text:
Pliras deputadas e deputads han ditg ch'els sajan stads schoccads e trumpads dals sbagls che sajan vegnids a la glisch en connex cun las acziuns da polizia encunter il whistleblower Adam Quadroni.
Ins ha fatg entiert ad Adam Quadroni. Punct.
Impurtant saja uss che la regenza tiria las dretgas consequenzas: Scolar policistas e policists, controllar meglier lur lavur, documentar meglier discurs e decisiuns ed introducir in uschenumnà «management da privel» per pudair giuditgar ad uras sch'ina persuna è privlusa u betg. Pia realisar quai che la PUK propona en ses rapport.
Tuttina na dastgan ins betg pauschalisar, malgrà tutta critica. En il cas Quadroni n'hajan blers betg fatg ina buna figura. En general fetschian la polizia e l'administraziun dentant buna lavur. Era perquai stoppian la regenza e la politica far uss tut il pussaivel per che la populaziun haja puspè fidanza en quellas instituziuns.
La populaziun dastga e sto pudair fidar che la polizia lavura fair.
Peter Peyer stat davos il cumandant
Pliras deputadas e deputads han era mess en dumonda la rolla da Walter Schlegel sco cumandant da la Polizia chantunala. Peter Peyer, schef dal Departament da giustia e polizia, ha dentant accentuà che Walter Schlegel haja vinavant sia cumplaina fidanza.
Laschar rudlar chaus n'è nagina cumpetenza da manar.
Il Cussegl grond ha prendì per enconuschientscha il rapport da la PUK. Sche singulas deputadas e deputads pretendan dapli mesiras da la regenza vegn a sa mussar ils proxims dis cura ch'i va per inoltrar quellas.
RTR novitads 17:00


c: text/html

text:
Dario Cologna sa participescha gia a ses 7avels campiunadis mundials. Fin oz ha el gudagnà trais medaglias, ina dad aur e duas d’argient. Ad Oberstdorf emprova Cologna da procurar per in exploit en las cursas da distanza ed uschia turnar a chasa cun ina quarta medaglia.
3 cursas – 3 schanzas
Il Jauer survegn pliras schanzas. La sonda (27-2) parta el al skiatlon sur 30 kilometers, vul dir 15 kilometers classic e 15 kilometers skating. Quatter dis pli tard stat sin il program la cursa singula da 15 kilometers. En questa disciplina è Cologna daventà gist trais giadas en seria campiun olimpic. Al davos di dals campiunadis mundials spetga lura anc la cursa roiala sur 50 kilometers classic.
Resultats da Dario Cologna a campiunadis mundials
Stagiun modesta fin ussa
Dario Cologna sa: «Tut sto constar. La furma dal di, il material, il cletg – simplamain tut.» Quai n’è betg savens capità en questa stagiun. Il sulet top resultat e punct culminant dals davos mais è il segund plaz en la cursa da 15 kilometers dal Tour de Ski en sia patria, la Val Müstair. Dario Cologna ha dentant gia baud mess il focus sin ils campiunadis mundials, la finamira principala da questa stagiun 2020/2021.
La fermezza da Cologna: Esser pront al di x
Dario Cologna auda cun ses 34 onns gia tar la garda veglia che va a la partenza ad Oberstdorf. Ils gronds favurits, che vegnan principal da la Norvegia e da la Russia, èn tuts pli giuvens. Per Cologna pleda dentant sia rutina e sia classa d’adina puspè pudair mussar al di x, lura cura ch’i va per las medaglias, la meglra prestaziun pussaivla. Quai ha il passlungist grischun gia mussà diversas giadas ad eveniments gronds.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Igl è sta ina via cun lungas discussiuns. L’emprim era quai stà dispitaivel schebain «civis» possian far servetsch en scola. La finala han dentant tant il Cussegl naziunal sco er il Cussegl dals chantuns acceptà la midada d’ordinaziun.
Pensums durant l'instrucziun, però senza responsabladad
Cun la revisiun da l’ordinaziun pon persunas che fan servetsch civil uschia surpigliar differents pensums durant e suenter l'instrucziun - da la scolina fin il stgalim superiur.
La decisiun d’emploiar civis en scola è surlaschada als chantuns ed a las vischnancas. Plinavant na dastgan civis betg surpigliar la responsabladad per l’instrucziun. Els na remplazzan pia betg il persunal d’instrucziun en las scolas.
RR novitads 12:00
Principi da basa resta
Midà nagut han Cussegl federal e parlament vi dal principi da basa: Il servetsch civil dura er vinavant in e mez giadas uschè ditg sco il servetsch militar.
Acceptadas vegnan be persunas che na vulan betg prestar servetsch militar pervi da lur conscienza.


text:
Mulhouse
Mulhouse (parnonzia milanesa: mulôs; in todesch: Mühlhausen; in alsazian: Mehlhüsa, parnonziaa [mɪlˈhyːsə]; in olandes istoregh: Mulhuizen) l'è ona città de la Francia oriental.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città la se troeuva dent a la region de l'Alsazia, departement del Reno de Sora. L'è traversada del fiumm Ill (todesch: Ell). L'è spartida in quatter canton.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 58 prima de Crist la pianura che gh'è in tra l'Ill e i Vos'gi l'ha veduu 'na battaja in tra Giuli Ceser e 'l german Ariovist.
El nomm de la città el solta foeura per la prima voeulta in del 803 tant 'me Mulinhuson (che 'l voeur dì i cà di molin). La s'è sviluppada in duu nucli: vun el partegniva ai vescov de Strasburgh, l'alter ai Hohenstaufen. In del 1223 i cittadin hann traa giò el castell del vescov. Sotta l'imperador Rodolf I d'Asburgh Mulhouse l'è vegnuda ona città libera, cognossuda anca 'me "Republega de Mulhouse". In del 1512 la città l'è passada ai Svizzer, e l'ha tolt part a la lotta contra i canton cattolegh in del 1523. In del 1586 la s'è destaccada de la Confederazion e l'è vegnuda ona republega neutral. In del 1798 on plebiscito l'ha votaa per giontàss a la Francia. L'è staa inscì fina al 1871, quand Mulhouse e tutta l'Alsazia hinn passaa a la Germania, e l'è restada todesca fina a la fin de la I Guerra Mondial.


text:
Nov gieu auditiv - Ardur, libertad ed il misteri da la morta da Porchabella
En ils onns 1980 han ins chattà restanzas d'ina dunna sin il glatscher da Porchabella. Ella sto avair vivì enturn il 1700. Tgi era questa dunna? Nua era ella da viadi cura ch'ella è sa disgraziada? Bler spazi per la fantasia. L'autur Andreas Ulich ha scrit in gieu auditiv.
La dumengia èsi stà premiera dal gieu auditiv en Val Tuors, Bravuogn. Andreas Ulich ha tessì fatgs istorics e persunalitads da lez temp en ses raquint: Uschia gioga per exempel era Hortensia von Salis ina rolla. Ma la figura princiapal è Apolonia Cleric che legia e scriva. In affrunt per la baselgia da lez temp. Cunzun era damai che Apolonia scriva da la libertad da las dunnas.
Co dunnas perdan saun giudizi
Uschia vegn Apolonia prest en las griflas da l’inquisiziun. «Cudeschs fan perder las dunnas il giudizi – da qual n’han ellas gea betg damemia», di l’inquisitur a la dunschala. L'inquisitur è persvadì ch'Apolonia ha fatg patg cun il diavel ch'ha dictà ad ella in manuscrit malonest.
Ch'Apolonia mitscha dal tschaler da tortura or da la chasa da forz en il Partenz, ha ella d’engraziar ad in giuvenot inamurà, in scolar da la scola claustrala da Mustér. Atgnamain lessan els fugir sur il Scaletta en l’Engiadina. Ma en l’Engiadina n’arriva Apolonia mai.
Viandar e tadlar
«Porchabella – der Vogel Freiheit» è in gieu auditiv en otg parts. En collavuraziun cun il Parc Ela han ins endrizzà en Val Tuors otg staziuns per tadlar il gieu auditiv durant viandar fin al vadret da Porchabella.
La reschia dal toc ha Gian Rupf procurà, la producziun ha fatg Michel Decurtins.


text:
Gia il 2011 ha l'orchester da grond renum, il London Philharmonic Orchestra registrà in album en quel connex. Quest album porta il titel curaschus «The Greatest Video Game Music», pia la pli grondiusa musica en gieus da video. Quellas interpretaziuns orchestralas furman la basa da l'emissiun.
Brachial enfin dultsch
Il repertori da musica da gieus da video è vast. Uschia audan ins per part en il medem gieu d'acziun cumposiziuns fitg pesantas sco er melodias pli finas. Musica cun in caracter pli luc, quasi divertent porschan savens gieus d'aventuras u da puzzle.
La musica da gieus da video è pia fitg differenta e quai sto ella er esser. La finala raquinta in gieu ina istorgia. La musica creescha ina atmosfera, accumpogna la persuna che sesa avant il computer tras il gieu e suttastritga uschia l'entira istorgia. Per part dovri passaschas pompusas che sumeglian grondas furmas sinfonicas, per part er be simpla musica d'ambient senza gronds puncts culminants.


text:
L’istorgia d’in um che sa bain ch’i vala la paina da cumbatter per ses siemis e da vesair crisas sco schanzas per insatge nov. La crisa è vegnida andetgamain. Corsin Biert da Scuol lavurava en l'hotellaria, cura ch'el è crudà en ina fora. El è ì en China per daventar saun e per chattar puspè ses equiliber. Dus maisters da Shaolin chinais han trenà e scolà Corsin Biert ed al han gidà or da sia crisa. El è turnà saun e frestg en l'Engiadina. Prendì cun sai ha el l'idea da crear en sia patria in center da bainesser. Oz instrueschan a Tschlin dus maisters chinais qigong, tai chi e kung fu. La chasa da scola veglia e la sala polivalenta èn il “Center da Bainesser”.
Susanna Fanzun
pisoc pictures
RTR
Susanna Fanzun
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Fin a gievgia era la vischnanca dad Oberstammheim (ZH) anc davant en la concurrenza, nua ch'il public ha pudì votar e tscherner sia plazza communala preferida. Lura ha Sent però pudì mobilisar e surpassar.
Il president da Sent turissem, Andri Guler, è sa mussà cuntent. El haja gia fatg las pustaziuns da charn per il matg. Lura vul Sent survir hamburgers spezials e hot dogs, cura che SRF Musikwelle emetta ina entira emna davent da Sent – da la plazza communala la pli bella da la Svizra 2017.
Per gudagnar ha mintga vischnanca gì da far in text, purtret e tuns per preschentar l'atgna plazza communala e pruvar da persvader il public da SRF Musikwelle.
La situaziun ils 07-02-2017
Dals 6 enfin ils 10 da favrer ha SRF Musikwelle tschertgà la pli bella plazza communala 2017. Mintgin ha pudì dar giu sia vusch via internet u cun charta postala.
RR actualitad 15:00


text:
Brischà ha gievgia mezdi ina halla da Stradun SA, construida da metal cun mantè da lain. Travs sajan luadas ed il tetg è dà ensemen. Il fieu saja sut controlla, ils pumpiers eran anc in temp vid stizzar. Il motiv saja stà che differents liquids per la construziun da via eran deponids en questa halla. Quels possian arder anc pli ditg suenter in fieu.
Da pliras maschinas saja be pli da vesair il skelet. Tut en tut haja l'incendi chaschunà in donn da radund in milliun francs, sco la Polizia chantunala scriva. Persunas na sajan betg vegnidas blessadas, nagin era dal temp da l'incendi al lieu.
En acziun eran radund 90 persunas dals pumpiers da Laax/Falera/Sagogn/Schluein, Glion e Flem. Per segirar l'acziun era il salvament da l'ospital Glion al lieu. Ultra da quai eran era ils pumpiers da l'Ems Chemia en acziun, quai perquai ch'igl haja en talas hallas er adina materials betg dal tut enconuschents e ch'i valia da far ina stimaziun dal privel tar quels materials. La Polizia chantunala examinescha uss la raschun per l'incendi.
Suenter l'acziun hai anc dà ina pitschna acziun da solidaritad. A tut las forzas d'intervenziun han vendidras da la Landi, che sa chatta gist dasperas, repartì butteglias da baiver.


text:
Utun
Ottone (en lìgure: Utun; en emilià: Utón) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa. El g'ha 549 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na süperfìce de 98,41 km², per 'na densità de 6 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cabella Ligure (AL), Carrega Ligure (AL), Cerignale, Ferriere, Gorreto (GE), Rezzoaglio (GE), Rovegno (GE), Zerba.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
4 da 5 persunas en il Grischun Central èn da l'opiniun ch'i vegn intermedià dapli savida davart natira e cultura dapi ch'il Parc Ela è en funcziun. Quai resulta dad in'enquista betg represchentativa da la ZHAW, la Scol'auta per scienzas applitgadas da Turitg. 70% èn da l'opiniun che la purschida culturala saja pli vasta e che la regiun saja pli enconuschenta grazia al Parc Ela ch'i dat dapi il 2012.
Davart la retschertga
La retschertga ha fatg la ZHAW, la Scol'auta per scienzas applitgadas da Turitg. 416 persunas èn sa participadas. Qua quellas èn 48% indigens, 39% èn segund-dimorants.
La retschertga na vaglia dentant betg sco represchentativa. La ZHAW quinta, che plitost persunas cun ina tenuta positiva envers il parc èn sa participads persunas ch'èn sa participadas han plitost ina tenuta positiva envers il parc.
Il manader da fatschenta Dieter Müller sa mussa cuntent cun ils resultats da la retschertga. I dettia però vinavant puncts per meglierar. Uschia haja mintga 5avel dumandà inditgà, ch'il Parc Ela na fetschia pauc fin nagut davart mobilitad ed energia.


text:
Dasper il president communal Aurelio Casanova (Glion) han era Monica Hänny (Castrisch) e Gerold Hafner (Glion) annunzià, ch’els na stettian betg pli a disposiziun per la suprastanza. Damian Cadalbert (Sevgein) e Roman Cantieni (Glion) vulan restar vinavant en suprastanza.
Per il parlament da Glion, che sa cumpona da 25 persunas, èn da eleger 8 novas parlamentarias e parlamentaris.
Enfin ils 14 d’avrigl han interessads temp da s’annunziar per vegnir sin la glista uffiziala da candidatas e candidats per in post en suprastanza u en il parlament.
Ils 21 da matg pon dentant era autras persunas che n’èn betg candidats uffizials vegnir elegidas.


text:
Mêś serć
In dla matemàtica, al mêś serć 'l è cla pert dal piàn ch'l'è la metê 'd un serć. 'L êrc ch'al prìla d'intór'n a 'l sèinter dal mêś serć al gh'à n'ampièsa ed 180° (o π radiànt) e 'l tōś 'n àngol piàt.
El só proprietê
- Già in dla Grécia antìga al Talēt ed Milēt, al dgìva in dal só Tiuréma, che 'l mêś serć al tìn inscrìt dèinter cal triàngol ch'al gh'à sèimper 'n àngol drìt.
- A s trata 'd un chêś speciêl dal segmèint sirculêr, in dû la corda la nn'è èter che 'l diàmeter stès dal mêś serć.
Vóś lighèdi
- serć (giumetrìa)
- àngol piàt (giumetrìa)
- setōr sirculêr
- êrc (giumetrìa)
- corda (giumetrìa)
- diàmeter
- sèinter (giumetrìa)
- piàn (giumetrìa)
- àngol drìt (giumetrìa)
- triàngol retàngol
- perpendicolaritê
- tiuréma ed Talēt
- trigunometrìa
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mêś serć


text:
Social media, pagina d'internet, contact per e-mail – Grischun Vacanzas sa focussescha sco l'organisaziun turistica da marketing dal Grischun cunzunt sin lur purschida digitala. L'incumbensa da l'organisaziun saja numnadamain da trair ils giasts en il chantun Grischun a far vacanzas.
Infurmaziun al lieu è chaussa da las destinaziuns
Cura ch'ils turists èn ina giada en il chantun saja chaussa da las destinaziuns d'infurmar ed accumpagnar il giasts. Grischun Vacanzas sustegna cunzunt las destinaziuns cura ch'i va per la preschientscha sin las paginas d'internet. Ils studis da l'organisaziun dals davos onns hajan mussà ch'ils giasts s'infurmeschan ozendi adina dapli sin la rait davart las destinaziuns da vacanzas.
Tuttina manegia Luzi Bürkli da Grischun Vacanzas ch'ins na sappia era en il futur betg desister dal tut sin ils spurtegls da turissem. Ch'i dettia dentant forsa in spurtegl da Grischun Vacanzas a Cuira, là nua ch'ils blers turists arrivan sco emprim en il chantun, na vegnia en il mument betg en dumonda.
RTR actualitad 07:00


text:
L'interpresa da chalzers Karl Vögele SA cun las marcas Vögele Shoes, Bingo Shoe Discount e MAX Shoes va en mauns polacs. La gruppa CCC cun sedia a Polkowice surpiglia per 10 milliuns francs, 70% da l'interpresa tradiziunala dad Uznach en il chantun Son Gagl. Vitiers surpiglia la gruppa er ils daivets da la Karl Vögele SA.
Vendì lur cumpart hajan ils commembers da la famiglia Vögele che na sajan betg activs en l'interpresa, ha ditg ina pledadra. Augmentà sia cumpart da 10% sin 30% ha percunter il president dal cussegl d'administraziun Max Manuel Vögele. El resta en ses uffizi.
Sco l'interpresa Karl Vögele communitgescha, saja ella uss suenter dus onns da restructuraziun puspè dad extender sia posiziun. Spezialmain en il sectur online, sa dettian cun la CCC novas perspectivas per l'interpresa. La Karl Vögele SA è suenter Dosenbach il numer dus sin il martgà da chalzers svizzer.
RR novitads 12:00


text:
DB Multiverse
Vensgiuda per el Kakaroth de l'univers 13!
Incredibel...
l'è riussida a calmà el Kakaroth!
l'è riussida a calmà el Kakaroth!
El prossem combat el vidarà el Cell de l'univers 17 contra el Bojack de l'univers 6!
Ben, Gohan. In cambi d'on duel tra de num, lontan da l'arena, te voeuret che mi foo vergota in particoler cont quest Bojack chi?
2021-03-01
Dragonball Multiverse in lengua lombarda
Car letor, prest i sarann publegad i prum 20 capitoi del Manga Dragonball Multiverse in lengua lombarda!!
El nost manga l'è adree a cresser anca grazzia ai lengov regionai!


text:
Cun la EP «Mascra» è Chiara Jacomet avant in onn e mez sa preschentada l'emprima giada al public. Quai disc è stà il resultat d'in project da scola naschì ord la passiun da la giuvna da Rabius – la musica. Ed uss, fin december porta quella passiun il proxim fritg: Ella publitgescha ensemen cun sia band (che sa numna medemamain Chiara) lur album da debut «da mesanotg». In album ch'è ensemen cun la giuvna chantadura vegnì pli creschì e che fascinescha cun la maschaida tranter la vusch stgira e las melodias cleras.
Tipic per il stil da Chiara sumeglian insaquantas chanzuns ina a l'autra sin quest album. Ins chatta dentant era quatter inslas musicalas:
«She» Ina chanzun che raquinta d'ina dunna, ina chanzun per far curaschi a dunnas ed interpretada sulettamain da dunnas. «She» sa preschenta en in'autra furma ch'il rest da las chanzun. Il motiv è perquai ch'ella è vegnida messa en musica da la battarista Momo Kawazoe. Per transportar quest messadi ha Chiara collavurà cun duas ulteriuras chantaduras:
«Da mesanotg» Per la chantadura Chiara è la musica sc'ina terapia. Tar il far musica e tadlar musica tutga per blers era il saltar. Saltar fin mesanotg ed enavant per emblidar per in mument ils quitads. Ed uschia forsa era chattar insatgi cun las medemas ideas. Quai sa mussa era en il arranschament fin e paschaivel.
«Emblidabucamei» ni era il chalamandrin è per ina il simbol per na betg ir en emblidanza e per l'autra in simbol da speranza. La speranza che la proxima stad turna puspè per ch'il chalamandrin possia flurir danovamain. Quest desideri transpona Chiara Jacomet en quella chanzun era cun sia vusch e cun singuls elements.
«Agen assasin» Ballantschar tranter surstimar e dubitar sasez. Ina chanzun che raquinta dal problem da chattar l' equiliber, da betg perder il palantschieu sut ils pes dentant n'era betg sfundrar en quel. In sentiment che la giuvna chantadura enconuscha era sez bain. Ballantschar, star eri ed ir enavant caracterisescha tar quella chanzun era la melodia.
In frestg vent en il mund da la musica moderna rumantscha.
L'emprima «Girlband» rumantscha?
In novum en la musica da pop e rock rumantsch è che la band Chiara sa cumpona be da giuvnas: La chantadura Chiara Jacomet (chant e clavazin), Larissa Cathomen (ghitarra electrica), Lea Huber (bass) e Momo Kawazoe (batteria). Vid quest principi sa tegnan las giuvnas era quai che pertutga collavuraziuns. Uschia per exempel tar la chanzun «She» nua ch'ellas collavuran cun las duas giuvnas: Anouchka Gwen e Laura Nucha.
RTR Actualitad 10:15


text:
Tar il pass da vacanzas da la Pro Juventute a Domat è in uffant ch'è sa participà vegnì testà positiv sin il coronavirus, uschia il manader da fatschenta da Pro Juventute Grischun Sandro Simon Caviezel.
Radund 40 persunas èn pervi da quai uss en quarantina, i n'haja enfin uss dentant dà nagins ulteriurs cas positivs. Tuttina èn las ulteriuras purschidas dal pass da vacanzas a Domat vegnidas annulladas.
Per ils ulteriurs pass da vacanzas en il Grischun n'ha il cas a Domat naginas consequenzas. Quels vegnan cuntinuads sco planisà.
Malsegirtads e discussiuns
Sa chapescha haja quai dentant dà malsegirtads suenter che l'uffant è vegnì testà positiv, er en autras regiuns, ed i haja er dà discussiuns sch'ins vul cuntinuar cun ils pass da vacanzas u betg. Perquai hajan ins er surlaschà la decisiun sche cuntinuar u betg als organisaturs en il lieu. Quels hajan dentant tuts decidì da cuntinuar, uschia Sandro Simon Caviezel vinavant.
Er perquai ch'i fetschia senn da porscher il pass da vacanzas als uffants. Cunzunt er perquai ch'il pass da vacanzas ha in concept da segirtad nua ch'er ils contacts dals uffants vegnan prendids si. Quai na saja betg il cas sch'ils uffants èn uschiglio en gir cun auters uffants, uschia Sandro Simon Caviezel.


text:
Pervia ch'ina firma chinaisa na sa betg furnir actualmain la cumbinaziun da substanzas activas Piperacillin/Tazobactam, ha la confederaziun avert sias reservas d’antibiotica. Quai ha communitgà l’Uffizi federal per il provediment economic dal pajais (UFPE).
Duvrà vegn questa cumbinaziun da substanzas activas per in antibiotic impurtant per tractar grevas infecziuns che pon periclitar la vita en ospitals. La confederaziun fa quint che la stretga possia vegnir surmuntada cun questa mesira.
Cas extraordinari
In cas extraordinari è la stretga actuala perquai ch’in producent d’ina cumbinaziun da substanzas activas è pertutgà e na in furnitur d’antibiotica. Quai vul dir che plirs furniturs en Svizra èn pertutgads e na pon pia betg gidar in l’auter sco en cas precedents.
La firma chinaisa che producescha Piperacillin/Tazobactam, furneschia tenor Ueli Haudenschild da l’UFPE la gronda part da la cumbinaziun activa sin l’entir mund. La raschun che la firma na possia betg furnir actualmain, saja in brischament en l’interpresa. Ins spetgia che la firma chinaisa possia cuntinuar cun la producziun l’entschatta da la stad.
RR novitads 14:00


text:
Settara
Settara (Settala) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta 7430 abitant. Se troeuva tra l'Ada e'l Lamber, 15 km a est de Milan, vers la Provincia de Lòd. La scormagna dij Setares a l'è "i gambon de Setara", indove "gambon" el poeu vorè dì o "gamb grand" o "gamb bònn". El gh'ha dò frazion, giamò paes indipendent:
- Careppi (Caleppio), giontada al comun intel 1753. La cunta circa 2450 abitant e l'è a sud de Setara.
- Premenugh (Premenugo), giontada al comun intel 1869. A nòrd de Setara, la gh'hà on center antich e domà 1200 abitant, anca se l'è dree a diventà pussee grand.
Gh'è anca ona localitaa, ciamada Calandron (Calandrone) che l'è compòsta de tre cassinn e l'è su la strada che de Setara la va vers Paù. Ghe abiten 300 personn.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Settara l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
la scola tujetsch sin viadi d'atun
Tschiel blau e cauldas temperaturas caztgan in e scadin ora ella natira per guder in bellezia di d’atun. Era ils scolarets e scolars dalla scola da Sedrun han buca schau mitschar quella caschun da schar ruassar per in di cudischs, carnets e rispials e sgular ora.
La scoletta ha fatg in toc dall’excursiun cun la pendiculara dil Cuolm da Vi ed ei sortida tier la staziun amiez, numnadamein a Cungieri. Si Crest dad Alp ei gia l’emprema pausa stada, pertgei ascender ina tala scala cun tons scalems fa fomaz.
Ir sin viadi pils affons pigns ei in’aventura cun bia agitaziun. Schon astgar prender el sacados tut las bunas caussas, magliar gest tgei ch’ins vul e parter envi ed enneu ei bunamein il pli bi dil viadi.
Ils affons gaudan mintga pausa da vegnir da Cungieri giu. Il pli bugen havessen ei fatg suenter mintga caraun ina pausa per svidar il sacados ed emplenir il venter.
Cun tgaubrochels, segls e sigliots ein ils affons i da buna luna giu dil «cuolm».
Da miezdi suenter il pic nic han ils affons giu massa bunas ideas co sedivertir e termagliar e quei cun schuber nuot termagls – semplamein cun caussas ch’eran gest leu. Ils ins han fatg da sezuppar, ils auters han fatg cuorsa da raunas, cuschinau spinat cun lavazas ni encuretg fluras.
La spassegiada ei ida a fin silla plazza da giugs cun guder in glatsch beinmeritau.
L’emprema e secunda classa ei ida culla pendiculara sil Cuolm da Vi e viagiada siado tochen sut il Parlet per cavar cristallas.
Cun agid dils dus versai cavacrappa Ciril e Giusep Monn han ils affons beinspert anflau biala crappa e schizun cristallas. Els han pitgau, cavau e strusch giu peda da gentar. Ciril e Giusep han saviu fascinar ed animar ils affons cun lur buns cussegls e lur experientscha.
Suenter ina cuorta pausa da miezdi essan nus descendi e turnai viers la pendiculara che ha menau nus a val. Ils sacados eran empleni talamein ch’enqualin vegneva strusch da fitgar pei. Mo ils egls tarlischavan ed ils affons ein stai loschs da saver purtar a casa tut la crappa ch’els vevan anflau.
Arrivai a Sedrun ha ina viseta el museum buc astgau muncar per saver cumpletar la biala experientscha da cavar cristallas. Ils affons han astgau mirar il film da Gieri Venzin «Il tarlisch dil cletg» e Ciril e Giusep han mussau ad els l’exposiziun da cristallas. Alla fin ha Ciril regalau a tut ils affons bellezia pézs da quarz. In cordial engraziament a Ciril e Giusep per lur accumpignament, pazienzia e las grondas breigias.
Era nus dalla 3. e 4. classa essan ascendi a bun’ura cun la pendiculara sil Cuolm da Vi. Arrivai sil cuolm havein gudiu sco emprem la grondiusa vesta sur la Val Tujetsch e la Cadi ed essan caminai viers la muota denter Gendusas dadens e Lai Alv. Leu han enzacons fuorns da cristallas svegliau il gust ed interess d’encurir crappa preziusa. Il Beni ha declarau cuortamein co in fuorn da cristallas vegn cavaus e las reglas ch’ein da respectar. Entuorn igl emprem fuorn vegl ha mintgin anflau in ni plirs scazis. La mesadad dalla classa era talmein incantada, che quella gruppa ei revida cun nies guid per grugns e crests tochen sisum la muota. Cun plascherun ein els returnai cun cristallas pintgas e schizun enzacontas gruppas cun stupents cristagls brins.
Per la pausa da miezdi ein tuts serimnai entuorn la riva dil Lai da Gendusas. Havend gustau la buna marenda ha il bogn a peis ell’aua frestga buca astgau muncar. Denton han ils affons preparau sin ina platta-crap in’exposiziun da cristallas e presentau loschamein tut lur scazis. In dils punct culminonts ei stau l’aventura da tschercar e perscrutar las taunas profundas denter la carpuna a pei dil Péz Pardatschas. Plein euforia eran il buobs ordavon ed en cuort eran ils affons svani sut la carpuna. Ins udeva mo pli il clamar e carmalar els corridors profunds, il rir ed ils gibels dil plascher.
Cun quella davosa aventura ei il bellezia viadi d’atun ella grondiusa cuntrada dil Genduas ida a fin. In di d’atun magnific cun eveniments tut specials vegn segiramein a restar en buna memoria.
Da bellezia aura e temperaturas fetg emperneivlas ein la 5. e 6. classa primara serendidas dalla Val Milà siadora. En mira havein nus giu in dils pli bials puncts dalla Val Tujetsch – numnadamein il "Lai dalla Stria".
L'entschatta essan nus vegni accumpignai dil pastur Reto Monn atras la muntanera da vaccas mumma; engraziel fetg ad el aunc inaga sin quella via! Silsuenter essan serendi dil trutg per part teis e stentus siadora. Arrivai alla tegia entadem la val havein fatg ina pausa e gudiu in refrestg.
Cun niev slontsch essan silsuenter serendi dalla preit-crap siadora e tiel mast da tensiun aulta semenai a dretg. Malgrad ch'enqualin ha giu da morder han els schau perschuader dalla finamira ed han rimnau las forzas restontas pil davos toc. Arrivai al lag ein tuts stai lèds e cuntents ch'els han murdiu sils dents. Suenter il gentar beinmeritau han entgins schizun fatg bogn el Lai dalla Stria. L'aua era per nies smarvegl gnanc aschi freida. ;-)
Suenter la pausa da miezdi havein nus allura puspei priu la via suttapeis ed essan serendi a val viers Rueras. Biebein duas uras ha il viadi engiuviars cuzzau – ed il davos toc havein schizun astgau seser culla Renate el bus da scola. Engraziel fetg!
Tut en tut havein nus astgau guder in bi e legher viadi d'atun da bellezia aura – ed ina destinaziun che vala en mintga cass la peina da visitar!
Il scalem ault ei semess sin via per encurir ni s’entupar cun in ni l’auter animal selvadi e quei cun ir sur Stagias. Nus vein entschiet nies viadi sil parcadi dil Daniel ed essan carrai cun treis bus en direcziun Acla/ Medel. Cun bus vein nus gudignau ina massa temps ed en in gienà essan nus arrivai ad Acla.
La damaun era ei frestg e nus vein gudiu la spassegiada emperneivla atras la Val Medel, inaga da l’autra vart e senz’auto. Cuort avon la punt pendenta da Mutschnengia vein nus gudiu ina pausa. Suenter la pausa essan nus semess, certinas cun battacor, silla punt per arrivar da tschella vart dall’aua.
Naven da Mutschnengia essan nus lu i en direcziun Stagias. Si leu vein nus gudiu in bien gentar dil gril cun da tuttas sorts carn.
Suenter gentar vein nus priu la via sut il peis ed essan i a Cavorgia e fatg la proxima pausa sper il Lag da Claus. Da temperaturas cauldas ed emperneivlas ha ina gruppa da scolars gudiu l’aua frestga dil lag. Tuts ein returnai sauns e taffers a casa e l’auter di senza cunauras en scola. Stau in bi di da cumpignia!
fotografias da differentas persunas d'instrucziun


text:
En cumparegliaziun cun l’onn avant ha la gruppa Ems vendì il 2016 per 6,7% dapli products. Uschia è era la svieuta creschida per 4,1% sin 1,98 milliardas francs, communitgescha l’interpresa manada da la cussegliera naziunala Magdalena Martullo.
Malgrà che la conjunctura globala saja anc betg propi sa revegnida hajan ils pudì engrondir las fatschentas cun products spezialisads, scriva il concern.
Dividenda extraordinaria
Il cussegl d’administraziun propona da pajar als acziunaris ina dividenda da 13 francs per aczia ed anc vitiers ina dividenda extraordinaria da 4 francs per aczia.
Era per quest onn vesa la Ems chemia ina conjunctura mundiala che crescha main spert. Tuttina resta il concern optimistic e spetga per il 2017 in resultat anc in zic sur quel dal 2016.
RR novitads 06:30


text:
Savognin
Savognin è oz la pi gronda vischnanca da Surses e vala scu center economic e politic dalla val. Er igl center da sanadad cun spital e tgesa d'attempos sa catta a Savognin.
La curt da Savognin tutgiva prubablamaintg alla fundaziun dalla clostra Mistail . Igl onn 1154 è ella neida confidada alla clostra Son Luzi da Coira; chegl è er l'amprema menziun cun igl nom Sueningin. Igl onn 1487 sa sparta la baselgia da Son Martegn dalla baselgia principala da Riom; da lez taimp muntava en tal pass ena vasta separaziun politica e economica. Igl 17avel tschentaner èn neidas biageidas dus ulteriouras baselgias, per ena vischnanca da chella grondezza extraordinari. Igl muteiv persiva è stada en'ampurmischung digls abitants igl onn 1629 da leir biagier baselgias schi la greva pesta cala.
L'anterioura structura decentrala digl abitadi n'è strousch ple vasibla. Anfignen igls onns 1960 consistava Savognin da tschintg gruppas d'abitadis tgi eran separos cleramaintg: Son Mitgel, Naloz, Sot Curt, Sur Curt e Sur Tocf. Cun en concept turistic ins leva da lez taimp farmar la depopulaziun. Igl concept cuntigniva da stgaffeir ena zona da biagier da 80 hectaras e chegl ò mano ad ena activitad da construcziun exagerada. Igl onn 1975 ò la zona da biagier gia da neir redutgeida, chegl tgi è stada ena procedura fitg tgera pigl cumegn. Igl onn 1962 è neida fundada la Nandrò Ski- und Sessellifte Savognin-Piz Martegnas AG. Anc igl madem onn èn nias biagias treis ulteriours runals. Set onns pi tard è neida errigeida la pi lunga telecabina digl mond da Savognin a Radons. Igl onn 1978 òn las pendicularas da Savognin scu amprema destinaziun d'anviern navia las pistas artificialmaintg.


text:
Le gran busiamënt do le lockdown: i artejans n’à mai laurè tan sciöche sëgn
Tistleri, zumpradus, moleri, depenjadus, tesceri, eletrizisc: adöm al turism, l’artejanat é dessigű le setur economich plö important por la Val Badia. A desfarënzia de atri ciamps, i artejans badioc pé ne avëi nia patì tröp le lockdown, l’emergënza sanitara y la crisa da coronavirus. Al contrar: “Nos ne un mai laurè tan sciöche sëgn” nes à dit Isidoro Clara, presidënt de Artejanat Val Badia. Cun ël s’l’ún cuntada di proiec por le dagnì, dla mancianza di jogn, de sciöche les dites fej frunt ala crisa y dles mascheres sön i cantiers.
Artejanat y marketing: le binom por le marcé globalisé
La Val Badia cunta cuaji 120 dites artejanales y de sorvisc. Plö dl 15 porcënt è firmes da tistler, le 18% dites che fej instalaziuns y facility y le 12% laora tl setur dal frabiché. Le proiet Artejanat Val Badia (AVB) é gnü invié ia dan sis agn dal grup di artejans da San Martin cun l’idea che “l’artejanat ne podess nia avëi n dagní zënza na buna strategia de marketing”. Tratan chisc agn el gnű cherié na rëi de colaboraziuns danter les dites d’artejan dla Val Badia y atualmënter cunta AVB en total de 53 mëmbri dai cin comuns dla valada. “Le proiet dess daidé les dites che fej para da deventé plü competitives, svilupan idees nöies y sostignin la formaziun te deplü ciamps” scri AVB. “Giulan al’inteliënza de rëi, che vëgn a s’al dé da partí les competënzes y spezialisaziuns, pó la produziun rové sön liví tres plü alc de cualité, aumentan la capazité da afronté n marcé tres plü globalisé”.
L’artejan? Pert dla cultura y dla tradiziun ladina
Söla plataforma internet (artejanatvalbadia.it) vëgnel retlamisé l’artejanat dla valada y les dites ince tres campagnes sön i social. Y sot chësc martl, i artejans badioc va ince a se prejentè a fieres y esposiziuns. “L’artejanat fej pö pert dla cultura y dla tradiziun ladina y chësc é le botun sön chël che an ó y mëss druché” dij le presidënt de Artejanat Val Badia, Isidoro Clara.
Mo co èl pa metű l’artejanat badiot y i artejagn te chësch mumënt critich? Sun pö ciamò tl plëgn dl emergënza sanitaria y, dantadöt, te na crisa economica?
“Nos artejans ne un nia patì massa le lockdown. El pö metű man propi en mëis dan che la sajun da d’invern jiss a piz. Y spo, giulan ince ala politica locala, sun sta feter i pröms a podëi indo piè ia. Por fortűna sunse sta bogn da tignì bot” spliga Clara.
Y sëgn, co vala pa inant, dűt sciöche denant?
“Al momënt pënsi che laurun feter deplö che dan la crisa, ince ajache tröpes dites a ciamò da ruvè ia gragn laurs da denant, chi laurs che è gnűs sburlà”.
Le banch de proa – dij i esperc – sarà l’altonn…
“Sce. Dailò saral da odëi sciöche ala va inant. Al depënn zënzater sce la sajun da d’invern pò scomencè regolmënter, sce al sarà indo n lockdown”.
Mascheres y destanziamënt sozial ince söl post de laur. Co ciara pa fora söi cantiers? An vëiga baldi tröc lauranti sënza proteziun. El pa la maschera ciamò obligatoria?
“Chël bëgn! Sciode odëi che al è lauranti che ne se tign nia ales regoles”.
I ultims dac dla Cna-Shv Alto Adige (l’Assoziazion de Südtirol di artejans”) nes dij che te nosta provinzia almanco 4 dites sön 10 risćëia de stlű definitivamënte por la crisa gaujada dal Covid-19. El pa n te risch ince tla Val Badia?
“Iö pënsi de no. Plütosc, speri dër che al ne suzedes nia. Al è tröp laur incërch; por nos ne vëighi nia en orizont tan fosch”.
I jogn y l’artejanat: tan tröc tol pa la dezijiun da fa l’artejan do les scores mesanes?
“Ciamò massa pűc. Se fajun ert da fa gni i jogn docà. Y chël è sciode, n gran problem. Tl artejanat se mancel propri la forza laur”.
Ëise na rezeta por rosedè chësch trend negatif?
“Da d’alton piarunse ia cun la ‘Academia Artejanat Val Badia’. Jarun tles scores – dala scolina insö fina ales scores altes – por informè y mostrè a livel pratich le monn dl artejanat ai jogn y ales jones, ai mituns y ales mitans”.


text:
Flavia Acosta Fox e ses partenari èn duas da 6.5 milliuns persunas ch'èn vegnidas evacuadas pervia dal hurican Irma. Els han survegnì agid ed in suttetg tar collegas che stattan a Washington DC, che schai pli en il nord. Durant dus dis èn els charrads cun lur auto en il nord ed han pudì prender be il pli impurtant cun els.
En tge cundiziun che lur chasa è actualmain, na san els betg. Els han nagin'idea tge influenza ch'il hurican Irma ha gì sin lur chasa e conturn.
Tema d'enguladitschs
Pli probabel vegnian persunas ad engular tut l'inventari da l'abitaziun, raquinta Flavia Acosta Fox. Cunquai ch'els abiteschian en ina regiun nua che la populaziun haja paucs daners. Uschia Flavia Acosta Fox al telefon envers RTR. I saja ina situaziun che fetschia endament ad ina regiun da guerra.
I na dat nagina electricitad, nagin'aua e nagina rait da telefon.
Flavia e ses ami èn cuntents ch'els han pudì bandunar Miami. Tut quai ch'els han laschà enavos, n'è betg uschè impurtant per els. Pli impurtant è per els lur sanadad e lur protecziun. Ussa fan els sco emprim ina visita en Svizra e turnan fin mais enavos a Miami. Co i va lura vinavant, san els anc betg. Finì il telefonat ha Flavia Acosta Fox cun ils pleds: «It's all good. - tut è en urden».
RR actualitad 07:00


text:
La raschun è la decisiun dal Cussegl naziunal d'auzar las expensas per la furmaziun mo per 2% l’onn. En diesch, 20 onns vegnian Schanghai e Singapur a surpassar la Svizra en chaussa furmaziun, uschia Eymann en la «Basler Zeitung». Malgrà las economias publicas pli povras vegnia investì fitg bler en la furmaziun.
Ils meds vegnan reducids, las finamiras restan però las medemas.
Las finamiras dal Cussegl federal saja ina furmaziun professiunala pli auta, scienziads giuvens, dapli plazzas da furmaziun en la medischina umana e l’innovaziun. Ils meds persuenter sajan entant vegnids reducis, las finamiras sajan però restadas las medemas, uschia Eymann.
Las expensas per la furmaziun n’èn però anc betg chaussa decidida: La fatschenta sto anc vegnir tractada dal Cussegl dals chantuns.
RR novitads 14:00


text:
Isepp Carpan
L'Isepp Carpan (italian: Giuseppe Carpani; la Villa, 29 de dicember del 1751 - Vienna, 22 de genar del 1825) l'è staa on librettista e scrittor lombard.
L'ha studiaa diritt a Pavia, come che 'l voreva el sò pader: ma finii i studi, dopo 'n quai ann de pratega a Milan, l'ha preferii dedicàss a la soa passion per l'art, e l'ha scrivuu on bell mugg de comedi e de librett.
In del 1796, quand che i frances hann ocupaa Milan, el Carpan l'è andaa a viv a Vienna, e lì l'ha seguttaa la soa carriera. In del 1797 l'è andaa a fà el censor e 'l direttor del teater de Venezzia
Di problema de salud l'hann constringiuu a Vienna, indè che l'ha vivuu fina a la soa mort (avegnuda per caus naturai, in del Palazz del Liechtenstein). L'ha vivuu in de la capital austriega cont el favor de l'imperador. L'ha voltaa in italian on bell poo de oeuver in todesch e in frances. L'ha scrivuu di poemett in onor de Haydn e de Rossini.


text:
Ina da quellas fatschentas è la Electro Vincenz SA da Laax. Pir la davosa secunda han els chattà in emprendist. Il manader Daniel Vincenz di ch’i saja plitost grev da motivar glieud giuvna d’emprender in mastergn manual. El envida mintgamai las classas da la 2. secundara e reala da Laax da vegnir a far in di in fufragnadi tar els en fatschenta. Vincenz manegia ch'i gidia ils giuvenils dad era ina giada udir la vista dad insatgi che lavura sin quest mastergn e betg be dal scolast u dals geniturs.
La branscha d'hotellaria
Era la branscha d'hotellaria ha grondas fadias d’occupar las plazzas d’emprendissadi. Andreas Baselgia, il manader da l'hotel Greina a Rabius manegia ch'ils temps da lavur da cuschinier sajan in dals problems principals. Ma era las annadas pli pitschnas sajan in punct decisiv, di Baselgia.
L’uniun tetgala da gastronomia Gastro Grischun emprova da far la sparta da l'hotellaria pli attractiva per ils giuvenils. Andreas Baselgia è dentant sceptic envers questas stentas. Tenor el n'èn las pajas betg il problem e midar ils temps da lavur na saja betg pussaivel.
RR actualitad 12:00


text:
Gwenn Ha Du
La Gwenn Ha Du l’è la bandéra de la Bretàgna che l'è nasìda in del 1923 ‘nventàda dal Morvan Marchal che 'l s’è ispiràt a i bandére de la stòria brétone, sia al istèma col armelì, sia al Kroaz Du che l’éra öna crùs nìgra sö fónt biànch dovràda dal Dücàt de Bretàgna sö la fì del Médio Éf, quand l'éra ü stat indipendènt e che l'è ligàda ach a la Baner Peran cornuaiéza.
La bandéra de la Bretàgna l’è isé ciamàda per i culùr che la gh’à, de fati la bandéra l’è facia con ü quàrt con di armelì stilizàcc e töt ol rèst l'è a bànde nìgre e biànche: Gwenn Ha Du ‘n lèngua brétone 'l völ dì pròpe biànch e nìgher.


text:
- Roger Federer gudogna il final a l’Australian Open cunter Marin Cilic cun 6:2, 6:7. 6:3, 3:6 e 6:1. Per Federer la 6. victoria en l’Australia e la 20. victoria d’in turnier da Grand Slam.
- Dario Cologna gudogna la cursa en il stil liber sur 15 kilometers a Seefeld en l’Austria. Quai la prova generala avant ch’ils gieus olimpics van liber a Pyeongchang.
- Nevin Galmarini vegn a la cursa dal slalom gigant parallel a Bansko tar sia segunda victoria questa stagiun. El aveva gia persvas il venderdi cun in segund plaz.
- Wendy Holdener vegn al slalom a Lai terza. La finala n’hai betg tansch per la victoria era suenter che Mikaela Shiffrin era crudada ora. Gudagnà ha la slovaca Petra Vlhova.
- Curdin Perl gudogna il maraton da la Surselva. Quai gia la quarta victoria per il currider engiadinais a la 28avla ediziun. Tar las dunnas ha gudagnà Heidi Widmer da Tavau.
- E era il HCD ha persvas la fin d’emna e vegn tar 5 puncts. Cun la victoria da 2:1 a chasa cunter ils ZSC Lions vegn il HCD adina pli datiers als playoffs.
Naziunal/Internaziunal Federer, Cologna, Galmarini, la fin d’emna sportiva
Roger Federer gudogna l’Australian Open, Dario Cologna gudogna a Seefeld, Nevin Galmarini gudogna a Bansko. E aunc las cursas da skis a Lai e a Garmisch han procurà per ina fin d’emna sportiva.


text:
Ils pleds da Huonder hajan pisserà per reacziuns vehementas tar la baselgia catolica a Turitg. Perquai s’ha la baselgia catolica da Turitg sa perstgisà è declera ch’els na stan betg suenter ils pleds da Huonder.
Entant resta be da specular tge che capita cu l'uvaistg Vitus Huonder, fat es però che las vuschs che sustegnan l’uvestg vegnan adina pli dascusas e las vuschs encunter adina pli dad autas.
Durant in referat en la Germania aveva Huonder cità pliras passaschas or da la bibla nua che l'omosexualitad vegnia chastiada cun la mort. Quai aveva procura per grondas reacziuns. L’uvestg Vitus Huonder era sinaquai s’exculpà publicamain en ina brev.


text:
Lantschà il cumbat electoral han els cun laschar sgular var 80 balluns – mintgamai cun in cedel d’infurmaziun – davent da la Quaderwiese a Cuira. Che l’acziun ha strusch attratg aspectaturs ed interssads n’ha betg disturbà ils organisturs. Els èn persvas ch’igl è uras da franar il svilup actual en las scolas grischunas e da reponderar ina u l’autra chaussa.
Structuras e cleras finamiras mancan
Tenor Marlies Klesse, mussadra da scolina e cun-inizianta vegnian las structuras en scola schliadas pli e pli cun las novas metoda. I na vegnia betg pli instruì pass per pass e cun cleras finamiras. Uschia emprendian ils uffants la finala pli pauc. Plinavant saja quest svilup influenzà da stentas internaziunalas d’unifitgar tut e betg pli orientà als basegns dal chantun u dal pajais.
Sco exempels per quests svilups numnan ils iniziants la Svezia, ils Stadis Unids u er l’Engalterra, nua ch’ins haja gia pli ditg sumegliants sistems e metodas da scola sco introducids ils ultims onns er en il Grischun. En quests pajais saja sa mussà, ch’il livel da furmaziun saja sa sbassà tras las refurmas. Els sa refereschan qua tranter auter sin la professra Svedaisa Inger Enkvist che persequitescha e cumpareglia gia dapi decennis sistems da scola da divers pajais.
Resuns or da la scolaziun professiunala
Ina da las raschuns principalas per ils iniziants da vegnir activs en chaussa èn resuns ch’els survegnan da responsabels per emprendistas ed emprendists.
Nus udin adina puspè: Ils giuvens na san nagut pli. Els na san gnanc ina giada pli scriver endretg ina construcziun senza sbagls. Els na san gnanc pli quintar a chau fin 100. Ad els stuain nus sco emprim mussar co lavurar e co emprender.
Cundecider ma betg surpigliar rolla d’experts
La finamira da las duas iniziativas saja da dar al suveran la pussaivladad da curreger all’urna in svilup en scola sch’el haja il sentiment che quel giaja en la fallada direcziun, e quai er tar plans d’instrucziun uschia Elisabeth Calcagnini. Lavurar or quels plans duain però er en l’avegnir persunas dal fatg.
I na va betg persuenter, ch’il pievel sa fatschenta uss cun cuntegns d’emprender u en tge classa ch’ins emprenda l’inagiain…
En quest connex na saja betg lur finamira da votar davart il Plan d’instrucziun 21, mabain da pudair curreger el e principalmain integrar cleras finamiras da l’onn e cuntegns che duain vegnir tractads. Er na duai la regenza tenor ils iniziants en l’avegnir betg pli pudair introducir ina tala midada da sistem senza preschentar quella al pievel e dar la pussaivladad da s'exprimer latiers.
RR actualitad 07:00


text:
Blèl
Blèl (nòm uficiàl en italià: Blello) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Brembila 25 km de la sità e a 815 méter söl lièl del mar.
L'è ü di cümü piö picinì de la bergamasca con dóma 71 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]). El g'ha süperfìce de 2,2 km² e 'na densità de popolasiù de 32 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Brembila, Còrna, Gerusa.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Blèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Beschreibung
Flurina Plouda Lazzarini, Yvonne Gienal
La famiglia Babulin (st)
Sutsilvan
Lia Rumantscha, Cuira, 2016, numer d’empustaziun 978-3-03900-130-9
Dudesch istorgias raquentan digl mintgadi da la famiglia Babulin. Tier igls Babulins e’gl numnadameing mai quiet near forsa schizund lungurus. Dat igl perfegn laders ier els? Near noua e la turta da nuschs svanida, c’igl ô Teo â radet? A tgi sa, scha l’amprema tartschola ca la Luisa fa tut suleta gartegia? Igl Nic lava nuvidas igls daints, el fa blear ple bugent tarmagls cun la spema da far la barba digl bab. Igl giar Brutus â adegna schleata lùna ad igl tgàn Lupo fa ple bugent patgific ca dad ir a spass. Na, tier la famiglia Babulin e’gl propi mai lungurus.
supplementar: disc cumpact
Ähnliche Beiträge


text:
La blera plievgia tranter la gievgia suentermezdi e il venderdi la damaun è vegnida mesirada a Lugano cun 109 liters, en il Grischun a Grono cun 82 liters per meter quadrat. La blera plievgia saja stada accumpagnada da ferms urizis. Il motiv saja ina front d’aria fraida, scriva meteonews. Per part han era buffà ferms vents. Sin il Chasseral (Giura bernais) han ils vents suflà cun spertadads fin 100 km/h.
Via da Brinzauls serrada
Pervi da la plievgia hai dà in sbuvaditsch sin la via da Brinzauls. Tranter Lantsch ed Brinzauls (Lantsch - Crappanaira) è la via perquai serrada en omaduas direcziuns, fin ils 8-08-2016. Glindesdi a las 14:00 vegn la situaziun evaluada da nov, ha l’uffizi da construcziun bassa ditg sin dumonda.
En il nord da las Alps hai pluvì 40 fin 50 liters.
RR novitads 08:00


text:
Las decisiuns curt e cumpact:
- La regla dad occurrenzas cun maximalmain 1'000 persunas scroda l'october.
- Per occurrenzas grondas valan cundiziuns fitg severas. Ed ellas ston vegnir lubidas dals chantuns.
- L'obligatori da mascrinas vegn extendì sin il traffic aviatic.
- Il traffic public duai vegnir sustegnì cun 700 milliuns francs.
A partir da l'october èn manifestaziuns grondas cun passa 1'000 persunas puspè lubidas en Svizra. Quai ha il Cussegl federal decidì oz, mesemna. Per quellas valan dentant cundiziuns severas ed ellas basegnan ina lubientscha dals chantuns. Las proximas duas emnas vul la Confederaziun elavurar ensemen cun ils chantuns ils criteris per manifestaziuns grondas.
Per lubir in'occurrenza gronda ston ils chantuns resguardar lur atgna situaziun epidemiologica sco er lur capacitads da contact tracing. Uschia vul il Cussegl federal segirar che la situaziun da corona na daventia betg mendra en Svizra. Cun questa avertura precauta vul el resguardar ils basegns da la societad ed ils interess economics dals clubs da sport e da las manifestaziuns culturalas. Ils chantuns percunter avessan preferì ina schluccada pir en in pèr mais.
Betg tut las occurrenzas grondas èn in ristg
Il Cussegl federal ha dentant argumentà che betg tut las occurrenzas grondas hajan ils medems ristgs. I dettia er manifestaziuns grondas, nua ch'i saja pussaivel da tegnair en ina distanza minimala.
Il scumond dad occurrenzas grondas è vegnì introducì ils 28 da favrer 2020 per reducir las infecziuns cun il coronavirus. Previs era quest scumond fin la fin d'avust. Cun la decisiun dal Cussegl federal dad oz, vegn quel pia prolungà fin ils 30 da settember. Cun questa prolungaziun vul il Cussegl federal garantir ch'ils chantuns èn lura propi pronts per talas occurrenzas.
Purtar mascrinas er en aviuns
Ultra da quai ha il Cussegl federal er infurmà davart l'obligatori da mascrinas en aviuns. A partir dals 15 d'avust vala in tal obligatori per tut ils aviuns da lingia e da charter che sa platgan en u partan davent da la Svizra.
Sustegn per traffic public
Cun 700 milliuns francs vul il Cussegl federal minimar las perditas che las interpresas da traffic public e da traffic da vitgira sin rodaglias han fatg pervi da la crisa da corona. Il Cussegl federal ha fatg pront la missiva per il parlament.
A la conferenza da medias dal Cussegl federal davart las novas decisiuns en connex cun il coronavirus han infurmà:
- Simonetta Sommaruga, presidenta da la Confederaziun e scheffa dal Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun
- Alain Berset, schef dal Depaterment federal da l'intern
- Guy Parmelin, schef dal Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga


text:
4 febbraio 2019
Di Renata Giovanoli-Semadeni.
Incura ca, tanco eir e inciö, i säran la strada intrantar Plan da Lägh e Malögia, am vegn in ment üna volta ca am vuleiva tornär cià da Zuoz e la sträda l’era saräda.
Stär davent al fin sadmana l’era par ie üna tortüra!
Almeno üna volta e la sadmana ie vuleiva tornär e ciäsa, mangär e meisa vargot da chilò, indär e spass cun la Lady (al noss cane lupo) e durmir ent al me lec.
Quela sanda l’Anna, la Laura, l’Andrea, al Romeo e ie am sé partii da Zuoz fiducius. Rivaa e San Murezzi am à incuntraa al Fabi, al Marco e la Daniela ca gnivan ent da Coira. E la posta is àn dic ca la posta la circulèa mia.
Ci ca vèa giü l’idea ie nu sà mia pü, ma am à dumandaa e ün taxista quant ca al vess prateis par as manär e Sei.
„40 franch“, l’à raspus.
Am era in 8. Al gniva ora 5 franch par ün.
Am à decis da tör al taxi.
Rivaa e Sei, i mac i àn töc sü ün päl da la neiv e il àn fac passär träs i managh da lan nossa tasca. Pö as l’en mess in spala e i en partii cun grangi pass in direziun da Plan da Lägh.
Nualtran fia am sé tocäda dree riand, parcé ca al Marco al cantäva: „Viva la Bregaglia“.
Rivaa e Plan da Lägh am à telefunaa e ciäsa (ai era mia anca i telefunin) e doi bap as àn dic ch’i füssan gnii es tör e Malögia.
Al Giorgio Walther as à menaa e Malögia cun al se auto e da là am à pudü tornär e ciäsa.
Anca iss, cun scrivar quistan riga, ie tir ün suspir da suléiv…
Dree üna bela marenda, ca la mama la paragiäva sempar par i se tre fii ca i passäva la sadmana davent da ciäsa, ie à fac üna bela caminäda cun la Lady. Vers lan cinch, ie sun pö indacia e där ün ciüt ent la stala dal Giacum e la Sonia.
Quela nöc ie à durmii propi ben e al dì dopo lan bataria l’eran cargäda par resistar ün’altra sadmana davent da ciäsa.


text:
La limitaziun d’abitaziuns secundaras e ses effect
Tenor il Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun datti radund 500’000 abitaziuns secundaras en Svizra. L’iniziativa «fin a la construcziun excessiva d’abitaziuns secundaras» pretenda da las vischnancas da restrenscher la construcziun d’abitaziuns secundaras sin 20 pertschient. Tar radund in quart da las vischnancas è questa quota gia surpassada. Quai cunzunt tar vischnancas en las Alps ed en il Tessin. Questa limitaziun ha consequenzas per blers lieus turistics dal Grischun ch’han gia surpassà questa quota.
Ils adversaris èn da l’opiniun...
- che la quota da 20 pertschient impedeschia da resguardar ils circumstanzas localas.
- ch’en differentas vischnancas turisticas pudess quai muntar in stop da bajegiar perquai che la quota è gia cuntanschida.
- che la lescha da planisaziun da territori saja vegnida revedida e cuntegnia gia mesiras per regular las segundas abitaziuns.
Ils aderents èn da l’opiniun...
- che la construcziun nunlimitada d’abitaziuns secundaras devasteschian la cuntrada.
- che la gronda dumonda d’abitaziuns secundaras procurescha ch’ils pretschs per immobiglias creschia ed ils indigens na chattian betg pli abitadis favuraivels.
- ch’ils lieus da vacanzas sajan dependents d’ina bella cuntrada. Memia bleras abitaziuns secundaras mettian en privel quella e pericliteschian in turissem persistent.
Cumenzà hai cun l’inoltraziun da l’iniziativa
L’iniziativa «fin a la construcziun excessiva d’abitaziuns secundaras» è vegnida inoltrada la fin 2007 cun var 110’000 suttascripziuns da l’uniun Helvetia Nostra, ina uniun affiliada a la fundaziun Franz Weber. L’iniziativa è vegnida inoltrada ensemen cun l’iniziativa «fin cun la construcziun d’edifizis ch’engrevgeschan l’ambient e la cuntrada». Quella è dentant vegnida retratga l’october 2009..
Revisiun parziala da la lescha per la planisaziun dal territori
Durant il 2009 e 2010 tracta il cussegl federal ed il parlament la revisiun parziala da la lescha da planisaziun dal territori. Quai sco cunterproposta indirecta a l’iniziativa cunter la construcziun excessiva d’abitaziuns secundaras. Damai ch’il cussegl naziunal ed il cussegl dals chantuns n’èn betg sa cunvegnids da concretisar la limitaziun en d’abitaziuns secundaras en la revisiun da la lescha n’è l’iniziativa betg vegnida retratga.


text:
Che quellas miraglias – i sa tracta da champs da fossas e singuls foss – han ina relaziun directa cun la claustra San Jon a Müstair, quai è tant sco segir. Las miraglias èn numnadamain vegnidas scuvridas en vischinanza.
Confermà n’è quai dentant anc betg ma tenor il manader dal team archeologic sin il lieu, Christoph Baur, pudessan quellas miraglias esser dal 8avel tschientaner, pia uschè vegl sco la claustra San Jon sezza.
Fatg quests chats han ins durant las lavurs da construcziun vi dal nov sviament per la fracziun da Müstair. Durant las proximas 8 emnas vegnan ussa fatgas retschertgas fundadas al lieu. Quai cun impedir la fabrica dal sviament uschè pauc sco pussaivel.
Scuvertas signifitgantas per la claustra e tut la regiun
Ina surpraisa na sajan las scuvertas betg, manegia Patrick Cassitti, il manader scientific da la claustra San Jon. Culla fabrica dal sviament faschevan ins en sasez quint da chattar inquals fastiz antics. Surprendent, saja dentant la quantitad dals fragments e la relativamain gronda distanza tranter la claustra. Cun las scuvertas actualas speran ins dad encleger anc pli bain l’istorgia dals origins da la claustra San Jon e la Val Müstair.


text:
I na saja betg in problem da chargiar l’accu, dian ils participants. Sch’els dovrian ina bischla da contact dad ina chasa, alura giaja quai simplamain pli ditg da chargiar. In um ha ditg ch’el duvrass alura tschintg uras, enstagl d'ina ura per chargiar ses auto da trais rodas che ha plaz per ina persuna. In auter ch'è vegnì cun töf declera ch’el dovra trais uras e mesa da chargiar ses vehichel cun ina bischla da contact dad ina chasa. Sch’el dovria ina bischla d’industria possia el chargiar ses vehichels aifer in’ura.
A la dumonda quants kilometers ch’ins possia far cun in auto di ina dunna (che ha era in pign vehichel che ha plaz per duas persunas) ch’ella possia far 500 km senza stuair chargiar el. Per ils sur ils pass tanschia l'accu dentant mo per circa 300 km.
Promover ils electromobils
Ils participants èn partids da Brig sur ils Pass dal Furca ed Alpsu fin a Mustér al Center da sport e cultura. L’organisatur da la tura da WAVE, Louis Palmer, è vegnì cun in Tesla. 86 vehichels fetschian part, tranter auter velos, autos da posta, camiuns e töfs. La finamira da questa tura saja da far pli popular ils electromobils e ch'els vegnian duvrads adina pli bler.
El saja en contact cun tut las vischnancas ch’els visitian, di Palmer. La cundiziun per far in paus saja ch’els hajan avunda forza electrica. Els na dovrian betg staziuns da chargiar. A Mustér giaja quai bain da chargiar cun las bischlas da la halla polivalenta.
La Repower n'ha betg stuì gidar
Sco Thomas Grond, il pledader da medias da la Repower (che è responsabla per la forza electrica a Mustér) ha ditg ch'i na saja betg stà necessari da rinforzar la rait per ils electromobils. Ils organisaturs da la Wave n'hajan era betg dumandà la Repower da metter a disposiziun staziuns da chargiar temporaras per ils participants.
RR actualitad 17:00


text:
Il di da la festa naziunala franzosa è vegnì terminà cun in attentat en la citad Nizza en il sid da la Frantscha: In camiun è charrà en ina fulla dad umans, 84 persunas èn vegnidas mazzadas.
Johann Schneider-Ammann, iI president da la Confederaziun, è s'annunzià da l’inscunter asiatic-european en la Mongolia.
El ha ditg ch'el è fermamain commuventà. Tals crims sajan «absolutamain inacceptabels». En pli ha Schneider-Ammann accentuà quant impurtant ch'i saja da dar ina perspectiva a persunas giuvnas per che quellas na vegnian betg sclausas da la societad.
Reacziun da l'UE e l'ONU
Donald Tusk, il president dal cussegl da l'Uniun Europeica, condemnescha l'attatga. Ella saja in'attatga sin persunas ch'haja festivà la libertad, la fraternitad e l'agualitad.
Nus stain unids cun ils carstgauns e cun la regenza franzosa en il cumbat cunter violenza e terrorissem.
Il schef da la cumissiun da l'UE Jean-Claude Juncker rinforza che la Frantscha possia quintar cun il sustegn da la cumissiun en ses cumbat cunter il terrorissem.
Il Cussegl da segirezza da las Naziuns Unidas ha declerà a las famiglias da las unfrendas sia cumpassiun e condolà a la regenza franzosa. Il cussegl ha numnà l’attatga barbaric e faig.
Barack Obama, il president dals Stadis Unids da l’America, ha condemnà l’attatga sco sgarschaivla ed offert agid american a la Frantscha.
Nus stain en solidaritad e partenadi sper la Frantscha, noss allià pli vegl.
Reacziun da la Germania
Angela Merkel, la chanzeliera tudestga, numna l’attatga in «mazzament en massa». La Germania partia la tristezza cun la Frantscha, ha ella ditg a l’inscunter asiatic-european en Mongolia.
Jau sun persvasa che nus gudagnain il cumbat, malgrà tuttas difficultads.
Joachim Gauck, il president da la Germania, ha condolà a François Hollande. Gauck discurrà d'in'attatga sin tut il mund liber.
Ils 14 da fanadur … stat per las valurs da la Revoluziun franzosa ch’èn er nossas valurs.
Boris Johnson, il minister da l'exteriur da la Gronda Britannia, è s’annunzià via Twitter. El saja «schoccà e contristà dals eveniments terribels a Nizza e da la sgarschaivla perdita da vita».
Justin Trudeau, il primminister canadais, ha exprimì sia solidaritad als Franzos. «Ils Canadais èn schoccads dals schabetgs dad oz a Nizza. Nossa simpatia è tar las unfrendas, nossa solidaritad cun ils Franzos.»
Reacziun da papa Francestg
Papa Francestg, il parsura da la Baselgia catolica, ha affirmà sia solidaritad cun las unfrendas da l’attatga. Il pontifex haja condemnà «mintg’expressiun d’amoc, odi, terrorissem e mintg’attatga cunter la pasch», uschia il pledader dal Vatican. Il papa haja persequità las «novitads sgarschaivlas» cun «grond quità».
RR novitads 06:00+


text:
La Confederaziun ed ils chantuns vulan occupar lur plazzas da lavur libras tant sco pussaivel cun persunas indigenas. I va surtut per dar ina schanza sin il martgà da lavur a dischoccupads, pli vegls, persunas che n'han betg ina buna furmaziun e fugitivs.
Confederaziun, chantuns ed ils partenaris socials discurrian davart mesiras pussaivlas, scriva il secretariat da stadi per migraziun. La finamira dals projects saja da rinforzar las forzas da lavur indigenas envers la concurrenza da l'exteriur. Surtut en ina crisa saja impurtant da promover indigens ed indigenas sin il martgà da lavur.


text:
Bêrgum
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Bêrgum (Berghem in bergamasch, Bergamo in itagliàn, Bergum in lunbèrd ed Milàn; Wälsch-Bergen in tudàssc antîg; Bergomum in latén) l'è una zitè ed la Lunbardî, capitèla d'la só pruvénzia, e la gh'à 116.510 abitànt (2004). La zitè l'è mesdè in dåu pèrt: Zitè Èlta, ch' l'è la pèrt pió vècia e la Zitè Bâsa.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Del prinzéppi a la Cmónna[modifica | mudéfica la surzéia]
Bêrgum l'è nèda dal XII sècol prémma 'd Crésst, in cal tänp, dî lîgur i avêven fundè Barra, indovv incû a gh'è la Fara de Sità Ólta. In dal VI sècol prémma 'd Crésst i Etróssch e po i Gâl i àn conquistè Barra, e i l'àn ciamè Bêrgum. Bêrgum a l' vôl dî "qué (hem) in vatta i mónt (Berg)" e anch'incû i Bergamâsch i ciâmen la låur zitè come 2500 ân fà, quand i êren rivè i Gâl Cenomani.
In dal II sècol prémma ed Crésst, i Romàn i àn conquistè Bêrgum e i l'àn ciamè Bergomum. Int'al 49 dåpp Crésst, tótt i bergamâsch i êren dvintè zitadén ed Råmma, pr'una làzz fâta da Giulio Cesare.
Int'al V sècol a gh'è l'invasiån dî bârber. Int'al VI sècol i lungubèrd i s fairmen int'la zitè.
Int'al IX sècol Bêrgum l'è una pèrt d'l'Inpêr 'd Carlo Magno, e al vàsscuv al raggna int'la zitè.
Cmónni lébbri[modifica | mudéfica la surzéia]
Int'al XI sècol i zitadén i fàn lêga e métten só un parlamänt zitadén, che la tâca a gvarnèr la cmónna da par lî. I tâchen bèli ad avairn só con Brèsa.
Dal 1165 Bêrgum la fa pèrt d'la Lêga Lunbèrda, cånter Federico I, insamm a 16 zitè d'la Lunbardî col Zuramänt ed Pontida. Dal 1184 al Bèrbaråssa l'èntra a Bèrghem, salutè da la zänt.
A la fì del XII sècol cumensa a furmàs la sità basa e l'è cüstrüit ol palàss de la régiù. Po a Bêrgum gh'è di beghe fra i Guelfi e Ghibellini, i Colleoni in di guelfi e i Suardi in di ghibellini. Al guèr stral dåu famàj i tàchen coi Suardi chi vénzen i Visconti ed Milàn. Int'al 1335 i tôlen al castèl ed san Vile.
I milanîs e la Repóbblica venezièna[modifica | mudéfica la surzéia]
La zitè l'è conquistè dai Malatesta dal 1407 e dåddg' ân dåpp, Filippo Maria Visconti al guida una riòlta 'd ghibelén.
Dal 1428 Bèrghem la va såtta a la Repóbblica Venezièna, ch'la fà tirèr só i Müraine, e dal 1437 Filippo Maria Visconti al tôl Bèrghem mo Bartolomeo Colleoni la dà indrî a la Repóbblica.
Dal XVI sècol Bèrghem l'è conquistè dåu vôlt dai Franzîs e sèt vôlt dai Spagnôl. La Repóbblica la tâca a fèr tirèr só äl mûr dal 1561.
Dal 1630 la pèst e la fâm i cåppen pió 'd 10000 cristiàn.
Da Napoleån a l'Itâglia Uné[modifica | mudéfica la surzéia]
A la fén dal XVIII sècol a l'è trè só al Sentierù. Int'al 1796 i suldè rivoluzionèr franzîs i äntren a Bêrgum e i strôlghen la Repóbblica Bergamâsca che la finéss col trattato di Campoformio dal 1797. Int'al Cungrès ad Vièna Bêrgum la finéss såtta l'Austria cme tota la Lunbardî e al Vènet.
Dal 1837 l'è creè la Pórta Nôva e al vièl Vittorio Emanuele II. Dal 1848 Bêrgum la fa cme Milàn int'äl Sèt dé. Al treno al rîva a Bêrgum dal 1857.
L'8 ed zóggn dal 1859 Giuseppe Garibaldi al dgé cazèr vî i tugnén d'l Austria da Bêrgum. Pórta San Luränz l'è stè ciamè Pórta Garibaldi. L'ân dåpp 178 bergamâsch i êren parté int'la Spediziån dî Méll insamm a ló.
Dal 1872 la cmónna l'è spustè int'la Zitè Bâsa, dal 1887 i tachen a viazèr äl funivî. Dal 1901 câzen zå äl Müraine.
XX sècol[modifica | mudéfica la surzéia]
Int'la prémma guèra mundièl di mondi 'd bergamâsch i vân in guèra.
Int'la Secånda guèra mundièl Bêrgum l'è mia stè bunbardè.
Dal 1958 Angelo Roncalli l'è pèpa.
Dal 1972 i fàn l'aeropôrt a Ôri al Sêri e dal 1985 int'i Sbdèl Riuné Riuniti i trapiànten al prémm côr. A Bêrgum as dscårr al dialatt bergamâsch.
Zitè Èlta[modifica | mudéfica la surzéia]
Zitè Èlta l'è la pèrt medievèl 'd Bêrgum, prutèta dal mûra venezièni dal XVII sècol.
La pèrt pió cgnossó d'la Zitè Èlta l'è la Piâza Vècia col Palâz d'la Rasån, al Campanîl ch'äl 22 al sånna bän 130 vôlt la canpèna, ch'onna vôlta al vrêva dîr ch'äl pôrt d'la zitè i s srèven. In Piâza Vècia a gh'è anca la bibliotéca 'd Bêrgum, ciamè "Angelo Maj".
Da l'ètra pèrt ed Piâza Vècia a gh'è al Dòm, la Capèla dal Coliù pinsè da l'architatt Giovanni Antonio Amadeo con dänter la tånba dal Bartolomeo Colleoni, al (battistero) e la cîsa ed Santa Maria Maggiore. L'ûltma cîsa, che l'è mia dal vàsscuv, la gh'à di séggn ed totti äli êpoch.
Via Colleoni, ch'i Bergamâsch i ciâmen "Corsaröla", la va da la Piâza Vècia a la Piâza d'la Zitadèla e la vî däl butaig.


text:
L'um ch'ha pers sia sumbriva. L'istorgia mirvegliusa da Peter Schlemihl
L’um ch’ha pers sia sumbriva. L’istorgia mirvegliusa da Peter Schlemihl (original: ‹Peter Schlemihls wundersame Geschichte›) è in raquint dal poet e perscrutader da la natira Adelbert von Chamisso (1781–1838). L’istorgia cun tratgs fabulus – che sa lascha perquai er attribuir a las paraulas d’art – è vegnida scritta la stad 1813 e publitgada il 1814. Il raquint tracta d’in um giuven che venda sia sumbriva e furma uschia ina variaziun dal motiv classic dal patg cun il diavel. Tras quai cuntanscha el bain ritgezza infinita, ma vegn stigmatisà da la societad e sto la finala guntgir quella.
Cuntegn[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter in viadi cun bastiment stentus emprenda Peter Schlemihl a conuscher il commerziant Thomas John, en il curtin dal qual el frunta sin in signur vestgì en grisch che fa in’impressiun fitg singulara. Quel offrescha ad el per sia sumbriva ina bursa plain aur che na vegn mai vida. Schlemihl è perencletg.
Gia baud sto el percorscher che quai munta l’exclusiun da la societad umana. Uschespert ch’ils umans realiseschan ch’el n’ha nagina sumbriva, survegnan els tema, tegnan distanza dad el e fan beffas dad el. Perquai viagescha el sur la muntogna fin en in lieu da bogn. Là s’endrizza el cun agid da ses fidaivel servient Bendel en tala moda che la mancanza da sia sumbriva na vegn l’emprim betg percurschida.
Schlemihl s’inamurescha però en la bella Mina e ses secret vegn tradì da ses segund servient Rascal. Be sch’igl al reusseschia da survegnir enavos sia sumbriva, declera il bab da Mina, dastgia el maridar quella. Qua cumpara l’um grisch puspè. Peter Schlemihl pretenda enavos sia sumbriva, cura ch’el pertschaiva la vaira natira da l’um grisch ch’è nagin auter ch’il diavel sez. L’um grisch sa preschenta adina cun tutta maniera, insista però d’egualisar ils interess: il diavel è be pront da dar enavos a Schlemihl sia sumbriva, sche quel al surlascha persuenter si’olma.
Pli tard emprova il diavel da surmanar Schlemihl cun al surlaschar la sumbriva ad emprest per al mussar tge stima e reputaziun ch’el sa pudess acquistar uschia. Schlemihl emprova da mitschar, quai ch’al na reussescha però betg. La finala refusa Schlemihl definitivamain il patg e bitta la bursa, la quala el aveva pajà cun sia sumbriva, en la profunditad. Tras quai schlia el ils ultims lioms tar il diavel. Da ses ultims daners cumpra Schlemihl in pèr stivals, ils quals duevan sa mussar pli tard sco stivals da set miglias. Fin la fin dal raquint viva el persul sco perscrutader da la natira al qual s’avran – grazia a ses stivals – (quasi) tut las parts dal mund.
Context biografic ed istoric[modifitgar | modifitgar il code]
Davart l’origin dal raquint en ses context biografic ed istoric rapporta Chamisso il suandant:
«Ils eveniments mundials dal 1813, als quals jau n’hai betg pudì prender art e part – jau n’aveva gea nagina patria pli u anc nagina patria – m’han perturbà profundamain. Jau n’hai però betg ma laschà manar giud via da tut quai. Per ma distrair e per divertir ils uffants d’in ami, hai jau scrit lezza stad la paraula da Peter Schlemihl. En la Germania è quella vegnida recepida a moda bainvulenta ed en l’Engalterra è ella daventada populara.»
Tar ils eveniments da muntada mundiala, als quals Chamisso fa allusiun, sa tracti da las guerras da liberaziun cunter Napoleun. Oriund da la Frantscha, ma sesent gia dapi ils onns 1790 en la Prussia (cf. l’artitgel biografic), ha Chamisso resentì vi da si’atgna persuna la discrepanza che sa manifestava enturn el.
Sper quests eveniments politics sa lascha il raquint er situar entaifer il svilup spiertal dal temp. El vegn attribuì a la romantica ch’era sa posiziunada en divers reguards sco cuntraposiziun a l’illuminissem raziunal. En il raquint ‹Peter Schlemihl› resortan elements fantastics e sentimentals, ma medemamain varts sombras ch’èn tuttavia er tipicas per la romantica (p.ex. en ils raquints dad E.T.A. Hoffmann ch’appartegneva al circul d’enconuschents da Chamisso).
Ad in ulteriur aspect istoric-cultural renviescha la finala il num dal protagonist: En la cultura giudaica da l’ost signifitga il term ‹Schlemihl› (jiddic schlemiel) il disfortunà u in nar. En sias regurdanzas ‹Erlebte Judenfrage› descriva Kurt Blumenfeld la rolla da la figura da Schlemihl entaifer la teoria dal zionissem a l’exempel dal propagandist russ Schmarja Levin: «Cura che el (sc. Levin) discurriva davart Peter Schlemihl e sia sumbriva, na dubitava el nagin mument che l’enconuschent raquint da Chamisso tractia il gidieu, al qual saja ì a perder sia sumbriva e tras quai l’essenzial da ses esser. El (sc. Schlemihl) sa stenta da puspè chattar sia sumbriva e d’agiuntar uschia al preschent il passà.»[1] Il motiv da Schlemihl sco gidieu ha Blumenfeld er tractà cun sia partenaria da discussiun spiertala Hannah Arendt.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
Bain a basa dal raquint da Chamisso è sa sviluppada pli tard ina chanzun populara che tracta il cuntegn a moda scursanida:
Es war einmal ein Mensch mit Namen Schlemihl
den sprach einst einer an,
ob er ihm nicht seinen Schatten verkauft?
Er wär alsbald ein reicher Mann!
Nach kurzem Bedenken willigt er ein und bekam einen Beutel zum Lohn
„Dies Säcklein, das wird niemals leer“ sprach der düstre Schattenkäufer voll Hohn
„Ja ich denk ich tat einen guten Tausch“, sagt sich unser Schlemihl alsdann
„ich kauf mir Schloß und Gut und Hof, was fang ich schon mit einem Schatten an?“
Der Herr Schlemihl, der zog in ein and’res Land, kauft sich Schloß und Gut und Hof
und heiraten wollt er dann auch bald, eine Auserwählte gab es schon
Er ging zu seiner Geliebten Haus, fragt „Willst du mich nehmen zum Mann?“
„Drei Tage Bedenkzeit bitt’ ich mir aus, bevor ich Ja sagen kann.“
Doch die Sonne sie schien auf seine Gestalt, und ohne Schatten stand er da
„Niemals nehme zum Manne ich dich, ohne Schatten bist du auch der Seele bar“
In der Tat, Schlemihl hat seinen Schatten verkauft, dabei seine Seele verlor’n
Danach hat man niemals mehr von ihm gehört, und niemand weiß mehr, daß er einst gebor’n.
Imitaziuns, cuntinuaziuns ed adattaziuns artisticas[modifitgar | modifitgar il code]
En ‹Die Abenteuer der Sylvester-Nacht› dad E.T.A. Hoffmann cumpara Schlemihl sco figura secundara, suttastritgond uschia il destin dal protagonist en ‹Die Geschichte vom verlorenen Spiegelbild›. Quest’ultima ha servì a Jacques Offenbach sco model per si’opera ‹Les contes d’Hoffmann›. Là vegn il motiv da la sumbriva persa da Schlemihl danovamain reprendì e reinterpretà. Schlemihl cumpara là sco rival da la persuna principala.
Dus scripturs dal 19avel tschientaner han scrit cuntinuaziuns da l’istorgia da Peter Schlemihl da Chamisso: Friedrich Christoph Förster il 1843 cun ‹Peter Schlemihl’s Heimkehr› e Ludwig Bechstein cun ‹Die Manuscripte Peter Schlemihl’s› (2 toms) il 1851.
Hans Christian Andersen ha elavurà il 1847 il motiv da la sumbriva persa en sia paraula ‹La sumbriva›.
David Kalisch ha transfurmà il cuntegn dal raquint en in toc da teater: ‹Peter Schlemihl. Posse mit Gesang in 1 Aufzug›, il qual è vegnì dà l’emprima giada il matg 1850 a Berlin.
August Brunetti-Pisano ha cumponì in’opera ‹Peter Schlemihl› ch’è per exempel vegnida represchentada il 1908 a Stuttgart.[2]
Il 1915 ha l’artist Ernst Ludwig Kirchner creà in ciclus da set maletgs davart quest’ovra. Si’intenziun è stada d’exprimer si’atgna discrepanza interna, en la quala el veseva parallelas tar Peter Schlemihl. Tenor Kirchner sa tracti tar Schlemihl da l’istorgia d’in uman cun mania da persecuziun che daventa tuttenina conscient da sia pitschnezza infinita.[3]
Actualisaziun e (re-)interpretaziun postmoderna[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gia vis po la sumbriva, legida en sia muntada simbolica, represchentar tratgs specifics da l’identitad da l’autur resp. dal temp d’origin burascus dal raquint. Ma la sperdita da quella sa lascha er transferir a la critica envers las ‹vardads perpetnas› en religiun, politica e societad che sa dasda a partir dal 18avel/19avel tschientaner (cun in’emprima culminaziun en l’ovra da Friedrich Nietzsche) e che dueva la finala daventar in dals segns distinctivs da l’epoca postmoderna a partir dals onns 1950/60. Ins remplazzia per exempel en l’entir raquint il term ‹sumbriva› tras ‹religiun› e l’istorgia survegn ina frestgezza ed actualitad quasi atemporala.
Ma er independentamain da talas ponderaziuns filosoficas sa lascha il text actualisar a moda fitg vasta. Exclusiun sociala ed isolaziun èn numnadamain experientschas da las qualas èn pertutgadas er oz las pli diversas gruppas socialas: migrants, omosexuals, persunas corpulentas, impedids u minoritads religiusas vegnan marginalisads, perquai ch’els na correspundan betg a las normas e valurs usitadas.
Versiun rumantscha[modifitgar | modifitgar il code]
La versiun rumantscha dal raquint è vegnida realisada e publitgada il 2015/2016. Il titel s’orientescha a la versiun franzosa ‹L’Homme qui a perdu son ombre. Histoire merveilleuse de Pierre Schlémihl›, la quala Hippolyte de Chamisso, il frar dad Adelbert, ha edì il 1822. Tar la versiun rumantscha sa tracti d’ina translaziun integrala dal raquint, la quala sa stenta da restar datiers da l’original.
Betg translatadas èn però vegnidas las brevs che stattan a l’entschatta da l’ediziun tudestga (‹An meinen alten Freund Peter Schlemihl›, ‹An Julius Eduard Hitzig von Adelbert von Chamisso›, ‹An Ebendenselben von Fouqué›, ‹An Fouqué von Hitzig›) resp. a la fin dal raquint (‹An Adelbert von Chamisso›). Friedrich de la Motte Fouqué e Julius Eduard Hitzig eran buns enconuschents da Chamisso e Fouqué – medemamain in Franzos emigrà – ha er figurà sco editur dal raquint. En las brevs cloman ils amis en memoria in a l’auter il destin da Schlemihl – il qual vegn tractà qua sco ina figura reala – e tematiseschan dumondas da l’ediziun da sias aventuras. Il raquint sez è alura structurà en furma d’ina brev che Schlemihl drizza a Chamisso.
Ediziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Friedrich Baron de la Motte Fouqué (ed.): Peter Schlemihl’s wundersame Geschichte. Mitgeteilt von Adelbert von Chamisso. Mit einem Kupfer als Frontispiz. Johann Leonhard Schrag, Nürnberg 1814.
- Adelbert von Chamisso: Peter Schlemihls wundersame Reise. Mit Illustrationen von Emil Preetorius. Verlag Kurt Wolff, Lipsia 1908.
- Adelbert von Chamisso: Peter Schlemihls wundersame Geschichte. Mit 25 zweifarbigen Illustrationen von Franziska Walther. Kunstanstifter Verlag, Mannheim 2011, ISBN 978-3-942795-00-5.
- Adelbert von Chamisso: Peter Schlemihls wundersame Geschichte. Reclam, Stuttgart 2003.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
- Peter Schlemihls wundersame Geschichte, Republica Federala Tudestga 1967. Film da televisiun (ZDF), reschia: Peter Beauvais, cun Götz George sco Peter Schlemihl e Rudolf Platte sco Il Grisch.
- ↑ Ed. da Hans Traxler, Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1962, p. 74.
- ↑ Tenor las actas da represchentaziun en l’archiv statal a Ludwigsburg.
- ↑ Cità tenor M.M. Moeller (ed.), Ernst Ludwig Kirchner. Meisterwerke der Druckgrafik, Stuttgart 1990.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Dagmar Walach: A.v.Chamisso: Peter Schlemihls wundersame Geschichte, en: Interpretationen zu Erzählungen und Novellen des 19. Jahrhunderts, Band 1, Reclam Nr. 8413, p. 221–251.
- Adelbert von Chamisso, Peter Schlemihls wundersame Geschichte, Text und Kommentar, Suhrkamp Basisbibliothek 37, 2003.


text:
Cun aur en la valita da passa 200'000 francs zuppà en l'auto han guardias da cunfin traplà trais umens a Castasegna.
L'aur aveva ina dunna dad 83 onns da San Murezzan surdà suenter ch'ella aveva survegnì plirs telefons ord la Germania. L'um al telefon era sa dà ora sco policist ed ha pretendì da vulair proteger las valurs da facultad da la dunna.
Ils trais umens tudestgs da 19, 23 e 26 onns èn silsuenter vegnids arrestads da la polizia chantunala.
Tips encunter cugliunarias da questa sort:
- Mussar disfidanza encunter terzs. Policists s'identifitgeschan cun unifurma ed attest da polizia. En cas da dubi dumandar suenter quest attest.
- Questa sort da fraud vegn duvrada en differentas furmas. Ins na duai betg sa laschar persvader da retrair daners u autras valurs e surdar ad insatgi.
- La polizia na dumonda betg suenter valurs da facultad per in deposit segir.
- En cas da telefonaders dubius interrumper il discurs e contactar il numer d'urgenza 117.
RR novitads 12:00


text:
L’impurtant a moda cumpacta:
- A la ministra da lavur da la Tirchia è vegnì scumandà da far ina visita da propaganda a l'ambassada tirca. La diplomata è vegnida escortada da la polizia fin enavos al cunfin cun la Germania, danunder ch'ella era partida la saira.
- Avant il consulat tirc da Rotterdam èsi vegni la notg tar confruntaziuns tranter radund 1’000 simpatisants dal president tirc Recep Erdogan e la polizia. Era en las citads da Berlin e Düsseldorf han pliras tschient persunas demonstrà cunter las decisiuns en ils Pajais Bass.
- En la chapitala tirca Ancara è la represchentanza dlas Pajais Bass, ch’era vegnida serrada giu da forzas da segirtad, vegnida bloccada da plirs 100 demonstrants.
En il eclat davart la visita scumandada da la ministra da famiglia tirca en ils Pajais Bass ha la regenza ad Ankara annunzià cuntramesiras gravantas. Il primminister tirc Binali Yildirim ha communitgà che la resposta vegnia dada sin moda e maniera la pli greva. Vinavant ha el appellà als Tircs che vivan en l'exteriur da restar calms.
Rotterdam grondas protestas
La polizia dals Pajais Bass è intervegnida la notg passada a Rotterdam cunter plirs 1’000 demonstrants per gronda parts tircs. Tenor indicaziuns da la televisiun tirca era cun chauns e cun fists da protecziun.
RR novitads 06:00+


text:
Sco il minister da defensiun, Hans Peter Doskozil, ha ditg en in’intervista cun ina gasetta austriaca vul ins introducir controllas al Pass dal Brenner. Questas mesiras sajan inevitablas sch’il dumber da fugitivs na sa reduceschia betg. Per la segirada dals cunfins fissan tenor rapports 750 schuldads disponsibels. Gia la fin d'emna ha il minister da defensiun spustà quatter vehichels armads en la regiun da cunfin.
Era auters pajais fan controllas
Pervia dal grond dumber da fugitivs ha la Germania gia il settember 2015, sco emprim pajas da Schengen, introducì controllas da cunfin en Baviera. Silsuenter èn suandads l'Austria, il Danemarc, la Svezia e la Norvegia. Fin uss controllescha l’Austria mo il cunfin cun l’Ungaria. Els preparan dentant gia daditg ina serrada dal pass dal Brenner vers ils cunfins da l'Italia.
Adina dapli fugitivs
Tenor indicaziuns da las Naziuns Unidas èn l’emprima mesadad da quest onn bunamain 84'000 fugitivs arrivads sur la Mar Mediterrana en l’Italia. Quai è in plus da 20% cumpareglià cun la medema perioda da l’onn passà. Dapli che 2'000 carstgauns èn dapi l'entschatta da l'onn vegnids per la vita sin il viadi surmar.
RR novitads 06:00


text:
Termaglieras na tutgian betg tar la purschida da cumplementar la famiglia e n'hajan perquai nagin dretg da profitar da quest credit, ha declerà il minister da l'intern Alain Berset al Cussegl naziunal. Tar termaglieras stettia en il center l'integraziun sociala dals uffants e betg la cumpatibilitad da lavur e famiglia.
La cussegliera naziunala Sandra Locher Benguerel (PS/GR) ha crititgà ch'il parlament haja numnà las termaglieras explicitamain sco pertutgadas cura ch'il Cussegl federal ha dà l'incumbensa per l'agid finanzial. Termaglieras tutgian tenor quai er en l'ordinaziun da Covid-19.
La Confederaziun sviescha tar l'agid per termaglieras sin il pachet da mesiras per franar las consequenzas economicas. Quella possian dumandar là per in'indeminisaziun sch'ellas èn vegnidas pervi da corona en miserias finanzialas.


text:
40 dis è vegnì filmà ord l’aria en il Vorarlberg ed en il Tirol. E 40 dis èn ils quatter helicopters da l'interpresa Wucher stads en acziun. Trais helicopters èn sgulads cun cameras, in è restà per terra - pront per cass urgents. In tal cas hai dà ils davos dis da las filmadas, cura ch'in actur era sa blessà ed ha stuì vegnir transportà en l’ospital.
Surdada da l’incumbensa sco en in film
Gerhard Huber, manader da l'interpresa Wucher ha survegnì la dumonda d’offerta senza ch’el saveva per tgi ch’èl haja da far la calculaziun da pretsch. El è alura vegnì envidà a Sölden e là ha el survegnì ina charta naira cun l’inscripziun d'aur «007».
Ina charta naira cun l’inscripziun dad aur 007… Mes puls è ì ad aut!
Uschia ha era la firma Wucher survegnì in pau dals 250 milliuns dollars ch’il nov film da James Bond ha la fin finala custà.


text:
L'onn da fatschenta 2016/2017 ha la Grischaelectra SA furnì 513 uras gigawatt. Quai èn 81,8 uras gigawatt pli pauc che l'onn avant 17% pli pauc che quai ch'ins aveva spetgà. Gia l'onn passà avevan ins dumbrà in minus da 12,5%.
Il maun public, pia las vischnancas da concessiun da la Corporaziun Engergia Engiadina, la vischnanca da Mesocco ed il chantun Grischun, survegnan ina participaziun al gudogn da 2,1 milliun francs. L'onn passà aveva questa summa anc muntà a 4,8 milliuns francs.
Agio sin valita minimala
L'agio (Aufgeld) han ins fixà tar 0,4 raps per ura gigawatt, quai correspunda al minimum ch'è tenor contract pussaivel. L'onn passà muntava l'agio anc a 0,8 raps. La raschun per la reducziun da l'agio èn grondas midadas sin il martgà d'energia.
Uschia èn ils custs da producziun sa reducids da 5,57 raps per ura gigawatt sin 5,26 raps per ura gigawatt.
Grischaelectra SA
La Grischaelectrica SA è ina societad d'electricitad ch'è tenor dretg independenta. Las aczias èn repartidas sin partenaris A (70%) e partenaris B (30%).
Partenaris A: Chantun Grischun, vischnancas grischunas, societads d'electricitad grischunas, industrias grischunas cun aut diever d'energie e la Viafier retica
Partenaris B: Repower AG ed Axpo Trading AG
Plinavant ha la Grischaelectrica SA reelegì ils commembers dal cussegl d'administraziun Stefan Engler, Kurt Bobst, Georg Anton Buchli, Emil Müller e Peter Lustenberger per la perioda d'uffizi 2019 fin 2021.
RR novitads 17:00


text:
Carbuidraa
I Carbuidraa (o sacarid o glücid) a hinn la class de biumulecul püssee abundanta intra i quater class principaj. I gh'hann impurtant röl in di rop che viven, cume el mügiaa sü e traspurtà in gir l'energia (per esempi 'me amid o glicogen) o'l fa di cumpunent strütüraj (la celulusa di piant e la chitina in di besti). I carbuidraa e i sò derivaa a hinn anca un röl in di prucess del sistema imünitari, in de la fertilizaziun, in de la patogenesi e in de la coagülaziun del sanch.[1]
I carbuidraa a hinn cumpost urganigh semplis: a hinn aldeid o chetun cunt un bel poo de grüp idrossiligh, de solet vün per atum de carboni che'l fa minga part del grüp aldeidigh o chetonigh. I carbuidraa de bas a hinn i monosacarid 'mè la glücosa, la galatosa e la frütosa. La furmula de bas d'un monosacarid senza mudifigaziun a l'è(C·H2O)n, induè che "n" a l'è 3 o püssee. A bun cünt, gh'è di carbuidraa che gh'hann minga quela furmula chì, mè l'acid uronigh.
I monosacarid se poden ligà intra de lur per furmà i polisacarid (o oligosacarid se hinn poch) che hinn di pulimer. Un frach de carbuidraa gh'hann dent vün o püssee ünità de monosacarid cun vün o püssee grüp müdaa o destacaa via.
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Maton, Anthea; Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright (1993). Human Biology and Health. Englewood Cliffs, New Jersey, USA: Prentice Hall, 52–59. ISBN 0-13-981176-1.


text:
En la Val Son Pieder ha l'Uffizi da construcziun bassa ils ultims onns adina puspè sanà diversas parts da la via ed er gallarias. Cun il project current, duain las duas gallarias dal «Steintöbeli» vegnir sanadas e rinforzadas fin il 2022.
La siglientada
Il chantun vul siglientar ils radund 400 cubics grip mardi proxim, ils 12 d'october 2021. Per realisar quella e per pudair rumir suenter il material, sto la via vegnir serrada da las 09:40 enfin las 17:00 per tut il traffic sco er per peduns. Sco termin da reserva, perquai che la topografia saja fitg cumplitgada e l'aura po midar, han ins tschernì gievgia ils 14 d'october e mardi ils 19 d'october.
Mesiras per segirar il lieu
Durant lavurs da rumida han ins constattà la stad 2021 ch'i dat instabilitads en il grip. Pli pitschnas sco er ina part gronda. Davent da la via n'è questa part betg da vesair, radund 150 meters sur la via chantunala. Ils scleriments ch'ins haja sinaquai fatg mussian, ch'ins stoppia parter dal fatg ch'il grip è sin crudar. Sche quai capitia, saja da quintar cun donns pli gronds vi da la gallaria u ch'ellas pudessan perfin vegnir destruidas.
Perquai è l'Uffizi da construcziun bassa sfurzà da prender mesiras gia avant sanar las gallarias. Il concept da segirezza prevesa ch'il grip vegnia siglientà tant pli spert, per prevegnir ch'il grip croda da sez e pudess chaschunar dapli donn. Uschia duai er vegnir garantida la segirezza per lura realisar l'auter onn las lavurs da sanaziun.


text:
Sinsàla
La sinsàla (Culicidae, zanzara in italiàn) 'l è 'n insèt d'l órdan di ditér. Al fémni dal sinsàli i gh'aṅ 'n aparâ bucàl ch'a gh parmét ad pùnśar gl'atri bèsti e 'd ciuciàr-ag al sang, dimóndi ric ad pruteìni, ch'i gh vōlan séns àtar par far maduràr i sò óṿ. La sinsàla la pōl èsar un vetōr ad traśmisiòṅ ad malatìi cuma la Chikungunya o la Malària.
Fra i sò predadōr naturài a gh'è al papastrèl e la rundanina.
Aspèt
Al sinsàli i gh'aṅ un còrp lung, sutìl e delicâ (generalmènt da 3 a 8 mm, a 'l màsim 15 mm). Al còrp dla fémna 'l è dimóndi difarènt da quél dal masć: al fémni i gh'aṅ un bśi ch'al pōl andàr dèntar a la pèl par ciuciàr al sangṿ, i masć invéci i gh'aṅ di anténi cun dal sédli più lunghi e pini.
Biulogìa
Cicclo e śvilup embriunàl
Generalmènt al sinsàli i pōlan parturìr 15 vòlti 'l an. Al śvilùp post-embriunàl al gh'à quàtar stadi ad larva e òṅ ad pupa. Tuta la faś ad śvilùp la s fà in dl'àqua e la gh'à na duràda ch'la càmbia a secónd dla temperadùra e dal clima. In Istâ al śvilùp dal larvi al pōl andàr a cumpimènt in pôc dè méntar p'r al stadi ad pupa i gh vōlan 2 o 3 dè. Generalmènt, al śvilùp dla sinsàla la và da quàtar dè a 'n méś.
I masć grand i vìvan mediamènt 10-15 dè méntar al fémni i scàmpan da 'n méś (in Istâ) a 4-5 méś (quànd i pònsan durànt i méś fréd).
Depuśisiòṅ di óṿ
Dòp avér ciuciâ al sangṿ, al fémni i métan dèntar i sò óṿ (da 100 a 500) in dl'àqua stagnànta. Al larvi, e dal vòlti anc i óṿ, i fànan di ferumòṅ par spìnśar gl'atri fémni a far i óṿ anca lōr, sèmpar in cal pòst.
Quànd i nàsan, al larvi i n gh la càvan minga a tiràr al fiâ da sót àqua ma i gh'aṅ biśógn 'd andàr in superfìsi.
Quànd a gh'è pôc da magnàr, al larvi i pōlan magnàr-as l'una cun cl'atra. Di atri vòlti a sucéd ch'al larvi più grandi i mòlan dal sustànsi tòsichi adòs a quéli ch'i èṅ più pìculi.
Riprodusiòṅ
Quànd i tàcan a vulàr, al sinsàli i tàcan subìt a magnàr dal sustànsi fati ad sùcar. I masć i capìsan se na fémna l'è prónta par cupiàr-as scultànd al rumōr particulàr ch'la fà quànd la vóla. Dal cant suo a 'l fémni i gh piàśan i masć ch'i s métan tut insém ad nòt faghénd di grup 'd insèt ch'i bàlan. Na fémna la pōl cupiàr-as cun soquànt masć ma sōl al prim 'd lì lōr 'l è bòṅ ad fecundàr i óṿ ma 'l è a basta par tuta la sò vita.
Par far maduràr i óṿ, la fémna la gh'à da far un past ad sangṿ ciuciànd 5 ml o anc da piò ad lìquid rós par puntùra.
Sinsàla Tigra
Da i an Nuànta a gnir a 'dès l'è gnuda fóra na rasa ad sinsàli che dal nòstri bandi la n s éra mai vduda: la sinsàla tigra (Aedes albopictus, zanzara tigre in italiàn). C'l insèt lè al s ciàma acsè parchè 'l è pîṅ ad righi bianchi e négri adòs.
A difarénsa dal sinsàli cumùni, la sinsàla tigra la punś durànt al dè e minga sōl ad sira o ad nòt cuma cl'atra.
La daśvèṅ da 'l sud-est aśiàtic e l'è dimóndi rabìda e śvélta. La s cata dimóndi vòlti in campàggna, da spés a l'ària vèrta, e l'è bòna ad pùnśar anc se òṅ al gh'à di vistî adòs.
Sinsalòṅ
In di campàgni emigliàni a s pōl catàr anc 'n àtar insèt d'l órdan di dìter: al sinsalòṅ (Tipulidae, tipulidi o zanzarone in italiàn).
Cuntrariamènt a quél ch'a s pōl pinsàr, al sinsalòṅ al n ciùcia minga al sangṿ ma 'l è vegetariàṅ.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
L'EHC San Murezzan communitgescha ch'ins ha spustà la 2. partida dal mez final da play-off da la segunda liga encunter Partenz Signuradi a Scuol. Per sonda èsi annunzià blera naiv a San Murezzan. Cun quai che l'EHC San Murezzan na gioga betg en ina halla, mabain en l'arena averta Ludains na pon ins betg ristgar d'annunziar la partida a San Murezzan. Il gieu è ussa annunzià per sonda, ils 5 da mars las 15:30 en la halla da glatsch Gurlaina a Scuol.
Il prim gieu da gievgia saira a Grüsch ha guadagnà Partenz Signuradi cun 6:5 encunter San Murezzan. La seria da play off stat uschia 1:0 per Partenz Signuradi.


text:
En la categoria dals hotels da luxus va il Suvretta House da San Murezzan cun la plima e tar ils hotels da vacanzas pli gronds la Chasa Montana Hotel e Spa a Samignun. L'uschenumnà Prix Bienvenu survegnan quests manaschis che persvadan il pli fitg puncto amiavladad en valitaziuns che giasts fan online sco er suenter visitas da la giuria.
Il premi en la categoria dals hotels pitschens fin 40 chombras va en il chantun Vallais al Hotel Gädi a Grenchen. Tar ils hotels da citad fin quatter stailas va l'Hotel Uzwil en il Son Gagl cun la plima ed en la categoria da tschintg stailas en la citad l'hotel Four Seasons Hotel Des Bergues a Genevra.
RR novitads 23:00


text:
Aur per las passlunghistas svizras als campiunadis mundials dals juniors. La squadra enturn las duas grischunas Nadja Kälin ed Anja Lozza ha gudagnà sensaziunalmain la staffetta da 4 x 3,3 kilometers ad Oberwiesenthal - quai avant ils Stadis unids e la Svezia.
La davosa giada ch'ina staffetta svizra ha gudagnà ina medaglia da campiunadis mundials dals juniors è stà avant 30 onns a Les Saisies en Frantscha nua ch'i aveva dà bronz. Per Siri Wigger èsi suenter bronz en il sprint ed en la cursa da skating gia la terza medaglia. En total ha la delegaziun svizra gudagnà avant l'ultim di 4 medaglias.
RTR novitads 14:00


text:
Nino Schurter ha manchentà be per pauc sia 33avla victoria en la cuppa mundiala dal mountainbike ed uschia dad egualisar il record dal Franzos Julien Absalon. Il campiun mundial è vegnì segund a sia cursa da chasa a Lai, quai davos il Franzos Victor Koretzky ch'ha procurà per la decisiun avant radund 9'000 fans pir sin il davos kilometer.
A Schurter han mancà duas secundas per triumfar a Lai. Cumplettà il podest sco terz ha Mathias Flückiger, in ulteriur Svizzer. Grazia a quest resultat è il Bernais sin buna via da gudagnar il classament general da la cuppa mundiala en questa stagiun. En duas emnas a la davosa cursa da la cuppa mundiala a Snowshoe en ils Stadis Unids survegn Flückiger la schanza da far tut cler.
Ina buna prestaziun ha er mussà Vital Albin. Il giuven da Tersnaus è vegnì 25avel. Andrin Beeli da Sagogn ha terminà sia carriera da cross country cun in 62avel plaz a Lai. Ursin Spescha da Sevgein è vegnì 82avel.


text:
Workshop cun profis
Durant il final da «Linguissimo» han ils giuvens emprendì d'enconuscher profis da poetry slam. Dad els han els emprendì a far ils slams per il final. Per mintga lingua da la Svizra era in profi da la partida. Per ils Rumantschs era quai Snook, per la lingua tudestga Patti Basler, per la lingua franzosa Pablo l’indomptable e per ils giuvens da lingua taliana Marko Milanidovic.
Gudagnà in amicizia
Ils finalists han fatg in slam en gruppas da dus. Mintgin da la gruppa vegniva or dad ina autra regiun linguistica. In team eran Catarina Morais da Scuol che discurra rumantsch ed Ella Pannekeet dad Nossadunnaun che discurra tudestg. Ensemen han ellas fatg in poetry slam sur da la diversitad da linguas e persunas indigenas ed estras en Svizra. Displaschaivlamain n' ha lur slam betg tanschì per vegnir sut ils emprims trais. Però ellas n' èn betg tant tristas. Per la paja han ellas gudagnà ina nova amicizia. Taidla sez sco che ellas dus han passentà il di ensemen.
Ina victura Rumantscha
Lina Camenisch da Cuira ha gudagnà il final ensemen cun Francisco Cortez dal Vallais. Els dus han fat in poetry slam cun las quatter linguas da la Svizra ed englais. Mintg’onn organisescha il «Forum Helveticum, il link avra en ina nova fanestra» la concurrenza linguistica «Linguissimo, il link avra en ina nova fanestra». Sa participar pon giuvens e giuvnas tranter 16 e 21 onns che abitan en Svizra. Quest onn era il final da la concurrenza a Cuira. Sut ils qualifitgads eran en tut 26 giuvenils. 8 da quels eran giuvnas Rumantschas. Ils victurs gudognan in viadi en ina citad da giavisch.
Qua pudais Vus udir ils poetry slams dal final
Ils giuvenils han surprais tuts cun lur poetry slams. Ni ils organisaturs ni ils profis avessan spetgà ina tala auta qualitad da texts. Ma tadlai sez.


text:
Suenter la cumbinaziun alpina da la dumengia triumfescha il Franzos Alexis Pinturalt er en il slalom gigant da Hinterstoder. El gudogna avant il Croat Filip Zubcic ed il Norvegiais Henrik Kristoffersen. Uschia surprenda Kristoffersen la testa en il classament dal slalom gigant.
Odermatt cun bun resultat
Ina buna prestaziun ha mussà Marco Odermatt. El sa megliura en il segund percurs sin il quart plaz. El perda 90 tschientavels sin il victur Pinturault. Ils ulteriurs Svizzers:
- 7avel: Loïc Meillard (+1.60)
- 14avel: Gino Caviezel (+2.04)
- 25avel: Cedric Noger (+3.26)
- 29avel: Daniele Sette (+4.16)
RR novitads 14:00


text:
La naziunala svizra da ballape è sa preparada minuziusamain sin ses emprim campiunadi europeic. La trenadra Martina Voss-Tecklenburg ha fatg tut il pussaivel per che ses cader da 23 giugadras saja pront per l'aventura EURO e la missiun da cuntanscher almain il quartfinal. Las adversarias da l'Austria, la Frantscha e l’Islanda èn vegnidas analisadas da radent. Avant l'emprim gieu cunter l'Austria (mardi, 18:00 uras, SRF2) saja tut vegnì ditg. Uss saja da dar respostas sin il plaz. Omaduas naziuns èn l'emprima giada ad in campiunadi europeic. E tuttina, in pitschen avantatg han las Svizras. Ellas han gia fatg emprimas experientschas ad in turnier grond, avant dus onns al campiunadi mundial.
Seraina Friedli - il goli rumantsch e sia rolla sco goli numer dus
Questa primavaira ha l'Engiadinaisa dà ses debut en la naziunala. Quai al Cyprus Cup che la Svizra ha era gist gudagnà. Per l’EURO ha il goli da las dunnas dal FCZ survegnì la confidenza da la trenadra. Era sche Seraina Friedli è be il goli numer dus, è ella conscienta da sia rolla. Tschintg onns è l'Engiadinaisa tar l'FCZ. Cun ses 24 onns ha ella gia cuntanschì bler (pliras giadas campiunessas svizras, gudagnà la cuppa svizra ed era dà Champions League). Il campiunadi europeic saja dentant anc ina giada dimensiuns bler pli grondas. E Seraina Friedli è persvasa che cun esser part da la naziunala svizra possia ella be profitar per ses futur sco goli. Bain possia ella siemiar d'esser in bel di goli numer in da la Svizra, quai n'haja betg prioritad. Sco sia entira carriera da ballape prendi ella pass per pass.
RR actualitad 17:00


text:
Uschia hajan ils emetturs da televisiun pers l'onn passà 67 milliuns francs da la svieuta da reclama. Il 2014 è quai stà 45 milliuns francs e per il 2017 quinta la cuminanza d'interess da perder radund 123 milliuns francs.
L'IRF pretenda perquai in'indemnisaziun pli auta da las firmas sco Swisscom e UPC che porschan la pussaivladad da sursiglir reclama da televisiun.
10 raps dapli
La Svizra è l'unic pajais nua ch'ils gestiunaders d'ina rait da cabel e plattafurmas da televisiun pon cumprar per in pretsch regulà ils dretgs d'autur per ils servetschs d'archivar. La tariffa valaivla fin la fin dal 2016 munta ad 1.50 fr. per mais e client sch'ils distribuiders da televisiun possibliteschan da guardar libramain las emissiuns durant 7 dis. Per l'auter onn è previs in auzament da 10 raps per mais e client. L'IRF pretenda perquai da restrenscher u da parzialmain insumma da sclauder la pussaivladad da sursiglir la reclama.
RR novitads 11:00
Tgi è l'IRF?
En la cuminanza d'interess Radio e Televisiun (IRF) fan part l'SRG, ils emetturs privats tudestgs (p.ex. RTL, Pro7, Sat1, 3Plus Group), AZ Medien TV ed ils emetturs da televisiun privats regiunals e locals da la Svizra.


text:
Dapi ch’i è vegnì tratg la sort il december per quests campiunadis mundials sa legran ils Svizzers sin quest gieu en l’arena da Rostov. Giugar a campiunadis mundials encunter la Brasilia è franc per mintga giugader svizzer in dals puncts culminants da lur carriera. La Brasilia è la naziun da ballape numer 1, ha gudagnà tschintg giadas il titel e sa preschenta en Russia cun il superstar Neymar, in dals megliers giugaders dal mund.
In grond mument per tuts
La Seleção saja insatg spezial, di il capitani svizzer Stephan Lichtsteiner. Uschia saja quest emprim gieu in grond mument per la naziunala svizra. Mo l'equipa da Vladimir Petkovic è pronta per quest spectacul. Suenter il camp da trenament a Lugano han ils Svizzers era trenà e lavurà minuziusamain a Toljatti, adina cun il focus sin quest gieu cunter la Brasilia.
Il gieu Svizra-Brasilia cumenza a las 20:00. Andreas Wieland rapporta live per il Radio Rumantsch ord l’arena da Rostov, quai a partir da las 19:00 uras.
RR Sportissimo 17:00