text:
Morins èn bler dapli che be ureglins d’aur ed emagl. Per las Engiadinaisas èn els ierta charezzada, che vegn dada vinavant da mamma a figlia. Il chau dad in um nair, il Morin, è lur Engiadina per pender vid l'ureglia.
Co ch'ils Morins èn vegnids en Engiadina
L'amur da las Engiadinaisas per ils Morins ha cumenzà a Venezia. En il 17avel e 18avel tschientaner eran bleras Grischunas e Grischuns emigrads là per pudair gudagnar lur paun da mintgadi – saja quai sco ils famus pastiziers, ma er sco chalgers u en autras professiuns. Il 1766 era dentant arrivà il di, ch’ils da Venezia avevan avunda dals Grischuns e da la pussanza ch’els as avevan acquistads. Cun in decret han ils Venezians stgatschà ils Grischuns.
Da Venezia sajan restads ils ureglins, apunta ils Morins, e quels sajan vegnids purtads sco segn d’identitad tranter tut quellas e quels, ch'eran vegnids bandischads e sparpagliads per tut l’Europa enturn. Sch’ina dunna cun Morins haja inscuntrà a l'autra, saja quai stà sco in signal secret, er sch'ellas na s'enconuschavan betg. Pertge ch'ils Morins èn daventads dentant be part da la ierta culturala en l'Engiadina Bassa e surtut a Sent, na tradescha la legenda betg.
Pli profan è arrivà l'ureglin exotic da Venezia cun ils randulins en Engiadina. I vegn ad esser stà quella giada sco er anc oz – souvenirs spezials èn bain vesids. Il Morins eran il regal ideal, custaivel e mai vesì, tipic venezian, pitschen e bain transportabel. Dad in regal casual è daventà sur las generaziuns ina ierta charezzada, che las mammas dattan vinavant a lur figlias, u las parentas pli veglias a las mattas e dunnas giuvnas - e quai enfin al di dad oz.
Tgi che na sa dentant betg quai, na vesa er betg la veneraziun, ma senta be l'irritaziun: Tge pomai duai quai esser? Intimà dal moviment da Black Lives Matter, che scurlatta er l'Europa, èn er ils Morins daventads objects da discussiun.
«Purtar fatschas da People of Colour – insatge legitim?»
Igl era en in forum da dunnas en la rait, ch'ils Morins han cumenzà da far undas insolitas. Ils posts èn ids envi ed ennà:
- «Ui, n'hai betg pensà vi da quels? Dessi in num alternativ?»
- «La meglra dumonda è forsa: Tge senn per estetica pretenda che purtar fatschas da People of Colour è insatge legitim?»
- «La discussiun è impurtanta, ma i stuess dar spazi a toleranza.»
- «A mai persunalmain irritescha bischutaria, che mussa ina tradiziun discriminanta.»
La discussiun era pulita, ma intensiva. Er l'aurera Jeannette Xayaboun-Probst a Cuira enconuscha questa discussiun – ord raschuns professiunalas.
«Ils Morins n'èn betg rassistics per mai»
Ed er Jeannette Xayaboun-Probst è passiunada per ils Morins. Perquai ha ella prendì si la tradiziun ed ha cumenzà avant intgins onns da far ils ureglins exclusivs. En sia vitrina en la citad veglia èn adina exposts intgins Morins.
Surtut per las persunas, che n'enconuschian betg las fermas ragischs engiadinaisas dals Morins, saja quai in zic schreg. Da metter en dumonda la figura da l'um nair vid l'ureglia saja da chapir, surtut en il temp dad oz:
L'emprima impressiun sa esser schrega, perquai ch'ins sa betg, tge che quai signifitga. Ma la significaziun dal Morin è la raschun principala perquai ch'in Morin vegn purtà.
Tuttina, rassistics na sajan ils Morins betg, è persvasa l'aurera. Els na sajan betg negativs envers auters u schizunt ina rassa, ma in segn positiv da cuminanza, dad identitad engiadinaisa.
Dapli dal pled Morin
Cun quai ch’il Morin engiadinais è parent cun ils Morins talians vali la paina da guardar la significaziun taliana dal ‘moro’. Quel pled vegniva duvrà en emprima lingia per inditgar persunas musulmanas, en spezial ils Berbers, che derivavan da l’Africa dal Nord. Da temps antics era quai la Mauretania, ses abitant il Mauro e da quel deriva il moro. La noziun è vegnida duvrada durant in lung temp sco demarcaziun clera, betg be religiusa, ma er etnica – tranter ils abitants cristians da l’Europa e quels muslims, ch’eran durant lung temp sin la Peninsla Iberica u er en la Sicilia. Er per ils abitants da Venezia e conturn eran ils mors en emprima lingia la glieud cun turbans, che attatgava na da l’Orient u sco pirats las bastiments venezianas sin la Mar Mediterrana.
«Gia ils Roman enconuschevan l'um nair vid l'ureglia»
La figura da l'um nair è ina part integrala da l'istorgia da Venezia. Sco ina da fitg paucas expertas en il mund è s'occupada l'istoricra d'art e curatura da museum Anastazja Buttitta dal Umberto Nahon Museum of Italian Jewish Art a Jerusalem cun il cliniez da Venezia.
Ella n'enocuscheva betg ils Morins engiadinais – che sajan tenor ella parents cun ils Morins da la citad croata Rijeka, en talian fiutaglian Fiume:
Ils Morins engiadinais correspundan fermamain als «Morini fiumani».
Anc oz vegnian purtads ils «Moretti veneziani» cun superbia sco expressiun da la multiculturalitad da Venezia, raquinta Anastazja Buttitta.
Ils Venezians fissan schoccads sch'ins schess che lur «Moretti» sajan rassistics.
Cun quai ch'i sa chattian en la figura da l'um nair, il mor, morin u moretto, talmain bleras fassettas da l'istorgia na possian ins betg simplamain classar els sco cliniez rassistic. Els hajan da far cun la veneraziun per sontgs da pel stgira, per success en cumbats, cun legendas ed exotissem – ed i saja anc pli cumplitgà, di l'istorichera d'art.
Ureglins da quest gener hajan gia purtà ils Romans. A quels saja stà tuttina, tge colur cha auters umans avevan. Ils Romans hajan gì be las categorias dad umans cun success ed umans senza.
Per savair dapli veglia quai dapli perscrutaziun e lura er la dumonda a las persunas da pel stgira, sch'ellas sa chattian offaisas dals Morins.
«Betg offaisa» u schizunt «superbia da purtar ils Moretti»
Gabriella Binkert Becchetti è jaura, vice-presidenta communala da la Val Müstair e da pel stgira. Ella porta morins da tip venezian. Quai aveva ella er fatg da curt en l'emissiun Arena, nua ch'ella era enviada per discurrer da rassissem.
Jau hai mai gì retegnientschas da purtar els (ils Moretti) u pensà che quai fissi in act da rassissem envers ils nairs.
Er l'autura Gianna Olinda Cadonau è da pel stgira. L'Engiadinaisa na porta betg Morins, cunzunt er pervi ch'els n'hajan betg els en famiglia. Ma ella na sa sentiss uss betg da portar els, di ella.
Ina offensiun na sajan ils Morins betg per ella, ella enconuschia la tradiziun engiadinaisa. Tuttina saja da dar al Morin in sguard or dal punct da vista dad oz e sa render conscient ch'el possia causar irritaziuns:
Il Morin è per mai fitg a l'ur. El è in'associaziun, in chau cun pel stgira e perquai la dumonda: Oh, tge vul quai dir, danunder deriva el? Ma gia questa dumonda è fitg buna.


c: text/html

text:
Vertinet
Il vertinet u vertinet europeic (Ostrya carpinifolia) è ina spezia da plantas da feglia or dal gener Ostrya; quest ultim dumbra en tut il mund radund otg fin diesch spezias e tutga tar la famiglia dals badugns (Betulaceae).
Num[modifitgar | modifitgar il code]
Il num dal gener Ostrya designava gia en il grec vegl ed en il latin il vertinet. La noziun sumeglia il pled grec oxys per fau verd. Omadus pleds vegnan manads enavos sin óstreon = austra, perquai ch’il lain è fitg dir – sco las conchiglias da l’austra.[1] Il num dal gener carpinifolia munta ‹sco la feglia dal fau alv› e fa allusiun a la feglia dals dus geners che sumeglia fitg in l’auter.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Habitus[modifitgar | modifitgar il code]
Il vertinet è ina planta da la quala la feglia croda d’atun. La planta vegn per ordinari fin a 15 meters auta, darar fin a 20 meters. Il mutagl cuntanscha ina grossezza da fin a 0,5 meters. Tipic per il vertinet è la curuna che cumenza fitg a bass. Tar plantas giuvnas è quella plitost radunda, pli tard ha ella ina furma pli averta. Il vertinet è ina spezia che crescha svelt, ma ella daventa darar pli veglia che 100 onns.
Lain e scorsa[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la planta giuvna è la scorsa glischa e da colur grischa fin brin grischa; pli tard daventa quella brin stgira e plain sfessas e sa schlia en furma da plattas cun chantuns. Sut questas plattas sa mussan savens flatgs da colur oranscha.
Il lain è grev, zai e dir. Gist pinà ha quel ina spessezza da 0,9 fin 1,1 g cm−3, en furma setgentada da 0,77 g cm−3. Durant setgentar sa furman sfessas. Il cor dal bist è da colur brin clera fin brin stgira, sa differenziescha però en la coluraziun be pauc dal lain alv. En general sa lascha il lain scumbigliar tgunsch cun quel dal fau alv.
Brumbels e feglia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils brumbels han la furma d’in tgeiel a piz e stattan a dretg ora. Els èn verds cun flatgs brins, glischants e tatgus. Ils chatschs èn da colur brin cotschna fin brina e fitg pailus; quels disponan da poras da corc da colur oranscha.
Ils fegls èn ordinads en lingia dubla ed han ina furma lunghenta, ovala. Il moni è tschintg fin otg millimeters lung e levamain pailus. Il plat dal fegl ha ina lunghezza da set fin nov centimeters ed ina ladezza da trais fin tschintg centimeters; la ladezza maximala è situada en la mesadad inferiura dal fegl. La basa dal plat è in pau smuttada u radunda resp. en furma da cor ed è per il pli asimetrica. Il piz dal fegl è da furma gizza. L’ur dal fegl è resgià dubel e fitg giz. Vers il piz èn ils dents faudads e levamain enrullads vers l’ur. Mintga mesadad dal plat dal fegl è cuverta cun 14 fin 16 avainas secundaras. Cuntrari al fau alv dispona il vertinet dad avainas terziaras bain visiblas. La vart sura dal fegl è verd stgira, glischanta, bunamain niva e senza glondas. La vart sut è verd clera – surtut tar fegls giuvens – e cuverta spessamain cun glondas senza moni. Las avainas èn munidas cun chavels che van suenter il fegl ed èn steris. L’atun daventa la feglia melna.
Flurs e fritgs[modifitgar | modifitgar il code]
Ils vertinets èn unichasans, vul dir che la singula planta è ubain feminina u masculina. Las flurs masculinas cumparan gia l’atun da l’onn avant e passentan l’enviern en furma da minas serradas. Dal temp da fluriziun l’avrigl/matg sa stendan las minas sin ina lunghezza da sis fin otg centimeters e cuntanschan alura ina ladezza da quatter fin sis millimeters. Ils fegls exteriurs han ina lunghezza da radund trais millimeters, èn d’in verd fustg, tschegliads spessamain e munids cun in piz brin cotschen. Mintga flur posseda quatter fin diesch stamins che na surpassan betg u strusch il fegls exteriur. Ils satgets da pollen han al spitg in tschof chavels, ils fils da stamin èn bipartids.
Las minas femininas han ina lunghezza da quatter fin sis centimeters, èn situadas orasum la roma e sa cumponan da bleras flurs. Fin la fluriziun sa chattan quellas en posiziun verticala, silsuenter pendan ellas. Las flurs possedan be in perigon modest, èn però circumdadas d’ina paletscha en furma da satg. Las flurs sa chattan en pèrs en ils anguls da fegls che crodan baud. L’impollinaziun succeda tras il vent.
Il portafritgs sumeglia il portaflurs feminin da la virtit. El ha ina furma da puscha u ovala, ina lunghezza da fin a sis centimeters ed ina grossezza da 1,5 fin 3 centimeters. Il pericarp sa furma or da fegls ch’èn creschids ensemen ed è cuvert cun in pail spess. A l’entschatta è quel oval u plat e da colur melnenta fin alva; pli tard è el scuflà e da colur brina. En il pericarp sa chatta ina nusch ch’è pitschna, brina e traglischanta. Ils fritgs madiran tranter l’avust e l’october.
Dumber da cromosoms[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 16.[2]
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’areal da derasaziun dal vertinet cumpiglia vastas parts da la regiun da la Mar Mediterrana e da la zona submediterrana da las Alps. Quel tanscha da la Provence vers ost sur las Alps dal Sid e vinavant sur la Croazia e Serbia fin en la Bulgaria. En il sid tanscha l’areal da la Corsica e Sardegna sur l’Italia e Sicilia fin en Grezia (senza Creta). En l’ost cumpiglia l’areal l’Asia Minura fin al Taurus, il Caucasus ed il Libanon.
En la regiun centrala è il vertinet preschent a l’ur meridiunal da las Alps e per part en las Alps Centralas. La planta vegn ad esser arrivada qua en la perioda chauda suenter il temp da glatsch. Ella cumpara per part en las regiuns Stiria, Carinzia, en il Tirol dal Sid, en la Carnolia, sper Triest ed en l’Istria sco er en singuls cas en il Tessin e las valladas dal Grischun dal Sid.
Pli baud era il vertinet derasà pli vastamain en l’Europa dal Sid. La diminuziun da la spezia vegn attribuida a l’utilisaziun da la laina exagerada.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il vertinet sa tracti d’ina spezia submediterrana fin mediterrana. Ella basegna da stad in clima chaud e d’enviern in clima miaivel e ritg da precipitaziuns. La planta cumpara en territoris cun ina temperatura media annuala da 12,5 fin 15,5 °C ed ina quantitad da precipitaziuns annuala da 1200 fin 1450 millimeters.
La spezia crescha da preferenza sin terren grippus, ritg da chaltschina (ma er sin silicat). A l’ur settentriunal da ses territori da derasaziun, en l’Europa Centrala, crescha ella surtut sin spundas da chaltschina sitgas orientadas vers sid, e quai sin il stgalim collin e submontan. Ella crescha fin en autezzas da maximalmain 1300 m.
Sociologia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il vertinet sa tracti d’in tipic represchentant dal guaud da feglia, da carst e da bostgaglia submediterran. La planta furma qua societads cun il ruver pailus (Quercus pubescens), il fraissen da manna (Fraxinus ornus), l’ischi champester (Acer campestre), l’ischi franzos (A. monspessulanum), il tscharescher chanin (Prunus mahaleb), il cudognast pailus (Cotoneaster tomentosus), l’atschisper (Amelanchier ovalis), il lantagen cumin (Viburnum lantana) e.a.
En l’Europa Centrala cumpara la planta surtut en furma dal guaud da vertinets e da fraissens da manna, per part er cun ruvers pailus. Damai che quests guauds creschan en lieus isolads n’èn els strusch periclitads. En quests biotops vivan bleras spezias d’animals e da plantas fitg raras.[3]
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il vertinet dispona d’ina gronda capacitad da producir plantinas dal tschep; perquai è la planta savens da chattar en guauds mesauns e bass che servan a gudagnar laina dad arder.
Il lain sa lascha resgiar bain, furar e turnar. El è ordvart resistent cunter isada e vegn perquai duvrà per construir mobiglias (surtut sutgas), parts d’instruments, spols, zullas, martels, squaders, fis e culas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen. 3. ed., Birkhäuser, Basilea 1996, p. 446s.
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ed., Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 312.
- ↑ Peter Merz: Pflanzenwelt Mitteleuropas und der Alpen. Nikol, Hamburg 2002, p. 102s., ISBN 3-933203-55-4.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Dénes Bartha: Ostrya carpinifolia. En: P. Schütt e.a. (ed.): Lexikon der Forstbäume. Nikol, Hamburg 2006, p. 347–352, ISBN 978-3-937872-39-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Vertinet sin infoflora.ch
- Vertinet sin baumkunde.de
- Divers maletgs da la planta

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
OPATCH - Open Platform for Access to and Analysis of Textual Documents of Cultural Heritage
Le proiet d’inrescida de dui agn é gnü gestí tl scomenciamënt dl 2014 cina la fin de merz dl 2016 dal Istitut de comunicaziun spezialistica y plurilinguism dl’EURAC. Al proiet á ince tut pert, dlungia l’EURAC y la Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann, l’Istitut por Corpora linguistics y Tecnologia testuala dl’Academia Austriaca dles Sciënzes de Viena sciöche partner assozié.
Le proiet é gnü finanzié dala Repartiziun 34. Inovaziun, Inrescida y Université aladô dla l.p.14 dla Provinzia Autonoma de Balsan.
Linguisć computazionai dl’EURAC, bibliotecars dla Biblioteca provinziala Teßmann y inrescidus dl Istitut por Corpora linguistics y Tecnologia testuala dl'Academia Austriaca dles Sciënzes de Viena á ejaminé deboriada sciöche les tecnologies de linguistica computazionala, statistica y visualisaziun d’informaziun pó gní adorá y svilupá por mioré y amplié portai d’inrescida por racoiüdes de tesć. Aladô di bojëgn di utënc desvalis jôl naota debojëgn da cherié n sistem por curí düc i vari de laur: dal'estrapolaziun di dac a süa elaboraziun, cina ala presentaziun sön le portal di utënc. Tla racoiüda digitala dla Biblioteca Teßmann él bele dan man na desëna de foliec storics todësc dl raiun alpin dl tëmp che vá dal 1910 al 1920 (http://digital.tessmann.it
). I dac de test integrai rapresentëia por storics, cronisć y genealogisć manires nöies da ti rové pormez ai dac y percursc d’inrescida d’öga.
Dlungia l'archif digital de foliec, él ince n portal nü por l'analisa linguistica de romans, articui de foliec o rezetes, racoiüdes tl “Korpus Südtirol” (plataforma de racoiüda, archiviaziun y elaboraziun linguistica de tesć südtirolej). Cun chësc stromënt pó i linguisć analisé ci parores che vëgn adorades sovënz y coche le lingaz se müda tl tëmp. Sön chisc stüdi él dan man de plü grafics linears y diagrams a lëgn che mostra la frecuënza d’adoranza y i contesć tipics, olache na certa parora vëgn dant. Sön chësc link vára da ti rové pormez ai dui portai d’inrescida: http://commul.eurac.edu/opatch/
.
Cuntat Eurac:
Verena Lyding
+39 0471 055 127
verena.lyding@eurac.edu
Cuntat biblioteca provinziela Dr. Friedrich Teßmann
Johannes Andresen
+39 0471 471811
johannes.andresen@tessmann.it


text:
Sco quai che l’ustier ha ditg envers RTR, saja el disà da lavurar e simplamain star a chasa e far nagut na saja nagina opziun per el e sia partenaria. Cun la butia veglian els porscher in ulteriur servetsch e quai uschè ditg enfin che las ustarias possian puspè avrir.
La butia sa chatta en las localitads da l’ustaria, ella è averta da glindesdi enfin sonda e quai mintgamai da las set la damaun enfin las set la saira. E quai a partir da venderdi, ils 15 da schaner. A cuntinuar vegnia el vinavant cun ses servetsch da take-away, era la butia da vinavant averta sco enfin qua.


text:
L'archiv da Cuira archivescha dal tut. A partir dad actas penalas fin tar protocols da las sesidas dal cussegl da la citad. Cler che quai dovra ina massa plaz. Quel manca dentant en l'archiv da Cuira. Tut è fitg stretg e las localitads n'èn betg construidas per in archiv.
Spatitschà en l'entir bajetg
Il segund grond problem è che las stanzas per archivar èn spatitschadas en plirs lieus en la chasa da la citad. Ils archivars ston per part schizunt bandunar il bajetg, per vegnir en in'autra part dal bajetg. Quai munta ch'ils viadis èn lungs, e per ils documents n'èn quels viadis ora en il fraid betg ideals. Quai po far donn.
Bischens d'aua che mainan tras ils archivs
Il terz grond problem èn ils bischens d'aua che mainan per part tras las stanzas d'archiv. Perquai han ins stuì construir tetgs sur las curunas. Sch'in bischen avess da rumper, lura culass l'aua sin quels tetgs e sper las curunas giu. Ideal n'è quai dentant insumma betg.
RR actualitad 17:00


text:
La Svizra sto sa cuntentar cun plazza 4 tar l'event da team a San Murezzan. Il quartet cun Camille Rast, Wendy Holdener, Reto Schmidiger e Luca Aerni ha l'emprim battì la Croazia en il quart-final. En il mez-final èn ils Svizzers lura sa mess trass cunter la Slovachia. En il duel per bronz è la Svezia lura stada in numer memia grond per la Svizra.
Il defensur dal titel l'Austria aveva gia pers il quart-final cunter la Svezia.
Co funcziuna l'event da team?
Tar l'event da team sa dueleschan las 16 meglras naziuns en furma dad in slalom gigant parallel. Per runda cumbattan mintgamai duas dunnas e dus umens in encunter l'auter. Il pli spert survegn mintgamai in punct per ses pajais. Han omadus il medem temp datti in punct per omadus. La naziun cun ils blers puncts è ina runda vinavant (sistem da k.o).
Tge capita tar in pari?
Statti suenter ils 4 duels 2:2 vegn quintà ensemen ils singuls temps da la pli sperta dunna e dal pli spert um da la naziun. È er il temp cumulà identic gudogna la naziun cun il meglier temp singul. È er quest temp identic vegn vinavant il pajais ch'è rangà il megier.
Uschia vai vinavant ...
- slalom gigant da las dunnas, gievgia
- slalom gigant dals umens, venderdi
- slalom dunnas, sonda
- slalom umens, dumengia
RR novitads 14:00


text:
La pastoraziun da migrants s’occupa da l’accumpagnament pastoral dals commembers da la Baselgia d’autras culturas e regiuns linguisticas. La Baselgia catolica dal Grischun sustegna en il rom da sias pussaivladads la pastoraziun da migrants e las stentas pastoralas d’integrar ils concristians d’autras linguas e culturas domiciliads en il chantun Grischun.
La Baselgia catolica dal Grischun sa participescha finanzialmain a
- la Missiun croata GR/SG
- la Missiun portugaisa GR/SG
- la Missiun albanaisa da la Svizra Orientala
- la Missione cattolica italiana dei Grigioni del Nord
Tar la Missiun croata e la Missiun portugaisa è la Baselgia catolica dal Grischun era responsabla per l’administraziun e l’engaschament dal missiunari. Per la pastoraziun è responsabel il vicari general per il Grischun.
Ils missiunaris stattan gugent a Vossa disposiziun.
P. Vine Ledusic
Missiun croata
Forellenweg 14
7015 Tamins
081 641 11 33
hkmgr@bluewin.ch


text:
Tar la Gomina sa tracta dad in'interpresa da mecanica da precisiun cun 30 collavuraturs. L'engaschament da la firma haja caracter da model ed haja potenzial per inspirar, uschia il commember da la giuria Bernhard Russi. Las stentas da la firma èn ussa vegnidas honoradas cun il «Prix Montagne».
L'interpresa Gomina
Gomina era oriundamain ina fatschenta che furniva plats da resgias. Oz producescha l'interpresa plats da resgiar da precisiun per la chirurgia d'ossa. Ella producescha tut en l'atgna chasa e venda ses products en 13 pajais. 90% dals collavuraturs en l'interpresa sajan dal Goms nua che l'interpresa sa chatta.
Il Prix Montagne
Il Prix Montagne vegn surdà dapi il 2011 mintg'onn da l'Agid per la muntogna e da la gruppa svizra per las regiuns da muntogna. Tranter ils finalists eran era dus projects grischuns: Hotel Piz Linard a Lavin e Warmes Bett a Ilanz/Glion.
RR novitads 12:00


text:
Per onurar quellas che han cumbattì per il dretg da vuschar da las dunnas datti da vesair anc enfin ils 13 d'avust in spectacul da multimedia sin la Chasa federala. La projecziun maina tras l’istorgia da vuschar ed eleger da las dunnas. Plinavant pon ins vesair pionieras ord tut las spartas: sco da la politica, la cultura u il sport. L’istorgia da dunnas e da las dunnas n’ha betg survegnì plazza en l’istorgia. Cun il project vul ins far attent sin quai e dar a las dunnas il spazi ed oravant tut onurar las pionieras. Il spectacul ha lieu a chaschun dal giubileum da 50 onns dal dretg da vuschar da las dunnas.
Per realisar il project han collavurà persunas ord tut ils chantuns da la Svizra. Uschia èn vegnidas purtretadas dunnas da mintga chantun. Sper il spectacul datti era in exposiziun tras las giassas da Berna. Ins vul dar visibilitad a l'istorgia da las dunnas e lur cumbat per ils dretgs.


text:
Il chantun Grischun sustegn la branscha turistica cun passa 1,1 milliuns francs.
Ina contribuziun speziala dad 850'000 francs survegn Grischun Vacanzas per realisar ina campagna da reclama. Quella duai carmalar giasts svizzers – che van l'enviern normalmain en l'exteriur a far vacanzas – da vegnir en il Grischun.
Reservaziun da maisas digitala
Cun stgars 294'000 francs sustegna la regenza grischuna la federaziun GastroGrischun per ses dus sistems digitals per reservar maisas. Quels permettan d'identifitgar ils giasts sco er da controllar meglier la limitaziun da plazzas pervia da Covid-19 en la gastronomia.


text:
En Svizra na vegnia betg a dar ina immunitad collectiva per covid-19. La rata d'infecziun saja enturn 10%. I saja impurtant da chattar las persunas infectadas ad ura e metter quellas en quarantina, ha ditg Daniel Koch avant las medias en Chasa federala. Che l'emprima runda giaja a fin haja cunzunt da far cun il cumportament da la populaziun. Quella haja mussà chapientscha e disciplina, ha ditg Daniel Koch.
Il trend mussa engiu – ma las reglas valan vinavant
Ord vista epidemiologica saja tut sin buna via. Il dumber dals tests positivs, d'ospitalisaziuns sco er da mortoris sa sminueschian vinavant. Tuttina stoppia la populaziun restar vinavant attenta:
Igl è fitg cler tge che vala: Tschintg persunas èn il maximum. Dapli persunas – che na tutgan betg tar ina famiglia – na dastgan betg s'inscuntrar. La regla da tegnair distanza vala er sche pli pauc che tschintg persunas s'inscuntran. Quai è la lescha vertenta.
En vista als firads che spetgan ha Daniel Koch ditg ch'i valia vinavant da respectar las mesiras d'igiena e da distanza per ch'i na dettia nagin bumerang. La populaziun duaja però giudair la bell'aura. En vista als servetschs divins ha Koch ditg ch'il Cussegl federal sappia da la problematica e che lez vegnia a s'exprimer cura ch'i saja inditgà.
Demonstrar en tschintg è lubì
La Confederaziun ha adattà las reglas che valan per demonstraziuns ed activitads politicas. Da nov na valian demonstraziuns cun tschintg persunas betg pli sco occurrenza ed uschia sajan talas da principi puspè lubidas, ha declerà l'Uffizi da sanadad a las medias en Chasa federala. La distanza minimala tranter ils participants stoppia però vegnir resguardada. Ulteriuras schluccadas ed adattaziuns stoppia però il Cussegl federal decider. L'ultim temp avevi dà pliras denunzias pervia da demonstraziuns encunter las mesiras da corona.


text:
Bergün/Bravuogn
Bergün/Bravuogn a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 465 abitant e una süperfiss de 145.65 km², e al se tröva a una altitüden de 1367 meter sura al livel del mar.
El cumün de Bergün/Bravuogn a l'è tacaa ai cumün de Bever, Davos, Filisur, La Punt-Chamues-ch, Samedan, S-chanf, Tinizong-Rona, Wiesen, Zuoz.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bergün/Bravuogn l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1209 com nomm de Bregonio.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Bergün/Bravuogn l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Chantuns da la Svizra
Ils 26 chantuns (tud. Kantone, frz. cantons, tal. cantoni, en la Svizra tudestga tradiziunalmain numnads Stände) èn ils stadis commembers da la Confederaziun svizra. La noziun è vegnida duvrada l'emprima giada l'onn 1475 en in'acta friburgaisa.
Sistem politicEdit
Mintga chantun ha in'atgna constituziun ed atgnas autoritads legislativas, executivas e giudizialas. Tut ils chantuns possedan in parlamant cun ina chombra (cussegl grond, cussegl chantunal, parlament; vesair era: parlament chantunal) ch'ha tranter 58 ed 180 sedias parlamentaras tut tenor chantun. La regenza chantunala (cussegl guvernativ, regenza, cussegl da stadi, cumissiun dal cussegl grond) consista tut tenor chantun da tschintg fin a set commembers.
Glista dals chantuns da la SvizraEdit
- Annotaziuns
- 31 December 2001, National Statistics
- km²
- Per km², populaziun on 2000
- Chapitala legislativa ed executiva è Herisau, chapitala judiciaria è Trogen
- Chapitala legislativa è Frauenfeld ed Weinfelden
- Istoricamain, altenanza cun Lugano ed Locarno


text:
Lügan (distret)
El distrèt de Lugàno (nòm uficiàl: Distretto di Lugano) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticìno, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Lugàno.
L'è 'l quint distrèt piö grant del Cantù per estensiù condèna superfìce totàl de 305.2 km², ma l'è 'l prim per popolasiù coi sò 148 833 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]).
Diviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Lugan l'è dividìt en 12 cìrcoi e 70 cümü:
Lagh de Urij
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nòte[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter
- ↑ I cìrcoi de Lügà est e Lügà òvest i comprènt i quartiér de Lügà colocàcc, rispetivamènt, so la rìa sinìstra e sö la rìa dèstra del fiöm Cassarate.


text:
Il giuven veterinari Fadri Vincenz da Vella avra ensemen cun sia partenaria ina nova pratica da veterinaris a Glion. Vinavant vegn el a cuntinuar la pratica veglia da ses bab a Vella en Lumnezia.
La raschun per la nova pratica Capricorn
Il giavisch dal giuven veterinari Fadri Vincenz è stà da lavurar en Surselva. Tar la pratica che ses bab aveva fusiunà avant otg onns n'ha quai betg funcziunà. Ed uschia ha el ussa fundà sez ina pratica.
Jau lavur gugent en squadras, ed jau vuless lavurar dapli cun acupunctura ed omeopatia era tar ils animals.
Pratica sin 400 meters quadrat
La nova pratica a Glion cumpiglia er in labor, uschia ch'ins po rugalar las lavurs sin quest sectur bler pli spert che fin ussa. En tut quinta Fadri Vincenz che quatter fin tschintg veterinaris pon lavurar en la pratica. Uschia saja era garantì in temp da lavur per ils emploiads, che correspundia als giavischs dad ozendi.
Glion sco avantatg
La pratica Capricorn sa chatta en il tract dal Hotel Eden, en il plaunterren. Quai è gist sper la staziun da Glion entamez il center. Fadri Vincenz è persvadì dal lieu, cuntanschibel era cun meds publics.


text:
Pasta da bizochels:
Sco era:
Lavar bain, sbuglientar curtamain e laschar sguttar ils fegls da fegliascha.
Metter tut las ingredienzas per la pasta da bizochels en ina cuppa e truschar bain, fin che la pasta fa vaschias. Laschar pussar la pasta ina mes’ura.
Metter sin mintga fegl da fegliascha in zic pasta da bizochels e rudlar ensemen els. Brassar curtamain ils capuns d’omaduas varts en in zic paintg, per ch’els stettian ensemen bain.
Tschentar ils capuns en ina furma da gratinar unschida e derscher surengiu tuttina bler buglion e latg. Sterner suravi chaschiel d’alp.
Coier ils capuns ca. 30 minutas en furn.


text:
Cun rinforzar il dretg penal duai daventar pussaivel – da chastiar la recrutaziun, la furmaziun ed era viadis en vista ad in act terroristic. Sa participar ad in'organisaziun terroristica vegn mess sin il medem stgalim sco da sa participar ad in'organisaziun criminala. En omadus cas spetgan chastis fin a 10 onns.
Plinavant vul il Cussegl federal meglierar la collavuraziun internaziunala, cun adattar la lescha. Crititgà la lescha han ils sanesters, els han discurrì d’in «dretg penal che punescha la tenuta». Tut las emprovas da trair in per dents a la fatschenta, han dentant fatg naufragi. La fatschenta va uss enavos al Cussegl dals chantuns.
Terrorissem era la gievgia in tema
In’ulteriura fatschenta che pertutga il terrorissem suonda lura la gievgia. Là tracta il Cussegl naziunal mesiras preventivas cunter persunas ch’èn potenzialmain privlusas, per exempel in arrest da chasa.


text:
Enturn l’entschatta dal davos tschientaner ha la famiglia Lechmann laschà construir ina segunda chasa vid l’existenta che deva gia plaz ad ina ustaria. Uschia è la sala da teater vegnida construida. Ina sala da lain e cun in artg che dat la pussaivladad a tuts da guardar sin la tribuna. Sin quella èn anc las culissas originalas da vesair. L’entira chasa sco era la sala da teater èn anc oz quasi tuttina sco avant 100 onns. Quai saja stà in dals motivs, daco che Flurina Cahannes ha cumprà la chasa. Sco giuvna architecta saja ella stada a la tschertga d’ina tala chasa veglia originala. E quai duai era restar suenter la renovaziun.
Forsa datti abitaziuns per famiglias
Tge far cun ina tala chasa veglia, è ina da las dumondas centralas per Flurina Cahannes, che ha in biro d’architectura a Siat, ma ch’è creschida si a Turitg. Segir saja, che quai vegnia a dar ina cumbinaziun da spazi public e d’auter niz. Uschia pudess quai era dar abitaziuns per famiglias, pertge vita gliez saja quai ch’ella veglia puspè en chasa. Ed ina part duai star accessibla per il public, per exempel saja ina idea che la sala da teater pudess vegnir affittada per occurrenzas u festas da famiglia. Ma qua sajan ins anc a l’entschatta, di Flurina Cahannes. Ina ustaria sco antruras na vegnia quai probabel betg pli a dar.
Fin d’emna cun bler art e discussiun
La fin d’emna dals 21 e 22 d’avust vegni a dar pliras inscenaziuns artisticas en la chasa Lechmann. Tuttas sajan quasi vegnidas concepidas sulet per questa fin d’emna, di Natalia Huser ina da las curaturas dasper Vera Ida Müller. Impurtant saja che la chasa stettia en il center. Uschia saja pussaivel da prender invista da la chasa ed il medem mument era contemplar las inscenaziuns. Dasper tut quai vegni era fatg musica, tranter auter cun la Triada, il trio musical da Corin Curschellas, Ursina Giger ed Astrid Alexandre. Impurtant saja da s’annunziar, di Flurina Cahannes. L’occurrenza saja gratuita ed averta per tuts.
Il program è da vesair sin la pagina imaginaziun.ch, il link avra en ina nova fanestra. Quai la pagina da l’uniun ch’è quasi vegnida fundada sulet per quest event, e che ha sco finamira da dar novas perspectivas a la chasa e da reactivar ella. Uschia è la dumengia era planisà in podium da discussiun, tranter auter cun l’architect Peter Zumthor.


text:
La radunanza communala da Scuol ha ditg gea quasi unanimamain a l'emprest da 3 miliuns francs per l'Institut Otalpin a Ftan. L'emprest duai gidar a salvar la scola. Anc questa stad aveva decidì il cussegl administrativ vegl da stuvair serrar las portas.
Il nov cussegl administrativ è fitg cuntent cun la decisiun clera dal suveran da Scuol e vesa quai sco prim success per la prova da sanar la scola media en l'Engiadina Bassa. Suenter las turbulenzas da la stad passada aveva la scola tuttina pudì cumenzar il nov onn da scola cun 76 scolars.
Il proxim termin interessant è ussa la radunanza generala ordinaria da l'Institut Otalpin ils 5 december. Lura duain vegnir enconuschent prims detagls davart la strategia nova per la scola.
RR novitads 6:00


text:
Il Cussegl federal na decidia betg sin basa da fatgs, mabain sin basa da scenaris, tge che pudess capitar en futur, crititgescha l'uniun. Quei mainia lura a decisiuns che fetschian donn a l'economia e procurian per gronda suffrientscha en la populaziun. Quei stoppia chalar.
Il Cussegl federal stoppia decider criteris objectivs e limitas constantas tenor las qualas el decidia mesiras u schluchia quellas. L'Uniun svizra d'artisanadi e mastergn pretenda ultra da quai che tuts secturs da l'economia possian puspè avrir l'entschatta da mars.
Fatg saja numnadamain che strusch ina persuna s'infecteschia en stizuns u durant la lavur cun il coronavirus – quai er grazia als concepts d'igiena e da protecziun che l'economia haja instradà. Persuenter dovria tar persunas periclitadas dapli tests e controllas e las stentas per vaccinar la populaziun duajan vegnir intensivadas.


text:
Lengua finlandesa
Ol finlandes ( nom nativ : suomi ) a l'è vun dei idiom ofiçai ( insema a'l svedes ) de la Finlandia. A l'è la lengua mader de 5 million de persone, al partegn ai lengov uraliane e la se scriv cont l'alfabet latin. A l'è un idioma vexin a'l estonn e a l'ungares.
Sistema dei son e scriitura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol finlandes atual al g'ha 13 (o 14) consonant (pvmtdnskhjlr e ng) e 8 vocal (eiaouäöy).
I consonant a inn :
- p oclusiva bilabiala sorda, comè in lombard
- v fricativa labiodentala sonanta
- m nasala bilabiala
- t oclusiva dentala sorda
- d fricativa dentala sonanta
- n nasal alveolar
- s fricativa alveolar sorda, comè ss in lombard
- k oclusiva velar sorda
- ng nasala velar, qe la compar domà in posizion mediana, comè in Piemontes : luna
- h fricativa velar sorda, comè la j casteiana o ch todesc
- j semiconsonant palatala
- l lateral alveolar
- r rotega alveolar
Asca qeste qí, g'è l'oclusiva glotidala, qe la g'ha valor fonolojeg ma miga representada ind la scriitura.
I son consonanteg i pœ vessr curts o long. I consonant longe i se representa dobie per la scriitura.
- La vocal ä la representa la vocal bassa anterior miga turbada (comè la e averta lombarda).
- La vocal ö la representa la vocal bassa anterior turbada, (comè la œ in lombard).
- La vocal y la representa la vocal volta anterior turbada (comè la u lombarda).
Anca i vocal i pœ vessr curte o longe. I vocal longe i se representa dobie per la scriitura. L'acent al borla su la prima sillaba de la parolla.
Armonia vocalega[Modifega | modifica 'l sorgent]
La fonolojia finlandesa la ge va adree a la regola de l'Armonia vocalega, qe la fa cambiar i vocal dei sufiss de acord ai vocal de la parolla radix. In finlandes, i vocal i pœ vessr anterior (a, o, u), posterior (ä, ö, y), o 'neutral' (e, i). Ogni vocal anterior la g'ha una corespondenta posterior : a/ä, o/ö, u/y. Ind un'istessa parolla se pœ domà haver-g vocal anterior o posterior. I sufiss gramategai i cambia vocal de acord a la vocal de la radix. La vocal de la sillaba a'l principi de la parola la decid se ol rest dei vocal i sarà anterior o posterior :
- Una vocal posterior posta a'l principi la fa qe ol rest dei vocal i sia posterior (o neutral), per esempi : pos+ahta+(t)a → posahtaa
- Una vocal anterior posta a'l principi la fa qe ol rest dei vocal i sia anterior (o neutral), per esempi : räj+ahta+(t)a → räjähtää.
- Una vocal neutral posta a'l principi la fa qe la prima vocal posterior o anterior despœ de quella la decida ol carater de la parolla, per esempi : sih+ahta+(ta) → sihahtaa cf. sih+ise+(t)a → sihistä
Morfo-sintass[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol finlandes a l'è una lengua cont un compless sistema de flession q'al influenza miga domà i nom. Se cunta 15 cas diferents ; inscambi, a g'è miga una distinzion de jener gramategal. Ol plural se forma cunt una T. Ol sistema dei verb a l'è particolar, i esist 4 coniugazion diferente, e specificitaa, l'assenza del temp futur. Del pont de vista morfolojeg, se traita d'una lengua aglutinanta.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol principi de la lengua a l'è scondud dedree de la mitolojia nordega, qe la parla dei fineg comè parents dei droll, dei creadore del bosc cont un idioma e una relijon so de lor. Ol prim test scrivud in Finlandes a l'è una formola majega de l'Etaa Mediana. Ol finlandes standard a l'è sossenn ligad a'l Kalevala, una grand'œvra de la leteradura finlandesa. Dop ol secol XIX la esist una lengua Finlandesa normalizada ; ind ol secol XX la se spantega fœra del territori del so areal orijinal a causa de l'emigrazion.
Paternoster finlandes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Isä meidän, joka olet taivaissa.
Pyhitetty olkoon sinun nimesi.
Tulkoon sinun valtakuntasi.
Tapahtukoon sinun tahtosi myös maan päällä niin kuin taivaassa.
Anna meille tänä päivänä jokapäiväinen leipämme.
Ja anna meille anteeksi velkamme,
niin kuin mekin annamme anteeksi velallisillemme.
Äläkä saata meitä kiusaukseen,
vaan päästä meidät pahasta. Aamen.


text:
Giacomo Facchinetti - ein 1897 im Malcantone geborener Arbeiter und Radfahrer aus Leidenschaft - beschliesst, eine Weltreise zu unternehmen, mit dem Fahrrad und ohne Geld. Er verlässt seine Frau und seine Kinder und steigt mitten in der Nacht, ohne jemanden zu benachrichtigen, auf das Fahrrad und fährt Richtung Süden.
Olmo Cerri
Storie (RSI)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Suenter la fundaziun da la nova destinaziun turistica da l’Engiadin’Ota è questa decisiun numnadamain stada necessaria. Il motiv principal per la suprastanza communala da Puntraschigna era surtut la persvasiun ch’in post regiunal è pli coordinà e ch’ins possia entras quai era profitar da sinergias tranter pèr.
7 da 11 vischnancas collavuran cun la nova destinaziun turistica
Sut il stritg han Silvaplauna, San Murezzan e S-chanf decidì dad organisar da nov sez l’infurmaziun turistica en vischnanca e Madulain schizunt dad insumma betg pli avair in post en vischnanca. Sco quai che la suprastanza communala da Puntraschigna scriva en sia communicaziun, deploreschia ella surtut la decisiun da la vischnanca da San Murezzan.


text:
Ils flums Svizzers sajan in coctail da pesticids di in dals iniziants. En svizra vegnian squittadas 2'000 tonnas tissi l’onn. Tenor l’uffizi da l’ambient saja quai quasi il dubel da la Germania e da l’Austria.
Dentant en Grischun è la situaziun autra. Ils purs Grischuns na squittan betg tants pesticids sco ils manaschis purils da la bassa. Quai haja era da far cun quai che quasi mintga manaschi puril che sa tegna vi da directivas che scumondan da duvrar pesticids, ni laschan tiers quai mo per pesticids specifics.
Tenor mai è l’iniziativa nunnecessaria. I è ina dumonda da mesira e basegn. Jau pens ch'i fiss faus da far scumonds generals senza resguardar la situaziun da mintgin singul.
Però er avain nus en Grischun in'autra situaziun che la bassa: Nus n'avain betg prads enorm gronds cun fritgs ni verdura che nus stuain squittar cun tants pesticids.
Dentant antibiotica vegn era duvrà en grischun preventivamain. Plitost tar las vatgas da latg che sun en speranza e na dattan durant quel temp latg. Là vegn dà antibiotica era ad animals sans. La raschun saja dad evitar infecziuns da l'iver.
Cun dar antibiotica ad animals sans vegnian sustegnidas bacterias che sun resistentas a l’antibiotica. La resistenza d’antibiotica è tenor la cumissiun spezialisada per segirezza biologica il pli grond privel per la populaziun svizra.
Tge che l'iniziativa vul
Punctual per il di da l’aua inizieschan 8 abitantas ed abitants l’iniziativa «Aua da baiver netta per tuts».
Nus lain che las subvenziuns vegnan dadas mo pli a quels manaschis purils che desistan sin pesticids, han mo tants animals ch'i vegnan da pavlar e ch'i na dattan preventiv antibiotica ad animals sans.
Sustegn survegnan ils iniziants era dad Ernst Bromeis, l’ambassadur d’aua. Sustegn da la vart politica e dad organisaziuns n'ha l’iniziativa anc betg. Dentant sajan ils iniziants en discurs cun diversas organisaziuns da l’ambient.
RR actualitad 17:00


text:
La SRG SSR il 2020: In onn zunt spezial sut l’ensaina da transfurmaziun, derasaziun da record e sbassadas da custs
La SRG SSR concluda l'onn 2020 cun in resultat d'interpresa negativ da 12,9 milliuns francs. La pandemia da COVID-19 ha bain procurà per cifras da record per il program adattà ed extendì da la SRG SSR, ma las entradas commerzialas pli bassas ed ils custs da restructuraziun influenzeschan il resultat annual. In dals highlights da l'onn è stà la lantschada da la nova plattafurma da streaming Play Suisse.
Transmissiun live or dal stadion da halla vid la fin mars 2020: En il rom dal maraton musical «Alles wird gut» han durant 24 uras sur 80 bands da tuttas regiuns linguisticas preschentà musica svizra. RSI, RTR, RTS e SRF han transmess l’emissiun en il radio ed en televisiun ubain en il web sco livestream. Foto: SRF/Hallenstadion
La SRG SSR guarda enavos sin in onn cun bleras sfidas ch'è stà marcà fitg da la pandemia da COVID-19. Cura ch'il Cussegl federal ha proclamà ils 16 da mars 2020 la «situaziun extraordinaria» e las butias, ils restaurants, las bars, las scolas sco era manaschis da divertiment e dal temp liber han stuì serrar, ha la SRG SSR immediatamain adattà ses program en tut las regiuns linguisticas: dapli telescola, in program per uffants e giuvenils extendì, emissiuns per senioras e seniors ed emissiuns spezialas davart il svilup da la situaziun cun quotas d'aspectaturs da record.
Il public ha percunter stuì desister da la transmissiun d'occurrenzas grondas da sport sco il campiunadi europeic da ballape u ils gieus olimpics da stad a Tokyo ch'èn vegnidas spustadas en consequenza da la pandemia sin l'onn proxim. Auters events da sport che avessan gì lieu il 2020 en Svizra sco la cuppa mundiala da skis alpin, il campiunadi svizzer da hockey sin glatsch, il campiunadi mundial da hockey sin glatsch sco era il campiunadi mundial da ciclissem han ins stuì interrumper resp. spustar.
Ins ha annullà quasi tut las occurrenzas culturalas sco open airs ed arranschaments en directa, quai che ha gì consequenzas massivas per la branscha da cultura e d'events. Per sustegnair la scena da musica indigena han ils emetturs da la SRG SSR emess uschè blera musica svizra sco anc mai. Ins ha era sustegnì la scena da film svizra: La SRG SSR ha mussà durant il 2020 456 films svizzers, il 2019 eran quai anc 364 films.
Las lavurs da filmar han – sche pussaivel – gì lieu, e quai malgrà grevas cundiziuns da producziun, e partenadis da medias per festivals da film èn vegnids respectads, schegea ch'ins ha stuì realisar online la gronda part dals festivals. Cun duas collecziuns da lockdown spezialas è la branscha da film plinavant stada preschenta sin la nova plattafurma da streaming Play Suisse cun totalmain 58 films curts.
Ils effects finanzials da la crisa da COVID-19
Las entradas commerzialas èn sa sbassadas per 52,1 milliuns francs en cumparegliaziun cun l'onn precedent, da quai 30,7 milliuns francs damain retgavs da la reclama en la televisiun, 2,2 milliuns francs damain retgavs da sponsoring e 19,2 milliuns francs damain retgavs dal program, da quests radund set milliuns francs pervia da producziuns da sport annulladas. Dapi il 2017 èn las entradas commerzialas da la SRG SSR sa sbassadas per totalmain passa 100 milliuns francs.
Suenter in bun cumenzament da l'onn 2020 èn ils retgavs da la reclama sa reducids massivamain pervia da las mesiras cunter la pandemia ordinadas a partir dal mars. La segunda mesadad da l'onn è la situaziun al martgà da reclama sa meglierada grazia a l'auta quota d'aspectaturs dals programs da televisiun. Var la mesadad dal deficit da retgavs da la reclama è d'attribuir a la pandemia. L'ulteriur regress sa basa sin in consum da televisiun che sa transfurma vinavant ed il spustament da budgets da reclama en purschidas digitalas per gronda part globalas.
D'ina vart ha la pandemia chaschunà custs supplementars: ultra da la procuraziun da mascrinas d'igiena e dischinfectants han era las mesiras pretensiusas per cumbatter la pandemia generà custs supplementars per las atgnas producziuns. Da l'autra vart han ins sin fundament da la pandemia era pudì spargnar auters custs: perquai che las occurrenzas culturalas ed occurrenzas da sport n'han betg gì lieu èn crudads davent ils custs per dretgs e custs da viadi – u ch'els resultan pir l'onn proxim.
Ils custs da restructuraziun e respargns
Ulteriurs custs da respargn han engrevgià il resultat annual. La SRG SSR sa posiziunescha per l'avegnir. Quai per tegnair quint cun lur producziuns e furmas da distribuziun a las modas da consum ed als basegns dal public che sa midan e per uschia sbassar consequentamain ils custs per pudair cumpensar ils retgavs da la reclama e da sponsoring che van vinavant enavos.
En il sectur dal persunal n'han ins sche pussaivel betg reoccupà plazzas ch'èn vegnidas libras. En media èn stadas occupadas l'onn passà 5537 plazzas cumplainas tar la SRG SSR – inclusiv l'anteriura societad affiliada TPC ch'è vegnida integrada per l'entschatta dal 2020 ed inclusiv SWISS TXT che resta ina societad affiliada. Il total da las plazzas cumplainas è damai sa reducì en cumparegliaziun cun l'onn precedent (5650 plazzas) per 113 plazzas.
En la distribuziun han ins pudì realisar respargns per l'ina cun terminar la transmissiun televisiva terrestra (DVB-T) dals programs da la SRG SSR che vegniva strusch pli duvrada (1,4 pertschient) per ils 3 da zercladur 2019 e per l'autra pervia da l'ulteriura optimaziun da la transmissiun radiofonica digitala sur DAB+.
In dals highlights da l'onn da gestiun passà è stà la lantschada da la nova plattafurma da streaming Play Suisse ils 7 da november 2020. La plattafurma porscha las meglras atgnas producziuns e coproducziuns da RTR, SRF, RSI e RTS e quai senza barrieras linguisticas. Films, serias e documentaziuns, reportaschas e stgazis or da l'archiv pon ins streamar en lingua originala cun suttitels tudestgs, franzos e talians. Titels selecziunads èn plinavant era disponibels cun suttitels rumantschs. La purschida multifara da la SRG SSR po uschia vegnir promovida sur ils cunfins linguistics ora e sin tut ils apparats finals. Fin oz èn gia 250'000 utilisadras ed utilisaders en Svizra sa registrads sin Play Suisse.
Legraivel è il fatg ch'il Center da retschertga publicitad e societad (fög) da l'Universitad da Turitg ha attestà als programs da la SRG SSR en ses studi da qualitad relevant (1/2020) era l'onn 2020 relevanza e vardaivladad extraordinaria.
La transfurmaziun cuntinuescha
La transfurmaziun da l'interpresa cuntinuescha era l'onn current. La SRG SSR sto vinavant s'adattar a las relaziuns dal martgà e las novas modas da consum, e quai resguardond in rom finanzial adina pli stretg. Suenter ch'il program da spargn da 100 milliuns francs lantschà il 2018 ha pudì vegnir terminà il 2020, ha la SRG SSR stuì instradar sin fundament dal trend regressiv da las entradas commerzialas l’october 2020 in ulteriur program da spargn da 50 milliuns francs fin l'onn 2024. Quest plan da spargn vegn er ad avair consequenzas per il dumber da las plazzas da lavur.
Il rapport annual vegn suenter l’approvaziun tras la radunanza da delegads e delegadas publitgà ils 30 d’avrigl 2021 sin la pagina-web da la SRG SSR (srgssr.ch).
Contact
Medienstelle SRG SSR
Edi Estermann
079 635 69 79
medienstelle.srg@srgssr.ch


text:
Medischina
La medischina es la scienza da la prevenziun, identificaziun e tractament da malsognas e blessuras pro l'uman ed animals.
Ella vain pratitga da persunas versadas en la guariziun medischinala cun la finamira da mantegnair o restituir la sandad. Dasper la medischina da l'uman tutgan era la medischina dentala, la medischina veterinaria e cun ina encletga schglargiada era la medischina fitoterapeutica.
L'istorgia culturala enconuscha ina gronda quantitad da differentas tesas medischinalas, iniziond cun las scolas medicalas antiquitadas europeanas ed asiatas, fin pro la varietad moderna dad scuvertas scientificas.


text:
Sarezére
Sarezére (nòm uficiàl en Italià: Ceresara) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 2 671 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 37,8 km² e 'na densità de 71 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalòlt, Castèl, Gasòlt, Gùit, Ghidisöl, Médule, Piübega e Ròdegh.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Sarezére l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Avant in onn aveva il Cussegl federal crititgà la branscha da telecommunicaziun Svizra. Ella na fetschia betg avunda per la protecziun da giuventetgna. Da lez temp aveva il cussegl annunzià d’evaluar fin la stad 2016, schebain ina regulaziun federala en furma da restricziuns d’access e da furniziun fiss ina pussaivladad da meglierar quest fatg.
La branscha da telecom svizra ha uss da sasez agì pertutgant la protecziun da giuvenils. Pliras interpresas e l’associaziun da la branscha han lantschà in’iniziativa e vulan fin la fin da l’onn preschentar mesiras concretas.
Las finamiras da l’iniziativa èn resumond:
- Porscher pussaivladads da restrenscher l’access a servetschs da video-on-demand
- Bloccar l’access a pornografia d’uffants
- Porscher infurmaziuns davart software per la protecziun d’uffants e giuvenils
- Promover il barat d’infurmaziuns cun uffizis ed interpresas interessadas
Er purschiders pitschens duain sa participar
Elavurà l’iniziativa han l’Associaziun svizra da telecommunicaziuns (asut) ensemen cun Swisscom, Salt, Sunrise e UPC (Cablecom). Questas organisaziuns collavuran plinavant cun il post da coordinaziun federal per il cumbat cunter criminalitad en l’internet (KOBIK).
L’iniziativa pon suttascriver tuttas interpresas da telecom. Ina finamira èsi da persvader pitschens providers da sustegnair l’iniziativa.
RR novitads 14:00


text:
Cislian
Cislian ò anca Sisian ò Sesian (In Italian Cisliano) l'è on comun de la Provincia de Milan con 4 760 abitant. El paes l'è nassuu come territòri de l'antiga famiglia romana di Cæcilii, e l'è de chì che 'l ciappa el sò nòmm.
El paes el gh'ha vari frazion: Bestazz, Cassinell, Miscia, San Giacom, San Peder, Cassina Scanna e Varesina.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Cislian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Sco quai che Padruot Fried, in dals sviluppaders dal nov ierdi ha ditg, ins possia cultivar il nov ierdi cun il num Alpetta gia circa 10 fin 15 dis pli baud che per exempel l'ierdi Quench, che la gronda part dals purs dovra. Il nov ierdi saja plinavant pli resistent cunter malsognas. Probabel vegnia il Plantahof a surpigliar la responsabladad per il nov ierdi, di Padruot Fried. Quel vegnia lura a multiplitgar la sort, uschia che quella saja en dus fin trais onns pronta per ils purs che s’interesseschan per l’Alpetta.
Bravuogn Nov ierdi per regiuns muntagnardas
Ad ina gruppa da quatter perscrutaders èsi gartegià, da cultivar in ierdi da brassaria, ch’è fitg adattà per regiuns sur 1'300 meters sur mar. Tranter auter a Bravuogn, han ils perscrutaders plantà il nov ierdi sin in funs da test, per guardar co che quel crescha.
RTR actualitad 17:00


text:
Dunnas en speranza valan da nov sco persunas da ristg areguard il coronavirus. Il ristg che dunnas en speranza vegnan fermamain malsaunas da Covid-19 è in zic pli aut che tar dunnas da la medema vegliadetgna. L'Uffizi federal da sanadad saja vegnì a questa conclusiun sin cussegl da la Societad per ginecologia, ha ditg Patrick Mathys dal BAG la mesemna a Berna davant las medias.
In ristg dettia er per l'uffant anc betg naschì, ha agiuntà Virginie Masserey dal BAG. Quai possia esser il cas sche la naschientscha vegnia pli baud pervi da Covid-19. Per dunnas en speranza saja fitg impurtant da sa tegnair vid las reglas d'igiena e da distanza.
Mobilitad è puspè sin il stan dad avant la pandemia
En pli han experts da la Confederaziun infurmà davart auters svilups pervi da la pandemia en Svizra. Uschia è tenor Patrick Mathis la mobilitad en Svizra puspè sin in stan cumparegliabel cun quel dad avant la pandemia. Quai mussia er il monitoring da la Confederaziun.
Quest monitoring mussa er ch'ils blers viagiaturs en Svizra sa tegnan vid l'obligatori da purtar ina mascrina en il traffic public. 80 fin 100% dals viagiaturs sa tegnian vid las reglas. Quai è tenor Mathys en il rom da las aspectativas.
181 infecziuns novas
En Svizra ed il Principadi da Liechtenstein èn vegnidas registradas durant las ultimas 24 uras 181 infecziuns novas cun il coronavirus, quai ha annunzià l'Uffizi federal da sanadad BAG. Il mardi eran vegnidas annunziadas 130 ed il di avant 66 infecziuns novas cun il coronavirus.
Tenor il BAG n'hai betg dà ulteriurs mortoris entaifer las davosas 24 uras, cunquai èn enfin oz mortas en Svizra ed il Principadi dal Liechtenstein 1'706 persunas ch'eran testadas positiv sin Covid-19.


text:
75 furmaziuns (45 grischunas e 30 estras) èn stadas preschentas a la festa a Cuira. L’Artg musical spezial ch'è vegnì emess sonda, ils 08-06-2013 da las 16.00 directamain da la staziun d'autos da posta porta impressiuns da la festa, emprimas producziuns concertantas (tocs da patg e da pensum) e divers discurs cun musicantAs, dirigentAs ed ils uffizials da l'Uniun chantunala da musica dal Grischun. E l'Artg musical da dumengia, ils 09-06-2013 da las 14.00 porta impressiuns musicalas, divers discurs cun musicantAs, dirigentAs ed ina emprima bilantscha.
Festas da musica Impressiuns musicalas e divers discurs
A la Festa da musica chantunala a Cuira èn 75 furmaziuns stadas da la partida. Da quai èn 45 musicas grischunas e 30 musicas estras.


text:
Il Cussegl naziunal ha approvà in'iniziativa parlamentara da Hans Egloff, cusseglier naziunal da la PPS e president da l'Associaziun svizra dals proprietaris da chasas. Quai cun 109 cunter 77 vuschs e duas abstenziuns. Sco proxim ha anc il Cussegl dals chantuns da sa fatschentar cun questa materia.
Ina formulaziun pauc clera
La dumonda per il consentiment duai tenor Egloff era cuntegnair il tschains per la sutaffittanza. Ed il locatur duai pudair refusar la sutaffittanza, sche quella è abusiva u sch’el sto quintar cun dischavantatgs substanzials.
En mira Airbnb e sumegliants servetschs
Ina raschun per l’idea d’engrevgiar la sutaffittanza, è il success da plattafurmas sco Airbnb. La sutaffittanza saja sa sviluppada ad ina fatschenta, crititgescha il cusseglier naziunal Hans Egloff.
RR novitads 22:00


text:
En temps normals bastian dus collavuraturs per elavurar las dumondas da lavur curta, di Paul Schwendener, schef da l’uffizi per industria, mastergn e lavur. Dapi il lockdown sa fatschentian 80 persunas cun las dumondas. I saja gidanters dad auters uffizis, ma era persunas ch’ins haja engaschà aposta.
Jau lavur qua dapi 30 onns – quai è insatge maiudì
Uschiglio controlleschian ins minuziusamain mintga ura da mintga persuna en lavur curta. Cun tantas dumondas saja quai nunpussaivel. Ins controlleschia sulet la plausibladad.
Fin uss n’hajan ins anc fastizà nagliur ch’in patrun avess empruvà da cugliunar a moda conscienta e cun energia criminala tar la lavur curta. Qua u là capitian dentant sbagls ch’insatgi dumondia memia bler u memia pauc. Quai sa laschia lura curreger cun in telefonat cun il manaschi pertutgà, di il chau da l’uffizi d’industria e lavur.
Confederaziun fa controllas
En cas d’ina cugliunaria conscienta inoltrass ins dentant ina denunzia tar la procura publica grischuna. Plinavant controlleschia la Confederaziun cun intginas provas las indemnisaziuns per lavur curta.
Tenor mia experientscha èn ils patruns grischuns sincers e na cugliunan betg.
In zic pli paucs dischoccupads
Il matg èn 3'620 persunas stadas senza lavur en il Grischun. Cumpareglià cun l'avrigl è il dumber sa sbassà per 152 persunas. Quai scriva l'Uffizi d'industria, mastergn e lavur dal chantun Grischun. Ils pli blers dischoccupads haja dà en l’hotellaria, suandà da traffic e transport.
Da las en tut 2'620 persunas dischoccupadas eran 1'770 dunnas e 1'850 umens. Il matg èn vegnidas dumbradas 72 persunas dischoccupadas da lunga durada. Cumpareglià cun il mais precedent cun 65 cas è quest dumber creschì.
En Svizra avanza il dumber da dischoccupads
En l'entira Svizra èn stadas 155’998 persunas senza lavur l'avrigl. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 3,4%, sco quai ch'il Secretariat da stadi per l'economia SECO scriva.


text:
Fatg il rapport ha l'anteriur ambassadur spezial per las dumondas da migraziun Eduard Gnesa sin incumbensa dal Secretariat da stadi per la migraziun. Gnesa ha duì iniziar in dialog cun patruns per promover l'engaschi da l'economia svizra per integrar en la lavur ils fugitivs ed er persunas recepidas provisoricamain.
Tenor enquista èn ils patruns savens motivads d'engaschar fugitivs pervi da mancanza da forzas da lavur, plazzas d'emprendissadi betg occupadas, forzas da lavur bunmartgadas e con-responsabladad sociala.
Trais propostas
Sin fundament da ses discurs ha Gnesa dà giu trais cussegliaziuns. Las emprimas duas propostas èn: Infurmar ed entretschar cun agid d'ina plattafurma d'infurmaziun naziunala per uschia sensibilisar ils patruns sco er organisar occurrenzas d'infurmaziun. La terza proposta è ina sort jobcoach per preparar ils fugitivs sin il mund da lavur en Svizra.
RR novitad 10:00


text:
Vilnius
Vilnius, (vardii anca d'olt nomm da la citaa) a l'è la capitala e la püssée granda citaa da Lituània, cont una povülazzion da 553.904 (1.4milion insema con la contea da Vilnius) in Dicémbru 2005 [1].
Istòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vargün istorian al identifica la citaa con Voruta, una capitala legendària da Mindaugas, incoronaa in 1253 comè Rei da Lithuània. La citaa a l'è menzionada in font scrivüd in 1323 ind i Lètar dal grandüca Gediminas, ch'iè stad mandad a di citaa Tudesch e i invitava i comünitaa Tudeesch e Giüdée a sa stabilí in la capitala. In 1387, la citaa la vegn assignada i drecc da citaa par Jogaila, vün di sübsequent dal Gediminas.
Intra 1503 e 1522 la citaa la vegn incircolada con di mür ch'i eva növ acess e trè tor. Vilnius la rivava al pich dal sò desenvilüpament sòta ul regn dal Sigismund August, ch'al möv la so curt a là in 1544. Ind i sécol sübsequent, Vilnius la deventa una citaa constantament cressent e sa desenvilüpant. Chesta cressüda a l'era devüda in part a l'establissment da l'Üniversitaa da Vilnius pal rei Stephen Bathory in 1579. L'üniversitaa sa la desenvilüpa prest in vün di püssée important céntar cültüraj e sientífich da la reson e ul püssée notàbel céntar sientífich da la commünitaa Polonesa-Lituaniana. I activitaa social, polítich e econòmich i era in pien gir in la citaa. In 1769, ul Cimiteri Rasos, vün di püsée andegh cimiteri suravivent da la citaa, al vegn fondaa. Pendent ul sò ràpid desenvilüpament, la citaa la vegn derva ai migrant de fö e fina dapress da l'esteriur dal Grandücaa da Lituània. Cada grupp al feva la sò ünica contribüzzion a la vita da la citaa e i art, ul comers e la sienza i propserava. Dürant la guèra Rüsso-Polonesa (1654-1667) la citaa a la vegniva ocüpada par la Rüssia per püssée d'agn. La citaa la vegniva pijada e brüsada, e la so povülazzion massacrada. La citaa la perdeva ul sò momentum per fisc agn, però la povülazzion la taché amò a cress, e al comenzament dal 19ein sécol i abitant da la citaa i rivava a 200.000, fent-en vün di cénter püssée larg in Nòrd Europa.
Dapress de la Terza partizzion da la comünitaa Rüsso-Polonesa in 1795, Vilnius la vegniva annessada par Russia e la deventava la capitala d'una guberniya. Pendent l'ocüpazzion Rüssa i mür da la citaa i vegniva traa giü, e, in 1805, noma la Porta da l'auba la restava in pée. In 1812 la citaa a l'era ocüpada pal Napoleon in la sò rüsada vers Moscova. Sigütant la rebelion da Giné da 1831, l'üniversitaa da Vilnius la vegniva sarada sü e la repression Rüssa la fermava ul desenvilüpament da la citaa. Dürant la rebelion da Giné da 1863 di combatt pesant i sa passa par la citaa, dürament pacificaa pal Mikhail Muravyov, nominaa La cadena par la popülazzion, par via da l'òlt nümar d'esecüzzion ch'al eva faa sü. Dapress i rebelion, tüti i libertaa civil i vegniva retirad e l'üsasg da la lengua Polonesa [2]bandii.
Pendent la Prima guèra mondiala, Vilnius — compagn ul rest da la Lituània — la vegniva ocüpada par Germagna da 1915 fina a 1918. L' Att da restorazzion da l'independenza da Lituània al vegniva proclamaa in la citaa al 16 da Fevrée, 1918. Dopu la retirada di forz Germànich, i forz Lituanian i vegniva rüsad indrée par i avanzant forz d'ocüpazzion Rüss. Vilnius la passva da man püssée da völt: par un zichinin a l'era sota controll di ünitaa d'auto-defensa Polones, ch'i voreva mia la citaa vess ocüpada par i Bolscevich. Pöö l'armada Polonesa la regagné ul controll, e i Soviétich amò. Par unzich dopu la so desfada in la Bataja da Varsòvia (1920), la'rmada rossa in retirada la dava indrée la citaa a la Lituània col signá un trataa da paas ul 07 12 1920. La Pològna apó la recognosseva Vilnius e la rreson compagn part da Lituània col Trataa da Suwalki, signaa ul 07 10 1920 ([Image:Border-Lithuania-Poland-1919-1939.svg]). Da tüta manera, ul 09 10 da l'istess an, l'armada Polonesa sota ol general Lucjan Żeligowski la ropmé ul trataa e la ciapé Vilnius dapress un colp fizzius. La citaa e i sò vesinasg i vegniva proclamaa un separaa stat da Lituània centrala (Vidurio Lietuvos Respublika).
Ul 20 Fevrée da 1922 l'intrega àrea la vegniva fada part da Pologna, con Vilnius capitala da la Wilno Voivodship (Wilno essent ul nomm da Vilnius in Polones).
Ul governament Lituanian al sa mové a una capitala temporària, Kaunas, e al disé che la Pologna l'eva ocüpaa e anessaa Vilnius illegalament e i relazzion diplomàtich intra Lituània e Pologna i vegniva rompüd usca al 1938. I Polones e i Giüdée i feva sü la magioritaa da la povülazzion da Vilnius, cont una pita minoritaa da noma ul 0.8%.
Intal temp da mezz, la citaa, per una oltra völta in la sò istòria, la godé d'una períoda da desenvilüpament dinàmica. L'üniversitaa la vegniva rederva sota ul nomm da Üniversitaa Stefan Batory e l'infrastrüctüra da la citaa la vegniva significantament amejurada. In 1931, la citaa la gh'eva 195.000 abitant, fent-en la cinquena citaa püssée larga in Pologna. Vargün Lituanian al dispüta chesta pitüra da la cressüda ecomòmica e al fa notá che ul standard da vita al era considerabelment inferiur che mia int oltri part da Lituània.
Nant drée al protocoll secrett dal Patt Molotov-Ribbentrop, ul 19 Setembru Vilnius la vegniva ciapad e anessada par l'Ünion Soviétiga. Al 10 10 1939, dapress un ultimatum, ul governament Lituanian al aceptava la presenza da baas militar Soviétigh in scambi da la restorazzion da la citaa a la Lituània. Malgraa ul process da transferiment da la capitala da Kaunas a Vilnius al comenzass sübit dapress, tüta la Lituània la vegniva ocüpada par l'Ünion Soviétiga in Giügn 1940, prüma che ul transfer al füdess completaa. Un növ governament comünista al era instalaa, con Vilnius capiala da la növa RSS Lituaniana. Fin a 40.000 inabitant da la citaa i vegniva arestaa e mandaa int i gulag intal est delons da l'Ünion Soviétiga.
In giügn 1941, la citaa la vegniva ciapada par la Germagna. Dü ghettos i vegniva faa sü in la citaa vècia per la larga povülazzion Giüdéa; ul püssée piscinin al vegniva liquidaa in Otóbar. Ul püssée largh a düré fin a 1943, malgraa la sò povülazzion la füdess regülarament decimada in chij ch'i era nöd comè Aktionen. Un falii solevament dal ghetto ul 01 09 organisaa par l' Fareinigte Partizaner Organizacje al vegné sigütaa par la destrüzzion completa dal ghetto. Apröv ul 95% da la povülazzion Giüdéa da la citaa la vegné trada giò par i ünitaa Alemand e i sò colaboradur locaj, fisc da lur in Paneriai, apröf 10 km daspus dal céntar vecc da la citaa.
In lüj 1944 Vilnius la vegniva ciapada amò par l'armada Soviétiga. Ul NKVD al arestava i soldaa Polones. Vilnius al era incorporaa in l'Ünion Soviétiga. compagn capitala da la RSS Lituaniana imediadament dapress. Sübit dopu la Segonda guèra mondiala, un largh nümer da Polones al vegniva espülsaa da la Lituània ocüpada vers la Pologna. Acoblaa con la migrazzion di Lituanian in Vilnius, chest desenvilüpament al resültava in un canbi in la fàbrica demogràfica da la citaa.
Ul 11 da Marz 1990, ul consèj süpremm da la RSS Lituaniana al nunziava la sò independenza da la Ünion Soviétiga e al restorava l'indipendenta Repübliga da Lituània. I Soviétigh i respondeva ul növ da Giné mandant di trupp. Ul 13 01, pendent l'Atacch Soviétigh a l'edifizzi da la Television e Radio da stat, quatòrdas civilian i vegniva traa giò e püssée da 700 seriament ingiüriaa. L'Ünion Soviétiga la recognussiva l'indipendenza da la Lituània in Avost 1991.
Dapress da alura, Vilnius sa l'à rapidament tranformaa int una atent a scancelá ul sò passaa Soviétigh e la citaa a l'à emergii compagn una citaa moderna Europeana. Fisc di sò vecc construzzion i è staa renovelaa e una àrea comerzala e finanzera a l'è in desenvilüpament, espetada deventá ul principal distrecc administrativ sül costaa Nòrd da la flümm Neris. Chesta àrea la töö dent spazzi residenzial e al detaj, con l'edifizzi da la münicipalitaa e la moderna Tur Europa, 129m olta.
In 2009, Vilnius la sarà la capitala Europeana da la cültüra.
Geugrafía e clima[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vilnius a l'è sitüaa in Südèst Lituània (54°41′N 25°17′E), a la conflüenza da la flümm Vilnia e Neris.
La locazzion mia centrala da la citaa la pöl vess atribüida al canbiament int i confin da la nazzion al cors di sécoj; Vilnius al era, una völta, anca ul céntar geogràfic dal Gradücaa da Lituània.
Vilnius al è 312 km da la Mar Bàltica, e Klaipėda, ul principal port da mar. Vilnius al è conetaa par autopist a d'olt citaa magiur Lituaniann, compagn Kaunas (102 km), Šiauliai (214 km) and Panevėžys.
L'àrea corent da Vilnius a l'è 402 km quadraa. I edifizzi i cövar 20.2% da la citaa e in la restanta àrea, ul verd (43.9%) e aigua (2.1) i prevar.
Il climaa da Vilnius al è transizzional intra continental e oceànich. La temperadüra mediana anüala a l'è da +6.1 °C (43°F); in Giné la temperadüra mediana a l'è da −4.9 °C (23 °F), in Lüj +17.0 °C (62.6 °F). La precipitazzion mediana a l'è da apröf 661 milímetar par an.
I estad i pöö vess cald, cun temperadür sura 30 °C e i ivern frecc (anca -25 °C). I flümm e i lagh i giazza in chesta períoda da l'an.
Demogràfiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
In acordi al census 2001 par l'ufizzi resonal da stadístiga da Vilnius, al gh'era 542.287 inabitant in la münicipalitaa: 57.8% da Lituanian, 14% da Rüssian, 4.0% da Belarüssian e 0.5% da Giüdée.
Tourism[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vilnius al è una citaa cosmopolitana con divers architetür. I a püssée da 40 gees; restaurants, hotel e müsée i s'à desenvilüpaa daspus che Lituània a l'à declaraa l'independenza e i gióan da Vilnius i è drée a fá sü una repütazzion da citaa opsitala.
Cume un graan nümër de citaa de l'Etaa de Mèzz, Vílnius la s'è svilüpada intùrn al Münissipi.
La Citaa vecia da Vilnius, ul cénter istòrich, al è vün di püssée largh in Europa (3.6 km²). I püssée valüàbel sitt istòrich e cültüral i è concentraa chí. I edifizzi da la citaa vecia (i en gh'è apröv 1500) i è staa faa sü al lungh da sécoj, creant un spléndid mélange da diferent stil architectüraj. Malgraa Vilnius la sia cognossüda comè citaa baròca, i gh'è di esempi da Gòtic, Renassenza e d'olt stil. I principal vist da la citaa i è ul Castell da Gediminas e la plazza da la Catedrala, símboj da la capitala. La citaa vecia da Vilnius la fa part dal patrimoni monidal da l'UNESCO.
Economia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vilnius al è ul magiur cénter comerzal da Lituània e vün di püssée largh int i stat Bàltich. Malgraa al faga sü noma ul 15% da la povülazzion Lituaniana, al génera aprossimadament ul 35% dal prodüit interiur gross (PIG) www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php.
Religion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vilnius al è mültireligius e mülticültüral.
A la fin dal 19ein sécol ul nümer da sinagòg al feva püssée da 100[3].
Subdivisions[Modifega | modifica 'l sorgent]
La citaa da Vilnius a l'è fada sü da 20 elderat:
- Verkiai — al töö dent Baltupiai, Jeruzalė, Santariškės, Balsiai, Visoriai
- Antakalnis — al töö dent Valakupiai, Turniškės, Dvarčionys
- Pašilaičiai — al töö dent Tarandė
- Fabijoniškės — al töö dent Bajorai
- Pilaitė
- Justiniškės
- Viršuliškės
- Šeškinė
- Šnipiškės
- Žirmūnai — al töö dent Šiaurės miestelis
- Karoliniškės
- Žvėrynas
- Grigiškės — una citaa separada, tòlta dent la münicipalitaa da Vilnius
- Lazdynai
- Vilkpėdė — al töö dent Vingis parch
- Naujamiestis — al töö dent bus and train stations
- Senamiestis (Old Town) — al töö dent Užupis
- Naujoji Vilnia — al töö dent Pavilnys, Pūčkoriai
- Paneriai — al töö dent Trakų Vokė, Gariūnai
- Naujininkai — al töö dent Kirtimai, Salininkai, Vilnius International Airport
- Rasos — al töö dent Belmontas, Markučiai
Nòot e riferimeent[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Nümar da povülazzion per contea, citaa e münicipalitaa | Statistics Lithuania © Departament da Statística dal Governament da la Repüblica da Lituània. Access 02 05 2006.
- ↑ Egidijus Aleksandravičius, Antanas Kulakauskas; Carų valdžioje: Lietuva XIX amžiuje ("Lithuania under the reign of Czars in 19th century"); Baltos lankos, Vilnius 1996. Polish translation: Pod władzą carów: Litwa w XIX wieku, Universitas, Kraków 2003, page 90, ISBN 83-7052-543-1
- ↑ The Great Synagogue of Vilnius Ul Müsee Giudee Stataal Gaon da Vílnius
Liamm da fö[Modifega | modifica 'l sorgent]
- vista WikiSàtelit da Vílnius a WikiMapia
- Guida offizziala da la citaa
- Vita a Vílnius
- Vílnius Info - Adressari bàsic con locazzion e segnasitt dal Google Earth
- Legenda apröv la fondazzion da Vílnius
- TripVilnius - 196 pitür da Vílnius


text:
Locarn (distret)
El distrèt de Locarno (nòm uficiàl: Distretto di Locarno) l'è giü dei òt distrècc del Canton Tesin, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Locarn.
L'è 'l segónt distrèt piö grant del Canton Ticino per superfìce dòpo de chèl de Valmagia. La superfìce totàl del distrèt l'è de 551.4 km² e la popolasiù l'è de 61.814 abitàncc (dàto del 2008).
El teretóre del distrèt el comprènt le ài Verzasca, Centovalli, Unsernun e de Vergelet e 'n piö 'l töl dét apò le ìzole de Brissàch, endèl Lach Magiùr.
Diviziù aministratìvaModifega
El distrèt de Locarno l'è dividìt en 7 cìrcoi e 37 cümü:


text:
Intervenziuns parlamentaras sessiun d'avust 2013
- Damonda Tomaschett (Breil) concernent il tunnel lingia Tödi
Tier projects gronds dil traffic public (BAHN 2000 1. Etappe; NEAT) constatescha la Regenza grischun...
- Dumonda Blumenthal concernent la dotaziun da lecziuns en scolina
Cun il conclus da la regenza dals 15 da schaner 2013 èn las instituziuns ch'èn responsablas per las ...
- Dumonda Kappeler concernent la petiziun «Plazza da la posta a Cuira senza autos»
Ils 27 d'avust 2013 èsi vegnì cumenzà a rimnar suttascripziuns per la petiziun «Plazza da la posta a...
- Dumonda Kleis-Kümin concernent l'integraziun da fugitivas e fugitivs renconuschids / permissiuns dal status L
Ils ultims onns han singulas vischnancas grischunas constatà ina immigraziun pli gronda da fugitivas...
- Dumonda Lorez-Meuli concernent la mancanza da medis da chasa
Medias e medis da chasa fan ina lavur impurtanta per il provediment medical da basa da la populaziun...
- Dumonda Märchy-Caduff concernent naschientschas confidenzialas
Tras fanestras da pops han mammas en situaziuns difficilas la pussaivladad da dar lur uffants novnas...
- Dumonda Noi-Togni concernent il care team en il chantun Grischun, particularmain en la Mesolcina ed en las regiuns perifericas dal chantun
Di per di essan nus deplorablamain confruntads adina puspè cun catastrofas e cun tragedias. Quai val...
- Incumbensa Caduff concernent la cooperaziun al concept chantunal da spazi dal GR
L'UST elavura actualmain l'emprim concept da spazi per il chantun Grischun. Il concept da spazi è in...
- Incumbensa Claus concernent la revisiun da la lescha per promover la cultura
En connex cun la revisiun totala da la lescha davart il svilup economic e cun la creaziun d'ina lesc...
- Incumbensa da la fracziun da la PS concernent la promoziun da sanaziuns energeticas da manaschis d'hotellaria
Perquai che l'iniziativa cunter las abitaziuns secundaras è vegnida acceptada ils 11 da mars 2012 èn...
- Incumbensa Florin-Caluori concernent l'impurtanza dal Plan d'instrucziun 21 per il chantun Grischun e las cundiziuns generalas che ston esser ademplidas
Las directuras ed ils directurs da l'educaziun publica dals 21 chantuns da la Svizra tudestga han de...
- Incumbensa Kappeler concernent la promoziun da la reutilisaziun da material da construcziun
Per construir vias, edifizis ed ulteriurs stabiliments d'infrastructura dovri numerus materials ch'è...
- Proposta Pfäffli da prender in conclus direct concernent la precisaziun da l'UGCG areguard l'indemnisaziun da las commembras e dals commembers dal cussegl grond (indemnisaziun dal temp da viadi e da las spesas da viadi)
Tenor l'art. 40 da l'urden da gestiun dal cussegl grond (UGCG) survegnan las commembras ed ils comme...


text:
Murist
Murist a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.20 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 584 abitant.
El cumün de Murist al se tröva a una altitüden de 662 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bollion, Châbles, Chavannes-le-Chêne (VD), Cheyres, Les Montets, Nuvilly, Seiry, Treytorrens (VD).
L'è staa menziunaa per la prima volta in de l'ann 1228 col nom de Muris.
In del ann 1981 al so teritori gh'è staa agregraa i ex cumün de La Vounaise e Montborget, e in del 1992 l'ex cumün de Franex, che prima i eva independent
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Murist in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La raschun per reveder la lescha per l’intermediaziun da lavur e l’assicuranza cunter la dischoccupaziun è ina midada tar la Confederaziun: En l’avegnir duain persunas che perdan la lavur pudair emplenir ora a moda digitala ils formulars per survegnir indemnisaziuns. Quels van lura direct tar ils Centers regiunals per l’intermediaziun da lavur (RAV).
Cura che questa midada succeda n’è anc betg cler – la lescha federala na va betg en vigur avant la stad 2021. Tuttina sto il Grischun era adattar sia lescha.
Nus n'avain naginas libertads – las prescripziuns federalas èn fitg cleras.
Questa pitschna midada n'ha betg dà da discutar tranter deputadas e deputads – era perquai ch'i na sa mida uschiglio nagut tar il proceder e la lavur dals RAV's.


text:
Per tuts quatter è in tal inscunter stà ina premiera. Sandra ed Andri Baltermia han numnadamain avert lur isch-chasa per las duas politicras ed han discurrì cun ellas vid maisa-cuschina davart las premias per las cassas da malsauns che creschan ad in crescher.
Miraclas na pon era ellas betg far.
Anita Mazzetta (La Verda) e Martha Widmer-Spreiter (PBD) hajan prendì serius lur situaziun en famiglia. Uss speran Sandra ed Andri Baltermia ch'ellas prendian a cor lur discussiun – era sch'els èn cunscients ch'il tema è cumplex e ch'i dovra ina refurma pli gronda per evitar che las premias creschan uschè fitg sco ils ultims onns.
Sbassar ils custs da sanadad
Il recept magic na dettia betg, manegia Anita Mazzetta. I saja dentant impurtant ch'i vegnia spargnà tar ils custs da sanadad en l'entira Svizra e ch'i vegnia collavurà meglier. Martha Widmer-Spreiter è da l'avis ch'i fiss da restrenscher il dumber da lobists da las cassas da malsauns e da la farmazia en Chasa federala.
RR actualitad 11.00


text:
Lewis Hamilton sin Mercedes ha gudagnà il Grond Premi da furmla 1 da la Russia a Sotschi. Per Hamilton è quai l’82avel Grond Premida sia carriera. Il Brit da 34 onns ha profità la dumengia er dal fatg ch'il pilot da Ferrari, Sebastian Vettel, ha stuì dar si la cursa curt suenter la mesadad – quai pervi d'in defect vi dal sistem ibrid.
Segund è vegnì il collega da team da Hamilton, Valtteri Bottas e terz Charles Leclerc ch’era partì da la pole position. Ils 2 pilots dad Alfa Romeo, Kimi Räikkönen e Antonio Giovinazzi, èn vegnids 13 respectivamain 15avel.
RR novitads 15:00


text:
Tiefencastel
Tiefencastel (Casti in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 253 abitant e una süperfiss de 14.85 km², e al se tröva a una altitüden de 859 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tiefencastel l'è 'l capolögh del distret de l'Albula a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Alvaschein, Brienz/Brinzauls, Cunter, Filisur, Mon, Riom-Parsonz, Savognin, Stierva, Surava.
StoriaModifega
Tiefencastel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nomm de in Castello Impitinis[1].
L'andament storegh de la popolazion de Tiefencastel l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Las ovras electricas da Turitg vulan investir en trais ovras idraulicas dal Grischun. Pli exact en l'ovra pitschna Adont, e las duas ovras d'aua da dotaziun, Löbbia e Marmorera.
Cun questa decisiun vegnia sustegnida la midada sin il sectur d'energia e per la protecziun da l'ambient e dal clima, ha communitgà l'ovra.
La primavaira 2020 duai la construcziun da l'ovra Adont, datiers da Savognin cumenzar. Quest project custa radund 15 milliuns francs. Mess en funcziun duai ella vegnir la fin da l'onn 2021.
Per Löbbia è previs d'investir radund in milliun francs e per Marmorera radund 1,4 milliuns. Las lavurs da construcziun èn previsas l'onn 2020.
Ord l'archiv
Avant pli che 70 onns han ils abitants da Marmorera ditg gea a la vendita da lur vischnanca ed a la construcziun d’in lai da fermada. Oz è là, nua ch'il vitg era ina giada in grond lai.
RTR novitads 12:00


text:
Quai ch'è enconuschent:
- Il fieu n'è anc betg stiz dal tut. Ils pumpiers èn anc adina en acziun. Els ston stidar ils fieus pitschens dad ordadora. La statica dal hotel sto vegnir examinada avant ch'entrar.
- Ina persuna ha ina greva tissientada da fim, duas ina mez-greva. Quellas èn vegnidas sguladas cun la Rega a Cuira en l'Ospital chantunal. 10 persunas èn vegnidas blessadas e tractadas en il lieu.
- Ils radund 150 giasts, ch'èn vegnids evacuads, èn plazzads en auters hotels. Il donn vid il hotel è total.
- Ils pumpiers èn stads en acziun cun passa 100 persunas, ils pumpiers da l'entira Val Scanvetg cun sustegn da Cuira e Landquart. Uss lavura ina squadra pli pitschna.
- In spezialist da la polizia da fieu ha cummenzà cun investigaziuns. La raschun dal fieu n’è anc betg enconuschenta, scriva la polizia.
- La lingia da tren ad Arosa è stada interrutta durant la notg. Dapi las 08:48 curseschan ils trens puspè tenor urari.
Il venderdi suentermezdi
Curt suenter las quatter aveva Marcus Corai, il pledader da la polizia chantunala, confermà sin dumonda dad RTR l'incendi en il Posthotel ad Arosa. Il clom d'agid era rivà las 15:59 tar la polizia. Il di suenter communitgescha la polizia, ch'il fieu è rut ora en ina da las auzadas sut da l'hotel. Las forzas da salvament eran sin il lieu cun passa 100 persunas. Ils pumpiers da tut il Scanvetg han survegnì sustegn da Cuira ed èn per la saira perfin da Landquart. Trais pumpiers èn vegnids blessads levamain ed han pudì vegnir tractads sin il lieu.
Ils radund 150 giasts da l'hotel han pudì vegnir evacuads tuts. En las medias socialas cumenzan a cursar ils maletgs da l'incendi.
Tut ils giasts da l'hotel èn vegnids evacuads
Ad Arosa cumenza immediatamain la tschertga per dar alloschi als radund 150 giasts evacuads dal Posthotel, di Pascal Jenny, il directur da turissem dad Arosa. Suenter las set communitgescha la polizia la cifra da 13 persunas blessadas.
In um (85) ha ina greva tissientada da fim, in uffant (8) ed ina dunna (56) han ina tissientada main greva. Els èn vegnids sgulads cun trais helicopters da la Rega en l'Ospital chantunal a Cuira. 10 persunas cun tissientadas levas vegnan tractadas ad Arosa.Suenter las 21:00 ha la polizia communitgà ch'ils radund 150 giasts dal Posthotel sajan vegnids plazzads en auters hotels.
Il Posthotel è directamain sper il binari da la Viafier retica
Cun quai ch'il Posthotel sa chatta en vischinanza dals binaris da tren è stada interrutta la lingia da tren tranter Arosa e Litzirüti. Tranter las duas staziuns avevi dà in servetsch da bus. Tgi ch'era en viadi cun il tren aveva dentant da calcular cun dapli temp. Dapi la sonda a bun'ura cursescha il tren danovamain tenor urari.
La sonda a bun'ura: L'hotel è donnegià dal tuttafatg
L'avantmezdi suenter l'incendi èn ils pumpiers anc adina èn acziun cun ina trentina da persunas. I sa tracta da stizzar cuaditschs. Ils pumpiers lavuran da dador vart cun quai ch'igl n'è anc betg clar, in tgenin stadi che la statica da l'hotel sa chatta. La polizia communitgescha dentant, che singulas auzadas sajan curdadas en.
Dal Posthotel ad Arosa, in hotel da quatter stailas, è restada mo anc ina ruina ch'è donnegiada dal tuttafatg.
RR novitads 17:00++ / 06:00++
L'incendi en las medias socialas:


text:
Quai eran anc temps cur che Gion Barlac fascheva in pop..., dus pops, quatter pops, sis pops. Lura ha Gion Barlac ditg: stop cun pops. E quai fa uss a cusseglier guvernativ Claudio Lardi gronds quitads. En Grischun mancan numnadamain ils pops e sa chapescha las poppas.
Gion Barlac manglass puspè sa metter a la lavur. Dentant, pertge duess el far pops e per tgi? En il Forum sa fatschenta pader Clau Lombriser cun in tabu modern. El ristga da fufragnar en in vesprer e da survegnir insaquantas piztgadas.


text:
Dapi lur album da debut l’onn 2012 cun «Sulet», s’han Andi Juon, Julian Caduff e Flurin Bezzola sviluppads enavant. La nov’ovra dals Rebels sa differenziescha er da l’ultim album «Cur cha stun sü» e cuntegna er versiuns da cover.
Rinforzament d’ina dunna
Tut ils texts e las melodias vegnan da Flurin Bezzola sez. Nov fa part dals Rebels er la ghitarrista Catherine Fischer. Per ils tuns pli spezials cun l’accordeon è Paulin Oswald responsabel.
Sper iTunes tuttina er in disc
Malgrà che la vendita da discs cumpacts è regressiva, han ils Rebels tuttina er vulì edir lur chanzuns en la moda convenziunala. Per la registraziun dal nov album s’hajan els er sa laschà temp questa giada, ha declerà Flurin Bezzola.
Il resultat pon ins giudair en furma d’in concert cun festa sin il bain puril Röven suot a Zernez, sonda saira, 21 da matg 2016 a partir da las 20 h.
Sper il battaisem dal disc cumpact «Istorgias», vegnan ils Rebels sustegnids d’in’ulteriura band engiadinaisa: Cold Spirit, il link avra en ina nova fanestra.


text:
PARADOS DE HANNAH ARENDT
La frasa de Hannah Arendt
L’aplicazion, dan l relief, de na frasa de Hannah Arendt (“Kein Mensch hat das Recht zu gehorchen – Nessuno ha il diritto di obbedire – Deguni ne à l dërt de ulghé”) mira a mustré te na maniera tlera che l ie unì fat na reflescion da pert dla sozietà zevila sun l’opra n cuestion. L ntervënt uel storisé l lëur de Piffrader ti metan sëuravia elemënc nueves che contrabalanzëie i cuntenuc ideologics stersc, cundensei tla reprejentazion de Mussolini a ciaval y tla scrita fascista “crëier, ulghé, cumbater”.
Hannah Arendt (1906–1975) ie stata una dla figures nteletueles plu mpurtantes dl Nuefcënt. Filosofa, storica y politologa tudëscia de urigin judiera, iela unida sfurzeda a emigré ti Stac Unic do che l fova unì su l nazism. Dl 1951 iela deventeda zitadina americana. Tl medemo ann àla publicà a New York n liber per nglëisc dal titul “La urigins dl totalitarism”, che ie ncueicundì n tlassich tl ciamp dla nrescides sun la genesa di guvierns totaliteres dl nuefcënt, de chëi che la mët tla lum i aspec de razism y genozid, l antisemitism, l imperialism, la cancelazion dla lidëza, la propaganda y, n ultima, la dejumanità.
La zitazion n cuestion ie unida proniunzieda da Arendt te na ntervista tl radio dl 9 de nuvëmber 1964 cun Joachim C. Fest, n ucajion de chëla che la filosofa à dit testualmënter: “Kein Mensch hat bei Kant das Recht zu gehorchen” (“Secondo Kant nessuno ha il diritto di obbedire” o “Deguni ne à, a dì de Kant, l dërt de ulghé”). Nsci ulova Hannah Arendt rebater a chëla “banalità dl mel” che la ova usservà tla figura dl nazist Adolf Eichmann, sun chël che la ova n ucajion dl pruzes a Gerusalem publicà n articul dal medemo titul. Contra la giustificazion de truep nazisc d’avëi mé fat “cie che ti fova unì cumandà” y contra l tentatif de Eichmann de se refé nchinamei al imperatif categorich de Kant per giustifiché si cumpurtamënt, nen sfauzan defin l senificat, sotrissova Arendt l duvier etich individuel de messei se paré contra la tentazion totalitera, de refudé i ordenns ngiusc y de vester cuscienc dla fazions dl’azions che n fej.
Hannah Arendt
Da Wikimedia Commons, the free media repository


text:
“Gesamttiroler Wertungssingen” a Dispruch
Am 6. Gesamttiroler Wertungssingen am 12./13. November 2016 in der Musikschule Innsbruck nahmen 36 Chöre teil; davon kamen 14 aus Südtirol.
L Cor di Jëuni Ghërdeina dal “Gesamttiroler Wertungssingen” a Dispruch
N sada ai 12 y ai 13 de novëmber fova a Dispruch na manifestazion che ven metuda a ji uni trëi ani ulache cores da dut l Tirol possa cianté dan na giuria metuda adum da de plu dirighënc cunesciui a livel nternazionel. L fin ie chël de se prejenté per giaté na valutazion y na critica costrutiva per pudei miuré la cualitá dl cianté dl cor.
Danter plu categuries che n pudova cri ora se à l Cor di Jëuni Gherdëina scrit ite tla categuria “Cor mescedá” purtan dant pec dl livel C (literatura plu ria. Una na ciantia fova de ublianza y l autres pudova uni cor se cri ora nstës.
L Cor di Jëuni fova n raport ai autri bendebo n gran cor y ne ova belau nia lerch sun paladina. L pez de ublianza fova “Cantate domino” de Miŝkinis Vytautas, che fova danterauter nce n cumëmber dla giuria, pona “Magnificat” Andrea Gabrieli, la ciantia ladina “Do l tëmp” de Stefan Demetz y nce tlo n spiritual “The Battle of Jericho” arrangiá da Moses Hogan. L'acustica fova dassen suta tl Ursulinensaal dla scola de mujiga de Dispruch ma puremò fova l dirighënt Samuel Runggaldier dret cuntënt de coche la fova jita.
Do avëi ciantá jiva n giuror cun uni cor te n autra sala ulache l ti dajova reisc n “feedback”.
Sautá ora iel che ti ova dassen plajú coche fova metú adum l program dla cianties. L bel sonn dl cor, la ntunazion, la dinamica, la prejenza sun paladina fova dut ponc che univa teuc n cunscidrazion y che ie ënghe unìi laudei.
Da la 6 fovela po tan inant che univa cunedides la valutazions ufizieles per uni cor. L Cor di Jëuni Gherdëina a giapá te si categuria la valutazion “ezelënt”. La legrëza y l la sodisfazion fova sambën dassënn granda.
Per stlu jú a puntin chesc bel fin dl ena de mujiga iel uni ciantá y bala cun i giurores, daterauter à l Cor di Jëuni Gherdëina deberieda a autri ciantarins de autri cores abú l unëur de pudei ciante la ciantia “Cantate domino” sota la bachëta de l componist i giuror Miŝkinis Vytautas.
Ingrid Demetz
Isabella Mussner
Sëlva, 03.12.2016
Back to home


text:
Gia cura ch’ins arriva sin il plaz da ballarait a Glion Fontanivas èsi cler, qua mintgin che enconuscha mintgin. Famigliar amicabel gie ins savess dir ina truppa conspirativa che sa rimna per lur hobi.
Umens e dunnas, buobs e buobas gidan in l'auter da sa preparar, discurran e giaudan il star ensemen. Sin ils trais plazs da gieu na datti nagin arbiter. Ils puncts dumbran ils giugaders sezs. Dispitas, schebain il bal era en u ora, na datti betg.
Ils campiuns
Umens
- Andreas Catschegn / Philipp Brunner
Dunnas
- Nina Gallmann/ Andrina Carigiet
Mixed
- Lucas Tschaler / Andrina Carigiet
U 15 buobs
- Ferreira Erik / David Flurin Cabernard
U15 buobas
- Fiona Trepp / Emina Heinz
La nova categoria U17 Mixed
- Nicolas Cantieni / Anna Vesti
Spontan nova categoria U17 mixed
Che l’organisaziun è famigliara han ins sentì, cura che las trais giuvnas èn vegnidas sin il plaz, che eran crudadas ord il turnier a Grabs. Ensemen cun in pèr giuvens è vegnì organisà ina nova categoria U17 e quai è ina premiera en il Grischun, ha Roman Cantieni l'organisatur dals campiunadis grischuns a Glion ditg a RTR. La finala gudagnà quest titel grischun ha Anna Vesti ensemen cun Nicolas Cantieni.
La pli gronda gruppa als campiunadis èn stads cun 12 equipas ils umens. Là èn ils favurits Andreas Catschegn e Philipp Brunner ids cun las arbajas.


text:
I n’ha stgars betg tanschì per in plaz da podest per las gimnastas svizras. A Berna han ellas cuntanschì il quart plazs als campiunadis europeics. Giulia Steingruber, Ilaria Käslin, Caterina Barloggio, Stefanie Siegenthaler e Thea Brogli han totalmain fatg 165,721 puncts al final da squadra.
Il podest
Las Russas èn idas per la medaglia d’aur. Ellas han mussà ina cumpetiziun bunamain senza sbagls. Uschia han ellas puspè gudagnà ina concurrenza dapi il 2010. Ellas era lunsch davant las Englaisas ch’avevan gudagnà la qualificaziun. Durant il final han las gimnastas da la Gronda Britannia dentant stuì supportar intginas crudadas. La medaglia da bronz han las Franzosas pudì tschiffar. Cumpareglià cun la qualificaziun èn ellas stadas per bun tschintg e mez puncts meglras. La fin aveva la Frantscha 2,8 punts dapli che la Svizra.
RR novitads 20:00


text:
RTR: San ins gia tge ch'ins po spetgar per damaun?
Fabia Caduff: Ditg sincer, na... Quai è per il mument fitg grev da valitar. Sch’ins guarda tge ch'è vegnì scrit e ditg ils ultims dis – quai ch’ins auda era da funtaunas ord il conturn dals cussegliers federals, lura vegn quai probabel, ch'il Cussegl federal trametta damaun propostas per schluccar en consultaziun tar ils chantuns. Las decisiuns suenter la consultaziun dess quai lura pir en in’emna. Dentant tge propostas che pudessan vegnir tramessas en consultaziun n'èn era betg enconuschentas en quest mument. Probabel è, sch'ì vegn schluccà, lura vegnan abolidas las mesiras ch’en vegnidas introducidas sco ultimas – sco l’obligatori da lavurar a distanza.
Dentant sco menziunà, igl è grev da dir per il mument tge ch’ins po spetgar per damaun. La finala vegn quai decidì dals set cussegliers e cusseglieras federalas pir a la sesida.
RTR: Quai tuna dentant uschia, che ti na pensas ch'i dat gronds schluccaments?
Na quai pens jau propi betg. Las cifras èn anc adina plitost autas cun 1000-1500 cas novs d’infecziuns al di. Era procuran las mutaziuns dal virus per gronda malsegirezza. Las mutaziuns pudessan far crescher las cifras rasant tenor epidemiologas ed epidemiologs. Perquai accumpognan nus diversas mesiras segir anc pli ditg.
Il squitsch sin il Cussegl federal vegn però adina pli gronds. Oravant tut vegn pretendì da diversas branschas ed era da las partidas ina strategia dad exit. Ina tala vegn pretendì propi da tut las varts: da tut las partidas dal Cussegl federal – da dretga fin sanestra
RTR: Tge manegias ti?
I va per ina perspectiva per tut la populaziun – per las branschas, per tuttas e tuts che han serrà lur affars. Vul dir: ch’ins survegn indicaturs cura ch’ins po cumenzar a planisar da puspè avrir. In exempel è il sectur da la cultura. Sch’ins vul far in teater, lura dovra quai temp. Sch'i vegn decis dad oz sin damaun da puspè avrir ils teaters vul quai dir, che damaun na datti anc nagina preschentaziun. Sco emprim sto vegnir trenà e pir suenter po puspè vegnir vendì bigliets. Pir lura han ins puspè entradas. Perquai giavischan las branschas ina perspectiva, per esser pronts cura ch'i va puspè liber.
RTR: Ti has menziunà avant il squitsch sin il Cussegl federal e che quel e vegnì pli grond ils ultims dis. Nagina simpla situaziun per la regenza?
Igl è enorm grev da chattar in equiliber. Gist uss, cura che la populaziun è stancla. Il squitsch da diversas branschas è creschì anc ina giada enorm, tant era sco da diversas partidas. Per exempel da la Partida populara svizra vegn pretendì d'avrir tut subito, uschia era las pretaisas da la societad da masteranza. Auter travail.suisse, l’associaziun vul evitar in effect da jojo – pretenda dentant era ina perspectiva.
E la taskforce da scienza na recumonda insumma betg da schluccar uss. Be oz ha l’Uffizi federal da sanadad (BAG) anc ina giada menziunà quant fragila che la situaziun saja.
Resumà pon ins dir, ina strategia dad exit sto il Cussegl federal pli baud ni pli tard metter sin maisa. Ina tala dess era perspectiva, e gidass era che las mesiras vegnan purtadas vinavant da la populaziun. Però da pensar ch'i dat grondas schluccadas davent dal emprim da mars è illusoric. Mesiras vegnan franc e segir ad accumpagnar nus anc intgins mais.


text:
Roger Federer
Roger Federer, (Baśilèa, 8 'd Agóst dal 1981, a s lèś /ˈrɒdʒər ˈfɛdərər/ in Tedésc) 'l è 'n tenìsta śvìsar prufesiunìsta da 'l 1998, nùmar òṅ dal mónd par 302 stmani in tut (237 ad fila, da 'l 2 ad Favràr dal 2004 a 'l 17 'd Agóst dal 2008). 'L è élt 186 cm e al péśa 85 chilo. Al sò stîl clàsic ad śōg, fat ad cólp a 'l vōl e cun 'n arvèrs a na maṅ sōla, a s véd a fadìga in di sircùit d'l ATP, adèsa pîṅ ad piciadōr da fónd camp.
In dla sò caréra Federer 'l à vins darsèt tìtui dal Gran Slam (dapartùt), stanta-siē turnèo ATP (al prim a Milàṅ in dal Śnar dal 2001), e siē Masters. 'L à anc vins na mdaja 'd argìnt a gl'ulimpiàdi da par lò e una 'd òr in dópi.
Al sò rivàl stòric 'l è Rafael Nadal: sèg l'à vins siē finàli ATP pardénd-an trédas.
Caréra
Dòp avér fat al sò debùt in dal sircùit ATP in dal 1998, Roger al pòrta a cà al sò prim tìtul in Itâglia in dal 2001 baténd Julien Boutter. A e 'l Roland Garros e a Wimbledon al riva a i quàrt ma chè 'l è bòṅ ad far fóra Pete Sampras in sinc sét tirâ par 7-6 5-7 6-4 6-7 7-5, farmànd acsè al sò record ad vìnsiti ad fila a 31. Al finìs 'l an a 'l 13śum pòst.
In dal 2002 al fà 'n pas in avànti śgranfgnànd a la fiṅ d'l an al sèst pòst di tenìsta masć, rivànd in finàl in dal turnèo ad Miami pardénd da Andre Agassi. In dal 2003 al dvénta al prim śvìsar a vìnsar Wimbledon e 'l al fà cóntar 'l austragliàṅ Mark Philippoussis in finàl. Gl'urganiśadōr dal turnèo ad Gstaad i gh pòrt'n in regàl na vaca da lat par prèmi e lò al la tōś dand-'g al nóm ad Juliette. Ma al regàl più bèl al s al fà lò purtànd-'s a cà al Master dla fiṅ d'l an spasànd via Andre Agassi par 6-3 6-0 6-4, rivànd pò a èsar al nùmar dū dal ranking da drē ma tacâ a Andy Roddick.
Al 2004 al taca par lò a la granda, tant ch'al vins al sò secónd Slam (in Austràglia) e pò anc a Dubai, a Indian Wells e a Ambûrg. In sla tèra rósa al và fóra a 'l tèrs tùran a Parì p'r òpra dal braśigliàṅ Gustavo Kuerten ma al gh la cava a vìnsar par la prima vòlta in Śvisra (a Gstaad). In mèś, al sò secónd Wimbledon (Roddick al gh'à da cédar par 4-6 7-5 7-6 6-4).


text:
Mintga uffant enconuscha Globi. Inventà e creà la figura legendara ha Robert Lips l'onn 1932 e quai ensemen cun Alfred Brockman che ha scrit il texts. A chaschun dal giubileum da la fatschenta Globus è vegnì tschertgà ina buna campagna da reclama per quest giubileum. Ed uschia è Globi naschì L'emprim ha la figura dentant gì num Kimbukku. Quai num n'ha dentant betg chattà accoglientscha - uschia è la figura vegnida numnada Globi.
L'emprim cudeschs è vegnì edì il 1935 e quai cun il titel «Globis Weltreise». En tut datti ussa 87 cudeschs. Ed ussa datti schizunt era in cudesch per rumantsch. Il cudesch «Globi en il Parc Naziunal», il cudesch cun la pli stretga relaziun tar il chantun Grischun.