text:
Crocus biflorus
El Crocus biflorus Miller (en Bresà: Maìgola) l'è 'na piànta erbàcea, perène, che la fa part de la famìa botànica de le Iridaceae. L'è tìpica la sò fiuridüra 'ntrà la fì de l'envéren e 'l prensépe de la primaéra.
Cuntegnüü
Etimologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm del zèner (Crocus) el vé del gréco Kròkos, che völ dì “fil de téla” e 'l se referés ai stìgmi bèi lónch e vizìbii en sèrte spéci de chèsto zèner.
El nòm de la spéce (biflorus) el vé del fat che àle ólte el se prezènta condèna 'nfiurescènsa compunìda de dù fiùr.
El nòm scentìfich de chèsta piànta l'è stat definit del botànich scosés Philip Miller.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'altèsa de la piànta la vària de 12 a 20 ghèi. La fùrma biològica l'è "geofita bulbùza" (G bulb), che völ dì che l'è 'na piànta erbàcea perène che la g'ha i böcc sotatèra. Endèla stagiù mìa favorévola, la g'ha mìa órghègn aèrei e i böcc i se tróa riparàcc déter endèl bùlbo (órghen de risèrva che töcc i agn el trà fò gamp, fòie e fiùr nöf).
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le raìs i è de tìpo fascicolàt e le se fà sö a la bàze del bùlbo.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Part ipogèa (sóta la téra): la part sotatèra del gamp la consìste 'ndèn bùlbo a fùrma de öf, töt enciurciàt sö en tòneghe cartàcee maròn-feruginùze; endèla pàrt piö àlta le fìbre i è sitìle (0,1 mm) e i è mitìde a fùrma de reticolàt.
- Parte epigèa (sùra la tèra): la part aèrea l'è 'n gamp cürt cürt o adiritüra inezistènt cilìndrich che 'l pórta diretamènte 'l fiùr. El bùlbo l'è grant 1,5 – 2 ghèi.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La piantìna la trà fò póche (de 3 a 7) fòie bazài (o radicài) che pàrt diretamènte del bùlbo sotatèra. Le g'ha 'na fùrma lineàr-laminàda ma sitìla condèna rìga 'n mès longitudinàl piö ciàra (l'è 'na scanaladüra); la pàgina superiùra l'è de culùr vért scür, chèla inferiùra la tìra al biànc; l'òrlo l'è apéna apéna riultàt endré, la pàrt terminàl i è arcuàde e riultàde 'n zó. Ghe sarès apò a dèle fòie inferiùre ma de sòlit le se rödés a guàine ciàre ciàre. La larghèsa de la làmina de la fòia l'è de 'n milìmetro o dù. En longhèsa la pöl pasà fò 'l fiùr, ma de póc.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa l'è furmàda de sòlit de 'n fiùr apéna (de rar i pöl véser de 2 'nfìna a 5), i g'ha mìa udùr e i è 'nciurcàcc sö e dò o trè spàte membranùze. La fùrma l'è chèla de 'n tüvo drit e lónch che 'nsìma el se dèrf en 6 segmèncc (tépali).
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strütüra del fiùr l'è chèla tìpica dei monocotilédoni: en peregóne con tré tépali dópe de tìpo petaloidèo e de culùr biànch o lìla ciàr ciàr. A l'enstèrno i prezènta de 3 a 5 venadüre scüre e longitudinài, a l'intèrno 'nvéce le fàuci i è culuràde de zàlt. La longhèsa del fiùr apéna l'è de 20 a 40 mm.
La fiuridüra l'è 'n primaéra (de febrér a bril), ma 'ndèle zòne piö càlde la pöl anticipà 'nfìna a 'n dezèmber.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula bislónga furmàde de trè vàlve (càpsula triloculàr). La somésa l'è dét endèl fröt l'è nömerùza e l'è furmàda de granì picinì e rotóncc.
Difuziù e hàbitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è prezènte 'n pó sö töta la penìzola itàlica ma de maniéra discontìnua (söl versànt adriàtich el gh'è mìa) e piötòst rar; se 'l tróa 'n Sicilia ma 'n Sardegna 'l gh'è mìa. Sö le Alpi se 'l tróa 'ndèle pruvìnce de Cùneo, Bèrghem, Brèsa e Trènt; Endèle ótre zòne l'è sporàdich. Endèl rèst de l'Europa se 'l tróa suratöt endèi Balcani, 'ndèla Türchia europèa e 'ndèla Anatòlia 'nfìna a la Georgia e al nòrt de l'Iran.
Come habitat el preferés i pracc sèch; ma apò a le praterìe ràze de le culìne 'nfìna al lièl subalpìno ('nfìna a 1200 méter) e 'ndèi bósch de rùer sub-mediterànei. La crès de preferènsa söi teré calcàrei có 'n pH bàzich e póch o médio nütrimènt. El teré 'l g'ha de éser piötòst sèch.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Crocus adamii J.Gay
- Crocus alexandri Nicic ex Velen.
- Crocus annulatus Herb.
- Crocus argenteus Sabine
- Crocus circumscissus Haw.
- Crocus italicus Gaudin
- Crocus lineatus Jan
- Crocus minimus Hook., non DC.
- Crocus pestalozzae Boiss.
- Crocus praecox Haw.
- Crocus pusillus Ten.
- Crocus tauricus (Trautv.) Puring
- Crocus weldenii Hoppe & Fürnr.
Pusìbil cunfuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Crocus weldeni Baker – Zaferà de Welden: se 'l conós perchè la g'ha mìa le fàuci zàlde e i fiùr i è piö picinì; endèla penìzola itàlica se la tróa apéna 'ndèla Pruvincia de Trieste.
- Crcus reticulatus Steven – Zaferà de Trièste: se 'l conós perchè 'l g'ha sèmper en fiùr apéna, ma suratöt perchè le tòneghe del bùlbo i è reticolàde 'n maniéra bèla evidènta (màe có fìbre bèle gròse, 'nfìna a a 0,3 mm). Pò a chèsta spéce se la tróa apéna a l'estrémo est de la penìzola itàlica (Carso Triestì) e fórse 'ndèna quach zòna del cèntro de l'Itàlia.


c: text/html

text:
Pororoca
La Pororoca l’è ‘l nòm che i gh’è dà söl Rio di Amàsoni a l’ónda de aqua del Atlàntech che la nas co l’alta maréa e che la se ‘nfìla dét in del lècc del fiöm e la viagia cóntra corènt per tace chilòmetr.
L’ónda la pöl ès ólta fina a 4 méter, la pöl turnà ‘ndré 'n del córso del fiöm per 13 chilòmeter e la se la ét per lo piö tra Fevrér e Mars.
Gh’è pò öna gara de sörf sö la Pororoca che la se té dal 1999 a São Domingos do Capim, ach se caalcà la Pororoca l’è pròpe pericolùs, dezà che l’ónda la se pórta dré töt chèl che la tróa 'n del fióm e che l’ vé da la forèsta, ‘nfina di piànte ‘ntréghe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Scöla
La scöla (del Grech σxoλή, ozi), ciamada anca scöra in lumbard ucidental e in certi zonn talianizaa cun scola, a l'è l'istitüziun induè che i stüdent poden imprent növ rop cunt i maester che ghe dann una man.
La püssee part di paes la gh'ha un sistema d'edücaziun che de solit l'è cumpulsori, ubligatori. In 'sti sistema chì el stüdent el stüdia in d'un insema de scör, che gh'hann nom diferent, per esempi scör primari, secundari, etc...
I scör poden vess del guern (ciamaa anca scör stataj) o privaa, e tücc e düü poden vess anca scör religius.


text:
UK garage
El gener UK Garage el fa riferiment a un bel poo de stil de müsega eletroniga nassüda in del Regn Ünì in de la metà dij agn '90 cume evulüssiun de la müsega house. La parola garage la gh'ha un sens diferent per i USA perchè là la fa riferiment a la müsega house de New York dij agn '80. Quest gener chì a l'è de spess mes'ciaa cunt el hip-hop e cunt el R&B.
I artista UK Garage cugnussüü in Regn Ünì a hinn: Sillo, The Artful Dodger, So Solid Crew, Heartless Crew, The Streets, Shanks & Bigfoot, DJ Luck and MC Neat, Sunship (Ceri Evans), Oxide, Neutrino,... 'Sti artista chì a hinn cunsideraa mainstream perchè hann faa cugnuss la UK Garage al püblich.
Una racolta de müsega UK garage a l'è la serie Pure Garage.


text:
Amò öna olta l'è sà l'estàt
I ghè samò i margheritine 'ndol prat
E i uselì i tèca a cantà a dés ai sìc
E me ga fo fa sito col marciapìc
Amò öna olta l'è sa la soentü
Chèl piö 'n gamba a 'nna novantü
I è töcc a Dorga fò 'mmès a la vià
Ta pö gnè sunàga se no i reùlta là
Chi ca 'lla dicc, chi ca 'lla dicc
Che d'estat de noter a ghè de diertìs
Chi ca 'lla dicc, chi ca 'lla dicc
Che d'estat de noter an sè töcc amis
Scultì 'l Bepi 'nterdèt
Quando l'è sà la sét
De lé a mesùra so samò pecét
Scultì 'l Bepi dee-jay
Po a sa 'nsè semper chèi
A setémber mi sta töcc mèi!
Amò öna olta i va töcc al màr
De ché e de là a fa chél ca 'l ga par
Trimèla còren tanto 'l vèt nisü
E po dopo in albergo mès Fì e mès Castiù
Amò öna olta valserì e fox trot
Chi sìre colde, colde de cagòt
I tèca sö strinù e custìne de fò
Po söl piö bèl al rìa ü sgroi söl co
Chi ca 'lla dicc...
Amò öna olta i è sà i mega jeep
I par chi gabe 'rampà sö sö i pìc
I mèt la cotalèta dét al panì
Po dopo i sa ferma tra la Selva e Grupì
Amò öna olta töcc chi va 'n piscina
I pàrt ai òt che ghè zo amò la brina
E pò i contròla sa le éra chèl chi a dicc
Chi fighète iè lé e mia zo al Coston Beach
Chi ca 'lla dicc...


text:
Montilliez
Montilliez a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud. in del Canton Vaud. Al gh’ha pressapoch 1546 abitant e una süperfiss de 15.1 km², e al se tröva a una altitüden de 695 meter sura al livel del mar.
In del mes de mars del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Dommartin, Naz, Poliez-le-Grand e Sugnens han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Montilliez. El cumün l'è staa istitüii uficialment el prim de lüi del 2011[1]
El cumün de Montilliez a l'è tacaa ai cumün de Fey, Villars-le-Terroir, Echallens, Bottens, Poliez-Pittet, Jorat-Menthue e Peyres-Possens.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicaa dal Ufizi Federal Svizzer de Statistega, visitaa ai 17 de febree del 2011


text:
Naranz (culur)
El culur naranz (cugnussüü anca cun el talianism (a)ranción) l'è vön di culur del speter visibil che l'om el pö ved. L'è intra el russ e el giald e 'l gh'ha una lunghezza d'onda de circa 620-585 nanometer. L'è l'istess culur del früt cunussüü cume naranz (o pertügal) dal qual el ciapa el so nom. Prima de la descuverta del pertügal, gh'eva mia una nuzion precisa de 'stu culur, che'l vegniva de suvent cunsideraa russ. Per quel mutiv chì i henn restaa in üsagg espression cume "pess russ", "gat russ", "cavej russ", impunemanch i paren naranz pütost che russ.


text:
S.T. Joshi
El Sunand Tryambak Joshi (nassüü el 22 de giügn 1958 a Pune, India) a l'è un critich literari indian american, e una figüra impurtanta in del stüdi de l'Howard Phillips Lovecraft e de alter scritur de literadüra fantastiga. L'ha scrivüü quela che di critich cunsideren la biugrafia "definitiva" del Lovecraft (H. P. Lovecraft: A Life, H.P. Lovecraft, una vita 1996). El Joshi l'ha scrivüü anca de Ambrose Bierce, H. L. Mencken, Lord Dunsany, Algernon Blackwood e M.R. James, e l'ha lauraa a culeziun di sò laurà.


text:
Sinead O'Connor
La Sinéad Marie Bernadette O'Connor (la s lèś /ʃɪˈneɪd oʊˈkɒnər/) l'è na cantànta irlandéśa nada a Dublìn 'l 8 ad Dicémbar dal 1966. L'è una dal vóś più bèli di an Utànta e Nuànta e la gh'à un caràtar fòrt, da spés còntra la masa. L'è anc cgnusùda par via dla sò crapa plàda (la tgnìva i cavìi a śèr) e dal sò upignòṅ ch'i fàvan dascórar.
Biugrafìa
Sinéad la nas da na famìja pîna ad fiói (sò fradèl, Joseph O'Connor 'l è un scritōr ad sucès) e l'impàra da śóvna a sunàr la chitàra e a far dal canti par sò cònt mèntar l'éra drē a 'ndàr a scóla. Quànd la gh'iva quatórd'ś an la s unìs a 'l grup irlandéś In Tua Nua faghénd sèg al braṅ Take my hand, un sucès dal 1984. In séguit la lavóra insém a la banda di Ton Ton Macoute avénd-ag un cuntràt cun l'etichéta Ensign Records.
In dal 1985 Sinéad la sa stablìs a Lóndra par lavuràr a 'l sò prim àlbum. The Lion and the Cobra (Al leòṅ e al còbbra), scrit e prudót da lì lē, a véd la luś in dal 1987 e i crìtic e al pùblic i èṅ da la sò banda fin da subìt. In dal disc la figùra anc na śóvna Enya che, in dal braṅ Never Get Old, la rècita in Gaêlic soquànt pas da la Bìbbia. Vist al sucès, Sinéad la ś mét in viàś par di cuncèrt in Europa e in di Stat Unî. Quél dal teàtar Dominion ad Lóndra dal Śugn dal 1988 al vèṅ tòlt śò p'r al regìsta John Maybury e publicâ 'l an dòp cun al tìtul ad The Value of Ignorance (Al valōr 'd a n savér gnint). In dal 1989 Sinéad la fà anc na part in dal film Hush-A-Bye-Baby.
Al sò braṅ più cgnusû ad tut al rèsta al sìngul Nothing Compares 2U dal 1990, un lènt ch'al tōś a 'l cōr, mis dèntar a 'l sò secónd disc I Do Not Want What I Haven't Got (A n vój briśa quél ch'a n gh'ò minga). Al pès, scrit da Prince in dal 1985 p'r i Family, al gh la cava a sfundàr in dal clasìfichi ad tut al mónd.
Sèmpar in cal perìud lè, in fiṅ a 'l 1991, la s mét insém a 'l cantànt di Red Hot Chili Peppers, Anthony Kiedis ch'al canta par lē al braṅ I Could Have Lied mis dèntar a 'l àlbum Blood Sugar Sex Magik ma lē la 'l mòla listés tulénd 'n aparéć p'r andàr via da Los Angeles.
In d'l Utóbar dal 1992, mèntar l'éra drē a cantàr War ad Bob Marley a 'l Saturday Night Live, la càmbia tut 'd un trat al paròli dal tèst, dand adòs a la Cēśa catòlica par via dal prubléma di prēt pedòfil e sćiancànd a la fîṅ na fòto dal pàdar sant dgénd «Cumbatìṿ al nemìg, quél vér»[1]. Al sò culéga Frank Sinatra al gh rispónd dgénd ch'al la turév a cals in dal cûl. Sōl soquànt an dòp, in dal 1997, la Sinéad la dmandarà scuśa a 'l Papa durànt n'intervìsta.
In dal 1992 la O'Connor la fà gnir fóra na racòlta ad cover ciamàda Am I Not Your Girl (Sòṅ-j-a minga la tò ragàsa?) cun di braṅ ad Marilyn Monroe (I Wanna Be Kissed By You), Billie Holiday (Gloomy Sunday) e àtar. A s cata anc la canta Don't Cry For Me Argentina cantàda anc par la Madonna.
Par l'irlandéśa 'l è un brut mumènt: butàda śò par la crìtica, la patìs anc na depresiòṅ. Par sò furtùna, Peter Gabriel al la ciàma sèg in dal sò Womad Tour.
Al disc dal 1994 Universal Mother 'l è un lavōr dimóndi sintî ma al gh'à di élt e di bas: da arcurdàr John I Love You didicàda a sò marè e My Darling Child fata p'r i sò putèṅ. A gh'è anc na cover di Nirvana, All Apologies.
A partìr da cal disc chè, al vénditi i tàcan a 'ndàr śò anc parchè lē la s fà védar pôc.
In di an Nuànta Sinéad la dvénta un prevòstar, urdnàda acsè da un muvimènt catòlic indipendènt e la taca a far-as ciamàr Màdar Bernadette Mary, dgénd anc ch'la vōl abandunàr l'indùstria discugràfica.
Un sundàǵ dal 1999 dla rivìsta di óm Himself al stablìs ch'i masć irlandéś i n vrésan mai andàr fóra sèg parchè i la crédan bruta e na śbragamaròṅ[2].
La fà anc savér par mèś dla rivìsta Hot Press 'd èsar stàda a lèt cun dal dóni. In dal disc dal 2000 Faith And Courage (Fēd e curàǵ) la canta No Man's Woman (Dóna ad gnanc 'n óm).
In dal 2003, in ucaśiòṅ dla surtìda dal dvd Goodnight, thank you - You’ve been a lovely audience (Bonanòt, a v ringràsi - A sî stâ un pùblic delisióś) la fà savér ch'la gh à vója ad muclàr-la lè: «A-j-ò decìś ad ritiràr-um parchè a n supórt piò 'd èsar na parsòna famóśa. A vrév na vita nurmàla, in dua al parsòni i gh'ìsan rispèt par la mè riservadésa. A sòṅ dimóndi timda, a vój èsar lasàda in paś»[3].
In dal 2005 la diś in n'intervìsta a Interview che al sò scòp in dla vita 'l è quél ad „salvàr Dio da la religiòṅ“[4], mèntar in d'l Utóbar dal 2007 la diś a 'l Oprah Winfrey Show ch'l'à anc pruvâ a tōr-as la vita al dè ch'l'à cumpiû trénta-tri an, i an ad Crist.
In d'l Agóst dal 2011 la fà savér in sal sò sit ch'la vōl un masć, al và bèṅ anc òṅ par na bòta e via, ma al gh'à 'd avér da méno ad 44 an e èsar pelōś. Ad quéi glàbar a n s in dascór e gnanc ciamàr-as Brian o Nigel a và bèṅ. Avénd vója ad far dal sès, la patìs la mancànsa dla matéria prima ma la s cunsóla druànd dla fruta e dla vardùra a 'l sò pòst. La gh 'n à a basta ad far la sōra[5].
Discugrafìa
Àlbum
- 1987 - The Lion and the Cobra
- 1990 - I Do Not Want What I Haven't Got
- 1992 - Am I Not Your Girl?
- 1994 - Universal Mother
- 2000 - Faith and Courage
- 2002 - Sean-Nós Nua
- 2005 - Throw Down Your Arms
- 2007 - Theology
- 2011 - Home
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Nothing Compares 2 U in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The Emperor's New Clothes in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd All Apologies in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Silent Night in sal Youtube
Nòti
- ↑ Al vìddeo in dua la Sinéad la sćiànca na fòto dal papa Śvan Pàul II Youtube.com
- ↑ Gl'Irlandéś i gh l'aṅ cun la Sinéad O’Connor e la Dolores di Cranberries Rockol.it, 23 ad Favràr dal 1999
- ↑ Sinéad O’Connor: «A gh dag un taj, a vój na vita nurmàla» Corriere.it, 26 'd Avrìl dal 2003
- ↑ Sinéad O’Connor la dascór lē: «A vój salvàr Dio da la religiòṅ» Repubblica.it, prim ad Maǵ dal 2010
- ↑ La "nóva" Sinéad O’Connor: «A vój 'n óm». E la 'l pésca in dla Réda Corriere.it, 31 'd Agóst dal 2011


text:
Fulminànt
Artéccol in dialètt mudnés
I fulminànt i én di ugèt còmed per impièr dal fógh in na manéra sicura: i én di bastunsèin ed lègn, cutòun o chèrta, cun la punta pìna d'na sostànsa cla cièpa fógh a sferghèrel. Quànd un fulminànt l'è stê bèle druvê, a-s dìs cl'è scruchê.
I fulminànt ed sicurèssa i én di fulmànt ch'i s'impìen sól a sferghèrel su un lavór apòsta, che ed sòlit l'è sul fiànch dal scatlòt..
I zirèin i én di fulminànt cun al fóst ed cutòun o 'd chèrta avòlta, imbibî ed zira.
Provérbi e fàt curiós[modifica | mudéfica la surzéia]
- I fulminànt is pólen sferghèr na vòlta sól (as pól fergèr la gìnta sól na volta, zógh cun al paròli sferghèr-ferghèr)
- Al spàca i fulminànt in quàter acsè i dùren ed pió' (as dìs ed chi l'è grécc')
Al Fulminànt l'éra anch al scutmài ed Enrico Stuffler (1863-1923), un di pió importànt poéta dal dialètt mudnés.
Èter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Fulminànt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Fulminànt»


text:
Grengiols
Grengiols a l'è un cumün svizzer del distret de Westlich Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 58.5 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 451 abitant.
El cumün de Grengiols al se tröva a una altitüden de 995 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Baceno (IT-VB), Betten, Binn, Bister, Ernen, Mörel-Filet, Lax, Martisberg, Ried-Brig, Termen, Varzo (IT-VB).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Grengiols in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
19 01
Ol dé 19 de zenér l'è 'l 19 dé de l'an del calendare gregorià; manca 347 (348 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 19 de zenér al è ul dí da pòost 19 dal an dal calendari gregurian; i manca 347 (348 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1811 - Vila-seca (ul Tarragonès Catalunya): i Francées ga i è traa gjo. (Guèra di Francées).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1977 - Barcelona: Josep Trueta, medi traumatòlegh Catalan.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lagh Maggior
El Lagh Maggior o Verbano (Lago Maggiore o Verbano in Italian) l'è un lagh natural d'origin glacial, ch'el se troeuva in Italia e in Svízzera, in provincia de Vares, de Novara e de Verban-Cusio-Ossola. La part tisinesa la se troeuva in del Distrett de Locarno.
L'è el second lagh pussee gross d'Italia (212 km²), l'è profond 370 meter, l'è el pussee longh d'Italia con i sò 54 km, l'è largh al pussee 10 km con la media de 3 e mezz.
Comun in sul lagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lombardia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Angera, Besòzz, Brebbia, Brezz de Beder, Castelveccana, Germignaga, Ispra, Laven-Mombell, Leggiun, Luin, Monvall, Maccagn, Pin, Pòrt Valtravaja, Ranch, Sest, Tronzan.
Piemont[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aròna (NO), Baven (VB), Belgiraa (VB), Canner (VB), Cannoeubi (VB), Castellett (NO), Dormellett (NO), Ghiffa (VB), Lesa (NO), Meina (NO), Oggebbi (VB), Stresa (VB), Verbania (VB).
Canton Tisin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ascòna, Brissagh, Gambarògn, Locarno, Minus, Muralt, Ronch sora Ascòna, Tener-Contra.


text:
Plessur (distret)
El distrèt de Plessur (en todèsch: Bezirk Plessur) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. La superfìce del distrèt l'è de 266.75, endèl 2011 i abitàncc i éra 40256. El capolöch del distrèt l'è la cità de Coira.
El cunfìna a nòrt col distrèt de Landquart, a nordòvest e a èst col distrèt de Prättigau/Davos, a sud col distret de Albula, a sudòvest col distret de Hinterrhein e a nordòvest col distrèt de Imboden.
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Plessur l'è dividìt en 3 cìrcoi e 12 cümü:
Acorpamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- endèl 2008: Sankt Peter e Pagig i s'è fundìcc ensèma per furmà 'l cümü de Sankt Peter-Pagig
- endèl 2009: Tschiertschen e Praden i s'è fundìcc ensèma per furmà 'l cümü de Tschiertschen-Praden
- endèl 2010: Malix e Parpan i è stacc acorpàcc al cümü de Churwalden


text:
Garlaa
Garlaa (nom ufizial in italian Garlate) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch. El comun el da el nòmm al lagh longh el qual l'è situaa. Al gh'ha 2 677 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,1 km² e ona densità de 1 275 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Galbiaa, Lecch, Olginaa, Pescaa e Vercüragh.
A Garlaa se troeuva anca on Musee de la Seda, in de loeugh indove on temp la gh'era ona filanda.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Garlaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
I fioe
Fiöe de bifùlch o fiöe de Re fiöe de bagàscia o de pulè fiöe del scacìn o del prevòst tucc fiöe ‘me el mè tucc fiöe‘me el vòst Fiöe della cùlpa o regular fiöe de magnàn o miliardàr fiöe de maghùtt fiöe d’ingegnè tucc fiöe ‘me el vòst tucc fiöe‘me el mè l’è sul crescènd che a na farà òmen divèrs la società (2 volte) Fiöe d’uperàri o de padrùm fiöe de dutùr o de stregùn stèss el murbìli stèss i uregiùn la varicèla la dentisiùn Stèss baticöer stèss sentiment per l’aquilùn scapâa nel vent per la farfàla impresunâa nei ragnatèl ai bord d’un prâa l’è sul crescènd che a na farà òmen divèrs la società( 2 volte) Fiöe de campagna o de cità di mamasantìsima o quaquaraqua fiöe del latàio o del pustìn fiöe del Signor o del Ciapìn Fiöe del to fiöe o de nisun gh’è no un nanìn vün ch’el sia vün al quàl ghe sìum mîa debitùr nünc gli adulti i ”superiùr” Per quel so giro-giro-tondo che una lesiùn l’è per il mondo del “come” andare verso il domàn cantando e la mano in la man in barba ai lesg cudificâa di questa nostra società che ognün el po’ dìn fin che ne voër ma uguài se nàs e uguàì se möer (2 volte)
ilDeposito.org non fornisce file o audio o registrazioni dei canti presenti ma ci limitiamo a segnalare altri siti dove è possibile ascoltare e/o scaricare i canti.
Link per ascoltare e/o scaricare il canto:
Per il presente canto sono disponibili le seguenti traduzioni:
Informazioni
Il "Collettivo Ticino riva sinistra" fu attivo a Castano Primo (MI) negl' anni '70/'80.
Indicazioni bibliografiche
Fiorenzo Gualandris, Graziano Carlessi
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Culâgna
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Culâgna (Collagna in italiân) l'é un cmûn ed 991 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz pôst a 62 chilômeter dal cènter ed Rèz insém a la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerēto.
Al teritôri e l'ambiĵnt
L'é al cmûn pió céch, cme nòmer 'd abitânt ma mìa cme larghèsa dal teritôri, ed la pruvîncia ed Rèz; a's cata mèza via tra Rèz e La Spèsia, al teritôri l'é tót traversê da la Statêla 63 che, dôp èser andêda a drē al fióm Sècia, la và só da la Gablèina al Pâs dal Cerēto per pó andêr zò vêrs la Lunigiâna. Al teritôri dal cmûn ed Culâgna l'é més in 'na lêrgha e stupènda vâl ch' la cumbîna cun l'êlt bacîn dal Sècia e l'é prutèt da un sistēma ed muntâgni in grôsa pêrta quacê da un fisóm d'êlber. A i pē dal Caṣarōla, e al cèinter ed la vâl, a nâs al fióm Sècia, al só âchev, cun la zûnta dal jâchev ed dimòndi turèint, àn scavê ind i sècol la bèla vésta di Schiôch Al teritôri ed Culâgna l'è dimòndio despêra e turmintê, la só altèsa la và da i 750 mêter 'd Acvabòuna a i quêşi 2.000 mēter dal Caṣarōla e 'd la Nûda. Al j abundânti anvêdi ed l'invêren, che in soquânt fiânch dimòndi in êlt, la nèiva la gh'armâgn fîn a la têrda premavèira, a fân 'na sôrta ed céch giasêr alpèin, sté anvêdi a fân la só pêrta ind l'alvêr al livèl dal fêldi dal teritôri dóve a gh'é dimòndi surzèi d'âchev frèschi. Al teritôri al gh'à di aspèt divêrs: dimòndi zôni pió pêra, dóve incòra incō a vîn lavurê la tèra, a fêrmen al calêdi vêrs al fióm Sècia. La modêrna stasiòun de spòrt invernêl ed Cerēto Lêgh l'é a i pē ed La Nûda cun soquânt laghèt ed qualitê alpèini: tra quisché d' arcurdêr al Lêgh da Cerēto e al Lêgh Prânda, circundê da un sfònd d'êter tèimp. J êlber e al piânti în ed qualitê divêrsi a secònd in dóve in mési e a che altèsa. A's gh'à 'na fâsa tra i 650-850 mēter ch'l' é pusès dal castâgn che ind i tèimp indrē l'é stê impurtânt per la cunuméia ed la gînta dal pôst. 'Na fâsa ed mèza altèsa fra j 800 e i 1.700 mēter a gh'é la fâza da taj ch' la fà un straordinâri mantèl fés ch' an s'égh pōl mìa andêr dèinter. Sta zôna l'é da sèimper al règn naturêl ed la fâza, pôchi vôlti insèm a dal j êtri piânti. I pîn preṣèint în al rişultê dal piantagiòun fâti da l' òm in èpochi divêrsi. In mèza a la fésa fâza a l'altèsa ed 1.000 mēter a gh'é di prê naturêl ch' a se ṣlêrghen insém a ògni fiânch da i 1.700 a i 2.000 mēter dal sèmi pió êlti. La fésa e diferèinta êrba la dà urègin a pastûri dimòndi serchêdi e quistiunêdi ind i tèimp indrē. Al sòt bôsch ed Culâgna l'é dimòndi réch ed prudòt cun la bundânsa ed fónz 'd ògni gèner, frâvli, môri, lampòun, e ind al zôni pió êlti destèiṣi ed mertél.
Stòria
An sà mìa ed precîṣ l'època dóve la préma gînta la s'é fermêda ind la vâl dal Sècia. L' èsregh dal strêdi salghêdi dirèti in Tuscâna, di rèst ed brónz e soquânti munèidi rumâni e di rèst catê al Pâs ed l'Uspedlâs, a fân pinsêr a la preṣèinsa ed l'òm in cól peréiod, mó ed sicûr la zôna la cumincê a impîres ind l'Êlt Medioēv. Soquânti ruvîni a gh'în incòra al Pâs dal Sèint Crôṣ e a l'Uspedlâs che per sècol l'é stê druvê da i pelegrèin a pē o a cavâl. Al pâs l'é numinê int al diplôma ed Carlo Magno dal 781 ch'al sgnêva i cunfîn ed la diôceṣa arzâna. In sègvit aṣvèin al pâs l'é stê tirê só un uspdêl per pelgrèin, incō in ruvîna. D' j êtri rèst a's câten ind la pêrt tra mezanôt e sîra dal cmûn, inséma la spònda dréta dal Sècia a Nasseta, un antîgh bōregh cun un cunvèint dedichê a S. Maria, ch' l' é stê ed môda per dimòndi a l'inési dal II milèni e ch'lé stê butê zò atâch al 1500 da i Dalli, cûnt ed Buṣâna, per un matrimòni andê a mêl. Per dimòndi sècol Culâgna l'é stêda sòta a i Vallisneri che a gh' l' àn cavêda a mantgnîr al lōr pusès dal XI sècol al XVIII sècol quând în stê mandê via dal trópi ed Napoleòun, sibèin la cunténva vicènda tra i cmûn ed Pèrma e Rèz ch' a 's quistiunêven al teritôri. J Estèins ed Mòdna àn dê l'invistidûra ânch a dal j êtri faméj fra còsti a's ricôrden i Brusantini cun Paolo pêder e al fiōl Alessandro, a 's trâta ed ch' l' Alessandro Brusantini spacòun che al Tassoni al prîva mìa vèder e dòunca més in redécol ind al só românṣ “La secchia rapita” ind i pâgn ed l'imbalsê dal conte di Culagna. Dôp la dichiarasiòun dal Règn d'Itâlia, int al 1860, al teritôri ed Culâgna l'é purtê a la grandèsa dal dé d'incō e prém séndech l'é stê numinê Clemente Pensieri. Lòng ha la Statela a gh'în i pilastrèin ed mêlmer tirê só a memôria di Partigiân môrt al tèimp ed la Guèra ed Liberasiòun ind i tânt scûnter cun al trópi tedèschi e fasésti che cunsidrêven cla strêda 'n' impurtânta via ed colegamèint.
I cèinter abitê
Culâgna
Al cèinter pió impurtânt l'é mucê insém a un muntarôt rotònd, cun la séma dal Vintâs ch' la ghe stà d'ed sōvra, mèinter a i só pē a pâsa al Sècia. Al gh'à urègin antîghi, al vîn numinê per la préma vôlta int al 1153, l'é stê fèdev di Vallisnêri e pó di Vigarani-Toschi. L'abitê l'è traversê da la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerēto ch' l' al divéd in dō pêrti a 'd altèsi divêrsi, la pêrta pió nōva l'é a mûnt ed la strêda. La vècia strêda, ciameda “via della Fonte”, la và ed fiânch ed vèc fabrichêt, in pêrta arnuvê, dóve insém al facêdi a 's pōlen vèder, a pcòun, scultûri cun dal dâti dal sincsèint, stèmi in sâs ed côch, purtêl e fnèstri sculpîdi ed fîn. Int al cèinter dal paèiṣ a gh'é un gróp ed cà ciamê Corte Pallai, tire só int al 1500 da i Caneri scapê da la Tuscâna dôp che l'atentê a Lorenzo de Medici l'é andê bûgh, a se gh'endêva dèinter da quâter purtòun grôs. Ind j ûltem ân a 'sè pruvidû al recóper ed quâṣi tót i fabrichêt. La cēṣa parochiêla in manēra neo-medievêl, tirêda só in pôst ed còla antîga l'é numinêda in dimòndi documèint stôrich l'é l'elemèint ch' al spéca int al paeṣâg architetônich ed Culâgna. Insém a la [SS63
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Marburgh
Marburgh (Marborg in de la lengua local; Marburg in todesch; Marburgo in italian, spagnoeu e portoghes; Marbourg in frances) a l'è ona città de la Germania central.
La città la fa part del Land de l'Assia, in del circondari de Marburgh-Biedenkopft, e la cunta 73 125 abitànt (dato del 31. Dic 2013). A Marburgh gh'è la tomba del Paul von Hindenburg, general, eròe de la Prima Guerra Mondial e president de la nazion in di ann 1925-1934.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Poitiers, Francia.
- Maribor, Slovenia.
- Sfax, Tunisia.
- Eisenach, Germania.
- Northampton, Regn Unii.
- Sibiu, Romania.


text:
Sofia
Sofia (Coфия in bülgar; Sofya in türch; Serdica in latin) a l’è la capital de la Bülgaria.
A l’è anca la prima cità de la Bülgaria per pupulaziun, cun 1.376.742 abitant (2006).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sofia a l'è in de la Bülgaria ucidentala, propi sota al mont Vitoša e arent al cunfin cun la Serbia. A Sofia al passa el fiüm Isker.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sofia a l'è gemelada cun:
- Ankara, Türchia
- Atene, Grecia
- Paris, Francia
- Pittsburgh, Stat Ünì d'America
- San Peterburgh, Rüssia
- Tel Aviv, Israel


text:
Ballape: Pari tranter Domat e Buchs
-
- Zoom
- maletg simbolic: I ha dà nagins gols en la partida tranter Domat e Buchs. (Keystone)
La meglra squadra grischuna da la segunda liga, il club da ballape da Domat è partì cun in 0: 0 cunter Buchs.
Terza ligia
En la terza liga ha Schluein Glion pers la partida cun 0:1 cunter Schaan.
Landquart Signuradi ha giugà pari 1:1 cunter il leader Grabs.
In pari da 1:1 hai era dà tranter Bogn Ragaz e Tusaun Cazzas.
Valposchiavo Calcio ha gudagnà cun 2:1 cunter Sargans. (fc/si)


text:
Collecziuns spezialas
La Fonoteca Naziunala Svizra ha acquistà divers relaschs e differentas collecziuns cun documents sonors da persunas privatas e dad instituziuns. I sa tracta da collecziuns represchentativas da la vita artistica e culturala en Svizra.
Ils relaschs e las collecziuns èn vegnids documentads, cataloghisads e cumplettads cun biografias ed auters texts explicativs e cun material fotografic per pudair chapir las collecziuns en lur context istoric.
I dat in inventari davart las collecziuns che n’èn betg anc cataloghisadas per il mument. Era questas collecziuns stattan a disposiziun al public interessà ed als scienziads. La consultaziun è pussaivla sin dumonda a la Fonoteca.
Grazia a noss catalog èsi pussaivel da far retschertgas limitadas ad ina singula collecziun. Catalog
A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z
A
B
C
D
F
G
H
J
K
L
M
O
P
S
V


text:
Munticiàna
Munticiàna o Moteciàna (nòm uficiàl en Italià: Motteggiana) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 636 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 24,6 km² e 'na densità de 107 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borchfòrt, Pegügnàga, San Benedét, Süsèra e Viadàna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Monticiàna l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alicànt
Alicànt (Alicante in Spagnôl, Alacant in Catalàṅ e Valensiàṅ) l'è na sità spagnōla dla Costa Blanca (in dla regiòṅ dla Cumunità Valensiàna) ch'la s cata a i pē dna culìna in frònt a 'l Mar Mediterraneo in dal sèntar dna baja bèla grôsa. La cònta 334.329 abitànt (dat dal 2011).
In dla sò stòria i èṅ pasâ da 'd là i Fenìsi, i Grèc, i Cartaginéś e i Rumàṅ. Durànt gl'invaśiòṅ di bàrbar l'è pasàda a i Viśigôt e pò a i Biśantèṅ e a i Àrab ch'i l'aṅ tgnuda in fiṅ a 'l XIII sècul quànd i èṅ rivâ lè di Catalàṅ.
Al dè 'd incō Alicànt l'è una dal sità spagnōli ch'la gh'à 'n śvilùp edilìsi fra i più grand. Dimóndi impurtànt chè 'l è al turìśum e la prudusiòṅ dal vèṅ e dla pèla. 'L Ufìsi par l'Armuniśasiòṅ dal Marcâ Intéran (UAMI) dl'Ugnòṅ Europea (ch'la tîṅ a drē a 'l marchi e a i design) al s cata chè.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Alicànt


text:
Turistas
Turistas (Turìsta) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 2006 dirèt par John Stockwell. Custâ 10 migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò ciapâ 14,7. 'L è stâ girâ prinsipalmènt a Ubatuba (in dal stat ad San Pàulo) e a Lençóis (in dal stat ad Bahia).
'L atōr Josh Duhamel, ch'in dal film al fà la part 'd Alex, 'l è stâ custrét a dmandàr pardòṅ in na puntàda dal prugràma ad Jay Leno The Tonight Show dgénd ch'a n éra briśa intensiòṅ dal film purtàr di dan a 'l turìśum braśigliàṅ arbaténd acsè a 'l guèran dal Braśìl ch'al s 'n éra abû a mâl dla bruta figùra ch'al film al fava far a gl'abitànt dal pòst[1].
Sunt
Soquànt turìsta śóvan ad léngua ingléśa (Inghiltèra, Stat Unî, Austràglia), in mèś a i quài a gh'è Alex (Josh Duhamel) insém a sò surèla Bea (Olivia Wilde) e la sò amìga Amy (Beau Garrett), i faṅ un viàś in Braśìl par gudér-s-la. Purtòp par lōr, al sò bus al fà 'n incidènt e i èṅ custrét a śmuntàr śò, armanénd acsè a pē, in un pòst iśulâ dla regiòṅ dal Nordeste do Brasil.
Aspetànd na curéra, lè davśèṅ i càtan na spiàgia da sógn cun atàc un bar/discutéca pîṅ ad bèli ragasōli ad cal bandi là. I rìvan lè anc di śvédéś in mòta. Ad nòt i śóvan i faṅ baràca, i bév'n e i s divertìs'n a la granda. Al dè dòp però i s darsédan mâl rendénd-as cònt 'd èsar stâ drugâ e derubâ 'd incòsa. Dū ad lōr i èṅ anc sparî, purtâ via da di bandî da 'd lè. Quànd i próan a scapàr via, chi àtar i i màsan a cólp ad machete.
Chi àtar siē, a n savénd gnint, i tàc'n a giràr lè 'd intóran par tōr un mèś ad traspòrt par turnàr in dla siviltà e i finìs'n in na furèsta e i càtan Kiko (Agles Steib), òṅ ad qvéi dla fèsta. Chi lò al gh fà da guìda e al i pòrta a na vila, da par lē e in mèś a la giùngla, dal dutōr Zamora (Miguel Lunardi), al cap dn'urganiśasiòṅ criminàla ch'la vénd i òrg'n umàṅ ch'i finìsan a dispuśisiòṅ di braśigliàṅ pòvar 'd un uśdàl ad Rio de Janeiro.
Culegamènt estéran
- (EN) La schéda dal film in s'l IMDB
- (IT) La schéda dal film in sal FilmTv
- (IT) La schéda dal film in sal sit dla Cunferénsa Episcupàla


text:
Gland (VD)
Gland a l'è un cumün svizzer del distret de Nyon, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 11605 abitant.
El cumün de Gland al se tröva a una altitüden de 32 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Begnins, Dully, Luins, Nernier (FR-74), Prangins, Vich, Yvoire (FR-74).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cità de Gland, sit ufizial
- The Toblerone Trail
- Germain Hausmann: Gland in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Engadina
L'Engadina (Engiadina in rumanc, Engadin in tudesch) l'è üna val che la se troeuva in Svizzera, in del Cantùn di Grisùn. 'Stu sitt chì, lungh circa 80 chilometer, l'è üna dij val abitadi pussee vôlti d'Europa. In 'sta val chì ghè la prima part del fiüm Inn (Engadina in rumanc voeur propi dì "giardìn de l'Inn") e l'è partida in düü setùr cumpletament diferent, separaj da la "Punt'Ota" ("Punt Vôlt"), ciamadi Engiadin'Ota ("Vôlta Engadina") ed Engiadina Bassa ("Bassa Engadina").
Cuntegnüü
El sitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vôlta Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Vôlta Engadina l'è caraterizada da üna granda piana verda, cunt la presenza de quater lach, furmàa dal fiüm Inn: i lach de Sils, Silvaplana, Champfèr e Sankt Moritz. In pü gh'hin ün frach de busch de cèmber e làris e de giazzaj in sü i muntàgn. L'altezza de la val l'è tra i 1.600 e i 1.800 meter.
'Sta part chì de l'Engadina l'è culegada cunt la Val Bregaglia dal Pass del Maloja e cunt la Val Pusc'ciâf dal Pass del Bernina.
In de la Vôlta Engadina, a cumincià da la part süd, gh'hin i cumün de Sils im Engadin/Segl, Silvaplana, Sankt Moritz, Celerina/Schlarigna, Pontresina, Samedan, Bever, La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf.
Bassa Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bassa Engadina l'è ün frach diferent da quèla Vôlta: la gh'ha üna pendenza pussee forta (tra i 1.610 e i 1.019 meter), l'è pussee strèta e l'Inn el va in mèzz ai rocc e a dij guli. 'Sta val chì la finìss al cunfin cunt l'Austria.
In de la Bassa Engadina gh'hin i cumün de Zernez, Susch, Lavin, Guarda, Ardez, Ftan, Scuol, Tarasp, Sent, Ramosch, Tschlin e Strada.
Piant, animaj e mineraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'Engadina gh'hin ün frach de busch: in de la part nord gh'hin piant de pin fin a la quota de 1.800 meter, in de la part süd piant de làris fin ai 2.100 meter. L'è anca ün sitt in duvè vègnen sü i fiùr dij Alp.
In dij busch viven animaj cumè i cerf e i cavrioeuj, in dij zoni de muntagna gh'hin camusc' e stambecch, in dij val lateraj svulàzen aquij e avultoeuj.
Dent in del terèn gh'hin mineraj cumè el zinch, el piumb e'l ram.
El 1 agust 1914 in de la Bassa Engadina l'è stàa inaugüràa el Parch Naziunàal Svizzer, in dij cumün de Zernez, S-chanf, Scuol, Valchava e Lavin, grand 172,4 chilometer quadràa.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Vôlta Engadina la gh'aveva el sò propi cunt. In del 1139 el cunt Dedalrich l'ha vendüü el sò teritori al vescuv de Coira. In de la Bassa Engadina gh'eren ün frach de lotti tra i diferent signur de la val per el sò pussess.
Dürant la guèra de la Valtelina (ciamada anca "Macell Sant") l'Engadina l'è stada devastada daj Austriach, ch'in del 1622 gh'han ocupàa la val. Dumà l'ann dopu l'Engadina l'è turnada ai Grisùn; l'ultim paes restàa a l'Austria l'è stàa Tarasp, turnàa ai Grisùn in del 1815.
Parladi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parlada pussee impurtant in de l'Engadina l'è'l rumanc, in particulàar in düü variànt, pütost simil tra de lùr: el puter (parlàa in de la Vôlta Engadina) e'l vallader (parlàa in de la Bassa Engadina). L'insèmm de 'sti düü parladi chì, ch'i gh'hann üna propia furma scritta e parlada, l'è ciamàa Rumantsch ladin, che l'è del tücc diferent cunt el ladìn parlàa in dij val de l'Italia nord-urientàal.
Cunt el passar del temp el rumanc el gh'ha però lasàa spazi al tudesch, in particulàar in de la Vôlta Engadina; 'stu fat chì le dovüü al türism e a la cunseguent migraziùn de gent da la Svizra tudesca ch'i naven a laurà in dij sitt türistich cumè Sankt Moritz. In de la Bassa Engadina el rumanc l'è anca amò la parlada materna de la pussee granda part de la pupulaziùn.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ecunumia de l'Engadina l'è basada specialment in sül türism: in del XIX secul l'è stada scuverta üna funt termàal a Sankt Moritz e in del 1831 l'è stàa fà sü el prim stabiliment termàal. Dopu l'è iniziàa anca el türism invernàal, grazi anca a la custruziùn dij funiculari e dij olter impiant de risalida ch'i nàven fin a in duvè ghè la nef: la prima funiculàar fada sü l'è stada quèla de Mottas Muragl, arent Celerina/Schlarigna e Pontresina, inaugürada el 9 agust 1907.
Stradi e feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'arivi dij türist l'è facilitàa da la presenza d'impurtant vij de cumunicaziùn che gh'hin in tütta l'Engadina.
Stradi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghè ün'ünica strada, furmada dij Stradi Naziunaj 3 (fin a Silvaplana) e 27, che la traversa tütta l'Engadina da Maloja (e de cunseguenza dal cunfìn italiàn de Castasegna in de la Val Bregaglia) fin al cunfìn austriach dopu Martina, fraziùn de Tschlin.
Olter stradi impurtant hin:
- la Strada Naziunàal 29 (del Pass del Bernina), che d'arent Celerina/Schlarigna la va fin al cunfin cunt l'Italia in de la Val Pusc'ciâf (arent a Tiràn);
- la Strada Naziunàal 3 (del Pass del Güglia), che la va da Silvaplana fin a Coira;
- la strada del Pass de l'Alvra, che la va da La Punt-Chamues-ch fin a Thusis;
- la strada del Pass del Flüela, che la va da Susch a Davos;
- la Strada Naziunàal 28, che la va da Zernez fin a la Val Venosta.
Feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tücc i feruvij ch'i travèrsen l'Engadina hin a scartament piscinìn e hin gestidi da la Feruvia Retica.
La staziùn pussee impurtant de la val l'è quèla de Sankt Moritz, pünt de partenza dij tren ch'i vànn fin a Tiràn, Coira, Davos e Scuol; 'st'ultima feruvia chì la traversa tütta la part centràal de l'Engadina.
In del 1999 l'è stada inaugürada el tünnel del Vereina, che'l va da Lavin e Susch fin a Klosters. 'Sta galeria chì, che l'è la pussee lunga del mund per vess üna feruvia a scartament piscinin (19.042 meter), l'è ün frach impurtant per l'ecunumia engadines: la culega l'Engadina al Prättigau e a la val del Renu e l'è vèrta anca in dij mes invernaj, quand i pass alpìn hin saraj per la nef.


text:
Carl'Albert de Savoia
Carl'Albert de Savoia (nomm intregh in Italian: Carlo Alberto Amedeo di Savoia-Carignano; in piemontes: Carl Albert ëd Savòja; in frances: Charles-Albert de Savoye; Turin, 1798 - Porto, 1849) l'è staa re de Sardegna, cont de Barge e settim Princip de Carignan, del 1831 al 1849.
A l'era el fioeu del Carl'Emanuel de Savoia-Carignan e de la Maria Cristina de Sassonia. Ai temp del domini frances del Piemont, con la soa famiglia l'è straa costringiuu a stà a Paris, per tornà a Turin domà in del 1814, quand el Vittori Emanuel I l'è staa miss in sul trono.
In del 1817 el Carl'Albert l'ha sposaa la Maria Teresa de Toscana. In del 1820 l'ha pogiaa i ribei comandaa del Santorre de Santarosa; l'ann dopo, el dodes de marz, l'esercit piemontes el s'è ribellaa al Vittori Emanuel, che 'l gh'ha ceduu el trono al fradell Carlo Felis. El Carl'Albert l'ha promettuu on Statutt, a condizion che 'l noeuv re (che al moment el se trovava a Modena), le confermass. Ma el re l'è tornaa a Turin e l'ha schisciaa i rivoltos e l'ha menaa in esili el Carl'Albert in Portogall a combatt contra i carbonar.
In del 1831 Carl'Albert l'è vegnuu re, ma l'è andaa dree a la politiga conservadris del Carlo Felis. In del 1843 però, quand l'è scominciada ona noeuva stagion politiga grazzie aiminister intellettuai compagn de Vincenzo Gioberti o Massimo d'Azeglio, el governo l'è staa spostaa sù di posizion pussee liberai.
El cinch de marz del 1848 l'ha firmaa el Statutt Albertin, la costituzion che l'è stada in vigor in Italia fina a la nassida de la Repubbliga novantott agn dopo. El 23 de marz l'ha faa vegnì el tricolor la bandera del sò regn e l'ha deciaraa la guerra a l'Austria.
Dopo vess staa battuu, l'ha passaa el trono al fioeu Vittori Emanuel II e 'l s'è retiraa in Portogall, indove che l'è mort dopo pocch temp.


text:
El Vietnam (Việt Nam in vietnames) a l'è un paes de l'Asia süd-urientala.
A l'è tacaa al Laos, a la Cina e a la Cambogia.
La capital a l'è Hanoi.
Al gh'ha una süperfiss de 331.689 km² e una pupulaziun de pressapoch 85 miliun d'abitant, che'l 73% al vif in di campagn.
Mudel:Sisterlinks El Vietnam (nom ufizial: Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam = Repübliga Sucialista del Vietnam) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Trương Tấn Sang (del 2011).
El prim minister a l'è el Nguyễn Tấn Dũng (del 2006).


text:
Trarich
Trarich (Traregh in Piemuntes; Trarego Viggiona in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 392 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 18,8 km² e ona densità de popolaziun de 21 ab./km².
El paes el se tröva arent al Lagh Magiur, l'è tacaa ai cumün de Vran, Caner, Canöbi (VB), Falmènte e Ugebi. El gh'ha dò fraziun: Chej e Vigiona. El 25 febrar 1945 a Trarich hin staa cupaa dai fascista des person, düranta quel che l'è staa ciamaa Strage de Trarich.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trarich l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tudesch del Texas
El Tudesch del Texas a l'è un dialet del tudesch che'l parlen in de la Hill Country in Texas i gent d'urigin tudesca imigraa a la metà del 1800. 'Sti imigrant aveven fundaa i cità de New Braunfels, Fredericksburg, Boerne, Schulenburg, Weimar, e Comfort.
Cunt el temp i parlant a hinn vegnüü semper de men per questiun cultüraj. Il dialet el ris'cia de bun l'estinsiun, e'l parlen suratüt i vecc. Incö el Dr. Hans Boas del Üniversità del Texas a l'è 'dree registrà e stüdià el dialet, e'l purta inans i ricerch del Glenn Gilbert in di agn 1960.


text:
Bràtea
La bràtea (o ipsofìl) endèla terminulugìa botànica, l'è 'na fòia mudificàda che compàgna fiùr o 'nfiurescènse.
De l'atacadüra a la sèa de la bràtea se svelöpa 'n fiùr o na 'nfiurescènsa. La pöl vìga fùrme e dimensiù diferènte. La funsiù de la bràtea l'è de sòlet chèla de protèger el böt del fiùr del zél e dei atàch dei parasìcc.
Le bràtee de sòlet le g'ha culùr vért e se pöl cunfundìle co le fòie; en sèrte spéci le pöl véser culuràde e se pöl scunfundìle col fiùr e alùra se dis che le g'ha funsiù vesilìfera perché le fà de reciàm per i insècc empulinadùr. 'N ezèmpe tìpech de bràtea vesilìfera i è la stèla de nedàl (Euphorbia pulcherrima Willd.) e la Bougainvillea.
-
-
-
Invòlucro de bràtee de la 'nfiurescènsa a capulì de la margaréta. L'è mìa 'n càles perchè 'l capulì l'è mìa 'n fiùr ma 'n ensèma de fiùr, ognü col sò calizì.
-


text:
20 11
Ol dé 20 de noèmber l'è 'l 324 ( 325 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 42 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de noèmber al è ul dí da pòost 324 ( 325 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 42 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1490 - València: se la pöblega la pröma edissiú de "Tirant lo Blanc".
1932 - Barcelona: s'al pöblega ol "Diccionari general de la llengua catalana", dirisit per Pompeu Fabra.
1964 - Sants, Barcelona: i fonda di Comissiú Operare a la gesa de Sant Medir.
284: Dioclessià proclamat Imperadur Romà.
1910 - Mèssich: la scomensa ofissialament la sölevassiú armada del moviment sossial, polítegh e cültüral nomenat "Revolüssiú Messicana" ch'al transformaress ol Mèssich del sécol XX.
1945: Al scumensa ol Züdissi de Nüremberg contra 24 criminals de guèra nazzi.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1602 - Magdeburgh (Zermania): Otto von Guericke, físegh Todèsch.
1975 - Budapest:Timea Vagvölgyi - atura de film pornogràfegh
==Necrolòse==
1936 - Alacant: José Antonio Primo de Rivera, polítegh Spagnöl, föselat a la presó per ol seu söport a la sölevassiú del 18 07.
1936 - Madrid (Spagna) - Bonaventura Durruti, anarchesta e mémber de l'esèrsit repüblicà, al mör in defesa de la sità de Madrid.
1975 - Madrid (Spagna) - Francisco Franco, Ditadur Fassesta e militar Spagnöl, cap del stat; al podria èss mort tri dé pröma, in realtà.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Libertarianism
El Libertarianism (de l'ingles Libertarianism) a l'è un muviment liberal nassüü in di agn '70 del XX secul. Despess a l'è dupraa 'me sinonim de anarco-capitalism[1], o de alter so curent.
In ingles, libertarism e libertarianism a hinn dupraa 'me sinonim in pulitiga, intanta che in di alter lenguv neolatin se fà distinziun perchè el libertarism a l'è un cuncet grand che'l tira in mezz anca l'anarco-cumünism e 'l sucialism libertari. El libertarianism a l'è inscambi un pensee che'l liga l'anarco-individualism cunt el liberalism classigh, e'l gh'ha 'me curent principaj l'anarco-capitalism e l'anarco-liberalism. Per quela resun chì i libertarian, che se definissen de solit 'me liberaj cuerent, rigurus e nemis de la cuerciziun, i prupognen una visiun pulitiga che l'è luntana sia de la manzina che de la drita, e porten inanz a bun cünt in manera radicala i tesi tipigh del liberalism classigh [2]
Cuntegnüü
Ecunumista e pensadur libertarian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anthony de Jasay
- David Friedman
- Hans-Hermann Hoppe
- Frank Chodorov
- Friedrich von Hayek
- Bruno Leoni
- Carlo Lottieri
- Ludwig Von Mises
- Robert Nozick
- Murray N. Rothbard
- Pascal Salin
- Thomas Szasz
- Luigi Marco Bassani
- Paolo Bernardini
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Norman P. Barry, Del liberalismo classico e del libertarianismo, ELiDiR , Roma, 1993
- ↑ La teoria politica dei libertari
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Barry Norman, Del liberalismo classico e del libertarianismo, ELiDiR, Roma, 1993
- Murray N. Rothbard For a New Liberty: The Libertarian Manifesto, 1973
- Carlo Lottieri, Il pensiero libertario contemporaneo, Macerata, Liberilibri, 2001.
- Paolo Zanotto, Il Movimento Libertario americano dagli anni sessanta ad oggi: radici storico-dottrinali e discriminanti ideologico-politiche, Siena, Università degli Studi di Siena, 2001.
Muviment pulitigh libertarian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Autur libertarian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luigi Marco Bassani
- Paolo Bernardini
- Anthony de Jasay
- David Friedman
- Hans-Hermann Hoppe
- Frank Chodorov
- Bruno Leoni
- Carlo Lottieri
- Robert Nozick
- Murray N. Rothbard
- Pascal Salin
- Thomas Szasz


text:
Sassari
Sassari (en sasarés: Sàssari;, en lèngua sàrda: Tàtari o Tàthari; en català Sàsser; en spagnöl antich: Saçer; en latì: Sassaris) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Sassari 'l g'ha presapóch 130.656 abitàncc, 'na superfìce de 545 km² e 'na densità de 238 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alghero, Muros, Olmedo, Osilo, Ossi, Porto Torres, Sennori, Sorso, Stintino, Tissi, Uri, Usini.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Varal (NO)
Varal o Varà[1] (nom ufizial in italian: Varallo Pombia) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 4 980 abitàncc (dàto del Dicember 2013[2]), cunt ona superfis de 13,6 km² e ona densità de popolaziun de 366 ab./km².
El paes, che 'l gh'ha 'me citadin unurari el Fausto Bertinotti, se tröva lungh el fiüm Tisin, al cunfin cun la Pruvincia de Vares.
L'è tacaa ai cumün de Burgh Tisin, Castlét, Dimian, Pumbia e Somma (VA).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Varal l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Teresa Cappello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli Etnici e dei Toponimi Italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Spotify
Spotify a l'è un servizi online per la riprudüziun de müsega. El prugrama dà la pusibilità de scultà püssé de 15,000,000 bindej.
El prugrama l'è nassüü in del 2006 dal Daniel Ek e 'l Martin Lorentzon. Spotify gh'haa püssé de 10,000,000 ütencc registraa. A gh'hinn dü versiun de Spotify: un servizi mensil "premium" e un servizi liber ch'a l'è finanziaa cunt la püblicità.
Dal Marz 2012, a se pö dupral in Austria, Belgi, Danimarca, Faroes, Finlandia, Francia, Germania, Olanda, Nurvegia, Spagna, Svezia, Svizera, in del Regn Ünii, e nei Stacc Ünicc.


text:
Element chimich
I elemeent chímich a inn sustaanz ca pödenn minga vèss spartí in ólter püssee sémplis. Tütt i elemeent chímich a inn custitüii da àtum ca g'ann l'istèss nümer de prutún in del nücli; a quèll nümer chí ga dísenn nümer atòmich e al sa índica cunt la Z.
Per esémpi, l'àtum de carbòni a l'è faa da 6 prutún, quèll de uràni da 92. Sa cugnússenn püssee de 100 elemeent chímich difereent, dii quàj 93 a inn natüràj e ul rèst artificiàj.
I elemeent sa rapreséntenn cunt un símbul de vüna u dü lèter, e inn urganizaa in de la taula periòdica.


text: 1Ayaa pu tina'amitejte'e tɨ ayan ruxe'eve'e sej si seyan huarɨni. Sata'aj naijmi'ica cɨn huatyejnyuuni. 2Aɨj xu cɨn seyan tiraatahuavii, sajta seyan hua'a jemi huatyejnyuuni, sajta tihua'atyaujtzi'ira naijmi'ica jemi, aɨme ɨ maj tajtuhuan cɨn ti'ityatatyá'upu'u, majta aɨme ɨ mej ti'ijta. Ayaa xu huarɨni tyej ti rɨ'ɨ yee tí'itechajca, tyajta ra'ara'asten ɨ taye'irá cɨme'e, tyajta rɨ'ɨ tirajchaɨ́ ta'ara'ani ɨ tavastara'a tɨ'ɨj cai a'atɨ tajaaxaijta'a. 3- 4Ayaa pu tiraavijte'e sej si seyan huarɨni. Ayaa pu tira'araanajchi a'ame ɨ Dioj tɨ tu'irajtuaa, a'ini aɨ pu ayan ti'ijxe'eve'e tɨ naijmi'ica huirajtuaani, mej mi raamua'aree nain tɨj na'a tɨ ayan ti'ayajna aɨjná jemi. 5Ayaa pu'u ti'en, a'ini seij pu'u ɨ Dioj, ajta seij pu'u aɨ pueen tɨ hua'a japua huanyuuni ɨ tyaɨte ɨ maj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi. Ajta pu tyaata'a pɨrɨcɨ. Ai pu aɨn pueen ɨ Cɨriistu'u tɨ ajta i'i Jesús. 6Aɨ pu huataujmuaɨ'ɨvejritaca'a tɨ'ij aɨn tyu'utanajchita nain cɨme'e ɨ maj cɨn autyajturaa ɨ tyaɨte ɨ Dioj jemi. Ai pu aɨn pueen aɨjna tɨ Dioj tihua'uta'ixaa a eijre'e, a'atzaa tɨ pua'a raaxa'apɨ'ɨntare. 7Me nyajta inyaa, aɨj pu cɨn na'antihuau nyej ni tihua'uta'ixaate'en ɨ tyaɨte nyaɨjna cɨme'e nyej ni tyu'utyavaɨre'en ɨ Dioj jemi. Ayaa nu ti'imue'ixaate'e tzaahuati'ira'a cɨme'e. Canu ti'ihue'i. Nyaa nu xaa tihua'amua'ate aɨme ɨ mej tya'atzaahuate'e ɨ tavastara'a jemi, nyajta tihua'uta'ixaate'esin tzaahuati'ira'a cɨme'e aɨme ɨ maj majta Israel jetze ajtyama'acan. 8Aɨj nu cɨn neyan ti'ijxe'eve'e matɨj mana'a a'u tɨ maj a'ucaitɨme, miche'e huatyejnyuuni ɨ Dioj jemi, meyan rɨ'ɨ titya'urare'enye'e ɨ rutzajta'a majta cai nínyu'ucacu, majta cai rújaaxáivi'ira. 9Ajta aɨme ɨ juuca, ayaa nu che'eta ti'ijxe'eve'e mej mi meyan ti'ityéchajca a'ij tɨ tiraavijte'e, miche'e meyan cai ti'itéchajca maɨjna cɨme'e tɨ tyu'utyevi'iraste'e silu maɨjna cɨme'e tɨ cai a'ij pua'a tihua'aseijrate'e. Miche'e cai ayaa mana'a tyava'ujhua'atyahua'an ɨ rucɨpua jetze aɨjna cɨme'e tɨ huapɨ'ɨ ti'inajchi, miche'e majta cai ayaa mana'a tya'ucárúutye'ejme'en ooro cɨme'e, miche'e majta cai huapɨ'ɨ ayaa mana'a tya'acamuátzɨ'ɨjme'e maɨjna cɨme'e ti'itɨj peerla, nusu macai ayaa mana'a tyu'utaujche'etyahua'an maɨjna cɨme'e ɨ cɨɨxuri tɨ huapɨ'ɨ ti'ijnajchi. 10Miche'e meyan huarɨni ɨ juuca mej mi seica meyan raamua'areera mej rɨ'ɨ ti'ityetyaɨte. Miche'e meyan tyu'uruuren a'ij tɨ ti'ixa'apɨ'ɨn, a'ini ayaa pu tihua'uvijte'e aɨme ɨ juuca ɨ maj meyan tyu'ujseijrata mej meyan ra'astijre'e ɨ Dioj jemi. 11Ayaa pu ruxe'eve'e aɨme jemi ɨ maj juuca mej mi raarɨ'ɨren meyan ti'inamuaara, majta meyan tihua'ará'astijre'en ɨ tyetyaca. 12Canu hua'ata'aca aɨme ɨ juuca mej mi tihua'umua'aten u teyujta'a ɨ tyetyaca, ni maj majta tihua'utaijte'en. Ruxe'eve'e tɨ aɨn jɨita'a aun teyujta cai ave'enyuuca'an. 13Ayaa pu'u ti'en, a'ini Dioj pu anacaican Adán huatyataahuaca'a. Ajta e'eyan aɨn Eva huatyataahuaca'a. 14Ajta, aɨn Adán, aɨ pu ramua'areeraca'a a'ij tɨ rɨjcaa tɨ'ɨj autyajturaa ɨ Dioj jemi. Capu a'atɨ raacuanamua. Ma ajta aɨn Eva, Satanás pu xaa raacuanamua. Aɨj pu cɨn a'aturaá a'araa ɨ Dioj jemi. 15Aru Dioj pu hue'irajtuaasin aɨme ɨ juuca matɨ'ɨj aɨme tiyaujmua'a mua'ara'ani tɨ pua'a meyan a'ateeren mej tya'atzaahuate'e majta maj rɨ'ɨ tihua'ajchaɨ ɨ seica. Majta mej urare'enyejme'eni ɨ rutzajta'a maɨjna cɨme'e mej meyan huarɨni a'ij tɨ tiraavijte'e.


text:
Atyrau
Atyrau (kazak ATыpay) l'è una citaa del Kazakhstan ucidentaal, capitaal dela pruvincja cunt l'istess nòmm. La sa tröva in dela Depressiun Caspica, a vint meter suta ul livèll dii maar, visin al sitt indué ul fiümm Ural al sa trà deent in del Maar Caasp.
Fundada in del 1645 cunt ul nòmm de Jaickij ("del fiumm Jaik"), dal 1708 al 1992 la s'è cjamada Gur'ev dal nòmm del sò fundaduur Michail Gur'ev .
Fin daj urigin la citaa l'era un avampòost rüss in dela regjun del Caasp; in dii ann receent la s'è svilüpada fin a diventà un gròss center indüstriaal e ul pòrt püssee impurtaant del Kazakhstan.
La citaa e la regjun tütt inturnu a cunserven però ammò i testimuniaanz del passaa, de quand la regjun l'era traversada daj caruvaan dii pupulazziun nomad de l'Asia centraal.
La citaa la gh'era 142.500 abitaant in del 1999.


text:
30 01
Ol dé 30 de zenér l'è 'l 30 dé de l'an del calendare gregorià; manca 336 (337 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 30 de zenér al è ul dí da pòost 30 dal an dal calendari gregurian; i manca 336 (337 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1500 - Vicente Yáñez Pinzón al descuvriss la surtida al maar dal flümm Amazun.
1648 - Münster e Osnabrück (Germania): Sa signa la Paas da Westfàlia intra ul Sacru Imperaduur Ruman Ferran III (1608-1657), i òolt príncep dal Sacru Imperi Ruman Germànich, Francja, e Suèzzia, ch'a la marca ul principi da la era muderna di statt nazziun modern o westfalian.
1969 - Lundra (Anglaterra): The Beatles i fa ul sò darée cuncèert a la terassa da l'edifizzi d'Apple Studios, al nümar 3 da Saville Row.
1972 - Irlanda dal Nord: Dumènega da saangh in Derry. L'esèrcit Britànich al spara cuntra una manifestazziun paj drecc civil. I möör 14 manifestaant (vün da luur mees dapress a causa di feriid).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1850: Ferdinando Fontana, librettista e scritor milanes (m. 1919).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1991 - Barcelona: Josep Ferrater i Mora, filòsof Catalan.
1948 - Növa Delhi (Delhi, l'Índia): Mohandas Karamchand, cugnussüü cuma Mahatma Gandhi, independentista Indi, líder da la resistenza pacífica.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Archeologî
Artéccol in dialatt bulgnais
L'archeologî (o siänza dî ritrovamént) l'è una siänza umèna ch'la stûdia i schèv e i materièl lasè dai òmen: quî, nèv, cà, sît... Par fèr st'amstîr l'archeòlog l'à bisåggn d'na moccia ed mèz, ed strumént par fèr äl dataziån in laboratòri druvànd al carbån 14, l'à da savairen ed dendrocronologî, e vî acsé. An s scurdän brîsa anch i scrétt cuntempurèri ai sît studiè. Aitands con sti mèz l'archèolog l'è bån d'analizèr i materièl par strulghèr i ligâm strai òmen e indòvv l'à abitè.
L'archeologî in Emégglia-Rumâgna[modifica | mudéfica la surzéia]
In Emégglia-Rumâgna ai é 'na moccia ed sît archeològich. Onn dî pió famûs l'è in Pruvénzia ed Bulåggna, par dîrla méj a Marzabòt, indovv ch'a i é la zitè etróssca ed Mîsa. Po dåpp ai sré anche Luceria e Claterna, däl vèci zitè abandonè ai ténp di Romàn.


text:
Figari
Figari en lèngua sarda e 'n galürés (Golfo Aranci in italià) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 2 385 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 37 km² e 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna col cümü de Olbia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Aleksandr Isaevič Solženicyn
Aleksandr Isaevič Solženicyn (in russ 'AлekcáHдp ИcáeBич CoлжeHи́цыH') (Kislovodsk, 11 de disembar 1918 – Musca, 3 de agust 2008) l'è staa'n prigiunier, storégh, scrituur e dramatürg e russ. L'è staa premi Nobel in del 1970 per la literadüra, ma quatr ann de poeu l'è staa esiliaa del regim Comünista de l'Union Suvietica. Quand che el regim l'è finij, l'è turnà in Rüssia in del 1994. L'è staa, in di ultim ann, un sostenidur del Putin e de la pulitega tradiziunala; l'è anca staa'n condutur de'na trasmisiun televisiva de pulitega, senza tropa fortuna.


text:
Grupp del carbòni
I elemeent del grupp del carbòni a inn quii del grupp 14 (püssee giüüst sa sa cunsidera i nòmm IUPAC) in de la taula periòdica:
Chii elemeent chí g'ann 4 eletrún in del sò livèll energétich püssee de föra, e g'ann la tendénza a mètii insèma cunt i ólter àtum; de menemàn ca l'àtum al vègn gròss, la crèss la tendénza de pèert i eletrún.
Del grupp, dumè ul carbòni a l'è bun de furmà aniún (C4-); ul silíci e ul germàni, tütt e dü mèzz-metàj, a fúrmenn jún pusitíff (catiún (Si4+ e Ge4+); ul stàgn e ul piuump a inn metàj e da ültimm l'unünquàdi a l'è un elemeent sintétich, radiuatiif.


text:
Grosseto
Grosseto l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana. L'è capolöch de la pruvìncia omònima e la g'ha presapóch 82.285 abitàncc (dato del 2010), 'na superfìce de 474,46 km² e 'na densità de 153 ab./km².
El cümü de Grosseto 'l cunfìna coi cümü de Campagnatico, Castiglione della Pescaia, Gavorrano, Magliano in Toscana, Roccastrada, Scansano. L'è 'l cèntro piö gròs de la Marèmma.
Del pónt de vìsta ürbanìstich, la cità l'è giü dei póch capolöch de pruvìncia (ensèma co Ferrara, Bèrghem e Lucca), che g'ha 'l cèntro stòrich amò töt circundàt del sércol de mür, amò töta 'n pé, e che g'ha piö o méno mantignìt el sò apèt endèl córs dei sècoi.


text:
Michail Illarionovič Goleniščev-Kutuzov
El Michel Kutuzov (russ: Mиxaил ИллapиoHoBич ГoлeHищeB-KyTyзoB, Michail Illarionovič Goleniščev-Kutuzov, 1745-1813) l'è staa on general russ. L'è regordaa soratutt per aver battuu l'esercit del Napoleon che l'aveva invas la Russia in del 1812 .
Ai temp de la terza coalizion l'era rivaa tròpp tardi per soccorr i Austrìach a Ulma, ma l'ha savuu tegnì foeura i sò òmen de ona trappola organizzada di Frances.
L'ha minga poduu partecipà a la battaglia de Austerlitz perchè l'era staa retardaa per spiegà i sò piàn a l'imperador Lissander II e al Re prussian, poeu l'è andaa a combatt contra i Turch, l'alter nemis stòrich de la Russia.
Quand el Napoleon l'ha invaduu el sò paes l'è staa ciamaa a ciappà el pòst del Barclay de Tolly dòpo de la bataja de Smolensk, e l'ha deciduu de retiràss senza combatt lassand peroo terra brusada intorna aj Frances. L'ha avuu un mucc de crìtich per questa decision che l'è poeu resultada giusta.
A Borodino l'è staa desconfigiuu e l'ha lassaa Musca al nemis, ma l'ha indebolii e el gh'ha lassaa indree nagòtt.
Intant che i frances se retiraven l'ha colpii durament e, cont on poo pussee de fortuna, el saria riessii a distrugg del tutt el nemis a la Beresina.


text: 1Tato yel tze c'anab'ajej masanil schecnab'il Jehová co Diosal svalcan tic d'ayex, te nivan ol aj eyelc'och yuj Jehová chi' d'a yichan̈ juntzan̈xo nación d'a yolyib'an̈q'uinal tic. 2An̈ejtona' tato tze c'anab'ajej Jehová co Diosal, ol e chapax masanil juntzan̈ yaxilal ol val tic: 3Ol yac' svach'c'olal d'a eyib'an̈ d'a yol e chon̈ab' yed' d'a e munlajel. 4Ol yac' svach'c'olal d'a yib'an̈ eb' eyuninal, d'a yib'an̈ tas tzeyavej, d'a yib'an̈ yune' noc' e vacax, yune' noc' e calnel yed' d'a yib'an̈ juntzan̈xo yune' noc' e molb'etzal noc'. 5Ol yac' svach'c'olal d'a yib'an̈ tas ol eyaq'uem d'a yol e mooch yed' d'a yib'an̈ tas tze va'a. 6Ol yac'an svach'c'olal d'a eyib'an̈ b'ajtac tzex eq'ui yed' yic tzex meltzajxi d'a e pat. 7A Jehová ol ac'anoch eb' eyajc'ol d'a yol e c'ab' ayic ol yac'an oval eb' eyed'oc. D'a stzolal ol aj scot eb' d'ayex, palta sacleminac ol aj yel eb' elelal d'ayex. 8Ol yac' svach'c'olal Jehová co Diosal d'a yib'an̈ tastac tzeyic' d'a e munlajel yed' d'a yib'an̈ masanil tas tze c'ulej. Icha val chi' te tzalajc'olal ol ex ajec' d'a sat lum luum ol yac' Jehová chi' d'ayex. 9Tato tze c'anab'ajej masanil schecnab'il Jehová chi', tze b'eyb'alani, ol ex yaln̈ejoch schon̈ab'oc to sic'b'ilex el yuuj, icha ajnac yalani. 10Axo eb' anima d'a masanil nación d'a yolyib'an̈q'uinal tic, ol yojtaquejel eb' to sic'b'il ex el yuj Jehová, ol xiv eb' d'ayex. 11A Jehová chi' ol ex xajananoc: Tzijtum ol aj eyuninal yed' yune' noc' e molb'etzal noc', jantac ol aj sat eyavb'en d'a lum luum yac'nac sti' d'a eb' co mam quicham to ol yac' d'ayex. 12Ol yac'ancot n̈ab' d'a yib'an̈ lum luum tic d'a stiempoal, icha jantac tz'och yopisio. Te vach'xon̈ej ol aj e munlajel. Masanil tastac ay d'ayex, ol te q'uib'chaan̈, masanto ol yal eyac'an majanil d'a tzijtumoc nación. A exxo pax tic, malaj tas ol e c'an e majnej d'a junocxo mach. 13Tato ol e c'anab'ajej masanil schecnab'il Jehová co Diosal, aton masanil juntzan̈ svalcan d'ayex ticnaic, sat ol ex aj d'a eb' ch'oc nacional chi', axo eb' spatictac ol ajcan eb'. Nivan ol aj eyelc'och d'a yib'an̈ eb'. Malaj b'aj ol ex ac'joc ganar yuj eb'. 14Icha chi' ol ex ajoc, tato max eyiq'uel e b'a d'a spatic schecnab'il Jehová, tato max ex och tzac'an d'a spatic comon dios, yic tzeyac'anem e b'a d'ay. 15Palta tato man̈ ol e c'anab'ajej masanil schecnab'il yed' sc'ayb'ub'al Jehová co Diosal, aton juntzan̈ van valan tic d'ayex, ol ja val juntzan̈ catab' tic d'a eyib'an̈: 16Te chuc eyic d'a yol e chon̈ab' yed' d'a e munlajel. 17Syalelc'ochi to malaj tas ol eyic' d'a e munlajel chi', malaj pax tas ol e va'a. 18Ol javoc yaelal d'a yib'an̈ eb' eyuninal, malaj svach'il ol aj sat eyavb'en. Man̈ ol q'uib' yune' noc' e vacax, yune' noc' e calnel, yune' noc' e chiva yed' masanil noc' e molb'etzal noc'. 19Chuc eyic b'ajtacn̈ej tzex eq'ui yed' yic tzex meltzajxi d'a e pat. 20Ol yac'cot yaelal Jehová yed' ilc'olal d'a eyib'an̈. Toxon̈ej ol ex somchajel d'a masanil tastac ol e c'ulej. Elan̈chamel ol ex satel yuj chucal tze c'ulej yuj eyactancan Jehová chi'. 21A Jehová ol ac'ancot juntzan̈ ilya te ov d'a eyib'an̈, masanto ol ex satel d'a sat lum luum b'aj ol ex cajnaj chi'. 22Ol yac'paxcot yab'il yab'il Jehová chi' to ol ex cham yuuj, c'ac'al ilya te chuc yed' e malq'uei. Axo eyavb'en ol tacjoqueloc. Man̈xo ol yac'laj n̈ab', taquin̈ ol aj smasanil. Ol och tz'aub' d'a e munlajel masanto ol yal e sateli. 23Man̈xalaj n̈ab' ol cot d'a satchaan̈. Man̈xo ol yac'laj sat eyavb'en d'a lum luum chi'. 24Man̈xalaj n̈ab' ol yac'a'. Axon̈ej lum pococ yed' q'uen arena ol em yuj Jehová co Diosal, masanto ol ex sateloc. 25A Jehová chi' ol ex ac'anoch d'a yol sc'ab' eb' eyajc'ool. D'a stzolal ol aj e b'at d'a oval, axo ol ajoc, sacleminac ol aj eyel d'a eb'. Ol sat sc'ool masanil nación d'a yolyib'an̈q'uinal tic ayic ol yab'an eb' tas ol ex ic'anoc. 26A noc' ostoc yed' noc' caltacte'al noc' ol chianb'at e nivanil. Man̈xalaj mach ol xib'tan noc' d'ayex. 27A Jehová ol ac'an c'ab'at e nivanil yuj mal yab'il, icha val ajnac eb' aj Egipto. Ol q'uepax quisc'oy d'ayex yed' yaxc'a yed' q'uilaj yab'il, man̈xalaj yan̈al juntzan̈ ilya chi'. 28Ol ex quistalaxoc, ol somchajel e c'ool, man̈xo ol yal-laj eyilani. 29Toxon̈ej ol ex ec' machmon d'a chimc'ualil, icha tz'aj yec' machmon eb' max ujitaxon yilani. Axo d'a masanil tas ol e c'ulej, man̈xalaj tas ol elc'och d'a vach'il. Ol ex te ixtaxeloc. Ilb'ajc'olxon̈ej ol ex ajoc. Man̈xalaj mach ol ex colanoc. 30A mach ol sb'o strato snupnaj yed' junoc ix ix, ch'ocxo mach ol vay yed' ix. Ol e b'oq'ue junoc e pat, palta man̈xo ol ex cajnaj d'a yool. Ol eyavej junoc eyuva, palta man̈xo ol e lo sat. 31D'a val eyichan̈ ol smilcham noc' e vacax eb' ajc'ool, palta man̈ ol e chi' jab'oc schib'ejal noc'. D'a eyichan̈ ol yic'b'at noc' e b'uru eb', man̈xo ol yac' meltzaj noc' eb' d'ayex. Ol yic'b'at noc' e calnel eb', man̈xalaj mach ol yal scolancan noc' d'a eb'. 32Eyichan̈ val ol b'atcan eb' eyuninal yed' eb' ix eyisil d'a yol sc'ab' eb' ch'oc chon̈ab'il. Toxon̈ej ol ex c'unb'oc e maclan sjax eb', palta man̈xa jab'oc tas syal eyuuj. 33A eb' anima man̈ eyojtacoc, a eb' ol satanel masanil sat eyavb'en yed' jantac e munlajel. Ol ex ixtaj val, ob'iltacxon̈ej ol ex ajoc. 34Ayic ol eyilan masanil juntzan̈ chi', toxon̈ej ol ex quistalaxcanoc. 35Ol yac' val cot yaelal Jehová d'a eyib'an̈, ol q'ue yab'il yaxc'a d'a sjolom e penec, d'a e xub' yed' d'a masanil e nivanil. Man̈xo ol an̈taj jun ilya chi' eyuuj. 36Ol ex ic'jocb'at yuj Jehová chi' yed' e reyal sic'b'iloch eyuuj d'a junoc nación to man̈ eyojtacoc, man̈ yojtacocpax eb' e mam eyicham. Ata' ol eyaq'uem e b'a d'a juntzan̈ comon dios b'ob'il d'a te te', ma d'a q'uen q'ueen. 37Ol sat sc'ol juntzan̈xo nación yab'an tas ol ex utajoc. Ol aljoc e pecal, ol ex b'uchjoc yuj juntzan̈ chon̈ab' b'aj ol ex yic'b'at Jehová chi'. 38Te nivan in̈at ol eyavej, palta jab'n̈ej sat ol e molo', an̈ej noc' c'ulub' ol c'uxanb'atoc. 39Ol eyavej eyuva, ol e mesani, palta man̈ ol e b'ixlaj sat, malaj vino ol eyuq'uej, an̈ej noc' yaxtaj ol lajaneloc. 40Ay te' olivo d'a sat e luum, palta malaj yaceiteal te' ol e c'ana' yujto ton̈ej ol c'ajb'anel sat te'. 41Ay eyuninal, ay eyisil, palta man̈ ol ajlaj eb' eyed'oc, yujto ol ic'jocb'at eb' d'a juntzan̈xo nación. 42Masanil te te' syac' sat d'a e chon̈ab', pilan ol lajvoquel te' yuj noc' c'ulub'. 43A eb' ch'oc chon̈ab'il ayec' cajan d'a e cal, nivanxo ol aj yelc'och eb' d'a eyichan̈, a exxo tic, man̈xalaj ol aj eyelc'ochi yujto ol ex lajvoquemoc. 44A eb' chi', ay tas ol yal yac'an eb' majanil, palta a exxo tic, man̈xalaj tas d'ayex. A eb' sat ol aj d'ayex, a exxo tic spatictaquil ol ex ajcanoc. 45Masanil juntzan̈ yaelal tic ol ja d'a eyib'an̈. Ol eyab'xon̈ej syail masanto ol yal e sateli, yujto maj e c'anab'ajej masanil schecnab'il yed' sc'ayb'ub'al Jehová co Diosal ix yac' d'ayex. 46A juntzan̈ yaelal tic sch'oxcot yoval sc'ol Dios d'ayex yed' d'a eb' eyin̈tilal d'a masanil tiempo. 47Yujto maj eyaq'uem e b'a d'a Jehová co Diosal d'a tzalajc'olal yed' d'a smasanil e c'ool ayic ix yac'an svach'c'olal d'a eyib'an̈, 48yuj chi' yovalil ol eyac' servil eb' ajc'ool ol yac'cot d'ayex, ol eyab' syail vejel, taquin̈tial, man̈ pichulal yed' masanil yaelal. Ol eyab' val syail yuj eb' eyajc'ool chi' masanto ol yal e sateli. 49A eb' anima d'a junoc nación te najat b'aj slajvic'och yolyib'an̈q'uinal tic, a eb' ol yic'cot Jehová d'ayex, yelc'olal ol aj scot eb' icha sjen̈vi noc' ch'acb'a. Ch'oc ti'al syal eb', man̈ ol eyab'laj tas ol yal eb'. 50Te oval anima eb'. Malaj yelc'och eb' icham anima yed' eb' unin d'a eb'. 51Ol schib'at yune' noc' e molb'etzal noc' eb', ol sloanb'at sat eyavb'en te' eb', masanto ol ex ixtajval. Man̈xalaj e trigo, e vino, eyaceite, ma yune' noc' e vacax yed' yune' noc' e calnel ol to can yuj eb', an̈ej to ol ex cham yuj vejel. 52Ol och oyan eb' ajc'ol chi' d'a spatictac e chon̈ab'. Ol javoc eb' d'ayex masanto ol yal yem lan̈naj smuroal e chon̈ab' chaan̈ yajq'uei yed' b'aj scol sb'a eb' soldado ayoch yipoc e c'ool. Masanil juntzan̈ chon̈ab' ol yac' Jehová co Diosal d'ayex, ol laj yoymitej eb'. 53Ayic ol laj oymaj eb' ajc'ol chi' d'a e chon̈ab' chi', axo yuj vejel ol e chianb'at eyuninal yed' eyisil ix yac' Jehová co Diosal. Vach'chom ay junoc vinac d'a e cal te vach' syutej sb'a, palta yuj vejel chi' ol schib'at yuninal. Man̈ ol yac' jab'oc d'a yuc'tac, d'a ix yetb'eyum to xajan yuuj yed' d'a juntzan̈xo yuninal olto canoc. 56Vach'chom ay junoc ix ix man̈ comonoc syutej sb'a d'a e cal, te b'eyum ix, malaj b'aj tz'em yoc ix d'a sat luum, ayn̈ejoch xan̈ab' ix, palta yujto man̈xa tas sva ix yuj b'aj oyanoch eb' ajc'ol d'a spatictac e chon̈ab' chi', ol schib'at yune' ix toto tz'alji yed' smoj yune' chi'. Man̈ ol yac' jab'oc ix d'a vin̈ yetb'eyum, ma d'a juntzan̈xo yune'. 58A Jehová co Diosal te vach', te ay smay, palta tato malaj yelc'och d'ayex, man̈ ol e b'eyb'alejpax masanil juntzan̈ checnab'il tz'ib'ab'ilcan tic, 59ol yac' val cot nivac yaelal co Diosal chi' d'a eyib'an̈ yed' d'a yib'an̈ eyin̈tilal. A val ilya te chuc ol yac' d'a eyib'an̈ to man̈xalaj yan̈al. 60Ol cot val juntzan̈ ilya d'a eyib'an̈, icha val juntzan̈ ilya ic'annac eb' aj Egipto, aton juntzan̈ b'aj te xivnac ex. Man̈xo ol el-laj juntzan̈ yaelal chi' d'a eyib'an̈. 61Ayto juntzan̈xo yaelal max b'inajlaj d'a juntzan̈ slolonel Dios tic ol javoc d'a eyib'an̈ yic tzex sateli. 62A ex val tic ex vetisraelal, te nivanxo e b'isul, lajan exxo icha q'uen c'anal d'a satchaan̈, palta ol ex sateloc. Man̈xo nivanoc ol ajcan e b'isul, tato man̈ ol e c'anab'ajej Jehová co Diosal. 63Icha ix aj stzalaj sc'ol sch'oxan svach'c'olal d'ayon̈, ix yac'an q'uib' co b'isul, icha pax chi' ol aj stzalaj sc'ol yuj e sateli. Elan̈chamel ol aj ex yic'anxiel d'a lum luum b'aj toxo ol ex cajnaj tic. 64A ex olto ex canoc, a Jehová ol ex saclemancanb'at b'ajtac slajvic'och yolyib'an̈q'uinal tic. Ata' ol ex och ejmelal d'a juntzan̈ comon dios b'ob'il d'a te te', ma d'a q'uen q'ueen, aton comon dios b'aj max eyaq'uem e b'a, man̈ yac'nacocpaxem sb'a eb' co mam quicham d'ay. 65Ayic ayex ec' d'a juntzan̈ nación chi', man̈ ol eyic' jab'oc eyip, malaj jab'oc tas b'aj ay eyalan eyico'. Yujto d'a xivc'olal ol ex ajec' yuj Jehová ta', cuseltacxon̈ej ol aj yilji e sat yuj ilc'olal. 66Xivc'olal ol ex ajec' d'a masanil tiempo yuj e chamel. Ol ex te xiv d'a c'ualil yed' d'ac'valil. 67Ol ex te xiv val sic'lab'il yuj juntzan̈ te ay smay ol eyila'. A d'a q'uin̈ib'alil ol eyala': Tzoc val q'uic'b'i, xe chama. Axo d'ac'valil ol eyalanxi: Tzoc sacb'i, xe chama. 68Vach'chom ix yal Jehová to man̈xa b'aq'uin̈ tzex meltzaj d'a Egipto, palta a ol ex ac'anxib'at ta' d'a yol barco. Ata' ol e chon̈och e b'a schecab'oc eb' eyajc'ol chi', palta man̈xalaj mach ol ex mananoc, xchi vin̈aj Moisés chi' d'a eb'.


text:
Samedan: Delegaziun dal Maroc sin visita
-
- Zoom
- La delegaziun dal Maroc ha tranter auter visità il vitg da Samedan. (RTR, A. Caprez)
Ina gruppa da 12 persunas è vegnida dal Maroc en Svizra per emprender ad enconuscher la diversitad linguistica e culturala da noss pajais, damai che “Amazigh” è avant pac temp vegnì renconuschì sco segunda lingua uffiziala en il Maroc, ultra da l’arab.
Durant la visita a Samedan han ils giasts emprendì ad enconuscher il sistem da la scola bilingua e las bellezzas culturalas en furma d’ina visita guidada tras la vischnanca da Samedan. (ac/rtr)


text:
31 01
Ol dé 31 de zenér l'è 'l 31 dé de l'an del calendare gregorià; manca 335 (336 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 31 de zenér al è ul dí da pòost 31 dal an dal calendari gregurian; i manca 335 (336 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1986 - Catalunya: una abundant fiucada la causa fisc prubleem a i vii da cumünicazziun e a i línii elétrich e telefònich.
- 1994 - Barcelona: un incendi al trà gjo ul Gran Teatre del Liceu.
- 1998 - Barcelona: al möör ul scrituur Jaume Fuster i Guillemó (premi Narrativa Ramon Llull 1993) a causa d’un càncher da pulmun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1973: Ragnar Frisch, economista Norueench cunferii dal Premi Nobel d'Economía ul 1969.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Gridon
El Gridon (ciamaa Gheridon in del dialett de Cavian; la pronuncia a l'è [gri'doŋ] o [geri'doŋ] in ticines[1]; [gri'dom] in del dialett de Intragna[2]; Monte Limidario, Gridone o Ghiridone in Italian) l'è on mont al confin tra l'Italia (Piemont) e la Svizzera (Canton Tisin). L'è alt 2188 meter e 'l partegn al grupp di Alp Tisines del Verban, in di Alp Lepontinn.
In Italia el se troeuva in tra la Val Vigezz e la Val Canobbina, in Svizzera dent al Cent Vai.
In del versant svizzer a gh'è 'l refusg Al Legn, che se gionta col partì de Brissagh e del qual a se ved anca el Lagh Maggior.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lessico dialettale della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona, 2004.
- ↑ VSI - vol. 83


text:
Robinia pseudoacacia
La Robinia pseudoacacia (en Bresà: Rübì; en Bergamàsch: Rübinia), l'è 'na piànta de la famìa de le Fabaceae, uriginària de l'Amèrica setentriunàl
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El rübì l'è 'na piànta che rìa 'nfìna a 20 o 30 méter de altèsa. De spès la trà fò dèle casàde de le raìs e la fùrma dei boscài che i pöl dientà 'nvazìf. El trónc l'è gris-maròn conde 'na scórsa spèsa e rügùza 'n diresiù longitüdinàl. Le casàde e i ram zùegn i g'ha i spì.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie le cröda 'n envéren, i è lónghe 'nfìna a 30-35 cm có 11-21 fuiulìne a fùrma de öf, mìa capetàde, lónghe 'nfìna a 6 cm. Del dé le rèsta deèrte e de nòt le tènta de seràs giöna sö l'ótra.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è biànc o crèm, i è lónc piö o méno 2 cm e i se 'nsömèa a chèi del roaiòt, i fùrma dèle gràte che pindùla.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc i g'ha la fúrma d'en cornazèl, prìma i è vércc e dòpo i diènta maròn, i è lónc piö o méno 10 cm. Quan che i è madür i sbàt a tùren i giandì.
Difuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El rübì l'è uriginàre de l'Amèrica setentriunàl, endóche la fùrma dei bósc pür. L'è stada portàda 'n Euròpa endèl 1601 de Jean Robin, el botànic del re de Frància. 'N Euròpa l'è cunsiderada 'na spéce che 'mpèsta per via de la velocità con che la crès e per via de le sò raìs che i è isé grànde che le fenés per stofegà le piànte de le spéci nostràne, compàgn de la rùer o la castègna. En piö, la sò grànda capacità de adatàs la fa che le se tróes bé tat sö le spónde del mar 'tat cóme 'ndèi mucc, enfìna ai 1000 méter. La conseguènsa l'è che se và 'ncùtra a 'na üniformasiù del patrimònio vegetàl e a la pèrdida de le diferènse ambientài, che 'nvéce se sérca de protèger suratöt endèl'Euròpa meridiunàl.
Al dé d'encö el rübì se 'l tróa en pó 'n töta Itàlia, suratöt en Piemónt (endóche i bósc pür e mes•ciacc de rübì i cuàrcia zó 'na àrea de alméno 85.000 ètari) en Lombardìa, en Veneto, e 'n Toscàna.
Per contrastà la difuziù del rübì 'ndèi bósc endóche 'l s'è fat dét, l'è mèi lasà nì ècie le piànte, perchè le scàmpa mìa tat e le vé ècie a la svèlta. Suratöt ghe sarès mìa de soncà vià le casàde perchè chèsto 'l farès óter che dàga vigùr a la piànta.
Ecologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El rübì l'è 'na piànta che ghe piàs a stà al sul, e che la se rifùrma mìa facilmènt quan che l'è cuarciàda zó de le ótre piànte. La preferés i teré mìa 'npacàcc e che fà pasà bé l'àiva, apò a se i è poarì de nütrimèncc. Ghe à bé i teré a reasiù subàcida, e la se adàta mìa tat bé ai teré tròp argilùs. Compàgn de töte le ótre leguminùze, le sò raìs i è 'n simbiózi cónde microrganìsmi fisadùr de l'azóto e isé l'è bùna per migliurà la qualità del teré. Töt ensèma, el rübì l'è 'na spéce piuniéra, che però (per lo méno de föra del sò habitat natüràl) la g'ha 'na éta cürta (60-70 agn) e isé, 'ndèle zòne piö gràse l'è 'na spécie che pöl véser piàno piàno sustitüìda con dele spéci che scàmpa de piö.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Protesiù de le scarpàde: Le sò raìs grànde è gaiàrde i è bùne per consolidà 'l teré 'ndèle scarpàde, suratöt chèle artificiài, compàgn de chèle de la ferovìa.
- Ornamentàl: Per i sò fiùr a gràte, biànc e profümàcc.
- Per fa la mél: Le àe che ghe à dré ai sò fiùr le fà 'na mél delicàda e de bùna qualità (chèla che vé ciamàda mél de acàcia en realtà l'è fàda coi fiùr del rübì)
- Legnàm: el lègn, de culùr zalt, coi anèi bèi en evidènsa, dür e gréf (p.s. 0,75), l'è 'l legnàm europèo che düra de piö en ambiènt estèrno. L'è bù de brüzà e se 'l dopèra per mestér de custrusiù gaiàrde, per i puntù dele miniére, per fa sö i pài (a lasà 'l trónc endel'àiva per en quac més en autunno e 'n envéren i diènta bèi dür e gaiàrcc), per fa sö la mubìlia de estèrno e per i parquet.
- Per migliurà i teré: compàgn de töte le leguminùze se la dopèra per fisà l'azóto 'ndèl teré.
- I fiùr i è bù de maià, De sòlit se i mèt en pastèla e se i fa sfrìzer. Bizògna stà atènti però perché i fiùr i è bù, ma 'l rèst de la piànta l'è vilinùs.


text:
Unterbözberg
Unterbözberg a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 733 abitant e una süperfiss de 6.12 km², e al se tröva a una altitüden de 507 meter sura al livel del mar.
El cumün de Unterbözberg a l'è tacaa ai cumün de Effingen, Gallenkirch, Linn, Oberbözberg, Riniken, Umiken, Villnachern.
Unterbözberg is a municipality in the district of Brugg in the canton of Aargau in Switzerland.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Unterbözberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1189 col nom de Bozeberch.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Luragh d'Erba
Luràgh o anca (Lurago d'Erba in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 5 422 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,7 km² e ona densità de 1 154 ab./km². El sò nòmm l'è compagn a quell de Luragh Marinon (Lurago Marinone), ma i duu hinn minga l'istess comun.
El Comun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Comun de Luragh l'è formaa da cinch zòni, ch'hinn sit sui collinn che fann part del territòri del Comun:
- Luragh, in su la collina orientala, in dovè che se troeuvan el center stòrich e i monument pussee important;
- Calpurgn, in su la collina ocidentala;
- Colciagh, in de la part ocidentala del Comun;
- Carégia, in de la part sud-ocidentala, al confìn cont Inverigh, vesin a la soa frazion de Cremnagh;
- Caregioeula, in de la part setentrionala del paes, al confin cont Mongòzz e vesin a la ferovia Còmm-Moltee-Lecch.
I munument[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I munument pussee important hin:
- la gesa de San Gioànn Evangelista (a Luràgh), consacrada in del 1913 e'l vesìn campanil, dedicàa ai soldàa mòrt in de la Prima Guèra Mondiala;
- el Batistér, faa sù in del XVII secol, che se troeuva in del center stòrich;
- la Vila Sormani (a Luràgh), fada sù in del XVII secul, d'in dovè se poeu vedè on bèl panorama sù la Brianza Vôlta;
- la gesa de San Giorg (a Colciagh), on temp la gesa pussee importanta de tutta Luràgh e che incoeu la se troeuva dent a la cassina cont l'istess nòmm;
- la gesa de San Steven (a la Carégia).
I cassini[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca a Luràgh, cumè in on frach de paes in de la Brianza, gh'hin divers cassini; i pussee important hin:
- la Ca' Bassa (visìn a la Caregioeula), incoeu abandonada e in ruina;
- la Ca' Vôlta, tra la Caregioeula e Luràgh;
- la Ca' di Ronch, sù ona colina visina a la Ca' Vôlta;
- la Ca' de San Ròcch, ai pee de la colina de Luràgh;
- la Ca' Montesell, sù la strada che va da Luràgh ad Anzàn;
- la Ca' de San Giorg, a Colciagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Luragh d l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
April
Prima che 'l rè Nùma Pompilio 'l enventàes Zenér e Febrér endèl 700 prìma de Crìsto, per i Romàni Bril l'éra segónt més. L'è dientàt el quart més del calendàre al tép dei decemvìri – entùren al 450 BC – e a chèl tép là 'l gh'ìa apéna 29 dé. La derivasiù del nòm (Latì Aprilis) l'è mìa sügüra. L'etimulugìa tradisiunàl la dis che 'l vegnarès del Latì aperire, (dèrver) perchè l'ìa la stagiù che se dirvìa i fiùr e bötàa le piànte e la sarès cunfermàda apò del confrónt cól Gréco modèrno che 'l dopèra ἁvoιEις (apertüra) per dì primaéra. Sicóme che i Romàni de sòlit i ghe dàa i nòm ai més en unùr de 'n quac divinità, e sicóme che Bril l'éra consacràt a Vènere, e la Festum Veneris et Fortunae Virilis la se tignìa al prim de Bril, vergü i g'ha a prupunìt la spiegasiù che 'l nòm 'l éres en cunesiù cól nòm gréco de Vènere, cioè Aphrodite (Aphros). Dei óter i spiegàa 'l nòm col Etrùsco Apru e Jacob Grimm el sügirìa el nòm d'en eròe o de 'na divinità Aper o Aprus.
Oter projecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Aprile.


text:
Stansstad
Cuurdinàde: 46°58.602′N 8°20.403′E
Stansstad a l'è un cumün svizzer del Canton Nidwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.11 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 4485 abitant.
El cumün de Stansstad al se tröva a una altitüden de 436 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpnach (OW), Ennetbürgen, Ennetmoos, Hergiswil, Horw (LU), Meggen (LU), Stans, Weggis (LU). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
NW_Gemeinde


text:
Leonardo Di Caprio
Leonardo Wilhelm Di Caprio (Los Angeles, California, U.S.A., 11 Nuvembar dal 1974) l'è un atür american d'urigin italiana e tedesca. L'é rivà a la fama mundial a la fin di ann nuvanta cun ül ròl da prutagunista in dal film Titanic, e in di ultim ann l'ha lavurà principalment cun Martin Scorsese.
Vita privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Di Caprio l'è stò fidansò cun tanti mudell: Gisele Bundchen dal 2001 al 2005, Bar Refaeli dal 2006 al 2011, Blake Lively in dal 2011 e Erin Heatherton in dal 2012.


text:
Alta Francònia
L'Alta Franconia (en todèsch: Oberfranken; en bavarés: Obafrankn) l'è giü dei sèt distrècc aministratìf (en todèsch: Regierungsbezirk) del Land de la Baviera, 'n Germània. La capital del distret l'è la cità de Bayreuth.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andamènt de la popolasiù de l'Alta Francònia:
Südiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de l'Alta Francònia l'è dividìt en 9 circondàre (en todèsch: kreise) e 4 cità extra-circondariài (Kreisfreie Städte) che aparté a nisü circondàre.


text:
Verdee de Sott
Verdee de Sotta (Verderio Inferiore in italian; Verdee de Sott in brianzoeu) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 3 069 abitant (dàto del Dic 2013 [1]), 'na süperfis de 3,9 km² e 'na densità de 787 ab./km². L'è voeuna di dò part del vegg comun de Verdee, che l'ha finii d'esist in del 1905. El confina con la Provincia de Monza e Brianza. El comun l'è divis in cort, che anca al dì d'incoeu se ciamen cont el nomm dialettal: Cort di Scarsett, di Cioni, di Tolett, di Operari, di Fàt, di Magnon, di Masiroeu, Cort Noeuva, Palazz (giamò Villa Annoni), de la Palazzina, di Stalett, di Scopej e, staccada di alter, la Cort di Feree.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Verdee de Sott l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Vôs correlaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bergün/Bravuogn
Bergün/Bravuogn a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 465 abitant e una süperfiss de 145.65 km², e al se tröva a una altitüden de 1367 meter sura al livel del mar.
El cumün de Bergün/Bravuogn a l'è tacaa ai cumün de Bever, Davos, Filisur, La Punt-Chamues-ch, Samedan, S-chanf, Tinizong-Rona, Wiesen, Zuoz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bergün/Bravuogn l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1209 com nomm de Bregonio.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Bergün/Bravuogn l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
1 onn arrest per Berlusconi
-
- Zoom
- L'anteriur primminister da l'Italia, Silvio Berlusconi, è vegnì sentenzià ad in onn chastì d'arrest. (Reuters)
Ina dretgira da Milano ha sentenzià l'anteriur schef da la regenza taliana, Silvio Berlusconi, ad in onn chastì d'arrest en connex cun l'uschè numnà process Unipol.
I va per il scandal da finanzas dal 2005 nua ch’i aveva dà irregularitads en la dispita pervi da surpigliar la banca Antonveneta. Silvio Berlusconi po uss far recurs cunter la sentenzia. (sda/ec)


text:
Urmun
Un urmun (del Grech όpuάw - "met in muiment") a l'è un cumpost chimigh che'l vegn relassaa de vüna o püssee celül per mandà di messagg a vüna o alter celül. El messagg al serviss per müdà el metabulism d'una celüla e/o l'atività di tessüt o di orghen.
Tücc i urganism multicelülar prudücen i urmun; quij di piant se ciamen anca fiturmun. In di besti i urmun vegnen traspurtaa despess in del sanch. I celül respunden a l'urmun dumà se gh'hann un recetur specifigh per quel urmun lì. Quand che l'urmun a l'è ligaa a la pruteina recetura, el resültaa a l'è la trasdüziun del segnal dent in de la celüla.
I urmun vegnen prudot in di gandul endocrin, che pöö ja fan finì in di liquid del corp.
I urmun a hinn classifegaa, in bas a la sò strütüra, in trì grüo
- urmun peptidigh
- urmun steroidigh
- urmun derivaa de aminuacid


text:
Quattro mosche di velluto grigio
Quattro mosche di velluto grigio (Quàtar móschi ad vlû griś) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Dario Argento ch'al sèra al perìud thriller dal regìsta rumàṅ, quél di tri film cun dal bèsti in di tìtui, dòp L'uccello dalle piume di cristallo e Il gatto a nove code.
Quànd 'l è gnû fóra in dal sali, al film 'l à muciâ sù 2 migliàrd e 300 migliòṅ ad Franc.
A 'l èstar i al cgnósan cuma Vier Fliegen auf grauem Samt in Germâgna, Quatre mouches de velours gris in Frància e Four Flies on Grey Velvet in di marcâ ingléś.
Sunt
Roberto Tobias (Michael Brandon) al fà al baterìsta in un grup rock. Da soquànt dè, un tisi misteriōś lugâ sóta 'n impermeàbil négar, al gh tîṅ a drē. Na sira i dū i s càtan òṅ còntra c'l àtar in un teàtar. Tulénd-ag al pugnàl che c'l àtar sugèt al tgniva in maṅ, Roberto al al masa sénsa vlér, pròpria méntar 'n àtar persunàǵ, cun na mascra 'd Alfred Hitchcock adòs, al al tōś śò cun na màchina futugràfica.
Bèṅ prèst, chi lò al taca a spedìr par pòsta di ugèt dal mòrt a cà sua ma Roberto al fà fint ad gnint cun i sò amìg e i sò parènt, a n dgénd gnint a sò mujér Nina (Mimsy Farmer) che però la capìs ch'a gh'è quél ch'a n và briśa. Quànd però al tisi misteriōś al s fà viṿ diretamènt a cà sua par mét'r-ag al maṅ adòs, Roberto al vóda 'l sac cun lē ma la sò dóna ad servìsi, Amelia (Marisa Fabbri), la scólta incòsa ad nascòst. A n saénd cuśa far, al muśicìsta al dmanda un cunsìli anc a 'n sò amìg ch'al viṿ da par lò in na baràca, Diomede dit Dio (Bud Spencer), ch'al gh diś 'd andàr da 'l investigadōr privâ, Gianni Arrosio (Jean-Pierre Marielle), òṅ ch'al s cuntènta anc ad pôc, ma a gh'è un mutìṿ. Chi lò, ch'l è 'n fnòć, al n è stâ briśa bòṅ ad risòlvar gnanc òṅ di 84 caś ch'al s éra tòlt a càrag.
In cal méntar l’Amelia, ch'l'iva capî chi 'l éra dabòṅ al persecutōr e l'iva abû al curàǵ ad dmandàr-ag di bèsi par taśér, la vèṅ cupàda in dal parc pùblic in du i s éran dâ apuntamènt par risòlvar la questiòṅ. A cal punt lè a s fà avànti Carlo Marosi (Calisto Calisti), 'l óm che Roberto al cardìva 'd avér masâ in teàtar. Chi lò invéci 'l éra òṅ ch'al s éra mis 'd acòrd cun 'l asasèṅ par dar inìsi a 'n ricàt, faghénd finta ad murìr in sal palc druànd un pugnàl fint, ad quéi ch'i s dróan in di film e ch'i pìsan fóra dal sangṿ quànd a sa schisa un butòṅ. Ma dòp che l’Amelia l'à pardû la vita, lò al n gh stà piò. Par far-al star sito, 'l asasèṅ al al stròsa cun dal filfèr beṅ anvlupâ intór'n a 'l còl.
Cuma s'a n fus mia asè al prubléma dal manìac, Roberto al gh'à da spés anc di arbgàt a la nòt in du al véd òṅ bindâ ch'al pèrd la tèsta sóta i cólp dna spada p'r òpra 'd un bòja musulmàṅ. La Nina, ch'la n in pōl piò, la vrév scapàr via sèg ma sò marè al decìd ad star incóra lè, catànd cunfòrt a lèt cun la Dalia (Francine Racette), la cuśìna śóvna ad sò mujér.
Arrosio in cal méntar al cata quèl andànd a dascórar in un manicòmi in dua, dimóndi an prima, 'l asasèṅ 'l iva pasâ soquànt an parchè paranòic in di cunfrònt dal sò pàdar adutìṿ. Ma al n fà briśa in tèmp a cuntàr incòsa a Roberto ch'al manìac al al masa in un lìcit dna stasiòṅ faghénd-ag na puntùra cun dal vlèṅ. Arrosio al sa śmòrsa ridénd parchè al gh'iva pròpria ciapâ. I masamènt i n finìsan minga lè: anc la Dalia la gh lasa al péni.
A cal punt lè, cun tut chi mòrt e a n saénd minga cuma saltàr-ag fóra, la pulisìa la próa a druàr un machinàri nóṿ gnû fóra da pôc tèmp ch'al sarés bòṅ ad tiràr fóra da i òć dal vitmi l'ultma figùra vduda da lōr prima 'd murìr. La próa la vèṅ fata druànd quéi dla Dalia ma quél ch'a s véd l'è sōl na figùra minga ciàra dal tut cun quàtar móschi ad vlû griś.


text:
Entlebuch (distret)
El Distret de Entlebuch (en todèsch: Amt Entlebuch) l'è giü dei sich distrècc (en todèsch: Ämter) del cantù de Lucèrna. Endèl més de Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù de 18 637. La capitàl del distrèt l'è la citadìna de Schüpfheim. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e de religiù cristiàna catòlica.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Entlebuch l'è furmàt dei 9 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ LUSTAT-Canton of Lucerne Statistical Office as of 2000 survey, (Todesch) accessed 25 August 2009
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- District of Entlebuch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Entlebuch online (Todesch)
- UNESCO Biosphaere Entlebuch


text:
Battaja de Lipsia
La battaja de Lipsia l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh; l'è staa on sconter tra i pussee grand de tucc i temp, inscì important che l'è staa ciamaa anca "la Battaja di Nazion".
I Frances, cont i sò leaa, gh'aveven 200.000 omen e settcent cannon, ma contra de lor gh'era i esercit de Svezia, Austria, Prussia e Russia, fort, tucc insema, de 400.000 omen e 1500 cannon.
El problema principal per l'Imperador l'era el fatt ch'i sò nemis rivaven de depertutt, de manera che lù el gh'aveva de divid i sò forz.
El primm attacch el gh'è staa faa a lù de part di Austriegh del Schwartzenberg, la mattina del 16 de ottober 1813 a sud de Lipsia, ma l'è minga riessii a passà e, in gir de ona quai ora, i Austriegh hinn tornaa in sù i posizion de partenza.
A nord el Blücher l'ha tentaa l'attacch a la testa di sò Prussian, ma anca quell lì l'è staa respingiuu di omen de l'Auguste Marmont.
El dì dopo l'è staa on dì de reorganizzazion; el desdott i Leaa, mej organizzaa respett ai dì prima (anca grazzie al fatt che l'era rivaa el Bernadotte cont i sò Svedes e 'l Levin August von Benningsen coi sò Russ), hann taccaa, con 350.000 soldaa.
Per ona desenna de or la battaja l'è stada pussee dura che mai, ma i Frances hinn riessii a tengì i sl posizion; però poeu el numer l'ha faa la soa part, e 'l Napoleon l'è staa costringiuu a ordinà la retirada, col passà per on pont (l'unigh che 'l gh'era). La saria stada ona retirada da manual, ma a on bell moment on colp de cannon l'ha traa giò el pont, che l'è crodaa e l'ha lassaa inscì 20.000 omen isolaa. Ghe n'è staa on quaivun che l'ha provaa a nodà per scappà via, ma on bell poo de lor hinn staa coppaa intant ch'eren dree a fàll.


text:
Kansas
El Kansas a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 213.096 km² e una pupulaziun de 2.735.502 abitant.
A l'è tacaa a nord al Nebraska, a ovest al Colorado, a süd a l'Oklahoma, a est al Missouri.
La capital a l'è Topeka (122.377 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Wichita (344.284 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Overland Park, Kansas City e Olathe.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kansas a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1861.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kansas al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun Mudel:Kansas


text:
Ucean Artich
L'ucean Artich (ciamaa ancaucean Glacial Artich), arent al pol Nord, a l'è el püssee piscinin di ucean. A l'ocüpa una cunca a furma pressapoch de serc che la quata un'area de pressapoch 14.090.000 km². L'ucean a l'è arent ai mass terester de l'Europa, de l'Asia, de l'America del Nord de la Gruenlandia e d'un bel poo de isul, inscì 'me mass d'aqua 'me el mar de Barents, el mar de Beaufort, el mar de Gruenlandia, el mar de Laptev, el mar de Lincoln, el mar de Nurvegia, el mar de la Siberia Urientala e i mar di Txuktxis. A l'è ligaa a l'ucean Pacifich per el stret de Bering e a l'ucean Atlantich per el mar de Gruenlandia.


text:
Appenzell (distret)
Appenzell a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 16.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 5712 abitant.
El cumün de Appenzell al se tröva a una altitüden de 780 meter sura al livel del mar e l'è furmaa de una aprt de la citaa de Appenzell, e dei center abitaa de Rinkenbach, Kau e Meistersrüte.
In del canton Apenzel de Dent, l'unitaa aministrativa pusee pissena l'è 'l distret, quest vör dii che un distret l'è minga spartii sü en cumün
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret l'è stat furmaa ufizialment in del 1872 de l'union de le "rhodes" de Lehn e Rinkenbach.
Referiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Appenzell District in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Appenzell Tourism
- Appenzell (Todesch)


text:
Pompià
Pompià (en Italià: Pompiano), l'è 'n cümü de 3 948 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Ucidentàl a 23 km a Sudòvest de la cità de Brèsa.
Pompià 'l ciàpa dét apò a la frasiù de Gerölanöa e Zürlènc.
El nòm el sömèa vègner de Fundus Pompeianus, cioè del nòm de la gens Pompeia che gh'ìa ciapàt en consègna chèsta tèra quant che part de la Pianüra Padàna l'è stàda spartìda en sentürie de part dei Romàni.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
nocc nocc negra come una lavagna
e ghè dumaà una lüs in sö la muntagna
un omm cun la lanterna el mangia de par lü
e in questa ca' de sass hann mai mangià in dü
un omm cun la lanterna, l'umbria de un capell
l'umbria de una barba, l'umbria de un mantel
e chi l'ha cugniusü l'ha mai vedü alegru
e'l culur del so vestì l'è sempru sta' l negru
e la ciamen nonu aspis,
nonu senza neü
nonu senza noni
aspis che ved mai el sü
nocc nocc negra cume una lavagna
un fiulett el s'è perdü in sö la muntagna
e un omm cun la lanterna la ciapa per la man
ghe presta'l so mantel, ghe fa mangià'l so pan,
e'l dé dopu l'é un via vai de carbinier
hann truà'l fiö che'l sera perdü ier
l'hann truà bel tranquill, setà giö in de' na caverna
cunt in man ul so' mantel, cunt in man la sua lanterna
e la ciamen nonu aspis
nonu senza neü
nonu senza noni
aspis che ved mai el sü
e la ciamen nonu aspis
ma l'ha mai cagnaà nisön
fiö de mila nocc, fiö de mila lün


text:
Vincenzo Gioberti
El Vincenzo Gioberti (Turin, 1801 - Paris, 1852) l'è staa on prett, politigh e filosof.
L'è staa faa prett in del 1825 e 'l s'è miss con la Giovine Italia e in del 1833 l'è scappaa in Francia per scampà ona repression. Dopo che 'l s'è slontanaa del Mazzini, in del 1843 l'ha scritt giò el liber Del primato morale degli Italiani (del primatt moral di Italian). Lù el sostegneva che l'Italia, inveci de ona repubbliga centralizzada, la gh'eva de vess ona federazion sotta la guida del Papa.
L'è staa president del Consili del Regn de Sardegna in di agn 1848-1849, ma l'è minga riessii a tirà foeura ona politiga ben ciara. Dopo de la sconfitta de Novara, el s'è retiraa in Francia.