text:
Istorgia da l'umanitad
L’istorgia da l’umanitad cumpiglia il spazi da temp che tanscha da las emprimas restanzas dal gener Homo en l’Africa fin en il temp preschent. Il svilup da las furmas da la societad da l’uman n’ha betg gì lieu a moda unitara, mabain ha manà ad ina vasta graduaziun temporala e spaziala ed ad ina ritga varietad culturala.
Sco staziuns centralas en l’istorgia da l’umanitad èn da numnar: La dominaziun dal fieu, il passadi dals chatschaders e rimnaders a la vita sedentara (cun la furmaziun da centers citadins e d’emprimas culturas autas), las scuvertas e vieutas fundamentalas dal temp modern (surtut en connex cun la revoluziun industriala ed il colonialissem), sco er l’experientscha da las guerras mundialas e la globalisaziun accelerada dal temp preschent.
Il mund sco ch’el sa preschenta oz – multipolar e collià a moda cumplexa – ha er fullà via en l’istoriografia ad ina nova moda da represchentar l’istorgia da l’umanitad, sa distanziond pli e pli da la perspectiva eurocentrica d’antruras.
Evoluziun da l’uman, dominaziun dal fieu e derasaziun en l’entir mund[modifitgar | modifitgar il code]
Il svilup dals ominids è da considerar sco in process ch’ha durà radund 15 milliuns onns. A la fin da quel, avant ca. dus milliuns onns, è sa sviluppà en l’Africa da l’Ost il Homo habilis / Homo rudolfensis e pli tard il Homo erectus. Quest ultim, ch’ha er gia pudì vegnir cumprovà sin l’insla Java, è stà l’emprim ominid che chaminava en medema moda sco che fa quai l’uman modern.[1] Ossa sfratgada da divers animals gronds en l’Africa da l’Ost e crappa elavurada correspundentamain marcheschan il cumenzament dal temp da crap tempriv. La basa da viver principala han però furmà fritgs, ragischs ed animals pitschens. En la fasa tardiva dal Homo erectus ha quel cumenzà ad occupar taunas sco abitadis ed a defender quellas cunter animals selvadis.[2]
Ch’il Homo erectus dominava gia il fieu vala sco cumprovà, damai ch’ins ha chattà en ina tauna en l’Africa dal Sid restanzas correspundentas d’ina vegliadetgna da 1,7 milliuns onns. Il Homo sapiens arcaic vegn ad avair meglierà considerablamain sias schanzas da surviver tras ina controlla avanzada dal fieu e l’atgna derasaziun en zonas climaticas pli fraidas. En consequenza da quai ha l’uman dominà pli e pli l’ulteriura fauna ed è la populaziun umana creschida adina pli fitg. La preparaziun ed utilisaziun da mangiativas ha pudì vegnir extendida resp. differenziada considerablamain cun cuschinar e brassar. Er quai ha gidà a conquistar zonas climaticas pli fraidas e manà la finala a la derasaziun da l’uman da l’Africa en tut las parts dal mund.[3]
Vita sedentara e revoluziun neolitica[modifitgar | modifitgar il code]
L’ultim temp da glatsch è stà collià per ils umans cun grondas midadas ed ha pretendì da quels da s’adattar a cundiziuns extremas. Il temp neolitic marchescha alura a la fin da l’ultima perioda fraida la transiziun dals chatschaders e rimnaders nomadisants a la vita sedentara, segnada da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals. Independentamain da quest svilup avevi gia dà pli baud furmas da vita sedentara, sco per exempel las societads indianas che vivevan a la costa dal Pacific da la pestga e che faschevan gia baud reservas per temps pli maghers.[4]
Medemamain avant bundant dapli che 10 000 onns vegnan ad avair gì lieu las emprimas tentativas da cultivar plantas, vul dir d’influenzar las pussaivladads reproductivas d’autras spezias a favur da l’uman. A basa da quest svilup èn alura sa sviluppadas societads agraras tant en la mesaglina fritgaivla, en l’Asia dal Sidost sco er en las Andas peruanas.[5] Entant ch’ins ha surtut cultivà en il Proxim Orient fritgs che creschan sur la terra (furment, ierdi, fava, ulivas, viticultura, pumicultura), è l’Asia dal Sidost daventada l’emprim center per la cultivaziun da fritgs da bulba che creschan sut terra. En China èn bainbaud s’unidas omaduas furmas, numnadamain cun la cultivaziun da ris e da fritgs da bulba.[6] Nua ch’ins disponiva dals animals da niz correspundents (pia betg en l’America dal Nord e dal Sid avant l’arrivada dals Spagnols), ha l’invenziun da l’arar ca. 6500 a.C. augmentà fermamain las racoltas (uschenumnada segunda revoluziun agrara).[7]
En connex cun il pass a la vita sedentara e la domesticaziun da plantas ed animals discurr’ins bain d’ina revoluziun neolitica; tuttina èsi da resguardar ch’i na sa tracta qua betg d’ina vieuta andetga ch’avess cumpiglià l’entir mund. Anzi è quai stà in svilup fundamental ch’è sa splegà sur millennis e ch’è stà accumpagnà fin oz da l’existenza parallela da stirpas e pievels nomadisants.[8] Entant ch’ils abitants indians da l’America precolumbiana han fatg en regiuns adattadas (sco en la planira auta dal Mexico u en las Andas) il pass a la producziun da tartuffels e tirc, èn ils Aborigines en l’Australia restads fin a la colonisaziun europeica dal temp modern nomads che vivevan sco chatschaders e rimnaders.[9]
Culturas autas e temp da l’axa[modifitgar | modifitgar il code]
La vita sedentara n’ha betg manà directamain a la furmaziun da citads u da structuras statalas. Ils emprims millennis è la societad umana stada segnada da nundumbraivlas culegnas pitschnas e relativamain autonomas che n’eran suttamessas a nagina pussanza centrala. Las emprimas furmas d’organisaziun statala èn sa sviluppadas en il quart millenni a.C: en l’Egipta al Nil, en la Mesopotamia ed a la costa dal Pacific en l’America dal Sid.[10]
Funtaunas scrittas davart l’istorgia da l’umanitad datti pir a partir da las culturas autas dal Proxim Orient en la Mesopotamia (Sumers) ed Egipta (a partir da ca. 3100 a.C.), a l’Indus (Cultura da l’Indus a partir da ca. 2600 a.C.) ed al Flum Mellen (a partir da 1523 a.C.). In pau pli tard ed independentamain dals svilups numnads èn sa furmadas enturn l’onn 1000 a.C. las culturas autas dals Maya, Aztecs ed Inca en l’America. Irradià lunsch sur lur territori han surtut las pli veglias culturas autas ch’eran sa sviluppadas en la mesaglina fritgaivla. Quellas èn stadas segnadas da las suandantas caracteristicas: citads, statalitad e birocrazia; sacerdozi e teocrazia; cumenzament da la scienza e tecnica; chalender e sutdivisiun dal temp; economia monetara e relaziuns da commerzi cumplexas; guerra e furmaziun d’imperis. Da las culturas autas prevegnan religiuns ch’han pudì sa far valair a lunga vista: il zoroastrissem da la Persia, il hinduissem e budissem da l’India, il giudaissem, cristianissem ed islam dal Proxim Orient.[11]
Als urs dals centers da las culturas autas en l’Asia dal Vest – en l’Asia Minura, sin las Inslas Egeicas ed en Grezia – èn sa sviluppads ulteriurs centers culturals cun atgnas caracteristicas. L’antica greca ha laschà enavos a l’umanitad noziuns e lingias directivas fundamentalas areguard la democrazia, politica e filosofia. Qua han ins tschentà il fundament per in maletg dal mund raziunal e dà impuls decisivs per il svilup da la matematica, da las scienzas natiralas e da la tecnica. En la litteratura, il teater e l’art figurativ èn vegnidas stgaffidas ovras ch’irradieschan fin oz. Il medem vala er per ils gieus olimpics.[12] L’Imperi roman è s’approprià ed ha conservà l’ierta cultura greca. La creschientscha e stabilitad relativa dal domini roman è stà d’attribuir tranter auter a la vasta concessiun dal dretg da burgais als pievels suttamess. In effect lunsch sur ses spazi e temp ora ha sviluppà il dretg roman.[13]
Sco èra durant la quala è vegnida preparada il terren per insatge dal tuttafatg nov, vala il temp enturn 500 a.C. che vegn, dapi Karl Jaspers, designà sco temp da l’axa. En China èsi vegnì da quel temp, suenter che l’imperi era ì sur tschientaners en ruina, ad ina crisa religiusa ed ideologica, en la quala Confuzius ha purschì ina nova orientaziun. En l’India èn sa derasadas a medem temp las ideas religiusas da Buddha. En l’Iran ha Zarathustra sviluppà ina ductrina da glisch e stgirezza resp. da bun e nausch; suenter il return dals Gidieus a Jerusalem dueva quest dualissem influenzar tant lur atgna religiun, sco er pli tard las ideas religiusas dals cristians e muslims. Ils Grecs da lur vart han, surtut en l’Asia Minura, fatg a medem temp il pass vers l’economia monetara e realisà en la filosofia da la natira ionica la vieuta vers in mund secularisà ed individualisà; quai dueva furmar il fundament tant da la filosofia dal vest sco er da las scienzas natiralas.[14]
Constellaziuns e svilups medievals[modifitgar | modifitgar il code]
Per ils radund milli onns tranter il declin da l’Imperi roman ed ils viadis d’exploraziun dal temp modern è s’etablida en l’istoriografia dal vest la noziun dal temp medieval. Sin auters continents e lur abitants sa lascha questa periodisaziun però applitgar be cun resalvas. En l’Asia per exempel han eveniments che duevan esser ordvart decisivs per la migraziun dals pievels e la fin da l’antica gia gì lieu ditg avant il 5avel tschientaner.
Ils centers per propi ch’han mess ad ir las vastas migraziuns han furmà pievels nomads turc-mongols da l’Asia Centrala. En il terz e quart tschientaner han quels fatg squitsch tant vers l’ost sin la China sco er vers vest sin l’Imperi roman. Damai che la China è per gronda part stada protegida tras il Mir grond, èn questas forzas surtut sa drizzadas vers vest; quai tant pli che las cundiziuns da viver eran en il vest pli favuraivlas che en lur territori d’origin.[15] Sut il Mongol Dschingis Khan e ses successurs è sa furmà l’imperi cun la pli gronda extensiun territoriala en l’istorgia da l’umanitad insumma. Per bundant in tschientaner (1220–1335) ha quest imperi garantì il commerzi a gronda distanza sur la via da saida da l’Europa en l’Asia da l’Ost. E suenter ch’ils imperis tircs en l’Asia Centrala èn vegnids destruids en il 7avel ed 8avel tschientaner tras attatgas chinaisas, èn ils Tircs daventads ina smanatscha per ils centers da civilisaziun en il sid ed en il vest, da l’India dal Nord fin a la chapitala da la Roma orientala Constantinopel, la quala è la finala vegnida conquistada l’onn 1453.[16]
La populaziun da l’Africa al sid da la Sahara n’è betg stada pertutgada da questas constellaziuns ed er betg da l’expansiun islamica. Qua è il svilup istoric stà segnà sur tschientaners da la migraziun dals Bantu; en rom da quella è l’agricultura e la tecnologia da fier sa derasada successivamain nà da l’auta planira dal Camerun vers sid ed ost. Ils rimnaders e chatschaders preagrars (Pigmés e San) èn sinaquai guntgids pli e pli en ils deserts e guauds tropics. Chatscha e commerzi da sclavs hai gia dà a l’intern da l’Africa dapi l’antica. Ils sclavs vegnivan tranter auter duvrads sco lavurants sfurzads en las minas da sal en la Sahara; sper l’aur han els però da vegl ennà er furmà il bain d’export il pli lucrativ dals commerziants africans. Chatscha sin sclavs faschevan surtut nomads dal desert da pel clera, lur unfrendas eran per gronda part purs nairs.[17]
En l’India ha il reginavel Gupta represchentà la cultura classica. En il 6avel tschientaner è quel, en sia fragmentaziun politica, daventà l’unfrenda d’attatgas da vart da pievels vischins. En l’entira societad èn però sa mantegnids il hinduissem ed il sistem da castas sco elements caracteristics. Entant ch’il budissem è vegnì stgatschà pli e pli da l’India, è l’islam penetrà en rom da plirs stauschs da conquista en il subcontinent.[18]
L’unitad da la China era bain puspè vegnida restabilida vers la fin dal 6avel tschientaner ed è sa stabilisada durant da dinastia da Tang ch’ha durà radund 300 onns. Tuttina è il privel da vart dals chavaltgaders da l’Asia Centrala sa mantegnì sco smanatscha permanenta. Sut Kublai Khan èn ils Mongols penetrads en la China ed han regì qua durant radund in tschientaner (1279–1368). La predominanza da la China en il commerzi intercontinental n’ha quai però betg pudì periclitar: la China exportava saida, té e porcellana; ed er il palpiri, la stampa a blocs da lain e la pulvra da sajettar derivan da la China.[19]
L’Europa dal Vest sa chattava suenter la migraziun dals pievels e la fin da l’Imperi roman occidental en in stadi da fragmentaziun quasi cumpletta. Tranter las differentas pussanzas feudalas che sa cumbattevan, èsi la finala reussì a Carl il Grond da stgaffir in reginavel a vasta dimensiun e stabil. Suenter ses temp da regenza duevan las ambiziuns d’extender la pussanza centrala però adina puspè fruntar sin resistenza; quai tant pli che la dispita d’investitura tranter il papat e l’imperatur tudestg ha gì per consequenza che la pussanza religius-spiertala è vegnida separada da quella seculara. L’uniun dal continent sut ina pussanza centrala è er vegnida engrevgiada tras la varietad da las etnias e da sparpagliaziun territoriala.[20] Percunter ha la pluralitad pussibilità ad intginas unitads statalas da cuntanscher ina tscherta autonomia politica. Partind da las citads da l’Italia dal Nord è sa derasada vers la fin dal temp medieval la renaschientscha. Quella ha fitgà pe en vastas parts da l’Europa ed ha manà ad ina vieuta spiertala e culturala: tschentond l’uman en il center han ils pensaders cumenzà a metter pli e pli en dumonda ils dogmas da la baselgia. La finala ha il protestantissem, ch’è sa drizzà cunter la baselgia catolic-romana, mess ad ir in process ch’è ì a finir en il dretg d’autodeterminaziun da l’uman er en dumondas religiusas e da la concepziun dal mund.[21]
Scuvertas e revoluziuns dal temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
Cun l’expansiun islamica ha la via da saida, che furmava la ruta principala dal commerzi europeic a lunga distanza, pers sia muntada. En tschertga d’alternativas han ils Portugais e Spagnols fatg viadis d’exploraziun sur mar. Uschia èn las populaziuns americanas, ch’avevan vivì fin qua a moda pli u main isolada da l’ulteriur mund, vegnidas en la sfera d’interess da las pussanzas maritimas europeicas. Quellas han cumenzà ad installar basas commerzialas, colonias ed entirs imperis colonials en tut las parts dal mund ed han uschia cuntanschì la supremazia envers las grondas civilisaziuns asiaticas en l’India ed en China.[22]
Entant ch’il Portugal ha dominà il commerzi en l’Ocean Indic, ha la Spagna endrizzà colonias en la Caribica, nua ch’aveva manà il viadi d’exploraziun da Columbus. Tar la conquista successiva dals imperis da l’America Centrala e dal Sid han las armas da fieu dals conquistaders europeics giugà in’impurtanta rolla; anc pli fitg han però scherms infectus derivants da l’Europa decimà la populaziun indigena che na disponiva da nagin’immunitad cunter quels. A partir dal 17avel tschientaner duevan er ils Indians da l’America dal Nord vegnir stgatschads pli e pli a l’ur, entant che las colonias han introducì instituziuns ed usits, lingua e cultura tenor il model da lur pajais da derivanza.[23]
En rom da la Guerra d’independenza americana èn ils colonists s’emancipads dal domini britannic ed han fundà cun sustegn franzos ils Stadis Unids da l’America. La Revoluziun franzosa dal 1789 ha – sa fundond sin las ideas directivas da l’illuminissem – medemamain fixà a moda constituziunala tant ils dretgs umans sco er la separaziun da las pussanzas. En omadus cas n’ha quai però per il mument midà nagut vi dal fatg ch’il commerzi transatlantic dependeva dals sclavs africans. Pir Abraham Lincoln, il president da la guerra civila americana, ha garantì als sclavs da l’America dal Nord lur libertad persunala. Da la Revoluziun franzosa dueva resortir la predominanza da Napoleun Bonaparte sur l’entir continent europeic e l’emprova d’er far ir en schanuglias l’Imperi britannic (bloccada continentala). La fin da l’èra napoloenica ha inizià il naufragi da la Grande Armée en la campagna militara en Russia l’onn 1812.
Industrialisaziun ed imperialissem[modifitgar | modifitgar il code]
Cun las victorias cunter Napoleun en rom da las guerras da liberaziun era la Gronda Britannia sa fatga valair sco la pussanza maritima dominanta. Ultra da quai ha il Reginavel Unì giugà ina rolla da pionier durant la Revoluziun industriala ch’ha – suenter la revoluziun neolitica – midà ina segunda giada da rudent las cundiziuns d’existenza da l’umanitad. Las premissas socialas ed economicas per introducir la producziun maschinala en fabricas eran avant maun il pli tard dapi la Revoluziun gloriusa: entaifer la Gentry (l’aristocrazia rurala) e la burgaisia aveva quella pussibilità da sviluppar tant las forzas sco er ils meds ch’eran necessaris per far quest pass. Charvun, fier e bainbaud er la viafier sco structura da transport favuraivla; l’India sco la pli gronda colonia, da la quala derivava ultra da quai la mangola per l’industria textila che sa chattava en plain svilup; ed ils martgads da vendita tant en l’Europa sco er en las colonias britannicas en tut il mund han segirà a l’economia britannica sur lung temp ina posiziun dominanta.[24]
Pli baud u pli tard – surtut en colliaziun cun giaschaments d’explotaziun da charvun adattads – han ins er surpiglià la nova moda da producziun ordaifer l’Engalterra: en l’Europa dal Vest e Centrala, en ils Stadis Unids, en l’Ural, en l’India ed en il Giapun. Cun la producziun en massa maschinala èn stadas colliadas midadas entaifer las relaziuns socialas che duevan s’agravar en il conflict tranter la burgaisia chapitalistica ed ils lavurants da fabrica dependents da paja. A basa d’observaziuns da pauperisaziun fatgas en l’Engalterra han Friedrich Engels e Karl Marx formulà en il ‹Manifest da la Partida communistica› la necessitad da metter ad ir ina revoluziun proletaria. Autras emprovas da schliar la dumonda sociala duevan sa far valair tar la fundaziun dals sindicats ed en rom da concepts da refurma sociala da vart dals stadis sezs.
Il princip da la concurrenza da las interpresas economicas entaifer ils martgads naziunals è sinaquai er sa manifestà en la politica: A nivel mundial sa stentavan uss stadis naziunals da sa far valair e cumbattevan per la pussanza. Las stentas da prender possess da colonias servivan d’ina vart a controllar e trair a niz las reservas da materias primas; da l’autra vart duevan las colonias a medem temp garantir a lunga vista martgads da vendita per ils agens products industrials. En in ‹clima da panica da las portas serradas› è prorut in cumbat imperialistic, surtut da las pussanzas europeicas, per ils territoris dal mund che n’eran anc betg colonisads. L’idea «pussanza mundiala u perdiziun» è er sa messa tras en l’Imperi tudestg. Quel existiva pir dapi il 1871, ma era gia avanzà ad ina pussanza gronda industriala; uss dueva la cursa d’armament naval cun la Gronda Britannia manar la Germania er politicamain al domini. Sut l’impressiun d’ina rata da creschientscha da la populaziun ch’è stada tranter il 1870 ed il 1913 en media duas giadas uschè auta sco ils onns 1829 fin 1870, è sa fatga valair tar baininqual contemporan l’impressiun d’in spazi da viver regressiv, uschia ch’èn proruts «cumbats per terren». En rom d’ideologias da razza han ins construì e propagà la supremazia dals colonialists alvs envers ils pievels dominads.[25]
L’onn 1884, a chaschun da la Conferenza da Berlin, è praticamain l’entir continent vegnì reparti sin la charta tranter las pussanzas interessadas, e quai senza participaziun dals pertutgads. Dals territoris ch’eran vegnids attribuids, han ins per part pir prendì possess suenter la conferenza. En ina situaziun sumeglianta è er vegnida la China. Qua n’èsi però betg reussì a las pussanzas da sa cunvegnir areguard la repartiziun; en pli èn ellas fruntadas sin la resistenza organisada dals Chinais (Revolta dals boxers). Durant l’epoca da l’imperialissem è la cumpart dals territoris che stevan sut il domini colonial d’ina regenza d’ultramar creschida da 25 milliuns kilometers quadrat l’onn 1880 sin 53 milliuns kilometers quadrat l’onn 1913.[26]
Guerras mundialas ed entretschaments globals[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’Attentat da Sarajevo è la constellaziun d’allianzas tranter ils stadis europeics, ch’era segnada da tensiuns e dal regl da mantegnair la pussanza, ida a finir en l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918). Quella è stada sut l’ensaina da la mort en massa en guerras da foss e battaglias da material, inclusiv il diever da gas toxic, ed è er vegnida manada cun aviuns, chars armads e sutmarins. En il decurs da la guerra èn radund 70 milliuns umans stads sut las armas e radund 17 milliuns èn vegnids per la vita. Almain parzialmain en connex cun l’Emprima Guerra mundiala stat er la Revoluziun russa ch’è prorutta il 1917. Quella ha manà a l’opposiziun tranter il communissem sovietic sut Lenin e Stalin e l’economia da martgà chapitalistica dals pajais industrials dal vest, la quala dueva marcar quasi l’entir ulteriur decurs dal tschientaner.
Ils contracts ch’èn vegnids fatgs suenter l’Emprima Guerra mundiala a Paris, inclusiv il Contract da Versailles, n’han betg pudì stabilir a lunga vista las relaziuns internaziunalas. Quai tant pli che la crisa economica mundiala a partir dal 1929 ha engrevgià las tendenzas da consolidaziun. En consequenza da quest malesser ha la dictatura naziunalsocialistica la finala substituì en Germania la Republica da Weimar. Adolf Hitler ha manà natiers ina nova guerra cun l’intenziun da conquistar per il pievel tudestg nov «spazi da viver»; quai dueva ir a finir en la Segunda Guerra mundiala. En la sumbriva da quella è la discriminaziun e persecuziun dals Gidieus s’engrevgiada adina dapli ed ha manà a las atrocitads incumparablas dal holocaust. Cun l’attatga sin ils Stadis Unids a Pearl Harbor ha il Giapun cumenzà in cumbat per la supremazia en l’Asia da l’Ost. Il dumber total dals morts da guerra vegn stimà sin 60–70 milliuns. Cun las bumbas atomaras ch’ils Stadis Unids han bittà sin las citads giapunaisas Hiroshima e Nagasaki è ida a fin la Segunda Guerra mundiala ed ha cumenzà l’èra nucleara.
Tranter e suenter las guerras mundialas èn s’intensivadas las stentas da bandegiar la guerra sco med da la politica. Cun l’intent da segirar la pasch mundiala han ins fundà il 1920 la Societad da las naziuns ed il 1945 las Naziuns unidas. Quest’organisaziun serva ultra da quai a la protecziun universala dals dretgs umans. La fin da la Segunda Guerra mundiala ha er manà ad ina ferma decolonisaziun, en rom da la quala l’India ha per exempel cuntanschì il 1947 sut Mahatma Gandhi l’independenza. Ils cunfins a l’intern da l’Africa che las pussanzas colonialas han fixà a l’aissa da dissegn furman in dals motivs, daco ch’ils stadis postcolonials dal continent èn vinavant segnads da problems dal svilup.
Cun divider la Germania tranter las pussanzas victuras da la coaliziun cunter Hitler ha cumenzà la furmaziun dals dus blocs da la Guerra fraida. Entaifer quels han las duas novas superpussanzas Stadis Unids ed Uniun sovietica concurrì – tranter auter en furma da l’armament nuclear – per la supremazia politica, economica ed ideologica. Entant che la China è daventada sut Mao Zedong ina republica populara ed ha fatg part dal bloc dals stadis socialistic-communistics, è il Giapun sa sviluppà ad ina pussanza gronda economica alliada cun ils Stadis Unids.
En consequenza dals problems economics en il bloc da l’ost è Gorbatschow sa distanzià da la doctrina da Breschnew, uschia ch’ils anteriurs ‹stadis satellits› da l’Uniun sovietica han puspè recuperà lur suveranitad. La fin da la tenda da fier ha manà a la dissoluziun dal bloc da l’ost ed ha terminà la separaziun da l’Europa. En quest connex stat er la vieuta e revoluziun paschaivla en la Republica democratica tudestga, la crudada dal Mir da Berlin e la reuniun da la Germania. Medemamain è l’Uniun sovietica sa schliada. Sinaquai ha la confruntaziun bipolara tranter las superpussanzas fatg plaz ad in urden mundial adina pli multipolar. Tranter las pussanzas dominantas tutgan entaifer quel vinavant ils Stadis Unids, la Russia e l’Uniun europeica che cumpiglia uss er blers stadis da l’anteriur bloc da l’ost. Gudagnà influenza ils ultims decennis ha surtut la China; cun s’avrir a caracteristicas da l’economia da martgà chapitalistica è quella avanzada ad ina pussanza economica mundiala.
L’idea d’ina politica da l’intern mundiala – la quala è gia determinada en ses fundaments en las structuras da las Naziuns unidas – s’extenda adina dapli sin fundament dal process da globalisaziun che tschiffa quasi tut ils champs da vita e d’activitad umana. La tecnologia da computer l’internet e la communicaziun mobila pussibiliteschan da communitgar, da stgamiar infurmaziuns e da prender influenza a medem temp en tut il mund. Il process d’entretschaments ed interacziuns globalas influenzescha pli e pli la realitad umana tant collectiva sco er individuala; quai sa mussa tranter auter en la vita professiunala, en la moda da passentar il temp liber (incl. il turissem a gronda distanza), en la multiculturalitad creschenta sco er en il stgaudament global cun tut lur consequenzas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Demandt 2007, p. 19.
- ↑ Geiss 2006, p. 34.
- ↑ Spier 2005, p. 67 e 69s.
- ↑ Spier 2005, p. 76s.
- ↑ Spier 2005, p. 80–82.
- ↑ Geiss 2006, p. 43.
- ↑ Spier 2005, p. 86.
- ↑ Spier 2005, p. 96.
- ↑ Geiss 2006, p. 60.
- ↑ Fred Spier: Big History and the Future of Humanity. Miley-Blackwell, Malden 2011, p. 156.
- ↑ Geiss 2006, p. 47.
- ↑ Demandt 2007, p. 47s. e 58.
- ↑ Demandt 2007, p. 63s. e 74; Geiss, p. 120s.
- ↑ Geiss 2006, S. 97s.
- ↑ Geiss 2006, p. 146s.
- ↑ Geiss 2006, p. 148s.
- ↑ Geiss 2006, p. 142s. e 179–181.
- ↑ Geiss 2006, p. 136s. e 160.
- ↑ Geiss 2006, p. 152 e 155.
- ↑ Geiss 2006, p. 185s.
- ↑ Demandt 2007, p. 149s. e 163.
- ↑ Geiss 2006, p. 250 e 252s.
- ↑ Osterhammel/Peterson 2003, p. 37s.
- ↑ Geiss 2006, p. 303 e 305s.
- ↑ Osterhammel/Peterson 2003, p. 70s.
- ↑ Osterhammel/Peterson 2003, p. 71s.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Geschichte der Welt. Ed. dad Akira Iriye e Jürgen Osterhammel, 6 toms, C.H. Beck, Minca 2012ss.
- Die Welt vor 600. Ed. da Hans-Joachim Gehrke, Minca 2017.
- Weltreiche und Weltmeere 1350–1750. Ed. da Wolfgang Reinhard, Minca 2014.
- Wege zur modernen Welt 1750-1870. Ed. da Sebastian Conrad e Jürgen Osterhammel, Minca 2016.
- Weltmärkte und Weltkriege 1870–1945. Ed. dad Emily S. Rosenberg, Minca 2012.
- 1945 bis Heute. Die globalisierte Welt. Ed. dad Akira Iriye, Minca 2013.
- Alexander Demandt: Kleine Weltgeschichte. Die ganze Weltgeschichte in einem Band. Francfurt a.M. 2007 (emprim’ediziun: Minca: Beck 2003).
- Fischer Weltgeschichte. 36 toms, Francfurt a.M. 1965ss (e diversas reediziuns).
- Imanuel Geiss: Geschichte im Überblick: Daten und Zusammenhänge der Weltgeschichte. Reediziun repassada ed extendida, Reinbek: Rowohlt, 2006.
- Golo Mann, Alfred Heuß (ed.): Propyläen Weltgeschichte. Eine Universalgeschichte. 11 toms, Francfurt a.M., Berlin, Vienna, 1961–1965.
- William Hardy McNeill: The Rise of the West. A history of the human community. Chicago: Univ. of Chicago Press, 1964.
- Jürgen Osterhammel, Niels P. Peterson: Geschichte der Globalisierung. Dimensionen, Prozesse, Epochen. Minca: Beck, 2003.
- Fred Spier: Big History. Was die Geschichte im Innersten zusammenhält. (Titel original: The Structure of Big History from the Big Bang Until Today). Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2005.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Segu – plattafurma d’emprender per l’instrucziun d’istorgia: Zeittafel Geschichte


c: text/html

text:
Da primavaira era tut anc in zichel intschert, ils clubs e las organisaziuns da trenament da hockey sin il glatsch avevan mess lur plans per vegnir a Scuol a trenar, proverbial «sin il glatsch».
Ma uss suenter differents schluccaments è la halla da hockey pronta per beneventar tuts. Tenor il manader dals implants da sport Mario Duschen avess ins pudì dar a fit la halla duas giadas.
Mesiras da segirezza durant il trenament
Mintga emna vegnan radund 80 enfin 100 uffants da tut la Svizra a trenar. Per quel scopo ha la halla da Gurlaina avert tut las gardarobas – quai per segirar la distanza minimala tranter mintga persuna. Ma era sin il glatsch datti la pussaivladad da reparter quel en differentas parts e far gruppas.
Mario Duschen e ses team han dà tut per pussibilitar ils trenaments bramads. La responsabladad han dentant a la fin ils schefs e manaders dals singuls clubs ed organisaziuns.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Scienzas da la Terra
Las scienzas da la Terra u geoscienzas cumpiglian las scienzas ch'han sco object il studi da la Terra (litosfera, idrosfera ed atmosfera) e ses conturns spazials. En quel connex serva la Terra sco model per il studi d'auters planets numnads tellurics. Dapi che sondas spazialas lubieschan d'explorar auters planets dal sistem solar, vegn era la planetologia classifitgada tranter las scienzas da la Terra. Quest'ultima studegia oravant tut la Glina, ils planets e lur satellits natirals, ils asteroids, ils meteorits ed ils comets. Pli generalmain parlan ins da las scienzas da la Terra e da l'Univers.


text:
Sconanza dles mendranzes
La convivënza danter i grups etnics desvalis te n sistem politich funzionëia ma sce al vëgn tut en conscidraziun i bojëgns de düc i grups y sce al é n ecuiliber danter chisc. La convivënza di trëi grups linguistics dl Südtirol se basëia sön n sistem iuridich comples y prezis che liëia adöm la rodaziun dles funziuns, la nominaziun paritetica ti organisms y la rapresentanza proporzionala de düc i grups linguistics. La partiziun dl podëi se basëia sön cater pilastri:
- Partezipaziun de düc i grups etnics al prozes dezijional politich.
La Junta provinziala é n "govern de coaliziun etnich" y mëss ti corespogne al raport numerich di grups linguistics tl Consëi provinzial. Le Presidënt/La Presidënta dl Consëi provinzial vëgn nominé a rodaziun danter i aconsiadus/les aconsiadësses de düc i grups linguistics.
- Livel alt de autonomia por vigni grup linguistich, ...
...dantadöt tla politica culturala y dl'istruziun. L'autonomia culturala cun le sistem scolastich atramënter por vigni grup linguistich é espresciun dla sconanza di dërc coletifs deache por dötes les dezijiuns te chësc ciamp ól ma ester le consëns dl grup linguistich corespognënt.
Vigni grup linguistich á n so sistem scolastich: pro le grup etnich todësch y talian vëgnel garantí l'insegnamënt tl lingaz dla uma y l'ater lingaz vëgn imparé sciöche secundo lingaz, pro le grup etnich ladin él n insegnamënt paritetich ti lingac talian y todësch y le ladin vëgn insigné por n valgönes ores al'edema.
- Prinzip dl proporz sciöche regola de basa...
... dla rapresentanza politica, dl'assunziun dl personal tl sorvisc publich y dla destribuziun de ressurses publiches determinades (p. ej. finanziamënc por la cultura o le frabiché abitatif sozial). La consistënza di grups linguistics vëgn relevada vigni diesc agn cun la cumpëda dla popolaziun che vel spo sciöche fondamënta por ajorné la destribuziun proporzionala di posć publics y dles ressurses.
- Veto dla mendranza sciöche ultimo meso por defëne i interesc fondamentai de so grup linguistich.
Canche n grup linguistich arata che le prinzip d'avalianza di dërc de düc i grups linguistics sides al prigo pó i aconsidus provinziai/les aconsidësses provinziales damané na litaziun despartida por grups linguistics o al pó gní contesté na norma de lege dan dala Curt Costituzionala.
Les strotöres dezijionales politiches sciöche le Consëi provinzial, la Junta provinziala y les comisciuns danter Stat y Provinzia é organisades aladô dl prinzip dla concordanza y dla partezipaziun de dötes les componëntes etniches. Tla Junta provinziala mëss i grups linguistics desvalis por ejëmpl gní rapresentá aladô de sciöche ai vëgn rapresentá tl Consëi. Implü á i grups linguistics tl Consëi n dërt de veto reziproch por chestiuns etnich-culturales che n'é ciamó mai gnü adoré cina sëgn. Ince les Comisciuns permanëntes danter Stat y Provinzia che se dá jö cun chestiuns liades al'autonomia respidlëia i prinzips de proporzionalité y de partezipaziun de düc i grups linguistics.
A livel sozial regolamantëia le proporz etnich l'azes ai posć publics. Chësc model de "power-sharing" pó ince gní odü sciöche prinzip de inclujiun de düc i grups linguistics che vir deboriada te n raiun. Al vëiga danfora sciöche prozedöra l'istituzionalisaziun de strotöres de regolaziun de conflic. A livel de govern politich vëgnel apliché le model dla concordanza. Chësc ó dí por ejëmpl che ince sce la SVP á cina dala pröma litaziun dl Consëi provinzial la maioranza assoluta di mandac, ne póra nia governé dassora. La Junta provinziala mëss ester metüda adöm da rapresentanc/rapresentantes di dui majeri grups linguistics. I ladins ne n'á a priori degun dërt de rapresentanza tla Junta provinziala, mo ai á sciöche mënder grup linguistich le dërt da gní rapresentá da un n comëmber tl Consëi provinzial. Tl caje che le grup linguistich ladin röies a dui mandac ál ince ël le dërt da avëi n post tla Junta provinziala. Le prinzip dl'inclujiun y dla rapresentanza vëgn respeté ince por ci che reverda la composiziun de düc i organs de dërt publich: dales comisciuns legislatives tl Consëi cina ales juntes comunales.
Defenüda europeica di grups etnics
Defenüda europeica dles mendranzes
Na carateristica dl Südtirol é la cultura y le lingaz di grups etnics todësch, talian y ladin. Tl respet de chësta particolarité él porchël düc trëi i grups linguistics che ciara da ti dé forma al svilup linguistich y cultural por mantigní y renforzé süa identité. Le lingaz y la cultura é la fondamënta por l'esistënza de vigni grup etnich, dantadöt sce ara se trata de mendranzes etniches. Düc trëi i grups etnics che vir tl Südtirol ti dá porchël le majer pëis al'originalité de so lingaz dla uma y de süa cultura.
L'autonomia dl Südtirol é pö la basa por le mantignimënt de nosta varieté etnich-culturala. Porchël se dá l'aministraziun provinziala ince da fá por ti dé importanza ala defenüda di grups etnics a livel europeich.
La Junta provinziala pó ti surandé vigni ann a öna o de plü porsones che s'á dé da fá por la pesc, la defenüda dles mendranzes y la convivënza di grups linguistics le pest dles mendranzes dl Südtirol. Le pest é n atestat olache al stá scrit les rajuns dla surandada de chësc pest y al é doté de 20.000,00 euro.
Le pest dles mendranzes é gnü metü sö dl 2006 y é cina sëgn gnü surandé trëi iadi: dl 2009 a August Gril, rapresentant dla Gottscheer,che é la popolaziun de lingaz todësch tla Slovenia, dl 2011 al'Uniun federalistica di grups entics europeics y dl 2013 a Tenzin Gyatso, le 14ejim Dalai Lama.
Dërt d'adoranza dl lingaz dla uma
Tla corespondënza scrita y i raporc a usc cun i zitadins y les zitadines mëss düc i organs y i ofizi dles aministraziuns publiches y di ënc publics che á süa sënta tl Südtirol garantí l'adoranza dl lingaz talian y todësch.
Chësc ne vel nia ma por le Stat, mo sambëgn ince por la Regiun, la Provinzia, les Comunités comprensoriales, i Comuns y d'atri ënc publics de chësta sort. Foradechël vel chësc ince por le Comissariat dl Govern, i Ofizi dles finanzes, i Ofizi dla dogana, la Banca d'Italia, l'Archif de Stat, la Staziun radiofonica dl Südtirol (RAS), la Ciamena dl Comerz, l'Istitut nazional de preodënza soziala (INPS) sciöche ince por l'Istitut d'assiguraziun cuntra i inzidënc sön le laur nazional (INAIL). Avisa insciö mëss ince les autorités iudiziares cun sënta a Balsan y les autorités iudiziares de secunda istanza cun sënta a Trënt che á competënzes teritoriales ince tl Südtirol garantí l'adoranza di lingac provinziai talian y todësch.
I zitadins y les zitadines de lingaz dla uma ladin á le dërt da d'adoré so lingaz sides por scrit che a usc tl raport cun i ofizi che á süa sënta tles döes valades ladines dl Südtirol. Le medemo dërt á i ladins sambëgn ince canche ai á da nen fá cun ofizi provinziai che se dá deplëgn o dantadöt jö cun interesc che reverda i ladins, ince canche chisc á süa sënta fora dles valades ladines dl Südtirol. Chësc reverda por ejëmpl l'Intendënza ladina o n valgönes comisciuns tl setur dla cultura. Chisc ofizi respogn a usc por ladin, por scrit respogni por talian y todësch cun le test ladin sotia. Insciö fej ince les autorités aministratives nominades canche ares emët ac publics. Ti raporc cun düc i atri ofizi dl'aministraziun publica tl Südtirol mëss le zitadin y la zitadina de lingaz dla uma ladin chirí fora danter talian y todësch.
Sce n zitadin o na zitadina arata che n at aministratif che l'interessëia (n provedimënt, n at, na notificaziun, na comunicaziun), ince sce al é gnü dé fora da n'aziënda de conzesciun o da n'istituziun militara, violëies les desposiziuns sön l'adoranza dl lingaz, spo pól gní fat recurs por nulité.
Tl Ofize por Chestiun de cabinet él gnü istituí n zënter de reclamaziun a chël che i zitadins y les zitadines pó s'adressé sce ai/ares ó fá avarëi so dërt te n caje de violaziun dl dërt d'adoranza dl lingaz dla uma.
Desposiziuns de lege
- Statut d'autonomia (Art. 99-102)
- DPR 752/1976
- DPR 574/1988


text:
Il presidi da la Confederaziun svizra ha ina istorgia muventada. Entant che l'uffizi valeva en ils emprims decennis dal stadi federal pli difficils sco ina distincziun per ils cussegliers federals ch’eran spezialmain buns cumandants, è s'etablì il princip da rotaziun a partir dals onns 1890.
Cunter ina concentraziun da la pussanza
Ils babs da la Constituziun svizra eran „commembers da la regenza e represchentants da singuls stands che pensavan en moda pragmatica e che tschertgavan cumpromiss“, sco ch'i stat scrit en il Lexicon istoric da la Svizra. Targlinaders n'eran els betg: Perquai che la situaziun politica ha permess la primavaira 1848, èn els sa mess decidids a l'ovra ed han skizzà en paucas emnas l'emprima Constituziun dal stadi federal. Ils babs da la Constituziun vulevan evitar da concentrar la pussanza en paucs mauns. Betg èn dumonda na vegniva pir dretg ina concentraziun da las cumpetenzas executivas mo tar ina persuna. Il presidi da la Confederaziun è pia vegnì concepì correspundentamain e la durada d'uffizi è vegnida limitada ad in onn.
Dus records
L'emprim president da la Confederaziun è stà ils onns 1848 e 1849 il Liberal turitgais Jonas Furrer. En l'ulteriur decurs dal 19. tschientaner èn vegnids elegids cussegliers federals ch'avevan savens gronda influenza. Ils records han tegnì Karl Schenk (BE) ed Emil Welti (AG) cun occupar l'uffizi durant sis periodas. Omadus èn stads participads a la regenza dal pajais durant in temp fitg lung: Welti 24 onns, Schenk schizunt 31 onns. El è uschia fin oz il cusseglier federal cun la perioda d'uffizi la pli lunga.
Princip da rotaziun dapi ils onns 1890
Il princip da rotaziun ch'è usità oz, tenor il qual il cusseglier federal cun la pli auta vegliadetgna d'uffizi daventa mintgamai il vicepresident e vegn elegì sco president da la Confederaziun in onn pli tard, è s'etablì pir durant ils onns 1890. Avant elegeva l'Assamblea federala en spezial cussegliers federals spezialmain stimads sco presidents da la Confederaziun. Tgi ch'era main bainvis tar ils parlamentaris, stueva per part spetgar ditg: Uschia è Willhelm Matthias Naeff da Son Gagl daventà – malgrà in temp d'uffizi da 27 onns – mo ina giada president da la Confederaziun (1853). Be ina giada n’ha in president da la Confederaziun betg pudì entrar en uffizi: Il Vadais Victor Ruffy ch’era vegnì elegì sco president da la Confederaziun per l’onn 1870 è trapassà ils 19 da december 1869. Nagin president da la Confederaziun n’ha demissiunà, dentant è il Turitgais Wilhelm Hertenstein mort l’onn 1888 en uffizi.
Per lung temp er minister da l'exteriur
Ils emprims decennis suenter la fundaziun dal stadi federal eri usità ch'il president da la Confederaziun manava a medem temp il Departament politic, l'antecessur dal Departament federal d'affars exteriurs (DFAE). L'onn 1888 han ins per l'emprima giada separà ils uffizis. Dal 1897 fin al 1920 è l'uniun dals uffizis puspè vegnida activada.
Otg giadas presidenta da la Confederaziun
Otg giadas è fin oz vegnida elegida ina presidenta da la Confederaziun. Sco emprima dunna per questa carica è quai stada Ruth Dreifuss l’onn 1999. Persuenter èn vegnidas elegidas Micheline Calmy-Rey (2007 e 2011), Doris Leuthard (2010 e 2017), Eveline Widmer-Schlumpf (2012) e Simonetta Sommaruga (2015 e 2020).
Ils emprims onns dal stadi federal aveva l'elecziun dal president da la Confederaziun savens lieu sut circumstanzas bunamain caoticas. La stad 1858 per exempel valeva l'Argovian Friedrich Frey-Herosé sco elegì – fin ch'igl è vegnì purtà plant. Ina cumissiun ha lura examinà las circumstanzas da l'elecziun e la finala è il Bernais Jakob Stämpfli vegnì declerà sco president da la Confederaziun per l'onn 1859. En ses rapport ha la cumissiun tranter auter menziunà che cedels electorals sajan simplamain vegnids bittads en il chanaster da palpiri. Tenor il Fegl uffizial federal è stà il motiv per la cumissiun la prescha da singuls dumbravuschs, ina intenziun fraudulenta n'è betg vegnida supponida. Frey-Herosé, che valeva sco adversari da Stämpfli en il Cussegl federal, è lura daventà president da la Confederaziun l'onn 1860.
Stefano Franscini è stà commember dal Cussegl federal a partir da l'onn 1848 fin a sia mort l'onn 1857. El ha prestà lavur fitg meritaivla per la Confederaziun, ch'era fitg povra durant il 19avel tschientaner e che vegniva contemplada dals stadis vischins conservativs cun gronda disfidanza pervia da sia constituziun moderna. Franscini ha rimnà bleras datas, ha organisà l'emprima dumbraziun dal pievel ed ha cooperà a projects da leschas impurtantas. Sco um introvertì, che perdeva pli e pli ferm l'udida e ch'era ultra da quai contestà en ses agen chantun, n'era el dentant ord vista da l'Assamblea federala betg la persuna adattada per l'uffizi da president da la Confederaziun. A sia reputaziun n'ha quai dentant fatg nagin donn.
Il Turitgais Wilhelm Hertenstein era schef dal Departament da militar, cur ch'el dueva vegnir elegì sco president da la Confederaziun per l'onn 1888. Quella giada eri usità ch'il president da la Confederaziun manava a medem temp er il Departament politic, ch’è lura daventà il Departament federal d'affars exteriurs (DFAE). Hertenstein, che aveva emprendì selvicultur, era dentant da l'avis che ses franzos saja manglus, pertge che franzos era la lingua diplomatica principala da quel temp. Uschia èsi lura vegnì decidì da terminar la colliaziun tranter presidi da la Confederaziun e ministeri da l'exteriur. Er suenter sia elecziun sco president da la Confederaziun ha Hertenstein dastgà manar vinavant il Departament da militar. Tuttina ha el gì disfortuna durant ses onn d'uffizi. Il november 1888 è el daventà fitg malsaun ed è mort suenter l'amputaziun d'in ventrigl. Fin ussa n'ha Wilhelm Hertenstein sco sulet president da la Confederaziun betg pudì terminar ses onn d'uffizi.
Cun il catolic-conservativ lucernais Josef Zemp è vegnì elegì l'onn 1891 en il Cussegl federal per l'emprima giada in politicher che n'appartegneva betg a la fracziun liberal-radicala. Suenter questa concessiun, cun la quala ils liberals – che dominavan il giuven stadi federal – han impedì ina crisa da la regenza, dueva il noviz l'emprim ina giada vegnir examinà, avant ch'el possia surpigliar l'uffizi da president da la Confederaziun. Sin quai è il princip d'anzianitad s'etablì sco lescha nunscritta.
L'onn 1918. Quel onn è il Genevrin Gustave Ador vegnì elegì sco president da la Confederaziun per l'onn 1919, e quai paucs mais suenter sia elecziun en il Cussegl federal. Ils motivs chattain nus en la politica exteriura. Il fatg che Ador, che aveva gia passa 70 onns e ch'era commember da la pitschna Partida liberala, è insumma daventà cusseglier federal, ha pudì vegnir chapì sco signal a la Frantscha ed a l'Engalterra, suenter che la regenza svizra – ed en spezial il minister da l'exteriur Arthur Hoffmann – simpatisavan durant l'Emprima Guerra mundiala cun la Germania. L'elecziun da Gustave Ador ch'era enconuschent dapi decennis sco ami da la Frantscha è stada ina gronda fortuna suenter la guerra e suenter la sconfitta da l'imperi tudestg. Tranter auter èsi d'engraziar ad Ador che Genevra è daventada la sedia principala da la Societad da las naziuns, l'organisaziun precedenta a l’ONU. La fin da l'onn 1919 ha Ador gia bandunà il Cussegl federal ed è puspè daventà president dal Comité internaziunal da la Crusch Cotschna.
En cifras absolutas èn dus socialdemocrats da la Svizra nordorientala a la testa: Hans-Peter Tschudi (BS) e Willi Ritschard (SO) han mintgamai survegnì 213 vuschs da l'Assamblea federala plenara, cur ch'els èn vegnids elegids en l'uffizi dal president da la Confederaziun per ils onns 1970 resp. 1978. Ils onns 1970 resortan en general sco fasa, nua ch'ils futurs presidents da la Confederaziun han fatg buns fin fitg buns resultats. La cumparegliaziun cun l'entira istorgia dal stadi federal è difficila, perquai ch'il dumber da cussegliers naziunals è vegnì fixà pir l'onn 1967 a 200 ed era pli baud per part bler pli bass. In resultat sensaziunal è dentant reussì avant blers decennis ad in auter represchentant da la Svizra nordorientala: Il cusseglier federal Ernst Brenner (PLD, BS), ch'è stà l'onn 1908 per la segunda giada president da la Confederaziun, ha survegnì tar sia elecziun 186 da las 192 vuschs ch'eran pussaivlas da quel temp (96,9 pertschient). En vista a ses onn presidial 1903 ha il sanester liberal turgovian Adolf Deucher pudì s'allegrar da 173 da 180 vuschs (96,1 pertschient).
Ultima midada 11.12.2020


text:
Cherta per n di per viages cun la roda
Viages sun mesuns de trasport publich cun la roda ie da paië y possa mé unì fac na maniera limiteda
Chi che uel tò pea la roda muessa avëi na cherta persunela y leprò na cherta per n di per la roda. Chësta cherta per n di possa unì nuzeda zënza limitazions per dut l di dla cunvalidazion y la ie da cunvalidé dan pië via.
Ndicazions:
- Tò pra la roda sun i mesuns de trasport publics ie mé puscibl a na maniera limiteda. N valguna rodes vën menedes debant tlo la Infos (link sun l test Fahrrad-Mitnahme)
- Chi che furnea cun l Südtirol Pass, l Euregio Family Pass, l Südtirol Pass abo+ cun funzion de paiamënt ativeda o cun l Südtirol Pass 65+ cun funzion de paiamënt ativeda ne à nia de bujen de na cherta per n di ma possa tré ju diretamënter la tarifa dl di arbasseda per l trasport dla roda.
Priesc dla cherta de n di per la roda: 7 Euro
Da giapé:
Da nuzé ie la cherta per tò pea la roda tla ferates regiuneles tl Südtirol, nce sun la ferates regiuneles nchin Trënt, tla furnadoia sun l Renon y tla furnadoia a cremaliera sun la Mendula. La cherta per n di per tò pea la roda vel ënghe per l servisc shuttle per la rodes pra la trassa dla ferata dl Venuest ntan i mënsc da d’instà.
La cherta per l di ne vel nia per tò pea la roda tla furnadoies de Kohlern, Mölten, Vöran y Meransen; tlo iel chertes aposta.
La vel: l prim di de cunvalidazion.


text:
Gia tar il «warm-up» a las 13:00 era il plaz dal Sechseläuten plain. Cun serrar vias temporarmain ha la polizia da la citad da Turitg chanalisà visitaders e participants, per evitar che vias u plazzas vegnian memia plainas. Las cundiziuns èn stadas idealas per la parada – cun bler sulegl e temperaturas betg memia chaudas.
Dapli da far per ils buns anghels
In quart dapli acziuns cumpareglià cun l’onn passà, annunzian las organisaziuns d’agid en in’emprima bilantscha intermediara. 724 tractaments hai dà en tut. Dapli glieud e temperaturas pli chaudas sajan tranter auter las raschuns. Tractà han ins cunzunt blessuras cun sa tagliar e sa sgriflar, bleras piztgadas d’insects e persunas ch’han consumà memia bler drogas u alcohol.
Plinavant hai dà quatter cas gravants. In um giuven è sa blessà vi dal chau e vi da la tatona cun siglir giud la punt dal Quai en l’aua. In ulteriur um è crudà grevamain ord ina grond’autezza. Omadus umens ha la sanitad transportà cun blessuras betg cleras en l’ospital.
La ruta da la Street Parade a Turitg ha manà sur 2,4 kilometers dal Utoquai enturn il batschigl dal Lai da Turitg fin tar il cuntschet Enge. Il til d'amur cun 28 Love Mobiles vala sco ina da las festas da tecno las pli grondas dal mund. Il motto da quest onn è stà «Cultura da toleranza», e manegia tenor ils organisaturs la convivenza da persunas da differenta derivanza, differenta religiun e differenta orientaziun sexuala.
RR novitads 12:00


text:
Il maletg che la societad fa da l’urs è en emprima lingia quel dad ursins da stoffa e d’istorgias dad urs.
Davart ils spazis da viver ch’in “vair” urs dovra e da ses cumportament san ins relativamain pauc. L’exposiziun vul surtut cuntanscher il public giuven e dar in maletg viv da l’urs. Perquai avain nus mess l’accent sin la communicaziun sur ils senns e sin l’eveniment. Ils texts sin las tavlas èn fitg curts e simpels, infurmaziuns supplementaras chattais Vus en la broschura detagliada.
En la part istorica da l’exposiziun stat il davos urs da la Svizra sajettà il 1904 da Jon Sarott Bischoff e Padruot Fried. Ina trapla dad urs en grondezza originala mussa cun tge instruments brutals ch’ils urs vegnivan persequitads pli baud.
La part actuala da l’exposiziun da l’urs mussa tge ch’ils urs brins pretendan da lur spazi da viver e co che las populaziuns dad urs sa derasan en Europa.
L’exposiziun vegn actualisada mintg’onn per tegnair quint dals svilups en Svizra ed en ils pajais cunfinants. Il museum Schmelzra serva er al Parc Naziunal sco post decentral d’infurmaziun che cuntegna in sistem d’infurmaziun digital per ils visitaders, ina staziun da video ed ina butia.
L’exposiziun è vegnida premiada il 1999 cun il Prix Media. Segund la giuria persvada l’exposiziun tras sia pussaivladad da far experientscha e tras sia qualitad pedagogica. Las infurmaziuns curtas e simplas da chapir èn scrittas en tudestg e rumantsch. Igl èn er avant maun texts franzos, talians ed englais.


text:
Jau aveva m’imaginà las Brasilianas ed ils Brasilians, forsa era tenor il cliché, sco cordials e ch’els prendan tut in zic pli luc. Quell’impressiun hai jau uss era propi gì dals Brasilians a Rio. Sch’ins dumonda ad insatgi suenter la via ni cura ch’il proxim bus vegn, vegn adina empruvà da gidar. Jau ma sun sa sentì bainvegnids en la Brasilia.
In auter cliché, ch’ils Brasilians hajan in grond plaschair da viver, ch’els giajan tras la vita a chantond e cun in rir, n’hai jau betg adina vis uschia. Quai è dentant era chapaivel, la vita a Rio n’è betg adina simpla, cun pajas bassas ed ina gronda criminalitad.
Ils Brasilians vegnan la finala dentant a restar a mai en buna memoria. Vegnan a restar en regurdientscha sco cordials e gidaivels.
RR actualitad 11:00


text:
- Cuira serra il quint dal 2018 cun in plus da 27,2 milliuns francs.
- Il gudogn è s'augmentà per 700'000 francs.
- Per il quart onn en seria ha Cuira pudì finanziar tut cun agens daners.
Il quint da l'onn passà da la citad da Cuira serra cun in plus da 27,2 milliuns francs. En cumparaziun cun il 2017 ha la chapitala grischuna pudì augmentar uschia il gudogn per 0,7 milliuns francs. Cun in grad d'autofinanziaziun da 188% haja la citad da Cuira pudì finanziar per il quart onn en seria tuttas investiziuns cun agen meds.
Las entradas totalas per l'onn passà muntan a 271,9 milliuns francs. Las extradas a 244,7 milliuns francs. Sco quai che la citad ha communitgà haja ella pudì metter da la vart ils ultims quatter onns radund 67 milliuns francs. Quai sajan bunas premissas per pudair finanziar las grondas investiziuns sco per exempel il project per novs indrizs da sport sin l'Obere Au «Eisball». Quel custa 44 milliuns francs ed è gia vegnì acceptà da la populaziun a l'urna.
Bunas premissas, ma ...
Il plan d'investiziuns da generaziuns per ils proxims 15 onns prevesa custs annuals da 35 fin 40 milliuns francs. Perquai è il president da la citad Urs Marti, malgrà tut il plaschair dals buns gudogns dals ultims onns, conscient ch'i dovra vinavant precauziun en connex cun las finanzas.
Dasper las grondas investiziuns sco scolas, pendiculara da Brambrüesch u er indrizs da sport pretendan er anc ulteriurs custs attenziun ils proxims onns. Tenor Urs Marti èn quai il sectur da sanadad nua ch'ils custs creschan er cuntinuadamain perquai ch'i dat adina dapli glieud veglia e las entradas da la taglia d'interpresas che pudessan tut tenor crudar.
El è però pervas che la citad da Cuira saja pronta per las investiziuns da l'avegnir. Quai er grazia a la relaziun da chapital agen a chapital ester che saja buna e lubeschia da betg stuair prender si memia blers daners per investiziuns grondas.
RR novitads 15:00


text:
Iced Earth
Gl’Iced Earth (Tèra giasàda) i èṅ un grup heavy metal americàṅ nâ a Tampa in dal 1985 p'r òpra dal chitarìsta Jon Schaffer e dal baterìsta Greg Seymour. A 'l inìsi i ìvan sarnî par lōr al nóm ad Purgatory ma pò i 'l aṅ cambiâ in dal 1988.
Biugrafìa
Mis sóta cuntràt da la Century Media, al grup ad Jon Schaffer al fà gnir fóra prima Iced Earth (cun Gene Adams a la vóś) in dal 1990 e pò Night of the Stormrider in dal 1991 cun un cantànt nóṿ ad paca, John Greely. Chi lò però al vèṅ mandâ via dòp un tour cun i Blind Guardian parchè 'l è rasìsta. A 'l sò pòst a vèṅ tòlt al rós ad cavìi Matthew Barlow ch'al taca a dar al sò cuntribùt cun al tèrs lavōr da studi dal grup, Burnt Offerings dal 1995, ch'al gh'à anc dèntar na canta (Dante's Inferno) ch'la tōś ispirasiòṅ da la Divina Cumèdia ad Dante Alighieri.
In dal 1996 l'è la vòlta dal concept album The Dark Saga ch'al dascór dal persunàǵ di fumét Spawn e al grup al s fà cgnósar anc in Europa. Dòp soquànt cambi ad furmasiòṅ, in dal 1999 gl’Iced Earth i faṅ catàr in di negòsi Something Wicked This Way Comes, un disc dimóndi più dûr dal precedènt e cun un stîl thrash metal. Durànt al dati gréchi dal Śnar dal 1999, a vèṅ rigistrâ un disc da 'l viṿ, Alive in Athens.
In dal 2001 al grup al decìd ad far vgnir fóra un disc ch'al dascurìs ad persunàǵ tirâ fóra da di film ad scarésa: a nas acsè Horror Show. L'edisiòṅ speciàla ad cal lavōr chè la gh'à dènt'r anc un pès di Iron Maiden, Transylvania. Al cover i cuntìnuan anc cun Tribute to the Gods dal 2002, un disc cun di braṅ di Kiss, Judas Priest, AC/DC, Iron Maiden, Blue Öyster Cult, Alice Cooper e Black Sabbath, ch'al séggna anc la fiṅ di rapòrt cun qvéi dla Century Media.
Dòp l'atintâ a 'l Tóri Śmèli d'l 11 Setémbar 2011, Barlow al decìd ad dar-'g un taj a la sò vita ad rock star par dar na maṅ in dal mónd ad tut i dè. Al dvénta acsè pulisiòt p'r al Georgetown Police Dept. dal Delaware. A 'l sò pòst a vèṅ tòlt Tim Owens ex cantànt di Judas Priest. A càmbia anc la cà discugràfica. Par la SPV GmbH al grup al dà vita in dal Śnar dal 2004 a The Glorious Burden ch'al dascór ad soquànti guèri. Tri an dòp, sèmpar cun "The Ripper" a la vóś, al grup al pùblica Framing Armageddon (Something Wicked Part I). A la fiṅ d'l an Barlow al tórna in si sò pas a al grup al al tōś incóra in di sò rang. Matt al gh astà però sōl in fiṅ a 'l 2011 quànd 'l è custrét a lasàr par di mutìṿ ad famìja, cantànd acsè in The Crucible of Man (Something Wicked Part II) dal 2008 e pò basta.
Par Dystopia dal 2011 gl’Iced Earth i tōśan Stu Block.
Furmasiòṅ
Quéla 'd adès
- Stu Block vóś (2011-incō)
- Jon Schaffer chitàra e vóś (1984-incō)
- Troy Seele chitàra (2007-incō)
- Luke Appleton bas (2012-incō)
- Brent Smedley baterìa (1996-1999, 2006-incō)
Soquànt di ex-cumpunènt
- Matthew Barlow vóś (1993-2003, 2007-2011)
- Tim Owens vóś (2003-2007)
- Randall Shawver chitàra (1988-1998)
- Dave Abell bas (1987-1996)
- James MacDonough bas (1996-2004)
Discugrafìa
Àlbum in studi
- 1990 - Iced Earth
- 1992 - Night of the Stormrider
- 1995 - Burnt Offerings
- 1996 - The Dark Saga
- 1998 - Something Wicked This Way Comes
- 2001 - Horror Show
- 2002 - Tribute to The Gods
- 2004 - The Glorious Burden
- 2007 - Framing Armageddon (Something Wicked Part I)
- 2008 - The Crucible of Man (Something Wicked Part II)
- 2011 - Dystopia
Àlbum da 'l viṿ
- 1999 - Alive In Athens
- 2011 - Festivals Of The Wicked
Racòlti
- 1997 - Days of Purgatory
- 2002 - Dark Genesis (box set)
- 2004 - The Blessed and the Damned
EP
- 1999 - The Melancholy
- 2003 - The Reckoning
- 2007 - Overture of the Wicked
- 2008 - I Walk Among You


text:
Il campiunadi mundial da las dunnas en il Canada è vegnì ditg giu pervi dal coronavirus. Quai ha communitgà la Federaziun internaziunala dal hockey sin glatsch IIHF via Twitter. Il campiunadi cun participaziun svizra avess gì lieu dals 31 da mars enfin ils 10 d'avrigl a Halifax e Truro. Il Canada dastga persuenter manar tras il campiunadi mundial 2021.
Campiunadi mundial dals umens en privel
Periclità è uss er il campiunadi mundial dals umens en Svizra. Fin mez avrigl vul la federaziun decider sche l’occurrenza ha lieu dals 8 enfin ils 24 da matg u betg. Ils lieus d'occurrenza èn Turitg e Losanna.
RTR novitads 21:00


text:
Landesmeisterschaften Villnöss
Ai 20 - 21.02.2010 él gnü fat a St. Magdalena Villnöss les Landesmeisterschaften dles lüses bases (Sportrodeln). Chesta ê la chance pur i concorenć che ne é nia stá bugn da fa de bugn resultać dales Europameisterschaften l'edma da denant. Les prümes gares é gnüdes fates la sabeda ulache al ne nia cis bel temp. Mo la dumenia, le secundo dé á i concorenć pudü sfruté le bel temp y la nöia pista Ranuier Rungg fajon insciö de bugn tempć.
Tschaffert Diego é sté la gran sorpresa dl fin dl edma. Cina segn ne êl nia cis ste bun da ruvé a ciasa cun de bugn resutlać, mo a Villnöss él sté bun da davagné trames döes gares, dan dal Vizeeuropameister Arnold Waldboth. Tla tlassifica dles scuadres á la scuadra da La Val rajunt le bun secundo post.
Pur ciaré ales foto y ales tlassifiches clicca i links in injunta.
Pur ciaré ales foto clicca. FOTO
Pur ciaré ala tlassifica finala clicca. Landesmeisterschaft_-_Villnss2010.pdf


text:
Suenter ch’igl ha dà l’onn passà ina finiziun da la stagiun d’enviern abrupta pervi da corona, sa preschenta quai quest onn puspè auter. Sur ils dis da Pasca è il Grischun numnadamain dumandà tar blers giasts. Tenor retschertgas dad RTR fa Grischun Vacanzas quint cun occupaziuns sco ils onns avant corona.
Abitaziuns da vacanzas dumandadas
La media tar las abitaziuns da vacanzas occupadas saja perfin anc pli auta ch'ils onns 2018 e 2019. Er a Scuol è Martina Hänzi, la manadra dad Engadin Booking, cuntenta cun las reservaziuns. Numnadamain èn tut las 40 abitaziuns ch’ella e ses team tgiran, reservadas sur ils dis da Pasca.
Era hoteliers cuntents
L’hoteliera Ladina Giston che maina l’hotel Engiadina a Scuol è era cuntenta cun las reservaziuns. L’hotel cun 16 stanzas è numnadamain plain sur ils dis da festa.


text:
Ma tgi era questa dunna? Las paucas passaschas da la Bibla èn bain enconuschentas, però per vegnir a savair dapli da la vita da Maria e tge influenza ch'ella ha fin il di dad oz, renda tant da leger scrittiras veglias sco da tadlar musica da pop. E precis quai avain nus fatg – en discussiun cun las duas scienziadas da religiun Dr. Natalie Fritz e Dr. Anna-Katharina Höpflinger. Ensemen avain nus guardà pertge che Maria vala sco mamma perfecta era sche nus n'enconuschain betg ses stil d'educaziun, e pertge che cartents e cartentas pelegrineschan pervi da Maria si Ziteil.
Marella Nossadunna: Tranter duairs da mamma e Beyoncé
Ella è pli veglia che 2000 onns, vegn venerada fin oz sco ina deessa ed ha inspirà era musicists e cantaduras: Maria, la mamma da Jesus, la mamma da Dieu.
RTR Marella 09:03; Anna Serarda Campell


text:
A l’entschatta da l’emna ha noss redactur Gian-Marco Maisssen cumenzà ses viadi da partia a patria. El è creschì si a Puntraschigna ed ha visità là tut sias scolas. Sias ragischs giaschan dentant a Surrein. Ses geniturs derivan numnadamain omadus da la Cadi en la Surselva. Il viadi da Puntraschigna a Surrein ha el schon fatg bleras giadas, per exempel cun auto u cun tren. Ma a pe anc mai. Quest'emna vul Gian-Marco Maissen midar quai e va perquai a pe davent da patria a tschella patria.
Glindesdi 01-08-2016: Puntraschigna – Fuorcla Crap Alv – Bravuogn
Temp d'arrivada (circa):
07:00 Puntraschigna
08:00 Samedan
08:30 Bever
10:00 Spinas
12:00 Fuorcla Crap Alv
14:30 Preda
16:30 Bravuogn
Tar la ruta reala che Gian-Marco ha fatg., il link avra en ina nova fanestra
Arrivà sin il pli aut punct
l'emprim di fa Gian-Marco Maissen passa 30 kilometers ed en quests 30 kilometers è era il pli aut punct da la ruta sin passa 2’400 meters sur mar: la furcla Crap Alv.
Sin la furcla Crap Alv tranter Bever e Bravuogn è Gian-Marco Maissen arrivà il glindesdi da mezdi – in bun mument per siglir en il Lai Crap alv.
L’emprima notg a Bravugn
Per ses viadi n'ha Gian-Marco Maissen betg organisà plazs da durmir. Perquai ha el dumandà ils auditurs dal Radio Rumantsch da dar ad el in tetg sur il chau per las notgs vegnintas.
Ed in letg ha el chattà a Bravuogn tar Dorli Josty. Ma betg mo durmir ha el dastgà tar Dorli Josty e sia famiglia, era ha el pudì festivar cun els l'emprim d’avust en lur vitg.
Prender si contact
Vais vus in lieu da durmir per Gian-Marco Maissen? Enconuschais vus ina istorgia speziala da voss vitg u avais vus sez ina interessanta istorgia da raquintar? Lura scrivai u telefonai gist direct a Gian-Marco Maissen sin il numer 079 877 31 98.


text:
Lavurs
Ferrers e ferreras d’armas reparan e produceschan pistolas, revolvers e schluppets sco era autras armas da maun e da pugn. La plipart da las armas vegnan duvradas per la chatscha e per il sport sco era per l’ordonanza (armas da l’armada e da la polizia). Ferrers d’armas demonteschan las armas, nettegian las parts singulas, remplazzan tocca isada e monteschan tocs da reserva. Suenter che l’arma è nettegiada e reparada vegn ella puspè montada. Els unschan ils tocs movibels e controlleschan che tut funcziuna.
Ferrers d’armas lavuran oravant tut cun metal, dentant era cun lain e material sintetic. Els èn buns da duvrar tecnicas d’elavurar metal sco glimar, furar, turnar, resgiar, tagliar crennadiras ed era lutegiar e buglir. Els taglian la crennadira da la channa, drizzan portamustgas e portavisiers, sfruschan las chombras da patronas e drizzan il lain dal schluppet.
Ils tocs da reserva mancants produceschan ferrers d’armas en atgna reschia: percussurs, plattas da statgament, pennas e chaussas sumegliantas. Els produceschan ils tocs pitschens tenor skizzas e dissegns. Ferrers d’armas san dentant era producir tocca senza agid d’in plan.
Ferrers d’armas monteschan e regleschan apparats optics. Els cumpletteschan per exempel armas da chatscha e da sport cun perspectivs da mirar. Tar lur lavurs tutga era da modifitgar las armas. Per collecturs u per museums restaureschan els era armas istoricas.
Sulettamain en gronds manaschis vegnan producids schluppets cumplets, perquai ch’ils manaschis pitschens n’han betg tut l’equipament necessari. Il pli savens monteschan els perquai tocca prefabritgada tar ina nova arma. Ferrers d’armas reguleschan l’arma (cun sajettar) ed emprovan las armas reparadas (medemamain cun sajettar). L’atgna pratica da sajettar pussibilitescha era ina cussegliaziun cumpetenta. Els surdattan las armas a la clientella a moda segira ed instrueschan ella areguard diever e manipulaziuns tenor legislaziun davart las armas. Mintgatant èn els era engaschads tar occurrenzas da sport da tir, nua ch’els controlleschan e giusteschan las armas dals participants e da las participantas. Durant la lavur resguardan els las prescripziuns da l’ambient, da la sanadad e da la segirezza a la lavur.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 11-7-2012
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En ina ferraria d’armas
Furmaziun en scola
1 - 1½ dis per emna a la scola professiunala (ensemen cun ils polimecanists / las polimecanistas AFQ (profil G ed E, pretensiuns da basa e pretensiuns extendidas); l’enconuschientscha dal rom vegn instruida a Lenzburg en furma da curs da bloc (mintgamai 6 – 8 dis en il 3. ed il 4. onn d’emprendissadi)
Roms professiunals
- tractament professiunal da las armas
- vendita e cussegliaziun da clientella
- garantir la segirezza a la lavur, protecziun da la sanadad e da l’ambient
- basa tecnica
- englais tecnic
- tecnica da materials e tecnica da furmaziun
- tecnica da dissegn e da maschinas
- electrotecnica e tecnica da regulaziun
- projects interdisciplinars
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "ferrer / ferrera d’armas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada, stgalim da scola mesaun u superiur
- bunas prestaziuns en matematica e geometria
Pretensiuns
- enclegientscha tecnica
- dun manual
- moda da lavurar exacta
- mauns inschignaivels e ruassaivels
- grond senn da responsabladad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas professiunalas e scolas spezialisadas, da l’Associaziun svizra dals ferrers e dals commerziants dad armas sco era da producents dad armas
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: p.ex. spezialist / spezialista da process
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra d’industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da metal
Scola auta spezialisada (SAS)
tar ina furmaziun preliminara adequata, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en microtecnica, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas
Cundiziuns da lavur
Ferrers d’armas lavuran en general en in lavuratori. Da temp en temp liquideschan els era lavurs definidas en chamonas da tir. Els lavuran principalmain a moda autonoma e cun gronda atgna responsabladad.
Durant occurrenzas da tir lavuran ferrers d’armas era las sondas e dumengias.
La purschida da plazzas d’emprendissadi en Svizra è fitg pitschna. Da preschent datti mo paucs manaschis che prendan emprendists.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweiz. Büchsenmacher- und Waffenhändlerverband SBV
3400 Burgdorf
Tel: 034 422 12 20
URL: www.sbv-asa.ch


text:
Il pli impurtant en curt:
- Pliras pistas en ils territoris da skis da la Surselva restan serradas pervia dal privel da lavinas.
- La mal'aura impedescha als responsabels da sajettar lavias.
- Las pendicularas quintan cun ina meglieraziun da la situaziun pir davent da venderdi.
Ils 30 enfin 50 cm naiv nova da la notg vargada muntan per plirs territoris da skis da la Surselva ch'ina gronda part da las pistas èn buc avertas.
Pistas sur 2'000 meters sur mar èn serradas
Actual ha l'Arena da skis Andermatt/Sedrun avert var 30% da las pistas, tuttas sa chattan en la part sut dal territori da skis. A Mustér èn la pendiculara e l'emprima sutgera en funcziun, las pistas sur ca. 2'000 meters sur mar èn dentant serradas. Sumegliant è la situaziun a Laax: 63 km pistas da total 224 km èn avertas, tut pistas enfin in'autezza da ca. 2'300 meters sur mar. Tut las pistas pli ad aut èn serradas pervia dal privel da lavinas.
Siglientar lavinas è actualmain betg pussaivel
Avant preparar las pistas stuessan vegnir siglientadas lavinas. Quai n'è dentant, tenor plirs responsabels da differentas pendicularas, per gronda part betg pussaivel per il mument. Pervia da la mal'aura - annunzià è l'entir di vinavant naiv e pli tard schizunt plievgia - quintan els da pudair far quellas lavurs pir davent da damaun.
RR actualitad 12:00


text:
La Svizra vul sortir da l’energia atomara. Cumpensar la cumpart da la producziun d’electricitad che va a perder vul il Cussegl federal tranter auter era cun augmentar las capacitads da l’energia idraulica. In nov studi da l’Uffizi federal d’energia vegn ussa dentant a la conclusiun che questa finamira pudess esser periclitada.
Prendì sut la marella han ils spezialists, nua e con fitg che la producziun cun ovras idraulicas po anc vegnir schlargiada. Entant ch'il potenzial saja tar las ovras grondas anc adina pli u main uschè grond sco quai ch'il Cussegl federal ha calculà il 2012, saja quel cunzunt tar las ovras idraulicas pitschnas pli pitschen che pensà, numnadamain strusch pli mez uschè grond. Ultra da quai èn ils auturs dal studi da l'opiniun ch'i saja da quintar cun ina reducziun anc pli gronda perquai che tschertas ovras idraulicas pudessan vegnir tschentadas giu, perquai ch'ellas na rendian betg pli.
Strategia d'energia 2050 periclitada
Sin basa dal studi actual na saja perquai betg cler, sche las finamiras da la strategia d'energia 2050 possian vegnir cuntanschidas. Sche ulteriuras ovras idraulicas vegnian realisadas, dependia numnadamain en emprima lingia da las circumstanzas economicas, concluda l’Uffizi federal d'energia.
RR novitads 12:00


text:
300 milliuns duain gia vegnir impundids quest onn. Ils dus onns vegnents lura mintgamai 200 milliuns.
Ils pajais commembers da l'UE ed il parlament europeic ston anc approvar quests plans. Igl è l'emprima giada ch'i vegn concludì a Brüssel in fond d'agid d'urgenza per surmuntar ina crisa umanitara entaifer l'Europa.
Probabel profitescha cunzunt la Grezia
Tenor indicaziuns da l'ONU èn plirs 10'000 fugitivs bloccads en la Grezia. Motiv è che pliras terras lung la ruta dal Balkan sco la Mazedonia ni l'Austria laschan passar mo pli in cert dumber da fugitivs per di.
RR novitads 14:00


text:
Entant che la partenza en la stagiun d’enviern 2020/21 è gartegiada meglier che spetgà, na rivan ins uss betg da calcular quanta lavur che la Scola da skis San Murezzan vegn ad avair las proximas emnas.
Regulaziun natirala
En media occupa la pli veglia e pli gronda scola da skis da la Svizra 350 magistras e magisters. Causa las restricziuns da viagiar il december 2020, saja il dumber sa diminuì automaticamain sin 220, uschia il directur, Bruno Marinoni. Per tut quella glieud haja er dà lavur il december.
Factur betg enconuschent
Co che la situaziun e las reservaziuns dad uras sin pista sa sviluppa il proxim temp, na sappia dentant dir nagin. Ils contracts da lavur cun ils emploiads èn dentant fatgs. En media venda la Scola da skis San Murezzan 70’000 uras l’onn.
La selecziun tgi che po lavurar e tgi betg, cumenza uss per il mais favrer.
Actualmain na dettia era nagina pussaivladad da lavur curta per ils magisters. La lobby a Berna saja memia debla, deplorescha il directur.
Reservaziun digitala
Midada saja er la reservaziun dad uras dapi la pandemia. Ils giasts reservian uras per lur uffants, tut tenor storneschian els dentant puspè tut l’ultim mument. Quai che fetschia daventar anc pli difficil da calcular. Bruno Marinoni è dentant optimistic che las scolas da skis en Svizra vegnan a superar quest temp difficil cun tut ils facturs anc betg enconuschents.


text:
La pendiculara che vegn realisada èn dus pass è l’alternativa tar la pendiculara da Cassons ch’è vegnida stgarpada giu. Dals custs totals da 80 milliuns francs surpiglia la vischnanca 20. Ulteriurs 20 milliuns duai pajar l’Arena Alva e 40 milliuns duain vegnir d’emprests da la bancas.
Tant il president communal Adrian Steiger, sco er Arno Krucker da l'Uniun Pro Cassons e Reto Gurtner da l'Arena Alva èn cuntents da la decisiun dals da Flem – i saja in di per guardar vinavant, i sa tractia dad ina valita per las proximas generaziuns:
Uss po l'Arena Alva cuntinuar cun la planisaziun
Il CEO da l'Arena Alva, Reto Gurtner è fitg cuntent ch'il suveran ha uss – suenter 12 onns e 15 differents projects preschentads – ditg GEA al project per la pendiculara sin ils Cugns.
Cun il sustegn dal pievel en questa chaussa possia l'Arena Alva uss cuntinuar cun la planisaziun da la pendiculara. Sche tut va bain duai l'emprima etappa esser finida il 2022:
Avant che l'Arena Alva possia cumenzar cun las lavurs da construcziun stoppia il suveran da Flem dentant anc approvar en ina ulteriura votaziun il plan directiv. Sch'i avess da dar qua in na lura vegniss tenor Reto Gurtner il plan b en acziun: La pendiculara vegniss lura construida davent dal restaurant da Nagens empè davent da Flem.
Per la segunda etappa mancan anc intginas lubientschas, perquai che la sutgera passa sur il vitg or. Perquai duai lezza etappa vegnir realisada fin il 2024.
RR Votaziuns 11:00+


text:
trumpada per trun/rabius
Egl emprem derbi romontsch da questa sesiun vegn l’equipa da casa pauc surprendent meglier a frida l’entschatta dalla partida cun il plaz pign a Tinizong. Suenter entginas minutas anflan ils hosps da Trun/Rabius denton meglier ella partida ed entscheivan a controllar il giug. La megliera caschun munchenta Gianin Derungs per pauc. Ei resta denton tier il 0:0 las empremas 45 minutas. Suenter pausa anfla il CB Surses anavos ella partida e va ella 51. minuta en avantatg entras Julian Jenal. Ina curiosa e zun dispiteivla situaziun meina tier il 2:0 per Surses. In giugadur da Surses blochescha in giugadur da Trun/Rabius e dat aschia liber la via ad in collega d’equipa per dar il pass ella da sedisch a Manuel Simone nua che lez sto mo stuschar il bal ella reit. Interessantamein survegn quei giugadur che ha bloccau il giugadur da Trun/Rabius uss la carta melna; cun auters plaids tanghescha igl arbiter quella situaziun avon il gol pia sco foul – il gol lai el tuttina valer. Quei meina capeivlamein a grondas protestas tier l’equipa dalla Cadi. Mo tut il reclamar gida nuot – il gol vala.
Las davosas secundas vegn il CBTR aunc da scursanir entras Patrizio Decurtins suenter in penalti dispiteivel. La decisiun digl arbiter freda fetg suenter ina cumpensaziun dil sbagl tier il 2:0. Mo il gol vegn naturalmein memia tard, aschia ch’ils treis puncts restan a Surses. Per Surses segir in grond success e per Trun/Rabius ina gronda trumpada.
informaziuns: ligia – gruppa 1; CB Surses - CB Trun/Rabius 2:1 (0:0); Plaza d’ava, Tinizong – 70 aspectaturAs
gols: 51. Julian Jenal 1:0, 78. Manuel Simone 2:0, 92. Patrizio Decurtins 2:1
Trun/Rabius: Mauricio Cathomas; Damian Schmed, Livio Janka, Ramon Orlik, Sandro Orlik; Clau Berther (61. Robin Monn), Mathias Flepp, Denis Monn (69. Beat Cadruvi), Orlando Monn (44. Salvatore Stagliano); Gianin Derungs (80. Denis Monn), Patrizio Decurtins
Surses: Niclo Devonas; Gianluca Augustin, Robin Demarmels, Nino Farrér, Linard Augustin; Corsin Carisch, Enrico Carisch, Mauro Simonet, Adriano Simone; Manuel Simonet, Julian Jenal
remarcas: Trun/Rabius senza Remo Alig, Silvan Muoth, Daniel Pfister, Mirco Pfister


text:
L'anteriur cusseglier naziunal grischun Jossias Gasser sa retira dal Cussegl grond sin la proxima sessiun, il favrer. Sco quai che sia Partida verd-liberala communitgescha, restia Gasser vinavant activ en la partida.
Josias Gasser
L'interprendider Josias Gasser è dapi il 2010 en il Cussegl grond dal chantun Grischun.
Dal december 2011 fin november 2015 è Gasser er stà cusseglier naziunal ed ha là fatg part da la Cumissiun da traffic e telecommunicaziun.
En l'avegnir veglia il politicher ed interprendider da 68 onns sa concentrar pli fitg sin projects professiunals e privats. La Partida verd-liberala perda cunquai in da ses trais sezs en il Cussegl grond. Tgi che surpiglia ses sez en il Cussegl grond n'è anc betg cler. Jossias Gasser è stà il cun-fundatur dals verd-liberals grischuns e l'emprim represchentant da la partida grischuna a Berna.
Ferm preschent en la politica grischuna:


text:
Language is selected by the extension of the file. See the list of supported languages to know the extension of your language.
Given a list consists of words "Fizz", "Buzz" and "FizzBuzz".
Find the shortest contiguous sequence of numbers that produces that list.
Print its first and last number (smallest when multiple sequences exist), or nothing if no sequence produces that list.
exec is denied
now post-mortem time, all source codes will be revealed
Fizz Buzz Fizz Buzz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Buzz Fizz Buzz Fizz Fizz Fizz Fizz Buzz
3 3 5 5 9 10 5 6 3 6 6 9 6 10
Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Fizz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz FizzBuzz Buzz Fizz Fizz Buzz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz FizzBuzz Buzz FizzBuzz Fizz FizzBuzz Buzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Buzz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz FizzBuzz Fizz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz FizzBuzz Buzz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Buzz FizzBuzz FizzBuzz FizzBuzz FizzBuzz Buzz FizzBuzz Buzz Buzz Buzz FizzBuzz Fizz Fizz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz FizzBuzz FizzBuzz Fizz FizzBuzz FizzBuzz FizzBuzz FizzBuzz Fizz Fizz FizzBuzz Buzz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Buzz FizzBuzz Buzz FizzBuzz FizzBuzz FizzBuzz Fizz Fizz Fizz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Buzz Buzz Fizz Buzz Fizz Buzz Buzz Buzz Buzz FizzBuzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz Buzz Buzz Buzz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Buzz Fizz Fizz FizzBuzz Fizz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz FizzBuzz FizzBuzz Buzz FizzBuzz Buzz Fizz Buzz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz Fizz Fizz Buzz Fizz FizzBuzz Fizz Buzz
9 72 3 3 3 12 3 45 6 10 5 6 3 96 12 102 12 15 5 5 3 93 15 177 3 27 5 33 9 115 9 48 9 87 15 18 9 30 9 180 6 9 15 15 9 135 12 18 12 96 10 15 3 55 10 85 3 33 9 150 9 120 12 42 3 6 9 10 12 72 15 30 5 9 9 55 10 65 6 12 15 66 15 45 12 162 15 20
return to the top page


text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
Preparaziun
- organisar transports, planisar rutas e giuditgar con ditg ch'i dovra da chargiar e stgargiar la rauba
- controllar ils documents dal transport, p.ex. adressas, termins e paisa da la rauba
- examinar il stadi dal vehichel, sco las rodas, ils frains e la glisch e controllar sch'igl ha avunda carburant en il tanc
- chargiar il vehichel gulivamain ed uschia ch'i fa senn
- enconuscher e resguardar las prescripziuns da segirezza, segirar la chargia, p.ex. cun tschintas, bastuns da fier u raits
Transport e furniziun da la rauba
- ir cun il vehichel al lieu da furniziun e resguardar latiers las cundiziuns dal traffic (traffic, aura), duvrar apparats electronics sco il planisader da rutas ed il registratur da viadis
- stgargiar la rauba tar la clientella e controllar schebain tut è en urden
- reglar las formalitads, sco p.ex. surdar il scrit da furniziun ed al laschar suttascriver da la clientella
- resguardar las prescripziuns davart la segirezza da la lavur sco er davart la protecziun da l’ambient ed er enconuscher las prescripziuns en las tiaras en las qualas la rauba vegn transportada
Mantegniment dals vehichel
- nettegiar ils vehichel endadens ed ordador
- far controllas (p.ex. electrotecnica, pressiun dals pneus u glisch) e remplazzar tocca defecta
- far pitschnas reparaturas vid ils vehichels
- mantegnair guaffens e meds d'agid
- dismetter il rument a moda adattada a l'ambient
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 23-8-2012 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da transport
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- manar tras transports
- segirar il mantegniment, garantir la segirezza e la protecziun da l’ambient
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas: p.ex. curs da basa ADR/SDR, ECO e curs da segirezza da charrar, examen da plunader
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Permiss d’emprender dad ir cun auto
Cun 17 onns survegnan ils emprendists il permiss d’emprender dad ir cun auto en las categorias B, C e CE. Els vegnan accumpagnads dal scolast sin ils viadis. Suenter l’examen dad ir cun auto reussì mainan els tras incumbensas da transport a moda autonoma.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "spezialist / spezialista da transport AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- temp da scola obligatoric terminà
- premissa per ina furmaziun è la vegliadetgna minimala da 16 onns (di da referenza: 30 da november dal 1. onn d'emprendissadi).
Pretensiuns
- enclegientscha tecnica
- inschign manual
- abilitad da metter avant chaussas a moda objectiva
- capacitad da giuditgar e da decider
- autonomia
- plaschair da contact
- talent d’organisaziun
- discreziun
- flexibilitad pertutgant temp da lavur
- fidadadad
- bun dun d’observaziun
- senn per responsabladad
- buna sanadad e fitness corporala (attestat dal medi da confidenza è necessari)
- abilitad da supportar squitsch psichic
- plaschair dad esser en viadi
- abilitad da lavurar en ina gruppa
- visita medicala tar in medi da confidenza tenor las directivas da l’admissiun al traffic
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas dal Schweizerischer Nutzfahrzeugverband ASTAG
Spezialisaziun
incumbensas en il traffic regiunal u sco manischunz / manischunza d’autobus sco er camiunist / camiunista da camiuns tractor, tancs e transports spezials per ruments spezials resp. rauba privlusa
Scolast / scolasta d’ir cun auto
per autos, camiuns u motos
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: spezialist / spezialista da pneus, manischunz / manischunza d’autobus, guid / guida da viadi, disponent / disponenta transport e logistica euv.
Examen professiunal superiur (EPS)
p.ex. manader / manadra da gestiun dipl. transport e logistica
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en tecnica d’automobils e vehichels, Bachelor of Science (SAS) en sistems da traffic, CAS Management transport & logistica (HSLU) euv. Tut tenor scola auta spezialisada valan differentas cundiziuns d'admissiun.
Cundiziuns da lavur
Spezialists e spezialistas da transport lavuran en interpresas industrialas, interpresas da transport ed industria. Malgrà la gronda libertad ch’els han en lur professiun portan els blera responsabladad per ils utilisaders da las vias, per lur clientella, l'ambient e la rauba ch'els transportan.
Il temp da lavur po esser malregulà e sa drizza a las directivas legalas e dal manaschi. Durant ils viadis a l’exteriur èsi er pussaivel ch’els stattan davent da chasa durant intgins dis.
Cun experientscha professiunala correspundenta e furmaziun supplementara pon els surpigliar funcziuns sco schef / scheffa dal parc da vehichels e schef / scheffa da la garascha u lavurar sco manischunz / manischunza d’autobus u manischunz / manischunza da bus en il traffic public u privat. En gronds manaschis pon els er surprender funcziuns organisatoricas, sco per exempel sco schef / scheffa da transport u sco disponent / disponenta da transport u sco manader / manadra da partiziun u dad in entir manaschi.
Ulteriuras infurmaziuns
ASTAG Schweiz. Nutzfahrzeugverband
Wölflistr. 5
3006 Bern
URL: www.profis-on-tour.ch


text:
Crititgà vegn tranter auter il pitschen interess da l’Indonesia da s’engaschar per standards ecologics e socials. Mintg'onn vegnian runcads radund in milliun hectaras per monoculturas d'ieli da palmas. Questa surfatscha d'in «desert verd» munta tia oz passa 17 milliuns hectaras - quatter giadas la surfatscha da la Svizra e prest 10% da la surfatscha dal pajais da l'Indonesia. Plinavant teman agriculturs che products indigens vegnan entras la cunvegna anc pli fitg sut squitsch.
Il parlament aveva approvà la cunvegna il december. Il referendum, ch’è vegnì lantschà dal sindicat Uniterre, vegn sustegnì da 50 organisaziuns.


text:
En la Siria han l'armada siriana e milissas alliadas conquistà terren en il nord da la citad Aleppo. Tranter auter saja uss in champ da fugitivs sut la controlla da las truppas sirianas. Quai annunzian tant l'armada sco er represchentants dals rebels. Avant avevan aviuns da cumbat puspè fatg grevas attatgas sin quels quartiers d'Aleppo ch'èn en ils mauns dals rebels.
Dapi la fin da l'armistizi èn mortas almain 180 persunas
Gia en venderdi èn tenor indicaziuns da la protecziun civila locala vegnidas mazzadas almain 100 persunas. Il post d’observaziun sirian per ils dretgs umans discurra da 47. L'agentura da pressa tudestga DPA citescha il post en rapportond che dapi la fin da l'armistizi in glindesdi sajan mortas pli che 180 persunas - da quai almain 26 uffants.
Offensiva per conquistar Aleppo
L’armada siriana aveva annunzià ils bumbardaments sco part dad in’offensiva sin la citad dad Aleppo che vegnia a vegnir sustegnida era da truppas sin il fund. La finamira da l’armada siriana saja da reconquistar aifer in'emna l’entira citad dals rebels, citescha l'agentura Reuters ad in commandant dad ina gruppa alliada cun l'armada siriana.
Pli che 250'000 persunas vivan anc en l'ost dad Aleppo
L'armada siriana vegn sustegnida da la Russia. Sco quai che rebels raquintan hajan per gronda part jets russ bumbardà ils quartiers dad Aleppo ch'èn en ils mauns dals rebels. En l'ost da la citad vivan anc adina pli che 250'000 persunas.
In armistizi da set dis n’era betg vegnì prolungà glindesdi passà. La Russia ed il Stadis Unids che sustegnan partidas differentas en la guerracivila n’han anc betg sa savì metter d’accord davart in proxim armistizi.
RR novitads 12:00


text:
Lavurs
Chalgers exequeschan tut ils pass da lavur per producir chalzers sin mesira. Els fabritgeschan era chalzers da confecziun e chalzers spezials. Perquai che la dumonda per chalzers producids a maun è pitschna, s'occupan chalgers oravant tut cun reparaturas e correcturas ortopedicas pitschnas.
Chalgeras fan la differenza tranter reparaturas da la sola e dal nutigl. Tar las reparaturas da las solas remplazzan ellas per exempel ils pizs dals chalzers, midan solas e tatgs u monteschan paraglischnaders. Reparaturas dal nutigl pertutgan il tgirom dal nutigl, pia la part sura dal chalzer. Chalgeras remplazzan per exempel anzas e serranetgas, applitgeschan futterals egl intern u cusan da nov las cusadiras vedras.
Per clientella cun chalzers ortopedics fan ils chalgers pitschnas correcturas ortopedicas vi dal chalzer. Els auzan ils tatgs e las solas per gulivar las differentas lunghezzas da las chommas u per curreger posiziuns falladas dal corp, els pulstreschan smatgadas u monteschan agids per rudlar giu il pe. Per questas lavurs dovran els enconuschientschas en l'anatomia e la patologia.
En il lavuratori lavuran chalgeras cun materials sco tgirom, gumma, materias sinteticas, collas, textilias, corc e.u.v. Ellas dovran quests materials senza sfarlattar ed als magasineschan a moda professiunala.
Per las differentas lavurs da tagliar, collar, glimar e cuser elegian ellas tecnicas, maschinas e guaffens adattads. Tar lur guaffens tutgan il martè da chalgers, forschs da tgirom, zangas da morder, molas, siblas e raspas. Ultra da quai dovran ellas utensils sco apparats da rebatter, maschinas da mular, maschinas da cuser u apparats da schlargiar. Ellas mantegnan lur guaffens e fan pitschnas reparaturas vi da las maschinas.
Chalgers cusseglian lur clientella areguard reparaturas adattas e la tgira dals chalzers e vendan en lur negozi products supplementars sco curegias e products da nettegiar.
Els tegnan net lur plaz da lavur e resguardan las prescripziuns per proteger l'ambient e la sanadad e per la segirezza da lavur.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dal 1-10-2010 (versiun dals 15-10-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En lavuratoris da chalgers u en lavuratoris da chalgers ortopedics
Furmaziun en scola
1 di l'emna a la scola professiunala spezialisada a Zofingen
Roms professiunals
- artisanadi e tecnologia
- cussegliaziun da clientella
- segirezza da lavur
- protecziun da la sanadad e da l'ambient
- tenuta da valurs
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "chalger / chalgera AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun pretensiuns mesaunas u autas
Pretensiuns
- inschign manual
- bun sentiment per materials
- sentiment per furmas e colurs
- moda da lavurar exacta
- buna demananza
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas e da l'Associaziun Pe e chalzer
Furmaziun da basa scursanida
chalger / chalgera d'ortopedia AFQ (access al terz onn da la furmaziun da basa)
Examen professiunal superiur (EPS)
maister chalger d'ortopedia / maistra chalgera d'ortopedia (via emprendissadi supplementar da chalger / chalgera d’ortopedia AFQ)
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en champs parentads, p.ex. Bachelor of Arts (SAS) en design da products ed en design industrial
Cundiziuns da lavur
Chalgeras e chalgers lavuran oravant tut en lavuratoris da chalgers u en lavuratoris da chalgers ortopedics, en manaschis da reparatura da chalzers u en l'industria da chalzers.
Ulteriuras infurmaziuns
Associaziun pe e chalzer SSOMV
Tribschenstrasse 7
Chascha postala 3065
6002 Lucerna
Tel: +41 41 368 58 09
URL: www.fussundschuh.ch
Revista professiunala:
"Fuss & Schuh"


text:
Strada dl lat
La Strada dl lat (dal latin Via Lactea) é la galassia pro chëra che al alda le sistem dl sorëdl.
Al é deplü mic y liëndes en cunt dla nasciüda dla Strada dl lat, danter chisc le lat che la dea Era ti dá a Heracles ti mic dla Grecia, le Gange dl cil tla tradiziun dl’India, Democrit y i astronoms dl’Arabia che la conscidrâ na strada de stëres. Ara é gnüda reconesciüda te süa forma reala da Galileo Galilei y plü tert da filosofs y studiá sciöche Immanuel Kant, William Herschel y Lord Rosse.


text:
Magòtt
Artìcol in dialët piaṡintëin
Magòtt a l’é un suarnum tradisiunäl ca i piaṡintëin i g' dan a ché lur ch' i stan apena a nord dal Po e pö ad tüt ai ludṡan dal Basso Lodigiano. Ad solit a s' crëda ca cun cul num ché a s' ia tudìva in gìr parchè, par via d'la puërtä, i mangiävan admè la pulëinta, ca la g' fäva vegn al gòṡ in sal còl (al magòtt), una malatia c' la vegna par mancansa ad iodio in d' l'alimentasion. A dì la vritä, l'alimentasion di ludṡan a l'era mia bota diversa da cula di piaṡintëin, e al suarnum al vegna da "magunëin", l'organ ca gh'é dëintar la gula dil galëini (e di uṡéi in generäl). A völ dì ca i ludṡan i en gint c' la väl gnint, tant cmé s' i fisan i scärt ad la galëina.
Par rispondag, i ludṡan i g'han sëimpar dit pesgat da l'ostrega ai piaṡintëin, par dì ca i en d' la gintäia e di delinquëint.


text:
Abigliament
Abigliament a l'è 'na ròbba putost che 'n tessuu faa per quattà-sòtta tòcch del còrp uman. I omen a hinn i unegh animai che tegnen-adòss di vestii, e squas tucc i persònn se vesten.
El còrp el pò vess quattaa cont ona camisa, i brasc cont i manigh, i gamb cont di calzon putost che cont ona sòcca, i man cont di guant e i pè cont di scarp. In quand el fà fregg, i persònn se vesten pesant cont i paltò e i capej.
L'abigliament el protegg el còrp uman dal cald del sô e di temperadur alt in di paes tropegai. I vestii comè paltò de lana e i strivaj tegnen el còrp al cald in dove i temperadur a hinn fregg comè ('me al pòlo nòrd). El se pò, donca, dì che l'abigliament el protegg i gent da dann per el soeu còrp.
L'abigliament a l'è anca tegnii-adòss comè decorazzion, per la mòda. I persònn de cultur divers se vesten cont vestii divers e a gh'hann idej e costumm desferenziaa resguard a che tipo de vestii mettes-sù. Per tant persònn l'abigliament a l'è comè on "simbol de staa" perchè ajuta a fà vedè ai alter comè che vun a l'è. De spess, l'abigliament a l'è ona forma de autoespression. I òmen-faa in divers situazzion sociai putost che de lavô presenten divers maner de fass vedè mersì al vestii che gh'hann-adòss. Spess i gent semplicement vann-adree a la mòda pussee popolara inscì e se adatten a lee. Donca, l'abigliament a l'è minga domà ona mezz che 'l protegg el nòster còrp.


text:
L'onn passà han ils organs da controlla chantunals annunzià passa 13'000 cas da suspect da lavur secreta. Quai èn 12% damain che l'onn avant. Tenor il secretariat da stadi SECO na saja quai però betg in indizi che la lavur secreta prendia giu. Ils chantuns han examinà 170'000 persunas e passa 44'000 interpresas, sch'ellas sa tegnian vi da las cundiziuns da paja e lavur. Tar quellas controllas han las cumissiuns tripartidas chantunalas dentant constatà ch'il dumber da pajas memia bassas è creschì da 11 sin 13%.
Per l'uniun tetgala da sindicats, TravailSuisse, mussa il rapport che las mesiras flancantas sajan in instrument effectiv. El fa attent che questas na dastgian betg vegnir unfridas en il poker davart ina nova cunvegna cun l'UE.
RR novitads 14:00


text:
La davosa stagiun è stada difficila per il Club da hockey da Tavau. Betg mo sin livel sportiv, il HCD aveva pers la seria dals pre playoff encunter Berna, dentant surtut era sin livel finanzial. Pervia da la pandemia da corona ed il scumond da fans en las hallas da glatsch, ha il HCD stuì dar la pli gronda part dal champiunadi senza fans. L’absenza dals amis da hockey en las hallas da glatsch ha procurà per ina gronda fora en la cassa dal HCD. L’equipa grischuna ha fatg la stagiun passada in deficit da radund 3,8 milliuns francs. Per cuvrir quel deficit ha il HCD stuì prender si in credit da quel import. Tenor il maina gestiun dal HCD, Marc Gianola, vul l’equipa pajar enavos quai credit aifer da trais onns.
In milliun pli pauc per il cader dal HCD
Il grond baccun da las mesiras per pajar enavos il credit va sin l’equipa sezza. Il schef da sport ha in milliun francs pli pauc a disposiziun per metter ensemen sia equipa. Vitiers vegn il fatg ch'ina buna part dals fans desista da las reducziuns ch'il HCD aveva empermess cun la cumpra da cartas da stagiun. E lura survegn il HCD anc daners dal chantun Grischun. Uschia vess quai da grategiar da restituir il credit aifer da trais onns.
Dumandar ils acziunaris per daners, ultima ratio
Sco davosa mesira per restituir il credit ponderescha il HCD da dumandar las acziunarias ed ils acziunaris per in augment dal chapital d’aczias dal Club da hockey da Tavau. La davosa giada ch'il HCD ha fat quai era avant sis onns, suenter il titel da champiun svizzer l’onn 2015.


text:
Suenter ina zaia emprima mesadad manava il FCB cun 1:0, grazia ad in gol da Marek Suchy en la 45avla minuta. Lura ha Basilea mussà dapli e la finala gudagnà cun 4:1, tras trais gols aifer 12 minutas da Renato Steffen, Seydou Dumbia e Michael Lang. Il gol d’onur per Lugano ha Lorenzo Rosetti sajettà.
YB senza remischun
En il segund gieu da la sonda battan ils Young Boys Losanna aut cun 7:2. L’emprim gol sajetta YB gia en la segunda minuta. E cura che Losanna vegn da sajettar ses emprim gol en la 39avla minuta, na perdan ils Bernais betg il fil e domineschan era la segunda mesadad.
Il FCB ha gia 15 puncts
En la tabella è il FCB cun il maximum da puncts a la testa, ils Young Boys sco segunds han gia in retard da 6 puncts.
RR novitads 06:00