin l’onn passà era la promoziun regiunala da la cultura ina lezia dal Circul d’Engiadin’Ota. Sco d’enfin qua duain uss star a disposiziun maximalmain 150'000 francs ad onn.
-
16:04
Votaziuns naziunalas – resultats definitivs
- 72,9% han ditg GEA a la lescha da gieus per daners.
- 75,7% han ditg NA a l'iniziativa per il daner cumplain
La participaziun è tenor la calculaziun approximativa da la SRG tar 34%.
-
15:58
Surses: Filip Dosch betg pli en il Cussegl grond
Damai ch'il cirquit da Surses ha stuì dar giu in sez, ha in dals dus deputads stuì quintar da perder ses sez. E tutgà hai uss Filip Dosch da la PCD. El fa 38 vuschs damain che Gaby Thomann-Frank da la PLD. La dunna da Parsonz vegn elegida cun 255 vuschs.
-
15:42
Christian Rathgeb na vul betg specular ...
davart la repartiziun dals departaments, sa legra però dal meglier resultat dals set candidats per la regenza.
-
15:30
Marcus Caduff
è elegì cun il terz meglier resultat sco nov commember da la regenza grischuna. En Lumnezia han las votantas ed ils votants però er elegì el sco lur represchentant en il Cussegl grond. Uschia surpiglia pli probabel Curdin Capeder sco suppleant il sez da Marcus Caduff en il parlament grischun.
Da menziunar en connex cun ils deputads per la Lumnezia: Dapi che la Lumnezia ha be pli dus, n'ha Val sco part da la Lumnezia betg pli gì in sez en il Cussegl grond, er questa giada betg. Cura che la Lumnezia aveva anc trais deputads vegniva adina er in da Val elegì.
-
15:15
Votaziuns naziunalas – GEA a la lescha da gieus per daners – NA a l'iniziativa per il daner cumplain
L'iniziativa per il daner cumplain ha fatg naufragi pervi da la maioritad dals chantuns. Tenor la calculaziun approximativa da la SRG vegn quell'iniziativa sbittada cun 75% na. Il Grischun ha sbittà l'iniziativa cun 79,66%
La lescha da gieus per daners para da vegnir acceptada cun la gronda maioritad da 72% gea. Il Grischun ha ditg gea cun 70,77%
-
15:05
Mario Cavigelli, reelegì en la regenza cun il segund meglier resultat è fitg cuntent
-
14:59
Linard Bardil surprais da ses resultat
-
14:54
Cussegl grond: PCD mantegna en la Cadi, PBD perda en ils 5 vitgs e PPS gudogna a Brusio
René Epp, Gabriela Tomaschett-Berther, Diego Deplazes e Clemens Berther – tuts da la PCD – represchentan en l'avegnir la Cadi en il Cussegl grond. Betg tanschì hai per Francestg Cajacob.
La Partida burgais-democratica perda dus da ses trais sezs d'enfin uss en il cirquit dals Tschintg Vitgs. Sulet Benjamin Hefti fa il pass en il Cussegl grond per la PBD. Mintgamai in dals dus sezs pers da la PBD, van als socialdemocrats ed a la Partida populara.
Surpraisa a Brusio: Il candidat da la PS, Dario Monigatti, n'è betg pli vegnì elegì. Ses sez va a la PPS cun Pietro Della Cà.


c: text/html

text:
Quand
l’ultima guerra l’ha quatad tut a Milan
de una polver qe ormai la g’è
plu,
g’era jent qe dixeva: “adess basta perqè
perqè sì adess ta tornet indree, perqè sì adess ta tornet indree,
perqè sì adess ta tornet indree”.
Oh mia bella toseta de ormai setant’ann
me ricordi quand serom sfollads,
te portavi sui braç,
ta pesavet ‘mè un straç,
g’era in jir miga trop de mangiar,
g’era in jir miga trop de mangiar,
g’era in jir miga trop de mangiar.
E ciapa, e corr, desfa fœra g’hem de andar,
se el treno al partiss senza de nun a sem ciollads,
e
mœves, e corr, e smorza tuts i ciar,
se veden la lux andem tuts in fond a'l
foss.
E quand a la sira tornavom indree
el Ricardo, el Barbix e anca mi,
se trovavom in tants
insì de scondon
cont la forza del noster dolor, cont la forza del noster
dolor,
cont la forza del noster dolor.
Ma el dì plussee bell l’è stait quand sem tornads
tuts insema ind la nostra cà,
l’è
restada in pé, un miracol perqè
a ge n’era un mugg là
bombardade, a ge n’era un mugg là bombardade,
a ge n’era un
mugg là bombardade.
La musega l’è allegra, la storia miga trop,
ma intanta l’è insì, se pœl miga far nagot,
de temp n’è passad e mi sont qì cont ti,
te vardi ind i œgg qe luxiss domà per mi.
La musega l’è allegra, la storia miga trop,
ma intanta l’è insì, se pœl miga far nagot,
de temp n’è passad e mi sont qì cont ti
te vardi ind i œgg qe luxiss domà per mi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La radunanza communala ha approvà il rendaquint 2015 unanimamain. Quel serra cun in gudogn da bun 350'000 francs. Era ditg gea han ils 37 preschents a la vendita da la veglia chascharia da Ramosch per 250'000 francs. Nagina udida ha la radunanza dentant gì per la vendita da terrain (cun dretg da fabrica) en la zona da mastergn.
Il capo communal da Valsot, Victor Peer, ha preschentà ina bilantscha suenter ils emprims trais onns da la vischnanca fusiunada. Sper il fatg che Valsot ha pudì diminuir ils debits dad 11 sin 3 milliuns francs è er l’organisaziun communala da la nova vischnanca s’etablida bain.
Fatg or d’in minus in plus
La facultad netta da las anteriuras vischnancas importava il cumenzament dal 2013 in minus da 4'402 francs per abitant. Per la fin da l’onn passà ha la vischnanca da Valsot pudì preschentar ina facultad da 7’275 francs per abitant.
Betg anc sentiment d’unitad
Cumbain che las differentas cumissiuns e consorzis funcziunan bain en la vischnanca fusiunada, manca anc il sentiment da cuminanza tranter ils abitants da las duas fracziuns Tschlin e Ramosch. Che quai veglia bunamain in’entira generaziun ha declerà il president communal da Valsot.
Resta Victor Peer?
Sch'el sa metta a disposiziun per in’ulteriura perioda d'uffizi da 4 onns, n’ha Victor Peer anc betg vulì tradir. Ch’el sa laschia anc temp per ina decisiun fin la fin da zercladur.
Il squitsch e la responsabladad sajan creschids ils ultims onns enormamain. Ultra da quai haja sa midà il rapport tranter las instanzas communalas e la populaziun. Ch’ins haja d’avair ina pel fitg grossa per betg pigliar tut persunal, uschia Victor Peer.
RR actualitad bunura


text:
En la davosa ediziun da la gasetta regiunala «Novitads» fa il comité cunter la meglieraziun frunt cunter la meglieraziun. Investir 7,6 milliuns francs en ina meglieraziun per gist mo tschintg purs en vischnanca – quai saja memia bler. Plinavant vegnian destruidas bleras vias da viandar, e plirs kilometers via vegnian schlargiads sin 3,8 meters, quai tut saja memia bler. Betg acceptabel saja era ch’il terren ordaifer la zona da bajegiar stoppia vegnir mess a disposiziun per la meglieraziun. Quai muntia ina perdita da la valur dal terren, era sche quel vegnia cumpensà en in auter lieu èn ils arguments dals adversaris.
Vias ston vegnir sanadas
Per la vischnanca da Lantsch è la meglieraziun fitg impurtanta. Bleras vias veglias stoppian vegnir renovadas, e cun quai che bleras sajan en possess da privats, dovria quai ina meglieraziun, ha ditg il president communal da Lantsch Simon Willi. L’entira meglieraziun cuzzia radund 20 onns, uschia saja era l’investiziun da 7,6 milliuns supportabla senza problems per la vischnanca. El na quinta betg cun in augment dal pe da taglia pervi da la meglieraziun, sco quai ch’ils adversaris teman.
RR Actualitad 11:00


text:
Nöa
Nöa (Noeuva cun l'urtugrafia milanesa; uficialment Nova Milanese in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Munscia e Briansa cun 23 292 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cun una süperfis de 5,8 km² e una densità de 4 016 ab./km².
Ul paes al cunfina cun la Pruvincia da Milan (cumün da Cinisell Balsum e Padernu Dügnan) e l'è traversaa dal canal Villoresi.
El sant patron da la cità l'è 'l Sant Antunin.
El num da la cità el vegn dal fat che antigament al sa truvava a növ miglia da Milan, lungh la strada che la purtava a Caraa.
Evoluziun demugrafega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Nöa l'è mustrà in de la tabela chi de suta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La cherta scëmpla extraurbana vel:
- sun la curieres extraurbanes,
- sun la ferates regiuneles per la linies de cumpetënza dla Provinzia.
Tarifa: 15 cent per chilometer, l cost al km vën turendà a 0,50 euro.
La cherta extraurbana ie da giapé:
- diretamënter sun la curiera;
- tla lueges de venduda autorisedes;
- pra i automac dala chertes (per la ferates regiuneles).
La cherta scëmpla extraurbana vel per 3 ëures dal prim stempl.
La cherta de viac data ora dala lueges de venduda autorisedes y dai automac dala chertes po unì nuzedes per 2 mënsc dala data de emiscion.
Per la chertes de jita y reviers muessa l viac de jita y l viac de reviers unìi fac l medemo di.


text:
Fòia
En botànica, la fòia (dal latì folia, plüràl de folium) l'è 'n órghen de le piànte, specializàt per fa la fotosìntezi. Per chèsta rizù, 'na fòia de sòlit l'è piàta e sitìla, isé la pöl mostràga i cloroplàsti, cuntignìcc endèle cèlule del parenchìma fotosintétic, ai ràgi del sul e fa sé che la lùce la fìltre dét bé bé 'ndèi tesùti.
La se 'nserés endel gamp de la piànta a l'altèsa dei gróp. A la sèa de la fòia se tróa 'l böt scundìt ciamàt böt de la sèa.
Le fòie però i è apò dei órghegn endóche 'ndèla magiùr part de le piànte, se té 'l procès de la respirasiù, la traspirasiù e la gotasiù (procès de eliminasiù de l'àiva che 'l permèt la traspirasiù quan che le cundisiù del tép i è mìa favorèvoi).
Le fòie le pöl apò 'nmagazinà i nütrimèncc e l'àiva e, 'n sèrte piànte, la fùrma la se mudìfica per svòlger de le ótre funsiù e isé le pöl ciapà la fùrma de spì, scàie, cavreöi (compàgn de chèi de la ìcc o del roaiòt), ecc. Strütüre che se 'nsömèa a fòie se le tróa 'ndèle féles e i è ciamàde frónde.
Cuntegnüü
Anatumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gambì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gambì de la fòia (endèla terminulugìa scentìfica l'è de sòlit ciamàt con dei nòm derivàcc del latì petiolus cioè pè picinì) l'è la part che la coléga a la làmina de la fòia al gàmp o al ram de la piànta. La strütüra anatòmica del gambì, coi masöi dei cundutùr dispunìcc segónt 'na simetrìa bilatéràl i testemógna sènsa döbe de la natüra coerènta có la fòia e mìa col gamp de la piànta.
Quan che 'l se slàrga fò 'nfìna a sostetöéser la fòia endèle sò funsiù, se pàrla de filóde. 'Na fòia sènsa gambì o col gambì cürt fés la se ciàma sèsila.
El gambì de sèrte piànte 'l g'ha dele funsiù specìfiche. Per ezèmpe:
- endèla Mimosa pudica, el permèt el müimènt de le fòie;
- endèla Trapa natans, el permèt a la pànta de stà a gàla.
La làmina de la fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La làmina de 'na fòia l'è furmàda de 'na fìbra vegetàl che la g'ha le parcc discriìde ché sóta:
- l'Epidèrmide de protesiù che la cuàrcia zó töta la superfìce de la fòia, de sùra e de sóta; de sòlit l'è furmàda d'en stràto ünic de cèlule che g'ha mìa dét dei cloroplàsti, àle ólte l'è cuarciàda zó apò a lé d'en óter stràto de protesiù estèrno, la cutìcola. Sèrte cèlule de l'epidèrmide le pöl trasfurmàs en péi.
Sö l'epidèrmide inferiùr gh'è i stòm, che i è dele spéci de puritì, furmàcc de dò cèlule a fùrma de mèze lüne, che i làsa 'ntramès 'ntra giöna e l'ótra 'na apertüra;
- El parenchìma, che l'è furmàt de du stràti:
- sóta l'epidèrmide süperiura, en parenchìma palisàdic, fìbra furmàda de divèrse fìle de cèlule dispunìde en perpendicolàr a la superfìce de la làmina e mitìde bèle strète giöna cùtra a l'ótra, sènsa lasà büs.
- entramès entrà chèsto e l'epidèrmide inferiùra gh'è 'n parenchìma lacunùs, con cèlule piö grànde che g'ha 'ntra de lùre 'na rét de büs (lacùne), che l'è colegàt ai stòm, e 'l permèt i scàmbe de gas co l'estèrno.
L'epidèrmide[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'epidèrmide l'è 'l stràto de cèlule estèrne de la fòia. L'è 'n stràto che de sòlit l'è trasperènte (le cèlule le g'ha mìa de cloroplàsti) e cuarciàda de 'na cutìcole che g'ha 'n aspèt cerùs e che 'l permèt mìa pèrder tròp tàta àiva quan che fa tròp calt. Endèle piàmte che vé sö 'ndèi clìmi sèc, chèsta cutìcola l'è piö spèsa. Ale ólte chèsta cutìcola l'è piö fìna sö l'epidèrmide inferiùra che 'n chèla süperiùra.
L'epidèrmide inferiùra l'è piéna de puritì ciamàcc stòm. Chèsti stòm i permèt a l'osìgeno e a l'anidrìde carbònica de nà dét e fò de la fòia. Pò a 'l vapùr el pàsa per i stòm durànte la traspirasiù. El dèrver e 'l sarà el stòm el dipènt de le cundisiù climàtiche (calùr, ümidità, ciarùr). Sèrte piànte (compàgn de le Crassulaceae) le dèrf i stòm apéna de nòt per fa isé che se despèrde mìa tròp tàta àiva.
El parenchìma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gròs de l'intèrno de la fòia , (cioè la part che gh'è 'ntramès entrà l'epidèrmide inferiùra e chèla süperiùra, l'è furmàt del parenchìma. Chèsta fìbra la g'ha 'n ruòlo 'n grànt importànte endèla fotosìntezi. L'è cumpunìt de dò parcc:
- vèrs la fàcia d'ensìma: el parenchìma palisàdic cumpunìt de cèlule verticàle, bislóghe e tacàde 'nsèma; le cèlule che i la costetöés le g'ha dét en möcc de cloroplàsti, L'è en chèsto parenchìma che vé fat la fotosìntezi;
- vérs la fàcia de sóta: el parenchìma lacunùs (o spugnùs), endóche le cèlule le g'ha 'na fùrma piö tónda e i è méno tacàde 'nsèma 'ntrà de lùre. I büs 'ntrà 'na cèlula e l'ótra i sèrf per emagazinà i gas che la fòia la scàmbia co l'atmosféra.
Le nervadüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le nervadüre de 'na fòia i è 'l prolongamènt del gambì endèla làmina. Se pöl distìnguer la nervadüra centràl de chèle segondàrie che le se destàca de la primària. L'è al leèl de le nervadüre che 'l se tróa 'l gròs dei tübizì cundutùr de la lìnfa (xilémi e floémi), urganizàcc en masöi.
La dispuzisiù de le nervadüre l'è diferènta a segónda de la spéce o de la famìa botànica.
Descrisiù morfològica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Morfologìa generàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fòia la vé ciamàda sèmpe semai che la làmina l'è 'ntréga, o compòsta semài che l'è retaiàda en divèrse fòie piö pesène che le vé ciamàde fuiulìne. A segónda de la dispuzisiù de le fuiulìne sö l'as principàl de la fòia o ràchide, se dis che la fòia l'è:
- penàda, semài che le fuiulìne i è dispunìde compàgn de i pilizì de 'na piöma;
- imparipenàda se i è de nömer dìsper (la fòia la fenés condèna fuiulìna 'nsìma) ;
- paripenàda se i è de nömer pér;
- tripartìda semài che le fuiulìne i è trè (compàgn del trefòi) ;
- palmàda o digitàda semài che le fuiulìne i è dispunìde pompàgn dei dicc de 'na mà.
- pedàda semài che ògna fuiulìna la se 'nserés ensìma a la fuiulìna 'n bànda (compàgn del bucanéve) ;
La fòia la pöl vìga apò a le fuiulìne cumpunìde a divèrsi leèi;
- bipenàde semài che le fuiùlìne i è cumpunìde apò a lùre de fuiulìne piö picinìne amò;
- tripennée semài che le fuiulìne de segónt leèl i è cumpunìne apò a lùre.
Diviziù de la làmina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La làmina la pöl véser entréga u piö o méno retaiàda. En chèsto öltem càzo, se pöl precizà se la fòia l'è:
- lobàda (a), quan che i lòbi è mìa tat profóncc e i rìa a piö o méno 1/8 de la larghèsa de la fòia,
- penatolobàda (b), quan che i lòbi i è dispunìcc compàgn d'en pèten,
- palmatilobàda quan che i lòbi i g'ha 'na dispuzisiù palmàda.
- penatìfide o palmatìfide quan che le diviziù le rìa a 1/4 de la larghèsa de la fòia o adognimòdo de méno de la metà;
- penatipartìda (c), ou palmatipartìda quan che le scanaladüre le sorpàsa la metà de la fòia;
- penatisecàde (sinònim de compòsta penàda) o palmatisecàde (sinònim de compòste palmàde) semài che le diviziù le rìa 'nfìna al ràchide;
- laciniàde semài che la làmina l'è dividìda en sesiù filifórmi (compàgne de sèrte piànte aquàtiche).
L'òrlo de la làmina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'òrlo de la làmina el pöl véser entréc, ondulàt, sinuàt, capetàt, a capitìne fìne, dentàt o crenàt.
Tìpi de làmina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La làmina la vé ciamàda: cordifórme, quan che la g'ha la fùrma d'en cör, ovàl quan che la g'ha la fùrma d'en öf, lanceolàda, o palmàda quan che la g'ha la fùrma de 'na pàlma.
Divèrse ótre caraterìstiche le vé cunsideràde quan che se descrìf la fùrma de 'na fòia: falciforme (quan che la g'ha la fùrma d'en fiochèl), auriculàda (quan che la fòia la g'ha come de le uricìne a la bàze de la làmina), sagitàda (quan che la g'ha la fùrma de 'na frècia), peltàde (quan che 'l gambì el se 'nserés en mès a la làmina), decorènta quan che la làmina la se prolóngha söl gamp con dele alète, perfoiàda quan che le uricìne le se sàlda e le dà l'impresiù che 'l gamp el streèrse la làmina, conàde quan che dò fòie opòste le 'ha la làmina saldàda 'nsèma (compàgn de sèrte spéci del zèner Caprifolium).
Nervadüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pöl distìnguer tré tìpi principài de nervadüre:
- Le fòie a nervadüra penàda (peninèrve), endóche 'na nervadüra principàla, cuntinuasiù del gambì, la divìt la làmina 'n dò parcc idèntiche dré a 'n às de simetrìa e a pàrter de la qual le nervadüre segondàrie le se destàca segónt 'na dispuzisiù alternàda o opòsta.
- Le fòie a nervadüra palmàda (palmatinèrve) endóche divèrse nervadüre, en nömer dìsper, le se destàca del gambì endèl pónt de contàt co la làmina (ezèmpe: la fòia de la ìcc)
- Le fòie a nervadüra paraléla (paralelinèrve), che g'ha le nervadüre paraléle, compàgn che 'ndèle graminàcee (Poaceae), e de sòlit i è fòie sènsa gambì.
Dispuzisiù söl gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A segónda de cóme che le fòie le se tàca al gamp o al ram, se pàrla de:
- fòie alternàde, quan che le vé fò a giöna a giöna, giöna de 'na bànda e piö 'n sö, giöna de l'ótra bànda del gamp;
- fòie opòste, quan che le vé fò a dò a dò giöna 'n mìra a l'ótra;
- vertezelàde, semài che le vé fò a trè o de piö, en sércol töt entùren al gamp, a leèi diferèncc.


text:
Suenter la scolaziun da scolast primar è il comicher vegnì enconuschents entras sias chanzuns umoristicas sco «Borkechäfer» u «Überall het’s Pilzli draa». Insatge nov en Svizra, uschia han ses albums gì relativ spert in grond success naziunal. Oz auda ses num franc en il circul dals pli enconuschents comichers da la Svizra.
Il nov program dal 2017 è ses 15avel
Uss va l’um da 64 onns sin turnea da giubileum, e quai cun ses 15avel program. 40 onns è Peach Weber girà da tribuna tar tribuna, e quai per l’entira Svizra enturn. Caracteristic per ses programs è, che betg in è sco l’auter. Tuts èn adina dal tuttafatg novs. En in nov program na surpiglia el nagins elements ord producziuns pli veglias.
Ensemen cun in DC dal nov program «iPeach» edescha Peach Weber era anc in cudesch d’uffants «Zwerg Stolperli».
Emprova da realisar in record mundial
L’umorist ha gia fatg tras bain in quala buna innovaziun. E per il futur ha el in fitg cler plan. El ha gia uss annunzià ina producziun da giubileum per il 2027 en il Hallenstadion a Turitg. Cun quella acziun vul el metter si il record mundial per la pli lunga prevendita. Quella preschentaziun è gia vendida ora e perquai fa el uss anc ina producziun supplementara il suentermezdi. ;-)
RR Famus e Glorius 10:30


text:
Il HCD ha terminà la qualificaziun be sin il 6avel plaz da la tabella e sto uschia cumenzar la seria da best of seven ordaifer a Bienna. Tar Tavau èsi stà in si e giu en questa qualificaziun. A la fin ha l’equipa d’Arno del Curto schizunt pers tschintg da sis gieus. Positiva è dentant la statistica encunter l’adversari Bienna. Dals quatter duels en questa stagiun ha Tavau bandunà trais giadas il glatsch sco victur. Uschia pon ins spetgar in duel fitg stretg tranter l’equipa bernaisa ed ils Grischuns.
Tut è pussaivel tranter Bienna e Tavau
Dumandads èn ussa primar ils giugaders da tschep dal HCD sco il capitani Andres Ambühl, Gregory Sciaroni u Dino Wieser. Mussar ina reacziun sto oravant tut la defensiun dal HCD. Tavau ha numnadamain gì en la qualificaziun ina bilantscha da gols negativa. Il HCD è schizunt l’equipa ch’ha stuì laschar far ils pli blers gols da tut las equipas qualifitgadas per ils playoffs.
Ussa cumenza dentant in nov chapitel. Tut è pussibel. E malgrà ch’il Club da hockey da Tavau n’ha betg gì la meglra stagiun fin ussa, ha l’equipa d’Arno del Curto savens pudì auzar la cadenza ed il tempo e giugar ses meglier hockey durant la fasa da playoffs.
L’emprim duel da quartfinal tranter l'EHC Bienna ed il HCD è la sonda saira, ils 10-03-2018, a las 20:15 uras. Il Radio Rumantsch rapporta live da Bienna a partir da las 20:00 uras.
RR Sportissimo 17:00


text:
Alexander Van der Bellen
L'Alexander Van der Bellen (Vienna, 18 de genar del 1944) l'è on politegh e economista austriegh, candidaa in del 2016 per l'incaregh de primm minister de l'Austria.
L'era professor d'economia a l'Universidaa de Vienna, e coma esponent del Partii Verd Austriegh l'è staa parlamentar del 1994 al 2012, candidaa ai elezzion del 2016 in Austria 'mè indipendent sostegnuu di Verd. L'è verd, social-liberal e a favor de l'Union Uropeja.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nassuu a Vienna di gent nobij profugh de l'Estonia, invaduda da l'URSS, e scappaa de l'URSS in del 1940. Lu l'è nassuu in d'on camp de profugh, e donca 'l se definiss Fioeu de profugh. Poeu da piscinin l'è scappaa anca de Vienna, invaduda de l'Armada Rossa per andà in Tirol.
Carrera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1962 el s'è diplomaa a Innsbruck, e l'ha ciappaa el dottoraa a l'Universidaa de Innsbruck in economia. L'ha lavoraa 'mè assistent de l'universidaa per poeu andà anca a Berlin.
In del 1976 l'è diventaa professor associaa a l'Universidaa de Innsbruck e in del 1980 professor ordinari a quella de Vienna.
In del 1994 l'è entraa cont el Partii Verd in de la Camera Austriega, in del 1997 l'è vegnuu portavos federal e in del 1999 president del Partii a la Camera. In del 2012 l'ha daa i sò dimission per andà al Consej Comunal de Vienna.
L'è fiss d'accord cont l'ideja sotta a l'Unidaa Uropeja e in d'on liber del 2015 l'ha ciamaa el Federalismo Uropee.
Presidenza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 4 de dicember del 2016 el Van der Bellen l'avaraa de scontràss ancamò contra 'l Norbert Hofer in de la repetizion del balotagg di elezzion presidenziaj Austriegh. El Van der Bellen l'eva vengiuu de pocch el balotagg el 6 de mai ma la vodazion l'è stada reputada minga valeda per via di "iregolaridaa" (la parolla "Wahlbetrug", ciovè "broeuj eleturaj", però i media pussee gross l'hann minga drovada)
Vita privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Van der Bellen el s'è sposaa dò voeult e a l'è on fumador.


text:
L'emprima giada ha in campiunadi mundial da ballape lieu en trais stadis il medem mument. Ils Stadis Unids da l'America, il Canada ed il Mexico survegnan il campiunadi mundial 2026. Per questa candidatura èn s'exprimids 134 federaziuns commembras da la FIFA. La candidatura rivalisanta dal Maroc ha cuntanschì 65 vuschs.
Decidì han las federaziuns – betg la FIFA
Suenter las undas grondas ch'i aveva dà tar la surdada dals campiunadis mundials da quest onn a la Russia, ed il 2022 al Katar, n'ha questa giada betg l'executiva da la FIFA decidì, mabain las federaziuns commembras.
Campiunadi mundial XXL
Tar il campiunadi mundial en otg onns è pli grond ch'usità. Dapli teams fan part (da nov 48 squadras), uschia ch'i resulta 80 gieus enstagl dals 64 da fin qua. Da quests han 60 lieu en ils Stadis Unids (cumprais il final), e mintgamai 10 en il Canada ed en il Mexico. En 16 gruppas giogan las squadras per la qualificaziun. 32 squadras cuntanschan lura l'emprima runda da k.o.
RR novitads 14:00


text:
Las cumissiuns da finanzas examineschan preventivs, credits posteriurs e quints da la Confederaziun e da l'Administraziun federala d'alcohol. Las cumissiuns han la surveglianza suprema en il sectur da las finanzas da l'administraziun federala ed – ensemen cun la cumissiun da gestiun – la surveglianza suprema da las unitads sa fatgas independentas da la Confederaziun (p.ex. Posta, VFF). En pli predelibereschan ellas messadis en il sectur da las finanzas (p.ex. lescha davart las finanzas) e cunrapports a las cumissiuns legislativas en connex cun projects da votaziun relevants per la politica da finanzas.
Communicaziuns a las medias
Communicaziuns a las medias
Planisaziun da las radunanzas
Commembers Cussegl naziunal
Commembers Cussegl dals chantuns
Secretariat da las cumissiuns


text:
Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era mai sin banca. Sch'ella fuss buca daventada musicista, fuss ella oz forsa cuschiniera ni fotografa.
You Have My Heart – ti has miu cor
Igl onn 2017 ha prest entschiet. Ei vegn a daventar igl onn d’Ursina e sia band. Igl album da debut ei sin rucca e cumpara beinprest. En Romontschia ei la cantautura Ursina bein enconuschenta, el rest dalla Svizra e sil camp europeic forsa aunc buc ton. Quei vegn segir a semidar suenter ils 27 da schaner 2017. Entgins onns ein vargai dapi la publicaziun dallas EPs «Time Is A Thief» (2013) e «Hiding Behind A Mask» (2014). Sin nus spetgan diesch canzuns novas, duas romontschas ed otg englesas. Canzuns che raquentan a nus historias da novas entschattas, novas fasas dalla veta, da partenzas, da libertad e dall'affonza. La musica da «You Have My Heart» arva ina porta tier in mund profund – emoziunal e sentimental.
Ursina sezuppa buca pli davos ina mascra. Ella porscha a nus siu cor, mo admonescha en «You Have My Heart» da far adatg da quel – il cor seigi rumpeivels. Ina canzun cun in confess intim. Tgei historia schai davostier?
Davos «You Have My Heart» sezuppan differentas historias e buc mo las mias, mo oravontut era il dilemma: Mussar ni snegar sentiments? Quei ei era empau il fil tgietschen atras igl album. Mussar sentiments ei curaschus e curascha porta ins vinavon.
La musica sigl album niev ei melodiusa, electronica, forsa empau pli ritmica che la musica che nus enconuschin tochen ussa d’Ursina.
La musica ei propi carschida empau. Nus havein enrihiu ils arranschaments cun novas colurs e novs instruments. Ins auda tscheu e leu ina violina, differents suffladers ni synthisizers.
Tgei spetgas has ti enviers tiu niev album?
Jeu emprovel dad esser affon e da haver neginas spetgas.
Tgei munta per tei esser affon?
Esser affon munta per mei la habilitad da viver diltutafatg el mument, dad exprimer sentiments senza retenientschas, da sepiarder ell'atgna fantasia e dad esser libers da spetgas e squetsch da prestaziun.
Tgei caracterisescha tia musica?
Ina certa melaconia ed ina ferma affinitad per melodias e harmonias. Mintgaton giogel jeu era cun fuormas nunusitadas. «I'll fight for you» ha per exempel in refrain senza plaids ni «Question Untold» ha buc propi in refrain.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Tgi e tgei inspirescha tei musicalmein?
Mes amitgs ch'ein musicists, musica ch'jeu teidlel, la cantautura Feist.
Has tia ina canzun preferida sin tiu album niev e daco?
«Question Untold» ei ina da mias canzuns preferidas. Ella ha ina tempra ch'ei nova per mia musica cunquei ch'ell'ei pli sperta e pli ritmica che tschellas canzuns e tuttina va ella a prau.
Tgei nescha tier tia musica gl’emprem? La musica, il text?
Quei dependa dil mument ed ei buc adina tuttina. Per las canzuns dil niev album hai jeu savens improvisau al clavazin ed encuretg accords e melodias. Mintgaton hai jeu era in'idea per ina melodia ch'ei gia colligiada cun plaids. En gliez cas eis ei grev da sedistaccar da quels plaids. Els fuorman lu savens il coc ni il tema dalla canzun.
Tes texts ein ferms e van profund. Nua anflas ti tia inspiraziun?
Inspiraziun anflel jeu dapertut: en discuors, entupadas, ella natira, il mintgadi, novitads, cudischs ni films.
Con persunals ein quels?
In text ha adina ina tempra persunala, schiglioc havessel jeu probabel buc il desideri da scriver surdlunder. Quei vul denton buc dir che la historia dalla canzun ei mia historia.
«Love is a loosing game, if you’re not willing to play your part – love is a wasteland if you’re not able to give your heart». Con real!?
Carezia ei in dar e prender, schiglioc funcziuna ei buc. Pia fetg real.
La canzun «Behind Us» muenta en mei il sentiment d’encarschadetgna e partenza. Ursina, cun ragischs els cuolms meina dapresent ina veta plitost urbana. Co stat igl in en relaziun cun l’auter?
Jeu drovel omisdus. Els cuolms anflel jeu ruaus e quell'energia aschi unica ch'ins senta mo leu. L'energia dil marcau ei in'autra, mo era ina fetg fascinonta.
Sin turnea cun tia band vegnas ti era a sunar entgins concerts egl exteriur. Tgei munta la presenza sin tribu»nas internaziunalas per Ursina?
Quei munta in grond pass, biaras uras da viadi e semplamein ina nov'exeprientscha. Jeu sun spannegiada sin las reacziuns egl exteriur.
Il pli grond giavisch per Ursina e sia band ei da saver mirar anavos en 10 onns e dir ch'ella seigi adina stada autentica cun la musica ch'ella ha fatg. Perquei cusseglia ella als giuvens musicists che stattan avon la decisiun da metter tut sin la carta musica dad esser autentics, curaschus e crer en quei ch'els fan. Els duein buca dar si sch'ei va buca sco giavischau.
Text – Annatina Nay, www.annatinanay.ch
Fotografia – Angelika Annen, www.angelikaannen.ch
www.ursinamusic.com
.:. Tips: CD e video youtube:
NIEV VIDEO
NOVA CANZUN
EMPUSTAR GL’ALBUM
Suonda LATABLA!
-
Ina bella cumparsa arcaica Da Benedetto Vigne - Maria Moling e Roland Vögtli alias Me+Marie han fatg in bellischem segund album.Dacurt haja ma semià da Roland…
-
La musicista Chiara davart pissiun e privilegi Da Flavia Hobi (GiuRu) - Avon bunamein in onn, el settember 2017, ei cumparida sia emprema EP Mascra – manegiau ei la…26 da settember 2018670 giadas
-
15 minuts cun: Da Lombris Da Corina Gustin – Üna chantadura, üna guitarra, minchatant ün celo o ün cajón, la vita e melancolia. La musica da Da…25 da fanadur 20181040 giadas


text:
SebastiAn
El SebastiAn (nom ver Sebastian Akchoté) a l'è un müsicista frances de müsega electro. Del 2005 a incö l'ha faa un poo de singul e EP per la cà discugrafiga Ed Banger Records. L'ha faa di remix per gent 'me Annie, Daft Punk, Cut Copy, Kavinsky, Justice e Uffie. Propi un sò remix de Testarossa Autodrive del Kavinsky l'è dent in del giöch GTA IV.
El SebastiAn a l'è nassüü a Boulogne, in Francia ma i sò gent eren de la Yugoslavia. L'ha tacaa a fà müsega giamò quand che'l gh'aveva 15 agn, per un grüp rap che'l se ciamava Cercle Vicieux.
In del 2007 l'ha lauraa anca cunt el Mr. Oizo e'l Sebastien Tellier a la culona sunora del film Steak del Quentin Dupieux (Mr. Oizo).
A l'è staa in tour anca cunt i Daft Punk: insema al Kavinsky el derviva i cuncert del Daft Punk's Alive Tour.


text:
Ina a spetgà in gieu offensiv, la finala hai strusch dà ina schanza da gol en il Parc des Princes tranter il PSG e Real. Tant Cristiano Ronaldo da Madrid sco er Zlatan Ibrahimovic n’han betg pudì mussar lur classa e procurar per ina decisiun.
En il segund gieu da la gruppa A ha Malmö battì a chasa Schachtar Donezk cun 1:0. Il sulet gol ha sajettà Markus Rosenberg en la 17avla minuta. En la tabella mainan Real e PSG cun 7 puncts avant Malmö cun 3 puncts. Schachtar Donezk n’han anc gudagnà nagins puncts en ils emprims trais gieus da la Champions League.
Wolfsburg suveran
En la gruppa B ha il VfL Wolfsburg surpiglià la testa da la tabella. Il club da la Bundesliga ha gudagnà a chasa encunter Eindhofen cun 2:0 grazia ad ina ferma segunda mesadad. Curt avant la fin han il goli dal VfL, Diego Benaglio, tegnì in penalti.
Il duel tranter il ZSKA Moscau e Manchester United è i a fin 1:1. Doumbia ha sajettà ils Russ gia en la 15avla minuta en avantatg. En la 65avla minuta ha Martial pudì egualisar per Manu.
Galatasaray volva il gieu
En la gruppa CD ha Galatasaray Istanbul gudagnà encunter Benfica Lissabon cun 2:1, quai suenter ch’ils Portugais èn ids en avantatg cun 1:0 gia en la segunda minuta. En l’auter gieu ha Atletico Madrid declassà l’equipa dal Kasachstan Astana cun 4:0. A la testa da la tabella figureschan Benfica ed Atletico mintgamai cun 6 puncts.
De Bruyne procura per la decisiun
Il star da la Belgia, Kevin de Bruyne, ha salvà a chasa ils trais puncts per sia equipa, Manchester City. De Bruyne ha sajettà en la 91avla minuta il 2:1 per City encunter Sevilla. Il club spagnol era ì suenter mes’ura cun 1:0 en avantatg. Anc avant pausa ha Manchester City dentant pudì egualisar.
Nagins gols hai dà en il duel tranter Juventus Turin e Borussia Mönchengladbach. Pauca lavur en quest gieu ha er giu il goli da Borussia, Yann Sommer. Per l’equipa tudestga è quai l’emprim punct en la Champions League. Juve resta vinavant a la testa da la tabella, in punct avant City.
RR novitads 06.00


text:
En il dubel maschadà han Roger Federer e Belinda Bencic gudagnà cunter il duo russ Karen Chatschanow ed Anastasia Pawljutschenkowa (4:3, 3:4, 4:1). Il dubel maschadà vegn giugà en il modus da «Fast-4».
Gia avant il gieu dubel aveva Belinda Bencic procurà per chaussa clera cun gudagnar cunter Anastasia Pawlyuuchenkowa en trais sets (6:1, 3:6, 6:3). Bencic ha attatgà e dominà l'emprim set. Il segund set ha'la pers la controlla dal gieu e stuì cumbatter per la victoria en il terz set.
Avant aveva Roger Federer gudagnà cunter Karen Chatschanow en 2 sets (6:3, 7:6). Auter ch'en l'emprim set ha Federer stuì decider il segund set – e cun quei era il gieu – gieu en il tie-break (10:8).
La Svizra è qualifitgada per il mezfinal da gievgia cunter ils Stadis Unids. Lura vai per la qualificaziun per il final da la cuppa da Hopman a Perth.
RR novitads 12:00+
Midadas per tennis «Fast-4»
- Per gudagnar in set dovri 4 gieus gudagnads.
- Tar pari da gieus 3:3 datti in tie-break sin 5 puncts.
- Tar pari 40:40 decida il proxim punct (enstagl da «avantatg»)
- In servis che tutga la rait e cuntanscha il champ correct vala, na vegn betg repetì.
La federaziun da tennis da l'Australia vul uschia partidas pli curtas e pli interessantas per il public.


text:
Baschi – dal musicstar al popstar
- Sonda, 13.10.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 13.10.2018, 19:00, RTR
Sebastian Bürgin era in buob da Gelterkinden, fin il prim da favrer 2003. Cun la relaschada ord l'emissiun Musicstar ha cumenzà ina nova vita per Baschi. Or da l'emprendist mercantil è daventà in popstar. Fin oz è Baschi il sulet candidat da Musicstar che ha fatg carriera.
En sia discografia dad otg albums ha el cuntanschì trais giadas aur e duas giadas platin. Il buob da Gelterkinden ch'era crudà ora da Musicstar anc durant las prerundas è daventà in popstar dal mundart, ina carriera che cuzza uss gia dapi 15 onns. Cun 1986 preschenta Baschi ses nov album. En quest Soundcheck raquinta Baschi da sia vita e dal bun e pli pauc bun or da la carriera d'in popstar. Ed el tradescha ses recept per in bun risot.


text:
Las «supermamans» gidan a mammas novas en la Svizra franzosa
- Dumengia, 11.12.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 11.12.2016, 12:45, RTR
La naschientscha dad in uffant mida tut: Tranter daletg, notgs senza sien e muntognas da pezs as pon ins svelt sentir in zic surdumandà sco genitur.
Elisa Kerrache, dunna da part e sezza mamma, ha fatg exactamain questa experientscha. Gidà ha il sustegn da ses ambient. Savend che betg tuts han uschè in sustegn, ha ella drizzà en la rait da supermamans...


text:
L'um saja probabel entrà enturn las 15:00 en il center da kinos, rapportan la gasetta «Bild» e la «Frankfurter Allgemeine Zeitung» sin lur paginas d'internet. Perditgas discurran da quatter sajets.
Entant ha il minister da l'intern da Hessen, Peter Beuth, ditg che l'um suspectà saja mort.
Er la polizia ha confermà quai e ditg che l'um avevi prendì ostagis en in kino. Tut ils ostagis sajan vegnids deliberads. Nagin na saja blessà. La polizia haja sajettà giu l'um. Indicaziuns uffizialas davart l’identitad u ils motivs da l’um na datti anc betg.
RR novitads 18:00


text:
Santa Maria (LC)
Santa Maria (nom ufizial in italian Santa Maria Hoè) l'è on comun de la Provincia de Lecch, situaa in del Merates. El gh'ha 2 206 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,8 km² e ona densità de 788 ab./km².
El paes el fa part del territori del Merates e l'è tacaa ai comun de Castell de Brianza, Crimela, Ulgiaa, Rovagnaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Santa Maria l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fin ch’igl è decis definitivamain tge ch’ins vul far precis sin la part ost e vest da l’areal da staziun a San Murezzan ha la Viafier retica uss decis da duvrar quellas per in café sin dus plans cun ina terrassa e balcun.
Nova butia da Migrolino
Questa stad vegn er fabritgà enturn il spurtegl da bagaschas en localitads da vendita. Il deposit per las valischs a la staziun da San Murezzan vegn spustà en las localitads dal Kiosk respectivamain dal Express-Buffet existent.
Tenor la communicaziun da la Viafier retica cumenzan las lavurs la fin da la stad 2018. Las localitads da la nova butia duain esser prontas per Nadal. Fittadin da quella vegn ad esser la dita Migrolino, ch'è fin uss preschenta en Engiadina cun in’unica butia a Samedan.
RR novitads 17:00


text:
Sco la federaziun da las scolastas ed ils scolasts Svizra scriva saja la basa da las calculaziuns ina statistica internaziunala che mussia che scolastas e scolasts giuvens gudognan sulet trais quartas da las pajas d’emploiads cun scolaziun cumparegliabla.
Pajas bassas – damain scolasts
In svilup manglus da las pajas haja sco consequenza che la situaziun tar il persunal da scolaziun saja precara. Uschia pretenda la federaziun tetgala da fixar fin il 2018 cun ina lescha il svilup da paja. Uss duajan ils chantuns e las vischnancas auzar las pajas per las scolastas ed ils scolasts uschia ch’ellas saja cumparegliablas cun sumegliantas professiuns. Era duai la chareschia a partir dal 1993 vegnir equilibrada.
RR novitads 16:00


text:
Sin l’emprima egliada pari bun da pavlar la selvaschina, tar l’analisa en detagl sa mussian dentant problems considerabels, scrivan ils experts. La selvaschina vegnia uschia numnadamain carmalada or da lur abitadi natiral pli datiers dals vitgs. E quai chaschunia stress tranter ils animals, cunzunt tar ils flaivels. Plinavant saja datiers da l’abitadi dal carstgaun il ristg da dar vinavant malsognas pli grond.
Scumond da pavlar fa senn
Ord quai motiv vegnan ils biologs tar la conclusiun ch’in scumond da pavlar, sco quai ch’i dat en il chantun Grischun fetschia senn. Quai ord motivs ecologics ed era ord motivs da derasar epidemias. Pavlar en cas d’urgenza saja mo pensà sco excepziun.
RR novitads 12:00


text:
Surselva Apprezià da giast e vischnanca – l'inscunter da Bumaun a Lumbrein
L'apero da Bumaun a Lumbrein vegn apprezià dals giasts dentant era da la vischnanca. Igl è in'occurrenza che la vischnanca Lumnezia ha surpiglià da l'anteriura vischnanca da Lumbrein.
Tenor il president communal Duri Blumenthal è l'apero da Bumaun in impurtant termin en l'agenda da la vischnanca. I saja ina pussaivladad da dar ina baterlada e discurrer sur da quai che curra e passa.
Era ils giasts da vacanzas apprezieschan l'apero da Bumaun che la vischnanca Lumnezia organisescha per pudair emprender d'enconuscher in pau ils indigens e per survegnir infurmaziuns da la vischnanca. Pli pauc vegn nizzegià l'apero per pudair discutar davart quai che na plascha betg en vischnanca. Insumma para quai - almain tar ils giasts preschents - betg dad esser in desideri. Els sa sentan bain ed èn cuntents cun la vischnanca. Els vegnian prendids serius, e la vischnanca fetschia bain sia lavur e cun la precauziun necessaria, hai num dals giasts.
RR actualitad 17:00


text:
In nov terratrembel ha tementà ils abitants da l'insla Sulawesi en l'Indonesia. Il terratrembel da la fermezza 5,2 haja distatgà panica, i dettia dentant nagins novs donns ha ditg il pledader da l'autoritad naziunala per la protecziun da catastrofas. La stremblida saja stada da sentir cleramain durant radund 5 secundas. L'epicenter dal terratrembel è vegnì registrà en il nordost da Sulawesi var 10 km en il profund.
Suenter il terratrembel da la fermezza 7,4 ed il tsunami dals 28 da settember è il dumber uffizial da mort fin uss sin 1948. Sulet en la citad da Palu n'è il destin da circa 5'000 umans anc betg sclerì.
RR novitads 06:00


text:
L'october 2018 vegnan uvestgs da tut il mund ensemen a Roma per discutar davart «Ils giuvenils, la cretta e la decisiun da vocaziun». Ils 19 enfin ils 24 da mars ha en connex cun questa sinoda lieu ina presinoda, nua che 300 giuvenils da tut ils continent s'inscuntran a Roma e sa barattan in tranter l'auter e cun il papa Francestg davart il tema. Ils resultats da la presinoda duain lura esser la basa per ils discurs l'october.
Era en il Grischun èn planisadas occurrenzas en quest connex. Il project «Giuventetgna@baselgia» appellescha a giuvenils e giuvens creschids - da s'entupar durant l'onn per reflectar dumondas da la vita, dal senn e da la cardientscha. L'october duain lura avair lieu inscunters regiunals, uschenumnads «pastatalks», nua ch'ils giuvenils discurran durant ina tschaina communabla. Questas discussiuns duain lura vegnir cuntinuadas a chaschun d'in inscunter chantunal.
RR novitads 12:00


text:
Il pelegrinadi romontsch ca. 1975
Uniun da Lourdes Surselva
da Carlo Curschellas Sedrun, iniziant e fundatur
Miu emprem pelegrinadi
Sco fetg enconuschent liug da pelegrinadi, ha Lourdes saviu festivar gl'onn 1958 ils 11 da fevrer siu 100avel anniversari. Entgins meins avon havevan pressa e radio fatg attents il pievel sin quei datum. Pliras interpresas da viadi havevan propagau e fatg preparativas per pelegrinadis el numnau liug. Era en pliras pleivs ei vegniu menziunau quella successiun. En entginas baselgias ei per quei di vegniu celebrau ina s. Messa en honur dalla Imaculada Concepziun, la mumma da Jesus.
Quei onn ein miu bab cun aunc entgins participonts da nies contuorn pelegrinai viers Lourdes. Returnaus suenter circa in'jamna a casa ha il bab orientau ed informau l'entira famiglia sur dil curriu e passau duront siu pelegrinadi. Cun vera perschuasiun e grond entusiassem ha el raquintau e declarau la historia da Lourdes cun ils differents presents sanctuaris e lur funcziuns. Fascinaus era el specialmein dalla vera e ferma cardientscha, dil fervent urar e rugar en plirs lungatgs, da differentas naziuns ch'eran medem temps presentas en quei renomau liug. Motivau ha el era nus affons da inagada visitar quei liug marian.
Enzacons onns pli tard, empau sceptics e cun marveglias sundel era jeu serendius cun ina roscha pelegrins a Lourdes. Suenter quasi 20 uras viadi cun tren essan arrivai el liug. Quei ei stau in viadi cumbinaus cun empau sacrifeci. Duront gl'entir viadi havein nus da gliez temps stuiu secuntentar cun seser sin dirs bauns da lenn. Saver durmir la notg ei stau nunpusseivel.
Malsauns, invalids en sutgas cun rodas, paralisai sin barellas, plirs cun autras mendas, sco era persunas pli veglias che basignavan tgira eran staziunai e cargai en 2 carrs da nies tren, dils quals ils bauns eran vegni dismontai per quei intent. Da quei temps exsitevan aunc negins carrs da sanitad en quels trens.
L'emprema surpresa per mei ei stau la gronda staziun da Lourdes cun siu immens traffic. Di e notg, onn per onn arrivan e partan milliuns pelegrins digl entir mund en quei liug. Naven dalla staziun viers marcau e hotels eran sin tuttas vias ina invasiun da glieud e da tuttas sorts vehichels. In menaschi sco in furmicler activ. Arrivaus el center dil marcau havevel jeu giu l'impressiun che Lourdes seigi plitost in liug da commerci e turissem. Grond diember da hotels, stizuns e plirs negozis ein cheu presents. Hanlegiau e purschiu vegn gronda elecziun cun da tuttas sorts devoziunalas. Ina gronda part da quels artechels ei in veritabel «kitsch». Quei menaschi da marcanzia haveva plitost irritau mei ed augmuentau pauc mia cardientscha e simpatia per Lourdes. Il secund di da miu pelegrinadi sundel jeu vegnius pertscharts che buca il marcau cun sia truscha ei il punct culminont. Il liug principal ei il grond e vast circuit cun la grotta nua che Nossadunna ei comparida a Bemardetta, vinavon la fontauna miraculusa ed ils biars sanctuaris, ils asils e spitals.Entir rapport sco PDF


text:
En il restaurant Sonnenberg a Turitg è Jacky Donatz stà ils ultims 17 onns. Quai saja stà il meglier temp da sia vita professiunala, ha ditg Donatz. La carriera dal grischun aveva cumenzà cun in emprendissadi da cuschinier a l'eroport da Turitg. Suenter ha el lavurà tranter auter en il Carlton a San Murezzan, en l’hotel Zürich e tar la Jacky's Stapferstube. Quai avant ch'el ha surpiglià il Sonnenberg.
Cun 65 onns na pensa el tuttina betg vi dad ir en pensiun. El banduna bain il Sonnenberg, ma el avra in nov restaurant en il center da Turitg. La primavaira che vegn veglia el cumenzar ina collavuraziun cun in local. Co e cum na tradescha il cuschinier dentant anc betg.
RTR Telesguard


text:
L'accident era succedì il mardi avantmezdi en ina situaziun da trenament solita sin il glatscher da la Diavolezza, ha ditg il trenader dals umens svizzer Thomas Stauffer, envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR.
Tractament conservativ, dimena guardond d'evitar in'operaziun
Carlo Janka haja annunzià da vulair laschar tractar la ferida da maniera conservativa, infurmescha Swiss Ski en ina communicaziun a las medias. El sa mussia dentant da buna speranza a reguard la ferida ed il tractament da quella, scriva Swiss Ski enavant.
Consequenzas per stagiun da Janka anc betg cleras
L'atlet saja uss en viadi a chasa e cumenzia cun ina reabilitaziun intensiva. Sche Carlo Janka decidia da sa laschar operar signifitgass quai tenor ils experts, ch'el crudass ora per la stagiun olimpica. Ils 23avels Gieus olimpics d'enviern han lieu numnadamain dals 9 als 25 da favrer 2018 a Pyeonchang en la Corea dal Sid.
RR novitads 17:00


text:
Nossa conturn sa mida ad in sa midar. Là nua ch’i era ina giada anc ina pastgira verda èsi oz in center da cumpra ed ord la stalla veglia è vegnì fatg ina nova abitaziun. Per la tgira da monuments èsi dentant impurtant che tscherts bajetgs vegls vegnan protegids. L’uniun «Domus Antiqua» ha organisà a Cuira ina dieta davart il mantegniment e l’utilisaziun da bajetgs vegls.
Cura vegn la tgira da monuments en acziun
Nott Caviezel è president da la cumissiun naziunala per la tgira da monuments e di ch'i na saja betg uschia ch'els veglian mantegnair simplamain tut ils bajetgs vegls. La tgira da monuments saja qua per mantegnair tschertas valurs che noss perdavants han laschà enavos.
Tenor l'istoricher d'architectura sajan ozendi maximalmain 10% dals bajetgs sut protecziun. Per Nott Caviezel èn quels bajetgs dentant vairs stgazis. En quels edifizis chattia ins numnadamain savens l'istorgia d'ina famiglia u perfin d'in entir vitg.
RR actualitad 17:00


text:
Inhalt
Svizra
-
Alloschi per requirents d'asil è brischà
A Kaltbrunn en il chantun Son Gagl hai brischà en in alloschi per requirents d'asil. Curt suenter mesanotg hai cumenzà a brischar. Tut las 14 persunas che sa chattavan en il bajetg hajan pudì bandunar quel senza blessuras scriva la polizia chantunala dal Son Gagl.
Il bajetg è destruì dal tut, la raschun dal fieu n'è betg enconuschenta. La polizia excluda dentan in attentat incendiar. Ils totalmain 21 abitants da la chasa vegnan provisoricamain sut tetg en in implant da protecziun civila.
Il donn total munta a plirs tschientmilli francs.
RR novitads 7:00


text:
Assicuranza d'auto: Daco pajan umens dapli?
- Mardi, 15.3.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 15.3.2016, 11:15, RTR
Umens pajan dapli per l'assicuranza d'autos. La raschun persuenter: Els custan er dapli.
Dunnas fan tenor Brigitte Buhmann, la directura dal post da consultaziun Svizzer per la prevenziun d'accidents bain dapli accidents che umens. Quels èn dentant pli levs e custan uschè er pli pauc. Uschia che dunnas custan a las segiradas pli pauc che umens. Quai sa mussa cunzunt tar automobilists giuvens. Entant ch'ina dunna da 20 onns paja en media 2700 francs ad onn per ina segirada da casco cumplaina, paja in um tuttina vegl en media 4100 francs ad onn. Quai è ina differenza da 1400 francs. Questa differenza vegn dentant pli pitschna cun la vegliadetgna e cun l'experientscha. Cun 35 onns na datti praticamain nagina differenza pli.


text:
Il 2018 è gia ussa in onn da record per vespras. Quai demussan las cifras da las acziuns da pumpiers en l'entir pajais.
Nus survegnin passa 20 cloms per di da persunas ch'han vesprers en chasa.
Pervi da la primavaira chauda èn las reginas sa dasdadas pli baud ch'usità. Perquai han ils pievels da vespras gì dapli temp da far lur igniv, uschia ch'i dettia gia ussa pli gronds pievels ch'auters onns.
Tenor il post da prevenziun cunter parasits da la citad da Turitg vegnian ils pievels a crescher vinavant, sche la chalira cuntinuescha. Quai ha ditg Gabi Müller, la manadra dal post da prevenziun cunter parasits da la citad da Turitg envers Radio SRF.
RR novitads 08:00


text:
0.441.2
Rumantsch è ina lingua naziunala, ma ina lingua parzialmain uffiziala da la Confederaziun, numnadamain en la correspundenza cun persunas da lingua rumantscha. La translaziun d'in decret federal serva a l'infurmaziun, n'ha dentant nagina validitad legala.
Translaziun1
Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras
Concludida a Strassburg ils 5 da november 1992
Approvada da l'Assamblea federala ils 25 da settember 19972
Document da ratificaziun deposità da la Svizra ils 23 da december 1997
Entrada en vigur per la Svizra il 1. d'avrigl 1998
(Versiun dals 14 d'avust 2013)
Preambel
Ils stadis commembers dal Cussegl da l'Europa che suttascrivan questa Charta,
considerond che la finamira dal Cussegl da l'Europa è da realisar ina uniun pli stretga tranter ses commembers, per mantegnair e per promover en spezial ils ideals ed ils princips che furman ses patrimoni communabel;
considerond che la protecziun da las linguas regiunalas u minoritaras istoricas da l'Europa, da las qualas intginas ristgan da svanir cun il temp, gidan a mantegnair ed a sviluppar las tradiziuns e las ritgezzas culturalas da l'Europa;
considerond ch'il dretg da duvrar ina lingua regiunala u minoritara en la vita privata e publica constituescha in dretg inalienabel, confurm als princips ch'èn cuntegnids en il Patg internaziunal da las Naziuns unidas davart ils dretgs civils e politics1 e confurm al spiert da la Convenziun dal Cussegl da l'Europa per la protecziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas2;
tegnend quint da la lavur prestada da la CSCE e particularmain da l'Acta finala da Helsinki da l'onn 1975 e dal document da la reuniun da Copenhagen da l'onn 1990;
suttastritgond la valur da las relaziuns interculturalas e da la plurilinguitad, e considerond che la protecziun e la promoziun da las linguas regiunalas u minoritaras na duess betg capitar sin donn e cust da las linguas uffizialas e da la necessitad da las emprender;
conscients dal fatg che la protecziun e la promoziun da las linguas regiunalas u minoritaras en ils differents pajais ed en las differentas regiuns da l'Europa represchentan ina contribuziun impurtanta per construir in'Europa che sa basa sin ils princips da la democrazia e da la diversitad culturala, en il rom da la suveranitad naziunala e da l'integritad territoriala;
tegnend quint da las cundiziuns spezialas e da las tradiziuns istoricas che appartegnan a mintga regiun dals pajais da l'Europa,
èn sa cunvegnids sco suonda:
Part I Disposiziuns generalas
Art. 1 Definiziuns
En il senn da questa Charta
- a)
- designescha l'expressiun "linguas regiunalas u minoritaras" las linguas:
- i)
- che vegnan duvradas tradiziunalmain en in territori d'in stadi da las burgaisas e dals burgais da quest stadi, las qualas ed ils quals furman ina gruppa ch'è numericamain pli pitschna ch'il rest da la populaziun dal stadi, e
- ii)
- che sa distinguan da la(s) lingua(s) uffiziala(s) da quest stadi;
- ella na cumpiglia ni dialects da la(s) lingua(s) uffiziala(s) dal stadi ni las linguas da las migrantas e dals migrants;
- b)
- designescha l'expressiun "territori", en il qual ina lingua regiunala u minoritara vegn duvrada" la regiun geografica, en la quala questa lingua è il med d'expressiun d'in dumber da persunas, che giustifitgescha da surpigliar las differentas mesiras da protecziun e da promoziun ch'èn previsas en questa Charta;
- c)
- designescha l'expressiun "linguas betg territorialas" linguas duvradas da las burgaisas e dals burgais dal stadi, che sa distinguan da la(s) lingua(s) che vegn(an) duvrada(s) dal rest da la populaziun dal stadi, ma che, schebain ch'ellas vegnan duvradas tradiziunalmain en il territori dal stadi, na pon betg vegnir attribuidas ad ina regiun geografica particulara da quest stadi.
Art. 2 Obligaziuns
1. Mintga part contractanta s'oblighescha d'applitgar las disposiziuns da la part II per tut las linguas regiunalas u minoritaras che vegnan duvradas sin ses territori e che correspundan a las definiziuns da l'artitgel 1.
2. Areguard mintga lingua inditgada il mument da la ratificaziun, da l'acceptaziun u da l'approvaziun, tenor l'artitgel 3 da questa Charta, s'oblighescha mintga part contractanta d'applitgar almain 35 alineas u literas tschernids or da las disposiziuns da la Part III, dals quals almain mintgamai 3 dals artitgels 8 e 12 e mintgamai 1 dals artitgels 9, 10, 11 e 13.
Art. 3 Modalitads
1. Mintga stadi contractant sto specifitgar en ses document da ratificaziun, d'acceptaziun u d'approvaziun mintga lingua regiunala u minoritara, ubain mintga lingua uffiziala main derasada en tut u en ina part da ses territori, per la quala vegnan applitgads las alineas tschernidas tenor l'artitgel 2 alinea 2 qua survart.
2. Mintga part contractanta po notifitgar da tut temp al Secretari general ch'ella surpiglia las obligaziuns che resultan d'autras disposiziuns da la Charta, las qualas ella n'aveva betg gia specifitgà en ses document da ratificaziun, d'acceptaziun u d'approvaziun, ubain ch'ella vegn ad applitgar l'alinea 1 da quest artitgel per autras linguas regiunalas u minoritaras ubain per linguas uffizialas main derasadas en tut u en ina part da ses territori.
3. Las obligaziuns previsas tenor l'alinea 2 da quest artitgel valan sco part integrala da la ratificaziun, da l'acceptaziun u da l'approvaziun e vegnan ad avair ils medems effects a partir da la data da lur notificaziun.
Art. 4 Regulaziuns da protecziun existentas
1. Nagina disposiziun da questa Charta na sto vegnir interpretada sco limitaziun u sco pregiudicaziun dals dretgs ch'èn garantids da la Convenziun europeica per la protecziun dals dretgs umans.
2. Questa Charta na tanghescha betg las disposiziuns pli favuraivlas che reglan las linguas regiunalas u minoritaras, ubain la posiziun giuridica da las persunas che appartegnan a minoritads, las qualas existan gia en ina part contractanta u èn previsas en cunvegnas bilateralas u multilateralas respectivas.
Art. 5 Obligaziuns existentas
Las disposiziuns da questa Charta na pon betg vegnir interpretadas uschia, sco sch'ellas concedissan il dretg d'exequir in'u l'autra activitad u da far in'u l'autra acziun che cuntrafaschess a las finamiras da la Charta da las Naziuns Unidas1 ubain ad autras obligaziuns dal dretg internaziunal, inclusiv il princip da la suveranitad e da l'integritad territoriala dals stadis.
1 SR 0.120
Art. 6 Infurmaziun
Las parts contractantas s'obligheschan da procurar che las autoritads, las organisaziuns e las persunas respectivas vegnian infurmadas davart ils dretgs ed ils duairs etablids da questa Charta.
Part II Finamiras e princips tenor l'artitgel 2 alinea 1
Art. 7 Finamiras e princips
1. Areguard las linguas regiunalas u minoritaras da quels territoris, en ils quals talas linguas vegnan duvradas e resguardond la situaziun da mintga lingua, sa basan las parts contractantas en lur politica, en lur legislaziun ed en lur pratica sin las suandantas finamiras e sin ils suandants princips:
- a)
- la renconuschientscha da las linguas regiunalas u minoritaras sco expressiun da la ritgezza culturala;
- b)
- il respect da la regiun geografica da mintga lingua regiunala u minoritara, per garantir che las divisiuns administrativas existentas u novas n'impedeschian betg la promoziun da questa lingua regiunala u minoritara;
- c)
- la necessitad d'ina acziun da promoziun resoluta a favur da las linguas regiunalas u minoritaras, per las mantegnair;
- d)
- la facilitaziun e/u la promoziun dal diever a bucca ed en scrit da las linguas regiunalas u minoritaras en la vita publica ed en la vita privata;
- e)
- il mantegniment ed il svilup da relaziuns en champs tangads da questa Charta tranter las gruppas che dovran ina lingua regiunala u minoritara ed autras gruppas dal medem stadi che discurran ina lingua duvrada en la medema furma u en ina furma sumeglianta, sco er la creaziun da relaziuns culturalas cun autras gruppas en il stadi che dovran linguas differentas;
- f)
- il metter a disposiziun furmas e meds adattads per instruir e per emprender linguas regiunalas u minoritaras sin tut ils stgalims adequats;
- g)
- il metter a disposiziun meds che permettan a persunas che na discurran betg ina lingua regiunala u minoritara, ma che abitan en la regiun, en la quala ella vegn duvrada, da l'emprender, sch'ellas giavischan quai;
- h)
- la promoziun dals studis e da la perscrutaziun davart las linguas regiunalas u minoritaras a las universitads u en instituziuns equivalentas;
- i)
- la promoziun da las furmas adattadas d'in barat transcunfinal, en ils champs che vegnan tangads da questa Charta, per las linguas regiunalas u minoritaras che vegnan duvradas en ina furma identica u sumeglianta en dus u en plirs stadis.
2. Las parts contractantas s'obligheschan, sch'ellas n'han betg gia fatg quai, d'eliminar mintga distincziun, exclusiun, restricziun u preferenza nungiustifitgada che pertutga il diever d'ina lingua regiunala u minoritara e che ha la finamira da pregiuditgar u da periclitar il mantegniment u il svilup da quella. Prender mesiras spezialas a favur da las linguas regiunalas u minoritaras, che duain promover in'egualitad tranter las locuturas ed ils locuturs da questas linguas ed il rest da la populaziun u che duain resguardar lur situaziuns particularas, na vala betg sco in act da discriminaziun envers las locuturas ed ils locuturs da las linguas pli derasadas.
3. Las parts contractantas s'obligheschan da promover, cun mesiras adattadas, la chapientscha vicendaivla tranter tut las gruppas linguisticas dal pajais, en spezial cun integrar respect, chapientscha e toleranza envers las linguas regiunalas u minoritaras en las finamiras da la furmaziun e da la scolaziun che vegnan intermediadas en il pajais e cun encuraschar las medias da vulair cuntanscher la medema finamira.
4. Cun definir lur politica areguard las linguas regiunalas u minoritaras resguardan las parts contractantas ils basegns ed ils giavischs che las gruppas che dovran talas linguas expriman. Ellas vegnan encuraschadas da crear, sche necessari, organs per cussegliar las autoritads en tut las dumondas da las linguas regiunalas u minoritaras.
5. Las parts contractantas s'obligheschan d'applitgar, mutatis mutandis, ils princips enumerads en las alineas 1 fin 4 qua survart per las linguas betg territorialas. Areguard questas linguas vegnan dentant il gener e la dimensiun da las mesiras che ston vegnir prendidas per effectuar questa Charta, fixadas en moda flexibla, tegnend quint dals basegns e dals giavischs e respectond las tradiziuns e las caracteristicas da las gruppas che dovran questas linguas.
Part III Mesiras per promover il diever da linguas regiunalas u minoritaras en la vita publica, confurm a las obligaziuns surpigliadas tenor l'artitgel 2 alinea 2
Art. 8 Furmaziun
1. Areguard la furmaziun s'obligheschan las parts contractantas, per quels territoris, en ils quals talas linguas vegnan duvradas, tenor la situaziun da mintgina da questas linguas e malgrà l'instrucziun da la(s) lingua(s) uffiziala(s) dal stadi:
- a) i) d'offrir l'educaziun prescolara en las linguas regiunalas u minoritaras respectivas; u
- ii)
- d'offrir ina part considerabla da l'educaziun prescolara en las linguas regiunalas u minoritaras respectivas; u
- iii)
- d'applitgar ina da las mesiras previsas sut las cifras i ed ii qua survart almain per quels scolars, dals quals las famiglias pretendan quai e sch'il dumber da scolaras e scolars vegn considerà sco suffizient; u
- iv)
- sche las pussanzas publicas n'han betg ina cumpetenza directa sin il champ da l'educaziun prescolara, da favurisar e/u d'encuraschar d'applitgar las mesiras previsas sut las cifras i fin iii qua survart;
- b) i) d'offrir l'instrucziun da scola fundamentala en las linguas regiunalas u minoritaras respectivas; u
- ii)
- d'offrir ina part considerabla da l'instrucziun da scola fundamentala en las linguas regiunalas u minoritaras respectivas; u
- iii)
- da prevair - entaifer l'instrucziun da scola fundamentala - l'instrucziun da la lingua regiunala u minoritara respectiva sco part integrala dal plan d'instrucziun; u
- iv)
- d'applitgar ina da las mesiras previsas sut las cifras i ed iii qua survart almain per quellas scolaras e per quels scolars, da las qualas e dals quals las famiglias pretendan quai e sch'il dumber da scolaras e scolars vegn considerà sco suffizient;
- c) i) d'offrir l'instrucziun da scola secundara en las linguas regiunalas u minoritaras respectivas; u
- ii)
- d'offrir ina part considerabla da l'instrucziun da scola secundara en las linguas regiunalas u minoritaras respectivas; u
- iii)
- da prevair - entaifer l'instrucziun da scola secundara - l'instrucziun da la lingua regiunala u minoritara respectiva sco part integrala dal plan d'instrucziun; u
- iv)
- d'applitgar ina da las mesiras previsas sut las cifras i ed iii qua survart almain per quels scolars che pretendan quai ubain dals quals las famiglias pretendan quai - e sch'il dumber da scolaras e scolars vegn considerà sco suffizient;
- d) i) d'offrir ina furmaziun professiunala en las linguas regiunalas u minoritaras respectivas; u
- ii)
- d'offrir ina part considerabla da la furmaziun professiunala en las linguas regiunalas u minoritaras respectivas; u
- iii)
- da prevair - entaifer la furmaziun professiunala - l'instrucziun da la lingua regiunala u minoritara respectiva sco part integrala dal plan d'instrucziun; u
- iv)
- d'applitgar ina da las mesiras previsas sut las cifras i ed iii qua survart almain per quels scolars che pretendan quai ubain -dals quals las famiglias pretendan quai - e sch'il dumber da scolaras e scolars vegn considerà sco suffizient;
- e) i) d'offrir ina instrucziun universitara ed autras furmas d'instrucziun superiura en las linguas regiunalas u minoritaras; u
- ii)
- d'offrir il studi da questas linguas sco roms da l'instrucziun universitara e superiura; u
- iii)
- sche, pervia da la rolla dal stadi envers las instituziuns d'instrucziun superiura, las cifras i ed ii na pon betg vegnir applitgadas, d'encuraschar e/u d'autorisar ina instrucziun universitara u superiura en las linguas regiunalas u minoritaras, ubain da permetter da studegiar questas linguas a l'universitad u en autras instituziuns d'instrucziun superiura;
- f) i) da procurar ch'en la furmaziun da persunas creschidas ed en la furmaziun supplementara vegnian purschids curs che vegnan dads principalmain u dal tuttafatg en las linguas regiunalas u minoritaras; u
- ii)
- d'offrir talas linguas sco roms da la furmaziun da creschids e da la furmaziun supplementara; u
- iii)
- sche las pussanzas publicas n'han betg ina cumpetenza directa en il sectur da la furmaziun da creschids, da favurisar e/u d'encuraschar la purschida da talas linguas sco roms da la furmaziun da creschids e da la furmaziun supplementara;
- g)
- da procurar per l'instrucziun da l'istorgia e da la cultura che la lingua regiunala u minoritara exprima;
- h)
- da procurar per la scolaziun e per la furmaziun supplementara da las persunas d'instrucziun, ch'èn necessarias per ademplir las disposiziuns da las literas a fin g che la partida contractanta ha acceptà;
- i)
- da crear in u plirs organ(s) da surveglianza che surveglia(n) las mesiras che vegnan prendidas per etablir e per sviluppar l'instrucziun da las linguas regiunalas u minoritaras ed ils progress che vegnan cuntanschids tras quai, e che scrivan regularmain rapports en chaussa che vegnan publitgads.
2. Areguard la furmaziun ed areguard auters territoris che quels, en ils quals las linguas regiunalas u minoritaras vegnan duvradas tradiziunalmain, s'obligheschan las parts contractantas d'autorisar, d'encuraschar u da realisar, sch'il dumber da las locuturas e dals locuturs d'ina lingua regiunala u minoritara giustifitgescha quai, l'instrucziun en u da la lingua regiunala u minoritara sin tut ils stgalims da furmaziun.
Art. 9 Autoritads giudizialas
1. Las parts contractantas s'obligheschan, per quels districts giudizials, en ils quals il dumber da las abitantas e dals abitants che dovran las linguas regiunalas e minoritaras giustifitgeschan las mesiras qua sutvart, tenor la situaziun da mintgina da questas linguas e sut la cundiziun che il far diever da las pussaivladads dadas da quest'alinea na vegnian betg consideradas da la derschadra u dal derschader sco in impediment per ina giurisdicziun regulara:
- a)
- en las proceduras penalas:
- i)
- da procurar che las dretgiras - sin dumonda d'ina da las partidas - mainian la procedura en las linguas regiunalas u minoritaras; e/u
- ii)
- da garantir che l'accusada u l'accusà haja il dretg da s'exprimer en sia lingua regiunala u minoritara; e/u
- iii)
- da procurar che las propostas ed ils mussaments, a bucca u en scrit, na vegnian betg considerads sco inadmissibels mo per il motiv ch'els èn formulads en ina lingua regiunala u minoritara; e/u
- iv)
- da rediger, sin dumonda, en questas linguas regiunalas u minoritaras, las actas che stattan en connex cun ina procedura giudiziala,
- sche pussaivel da recurrer ad interpretas u interprets ed a translaziuns senza ch'i resultian custs supplementars per las persunas pertutgadas;
- b)
- en las proceduras civilas:
- i)
- da procurar che las dretgiras - sin dumonda d'ina da las partidas - mainian la procedura en las linguas regiunalas u minoritaras; e/u
- ii)
- da permetter cur ch'ina partida processuala sto cumparair persunalmain davant dretgira, ch'ella s'exprimia en sia lingua regiunala u minoritara senza che quai chaschunia custs supplementars per ella; e/u
- iii)
- da permetter la producziun da documents e da mussaments en la lingua regiunala u minoritara;
- sche necessari cun recurrer ad interpretas u interprets ed a translaziuns;
- c)
- en proceduras davant dretgiras per fatgs administrativs
- i)
- da procurar che las dretgiras - sin dumonda d'ina da las partidas - mainian la procedura en las linguas regiunalas u minoritaras; e/u
- ii)
- da permetter cur ch'ina partida processuala sto cumparair persunalmain davant dretgira, ch'ella s'exprimia en sia lingua regiunala u minoritara senza che quai chaschunia custs supplementars per ella; e/u
- iii)
- da permetter la producziun da documents e da mussaments en la lingua regiunala u minoritara;
- sche necessari cun recurrer ad interpretas u interprets ed a translaziuns;
- d)
- da procurar che l'applicaziun da la litera b cifras i ed iii e da la litera c cifras i ed iii qua survart sco er ch'ina requisiziun necessaria dad interprets e translaziuns na chaschunian nagins custs supplementars per las persunas pertutgadas;
2. Las parts contractantas s'obligheschan:
- a)
- da na betg refusar la validitad d'actas giuridicas redigidas en il stadi mo per il motiv ch'ellas èn scrittas en ina lingua regiunala u minoritara; u
- b)
- tranter partidas, da na betg refusar la validitad d'actas giuridicas redigidas en il stadi mo per il motiv ch'ellas en scrittas en ina lingua regiunala u minoritara, e da prevair ch'ellas possian vegnir utilisadas envers terzas persunas participadas che n'èn betg locuturas da questas linguas, sut la cundiziun ch'il cuntegn da l'acta las vegnia fatg enconuschent tras quella(s) persuna(s) che al fan valair; u
- c)
- tranter las partidas, da na betg refusar la validitad d'actas giuridicas redigidas en il stadi mo per il motiv ch'ellas en scrittas en ina lingua regiunala u minoritara;
3. Las parts contractantas s'obligheschan da render accessibels, en las linguas regiunalas u minoritara, ils texts legislativs naziunals ils pli impurtants dal stadi sco er quels che sa refereschan particularmain a las locuturas ed als locuturs da questas linguas, nun che quests texts sajan gia disponibels autramain.
Art. 10 Autoritads administrativas e servetschs publics
1. Entaifer ils districts administrativs dal stadi, en ils quals il dumber da las locuturas e dals locuturs da las linguas regiunalas u minoritaras giustifitgescha las mesiras qua sutvart, e resguardond la situaziun da mintga lingua, s'obligheschan las parts contractantas, en in rom raschunaivel:
- a) i) da garantir che las autoritads administrativas dovrian las linguas regiunalas u minoritaras; u
- ii)
- da garantir che lur agentas ed agents che han in contact direct cun il public dovrian las linguas regiunalas u minoritaras en lur contact cun las persunas che sa drizzan ad els en questas linguas; u
- iii)
- da garantir che las locuturas ed ils locuturs da las linguas regiunalas u minoritaras possian far dumondas a bucca ed en scrit e survegnian ina resposta en questas linguas; u
- iv)
- da garantir che las locuturas ed ils locuturs da las linguas regiunalas u minoritaras possian far dumondas a bucca ed en scrit en questas linguas; u
- v)
- da garantir che las locuturas ed ils locuturs da las linguas regiunalas u minoritaras possian preschentar valaivlamain documents ch'èn vegnids scrits en questas linguas;
- b)
- da metter a disposiziun ils formulars ed ils texts administrativs che vegnan utilisads en general per la populaziun en las linguas regiunalas u minoritaras u en versiuns bilinguas;
- c)
- da permetter a las autoritads administrativas da rediger documents en ina lingua regiunala u minoritara.
2. Areguard las autoritads localas e regiunalas dals territoris, en ils quals exista in dumber da locuturas e locuturs da la lingua regiunala u minoritara che giustifitgescha las mesiras qua sutvart, s'obligheschan las parts contractantas da permetter e/u d'encuraschar il suandant:
- a)
- il diever da las linguas regiunalas u minoritaras entaifer l'autoritad regiunala u locala;
- b)
- da permetter che las locuturas ed ils locuturs da las linguas regiunalas u minoritaras possian far dumondas a bucca u en scrit en questas linguas;
- c)
- da laschar publitgar ils documents uffizials da las autoritads regiunalas er en las linguas regiunalas u minoritaras;
- d)
- da laschar publitgar ils documents uffizials da las autoritads localas er en las linguas regiunalas u minoritaras;
- e)
- da laschar duvrar las linguas regiunalas u minoritaras a las autoritads regiunalas en las debattas da lur assambleas, senza dentant excluder il diever da la(s) lingua(s) uffiziala(s) dal stadi;
- f)
- da laschar duvrar las linguas regiunalas u minoritaras a las autoritads localas en las debattas da lur assambleas, senza dentant excluder il diever da la(s) lingua(s) uffiziala(s) dal stadi;
- g)
- da duvrar u d'acceptar las furmas tradiziunalas e correctas dals nums locals en las linguas regiunalas u minoritaras, sche necessari en colliaziun cun la denominaziun en la(s) lingua(s) uffiziala(s).
3. Areguard ils servetschs publics che vegnan exequids da las autoritads administrativas sezzas u per incarica da quellas, s'obligheschan las parts contractantas en quels territoris, en ils quals las linguas regiunalas u minoritaras vegnan duvradas, resguardond la situaziun da mintga lingua ed en in rom raschunaivel:
- a)
- da garantir che las linguas regiunalas u minoritaras vegnian duvradas cur ch'il servetsch vegn furnì; u
- b)
- da garantir che las locuturas ed ils locuturs da las linguas regiunalas u minoritaras possian far ina dumonda e survegnian ina resposta en questas linguas; u
- c)
- da garantir che las locuturas ed ils locuturs da las linguas regiunalas u minoritaras possian far ina dumonda en questas linguas.
4. Per metter en vigur las disposiziuns da las alineas 1, 2 e 3 ch'ellas han acceptà, s'obligheschan las parts contractantas da prender ina u pliras da las mesiras qua sutvart:
- a)
- la translaziun u l'interpretaziun dumandada tenor basegn;
- b)
- l'engaschament ed, en cas da basegn, la scolaziun d'in dumber suffizient da funcziunaris sco er d'autras persunas che lavuran tar ils servetschs publics;
- c)
- sche pussaivel, d'ademplir ils giavischs da las persunas che lavuran tar ils servetschs publics che han enconuschientschas d'ina lingua regiunala u minoritara da pudair lavurar sin quel champ, sin il qual questa lingua vegn duvrada.
5. Sin dumonda da las persunas pertutgadas s'obligheschan las parts contractantas d'admetter u d'acceptar nums da famiglia en las linguas regiunalas u minoritaras.
Art. 11 Medias
1. Las parts contractantas s'obligheschan da prender las suandantas mesiras per las locuturas ed ils locuturs da las linguas regiunalas u minoritaras da quels territoris, en ils quals questas linguas vegnan duvradas, resguardond la situaziun da mintga lingua en quella dimensiun, en la quala las autoritads publicas han, en moda directa u indirecta, ina cumpetenza, ina pussanza u ina influenza sin quest champ, tegnend quint dal princip da l'independenza e da l'autonomia da las medias:
- a)
- sche il radio e la televisiun adempleschan ina incumbensa publica;
- i)
- da garantir almain in emettur da radio ed in chanal da televisiun en las linguas regiunalas u minoritaras; u
- ii)
- d'encuraschar e/u da facilitar d'endrizzar almain in emettur da radio ed in chanal da televisiun en las linguas regiunalas u minoritaras; u
- iii)
- da prender mesiras adequatas per ch'ils emetturs da radio porschian emissiuns en las linguas regiunalas u minoritaras;
- b) i) d'encuraschar e/u da facilitar d'endrizzar almain in emettur da radio en las linguas regiunalas u minoritaras; u
- ii)
- d'encuraschar e/u da facilitar ch'i vegnian emess regularmain programs da radio en las linguas regiunalas u minoritaras;
- c) i) d'encuraschar e/u da facilitar d'endrizzar almain in chanal da televisiun en las linguas regiunalas u minoritaras; u
- ii)
- d'encuraschar e/u da facilitar ch'i vegnian emess regularmain programs da televisiun en las linguas regiunalas u minoritaras;
- d)
- d'encuraschar e/u da facilitar ch'i vegnian producidas e transmessas regularmain ovras d'audio ed audiovisualas en las linguas regiunalas u minoritaras;
- e) i) d'encuraschar e/u da facilitar da crear e da mantegnair almain in organ da pressa en las linguas regiunalas u minoritaras; u
- ii)
- d'encuraschar e/u da facilitar ch'i vegnian publitgads regularmain artitgels da pressa en las linguas regiunalas u minoritaras;
- f) i) da cuvrir ils custs supplementars da quellas medias che dovran las linguas regiunalas u minoritaras, sch'il dretg prevesa in agid finanzial general a favur da las medias; u
- ii)
- d'extender las mesiras existentas da l'agid finanzial sin las producziuns audiovisualas en las linguas regiunalas u minoritaras;
- g)
- da sustegnair la scolaziun da schurnalistas e schurnalists e d'auter persunal da medias che dovran las linguas regiunalas u minoritaras.
2. Las parts contractantas s'obligheschan da garantir la recepziun libra e directa d'emissiuns da radio e da televisiun dals pajais vischins en ina lingua che vegn duvrada en la medema furma u en ina furma sumeglianta a la lingua regiunala u minoritara, e da na betg impedir l'ulteriura transmissiun d'emissiuns da radio e da televisiun dals pajais vischins en ina tala lingua. Plinavant s'obligheschan ellas da garantir che la libertad d'opiniun e la libra circulaziun d'infurmaziuns che vegnan fatgas en ina lingua da la medema furma u d'ina furma sumeglianta a la lingua regiunala u minoritara en la pressa, na subeschian nagina restricziun. Perquai che la pratica da las libertads menziunadas qua survart chaschuna duairs e responsabladad, po la pressa vegnir suttamessa a tschertas prescripziuns formalas, cundiziuns, restricziuns u sancziuns previsas en la lescha, las qualas èn indispensablas en ina societad demografica per la segirezza naziunala, per l'integritad territoriala u per la segirezza publica, per mantegnair l'urden e per cumbatter crims, per proteger la sanadad e la morala, per proteger la buna reputaziun u ils dretgs d'autras persunas, per impedir ch'i vegnian communitgadas novitads confidenzialas u per garantir la reputaziun e l'imparzialitad da la pussanza giuridica.
3. Las parts contractantas s'obligheschan da garantir ch'ils interess da las locuturas e dals locuturs da las linguas regiunalas u minoritaras sajan represchentads u vegnian resguardads en structuras ch'èn eventualmain vegnidas creadas tenor lescha per garantir la libertad e la pluralitad da las medias.
Art. 12 Activitads ed instituziuns culturalas
1. Areguard las activitads e las instituziuns culturalas - cunzunt bibliotecas, videotecas, centers culturals, museums, archivs, academias, teaters e kinos sco er ovras litteraras e producziuns cinematograficas, expressiun culturala populara, festivals ed industrias culturalas, inclusiv tranter auter l'utilisaziun da las tecnologias novas - s'obligheschan las parts contractantas, per il territori, en il qual talas linguas vegnan duvradas e per quella dimensiun, en la quala las autoritads publicas han ina cumpetenza, ina pussanza ed ina influenza sin quest champ:
- a)
- d'encuraschar l'expressiun ed iniziativas tipicas da las linguas regiunalas u minoritaras e da promover ils differents meds d'access a las ovras producidas en questas linguas;
- b)
- da promover ils differents meds d'access en autras linguas a las ovras producidas en las linguas regiunalas u minoritaras, cun sustegnair e cun sviluppar las activitads da translaziun, da sincronisaziun, da sincronisaziun posteriura e da suttitulaziun;
- c)
- da promover ils access en las linguas regiunalas u minoritaras ad ovras ch'èn vegnidas producidas en autras linguas, cun sustegnair e cun sviluppar las activitads da translaziun, da sincronisaziun, da sincronisaziun posteriura e da suttitulaziun;
- d)
- da garantir ch'ils organs ch'èn responsabels per organisar u per sustegnair differentas furmas d'activitads culturalas integreschian en moda adequata l'enconuschientscha ed il diever da las linguas e da las culturas regiunalas u minoritaras en las occurrenzas ch'els inizieschan u ch'els sustegnan;
- e)
- da promover mesiras per garantir ch'ils organs ch'èn responsabels per organisar u sustegnair differentas furmas d'activitads culturalas disponian da persunal che dumogna la lingua regiunala u minoritara respectiva sco er la(s) lingua(s) da l'ulteriura populaziun;
- f)
- d'encuraschar la participaziun directa da represchentantas e represchentants d'ina tscherta lingua regiunala u minoritara cur ch'i vegnan instituidas e planisadas activitads culturalas;
- g)
- d'encuraschar e/u da facilitar la creaziun d'in u da plirs organs ch'èn responsabels per collecziunar, per tegnair en salv e per preschentar u per publitgar las ovras ch'èn vegnidas producidas en las linguas regiunalas u minoritaras;
- h)
- sche necessari, da crear e/u da promover e da finanziar servetschs da translaziun e da retschertga terminologica, en spezial per mantegnair e per sviluppar ina terminologia adequata en mintga lingua regiunala u minoritara per ils secturs administraziun, commerzi, economia, societad, tecnica u dretg.
2. Areguard auters territoris che quels, en ils quals la lingua regiunala u minoritara vegn duvrada tradiziunalmain, s'obligheschan las parts contractantas d'autorisar, d'encuraschar e/u da prevair - sch'il dumber da las locuturas e dals locuturs d'ina lingua regiunala u minoritara giustifitgescha quai - activitads ed instituziuns culturalas adequatas confurm a l'alinea 1 qua survart.
3. Las parts contractantas s'obligheschan da resguardar adequatamain las linguas regiunalas u minoritaras e las culturas ch'ellas expriman en lur politica culturala a l'exteriur.
Art. 13 Vita economica e sociala
1. Areguard las activitads economicas e socialas s'obligheschan las parts contractantas per tut il pajais:
- a)
- d'allontanar da lur legislaziun tut quellas disposiziuns che scumondan u restrenschan nungiustifitgadamain il diever da las linguas regiunalas u minoritaras en documents che reguardan la vita economica u sociala, spezialmain en contracts da lavur sco er en documents tecnics sco instrucziuns da diever per products u per indrizs;
- b)
- da scumandar la recepziun da clausulas che excludan u scumondan il diever da las linguas regiunalas u minoritaras en reglaments interns da manaschis ed en actas privatas, almain tranter persunas che dovran la medema lingua;
- c)
- da cuntrafar a praticas che duain impedir il diever da las linguas regiunalas u minoritaras en connex cun activitads economicas u socialas;
- d)
- da facilitar u d'encuraschar il diever da las linguas regiunalas u minoritaras tras auters meds che quels menziunads sut las literas a fin c qua survart.
2. Areguard las activitads economicas e socialas s'obligheschan las parts contractantas, per quant che las autoritads publicas èn cumpetentas, en quel territori, en il qual las linguas regiunalas u minoritaras vegnan duvradas, ed en il rom da quai che raschunaivel:
- a)
- da definir disposiziuns en lur prescripziuns finanzialas e bancaras che permettan, en connex cun proceduras che s'accordan cun ils usits commerzials, da duvrar las linguas regiunalas u minoritaras per emetter mandats da pajament (schecs, cambialas e.u.v.) u auters documents finanzials, ubain, sche necessari, da garantir l'execuziun da talas disposiziuns;
- b)
- da prender mesiras per promover il diever da las linguas regiunalas u minoritaras en ils secturs economics e socials che stattan directamain sut sia controlla (sectur public);
- c)
- da garantir che instituziuns socialas sco ospitals, chasas da persunas attempadas e dimoras porschian la pussaivladad da recepir e da tractar en lur atgna lingua las locuturas ed ils locuturs d'ina lingua regiunala u minoritara che basegnan lur tgira pervia da malsogna, vegliadetgna u per auters motivs;
- d)
- da garantir, tras meds adequats, che las prescripziuns da segirezza sajan accessiblas er en las linguas regiunalas u minoritaras;
- e)
- da render accessiblas en las linguas regiunalas u minoritaras las infurmaziuns che las autoritads cumpetentas dattan davart ils dretgs da las consumentas e dals consuments.
Art. 14 Barat transcunfinal
Las parts contractantas s'obligheschan:
- a)
- d'applitgar cunvegnas bilateralas e multilateralas existentas che las lian cun ils stadis, en ils quals la medema lingua vegn duvrada en la medema furma u en ina furma sumeglianta, ubain da sa stentar, sche necessari, per concluder talas cunvegnas, per promover contacts tranter las locuturas ed ils locuturs da la medema lingua en ils stadis respectivs, sin ils champs da la cultura, da la furmaziun, da l'infurmaziun, da la furmaziun professiunala e da la furmaziun supplementara;
- b)
- da facilitar e da promover la collavuraziun transcunfinala en favur da las linguas regiunalas u minoritaras , cunzunt tranter las autoritads regiunalas u localas, e quai sin il territori da las qualas vegn duvrada la medema lingua en la medema furma u en ina furma sumeglianta.
Part IV Applicaziun da la Charta
Art. 15 Rapports regulars
1. Las parts contractantas preschentan en intervals regulars in rapport davart la politica ch'ellas fan en accordanza cun la Part II da questa Charta e davart las mesiras ch'ellas han prendì applitgond las disposiziuns da la Part III ch'ellas han acceptà al Secretari general dal Cussegl da l'Europa, en ina furma ch'il Comité da las ministras e dals ministers sto definir. L'emprim rapport sto vegnir preschentà entaifer quel onn che suonda l'entrada en vigur da la Charta per la part contractanta respectiva, ils ulteriurs rapports en intervals da trais onns suenter l'emprim rapport.
2. Las parts contractantas publitgeschan lur rapports.
Art. 16 Examinaziun dals rapports
1. Ils rapports ch'èn vegnids preschentads al Secretari general dal Cussegl da l'Europa tenor l'artitgel 15 vegnan examinads d'ina giunta d'expertas e d'experts ch'è vegnida nominada tenor l'artitgel 17.
2. Ils organs u las uniuns ch'èn vegnidas fundadas legalmain en ina part contractanta pon render attent la giunta d'expertas e d'experts a las dumondas che sa refereschan a las obligaziuns, las qualas èn vegnidas surpigliadas da la part contractanta respectiva tenor la Part III da questa Charta. Suenter avair consultà la part contractanta respectiva po la giunta d'expertas e d'experts resguardar questas infurmaziuns cun preparar il rapport numnà en l'alinea 3 da quest artitgel. Quests organs u questas uniuns pon ultra da quai preschentar decleraziuns davart la politica ch'ina part contractanta fa en accordanza cun la Part II.
3. Sin basa dals rapports numnads en l'alinea 1e da las infurmaziuns menziunadas en l'alinea 2 da quest artitgel prepara la giunta d'expertas e d'experts in rapport per il Comité da las ministras e dals ministers. A quest rapport vegnan agiuntadas las posiziuns che las parts contractantas èn vegnidas envidadas da formular ed el po vegnir publitgà dal Comité da las ministras e dals ministers.
4. Il rapport numnà en l'alinea 3 da quest artitgel cuntegna en spezial las propostas da la giunta d'expertas e d'experts che sa drizza al Comité da las ministras e dals ministers per preparar, sche necessari, las recumandaziuns da quest ultim ad ina u a pliras parts contractantas.
5. Il Secretari general dal Cussegl da l'Europa fa mintga dus onns in rapport detaglià per mauns da l'Assamblea parlamentara davart l'applicaziun da la Charta.
Art. 17 Giunta d'expertas e d'experts
1. La giunta d'expertas e d'experts consista d'ina commembra u d'in commember per part contractanta; questa persuna vegn tschernida d'ina glista da persunalitads da fitg auta integritad e d'ina cumpetenza renconuschida en las fatschentas da la Charta che vegnan proponidas da la part contractanta respectiva.
2. Las commembras ed ils commembers da la giunta vegnan nominads per la perioda da sis onns; ina renominaziun è admessa. Sch'ina commembra u in commember na po betg terminar sia perioda d'uffizi, vegn questa persuna remplazzada tenor la procedura fixada en l'alinea 1 da quest artitgel; la substituta u il substitut terminescha la perioda d'uffizi da sia antecessura u da ses antecessur.
3. La giunta d'expertas e d'experts procura sez per in urden da gestiun. Ses secretariat vegn garantì tras il Secretari general dal Cussegl da l'Europa.
Part V Disposiziuns finalas
Art. 18
Questa Charta stat a disposiziun per la suttascripziun als stadis commembers dal Cussegl da l'Europa. Ella sto vegnir ratifitgada, acceptada u approvada. Ils documents da ratificaziun, d'acceptaziun u d'approvaziun vegnan depositads tar il Secretari general dal Cussegl da l'Europa.
Art. 19
1. Questa Charta entra en vigur l'emprim di dal mais che suonda ina perioda da trais mais suenter il di che tschintg stadis commembers dal Cussegl da l'Europa han dà lur consentiment da suttastar a la Charta tenor l'artitgel 18 da questa Charta.
2. Per mintga stadi commember che dat pli tard ses consentiment da suttastar a questa Charta, entra quella en vigur l'emprim di dal mais che suonda ina perioda da trais mais suenter il deposit dal document da ratificaziun, acceptaziun u approvaziun.
Art. 20
1. Suenter l'entrada en vigur da questa Charta po il Comité da las ministras e dals ministers dal Cussegl da l'Europa envidar mintga stadi che n'è betg commember dal Cussegl da l'Europa a sa participar a la Charta.
2. La Charta entra en vigur per mintga stadi che sa participescha l'emprim di dal mais che suonda ina perioda da trais mais suenter il deposit dals document da participaziun tar il Secretari general dal Cussegl da l'Europa.
Art. 21
1. Mintga stadi po far ina u pliras resalvas tar l'artitgel 7 alineas 2 fin 5 da questa Charta en il mument che la Charta vegn suttascritta u che ses document da ratificaziun, d'acceptaziun, d'approvaziun u da participaziun vegn deposità. Ulteriuras resalvas n'èn betg admessas.
2. Mintga stadi contractant che ha fatg ina resalva tenor l'alinea 1 da quest artitgel, la po revocar dal tuttafatg u per part, adressond ina notificaziun al Secretari general dal Cussegl da l'Europa. La revocaziun survegn vigur giuridica cur che la notificaziun entra tar il Secretari general.
Art. 22
1. Mintga part contractanta po desdir questa Charta da tut temp cun ina notificaziun adressada al Secretari general dal Cussegl da l'Europa.
2. La desditga daventa valaivla l'emprim di dal mais che suonda ina perioda da sis mais suenter l'entrada da la notificaziun tar il Secretari general.
Art. 23
Il Secretari general dal Cussegl da l'Europa notifitgescha per ils stadis commembers dal Cussegl e per mintga stadi ch'è sa participà a questa Charta:
- a)
- mintga suttascripziun;
- b)
- il deposit da mintga document da ratificaziun, d'acceptaziun, d'approvaziun u da participaziun;
- c)
- tut ils termins da l'entrada en vigur da questa Charta tenor ils artitgels 19 e 20;
- d)
- mintga notificaziun ch'è entrada tenor las disposiziuns da l'artitgel 3 alinea 2;
- e)
- mintga autra acziun, notificaziun u communicaziun en connex cun questa Charta.
Per confermar quai han las persunas che dattan lur suttascripziun essend autorisadas, suttascrit questa Charta.
Fatg a Strassburg ils 5 da november 1992 en englais ed en franzos. Il text è impegnativ en tuttas duas linguas. In sulet exemplar vegn deponì en l'archiv dal Cussegl da l'Europa. Il Secretari general dal Cussegl da l'Europa transmetta copias certifitgadas a tut ils stadis commembers dal Cussegl da l'Europa ed a tut ils stadis che vegnan envidads da sa participar a questa Charta.
(I suondan las suttascripziuns)
Champ d'applicaziun ils 14 d'avust 20133
Resalvas e decleraziuns
Svizra
Il Cussegl federal svizzer declera, tenor l'artitgel 3 alinea 1 da la Charta, ch'il rumantsch ed il talian èn, en Svizra, las linguas uffizialas main derasadas, per las qualas vegnan applitgadas las suandantas disposiziuns tschernidas, tenor l'artitgel 2 alinea 2 da la Charta:
a. Rumantsch
Artitgel 8 (furmaziun)
Alinea 1 litera a cifra iv, litera b cifra i, litera c cifra iii, litera d cifra iii, litera e cifra ii, litera f cifra iii sco er literas g, h ed i
Artitgel 9 (autoritads giudizialas)
Alinea 1 litera a cifras ii e iii, litera b cifras ii e iii sco er litera c cifra ii
Alinea 2 litera a
Alinea 3
Artitgel 10 (autoritads administrativas e servetschs publics)
Alinea 1 litera a cifra i sco er literas b e c
Alinea 2 literas a, b, c, d, e, f e g
Alinea 3 litera b
Alinea 4 literas a e c
Alinea 5
Artitgel 11 (medias)
Alinea 1 litera a cifra iii, litera b cifra i, litera c cifra ii, litera e cifra i e litera f cifra i
Alinea 3
Art. 12 (activitads ed instituziuns culturalas)
Alinea 1 literas a, b, c, e, f, g e h
Alinea 2
Alinea 3
Artitgel 13 (vita economica e sociala)
Alinea 1 litera d
Alinea 2 litera b
Artitgel 14 (barat transcunfinal)
Litera a
Litera b.
b. Talian
Artitgel 8 (furmaziun)
Alinea 1 litera a cifras i e iv, litera b cifra i, litera c cifras i e ii, litera d cifras i e iii, litera e cifra ii, litera f cifras i e iii sco er literas g, h ed i
Artitgel 9 (autoritads giudizialas)
Alinea 1 litera a cifras i, ii e iii, litera b cifras i, ii e iii, litera c cifras i e ii sco er litera d
Alinea 2 litera a
Alinea 3
Artitgel 10 (autoritads administrativas e servetschs publics)
Alinea 1 litera a cifra i sco er literas b e c
Alinea 2 literas a, b, c, d, e, f e g
Alinea 3 literas a e b
Alinea 4 literas a, b e c
Alinea 5
Artitgel 11 (medias)
Alinea 1 litera a cifra i, litera e cifra i e litera g
Alinea 2
Alinea 3
Art. 12 (activitads ed instituziuns culturalas)
Alinea 1 literas a, b, c, d, e, f, g e h
Alinea 2
Alinea 3
Artitgel 13 (vita economica e sociala)
Alinea 1 litera d
Alinea 2 litera b
Artitgel 14 (barat transcunfinal)
Litera a
Litera b.
Per propostas e per communicaziuns: Center da las publicaziuns uffizialas
Tar il cumenzament da la paginaDavosa actualisaziun: 20.10.2018


text:
La delegaziun da Turitg è vegnida manada dal president da la regenza Markus Kägi. Accumpagnà è el vegnì da las cusseglieras guvernativas Carmen Walker Späh, Silvia Steiner, Jacqueline Fehr, dals cussegliers guvernativs Mario Fehr, Thomas Heiniger ed Ernst Stocker sco er dal chancelier Beat Husi.
L’on passà era la regenza grischuna a Turitg. Quest onn era la cuntravisita. Questas visitas servian a «en emprima lingia a tgirar las relaziuns amicablas ed a barattar experientschas sin ils champs da la cultura, da l'economia e da la politica», scriva la regenza en la communicaziun a las medias.
RR novitads 20:00


text:
La decisiun è crudada senza cuntravuschs. L'iniziativa vegn lantschada la segunda mesadad da quest onn. Il text definitiv da l'iniziativa sto anc vegnir definì. Fin ch'igl è uschè lunsch duai anc dar ina lunga e lada discussiun da las differentas propostas per il text da l'iniziativa. Quai ha ditg Casper Bader che presidiescha la gruppa da lavur per l'iniziativa. Ils delegads da la Partida populara svizra ston anc dar glisch verda a quella gruppa da lavur, ils 24 da zercladur a chaschun da la radunanza.
Trais propostas stattan en discussiun
La pli simpla proposta prevesa che la circulaziun libra da persunas cun l'Uniun europeica vegn desditga entaifer sis mais suenter la votaziun. Pervi da la uschenumnada 'clausula da guillotina' èsi pussaivel ch'il ulteriurs contracts bilaterals cun l'UE vegnissan era desditgs.
La secunda proposta prevesa sper la desditga da la circulaziun libra da persunas er anc in scumond per novs contracts da dretg internaziunal. Pli exact, per contracts che permettan ad in dumber nundefinì da persunas da l'exteriur la circulaziun libra.
La terza proposta sa differenziescha da las autras qua tras ch'ella desista da la desditga da la circulaziun libra da persunas. I fiss dentant previs da simplamain scumandar la circulaziun libra da persunas cun l'UE, era en furma da novs contracts. La terza proposta parta da l'avis che l'UE ha sezza in grond interess da mantegnair ils contracts bilaterals cun la Svizra e ch'igl è pussaivel da schliar la circulaziun libra da persunas senza desditga.
RR novitads 14:00


text:
Il prim da mars ha Susanna Gadient surpiglià il post da manadra da quest uffizi. La migraziun è durant ils emprims 100 dis stà il tema principal durant la lavur. I saja da fa blera lavur da cussegliaziun cun ils fugitivs. I saja per exempel da chattar abitaziuns per fugitivs, di Susanna Gadient.
Nova incumbensa sco scheffa
Tar l'uffizi social è Gadient gia dapi l’onn 2008. Dapi il 2009 è ella lura stada manadra dal ressort per agid per persunas cun impediments. Ma, uss sco manadra da l'uffizi dettia anc bler dapli incumbensas. I saja da planisar bler e la fin finala saja ella era la persuna responsabla da l'uffizi.


text:
En ina intervista ha Macron ditg che ses pajais vegnia a decider davart in'attatga sin la Siria cura che tuttas infurmaziuns sajan cumprovadas. El ha segirà che la Frantscha n'acceptia segir betg in'escalaziun u x-insatge che donnegiassia la stabilitad en la regiun.
Macron aveva gia pliras giadas smanatschà cun culps militars en la Siria sch'i vegnia duvrà armas chemicas.
Germania sclauda attatgas sin la Siria
La chanzeliera tudestga, Angela Merkel ha entant ditg che la Germania na vegnissia betg a sa participar ad in culp militar cunter la Siria. Dentant vesian e beneventian els tuttas stentas per metter in segn ch'il diever d'armas chemicas na saja betg acceptabel.
RR novitads 15:00