text:
Per promover la fidanza en il Tribunal federal
Perquai ch'è decisiva sulettamain la qualificaziun professiunala e persunala e betg il cudesch da partida.
Per rinforzar noss sistem democratic
Perquai ch'è dada l'egualitad da las schanzas sulettamain cun la procedura da trair la sort per nominar las derschadras federalas ed ils derschaders federals.
Per separar strictamain las pussanzas
Per ch'il Tribunal federal sentenzieschia a moda objectiva.
Ina procedura da trair la sort per nominar las derschadras federalas ed ils derschaders federals metta en il center la qualificaziun, la savida e l'experientscha professiunala – quai vul l'iniziativa e perquai m'engasch jau en il comité d'iniziativa.
Il Tribunal federal è degenerà al bratsch prolungà da l'administraziun. Persunas singulas che tschertgan protecziun cunter decisiuns ch'ellas resentan sco malgistas han il sentiment da n'avair nagina schanza sut questas cundiziuns. Perquai dovri l'iniziativa da giustia.


c: text/html

text:
A Turitg datti actualmain ina exposiziun en il Museum naziunal davart la grafica e la pictura da Aluis Carigiet. Là gioga l'Uorsin era ina rolla. A Cuira datti era in'exposiziun pli pitschna davart il cudesch.
Exposiziun en la biblioteca chantunala
L'exposiziun sa chatta en l'emprima auzada da la biblioteca chantunala. En 9 vitrinas èn da vesair differents documents, correspundenza, fotografias, texts da pressa, rapports.
Lura datti era da contemplar l'emprima ediziun ed ils cudeschs da «Uorsin» en differentas linguas. Ina chaussa interessanta en quest connex è era ch'i dat il cudesch «Uorsin» en ils idioms puter, sur- e sutsilvan, surmiran ma betg en vallader.
Exponats spezials èn tranter auter la chapitscha da l’Uorsin che l'autura Selina Chönz ha fatg cun stgaina u la partitura originala da la chanzun «Chalandamarz» da Otto Barblan.
Acturs dal film «Uorsin» èn stads da la partida
Preschents a la vernissascha eran tranter auter Not e Tilli Schlegel da Guarda. Il pèr maridà dapi blers onns ha giugà l'onn 1953 en in emprim film «Uorsin» las rollas principalas (Uorsin e Flurina). Ed era da la partida era Jonas Hartmann, l'Uorsin en il pli nov film da Xavier Koller. Quest film vegn l'entschatta october en ils kinos svizzer.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
02 07
Ol dé 2 de löi l'è 'l 183 ( 184 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 183 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de löi al è ul dí da pòost 183 ( 184 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 183 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1855 - Barcelona: se la fa la pröma greva zenerala operara de Catalugna.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1934 - presú de Stadelheim (Múnich, Baviera, Zermania): Ernst Röhm, polítegh e militar Todèsch, sassinat daspus la Nit di cortej largh (n. 1887).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Digitip – sche l'iPhone ha memia fraid...
- Glindesdi, 12.12.2016, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 12.12.2016, 10:15, RTR
Tschiel blau ed in'aura da bellezzas – tge fa l'uman dad ozendi en quella situaziun? Gea, ina fotografia cun ses telefonin. U forza duas u trais – en sasez gugent, dentant: dad in mument sin l'auter metta giu il telefonin, e quai malgrà che l'accu era anc sin 40%.
Quai sa capitar, ils iPhones nhan betg gugent il fraid. Il problem è enconuschent – uschia cusseglia Apple da duvrar indrizs dad IOS mo tranter ina temperatura da 0 enfin 35 grads celsius. Apple recumonda schizunt, da na deponer ils telefonins sut 20 grads sut nulla.
Las raschuns san esser differentas. Smartphones èn sistems fitg cumplex. Il sistem operativ pudess esser la culpa, dentant era il accu. Sche la tensiun en il accu croda sut 3 volts, sa mettan giu ils indrizs automaticamain. Uschia vegn evità che la pitschna ovra electrica, chin accu è en sasez, survegn donns irreparabels.
Tge far cunter? Tip 1: Tegnair il telefonin dastruscha a l'agen corp per ch'el haja chaud. Tip 2: Plegar il telefonin en ina cuverta - ina «hülla» - da fieuter da launa u da neopren.
Tar intgins iPhones dal tip 6s paran da sa metter giu tants telefonins, che Apple ha reagì. Apple ha identifitgà chi sa tractia para en emprima lingia dad ina seria chè vegnida fabritgada in settember ed october 2015. I na saja betg in problem da segirezza, stat gia en la segunda lingia, tuttina san ils users pertutgads controllar, sche lur telefonin è er pertutgà: https://www.apple.com/de/support/iphone6s-unexpectedshutdown/
E per tut tschels, che sa grittentan pervi chil telefon ha mess giu resta ina consolaziun: Quai als pargna probablamain anc dapli grittas pervi dad ina prestaziun dad accu noscha.


text:
Tuttas quatter crisas sajan differentas, hajan dentant ina communabladad. Ellas possian vegnir impedidas, ha ditg il secretari general da l'ONU. In grond problem saja la finanziaziun da l'agid umanitar. Per pudair sustegnair ils 4 pajais quest onn dovria quai passa 5,6 milliardas dollars, da quels hajan els però fin ussa be obtegnì 90 milliuns, uschia ha ditg Guterres.
Igl è ina tragedia e nus stuain impedir ch'i dat ina catastrofa. Sche la cuminanza internaziunala agescha, pudain nus impedir quai.
Tut ils quatter pajais èn nudads da conflicts e violenza. Spezialmain precara saja la situaziun en il Sudan dal sid nua che 5,5 milliuns carstgauns patteschan fom. Dapi il 2013 datti ina guerra civila. 3,4 milliuns carstgauns èn sin la fugia.
RR novitads 06:00
Uffants pertutgads
Pervi da nutriment manglus smanatscha a radund 1,4 milliuns uffants la mort entras fomaz. En il Jemen patteschan radund 462'000 uffants da sutnutriment acut - in augment da bunamain 200% dapi il 2014. En il nordost da la Nigeria èn pertutgads 450'000 uffants, en il Sudan dal sid 270'000 uffants ed en la Somalia 185'000.


text:
Durant la stad preschenta il Radio Rumantsch da glindesdi fin venderdi a las 10.15 e la sonda e dumengia a las 10.30 ina chanzun da l’Africa. In continent cun gronda ritgezza da musica e cultura, ch’è dentant pauc enconuschenta tar nus. Be qua u là arriva ina chanzun fin tar nus en ils radios, e be paucas daventan hits e semperverds sco «Yé ké yé ké» da Mory Kante e «Aisha» da Khaled. Ch’i dat bleras autras perlas vulain nus mussar cun ina schelta da var 50 chanzuns, tranter auter d’interpretas ed interprets sco Miriam Makeba, Youssou N’Dur, Fela Kuti, Manu Dibango, Zap Mama, Rokia Traore ubain Khadja Nin.
Hits e semperverds africans Hits e semperverds africans
Durant la stad preschenta il Radio Rumantsch chanzuns da l'Africa, tranter auter era per far pli enconuschent questas bellas chanzuns tar nus.


text:
Il motiv per la discrepanza è che l'uffizi federal da statistica resguarda sulet las persunas dischoccupadas ch'èn registradas tar ils centers d'intermediaziun da lavur. Dischoccupads che han consumà dal tuttafatg lur dretgs da schurnada ed er dischoccupads pli vegls svaneschian ord la statistica uffiziala, scriva la NZZ.
Expressiuns
ausgesteuerte Arbeitslose = dischoccupads che han consumà dal tuttafatg lur dretgs da schurnada
Ausgesteuerter = persuna che na benefiziescha betg pli da l'indemnisaziun da dischoccupaziun
RR novitads 09:00


text:
Il lavurers da construcziun pretendan 150 francs dapli paja il mais – quai per quest e l’auter onn. Plinavant vulan els ina contribuziun vid las premias da la cassa da malsauns ed ina adattaziun dal supplement sur mezdi.
Sco ils sindicats Unia e Syna annunzian, hajan en tut radund 5’500 lavurers fatg part a las manifestaziuns ad Olten e Losanna. Suenter in cortegi en la citad dad Olten cun radund 2’500 demonstrants sajan quels anc sa rimnads per ina manifestaziun finala. Divers lavurers da construcziun èn sa dumandads en lur pleds sche buna lavur vegnia betg preziada pli fitg.
RR novitads 17:00


text:
Enstagl da Tarzisius Caviezel (PLD) ha il suveran grischun elegì il verd-liberal Josias Gasser en il cussegl naziunal. Gasser ha survegnì 16'123 vuschs. Il terz meglier resultat.
Las pli bleras vuschs hai dà per Hansjörg Hassler (PBD) cun 21'421 vuschs. Quai avant Heinz Brand (PPS) cun 18'581 vuschs. Per la Partida cristiandemocratica (PCD) po Martin Candinas seser en la chombra gronda. El ha survegnì 14'330 vuschs. Danovamain elegida en il cussegl naziunal è la socialdemocrata Silva Semadeni. Ella ha survegnì 13'153 vuschs.
Gasser po engraziar a colliaziun da glistas
Engraziar po Josias Gasser sia elecziun sco cusseglier naziunal a la colliaziun da glistas cun la sanestra.Quella colliaziun da glistas tranter la Partida socialdemocratica (PS), ils verds ed ils verd-liberals ha cuntanschì 26% da las vusch. Gist 1% dapli vuschs (25%) che la colliaziun da glistas da la PPS e da l'Uniun democratica federala (UDF). Là fiss Valérie Favre Accola vegnida elegida en il cussegl naziunal damai ch'ella ha cuntanschì il segund meglier resultat dals candidats da la PPS. La PPS nudava anc dus sez avant che las vuschs da la chapitala Cuira èn vegnidas dumbradas ora.
Terrada per liberaldemocrats
Be guardà sin las partidas ha la Partida burgais-democratica (PBD) cuntanschì il segund meglier resultat: quai cun 20,5% da las vuschs. La PCD vegn sin 16,6% da las vuschs.
Ina terrada hai dà per la Partida liberaldemocratica (PLD). Ella cuntanscha mo 11,9% da las vuschs. Tarzisius Caviezel (PLD) n’è betg pli vegnì reelegì. Quai è l'emprima giada dapi il 1919 che la Partida liberaldemocratica dal Grischun n'è betg pli represchentada en il cussegl naziunal.
Burgais-democrats e verd-liberals gudognan
Las victuras da las elecziuns èn sco sin il nivel naziunal la Partida burgais-democratica (PBD) e la Partida verd-liberala (PVL). La PBD ch’i na deva betg anc il 2007 fa in plus da 20,4%. Il medem vala per la PVL che noda in plus dad 8,2%. Pers vuschs han entant la Partida populara svizra (-10,2%), la Partida socialdemocratica (-8,1%), la Partida liberaldemocratica (-7,2%) e la Partida cristiandemocratica (-3,7%).


text:
Colliads en ina direcziun
Ils 10 da mars è era la pista melna marcada e segirada (dentant betg preparada) en direcziun dal pass da l’Alpsura. Ella saja a disposiziun per buns skiunzs, sco i vegn communitgà. Uschia èn ils territoris da skis da Andermatt e Sedrun colliads en INA direcziun. Cun l'entschatta da la stagiun d'enviern 2018/19 è era la pista cotschna da la staziun da muntogna al Schneehüenerstock fin il pass da l’Alpsura preparada.
Fin 2000 persunas per ura
Il Schneehüenerstock-Flyer po transportar 1600 persunas per ura, cura ch’ella è cumplettada schizunt 2000 persunas. El è 1000 meters lung ed ha 10 pitgas. La staziun da muntogna da questa sutgera e da la telecabina da 10 – il «Schneehüenerstock-Express» che va fin al pass da l’Alpsura e vegn en funcziun cun l’entschatta da la stagiun 2018/19 – è en il medem bajetg.
Pervia da navaglias e burascas da naiv han ins stuì interrumper adina puspè las lavurs da construcziun a la staziun da muntogna sin 2600 meters.
RR novitads 06:00


text:
Suenter ch'il traffic vers il sid ha chaschunà il cumenzament da la fin d'emna per colonnas da record avant il portal nord dal tunnel da Gottard, è il traffic vers nord il glindesdi da Tschuncaisma a mezdi anc stà relativamain quiet. Curt avant las 23:00 è la colonna tranter Quinto ed Airolo sa schliada. Oz suentermezdi aveva Viasuisse anc spetga che las colonnas vegnian anc pli lungas vers saira. Ma il maximum è stà cuntanschì cun radund 5 kilometers enturn las 16:30.
Il tunnel dal San Bernardino è vinavant serrà. Il traffic fin 3,5 tonnas vegn svià sur il Pass dal San Bernardino. Fin ussn'ha Viasuisse anc annunzià naginas colonnas sin quel traject.
RR novitads 14:00+


text:
Walter Lietha – salvar stgazis per generaziuns futuras
- Sonda, 21.10.2017, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 21.10.2017, 11:03, RTR
Durant quatter decennis ha Walter Lietha manà ses «Narrenschiff», in antiquariat e lieu d'inscunter en la citad veglia da Cuira. Cun 67 onns sa lantscha el ussa en ina nov'aventura che al maina a Trin.
Rimnar ils stgazis
Durant sia uffanza ha Walter Lietha observà co ch'adina dapli cudeschs vegnivan bittads davent. Insatgi stuess bain cumenzar a rimnar quests stgazis, ha el pensà ed è daventà antiquar. Il «Magazin da cultura» ha fatg visita a Walter Lietha e discurrì cun el da sia amur per cudeschs ed art e da sias motivaziuns per collecziunar millis cudeschs. Plinavant tradescha quest cumpogn universal intginas ideas ch'el ha per ses «refugi» a Trin.
En la rubrica deditgada a la litteratura preschenta Esther Krättli «Erich Wyss übt den freien Fall» da Tim Krohn, il segund tom da la seria da romans davart emoziuns umanas, in project gigantic da l'autur che viva en la Val Müstair.
Contribuziuns
-
Walter Lietha davart sia passiun per cudeschs e lavur d'antiquar
-
Walter Lietha davart ideas e giavischs per ses futur a Trin
-
Tip persunal «Eduard Lombriser pudess festivar ses 100avel»
-
Tips da cultura
-
Litteratura: «Erich Wyss übt den freien Fall» da Tim Krohn


text:
Il viadi en ils vaguns panoramics dal Glacier Express tras las Alps svizras è nunemblidaivel – cun puncts culminants da l’entschatta fin a la fin. A San Murezzan salida il mund dals bels e ritgs, a Zermatt la muntogna fotografada il pli savens dal mund, il Matterhorn.
Sur 291 punts e tras 91 tunnels maina il viadi dad 8 uras en il tren rapid il pli plaun dal mund. Da San Murezzan mundan sa serpegia il tren tras la Val d’Alvra e la chavorgia dal Rain, il Grand Canyon da la Svizra. Il pli aut punct dal viadi cuntanschais Vus sin il Alpsu cun 2033 meters sur mar. Suenter vai engiu: via Andermatt e Fiesch en il Goms genuin. La finamira è quasi cuntanschida: Già prest ves’ins il Matterhorn.
Sin il deletg per ils egls suonda il deletg per il palat: Avantpast, past principal e dessert servin nus frestgamain or da la cuschina directamain al plaz da seser. U che vus empustais in plat da purs – sa chapescha cun pulpa da la regiun.
Via uregliers vegnis Vus a savair ils detagls impurtants davart il traject che traversa las Alps – uschia na manchentais Vus nagin punct culminant.


text:
Prêles
Prêles a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.98 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 907 abitant.
El cumün de Prêles al se tröva a una altitüden de 822 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Nods, Diesse, Lamboing, Twann, Ligerz, La Neuveville, Lignières (NE).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prêles l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1178 col nom de Prales. In 1352 it was mentioned col nom de Bredels.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Dapi l’ultima valitaziun dal 2011 sajan 6 persunas natiralas e 5 persunas giuridicas vegnidas condemnadas pervi da corrupziun. Sin quai possia la Svizra esser loscha. Ma l’OECD crititgescha che l’effect dals chastis e las sancziuns sajan memia pitschnas. En spezial tar persunas giuridicas.
Dapli protecziun per «whistleblowers»
L'OECD deplorescha la protecziun manglusa per «whistleblowers» en il sectur privat. Qua saja necessari ina refurma. Ina regulaziun tar quest tema ha fatg naufragi l'atun 2015.
Il mars 2019 sto la Svizra prender posiziun davart la protecziun da whistleblowers. En spezial tar quels che annunzian cas da suspect da corrupziun tar uffizis publics en l'exteriur.
RR novitads 15:00


text:
Dapi l'entschatta da l'onn collavurian la Repower e la Enovos Deutschland SE ed ins haja chattà in partenari che surpiglia ils contracts existents senza midaments.
La Germania resta in martgà impurtant
Il fanadur avant in onn aveva la Repower decidì da sa retrair da la fatschenta da distribuziun en la Germania. La Germania restia dentant era en l'avegnir in martgà impurtant per la Repower. En Germania vul la Repower cunzunt servir clients gronds cun energia ord funtaunas regenerablas.
RR novitads 11:00


text:
Task force per realisar iniziativa
Mo in per dis suenter la votaziun ha il chantun Grischun installà ina task force per sclerir tuttas dumondas per realisar l'iniziativa da las segundas abitaziuns. Quai communitgescha la chanzlia chantunala ils 15-03-2012. Manada vegn quella da cusseglier guvernativ Hansjörg Trachsel. La task force tschertga cun auters chantuns da muntogna pussaivladads da realisar l’iniziativa a moda e maniera pragmatica.
Era la confederaziun incarichescha ina gruppa da lavur per elavurar las directivas necessarias per pudair realisar l’iniziativa. Sco emprim stoppia vegnir sclerì l’interpretaziun da la noziun “abitaziun secundara”. En quella gruppa da lavur represchentan il cusseglier guvernativ Hansjörg Trachsel e la deputada dal cussegl grond Silvia Casutt-Derungs il Grischun.
Moziuns per sclerir malsegirtads
Il cusseglier naziunal Heinz Brand da la Partida populara svizra (PPS) ha inoltrà en il cussegl naziunal ina moziun che pretenda ch’i saja da dar lubientschas da bajegiar abitaziuns secundaras enfin la fin da l’onn tenor dretg actual. La medema moziun ha Martin Schmid da la Partida liberaldemocrata (PLD) inoltrà en il cussegl dals chantuns.
Las moziuns duain far squitsch a la confederaziun, per ch’ella sclereschia immediat las malsegirtads ch'i dat en connex cun l'interpretaziun da l'iniziativa. Quai pertutga en emprima lingia il temp transitoric, avant che l'iniziativa va en vigur.
Remplazzar chasas veglias per gidar l'economia da construcziun
Il Forum economic dal Grischun propona duas mesiras, co realisar l'iniziativa d'abitaziuns secundaras. I dovria la pussaivladad da remplazzar bajetgs vegls. Uschia survegnia l'economia da construcziun lavur nova ed ins possia megliurar il maletg dals vitgs.
Plinavant duain las vischnancas incassar en il futur ina taglia dals possessurs d'abitaziuns secundaras existentas. Quai per cumpensar las entradas che crodian pervi.
Abitaziuns da dimorants durant l’emna n’èn betg abitaziuns secundaras
En Svizra na ston dimorants durant l'emna betg temair che lur domicil durant l’emna valia sco abitaziun secundara. Quai propona la gruppa da lavur, che ha d’elavurar co che la lescha davart abitaziun secundaras duai vegnir applitgada.
Ina abitaziun vala sco abitaziun secundara, sche las persunas ch’abiteschan là n'han betg las scrittiras en quest lieu. Da nov betg pertutgadas da la lescha èn abitaziuns ch'èn necessarias per raschuns da professiun ubain per furmaziun, communitgescha l'uffizi federal per planisaziun dal spazi. Era bajetgs ch'avevan pli baud in intent agricul, sco per exempel aclas e rustici, duain esser exclus da questa lescha.
Ordinaziun va pir 2013 en vigur
Il Cussegl federal ha decidì da metter en vigur sin l'emprim da schaner 2013 l'ordinaziun che reglescha per ils proxims onns l'applicaziun da l'iniziativa da Franz Weber. Ils iniziants avessan preferì da metter en vigur l'ordinaziun gia sin l'emprim da settember.
Il Cussegl federal lubescha era pliras excepziuns per vischnancas cun ina cumpart da 20 pertschient e dapli. Quellas dastgan vinavant lubir la construcziun d'abitaziuns secundaras, sch'i sa tracta da letgs chauds.
Abitaziuns ch'èn vegnidas construidas avant ils 11 da mars dastgan vinavant vegnir transfurmadas d'emprimas abitaziuns en abitaziuns secundaras. Possessurs che vendan lur emprima abitaziun sco abitaziun secundara na dastgan dentant betg construir enstagl da quai ina nova chasa u abitaziun.
L'ordinaziun vala per ils proxims trais, quatter onns, enfin ch'il Parlament federal ha elavurà ina lescha. Auter che tar ina lescha èsi tar in'ordinaziun dentant pussaivel che dretgiras pon examinar e schizunt abolir permiss da construcziun.
Reacziuns
Il cussegl federal haja capitulà avant la lobby da construcziun, uschia ha ditg Vera Weber, la figlia da Franz Weber en in'emprima reacziun sin la decisiun dal cussegl federal. Ils iniziants teman ussa che bleras vischnancas lubeschian enfin la fin da l'onn anc bleras segundas abitaziuns.
Quant’influenza politica dessan avair possessurs d’abitaziuns secundaras?
En las discussiuns davart abitaziuns secundaras èn stadas en il center quest ultim temp savens las dumondas: Tgi dastga fabritgar quant, nua e quant ditg anc? La marella mida perspectiva e dumonda: Tgi èn ils possessurs d’abitaziuns secundaras e quant bain èn els integrads en ils vitgs? E surtut interessa la dumonda: Quant ferm lessan e dastgan possessurs d’abitaziuns secundaras intervegnir sin nivel politic? Cler è ch’els n’han betg blers dretgs, ma ina vusch cun pais. Respostas pertge che quai è uschia dattan ils resultats d’in studi da Grischconsulta ed exponents da La Punt - Chamues-ch e Silvaplauna.


text:
Fin che l’entir project ha la finala pudì vegnir realisà hai durà quasi 10 onns. E surtut las pretensiuns da las organisaziuns d’ambient han fatg fastidis als responsabels. Uschia han la finala 48 projects da detagl stuì vegnir elavurads e las lubientschas da la Confederaziun han plaz sin 1’300 paginas. Ma in dals success è che quai n’ha dà nagins recurs tar il Tribunal federal administrativ.
Ma ina da las sfidas era per il mainafatschenta da la Sedrun-Andermatt Sports Silvio Schmid è da coordinar il manaschi, ch’ha era stuì cuntinuar ils davos onns, ed l’entir project da construcziun gigantic.
Finamira è da ir cun skis da Mustér fin a Andermatt
Era la relaziun tranter las pendicularas da Mustér e da Sedrun/Andermatt saja sa megliurada ils ultims 5 onns. Uschia sajan ils dus possessurs Samih Sawiris e Marcus Weber dals tips anora sumegliants e uschia saja ina approximaziun stada pli simpla, di Schmid. Ma uss saja da realisar il pool da marketing communabel. Quel vegnia sin la proxima stagiun d'enviern e uschia ina purschida da las duas pendicularas che pudess avair in effect positiv sin tut ils acturs era sin quels che na sa participeschian il mument betg vida il pool, di Weber. El manegia qua Sedrun-Mustér Turissem che na vul betg far part al nov pool da marketing. Ma per Weber datti anc ulteriuras sfidas il proxim temp. La pendiculara nova sin il Cuolm da Vi vegn realisada sin la primavaira 2019 e per l'ustaria nova sin il Cuolm da Vi duai dar ina occurenza d'architectura ed l'ustaria duai propi esser ina purschida speziala cun ina vista dal pass Alpsu fin a Cuira.
RR actualitad 17:00


text:
Inhalt
Svizra
-
Fisicher dal Cern na dastga vinavant betg entrar en Svizra
La Dretgira administrativa federala ha renvià in plant d'in fisicher cunter in scumond d'entrar en Svizra. L'anteriur collavuratur da la ETH Losanna e dal Cern a Genevra era vegnì sentenzià avant 3 onns en Frantscha pervi d'avair sustegnì l'organisaziun terroristica Al-Kaida.
L'Uffizi federal per polizia ha sinaquai relaschà in scumond d'entrar en Svizra per il burgais dubel franzos-algerian. Il fisicher aveva gì sur pli lung temp contact cun l'organisaziun terroristica e sustegnì quella logisticamain e finanzialmain. El po trair vinavant la sentenzia avant dretgira federala.
RR novitads 14:00


text:
Gist en pliras etappas vegn il tract nov dal museum d’art Grischun inaugurà. Uschia è vegni celebrà en in act festiv cun represchentants dal chantun e da las medias ord l’entira svizra l’avertura uffiziala. L’architectura dal bajetg nov è vegnida ludada da tuttas varts. Il bajetg cun il num «Art da la fuga» dals architects spagnols Barozzi/Veiga s’integreschia bain en il maletg da la citad.
Blers pleds da blera prominenza
La manadra dal Uffizi federal da cultura Isabelle Chassot ha accentuà che l’effect dal bajetg sa manifesteschia pir cura che las festivitads d’avertura sajan finidas. Il Grischun haja cun quest bajetg ina ulteriura, da gia bleras, perla architectonica. Er da la partida a l’avertura era il president dal Cussegl dals chantuns Raphael Comte. Naturalmain eran era da la partida ils Cussegliers guvernativs Mario Cavigelli, sco er il Cusseglier guvernativ Marin Jäger. Undrada è era vegnida la donatura Margot Bodmer.
Grond resun
Part da l'inauguraziun han era fatg ils dis da las portas avertas durant la fin d'emna. Tenor atgnas indicaziuns èn radund 4'500 persunas idas a guardar l'exposiziun dal Museum d'art dal Grischun a Cuira la fin d'emna.
TR Telesguard 22.06.2016


text:
Ils temas èn stads clers: Economia, immigraziun e democrazia. Quai èn era quels trais temas che domineschan las discussiuns actualas enturn in Brexit. Ils 8000 aspectaturs en il stadion da Wembley han bain pudì tedlar ina debatta viva e captivanta - novs arguments n'han ni adversaris ni adherents da l'Uniun Europeica purtà.
«Take back control»
Ils promoturs d'in Brexit, pia quels che lessan sortir da l'UE, han repetì cuntinuadamain lur motto "survegnir enavos la controlla". Els pretendan cunquai dapli suveranitad da la Gronda Britannia p.ex. per limitar l'immigraziun u era per l'economia. "In slogan n'è anc nagin plan", ha Sadiq Khan, il president actual da Londra respundì. El s'engascha vehementamain per che la Gronda Britannia restia vinavant en l'Uniun Europeica. Cunquai hai dà ina interessanta debatta cun ses antecessur: Boris Johnson, anteriur president da Londra ed in dals pli promiments promoturs d'in Brexit.
RR Actualitad 07:00


text:
1955
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 03 - l'Índia: el parlameent al declara ilegaal i descriminazziun de che i è vítim i pària.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
27 03 - Sant Jaume de Galícia (Galisia): Mariano Rajoy Brey, polítegh Spagnöö.
28 10 - Seattle (Washington, SÜA): William H. Gates, cognossüü coma Bill Gates, impresari informàtich.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
07 07 - Benimaclet, València (Catalugna): Carles Salvador i Gimeno, pueta, etnòlegh e gramàtich valensan (n. 1893).
05 03 - Saratov (Rüssia): Antanas Merkys, polítegh Lituan, presideent del paees, dapress de vess deportaa par la Üniun Suviétega (n. 1887).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
In dals interessents per il presidi è Pauli Dosch da Tinizong, l’inspectur da scola. El vegnia a decider enfin ils 20 d’avust, sch’el vegnia a candidar per l’uffizi u betg. D’ina vart fiss il post fitg attractiv, da l’autra vart spetgian era grondas sfidas en sia professiun cun il plan d’instrucziun 21, ha ditg Pauli Dosch sin dumonda.
In’auter candidat pussaivel è Leo Thomann da Parsonz, ch’è stà dal 1997 enfin il 2010 deputà en il cussegl grond. El vegnia a decider probabel venderdi, sch’el veglia candidar u betg.
Betg gea e betg na per ina candidatura ha ditg Filip Dosch, il president communal da Cunter. Da cuntinuar cun sia lavur sco procuratur professiunal na saja però betg pussaivel, el stoppia l’emprim discutar cun ses emploiader, co ch’i pudess ir enavant cun sia plazza en la curatella professiunala, sch’el avess da candidar sco president communal.
Gia refusà definitivamain ina candidatura per il presidi han il president communal vertent da Savognin, Patric Vincenz e Gian Sonder, il president communal da Salouf. Era il president da l’Uniun da mastirants e commers da Surses Conrad Plaz n’ha nagin interess vi da l’uffizi.
Cumissiun vul s’engaschar per ina persuna adattada
L’Uniun da mastirants e commers da Surses ha instradà ina cumissiun, che vul s’engaschar da chattar in candidat adattà. En quella sa chattan il president da l’Uniun sco era Enrico Uffer e Guido Luzio. Sco quai ch’il president Conrad Plaz ha ditg, saja planisada ina radunanza da nominaziun l’avust.


text:
notreHistoire.ch permetta a tuts da publitgar ils agens archivs. I sa tracta surtut da documents che derivan dals albums da famiglia, ma igl èn da chattar là era blers documents cundividids dad instituziuns. Il resultat è che collecziuns privatas ed archivs instituziunals èn accessibels a medem temp sin ina suletta plattafurma editoriala.
Quests documents che derivan da funtaunas differentas, ma ch'èn reunids en dossiers tematics, promovan ina nova avischinaziun a l’istorgia da las differentas regiuns da la Svizra. Grazia a sia contribuziun persunala po mintga utilisader annunzià participar al svilup d’ina istorgia collectiva. I sa tracta damai d’ina plattafurma sociala concepida per promover in’activitad da creaziun cuminaivla. In raquint collectiv.
L’entschatta da la rait ha notreHistoire.ch fatg. Il 2009 ha la Fondation pour la sauvegarde du patrimoine audiovisuel de la Radio Télévision Suisse RTS (FONSART) lantschà l’emprima plattafurma digitala da caracter istoric e cun in'avischinaziun editoriala participativa, deditgada a l’istorgia da la Svizra franzosa. Grazia al success da notreHistoire.ch – cun ses concept e sia tecnologia – ha quella cuntanschì en il fratemp la Svizra taliana e rumantscha, nua che duas plattafurmas independentas, ma unidas da la medema lingia editoriala, èn vegnidas avertas la primavaira e l’atun 2017.
Questas duas plattafurmas vegnan sustegnidas da FONSART).
Vulessas Vus lantschar Vossa atgna plattafurma, deditgada a Voss domicil, a Voss manaschi u ad in eveniment che As interessa a moda particulara? Noss team po respunder Vossas dumondas e dar cussegl editorial e support tecnic. L’adressa è: nossaistorgia@rtr.ch


text:
Massimo Bottura
Massimo Bottura (Mòdna, 30 ad Setémbar dal 1962) 'l è 'n cōg itagliàṅ.
Biugrafìa
Da śōvan Massimo al stùdia giurisprudénsa ma pò al gh dà 'n taj par cumpràr un risturànt davśèṅ a Nunàntla in du al s fà i òs cun la cuśìna emigliàna. In séguit 'l impàra anc qvéla francéśa stand insém a Georges Cogny. Dòp ès'r andâ a vìv'r a New York par soquànt an, in dal 1995 al tórna a Mòdna in du al decìd ad tōr l'Osteria Francescana dvintànd al sò chef.
Cal risturànt lè al vîṅ pò premiâ in d'l Istâ dal 2012 cun tri stéli Michelin e clasificâ cuma prim risturànt a 'l mónd in dla lista di The World's 50 Best Restaurants Awards dal 2016 ad New York, al prim risturànt itagliàṅ a vìnsar cal tìtul lè.
Lìbar
- Aceto balsamico, Bibliotheca Culinaria, 2005
- Pro. Attraverso tradizione e innovazione (con Cicco Sultano), Bibliotheca Culinaria, 2006
- Parmigiano Reggiano, Bibliotheca Culinaria, 2006
- Never Trust a Skinny Italian Chef, Phaidon Press, Utóbar 2014.


text:
La radunanza generala da la destinaziun «Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA» (TESSVM) ha deliberà il quint per l'onn 2016 cun in pitschen gudogn da 60'000 francs. La radunanza generala da la TESSVM ha gì lieu durant ils dis da clausura da la direcziun e dal cussegl administrativ ils 20 e 21 da zercladur.
Il pitschen gudogn vegn taxà sco success suenter ils onns difficils il 2014 e 2015, nua ch'ì aveva dà in grond deficit per la destinaziun da l'Engiadina Bassa. Il resultat positiv saja stà pussaivel be grazia mesiras da spargn rigurusas e grazia a l'engaschament dal persunal, conferman ils responsabels.
Sfidas per l'avegnir
Cun la nova directura Martina Stadler è la destinaziun ussa londervi da far la planisaziun strategica fin l'onn 2022. En pli duai quai dar anc il 2017 ina nova preschientscha da la pagina d'internet.
RR novitads 17:00


text:
Strusch in mais suenter che Franz Gschwend aveva surpiglià l’uffizi sco president communal da Laax, è el stà l'emprima giada en il center da l’interess public. Numnadamain suenter l'accident tragic, cura ch'ina vatga mamma ha attatgà e blessà mortalmain ina turista sin il territori da Laax. Cun excepziun da quest accident sajan ils emprims 3 mais sco president cunzunt stads in temps per emprender d'enconuscher la suprastanza ed ils emploiads da la vischnanca.
Distgargiar suprastanza da lavurs administrativas
Durant quest temp ha Franz Gschwend era gia empruvà da distgargiar la suprastanza d'incumbensas administrativas. La suprastanza stoppia avair il spazi per planisar il futur da Laax, per studegiar nua e co ch'els duajan prender influenza sin il svilup da Laax.
Sectur da construcziun e fusiuns
Temas impurtants dals proxims onns sajan il sectur da bajegiar ed eventualas fusiuns da vischnancas. Anc hajan ils impressaris a Laax avunda lavur cun las abitaziuns secundaras che possian anc vegnir bajegiadas. En ils proxims 2 onns stoppian ils impressaris dentant midar strategia.
Era ina fusiun da Laax cun ina da las vischnancas vischinas Falera, Sagogn ni Schluein saja in tema. Il squitsch da fusiunar na saja anc betg dà, i vegnia dentant gia discutà sur da talas ideas. L'impuls da lantschar ina fusiun stoppia dentant vegnir da la populaziun.


text:
Sigls da lingua a Segl
- Sonda, 3.9.2016, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 3.9.2016, 11:03, RTR
Durant trais dis han lieu a Segl ils «Sigls da lingua», ina dieta trilingua che sa fatschenta cun la poetica da la plurilinguitad litterara en il Grischun.
Il magazin da cultura fa visita a Segl e s'inscuntra cun Dominik Müller, docent per litteratura tudestga a l'Universitad da Genevra. Müller è sa fatschentà cun fastizs dal rumantsch en texts tudestgs da suenter 1970. Ina da sias conclusiuns tradescha el cun in tschegn: "Jau sun surstà quant savens ch'i vegn ì a sepulturas en quests texts!"
La rubrica litterara sfeglia en la monografia «Munds», in cudesch che cuntegna diversas ovras da l'artist Luis Coray.
Redacziun: Astrid Alexandre
Contribuziuns
-
«Weil wir eine Carambolascha mit Turists gemacht haben» – disc...
-
Lyrikline – La pagina nua che poets prelegian lur poesias
-
Ils tips da cultura
-
«Munds», la monografia da Luis Coray. In discurs cun Erwin Ard...
-
Sigls da lingua - in discurs cun la redactura Astrid Alexandre


text:
Engiadina - Grond interess per turissem da sanadad en Engiadin’Ota
Passa 110 persunas han frequentà l’emprima conferenza «turissem e sanadad» a Puntraschigna. Ils turistichers, medis e politichers han vulì udir nua, co e sche insumma ch’ins pudess introducir er en lur regiun in turissem da sanadad per activar in nov champ turistic.
A maun da plirs referats è vegnì preschentà a la conferenza exempels da ressorts ed hotels che funcziunan gia tenor il princip da medical wellness. Sut il stritg è clar ch’i dess in grond potenzial er en Engiadin’Ota, la realisaziun da quel è dentant pli difficil.


text:
Uss sun jau cuntent che jau poss cumenzar mia nova vita
Quai di Curdin Perl suenter sia lunga carriera sco passlunghist da professiun. Cumenzà ha tut avant passa 20 onns a Puntraschigna. Perquai che sia sora gronda Nadja ha cumenzà cun il sport da passlung, ha er Curdin decis d'empruvar cun passlung. Curdin Perl ha emprais l’amulain dal sport da pitschen ensi ed ha adina fatg il proxim pass. L’emprim en il cader da passlung grischun, e lura era en il cader naziunal da juniors.
Cun 16 onns ha l’anteriur passlunghist cumenzà cun ses giarsunadi da marangun che el ha era terminà. Parallel al giarsunadi ha Perl dentant adina er fatg ses sport. E l’emprima giada ch'el ha fatg furora è stà tar il campiunadi mundial da juniors l’onn 2004 a Stryn en Norvegia. Là ha Perl gudagnà surprendentamain la medaglia d'argient en la cursa da 30 kilometers en il stil classic. Gia da questas uras eran Alexey Poltoranin, Martin Johnsrud Sundby e Marcus Hellner da la partida.
Il pass dals juniors tar l’elita
A partir da la stagiun 2006/2007 è Curdin Perl adina era stà part da la cuppa mundiala da passlung. A partir da quest mument era il passlunghist da Puntraschigna sportist da professiun, ed ha pudì viver da ses sport. L’emprim è quai gartegià a Curdin Perl fitg bain da far il pass en la cuppa mundiala da passlung, suenter lura ha era el stuì cumbatter cun feridas.
Emprim punct culminant a La Clusaz
Ensemen cun la staffetta svizra cun Dario Cologna, Toni Livers e Remo Fischer ha Curdin Perl festivà sia emprima ed unica victoria en la cuppa mundiala. L’equipa Svizra ha gudagnà la cursa da staffetta sur 4x10 kilometers. A partir da quest mument è il sport da passlung en general vegni percepì da la publicitad bler pli intensiv sco avant. L’ultim success svizzer en il sport da passlung era passa 20 onns vegl.
La victoria a La Clusaz era il medem mument er il principi dal meglier temp da Curdin Perl en la cuppa mundiala. Mo in onn suenter ha il passlunghist da Puntraschigna terminà la seria da cursas dal Tour de ski sco quart. El era pia arrivà tranter ils megliers dal mund.
Emprima gronda ferida e nagin campiunadi mundial
Curt avant il campiunadi mundial ad Oslo en Norvegia era Curdin Perl en la furma da sia vita. Anc mai avant e suenter la quarta plazza dal Tour de ski sa sentiva Perl uschè bain. Tenor quai eran las aspectativas grondas dad ir al campiunadi mundial en la tgina dal sport nordic en Norvegia.
Tar il trenament a San Murezzan ha Curdin Perl dentant subì ina ruttadira da las eglias. Da quella ferida na s’ha el mai pli propi recreà. La ferida curt avant Oslo ha fatg mal, surtut en il chau. Dapli lura n'eri per Curdin Perl betg pli pussaivel da vegnir anc ina giada sin il medem livel.
Fin da la carriera durant il Tour de ski
Gia avant l’ultim enviern ha Curdin Perl detg che questa stagiun saja sia ultima. Anc durant il Tour de ski ha el decis da chalar en la cuppa mundiala, e da far mo pli cursas popularas. L’anteriur spezialist da distanzas lungas ha gudagnà anc la cursa da Planoiras a Lai, La Sfida en Engiadin’Ota, e per finir era Perl anc terz da la cursa da notg dal maraton da skis engiadinais.
Uss è la carriera da l’anteriur passlunghist da professiun a fin. En l'avegnir vul el dar vinavant sias experientschas, en furma da champs da trenament per passlunghists che han l'ambiziun da far buns resultats.
RR actualitad 07:00


text:
Ins vegnia a spustar ils alloschis or da las citads en regiuns perifericas ed eriger là champs da tendas, ha declerà il pledader dal ministeri da l'intern. In da quests champs duai vegnir endrizzà al cunfin tar la Serbia. Uschia na vegnia la populaziun betg disturbada da la massa da fugitivs.
Passa 80'000 fugitivs
Las autoritads ungaraisas han dumbrà quest onn radund 81'000 fugitivs ch'èn entrads illegalmain en il pajais. La gronda part dals fugitivs èn oriunds da l’Irac, da l’Afghanistan, da la Siria e dal Cosovo. Blers dad els vulan cuntinuar lur viadi en l'Austria u la Germania.
RR novitads 08:00


text:
Bleras persunas partan bleras infurmaziuns en la rait u dovran pleds-clav a moda malprecauta. Quai è privlus e carmala criminals. Insatgi pudess malduvrar datas persunalas, trametter mails en l'agen num u disfamar l'agen num.
Sa proteger è l'A ed O
Il suandant è da resguardar per sa proteger en l'internet:
Pleds-clav:
- lunghezza minimala dad 8 segns cun bustabs, cifras e segns spezials
- mai notar pleds clav insanua: perquai tscherner in pled-clav ch'è simpel da tegnair endament, il meglier frasas entiras
- differents pleds-clav per mintga account
- midar il pled-clav da temp en temp
E-mail:
- attenziun tar e-mails da spediturs dubius u nunenconuschents
- betg avrir documents cun duas finiziuns (p.ex. picture.bmp.vbs).
- betg dar l'adressa dad e-mail a bleras persunas
- betg respunder ad e-mails da spam
- adina sortir dal facebook u account da mail sco ch'i s'auda
E sch'igl è memia tard?
Sch'insatgi ha fufragnà en ils accounts persunals u schizunt surpiglià la controlla da quels, èsi impurtant da reagir svelt e far in'annunzia al post da polizia ch'è il pli da manaivel. Perquai èsi d'avantatg dad avair uschè bleras infurmaziuns sco pussibel, per exempel cura exact che l'attatga e capitada e forsa schizunt da tge adressa dad IP che l'attatga e vegnida.
MELANI
www.melani.admin.ch, il link avra en ina nova fanestra è ina pagina d'internet per annunziar cas da criminalitad en l'internet. La pagina analisescha, tge privels ch'èn en il mument mintgamai actuals e fa attent sin las strategias da criminals en l'internet. Sin la pagina chattan ins era tips per sa proteger encunter attatgas da hacking.
TR Telesguard 17:40


text:
L’iniziativa cuntrafetschia a la constituziun. Quai mussia in'expertisa e sin quella sa basia la decisiun da la cumissiun. L’iniziativa «Mo ina lingua estra en la scola primara» vul limitar l'englais sco suletta lingua estra en il territori tudestg ed il tudestg en il territori rumantsch e talian. Cun quai na vegnian ils scolars da las differentas regiuns linguisticas betg tractads tuttina tar la midada en il stgalim superiur argumentescha la cumissiun.
Il Cussegl grond decida en sia sessiun d'avrigl davart l'iniziativa.
RR novitads 11:00


text:
Las ultimas duas emnas ha il Cussegl federal discutà davart da la politica cun l’Uniun europeica. En il center resta la dumonda co intermediar en cas da cuntraversas. Fin uss dueva il tribunal da la Communitad europeica esser l’ultima instanza. Uss vegnan ils delegads svizzers a s’engaschar per ina dretgira da cumpromiss. Quella duai esser responsabla, sche tuttas duas agiuntas maschadadas na chattan nagina soluziun.
Co schliar il problem che mo il tribunal da la Communitad europeica ha la lubientscha d'interpretar il dretg da l'Uniun europeica a moda lianta, lascha il Cussegl federal avert en sia communicaziun.
Mesiras flancantas na stattan betg en discussiun
Il Cussegl federal vul plinavant che la Svizra possia mantegnair tut las mesiras flancantas en connex cun la cunvegna davart la circulaziun libra da persunas. Era da surpigliar las directivas da l’UE davart il status burgais na stettia betg en discussiun. Ina cunvegna davart l'access a la fiera d'electricitad europeica vul ins terminar uschè spert sco pussaivel. Ed il cussegl federal desistia da novas cunvegnas bilateralas cun l'UE.
La Svizra adempleschia tenor Cassis era tuttas premissas per renconuscher nunlimitadamain l'equivalenza da la regulaziun da la bursa svizra entras l'UE.
Cumissiun da l’UE reagescha positiv
La cumissiun da l'UE ha reagì positiv sin la strategia da la Svizra, ch'il minister da l'exteriur Ignazio Cassis ha preschentà. La cumissiun vesia ina ferma veglia da vulair lavurar vid ils puncts averts, uschia hai num da Brüssel. Finamira saja vinavant da chattar ina cunvegna enfin la fin dal 2018. La cumissiun admonescha dentant ch'i na possia betg vegnir piclà or be las ivettas.
RR novitads 15:00


text:
Radund 30-millli persunas han visità la sonda la 21avla ediziun da la parada da schlagher a Cuira. Tut en tut èn 26 hossamobils decorads e blers ulteriurs vehichels nostalgics dals onns 70 charrads davent da la Quaderwiese en direcziun via da la staziun sin la plazza Son Martin.
Sco quai che la polizia da la citad ha communitgà saja la nova ruta sa cumprovada – quai tant ord vista da la polizia sco er dals organisaturs. Prioritad haja danovamain gì la segirezza, analog a la festa da Cuira èn las vias vegnidas segiradas cun elements da betun.
RR novitads 20:00


text:
Džana Barblan è oriunda da Prijedor en la Bosnia. Ella es dapi il 1993 maridada a Vnà nuà ch’ella abita cun sia famiglia. Džana Barblan a duas figlias da 22 e 21 onns. A Zagreb en Croazia ha ella fatg in studi da filosofia e germanistica. Ussa è ella chasarina – la bun’olma en chasa. Ella giauda il temp liber cun ses um (ch’è ussa) pensiunà cun cuschinar ed ir a spass en la natira. Las spaisas preferidas da Džana Barblan èn tut ils pasts cun verdura però er la charn selvaschina.
Suvlaki, Gyros e Capretta La cuschina bosniaca cun Džana Barblan
Džana Barblan da la Bosnia preschenta spaisas da sia patria.


text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Quart titel da campiun mundial per Hamilton
Lewis Hamilton è per la quarta giada campiun mundial da la furmla 1. Il pilot brit en Mercedes ha pudì realisar il titel prematuramain en la terz ultima cursa da la stagiun, il grond premi da Mexico.
Sebastian Vettel n'ha betg pudì impedir il titel a Hamilton. El avess stuì gudagnar u vegnir segund. Il Tudestg è dentant vegnì quart.
Gudagnà la cursa a Mexico ha l'Ollandais Max Verstappen en Red Bull avant Valtteri Bottas en Mercedes.
RR novitads 22:00


text:
Las preparativas per la festa da lutga èn sin buna via. Las tendas, las tribunas ed er il resgim per ils quatter rintgs da lutgar èn pronts. Fastidi fa actualmain sulet la plievgia permanenta. Il terren na tira pli en l’aua. Ils quatter rintgs èn dentant cuverts per proteger da la plievgia.
Independent da l’aura, la lutga grischuna-glarunaisa vegn manada atras uschia ni uschia. Ma l’organisaziun spera sin bell’aura, er pertutgant la restauraziun che profitass dapli sche l’aura mussa da la meglra vart.
A la festa da lutga a S-chanf èn da la partida radund 140 lutgaders. Ils organisaturs spetgan enturn 1’000 aspectaturas ed aspectaturs.
RR actualitad 07:00


text:
La Russia reagescha cun ina replica ed ha bandegià differents ambassadurs. Intgins dad els èn tenor atgnas indicaziuns gia arrivads. Ad els vegnia surdà ina nota da protest ed i vegnia annunzià las cuntramesiras.
Totalmain èn radund 60 ambassadurs vegnids bandegiads. Pertutgads sajan quests stadis ch'hajan bandegià diplomats russ suenter l'attatga da tissi sin in anteriur spiun russ en la Gronda Britannia. Londra fa responsabel la Russia per quest'attatga. Plirs pajais èn sa solidarisads cun la Gronda Britannia.
RR novitads 16:00


text:
Chalandamarz
- Sonda, 25.2.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 25.2.2017, 12:45, RTR
L'isanza d'enviern la pli renumnada en il Grischun
Tar nus era il Chalandamarz usit en tut il chantun Grischun, cunquai ch'il prim da mars era tenor il chalender roman il cumenzament da l'onn. Nus pudain constatar quai vid ils nums dals mais settember fin december che sa refereschan als dumbers da pli baud. Pertge ha l'isanza per stgatschar l'enviern cun plumpas e stgellas en tschertas valladas survivì ed è daventada ina tradiziun enconuschenta sur noss cunfins? Il cudesch d'uffants da l'artist da Trun e da la poetessa da Samedan è ina raschun, ma in'autra è in cumponist rumantsch ed ina guerra terribla.
Redacziun: Chasper Pult


text:
Ed a Tavau e Claustra saja la situaziun schizunt meglra che avant in onn, ha André Rellstab, il manader da marketing da las pendicularas da Tavau e Claustra ditg. L’enviern passà è la naiv vegnida pir da Nadal. Ed in exempel extrem raquinta Markus Meili, il manader da fatschenta da la Engadin St. Moritz Mountains. Il 1989 pudevan ins anc ir a spass il favrer sin la senda da Muottas Muragl (2453 m) – Alp Languard (2326 m).
Problems era cun blera naiv
Talas situaziuns cun pauca naiv haja quai dà adina. Mo era blera naiv possia chaschunar problems, perquai ch’ins stoppia serrar ils stabiliments, sco quai è sta il cas il december 2011, di Silvio Schmid.
Impurtant saja che las pendicularas possian far naiv. Ina statistica mussa ch’ellas han investì ils onns passads en media 10 milliuns francs ad onn.
Giasts betg exnum malcuntents
Anc insatge na dastgan ins betg emblidar. Silvio Schmid punctuescha ch’ils giasts na sajan betg exnum malcuntents cun la situaziun actuala. Perquai ch’i haja pac naiv, na pretendian els betg bler, e forsa sajan els anc surstà positivamain che las pistas sajan bunas. Auter possia quai esser sch’ina giast vegnia e las pistas na sajan preparadas bain avunda.


text:
Fisibach
Fisibach a l'è un cumün svizzer del distret de Zurzach. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 386 abitant e una süperfiss de 5.77 km², e al se tröva a una altitüden de 378 meter sura al livel del mar.
El cumün de Fisibach a l'è tacaa ai cumün de Bachs (ZH), Hohentengen am Hochrhein (DE-BW), Kaiserstuhl, Oberweningen (ZH), Rümikon, Siglistorf, Weiach (ZH), Wislikofen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bucher, H; Oertli-Cajacob, C: Fisibach – ein Dorf und seine Geschichte (Fisibach - A Village and its History), Fisibach, 1995
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fisibach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1763
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 15 febrar: Fin de la Guèra di Sètt Ann (scomenzada in del 1756).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 genar: Joseph Flesch, cardinal frances, zio del Napoleon Bonaparte.
- 15 genar: François-Joseph Talma, attor teatral frances.
- 17 genar: Franz von Walsegg, nòbil austriach.
- 21 genar: Agostin Robespierre, politigh frances, fradèl del Massimilian Robespierre.
- 9 febrar: Ludwig I von Zähringen, Granduca de Baden.
- 21 marz: Jean Paul, scrittor e pedagogista todesch.
- 9 april: Domenico Dragonetti, contrabbassista e composidor italian.
- 7 magg: Józef Antoni Poniatowski, militar polàcch.
- 16 april: Louis Nicolas Vauquelin, chimigh e farmacista frances.
- 15 magg: Kobayashi Issa, poetta e pittor giappones.
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 27 genar: Antòni Ulrich de Wettin, duca de Sassònia-Meninga.
- 31 marz: Marco Foscarini, duca de Venezia.
- 5 ottober: August III de Wettin el Gròss, Re de Polònia.


text:
Il defensur da la squadra naziunala da ballape svizra ha suttascrit tar Newcastle United in contract da trais onns. Il 2016 aveva Newcastle anc stuì bandunar la Premier League, però mo in onn pli tard èsi gartegià da returnar en la pli auta liga da l’Engalterra. La davosa stagiun han els finì sin plazza 10.
Tar Deportivo La Coruña ha Fabian Schär sulettamain giugà ina stagiun, ed en 27 gieus è el vegnì en acziun. Ordavant ha Schär giugà per Wil, Basilea e Hoffenheim.
Al campiunadi mundial ha Fabian Schär absolvì trais da quatter gieus da la naziunala. Cura che la Svizra è dada ora en l’otgavelfinal cunter la Svezia, n’ha el però betg dastgà dar pervi da memia bleras cartas melnas.
RR novitads 14:00


text:
Notas per la regenza
«La regenza grischuna è era gia stada meglra.» Qua è il punct da partenza da la contribuziun dal Muschkito dal favrer 1992. Passantas e passants han pudì dar notas a la regenza. Quai exact sco en scola – la meglra prestaziun vala in da sis, la mendra in dad in. La regenza en globo ha survegnì in 3.3.
Notas per deputads dal Cussegl grond I
Statement 1 punct, dumonda 1.5 puncts, interpellaziun 2 puncts, petiziun 2.5 puncts e moziun 3 puncts. Quai è stà la stgala da notas dal Muschkito da valitar la lavur dal Cussegl grond durant las sessiun 1989/1990. La basa per dar las notas èn ils protocols da quellas sessiuns stads. (Muschkito 17-02-1991)
Notas per deputads dal Cussegl grond II
La valitaziun dal Cussegl grond entras il Muschkito ha dà da discutar. Na betg tuts eran cuntents cun lur notas. Perquai ha la redacziun dal Muschkito fatg ina nova valitaziun il december 1993.
Politichers han umor!
Che politichers n'hajan betg umor na constat betg. Quai ha il Muschkito mussà il favrer 1993. Dolores - ina figura ficziunala - ha fatg ina intervista tut speziala cun il president dal Cussegl grond da lura, cun Baltermia Peterelli.
RR actualitad 11:00


text:
Joseph Smith
El Joseph Smith Junior (Sharon, 23 dicember 1805 - Carthage, 27 giugn 1844) a l'è staa el fondador de la Gesa de Gesù Crist di Sant di Ultim Dì, cognossuda anca cont el nòmm de Mormonismo, oltra che on'importanta figura religiosa e politega duranta i ann '30 e '40 del XIX secol.
In del 1827 el Smith a l'ha scominciaa a fà sù ona regligion cont el scoltà di messagg che on angiol el ghe aveva mostraa sora di tavol doraa, che parlaven de ona visita de Gesù Crist aj indigen de l'America, In del 1830, el Smith l'ha pubblicaa quij rivelazion chì in del Liber de Mormon e l'ha fondaa la soa noeuva gesa.


text:
A partir dal 2019 duain 2'300 persunas lavurar en ils trais cumplex da la Confederaziun. Questa utilisaziun saja memia bassa e betg da responsar ord vista economica. I dovria plaz per 900 plazzas dapli. En il nov cumplex duain lavurar en l'avegnir tranter auter emploiads da l'Uffizi federal per polizia (fedpol) e la Procura publica federala.
Previs sajan suenter l'emprima etappa da bajegiar, maximalmain 3'200 plazzas da lavur, scriva la controlla da finanzas. Planisadas sajan dentant dad occupar be 2'300 plazzas, inclusiva reservas. Quai na saja betg giustificabel. Il parlament spetgia ch'ils bajetgs vegnian occupads a moda economica. La controlla da finanzas propona da far midar dapli plazzas administrativas en ils novs bajetgs, e quai il pli tard suenter la segunda etappa da bajegiar. Quai na saja dentant betg stà part da la controlla.
Nizzegiar capacitads
L'Uffizi federal per edifizis e logistica (UFEL) ch'è responsabel, stoppia procurar che las capacitads dals bajetgs vegnian era nizzegiadas cumplainamain, argumentescha la controlla da finanzas. Mo uschia possia dar sinergias, che sajan vegnidas empermessas al parlament cu quel ha lubì il credit.
La controlla da finanzas constatescha dentant era che l'UFEL n'haja betg las cumpetenzas necessarias per realisar la planisaziun. Per occupar las plazzas a moda adequata sajan ils departaments responsabels.
RR novitads 11:00


text:
L'autostrada A13 po vegnir pli segira tranter Sufers e la galaria Traversa Sid. L'Uffizi federal da vias (ASTRA) ha survegnì la lubientscha da construcziun. Ussa vegnan planisads ils detagls. Silsuenter po il project da 82 milliuns francs vegnir scrit ora e lura realisà. Quai scriva l'ASTRA en ina communicaziun.
Sanaziun punt Crestawald
Il punct central dal project è la sanaziun totala da la punt da Crestawald. En connex cun quella vegn la via cumplettada cun in vial plaun per camiuns. Cun agid da quest pon ils automobilists surpassar a moda segira il traffic plaun en direcziun sid.
RR actualitad 09:00


text:
Il cusseglier da stadi tessinais, Norman Gobbi ed il prefect da Como, Bruno Corda han suttascrit la cunvegna che duai garantir sustegn e collavuraziun sur ils cunfins. En questa cunvegna èsi definì co proceder en cas da catastrofas da natira ubain en cas da catastrofas chaschunadas entras umans.
Collavuraziun dapi il 1995
Questa collavuraziun è gia previsa dapi l'onn 1995 en ina convenziun tranter la Svizra e l'Italia. Entras la nova cunvegna possian omaduas partidas dentant reagir pli svelt sch'i fa da basegn. En il futur na stoppia il Tessin betg contactar gl'emprim il Cussegl federal ed incumbensar lez da contactar la regenza taliana - da nov possian ins prender si contact immediat cun Como. L'entira birocrazia vegnia uschia reducida.
RR novitads 17:00


text:
«Il pli impurtant è ina buna chemia tranter orchester e dirigent»
- Sonda, 19.12.2015, 11:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 19.12.2015, 11:03, RTR
Cura ch'ina plazza vegn libra, lura vegn ella savens scritta ora. Silsuenter datti annunzias, discurs, evaluaziuns e lura vegni decidì en in gremi.
Per eleger ses nov dirigent ha la Filarmonia da chombra dal Grischun elegì ina procedura pli transparenta: per dumagnar la runda finala, han ils trais ultims candidats gì da metter ensemen in program, far emprova cun l'orchester e lura preschentar quest program al public grischun.
La rubrica deditgada a la litteratura preschenta «Il Vamperlin», in nov cudesch per uffants.
Redacziun: Astrid Alexandre
Contribuziuns
-
Discurs cun Annette Friedrich, Filarmonia da Chombra dal Grischun
-
Discurs cun Astrid Alexandre ch’ha visità ils trais concerts
-
Discurs cun Philippe Bach, il nov dirigent
-
Tip da film
-
Tips da cultura
-
Il Vamperlin


text:
L'onn passà han en tut 32 dunnas e 29 uffants tschertgà protecziun e dimora en la chasa da dunnas grischuna. Quai è danovamain dapli che l'onn avant. En media è ina dunna stada 18 dis en la chasa. Quai è radund in'emna pli pauc ch'anc avant intgins onns.
Tge che fa surstar, è l'augment da dunnas pli veglias, scriva la manadra da la chasa Bettina Melchior en il rapport. Bunamain mintga 5avla dunna era sur 50 onns veglia, duas sur 61 onns ed ina schizunt sur 70 onns. Cunquai che la chasa da dunnas ha survegnì l'onn passà damain donaziuns, serra il quint annual cun ina perdita da radund 100'000 francs.
Positiv che dunnas gughegian
Tenor Marina Cadonau, da la chasa da dunnas n'èsi dentant betg negativ che pli bleras dunnas han tschertgà suttetg. Ella crai ch'i saja positiv che las dunnas gughegian da prender encunter agid e da midar insatge en lur vita.
Las dunnas èn forsa vegnidas pli curaschusas e gughegian da far il pass da bandunar l'um - e la societad accepta quai er pli fitg ch'avant decennis.
Ins na possia dentant betg discurrer d'in trend, mo perquai che dapli dunnas pli veglias han tschertgà l'agid l'onn passà. Cunquai che la chasa da dunnas dal Grischun è fitg pitschna e mo trais dunnas e lur uffants han plaz, pon mo paucas dunnas d'ina vegliadetgna influenzar l'entira statistica, uschia Marina Cadonau. I giaja adina in zic si e giu, tscherts onns dettia quai pli bleras dunnas giuvnas, auters onns pli veglias.
RR actualitad 17:00


text:
Dapi onns schon vegnan puclià en la televisiun purs e sirs. Seniors en la meglra vegliadetgna èn enfin uss però vegnids negligids. Cun «Hotel Römantiek» sa mida quai. L’idea vegn dad ina firma da producziun da la Belgia. Avant in onn as haja registrà a Bravuogn per l’emprima giada l’emissiun che ha procurà per quotas d’aspectaturs in toc sur la media da l'emettur. Pia in format cun success.
Scha no filmessan quist in Belgia, schi tot füss fingià famigliar. Tots cugnuoschessan fingià la regiun. La Svizra però es üna destinaziun exclusiva.
L’idea è fitg simpla. Ina gruppa seniors nubils viagian ensemen cun giuvens moderaturs en Svizra e fan vacanzas en l’hotel. Sper giudair la cuntrada vegnan organisadas differentas activitads che mainan in zic paiver en il segiurn e sveglian forsa tar in u l’auter era puspè l’amur.
Tractativas cun pajais da tut il mund
L’emissiun ha persvas era emetturs en auters pajais. Sper la Belgia, ha era la Ollanda registrà l’ultima stad a Bravuogn, ed ils ultims dis è vegnì producì la medema show per Sat1 en Germania. Set ulteriurs pajais èn era interessads, tranter auter era ils Stadis Unids e la Gronda Britannia.
La cumbinaziun da l’hotel istoric or da l’epoca dal «Jugendstil», circumdà da muntognas lieus idillics amez las alps cun glieud pli veglia en tschertga da l’amur funcziuna fitg bain, din ils inventaders da la show. Perquai èn era ulteriuras filmadas da quella show planisadas a Bravuogn.
In gudogn per tut la regiun
Ch’ins ha dumandà gist a l’hotel Kurhaus a Bravuogn sch’ins dastga vegnir a filmar è tenor il directur da l’hotel Christof Steiner in cas da fortuna. La firma da producziun ha scuvert sur l’internet ina fotografia da la sala da mangiar dal hotel e ha immediat contactà l’hotel cun la dumonda. Ils maletgs dal hotel e da la regiun che vegnan uss emess en adina dapli pajais, ha ina valur da reclama enorma per l’entir turissem, betg mo per Bravuogn, ma per l’entir Grischun. Da quai è Christof Steiner persvas.
RR Telesguard 17:40


text:
Zèner (biologìa)
En sistemàtica, el zèner l'è 'n ranch tasonòmich che 'l reönés en sèrto nömer de spéci che g'ha 'n cümü 'n ensèma de caràter che se 'nsömèa. El zèner l'è 'l sèst ranch principàl de la sistemàtica clàsica de le spéci vivènte.
L'è 'na nusiù astràta e bastànsa 'ntüitìva, che l'ìa zamò 'n üzo endèle lèndue corènte prìma de éser adotàda endèla terminulugìa scentìfica. Isé, 'n botànica, zamò de la alta antichità se sèmper recunusìt la prezènsa de caràter en cümü 'ntra le rùer, ma s'è apò sèmper recunusìt la diferènsa 'ntra chèle de mut (Quercus pubescens) e chèle piö gròse de pianüra (Quercus robur).
Ogna spéce vivènta (apò a chèle estìnte, anemài, piànte, fóns, batéri...) l'è asegnàda a 'n zèner, segónt el schéma de la nomencladüra binomiàla, intruducìda del Carl von Linné.
Per ezèmpe, el Pinguìno imperadùr (nom scentìfich: Aptenodytes forsteri) e 'l pinguìno reàl (Aptenodytes patagonica) i aparté töcc dù al zèner Aptenodytes.
El nòm asegnàt ai zèner l'è 'n nòm latì (o ritignìt tal) al nominatìf singolàr (o tratàt come tal). La prìma lètera del nòm del zèner se la scrìf sèmper en maiùscol. La g'ha de éser scriìda col alfabéto latì (sènsa acènti e diacrìtich).
Sèrte disciplìne, come per ezèmpe la miculugìa e la botànica, le amèt dei ragrupamèncc intermédi 'ntra 'l ranch de zèner e chèl de spéce, come per ezèmpe el sota-zèner', la sesiù, la sóta-sesiù e la tribù o stìrpa.


text:
In film «made in Ticino»
- Dumengia, 7.1.2018, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 7.1.2018, 12:45, RTR
Il film «Frontaliers Disaster» ha gì durant las festas da Nadal dapli success che la mega-producziun da Hollywood «Star Wars».
«Frontaliers Disaster» è ina cumedia tessinaisa cun dus protagonists: ina guardia da cunfin svizra (Loris Bernasconi) ed in cunfinari talian (Roberto Bussenghi). En il center dal film stat la relaziun tranter la Svizra e l'Italia. Ina relaziun difficultusa ma indispensabla e che fa era rir.


text:
Pli spertas che la Bernaisa èn be stadas Murielle Ahouré e Marie-Josée Ta Lou da la Costa d'Ivur.
Kambundji è l'emprima atleta svizra che gudogna ina medaglia en il sprint ad ina concurrenza mundiala. Il record svizzer, ch'ella ha fatg avant stgars duas emnas a Magglingen ha ella manchentà be per dus tschientavels.
Lea Sprunger è disqualifitgada
Betg per las medaglias cumbatta però Lea Sprunger. En ses mezfinal sur 400 meters è ella bain vegnida segunda, ma suenter la cursa disqualifitgada. Sprunger haja bandunà nunlubidamain sia pista. In recurs da la Svizra è vegnì refusà.
RR novitads 06:00


text:
Samignun ha adina gì ina stretga colliaziun cun il Tirol. La collavuraziun e l’amicizia funcziunavan bain. Quai betg mo pervi da la situaziun geografica. Blers da Samignun maridavan persunas tirolaisas.
Rumantsch ha patì - refurmads han grev
Causa la buna constellaziun tranter il Tirol e Samignun, ha la lingua rumantscha pers l’impurtanza. Adina dapliras persunas discurrivan la lingua tudestga.
Era Samignun aveva singuls Refurmads. Els avevan perfin in reverenda. Ma la situaziun finanziala en il 16avel tschientenar era nauscha: finanziar in agen reverenda era quasi nunpussaivel. Oz sa tracti tar la baselgia a Samignun d’ina baselgia paritetica, ina baselgia che omadus crettas dastgan duvrar.
RR actualitad 11:00


text:
CHIARA prenda giu sia MASCRA
- Mesemna, 26.4.2017, 8:40
CHIARA - quai è Chiara Jacomet la solista, mo era Chiara cun band.
Lea Huber, Larissa Cathomen, Anik Casutt, Gianna Bearth e Valeria Hendry. Ellas èn la band da Chiara. Mo Chiara è atgnamain solista. Ed il settember cumpara la emprima EP da Chiara che porta il num Mascra. Il Battaporta ha tadlà viaden durant in’emprova da la band ed era visità Chiara Jacomet a chasa per savair co Chiara va enturn cun la situaziun dad esser solista ed avair ina band.


text:
Innsbruck
Innsbruck (Innschbrugg u Innschbruckh in Tirules; Puntina in Rumanc; Pons Æni in Latin; Inomost in sluven) a l'è una cità de l'Austria de passa 120,000 abitant. A l'è la capital del stat del Tirol e, dopu de Viena, Graz, Linz e Salisburgh, a l'è vüna di cità püssee grand de l'Austria.
El nom Innsbruck 'l vegn del Tirules Innschbrugg, ciuè Brugg(n), che'l vör dì punt, e Innsch che'l vör dì del fiüm Inn, e alura 'l vör dì Punt de l'Inn, Punt sura l'Inn, u Punt in sü l'Inn.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I rèscc piö antìch che gh'è stat troàt i sögerés che la zòna l'ìa abitàda zamò al prensépe de l'età de la préda. L'ezistènsa amò 'ncö de topònim de urìgin pre-romàna la fà pensà che la zòna la sàpe stàda abitàda de alùra sènsa interusiù. Endel sècol IV i g'ha fat sö 'na stasiù del ezèrcit che i ciamàa Veldidena (el topònim l'è scamèàt enfìna ai nòst dé sóta la fùrma de Wilten che l'è 'n quartér de Innsbruck) de le bànde de Oenipons, per protèger la stràda comerciàla che de Verùna la portàa a Augusta Vindilicorum (Augsburg) endela pruvìncia de la Raetia per el pas del Brènero.
La prìma mensiù de Innsbruck la remónta al nòm Oeni Pontum o Oeni Pons che l'è la fùrma latìna che öl dì put (pons) söl Inn (Oenus). La zòna difàti l'ìa 'mportànte perchè l'ìa 'n pónt de streersamènt del Inn.
I cónt de Andechs i g'ha crumpàt la cità endel 1180. Endel 1248 la cità l'è pasàda 'ndele mà dei cóncc del Tiröl.[1] El stèma de la cità el reprezènta 'na vìsta de l'alt del put söl fiöm, e l'è dopràt alméno del 1267. La vìa che la pasàa el Brènero l'ìa apò alùra giöna de le vìe de cumunicasiù piö 'mportànte e fàcii 'ntra 'l sud e 'l nòrd de le Alpi. La sò puzisiù e funsiù de stasiù de trànzit la g'ha dóca favurìt el fioréser de la cità.
Innsbruck l'è deentàda la capitàl del Tiröl endel 1429 e 'ndel sècol XV la cità l'è deentàda giü dei cèntri europèi de pulìtica e cültüra quan che 'l emperadùr Maximilian I el fàt de Innsbruck giöna de le sò rezidènse 'ndel 1490. La cità la g'ha beneficiàt de la prezènsa del emperadùr e monümèncc come la Hofkirche i è pròpe del chèl tép lé. En monümènt fùnebre per el Maximilian l'ìa sta progetàt e fat sö parsialmènt dei sò söcesùr. El complès, conden senotàfe e le stàtue de bróns dei antecesùr véri e mìrich de la cazàda dei Asbùrgo i rèsta come giöna de le espresiù artìstiche piö alte che gh'è a Innsbruck. En servìsio de pòsta 'ntra Innsbruck e Mechelen l'è stat mitìt en pé endel 1490 de part de la Thurn-und-Taxis-Post.
Enfìna al 1665 en ram dei Asbùrgo el g'ha goernàt a Innsbruck condena córt endependènta. Endel 1620s a Innsbruck gh'è stat fat sö la prìma cà de l'Opera a nòrd de le Alpi. Endel 1669 gh'è stat fonsàt l'università.
Ai tép de le guère napoleòniche el Tiröl l'è stat cidìt a la Baviera, aleàda de la Frància. Andreas Hofer el g'ha guidàt 'n ezèrcit de contadì tirolés a vènser la batàia de Bergisel cùtra le fórse ünìde de fransés e bavarés, e 'l g'ha fat de Innsbruck la sò capitàl. Piö tarde però i fransés-bavarés i g'ha ìt la mèi sö la milìsia tiroléza e 'nfìna al 1814 Innsbruck la g'ha fat part de la Baviera. La duminasiàù Austriàca l'è stàda restabilìda dòpo el congrès de Vièna.
L'eròe tirolés Andreas Hofer l'è stat giüstisàt a Màntoa; i sò rèscc i è stacc dacc endré a Innsbruck endel 1823 e sotràcc endèla céza Fransescàna.
Endel 1938 l'Austria l'è stàda anitìda a la Germània nazìsta col Anschluss. 'Ntra 'l 1943 e 'l més de bril del 1945, Innsbruck l'è stàda bombardàda 22 ólte e la 'na reportàt dei gròs dagn.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Chizzali. Tyrol: Impressions of Tyrol. (Innsbruck: Alpina Printers and Publishers), p. 5


text:
La Patrouille des Glaciers è ina concurrenza militara da ski alpinissem da l’armada svizra cun renum internaziunal. Sa participar pon era patruglias civilas, quai mintgamai en gruppas da trais persunas. La cursa roiala maina da Zermatt a Verbier (53 kilometers). La cursa curta maina d’Arolla a Verbier (26 kilometers).
glistas da partenza PDG 2018
Questa cursa è caracterisada entras la lunghezza dal percurs, las pretensiuns da la cuntrada autalpina, l’autezza ed il profil. Mintga participant sto avair ina buna experientscha en ils culms, sto esser sa preparà minuziusamain per questa sfida corporala e fisica e purtar il spiert d’equipa cun el envers ils collegas d’equipa sco er envers ils auters concurrents.
Las cursas
«Ils Sursilvans» da Zermatt a Verbier
A la partenza da la Patrouille des Glaciers 2018 èn era pliras equipas grischunas, tranter quellas «ils Sursilvans» cun David Berther da Segnas (1977), David Berther da Rabius (1989) e Battesta Albin da Puntraschigna (1949). Quai trio parta per l’emprima giada ensemen a questa cursa extrema cun skis da turas.
Dus dad els èn guids da muntogna ed il pli giuven, David Berther da Rabius, è aspirant. Uschia possedan els en mintga cas ina gronda experientscha en ils culms. Sco preparaziun sin questa cursa en il Vallais èn els sa participads dacurt a la Trofea Piz Ault a Mustér.
Cifras PDG 2018
- 21avla ediziun Patrouille des Glaciers
- 1’600 patruglias cun total 4’800 participants (500 patruglias militaras svizras, 45 patruglias militaras internaziunalas, 910 patruglias civilas, 171 patruglias civilas cun guids da muntogna, 334 patruglias da l’exteriur)
- 1’700 militars en servetsch sco gidanters (durant la cursa fin ad 800 militars)
- Budget total per questa cursa munta a ca. 5,8 milliuns francs
- Record patruglia dals umens: 5:52.20 (onn 2010)
- Record patruglia da las dunnas: 7:27.31 (onn 2014)
Istorgia da la Patrouille des Glaciers
La Patrouille des Glaciers è naschida durant la segunda guerra mundiala (1939-1945). La brigada da muntogna 10 era pronta per sia missiun: defender la part dal sidost da las alps svizras.
L’idea da manar atras la Patrouille des Glaciers è daventada concreta curt avant che la guerra ha cumenzà, quai entras dus chapitanis, in dad els l’anteriur cusseglier federal Bonvin. La truppa ha stuì mussar con capabla ch’ella è en il rom d’ina patruglia tut speziala. Ils iniziants han perquai tschernì in percurs legendar tranter Zermatt e Verbier. Quai viadi che cuzza normalmain quatter dis, duai vegnir surmuntà en in sulet di. L’emprima cursa è stada l’avrigl 1943, la Patrouille des Glaciers è daventada realitad.
Gia la terza ediziun la primavaira 1949 è vegnida sumbrivada d’in accident tragic. Ina patruglia militara è crudada en ina sfessa da glatscher tranter Arolla e Verbier. Las unfrendas han ins chattà pir otg dis pli tard. Sinaquai ha il departament militar federal scumandà da manar atras questa patruglia. Quest scumond ha cuzzà passa 30 onns.
Il mitus da la PDG ha dentant vivì vinavant. Il 1984 è stada la renaschientscha da la Patrouille des Glaciers cun bun 190 patruglias. L’armada ha fatg tut il pussibel per garantir la segirtad sin tut las parts da quest percurs autalpin. La cursa vegn dapi lura manada atras mintga dus onns. L’interess è creschì dad onn tar onn, uschia ch’il dumber d’annunzias ha stuì vegnir limità.
RR Sportissimo 17:00


text:
Societad purtadra da RTR
La SRG.R è la societad purtadra da RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Ensemen cun las societads da la Svizra tudestga (SRG.D), da la Svizra franzosa (RTSR) e da la Svizra taliana (CORSI) furma ella la SRG. La SRG SSR è in’uniun privata cun in'interpresa da medias che vegn manada tenor ils principis d’ina societad anonima.
Ella ha in'incumbensa specifitgada da la Confederaziun: il servetsch public. La SRG sto cuntanscher la populaziun en las quatter linguas naziunalas, sto contribuir a la pluralitad d’opiniuns, mussar la diversitad culturala ed esser independenta d’interess politics ed economics.
Per quella lavur survegn la SRG SSR in sustegn finanzial or da las contribuziuns che la BILLAG incassescha. 70% da las entradas da la SRG derivan da la Svizra tudestga che survegn puspè enavos 45%. Il rest vegn investì per la realisaziun dals programs da radio e televisiun en Svizra franzosa, Svizra taliana e Svizra rumantscha – in bel exempel per la solidaritad en noss pajais.
Grazia a RTR – cun sia offerta da radio, televisiun ed internet en noss tschintg idioms ed ina part (surtut en la rait) er en RG – n’èn betg mo vegnidas construidas punts tranter las regiuns rumantschas, RTR ha era contribuì al svilup da la lingua e cultura rumantscha en general.
- Facit 1) senza contribuziuns a la BILLAG nagina SRG SSR.
- Facit 2) senza SRG SSR nagin RTR.
- Facit 3) senza RTR depauperisaziun da la lingua e cultura rumantscha.


text:
L'ustaria Posta Veglia a Schluein po vegnir sanada per 750'000 francs. La radunanza communala da Schluein ha approvà il venderdi saira in credit correspundent. Ulteriurs 50'000 francs per la renovaziun surpiglia la fundaziun da burgais. Tant l'interiur sco er la fatschada da l'ustaria vegnian renovads. Ultra da quai survegnia l'ustaria ina nova terrassa. La reavertura da l'ustaria dal vitg è planisada per il november da quest onn.
Sco la gasetta Südostschweiz rapporta en pli, ha la vischnanca er gia chattà in ustier. I saja in giuven schef da cuschina ch'è oriund da la Surselva. ll futur ustier lavuria actualmain anc en in manaschi pli grond. Il num da quel ha la vischnanca anc betg pudì tradir.


text:
19 07
Ol dé 19 de löi l'è 'l 200 ( 201 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 166 dé a finí l'an.
Ul dí 19 de löi al è ul dí da pòost 200 ( 201 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 166 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1936 - Spagna: lideracc per i zeneraj Mola e Sanjurjo, e seguint l'esempe di facc del dé anteriur, la gran masöransa di ünità militare, col söport di fassis·c sivil, se i reölta contra la Segonda Repüblega Spagnöla, con ün ésit desigual; aj Paes Català i faliss despertöt, esset a Mallorca.
1936 - Spagna: Mort ol pröm brigadesta internassiunal: l'atleta Austríach Mechter ch'al se tröàa a Barcelona per partissipá int i Olimpíade popülare.
711 - riu Guadalete (Andalusia, Spagna): ghe la scumensa la bataja de Guadalete (che la dürarà fí al dé 26), in che i tröpe del cabdill mor Tarik ibn Ziyad i trà zò chèle del rei Visigot Roderic, fat ch'al comportarà la posteriur ocüpassiú de töta la Penísula Ibérica.
1848 - Nöa York (i Stacc Ünicc): se la reüniss la pröma Convensiú di Drecc de la dona.
1979 - Managua (Nicaragua): ol FSLN al ocüpa la sità e al trà zò la ditadüra de Somoza.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1131 - Barcelona: Ramon Berenguer III ol Grant, cunt de Barcelona.
1936 - Barcelona: Apel·les Mestres, scritur Català.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cusseglier guvernativ Christian Rathgeb remplazza il cusseglier guvernativ dal chantun Turitg Thomas Heiniger. Dal cussegl d’administraziun da la SwissDRG fan part ils represchentants da la conferenza svizra da las directuras e directurs chantunals da sanadad, represchentants da la H+, dals ospitals da la Svizra, da santésuisse sco er da la cumissiun da tariffas medicinals e da la Federaziun dals medis svizzers FMH.
Bleras mesiras vegnan cumpensadas cun pauschalas
La lescha federala davart l’assicuranza da malsauns ha incumbensà la SwissDRG d'elavurar, sviluppar vinavant e d'adattar il sistem da pauschalas. Ils tractaments staziunars en ospitals vegnan indemnisads tenor prestaziun cun pauschalas tenor grevezza. Uschia vegn mintga dimora a l’ospital classifitgada tenor tscherts criteris.
Il cussegl d’administraziun vul uss ch’era cas da dimora staziunara en clinicas da reabilitaziun e clinicas psichiatricas pon vegnir indemnisadas cun pauschalas, quai a partir dal 2018.
RR novitads 10:00


text:
Parch natural Fanes-Senes-Braies
Tl rëgn di tiers
Le Parch natural Fanes-Senes-Braies é gnü metü sö dl 1980 y tol ite n’area de incër 25.680 hectar. Le raiun de sconanza se sleria fora ti comuns de Badia, Braies, Toblach, La Val, Mareo y Valdaora. Les tëmples otes devers de Puster fej da confin setentrional dl parch, a vest confinëia les tëmples da bosch cuntra la Val Badia, a süd röiel cina sön le termo provinzial, le confin oriental é dé dant dales Dolomites de Le Sest cun la Val de Lander.
Da ti ciaré a chëstes pizes y a chisc parëis ërc á le vijitadú gonot l’impresciun d’ester te n raiun a chël ch’an stënta da ti rové pormez y olach’ara ne vá nia da passé amesafora. Mo chëstes pizes y chisc parëis de crëp incertlëia y scona en realté n raiun dër ampl de munts y de planöres altes, da na morfologia y contrada dër desvalia, olache les munts de Fanes, Senes y Plätzwiese rapresentëia les perts plü importantes.
Tl parch natural Fanes-Senes-Braies ciafon na contrada dolomitica tipica. La majera pert dl raiun mostra sö na geomorfologia complessa y á porchël na gran importanza scientifica. Les planöres altes de Fanes y Senes é caraterisades da formaziuns carsiches te dötes les formes poscibles: sales gaujades dal’erojiun, sfëntes, de mëndres y de maius ciaoles, ciaolares da dolines y andri. Tl raiun de sconanza él ince de plü lec. Le Lech de Braies, che respidlëia i gragn parëis de Sas dla Porta, y le Lech de Toblach, che rapresentëia cun sü pra tömi sön l’ur meridional n ambiënt de vita important por tröc vicí acuatics, alda pro i lec naturai plü conesciüs dl Südtirol.
A livel europeich alda le Parch natural pro la rëi di raiuns sot a sconanza „Natura-2000“ (link estern), che á sciöche fin prinzipal la sconanza di ambiënc de vita, dles sorts de plantes y de tiers salvari. Les fondamëntes iuridiches por chësc proiet é dades dala diretiva por la fauna, la flora y le habitat, conesciüda en cört sciöche diretiva FFH (92/43/EWG), y dala diretiva por la proteziun di vicí 2009/147/EF (79/409/EWG). Aladô dl articul 6, paragraf 1, dla diretiva por la fauna, la flora y le habitat, mëss i stac mëmbri fissé mosöres de mantignimënt por i raiuns „Natura-2000“. Le Südtirol á lascé lauré fora por chësc fin na sort de planns- management (link estern).
Plata dl Parch natural
Dolomites Patrimone mondial UNESCO
D’isté dl 2009 é les Dolomites gnüdes tutes sö tla lista dl patrimone mondial dl’UNESCO por la belëza de süa contrada straordinara y por süa importanza geomorfologica y geologica. Sön chësta lista röiel ma bëgns naturai o culturai unics, chiris fora cun cura y tuc sö deache ai á na gran importanza por la comunité internazionala. Ales Dolomites y insciö ince al Parch natural Fanes-Senes-Braies ti él gnü dé le majer reconescimënt odü dant por i bëgns naturai. N reconescimënt che se ghira ince n impëgn y na responsabilité particolara por ci che á da nen fá cun la sconanza y le svilup te n tëmp plü lunch de chësc raiun da munt straordinar.
Ciasa dl parch natural
Ciasa dl parch natural Fanes-Senes-Braies
Strada Catarina Lanz 96
39030 Al Plan de Mareo
Tel.: +39 0474 506120
E-mail: info.fsp@provinz.bz.it


text:
Portable Document Format
El PDF (de l'ingles Portable Document Format, Furmaa de Ducüment Purtatil) a l'è un furmaa de imagazinament de ducüment, desvilüpaa de la dita Adobe.
Carateristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A l'è multi-piatafurma, al va ben in di sistema uperativ principaj: Windows, Linux o Mac, e l'è rispetaa l'aspet uriginal.
- A l'è cumpatibil cunt i muderni smartphone
- Se pö vidè una cumbinaziun de test, grafegh, figür e anca müsega.
- A l'è vün di furmaa püssee difundüü in de l'Internet.
- Se pö cifrà el file per prutegg el sò cuntegnüü


text:
Amy MacDonald: «Dream on»
- Mesemna, 13.9.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 13.9.2017, 9:30, RTR
Quest onn po Amy Macdonald festivar in giubileum. Diesch onns èsi gia passà ch'ella è vegnida cun sia emprima single «Mr Rock and Roll» en las paradas da hits. Punctual per quest giubileum ha ella publitgà ses nov album «Under stars». Malgrà il success dals onns passads è ella stada modesta ed ha anc adina ils medems amis sco durant ses temp da scola. E per ina da sias amias ha ella scrit ses nov hit «Dream on».


text:
L'onn passà n’avevan anc 2'800 persunas betg survivì il viadi cun la bartga sur la Mar Mediterana. Ils blers morts hai dà sin la ruta traner la Libia e l’Italia. Noss pajais vischin ha prendì si passa 70’000 dals 85’000 fugitivs arrivads dapi il schaner en l’Europa, scriva l’organisaziun internaziunala per migraziun.
Dumber da fugitivs sa reducescha
Il dumber dals fugitivs che vegnan en l’Europa è sa reducì marcant en cumparegliaziun cun avant in onn. Fin la fin dal zercladur 2016 eran dapli che 200’000 fugitivs arrivads en l’Europa. Quai pia ina reducziun per dapli che la mesadad.
RR novitads 12:00


text:
Ils 22 enfin ils 24 da mars ha il Center da furmaziun per sanadad ed ils fatgs socials a Cuira mess la malsogna demenza en il center. Durant trais dis èsi vegnì discussiunà ed infurmà davart la malsogna che pertutga radund 148'000 persunas en Svizra.
La musica calma e sveglia memorias
En in lavuratori han tgirunzas e tgirunzs savì emprender, co integrar la musica en il mintgadi da lavur cun persunas cun demenza. La musica ha tenor la terapeuta da musica Gerlinde Rauber in effect positiv – ella fetschia bain al cor e calmia savens er la glieud. Uschia sappia il chant d'ina tgirunza quietar per exempel ina persuna dementa durant la tgira da la damaun.
Musica avra il stgazi da memorias
Plinavant è Gerlinde Rauber – che ha ina pratica per persunas cun demenza – persvadida che musica e chant fan ch'ina persuna dementa s'avra envers confamigliars u er tgirunzs. Uschia sveglian per exempel chanzuns davart la vita sin in puresser memorias d'uffanza tar ina persuna ch'è creschida si sin in bain puril. Ed uschia haja la terapeuta da musica adina puspè fatg l'experientscha, che persunas cun demenza raquintian cun plaschair istorgias ord lur vita, suenter ch'ellas hajan chantà chanzuns che sveglian memorias vi da temps passads. En il curs ha ella sunà accordeon e dà exempels, cura e co tgirunzas e tgirunzs pon integrar musica e chant durant lur mintgadi da lavur en chasas da tgira.
RR actualitad 08:00


text:
- Quatter persunas èn vegnidas arrestadas. Ina persuna è anc sin la fugia.
- Trais dals arrestads eran sa zuppads en la valischera d'in auto.
- La polizia ha er chattà ina gronda part dal bain engulà tar ils arrestads.
Suenter avair publitgà fotografias dals deliquents ch'han assaglì ina bischutaria a Samignun, ha la polizia survegnì plirs indizis. In'indigena aveva rapportà ch'ella haja vis ina da las persunas accusadas en in auto a Samignun. La polizia ha sin quai chattà l'auto, ils sezs eran però vids. Cun examinar pi bain l'auto, han ins però chattà trais umens en la valischera. Quels ha la polizia arrestà.
Ed er in quart um è vegnì arrestà perquai ch'el vegn accusà da star en connex cun l'assagl. Ina persuna è anc sin la fugia.
Chattà bain engulà
Tar ils accusads ha la polizia era chattà ina gronda part da la rauba engulada. La rauba engulada ha ina valur da pli che 1 milliun francs. I sa tracta cunzunt dad uras da bratsch.
L'assagl dal mardi
A Samignun hai mardi enturn mezdi dà in assagl da rapinament sin ina butia d'uras e da bischutaria. Tschintg persunas armadas e mascradas han sblundregià las vitrinas da la bischutaria a Samignun. Suenter èn els fugids en in auto ch'els avevan engulà. Quel han ils delinquents suenter laschà enavos tranter Samignun ed il cunfin cun l'Austria. La polizia suppona ch'els sajan silsuenter fugids cun in ulteriur auto. Persunas na sajan tenor lur infurmaziuns betg vegnidas blessadas.
Delinquents èn vegnids filmads
Ina camera da surveglianza aveva filmà il rapinament. La polizia ha la mesemna publitgà las fotografias , il link avra en ina nova fanestradals delinquents e tschertgà perditgas. Questas duain contactar tar il post da polizia a Scuol (081 257 66 00).
RR novitads 16:00+


text:
Ils World Skills ad Abu Dhabi fineschan per la squadra svizra cun in success fulminant: Cun las 11 medaglias d'aur, 6 d'argient e 3 da bronz vegnan las Svizras ed ils Svizzers surpassads en la rangaziun da naziuns da la China cun 30 e la Korea cun 24 medaglias. Per questa rangaziun vala il total da medaglias.
Irina Tuor fa aur sco spezialista per la sanadad
Ina dad 11 medaglias d'aur va en il Grischun: Irina Tuor da Breil survegn la medaglia d'aur per sias prestaziuns sco spezialista per la sanadad (FaGe). Il mecatronist Riet Bulfoni da Scuol è vegnì otgavel ed ha survegnì in diplom dals World Skills. Malgrà ch'el era bain dischillusiunà ha el gì plaschair per ses cumpogns dal team svizzer.
Els dus eran ensemen cun il polimecanist Silvio Tönz da Val la delegaziun da las emprendistas ed ils emprendists grischuns en la squadra svizra.
Sco en il Sport: Sa qualifitgar per rivar tar ils World Skills
Ils World Skills èn ils campiunadis mundials da las professiuns. Sco tar campiunadis da sport datti er tar quels da las professiuns ina qualificaziun. Be ils megliers emprendists svizzers han la schanza da sa qualifitgar per la delegaziun svizra e da sa mesirar cun emprendists d'auters pajais.
RR novitads 20:00++


text:
La mancanza da plievgia en Svizra na dura betg mo dapi in per emnas, mabain ha gia cumenzà l’avrigl. Cun resguardar l’entira Svizra è la perioda da l’avrigl fin il fanadur da quest onn, hai mo dà trais giadas anc pli pauc plievgia durant questa perioda dapi che las mesiraziuns han cumenzà il 1864. Quai scriva Meteo Svizra.
La cumbinaziun fa la setgira
La pauca plievgia dapi l’avrigl è cumbinada cun temperaturas autas. Per l’entir pajais ha Meteo Svizra registrà cun 12 grads, quintà fin la fin da fanadur 2018, la perioda da l’avrigl fin il fanadur la pli chauda dapi ch’ins a cumenzà a mesirar il 1864. Il record da fin uss era tar 11,8 grads, da l’onn da chaliras 2003. Las temperaturas autas èn dasper la mancanza da plievgia, la raschun principala per la setgira che regia en Svizra.
Ulteriurs chantuns cun scumonds
La glista dals chantuns cun scumonds absoluts da far fieu pervi da la setgira vegn adina pli lunga. La mesemna han ils chantuns da la Svizra centrala decidì in scumond da far fieu en il guaud u en vischinanza dal guaud. E Schaffusa è suandà.
Far fieus per grillar e laschar ir rachetas è uss mo pli lubì cun tegnair ina distanza minimala da 200 meters dal guaud, quai han decidì ils chantuns Lucerna, Uri, Sviz, Sur- e Sutsilvania, Zug sco era Schaffusa. La setgira actuala haja augmentà il privel da fieu en guauds e sin prads.
Che la situaziun vegn a sa revegnir n'è il mument betg en vista. Per quai duvrassi ina fasa da plievgia dad almain dus dis. Curts urizis na vegnan betg da calmar la situaziun.
Era scumonds da far fieu or en il liber
In scumond absolut da far fieu en il guaud u en vischinanza dal guaud vala er en ils chantuns Grischun, Turgovia e Son Gagl sco era en il Principadi da Liechtenstein. In scumond general da far fieu or en il liber vala en il Tessin, en il Vallais ed en las valladas dal sid grischunas. E bunamain tut ils ulteriurs chantuns admoneschan d'esser zunt precaut cun fieus.
RR novitads 12:00


text:
Il traject da precis 5,275 kilometers ch'ha manà tras il center da la citad da Cuira è stà in traject spezial per ils curriders. Primo perquai ch'el ha èn passaschas fitg stipas e secundo er perquai ch'el maina tras streglias e giassas da la citad veglia. Quai haja prendì in zic il tempo ha in dals curriders manegià. Uschiglio saja la cursa fitg bella ed i saja bun ch'i dettia uss a Cuira in tal event da currer, uschia il tenor da las curridras e dals curriders.
Organisaturs cuntents
Er da la vart dals organisaturs è il facit da l'emprima ediziun dal mez-maraton Ruedirennt fitg bun. Bunamain 700 persunas èn sa participadas en las differentas categorias, er n'haja quai dà nagins incaps pli gronds. Con bler ch'è vegnì ensemen per la buna chaussa, na saveva Ruedi Frehner, l'iniziant ed organisatur, dentant anc betg dir. Quai vegnia lura pir anc quintà or. Dentant ils custs sajan en scadin cas cuvrids.
Sper il mez-maraton hai era da cursas pli curtas per uffants e giuvenils sco era ina stafetta d'equipa. L'occurrenza duai avair lieu mintg'onn. Il proxim Rudirennt charity event è l'auter onn puspè la fin da matg.
RR actualitad 11:45


text:
Dad Uolf Candrian (GiuRu) -
Per mia lavur da master hai jeu tscherniu in toc da teater screts egl onn 1897 a Sagogn – mo maina vegnius menaus si. Ei setracta tenor l’indicaziun finala el carnet d’ina translaziun da B. Coray-Padrun tenor ina historia d’ina famiglia grischuna che steva temps per temps a Turitg. In’indicaziun dalla derrivonza dil raquent maunca, aschia eis ei buc enconuschent, tgi che ha oriundamein scret si quella historia. Per puder analisar la valur dalla translaziun fuss ei ideal d’anflar il raquent original e perquei fuss jeu fetg engrazievels per mintg’agid sche la suandonta historia vegn avon enconuschenta a zatgi. Il toc gioga en in vitget cun in’ustria. El toc romontsch e probabel era el raquent original vegnan ils suandonts protagonists avon:
«Ilg Sig. President Casper Proz, in pur Hans Meier e sia feglia Rosa Meier, in giudeu Beni, in carrer Hans-Gieri Wagner e siu felg Jacob Wagner, ilg ustier dilg Ochsen ed ils matts dilg Vitg.» Al president ch’ei ledis ed ha adina mo malas fumitgasas croda si che Rosa, la feglia dil pur Hans fuss uss ina biala giuvna. El fa amogna al bab da schenghegiar ad el il credit ch’el ha sils funs ch’el cultivescha aschia ch’ei daventass tut siu sch’el dess sia feglia – buca per fumitgasa, mobein per maridar. Emprem malsegirs, dat il pur allura tier da ponderar co perschuader la feglia. Avon ch’il bab vegn denton da ponderar sco el savess sestelegiar, damonda sia feglia tgei ch’ei seigi ed el raquenta tgei ch’il president ha fatg amogna. Rosa refusa e lava il tgau a siu bab e gi ch’ella carezi il fegl dil Wagner. Al president gi ella ch’ella drovi temps per che lez gi buca giu ad els il credit dil funs. Quel perencorscha denton daco ch’ella targlina e vul schar svanir siu concurrent, il fegl dil Wagner.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Cun empermetter al marcadont da biestga Beni in’aulta summa cura ch’il Wagner seigi scatschaus da siu bein per che lez e siu fegl stoppien ir a betlegiar, vul el schar ir en vigur siu plan malign. Mo Rosa gi a siu bab ch’ella stetti era cun siu muronz sche quel vivessi sin via. La banca gi giu il credit al carrer ed el contuorn anfla il Wagner negin che dat credit perquei ch’il giudeu ha procurau che negin sfida da dar raps. Bab e fegl piardan lur bein e van per lur fatg. Mo quels dus umens, omisdus luvrus ed inschignus, anflan spert plazza egl jester.
Beni, il gidonter dil president cumpra giu il bein dil carrer sut prezi. Els envidan ad in ingant, nua ch’il bein dil carrer vegn daus da cumpra. Mo ils mats dil vitg han ferdau che quei ei buc iu gest sco il Wagner ei vegnius scatschaus. Ei vegnan a «beiver e mangiar» sin cuost dil gidonter Beni en lostaria Ochsen, mo negin metta si prezi, auter che dus jasters, umens cumprai per catschar il prezi ad ault. Il giudeu Beni sto pagar igl ustier e ses umens cumprai e stat seser sil bein dil carrer ch’el sto angaschar fumeglia per buca far davos giu. Ils products vegnan denton buca denter la glieud. Ei ha num ch’enzatgei seigi fauls cun quei bein dil carrer: «Ilg plan ei faleus». Aschia va il gidonter Beni ad encurir il Wagner e siu fegl che fadigian bein – vegnan els tuttina anavos?
La finiziun dalla historia viel jeu buca tradir. Cunquei ch’ils nums ed entiras parts san esser vegni adaptai fuss jeu leds per avis sch’ins mo suppona ch’ei savessi setractar da quella ni tschella historia. Jeu engraziel gia ordavon per tuttas indicaziuns tarmessas tier a This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. ni:
Uolf Candrian
Via da Laax 12
7152 Sagogn
Text e fotografia: Uolf Candrian (GiuRu)
Suonda LATABLA!
-
Festival da diversitad: Culla GiuRu en Frislandia Da Naomi Arpagaus ed Uolf Candrian (GiuRu) - Uss ein las memorias d’ina jamna plein program aunc frestgas e valan la peina…10 d'october 2018499 giadas
-
5 chauns Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da…19 da settember 2018682 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias…15 d'avust 20181093 giadas
-
Meilgranats e Baklava Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Igl ei ils 7 da fenadur e nus arrivein encunter sera ad ina staziun da bus bandunada.…08 d'avust 2018440 giadas


text:
En il Vallais han las forzas da salvament chattà la segunda bara d'in alpinist. Quai communitgescha la Polizia chantunala. La tschertga da dus ulteriurs alpinists cuntinuescha. Dus skiunzs hajan gidanters pudì liberar or da la lavina.
En il Vallais han ins stuì interrumper per muments la tschertga dals alpinists ch'èn vegnidas en ina lavina en il Vallon d'Arbi en la vischnanca Riddes. La nauscha aura haja franà l'acziun da tschertga che haja durà l'entira notg, uschia communitgescha la polizia chantunala dal Vallais. Il mument vegn puspè tschertgà. Las schanzas da surviver sa sminueschan dentant ad ura ad ura.
Gronda lavina
La polizia vallesana discurra d’ina gronda lavina, cun ina lunghezza da bunamain 400 meters. La ladezza dal tgeiel da la lavina è fin a 150 meters. Sa distatgada è la lavina sin in’autezza sur mar da radund 2’200 meters.
RR novitads 21:00+


text:
Nadal stat avant porta
- Mesemna, 20.12.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 20.12.2017, 19:00, RTR
Instruments da sturs èn gia adina vegnids associads cun musica festiva da Nadal. Cunquai che Nadal stat avant porta as preschentain nus oz ina schelta da cumposiziuns enconuschentas – arranschadas per furmaziuns da brass.
Il pignol da Nadal cun sias bleras chandailas, sia glischur e sia odur splendura bainprest ord bunamain mintga stiva. Da quest'atmosfera chauda plain glisch han las musicantas ed ils musicants laschà s'inspirar. Ed èn ussa pronts per preschentar a Vus melodias da Nadal enconuschentas.


text:
La Catalugna duai votar davart l'independenza il prim d’october. Quai vulan ils separatists catalans. Suenter onns da cumbat e demonstraziuns per libertad, vulan els lur agen stadi. Mo Madrid, il center da la regenza spagnola, vul scumandar quai. Il Minisguard declera pertge ch'il giavisch da l'independenza è uschè ferm.
La Catalugna independenta - e lura?
Las votaziuns en la Catalugna n'èn betg valaivlas
Ils Catalans - La gronda minoritad en Spagna
Bun 10 milliuns umans chapeschan il Catalan. Entaifer la Spagna in linguatg minoritar, betg però entaifer la Catalugna. Ils Catalans en Spagna.


text:
Tranter auter duai l'agid per ils fugitivs vegnir augmentà per 6 milliardas euros, hai gì num a Berlin. Per requirents d’asil duain valair per part reglas pli severas. Il basegn da daners en indrizs d’emprima registraziun duai vegnir remplazzà uschè lunsch sco pussaivel cun prestaziuns materialas, prestaziuns socialas duain vegnir reducidas per intginas categorias da requirents.
3'000 policists dapli
Plinavant duai la gruppa dals uschenumnads «pajais da derivanza segirs» vegnir extendida sin il Cosovo, l'Albania ed il Montenegro. Cun questa classificaziun pon requirents d'asil vegnir tramess enavos pli spert en lur patria. Il pachet da mesiras prevesa però era da stgaffir 3’000 ulteriuras plazzas da policists.
RR novitads 6:00


text:
Sco quai ch'il radio da la Svizra taliana RSI rapporta datti reacziuns vehementas da la Val Poschiavo sin la decisiun da la Lumbardia. Tranter auter fan ils purs quitads pervia da lur nursas ch'alpegian en la regiun da l'urs.
Sveglià avant 1 emna e stgarpà in asen
Avant 1 emna aveva la provinzia di Sondrio cummunitgà che l'urs M25 saja sveglià ed haja stgarpà in asen. L’urs saja creschì sur enviern, e perquai saja il cularin daventà memia pitschen. Lura n'era quai anc betg cler, schebain il cularin duai vegnir remplazzà ubain betg. Uschia èsi cler che las autoritads da la Lombardia taxeschan l'ura M25 actualmain sco nun-problematic.
Demontascha via telecomando
Demontar il cularin che pudess daventar memia pitschen è tenor la provinzia di Sondrio simpel: Quai possian ins far cun in telecumond a distanza, pia senza tschiffar l'urs. L'urs ha passentà il sien d'enviern en vischinanza da Tirano nua ch'el sa chatta anc adina.
RR novitads 20:00


text:
“Der Haps” é na esperiënza de perzeziun. I dui artisc Amin Hak-Hagir y Irene Hopfgartner plazëia n prisma fosch cun na fondamënta cuadrata söinsom n col amesa na munt isolada. L’oget descëda coriosité y confujiun, vëgnel pö a löm n contrast scialdi sterch cun le contest incëria. Chi che ti vá pormez a chësc oget vëgn tosc sura che ara se trata de na ciamena anecoica, te chëra che an pó jí ite y se isolé insciö dai sonns, dales veres y dala löm defora. Al é propi tres la mancianza de impulsc che le spetadú focalisëia döta süa atenziun sön l’oget instës. Tolon comié da chësta lerch sconanda se ciarion ados na sensibilité demorvëia, che müda ince la sensaziun che an proa dan da na contrada conesciüda mo tl medem tëmp ince nöia.
Munt d’Adagn, Lungiarü
I omi y jogn dla Val Badia va da cënć agn incà vigni trëi agn en Jeunn. I badioć che vëgn da Juel caijö tol le tru cuntra Munt d’Adagn y passa sö por la Forcela da Furćia (2.293 m) iaijö Fonès, olache al röia adöm cun i Maroi y chi dla Val Badia Mesana. La Munt d’Adagn é n post panoramich con de prà floris d’isté y en bel mantel blanch d’invern.


text:
Curt e concis
- Medis en la Cadi van encunter la pensiun. Anc na datti nagins successurs.
- En l'entira Svizra mancan medis da chasa.
- Medis giuvens vulan pli gugent sa spezialisar empè da daventar generalists ed uschia medis da chasa.
- Las regiuns perifericas èn memia pauc attractivas per in medi da chasa giuven.
- Las vischnancas stuessan daventar activas e stgaffir cundiziuns attractivas.
Er sch'il tema è actual tar ils medis, na fan nagins dad els propi prescha da chattar ina soluziun. La speranza è da survegnir in medi che surpiglia lur pratica. Da tuttas varts hai num ch'i tegnan avert ils egls, ubain ch'i veglian spetgar fin ch'in dals uffants decida, sch'el veglia forsa surpigliar la pratica.
Grev da chattar medis
En Svizra dettia ina gronda mancanza da medis giuvens che veglian lavurar sco medis da chasa, declera Marc Tomaschett, il mainafatschenta da l'Uniun grischuna da medis. «Mo noss bels culms e la bella cuntrada na tanschan betg per ch'els vegnan qua» di el. En la Bassa dettia bleras pussaivladads pli attractivas.
Vischnancas ston procurar per cundiziuns attractivas
Latiers vegni ch'ils medis giuvens na veglian betg lavurar en plazza cumplaina, ed era che dus terzs sajan studentas da medischina che na lavurian pli tard pervi da la famiglia betg cumplain. Il model dal medi da chasa cun atgna pratica saja antiquà, di Marc Tomaschett. Perquai saja impurtant che las vischnancas vegnian activas e tschertgian soluziuns attractivas. Saja quai cun porscher praticas communablas ubain cun sa gidar cun ils medis finanzialmain cun dar credits euv.
RR actualitad 08:00


text:
Per la segunda giada han examinà il chantun ed intginas vischnancas, co ch’ils mustgins asiatics sa derasan en Grischun. Ils pizs dals mustgins fan bain mal – pli mal è però, ch'il mustgin-tigher po er infectar umans cun virus.
Differents territoris sut la marella dals scienziads
Cun traplas d’ovs vegnian registrads per exempel mustgins-tigher u mustgins da chaglias. Las examinaziuns il 2017 sajan vegnidas fatgas en differents lieus en il Grischun, scriva l’uffizi. Per la segunda giada en la part sut dal Mesauc, tar pausadis lung l’A13 e tar singulas emprovas da controlla en il territori da Cuira e da Landquart.
Per l'emprima giada èn vegnidas examinadas las vischnancas da Bregaglia e da Brusio.
Mustgin-tigher sa chasà en la part sut dal Mesauc
Las examinaziuns mussian, ch'il mustgin-tigher asiatic saja sa chasà definitivamain en il vitg da Monticello (vischnanca da San Vittore). En pli haja el «s'etablì potenzialmain» a Roveredo e Grono. En traplas situadas en il nord dal San Bernardin n'è el betg vegnì chattà – e n'er en las vischnancas da Cama, Bregalia e Brusio.
Mustgin da chaglia er al nord da las Alps
Il maletg tar il mustgin da chaglia asiatic è anc pli cler: Quel saja vegnì chattà en tut las traplas d'ovs da l'examinaziun 2017 – dimena tant en il sid sco er al nord da las Alps. Quest mustgin na vegnia dentant betg considerà uschia donnegius sco il mustgin-tigher. U cun ils pleds da l'uffizi tenor la classificaziun federala «sco vectur plitgunsch irrelevant per transmetter malsognas».
Populaziun duai prevegnir a la derasaziun dals mustgins
Cunter ils mustgins gida dad als prender la pussaivladad da metter ovs: uschia per exempel sientar regularmain pitschnas accumulaziuns d'aua stagnanta sco tar vasas da flurs, sutvaschs, recipients da ruments, ma er tar sabluneras e recipients per aua da plievgia ed auters lieus che pon servir sco gnieus per ils mustgins.
Er il chantun vegn a cumbatter activamain cunter ils gnieus da mustgins. Il monitoring dals mustgins vegn fatg er quest onn.
Dapli infurmaziuns dals mustgins
RR novitads 14:00