text:
Hordeum vulgare
El Hordeum vulgare (en Bresà: Órs; Insübregh: Orz, Ors, giota, org, giuta) l'è 'na piànta anuàla de la famìa botànica de le Poaceae. L'è 'n cereàl de gran emportànsa tat per le bès•ce come per i òm e al dé d'encö l'è 'l quint cereàl piö cultiàt endèl mónt (53 miliù de ètari).
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'órs l'è cultiàt suratöt endèi clìmi frèsc come catàda de primaéra e de sòlit la sò distribusiù l'è mìa tat diferènta de chèla del formét. L'órs el crès bé endèi teré che filtra bé l'àiva, e ocór mìa che i sàpe isé fèrtii come per el formét.
La raìs de la piànta l'è fascicolàda e se pöl identificà le raìs primàrie e chèle segondàrie. El gamp de la piantìna del órs l'è 'na canitìna öda con sèt o òt gróp, La pursiù de gamp tra 'n gróp e l'óter i è piö lónc de menemà che 'l gamp el crès. El nömer de gamp per ògna piànta l'è variàbil; ògna gamp el prezènta 'na spìga.
Le fòie i è furmàde de 'na guàina bazàl e de 'na làmina, e chèste dò parcc i è ünìde per mès de la lìgula e le prezènta dò estensiù che le se ciàma aurìcole. Le fòie le se 'nserés endèl gamp a l'altèsa dei gróp.
El granì de órs el g'ha 'na fùrma afuzulàda, piö gròs en mès e 'l demenöés a le estremità. El gös de l'órs el difènt el granì cutra i predadùr e 'l vé bù 'ndèi procès de maltasiù e birificasiù.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèn quac paés del medio oriènt e de l'Amèrica meridiunàla compàgn de la Colombia e del Ecuador, se 'l dopèra apò per l'alimentasiù de l'òm, però, l'órs se 'l dopèra suratöt per otègner el móst del quàl, per fermentasiù, se fà la bìra o per distilasiù se fà 'l whisky scosés. Ena pàrt de la prudusiù l'è destinàda apò a l'alimentasiù de le bès•cie, suratöt el sì.
Vöna di resun che la giota l'è minga tant druada in de l'alimentaziun de l'om, l'è che la panifega no, u l'è ben düra de panifegà. In di Alp però la supa de giota, un vegg piat de la cüsina tradiziunala cunt dent giota, tuchelit de speck, brisaula, u giambun, pö carotul, pom de tera, e.i.v., l'è 'ncamò preparada al didincö: una pitansa pütost rüstega, ma sana e rubüsta. Pö in Cureja e Giapun, suratüt i malaa, trinchen thè de Giota.
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cendrero, Orestes [1938] Nociones de historia natural. Sètima Edisiù, Parìgi.
- Forero, Daniel Gonzalo [2000] Almacenamiento de Granos. UNAD, Facultad de Ciencias Agrarias, Bogotá.
- Kent, Norman Leslie [1983] Technology of cereals: An introduction for students of food science and agriculture. Pergamon Press Ltd, Oxford.
- Ruiz Camacho, Rubén [1981] Cultivo del Trigo y la Cebada. Temas de Orientación Agropecuaria, Bogotá.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Statìstiche de prudusiù agrìcola del Food and Agriculture Organization (en inglés) [1]


c: text/html

text:
Cervo (IM)
Cervo (en lìgure: O Çervo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 1 204 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 3,4 km² e 'na densità de popolasiù de 354 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Andora (SV), San Bartolomeo al Mare.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cervo (Italia) l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Mudel:Demografia/Cervo (Italia)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Stìgmate
I stìgmate (dal latì stigma a sò ólta dal gréch antìch σtίYua che 'l völ dì sègn) i è i ferìde che i à segnàt ol còrp de Nòst Signùr in de la sò Pasiù segónt chèl che gh'è scrìcc in di Vangéi.
I sègn de la Pasiù de Nòst Signùr i s'è però mostràcc in di sécoi ach söl còrp d'öna quach sancc e beàcc; piö o méno 'n 250 i à riceìt i stìgmate segónt la Céza Catòlega che i a consìdera ü dóno del Signùr e la dis che i è 'l sègn de la partecipasiù al mal patìt da Gezü Crést.
I stìgmate i pöl vès vizìbel e mia vizìbel (ma dolorùz compàgn di ótre), insanguanàt e mia insanguanàt, i pöl dürà per sèmper o adóma per impó de tép.
I stìgmate i è fàce da chèste sich ferìde:
- ferìde 'n di la mà o 'n di póls, che i sömèa a chèle lasàde da i ciócc,
- ferìde 'n di pé, che i sömèa a chèle lasàde da i ciócc,
- ferìde söl có, che i sömèa a chèle lasàde da la curùna de spì,
- ferìde 'n de la spàla, che i sömèa a chèle lasàde da la frösta de la flagelasiù,
- ferìda 'n di còste, che la sömèa a chèla lasàda da la pónta de la lància.
Tra i sàncc e i beàcc che se regóda ès istài segnàcc da i stìgmate i gh'è ol San Francèsch de Asìzi, la Santa Rita da Cascia, la Santa Caterina da Siena, la Gemma Galgani, ol Padre Pio de Pietrelcina.


text:
Prutestantesim
El Prutestantesim a l'è una furma de Cristianesim nassüda in del XVI secul dopu del muviment pulitich e religius cugnussüü 'me "Refurma prutestanta", in cunseguenza de la predicaziun e di idej de gent 'me el Martin Lüter e'l Giuann Calvin.
I prutestant gh'hann una strütüra poch gerarchica e hinn dividüü in d'un frach de ges.
Principaj ges prutestant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anabatista
- Aventista
- Batista
- Calvinista
- Metudista
- Lüterann
- Pentecustaj
- Quacher
- Valdes (nassüü secuj prima de la Refurma ma sücessivament integraa per cumünità d'intent)


text:
Frōda
La frōda (fodera in itagliàn) l'è 'n arvestimèint ed stófa, più o meno sustgnùda, ch'al quacia soquànti tapisrìi, cùm'al matràs e i cusèin, al divàṅ e 'l pultròuni, u anc la rivestìs al dedàinter ed soquànt vistî, cuma la s pól catèr a 'l intèren ed serti brèghi, 'd serti vésti e in dal giachi, per dèr-egh piò 'd elegànsa e quacèr méj el cusdùri ch' altrimèinti i se v'drèven in dl arvérs.
El frōdi di vistî
El frōdi i vinen cuśìdi a 'l arvèrsa 'd soquànt vistî, sia per fèr-i bliśghèr méj atàc a 'l corp e sia per tgnìr-egh piò 'd cheld. I pólen ès'r ed séda, cupri, polièster, poliamìda, viscóśa, lana, e cutòun felpê.
Dedàint'r a soquànt vistî a s cata anca dal frōdi ch'i gh'àpien da tgnìr dimòndi cheld, cùma in di capòt e giubòt per 'l invèren, p'r i paéś dal Nord, e alóra el frōdi i s'ràn ed pēl, ed pelìsa, finta e vera. El frōdi i s caten anc'a 'l intèr'n ed soquànt stivàj, 'd scherpi 'd lùs, ed borsi per sgnóra, ed valìśi e via descurènd.
El frōdi dal tapisrìi
El frōdi di matràs e di divàṅ egl'în sovertùt ind un tisû sustgnû, méj s'l è 'd cutòun, ad armadùra uvrèda, e i gh'pólen èser cuśìdi adós u ès'r-egh sulèdi atàc cun dal sernéri, di ptòun, e anc dal velcher.


text:
Betulaceae
Le Betulaceae Gray, 1821 i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber e boscài che se tróa facilmènt en Euròpa, 'n Asia, en Nordafrica e 'ndèle do Amèriche endèle zòne temperàde e frède. La famìa la ciàpa 'l nòm del zèner Betula del qual la fa pàrt la bédola. La famìa le furmàda de presapóc 150 spéci de piànte de altèsa média, che crès a la svèlta e che düra mìa tat.
Sistemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le Betulaceae i è sèmper stàde inserìde 'ndèl ùrden de le Fagales. 'Na ólta, endèla clasificasiù de Cronquist, se tignìa separàde dò famìe: la famìa de le Betulaceae (furmàda dei zèner Betula e Alnus) e chèla de le Corylaceae (cói zèner Corylus, Ostrya, Carpinus, Ostryopsis). Chèsta distinsiù l'è stàda riportàda de l'APG al leèl de sotafamìa.
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'APG ([1], agiurnàt al dezèmber del 2005) l'inserés endèla famìa de le Betulaceae chèsti zèner:
per en totàl de presapóc 60 spéci.
- Sotafamìa Coryloideae:
- Carpinus (càrpen)
- Corylus (nösöl)
- Ostrya (tàera)
- Ostryopsis
per en totàl de presapóc 50 spéci.
Töcc i zèner lüminàcc che sùra, föra che l'Ostryopsis, i fa part de la flora spontànea italiàna.


text:
Oblast' de Kaliningrad
L'Oblast' de Kaliningrad' (russ: KaлиHиHrpaдckaя oблacTb/Kaliningradskaja oblast) l'è voeuna di division amministrativ de la Federazion Russa. La region la se troeuva longh i còst del Mar Baltich e la confina con Polònia e Lituania: l'oblast' la costituiss donca on'exclave de la Russia in Euròpa.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'oblast' de Kaliningrad la costituiva ona part de l'antiga provincia todesca de la Prussia Oriental, e inscì l'è restada fina al 1945. Quand che l'Armada Rossa, a la fin de la Segonda Guerra Mondial, l'è rivada in quell territòri chì, la trovaa quas nissun abitant: de fatt, i popolazion todesch (la maggioranza) eren scappaa via per paura de ritorsion e vendett de part di slav. Inscì, quell territòri l'è staa conquistaa e taccaa a l'URSS, che 'l gh'ha mandaa a viv di colòn che vegniven de vari region de la Russia. Vist che donca la popolazion l'era diventada per bòna part russa, quand che l'URSS l'è borlada, 'sto territòri l'è restaa russ.
I città[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La capital de l'oblast' l'è Kaliningrad, che la gh'ha circa 430.300 abitant. Important pòrt in sul mar Baltich, duranta la Segonda Guerra Mondial l'era vun di obbiettiv pussee important per i generai de l'Armada Rossa. Come tutt i città de l'oblast', el sò nòmm todesch (Königsberg, che 'l voeur dì "Montagna del Re") l'è staa mudaa in d'on nòmm russ che 'l gh'ha nagòtt a vedè con l'original: Kaliningrad l'è ciamada inscì in onor del rivoluzionari e politich sovietich Michail Ivanovič Kalinin (1875-1946). Alter città important hinn Sovetsk, Gusev, Baltijsk, Zelenogradsk e Neman.
Al nòmm todesch de nòrma el corrispond anca on nòmm polacch e lituan.


text:
Machačkala
Machačkala (cirilligh: Maxaчkaлa; in aver: MaxIaчxъaлa; in cumucch: Marbaчkъaлa; in lak: Anži; di vòlt traslitteraa anca 'me Makhachkala) a l'è ona città de la Russia meridional.
La città la se troeuva in sul Mar Caspi e l'è la capital de la Repubbliga autònoma del Daghestan. Ghe viven 426.412 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in del centro del Daghestan, in sul Mar Caspi e longh la strada che la pòrta de Astrachan' a Baku, in Azerbaigian.
Machačkala l'è spartida in di trii distrett de Leninskij, Sovetskij e Kirovskij, de ciara origin sovietiga.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada in del 1844 cont el nòmm de Petrovskoe: quest in onor al zar Peder I el Grand, che l'era passaa in del Daghestan in del 1722. I fondament hinn staa faa in sù l'antiga città de Tarki, che al dì d'incoeu l'è domà on quartee piscinin.
El paesòtt l'è diventaa on pòrt important e giamò in del 1857 l'ha ciappaa el titol de città, oltra che on nòmm noeuv, cioè Petrovsk-Port. I abitant del sitt però le ciamaven Anži Kala (cioè Fortezza de Terra).
El nòmm de adess l'è staa daa in del 1922, in onor del rivoluzionari comunista Magomed-Ali Dachadaev, che come scormagna el gh'aveva pròppi Machač.
Machačkala l'è stada colpida de on terremòt in del 1970.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sfax, Tunisia.
- Oldemburgh, Germania.
- Spokane, Statt Unii.
- Siping, Cina.
- Vladikavkaz, Russia.
- Yalova, Turchia.


text:
Küsnacht
Küsnacht a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Meilen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.35 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 13 524 abitant.
El cumün de Küsnacht al se tröva a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Erlenbach, Herrliberg, Kilchberg, Maur, Rüschlikon, Thalwil, Zollikon, Zumikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Persùne famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carl Gustav Jung, psichiàtra e psicanalìsta: l'è mort a Küsnacht.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Küsnacht in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Küsnacht ZH al Wikimedia Commons
- Sit ufizial (todesch)


text:
Monti
Monti l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 2 526 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 123 km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alà dei Sardi, Berchidda, Calangianus, Loiri Porto San Paolo, Olbia, Telti.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
07 04
Ol dé 7 de bril l'è 'l 97 ( 98 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 269 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de bril al è ul dí da pòost 97 ( 98 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 269 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1261 - València: Jaume I al züra i furs de València daànt di Corte Valenciane reönide per la pröma ölta.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Vicuña (Coquimbo, Sile): Lucila Godoy Alcayaga, cognossida come Gabriela Mistral, poetessa Silesa, Premi Nobel de Literadüra de 1945.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Gioner
El Gioner (cognossuu anca tant 'me Casgnon, Calvagion o Generos; italian: Monte Generoso) l'è ona montagna di Prealp Luganes.
El gh'ha dò scimm: la ponta Cadola (1704 meter) e 'l Baraghett (1701 meter).
El se troeuva al confin in tra l'Italia (Lombardia) e la Svizzera (Canton Tesin). Per vess pussee precis, el confin a l'è in tra i comun de San Fedee (Val d'Intelvi) e de Roeuv (Valmara).
De la soa scima se poden vedè 'l lagh de Lugan, ma anca i montagn intorna al Lari.
In di grott intorna hann trovaa i oss d'on ors di cavern e fossil de alter besti, oltra che oggett de l'omm de Neanderthal. L'è ona meta de escursion e camminad.


text:
Polìgon (geometrìa)
Ü Polìgon in geometrìa l'è öna figüra geomètrica piàna, che l'è dizegnàt da öna lìnea spesàda e seràda;
- i làti del polìgon i è i segmèncc de la lìnea spesàda seràda,
- i vertìci del polìgon i è i póncc che i è 'n cümü a dù làti,
- i diagonài del polìgon i è di segmèncc che i lìga dù vèrtici de dù làti che i è mia tacàcc tra de lur,
- ol perìmeter del polìgon l'è la somatòria de töcc i sò làti.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm polìgon 'l vé dal Gréch Antìch e l'è 'l insèma de dò paròle, πoλύς cioè "tànce" e Ywvίa che 'l völ dì àngol.
La famèa di polìgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ü polìgon l'è ciamàt sèmplice se i sò làti i se 'ncrüzia mia tra de lùr, menimà l'è dicc complès se alméno dò di sò làti i se 'ncóntra e i se tèa tra de lùr.
Tra i polìgon sèmplici gh'è chèi convès e chèi mia convès; i polìgon convès i è chèi polìgon che, ciapàcc dù póncc a càzo dèt in del polìgon ciamàcc A e B, se se tìra ü segmènt che 'l và da A 'nféna a B, chèsto 'l rèsta sèmper, 'n töcc i càzi, töt dét in de la figüra, töt dét 'n del polìgon, menimà i è ciamàcc polìgon mia convès chèi che, ciapàcc dù póncc a càzo dèt in del polìgon ciamàcc A e B, se se tìra ü segmènt che 'l mèna da A 'nféna a B, chèsto segmènt 'l istà mia sèmper töt dèt in del polìgon, ma 'l pöl ìga ü tòch che 'l rèsta fò de la figüra.
Tra i polìgon convès s'pöl catà fò chèi regulàr e chèi mia regulàr; i prim i è polìgon che i gh'à i àngoi töi grancc istès e i làti töi lónch istèss, menimà chèi mia regolàr i gh'à i lati o i àngoi diferèncc tra de lur. Per ezèmpe ol rómbo e 'l retàngol i è mia regolàr, dezà che 'l prim 'l gh'à i àngoi mia töi grancc istès e 'l segónt 'l gh'à i làti mia i làti töi lónch istèss, menimà 'l quadràt l'è ü polìgon regolàr.
Somatòria di àngoi dét in d'ü polìgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La somatòria di àngoi dét in d'ü polìgon l'è sèmper compàgna a la somatòria de tace àngoi piàcc, cioè de 180 gràdi, quance i è i lati del polìgon meno dò:
Per ezèmpe la somatòria i àngoi dét in del triàngol che 'l gh'à trì làti l'è:
- cioè l'è 180 gràdi.


text:
Peney-le-Jorat
Peney-le-Jorat a l'eva un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 4.46 km² e in del december del 2010 al gh'eva una popolazion de 378 abitant.
In del mes de lüi del 2011 i cumün de Villars-Tiercelin, Montaubion-Chardonney, Sottens, Villars-Mendraz e Peney-le-Jorat s'hinn ünii per furmà un cumün ünegh ciamaa Jorat-Menthue[1].
El cumün de Peney-le-Jorat al se tröva a una altitüden de 844 meter sura al livel del mar e, quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Montaubion-Chardonney, Villars-Mendraz, Sottens, Hermenches, Corcelles-le-Jorat e, Villars-Tiercelin.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz püblicàt del Ufìcio Federal Svìser de Statìstica, vizitàt ai 17 de febrér del 2011


text:
Napoleon III de Francia
El Carlo Luis Napoleon Bonapart (frances; Charles Louis Napoléon Bonaparte; Paris, 1808 - Chislehurst, 1873) l'è staa imperador di Frances cont el nomm de Napoelon III del 1852 al 1870.
L'era nevod del Napoelon (perchè fioeu del fradell Luis) e la soa mamma l'era l'Ortensia de Beauharnais. In del 1815 l'è scappaa in Svizzera, indove l'è vegnuu grand. In del 1831 l'è staa in Italia, indove l'ha tolt part ai mott de la Carboneria, e l'ann dopo, a la mort del fioeu del Napoleon, el s'è proclamaa capp del partii bonapartista. In del 1836, e poeu in del 1840, l'ha tentaa on'insurrezion contra la monarchia francesa, ma el gh'ha 'vuu de scappà in Gran Bretagna.
L'è tornaa in Francia in del febrar del 1848 e l'è staa eleggiuu a la costituent e, in del mes de dicember, President de la segonda repubblica. La soa politiga reazionaria (soppression del vot per tucc, e spedizion contra la Repubbliga Romana) l'ha portaa poeu al sò colp de Statt del duu de december del 1851. On ann dopo, cont ona votazion general, la repubbliga l'è stada scancellada per fà sù el segond Imperi, e lù el vegniva faa imperador col ciappà el nomm de Napoleon III.
Dopo de l'attentaa a la soa vita de part del Felice Orsini (genar del 1858) e dopo la soa relazion con la contessa Castiglione, l'ha ciappaa a coeur la causa de l'Unità Italiana e in del 1859 l'ha vuttaa el Regn de Sardegna in de la Segonda Guerra de Indipendenza Italiana.
In del 1870 l'ha deciaraa guerra a la Prussia ma l'ha perduu: el sò imperi l'è crodaa giò e lù l'è andaa in esili in Gran Bretagna.


text:
Cerro
Cerro a l'é 'l nòm ëd vàire comun italian:
- Casale Corte Cerro (Casal dla Cort Cèra), ant la provincia dël Verban-Cusio-Òssola
- Cerro al Lambro, an provincia ëd Milan
- Cerro al Volturno, an provincia d'Isernia
- Cerro Maggiore, an provincia ëd Milan
- Cerro Tanaro (Ser), an provincia d'Ast
- Cerro Veronese, an provincia ëd Veron-a
- San Pietro in Cerro, an provincia ëd Piasensa
Ambelessì a-i son tute cole pàgine che a-j giuto a la gent a gavessla quand che a-i son vàire artìcoj che a fan arferiment a n'istess nòm.


text:
La Pré
Artìcol in dialètt rumagnòl
La Pré o anch Predàpi (Predappio in italièn) l'è un cumòn ad 6.395 abitìnt.
Artéccol in dialatt bulgnais
Predâpi, in rumagnòl La Pré o Predàpi l'è 'na cmónna ed 6.395 abitànt atais a Furlé indóvv ai éra nèd Benito Mussolini, al ditatåur itagliàn dî ténp dal Fâsio.
Bagn d’Rumàgna · Bartnóra · I Burch · Castruchèra · Zisèna · Ziznatic · Zivitéla · Dvèdla · Furlé · Frampùla · Gaglièda · E Bósch · Gatì · Lunzèn · Mèidla · E Marchè · Mugiäna · Muncèn · E Pòrgh · La Pré · Premaicùr · La Ròca · Runfrèd · San Mävar · Santa Sfia · Sèrsna · Savgnèn · Suyèn · Tardózi · Vergheréto ·


text:
Vila d'Ossula
Vila d'Ossula (nòm uficiàl in italian: Villadossola) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 6 803 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 18,0 km² e ona densità de popolaziun de 378 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Beura, Dòm, Muntaschéi, Palanzén e Sapiana.
Gh'è dò frazión: Buschet e Noga.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 8 nuvember 1943, düü mes dopu l'Armistizi a Vila d'Ossula la gh'è stada vöna di prim insürezión cuntra l'ucüpazión tudesca e la növa Repübliga Suciala Italiana. I revultus han ucüpaa i punt strategigh del paes e i stabiliment indüstriai. Dopu un quaj sücess inizial, i nazi-fascista hin riessii a purtà la sitüazión sota cuntrol. L'episodi l'è staa repress dürament e gh'è staa un mücc de mort sia trai partisan che tra la pupulazión civil.
Lögh d'interess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa de San Bartulumee l'è vün di munüment püssee impurtant de l'Ossula. La strütüra primitiva del IX secul la pò vess recunussuda anca incö in de l'edifizi a tre navad. La gh'ha una pianta basilicala e un'absid semicircular, impreziusida da tanti finester e archet. Dent a gh'è di bei afresch e decurazión in legn. El campanil, d'edà rumaniga, l'è de set pian e 'l gh'ha munofur, bifur e trifur.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vila d l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Atica (periferéa)
L’Atica (Attιkή/Attiké ‘n lèngua gréca) l’è öna di regiù de la Grécia e la sò capitàl l’è Atene che l’è pò la capitàl de töta la Grécia.
L’è öna penizùla töta montagnùza che la se slónga in del Mar Egéo e ‘l mut Parnita l’ la sepàra da la Beòsia che l'è öna prefetüre de la Grécia Sentràla che l'è ön ótra regiù de la Grécia.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm de l’Atica segónt la mitologéa l’ vegnerès da Atide la s-cèta del rè Cranio.
Ol tép[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol tép l’è de tipo mediteraneo tat che i estàt i è bèle cólde e i ‘nvèren de rar frècc ach se l’ pöl fiocà. La temperadüra la pöl pasà da i méno 10 a i quarantòt gradi registràcc a Elèusi e la piògia la pàsa da i 370 mm a i 1.000 mm.
I prefetüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’Atica l’è facia sö da quàter prefetüre:
- Atene
- Atica Orientàla (capitàl: Palène)
- Piréo (capitàl: Piréo)
- Atica Ucidentàla (capitàl: Elèusi)


text:
Datura (müsica)
Datura l'è 'l nomm d'ün grüpp italiàn de musica dij discotech ("Eurodance") che se gh'ha metüü insèmm in del 1991. I sò cumpunent hin Ciro Pagano e Stefano Mazzavillani. Amparo Fidalgo la gh'ha cantàa ün frach de sò canzùn.
Cuntegnüü
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm "Datura" el vegn da 'na pianta medicinàal del Messich duperàda daj striùn Yaqui in dij lùr rituaj mistich per rivà a la cugnusenza.
I cumpunent del grüpp gh'han tiràa scià 'stu nomm chì perchè hin apasiunàa de rob mistich, che gh'ha influenzàa ün frach de canzùn.
La cariera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El grüpp l'è stàa fàa sü in del 1991, dopu che i müsicist Ciro Pagano (ch'el sunava la chitàra in del grüpp Gaznevada) e Stefano Mazzavillani (che gh'ha culaburàa cunt cantant cumè Patty Pravo,Ivan Cattaneo e i Righeira) gh'han incuntràa i DJ e produtùr de müsica Ricci e Cirillo. Dopu che gh'han firmàa ün cuntrat cunt la casa discugrafica "Trance Records", a la fin del 1991 gh'han fàa la canzùn Nu Style, in duvè la vus d'ün striùn la diseva el prugèt mistich e müsicàal dij Datura. La canzùn la gh'ha avüü ün bun success e l'è nàda denter in dij classifich del setùr.
In del 1992 l'è cuminciàa el grand success del grüpp: la canzùn Yerba del Diablo, pèzz de müsica "trance", gh'ha fàa vinc ai Datura el disch de or perchè gh'han vendüü 100.000 copij.
Dopu gh'han cuminciàa a sunà in dij discotech pussee impurtant d'Italia e gh'han metüü in pé ün spetàcul ch'el fàva venì in ment tücc i aspètt mistich dij canzùn, anca cunt la simulaziùn d'ün rituàal d'iniziaziùn in duvè duperàven anca incensi e pitùri. La cantànt Amparo Fidalgo la diseva in spagnöö dij fràas d'introduziùn in pussee de vüna canzùn.
In dal 1993 l'è stàa publicàa Devotion, cantàda da Billie Ray Martin (üna vòlta dij Electribe 101); 'sta canzùn chì l'è nàda denter i primm dès de la classifica dij disch pussee vendüü in Italia. In de l'istèss ann l'è vegnüü föra l'album Eternity, che gh'èva denter anca oler success cumè Passion, Mystic Motion, ma anca Devotion e la canzùn che la dà 'l nomm al disch.
In del 1994 i Datura han fàa la versiùn "Eurodance" de Fade to Grey, canzùn '"new wave" del 1980 del grüpp ingles Visage, cunt la culaburaziùn de Steve Strange, che'l gh'èva cantàa la versiùn uriginàal. In sü l'oltrapart deldisch gh'era la canzùn El Sueño, che gh'ha avüü ün frach de success in dij discotech e che l'èdiventàa anca ün cor cantàa in dij stadi. Dopu l'è stàa publicàa The 7th Allucination e i Datura hin stàa elegiüü cumè el grüpp de müsica "dance" de l'ann 1994.
In del 1995 i vann in de la casa discugrafica "Time Records" e fann venì föra la canzùn Infinity, fàda in colaburaziùn cunt i U.S.U.R.A., olter famùs grüpp Eurodance italiàn; in de l'istèss ann la vègn publicàda anca Angeli Domini, cantàda in latin da 'n cor che fa venì in ment i cant de gesa.
In del 1996 i Datura han fàa düü canzùn ispiràa ai religiùn: Mantra (buddism) e Voo-Doo Believe? (vudü), 'sta chì cantàda da Danny Losito dij Double Dee.
Olter success del grüpp hin stàa The Sign (1997) e I Will Pray (1998).
In del 1999, dopu la canzùn I Love to Dance (cantàda da Ben Volpelier Pierrot, üna vòlta cantànt dij Curiosity Killed the Cat) e dopu la mort del DJ Ricci, i Datura se gh'han ciapàa üna pausa; Pagano e Mazzavillani in 'stu temp chì gh'han fàa olter prugètt müsicaj.
Turnàj in del 2002, gh'han publicàa la canzùn Will Be One; in del 2004 gh'han fàa Summer of Energy]] in colaburaziùn cunt Gigi D'Agostino. Dopu i se gh'han dedicàa a fà nööf i lur canzùn vègi e a purtà innanz el prugètt ciamàa "Pezzi da 90" per fà scuvrì de nööf a tücc la müsica "dance" dij ann Nuvanta.
Members[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ciro Pagano
- Stefano Mazzavillani
- Amparo Fidalgo (cantànt, ciamàda anca "la Sciura dij Datura")
Culaburaziùn principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Disch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Album[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1993 - Eternity
Disch singul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1991 – Nu Style
- 1992 - Yerba del Diablo
- 1993 - Eternity
- 1993 - Devotion
- 1994 - The 7th Allucination
- 1994 - Fade to Grey (part A) / El Sueño (part B)
- 1995 - Infinity
- 1995 - Angeli Domini
- 1995 - Mystic Motion '95
- 1996 - Mantra
- 1996 - Voo-Doo Believe
- 1996 - From Here to Eternity
- 1997 - The Sign
- 1997 - Passion '97
- 1998 - I Will Pray
- 1999 - I Love to Dance
- 2001 - Yerba del Diablo Part III
- 2002 - Will Be One
- 2004 - Summer of Energy


text:
Al Camònega
La 'Al Camònega l0'è giöna de le ài piö grànde de le Alpi, l'è longa presapóch 90 kilòmetri e 1347 km² de superfìce. La cumìncia en corespondènsa de la Córna Trentapas de le bànde de Pizògne, endèla part setentriunàla del lach d'Izé, le la fenés al Pas del Tonal, a 1883 méter sura 'l leèl del mar. El sò teretóre l'è per entréch sota la regiù de la Lombardìa, dividìt 'ntra le pruvìnce de Brèsa e Bèrghem (apéna i cümü de Rògn e Còsta Ulpì)
La àl l'è streersàda de 'nsìma a 'n fónt del fiöm Òi, che 'l nàs endèl teretóre del cümü de Put de Lègn, en corespondènsa de la conflüènsa dei torèncc Frigidolfo e Nacanèl e che 'l fùrma el Lach d'Izé endóche 'l se sböta 'ntra ii cümü de Pizògne e Còsta Ulpì. La sìma piö àlta l'è 'l mut Adamèl, che 'l rìa a 3.539 méter sùra 'l leèl del mar.
Se pöl spàrter el sò teretóre en tré zòne:[1]
- Bàsa àl: 'na zòna piàna, con cios e pàscoi, che la àmbia en corespondènsa del có del lach e la rìa 'nfìna a Bré. En chèst 25 km la àl la g'ha 'na larghèsa média 'ntra i 2,5 e i 3 km, e l'è la part piö popolàda.
- Média àl: delimitàda a mesdé de la culìna che gh'è 'ntra Bré e Siidà e a nord la rìa 'nfìna a Édol. En chèsta part la larghèsa média de la àl l'è de presapóch en chilòmetro e l'è longa presapóch 30 km. Sö le còste dei mucc de le dò bànde gh'è tate frasiù picinìne che s'è furmàt söi terasamèncc a mèza còsta.
- Alta àl: de Édol enfìna al Pas del Tonàl, sitüàt endèl teretóre de Put de Lègn e che pórta 'nver la Val di Sole, en Trentì. Lónga 25 km l'è 'n teretóre con tacc pàscoi alpì e sìme che pàsa i tremìla méter. L'è colegàda apò a la Al Telìna per mès suradetöt del Pas de l'Aprica e del Pas del Mortiröl.
La Àl Camònega, en àmbet cültüràl, l'è cunusìda per le sò inciziù rupestri che i è stàde pò a deciaràde patremóne de l'UNESCO.
Cuurdinade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Referimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lino Ertani, La Valle Camonica attraverso la storia - Tipolitografia Valgrigna. Ézen, 1996 - pàgina 13
Oter progècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Val Camonica.
- Toponomàstega de la Al Camònega (cümü de Darf)


text:
Heimenhausen
Heimenhausen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.2 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1006 abitant.
El cumün de Heimenhausen al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Walliswil bei Wangen, Berken, Graben, Herzogenbuchsee, Niederönz, Inkwil, Wangenried.
Al prim de ginee del 2009, i cumün de Wanzwil e Röthenbach bei Herzogenbuchsee i henn staa agregaa a Heimenhausen.[1]
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Heimenhausen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1356 col nom de Heimenhusen.[2]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ BSG 152.01 BAG 08-59 Die Justizkommission des Grossen Rats des Kantons Bern (Justice Commission of the High Council of Canton Bern) decision of 29 April 2008. (Todesch) accessed 16 July 2009
- ↑ 2,0 2,1 Heimenhausen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Heimenhausen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
05 07
Ol dé 5 de löi l'è 'l 186 ( 187 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 180 dé a finí l'an.
Ul dí 5 de löi al è ul dí da pòost 186 ( 187 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 180 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1316 - Luís de Borgogna al desbarca a Acaia (pelopones) e al trà zò ol Ferdinand de Maiòrca.
1943 - Inissi de la Bataja de Kursk
1996 - Edimburgh (Scossia): gh'al nass ol pröm mamífer clonàt, öna feda (pégora) anomenada Dolly; l'Istitut Roslinde al farà pöblegh ol 23 02 del an seguent
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Maison-Laffitte (l'Ísola de Fransa, Fransa): Jean Coteau, scritur, pitur e diretur de sínema Franses.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
17 01
Ol dé 17 de zenér l'è 'l 17 dé de l'an del calendare gregorià; manca 349 (350 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 17 de zenér al è ul dí da pòost 17 dal an dal calendari gregurian; i manca 349 (350 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1287 - Maó (Menorca): un esèrcit Catalan, cumandaa par Ximenes da Ayerbe, ga trà gjo i trupp d'Abu'Umar, ul moixerif da Menorca, vargot ch'al cumportarà l'ucüpazziun Catalana da tüta l'ísula.
- 1929 - Növa York (SÜA): Elzie Segar al püblega la prima sturieta da Popeye al diari 'Evening Journal'.
- 1995 - Kobe (ul Gjapun): un teratrémul, da 7'3 degrée in la scala Richter al trà gjo la citaa e ga al causa plüü da 6.400 vítim.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1959 - Barcelona: Joan Amades, ul plüü gran folklorista Catalan.
- 2005 - Pechin (la Cina): Zhao Ziyangh pulítich Cinées, segretari generaal dal Partii Cumünista.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Saant Antoni abaa, patrònn da Mallorca e d'un bell puu da citaa di Paées Catalan
Festa lucala da Saant Antoni da Vilamajor, a la comarca dal Vallès Oriental (Catalunya).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Andechs
Andechs l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de la Alta Baviera. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Starnberg. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 40.44 km² e 'ndel Dicember 2013 el gh'ìa 'na popolasiù de 3 424 abitàncc.
El cümü de Andechs el se tróa a 'na altèsa de 690 méter sura 'l leèl del mar.
El pòst l'è rinomàt en Germània e pò a föra per la sò famùza Abasìa Benedetìna, endóche se fà la Bìra zamò del 1455.
El cumpuzidùr todèsch Carl Orff, autùr dei Carmina Burana, l'è sotràt endèla capèla de la Abasìa.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Samoa
Samoa a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa de la part ucidentala del rosc de isul di isul Samoa, a metà strà intra la Növa Zelanda e i Hawaii.
La part urientala del rosc de isul la se ciama Samoa Americann e l'è un pussediment di Stat Ünii d'America.
La gh'ha una süperfiss de 2.831 km² e una pupulaziun de pressapoch 215.000 abitant.
La capital a l'è Apia.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El rosc di isum Samoa a l'è staa spartii, in del 1899, intra la Gërmania e i Stat Ünii.
In del 1914 la Növa Zelanda l'ha ucüpaa la part tudesca e l'ha ministrada fina al 1962, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el nom de Samoa Ucidentaj. In del 1997 l'ha müdaa el nom in Samoa.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Samoa la gh'ha dò lenguv ufiziaj: el samoan e l'ingles.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sport naziunal a l'è 'l rugby.
La squadra naziunala (cunt el suranom Manu Samoa) l'ha partecipaa a quater Campiunaa del Mund e l'è intra i 12 püssee fort al mund.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Samoa (nom ufizial: Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa / Independent State of Samoa) a l'è una repübliga.
El cap del stat (el sò titul in samoan a l'è O le Ao o le Malo) a l'è el Tufuga Efi (del 2007).
El prim minister a l'è el Tuilaepa Aiono Sailele Malielegaoi (del 1998).


text:
Bowil
Bowil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1358 abitant.
El cumün de Bowil al se tröva a una altitüden de 733 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Linden, Oberhünigen, Oberthal, Röthenbach im Emmental, Signau, Zäziwil.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bowil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1299 col nom de Bonwile.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
See also[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Bowil al Wikimedia Commons
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bowil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
27 06
Ol dé 27 de zögn l'è 'l 178 ( 179 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 188 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de zögn al è ul dí da pòost 178 ( 179 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 188 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1674 - ol Vallespir: daspus de trá zò i Anzelecc de la Tera reöltacc, i Franses i ocüpa la comarca.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2006 - Barcelona: Marta Mata pedagoga e depütada sossialesta al Parlament, i Corte Spagnöle e ol Senat.
1836 - Choisy-le-Roi (Ísola de Fransa, Fransa): Rouget de Lisle autor de la Marsejesa, inn statal de Fransa.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Chrysler Building
Ol Chrysler Building l’è ü gratacél de Nöa York che l’ se tróa a Manhattan e l’è consideràt ü di piö bèi e elegàncc gratacéi del mónt.
L’è stài fai sö ‘n stil Art Decó ‘n del 1931 e l’è ólt 318 méter; zamò in del 1932 l’è stài süperàt dal Empire State Building, dezà che in chi agn lé gh'éra öna gàra chi fàa sö ol gratacél piö ólt.
L'è stàcc progetàt dal William van Alen e ‘l gratacél l' se ciàma Chrysler, dezà che l’è stacc compràt dal Walter P. Chrysler che l’ sircàa öna sède per la sò società.


text:
Toulon
Tolone (en fransés Toulon; en provensàl Touloun segont la grafìa de Mistral o Tolon segónt la grafìa clàsica; prununciàt [tuˈluⁿ]; Toló 'n català; Tolone 'n italià; Tolón en spagnöl; Telo Martius en latì) l'è 'na cità franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è la séde de la prefetüra del dipartimènt del Var.
La g'ha 'na popolasiù de 163 974 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 42,84 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter (l'è postàda sö la spónda del Mar Mediteràneo), 'nfìna a 'na altèsa màsima de 584 méter s.l.m.
L'è cunsideràda la cità piö ucidentàla de la Còsta Azzurra. L'è la tèrsa cità piö grànda de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, dòpo de Marsìglia e Nìsa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Herzliya, Israele
- La Spezia, Itàlia, del 1958
- Mannheim, Germania, del 1958
- Norfolk, Stàti Ünìcc, since 1988
- Kronstadt, Rüsia, del 1996
- Khemisset, Maròco, del 2005
- Marikina, Filipìne, del 2008
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Marnie
Marnie (id.) 'l è 'n film dramàtic dal 1964 'd Alfred Hitchcock trat da 'n rumànś ad Winston Graham.
Par la part dla Marnie, Hitchcock 'l iva pinsâ a dmandàr a la Grace Kelly, dvintàda in cal mèntar la mujér ad Ranieri III ad Mònag, ad turnàr a recitàr par lò, ma 'l sò pòpul al n vliva minga che lē la faghìs la part dna ladra e alóra a n s 'n è fat gnint. Cun la Tippi Hedren, ch'l'iva péna recitâ sèg in Gli uccelli, al ròbi però i n èṅ mia stadi fàcili, a pâr che Alfred al fus inamurâ 'd lē e ch'al vlis far-ag far sèmpar qvél ch'al vliva lò, tant che i n s dascurìvan gnanc, a gh vliva sèmpar òṅ in mèś.
Dòp tant an ad sucès, cal film chè 'l è stâ a i sò tèmp dimóndi cuntestâ da i crìtic anc s'l à pò purtâ a cà sèt migliòṅ ad dòlar a frónt 'd un cóst ad tri.
In dal sò lìbar Al cìnema secónd Hitchcock, François Truffaut al 'l à batśâ cuma „òṅ ad chi gran film malâ“.
Sunt
La Marnie Edgar (Tippi Hedren) l'è na śóvna ch'la gh'à di prubléma in dla tèsta par via 'd un brut quèl ch'a gh'éra capitâ quànd l'éra pìcula e ch'a l'à traumatiśàda. Chi lē, bèla e elegànta ma anc buśiàrda e ladra, la s fà tōr a lauràr da di aśiéndi par pò rubàr-ag dèntar e sparìr via. Fra 'n cōlp e c'l àtar, la s tinś anc i cavìi e pò la tórna da sò màdar Bernice (Louise Latham), ch'la gh stà sèmp'r adòs.
Dòp avér-la bèla 'duciàda na vòlta quànd la fava la segretària da 'n sò amìg in di afâr, e la gh piaśìva dimóndi, 'l industriàl Mark Rutland (Sean Connery) al la véd incóra in di sò ufìsi parchè lē la s éra fata asùmar anc lè. Dòp avér tòlt śò i nùmar dla cumbinasiòṅ dla casafòrt, lì lē la śgranfgna i bèsi ch'i gh'éran dèntar. Mark, ch'al sà incòsa ma ch'al la vōl anc tōr par mujér, al la cata in un manéś in dua lò al tgniva al sò cavàl Florio. Prima ch'la psis scapàr via, lò al gh prumét ch'al pagarà da la sò bisàca tut i furt vèć a 'l sò pòst, sénsa far denùnsia, però lē la gh'à da spuśàr-al. La Marnie la gh diś ad sè.
La prima nòt dòp al spuśalìsi, quànd lò al próa a cavàr-la śò e a tucàr-la c'n al sò maṅ, chi lē la s para via in un cantòṅ parchè la gh'à scarésa di óm.


text:
Vercana
Vercana (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 763 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 14,6 km² e ona densità de 52 ab./km².
El paes, che 'l se troeuva longh i spond del Lagh de Còmm settentrional, el confina cont i provincc de Lecch (comun de Còlich) e de Sondri (comun de Samolach).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Vercana l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sut il presidi da deputà Hans Joos, Samedan ed en preschientscha da cusseglier guvernativ
Joachim Caluori, schef dal departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient, ha ina
cumissiun predeliberanta dal cussegl grond tractà dacurt la revisiun parziala da la lescha davart las
scolas medias. La cumissiun ha concludì unanimamain d'entrar en chaussa e recumonda al
cussegl grond da tractar il project en la proxima sessiun da mars.
En il center da la revisiun parziala stattan las adattaziuns da la lescha davart las scolas medias
ch'èn necessarias per realisar il reglament per renconuscher la maturitad (RRM) da l'onn 1995
en ils gimnasis dal Grischun e per introducir ina maturitad prioritara enstagl dals tips da maturitad
ch'existan oz. La revisiun da la lescha davart las scolas medias creescha uschia la basa per
renconuscher ils attestats da maturitad che vegnan emess suenter l'onn 2003 en ils gimnasis
grischuns. Quella renconuschientscha è la premissa per ch'ils attestats da maturitad
pussibiliteschian er en il futur in'admissiun senz'examen a las universitads, a la scola politecnica
federala ed als instituts da scolaziun per persunas d'instrucziun. La realisaziun dal RRM dat la
pussaivladad al chantun Grischun da promover dapli sias linguas chantunalas e da porscher ina
scolaziun gimnasiala bilingua. La qualitad da la scolaziun en ils gimnasis grischuns duai vegnir
garantida a moda duraivla e la durada da la scolaziun duai vegnir reducida per in onn. La revisiun
ha plinavant per consequenza che las disposiziuns davart il pajament da contribuziuns a las
scolas medias privatas vegnan adattadas.
La lescha davart las scolas medias vegn midada be pauc pertutgant sia dimensiun e resta ina
lescha generala concisa. Il model grischun da scola media ch'è sa cumprovà dapi passa 35 onns
vegn consolidà.
La cumissiun ch'ha deliberà per mauns dal cussegl grond il project da lescha cun paucas
propostas per midadas, è ensemen cun la regenza da l'opiniun ch'ina revisiun saja necessaria ed
avria la via per in svilup dinamic da la scolaziun gimnasiala che dat gronda paisa a la garanzia da
la qualitad d'instrucziun.
Gremi: Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient
Funtauna: rg Cumissiun predeliberanta


text:
Rundanina
Rondanina (en lìgure: Rondaninn-a) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 69 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 12,6 km² e 'na densità de popolasiù de 5 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Fascia, Montebruno, Propata, Torriglia.
El cümü l'è sitüàt en Alta val Trebbia a 49 km de Gènova, ma fìna 'l 1923 l'ha facc part de la Pruvìncia de Pavìa, 'n Lumbardìa.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Rondanina l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
The Experiment - Cercasi cavie umane
The Experiment - Cercasi cavie umane (’L esperimènt - I s péscan dal cavi umàni) 'l è 'n film dramàtic dal 2001 'd Oliver Hirschbiegel trat da 'l rumànś Black Box dal tedésc Mario Giordano, ch'a sò vòlta al tōś ispirasiòṅ da 'l esperimènt dla parśòṅ ad Stanford, un studi psiculògic par védar al cumpurtamènt umàṅ in na sucietà in dua al parsòni i èṅ badśàdi par far sōl un quèl, cuma stablî da i grup in du i s càtan.
In dal 2010 i Americàṅ i aṅ arfàt al film cun al tìtul ad The Experiment.
Sunt
Al tasìsta e vèć repòrter Tarek Fahd (Moritz Bleibtreu) al lèś in sun giurnàl la reclàm 'd 'n esperimènt mis in pē da 'n grup ad psicòlug in dua di vuluntàri, par dū stmani e in cambi ad quàtar-mila marc (dū-mil'euro a 'l incìrca), i gh'aràṅ da impersunàr dal guàrdi e di parśunēr a 'l intéran dna parśòṅ minga véra. Pinsànd ad catàr sù 'n scoop sensasiunàl, al decìd ad śibìr-as par far-an part, 'd acòrd anc cun al sò vèć cap ufìsi. Par tiràr śò incòsa, al s pòrta sèg un para 'd uciài bòṅ par tiràr śò quél ch'al véd e 'n walkman purtàtil fint par registràr al tut.
Quànd al riva là a gh vèṅ dit ch'al farà òṅ di parśunēr, al nùmar stanta-sèt, e che lò, cumpàgn a i sò cumpâr Steinhoff (Christian Berkel) nùmar trént'òt e Joe (Wotan Wilke Möhring) nùmar ssanta-nóṿ, al gh'arà da lasàr da na banda la sò privacy e daśmindgàr-'s i dirìt sivîl. Par còntar, i cumpurtamènt viulént i n èṅ minga parmés da part di vuluntàri o senò a s gnarà casâ via da 'd là. Al guàrdi i saràṅ in tut òt e i gh'araṅ da tgnir-i 'd òć garanténd 'l órdan e al rispèt dal règhli. 'L esperimènt al sarà rigistrâ 24 óri su 24 da dal telecaméri e al psrà èsar suspéś o farmâ in tut i mumènt.
A 'l inìsi a pâr tut un śóg e tut i s tōś'n in gir ma pò al ròbi i s tàcan a far sèri dabòṅ.


text:
24 01
Ol dé 24 de zenér l'è 'l 24 dé de l'an del calendare gregorià; manca 342 (343 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 24 de zenér al è ul dí da pòost 24 dal an dal calendari gregurian; i manca 342 (343 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1616 - ísula di Statt: la spedizziun Ulandesa cumandada par Willem Schouten e Jacob Le Maire la descuvriss chesta ísula, aprööf ul cap d'Hornos.
- 1945 - Cracòvia (Pulònia): i trupp Suviétich i ucüpa la citaa.
- 1977 - Madrid (Spagna): un cechin d'ültradrita Spagnöla al sassina ciinch avuucaa laburaliist da CCOO.
Chi gh'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1444: Galeazz Maria Sforza, duca de Milan (m. 1476).
- 1712: Federigh II de Prussia (m. 1786).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1336 - Barcelona: Alfons III ul Benign, cuunt da Barcelona.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ieragh cont Oragh
Ieragh cont Oragh (nom ufizial in italian: Jerago con Orago) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 5 194 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4 km² e 'na densità de 1 299 ab./km²..
I duu center che formen el paes, che l'è situaa in de l'Alt Milanes, on temp eren duu comun indeperlor.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ieragh cont Oragh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sampdoria
La Unione Calcio Sampdoria S.p.a. o U.C. o Sampdoria l'è öna di dò squadre de fùbal de Gènoa insèma al Gènoa C.&F.C..
Cuntegnüü
La stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ciamada sia Samp che Doria, la società la nas ol prim de Agóst del 1946 quando i squadre de la Sampierdarenese e de la Andrea Doria i s'è metide 'nsèma. La prima parida de Serie A l'è zögada ol 22 de Setèmber del 1946.
Tra 'l 1960 e 'l 1980 la Samp la quase sèmper zögàt in serie A, fò che 'l Campiunàt 1966/1967 e pò amò 'n dal 1976/1977 fina al 1981/1982.
Dal 1979/1980 ol padrù de la Samp l'è 'l Paolo Mantovani che l'è stacc ol piö grant presidènt de la Sampdoria e che l' pórta ls squadra 'n A, a vèns ol Campiunàt e pò 'n Euròpa a èns la Còpa di Còpe e 'nvéce 'n del 1992 la Doria la perdìt la Còpa di Campiù in finàl col Barça. Ol Mantovani l'à compràt i zögadùr che piö de töcc i a fàcc la stòria de la Samp: ol Roberto Mancini (ol Mancio) e 'l Gianluca Vialli.
Finida l'època Mantovani la Samp la turna 'n B e la rèscia la C, pò 'n del 2001/2002 Garrone l' diènta ol nöf padrù de la Samp e l' la pórta amò 'n serie A e pò amò 'n Còpa Uefa.
Ol palmarès[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Samp l'à ensìt ü Campiunàt in de la sésù 1990/1991.
L'à ensìt pò 4 vólte la Còpa Italia (1984/1985 - 1987/1988 - 1988/1989 - 1993/1994), öna Còpa de le Còpe (1989/1990) e Söpercòpa de Léga (1991).
La maglièta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La maglièta l'è blö con 4 istrisce, che da l'ólt a 'ndà 'n bas i è de culür biànch, rós, nìgher e amò biànch
Ol sìto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol sìto de la Samp [1]
Campiunàt 2009 - 2010[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sampdoria, alenàda dal Gigi Del Neri la éns a l'öltima giurnàda per ü a zéro cóntra 'l Napuli, isé la ria al quàrt pòst denàcc al Palèrm e la à in Còpa di Campiù.
Campiunàt 2010 - 2011[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Samdòria la rià tèrs öltima con 36 pöncc e la fenés in B.
Campiunàt 2011 - 2012[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sampdòria la rìa chèla de sés in del campiunàt regolàr e pò a i la se zöga la promosiù e la èns prìma col Sassuolo e pò 'n finàl col Varés e la tùrna in série A.


text:
Engadina
L'Engadina (Engiadina in rumanc, Engadin in tudesch) l'è üna val che la se troeuva in Svizzera, in del Cantùn di Grisùn. 'Stu sitt chì, lungh circa 80 chilometer, l'è üna dij val abitadi pussee vôlti d'Europa. In 'sta val chì ghè la prima part del fiüm Inn (Engadina in rumanc voeur propi dì "giardìn de l'Inn") e l'è partida in düü setùr cumpletament diferent, separaj da la "Punt'Ota" ("Punt Vôlt"), ciamadi Engiadin'Ota ("Vôlta Engadina") ed Engiadina Bassa ("Bassa Engadina").
Cuntegnüü
El sitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vôlta Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Vôlta Engadina l'è caraterizada da üna granda piana verda, cunt la presenza de quater lach, furmàa dal fiüm Inn: i lach de Sils, Silvaplana, Champfèr e Sankt Moritz. In pü gh'hin ün frach de busch de cèmber e làris e de giazzaj in sü i muntàgn. L'altezza de la val l'è tra i 1.600 e i 1.800 meter.
'Sta part chì de l'Engadina l'è culegada cunt la Val Bregaglia dal Pass del Maloja e cunt la Val Pusc'ciâf dal Pass del Bernina.
In de la Vôlta Engadina, a cumincià da la part süd, gh'hin i cumün de Sils im Engadin/Segl, Silvaplana, Sankt Moritz, Celerina/Schlarigna, Pontresina, Samedan, Bever, La Punt-Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf.
Bassa Engadina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bassa Engadina l'è ün frach diferent da quèla Vôlta: la gh'ha üna pendenza pussee forta (tra i 1.610 e i 1.019 meter), l'è pussee strèta e l'Inn el va in mèzz ai rocc e a dij guli. 'Sta val chì la finìss al cunfin cunt l'Austria.
In de la Bassa Engadina gh'hin i cumün de Zernez, Susch, Lavin, Guarda, Ardez, Ftan, Scuol, Tarasp, Sent, Ramosch, Tschlin e Strada.
Piant, animaj e mineraj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de l'Engadina gh'hin ün frach de busch: in de la part nord gh'hin piant de pin fin a la quota de 1.800 meter, in de la part süd piant de làris fin ai 2.100 meter. L'è anca ün sitt in duvè vègnen sü i fiùr dij Alp.
In dij busch viven animaj cumè i cerf e i cavrioeuj, in dij zoni de muntagna gh'hin camusc' e stambecch, in dij val lateraj svulàzen aquij e avultoeuj.
Dent in del terèn gh'hin mineraj cumè el zinch, el piumb e'l ram.
El 1 agust 1914 in de la Bassa Engadina l'è stàa inaugüràa el Parch Naziunàal Svizzer, in dij cumün de Zernez, S-chanf, Scuol, Valchava e Lavin, grand 172,4 chilometer quadràa.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Vôlta Engadina la gh'aveva el sò propi cunt. In del 1139 el cunt Dedalrich l'ha vendüü el sò teritori al vescuv de Coira. In de la Bassa Engadina gh'eren ün frach de lotti tra i diferent signur de la val per el sò pussess.
Dürant la guèra de la Valtelina (ciamada anca "Macell Sant") l'Engadina l'è stada devastada daj Austriach, ch'in del 1622 gh'han ocupàa la val. Dumà l'ann dopu l'Engadina l'è turnada ai Grisùn; l'ultim paes restàa a l'Austria l'è stàa Tarasp, turnàa ai Grisùn in del 1815.
Parladi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parlada pussee impurtant in de l'Engadina l'è'l rumanc, in particulàar in düü variànt, pütost simil tra de lùr: el puter (parlàa in de la Vôlta Engadina) e'l vallader (parlàa in de la Bassa Engadina). L'insèmm de 'sti düü parladi chì, ch'i gh'hann üna propia furma scritta e parlada, l'è ciamàa Rumantsch ladin, che l'è del tücc diferent cunt el ladìn parlàa in dij val de l'Italia nord-urientàal.
Cunt el passar del temp el rumanc el gh'ha però lasàa spazi al tudesch, in particulàar in de la Vôlta Engadina; 'stu fat chì le dovüü al türism e a la cunseguent migraziùn de gent da la Svizra tudesca ch'i naven a laurà in dij sitt türistich cumè Sankt Moritz. In de la Bassa Engadina el rumanc l'è anca amò la parlada materna de la pussee granda part de la pupulaziùn.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ecunumia de l'Engadina l'è basada specialment in sül türism: in del XIX secul l'è stada scuverta üna funt termàal a Sankt Moritz e in del 1831 l'è stàa fà sü el prim stabiliment termàal. Dopu l'è iniziàa anca el türism invernàal, grazi anca a la custruziùn dij funiculari e dij olter impiant de risalida ch'i nàven fin a in duvè ghè la nef: la prima funiculàar fada sü l'è stada quèla de Mottas Muragl, arent Celerina/Schlarigna e Pontresina, inaugürada el 9 agust 1907.
Stradi e feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'arivi dij türist l'è facilitàa da la presenza d'impurtant vij de cumunicaziùn che gh'hin in tütta l'Engadina.
Stradi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghè ün'ünica strada, furmada dij Stradi Naziunaj 3 (fin a Silvaplana) e 27, che la traversa tütta l'Engadina da Maloja (e de cunseguenza dal cunfìn italiàn de Castasegna in de la Val Bregaglia) fin al cunfìn austriach dopu Martina, fraziùn de Tschlin.
Olter stradi impurtant hin:
- la Strada Naziunàal 29 (del Pass del Bernina), che d'arent Celerina/Schlarigna la va fin al cunfin cunt l'Italia in de la Val Pusc'ciâf (arent a Tiràn);
- la Strada Naziunàal 3 (del Pass del Güglia), che la va da Silvaplana fin a Coira;
- la strada del Pass de l'Alvra, che la va da La Punt-Chamues-ch fin a Thusis;
- la strada del Pass del Flüela, che la va da Susch a Davos;
- la Strada Naziunàal 28, che la va da Zernez fin a la Val Venosta.
Feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tücc i feruvij ch'i travèrsen l'Engadina hin a scartament piscinìn e hin gestidi da la Feruvia Retica.
La staziùn pussee impurtant de la val l'è quèla de Sankt Moritz, pünt de partenza dij tren ch'i vànn fin a Tiràn, Coira, Davos e Scuol; 'st'ultima feruvia chì la traversa tütta la part centràal de l'Engadina.
In del 1999 l'è stada inaugürada el tünnel del Vereina, che'l va da Lavin e Susch fin a Klosters. 'Sta galeria chì, che l'è la pussee lunga del mund per vess üna feruvia a scartament piscinin (19.042 meter), l'è ün frach impurtant per l'ecunumia engadines: la culega l'Engadina al Prättigau e a la val del Renu e l'è vèrta anca in dij mes invernaj, quand i pass alpìn hin saraj per la nef.


text:
Egéo Meridiunàl
‘l Egéo Meridiunàl l’è öna di trédes periferée de la Grécia (in lèngua gréca Πepιφέpeιa Notίou AιYaίou/Periféreia Notíou Aigaíou; in türch: Güney Ege). L’è fàcia sö da ün ìnsèma de ìzole spantegàde in del mar Egéo meridiunàl e tiràde ‘nsèma a fà dò prefetüre, chèla di Cicladi e chèla del Dodecanés.
La capitàl l’è Ermoupoli sö l’ìzola de Syros, ach se de fato la capitàl econòmega e türìstega l’è Rodi.
Chèsta periferéa la gh’à öna süperfìcie de 5.286 km² e öna popolasiù de 320.000 persùne al censimènt del 2005.


text:
Canton Uri
El Canton Uri l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla part central del paés, e l'è giü dei quàte Waldstätte (cantù forestài). Uri l'è 'na regiù alpìna con tacc ghiaciài e pàscoi alpì, streersàda del fiöm Reuss, che 'l vé zó del Masìcio del San Gotàrt e 'l se sböta 'ndèl lach dei Quàter Cantù de le bànde de Flüelen. La lèngua piö parlàda l'è 'l todèsch e la popolasiù l'è de presapóch 35.000 abitàncc. La capitàl del cantù l'è la cità de Altdorf.
Endèl an 1291, ensèma al Canton Svit e al Canton Untervald — co la firma de la Lètera de Aleànza (ciamàcc apò Bundesbrief o Pat del Grütli) — el g'ha fondàt la lega che g'ha custitüìt el nùcleo uriginàre de la Confederasiù Elvética.


text:
Òra
L’Òra (Ombra in Itagliàn) l'è la part scùra ch'a ś véd da 'd là 'd un còrp quànt qvést chè al ś mét in mèś fra la luś e ch'la śòna là, in manéra che la fònt luminóśa la n pòsa minga pasàr da cl'atra banda.
La fórma e 'l aspèt dl'òra i càmbian a secónd ad quànt l'è élta la luś e dla sò diresiòṅ, da 'l dimensiòṅ dal còrp in cunfrònt a la luś (s'l è più grand o più pìcul) e s'la daśvèṅ da 'n punt sōl o da na fònt più granda (in gènar 'l è acsè). In dal prim caś l'òra la gh'à 'n aspèt tut cumpàgn, in c'l àtar caś in di bórd al négar 'l è più ciàr.
Talete 'l à druâ l'òra par tōr al miśùri dal piràmidi di egisiàṅ e da 'd lè 'l è vgnû fóra al sò teuréma famóś.


text:
Frantic
Frantic (Diav'l adòs) 'l è 'n thriller dal 1988 ad Roman Polański girâ tut in Frància. La culòna sunóra, 'd Ennio Morricone, la pōl cuntàr su di pès di Simply Red, I'm Gonna Lose You, e dla Grace Jones, I've Seen That Face Before (Libertango).
C'n un cóst ad vint migliòṅ ad dòlar, al film al n gh 'l à minga cavàda a far cònt para parchè al 'n à fat sù sōl darsèt migliòṅ e mèś.
Sunt
Al dutōr Richard Walker (Harrison Ford), cirùsic ad San Francisco, al riva a Parì par tōr part a 'n incòntar mèdag internasiunàł. Al gh'à sèg sò mujér Sondra (Betty Buckley) parchè al vōl amprufitàr-as dl'ucaśiòṅ par far na vacànsa e p'r arcurdàr la luna ad mēl ad vint an prima.
Rivâ a destinasiòṅ, Richard al s rénd cònt 'd avér tòlt la valìś śbaliàda a 'l aeropòrt. Dòp avér cuntâ incòsa a 'l impiegâ par telèfun e èsar-'s fat na dócia, 'l óm al n cata più sò mujér, sparìda acsè cuma la valìś. Ninsòṅ a sà gnint, sōl un barbòṅ al gh diś 'd avér vdû na dóna fata muntàr sù in na màchina cun la fòrsa. Andâ sèg in sal pòst, Richard al cata par tèra al brasalét dla Sondra e al s cunvìns che i l'àppian purtàda via dabòṅ.
'L óm al taca a 'ndar-'g a fónd da par lò parchè cun la pulisìa e al purtēr d'l albêrg a n gh'è gnint a maṅ. Tgnéd a drē a 'n śavàj catâ in dla valìś, Richard al riva a cà 'd un sèrt Dedé (Boll Boyer), traficànt ad dròga, ma 'l al cata masâ. Subìt dòp al cgnós la Michelle (Emmanuelle Seigner), na ragàsa ch'la lauràva par Dedé par purtàr la dròga in Frància: la valìś l'éra la sua ma qualchidòṅ al gh l'à purtàda via. Insém i decìdan 'd andàr avànti par risòlvar 'l mistēr e par catàr la Sondra.


text:
Odense
Odense (Ottensee antegament in tudesch; Óðinsvé in islandes) a l'è la terza cità püssee granda de la Danimarca, dopu de Copenaghen e Århus. La se tröa a 147 km a ovest de Copenaghen, in de l'isula de Fionia (Fyn) e in de la regiun Syddenmark. Odense el gh'ha una pupulaziun de pressapoch 185.000 abitant. A l'è vüna di cità püssee vecc de la Danimarca: in del 1988 l'ha celebraa i sò 1.000 agn.
El nom "Odense" el vegn de "Odins Vi", che'l vör dì El Santuari d'Odin, in relaziun cun l'andiga mitulugia scandinava.


text:
Mont Roeusa
El Mont Roeusa (in italian e in tutt i lengov europei: Monte Rosa; frances: Mont Rose; töitschu: de Gletscher; titzschu: der Gourner) l'è 'l massiv pussee gross e largh de tutt i Alp.
Cont i sò 4.634 meter sora el nivell del mar, a l'è la segonda montagna pussee volta di tutt i Alp, e la prima de la Svizzera.
El se troeuva in di Alp Peninn e a l'è al confin in tra la Svizzera (Canton Vales) e l'Italia (Piemont e Val d'Aosta).
El pizz pussee volt l'è la Ponta Dufour: in su la Ponta Gnifetti inveci a gh'è 'l refusg pussee volt de tutta l'Europa, cioè la Gabana Margherita.
Intorna ai fianch del Mont Roeusa s'hinn desveluppaa i paes e i coltur di Walser.


text:
Ruscaceae
Le Ruscaceae i è 'na famìa de piànte monocotilédone che, isé come che l'è definìda al dé d'encö (en sèns piö larc che nó 'ndèla definisiù tradisiunàl), l'è distribüìda 'ndèle regiù temperàde e tropicài. I è erbàcee o arborescènte, a le ólte le g'ha 'na créscita segondària anòmala, a le ólte i ram i è piacc e i fa la fotosìntezi (i vé ciamàcc filoclàdi). I fiùr i è piötòst pesègn, bisesuài e a simetrìa radiàl. I g'ha 6 stam e 'n Ovàre sùpero. El fröt de sòlit l'è 'na baca con pón granì de somésa. En quat verü dei mèmber de chèsta famìa i se 'nsömèa a chèi de le Asparagaceae, famìa emparentàda strèta, ma la mancànsa de fitomelanìne endèla somésa de le Ruscaceae (che le fa mìa sö 'na grösta négra come le Asparagaceae) la testemógna de la apartenènsa a chèsta famìa.
La famìa l'è stàda recunusìda dei sistémi de clasificasiù modèrni come 'l sistéma de clasificasiù APG II del 2003, aisebé che l'APG II el làsa come opsiù de mitìla dét endèna famìa de Asparagaceae sensu lato ensèma con dele ótre famìe emparentàde. Endèla descrisiù del dé d'encö, per mantègner la monofilia, la famìa la g'ha duzìt ciapà dét divèrsi zèner che prìma i fàa part de le Liliaceae ma che adès l'è cunsideràda en grant polifilética (per ezèmpe 'l sistéma del Cronquist 1981,
Dei óter sistémi i dividìa chèsta famìa en Ruscaceae y Convallariaceae, Dracaenaceae, Nolinaceae, Eriospermaceae (compàgn de Watson e Dallwitz, 1992 en aànti), ma le anàlizi molecolàr del DNA le stabelés el contràre.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famìa de le Ruscaceae la g'ha dèt 28 zèner e 500 spéci. I zèner piö reprezentàcc i è Dracaena (80 spéci), Polygonatum (50 spéci), Sansevieria (50 spéci), Maianthemum (33 spéci), Ophiopogon (30 spéci), e Nolina (25 spéci).
Zèner:
- Aspidistra
- Beaucarnea
- Calibanus
- Campylandra
- Comosperma
- Convallaria
- Danae
- Dasylirion
- Disporopsis
- Dracaena
- Eriospermum
- Gonioscypha
- Heteropolygonatum
- Liriope
- Lourya
- Maianthemum
- Nolina
- Ophiopogon
- Peliosanthes
- Polygonatum
- Reineckea
- Rohdea
- Ruscus
- Sansevieria
- Semele
- Smilacina
- Speirantha
- Theropogon
- Tricalistra
- Tupistra


text:
Negher
El negher (anca nigher o negru in Laghee) l'è un culur. Gh'è püssee d'una manera per definil, cun certi diferenz piscinin.
El negher el pö vess definì cume l'impression visiva che la süced quand che nissöna lüs visibil la riva a l'ögg.
I pigment che i surbissen la lüs inscambi de riflètela i furmen el "negher". Un pigment negher, a bon cünt, el vegn fö da una cumbinazion de pigment diferent che insema i surbissen tüta la lüs, d'ogni culur. Se gh'è i prupurzion curet di tri pigment primari, el risültaa el riflet insì poca lüs che el par negher.
Quest el mena a du descrizion del negher che i sumejen upost ma cumplementar. El negher l'è la mancanza de tüt i culur che i furmen la lüs, ma anca una cumbinazion de vari culur de pigment.
Alter cumbinazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Pittura
La pittura a l'è l'art che la consist in del taccà el pigment suspenduu in d'on element portant e on agent a vun suppòrt come la carta, la teila, el legn o on mur. El process el consist in del pitturà ona superfis. L'insema di form, color e segn resultant pòden avègh el scoeup d'imità la realtà visibla o de reportà in su ona superfis element metafìsich o astrazion pu o men desligaa de l'element figurativ. Gh'hinn divers moeud de pitturà: gh'è la pittura a òli, gh'è la pittura magra che la se fa cont l'oeuv (la pussee vegia trai vari maner), gh'è la pittura acrillica (la pussee noeuva), tegnuda insema de on legant chimich.


text:
1962
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 09 - un gran desburdameent al causa 441 moort e 374 desaparizziun int i comarques dal Vallès (Catalunya), dal Barcelonès e dal Baix Llobregat.
22 12 - Palma (Mallorca): sa ga custitüiss l'Obra Cultural Balear.
25 03 - Algería: ga i möör 110 personn e 147 sa i feriss int un grup d'atentaa da l'OAS.
12 04 - Madrid: i Cuurt Spagnööl i apröva la nazziunalizazziun dal Baanch da Spagna.
11 09 - Anglatera: The Beatles ga i finiss da registrá Love Me Do, ul sò primm diisch síngul.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
04 03 - Reykjavík (Islanda): Friðrik Erlingsson, müsich e scrituur Islandées.
30 09 - Amsterdam (Paees Bass), Franklin Rijkaard, cugnussüü cuma Frank Rijkaard, futbolista e alenaduur Ulandées; al dirigiss la prima équipe dal Barça dal 2003.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
06 07 - Oxford (Mississippi, SÜA): William Harrison Faulkner, cugnussüü cuma William Faulkner, scrituur Stadünideench (n. 1897).
05 08 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Norma Jean Baker, cugnussüda cuma Marilyn Monroe atura Stadünideenca, truvada morta dapress una apareent suradosa da sunífar (n. 1926).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Selva di Val Gardena
Selva di Val Gardena (en ladì: Sëlva; en todèsch: Wolkenstein in Gröden) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.524 abitàncc, 'na superfìce de 53 km² e 'na densità de 48 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia, Campitello di Fassa (TN), Canazei (TN), Corvara in Badia, San Martino in Badia, Santa Cristina Valgardena.
Cuntegnüü
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zét de Selva de la Al Gardena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ol Carlo Senoner campiun de sci
- Ol Karl Unterkircher scalatùr estrém


text:
Saccharomyces carlsbergensis
Saccharomyces carlsbergensis, cunusìt apò col nòm de Saccharomyces pastorianus, l'è 'n leàt dopràt per fà la bìra denuminàda lager, a bàsa fermentasiù.
Chèsto tìpo de leàt l'è stat scuprìt e analizàt per la prìma ólta del micòlogo Emil Christian Hansen, che 'l lauràa per la fàbrica de bìra de la Carlsberg e de chèsta gh'è stat ciapàt el nòm specìfich per el microorganìsm.
Vàrda apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saccharomyces cerevisiae, el tipo de leàt che se dopèra per le bìre de tìpo ale.


text:
Breil/Brigels
Breil/Brigels (Breil in rumanc; Brigels in tudesch; Bregelus in latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1296 abitant e una süperfiss de 50.64 km², e al se tröva a una altitüden de 1280 meter sura al livel del mar.
El cumün de Breil/Brigels a l'è tacaa ai cumün de Linthal (GL), Obersaxen, Schlans, Trun, Waltensburg/Vuorz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Breil/Brigels l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de in Bregelo
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Breil/Brigels in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site
- Breil/Brigels in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Arcidiocesi de Milan
L' Arcidiocesi de Milan (Archidiœcesis Mediolanensis in Latin) l'è una circuscrisiòn metrupulitana d'la cesa catòlica italiana, e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La g'ha una pupulasiòn de 5.107.053 e i batsàd i'enn. Cun le sò 1.108 paròchie, l'è l'arcidiocesi püsè granda del mund. El sò teritòri el se estend in dla pruincia de Milan, i, in dla pruincia de Nuara, in quela de Vares, e in quela de Lod, e una part anca in del Canton Tisin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è diventada diocesi in del I sècul, cul vesch Ambrös (374-397), che l'è anca el patròn dla diocesi. L'è diventada arcidiocesi in del IV sècul. El rìt l'è quell Ambrusiàn, ch'el g'ha un calendari litürgich diferent da quell Ruman.
La catedràl gotica, l'è dedicada a Maria Bambina.
Arcivesch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'arcivesc, dal 28 de giügn del 2011 l'è el cardinal Àngiul Scola. L'arcivesc emèrit l'è el cardinal Dionigi Tettamanzi.
Vesch aüsiliari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'arcidiocesi la g'ha ben 5 vesch aüsiliàri: Ermìniu De Scalzi (Abàt de Sant'Ambroeus); Càrlu Rubèrt Maria Redaelli (vicàri generàl); Lüìs Stucchi; Màriu Delpini e Francu Giüli Brambilla.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Storia religiosa della Lombardia - Diocesi di Milano, cun l'aiütt de A. Caprioli, A. Rimoldi, L. Vaccaro (La Scuola Editore) - Bresa, 1990.


text:
Horgen (distret)
El Distret de Horgen (en todèsch: Bezirk Horgen) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 117 410 abitàncc. L'è sitüàt endèla regiù geogràfica ciamàda Zimmerberg e 'ndèla Val de Sihl. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Horgen.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Horgen l'è spartìt sö 'ndèi dùdes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Bielurüssia
La Bielurüssia (Бeлapycb in bielurüss) a l'è un paes de l'Europa de l'est.
A l'è tacada a la Pulonia e la Lituania a ovest, a la Rüssia a est, a l'Ücraina a süd e a la Letonia a nord.
La capital a l'è Minsk.
La gh'ha una süperfiss de 207.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 10.300.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bielurüssia (nom ufizial: Pэcпyблika Бeлapycb) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Aljaksandar Lukašenka (del 1994).
El Prim Minister a l'è el Michail Mjasnikovič (del 2010).


text:
Santa Maria (VB)
Santa Maria (nòm uficiàl in italian: Santa Maria Maggiore) l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 1 273 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 53,1 km² e ona densità de popolaziun de 24 ab./km².
El se tröva in de la Val Vigezz, de la qual l'è 'l center pulitich e religius. Un toch del sò teritori a l'è drent al Parch Naziunal de la Val Granda.
L'è tacaa ai cumün de Cravegia, Dravegn, Malesch, Mascira, Muncrestes, Zén e Truntan e 'l cunfina anca cunt el Cantun Tisin (cumün de Vergelet e Camp).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Santa Maria l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Luven
Luven (nom ufizial finn al 1943, e ancamò al didincö in tudesch: Luvis) l'è un cumün sguizzer del distret de Surselva in del Canton Grisun. El gh’ha pü u manch 199 abitant e una süperfiss de 6.83 km², e 'l se tröva a una altitüden de 998 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Luven l'è tacaa ai cumün de Cumbel, Mundaun, Ilanz, Morissen e Sevgein.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luven l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 cunt el nom de Lobene.[1]
L'andament istoregh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
El Scüd del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Blasunadüra: una Bibia grisa (bianca) cunt sü i leter Alpha e Omega in negher. La Bibia in del sisgil del cumün la regurda la cunversiun del cumün intregh a la fee prutestanta.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün el se tröa in sül toch nordest del Piz Mundaun, pü u manch a düü chilometer a südovest de Ilanz. Sgiò de Luven se tröen i ruin del Castel Castelberg.
Pupulaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La püpart de la pupulaziun la parla Sursilvan e l'è prutestanta.
De Vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gesa del paes l'è prutegiüda a nivel cultüral.
La pescia pü volta de l'intrega Sgüissera la se tröa in sül teritori del cumün e l'è ciamada de la gent Panera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial Mudel:Rm icon/(Todesch)
- Luven in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
19 05
Ol dé 19 de magio l'è 'l 139 ( 140 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 227 dé a finí l'an.
Ul dí 19 de magio al è ul dí da pòost 139 ( 140 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 227 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1907 - Perpinyà (ol Rosselló): se la passa öna reölta de vignatt.
1929 - Barcelona: Inaügürassiú a Montjuïch de la Esposissiú Üniversala
1960 - Barcelona: s'i passa i "Fets del Palau de la Música" (Facc del Palas de la Müsega): la interpretassiú del Cant de la Senyera (Cant de la Bandera) la provoca mesüre de repressiú contra ol catalanism per part di autorità franchéste.
1802 - Napoleú Bonapart al funda la Légion d'Honneur.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
79
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 23 giügn: El Tit el süced al sò pader Vespasian cume Imperadur de Roma.
- 24 agust: i cità rumann de Pumpee, Erculan e Stabia resten sepelii sota divers meter de scendra dopu l'erüzziun del vulcan Vesüvi.
- L'Imperadur de Roma Tit el dedica el famus Culussee de Roma.
- El Gnee Giüli Agricula el riva in Scozia, però el tröva cun resistenza di Caledun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 23 giügn: Vespasian, Imperaduur da Roma
- 24 agust: Plini el Vegg, scritur e scenziaa ruman (mort in l'erüziun del Vesüvi)
- 24 agust: Cesi Bass, pueta ruman (mort in l'erüziun del Vesüvi)
- 23 setember: El Papa Lin
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Musca (Rüssia)
Musca (in rüss: MockBa, trasliterasion Moskva; Maskva in bielurüss; Moskau in tudesch; Mosca in italian; Moscow in ingles; Moscou in frances; Moscú in spagnö; Mόσxa/Móscha in grech; Moskwa in pulach; Moscovo in purtughes) l'è la capital de la Rüssia, e anca 'l so center principal. La nassa ins'i spond dal fiüm Muscova (in rüss Moskva anca lü: de fat el fiüm el da el nom a la cità), e la gh'a un'area ad 878,7 chilometer quadraa. Musca l'è stata fundaa dal 1147, e l'è tacada ai pais de Babuškin, Kuncevo, Ljublino, Perovo, Tušino e (nel 1986) ad Solncevo. La fa 10.470.318 abitant (2008), e l'è la cità con püssee abitant in tüt l'Europa.
Tra el 1703 e 'l 1917 l'è stada minga la capital, sustitüida de San Pederburgh.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L sindich a l'è 'l Jurij Michajlovič Lužkov (del 1992).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Musca a l'è gemelada cun:
- Atene, Grecia
- Berlin, Germania
- Buenos Aires, Argentina
- Brüssel, Belgi
- Düsseldorf, Germania
- Erevan, Armenia
- Helsinki, Finlandia
- Madrid, Spagna
- Paris, Francia
- Pechin, Cina
- Praga, Repüblica Ceca
- Ruma, Italia
- Seoul, Curea del Süd
- Tel Aviv, Israel
- Tokio, Giapun
- Varsavia, Pulonia
- Viena, Aüstria


text:
Nik Novecento
Nik Novecento, (Bulógna, 19 de febrár 1964 - Ruma, 15 utùber 1987) l'é stái un atùr italián de cinema e televisión.
L'é mort a Ruma per una malfurmasión al cör el 15 utùber 1987.
El só num ver a l'era Leonardo Sottani.
Cuntegnüü
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Bulógna el 19 de febrár 1964, in de la sò brév esistensa l'é diventád sübit pupulár per la só simpatia.
Televisiòn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ha laurád in televisión al Maurizio Costanzo Show, a Hamburger Serenade de Pupi Avatie a Jeans.
Film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del cinema l'é stái vün di atùr preferìd própi de Pupi Avati.


text:
Marìa ad Mòdna
Maria Beatrice Eleonora Anna Margherita Isabella d'Este, cgnusùda cuma Marìa ad Mòdna o Marìa Beatrice 'd Este (Mòdna, 5 'd Utóbar dal 1658 – Saint-Germain-en-Laye, 7 ad Maǵ dal 1718), mujér ad Jàcum II Stuart, l'è stada l'ultma regìna catòlica dal Régn Unî, da 'l 6 ad Favràr dal 1685 a 'l 11 ad Dicémbar dal 1688.
Biugrafìa
Luìǵ XIV, cgnusû cun al scutmàj ad Rè Sōl, cun 'l apòǵ dal papa Clemènt X, par di mutìṿ pulìtic al vliva ch'al Catulicéśum al sa stablìs incóra in Inghiltèra. Par far in manéra ch'al ròbi i andìsan cum al vliva lò, 'l iva pinsâ ad far spuśàr al prìnsip ad York, Jàcum II Stuart, ch'l éra catòlic, cun na prinsipésa catòlica. In alóra al rè 'l éra al vèć Carl II, ch'al n gh'iva briśa di fiōi, e a la sò mòrt al sò pòst al sarév stâ tòlt p'r al fradèl Jàcum II ch'al gh'iva quarànt'an e 'l éra véduv cun dū fiōli fémni e sénsa masć.
Luìǵ XIV al vliva na dóna nòbila, 'd un caśâ antìg, catòlica dabòṅ, ch'la piaśìs a 'l duca ad York e ch'la psis dar-ag anc dimóndi fiōi. A vèṅ sarnî la Maria Beatrice, fiōla ad Fòns IV 'd Este duca ad Mòdna e Réś, ma lē la n in vliva savēr, la vliva far-as sōra. La màdar Làura Martinozzi a 'l inìsi l'éra da la sò part, ma tut 'l éra bèla decìś, al papa stés al séra mòs par cunvìns'r-la a spuśàr-as dgénd che par la Cèsa Catòlica 'l éra méj ch'l'andìs in Inghiltèra piutòst che in cunvènt. Par vulēr dal papa, Maria Beatrice la manda śò al ròsp e la và incòntar a 'l sò destìṅ.
Al spuśalìsi
Al 30 ad Setémbar dal 1673, a Mòdna, Jàcum II al tōś in matrimòni par prucùra la prinsipésa 'd Este ch'la gh'iva quind'ś an, sénsa festegiamènt ch'a paréva ch'al spuśalìsi al fus un segrét. Soquànt dè dòp la màdar, ch'la tgniva pruviśòri al régn dal ducâ p'r al fiōl ad tred'ś an, Fransésc II, la partìs cun sò surèla e sò sio, al cardinâŀ Rinàld, par Lóndra, faghénd na sòsta anc a Parìś. Al parlamènt ingléś al n vliva briśa ch'i rivìsan da lōr parchè i pinsàvan al perìcul ch'al catolicéśum al psis turnàr par via dal matrimòni. Finalmènt, dòp avér-ag dâ còntra p'r un muć ad tèmp, al prim ad Nuvémbar dal 1973 cun al parmés in bisàca, Maria Beatrice e tut chi àtar sèg i aṅ psû śbarcàr a Dover p'r andàr a Lóndra a cgnósar sò marè ch'la n iva mai vdû prima.
La vita in dla córt 'd Inghiltèra
In fîṅ a la mòrt ad Carl II, la vita a còrt par Marìa Beatrice l'è stada un masèl parchè i curtiśàṅ i gh l'ìvan sèg tant da ciamàr-la "la fiōla dal papa" o "la papìsta", dascurénd-ag anc da drē par via di còran ch'al gh fava sò marè e tulénd-la in gir par la mòrt ad quàtar di sò siē fiōl ch'l'iva abû in cal mèntar (un sètim a s śuntarà in sèguit).
In dal 1685, cun la mòrt dal fradèl, Jàcum II al dvénta rè dal Régn Unî e al taca a mustràr d'l afèt par sò mujér, la nóva regìna 'd Inghiltèra. Ma i prutestànt i n la psìvan briśa védar, lē e lò, dū catòlic. E al rè adès al gh'iva anc un fiōl masć.
La glurióśa rivulusiòṅ
'L è acsè ch'la gh'à inìsi la glurióśa rivulusiòṅ (o secónda rivulusiòṅ ingléśa) quand al parlamènt ingléś, cun i Whigs ch'i s daṅ dimóndi da far cun 'l apòǵ anc di Tories, al dmanda a 'l prìnsip ulandéś Gujélum III d'Orange, marè ad Marìa II 'd Inghiltèra, fiōla ad prim lèt ad Jàcum, ad dvintàr rè 'd al pòst ad sò nón. Al ròbi i vànan pròpria acsè e al rè 'l è custrét a 'rparàr, cun sò mujér sèg, a Saint-Germain-en-Laye, davśèṅ a Parìś.
In dal 1701 a mōr Jàcum II e Marìa Beatrice la vrév ch'al fus sò fiōl Jàcum Fransésc Duardo a rgnàr par purtàr avànti la sò misiòṅ vluda da Dio. Quànd però i gh śibìsan ad dvintàr rè a cundisiòṅ ad métar da na banda al cristianéśum par spuśàr al prutestantéśum, sò fiōl al para via dal tut arliâ la prupòsta.
Marìa Beatrice, ultma regìna catòlica dal Régn Unî, arcurdàda da gl'ingléś cuma Mary of Modena, la mōr al 7 ad Maǵ dal 1718 e la vèṅ saplìda insém a 'l marè.
In dal 1793, durànt la rivulusiòṅ francéśa, soquànt scalmanâ i śbràgan la sò tómba, stramnànd in gir i rèst di cadàvar.


text:
La rivincita dei Nerds
La rivincita dei Nerds (L'arvìnsida di Sfigâ) 'l è na cumèdia americàna dal 1984 ad Jeff Kanew.
Al film al gh'à abû tri séguit: La rivincita dei Nerds II - Nerds in paradiso dal 1987, La rivincita dei Nerds III - The next generation dal 1992 e La rivincita dei Nerds IV - Nerds in love dal 1994, sōl par la televiśiòṅ. In dal 2006 la Fox Atomic l'arév vlû far-'g anc 'n arfacimènt ma pò la gh'à dâ sù.
In dla culòna sunóna i s pōlan catàr, fra i àtar, i braṅ Burning Down the House di Talking Heads, Thriller ad Michael Jackson e We Are the Champions di Queen.
Sunt
Lewis Skolnick (Robert Carradine) e Gilbert Lowe (Anthony Edwards) i èṅ dū amìg par la pèl, ma anc di sfigâ sémpar drē a studiàr. I decìdan 'd iscrìv'r-as a l'università in dal cōrs 'd infurmàtica. Quànd i èṅ là i càtan subìt un grup ad studènt, śugadōr ad fùtbol ameicàṅ ch'i fànan part dn'asuciasiòṅ ciamàda "Beta Alpha", ch'i gh daṅ adòs rivànd anc a bruśàr-ag la cà ch'la gh fà da durmitòri. I dū ragàs, insém a di àtar cumpàgn sò para, i èṅ custrét a 'ndàr a durmìr in dla palèstra dla scóla.
I sfigâ i decìdan ad far-'g-la védar, tacànd cun al mét'r-as insém, cun al nóm ad "Lambda Lambda Lambda". I vōl'n anc butàr śò da la sò scrana al presidènt dal "Cunsìli Grèc", Stan Gable (Ted McGinley), òṅ di "Beta Alpha".


text:
Lenguv galitalegh
El gall-italich l'è un grüp linguistich di lengu rumanz dla familia di lengu Indo-Europej. I carateristich che i cumpagnan el gall-italich con la galo-romania j'hinn l'indebuliment di silab atonich, la sunurisassion di cunsunant plusiv intervucalich, la lenission di geminaa, incasì qust in pusission intervucalica, e la presensa de vucal arutundaa anteriur, cume /y/ e /ø/ (cunusüü incasì con el nom de "vucal türbaa").
El gall-italech l'è culegaa a j'alter lengu galo-rumanz duvüü al sustraa celtich cumün, anca se gh'è di linguista che j'han iputizaa che la presensa di funema /y/ e /ø/ la sia duvüü a una lenission svilüpada indipendentement.
El sistema gal-italich el se pö divid int un nümer de lengu pütost umugenej, qual:
- piemuntes (codes ISO 639-3 "pms")
- lumbard (codes ISO 639-3 "lmo"), divis in
- ligür (codes ISO 639-3 "lij")
- emilian (codes ISO 639-3 egl)
- romagnöl (codes ISO 639-3 rgn)
- El Gal-Italich Marchigian, parlaa in tuta la Pruvincia de Pesaro e Urbino
- El gal-italich de Sicilia, parlaa int un quaj paes int i pruvenc de Ena e Mesina.
- El Gal-Italich de Basilicada, parlaa int un quaj sit de la pruvencia de Putenza.
Paragun lenguistigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì sota a l'è staa faa un cunfrunt tra i lenguv gal-italich e una quai altra lengua neulatina che la pò avègh di sumejanz cun quel grüp lenguistigh chì. I lenguv gal-italich a hin marcaa cul grasset.
- Latin: Illa claudit semper fenestram antequam cenet.
- Spagnö: Ella cierra siempre la ventana antes de cenar.
- Frances: Elle ferme toujours la fenêtre avant de dîner.
- Piemuntes: Chila a sara sempe la fnestra dnans ëd dsnè.
- Canaves: Chilà a sera sémper la fnestra doant ëd fàr sèina.
- Ligür
- Lumbard
- Lumbard uriental: Lé la sèra sèmper sö la fenèstra prima de senà.
- Lumbard ucidental: Lee la sara semper sü la fenestra inans de disnà.
- Emilian (bulugnes): Lî la sèra sänper la fnèstra prémma ad dsnèr.
- Rumagnö (fanes): Lìa chìud sèmpr la fnèstra prema 'd c'nè.
- Italian: Ella chiude sempre la finestra prima di cenare.
- Rumanc: Ella serra adina la fanestra avant ch'ella tschaina.
- Nunes: Ela la sera semper la fenestra inant zenar.
- Furlan: Jê e siere simpri il balcon prin di cenâ.
- Venet: Ła sara senpre el balcon vanti senàr/dixnàr.
- Istriota: Gila insiera senpro el barcon preîma da senà.


text:
March Aureli Carin
El March Aureli Carin (Marcus Aurelius Carinus in Latin; 257- Mesia, luj 285) a l'è staa on imperador roman. Con la soa mòrt per man del Dioclezian la finiss la Crisi del III Secol e 'l scomenza quell period che 'l portarà a la Tetrarchia.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ascensa al tròn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Carin l'eva vun di fioeu (el maggior) del March Aureli Car: i sò fradei se ciamaven Numerian e Paolina. Quand el pader l'è divegnuu imperador (282), el Carin el gh'aveva giamò ona miee (Magnia Urbica) e on bagaj (Nigrinian). Insemma al fradel Numerian l'è staa nomenaa del Car Ceser e l gh'ha avuu i titoj de princeps iuventutis e nobilissimus, e dòpo la vittòria paterna sora i Quad e i Marcomann, anca quell de Germanicus maximus.
Come i sò predecessor, anca el Car l'ha dovuu pensà a on problemma come la succession al tròn: de fatt, quas tucc i imperador del III secol eren staa massaa de alter generaj, cont el lassà l'Imperi in d'ona granda anarchia e instabilitaa. Per quest l'ha deciduu, in del 283, de fà diventà el sò fioeu Carin co-imperador. El gh'ha daa de controllà i provincc occidentaj, menter lù e 'l Numerian eren dree a fà ona campagna in Mesopotamia. Ma quand l'è mòrt (283) hinn tornaa a fàss vedè i vegg problema de succession.
De fatt, teoregament i successor hinn diventaa el Carin e 'l Numerian, ma el primm el se trovava in Britannia (indove l'aveva ciappaa el titol de Britannicus maximus), l'alter aj confin orientaj: l'eva inevitabil che ghe fussen tentativ d'usurpazion a òpera de vari generaj. El pericol l'è diventaa realtaa, quand, a la mòrt del Numerian per ona ferida aj oeugg, el s'è rebellaa in Pannònia el general Giulian. I còss hinn diventaa anca pussee grav quand l'esercit del Numerian l'ha scernii come noeuv imperador on alter general, el Dioclezian. Quest chì l'ha scomenzaa a 'ndà vers l'òvest per batt definitivament el legittim imperador, per restà l'unegh sovran de l'Imperi.
La mòrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vers el 285 el Carin l'è tornaa in Euròpa de la Britannia per combatt i sò usurpador: dòpo avè battuu e massaa el Giulian arent a Verona, l'è andaa contra el Dioclezian. Ma arent a Viminazi (al dì d'incoeu Velika Morava, in Serbia) l'è staa a soa voeulta vingiuu e coppaa a vintnoeuv agn del sò rival (Bataja del fiumm Margus). L'aveva regnaa domà duu agn.
El giudizzi di stòregh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segond i stòregh antich, el Carin l'ha governaa come on despota, con l'imprisonà e 'l coppà tucc i oppositor e i dònn che 'l refusaven e con l'avègh noeuf miee e on grand numer de amant. Semper segond 'sti stòregh, el Carin l'era dree de vingg la bataja del fiumm Margus perchè l'eva pussee abel e fòrt del sò nemis, ma che duranta el combattiment el sia staa coppaa de on sò tribun, al qual l'aveva sedòtt la miee.
Ma questa tradizion stòrega la pò trattàss de ona propaganda negativa favorida del Dioclezian: de fatt, l'Historia Augusta e i danee del temp fann pensà che 'l Carin el gh'abbia avuu domà ona miee, ciamada Magnia Urbica. Inoltra, el par che 'l sia staa sì massaa a tradiment, ma per man del prefett del pretòri Aureli Aristòbul (ipòtesi motivada del fatt che duranta l'imperi del Dioclezian, l'Aureli Aristòbul l'ha poduu tegnìss la pròrpia carega).
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Leadbetter, William, "Carinus (283-285 A.D.)", De Imperatoribus Romanis


text:
Il caso Paradine
Il caso Paradine (Al caś Paradine) 'l è 'n film dramàtic dal 1947 'd Alfred Hitchcock trat da 'l lìb'r umònim ad Robert Smythe Hichens. Al prudutōr 'l è David O. Selznick.
Al film, girâ in biànc e négar, 'l è custâ da piò ad quàtar migliòṅ ad dòlar, ma al 'n à pò purtâ a cà sōl dū in tut al mónd.
Sunt
L’Anna Maddalena Paradine (Alida Valli), na dóna ad clas, bèla e pîna ad mistēr, l'è suspetàda 'd avér masâ sò marè, un vèć culunèl lundinéś òrub e cun di bèsi, śuntànd-ag dal vlèṅ in dal vèṅ.
Al sò avucàt Anthony Keane (Gregory Peck), un prìnsip dal fōr, al fà incòsa par tiràr-la fóra di guàj anc quànd a pâr ch'al giudìsi a sia bèla scrit. Chi lò, spuśâ da ùnd'ś an cun la Gay (Ann Todd), al taca però a inamuràr-as piàn piâṅ dla sò cliénta e al pénsa anc ad mulàr al caś par salvàr al matrimòni ma sò mujér la gh diś 'd andàr avànti parchè la sà che s'la védva Paradine la finìs impicàda dabòṅ a sarés un brut cōlp listés par la cunsìnsia ad sò marè ch'al n al prév mai daśmindgàr al fat.
Keane al taca alóra a tōr-'s-la cun al camarēr e stalēr dal culunèl, André Latour (Louis Jourdan), sprand acsè 'd avér catâ al culpévul giùst par salvàr la sò amàda. 'L avucàt al decìd 'd andàr-'l a catàr in dla vila di Paradine e chi lò al dipìnś la Maddalena cuma na parsòna catìva e marsa, 'd un mars ch'a s taca adòs anc sōl sfriśànd-la. Quànd pò André al fà al sò ingrès in tribunàl, par dir la sua, la sgnóra Paradine la 'l sènt rivàr da la pusa 'd ciûś e 'd aldàm ch'al s pòrta adrē, 'n udōr che lē la cgnós bèṅ esénd lò al sò amànt.
Par l’Anna, ch'la gh'à cónt'r al giùdas Lord Thomas Horfield (Charles Laughton), un budlòṅ sénsa cōr, unt, biśùnt e spurcaciòṅ, i quèi i s métan mâl quànd Latour al s masa in parśòṅ.