text:
Clement August de Wittelsbach
El Clement August Ferdinand Maria Zacint de Wittelsbach (todesch: Clemens August I. Ferdinand Maria Hyazinth von Bayern; Bruxelles, 17 agost 1700 – Ehrenbreitstein, 6 febrar 1761) l'è staa on member de la Cà di Wittelsbach (de la dinastia de Baviera) e arcivescov de Colònia del 1723 al 1761 cont el titol de princip-elettor del Sacro Roman Imperi.
L'è staa anca Signor de Erzstifts, Nunz Apostòlich del Stat de la Gesa in Germania, Grand Maester de l'Ordin Teutònich e vescov de Ratisbona, Münster, Osnabrück, Paderborn e Hildesheim.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La famiglia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Clement August l'è nassuu a Bruxelles. L'era fioeu de l'elettor Massimilian II Emanuel de Baviera e de la principessa Teresa Cunegonda Sobieska, nevod del re Giovann II de Polònia. La soa famiglia l'era stada dividuda duranta la Guerra de Succession Spagnoeula e l'è stada per molto temp tegnuda in ostagg in Austria; domà in del 1715 l'ha poduu reunìss de noeuv. El Clement August el gh'aveva vòtt fradei (ona femmina e sett mas'c) e alter cinch che eren nassuu del segond matrimòni del pader.
El sò fradell Carl Albert l'è diventaa in seguit imperador cont el nòmm de Carl VII, l'alter, Giovann Teodòr, inveci l'è divegnuu vescov de Ratisbona, Frisinga e Liegi.
La carrera ecclesiastica[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1704 l'è andaa a viv a Mònach con la mader, menter tra 'l 1706 e 'l 1712 el gh'ha avuu de scappà a Klagenfurt e in del 1715, dòpo la guerra, a Graz sòtta el contròll de l'Austria.
L'è staa chì che la cominciaa el pròppi percors de studi cont el frequentà el local colleg di Gesuita. El Clement August l'è staa donca avviaa a la carrera ecclesiastica, come alter sò fradei. Inscì i Wittelsbach s'hinn securaa anmò el contròll religios de la Baviera.
Prest l'è diventaa canònich a Frisinga, Ratisbona e Spira, menter el fradell Filipp Maurizzi l'è andaa a fà la soa carrera in di territòri todesch del nòrd-òvest. In del 1715 l'ha ciappaa i vut e l'è staa nominaa vescov coadiutor del princip-vescov de Ratisbona (el zio Giusepp Clement), al qual gh'è succeduu tra 'l 1716 e 'l 1719. In quell period, insema al fradell Filipp Maurizzi l'ha studiaa e dòpo cinch ann el s'è laureaa in Teologia a Roma.
El pader intrattanta l'ha strengiuu per lù di alleanz che gh'hann permettuu de divegnì princip-vescov de Münster e Paderborn. In del 1722 l'è staa nominaa arcivescov coadiutor del princip-arcivescov de Colònia (semper el sò zio) e l'ann dòpo l'è diventaa el sò successor, a domà 23 ann. Sòtta el governo del zio l'aveva ottegnuu on fracch de incarich a Berchtesgaden, el comand de la diòcesi de Ratisbona (anca se per domà trii ann) e 'l principaa prevostal de Altötting.
In del 1724 l'è diventaa princip-vescov de Hildesheim e quatter ann dòpo el sarii al comand de la diòcesi de Osnabrück. Infin, in del 1732 l'è divegnuu Grand Maester de l'Ordin Teutònich.
Ona delega special la gh'ha permettuu de mantegnì tutt quij diòcesi in union personal, anca grazie ai rappòrt cordiai de amicizia cont el Primm Minister de l'Imperi, el Caspar Anton von Belderbusch. Per 'sti reson el gh'ha avuu el soranòmm de Signor di Cinqu Ges.
La politica[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Clement August, che pur el s'è s'ceraa cont i Asburgh duranta la Guerra de Succession Austriaca, l'ha incoronaa personalment el fradell Carl imperador a Francofòrt sul Men in del 1742. A la mòrt del Carl, in del 1745, el Clement August l'è tornaa on'altra vòlta con l'Austria.
In sul pian coltural, el Clement August l'è staa on mecenad di art perfett: l'ha ordinaa la costruzion di palazz de Augustusburg e de Falkenlust a Brühl (incoeu consideraa patrimòni de l'umanità e tutelaa de l'UNESCO) e la gesa de San Michel a Berg am Laim, arent a Mònach.
L'è mòrt in de la fortezz de Ehrenbreitstein in del 1761 e l'è staa sepolt in del Dòmm de Colònia, in de la Dreikönigenkapelle.
I sò caregh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Duranta la soa vita, el Clement August l'è staa:
- Prevòst de Altötting (1715-1722), succeduu del Maurizzi Adolf Carl de Sassònia-Zeitz-Neustadt
- Vescov de Ratisbona (1716-1719), succeduu del Giovann Teodòr de Wittelsbach.
- Vescov de Paderborn (1719-1761), succeduu del Wilhelm Anton von der Asseburg.
- Vescov de Münster (1719-1761), succeduu del Maximilian Friedrich von Königsegg-Rothenfels.
- Arcivescov de Colònia (1723-1761), succeduu del Maximilian Friedrich von Königsegg-Rothenfels.
- Duca de Vestfalia (1723-1761), succeduu del Maximilian Friedrich von Königsegg-Rothenfels.
- Vescov de Hildesheim (1723-1761), succeduu del Federich Guglielm de Wittelsbach.
- Vescov de Osnabrück (1728-1761), succeduu del Federich August de Hannover.
- Grand Maester de l'Ordin Teutònich (1732-1761), succeduu del Carl Lissander de Lorena.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Frank Günter Zehnder, Werner Schäfer (Hg.): Der Riss im Himmel. Clemens August und seine Epoche. (El Clement August e la soa epoca) Bonn-Brühl-Köln-Jülich-Miel 2000. ISBN 3-7701-5001-5
- Georg Bönisch: Der Sonnenfürst: Karriere und Krise des Clemens August, Köln 1979. ISBN 3-7743-0172-7 (biografia del Clement August de Baviera)


c: text/html

text:
Il Gottard ha giugà ina rolla essenziala en il svilup da la schientscha naziunala svizra, e quai dal temp da fundaziun fin la defensiun spiertala dal 20avel tschientaner. Las relaziuns, politicas, da traffic e socialas en fluctuaziun sa manifesteschan er en ils ospizis sin il pass.
Timeline. La Svizra en transfurmaziun
Temp da guerra ed onns da boom, dumondas socialas ed ecologicas, la sfida da la globalisaziun… Il cudesch ‹La Svizra en transfurmaziun› preschenta l’istorgia dal pajais dals onns 1930 fin l’entschatta dal 21avel tschientaner – a moda cumpacta e tuttina en ina varietad tematica surprendenta.
In chasti cun consequenzas
Il raquint ‹In chasti cun consequenzas› da Susan Rupp è cumparì il 2011 sco part dal med da scola ‹Splerins› per la 5avla classa. Dapi il 2015 è il text er accessibel en furma digitala, uschia che las aventuras dals scolars da Marolas sa laschan persequitar independentamain dal med da scola.
Classica viennaisa
Haydn, Mozart e Beethoven han vivì dal temp da las revoluziuns burgaisas. Tuts trais cumponists èn sa trategnids durant in impurtant temp da lur operar a Vienna. Lur musica è in spievel da las midadas ch’han tschiffà da quel temp betg mo la societad e la politica, mabain er la cultura.
Turta da tschigulatta per vendetga
Wendelin, il nov conscolar da Kwiatkowski, è snuaivel perdert e pront da gidar tuts, ma el è pitschen ed in pau grasslut e vegn tentà da quatter camarats da scola. Per fortuna al gida noss detectiv – ensemen tendan els als malfatschents la pli dultscha trapla ch’ins po s’imaginar.
Radionucleids natirals en auas sutterranas dal Grischun
Radionucleids da lingias da decumposiziun natiralas èn avant maun dapertut en la crusta da la terra. Sur l’aua sutterrana u sur l’aria po er l’uman vegnir en contact cun questa radioactivitad natirala. Mesiraziuns servan a giuditgar in’eventuala periclitaziun da la sanadad.
L’Insla naira
Las aventuras da Tintin vegnan raquintadas en var 30 linguas. En l’emprim dals dus toms rumantschs, cumparids l’onn 1986, persequitescha Tintin ina banda da falsifitgaders da daners fin en Scozia ed emprova da schliar il misteri da la bestia dal chastè da Ben More.
Il funcziunament da la trilinguitad en il chantun Grischun
Co sa preschenta la cumpetenza e la pratica linguistica en il Grischun a nivel individual e collectiv? Tge tenutas èn avant maun en la societad envers las differentas linguas (tudestg, rumantsch e talian) e co èn las relaziuns da las differentas gruppas linguisticas tranter pèr?
Pederin sgola sin la glina
Il 2016 è cumparida la versiun rumantscha d’in dals classichers da la litteratura d’uffants da lingua tudestga: ‹Peterchens Mondfahrt›. Quel raquinta las aventuras da la buccaria Sumsum che sgola cun Pederin ed Annina sin la glina en tschertga da sia sisavla chomma ch’era ida a perder.
Previsiuns da l’aura: mesirar per anticipar
En la broschura ‹Previsiuns da l’aura: mesirar per anticipar›, ch’è vegnida edida l’onn 2012, infurmescha l’Uffizi federal per meteorologia e climatologia co che MeteoSvizra gudogna ed elavura las datas meteorologicas e co che vegnan fatgas las previsiuns da l’aura.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cudeschs da maletgs, versets e poesias, istorgias da preleger, ditgas e paraulas, emprimas lecturas per il stgalim bass, texts tematics, comics, umor e passatemp, classichers da la litteratura d’uffants, patratgs e sentiments, aventuras e fantasy, quiz e rumpatestas, lecturas per giuvenils.
La lectura per uffants e giuvenils sa divida en quatter gruppas: prescolina e scolina (enfin 6 onns), stgalim bass (6–9 onns), stgalim mesaun (9–12 onns), stgalim superiur/giuvenils (a partir da 12 onns). Per mintga vegliadetgna stattan a disposiziun tant texts narrativs sco er texts infurmativs.
Ultimas contribuziuns
Paraulas rumantschas
Las paraulas furman in dals stgazis ils pli prezius da la cultura populara rumantscha. Sin pitschen spazi è sa mantegnida ina varietad da motivs surprendenta. Las influenzas èn multifaras e dattan perditga da la transfurmaziun d’in fundus narrativ internaziunal en vestgì alpin.
In chasti cun consequenzas
Il raquint ‹In chasti cun consequenzas› da Susan Rupp è cumparì il 2011 sco part dal med da scola ‹Splerins› per la 5avla classa. Dapi il 2015 è il text er accessibel en furma digitala, uschia che las aventuras dals scolars da Marolas sa laschan persequitar independentamain dal med da scola.
Turta da tschigulatta per vendetga
Wendelin, il nov conscolar da Kwiatkowski è snuaivel perdert e pront da gidar tuts, ma el è pitschen ed in pau grasslut e vegn tentà da quatter camarats da scola. Per fortuna al gida noss detectiv – ensemen tendan els als malfatschents la pli dultscha trapla ch’ins po s’imaginar.


text:
Dapi l'entschatta da l'onn han ils lufs en il Grischun stgarpà 115 animals da niz. 59 da quels sulet sin l'Alp Stutz sur Spleia. L'entir onn passà eran quai 93 animals da niz stgarpads – uschia ha il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli infurmà durant l'ura da dumondas en il Cussegl grond.
Memia pauc infurmaziun da las autoritads
Tenor Reto Crameri da la PCD sajan populaziun e purs memia pauc infurmads sche lufs sajan en la regiun u betg. Perquai ha el vulì savair da la regenza sch'ella haja en il senn da megliurar questa communicaziun. Cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ha respundì ch'i dettia il mument lufs al Calanda, en Surselva, en Valragn, en l’Engiadina, en Bregaglia en il Mesauc ed er en il Parc naziunal. Pia saja quai da quintar dapertut ed adina ch’in luf sappia cumparair. La populaziun sappia per exempel s’infurmar sin la pagina d’internet da la protecziun da muntaneras u er tar l'uffizi da chatscha. En differentas regiuns dal chantun dettia quai er gruppas da «whats app» u e-mail nua ch’ils purs pertutgads vegnian infurmads. Plinavant ha Cavigelli er ditg ch'il chantun veglia introducir in sistem d'infurmaziun ed alarm.
Avertir cun sistem d'infurmaziun ed alarm
Per infurmar ed avertir meglier la populaziun e surtut l'agricultura en l'avegnir, vegnia perquai installà ils proxims mais in sistem d'infurmaziun e d'alarm che vegnia manà central. Mario Cavigelli ha dentant suttastritgà ch'i na dettia er cun in sistem d'alarm ina segirtad absoluta. Pertge il radius dal luf saja propi gronds.
RR novitads 11:00


text:
Gia avant 9 onns han gì lieu discurs tranter il Vnuost (Tirol dal Sid) e la Val Müstair. Quella giada senza resultats concrets. Quai as dess ussa midar.
Intensivar la collavuraziun
La provinza autonoma da Bulsaun el Chantun Grischun vulessan optimar la collavuraziun sin il sectur da sanadad. Per daventar bainspert concret e vegni fundà in team da persunas or dal sectur strategic e politic. La finamira è da realisar in document da basa che descriva ils basegns plausibels, quai enfin il pli tard la fin dal mais settember 2017.


text:
Il 2016 era Baeriswyl vegnida nominada da Didier Burkhalter sco secretaria da stadi tar il DFAE. Ella aveva surpiglià il 2016 il post dad Yves Rossier.
Il 2018 aveva il Cusseglier federal Ignazio Cassis nominà sper Baeriswyl cun Roberto Balzaretti in segund secretari da stadi. Balzaretti era lura responsabel per las fatschentas cun l'Uniun Europeica, Baeriswyl tenor ils pleds da Cassis «per il rest dal planet».
Fin uss n'è betg enconuschent, sche Cassis nominescha ina successura u in successur per Baeriswyl u sch'il post vegn puspè surdà mo ad ina persuna.
RR novitads 16:00


text:
Trapése (geometrìa)
Ol trapése l'è öna figüra geomètrica piàna, l'è ü polìgon e l'è ü quadrilàter e 'n piö 'l gh'à dù làti opòs-cc che i è paraléli tra de lur e per chèsto l'è ach ü paralelogràm. I dù làti paraléli i è ciamàcc bàzi e de chèste chèla piö lónga l'è ciamàda bàze magiùr e l'ótra bàze minùr, menimà i óter dù làti i è ciamàcc làti sbiès.
La sóma di quàter àngoi dét in d'ü trapése l'è de 360 gradi.
La famèa di trapése[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se ciàma trapése scalé chèl trapése che l' gh'à töi quàter i àngoi diferèncc e töi quàter i làti diferèncc.
Se ciàma trapése izòscel chèl trapése che l' gh'à i dù làti sbiès lónch istès e cioè i dù àngoi de la bàze magiùr che i è grancc istèss, i dù àngoi de la bàze minùr che i è grancc istèss e pò ach i dò diagonài che i è lónghe stèse.
Se ciàma trapése retàngol chèl trapése che l' gh'à i dù àngoi d'ü làto che i è de 90 gradi.
Ol perìmeter d'ü trapése[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà 'l perìmeter d'ü trapése s'pöl adóma fà la sóma di qùater làti.
L'àrea d'ü trapése[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per troà l'àrea d'ü trapése m'è fà la sóma di dò bàzi, moltiplicà 'l rizültàt per l'altèsa e dividì töt per 2
'ndóe B l'è la bàze magiùr, b la bàze minùr e h l'altèsa.


text:
Chantal Marti-Müller daventa nova manadra da l'Uffizi chantunal per la scola populara e sport. Il prim da matg 2020 surpiglia ella il post da Dany Bazzell che va en pensiun scriva il Departament d'educaziun. Marti-Müller ha 47 onns ed è actualmain prorectura a la Scola auta da pedagogia dal Grischun. Dapi il 2004 lavura ella a la Scola auta da pedagogia sco docenta da sport, sco pedagoga cun accent didactica ed en la perscrutaziun. Ella discurra tudestg e rumantsch.
Servetsch da l'uffizi per scola populara e sport
En il sectur da la scola procura l'Uffizi per la scola populara ed il sport ch'ils fatgs da las scolinas, da las scolas popularas e da las scolas spezialas en il chantun Grischun vegnian manads e promovids en il senn da las leschas correspundentas. En il sectur dal sport intimescha l'uffizi la populaziun, en spezial ils giuvenils – cun purschidas da sport en las scolas ed en las uniuns da sport – d'esser activs corporalmain, da viver en moda sauna e da s'integrar socialmain. Plinavant garantescha l'uffizi la coordinaziun tranter las persunas e las instituziuns ch'èn activas en il sport.
RR novitads 15:00


text:
Las contractivas en Chasa federala èn anc adina stentusas: Il Cussegl dals chantuns ha dentant approvà il glindesdi in punct communabel cun il Cussegl naziunal. Uschia duajan las expensas d’asil en cumparegliaziun cun la proposta dal cussegl federal vegnir sminuidas per 344 milliuns francs.
Anc l’emna passada aveva il Cussegl dals chantuns refusà questa scursanida dals daners per dumondas d’asil. Sco la pledadra da la cumissiun Anita Fetz da la PS Basilea citad ha ditg, na mettia il Cussegl dals chantuns betg en dumonda la politica d’asil en general. Las dumondas d’asil sajan dentant sa reducidas l’ultim temp e quai giustifitgass ina tala scursanida.
RR novitads 18:00


text:
Cunèṅ
Artéccol in dialètt mudnés
Al cunèṅ (Oryctolagus cuniculus, coniglio in italiàn) 'l è 'n mamìfar ch'al fà part dla famìja di Lepòrid. I èṅ difarènt da la lévra parchè, péna nâ, i n gh'aṅ minga al pēl, i sò òć i èṅ sarâ e i gh'aṅ da dipéndar dal tut da i sò genitōr.
Al dū bèsti i faṅ part d'l órdan di Lagumòrf.
La fémna dal cunèṅ la s ciàma cunìna.
I cunèṅ i vìvan da spés in buś fónd scavâ in dla tèra e i gh'aṅ gl'uréci dimóndi lunghi.
Alimentasiòṅ
I cunèṅ ad sòlit i màgnan dl'èrba, fój séchi, raìś e scòrsi. Esénd vegetariàṅ al magna però anc al vardùri cum al sèlar e al caròti.
In di negòsi par bèsti a s pōl catàr di mangìm cunfesiunâ apòsta par lò e ch'i gh'aṅ 'd avér dèntar:
- fibbri > 18% (in fiṅ a 'l 22-25% specialmènt p'r i sugèt vèć, ch'i s móvan pôc o cun al pēl lung)
- pruteìni 12-14% (in fiṅ a 'l 16% p'r i àngura durànt al cambi dal pēl)
- gras sóta a 'l 3%
- cals 0,6-1%
- fòsfur 0,4-0,8%
A s créd ch'al paṅ vèć al faga mâl p'r i dènt di cunèṅ, ch'al pòsa frustàr-i, ma 'l è 'n śbali parchè al silìsi preśènt in dl'èrba al parmét a i dènt ad crésar ad cuntìnuṿ e anc ad cunsumàr-as naturalmènt.
Anc s'al cunèṅ al la fà luntéra, a gh'è da dir che l'alimentasiòṅ a baś ad paṅ, féti biscutàdi, farìni ad véna, ròba dólsa e carbuidrâ in gènar (o di mangìm tut al vòlti) i pōlan purtàr-ag dimóndi prubléma.
Difàti al stómag dal cunèṅ a n gh la cava minga a digerìr-i bèṅ e la firmentasiòṅ ad chi magnàr lè la pōl purtàr prima a far-i scurśàr e pò a di blòc gastro-intestinài ch'i eṅ fra 'l càuśi più grandi ad mòrt p'r i cunèṅ ad cumpagnìa.
La bòna alimentasiòṅ dal cunèṅ la mét insém fêṅ a piaśér, vardùra frésca e pulìda, 250-300 gram par chilo ad péś dal cunèṅ e àqua sèmpar a dispuśisiòṅ.
'L è impurtànt lasàr cal magnàr lè sèmpar a sò dispuśisiòṅ parchè al stómag dal cunèṅ al digerìs in cuntinuasiòṅ e s'al ristìs dimóndi tèmp sénsa mandàr śò gnint par piò ad dód'ś óri 'l andrév in a risć ad catàr-as dal patulugìi dimóndi gravi ch'i prévan anc masàr-al.
Cumpurtamènt
Al cunèṅ ad cumpagnìa 'l è in gènar gustōś e pîṅ 'd afèt: anc s'l è difìcil ch'al végna davśèṅ a 'l sò padròṅ par dmandàr dal śnum (cuma i pōlan invéci far i can e i gàt), dimóndi cunèṅ i gh'aṅ però di cumpurtamènt vèrt e dispunìbii a 'l afèt ch'a gh vèṅ dâ.
Quànd i gh'aṅ biśógn ad magnàr, i vèṅ atàc a i pē dal padròṅ par dmandàr-'g-al, tirànd-as sù in sal śampi da drē o tirànd sù al muś.
I cunèṅ i èṅ dimondi pasìfic e i n daṅ minga fastìdi, i èṅ pulî e i vìvan in spasi sarnî da lōr e marcâ, anc più dna vòlta, sfargànd-as cun al grugn.
A gh'è pò da dir ch'al cunèṅ 'l è dimóndi puntilióś in dal sarnìr al magnàr: p'r eśèmpi, s'a s cata davànti a dal sèlar e a dal parsémul, al prév pascàr 'l òṅ o c'l àtar a secónd dal sò gust dal mumènt.
Quànd i vōlan punsàr, i cunèṅ i s dasténdan o i ciàpan na puśisiòṅ a balòṅ.
I cunèṅ i èṅ famóś p'r èsar di fifòṅ, difàti i pōlan spavintàr-as sōl a sintìr un ciuchèṅ, stand sèmpar in s'l atènti, specialmènt s'i n s càtan minga in un pòst cgnusû bèṅ.
Quèi curióś
In dal 1859 Thomas Austin 'l à purtâ in Austràglia 24 cunèṅ: adès a gh 'n è 300 migliòṅ a 'l incìrca!
Cal lavōr lè acsè fóra dal cumùn 'l à ispirâ in dal 1972 al film americàṅ ad William F. Claxton La nòt dla lunga paùra (La notte della lunga paura in Itagliàṅ, Night of the lepus al tìtul uriginàl) in du a gh'è un branc ad cunèṅ mutànt ch'a crés ad cuntìnuṿ e al taca a magnàr la gint. La prutagunìsta l'è la Janet Leigh, màdar ad Jamie Lee Curtis, ch'l'è pò la dóna scurtlàda sót a la dócia in Psyco.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Punt ad Lagrange
I Punt ad Lagrange i èṅ sinc puśisiòṅ in dla spasi in dua di còrp celèst cic cun masa M3, cuma di satèlit o di asteròid, i pōlan catàr 'n equilìbri par prilàr 'd intór'n a 'n còrp dimóndi ma dimóndi più grand cun masa M1, cum a pōl èsar na stéla a 'l sèntar, sparténd l'òrbita 'd 'n àtar còrp più grand cun masa M2, cum a pōl ès'r un pianēd, valénd la relasiòṅ M1 M2 M3. In chi punt chè, ch'i ciàp'n al nóm da 'l matemàtig itagliàṅ Joseph-Louis Lagrange ch'al i à calculâ in dal 1772, al fòrsi gravitasiunàli di dū còrp più grand i fànan para cun la fòrsa sentripéda dal còrp cic.
I punt i èṅ stâ batśâ cuma L1 e L2 (subìt prima o subìt dòp dal còrp cun masa M2 lung la riga ch'la 'l unìs a 'l còrp a 'l sèntar), cuma L3 (ch'al s cata da cl'atra banda in dl'òrbita rispèt a 'l còrp cun masa M2) e cuma L4 e L5 (60° davànti o dadrē da 'l còrp celèst cun masa M2). Chi ùltim dū punt chè i èṅ dit anc punt ad Lagrange triangulàr o punti trujàṅ parchè i èṅ i punt in du da spés i s càtan gl'asteròid trujàṅ cuma qvéi 'd Giôv.


text:
Il Principadi da Liechtenstein ha oz gì d'eleger in nov parlament per ils proxims quatter onns. Las duas grondas partidas han survegnì bunamain tuttina bleras vuschs. L’uniun patriotica ha tenor ils resultats uffizials 23 vuschs dapli che la partida burgais democratica. En total èn 16’000 persunas idas a l’urna. Omaduas partidas han survegnì bun in terz da las vuschs. La participaziun era tar 78%.
Las duas partidas ston ussa furmar la regenza che sa cumpona da 5 persunas. Perquai n'èsi uss anc betg cler sche Liechtenstein survegn per l'emprima giada ina scheffa u betg:
Per la Partida da burgais progressiva ha per l'emprima giada ina dunna candidà, Sabine Monauni. Fin ussa eran adina be umens a la testa dal pajais. Monauni ha 46 onns ed è diplomata en l’Uniun europeica a Brüssel.
La partida Vaterländische Union ha nominà Daniel Risch sco schef da regenza. El è informaticher d'economia ed era fin uss minister per infrastructura, economia e sport.
Ord l'archiv
Prinzi Hans Adam II – il prinzi dal Principadi da Liechtenstein.


text:
Il mument hai enturn 100 lufs en Svizra. Per ils ins memia blers, per ils auters bler memia paucs. La realitad vegn ad esser insanua entamez.
Uschè paucs sco pussaivel
Ils purs èn quels che pateschan il pli fitg dal return dal luf. Quel procura als pertutgads per lavur supplementara e bleras giadas per maletgs sgarschaivels. L’agricultura sa dosta cunter il return dal luf, e singuls giavischan ils animals enavos danunder ch’els èn vegnids.
Almain 800
Las organisaziuns per la protecziun da la natira e dals animals sustegnan la protecziun pli u main totala dal luf. L’uniun «Wolf Schweiz» pretenda che la Svizra haja plaz per almain 100 trieps da lufs. Quai fissan alura circa 800 lufs.
Il luf resta
Tenor il professer Klaus Hackländer, che maina l'Institut per biologia da selvaschina ed economia da chatscha a l'Universitad da Vienna, è il luf ina realitad che vegn strusch a svanir pli. Ils purs stoppian s’endisar vi da quels ed adattar lur manaschis.
Da laschar sa sviluppar ils lufs uschia sco il mument, numnadamain senza ina regulaziun, vesa Hackländer sco grond privel. Senza in management dal luf vegnia quel en curt temp a procurar per gronds problems.
Emprender da quels che han adina gì lufs
Tenor Hackländer na sto la Svizra betg inventar da nov la roda. En ils territoris, nua ch’ils lufs n'èn betg vegnids extirpads, possian ins guardar, co che la coexistenza funcziunia. Ils purs protegian lur animals cun tut ils meds pussaivels ed ils lufs hajan grond respect envers la glieud.
La Svizra sto tenor Hackländer emprender che betg mo ils purs han da purtar las consequenzas negativas dal return dal luf. La Frantscha per exempel impunda per mintga luf ina summa da circa 80’000 Euros. Per la Svizra muntass quai, ch’ella stuess investir passa 8 milliuns francs ad onn. Quai è dapli ch'il dubel da la summa che vegn impundida effectiv.
I dovra in consens
Per chattar ina soluziun stuessan tenor Klaus Hackländer tut ils involvids seser vid ina maisa. Il sascagnim e las reproschas in a l’auter na gidian nagut. Emoziuns sajan da remplazzar cun pragmatissem.


text:
L'Academia Bonvesin de la Riva la se ocuparà de studià, rangià e tutellà la lengua lombarda in di sò dialet. Sgiontes al cambiament!
El nost obietiv a l'è de fà su 'na sociazzion che la studia, la tutella e la promoeuv la lengua lombarda, in di so dialet, a collaborà cont i istituzzion, cont i sociazzion locai e con la citadinanza.
Hem sgiamò presentad, in del 2020, la grafia "Noeuva Ortografia Lombarda", doperada poeu in su la Wikipedia in lombard e de la pagina Facebook "impariamo la lingua lombarda". De 'na fraca de temp, in varie forme, se ocupom de menà inanz la lengua lombarda, doperàlla per parlà de tuscoss, de fà su di noeuve parolle, de studià i font storeghe, el so raport cont i alter lengov e incoeu voeulom fà pussee, a sgiontàss insema.
A bon cunt, però, fà su 'na sociazzion el costa 'n poo. Donca, prima de scomincià, voeulom havégh 'na quaj certezza pussee...


text:
Era en il Grischun vegn ussa stritgà il test da drogas svelt che mussa sch’ils automobilists èn anc buns dad ir cun auto u betg. Sco quai che la polizia chantunala ha communitgà vul ella ussa observar a moda standardisada ils automobilists. E quai cun policists ch’èn vegnids scolads per quai.
La raschun per questa nova metoda è, ch’i dat adina dapli substanzas ch’influenzeschan a moda negativa la capacitad d’ir cun auto. Tenor la polizia n’èn ils tests da fin qua betg fidaivels per testar, sch’insatgi ha prendì drogas u medicaments.
RR novitads 20.00


text:
Siglida sin l’unda
Nena ha cumenzà 1977 a Hagen tar la band «The Stripes». Gia lura ha ella gì plans pli gronds ed è s'orientada vers Berlin. Là ha ella prendì si contact cun ils commembers da la gruppa «Spliff» – cun insaquants anteriurs commembers da la Nina Hagen Band. Lur manager, Jim Rakete ha gì plaschair da la giuvna chantadura ed ha envidà ella a Berlin. Là ha ella sco emprim lavurà sco secretaria e nettegiunza. La saira suenter la lavur ha ella registrà atgnas chanzuns ed emprendì d’enconuscher ses keyboarder, ses ghitarrist e ses bassist. Cun els ha ella fundà la gruppa «Nena» è publitgà 1982 la single «Nur geträumt». Quai è stà il stausch che Nena ha duvrà per vegnir sin la «Neue Deutsche Welle». Cun la proxima single «99 Luftballons» ha ella confirmà ses plaz.
Tge è la Neue Deutsche Welle?
Cumenzà ha la «Neue Deutsche Welle» gia la fin dals onns 70. Influenzà da Punk e New Wave ha quell’unda sias ragischs en la Gronda Britannia. Inspirà da quella musica hai dà novas bands tudestgas ch'han oravant tut cumenzà cun texts englais. Insaquants han dentant era experimentà cun la lingua tudestga. Ed experimentar era impurtant per quai temp musical. Tut tenor il motto prender in synthesizer, ina drum machine ed ina ghitarra e chantar expressiv ed auter ed empruvar ina giada. Quella tenuta è spert sa derasada en Germania. Entras quai hai dà ina gronda variaziun da geners e subgeners che schurnalists han unì sut il num «Neue Deutsche Welle».
In bun plan en satg
Dentant n’eran betg tuts intgantads dal nov star da la NDW: Numnadamain las pionieras ed ils pioniers che avevan il 1978 cumenzà d'experimentar cun stils da musica ch’èn sa sviluppads dal punk. Els han insumma betg gì plaschair da quella commerzialisaziun nunspetgada. Ma la carriera da Nena era planisada exactamain. La fatschenta da plattas CBS che aveva gia cun l’emprima band da Nena «The Stripes» in contract ha vesì il potenzial da la giuvna e manà ella uschè lunsch. Dentant uschè spert sco l’unda ha cumenzà a cular uschè svelt è ella era puspè tschessada.
Chanzuns d’uffants, comeback e giurora
Suenter in per onns pausa publitgescha Nena l’album «Wunder geschehn», daventa mamma e cumenza a chantar oravant tut chanzuns per uffants. Ses comeback gartegia ad ella pir 2002 cun l’album «20 Jahre – Nena feat. Nena». In album plain remakes e duets che vegn vendì var 1,5 milliuns giadas sin l’entir mund. Sper il chantar cumenza Nena sco giurora tar l’emissiun «The Voice Of Germany» ed ensemen cun sia figlia era tar «The Voice Kids». Ils 24 da mars sa Nena ch’è gia pliras giadas tatta festivar ses 60avel anniversari.


text:
Il Cussegl federal vul trametter en consultaziun fin la fin da l'onn in nov project da lescha, quai per stgaffir ina basa vasta per la politica dal clima dal futur. Las finamiras da la politica dal clima duain restar las medemas: La Svizra duai reducir sias emissiuns fin il 2030 per la mesadad da las qualas d'il 1990. Uss duai il Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun elavurar ina proposta correspundenta.
En prima lingia duai il text da consultaziun tractar mesiras che pussibliteschan a la populaziun ina reducziun da CO2 durant il mintgadi. Er duain vegnir sustegnids stentas actualas da las differentas branschas en chaussa.
La politica dal clima duai en futur sa basar sin ina maschaida dad instruments. Uschia veglian ins far pli attractiv la taxa da CO2 ed augmentar la promoziun.
Las stentas sin il champ da clima vegnan accumpagnadas tras mesiras definidas en il sectur d'energia. Il Cussegl federal ha en sia sesida dals 18 da zercladur approvà la missiva per in provediment d'electricitad ed energias regenerablas. Cun questa proposta vul il Cussegl federal rinforzar tranter auter il svilup dad energias regenerablas indigenas.


text:
Cun fegls sgulants tschertga il pèr da Savognin il giat, ch’è stà mo radund in mais. Anc n’han els però gì nagin success. La speranza n’han els però betg anc dà si. Cun raschun. Sco quai che la veterinaria d’Alvaschagn Barbara Liesch ha ditg envers RTR, capitia quai savens che giats vegnan chattads anc plirs mais suenter ch’els sajan sparids. Ella è da buna speranza che Yuki ch’è stada tar ella en la pratica da veterinari, vegnia anc chattà. La schanza saja era pli gronda perquai ch’il giat haja implantà in chip cun las datas dal possessur. Plinavant saja il giat annunzià tar la centrala Svizra d’animals sparids STMZ (Schweizerische Tiermeldestelle).
Savognin «Yuki» è in vair vagabund
En il Grischun è mintgamai la vischnanca politica responsabla per giats senza dachasa. Il suprastant da Surses Adrian Ballat ha gì in cor per Yuki, ch’è vegnì chattà da turists a Cunter/Burvagn. Uschia han el e sia amia prendì si il giat. Dapi in mais è el però gia puspè sparì.
RTR actualitad 10:30


text:
«Jau vuleva guardar en ils egls als politichers, pia gea, in zic vulev'jau schon metter in statement cun vegnir a la debatta», di Adam Quadroni en l'intervista il di suenter ch'el è sesì sin la tribuna dal Cussegl grond ed ha persequità da là co ch’il parlament dal Grischun ha tractà il rapport da la PUK. In rapport che metta en dumonda l'arrestaziun da Adam Quadroni respectivamain dat schletas notas a la polizia chantunala.
Il whistleblower Quadroni è lura turnà satisfatg a chasa: «Tschertas chaussas hai jau udì gugent, per exempel ch'igl è stà fauss, sco ch'jau sun vegnì arrestà. Igl è adina vegnì pretendì ch'jau haja ditg manzegnas en quest cas. Uss mussa il rapport che betg jau hai ditg manzegnas, ma ch’igl è uss da chattar ora tgi che ha ditg quellas», di Quadroni.
Nagin plant
Pertutgant la indemnisaziun desista Adam Quadroni per il mument d’ir la via giuridica, di ses pledader, l'anteriur derschader federal Giusep Nay. «Nus na purtain per il mument nagin plant, perquai che la regenza ha laschà sentir la prontadad da chattar ina soluziun per far bun puspè il donn ch'è vegni fatg ad Adam Quadroni», uschia Nay.
RTR actualitad 17:00


text:
Il mardi a bun'ura fiss stà previs en il Cussegl grond, d'eleger il president da la regenza 2019 e successur da Mario Cavigelli (PCD). Sco vicepresident actual vegniss Jon Domenic Parolini (PBD) en roda.
L'elecziun vegn però spustada sin la sessiun d'avust. Quai ha Martin Aebli, il president dal Cussegl grond, annunzià al cumenzament da la sessiun. Il motiv è, ch’il cusseglier guvernativ e vicepresident da la regenza, Jon Domenic Parolini, è vegnì reelegì sco cusseglier guvernativ cun mo 68 vuschs avantatg sin Walter Schlegel (PPS) e che las vuschs vegnan dumbradas anc ina giada. Perquai vegn il nov president da la regenza elegì pir, cura ch'il resultat definitiv da las elecziuns è avant maun.
Tar l'elecziun da Jon Domenic Parolini sco vicepresident avant in onn avevan bleras deputadas e deputads dà giu cedels vids.
Cussegl grond ha apprvà quint 2017
Il Cussegl grond ha approvà unanimamain il quint chantunal 2017. Quel mussa in gudogn da 78 milliuns francs e la ministra da finanzas Barbara Janom Steiner ha survegnì bler laud per avair enta maun las finanzas. Ella ha preschentà per l’ultima giada il quint en il Cussegl grond, damai ch’ella chala la fin da l’onn.
Janom Steiner ha dentant fatg attent ch’il quint saja uschè bun pervia dad entradas extraordinarias, cun las qualas ins na dastgia betg quintar mintg’onn – sco per exempel dapli daners da la Banca naziunala ubain ord la gulivaziun da finanzas da la Confederaziun.
Elecziuns, demissiuns, iniziativa e PUK
Per circa in terz da las 120 deputadas e deputads è la sessiun da zercladur l'ultima, damai ch'els han annunzià lur demissiun. Quai vala natiralmain era per politicras e politichers che n'èn betg vegnids reelegids.
Trais variantas per l'iniziativa per ina lingua en scola
La regenza e la cumissiun per furmaziun proponan al Cussegl grond da refusar l’iniziativa, tranter auter perquai che la pasch linguistica vegniss periclitada.
Ina minoritad da la cumissiun fa dentant ina cuntraproposta e la deputada Martha Widmer-Spreiter (PBD) propona ina terza varianta e vul spustar la debatta per in mez onn per pudair discutar sia nova proposta.
PUK – cun preschientscha da la regenza?
Mesemna decida il Cussegl grond sch'i duai dar ina PUK – ina cumissiun d'inquisiziun parlamentara che duai sclerir l'agir dal chantun en ils embrugls da cartels en l'Engiadina. La proposta da la cumissiun da gestiun, che la regenza dastga esser preschenta, na plascha insumma betg e vegn a dar discussiuns.
RR actualitad 12:00


text:
Ina summa exacta è vegnida preschentada a quels da Suraua. Numnadamain bunamain 90'000 francs ad onn giessan a perder a las plaivs lumnezianas, sch'ellas na fusiuneschan betg.
Il process da fusiunar ha dentant gia entschet avant quatter onns en Lumnezia. Lura han las plaivs da Suraua fusiunà, ed avant dus onns en las trais plaivs da Degen, Vignogn e Vella sa collaidas tar la plaiv Lumnezia amez.
Morissen va in'autra via
Per las autras tschintg plaivs en Lumnezia fissi atgnamain era stà previs da fusiunar ed uschia simplamain furmar la segunda plaiv en Lumnezia. Mo dapi in onn va Morissen in' autra via e decida gia l’autra emna sur d’ina fusiun cun la plaiv Lumnezia amez. Restan pia las quatter plaivs Vrin, Lumbrein, Cumbel e Suraua. Questas quatter plaivs en dentant tratgas geograficamain ina ord l’autra bravamain: duas entadim la Lumnezia e duas oradim la Lumnezia.
La Plaiv da Suraua è vegnida orientada sco emprima sur dals plans da fusiun.
Ils da Suraua giavischan e pon senz' auter s’imaginar ina fusiun. Els giavischan dentant che las chartas vegnan anc ina giada maschadadas. Quai vul dir, ch'els san ch’i dovra duas plaivs per pudair retrair il maximum dal sustegniment dal corpus catholicum. Mo els giavischan che la Lumnezia vegnia partida si en Lumnezia entadim e Lumnezia dador.
Sin 2018 tanscha era
Quai munta che las fusiuns gest fatgas en la Lumnezia amez stuessan vegnir reponderadas. Il project ch'è ussa elavurà cun Vrin, Lumbrein, Cumbel e Suraua vala mo sco sboz e sto vegnir surlavurà. Era èn ils da Suraua da l'opiniun che la fusiun na fetschia betg tanta prescha. I stoppia betg esser fusiunà gia sin il 2017, era quai proponan ils da Suraua da far in pau pli bufatg. 2018 tanscha era, è sta d’udir da pliras varts.
Il maraton d’orientaziun per questa fusiun va enavant. Proximamain vegnan ils da Vrin, Lumbrein e Cumbel orientads e pon prender posiziun, sch'els vulan persequitar enavant ina fusiun da las plaivs.


text:
Cun l’entschatta da quest onn èn Rueun, Siat, Pigniu e Ruschein s’unids tar ina plaiv. Era Andiast avess pudì far part a quella fusiun da plaivs, per Andiast è la situaziun dentant speziala. La vischnanca politica sa prepara per ina fusiun cun Vuorz e Breil. I fa pia senn da spetgar sche quella fusiun gartegia e la finala era sa drizzar cun la plaiv encunter Breil, di il president da vischnanca e da la plaiv d’Andiast Sievi Sgier.
Daners mancan – uss ha quai num spargnar
Ils daners che mancan uss perquai ch'il Corpus catholicum na sustegn betg plaivs uschè pitschnas sforzi els da spargnar.
Il scenari sco el sa preschenta uss, ha la plaiv d'Andiast chaschunà sezza cun betg fusiunar cun Rueun, Siat, Pigniu e Ruschein, di Placi Berther dal Corpus catholicum.
La collavuraziun cun la plaiv nova da Rueun, Pigniu, Siat e Ruschein funcziunescha per Andiast vinavant. Era senza fusiun, partan els in plevon.
La votaziun davart la fusiun politica da Breil, Vuorz ed Andiast avess da vegnir el decurs da quest onn. Pli exact n'è quai anc betg definì. Per la plaiv d'Andiast pia in temp supportabel, ha Sievi Sgier manegià.
RR actualitad 07:00


text:
Essan nus pinads per quai? E quant savain nus propi da la demenza? Discurr'ins avertamain da questa malsogna u è ella in tabu?
En La Marella raquintan trais persunas da lur experientschas cun la demenza: dunna Carma che tgira sia sora, dunna Christa che tgira sia mamma e Thomas Bieler ch'è stà durant 16 onns manader d'ina chasa da tgira.
En sasez è quai sco tar in bun pianist, cha sa en sasez schon sunar, mo sche il piano e futsch na datti betg buns tuns.
Repetiziun dal avrigl 2019. Durant la stad preschenta la Marella er quest onn inqual perla radiofonica ord noss archiv.


text:
Che quai na resta betg ditg tschelà cura ch’i vegn lavurà sin via principala e cler. La fin finala è il president da la vischnanca da Glion, Aurelio Casanova, perusunalmain stà sin il plazzal ed ha fatg chalar da lavurar vi da la via chantunala.
Betg lavurà sapientivamain
Ils lavurers da la firma Somanini SA han cartì ch'il plazzal saja sin territori da la vischnanca da Vuorz, pia sin territori d'ina vischnanca refurmada.
La direcziun da la vischnanca da Glion avess la pussaivladad da dar in chasti a la firma che ha lavurà il firà da Sontgilcrest. Sco quai che Aurelio Casanova ha ditg a RTR, na vegnia quai plitost betg fatg, perquai che la firma n’haja betg fatg quai sapientivamain, mabain per sbagl.


text:
La gronda surpraisa è capitada en la gruppa F. Là è l’Ungaria sa qualifitgada sco victur da gruppa per l’otgavelfinal, quai ensemen cun l’Islanda ed il Portugal. L’Ungaria ch’era sa qualifitgada be sur ils gieus da barrage per l’EURO en Frantscha ha pers gnanc in soli gieu da gruppa. Il medem vala per l’Islanda ch’ha tants abitants sco la citad da Turitg. Perencunter sto l’Austria, l’equipa da Marcel Koller, prender cumià da l’EURO. Ils Austriacs avevan dominà la qualificaziun cun nov victorias ed in pari ord 10 gieus. Al turnier en Frantscha èn ils Austriacs dentant vegnids da recaltgar sulet in punct. A chasa ston era ir pliras equipas da l’ost, numnadamain la Russia, l’Albania, la Rumenia, l’Ucraina, la Tschechia e la Tirchia. A fin è era il turnier per la Svezia cun ses star Zlatan Ibrahimovic.
Italia – Spagna
En l’otgavelfinal vegni tar intgins classichers. Tranter auter frunta l’Italia sin la Spagna, il defensur dal titel. Igl è in duel tranter dus dals gronds, dus campiuns mundials dals davos onns. Per tensiun procura er il duel tranter la Croazia ed il Portugal cun Cristiano Ronaldo. La Svizra frunta sin la Pologna cun Robert Lewandowski. Plinavant dat la Frantscha encunter l’Irlanda, la Germania encunter la Slovachia, la Valisa encunter l’Irlanda dal Nord, l’Ungaria encunter la Belgia e l’Engalterra encunter l’Islanda.
Top 5 en il medem tableau
Ils favurits sin il titel restan ils medems sco gia avant il turnier, quai èn la Germania, la Frantscha, l’Italia e la Spagna. Quellas quatter naziuns ensemen cun ils Englais sa chattan dentant en il medem tableau. Plaz en il final hai sulet per ina da quellas tschintg naziuns. Igl è uschia bain pussibel ch’i dat a l’EURO en Frantscha in final tranter ina gronda ed ina pitschna naziun. Il final è ils 10 da fanader en il Stade de France a Paris.
RR Actualitad 07:00


text:
Al patrun ed a la secretaria da la Tscharner SA vegn renfatschà d’avair sfalsifitgà e cugliunà. La mesemna suentermezdi dat la dretgira regiunala dal Plaun enconuschent sia sentenzia. I vala la presumziun d’innocenza.
Sis onns fin al process – la cronologia
L’avrigl 2015 fa l’Unia ina denunzia penala. Il sindicat renfatscha il suandant a la Tscharner SA:
- avair manipulà il sistem da quintar las uras da lavur
- betg avair pajà sururas
- betg avair pajà ils supplements per lavur da fin d’emna
- avair sfurzà ils lavurers da lavurar la fin d’emna
- schicanas cun multas, per exempel sche la vestgiadira n’era betg schubra
Il matg 2015 relascha la Tscharner SA plirs lavurers ch’èn sa dustads cunter talas praticas.
La Tscharner SA vegn per dus onns sin la glista naira dal chantun. Durant quel temp na survegn ella naginas incumbensas dal maun public.
Era la cumissiun paritetica da la branscha da puntanadas reagescha e fa pajar la firma da Domat ina multa. L’autezza da la multa na vegn betg dada enconuschent.
Il matg 2020 concluda la procura publica sias examinaziuns ed accusescha il patrun e la secretaria da la Tscharner SA d’avair commess suandants delicts:
- sfalsifitgà documents
- cugliunà
- violà il dretg da lavur
- engaschà persunas da l’exteriur senza permis
11 lavurers han survegnì daners
Sis onns èn passads dapi che l’Unia ha fatg la denunzia penala. Per 11 lavurers ha il sindicat cuntanschì l’onn passà indemnisaziuns per las sururas. Quants daners che la firma da puntaners ha pajà a ses anteriurs lavurers n’han las partidas dentant betg ditg.
Uschia ha la dretgira dal Plaun da decider quest’emna be pli davart ils aspects penals en il cas Tscharner.


text:
Eine Wirtschaftsprofessorin wird erstochen aufgefunden. Lackspuren des Fluchtautos führen Flückiger und Ritschard zur Villa von Anton Seematter, dem vermögenden CEO von Swisscoal. Dabei werden die Kommissare und die ganze Familie Seematter in Geiselhaft genommen.
Andreas Senn
Turnus Film AG
SRF
Jan Cronauer
Matthias Tuchmann
Delia Mayer
Stefan Gubser
Mišel Maticevic
Roland Koch
Katharina von Bock
Cecilia Steiner
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Baner Dewi San
La baner Dewi Sant (in Galés) o bandéra de San David l’è ön bandéra dovràda cóme sìmbol del Gàles, ‘nsèma a la piö dovràda bandéra col dragh rós, e l’è fàcia da öna crus zàlda sö fónt nìgher ach se ògne tat i dù culùr i è ‘nvertìcc e la crus l’è nìgra sö fónt zàlt. Chèsta crus e isé ach la bandéra i è dedicàde al San David (500 – 589) èscof de Tyddewi (Menevia) del sécol VI e sant protetùr de töt ol Gàles. L’è dovràda sùra de töt ol dé de la fèsta del San David, che l’è l’ü de mars e la quàze stèsa a' stèma de la Diòcezi de San David.
La bandéra co la crus de San David l’è ü sìmbol del Galés a la stèsa manéra che la crùs de San Zórs, de San Andréa, de San Patrìsio e de San Peran i è dovràde cóme sìmbol de l’Inghiltèra, de la Scòsia, de l’Irlanda e de la Cornuàia.


text:
Stlopeté y cupé! A ci moda sunse pa cuntra le lu y la laurs?
Le lu, chësc tier che á süa fascinaziun y da chël che tröc se tëma, resta inant tl zënter dles discusciuns y dles polemiches. Y sëgn el salté fora ince la laurs. Suradüt do les notizies ti media de n ejemplar, la mandla “JJ4”, che ala fin de jügn ess ferì dui ëi sön le Monte Peller, amesa la Val di Non y la Val di Sole, tl Trentin. Y do la dezijiun (nia püch contestada) dl presidënt dla provinzia trentina Maurizio Fugatti de stlopeté jö le tier. Intratan el ste la Signoria regionala de iustizia aministrativa (TRGA) de Trënt che à sospenü l’ordinanza. Mo impò: incër le lu y la laurs rodel n stlafun de stories, suradöt negatives. Y i caji de tiers scarzá y di turisc che se tëma, ne dëida nia ala reputaziun de chisc dui tiers. Ci savunse pa avisa dl lu y dla laurs? Tanc n’el pa veramënter te nostes munts? Ciüna el pa la situaziun reala? Mo suradöt: él bëgn vëi che al é da se temëi? Danter verité y preiudizi, fajun en pü de löm sön chësc tema.
Scomenciun cun le lu. Cun na domanda scëmpla
“Da olà vëgni pa i lus spiá te Südtirol?” Da süd (Trentin y Veneto) y da ost (Slovenia). Secundo i esperc, esi dla sort de tier europeich Canis lupus. Y n atra domanda, a chëla che – forsc – tröc ne crëi nia. Èl pa le lu prigurus por la porsona? Al depënn. Indere, ti ultims 150 agn tla Talia ne resultëia gnanca öna na agresciun a porsones da pert dl lu. Dan da en valgügn agn, sön Munt Suc y tl Alta Badia el gnü relevé la lua “VR-F13” y le mandl “WBZ-M001”. Chisc dui tiers costituësc le “per alfa” dl tlap de lus dl raiun vijin de Fascia, Reba, Badia. Trami vëgn dal tlap de lus dala Lessinia, tla zona de Verona. Secundo l’ultim raport dl Ufize ciacia y pësc dla Provinzia del Balsan (chilò le link), tl ann 2019 el ste – o è passà sön le teritore – en total de 31-35 ejemplars (tl ann 2018 n’en fol 20-22).
Tanc n’el pa te nostes munts?
I tlaps de lus che roda te nosta provinzia è sostanzialmënter 4 (tl Trentin n’el 13): le tlap dl Alta Val di Non; le tlap Reba-Fascia-Badia (4 ejemplars); le tlap Lijun-Redant (Rodeneck) y le tlap Maddalene. Tla Talia èl incö mesamënter 1.500-2.000 tiers; dit damí le 17,5% dl total dla popolaziun de lus che vir tla Uniun Europeica. N ater numer: tl 2018 el ste de 8.420 euro i dagns fac dal lu y paià zoruch ai paurs dala Provinzia de Balsan. Tl 2019, dagnëra secondo l’Ufize ciacia y pësc, el gnü paiè zoruch da Balsan feter 27.530.00 euro (al è gnü scarzè en total de 92 bisces y 19 ciores). Y por chi che copa n lu el preodü na straufunga cina 3.000 euro y l’arest fina a 6 mëisc.
La laurs: chëla rovada tles zaites por le momënt è al sigü
A fa recurs cuntra l’ordinanza de Fugatti a Trënt de stlopeté “JJ4” el ste deplö assoziaziuns ambientalistes, ince le WWF che à coiü adüm passa 100.000 firmes. La debata sön le destin dla laurs podess ji inant, ince do che le minister por l’Ambiënt, Sergio Costa, à dit de ester cuntra la copada. Chël che tröc se damana – nia ma ambientalisc y i amisc di tiers (ince chi salvari): a ci moda messun pa cupé la laurs? Dij pöi i esperc che canche an incunta na laurs te bosch, chësta à gonot plö tëma de nos. Sce deperpo ti van pormez por n selfie o an mët man da scraiè o sciampè dassën, el n ater discurs.
Le risch zero ne esist nia
“Ince sce le ‘risch zero’ ne esist nia, el desmostré a livel global che na buna comunicaziun sön la laurs y les regoles da tignì canche an n’en incunta öna, fej ji jö de tröp les agresciuns” à dit te na intervista Andrea Mustoni, biolog responsabl dl Parco Adamello Brenta y coordinadù dl proiet Life Ursus. Por le dì cun les parores de Konrad Lorenz: al è sciode da odëi che “la porsona s’à desmentié de avëi raporc cun les creatöres viëntes”. Tla Talia, canche an rajona de laurs dijun laurs rossa (Ursus arctos). Te Südtirol el al mumënt 3 laurs: M07, M44 y M52. Ala fin de aurì de chëst ann, nü mëisc do ch’al ea sciampada, é la laurs denominada M49 gnüda piada y condüta tl zënter faunistich a süd de Trënt.
I tiers che copa le plö: la top 15
Ciügn el pa i tiers “resc di killer”? Stlujun jö chësc articul cun na lista publicada dan da val tëmp da Bill Gates, na classifica che fej punsé.
–Le scuale: 1 na porsona copada al ann
–Le lu: 10 porsones copades al ann
–Le liun: 100
–Le elefant: 100
–Le ipopotam: 500
–Le cocodril: 1.000
–La tenia (romus parassic): 2.000
–Ascaris lumbricoides (n romun parasit che gauja na infeziun ai baroc sce an mangia patüc contaminé): 10.000
–Le antlüsc: 10.000
–La moscia tse tse: 10.000
–Le sgnech d’ega ducia: 10.000
–Le cian: 25.000
–La bisca da tosser: 50.000
–La porsona: 475.000
–La zanzara: 725.000.


text:
Suenter la Cussegliera dals chantuns songagliaisa Karin Keller-Sutter e ses collega d’uffizi Andrea Caroni da l‘Appenzell Dadora ha era il Cusseglier dals chantuns grischun Martin Schmid annunzià da betg vulair candidar per la successiun dal Cusseglier federal Didier Burkhalter. Sco quai ch’el ha ditg ad RTR saja per el cler che la Svizra latina haja il dretg sin quel sez en la regenza.
Quai cun il carussel da candidats saja uschia ina chaussa, di Martin Schmid. El n’haja perquai era betg fatg gronds patratgs suenter ch'el haja udì da la demissiun da Cusseglier federal Didier Burkhalter. Candidat sajan ins anc spert ina giada, di il Cusseglier dals chantuns grischuns.
Bleras persunas capablas
Mo tgi vesa el sco candidatas ni candidats per la successiun da Burkhalter? Schmid resta diplomatics. I dettia blers candidats capabels ed il carussel vegni era anc a girar. Mo l’emprim vegni el ussa laschar passar la stad enfin che l’Assamblea federala vegn lura il settember ad eleger in successur.
E las candidatas? Na fissi ussa, passa in quart tschientaner suenter la demissiun d'Elisabeth Kopp, l’emprima dunna el Cussegl federal, betg temps che la pld nominas puspè ina giada ina dunna? El na sclaudi quai betg. Il mument saja gie tut anc avert. “La pld duai nominar quellas candidatas e quels candidats ch’èn il meglier adattads per ademplir quella incumbensa e che pon lavurar bain en il gremi dal Cussegl federal. E quai è tenor mai ina chaussa che vegn decidida independent da la schlattaina.”
Impurtant saja che la persuna nominada sappia lavurar en in gremi collegial, haja ina gronda savida generala ed saja flexibels. Era l’abilitad da collavurar cun il Parlament federal saja fitg impurtant cunzunt perquai che era intgins temas pesants sco per exempel il dossier da l’Europa sajan sin maisa.
Meglras schanzas la proxima giada?
Tut qualitads ch'ils collegas el Parlament federal attribueschan era a Martin Schmid. Po pia esser che sia situaziun pudess sa midar sch’i va in di per la successiun da tschai Cusseglier federal dals liberal democrats, Johann Schneider-Ammann. Lez ha annunzia ier da vulair star en uffizi enfin la fin da la legislatura. Pia almain anc dus onns.


text:
Concret ha la Dretgira administrativa gì da tractar in cas da puniziun tar la maridaglia. La conclusiun: las mesiras ch’il chantun ha per evitar ina puniziun tar la taglia funcziunan. Tar la taglia federala dettia dentant in problem; là na saja la dretgira grischuna dentant betg responsabla.
Cuntradicziun a la constituziun chantunala
Ina cuntradicziun a la constituziun chantunala vesa la dretgira tar la distgargia da taglia per persunas ch'educheschan sulettas. Famiglias cun in genitur, possian far diever dal principi da splitting parzial (qua vegn la paja partida entras 1,9). Quai chaschunia ch'ina persuna suletta cun in uffant sto pajar tuttina blera taglia sco in pèr maridà cun in uffant. Quai che munta in avantatg fiscal per in genitur sulet.
La prestaziun economica d'ina persuna ch'educhescha suletta in uffant, è dentant pli auta che tar in pèr maridà cun in uffant. Perquai vegnia il principi da far pajar taglia tenor quella prestaziun blessà.
La dretgira scriva vinavant, ch'ins possia dir en general, ch'ina persuna ch'educhescha suletta in uffant haja dapli expensas ch'ina persuna suletta senza uffants, dentant haja ina tala persuna er pli paucas extradas ch'in pèr maridà cun in uffant. Sch'il chantun veglia adattar questa regla, saja quest fatg da resguardar.


text:
Il zercladur 2023 ha lieu la Festa dal tir chantunal en l'Engiadina ed en las valladas vischinantas. Il comité d'organisaziun cun Martin Aebli a la testa quinta cun fin a 10'000 tiraduras e tiradurs. La 26avla ediziun da la Festa da tir chantunal haja lieu durant trais fin d'emnas prolungadas dal zercladur 2023, scrivan ils organisaturs dal Grischun dal Sid.
Nus avain plaschair da pudair organisar communablamain en il Grischun dal Sid quest attractiv eveniment sportiv.
Igl è previs ch'il manaschi da tir vegn ad avair lieu en la Bregaglia, Valposchiavo, Engiadin'Ota ed Engiadina Bassa, Samignun ed en la Val Müstair. En las chasas da tir vegn sajettà cun buis sin 300 m e 50 meters, sco era pistolas sin 50 meters e 25 meters.
Ord l'archiv
RTR novitads 15.00


text:
Da principi fiss mintga viagiaturA sez responsablA per il viadi da return. Perquai appellescha Hans-Perter Lenz er all'atgna responsabladad. Anc giaja quai da turnar, ma i vegnia adina pli grev.
Las bleras dumondas d'agid vegnian da Svizzers e Svizras ch'èn en l'Egipta, la Republica Dominicana e sin las Filipinas. In dretg per agid da returnar davart da la Confederaziun na dettia quai betg.
Cussegl federal schlargia il scumond d'entrar
Il Cussegl federal ha schlargià il scumond d'entrar en Svizra sin la Spagna. Enfin ussa valeva il scumond, cun excepziuns mo per l'Italia, la Frantscha, la Germania e l'Austria. Cun questa mesira duai vegnir rinforzada la protecziun da la populaziun en connex cun il coronavirus, ha communitgà il Cussegl federal.
Il scumond d'entrar en Svizra vala ultra da quai a partir dad immediat era per il traffic aviatic or da quests tschintg pajas e tut ils stadis che na fan betg part da Schengen.


text:
I sa tracta da scolars davent da Cuera fin la val Tujetsch. E qua hai num chattar la dretga lingia. Sco la scolasta Andera Monn di, dettia quai da quels che sappian gia flot rumantsch ed auters che stoppian vairamain pir emprender rumantsch. Entras quai saja la motivaziun dals uffants gronda, manegia ella.
Anc n'èn ils curs da rumantsch betg a fin ed era betg evaluads, di il manader dals curs Francestg Friberg. Tuttina sajan els gia vidlonder da ponderar da far in auter onn puspè ina tala purschida, ed eventualmain engrondir questa. Tenor Friberg pudessi era dar curs per uffants pli vegls, pia dad 11 fin 14 onns.
Tals han success era en autras regiuns dals idioms rumantschs.
RR actualitad 06:00


text:
Micurá de Rü é nasciü ai 4.12.1789 tla vila de Rü a San Ciascian sciöche fi plü jonn de na familia da paur de cater mituns. La scora elementara ál frecuenté te so paisc nadé y dedô él jü a Porsenú a studié inant tl ginase. Do avëi stlüt jö le lizeum s'á Micurá tigní sö te de plü cités, insciö a Desproch, a Trënt y a Salzburg por porté inant sü stüdi tles facoltés de filosofia y teologia.
Ai 28.08.1814 á Micurá de Rü ciafé a Salzburg la consacraziun da prou. Sü pröms agn de laur á siur Micurá de Rü passé te deplü cöres tl'Austria sciöche caplan. Plü tert ál spo surantut n post sciöche caplan di soldas y n'inciaria da insigné te n istitut militar por l'educaziun de mituns a Milan. Por n pez é siur Micurá ince sté letur de talian tl'université da Desproch. Do agn de maratia é siur Micurá de Rü mort ai 29.03.1847 a Wilten dlungia Desproch.
Sura sü dovëis da prou fora, nudrî Micurá de Rü ince na gran pasciun por so lingaz dla uma, le ladin.
Dl 1833 ál scrit sciöche pröm na gramatica ladina, intitolada "Versuch einer deütsch-ladinischen Sprachlehre". Le particolar de chësc laur é l’impostaziun y vijiun dl autur defrunt al ladin, nia caraterisada da na orenté de conservaziun stara, mo de na elaboraziun dl ladin che tëgnes cunt di bojëgns di tëmps. Süa idea é chëra de cherié n lingaz de scritöra unifiché por düc i Ladins dles Dolomites. A onú y recordanza de siur Micurá de Rü porta dal 1976 incá l'Istitut Ladin a San Martin de Tor l'inom de chësta gran personalité ladina.


text:
Società MOVIMENTO
Insembel tras
il minchadi
Masüras d'integraziun
bei MOVIMENTO
La Società MOVIMENTO spordscha ill'UFFICINA Samedan, in INCONTRO Poschiavo ed illa BUTTEGA Scuol masüras d'intregaziun AI sco trenamaint da resistenza, trenamaint da basa ed intermediaziun da lavur. Il böt es da restabilir, da megldrar o da mantegner l'abiltà da guadagnar da persunas cun ün impedimaint corporal o spiertal. Il punct central es l'integraziun i'l marchà da lavur. Per pudair profitar d'üna masüra d'integraziun AI, sto l'Uffizi chantunal da l'AI avair permiss üna tala masüra.
Trenamaint da resistenza
Il trenamaint da resistenza as drizza a persunas cun ün impedimaint chi vöglian examinar ed augmantar lur resistenza i'l process da lavur. Cun coachings individuals sustegna nos persunal qualifichà a persunas pro quist intent e tillas güdan a s'acquistar las cumpetenzas necessarias. Lavurà vain in üna gruppa da lavur in ün dals chomps da lavur da las gestiuns MOVIMENTO UFFICINA Samedan, INCONTRO Poschiavo o BUTTEGA Scuol. Grazcha al trenamaint da resistenza dess la persuna ragiundscher i'l
- Pensum minimal: 2 uras al di
- Dürada minimala:1 fin 3 mais
- Böt: Augmaint sün 4 uras al di (pensum da 50%)
Infuormaziuns per uffizis d'assegnaziun ed annunzcha:
Dr. Karin Hänni
Tel. +41 (0)81 851 12 11
e-mail: karin.haenni@movimento.ch
Trenamaint da basa
Il trenamaint da basa as drizza a persunas cun ün impedimaint chi han fingià examinà lur resistenza i'l process da lavur e vöglian augmantar lur abiltà da lavurar. Il böt es d'accumplir las pretaisas dal marchà da lavur e da reacquistar l'abiltà da prestaziun cumplaina. Per obtegner quai lavura la persuna obain in ün dals chomps da lavur da las gestiuns MOVIMENTO UFFICINA SAMEDAN, INCONTRO Poschiavo e BUTTEGA Scuol obain in üna intrapraisa partenaria externa. Cun coachings individuals sustegna nos persunal qualifichà a las persunas pro quist intent da ragiundscher lur böt d'ün pensum da lavur da 100% (8 uras al di).
- Pensum minimal:?50% (2 uras al di dürant 4 dis l'eivna)
- Dürada minimala: 1 mais
- Böt:?Augmaint sün 8 uras al di (pensum da 100%)
Infuormaziuns per uffizis d'assegnaziun ed annunzcha:
Dr. Karin Hänni
Tel. +41 (0)81 851 12 11
e-mail: karin.haenni@movimento.ch
Intermediaziun da lavur
Nus güdain a persunas cun ün impedimaint a tscherchar üna plazza da lavur adattada in Grischun. Las intermediaziuns da lavur illas gestiuns da MOVIMENTO UFFICINA Samedan, INCONTRO Poschiavo e BUTTEGA Scuol cussaglian a persunas pertoccas per ch'ellas possan chattar ün'actività chi correspuonda a lur abiltats e s'integrar optimalmaing i'l marchà da lavur.
Contact
- UFFICINA Samedan: Dr. Karin Hänni, tel. +41 (0)81 851 12 12, e-mail: karin.haenni@movimento.ch
- INCONTRO Poschiavo: Josy Battaglia, tel. +41 (0)81 844 04 74,e-mail: josy.battaglia@movimento.ch
- BUTTEGA Scuol: Dr. Karin Hänni, tel. +41 (0)81 860 31 14,e-mail: karin.haenni@movimento.ch


text:
Tranter Peist e St. Peter è in auto cupitgà la sonda saira suenter las 20:30 tar in manever da surpassar. Il manischunz è sa blessà a moda mez-greva. Sco la Polizia chantunala scriva, ha l'um surpassà in auto cun in char da chavals che charrava en direcziun da Cuira. Cun far quai saja el collidà cun la saiv e l’auter auto. Sin quai è el cupitgà, ma restà sin la via. Passants èn s’occupads dal manischunz blessà, avant che l’ambulanza ha transportà el a l’Ospital chantunal a Cuira.
Accident sin via d'Arosa Manischunz è sa blessà mez-ferm
RTR novitads 11:00


text:
Il remartgabel è che la migraziun sur la mar mediterrana è s’augmentada, scriva il secretariat statala per migraziun. 3171 persunas sajan sin questa via arrivads en l'Italia. La Svizra na saja dentant betg il pajas da destin per ils blers migrants che vegnian en l’Europa.
Emprima instanza ha tractà 2321 dumondas
Il secretariat statala per migraziun ha l'avrigl tractà en emprima stanza 2321 dumondas d'asil. 550 persunas han survegnì asil, 706 persunas han ins ad interim prendì si. Sin 490 dumondas n'è il secretariat betg entrà. 441 da las dumondas sa basa sin la decisiun da la cunvegna da Dublin. L'avrigl han era 558 persunas bandunà la Svizra e quai controllà. 71 persunas èn vegnidas surdadas a las autoritads giudizialas.
Ils pajas d’origin da persunas che dumondan asil en Svizra èn l’Eritrea cun 245 dumondas (-39), suandà da la Siria cun 101 dumonda (-6), la Georgia cun 93 dumondas, l’Afganistan cun 85, la Tirchia cun 69 e l’Algeria cun 55 dumondas d’asil il mais d’avrigl.
Status dad Eritreans vegn examinà
L'uffizi vul examinar 3'200 dossiers dad Eritreans ed Eritreanas che vivan en Svizra cun ina permissiun da dimora transitorica. I sa tracta da persunas ch'èn partì illegal u che han prestà lur obligaziun da servetsch e quels na sajan betg periclitads da vegnir clamads anc ina giada en l'armada. In returnar en lur patria na saja pervi da quai betg insupportabel.
RR novitads 14:00


text:
Lètg per tuts
- Il Cussegl naziunal ha approvà la midada da la lescha civila.
- Pèrs da dunnas duain survegnir access a donaziuns da sperma.
- En la votaziun generala han 132 parlamentaris ditg Gea, 53 Na, 13 èn s'abstegnids.
Revisiun da la lescha da CO2
Il Cussegl naziunal ha tractà la lescha da CO2. Tranter auter ha la chombra gronda decidì ina taxa sin bigliets da sgol, tranter 30 e 120 francs. Era il benzin pudess vegnir pli char. La lescha sto vegnir adattada per reducir las emissiuns e franar la midada dal clima uschè fitg sco pussaivel. Uschia duai era vegnir realisada la cunvegna da clima da Paris che ha sco finamira da guardar che la temperatura mundiala na crescha betg dapli che 1,5 enfin 2 grads.
Servetsch civil
Il project che vuleva far pli cumplitgada la midada dal militar en il servetsch civil, ha fatg naufragi en il Cussegl naziunal. Finamira dal project era, che l'armada na perdia betg tanta schuldada. Uss è la fatschenta giud maisa.
Return en la Chasa federala
La sessiun d'autun duai puspè avair lieu en la Chasa federala. Ils parlamentaris paran dad esser cuntents da quella decisiun. Guarda sez en il video.


text:
L'architect Chasper Cadonau da Valsot di, ch'i haja dà indizis clers per cunvegnas da pretschs tar ils impressaris. Ins haja vesì ch'els hajan gì radunanzas. El n'haja dentant mai badà ch'ils pretschs fissan stads bler memia auts en Engiadina Bassa. Ussa saja natiralmain la dumonda sch'ins haja propi pajà memia bler u betg. El sco architect saja dentant stut da la dimensiun da las cunvegnas suenter l'examinaziun da la WEKO.
Durant ils ultims onns haja el adina empruvà dad avair uschè bleras offertas sco pussaivel per mintga project, per pudair evitar da daventar victima dad ina cunvegna da pretsch.
Part da las cunvegnas?
Tenor Chasper Cadonau èsi bain pussaivel ch'i dat era architects involvids en cunvegnas da pretschs. El è persvadì ch'i na dettia betg architects involvids en Engiadina Bassa, quai en quel senn ch'i vegniss lavurà sistematicamain cun provisiuns. Dentant haja el vesì en auters lieus, nua che el haja lavurà che architects hajan fatg cunvegnas cun impressaris. En Engiadina Bassa datti tenor Cadonau plitost cas nua che architects prendian encunter ina spezia da regal u ina autra cunterprestaziun. Il giurist e spezialist per il dretg da construcziun Stefan Metzger aveva ditg mesemna envers RTR ch'el saja persvas ch'i dettia architects che sajan involvids en las cunvegnas da pretschs.
Uniun SIA na crai betg ch'i dat commembers involvids
L'Uniun grischuna d'inschigners ed architects SIA di che lur commembers stoppian sa tegnair vid reglas cleras che na permettian betg cunvegnas da pretschs. Il president da la SIA grischuna Maurus Frei ha ditg ad RTR ch'el na craja betg che commembers da sia uniun sajan involvids.
uIl titel d'architect na saja dentant betg protegì - i dettia era autras persunas che sa numnian architect. Sche insatgi fetschia quella lavur be pervia dals raps, sappia el schon s'imaginar ch'ins prova da far era gudogns da maniera illegala, uschia Frei vinavant.
RR actualitad 12:00


text:
Cun ses hobi ha Albert Cavegn cumenzà 1987. L’emprim ha el fatg in clavà da fantasia. El lavurava surtut l’enviern, cura ch’el n'aveva betg blera lavur en sia professiun sco miradur e polier (el ha era gì sez ina interpresa da construcziun).
La dunna fascheva fotografias
Sia dunna Maria gidava el. Ella fascheva las fotografias dals bajetgs. Per construir ina chasa stueva Albert Cavegn impunder ca. 400 uras; per far in tetg duvrava el ca. 4'000 schlondas. El lavurava cun materials originals, perfin la colur era originala.
Finamira da construir in vitg
Sia finamira era da construir in vitg tuatschin, di sia dunna. Gugent avess el era fatg ina copia da l’hotel la Cruna a Sedrun, mo quai na saja betg grategià.
Cun l’exposiziun va in giavisch da l’artist tuatschin en vigur. I saja stà ses giavisch, che ses bajetgs vegnian mussads a la populaziun, di sia dunna.


text:
Er suenter ch'ils plans per reveder la planisaziun locala èn sin maisa, sa dostian il WWF Svizra e la Fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada cunter la via da colliaziun planisada, scriva la gasetta Bündner Tagblatt.
Gia l'october 2019 han las duas organisaziuns inoltrà recurs cunter il project. Questa via asfaltada saja inutila e destrueschia in territori da recreaziun, avevan las duas organisaziuns d'ambient argumentà.
Pro Natura desista da recurs
La vischnanca ha tenor atgnas indicaziuns gia prendì posiziun envers las organisaziuns. Tenor il president communal Clau Schlosser, fetschia l'impressiun ch'i na giaja gnanc per la via mabain per la fusiun. I saja donn ch'il WWF Svizra e la Fundaziun svizra per la protecziun reageschian uschia. Auter la Pro Natura, lezza desistia numnadamain da far recurs suenter ch'ella haja contemplà la situaziun al lieu.
Votaziun dal pievel
Il mars s'occupa il parlament da la vischnanca da Breil da la revisiun parziala per la planisaziun locala ch'è necessaria per pudair realisar la via. Silsuenter è planisà ina saira d'infurmaziun per la populaziun.
Ils 17 da matg vegn la votaziun alura a l'urna. Tenor Clau Schlosser avess er ina decisiun dal parlament tanschì - ins veglia dentant avair il sustegn da la populaziun.
Ord l'archiv:
RTR novitads 06:00


text:
La vendita dal edifizi fabritgà en il 11avel tschientaner è dapi il 2004 adina puspè in tema en Engiadina Bassa. Dapi quel onn ha la famiglia aristocratica von Hessen communitgà da vulair vender il chastè. La regiun aveva sin quai pruvà d’impedir ch’il chastè na fiss suenter betg pli accessibel al public.
Pretsch da vendita è sa sbassà
Il pretsch da 20-30 milliuns francs era dentant bler memia aut. Pli tard eran las partidas sa cunvegnidas tar in pretsch da 15,5 milliuns francs per il chastè. L’import n’è la regiun dentant betg stada buna da pajar. Uss ha il chastè da Tarasp midà possessur cun Not Vital - per 7,9 milliuns francs.
Contracts sut tetg
Uss, 12 onns pli tard, è la vendita dal chastè da Tarasp gartegiada. La famiglia von Hessen venda il chastè construì en il 11avel tschientaner a Not Vital da Sent per 7,9 milliuns francs.
Co Not Vital ha publitgà sin la nova pagina d’internet verkauf-schloss-tarasp.ch, il link avra en ina nova fanestra riva el da pajar il pretsch da 7,9 milliuns francs dad ina vart cun agens meds e da l’autra vart cun agid d’in credit da la banca franzosa CIC.
Per il success da l’entira finanziaziun haja guardà l’interprendider e president dal cussegl administrativ da l’Institut Otalpin Ftan, Jon Peer. Ultra da quai sustegnia la Fundaziun «Ernst Göhner» ulteriuras mesiras vi dal chastè cun in credit senza fit da 500‘000 francs.
Tenor l’intenziun da Not Vital dess il chastè survegnir la furma giuridica d’ina fundaziun suenter ch’il credit da la banca è pajà enavos. Responsabla per la gestiun dal chastè sco attracziun da cultura vegn ad esser la «Fundaziun Chastè da Tarasp» che vegn presidiada da Not Vital sez. Sustegn survegn el dad Andrea Fanzun che era fin uss a la testa da la fundaziun e dal commember dal cussegl da fundaziun David Hrankovic.
Regiun stat davos il chastè da Tarasp
Previs è er che la vischnanca da Scuol surpiglia la gestiun. Cun maximalmain 200'000 francs l’onn garantescha quella, ensemen cun la Fundaziun Chastè da Tarasp, l’access public.
L’atun passà aveva il suveran da Scuol approvà la vendita dal chastè da Tarasp a Not Vital e cun quai er suttastritgà l’impurtanza da l’edifizi per la regiun.
Attracziuns d’art
Co Not Vital aveva gia communitgà curt avant la votaziun il settember 2015, prevesa el da realisar en las miraglias dal chastè in lieu d’inscunter public cun attracziuns d’art.
RR Actualitad mezdi 11:00


text:
La fin da schaner era vegnida fatga la dumonda al parlament da dublegiar ils daners sin 5 milliardas francs. Uss stat in'ulteriura duplicaziun en discussiun. Quai resulta dals documents da consultaziun da l'Administraziun federala da finanzas. I sa tracta latiers da resultats d'ina gruppa da lavur tranter la Confederaziun e dad otg represchentaziuns chantunalas.
Daners na tanschan betg
Las calculaziuns sin basa dals rapports da basegns da tscherts chantuns e perquai che las restricziuns per interpresas pudessan cuzzar pli ditg ch'il favrer 2021. Perquai saja probabel che las 5 milliardas gia decididas na tanschian betg, statti scrit en ils documents. Ils chantuns e las federaziuns d'economia vegnan perquai supplitgads da prender posiziun, schebain els èn cuntents dad auzar la summa per ulteriuras 5 milliardas francs sin 10 milliardas – quai cun ina participaziun dals chantuns da 20%.
Decisiun croda en in'emna
Il Cussegl federal vul decider en in'emna davart ulteriuras mesiras per mitigiar las consequenzas per l'economia pervi da la pandemia da corona. La decisiun finala vegn lura il Parlament federal a prender en la sessiun da primavaira il mars.


text:
L'applicaziun è dentant gia en funcziun ed er la lescha correspundenta è gia entrada en vigur. Il parlament aveva declerà quella sco «urgenta». Tuttina vul il comité dal referendum stritgar la basa legala. El crititgescha ch’ils ristgs da la tecnologia na sajan betg vegnids discutads. Ella tema ina «dictatura digitala».
Enfin ils 8 d'october ha il comité uss temp da ramassar las 50'000 suttascripziuns necessarias per il referendum. Part dal comité è tranter auters il cusseglier naziunal dal Valais Jean-Luc Addor (PPS).


text:
Il dumber dals blessads suenter l’incendi en l’Europaparc a Rust è s’augmentà sin 7. Tuts blessads sajan pumpiers lev blessads, han confermà las autoritads. Fin uss era vegnì discurrì da 3 blessads.
Investigaziuns marschan
Uss hajan era ils experts cumenzà cun las lavurs da chattar la raschun per l’incendi, ha communitgà la procura publica. Entschiet ad arder aveva quai la sonda en in magazin. Davart la summa dals donns na datti anc naginas indicaziuns.
Europaparc vul puspè avrir dumengia
Tenor la polizia ha l'incendi donnegià parts dals indrizs en il parc. Tranter auter quella dals «Pirats da Batavia». Radund 500 persunas da salvament e gidanters èn en servetsch. Ils responsabels vulan avrir la dumengia il parc da divertiment, cun excepziun dals indrizs pertutgads.
RR novitads 21:00


text:
La planisaziun da la nova colliaziun sin il Brambrüesch è sin buna via. Quai ha communitgà mesemna il cussegl d'administraziun da las pendicularas Cuira-Term Bel.
Questa colliaziun saja dependenta, da pudair spustar la staziun a val da la pendiculara Brambrüesch sin l'areal da la halla da la citad. Il cussegl da la citad da Cuira veglia laschar votar il suveran il november 2020 davart quest spustament. Sin lura veglia il cussegl d'administraziun da las pendicularas far ulteriuras planisaziuns da detagl e sclerir dumondas giuridicas en connex cun il project. Sche tut va sco previs, vegn quintà da pudair metter en funcziun la nova pendiculara il pli baud l'enviern 2024/2025.
Bun onn per Brambrüesch
Las pendicularas da Cuira han pudì augmentar il davos onn lur retgav da gestiun per 24%. Il success sa basa sin 1'890 abunaments Uffa che bunamain 5'000 persunas han cumprà. Dentant era la svieuta dals bigliets singuls è creschida: per 38% la stad e per 17% l'enviern.
«Uffa» – da nov marca protegida
La gronda part che ha cumprà in abunament «Uffa» eran famiglias cun 44%, silsuenter partenaris cun 38% e lura suondan singuls cun 18%. Trais quartas da las persunas che han cumprà in abunament «Uffa» èn da Cuira. L'acziun «1'113 Brambrüesch-Fans» cuntinuescha era quest atun.
Suenter trais onns è «Uffa» ina marca protegida. Da nov na dastga pia nagin auter che las pendicularas da Cuira pli far diever dad «Uffa» per far reclama u per servetschs turistics.
Ord l'archiv
RR novitads 12:00