text:
Korn
I Korn i èṅ un grup califurgnàṅ mis in pē a Bakersfield in dal 1993, fundadōr insém a i Deftones dal gènar nu metal, in dua al bas a vèṅ sèmpar sparâ a mila. In sal cupertìni di sò disc e in di materiài prumusiunài al nóm dal grup 'l è ripurtâ sèmpar cun la R arbaltàda ad KoЯn.
In dal sò caréra i aṅ vindû da piò ad 30 migliòṅ ad disc, 17 migliòṅ in di sōi Stat Unî.
Biugrafìa
Gl'inìsi
James Shaffer, Reginald Arvizu e David Silveria i aṅ tacâ a sunàr a la fiṅ di an Utànta, insém a 'l cantànt Richard Morrill, in un grup ciamâ L.A.P.D. (acrònim ad Los Angeles Police Department ch'a vōl dir Dipartimènt ad pulisìa ad Los Angeles ma par lōr subìt al vliva dir invéci Love and Peace Dud, Amōr e paś umàsa e pò Laughing as People Die, Ridénd mèntar la gint la mōr) mèntar Brian Welch 'l éra armàś sèg sōl in soquànt cuncèrt.
Par la Triple X Records i regìstran 'l EP umònim e pò 'l àlbum Who's Laughing Now in dal 1991 ma 'l an dòp al cantànt, ch'al druàva dal dròghi, al i mòla. In dal 1994 i quàtar i cgnósan a 'n bar Jonathan Davis, cantànt di SexArt, e Shaffer e Welch i decìdan bvénd che chi lò al gh'arà da èsar al vocalist nóṿ dal grup.
Subìt al cantànt 'l éra persuàś ad dir ad no ma pò un sò amìg ch'al vdiva al futùr al gh fà cambiàr idéa. Cun Davis dèntar, i L.A.P.D. i decìdan ad cambiàr nóm, prima i sarnìsan Creep e pò Korn. Cal nóm chè al gh'éra stâ dit p'r un fan che 'l i vliva ciamàr Corn (Gran). A 'l inìsi al grup al n éra briśa dl'idéa ma pò, a n cavànd-gh-la minga a catàr di àtar nóm, i al tōś. In séguit, Shaffer al s invènta ad cambiàr la "C" cun na "K" e ad prilàr la "R" in "Я", faghénd dvintàr al nóm "KoЯn". Al logo invéci 'l è na pinsàda ad Jonathan Davis.
A Huntington Beach i tàcan al sesiòṅ cun Davis che, cun un micròfun da dū sòld, al próa la prima canta, Alive (al vìddeo dla registrasiòṅ al s vadrà pò in dal 1997 in dla caséta ad Who Then Now?).
In dal 1993 i pùblican al demo ad Neidermeyer's Mind cun dèntar i pès Predictable, Blind, Daddy e Alive. Un bcóṅ dal riff ad cla canta chè al sarà pò druâ in dal braṅ Need To che, insém a i àtar tri, i faràṅ part dal prim disc dal grup. Invéci Alive la sarà pò arfàta ad nóṿ soquànt an dòp, finénd in dal disc dal 2003 Take a Look in the Mirror.
Korn
In dal 1994 i Korn i faṅ catàr in di negòsi al lōr prim disc, ch'al pòrta al sò nóm e ch'l è stâ prudót par Ross Robinson dl' Epic Records, cunsiderâ al prim lavōr nu metal ad sèmpar. I sìngui tirâ fóra dal disc i èṅ Shoots and Ladders (braṅ cun dal curnamùśi a 'l inìsi e numinâ a i Grammy cuma Best Metal Performance), Clown e Blind.
In dal canti a vèṅ druàda, par la prima vòlta par la mùśica heavy metal, la tècnica dal scatting (in dal braṅ Ball Tongue) ch'la daśvèṅ da 'l jazz e ch'la cunsìst in dal bacajàr in présia soquànti paròli sénsa séns una a drē a cl'atra sōl par dar-gh al ritm e la meludìa. I tèst, scrit par Jonathan Davis, i dascóran dla sò vita e i èṅ dimóndi dûr e pîṅ ad parulàsi (cuma in dal braṅ Faget, Fnòć), anc parchè chi lò da pìcul 'l à patî dal bòti e di suprùś. In particulàr, in dla canta Daddy, Davis al cònta ch'l è stâ viulentâ quànd 'l éra un putèṅ, da 'n amìg ad famìja, òṅ ch'al vivìva davśèṅ da lò.
Par dar 'n apòǵ a 'l disc, ch'l à vindû 4 migliòṅ ad còpi in tut al mónd, i Korn i tàcan un tour ad 'n an e mèś.
Fra Mars e Avrìl dal 1995, i vaṅ in gir a sunàr insém a i Danzig e a Marilyn Manson. In Agóst i s śibìsan cun Megadeth, Fear Factory e Flotsam and Jetsam e pò in Aṿtòṅ cun Ozzy Osbourne, Deftones, Sugar Ray e Cradle of Thorns.
Life Is Peachy
In d'l Utóbar dal 1996 al grup al pùblica al sò secónd lavōr in studi, Life Is Peachy (La vita l'è tòga), un disc ch'al s piàsa drit a 'l tèrs pòst in di Stat Unî, anc séns avér i cuć dal ràddio, dal televiśiòṅ e di giurnài, anc parchè al canti i èṅ pini stópi ad parulàsi (specialmènt al braṅ K@#0%! ch'al gh'i à dèntar tuti una a drē a cl'atra, anc quéli più malnéti ch'a sa gh sia) e cun di tèst dimóndi dûr (Swallow). I sìngui tirâ fóra i èṅ tri: No Place to Hide, A.D.I.D.A.S. (òṅ di sò braṅ più famóś, ch'al n dascór briśa, cuma a s prés crédar, dal scarpi americàni, ma dal sès parchè 'l è 'l acrònim ad All Day I Dream About Sex, Tut i dè a sógn al sès) e Good God (gnû fóra in dal 1997, cun Davis ch'al dróa la sò vóś cuma s'al gh'is al diav'l adòs). In dla cansòṅ Wicked (cover 'd Ice Cube) Davis al fà un duét cun Chino Moreno, cantànt di Deftones, mèntar la canta Chi la tōś al nóm pròpria dal basìsta ad cal grup lè, Chi Cheng.
La b-side Proud l'è stada druàda dènt'r al film ad scarésa So cosa hai fatto (A 'l sò quél ch't à cumbinâ) dal 1997.
Life Is Peachy 'l è stâ numinâ a i Grammy cuma "Best Metal Performance", par la canta No Place To Hide e 'l à vindû quàtar migliòṅ ad còpi in dal mónd (dū in dal sò paéś), ciapànd dū disc ad plàtin.
I Korn i 'l àṅ sunâ pò dal viṿ durànt un tour in gir cun i Metallica e anc in dla réda Internet, òṅ di prim grup a far-al.
A la fiṅ dal 1997 al grup al dà vita a la Elementree Records faghénd firmàr sèg subìt al grup di Orgy.
Follow the Leader
Prima ch'a gnis fóra al sò tèrs àlbum, i Korn i s faṅ védar par na stmana in un spetàcul ciamâ KornTV traśmìs sōl via intèrnet ch'al fava védar i lavōr ad prudusiòṅ ch'i éran drē a far. Fra i òspit dla prugràma a s arcòrda 'l atōr ad film purcùs Ron Jeremy e al grup di Limp Bizkit.
Al 18 'd Agóst dal 1998 al disc Follow the Leader al vèṅ vindû finalmènt in di negòsi. I gh'aṅ dâ na maṅ al rapper Ice Cube (ch'al canta insém a Davis in dal braṅ Children Of The Korn, un tìtul ch'al fà gnir in mènt al film da scarésa Furmintòṅ Rós Sangṿ, cuntâ par Stephen King), Tre Hardson di Pharcyde e Fred Durst di Limp Bizkit mèntar la cupertìna dal disc, ch'la véd na putìna śugàr a la campanèla in sal pic dna muntàgna andànd in a risć ad cascàr śò e spaplàr-'s a tèra, l'è un lavōr ad Greg Capullo, diśegnadōr ad fumét americaṅ cuma Quasar, Spawn e X-Force.
'L àlbum al finìs subìt a 'l prim pòst in dal nòrd Amerìca, Austràglia e Śelànda Nóva, tirâ sù da dū sìngui da nuànta cuma Got the Life (canta tìpica di Korn) e Freak on a Leash, cun un vìddeo fat a pòsta p'r al diśegnadōr Todd McFarlane, creadōr ad Spawn e vèć artìsta dla Marvel Comics in dua 'l iva laurâ a 'l Óm Ragn a la fiṅ di an Utànta e Hulk.
Follow the Leader 'l è dvintâ al disc più cgnusû dal grup cun déś migliòṅ ad còpi vindùdi e sinc disc ad plàtin.
Issues
In dal 1998 al grup al dà vita a 'l Family Values Tour insém a Incubus, Orgy, Limp Bizkit, Rammstein e Ice Cube. Al tour al gh'à dimóndi sucès e al registrasiòṅ su CD e DVD i ciàpan un disc 'd òr e ad plàtin.
Al 23 ad Luj dal 1999 al grup al s śìbis a Woodstock, in frònt a 250.000 spetadōr.
In dal Nuvémbar dal 1999 'l è al tùran ad Issues (Questiòṅ), prudót par Brendan O'Brien. Al disc 'l è gnû fóra cun quàtar cupertìni difarénti, frut 'd un cuncórs 'd MTV fra i sò sustenidōr ch'i gh'ìvan da mandàr un diśégn. Quél ch'l à vins, fat p'r Alfredo Carlos, al véd un putòcio ad pèsa, su sfónd aràns, cun la pansa vèrta e sénsa al butòṅ d'l òć.
Cuciâ sù p'r i sìngui Falling Away from Me (cun al vìddeo dirèt par Fred Durst), Make Me Bad (cun la danéśa Brigitte Nielsen e 'l atōr Udo Kier ch'i rècitan in dal vìddeo) e Somebody Someone, 'l àlbum al finìs a 'l prim pòst dla Billboard, vindénd da piò 'd ùndas migliòṅ ad còpi in tut al mónd (al ciàpa anc tri disc ad plàtin). Dal punt ad vista muśicàl, al disc al véd un stîl misć, cun 'l uś dla letrònica e un pôc ad méno dal rap metal. Davis al sòna la curnamùśa in dal prim braṅ, Dead, e la baterìa in di pès Trash e Dirty.
Durànt la prumusiòṅ dal disc, i Korn i sònan dal viṿ, insém a la banda dla pulisìa dla sità, tut i sò pès a 'l teàtar Apollo ad New York, secónd grup a druàr ch'al pòst lè dòpa i Buddy Holly ch'i 'l ìvan fat a la fiṅ di an Sinquànta. Al cuncèrt 'l è anc stâ traśmìs a la ràddio.
In dal stés an i Korn i cumparìsan in 'n epiśòdi dal cartòṅ animâ South Park intitulâ Korn's Groovy Pirate Ghost Mystery, in dua a vèṅ anc sunâ la canta Falling Away From Me.
Sèmpar in ch'l an lè a vèṅ fóra 'n EP ad remix cun dèntar sinc braṅ: A.D.I.D.A.S. (radio mix), Good God (dub pistols mix), Got The Life (John Abraham remix), Twist/Chi (dal viṿ) e Jingle Balls, quésta chè na canta nóva.
Untouchables
'L 11 ad Śugn dal 2002, dòp tri an da 'l ùltim disc p'r un prubléma ad sàlut dal baterìsta David Silveria, i Korn i pùblican Untouchables (Intucàbii), al dè dòp dn'eśibisiòṅ dal viṿ par la televiśiòṅ a 'l Hammerstein Ballroom ad New York. 'L àlbum al gh'à dèntar di sòṅ gothic rock e di sistetiśadōr, arc e di efèt speciài, par la prima vòlta in òṅ di sò lavōr, specialmènt in di braṅ Alone I Break, Hating e Hollow Life.
Al prim sìngul tirâ fóra, Here to Stay, in dal 2003 al vins un Grammy Award cuma "Best Metal Performance". Al sò vìddeo, cuma quél dal secónd sìngul Thoughtless, 'l è stâ dirèt p'r i fradèi śmèi Allen e Albert Hughes, famōś p'r avér girâ in séguit al film La vera storia di Jack lo squartatore cun Johnny Depp. Un tèrs sìngul, Alone I Break, al vèṅ dirèt in séguit par Sean Dack.
Al disc al vénd pôc anc parchè di hacker, di làdar dla réda internet, i gh l'ìvan cavàda a rubàr dal computer ad Munky al canti dal disc, sinc méś prima ch'al gnis fóra. Untouchables però al ciàpa listés al disc ad plàtin.
Take a Look in the Mirror
A 'l inìsi dal 2003 i Korn i pùblican cuma sìngul Did My Time, un braṅ ch'al cumparìva in dla culòna sunóra dal film Tomb Raider: La culla della vita cun l'Angelina Jolie ch'la cumparìs anc in dal vìddeo priumusiunàl.
'L ùltim lavōr fat cun tut i cumpunènt uriginài (e par la cà discugràfica Sony / Epic) 'l è Take a Look in the Mirror (Dà n'uciàda in dal spèć) dal Nuvémbar dal 2003. Al disc al vénd 98.000 còpi in dla prima stmana, tucànd la puśisiòṅ 9 in dal sò paéś. A s trata 'd un lavōr dimóndi grèś e rabî e pîṅ ad distursiòṅ, cuma quéi di inìsi e 'l è stâ prudót diretamènt par Jonathan Davis.
Cuma i aṅ dit anca lōr durànt di intervìsti, al disc 'l è stâ fat in présia par via dal vendìti dimóndi basi dal lavōr precedènt, cun al prubléma 'd èsar in gir p'r al Ozzfest tour in cal mèntar.
Al disc al gh'à dèntar quàtar sìngui: Did My Time, Right Now (cun un vìddeo rivultànt fat a cartòṅ animâ par Spike & Mike), Y'All Want A Single (braṅ ch'a tōś in gir al cà discugràfichi) e Everything I've Known. Cuma in “Follow the leader”, a s cata na canta (Play me) cun di pès rap fat par Nas. A la fiṅ dl'ultma cansòṅ, When Will This End, dòp soquànt minùt ad vōd, a gh'è un braṅ lugâ, One (cover di Metallica), sunâ dal viṿ in dal prugràma MTV Icon: Metallica in dal Maǵ dal 2003. Al fà finalmènt anc la sò cumpàrsa in s'n àlbum uficiàl al braṅ Alive, vèć demo dal grup.
Greatest Hits, Volume 1
Al 5 'd Utóbar dal 2004 a véd la luś la prima racòlta di Korn ciamàda Greatest Hits, Volume 1, cun dèntar i sìngui più cgnusû gnû fóra da 'l 1994 a 'l 2003, al remix ad Freak On A Leash e dū cover: Word Up di Cameo e Another Brick In The Wall di Pink Floyd, tirâ fóra cuma sìngui. In tut al disc al gh'à dèntar daśnóṿ pès.
Al 22 ad Favràr dal 2005 al chitarìsta Brian Welch al mòla tut 'd un trat al grup dgénd: «A-j-ò sarnî al Sgnór Gesù Crist cum al mè salvadōr, e a gh tindarò a drē faghénd la mè mùśica». "Head" al s fà batśàr in dal fiùm Giurdâṅ dascurénd liberamènt dla sò cunversiòṅ, specialmènt in dal sò sit internet. Òṅ di mutìṿ ch'al gh'à fat mulàr lè la baràca 'l è stâ quél ch'al n s cumpatìva piò ad sintìr sò fiōla pìcula dir dal parulàsi cantànd al canti di Korn.
See You on the Other Side
Pôc tèmp dòp che Welch 'l iva mulâ 'l grup, i Korn i fìrman un cuntràt da vint-sinc migliòṅ ad dòlar cun la EMI e Virgin Records.
Al 6 ad Dicémbar dal 2005 i faṅ catàr in di negòsi al prim lavōr fat da lōr par la nóva cà discugràfica, See You on the Other Side (A sa vdém da cl'atra banda), ch'al s piàsa a 'l pòst nùmar tri dla Billboard. Al prim sìngul Twisted Transistor al s cumpàgna cun un vìddeo dirèt par Dave Meyers, in dua i Korn i èṅ imitâ in na manéra da far rìdar da di rapper cuma Xzibit, Lil' Jon, Snoop Dogg e David Banner. Àtar dū sìngui i gnaràṅ fóra in séguit: Coming Undone e Politics, quést chè minga sustgnû da 'n vìddeo, ma fat giràr sōl a la ràddio.
Al grup al decìd cun cal lavōr chè ad cambiàr un pôc gènar, avśinànd-as da piò a la lerònica e a 'l stîl ad Marilyn Manson e di Nine Inch Nails ad Peter Steele.
Al disc, ch'al gh'à dū versiòṅ: quéla nurmàla, cun quatòrdas braṅ dèntar, e quéla deluxe cun un CD da piò cun dèntar tri braṅ inèdit, dū mix ad Twisted Transistor e dū vìddeo live, 'l à vindû da piò ad dū migliòṅ ad còpi in tut e al gh 'l à cavâ a rivàr a 'l disc ad plàtin in di Stat Unî, armanénd par 35 stmani in dla Top 200.
Al 13 ad Śnar dal 2006 i Korn i sònan a 'l Hollywood Forever Cemetery, dand vita a 'l See You on the Other Side World Tour cun 'l apòǵ 'd Axl Rose di Guns N' Roses, Chester Bennington e Joseph Hahn di Linkin Park e l'atōra Jessica Biel.
Live & Rare e Unplugged MTV
Al 9 ad Maǵ dal 2006 i Korn i faṅ gnir fóra na racòlta, ad pès dal viṿ e di àtar rar, ciamàda Live & Rare. Al disc al gh'à dèntar sèt canti 'd un cuncèrt dal Nuvémbar dal 2003 a New York e àtar quàtar live, cun in śònta dū pès in studi (Proud e Earache My Eye, quést chè braṅ lugâ dal disc Follow The Leader).
Sèmpar dal 2006 'l è la racòlta dal cuncèrt dal 29 ad Luj a Nashville, The Family Values Tour 2006, cun dèntar sinc braṅ dal grup califurgnàṅ (cun na Shoots and Ladders/Wicked cantàda insém a Chino Moreno) e soquànt di àtar grup cuma i Deftones e i Stone Sour.
Al 12 ad Śugn dal 2006, durànt al tour in dal nòstar cuntinènt, a Davis a gh vèṅ catàda na malatìa dal sangṿ, la Idiopathic Trombocitopenic Purpura, ch'la 'l tîṅ a 'l uśdàr par na stmana.
In dal Dicémbar dal 2006 al baterìsta David Silveria, famóś anc p'r avér fat al mudèl par Calvin Kline e cgnusû p'r èsar al mémbar tìmid dal grup, al fà savér ch'al s turà na pàuśa e ch'al n sunarà briśa in di disc e in di cuncèrt a gnir.
Sénsa 'd lò, al 9 ad Dicémbar dal 2006 i Korn i sònan dal viṿ cun di strumènt acùstic par la traśmisiòṅ dal canàl televiśìṿ MTV insém a la Amy Lee di Evanescence (in dal braṅ Freak on a Leash, sarnî cuma sìngul) e Robert Smith di The Cure in dal braṅ Make Me Bad misćiâ par l'ucaśiòṅ cun In Between Days, vèć pès dal 1985 dal grup ingléś. Da nutàr anc la cover di Radiohead Creep, òṅ di ùndas dal pachét (tri i èṅ i pès tirâ via: No One's There, Thoughtless e Dirty), insém a na Throw Me Away sunàda cun sitar e di taiko giapunéś. L'eśibisiòṅ la vèṅ registràda p'r èsar misa in un disc selebratìṿ ch'al gnarà fóra al 6 ad Mars dal 2007 cun al tìtul MTV Unplugged. In dla prima stmana al lavōr al vénd 51.000 còpi e al finìs a 'l pòst nóṿ dla Billboard 200.
Al 7 ad Śnar dal 2007 i Korn i càtan in dal vèć amìg Terry Bozzio al baterìsta nóṿ.
Untitled
Al 31 ad Luj dal 2007 i Korn i véndan 'l utàṿ disc dla lōr caréra (sertificâ 'd òr dal mumènt ch'l à vindû da piò 'd un migliòṅ ad còpi in tut al mónd), un lavōr sénsa tìtul cgnusû in gènar cuma Untitled o anc The Ominous Root (da 'l nóm dl'òpra ad Richard Kirk ch'la figùra in cupertìna). Al cantànt Jonathan Davis 'l à dit in prupóśit: „A n vlìvan briśa dar n'etichéta a c'l àlbum chè. Al n gh'à minga di cunfìṅ e gnanc di lìmit. Parchè a n dar mia l'ucaśiòṅ a i nòstar sustenidōr ad ciamàr-al cuma i vólan?“.
I sìngui tirâ fóra i èṅ tri: Evolution (Maǵ 2007), Hold On (Utóbar 2007) e Kiss (Avrìl 2008).
Sénsa Silveria da drē da la baterìa par la prima vòlta, in cal disc chè i sònan al sò pòst Terry Bozzio (ch'al vliva dvintàr a tut i cóst òṅ di Korn ciapànd la sò part dal 25% e par cal mutìṿ lè 'l è stâ mandâ via), Brooks Wackerman ma anc Davis stés. I Korn i ciàman anc Zac Baird par sunàr al tastéri.
Al disc al fà al sò debùt diretamènt a 'l secónd pòst dla Billboard 200, un quèl ch'al n capitàva briśa da Untouchables dal 2002, ma in dal gir dna stmana al taca a véndar sémpar méno (un quàrt dal còpi), sparénd dal tut da la clasìfica dòp dódas stmani.
Mémbar
Quéi 'd adès
- Jonathan Davis - vóś e curnamùśa (1993 - incō)
- James "Munky" Shaffer chitàra (1993 - incō)
- Reginald "Fieldy" Arvizu bas (1993 - incō)
- Ray Luzier - baterìa (2007 - incō)
Ex cumpunènt
- Brian "Head" Welch - chitàra (1993 - 2005)
- David Silveria - baterìa (1993 - 2006)
Discugrafìa
Àlbum
- 1994 - Korn
- 1996 - Life Is Peachy
- 1998 - Follow the Leader
- 1999 - Issues
- 2002 - Untouchables
- 2003 - Take a Look in the Mirror
- 2005 - See You on the Other Side
- 2007 - Untitled album
- 2010 - Korn III: Remember Who You Are
- 2011 - The Path to Totality (al gnarà fóra al 15 ad Nuvémbar)
Racòlti
- 2004 - Greatest Hits, Vol. 1
Dal Viṿ
- 2006 - Live & Rare
- 2007 - MTV Unplugged: Korn
Demo
- 1993 - Neidermeyer's Mind
EP
- 1997 - Live at the Palace
- 2001 - All Mixed Up
- 2005 - The Other Side
- 2005 - The Other Side, Part 2
- 2006 - Politics Election EP
- 2009 - Korn Digital EP#1
- 2010 - Korn Digital EP#2
- 2010 - Korn Digital EP#3
Sìngui
- 1993 - Christmas Song
- 1994 - Blind
- 1995 - Need To
- 1995 - Shoots and Ladders
- 1996 - Clown
- 1996 - No Place to Hide
- 1997 - A.D.I.D.A.S.
- 1997 - Good God
- 1998 - All in the Family (insém a Fred Durst)
- 1998 - Got the Life
- 1998 - Children of the Korn (insém a Ice Cube)
- 1998 - B.B.K.
- 1999 - Freak on a Leash
- 1999 - Falling Away from Me
- 2000 - Make Me Bad
- 2000 - Somebody Someone
- 2002 - Here to Stay
- 2002 - Thoughtless
- 2002 - Alone I Break
- 2003 - Did My Time
- 2003 - Right Now
- 2004 - Y'All Want a Single
- 2004 - Everything I've Known
- 2004 - Word Up!
- 2004 - Another Brick in the Wall
- 2005 - Twisted Transistor
- 2006 - Coming Undone
- 2006 - Coming Undone wit It (insém a Dem Franchize Boyz)
- 2006 - Politics
- 2006 - Hypocrites
- 2007 - Freak on a Leash (unplugged, insém a Amy Lee)
- 2007 - Evolution
- 2007 - Hold On
- 2008 - Kiss
- 2008 - Haze
- 2010 - Oildale (Leave Me Alone)
- 2010 - Let the Guilt Go
- 2011 - Get Up! (insém a Skrillex)
Videugrafìa
- 1997 - Who Then Now? Vhs
- 2002 - Deuce Vhs e Dvd
- 2002 - Korn Live Dvd
- 2006 - Live on the Other Side Dvd e Blu-ray
- 2006 - Chopped, Screwed, Live and Unglued Dvd e Cd
- 2008 - Live at Montreux 2004 Dvd e Blu-ray


c: text/html

text:
Grafiit
La grafiit l'è la furma del carbòni a pressiun nurmaal. L'è un mineraal muresín, deent del qual ul carbòni a l'è ligaa sü cunt trii ólter a furmà un piàn esagunaal; al g'à trii eletrúni in dii urbitàj bidimensiunàj ciamaa sp2 e un eletrún in de l'urbitaal s. Dal pünt de vedüda macruscòpich, la grafiit a l'è furmàda a fujètt cumè un líber.
La grafiit la sa pö presentà in dò fuurm: alfa, esagunaal, e beta, rumbuidaal, cunt i istèss prupietà físich ma cunt una strutüra cristalína diferenta; in natüra, ul 30% de la grafiit la sa tröva in de la furma beta, invéci la grafiit sintética la g'à dumè la furma alfa.
La grafiit la fà passà la cureent, vist ca i sò eletrúni a inn líber de mövess.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Münegh
Münegh (Tudesch: München, Bavares: Minga/Mingga, Talian: Monaco, Ingles e Frances: Munich; Latin: Monacum; Pulach: Monachium; Cech: Mnihov; Purtughes: Munique) l'è la capital de la Bavaría e cunt i sò 1,45 mijun de gent a l'é anca la zità Bavaresa püssee granda, la tersa zità de la Germania, e la dudesema zità de l'Uniun Ürupeja. Münegh l'è vün di center ecunomegh, cultüraj e stradaj püssee impurtant de tüta la Federaziun Tudesca e anca vün di sit püssee danarus de tüt' Üropa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Berbèn
Berbèn l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n Al d'Emagna apéna söta 'l crinàl che l' separa la Al d'Emagna da la Al Brembila, a 24 km de la sità e a 675 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 2 377 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,3 km² e 'na densità de popolasiù de 377 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bedoléta, Brembila, Capisù, Sant Imbù.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Berbèn l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Untervaz
Untervaz a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 2353 abitant e una süperfiss de 27.72 km², e al se tröva a una altitüden de 564 meter sura al livel del mar.
El cumün de Untervaz a l'è tacaa ai cumün de Haldenstein, Mastrils, Pfäfers (SG), Trimmis, Zizers.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Untervaz l'è menziunaa la prima volta in dei docüment de l'ann 768-800 col nomm de Uaze.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Post de vett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El catèl de Neuburg l'è staa fat sü in de la segonda part del secul XIII, prubabilment del baron Tumb von Neuburg (Vorarlberg). Inturen al 1450 l'è sota 'l control de Rudolf von Rappenstein, a quel temp l'eva conossüü come Mötteli. In del 1496 l'è staa vendüü al Vescuf de Coira. Pü innanz, in del 1577 el cumün l'ha cumpraa 'l castel e la baronia associada. In del secul XVI el sit l'è staa abandunaa e l'ha cuminciaa la ruìna.
Castei[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Höhlenburg Rappenstein l'è un castel faa sü in de una gròta in sül fianch de la montagna.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Untervaz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ulm
Gl ulm, (pl.) l'olma.
Gl ulm è n'álbërë spëgliuand ë gl jènërë Ulmus, famiglia ë l'Ulmacëë (Ulmaceae). Šta da 65 mëlliun d'ann ngim'a la faccia ë la tèrra (da gl prëngipië ë gl Tërziarië). La rafios l'è quasc ndutt štrëchiat da l'Auròpa.
Nòm sciëndífëchë[càgna | càgna surgente]
Ulmus minor Miller (U. campestris Auct. non L.; U. carpinifolia Suckow).
Dëscrëzzion[càgna | càgna surgente]
Gl álbërë è ávëtë fin a 30 m. L'olma vècchië tiev la scòrza crëttata. Lë frunn suo allíttëchë e appëzzëtuat (2-3 x 3-5 cm), chë në përnucc ë 2 mm. Gl frutt chë suo tunn e chiatt (15-20 x 20-25 mm), tiev na scenna torn torn e náscënë prima ë lë frunn. Zë tròva dend a gl bbòsch e mmies a lë fratt, fin a 1.200 m.
Scërisc a fëbbrar e marz.


text:
Nümar 6
El numer 6 l'è el numer integher ch'al siguta ul 5 e al ven prima dal 7.
Nomm dal nümar in difereent dialett: siis sees...
6 al è ul seguunt nümar cumpòost, i söö divisuur i è 1, 2 e 3. Ul nümar cumpòost següeent al è ul 12. Ul 6 al è un nümar parfett gja che al è istess a la suma di söö divisuur. Ul segueent nümar parfett al è ul 28. Ul 6 al è apó un nümar divisuur armònich e un nümar altameent cumpòost.
Ul plüü ziich grupp mia abelià al è ul grupp simétrich S3 ch'al cuntegn 3! = 6 elemeent
Ul 6 al è un nümar triangülaar: 6=1+2+3. Uviameent, 6 al è un nümar esagunaal. In basa 10, ul 6 al è un 1-nümar autumòrfich.
Par la custrüzziú da parole co la significazziú da 6, sa söö druvá ul prefiss esa cuma in esàgun, esaédar, esàpud, esàmetar.
- Un esàgun al è un pulígun da 6 custaa.
- Un esaédar al è un puliédar cun 6 fasce, cuma un cübi
- Un esàpud al è un animaal cun 6 pé, vargott ch'al trà deent i insett.
- Un esàmetar al è una furma puética cunsisteent in 6 pé par línia.
Ul prefiss esa- apó s'al dövra int i nomm sistemàtegh u difereent cumpuneent chímegh, cuma esametiil.
Ucürenze dal 6:
- Símbul da perfezziun a la càbala gjüdea
- I dí da la creazziú in acordi al Génesi
- Repetüü tré völte al è ul símbul dal dimoni
- Int un bell puu da gjööch da taula, cunt un 6 sa turna a tirá ul daad, igaant inscí un tuurn extra
- Ul nümar da gjügaduur da volley
- A i gh'è 6 cuntineent a la Tera
- Ul nümar da puunt da la stela da Dàvid
- 6 corde gh'a-la la ghitara
- S'al nòmena seest sentüü la intüizziú
- Al dessigna la meza dunzena.


text:
Erölanöa
Erölanöa (en Italià: Verolanuova), l'è 'n cümü de 398 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 25 km a Sud de la cità de Brèsa e 22 km a nòrt de la cità de Cremùna.
El teretóre de Erölanöa l'è töt pià e l'è streersàt del Strù, che l'è 'n fiöm che 'l nas endèl cümü de San Pàol e 'l va a sbötàs endèl Òi a Puntìc. El Strù 'l pödarès véser a l'urìgin o 'ndèna quat maniéra ligàt al nòm de le dò Eröle (Erölanöa e Erölaècia) perchè en urìgin el se ciamàa Verrone.
Del cümü de Erölanöa fa pàrt apò a le frasiù de Bréda e Cadignà. Chèsta öltema la g'ha fàt cümü de per sò cönt enfìna al 1928.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Òr
L' òr l' è n' elemèint chìmic metàlic cul sìmbol Au, nùmer atômic 79 e péś atômic 196,9. L' òr l' è un metàl śàl, lusèint dùtil e maléàbil, ch' à 's càta in natùra sìa int dal stèt pûr, sìa dèinter soquànt mineré.
Al fà pèrt dla famìja dj metàl nòbil, ch' j àn n' élta resistèinsa a la curusiòun e al livèl chìmic j in dimòndi stàbil. L'òr l' è druè in urificerìa, in uduntuiatrìa, per custruìr dal pròteś pr' i dèint e in eletrònica, perchè l'è un bonìs'm cundutôr.
Incòri al 's drôva lighè a d' j èter metàl in dal lîghi per èser piò robùst.
La purèsa dal lîghi dl' òr la s' ciàma cùi carét, ch' j diśèn quànti pèrt d' òr pûr j gh' jn 24 pèrt ed léga. In cla manéra chè l'òr a 24 carét l' è al piò pûr, mèinter che, pr' esèimpi, n' òr a 20 carét al gh' avrà 20 pèrt d' òr e invéci 4 pèrt d' éter metàl.


text:
Giuseppe Mezzofanti
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Giuseppe Mezzofanti l'è stè un cardinèl dal Setzänt-Otzänt ch'l è vanzè famåus cme on dî pió grand poliglòt ed tott i ténp.
Nèd a Bulåggna dal 1774 int'na famàjja puvratta, l'era cén ch'l avêva una memòria ch'la fèva pòra, l'era brèv int'la mûsica e l'era 'na moccia brèv a inparèr dal languv furastîri.
L'era andè a scola al Scuole Pie a Bulåggna e lé a i avêva cgnussó di misiunèri gesuiti ch'i êren int'al Stèd d'la Cîsa sénd che l'åurden l'era stè suprèss. Dscurand cun låur l'avêva inparè tott d'un fiè al svedais, al tudàssc, al spagnôl e dî èter dialétt ispanoamericàn. Intant al studièva anch' dal languv môrti ch'l era dré ad inparèr a scôla.
Dåpp l'era entrè in seminèri, l'avêva finé ed studièr filosofî e teologî di mondi prémma d'l etè necesèria pr'advinter prît. Alåura l'avêva pinsé ed metters drî a studièr al languv orientèli.
Dal 1797, quand l'avêva 23 ân, l'arzàvv l'åurden ed prît e al tôl l'insegnamänt ed żudî, âreb, ed languv orientèl, ed grîg a l'Universitè ed Bulåggna.
Stral 1799 e l'1800 l'è int'i sbdèl par fèr curâg' a chî furastîr ch'i êren lé ch'i tirèven i ûtum e acsé l'aveva inparé 'na moccia d'ètri languv europèi. L'era vanzè al cunfesåur dî turéssta e dî viazatûr ch'i pasèven par la zitè.
Dal 1806 l'avêva détt ed nå a Napoleån ch'la i avêva dmandè s'al vlêva andèr da ló a Paris. Prémma al i aveva anch' dè só al Pèpa Pio VII. Invêzi po dal 1831 al dîs ed sé al Pèpa Gregorio XVI quand al i dmanda d'andèr a sarvézzi d'la Cungregaziån par la prupagaziån d'la faid.
A Råmma, stra misiunèri e gran dutûr ch'i gneven da tott al månd, al Mezzofanti l'aveva inparé däli ètri languv.
Stra totti äl languv, ai è stè såul al cinais ch'al i avêva dè da sudèr: l'era stè custratt a pêrder quater mîs prémma ed sentirs padrån d'la langua. Dåpp al pèder Umpierres, ch'l era bèle stè misiunèri a a Macao e l'aveva insgnè la langua cinaisa a la Propaganda Fide, l'aveva tachè a dscårrer con ló in cinais e l'aveva confermè ch'l êra propi bån ed dscårrer in mandarén.
Gregorio XVI l'era vanzè so amîg e prutetåur. L'avêva fât advintèr cardinèl int'al Concistoro dal 12 febrèr 1838.
L'è môrt a Råmma dal1849. Quand l'è môrt al savêva lèzer e dscårrer bän 38 languv e lezèr e capîr bän däli ètri 40: in tott al capéva 78 languv. Al so monumänt l'è int'la Chiesa di Sant'Onofrio al Gianicolo.


text:
31 10
Ol dé 31 de utùer l'è 'l 304 ( 305 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 62 dé a finí l'an.
Ul dí 31 de utùer al è ul dí da pòost 304 ( 305 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 62 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1956 - Ungària: se passa öna reölta contra i tröpe Soviéteghe.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1632 - Delft (Olanda): Johannes Vermeer, pitur. (m. 1675)
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Castegnada a Catalunya.
Festa locala del Masnou a la comarca del Maresme
Halloween aj paes anglosassú.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text: Gievgia, ils 8 da november 2011, ha gì lieu a Cuira la 9avla conferenza da las presidentas communalas dal Grischun. 20 da las 178 vischnancas vegnan actualmain presidiadas d'ina dunna. A chaschun da questa conferenza han las presidentas communalas visità in lavuratori davart il tema "pussanza ed influenza" da Zita Küng. Ella è possessura da la firma da cussegliaziun "EQuality". Silvia Hofmann, la manadra dal post da stab per l'egualitad da las schanzas, ha fatg in bainvegni a las presidentas communalas ed ha ditg, ch'ina da las furmas las pli impurtantas e las pli persistentas da sustegnair las dunnas en la politica saja il barat en in circul pitschen e l'amplificaziun da la rait da contacts


text:
La chalira po donnegiar la sanadad dals umans ed eventualmain reducir las prestaziuns spiertalas e corporalas.
Quant bain ch'ina persuna cumporta la chalira, dependa er da ses stadi corporal mumentan. Uschia cumportan ins cleramain main bain la chalur, sch'ins ha per exempel in dafraid u malsognas cronicas. En general reageschan dunnas en speranza, uffants pitschens, persunas pli veglias e malsaunas pli fitg sin temperaturas autas.
Mals tipics en consequenza da la chalira pon sa mussar en furma da sturnizi, mal il chau, spussada, malesser, vomitar e.u.v.
Recumandaziuns generalas da cumportament durant in'unda da chalira:
- uras cun la pli gronda irradiaziun dal sulegl (11.00 fin 15.00); uras las pli chaudas il suentermezdi (15.00 fin 18.00): restrenscher las activitads al liber sin la damaun e la saira e sche pussaivel restar a la sumbriva.
- evitar sche pussaivel sforzs corporals. Baiver avunda en cas da lavur corporala (bavrondas fraidas senza alcohol).
- sa proteger cunter l'irradiaziun directa dal sulegl (sumbriva, vestgadira, chapè, egliers da sulegl, crema da sulegl e.u.v.).
- purtar vestgadira clera, betg stretga.
- baiver avunda (almain 1,5 fin 2 liters per di) e cumpensar a medem temp la perdita da sal e d'aua. Adattads èn per quest intent: aua minerala che cuntegna natrium, sucs, schuppas, fritgs cun blera aua sco melonas, cucumeras, tomatas, frajas, persics.
- mangiar chaussas frestgas, fraidas e ligeras e reparter ils pasts sin l'entir di.
- cumpensar la perdita da sal durant u suenter activitads sportivas.
- nizzegiar la sfradentada durant la notg: dar intensivamain aria als edifizis.
- sa sfradentar cun ina duscha fraida u cun in bogn fraid.
- en cas da lungas periodas da chalira (e da setgira) resulta savens er in privel d'incendis da guaud.
- s'infurmar cuntinuadamain sur las medias resp. sur las prognosas da l'aura.
- resguardar las annunzias push da l' app da MeteoSvizra.
- en mintga cas suandar las instrucziuns da las autoritads.


text:
Arlesheim
Arlesheim a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.94 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 8979 abitant.
El cumün de Arlesheim al se tröva a una altitüden de 335 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dornach (SO), Gempen (SO), Münchenstein, Muttenz, Reinach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Arlesheim in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sumér
Artéccol in dialatt bulgnais
I Sumér fonn d'la zänt ch'l abitèva int'la Mesopotâmia stra 'l 4000 e al 2000 prémma ed Crésst. I Sumér i fundénn däl gran zitè, ch'äli avèven totti un témpi pr'un dio e un rà ch'äl guvernèva. I Sumér fonn stra i prémm a fèr zirèr l'acua int' i cànp e stra i prémm a scrîver cun la scritûra a ciudén. I inparénn a metter al rôd ai lûr piû e a lavurèr al brånz.
Al nomm Sumér al vén da l accadic. I sumér i s ciamèven in la låur langua Kengi. Al nomm ch'as trova int'la Bébbia, sennaar, al dgéva gnîr da sumer, ch'al dè uréggin ancha al egiziàn Sangar.
Riferimént[modifica | mudéfica la surzéia]
- Bébbia


text:
202
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Caracàla el sposa la Flavia Plautina, fioeua del pretor Cai Fulvi Plauzian.
- El imperador roman Setimi Sevéri el vieta de fá proselitismo.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sant'Irenee de Lion, vesch e teòloch grech.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Hallau
Hallau a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 2035 abitant e una süperfiss de 15.32 km², e al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.
El cumün de Hallau a l'è tacaa ai cumün de Eggingen (DE-BW), Neunkirch, Oberhallau, Stühlingen (DE-BW), Trasadingen, Wilchingen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hallau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1095 col nom de Hallaugia superiori et inferiori. Mudel:As of, 14.3% of the population belonged to the Roman Catholic Church and 67.9% belonged to the Swiss Reformed Church.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
SH_stat
- ↑ Hallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hallau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Orghen (strümènt)
L'Orghen (del Grech όpYavov – organon, "orghen, istrüment, ütènsil") a l'è un istrüment müsical de la fameja di aerofen che l'è sunaa cunt vüna o püssee taster, ciamaa manuaj e una pedalera. El sò sun al vegn föra di cann, de metal o de legn, ch'a hinn lungh, grand e faa in manera diferenta a segunda dela nota e del timber.
L'orghen a l'è fundamental per la müsega sacra e per la litürgia religiusa.
A gh'è di istrüment, cume l'harmonium e l'orghen Hammond, ch'a hinn derivaziun de l'orghen ch'en ocupen de men de spazi e custen de men.


text:
Donnas
Donnas l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 2 638 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 78 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arnad, Bard, Carema (TO), Hône, Perloz, Pont-Saint-Martin, Pontboset, Quincinetto (TO), Trausella (TO), Traversella (TO).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ovàre (botànica)
En botànica l'ovàre l'è 'na part del ginecèo. L'è la regiù 'ndóche gh'è dét i òvuli che vegnarà fecondàcc. L'ovàre l'è furmàt de giöna o piö fòie mudificàde che ciàpa nòm de carpèi e che reprezènta i macrosporòfili. Dét endèl ovàre ch'è giöna o piö cavità, ciamàde, "lòculi" 'ndóche gh'è dét i òvuli che spèta de éser fecondàcc per dòpo trasfurmàs en granì de somésa; l'ovàre l'è destinàt a trafurmàs endèl fröt. I òvuli i se 'nserés dét endèl ovàre endèna zòna ciamàda placènta.
Ensìma al ovàre gh'è 'l stil e i stìgmi.
L'ovàre l'è 'n órghen encaàt, dividìt en divèrse lòze o stansète, endóche dét se fùrma i gametòficc feminìi, ciamàcc òvuli. I elemèncc de distinsiù per la determinasiù sistemàtica i è 'l nömer de le lòze de l'ovàre, el nömer dei òvuli, el rapórt anatòmic che l'òvulo 'l g'ha co l'ovàre, ciamàt placènta e, öltem, la puzisiù de l'ovàre respèt al resetàcol e a i óter vertezèi del fiùr.
A segónda del nömer de lòze, l'ovàre l'è ciamàt uniloculàr, biloculàr, pluriloculàr. La spartisiù en divèrse lozète l'è fàda 'n manièra che le sédi le se desterböéses en simetrìa radiàl entùren al as del ovàre. Le placènte, per fenéser, le se tróa sö la parét de l'ovàre o se nò endèla part centràl.
La puzisiù de l'ovàre 'n relasiù al resetàcol l'è giü de i aspècc de clasificasiù piö 'mportànti e 'l vé discriìt co chèsta terminulugìa:
- Ovàre sùpero. El se 'nserés de sùra del resetàcol de 'ndóche 'l vé sö en maniéra bèla ciàra. De conseguènsa i óter elemèncc del fiùr i è ciaramènt inserìcc söl resetàcol sóta a l'ovàre e per chèsto i vé ciamàcc ipogìni.
- Ovàre semi-ìnfero. L'è tacàt a metà del resetàcol. i óter elemèncc del fiùr i se tàca söndèna ipotética lìnea equatoriàl furmàda de la part süperiùr del resetàcol, per chèsta rizù i è ciamàcc perigini.
- Ovàre ìnfero. L'è completamènte dét endèl resetàcol, del qual ànsa sö 'l stil. I óter elemèncc del fiùr i se 'nserés endèla pàrt finàl del resetàcol che 'l vé a furmà 'n anèl ensìma al ovàre, e per chèsta rizù i vé ciamàcc epigìni.


text:
Lech (AT-8)
Chela vus chi la parla del cumün del Vorarlberg - olter signifegaa i truee chinsci: Lech (desambiguassiun)
Lech l'è on comun austriegh, del land del Vorarlberg. El fa part del distrett de Bludenz e el se troeuva a ona altituden de 1 444 meter sora del nivel del mar e l'è vun de pu renomaa sit sportiv invernaj internassiunaj di Alp. El se troeuva ai pee de l'Arlberg.
El gh'ha 1,532 abitant (dato del Magg 2015[1]) e ona superfis de 89,97 km² per ona densità de popolazion de 0 ab./km².
El sò codes statistegh l'è 80113.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lech la se tröva a 1.444 meter in sü 'l nivel del mar, in Vorarlberg. El 14,1% de la sua süperfis l'è buschìf, menter che 'l 58% l'è faa sü de munc e còj. A nivel geugrafegh ed istoregh Lech la partegn al Tannberg, però pö a nivel türistegh la partegn a l'Arlberg.
El cumün l'è faa sü del scirö del paes e di so tuchelit püssee piscinit, ciuè Zürs, Zug, Oberlech e Stubenbach.
Arent a Lech se giunten insèma i funt del riaa Formarinbach (anca funt del Lagh de Formarin) e del riaa Spullerbach, che'l vegn föra del Lagh de Spuller e 'l finiss sgiò a Lech, per l'apunt.
L'istoria del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lech l'è stada fada sü in del 13./14. secul de di gent Walser rivaa li de la Sgüissara Tudescòfena e la s'è ciamada finn al 19. secul Tannberg (ciuè Munt di Abièss), e pö, del mom „Tannberg am Lech“, l'è gnüü föra 'l nom, püssee sempliz, Lech. El paesitt 'l s'è revitalizzaa in di ültem agn grassia 'l türism che l'è bel ficc, tant d'inverna 'me d'istaa.
In de l'Aust del 2005 di gran toch del paes hin staa spazzaa via de l'alüviun traa la di gran rusciad vegnüü gio a la finn de l'istaa.
Pulitega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La Setáda cumünala l'è fada sü de quindes assessur. Ij elessiun vegnen faa per vurè pupular e minga per partii pulitegh, una manera de fà pulitega tipega di cumünidad Walser. In di elessiun del 2005 han pruaa si a vudà i partii pulitegh però pö in del 2010 hin vegnüü ancamò bun ij elessiun a scerna pupulara.
- El Bürgermeister, ciuè 'l sindech a l'è 'l Ludwig Muxel.
El Scüd del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El scüd del cumün l'è staa metüü insèma in de l'ann 1968 suta 'l prusgèt de l'artista e stüdius de eraldega Konrad Honold. A l'è staa iningüraa el desdòt de Fevree del 1969 del guerna del Vorarlberg: dividüü de 'na stanga grisa; denans un suu giold a sfund blö, e dedree un abiezz negher in sü 'n col a tri pizz a sfund russ. L'abiezz l'è un simbul cumün a tücc i paes de la Furesta de Bregenza.
Cultüra e Rob de Vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La Gesa Parauciala St. Nikolaus: La Gesa l'è stada fada sü la prima völta in del 1390 in stil gotegh e pö l'è stada renuada tüt' intrega de la scima ai pee in del 1987. La Gesa uriginaria rumanega la se pò 'ncamò vedè in di fresch. El dedent de la Gesa l'è staa trasfurmaa in del 1791 in stil Rokokò. De particülar interess l'è 'l chignö de la tur a furma de schigula che l'è volt ben 33 meter e la camara campanaria cunt i so ses campan de brunz, di quaj vüna l'e del 15. secul.
- El müsee Kästle-Mountain: In del Dezember del 2008 in de l'edifizzi de la füniculara del Rüfikopf l'haa dervii ij üss el Kästle Mountain Museum. EL müsee permanent el fa amirà l'istoria de la marca de scí Kästle e la so strecc repòrt cunt el paes de Lech am Arlberg.
- El Müsee Huber-Hus: La Huber-Hus (ciuè Cà Huber in del dialet alemanegh del Vorarlberg), fada sü in del 1590, la invida i visitadur punt prim al pian tera a dagh una svardada a i cà e a i mestee de muntagna, e indua la cüsina la representa 'l scirö storegh de la cà. Roba campiunaria e svariaa barlafüss de l'etaa baròca al didincö vegnen di prupretari inizziaj, ciuè la fameja Huber. Bej de vardà hinn anca i svariaa arnes in de "cambara del brentee", ciuè l'ufesina del butee, vegg de püssee de düsent agn. In de la cantina de la cà gh'è l'archif del cumün de Lech am Arlberg. El pian de sura, inscambi, l'è dervii ai türista do völt a l'ann per fer campiunari et similia.
- El parch natüral Naturschutzgebiet Gipslöcher: sü in scima sura Lech am Arlberg gh'è un toch de tera prutegiüü ciamaa „Gipslöcher“ che 'l scüsa de mini parch natüral.
- L' Oper im Schnee (l'Opera in la fioca): un grup uperistegh de Bregenz, i Bregenzer Festspiele vegnen chinsci tücc i sgenee a fà i pröf de teater.
Istrüssiun e Scöra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In paes gh'è una scöra süperiura cunt 75 scular, e una scöra elementara cunt 74 scular (insci in del Sgenee del 2005), e pö anch un asil.
Sit Gemej[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kampen (Sylt), un paes in sü l'isulòt de Sylt in del Schleswig-Holstein in Germania: un cadó de la gent de Lech am Arlberg al cumün de la Frisia del Nord l'è stada una gòndula de vüna di fünicular de Lech che 'dess l'è setada sgiò in sü la riva del mar a Kampen. In iscambi i Frisian gh'han da la cà de legn a la fermada del büs che se ved in de la sumejansa sü de sura in che la pagina chi.
- Beaver Creek Resort in Colorado USA: el Beaver Creek Resort l'è 'l sit türistegh de sport invernaj, el pü grand, de tüt' intrega l'America e l'è tüt privaa.
- Hakuba in Giapun: el paes de Hakuba l'è la cüna di sport invernaj giapunes e 'l sit di giögh ulimpegh inveraj del 1988 a Nagano.
Olter Rob (un puu cürius)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ai türista regular del cümun, despö de 10, 15, 25, 35, 45 e 55 agn cunt permanens de almanch set dí, ghe dan di spilèt cumemuratif.


text:
Pruvincia de Bèrghem
- Süperfiss: 2.723 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2010): 1.098.740 ab.
- Densitaa: 404 ab./km²
- Nümer de cumün: 244
- Capitaal (pup. 2010): Bèrghem (120.694 ab.)
La Provincia de Bergom (Pruìnsa de Bèrghem in Bergamasch) l'è mettuda in del center de la Lombardia; la confina cont i provinz de Lecch, de Monscia e Brianza e de Milan a òvest, con quèlla de Sondri a nòrd, quella de Brèssa a est e quella de Cremona a sud.
El sò territòri l'è spartii fra la montagna, la colina e la pianura.
La part de montagna l'è la pussee granda (pussee del 60% del total) e l'è occupada di Alp Oròbi, tajaa da tré gròss valad profond: la Val Brembana, la Val Seriana e la Val Cavalina, con tutt i sò valètt lateraj (Val Talegg, Val Brembila, Val Serina, Val de Scalf).
Tra la pianura e la montagna gh'è ona zenta de ronch, cont i Coll de Bergom e el Parch di Coll de Bergom, la Val Calepi e la Val San Martin; tutta la part meridional l'è inveci pianura, de origin alluvional e compresa trai fiumm Ada e Òli. Tutta la part bassa la gh'ha on ambient oramai antropizzaa, anca se in d'on quaj sitt gh'è ammò dii paesagg minga tròpp ruinaa; a bon cunt, la densitaa l'è minor de quella de la provinza de Monscia ò Milan.
L'ambient de la montagna l'è inveci puttòst ben tegnuu: se regòrden a quèll propòset chì tutt i zòn protett (bell grand a l'è el Parch di Oròbi Bergamasch, al confin settentrional).
L'economia de la provincia l'è dominada de l'industria, fada per el gròss (comè in del rest de la Lombardia) de aziendi medi e piscinitt; i settor pussee in forma a hinn el tessil, la mecaniga, la siderurgìa (se regòrda la Dalmen).
L'agricoltura l'è oramai marginal, anca se in pianura l'è eficent e la consent di produzion elevaa; in montagna l'è inveci trascurabil, vist el fenòmen de l'abbandon de part de la popolazion.
Ona risorsa di montagn a l'è el turismo.
In de la Provincia de Bergom gh'è vun di pussee important aeropòrt in Itàlia: quell de Ori (in bergamasch Öre), che l'è diventaa el 4° in Itàlia per i persònn e adiritura ul 3° per i merci.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compagn de tutt el rest de la Lombardia, anca in de la Bergamasca la lengua ofizzial l'è l'italian.
In ogni cas, l'è ancamò putost conservaa el lombard, in de la soa variant oriental. El bergamasch l'è vun di dialett pussee important del lombard, e l'è parlaa pu o manch in tutta la region, cont ona quai variazzion: i dialett de la Bassa (soratutt quella ocidental: Casiraa, Trevij, Pontiroeu...) e di vai (per esempi la Val Gandin) poeuden avèggh di caratter divergent respett a quell de la città. In ogni cas, el bergamasch l'è putost omogeni in di sò caratter fondamentai.
Collegament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Maryland
El Maryland a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 32.160 km² e una pupulaziun de 5.558.058 abitant.
A a l'è tacaa a nord a la Pennsylvania, a ovest e a süd a la Virginia e a la Virginia Ucidentala, a est al Delaware e a l'Ucean Atlantigh.
La capital a l'è Annapolis (35.838 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Baltimore (638.614 abitant), che l'è anca l'ünega cità cun püssee de 100.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Maryland al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Maryland


text:
Marburgh
Marburgh (Marborg in de la lengua local; Marburg in todesch; Marburgo in italian, spagnoeu e portoghes; Marbourg in frances) a l'è ona città de la Germania central.
La città la fa part del Land de l'Assia, in del circondari de Marburgh-Biedenkopft, e la cunta 73 125 abitànt (dato del 31. Dic 2013). A Marburgh gh'è la tomba del Paul von Hindenburg, general, eròe de la Prima Guerra Mondial e president de la nazion in di ann 1925-1934.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Poitiers, Francia.
- Maribor, Slovenia.
- Sfax, Tunisia.
- Eisenach, Germania.
- Northampton, Regn Unii.
- Sibiu, Romania.


text:
Sbuvadas
D'ina sbuvada vegni discurrì, sche secturs da la spunda, che consistan da grip e/u da crappa lucca, glischnan giu. Sbuvadas veglias calmas pon puspè daventar activas, e quai plaun a plaun u er andetgamain. Ina furma speziala da sbuvadas èn sbuvaditschs da glitta e glera. Per il solit vegnan els mess en moviment tras plievgia intensiva. La maschaida da crappa lucca e blera aua curra giu svelt e n'è betg chanalisada. Sin spundas stippas pon tals sbuvaditschs perquai esser spezialmain privlus.
Bovas
Cuntrari a sbuvadas sa mussan bovas per il solit en in curs d'aua stip, sco per exempel en in torrent. La lavina da glitta che sa cumpona d'aua, da glera ed eventualmain da bists da bostga po vegnir fitg svelt a val. En la planira sa ferma la bova. Ses material resta enavos là.
Crudada da crappa
Da crudada da crappa vegni discurrì, sche singuls craps u blocs da grips crodan giu. Ils craps ed ils blocs da grips sa ferman per il solit, sch'ina spunda è main stippa che 30 grads. Bostga resp. il guaud pon reducir fermamain la vehemenza dals craps e dals blocs da grips.


text:
Thuja occidentalis
La Thuja occidentalis, tüia ‘n Lumbàrt, l’è öna spéce de la famèa di Cupressaceae che la è da l’America e dal Canadà e l’è stacia portada ‘n Eüròpa ‘n del méla e òt (1.800) de dovrà per ornamét ‘n di giardì.
La Tüia l’è ü sempervért, la crès da i 10 a i 15 méter e de sólet la ciapa öna bèla furma a còno che la tènt a pèrt quando l’è ‘nacc co i agn.
La fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie i è piccinine piccinine, facie a scaia, strécie strécie al brochèl/ramelì, metide ‘n quàter file töt intùren; i è bèle érde sura e zaldine sóta, i è piö gròse de chèle de la Thuja orientalis e a sfregale i lasa ‘ndà ü bèl pröföm de póm. I ram i è per lo piö metìcc ‘n pià a diferènsa de la Thuja orientalis che la ghi à per lo piö metìcc per impé.
Ol fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Thuja l’è öna pianta monòica, cioè öna pianta che la gh’à i ‘nfiurescènse maschii e feminii sö la stèsa pianta. Per ès piö precìs la tüia l’a gh’à di infiurescense dóma feminìi e di ‘nfiuresènse dóma maschii: i prime i è di còni zalcc - marù, chèi maschii i è pò a lur di còni de culùr zaldàstr sfömacc de rós che i se dèrf ‘n Avrìl e che i se tróa só la pónta di ramelì.
Ol fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol fröt l’è ü strobilo che l’ gh’à la forma d’ün öf fai sö da 10 iscaie con d’öna bèla pónta redónda/tunda. I fröcc de sólèt i è mai desperlür, ma i se fà sö a ròs, i diènta marù e i se dèrf fò a rosèta per lasà ‘ndà la somèsa.
Come dovrala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tüia la è buna per ornamét, piantada desperlé o suertöt in fila per fà di sése, desà che la sopórta bé ol tai; la preferés ès metida al sul e ès pinatada ‘n d’ü teré bel frèsch e ömet. La Thuja occidentalis la sopórta mèi ‘l frècc de chèla orientalis.
De mia confónt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Thuja occidentalis l’è mia de confónt con la Thuja orientalis che pör la ghe sömèa e con la Thuja plicata.


text:
Apples
Apples a l'è un cumün svizzer del distret de Morges, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.89 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1248 abitant.
El cumün de Apples al se tröva a una altitüden de 635 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Pampigny, Sévery, Colombier (VD), Clarmont, Reverolle, Bussy-Chardonney, Yens, Ballens, Mollens (VD).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Franzés) Sit Ufizial
- (Franzés) Aerial views of the municipality
- (Franzés) Commune de Apples - VD - Suisse. communal.ch.


text:
Terra crea
La terra crea (variant: creda, crena, greda, cleda[1][2]), ciamada anca terra rossa o gisc[3] l'è on deposet che 'l vegn de la decomposizion di sass che contegnen el feldspad (per esempi el granii). La nass in d'on process natural de temp variabel de desenn de mier de agn. Ona voeulta generada, la terra crea la se produs in su lisivazion a oriziont de cumulazion.
Del pont de vista fisegh a l'è on coloid, cont ona particola proppi piscinina e 'na superfis lissa. El diameter di particoi el gh'ha de vess sotta i 0,002 mm. In la frazion testural la terra crea la pò 'vèggh anca di particoi minga minerai, i fitolitt. Del pont de vista chimegh, inscambi, l'è on silicad idrataa de l'alumini.
A l'è ona terra ladina che la ven doperada despess per fa su di vas e di laterizzi.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm crea el vegn del latin "crēta", in del sens de "terra che la riva de l'isola de Creta"[4]. El termen l'è cognossuu in lombard, piemontes, arpitan, venet e romagnoeu, oltra che in napoletan e sicilian. Inscambi, in italian la creta l'è apena vuna di varietà de la crea. A l'è spantegaa anca l'italianism argilla (de origin greca), che l'è 'l termen pussee doperaa in di lengov romanz.
Inoltra cre(d)a l'ha faa nass di nomm de sit, indè che probabilment a ghe n'era ona motta: per esempi Credera, in del Cremasch.


text:
Plan-les-Ouates
Plan-les-Ouates a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.88 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 10325 abitant.
El cumün de Plan-les-Ouates al se tröva a una altitüden de 405 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bardonnex, Carouge, Confignon, Lancy, Onex, Perly-Certoux, Troinex. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
The Experiment - Cercasi cavie umane
The Experiment - Cercasi cavie umane (’L esperimènt - I s péscan dal cavi umàni) 'l è 'n film dramàtic dal 2001 'd Oliver Hirschbiegel trat da 'l rumànś Black Box dal tedésc Mario Giordano, ch'a sò vòlta al tōś ispirasiòṅ da 'l esperimènt dla parśòṅ ad Stanford, un studi psiculògic par védar al cumpurtamènt umàṅ in na sucietà in dua al parsòni i èṅ badśàdi par far sōl un quèl, cuma stablî da i grup in du i s càtan.
In dal 2010 i Americàṅ i aṅ arfàt al film cun al tìtul ad The Experiment.
Sunt
Al tasìsta e vèć repòrter Tarek Fahd (Moritz Bleibtreu) al lèś in sun giurnàl la reclàm 'd 'n esperimènt mis in pē da 'n grup ad psicòlug in dua di vuluntàri, par dū stmani e in cambi ad quàtar-mila marc (dū-mil'euro a 'l incìrca), i gh'aràṅ da impersunàr dal guàrdi e di parśunēr a 'l intéran dna parśòṅ minga véra. Pinsànd ad catàr sù 'n scoop sensasiunàl, al decìd ad śibìr-as par far-an part, 'd acòrd anc cun al sò vèć cap ufìsi. Par tiràr śò incòsa, al s pòrta sèg un para 'd uciài bòṅ par tiràr śò quél ch'al véd e 'n walkman purtàtil fint par registràr al tut.
Quànd al riva là a gh vèṅ dit ch'al farà òṅ di parśunēr, al nùmar stanta-sèt, e che lò, cumpàgn a i sò cumpâr Steinhoff (Christian Berkel) nùmar trént'òt e Joe (Wotan Wilke Möhring) nùmar ssanta-nóṿ, al gh'arà da lasàr da na banda la sò privacy e daśmindgàr-'s i dirìt sivîl. Par còntar, i cumpurtamènt viulént i n èṅ minga parmés da part di vuluntàri o senò a s gnarà casâ via da 'd là. Al guàrdi i saràṅ in tut òt e i gh'araṅ da tgnir-i 'd òć garanténd 'l órdan e al rispèt dal règhli. 'L esperimènt al sarà rigistrâ 24 óri su 24 da dal telecaméri e al psrà èsar suspéś o farmâ in tut i mumènt.
A 'l inìsi a pâr tut un śóg e tut i s tōś'n in gir ma pò al ròbi i s tàcan a far sèri dabòṅ.


text:
Sankt Antönien: Dapi 30 onns gravader da buis da chatscha
- Mardi, 16.2.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 16.2.2016, 11:45, RTR
Emprendì ha Andreas Luck constructur da buis (Büchsenmacher). Cun reparar e far service a quellas buis ha el adina puspè vesì buis cun gravuras. El è stà fascinà da quai ed ha fatg la scolaziun da gravader. Il 1986 ha el avert ses agen atelier a Sankt Antönien en il Partenz.
Atgnamain ha Andreas Luck vulì vegnir mecanist da töffs, quai fiss stà sia clamada da siemi. Ses bab n'ha dentant betg vulì quai ed uschia ha Andreas Luck emprendì construider da buis. Suenter l'emprendissadi ha el lavurà 3 onns sin sia professiun ed è là adina vegnì en contact cun buis ch'eran gravadas. Quai ha fascinà el. Gia sco buob haja el dissegnà bain ed el aveva era in dun per entagliar lain. Uschia haja el cumenzà a s'interessar per la gravura.
Scolaziun da gravader a Ferlach
Suenter avair legì intgins cudeschs e revistas davart la gravura ha el fatg la scolaziun da gravader. Era suenter la scolaziun ha el pudì lavurar en l'Austria anc in onn e gia gì lavur da la Svizra. L'onn 1985, l'atun, è Andreas Luck returnà en sia patria ed ha avert ses agen atelier da gravura. Il cumenzament eran 80-90% da sia lavur da far gravuras, il rest eran reparaturas e service da buis. Quai è sa midà. Ozendi fan las gravuras anc ora radund la mesadad da la lavur.
Las buis gravadas èn unicats
Mintga buis da chatscha che Andreas Luck gravescha èn unicats. El na fetschia mai la medema gravura duas giadas. «Ina sumeglianta bain, dentant mai la medema», di Luck. Quai na vulessia el betg ed era envers il client na fiss quai betg en urden. Lez veglia in unicat e paja era persuenter. Andreas Luck fa las gravuras durant il temp d'enviern e baud la primavaira. Il rest da l'onn ha el da far reparaturas e service, va a sajettar cun clients.
El sez è dentant era chatschader, el giaja cun gust sin chatscha bassa, di el.


text:
Petroselinum crispum
Al Petroselinum crispum (erburínn, erburént, perdersil, arburinn o persèm in insübrich, persèm o pedersèm in bergamasch[1]) l'è una pianta bienal, uriginaria di zonn mediterrani. La cress deperlee int i bosch e int i praa di zonn a clima temperaa; la patiss fort 'l fregg.
Aspet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è una pianta erbacea, cun una radisa rubüsta de culur bianch e gialdón. I föi i henn cumpletament lis e i gh'hann un inturna triangular frastajaa. L' infiorescenza l'è un umbrel furmaa da una cinquantina de fiur piscinìn a cinqu petal, bianch e di völt cun un zich de blö e aransón.
Cüriusità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int al so diziunari, al Cherubini[2] 'l fà la specülazion che la parola erburìnn (ai temp druvada anmò int la so furma singulara erburinna) la pudariss vegnì da erba urina, per via di pruprietà diuretich de la pianta.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ NavigAIS,Carta 1385
- ↑ Francesco Cherubini, Vocabolario Milanese-Italiano, Milan: Imp. Regia Stamperia, 1840-1843.


text:
Saint-Martin
Saint-Martin a l'é 'l nòm:
- d'un comun svìsser ant ël canton ëd Valais
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment dël Bass Ren
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd j'Àut Pirené
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Gers
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Morbihan
- d'un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Var
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
Sunsì
Sunsì (Suncin in insübrich e Soncino in Italian) l'è 'n cümü de 1 248 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) en pruvincia de Cremuna. El 18 noèmber del 2004 l'è stada fàda cità del president de la Repüblica Italiana Carlo Azeglio Ciampi. El g'ha tré frasiù: Galignà, Ilàcampagna e Isènch.
L'è tacàt ai cümü de Casalèt da Sura, Cümignà, Geniólta e Tisénch de la pruvìncia de Cremùna; Iurs, Rocafrànca, Vilaciàra de la pruvìncia de Brèsa; Funtanèla e Tór Palvisina de la pruvìncia de Bèrghem.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Sunsì l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Ròca sforsèsca pasàda pò a i marchés Stampa e lasàda al cümü dal marchés Massimiliano Cesare Stampa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Teremòt de Sunsì del 12 de magg 1802.


text:
Valgòi
Valgòi (nòm uficiàl en italià: Valgoglio) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa in de óna àlèta perpendiculàr de la ólta Al Seriana a 44 km de la sità e a 929 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 597 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 31,8 km² e 'na densità de popolasiù de 19 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Ardés, Brans, Caruna, Gandelì, Gróm.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Valgòi l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Gossau (SG)
Gossau a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de San Gal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 27.51 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17983 abitant.
El cumün de Gossau al se tröva a una altitüden de 638 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andwil, Flawil, Gaiserwald, Herisau (AR), Niederbüren, Oberbüren, San Gal, Waldkirch. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gossau l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment de l'ann 824 col nom de Cozesaua.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Citaa de Gossau
- Gossau (SG) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1Rü yexgumarüü̃ ta ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü ñuxre i duü̃xü̃gü i nuã ngẽxmagüxü̃ rü tãũtáma nayu ñu̱xmatáta nüxü̃ nada̱u̱x na ñuxãcü ãẽ̱xgacü ya poracü na yiĩxü̃ ya Tupana —ñanagürü. 2Rü 6 ga ngunexü̃guwena rü Ngechuchu rü wüxi ga ma̱xpǘnewa naxũ. Rü ínayagagü ga Pedru rü Chaü̃tiágu rü Cuáü̃xĩcatama. Rü yéma yema ngúexü̃güpe̱xewa naxüchicüü ga Ngechuchu. 3Rü niy̱auracüü ga naxchiru rü nacómüxü̃chi. Rü nataxuma i yauxchiruxü̃ i nüxü̃ cuáxü̃ na ngẽmaãcü nacómüxẽẽãxü̃. 4Rü nüxü̃ nadaugü ga Ería rü Moĩché ga yéma Ngechuchumaã idexagüxü̃. 5Rü yexguma ga Pedru rü ñanagürü Ngechuchuxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, namexẽchi nixĩ na nuã ingẽxmagüxü̃. Rü tá tanaxü ya tomaẽ̱xpü̱x ya düxenü, rü wüxi ya cuxca̱x, rü naĩ ya Moĩchéca̱x, rü naĩ ya Eríaca̱x —ñanagürü. 6Rü yema na poraãcü naḇaixãchiãẽgüxü̃ca̱x ga yema ngúexü̃gü, rü yemaca̱x ga Pedru rü tama nüxü̃ nacua̱x ga na ñuxũ ñaxü̃. 7Rü yexgumatama wüxi ga caixanexü̃ ínarüxĩ, rü natanügu nayanga̱i̱xema. Rü yema caixanexü̃wa inanaxũ ga wüxi ga naga ga ñaxü̃: —Daa nixĩ ya Chaune ya nüxü̃ changechaü̃xü̃chicü. ¡Rü naga pexĩnüẽ! —ñaxü̃. 8Rü yexgumatama nügücüwagu ínadaueguãchitanü, rü taxúexü̃ma ga toguexü̃ nadaugü, rü Ngechuchuxü̃xĩcatama. 9Rü yexguma ínaxĩgügu nawa ga guma ma̱xpǘne, rü Ngechuchu nüxna naxãga ga taxúemaãma na nüxü̃ yaxugüexü̃ ga yema yéma nüxü̃ nadaugüxü̃, ñu̱xmatáta yuwa ínadaxgu ga nümax. 10Rü yemaca̱x ga yema ngúexü̃gü rü bexma nüxü̃ nacua̱xgü ga yema nüxü̃ nadaugüxü̃. Natürü nügüna nacagü ga ṯacüchiga na yiĩxü̃ ga: “Yuwa ínadaxgu”, ñaxü̃. 11Rü ñu̱xũchi ga yema ngúexü̃gü rü Ngechuchuna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Tü̱xcüü̃ i ngúexẽẽruü̃gü i ore i mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü ñanagürügü: “Ería tá nixĩ ya nüxĩra cuxü̃pa núma ũcü?” ñanagürügü. 12Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Aixcüma nixĩ i Ería na nüxĩra núma naxũxü̃ na chauxü̃pa namexẽẽãxü̃ca̱x i guxü̃ma. ¿Natürü tü̱xcüü̃ i ore i ümatüxü̃wa i ñaxü̃: “Rü Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü rü tá ngúxü̃ ninge, rü duü̃xü̃gü rü tá nüxü̃ naxoe”, ñaxü̃? 13Natürü i choma rü pemaã nüxü̃ chixu, rü Ería rü marü núma naxũ. Natürü ga duü̃xü̃gü rü nümagü nanaxwa̱xegüxü̃ãcüma poraãcü chixri namaã nachopetü, yexgumarüü̃ ga ore ga ümatüxü̃wa nüxü̃ yaxuxü̃rüü̃ —ñanagürü. 14Rü yexguma yema togü ga norü ngúexü̃gütanüwa nangugügu, rü yéma nüxü̃ nadaugü ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga yema ngúexü̃güxü̃ íchomaẽguãchixü̃. Rü ñuxre ga ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü yéma niporagatanücüü namaã ga yema ngúexü̃gü. 15Rü yexguma Ngechuchuxü̃ nadaugügu ga yema muxü̃ma ga duü̃xü̃gü, rü poraãcü naḇaixãchiãẽgü. Rü guxü̃ma naxca̱x nibuxmü na nüxü̃ yanamoxẽgüxü̃ca̱x. 16Rü nüma ga Ngechuchu rü nüxna naca, rü ñanagürü nüxü̃: —¿Ṯacü nixĩ i pema namaã naxca̱x ípiporagatanücüüxü̃? —ñanagürü. 17Rü wüxi ga yema duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃ rü nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, nuã cuxca̱x tüxü̃ chaga ya chaune, erü tümawa nangẽxma i wüxi i ṉg̱oxo i tüxü̃ ngegaxẽẽxü̃. 18—Rü ngextá ítangẽxmaxü̃wa rü ngẽxma tüxü̃ yaxüxgu rü waixü̃müãnegu tüxü̃ naña. Rü tarüchia̱x, rü tixü̃́xchapüta, rü ngẽxma tiyuãchi. Rü marü nüxü̃ chaca̱a̱xü̃ i curü ngúexü̃gü na tümawa ínata̱xüchiãxü̃ca̱x i ngẽma ṉg̱oxo, natürü tama nüxü̃́ inaxĩnü —ñanagürü. 19Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pa Duü̃xü̃gü i Tama Yaxõgüxü̃, ¿ñuxguratáta i pemaã chanuxmaxü̃ rü yaxna pemaã chaxĩnüxü̃? ¡Nuã penaga ya yima bucü! —ñanagürü. 20Rü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü ga guma bucü. Natürü yexguma Ngechuchuxü̃ nada̱u̱xgu ga yema ṉg̱oxo, rü guma bucüxü̃ naxü ga na yayuãchixẽẽãxü̃. Rü yexma ñaxtüanegu nayangu. Rü yexma nidixegugü, rü narüchia̱x. 21Rü Ngechuchu rü guma bucünatüna naca, rü ñanagürü: —¿Rü ñuxgumama nixĩ ga naxca̱x inaxügüxü̃ ga yema? —ñanagürü. Rü guma bucünatü nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Nabuxgumamatama. 22Rü muẽ̱xpü̱xcüna i ngẽma ṉg̱oxo rü üxüxetügu rü dexágu nanañaü̃xü̃ na ngẽmaãcü yamáãxü̃ca̱x. Rü ngẽmaca̱x ega cumaã nanguxü̃gu na ṯacü toxca̱x cuxüxü̃, ¡rü cuxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü, rü toxü̃ rüngü̃xẽẽ! —ñanagürü. 23Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Rü tü̱xcüü̃ “ega chomaã nanguü̃xgu”, ñacurügü? Erü guxü̃ma natauxcha tümaca̱x ya yíxema yaxṍxẽ —ñanagürü. 24Rü yexguma ga guma bucünatü rü tagaãcü ñatarügü: —Chayaxõ. ¡Choxü̃ rüngü̃xẽẽ na yexeraãcü chayaxõxü̃ca̱x! —ñatarügü. 25Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu na muxü̃ma ga duü̃xü̃gü marü yexma ngutaque̱xexü̃, rü nananga ga yema ṉg̱oxo. Rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Ṉg̱oxo i Ngegaxẽẽruü̃ rü Ngauchi̱xẽxẽẽruü̃x, ¡choma cuxü̃ chamu na nawa ícuxũxũxü̃ ya daa bucü, rü tagutáma wena nagu cuyaxücuxü̃! —ñanagürü. 26Rü yexguma ga yema ṉg̱oxo rü aita naxü, rü wenaxãrü guma bucüxü̃ niyuãchixẽẽ. Rü ñu̱xũchi nawa ínaxũxũ, rü ñoma nayuxuchixü̃rüü̃ yéma nanata̱x. Rü yemaca̱x ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü ñanagürügü: —Marü nayuxuchi nixĩ —ñanagürügü. 27Natürü ga Ngechuchu rü naxme̱xgu nayayauxãchi, rü ínanadaxẽẽ. Rü nüma ga guma bucü rü inachi. 28Rü yemawena ga Ngechuchu rü wüxi ga ĩpatagu nayaxücu namaã ga norü ngúexü̃gü. Rü yéma nüxĩca nüxna nacagü, rü ñanagürügü nüxü̃: —Pa Corix, ¿tü̱xcüü̃ i toma rü taxuacüma ítanata̱xüchi i ngẽma ṉg̱oxo? —ñanagürügü. 29Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Tama ngẽmaãcümare ítanata̱xüchi i ngẽmarüü̃ ixĩxü̃ i ṉg̱oxo. Natürü tanaxwa̱xe i Tupanana tanaxuaxü̃ na nüma ínata̱xüchiãxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcüxicatama nixĩ i ínaxũxũxü̃ —ñanagürü. 30Rü yéma inaxĩãchi rü Gariréaanewa nachopetü. Natürü ga Ngechuchu rü tama nanaxwa̱xe ga texé nüxü̃ na cuáxü̃ ga na yéma nayexmaxü̃, yerü norü ngúexü̃güxü̃ ínangúexẽẽ. Rü ñanagürü nüxü̃: —Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü, rü duü̃xü̃gü tá nayayauxgü rü tá nayama̱xgü. Natürü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃guwena rü táxarü namaxü̃ —ñanagürü. 32Natürü ga nümagü rü tama meã nüxü̃ nacua̱xgü ga ṯacüchiga na yiĩxü̃ ga yema ore, rü namuü̃ẽ ga nüxna na nacagüexü̃. 33Rü Capernáũãrü ĩãnewa nangugü. Rü yexguma ĩxwa nayexmagügu, rü Ngechuchu nüxna naca, rü ñanagürü: —¿Rü ṯacü nixĩ ga pegümaã naxca̱x piporagaetanüxü̃ ga namawa? —ñanagürü. 34Natürü ga nümagü rü nangea̱xgümare, yerü ga namawa rü nachigagu nügümaã niporagaetanü ga texé tiĩxü̃ ga natanüwa rüyexeramaẽxẽ. 35Rü yexguma ga Ngechuchu rü ínarüto, rü nügüxü̃tawa naxca̱x naca ga yema 12 ga norü ngúexü̃gü, rü ñanagürü nüxü̃: —Rü ngẽxguma texé naxwa̱xegu na guxãẽ́tüwa na taxüxü̃, rü name nixĩ i noxri rü guxããrü ñaxtümaẽwa tügü taxüxẽẽ na guxããrü ngü̃xẽẽruü̃ tiĩxü̃ —ñanagürü. 36Rü yemawena rü norü ngãxü̃tanügu nayachixẽẽ ga wüxi ga buxü̃. Rü ñu̱xũchi nachacüügu yayauxãchiãcüma ñanagürü: 37—Rü texé ya chauégagu meã nayaxúxe i wüxi i buxü̃ i ñaãrüü̃, rü choxü̃ nixĩ i tayaxuxü̃. Rü texé ya choxü̃ yaxúxe, rü tama choxü̃xĩcatama tayaxu, natürü yima núma choxü̃ mucü ya Chaunatüxü̃ rü ta nixĩ i tayaxuxü̃ —ñanagürü. 38Rü yexguma ga Cuáü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, nüxü̃ tadau ga wüxi ga yatü ga cuégagu ṉg̱oxogü íwoxü̃xü̃. Natürü toma nüxna tanachu̱xu ga yema, yerü tama tatanüxü̃ nixĩ ga nümax —ñanagürü. 39Natürü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Tama name i nüxna na penachu̱xuxü̃. Erü texé ya chauégagu naxǘxe i wüxi i mexü̃ i Tupanaãrü poramaã üxü̃, rü taxucürüwama yixcama chixri chauchiga tidexa. 40Erü texé ya tama taxchi aixe, rü tórü ngü̃xẽẽruü̃ tixĩ. 41Rü texé ya woo wüxitama i pochiyuãcu i dexá pexna ãxẽ naxca̱x na chorü duü̃xü̃gü pixĩgüxü̃, rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü tá tüxü̃́ nangẽxma i tümaãrü ãmare —ñanagürü. 42Rü ñanagürü ta: —Texé ya pecadugu nanguxẽẽ́xẽ i wüxi i ñaã buxü̃gü i choxü̃́ yaxõgüxü̃, rü tümaca̱x rü narümemaẽ chi nixĩ i noxtacüma wüxi ya nuta ya tacü tümanaxãwa tayangacuchi, rü ngẽmaãcü taxtüchiüwa tüxü̃ tayatáe. 43—Rü ngẽxguma chi wüxi ya cuxme̱x pecadugu cuxü̃ nguxẽẽgu, rü name nixĩ i noxtacüma ícunadae. Erü narümemaẽ nixĩ i cuboxme̱xãcüma cunayaxu i curü maxü̃ na tama guxü̃ne ya cuxme̱x ya mexü̃nemaã nawa quita̱xcuchixü̃ca̱x ya yima üxü ya ṉg̱oxogü nagu poxcuene ya taguma ixoxü̃ne. 45—Rü ngẽxguma chi wüxi ya cucutü pecadugu cuxü̃ nguxẽẽgu, rü name nixĩ i noxtacüma ícunadae. Erü narümemaẽ nixĩ i cubocutüãcüma cunayaxu i curü maxü̃ na tama guxü̃ne ya cucutü ya mexü̃nemaã nawa quita̱xcuchixü̃ca̱x ya yima üxü ya ṉg̱oxogü nagu poxcuene. 47—Rü ngẽxguma chi wüxi ya cuxetü pecadugu cuxü̃ nguxẽẽgu, rü name nixĩ i noxtacüma ícunacaxüchi. Erü narümemaẽ nixĩ i wüxitama ya cuxetümaã Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa quixücu, na tama guxü̃ne ya cuxetü ya mexü̃nemaã nawa quita̱xcuchixü̃ca̱x ya yima üxü ya taguma ixoxü̃ne ya ṉg̱oxogü nagu poxcuene i ngextá õxmigü taguma íyuexü̃wa. 49—Rü aixcüma ñoma õnawa yucüra nagüxü̃rüü̃ tá nixĩ na guxãtáma guxchaxü̃wa chopetüxü̃. 50—Name ya yucüra. Natürü ngẽxguma chi nangeacagu, ¿rü ñuxãcü tá wenaxãrü naxããca? ¡Rü meã pegüna pedaugü na ñoma yucüra ya taguma iyarüngeacacürüü̃ na namexü̃ca̱x i perü maxü̃! ¡Rü meã pegümaã pemaxẽ! —ñanagürü.
Copyright
Learn More


text:
Congo
El Còngo (Congo in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacaa al Gabon, al Camerun, a la Repüblica Demucratica del Congo, a la Repüblica Centrafricana e a l'Angola ("exclave" de Cabinda). 'L'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Brazzaville, del nom de l'espluradur ital-frances Pierre Savorgnan de Brazza.
Al gh'ha una süperfiss de 342.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 4 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Congo a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de "Moyen-Congo", fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Còngo (nom ufizial: République du Congo) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Denis Sassou Nguesso (del 1997).
El prim minister a l'è l'Isidore Mvouba (del 2005).


text:
Candia (PV)
Candia (nom ufizial: Candia Lomellina) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 550 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 27,8 km² e ona densità de 56 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bräm, Casale Monferrato (AL), Còss, Frassineto Po (AL), Langüsch, Motta de' Conti (VC) e Val.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Candia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Holderbank (SO)
Holderbank a l'è un cumün svizzer del distret de Thal. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 635 abitant e una süperfiss de 7.9 km², e al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar.
El cumün de Holderbank a l'è tacaa ai cumün de Balsthal, Egerkingen, Langenbruck (BL), Mümliswil-Ramiswil, Oberbuchsiten.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Con pressapoch 600 abitant, Holderbank l'è vün dei cumün püssee picinitt del Canton.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Holderbank in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Natalina Signorell: utschels en vita e musica
- Sonda, 20.2.2016, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 20.2.2016, 9:03, RTR
Il chant ed il saut d'in cot da draussa lascha batter ses cor - ils utschels e lur vita èn la gronda passiun da la biologa Natalina Signorell.
En sia chasa a Cuira ha ella ina staziun da tgira per utschels. Questa fascinaziun per la natira influenzescha schizunt il gusta da musica, che i saja la Moldau da Smetana u in concert da flauta da Vivaldi deditgà al chardelin. Natalina Signorell è dentant era ina chatschadra che na va betg a chatscha e mamma da quatter uffants.
Redacziun: Guadench Dazzi


text:
Casèli
Artìcol in dialët piaṡintëin
Caséli (Caselle Landi in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.650 abitant in Pruvincia d' Lôd. Fin al 1585 a l'era in Pruvincia d' Piasëinsa, dòpu i'hann deviä al Po, par via d'inundasiòn, e al s'è truä in Pruvincia d' Lôd.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Prima da dvantä teritòri di marchès Landi ad Vigulsòn, in dal 1262 as ciamàva Casèli Vëcc e dòpu Casèli dal Po.
Fin vèrs la fëin dal sècul XVII l'è stä inflüensä da Piasëinsa, anca se quant i'hann deviä al Po, al s'è truä in s'la spònda sinistra.
Ecunumia[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'è principalmëint agrìcula, cun tanti casìni. Una bùna part a sà sposta a Piasëinsa, Cudògn, Milàn e Cremùna.
Futugrafìi[modifica | mudéfica la surzéia]
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Modjo
I Modjo a hinn un grüp frances de müsega house. Cume quas tücc i grüp frances del temp, sunaven un gener de house ciamada house francesa. I sò member a hinn el prudütur Romain Tranchart e'l cantant Yann Destagnol (cunt el nòm Yann Destal). El sò sücess püssee grant a l'è el singul "Lady (Hear Me Tonight)" del 2000 (canzun che la gh'ha dent un campiunament de Soup for One di Chic).
Dopu che aveven püblicaa el disch Modjo i düü hann laurà a alter pruget in deperlur: el Romain Tranchart el fa remix de canzun famus e'l Yann Destal l'ha faa un disch de cansun di Queen che'l gh'ha avüü un bun sücess.


text:
Triticum monococcum
El Triticum monococcum (far pesèn) l'è 'na spéce botànica de la famìa de le Poaceae che fa part del zèner Triticum, che l'è chèl endóche gh'è dét el formét e 'l far. El nòm de la spéce (monococcum) el fa riferimènt al fat che la spighèta de chèsta piànta la pòrta 'n granì sùl.
En pràtica l'è 'na spéce primitìva de formét, difàti l'è stat, ensèma al far, giü dei prim cereài a véser demestegàcc de l'òm, presapóc 7500 prìma de Crìsto endèl Medio Oriènt. L'è derivàt de la fùrma salvàdega che l'è 'l Triticum boeoticum. Endèi tép de l'antichità l'ìa 'na spéce de 'mportànsa primària per l'alimentasiù de l'òm, ma al dé d'encö l'è cultiàt apéna per en mercàt de nìchia.
Endèle bödèle del Ötzi — l'òm del sècol XXXII prìma de Crìsto ritroàt sö le Àlpi al cunfì 'ntra l'Austria e l'Itàlia — gh'è stat troàt rèscc de la somésa de chèsto cereàl.
Tosicità per i celìaci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A diferènsa de le fùrme modèrne de formét, par che la proteìna gliadina del T. monococcum la sàpe mìa isé tòsica per i celìaci.[1] e per chèsto pödarès véser indicàda per le diéte sènsa glùtine.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pizzuti D, Buda A, D'Odorico A, D'Incà R, Chiarelli S, Curioni A, Martines D (November 2006). "Lack of intestinal mucosal toxicity of Triticum monococcum in celiac disease patients". Scand. J. Gastroenterol. 41 (11): 1305–11. DOI:10.1080/00365520600699983. PMID 17060124.


text:
Mumbèl
Mumbèl (nom ufizial: Montebello della Battaglia) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 628 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 15,8 km² e ona densità de 103 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Burgh Pariö, Cästegiu, Cudvila, Lungavila, La Turassa, Vrët, Vughera.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mumbèl l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Brenzone sul Garda
Brenzone sul Garda (enfìna al 2014 el nòm ufuciàl l'ìa Brenzone; Brenson in vèneto) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.
El g'ha 2 504 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 50,1 km² e 'na densità de popolasiù de 50 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Ferrara di Monte Baldo, Gargnà (BS), Malsézen, San Zeno di Montagna, Tignàl (BS), Torri del Benaco e Tremùzen (BS).
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Assisi
Assisi (Asisium, en latì; Assise 'n fransés; Asís en spagnöl; Assis en portoghés) l'è 'na citadìna e cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en pruvincia de Perugia. g'ha 28 132 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 186 km² e 'na densità de popolasiù de 151 ab./km²..
El teretóre del cümü da Assisi 'l cunfìna coi cümü de Bastia Umbra, Bettona, Cannara, Nocera Umbra, Perugia, Spello, Valfabbrica, Valtopina.
L'è famùza perchè l'è 'l póst endóche gh'è nasìt San Fransèsch (Francesco Bernadone), e 'ndóche 'ndèl an 1208 el stès Fransèsch el g'ha fondàt l'Urden dei Fransescà, e Santa Chiara (Chiara d'Offreducci), fondadùra del Urden de le Clarìse.
La Bazìlica de San Fransèsch de Assisi l'è 'nserìda 'ndèl Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Curnaiàn
Curnegliàn (Cornegliano Laudense in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 923 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) . El se tröva a 4 km a Ovest de Lod, in sü la Statàl 235, per andà aSant'Angiul.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1200 i Frà Cistercensi i'hann custrüid pròpi chì el Canàl Müsa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Curnaiàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Zafferana Etnea
Zafferana Etnea (en Sicilià: Zarafana) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania 'ndèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 20 km a nòrt de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 8648 abitancc.
El teretóre del cümü de Zafferana Etnea el töl dét a le frasiù de Fleri, Pisano, Petrulli; Sarro-Civita, Passopomo, Airone-Emmaus, Poggiofelice, e Caselle.
Zafferana Etnea 'l cunfìna cói cümü de Aci Sant'Antonio, Acireale, Adrano, Belpasso, Biancavilla, Bronte, Castiglione di Sicilia, Giarre, Maletto, Milo, Nicolosi, Pedara, Randazzo, Sant'Alfio, Santa Venerina, Trecastagni e Viagrande.


text:
Oulens-sur-Lucens
Oulens-sur-Lucens a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 1.59 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 52 abitant.
El prim de lüi del 2011 el s'è fundüü ufizialment cunt el cumün de Lucens[1].
L'abitaa de Oulens-sur-Lucens al se tröva a una altitüden de 633 meter sura al livel del mar e quand che l'eva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Bussy-sur-Moudon, Forel-sur-Lucens, Lucens, Neyruz-sur-Moudon e Villars-le-Comte.


text:
Ragg atòmich
Ul racc atòmich a l'è la distànza ca g'è dal cénter del nücli fin a l'urbitaal püssee de föra, in d'un àtum isulaa; de sòlit, al sa misüra in picòmeter (1 pm=10-12 m) upüür in Ångström (1 pm=10-10 m).
I partisèj del nücli e i eletrúni a inn partisèj quàntich, e dunca ga ubedíssenn al princípi de indeterminazziun de Heisenberg; inscí i misür dirètt g'ann minga significaa e dunca, per cunvenziun, sa díss ca ul racc atòmich a l'è la metà de la distànza ca g'è tra i cénter de dü àtum ligaa.
A segunda de cum'inn ligaa sü i àtum, sa pödenn catà föra difereent tiip de racc:
- Racc atòmich, ul racc de un àtum isulaa.
- Racc cuvaleent, ul racc dii elemeent minga metàlich;
- Racc metàlich, ul racc dii elemeent metàlich.
- Racc iònich, quèll de un àtum ciapaa deent in d'un ligàmm iònich.
- Racc de Van der Waals, ul racc de una sféra sòlida imaginària, duperàda pe mudelà ul cumpurtameent dii àtum.
I racc atòmich dii elemeent a crèssenn dal vóolt al bass e da la drita a la manzína de la taula periòdica: elemeent cunt püssee eletrúni a inn uviameent püssee graant; invéci, demenemàn ca sa va inver drita in sü la taula, cunt l'istèss livèll energétich a g'inn püssee eletrúni e püssee prutúni, dunca a g'è püssee fòrza de atrazziun: ul racc atòmich al diminüirà dunca cunt l'aümeent del nümer atòmich.


text:
cordial engraziament
El num dallas duas equipas activas dil CB Trun/Rabius admettein nus a tuttas aspectaturas ed a tuts aspectaturs che han susteniu nus a casa ni ordeifer duront questa sesiun d'atun in cordial engraziament! Igl ei mintgaga in deletg d'astgar sepresentar avon ina tala culissa. Per quei motiv aunc inaga ENGRAZIEL FETG e HOPP TRUN/RABIUS!
bènaltè! 2016
Igl uost 2016 ei l'emprema ediziun dil "bènaltè!", il niev magazin dil CB Trun/Rabius, vegnius lantschaus. Sper historias ed anecdotas ord temps vargai, purtrets da "legendas dil club" e tops e flops d'anteriurs giugadurs porscha il magazin era ina plattafuorma al rival da Danis-Tavanasa. Plinavon sefateschenta il "bènaltè!" culs giugadurs dallas differentas equipas da juniors e dils activs, sco era cul giug da ballapei en general - pia in cuntegn fetg variont en connex cun nies club da ballapei.
Continue Reading


text:
Pigmei
I Pigmei i sömèa ès ol prìm pòpol che l’à abitàt la forèsta equatoriala de l’Afrega e ach se i è póch, de fati i è mia piö de 150 méla, i è cognusìcc e famùs desà che i è pròpe bas: la média di mas'cc Mbuti (che i è öna tribù de Pigmei) l’è de ü méter e 44 ghèi.
Ol nòm Pigmei l’ vé dal Gréch pygmâios (ölt ü cübito) che i Gréci i dovràa per ü lengendare pòpol de nanècc che i stàa de cà tra l'Afrega e l'India sèmper in guèra co i grù che i rüinàa i sò cap.
I è ciamàcc Binga a sira (ovest) e Twa a matina (est) del Ubangi e i gh’à mia öna sò lèngua, ma i parla chèla di pòpoi che i gh’à ‘n banda.
I Pigmei i vìf ispandìcc ‘n mès a i Bantu in de la fórèsta tra ‘l Càmerun e ‘l Ruanda e per campà i và a casa e i cata sö i fröcc e i piante che i crès in de la forèsta.
I Bantu i se crèt superiùr a i Pigmei e suradetöt a sira (ovest) i à obligàt i Pigmei a servìi, mèntre a matina (est) gh’è öna situasiù piö equlibrada e tra Bantu e Pigmei gh’è di scambe a la pari.
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jean Sellier, Atlante dei popoli dell'Africa, Il Ponte, Bologna, 2009.


text:
Naz
Naz a l'è staa un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 1.16 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 137 abitant.
In del mes de mars del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Dommartin, Naz, Poliez-le-Grand e Sugnens han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Montilliez. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Naz al se tröva a una altitüden de 675 meter sura al livel del mar e, quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Dommartin, Poliez-le-Grand, Sugnens, Fey e Peyres-Possens.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicaa dal Ufizi Federal Svizzer de Statistega, visitaa ai 17 de febree del 2011
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Naz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Francesch Sforza
El Francesch Sforza (italian: Francesco Sforza; San Miniato, 23 de luj del 1401 - Milan, vott de marz del 1466) l'è staa on condottier e nobel italian, duca de Milan del 1450 fin a al soa mort.
L'ha fondaa la dinastia ducal di Sforza, che l'ha governaa Milan fina a la metà del XVI secol.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm agn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'era vun di fioeu del condottier Muzio Attendolo Sforza, nassuu foeura del matrimoni. La soa mader la se ciamava Lucia Terzani e l'eva de Marsciano (Umbria). Quand che l'era on fiolin, l'ha vivuu a Fiorenza e poeu a Ferara. Dopo l'è andaa cont el sò pader a Napoli, e lì l'è devegnuu cavalier e cont de Tricarico in del 1412 (quand che 'l gh'eva vundes agn). L'ha sposaa la Polissena Ruffo, nobela calabresa, che però l'è morta in del 1420.
Condottier[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì del 1419 l'è andaa in gir per l'Italia insemm a sò pader comè soldaa de ventura. El Muzio Attendolo l'è mort a Pescara in del 1424, e donca el Francesch l'è tornaa cà a Napoli. Lì l'ha cognossuu el condottier Guido Torelli, che l'ha convinciuu a passà de la soa banda, cioè i Milanes. Inscì l'è staa, e 'l duu de giugn del 1424 l'ha vinciuu a la Battaja de l'Aquila contra el Braccio da Montone (al servizzi di Napoletan, e che l'è mort trii dì dopo). In 'sta manera l'ha cognossuu el duca de Milan Filipp Maria Viscont. El duca e 'l condottier s'hinn miss d'acordi per on contratt de cinch agn, e 'l Sforza l'è partii per combatt contra Fiorenza e conquistà Forlì. Ma i raport in tra i duu al princippi eren minga tant bon, perchè 'l duca el ghe piaseva nò la personalità inscì forta del sò general. Per 'sta reson el Sforza, l'ha dovuu retiràss dopo ona quai vittoria, e poeu l'ha perduu in de la Battaja de Maclò, l'è staa portaa a Mortara e confinaa per on ann (1428-1429).
In del 1430, quand che 'l contratt l'era lì lì per finì, el Viscont l'ha liberaa el Francesch Sforza, per fàggh conquistà la città de Lucca, controllada di fiorentin. Ma quei là hann provaa subet a crompàll. Alora el Viscont, per podè tegnìll al sò servizzi, gh'ha insebii la soa tosa, la Bianca Maria, in matrimoni: al temp lee la gh'aveva domà cinch agn, e l'era minga l'erede al trono. Ma a bon cunt, el Francesch l'ha accettaa la proposta, probabilment perchè la sposa la portava 'me dota i terr de Cremona, Castellazzo Bormida, Bosco Marengo e Frugarolo.
Ma anca se adess l'eva el gender del duca de Milan, dopo avè conquistaa Ancona (in del 1435), l'è passaa al servizzi del papa Ugeni IV, e poeu de Fiorenza e de Venezia. Quand che in del 1440 l'ha perduu i sò terr in del regn de Napoli (quei che 'l gh'aveva otegnuu cont el matrimoni con la Polissena Ruffo), l'è tornaa cont i Viscont, che intrattant eren dree a resià cont el sò condottier noeuv, el Niccolò Piccinino. El 25 de ottober del 1441 el s'è sposaa con la Bianca Maria Viscont, in quell de Cremona. Donca l'è partii per la Bassitalia, per combatt contra i Napoletan. Dopo ona quai sconfitta, l'è tornaa a combatt contra el Piccinino, e l'ha battuu in Romagna e in di March. Despoeu quei campagn militar, l'è tornaa su a Milan.
Duca de Milan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1447 el Filipp Maria Viscont l'è mort e l'ha minga lassaa di eredi mas'c. La dinastia l'è stada sostituida de la Republega Ambrosiana, che l'ha governaa per trii agn. In del 1450, el Francesch Sforza, che l'aveva assediaa Milan, l'è riessii a entrà dent a la città, el 22 de marz (on quai alter el dis che l'era el 25). In 'sta manera, l'è devegnuu el noeuv duca de Milan.
Dopo vess staa per tant agn on condottier e on omm de guerra, el Francesch el s'è demostraa anca on bon governant: l'ha modernizaa la città e l'ha mettuu in pee on sistema fiscal che 'l fonzionava, e che l'ha portaa on bell poo de danee in di cass del governo. L'ha dervii i port al Renassiment, e inscì Milan l'è diventaa on center artistegh e coltural tra i pussee important de l'Italia.
Duranta el sò governo hinn staa costruii el Castell Sforzesch de Milan e la Cà Granda.
Amis del scior de Fiorenza, el Cosimo di Medegh, l'è staa bon de leàss con la città toscana, e de mett in pee con Venezia la Pas de Lod. La soa atività diplomatega la s'è revolta a contrastà i ambizion di paes forest in su la scena italiana (per esempi la Francia). L'è citaa despess del Niccolò Macciavell comè on esempi de bon governa.
I fioeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- De la Polissena Ruffo (1400-1420), sposada in del 1419:
- Antonia Polissena (1419).
- Con la Bianca Maria Viscont (1425-1468):
- Galeazz Maria (1444-1476), duca de Milan.
- Ippolita Maria (1445-1488), regina de Napoli.
- Filipp Maria (1449-1492), cont de Corsega e de Pavia.
- Sforza Maria (1451-1479), duca de Bari.
- Ludovigh Maria ciamaa el Moro (1452-1508), duca de Milan.
- Lisabetta Maria (1453-1472), marchesa del Monferaa.
- Ascani Maria (1455-1505), cardinal e arcivescov de vari diocesi italiann.
- Ottavian Maria (1458-1477), cont de Lugan.
Inoltra el gh'ha 'vuu on bell poo de fioeu de alter donn (certi storegh disen che hinn staa ona quarantena).


text:
Aljaksandar Lukašenka
Aljaksandar Ryhoravič Lukašenka (AляkcaHдap PыropaBiч ЛykaшэHka), mej conossuu col nomm russ de Aleskandr Grigor'evič Lukašenko (AлekcaHдp ГpиropbeBич ЛykaшeHko; Kopys', 30 d'agost del 1954) l'è on politegh bieloruss, president del sò paes a partì del 1994.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lukašenka l'è nassuu a Kopys', on paes arent a Vicebsk. L'ha studiaa e 'l s'è laureaa a Mahilëŭ a vint ann (in del 1974) e l'è staa soldaa de l'esercit sovietegh (ai temp gh'era anmò l'URSS) in del 1975-1977 e in del 1980-1982. Lassaa l'esercit, in del 1985 l'è staa eleggiuu direttor de la Sovchoz, la granda fattoria del Statt. In del 1990 l'è staa eleggiuu deputaa del Soviet bieloruss. L'ha fondaa el partii Comunista per la Democrazia. El sostegn de vess staa l'unegh a votà contra l'accordi che 'l vedeva la fin de l'URSS e la nassida de la CSI.
In del 1994, a la prima votazion democratega de la Bielorussia l'ha ottegnuu al primm turno el 46% di vot; al ballotagg (el des de luj) el gh'ha 'vuu el 80% e inscì l'è vegnuu president.
Come president, l'ha faa ona gran lotta contra la corruzion e l'ha provaa a fermà la crisi economega del paes, che 'l pativa per el passagg al capitalismo. Ma già che la Bielorussia la gh'aveva minga di bei resors economegh, Lukašenka l'è tornaa a ligàss a la Russia.
In del 1996, settanta di 110 deputaa del Parlament hann provaa a accusà Lukašenka de vess andaa contra la Costituzion: per resposta, lù l'ha faa sù on referendum col qual el s'è faa slongà el mandatt de president de quatter a sett ann. L'ha vinciuu cont el 70% di sì, ma i organizzazion internazionai disen che la votazion l'è stada truccada de bon. Coi sò noeuv podè l'è riessii a scascià via vottantanoeuv deputaa di quai el se fidava nò. I Statt Unii e l'Europa hann refudaa de recognoss l'esit del referendum.
In del 1998 la Banca Central Russa (l'unega a trattà anmò con la Bielorussia per i quistion economegh, perchè 'l paes el gh'aveva pù i finanziament del Fond Monetari Internazional e de la Banca Mondial) l'ha desmettuu de trattà col rublo bieloruss, e inscì el paes l'è finii in bancarotta. Allora el Lukašenka l'ha ciappaa lù el controll de la Banca Central Bielorussa e 'l s'è miss a controllà l'economia pussee personalment. In del 1998 l'ha scasciaa via del Paes i ambassador de Francia, Italia, Regn Unii, Statt Unii, Germania, Grecia e Giappon. In 'sta manera chì, la Bielorussia a l'è stada isolada anmò pussee del rest del mond.
In del 2001, a la fin del sò primm mandatt presidenzial, Lukašenka el s'è candidaa anmò, e l'ha vinciuu al primm turno. L'OCSE l'ha ditt che però l'era minga stada ona votazion corretta. Lukašenka l'è staa però sostegnuu del governa russ del Vladimir Putin.
In del 2004 l'ha propost on referendum per toeu via la regola che on president el pò fà domà duu mandatt: l'ha vinciuu cont el 79%, ma anca in 'sto cas ona motta de organizzazion internazionai l'ha ditt che gh'è minga stada tanta democrazia in de la votazion. Inscì però Lukašenka l'ha poduu candidàss ancamò in del 2006, per la terza voeulta: l'ha vinciuu cont el 82% e, compagn di alter voeult, in Occident hann ditt che l'era minga stada on'elezion onesta. I oppositor hann protestaa, ma gh'è staa nient de fà.
Lukašenka l'è staa eleggiuu anmò 'na voeulta in di elezion anticipaa del 2010, semper cont i stess polemegh.
Ligna politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lukašenka a l'è staa ciamaa "l'ultem dittador de l'Europa": tucc i paes occidentai (denanz a tucc i Statt Unii) gh'hann minga di bei rapport con lù. L'ha faa eccezion el president del Consili italian Silvio Berlusconi, che l'è andaa a trovàll in del 2009 e 'l n'ha parlaa ben. Istess el var per la Russia, che la gh'ha semper avuu on bon rapport cont el paes vesin.
Quei che 'l sostegn disen che l'ha salvaa l'economia bielorussa de la crisi che la gh'era stada dopo la fin del comunismo: el PIL el saria cressuu de brutt, anca se l'è cressuda l'inflazion.


text:
Gnee Pompei Strabon
El Gnee Pompei Strabon (Cnæus Pompeius Strabo in Latin; Ferm, ? - Roma, 87 a.C.) l'è staa on general roman, pader del famos Gnee Pompei Magn.
Fioeu del Sest Pompei, l'è nassuu in d'ona famiglia che la gh'aveva i sò origin in de la provincia del Picenum (al dì d'incoeu March e Abruzz). La soa mader, ciamada Lucilia, l'era sorella del poeta Cai Lucili. El gh'ha avuu duu fradei: e primm l'era el letteraa Sest Pompei Virdòtt, l'altra l'era la Pompea, che l'ha sposaa el March Azi Balb, vun di av de l'imperador August.
L'è staa el primm de la gens Pompeia a conquistà el stat senatorial a Roma, contra i pregiudizzi del Senaa vers i provinciai. L'è staa questor in Sicilia in del 104 a.C.. Dòpo avè mostraa el sò valor militar, el Strabon l'ha faa tutt el cursus honorum, fina a divegnì consul in del 89 a.C., duranta la Guerra Social.
El Strabon l'ha condòtt i fòrz roman contra i leaa italich in del nòrd de l'Italia: l'antiga città de Laus Pompeia (al dì d'incoeu Lòd Vegg), l'è stada nominada inscì in sò onor.
I sò tre legion hinn staa determinant per la vittòria romana. L'ha conceduu la cittadinanza a on grupp de cavalier iberich che 'l s'era distint duranta la guerra, e j'ha inscritt in d'ona di tribù romann (CIL, VI, 37045).
In del 89 a.C. l'ha promòss la Lex Pompeia de Transpadanis, che l'ha conceduu el diritt latin anca ai popolazion che staven oltra al Pò.
Dòpo el consolaa e la guerra, el s'è ritiraa cont i sò veteran in del Picenum. L'è restaa là fina al 87 a.C., quand che l'ha responduu a l'appell del Silla, che voreva el sò aiutt contra el Cai Mari. El Strabon l'ha assediaa Roma, indove el se trovava el nemis, ma l'è mòrt prima de combatt. El fioeu del Strabon, el Pompei Magn, l'ha tòlt el comand di trupp e j'ha reportaa in del Picenum.
Oltra a quell chì, el Strabon el gh'ha avuu anca ona tosa, Pompea, che l'ha sposaa el politich Cai Memmi.


text:
Trainspotting
Trainspotting (id.) 'l è 'n film dramàtic ingléś dal 1996 ad Danny Boyle trat da 'l rumànś umònim 'd Irvine Welsh at tri an prima. 'L è stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 49śum Fèstival ad Cannes.
'L è custâ un migliòṅ e mèś ad sterlìni purtànd pò a cà stanta-dū migliòṅ ad dòlar.
La paròla Trainspotting 'l è 'l gudiōl ad tgnir 'd òć i trên ch'i pàsan par tiràr śò i nùmar ad matrìcula.
Sunt
Mark Renton (Ewan McGregor), dit Rent, 'l è 'n ragàs scuséś ch'al viṿ a Edinbûrg. Al pasa 'l sò tèmp a rubàr, insém a 'l sò amìg Daniel Murphy (Ewen Bremner), dit Spud, e ad far-as 'd eruìna. In di sò valōr i n gh'èṅ minga i putèṅ e i bèṅ materiài. Al fà grup cun 'n àtar drugâ pódag, Simon Williamson (Jonny Lee Miller), dit Sick Boy, òṅ fisâ par Sean Connery. I èṅ sò amìg anc Thomas Lawrence (Kevin McKidd), dit Tommy, unèst e sćèt, e Francis Begbie (Robert Carlyle), un laśaròṅ imbariagòs ch'al léva 'l maṅ da spés.
Un dè Mark al decìd ad métar da na band la dròga e 'l al fà insém a Sick Boy. Tommy in cal méntar al s pòrta a cà la sò muróśa Lizzie (Pauline Lynch) par gusàr-'s-la guardànd un filmâ pòran girâ sèg ma quànd al mét sù la caséta al véd sōl i gòi dla nasiunàla scuséśa parchè Mark 'l iva scambiâ i nàstar. Tommy al créd 'd avér dâ indrē la caséta in videutéca ma la Lizzie la n la tōś minga tant bèṅ e la 'l mòla. Anc par Spud al ròbi i n vaṅ minga da 'l vèrs giùst parchè la nòt in dua al gh'iva da purtàr-'s a lèt la sò ragàsa, dòp siē stmani sénsa far-al, al s imbariàga e al s indurménsa subìt. Mark invéci al gh la cava a far na ciuladìna cun la Diane (Kelly Macdonald) ma pò al vèṅ a savér che lē la n gh'à briśa daśdòt an. Lò al vrév a n védar-la piò ma lē la n è mia 'd acòrd sèg e la gh diś che se lò al s in và, lē l'andrà a cuntàr incòsa a la pulisìa.
Dimóndi śò, Sick Boy, Mark, Spud e Tommy i càsc'n incóra in dal mónd dl'eruìna.


text:
Aktuelle Position
Schweizer Radio und Fernsehen
Schweizer Radio und Fernsehen (SRF) ha trais studios principals a Basilea, Berna e Turitg ed offra sis programs radio:
- Radio SRF 1 cun infurmaziuns actualas ed approfundidas, prestaziuns da servetsch e divertiment. Sis schurnals regiunals rapportan regularmain da las regiuns.
- Radio SRF 2 Kultur porscha in spectrum da la musica classica al jazz, da la cultura a la scienza, da l'economia a la politica, dal spiert dal temp a la filosofia.
- Radio SRF 3 è il radio da pop e d'infurmaziun il pli impurtant da la Svizra tudestga e spezialist per transmissiuns directas da concerts.
- Radio SRF 4 News è il program d’info da 24 uras cun novitads actualas ed infurmaziuns detagliadas davart la politica, l’economia, la scienza, la cultura, la societad ed il sport.
- Radio SRF Musikwelle emetta musica tradiziunala da tut las spartas. Novitads ed emissiuns da Radio SRF 1 cumpletteschan il program.
- Radio SRF Virus è il radio da la generaziun da multimedia, cun in tun ed in tempo giuvenil.


text:
SebastiAn
El SebastiAn (nom ver Sebastian Akchoté) a l'è un müsicista frances de müsega electro. Del 2005 a incö l'ha faa un poo de singul e EP per la cà discugrafiga Ed Banger Records. L'ha faa di remix per gent 'me Annie, Daft Punk, Cut Copy, Kavinsky, Justice e Uffie. Propi un sò remix de Testarossa Autodrive del Kavinsky l'è dent in del giöch GTA IV.
El SebastiAn a l'è nassüü a Boulogne, in Francia ma i sò gent eren de la Yugoslavia. L'ha tacaa a fà müsega giamò quand che'l gh'aveva 15 agn, per un grüp rap che'l se ciamava Cercle Vicieux.
In del 2007 l'ha lauraa anca cunt el Mr. Oizo e'l Sebastien Tellier a la culona sunora del film Steak del Quentin Dupieux (Mr. Oizo).
A l'è staa in tour anca cunt i Daft Punk: insema al Kavinsky el derviva i cuncert del Daft Punk's Alive Tour.


text:
Sursee (distret)
El Distret de Sursee (en todèsch: Amt Sursee) l'è giü dei sich distrècc (en todèsch: Ämter) del cantù de Lucèrna. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Sursee. Endèl més de Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù de 71 658. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e de religiù cristiàna catòlica.
El distret de Sursee l'è furmàt dei 22 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:
- ^a el rileamènt del 1992/1997 el dàa 'na àrea de 287.50 chilòmetri quadràcc ma l'includìa mìa la superfìce de 'n quach lach gròs. El rileamènt del 2000 'nvéce 'l té cönt apò a dei lach.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ LUSTAT-Canton of Lucerne Statistical Office as of 2000 survey, (Todesch) accessed 25 August 2009


text:
April
Prima che 'l rè Nùma Pompilio 'l enventàes Zenér e Febrér endèl 700 prìma de Crìsto, per i Romàni Bril l'éra segónt més. L'è dientàt el quart més del calendàre al tép dei decemvìri – entùren al 450 BC – e a chèl tép là 'l gh'ìa apéna 29 dé. La derivasiù del nòm (Latì Aprilis) l'è mìa sügüra. L'etimulugìa tradisiunàl la dis che 'l vegnarès del Latì aperire, (dèrver) perchè l'ìa la stagiù che se dirvìa i fiùr e bötàa le piànte e la sarès cunfermàda apò del confrónt cól Gréco modèrno che 'l dopèra ἁvoιEις (apertüra) per dì primaéra. Sicóme che i Romàni de sòlit i ghe dàa i nòm ai més en unùr de 'n quac divinità, e sicóme che Bril l'éra consacràt a Vènere, e la Festum Veneris et Fortunae Virilis la se tignìa al prim de Bril, vergü i g'ha a prupunìt la spiegasiù che 'l nòm 'l éres en cunesiù cól nòm gréco de Vènere, cioè Aphrodite (Aphros). Dei óter i spiegàa 'l nòm col Etrùsco Apru e Jacob Grimm el sügirìa el nòm d'en eròe o de 'na divinità Aper o Aprus.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Aprile.