text:
Americani
Americani (Americàṅ) 'l è 'n film dramàtic dal 1992 ad James Foley, cun David Mamet ch'al firma la senegiadùra.
Custâ 12 migliòṅ e mèś ad dòlar, al n gh l'à minga cavàda a mét'r i cònt in para parchè al 'n à fat sù sōl 10,7. Al tìtul uriginàl dal film (Glengarry Glen Ross) al mìsćia insém i nóm dal dū lutiśasiòṅ ad terēṅ (Glengarry Highlands e Glen Ross Farms) che quàtar vindidōr i gh'aṅ da dar via p'r a n èsar briśa licensiâ.
Sunt
L'agensìa imubiliàra Premiere Properties la vénd di terēṅ in Flòrida. In d'l ufìsi i gh lavóran quàtar vindidōr ch'i s fànan càrag 'd andàr a śibìr i cuntràt a cà dla gint, druànd tut i mèś ch'i gh'aṅ par far-gh-i firmàr. Al grup al mét insém Ricky Roma (Al Pacino), Shelley Levene (Jack Lemmon), Dave Moss (Ed Harris) e George Aaronow (Alan Arkin) e pò a gh'è anc un cap-ufìsi, John Williamson (Kevin Spacey). A funsióna acsè: qvést chè al dà dū cuntàt a la vòlta a tèsta ad gint ch'la prés èsar interesàda a cumpràr. Ma i cliént i n è minga tut cumpàgn, a gh 'n è ad qvéi più fàcil ma anc di buletàri o ad qvéi bòṅ sōl a paròli. Tut i quàtar i vōlan sèmpar i numinatìṿ mijór.
Ricky 'l è qvél più brâv in dal sò mistēr anc parchè 'l è òṅ sénsa scrùpui, bòṅ ad cuntàr-gh-la a la gint par véndar anc la śóta e fargàr-i par purtàr a cà più bèsi ch'a s pōl. Shelley, dit "La màchina", invéci dvintànd vèć 'l à pardû di cólp e pò al gh'à na fiōla malàda a 'l uśdàl.
Un dè i pruprietàri Mitch e Murray i gh màndan al tajadōr ad tèsti Blake (Alec Baldwin) par dir-ag ciàr e tónd ch'i tèmp i s èṅ fat dificìi par tut e lōr quàt'r i gh'aṅ da dar-as da far da piò s'i vōlan tgnir stric la scrana sóta a 'l cûl. Qvél ch'al vindarà da piò at tut al s purtarà a cà un machinòṅ par prèmi, al secónd al ciaparà invéci un servìs ad curtèi, chi àtar dū invéci i saràṅ mandâ a cà e pèś par lōr.
Shelley 'l è dasprâ. Sénsa che chi àtar i sàpian gnint, al próa in tut al manéri a far-as dar di cuntàt ad prima ma John in cambi al vōl la sò part in si cuntràt fat firmàr e anc dimóndi bèsi a l'ùngia. Quàl là al n gh i à briśa e al cap al al manda via sóta la pióva. Dave al pénsa invéci ad rubàr la lista di cuntàt par véndar-la a di cuncurènt ma al n s mét minga 'd acòrd cun George.
Cla nòt lè qualchidòṅ al fréga dabòṅ i cuntàt méntar Shelley al gh la cava a véndar a na còpia òt terēṅ in un cólp sōl purtànd in ufìsi 'n aségn 'd 82.000 dòlar.
Arcgnusimènt
- Fèstival ad Venèsia dal 1992 - Prèmi a Jack Lemmon par la mijóra interpretasiòṅ di masć
- Prèmi Òscar dal 1993 - Prèmi a Al Pacino cuma mijór atōr minga prutagunìsta


c: text/html

text:
Lengua araba
La lengua araba (الْعَرَبيّة al-ʿarabiyyah o semplificaa a عَرَبيْ ʿarabī) l'è una lengua semitica, del grüp central, imparentaa cun l'ebraich e l'aramaich, che i vegnen tüt zü da la lengua proto-semitica.
Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i pais arab se parlann tanta variant diferent de la lengua araba, che de suent i gh'hann anca di diferenz bej marcaa.
Anca se l'esista un Arab üfizial e standard che l'è druaa int i scrit e in sitüazion furmal, int la cumunicazion de tüt i dì la gent la dröva i vari dialet, o lengue ch'i parlen indué i stann.
Quej dialet chì i pören anca vess no cumprensibil intra de lur, a seconda dai region arab. In particular i dialet del Maghreb, che in Arab vör d' Ucident i henn cunsideraa fess divers da l'Arab standard. La cunusienza de l'arab üfizial la dipenda fort dal nivel d'istrüzion, giamò che l'è 'na lengua che la gh'ha mia de parlant nativ, e donca l'è imparaa dumà a scöla.
Al dì d'incö el dialet egiziàn e quel siriàn-libanés i henn tra i püssee cugnussüü e di volt i henn druaa cume lengua franca da la gent che la parla dialet mia comprensìbil.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Canton Neuchâtel
El Canton Neuchâtel (denominasiù uficiàla en fransés: République et Canton de Neuchâtel e 'n todèsch: Republik und Kanton Neuenburg) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'è giü dei cantù de la Svìsera Romànda, cioè la part ocidentàl de la Svìsera, 'ndoche se pàrla en magiorànsa 'l fransés.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Neuchâtel el se tróa 'ndèla part ocidentàl de la Svìsera, e 'l cunfìna a nordèst col cantù de Berna, a nòrt e nordèst co la Francia. A sudòvest el cunfìna via tèra col Canton Vaud. Endèla part sud-orientàla del cantù gh'è 'l Lach de Neuchâtel e sö l'ótra spónda del lach gh'è 'l cantù, ensèma a 'n quach cümü del Canton Vaud, gh'è apò 'n pér de distrècc del Canton Fribùrgo che i vé a cunfinà col Cantù de Neuchâtel mìa vìa tèra ma vìa àiva.
El teretóre de Neuchâtel l'è dividìt en dò regiù geogràfiche: chèla àlta l'è colocàda söl masìcio del Giüra e chèla bàsa ciamàda Plateau. La part àlta la cunfìna co la Frància, la se tróa a 'na altèsa de presapóch 1000 méter sùra 'l leèl del mar e l'è cunusìda per vìa dei paés de fabricàncc de orolòi (suratöt Le Locle e La Chaux-de-Fonds). La part bàsa la cuàrcia zó 'na bùna part de la còsta nordocidentàl del Lach de Neuchâtel. ?na part del cümü de Neuchâtel la rìa a tocà pò a 'l Lach de Bienne. El punto piö alt del cantù l'è 'l Chasseral, che 'l rìa a 1552 méter de altèsa söl leèl del mar.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'òm el g'ha popolàt la regiù zamò 'n época antìca fés. 'Ntrà 'l 3.800 e 'l 3.500 prìma del Signùr. Söl teretóre del cantù de Neuchâtel g'ha ìt urìgin civiltà de Cortaillod, endèla quàl i òm i g'ha cuminciàt a fà sö dei cènter abitàcc, cultià i cereài e fabricà la ceràmica. Le scopèrte archeològiche ecesiunài fàde 'n ocaziù dei laurà de deviasiù de le àive del Giüra (1874-1881) endèl sit de La Tène (Marin-Epagnier) i è stàde de 'mpotànsa tal che la segónda Età del Fèr la vé ciamàda apò a col nòm de cültüra de La Tène (500÷50 prìma del Signùr).
A pàrte la preistória, 'nfìna a l'an mìla, rèsta póch materiàl che pàrle de la regiù. Se sà che 'ndèl an 998, i frà de Cluny i g'ha fondàt 'na capèla a Bevaix, e piö o méno 'ndèi stès agn gh'è stat fondàt apò a la cità de Neuchâtel. El nòm de Neuchâtel l'è mensiunàt la prìma ólta endèn at de donasiù che Rodolfo III de Borgògna 'l g'ha fat en favùr de sò moér Irmengarda.
Endèl 1531, Guillaume Farel el g'ha istindìt la rifùrma protestànta 'ndèl cantù che isé 'l s'è separàt de la diòcezi de Nantes. La part setentriunàla del cantù la g'ha ambiàt isé a popolàs a la svèlta. I rè che regnàa al época — i Orleans-Longueville — e suratöt Enrìco II i g'ha prestàt tàta atensiù a la regiù. Dòpo la mórt endèl 1707 de Marìa de Nemours, i abitàncc de Neuchâtel i g'ha catàt fò come sovrà 'l Rè de Prüsia.
Endèl sècol XVIII, el cantù 'l sè svelöpàt economicamènt gràsie a la fabricasiù dei orolòi e la creasiù de manüfàcc tèsii. La società tipogràfica de Neuchâtel la stampàa zó i lìber che gh'ìa prüibìt en Frància.
El principàt de Neuchâtel el g'ha aderìt a la Confederasiù Elvética 'ndèl 1815. El prim de Màrs del 1848, el cantù 'l se ìntegra del töt endèla Svìsera modèrna e 'l rómp ògna relasiù co la monarchìa prüsiana. El stès dé el cantù l'è turnàt a éser 'na repüblica. Chèsto perìodo de tranzisiù, cunusìt come quistiù de Neuchâtel, l'è regordàt per la fòrte tensiù 'ntra 'l goèrno svìser e 'l rè prüsià Federico Guglièlmo, che 'l vülìa recüperà 'l sò principàt.
Demografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La popolasiù totàl del cantù l'è de 172085 (dato del Dicember 2010 e l'è quàze del töt de lèngua franséza (endèl 2000 i éra l'83%). El cantù l'è stàt storicamènt en fòrte magiurànsa de religiù Cristiàna Protestanta, ma 'ndèi öltem decèni gh'è stat 'n aflüènsa 'mportànta de Catòlich: endèl 2000, la popolasiù l'ìa quàze dividìda 'n dò parcc precìze: i Protestàncc i reprezentàa 'l 38% e i Catòlich el 31% del totàl de la popolasiù.
Sistéma aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Neuchâtel l'è furmàt de 53 cümü, ragrüpàcc endèi sés distrècc elencàcc ché sóta:
- Boudry, che g'ha per capolöch la citadìna de Boudry
- La Chaux-de-Fonds, che g'ha per capolöch la cità de La Chaux-de-Fonds
- Le Locle, che g'ha per capolöch la citadìna de Le Locle
- Neuchâtel, che g'ha per capolöch la cità de Neuchâtel
- Val-de-Ruz, che g'ha per capolöch la citadìna de Cernier
- Val-de-Travers, che g'ha per capolöch la citadìna de Val-de-Travers


text:
Botànica
La botànica l'è la scènsa che la se dèdica al stüde dei vegetài (del gréco antìc Botάvnιϰή; feminìl de BotάvnιϰόE che völ dì «che 'l se referés a le èrbe»). La botànica generàl la ciàpa dét la tasonomìa (descrisiù dei caràter diagnòstic e diferensiài), la sistemàtica (clasificasiù e nömerasiù dei taxon endèn ùrden precìs), la murfulugìa vegetàl (che la descrìf i órghegn o le parcc dei vegetài), la stória vegetàl, la fisiulugìa vegetàl, la biogeografìa vegetàl e la patulugìa vegetàl. Gh'è de le ótre disciplìne, compàgn de la dendrulugìa che i è specializàde söndèn sótansèma de vegetài.
Conóser de fì i vegetài el càta de le aplicasiù endèi setùr de la farmaculugìa, de la selesiù e migliuramènt de la piànte cultiàde, 'n agricültüra, 'n urticültüra, e 'n silvicültüra.
Setùr de stüde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compàgn de töte le ótre fùrme de vìta, i vegetài i pöl véser stüdiàcc de poncc de vìsta diferèncc: al lièl molecolàr, genétic e biochìmic, organulàr, celulàr, de le fìbre o orgànic, e cunsiderà 'l vegetàl deperlü, o söndèna scàla de popolasiù o de comünità vegetàl.
A ògna lièl, el botànic el pöl véser enteresàt a la clasificasiù (tasonomìa), a la strütüra (anatumìa), o al funsiunamènt fisiològic del vegetàl ciapàt en cunsiderasiù.
Del pónt de vìsta stòric, el setùr stüdiàt de la botànica el töl dét l'ensèma dei organìsmi che i éra mìa part del ensèma del régn anemàl. Vergü de chèst organìsmi, compàgn dei fóns (stüdiàcc de la miculugìa), i batéri e i vìrus (stüdiàcc de la microbiulugìa) e le àlghe (stüdiàde de la Algulugìa) i è ac stüdiàcc dei botànic.


text:
Cinetica chimica
La cinetiga chimiga a l'è un broch de la chimiga fisiga che 'l stüdia la velucità di reaziun chimich e cumè che la dipend de:
- la natüra del reativ e del sò stat fisich;
- la cuncentraziun di reativ;
- la temperadüra;
- se'l gh'è un catalizadur.
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In natüra a gh'è di reaziun cunt un AG<0, (che a hinn permetüü per la termudinamiga) ma che al pòst de rivà a la fin i van inscì adasi che a la fin de la fera süceden minga, se veden nanca. El mutiv a l'è che questi reaziun chì gh'hann una cinetiga che la va propi adasi. Dü esempi a hinn la carta che la brüsa a l'aria e la trasfurmaziun de la grafit in diamant. Reaziun che duarien süced senza prublema ma che inscambi süceden minga in cundiziun nurmaj. La carta e el diamant a hinn dunca ciamaa cumpost metastabil: cumpost minga stabil per la termudinamiga ma stabil per la cinetiga.
Stüdi de la cinetiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stüdià la velucità d'una reaziun al vör dì:
- misürà la custant cinetica e la sua dipendenza de la temperadüra e di catalizadur;
- misürà l'urdin de la reaziun rispet ai cuncentraziun di reativ;
- dà una spiegaziun teoriga di dat sperimental cunt el la pustülaziun:
- del mecanism de la reaziun;
- del stadi de transiziun.
L'impurtanza de la cinetiga chimiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cinetiga chimiga a l'è impurtanta perchè a l'è a la bas di prucess chimigh de l'indüstria per la progetaziun di impiant e per la sigüreza di prucess indüstriaj.


text:
Basōra
Artécol in dialèt arzân
La basōra (crepuscolo in italiân) l'é l'intervâl ed tèimp dôp al tramûnt caraterişê da la permanèinsa 'd un ciarōr sparpagnê. In lêregh as pêrla ânch ed 'na basōra a la matèina, sibèin in cól chêş ché despès as preferés parlêr dal fêr dal dé o 'd l' êlba.
Cme d' acôrdi a vînen arcgnusû trî gèner ed basōra: la "basōra civîla", basōra marèina", basōra astronômica".
Basōra civîla
Per basōra civîla (crepuscolo civile in italiân) a 's intènd al peréiod ed tèimp ch' al pâsa tr'al tramûnt dal Sōl e al mumèint in dōve ló al rîva a l'altèsa ed -6° da l'urizûnt. In st'intervâl ed tèim in dó l'é pusébel cgnòser i bagâj ch' a ghé lé intōren e fêr dal j ativitê a l' avêrta sèinsa druvêr ed la lûş in pió. Int al tèimp ed la basōra civîla in cēl as vèden sôl soquânti strèli e pianēta dimòndi luşèint.
L'inési (la matèina) o la fîn (la sîra) ed la basōra civîla a sègnen in môd imaginâri al mumèint in dó rispetivamèint as pōlen smursêr o l'é necesâri impiêr la lûş artificêla per fêr dal j ativitê a l' avêrta.
Basōra marèina
Per basōra marèina (crepuscolo marino in italiân) la represèinta lintervâl ed tèimp che al Sōl al drôva a pasêr da -6° a -12° da l'urizûnt. L'impurtânsa de sté acôrdi l'é int al fât che in sté peréiod ed tèimp as vèden int l'istès mumèint la lénia ed l'urizûnt e al strèli pió impurtânti.. In st' al cundisiòun, s'es drōven di strumèin marèin cme al sestânt, l'é pusébil stabilîr la prôpria puşisiòun geogrâfica.
Basōra astronômica
La basōra astronômica (crepuscolo astronomico in italiân) l'argnòs l'intervâl ed tèimp tr'al tramûnt e al mumèint che al Sōl al rîva a i -18° da l'urizûnt. Quând al Sōl as câta d'ed sòt de sté intervâl an dà mia pió ajót a l'inluminasiòun dal cēl e as pōlen vèder, a ôc nûd, tóti al strèli fîn a còli da sē dal grandèsi dal luşōr.
Durêda
La durêda ed la basōra l'é stabilîda da dû elemèint: la latitódin geogrâfica e la stagiòun. A latitódin êlti a gh'é dal basōri pió lònghi, che int al regiòun polêri a pōlen durêr ânca soquânt mèiş. In pió ind i giōren quand al dé l'é cumpâgn a la nôt la basōra la gh'à 'na durêda pió céca ed l'ân, mèinter ind al dé pió lòngh d'istê e in còl pió cûrt d'invêren l'é mâsima. Sôl a l'equatōr la durêda dal basōri l'é sèimper còla.
Galeréia ed fotograféi
-
Basōra int l' Untersee, pêrta dal lêgh ed Costanza
-
Basōra civîla dal pêrti ed la Chiesa del Soccorso a Forio, işòla d'Ischia
-
-
Basōra ed la sîra int i parâg ed San Giovanni Rotondo
-
Basōra a Porto Covo ed Sines, Portogâl
Vōş cleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Basōra
Collegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Crepuscolo trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Regipêt
Al regipêt 'l è cl' elemèint 'dla biancherìa 'd sòta ch' al quàcia e però al tin sòdi al pêt 'd cal dòni. In di tèimp piò śvèin 'l è permìs anca 'd fèrel vèder u intravèder fôra da na camiśèta u da na giachèta, al piò del vòlti per na parsialitè, e dòunca 'l è gnû a fer pèrt 'di cmànd edla môda.
I regipêt i s càten ed cutòun, ed pìs e 'd tùl, e in soquànti cunfesiòun diferèinti: al piò urdinàri 'l è quèl cuśî a triàngul in sul còpi, mo po' a gh' è i regipêt cul còpi prefurmèdi, già piò vàlid stilisticamèint e piò funsiunèl, in dû la còpa la gh' à già la forma tonda prìma 'd èser mìsa indòs e 'l sustègn 'l è garantî; a gh' è i regipêt a balcunsèin, in dû, cùm' a 'n balcòun, i sèin i s fâcen bèin spurgìnt in sìma al mantègn; a gh' è anca i regipêt p'r al sport, perchè al pêt 'd al dòni, fènd dal sport, al gh' à biśògn 'd sustègn e però anca 'd praticitè in di muvimèint atlètic.


text:
Pupulazion celtich
Cunt ul nom da Celta sa indica un insema da popul indoeuropei che, in dal periud da massim splendur (IV-III secul a.C.), eran estendüü in d'un'area bela granda da l'Europa, dai Isul britannigh fina al bacin dal Danübi, e anca insediament isulaa püssee a süd, dopu l'espansiun vers i penisul iberica, italica e anatolica. I Celta i parlavan una lengua celtega.[1]
Galli era ul nom che i Ruman usavan per indicà i Celta ch'abitavan in epuca antiga la regiun da la Gallia, curispundent ai teritori atual da Francia, Belgi, Svizera, Ulanda, Germania lungh la riva ucidental dal Reno e Italia setentriunal a nord dal fium Esin.
Celtich famus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Koch, J. (2005). A Historical Encyclopedia. ABL-CIO


text:
Símbul da Levi-Civita
Intal càlcül tensuriaal, s'al definiss ul símbul da Levi-Civita, apó numenaa símbul da permütazziun, in la furma segueent:
Al cata ul sò nomm dal Tullio Levi-Civita e s'al dövra in matemàtica e física: par esempi, in àlgebra lineara, ul prudüit veturiaal da düü vetuur s'al pöö scriif cuma:
u, plüü simplameent:
intúe, in la darera identitaa, a emm druvaa la nutazziun da Einstein, cunsisteent a umett ul seegn da sumatòria paj índes repetüü. Ul tensuur i cumpuneent dal quaal i è daa dal símbul da Levi-Civita s'al nòmena a vöölt tensur da permütazziun (Al cuventa nutá, però, ch'al seguiss i regul da trasfurmazziun tensuriala da curdenaat noma par cambiameent da curdenaat cunt urientazziun pusitiva: oltrameent al pariss un seegn 'maanch').
Ul símbul da Levi-Civita s'al pöö generalizá a dimensiun plüü òolt:


text:
Muntnegher
El Muntenegher (Crna Gora o ЦpHa Гopa in muntenegrin) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacaa a la Serbia, al Kosovo, a la Albania, a la Cruazia e a la Bosnia e Erzegovina. El Mar Adriatich el bagna i sò cost..
La capital a l'è Podgorica.
El gh'ha una süperfiss de 13.812 km² e una pupulaziun de pressapoch 600.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Muntenegher (nom ufizial: Peпyблиka ЦpHa Гopa / Republika Crna Gora) a l'è na repübliga.
El president a l'è el Filip Vujanović (de l'indipendenza).
El Prim Ministr a l'è el Milo Đukanović (del 2012).


text:
San Colomban al Lamber
San Colomban al Lamber, ò pussee semplicement, San Colomban (San Culumban al Làmbor in de la parlada lodesana del loeugh; San Colombano al Lambro in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan con 7376 abitant.
San Colomban l'è ona exclave de la Provincia de Milan situada drent a la Provincia de Lòd: el paes el confina cont i comun de Borghett Lodesan, Graffignana, Livraga, Sant'Angiol e Vòri. Inoltra, San Colomban la confina con la Provincia de Pavia (comun de Chignoeu e Miradoeu).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de San Colomban al Lamber l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Panzanella
La panzanella (ciamàda ach Pansanella, Panmolle e Panmollo) l’è ü piàt frècc che s’màngia sùra de töt d’estàt e l’è ü mangià de l’Ùmbria, di Màrche, del Làsio e de la Toscàna, però fò che la Lünigiàna, la Garfagnàna e la Ersìlia ‘ndo che l’è cognusìt, ma l’è mia consideràt ü mangià del pòst ma di vilegiàncc, de fati in del mangià, ma ach piö 'n generàl, la Lünigiàna, la Garfagnàna e la Ersìlia i è piö vizì a la Ligüria che a la Toscàna.
Ingredièncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pansanèla l’éra fàcia öna ólta adóma de pà dür, sigóla rósa e bazìlico, töt consàt con öle, sal e azìt. Ol piat l’è dientàt però col tép piö complicàt e l’è mia malfà troàga dét ach di tòch de sèlem, de pondór, fòie de pedersèm, fète de cöcömer, s'pöl consàla ach col pìer e fò sùra ògne cógo ‘l pöl inventà la sò de pansanèla e metèga pò del tù, i öf, i wurstel, i erdurìne sóta öle, la mozzarella, i ölìe, ecc. Gh’è ach la pansanèla de mar che la gh’à ach i fröcc de mar.
In Toscàna 'l pà l’è prìma metìt in mòia e pò sbrindelàt e mes-ciàt sö con töt ol rèst, menimà di ótre bànde 'l pà ‘l vé bagnàt e pò pogiàt intréch in del piàt e sura la fèta se mèt töt ol rèst compàgn de la bruschetta.


text:
Ersìli Tonini
Ersìli Tonini (Centuéra de San Giórg Piasentìn (PC), 20 de lüi 1914 - Ravenna, 28 de lüi 2013) l'è stài un Cardinal e Arcivèsc católic, Arcivésc emérit de Ravéna dal 1990.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é diventàd prét el 18 d'aprìl 1937, quanch'el gh'aveva apéna 22 ann. L'é stài prevòst de la césa de San Vitál a Salsmagiùr (PC). El 2 de giügn 1969 l'é cunsacrà Vésc de Macerata-Tulentì.
El 22 de nuémber 1975 lé prumós a l'Arcidiocesi de Ravena-Cervia, e el ghe restarà fin al 27 utùber 1990. In ch'el periodo chì l'é stái anca (1988-1989) Aminsitradùr Apustólic de la Diocesi de Rimini.
Televisón[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La só nuturietá l'é cuminciada in d'el 1991, quan che l'ha fài in televisión el prugrama I dés cumandamènt (I dieci comandamenti), cun Énso Biagi. Per ch'el prugrama chi l'é numinàd "...esempi d'el Catechismo mudérn...". Incö, el partecipa amòo in televisión a certi prugrámi, cume upiniunista.
Cardinál[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 26 nuémber 1994 el Papa Giuánn Pául II l'ha fái Cardinál cul tìtul del Santìsim Redentùr in Val Melania.
Dal 30 d'aprìl 2010 al 28 de lüi 2013, dì d'la sò mort, l'é stài el püsé vécc de tütt i Cardinái del mùnd.


text:
Hockenheim
Hockenheim l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Rhein-Neckar. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 34.84 km² e 'ndel Dicember 2012 la gh'ìa 'na popolasiù de 20 874 abitàncc.
Hockenheim la se tróa a 'na altèsa de 102 méter sura 'l leèl del mar.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Póch delóns de la cità gh'è 'l circuito per gàre automobilìstiche ciamàt Hockenheimring, endèl qual se cór, 'ntra le ótre, le gàre del Gran Premio de Germania del Campiunàt Mondiàl de Formula 1.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Top Gun
Top Gun (id.) 'l è 'n film 'd asiòṅ americàṅ dal 1986 ad Tony Scott ch'l à purtâ a cà al Prèmi Òscar dal 1987 par la canta Take My Breath Away dal grup di Berlin, scrita par Giorgio Moroder e par Tom Whitlock, óltar a atri tri nomination.
'L è custâ quìndas migliòṅ ad dòlar ma al 'n à fat sù da piò ad tarśènt-sinquantasiē.
Sunt
Al tenènt Pete Mitchell (Tom Cruise), dit “Maverick”, e al tenènt Nick Bradshaw (Anthony Edwards), dit “Goose”, i èṅ un pilòta e 'n navigadōr dla Marìna di Stat Unî imbarcâ in sla pòrtaparéć Enterprise in viàś vèrs 'l usèan indiàṅ. Durànt un vōl ad qvéi sòlit insém a Bill Cortell (John Stockwell), dit “Cougar”, e a Sam Wills (Tim Robbins), dit “Merlin”, i lèśan al signàl 'd un veìvul "fóra róta", dū MiG-28 suviètic a dir dabòṅ. Maverick al taca a cùr'r-'g adrē, a và pèś a Cougar ch'al s cata cun 'l aparéć rus da drē da lò ma par sò furtùna quàl là al n vōl minga vèrar fōg sèg e pò a riva anc Pete in sò ajùt.
Quànd tut 'l è finî Bill al fà rapòrt a 'l sò cap e pò al dà 'l dimisiòṅ parchè al n pōl minga cumpatìr-'s al fat 'd ès'r andâ in a risć ad réndar sò fiōl pìcul, che lò al n à mai vdû, òrfan. Al cap al s arlìa cun Maverick e Goose parchè i s èṅ mis in perìcul par salvàr al sò cumpàgn e 'l i spedìs a la scóla di Top Gun a 'l pòst ad Merlin e ad Cougar. Chi lōr dū i gh'aṅ da sudàr dimóndi là parchè 'l adestramènt 'l è dûr. Insém a lōr a gh'è anc na dóna, l'astrofìśica Charlotte Blackwood (Kelly McGillis), dita “Charlie”.


text:
Per datt el teemp de scapà
ho pruà a fermai cun la go na bèla
l'ünica che gh'eri in teemp de guèra
Per datt el teemp de ruà al cunfin
quela gona la s'è svutzada
anca se gh'era mea de veent
Faseven ropp che pensavi mai
senza gnanca tirà fëe i stivaij
gh'eri pagüüra ma disevi "dai"
Vardavi el müür cun pugiaa i füsiil
e quanti suddà tücc in un fieniil
e gh'eri vergogna a vardà'l campaniil
Te, ciàmel amuur
anca se l'eet mai savüü
te ciàmel amuur
anca se t'ho piëe vedüü
ciàmel amuur
ciàmel amuur
ciàmel amuur
o ciàmel nagott
L'è sta dificil circulà in paees i
me cundanaven senza dill
de nocc quaivedoen ruava là al fienil
E me ho imparà a diventà 'n sass
a supurtà qualsiasi pass
a rutulà senza lamentass
Faseven ropp che pensavi mai
e gh'eren suriis che me pareven taj
e i me resànn pudevi mea spiegai
E fa nagott se m'hann tajà i cavej
fa nagott se m'hann s'cepaa l'umbriia
se questa ca' po piëe vess la mia
Cun quanti lacrim ho bagnaa sto fee
ma ho sentü dii che te ste et bee
in quel paes insema ai furestee
Te ciàmel amuur
anca se l'hann mai capii
per piasè ciàmel amuur
anca se me l'ho mai dii
Ciàmel amuur
ciàmel amuur
clamum amuur


text:
Sàbot
El Sàbot l'è giü dei dé de la setemàna, el vé dòpo del Venerdé e prìma de la Dümìnica.
El nòm Sàbot el vé del Latì Sabbatum, che a sò ólta 'l vé del Ebràic Shabbat che völ dì polsà. Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm a la stésa maniéra: Sabato 'n Italià, Sàbado en Spagnöl e 'n Portoghés, Dissabte en Català e 'n Ocità. El Ruméno Sâmbătă 'n e 'l Fransés Samedi i vé del Latì Bas Sambati dies.
Endèle lèngue scandìnave el Sàbot el g'ha nòm Lørdag en Danés e Norvegés (bokmål), Laurdag en Norvegés (Nynorsk) e Lördag en Svedés. Töcc chèsti nòm i derìa de 'na paròla che 'ndèl norvegés antìc l'éra laugr (Islandés: Laugardagur) che la significàa bagn. Per i Vichinghi difàti el sàbot l'éra 'l dé del bagn.
El Samstag del todèsc el derìa apò a chèl de Shabbat (Alt todèsc antìc: Sambaztac). En sèrte zòne de la Germània però se dopèra apò la paròla Sonnabend che la derìa de Sunnunaband che a la lètera völ dì vigìlia del sul, cioè vigìlia del dé del sul che pò l'è la Dümìnica.
Endèle ótre lèngue germàniche 'nvece, el nòm el derìa del Latì Saturnii dies cioè dé del pianéta Saturno che pò 'l ciapàa 'l nòm de la divinità dei antìchi Romà. En inglés antìc el nòm del sàbot l'èra Sæternesdæg e de lé gh'è nìt fò l'inglés del dé d'encö Saturday. L'urìgin l'è la stèsa apò per l'Olandés Zaterdag.
Apò a le lèngue cèltiche le derìa 'l nòm del sàbot del Satùrno dei Latì e difàti 'n Galés se dis Dydd Sadwrn, en Irlandés se dis an Satharn, en Gaélic Scosés se dis Disathairne e 'n Brétone se dis Sadorn o Disadorn.


text:
Neu
La Neu (anca Nev, Nef e Fioca) l'è 'na furma de precipitassion de acqua giassada a cristal, che la cunsist in d'una multitüdin de toch de giass propri picinìn, tüti cun de bas la furma esagunal ma ognidün de tip divers.
Datu che l'è faia da di part sgres, l'è un materiàl granülar. La gh’ha 'na strütüra verta e l'è donca mola, a men che la vegna miga schissada da ‘na pression esterna.
La neu la se furma in volta atmusfera, quand el vapur de l’acqua a temperadüra suta a i 0 °C el fa partì el brinament. Lì, l’acqua la passa dal stat gassuss a quel solid, par pö 'rivà a tera sensa deslenguass.
Quest el süced quand la temperadüra a tera l’è suta i 2 °C e in di livel de mes se passun miga i 0 °C, sedenò la neu la và ad acqua.


text:
SebastiAn
El SebastiAn (nom ver Sebastian Akchoté) a l'è un müsicista frances de müsega electro. Del 2005 a incö l'ha faa un poo de singul e EP per la cà discugrafiga Ed Banger Records. L'ha faa di remix per gent 'me Annie, Daft Punk, Cut Copy, Kavinsky, Justice e Uffie. Propi un sò remix de Testarossa Autodrive del Kavinsky l'è dent in del giöch GTA IV.
El SebastiAn a l'è nassüü a Boulogne, in Francia ma i sò gent eren de la Yugoslavia. L'ha tacaa a fà müsega giamò quand che'l gh'aveva 15 agn, per un grüp rap che'l se ciamava Cercle Vicieux.
In del 2007 l'ha lauraa anca cunt el Mr. Oizo e'l Sebastien Tellier a la culona sunora del film Steak del Quentin Dupieux (Mr. Oizo).
A l'è staa in tour anca cunt i Daft Punk: insema al Kavinsky el derviva i cuncert del Daft Punk's Alive Tour.


text:
11 10
Ol dé 11 de utùer l'è 'l 284 ( 285 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 82 dé a finí l'an.
Ul dí 11 de utùer al è ul dí da pòost 284 ( 285 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 82 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1137 - Barbàster (l'Aragó): Ramon Berenguer IV, cunt de Barcelona, al signa col Ramir II, rei d'Aragó, ol compromess matrimonial con la sò tusa Peronella.
2003 - Lleida: al entra in servisse per ol pöblech ol Tren a Granda Velossità ch'al ünirà la sità con Madrid, passant per Saragossa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1963 - Mily-la-Fôret (l'Ísola de Fransa, Fransa: Jean Coteau, scritur e diretur de sínema Franses, l'indomà de la mort de la sò granda amisa Édith Piaf.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Billboard
La Billboard l'è na rivìsta americàna ch'la vèṅ fóra tut al stmani par la e5 Global Media ad Cincinnati ch'la dascór ad mùśica e vìddeo. Ad dèntar la gh'à dal paǵni ch'i tràtan 'l argumènt dal clasìfichi di pès muśicài e i èṅ cunsideràdi quéli fati méj in dal mónd. Al clasìfichi più impurtànti fati da lōr i èṅ la Billboard Hot 100 (cun dèntar i sènt braṅ più scultâ in di Stat Unî) e la Billboard 200 ch'l'arpòrta i duśènt àlbum più vindû in Amèrica.
In tut la Billboard la mét sù nuànta clasìfichi, a partìr da 'l 4 ad Śnar dal 1936 quànd l'è gnùda fóra la prima.


text:
Mauro Codussi
Ol Mauro Codussi (Lèna, 1440 - Venésia 1504) l'è stacc ün architèt e ü pìcapréda bergamàsch, che riàt a Venésia in del 1468 l'è dientàt ol piö 'mportànt architèt del Rinascimènt venesià, tat de i lasàt ol sò sègn ach in Piàsa San March 'ndóe l'è sò 'l progèt per la Tur del Leròi e l'è fòrse sò ach ol progèt di Procüratìe Ège.
In del sécol XV, Venésia l'éra öna di sità piö 'mportànte del mónt, ma 'n fàto de architetüra l'éra restàda 'n dré lìgàda cóme l'éra al stil gòtich, o' stil di palàs piö 'mportàncc de la sità, compàgn de Palàs Dücàl e de la Cà d'Óra; l'è pròpe gràsie al laurà del Codussi, ma ach a chèl di architècc Piero Lombardo e di sò s-cècc riàcc in lagüna piö o méno in di stès agn, che Venésia l'à bandunàt ol gòtich, per inviàs sö la stràda del Rinascimènt.
I sò laurà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tra i sò laurà e i sò progèt s'regórda:
- ol Palàs Zorzi a Venésia (1480),
- ol Palàs Loredan Vendramin Calergi a Venésia (1481),
- ol campanìl de la cèza de San Piéro 'n Castèl a Venésia (1482 - 1490),
- la cèza de San Michél in Ìzola a Venésia (1468 - 1479),
- la cèza de San Zacarìa a Venésia (1483 - 1500),
- la scöla de San March a Venésia (1490 - 1495),
- la cèza de Santa Maria Formosa a Venésia (dal 1492),
- la Tur del Leròi in Piàsa San March a Venésia,
- la cèza de San Gioàn Crizòstomo a Venésia (dal 1497),
- la scàla grànda de la scöla de San Giuàn Evaglésta a Venésia (1498).
Sèmper del Codùsi l'è la céza de San Giàcom de Sedrìna in pruìnsa de Bèrghem.


text:
Varsavia
Varsavia (Warszawa in pulunes e casciub; Warschau in tudesch; Varšava in rüss, ücrain, sluach, lituan e cech; Waršawa in slesian; Warsaw in ingles; Varsovie in frances; Varsovia in latin) a l’è la capital de la Pulonia.
A l’è anca la prima cità de la Pulonia per pupulaziun, cun 1.726.58[1] abitant (2014).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varsavia a l'è a 350 km del mar Baltich e la traversa el fiüm Vistula.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varsavia a l'è gemelada cun:


text:
Tromsø
Tromsø (Romsa in lappon) a l'è ona città de la Norvegia settentrional. L'è 'l capploeugh de la contea de Troms e de nòrma l'è considerada la capital minga offizial de la Lappònia.
El nòmm el vegn del Danes e 'l voeur dì isola de Troms. L'è la settima città per popolazion de tutta la Norvegia e 'l gh'ha vari record: l'è la città con 50.000, la diòcesi cattòlica, la distilleria e 'l parch botanigh pussee a nòrd del mond.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El center de la città l'è situaa in su l'isola de Tromsøya, ma l'è sviluppaa anca in su Tromsdalen (val de Troms) a est e in su Kvaløya (isola di balenn) a òvest. I dò zònn periferigh hinn collegaa cont el center grazie a di pont.
Tromsø la se troeuva longh el Tromsofjord. La gh'ha on clima puttòst dolz, grazie a la Corrent del Golf, anca se la se troeuva a 350 km a nòrd del Circol Polar Artigh. Per la soa posizion inscì a nòrd l'è possibil vedè 'l fenòmen del Sô de Mezzanòtt.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tromsø 'è stada fondada in del Medioev e per la soa importanza per el commercc con la vesina Russia la gh'ha avuu in del 1794 el status de città. L'è conossuda anca 'me la Paris del Nòrd
Duranta l'invasion todesca de la Norvegia del 1940, Tromsø l'ha ospitaa l'ultima sede del governo norveges, prima che i sò member scappassen in Inghilterra.


text:
1954
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
04 03 - Boston (Massachusetts, SÜA): l'hospital Peter Bent Brigham al núnzia ch'al à faa el primm trasplantameent de fídegh con sücess
.
20 05 - la Cina Nazziunalista: Xiang Kai-Chek al deventa el presideent del paees.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 09 - Vilanova i la Geltrú (el Garraf): Eugeni d'Ors, scrituur e polítegh Catalan.
07 06 - Wilmslow (Cheshire, Anglatera): Alan Turing, matemàtich e filòsuf Anglées, pàdar de la informàtica (par süicidi con veren).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
27 01
Ol dé 27 de zenér l'è 'l 27 dé de l'an del calendare gregorià; manca 339 (340 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 27 de zenér al è ul dí da pòost 27 dal an dal calendari gregurian; i manca 339 (340 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2005 - Barcelona: Sbucameent dal Carmel. Al Culassa un tünel int i övar d'ampliazziun da la línia 5 dal metró da Barcelona al sò pass pal barri dal Carmel. Al pariss una granda ruina in süperfiis, da 35 métar da prufunditaa, che sa la ingloba un garaasg intreegh e i s'à da desalogjá plüü da 1000 personn e trá gjo un òolt edifici. Mia da vítim.
- 1887 - París (Francja): ga i scumenza i övar da la Torre Eiffel.
- 1973 - Statt Ünii e ul Vietnam dal Nord: chiist düü paées i signa un acordi d'alt-ul-fööch.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1592: Giovann Paol Lomazz, pitor e scritor milanes (n. 1538).
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text: 1Tɨ'ɨj mu á'umej ajna xɨcajra'a me jetzen rusa'upi, aɨme ɨ juuca, aɨjna ɨ Mariiya tɨ Magdala e'ema'acan, ajta aɨn Mariiya tɨ i'inaanajra'an aɨjna ɨ Jacobo, ajta aɨn Salomé, aɨ mu ti'itɨj huananai tɨ náa tyáará'i, tu'upi ja'ara'a. Matɨ'ɨj maɨn huananai aj mu mi á'uju'un mej mi ra'acáameijra aɨjna ɨ mɨ'ɨchi. 2Yaa ruijmua'ate'e yee, tɨ'ɨj auchan e'ire'enyeesima'aca ɨ xɨcaj, au mu a'ará'a a'u tɨ a'avá'anami'ihuaca'a. Aij pu jetze pɨti'irɨcɨ i xɨcaj ta'anajca ɨ iteeri. 3Ayaa mu tyu'urihua'uraca'a tɨcɨn: ―¿A'ataqui saɨjta'a ya'anxɨɨra ɨ tetej tɨ cɨn ujnámi'i ɨ tɨ úucun tyej ti utyarute? 4Matɨ'ɨj mauj ɨmɨ ava'aju'ucaa maraaseij tɨ pua'a aɨn tetej cai che'e aityajmuaa. Tyamua'a pu ti'iva'acaa aɨjna tɨ aityamuaaca'a. 5Aj mu mi a'utyajrupi ajna tɨ auucun matɨ'ɨj mi seij huaseij tɨ anu'ujcatii ɨrɨɨta'an. Tyamueij pu pɨrɨcɨ aɨjna. Tɨtɨ'ɨcan pu tya'ucávɨjcaa unú'ujcatii. Naa pu ti'icueinavi'i tya'ucávɨjcaa aɨjna ɨ tyamueij. Matɨ'ɨj mi tyamua'a eihua tyu'utatzɨn. 6Aj pu i aɨn ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Caxu ti'itzɨɨnya'a. Muan xu ya'uhuaunyen saɨjna ɨ Jesús tɨ Nazaret e'ema'acan, ɨ tɨ á'utataihuaca'a ɨ curuu jetze. Capu yu'u a'ahua'a. Pu'uri huatarú. Casi'i. Xaaseij iiyan maj ya'ujté. 7Sericu, sata'aj hua'uta'ixaate'en ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a, sajta saɨjna ɨ Pedro. Muan xu hua'uta'ixaate'en yee: “Tɨ nu'u aɨn anacai a'uma'a a'ame anna Galileeya tɨ'ij hua'uchu'eve'en. Ayan che'eta na'a te'eme tɨj aɨn ari tihua'uta'ixaa maj nu'u aun ye'eseijran.” ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ tyamueij. 8Majta maɨn ɨ juuca, tyamua'a mu tyújvivaaca'a, majta maj a'ij tyá'ujmuajcaa. Aj mu mi huiráruáachajraa. Camu majta a'atɨ huata'ixaa, a'ini meti'itzɨɨnya'acaa. 9Ayaa pu tyuju'urɨj ajna xɨcajra'a jetze ɨ ta'anajca ɨ iteeri tɨ'ɨj aɨn Jesús huatarú tɨ tapua'arijma'aca aɨjna xɨcaj jetze tɨ anajca. Anacai pu huataseijre aɨjna jemi ɨ Mariiya tɨ Magdala e'ema'acan. Ai pu aɨn pueenya'a ɨ maj tzajta'an seijra'acaa ɨ tiyaaru'use ɨ maj arahua'apua ará'axcaa tɨ hua'utamuari ɨ Jesús. 10Ajta aɨn Mariiya, aɨ pu u á'umej tɨ tihua'uta'ixaate'en aɨme ɨ maj jamuan a'ujhua'anya'acaa ɨ Jesús, ɨ maj ruxaamɨjtya'acaa aɨjna cɨme'e tɨ Jesús huamɨ'ɨ. Majta ruye'inyaca'a. 11Majta aɨme, matɨ'ɨj raamua'areeri'i tɨ ari nu'u aɨn Mariiya raaseij aɨjna ɨ Jesús, camu ra'atzaahuatya'acaa. 12Tɨ'ɨqui Jesús ajtahua'a huataseijre hua'apuaca jemi matɨ'ɨj maun auju'ucaa ajna a'ahua'a a'u tɨ cai a'uchajta'a. Capu che'e aɨ púeenya'a ɨ maj anacai ramua'ajcaa. Ma ajta, ai pu púeenya'a. 13Matɨ'ɨj mi a'ucɨj mej mi hua'uta'ixaate'en ɨ seica. Camu majta hua'antzaahuate aɨme ɨ maj hua'apua. 14Tɨ'ɨj ari eitze'e huachúmua'ancaa, matɨ'ɨj huatetyá'aca ɨ meesa jetze ɨ maj tamuaamuata'a japuan seij ara'ase, ajtahua'a pu huataseijre aɨjna ɨ Jesús. Tɨ'ɨqui hua'ajtya'axɨ aɨjna cɨme'e mej ra'antyanaamɨ ɨ ruxaijnyu'uca, ajta aɨjna cɨme'e maj cai tya'atzaahuatya'acaa. Ajta hua'ajtya'axɨ aɨjna cɨme'e maj cai hua'atzaahuatya'aca'a ɨ maj raaseij tɨ'ɨj ari huatarú. 15Aj pu i ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Sericu muan. Sa'ucɨjxɨ'ɨn nain japua ɨ chaanaca. Setihua'uta'ixaatye'e naijmi'ica ɨ tyaɨte eijna i nyuucari tɨ cɨn hue'iratuaasin. 16A'atɨ tɨ ra'atzaahuate'e eijna i nyuucari, ajta huamuaɨ'ɨvijhua, Dioj pu ru'iratuaasin. Ma ajta, tɨ pua'a a'atɨ cai ra'atzaahuatya'a ɨ nyuucari, aɨ pu rajpueitzi a'ame. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 17Ajta ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa mu tyu'uyɨ'ɨtɨhua'a mua'aju'un ɨ mej tya'atzaahuate'e. Nenyuucajtze'e mu hua'utamuarite'esin ɨ tiyaaru'use ɨ maj hua'a tzajta'a seijre'e ɨ tyaɨte. Majta ti'ixaxa'ata'a mua'aju'un seica cɨme'e ɨ nyuucari ɨ maj cai xɨ raayɨ'ɨtɨ. 18Cu'ucu'use mu muare'en ɨ mej tyu'uche'evaca ɨ rumuajca'a cɨme'e, maɨn cu'ucu'use camu a'ij hua'aruuren. Na'ari tɨ pua'a hua'ave'eri mua'antiye'en, capu ajta a'ij hua'aruuren. Ajta tɨ pua'a maɨn hua'ajtamuare'en aɨmej mej ti'icucui'i, majta mu rujni. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 19Cɨme'en pu'u ayan tihua'uta'ixaa ɨ tavastara'a, aɨjna ɨ Jesús, aj pu i Dioj ya'uvi'itɨ u tajapua. An pu a'ujyeijxɨ ɨrɨɨta'an aɨjna ɨ Dioj. 20Majta maɨn ɨ maj Jesús jamuan a'ujhua'anya'acaa, matɨ'ɨj mi a'ucɨ́jxɨ nain japua ɨ chaanaca. Metihue'ixaa nain cɨme'e ɨ nyuucari tɨ cɨn Dioj hue'iratuaasin. Ajta aɨn ɨ tavastara'a, aɨ pu hua'atavá'ɨrihua'a. Ayaa pu'u aɨn hua'ata'acara'a mej eitze'e raayɨ'ɨtɨhua'an cai maa a'atɨ. Aɨj mu cɨn raamua'areeri'i ɨ tyaɨte tɨ ayan ti'ayajnaca'a a'ij mej ye'i tí'ixajtacaa maɨjna ɨ maj Jesús jamuan a'ujhua'anya'acaa. Ayaa pu upua'araca'a ɨ yu'uxari tɨ ra'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ Marcos.


text:
Val Trompia
La Val Trómpia l'è giöna de le trè ài principài de la pruvincia de Brèsa. L'è lónga 'ntùren ai 50 km e come dimensiù l'è la piö pesèna de le trè. L'è 'na àl de tipo flüviàl furmàda del fiöm Mèla che 'l la streèrsa de 'nsìma a fónt e l'è l'ünica dèle trè ài Bresàne che la prezènta mìa nüsü sègn de glaciasiù.
La part piö àlta de la àl la g'ha 'n andamènt de Èst a Òvest, có la testàda 'ndèla zòna del Pas del Manìva-Dòs Alt. De Böegn a Gardù l'andamènt el ciàpa 'na diresiù Nordèst-Sudòvest. De Gardù a Consés, endóche la al la sbóca 'ndèla piàna de Brèsa, la diresiù l'è de Nòrt a Sud.
I cümü de la al, a pàrter de 'nsìma, i è: Còi, Böegn, Ìrma, Pezàze, Marmintì, Taèrnole, Ludrì, Marché, Gardù, Polàen, Sarès, Lemezàne, Vìla Carsìna, Consés. Chèsti cümü i costetöés la part principàl de la comunità montàna de Val Trómpia, de la la qual però i fa pàrt pò a Boès, Nàe e Caì che del pónt de vìsta geogràfich i se tróa mìa 'n Val Trómpia ma 'ndèla al del Gàrza.


text:
Groucho Marx
Groucho Marx (New York 2 ottober 1890 - Los Angeles 19 agust 1977 ), l'è stàa un attur, còmich, cantant e scrittur american.
El faseva part d'on quartett ( poeu divenùu terzett) chamàa "I Fredej Marx", insemà ai sò fredej:
- Harpo Marx
- Chico Marx
- Zeppo Marx
Descrisiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunt el sigar semper in man, dei barbisuni e sopracìi pitturàa cunt el pennel, de spess vestìi elegant, cunt la soa camminada tipica chinada e ona parlada svelta tuta sua, fada de gioeuch di paroj e frecciadin, l'era vun ch'el ga la mandava a dì a nissun.
Film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sò film pussèe famus hinn stàa:
- Zùppa d'anatra (duck soup)
- Tri matt a spass (tre pazzi a zonzo, at the circus)
- Pùmm de cavall (horse feathers)
- On dì ai curs ( a day at the races)
- Ona sira all'opera (A night at the opera) che tra l'altr, in part l'è ambientàa in del noster Teater la Scala de Milan.
- Ona noch in sui tech (Una notte sui tetti, love happy)
- Quater matt in mess al mar (Quattro matti in alto mare, monkey business)
Televisiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo che el gh'ha avùu success in del cinema, in di anni 50, el s'è dedicàa alla televisiun. L'è stàa presaentatur d'un quiz popular dell'epoca, ch'el se chamava Te poedet scumettegh la vida (You bet your life) ed el talk show Dighel al Groucho (Tell it to Groucho).


text:
Marcel Lefebvre
Ol Marcel Lefebvre (Tourcoing, 29 de nuémber 1905- Martigny, 25 de márs 1991) a l'è stacc ü arcivèscov fransès, poi scomünegàt del Papa Gioàn Paòl II.
La sò éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasìt in Fransa el 29 de nuémber 1905, lé stácc Misionare 'n Africa nigra per 40 agn, superiùr de la congragasiù misionaria di Pàder de l'Ispìret Sant, arcivèscov de Dakar per 15 agn, responsàbel del seminare francés a Róma.
L'é mórt el 25 de márs 1991
Fraternità San Pio X[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo 'l Concilio Vatigà secónd l'à fondàt nel 1971 la Fraternità San Pio X che la gh'à séde a Ecône in Sguisera.
L'idea de l'Arcivèscov Lefebvre l'éra chèla de das de fà cóntra i troade moderniste e liberale egnide fò dal Vatigà secónd per salvà la Tradisù (la véra Féde) isé cóme l'éra stacia tramandada dal Magistero (la Césa Catòlega) da la fì de la Rivelasiù 'n poi.
Acusàt de ès restàt 'n del pasàt, lü l' repondìa che che "l'è mia questiù de pasàt, presènt o fütùr, perchè la Erità la gh'à mia età, l'è etèrna".
I précc che i è formàcc in di sò seminare i pórta la talàr e i dis ol Sant Sacrifése de la Mèsa 'n latì segónt ol rito Tridentìn stabiliti da Papa Pio V.
Bibliograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- "Lettera aperta ai cattolici perplessi"


text:
Köniz
Köniz a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 51.2 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 38823 abitant.
El cumün de Köniz al se tröva a una altitüden de 572 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berna, Kehrsatz, Muri bei Bern, Neuenegg, Oberbalm, Ueberstorf (FR), Wahlern, Wald.
Frazzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del December del 2003 la popolaziun dei paesit che i furma el cumün de Köniz i gh'evan el nume de abitant indicat in de la tabela chi de sotta. Le popolazion del dì d'encö i pressapóch invariade.
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A-M Dubler: Köniz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-12-20.
- (DE)


text:
Napulèòṅ
Napulèòṅ Bònapàrt (Ajaccio, 15 'd Agóst dal 1769 – Ìśula ad Sant'Èlena, 5 ad Maǵ dal 1821) 'l è stâ un pulìtic e militàr francéś, fundadōr dal Prim Impēr francéś. Al sò scutmàj 'l éra “al capuràl pìcul”.
Ufisiàł 'd artijerìa e dònca generâl durànt la rivulusiòṅ francéśa, 'l è dvintâ famóś cuma 'l più impurtànt generâl dla Frància par via di sò sucès purtâ a cà in dal cōrs dla prima campàggna 'd Itàglia, in dua 'l iva anc mis bèc in dal ducâ ad Mòdna e Réś. C'n al cōlp ad stat dal 9 ad Nuvémbar dal 1799 al tōś al cmànd dal sò paéś, prima cuma prim cónsul (in fiṅ a '18 ad Maǵ dal 1804) e pò cuma imperadōr di francéś c'n al nóm ad Napoléon Ier (da 'l 2 ad Dicémbar 1804 a 'l 14 'd Avrìl dal 1814 e pò incóra da 'l 20 ad Mars a 'l 22 ad Śugn dal 1815).
'L è stâ anc presidènt dla Repùblica Itagliàna da 'l 1802 a 'l 1805, re 'd Itâglia da 'l 1805 a 'l 1814, «mediadōr» dla Repùblica Elvètica da 'l 1803 a 'l 1813, e «prutetōr» dla Cunfederasiòṅ dal Rên da 'l 1806 a 'l 1813.
Dòp óltar vint an ad campàggni militàri in gir par l'Europa, sèmpar purtàdi a 'l sucès, al patìs un diśàstar in qvéla ad Rùsia in dal 1812. Batû anc in dla batàja ad Lìpsia in d'l Utóbar dal 1813, Napulèòṅ 'l è custrét a far-as da na banda al 14 'd Avrìl dal 1814, eśiliâ in dl'Ìśula 'd Élba.
Scapâ via in dal Mars dal 1815, al tórna a cmandàr in Frància durànt al perìud di “Sènt dè” ma al 18 ad Śugn dal 1815 'l è custrét a pigàr al cô par sèmpar in dla batàja ad Waterloo. Napulèòṅ al mōr al 5 ad Maǵ dal 1821 in dl'Ìśula ad Sant'Èlena.


text:
Albert Camus
Albert Camus ( Mondovi, Algerìa 1913 - Villeblevin, Frància 1960 ) l'è stat en scritùr e filòzofo fransés, decoràt col prémio Nòbel per le Leteradüra endèl 1957. L'è cunsideràt ensèma a Jean-Paul Sartre giü dei esponèncc principài del ezistensialìsmo.
Cuntegnüü
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nasìt ai 7 de noèmber del 1913 endèla cità de Mondovi, encö ciamàda Dréan, en Algerìa, alùra sóta l'ucupasiù franséza. De bubà fransés, che 'l mörarà quan che Albert el gh'ìa 'n àn, e de màder (Catherine Sintes) fiöla de emigràncc de Minòrca, el vegnarà edücàt de la nóna matèrna (Catalina Cardona) a Algéri, endóche 'l starà 'nfìna al 1940. El stüdiarà filuzufìa a l' Üniversità de Algerìa endóche 'l se laureerà endèl 1935.
Dòpo ìga militàt endèl partit Comunìsta, el g'harà problémi col Goèrno Generàl de Algerìa e 'ndèl 1940 'l narà a stà a Parìgi, endóche 'l farà 'l segretàre de redasiù del giornàl Paris-Soir. Ai tép de la Segónda Guèra Mondiàl el colaborarà col giornàl Le Monde Libertaire 'l sarà mèmber de la Federasiù Anàrchica Francòfona, e 'l cuminciarà la sò colaborasiù co Jean-Paul Sartre.
Camus el mörarà ai 4 de zenér del 1960 endèla cità de Villeblevin, endèl dipartimènt de la Yonne, endèn incidènte stradàl. El sarà sotràt a Lourmarin, paizì 'ndèl dipartimènt de Vaucluse regiù de la Provènsa-Alpi-Còsta Azùra.
Opera leterària[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De quan che l'è nat a stà a Parìgi, Alber Camus 'l g'ha cuminciàt a colaborà col Jean-Paul Sartre, e 'nsèma a lü 'l g'ha svelöpàt la sò carièra de scritùr e filòzofo. I rapòrcc col Sartre i fenesarà 'ndèl 1952 per vìa de 'n artìcol de Francis Jeanson püblicàt sö la rivìsta Les Temps Modernes, endóche Sartre el se lamentàa de Camus pechè 'l dizìa che la sò riólta l'ìa "deliberatamènt estética".
Endèle sò òpere l'elabora 'na riflesiù sùra la cundisiù ümàna. El rüfüda la furmulasiù de 'n at de féde en Dio, endèla stória o 'ndèla rizù, e isé 'l sè metarà 'n upuzisiù al stès tép al cristianèzimo, al marxismo a l'ezistensialìsmo. El desmetarà mài de lotà cùtra a töte le ideulugìe e le astrasiù che le slontàna l'òm de la sò cundisiù e che Albert Camus 'l ciamarà Filosofìa de l'asùrdo.
Endèl 1957 el ciaparà 'l Premio Nobel de Leteradüra «per la sò prudusiù leterària 'mportànte, che con sincerità la ilümina i problémi de la coscènsa ümàna de la nòsta época».
Selesiù de òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Romàns[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1942: L'Étranger
- 1947: La Peste
- 1956: La Chute
- 1971: La Mort heureuse, òpera pòstuma
- 1995: Le premier homme, òpera pòstuma e mìa completàda
Romàns cürcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sàgi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1937: L'envers et l'endroit
- 1942: Le Mythe de Sisyphe
- 1946: Combat
- 1951: L'Homme révolté
- 1957: Réfléxions sur la guillotine
- 1962: Carnets, 1935-1942
- 1965: Carnets, 1943-1951
Teàtro[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1938: Caligula, estrenada el 1945
- 1944: Le Malentendu
- 1948: L'État de siège
- 1949: Les Justes
- 1959: Les Possédés
Bibliugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Maria Moix. Camus: la càrrega de la llibertat. Sabadell: 2002. Quadern de les idees, les arts i les lletres. Número 134, pàgines 16-17.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (fransés) Biblioweb
- (Ingles) Pàgina de l'Istituto Nobel, Premi Nobel de Leteradüra 1957


text:
Città di Castello
Città di Castello l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 37.842 abitàncc, 'na superfìce de 387 km² e 'na densità de 98 ab./km². El cunfìna coi cümü de Apecchio (PU), Arezzo (AR), Citerna, Cortona (AR), Mercatello sul Metauro (PU), Monte Santa Maria Tiberina, Monterchi (AR), Montone, Pietralunga, San Giustino, Sansepolcro (AR), Umbertide.
Personàgi famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Antonio Maria Abbatini - cumpuzidùr
- Guido Ubaldo Abbatini - pitùr
- Monica Bellucci - atrìce


text:
Santa Sofia
Artìcol in dialètt rumagnòl
Santa Sfìa l'è un paes ad piò o men 4.266 abitant, in pruvenza ad Furlè, in t'l appenén furlivés. Santa Sfìa l'è avsén a Gaglièda (Galeata), Zivitèla (Civitella), Sanpir (San Piero in Bagno), Bàgn (Bagno di Romagna), Premaicòr (Premilcuore).
A Santa Sfìa us perla un dialèt un po' divers da quel cus perla intla basa romagnòla. Con più influenzi toscani vest la vicinanza con el confén ed regiòn.
Fraziòn ed Santa Sfià i è Spinèl, Corniòl, Campigna (dov i è el pesti da sciè), Campsonèld, Isla, Biserne, Berleta, Cabéi.
Santa Sfìa l'è un di comun del Perc Nazionel del Foresti Casentinìs, mont Falterona e Campegna.
Guerdéd che bel paesen...
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Nebiün
Nebiün (nom ufizial in italian: Nibiun in Piemuntes; Nebbiuno in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 1 890 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,3 km² e ona densità de popolaziun de 228 ab./km².
L'è sitüada in del Vergant, tra el Lagh Magiur, el Lagh d'Orta e 'l Mutarun. L'è tacaa ai cumün de Armagn, Lesa, Massin, Meina e Pisan.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Nebiün l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La Badia (LC)
La Badia (nom ufizial in italian Abbadia Lariana) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 3 235 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 17,1 km² e ona densità de 189 ab./km².
L'è nassuu de l'union de duu vegg comun intel 1928 (L'Abadia sora l'Adda e Linzanigh).
El confina con la Provincia de Còmm (comun de Valbròna) e cont el pròppi capploeugh de provincia.
Oltra ai duu vegg centri comunai, l'Abadia la gh'ha i frazion de Borbin, Castell, Gesa Ròtta, Crebbi, Lombrin, Molin, Noveghen, Oned, Robianigh, San Ròcch e Zana.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de la Badia l'è mostraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pachet de Ütonumía
El "Südtirol-Paket" (Pachet de l'Ütonumía Südtirulesa) l'è un palpee che'l se crüzia di cundiziun trataa intra l'Italia e l'Austria inscí de definì 'l Statüt de Ütunumia de'l Südtirol. A l'è anca cugnussüü cunt 'l num de Palpee Gruber-De Gasperi ciuè i düü pulitegh che l'han firmaa (El De Gasperi l'eva 'l prim minister talian e 'l Gruber l'eva 'l minister di esteri austriegh).
Despö la segunda guera mundiala, quij che la guera l'han vengiüda (Rüss, Meregan, Ingles e Franzes - ma suratüt i Meregan) han scerníi de lassà 'l Südtirol a l'Italia, anca se però saeven ben ch'i driss di Südtirules de maderlengua tudesca sarien duüü vess respeciaa e i tort di fascista talian scancelaa.


text:
31 01
Ol dé 31 de zenér l'è 'l 31 dé de l'an del calendare gregorià; manca 335 (336 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 31 de zenér al è ul dí da pòost 31 dal an dal calendari gregurian; i manca 335 (336 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1986 - Catalunya: una abundant fiucada la causa fisc prubleem a i vii da cumünicazziun e a i línii elétrich e telefònich.
- 1994 - Barcelona: un incendi al trà gjo ul Gran Teatre del Liceu.
- 1998 - Barcelona: al möör ul scrituur Jaume Fuster i Guillemó (premi Narrativa Ramon Llull 1993) a causa d’un càncher da pulmun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1973: Ragnar Frisch, economista Norueench cunferii dal Premi Nobel d'Economía ul 1969.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
09 02
Ol dé 9 de febrér l'è 'l 40 dé de l'an del calendare gregorià; manca 326 (327 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 9 de febrér al è ul dí da pòost 40 dal an dal calendari gregurian; i manca 326 (327 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1808 - La Jonquera (l'Alt Empordà): col pretest d'atacá Portogal, decorde col Tratat de Fontainebleau, sota i órden del zeneral Duhesme, i va det a Catalunya i prime tröpe Fransese (Guèra del Franses).
2005 - València: l' Acadèmia Valenciana de la Lengua la recognuss la önità de la lengua Catalana malgrat en refüde la denominassiú de Català.
1895 - Holyoke (Massachusetts, SÜA) - Wiliam Morgan al creal voleibol.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1884 - Barcelona: Josep Carner, scritur Català.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Sant Cugat del Valès (ol Valès Ossidental): Miquel Batlori, storiadur e gesüita Català.
1881 - San Petersburgh, Rössia. Fiodur Mijailovich Dostoievsky.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord (Paris, 1754 - Paris, 1838) l'era on rapresentant del cleer aj staat general, poeu l'è staa member de la costituenta e in del 1792 l'è staa costrett a emigraa. Tornaa indree in del 1796 l'haa sostegnuu el Direttori e poeu el Napuleoon.
In tra ij artefiis de la restaurazion Burbonica in del 1815 l'haa ciapaa part al Congrèss de Vièna in qualitaa de minister dj esteri francees, e l'haa savuu desfrutaa a favor del sò paiis i rivalidaa in tra i vincitoor.
In del 1834 a l'era ambasciatoor a Lundra e l'haa firmaa el trataa francu-inglees.
L'haa lassaa on interessant liber de memori.


text:
Lagna (VC)
Lagna (Alagna in Piemuntes; Alagna Valsesia in Italian; Im Land in Walser) a l'è un cumün valsesian de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 417 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 72,8 km² e ona densità de popolaziun de 6 ab./km².
L'è sitüaa in de l'alta Valsesia, ai pee del Munt Rösa. El cunfina cun la Val d'Aosta (cumün de Gressoney-la-Trinité), cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Machignaga) e, ünich de la sua pruvincia, cun la Svizzera (cumün de Zermatt, in del Cantun Vales). A l'è vün di ültim sit in Italia induve l'è anmò viva la lengua e la cultüra walser (suratüt in de la Val d'Otru, ciamada in walser Olter Tal).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lagna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Paù (MI)
Paull (parnonzia IPA: /pay:l/ - Paullo in Italian, Paù in Lodesan) l'è on comun de la Provincia de Milan con 11 280 abitant.
El confina con la Provincia de Lod (comun de Merlin, Zel e Mulazzan): el dialett del loeugh l'è pussee lodesan che milanes. Oltra al centro comunal a gh'è vari frazion, ciamaa Conterigh, Cassina Inzogh, Tombona, Ronch, Bentevoeuj, Linaa, Cossagh, Cossaghett, Villambrera, Fornas, Sant Antoni, Casell, Ger e Cassina Noeuva.
Paù l'ha ciapaa el titul de città cont el D.P.R. del 2 de april del 2009.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Paù l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Misterbianco
Misterbianco (en Latì Medieval: Monasterium Album; en Sicilià: Mustarjancu) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 6 km a òvest de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 45.961 e 'na superfìce de 37,5 km².[1]
El teretóre de Misterbianco el töl dét apò a le frasiù de: Piano Tavola, Poggio Lupo, Lineri, Belsito e Serra.
Misterbianco l'è tacàt ai cümü de: Camporotondo Etneo, Catania, Motta Sant'Anastasia, San Pietro Clarenza.


text:
Cungjuunt vöj
In matemàtica, ul cungjuunt vöj al è ul cungjuunt cuntegniint nissü elemeent.
Cuntegnüü
Nutazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt vöj al pöö vess nutaa (ch’al deriva da la lètera Ø da l'alfabet Nurvegées e ch’al è da le völte cunfundüda cun la lètera Grega Φ), u sémplismeent {}, düü acolade dervaant e saraant cuntegniint... nagott. La nutazziú Ø al è stada intrudüida pal matemàtich Français André Weil dal grup Burbaki.
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Par cada cungjuuntA, ul cungjuunt vöj al è un sübcungjuunt da A :
- A cungjuunt, .
- Par cada cungjuuntA, la üniú da A cul cungjuunt vöj a l’è A :
- A cungjuunt, Ø .
- Par cada cungjuuntA, l'intersezziú da A cul cungjuunt vöj al è ul cungjuunt vöj :
- L’ünich sübcungjuunt dal cungjuunt vöj al è ul cungjuunt vöj sí-istess. :
- A cungjuunt, A ⊂ Ø ⇒ A = Ø
- Ul cardinaal dal cungjuunt vöj al è 0, in particülaar ul cungjuunt vöj al è finii :
- Card(Ø) = 0
I matemàtich i preferiss parlá dal cungjuunt vöj plütòost che d`un cungjuunt vöj. In efett, in la teuría di cungjuunt, düü cungjuunt i è iguaj s'i cuntegn i istess elemeent : inscí, al pöö vess noma ü cungjuunt cuntegniint nissü elemeent.
Dificültaa da la nuzziú da cungjuunt vöj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt vöj la curespuunt mia a nagot ; al è da fatt un cungjuunt ch’al cuntegn nagot, però in tant che cungjuunt al è mia nagott. Cheest puunt al è da spess difícil a capí al guur. Sa pöö, al fí da mej al cumpreent, cumpará un cungjuunt a un sach : un sach vöj al è vöj, però ul sach in sí istess al esiist.
In l’istessa manera, la nutazziú {Ø} la gh'a mia l istess sentüü che Ø. La darera nutazziú la descriif un cungjuunt ch’al cuntegn nagot cura che la prima la descriif un cungjuunt cuntegniint un elemeent : ul cungjuunt vöj. Sa pöö, al fí da mej cumpreent, retöö l'analugía dal sach vöj. Un casset cuntegniint un sac vöj - {Ø} - al è mia vöj - Ø - e al cuntegn bé un uget.
Sa pöö apó vess scjocaa par la prima prupietaa chí-da-sura, i.e. ul fatt che ul cungjuunt vöj al síes un sübcungjuunt da qual-sa-vöör cungjuunt A. Dapress la definizziú d'un sübcungjuunt, cheest chí al vöör dí che par tütt elemeent x da Ø, x al partegn a A. Resunemm a cuntrario: si ul cungjuunt vöj al è mia cuntegnüü in A, alura al esiist almaanch un elemeent dal cungjuunt vöj ch’al partegn mia a A. Adess, a gh’è nissü elemeent íntal cungjuunt vöj, dunca plüü particülarameent nissü elemeent dal cungjuunt vöj ch’al partegn mia a A. Sa en cunclüüt dunca che cada elemeent da Ø al partegn a A e dunca che Ø al è un sübcungjuunt da A. Plüü generalament, tüta prupusizziú scumenzaant par « par cada elemeent da Ø » al è vera.
Ul cungjuunt vöj in la teuría assiumàtega di cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt vöj al è essenziaal in la teuría assiumàtega di cungjuunt u teuría ZFS, La suva esistenza a l’è assürada par l'assioma dal cungjuunt vöj. La suva ünicitaa la sigüta dal assioma d'estensiunalitaa.
Da plüü, sa pöö demustrá druvaant ul schéma d'assioma da séparazziú , che cada assioma ch’al al afirma l'esistenza d'un qual-sa-vöör cungjuunt al implica l'assioma dal cungjuunt vöj.
Ul puunt da vista categòrich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt vöj al pöö vess caraterizaa fisc semplismeent cuma uget da la categuría dij cungjuunt. Al è in efett l'ünich uget igaant la prupietaa sigütanta:
Par cada cungjuunt E, al esiist una e noma una flezza da Ø veers E.
Bé intendüü, íntal caas da chesta categuría, flezza al signifía aplicazziú . Plüü generalament, un uget che, int una categuría, al gh'a chesta prupietaa a l’è cjamaa un uget inizziaal.


text:
Bassem Youssef
Bassem Raafat Muhammad Youssef, cunusùd cul nùm scürtàd de Bassem Youssef (باسم رأفت محمد يوسف in arab, El Cairo, Egit, 22 de màrs 1974) l'è un dutùr cardiòlugh e còmic egisiàn. El presenta in television la trasmisòn El Bernameg ("El Prugrama"), in dla quàl el töd in gìr tütt i püsè famùs del paès . El s'è ispiràd a The Daily Show de Jon Steward[1],[2],[3].
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a El Cairo el 22 de màrs 1974, el g'ha una surèla, Nadia, e l'è spusàd cun Hala[4]. L'ha semper fài el dutùr cardiòlugh in d'la sò cità, e in del 2011 l'è stài vuluntàri a ütà e cüra i giùn rivulusiunàri in Piàsa Tahrir[5].
El sücèss in TV[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2011, quànt l'è cumenciada le Primavera Araba, è rivàd el sücèss in television, cul prugrama The B+ Show insü YouTube, quant Youssef l'ha cumenciàd a tö in gìr tütt i pulitich e i persunàgg famùs, dal müsicista Amir Mostafa, a Tawfik Okasha, e anca Mohamed El Baradei[6]. El 21 de giügn 2012 21 de junho de 2012, el partecipa al prugrama The Daily Show de Jon Stewart, sò beniamìn e maèster.
La denuncia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prìm de genàr 2013 l'è stài denunciàd in s'la dumanda del president Mohamed Morsi, perchè la sò cumicità e la sò satira «... la sarèss tüta custrüida sü le busìe, in sül distürb d'la trqnuilità e dl'Aministrasiòn Püblica...»[7].
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Drawing inspiration from the revolution
- ↑ Bassem Youssef: Egypt's Jon Stewart
- ↑ Surgeon Using Parody to Dissect the News in Egypt
- ↑ Egypt’s "Daily Show
- ↑ Revolutionary satire: Bassem Youssef speaks to Ahram Online
- ↑ Comedy show du jour: Bassem Youssef's Al-Bernameg
- ↑ Host of Egyptian Daily Show investigated after being accused of insulting President Morsi


text:
Més
El més (en Lombàrt apò ol mìs; pluràl i mis) l'è 'n ünità de tép, dopràda 'ndèi calendàre e 'ndèi lönàre, lónga piö o méno come 'na lönasiù (29.53 dé), cioè 'l ciclo compléto de le fàzi de la lüna: per ezèmpe de lüna nöa a lüna nöa. De chel che sàlta fò de le ricérche dei archeòlogi, sömèa che l'òm el gàpe cumiciàt a cüntà i dé en relasiù a le fàzi de la lüna amò 'ndèl Paleolìtich.
El més lünar l'è amò 'ncö dopràt come bàze per divèrsi calendàre en tàte bànde del mónt.
El calendàre che se dopèra per la vìta civìl en Italia (el calendàre gregorià) el divìt l'an en dùdes més: Zenér, Febrér, Mars, Bril, Màgio, Zögn, Löj, Óst, Setèmber, Utùer, Noèmber e Dezèmber


text:
Coblenza
Coblenza (inscì anca in italian e spagnoeu; Koblenz in todesch; Kowwelenz in ripoarian; Coblence in frances; Confluentes in latin; Coblença in portoghes e catalan) l'è ona città todesca che la cunta pussee de 107.000 persònn.
La se troeuva in del Land del Palatinaa-Renania, del qual l'è la città pussee granda dòpo Magonza e Ludwigshafen. Anca se l'è ona città foeura di circondari l'è 'l capploeugh ministrativ del circondari de Mayen-Coblenza.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oltra ai ròbb che emm dii sora, besògna savè che Coblenza la se troeuva in su la ponta de quella zòna che l'è ciamada triangol todesch, cioè 'l tòcch terra situaa a la confluenza tra el Reno e la Mosella.
A sud de Coblenza la gh'è la cadena de mont de l'Hunsrück, a est quella de l'Eifel. La città l'è spartida in vintòtt quarter.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è voeuna di città todesch pussee antigh: in del 1992 l'ha faa festa per i sò 2000 ann.
Ai temp di roman la feva part del limes germanigh-retigh (e resten anmò al dì d'incoeu di ruinn de quell temp). L'è stada poeu conquistada di Franch, che l'hann fada vegnì ona sede real.
Quand el Sacher Roman Imperi l'è staa spartii, Coblenza la s'è trovada on poo a metà strada trai regn de Lotaringia (al qual l'era stada destinada), Francia e Germania. In del 870 l'è passada a la Germania, e dodes ann dòpo l'è stada saccheggiada di Normann.
Per la soa posizion de confin l'è stada despess loeugh de battali tra i Todesch e i Frances. A Coblenza hinn nassuu el Metternich e 'l president frances Valéry Giscard d'Estaing.
Quand in del 2002 l'UNESCO l'ha deciaraa l'alta val del Reno Patrimòni de l'Umanidà, anca Coblenza la gh'è entrada denter, per i sò monument stòrigh.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nevers, Francia.
- Regn Unii:
- Maastricht, Paes Bass.
- Novara, Italia.
- Austin, Statt Unii.
- Petah Tikva, Israel.
- Varasdin, Croazia.


text:
Tramûnt
Artécol in dialèt arzân
Al tramûnt (tramonto in italiân) l'é al mumèint in dóv' al Sōl al sparés sòta l'urizûnt vêrs sîra.
Indice
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
In tót al manēri dal pûnt ed vésta astronômich, al pûnt insém a l'urizûnt da dōve al tramûnt a pâsa al cèinter dal désch dal Sōl al cumbîna gióst cun la diresiòun ed sîra sōl int al dâti di dé quând al giōren l'é cumpâgn a la nôt: difâti al se spôsta, ind la pêrt ed la Tèra in dó sòm, rispetivamèint tra nôt e matèina int i mèiş ed la premavèira e 'd l' istê (cun al rivêr al pûnt pió a nôt int al giōren quând, int l'istê, al dé l'é pió lòngh ed la nôt e tra mezdé e sîra int i mèiş ed l'avtûn e'd l' invêren (int l'istèsa manēra, cun al rivêr al pûnt pió a mezdé int al giōre quând la nôt l'é pió lònga dal dé. La zôna ed l'urizûnt ch' la va tr'al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l'é ciamêda zona occasa.
Dal vôlti, apèina dôp al tramûnt o apèina préma ed l'alvêr dal Sōl, as pōl vèder un râg vèird.
Tramûnt insém a êter pianēta[modifica | mudéfica la surzéia]
Al tramûnt al gh'é ânch insém a chiêter pianēta, mó le diferèint per la distânsa dal Sōl e la cumpoşisiòun ed l'âria.
Insém a Mêrt, dal mumèint che al pianēta l'é pió luntân dal Sōl che la Tèra, al Sōl as vèd sōl ed 'na grandèsa ed 2/3 rispèt a còl ed la Tèra; a câşva ed l'âria mêgra, in pió, al tramûnt al cēl al dvèinta ed culōr bló e mia ed ròs.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tramûnt
Collegamèint d'ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Tramonto trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Aléf
Aléf (nòm uficiàl en italià: Valleve) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa 'n de la ólta Al Brembana a 53 km de la sità e a 1141 méter söl lièl del mar.
El g'ha 136 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 15,0 km² e 'na densità de popolasiù de 9 ab./km².
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Aléf l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tluses
Tluses, in ladin (tudesch: Klausen; talian: Chiusa; südtiroles: Klaasn; latin: Clausina), l'è un cumün in de'l mezz de la Val de l'Isargh in Südtirol, un 10 chilometer a süd de Barsenun. L'area de'l cumün la gh'ha dent anch i paesít Ferdign, Latzfons e Gürdun.
De vedè a l'è 'l Castel de Säben, vün di sit de peregrinagg püssee vegg e pö anca prim sit de'l Vescuaa de'l Tirol.
I prím abitant de'l sít eren popuj neulatin-retegh (i Ladin) e l'han ciamaa "Tluses". A gent insübrega/lunbarda chel "Tluses" chí a l'avarìa sunaa un puu 'ma "Giüsa": segund fenòmen lingüistegh atestaa, tl = g, la u la devegn ü, la s a la fin de la parola la burla giò e la e a la devegn a.
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Klausen, South Tyrol.


text:
Allan Kardec
Allan Kardec (Liun, 3 d'utùber 1804 - Paris, 31 de márs 1869) a l'è el pseudònim del Hippolyte Léon Denizard Rivail.
El fa i sò primm studi a Liun e i fa sù a Yverdon in Svizzera, a l'istitut del famos professor Pestalozzi, cognossuu per vess vun di pussee respetaa center d'insegnament de tutta Europa, e per el qual hinn passaa famos intellettual de quell'epoca.
El se dedica a fond a la linguistica, e 'l parla correttament todesch, ingles, spagnoeu e olandes.
De retorn a Paris, el fonda là on istitut d'insegnament somejant a quell d'Yverdon.
El pubblica sossenn liber:
- Le Livre des Esprits (1857)
- Le Livre des Médiums (1861)
- L'Évangile selon le Spiritisme (1864)
- Le Ciel et L'Enfer (1865)
- La Genèse (1868).
In del 1854 a 50 agn, el sent parlà per la prima voeulta del fenòmen di tavol giratòri; el 18 april del 1857 el pubblica Le Livre des Esprits ("El liber di Spirit"), per el qual al è cognossuu incoeu.
I sò investigazion in del territòri del spiritismo el pòrten a cambiàss el nòmm de Hippolyte Leon a Allan Kardec, dòpo vesses recordaa d'ona vida anterior in de la qual el gh'aveva quest nòmm chì.


text:
392
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
ol 22 de Óst, a Lione, ol Flavio Eugenio, l'è numinàt imperadùr dal Flavio Arbogaste, ü germànech;
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marciano de Bisansio, imperadur bizantì, mórt in del 457;
- Garbanion ap Coel Hen, rè, mórt in del 445.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Promoto, generàl e polìtech romà
- ol 15 de mas, Valentinià II, imperadùr romà nasìt in del 371.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Saint-Gingolph (VS)
Saint-Gingolph a l'è un cumün svizzer del distret de Monthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.4 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 932 abitant.
El cumün de Saint-Gingolph al se tröva a una altitüden de 386 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Corseaux (VD), Novel (FR-74), Port-Valais, Saint-Gingolph (FR-74), Vevey (VD), Vouvry.
El cumün el ciapa dent la porzion svizzera de la citaa de San Gingólf, che l'è spartida 'ntra la Francia e la Svizzera del fiüm Morge. La part francesa (ucidentàla) l'è cugnussüda col nom de Saint-Gingolph, Haute-Savoie.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)
- Swissinfo map


text:
16 03
Ol dé 16 de mars l'è 'l 75 ( 76 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 291 dé a finí l'an.
Ul dí 16 de mars al è ul dí da pòost 75 ( 76 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 291 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1562 - Salou (ol Tarragonès): di piracc i atacal paes e gh'i fa nömerus parzonér.
1938 - Barcelona: l'aviassiú franchesta la scumensal plö devastadur di bombardament che la patirà la sità dürat la guèra Civila Spagnöla; al durarà tre dé.
1978 - Roma (Itàlia): i Brigade Rosse i seguestra Aldo Moro (al sassinarà ol 09 05).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Battaja de Dresda
La Battaja de Dresda l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh.
Dopo di battaj de Lützen e de Bautzen, in del 1813 el Napoleon l'ha deciduu de firmà ona tregua de des settemann cont i Leaa. La tregua la gh'eva de permett a lù de reorganizzàss, ma i sò nemis intrattant hinn riessii a mett insema on esercit de pussee de 400.000 omen, formaa de:
- 100.000 svedes de Bernadotte;
- 100.000 prussian de Blücher;
- 240.000 auster-russ del Schwartzenberg.
I forz nemis hann marciaa per ciappà la città de Dresda, capital de la Sassonia. El primm a rivàggh l'è staa el maresciall frances Laurent de Gouvion-Saint-Cyr, cont i sò 20.000 omen; lor hann trovaa la città senza difes e donca subit hann taccaa sù a renforzàlla.
El dì dopo, el 26 de agost, el Schwartzenberg el rivava con 160.000 soldaa e 'l taccava i Frances cont on rapport de vott omen contra vun. Però l'ha faa on quai error strategigh, menter ch'i Frances combatteven 'me indemoniaa, de moeud che in de l'istess dì el Napoleon podeva rivà insema a alter 50.000 omen.
Tra i Leaa la gh'era ona granda confusion: el comand l'ha deciduu de retiràss, ma i sò generai han segutaa l'attacch e hinn riessii a scascià foeura de tucc i sitt strategigh i omen del Saint-Cyr, bei stracch dopo de on dì intregh de combattiment.
El Napoleon l'ha ordinaa a la soa Guardia Imperial de riciappà el sitt, cosa che l'è succeduda in cinch or. La battaja l'è andada innanz anca el dì dopo, ma 'dess l'imperador el gh'eva 150.000 omen, e 'l mandava 35.000 imen per part contra i fianch nemis.
A destra gh'era el maresciall Édouard Mortier, che l'è passaa, l'ha scasciaa via i nemis e j'ha costringiuu a retiràss; a manzina el Murat l'ha spazzaa via i Leaa, col ciappà 24.000 presonee.
A la fin del segond dì de la battaja, el s'è retiraa anca el Schwartzenberg. Tra i mort gh'è staa anca Jean-Victor Moreau, on general frances passaa cont i Russ.


text:
Montecarlo (LU)
Montecarlo l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 4.345 abitàncc, 'na superfìce de 15 km² e 'na densità de 290 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altopascio, Capannori, Chiesina Uzzanese (PT), Pescia (PT), Porcari.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Montecarlo l'è stat fondàt endèl 1333 del Sacro Imperadùr Romano-Germànich Carlo IV. El g'ha cuminciàt a sgrandìs però dòpo la destrusiù del borch vizì de de Vivinaia per mà dei Fiorentì.


text:
30 04
Ol dé 30 de bril l'è 'l 120 ( 121 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 246 dé a finí l'an.
Ul dí 30 de bril al è ul dí da pòost 120 ( 121 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 246 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1393 - Onda (Plana Baixa): Joan I ol Cassadur al incorpora a la corona chèsta éla, alura morisca.
1725 - Viena (Àustria): i representanc de Felip V e de Carl d'Àustria ghe i signa ol tratat de Viena, col che i pata i conseguense de la guèra de Sücessiú.
1975 - Saigon (Vietnam) ol Front Nassiunal de liberament del Vietnam al entra a Saigon e al ocüpa l'ambassada Nordamericana, ponent fí a la Guèra del Vietnam.
1977 - Spagna: ol goèrn al signa i pacc internassiunaj di drecc civil, polítegh, econòmegh e sossiaj, ch'i inclüd ol drecc de libertà sindicala e ol drecc de negossiassiú coletía.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1945 - Berlin (Zermania): Adolf Hitler, ditadur del III Reich Todèsch (süisside).
1945 - Berlin (Zermania): Eva Braun, dona de Hitler (spusacc ol dé pröma) (suïcide).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa locala de Travesseres, a la comarca de la Cerdanya
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pigniu
Pigniu a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 33 abitant e una süperfiss de 17.98 km², e al se tröva a una altitüden de 1301 meter sura al livel del mar.
El cumün de Pigniu a l'è tacaa ai cumün de Andiast, Elm (GL), Rueun, Siat.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pigniu in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Pigniu in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sankt Moritz (Svizzera)
Sankt Moritz (San Murèzzan in rumanc) l'è un cumün sgüizzer, in del Cantùn Grisùn, che 'l gh'ha pü u manch 5.100 abitant. L'è un paes famùs in del mund cumè sit de vilegiadüra, specialment invernala: gh'è skilift un frach de pist de sci e sentee de caminà in muntagna.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sankt Moritz el se tröa in de la Volta Engadina, in sü la banda manscina del fiüm Inn, a 1.838 meter in sül nivel del mar. El paes el gh'ha anch un lagh che 'l gh'ha el medèm nom.
El punt püssee volt del teritori cumünaa l'è 'l Piz Güglia, a 3.380 meter in sül nivel del mar.
El Sit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sankt Moritz l'è devidüü düü toch:
- Sankt Moritz "Dorf" ("Paes", Vih in rumanc), in sü la banda ucidentala del lagh, induè che gh'è i munüment püssee impurtant: la gesa (refurmada) de San Maurizi, la Tur sbirula, la Cà del Cumün, e'l Müsee del Giovanni Segantini;
- Sankt Moritz "Bad" ("Term/Bagn", Bagn in rumanc), a süd del lagh, induè che gh'è i term.
Lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I parlaa üficiaj de Sankt Moritz hinn el tudesch (parlàa d' asquas el 58% dij abitant) e 'l rumanc (parlàa de pü u manch el 5% de la gent). El talian, de pü u manch el 22% de la gent.
Trasport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Straa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sankt Moritz l'è traversada de la Strada naziunla 27, che de Silvaplana la traversa tüta l'Engadina. A Silvaplana l'è pusibel ciapà la Strada naziunala 3, che la va del cunfìn talian in de la Val Bargaja finn a Coira, travers el Pass del Malögia e'l Pass del Güglia.
Poch delunsg de Sankt Moritz, arent a Celerina, la scumencia la Strada naziunala 29, che, travers el Pass del Bernina, la va in direziun del cunfin taliàn in de la Val Pusc'ciav.
Feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Sankt Moritz gh'è l'ültema staziùn de tant feruvij, tüt gestii de la Feruvia Retica; gh'è tren che vann in direziun de Coira e Davos travers la galaria de l'Albula, vers Scuol travers l'intrega Engadina e vers Tiràn travers el Pass del Bernina.
De Sankt Moritz pàrten düü dij tren püssee famùs in del mund:
- el "Glacier Express", che in pü u manch set ur e mezza 'l riva a Zermatt in del Cantùn Valés, suta 'l Munt Cervìn;
- el "Bernina Express", la feruvia ad aderensa (che la gh'ha minga la cremajera) püssee volta d'Europa, che 'l va finn a Tiràn.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sankt Moritz l'è famusa in tüt el mund cuma sit de vilegiadüra invernala. Gh'è palazz del giazz, fünicular, skilift e pista de sci frequentaa de na mota de gent che la vegn de tücc i cantùn del mund.
Arent al cumün de Celerina, a nord del paes, gh'è la pista de bob püssee famusa del mund: la "Crasta Run", che l'è anca la prima che la sia mai stada fada sü.
A Sankt Moritz gh'è stàa i Ulimpiad invernaj in del 1928 e in del 1948 ed i Campiunàa mundiaj de sci alpìn in di agn 1934, 1974 e 2003.


text:
Umberto Bossi
Umberto Bossi nassüü in del 1941 a Casan Magnagh (Pruvincja de Varees), omm pulitegh, fundadur del muiment federalista da la Lega Nord, senadur e minister dij Reform e de la Devuluziun de la Repüblega. A l'è maridàà cunt la Manuela Marrone e el g'ha trii bagaj de la sò dona: el Eridano Sirio, el Roberto Libertà e el Renzo. De la sò prima mjee, la Gigliola Guidali, el g'ha avüü el prem bagaj ch'el se ciama Riccardo.
Cuntegnüü
Biugrafia e carera pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Diplumaa cunt la madüridaa sentifega, 'l s'è iscriüü a l'universidaa int la Facültà de medesina a Pavia, ma l'ha bandunaa ij stüdi inanz de la fin del cors de laurea, in prinzipi dij agn utanta, e 'l s'è dedegaa dumà a la pulitega.
El sò impegn in de la pulitega l'è scumenzaa in dij agn '70, despö che l'eva incuntraa el federalista Bruno Salvadori, che l'era el cap de l'Union Valdôtaine, muiment utonomista de la Vall d'Aosta, crepaa 'pena un quaj mis despö int un incident de maghina.
In del prinzipi dij agn utanta l'ha fundaa insema ai varesit Roberto Maroni e Giuseppe Leoni la Lega autonomista Lumbarda, e el devegn segretari naziunal.
El se presenta aij elezion pulitegh del 1983 in Lumbardia insema ad olter "leghista" suta 'l simbol de la Lista per Trieste, senza vess elegiüü (int la sircoscriziun Vares-Com-Sundri 'l tö 157 preferenz).
A la fin dij agn utanta, na völta che la Lega la nava inanz a nivel regiunal, el porta inanz el sò pruget pulitegh de met insema tücc i muiment pulitegh utonomista de l'Italia setentriunala (Lega Lumbarda, Liga Veneta, Arnassita Piemonteisa, Partito del Popolo Trentino-tirolese, Union Ligure, Lega Padana Emilia, Alleanza Toscana), che inscí devegnen l'Alleanza Nord, pö devegnüda Lega Nord. El devegn Segretari Federal a l'adünada de Puntida (Berghem), ciamaa de'l partii "Giürament" inscí de regurdass de'l püssee famus Giürament de Puntida de'l 1167 a la Badía de San Giacum in tra i vint cità de la Lega Lumbarda istorega.
El devegn senadur de la X legisladüra (e inscí tachen sü a ciamal in "lumbard", el "Senatur") e l'è numinaa Minister per i Riform Istituziunaj e de la Devoluzion del II gouerna Berlusconi; l'è staa ben quater völt depüdaa int 'l parlament talian (XI, XII, XIII e XIV Legisladüra) e anca parlamentar uropee.
L'Aleanza cunt Forza Italia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'istess ann 'l fà a'l Nord cunt Forza Italia (partii pulitegh fundaa int 'l 1994 de l'imprendidur milanes Silvio Berlusconi) la cualiziun eleturala ciamada Polo delle Libertà, che insema a Alleanza Nazionale la veng i eleziun e la guerna el paes fina al 22 dezember 1994. In chela ucasiun chí 'l Bossi 'l lassa la cualiziun e 'l vuda la "mozione di sfiducia" cuntra 'l prim guern Berlusconi (l'hal faa quel ch'i giurnalista ciamen el ribaltun).
La secessiun de la Padania[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 15 setember 1996, dopu che la Lega l'eva ciapaa 'l 30% in Veneto e el 25% in Lumbardia, el decid de urganizà la secessiun dij regiun del Nord de l'Italia (indipendenza de la Padania). Inscí l'urganiza una manifestaziun in sü'l Po che la finiss a Venezia, in Riva dij Schiavon, in duè dopu avè traa giò la bandera triculur taliana, el fà met sü quela cunt el Suu dij Alp verd sü bianch, e 'l pruclama l'indipendenza de la "Repüblega federala de la Padania" in del mument che 'l leng 'na diciaraziun che la dis «Noi Popoli della Padania, solennemente proclamiamo: la Padania è una Repubblica federale, indipendente e sovrana...»[1].
Int l'istess temp el derv a Mantua 'l "Parlament del Nord" (e de lí a poch 'l Parlament de la Padania) e l'ann che vegn el porta püssee de 6 mijun dij person a vudà suta i gazebu inscí de eleg el Prim guerna de la Padania.
El derv anca el giurnal La Padania, Radio Padania e Tele Padania. A l'è ancamò incö 'l diretur pulitegh del giurnal.
A l'opposizion quant che gh'era el guerno de centro-manzina (Prodi 1996-98; D'Alema I e bis 1998-2000 e Amato 2000-2001), el derviss la porta al Polo in occasion dij elezion regiunai del 2000, e l'ann dopu el fà una nova coalizion ciamada "Casa delle Libertà", che la venc i elezion del 13 de magg (la Lega nel prupurziuanl però la pasa dal 10% al 3,9%). Dal 2001 al 2004 a l'è Ministro per i Riformi e la Devoluzion.
La maladia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La matena del 11 de marz del 2004 (che l'è anca el dì di attach terroristegh ai stazion ferroviari de Madrid) a l'è stà ricuverà in uspedal in condizion asèè gravi. Infati l'eva ciapà un ictus; la riabilitazion l'ha custringiù a una longa degenza in uspedal in Svizera e anca a una cunvalescensa asèè pesanta, e pò dopu a una longa interuzion de l'atività pulitega.
Anca se i sò condizion de salut ij eren menga bon, a l'è stà candidà coma capolista al Parlament europeo aij elezion de giogn, e l'è stà elegiù in dò circoscrizion del nord, cunt aprusimativament 285 mila voti. Per tegnì el segio de Strasburgo l'ha lasà la carica de parlamentar italian.
L'è più iscrivù, insema ai oltri parlamentari dela Lega, al grupp di euroscettich Indipendenza/Democrazia e, dal 27 de april 2006 a l'è denter al gupp dij membri non iscritti. In del marz del 2006, infati "Indipendenza/Democrazia" l'eva cascià fò pruvisoriament i parlamentari dela Lega per una question de danèè del grupp e per ij provocazion del Roberto Calderoli dopu la publicazion dij fùmett del Maometto sul Jyllands-Posten che l'hann fà dà ij dimision del guerno.
El Bossi 'l vegn anmò 'ndree in sü la sena pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bossi a l'è turnà sula scena pulitega el 11 de genaar del 2005 a Lugan (Tisìn), dopu 306 dì del ricover in uspedal, per una manifestazion vorùda de lù a l'ultima cà del federalista lumbard Carlo Cattaneo, manifestazion che l'ha fà discut asèè in Tisìn. Ala manifestazion el gh'eva anca el ministro furzista Giulio Tremonti (cunt el Bossi l'eva stringiù un patt de culaboraziun ciamà dij giurnaij "Asse del Nord") e una delegazion dela Lega dei Ticinesi (un moviment pulitech lucalista cantunal svizer) guidada de l'imprenditur lùganes Giuliano Bignasca. Quel dì lì el Bossi el parla contra de "L'Europa dij Framasòn".
In dela primavera del 2006, in del periodo dij elezioni politiche, el fà cumizi per sostegné i candidà leghisti al Parlament e anca aij elezion dij comùn. A l'è elegiù capolista dela Lega Nord Padania-Movimento per l'Autonomia, ma el rifùda el post per restà al Parlament europeo.
Manifestaziun leghista[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 17 de Setember del 2006 in Riva dij Schiavon a Venezia, in ucasion dij dees agn dela dichiarazion d'indipendenza dela Padania, el tira fò l'idea de dervè amò el Parlament del Nord, per avech un culegament fra la gent e istituzion centrai, e el regorda la necesità de renuà la class dirigent leghista per pugià i giuen.
El 2 de Febraar del 2007 el partecipa ai laurà per la prima riunion del Parlament del Nord a Vicenza. L'assise padana la turna a truass ogni mees nela città veneta. Vers la fin de Agost del 2007, a l'è turnà a fa parlà de lue quant che l'ha dì a pruposit del prutesta fiscala che gh'è semper la prima volta per ciapà in man el fuesil ("C'è sempre una prima volta per prendere in mano i fucili"), ma anca che se la Lumbardia la paga minga, l'Itaglia la moer in cinq dì ("Se la Lombardia non paga, l'Italia muore in 5 giorni".)
El 5 de Genaar del 2008, Bossi el ciapa l'ucasion de incuntrà el president cantunal dela Lega dei Ticinesi, el Giuliano Bignasca, dopu una visita al cardiocentro de Lùgan, per parlà dij question pulitech de l'area insùbra. La riunion a l'è al Grott dal Prévat de Bosch Lùganes, insema anca al Cunsiglier de Stato ticines Marco Borradori e el depùtà Norman Gobbi. Per la Lega Nord al gh'è el President dela Pruvincia de Comm Leonardo Carioni. I parlen suratòtt dij trasporti e in particular de slungà la NTFA dopu la fruntera e dij prugett per l'aeroporto lumbard de Malpensa. I Svizer i deciden de partecipà cunt ùna delegazione dela lor Lega ala manifestazion federala dij Lumbard prugramada per el 10 de Febraar contra la pusibilità de declassà l'aeroporto per la vendita de l'Alitalia ala cumpagnia de bandera frances Air France.
El 20 de Loej 2008, intant ch'el parla al Cungress dela Liga Veneta a Padua, el diis che l'inno de Mameli - in dué se diis Ché s'ciava de Ruma - l'è de cunsiderà inscì e 'l tirà sù el dì mediu per fà vedè che l'è cuntra dela s'ciavizzia dela Padania. El diis anca che l'è necesari fà 'na rifurma dela scòla dopu chela federalista, che la disa che i prufesuri al Nord ij gh'hann de vèss del Nord.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Liber scrivüü del Bossi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (cunt el Daniele Vimercati) Vento dal Nord: la mia Lega, La mia vita, Sperling & Kupfer, 1992
- (cunt el Daniele Vimercati) La Rivoluzione. La Lega: storie e idee, Sperling & Kupfer, 1993
- Tutta la verità. Perché ho partecipato al governo Berlusconi. Perché l'ho fatto cadere. Dove voglio arrivare, Sperling & Kupfer, 1995
- Il mio progetto: discorsi su Federalismo e Padania", Sperling & Kupfer, 1996
- (cunt el Daniele Vimercati) Processo alla Lega. Le accuse di magistrati e giornalisti L'autodifesa del leader padano. Un duello ad armi pari, Sperling & Kupfer, 1998
- La Lega: 1979 - 1989, Editoriale Nord, 1998


text: 1Rü yexguma nüxü̃ nachauxgu ga duü̃xü̃gümaã na yadexaxü̃ ga Ngechuchu, rü Capernáũwa naxũ. 2Rü yéma nayexma ga wüxi ga churaragüarü capitáü̃ ga Dumacü̱̃ã̱x. Rü guma capitáü̃ rü nüxü̃́ nayexma ga wüxi ga norü duü̃xü̃ ga poraãcü nüxü̃ nangechaü̃xü̃. Rü yema norü duü̃xü̃ rü niḏaawe, rü naturaxüchi. 3Rü yexguma Ngechuchuxü̃ naxĩnüchigagu ga guma capitáü̃, rü Ngechuchuxü̃tawa nanamugü ga ñuxre ga Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga yaguã̱xgü. Rü ñanagürü nüxü̃: —¡Ngẽ́ma Ngechuchuxü̃tawa pexĩ na nüxü̃ peca̱a̱xü̃güxü̃ca̱x rü núma naxũ na chorü duü̃xü̃ca̱x yanataanexẽẽãxü̃ca̱x! —ñanagürü. 4Rü Ngechuchuxü̃tawa naxĩ, rü poraãcü nüxü̃ naca̱a̱xü̃gü, rü ñanagürügü: —Name nixĩ i nüxü̃ curüngü̃xẽẽ ya torü capitáü̃. 5—Erü nüma rü guxü̃ i Yudíugüxü̃ nangechaü̃. Rü nümatama nanaxütanü na naxügüãxü̃ca̱x ga torü ngutaque̱xepataü̃ —ñanagürügü. 6Rü yexguma ga Ngechuchu rü nawe narüxũ. Natürü yexguma marü capitáü̃pataxü̃ yangaicagu, rü nüma ga capitáü̃ rü Ngechuchuca̱x yéma nanamu ga ñuxre ga namücügü na namaã nüxü̃ yanaxugüxü̃ca̱x ga norü ore ga ñaxü̃: —Pa Corix, tama cuxü̃ chachixewechaü̃ na chopatawa cunguxü̃ erü choma rü taxuwama chame na chopatagu na cuxücuxü̃. 7—Rü ngẽmaca̱x nixĩ i tama chomatama cuxca̱x chayac̱axü̃. Rü chanaxwa̱xe i curü orewaxicatama nüxü̃ quixu na naxca̱x yataanexü̃ tá i chorü duü̃xü̃. 8—Erü choma rü ta chorü ãẽ̱xgacüme̱xẽwa changẽxma, rü cho̱xme̱xwa nangẽxmagü ta i ñuxre i churaragü. Rü ngẽxguma chanamu̱xgu i wüxi na ngextá naxũxü̃ca̱x, rü ngẽ́ma naxũ. Rü ngẽxguma chaugüxü̃tawa naxca̱x changemagu i to, rü chauxü̃tawa nangu. Rü ngẽxguma chorü duü̃xü̃xü̃ chamu̱xgu na ṯacü na naxüxü̃ca̱x, rü choxü̃́ nanaxü —ñanagürü. 9Rü ga Ngechuchu rü yexguma nüxü̃ naxĩnügu ga yema capitáü̃ãrü ore ga naxü̃tawa namuxü̃ rü naḇaixãchiãẽ. Rü yema duü̃xü̃gü ga nawe rüxĩxü̃xü̃ nadawenü, rü ñanagürü: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü taxuü̃ma i Yudíugütanüwa nüxü̃ ichayangau i wüxi i duü̃xü̃ i ngẽma yatürüü̃ aixcüma yaxõxü̃ —ñanagürü. 10Rü yexguma nawoegugu ga yema capitáü̃mücügü ga Ngechuchuxü̃tawa namugüxü̃, rü nüxü̃ inayangaugü ga marü naxca̱x na yataanexü̃ ga yema capitáü̃ãrü duü̃xü̃. 11Rü yemawena ga Ngechuchu rü wüxi ga ĩãne ga Naĩ́gu ãẽ́ganewa naxũ. Rü nawe narüxĩ ga norü ngúexü̃gü, rü muxü̃ma ga togü ga duü̃xü̃gü. 12Rü yexguma guma ĩãneãrü ngaicamana nanguxgu, rü tüxü̃ nadau ga wüxi ga yueta ga ta̱xgüwa tüxü̃ nangegüxe. Rü guxema yuetaarü mama rü tayute rü guma yucü rü guxicatama nixĩ ga tümane ixĩcü. Rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga guma ĩãnecü̱̃ã̱x, rü guxema yuetaarü mamawe narüxĩ. 13Rü yexguma Cori ga Ngechuchu guma yucüarü mamaxü̃ da̱u̱xgu, rü nüxü̃́ ingechaü̃tümüü̃. Rü ñanagürü ngĩxü̃: —¡Tãxṹ i cuxaxuxü̃! —ñanagürü. 14Rü yexguma ga Ngechuchu rü yuetaca̱x nixũ, rü nüxü̃ ningõgü ga tümachiü̃. Rü yema tüxü̃ ingetaü̃güxü̃ rü tümamaã inayachiãchitanü. Rü ñanagürü ga Ngechuchu tüxü̃ ga guxema yueta: —Pa Ngextü̱xücüx, ¡paxa írüda! —ñanagürü. 15Rü yexguma ga guxema yuchiréxe rü ítarüto, rü itanaxügü ga na tidexaxü̃. Rü Ngechuchu rü tümaẽna tüxü̃ namu. 16Rü yexguma yemaxü̃ nadaugügu ga duü̃xü̃gü, rü guxü̃ma namuü̃ẽ. Rü inanaxügüe ga Tupanaxü̃ na yacua̱xüü̃güxü̃. Rü ñanagürügü: —Wüxi i Tupanaãrü orearü uruü̃ i poraxü̃ tatanüwa nango̱x. Rü ñanagürügü ta: —Tupana nuã naxũ na norü duü̃xü̃güxü̃ yanangü̃xẽẽxü̃ca̱x —ñanagürügü. 17Rü guxü̃ma ga Yudéaanewa rü norü ngaicamana, rü duü̃xü̃gü nüxü̃ nacuáchigagü ga yema Ngechuchu üxü̃. 18Rü Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ rü nüxü̃ nacuáchiga ga guxü̃ma ga yema Ngechuchu üxü̃, yerü norü ngúexü̃gü ga Cuáü̃ rü namaã nüxü̃ nixugü. Rü yemaca̱x ga Cuáü̃ rü taxre ga norü ngúexü̃güca̱x naca. 19Rü Ngechuchuxü̃tawa nanamugü. Rü Cuáü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —¡Ngẽ́ma pexĩ rü Ngechuchuna peca rü ñapegügü nüxü̃: “¿Cuma yiĩxü̃ i Cristu i cuxü̃ ítanaṉg̱uxẽẽxü̃, rü e̱xna to tá yixĩ i Cristu?” ñapegügü nüxü̃! 20Rü yema yatügü ga Cuáü̃ Ngechuchuxü̃tawa mugüxü̃, rü Ngechuchuca̱x naxĩ. Rü ñanagürügü nüxü̃: —Cuáü̃ ya baiü̃xẽẽruü̃ núma cuxü̃tawa toxü̃ namugü na cuxna tayacagüxü̃ca̱x rü ¿aixcüma cuma quiĩxü̃ i Cristu ya núma nguxchaü̃cü, rü e̱xna to tá yixĩ i Cristu? —ñanagürügü. 21Rü yexgumatama Ngechuchuxü̃tawa nangugügu ga Cuáü̃ãrü ngúexü̃gü, rü Ngechuchu nanameẽxẽẽ ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga nagúxü̃raü̃xü̃ ga ḏaawemaã iḏaaweexü̃ rü yema iṉg̱oxoã́xü̃. Rü nayadauchigüxẽẽ ga muxü̃ma ga ingexetüxü̃. 22Rü yemaca̱x Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —¡Pewoegu rü Cuáü̃maã nüxü̃ peyarüxu i ngẽma pematama nüxü̃ pedauxü̃ rü nüxü̃ pexĩnüẽxü̃! ¡Rü namaã nüxü̃ pixu i ñuxãcü i ngẽma ingexetüxü̃ rü marü nidauchigü, rü ngẽma ichixeparaxü̃ rü marü inachigü, rü ngẽma chaxüneã̱xgüxü̃ rü marü naxca̱x nitaanegü, rü ngẽma ngauchi̱xẽgüxü̃ rü marü ningo̱xnamachi̱xẽgü, rü ngẽma yuexü̃ rü wenaxãrü namaxẽ, rü ngẽma ingearü ngẽmaxü̃ã́xü̃maã rü marü nüxü̃ tixu i Tupanaãrü ore i mexü̃! 23—Rü tataãẽ ya yíxema texé ya tama choxü̃ rüxoxe —ñanagürü ga Ngechuchu. 24Rü yexguma nawoegu̱xgu ga yema duü̃xü̃gü ga Cuáü̃ yéma mugüxü̃, rü Ngechuchu inanaxügü ga guma Cuáü̃chiga na yadexaxü̃. Rü duü̃xü̃gümaã nüxü̃ nixu, rü ñanagürü: —¿Ṯacü nixĩ ga pema ípeyadaugüxü̃ ga dauxchitawa ga taxúema íxãpataxü̃wa? ¿E̱xna wüxi ga yatü ga turaxü̃ ga ñoma dexne ga buanecü yaxĩã̱xtanücüüxẽẽcürüü̃ ixĩxü̃ nixĩ ga ípeyadaugüxü̃? 25—Rü e̱xna tama guma ípeyadaugügu, ¿rü ṯacü nixĩ ga ípeyadaugüxü̃? ¿E̱xna wüxi ga yatü ga poraãcü nügü nga̱xãẽcü ípeyadaugü? Pema nüxü̃ pecua̱x i ngẽma poraãcü nügü nga̱xãẽgüxü̃ rü ãẽ̱xgacügü ya tacügüpatawa nangẽxmagü, rü taxuca̱xma dauxchitawa nangẽxmagü. 26—¿Ṯacü e̱xna nixĩ ga ípeyadaugüxü̃? ¿E̱xna wüxi ga Tupanaãrü orearü uruü̃? Ngẽmáãcü aixcüma yema nixĩ ga ípeyadaugüxü̃. Rü pemaã nüxü̃ chixu rü Cuáü̃ ya baiü̃xẽẽruü̃ rü tama wüxi i ngẽxü̃rüüxü̃ i Tupanaãrü orearü uruü̃ nixĩ. 27—Rü Cuáü̃chiga nixĩ ga naxümatüxü̃ ga yema Tupanaãrü ore ga ñaxü̃: “Cupe̱xegu chayamu i chorü orearü ngeruü̃ na cuxca̱x namexẽẽãxü̃ca̱x i duü̃xü̃güarü maxü̃”, ñaxü̃. 28—Rü pemaã nüxü̃ chixu rü guxü̃ i duü̃xü̃gütanüwa rü nataxuma i Tupanaãrü orearü uruü̃ i Cuáü̃ ya baiü̃xẽẽruü̃ãrü yexera. Natürü yíxema Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa wixwexüchi üxe, rü Cuáü̃ãrü yexera tixĩ —ñanagürü. 29Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü woo yema yatügü ga Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ ideetanüxü̃, rü nüxü̃ naxĩnüẽ ga yema Ngechuchuarü ore rü ñu̱xũchi Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü yerü nüxü̃ nicua̱xãchitanü na aixcüma mecü yiĩxü̃ ga Tupana. Rü yema nixĩ ga duü̃xü̃gü ga ü̃paacü Cuáü̃ íbaiü̃xẽẽxü̃. 30Natürü yema Parichéugü rü yema ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü tama nanaxwa̱xegü ga Cuáü̃ na ínabaiü̃xẽẽxü̃. Rü yemaãcü nüxü̃ naxoe ga yema mexü̃ ga Tupana naxca̱x üxchaü̃xü̃. 31Rü nüma ga Cori ga Ngechuchu rü ñanagürü: —¿Ṯacügu tá chanangu i ñomaü̃cüü i duü̃xü̃gü? ¿Rü nanaṯacüraü̃gü? 32—Maneca ñaã duü̃xü̃gü rü taxuxü̃maãma nataãẽgü ngẽxgumarüü̃ i ñuxre i buxü̃gü i ĩã̱xtüwa rütogüxü̃, rü íxĩnüca̱xwa̱xegüxü̃, rü tagaãcü namücügüxü̃ ñagüxü̃: “Marü wowerumaã pexca̱x tapaxetagü natürü tama ípixü̃ãchitanüxü̃. Rü marü ngechaü̃xü̃ i wiyaegu pexca̱x tawiyaegü natürü tama pexauxe”, ñagüxü̃. Rü ngẽma buxü̃gürüü̃ taxuxü̃maãma nataãẽgü i ñomaü̃cüü i duü̃xü̃gü. 33—Yerü ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃ rü núma naxũ, rü tama pãũ nangõ̱x rü tama binu nayaxaxü. Rü yexguma ga pema rü: “Naṉg̱oxoã̱x” ñaperügü nüxü̃. 34—Rü ñu̱xũchi núma chaxũ i choma ya Tupana Nane na duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃, rü õna changõ̱x rü binu chayaxaxü. Rü ngẽxguma i pema rü ñaperügügü choxü̃: “Choma rü chataanüxü̃chi rü changãxwa̱xe, rü pecaduã̱ x-güxü̃ i duü̃xü̃gümaã chaxãmücü, rü yatügü i Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ ideetanüxü̃maã chaxãmücü”, ñaperügügü choxü̃. 35—Natürü Tupanaãrü cua̱x rü meãma nango̱x tümawa ya yíxema aixcüma nawe rüxĩxẽ —ñanagürü ga Ngechuchu. 36Rü wüxi ga Parichéu rü Ngechuchuna naxu na napatawa nachibüxü̃ca̱x. Rü yéma naxũ ga Ngechuchu rü yema Parichéuarü mechawa nayarüto. 37Rü wüxi ga ngecü ga chixri maü̃xcü ga ngẽãẽxcü ga yematama ĩãnegu ãchiü̃cü, rü yéma ixũ ga yexguma nüxü̃ nacuáchigagu na Parichéupatawa tá na nachibüxü̃ ga Ngechuchu. Rü yéma inange ga wüxi ga pumara ga yixixü̃ ga wüxi ga butiya ga mexẽchicümaã ãxchiü̃xü̃. 38Rü naxauxãcüma Ngechuchucutüxü̃tawa iyarütoxõchi. Rü ngĩxgüxü̃xẽtümaã iyawaicutüxẽẽ. Rü ngĩyaemaã íinapicutü, rü inachuxcutü. Rü ñu̱xũchi yema pumaramaã inachacutü. 39Rü yexguma yemaxü̃ nada̱u̱xgu ga yema Parichéu ga Ngechuchuna uxü̃, rü naãẽwa nagu narüxĩnü rü nügümaãtama ñanagürü: —Ngẽxguma chi ñaã Ngechuchu rü aixcüma wüxi i Tupanaãrü orearü uruü̃ yixĩgu, rü nüxü̃ chi nacua̱x na ṯacü yiĩxü̃ i ñaã ngexü̃ i nüxü̃ ingõgüxü̃ rü ñuxãcü na namaxü̃xü̃ rü poraãcü na napecaduã́xü̃ —ñanagürü ga naãẽwa. 40Rü yexguma ga Ngechuchu rü nüxü̃ nacua̱xama rü Parichéuxü̃ ñanagürü: —Pa Chimáũx, choxü̃́ nangẽxma i wüxi i ore i cumaã nüxü̃ chixuxchaü̃xü̃ —ñanagürü. Rü nüma ga Parichéu rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃, rü ñanagürü: —¡Ẽcü, chomaã nüxü̃ ixu, Pa Ngúexẽẽruü̃x! —ñanagürü. 41Rü ñanagürü ga Ngechuchu: —Taxre ga yatügü rü wüxi ga corixü̃tawa nanangetanü. Rü wüxi nanangetanü ga 500 tachinü ga dĩẽru rü to nanangetanü ga 50 tachinü. 42—Natürü yema taxre rü taxuacü nanaxütanü ga norü ngetanü. Rü yemaca̱x düxwa yema norü cori rü nüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ ga yema nüxü̃́ na nangetanügüãxü̃. Rü ñu̱xmax, Pa Chimáũx, rü ¡chomaã nüxü̃ ixu! rü ¿ngẽxü̃rüüxü̃ ga yema taxre ga yatügü rü yexeraãcü norü corixü̃ nangechaü̃? —ñanagürü. 43Rü Ngechuchuxü̃ nangãxü̃ ga Chimáũ, rü ñanagürü: —Chauxca̱x ga yema yexeraãcü nüxü̃́ nangetanüxü̃ nixĩ ga yexeraãcü norü corixü̃ ngechaü̃xü̃ —ñanagürü. Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽmáãcü aixcüma nüma nixĩ —ñanagürü. 44Rü yexguma ga Ngechuchu rü ngĩxü̃ nadawenü ga yema ngecü, rü ñanagürü Chimáũxü̃: —¿Ngĩxü̃ cudauxü̃ i ñaã ngecü? Rü cupatagu chaxücu i chomax, Pa Chimáũx, natürü tama dexá choxnata cuxã chorü yauxcutüruü̃. Natürü ñaã ngecü rü ngĩxgüxü̃xetümaã choxü̃ iyawaicutüxẽẽ, rü ngĩyaemaã choxü̃ íipicutü. 45—Cuma rü tama choxü̃ cuchuxu i noxri choxü̃ curümoxẽgu, natürü ngĩma i ñaã ngecü rü noxri núma changuxgumama rü choxü̃ iyachuxcutüchigü. 46—Cuma rü tama pumaramaã choxü̃ cuchaeruxüra, natürü ngĩma i ñaã ngecü rü chaucutügu inaba i pumara. 47—Rü ngẽmaca̱x woo namu i ngĩrü pecadugü natürü Tupana ngĩxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i guxü̃ma, erü ngĩma rü aixcüma choxü̃ ingechaü̃. Natürü yíxema tama aixcüma ngechaü̃ca̱x íyac̱axe, rü tama poraãcü Tupanaxü̃ tangechaü̃ —ñanagürü. 48Rü yexguma ga Ngechuchu rü yema ngecüxü̃ ñanagürü: —Curü pecadugü rü marü cuxü̃́ nüxü̃ changechaü̃ —ñanagürü. 49Rü yema togü ga nüxna naxugüxü̃ ga yéma Ngechuchumaã mechawa yexmagüxü̃, rü inanaxügü ga nügümücügümaãchigü na yadexagüxü̃. Rü ñanagürügü: —¿Ṯacü nixĩ i ñaã yatü, eca̱x ngẽmaãcü duü̃xü̃güaxü̃́ pecaduxü̃ nangechaü̃xü̃? —ñanagürügü. 50Natürü Ngechuchu rü ñanagürü ngĩxü̃ ga yema ngecü: —Marü cuxü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃, erü choxü̃́ cuyaxõ. ¡Ñu̱xma rü taãẽãcüma cuchiü̃wa naxũ! —ñanagürü.


text:
Femtuchimica
La femtuchimica a l'è el broch de la chímica física che 'l stüdia quel che süced in d'una reaziun chimica in toch de temp de l'urdin di femtusegund (10–15 segund). Grazie ai prim speriment in del camp de la femtuchìmica, l'Ahmed H. Zewail l'ha vingiüü el premi Nobel per la chímica in del 1999.
La tecnica del Zewail la dupra i laser che cascien föra impüls che van inanz dumà per poch femtusegund, el temp che'l ghe vör per i reaziun chìmich (che a hinn la rutüra e la furmaziun di ligam chimich). In d'un temp inscì cürt el diventa pusibil:
- vidè in manera sperimental el mecanism d'una reaziun chìmica;
- stagh adree ai prucess catalitich.