c: application/xml

text:
DICHIARAZIOUN UNIVERSELA DI DIRET UMEN
PREAMBLI
Considerèd che u riconoscimènt dla dignità cla riguèrda tot i mémbri dla famèia umèna e di su dirét, cumpagn e irrinunciabli, e costitués e' fundamènt dla libertà, dla giustizia e dla pèsa te mand;
Considerèd che la negazioun e el disprèz di dirét umèn i à port ma gist d'inciviltà che i ufènd la cuscinza dl'umanità, e che la cunquésta d'un mand duvè che al persouni al goda dla libertà at parola e at credo (foida) e dla libertà da la paura e da e' bsagn, l'è stè proclamèd cumè la piò granda aspirazioun dl'om;
Considerèd che l'è indispensabli che i dirét umèn i sia difois da lègi, se u s vò evitè che l'om u sia custrèt a ricora, cumè utma pusibilità, m'la ribelioun countra la tirania e l'opresioun;
Considerèd che l'è nicisèrii lavurè prì u svilòp ad relazioun d'amicizia tra toti al Nazioun;
Considerèd che i popli dli Nazioun Unidi ià ribadì tu Statut la su foida ti dirét umèn fondamentil, tla dignità e te valour dla persouna umèna, tl'uguaglienza di dirét dl'om e dla dona, e i à decis da lavurè prì e' prugrès suciél e prì un migliour tenour ad vita t'na libertà piò granda;
Considerèd che i Stèd dli Nazioun Unidi i s'è impegné a lutè, sla colaborazioun dli Nazioun Unidi stèsi, prì u rispèt e l'oservènza universèla di dirét umèn e dli libertà fondamentèli;
Considerèd che una concezioun unitèria at stì dirét e at stà libertà la è fondamentèla prì la completa realizazioun at tot stì impégn;
L'ASEMBLEA GENERELA
la proclama
la presènta dichiarazioun universèla di dirét umèn cumè ideél comun da cunquistè da tot i popli e da tot al Nazioun,s'u scop che ogni individui e ogni urganismi dla società, tnénd sempra presènta stà Dichiarazioun, u s'impègna a lavurè, s'l'insegnamènt e s'l'educazioun, prì u rispèt at stì dirét e at stlì libertà e ad garantin, miténd in àt iniziativi sempri piò numerousi at caratri naziunèl e internaziunèl, l'universèl e concrét riconoscimènt e rispèt, tent tra i popli di stés Stèd mémbri, quant tra quéi di teritòri che i è sotopost mla su giurisdizioun.
ARTICOLO 1 (Artécli 1)
Tot j essèri umèn i nàs lébri e cumpagn in dignità e dirét. Lou i è dutid ad rasoun e ad cuscinza e i à da operè, ognun ti cunfrunt at ch'j ilt, sa sentimint ad fratelènza.
ARTICOLO 2
Ogni persouna la à da beneficié at tot i dirét e at toti al libertà proclamid tla presènta Dichiarazioun, sènza alcuna distinzioun prì rasoun ad raza, ad culour, ad sesso, ad lèngua, ad religioun, ad idea pulética e upinioun divèrsi, ad nazionalità o suciéla, ad richèza, ad nascita o ad qualsiasi élta cundizioun.
Nisuna distinzioun la sarà stabilida tnénd count du stèd pulétich, giurédich o internaziunèl de paiois o del teritorii me quale una persouna l'aapartèn, c'u sia quest indipendènt, o c'l'èpa una aministrazioun fiducèria, o c'un sia autonomo, o c'u sia sugét ma qualsiasi tip ad limitazioun ad sovranità.
ARTICOLO 3
Ogni individuo l'à dirét ma la vita, m'la libertà e m'la sicurèza dla propia persouna.
ARTICOLO 4
Nisuna persouna la putrà èsa tnuda in stèd ad schiavitò o ad servitò; la schiavitò e la trata di s-cév al sarà pruibidi sata qualsiasi fourma.
ARTICOLO 5
Nisuna persouna la putrà èsa sotoposta m'la tortura o ma un tratamènt o punizioun crudeli, disumèni o degradènti.
ARTICOLO 6
Ogni individuo l'à dirét, at tot e' mand, m'u riconoscimènt dla su personalità giurédica.
ARTICOLO 7
Tot i è cumpagn davènti m'la lègia e i à dirét, senza discriminazioun, ma una uguèla protezioun da pèrta dla lègia. Tot i à dirét ma una uguèla protezioun countra ogni discriminazioun c'l'à sia cuntrèria m'la presènta Dichiarazioun cumè countra ogni incitamènt m'la discriminazioun stèsa.
ARTICOLO 8
Ogni persouna la à dirét ma una concréta pusibilità da fè ricours ma tribunil competint countra àt che i neghés i dirét fondamentil riconosciud ma èsa stèsa dala costituzioun o da la lègia.
ARTICOLO 9
Nisuna persouna la putrà èsa arèstèda, tnuda in prisoun o esiliéda arbitrariamènt.
ARTICOLO 10
Ogni persouna la à dirét, in pusizioun ad tutèla uguagliénza, ma una giosta e poblica udienza davènti m'un tribunèl indipendènt e imparziél, s'u scop da determinè i su dirét e i su duvir, e in piò da determinè la fundatèza ad qualsiasi acusa penèla c'la j venga rivolta.
ARTICOLO 11
Ogni persouna acusèda d'una colpa la è presunta inocénta fina a quand la su colpevolèza lan sia stè pruvèda legalmènt t'un prucés poblich, te quale li la abia avù tot al garanzì nicisèrii prì la su difoisa.
Nisuna persouna la sarà cundanèda prì azioun cumèsi o prì azioun non cumèsi al quali, t'e' mumènt c'agli è stè cumèsi o non cumèsi, lin fos prevésti cumè reéd sgand el dirét interni o sgand el dirét internaziunèl. Tu stès temp un putrà èsa infléta alcuna poina piò granda ad quèla prevésta te mumènt te quale la colpa la sia stè cumèsa.
ARTICOLO 12
Nisuna persouna la putrà èsa sotoposta ma interferenzi arbitrèrii tla su vita privèda, tla su famèia, tla su chésa, tla su corispondénza, né ma lesioun du su unour e dla su reputazioun. Ogni persouna la à dirét da èsa difoisa dala lègia countra al sudèti interferinzi o lesioun.
ARTICOLO 13
Ogni persouna la à dirét m'la libertà ad muvimènt e ad residénza drointa i cunfoin ad ogni Stèd.
Ogni persouna la à dirét da lasè qualsiasi paiois, cumprois e propii, e d'arturnè tu su paiois.
ARTICOLO 14
Ogni persouna la à el dirét da ciarché e da usufruì, at ch'j ilt paìs, rifug' dal persecuzioun.
St'el dirét un putrà èsa invuchéd te chés che la persouna la sia realmènt ricerchéda prì colpi non puletichi o prì azioun cuntrerii m'al finalità e m'i principi dli Nazioun Unidi.
ARTICOLO 15
Ogni persouna la à dirét ma una citadinènza.
Nisuna persouna la putrà èsa arbitrariamènt privèda dla su citadinènza, né del dirét ad cambié citadinènza.
ARTICOLO 16
Umni e dòni in età giosta i à el dirét da spusès e da fundè una famèia, senza alcuna limitazioun ad raza, citadinènza o religioun. Lou i à i stés dirét riguerd e' matrimonii, durent e' matrimonii e t e' mumènt du su eventuèl scioglimènt.
E' matrimonii e putrà èsa celebrèd snà s'u lébri e tutèl cunsèns di futur spus.
La famèia l'è la cellula naturèla e fondamentèla dla società e la i à el dirét da èsa difoisa dala società e da u Stèd.
ARTICOLO 17
Ogni persouna la à el dirét da avoi una proprietà su persunèla o insèn sa élta genta.
Nisuna persouna la putrà èsa privèda ingiustamènt dla su proprietà.
ARTICOLO 18
Ogni persouna la à dirét m'la libertà ad pensiir, ad cuscinza, e ad religioun; st'el dirét e cumprènd la libertà ad cambié religioun e ad cambié credo, e la libertà ad manifestè, singolarmènt o insèn sa elta génta, e sia in poblich che in privèd, la propia religioun o e' propii credo tl'insegnamènt, tli pratichi, ti gist religius e tl'oservènza di rituel.
ARTICOLO 19
Ogni persouna la à dirét ma la libertà d'opinioun e d'espresioun cumprois el dirét da no èsa molestèda prì la propia upinioun e quèl da ciarché, ricéva e comuniché infurmazioun e idèi usand tot i mèzi e senza riguerd ma cunfoin.
ARTICOLO 20
Ogni persouna la à dirét ma la libertà 'd riunioun e ad asociazioun pacéfica.
Nisun e pò èsa custrèt a fè pèrta d'una asociazioun.
ARTICOLO 21
Ogni persouna la à dirét da partecipè m'e' g-vèrni de propii paiois, sia diretamènt, sia prì mèzi ad rapresentint scilt liberamènt.
Ogni persouna la à dirét da èsa asunta in cundizioun ad parità t'j impiégh poblich de propii paiois.
La volontà populèra la è e' fundamènt dl'autorità de g-vèrni; stà volontà la à da èsa esprèsa da elezioun frequenti e leéli, organizèdi a sufrag' universèl e uguèl, a vot segrét, opure seguend una procedura ad vutazioun altretènt lébra e garantésta:
ARTICOLO 22
Ogni persouna, cumè pèrta integrènta dla società, la à dirét mla sicurèza suciéla, nonchè mla realizazioun atravèrs u sforz naziunèl e la cooperazioun internaziunèla e in armonia sl'organizazioun e al risoursi ad ogni Stèd, di dirét economich, suciél e culturil indispensabli m'la su dignità e m'u lébri svilop dla su personalità.
ARTICOLO 23
Ogni persouna la à dirét m'u lavour, m'la lébra scilta dl'impiegh, ma giosti e dignitousi cundizioun ad lavour e m'la protezioun countra la disocupazioun.
Ogni persouna, sènza nisuna discriminazioun, la à dirét m'una uguèla retribuzioun in cunfrount m'un uguèl lavour.
Ogni persouna c'la lavoura la à dirét ma una pèga giosta e dignitousa c'la garantésa ma se stèsa e m'la su famèia una vita umèna dignitousa e aiutèda, quand l'è nicisèrii, da d'j ilt mèzi ad protezioun suciéla.
Ogni persouna la à dirét da fundè dli organizazioun sindachéli e dèi la propia adesioun prì la difoisa di propii interis.
ARTICOLO 24
Ogni persouna la à dirét m'u ripos e m'el temp lébri, tnénd count ad conseguénza d'una giosta limitazioun dli ouri 'd lavour e ad ferie retribuidi.
ARTICOLO 25
Ogni persouna la à dirét d'avoi una cundizioun ad vita c'l'ai permèta da garantì la saluta e e' benèsri propii e dla su famèia, s'una atenzioun particulèra m'l'alimentazioun, m'i vistid, m'la chésa, mli medicini e m'i servizi suciél nicisèrii, e la à dirét m'la sicurèza ti chés ad disocupazioun, malatì, invalidità, vedovènza, v-ciaia e at tot i chés ch'i duvés cumpurtè la perdita di mèzi ad susisténza a cheusa ad fàt indipendint dala su volontà.
La maternità e l'infanzia agl'i à dirét ma curi e asisténza particulèri. Tot i burdill, nid al'intèrni de matrimonii o fura da e' matrimonii, i à da beneficié dla stèsa protezioun suciéla.
ARTICOLO 26
Ogni persouna la à dirét ma l'istruzioun. L'istruzioun la n'à da custè gnint almeno in riferimènt mli classi elementèri e fondamentèli. L'istruzioun elementèra la à da èsa ubligatoria. L'istruzioun tecnica e prufesiunèla la à da èsa m'la purtèda ad tot e l'istruzioun superioura la à da èsa altretènt acèsébla ma tot in cunsiderazioun de mèrit ad ciascun.
L'istruzioun la à da èsa indirizèda m'e' pin svilop dla personalità umèna e m'u rafurzamènt du rispèt di dirét umèn e dli libertà fondamentèli. Li la à da ricerché u svilop dla comprensioun, dla tolerènza, dl'amicizia fra toti al Nazioun, i grop ad razi divèrsi, i grop religius, e la à da favurì l'impègn dli Nazioun Unidi prì e' mantenimènt dla pèsa.
I genitur i à el dirét ad priorità tla scilta del tip d'istruzioun da dè m'i propii fiull.
ARTICOLO 27
Ogni persouna la à dirét da partecipè liberamènt m'la vita culturèla dla comunità, la à dirét da aprezè al belèzi dl'arte tli su svariédi fourmi e da contribuì m'e' prugrès dla scienza e da usufruì di su beneficc.
Ogni persouna la à dirét m'la protezioun d'j interis murèl e materiil proveniint da ogni produzioun scientefica, leterèria e artestica creéda da la persouna stèsa.
ARTICOLO 28
Ogni persouna la à dirét m'un ourdni suciél e internaziunèl te quale i dirét e al libertà proclamid tla presènta Dichiarazioun i posa èsa completamènt realizid.
ARTICOLO 29
Ogni persouna la à di duvoir ti cunfrunt dla comunità, snà drointa la quale l'è pusébli e' pin e lébri svilop dla su personalità.
Tl'esercizii di su dirét e dli su libertà ogni persouna la à da èsa sotoposta snà ma cli limitazioun stabilidi dala lègia prì garantì u riconoscimènt e u rispèt di dirét e dli libertà ad ch'j ilt e prì sudisfè al giosti necesità dla morale, dl'ourdni poblich e de benèsri generèl 't una società democratica.
Stì dirét e stlì libertà in pò, in nisun chés, èsa esercitid in cuntrast slì finalità e s'i princìpi dli Nazioun Unidi.
ARTICOLO 30
Nisuna pèrta dla presènta Dichiarazioun la pò èsa interpretèda tu sèns da arughés, da pèrta d'un qualsiasi Stèd o grop o persouna, un dirét da esercitè un'atività o da mèta in at un'azioun c'la épa u scop da prevariché di dirét o dli libertà proclamid tla Dichiarazioun stèsa.


c: text/html

text:
1959
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
29 09 - el Baix Camp: Aquada (o Aiguada) de Sant Miquel.
08 01 - Francja: elengjüü Charles de Gaulle presideent de la quinta Repüblica.
08 01 - l'Havana (Cuba): la trionfa la Revolüzziun Cubana con l'entrada a la citaa di trüpp de Fidel Castro.
10 03 - el Tibet: dopu 10 ann d'ocüpazziun Cinesa la comenza una revolta che la costarà la vita a centinée de miliée de citaditt e che la portarà a l'esili el dalai-lama Tenzin Gyatso.
09 06 - i Staa Ünii: a varan el George Washington, el primm sübmarin con míssil balístich.
01 12 - Washington (i Staa Ünii): dódas Staa a signan el Trataa Antàrtich, par gestiuná l'ocüpazziun de l'Antàrtida.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
17 01 - Barcelona: Joan Amades, el püssée graant folklorista Catalan.
03 03 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Louis Francis Cristillo, cognossüü coma Lou Costello, atuur de cínema Noort-american (n. 1906).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Posted by schwabplan.com
barid ahram.org.eg
bestweekevervh1.com schwabplan.com clause.com
svchwabplan.vcom sachwabplan.com schwabplan.colm schwaboplan.com schwabplan.fom schwawbplawn.com schwabplan.coom sfhwabplan.com schwabplaj.com scfhwabplan.cfom schwqabplan.com schwabllan.com schwabmplan.com schwabplna.com schwabplan.coml schwab-lan.com schwobplon.com scxhwabplan.cxom schuwabplan.com schwabpllan.com schwabplan.cpom schwabplajn.com schwabplan..com sxchwabplan.xcom schwabpmlan.com schwabplman.com schhwabplan.com scxhwabplan.cxom scthwabplan.com schwagplan.com echwabplan.com scghwabplan.com schwabplan.c0m schwabplann.com sdchwabplan.dcom scvhwabplan.cvom schwaplan.com cchwabplan.com schwabplah.com schwabplan.ocm schwbaplan.com schwabplahn.com schwabpllan.com schwabplan.comm sch2abplan.com scwhabplan.com shwabplan.com schwabplqn.com scuwabplan.com schwabplan.coj schwabpmlan.com schwabplab.com schwabpolan.com eschwabplan.com schwsbplan.com scuhwabplan.com schwabplan.clom schwabpilan.com sckhwabplan.ckom cshwabplan.com schwabplwn.com schwabplan.cpm schtwabplan.com schwsabplsan.com schwabplan.cokm schwabplaan.com schwabpolan.com schjwabplan.com schwabplan.om schwablplan.com swchwabplan.com sxchwabplan.com scyhwabplan.com schwabplan.coom schwaabplan.com schwavbplan.com sdchwabplan.dcom schwaqbplaqn.com schwabplan.vom schwabplan.coim schwqabplqan.com scywabplan.com schwabplan.ckm achwabplan.com schwwabplwan.com zchwabplan.com schwahplan.com dschwabplan.com scheabplan.com schweabplan.com schwahbplan.com wschwabplan.com schwabpkan.com schwabplan.dom schwabplan.colm schwabnplan.com scbwabplan.com xchwabplan.com sckhwabplan.ckom schwabplan.ciom schwzbplan.com schywabplan.com schwaqbplaqn.com zchwabplan.com schwabplan.cok schwab0lan.com schaabplan.com schwabplpan.com skhwabplan.kom schqabplan.com schwaabplan.com schwabhplan.com sdchwabplan.com schawbplan.com schwabplan.copm schwabpklan.com schwasbplasn.com schwabplanj.com svchwabplan.vcom schwqbplan.com chwabplan.com schwabplzn.com schwubplun.com sshwabplan.som schwobplon.com schwablan.com scbhwabplan.com schwwbplan.com schwabploan.com schwdabplan.com schwabplanb.com schwqabplqan.com schwabbplan.com schwablpan.com schwabplan.comm schwabpplan.com schwabplsn.com schwabplan.co shcwabplan.com schwabpln.com schwabplkan.com schwabplan.cmo skhwabplan.kom schgwabplan.com schewabplan.com schwagbplan.com schwabpplan.com scwabplan.com schqwabplan.com schwabplian.com scjwabplan.com scnwabplan.com schwanbplan.com scfhwabplan.cfom schwabplan.c9m schwabplan.cm aschwabplan.com schabplan.com scvhwabplan.cvom sschwabplan.com schwabplan.cim schdwabplan.com schwanplan.com schwawbplawn.com schwabplanc.om sfchwabplan.fcom svhwabplan.com schwabpaln.com schwabplancom schwabplan.como schwabplan.xom schwabplan.comp scdhwabplan.cdom schwabgplan.com schwabplam.com schwabplabh.com schwabpla.ncom schwabplan.ckom schwabvplan.com schawabplan.com sshwabplan.som schwabplan.con xschwabplan.com schwsabplsan.com sfchwabplan.fcom scchwabplan.com schwabplan.clm schwwabplwan.com dchwabplan.com schwavplan.com schwabpan.com schswabplan.com schwwabplan.com sch3abplan.com scjhwabplan.com schwabppan.com schwsabplan.com scnhwabplan.com schwabplan.copm schwabolan.com schwasbplasn.com sxchwabplan.xcom schwapblan.com schwabpoan.com schvabplan.com schsabplan.com wchwabplan.com schwabplan.cmom schwbplan.com scgwabplan.com schnwabplan.com sdhwabplan.com schwabpla.com schwubplun.com sechwabplan.com schwabplan.ccom scdhwabplan.cdom schwabplanh.com schbwabplan.com sxhwabplan.com


text:
Scundarōla
La scundarōla 'l è 'n śōg ch'a gh'piêś fer ai putèin quand i gh'àn soquànt post in dû 'ndèr a lughèr-es.
El règhli egl'ìn mìa cumplichèdi, tant che a scundarōla i gh'śógh'n anca i putèin dimòndi cìc: un ragasōl a bśògna ch'al còunta atàc a la "pòma" o "tana" per soquànt poc tèimp, dgènd di nùmer u anca na filastróca, mèinter che i só amìg i van a lughèr-es in di post piò misteriōś (mo anca dedrē a na scrâna a và bèin 'l istès): al tèimp ed catèr-i e ciamèr-i a la tana, al dév èser piò curt ch'i n'gh'la chèven prìma lōr ed rìvèr a fer pòma; altrimèinti i vìnsen chi èter e a tè 't tòca sèimper 'd stèr lè a cuntèr.
Vóś lighèdi
Colegamèint estèren
- (IT) D'in dû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it
- (IT) La vóś in sìm'a la Treccani


text:
1969
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
16 04 - Barcelona: a conferissan al Jordi Rubió i Balaguer el primm Premi d'Honor de les Lletres Catalanes.
29 10 - Califòrnia (i Staa Ünii): l'echip dirigida par l'informàtich Leonard Kleinrock la manda el primm messacc eletrònich d'un ordinador de la Henry Samueli School of Engineering and Applied Science (Los Angeles) fin a un altru sitüaa al Stanford Research Istitüte (aprööf de San Francisco), a traveers d'Arpanet, l'embriun d'Internet.
20 07 - maar de la Tranquilitaa (la Lüna): el mòdul lünaar "Eagle" de la naaf Apollo 11, lancjada par la NASA, la atèra con sücess con düü di tri guidaduur; par la prima völta l'omm al calpesta un astru distiint de la Tèra.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Joe Cocker
John Robert Cocker (Sheffield, 20 ad Maǵ dal 1944), cgnusû méj cuma Joe Cocker, 'l è 'n cantànt ingléś. In dla sò caréra 'l à tgnû a drē a la mùśica soul, blues e pop.
Biugrafìa
Al taca la sò caréra in dla sò sità quànd al gh'iva quìnd'ś an. Al sò prim grup al s ciamàva Avengers (Vendicadōr) e al druàva al nóm ad Vance Arnold. In séguit al grup al càmbia in Big Blues (1963) e pò finalmènt in The Grease Band (1966). Al sò prim sìngul 'l è la cover di Beatles I'll Cry Instead e pò i rìvan dòp Marjorine e With a Little Help from My Friends 'n atra cover dal quartét ad Liverpool.
In dal 1969 al canta a Woodstock ma pò al sò sucès in dal Régn Unî al taca a 'ndàr śò. 'L al mùcia invéci in di Stat Unî cun i braṅ Cry Me a River, Feelin' Alright e The Letter, qvésta chè sunàda da 'l viṿ la riva in dla Top Ten americàna.
A la fiṅ di an Stanta la sò caréra la gh'à 'n taj anc par via di sò prubléma cun 'l alculìśum. Al tórna a la granda in dla mità di an Utànta faghénd na cover dla canta scrita par Randy Newman You Can Leave Your Hat On p'r al film spurcaciòṅ 9 settimane e ½. Al fà anc un duét cun la Jennifer Warnes p'r al braṅ Up Where We Belong dla culòna sunóra 'd Ufficiale e gentiluomo, vinsénd acsè al Prèmi Òscar.
In séguit al dà vita a di àtar pès ad sucès cuma Unchain my heart (Dascadéna al mè cōr), When The Night Comes (Quànd a riva la nòt), N'oubliez jamais (A n daśmindgàr mai) e un duét cun Eros Ramazzotti dal 1998, That's all I need to know (Qvést 'l è tut qvél ch'a gh'ò da savér).
Discugrafìa
Àlbum
- 1968 - With A Little Help From My Friends
- 1969 - Joe Cocker!
- 1973 - Something to Say
- 1974 - I Can Stand a Little Rain
- 1975 - Jamaica Say You Will
- 1976 - Stingray
- 1978 - Luxury You Can Afford
- 1982 - Sheffield Steel
- 1984 - Civilized Man
- 1986 - Cocker
- 1987 - Unchain My Heart
- 1989 - One Night Of Sin
- 1991 - Night Calls
- 1994 - Have A Little Faith
- 1995 - The Long Voyage Home
- 1996 - Organic
- 1997 - Across From Midnight
- 1999 - No Ordinary World
- 2002 - Respect Yourself
- 2004 - Heart & Soul
- 2004 - Heart
- 2007 - Hymn for My Soul
- 2010 - Hard Knocks
- 2012 - Fire it up
Racòlti
- 1971 - Cocker Happy
- 1977 - Greatest Hits
- 1992 - The Best Of Joe Cocker
- 1999 - The Anthology
Da 'l Viṿ
- 1970 - Mad Dogs & Englishmen
- 1990 - Joe Cocker Live


text:
Dolar statünidens
El dolar di Stat Ünii (in ingles United States dollar o U.S. dollar o dumà dollar), cugnussüü anca 'me dolar amerigan e dolar USA, a l'è la muneda ufiziala di Stat Ünii del 7 de giügn del 1785. El simbul dupraa a l'è el $, anca se el Fund Munetari Internaziunal al dupra el US$. El codes ISO 4217 del dolar a l'è USD. L'emissiun del dolar a l'è cumpetenza de la Federal Reserve del 1929.
A l'è dividüü in 100 centesim (cents) cun simbul ¢. In urigen a l'era dividüü anca in 1000 "mill" che i hann dupraa fina a la segunda guera mundiala, quand che l'alümini a l'era vegnüü trop car e quij muned chì vareven trop poch per culpa de l'inflaziun.
El dolar di Stat Ünii a l'è muneda ufiziala anca in alter paes: l'Ecuador, El Salvador e Panama in America, Timor Est in l'Asia e i antigh dipendenz uceanigh 'me i Isul Marshall, i Stat Federaa de la Micronesia e Palau.
Muned e bijet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dolar a l'è dividüü in 100 cents cun simbul ¢. Incö i sò fraziun minur gh'hann el nom de:
- penny o cent: 1¢, cun la facia de l'Abraham Lincoln
- nickel: 5¢, cun la facia del Thomas Jefferson
- dime:10¢, cun la facia del Franklin Delano Roosevelt
- quarter: 25¢, cun la facia del George Washington
Muned de 50 ¢ (cun la facia del John Fitzgerald Kennedy) e de 1 dolar a hinn rar. I emissiun de bijet a hinn de 1 $, 5 $, 10 $, 20 $, 50 $ e 100 $. Un temp gh'eren anca bijet de 1000 dolar. I bijet gh'hann i facc di president Washington, Jefferson e Lincoln per i valur püssee bass; quela de l'Alexander Hamilton per i bijet de 10, de l'Andrew Jackson per quel de 20, de l'Ulysses S. Grant per i 50 e del Benjamin Franklin per i 100.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Ingles) Federal Reserve


text:
Còrdoba
Còrdoba (Córdoba in spagnöl) a l'è una cità argentina in del center-ovest de la pruincia umonima, che l'è anca la sua capital.
La gh'ha una süperfiss de 462 kmq e una pupulaziun d'un miliun de tresent cinquanta mila abitant. A l'è un impurtant sit de cumerci e indüstri (indüstria mecaniga, prudüziun de machinari, indüstria chimiga, indüstria del mangià). L'hann fundada in del 1573 e la gh'ha la üniversità argentina püssee vegia e un uservatori astrunomich. A l'è anca un impurtant sit cultüral.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'è gemelada cun:


text:
Tim Berners-Lee
Sir Timothy "Tim" John Berners-Lee, l'è nasìt ai 8 de zögn del 1955 a Lóndra. El s'è laureàt en fìzica 'ndèl 1976 al Queen's College de l'Università de Oxford. L'è cunsideràt el bubà del web.
Denàcc al bezògn de destreböéser e scambià enformasiù sö le sò ricérche endèna maniéra piö eficàce, Tim el g'ha svelöpàt le edèe che pò i è nìde a furmà el web. Lü e 'l sò grùpo i g'ha greàt chèl che per vìa de le sò inisiài en inglés el vé ciamàt: Linguàgio HTML (HyperText Markup Language); el protocòl HTTP (HyperText Transfer Protocol), e 'l sistema localizasiù de ogècc endèl web URL (Uniform Resource Locator). Nömerùze de le edèe del Berners-Lee se le retróa endèl progèt Xanadu.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I sò genitùr i éra matemàtich e i fàa part de la squàdra che g'ha mitìt en pé 'l Manchester Mark I (giü dei prim compiùter) a l'Università de Manchester endèl 1949. Berners-Lee el g'ha cuminciàt a stüdià a la Sheen Mount Primary School e dòpo l'è nat en nacc al Emanuel School de Wandsworth.
L'è stat 'n aliévo del The Queen’s College de Oxford endóche 'l g'ha partecipàt a la custrusiù de 'n compiùter fat co circùiti TTL, en procesùr Motorola 68000 e 'na televiziù ècia. El s'è laureàt en fìzica 'ndèl 1976.
El g'ha cunusìt la sò prìma spùza 'ntàt che l'ìa a Oxford e i g'ha cuminciàt a laurà a la Plessey Telecommunications Limited (Poole) come programadùr. Endèl 1978, el g'ha lauràt a la D.G. Nash Limited (ach amò a Poole) endóche 'l g'ha scriìt en sistéma operatìf.
Endèl 2001, l'è deentàt càpo del East Dorset Heritage Trust e per chèsta rizù 'l g'ha duzìt na a stà a Colehill.
Endèl dezèmber del 2004 el g'ha acetàt la càtedra de 'nformàtica a la scöla de eletrònica e informàtica de l'Università de Southampton, isé de püdì lauràga dré al sò progèt nöf, el Web semàntich.
Cariéra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berners-Lee el g'ha lauràt al CERN del zögn del 1980 enfìna al dezèmber del stès an. En chèsto perìodo, el g'ha prupunìt en progèt bazàt söl hypertext per rènder piö fàcil la maniéra de condivìder e agiornà le 'nformasiù 'ntra ricercadùr. En chèsto perìodo, el g'ha apò mitìt zó 'n progràma ciamàt ENQUIRE che però l'è mìa riàt a completà.
Dópo che 'l g'ha lasàt el CERN, endèl 1980, l'è nat a laurà a la John Poole Image Computer Systems Ltd., ma 'ndèl 1984 l'è turnàt a nà al CERN.
Endèl 1989, el CERN l'ìa el gróp de Internet piö grant de töta Europa e Berners-Lee el g'ha capìt che gh'ìa la pusibilità de de mèter ensèma l'Internet e l'hypertext (HTTP e HTML), e de chèsta uniù sarès nit fò che che adès l'è cunusìt come World Wide Web. El g'ha svelöpàt la sò prìma propòsta de Web endèl més de mars del 1989, ma 'l g'ha mìa utignìt granchè atensiù, isé, 'ndèl 1990 e co la colaborasiù de Robert Cailliau, i g'ha fat 'na reviziù del progèt che la vegnarà acetàda del sò dirigènt, Mike Sendall. El g'ha doperàt edèe e intüisiù mìa tat diferènte de chèle che 'l gh'ìa dopràt endèl sistéma Enquire per mèter sö 'l World Wide Web, e isé gh'è stat piö fàcil fa sö apò 'l prìm navigadùr (ciamàt WorldWideWeb e svelöpàt col NEXTSTEP) e 'l prim server Web che 'l ciamarà httpd (HyperText Transfer Protocol daemon).
El prim server Web l'ìa al CERN e l'è stat mitìt en lìnea ai 6 de óst del 1991. El CERN el g'ha furnìt 'na spiegasiù sö che ròba che l'ìa 'l World Wide Web, a che lauùr che ucurìa ìga 'n navigadùr e come mèter en pé en servidor Web. Chèsto l'è stat apò la prima directory Web del mónt, perchè 'l Berners-Lee el mantignìa 'na lìsta de óter sìti Web a parte 'l sò. Dàto che tat el software del server come 'l client i è stacc rindìcc acesìbii a gratis del CERN, el cör del internet Europeo a chèla época, la sò difuziù l'è stàda 'n gran svèlta. El nömer de server Web l'è pasàt de ventesés del 1992 a duzènt en utùer del 1995, e chèsto 'l dimustràa come che la nàa de léna la difuziù del internet.
Endèl 1994 el Berners-Lee l'è nat al Laboratòrio de Scènse de la Computasiù e de l'Inteligènsa Artificiàla del Massachusetts Institute of Technology (MIT). L'è nat a stà 'n Amèrica e 'l g'ha mitìt en pé 'l W3C, che amò 'ncö 'l dirìge. El W3C l'è 'n organìsmo 'nternasiunàl de standardizasiù de le tecnologìe Web, dirigìt en colaborasiù 'ntra 'l MIT, l'ERCIM fransés e l'Università de Keio en Giapù. Chèsta organizasiù la g'ha dicidìt che töcc i sò stàndard i g'héres de éser lìber, cioè, che töcc i püdìes doprài sènsa nesöna spéza, e chèsta sènsa döbe l'è stada giöna de le rizù perchè el Web l'è riàt a ìga la 'mportànsa che 'l g'ha al dé d'encö.
Endèl sò lìber Weaving the web (Tèser la talamóra), püblicàt endèl 1999, Tim Berners-Lee el spiéga pechè la tecnologìa web l'è lìbera e gràtis. El se cunsìdera al stès tép l'inventùr e 'l protetùr de la rét web.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàgina personàla endèl consòrsio W3C (en inglés)
- Abitàcol (en inglés)
- El sò lìber Weaving the web (en inglés)
- La biografìa de Tim Berners-Lee (en inglés)
- Blog de Tim-Berners-lee (en inglés)


text:
Silvio Berlusconi
Artéccol in dialatt bulgnais
Silvio Berlusconi (Milàn, 29 ed setanber 1936 - ancåura al månd) l è stè al presidänt dal cunsélli itagliàn. Dåpp èser advintè récc cme padrån intl' indòsstria d'l editurî, dal costruziòn e dal telecomunicaziòn, al fundé dal 1994 al partîd Forza Italia.
Dal 1994 al vénz agli eleziòn puléttich e al dvénta presidänt dal cunsélli par la prémma volta. Al prémm guéren al va zå parché al trova da dîr cun qui d'la Lega Nord d' Umberto Bossi.
Dåpp di an pasè a l opposiziån dal 2001 al vénz n'ètra volta agli eleziòn pulétichi a chép d'la coaliziån ed dèstra ch'al dà vétta al scånd guéren Berlusconi. Dal 24 d'avréll dal 2005, dåpp na crisi puléttica dagli eleziòn regiunèl, al dà vétta al térz guéren Berlusconi, ch'al dura fén al mais d'avréll dal 2006. L'avêva pêrs äli eleziån dal 2006, vénti da Romano Prodi. Dåpp ch'al guêren Prodi l'è andè zå l'è turnè a vénzer qualli dal 2008 e adèss l è al presidänt dal Cunsélli itagliàn.
Al 19 'd Agóst dal 2009 Silvio Berlusconi al fà n'intervìsta al setimanàl Chi dirét par Alfonso Signorini e al gh diś che lò in dal sò vita al n à mai fat di festèṅ, ch'al n s cata briśa cun dal baghéti cun méno ad 18 an e che a cà sua al n à mai ciamâ dal parsòni pòc sèri.[1]
Nòti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Berlusconi al dascór cun Signorini libero-news.it, Agóst 2009


text:
Borzonasca
Borzonasca (en lìgure: Borsonasca) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 103 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 80,0 km² e 'na densità de popolasiù de 26 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Mezzanego, Ne, Rezzoaglio, San Colombano Certénoli, Santo Stefano d'Aveto, Tornolo (PR), Varese Ligure (SP).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Borzonasca l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Budapest
Budapest (Aquincum in latin; Budimpešta in di lenguf jugoslav, del tudesch Bud im Pest; Budapešt' in cech e sluach) a l'è la capital de l'Üngheria.
A l’è anca la prima cità de l'Üngherìa per pupulaziun, cun 1.698.106 abitant, 2.571.504 se cuntum anca tüta l'area metrupulitana (2007).
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fiüm Danubi el traversa la cità de Budapest.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Budapest a l'è nassüda in del 1873, quand che hinn staa giuntaa insema i cità de Buda, Obuda e Pest.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bùdapest a l'è gemelaa cun:
- Berlin, Germania
- Bucarest, Rumania
- Fort Worth, Stat Ünì d'America
- Franchfort sül Men, Germania
- Istanbul, Türchia
- Lisbuna, Purtugal
- New York, Stat Ünì d'America
- Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
- Tel Aviv, Israel
- Varsavia, Pulonia
- Viena, Austria
- Zagabria, Cruazia


text:
Johannes Kepler
Johannes Kepler (nasìt a Weil der Stadt, en Germània, ai 27 de dezèmber del 1571 - mórt a Ratisbona, Germània, ai 15 de noèmber del 1630), cunusìt de sòlet col nòm de Kepléro, l'è stat 'na figüra fondamentàl de la revulusiù scentìfica. Astrònomo e matemàtich todèsch, cunusìt suratöt per le sò Légi sùra 'l müimènt dei pianéti sö 'n òrbita entùren al Sul. L'è stat en colaboradùr de Tycho Brahe, che 'l sostetöesarà come matemàtich imperiàl de Rodólfo II.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kepler l'è nasìt endèna famìa de religiù catòlica protestante luteràna, che stàa 'ndèla cità de Weil der Stadt endèl Baden-Württemberg. El sò nóno l'ìa stat el sìndech de la cità, ma a l'época che l'è nasìt Keplero, la famìa l'ìa 'n decadènsa. Sò pàder, Heinrich Kepler, l'ìa 'n mersenàre del ezèrcit del Dùca de Württemberg e sicóme che l'ìa quàze sèmper en campàgna militàr, a la sò cà el restàa póch.
Sò màder, Catherine, la mandàa aànti 'na locànda, ma la fàa apò la guaridùra e l'erborìsta, chèste atività piö 'n nacc endèi agn le ghe costarà l'acüza de éser 'na strìa. Kepléro, nasìt sitimì, el g'ha patìt töta la vìta de 'na salùte dèbola. A tré agn el g'ha ciapàt sö 'l vaiòlo, e come conseguènsa ghe restarà 'na vìsta mìa tat bùna. Nonostànte la sò salùte però, l'è stat en pipì desedàt che ghe piazìa 'mpresiunà i viazadùr che se fermàa a la locànda de sò màder co la sò braüra e 'l sò talét en matemàtica.
A fà nàser l'enterès de Kepléro per l'astronomìa g'ha aidiàt apò i sò genitùr: quan che 'l gh'ìa sich agn, i l'ha portàt a éder la cométa del 1577; piö tàrde 'l lasarà scriìt che sò màder la l'éra portàt söndèn dòs per vidìla. A nöf agn sò pàder el ghe fà éder la eclìsi de lüna del 31 de zenér del 1580, e apò a ché 'l regordarà che la Lüna la parìa bastànsa rósa. Keplero piö tàrde 'l stüdiarà 'l fenòmeno e 'l darà la spiegasiù endèn giöna de le sò òpere òtica.
Endèl 1584, el và 'ndèl Seminàre protestànt de Adelberg e du agn piö tàrde, al Seminàre superiùr de Maulbronn.
L'oté lé 'l sò diplòma de fì dei stüde e 'ndèl 1589 el cumìncia a stüdià a l'università de Tubìnga. El sò profesùr de matemàtica, l'astrònomo Michael Maestlin, el g'ha 'nsegnàt el sistéma eliocèntrich de Copèrnico, matéria che 'l riservàa apéna per i sò stüdèncc piö brài.
Endèl 1615, sò màder, che alùra la gh'ìa 68 agn, la vegnarà acüzàda de éser 'na strìa. Kepléro, sigür de la sò inocènsa, el pasarà sés agn a difindìla deànti ai tribünài. Sò màder la pasarà 'n an seràda sö 'ndèla tór de Güglingen e la vegnarà liberàda ai 28 de setèmber del 1621. Endebulìda per i agn dür dei procès de la prizù, la mörarà sés més dòpo.
Keplero el mörarà endèl 1630 a Ratisbóna, en Baviéra, a l'età de 59 agn.
Endèl 1632, endèla Guèra dei Trent'Agn, l'ezèrcit svedés el desfarà fò la sò tómba e le càrte dei sò stüde le narà perdìde 'nfìna al an 1773. Recüperàcc de Caterìna II de Rüsia, adès i se tróa al Oservatòrio de Pulkovo a Sanpietrobùrgo.
Òpera Scentìfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo ìga stüdiàt teologìa a l'università de Tubìnga, inclùzo l'astronomìa condèn sotenidùr de le edèe del Copèrnico, el g'ha 'nsegnàt al seminàre protestànt de Graz. Keplero 'l pröarà a comprènder le légi del müimènt dei pianéti per 'na gran part de la sò vìta.
Endèl 1596 Kepléro 'l g'ha scriìt en lìber endèl qual el g'ha spiegàt le sò edèe. Misterium Cosmographicum (El mistéro còsmich). Dàto che l'ìa 'n òm de vocasiù religiùza bèla sàlda, Kepléro 'l vidìa 'ndèl sò modèl cosmològich 'na celebrasiù de l'ezistènsa, de la sagèsa e de l'elegànsa del Signùr. El g'ha scriìt: «me ülìe éser en teòlogo; ma adès me se rènde cönt che per mès del mé sfórs, el Signùr el pöl véser celebràt apò co l'astronomìa».
Endèl 1600 l'acèta la propòsta de colaborà col astrònomo 'mperiàl Tycho Brahe, che alùra 'l gh'ìa mitìt en pé 'l piö 'mportànte cèntro de oservasiù atronòmica de la sò época. Tycho Brahe 'l gh'ìa a dispuzisiù chèi che alùra i éra i piö precìs dàti de oservasiù astronòmica dei pianéti ma la situasiù dei rapórcc 'ntra Keplero e Brahe l'ìa cumplicàda e i se fidàa mìa tat de giü con l'óter. Keplero 'l riarà a ìga 'n mà i dàti del Brahe apéna dòpo de la mórt de chèsto, dàti che i éra 'n bèl tòch piö precìs de chèi che 'l gh'ìa ìt a dispuzisiù 'l Copèrnico. Endèl stüdià chèsti dàti, suratöt chèi del müimènt retrògrado de Màrte, el s'è rindìt cönt che 'l müimènt dei pianéti el püdìa mìa éser spiegàt col modèl che 'l gh'ìa 'ndèl có lü, bazàt sö i poliédri perfècc e l'armonìa de le sfére.
Keplero 'l se rifüdàa de acetà che 'l Signùr el gh'ìes mìa dispunìt i pianéti segónt dele figüre geométriche sèmpe, e isé 'l s'è dedicàt con ustinasiù a pröàl con ògna sórt de cumbinasiù de sércoi. Quan che 'l s'è cunvincìt che coi sércoi se püdìa mìa alùra 'l g'ha pröàt coi ovài. Endèl véder che pò a con chèi gh'éra mìa mèzo de rià a 'na spiegasiù el g'ha pröàt co le elìsi e con chèle a la fì el troarà chèle che le restarà famùze col nòm de trè légi (püblicàde endèl 1609 endèla sò òpera Astronomia Nova). Chèste scopèrte le g'ha portàt stüpur endèl mónt scentìfich de alùra e i l'ha fat conóser de töcc come 'l piö brào astrònomo de l'época, ma a lü gh'è restàt adòs 'na sèrta delüziù per la mancàda dimostrasiù de la sò intüisiù del prensépe, cioè chèla de l'armonìa de le sfére (perchè pò nà a catà sà le elìsi — el dizìa — semài che gh'è i sércoi che i è piö sèmplici?).
Endèl 1627 el g'ha püblicàt le Tabulae Rudolphine, a le quàle 'l g'ha dedicàt en sfórs enòrme, e che i è stàde doperàde per de piö d'en sècol en töt el mónt per calculà la puzisiù dei pianéti e de le stèle. Co le légi del müimènt dei pianéti l'è stat bù de preéder el pasàgio de Vènere del an 1631 isé de confermà 'na ólta per töte la sò teorìa.
Le trè légi de Kepléro[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al tép de la sò colaborasiù col Tycho Brahe el g'ha mai püdìt stüdià i dàti del müimènt aparènt dei pianéti perchè 'l Tycho el se rifüdàa de dàga chèste 'nformasiù. Dòpo la mórt de Tycho, 'nvéce el riarà a ìga 'n mà i dàti precìs de le òrbite dei pianéti che per agn i éra stàde oservàde e marcàde zó. Gràsie a chèsti dàti, Keplero el pödarà dedùcer le òrbite reài dei pianéti. Per fürtüna, Tycho el s'ìa concentràt sö Marte, che 'l g'ha 'n elìtica bèla marcàda, sedenò ghe sarès stat difìcil al Kepléro de rindìs cönt che le òrbite dei pianéti i éra elìtiche. En prensépe Keplero 'l g'ha pröàt a spiegà le òrbite aparèncc coi sércoi, perchè 'l i a cunsideràa le traietòrie piö perfète, ma i dàti oservàcc i cuincidìa mìa coi càlcoi, e chèsto 'l ghe dülìa al Keplero, ma dàto che 'n erùr de 8 minücc de arch el püdìa mìa fa aparì de mìa idìl, Keplero 'l g'ha capìt che 'l duzìa abandunà i sércoi, ma chèsto per lü 'l significàa che ghe tocàa abandunà apò a l'edèa de 'n "mónt perfèt". A la fì 'l pröarà a doperà le fòrmiule de le elìsi, 'na figüra stràna discriìda de Apolònio de Pèrgamo endèn giöna de le òpere salvàde de la distrüsiù de la bibliotéca de Alesàndria, e 'l scopresarà che chèste le cuincidìa a la perfesiù co le oservasiù del Tycho.
El gh'ìa scuprìt la prìma lége de Keplero:
- "I pianéti i g'ha müimèncc elìtich entùren al Sul, e chèsto l'è colocàt endèn giü dei föch de l'elìse".
Dòpo chèsto rezültàt emportànte, Kepléro 'l s'è dedicàt apéna a oservà i dati e caàn de le cuncluziù e sènsa nesöna edèa pre-cuncepìda. El riarà a stabeléser la velocità del pianéta sö la sò òrbita e 'l troarà la segónda lége:
- "I pianéti, endèl sò percórs sö l'elìse, i 'ntercèta le stèse àree endèn stès tép".
Per en bèl pó tép, el Keplero el g'ha püdìt confermà apéna chèste dò légi pò a per el rèst dei pianéti. Zà apéna isé el sarès stat en rezültàt spetacolàr, ma restàa amò de mèter en relasiù le traietòrie dei pianéti 'ntrà de lùre. Dòpo divèrsi agn, el scopresarà la tèrsa, e 'n grant emportànta, lége del müimènt dei pianéti:
- "El quadràt dei perìodi dei pianéti l'è prupursiunàl al cübo de la distànsa média del Sul."
Chèsta lége, ciamàda apò lége armònica, ensèma a le ótre dò légi, la pirmitìa de ünificà, preéder e comprènder töcc i müimèncc dei àstri.


text:
El Cairo
El Càiro (القاهرة/al-Qāhira, ufizialment, in arab; مصر/Miṣr püssee infurmalment; Masr in de la prunüncia lucal; Cairo in ingles; Le Caire in frances; Cairus in latin) a l’è la capital de l'Egit.
A l'è anca la prima cità egiziana per pupulaziun, cun pressapoch 15 miliun d'abitant (2002), e vüna di cità püssee grant del mund.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A El Cairo al passa el Nil. La sua zona uraria a l'è dò ur a est del meridian de Greenwich.
Persunagg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bassem Youssef: dutùr e còmich
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Càiro a l’è gemelaa cun:
- Stucarda, Germania
- Istanbul, Türchia
- Khartoum, Sudan
- New York, Stat Ünì d'America
- Rahim Yar Khan, Pakistan


text:
Pistoia (Pistoria 'n latì; Pistoya 'n spagnöl; Pistoie 'n fransés stòrich) l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima.
La g'ha presapóch 90.040 abitàncc (dàto ISTAT del setèmber 2009), 'na superfìce de 236 km² e 'na densità de 380 ab./km².
El cümü de Pistoia 'l cunfìna coi cümü de Agliana, Cantagallo (PO), Granaglione (BO), Lizzano in Belvedere (BO), Marliana, Montale, Piteglio, Porretta Terme (BO), Quarrata, Sambuca Pistoiese, San Marcello Pistoiese, Serravalle Pistoiese.


text:
Gianni Morandi
El Gianni Morandi, nassuu Gian Luigi Morandi (Monghidoro, 11 de dicember 1944) a l'è on cantant italian.
L'è vun di cantant italian pussee cognossuu in del sò Paes e anca de foeura, cont ona cariera che la gh'ha pussee de cinquant'agn. L'ha traversaa tutta la storia de la canzon italiana moderna, e l'ha venduu almanch 50 milion de disch in gir per el mond.
L'ha cognossuu el sò sucess al princippi di Agn Sessanta, anca se in del desenni che l'è vegnuu dopo el gh'ha 'vuu di critegh minga bei e l'ha venduu minga tant. A partì di Agn '80 l'è tornaa vun di cantant pussee popolar e l'ha presentaa anca on fracch de trasmission televisiv.
Del 2010 a l'è anca president onorari de la squadra de ballon de Bologna.


text:
Aleksandr Isaevič Solženicyn
Aleksandr Isaevič Solženicyn (in russ 'AлekcáHдp ИcáeBич CoлжeHи́цыH') (Kislovodsk, 11 de disembar 1918 – Musca, 3 de agust 2008) l'è staa'n prigiunier, storégh, scrituur e dramatürg e russ. L'è staa premi Nobel in del 1970 per la literadüra, ma quatr ann de poeu l'è staa esiliaa del regim Comünista de l'Union Suvietica. Quand che el regim l'è finij, l'è turnà in Rüssia in del 1994. L'è staa, in di ultim ann, un sostenidur del Putin e de la pulitega tradiziunala; l'è anca staa'n condutur de'na trasmisiun televisiva de pulitega, senza tropa fortuna.


text: 1Ñaã nixĩ i norü ügü i ore i mexü̃ ya Ngechuchu ya Cristu ya Tupana Nanechiga. 2Rü nuxcümaü̃cü ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Ichaía ümatüxü̃ ga Tupanaãrü ore, rü ñanagürü: “Cupe̱xegu chayamu i chorü orearü ngeruü̃ na namexẽẽãxü̃ca̱x i cumaü̃. 3Rü dauxchitawa i ngextá taxúema íxãpataxü̃wa rü tá nangẽxma i wüxi i duü̃xü̃ i ngẽ́ma tagaãcü ñaxü̃: ‘¡Pegü pemexẽẽ̱x naxca̱x ya Cori. Rü naxca̱x ipeyanawe̱xãchixẽẽ̱x i perü maxü̃!’ ” ñaxü̃ tá. 4Rü Cuáü̃ rü dauxchitawa ga ngextá taxúema íxãpataxü̃wa nango̱x rü yéma ínanabaiü̃xẽẽ ga duü̃xü̃gü. Rü namaã nüxü̃ nixu ga na namexü̃ na Tupanaca̱x nadaugüxü̃ rü ínabaiü̃xü̃ na Tupana nüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x ga norü pecadugü. 5Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga Yudéaanecü̱̃ã̱x rü ĩãne ga Yerucharéü̃cü̱̃ã̱x rü yéma Cuáü̃xü̃tawa naxĩĩxü̃ ga na nüxü̃́ iyanaxĩnüẽxü̃ca̱x. Rü nümagü rü norü pecadugüxü̃ yéma nayarüxugüxü̃, rü Cuáü̃ rü natü ga Yudáü̃wa ínayabaiü̃xẽẽtanü. 6Rü naxchiru ga Cuáü̃ rü cameyuta̱xanaxca̱x nixĩ, rü norü goyexü̃ rü naxcha̱xmünaxca̱x nixĩ. Rü beruremaã rü munümaã naxãwemü. 7Rü Cuáü̃ rü yema nüxü̃ yaxuxü̃ ga orewa, rü ñanagürü: —Choweama tá ne naxũ ya choxü̃ rüyexeracü. Rü choma rü taxuwama chame rü bai na ichayarümaxãchixü̃ na íchayaw̱ẽxü̃ca̱x i norü chapatucunügü. 8—Choma rü dexáwamare pexü̃ íchabaiü̃xẽẽ, natürü nüma rü tá Tupanaãẽ i Üünexü̃ pexna nanguxẽẽ —ñanagürü ga Cuáü̃. 9Rü yema ngunexü̃gügu, rü Ngechuchu rü ínaxũxũ nawa ga guma ĩãne ga Nacharétu ga Gariréaanewa yexmane. Rü Cuáü̃ rü natü ga Yudáü̃wa ínanabaiexẽẽ. 10Rü yexguma dexáwa ínaxü̃ãchigu, rü Ngechuchu nüxü̃ nadau ga na yangenaxü̃ ga daxũwa. Rü yema Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü wüxi ga muxtucurüü̃ inanago, rü Ngechuchuna nangu. 11Rü daxũwa inanaxũ ga wüxi ga naga ga ñaxü̃: —Cuma nixĩ i Chaune i cuxü̃ changechaü̃xü̃chixü̃ rü cumaã chataãẽxü̃chixü̃ —ñaxü̃. 12Rü yemawena rü Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü dauxchitawa ga ngextá taxúema íxãpataxü̃wa Ngechuchuxü̃ naga. 13Rü yéma nayexma ga 40 ga ngunexü̃. Rü naẽü̃gü ga idüraexü̃ íyexmagüxü̃wa nayexma, rü ṉg̱oxo ga Chataná rü nüxü̃ naxü. Natürü Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü ga daxũcü̱̃ã̱x rü Ngechuchuxü̃ narüngü̃xẽẽgü. 14Rü nawena ga poxcupataü̃gu na napoxcuxü̃ ga Cuáü̃, rü Gariréaanewa naxũ ga Ngechuchu na naxunagüãxü̃ca̱x ga Tupanaãrü ore i mexü̃. 15Rü ñanagürü: —Marü nawa nangu i ngunexü̃ ga Tupana nagu unetaxü̃, rü pexca̱x ningaica na perü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃. ¡Rü ñu̱xma rü name nixĩ i Tupanaca̱x pedaugü rü peyaxõgü i ngẽma norü ore i mexü̃! —ñanagürü. 16Rü yexguma naxtaxa ga Gariréaanacügu yaxũxgu ga Ngechuchu, rü yéma nüxü̃ nadau ga Chimáũ rü naẽneẽ ga Aü̃dré. Rü nümagü rü woetama püchaetanüxü̃ nixĩgü rü yéma naxtaawa napüchaegü. 17Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Chowe perüxĩ rü tá pexü̃ charüngü̃xẽẽ na chauxü̃tawa penagagüxü̃ca̱x i duü̃xü̃gü! —ñanagürü. 18Rü yexgumatama ga yema taxre, rü yéma nanawogü ga norü püchagü. Rü Ngechuchuwe narüxĩ. 19Rü yéamaxü̃ra naxũ ga Ngechuchu, rü yéma nüxü̃ nadau ga Chaü̃tiágu rü naẽneẽ ga Cuáü̃. Rü Zebedéu nanegü nixĩgü ga nümagü. Rü wüxi ga nguewa nayexmagü, rü yéma ínanangáitagü ga norü püchagü. 20Rü yexgumatama Ngechuchu naxca̱x naca. Rü nümagü rü yéma nguewa tüxü̃ nata̱xgü ga nanatü ga Zebedéu namaã ga tümaãrü puracütanüxü̃gü, rü Ngechuchuwe narüxĩ. 21Rü ĩãne ga Capernáũwa nangugü. Rü yexguma ngü̃xchigaarü ngunexü̃wa nanguxgu, rü Ngechuchu rü ngutaque̱xepataü̃wa naxũ rü yexma naxücu. Rü yéma inanaxügü ga na nangúexẽẽtaexü̃. 22Rü duü̃xü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü namaã ga norü ngu̱xẽẽtae, yerü aixcüma Tupanaãrü poramaã meã nanangúexẽẽ rü tama ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃rüü̃ nixĩ. 23Rü guma ĩãneãrü ngutaque̱xepataü̃wa nayexma ga wüxi ga yatü ga ṉg̱oxo nawa yexmaxü̃. Rü aita yéma naxü, rü ñanagürü: —¿Tü̱xcüü̃ totanüwa cuxũ, Pa Ngechuchu Pa Nacharétucü̱̃ã̱x? ¿Nuã cuxũ na toxü̃ cuyaḏaixü̃ca̱x? Choma rü cuxü̃ chacua̱x na Tupana Nane ya Üünecü quiĩxü̃ —ñanagürü. 25Rü Ngechuchu nüxü̃ naxoo̱x ga yema ṉg̱oxo, rü ñanagürü: —¡Iyarüngea̱x rü ínaxũxũ nawa ya yima yatü! —ñanagürü. 26Rü yexguma ga yema ṉg̱oxo rü guma yatüxü̃ niyuãchixẽẽ, rü tagaãcü aita naxüãcüma nawa ínaxũxũ. 27Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü, rü namücügüna nicachigü rü ñanagürügü: —¿Ṯacü nixĩ i ñaã? Maneca wüxi i ngexwacaxü̃xü̃ i ngu̱xẽẽtae nixĩ. Nüma rü aixcüma Tupanaãrü poramaã meã nangu̱xẽẽtae. Rü woo i ṉg̱oxogü rü naga naxĩnüẽ i ngẽxguma namuãxgu —ñanagürügü. 28Rü yemaãcü nixĩ ga paxa guxü̃wama ga Gariréaanewa rü Ngechuchuchigaxü̃ nacua̱xgüxü̃ ga duü̃xü̃gü. 29Rü yexguma ngutaque̱xepataü̃wa ínaxũxũgu ga Ngechuchu, rü Chaü̃tiágu rü Cuáü̃maã Chimáũ rü Aü̃drépatawa naxũ. 30Rü Chimáũ na̱xẽ rü ngürücarewa iyexma, yerü iyaxaxüne. Rü Ngechuchumaã ngĩxü̃ nixugüe. 31Rü ngĩxca̱x nixũ, rü ngĩxme̱xgu nayayauxãchi, rü ngĩxü̃ ínarüdaxẽẽ. Rü yexgumatama iga̱u̱xãchi ga na yaxaxünexü̃. Rü íirüda, rü inaxügü ga naxca̱x na namexẽẽãxü̃ ga õna. 32Rü yexguma marü yanaxücuxgu ga üa̱xcü ga na nachütachaü̃xü̃, rü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü ga guxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga iḏaaweexü̃ rü guxü̃ma ga iṉg̱oxoã̱xgüxü̃. 33Rü guxü̃ma ga yema ĩãnecü̱̃ã̱x rü yexma guma ĩpataarü ĩã̱xwa naxca̱x nangutaque̱xegü. 34Rü nüma nanameẽxẽẽ ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga nagúxü̃raü̃xü̃ ga ḏaawemaã iḏaaweexü̃. Rü ínanawoxü̃ ga muxü̃ma ga ṉg̱oxogü, natürü nüxna nanachu̱xu ga na yadexagüxü̃, yerü nümagü ga ṉg̱oxogü rü nüxü̃ nacua̱xgü na texé yiĩxü̃. 35Rü ngunetüü̃ ga tauta yangóonegu, rü inaxũãchi ga Ngechuchu. Rü ĩãneãrü yéaxüra ga ngextá taxúema íxãpataxü̃wa naxũ na yéamaxü̃ra yayumüxẽxü̃ca̱x. 36Rü Chimáũ rü namücügümaã Ngechuchuca̱x nayadaugü. 37Rü yexguma nüxü̃ iyangaugügu, rü ñanagürügü nüxü̃: —Guxü̃ma i duü̃xü̃gü rü cuxca̱x nadaugü —ñanagürügü. 38Natürü ga nüma rü nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —¡Ngĩxã rü toxnamana taxĩ náĩgü ya ĩãnexãcügü ya ngaicamagünewa na ngẽ́ma rü ta chanaxunagüxü̃ca̱x i ore i mexü̃! Erü woetama ngẽmaca̱x nixĩ i Capernáũãrü ĩãnewa íchaxũxũxü̃. 39Rü yemaãcü ga Ngechuchu rü guxü̃ma ga Gariréaanegu nixũãgüchigü. Rü wüxichigü ga ĩãneãrü ngutaque̱xepataü̃wa rü nüxü̃ nixuchigü ga ore ga mexü̃, rü ínayawoxü̃ẽtanü ga ṉg̱oxogü. 40Rü Ngechuchuca̱x nixũ ga wüxi ga yatü ga chaxünemaã iḏaawecü. Rü nape̱xegu nayacaxã́pü̱xüãcüma ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix, ngẽxguma cunaxwa̱xegu na choxü̃ curümexẽẽxü̃, rü cuxü̃́ natauxcha na chauxca̱x cuyataanexẽẽxü̃ —ñanagürü. 41Rü Ngechuchuaxü̃́ nangechaü̃tümüü̃ ga guma yatü. Rü nüxü̃ ningõgü rü ñanagürü nüxü̃: —Ngü̃, chanaxwa̱xe. ¡Marü curüme! —ñanagürü. 42Rü yexgumatama nüxü̃́ inayarüxo ga na nachaxünexü̃ ga guma yatü. Rü meãma naxca̱x nitaane. 43Rü Ngechuchu rü yexgumatama ínayamu. Rü meãma nanaxucu̱xẽ rü ñanagürü nüxü̃: —¡Dücax, tãũtáma texémaã nüxü̃ quixu! ¡Natürü ngẽ́ma paixü̃tawa naxũ, rü cugü nüxü̃ yadauxẽẽ! ¡Rü curü mexẽẽca̱x nüxna yaxuaxü̃ i curü ãmare ga yema Moĩché tüxü̃ muxü̃ na nüxü̃ nacuáxü̃ca̱x i duü̃xü̃gü na curümexü̃! —ñanagürü. 45Natürü nüma ga guma yatü rü ínixũ rü inanaxügü ga na guxãmaãma nüxü̃ yaxuxü̃ ga yema nüxü̃ ngupetüxü̃. Rü yemaca̱x ga Ngechuchu rü marü taxucürüwa ngóxü̃wama duü̃xü̃güpe̱xewa ĩãnegügu naxücu. Natürü dauxchitagu ga ngextá duü̃xü̃gü ítaxuxü̃gu narüxã̱ũ̱x. Rü yéma naxca̱x naxĩĩxü̃ ga duü̃xü̃gü ga guxü̃ãnewa ne ĩxü̃.


text:
30 05
Ol dé 30 de magio l'è 'l 150 ( 151 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 216 dé a finí l'an.
Ul dí 30 de magio al è ul dí da pòost 150 ( 151 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 216 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1843 - Catalunya: comensant al Camp de Tarragona, se la passa öna conspirassiú contra ol goèrn del zeneral Espartero in che al partíssipa ol zeneral Prim.
2003 - Nöa York (USA): prossedent de Paris al ghe ría ol darér aviú Concorde in servisse d'Air France. Chij de British Airways i desmeterà de gulá ol 25 10 del istess an.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2006 - Tòkio (Zapú): Shohei Imamura adagnadur dò ölte de la palma d'or al festival de Cannes.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lüzerna
Lüzerna (nom ufizial en tudesch: Luzern) a l'è una cità svizzera, capital del distret e del canton omonim. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 29.04 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 78093 abitant.
El cumün de Lüzerna al se tröva a una altitüden de 436 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adligenswil, Ebikon, Emmen, Horw, Kriens, Malters, Meggen, Neuenkirch. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
La cità l'è circundada de bei montagn e dal Lagh dei Quater Cantun e la g'ha anca un center storegh sügestiv pogiaa in süi spond del fiüm Reuss.
La Kapellbrücke l'è el pont de legn püssee antigh de tüta l'Europa; l'è staa faa sü in del secul XIV secolo, e 'l so nom el vegn de la capela de St. Peter sitüada lì tacaa. Pressapoch a metaa del pont vegn sü la Wasserturm (Tor de l'acqua), una tor otagunal che l'è devegnüda 'l simbol de la citaa, L'è stada tirada impee inturen al 1300. El pont l'eva restaa dannegiaa de un incendi disastrus in del mes de agost del 1993, ma l'è staa recostrüii in 8 mes apena.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Informaziun climateghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lucerne in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Temperature and Precipitation Average Values-Table, 1961–1990 (Todèsch, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- City of Lucerne official website
- Lucerne Tourism
- LucerneGuide
- Lucerne in 3D with Google Earth
- Lucerne Festival
- Mudel:Wikitravel
- website of the neighbourhood Basel-/Bernstrasse Luzern
- Lucerne photo gallery
- Media
- Radio Pilatus (Todesch)
- Radio 3fach (Todesch)
- Radio Central (Todesch)
- Neue Luzerner Zeitung: www.zisch.ch (Todesch) (local newspaper)
- Anzeiger Luzern (Todesch)
- Lucerne (municipality) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gli uccelli
Gli Uccelli (Gl'Uśèi) 'l è 'n film ad scarésa dal 1963 'd Alfred Hitchcock trat da 'n racònt ad Daphne Du Maurier dal 1953. La pelìcula l'è stada preśentàda fóra da 'l cuncōrs a 'l 16śum Fèstival ad Cannes.
Al film, custâ 2.500.000 ad dòlar a 'l incìrca, un muć ad sôld in alóra par via di efèt speciài, al véd un cast 'd atōr minga tant famōś par tgnir da cat di bèsi, cun la prutagunìsta Tippi Hedren che chè l'è a 'l sò debùt.
Sunt
In na butéga ch'la vénd dal bèsti a San Francisco la śóvna fiōla 'd 'n editōr ad giurnài pîṅ ad bèsi, la Melàgna Daniels (Tippi Hedren), la cata lè 'l avucàt Mitch Brenner (Rod Taylor) ch'al fà finta 'd a n cgnósar-la minga dascurénd sèg cuma s'la fus na cumésa. Chi lò al gh dmanda dal nutìsi su dū papagài ch'a gh'è lè, masć e fémna, na rasa ciamàda sémp'r insém, parchè 'l i vrév tōr par far un regàl a sò surèla pìcula Cathy (Veronica Cartwright) p'r al sò cumpleàn. I dū i s cgnósan da quànd i s èṅ catâ in tribunàl parchè lē l'éra finìda sóta prucès parchè, girànd in màchina imbariàga, l'iva śbragâ na vadrìna.
Anc dòp al predicòs ch'al gh'à fat, a la Melàgna cal tisi lè al gh piàś dimóndi e acsè la decìd 'd andàr a catàr-al a cà sua a Bodega Bay, in dua lì lò al pasa i Sàbat e al Dméndghi insém a sò màdar, par purtàr-ag chi papagài lè, cumprâ da lē. Durànt al viàś in sal mutuscàṿ a sucéd ch'un gabiàṅ al la bèca in sla tèsta, faghénd-ag un taj.
Cun la vója ad cgnósar méj cal Mitch lè, la Melàgna la decìd ad partecipàr a la fèsta ad cumpleàn ad Cathy dal dè dòp faghénd-as uspitàr par punsàr a la nòt a cà dla mistra dal paéś, la vècia muróśa d'l avucàt, l′Annie (Suzanne Pleshette). Cla sira lè 'n àtar gabiàṅ al sa stablìs atàc a 'l us. Ma qvést chè a n è minga al sōl fat ad c'l àtar mónd ch'a sucéd lè: i pui dla màdar ad Mitch, la sgnóra Lydia (Jessica Tandy), i śmétan ad magnàr; durànt la fèsta ad Cathy un stóral ad curnàci al dà adòs a i putèṅ curénd-'g a drē par bcar-i mént'r i èṅ drē a turnàr a cà; la sira dòp un sentinàr ad pasarìni i vaṅ in dla cà di Brenner pasànd p'r al camèṅ; un cuntadèṅ al vèṅ catâ mòrt cun i òć cavâ via e pîṅ ad siléf ad òpra di uśèi. E tut quést sénsa gnanc un mutìṿ. La gint dal pòst la próa a dar-as dal spiegasiòṅ ma 'n àtar atàc di gabiàṅ, cun al diàv'l adòs, al fà murìr dimóndi parsòni, anc la pòvr'Anna.
Anc i Brenner e la Melàgna i patìsan i àtac di uśèi, specialmènt quàla lè ch'l'éra andàda a védar, séns'usta, cuśa a gh'éra in dal tasèl mòrt: un muć 'd uśèi rabî ch'i ìvan fat un śbrag in dal téǵ catànd la manéra ad vèrar al pasàǵ. Al dè dòp Mitch al decìd ad scapàr via da cal pòst lè insém a la sò famìja e a la Melàgna ardùta a 'n bèg umàṅ par la paùra e par la scarésa d'l asàlt patî. La Cathy la gh dmanda «Pòs-j-a purtàr mèg i papagài? Chi lōr i n aṅ fat gnint.». In cal méntar, là 'd fóra, miàr 'd uśèi pugiâ dapartùt i n fànan più gnint, i tìnan sōl 'd òć i quàtar ch'i partìsan piàn piàṅ cun la màchina ma ninsòṅ al sà cuśa i gh'ànan in dla sò suca.


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Considerand cha l'arcugnuschentscha da la dignità immanenta in tuot ils members da la famiglia umana e da lur drets eguals ed inalienabels constituischa la fundamainta da la libertà, da la guistia e da la pasch in quist muond.
Considerand cha la mancanza da la cugnuschentscha e'l spredsch dals drets da l'uman han manà a fats da barbarissem chi offendan la conscienza da l'umanità e cha la fuormaziun d'ün muond, ingio cha'ls umans saran libers da discuorrer e da crajer, liberats da la temma e da la misiergia, es gnu proclamà sco la mera la plü ota da l'uman,
Considerand chi'd es important, cha'ls drets da l'uman vegnan protets d'ün regimaint da dret, per cha l'uman nu vegna sforzà sco ultim mez a la revolta cunter la tirannia e l'oppressiun,
Considerand chi'd es important da promouver il svilup da relaziuns amicalas tanter las naziuns,
Considerand cha'ls pövels da las Naziuns unidas han proclamà in lur Charta lur cretta i'ls drets fundamentals da l'uman, illa dignità e la valur da la persuna umana, illa egualità dals drets dad homens e da duonnas e ch'els han decis da promouver il progress social e megldras relaziuns da viver in libertà plu granda,
Considerand cha'ls stadis chi sun members s'han obliats dad asgürar, in cooperaziun cun l'Organisaziun da las Naziuns unidas, il respet universal ed effectiv dals drets da l'uman e da las libertats fundamentalas, Considerand ch'üna concepziun cumünaivla da quists drets e da quistas libertats es d'importanza maximala per accumplir plainamaing quist ingaschamaint,
proclama l'Assemblea Generala la preschainta Decleranza universala dals drets da l'uman
sco l'ideal cumünaivel dad obtgnair per tuot ils pövels e tuot las naziuns, per cha mincha singul e tuot ils organs da la vita publica hajan adüna adimmaint quista Decleranza ed as sfadajan da promouver il respet da quists drets e da quistas libertats tras l'instrucziun e l'educaziun e dad asgürar tras masüras progressivas i'l ram naziunal ed internaziunal lur arcugnuschentscha ed applicaziun effectiva ed universala, tant pro la populaziun da lur stadis sco eir pro quella da territoris chi suottastan a lur giurisdicziun.
Tuots umans naschan libers ed eguals in dignità e drets. Els sun dotats cun intellet e conscienza e dessan agir tanter per in uin spiert da fraternità.
Mincha uman no far valair ils drets e las libertats proclamats in quista Decleranza, sainza ingüna differenza, ne da razza, da culur, da sex, da lingua, da religiun, d'opiniun politica o d'üna otra opiniun, d'origin naziunal o social, da proprietà, da naschentscha ne da qualunque otra circunstanza.
Plünavant nu poja gnir fat ingüna differenza in basa a la situaziun politica, giuridica o internaziunala dal pajais o dal territori, al qual üna persuna appartegna, cha quist pajais o territori saja independent, suot tutela, na autonom ch'el saja suottamiss a qualunque otra limitaziun da sia libertà.
Mincha uman ha il dret da la vita, da la libertà e da la sgürezza da sia persuna.
Ingün nu po gnir tgnü in sclavitüd o in servitüd; sclavitüd e commerzi da sclavs sun scumandats in tuot lur appariziuns.
Ingün nu po gnir suottamiss a la tortura, ne a painas o trattamaints crudels, inumans o ümiliants.
Mincha uman ha dapertuot il dret, cha sia persunalità giuridica vegna arcugnuschüda.
Tuots umans sun eguals davant la ledscha ed han il dret da gnir protets egualmaing da la ledscha sainza ingüna distincziun. Tuots han il dret da gnir protets egualmaing cunter mincha discriminaziun chi violess quista Decleranza e cunter mincha provocaziun ad üna tala discriminaziun.
Mincha persuna ha il dret a protecziun legala davant las giurisdicziuns naziunalas competentas cunter tuots fats chi violeschan ils drets fundamentals chi tilla sun gnüts concess tras la constituziun o tras la ledscha.
Ingün nu po gni arrestà arbitrariamaing, tgnü in fermanza o gir exilà arbitrariamaing.
Mincha persuna la il dret, in plaina egualità, ad üna procedura tenor dret e güstia e publica davant ün tribunal independent ed imparzial chi ha da decider sur da seis drets e seis dovairs o sur da qualunque achüsa in materia penala drizzada cunter eIla.
1. Mincha persuna chi vain achüsada d'ün fat culpabel sto gnir resguardada sco innozainta, fintant cha sa cuolpa nu vain cumprovada legalmaing in üna procedura publica, ingio cha tilla sun asgüradas tuottas garanzias necessarias per sa defaisa.
2. Ingün nu po gnir chastià per ün fat o per ün interlasch chi nu d'eira punibel tenor il dret naziunal o internaziunal da quel temp ch'els sun gnüts commiss. Medemmamaing nu poja gnir inchargià ün chasti plü greiv co quel chi d'eira applichabel da quel temp cha l'act penal d'eira gnü commiss.
Ad ingün nu's poja as masdar arbitrariamaing in sa vita privata, in sa famiglia, in seis domicil o in sia correspundenza ed ingün nu po gnir attachà in sia onur ed in sia reputaziun. Mincha uman ha il dret a protecziun legala cunter talas infiltraziuns o attachas.
1. Mincha persuna ha il dret da circular libramaing e da tscherner libramaing seis domicil aint il intern d'ün stadi.
2. Mincha persuna ha il dret da bandunar mincha pajais, cumprais seis agen, e da tuornar in seis pajais.
1. Pervi da persecuziuns ha mincha persuna il dret da tscherchar asil e da giodair asil in oters pajais.
2. Quist dret nu po gnir fat valair in cas da persecuziuns pervi da delicts na politics o pervi da fats cuntraris a las meras ed als princips da las Naziuns unidas.
1. Mincha persuna ha il dret ad üna naziunalità .
2. Ad ingün nu poja gnir priva arbitrariamaing sia naziunalità e neir il dret da müdar sia naziunalità.
1. Homens e duonnas ill'età da's maridar han il dret da conclüder üna lai e da fuondar üna famiglia, sainza ingüna restricziun in reguard, a la razza, Ia naziunalità o la religiun. Els han ils medems drets pro'l maridar, dürant il matrimoni e pro'l sfar oura.
2. La marida po gnir conclüda be in basa a l'acconsentimaint liber e cumplet da tuots duos conjugals venturs.
3. La famiglia es l'elemaint natüral e fundamental da la cumünanza umana ed ha il dret da gnir protetta da la cumünanza e dal stadi.
1. Mincha persuna, o suletta o in comuniun cun otras, ha il dret a proprietà.
2. Ingün nu po gnir privà arbitrariamaing da sia proprietà.
Mincha persuna ha il dret e libertà d'impissamaints, da conscienza e da religiun; quist dret cumpiglia la libertà da müdar la religiun o la persvasiun ed eir la libertà da manifestar sa religiun o sa persvasiun sulet o in comuniun cun oters, tant publicamaing o privatamaing, tras instrucziun, in pratcha, in cult divin o accumplind rits.
Mincha uman ha il dret a la libertà d'opiniun e d'expressiun: quista libertà cumpiglia il dret dad aderir libramaing ad opiniuns da tscherchar e dad artschaiver e derasar infuormaziuns ed ideas per qualunque mez d'informaziun pussibel sainza resguards da cunfins.
1. Mincha uman ha il dret a la libertà da reuniun e d'associaziun cun meras paschaivlas.
2. Ingun nu po gnir oblià dad appartgnair ad üna associaziun.
1. Mincha uman ha il dret da tour part a la direcziun dals affars publics da seis pajais, opür directamaing o tras rapreschantants tschernüts libramaing.
2. Mincha persuna ha il dret da tour part cullas medemmas cundiziuns als uffizis publics da seis pajais.
3. La voluntà dal pövel es la fundamainta per l'autorità da la pussanza publica: quista voluntà sto s'exprimer tras elecziuns vardaivlas chi ston seguir periodicamaing cun dret da vuschar general ed egual e cun scrutin secret o tenor üna procedura equivalenta chi garantischa la libertà da vuschar.
Mincha persuna, sco member da la cumünanza umana, ha il dret a la sgürezza sociala; ella ha il dret dad obtgnair ils drets economics, socials e culturals indispensabels per sia dignità e pel svilup liber da sia persunalità, tras sforzs naziunals e tras la cooperaziun internaziunala, tgnand quint da l'organisaziun e dals mezs da mincha pajais.
1. Mincha persuna ha il dret a lavur, a tscherna libra d'üna vocaziun, a cundiziuns cunvgnaintas e satisfacentas per la lavur ed a protecziun cunter dischoccupaziun.
2. Tuots han il dret, sainza ingüna discriminaziun, a paja eguala per lavur eguala.
3. Minchün chi lavura ha il dret ad üna remuneraziun cunvgnainta e satisfacenta chi garantischa ad el ed a sia famiglia üna existenza correspundenta a la dignità umana e chi'd es da cumplettar, schi fa dabsögn, tras oters mezs da protecziun sociala.
4. Mincha persuna ha il dret da fuondar insembel cun oters associaziuns professiunalas e da s'affiliar a talas per defender seis interess.
Mincha persuna ha il dret a pos ed a temp liber, ad üna limitaziun radschunaivla dal temp da lavur ed a congedis pajats periodics.
1. Mincha persuna ha il dret ad ün livel da vita satisfacent per garantir sa sandà e seis bainstar e quels da sa famiglia, cumprais la nudritüra, la büschmainta, I'abitaziun, la chüra medicala e'ls servezzans socials necessaris; ella ha il dret a sgürezza in cas da dischoccupaziun, malatia, invalidità, sch'el(la) dvainta guaivd(a), in cas da vegldüna o sch'el perda otramaing ils mezs da viver sainza aigna cuolpa.
2. La mamma e l'uffant han il dret ad ün agüd ed üna assistenza speciala. Tuot ils uffants, legitims ed illegitims, giodan la medemma protecziun sociala.
1. Mincha persuna ha il dret ad educaziun. L'educaziun sto esser gratuita, almain illas scoulas elementaras e fundamentalas. L'instrucziun elementara es obligatoria. L'instrucziun specifica e professiunala dess esser generalmaing accessibla; I'access als stüdis superiuors dess esser avert a tuots in basa a lur capacitats e prestaziuns.
2. L'educaziun dess avair sco mera il svilup cumplet da la persunalità umana e'l rinforzamaint dal respet dals drets da l'uman e da las libertats fundamentalas. Ella dess promouver l'incletta, la toleranza e l'amicizcha tanter tuot las naziuns e tuot las gruppas da razza e da religiuns, e favurisar l'actività da las Naziuns unidas per mantgnair la pasch.
3. In prüma lingia han ils genituors il dret da tscherner il möd d'educaziun chi`d es da dar a lur uffants.
1. Mincha persuna ha il dret da tour part libramaing a la vita culturala da la cumünanza, da giodair las arts e da partecipar al progress scientific ed a seis resultats.
2. Minchün ha il dret a la protecziun dals interess morals e materials chi resultan da mincha producziun scientifica, litterara o artistica, da la quala el es l'autur.
Mincha persuna ha il dret ad ün uorden social ed internaziunal, i'l qual ils drets e las libertats manzunats illa Decleranza preschainta pon gnir realisats plainamaing.
1. Mincha uman ha dovairs invers la cumünanza; be in quella es pussibel il svilup liber e cumplet da sia persunalità.
2. Pratichand seis drets e sas libertats es suottamiss minchün be a quellas restricziuns chi sun gnüdas stabilidas tras la ledscha per garantir l`arcugnuschentscha e'l respet dals drets e da las libertats dals oters e per satisfar a las exigenzas güstas da la moralà, da l'uorden public e dal bainstar general in üna cumünanza democratica.
3. Quists drets e quistas libertats nu pudaran gnir pratichats in ingüns cas in sen cuntrari a las meras ed als princips da las Naziuns unidas.
Ingüna disposiziun da la Decleranza preschainta nu po gnir interpretada in quel sen chi resultess landroura per ün stadi, per üna gruppa o per üna persuna qualunque dret da pratichar una actività o dad accumplir ün fat chi vessan per mera da desdrüer ils drets e las libertats manzunadas in quista Decleranza.


text:
Basse-Normandie
La Basa Normandia (nòm uficiàl en fransés: Région Basse-Normandie ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,443,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 31,582 km², per 'na densità de 81 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de la Basa Normandia l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Calvados, Mànica, Orne che i ragrùpa 11 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1,812 cümü. La capital de la regiù l'è Caen.


text:
Ucean Atlantich
L'Ucean Atlantich a l'è vün di cinch ucean de la Tera. Al se tröa intra l'America a ovest e l'Europa e l'Africa a est.
I mar che furmen l'Ucean Atlantich:
- quij che bagnen i cost de l'Europa:
- quij che bagnen i cost de l'America
Mar intern che gh'hann una cunessiun cun l'Ucean Atlantich:
L'ucean l'ocüpa una cunca slargada, a furma de "S", estendüda de Nord a Süd e dividüda in Atlantich del Nord e de Süd di corent equaturiaj a una latitüdin de 8° nord, pressapoch. L'Ucean Atlantic a l'è ligaa a l'Ucean Pacifich per mez de l'Ucean Artich a nord e el Pass de Drake a süd. La gh'è anca una cunessiun artificiala intra l'Atlantich e'l Pacifich a travers el Canal de Panama. A est, la linea che la spartiss l'Atlantich e l'Ucean Indian a l'è el meridian 20° est . L'Atlantich a l'è spartii de l'Ucean Artich d'una linea che la va de la Gruenlandia al süd di isul Spitsbergen a nord de la Nurvegia.
L'Ucean Atlantich al quata pressapoch el 20% de la süperfiss de la tera. Cunt i sò mar vesin al quata un'area de 106.450.000 km²; dumà lü, un'area de 82.362.000 km². L'area de tera che 'l bagna a l'è quater völt quela del Pacifich o de l'Indian. El vulüm d'aqua de l'Atlantich e di sò mar vesin a l'è de 354.700.000 km3 e dumà la sua a l'è de 323.600.000 km3.
La prufundità media de l'Atlantich, cunt i sò mar vesin, a l'è de 3332 m; indeperlü a l'è de 3.926 m. La prufundità püssee granda, 8605 m, a l'è la fossa de Puerto Rico. L'ampieza de l'Atlantich la va de 2848 km intra el Brasil e Liberia a 4830 km intra i Stat Ünii e el nord de l'Africa.
L'Ucean Atlantich al gh'ha di cost iregular cunt un frach de baj, gulf e mar, cume el Mar di Caraib, el Gulf del Messich, el Gulf de San Lurenz, la Baja de Hudson, la Baja de Baffin, el Mar Mediterani, el Mar Negher, el Mar del Nord, el Mar Baltich, el Mar de Barents, el Mar de Nurvegia-Gruenlandia, e'l Mar de Weddell. Un'altra sua carateristiga a l'è che'l gh'ha una nümer relativament piscinin de isul. i sò isul a hinn i Svalbard (o Spitsbergen), la Gruenlandia, l'Islanda, la Gran Bretagna, l'Irlanda, Fernando de Noronha, i Azor, i Isul Madeira, i Canari, Cap Verd, i Bermüd, i Indi Ucidentaj, Ascensiun, Sant'Elena, Tristan da Cunha, i Falkland (o Malvin), e tüt i isul di Caraib.


text:
Sira
La sira (o sera) l'è ona part del dì, che la varia a segonda di coltur. La rapresenta, a bon cunt, la fin del dì, l'ultem moment prima che la riva la nocc.
Colturalment, a gh'è interpretazion diferent in sul princippi e la fin de la sira. In Italia despess la vegn sconfonduda cont el termen de nocc; in Francia, inscambi, la sira l'è 'l moment in tra el tramont e la mezzanott (cioè l'ultem quart de dì in sui 24 or). In ingles inveci la sira l'è 'l moment indè che la diminuiss la lus del dì, e donca l'è comprenduu in tra la bassora e la nocc vera e proppia.
La parolla sira la vegn del latin (dies) sēra; l'agetiv sērus el voeur dì "tard". El termen el vegn doperaa anca in alter lengov romanz (italian sera, frances soir, romen seară, romancc e ladin seira), intant che in alter lenguagg se doperen paroll derivaa de la veggia forma latina "vesper" (per esempi, in del catalan vespre). In frances la parolla "soir" l'è maschil.


text:
06 09
Ol dé 6 de setèmber l'è 'l 249 ( 250 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 117 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de setèmber al è ul dí da pòost 249 ( 250 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 117 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1339 - mar d'Alborán, davant Ceuta: ü stöl Català mandat per Gilabert de Cruïlles gh'al trà zò öna forsa navala Marochina.
1522 - Sanlúcar da Barrameda (Cadis, Andalusia): Juan Sebastián Elcano e i 17 òmegn che i è restàcc al mónt sö i 265 òmegn de la spedisiù del Fernão Magalhães i rìa a bòrd del vascèl Vitoria a Cadis e i diènta i prim a circumnavegá la Tera.
1620 - Plymouth (Anglatèra): i anomenacc pelegrí i salpa a bord del vassel Mayflower in diressiú Nord-América.
1901 - Buffalo (stat de Nöa York, USA): a l'esposissiú Pan-Americana, l'anarchesta Leon Czolgosz al feress ol president Wiliam McKinley, ch'al mörirà in del zir de 8 dé.
1941 - III Reich: i autorità nazzi i obliga töcc i zödé de plö de 6 agn a portá sura la roba öna stèla de David con la parola jude (zödé in Todèsch).
1972 - Munich (Baviera, Zermania): sich ativis·c del gröp teroresta Setember Négher i seguestra e sassina 11 atlet e alenadur Israelià ch'i partissipàa int i Zögh Olímpegh (massàcher de Münich).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1975 - Oriol Ripol Fortuny: Gjögadur de rugby internassiunal.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Vsân
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Vsân (Vezzano sul Crostolo (in italiân ) l'é un cmûn ed 3.796 abitânt edla pruvîncia ed Rèz e l'é a mezdé e a cîrca 15 chilômeter dal cèinter ed Rèz Bagnê dal turèint Cróstel a's câta in 'na puṣisiòun ed cèinter tra la pianûra e la muntâgna ch ' a j unés la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerêto
Indice
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é a mansèina dal Cróstel. Al j urègin de Vsân a s'arfn a l'êlt Medioēv, ind al só teritôri i Rumân ân fât tânti dmus cuntadèini. In època medievêla l' à rapreṣentê un impurtânt presédi difensîv e 'd cuntròl dal véi ed cumunicasiòun da e per l' Apenèin arzân. Al castèl, butê zò int al XV sècol, l'êra, ind la préma metê dal XII sècol, di Canòsa che s'al quistunêve cun i Vèschev ed Rèz e i da Fogliano. Al castèl ed la frasiòun ed Muntêlt l'é stê di Canòsa pó 'd j arzân, pó di da Fogliano préma d'èser unîda al Duchêt Estèins int al 1420, che l'àn infevdê a dal faméj fidêdi. Al Cmûn dal dé d'inco l'é nasû, só decrêt ed Luigi Carlo Farini al 1 de znêr dal 1860; al prém nòm de Vsân, a gh'é stê zuntê int al 1862 ânca còl ed insém al Cróstel. Vsân al s'é fât nutêr, da che indrê, d'ed là che per èser un impurtânt ṣnōd ed cuminicasiòun, ânca per la preṣèinsa ed grândi chêvi ed gès, dōve dimòndi gînta dal pôst a gh'à lavurê. Ind al cèinter stôrich e int al frasiòun a 's vèden incòra soquânti Cà a tòr dal XV sècol. Al 24 ed zógn dal 1944, int la localitê ed La Bètla (La Bettola in italiân), é stê fât da i nâṣi-fasésta l'òrend masâcher dōve în môrt 32 civîl ed tóti al j etê sia mâs'c che fèmni.
La cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
La cunuméia l' a' s pôgia insém a l'agicultûra ( granâja, óva da vèin, furâg), l'alevamèint e l'indóstria, atîva ind i setōr ed la teṣdûra, metalmecânich (machinâri per l'indóstria alimentêra), ed l' abiliamèint, dal matèri plâstichi, di materiêl da costrusiòun, ed la lavurasiòun dal lègn (imbalâg).
Al Frasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Vsân[modifica | mudéfica la surzéia]
Vsân l'é al cèinter principêl e l'é al pôst dal minucèpi al ' se ṣvilópa a i fiânch ed la Streda Statela 63 in diresiòun dal pâs dal Cerêto. Post dal pêrch póblich Pineta, cnusû in pruvîncia cme La pinetina, cèinter 'd educasiòun abientêla cun la carateréstica dal recóper dal bèsti frîdi. Famōṣa ânca l'ativitê ed la chêva dal ges in localitê Mûnt Gès. La cēṣa dedicheda a Sân Marèin la gh'à 'na bèla facêda a capâna e un intêren a ònica navêda cun vôlta a bòta e capitê urnê in bundânsa che fân pió bê i sê altêr ed fiânch. Restarvêda int al 1990, dōve, d'ed là ed soquânti pitûri asê bèin fâti, în tgnû dacât sê pajôt in scajôla fôrsi fât tr'al XVII e al XVII sècol, é stê arnuvê ânca 'na pôrta ch' la gh'êra bèlo dal 1515 cun d'ed sōver 'na lunèta ed valōr dōve în sculpî i sègn ed la faméja di Canòsa. La localitê Sèdri l'é numinêda ind i documèint dal 1447 e a la fîn dal 1700 l'é 'na véla dal fèdev di Cassoli. Mó la localitê l'é d'urègin rumâna dal têrd peréiod repoblicân. Ind al cèinter dal bōregh a gh'é un impurtânt tòra a trî livê cun al curdòun dal granêr môrt cun i quadrê més a dèint ed sèiga. Pôch luntân a 's vèd un stâbil sgnurîl dal XVII sècol cun dō tòr e davânti un curiōs mûr. A matèina dal turèint Câmpla a gh'é un stâbil sgnurîl dal sincsèit cun 'na lògia tampunêda e 'na tòr a trî livê.
Carâta[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm Carâta al diṣvîn da cà in bliṣghêda o in spicajòum. Ind la zôna meridiunêla dal bōregh a gh'é un stâbil dimòndi antîgh cun la schêla d'ingrès avêrta e da 'na maestê a la Beêta Vèrgin dal 1853. La pêrta setentriunêla dal bōregh l'é fâta da soquânti cà in prêda dal prém 900 e da la nōva cēṣa parochiêla in manêra medievêla só prugèt ed l'architèt Baldini.
La Vècia[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm ed La Vècia sèmbra ch'al deṣvègna da la preṣèinsa ed 'na vècia stâla druvêda, da ché indrê, pr' al câmbi di cavâi. La cēṣa, dedichêda al Cōr Imacolê ed Maria, l'é stêda costruîda a l' inési ed j ân sinquânta só prugèt ed l'architèt arzân Enea Manfredini, al só intêren dmòndi ôvri ed l'artèsta Renato Valcavi in dōve al pôrti rapreṣèinten un dègn bilièt da vîṣita. Interesânt al bōregh Cà Cesari, dal têrd medioēv, fât da un cèinter cun bèin dêṣ cà òna atâch a cl' êtra. Al cèinter dal bōregh a fà mòstra un bèl fōren urnê cun di sègn ed bòuna furtûna. Al carateréstichi dal bōregh în stêdi in grând pêrt scanṣlêdi dal stablidûri. Mûnchi gustōṣa vâl réca ed piânti, ed pûnt ed vidûda e puntegêda da bōregh, ed valōr stôrich e tgnû dacât discretamèint
Muntêlt[modifica | mudéfica la surzéia]
La preṣèinsa di rèst da castèl matéldich, ch' a's vèden incòra ind la séma dal muntarôt Muntêlt, ed la tòra ed l'antîga cēṣa tirêda zò int al 1959 perché l'êra mêl mésa e di bōregh cun di impurtânt fabrichêt cuntadèin ch' al rènden un pôst dimòndi interesânt. Al gh' à un recôrd ch' al mêrita d'èser arcurdêr: la magiōr dal cà a tór unîdi in un sōl pôst. L'é 'na zôna turîda , ch' la gh'à pôch paragòun und al tertôri emiliân. Riôl bōregh d'urègin medievêla cun la preṣèinsa ed soquânt fabrichêt d' urègin antîga ('na cà a tòr cun la clumbêra dal XVII sècol) e'd un bèl pòs cun la quaciadûra a pûnta. Sti pòs, ed sôlit fât in prêda e cun ind la séma 'na sfêra dal bòun avgòri, a's pōlen vèder ânca ind la zôna 'dla burghêda ed Vindé.
Padêrna[modifica | mudéfica la surzéia]
Al paèiṣ l'é divîṣ in cèchi burghêdi ciaschedòna ed lôr la preṣèinta un quêlch elemèint 'd interèsi stôrich e architetônich. La cēṣa dedichêda a Sân Michēl l'é in 'na bèla puṣisiòun ed vésta, la tòr la 's vèd bèin da la S.S.63. Restarvêda int al 1988, al só intêren trî bê altêr ed l'otsèint in scajôla, dû ed quî lé ôvra di Fradê Tondelli ed Rèz. Ònica ind al teritori vesanèiṣ a 'd avèirun ôrghen a câni – Riatti 1932- l'é stêda e l'é pôst ed cuncêrt che dân int l'ôc. Ind al pôst in dōve gh'é la cēṣa adèsa 'na vôlta a gh'êra un castèl butê zò int al 1300 da i Sgnōr ed Rèz. In localitê Mlân un uratôri ed l'otsèint e un bèl bōregh in prêda; a Sgnân un uratôri dal XVIII sècol e di stâbil ed bèla fatûra. In localitê Tvajô 'na bèla cà a tòr cun al balchio (baladōr).
Pecorîl[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm de sté frasiòun al deṣvîn da la preṣèinsa, in tèimp indrê, ed dimondi ed pegrêr. Int al XIV sècol al fêva pêrt dal fèdev di Canòsa. Dal 1447 al 1605 l'é stê lighê al fèdev de Vsân, pó l'é pasê al fèdev ed Bedògn fât da Cesare d'Este int al XVIII sècol. Pecorîl al se ṣvilópa lòungh a l' antîga strêda fâta fêr da Dóca ed Mòdna int al 1798. Al bōregh al gh'à tânt fabrichêt ed dimòndi impurtânsa architetônica e stôrica fra quisché 'na cà a tòr dal têrd medioēv (dimòndi ruvinêda). Bōregh 'd urègin medievêla més ind al mèz ed la valêda dal turèint Câmpla al gh'à d'ed sōvra al bōregh ed Chêsla ed Canòsa dōve gh'é la cēṣa ed Sânta Eufèmia, ânca lê 'd urègin medievêla. D' ed dèinter la cēṣa l'é dal sê-setsèint cun al sufét a vôlti. Sibèin al mudéfichi fâti al fabrichêt ind i sècol, la cēṣa, l'à mantgnû la diresiòun e l'impiânt uriginêl. D'ed là ed la cēṣa int al bōregh ed Chêsla în da segnalêr soquânt stâbil cuntadèin; in particulêr còl atâch a la cēṣa la preṣèinta 'na cōrt ed impurtânt interèsi stôrich e architetônich.
Personâg famōṣ de Vsân[modifica | mudéfica la surzéia]
- ANTONIO BAZZANI - dutōr (1753 – 1833)
- ANTONIO CASOTTI - architèt (1423 – 1494)
- LUIGI CASOTTI – mèister ed lètri - poēta lèrich (1861 – 1941)
- ANGELO MANINI - scultōr (1814 – 1890)
- Pêder IGNAZIO da Vsân al sècol ORESTE MUSI - poēta lérich e publicésta (1896 – 1952)
- DOMENICO PELLIZZI - pitōr (1818 – 1874)
- RENATO VALCAVI - scultōr (Muntêlt, 1929 – incòra al mònd)
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Guido Agosti ... [e al.] - Le cave di gesso nel comune di Vezzano sul Crostolo : 700 anni di storia - Vezzano sul Crostolo : Sine tempore, 2004
- Luciano Patroncini -Resti di insediamento preistorico sul monte del gesso a Vezzano sul Crostolo. - Reggio Emilia, 1981- Estr. da: Quaderni d'archeologia reggiana. 4/80
- Sauro Rodolfi - Strumenti musicali nel territorio comunale di Vezzano sul Crostolo : campane e organi - Vezzano sul Crostolo : Sine tempore, 2004- Quaderni di storia locale.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Cortina d'Ampezzo
Cortina d'Ampezzo (en ladì: Anpezo o Ampez; en vèneto: Cortina d'Anpezo; en todèsch Hayden; en latì: Cortina Ampecanorum) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 5.954 abitàncc, e l'è cugnusìda per véser öna famùza stasiù sciìstega. La se estènt per ön'àrea de 254,51 km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Auronzo di Cadore, Badia (BZ), Braies (BZ), Colle Santa Lucia, Dobbiaco (BZ), Livinallongo del Col di Lana, Marebbe (BZ), San Vito di Cadore.


text:
Pagnoeuna
Pagnoena ([pa'ɲønɛ] in del dialett valsasnatt; Pagnona in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 393 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9,0 km² e ona densità de 44 ab./km². El se troeuva in l'alta Val Varron, al confin con la Provincia de Sondri (Delebi e Piantee).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pagnoeune l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Che fine ha fatto Baby Jane?
Che fine ha fatto Baby Jane? (Che fiṅ à-la fat la Baby Jane?) 'l è 'n thriller psiculògic in biànc e négar dal 1962 ad Robert Aldrich trat da 'l rumànś umònim 'd Henry Farrell. 'L è stâ preśentâ a 'l Fèstival ad Cannes dal 1963 e 'l à pò vins al Prèmi Òscar p'r i custùm dla Norma Koch. Al gh'à abû àtar quàtar Nomination, c'n anc qvéla par l'atōra prutagunìsta, la Bette Davis, ch'la fava la part dla Baby Jane. Cal persunàǵ chè 'l è stâ mis in dal 2003, da 'l American Film Institute, a 'l 44śum pòst di sinquànta più catìṿ ad sèmpar dal cìnema americàṅ.
Al film al mét insém dū star 'd Hollywood di an pasâ, la Davis e la Crawford, ch'i gh'ìvan d'l òdi dabòṅ l'una cun cl'atra tant che la Bette la s éra misa a bévar sèmpar dla Coca-Cola in sal sét saénd ch'al marè dla Joan al fava 'l aministradōr delegâ dla Pepsi Cola. Quànd la Davis l'è stada numinàda p'r al Prèmi Òscar, la Crawford, ch'la sprava che lē la n vinsìs minga la statṿa, la s éra śibìda 'd andàr a tōr al prèmi a 'l pòst dl'Anne Bancroft, numinàda p'r al film Anna dei miracoli, ch'la n psiva briśa. Quànd pò l'è andàda pròpria acsè, la Crawford l'à dit a la Davis: “La gh'à da scuśàr-um, a gh'ò 'n Òscar da ciapàr”. La Davis, da 'l cant suo, la dgiva dla Crawford «L'à durmî cun tut al stéli dla MGM, a part la caggna Lassie» e quànd l'è mòrta in dal 1977 «Òṅ al n gh'à mai da dir di quèi brut in si mòrt, sōl di quèi bèi... La Joan Crawford l'è mòrta, che bèl!».
Par la cansòṅ I'm Written a Letter to Daddy (A-j-ò scrit na létra a 'l mè papà) cantàda a 'l inìsi dal film da la Baby Jane a s è tòlt spunt da 'l braṅ cantâ par la Marilyn Monroe in dla pelìcula Facciamo l'amore dal 1960, My Heart Belongs to Daddy (Al mè cōr 'l è 'n quèl dal papà).
In alóra 'l è custâ a 'l incìrca un migliòṅ ad dòlar e al 'n à purtâ a cà nóṿ.
In dal 1991 'l è stâ fat 'n arfacimènt ad cla pelìcula chè cun la Lynn e la Vanessa Redgrave.
Sunt
In dal 1917 la Jane Hudson (Bette Davis) l'è na putìna prudìgi ch'la gira i teàtar di Stat Unî par śibìr-as, insém a sò pàdar ch'al gh sòna al piàṅ, in spetàcui dal gènar vaudeville in dua lē la canta e la fà di balét, cun di fiòc e di nàstar in si cavìi biónd e risulèṅ. Al sò sucès l'è acsè grôs ch'i gh fàn'n anc dal bàmbuli sumiliànti. In cà però l'è visiàda e la fà i caprìs cuma na diva e la dà sèmp'r adòs a sò surèla timda, la Blanche (Joan Crawford).
Al ròbi però i càmbian, e dimóndi, soquànt an dòp. Dvintàda na baghéta granda, la Baby Jane la pèrd al frésc di an indrē e la gint la taca a daśmindgàr-'s ad lē. Par cóntar la Blanche la taca na caréra ad sucès in dal mónd dal cìnema quànd la dvènta na star in dla Hollywood di an Trénta. Purtròp par lē, in dal 1935 la patìs 'n incidènt minga ciàr quànd na màchina la gh và adòs śbragànd-ag la spina dursàla. La pòvra Blanche l'è acsè custréta a vìv'r in na scrana a rudèli p'r al rèst dla sò vita. A pōl èsar ch'a sia stada pròpria sò surèla a mét'r-la sóta quànd lē l'éra drē a vèrar al cansèl p'r andàr in cà.
Dimóndi an dòp, in dal 1962, al dū surèli i èṅ dvintàdi vèci e i vìv'n insém in dla vila granda dla Blanche. La Jane la gh'à da tgnir-'g a drē ma la l'òdia parchè la gh dà la cólpa 'd avér-ag fargâ al sucès, la gh'à di distùrub in dla tèsta e l'è da spés imbariàga. La Jane la gh fà patìr incòsa, un dè la gh fà catàr in dal piàt al sò canarèṅ mòrt e in séguit anc na póndga rustìda, dgénd-ag prima, in dal méntar ch'la gh dava la clasiòṅ, ch'l'a catâ di sórag in cantìna.
Cardénd ad psēr tiràr indrē al lanséti dal tèmp, la Baby Jane, ch'l'à pasâ i sinquànta, la ciàma in cà un śóvan pianìsta śbandâ, Edwin Flagg (Victor Buono), par turnàr a far i sò nùmar da na vòlta vistìda da putìna, cuma la canta ad I'm Written a Letter to Daddy. Vdénd-as a 'l spèć però lē la capìs ch'l'è 'n diśàstar, ch'la fà sōl rìd'r i pui e ch'l'è dvintàda bruta e vècia. Al magòṅ ch'la s pòrta dèntar al crés incóra, acsè cuma la sò matéria.
La Blanche, in cal méntar, la próa in tut al manéri a persuàdar la surèla a véndar la sò cà e a far-as curàr in na clìnica par malâ psichiàtric ma a n gh'è gnint da far, la Jane la dvènta incóra più catìva sèg, rivànd anc a cupàr a śmartlàdi la camaréra dla Blanche, l’Elvira (Maidie Norman), ch'la tulìva la sò part e ch'l'iva capî i quèi catìṿ ch'la gh fava patìr. Un dè, amprufitànd-as dal fat che sò surèla la fus fóra, la Blanche la fà 'l scali, traśànd-as par tèra, p'r andàr a telefunàr a 'l sò dutōr par dmandàr ajùt ma la n gh la cava minga parchè la Jane la fà in tèmp a turnàr e a bcàr-la méntar la dascurìva sèg. Dòp avér ciamâ lē al dutōr, dgénd-ag che sò surèla la 'n iva sarnî 'n àtar, la taca a dar di cals a la Blanche par far-'g-la pagàr e pò la la sèra in cambra sua, ligànd-la a lèt.
In un mumènt in dua la tórna putìna in dla tèsta, la Jane la decìd ad purtàr sò surèla a 'l mâr. L'è lè ch'la Blanche la gh cònta cuś'éra sucès dabòṅ al dè d'l incidènt. Cl'atra la n fà na piga, la gh śibìs un ślâ e la gh diś «Alóra in tut chi an chè a 'révan psû ès'r amìghi».


text:
Giovann Adamm II del Liechtenstein
El Giovann Adamm II de Liechtenstein (in todesch: Hans-Adam II von Liechtenstein; nomm intregh in todesch: Johannes Adam Ferdinand Aloys Josef Maria Marko d'Aviano Pius von Liechtenstein; Zurigh, 14 de febrar del 1945) a l'è 'l princip del Liechtenstein (a partì del 1989).
L'è 'l fioeu del princip Francesch Giusepp II e de la soa miee Giorgina de Wiczek.
Gh'è de dì che del 2004 l'ha lassaa el podè de toeu di decision ordinari al fioeu Luis, che donca a l'è 'l princip de facto.
A l'è president del grupp bancari LGT Bank e 'l gh'ha ona colezion d'art bella granda.


text:
Tavassàn cun Vilavèsch
Tavasàn cun Vilavèsch (o apéna Tavazzano, Tavazzano con Villavesco in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 6 222 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) . L'é el prim paès a Nord de Lod.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paés l'é nasìd in dué che gh'è adess Vilavèsch. El teritòri l'era la residensa de campagna del Vesch de Lod; per quést el se ciamena Villa del Vescovo. Dòpu l'é diventàd pruprietà d'i Salerano (1189), d'i Buttintrocca (1657) e d'i Rezzonico fin al 1796.
L'é stai in de la Secunda Guera Mundial che el paés l'è cresìd tantìsim in de la frasiòn Tavasàn, da una part a l'altra de la Via Emilia. Alùra el Cumün e la Paròchia i èn stai spustàdi pròpi a Tavasàn. In d'i an '90 anca la Paròchia de Vilavèsch l'ha pers el cüràt e i èn restàdi i dü prét de Tavasàn.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è una gradìsima Central a carbòn che la dà laurà a 230 uperàri.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima cesina de Tavasàn adés l'è scunsacrada, quela növa l'è del 1947. La cesa de Vilavèsch l'è del 1630. In di alter frasiòn Mundignàn e Cà de' Zecchi gh'é dù bele capeline. Gh'è anca un bell munüment a la Pace.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Tavassàn cun Vilavesch l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Ligamm de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Willisau
Willisau a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 41.69 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7343 abitant.
El cumün de Willisau al se tröva a una altitüden de 557 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alberswil, Ettiswil, Gettnau, Grosswangen, Hergiswil bei Willisau, Luthern, Menznau, Ufhusen, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.


text:
Lèngua koro
Ol Koro l’è öna lèngua de l’India, mia congusìda infina al 2008, quando öna spedisiù del National Geographic l’ l’à troàda in del nòrt èst del paìs in del istat del Arunachal Pradesh.
Ol Koro l’è öna lèngua che la fà part de la famèa di lìngue tibéto-birmàne, ön insèma de 400 lèngue e tra chèste i piö cognusìde e parlàde i è pròpe la lèngua tibetàna e chèla birmàna.
Ol Koro l’è öna lèngua mia scrìcia, ma l'è adóma parlàt, però i è adóma 800 - 1.200 i persùne che i l' la pàrla e de chès-ce i è pròpe póch chèi che i gh’à méno de 20 agn, isè ‘l Koro l’è söbet istài clasificàt tra i lèngue che i rés-cia de sparì.


text:
Cungjuunt finii
Un cungjuunt E al è dii fini si al è mia infinii, i.e. si e noma si al pöö mia vess metüü in bigezziú cun l'una da le suve parte strege (u amò : cada ingezziú da E in sí-istess al è sürgetiva).
Sa pöö caraterizá cheest staa da fatt druvaant ul cungjuunt di intreegh natüraj : E al è fini si e noma si E al è vöj u si al esiist una bigezziú da E íntal cungjuunt di n primm intreegh natüraj.
Sa la nota alura ul nümar d'elemeent da E, u la cardinalitaa da E :
- Card(E) = '
- #E = '
- |E| = '
Par cunvenzziú , ul cungjuunt vöj al gh'a par cardinaal 0.
Caratérizazziú di cungjuunt finii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A nutaremm ul cungjuunt .
Si F al è in bigezziú cun E un cungjuunt finii mia vöj, alura F al è mia vöj, e card(E) = card(F).
- In efett, E al è fini, dunca nutaant ul sò cardinal, al esiist una bigezziú , e par ipòtesi, al esiist .
- La cumpusizziú da bigezziú a l’è una bigezziú , dunca al è bigetiva.
- Dunca F al è finii par che in bigezziú cuj n primm intreegh natüraj, e card(F) = '.
Parte d'un cungjuunt fini[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes , E un cungjuunt finii da cardinaal ‘‘n’’, a un elemeent da E (ch’al esiist par che E al è mia vöj). al è fini da cardinaal n - 1.
- Si , alura , dunca ch’al è fini, e .
- Si , alura al esiist una bigezziú .
- Si , alura al è amò bigetiva, dunca al è fini da cardinaal .
- Si , alura par bigetivitaa da h, al esiist una ünica tala che .
- Sa cunsidera
- , dunca a l’è bigetiva.
- al è bigetiva cuma cumpusizziú, e . Ga s’a repurtaa al caas precedeent, e al è finii da cardinaal .
Tüta paart d'un cungjuunt fini al è finida.
- La demustrazziú sa la fa par recürenza cun vargot ch’al preceet.
Uperazziú cuj cungjuunt finii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La reüniú da cungjuunt finii a l’è finida. Plüü precisameent, si A e B i è düü cungjuunt finii, alura e i è finii, e .


text:
Drùpa
'Na drùpa l'è 'n fröt carnùs indeiscente (cioè che, apò a quan che l'è bèl madür, el se dèrf mìa de per sò cönt per fà saltà fò la somésa (el giandì). El g'ha 'na part estèrna sitìla (l'esocarpo membranùs o scórsa), 'na part centràl carnùza (el mesocarpo carnùs e mustùs o pólpa), e 'na part intèrna lignùza (endocarpo lignùs o giandì), con déter apéna 'n grà de somésa.
Le piànte che fa sö le drùpe le se afìde per la reprudusiù a le bès•ce che le màia chèsti fröcc, tiràcc de la sò pólpa che de sòlet l'è dólsa e saurìda. El giandì el vé madàt zó e gràsie a l'endocarpo bèl dür, el grà de somésa el pàsa sènsa dagn l'aparàt de digestiù de chèste bès•ce.
En quac ezèmpe de drùpe i è töcc i mèmber del zèner Prunus, 'ntra le quàle 'l pèrsec, l'ambrognàga, la saréza, le brògne e le màndole, e pò amò, l'ulìa, el pistàchio, el màngo, el cafè e la nus.


text:
Vaccinium vitis-idaea
El Vaccinium vitis-idaea (o anca: gravalon/grovalon, lurionella, lurion ross, angroven, gajuda, etc.) l'è ona pienta perenn de la famija di Ericaceae, originaria de l'Eurasia e de l'America del Nord. El nomm de la specie el fa riferiment al mont Ida de la Grecia.
Distribuzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lurion ross el viv in di zonn artich, del nord de l'Eurasia, del Giappon e de l'America del Nord. L'è donca assee comun in di Alp tra i 300 ai 3000 meter de altezza.
Caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è on bosch (sub-arbust) perenn a portament bass coi brocch che riven a on'altezza de 20 cm. El gh'ha i foeuj a forma de oeuv cont i bord arrotolaa. I fior hinn bianch o appena appena roeusa, faa sù insemma a grappellitt. El frutt l'è on borlin de color ross, bon de majà.
Referiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Sinonim: Tela Botánica


text:
Emilian (imperador)
El March Emilio Emilian, mej conossuu cont el nomm de Emilian (Marcus Æmilius Æmilianus in Latin; Gerba, 207/213 - Spolee, settember del 253) l'è staa imperador roman in del 253. L'è staa on tipigh esponent de la crisi del III secol.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ascensa al trono[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Emilian l'è nassuu a Gerba (isola de la Tunisia) e l'era de origin africana. L'ha sposaa la Cornelia Supera, anca lee africana.
L'è vegnuu on general e l'era staa mandaa in de la Mesia de Sotta in del 252. La situazion al temp l'era molto dura, perchè on ann prima l'imperador Decio l'era mort insema al sò fioeu in de la battaglia de Abrittus contra i Gott. El noeuv august, el Trebonian Gall, l'eva stringiuu ona pas coi German con la qual Roma la gh'aveva de dàggh a lor ogni ann on tribud. Se sa però che l'Emilian l'è riessii a batt i Gott in d'ona battaglia in del 253: la reson del sconter l'è stada o la volontà de difend i città de la region o quella de pagà minga anmò el tribud.
Per quella vittoria chì, i legion de l'Emilian l'hann proclamaa imperador, contra el Trebonian Gall che l'era minga staa bon né de batt i Gott, né de batt i Persian, né de batt la peste a Roma. L'Emilian donca l'ha scernii de partì per l'Italia coi sò soldaa prima che ghe rivass anca el Valerian, on general fedee a l'imperador. Per 'sta reson el Senad l'ha deciaraa l'Emilian hostis, cioè nemis del Statt. A bon cunt, l'Emilian l'ha vingiuu la battaglia contra l'imperador arent a Terni. El Trebonian Gall l'ha provaa a scappà e l'è rivaa fina a Folign, ma lì i sò soldaa l'hann tradii e ghe l'hann portaa mort a l'Emilian per avèggh ona recompensa. A l'era el luj del 253.
La fin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist che 'l Senad al princippi gh'eva minga tanta voeuja de deciaràll imperador, l'Emilian gh'ha promiss che 'l sò obbiettiv l'era domà batt Gott e Persian e che poeu el saria tornaa domà on general. Inscì l'è riessii a vegnì imperador e a nominà augusta la soa miee Cornelia Supera. I storigh disen che 'l sò governo l'è minga staa tropp violent.
Ma intrattant el Valerian l'era rivaa giò in Italia e 'l gh'aveva intenzion de vess lù el noeuv imperador. A la fin de l'estaa i duu rivai s'hinn scontraa, ma poeu i soldaa de l'Emilian l'hann tradii e l'hann coppaa tra Narni e Spolee. Forsi el gh'è staa on sò general ciamaa Silbannach che l'ha provaa a resist a Roma contra el Valerian, ma l'è staa battuu anca lù.
Quand che 'l Valerian l'è diventaa imperador l'ha daa a l'Emilian e a la soa miee la damnatio memoriæ.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aureli Vittor, Vitt di Ceser
- Eutropi, Breviarium ab Urbe condita
- Giovann de Antiochia, Croniga
- Zonara, Epitome di stori


text:
Taiwan
Taiwan a l'è un paes de l'Asia urientala.
A l'è faa de l'isula de Taiwan (ciamada anca Formosa) e de alter isul püssee piscininn in de l'Ucean Pacìfigh, denanz a la costa cinesa.
La capital a l'è Taipei.
Al gh'ha una süperfiss de 35.980 km² e una pupulaziun de pressapoch 23 miliun d'abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1949, quand che i cumünista del Mao Zedong i hann ucüpaa tüta la Cina e hann fundaa tuta la Repübliga Pupulara Cinesa, el guern naziunalista del Kuomintang del Chiang Kai-shek a l'è scapaa via a Taiwan per fundaa la Repübliga de Cina.
Incö Taiwan a l'è recugnussüü dumà de 24 guern.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Taiwan (nom ufizial: 中華民國 = Repübliga de Cina) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Ma Ying-jeou (del 2008).
El prim minister a l'è el Jiang Yi-huah (del 2013).


text:
1993
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
01 01 - Cecoslovàchia: chest staa al desmett d'esiist dopu 74 agn de stòria, e al sa diviit in düü nööf staa: Céchia e Slovàchia.
14 03 - Andorra: sa celebra el referéndum in che s'apröva la prima Custitüzziun del paées.
28 07 - Andorra: chest staa al va déent a l'ONÜ.
26 02 - Növa York (SÜA): di teroriist islamiist a fan s·cjopá un camiun pien d'esplosiif a la turr nòort del World Trade Center: bilaans de 6 mòort e un mijé de ferii.
23 03 - Garry Kasparov e Nigel Short sa négan a gjügá sota i auspici de la Federazziun Internazziunala de scacch (FIDS) e a crean l'Assocjazziun Prufessiunala de scacch (PCA, Professional Chess Association); par cheest motiif, la FIDS la priva Kasparov del sò darée títol mondiaal de scacch || Osservatori d'Arecibo (Arecibo, Puerto Rico): Aleksander Wolszczan al detecta la lüüs infrarossa del primm planeta extrasolaar.
25 10 - el Canadà: sa celebran elezziun legislatiif ch'al veenc par magjuranza assülüda el Partii Liberaal, comandaa par Jean Chrétien, ch'al trarà via del podée el Partii Conservador || Washington (SÜA): Jerry Hall e Robert Stilmann, investigaduur de la George Washington University, a fan püblich che inn riesii a cloná embriun üman.
30 12 - Israel e el Vatican: sti düü Staa a stabilíssan relazziun diplomàtich.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
27 03 - València (Catalunya): Vicent Andrés Estellés, pueta Valencià. (n. 1924)
20 01 - Tolochenaz-sur-Morges (cantun de Vaud, Svízzera): Audrey Kathleen Ruston cognossüda coma Audrey Hepburn, atriis de cínema Anglesa d'orígen Belga.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.