text:
Aisciuda Ladina 2021
Descheche l’é stat fat l’an passà, ence chest an l’Aisciuda Ladina la vegnarà endrezèda on line, amancol per la pruma pèrt perveduda d’aisciuda, te la setemèna dai 3 ai 8 de mé, col meter ite de neves contegnui tel sit internet enjignà del 2020 apontin per chest event.
L’argoment de l’ambient, de la natura e del teritorie l vegnarà portà dant ence chest an: de fat l’é dassen emportant fèr na reflescion en cont de la doura del teritorie e di mudamenc climatics che à fat vegnir ca, ti ultimes egn, sacotenc dejastres naturèi ence te noscia valèdes (recordon la egajons e la tampestèda VAIA).
Apede i saluc istituzionèi di Enc e de la Sociazions che ogne an endreza l’Aisciuda Ladina (Comun General de Fascia, Istitut Cultural Ladin, Union di Ladins de Fascia e Scola Ladina de Fascia) e l salut de la mascotte de chest event, Bertol, vegn tout ite persones che laora a contat co la natura o che se cruzia, te desvaliva vides, de ambient e teritorie, e tor sù si pensieres da meter fora con de curc video.
L’Union di Ladins de Fascia la endrezarà, a tachèr apontin da la setemèna de l’Aisciuda Ladina per jir inant ti meisc dò, raides sul teritorie te picoi gropes, en segureza, compagné da esperc.
L’Istitut Cultural Ladin l jirà inant co la scomenzadiva AlberEL che, en colaborazion co la firma ELEL, tras la venuda de picoi èlbres de creida depenta a man, l binarà sù scioldi per empiantèr ite da nef l bosch de la Val de Sèn Nicolò dessatà da la tampestèda Vaia del 2018.
L Comun General l metarà fora (per ades sul sit e più inant ence sul papier) i prumes doi Codejìe de la neva colèna “Entener e se fèr entener” dedichè a la mont: n “Codejel de la regoles de bona creanza per jir sa mont” e n “Glossèr de la paroles del bosch”, olache vegn metù dant la paroles che vèrda i lurieres da boschier, i èrc da zacan e daldidanché, la piantes, i fiores e i fonches, e ence i personajes mitologics de la veia contìes.
Ajache l’an passà no se à podù per via de la pandemìa, vegnarà dat fora chest an te la Scoles de Fascia i codejìe “Mia reijes”, olache scolees e studenc i vegn envié a scriver ite pensieres, poesìes, idees, o a ge encolèr sù fotografìes, foes, fiores e dut chel che pel ge saer enteressant; dapò i podarà ge manèr ite al Comun General la fotografìes de la piates più beles o i video di momenc da recordèr de sia raides, che i vegnarà ciarié sul sit de l’Aisciuda Ladina.
Per chest uton che vegn, semper che l’emergenza sanitèra la dae l met, l’é stat pissà de endrezèr n convegn interladin, semper en cont de teritorie e ambient, vedù dal pont de veduda naturalistich, sozièl, ambientèl, turistich.
Enlouta, apede envièr ghesć da l’autra valèdes ladines, vegnarà endrezà la prejentazion ofizièla di prumes doi Codejìe, da dèr fora te la Scoles, te la sezions del Museo Ladin, ti ofizies de l’APT, te la sentes di Menacrepes e di Compagnadores del Teritorie e coscita inant.
L’event l sarà compagnà da na raprejentazion de teater e da na mostra fotografica.
Ve speton!


c: text/html

text:
Navadas da record han chaschunà in caos en la chapitala russa Moscau. Ina spessa cuverta da naiv ha bloccà per part il traffic sin via, ils eroports ed er las scolas. Tenor indicaziuns dal burgamester da Moscau è ina persuna morta e pliras èn vegnidas blessadas tras plantas ch'èn crudadas. Las navadas da la fin d'emna èn las pli fermas dapi ch'ins ha cumenzà las mesiraziuns. Il glindesdi hai dà a Moscau 43 cm. Las autoritads averteschan ch'i pudessi anc dar ulteriurs 20 cm naiv.
1,2 milliuns m³ naiv rumida
Las navadas da record han chaschunà caos massiv sin las vias. Forzas da salvament han stuì deliberar passa 120 autos da la naiv. Blers trams èn stads bloccads pervi da plantas cupitgadas. En tut sajan passa 2'000 plantas derschidas da la gronda paisa da la naiv, ha declerà il burgamester.
Ils collavuraturs dals servetschs da rumida han uss grondas sfidas, tras la midada da naiv tar plievgia sco era tras roma schelada. Tenor las indicaziuns dal burgamester sajan vegnidas rumidas 1,2 milliuns m³ naiv da las vias. Er l'armada è stada en acziun. La situaziun saja dentant puspè sut controlla.
Persunal da l'administraziun vegnì mobilisà
Gia la fin d'emna èn radund 70'000 collavuraturs da l'administraziun da la citad vegnids mobilisads per stgargiar ils servetschs da rumida. En la Russia centrala ha la forza electrica puspè stuì vegnir installada, prest 60'000 persunas èn stadas durant in tschert temp senza electricitad. Là han las forzas da salvament stuì gidar a radund 780 automobilists ch'èn vegnids bloccads da la naiv.
RR novitads 15:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ina antenna 5G planisada a Valbella ha quels dis procurà per bleras testas cotschnas. Ussa vulan ins cun ina sort plan directiv ina soluziun che cuntenta tuts ils pertutgads. «Ina vischnanca politica na sa betg impedir ina antenna, sche quella correspunda a la lescha da construcziun» resumescha Aron Moser, il president comunal da Vaz il punct da partenza. Avant curt ha numnadamain la vischnanca burgaisa da Vaz cun il president Marcus Lenz supplitgà la Swisscom da sistir ina dumonda da construcziun, suenter ch'ins aveva gia surdà il dretg da construcziun al concern.
Vischnanca burgaisa porscha maun
«Cun esser en possess da bler terren ha la vischnanca burgaisa bunas chartas» resumescha Marcus Lenz per contractar davart lieus alternativs per antennas. Sut l'egida da la vischnanca politica duess uschè svelt sco pussibel vegnir elavurà cun tut ils ils pertutgads ina soluziun cuntentaivla e quai «cun tut ils concerns da telecommunicaziun», punctuescha Moser l'intent. La Swisscom saja pronta da seser vi d'ina maisa per chattar soluziuns, scriva il concern sin dumonda.
RR actualitad 12:00


text:
Il vitg da Brinzauls en la Val d'Alvra ruschna 50 centimeters aval ad onn. Il chantun sto perquai reagir e metta questa primavaira l'entir vitg en la zona cotschna. Vul dir: Stop da bajegiar total. Quai n’hai anc mai dà en il Grischun. Il film «Igl Rutsch – Tema vagn nous betg» mussa co ch’ils da Brinzauls van enturn cun quest privel da la natira, tge donns ch'il «Rutsch» chaschuna vi da bajetgs e funs e co ch’i va vinavant cun il vitg che ruschna.
Petra Rothmund
Anna Serarda Campell
Cuntrasts (RTR)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Atualità
Festa de cumià 2021: 15 maestri y maestres che va n pension
Ai 31 de agost iel unì a se le dé la festa de cumià per 15 nseniantes y nsenianc che va n pension. Insam, Comploj y Frontull lascia l’Intendënza.
Ai 31 de agost ie per truep nsenianc y nseniantes l ultim di de na vita dedicheda ala scola, ala scolina y al sistem scolastich ladin. Na ucajion per rengrazië per l lëur, l mpëni y la pascion da pert dl Assessëur Daniel Alfreider, dla Intendënta Edith Ploner y de duc y duta la diretëures dla scoles ladines.
Per l Assessëur Alfreider iel dantaldut la persones che mplenësc l mond dla scola ladina cun vita. “L ie perchël n gran plajëi pudëi rengrazië la persones che à cuntribuì de svilupé inant la scola ladina cun si lëur, idealism y mpëni. Dantaldut la perioda dl coronavirus nes à mustrà tan mportant che la furmazion y l educazion ie y ce rodul fundamentel che la nseniantes y i nsenianc à te nosta sozietà”, à dit Alfreider.
Nce la Intendënta Ploner à sotrissà che “l ie mpurtant che la persones che lascia l nseniamënt o la ncëria tla Intendënza ladina resta liedes al ambient scolastich y l sustënies inant. Te n pitl sistem sciche chël ladin iel da lauré deplù per l tenì n pe y l svilupé inant."
L’ancunteda de cumià ie unita fata chëst ann a San Martin de Tor, tl self dl Istitut Ladin Micurá de Rü, dala 4 domesdì.
Cun chëst ann jirà n pension 4 maestres dla scolina (Monica Schenk, Roswitha Tomasini, Cecilia Clara y Irene Canins) y si diretëura Hannelore Insam, 7 nsenianc y nseniantes dla direzions raioneles (Monica Castlunger, Maria Rita Mitterrutzner, Michaela Sotriffer, Giuseppe Agreiter, Giacomo Frontull, Rosamunde Irsara, Ulrika Mauroner), 2 dla scoles autes (Thea Blaas y Susanna Kostner). Danter chisc iel l ispetëur de religion Giacomo Frontull y per la pert di Servijes dla Intendënza iel Carla Comploj che lascia si ncëria de ispetëura per la inclujion.
L diretëur Heinz Videsott à menà tres la festa y la Scola de Mujiga de Badia à dat legrëza cun si mujiga.
Clican chiló röiun ala verjiun originala dl comunicat stampa por visualisé imajes, documënc o video che taca lapró
USP/usp


text:
Gista duas giadas en fila è Ladina Camenisch stada staziunada a Pristina, il link avra en ina nova fanestra per l’armada svizra cun la Swisscoy, il 2013 e 2014. Per la dunna che lavura oz tar ina da las pli grondas interpraisas da communicaziun en Svizra, è quel temp stà da grond avantatg er per sia vita professiunala. Durant quels dus onns haja ella pudì ramassar experientscha en in mund dominà da cumonds e reglas ed er en in mund ferm masculin.
Jau hai dentant era chattà grazia mes servetsch en il Cosovo l’amur da mia vita.
Grazia la carriera militara haja ella segir er gì meglras schanzas en il martgà da lavur. Curt suenter ses return da Prisitina, ha Ladina Camenisch cumenzà il 2004 sia nova plazza, nua ch’ella lavura anc oz sco scheffa da communicaziun. Surtut uss en il temp difficil causa il coronavirus, haja ella pudì profitar da sia experientscha da savair reagir e lavurar sut grond squitsch, nua ch’ins haja simplamain da funcziunar.
Swisscoy
La Swisscoy fa part da la missiun Kosovo Force – curt: KFOR en il Cosovo. Motiv principal da quella missiun è da promover e garantir pasch en il pajais.
Senza na vai betg
La preschientscha da la KFOR en il Cosovo dapi 21 onns è tenor la Schlarignotta, che lavura e viva entant dapi onns en la Bassa, da grond’impurtanza. Quai per impedir che la situaziun delicata explodescha puspè tranter ils Serbs ed ils Albanais dal Cosovo.
Sco en scola cun scolars che han baruffa, surprenda la KFOR la funcziun dal magister: entant che quel è en stanza, na capita betg bler.
La preschientscha militara da las differentas naziuns en tschintg champs en il Cosovo ha gidà a tegnair sut controlla la situaziun. Dentant dovria adina puspè novs sforzs davart da l’organisaziun internaziunala. Surtut cura ch’i dat midadas en la regenza dal Cosovo saja il potenzial da conflict svelt puspè fitg aut, uschia l’anteriura uffiziera da medias tar la Swisscoy.


text:
Ils clubs da ballape da la Surselva han cumenzà plain anim la runda d’atun. Anc avant che quella saja a fin ha la pandemia da corona sfurzà da trair il frain. Pliras equipas avessan anc gì da dar bain inqual gieu avant la pausa d’enviern. Ussa speran tuts che quels gieus possian vegnir dads la primavaira e ch’il campiunadi possia lura cuntinuà sco planisà.
Clubs mussan chapientscha
Ils responsabels dals differents clubs da ballape en Surselva mussan gronda chapientscha per questa decisiun. Differents clubs èn numnadamain stads sezs pertutgads dal Coronavirus. Gist il CB Trun/Rabius ha gì cas positivs sinaquai che tut ils giugaders èn stads sfurzads da star 10 dis en quarantina.
Malgrà concepts da segirtad e prescripziuns n’èsi tenor Giacun Vinzens, trenader CB Lumnezia, er betg pussibel da tegnair en tut las reglas. Gist en las gardarobas ni sut la duscha na saja betg adina pussibel d’avair ina distanza d’in meter e mez in da l’auter. Il pli impurtant saja uss d’avair sut controlla il virus. Prioritad haja la sanada e betg il ballape, uschia il tenor dals trenaders e presidents.


text:
La radunanza communala da S-chanf ha ditg cleramain gea a la nova societad d'aczias Engiadina San Murezzan Turissem, quai cun 31 gea encunter 6 na. Per fundar la destinaziun turistica en sia nova furma, vuli uss anc glisch verda da la vischnanca da La Punt Chamues-ch. Quella decida venderdi, ils 24 da zercladur 2016 en chaussa.
Survegliar deposit da rument
Ultra da quai ha la radunanza communala da S-chanf approvà la revisiun parziala da la lescha davart l’economisaziun dal rument. Nov duai il deposit vegnir surveglià cun indrizs da video.
RR novitads 22:00+


text:
Oliver Nyffeler (35) ha emprendì rumantsch cura che sia mamma ha midà da la Bassa en l’Engiadina. Ed il rumantsch stat anc adina fitg a cor ad el. Era sch’el viva e lavura ussa a Turitg.
Sch'jau discur cun glieud che ma dumondan da nua ch'jau sun e nus discurrin tudestg, lura din els adina ch'jau na tun betg sco in dal Grischun. E lura di jau adina che quai è cler. Jau na sun in Grischun, jau sun in Rumantsch.
El è stà part da la truscha da musica internaziunala, ha lavurà tar in label da musica, ha tgirà stars ed organisà concerts. Oz lavura el tar Svizra Turissem, fa reclama per las citads che n’han betg propi simpel en il temp da corona. Ma el è in optimist, crai che sche l’aura è buna ed i dat avunda naiv vegn quai schon bun, simplamain auter che avant la pandemia.


text:
Per quest intent ha il suveran concedì in credit d’obligaziun da 2,9 milliuns francs. L’implant ha bunamain 40 onns e na correspundia betg pli a las pretensiuns dad ozendi. Quai ha communitgà la vischnanca.
Entras la renovaziun pudessia Landquart realisar en avegnir campiunadis svizzers sco er organisar meetings naziunals ed internaziunals.
Sustegn finanzial er da Cuira
Gia il settember aveva la citad da Cuira decis ch'ins vegnia a sustegnair finanzialmain la renovaziun totala da la plazza. Il parlament aveva da lez temp concedì ina contribuziun da 750'000 francs. I na saja betg raschunaivel da bajegiar in'atgna plazza a Cuira, sch'i existia gia ina buna en la vischinanza.
Plazza communala dad Igis survegn in nov «look»
Ultra da quai han ils da Landquart approvà in credit dad in milliun francs per renovar la plazza communala dad Igis. Las lavurs da construcziun duajan cumenzar la fin d’atun.
Ord l'archiv
Il vitg da Landquart datti dapi mo var 150 onns. En quel temp è il vitg sa midà fermamain.


text:
Pakistan
El Pakistan (پاکستان in urdu) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'Iran, a l'Afghanistan, a la Cina e a l'India.
La capital a l'è Islamabad, ma la cità püssee impurtanta a l'è Karachi.
Al gh'ha una süperfiss de 803.940 km² e una pupulaziun de pressapoch 170 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Pakistan (nom ufizial: اسلامی جمہوریۂ پاکستان / Islamic Republic of Pakistan) a l'è una repübliga semipresidenzial.
L'è stada sota el cuntrol del general Pervez Musharraf fina al 2008; pö lü l'ha daa i dimissiun e gh'è staa un mument de instabilità.
Adess el president a l'è Mamnoon Hussain (del 2013).


text:
Michael Matt ha gudagnà l'emprima giada en in cup mundial. Il Tirolais ha pudì tiers Stefano Gross en il final, quel aveva gì grond avantatg sin ils auters suenter l'emprim percurs. Il terz rang va a Felix Neureuther.
Suenter il classament general dal cup mundial la sonda, gudogna Marcel Hirscher uss er per la quarta giada la culla pitschna dal slalom.
Ils Svizzers
- 12. Loïc Meillard +1,93
- 13. Luca Aerni 1,98
- 15. Reto Schmidiger +2,06
- 18. Ramon Zenhäusern 2,11
- 29. Marc Rochat 3,04
Sco meglier Svizzer è surprendentamain Loïc Meillard vegnì en l'arrivada. Il giuven da 20 onns ha l'emprima giada pudì far puncts en ina cursa da slalom. Luca Aerni è sa classà gist davos lez. Reto Schmidiger è suenter l'emprim percurs ì al start sco tschintgavel ed ha anc pudì far bun 11 plaz.
RR novitads 14:00


text:
I na saja però anc betg cler sch'i dettia insumma in tal inscunter tranter Schneider-Ammann e Trump. Quei vegnia decis per en il davos mument. Esser flexibel, quai saja il secret dal president, ha ditg Schneider-Ammann envers la «Tagesschau».
Jeu sper da pudair discurrer cun Trump da politicher tar politicher. Quai a basa da las experientschas che nus partin – cunzunt sco interprendiders.
Schneider-Ammann na veglia betg discurrer cun Trump davart la convenziun da commerzi liber. Per gliez na saja quei betg il dretg plaun. Ils ultims mais haja Schneider-Ammann giu pliras giadas la pussaivladad da discurrer cun represchentants americans.
Plinavant saja Trump bainvegnì en Svizra. La finala represchentia Trump la pussanza mundiala principala. La Svizra beneventia il president dals Stadis Unids sco partenari, uschia Schneider-Ammann.
RR novitads 06:00


text:
Ils onns 2003 fin 2015 èn las facultads en Svizra s’augmentadas fermamain. Quai mussan las datas da taglia da quests onns, che l’Administraziun federala da taglia ha analisà. Ed ils experts han constatà che las facultads èn repartidas a moda pli ineguala.
La fin dal 2015 muntava la facultad totala da las chasadas svizras a 1’792 milliardas francs. Quai èn 215’166 francs per abitant.
Svizra centrala top, Grischun pauc enavos
La pli gronda facultad per mintga abitant aveva il chantun Sviz cun 718’473 francs, il chantun Sutsilvania cun 677’401 francs ed il chantun Zug cun 492’311 francs. La pli bassa facultad per abitant aveva il chantun da Friburg cun 99’099 francs.
Il Grischun è sin il 6avel plaz cun ina facultad media per mintga abitant da bunamain 306’851 francs.
Repartiziun pli ineguala
Genevra è il chantun nua che las facultads èn repartidas il pli inegual, hai num en l’analisa da l’Administraziun federala da taglia. La pli pitschna differenza tranter facultads autas e bassas nod’ins en il chantun Uri.
Vis sur l’entira Svizra, han ils pli ritgs pudì profitar dapli da l’augment da las facultads che las persunas cun pauca facultad.
RR novitads 11:00


text:
La fabrica da ponn a Trun è stada durant prest in tschientaner in impurtant patrun en la regiun. Fin 450 persunas han lavurà durant ils megliers temps en questa fabrica che fascheva fil, taila e vestgadira. Suenter pliras emprovas da mantegnair la fabrica è ella la finala ida 2001 concurs ed ha serrà sias portas. Sinaquai ha la distec sa cumprà las localitads.
Fatschentas e locals per hobi
Per part ha la distec sa sezza occupà las localitads per la producziun u era sco magasin. Dasperas han autras fatschentas chattà in plaz en las localitads. Ma er uniuns ed privats han prendì la chaschun da prender a tschains in local u l’auter. Uschia per exempel Primo Demont che ha giaglinas ed allevescha cunigls sin l’areal da la fabrica. Dasperas ha el era anc in local per ses lavuratori. In lavuratori ha era Leo Alig en la fabrica. El è pensiunà ed ha surpiglià da far lavurs da pedel sin l’areal. En ina segunda stanza ha el endrizzà ina sort café nua ch’ils vischins vegnan magari a far ina visita u lura era ils chatschaders.
Locataris èn bainvegnids
Per la distec sa saja quai bun sch’ils locals vegnian tratgs a niz, declera il directur Loris Marsura. Sch’ils locals na vegnian betg duvrads, lura stoppian ins quintar ch’i vegnia animals en ils locals, ch’i cumenzia a vegnir umid euv. Latiers vegnia tenor Loris Marusa era il fatg ch’ins possia dumandar ils locaturs da far ina ni l’autra remedura. In locatur vegn era tschertgà per l’ustaria ch’è en in dals vegls bajetgs da la fabrica. L’ustaria era vegnida averta 1987, na vegn dentant dapi il 2011 betg pli duvrada. L’ultim temp èn vegnidas fatgas lavurs da renovaziun vid l’ustaria, uschia ch’ella fis puspè pronta per in nov ustier.


text:
Sur dellas detgas, ils usits e la poesia dils Sursilvans
Caspar Decurtins
Sur dellas detgas, ils usits e la poesia dils Sursilvans
Sur dellas detgas, ils usits e la poesia dils Sursilvans jerta dils nos babuns. Quei scazzi, che tarlischa era de stgira notg ei la semper giuvna e casta poesia populara. Tgi che vul capir il pievel ella profunditat de siu patertgar e sentir, quel emprendi d' enconoscher las detgas e poesias dil pievel. Nus figiein mo attents sin ils bials patertgaments, che quellas contegnan. Mo enqual garnetsch d' aur ord quei scazi havein nus rimnau e parigliau culla mythologia celtica e germanica. En quellas simplas detgas ei zuppada ina reha fontauna de profunds patertgaments, ord la quala ils pli gronds poets de tuts temps e tuts pievels han buiu. Faust era ina persuna ellas detgas, avont che Goethe ha dau ad el la immortalitat. Ils vegls Dieus, dals quals las runas misteriusas requentan, sesaulzan puspei avont nos eigls ellas detgas. Il pussent Wodan, suprem Diu dils Germans, avont il qual ils babuns enclinavan lur schanuglias saveva il niev spirt dil temps buca bandischar ord la memoria dil pievel. Il grond Diu compara buca pli en sia magnifica furma, cun la galena (helm) d' aur, il bi scud e la ferma lontscha, sco a nus descrivan ils sontgs cudischs dils Normanns.
In pauper um vegl, che vegn e roga in' almosna e paga quella rehamein, … essent el Niessegner ei in patertgament, che tuorna en bia detgas sursilvanas. Il madem sur Wodan raquintan tuts pievels Germans. Quei Dieus entaupa nus puspei ellas detgas dils spirts u dils morts. La mythologia … germanica lai ir quei Diu, compognaus de migieivels dieus e bunas dieuas sur prau e prada, benedent ils fretgs. Sco spirts laian las detgas sursilvanas turnar quella armada. „In bubet dierma en in uaul, rischuna ina detga sursilvana, cheu auda el fracass e ramur, ed arvend el ils eigls, vesa el galoppond umens e femnas sin cavals ners speras ora. Sil davos cavagl era siu padrin per miert tut en fiuc.“ Cheu semischeida l' idea dellas peinas dils condemnai cul vegl mythus. Suenter ch' ils dieus eran vegni midai en nauschs sperts stuevan els setrer els stgirs uauls e sin las solitaras alps. In signiun ch' era ristaus in di suenter scargar d' alp persuls anavos havend el ina vacca malsauna, ha udiu la sera a rumplunond … avon le tegia. Tut en ina gada vegnian ina roscha umens e femnas en da d' esch. Gleiti entscheiven ei a chischar. Suenter haver chischau van enzaconts ord tegia e runan en la vacca, mazan quella e brassan la carn. Era a nies signiun datan ei in pitschen toc; el maglia ed ils sperts seigien lura gleiti svani. L' autra damaun anfla il signiun la vacca entira ed entratga avon tegia; mo quei tochet ch' el veva migliau muncava. Cheu havein nus puspei ina veglia reminisencia della compagnia de dieus e dieuas ch' accompignaven il gron Wodan. Ils pievels Germans numnan ussa quella roscha de sperts „la catscha salvadia.“ Ina autra detga Sursilvana fa a nus endamen quella „catscha salvadia.“ In signiun haveva catschau sias vaccas sin ina spunda d' in quolmet. Dentont ch' el durmeva, vegnen ils sperts, en in sufel, ed entscheivan a purtar cun gron fraccas la biestga daven sur ina val vi. Il pistur sededesta udend il horribel tunem, fa la sontga crusch, ed il vehement vent cala. Cheu semuossa eunc ella detga il venerabel mythus della natira. Il ferm sufel che catscha las neblas, ei il fundament de tuttas quellas detgas della catscha salvadia; nus entupein quei madem mythus ornaus ora della poesia greca el enguladetsch dils bos de Hermeias. La retscha dils morts che dei cumparer sogn Silvester notg suenter detgas sursilvanas ei nuot auter ch' ina autra fuorma della catscha salvadia. Sco in bien e buntadeivel diu tuorna Wodan en persuna de sogn Clau. Quel lai la detgia sursilvana comparer en magnific ornat, sin in losch cavagl, e remunerar ils buns affons cun bels regals. Perquei peinan ils affons in festet, en il qual els han tigliau en per mintga paternies, ch' ei han detg in strech, en la scadiala nua che sogn Clau meta ses regals. Quellas simplas tezlas ein buc auter che ina reminisencia dellas misteriusas runas. Wodan havein nus viu ei buca svanius ord la memoria dil pievel; en biaras fuormas tuorna il venerabel „bab de tuts“ puspei. Freya la buntadeivla dieua; della quala ei di
Daur ein ses cavegls, —
Sco las madiras spigias. (Frithios - Sage.)
ed ils eigls della quala eran blaus scol tschiel della primavera anflein nus en biaras detgas sursilvanas. Si en ina solitaria alp compareva in di de stad ina zun carina giuvna culla fumeglia en stala. Ella haveva cavegls sco igl aur, il qual ella purtava en in vaschi. Ils fumegls levan fugir; mo la mata comondava, ch' els duessien tener neu in vaschi, ed ella vegni a derscher en il flussiond aur. Spert tschaffa il signiun in barcagl ed en el entscheiva la giuvna a derscher il custeivel metal, admoneva dentont il giuven de schar sponder nuot. Quel vegn surprius dil giavel della ranveria; e patertgond haveses tiu priu in curtè enstagl in bercagl — lai el curdar in daguot giun plaun ed en quei moment fuva la giuvna svanida. Sco pertgiradera de scazis, giuvna scungierada compara ella a nus bunamein sper mintga ruina. Il bia porta ella ina ne pliras clavs entuorn tschenta. Freya viva aunc adina culs cavegls sco gl' aur ed il buntadeivel sen en la memoria dils Sursilvans. Era las treis soras, che filan la sort dils carstgiauns; quellas ch' ils Celts veneraven sco las „treis fatas“ … anflein nus en il scazi de nossas detgas. A zaconts buobets seigi ina gada cumparida sper ina ruina ina stupenta bella giuvna, cun in risti d' argient; avont ella erien treis blachs. In cuvretgs cun daners d' irom, in auter cun muneida d' aur ed il tierz cun tretschas. Prendei tgei migliac che vus leis, hagi la buna mata detg. Ils buobs prendevien spert las tretschas per saver far balla e havend els quellas seigien ei i daven. Las tretschas ein buc auter ch' ils fils della sort ina enzena dellas nornas. La canzun populara dils Rätoromonschs. „Die Poesie eines Volkes ist der treueste Spiegel seines Geistes, Gemütes, Genius und Charakters.“ (Geschichte des Osmanischen Reiches von Joseph v. Hammer, Schlußrede.) Sche nus prendein la libertad de portar avon en Lur miez questa sera ina lavur sur della Canzun populara dils Rätoromonschs, sche daventa quei principalmein per far attents Els sin il bi scazi de poesia populara ch' il nies lungatg posseda. Duront ch' ils biars auters opus de nossa literatura ein pli u meins exotics semanifesteschan en nossas praulas, detgas, en entgins dramas populars sco la pissiun, la dertgira nauscha e principalmein ella canzun populara il caracter de nies pievel en sia originalitad, … schubers ed intacts.
Cun tont pli gronda forza e fres-chezia … ha il cant popular pudiu regier en nos quolms non havend en poesias artificialas in inmitg pertgei ch' ils biars de nos poets tochen el novissim temps han buviu ord la fontauna … dil cant popular; lur canzuns eran per cantar e buca per la purgameina. Nua che tut conta ed igl individuum cun ses sentiments e patertgiamens privats svanescha en miez dil pievel, leu regia la canzun populara. Perquei sedistingua quella era tras ina atgna forza e profunditad dils patertgiamens e sentiments, tras ina casta carezia e grondiusa simplicitad … sursigliend quei che secapescha de sesez; senza far bia reflexiuns exprima ella ils sentiments, che muentan il cor. Quei remarcabel Laconismus … e quella atgna forza ha il grond poet german Göthe exprimiu els plaids „Der kecke Wurf des Volksliedes“. Senza far atgnas pli detigliadas reflexiuns sur della natira muossa il pievel dapertut il viv sentiment ch' el ha per quella. Nua che la canzun populara tschontscha della natira vesein nus con stretgs ils ligioms ein, che ligian il pievel cun quella. Per el ei la natira bucca ina caussa morta, las verdas plontas, las cotschnas rosas, perfin la crapa morta selegran e giubileschan ne bragian e pliran cun el. Quei viv sentiment per la natira porscha era alla canzun populara las sias sameglias e figuras, che ein il bia excellentas. Tgi fa lu quellas canzuns po bein enqual auditur emprar? Il pievel sez dein nus per risposta. Nunenconuschents ein ils poets, pertgei che lur cauzun ei mo l' expressiun dils sentiments de melli auters e lur num svanescha denter quels. Sco la canzun della merlotscha, che resuna la primavera, anfla spert in echo giu da mellis autras frastgias e la suava melodia emplenescha igl entir uaul aschia la canzun populara. Excellent rispunda il poet tudestg Friedrich Sallet en siu poem „das Volkslied“ sin questa damonda:
„Und wie sich Vögelein bringen
Ein Lied von Wald zu Wald,
So hört man singen und klingen
Von Land zu Lande bald.“
Mes auditurs han forza udiu durond il deletgeivel meins Matg ina gada duront la sera a resunar giu dils quolms il melancolic e cast tun della tiba. Schi gleiti sco ils mieivels tuns, resunan giu din quolm, pon ils pisturs sin ils auters bucca star en tegia; ei prendan lur tibas e gleiti resuna la suava melodia dapertut. La madema misteriusa forza ha la canzun populara. En la canzun populara vesein nus al pievel el cor, udin a bater quel, udin il rir e bargir dil pievel. Cheu resuna il giubel, cheu selai sentir il plirar, cheu schulau las gomias, cheu audan ins las benedicziuns … dil pievel. De haver fatg attents silla bellezia della canzun populara … e della muntada che quella ha per la litteratura, ei il meret dil genial Herder il grond cor dil qual, sco ina giganta arpa d' Eolus udeva ils schems e las risadas dils pievels, sco el di sez en l' introducziun tier „las vuschs dils pievels“ (Stimmen der Völker), in opus nua ch' el ha rimnau las pli bialas canzuns dils pievels germans, schlaws, ramontschs en excellentas … traducziuns tudestgas. Quei cudisch ha fatg attents ils literats sin il scazi d' aur, ch' il pievel possedeva senza ch' el sez savevi. Adumbaten … ei stau la lavur dil pedant Nicolai a Berlin, il qual leva beffiar il genial opus de Herder puplicond il „Klein fein Almanach von Vollks“. Denton ei aber la revoluziun franzosa rut' ora e quella cun sias ideas cosmopoliticas e siu intent de rumper las barieras che spartevan ils pievels, era bucca adatada d' augmentar la carezia per canzuns popularas. Mo cura ch' il despot regiment d' in Napoleon ha entschiet a scher sin la totona dils pievels e la spada de quel ei vegnida gl' emblem della giustia, ei el cor dils pievels il sentiment patriotic e nazional sereghigliaus et ei han puspei encuretg neunavon las trofäas de lur antenats ed ils opus dils babuns. Era la veglias canzuns popularas della Germania han puspei enflau la meritada grazia. Cun profund sentiment per il bi han ils dus poets Achim d' Arnim e Clemens Brentano rimnau las pli bialas flurs della canzun populara tier in tschupi egl cudisch „Des Knaben Wunderhorn“.
… Quei che quels dus genials umens han muncau havend memia pauc schanetg per las fuormas primitivas et adatg el rimnar, han ei fatg bien compleinamein tras il sen poetic, cun il qual els han rimnau las castas flurs. Quella collecziun fuva dedicada al „vegl magister Göthe“! Cun grondissim plischer ha lez priu si quei opus e di en ina detigliada recensiun ch' el ha dau: „Von Rechtswegen sollte dieses Büchlein in jedem Hause, wo frische Menschen wohnen, am Fenster, unterm Spiegel oder wo sonst Gesang- und Kochbücher zu liegen pflegen, zu finden sein um aufgeschlagen zu werden in jedem Augenblick der Stimmung oder Unstimmung, … wo man denn immer etwas Gleichtönendes oder Anregendes fände.“
Bucamo ella Germania, tier tuts pievels ei cun la regeneraziun dil sentiment poetic sesalzau in niev interess per la canzun populara. Nus lein mo far attents sin duas collecziuns de lungatgs ual schi nunenconuschents tochen de lu sco il nies sin 1).1
La carezia tier las canzuns popularas ha denton survargau igl entusiasmus … nazional e schegie che quel en consequenza dil stretg cor dils monarchs haveva fatg puspei plaz al cosmopolitismus, ha la carezia tier las canzuns popularas priu tier on per on. Ils literats ed estethikers han capiu e mussau pli e pli intensiv tgei scazi de vera poesia la canzun populara contegni. Bucca mo las principalas naziuns, na, era ils pli sbittai lungatgs e dialects han fatg collecziuns de lur canzuns, de quellas remarcablas pardetgias dil spert e della historia dil pievel.
Lein nus Rätoromonschs buca rimnar nossas flurs avon ch' il solegl d' ina nivellonta cultura fetschi seccar ellas? … Lein nus mirar tier ruasseivlamein, … co quels ils pli prezius e custeivels monuments de nies lungatg van a piarder? Quei che ha impediu ils jasters de rimnar nossas canzuns ei stau lur pauca enconuschientscha cun nies lungatg e nies pievel, schiglioc vessen nus probablamein era survegniu per bienmaun „ina collecziun de canzuns“, sco nus vein retschiert ina „Historia della Literatura“, ch' ei in tuorp per nus 2)2. Ei glei stau ditg la differenzia dils dialects, che ha stermentau ils Romontschs sez ded ir vid la lavur. Adumbatten era la premura dil beinmeritau Sgr. Professor Sgier, che ha rimnau entginas canzuns sursilvanas, strapond la mort el naven da ses studis. Deplorablamein … ha igl erudit poet e scutatur Flugi schenghiau sia attenziun mo alla Giadina.
Dapi treis quater ons ha igl auctur de questas lingias cun agit de Sgr. Andreas Vital e d' auters amitgs encuretg de rimnar las Canzuns popularas de tuttas valladas romontschas ed ei vignius remuneraus tras ina eha raccolta. L' Engiadina, Val Mustair, Bergugn, Sursess, Schoms, Dumliasca, la Surselva e la Foppa han purschiu biaras e bialas canzuns. Mein nus atras las pliras tschien canzuns de nossa collecziun anflein nus in bi diember, che derivan senza dubi ord in temps, nua che la partiziun dils dus capo dialects ladin e romontsch, ch' ei per gronda part ina consequenza … dil 16 e 17 tschantaner era aunc buca aschi ferma. Ei glei cert che las pli veglias canzuns dell' Engiadina secattan era ella Surselva ed encuntercomi ils antics cants della Surselva sper las rivas digl In. En general aber ha la Surselva pli paucs e pli vegls, l' Engiadina pli biars e pli novs monuments della canzun populara. Ina gronda part de quellas canzuns crodan cert el 13 e 14 tschantaner, dellas balladas e romanzas tuttas avon la Reformaziun. Pertgei pli vegls che quella ein ils cudischs dil pievel (Volksbücher) Sontgia Genoveva, Barlaam e Josaphat, che ins anfla aunc ussa ella Engiadina ed ein cun lur simplas muontontas raquintaziuns … ord il quatordischavel tschantaner.
Bein las pli interessantas e venerablas canzuns ein quellas, che meinan nus anavos en quei temps nua che nos babuns adoravan lur dieus leu ora el verd uaul e sper la freida fontauna sut il majestus ischi e sigl ault quolm. Gia ditg havevan nus encuretg suenter tals garnetschs d' aur en nies lungatg, sco ch' ins anfla tscheu e leu tier pievels primitivs e nuncultivai. Aschia eis ei vigniu scret ensemen ord dils Finns in entir „Epos dils diaus Kalevala“ ch' ei vignius mantenius mo tras tradiziun vocala. De quels venerabels cants eis ei era compariu ina traduziun tudestga. Finalmein ha ina dunna veglia en ina acla solitaria saviu raquintar a nus il desiderau tras ina canzun, che dat aunc perdetga della veglias deitats. Cheu suonda la canzun de Sontga Margreata 1)3. Declarond raquenta ina detga dil pievel, quels siat ons, che la Sontgia Margreta seigi stada silla alp, eri ei pavel detg avunda e latg en abuldonza; cura ch' ella seigi ida a casa, hagi ella smaladiu l' alp e las savurusas jarvas seigien semidadas ella amara „Jarva sontgia Margreta“ (Citraria islandica), ina plontetta ch' era tochen de lu buc' enconuschenta. Il nausch paster pign seigi pli tard vignius ella glina, nua ch' ins vezi el aunc cun la sadiala de mulscher. Tuts pievels pisturs pertratgan lur „aurea aetas“ sco in temps, nua ch' ils ivers sescuflavien dil latg ed ins savevi sular ils trutgs cun migniucas. Ina detga della val d' Ormont raquenta, co in pistur seigi negaus en il latg; en tala abundonza eri el. La fin de quei bi temps ei il bia vignida caschunada tras malfatgs e luschezia dils carstgauns e las verdas pradas ein vignidas midadas en glitschers, las savurusas plontas en amars mes-chels. … Che nossa canzun auda en quei temps dell' abundonza vesein nus ord ils regals, che Sontga Margreta vul far al paster, spir attributs della abuldonza: „Ei gliei savens il cas, che las veglias canzuns prendan ô mo in dils pli interessants moments della detga“ di il versau scutatur della poesia populara Uhland, e quei ei era cheu il cas; detgas ramontschas et autras canzuns ch' ein idas a piarder savessen bein aunc raquintar pli della misteriusa sontga Margreta, mo sco la Canzun Grotta ella Edda conta mo co il temps d' aur de Frodi 14) hagi pigliau ina fin, aschia nossa canzun mo della fin de quei temps ventireivel. Sut il num de Sontgia Margreta ei cheu segiramein zupau ina dieua, pertgei ch' ils regals, ch' ella porscha ein digns d' ina deitat. Las treis bialas camischas ein camischas strianadas (Zauberhemde), parentas „culla camischa de Sogn Gieri“ che Siegeminna dat a Wolfdietrich e culla camischa d' aur egl vegl epos „Beovulf“. Sco Frodi possedeva in mulin che mulava aur et argient ha Sontga Margreta in che mola il di seghel e la notg salin — il melen garnezi et il tschietschen aur vegnian savens duvrai in per l' auter en detgas e canzuns anticas. Las spigias ein ella Edda ils cavegls d' aur de Sif“. Sche la Sontga Margreta va a S. Gagl, nua ch' ils zens tuccan, ei quei in mussament per la aulta vegliadetgna della canzun, pertgei sco enconuschent ha la claustra de Sogn Gagl giu ils emprems zens en nossa patria. En questas supposiziuns sundel jeu vignius fortificaus tras in auter fragment della medema canzun, che jeu hai retschiert ord da Medel:
E culla ei ida a casa,
Eis ella ida sper ina fontauna ô, a cantau:
O ti fontauna, o ti fontaunetta,
Sche jeu mundel daven,
Sche vegnes ti gues a schigiar:
E la fontauna ei schigiada si!
E pli eis ella ida sper ina plaunca ô
A cantau: O ti plaunca, o ti plaunchetta,
Sche jeu mundel naven,
Sche vegnes ti gues a secar;
Ella ei ida a casa
E la plaunca ei seccada!
Cheu vesein nus la dieua che maungla mo giavischar e las fontaunas schigian, ils crests seccan. Sco ella ha fatg crescher, sa ella era pirentar. Quella canzun ei in niev mussamen che nos vegls vevien in agen cultus sco in agen lungatg e nus vein buna speronza d' aunc enflar plirs de quels venerabels cants. Nossa canzun cantavan ei pli da vegl ellas alps durond uradis; ei stueva aunc esser en enzitgei sur dil tun. Probablamein … quietava la dieua era las irritadas neblas. Aunc ina remarca philologica.
… Enstagl „Quei sto miu signun saver“, di ina versiun pli veglia:
Cul signun vegn
Sche vi jeu star si
E vi tut tschintschar,“
in niev mussamen dil diever dils pronoms en il vegl ramontsch, qual diever Sgr. Professor Bühler ha victoriusamein defendiu encunter ils Sursilvans (vide Novellist).
Cheu lein nus era legier avon ina canzun sur la tiarra della Cucagna, essend ch' ella contegn aunc regordientschas vid „l' aurea aetas“. Tiara della cucagna numma il ramontsch quei ventireivel liuc che ils tudestgs numnan (Schlaraffenland).
Denter las pli veglias e remarcablas canzuns ramontschas audan senza dubi quellas paucas a nus restadas, che raquentan della vita, dellas bravuras … et abenteurs dils animals. Cura che nus udin ina tala canzun, sche separtratgia nies spert anavos en quei temps primitif, nua che la vita dil carstgaun era aunc sin bia modas taccada vid la natira, ne ch' il carstgaun era aunc schi savens ella soleta societad dils animals. Tier in pievel de chitschadurs ne da pisturs, che vevan mintga di de batter cun ils animals salvadis ed ils quals enflavan savens en in fideivel tgiaun lur deliberatur, stueva ei regier autras opiniuns sur la veta interna e spirtala che tier ils humans dil temps present. Quels carstgauns, che havevan schi savens mirau el profund e clar egl dils animals, che havevan empriu d' enconuscher lur forza, lur vezs e bunas qualitats havevan udiu lur schemer plirond, cura ch' il paliet tuccava els, cartevan ch' era ils animals cun lur combats e dispetas legrias e tristezias meretien d' esser cantai. Aschia ei sesalzau sin il fundament d' ina cordiala e sensibla contemplaziun della natira il majestus epos „Reineke Fuchs“, las ragischs dil qual van anavos el pli primitif temps e dil qual il genial scrutatur Jakob Grimm di: „Mir ist … als empfände ich noch germanischen Waldgeruch in dem Grund und der Anlage dieser lange Jahrhunderte fortgetragenen Sage“. Senza dubi stueva in pievel sco il rätoromonsch, la principala rihezia dil qual eran et ein las bialas alps, savurusas pistiras e rehas montaneras, il qual muossa aschi bia carezia per ils animals sco nus vesein ord sias detgas e proverbis, haver canzuns sur de quels. Cheu suonda la canzun dil salep e la formicla la quala raquinta, co la nozza planisada dils dus animalets seigi semidada en ina tresta funeralia 51). Divers pievels han semigliontas rapsodas sur dellas nozzas e funeralias dils animals; nus regordein mo vid la nozza dil luf, della quala ei dat ina canzun norvegica, de quella della uolp la quala vegn descreta en ina canzun lettica, era el „Roman du Renart“ vegnian descretas las funeralias della uolp che fuva sefatga morta. Principalmein ils carins utschals cun lur bials miedis eran ils objects de quellas canzuns. Ord las suavas melodias cartevan ils humans d' udir baul cloms da tristezia, baul bunas admoniziuns sco els sez eran. Bein enconuschents ei il „cucu“ tier tuts pievels en detgas e canzuns 61). Nossa canzun glorifichescha e conta dil cucu sco dil „purtader della primavera“. Sco tal eis el era emperneivels e carezaus d' auters pievels. „Der Kukuc mit seinem Schreien macht fröhlich Jedermann“, stat ei en ina veglia canzun dil Matg. In remarcabel legn tudestg sur il cucu di:
Im Winder aus, im Summer an,
Mein Kind zeucht ein ander Mann,
An meinem Gesang kennt man mich;
Rat, ver bin ich? …
En ina veglia canzun della Bohemia bragia il cucu che la primavera cuozi buc adina. Denton enconuscha il pievel ramonsch era il cucu sco in nausch compogn sco in nuscheivel vischin. Cun sias alas fa el aisch il latg e perquei di ins, il latg aisch hagi en il cucu e la aischa feglia della schula ha en consequenza num paun cucu 72). Tadleien era ina canzun sur dil nausch cucu 83). Ord dil verd uaul, nua che nus vein tedlau igl amureivel cant dils utschals contemplau il viver e selegrar dils animals vegnin nus el bi curtin de rosas dellas canzuns eroticas. Schi ditg sco ei dat bucca ina giuventetgna … cun cavels grischs, di Uhland, vegn la canzun dell' amur ad esser la flur della lyric. Dil temeletg e fleivel sentiment d' amur tochen tier la sgarscheivla pissiun che smeina il tizun, malegia la canzun d' amur ora ils sentiments erotics. Cun las pli bialas colurs vegn cheu discret la legria de dus, che vulan in a lauter bein, l' entira natira vegn embellida e vivificada … els egls dils amants sco nus vegnin a ver; cheu emprendein nus d' enconuscher tut la letezia, la ventira de dus che han bugien in l' auter.
Mo bucamo da legreivlas uras sut il rosè e sper la fontauna raquentan a nus las canzuns d' amur. Era il trest sentiment d' esser sbittaus, il mordent fiuc della schalusia s' expriman cheu. En general sedistinguan nossas canzuns tras in cast sentiment, che sebasescha sin sauna moralitad e mo en paucas sentin nus il fladar della sensualitad meridionala. Tadleien ina gada la canzun d' amur d' in giuven compogn, en la quala s' exprima cun atgna naivitad il sentiment della amur 19). En biaras e differentas canzuns vegnan ils plischers della dultscha amur cantai.
Rosa biala, rosa cara, Sche las uras bucca vessen,
Ti eis mia contentienscha, Sai jeu ch' ellas quei de car
Ti sas gie che sei zun cara Bein bugien a mi fagiessen
Encunter tei mia obedienscha. A rischdassen tut or clar.
Tia fatscha bein ornada Jeu sai ch' ellas or clamassen
Ei miu cor a fidament; Bia suspirs ch' jeu vai tarmess
Quella dat pli ch' ina gada Tier tei scazi che mi dattan
A mi trost a legherment. Per pardetgia ch' jeu sai tes.
Tuts moments che jeu poss buca Vessas pia, o flur carina
Tei cara biala ver, Co poss mai consolar
Poss jeu gir che seigi tutta Mo eung tia fatscha fina
La persuna displischer. Cur che ti selais anflar.
Cur che ti eis absentada Veglias pia cheu d' envia
Sche vai jeu mai nin ruaus De mai bucca sezupar
Buc' ina ura ei vargada Sonder cert adina tia
Che jeu sei bucca turmentaus. Compagnia schar enflar.
Es folgt ein engadinisches Lied 2)10. Tras elegidas e distinguidas figuras, tras in cast e profund sentiment sco bi rithmus sedistingua suondonta canzun degna d' esser parigliada cullas meglieras „Minnelieder“ dil temps miez 311). Cont castas e bialas ein las figuras, cont profunds ils sentiments en quella idjlla. D' in pli profund sen, che quei ch' ins pudess crer sin l' emprema gliada ei suondonta canzunetta 124).
1. Eu vaiva ün mail cotschen rösin
Ha tut e l' ha miss sün meis scrin,
2. Guai cur cha l' an füt passantà
Schi l' ha lura giò mangià
3. Ha tut e ha parti in dus
Ha dat ün toc a meis marus
4. Ha dat eir part da seis minzin
Chi cresch' in el ün giardin
5. Un bel zardin con bellas fluors
Chi sun dad ogni sort coluors
6. La bella salvia con sa' odur
Be sco ils mats lur fos' odur
7. Las rösas con lur savur
Be sco da mattas lur colur.
Tutta legria dell' amur exprima suondonta canzunetta 1): Ma silla carezia suonda la dolur, „Auf Lieb folgt Leid“ … conta ina canzun tudestga. Co ei va bia gadas ditg, tochen ch' il superb cor della cara ei lumiaus udin nus era ord las canzuns che suondan:
L' otra saira spassegiand
La mia dolur per passanter
La mia gronda, la mia gronda
Grond' melancolia!
Quella chi am da turmaint
Ogni ura, ogni momaint
Alla vita, alla vita
Alla vita mia!
Üna saira sun eu stò
In ün zardin ün po fermò
Lo he vis, lo he vis
O che bellas rösas!
Tuottas dad ün cotschen fin
O che dalettus zardin
O che bel, o che bel
O che bellas rösas.
Ma stond la eir a guardar
Tuot surpais a m' impissar
Schi' m rivet, sch' im rivet
Üna frizza gronda
E quella m' ais arrivada
In mieu cour mortel furò
Sco ün cierv, sco ün cierv
Cur ch' el vain ferieu,
Dal chatscheder ch' ais ün hom
Tira üna balla d' plom
Fermamaing, fermamaing
Resta là ferida.
Per ils gods con grand turmaint
Giaiv' el derasand seis sang
Surportand, surportand
Tuot la sia fadia.
Usche eir la mia dolur
Usche granda in meis cour
Pover me, pover me
Povra vita mia.
Eu he roba e daner
Ed ünguotta po güder
Per guarir, per guarir
La mia ferida.
Chi so scha quella ch' eu am
Ho sieu cour sco 'l diamant
Non poss pü, non poss pü
Surporter tel painas. …
O vus chars utschellets
Tuot svani ais meis dalet
Transportos, transmüdos
Sun in painas grandas.
Non chante per m' allegrer
Quella ch' eu am non vol amer
Per la mia, per la mia
Granda disfortüna.
Ma tiers quella vögl eu ir
Quaists duos pleds la vögl eu dir
Mieu cour alguar e suspürar
Sto per causa tia.
Eu 't giavüsch no' m der la mort
Ma fo' m viver da cuffort
Fo' m florir, fo' m sentir
In mieu cour allegreza.
Scha tü no' m voust dar cuffort
Schi giavüsch be la mort
Per glivrar d' indürar
Painas dolorusas.
Ach mort ve qua vicin
10 A mieu viver metta fin
Cha ais cler, ch' eu morir
Sto per causa tia.
Con trest il sparter de dus amants seigi ei il tun fundamental che schai en ina gronda rietscha de bialas canzuns romontschas, che crodan si a nus principalmein muort la viva dolur e tristezia non hipocrisada; ei glei suspirs cuorts e vehements ord in cor buca tussegau da cultura faulsa 1). Questa canzun che vegn cantada ell' entira Surselva e Sursess ei ina dellas pli veglias e pli bialas de quei idiom. De dar rosmarin per memoria alla muronza ei ina fetg veglia moda retica. Quei usit han manteniu nos frars dil Montafun, ils quals han aunc teniu si bia antics usits retics, ch' ein tier nus ira a piarder. Dad ina grondiusa forza vengonza d' ina veglia canzun de baselgia ei la sequenta: „Chanzun de separaziun e cumgio da duos cuors amants“ ord la vall Mustair:
Ils tschels quels cuschidran
E planschan con me
Veziand la desditta
Chi' m disch con tal fè
Non hegiast plü spranza
Nemain t' impisser
L' ais fat la savranza
Dels cours usche chers
L' solagl quel s' inschüra
Splendur non ais pü
Veziand la clerglüna
Con led revesti
Las stailas be crodan
Ils flüms dvaintan lass
Il fö as consüma
Veziand ün tal cas.
La terra be s' mora
Franturand con led
Veziand la tristezza
D' ün cour usche net.
Ma' l Deis della grazia
Ha quai ordino
Fand üna tal plaia
Chi guarir non' s po.
Adieu cour amabel La supra la fossa
Adieu nom bramà Vainst tü eir a vair
Ach cour admirabel L' inscripziun clama
Spiert d' felicità Quel ch' ais mort pel vair.
Eir uossa mi' ossa 'Na mort improvista
Va per reposar 'Na mort dandet
Meis spiert quel s' inclina 'Na mort per pitrezza
Adieu pom tant char. Causa d' ün cor net.
Cheu senta la natira aunc tut cun il carstgaun, conform al patartgiar dils nos babuns, che clamavan la clara glina per perdetgia ed il bi sulegl sco nus vesein ord in proces ord il 17 tschentaner, che sesanfla egl archiv de Glion. Ei gliei il cauld sentiment per la natira il qual ils vegls picturs exprimevan desegnond solegl e glina bargent sper la crusch de Christus. Ma buca adina ei la spartida de dus amants aschi ruasseivla e resignada, … bia gadas rumpa malfideivladat ils ligioms e lura udin nus ils tuns della amara dissonanza che po vignir survintschida mo da ruasseivla resignaziun … ne da gomias. Bein ina dellas pli bialas chanzuns engiadineisas descriva a nus co la paupra feglia d' in pistur regorda in reh amant vid sias empermischuns 113). Bein mintgin de mes auditurs vegnan ad esser cun mei perina ariguard la gronda naivitad e verdat della canzun, Mo sin la fin vi jeu far attents. Durond che en canzuns slavicas e franzosas la paupra mata sa nuot auter, che plirar, smanatscha la giuvna engiadinesa cun las „agnas“; ei glei quei il liuc de dertgira. Perfin ella canzun exotica semanifesta quei sen democratic … quei sentiment dil medem dretg che distingua ils Grischuns 142). 25 Sin nus sto ei far ina gronda impressiun, cura che nus udin ils tuns de profunda dolur che stauscha ora la paupra mata; nus sentin in cor che rumpa, ina flur che secca. Pli da lev sen pren in amant engiadines la caussa 3)15.
Nus lein bandunar il curtin de rosas cun reproducir ina schi antica sco biala canzun ramontscha, ch' ins anfla sin las rivas dil Rein ed al pei dil Bernina 416). Alla versiun sursilvana maunca l' entschatta. Ella entscheiva culs plaids: „Sche ti vul dar à mi la flur enten il liuc digl uors“, ha ella, „il camutsch“, ch' ei segir la veglia fuorma, ed igl uors ei els uauls buca silla grepa. Sur da quei ei il camutsch la figura della spertadat. Gia els vegls statuts e decrets d' imperaturs e conciliums enflein nus las canzuns d' amur e de saltar in sper l' auter. Aschia scamonda il gron apiestel dils germans S. Bonifacius ils „choros secularium vel puellarum cantica“ en baselgia ed er per las muniessas. … Il capitular de Carl il gron ei encunter las canzuns de saltar „abbatisae monasterio sine regis permissione … non exeant et earum claustra sint bene firmita et nullatenus vini leodes scribere vel mittere praesumant.“ Il concil de Mainz scamonda tuts cants turpius e luxurius, tgei ch' ei da capir sut quei declara a nus la lescha de Carl e Ludivic: „illas vero balatationes et saltationes cantica turpia et luxuriosa et illa lusa diabolica non faciant nec in plateis nec in domibus“. Ma nonditgond tuts scamonds e decrets han il saltar e sias canzuns cuzau legramein vinavon, de quei datan a nus pardetgia ils cantadurs … d' amur dil temps miez. Principalmein era ei in che cantava avon tiel saltar e sin quei va ei sch' ina pura selauda el Renner (1300) de siu fegl Ruprecht:
Jener ist der meide rosenkranz
Sin stimme ziert vil vol den tanz
An em lît wol mîns herzen glanz
Wann er hat gel und reidlj hâr.
Amaramein selamenta il Teichner ch' ils tanzs de puraglia, gudognien
pli e pli bia tratsch tier ils nobels:
Nu ist ez mit den uf und nider
Ich waiz nit wie ichz nennen solt
Ob ichz ubernemmen wollt,
Doch gelich ichz aller best zu dem Volk dazu win brest
Ab die uf und nider hüpfent
Mit dem wunderlichen tanz!
Ich getenß noch vol den tag Das man senfter raien phlag
Den man iezunt tanzen sieht.
Tier bunamein tuts ils pievels han ins anflau veglias canzuns tier igl
saltar; jeu regordel ord „La chanson des Saxons“ publiée par F. Michel
vid il cuors:
C' est la jusq' on dit ès prés
Jeu et bal i sont criés;
Enmelot e veut aler,
A sa mere en acquiert grés:
Par Dieu! fille, vous n' irez; …
Trop y a de bachelers au bal.
Mone ha en sia collecziun de Canzuns della Olandia ina:
Moeder lieve moeder mocht ik ter linden gaen.
Enconuschend ei ord la Svizzera franzosa la canzun 117): Culla primavera vegneva, curevan ils saltuns ensemen e sin biala prada entschaveva il saltar, bia gadas vegneva ei saltau d' in liuc a l' auter. Ils habitonts dils vitgs, nua ch' ils saltuns vegnevan, prendevan era part e sco' l flum crescha la compagnia. Aschia eis ei historic constatau che 1374 5 hagien ils habitons sper il Rein - miez e la Mosel entschiet entuorn Sogn Gion a saltar per la vallada entuorn; da Cöln eran 500 saltuns, ei cantavan … traso: Herre Sanct Johan So so Frisch froh Herr Sanct Johann! … Cheu era gia ina rabia de saltar e tut saltava tochen ch' el deva entuorn. Ina rabia de saltar aschia pigliava era quels che mavan la tarantella. En nossa Rezia ha il frestg e legher pievel adina era saltau bugien. Cura che la cozza de neiv svaneva ed il bi verd entschaveva a 15 curclar ils crests e las pradas, vegnieva la giuvantegna enzemen ed ei saltavan lu ora sil prau. Dall' aulta vegliadetgna de quei usit dat perdetga ina praula ramontscha cun dir: „Suenter la nozza dil cavalier ein ei ira ora silla prada spel chisti e saltau tuts ils cambrers.“ Nus schein suondar ina canzun engiadinesa, che mereta muort il plischer vid la veta e invicibla carezia tier il saltar, schi bein sco per sia hilaria contemplaziun della natira in dils emprims plazs ellas canzuns de saltar de tuts pievels:
Usöl ed agnella rupettan sül pra
Ed eu giuvintschella stovess star a chà
Non sotan las stailas intuorn il solai? …
La glüna e las stailas tuot sota con mai.
La naiv va in valzer, la bisch' in galop
Tempesta rupetta, be chi chi va zop
E chi non ha chammas sco peidra ais dür,
Quel sta in sa tanna non s' mova pel sgür. 30
Utschels eir nel ajer, chamuotschs sün il mund
Las beschas in terra e' ls peschs suot la punt
Quai tuot voul as mover, ais viv e containt
Pür cura sun morts non han movimaint.
Perque in ma vita vögl rir e saglir,
Las chammas sun fattas per d' ellas s' servir
Pür dopo mia vita poss lönch eu posar
E viva tal grazcha, eviv' il chantar.
In dils pli antics e pli bials bals ei la rondigniola nua che tuts datan in a lauter il maun e saltond fuian, sepeglian e secatan. Ina buna fortuna ha aunc manteniu all' Engiadina - sura la canzun ch' ei cantavan, pli da vegl leutier e ch' era senza dubi era al pei dil Badus ina gada usitada 181). Vein nus cumpigniau la matta en biala stiva e tier il giuc, sche lein nus era udir ses plonschs, cura ch' ella porta schlappa mutta et udir ina canzun de tgina:
Quista saira lain chantar
E star allegramente
Sch' eu non ha be quà meis char
Sch' ingio less ir a' l tscherchar
O meis char charissem
Que ch' eu ha aint in mieu man
Que non ais tuot mieu
Que chi' m plascha vögl pigliar
E que no' m plascha vögl laschar
Minchün piglia la sia.
Duront ch' en las canzuns d' amur s' exprima il cor, lyricamein, anflein nus l' amur puspei sco fundament d' aur sin il qual la ballada e romanza designescha ses maletgs. Bein enqual de mes auditurs vegnan ad esser surstai d' udir de balladas e romanzas, romanzas ramontschas? Gie denter las veglias canzuns sesanfla in bi diember de talas, che maunglan buca seturpiar d' esser parigliadas cun las medemas producziuns d' auters pievels 2)19 Tgei classic laconismus! Tgei forza et enconuschientscha en discriver las pissiuns dil cor human. Con ver e precis ei mintga persuna designada, con spert e consequent suondan ils eveniments? Nus vesein treis leghers loschs cavaliers che van ora el lartg, lartg mund, pertgei che la via de St. Jachen ei nuot auter che la via gronda (Heerweg), nua ch' ils viandonts van senza ruaus vinavont. Il pli giuven denter els ha gudigniau il cor della figlia dell' ustiera ed el ha dau ad ella per pégn ina „tschinta da fin our e duos bels anels d' our“. Quels dus regals indicheschan la vegliadetgna … della canzun, il fin aur ha zitgei misterius, la tschinta ei antica. Raquintond el il succes de siu abenteuer de carezia als compogns auda quei igl ustier, va tiel mistral e tgisa il giuven che vegn strufiaus sco in striun. Probablamein dueva el ver strianau la giuvna u cun in' egliada ne cun bubronda. Ch' ils striuns pudessen far quei era ina gienerala cardientscha. … En sia dolur e sventira semeina il pauper giuven tier la gaglina e roga ella de far vendetga. Tier auters pievels ei in utschi il sulet agit e confiert dil bandunau, che sto morir lunsch naven dals ses. Aschia conta ina ballada scota co in chitschadur, ch' ei blasaus sin malmort e schai enamiez dil stgir uaul roga in utschi de purtar novas a sia mumma. Co in fideivel (compogn) fa prender igl amitg vendetga pigl assassinau descriva … ina canzun polonesa. Era nossa gaglina ha fatg sanguinusa vendetga sco la fin della canzun di bein clamond neutier ils amitgs dil truau inocentamein.
Sco biars auters pievels ha era il retoromonsch sia canzun della fideivladat alla muronza. Quella spetgia siat ons ch' il siu car tuorni e va mintga sera ora a mirar sch' el vegni. Ma quel turnond anavos vul buca sedar d' enconuscher ed emprova la spusa raquintond siu murus seigi malfideivels. Vesend aber la fideivladat de quella sedat el d' enconuscher 1): En in viv e distinguiu rithmus dramatic di nossa canzun, che meina nus anavos el temps, nua ch' ils fegls della Rezia survevan aunc sut las bandieras de Sogn Marc, sut la loscha regina della mar adriatica. La suondonta canzun regorda nus vid il temps miez cun ses loschs … … et aults chistials e sias tgeuas claustras 2)20. Suenter quella fin crei la muniessa ch' al legher cavalier rumpi buca schi spert il cor ed el meini vinavon sia veta spel bicher empleniu. Tgei verdat e custeivla naivitad schein en la canzun numnada; ei glei in pign drama el stretg rom d' ina canzun.
Buca emblidar astgein nus ina ballada engiadinesa, la quala ha bia semagliadetgna cun „Die Königskinder“ dil lungatg tudestg, „Hero und Leander“ dell' antiquitad, „La pintga Julia“ dils Ungres 3).21 Nossa canzun sedistingua dallas semigliontas canzuns tudestgias, entras quei ch' ella entscheiva cun il raschieni denter ils dus amants. Fetg antic e remarcabel ein las treis „biallas colombas“ che vegnan ord l' aua. En igl vegl epos tudestg „Gudrun“ vegn era in utschi ord l' aua per consolar la paupra princessa, che sto lavar sco ina survienta purtond ad ella la legreivla nova ch' ella vegni gleiti deliberada. Cert ina dellas pli bialas flurs en nies matg de balladas ei la suondonta 4).22
Quella ballada astgia senza tema sameter sper las meglieras dellas tiaras settentrionalas. Plein veta et acziuns va ella vinavon sco in majestus torrent; cametsch presentiment schai sur ella sco in vel ner. Semigliont al gigantesc epos della Nibelungen ed els dramas d' in Shakespeare cartein nus d' udir vegniend neutier la nera sort cun ses peis fier. Cun penibla tema e tristezia empleneschan nus schon ils adieus de bab e mumma, igl ani che sefenda lei negin dubi, tgei fin nus veigien de mirar a vigniend, schi pauc sco il tiglier che rumpa. E con biala ei la fin, en tgei casta poesia exprima ella il patertgament che l' amur survarghi la fossa e cuozi pli ditg che la veta. Sco en la ballada norwegica Bendik et Arolilja, ella canzun schweda „Hilla Hilla“, ella romanza portugiesa „Graf Nillo“, ella ballada scota „Gugliem e Margreta“, egl grondius epos dil genial Gotfried de Strassburg sembraunclan las flurs che creschan ord lur fossa. Tuts ils patertgiaments abstracts ha il pievel cun sia forza plastica midau en acziuns; 10 tgei diember de paralelismus e muontonta repetiziun de plaids! Senza pli liunga exposiziun entscheiva ella cun in dialog, e salva tras a tras in caracter viv dramatic. Ei glei in viv maletg rechs de colurs, che nus porscha nossa ballada. Giu dall' aulta tuor resunan ils zens, ils quals prendan suenter il meini dil pievel part vid tut quei che daventa a lur peis, ed Uhland di cun raschun Schiller hagi buca plidau ord il cor dil pievel cantond il cuors: (fehlt).
Sche nus legin atras cun adatg questa ballada, sche capin nus tgei Göthe manegia cu el tschontscha dal „Keck Wurf“ della canzun populara. Con rehas e differentas ein cheu las situaziuns, con castas figuras, tgei logica e consequenza ei igl entir, tgei vivacitad e melodia! Cheu sentin nus ils paliats d' in salvadi Apollo, che falescha mai la noda. Aunc ina semiglionta … ballada ord il Sursilvan savessan nus zitar. A tala quala maunca il rem, in mussament d' aulta vegliadetgna. Lein contemplar empau la canzun historica politica. Tier in pievel, l' historia dil qual ei ina raquintaziun de combats per sia libertad, sto la canzun historica flurir. Pertgei ch' il pievel surdava als beadis sias valerusas ovras buca sin purgameina, mo bein ella viva canzun e quei monument era pli grondius che quels d' irom. La canzun sescheva udir ell' entira tiara ord la bucca ed all' ureglia de mintgin, mantaneva la memoria dils antenats e stimulava il cor giuvenil de suondar il glorius exempel. Quellas canzuns sur dellas gloriusas battaglias e sanguinus combats, sur dils valerus herox eran il bia cantadas da guerriers, che vevan sez smanau la spada e fretg lontscha e che savevan segloriar sco Weit Weber,
igl ex. … cantadur della battaglia de Murten:
Vit Weber hat dies lied gemacht
er ist selbs gewesen an der schlacht.
Ei gliei de deplorar che mo paucas brustgas de quei cant epic ein restadas a nus. Quellas engraziein nus agl imortal Durich Chiampel, il bab della historia retica che enconuscheva cert in gron diember de talas canzuns; enqual gadas quitein nus en sia historia d' udir aunc suns de quellas. Citau ha el ord ina canzun sur della ujara dellas Gaglinas 231) 1475 ils cuors:
Marti - Ioan diss: Mütscha, mütscha tü Bart Gualgelm,
La vita t' cuosta, schilt ed helm;
Diss el, sch' la mia vita dess a mai custar,
Vögl eug hunur e laud chiatar.
'Lg piglaa la vita, dœt in 'lg chiamp fadiff da soart,
Ch' l' ha ündesch glids ruott aint la moart: etc. — —
La bandera dad Halla quaa bain fuo
Izuont schdrammada da metz ingiuo.“ 10
Cura che nus udin l' envidada dil gigant tiroles e la risposta dil valerus Bart cartein nus de ver avon nus in vegl epos tudestg cun las „truzreden“ de ses herox ne dils renomai cants epics della Serbia. Quei citat dil Livius rhaetic ei in musament, che nus vevien era en ramontsch epos historics sur las gloriusas ujaras en nies lungatg buca mo el latin. In toc 15 d' in tal epos para a nus era che Flugi ha puplicau en (fehlt) 224) La canzun historica ei vignida mo en pintgas particlas tochen tier nus, mo persuenter vein nus pliras canzuns politicas.
Nua che la democratia regeva sco en nossa Rezia stueva mintga remiedi … de manar e regier il pievel esser de gronda impurtonza. E tgeinin deva ei cheu, priu ora il danè blut, meglier che la canzun. Pli ch' il plaid digl oratur et il libellum dil scarvon effectuava quella sil pievel. Gleiti resunava ella per tut las valladas grischunas e mintgin udeva ella. En in temps nua che las gasettas eran aunc nunenconoschentas vegneva ella canzun admoniu il pievel, scurvanau ils inimitgs, turziau ils malvugli. Cheu sgomiavan ils magnats in lauter e schevan ora lur puccaus e quei numnava il pievel „dar sal“.
Nossas canzuns sepresentan sper la historia sco la reha ornamentica entuorn las colonas en in tempel arabic. Quella mida il freid crap en in flurent pumer. Sco encunuschent eran ils Grischuns malcuntents cun la casa d' Austria, perquei che quella, suenter ch' ei vevan aviert a sias armadas ils pass sur lur quolms per l' aquista della Italia leva, serrada la paisch d' Utrecht, bucca tener sias empermischuns. Ils adherents della Frontscha semussavan puspei activs et l' influenza de quella pussonza carscheva. Encunter … quella ei lura comparida la suondonta canzun 1715 sco in bienmaun per ils Grischuns. (Lied fehlt) 3)25. Sepatertgiein nus ina gada anavos el sedischavel e gisiatavel tschentanè, nua che las undas dellas partidas politicas sburflaven daven dal crap Alma entochen al Badus, nua ch' il pievel era mintga moment parigiaus cun las armas enten maun meter si ina nova dertgira per truar traditurs. Con vehements il combat era lu capin nus, sche nus contemplein ils umens ch' ein daventai in' unfrenda de quel. E tier quei temps meina nus anavos la canzun politica e betta ina sgarscheivla glisch silla greta e pissiun, che muentava ils cors, ils sanguinus sentiments … e sgarscheivlas acziuns 261). Quella canzun, ch' ils inimitgs dil grond um han rasau ora per better lozza silla frestgia fossa fa a nus endamen las nenias dil pievel retic. Tier els sco tier tut ils pievels primitifs vesein nus che la dolur e tristezia sur la mort dils cars semuossa en gronda vehemenza e viva forza. Quels carstgiauns als quals la cultura ha aunc bucca mussau de constrenscher lur sentiments en certas fuormas e plaids, expriman la dolur de lur cor en ault grir e bargir, en improvisiuns de dolur 15 e tristezia. La viva dolur, las bialas regordientschas vid ils morts expriman ei savens dadault e sut l' impressiun della tristezia nescha la canzun. Nus anflain tier tuts pievels primitivs canzuns, las qualas deploreschan lur morts, contan lur ovras e seregordan dad els. Cun tgei poesia exprima David sia dolur sulla mort de Jonathan e Saul ella canzun: „O cuolms da Gilboa! sin vus crodi ne rugada ne plievgia ne seigien êrs dad unfrendas primizialas! Partgei che leu ei vegniu friu navend il scut dils heros, il scut de Saul, sco sch' el fuss buca unschius cun jeli. Il balester de Jonathan tschessava buc dal saung dils mazzai ne dal gras dils ferms e la spada de Saul turnava buc vidda. Saul a Jonathan carins e legreivels en lur vita ein er en lur mort buca spartgî. Els fuvan pli sperts che evlas, pli ferms che liuns.“ 27 Da forza dramatica ei il lament per Hector el davos cant della Illias. Ils Indians moribunds contan sez lur lamento. En tuttas valladas grischunas er' ei avon igl usit de cantar sil miert ina canzun de tristezia, in lamento. Fetg biaras de quellas ein aunc semantenidas principalmein ord la Giadina, schegie ch' ei gliei el cuors dil temps e sut l' influenza della cultura entrau en quei cant enzitgei pedantic semegliont al Meistergesang dils tudestgs, tutina s' expriman en biars de quels lamentos ina naturala dolur, ina viva tristezia e profunds sentiments. Cheu suonda in lamento ord Schoms 2)28. Fetg savens sescomian las persunas el plirar e cantar. Il lamento survegn in caracter dramatic sco en sequent lamento engiadines sur la mort de treis giuvens Sar Chasper Men e Tôna Muos: quellas. Citau ha el ord ina canzun sur della ujara dellas Gaglinas 129) 1475 ils cuors:
Marti - Ioan diss: Mütscha, mütscha tü Bart Gualgelm,
La vita t' cuosta, schilt ed helm;
Diss el, sch' la mia vita dess a mai custar,
Vögl eug hunur e laud chiatar.
'Lg piglaa la vita, dœt in 'lg chiamp fadiff da soart,
Ch' l' ha ündesch glids ruott aint la moart: etc. — —
La bandera dad Halla quaa bain fuo
Izuont schdrammada da metz ingiuo.“
Cura che nus udin l' envidada dil gigant tiroles e la risposta dil valerus Bart cartein nus de ver avon nus in vegl epos tudestg cun las „truzreden“ de ses herox ne dils renomai cants epics della Serbia. Quei citat dil Livius rhaetic ei in musament, che nus vevien era en ramontsch epos historics sur las gloriusas ujaras en nies lungatg buca mo el latin. In toc d' in tal epos para a nus era che Flugi ha puplicau en (fehlt) 302) La canzun historica ei vignida mo en pintgas particlas tochen tier nus, mo persuenter vein nus pliras canzuns politicas. Nua che la democratia regeva sco en nossa Rezia stueva mintga remiedi … de manar e regier il pievel esser de gronda impurtonza. E tgeinin 20 deva ei cheu, priu ora il danè blut, meglier che la canzun. Pli ch' il plaid digl oratur et il libellum dil scarvon effectuava quella sil pievel. Gleiti resunava ella per tut las valladas grischunas e mintgin udeva ella. En in temps nua che las gasettas eran aunc nunenconoschentas vegneva ella canzun admoniu il pievel, scurvanau ils inimitgs, turziau ils malvugli. Cheu 25 sgomiavan ils magnats in lauter e schevan ora lur puccaus e quei numnava il pievel „dar sal“. Nossas canzuns sepresentan sper la historia sco la reha ornamentica entuorn las colonas en in tempel arabic. Quella mida il freid crap en in flurent pumer. Sco encunuschent eran ils Grischuns malcuntents cun la 30 casa d' Austria, perquei che quella, suenter ch' ei vevan aviert a sias armadas ils pass sur lur quolms per l' aquista della Italia leva, serrada la paisch d' Utrecht, bucca tener sias empermischuns. Ils adherents della Frontscha semussavan puspei activs et l' influenza de quella pussonza carscheva. Encunter … quella ei lura comparida la suondonta canzun 1715 sco in bienmaun 35 per ils Grischuns. (Lied fehlt) 313). Sepatertgiein nus ina gada anavos el
1. Qui in Sent vivevan trais giuvens
Eiran legers e containts.
Ma noss Segner lura quia,
Con greiv mal tuots trais plajats,
Per clamar tuots trais pro el. 5
Tuots trais spus fan nozzas in tschel,
E las spusas qui sün terra
Han tristezza, plandschan larmas bleras.
2. Nesa Defila spusa del ün
Que füss bain da considerar 10
Ils vos cours sun contristats
Per ils voss chars figls amats
Vai stovü eir sotterar
In la flur da lur età.
Dus as vevan compagnats 15
O vo spus da grand fortüna
Con ils angels chantais adüna
3. Ils figls (morts):
Eir a vo, nos pover bap,
As sarà bain grev quest fat 20
Sün nus vevat vossa spranza
E sgüra eir vos confort
Eir a vus ma povra mamma . . .
Lura plonscha la mumma, suenter sar Menn, lura prendan ei mintgin adieu da lur spusas, ch' ei han speronza de ver puspei enten il parvis, alla fin 25 roga la poeta la spusa dil frar vegl per perdun, sch' ella vagi buca gartiau la canzun suenter giavisch. Tals lamentos sesanflan è sco appendix tier las ediziuns de priedis de bara ord il 17 e 18avel tschantaner. Aschia enflein en in cudischet daus ora sur Landrichter Gion Gaudents de Capol, baronet Engelland 30 Cavalier de S. Marc e guvernatur da Valtlina buca meins che 12 lamentos. Ils biars semidan aber sut ils mauns de lur aucturs en freids sonets e la munconza de ver sentiment ei zupada tras bombast de plaids e figuras mythologicas ord il Helikon. Mo ina de quellas canzuns suonda cheu sedistinguend ella dallas autras tras in tun popular e vivacitad naturala 321). 35 Che la canzun era destinada per cantar, muossa gia il refrain 332): Ina interessanta declaronza sur della muontada, natira e historia dellas canzuns … politicas dat a nus in cyclus de canzuns ord il davos dil 18 avel tschantaner. Tgei gronda irritaziun e malaveglia ei regieva lu denter il pievel principalmein … sur il regimen en la sventirada Valtlina ei enconuschent, ei semussava era sil horizont politic de nossa patria trasô pli bia neblas grischas e pils 5 magnats grischuns era la greta dil pievel ina spada de Damokles. Per calmar ils irritai ha „Louis Vieli“ 1) componiu ina canzun politica, en la quala el ha repartiu la cuolpa dil schliet uorden en la Valtelina sin ils purs, signiurs e nobels de quella vallada sezza e cussigliau al pievel de tener ferm vid ses manaders ed esser units. La canzun ei comparida en 10 squetsch. Gleiti denton ei vigniu dau ad ella ina risposta en in' autra canzun, nua che la cuolpa dil schliet uorden en Valtelina ei cargada si sulet als signiurs e cussigliau de ranschar in „Strofgericht“ per dar penatienzas … a quels, gie il poet va schi lunsch ch' el cusseglia de schar siglir il tgiaun ad enzaconts dils grons 2). 15 Che quella risposta ha enflau in viv eho el cor dil pievel vesein nus ord suondonta scartira dada en dalla dieta rimnada a Trun agl uestg Graf Dyonisius von Rost 3). L' inquisiziun instradada encunter il plevon de Trun ha denton giu zun negin succes e canonic Balletta incaricaus cun quella ha dau alla fin 20 il sabi cussegl de schar scher la difficila fitschenta, pertgei sch' in stezi en in liuc il fiuc, rumpien las flommas ton pli vehament si ad ô en in auter. Havend il camond della dieta mo ingrondiu la popularitat della canzun ha Vieli puspei stuiu semetter sin siu pegasus ed en ina secunda canzun damonda el tgi dei regier la tiara, sche buc ils signurs e perhorescescha 25 l' jdea din Strofgericht 4). Irritaus dat plevon Caplazi risposta en ina canzun, nua ch' el dumbra si tut las famiglias de purs (Bauernadel) ch' el crei che fussien vengonzas de regier 5). Cheu vesein nus tgei muntada la canzun politica veva e co ils vegls politichers seneziaven de quella. Pli nunschanadamein che Caplazi tacca 30 in' autra canzun ord il medem temps ils magnats della Partsura. Nus udin gia il schular della revoluziun franzosa, mo essend ch' ella numna tuts per num e nomina sunt odiosa secuntentein nus de citar la fin. (fehlt) 6). La plema dellas canzuns politicas porta denton quella dils giats 7), che sedistingua tras in' amara ironia, salau sarcasmus cantond las ovras dils 1) Lied ist abgedruckt Rät. Chrest. Bd I, S. 358. 2) Lied abgedruckt Decurtins, Chrestomathie Bd. I, S. 360. 3) Eine Lücke im Manuskript. 4) Eine Lücke im Manuskript. 5) Decurtins, Chrestomathie Bd. I, S. 367, IV. 6) Vielleicht die Lieder IV. und V. Decurtins Chrestomathie, Bd. I, S. 365, 366. 7) Annalas, Cuera, Bd. VIII, S. 292 ― 293.
- ↑ 1) Hier eine Lücke im Manuskript. Wahrscheinlich die Sprachen der Livländer … und Slaven; Safalik und Palacky weckten die Idee des Panslavismus.
- ↑ 2) Es dürfte die „Geschichte der Literatur des rhätorom. Volkes“ von Dr. Fr. Rausch, Frankfurt a. M., 1870, gemeint sein.
- ↑ 1) Decurtins, Chrestomathie Bd. II, p. 238.
- ↑ 1) Vgl. Deutsche Mythologie von Simrock, 3. Aufl. Bon b. Adolf Markus 1869, S. 317.
- ↑ 1) Decurtins, Chrestomathie p. 346, Bd. II.
- ↑ 1) Decurtins, Chrestomathie p. 568, Bd. II.
- ↑ 2) oxalis acetosella, Guggerbrot, Waldklee, Guggenkäs, Süreli (Bern), Guggersauer … (Bern, Luzern).
- ↑ 3) Decurtins, Chrestomathie p. 569, Bd. II.
- ↑ 1) Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, p. 133.
- ↑ 2) Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, p. 60 mit einigen Variationen.
- ↑ 3) Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, p. 153.
- ↑ 4) Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, p. 73.
- ↑ 1) Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, p. 156.
- ↑ 2) Decurtins, Chrestomathie Bd. II, p. 270.
- ↑ 3) Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, p. 254.
- ↑ 4) Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, p. 154.
- ↑ 1) Hier fehlt das Lied.
- ↑ 1) Hier ist eine Lücke im Manuskript.
- ↑ Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, p. 175.
- ↑ Decurtins, Chrestomathie Bd. II, p. 338c mit einigen Variationen.
- ↑ Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, p. 174.
- ↑ Decurtins, Chrestomathie Bd. IX p. 179.
- ↑ Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, S. 185. Vergleiche Ulrici Campelli, Historia Raetica, Basel 1887, Tomus I, S. 562, c. 39.
- ↑ Vergleiche Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, S. 185.
- ↑ Wahrscheinlich das Lied Decurtins Chrestomathie Bd. IX, S. 190.
- ↑ Im Manuscripte eine Lücke.
- ↑ Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, S. 185. Vergleiche Ulrici Campelli, Historia Raetica, Basel 1887, Tomus I, S. 562, c. 39.
- ↑ Im Manuscript fehlt das Klagelied.
- ↑ Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, S. 185. Vergleiche Ulrici Campelli, Historia Raetica, Basel 1887, Tomus I, S. 562, c. 39.
- ↑ Vergleiche Decurtins, Chrestomathie Bd. IX, S. 185.
- ↑ Wahrscheinlich das Lied Decurtins Chrestomathie Bd. IX, S. 190.
- ↑ 1) Im Manuscript eine Lücke.
- ↑ 2) Refrain fehlt.


text:
Bus da vaccinar
La vaccinaziun cunter corona è il med il pli effectiv per cumbatter il coronavirus. Ella reducescha il ristg da vegnir malsaun e da dar vinavant il coronavirus – uschia pon persunas spezialmain periclitadas vegnir protegidas. Pli bleras persunas ch’èn vaccinadas, pli pauc ch’il virus circulescha en la societad e pli paucas persunas che vegnan malsaunas u moran dal coronavirus. Persunas indecisas pon sa laschar cussegliar gratuitamain al lieu, durant che persunas prontas per la vaccinaziun survegnan tala senza preannunzia.
Las persunas che vulan sa laschar vaccinar prendan cun sai la carta da la cassa da malsauns sco er la carta d'identitad u il passaport.
A partir da mardi, ils 19 d'october 2021, cumenza in'equipa da vaccinar mobila in terz gir cun 21 staziuns. Ultra dals vaccins da Moderna e da Pfizer/BioNTech prenda l'equipa da vaccinar cun sai da nov er il vaccin vectorial COVID-19 Vaccine Janssen:
- Las persunas che sa decidan per in'emprima vaccinaziun cun Pfizer/BioNTech, survegnan la segunda vaccinaziun en ils centers da vaccinaziun a Cuira ed a Landquart.
- Las persunas che sa decidan per in'emprima vaccinaziun cun Moderna, survegnan la segunda vaccinaziun en in center da vaccinaziun regiunal, tar lur media u medi da chasa u en in'apoteca.


text:
di: Luigi Carcano; Sergio Parisini
La fiorista de Piazza Fontana,
on doninn tanto bèll e grazios,
madonnina faa sù in d'on sciallètt
quand el temp a stà al frègg le condana.
Cont el sô la và in cerca d'ombria
al ripar del sò vègg ombrellon.
E a la gent che la passa de via,
la ghe vend i sò fior de stagion.
Lù bèll scior, ma ch'el guarda i color
tanto frèsch di mè ros
coltivaa in d'on giardin
cont i man delicaa d'ona fata.
I mè vioeul, par che parlen
e disen sincer a la gent
l'espression d'on penser
senza nanca bisògn de paròll.
Tutt i dì lee la cunta 'na stòria,
l'è 'na scusa per digh ai client
i provèrbi di fior del giardin
tramandaa di sò vègg a memòria.
Cont i fior lee la vend la magia
a chì cred ai fortunn del destin
e ghe dà, per chi voeur, l'armonia
di segrett che nascond on basin.
Lù bèll scior, ma ch'el guarda i color…
Ma però, cont on sorris,
la scond sòtta i oeugg de la gent,
la speranza che moeur.
E ghe resta in del coeur el dolor.
Lù bèll scior, ma ch'el guarda i color…


text:
- ina scola da la Caritas
- chasas ed in project d'agricultura da la Helvetas
- in center da sanadad e per la protecziun d'uffants da Terre des Hommes
- in center da scolaziun per miradurs da la Crusch Cotschna e da Swisscontact
- ed in project da reconstrucziun da Medair
Tut quai èn projects che la Chadaina da Fortuna ha finanzià cun ina part da las 1,7 milliardas francs che l'organisaziun ha rimnà ils ultims 70 onns.
Pervia dal giubileum datti in quiz (guarda chaschettas a la dretga) cun in premi attractiv: In viadi da circa 10 dis en il Nepal nua ch'il victur u la victura ha tranter auter la pussaivladad da visitar ils project d'agid numnads sura.
Betg in viadi da luxus mabain in'experientscha
Quai di Claudia Cathomen, la vusch rumantscha da la Chadaina da Fortuna, che ha sezza gia visità plirs projects. I saja da quintar cun lungs viadis en jeeps en ils quals ch'ins vegnia scurlattà atras. Plinavant stoppian ins tut tenor ir lunsch a pe per cuntanscher ils projects e durmir en tenda u en alloschis fitg simpels.
Il luxus vi da quest viadi è da pudair vesair insatge ch'ins na po betg cudeschar tar in biro da viadi.
RR actualitad 11:00
Il quiz
En in emprim pass èsi da respunder 10 dumondas. Lura datti in finalist u ina finalista or da mintga regiun linguistica. Lezs dastgan lura ir ils 26 da settember – il di da fundaziun da la Chadaina da Fortuna l'onn 1946 – a Berna en il final ed anc respunder a tschintg ulteriuras dumondas. Il victur u la victura dastga far il viadi en il Nepal.


text:
Post spezialisà Cultura inclusiva
Purschidas culturalas duain esser accessiblas senza barrieras era per umans cun impediments. Noss post spezialisà Cultura inclusiva s'engascha per questa finamira.
Contact
Fachstelle Kultur inklusiv
Pro Infirmis Bern
Schwarztorstrasse 32
3007 Bern
Link: kontakt@kulturinklusiv.ch
Il dretg da sa participar
La participaziun culturala n'è nagin luxus, mabain in dretg da burgais.
Umans cun impediments han il dretg da prender part a la vita culturala cun ils medems dretgs sco auters. Quest princip è fixà en l'artitgel 30 da la Convenziun da l'ONU davart ils dretgs da persunas cun impediments. Per il post spezialisà Cultura inclusiva stattan en il center trais aspects: umans cun impediments sco part evidenta dal public, sco collavuraturas e collavuraturs en instituziuns culturalas e sco artistas ed artists.
Il label «Cultura inclusiva»
Il label «Cultura inclusiva» undrescha instituziuns culturalas che s'engaschan a moda activa e cumplessiva per l'inclusiun d'umans cun impediments.
L'access liber a las purschidas culturalas, la participaziun culturala e l'avertezza vivida èn las tenutas ch'il label promova. Bleras instituziuns culturalas han gia percurschì l'impurtanza da l'inclusiun sco pensum da la societad. Ellas èn precursuras per ina cultura senza obstachels per tut las persunas interessadas. Il label «Cultura inclusiva» sustegna ellas en ina collavuraziun colleghiala sin questa via: dapi il 2014 en il chantun da Berna, dapi il 2016 en l'entira Svizra tudestga ed a partir dal 2018 er en la Svizra romanda ed en il Tessin.
Tschintg champs d'acziun per ina cultura inclusiva
• purschida culturala
• access tematic
• access architectonic
• purschidas da lavur
• communicaziun
Vulais Vus dapli infurmaziun davart il label «Cultura inclusiva»?
Visitai la pagina-web:


text:
La Classica sa regorda da sis cumponist naschì avant dis ed onns. Sis cumponists che savessan festivar quest onn in anniversari radund. Tomaso Albinoni (1671-1751), il venezian, naschì ils 14 da zercladur avant 350 onns a Venezia e mort là ils 17 da schaner avant 270 onns; Dmitri Bortnjansky (1751-1825), il russ-ucrain, naschì ils 28 doctober avant 270 onns; Carl Maria von Weber (1786-1826), il maister da lopera romantica tudestga, naschì ils 18 da november avant 235 onns e mort ils 5 da zercladur avant 195 onns; Carl Loewe (1796-1869), il grond um da la ballada tudestga, naschì ils 30 da november avant 225 onns; lartist universal oriund da lUngaria Franz Liszt (1811-1886), pianist virtuos e cumponist giagliard, naschì ils 22 doctober avant 210 onns en il Burgenland, mort ils 31 da fanadur avant 135 onns a Bayreuth e sco ultim Antonin Dvorak ( 1841-1904), il grond um da la musica tschecha, naschì ils 8 da settember avant 180 onns a Prag.
Ils titels en l'emissiun
L’emissiun cun musica classica da differents cumponists ord tut las epocas. Interpretada d’orchesters e solists da renum.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Eveline Widmer-Schlumpf
Eveline Widmer-Schlumpf (* ils 16 da mars 1956 a Favugn sper Cuira) è ina politicra svizra da la Partida burgais-democratica (PBD). Ella è stada en uffizi sco commembra dal Cussegl federal svizzer dal schaner 2008 fin il december 2015.
Scolaziun, professiun e vita privata[modifitgar | modifitgar il code]
Eveline Widmer-Schlumpf è la figlia da l’anteriur cusseglier federal Leon Schlumpf. Ella è creschida si a Favugn, nua ch’ella è anc oz da chasa. Widmer-Schlumpf è maridada cun in inschigner da construcziun ed ha trais uffants.
Suenter avair frequentà il gimnasi a Cuira (tip da maturitad B) ha Eveline Widmer-Schlumpf studegià giurisprudenza a l’Universitad da Turitg e fatg ses licenziat l’onn 1981. L’onn 1983 è suandada la patenta d’advocata dal Grischun, il 1986 la patenta notariala grischuna. L’onn 1990 ha Widmer-Schlumpf fatg il doctorat. Dal 1987 al 1998 ha ella lavurà sco advocata e notara.
Carriera politica fin l’onn 2007[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1985 è Eveline Widmer-Schlumpf vegnida elegida en la dretgira cirquitala da Trin. Questa dretgira ha ella presidià dal 1991 fin il 1997. Dal 1994 al 1998 ha Widmer-Schlumpf fatg part dal Cussegl grond dal chantun Grischun. Ils 15 da mars 1998 è ella vegnida elegida sco emprima dunna en il cussegl guvernativ dal chantun Grischun. Ella ha manà il Departament da finanzas e militar ed ha surpiglià il 2001 ed il 2005 il presidi guvernativ.
Il settember 2001 è Widmer-Schlumpf daventada presidenta da la Conferenza dals directurs chantunals da finanzas. En questa funcziun ha ella giugà l’onn 2004 ina rolla centrala cura che indesch chantuns han lantschà il referendum cunter in pachet fiscal da la Confederaziun. Quai è stà l’emprim referendum dals chantuns en l’entir’istorgia da la Confederaziun; el ha gì per consequenza ch’il pachet fiscal è vegnì refusà dal pievel svizzer.
A partir dal matg 2004 fin la fin da l’onn 2007 ha Widmer-Schlumpf fatg part dal cussegl da banca da la Banca naziunala svizra, a partir dal mars 2007 sco vicepresidenta.
Elecziun sco cussegliera federala[modifitgar | modifitgar il code]
En las elecziuns dal Cussegl federal da l’onn 2007 è Widmer-Schlumpf vegnida elegida sco cussegliera federala empè da Christoph Blocher, il candidat uffizial da la Partida populara svizra (PPS) e cusseglier federal en uffizi. Quest coup maiudì è sta pussaivel a basa d’ina cunvegna tranter la Partida socialdemocratica da la Svizra, la Partida ecologica svizra e la Partida cristiandemocratica svizra. Il pli absolut da 122 vuschs ha Widmer-Schlumpf cuntanschì en il segund scrutini (ed è vegnida elegida cun 125 vuschs). Christoph Blocher ha obtegnì 115 vuschs. Per blers politichers ed observaturs da la politica è l’elecziun da Widmer-Schlumpf stada ina gronda surpraisa.
Gia avant l’elecziun avevan ils manaders da la fracziun da la PPS communitgà «d’excluder» da la fracziun mintga commember ch’acceptia la tscherna senza esser vegnì nominà da la fracziun. L’exclusiun ha per consequenza ch’il commember na po ni far quint cun il sustegn da la fracziun ni sa participar als inscunters da la partida. Widmer-Schlumpf ha giavischà in di temp da reflexiun per decider sch’ella acceptia u refusia si’elecziun. Il di suenter ha ella confermà avant l’Assamblea federala d’acceptar sia tscherna sco cussegliera federala. Ensemen cun il segund cusseglier federal da la PPS, Samuel Schmid, n’è ella perquai betg pli vegnida purtada da sia fracziun.
Cun Eveline Widmer-Schlumpf han per l’emprima giada trais dunnas fatg part a medem temp dal Cussegl federal. Suenter Eugène Ruffy è ella il segund commember dal Cussegl federal, dal qual il bab è gia stà cusseglier federal.
Critica d’avair acceptà l’elecziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils manaders da la fracziun da la PPS han reproschà a Widmer-Schlumpf d’avair tradì si’atgna partida. Sinaquai ha ella declerà en diversas intervistas ch’ella vulevi a l’entschatta refusar l’elecziun, ma per salvar il sez da la PPS haja ella midà idea. Ina documentaziun fatga da la Televisiun svizra ha empruvà da mussar co ch’igl è vegnì a l’elecziun da la cussegliera federala. Sa basond sin questa documentaziun ha la PPS rinfatschà a Widmer-Schlumpf d’avair ditg manzegnas e d’avair intrigà cunter Christoph Blocher. Ella ha dentant refusà questas inculpaziuns e ditg ch’il film dettia in fauss maletg.
Dumonda d’exclusiun da la partida[modifitgar | modifitgar il code]
La PPS svizra ha discutà da sclauder Eveline Widmer-Schlumpf da la partida, senza prender però ina decisiun formala. In’expertisa giuridica ha mussà che la PPS svizra na dastgia betg excluder ina persuna singula, perquai che las secziuns chantunalas regleschian l’appartegnientscha a la PPS. La partida naziunala dastga be sclauder in’entira partida chantunala. La suprastanza centrala da la Partida populara svizra ha pretendì ils 4 d’avrigl 2008 che Widmer-Schlumpf sa retiria immediatamain dal Cussegl federal e ch’ella sortia fin ils 11 d’avrigl 2008 da la PPS. En cas che Widmer-Schlumpf na sortia betg, stoppia la PPS grischuna sclauder ella fin ils 30 d’avrigl 2008, cas cuntrari veglia la PPS svizra sclauder la partida chantunala dal Grischun. Widmer-Schlumpf n’ha betg acceptà las pretensiuns da la PPS svizra. Tenor la cussegliera federala Micheline Calmy-Rey sustegnia l’entir Cussegl federal la commembra nov elegida. Ils 8 d’avrigl 2008 ha la direcziun da la PPS grischuna declerà ch’ella na sclaudia betg Widmer-Schlumpf. Quai han er ils delegads confermà cun 163 vuschs (ed intginas abstenziuns) en ina votaziun consultativa dals 23 d’avrigl.
Ils 11 d’avrigl 2008 èn 12 000 persunas sa participadas a Berna ad ina demonstraziun da simpatia per Eveline Widmer-Schlumpf. Questa manifestaziun per dapli respect envers instituziuns politicas è vegnida lantschada da diversas associaziuns da dunnas, manadas da l’Alliance F.
Il prim da zercladur 2008 ha la suprastanza centrala da la PPS sclaus l’entira PPS dal Grischun da la PPS Svizra. Sinaquai è ina gronda part da la PPS dal Grischun s’orientada da nov ed ha fundà la Partida burgais-democratica (PBD) dal Grischun. La simpatia da la populaziun svizra per Eveline Widmer-Schlumpf è sa manifestada ils 10 da schaner 2009 cun eleger ella sco ‹Svizra da l’onn 2008› en rom da la surdada dal SwissAward.[1]
Reelecziun per la perioda d’uffizi 2012–2015[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà tuttas stentas da vart da la PPS svizra d’impedir sia reelecziun, è Widmer-Schlumpf vegnida reelegida il december 2011 da l’Assamblea federala per in’ulteriura perioda d’uffizi. Ella ha sinaquai midà dal Departament federal da giustia e polizia a la testa dal Departament da finanzas. L’onn 2012 è Eveline Widmer-Schlumpf stada en uffizi sco presidenta dal Cussegl federal.
Demissiun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 28 d’october 2015 ha Eveline Widmer-Schlumpf annunzià sia demissiun per la fin da l’onn 2015. Ils 9 da december 2015 ha l’Assamblea federala elegì ses successur Guy Parmelin (PPS). Dapi l’avrigl 2017 è Eveline Widmer-Schlumpf presidenta da la Pro Senectute.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Andrea Hämmerle: Die Abwahl – Fakten und Figuren. Rüegger, Glaruna/Cuira 2011, ISBN 978-3-7253-0981-8
- Esther Girsberger: Eveline Widmer-Schlumpf. Die Unbeirrbare. Orell Füssli, Turitg 2011, ISBN 978-3-280-06124-4
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]


text:
Antrogna
Antróna o anca Antrogna (Antruna in del dialet de Intra;[1]; nòm uficiàl in italian: Antrona Schieranco) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 445 abitàncc (dàto del Dicember 2013[2]), cunt ona superfis de 100,0 km² e ona densità de popolaziun de 4 ab./km².
El se tröva al cunfin cun la Svizera, per la precisión cunt el cantón Vales (cumün de Saas-Almagell e de Zwischbergen).
El teritori[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cumün ussulan el cumprend in del sò teritori tüta la part süperiura de la Val Antróna, la valada del riaa Uvesca, aflüent de drita del fiüm Tos, e l'è duminaa a ovest dai Alp.
El cumün a l'è nassüü aministrativament in del 1928 de la füsión de düü cumün alpin preesistent: Antróna Piana e Antróna S'ceranch, tücc e düü pien de storia antiga. El paes l'è un otim punt de partenza per escürsión vers i lagh sitüaa in quij zonn chì. El lagh de Antruna l'è nassüü dopu la frana del 1642 e l'è staa mudificaa sücessivament per pudè vess dupraa a fin idrueletrich. Gh'è anca alter lagh artificiai, che disegnen el paesagg de la part püssee alta de la val.
Storia e munüment[Modifega | modifica 'l sorgent]
La presenza de insediament üman ad Antróna Piana l'è ducümentada a partì dal XIII secul, ma gh'è di indizi che fan pensà a urigin püssee antigh. La sua culucazión particular, sitüada in sü l'antiga via che la tacava l'Ossula a la Val de Saas, in del cantón svizer del Vales, l'ha faa de Antróna Piana un center impurtant fina al 1700, quand che la sua pupulazión la rivava a 1650 abitant.
Una frana granda del 1642 l'ha müdaa multu el paesagg e l'ha tucaa anca el paes: i cronach del temp parlen de 95 o 150 mort. Inultra, cunt el cambià el curs del riaa Truncón l'ha purtaa a la furmazión del Lagh de Antróna. In de la sciagüra l'è stada trada giò anca la növa gesa de San Lurenz.
La parochia de San Lurenz del dì d'incö l'è stada fada dopu la frana, cume ampliament de l'uratori piscinin de San Roch, che l'era staa risparmia da la füria de la natüra. La gesa l'è cumposta da tre navad, dividüü da pilaster e cupert da volt a vela. Al pronau delicaa, sura el qual l'è incisa la data de ültimazión del tempi (1685), l'è cuntraposta l'aüsterità de la fasciada. Arent a la gesa la gh'è la tur campanara, fada sü tra 'l 1653 e 'l 1650.
La gesa de San Peder la se tröva in de l'umonima frazión, caplögh del cumün supress de S'ceranch. Anca quela custrüzión la gh'ha avüü urigin da un disaster natüral: in del 1640 un'alüvión l'aveva traa giò la gesa vegia, cun l'ubligà i abitant a fàn un'altra. La gesa növa l'è stada finida in del 1662. La fasciada l'è cumposta da un rusón e un purtal in stilo rumanich, opera de l'architet Giannino Ferrini, famus per vess fradel del Beaa Cuntard. El perimeter del sagraa de la gesa l'è circundaa dai capel de la Via Crucis, cun disegn del XIX secul.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Antrogna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Diziunari intres-italian, pag. 11
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il november era ina giuvna da Genevra da 19 onns sparida. Ussa ins ha chattà sia barra en il territori da palì al Lai da Neuchâtel. Tenor la polizia sa chattava la bara gia pliras emnas là.
La polizia haja gia davent da l'entschatta supponì ch'i saja in cas criminal. Il venderdi ha la polizia arrestà il giuven da 21 onns che vegn suspectà d'esser responsabel per la mort da la giuvna. El sa chattà uss arrest d'inquisiziun. Ils investigaders supponan ch'ils dus giuvens hajan sa conuschì.
Las circumstanzas da la mort n'èn betg anc dal tut enconuschentas.
RR novitads 12:00


text:
Da la radunanza da nominaziun dals 30 da quest mais a Cuira vul la PBD nominar ses candidats. Da las partidas regiunalas e districtualas èn dus candidats vegnids proponids fin ussa: Il cusseglier guvernativ en uffizi, Jon Domenic Parolini ed il deputà e president da partida Andreas Felix ch'è era mainafatschenta da l'uniun dals impressaris grischuns.
Anc betg il candidat uffizial
Il post da cusseglier guvernativ tenta Andreas Felix. Quai post saja ina sfida, e mantegnair il segund sez per la PBD saja ina motivaziun supplementara. Sche sia partida, che perda adina puspè vuschs, haja era merità quest sez, na less Felix betg valitar. La fin finala decidian ils votants e las votantas.
Fin a la radunanza da nominaziun possian ins anc far ulteriuras propostas, hai num davart da PBD. La radunanza da nominaziun da la PBD ha lieu ils 30 da mars 2017 a Cuira.
RR novitads 11:00


text:
Glindesdi cumenza l'inscunter suprem a Paris, nua che tut las demonstraziuns èn scumandadas, suenter las attatgas terroristicas dals 13 da november. A l'inscunter vegn contractà ina nova cunvegna da clima per reducir ils gas da serra en l'atmosfera. Part fan 10'000 delegadas e delegads da 195 stadis.
Canada vul augmentar meds finanzials
Il Canada ha entant annunzià da vulair dublegiar l'agid finanzial per la protecziun dal clima en stadis paupers. En il decurs dals proxims 5 onns vul la regenza canadaisa impunder 2 milliardas dollars per tals projects, ha ditg oz il primminister Justin Trudeau, dus dis avant l'inscunter suprem da l'ONU davart il clima. Tge projects en tge stadis che duain vegnir sustegnids, na saja anc betg cler e vegnia anc sclerì, uschia Trudeau.
RR novitads 11:00


text:
Esser natiral
Ils emprims exercizis ch’il reschissur Linus Flepp fa, èn: emprender da discurrer senza esser teatralic. Ins stoppia esser natiral sco quai ch’ins saja sin via. Perquai di el adina: Giai a chasa e guardai co vus discurris là, e suenter emprendain nus da discurrer uschia sin tribuna.
Il segund pass è alura dad emprender ordadora. Quai vegnia ad esser detg pretensius, manegia Roland Tomaschett che fa per l’emprima giada teater. Era Adriana Albin n'è mai anc stada sin tribuna. Ella è oriunda da Cuira e viva dapi dus onns a Trun, ed ella chapescha rumantsch. Sco ella ha ditg ad RTR, haja ella fatg la scola da polizia e là hajan els era stuì far scenas sco en il teater. Quai haja ella fatg gugent e perquai saja ella sa decidida da far uss ina rolla en il toc Davos ils set binaris.I na saja però betg simpel da pronunziar endretg il text.
Plans gia il 2012
Sco Silvio Albin che ha gia fatg pliras rollas raquinta, aveva l’uniun da teater Trun vulì preschentar il toc actual gia il 2012, cura che la Viafier Retica ha festivà il giubileum da 100 onns Cuira – Mustér. Ma pervia da la coincidenza cun la festa da chant chantunala a Trun na saja quai betg reussì. Bleras persunas sajan numnadamain stadas engaschadas per quest eveniment.
E pir il 2016 hajan els, in comité ad hoc, puspè empruvà da sa preschentar sin tribuna cun Davos ils set binaris. La finala hajan els era chattà in reschissur cun Linus Flepp che stat a Mustér.
Silvio Albin fa la rolla da Barbarossa, in dals trais clochards. In motiv da preschentar quest toc è era che en il film è Zarli Carigiet da Trun il clochard Dürst.
La premiera dal toc è sonda, ils 10 da november 2018. Previs èsi da sa preschentar sis giadas.
RR actualitad 08:00


text:
L’idea per scriver in toc davart l’istorgia dal Barun da Razén, che stat avant dretgira a Valendau l’onn 1451, ha l’autur Martin Valär gì cura ch’el ha giugà teater avant duas onns sin la plazza communala a Valendau. Igl è numnadamain gist il lieu nua che l’istorgia è capitada. Il Barun da Razén duai aviar tradì la Ligia Grischa cun sustegnair ils conts da Werdenberg-Sargans en lur guerra cunter Schons, ch’era sa collià cun la Ligia Grischa per daventar libers dal conts.
Per scriver in teater era l’istorgia dentant memia curta ed uschia ha Martin Valär creà l’ustiera Siglinde. La persuna che sa tut en il vitg e che ha era ina tscherta pussanza, damai che bain inqualin ha pli gronda said che quai ch’el ha daners en bursa ed uschia ha in u l’auter era daivets tar ella. L’ustiera guarda la finala era ch’i dat amnestia. Mo sche quai quint va la finala si per ella e per il barun da Razén, gliez ston ins guardar sez.
Var 30 giugadras e giugaders èn sin tribuna per la preschentaziun dal toc «Die Henkersmahlzeit zu Valendas» che dura var in’ura e mesa. La reschia fa - sco gia l’ultima giada tar il classicher «Besuch der alten Dame» da Dürenmatt - Arthur Bühler.
RR actualitad 11.20


text:
Tenor in studi da la banca gronda UBS saja la raschun principala ch'ils tschains da locaziuns sajan sa reducids, ch'i dettia bleras abitaziuns vidas e ch'i vegnia construì vinavant novas abitaziuns. Ils pretschs per abitaziun affittadas sajan gia ì enavos in onn avant ch'ils pretschs d'abitaziuns da proprietad. Ils tschains sajan ì engiu l'onn 2016 per l'emprima giada dapi la midada dal millenni.
10'000 abitaziuns memia bler
En il medem mument restia l'activitad da construcziun auta. Adina dapli abitaziuns sajan vidas. Per l'ina che l'immigraziun saja ida enavos e per l'autra saja la populaziun creschida il 2017 per in terz pli pauc che l'onn 2013. Sche quai giaja vinavant uschia, possia i dar in nov record da abitaziuns vidas.
I na fa betg surstar ch'ils tschains van enavos, sche la populaziun crescha pli plaun ed i vegn tuttina bajegià bler.
Adina sch'i dettia dapli abitaziuns vidas, sche lura giajan era ils tschains da locaziun enavos, uschia Claudio Saputelli, il spezialist d'immobiglias da la banca UBS, envers las medias.
RR novitads 18:00