text:
Check this out on Chirbit
I vorìa mach mensionene ambelessì ël prim, dal lìber ëd la Génesi: “Quand che Nosgnor a l’ha vëddù coma ch’a chërsìa la gramissia dj’uman an sla tèra e che tut lòn ch’a l’avìo për la testa a l’era mach ëd fé ‘d mal, a l’é motobin crussiasse e a l’é pentisse d’avèj-je creà. Antlora Nosgnor a l’ha dit: “I farai dësparì da la tèra costa rassa uman-a ch’i l’hai creà. Tut a sarà ramassà vìa, da j’uman a le bestie - comprèise le creature ch’a rabasto an sla tera e j’osej dël cél. A son pentime d’avej-je fàit”. Contut, Nosgnor a l’ha vardà a Noè con benevolensa” (Génesiu 6:5-8).
Dëdnans a l’arogansa ‘d coj ch’a penso d’esse etern an sò malfé ‘d lor, Nosgnor Dé a-i manda dij profeta për nunsieje che se as n’arpentisso nen a saran ramassà vìa e tùit ij sò proget a saran dësblà. Ëd sòlit a coj profeta ‘d dësgrassie a-j chërdo nen e fin-a a-j përséguito, ma s’a son mandà da Nosgnor, lòn ch’a diso as compiss e, quand ch’a l’é tròp tard, ël pentiment a serv pì nen.
An tra coj profeta ‘d dësgrassie, ma ch’a fan bin a la salute, a la salvëssa ‘d coj ch’a l’han ëd cognission, a-i é ‘l profeta Geremìa, che Nosgnor a l’avìa daje costa mission: “Pròpi ancheuj i l'hai stabilite an sle nassion e an sij regn për ranché e svërsé, për dësreisé e demolì, për costrùe e pianté". Ancheuj i vardoma a soa vocassion.
La vocassion ëd Geremìa
Lesoma lòn ch’a l’é scrit ant ël prim capìtol dël lìber ëd Geremìa “La paròla che Nosgnor a l'ha adressame a dis:
"Anans ëd formete ant la pansa 'd toa mare, mi i l'hai sernute; e fin-a anans che ti it fussa partorì, mi i l'hai consacrate; i l'hai stabilite profeta anvers le nassion". E i l'hai dit: "Ah, Nosgnor! Dabon mi i sai pa parlé, përchè i son tròp giovo: i son mach un gagno". Ma Nosgnor a l'ha rëspondù: "Dis nen 'Mi i son mach un gagno, përchè ti 't andras da tuti coj che mi it manderai, e tut lòn che mi it comanderai ti 't lo diras. Gnune tëmme dëdnans ëd lor përchè i’t darai mia protession", oracòl ëd Nosgnor. Antlora Nosgnor a l'ha dëstendù la man e tocame la boca; e a l'ha dime: "Varda, i l'hai butà mie paròle an toa boca. Pròpi ancheuj i l'hai stabilite an sle nassion e an sij regn për ranché e svërsé, për dësreisé e demolì, për costrùe e pianté" (Geremìa 1:4-10).
“La paròla che Nosgnor a l'ha adressame a dis...” (4).
Ël templ ëd Gerusalem a stasìa al sènter ëd la vita religiosa dël pòpol d’Israel. A l’era un grand compless ch’a servìa për l’esecussion ëd pràtiche religiose e ‘d sirimònie. Për lòn a l’avìo da manca d’un grand nùmer ëd përsonal ëspecialisà ch’a stasìa a sò servissi. A l’era ‘l travaj d’antreghe famije e un-a ‘d coste a l’era cola ‘d Geremìa. As sarìa bin podù spetesse che ‘dcò ‘l giovo Geremìa a fussa ancaminasse a fé l’istess travaj ëd soa famija ant ël meinagi dle sirimònie dël templ. A sarìa nen ëstàit parèj, përchè Geremìa a l’avrìa nen avù da fé con ëd sirimònie ma con ël porté a la popolassion e ai sò governant la paròla ‘d Nosgnor. Nosgnor Dé a l’avìa ciamà Geremia al ròlo ‘d profeta, na ròba nen bela da fé nì còmoda. As tratava dzurtut ëd porté dure critiche e denunsie dla condòta perversa, dle ingiustissie e dla corussion tant dij dirigent che dël pòpol. As tratava ‘d ciameje al pentiment e a l’ubidiensa al volèj ëd Nosgnor. As tratava ‘d mnasseje ëd castigh e ‘d dësgrassie s’a l’avèisso nen falo. Parèj, la cariera ‘d Geremìa a sarìa stàita mach ëd sagrin e ‘d përsecussion, përchè la gent a l’avrìa nen scotalo volenté. Cole ròbe-lì a sarìo staje, për ij governant e për la gent, mach ëd fastidi, ròbe ch’a vorìo nì scoteje nì chërdje. Cole paròle, ch’a fasìo nen piasì ëd scoteje, a j’ero nen cole ‘d Geremìa, che, s’a fussa mach ëstàit për chiel a l’avrìa portane bin d’àutre, ma ‘d paròle ‘d giudissi ch’a vnisìo da Nosgnor e ch’a j’ero, bele se dure e malfé da sente, për sò bin ëd lor. Ant ël Testament Neuv l’apòstol Pàul, che l’istess a l’avìa la vocassion ëd porté la Paròla ‘d Nosgnor, paròla ‘d giudissi e ‘d salvëssa, a scriv: “A l'é për costa rason ch'i sèmper ringrassioma Nosgnor che quand ch'i l'eve arsèivù 'l messagi 'd Nosgnor ch'i l'eve scotà da nojàutri, i l'eve arseivulo nen coma na paròla ch'a ven da l'òm, ma coma ch'a l'é përdabon, visadì na paròla ch'a ven da Nosgnor, na paròla ch'agiss con fòrsa an voi ch' i chërde” (1 Tessalonian 2:13).
2. Na Parola portà da gent predestinà
La prima paròla che Geremìa a arsèiv da Nosgnor a riguarda soa përson-a. Nosgnor a-j dis: “Anans ëd formete ant la pansa 'd toa mare, mi i l'hai sernute; e fin-a anans che ti it fussa partorì, mi i l'hai consacrate; i l'hai stabilite profeta anvers le nassion” (5).
Costa paròla a proclama che Nosgnor a l’é Sovran ëd manera assoluta an su tuta la realità, comprèise le creature uman-e. Nosgnor a l’é nen mach ël Creator ëd tut lòn ch’a-i é, ma ‘dcò col ch’a stabiliss, ch’a determina minca còsa e përson-a conform ai sò propòsit. L’apòstol a dis: “An Crist, ëdcò nojàutri i soma stàit reclamà coma 'd gent ëd Soa pertinensa, dàit ch'i soma stàit predestinà conforma 'l propòsit ëd Col ch'a compiss ògni còsa second ij sò proget” (Efesin 1:11); “...përchè coj che Chiel a l'ha preconossù, Chiel a l'ha 'dcò predestinaje a esse conform a l'imàgine ‘d Sò Fieul, parèj che Sò Fieul a sìa 'l prim nà antrames motobin ëd frej e 'd seur. Peuj, coj ch'a l'ha predestinaje, a l'ha 'dcò ciamaje; e coj ch'a l'ha ciamaje a l'ha 'dcò giustificaje; e coj ch'a l'ha giustificaje, a l'ha 'dcò glorificaje” (Roman 8:29-30).
Gnun a nass për asar e për minca un a-i é un travaj, na comission ch’a l’ha da compì ant la vita, n’incombensa ch’a l’ha da sodisfé ant ël mond. L’apòstol Pàul a lo savìa quand ch’a scrivìa: “Contut, fin-a da prima ‘d mìa nàscita, Nosgnor, ant soa grassia, a l’é piasuje ‘d serne pròpi mi. Parèj, a sò temp, chiel a la ciamame, e a l’ha arvelame sò Fieul përch’i lo nunsièissa a tute le gent. Tut sossì a l’é rivame sensa che mi prima i ciamèissa consèj a n’ànima” (Galati 1:15-16). Geremìa as rend cont d’esse stàit destinà, riservà a n’incombensa ch’a l’ha da sodisfé an soa vita: d’esse porteur, lator dla paròla ‘d giudissi e ‘d salvëssa ‘d Nosgnor, Geremìa a l’é nen un “qualsëssìa” tant me la Bibia a l’é nen un lìber ch’a val tanme j’àutri. La Bibia a l’é l’ùnica porteusa ëd cola paròla ch’a faliss mai. Geremìa as rendìa cont ëd la responsabilità ch’a l’avìa ‘d trasmëtte fedel lòn che Nosgnor a l’avìa fidaje, ch’a costa lòn ch’a costa. L’apòstol Pàul a scrivìa: “I arfusoma tut lòn che, fàit da stërmà, a podrìa fene vërgògna. I dovroma gnun-e furbarìe e i dëstorzoma nen la Paròla 'd Nosgnor. I disoma la vrità coma dë 'dnans a Nosgnor e tuti coj ch'a son onest a lo arconòsso” (2 Corinti 4:2).
3. Na parola ‘d potensa portà da person-e déboj
A la paròla d’arvelassion e ‘d vocassion che chiel a arsèiv, Geremìa a rëspond an arconossend che chiel a l’é nen a l’autëssa ‘d compì lòn che Nosgnor a-j ciama: “E i l'hai dit: "Ah, Nosgnor! Dabon mi i sai pa parlé, përchè i son tròp giovo: i son mach un gagno". Ma Nosgnor a l'ha rëspondù: "Dis nen 'Mi i son mach un gagno, përchè ti 't andras da tuti coj che mi it manderai, e tut lòn che mi it comanderai ti 't lo diras. Gnune tëmme dëdnans ëd lor përchè i’t darai mia protession", oracòl ëd Nosgnor. Antlora Nosgnor a l'ha dëstendù la man e tocame la boca; e a l'ha dime: "Varda, i l'hai butà mie paròle an toa boca” (6-9).
Geremìa a l’era mach un fiolin quand ch’a l’arsèiv la vocassion ëd Nosgnor ëd dventé ‘n profeta. Geremia as sent nen pro bon, fòra ‘d pòst, për sodisfé a cola incombensa. Quand che Nosgnor a ciama, a son tanti ij përsonagi dla Bibia ch’a diso ch’a son nen le përson-e giuste, e për vàire rason: chi ch’a l’ha tëmma, chi ch’a barboja, chi ch’a l’ha nen pro ‘d fòrse e chi, coma Geremìa a l’é trop giovo. Contut, Nosgnor a sa lòn ch’a fà e quand ch’a sern quajdun, chiel a l’ha soe rason. Soens coj ch’a sern, a j’euj dël mond a son nel le përson-e le pì adate, ma a l’é pròpi ant la debolëssa uman-a ch’as arvela la potensa ‘d Nosgnor, tant ch’as peussa dì che la glòria a l’é ‘d Nosgnor, e mai da l’òm. Sto-sì ël Testament Neuv a lo ciama “ël mëssagi ëd la cros”.
“Pensé mach a chi ch'a j'ero coj ch'a l'han arseivù la ciamada: a j'ero nen tanti ch'a podèisso dal mond esse considerà dij savant, o d'autorità; nen tanti ch'a godèisso 'd na posission privilegià ant la società. Ma Nosgnor a l'ha sernù lòn ch' ël mond a considera fòl, për ësvërgogné ij savant; Nosgnor a l'ha sernù lòn ch' ël mond a considera débol për ësvërgogné ij fòrt. Nosgnor a l'ha sernù lòn che an sto mond a l'é considerà 'd gnun cont e ch'a l'é dëspresià, pròpi për rende sensa valor lòn ch' ël mond a considera 'd pèis. parèj che gnun a peussa vantesse 'd quejcòsa dëdnans a Chiel. Nosgnor a l'ha butave 'n comunion con Crist Gesù. Për nòstr benefissi Nosgnor a l'ha fàit che Chiel medèsim a fussa nòstra sapiensa, giustissia, santificassion e redension, parèj che, coma ch'a l'é scrit, "Se quejdun a veul vantesse 'd quejcòsa, ch'as vanta dël Signor" (1 Corint 1:26-31).
4. Na parola ‘d demolission e d’arcostrussion
Ant l’ultim vers i trovoma fortì ël but dla mission ëd Geremìa: “Pròpi ancheuj i l'hai stabilite an sle nassion e an sij regn për ranché e svërsé, për dësreisé e demolì, për costrùe e pianté" (10).
Nosgnor a fida al profeta Geremìa n’euvra ëd demolission e d’arcostrussion. I podoma dì che l’istessa a sìa la mission dël messagi dl’Evangel ëd Gesù Crist, o bin dla Bibia antrega. Vàire ch’a son ancheuj coj ch’a preferisso che ij cristian a l’abio mach “un mëssagi positiv”, ëd pas, d’amor, ëd toleransa… N’euvra ‘d demolission, contut, a l’é pì che necessaria, a l’é ‘l fondament ëd na vera edificassion. La realità uman-a a l’é nen da esse mach “mijorà”, ma, pitòst, arcostruvìa, arfabricà përchè ch’a l’é marsa fin-a da le miole, guasta, mufìa, ruinà, drocà e lolì për motiv dël pecà ch’a l’ha corumpùa fin-a a la mòrt. Conseguensa dël pecà a l’é la mòrt: sossì a l’é ciàir ant ël messagi dla Bibia, dal prinsìpi a la fin. As peul nen butesse ansema ij tòch d’un mòrt ch’a spussa për la creassion d’un esse uman neuv e ch’a viv. La creassion a l’ha da esse neuva, e l’argenerassion a l’é l’euvra dle Spirit Sant quand ch’a fà dventé neuva na creatura uman-a për ël mojen dël pentiment e dla fèj ant ël Salvator Gesù Crist. L’euvra dla salvëssa an Gesù Crist a l’é nen da men-o che n’arsurression, n’argenerassion dlë spirit uman.
A l’era nen arcuperàbil la situassion dla società israelita al temp dël profeta Geremìa. D’arfòrme a j’ero nen pro, a j’ero neu pro d’artòch, ëd cite modifiche estétiche… Se la nassion antrega as fussa nen angagiasse (pòpol e governant ansema) ant na conversion nassional fin-a da le rèis al volèj arvelà ‘d Nosgnor, ant ël pentiment da soe trasgression, ël giudissi ‘d condan-a a sarìa abatusse ans loràutri sensa pietà. Gnun përdon o grassia a bon mërcà a l’avrio avù da spetesse. Nosgnor a l’é bon - lolì a l’é sicur - ma chiel a l’é ‘dcò giust.
Geremìa a l’ha gnun godiment ant l’esse ‘n profeta ‘d maleur e ‘d dësgrassie. Pura, chiel a l’avìa da dventé un mojen për ranché e svërsé, për dësreisé e demolì, për costrùe e pianté. Chiel a l’avìa da butesse contra ‘d rè, ëd sacerdòt, ëd profeta fàuss, contra ‘n pòpol ostinà e teston. A sarìa nen ëstàit belfé e për lòn a l’avrìa avù tanti patiment. Butesse contra l’antrega soa nassion a l’avrìa causaje ‘d dolor sensa fin, ma chiel a savìa ch’a l’era sò dovèj, col ch’a l’ha peui compilo fin-a a la fin. Lòn ch’a disìa a l’era dimostrasse ver, coma ch’a l’é ver tut lòn che Nosgnor a l’ha lassà për ëscrit an Soa Paròla e ch’i l’avrìo bin da pijela an sël sério.
Gesù na vòta a l’ha dit: “Ëdcò vojàutri, s’iv pentisse nen ëd vòstri pecà, i andreve drit a la perdission” (Luca 13:3). Cost-sì a l’é ‘l mëssagi dl’Evangel, col ch’a nunsia pa na salvëssa a bon mërcà ma ch’a ciama al pentiment da nòstre trasgression al volèj arvelà ‘d Nosgnor e a la fej an Gesù Crist. Coj ch’a vorìo nen sté a sente Geremìa, a ghignavo ‘d chiel, e për felo sté ciuto a l’avìo dovrà ‘dcò la violensa contra ‘d chiel. Lòn ch’a disìa, contut, a l’era vera e soe mnasse a son realisasse malgré tut.
L’apòstol Pàul a disìa: “Per conseguensa, contut che Nosgnor a l’abia fàit a pòsta nen cas ai temp dla gnoransa adèss a comanda a tùit, daspërtut ch’a sio, ch’as pentisso, përchè a l’ha fissà ‘n dì quand che Chiel a giudicherà ‘l mond conforma giustissia, për ël mojen ëd n’òm ch’a l’ha destinà (a felo), dont a l’ha dàit preuva certa a tùit, quand ch’a l’ha arsussitalo dai mòrt” (At 17:30;31). E parèj a predicava Pé: "Aringreteve e che mincadun ëd vojàutri as fasa batesé ant ël nòm ëd Gesù Crist për l'assolussion dai vòsti pecà e i arseivrè 'l don dlë Spìrit Sant. Përchè la promëssa a l'é për vojàutri, për vòstri fieuj, e për tuti coj ch'a son lontan (da Nosgnor), për tuti coj che Nosgnor nòst Dé a ciamërà a Chiel” (At 2:38-39).
Ël mëssagi dl’Evangel, an efet, anans ëd nunsié la salvëssa an Crist, a avertiss che la zara ‘d Nosgnor a cascherà inevitabil an sù coj ch’as arpentisso nen dij sò pecà ‘d lor: “A l'é parèj che tò cheur andurì, ch' a veul nen convertisse, a s’ambarona adòss ël pèis sèmper pì grand dla flin-a 'd Nosgnor. An efet, a vnirà sicur ël dì dla flin-a 'd Nosgnor, cand che chiel a manifestrà sò giust giudissi. Chiel a darà a ognidun la paga conform lòn ch'a l'ha fàit: a darà vita eterna a coj che, costant ant ël fé 'l bin, a serco glòria, onor e inmortalità; ma chiel a arvërserà soa flin-a e 'l castigh, dzura coj che, orgojos, as arviro a la vrità e a ubidisso mach a lòn ch'a l'é nen giust” (Roma 2:5-7).
Lòn ch’a l’era la mission ëd Geremìa a l’ha da compisse ‘dcò për nojàutri: “Pròpi ancheuj i l'hai stabilite an sle nassion e an sij regn për ranché e svërsé, për dësreisé e demolì, për costrùe e pianté": ranché e dësreisé an nojàutri tut lòn ch’a l’é nen conforma al volèj arvelà ‘d Nosgnor për edifiché e pianté na manera neuva d pensé e ‘d vive. Tut ël rest a podrà nen seguité për tant, coma l’Israel dij temp ëd Geremìa. Tenoma a ment lòn ch’a disìa l’apòstol quand ch’a parlava ‘d soa esperiensa: “Sossì a l'é capitane përchè esse an Crist, an comunion con chiel, a veul dì dventé na neuva creassion, quajcòsa 'd neuv. I l'oma chità 'd vive a la veja manera e i l'oma comensà na neuva vita!” (2 Corint 5:17).


c: text/html

text:
Per evitar ch'i vegnian bittadas chaussas culturalmain impurtantas datti instituziuns che rimnan da quai material. Questa incumbensa ha l'archiv cultural dal chantun, dentant era ils archivs culturals regiunals, han quella incumbensa.
Marianne Fischbacher dal Museum regiunal Surselva ha organisà quai inscunter cun experts dal chantun e cun ils manaders dils archivs regiunals.
Il dumber da visitaders e plitost stà modest.
Mo i saja tuttina cuntanschia ina finamira impurtanta, numnadamain la scuntrada tranter ils manaders dils archivs culturals ed ils experts. Quai saja per l'avegnir da gronda impurtanza è ella persvadida .
RR actualitad 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pudess il Parc Adula dar novs impuls ed uschia daventar in motor per il svilup regiunal è tranter auter stà la dumonda, ch’è vegnida discutada a chaschun d’ina discussiun al podium.
Discutà han, Domenic Parolini, il schef dil departament d'economia dal grischun; Carmelia Maissen sviluppadra regiunala regioViamala; Jürg Inderbitzin da la scol'auta da Lucerna, che ha gidà da sviluppar il project da Biosfera Entlebuch ed il cussegliader puril Batist Spinatsch. Tuts èn da l’opiniun ch’in parc da la natira po esser in motor per il svilup regiunal, mo quai funcziuna be sch’era la populaziun è innovativa.
L’experientscha mussa ch’in parc po esser il motor
Jürg Interbitzin ha fatg l’experientscha tar la Biosfera Entlebuch ch’ins vegn da vender meglier ils products cun il label da la biosfera. Il medem ha era Batist Spinatsch constatà en la Val d’Alvra nua ch’ils purs han tratg a niz il Parc Ela per vender lur products.
Interessantamain procuran persunas innovativas ed activas era per ina buna concurrenza. Sco quai che Jürg Inderbitzin di, pensian ils auters: quai che quel sa quai sai jau era, e gia dettia quai ina sauna concurrenza. Carmelia Maissen ha pudì far l’experientscha che buns projects na vegnian magari betg realisads pervi da mancanza da resursas. In parc haja dentant resursas e possia uschia gidar e dar il stausch ch’i dovria per realisar il project.
I dat in martgà per products ord regiuns da parcs
Ina recumandaziun sche la populaziun duaja dir gea u na al Parc Adula, ha il schef dal departament d’economia Jon Domenic Parolini betg vulì dar. «La populaziun duai laschar infurmar bain e lura pasar giu ils arguments pro e contra, decider e star davos la decisiun» ha el ditg. In martgà persuenter dettia quai dentant en mintga cas. Tar persunas ch’abitan en las citads creschia il desideri per la natira e products natirals ha el ditg.


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe mà 2014Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 28 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
COMERZ ELETRONICH
Cumprè auti onlineAl pê che döt vais bun: finalmënter à la porsona interessada ciafè online l'auto de secunda man ch'ara chirî. Le comerziant ti impormët da organisé döt cant; al ti dà la inćiaria a na dita de spediziun, che ciafa inće n paiamënt antizipé, se crüzia dl trasport y de döt le rest. Berba Sciché sa bëgn che canch'an cumpra valch online él damì ester n pü' scetics, mo dala plata internet dla dita de spediziun, che dess inće ciafè le paiamënt antizipé, pel che chësta laôres cun profescionalité y scerieté. Inće la poscibilité da fà n paiamënt bancar é sëgn de trasparënza y fej ponsè che an po recostruì olache i scioldi dla transaziun röia. Mo fora de nia stlopa la flocora de jafa: le paiamënt antizipé é sparì y l'auto n'é plü da ciafè da degöna pert!
De bogn consëis sciöch'an po fà da tignì fora de te' ingianades ciafëise sön la plata internet dla Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE).
COMERZ ELETRONICH
"Davagn de miliuns" tres e-mailîDan da n valgügn dis él rové adalerch sön la misciun e-mail dla Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) chësta beliscima noela: ara ess davagné n miliun de sterlines inglejes! Mo les consulëntes dla ZCE conësc bel assà chëstes furbaries: ara se trata de n tentatif de ingianada!
Al ne passa pö gnanca n'edema tla ZCE olach'ara ne mëss nia ti splighé a n consumadù ch'ara ne se trata nia de na dërta davagnada, mo de na ingiananda. Nia dagnora ne basta les spligaziuns dles consulëntes dla ZCE por baié sö i consumadus ch'ai ne n'à nia davagné valch. Al é da tignì amënt ch'ara ne va nia da davagné pro na lotaria, sc'an ne śüga nia a chësta, degöna lotaria sceria ne ti lascia alsavëi tres e-mail a sü partezipanć ch'ai à davagné, gonot vëgn chëstes comunicaziuns de davagnada falzes scrites te n inglesc che contëgn fai de grammatica y d'ortografia y sön les plates internet dles "dërtes" lotaries vëgnel por la maiù pert avisé ch'al esist de te' tentatifs de trapolada.
De plü informaziuns sön sciöche na te' trabolada funzionëia él da ciafè sön la plata internet dla ZCE.
COMERZ ELETRONICH
I prighi tla rëiCun l'aumënt dles ofertes y poscibilitês che l'internet pîta y inće cun n numer tres majer de porsones che s'anüza de internet crëscel sambëgn inće le numer di delić tla rëi. Tl cheder dl convëgn "Gefahren im Netz" (I prighi tla rëi) che vëgn tignì ai 7 de mà a Balsan - metü a jì dal Ofize Media audiovisuai dla Repartiziun provinziala Cultura todëscia en colaboraziun cun la Polizia postala y la Zentrala di Consumadus Europeica - ô les consulëntes dla ZCE da Balsan splighé cai che é i prighi ch'an po incuntè te internet y co ch'an po fà da i schivé.
CAJE DL MËIS
N studënt talian ô se cumprè n laptop de secunda man y vëiga n'oferta interessanta sön internet. Al tol sö contat cun la porsona che vënn le computer y paia 650,00 euro tres Paypal, n sorvisc de paiamënt online cun sënta europeica tl Luxemburg. Al studënt ti vëgnel menè le codesc por podëi ti jì do al pacl tratan so iade tl vers de Balsan. Bel atira s'intënn le studënt ch'al é ćizé che ne va nia coch'al messess: le pacl tol le tru por Catanzaro, impede che por Balsan. Le consumadù jonn, ausé da cumprè ite sön internet contatëia impröma la porsona che ti à venü le laptop, mo al n'é nia bun da ciafè na soluziun al problem. Spo dèurel na contestaziun cun Paypal che ne ti dà nia dërt, deache la porsona che ti à venü le laptop po desmostrè che le pacl é gnü menè demez y porchël ne n'à la retlamaziun degöna fondamënta. Le studënt indere ne la dà nia sö y s'adressëia ala Zentrala di Consumadus Europeica dla Talia a Balsan che ti mëna inant le caje ala ZCE dl Luxemburg.
La ZCE dl Luxemburg contatëia l'aziënda y alza fora che le pacl é gnü menè te na cité che é a 1000 km dal post olach'al ess messü rové. Sön na tara tira Paypal zoruch süa dezijiun da impröma y ti acreditëia indô i 650,00 euro al consumadù.


text:
Super Mario
El Super Mario l'è on videogioeugh criàa in del 1981 del Shigeru Miyamoto, per la ditta Nintendo in Giappon.
El Mario, el protagonista de la seri de gioeugh l'è un trombèe de origen italiana, piscininn e pasciarott cont on gran para de barbis negher e l'è vestìi de rôss, cunt i colson bloeu, el gh'ha anca on beretin cont su la soa inizial: la "M" .
In di so gioeugh el ghe pias: saltà in su piattaform, in su i foeuj, e di voeult, acnà cont el go kart.
Caratter del Gioeugh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gh'ha on fredell che el se ciama Luigi, che l'è istess de lù, domà che l'è pussee volt e l'è vestìi de verd. La soa morosa la se ciama Peach (che in lombard el voeur di persega/bel nininn) e che l'e' la prinzipessa del regn di fonsg. El nemis del Mario l'è 'l Bowser, on luserton grand e gross, cativ cum' el diavol, che 'l ghe porta semper via la soa morosa.
I so Gioeugh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm gioeugh indovè gh'è 'l Mario el se ciama Donkey Kong, el se giugava in di sal de gioeugh e 'l parlava che gh'era on gurilla che el vurevàa purtac via la murusa al Mario e lu duveva salvala.
Di agn vottanta al di d'incoeu , el Mario l'ha poeu faa ona centenna de gioeugh intra i quaj:
I fradej Mario/I super Fradej Mario (Mario Bro/Super Mario Bros), La Terra del Mario (Super Mario Land), Mario Kart, Super Mario sessantaquatter (Super Mario 64), e l'ultem per el Wii La Galassia del Mario (Super Mario Galaxy)


text:
La radunanza communala da Zuoz ha ditg cleramain gea a la fundaziun da la nova societad d'aczias «Engiadina San Murezzan Turissem». Quella duai remplazzar la destinaziun actuala da l'Engiadin'Ota a partir dal 2018.
Novas structuras
Quai è necessari perquai ch'il circul sco organisaziun purtadra per la destinaziun, n'exista alura betg pli. Sche la nova societad d'aczias daventa realitad sto Zuoz pajar 10% damain per las prestaziuns da basa, numnadamain radund 620'000 francs empè dad oz radund 690'000 francs. Quai pertge che la clav da scumpartiziun dals custs resguarda nov la populaziun da las vischnancas empè da las cifras da pernottaziuns sco oz.
Tuts han dad approvar per ch'i gartegia
Per che la nova societad d'aczias Engiadina San Murezzan Turissem daventia realitad, ston tut las 11 vischnancas da l'Engiadin'Ota e Bregaglia dir gea. I mancan anc 7 decisiuns.
Metter da la vart raps per investiziun «chasa da parcar Mareg»
Plinavant ha la radunanza communala approvà il rendaquint 2015 da la vischnanca da Zuoz. Quel serra cun in plus da bun 44'000 francs. Ella ha aderì a la proposta da la suprastanza communala da reservar in import da 1,2 milliuns francs sco prefinanziaziun per il parcadi Mareg. Il fabricat cumenza uss definitivamain ils 9 da matg 2016.
RR novitads 23:00/06:00


text:
Il 1. da zercladur charrescha l'emprim tren cun passagiers tras il nov tunnel da basa dal Gottard e l'emprima fin da l'emna dal zercladur vegn festivada l'avertura dal tunnel.
Uss, 22 dis avant las festivitads da Gottardo 2016, han gia cumenzà las emprimas lavurs d'erecziun da l'infrastructura.
Quai ha communitgà l'Alp Transit Gottard SA.
En il tunnel sez datti ils ultims tests e las lavurs da finiziun. L'emprim da zercladur surdat l'interpresa il tunnel a l'SBB. La lubientscha da manaschi n'è anc betg avant maun.
RR novitads 12:00+


text:
La Bâla dal Bulgnaiṡ
La Bâla dal Bulgnaiṡ l é al nómm ch'i s én dè i fât gèner ch'a vdî in stäl fotografî: l é un grópp d amîg inamurè d Bulåggna ch'i fan l èṡen e al bòja par salvèr al pió ch'as pôl dla nòstra cultûra, ch'la séppa al dialàtt, la mûṡica tradizionèl, i môd ed dîr, la leteratûra eczêtera. L ôrghen ufizièl dla Bâla l é pròpi Al Sît Bulgnaiṡ, mo i nûster, ch'a psî vàdder in tanti pâgin a preṡentèr di lîber, urganiżèr di cûrs ed dialàtt, rezitèr, cantèr e vî ed ste pâs, bän e spass i s câten anc par fèr una bèla bṡbòcia. Qué a i vdî tótt al Pånt dla Biånnda in mèrz dal 2010 - La Bâla dal Bulgnaiṡ è il nome che si sono dati informalmente i personaggi che vedete in queste fotografie, un gruppo di amici innamorati di Bologna che fanno di tutto per salvare quanto più si può della nostra cultura, dal dialetto, alla musica tradizionale, ai modi di dire, alla letteratura ecc. L'organo ufficiale della Balla è proprio Il Sito Bolognese, ma i nostri, che potete vedere in tante pagine mentre presentano libri, organizzano corsi di dialetto, recitano, cantano e così via, spesso e volentieri si ritrovano anche per stare in compagnia. Li vedete qui al Ponte della Bionda nel marzo 2010.
Da man drétta a man stanca - Da destra a sinistra: Fausto Carpani, Luigi Lepri, Daniele Vitali, Roberto Serra, Stefano Rovinetti Brazzi, Aldo Jani, Gianni Cavriani, Amos Lelli, Ermanno Stagni e Davide Lazzari.
Tótt in vatta al Pånt dla Biånnda! - Tutti sul Ponte della Bionda!
E pò int al sô prè - E poi sul vicino prato
A magnèr insàmm al såu arżdåuri - A mangiare con le consorti
(Fotografî ed - Fotografie di Claudio Girardi, Via Vittorio Veneto 16, Bologna, telefono 051/6490102, www.fotogirardi.it )
Comunichèt dla Bâla dal Bulgnaiṡ såura äl dichiaraziån ed Franchén Falsàtt, publichè int al giurnalén "Al Pånt dla Biånnda" int l autón dal 2011
"Non molto a posto"
Avîv preṡänt chi fenòmen che, sänza savair un azidóll d una matêria, i in bacâjen ufindànd quî ch'i én d un èter parair? Pr al dialàtt a in avän bèle cgnusó e stè mò da sénter l'ûltma ch'la s é stè cuntè da socuànt amîg. Int un cunvàggn póbblic sól dialàtt (e brîṡa al'ustarî), ón ed sti fenòmen l à détt: "...chi si occupa della grammatica del dialetto bolognese o della sua sintassi non è molto a posto!". Pò, brîṡa cuntänt, al i à ażuntè: "...voler aggiustare accenti, fonetiche e quant'altro, vuol dire mortificare un qualche cosa di cui nessuno ne aveva mai avuto bisogno". Tant par tachèr, al sostantîv fonetica a n s pôl brîṡa adruvèr al plurèl in itagliàn, parché ògni längua ed fonetica l'in à såul ónna, e l'é la sô prunónzia. Dånca, secånnd ste fenòmen, di sugèt cómm la Coronedi, Gaudenzi, Ungarelli, Mainoldi, Menarini, Canepari, e tant èter sienziè dal dialàtt, i srénn sunè.
Alåura, ragâz, divartäṅnes con un esperimänt e di eṡénpi ed traduziån: "Vado a Bologna" Vâg a Bulåggna; "Vai a Bologna?" T vè a Bulåggna? Äli én traduziån da sumâr, vaira? Sé, parché tótt a savän ch'as dîṡ A vâg a Bulåggna, Vèt a Bulåggna? E quasst csa vôlel dîr? L é sänpliz: che al dialàtt bulgnaiṡ, cme tótti äl länguv, mo pròpi tótti, l à la sô gramâtica col såu raiguel, èter che bâl! E pò: "...voler aggiustare accenti, fonetiche vuol dire mortificare..." búmm, un èter bèl ciòc! Alåura, par scrîver "cugino" in dialàtt, cum faréggna a fèr da capîr la difaränza con "cuscino"? E s'a scrivéssen mel cusa sréll, "male" (mèl), "miele" (mêl) o "mille" (méll)? Zertón i dîṡen pò: "Ma si capisce dal contesto della frase!" E chi fangén ed Caṡèla che socuànt ân fà i tachénn a inparèr al dialàtt pròpi grâzie a "chi accenti e fonetiche" e adès, da grand, i al dscårren ala perfeziån? E chi tant żûven ch'i an inparè grâzie a un lîbr ed gramâtica in ónng' ân ed Cûrs ai Alemân? Par cal sugèt là, dichiarè int un cuvàggn pr al dialàtt, i arénn da èser "mortificati"!
Mo al bèl al vén adès. S-ciarän mò al mistêri e livän só al sipèri. Savîv chi l é cla bèla mâcia ch'l à détt stäl frèṡ publicamänt, dnanz a tótt? L é al presidänt dl'Associazione Culturale Dialettale "L Archiginèṡi". Sé, avî capé bän. Nuèter a n vlêven brîṡa craddri, mo l é pròpi acsé. Dånca, quî ch'i i dan ed tótt i tâi pr insgnèr al dialàtt a cínno e żûven adruvànd i uṡvéi ed tótti äl länguv cómm la gramâtica, i srénn... "non molto a posto". Chisà se cal presidänt l à mâi sintó dîr che una längua brîṡa bacajè da di żûven la và al gabariòt. Chisà. Alåura cs'avaggna da cunclûder? Pôvra Associazione Culturale Dialettale! Pôver sòzi dl Archiginèṡi ch'i vôlen bän al dialàtt! Zêrt i n sran brîṡa tótt prezîṡ a cal presidänt parché, pr eṡänpi, stramèż a låur ai é di poêta, scritûr e apasiunè preziûṡ cme l ôr dal dṡdòt ch'i n s insugnarénn mâi d ufànnder chi s dà da fèr pr al dialàtt.
Écco l'ûltma: i s an anc détt che cal presidänt an sà brîṡa dscårrer al nòster dialàtt. Tant é vaira che al dîṡ Archiginêṡi con la E asrè, cum i dîṡen quî che al dialàtt i n l an mâi biasè gnanc in fotografî. Intinimôd nuèter andän d lóng a zarchèr d insfilzèr int l'uraccia ed socuànt żûven al dialàtt bulgnaiṡ, parché par tgnîrel d'acât a cardän ch'as èva da fèr acsé. E se cal presidänt l avéss vójja d inparèrel anca ló, nuèter, anc se "non molto a posto", a sän qué con i nûster bón riṡultèt, con cal pô d esperiänza e con cla "grammatica, accenti e fonetica" che a ló i i dan tant fastîdi. Zêrt che al presidänt d un'Associazione dialettale l arêv d'avair di guâi pió grand, vaira? Pazénzia pûr.
La Bâla dal Bulgnaiṡ - Aldo Jani, Amos Lelli, Daniele Vitali, Fausto Carpani, Federico Galloni, Gianni Cavriani, Luigi Lepri, Roberto Serra, Stefano Rovinetti Brazzi
Ala prémma pâgina
Và só


text:
S-chanf
S-chanf (Scanevo in italian storich; Scanf in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 747 abitant e una süperfiss de 137.90 km², e al se tröva a una altitüden de 1660 meter sura al livel del mar.
El cumün de S-chanf a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Davos, Livigno (IT-SO), Madulain, Susch, Zernez, Zuoz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S-chanf l'è menziunaa per la prima volta in de l'ann 1137-39 col nomm de Scaneves, e dopu in del ann 1356 col nomm de Scanevo.[1]
L'andament storegh de la popolazion de S-chanf l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Radund 167’000 francs ha l’augment dal chapital d’aczias purtà, cun in minimum da 400’000 francs avess il cussegl d’administraziun da las Pendicularas da Spleia Tambo SA quintà. Sco quai che Franco Quinter, il president dal cussegl d’administraziun vegn cità en ina communicaziun a las medias saja el surstà, ch’i na vegnia betg investì dapli daners surtut or da la regiun.
I dovra novs investurs
Per pudair purtar enavant l’interpresa sajan ussa necessaris daners d’ordaifer la regiun. Ins dovria ussa nov chapital d’aczias ed investiturs d’ordaifer la val. Quai munta tenor Franco Quinter, che las vischnancas stuessan dar giu lur maioritad da las aczias, sch’ins veglia avair success en l’avegnir.
Ils proxims pass èn ussa da far in’augment dal chapital d’aczias avert, nua che betg mo acziunaris actuals pon sa participar. Cura che quest augment dal chapital d’aczias duai succeder, n’è dentant anc betg definì.
RR novitads 12:00


text:
Tiràn
Tiràn (Tirano in Italian, Tiraun in Rumanc; Tiranum in Latin; Thiran in tudesch storich) l'è ün cumün de la Lumbardia, Pruvincia de Sundri, ch'el gh'ha 9 130 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 32 km² e 'na densità de 285. L'è ün sitt famùs perchè gh'è ün Santuari de la Madona.
Cuntegnüü
In duvè l'è[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tiràn se troeuva a 450 meter d'altezza e l'è visìn al cunfìn cunt la Svizzera, in particulàar cunt la Val Pusc'ciâf (Cantùn di Grisùn). Inturn al paes gh'hin ün frach de muntagni: i Alp Urobi a süd, il grüp del Bernina a nord e quel del Stelvi a nord-est.
Tiràn l'è in duvè che se vegnen incunter la Valtelina e la Val Pusc'ciâf ed i fiüm ch'i ghe passen in mez, l'Adda e'l Pusc'ciavin.
El nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom "Tiràn" el vegn forsi dal latìn inter amnes, ch'el voeur dì "in mèz a düü fiüm": a tücc i efètt, Tiràn se troeuva in duvè che'l Pusc'ciavin el va denter l'Adda.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zona de Tiràn l'era giamò abitada in de la Preistoria: hin stàa truvàa di incisiùn süi pedri, ün pugnàal del XVII secul a.C. ed ün pedra de l'Età del Ram incoeu cunservada in de l'"Antiquarium Tellino".
Tiràn l'è in ün sitt che l'è semper stàa de grand'impurtanza: chi g'aveva el controll del paes e del sò castèll el tegneva d'oeucc i trafich ch'i naven in Engadina, in de l'Imperi Germanich e in de la Republica de Venezia. El 29 setember 1504 segund la tradiziùn a Tiràn l'è cumparsa la Madona e sübit dopu han fàa sü ün santuari, che l'è diventàa el simbul de la fed catolica cuntra quèla refurmada.
In de l'Età de mèz e in di ann dopu a Tiràn gh'hin stàa di scunter per questiun pulitich e religiùs: in particular, in del 1620 l'era inizàa l'inscì ciamàa "Sacro Macello" ("Macell Sant"), la bataglia cunter i Grisùn ch'i vureven impùr la fed refurmada in de la Valtelina.
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
De nà a vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Santuari de la Madona de Tiràn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Santuari de la Madona de Tiràn, che'l se troeuva in de la part setentriunàal del paes, l'è la gesa pussee impurtant de la Valtelina.
Segund la tradiziùn, el 29 setember 1504, in ün camp de fich, al beà Omodeo l'è cumparsa la Madona, che'l gh'ha chièst de fà sü üna gesa per lee.
I laurà hin iniziàa in del 1505, hin düràa fin al 1513 e la gesa l'è stada cunsacrada el 14 mag 1524 dal vescuf de Comm Cesare Trivulzio.
El santuari l'è stàa fà sü in stil rinascimentàal lumbaart; el purtùn d'entrada l'è stàa fà da Alessandro Scala e'l grand orghen che ghè denter, fàa tra'l 1608 e'l 1617, l'è de Giuseppe Bulgarini.
Insemm al Domm de Milan e a la Certusa de Pavia, el Santuari de la Madona de Tiràn l'è cunsiderada vüna di trè pussee bej gesi de la Lumbardia.
Papa Pio XII gh'ha dichiaràa la Madona de Tiràn patrona de la Valtelina.
Olter gesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del paes ghè la gesa de San Martìn, cunt el campanil del XV secul in stil rumanich lumbaart.
In sü üna culina che sta sura al Santuari de la Madona de Tiran ghè la gesa de Santa Perpetua, fada sü in del XI secul, cunt atacàa ün uspizi che ün temp duperaven i pelegrìn che da Venezia e da Milàn nàven in Germania.
Üna custruziùn simil (gesa e uspizi) ghè anca pussee a nord, in sü la stessa via in duvè che ghè la gesa de Santa Perpetua: l'è la gesa de San Rumeri, in del cumün de Pusc'ciâf (Svizzera), che l'è in sü üna cresta a 1.800 meter a strapiumb sül Lach de Pusc'ciâf.
Olter sitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tiràn l'è ciamada "la Meràn de la Valtelina", perchè anca lee la gh'ha ün frach de stradi alberadi e de parch publich in de la zona centràal.
El center storich, che l'è in sü la spunda manscina de l'Adda, l'è anca incö serciada in part da la vegia müraja vurüda da Luduvich el Mor a la fin del XV secul e l'è duminàa dai rüìn de la tur del castèll de Santa Maria (chì ciamàa Castelàc).
Hin amò ben cunservàa i trè port d'entrada al paes: la "Porta Pusc'ciavina", per quej ch'i vègnen dai Grisùn; la "Porta Burmina", per quej ch'i vègnen da Burmi e dal Pass del Stelvi; la "Porta Milanes", per quej ch'i vègnen dal Lach de Comm e da Milàn.
A Tiràn gh'è ün frach de palazzi fadi sü tra'l XVII e'l XVIII da sciuri pien de danee: i Palazzi Quadrio, Salis, Merizzi, Visconti-Venosta, Parravicini, Buttafava e Torelli. Ghè anca el Palazz Marinoni, che incoeu l'è el Municipi de Tiràn e in del XV secul l'era ün cunvent dij Agustiniàn.
Trasport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stradi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tiràn l'è in ün sitt in duvè s'incùntren düü impurtanti stradi:
- la Strada Statàal 38, che la và da üna part vers Milàn (a Piantee ghè bisògn dopu de ciapà la Strada Statàal 36) e Comm (semper a Piantee se ciapa la "Via Regina"), menter da l'altra vers la Val Venosta e Bulsàn atravers el Pass del Stelvi;
- la Strada Naziunàal (svizzera) 29, che la và da Tiràn a l'Engadina atravers el Pass del Bernina.
Feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Tiran gh'hin düü staziùn feruviari ch'i se troeuven in de la stessa piazza e ch'i hin i staziùn d'inizi de düü feruvij minga culegadi tra de lùur:
- la Tiràn-Milàn, ün temp gestida da la "Ferrovia Alta Valtellina" (Feruvia Vôlta Valtelina) in del trat Tiràn-Sundri e dopu, dal 1970 da "Ferrovie dello Stato" (Feruvij Stataj);
- la Tiràn-Sankt Moritz, gestida da la Feruvia Retica, che culega la Valtelina a l'Engadina atravers la Val Pusc'ciâf e'l Pass del Bernina. 'Sta linea chì l'è la feruvia aderent (senza cremagliera) pussee vôlta d'Europa ed i sò tren russ, ch'i vànn sü binari a scartament piscinìn, pòrten in gìir ün frach de turist (trecent-quatercentmila l'ann) ch'i vègnen de tücc i cantùn.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La squadra de balùn del paes l'è l'"Unione Sportiva Tiranese", che la giuga in dij campiunàj diletànt regiunaj (Prima Categuria).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il parlament regiunal catalan a Barcelona decida oz venderdi d’ina pussaivla independenza da la Catalugna. Quai malgrà il scumond da la Dretgira constituziunala da la Spagna.
Da proclamar l'independenza da la Catalugna dal stadi spagnol saja mo anc ina dumonda dal temp, ha ditg il schef da la regenza regiunala catalana, Carles Puigdemont, a l'emettur BBC.
Regenza s'exculpa per acziun da polizia durant referendum
Dumengia passada aveva la populaziun catalana votà en in referendum regiunal cler per la separaziun da la Spagna. Quest referendum aveva la Dretgira constituziunala spagnola però declerà sco illegal. Quai sa basond sin leschas spagnolas che fixeschan la Spagna sco unitad nundividibla.
Entant è s'exculpada la regenza spagnola per l'acziun da polizia durant il referendum da la dumengia passada. Ella saja pertscharta che persunas sajan vegnidas pitgadas, stuschadas e per part anc adina en l'ospital.
Consequenzas era per demonstrants dal settember
A Madrid aveva il tribunal suprem interrogà il schef da la polizia catalana sco er auts uffiziers da la polizia. Era envidà eran dus manaders dal moviment d’independenza catalana. Ad els vegn renfatschà d’avair clamà a la revolta.
Las investigaziuns stattan en connex cun las demonstraziuns a Barcelona dals 20 e 21 da settember. La polizia spagnola ha communitgà ch’ella saja vegnida impedida tar questas demonstraziuns.
RR novitads 14:00


text:
Nce per i pitli dla Under 9 ąl scumencią n sada ai 30 de setėmber l prim turnoi. Ėi ie jic a Eppan a fé bėn cater partides. La prima contra l Eppan ulache la ne ą nia massa butą. N muessa dģ che on purtruep mé nuef jugadėures y nce sce l vėn mé jugą de trėi contra trėi fņvel per nosc mutons scialdi sfadiėus a tenģ pea cun i autri. Tla segonda partida cun l Bulsan Academy y la terza cun l Lana ąi cialą de tenģ pea, unian for miėures. Nsci ąi tla ultima partida contra l Maran desmustrą na gran ulentą vencian chėsc juech. N gra ti va a nosc trainadėures Larry Sadler y Gabriel Lang che fej n bon lėur cun chisc mutons.
La Under 11 (foto) ą n dumėnia ai 8 de utober jugą a Maran l segondo turnoi de chėsta sajon y ą pudł se purté a cėsa l prim pont. La partides ie jites ora nsci: Gherdėina contra Renon 0:3 y 0:2, Gherdėina contra Maran 1:1 y 0:4 (gol de Leo Moroder)
U15 Gherdėina - Persenon 6:1 (0:0, 3:1, 3:0)
N dumėnia ai 8 de utober ą la scuadra dla Under 15 jugą n cėsa contra l Maran. I mutons ą jugą cun gran mpėni. Tl prim tėmp se ą la doi scuadres mpue cialą ju, l ne manciova nia i tiri sun cassa, ma i ne ulova nia jģ ite. Tl segondo tėmp ą pona l Persenon fat l prim gol, ma l Gherdėina ą abł riesc lessł la reazion y ne ti ą nia plu lascią pro ucajions ai averseres. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Leo Messner (3), Ben Linder, Davide Macaluso y Marvin Kasslatter.
U17 Gherdėina - Como 12:2 (3:0, 3:1, 6:1)
N sada ai 30 de setėmber ą la scuadra dla Under 17 jugą tl stadio Pranives de Sėlva contra la scuadra dl Como. Scumencią ą la partida mo drėt valif, davia che i mutons dl Gherdėina ie ruvei ite bel plan tl juech, ma pona, do y do, ąn udł la desferėnzia de livel y i goi da pert dl Gherdėina ie tumei "a mascin". I mutons ą vencił saurģ per 12:2. Chėsta vėnta fej scialdi bon al moral di mutons. I goi per l Gherdėina ie unii fai da: Ben Linder (3), Tobias Fill (2), Kevin Schmalzl, Alexander Vigl, Leo Rabanser, Nicholas Paratoni, Julian Senoner, Leo Messner y Tommy Delucca.
U17 Maran - Gherdėina 3:1 (0:1, 2:0, 1:0)
La scuadra dla U17 ie n sada ai 7 de utober furneda a Maran a fé si partida de campiunat. L Gherdėina ą scumencią scialdi bėn jan danora per 1:0, tl segondo tėmp ąn pona giapą true massa menuc de straufonga y nsci ie l Maran stat bon de valivé ora y daldņ monce de jģ danora de n gol. Ala fin ą l Gherdėina mo purvą de tņ ora l verdiaporta, ma l ne ie stat nia da n fé, dut auter, n se ą mo giapą n gol a cassa ueta perdan nsci la partida per 1:3. Mpo iel da dģ che i mutons se ą purvą dassėnn y ą jugą do la rata na bona partida. Per l Gherdėina ą Tobias Fill fat l gol.
U19 Gherdėina - Cortina 0:3 (0:0, 0:1, 0:2)
Sciot per chėsta partida de n dumėnia ai 1. de utober. La ą scumencią drėt bėn y n se ą giapą l prim gol permņ puech dan la fin dl segondo tėmp. I ultimi doi goi ą chėsta scuadra pona nce permņ giapą ti ultimi cater menuc dla partida. L Cortina ą scumencią a druché deplł y ą vencił la partida per 3:0 trajan bėn 45 iedesc sun cassa (l Gherdėina mé 19 iedesc), che desmostra inņ la boniscima statistica de nosc verdiaporta.
La proscima partides di jėuni n cėsa: La U17 jugherą n sada ai 14.10. dala 17.00 contra l Asiago.


text:
La paràbola del fié. Àor amprende lòn ch'a veul dì sto paragon pijà dal fié: Quand ij sò branch a ven-o tënner e ch'a sorto soe feuje, i save che l'istà a l'é davzin-a. Dë l'istèssa manera, quand ch'i vëdreve tute ste còse ch'a rivran, i l'avreve da savèj ch' a l'é davzin, ch'a l'é a la pòrta. Iv diso la vrità: sta generassion a passerà nen che tute ste còse a sio rivà. Ël cel e la tèra a passeran, ma mie paròle a passeran nen.
Sie pront! Quant a col dì-lì e a che ora, a-i é gnun ch'a lo sàpia, gnanca j'àngel ch'a son ant ël cel, gnanca 'l Fieul: mach ël Pare. Fé atension, vijé e preghé, përchè i seve nen quand che col temp a vnirà. A l'é coma n'òm ch'a part për fé 'n viagi e che, an lassand soa ca, a dèissa d'impiegh ai sò servidur e a ognidun sò incàrich, e ch'a comandèissa al portié 'd vijé. Vijé, donca, përchè i seve nen quand ch'ël padron ëd ca a vnirà, se a la sèira, o a mesaneuit, o a l'ora ch'ël gal a canta, o a la matin. Chiel a podrìa rivé a l'improvista e troveve andormì. Àor, lòn ch'i diso a vojàutri, i lo diso a tùit: Vijé. (March 13:24-37).
Ò, se mach it squarsèisse ij cej e calèisse giù! Le montagne a tramblerìo dënars a Ti! Coma ch'a fà ël feugh quand ch' a brusa 'l bòsch sèch o ch'a fà beuje l'eva, ch' ij tò aversari a sapio coma ch' it ses e che le nassion a tërmolo an Toa presensa. Quand che Ti 't l'avìe ciapane 'd surprèisa con ëd portent afros, Ti 't j'ere calà giù e le montagne a l'avìo tremblà dëdnans a Ti. Da quand ch'a l'é nà 'l mond gnun a l'avìa mai sentù o vëddù n'àutr Dé coma Ti, un Dé ch'a fasa 'd còse parèj për coj ch'a l'han fiusa an Chiel. Ti 't das ël bin ëvnù a coj ch'a l'han piasì a fé lòn ch'a l'é giust e ch'a scoto ij tò comandament. Varda, it j'ere anrabiate quand che noi con costansa i-j trasgredìo. Coma podrìa mai esse salvà 'd gent coma nojàutri? I soma tùit anfetà e antamnà dal pecà. Fin-a i nòstri mej ësfòrs, dëdnans a Ti, a son gnent' àutr che 'd ëstrass anfià 'd grass. Tanme 'd feuje d'otogn, i vnoma sèch e crojoma, e ij nòstri pecà an porto vìa coma 'l vent. Epura gnun a invòca tò Nom, ni at suplica misericòrdia. A l'é për lòn ch' it ses slontanate da nojàutri e 't has bandonane ant ij nòstri pecà. Tutun, Ti 't ses nòstr Pare. Nojàutri i soma la crèja e Ti 't ses ël vasé. Tùit nojàutri i soma 'l prodòt ëd Tò travaj. Sie nen tant anrabià con nojàutri! Arcordete nen për sèmper ëd nòstri pecà. Vardene bin: tùit nojàutri i soma tò pòpol! Toe sità sante a son dventà 'n desert. Sion a l'é dventà na desolassion. A-i son mach ëd ruin-e a Gerusalem. Nòstr templ sant, ch'a l'era nòstr orgheuj e gòj, ël leugh anté nòstri vej at laudavo, a l'han daje feu e tute le ròbe 'd valor ch' a-i ero a son stàite portà via. Dëdnans a tut sòn coma che peudes-to seguité a fé finta 'd gnente? Seguitaras-tu a sté ciuto e a castighene?


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Seria da victorias da Hingis/Mirza è a fin
L'unda da success da Martina Hingis e Sania Mirza è ida a fin nunspetgadamain suenter 41 victorias. Las numer in en il dubel han pers il 4-final dal turnier da tennis a Doha cunter las russas Daria Kasatkina e Jelena Wesnina cun 6:2, 4:6 e 5:10 en il tiebreak.
L'ultima giada avevan Hingis e Mirza pers en il mez-final a Cincinnat l'avust passà. Dapi lura ha il duo gudagnà 9 turniers en seria, tranter quels er ils finals da WTA, l'US Open e l'Australian Open.
RR novitads 22:00


text:
Infern
L'Infern l'è, per on poo de religion e credenz, el canton indova finissen i anim di mort. In di religion abramitegh el ciappa on significaa negativ, comé canton de sofferenza per i anim di omen ch'han faa peccaa in la soa vita.
La parolla la vegn dal latin e la voeur di "inferior", perchè i roman pensaven che 'l fuss sotta terra, con l'entrada a Capua.
In la letteradura i oeuver pussee important che parlen de l'Infern hinn el Liber di Tre Scricciur del Bonvesin de la Riva e la Divina Commedia del Dante Alighieri.


text:
Sco quai che Daniel Kunfermann Maissen ha ditg envers RTR, haja el ils davos trais mais gì blers inscunters, per emprender ad enconuscher ils purtaders da differentas organisaziuns, ils politichers ed ils indigens. Sco success valitescha el, ch’el haja organisà ina maisa radunda cun tut ils purtaders dal turissem dal Surses e da la Val d’Alvra, ch’èn organisads en trais organisaziuns turisticas.
Ina finamira da Daniel Kunfermann è, ch’il turissem collavura pli stretg en l’avegnir. Uschia duain il fanadur vegnir elavuradas duas fin trais propostas per la conferenza dals presidents. Quella duess lura tractar questas propostas il mais d’october. Ina mesira pussaivla saja l'elavuraziun d'ina carta da giasts cuminaivla.
RR actualitad 08:00


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Mei 2018Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 39 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
E-CommerceCo recunësci pa na “fake shop”
Ti ultimi mënsc se à la senialazions di cunsumadëures, vitimes de nsci tlamedes fake shops multuplicà: la marcanzia apusteda y paieda danora ne vën o nianca cunsenieda o che la ie falsificheda o de stleta cualità. Pervia che te chisc caji iel belau mpuscibl giapé n rembursamënt, iel de gran mpurtanza cialé dantaprima de no tumé tla trapula!
Chëstes ie la cin carateristiches dla “fake shops”:
- I prodoc de marca vën pitei a n priesc scialdi arbassà.
- La ndicazions sun la plata web de co cuntaté la mpreja mancia defin y ie massa pueces.
- L paiamënt muessa assolutamënter unì fat danora.
- L ne vën nia tenì ite la ublianzes de nfurmazion preududes dala lege: la nfurmazions liedes al dërt de rezescion, ala garanzia legala, ala cundizions de cunseniazion y al paiamënt ne vën suvënz defin nia dates o mé te na maniera nia cumpleta, o cun tan de fai de scritura che n possa suspeté che l ie unì adurvà n program de traduzion online per les scrì.
N possa liejer truep giudizies negatifs purtei a esprescion dala utëntes/dai utënc ti forums y portai defrënc de rezenscions online.
Per n savëi deplù cialëde la plata dl Zënter europeich Cunsumadëures (ZEC).
Online trading y opzions bineresMetëde verda ala ufiertes trapulëntes
Ultimamënter iel for plu cunsumadëures che vën dal ZEC ajache les/i se à nuzà de plates internet che pieta de fé nvestimënc cun i sparanies te opzions bineres. Suvënz nes conta la/i cunsumadëures che i conc de chësta o chëla plataforma de online trading ie te n iede unic stluc y che l ne ti vën nia acredità la somes che i à paià ite dl prim. L se trata te chisc caji de plates online trapulëntes che adrova la “drëta plates” online nen mudan l inuem. L ZEC dà n valgun cunsëies de utl per schivé de nvestì i sparanies sun de tel plates trapulëntes.
ViagesChëurt UE: tl cajo de “scioper salver” possel unì dat la cumpensazion forfetera
L Regulamënt (CE) 261/2004 vëij danora l dërt a na cumpensazion tla forma de scioldi per i passajires de chëi che l jol se à tardivà o che ti ie unì cancelà. Na tel cumpensazion ne ti spieta nia te caji de “situazions straurdeneres” che ne possa nia unì cuntroledes dala cumpania de jol, per ejëmpl bur’ tëmp o n scioper. Tl cajo de n scioper salver da pert dl personal de TuiFly che fova unì a se l dé d’autonn dl 2016 à la Chëurt de giustizia dla UE śën stabilì che n’assënza culetiva per malatia dl personal fata te n iede ne ie nia na “situazion straurdenera”. La cumpania de jol ëssa pudù schivé la situazion pervia che la cunedida de na restruturazion aziendela possa cumpurté reazions dl personal. Deplù nfurmazions sun i dërc di passajires ie da liejer sun nosta plata web.
Cajo dl mëns
Doi cunsumadëures talians ova prenutà n jol da Bremen a Bergamo cun na cumpania de jol irlandeja. Cater dis dan la partënza preududa ie l jol de reviers unì cancelà. La cumpania de jol ne ti à nia pità ai cunsumadëures n jol auternatif – scebën che la cumpania ëssa pudù l fé aldò dla leges dla UE n forza – cossa che à sfurzà la/i cunsumadëures a prenuté nstësc n jol de reviers. Perchël à la/i cunsumadëures damandà ala cumpania de jol irlandeja l rembursamënt dl jol nuef prenutà y na cumpensazion tla forma de scioldi forfetera de 250 euro per passajir. La cumpania de jol à mé rembursà l ticket de jol cancelà. Do l ntervënt dla ZEC dla Irlanda à la/i cunsumadëuers giapà la cumpensazion forfetera de 250 euro per persona y la defrënzia danter l ticket nuef y chël bele rembursà.
Pertënder si dërc se paia!


text:
Renan (BE)
Renan a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.62 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 851 abitant.
El cumün de Renan al se tröva a una altitüden de 907 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de La Ferrière, Sonvilier, Chézard-Saint-Martin, Cernier, Fontaines, La Chaux-de-Fonds (NE).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Il mardi saira curt avant las 09:00 sajan ils dus vaguns sviads cun manevrar. Ils motivs sajan anc betg enconuschents, ha in pledader da la SBB detg envers l'agentura da novitads SDA. Latiers sajan ils dus vaguns cupitgads ed hajan donnegià ina pitga da lingias da contact.
Vers las 23:00 è lura ina lingia electrica vegnida donnegiada ed il traffic da viafier tranter Cuira e Landquart è stà interruts per radund trais uras. Ils passagiers èn vegnids transportads cun bus. Sch'i dat in connex tranter il sviar dals dus vaguns e la lingia electrica defecta, n'ha il pledader da l'SBB betg pudì dir.
RR novitads 06:00


text:
Digitip – «Deerhunter2017»
- Glindesdi, 14.8.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 14.8.2017, 10:15, RTR
En curt temp vai puspè liber cun la chatscha. Per pudair ir immediat a chatscha na stoss ti dentant betg viagiar en terras estras. Cun il gieu «Deerhunter2017» pos far curturella – fin che la chatscha grischuna va alura liber l'entschatta settember.
In gieu sin il telefonin che ti pos giugar per simular la chatscha. Ma tut ils elements n'èn betg propi reals. Tuttina na giogan ins in tal gieu era betg per simular ina situaziun reala ma per far passar il temp fin che la chatscha cumenza.
Il gieu preschentà cuntegn tranter auter era maletgs da sang e maletgs da selvaschina morta. Tenor las indicaziuns da Google Play è il gieu ord quest motiv expressivamain dà liber a partir da 16 onns.


text:
Dentant - ils geniturs svizzers paran dad esser raschunaivels: dals sut 18 onns respunda mintga tschintgavel, ch'el haja bavì sturn cun ses geniturs. Suenter 18 sa mida quai tenor las respostas da las giuvnas ed ils giuvens en la retschertga online: enfin 34 ha quasi mintga segund fatg ina giada baracca cun ses geniturs.
In selfie gigantic da la giuventetgna europeica
Respundì a questa dumonda n'han betg mo Svizras e Svizzers mabain passa 505'000 giuvnas e giuvens en 25 pajais europeics. Els èn gia sa participads a la retschertga online da «Generation What?, il link avra en ina nova fanestra» ed han pussibilità uschia da survegnir emprimas respostas sin la dumonda: Tgi èn ils giuvens e las giuvnas en Europa?
E tge dias ti, il link avra en ina nova fanestra?
Far baracca cun ils geniturs - in tema da la Svizra fin en l'Irlanda
La retschertga pussibilitescha per l'emprima giada insumma da chattar respostas sin questa dumonda ed oravant tut da congualar co ch'ils giuvens e las giuvnas en Europa funcziunan.
En la dumonda dal baiver sturn mussa «Generation What?» ch'ils giuvens e las giuvnas en Irlanda èn bain in zichel differents als giuvens en Svizra: en Irlanda respundan quasi duas terzas da quels che han respundì (16 - 34 onns), ch'els hajan gia ina giada fatg la sturna cumpletta cun ils geniturs. Guardai qua sut!
Sa participar al questiunari - dapli che mo in gag
Per ils giuvens è «Generation What?, il link avra en ina nova fanestra» ina schanza da far udir lur vusch. Per la politica internaziunala vegni ad esser la schanza u era la sfida dad ir enturn cun quai ch’ella vegn ad udir da questa retschertga.
Che la politica vegn a s’interessar mussa l’exempel da la Frantscha. La retschertga franzosa «Generation Quoi», il model per «Generation What?», ha influenzà debattas politicas e process legislativs.
La finamira da la retschertga è ambiziusa: fin in november spetga ella respostas da passa in milliun participantas e participants.
En Svizra han respundì enfin uss passa 2'800 persunas. Cunquai che la retschertga vegn manada vinavant sa midan las cifras cuntinuadamain.
En curt: Generation What?
Lavur, famiglia, amis, amur, sex e politica. Tar la retschertga vai per dumondas davart las pli impurtantas chaussas da la vita. I dat 4 categorias da vegliadetgna: 16-17, 18-25, 26-34 e 34 e pli vegl. La retschertga dat uschia ina invista detagliada en la vita da – fin uss – passa 505'000 giuvnas e giuvens da 27 pajais europeics.


text:
Surselva
-
Trun: Suprastanza sto surlavurar sboz per lescha da parcar
A Trun chaschuna ina nova lescha da parcar discussiuns. Cun 7 encunter 4 vuschs ha il cussegl da vischnanca decis da betg entrar en la fatschenta e da refusar quella a la suprastanza communala, scriva l'agentura da novitads rumantscha.
Il matg da l'onn passà aveva ina cumissiun predeliberanta survegnì l'incumbensa d'elavurar in sboz per l'urden da parcar. Quel ha la suprastanza ussa suttamess al cussegl da vischnanca. A Trun datti bain radund 80 parcadis publics. I n'exista però nagin concept da parcar.
RR novitads 12:00


text:
Il Brit Chris Froome ha gudagnà la quart’etappa dal Tour de Romandie ch’ha manà sur passa 170 kilometers da Conthey a Villars-sur-Ollon. Il victur dal Tour de France ha cuntanschì l’arrivada cun in avantatg da 4 secundas sin ils emprims persequitaders.
Froome ha gudagnà l’etappa roiala avant il Franzos Thibaut Pinot ed il Spagnol Jon Izaguirre. En il classament general maina vinavant il Columbian Nairo Quintana. Meglier Svizzer en il classament general è Mathias Frank sin l’otgavel plaz.
RR novitads 18:00


text:
La radunanza communala da Bever da ditg cleramain gea a la nova organisaziun turistica en Engiadin'Ota. Suenter Segl è Bever la segunda vischnanca da l'Engiadin'Ota che ha decidì en chaussa.
La radunanza communala ha ditg gea cun 26 encunter 2 vuschs da fundar la nova societad d'aczias "Engiadina San Murezzan Turissem SA". La reorganisaziun dal turissem en Engiadin'Ota è necessaria cun quai che il circul vegn abolì e na po uschia betg pli esser l'organisaziun purtadra per il turissem.
En pli ha Bever era anc ditg gea ad ina cunvegna da prestaziun cun la regiun Malögia per il svilup regiunal.


text:
30 12
Ol dé 30 de dezèmber l'è 'l 364 ( 365 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 2 dé a finí l'an.
Ul dí 30 de dezèmber al è ul dí da pòost 364 ( 365 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 2 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1242 - Alzira (la Ribera Alta): Jaume I al conchesta la éla.
1930 - Núria (Queralbs, ol Ripollès): al ghe ríal ol pröm tren cremajera.
1922 - se la cositüiss la Üniú de Repübleghe Sossialiste Soviéteghe.
1953 - i Stacc Ünicc: se ghe i ponn a la véndita i pröm televisur a colur.
1965 - i Filipine: Ferdinand Marcos n'al de·enta ol president.
1993 - Israel e ol Vaticà: i du stacc i stabiliss di relassiú diplomàteghe.
1997 - Algèria: i insörgenc i causa 4 sentenér de morc in 4 paes diferenc.
2000 - Manila (i Filipine): gh'i s&miccot;cjòpa öna séria de bombe ch'i ghe causa 22 morc e ü sentenér de fericc.
Nassemenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1865 - Bombaj (Maharashtra, l'Índia): Rudyard Kiplingh, scritur Indi d'orísen Britànega, premi Nobel de Literadüra de 1907.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1998 - Barcelona: Joan Brossa, pueta Català.
1896 - Manila (i Filipine): José Rizal, föselat per i autorità Spagnöle.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
A Carole King sin ils 75
- Venderdi, 10.2.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 10.2.2017, 19:00, RTR
La grande dame dal popsong american ha anniversari.
Ella ha cumponì la «Loco-Motion» e «One Fine Day», ella ha chantà «You've Got a Friend» e «A Natural Woman», ella è ina da las pli lavurusas auturas dals onns fundativs da la musica pop: la pianista, cumponista e chantadura Carole King. Ils 2 da favrer ha ella cumplenì ses 75avel anniversari. Il purtret musical cumpiglia inqual truvaglia pli recenta, sco per exempel la chanzun cuntradictorica «He Hit Me (and it felt like a kiss)» en la versiun dals Grizzly Bear.


text:
Tenor la lescha d'ustaria vegn il retgav net dal chantun or da la taglia dal commerzi en detagl cun bavrondas destilladas duvrà ad in terz per intents d'utilitad publica ed a dus terzs per la promoziun dal turissem.
Ultra da quai vegnan pajads ora en il chantun Grischun passa 690’000 francs da la dieschma d'alcohol da la Confederaziun. Ils meds finanzials vegnan impundids en emprima lingia per prevegnir e per tractar problems d'alcohol. La segunda prioritad ha la tematica da las drogas illegalas e la terza prioritad la problematica da l'abus da tubac e da medicaments. Tenor la lescha d'alcohol survegnan ils chantuns 10% dal retgav net da l'administraziun federala d'alcohol (dieschma d'alcohol).
RR novitads 09:00


text:
La SSR SRG al Festival europeic da chors da giuvenils 2018
- Dumengia, 20.5.2018, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 20.5.2018, 14:03, RTR
A l'11avel Festival europeic a Basilea chantan 18 chors da giuvenils da 10 divers pajais.
Dals 9 fin 13-05-2018 ha quest festival europeic gì lieu. RTR ha registrà 5 concerts ed organisà – en num da la SSR SRG – là a Basilea sin il Münsterplatz in inscunter chantic.
La sonda èn sis chors sa participads. Trais esters: Vox aurea Finlanda, Sotto voce Frantscha e Swerdlowsk Russi; lura trais svizzers: Fribourg, Muttenz ed incantanti dal Grischun. Quest'emissiun interregiunala han moderà: Beat Tschümperlin (SRF MW), Olivier Bosia (RSI), Charlène Lebois (RTS) e Hugo Schär (RTR). L'Artg musical porta impressiuns da quest event chantic.


text:
Cecoslovacchia
La Cecoslovacchia (parnonzia lombarda /ʧɛkozloˈvakkja/ o /ʧɛkozlovakˈkia/; in cecch Československo, in slovacch Česko-Slovensko (Československo prima dal 1990), l'é staa on Stat de l'Europa oriental esistii dal 1918 al 1992, quand che i Stat s'hinn spartii.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El territori cecoslovacch el partegniva a l'Imper Austro-Ongarich che, borlaa dopo de la prima guerra mondiala, el permett al Tomáš Garrigue Masaryk de fondà la Cecoslovacchia e de governàlla dal 1918 al 1935, seguii poeu del sò strengg liaa Edvard Beneš.
Giamò de la mità del 1800, però, el nazionalism cecch l'è deventaa semper pussee fort e 'l Masaryk a l'era staa elegiuu al Parlament 'me esponent de l'autonomism cecch per i Giovin Cecch e per el Partii Realista Cecch. El František Palacký, inveci, l'ha fondaa pussee sociazion patriottich e l'era a favor de l'austro-slavism, ossia de 'na reforma federalista per i nazion slav in l'ambit de l'Imper.
Longh el period imperial la Boemia e la Moravia seren di important zon industriai cont di fort moviment nazionalista; inscambi la Slovacchia, part del Regn d'Ongaria, a l'era 'na region agricola sottadesviluppada cont on sentiment pussee debol, ma han faa su istess on unich Stat plurinazional.
In del period in tra i dò guerr a l'è staa l'unich Stat pienament democratich in l'Europa orientala e dal 1993 l'unich Stat a vessel anca a nivell legal.
Occupazion todesca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1930 la Germania la firma i accord de Monaco che deciden l'annession di Sudetenland, de lengua tedesca, a la Germania e de 'na bona part de la Slovacchia a l'Ongheria El rest de la Slovacchia l'era integraa in la Cechia con granda autonomia. El 15 de marz 1939 la Germania la annett tutta la Cechia, e l'è deciaraa el Protettoraa de Boemia e Moravia. L'ideja de la Germania a l'era de fà on genocidi coltural di Cecch, cont l'espulsion de l'Europa di leader e la germanizzazion de la lengua e di toponim, vist che i cecch eren consideraa di untermenschen de origin mongoloida.
La Germania a l'era reppresentada de Reinhard Heydrich, mazzaa in del 1942 in l'operazion Anthropoid. In del 1943 el noeuv governator Karl Hermann Frank el manda 350'000 cecch a lavorà in del Reich. La pupart di cecch a l'è stada bona in del period, anca se gh'è stada 'na piscininna resistenza ceca.
El period a l'è staa assee scur per la Cecoslovacchia, che l'ha vist di 36'000 ai 53'000 mort, pussee la distruzion de la popolazion ebraica boema-morava, de pussee de 100'000 personn. A bon cunt, però, el numer general di gent a l'è aumentaa.
El 3 de magg del 1945 l'esercitt american del general General Patton entra a Pilsen e 'l 5 de magg l'Armada Rossa la entra a Praga.
[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Revoluzion de Velluu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1987 el leader comunista Gustáv Husák el dis de vorè seguì la perestrojka in Cecoslovacchia, ma in pratica el fa no. El 17 de dicember, per i sò 70 agn, el se dimett de càpo del Partii Comunista, ma minga de president cecoslovacch, vist anca i volontà di àlter member del partii de primeggià. A l'è elegiuu segretari el Miloš Jakeš.
El process cecoslovacch el remandava tutt al 1990, cont irritazion di leader sovietich. Intant i stil de vita occidental, grazia ai TV todesch e austriegh, s'hinn spantegaa pussee e in del dicember 1987 500'000 cattolich firmen on appell per la libertà religiosa, seguii poeu de la manifestazion de la candela.
El 16 november 1989, in occasion di recorrenz del sacrifici del Jan Palach e di revoeult antinazista del 1939, scomincia la revoeulta anticomunista, e 'l 17 de november a gh'è di grand manifestazion.
In del giugn 1990 a gh'è i primm elezion liber, che seguissen on governa de coalizion indova el partii Comunista a l'éra in minoranza. El Forum Civich de Václav Havel el vincc, e 'l se dimostra 'na forza mìnga bona de governà, tant che la se disliga pocch dopo. El Partii Civich Democratich del Václav Klaus el deventa vuna di forz pussee important del paes.
Dissoluzion pacifica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I tension in tra el grupp nazional cecch e quell slovacch deventen semper pussee fort. La Cechia, dal 1991, l'ha bloccaa i trasferiment de danee vers de la pussee povera Slovacchia.
El 17 de luj del 1992 el parlament slovacch approeuva la deciarazion d'independenza de la nazion slovacca. I primm minister Václav Klaus e Vladimír Mečiar se incontren e deciden per la secession, a l'epoca avversada de 'n bon numer de cecch e slovacch. El president Václav Havel, in disaccord cont la scerna, el se dimett. Anca el President del Parlament Alexander Dubček, per protesta, el se refuda de firmà di legg ch'avarien impedii a la pupart di personn inzigaa cont el vegg regimm comunista de 'vègh di carich politich.
El 13 de november l'è approvada la legg costituzionala 541 che la definiss i confin interni, e 'l 25 november la legg costituzionala 542 la deciara la separazion per el 31 de dicember del 1992.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo de la Segonda Guerra Mondiala el Paes el deventa on Stat comunista a economia pianificada sotta la guida de l'Union Sovietega. Vuna di industrij pussee important del Stat a l'era quella metallurgica, che però la dipendeva assee de l'importazion de l'ester, e anca l'estrazion mineraria e la manifattura eren assee important, seguii poeu de la chimica, del tessil e de la produzion di macchin. La Cecoslovacchia, con la ČKD Tatra, la faseva su la pupart di tram doperaa in del blocch oriental. La pupart di esportazion, in d'on quaj agn addirittura l'80%, a l'era vers di Stat comunista.
L'agricoltura a l'era men importanta del settor secondari, ma l'era bona de garantì 'na bona produzion, bona per alimentà el Stat se 'l ghe fuss staa bel temp. A l'era el Stat satellit de l'URSS cont el consum de carna pussee volt.
La valuta del Stat a l'era la corona cecoslovacca. A la fin del comunism a l'era valutada 5,4 coron per dollar, cont on cambi turistich de 10 coron per dollar. El liber mercaa l'ha accettaa el tass del mercaa negher de 30 coron per dollar.
Coltura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nazionalità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Cecoslovacchia a l'era, anca a nivell legal, on Stat plurinazional.
I dò nazionalità pussee important seren quèlla ceca e slovacca, che dann el nomm al Stat.
Minoritari eren la nazionalità todesca, eradicada dopo di decrett Beneš, la nazionalità ongaresa e la nazionalità rom.
Mass media[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del period pre-comunista la democrazia l'ha permittuu on bon desvilupp de la libertà de pubblicazion: I giornai pussee important seren Lidové noviny, Národní listy, Český deník e Československá republika.
Cont el nazism e 'l comunism a hinn staa mettuu di formi de censura, di voeult anca assee dur, per impedì i critich al regimm e i media pussee important seren sotta el controll di autorità.
Dopo de la Revoluzion de Velluu a l'è stada remettuda la libertà de stampa.
Musica e teater[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Religion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prima del comunism la Cecoslovacchia a l'éra assee religiosa e messedada, cont ona prevalenza cattolica.
El comunism l'ha inveci sbassaa la libertà e la presenza di religion e l'ha causaa anca a on rafforzament de la Gesa Cattòlega. La Cechia a l'è semper stata pussee atea, e incoeu a l'è vun di pocch Stat a maggioranza atea de l'Europa.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sport pussee important in la Cecoslovacchia seren el folball, el tennis, l'hockey e la ginnastica.
El folball, a differenza del rest del Blocch Oriental, a l'éra professionista e la selezion de folball de la Cecoslovacchia l'ha vinciuu di copp europee e l'è rivada in di fas finai de la Coppa del Mond. Giugador 'me Pavel Nedvěd, Antonín Panenka, Milan Baroš, Tomáš Rosický, Vladimír Šmicer e Petr Čech a hinn nassuu in Cecoslovacchia.
In su l'hockey in sul giazz la selezion l'ha vinciuu on poo de medaj a nivell olimpich cont giugador 'me Peter Št'astný, Jaromír Jágr, Dominik Hašek, Peter Bondra, Petr Klíma, Marián Gáborík, Marián Hossa, Miroslav Šatan e Pavol Demitra.
Tennista cecoslovacch a hinn staa Ivan Lendl, Jan Kodeš, Miloslav Mečíř, Hana Mandlíková, Martina Hingis, Martina Navratilova, Jana Novotna, Petra Kvitová e Daniela Hantuchová.


text:
Leture bìbliche dël lessionari: 13 dë Stèmber 2015 - Duminica dòp Pancòsta ch'a fà sëddes
Preghiera: Ò Dé, pròpi përchè sensa 'd ti i soma nen in condission ëd fete piasì, acòrdane, për Toa misericòrdia, che Tò Spirit Sant a peuda, an tute le còse, guidene e governene 'l cheur. Për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
Ij cej a nunsio la glòria 'd De, la vòlta del cel an fà conòsse l'euvra 'd soe man. Un dì a fà passé 'd conossensa a l'àutr dì, e na neuit a 'rvela la grandëssa 'd De a n'àutra neuit. A l'é pa na lenga, a son pa 'd paròle ch'as peusso nen antende. Soa vos a 'rsona da part a part dla tèra, soe paròle a viagio fin-a a l'orisont pì lontan. Ant ël cel Dé a l'ha piantà na tenda për ël sol. Tanme në spos, ël sol a seurt da soa stansia da let. A l'é tanme n'òm fòrt ch'a l'ha gòj 'd fé soa cursa. Chiel a ven fòra da l'orisont ël pì lontan e a va da na part a l'àutra dël cel; a-i é gnente ch'a peussa scapé da sò calor.
La lej dël Signor a l'é përfeta e a guerna la vita 'd coj ch'a l'osservo. Dle régole ch' ël Signor a l'ha stabilì as peul fidesse. A dan ëd sapiensa a coj ch'a l'han nen d'esperiensa. Ij precet dël Signor a son giust e a rendo gioios ël cheur. Ij comandament dël Signor a son pur e a 'nlumino j'euj. Ij comand ëd tëmme 'l Signor a son giust e a duro për sèmper. Ij giudissi ch'a l'ha dàit ël Signor a son degn ëd fiusa e dël tut giust. A l'han un valor pi grand che l'òr, fin-a da na granda quantità d'òr. A son pì doss che l'amel, fin-a pì doss dl'amel ch'a ven diret da 'n cotel d'avije. A l'é pròpi vera: tò servitur a trova ambelelà na guida moral sicura. Coj ch'a-j scoto a trovo na grand' arcompensa.
Chi é-lo ch'a podrìa comprende tùit ij sò eror? Përdon-me ij pecà ch'i l'hai fàit për fala. An pì, ten lontan tò servitor dal comëtte dij pecà 'd presunsion, parèj che la faso nen da padron an mia vita. Antlora i saraj sensa rimpròcc, nossent ëd trasgression grossere. Che le paròle 'd mia bòca e la meditassion ëd mè cheur a sio agreàbil dëdnans a Ti, o Signor, mia fòrsa e mè Redentor! (Salm 19).
E Gesù e ij Sò dissépoj, partì da là, a son vnù a le borgià 'd Cesarea 'd Filippi e a l'ha interogà ij Sò dissépoj për stra, disandje: "Chi é-lo che la gent a dis che mi i son?". A l'han risponduje: "J'un a diso che ti 't ses Gioan, ël batesator; d'àutri Elìa, e d'àutri ancora un dij profeta". Antlora a l'ha dije: "E vojàutri, chi é-lo ch'i dise che mi i son?". Pé rispondendje, a-j dis: "Ti 't ses ël Crist". E sever a l'ha proibije 'd felo savèj an gir. E a l'ha comensà a mostreje ch'a l'era necessari che 'l Fieul ëd l'Òm a sufrissa tant, e ch'a fussa arnegà da j'ansian, dai càp dij sacerdòt e da jë scriba, ch'a-j dèisso la mòrt, e ch' arsusitèissa tre dì apress. E a tenìa coj discors ëd manera franca e ciàira, tant che, an sù lòn, Pé a l'ha ciapalo da banda e a l'é butasse a 'rprocelo 'd nen dì 'd còse parèj. Gesù, però, virandse e vardand ij Sò dissépoj, a l'ha 'rprocià Pé e l'ha dije: "Stame lontan, Sàtana! Ti 't vëdde le còse mach da na mira uman-a e nen coma ch'a jë vëd Dé". Peuj avend ciamà la gent ch'as avzinèissa ansema ai Sò dissépoj, a l'ha dije: "Chionque a veul vnime dapress, ch'arnonsia a chiel istess, ch'as caria 'd soa cros e ch'am séguita, përchè chionque as ambranca a soa vita a la përdrà, ma chionque a l'é dispòst a 'rnunsié a soa vita pr' amor ëd mi e dla Bon-a Neuva chiel-lì a la salvrà. Dabon, còsa a-j profitrìa-lo a n'òm ëd vagné 'l mond antregh, se peuj a perd soa ànima? Opura, còsa podrìa-lo dé l'òm an cambi 'd soa ànima? Përché chionque a l'ha onta 'd mi e 'd mie paròle ant sti dì-sì pien d'adultèri e 'd pecà, ël Fieul ëd l'Òm a l'avrà 'dcò onta 'd chiel, quand ch'a sarà vnù anvlupà dla glòria 'd Sò Pare con j'àngej sant. (March 8 (27-38)).


text:
Bun 60 scolaras e scolars, per gronda part da la Svizra, èn quest onn da la partida als curs da rumantsch a Samedan. Sper l’instrucziun en tschintg differentas classas, tut tenor las abilitadas, porscha l’organisaziun era excursiuns e referats per ils participants dals curs, ma era per tut ils auters ch’èn interessads.
«Spüerta putera» per indigens
Trais giadas datti er la pussaivladad da meglierar la grammatica dal puter per persunas che discurran rumantsch, che han dentant difficultads cun scriver endretg l’idiom.
Scolar(a)s diligent(a)as
Ursina Dietrich-Planta da Segl è dapi quest onn organisatura dals curs da rumantsch da la Fundaziun de Planta. Ella sa legra fitg ch’il dumber da participants è restà pli u main tar quel dals ultims onns. Ina buna part dals scolars saja er gia plirs onns da la partida e fetschia er gronds progress durant las duas emnas d’instrucziun.


text:
Jim Messina
El Jim Messina (Denver, 1969) l'è on consulent politegh statunitens.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giovinezza e studi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu a Denver, in Colorado, l'ha ciappaa el diploma del 1988 e la laurea in scienz politegh in del 1993. In del midemm ann l'ha scominciaa a lavorà in del camp de la politega.
La politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da semper impegnaa a lavorà per sindegh e senator del Partii Democrategh, l'ha poeu faa el salt de qualità cont el gestì la campagna del Barack Obama del 2008, e l'è entraa in del sò staff per gestì la campagna del 2012.
In Europa, in del 2015, el lavora per i Conservator ingles del David Cameron, che ciappen la maggioranza assoluda. In del genar del 2016 l'è ciappà per gestì la campagna per el sì al referendum costituzional del 2016 in Italia, referendum poeu venciuu dal No cont el 60%. Semper in del 2016 l'ha gestii la campagna per la Hillary Clinton, poeu perduda ai grand elettor.
In del 2017 l'ha lavoraa anmò cont i conservator de la Theresa May, che l'ha venciuu i elezion ma senza la maggioranza assoluda.


text:
Léder
Léder l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent, istitüìt el 1 de zenér del 2010 de la fuziù de Piéf de Léder, Mulìna de Léder, Tiàren de Sùra, Tiàren de Sóta, Bezèca e Concei.
El g'ha 5 418 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'na süperfìce de 154,6 km². El cunfìna coi cümü de Rìa del Garda, Stor, Bondù, Cundì, Ciméch, Pieve di Bono, Bleggio Superiore, Fiavè, Ten, Tió, Zucol, Magàza (BS), Limù (BS), Nago Torbole, Tremùzen (BS).
Cümü 'nzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Müllheim (Germania)
- Buštěhrad (Repüblica Ceca)
- Doksy (Kladno) (Repüblica Ceca)
- Milín (Repüblica Ceca)
- Nový Knín (Repüblica Ceca)
- Příbram (Repüblica Ceca)
- Ptice (Repüblica Ceca)
- Všeň (Repüblica Ceca)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Digitip – Vas cun la glina?
- Glindesdi, 12.3.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 12.3.2018, 10:15, RTR
Per rumantsch datti il bel pled «battaglinas» per in uschenumnà «spinner». E che la segunda part dal pled è glina n'è nagina casualitad, perquai che bleras persunas èn persvasas che la glina na influenzescha betg sulet il fluss ed il refluss mabain bler dapli.
Che bleras persunas sa drizzan tenor la glina en dumondas d'iert, cura lavar las fanestras u era tagliar ils chavels n'è betg pli uschè spezial sco forsa avant in pèr onns. Ed ils chalenders da la glina sin palpiri èn enconuschents a blers. Ma era en il mund digital datti pliras applicaziuns che mussan il ciclus da la glina e che dattan alura era gist l'infurmaziun giavischada. La schelta è tant per iOS sco era per Android fitg gronda. Las bleras da questas applicaziuns pon vegnir chargiadas giu gratuit, ma per infurmaziuns detagliadas e tips èsi savens da pajar per ellas.
MoonWorx – attractiv e simpel en il diever
L'applicaziun «MoonWorx» ha persvas perquai ch'ella è fitg multifara. Uschia porscha l'applicaziun ils singuls servetschs da differentas applicaziuns en ina ed era il pretsch constat. En emprima lingia datti bleras infurmaziuns generalas, ma ì dat era cussegls per pliras categorias dal mintgadi, sco per exempel, nutriment, iert, sanadad, tegnairchasa, igiena corporala e tar chavels. Ma dasper tut quellas infurmaziuns datti era servetschs fitg persunals gist tenor la data da naschientscha e uschia tenor l'agen ritmus biologic. L'applicaziun po vegnir chargiada giu gratuit ma per dapli cuntegns custa ella: per telefonins cun il sistem da iOS 3.- francs e 2,23 francs per il sistem d'Android.


text:
Gatâtich
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Gatâtich (Gattatico in italiân) l'é un cmûn ed 5.779 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'è tra mezdé e sîra e a cîrca 23 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Indice
Cunuméia e teritôri[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al teritôri comunêl în tânti al j aṣièndi agrécoli céchi e mzâni che prudûṣen, tra chiêter, al Lambrósch Arzân e al Grâna. In flôra l'ativitê dal majêri, ch' l' à tôt al pôst ed còla dal filarôli ed 'n vôlta. Mó la cunumèia dal pôst la s'è arnuvêda cun al ṣvilóp industriêl ch' al s'è specialiṣê ind la prudusiòun dal cèli frigoréferi, prefabrichê, rimôrchi, vernîṣ e detersîv. In dōve gh'é l'aministrasiòun comunêla, a Predṣel, in pió dal municépi a gh'è la caṣêrma di carabinêr, l'ufési postêl, la farmacéia, l'ambulatôri comunêl, la stasiòun dal coriêri, trèi filiêli ed bânca e dû mulèin.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Gatâtich l'è un cmûn dimòndi sparpagnê; al tōṣ al nòm da la frasiòun dōve a gh'è stê al Cmûn fîn al 1870: dôp al municépi l'è stê spustê a Predṣèl, siēlt cme sît polétich aministratîv per la só puṣisiòun centrêla int al teritôri. Ânch da l'Archévi Comunêl, ch' al cumîncia int al 1805, la stôria l'è a pès e pcòun e la finés cun pôch infurmasiòun impurtânti, al pió interesânti ed còli a pêrlen dal j antîghi costrusiòun e insém i nōvi servési industriêl. Al nòm ed Gatâtich al desgniré da Captati (perṣunēr) ch' ēren druvê despès a fêr j intervèint ed bunéfica dal tèri int l'êlt Medioēv. 'N' êter parèir insém a l'urègin dal nòm l'è còl che al nòm Gatâtich al deṣvègna dal nòm ed persòuna Cat cun la zûnta dedrē 'd aticus. Secònd diêter, invêci, al nòm a deṣgniré da gât mó as crèd ch' al sia un parèir mia gióst. L'è 'na zôna dōve l' òm al s'è fermê tânt tèimp fa, l'è stêda abitêda préma da i Galli Cenomani e, dôp, da i rumân ch' àn fundê Tannetum, un cèinter in flôra préma ed tót ai tèimp 'd Avgósto. Dôp avèir cgnusû l' avtoritê farnèiṣa, pó còla di Sforza, pó còla papêla, francèiṣa e avstriàca, al paèiṣ l'è stê fât cmûn int al 1805 e int al 1853 l'è pasê uficialmèint a la Diocéṣa ed Rèz.
Tannetum[modifica | mudéfica la surzéia]
Mó tóta la stôria antîga dal cmûn la partés da la fantâstica Tannetum o dmèj da ûn di dû bōregh ed la sitê rumâna: Tanêto e Sânta Eulalia (incō Sânt'Ilâri); ânca se l'òm al gh'ēra, in sté zôni, dimòndi préma. In sém a l'urégin ed Tannetum a gh'è la teoréia ed soquânt studiōṣ ed l'època ertósca, tra quî Ribezzo, Schulze e Trombetti, che l'unésen al dío Thann o Tannias, e còla, da pôch preṣentêda da Serra, ch' al gniré da un nòm gâlich, che al sré stê un bôsch sâcher ed quêrsi, che al lègn, réch ed tanèin, l'ēra druvê per curêr dal malatèi e per la cûnsa dal pèli. Atâch a Tanêto a gh'è un'impurtânta zôna ed rèst antîgh, dōve é stê catê di rèst ed 'n' etê ch' la va da i prém tèimp ed l'etê ed la prêda a la fîn dal peréiod Antîgh, cme al simitèri dal Furnêṣ ed Sânt'Ilâri, a mezanôt de sté zôna a s'è catê un pôst dōve in tèimp indrê a gh'è stê d' j etrósch e a st' època a s'arfân i tânt rèst pió impurtânt. Int al V sècol p.C. ind al capîr i prém segnêl che la civiltê etrósca l'êra drê andêr zò, i Celti (Gâl ed la tribó di Boi), àn cumincê a smercêres, mìa sèinsa 'd fêres la guèra cun viulèinsa, cun la popolasiòun ed cultûra etrósca. Ân cucê indrê cme bârber i Celti che deṣgnîven da d'ed là dal j Êlpi, àn fundê di nōv cèinter e àn rinfursê i vilâg etrósch ch' a gh'ēren bèle, tra quisché al chêṣ ed Bresèl e fôrsi ânca Tannetum. Int al 268 p.C. i rumân, cun la fundasiòun ed Ariminum (Rèmin dal dé d'incō), àn cumincê, sgnêda da viulèint scûnter cun la popolasiòun cêltica che gh'è stêven da quêṣi dû sècol , còla ch' la srà l 'ocupasiòun ed la Pianûra Padâna. Int al 218 p.C. a gh'è stê, a tâch a Tannetum, ûn di scûnter pió cgnusû e impurtânt ed la cunquésta fr'al Pretōr Lucio Manlio, ajutê da i Cenomani ed Bresèl, e i Boi arblê. Cîrca trî sècol dôp Tannetum la vîn numinêda cme òna dal 22 sitê ed la Regio Octavia, presapôch l' Emélia-Rumâgna dal dé d'incō, dōve l'imperadōr Avgósto l'à divîṣ l'Itâlia. Int al III sècol dôp Crést sèmbra che al strêdi, ch' unîven i pôst luntân, âbien cumincê a spustêres vêrs al sitê atâch ed Pèrma e Rèz, cun la cunseguèinsa che Tannetum la pêrd còla ch' l' è stêda la só impurtânsa ind la stôria ch' l' ēra dêda sōl dal fât ch'l' ēra in un pûnt stratègich pr' i colegamèint dal setentriòun ed la Peníṣola sìa al só intêren che vêrs la Ligória per còst, bèle préma ed la só viulèinta ruvîna, l'îva cumincê un lèint andêr zò. As cgnòs bèin pôch ed la ruvîna ed Tannetumm; al nutési ed la pêrt ed la stôria da la fîn ed l'Antichitê al Bâs Medioēv în schêrsi e a pès e pcòun. Prubabilmèint la sitê l'è andêda a drē a còl ch' l' è stê al lèint regrès ed l'Impêr Rumân. Dôp un cûrt peréiod ed règn Gôtich în gnû dôp d' j ân ed cunfuṣiòun e scuriasêdi barbârichi, fîn a l'arîv di Longobêrd e da l'inési dal lōr règn. L'è in sté mumuèint che s'unés la vicènda, trâgica, ed la ruvîna ed Tannetum. L'ûltma citasiòun stôrica la pêrla ed còl ch' è capitê in cl' època pôch préma dal fât.
La grôsa batâlia dal 218 p.C.[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind la premavèira dal 218 préma ed Crést é stê fât la batâlia tra i Rumân e i Galli Boi, la facènda l'è arcurdêda ind al j ôvri di studiōṣ de stôria Polibio e Tito Livio. Prufitând ed l' atâch 'd Annibale a l'Itâlia (inési ed la Secònda Guèra Pónica), i Gâl Boi da pôch més sòta, a s'în arblê a Ròma e àn asaltê i magistrê rumân che prôpria in cól peréiod ēren a drē fêr la centuriasiòun di teritôri ed Piaṣèinsa e Cremòuna (colôni che ēren stêdi fundêdi ind al 'stès 218). I magistrê, ch' în stê ciapê ed surprèiṣa da la rivulusiòun, guidê dal vèc còunsol Caio Lutezio àn catê scâmp ind la pió sicûra Mòdna. Mó, i Boi, che s'ēren aleê cun al j êtri tribó di gâl padân e cun Annibale, àn ciapê d'asèdi la sitê e a gh' l' àn cavêda a ciapêr perṣunêr i cmandânt rumân dôp avèir fât fînta ed tratêr la pêṣ. Al pretōr Lucio Manlio, che a's catêva ind la Padânia a câp ed la Quêrta Legiòun, l'è stê invujê a dêregh 'na mân. I Gâl, che i vinsîva nisûn in d' j atâch ed surprèiṣa, j àn asaltê a l'impuvîṣ, ind la fésa furèsta pantanōṣa ch' la quacêva al zôni, l'eṣêrcit rumân in mêrcia 'd aṣvinamèint. L'è stêda 'na batâlia cun môrt e frî e i rumân, pôch preparê al cumbatimèint ind al stréch (la lōr straordinâria urganiṣasiòun stratègica e militêra la funsionêva sōl in camp avêrt), gh'àn avû dimondi môrt: pió ed mèl òm. I suldê rumân, mêl ridòt , s' în ritirê e în stê custrét a serchêr scâmp int al presédi ed Tannetum (Polibio III, 40) dōv' în gnû circundê e asediê da i Boi. I rifurnimèint a prîven rivêr sōl lòngh al fiòm Èinsa da i Gâl Cenomani, aleê di Rumân, acampê a Brixellum (Bresèl), sti rifurnimèint àn permés a j asediê ed reṣestér. Ròma gnûda a cgnusèinsa ed la nutésia dal fât, l'à inviê in ajót ed Lucio Manlio 'na legiòun rumâna e sincméla suldê aleê: trópi bèle destinêdi a Publio Cornelio Scipione ch ' al duvîva partîr per Marsélia a fermêr Annibale préma ch 'al pasésa al j Êlpi. Al trópi in socōrs, cmandêdi dal pretôr Caio Attilio, în rivêdi dèinter Tannetum sèinsa cumbâter, perché, i Gâl, per la paûra ed la reasiòun rumâna, ind al fratèimp a s'êren ritirê. Tito Livio l'à scrét che, sèdeṣ ân dôp, al còunsol Caio Servilio a gh' l' à cavêda a liberêr só pêder ch' l' ēra stê fât perṣunêr insèm a C. Lutezio, ad vicum Tannetum, oséja atâch al vilâg ed Tannetum. Tannetum l'è stê dòunca ûn di prém cèinter abitê ed la regiòun a 'd aleêres cun Ròma e a sustgnîr la cunquésta, gnûda dôp, ed tóta la Padânia. Tannetum l'è dvintêda municipium. Al statût municipêl al gnîva dê ai cèinter nasû préma di rumân in sègn ed rispèt per la lōr tradisiòn d'indipendèinsa.
Al Musèo Cervi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Musèo l'è 'na lêrga cà da cuntadèin ch' l' è, insém a i Câmp Ròs, un sît ed cîrca 16 èter ind al mèz ed la Pianûra Padâna. Ind al muséo a gh'è di documèint e testimuniânsi divêrsi lighêdi a la vicènda stôrica di Sèt fradê, a la Reṣistèinsa, a la cultûra cuntadèina, més insèm ind la cà dōve i Cervi în rivê int al 1934. L'idèja 'd un musèo ed la Reṣistèinsa e 'd la stôria dal muvimèint cuntadèin l'ēra bèle preṣèint int j ân '60 quând Alcide Cervi, pêder di sèt fradê fuṣile da i fasésta per rapreṣâlia a la matèina dal 28 dicèmber 1943, al decidîva ed dêr al Cmûn ed Gatâtich e a la pruvîncia ed Rèz la colesiòun di ricôrd e dal testimuniânsi dal sacrifèsi di sō fiôl. Int al muséo în colesionê in pió atrès relatîv al lavōr e a la véta ed 'na famèja ed cuntadèin ind la préma metê dal XX sècol. Al muséo l'è còl ch' al dà al j idèj 'd un fés calendâri ed riuniòun, mòstri e ativitê culturêli, a gh'è dèinter 'na bibliotêca de stôria ed l'agricultûra e 'na colesiòun ed quêder ed pitôr naif. Ind al sît ch' al circònda la cà è stê fât un pêrch agro-ambientêl cun dal piânti dal pôst e elemèint tèpich dal paesâg agrécol ed la pianûra padâna.
L' Amdâja al Valōr Civîl[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al 2006 al Presidèint ed la Repóblica italiâna Giorgio Napolitano l'à dê al Gunfalòun dal Cmûn ed Gatâtich l' Amdâja d'Argînt al Valōr Civîl cun cla mutivasiòun ché:
"La fiera popolazione del piccolo centro reggiano si sollevava contro i nazifascisti, partecipando con coraggiosa determinazione ed altisisma digintà morale alla Resistenza. Oggetto di feroci rappresaglie, razzie e barbarie, sorretta da indomito spirito patriottico, e da profonda fede negli ideali di liberà e di giustizia sociale, sopportava la perdita di un numero elevato dei suoi figli migliori, dando luminoso esempio di adbegazione, di incrollabile fermezza ed amor patrio".»
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Gattatico : notizie storiche e immagini del territorio Testi e fotografie curate da Claudio Mori. - Gattatico : Comune, 1984
- Storia e cronaca di Gattatico. - Parma : La nazionale, 1972.
- Ubaldo Bertoli - Partigiani: Museo Cervi, Gattatico, 18 giugno-28 agosto 2005 ; a cura di Gianni Cavazzini e Gianni Cugini. - Parma : MUP, 2005
Sît[modifica | mudéfica la surzéia]
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Per Chable è quai stà pir la 6avla cursa da cuppa mundiala. La giuvna da 21 onn è sa megliurada en il segund percurs dal 20avel plaz sin il 9avel. Quai è il meglier resultat da sia carriera. Er Michelle Gisin ha pudì persvader en il slalom dad Aspen. Ella è vegnida 13avla. Wendy Holdener ha pers 7 posiziuns en il segund percurs ed è vegnida 20avla. Denise Feierabend ha finì la cursa sin rang 22 e Rahel Kopp è vegnida 25avla.
L'americana Mikaela Shiffrin aveva gia dominà l'emprim slalom da la cuppa mundiala, e quai cun in avantatg da record da 3,07 secundas.


text:
La stad porscha numerusas pussaivladads da spassegiar e far turas ed ina varietad incumparabla da plantas.
Ils mais da fanadur e d’avust èn il temp ideal per visitar il Parc Naziunal. Tut las sendas èn accessiblas, ils dis èn lungs e las temperaturas per il solit empernaivlas. Las plantas en flur e las tgirallas che sgulatschan en l’aria èn in vaira daletg per ils egls. Ils mais da stad fanadur ed avust avran las plantas lur flurs er en regiuns pli autas.
En territoris tranter 2000 e 3000 m s.m. flureschan la segunda mesadad da fanadur las pli bleras plantas cun flur. En l’auta muntogna po il temp da fluriziun sa retardar tenor las relaziuns da naiv fin vi en il mais d’avust. Il temp da fluriziun principal sa sposta tut tenor l’aura per 2 fin 3 emnas.


text:
Dumengia saira a las 17:25: Dapi decennis è quai in termin impurtant en las stivas da Rumantschas e Rumantschs. Igl è l’ura per «guardar rumantsch». Dapi intgins onns sa numna l’emissiun «Cuntrasts» e cuzza 25 minutas. Ils films da «Cuntrasts» rimnan in enorm panopticum rumantsch: da chavacristals enfin chors sublims, da fimaders da brissago enfin cusunzas da Bernina, da puras suveranas enfin raividers temeraris u da resgias grondas enfin aclauns pitschens.
Pudair lavurar per Cuntrasts vul dir per mai, pudair m’occupar creativamain da l’istorgia e da las istorgias dal mund rumantsch.
Regularmain accumpogna e purtretescha la redacziun era persunas cun biografias insolitas u destins commovents. E da cas a cas è la squadra era da la partida ad occurrenzas pli grondas e rapporta direct dal lieu, tant dad occurrenzas agriculas u happenings sportivs e litterars.
Redacziun: Anna Serarda Campell, Bertilla Giossi, Casper Nicca, Isabelle Jaeger, Paula Nay, Petra Rothmund, Ruedi Bruderer
Manaders: Guadench Dazzi, David Truttmann


text:
«En posiziun! Pront! Dai!»
Quels pleds da partenza han manà tras l'entir program litterar da la fin d'emna a Domat. In program varià e spess als Dis da litteratura ch'èn stads il 2017 sut il motto «gieus». Sco mintg'onn ha l'occurrenza pudì dar spievel da la producziun actuala en la litteratura rumantscha. E dasperas ha il comité d'organisaziun era puspè dà spazi per experiments litterars e per vistas sur las saivs rumantschas ora.
Halla Tircal plaina per Pacchioli
En ina halla Tircal bain plaina han pudì preschentar Dumenic Andry, Mario Pacchioli e Chatrina Josty lur ovras recentas. Dumenic Andry ha - secundà da Clà Riatsch - preschentà sia collecziun da poesias «Sablun», divertind il public cun umor fin. Pli festiv è stada la vernissascha da «Remas» da Mario Pacchioli. Sias chanzuns sin basa da poesias sursilvanas, cumponidas atgnamain per chant ed orchester, ha Pacchioli chantà a Domat mo cun accumpagnament al piano (Gieri Maissen). Ma era questas versiuns main orchestralas han pudì entusiasmar il public ch'ha engrazià cun grond applaus. Era la preschentaziun dal cudesch da debut da l'autura Chatrina Josty - «Barbacor / Herzkater» - ha pudì persvader il public da Domat la dumengia avantmezdi.
Experiments e gieus litterars
Per experiments e gieus litterars han procurà quest onn diversas auturas ed auturs - saja cun prelecziuns en rundas pli pitschnas durant la «shot-story-night», saja durant ina runda da prelecziun libra la sonda a mezdi, saja cun performanzas sin tribuna (Stina Hendry, Leander Albin, Jürg Gautschi) ubain cun novas interpretaziuns da vegls gieus auditivs. Per il sguard sur las saivs rumantschas ora han procurà tranter auter il venderdi saira il cabarettist, caricaturist e musicist Manuel Stahlberger e la sonda avantmezdi Flurin Jecker, il giuven autur bernais cun ragischs rumantschas che ha fatg furora litterara quest onn cun ses roman da debut «Lanz».
Ils proxims Dis da litteratura èn planisads per l'emprima fin d'emna da november da l'auter onn - ils 2 fin ils 4 da november 2018.
RR novitads 17:00


text:
Pulimer
Un pulimer l'è una macrumulecula (l'è una mulecula cunt un pes mulecular propi grand) che l'è fada sü de toch che se ripeten un bel poo de völt, ch'a hinn ciamaa ünità strütüraj, e a hinn ligaa intra de lur cun ligam cualent. I esempi püssee cugnussüü de pulimer a hinn la plastica e'l DNA.
I ünità strütüraj poden vess istess intra de lür (alura el pulimer el se ciama omopulimer) o discumpagn, (cupulimer). De spess cun la parola pulimer vegnen in ment dumà i macrumulecul sintetich, 'me i plastich, i gom sintetich e i fiber di tessüü, ma a hinn pulimer anca i macrumulecul naturaj, cume i pruteinn, i acid nücleich e i polisacarid.
El grad de pulimerisaziun el fa vidè el nümer medi de monomer del pulimer:
- piscinin - a'l gh'ha de men de 100 monomer;
- medi - intra i 100 e 1000 monomer;
- grant - püsee de 1000 monomer.


text:
Snow – Schnee pt II
- Venderdi, 24.2.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 24.2.2017, 19:00, RTR
14 chanzuns davart la naiv
La naiv daventa adina dapli in politicum en nossa societad - quai ha gist quest enviern actual mussà fitg bain. Mintgatant chatta ella perfin incursiun en titels da chanzuns, en moda explicita u er metaforica, ina giada cun sia parita fina ed alva, ina giada magari er cun sia vart smanatschanta. Ina rotscha da talas chanzuns internaziunalas dediitgadas a la naiv, d'udir en questas Perlas, dals Chicago enfin tar ils Uriah Heep, dals Blumfeld (foto) enfin tar il Ligabue.


text:
Saint-Marcel
Saint-Marcel a l'é 'l nòm:
- d'un comun italian ant la region dla Val d'Osta
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dl'Eure
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dla Savòja
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd j'Ardënne
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Indre
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Morbihan
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
En il segund percurs ha Alexis Pinturault augmentà l’emprim ses avantatg, suenter ina situaziun delicata ha el dentant duvrà tut per sa salvar. La finala ha el distanzià Marcel Hirscher per 0,79 secundas, e Thomas Fanara per 0,92 secundas.
Hirscher distanziescha Kristoffersen
En il classament general da la cuppa mundiala ha Hirscher augmentà ses avantatg sin Henrik Kristoffersen sin nov 203 puncts. Il Norvegiais ha manchentà sco quart per pauc il podest.
Svizzers cun prestaziuns modestas
Per il segund percurs han sulettamain Carlo Janka e Justin Murisier pudì sa qualifitgar. Murisier ha anc fatg dabun 6 posiziuns ed è sa rangà sco 18avel. Janka percunter ha pers 6 plazs ed è sa classà la finala sco 22avel. Per Carlo Janka è quai dentant stà l’emprima partenza en in slalom gigant quest enviern.
RR Novitads 14:00


text:
Flo Morrissey and Matthew E. White: «Grease»
- Mardi, 31.1.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 31.1.2017, 9:30, RTR
Grease – in pled che procura immediat per maletgs e melodias en las ureglias. Datti insatgi or en il mund che n'è betg vegnì confruntà cun quai fenomen?
La melodia dal film è vegnida duvrada per da tuttas guisas. Per exempel per covers u er be per tschertas parts da la melodia – quai dentant betg mo adina en in bun senn. In dals pli bels covers da la chanzun vegn da Flo Morrissey ensemen cun Matthew E. White.


text:
Svizra
-
Blers morts da lavinas malgrà pauca naiv
L'enviern 2014/2015 è stà in enviern cun pauca naiv e situaziun malsegiras da lavinas. Sco quai che l'institut da naiv e lavinas a Tavau communitgescha hai dà sut 2'000 meters en l'entira Svizra pli pauca naiv ch'en la media dals ultims onns.
L'enviern haja cumenzà ils 6 da november cun blera naiv en las Alps. En bleras regiuns saja quai dentant stada la suletta naiv da l'entir enviern, scriva l'institut. Il dumber d'unfrendas da lavinas saja dentant cun 32 sur la media.
RR novitads 11:00


text:
L'explosiun è succedida la damaun da las 5:30 (temp local) a Bagram en il nord da la chapitala afgana Kabul. Tenor rapports da medias saja in um ch'era vestgì sco lavurer vegnì en la basa e saja sa siglientà en l'aria. In pledader dals Taliban ha confermà ch'i sa tractia d'in attentat da suicidi.
Il mument sajan teams da medis e persunas da segirezza en acziun. Il general american John Nicholson ha condolà als confamigliars da las unfrendas ed empermess ch'i fetschian tut il pussaivel per salvar ils blessads.
Bagram è radund 40 kilometers en il nord da Kabul. En tut èn anc radund 10'000 schuldads americans en l'Afganistan.
RR novitads 7:00


text:
Castèi
Castèi (nòm uficiàl en Italià: Castelbelforte) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 3 221 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 22,3 km² e 'na densità de 144 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bigarèl, Erbè (VR), Roarbèla, San Sòrs, Sorgà (VR) e Trevenzuolo (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Castèi l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ils puncts impurtants che mancan èn: ina finanziaziun segirada ed in’expertisa quant svelt che il pro da Polo sa remetta suenter l’eveniment. «Era il concept da traffic sto esser pli detaglià», uschia Berthod.
Da vart da l’organisaziun haja vinavant num che tut saja sin curs. «La finanziaziun è 100% garantida», uschia la presidenta dal comité d’organisaziun, Leta Joos. «Igl è dentant uschia che ils investiders principals, che portan la gronda part dals 4,5 milliuns francs, na vulan anc betg vegnir numnads.»
Il CSI da 4 stailas ha lieu ils 27 enfin 29 avust. Tenor Leta Joos na datti nagins problems. La partiziun sport ed events da San Murezzan turissem da sia vart vul avair sin maisa tut la fin da quest mais. Pir alura dattan els il permiss definitiv.


text:
S'augmentads fermamain èn ils concurs en la Svizra sidoccidentala cun in plus da 21%. Il Tessin ha nudà in augment da 6%, Turitg in plus da 4% e la Svizra orientala in augment da 3%. Sa reducids èn ils concurs sulet en l'Espace Mittelland (-11%) ed en la Svizra centrala (-7%). L'analisa dals concurs mussa che firmas giuvnas han in pli grond ristg d'in concurs. Interpresas cun ina vegliadetga fin 5 onns fan ora 31% dal total da concurs.
Il Grischun ha damain insolvenzas
Dal schaner fin il zercladur ha il chantun Grischun nudà 62 concurs d'interpresas. L'onn 2015 era quai 86 uschia ch'il Grischun ha quasi in tschintgavel damain concurs.
Fundà firmas novas
Il dumber da novas fundaziuns d'interpresas è s'augmentà sin 21'158. Envers ils emprims sis mais dal 2015, cun 20'712 èn quai 2% dapli. Il Grischun ha registrà l'emprima mesadad da l'onn 538 fundaziuns da firmas novas, l'onn passà era quai 476.
RR novitads 10:00