text:
Uzbekistan
L'Uzbekistan a l'è un paes in del center de l'Asia.
A l'è tacaa al Kazakistan, al Turkmenistan, al Kirghizistan, a l'Afghanistan e al Tagikistan.
La capital a l'è Tashkent.
Al gh'ha una süperfiss de 447.400 km² e una pupulaziun de pressapoch 26.600.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Uzbekistan (nom ufizial: O‘zbekiston Respublikasi) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Islom Karimov (del 1991).
El prim minister a l'è el Shavkat Mirziyoyev (del 2003).


c: text/html

text:
05 08
Ol dé 5 de óst l'è 'l 217 ( 218 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 149 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de óst al è ul dí da pòost 217 ( 218 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 149 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1939 föselament di trédes Röse Rosse.
1955 - Wolfsburgh (Zermania): dat fò de la fàbrega de la Volkswagen la vetüra ü milió del model "balóres".
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1862, Leicester, (Regn Ünit): Joseph Merrick, cognossit come L'Òm Elefant.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1962 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Marilyn Monroe atura Stadünidenca (tröada morta daspus d'öna aparent suradose de sonífer).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Forte dei Marmi
Forte dei Marmi l'è ü cümü italià, de la regiù de la Toscana, 'n Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 8.280 abitàncc, 'na superfìce de 9 km² e 'na densità de 920 ab./km². El cunfìna coi cümü de Montignoso (MS), Pietrasanta, Seravezza.
L’è ü paìs de la Ersilia stòrega che l’ se tróa sö la còsta del mar Ligure e mia del mar Tiréno cóme s’è portàcc a pensà.
Fòrte dei Marmi ‘l nas a la fì del sécol XVIII quando ‘l Gran Düca de Toscana Péder Leopòld l’à decidìt de fà sö ü fòrte söl cunfì e ‘ntùren al fòrte l'è cresìt ‘l paìs. Ol fòrte, a dì la erità, l'è, alméno al dè de 'ncö, piö che óter öna cà con denàcc ü bastiù de matù.
I stràde del paìs ì è töte a perpendìcol tra de lure e i cà i è quaze töte de l’Otsènto o Liberty prim Nöfsènto. L’ótra metà del nòm l’ vé dal fàto che ‘l màrmo che se tirà fò da i Alp Apuane l’ venìa portàt pròpe a Forte dei Marmi per ès imbarcàt.
In del Otsènto Forte dei Marmi l’éra ciamàt Magazzino dei Marmi.
Al dé de ‘ncö Forte de i Marmi l’è ü pòst de mar famùs e cognusìt ‘n töt ol mónt, ‘ndóe i và ‘n vacansa tace vip.
Ol mar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’aqua l’è basa, ma pròpe basa per tace méter, per i prim 20 méter de sólet la ria piö o méno al zenöcc; s’pöl ‘ndà ‘n là ‘n del mar per 50 – 100 méter e se tóca amò e ‘l fónt l’è töt de sàbia. L’aqua l’è ciàra, ma apéna i unde i vé ü falì piö fórte o apéna gh’è tata zét ‘n aqua, söbét la é tróbia.
La spiàgia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spiàgia de Fòrte dei Marmi l’è töta de sàbia fìna e zaldìna e l’è grànda, ma pròpe grànda, tat che cóme negót ghe sarà tra i 100 e i 150 méter de spiagia tra ‘l mar e ‘l lungomàr.
I stabilimènc balneàr i ghà de prensépe ol parchègio per i màchine e de sólet i ghe stà da i 20 a i 40 màchine per stabilimènt parchegiàde sö la spiàgia, a ‘ndà ‘nacc vèrs ol mar se tróa la cà del concesiunàr de l’istabilimènt opör ü locàl o öna discotéca.
Lé apröf gh’è pò l’öfese del concesiunàr, ol bar, i cabine, i bagn, i dòce, i zöch per i s-cetì e ‘n di bagn piö bèi pò la piscìna. A ‘ndà ‘nacc gh’è alméno 20 file de ombrelù e 'n spiàgia se stà bèi larch, mia schisàcc e tacàcc ü co l’óter, e pò denàcc a la prima fila gh’è amò alméno 30 mèter de spiàgia, ‘ndó ghe stà ‘l bagnino.
La Capannina di Francèschi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Söl lungomàr de Forte dei Marmi gh’è la Capannina di Francèschi, ü locàl che l’è dientàt famùs ach gràsie a di film che i è stai giràcc a Fòrte e a la Capannina, film compàgn de Sapore di Mare col Jerry Calà.
Colegamèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Forte dei Marmi l’è colegàt con Marina di Pietrasanta e i óter paìs de la Ersilia grasie a öna pìsta di bici söl lungomàr e a ü servése de pülman che i gira pò de nòcc 'nfina a la dé per portà i zùegn da öna discotéca a l’ótra.


text:
Mendris (distret)
El distrèt de Mendris (nòm uficiàl: Distretto di Mendrisio) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Mendris.
La superfìce totàl del distrèt l'è de apéna 101 km² cge völ dì che l'è 'l piö pesèn dei distrècc del Cantù, ma l'è 'l tèrs piö popolàt coi sò 48.672 abitàncc (dàto del Dezèmber del 2008).
El töl dét la pónta piö meridiunàla del Cantù e de töta la Svìsera, el cunfìna col distrèt de Lugano a nòrt e co l'Italia (Lombardia, pruvìnce de Com e Varés) a sud.
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Mendris l'è spartìt en 5 cìrcoi e 14 cümü:


text:
Belgi
El Belgi (België in Flamengh, Belgique in Frances, Belgien in Tudesch) l'è un stat de l'Europa ucidental.
A nord l'è tacaa ai Pais Bass, a est a la Germania e el Lüssembürgh, a sud e süd-ovest a la Francia e a nord-ovest el da ins el Mar del Nord.
Gh'è pö da dì ch'el Belgi l'è al cunfin tra l'Europa germanofuna e l'area linguistica rumanza. L'è divis in tre region: i Fiander, induè che se parla el flamengh (pü o meno el 58% de la pupulazion); la Valonia (con el 32% de la pupulazion); e la region de la cità de Bruxelles, uficialment bilinguv e induè che ghe sta el 10% de la pupulazion.
El Belgi l'è staa vün di fundadur de l'Ünion europea e la so capital l'è la sed d'un bel po d' istituzion cumünitari.
Istitüziun pulitigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Belgi (Royaume de Belgique/Koninkrijk België/Königreich Belgien) l'è una munarchia custitüziunal.
El re l'è Filip (del 2013).
El prim minister l'è l'Elio Di Rupo (del 2011).


text:
Cravegia
Cravegia (nòm uficiàl in italian: Craveggia) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 730 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 36,5 km² e ona densità de popolaziun de 20 ab./km².
L'è vün di burgh püssee pituresch de tüta la Val Vigezz. El paes el cunfina cunt el Cantun Tisin (cumün de Unsernun e de Vergelet). I sò abitant hin ciamaa craugiaign. Se pò rivà a la fraziun de Bagn (un temp Aqua Calda) dumà da la Svizzera. I alter fraziun a hinn Prestinun, Siberia e Vucogn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cravegia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Al Napulitàṅ (Nnapulitano dit da lōr) 'l è na léngua rumànśa arcgnusùda uficialmènt da 'l UNESCO cuma léngua e patrimòni dl'umanità. In śónta a 'l Itagliàṅ, al s dascór in Campâgna e, cun soquànti difarénsi, in Lucàgna, in dla Calâbria dal nord, in dal Mulîṣ, in dal Pùglia e in dla part dal Lasi davśèṅ a 'l Caśertàṅ, faghénd part dal grup di dialét meridiunài.
Al Napulitàṅ, cuma 'l itagliàṅ, al daśvèṅ da 'l Latìn. A s créd che in d'l Itâglia sèntar-meridiunàla, anc prima di rumàṅ, a s dascurìs 'l Ósc e al Grèc, quést chè in di dintóran ad Nàpuli in fiṅ a 'l II-III sècul.
Sóta gl'Aragóna al Napulitàṅ 'l è stâ śibî par dvintàr la léngua uficiàla dl'Aministrasiòṅ (a s druàva ad fat 'l Itagliàn), ma dòp la tiràda via dal sò pòst ad Fedrìg I a n s 'n è fat gnint.
In Napulitàṅ da spés al vucàli sénsa 'l asènt insìma i n vènan diti minga bèṅ e ciàri ma a s dróva un sòṅ sentràl, ciamâ da i linguìsta schwa e cgnusû cun al sìmbul IPA /ə/. In dal francéś al s cata in dla paròla petit o quànd i calabréś i dìśan Milena (/mələnə/). Dit quést, al vucàli i èṅ pò scriti listés cuma in Itagliàṅ, tgnind a drē a la tradisiòṅ.
Cuma par 'l Itagliàṅ, anc in Napulitàṅ a s cata al fenòmen d'l arfursamènt sintàtic ma cun dal règhli difarénti.
Soquànti atri difarénsi ad prunùncia in di cunfrònt d'l Itagliàṅ i èṅ qvisti chè 'd sóta:
A 'l inìsi ad paròla, specialmènt in di grup gua /gwa/ e gue /gwe/, da spés la /g/ prima dna vucàla la dvènta /ɤ/;
La S sórda /s/ a 'l inìsi ad paròla la vèṅ da spés dita cuma /ʃ/ ma minga quànd dòp a gh'è na /t/ o /d/, tut difarènt ad quél ch'a sucèd in dal parlàdi muliśàni;
Al paròli ch'i finìsan par cunsunànta (in gènar al paròli furastéri) i gh'àṅ sèmpar 'l asènt in fónd (in Napulitàṅ a s diś habitàt e minga hàbitat cuma in Itagliàṅ);
La /i/ diacrìtica ch'la s cata in di grup -cia /-ʧa/ e -gia /-ʤa/ d' Itagliàṅ, dal vòlti la vèṅ dita par dabòṅ: p'r eśèmpi, na cruciera [nakru'ʧierə];
Al rutacìśum dla /d/ in /r/ (o più preciśamènt in dla /ɾ/) la gh'è da spés, cuma in Maronna;
La vucàla vèrta A l'è dita cuma /ɑ/ e minga cuma la /a/ d'l Itagliàṅ.
Al Napulitàṅ al dróa al sèt vucàli d'l itagliàṅ ma anc la schwa /ə/ al pòst dla O e dla E quànd i n gh'àṅ minga 'l asènt insìma. Stésa ròba par la A in fiṅ ad paròla, sèmpar s'la n gh'à briśa 'l asènt insìma.


text:
Giüsepina Baker
Giüsepina Baker, (San Lüìs, USA, 3 de giügn 1906 - Paris 12 d'aprìl 1975) l'è stai una cantanta, balerina, e atùra americana, natüralisada francesa.
L'é cunussüda per el sò vestìd de scena, fài sulament de banàn. L’é stai la prima, in di ann 20 a balà in toplees.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüda in America, da Carrie McDonald e da d'Eddie Carson, la gheva urigina afro-americana e india. La se ciameva, in realtà Freda Josephine McDonald. L'ha cumincàd a balà vers i 10 ann, quan che l'ha venciüd a Broadway un cuncurs.
La s'è trasferida in Francia amò giùina, e l'ha utegnüd el pasapòrt francés in del 1937, quan che la s'è cunvertida al Giüdaìsm per spusà Jean Lion. L'é stai la prima dona americana a ricév la Crùs de Guera, la masima unurificensa francesa de la secunda guera mundial, per avé difés i diritt d'i suldà e d'i pover.
L'ha cuntinüàd tüta la vita a bàtess cuntra o pregiüdìsi rasiài e cuntra le fiöle abandunade chi vegnen viulentade e lasade al sò destin. La tristésa püsee granda che la g'ha vìd l'è stai quela de pudì miga vegg fiöi, perché quan che l'é restada incinta, l'ha crupmàd el fiöl mort. Per chel mutìu chì, cun Jo Bouillon, sò secund òmm, in del 1947 l'ha töi la pusiòn de Milandes en Dordogne, indué che l'ha tiràd sü ben 12 fiulìn, e g'ha dài el nùm de Tribù dl'Arcubalèn. L'ha anca urganisàd cencert e show pròpi per investì tütt in de l'asistensa d'i fiulìn abandunàd.
L'è morta a Parigi, el 12 d'aprìl 1975, per un'emuragia cerebràl.
Amò incö la vegn ricurdada cume esempi e bandiera de tuleransa e rispett per le diversità.
I sò film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1927: La Revue des revues de Joé Francys e Alex Napals
- 1927: La Sirène des tropiques de Henri Etiévant e Mario Nalpas: Papitou
- 1928 Le Pompier des Folies Bergère (Curmetragg anónim)
- 1929: La Folie du jour de Joé Francys
- 1929: Die Frauen von Folies Bergères de J. Francys & Max Obal "versiòn tudesca del film de prima"
- 1934: Zouzou de Marc Allégret: Zouzou
- 1935: Princesse Tam Tam de Edmond T. Gréville: Aouïna
- 1940: Moulin Rouge de Yves Mirande
- 1940-1945: Fausse alerte de Jacques de Baroncelli: Zazou Clairon
- 1954: An Jedem Finger Zehn de Erik Ode: una cantanta
- 1955: Carroussel des variétés - Carosello del varietà de Aldo Bonaldi e Aldo Quinti
Alter futugrafii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Giüsepina Baker, intant che la bala el Charleston, 1926
-
Giüsepina Baker, in La Revue des Revues in del 1927 (Foto de Walery)
-
Amò cul sò tutù de banan, in del 1927, ai Folies Bergère
-
-
In del 1949
-
Amò in del 1949
-
-
In del 1951


text:
Toomas Hendrik Ilves
El Toomas Hendrik Ilves (Stocolma, 26 de dicember del 1953) a l'è on politegh, giornalista e professor eston.
A l'è nassuu in Svezia perchè i sò vegg eren scappaa via de l'Estonia dopo de l'ocupazion sovietega. L'ha vivuu la pupart de la soa vita in Statt Unii (la segonda meta di sò resgiô) e lì l'ha studiaa e insegnaa.
Dopo l'indipendenza de l'Estonia, l'è staa el sò ambassador in di Statt Unii, in Canada e in Messich. Poeu l'è staa minister e parlamentar europee.
In del 2006 l'è staa eleggiuu president de la Repubblega, e l'è staa confermaa anca in del 2011.


text:
Sedan
Sedan l'è ona città francesa del departement di Ardenn, in de la region de Sciampagna-Ardenn.
La città la cunta 20.548 abitant.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes l'è staa faa sù in del 1424 longh i spond de la Mosa. In del XVI l'è staa abitaa de tant ugonòtt che scappaven di guerr de religion frances.
Duranta la Guerra Franco-Prussiana del 1870, l'è stada el sitt de ona débâcle tremenda per l'esercitt frances, che de fatt l'ha deciduu i sòrt de la guerra: de fatt, dòpo la battalia l'è staa faa presonee anca l'imperador Napoleon III. Quella battalia chì l'ha portaa a la nassida del Segond Reich: per quest l'anniversari del sconter l'era diventaa on dì de festa in Germania.
Inoltra Sedan l'è stada voeuna di primm città frances a borlà in di man todesch duranta la Segonda Guerra Mondial, per la soa vesinanza al confin belga.


text:
Soià
Soià (en Italià: Soiano del Lago), l'è 'n cümü de 1 868 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt söle culìne moréniche del Lach de Gàrda.
El sò teretóre 'l cunfìna coi cümü de Calvagés, Manèrba, Munìga, Padènghe e Polpenàse.
Evulusù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Volgograd
Volgograd (Boлrorpaд in rüss) a l’è una cità de la Rüssia.
Al gh'ha 986.400 abitant (2007).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Volgograd a l'è in del toch ucidental de la Rüssia eurupea in sü la spunda drita del fiüm Volga.
Storia e nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
la cità la s'è desvilüpada inturna a una furteza, edificada in del 1589 per vardà i cunfin meridiunaj de la Rüssia, e la s'è ciamada Caricyn (ЦapицыH) fina al 1925.
In del 1925, in unur del Stalin, a l'ha ciapaa el nom de Stalingrad (CTaлиHrpaд).
Del 21 d'agust del 1942 al 2 de febrar del 1943 in cità la s'è cumbatüda la Bataja de Stalingrad, indue che l'Armada Russa l'ha fermaa l'esercit tudesch, cun püssee d'un miliun e mez de mort e ferii.
In del 1961 el nom de la cità a l'è vegnüü Volgograd.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Roman Georgievič Grebennikov.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Volgograd a l'è gemelaa cun:
- Chemnitz, Germania
- Chengdu, Cina
- Chennai, India
- Cleveland, Stat Ünì d'America
- Culonia, Germania
- Coventry, Regn Ünì
- Digiun, Francia
- Erevan, Armenia
- Hiroshima, Giapun
- Jilin, Cina
- Kemi, Finlandia
- Kruševac, Serbia
- Liège, Belgi
- Montreal, Canada
- Ostrava, Repüblica Ceca
- Port Said, Egit
- Ruse, Bülgaria
- Toronto, Canada
- Türin, Italia


text:
Assioma dal para
In la teuría assiumàtega di cungjuunt e le branche da la lògica, da la matemàtica , e da l'infurmàtega, l'assioma dal para al è ü di assiòom da la teuría di cungjuunt da Zermelo-Fraenkel.
Íntal lenguagg furmaal da l'assiumàtega da Zermelo-Fraenkel, l'assioma sa l scriif:
in d'òolt tèrmen:
- daa A e B düü cungjuunt, al esiist un cungjuunt C taal che, par cada cungjuuntD, D al è un elemeent da C si e noma si D al è iguaal a A u a B.
L'assioma al esprimm che, par düü cungjuunt qual-sa-vöörs A e B, sa l pöö truvá un cungjuunt C da che i elemeent i è precisameent A e B. Sa l pöö druvá l'assioma d'estensiunalitaa par demustrá che cheest cungjuunt C al è ünich. A apelemm ul cungjuunt C ul para da A e B , e la notemm {A, B}.
Essenzialameent, l'assioma al afirma che:
- düü cungjuunt qual-sa-vöör i furma un para.
{A, A} al è scürtaa in {A}, e al è cjamaa singletú cuntegniint A. Nutée che un singletú a l’è un caas particülaar da para.
L'assioma dal para al è generalameent cunsideraa cuma indescütíbil , e al, u ü da i söö equivaleent,al pariss in dabot tüta assiumàtega alternativa da la teuría di cungjuunt.
Generaalizazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Druvaant l'assioma dal cungjuunt vöj, l'assioma dal para al pöö vess generaalisaa in la prupusizziú sigütanta:
ch’al signifía che:
- daa un nümar fini da cungjuunt A1, ..., An al esiist un cungjuunt C da che i elemeent i è precisameent A1, ..., An.
Cheest cungjuunt C al è amò ünich dapress l'assioma d'estensiú, e al è nutaa {A1, ..., An}.
Natüralameent, a pudemm mia rigurusameent sa referí a un nümar finii da cungjuunt, senza gjanmò disponn d'un cungjuunt (finii) a che chiist cungjuunt i partegn. Inscí, chesta prupusizziú sa la aparenta plütòost a un schema, furmaa da plüü da prupusizziú, ognidüna intra chele sucjada a un intreegh natüraal '. Ul caas n’' = 0 al è semplismeent l'assioma dal cungjuunt vöj. Ul caas n’' = 1 al è l'assioma dal para cun A=A1 e B = A1. Ul caas n’' = 2 al è l'assioma dal para cun A=A1 e B = A2. I caas n > 2 i pöö vess demustraa druvaant l'assioma dal para e l'assioma da la reüniú aplicaa mültiple völte. Par esempi, par demustrá ul caas n’' = 3, a druvemm l'assioma dal para tré völte, par prudüí sücessivameent ul para {A1 , A2 }, ul singletú {A3 }, pöj ul para { { A1 , A2 }, { A3 } }. L'assioma da la reüniú al furniss alura ul resültaa desiraa, { A1 , A2 , A3 }.
Inscí, sa la pöö druvá chesta generalizazziú cuma un schema assiumàtegh al sitt di assiòom dal cungjuunt vöj e dal para. Da tüta manera, a druvemm in régula generala i assiòom dal cungjuunt vöj e dal para separadameent, e chesta prupusizziú a l’è alura demustrada e cunsiderada cuma un teurema. Nutée che adutá chesta prupusizziú cuma schema d'assioma, al remplazza mia l'assioma da la reüniú, ch’al è sémpar necessari in d'otre sitüazziú.


text:
Bullet (VD)
Bullet a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.85 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 593 abitant.
El cumün de Bullet al se tröva a una altitüden de 1137 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fiez, Fontaines-sur-Grandson, Grandevent, Novalles, Vugelles-La Mothe, Sainte-Croix.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bullet (VD) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Chi al pööf e al regota in süi piant,
La vigna la gota i lacrim dii sant,
L'è tütt un gutà che al scarpüscia i pooc dì
Par sentì primavera anca chi.
I saras i specian e in da l'ümit ul Gin,
Par quel atim da fiaa, in sül buceer da vin,
Dal sentì ul zic e zac, la forbiss a taià
E pö i saras a storgiass in sul praa.
Gin Barbee, vün da quii che al par tirà scià
Da un bel muund che al gh'è pü gnanca a scultà,
Sì, quel muund fai da nüm, fai da pooc,
Da amiis, e campagna, e ciocc.
Ul mestee da barbee lü l'ha imparaa
In la rüsca dal quatordass, in la guèra, a suldaa,
E adess cunt ul gatt che al runrogna lì in giir
Lü al piala e 'l incioda i stess siir.
Pö, 'riva anca quel atim da mulà ul martell
Perché 'rivan i amiis dal savun e penell,
L'uduur dal legnam che al stagiona gio lì,
E quela calma in dal na e vegnì.
Scüsii fiöö, al par da ves
Cunt i noni e la malincunia.
Scüsii fiöö, al par ul stess
Dì che al nass, Dì che al cria.
E al par da sentiss in dal giir certi vuus
Che i henn nai cunt i nostri facc de tuus,
Vuus che sentivum da fiöö in dii strecc,
in dii piazz e hin i vuus dii vecc.
E 'riva ul sabat cunt i solit amiis
quii da la barba, cart, e suriis
La barba, un cüntà sü fra sigar, vin e salam:
giurnada, setimana e duman.


text:
Giōren
Artécol in dialèt arzân
Al giōren (giorno in italiân) ciamê ânca dé, cme unitê 'd amzûra dal tèimp, al gh' à divêrs significhêt. .[1]
Indice
Al giōren "siderêl" o "sidereo"[modifica | mudéfica la surzéia]
Al giōren siderêl o giōren sidereo l'é al tèimp che pâsa tra dû pasag, ûn a drē cl'êter, ed l'istèsa stèla al Meridiân 'd un pôst stabilî ed la tèra e al gh'à 'na durêda ed 23 ōri 56 minût e 4,0905 secònd. Còst l'é al muvimèint ch' al fà al cēl int 'na giurnêda davânt a i nost'r ôc, e ânca al muvimèint ch' a fà la Tèra rispèt a la puşisiòun mèdia dal stèli ch' a 's vèden. Sōl dû elemèint a gh'àn pèiş insém a la só durêda:
- un şlungamèint dimòndi lèint duvû al muvimèint dal mêr cun la Lûna;
- muvimèint désper ed la Tèra duvû a i mumèint môrt, per cōlpa per eşèimp dal deşfêres, in ógni stagiòun, ed grôsi mâsi ed giâs al latitódin êlti.
Al giōren dôp un pât l'é stê divîs in 4 pêrti:
- 00.00 - 05.00 : nôt
- 05.00 - 09.00 : matèina
- 09.00 - 17.00 : giōren
- 17.00 - 21.00 : sîra
- 21.00 - 24.00 : nôt
Giōren solêr[modifica | mudéfica la surzéia]
Giōren solêr vèira[modifica | mudéfica la surzéia]
Al giōren solêr vèira l'é al tèimp che pâsa tra dû mâsim, ûn a drē cl' êter, dal sōl insém a un meridiân stabilî. L'é un pô pió lòngh dal giōren sidereo perché la Tèra, mèinter la 's gîra d' atōren, la gîra intōren al Sōl ind l' istès vêrs. A sucēd che, dôp un gîr cumplēt, al meridiân stabilî an n'é mia pió vultê precişamèint vêrs al Sōl, mó l' al srà dôp che la Tèra l'a vrà girê d'atōren a lē 'd un ângol cumpâgn a còl fât int al gîr. Al giōren solêr an n'é mia fés int la durêda perché la velocitê (ânch angolêra) insém al gîr ovêl al câmbia, in funsiòun ed la secònda lèg ed Keplero: al 'al gh' à dòunca durêda mâsima al perielio (la distânsa ménima ed la Tèra dal Sōl), adèsa in znêr, e ménima a l' afelio, in lój.
Giōren solêr mèdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al giōren solêr mèdi, durêda mèdia di dé solêr int al gîr 'd un ân, l'é druvê per ûş civîl. Al giōren solêr l'é cumpâgn a 24 ōri oséia 86 400 scònd. La giōren solêr mèdi al vêl 24h. Int al linguâg comûn despès a 's ciâma giōren al "dé", oséia al peréiod ed lûş cuntrâri a la nôt. A câşva da ralentamèint, fât dimòndi adêşi, dal gîr ed la Tèra (cîrca 1,7 milèişem ed secònd al sècol), la durêda mèdia dal giōren solêr vèira l'é incō pió lòngh ed 86 400 secondi, per còst al giōren astronômich l'"armâgn indrē" rispèt a còl civîl: int j ûltem dêş ân, in mèdia pôch mēno 'd un secònd a l'ân. Per sté mutîv, dal 1992 dal vôlti é stê zuntê un secònd a la fîn dal 30 zógn o. pió despès, al 31 dicèmber, in môd da parşêr sté ritêrd. Sté secònd zuntê l'é ciamê secònd bişestîl, per arvişería cun al dé zuntê a l' ân bişestîl. Fîn al 2005, unî, a gh'în stê 23 secònd bişestîl.
Stôria ed la divişiòun dal giōren[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn da quând l' òm l'à cumincê a druvêr la meridiâna, la durêda dal giōren la vîn divîşa in còli che nuêter adèsa ciamòm ōri. Dòunca bèle i babilonèiş e j egisiân a druvêven sté sistēma, che però an n' ēra mia cumpâgn a còl che cgnusòm incō. Grēc e Rumân druvêven ègli "ōri temporêli": al giōren e la nôt j gnîven tóti dō divîşi in 12 pêrti, a cumincêr rispetivamèint da l'êlba e dal tramûnt . Acsé la préma ōra dal giōren la cumbinêva cun l' êlba, la sèsta ōra pió o mēno a mezdé, la dodicèişma al tramûnt e etertânt, mó a partîr dal tramûnt, a sucedîva per la nôt. Stà divişiòun, pugêda insém al j ōri ed lûş e còli dal scûr, a fêva sé che la durêda dal j ōri estîvi l' an fós mia cumpâgn a còli invernêli e còla dal j ōri ed lûş l'ēra divêrsa dal ōri de scûr. Tânt per fêr un eşèimpi, d'istê un ōra ed lûş la prîva durêr 80 minût e invēci còla dal scûr 40. I Rumân uşêven ânca divéder giōren e nôt in quâter pêrt ed trèi ōri l' óna. La Cēşa l'à més insèm divêrsi ōri ed la giurnêda (ōri canōnichi) cun mumèint stabilî per al j urasiòun, dóve a gh'ēra:
- Matitèin o Lôd: a l'êlba
- Préma: a l'alvêr dal sōl
- Têrsa: a metê matèina
- Sèsta: a mezdé
- Nôna: a la nôna ōra a metê dal dopmezdé
- Vèsper: al tramûnt
- Cumpièta: un ōra dôp al tramûnt
- Notûren: pasê j ôt dodicèişem ed la nôt
Tóti sté ōri, a pêrt còla dal Notûren, a gnîven ciamêdi dal sòun dal campâni che, cun l'andêr dal tèimp, àn ciapê prôpria la funsiòun 'd arlòj póblich.
Int al XIV sècol a rîven i prém arlòj mecânich e cun lōr a 's cumîncia a cuntêr al j ōr óna p'r óna, dal tramûnt al tramûnt dôp (almēno in Itâlia, Boèmia, Slêşia, e Polôgna), pûnt ed partèinsa ch' al cambiêva int al cōrs ed l'ân. Ânch al campâni, almēno in sitê, a s' ēren adatêdi a sté divişiòun, ch' l'é stêda ciamêda "ōri solêri a l'italiâna" o "ōri boèmi". J arlòj a duvîve èser regolê a mân per adatêri a l'ōra ed partèinsa ch' la prîva cambiêr.
Int al rèst ed l'Europa a partîr da la Frância, cun l' arîva ed j arlòj al giōren l'é stê invēci divîş in dû peréiod ed 12 ōri cumpâgn, che partîven da mezdé e a mezanôt (ōra "a la francèişa"). In sté môd l' amzûra dal tèimp l' an dipendîva mia da la durêda dal giōren e j arlòj an gh' îve mia bişògn 'd esèr més a pûnt tót i dé. L'ûş in Itâlia de sté sistēma l'é stê tôt pôch a la vōlta e cun dimòndi cuntrâst. A s' é cumincê a druvêrel a Firèinsa int al 1749, a Pèrma int al 1755. a Gènva int al 1772 e a Milân int al 1786. A gh'é vrû l'ocupasiòun francèişa per imponrél al rèst d' Itâlia, mó incòra int al XIX sècol al vèc sistēma l'ēra druvê da quelchidûn.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giōren
Colegamèin d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- (EN) Cme calcolêr la durêda ed la giurnêda
- La nascita dei fusi orari ed Gianluigi Parmeggiani (Uservatôri Astronômich ed Bològna)
- (EN) Al divêrsi ōri dal giōren in gîr p'r al mònd
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Giorno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Artéccol in dialètt mudnés
Al dè l'è 'n'unitê ed misura dal tèimp. Al pól avèr di significhê diferèint:
Al dè siderel l'è al tèimp ch'al pasa tra dô pasag' ed 'na stèla sóver al meridiàn d'un post. Un dè siderel al dura 23 ori 56 minut e 4 secànd (circa).
Al dè solèr vér l'è al tèimp ch'al pasa tra dô culminaziòun del solo èlla sover al meridiàn d'un post. Al cambia di dè in dè: l'è piò long d'istê e piò cort d'invéren.
Al dè soler medi l'è la media di dè sole ed l'ân. Al dura 24 ori (o 86 400 secand).


text:
Sent: Cumpra da la posta è periclitada
-
- Zoom
- L'edifizi da la posta da Sent custa ussa pli bler che prevesì. (RTR)
La vischnanca da Sent ha danovamain discutà la dumonda dad in’eventuala cumpra da l’edifizi da la posta. L’october passà aveva la radunanza decidì da suttametter questa dumonda a l’urna.
Ier saira e questas dumonda puspè vegnida discutada en radunanza. Pervi da ch’ils custs cun radund 1,7 milliuns èn pli auts sco prevesì. La tractanda è lura vegnida danovamain dà enavos al cussegl da vischnanca per surlavurar quella e per vegnir eventualmain cun autras soluziuns. (rm/rtr)


text:
Gambarögn
Gambarögn (Gambarogno in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. L'è staa istitüii in del mes de Abril del 2010 co la fusion dei ex-cumün de Cavian, Conton, Gera, Indemen, Magadign, Piazzögna, San Nezzee, Sant Abondi e Vira.
Al gh’ha pressapoch 4 950 abitant (dato del Dicember 2011) e una süperfiss de 51,74 km², e al se tröva a una altitüden de 196 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gambarögn a l'è tacaa ai cumün de Alt Malcanton, Scona, Cüreja cun Munviasch (IT-VA), Locarn, Minüs, Rivera, Sigirin, Tendru-Cuntra, Vedasca (IT-VA).
Cuntegnüü
Pruverbi in di dialet del Gambarögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Magadin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Nezzee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cavian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Senza i sold i prèved i canta mia messa.
- I sbali di dotór i è quatä da la tera, qui di sciori i è quatä di danè.
- Se ch’u piòv per l’Ascensión, u piòv per tücc i messón.
- Sant Andrea l’è un gran ladrón, Sant Antoni l’è un bon padrón.
- Quand ch'u gh'è la festa, u ‘s taca sü el caldirö dra carn per tücc.
- Tücc i cürèd i loda la sóva cüria.
- Chi che cüsiss mia bögin, u cüsiss pö bögión.
Gera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Com l’è l'arbor, i è i früit.
- Par fä ona bona mort, bégna tegnì amis änca el bao.
- Castegn dó ch'i ‘n fa e legnà dó ch'i ‘n da.
- La nev che vegn prima da Santa Catarina la torna nä fign sóla scima.
- Tòo miee e crompä cavai, sara i ögg e recomändet a Dio.
- Lassä nä i cämp a códighe e i dònn a fä la scióra a 's fa prest.
- Col mengiänd e col bivend o 's comeda el temp.
- Grama quela cà che de végg na la sa.
- In cà o gh'è sempro di guai quand la dona la porta i bragh e l'om el scossä.
- Chi dai chevii róss, chi na i pratéga i na i conóss.
- Cavò 'l dincc, cessò 'l dolór.
- O 's pò mia pretend da cavä sängh da un mür.
- El cör e l'ögg i vòo la sò part.
- L'ann bisest l'è l'ann da tücc i pest.
- Prima da creä el gnel, el Signór el crea el motarel.
- Questa l'è la resón del bechee, che a tò la carn o 'gh va i danee.
- Legn da fò e carn da bò, i 'n dròva e i 'n mangia chi che pò.
- Carn ch'a créss la mängie daspéss.
Vairan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A var püssee un asan viv che un dotór mört.
- Óm alegro el ciél l’aiüta.
- Chi che gh'ha el nas voltò vers la testa, i è cativ come la pesta.
Sant Abondi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ogni asen u fa el sò verz.
- Piega l'arbur fin che l'è pinin.
- El temp di castegn l'è cürt.
- El can u mangia mai da sò carn.
- Parola dicia, cuntrat facc.
- Ogni ann u 'n passa vün.
- Ai donn u s'egh conta mia i ann.


text:
Cressier (CH-FR)
Cressier a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.16 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 826 abitant.
El cumün de Cressier al se tröva a una altitüden de 569 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courlevon, Gurmels, Jeuss, Münchenwiler (BE), Salvenach, Wallenried.
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de Cressier el se tröva arent al cunfin intra la zona de magiuranza lenguistega francesa e quella a magiuranza de lengua tudesca. Tücc i cumün tacaa (föra che Wallenried) i hinn a magiuranza lenguistega tudesca. Seconda el censiment del 2000 la magioranza dei parlant l'è de lengua francesa (54.1%) ma in di ültim an la percentual de parlant de lengua tudesca, che in del 2000 l'eva pressapoch del 40%, l'è adree a cresc.
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Media relaa a Cressier (CH-FR) al Wikimedia Commons
- Cressier in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Baden-Württemberg
Al Baden-Württemberg (Baade-Wiirdebäärg in Alemàn) l'è na regiòṅ dla Germâgna, la tèrsa più granda dal paéś anc par l'ecunumìa, ch'la s cata in dal sud-ovest dal stat. La sò capitàla l'è Stucàrda cun Mannheim, Karlsruhe e Fribûrg atri sità impurtànti. La cunfìna cun la Śvisra a sud, la Frància a òvest e al regiòṅ tedéschi dla Renàgna Palatinâ (òvest), Bavéra (est) e Àssia (nòrd).
Al stat al nas in dal 1952 dòp un referendum ch'l à mis insém i stat stòric dal Baden cun qvél dal Württemberg. Prima i gh 'n éran tri (Württemberg-Baden, Württemberg-Hohenzollern e Baden), sóta 'l cuntròl di Stat Unî e dla Frància a séguit dla fiṅ dla secónda guèra mundiàla. Al gh'à 25 sircundàri e nóṿ sità fóra sircundàri.
In tut la mùcia sù da piò ad déś migliòṅ 'd abitànt e na superfìsi ad 35.750 km².
Al presidènt dal stat 'l è Winfried Kretschmann di Vérd.
Persunàǵ famóś ligâ a 'l Baden-Württemberg i èṅ Albert Einstein, Carl Benz, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Johannes Kepler e Joschka Fischer.


text: 1Rü ngẽmaca̱x name nixĩ na ípememarexü̃ na ngúxü̃ pingegüxü̃ yexgumarüü̃ ga Cristu na ngúxü̃ yangexü̃. Erü yíxema ngúxü̃ ingexe rü marü nüxü̃ tarüxo i tümaãrü pecadu na guxü̃guma meã Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma tamaxü̃xü̃ca̱x, rü tama i tümaxü̃ne naxwa̱xexü̃ãcüma na tamaxü̃xü̃ca̱x. 3Ü̃pa ga pemax, rü mucüma ga taunecü penaxüecha i ngẽma chixexü̃ i ñu̱xma i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Tupanaxü̃ cua̱xgüxü̃ ügüxü̃. Rü yexguma ga pema rü pecadu pexügüãcüma pemaxẽ, rü penaxü ga pexeneãrü ngúchaü̃, rü pengãxẽ, rü peta ga nawa pexãũgatanüxü̃ pexügü, rü ṯacü i nguchia̱xgüxü̃ poraãcü pixaxcugü, rü tupananetachicüna̱xãgüxü̃ picua̱xüü̃gü i woo Tupana na pexna nachu̱xuxü̃ i ngẽma. 4Rü yema duü̃xü̃gü ga namaã pexãmücügüxü̃ ga yexguma chixri pemaxẽgu, rü ñu̱xma rü poraãcü nagu narüxĩnüẽ na ṯacüca̱x tama natanügu pexãgüxü̃ rü tama nawe perüxĩxü̃ i ngẽxguma norü chixexü̃ naxügügu. Rü ngẽmaca̱x nixĩ i ñu̱xma i chixri pechiga yadexagüxü̃. 5Natürü nümagü rü tá ta Cristupe̱xewa nangugü na namaã nüxü̃ yaxugüxü̃ca̱x na ñuxãcü namaxẽxü̃. Rü nüma ya Cristu rü ínamemare na nüxna yacachigüxü̃ca̱x i guxü̃ma i duü̃xü̃gü i maxẽxü̃ rü yuexü̃. 6Rü ngẽmaca̱x ya Tupana rü naxü̃pa na nayuexü̃ i duü̃xü̃gü rü marü nüxna nanaxuaxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. Erü nanaxwa̱xe na naxrüü̃ guxü̃guma mexü̃wa namaxẽẽchaxü̃ ega woo ñoma i naãnewa nayuegu i naxü̃negü. 7Rü marü ningaica na nagúxü̃ i ñoma i naãne rü guxü̃ma i ṯacü i nawa ngẽxmaxü̃. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ na ípexuãẽxü̃ rü meã peãẽ ta ipexügüxü̃ rü guxü̃guma peyumüxẽgüxü̃. 8Rü guxü̃ãrü yexera i ngẽma pexü̃́ chanaxwa̱xexü̃ nixĩ na aixcüma pegü pengechaü̃güxü̃ i wüxichigü. Erü ngẽxguma aixcüma yigü ingechaü̃gügu rü ngẽmaãcü inayarüxo i muxü̃ma i pecadugü. 9¡Rü meã pegü peyauxgü i wüxichigü i pechiü̃wa! Rü tama name i tümamaã penuãẽãcüma tüxü̃ peyaxu. 10Rü wüxichigü i pemax, rü Tupana pexna nanaxã i perü cua̱x. Rü ngẽma perü cua̱xmaã rü name nixĩ i wüxichigü pegü perüngü̃xẽẽgü, na aixcüma Tupanaãrü ngü̃xẽẽruü̃ i mexü̃ na pixĩgüxü̃ca̱x rü meã namaã pepuracüexü̃ca̱x i guxü̃ma i ngẽma cua̱x i Tupana pexna ãxü̃. 11Rü ngẽxguma texé nüxü̃ ixuxgu i ore, rü name nixĩ i aixcüma Tupanaãrü orexü̃ tixu. Rü ngẽxguma texé togüxü̃ rüngü̃xẽẽgu, rü name nixĩ i Tupana tüxna ãxü̃ i poramaã tanaxü. Rü guxü̃ma i ngẽma pexüxü̃ rü name nixĩ i meãma penaxü na ngẽmaãcü Ngechuchu ya Cristugagu Tupanaxü̃ picua̱xüü̃güxü̃ca̱x. Erü nüma ya Tupana rü guxü̃guma namexẽchi rü naporaxüchi. Rü ngẽmaãcü yiĩ. 12Pa Chaueneẽgü ya Pexü̃ Changechaü̃güxex, ñu̱xma na taxü̃ i guxchaxü̃gü i perü ngu̱xẽẽruü̃ pexca̱x ínguxü̃, ¡rü tãxṹ i peḇaixãchiãẽgüxü̃, ñoma ṯacü i taguma nüxü̃ pedauxü̃ ngupetüxü̃rüü̃! 13Natürü narümemaẽ nixĩ i petaãẽgüama, erü yema Cristu ngúxü̃ na ingexü̃rüü̃ nixĩ i ngúxü̃ na pingexü̃ i ñu̱xmax na petaãẽgüxü̃ca̱x i ngẽxguma wena núma naxũxgu i nümax. 14Rü ngẽxguma Cristuaxü̃́ na peyaxõgüxü̃gagu texé pemaã guxchigagu, rü wüxi i perü taãẽ nixĩ i ngẽma. Erü ngẽmaãcü nüxü̃ pecua̱x na Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü pewa na nangẽxmaxü̃. 15Rü ngẽxguma chi ngúxü̃ pingegügu, rü name nixĩ na wüxi i mexü̃ na pexügüxü̃gagu na yiĩxü̃ rü tama wüxi i chixexü̃gagu na yiĩxü̃, ngẽxgumarüü̃ i máẽta rü e̱xna ngíta̱a̱x rü e̱xna togüarü guxchaxü̃wa na pegü pengẽxmagüxẽẽxü̃. 16Natürü ngẽxguma texé Cristuaxü̃́ tayaxõxü̃gagu ngúxü̃ tingexgu, rü taxuca̱xma tü̱xcüü̃ ngẽmaca̱x taxãne. Natürü tanaxwa̱xe i ngẽmaca̱x Tupanaxü̃ ticua̱xüü̃. 17Rü ñu̱xma rü marü nawa nangu na Tupana ngúxü̃ tüxü̃ ingexẽẽxü̃ na ngẽmaãcü tüxü̃ iyanawe̱xãchixẽẽxü̃ca̱x i yixema na naxãcügü ixĩgüxü̃. Rü ngẽxguma ngẽmaãcü tamaã inaxügüãgu, rü ¿ñuxãcü tá nüxü̃ naxüpetü i ngẽma duü̃xü̃gü i tama Tupanaãrü ore i mexü̃ga ĩnüẽchaü̃xü̃? 18Erü Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Ngẽma duü̃xü̃gü i mexü̃ ügüxü̃ rü guxchaãcüma nanayauxgü i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü ñu̱xma na ngẽmaãcü yiĩxü̃, ¿rü ñuxãcü tá nüxü̃ nangupetüxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃ rü pecaduã̱xgüxü̃?” ñanagürü. 19Rü ngẽmaca̱x ya yíxema Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma ngúxü̃ ingegüxe, rü name nixĩ na mexü̃ taxügüechaxü̃ rü Tupana ya tüxü̃ ücüme̱xẽgu na tanaxüxü̃ i tümaãẽ na nüxna tüxü̃́ nadauxü̃ca̱x. Erü nüma ya Tupana rü mecü nixĩ rü taguma texéxü̃ nawomüxẽẽ.


text:
Amici & vicini
Amici & vicini (Amìg & vśèṅ) 'l è na cumèdia americàna dal 1998 ad Neil LaBute ch'al l'à anc scrita. Custàda sinc migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, l'à quàśi fat cònt para purtànd-'n a cà 4.710.749.
In di tìtui ad cóa a s pōl sintìr, fra i àtar braṅ, la dla mùśica di Metallica sunàda par gl'Apocalyptica.
Sunt
Jerry (Ben Stiller) e la Terri (Catherine Keener) i viv'n insém a New York. Lò ad mistēr al fà 'l insgnànt ad teàtar, 'l è sèmpar precìś in di quèi e al pénsa sōl par lò, lē invéci l'è stufa e rabìda. I èṅ amìg dla còpia furmàda da Barry (Aron Eckhart), 'n óm 'd afâr ch'a s fà da spés dal pugnéti da par lò, e dla Mary (Amy Brenneman), na scritōra ch'a dir-la tuta a gh in ciàva gnint dal sès, ma sò marè al n sà gnint. Na sira, dòp ch'i quàtar i ìvan snâ insém, Jerry al dmanda a la Mary 'd andàr fóra sèg e lē, ch'la n in pōl piò, la diś ad sè, tacànd acsè na relasiòṅ.
In cal méntar la Terri la cgnóś la galerìsta 'd art lèśbica Cheri (Nastassja Kinski) e la s gh mét insém. Barry al gh'à 'n amìg in dal dutōr Cary (Jason Patric), òṅ ch'a gh piàś purtàr-'s a lèt dal dóni cun di prubléma emutìṿ par pò dascargàr-li p'r al piaśēr ad véd'r-li piànśar. Ma quànd al s véd in dal bagn tûrc cun chi àtar dū amìg al gh cunfèsa ch'la ciulàda più bèla ch'l à fat in dla sò vita l'è stada cun 'n óm.
A pasa 'l tèmp e la Mary la sa stufa anc ad Jerry che però al n sà minga cuma scuśàr-as cun Barry. In tut al manéri chi lò al vrév listés salvàr al matrimòni. Anc cun la Terri la decìd ad mulàr la Chery.


text:
Sundri
Sundri (Sondrio in Italià; in Todèsch Sonders o Sünders: in Rumànc istoricamènt Sunder) l’è öna sità de la Lumbardéa che la fà pò pruinsa e che la se tróa ‘n del fónt al de la Altelina sö i rie del fiöm Ada.
In Lumbardéa, tra i sità che i fà prunisa, l’è la piö picinina de töte, desà che la gh’à 22 095 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 20,43 km² e 'na densità de 1 081 ab./km².
A Sundri gh'è nasìt, tra i óter, ol Giulio Tremonti.
Cuntegnüü
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol castèl Masegra del méla e trì (1300) che l’ se tróa sö sö öna culina apröf a la sità,
- La sità ègia co la contrada Sarpatècc che la ména sö fina al castèl,
- La césa di Sancc Gervasio e Protasio patroni de la sità col campanìl in preda sgrèşa, progetàt da ‘l artista e architèt Pietro Ligari,
- Ol palàs Sassi de' Lavizzari ‘ndóe gh’è ‘l Müséo Altelinés de Storia e de Art.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Ol sit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Campdulscin
Campdulscin o Candulscin (nom ufizial in talian: Campodolcino; in tudesch storich: Gampolschin) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 981 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 48,3 km² e ona densità de 20 ab./km².
A l’è tacaa a Madésan, Piür, San Giacum e Mesocco (CH-GR).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Campdulscin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Manèrbe
Manèrbe (en Italià: Manèrbio), l'è 'n cümü de 13 040 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 20 km a Sud de Brèsa e 25 a Nòrt de Cremùna.
El teretóre de Manèrbe l'è abitàt amò de l'età de la préda (Neolìtic, 5000 A.C.), cóme testimuniàt dei repèrcc che gh'è stat troàt e adès conservàcc endèl Museo Cìvic del paés.
Dei óter repèrcc datàbii a l'età del bróns, dei óter amò de urìgin Etrüsca e pò amò 4000 monéde d'arzènt de urìgin cèltica del II sècol prìma de Crìsto le dimóstra l'importànsa che Manèrbe la g'ha ricuprìt amò prìma che i riàes i Romàni.
Sitüàt sö l'as Brèsa-Cremùna, al dé d'encö Manèrbe l'è amò come alùra en cruzàl importànte per le vìe de cumunicasiù 'ndèla Bàsa Bresàna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Manèrbe l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pulimer
Un pulimer l'è una macrumulecula (l'è una mulecula cunt un pes mulecular propi grand) che l'è fada sü de toch che se ripeten un bel poo de völt, ch'a hinn ciamaa ünità strütüraj, e a hinn ligaa intra de lur cun ligam cualent. I esempi püssee cugnussüü de pulimer a hinn la plastica e'l DNA.
I ünità strütüraj poden vess istess intra de lür (alura el pulimer el se ciama omopulimer) o discumpagn, (cupulimer). De spess cun la parola pulimer vegnen in ment dumà i macrumulecul sintetich, 'me i plastich, i gom sintetich e i fiber di tessüü, ma a hinn pulimer anca i macrumulecul naturaj, cume i pruteinn, i acid nücleich e i polisacarid.
El grad de pulimerisaziun el fa vidè el nümer medi de monomer del pulimer:
- piscinin - a'l gh'ha de men de 100 monomer;
- medi - intra i 100 e 1000 monomer;
- grant - püsee de 1000 monomer.


text:
Guggisberg
Guggisberg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 54.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1563 abitant.
El cumün de Guggisberg al se tröva a una altitüden de 1115 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alterswil (FR), Oberwil im Simmental, Plaffeien (FR), Rüschegg, Wahlern, Zumholz (FR).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Guggisberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1076 col nom de Mons Guchani.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
:Mudel:Note label Without Rüschegg, population was 2,823
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Dubler, A-M: Guggisberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-06-14.


text:
23 10
Ol dé 23 de utùer l'è 'l 296 ( 297 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 70 dé a finí l'an.
Ul dí 23 de utùer al è ul dí da pòost 296 ( 297 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 70 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 42 a.C. - Guèra civìl romàna: segónda batàia de Filippi - L'ezèrcit de Bruto el vé batìt en maniéra decizìva de Marco Antonio e Ottaviano. Bruto 'l se còpa.
- 1086 - Batàia de az-Zallaqah: l'ezèrcit del Yūsuf Ibn Tāshfīn el bat lezèrcit de re Alfonso VI de Castiglia
- 1863 - Quintino Sella el fónda el Club Alpino Italiano
- 1864 - Guèra de secesiù americàna: batàia de Westport (de le bànde de Kansas City) - Le fórse de l'Üniù del Generàl Samuel R. Curtis le bat le trüpe confederàde del Generale Stirling Price,
- 1911 - Se dopèra per la prìma ólta l'aparèchio endèna guèra: en pilòta italià el part de la Lìbia per 'na ricugnisiù sö le lìnee türche endèla guèra Italo-Türca
- 1915 - Sufragio feminìl: a Nöa York, 25.000-33.000 fómne le màrcia sö la Fifth Avenue per domandà el dirìto de votà
- 1929 - Gran depresiù: dopo d'en declìno costànt del mercàt azionàre, dòpo 'l pic de setèmber, la Bórsa de New York la àmbia a dà a éder dei sègn de pànico
- 1941 - Segónda Guèra Mondiàl: Georgy Zhukov el ciàpa 'n mà 'l comàndo de l'Armàda Rósa e 'l se mèt a lotà per fermà l'avansàda dei todèsch en Rüsia.
- 1942 - Segónda Guèra Mondiàl: cumìncia la segónda batàia de El Alamein - A El Alamein, en Egìto, le fórse britàniche le àmbia là 'na grant ofensìva cùtra le fórse de l'Asse
- 1944 - Segónda Guèra Mondiàl: Cumìncia la batàia del Gólf de Leyte - La piö gran batàia navàl de la stória la àmbia endèl Gólf de Leyte. Söl frónt orientàl, l'Armàda Rósa, la pènetra 'n Ungheria
- 1956 - Mièr de dimostràncc ungherés i protèsta cùtra le 'ngerènse e l'ocupasiù soviètica de la sò nasiù (la Revulusiù Ungheréza la vegnarà stroncàda ai 4 de noèmber)
- 1965 - Guèra del Vietnam: Operasiù Silver Bayonet - Cumìncia 'na nöa operasiù cumbinàda 'ntra le fórse Americàne e chèle del Vietnam de sud, per sercà de anientà le fórse del Vietnam del nòrt prezènte 'ndèla Pruvìncia de Pleku
- 1973 - Scàndol Watergate: el presidènt americà Richard Nixon l'acèta de consegnà le registrasiù àudio de le conversasiù fàde 'ndèla sàla Ovàl che riguàrda 'l scàndol
- 1983 - Guèra civìl libanéza: la cazèrma dei Marines americà a Beirut la vé culpìda de 'n camion-bómba. L'atentàt el fà 241 mórcc. Apò a la cazèrma franséza la vé culpìda la stèsa matìna, e ché i mórcc i è 58
- 1992 - Akihito el deènta 'l prim dei Imperadùr del Giapù a mèter pè sö la tèra cinéza
- 1998 - Cunflìt Israelo-Palestinés: El Prim Minìster israelià Benjamin Netanyahu e 'l Presidènt palestinés Yasser Arafat i rìa a 'n acórde söl progràma "tèra 'n càmbe de pace"
- 2002 - Crìzi del Teatro Dubrovka a Mósca (Rüsia): Dèi ribèi cecéni i atàca 'l teàtro de la Cà de la Cültura a Mósca, e i ciàpa 'n ostàgio de piö de 800 persùne
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1844, Sarah Bernhardt, atura de teàter Fransesa.
1989, Gregory P. Finley II, atur da cinema american.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
ISO 639
L'ISO 639 l'è un standard internaziunal de codes cürt per i nom di Lenguv.
ISO 639-1[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Püblicaa per la prima volta del 2002. Codes per la rapresentazion di nom di lenguv: Alpha-2 code.
L'è un codes cun dü leter ch'el semplifica l'ISO 639-2. 'Sta cudifica chì l'è staa rivedüü e curegiüü fin al ann 2003.
ISO 639-2[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Püblicaa per la prima volta del 1998. Codes per la rapresentazion di nom di lenguv. Alpha-3 code.
In quela cudifica chì gh'hinn ventidü lenguv cun dü codes e tri leter. Per quej lenguv chì el prim codes a tri leter l'è per mutiv bibliugrafich (ISO 639-2/B), menter el second l'è per mutiv de terminulugia (ISO 639-2/T). 'Sta cudifica chì l'è staa rivedüü e curegiüü fin al ann 1999.
ISO 639-3[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pübblicaa per la prima volta del 2005. Codes per la rapresentazion di nom di lenguv. Alpha-3 code.
El cudifica el grüp püssee cumplet de lenguv ricunussüü uficialment, cumpres quej ativ, quej estint, quej artificial e quej antich. L'è un codes cun tri leter basaa ins la version de prima, la ISO 639-2, e el so fin l'è quel de cumpletà e retificà la division. Tüt j'ann la ISO la püblica una version agiurnaa gh'i ciamen "Draft International Standard" (scürtaa a DIS int l'ISO/DIS 639-3).


text:
Top Gun
Top Gun (id.) 'l è 'n film 'd asiòṅ americàṅ dal 1986 ad Tony Scott ch'l à purtâ a cà al Prèmi Òscar dal 1987 par la canta Take My Breath Away dal grup di Berlin, scrita par Giorgio Moroder e par Tom Whitlock, óltar a atri tri nomination.
'L è custâ quìndas migliòṅ ad dòlar ma al 'n à fat sù da piò ad tarśènt-sinquantasiē.
Sunt
Al tenènt Pete Mitchell (Tom Cruise), dit “Maverick”, e al tenènt Nick Bradshaw (Anthony Edwards), dit “Goose”, i èṅ un pilòta e 'n navigadōr dla Marìna di Stat Unî imbarcâ in sla pòrtaparéć Enterprise in viàś vèrs 'l usèan indiàṅ. Durànt un vōl ad qvéi sòlit insém a Bill Cortell (John Stockwell), dit “Cougar”, e a Sam Wills (Tim Robbins), dit “Merlin”, i lèśan al signàl 'd un veìvul "fóra róta", dū MiG-28 suviètic a dir dabòṅ. Maverick al taca a cùr'r-'g adrē, a và pèś a Cougar ch'al s cata cun 'l aparéć rus da drē da lò ma par sò furtùna quàl là al n vōl minga vèrar fōg sèg e pò a riva anc Pete in sò ajùt.
Quànd tut 'l è finî Bill al fà rapòrt a 'l sò cap e pò al dà 'l dimisiòṅ parchè al n pōl minga cumpatìr-'s al fat 'd ès'r andâ in a risć ad réndar sò fiōl pìcul, che lò al n à mai vdû, òrfan. Al cap al s arlìa cun Maverick e Goose parchè i s èṅ mis in perìcul par salvàr al sò cumpàgn e 'l i spedìs a la scóla di Top Gun a 'l pòst ad Merlin e ad Cougar. Chi lōr dū i gh'aṅ da sudàr dimóndi là parchè 'l adestramènt 'l è dûr. Insém a lōr a gh'è anc na dóna, l'astrofìśica Charlotte Blackwood (Kelly McGillis), dita “Charlie”.


text:
Fidegh
El fidegh l'è ona giandola extramural anficrina. La se troeuva sott al diaframma (in de l'ipocondri dester) e arent al colon e al stomegh.
A l'è la giandola pussee grossa in del corp uman. El pesa pu o manch on chilo. La gh'ha on roeul bell important in del metabolism e la fa tutta 'na serie de process: in tra de lor a gh'è el maganizament del glicogen, la sintesi di proteinn del plasma e la rimozion de sostanz tossegh del sangh. El produs anca la bile (che la serviss a l'escrezion di sostanz de scart) e, in cas de splenectomia, el pò avèggh anca la fonzion de emocateresi inscambi de la nilza. A l'è important anca per la digestion di grass.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla fidegh l'è on'evoluzion del latin ficatum, d'usagg pussee popolar respett al pussee classegh iecur. El termen l'è doperaa in quasi tutt i lengov romanz (italian fegato, frances foie, catalan fetge, portoghes fígado, spagnoeu hígado, asturian fégadu, aragones figado, romen ficat, venezian figà, forlan fiât, ladin fié, sardegnoeul ficadu, ligur figæto, piemontes fìdich, napoletan feteco). In romancc, inscambi, se dopera la parolla dir.
El nomm grech hépar el vegn doperaa per i mai e i agettiv relativ al fidegh (epatite, epategh e via inscì).


text:
Le Monêtier-les-Bains
Le Monêtier-les-Bains l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù omònim e la fa part del circondàre (arrondissement) de Briançon e del dipartimènt Hautes-Alpes.
El g'ha 'na popolasiù de 1 023 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 97,87 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1397 méter a 'na altèsa màsima de 3659 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Louis Pasteur
Louis Pasteur (27 de dezèmber del 1822 - 28 de setèmber del 1895) l'è stat en chìmich fransés che g'ha fat dele scopèrte de 'mportànsa fondamentàl en divèrsi camp de le scènse natürài, sùra de töt per chèl che riguàrda la chìmica e la microbiologìa. El g'ha dat el nòm a la tècnica ideàda de lü stès de la pasteurizasiù.
I sò contribùti en chìmica orgànica i è stacc la scopèrta del dimorfìsmo del àcit tartàrich. Col sò microscòpio el g'ha oservàt che l'àcit racémich el prezentàa dò fùrme de cristàl, en simetrìa a spècc. L'è stat per conseguènsa el scupridùr de le fùrme destrùrsa e sinistrùrsa che le deviàa el piàno de polarizasiù de la lùce col stès àngol ma 'n sènso contràre.
Cuntegnüü
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nasìt ai 27 de dezèmber del 1822 a Dole, en Frància, endóche 'l g'ha pasàt apò a la sò 'nfànsia. De zùen l'ìa mìa 'n stüdènt prometènt en scènse natürài; de fat, semài che 'l demustràa 'na quach inclinasiù particulàr l'ìa piötòst envèrs le matérie artìstiche e la pitüra. La sò prìma ambisiù l'ìa de fà 'l profesùr de art. Endèl 1842, dòpo de éser stat maèstro a la Scöla Reàl de Franche-Comté de Besançon, el g'ha utignìt el sò diplóma, condèna valütasiù de "mediòcre" en chìmica. Sò pàder el l'ha mandàt a la Scöla Normàl Süperiur de Parìgi, ma lé 'l dürarà mìa tat tép e pò 'l turnarà al paés endóche l'ìa nasìt. L'an dòpo però 'l tùrna amò a Parìgi e dòpo éser pasàt a la Scöla Normàl Süpériur, el deènta profesùr en Fìzica al Licèo de Digióne, aisebé che 'l sò véro 'nterès l'ìa zamò la chìmica.
Cuntribusiù scentìfiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El g'ha realizàt dei gran stüde sùra la microbiologìa e 'l g'ha aidiàt a mèter en bànda 'na ólta per töte la teorìa de la generasiù spontànea.
Isomerìa òtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1849 Pasteur el g'ha risulvìt el “mistéro” del àcit tartàrich (C4H6O6). Chèsta sostànsa la parìa ezìster en dò fùrme che gh'ìa la stèsa idèntica cumpuzisiù chìmica ma che gh'ìa dele caraterìstiche diferènte, a segónda de le sò urìgign: l'àcit tartàrich che vignìa de materiàl vivènt (per ezèmpe, chèl del vì) l'ìa 'n gràdo de polarizà la lùce, quan che 'nvéce chèl pruducìt en laboratóre en maniéra sintética el gh'ìa mìa chèsta proprietà aisebé che la fòrmula chìmica l'éres la stèsa.
Pasteur el g'ha ezaminàt col microscòpio dei cristài de sài furmàcc de àcit tartàrich de laboratóre e 'l g'ha fat càzo a 'n laùr curiùs: gh'ìa dei cristài de du tìpi diferèncc, precìs tra de lùr ma con strütüra a spècc, compàgn de le nòste mà. La cumpuzisiù l'ìa la stèsa, ma la maniéra de asociàs dei sò àtomi la püdìa éser diferènta e simétrica, e semài che giöna la polarizàa la lùce a dèstra, l'ótra la la polarizàa al contràre, cioè a sinìstra.
Amò piö curiùs l'ìa che, quan che l'ezaminàa i cristài de àcit tartàrich de urìgign natürài, i éra töcc de 'n tìpo apéna — che vülìa dì che i éser vivèncc i pruducìa àcit tartàrich de 'n tìpo apéna, chèl che 'l polarizàa la lùce a dèstra. Chèsta scopèrta la g'ha vülìt dì per lü la concesiù de la Legiù d'unùr Franséza, quan che 'l gh'ìa apéna 26 agn de età. Endèl 1854 l'è stat numinàt decàno de la Facoltà de Scènse a l'Üniversità de Lille. Sèt agn dòpo, a 33 agn, l'ìa zà diritùr e aministradùr dei stüde scentìfich a la stèsa Scöla Normàl Süperiùr endóche 'l gh'ìa stüdiàt.
Pasteurizasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En quach stüdiùs del sò tép, comprézo 'l chìmich todèsch famùs Justus von Liebig, i insistìa a dì che la fermentasiù l'ìa 'n procès chìmich e che gh'ìa mìa de bezògn de nisü organìsmi estèrni. Col sò microscòpio 'l Pasteur el g'ha scuprìt envéce che entràa 'n zöch du microrganìsmi — dò varietà de leàcc — che i éra la ciàf del procès. Giü 'l pruducìa l'àlcol e l'óter l'àcit làtich, che 'l ghe dàa 'n saùr àgher al vì e 'l la fàa nà a mal.
El g'ha isé ideàt en método nöf per eliminà i microorganìsmi che pöl degradà 'l vì, la bìra o 'l lat: dòpo de ìga seràt el lìquit en pröète bèle sigilàde, el la scaldàa 'nfìna a rià a 44 gràdi centìgradi per póch tép.
Dòpo 'na prima reasiù negatìva dei prudutùr al pensér de scaldà 'l vì, en esperimènt controlàt con dei lòcc de vì scaldàt e mìa scaldàt, s'è dimustràt che 'l procedimènt el funsiunàa. Gh'ìa nasìt la "pasteurizasiù", el procès che al dé d'encö el garantés la sigürèsa de 'na möcia de prodócc alimentàr.
Generasiù spontànea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pasteur el g'ha dimustràt apò che ògna procès de fermentasiù de decumpuzisiù orgànica l'è cauzàt de l'asiù de òrganìsmi vivèncc e che la multiplicasiù dei microorganìsmi endèi bröcc de cültüra l'ìa mìa 'l rezültàt de 'na generasiù spontànea. Per dimustràl, el g'ha ciapàt dei bröcc, el i ha facc bóer per sterilizài e pò 'l i ha mitìcc 'na part en fiàsch sigilàcc condèn fìlter che lasàa mìa pasà nesöna partezèla de pólver, e 'n ótra part en fiàsch che gh'ìa 'l còl lónch e ripiegàt en zó, 'n maniéra che la pólver la fàes fadìga a pasà dét e rià al bröt de cültüra.
Dòpo 'n pó de tép el g'ha oservàt che crisìa negót endèi bröcc de cültüra e chèsto vülìa dì che i organìsmi che gh'ìa cumparìt endèi fiàsch che gh'ìa mìa gne fìlter gne còl lónch e piegàt i vignìa del estèrno, facilmènt de la pólver sóta fùrma de spòre.
Isé 'l Louis Pasteur el g'ha mostràt che i microorganìsmi i se fùrma mìa de per sò cönt endèl bröt de cültüra, e isé 'l g'ha scontradìt la teorìa de la generasiù spontànea e dimustràt che ògna éser vivènt el vé de 'n óter éser vivènt (Omne vivum ex vivo), en prensépe scentìfich che l'è a la bàze de la teorìa de l'urìgin micròbica de le malatìe e che g'ha significàt en cambiamènt cencetuàl sö i éser vivèncc e l'inìsio de la Bcteriologìa modèrna.
El g'ha anunciàt i sò rezültàcc endèn gala a la Sorbona endèl 1864 e utignìt en gran sücès persunàl.
Atività cùtra la propagasiù de le malatìe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A ìga risulvìt el probléma de l'indüstria vinìcola en maniéra isé brilànt, l'è stat automàtich che quan che 'na malatìa dei bàchi de séda la g'ha 'ncuminciàt a mandà 'n ruìna la prudusiù 'ndèl sud de la Francia, i ciamàes tùrna el Louis Pasteur. Chèsto 'l saìa negót de sétoi, ma quan che 'l g'ha cuminciàt a mitìi sóta 'l sò microscòpio el g'ha ést sübit che gh'ìa 'n parasìta che 'l i a 'mpestàa e isé pò a le fòie de le quai i se alimentàa. La sò diàgnozi la sarà dràstica: töcc i sétoi e le fòie 'mpestàcc i gh'ìa de éser distrugìcc e sustitüìcc con sétoi e fòie nöe.
El sò cuntribùto co la malatìa dei bàchi de séda, la g'ha tiràt l'atensiù apò a sö töte le ótre malatìe contagiùze. L'edèa che le malatìe le püdìes vègner trasmitìde 'ntra éser vivèncc l'ìa 'n anatéma. Se tratàa de 'n óter de chèi póncc dèboi che adès i è cunsideràcc inspiegàbii. Adognimòdo, gh'ìa negót de "òvio" endèl'edèa de 'na malatìa contagiùza.
Giü dei chirùrghi piö famùs che g'ha dat scult ai sügerimèncc del Pasteur l'è stat el britànich Joseph Lister, che 'l g'ha svelöpàt le edèe del Pasteur e 'l i ha sistematizàde endèl 1865. Lister l'è cunsideràt encö el pàder de la antisepsìa moderna, e 'l g'ha realizàt en càmbe radicàl endèla maniéra de fà le operasiù: i dutùr i gh'ìa de laàs le mà e doprà dei guàncc, i strümèncc i gh'ìa de éser sterilizàcc prìma de doprài, gh'ìa de netà le ferìde condèn quach sulusiù che copàa i mìcrobi. Prìma de Lister e Pasteur, ìga de pasà per le mà de 'n chirùrgo l'ìa, 'n divèrsi càzi, 'na sentènsa de gangréna e mórt.
El stès Pasteur, endèl 1871 el g'ha sügerìt ai dutùr dei öspedài militàr de fà bóer i strümèncc e le bènde. El g'ha ideàt el fùren, ciamàt "fùren Pasteur", che vignìa bù per sterilizà i strümèncc e töt el materiàl de laboratóre .
I vacìni de Pasteur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1880, el Pasteur l'ìa dré a fà dei esperimèncc söi pói per capéser i mecanìsmi de trasmisiù dei batéri che ghe fàa ègner el Coléra dei ozèi. Ensèma col sò asistènt, Charles Chamberland, i ghe inuculàa el batério (Pasteurella multocida) ai pói e i valütàa l'evulusiù de la malatìa.
La stória la dis che Pasteur l'ìa dré a ciapàs 'na vacànsa, e 'l g'ha dat encàrech al Chamberland de inuculà a 'n grùpo de pói condèna sèrta cültüra de batéri, prìma de pàrter pò a lü 'n férie. Ma 'l Chamberland el s'è desmentegàt de fal, e l'è partìt. Quan che töcc dù i turnàcc andré dòpo de 'n més, i pói i s'ìa mìa 'nfetàcc e la cültüra de batéri l'ìa amò là 'ndóche i l'ìa lasàda, ma 'n tòch piö dèbola. Chamberland 'l g'ha inuculàt i batéri ai pói a töte le fòze ma lur i vülìa mìa saìghen de mörer. I g'ha svelöpàt en quach sìntomi, e 'na versiù lezéra de la malatìa, ma i scampàa.
Lasistènt, dizorientàt, l'ìa dré per copò töcc i pói e ambià de nöf, quan che 'l Pasteur el l'ha fermàt: l'edèa de 'na vacinasiù l'ìa cunusìda zamò del 1796 e Pasteur el la cunusìa. El g'ha ispunìt amò 'na ólta i pói al coléra ma amò 'na ólta i è scampàcc perchè i gh'ìa elaboràt 'na risp'osta imunitària. Pasteur isé 'l g'ha mìa svelöpàt el prìma vacìno, ma 'l prim vacìno de batéri endebulìcc artificialmènt — a pàrter de chèl momènt lé gh'ìa mìa piö de bezògn de troò dei batéri adatàcc per fà 'l vacìno, se püdìa doprà i batéri de la malatìa stèsa ma 'ndebulìcc.
Pasteur el g'ha mitìt en pràtica chèsta scopèrta sübet endèl càzo de ótre malatìe cauzàde de agèncc batérich. Endèl 1881, el dà 'na demostrasiù dramàtica de l'eficàcia del sò vacìno cùtra 'l carbònchio: el g'ha inuculàt el sò vacìno a 'na metà de 'n ròs de pére e 'l g'ha inietàt el carbònchio (Bacillus anthracis) a l'ótra metà. De chèle vacinàde n'è mórt gnè öna, le ótre i è mórte töte.
Endèi sò stüde cùtra la ràbia, el dopràa i conécc enfetàcc co la malatìa, e quan che chèsti i mürìa el fàa sügà el tesùto nervùs per endebulì l'agènt patògeno che 'l la provocàa, che 'ncö sóm che l'è 'n virus. Endèl 1885 en pipì, Joseph Meister, l'è stat piàt de 'n cà rabiùs quan che'l vacìno de Pasteur l'ìa stat pröàt apéna condèn quach cà. El pipì el sarès mórt de sigür semài che 'l svelöpàa la malatìa, ma 'l Pasteur l'ìa mìa 'n dutùr, e se 'l ghe inuculàa 'l vacìno sènsa ìga prìma fat de le pröe 'l sarès nàt encùtra a problémi legài.
Adognimòdo, dòpo ìga cunsultàt dei óter coléghi, el s'è dicidìt a inuculàga a estès el vacìno al pipì. El tratamènt l'è stat en sücès totàl, el pipì l'è guarìt de la ferìda e 'l g'ha mai svelöpàt la ràbia.
Eredità scentìfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'espuzisiù de la sò "teurìa micròbica de le malatìa contagiùze", segónt la quàl töte le malatìe infetìve i è cauzàde de 'n quach mìcrobo che se difónt de 'na persùna a l'ótra, la g'ha reprezentàt l'inìsio de la midizìna scentìfica. G'ha vülìt dì che ògna malatìa l'ìa l'efèt evidènt (sìntom) de 'na càuza che püdìa véser sercàda e eliminàda per mès de 'n tratamènt specìfich. Endèl càzo de le malatìe contagiùze, bezognàa alùra sercà qual che l'ìa l'agènt che cauzàa ògna malatìa e pò troà la maniéra de combatìl. Per le sò atività, el Pasteur, l'è cunsideràt en pioniér de la microbiologìa modèrna.
Endèl 1973, l'Üniù Astronòmica Internasional la g'ha stabilìt de rindìga mèret al Pasteur e la g'ha 'ntitulàt en cratér del pianéta Màrte.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Debre, P.; Forster, E.: "Louis Pasteur". Johns Hopkins University Press, October 2000; ISBN 0-8018-6529-8.
- Tiner, John Hudson: "Louis Pasteur: Founder of Modern Medicine". Mott Media, 1990; ISBN 0-88062-159-1 (paperback). Biografìa en inglés.
- Antonio Saltini Storia delle Scienze Agrarie vol. IV, L'agricoltura al tornante della scoperta dei microbi Edagricole, Bologna ,1989, ISBN 88-206-2415-X, pagg. 1-97, 387-404
- Vallery Radot René Vie de Pasteur, Flammarion 1937
- Dr. Paul de Kruif, "Cazadorres de Microbios", Edigrama Ltada, Colombia, 2005.
- Dr. Paul de Kruif,"Cazadores de Microbios", Versiù de la 64 versiù todèsca, 1973


text:
Grosswangen
Grosswangen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Sursee, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.70 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3028 abitant.
El cumün de Grosswangen al se tröva a una altitüden de 585 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buttisholz, Ettiswil, Mauensee, Menznau, Oberkirch, Willisau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grosswangen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 893 col nom de Wanga.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grosswangen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Digiòṅ
Digiòṅ (in Francéś Dijon, di'ʒɔ̃) l'è na sità francéśa ad 151.212 abitànt ch'la s cata in dal dipartimènt dla Còsta 'd Òr in dla regiòṅ dla Burgóggna. L'è divìśa in ùndas quartēr.
Al sò sìndic 'l è al sucialìsta François Rebsamen, in carga da 'l 2001 (mandâ cunfermâ in dal 2008), prim sìndic ad sinìstra dla sità in dla quinta repùblica.
Dijon l'è famóśa par la sò mustàrda e p'r al sò dialét, al burgugnéś, ch'a s pōl arcgnósar scultànd la manéra ad dir la R e par la lunghésa ad sèrt funéma cuma la EU e la A. In sità i n dìśan minga «chenil» (cucia) ma «chnil».
Stòria
L'è nada cuma 'n "castrum" rumàṅ ciamâ Divio in sla strada ch'la purtàva a Magónśa da Liòṅ. In dal tèrs sècul 'l imperadōr Auregliàṅ al l'à furtificàda. In dal quìnt sècul l'è pasàda a i Burgùnd par pò dvintàr la capitàla dla regiòṅ e dal Ducâ ad Burgóggna. In dal 1477 l'è pasàda a 'l régn ad Frància.
In dal 1963 la s è śmlada cun la sità emigliàna ad Réś.
Persunàǵ famóś ligâ a Digiòṅ
- La tenìsta Virginie Razzano
- 'L inśgnēr Gustave Eiffel
- 'L architét Jacques Cellerier
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Digiòṅ


text:
Intragna (Svizzera)
Intragna (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Cent Vai, in del distrett de Locarna.
El paes l'è traversaa del Melezz e 'l confina coi paes de Borgnon (ovest), Onsernon (nord-ovest), Mosogn e Isorna (nord), Cavijan (nord-est), Loson (est), Ronch (sud-est), Brissagh (sud) e Palagnedra (sud-ovest).
L'è stada indipendenta 'me comun infina al 2009. Giamò in del 1972 però a gh'era stada on'union cont on comun, quell de Rasa (che al temp el gh'eva domà ona desena de abitant).


text:
Castiraga Vidàrd
Castiràga Vidàrd (Castiraga Vidardo,in Italian) l'è un cumün del center de la pruìncia de Lod, Lumbardia, cun presapòc 2 709 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
El sò num el vegn dai dù frasiòn püsé grande del teritòri.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Castiràga Vidàrd l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Rü Ngechuchu rü wenaxãrü nanangúexẽẽ. Rü ore ga cua̱xruü̃gu namaã nayaxu, rü ñanagürü nüxü̃: 2—Rü ngẽma Tupana na ãẽ̱xgacü ixĩxü̃ rü ñoma wüxi ga nachiü̃ãneãrü ãẽ̱xgacü ga naneãrü ngĩgü üchiücürüü̃ nixĩ. 3—Rü norü duü̃xü̃güxü̃ namu na naxca̱x yac̱axü̃ca̱x ga yema duü̃xü̃gü ga marü ü̃paacü nüxna naxuxü̃. Natürü yema duü̃xü̃gü ga marü nüxna naxuchiréxü̃ rü tama yéma naxĩxchaü̃. 4—Rü wenaxãrü togü ga norü duü̃xü̃güxü̃ yéma namugü. Rü ñanagürü nüxü̃: “¡Ngẽ́ma pexĩ naxü̃tawa i ngẽma duü̃xü̃gü i nüxna chaxuchiréxü̃, rü namaã nüxü̃ peyarüxu rü marü íname i chorü õna i taxü̃. Rü marü chanadai i chorü wocagü i ingüexü̃ rü guxü̃ma marü ínamemare. Rü chanaxwa̱xe i paxa nuã naxĩ naxca̱x i ñaã chorü peta!” ñanagürü. 5—Natürü yema duü̃xü̃gü ga nüxna naxuchiréxü̃ rü tama naga naxĩnüẽ. Rü wüxi rü naãnewa naxũ, rü ga to rü norü taxepataü̃wa naxũ. 6—Rü ga togü rü yema ãẽ̱xgacüarü duü̃xü̃güxü̃ ínayauxü̃ rü nayac̱uaixgü ñu̱xmata nayuexẽẽã. 7—Rü yexguma ga guma ãẽ̱xgacü rü poraãcü nanu. Rü norü churaragüxü̃ yéma namugü na yadaiãxü̃ca̱x ga yema duü̃xü̃gü ga máẽtagüxü̃, rü na yagugüãxü̃ca̱x ga guma norü ĩãne. 8—Rü ñu̱xũchi ñanagürü nüxü̃ ga norü duü̃xü̃gü: “Guxü̃ma i chorü peta rü marü ínamemare. Natürü ga yema duü̃xü̃gü ga noxri nüxna chaxuxü̃ rü taxuwama nime na nuã naxĩxü̃ca̱x. 9—¡Rü yéa taxü̃ i cayewa pexĩ, rü nüxna peyaxu i guxü̃ i duü̃xü̃gü i ngẽ́ma nüxü̃ pedauxü̃, na núma chorü petawa naxĩxü̃ca̱x!” ñanagürü. 10—Rü yema ãẽ̱xgacüarü duü̃xü̃gü rü yéma cayewa naxĩ. Rü nüxna nixuetanü ga guxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga mexü̃gü rü chixexü̃gü ga nüxü̃ iyangaugüxü̃. Rü yemaãcü duü̃xü̃gümaã nanapa ga guma ãẽ̱xgacüpata. 11—Rü yexguma ga guma ãẽ̱xgacü rü nixücu nawa ga yema ucapu ga nawa peta naxüxü̃, yerü ínayadau ga yema duü̃xü̃gü ga nüxna naxuxü̃. Natürü yéma nüxü̃ nadau ga wüxi ga yatü ga tama norü nga̱xãẽchirugu icúxü̃. 12—Rü ñanagürü nüxü̃: “Pa Chomücüx ¿ñuxãcü i nuxã cuxücuxü̃ na tama curü nga̱xãẽchirugu quicúxü̃?” ñanagürü. Natürü nüma ga yema yatü rü nangea̱xmare. 13—Rü yexguma ga guma ãẽ̱xgacü rü ñanagürü nüxü̃ ga yema norü duü̃xü̃gü: “¡Meã peyana̱ĩ̱xpara rü peyana̱ĩ̱xchacüügü i ñaã yatü, rü yéama düxétüwa i poraãcü ínaxẽãnexü̃wa peyatá! Rü ngẽ́ma tá narüdoxü rü tá nixü̃́xchapüta erü poraãcü tá nüxü̃́ nangu̱x”, ñanagürü. 14—Rü Tupana rü muxũchíena naxu, natürü noxretama tixĩ ya yíxema aixcüma Tupana tüxü̃ idexechixe —ñanagürü ga Ngechuchu. 15Rü yexguma ga Parichéugü rü nixĩgachi. Rü noxrüwama nügümaã nayamexẽẽgü na ṯacü rü oremaã tá Ngechuchuna nacagüexü̃ca̱x na chixexü̃gu nanguxẽẽgüãxü̃ca̱x rü ñu̱xũchi ãẽ̱xgacüxü̃tawa na ínaxuaxü̃güãxü̃ca̱x. 16Rü yemaca̱x Ngechuchuxü̃tawa nanamugü ga ñuxre ga norü duü̃xü̃gü namaã ga ñuxre ga Erodearü duü̃xü̃gü na yema oremaã Ngechuchuna na yacagüexü̃ca̱x. Rü yexguma Ngechuchuxü̃tawa nangugügu rü ñanagürügü: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, nüxü̃ tacua̱x rü aixcüma nixĩ i ngẽma nüxü̃ quixuxü̃ i curü ore. Rü aixcüma cunangúexẽẽ i duü̃xü̃gü na Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma namaxẽxü̃ca̱x. Rü tama duü̃xü̃gügamare cuxĩnü, erü tama norü düxétüxü̃negu cudawenü, natürü nacüma nixĩ i cungugüxü̃. 17—¡Rü tomaã nüxü̃ ixu! rü ngẽma dĩẽru ya ãẽ̱xgacü ya tacü ya Dumacü̱̃ã̱x totanüwa yayauxchaü̃xü̃, ¿rü namexü̃ yiĩxü̃ na nüxna ngĩxü̃ taxãxü̃ rü e̱xna tama? —ñanagürügü. 18Natürü Ngechuchu nüxü̃ nacua̱xama na chixexü̃gu naxĩnüẽxü̃ ga yema duü̃xü̃gü, rü yemaca̱x ñanagürü nüxü̃: —Pema nixĩ i togüpe̱xewa meã pemaxẽnetaxü̃, natürü peãẽwa rü chixexü̃gu perüxĩnüẽ. ¿Rü tü̱xcüü̃ i chixexü̃gu choxü̃ penguxẽẽchaü̃xü̃? 19—¡Choxü̃ ngĩxü̃ pewé i wüxi i dĩẽru i ngĩmaã ãẽ̱xgacüaxü̃́ penaxütanücü! —ñanagürü. Rü yéma naxü̃tawa ngĩxü̃ nangegü ga wüxitachinü ga yema dĩẽru. 20Rü yexguma Ngechuchu ngĩxü̃ da̱u̱xgu, rü nüxna naca, rü ñanagürü —¿Rü texéchicüna̱xã rü texééga nixĩ i ngĩgu üxü̃? —ñanagürü. 21Rü nümagü nanangãxü̃gü, rü ñanagürügü: —Dumacü̱̃ã̱x ya ãẽ̱xgacü ya tacüchicüna̱xã nixĩ —ñanagürügü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Ãẽ̱xgacüna ngĩxü̃ pexã i ngẽma ãẽ̱xgacüarü ixĩcü, rü Tupanana ngĩxü̃ pexã i ngẽma Tupanaãrü ixĩcü! —ñanagürü. 22Rü yexguma yema orexü̃ naxĩnüẽgu, rü naḇaixãchiãẽgü. Rü Ngechuchuna ínixĩ. 23Rü yematama ngunexü̃gu rü ñuxre ga Chaduchéugü rü Ngechuchuxü̃tawa naxĩ. Rü nümagü nixĩ ga nagu naxĩnüẽxü̃ na yuexü̃ rü tagutáma wena namaxẽxü̃. Rü yemaca̱x Ngechuchuna nacagüe, rü ñanagürügü: 24—Pa Ngúexẽẽruü̃x, Moĩché nüxü̃ ixuxgu rü ngẽxguma wüxi ya yatü naxãma̱x rü nangexacüyane nayu̱xgu, rü name nixĩ i naẽneẽtama ngĩmaã naxãma̱x i ngẽma yutecü i naxü̃ma̱x, na ngẽmaãcü naxãxãcüxü̃ca̱x nüxü̃́ ya yima naẽneẽ ya marü yucü —ñanagürü ga yema ore. 25Rü ñanagürügü ta ga Chaduchéugü: —Nayexma ga totanüwa ga 7 ga nügüeneẽ. Rü naxãma̱x ga guma yacü, natürü tauta naxãxãcüyane nayu. Rü yexguma ga naĩ ga naẽneẽ nüxĩ ngĩmaã naxãma̱x ga yema ngecü. 26—Rü guma rü ta nayu, rü nangexacü. Rü yexguma rü naĩ ga naẽneẽ nüxĩ ngĩmaã naxãma̱x. Rü yemaãcü gucüma ga guma 7 ga nügüeneẽ rü ngĩmaã naxãma̱x ga yema nge. Rü gucüma nayue tauta naxãxãcüyane. 27—Rü yemawena rü ngĩma rü ta iyu ga yema nge. 28—Rü ngẽxguma yuexü̃ wena maxẽgu, ¿rü ngexcürüücü ga guma 7 ga nügüeneẽ naxma̱x tá iyixĩ i ngẽma nge? Yerü gucüma ga guma 7 ga nügüeneẽ ngĩmaã naxãma̱x —ñanagürügü. 29Rü yexguma ga Ngechuchu rü nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pema rü ípetüe erü tama nüxü̃ pecua̱x i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃, rü tama nüxü̃ pecua̱x i ñuxãcü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃ ya Tupana. 30—Rü ngẽxguma yuexü̃ wena maxẽgu rü taxúetáma tixãma̱xgü rü e̱xna tixãtegü. Erü daxũcü̱̃ã̱x i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gürüü̃ tá tixĩgü i ngẽxguma. 31—Pema choxna peca i yuexü̃ãrü dagüchiga. ¿Natürü tama e̱xna nawa pengúe i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ngextá Tupanatama ngẽmachigaxü̃ pemaã íyaxuxü̃wa? Erü ngẽ́ma rü ñanagürü ya Tupana: 32“Choma nixĩ i Abráü̃ãrü Tupana, rü Ichaáarü Tupana, rü Acobuarü Tupana”, ñanagürü. Rü ngẽma orewa nüxü̃ tacua̱x rü woo ñoma i naãnewa nayuegu i duü̃xü̃gü, natürü Tupana nüxü̃ da̱u̱xgu rü guxü̃guma namaxẽ —ñanagürü ga Ngechuchu. 33Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnüẽgu ga duü̃xü̃gü, rü guxü̃ma naḇaixãchiãẽgü namaã ga norü ngu̱xẽẽtae ga Ngechuchu. 34Rü nangutague̱xegü ga Parichéugü ga yexguma nüxü̃ naxĩnüẽgu ga ñuxãcü Ngechuchu rü yema Chaduchéugüxü̃ na iyanangea̱xgüxẽẽxü̃. 35Rü wüxi ga yema Parichéugü ga ore ga mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃ rü Ngechuchuxü̃ chixexü̃gu nanguxẽẽchaü̃. Rü yemaca̱x Ngechuchuna naca rü ñanagürü: 36—Pa Ngúexẽẽruü̃x, ¿ngẽxü̃rüüxü̃ i Tupanaãrü mu nixĩ i guxü̃ i norü mugüarü yexera ixĩxü̃? —ñanagürü. 37Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Ngẽma Tupanaãrü mu i guxü̃ i norü mugüarü yexera ixĩxü̃, rü ñanagürü: “¡Rü nüxü̃ nangechaü̃ ya Cori ya curü Tupana i guxü̃ne ya curü maxü̃nemaã, rü guxü̃ i cuãẽmaã, rü guxü̃ i nagu curüxĩnüxü̃maã!” ñanagürü. 38—Rü ngẽma nixĩ i Tupanaãrü mu i guxü̃ i norü mugüarü yexera ixĩxü̃. Rü ngẽma nixĩ i nüxĩraü̃xü̃ i norü mu ga duü̃xü̃güna naxãxü̃ ga Tupana. 39—Rü ngẽma norü taxre i Tupanaãrü mu, rü ngẽma nüxĩraü̃xü̃ i norü murüü̃tama nixĩ, rü ñanagürü: “¡Nüxü̃ nangechaü̃ i cumücü ngẽma na cugü cungechaü̃xü̃rüü̃!” ñanagürü. 40—Rü ngẽma taxre i Tupanaãrü mugüwa nixĩ inaxügüxü̃ i guxü̃ma i Tupanaãrü mugü ga Moĩché ümatüxü̃ rü nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü namaã ngu̱xẽẽtaegüxü̃ —ñanagürü. 41Rü yoxni ga Parichéugü rü yéma nangutaque̱xegü, rü Ngechuchu nüxna naca, rü ñanagürü: —¿Rü ñuxũ ñapegüxü̃ i pema nüxü̃ ya Cristu? ¿Rü texétaa yiĩxü̃? —ñanagürü. Rü nümagü ga Parichéugü rü nanangãxü̃gü rü ñanagürügü: —Cristu rü nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabítaa nixĩ —ñanagürügü. 43Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü: —¿Tü̱xcüü̃ ga Dabí ga norü Corimaã naxuaxü̃ ga Cristu ga yexguma Tupanaãẽ ga Üünexü̃ Dabíxü̃ idexaxẽẽgu? Yerü ga Dabí rü ñanagürü: 44“Tupana rü chorü Cori ya Cristuxü̃ ñanagürü: ‘¡Nuã chorü tügünecüwawa rüto ñu̱xmatáta nüxü̃ charüporamaẽ i curü uwanügü na cuga naxĩnüẽxü̃ca̱x!’ ” 45—Natürü ¿ñuxũcürüwa i Dabítaa yiĩxü̃ ya Cristu ega nümatama ga Dabí rü norü Corimaã naxuãgu? —ñanagürü ga Ngechuchu. 46Rü taxumaãma nanangãxü̃güéga ga yema Parichéugü, rü bai ga wüxi ga oremaã. Rü yemawena rü guxü̃ma namuü̃ẽ na ṯacüca̱x Ngechuchuna nacagüexü̃.


text:
Corylus maxima
Ol Corylus maxima (in Bergamàsch Nisöl rós o Nissöl rós grafea Dücàt; in Insübregh Nisciör Russ), specie de la famèa di Betulaceae, lè ü boscàl ólt fina a 5 méter, che l' vé da l'Euròpa balcànega e l'è cultiàt per i sò fröcc e per ornamènt.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lónghe fina a 15 ghèi, i è piö o méno tónde, ma con öna bèla pónta che la signa fò e i è pò 'mpó a cör a la base; l'órlo l'è dò ólte capetàt (l'gh'à dò ùrdegn de capète). Sura i è érde scüre, sóta i è d'ü rós iscür e 'mpó peluse, la cultivar purpurea la gh'à i fòie rós/maròn sia sura che sóta.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Corylus maxima l'è monòich, cioè 'l gh'à di fiùr dóma maschìi e di fiùr dóma feminìi sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr gh'è de parlà de 'nfiurescènsa , ön insèma de tace fiùr.
L'enfiurescènsa mas·cc del nisöl l'è öna sórt particulàr de spiga, l'è ön spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada amènt. L'è zalda, lónga fina a dés ghèi e la böta ü bèl tòch prima di fòie, de spès zamò 'n zenér i amèncc i è zamò bötàcc.
L'infiurescensa feminìl la sömèa a ü böt, l'è picinina e la gh'à ü ciöf róss sö 'n sima.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (i nisöle) i si a maia, i è grande piö o méno 2/3 ghèi e i è mia pròpe tónde ma i 'è 'mpó slongade e i gh'à 'l sò gös de lègn de spàca per tirà fò l'arma.
Ü fat cüriùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In todèsch ol nisöl rós a l'è ciamàt Lambertshasel, cioè "Lambèrt e Hasel" (Hasel a 'l völ dì nisöl): ol tòch de paròla Lambèrt a 'l söméa che 'l vègna del vècc tèrmen germànech Lampartisch, indó che "lampartisch" al dé d'incö 'l se dis lombardisch, cioè lombàrt. Chèsto 'l völ dì che 'n todèsch ol nisöl rós a l'è ciamàt ol nisöl lombàrt.
Ol Nisöl e 'l Nisöl de Costantinopoli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nisöl de Dalmasia l'è mia de confónt col Nisöl, ol Corylus avellana e gnà col Nisöl de Costantinopoli, ol Corylus colurna, che i è dò ótre spéce ach se 'mpó i ghe sömèa al Nisöl de Dalmasia.


text:
Waltensburg/Vuorz
Waltensburg/Vuorz (Waltensburg l'è el nom tudesch e fina ai an '40 anca el nom ufizial, Vuorz inscambi l'è el nom rumancc) a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 360 abitant e una süperfiss de 32.32 km², e al se tröva a una altitüden de 1003 meter sura al livel del mar.
El cumün de Waltensburg/Vuorz a l'è tacaa ai cumün de Andiast, Breil/Brigels, Linthal (GL), Obersaxen, Rueun.
A stà ai resültaa del censiment del 2000, la magiuranza de la popolazion la parla el rumanc (sursilvan, 63.4%) 'me prima lengua, ma gh'è anca una minuranza cunsistenta (el 32.4%) che la parla el tudesch[1].
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Waltensburg/Vuorz l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de Vorce
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[2][3]
De vett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office accessed 02-Dec-2009
- ↑ Waltensburg/Vuorz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Graubunden in Numbers visiunaa el 21 de Setember del 2009


text:
Lumbardia
La Lumbardia (Lombardéa in Bergamasch; Lombardia in Italian) l'è una regiun de l'Italia del nord; la gh'ha una süperfis de 23.861 km2 e una pupulaziun de 9.973.397 abitant (2013).
La cunfina cunt i regiun italian del Piemunt a ovest, del Veneto a est, de l'Emilia-Rumagna a süd e del Trentin-Süd Tirol a nordest; a setentriun la cunfina cun la Svizzera.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò teritori l'è furmaa da una part de muntagna a nord, cunt i Alp e i Prealp e da un tocch de la Pianüra Padana a süd; el cantun de südovest (Pruvincia de Pavia) el riva a tucà i muntagn de l'Apenin.
La Lumbardia l'è rica de aqua: gh'hinn tanti fiümm che vegnen giò da i muntagn e gh'hinn anca di lach, che hann ciapaa el post di giazzee che gh'eren in di ann indree. Tra i fiümm, i püssee gross hinn el Po, l'Ada, el Tisin, l'Oli, el Minciu, el Lamber, el Bremb, el Seri; i lach püssee impurtant hinn quei de Comm, Lügan, Garda, Magiur, Isee.
El clima l'è pütost temperaa: d'invernu el fà un pu' püssee frecc che in di cost del Mar Mediteran, inveci in estaa la temperadüra l'è l'istessa. In di muntagn el clima l'è de tipu alpin, püssee fresch che in pianüra.
La Lumbardia l'è piena de gent (l'è la segunda in Italia per densità de pupulaziun, dopu de la Campania); tüta la zona inturna a Milan la tegn dent püssee de quater miliun de abitant, e la sò conürbazziun ne gh'ha ses milliun e mezz; ma anca el rest de la pianüra l'è bell pien, cun tanti cità e paes. La part de muntagna l'è inveci püssee vöja, föra che in di valad.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lumbardia l'è pupulada da un muntun de temp: gh'eren di omen fin da la preistoria, cumè per esempi i antichi Camüni, che hann lassaa anca in eredità el simbul de la regiun (la rösa camüna).
Dopu, la Lumbardia l'è stada pupulada da i Etrüsch e dopu ammò, un quai secul prima de Cristu, da i Celti, ch'hinn staa quiet de per lur per un para de secul (e hann fundaa anca di cità, cume per esempi Milan). Inturna al 200 a.C. hann cuminciaa a rivà i Ruman, che in d'una quai desena de ann hann cunquistaa tüta l'Italia del nord.
L'Imperu Ruman l'è düraa fin al 400-500 dopu Cristu; quand l'è cruaa, el sò post l'hann ciapaa prima i Lungubard, una pupulaziun germanica che gh'ha daa anca el nomm a la regiun, e pö dopu i Franch de Carlu Magn, ch'hinn restaa fin a un bel tocch dopu l'ann mila.
Dopu de lur, i lumbard hinn staa guvernaa da i cumün e da i signurii, cume ad esempi i Viscunt a Milan e i Gunzaga a Mantuva; in del Rinasciment la Lumbardia l'ha vist passà i Frances, i Spagnöö, i Asburgh, fin al 1861 che l'è entrada in del növ staa italian ünii.
Aministraziun e pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lumbardia l'è spartida in dudes pruvinz e 1.546 cumün (el püssee pupulaa l'è quell de Milan, quell men pupulaa l'è Murterun, in Pruvincia de Lech, sota al Resegon).
La Lumbardia l'è una regiun a statüt urdinari, e l'è guvernada da una Giünta; el president l'è el Roberto Maroni.


text:
Atmusfera
Un atmusfera a l'è el strat de gass che l'è inturna a un corp material cunt una massa assèe. I gass a hinn tiraa arent per la gravità del corp e a hinn tegnüü per un bel poo de temp se la gravità l'è forta e la temperadüra de l'atmusfera piscinina. A gh'hinn di pianeta ch'a hinn faa de gass e dunca cunt una sua atmusfera che l'è bela densa.
El nom atmusfera stelara a l'è dupraa per i regiun de föra d'una stela. In di atmusfer a bassa temperadüra se poden furmà anca mulecul. L'atmusfera de la Tera la prutegg i urganism vivent di ragg ultraviulett.


text:
Curèz
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Curèz (Correggio in italiân) l’é un cmûn ed 24.501 abitânt in pruvîncia ed Rèz. L’é ûn di cmûn pió grând e cun pió gînta ed la Pruvîncia dôp al cèinter pió impurtânt Rèz, da dó l’è distânt 18 chilômeter lòng a la vècia strêda statêla 468 vêrs mezanôt, l’é a 11 chilômeter da Chèrp.
Stòria
Al j urégin
I stódi pió ed valōr a dân l’urègin ed la zôna ed Curèz a i depôsit aluvionêl di fióm e di turèint che a gnîven zò dal muntâgni, in particolêr al Treṣnêr e al Cróstel. La ‘stèsa urègin dal nòm Curèz la vîn fâta desgnîr a ch’ al j-êlti o curdòun dal trèin che gnîven só in mèṣa al j-inundasiòun dal vâl, ciamê gióst ‘’corrigia’’.
Da di schêv a ’s’è catê di rèst antîgh che dîṣen che ind la zôna a gh’êra dla gînta (facilmèint Cêlt o Lègor) ind al tèimp ed l'etê dal fèr, precisamèint ind i sècol Vl e V a.c. A gh’è pó dimondi testimuniânsi rumâni che, mìa da fêr pensêr a la presèinsa ‘d un vèira e propéria cèinter abitê organiṣê, fân vèder che la campâgna ed Curèz l’è stêda colonialiṣêda dai rumân. Ed sicûr Curèz an n’è mìa nasû cme municépi rumân; al mfà vèder invēci ‘na cêra urégin medievêla lighêda al cmând longobêrd. Al nòm ‘’Coregia’’ a’s vèd per la préma vôlta in un documèint dal 946.
I Da Curèz
Al 1009 al s’arfà invēci al prém documèint in dó a’s fà relasiòun di Da Curèz, la Râsa che l’à cmandê, sèinsa fermêdi, insém a sta zôna per quêsi sèt sècol. I lōr interèsi, specialmèint ind i sec. Xlll e XIV, în mìa armêṣ ind i cunfîn ed Curèz. I lōr rapreṣentânt puntêven invēci a quistêr ‘na poṣisiòun ed prém piân int l ‘Arzân e int al Pramşân, cun al dêr véta a ‘na polética preputèinta ind i confrûnt di fèdev aṣvèin.
Int al 1452, quând bèle i sô Sgnōri îven duvû rasegnêres a ripieghêr ind al vèci properietê ed ēren dòunca interesê prèma ed tót a rinfursêres secònd la lèg e secònd la diplomasèia dèinter ed lōr, L'imperadōr Federico III l’à arcgnusû ai Da Curèz al tétol ed Cûnt, in pió la sgnê al tèri e i cunfîn dal Cumitê e al l’à més sòta diretamèin a l’Impēr. L’é cumincê alōra al peréiod, durê circa un sècol, ed pió fortûna ed la sitê e di sō Sgnōr. Al pôlo d’arciâm ed la véta polética e socêla ‘d la Sguréia l’êra la Cōrt, ch’ l’ é stêda al pôst d’ ativitê diplomâtica e culturêla dimòndi impurtânt. A gh’în stê cme invidê: Ludovico al Moro, Ludovico Ariosto, al Bembo, al Molza, Bernardo Tasso, e dimòndi fra i pió impurtânt artésta e sgnōr dal tèimp. I 'stès rapresentânt dal pôst ed la polética e ‘d la cultûra în stê dimòndi impurtânt: Nicolò Postumo, Veronica Gambara, Rinaldo Corso, Claudio Merulo e, sōvra a tót, Antonio Allegri.
Ind la dûra quistiòun tra Francesco I e Carlo V i Da Curèz i àn sciēlt a la fîn de stêr cun l'imperadōr che, per bèin dō vôlti ind al 1530 e ind al 1532, l’à fât vîṣita a la sitê e ai sō Sgnōr.
Al Principê
Ind al 1557-58 Curèz l’à ‘vû un lòngh asèdi da pêrte dal trópi ‘d la Lêga Sânta che a n’à butê zò al burghêdi sèinsa però a cavêrgla a cunquistêrla. In prèmi per sta fedeltê l'lmperaōr Ferdinando I int al 1559 l’à dê a Curèz al tétol ed Sitê cun privilègi ed batêr munèida. Ind al 1616, grâsia al pagamèint ed ‘na grôsa céfra, Curèz l’è dvintêda un Principêt.
Al tèimp polétich ed econômich, però, an n’ēra pió bòun per i Stêt cèch, ēren destinê a’d èsere més sòta dal Sgnuréi pió potèinti. Acsé l’è stê ânca per Curèz, favûri dal valèir pôch e da i guâi finansiâri e cun la lèg dal Prîncip Siro, ch’ l’ è gnû acusê ed faturêr e falsifichêr la monèida. Int al 1635 al Duchêt ed Mòdna, che da tèimp al mirêva a sté risultê, égh l’ à cavêda a dvintêr padròun dal Principêt. Da alōra, Curèz, l’é andê a drē al destîn dal Duchêt Estèins, égh l’à cavêda però, sopratót ind i prém tèimp, a mantgnîr ‘na relatîva indipendèinsa aministratîva e culturêla.
Ind al cōrs dal '700 i sō rapresentânt în stê brêv a fêr nâser dal j impurtânt istitusiòun culturêli e scolastîchi e a promōver ‘n’ impurtânt riprèisa edilésia in sitê. Sté muvimèint ediléssi l’è cuntnvê ânca ind l’'800, mó an n’è mìa stê cumpagnê da un muvimèint cumpâgn né ind al piân socio-econômich, né in còl culturêl, e gnân in còl polétich. La sitê e la só clâs ch’ la cmandêva, fâta da proprietâri ed tèri ed cundisiòun nôbil o a vrîven dvintêrel, în stê fedēl al Duchêt Estèins e în armêṣ indiferèint a l’arnuvamèint sia cunômich e culturêl sia al spînti polétichi dal Risorgimèint.
Da l’unitê d’ Itâlia
Int al 1860, cun l'uniòun ed l'Emélia, ânca Curèz l’è andê a fêr pêrta dal Règn d'ltâlia. Al brèj politéchi j êren armêṣi fèirmi ind al mân dal blôch clerichêl moderê.
Sōl int al 1919 i socialésta égh l’àn cavêda a cunquistêr al colêg eletorêl ed Curèz e, l'ân dôp, l'aministrasiòun dal Cmûn. Int al dicèmber 1920 la reasiòun fasésta l’à cavṣê ché dō fra al sô prémi vétmi: A. Zaccarelli e M. Gasparini. Ind i mèis e ind j ân dôp dimòndi în stêdi al viulèinsi, ânca murtêli ai dân d’j aversâri socialésta e comunésta. Còst an n’à mìa impidî al rinfursêres d’ un robóst sentimèint antifasésta, che a la fîn l’è gnû a cò cun l’intervèint ed dimòndi persòuni a la guèra ed liberasiòun partigiâna.
L'amdâja
Curèz l’é tr’ al Sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun cun la Crōṣ ed Guèra al Valōr Militêr per i sacrifési ‘d la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna al tèimp ed la secònda guèra mundiêla.
L’êrt
Tót al cèinter l’è particulêr per la presèinsa di pôrdegh e per i grând palâs. Testimuniânsa dal gluriōṣ pasê l’è al Palâs di Prîncip in cōrs Cavour, fât a l'inési dal XVI sécolo da ‘n prugèt ed Biagio Rossetti. D’amirêr al purtêl in mêlmer che al fa spéch ind la facêda in côt roṣê, e, ind al curtîl d’ed dèinter, al leòun ed mêlmer dal tèimp di rumân (catê mèinter a’s fêva un schêv int al Sesèint). Int al Palâs a gh’è la Bibliotêca Cévica, j Archévi ed Curèz e al Muséo Cévich, cun ôvri ed prém ôrden, tra quî lé, dodéṣ arâs de strasiòun dal Bêlgio dal XVI sècol, presiōs quêder, tra quî lè la famōsa "Tèsta dal Crést" 'd Andrea Mantegna 1494, côpi dal ôvri del Curèz e quêder ed Jean Boulanger, Adeodato Malatesta, Mattia Preti e di êter. Ind la la Bibliotêca Cévica l’é in funsiòun ânca al "Cèinter Tondelli", al pió impurtânt archévi esistèint dal scritōr Pier Vittorio Tondelli (1955-1991). Ed frûnt al palâs a’s câta la facêda dal Setsèint dal Teâter B. Asioli (1852).
S' as và avânti lòngh cōrs Cavour a’s rîva a la baṣélica dal sinchsèint ed Sân Quirèin, prugetêda, secònd quelchidûn, dal' architèt Jacopo Barozzi da Vignola. La tòra dal campâni l’è dal Tersèint e l’è, in realtê, tót còl che gh’armâgn dal j antîghi mûri medievêli. Ed frûnt a la baṣélica a gh’è al Monumèint a Curèz, sculpî da Vincenzo Vela e dedichê al grând pitōr Antonio Allegri, cgnusû da tót cun al nòm ed la sitê in dó l’é nasû.
In via Borégh Vèc a’s pōl ânca visitêr la cà dal famōş pitōr, che però l’è ’na ricostrusiòun dal setsèint ed la cà in dó l’è nasû e môrt: a partîr dal mâg 2007 l’é al pôst ‘d un cèinter stódi insém al Curèz. La lâpida pr’arcrdêr la só môrt l’è invēci tgnûda da cât ind l’elegânta cêṣa ed Sân Francèsch, in via Ròma, fâta int al 1470, da nutêr ânca per i pès ed pitûri a frèsch tgnû da cât dal Quatersèint. Int al grând cunvèint atâch a la cêṣa, incō, a gh’è al licèo.
Al j-êtri cêṣi
- Sân Jusèf', cun atâch al cunvèint;
- Sânta Cēra;
- la Madòna ‘d la Rōşa;
- Sânta Maréia;
- Sân Sebastiân.
Cunuméia
Curèz, sitadèina d’ uşânsi cuntadèini (produsiòun dal lambròsch e ‘d la famōṣa óva "Ansalôta ed Curèz" ch’ la gh’à la specialitê d’avèir al sustâsi colorânti ânca ind la pōlpa ch’la fà un vèin impurtânt da tâj per justêr al culōr ed vèin pió famōṣ l’é incō pôst d’ impûrtânti indóstri dal setōr mecânich, eletromecânich e ‘d la lavorasiòun dal sustâsi ed la plâstica e ind al 2003 lē al prém cèinter italiân int al qiustêr i rifiût ed la lavurasiòun dal lègn.
Al frasiòun
Bódri
La burghêda, cun un antîgh castèl, da di documèint ed l' êlt medioêv. La cēṣa parochiêla, cun la dèdica a Sân Pēder l’é arcurdêda fîn dal Terṣèint l’é stêda fâta, ind la só aspèt dal dé d’incō tr’ al 1743 e al 1762 fōrsi insém a un disègn ed Francesco Cipriano Forti. Ind la via Imbreto a’s câta ‘na risêrva naturêla (fâta da un spèc d'âcva circundê da ‘na mâcia salvâdga) ch’ la fà cme da ricôver per dimòndi gèner ‘d uṣèl fés e ‘d pâs. A’s trâta ed n’êtra chêva ed tèra crēta bandunêda in dó gh'é ‘na sēva fésa cun di êlber da séma, ch’ l’ é ed fiânch a dréta dal lêgh.
Fazân
Numinê bèle int al X sècol tra i bèin dal cunvèint arzân ed Sân Prôsper, int al 1407 l’é andê sòta i Da Curèz. La cēṣa parochiêla ed Sân Dunèin, dimòndi vôlti arfâta, a’s presèinta incō da l'ûltem arnōv dal XIX sècol. Al d’ed dèinter adôb ed valōr e ôvri d'êrt di sècol XVIII-XIX, cun al Sânt'Antóni Abê 'd Luigi Asioli.
Cànel
Numinê fîn da ân 935 e arcurdê tra j antîgh cmûn arzân int al “Liber focorum” dal 1315, fîn al XIV sècol l’é stê castèl e fèdev ed la faméja Lupi. Dal j antîghi difèiṣi a gh’armâgn al sègn ind al muntagnôli ed tèra ed fiânch a la cēṣa parochiêla. Al fabrichêt sâcher, intitulê a Sân Pêvel e documentê dal XII sècol, l’é gnû fât ind l'aspèt dal dé d’incō int al 1867. Al d’ed dèinter ôvri d’êrt di sècol XVI - XVIII.
Fosdònd
Arcurdê int al X sècol, l’à fât pêrt dal patrimòni préma di Canòsa e dôp di Da Curèz. A gh’ēren l'antîga pēv ed Santa Maria ed Camporotondo e dû castê. La cēṣa ed l’ Asèinsia dal dé d’incō, fundêda a i prém dal' XI sècol, la tîn da cât ind al mzûri di mûr d’ed fōra sègn ed la costrusiòun rumânica. A d’ed dèinter di pès rumânich e ôvri d’êrt di sècol X VI - XIX, tra quisché l’Asèinsia ed Crést ed Luigi Asioli.
Almisòun
Al nòm dal pôst al deṣvîn dal nòm personêl longobêrd Lamizo. L’é arcurdê int al 1311 ind i Statût ed Rèz e ind al “Liber focorum” dal 1315. L’ à fât pêrt ed Sân Martèin Grând fîn al 1802.’Na cēṣa l’é numinêda bèle int al 1039. Còla dal dé d’incō, dedichêda a Sân Zvân Batésta e sgnêda ind i documèint int al Terṣèint, l’é stêda arfâta tr’ al 1851 e al 1868 da Pietro Marchelli. Al d’ed dèinter di quêder di sècol XVII e XVIII.
Mândri
Bèle cgnusû ind al tèimp di longobêrd, l’à fât pêrt ed l'antîga zôna di Centum juges (da la larghêsa dal terèin). La cēṣa ed Sân Salvadōr , cgnusûda fîn dal XII sècol, l’é stêda arfâta dimòndi vôlti ind i sècol XVII e XVIII. L'aspèt d’adès l’é còl che gh’àn dê ind i ûltem intervèint dal 1928. Al d’ed dèinter un impurtânt quêder dal XVII sècol. Pôch luntân a gh’é la cà ed Dorando Pietri ch’ la partecipê a l’ j Olimpíadi ed Lòndra int al 1908.
Manderiōl
Un tèimp Val Putrida , l’é numinêda bèle préma dal Mél cun al só antîgh castèl e la capèla atâch. La cēṣa ‘d l'Anunciasiòun l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1754 e al 1756 insém a un probâbil prugèt ed Francesco Cipriano Forti. A l'intêren ‘na réca sèria ed ôvri d’êrt ed valōr di secoli XVI - XIX e un interesânt teşôr cun adôb, paramèint e argentaréi antîghi.
Prê
Bèle pôst abitê stâbil ed l'etê dal brònz (II milèni a.C.), ind al tèimp medioevêl l’é stê pôst 'd un castèl ed ‘na pēv (980). Dal Terṣèint e fîn al 1800 al fêva pêrt ed Sân Martèin Grând. La cēṣa ed Sân Zemiân l’é stêda arfâta in stîl barôch int al 1664. A l'intêren interesânt quêder di sècol XVII e XVIII e, ind al tesôr, un câlis in râm indurê dal 1525.
Sân Biêṣ
Ind i tèimp antîgh Velanōva, l’é cgnusû bèle int al 1038 tra i bèin dal cunvèint ed Sân Tmêṣ ed Rèz (al gh’é armêṣ sòta fîn al Setsèint) e cme pôst ed 'n antîgh castèl. La cēṣa, dedichêda al Sânt cun al ‘stès nòm, l’é stêda fâta insém a dal costrusiòun che a gh’ēren bèle préma, int al 1860 e la preşèinta un elegânt purdghêl probabilmèint dal XV-XVI sècol. A l'intêren quêder di sècol XVII e XVIII, tra quisché ‘na Madòna dal Ruşâri e di Sânt Dumènico e Catarèina da Siena cun impurtânt quadrèt di Mistêri dal Ruşâri
Sân Martèin Céch
‘Na mési insém ed un móc ed cèchi véli cuntadèini medievêli, numinê dal XII sècol. A gh’é nasû al pitōr Girolamo Donnini e al stòrich Michele Antonioli. La cēṣa ed Sân Martèin Céch, ‘d uṣansa stòrica dimòndi antîga, l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1892 e al 1894 da j inzgnêr Negri e Aimi sèinsa un stîl particulêr cun la carateréstica grôsa nécia ed la facêda. Al d’ed dèinter ôvri di sècol XVIII - XX, tra quisché ‘na Madòna cun al Bambèin ch’al dà al ruşâri a Sânta Catarèina e a Sân Dumènico ed Girolamo Donnini. Ed fiânch la caplèina di prēt môrt al tèimp ‘d la secònda guèra mundiêla. Atâch a la cēṣa al Muséo dal j êrti e dal j uşânsi popolêri, cun dèinter mél e pió bagâj.
Sân Prôsper
La cēṣa ed S.Prôsper, arcurdêda fîn dal sèc. XI, l’é stêda, da préma, sòta al cunvèint cun al ‘stès nòm ed Rèz, pó a la pēv ed Fosdònd e a la fîn, ind al sèc. XVI, a la cēṣa ed Curèz. La costrusiòun d’adès l’é stêda tirêda só fr’ al 1846 e al 1866 insém a un prugèt ed Francesco Forti. Fra j adôb a và numinê un stindêrd per procesiòun ôvra ed Luigi Asioli. Da nutêr, atâch, in dó pasêva la vècia ferovìa, sia l'uratôri ed S. Maria Maddalena del sèc. XVIII, sia la chêva Canōva, chêva ed tèra ed crēta bandunêda, incō zôna naturêla cun mâcia e cun tóti al bèsti dal zôni ómidi.
Gînta ed Curèz famōṣ
Curèz l’é cgnusû ânca perché a gh’é nasû al pitōr dal rinasimèint Antonio Allegri, ciamê al Curèz (dal nòm ed la só sitê), al scritōr Pier Vittorio Tondelli ed al canânt e avtōr Luciano Ligabue, che incòra adès l'é ed cà e ch’ l’ é armêṣ lighê a la sitê in dó l’é nasû, ch’ l’ é presèint in môd stâbil ind al sô cansòun. Al sunadōr ed sebiulèin Andrea Griminelli, alēv ed Rampal a Parîgi, famōṣ in tót al mònd per avèir cumpagnê i cuncêrt ed Pavarotti, cme ind l’inavgurasiòun di mondiêl ed balòun ind al 1990, e pó per i cuncêrt ch' al fà. Sèimper ed Curèz l'artésta e cantânt di Modena City Ramblers Elisabetta Vezzani.
Ind al spôrt fà spéch al zugadōr Salvatore Bagni, ch’ l’ à zughê int la Nasionêla e l’ à vînt insèm a Diego Armando Maradona al stòrich scudèt a Napoli, adèsa cngusû cme cumentadōr ed la televisiòun e Dorando Pietri, nasû int la frasiòun ed Mândri, che a gh’àn tó vìa l’ amdâja d’ôr a l’ olimpíade ed Lòndra ind al 1908 per l’ajót a ‘d alvêres in pē che a gh’à dê un zòdes a l’ arîv.
A gh’é stêda ed cà Leonarda Cianciulli ciamêda la Saponificatrice di Correggio (Montella 1893 – Pozzuoli 1970).
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Alda Arata - Niccolò da Correggio nella vita letteraria e politica del tempo suo : (1450-1508) ; con parole d'introduzione di Alfredo Galletti. - Bologna : Zanichelli, 1934
- Viller Masoni - Correggio : identità e storia di una città- Parma [etc.] : Astrea, 1991
- Gabriele Fabbrici - Correggio e Novellara tra Quattrocento e Cinquecento : aspetti di storia urbana - Correggio : Società di studi storici, 2005
- Riccardo Finzi - Antonio Allegri detto il "Correggio" - Parma : Tip. Ed. "La Nazionale", 1973
- Riccardo Finzi - Correggio : guida storico, artistico, biografica - Reggio Emilia : Tipografia editrice Libertas, 1949
- Riccardo Finzi - Fonte per una storia di Correggio "Deputaz. di storia patria per le antiche province modenesi". - Modena : Aedes Muratoriana, 1967
- Alberto Ghidini - Aspetti e vicende del Principato di Correggio nel 17. secolo- Roma : Bulzoni, 1999.
- Alberto Ghidini - La contea di Correggio ai tempi di Veronica Gambara - Firenze : S. Olschki, 1989.
- Guida rapida alla Basilica di S. Quirino e cenni storici sulle chiese di Correggio - A cura della Parrocchia. - Reggio Emilia : Editrice Age, 1976
- Fernando Manzotti - La zecca di Correggio - Reggio Emilia : AGE-Grafica Editoriale, 1968.
- Viller Masoni - Correggio : cinque secoli di politica culturale - Bologna : Analisi, 1988
- Antonia Tissoni Benvenuti - Nicolo' da Correggio e la cultura dicorte nel Rinascimento padano - Reggio Emilia : Cassa di risparmio, 1989.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Correggio (Italia) trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Lengua irlandesa
L'irlandés (Gaeilge) l'è una lengua Indo-Europea che la gh'ha i so urigin in irlanda e l'è stat sturicament parlaa da la gent irlandesa. Al di d'incö l'irlandés cume lengua mader l'è parlaa dumà da poca gent, e principalment int'la Gaeltachtaí, e el gh'ha un valur principalment simbolich int'el stat irlandes.
L'irlandés l'è la lengua uficiala de la Republiga dl'Irlanda e vöna di lengu uficial de l'Üniun Eurupea. L'è ancasì ricunusüü cume lengua minuritaria int'l'Irlanda dal Nord.
Seconda i vari censiment, el nümer de personn che i parlen l'irlandés cume maderlengua i van dai 20,000 ai 50,000 [1]. Ma sicum che l'irlandés l'è mustraa int'i scöl, a gh'è un bel po de gent ch'el parla cume seconda lengua. Gh'è pero da dì che al di d'incö gh'è praticament nisün che l'è monolingua in irlandés, perchè l'ingles l'è parlà de suvent in tüta l'irlanda.
Int'al 2001, un censiment in Irlanda dal Nord l'ha ripurtaa che 167,487 personn (el 10,4% de la populazion) i gh'han una "quai cunuscenza d'irlandés".
El 13 de Giugn del 2005 i minister di esteri de la EU j'han decis de fa diventà l'irlandés vöna di lengu uficial de l'Üniun Eurupea. Quela decisiun chì l'è diventà efetiva el prim de Genar del 2007, e l'irlandés l'è stat druvaa per la prima volta int'una riüniun del Cunsili di Minister dla EU, e precisament dal minister Noel Treacy, al 22 de Genar 2007.
Al Pader Noster Irlandés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ár nAthair, atá ar neamh:
go naofar d'ainm,
go dtagaidh do Ríocht,
go ndéantar do thoil ar an talamh,
mar dhéantar ar neamh.
Ár n-arán laethúil tabhair dúinn inniu,
agus maith dúinn ár bhfiacha,
mar mhaithimid dár bhféichiúnaithe féin.
Agus ná lig sinn i gcathú,
ach saor sinn ó olc.
Amen.


text:
Caernàch
Caernàch l'è ü cümù de 2 599 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la media pianüra bergamasca sö la ria mansina del fiöm Sère a 12 km de la sità e a 199 méter söl lièl del mar.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl di Cóncc Martinèngh Coleù a Caernàch e sura de töt ol castèl de Malpaga che l'éra 'l castèl del grant capità de ventüra Bartolomeo Coleù.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ho lagàt la mè cà zo n'del Kentucky
E ma so trasferìt sota Clüsù
E 'nvece di nisüline a maie i cachi
E 'nvece di serpencc a go i bisù
A ghìe ü pick-up enorme piè de polver
Che 'nvece i ma dacc ön Ape rot
A fa la cùa ai Fiurine coma ü màrter
Oter che la fa eta on the road
Ma mè sto bè po a chè
Semper inàcc e 'ndrè
E 'nvece de des miglia
Rìe fo al bar a pè
Ma mè sto bè po a là
E mpo' per ol parlà
A mè i ma ciàma amò l'Americà
Ardàe ol basket in dol Kentucky
E che al ma toca ardà zügà a balù
In Las Vegas very Lucky
In Alsöre cülatù
Purtàe ol capèl de cow boy stèle e stese
E chè l bretì BBob Marley col canù
Andà a vensì i rodeo l'ìa 'l me èse
Che 'nvece 'ndo söl Dalmen col furgù
Ma me..
I left my home Kentucky
I left my home far away
There Elvis Presley here Don Backy
Pessi Cola & casonsèi


text:
Rovagnaa
Rovagnaa (nom ufizial in italian Rovagnate) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 2 932 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,6 km² e ona densità de 637 ab./km².
El se troeuva in de la zòna de Meraa e in de la piev de Brivi.
A Rovagnaa l'è mòrt el stòrich milanes del Ses'cent Giuseppe Ripamonti.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Rovagnaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.