text:
Tenor la carta dals privels natirals da la Confederaziun poi dar enfin 110 liters plievgia per meter quadrat. Las regiuns ch’èn il pli ferm pertutgadas èn l’ost dal Grischun, il vest da la Svizra ed il nord dal Tessin. Cun la pli ferma plievgia en il Grischun sto far quint la regiun da Scuol. La Confederaziuns ha era dà ora avertiments d’aua gronda per diversas regiuns en Svizra.
Ils avertiments valan, tranter auter, per la regiun enturn il flum Reuss, il Lai dals Quatter chantuns, quel da Thun e da Brienz sco era l’Aara. Per tut las regiuns cun privel d’aua gronda vala il segund grond stgalim da privel, vul dir «privel grond». Cun las fermas plievgias èsi da quintar da glindesdi saira enfin mardi saira.
Ferms urizis e plievgia Privel d'auas grondas crescha
Tenor la carta dals privels natirals da la Confederaziun poi dar enfin 110 liters plievgia per meter quadrat. Las regiuns ch’èn il pli ferm pertutgadas èn l’ost dal Grischun, il vest da la Svizra ed il nord dal Tessin. Cun la pli ferma plievgia en il Grischun sto far quint la regiun da Scuol. La Confederaziuns ha era dà ora avertiments d’aua gronda per diversas regiuns en Svizra.
RTR novitads 06:00


c: text/html

text:
Pittura
La pittura a l'è l'art che la consist in del taccà el pigment suspenduu in d'on element portant e on agent a vun suppòrt come la carta, la teila, el legn o on mur. El process el consist in del pitturà ona superfis. L'insema di form, color e segn resultant pòden avègh el scoeup d'imità la realtà visibla o de reportà in su ona superfis element metafìsich o astrazion pu o men desligaa de l'element figurativ. Gh'hinn divers moeud de pitturà: gh'è la pittura a òli, gh'è la pittura magra che la se fa cont l'oeuv (la pussee vegia trai vari maner), gh'è la pittura acrillica (la pussee noeuva), tegnuda insema de on legant chimich.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En Val Medel è in auto vegnì giud via venderdi la damaun, quai communitgescha la Polizia chantunala. In um da 59 onns era sin via da Mustér en direcziun dal Pass dal Lucmagn. A Fuorns, al cumenzament d'in plazzal, è el vegnì sur l'ur da la via or ed è cupitgà 50 meters d'ina spunda giuadora. Tenor la Polizia chantunala ha il manischunz gì cletg ed è sa blessà mo lev. In team d'ambulanza da l'ospital da Glion ha tractà l'um al lieu. Envers la polizia ha il manischunz da l'auto inditgà d'esser stà nunconcentrà.
Gì cletg Accident spectacular a Fuorns – manischunz mo lev blessà
RTR novitads 16:00


text:
L'onn 2017 hai dà pli paucas naschientschas, pli paucas maridaglias e pli paucs divorzis – mortoris hai dentant dà pli blers. 66'600 persunas èn mortas – quai èn 1'600 dapli che l'onn avant.
Ils pli blers mortoris hai dà il schaner pervia da la grippa. Pertutgà ha quai cunzunt persunas sur 65 onns. Tranter l'onn 2010 e 2016 èn en media 6'000 persunas mortas. L'onn 2017 munta quai dumber 7'500.
3,3% pli paucas naschientschas
Il 2017 hai dà 2'009 naschientschas pli pauc che l'onn avant. Il dumber è sa reducids en bunamain tut ils chantuns. Mo en l'Uri, en il chantun Sutsilvania, en il Giura ed a Lucerna èn naschids dapli uffants.
Ord la cumbinaziun da dapli mortoris e pli paucas naschientschas sa reducescha il surpli da naschientschas per -19,7%. Uschia contribueschia il surpli da naschientschas mo levamain a l'augment da populaziun. Quai sa resulta dals resultats provisorics da l’Uffizi federal da statistic.
RR novitads 11:30


text:
Il referendum na datti betg mo sin plaun federal, mabain er sin plaun chantunal e communal. La glista dals temas, cunter ils quals ins po far in referendum, è savens pli lunga che sin plaun federal.
Guardai sin la pagina d'internet da Voss chantun, sche Vus vulais savair, cunter tge e sut tge premissas che Vus pudais far in referendum.
Nota bene: In pèr chantuns prevesan in referendum obligatoric per conclus concernent il plan da finanzas dal parlament chantunal, sch'i vegn surpassà ina tscherta summa. Il conclus sto pia vegnir suttamess a las votantas ed als votants per ina votaziun.


text:
Sân Pôl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Sân Pôl (San Polo d'Enza in italiân) l'é un cmûn ed 5.858 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a cîrca 22 chilômeter dal cèinter ed Rèz
Al teritôri e la cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Al dà insém al fiòm Èinsa e l'é zachê insém a dōlsi culèini ed l' Apenèin arzân, Sân Pôl l'é cunsiderê ûn di pió bê paèiṣ ed la pruvîncia prôpria grâsia a la só furtunêda puṣisiòun geogrâfica. Al sît in dó l'é Sân Pôl, ch' al rapresèinta un impurtânt pûnt ed comunicasiòun tr'al teritôri Arzân e còl Pramṣan e tra la pianûra e l' Apenèin, l' à 'vû un pôst impurtânt ind la stôria dal cmûn. Bèle ind l' etê ed la prêda lésa, dal pêrti ed Sân Pôl, a vînen tirê só di pôst per stêr atèinti a l'ingrès ed la vâl. L'é ché che dôp ed l'etê dal brònz a vîn só Servirôla, al pió impurtânt cèinter etrósch ed l' Emélia cgnusû fîn a incô e pôch pió in só al céch cèinter rumân ed Luserìa. Porta d' ingrès a la zôna matéldica, al preṣèinta impurtânt munumèint stôrich. Incô Sân Pôl l'é un paèiṣ modêren, atîv sia culturalmèint che conomicamèint, cun un cèinter comercêl naturêl al cèinter dal paèiṣ, un merchê setimanêl in flôra, e 'n impurtânta zôna artigianêla. Dimòndi ṣvilupê l'é ânca al setôr agrécol cun la prudusiòun e difèiṣa di prudòt dal pôst cme al Grâna, al Lambrósch, al scarpasòun e i famōṣ salóm. Sân Pôl l'à utgnû la stèla d'ôr e al diplôma dal cunsèli d' Eurôpa pr'avèir dê 'na mân a fêr cgnòser l'dèja ed l'Eurôpa unîda atravêrs scâmbi culturêl e cunômich cun al sitê imparentêdi ed Eisingen (Germagna) e Litomysl (Repóblica Ceca). J abitânt în divîṣ tr'al cèinter e al trèi frasiòun ed la Barcâsa, Grasân e Puntnōv, tóti cun divêrsi carateréstichi: la Barcâsa dal stimêdi cultûri agrécoli, Grasân dal culèini e al turîṣem, e Puntnōv da la zôna artigianêla.
Stôria antîga[modifica | mudéfica la surzéia]
Dimòndi bèin documentêda l'é la stôria antîga ed Sân Pôl ch' la partés da dimòndi luntân adiritûra da préma ed l' Homo sapiens difâti în stê catê di sègn dal pió antîgh ed la nôstra râsa ind al fònd Mazzali, a Funtanêt, a Servirôla, a câmp Santâgin e tra Pēv e Curnâcia. A 's pâsa pó a l'etê ed la prêda lésa cun i stódi fât da don Gaetano Chierici ind l' Otsèint ch' àn verifichê la preṣèinsa ind al pôst ed l' Homo sapiens-sapiens int al 4.000 p.C.. Ind al câmp ed Servirôla Chierici l'à catê un grând vilâg ed l'etê dal brònz e in sté peréiod a 's vède i prém usvéj in metâl cme un céch manarèin catê dal studiōṣ 'stès. În stêdi catêdi fōrmi ed fusiòun in prêda e i rèst ed 'n a funderéia; tra i rèst in brónz catê a gh'é: pugnêl, manarèin, curtê, pûnti ed lânsi e frèci, anê, fébi, spéli. La teramêra ed Servirôla l'à dê indrê pió ed 200 bagâj in brónz, còst l'é la prōva sicûra che ind al sît a gh'êra la lavurasiòun di metâl e 'n' intèinsa ativitê industriêla. Ind l' istès câmp în stê catê só ânca dimòndi rèst ed prêda lavurêda, ed prêda ed vulcân schegêda, e impurtânt rèst dal peréiod tra l' etê ed la prêda e còla dal brónz. Mó al peréiod ed la stôria antîga ed sicûr pió impurtânta per Sân Pôl l'é stêda l'etê dal fèr cun l' arîv ed la civiltê etrósca. Al Chierici, sèimper a câmp Serviôla, là scuacê un grôs cèinter abitê etrósch impiantê secònd un precîṣ piân ed sitê, cun strêdi diresiònêdi, abitasiòun fâti só rubóst fundamèint, impiânt prudutîv e 'na zôna sâcra. In stêdi catêd dal scudèli in teracôta, cun al scréti Vea e Rat ṣgranfgnêdi sòta al pè, figurèini, gâmbi vutîvi e 'na stâtva in brònz ed l'atlēta nûd cun ras'cèt. Dal peréiod etrósch dal sît ed Servirôla, ch' la cgnusû la mâsima flôra tr' al têrd VII sècol e la préma metê dal IV sècol p.C., a deṣvînen tra l'êter dō fr' al pôchi scritûri cun nòm ed divinitê catêdi in tóta la zôna padâna. L'é stêda catêda ânca 'n' agrafe (spéla) 'd urègin cêltica. A Sân Pôl a gh' é diêter sît dóv' a 's câten di rèst ed l' antichitê cme: al mûnt Psōla dóve, grâsia al materiêl catê só, a 's gh'à la sicurèsa che l'é gh'êra un impurtânt vilâg teramêr; dóve al Chierici l 'à catê e turnê a scavêr un pòs, materiêl cerâmich cun dal scréti dimòndi impurtânti; al vilâg Torlonia dóve ultmamèint în stê fât di schêv cun impurtânti squêrti.; al castèl ed Sân Pôl che in un pòs, catê int al 1914 e ṣvudê, în stê arcatê rèst ed vês in brònz e pcòun ed vastèin in cerâmica.; i pòs ed câmp Razzi, a câmp Dionigi, a la Curnâcia, a Vedrós-Fusòun e ind al viasōl di Tedeschi un pòs e materiêl ed furnêṣ ed grôs amzûra; a Puntnōv catê un réch simitèri longobêrd ch' l' é stê scavê e studiê da la Diresiòun di Bèin Culturêl; insém a la culèina ed Muntfalcòun l'é stêda arcatêda, dôp soquânt ân de stódi, sia d' archévi che insém al teritôri, l'antîga Pēv ed Sân Stêven, în stê catê i fundamèint ch ' a gh' àn cîrca ûn mêtr de spesōr; la cēṣa l'é diresionêda da sîra a matèina cun l'âbsida a matèina cun antîghi tòmbi cristiâni. Dal peréiod rumân, a Sân Pôl, în stêdi fâti dimòndi catêdi cme: véli, véli ed campagna, tòmbi e materiêl ed furnêṣa
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nòm al deṣvîn in pêrt da Sân Pôl, ch ' a gh' é stê dedichê 'na capèla int al castèl (Castrum Sancti Pauli), e in pêrt da l' Èinsa, al fiòm ch' égh tòca apèina i cunfîn. L'é stê abitê fîn da i tèimp antîgh, cme testimuniê da l'impurtânt cèinter abitê etrósch ed Servirôla ( a cîrca ûn chilômeter dal cèinter), a 's spèinsa ch' l'âbien fundê j Etrósch vêrs al V sècol p.C.. I prém documèint che pêrlen dal teritôri ed Sân Pôl a fân riferimèint a 'n' antîga Avilianum pó Cavianum, d'ed ché Sân Pôl in Caviân cme l'êra ciamê tèimp indrê al paèiṣ. L' antîgh nòm dal paèiṣ, Plebes de Caviliano al vîn numinê per la préma vôlta in un diploma dal 14 otòber dal 980 ed l'Imperadōr Ottone II. Int al 1070 l'é pasê da la Cēṣa ed Rèz al pusès dal Marchèiṣ Bonifacio ed Canòsa. Documèint stôrich da 1092 a dîṣen che gh' êren, bèle a l'època, al capèli ed Grasân ed Cadgnân e int al 1116 còla ed Sedgnân. A Muntfalcòun tr' al 1217 e al 1218 é stê tirê só un cunvèint francescân, ché tr' al 1285 e al 1288 l'à pasê j ûltm ân ed la só véta al famōṣ crunésta Salimbene de Adam da Pèrma ( Pèrma 1221 – Muntfalcòun 1288). A la fîn dal XIII sècol Azzolino Canòsa al cunsègna la Rôca a Pèrma, mó int al 1315 la tōrna a fêr pêrt dal teritôri arzân. Int al 1335 la dvèinta proprietê ed la faméja Fogliani, che, int al 1354, al la dà a i Canòsa. Int al 1527 a gh'é stê 'na diṣastrōṣa saczêda dal castèl da pêrta ed la suldaréia ed Carlo ed Borbòun. Tr' al XVI e al XVIII sècol în stê tânt i sgnōr che àn impôst la lōr avtoritê só Sân Pôl : tr' al 1576 e al 1591 Giovanni Riccio da Montepulciano, tr' al 1591 e al 1632 i Gunṣêga e ûltem i Gherardini tr' al 1633 e al 1796. Int al XIX sècol a Sân Pôl în sucès soquânt fât trâgich: int al 1827 la miarèina, int al 1829 'na stôrica zlêda, int al 1831 al teremôt e int al 1862 un préiod ed grôsa crîṣi cunòmica pr ' al paèiṣ cavṣêda da la fûga ed l'eṣatōr comunêl cun la câsa póblica. Sōl a la fîn dal sècol a s' în cumincê a vèder i prém segnêl ed la riprèiṣa, quând Sân Pôl l'é arcgnusû cme pôst turéstich dóve a s'é cumincê a tirêr só d' j albêregh lucândi e dimòndi cà sgnurîli. Int al 1910 al teritôri comunêl al vîn servî dal Ferovéi Arzâni cun al trât Rèz – Canòsa.
Palâs e cēṣi[modifica | mudéfica la surzéia]
La Rôca[modifica | mudéfica la surzéia]
An gh'în mìa di document uficêl da dóve savèir cun precisiòun la dâta ed quând l'é stê tirê só al Castèl, mó tót al fà pinsêr che còsta la sia dôp ed còla ed la vècia Plebs ed Caviân. Fâta tânt tèimp fà l'é stêda tirêda só in 'na puṣisiòun stratègica cun la mîra ed controlêr al cruṣîl ed la strêda cla pâsa a i pē di mûnt cun còla ed la Vâl d 'Èinsa. Int al turiòun, ch' l'è 'd Otsèint, incòra intêr a's vèden: al purtêl magiōr ch' al servîva per l'ingrès di câr, còl pió céch per quî ch' andêven a pê e dal grân fisûri dóv' êren mési al cadèini pr'al recóper dal pûnt alvadōr. I stôrich cunfêrmen che ché, ind l'otòber dal 1902, a s'é fermê Enrico IV préma dal scûnter cun al trópi ed la cuntèsa Matélda. La rôca la riṣûlta circundêda da fusòun dimòndi fònd, cun al mûri d'intōrna e dal tòr. La zôna dal castèl l'êra dimòndi grânda pôst che d'ed la ed la rôca vèira e prôpria dèinter al mûri intêrni, a gh'êren divêrsi tòri, abitasiòun e la capèla Marchesi cun la Cēṣa dal Satèsim Sacramèint atâch dèinter a còli d'ed fôra. Bèin prèst é stê tirê só a l'intêren dal Castèl 'na capèla dedichêda a Sân Pêvel , ch ' l'à pó dê al nòm al Castrum Sancti Pauli. La stôria gnûda dôp al la vèd prutagonésta ed ruvîni e 'd saczêdi. Dôp al peréiod matéldich la Rôca l'é stêda spianêda int al 1199 dal Cmûn ed Rèz. Arfâta int al 1633 l'é pasêda a la faméja Gherardini. L' é stêda butêda zò da j Austrìach int al 1707 e arfâta da i Gherardini a la fîn dal XVIII sècol. Grôs restâver e mudéfichi în stêdi fâti tr' al XVII e al XVIII sècol vrûdi da la faméja Gherardini ch' àn fât arfê i fusòun, arfât ed nōv al pûnt alvadōr, restarvêr al mûri d'intōrna e tirêr só la tòra ed l'ingrès a matèina, dóve în stê més 'na campâna e 'n arlòj. A la fîn dal XVIII sècol al castèl l'à ciapê l'aspèt ed 'na cà sgnurîl, adèsa a gh'é j ufési comunêl e al Muséo ed la Reṣistèinsa
La Cēṣa ed Sân Zvân Batésta[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'intêren dal castèl, int al 1494, a vîn fundê l'uratôri ed Sân Zvân Batésta, incô l'é la cēṣa Parochiêla. La cēṣa l'an gh'à mìa la facêda e la pôrta d'ingrès l'é int al mûr ch'al guêrda al piasêl. L'intêren ed la cēṣa, dal XVII, a 's preṣèinta cun 'na sêla cun la vôlta a cruṣêra. Dèinter ind la parèida ed mansèina a 's pōl vèder 'na pitûra a frèsch cun l'Adorasiòun di Mâgi l'é ôvra ed Nicolò dell'Abate, 'na lâpida l'arcôrda cme la capèla ed Sân Zvân Batésta l'é stêda vrûda dal nôbil mudnèiṣ Simone Marchesi. Ind l'incavadûra ed 'na tòra simêda, ch ' l' é ind al mûr ed la cēṣa vultê vêrs al paèiṣ, é stê sistemê al batistèri. Ind la préma metê dal 1983 a vîn fât al restarvêr dal pitûri ed Sân Zvân.
La Pēv ed Sân Pēder e Pêvel[modifica | mudéfica la surzéia]
Al pôst dóve l' é la Pēv, a cîrca ûn chilômeter a mezanôt dal bōregh ed Sân Pôl ind la pêrt spiâna dal Cmûn, a 's ciamêva Caviân e cun al nòm Cavilianum l'é arcurdêda int al chêrti antîghi. La pēv l'é stêda tirêda só arèint a 'n' antîga véia ch' l' andêva lòungh la Vâl ed l' Èinsa, in ûṣ prubabilmèint ânca in època eumâna. In urègin l'êra dedichêda a i Sânt Pēder Pêvel e a Sânta Maria. La Pēv l'é citêda fîn dal 980 in un diplôma ed l'Imperadōr Ottone. Vêrs la metê dal XI sècol al Ve'schev Adalberto al cunsâcra la cēṣa. Cme Pēv ed Sân Pēder l'é arcurdêda, dal vôlti, int al XV sècol, pó só còsta a vîns còla ed Sân Pêvel ch 'l armâṣn per sèimper. Al Marchèiṣ Bonifacio ed Canòsa int al 1070 l' utîn a livèl.
Al cuvèint ed Muntfalcòun[modifica | mudéfica la surzéia]
L'uṣânsa, cetêda da la magiorânsa di stôrich dal pôst, la vōl che ché San Francèsch d'Asîṣi, int al 1217, l'âbia fundê un cunvèint céch, cme la fà da testimòni la Cronica ed Salimbene de Adam da Pèrma, ûn di léber pió impurtânt ed la leteradûra latèina- medievêla. L'é cunsiderê ûn di prém pôst frencescân ed l'Emélia, almēno ed l'istès tèimp ed la costrusiòun dal cunvèint ed Mòdna. Ind al cōrs di sècol l'impurtânsa dal fabrichêt ed Muntfalcòun l'é stêda grôsa e dimòndi în stê i cambiamèint: l'é stê Cunvèint Francescân ṣcanslê int al 1652.; dê a i Pêder Gesvéta, al dvèinta pôst estîv dal Seminâri dal Vèschev, Universitê cun quâter facoltê: teologéia, lèg, medzèina, e filoṣoféia; bandunê da i Gesvéta int al 1859 dôp tânt restâver al pâsa al Minicèpi ed Rèz e al dvèinta pôst dal cunvét ed la Minicipalitê ed Rèz. Bandunê ind i prém dêṣ ân dal XX sècol, l'impunèint munumèint pôch a la vôlta al và in malōra. Al fabrichêt l'é fât a ûn piân a U, cun la cēṣa ind la pêrta a mezdé. La lêrga zôna dal curtîl centrêl, in pêrta purdghêda, l'é avêrta a sîra vêrs la Vâl ed l' Èinsa. Al grôsi ôvri ed restâver, cumincêdi int al 1999, a farân in môd che al fabrichêt ed Muntfalcòun al pôsa avèier incòra la dignitê 'd 'na vôlta.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Loris Bottazzi - Il formarsi dei casati dopo il mille nei territori di Bibbiano, Quattro Castella e San Polo - S.l. : S.n., 2001
- Mario Iotti - Il comune di San Polo d'Enza in eta' napoleonica : (1796-1814) - San Polo d'Enza : Comune, 1993.
- San Polo d'Enza : Guida informativa. - Reggio Emilia : Noana, 1991.
- James Tirabassi - L'età del bronzo nel territorio di San Polo d'Enza - Reggio Emilia : Musei Civici, 2003
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Cumenzà ha l'entira dispita suenter la mort dal fundatur Duri Capaul cun la dumonda: A tgi tutgan las radund 25'000 ovras? Las duas figlias Mierta e Gada Capaul eran da l'avis che la gronda part da la collecziun tutgia a la famiglia. Ils ulteriurs commembers dal cussegl da fundaziun eran dentant da l'avis che la collecziun tutgia a la fundaziun.
Per avair la maioritad en il cussegl da fundaziun aveva la presidenta Mierta Capaul prendì sia sora Gada ed autras persunas sin via inuffiziala en il cussegl da fundaziun. Il chantun ha lura sin fundament d'in plant da dus commembers dal cussegl incumbensà l'advocat Felix Schmid sco administratur, perquai ch'i n'era betg cler tgi che tutgava tar il cussegl da fundaziun e tgi betg. Quai n'ha betg plaschì a las soras Capaul ed ellas èn idas fin al Tribunal federal cunter quella decisiun.
Problem da partenza resta er senza administratur
La sentenzia dal Tribunal federal n'ha dentant betg sclerì la dumonda dal possess, mabain be tgi ch'è commember dal cussegl da fundaziun e tgi betg. Perquai ha il chantun uss retratg l'advocat Felix Schmid sco administratur. Uss èn la presidenta Mierta Capaul, I'advocat Gion Andri Decurtins ed il CEO da la Banca Chantunala Grischuna, Alois Vincenz, puspè en uffizi sco cussegl da fundaziun da la Fundaziun Capauliana.
Sche las soras Capaul vulan cumbatter vinavant per il posses da las ovras, n'è betg cler. Ellas n'èran betg cuntanschiblas. Gion Andri Decurtins, il sulet cuntanschibel dal cussegl da fundaziun, ha ditg envers RTR ch'el veglia contactar proximamain ils ulteriurs commembers dal cussegl per sclerir co ch'i giaja vinavant.


text:
Veìcol
Al veìcol (in itagliàn veicolo, da 'l latèin vehicŭlum) 'l è cal mêś mecànic ch'al servìs per trasportèr dal persòuni o di èter quèl, col cmànd edl òm.
A s cata di veìcol tirê da 'l bésti, c'ma di car, di carèt e 'l barósi, 'd quī cmandê da 'l òm a pē o in biciclèta, c'ma soquànt risciò, di veìcol col mutōr, c'ma i muturèin, el móto, el màchini, i càmion, i tréno, i veìcol spasièl e via descurènd.
Vōś lighèdi
Èter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Veìcol
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Veìcol»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vocabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Clau Scherrer e Rilana Cadruvi èn omadus engaschads tiers la Scola da musica Surselva. Uschia hajan els sezs ina situaziun pli comfortabla quai che pertutga la vart finanziala. Ils quitads restan dentant – per ils chors professiunals, per ils chors da laics e per l'entira vita culturala.
Sche insatgi scumonda da chantar, è quai sco da scumandar da s'exprimer. Sco sche insatgi schess, ti na dastgas betg discurrer pli, na dastgas betg dir tia opiniun. Quai è simplamain brutal."
Per Rilana Cadruvi che dirigia plirs chors è questa situaziun actuala era ina sfida per il futur. Per blers chors possia questa pausa sfurzada era muntar la fin. Quai vesian ins lura en 2 fin 3 onns.
Era sche els hajan ils davos mais fatg fitg bler concepts da segirtad per almain pudair chantar en pitschnas gruppas – ussa saja finì.


text:
adina il medem a puschlav
Entginas ed entgins da vus, preziadas lecturas e preziai lecturs, vegnan ad enconuscher il film «Und täglich grüsst das Murmeltier» cun Bill Murray nua ch’igl actur fa adina puspei atras il medem di. Fetg semegliont san ins resumar las...
Continue Reading
trun/rabius el miezfinal dil cup grischun
Il CB Trun/Rabius ei in pass vinavon ella finamira da contonscher suenter liung temps puspei inaga il final dil Cup grischun. La mesjamna sera ha l’equipa dalla Cadi schau negina schanza al capogruppa dalla gruppa 1 dalla 4. ligia Vaz-sut e gudogna...
Continue Reading
spitachel a pustget
Finalmein! El quart giug dalla sesiun gartegia ei al CB Trun/Rabius d’ir per ils emprems 3 puncts. Mo entochen che quels ein stai sut tetg eis ei stau da cumbatter – e quei cumbat ha procurau la fin finala per in spitachel. Lein denton far...
Continue Reading
trun/rabius cun terrada a mutteins
Venderdis sera ha l’equipa da Trun/Rabius en gruppaziun cun la US Danis-Tavanasa beneventau a Mutteins la proxima equipa dil Principadi, numnadamein Triesen. Punctual cu ils giugadurs ein i sil plaz per sescaldar ha S. Pieder giu il sentiment da bugnar aunc empau il...
Continue Reading
spiars ils puncts la davosa minuta
Trun/Rabius gioga gia la 4. sesiun en seria ella 3. ligia e treis da quellas quater ga secloma l’emprema partida Trun/Rabius encunter Triesenberg. Sto esser che la federaziun orientala da ballapei ha special plascher da quei cumbat, ni che...
Continue Reading
cun ina victoria ella pausa da stad
Ord vesta tabellarica mava ei buca pli per dabia denter Uznach e Trun/Rabius. Omisduas equipas sesanflavan avon il giug amiez la tabella e vevan ni da far zatgei pli culla promoziun ni culla relegaziun. E tuttina era la finamira pil CBTR...
Continue Reading
finalmein puspei ina victoria
Emprem 8 giugs buc spiars e silsuenter 7 giugs buc gudignau, tier Trun/Rabius dat ei silmeins buc mesas caussas. Finalmein ha quella seria negativa denton ina fin a Landquart el davos giug d’ordlunder da questa sesiun. Il CBTR entscheiva fetg animau la partida el...
Continue Reading
falliu adversari il falliu mument
D’ina vart l’equipa da Bogn Ragaz che salida dil secund rang cun claras ambiziuns per la promoziun, da l’autra vart l’equipa da Trun/Rabius cul buordi da sis giugs buc haver gudignau. Tgi ch’ei il favorit en quella partida para dad esser clar....
Continue Reading
buna prestaziun malgrad sperdita
La dumengia ei il capogruppa Eschenbach staus sin viseta a Pustget. Igl atun ei la partida ida cun 8:2 clar en favur dall’equipa dil cantun S.Gagl. Mo quella ga vesa ei ô empau auter. Trun/Rabius entscheiva il giug fetg disciplinau. Ei vegn schau...
Continue Reading
in remis el derbi rumantsch
La partida entscheiva cun ina duscha freida per Trun/Rabius; gia suenter 6 minutas gartegia ei a Surses d’ir en avantatg entras Mauro Simonet cun in bi siet da distanza. L’equipa da casa emprova da controllar il giug, Surses speculescha denton clever sin sbagls ed...
Continue Reading


text:
Neglèria fowleri
La Neglèria fowleri (nóm sientìfic Naegleria fowleri, cgnusùda anc cuma Améba Magna-Sarvèl[1]) 'l è 'n èsar prutìsta (p'r inténd'r-as, la n è minga na bèstia e gnanc na piànta) che dal vòlti la pâr n'améba e dgl'atri vòlti 'n còrp flagelâ. Par 'l óm cal parasìta chè 'l è da spés fatàł[2], praticamènt a 'l 100%[3].
La viṿ in di àqui dōlsi di fiùm e di lâg in dua la s cata bèṅ quànd i èṅ caldi méntar s'la temperadùra la s arbàsa 'd sóta di déś grâd la s sèra 'd dèntar dna cisti par prutéś'r-as. La scampa bèṅ anc da par lē ma a difarénsa dgl'atri dū spéci ad Neglèri, la Neglèria gruberi e la Neglèria lovaniensis, la pōl dvintàr anc un parasìta patògen par 'l óm cauśànd un mâł ciamâ Meningoencefalît amébica primària ch'la pòrta a la mòrt in dal 97% di caś in dal gir dna stmana. S'un qualchidòṅ a vîṅ in cuntàt cun la Neglèria tirànd sù p'r al naś dl'àqua in dua a gh 'n è, bvénd-la a n sucéd gnint invéci, l'améba la s fà strada p'r i bulb ulfatìṿ e la riva a 'l sarvèl in dua la s multiplìca magnànd-al in quàt'r e quàt'r-òt[4]. Dòp soquànt dè ad févra, gòmit, mâł ad tèsta[5], alucinasiòṅ e còma, la parsòna ch'la 'l ciàpa l'è praticamènt cundanàda.
Par far fóra la Neglèria a s pōl druàr dal clôr ma qvést chè a s pōl far sōl in pisìna o in di aquedót e minga in di àqui caldi in mèś a la natùra in dua a s và par nudàr.
Nòti
- ↑ Kali, la ragasōla scampàda a l'améba «magna-sarvèl» Corriere.it, 14 'd Agóst dal 2013
- ↑ Stat Unî, al mōr a vint-nóṿ an infetâ par l'améba magna-sarvèl Corriere.it, 2 'd Utóbar dal 2018
- ↑ La dróa dl'àqua dal rubinét p'r i lavàǵ naśài e la mōr par l'améba magna-sarvèl Corriere.it, 8 ad Dicémbar dal 2018
- ↑ Tèxas, améba magna-sarvèl in dla réda ìdrica: in 120 mila séns' àqua Corriere.it, 28 ad Setémbar dal 2020
- ↑ Còsta Rica, améba magna-sarvèl la culpìs na putìna 'd 4 an Corriere.it, 18 ad Favràr dal 2020
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Neglèria fowleri
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Neglèria fowleri


text:
Ramṣèit
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Ramṣèit (Ramṣé dialèt dal pôst - Ramiseto in italiân) l'é un cmûn ed 1.369 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a cîrca 56 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Al teritôri e la cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cmûn ed Ramṣèit l' é in grând pêrta in 'na zôna pîna ed muntâgni, unî dèinter la còunca pîna ed bôsch, minacêda dal frâni, ch' al se ṣvilópa tr'al sémi dal mûnt Vintâs, l'Êlp ed Sucîṣ e la rîva dréta ed l'Èinsa, dóve al cèinter égh rîva al turèint Lònṣa cun i divêrs râm. Int al cmûn a gh'é soquânt lêgh e cōrs d'âcva inetresânt in pió dal fiòm Èinsa e dal turèint Lònṣa agh'é al Lêgh Calamòun, al Lêgh dal Mûnt Acût e al turèint Liôca e dóve gh'é al sémi pió êlti ed l' Apenèin Arzân: in pió ed l'Êlp ed Sucîṣ e al Vintâs, al mûnt Acût e al mûnt Caṣarôla. Dôp al turîṣem cl' êtra impurtânt risōrsa cunômica dal cmûn l'é l'alevamèint di buvèin da lât per la prudusiòun dal furmâĵ Grâna, ch'al vîn lavurê in pió pêrta dai trî grând caṣê ed Castagnêt, Furnôl e Gaṣōl.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
In pêrt dèinter ed cla zôna che da dimòndi tèimp la vîn ciamêda la Vâl di Cavalêr ch' la se ṣlarghêva tr'al dō rîvi dal cōrs ed l' Èinsa, fôrsi ciamêda acsé perché ed proprietê di Cavalieri ed Altopascio andê a stêr int al XII sècol ind la Badéia e Uspési di Linari ind la pêrta tuscân dal Pâs dal Lagastrèl. Mésa a cavâl tra i teritôri ed Rèz, Pêrma e 'dla Tuscâna la zôna la sèmbra iṣolêda e stranamèint scurdêda da la Stôria Antîga. L'ûltma catêda atâch a Sucîṣ ed soquânt rèst ed la préma etê ed la prêda la spôsta indrê la dâta, pinsêda fîn a pôch tèimp fa, ed quând l'òm al s'é fermê da ch' al pêrti ché. Al stagiòun pió dōlsi, al tèimp ed l'etê ed mèz ed la prêda, àn favurî la migrasiòun stagiunêla da la pêrta tuscâna ed gróp ed casadōr, ch' àn lasê insém al crinêl i sègn impurtânt di spustamèint, in particulêr atâch al lêgh Mescà. Mó an 's trâta mìa incora ed pôst urganiṣê. Còst al s'é mìa verifichê, ind la zôna, gnânch al tèimp di rumân quând al spustamèint l'êra limitê a soquânt percōrs ed vâlich tânt in êlta d' an èsser mìa necesâri fêr di fadigôṣ lavôr de sbuscamèint. Di lavôr fât a mân ed 'època rumâna în stê catê a Nigòun, che int al ṣvinânsi prubabilmèint a duvîva pasêr 'na strêda ed 'na quêlca impurtânsa. La zôna d'adès dal Cmûn ed Ramṣèit l'é stê discós in divêrsi èpochi tra l'avtoritê ed Rèz e 'd Pêrma; l'à fât pêrt per dimòndi tèimp di fèdev ed la faméja di Terzi. Int al XV sècol j Estèins n' àn invistî i Vallisneri, cme a riṣûlta da j ât dal 1453 e 1472. I Vallisneri, che deṣgnîven da cl'êtra pêrt dal Vintâs, a vrîven ṣlarghêr e rinfursêr i prôpri pusès cun 'na fûrba polética 'd leânsi.A i Vallisneri fôrsi a s' arfà la costrusiòun dal castèl ed Nigòun. Destinê a guadagnêres la rêra nòmina ed viljâch e dōls ed picâja cun 'na préma siēlta ed câmp in favōr dal Cmûn ed Pèrma e a la fín la prumésa ed fedeltê al cmûn arzân, firmêda int al 1237 per la cumunitê ed Ramṣèit da un têl Lombardellus. Pió têrdi però a gh'àn avû la pēs ed frûnt a 'na faméja aversâria, i Terzi Cornazzini, che gh' àn tôt al pôst ind l'aministasiòun dal fèdev cun al permès ed l' Imperadōr Federico II, apruvêda int al 1389 da Venceslao. I Vallisneri ind al fratèimp a s'în més sòta la capèla d' j Estèins, cun al guadâgn d'avèir incòra l'invistidûra e 'd mèter in pē al râm nigonèiṣ ed la faméja. Tra quistiòun tra 'd lōr, spartisiòun, asêlt al castèl, imparentêres cun gînta famōṣa, un diṣastrōṣ pasâg dal trópi francèiṣi int al 1648 e dō spavintōṣi valânghi che cambierân la ghégna dal pôst, al lōr pusès al durerà fîn a la scanṣlêda di fèdev. Dôp la Restaurasiòun Estèinsa al teritôri comunêl la subî divêrs cambiamèint còst fîn la 1860, l' ân ed quând al cmûn ed Ramṣèit l'é dvintê còl ch' l' é al dé d'incô.
Cèinter abitê[modifica | mudéfica la surzéia]
Ramṣèit[modifica | mudéfica la surzéia]
L'abitê ed Ramṣèit l'é insém a la rîva mansèina dal turèint Lònṣa. Al pôst al vîn numinê per la préma vôlta in un giuramèint dal 1216 e numinê incòra tra i cmûn dal distrèt arzân int al 1315. L'é stê fèdev dal faméj Terzi e Vallisneri che l'àn gvernê fîn a la scanṣladûra di fèdev in època napoleônica. Ramṣèit dal dé d'incô l'é a vâl ed l'antîgh bōregh dóve al vèci cà în a drê a la strêda ch' la porta a Sucîṣ. I fabrichê în lòungh a 'na rîva atâch a 'na lénia ed côsta ch' la pôrta a la cēṣa parochiêla. La cēṣa dal dé d'inco l'é stêda avêrta al funsiòun int al 1827 la gh'êra bèlo int al 1256 però in 'n êter pôst. Ind la pêrta a sîra ed l'abitê a gh'é un fabrichê 'd intèresi stôrich e architetônich. La costrusiòun l'é ûn di mudê architetônich dal Quatersèint in uṣ ind l'êlt apenèin arzân; intervèint 'd arnuvamèint àn però mudifichê, in pêrta, la costrusiòun, ch' la mantîn un lêregh purtêl ad êrch. A 's pōl vèder al carateréstich ingrès difensîv alvê da tèra dirèt al piân abitê cun insém a l'architrêv soquânt basrilēv e al milèiṣem 1495. Dal j êtri costrusiòun a mantînen i carâter architetônich uriginêl; al divêrsi abitasiòun a gh'àn ed fiânch al stâli i fnîl a dō fêldi cun al tèg in lâstri e muradûra in prêda a vésta. Dèinter ed 'na nécia a spéca 'na bòuna figûra sâcra in mêrmel apuân, cun al milèiṣem 1775.
Serèṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Al bōregh ed Serèṣ, che in chêrti pió antîghi a catòm cun al nòm Cerigio, l'é a l'inési ed la Vâl di Cavalêr l'é un cêr eṣèimpi 'd un abitê campagnōl ed gèner cacuminale oséja ed séma, e l'é in un pôst ed 'na bòuna guardadûra. Ind i vèc castagnêt a gh 'în incòra di mtêt [1], la zôna l'é traversêda da un antîgh sistêma ed sintêr, tra quisché al Sintêr di dû Duchêt. Al cèinter dal bōregh l'é la piasèta dóve a gh'é la cēṣa dal 1634 dedichêda a Sân Francèsch, che a 's vèd dèinter a la cēṣa al cèinter e drêda a l'altêr cun Sânta Giustèina prutetrîṣ ed Ramṣèit, ind al quêder ed la Madòna ch' la dà al lât al Bambèin. Ind al bōregh al sâs al 's impòn: în in sâs al cà, i belésim purtêl e l'é in sâs ânca al salghê arfâty da pôch.
Gaṣōl[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é a i fiânch orientêl dal mûnt Frecâna, Gaṣōl l'é 'na frasiòun céca. Aṣvèin al cèinter a gh' în al pôchi ruvîni armêṣi dal castèl ch' l' êra ciamê dal gâṣi. La cēṣa tirêda só int al 1637 l'é dedichêda a Sân Rôch, la preṣèinta un purtêl a quâter cantòun cun d' ed sōver un fruntespési mudlê ròt cun 'na figûra ed mêrmel ed Sân Rôch. In 'na cà a tòr a l'intêren dal bōregh, ch' la subî soquânt arnuvamèint, a 's vède soquânti fnèstrèini per s'ciôp a mécia, un curdòun ed clumbêra cun 'na fnestrèina e 'na prêda squadrêda cun al milèiṣem 1745. A l'usîda ed l'abitê, atâch a la cēṣa, a 's pōl vèder 'n' êtra cà a tòr ind al grandiōṣ gróp ed Cà Cavalieri, dóve a 's vèd la ṣlansêda tòr insèm a 'na sèria de stâbil cun carâter architetônich che 's arfân dal XV al XVIII sècol, dóve a's vèd un purtêl a tavlèini bumbêdi, 'na fnestrèina e un secònd purtêl decorê da 'na rōṣa a quâter foj da fiōr. D'ed sōvra a l'ingrès a gh'é un êrch a tót sèst datê 1756, un têrs purtêl cun êrch a bòt e stèpit decôre a bògni al pôrta la dâta 1639.
Miscōṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
La frasiòun l'é tr'al fiòm Éinsa e al turèint Liôca e a i fiânch dal mûnt Côren. Cme quêṣi tót i paèiṣ ed l' Apenèin la puṣisiòun dal cà l'é ublighêda da la situasiòun dal tèimp dal pôst: al cèinter campagnôl l'é difâti girê vêrs matèina in puṣisiòun prutèta da i fôrt vèint ocidentêl. 'Na fésa rēda ed sēvi e murèt cunfinâri che sègnen un grân nòmer de pcòun ed tèra atâch a i curtîl d' atōrna al cà în j ûltem sègn ed l'uriginêl paeṣâg campagnôl. A matèina ed l'abitê a 's destènd, in 'na puṣisiòun frèsca e riparêda, un lêregh castagnêt, pôch pió in zò a 's pōl incòra druvêr l' antîga mulatēra diréta al vèc mulèin ch' al va cun al jâchev dal turèint Liôca. Int al paeṣag ed Miscōṣ a 's vèd bèin la tòra êlta tachêda a la cēṣa che, cunsacrêda int al 1667, la gh'à incòra al bèl purtêl datê 1715. A 's dîṣ che la préma cêsa l'êra in un pôst divêrs da còla dal dé d'incô. Soquânt aspèt impurtânt dal vèc bōregh a 's pōlen incòra vèder, sibèin al tânti trasfurmasiòun. A 's vèden soquânt purtêl ad êrch, strèt sotpâs, trât cûrt ed salghê antîgh e soquânt elemèint de scultûra ed recóper fôrsi dal têrd Medioēv. Cme in tânt paèiṣ ed l'êlt Apenèin més lòungh al valêdi ed l' Èinsa e dal Sècia, ânch a Miscōṣ în ṣparpagnêdi al figûri ed devosiòun in mêrmel apuân: soquânti ed quésti în ed bòuna qualitê artéstica e pôrten i milèiṣim dal XVII e XVII sècol.
Sucîṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Al bōregh l'é fât ed trî gróp ed cà ad altèsi dferèinti e més a i fiânch ed dréta dal turèin Liôca, al burghêd în ṣparpagnêdi e circundêdi da lêrghi zôni cultivâbili. Dimòndi cà an avû di dân per cōlpa dal frâni ind al cōrs d' j ân. Int al gróp pió in bâs a 's vèden dimòndi elemèint costrutîv in sâs ed côch sculpî. Per al tânti frâni dimòndi cà uriginêli în stêdi arfâti e despès àn mantgnû j artéstich purtêl d'urègin dal Sê-Setsèint. Al carateréstich salghê ed lâstri ed prêda a spîna ed pès al 's vèd a l'intêren ed soquânt curtîl. Sia d' atōrna che a l'intêren dal paèiṣ în dimòndi i pilastrèin vutîv in sâs ed côch cun dèinter di bòun basrilēv in mêrmel dal XVII sècol.
Nigòun[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é un cèinter campagnôl céch ind l'êlta Vâl Lònṣa a i pē setentrionêl dal mûnt Calvâri. A testimuniêr l' urègin antîga dal bōregh l'é la preṣèinsa ed la cēṣa e dal ruvîni ed 'n' antîga rôca insém a 'na gólia ed sâs côch a sîra ed l'abitê. La cunfurmasiòun dal bōregh l'é dal gèner medievêl. Al cà dal bōregh Valmzâna, unî in 'n'ònica fîla lòungh al fiânch, mantînen i rèst d' antîghi muradûri. Ind al cò ed la pêrta d'ed sōver ed la fîla dal cà a gh'é 'na cà sgnurîl di nôbil Da Vallisnera: ind la facêda a 's vèd un bèl purtêl squadrê in sâs ed côch cun al stèma ed la faméja. La grôsa ânta in lègn ch' la sèra l'ingrès l'é decorêda a intâj cun dal figûri ed leòun rampânt e 'd l'âquila incurunêda. Asvèin al palâs un pilâster vutîv cun tabernâchel in sâs ed côch dóve dèinter a gh'é 'na fugûra sâcra in mêrmel dal Setsèint. La cēṣa la vîn só atâch a dal prêdi ed vulcân d'ed sōver a la valêda dal Lònṣa e l' é dedichêda a Sânta Maria Asûnta, l'é stêda fâta colegêda a i prém dal XVIII sècol. Sibèin al tânti ricostrusiòun subîdi ind i sècol armâgnen soquânti prêdi suqadrêdi in sâs ed côch, capitê e 'na scultûra a fōrma ed bèstia d'urègin medievêla. A 's vèd insém a ûn di ingrès la dâta dal 1739 ch' la dimòstra l'ân ed l' arnuvamèint. Pôchi mûri scuclêdi în invêci i rèst ed l'antîga rôcha dal Tègi che a s' égh rîva atravêrs la mulatēra, che incòra incô a 's pōl fêr, andând só pr'al fiânch setentrionêl ed la muntâgna; la larghèsa dal spâsi ed la séma, soquânti scarpêdi e rèst ed muradûra a dimòstren l'impurtânsa che, sta strutûra, l'à 'vû ind i tèimp indrê. Atâch a Nigòun, ind al turèint Maore a gh'é un mulèin in funsiòun dal 1800 prubabilmèint al pió grôs ed la muntâgna arzâna al gh'à bèin sèt mêzni.
Ceciôla[modifica | mudéfica la surzéia]
Ceciôla l'é ûn di pió significatîv bōregh ed la muntâgna arzâna. Al bōregh l'é a sîra dal mûnt Lòungh, a la dréta dal turèint Liôca e 'd frûnt al paèiṣ ed Miscôṣ. Antîgh pusès di Vallisneri, l'éra unî al pramṣân cun 'na mulatēra, in pêrta salghêda, ch' la purtêva a Vairo atravêrs l' Èinsa Só un antîgh pûnt ad êrch, adèsa butê zò. A 's dîs che sté pûnt al sia stê fât fer da Matélda ed Canòsa per lighêr insèm al dō rîvi ed l' Èinsa. Al bōregh al gh' à incòra un cèinter stôrich cun sotpâs ad êrch, cōrti e lôgi, tót unî da un fés intrèc ed viasô salghê ed sâs in dóve a dân i purtêl, al fnèstri e i tabernâchel. A gh'în incòra stâbil antîgh che fân vèder j aspèt ed l' architetûra muntanêra ed l' Apenèin arzân, a piânta quadrêda cun 'na lêrga metradûra insém a dû piân, tèg in lâstri ed prêda e pôchi fnèstri squadrêdi in sâs ed côch sigrinê ed fîn; còsta cà muntanêra l'archêlca mudê dimòndi antîgh ch' a 's unésen diretamèint a la cà cun al caminèt medioevêla. Un bèl purtêl in prêda sculpî e datê 1885 l'é preṣèint ind la facêda d la cesulèina, dedichêda a Sânta Maria Asûnta; diêter milèiṣem dal 1700 în intajê su prêdi squadrêdi ed la costrusiòun. A 's vèden ind al paèiṣ dimòndi purtêl ed fōrmi diferèinti, al pió antîgh ch' l' é stê catê, fîn a incô, al pôrta la dâta dal 1592. Maestê in mêrmel a spéchen dal muradûri dal cà: in gèner sculpî a rilēv a figûren divêrs sânt, dal vôlti in 'na caplèina o in un pilastrèin a gh'é dèinter figûri sâcri despès ed bòuna fatûra. A 's dîs che soquânt brêv scarplèin ed Carêra, ciamê a fêr al suldê da l'aṣêrcit tuscân, a s' êren dê dzertōr e în scapê a Ceciôla: da chilôr a srén gnû dôp i tânt scarplèin che àn fât la grân pêrta di purtêl, di basrilēv e di stâbil che incora incô a 's vèden e che fîn a pôch ân indrê a lavurêven al sâs côch dal pôst. A Ceciôla a gh'é un mulèim al Mulein Briselli aṣvèin al turèint Liôca incora in bòun stêt mó mìa pió druvê perché da l'aluviòun dal 1972 al lèt dal turèint l'é ste spustê ed dimòndi mêter da la strutûra.
Pēv ed Sân Vincèins[modifica | mudéfica la surzéia]
Al pôst l'é a tâch a la zûnta dal j âchev dal ré Andrèla cun al fiòm Èinsa e l'é numinê int al 1197 per 'na justadûra tra Guglielmo Vallisneri e l'abê ed Marôla. La cēṣa dedicheda a i Sânt Vincèins e Anastasio l'êra 'n' antîga Pēv dal Cunvèint Pramṣan. A 's arcûnta che sté cēṣa l'à sré stêda fâta fêr da Matélda ed Canòsa, ch' la gh'îva ché di lêregh pusès. Só 'na lâstra in sâs ed côch arpurtêda só un mûr ed la canônica a gh' é incîṣ la scréta : NON TI FIDAR DI CHI SIA - CH'AL FINE SI VA RODENDO - D'AMICIZIA IL CRINE - C.N.F. DIE 2 JULI 1661. La cēṣa l'é stêda da pôch arfâta in fêls stîl rumânich, ed l'antîga Pēv la mantîn sōl un pcòun ed capitèl e la vâsca dal batèiṣem.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Riccardo Finzi - La vecchia e la nuova chiesa matildica di Pieve S. Vincenzo di Ramiseto (RE) Estr. da "Attie e Memorie della Deputazione di storia patria per le antiche province modenesi". Serie IX, vol. III. 1963. - Modena : Stab. Poligrafico Artioli, 1963
- Ramiseto: guida turistica. - Ramiseto : Amministrazione Comunale, 1994
- Settimo Baisi - Ramiseto : guida pratica - testi e fotografie a cura di Settimo Baisi. - Cavriago : Bertani & C., 1992
(manca):
- ↑ Al mtêt l'é na caslèina a dû piân, tireda só atâch a un castagnêt, fâta per schêr al castâgni che, mucêdi insém a di gradés al piân d'ed sôver, égh vîn dê dal calōr e dal fóm dal piân d'ed sòta
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Calèpe
Castèi Calèpe l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che 'l se tróa 'n de la Al Calèpe apröf al fiöm Òi che l’ sègna ìl cunfì tra Bèrghem e Brèsa.
El g'ha 'na popolasiù de 10 377 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), con d'öna süperfìce de 9,9 km² e 'na densità de popolasiù de 1 048 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 25 km de la sità e a 224 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cavreöl (BS), Credér, Gandòss, Grömèl, Palasöl (BS).
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol bórgh de Castèl di Cóncc de Calèpe ‘ndóe gh’è amò 'l castèl co i tór e i müra merlàde de l’època e 'l giardì sö 'n d'ü teràs panoràmech söl fiöm. Ol bórgh medievàl 'l presènta amò ü tòch di müre e quàter tur de l’època.
I Frasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
I frasiù de Castèi Calèpe i è Taü, Quintà e Siidì.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer di abitàncc del cümü de Calèpe:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Roberto Blanco, il chantadur oriunds da Tunesia è il star a la 25avla SchlagerParade la proxima fin d’emna a Cuira. Tgi sa sch’el chanta er ses semperverd «Ein bischen Spass muss sein» en la Stadthalle a Cuira ?
Sche betg, en «La stailalva» savais vus tadlar el. Nus faschain gia oz gust sin quai grond eveniment. In’ura emplenida cun semperverds sco «Aber bitte mit Sahne», «Anita» ed anc blers auters classichers spetgan sin vus.
Musica da la sparta schlagher e schlagher popular. Cun ina preschentaziun da musica nova, semperverds e bler dapli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Maria Sedlacek vesa oravant tut la collavuraziun sco gronda sfida. Ina regiun sto lavurar ensemen e betg far dispitas in tranter l’auter. Be cun ina buna collavuraziun tranter ils partenaris pertutgads, chattian ins bunas e durablas soluziuns per mantegnair il rumantsch. E lura ston ins era empruvar da chattar bunas soluziuns – per che tut quellas persunas che vegnan a viver in regiuns rumantschas.
Maria Sedlacek ed Annalea Stuppan
Maria Sedlacek abita a Sent ed è stada engaschada blers onns sco presidenta da l’Uniun dals Grischs, ed era suprastanta da la Lia Rumantscha.
Annalea Stuppan è manadra da scola a Valsot. Ella è en la suprastanza da la Conferenza Ladina, ed era stada trais onns en la suprastanza da l’Uniun dals Grischs.
Annalea Stuppan giavischa en l'avegnir da betg mo reagir, ma da «agir». L’encletga da tuts ensemen sto esser avant maun per pudair realisar projects constructivs – e quella encletga, quellas structuras manchian.
La rolla da la Lia Rumantscha
Tenor Maria Sedlacek duess la Lia Rumantscha esser il tetg dal rumantsch. Discussiuns e dispitas tutgian tiers, ma per l'avegnir saja fitg impurtant da reunir la Rumantschia – be ensemen vegnian ins ad esser ferm.
Per Annalea Stuppan duess la Lia Rumantscha avair in meglier contact tranter l’instituziun e la populaziun. Mintgin duess avair il curaschi da dir l’opiniun persunala.
RR actualitad 07:00


text:
- Per l'emprima giada dapi il 2014 è la differenza da paja puspè creschida.
- Prest 43% da quella differenza na pon ins betg declerar.
- Pli auta che la funcziun è e pli gronda che la differenza da pajas è.
- Pli giuvnas las dunnas e pli grondas las differenzas. Tar dunnas sut 30 onns munta quella a fin 58%.
Creschida è surtut quella cumpart, ch'ins na po betg declerar cun facturs sco onns d'uffizi u funcziun da manar. Il 2012 muntava quella cumpart betg declerabla anc a 41%, il 2016 a prest 43%.
Mintga mais 657 francs memia pauc
La differenza da paja che n’è betg da declerar variescha da tranter 327 francs en la gastronomia e prest 1'300 francs en il sectur da credit ed assicuranzas.
Il 2016 èn 60% da las plazzas en il sectur privat cun ina paja mensila brutta sut 4'000 francs stadas occupadas da dunnas. En posiziuns cun ina paja brutta da passa 8'000 francs era la cumpart da las dunnas tar 28,2%. Jobs cun pajas da passa 16'000 francs eran anc per 18% en il maun da dunnas.
La differenza da pajas tranter dunnas ed umens era tranter il 2012 ed il 2014 anc ida enavos cuntinuadamain da 21,3% sin 19,5%.
RR novitads 12:00


text:
Te trei edemes la Enduneda di ombolc
Intervista al President dla Jonta Luis Durnwalder: "I drec raprejentanc di Ladins é do mia minonga i ombolc"
de Mateo Taibon
La convocazion dla Enduneda di ombolc dla Ladinia fova vegnuda encundeda per otober. Can vegnirála pa a se l dé?
Luis Durnwalder: Ala vegnirá tegnuda devers la fin de november-scomenciament de dezember. La data avisa mess ciamò vegní fisseda, ma dessegur anter les proscimes trei edemes.
Ciunes sará pa les tematiches che la Enduneda tratará?
I volessan rejoné di problems generai che reverda i Ladins, dantaldut ti setours dla cultura, dla economia y dl sozial. I volessan ejaminé cie mesures che é poscibles per mioré la sconanza. Pro l Preside dl Consei di Ministri esisteiel n ofize che se dá ju con les mendranzes linguistiches y eventualmenter végnel ence conzedù sostegns finanziars. Sen messonse naouta definí chi che raprejenteia ofizialmenter la mendranza ladina, do mia veduda i ombolc.
Sce an rejona de cultura végnel natural de aziché la chestion dla Union Generela di Ladins dles Dolomites che se bat da diejenes d'agn per i Ladins de dutes trei les provinzies: vegnirála pa touta ite dal meteman inant?
Aladò de mia minonga - y i ne sé nia, sce i ombolc é dla medema minonga - mess i raprejentanc ofiziai di Ladins ester i ombolc. Chesta raprejentanza pò cerne organisazions, per ejempl na organisazion culturala, per ti afidé setours spezifics. La Union Generela ne é nia na raprejentanza di Ladins, ma ala pò vegní enciarieda de elaboré y de atué programs culturai.
Ne fóssel pa nia dret de tré ite la Union Generela dal scomenciament inant? Al é l´unica organisazion che ciala de devenje la tripartizion, tripartizion che - al va debujegn de l sotrissé - é vegnuda voluda da Mussolini per assimilié miec la mendranza ladina.
La raprejentanza ofiziala é n fat , ence te Südtirol ne él nia na assoziazion culturala desche mujighes o l Südtiroler Kulturinstitut, ma ie posse enciarié chestes istituzions de elaboré y de mané tres projec culturai. La raprejentanza politica di Ladins ti speta ai ombolc che pò endere colaboré con la Union Generela te chestions culturales.
Da pert di ombolc de Gherdeina él bendebot de spiso contra la Union Generela, cialereise de smonejelé chesta resistenza per reconesce la Union Generela almanco culturalmenter?
La Union Generela é na lia culturala che á fat truep per la cultura ladina, perchel méssela vegní reconesciuda te chest setour ence tl davegní; la Union Generela dess endere resté culturala y ne deventé nia partí politich o promueve idees politiches.


text:
Pliras regiuns da skis en l'Engiadin’Ota han introducì sin questa stagiun il sistem da pretschs dinamics. Uschia varieschan ils pretschs per la medema carta dal di da 45 fin 105 francs. Durant ils dis da Festa hai dà trais dis ch'ils pretschs eran sur 100 francs. Quai ha chaschunà pliras reacziuns negativas da giasts che pajavan auters onns 79 francs per ina carta dal di.
30% dals giasts han spargnà – 70% han pajà dapli
Tenor il directur da la Engadin St. Moritz Mountains, Markus Meili, saja quai in problem da la communicaziun. Giasts ch'eran orientads davart quest sistem nov hajan numnadamain pudì profitar da pretschs pli bass ch'auters onns. Quels hajan tenor Markus Meili pajà be radund 70 francs empè da passa 100 francs. Radund 30% dals giasts hajan profità da quest sistem, ils auters 70% hajan pajà dapli che auters onns. Quels che han cumprà la carta da skis gia emnas oravant han pajà durant Festas 70 francs. Quels ch'han decidì a curta vista han pajà il medem di 101 francs. Tenor Markus Meili possian profitar ils giasts che planiseschan las vacanzas oravant, sco per exempel famiglias, da pretschs pli favuraivels.
Pretschs dinamics duain gidar a reparter las massas
Il sistem da pretschs dinamics resguarda plirs facturs per calcular il pretsch. Quai èn tranter auter
- la previsiun da l’aura
- previsiuns da quants skiunz che vegnan ad esser sin pista
- ed era quant temp oravant ch’ins cumpra il bigliet da skis.
Cun ils pretschs dinamics vul ins augmentar las frequenzas sin las pistas e generar dapli entradas, di Markus Meili. Quels ch'han cumprà il bigliet gia oravant, giajan sin pista era sche l’aura saja main buna. Era durant la stagiun bassa stuessan esser dapli giasts sin pista cunquai che il pretsch è pli attractiv.
Pretschs dinamics cuntravers
Autras regiuns da skis teman che cun tals sistems as grittenta ils giasts. Il directur da las Pendicularas Scuol, Andri Poo, na vesa en quest sistem nagina soluziun. Il problem saja: Sche tuts cumpran ils bigliets oravant, lura giajan ils pretschs ad aut e surpassian ils cunfins. Era il CEO da Grischun Vacanzas, Martin Vincenz, admonescha da resguardar tals cunfins e da na laschar crescher massa ils pretschs.
TR Telesguard 17:40


text:
Ramzan Kadyrov
El Ramzan Achmadovič Kadyrov (russ: PaMзaH AxMaдoBич Kaды́poB, Tsentaroy, 5 de otober 1976) a l'è un politegh russ de etnia cecena, capo de la Republega del 2007. Member del partid Russia Unida e fioeul de l'ex president Akhmad Kadyrov, l'è anca proprietari de la squadra de folbal de l'Achmat Groznyj.
L'è acusad, soratut in ocident, de havé fad su un regim in Cecenia, de violà de routine i dirit di gay, di done e di opositor de havégh una forza paramilitar al so servizzi, i inscì ciamad Kadyrovcy.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su Ramzan Kadyrov
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Ramzan Kadyrov


text:
Ils 13 da zercladur vegnin nus a votar davart in nov sistem electoral per il Cussegl grond, noss parlament chantunal.
Il Grischun drova in nov sistem electoral perquai ch’il sistem actual è cuntrari a la constituziun. Il cumpromiss grischun è lunschor la megliera soluziun persuenter. El è istoric damai ch’el mantegna tut ils circuls electorals; el garantescha dimena er la represchentanza da las pitschnas valladas. En il medem temp procura el che mintga vusch en il chantun quinta e ch’i dat ina vaira elecziun en tut ils circuls electorals.
«Grazcha al nouv model d’elecziuns pel Grond Cussagl esa garanti eir per l’avegnir, cha regiuns pitschnas, sco nossa Val Müstair, restan rapreschantadas cun üna ferma vusch a Cuoira.»
Cumpromiss grischun.
Citad e pajais, dretg e seniester, liberal e conservativ, tuts tiran vi da la medema suga, en tut las regiuns linguisticas. Per quai è il cumpromiss grischun ì senza cuntervusch tras il parlament. Ina refusa maina en il chaos damai ch’ins stuess elavurar sut gronda pressiun in sistem main bun. Qua chattais Vus informaziuns davart il cumpromiss grischun, rispostas sin dumondas frequentas ed arguments da las fauturs e dals fauturs.
«Ja zum Bündner Wahlkompromiss am 13. Juni 2021! Er garantiert, dass alle Talschaften weiterhin im Grossen Rat vertreten sind und dass endlich jede Stimme im ganzen Kanton gleich viel zählt.»
«Un sistema elettorale che garantisce una rappresentanza territoriale ampia e che permetterà di dar voce alle varie sensibilità linguistiche, culturali e politiche presenti nel nostro Cantone.»


text:
Adina puspè datti disc novs da chapellas che han registrà lur sauts, er en temps nua che bler capita sin via digitala. L’ultim temp avain nus survegnì novitads dal Schwyzerörgeli-Trio Balmhorn, da la chapella Huusfraue-Gruess, dal quartet appenzellais Altfrentsch e dal Echo vom Ürnerländli. Quai è la chapella da las sors Angela e Julia Gisler e Marianne Epp-Ziegler. In auter disc nov vegn dal Ländlerquintett Berna-Grischa, ina chapella bernaisa che fa musica populara en stil grischun. In disc cun pliras chapellas porta il titel «70 Jahre Mosi-Wysel». Quai è Alois Lüönd, in musicant original dal chantun Sviz ed el suna cun diversas chapellas da sias cumposiziuns e ses sauts preferids.
La musica populara dal Grischun e da la Svizra chatta ses lieu en questa emissiun.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sco toc da pensum han tuttas furmaziuns gì da sunar la cumposiziun da Peter Graham «Dynasty – A Symphonic Poem». En quel han fatg ils pli blers puncts la BB 13 Étoiles, la BBO (Brass Band Berner Oberland) e la BML (Brass Band Bürgermusik Luzern). Questas duas furmaziuns han era dus Rumantschs en funcziuns impurtantas. Corsin Tuor diregia la BBO e Duri Cathomen è dapi plirs onns il principal-cornet tar la BML. Lur producziuns emettain nus en l'Artg musical da dumengia, ils 3-10-21.
Toc da pensum: Dynasty
Dynasty – A Symphonic Poem è cumponida da Peter Graham. En quell’ovra ha el vulì regurdar a Sir Harry Mortimer, in cornetist, dirigent e musicist englais che ha gì gronds success ed era gronda influenza en la scena da brass britannica. Gia ses bab Fred sco era ses dus frars Alex e Rex Mortimer han festivà bels success. Els valan pia sco vaira dinastia da musica e perquai era il titel da la cumposiziun – Dynasty.
Il toc da pensum è in'ovra da Peter Graham, cumponida en in stil pli vegl, cun bleras parts solisticas e liricas. Per las ureglias da l'auditori in bel e bun toc. En quel ha era la BBO fatg blers puncts. Il dirigent Corsin Tuor è dentant er cuntent cun la prestaziun da sia band.
La cumposiziun da Peter Graham pretenda curascha e gnerva dal principal-cornetist cunquei ch'il toc Dynasty cumenza cun in solo dal cornetist. El u ella cumenza tut persula sin il tun G'' (G aut) e be piano. Ina sfida che pretenda curascha ed ina ferma persunalitad. Quai conferma er Duri Cathomen. Il cornetist oriund da Falera suna gia dapi 17 onns en la BML.
Transcripziuns classicas sco tocs da patg
Per il toc da patg han tuttas musicas pudì eleger in'ovra d'ina glista cun transcripziuns d'ovras classicas. La BBO ha elegì l'uvertura da l'opera «Rienzi» da Richard Wagner. La preschentaziun dad els n'era però betg tenor il gust da la giuria. La BBO ha survegnì 158 puncts. La BML cun Duri Cathomen ha sunà sco toc liber l'uvertura da l'opera «Russian Easter» (Pasca russa) da Nikolaj Rimski-Korsakov e survegnì per lur interpretaziun 163 puncts. (Quests dus tocs èn da tadlar en l'Artg musical). Persvadì il pli fitg la giuria han quest onn las Brass Bands dal Vallais, e quai en ils tocs da pensum sco era da patg.
Brass Bands vallesanas – ina pussanza
Al Swiss Open Contest 2021 han las Brass Bands dal Vallais fatg furore ed occupà l'entir podest. Il pli sisum la BB 13 Étoiles cun 353 puncts da maximalmain 360. La furmaziun dirigida da Frédéric Théodoloz ha fatg en il toc da pensum 175 puncts ed en il toc da patg impressiunants 178 puncts. En l'emissiun «L'Instrumentala» dals 29-09-21 pon ins tadlar las duas producziuns da la BB 13 Étoiles sco era ils tocs da patg da las ulteriuras furmaziuns sin il podest: Ensemble de Cuivres Valaisan (dirigent François Roth) e Valaisia Brass Band (dirigent Arsène Duc).
L’emissiun preschenta furmaziuns da brass, armonias, fanfaras, musicas militaras, furmaziuns pitschnas ed auter pli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
Era l'Artg musical da dumengia, ils 3-10-21 s'occupa dal Swiss Open Contest 2021. Qua la survista dals titels.
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Danter düc i fenomens dl'alcol ciafunse ince chël dles porsones che bër ocajionalmënter. Canche ai mët spo man, esi bogn da trà por en per de dis alalungia zënza lascè do plü co intant.
Chëstes porsones vîr zënza dificoltês por ince plü tëmp zënza aziche degun alcol. Ai pó ince ma nen bëre n gote vigni tan zënza avëi val' conseguënza. Spo te n iade sënti n gran bojëgn da bëre. Canche ai röia a chësta sensaziun se tachi pro la boza y bër por dis alalungia. Te chëstes fases é na te' porsona tres cioca. Tröc sen va demez dala familia te chisc dis, ai se destaca y roda por dis alaluniga da n bar al'ater. Spo te n iade se destödi, ai nen à assà. Ai lascia de bëre dan momënt al'ater y tla maiú pert di caji ne röi nia te na crisa de astinënza.
Le tëmp passa y i momënc de calma vëgn tres plü cörc. Chesc ô dí che al vëgn boiü tres plü gonot y spo röia chëstes porsones a avëi n gran problem de alcol cronic.
Chëstes porsones che bër a fases ne pënsa nia da avëi n problem cun l'alcol y insciö nen éle ince püc che se lascia daidé. Vignun dess savëi che ince chësta é na manira de dependënza y vignun à le dovëi y le dirit da daidé y gni daidé.


text:
Scumandar pesticids sintetics e chalar d’importar victualias ch’èn vegnidas producidas cun agid da quels pesticids. Quai è l'intenziun da l'iniziativa per aua da baiver netta ch'è vegnida lantschada oz. Uschia vul ins cuntanscher che damain pesticids che fan donn a la sanadad vegnan en il nutriment ed en l’aua.
Per ils adversaris van quellas pretensiuns memia lunsch. L’uniun purila svizra sa dosta. Ella tema che l’iniziativa sfurzass l’entira Svizra da producir bio e che las victualias vegnissan uschia pli charas. I dovria bain mesiras per il diever da pesticids. Il Cussegl federal fetschia gia avunda.
Il suveran svizzer decida ils 13 da zercladur davart l’iniziativa per aua da baiver netta.
Ord l'archiv
Las iniziativas cunter pesticids pretendan in’agricultura pli ecologica en Svizra. Oravant tut l’aua daventass cun quai pli netta. Dentant: Senza pesticids na va quai betg, pretendan da tschella vart blers purs.


text:
Vijiuns (proiec por le dagní)
Por le dagní unse de gragn proiec! Un de chisc é chël da deventé n punt de referimënt por i artejans dla Val Badia y da podëi i daidé te sü proiec plü importanc, olache le laur vëgn fat sön deplü liví. Ciafé na soluziun deboriada por i problems da vigni de dl artejanat, chësta é na vijiun, mo ara pó deventé realté cun l’impëgn de düc canc. Por podëi arjunje chësc fin ól dessigü ester n plann studié fora bun y le tëmp da le realisé.
Academia AVB
Deach’al mancia tres deplü i lauranc te tröc seturs dl artejanat, él gnü metü a jí y lauré fora le proiet Academia AVB. L’Academia Artejanat Val Badia é partida ite aladô di liví scolastics desvalis. Porchël él gnü lauré fora n conzet por les ciases di pici, les scolines, les scores elementares, mesanes y altes y ince por i daturs de laur. Le fin plü important é chël da descedé ti jogn l’interes por l’artejanat, da descurí sü talënc y da ti pité la poscibilité da i svilupé.
Tla scora mesana, tratan les „leziuns d’artejanat“ che vëgn metüdes a jí aposta, podará i jogn fá n oget o n laur cun l’aiüt de artejans de seturs desvalis.
Tla scora alta dessel gní descedé l’interes di scolari por i singui laurs da artejan tres le job speed date.
Y nia inultima orunse ince ciaré di daturs de laur, a chi ch’al ti gnará pité cursc de formaziun y d’ajornamënt ti seturs plü desvalis.
Fataman 2021
Conscidran le suzes de FATAMAN, gnarál metü a jí la terza ediziun. Por le svilup dl design di produc se anuzarunse ince tla terza ediziun dl aiüt de Harry Thaler, che s’â bele cruzié da realisé la secunda ediziun.


text:
En Val Faller vegn il mument chavà en in lieu, nua ch’i vegniva elavurà arom. Ils students quintan, d’avair chattà in furn che vegniva duvrà enturn il setavel tschientaner avant Cristus per gudagnar arom.
Sco quai che Mirco Brunner, il manader da l’exchavaziun da l’Universitad da Turitg ha ditg, giajan las lavurs a fin la mesemna. Fin lura saja quai franc, sch’i sa tractia propi d’in furn vegl.
20 studentas e students en acziun
L’intent da quellas lavurs che vegnan fatgas gia il quart onn en seria è da vegnir da savair dapli da l’explotaziun d’arom e davart l’elavuraziun da metal. Radund 20 students ed archeologs han examinà differents lieus en il Surses, per vegnir da savair dapli dal temp preistoric.


text:
Midada dall'impurtaziun dalla schlatteina sexuala
Las persunas trans ni cun ina varianta dil svilup dalla schlatteina sexuala san midar l'indicaziun dalla schlatteina sexuala e lur prenum el register da stadi civil naven dil schaner 2022 a moda sperta e nunbirocratica. Il Cussegl Federal ha decidiu las midadas el Cudisch civil svizzer e las modificaziuns en las corrispundentas ordinaziuns cun vigur naven digl 01. da schaner 2022. La declaraziun sa mintga persuna dar giu, che ei internamein dalla ferma perschuasiun da buca saver appartener alla schlatteina sexuala ch'ei registrada el register da stadi civil. Persunas interessadas che han aunc buca adempliu 16 onns ni ch'ein sut curatella generala basegnan il consentiment dalla representanza legala. La declaronza ei suttamessa ad ina taxa da 75 frs. Ei sa vegnir registrau sulettamein la schlatteina feminina ni masculina. La midada dalla schlatteina sexuala ha neginas consequenzas sin ina lètg existenta ni sin in partenadi registrau. Era las relaziuns da parentella restan senza midadas.


text:
L'autostrada A13 dal San Bernardin enconuscha bleras istorgias: da la via che dat il paun da mintgadi, da stgadanadas, e da quels che fan opposiziun cunter la lingia planisada. Il Radio Rumantsch ha fatg in viadi da Maiavilla enfin San Vittore. Cun in töf d'anno tubac ans essans fatg a la tschertga da «l'istorgia e da las storgias» da l'A13.
Redacziun: Rafael Müller
Infurmaziuns tar l'emissiun «Antenne»
Lemissiun «Antenne» dals 15-09-1972 da la televisiun svizra davart la dispita per la lingia da la N13 tras la Tumleastga. Da vesair èn ils giuvens Bartolome Tscharner e R. Knecht dal Neues Forum Domleschg, l'inschigner superiur dal Grischun Hans Fuhr ed il cusseglier naziunal Jakob Bächtold da la cumissiun federala per la protecziun da la patria e da la natira.


text:
De un articul ci scrit in francesi
. Fórsan it vell esser possibil crear un nov vocabul por li término smartphone, ma mem in li articul in francesi on di smartphone por li moment. Un vocabul quam telefon habil
vell esser bon.
In 2009, plu quam un quart de smartphones in li mercate esset vendit a un precie min quam 200 dollares. Ye 2014, li proportion de smartphones con un precie min quam $200 va atinger 45%. Li abassament de precie va esser acompaniat con un augmentation de vendes e un change del atitudes de consumatores vers smartphones, secun un mercate-studie de ABI.
Li diferentie de precie intre telefones traditional e smartphones va abassar in li futur. In fine, smartphones va posser esset vendit al sam precie quam mobil telefones con MP3 o cámeras hodie.
ABI pensa que smartphones vendit inter $100 e $200 va posser atraer plu mult compratores in li venient quin annus.


text:
Votaziun dal pievel dals 12 da favrer 2017
Ils 12 da favrer ha la populaziun votà davart trais projects.
Resultats
Persunas estras giuvnas, da las qualas las famiglias vivadapi generaziuns en Svizra e ch’èn bain integradas en noss pajais, duain pudair profitar d’ina natiralisaziun facilitada. Questa decisiun dal parlament basegna ina midada da la Constituziun federala.
Il project vul garantir la finanziaziun da las vias naziunalas edals projects en las aglomeraziuns e crear per quest intentin fond da durada illimitada. Uschia vul ins eliminar stretgassin las vias naziunalas, garantir lur gestiun e mantegnimente cofinanziar projects en las aglomeraziuns.
La refurma da l’imposiziun da taglia sin interpresas III aboleschal’imposiziun d’ina taglia reducida sin las societads da holding, sin las societads da domicil e sin las societads maschadadas. Ella rinforza cun novas mesiras la cumpetitivitad da la Svizra e procura per libertad d’agir areguard la politicada finanzas per ils chantuns.
Documentaziun
Explicaziuns dal Cussegl federal
Links
Co, nua, cura? – Infurmaziuns utilas per las votantas ed ils votants
Cura è avert mes biro da votaziun? Cura stoss jau trametter mia votaziun per correspondenza? Tge duai jau resgurdar cun emplenir il cedel da votar?


text:
Càles
El càles l'è 'l prìm vertezèl del pereànse endèl fiùr de le Angiospermae. L'è furmàt de elemèncc fiurài ciamàcc sépali che de sòlet i è de culùr vért.
A segónt de la fuziù dei sépali 'ntra de lur, se pöl defenéser du tìpi de càles:
- càles gamosépalo: quan che i sépali i è saldàcc ensèma alméno a la bàze e i fùrma en elemènt fiuràl ünech;
- calice dialisépalo: quan che i sépali i è lìber, enserìcc a giü a giü söl resetàcol.
A segónt de la maniéra de svelöpàs el pöl véser definìt de tré tìpi:
- càduco (el se destàca prèst)
- persistènt (el rèsta 'nfìna a la formasiù del fröt)
- acrescènt (el se 'ngrandés enfìna a furmà 'n invòlucro membranùs töt entùren al fröt)
A segónt de la fùrma el pöl véser definìt come:
- cilìndrich
- campanulàt
- urceolàt
- isigulùs (de isìga)
- galeàt (a fùrma de èlmo)
càles caduco del papàer
càles acrescènte del Physalis alkekengi
càles persistènt del pondór
càles dialisepélo del Cerastium arvense


text:
L'analisa genetica mussia cleramain: Ils trais lufs giuvens ch'èn crudads giu l'atun tar l'alp da Trin na derivan betg dals dus animals geniturs – M30 ed F07 cun num scientific – dal triep dal Calanda. Cun quai saja sa confermada la supposiziun ch'i dettia dapi quest onn in nov triep da lufs en il Grischun, scriva l'uffizi. Il triep saja da chasa sin il territori communal da Trin.
Dal triep nov tar Trin n'è betg enconuschent bler
Dapli da quest triep n'è anc betg enconuschent: Uschia na sappia l'uffizi n'er betg, sch'i dat auters lufs giuvens ch'ils trais morts, pertge che quels èn morts u nua ch'ils dus animals geniturs sa chattan actualmain. Anc avert èsi schebain ils lufs giuvens han gì la pesta da chauns u betg.
Per l'uffizi èsi cler, ch'il segund triep da lufs n'è betg l'ultim che vegn a sa furmar en il Grischun:
Sin basa da las observaziuns da quest onn e pervia da las analisas fatgas en quest connex stoi probablamain vegnir fatg quint il proxim temp cun ulteriurs trieps da lufs en il Grischun.
RR novitads 10:00+


text:
Construcziun interna IndividuAla.
Nus purschein midadas e renovaziuns vid preits, plantschius su e sut e partiziuns da stanzas. Sper la construcziun interna individuala vid nossas casas Maissen modernas surprendein era bugen la renovaziun da baghetgs existents. Leutier ei nossa emprema finamira Vies beinstar. Igl ei tuttina sche Vus habiteis en ina casa nova moderna ni en ina casa veglia cun scharm – las midadas ston ir a prau cun Vus e cun Vies da casa.
NUS ESSAN HABELS DA FAR (QUASI) TUT.
Nossa gronda cumpetenza dad elavurar lenn massiv e nies ferm flair pil mistregn tradiziunal semuossa buca mo tier construcziuns internas. Aschia construin era per Vus escha, finiastras, cuschinas e da tuttas sorts mobilias. El ver senn dil plaid ein tuttas portas aviartas a Vus: Ei dat numnadamein quasi negins cunfins quei che pertucca mesiras, colurs e materials. Ed adina cumbinein artisanadi da gronda qualitad cun bien design e tecnica ruffinada.
Nossas pretensiuns ein aultas.
Sper da tuttas sorts lavurs da scrinaris ch’ein dumandadas tier renovaziuns, sanaziuns, mobilias, cuschinas ni era tier la renovaziun d’antiquitads, ei la creaziun da construcziuns ruffinadas che drovan negina ferradira da metal ina gronda fascinaziun.


text:
Ils protests cunter la violenza da la polizia en ils Stadis Unids cuntinueschan. La raschun è il mazzament d'in American da pel stgira en connex cun in'acziun da polizia en la citad da Minneapolis en il stadi federativ da Minnesota.
Dasper Minneapolis èn persunas era idas sin via a New York, Los Angeles ed a Houston, sco quai che maletgs da televisiun mussan. Tar protests a Detroit è tenor la polizia morta ina persuna tras sajets.
In dals policists ch'è stà involvì a l'acziun mortala dispitaivla dal glindesdi a Minneapolis, è entant vegnì accusà. Ad el vegn renfatschà d'avair mazzà l'Afroamerican.
Stadi d'urgenza en pliras citads
Pervi dals protests cunter la violenza da la polizia e rassissem en ils Stadis Unids han suenter Minneapolis era Atlanta ed autras citads proclamà il stadi d’urgenza.
Var 500 commembers da la guardia naziunala dal stadi federativ da Georgia duain vegnir mobilisads per proteger persunas e proprietad. Quai ha communitgà il guvernatur dal stadi federativ. La presidenta da la citad dad Atlanta aveva dumandà per agid suenter ch’igl aveva dà cravals e sblundregiadas.


text:
Funema
Int i lengu natüral, un funema l'è l'ünità strutüral püssè picinena che la porta significaa. I funema j'hinn no segment fisich de per lur, ma j'hinn, in sens teuretich, categurisassion de segment.
Un esempi d'un funema i lumbard l'è la /s/ int i parol sura, stiva, e pressia (quand che se fa la trascrission, i funema i se metan tra i parentesi de sbiess, insì /s/).
Qui esempi chi de /s/ j'hinn cunsideraa suta l'istessa categuria, anca se in ogni parola j'hinn pronunciaa in minera non propi inguaa. De suvent, i maderlengua i catan no fö qui diferens chi, perchè el funema el fa da umbrela a di son che j'hinn funetica ment cunsideraa cume ünità distint (qui ünità chi j'hinn ciamaa fon).
Un test ch'u se fa per ved se un son l'è un funema l'è el test di pari minim: sarissa a dì di parol che j'hinn diferent dumà int el son ch'u se interessa. Presempi, in certi variant di zon central e sud de l'Insübria, i parol seri (minga per rid) e zeri (püssè d'un zero) j'hinn parnunziaa /seri/ e /zeri/, e quindi i dimustran che /s/ e /z/ j'hinn dü funema separaa in quej variant chì (ma non in tüt i variant del lumbard, presempi in Ticines). La mancansa d'un cuntrast del gener in talian (la [s] la se veda dumà prima d'una cunsunanta surda menter la [z] dumà prima d'una cunsunanta sunora, presempi [sporko] e [zberla], e la parnonzia de rosa cume [rOza] o [rOsa] la cambia no el significaa) el mustra che i dü son j'hinn no funema separaa, ma alofuni del funema /s/.


text:
Ettiswil
Ettiswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.51 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2431 abitant.
El cumün de Ettiswil al se tröva a una altitüden de 518 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alberswil, Grosswangen, Mauensee, Schötz, Wauwil, Willisau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
El prim de ginne del 2006 el cumün de Kottwil l'è staa incorporaa in de quel de Ettiswil.[1]
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ettiswil l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1070-90. Pü tard, in del 1217 e in del 1222 leva menziunaa col nom de Ettiswile.[2]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[2]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Canton of Lucerne, Office of Municipalities (Todesch) accessed 18 August 2009
- ↑ 2,0 2,1 Ettiswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ettiswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kottwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La dretgira regiunala dad Imboden ha decidì. L'um ch'ha oz 41 onns sto ir sis onns en praschun. Vitiers ha el survegnì in chasti da 60 dis a 90 francs ed in chasti da 300 francs pervi dal consum da cannabis. En quests puncts è la dretgira suandada las pretensiuns da la procura publica.
Il defensur dal manischunz aveva pledà per 16 mais praschun cundiziunà. I na sa tractia numnadamain betg d'in mazzament intenziunà eventual, mabain da mazzament per negligientscha, ha lez argumentà.
RR novitads 18:00


text:
Lècch
Lècch (Lecch par lunbèrd, Lecco in itagliàn, Leucum par latén; Leck in tedèsch) l'è una cmónna ed stra sé e nå 47.000 abitànt e l'è la capitèl d'la Pruvénzia ed Lècch.
Al sît
Lècch al s câta int'la pèrt pió meridiunèl dal râm dal lègh ed Còm ch'al gh'ha al só istess nomm, int'la rîva urientèl, indóvv dal lègh al vén fòra al fiómm Adda. Lècch l'è culeghè a cl'ètra rîva dal fiómm da tri pónt: al Pånt Kennedy (da la metè dî ân Zincuanta dal sècol pasè), al Pånt Azzone Visconti (al pió vèc', ch'l'è dal Mediuév) e al Pånt Alessandro Manzoni (inaugurè dal 1985)
La zitè l'è zircundè da un moccia ed muntâgn: al San Martén, al Dåu Màn, al Melma, al Piz d'Erna, al Resegån e al Magnòden i én i pió inpurtànt.
Lècch l'è traversè da tri turént: al Gerenzån, al Caldån (par 'na gran pèrt interè), e al Biån.
I riån
Al teritòri d'la cmónna ed Lècch acsé cum l'è al dé d'incû l'è stè trè só stra'l 1923 e al 1928, quand i àn mèss insamm i teritòri d'ónnds cmónni: Lècch, Castèl såura Lècch, San Zvân a la Castègna, Ranc ed Lècch, Laurca, Ulè, Aquè, Germanaid, Belaid, Magiànech e Ciùs.
Incû la cmónna ed Lècch l'è divîs in zénc fraziån:
- 1. Zänter ed Lècch e la vècia fraziån ed Pescarènich;
- 2. Castèl e Vièl Turati;
- 3. San Zvàn, Laurca, Ranc, la vècia fraziån ed Bunazénna e Ulè;
- 4. Germanaid, Belaid, la vècia fraziån ed Caleòt e Aquè;
- 5. Magiânech e Ciùs.
L'ecunumî
L'ecunumî d'la zitè ed Lècch la s fånda incû såura al setåur d'la siderurgî. Anch's' al vèci fabrich pussee famùs (Fiocchi, Badoni e Caleotto) sun sparidi u ridimensiunàa de bun, cumè anca la Leuci (fabrica de lampadini), la Riello (fabrica de caldai) e l'Icam (fabrica de ciculàt, che nel gir de pöch ann la narà a Ursenich, in Pruvincia de Comm).
In di ültim ann s'è svilupàa'l turism, atiràa dai (pöch) spiagi del lach, dai muntagni d'inturn e dai Sit manzuniàn, val a dì i sit in duvè il Manzoni l'ha ambientàa el sò rumanz pussee famùs, I Promessi Sposi.
I munument
I munument pussee impurtant hin:
- el Domm de San Nicolò (Sagràa Basilica, a Lecch center), gesa in stil neoclassich fàa sü a la fin del XIX secul; el sò campanil, vôlt 96 meter, l'è ün di pussee grand d'Italia;
- la Tur Viscuntea (Piazza XX Settembre, a Lecch center), in duvè ghè el Musee di armi;
- el Teater de la Società (Piazza Garibaldi, a Lecch center), in stil neoclassich;
- ün pezz di vecc mura se pörun vedè in via Volta, visìn a la staziùn;
- el Palazz Belgioioso (Curs Matteotti, a Castèll), in duvè che gh'hin i Musee civich de Lecch e'l Planetari;
- la Vila Manzoni (Largh Caleòtt), in duvè el scritùr Alessandro Manzoni el viveva d'estaa quand l'era piscinìn;
- i Sit manzuniàn: la casa de Lucia (a Ulàa e ad Aquàa), la casa de Renz (ad Aquàa), el "palazzott" de Don Rodrigo, la gesa de Don Abundi (ad Aquàa), la capelina in duvè Don Abundi l'ha incuntràa i Bràaf (ad Aquàa), el cunvent de Fra' Cristofur (a Pescarenech) e'l vecc sit in duvè el Biùn nava dent al fiüm Adda (il curs del turent l'è stàa dopu deviàa), in duvè Lucia l'aveva ciapàa la barca per scapà a Munscia.
Persunagg famùs
I persunagg pussee famùs ligàa in üna quaj manera a Lecch hin:
- Alessandro Manzoni (Milàn 1785-1873), scritùr;
- Antonio Stoppani (Lecch 1824-Milàn 1891), pret e studiùs di sass;
- Riccardo Cassin (San Vit al Tajament 1909), alpinista;
- Carl Mauri (Lecch 1930-1982), alpinista;
- Nino Castelnuovo (Lecch 1936), atùr, che l'ha fàa il röl del Renz in del film per la televisiùn "I Promessi Sposi" in del 1968;
- Roberto Castelli (Lecch 1946), Minister de la Giustizia dal 2001 al 2006;
- Roberto Formigoni (Lecch 1947), President de la Regiùn Lumbardia dal 1995;
- Antonio Rossi (Lecch 1968), spurtif de la canoa, che l'ha ciapàa trìi volt la medaja de or a i Ulimpiadi (düu ad Atlanta in del 1996, vüna a Sydney in del 2000) e trìi volt anca ai Campiunàa del Mund (a Duisburg in del 1995, a Dartmouth in del 1997 ed a Szeged in del 1998).


text:
annada 60, nr. 52 dils 28 da december 1916
II di de Nadal cul tren dellas 12.10 ei arrivau a Mustér il davos transport cun 30 internai tudestgs, e culs quals il diember total dils internai a Mustér ei carschius sin 183, ne sil diember normal d’ ina compignia. Ils 30 davos fuvan per gronda part stai pli baul en prischunia a Marocco, silsuenter en Frontscha e vegni relaschai en Svizzera pervia de malsogna della malaria, ne febra africana, la quala ei tier anteriurs internai de medema malsogna gia medegada compleinamein duront lur cura a Mustér. Con miraculusamein biars de quels internai ein mitschai cun la veta ord il fiug dellas battaglias muossa il factum, ch’ in dils davos internai, in corporal, posseda bucca meins che 25 blessuras de ballas ne scalgias granata el tgierp, en quei 7 mo vid in bratsch, al qual era 3 dets ein scarpai naven. Trestas memorias.
La sera avon Nadal han ils internai giu el hotel della Cruna ina communabla e fetg edificonta festivaziun cun pignel de Nadal, tier la quala lur pastor Blum ha teniu ina commuentont’ allocuziun religiusa e lur commandant premlit. Knorzer in vigurus plaid militar-patriotic. Malgrad l’ uiara furionta veglien els celebrar oz cheu dalunsch dals lur de casa, mo en cara tiara hospitala, la pli sublima fiasta de paisch, la quala tuts cristifideivels hagien il dretg e l’ obligaziun de festivar. Bialas canzuns de Nadal han embelliu igl act. Silsuenter ha scadin hotel d’internai aunc giu dapersei siu pignel de Nadal, culs regals, ch’il guvern tudestg e l’uniun t tudestga d’ agid haveva schau vegnir tier sin tal’ occasiun. Buc il pli pauc han las ca. 30 sgarsolas de Tavau plaschiu alla schuldada. Era ils 50 internai a Curaglia han giu ina medema festivaziun dil pignel de Nadal, per tuts in commensurau e frestgentont impuls spirtal.


text:
Las elecziuns dil cussegl naziunal 2015 stattan avon porta. Gronda reclama vegn fatg per las partidas e lur candidats. Avon cuort ha era il BSH «Bündner Spital und Heimverband» publicau sia recumandaziun per las elecziuns dil cussegl naziunal. Schebein igl ei l’incumbensa d’ina tala instituziun da dar giu recumandaziuns e co quels bials e cars inserats vegnan finanziai, ein damondas giustificadas. Ina damonda essenziala ei denton: ord tgei motiv figurescha Martin Candinas buca sin quels inserats?
Per mei buca capeivel. Enconuschentamein s’engascha Martin Candinas sil palancau strategic da pliras instituziuns sil sectur da sanadad, las qualas ein era commembras dil BSH. Nossa finamira ei che la Surselva seigi era vinavon representada el cussegl naziunal. Cun nies candidat Martin Candinas ei la finamira contonschibla. El ei gia secumprovaus fetg bein duront sia emprema perioda sco cusseglier naziunal e s’engascha cun perschuasiun e nunstunclenteivel per il beinstar dallas vischnauncas, da nossa regiun, per nies cantun, pia per nus tuts. Las tendenzas sin palancau federal e cantunal da seconcentrar pli e pli sils centers economics pretendan ina clara cunterposiziun ed ina ferma e perschuadenta vusch dallas regiuns. Lein pia prender la caschun, star en per nossa Surselva e sustener nies candidat Martin Candinas. Cun perschuasiun dun jeu ad el mia vusch e recamondel «2 x Martin Candinas» ed ulteriurs candidats dalla gliesta 11.
Mathias Bundi, Trun/ZignauLas elecziuns dil cussegl naziunal 2015 stattan avon porta. Gronda reclama vegn fatg per las partidas e lur candidats. Avon cuort ha era il BSH «Bündner Spital und Heimverband» publicau sia recumandaziun per las elecziuns dil cussegl naziunal. Schebein igl ei l’incumbensa d’ina tala instituziun da dar giu recumandaziuns e co quels bials e cars inserats vegnan finanziai, ein damondas giustificadas. Ina damonda essenziala ei denton: ord tgei motiv figurescha Martin Candinas buca sin quels inserats?
Per mei buca capeivel. Enconuschentamein s’engascha Martin Candinas sil palancau strategic da pliras instituziuns sil sectur da sanadad, las qualas ein era commembras dil BSH. Nossa finamira ei che la Surselva seigi era vinavon representada el cussegl naziunal. Cun nies candidat Martin Candinas ei la finamira contonschibla. El ei gia secumprovaus fetg bein duront sia emprema perioda sco cusseglier naziunal e s’engascha cun perschuasiun e nunstunclenteivel per il beinstar dallas vischnauncas, da nossa regiun, per nies cantun, pia per nus tuts. Las tendenzas sin palancau federal e cantunal da seconcentrar pli e pli sils centers economics pretendan ina clara cunterposiziun ed ina ferma e perschuadenta vusch dallas regiuns. Lein pia prender la caschun, star en per nossa Surselva e sustener nies candidat Martin Candinas. Cun perschuasiun dun jeu ad el mia vusch e recamondel «2 x Martin Candinas» ed ulteriurs candidats dalla gliesta 11.
Mathias Bundi, Trun/ZignauLas elecziuns dil cussegl naziunal 2015 stattan avon porta. Gronda reclama vegn fatg per las partidas e lur candidats. Avon cuort ha era il BSH «Bündner Spital und Heimverband» publicau sia recumandaziun per las elecziuns dil cussegl naziunal. Schebein igl ei l’incumbensa d’ina tala instituziun da dar giu recumandaziuns e co quels bials e cars inserats vegnan finanziai, ein damondas giustificadas. Ina damonda essenziala ei denton: ord tgei motiv figurescha Martin Candinas buca sin quels inserats?
Per mei buca capeivel. Enconuschentamein s’engascha Martin Candinas sil palancau strategic da pliras instituziuns sil sectur da sanadad, las qualas ein era commembras dil BSH. Nossa finamira ei che la Surselva seigi era vinavon representada el cussegl naziunal. Cun nies candidat Martin Candinas ei la finamira contonschibla. El ei gia secumprovaus fetg bein duront sia emprema perioda sco cusseglier naziunal e s’engascha cun perschuasiun e nunstunclenteivel per il beinstar dallas vischnauncas, da nossa regiun, per nies cantun, pia per nus tuts. Las tendenzas sin palancau federal e cantunal da seconcentrar pli e pli sils centers economics pretendan ina clara cunterposiziun ed ina ferma e perschuadenta vusch dallas regiuns. Lein pia prender la caschun, star en per nossa Surselva e sustener nies candidat Martin Candinas. Cun perschuasiun dun jeu ad el mia vusch e recamondel «2 x Martin Candinas» ed ulteriurs candidats dalla gliesta 11.
Mathias Bundi, Trun/Zignau
04.10.2015 / Medien / /
Martin Candinas, nies representant, nossa vusch a BernaMartin Candinas, nies representant, nossa vusch a BernaMartin Candinas, nies representant, nossa vusch a Berna
Las elecziuns dil cussegl naziunal 2015 stattan avon porta. Gronda reclama vegn fatg per las partidas e lur candidats. Avon cuort ha era il BSH «Bündner Spital und Heimverband» publicau sia recumandaziun per las elecziuns dil cussegl naziunal. Schebein igl ei l’incumbensa d’ina tala instituziun da dar giu recumandaziuns e co quels bials e cars inserats vegnan finanziai, ein damondas giustificadas. Ina damonda essenziala ei denton: ord tgei motiv figurescha Martin Candinas buca sin quels inserats?


text:
dad Ursicin G. G. Derungs-Bartolomei
Dumengia vargada era Pieder il grep da responsabladad. Oz eis el il satan della pli nauscha tentaziun. Nus savein buc en tgei senn exact che la surdada della rolla de grep a Pieder era manegiada. Sogn Paul scriva als Romans in pèr decennis avon che Mattiu scrivi siu evangeli e fa buca menziun da Pieder. Quei fa surstar. Evidentamein era Pieder buc a Roma, e veva era buca fundau leu las cuminonzas cristianas. Schiglioc vess sogn Paul buca saviu sevolver als Romans senza far menziun de Pieder.
La difficultad schai el fatg ch’ins vul veser Pieder gia tenor la mesira dils papas posteriurs. Quella tentaziun savess ins far svanir cun leger meglier ils evangelis. Pieder ei zuar igl emprem apiestel. Mo el sbaglia, tucca da rar la noda, ei impulsivs, ed en quei toc digl evangeli dat el schi fetg dasperas enten schaziar l’impurtonza de Jesus, ch’ei va pil maguol digl evangeli, e ch’el vegn perquei taxaus sco satan.
Ei dat, per Jesus, negin cumpromiss cul Tempel ni culs Scartiraders che mettan o la lescha tenor lur moda. Ei dat per el mo ina via: la mort. Nus numnein quei la via della crusch, dapi che quei instrument da tortura e mort ei daventaus segn da spindrament, simbol de quei che la mort de Jesus ha purtau: veta, libertad e salit. Quei vuleva Pieder buca capir. E nus? La baselgia – nus – essan adina anavos cun la capientscha. Adina anavos sin la via della crusch – ch’ei seigi quella historica ni presenta e la nossa.
Mt 16,21–27
21Da cheu naven ha Jesus entschiet a far attents ses giuvnals ch’el stoppi ir a Jerusalem e pitir bia davart dils vegls, dils premsacerdots e mussaders dalla lescha, ch’el stoppi pitir la mort ed il tierz di vegnir leventaus da mort en veta. 22Sinquei ha Pieder priu el d’ina vart, ha fatg renfatschas ad el e detg: Dieus pertgiri tei, Segner! Mai duei quei capitar cun tei! 23Mo el ha viult il dies a Pieder e detg: Naven da mei, satan! Ti eis in scandel per mei, pertgei ti has buc el senn patratgs da Diu, mobein patratgs da carstgauns!
24Lu ha Jesus detg a ses giuvnals: Sch’enzatgi vul esser miu giuvnal, sto el snegar sesez, prender sia crusch e suandar mei. 25Pertgei tgi che less salvar sia veta, lez piarda ella. Mo tgi che piarda sia veta per amur da mei, lez anfla ella. 26Tgei nezegi’ei al carstgaun, sch’el gudignass igl entir mund, mo fagess donn a sia veta? Ni tgei duei il carstgaun dar encomi da sia veta? 27Il Fegl dil carstgaun ha gie da vegnir ella gloria da siu Bab ensemen cun ses aunghels, e lu vegn el a remunerar mintgin tenor sias ovras.


text:
La musica da tschaiver «Ils Vagabunds» ha decidì da far ina midada vid la festa da tschaiver, perquai ch'il dumber da visitaders saja sa reducì ils ultims onns, declera Adrian Vincenz dal comité d'organisaziun. «Sche nus n'avessan betg las guggas, lura vesess quai ora pulit trist la saira en halla. Perquai sajan ins sa regurdà vida pli baud, cura ch'i vegniva fatg festa en ina tenda, e cura ch'i na deva naginas limitaziuns da vegliadetgna. «Quai era dad uffants pitschens che faschevan termagls fin tar pli vegls. Ils uffants stuevan simplamain ir a chasa la saira ed ils creschids stevan pli ditg.» Uschia emprovian ins puspè da far vegnir dapli glieud, di Adrian Vincenz.
Vitget da festa
Sin il parcadi tranter il Coop e la Banca chantunala vegn tschentà ina tenda per var 250 persunas. Dasperas vegn in char cun gril, ed in per la bar pustada. Tenor Adrian Vincenz duai quai dar in pitschen vitg da festa. Quai per ch'era ils participants possian metter sin quest plaz lur chars ch'els han preparà per il tschaiver.
RR actualitad 11:00


text:
Socialism democrategh
El socialism democrategh a l'è la filosofia politega che la voeur rivà a di obbiettiv socialista dent de on sistema democrategh, differentement di idej coercitiv 'me el marxism-leninism. El socialism democrategh el refuda el modell sovietich de economia pianificada e l'autoritarism in favor de 'n sistema de nazionalizzazion di cert aziend e infrastruttur cont on governo elegiuu democraticament.
[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Partii Laborista del Regn Unii
- Partii Socialista del Portogall
- Moviment de la Sinìstra Verda (Islanda)
- Die Linke
- Sinistra Italiana
[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hugo Chávez
- Salvador Allende
- David Ben-Gurion
- Willy Brandt
- Alexander Dubček
- Michail Gorbačëv
- Fernando Lugo
- Nelson Mandela
- François Mitterrand
- Jawaharlal Nehru
- Pedro Sánchez
- Luiz Inácio Lula da Silva
- Alexis Tsipras
- Jeremy Corbyn
- Bernie Sanders


text:
Futùn
Un futun l'è vüna dii partisej elementar del mudell standard e el so nom l'è stada un'idea del Gilbert Lewis in del 1926. El futun l'è respunsabil dii fenomen eletrumagnetich e l'è el traspurtadur de la radiasiun eletrumagnetica de tücch i lunghess d'unda (ragg gamma, ragg X, lüs ultraviuleta, lüs visibil, lüs infrarüsa, micru-und e und radiu.
A diferensa de alter partisei elementar, cume i eletrun o i quark, la "masa a ripos" del futun l'e 0, e per quest motif el se möf in del vöj a la velucità de la lüs. Cume tücch i "quant", el futun el gh'ha i prupietà de l'unda e de la partisela (dualism unda-partisela).


text:
Lèngua dei sègn americàna
La lèngua di segn americàna, u ASL, (nom natif American Sign Language) l'è 'na lèngua di sègn druada in de la Cumümidaa Surda in di Stat Ünì d'America, Portu Ricu, e Canada. El còdes ISO 693 l'è ase[1]. El sumeja che la sia parlada di 500.000 ai 2.000.000[2] de gent.
La ASL la gh'ha 'vüü urìgen in di prim agn del secul desnöf in de la "American School for the Deaf" (Scöra Mericana per i Surd) a Hartford, in del Connecticut. De chi agn li la ASL la s'è spantegada a smàgia d'öli in di i cumünidaa e scör per i surd in de l'intrega Merica. A despèt de la pupularidaa de la ASL un cünt de tücc i so druadur l'è mai staa faa, anca se 'l se pensa che ghe sien di 250.000 ai 500.000 druadur maderlengua. Quij che dröven la ASL gh'han de fà i cünt cunt la stigma che la ASL la gh'ha minga 'na grafia standard.


text:
En producir ed en reciclar rument essan nus Svizzers sin il podest en l'Europa. Mo en Norvegia ed en il Danemarc producescha la populaziun en media dapli rument che tar nus. Tenor l'uffizi da statistica Eurostat producescha mintgin da nus mintg'onn 700 kilos rument. A la testa è la Norvegia cun 748 kilos.
En il medem mument è la Svizra dentant era quella che reciclescha il pli bler rument, numnadamain 217 kilos per persuna ed onn. Quai è circa tuttina bler sco en la Norvegia ed en il Danemarc. En media reciclescha mintga persuna da l'UE mo 81 kilos rument ad onn.
RR novitads 12:00


text:
Per sviluppar pli svelt las energias regenerablas, vul la cumissiun per l’ambient, planisaziun dal territori ed energia dal Cussegl dals chantuns metter – sche necessari – sin il segund plaz la protecziun da l’ambient e da la cuntrada. Uschia vul la cumissiun temporarmain metter or da vigur tschertas disposiziuns da la lescha davart la protecziun da las auas. Uschia per exempel la regulaziun da la quantitad d'aua restanta per renovaziuns da concessiuns. Plinavant duai esser pussaivel da construir novs implants per producir electricitad en biotops dad impurtanza naziunala. Per quai vul la cumissiun abolir la protecziun da quels.
Ecologists ed ecologistas crititgeschan questas propostas. Ils verds han communitgà che la cumissiun saboteschia la midada energetica.


text:
65 kilometers da Zuoz sur San Murezzan, il guaud da Staz e Puntraschigna puspè enavos a Zuoz: Quai è il traject original da la cursa en il stil classica da «La Diagonela».
Gia per la sisavla giada ha la cursa gì lieu. E danovamain ha las curriduras ed ils curridurs da la Scandinavia dominà la cursa classica. Dus Norvegiais avant in passlunghist da la Svezia èn arrivads sin il podest tar ils umens. Tar las dunnas ha Katerina Smutna gudagnà avant ina Norvegiaisa ed ina Svedaisa.
Corsin Hösli e Jogscha Abderhalden ils megliers rumantschs
Sur il traject roial tar ils umens ha Corsin Hösli da Zernez fatg la meglra figura. Ditg era Hösli davantvart da la partida. Suenter duas terzas da la cursa ha Hösli dentant stuì laschar ir ils megliers.
Gist suenter Puntraschigna cura che la cursa è arrivada sin la plazza aviatica da Samedan ha Hösli pers in zic las forzas. A partir da quel mument era la cursa per il currider da Zernez mo pli in sforz. La fin finala è el vegni 43avel.
Sumegliant è la cursa era stada per Jogscha Abderhalden: La meglra rumantscha è vegnida 15avla.
RR Sportissimo 17:40


text:
ciapà sotgamba
Lombard[modifega]
Locuzzion verbal
ciapà sotgamba - scrivud con la Noeuva Ortografia Lombarda - dialet: MI-
→ Verb de la 1^ coniugazzion - regolar -transitiv - ausiliari: havé (in lombard ocidental e alpin)/havégh (in lombard oriental)
- Coniugazzion ►►► varda Come coniugà i verb regolar
- valutà la dificoltà o l'importanza (d'ona condizzion o una situazzion) men de quella che l'è
Variant
Traduzzion
Riferiment
- Circolo Filologico Milanese (2018). Dizionario Milanese. Antonio Vallardi, pag. 313. ISBN 978-88-6987-846-6. MI-


text:
Alpentöne
Dapi il 1999 datti mintga dus onns il festival en il chantun Uri. Uschia hai er dà quest onn in tal festival dals tuns magari in zic specials. La filosofia dal festival «Alpentöne» è d'envidar musicistas e musicists ord tuts pajais da las Alps, da la Slovenia fin l'Oczitania (part da la Frantscha, gist sper Andorra) che han plaschair da las tradiziuns musicalas e che han er gust da «metter sin il chau» in zic questas tradiziuns. En in'emprim Artg musical preschentain a vus la «Ländlersinfonie» da Thomas Aeschbacher. Cun il Ländlerorchester ha el preschentà la voluminusa ovra «Jahreszyte im Ämmitau» nua ch'el cumbinescha diversas chanzuns e melodias dal Emmental.
Er la Bandella Vista Mare è ina furmaziun ch'è sa preschentada ad Altdorf. Cun lur stil modern da la musica populara tessinaisa han els divertì e persvadì il publicum.
Klosters Music
Per la terza giada è stà l'avust da quest onn il festival Klosters Music. Diversas furmaziuns èn sa deditgadas a la musica da la Boemia dal 18avel e 19avel tschientaner. L'entschatta avust hai dà il concert «Zeitlose Pracht» nua che l'orchester La Scintilla ha sunà ovras dal temp baroc. Sut la direcziun da la violonista Anna Gebert ha l'orchester oriund da Turitg (part da l'Orchester da la Chasa d'opera) dentant er accumpagnà las arias chantadas da Julie Fuchs. La Franzosa giauda gronda stima ed è adina puspè preschenta sin las tribunas internaziunalas.
In ulteriura part da l'emissiun Artg musical lascha resunar l'orgla. L'organist svizzer Rudolf Lutz ha sunà sin l'orgla da la baselgia Son Giachen a Claustra diversas ovras da la musica classica. Lutz è dentant er enconuschent per sias improvisaziuns, er ina da quellas ha chattà ses plaz en l'emissiun.
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Nyon
Nyon (Noviodunum in latin) a l'è una cità de la Svizera in sü la riva del Lach de Ginevra, in del Cantun Vaud, e la capital del distret de Nyon. A l'è a pressapoch 25 chilometer a nord de Ginevra, e la fa part de la sua area metrupulitana. La sua pupulaziun a l'è de 17.661 abitant (2006).
El cumün de Nyon al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Crans-près-Céligny, Duillier, Eysins, Grens, Messery (FR-74), Prangins, Signy-Avenex, Trélex.
A Nyon a gh'è la sede centrala de l'UEFA.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'hann fundada i ruman intra i agn 50 e 44 aC, e l'era vegnüda vüna di püssee impurtant culoni ruman in Svizera, cunt un forum, una basiliga e un anfiteater.
Galeria de foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]