text:
Québec (pruinsa e nasiù)
Ol Québec (Quebec in Ingles; Kupek in Cree; Kupaik in Inuit), suernominàt la Belle Provincie, l’è öna pruinsa e dal 2006 pò öna nasiù francòfuna del Canada.
Cuntegnüü
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Québec l’se tróa 'n del tòch a matina (èst) del Canada sö i rie de ‘l Atlàntech e l’ cunfina co i Stacc Ünìcc a mesdé (sud) e co i ótre pruinse canadése del New Brunswick a matina (èst), de Terranova a mut (nòrt) e de 'l Ontario a sira (òvest).
Ol Québec l’è quase töt pianegiànt e ‘l tòch piö a mesdé l’è caraterişàt da la al del fiöm San Lorèns che l’ se slarga fò a fà ü estüare pròpe grant. L’è pròpe sö i rie del fiöm che la stà la gran part de la popolasiù quebecuasa e che i se tróa i sità piö ‘mportànte: la capitàl Qubéc e la gran sità de Montreal.
Ol Québec l’è la pruinsa piö granda del Canada e la segónda per popolasiù (piö o méno sèt miliù de persune) dòpo 'l Ontario e i abitàncc del Québec i è ciamàcc Québécois i òmegn e Québécoise i fómne.
La lèngua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In del Québec se parla per lo piö 'l Fransés e la lèngua üficiàla l’è pròpe e dóma ‘l Fransés, desà che ‘n Québec ‘l Inglés l’è mia lèngua üficiala; ol Québec de fati l’è l’ünica pruinsa del Canada che la recognòs mia 'l Inglés come sò lèngua üficiala.
- In Québec i stà però pò piö de mès miliù de persune che i gh’à come lèngua màder 'l Inglés e i è ciamàcc Anglo-quebecoise.
- I gh’è po’ sirca 160 méla persune che i parla amò i lèngue di nativi.
Ol Francés del Québec l’è stai portàt dai imigràcc fransès riàcc in Québec in di sècoi XVI – XVIII e che i vegnìa per lo piö da i tère a mut – sira (nòrt -est) de la Fransa, perciò ol Francés del Québec l'è basàt er lo piö sö di patois d’oil, sura de töt normand, picard, poitevin e saintongeais.
La stòria: da la preistòria a la Nouvelle France[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Québec l’éra abitàt şamò 2000 agn prima de Crést e sömèa che i prim esploradùr riàcc in Québec da l’Eüròpa i sìes istàcc i Vichinghi, po’ fòrse i è riacc pò i Normani, ma de sìgùr gh’è che in del 1524 Gioàn da Verrazano ‘ntàt che l’ sircàa tra la Florida e Terranova öna via che l’ la menès ‘nfina al Pacìfech l’è menimà finìt in del estüare del San Lorèns e l’à scuprìt ol Québec che la söbet ciamàt Nouvelle France che l' völ dì Nöa Fransa.
Ol Jacques Cartier, che l’ rìa ‘n del 1534, l’è ‘l prim esploradùr di tère del Québec e a chèl època abitade da popolasiù ‘ndigene come i Inuit, Irochés (Mohawks), Innus, Cris, Algonchì, Atikamekw, Mi'kmaq, Ürù-Wendat, Abenaki, Malécites e Naskapi.
Ol Cartier l'à esploràt la al del fiöm San Lorèns in del 1535, ma la prima colonia l' stacia fundada dóma ‘n del 1540.
A chèl època col nòm de Canadà se intènt dóma la al fiöm San Lorèns e da lé i Fransés i rierà fina al Mar di Caraibi, desà che i conquisterà öna fèta de tèra 'n del mès di Stacc Ünìcc per lo piö la al del Misisipi, che le rierà şó fina a la Lüisiana e a New Orleans. La Nouvelle France l'éra facia dal Québec, da l'Acadia e da la al del Misisipi.
La storia: ol Québec sóta i 'nglés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Québec l'è restàt fransés ‘nfina al 1763, quando a la fì de la Guèra di Sèt Agn l'è pasàt a i Inglès: co la Proclamation royale del 1763 i ‘nglés i à stabilìt che ‘n Québec la religiù üficiala l’éra dóma chèla Protestànt e i pòscc statài i spetàa dóma a i protestàncc.
I à però döşìt a la svèlta ricognòs, col Acte de Québec, la lèngua fransésa e la religiù catòlega in del 1774 per pura che i Québecuas i ciapès a fà di riòlte compàgn di colòni di 13 colònie americane che i sarès prèsto dientàcc i Stacc Ünìcc.
Dòpo che i è nasìcc i Stacc Ünìcc i colòni 'nglés che i völia restà fedéi a la Gran Bretagna i s’è rifügiàcc a sira del Québec e l'è nasìt isé l' Ólt Canada (adès Ontario) e ‘l Québec l’è dientàt ol Bas Canada. L’è nasida isé la distinsiù tra ü Canada ‘nglés e ü Canada fransés, legalişàda col Costitutional Act del 1791.
Ol Costitutional Act però l’à mia portàt la democrasia e la parità tra Inglés e Fransés, tat che ‘n del 1834 ol Parti Patriote l’à presentàt a i istitusiù britàneghe ü docümènt con 92 richièste per rià a igà ü Gouvernement Responsable, cioè ü goèrno che l’ pödès fà desperlü i legi e catà fò i ministri per ol Bas Canada, menimà de ès sèmper töt in di mà del goernadùr inglés.
I canadés - fransés i lamenta pò che l’éra malfà per lur riaga a ciapà di tòch de tèra in di nöf teritòre che de manimà i vegnia conquistàcc a sira (est).
In del 1835 l'è riàt ol Lord Gosford per tratà con chèi del Parti Patriote che i èra facc i richièste, ma dòpo che Londra la s'è refüda ach adóma de considerà i 92 richièste, l'è s-ciopada fò riolusiù guidada dal Louis-Joseph Papineau. Pò i canadés – inglés de ‘l Ólt Canada i se ribelàcc a i ‘nglés e i éra güidàcc dal William Mackenzie, ma i dò riòlte i è però stace schisade da i Inglés.
L’è da chèl momènt ché che i canadés - fransés i taca a emigrà in di Stacc Ünìcc tat che in del sécol XIX piö de ü miliù de canadés - fransés i è ‘ndàcc in di Stacc Ünìcc.
Da Londra l’ ria alura ‘l Lord Durham per fà ön inchièsta che la porterà al famùs rapòrt Durham, ‘ndóe se sögeria de asimilà i Francés e per fal gh’éra de mèt ‘nsèma i dù Canada, chèl inglés e chèl francés.
In del rapòrt Durham se lès ach che i Canadés fransés i èra ü pòpol inferiùr, sènsa stòria e sènsa cültüra.
Isè ‘n del 1840 Londra l’à otàt l’Act of Union che l’ à decidìt de mèt insèma i dù Canada con ü parlamét adóma, 'ndóe che i Canadés inglés e i Canadés fransés i gh’avrès üt l’istès nömer de depütàcc, ach se la popolasiù franséşa l’éra de piö de chèla ‘ngléşa.
Pròpe ‘n chi agn lè i ‘nglès i à tacàt a ciamàs Canadès e i Fransès, che i s’è fàa ciamà dóma Canadés da piö de 200 agn, per mia ès confondìcc, i à tacàt a fas ciamà Canadès fransés.
In del 1849 l’è nasìt ‘l prim goèrno responsàbel, ma uramai i Canadès fransés i éra de méno de chèi ‘nglés: ol goèrno responsàbel per lo mèno l’à però permetìt de mantègn la calma tra i dò anime del Canada e dal 1864 s’è tacàt a parlà d'öna üniù federala che la gh'è söbet piaşida a Londra.
La storia: la Confederasiù Canadéşa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Isé, co l’Acte de l’Amérique du Nord britannique, s’è creàt öna confederasiù canadeşa che l’è stacia proclamada ol prim de löi del 1867: a i dò Canada, che i à cambiàt nòm, dezà che ‘l Bas l’è dientàt ol Québec e l’ Vólt l’è dientàt ‘l Ontario, i s'è tacàcc ‘nsèma pò 'l Nöf Brunswick e la Nöa Scosia.
La creasiù d'ü Stat Québecuas, ach se pruinsàl, l'à permetìt a i Canadès fransés de riaga a perdès mia 'n del nömer sèmper piö grant di Canadès Inglés, desà che 'n del Québec i gh'è riàcc a conservà la magiuransa e a goernàs alméno 'mpó desperlùr, ach se i éra sèmper sóta ü goèrno sentràl bèl fórt.
La lège costitusiunàla del 1867 l’à confermàt i dispozisiù che i permètia de ricognòs ol caràter particolàr e diferènt del Québec, de fati la ricognusìt ol Code civil du Québec, ol Còdes sivìl del Québec, l’à permetìt de dovrà ‘l Fransés in del Parlamènt e in di tribünài del Québec.
In del 1931 ol Canada l’è dientàt indipendènt dòpo che ‘l Règn Ünìt, co l’Statüt de Westminster, l’à fai nas ol Commonwealth.
Apéna l’è s-ciopàda fò la crisi del Utùer 1970, ol goèrno federàl l’à proclamàt la lège marsiàl e l’à tacàt a mèt ‘n galéra la zèt sènsa
La Gendarmerie royale du Canada (GRC) l’à trafegàt in manéra mia legàl cóntra i ‘ndipendentìst canadés cóme l’è pò stacc stabilìt da la Comisiù Keable.
In del 1976 l’è ‘ndàcc al potèr ol prim goèrno secesiunìsta güidàt dal René Lévesque che ‘n del 1980 l’ ghe riàt a tirà ‘n pé ol prim referèndum per l’indipendènsa del Québec
In del 1982 ol Québec l’à refüdàt la nöa Costitusiù Canadéza.
In del şögn del 1995 ol BQ, ol Parti Québécois, e l'Asiù Democratéga del Québec i à portàcc inàcc ü referendum per l'indipendènsa del Québec. Al referendum ol NO l’à enşìt dóma per ol 0,8% (50,4%) piö o méno 45.000 vóti.
In del 2006 ol goèrno sentràl canadés l’à döşìt ricognòs ol status de nasiù al Québec e i sostenitùr de l’indipendènsa i à prometìt che i turnerà a domandà ün óter referendum. E s'è pò saìt che fòrse in del referèndum del 1995 ghe sarès istài dét di imbroiàde fàcie da la Option Canada, öna spéce de organizasiù mèsa clandestìna del goèrno federàl
La bandéra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La bandèra üficiala del Québec, suernominada le Fleurdelisé, l’à gh’à öna crus d’arşènt (che la diènta bianca sö la stòfa) sö ü fónt blö; sö töcc i quàter quarcc blö gh’è sö ü fiurdalìs d’arşènt, che l'è 'l sìmbol de la Nuovelle France.
La crus d’arşènt la stà a significà ü paìs catòlech e l’è ü sìmbol che l’nas in del mèdioéf, menimà ‘l colùr blö, a parti dal an méla, l’ regórda la Fransa.
La bandèra l’è stacia istitusiunalişada dal goèrno de Maurice Duplessis, ol 21 de şenér 1948.
I óter sìmboi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol motto del Québec l’è Je me souviens che l’ völ dì me regórde.
Ol Québec l’ gh’à mia ün ino üficiàl, ma se considera Gens du pays di Gilles Vigneault come ino e de spès l’è sunàt sura de töt dai ‘ndipendentìst.


c: text/html

text:
Cherdadùra
La cherdadùra l'è cla manóvra 'd pulidùra, 'd deśgumbiadùra e 'd mìsa in drìta dal fibri têsil, ch'a s cumpìs prìma 'd andèr-i a filèr. Al só nòm al deśvìn dala pianta dal chèrd, perchè in dal pasê i lanaiōl i druèven i só fior sichê, pin ed tant e-spèin tut in cla diresiòun, per deśgumbièr e drisèr el fibri dla lana.
La cherdadùra tradisiunèla
Prìma ch'a gnìs l'industrialiśasiòun, la cherdadùra la s fèva a màṅ cui cardàs, na còpia 'd spasèti piati ch'i deśgumbièven, da mèś ai só ciòld el fibri grèśi, petnènd-i.
La cherdadùra industrièla
Cun l'invensiòun dal 1760 ed Lewis Paul dal machinàri per cardèr in manéra industriêl, al prosedimèint per 'rivèr ala produsiòun dal stupèin tèsil, premèsa p'r avér-'gh al filê, 'l è dvintè 'n avtomatìśem tùt pugê in sìm'a di rùl ch'i prìlen, e che tulènd ség la fibra, i la deśgumbìen, fènd-la girèr anca stremnèda da mèś a di piulèin, ch'i van da na finèsa piò urdinària in sù sù fin a dal finèsi superiōr, infin a la destacadùra di naster cardê e ala produsiòun di stupèin.
Colegamèint estèren
- (IT) La cherdadùra in dal Dizionario Italiano online Hoepli
- (IT) Alfabét tèsil - Archìvi Tèsil dal Bieléś
- (EN) Hoke, Alexa and Terry Brandt. "Through the Wool Cards", Bittersweet Vlùm II, Nr. 4, Istê dal 1975.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Marcus Aurelius Probus
El March Aureli Pròbo (Marcus Aurelius Probus in Latin; Sirmi, 19 agost 232 - Sirmi, settember/ottober 282) l'è staa on imperador roman.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è diventaa tribun milidar a vint agn. Se cunta che con questa carega, sòtta el regn del Valerian (253-260), duranta ona guerra cont i Sarmata Iazigg, el sia andaa oltra el Danubi e l'abbia faa on mugg de azion valoros. Dòpo la mòrt de l'imperador Tacit (276), l'imperador l'è staa el fradelaster de quest, el Florian. Ma i soldaa del Pròbo, che intrattant l'era diventaa general, hann daa a quest chì la carega de imperador. El Florian l'è andaa a combattel, ma duranta la marcia l'è staa massaa, e inscì l'unich imperador l'è staa pòppri el Pròbo.
Come alter imperador del temp, el Pròbo el vegniva de l'Illiria e l'era staa scernii de l'esercit; lù l'ha provaa cont ògni metod de salvà l'imperi de la decadenza, sia cont el combatt la corruzion sia i invasion barbaregh. Anca se l'è staa on tipich monarca assolutista, l'ha cercaa de mitigà i rappòrt cont el Senaa.
Duranta el sò regn, vari milidar hann provaa a diventà imperador al sò pòst. In del 280 el Giuli Saturnin, governador de la Siria, l'è staa nomenaa imperador di sò soldaa, ma l'è mòrt assediaa ad Apamea. In de l'istess ann,menter el Pròbo l'era in Asia, in Gallia gh'è stada la reblelion del Pròcul, ma anca lù l'è staa coppaa. Semper in del 280 el Bonos el s'è nomenaa imperador a Colònia, ma l'ha faa l'istessa fin di alter.
Con l'avè portaa ona certa pas in de l'Imperi, el Pròbo l'ha cercaa di sistema per la dura situazion econòmega. Primma de tutt l'ha deciduu de fà popolà di zòn pòcch popolaa, per avègh in futur noeuv contribudor per el fisch; poeu l'ha dii che in di period de pas, i legion gh'aveven de fà di laorà pubblich assee fadigos.
L'è stada questa scerna a portàgh la rovina: i milizzi de Sirmi, che voreven nò laorà in di palud, s'hinn giuntaa ai legion che s'eren rebellaa in Rezia in favor del March Aureli Car, e hann coppaa l'imperador, che al moment el se trovava pròpri in de la cittaa balcanega. El noeuv imperador l'è staa pròpri el Car.


text:
Tentlingen
Tentlingen (in frances: Tinterin) a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.69 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1234 abitant.
El cumün de Tentlingen al se tröva a una altitüden de 728 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Giffers, Le Mouret, Pierrafortscha, Rechthalten, Sankt Silvester, Sankt Ursen, Villarsel-sur-Marly.
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
Stat de la materia
I stat de la materia a hinn i maner che la materia la pö interagì per fa sü di fas umugeni e macruscopich. I esempi püsee cumün chì sü la Tera a hinn i solid, i liquid e i gass ma in del ünivers quel püssee cumün a l'è el plasma. Quij ch'a hinn cugnussüü e familiar de men a hinn: el plasma quark-glüon, el cundensaa de Bose-Einstein, el cundensaa fermiònich, la materia degenerada, la materia strana, i süperflüid, i süpersòlid e prubabilment anca i string-net liquids.
Solid
In del stat solid atum o mulecul a hinn ligaa bej stret intra de lur per furmà un reticul cristalin rigid o una strütüra amorfa isòtrupa (anca se minga tücc cunsideren i solid amorf di solid). I solid a hinn incumprimibil (se puden minga schiscià) e gh'hann una sua furma definida.
Liquid
In del stat liquid i mulecul a hinn ligaa intra de lur in manera debula e se poden möf. I liquid gh'hann un vulüm ma minga una sua furma definida.
Gass
In di gass i mulecul interagissen dumà in manera propi fiaca e a hinn quas indipendent in di muiment; dunca poden ucüpà tüt el volüm del sò cuntenidur. I gass a hinn cumprimibil e gh'hann minga una sua furma.


text:
Saint-Bardoux
Saint-Bardoux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Romans-sur-Isère-1, del circondàre (arrondissement) de Valence e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 577 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 10,63 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 159 méter a 'na altèsa màsima de 310 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc


text:
Auenstein
Auenstein (Gauestei in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 526 abitant e una süperfiss de 5.68 km², e al se tröva a una altitüden de 376 meter sura al livel del mar.
El cumün de Auenstein a l'è tacaa ai cumün de Biberstein, Möriken-Wildegg, Oberflachs, Rohr, Rupperswil, Thalheim, Veltheim.
L'andament storegh de la popolazion de Auenstein l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Auenstein in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
(DE)


text:
Hedera helix
Hedera helix (en bresà: ligabósch) l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Araliaceae. L'è 'na spéce uriginària dei bósch ömecc de l'Euròpa ucidentàla, centràla e meridiunàla, de l'Africa setentriunàla e de l'Asia, de l'India 'nfìna al Giapù.
L'è 'na piànta rampicànta che g'ha fòie perèni. L'è stàda de spès dopràda 'ndèla midizìna popolàr, La se rampéga dré a le ótre piànte e 'na sùla casàda la pöl rià a éser lónga 'nfìna a 50 méter.
El ligabósch l'è 'na piànta relìta e giü dei rar ezèmpe scampàcc en Europa de la flòra laurisilva de l'era tersiària.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie i è sèmpe, altèrne, scorzégne, löstre, de culùr vért scür, de 5 a 10 ghèi de larghèsa. Se pöl troà du tìpi de fòie diferèncc en la stèsa piànta: chèle dei ram che pórta mìa i fiùr, i è lobulàde; chèle dei ram che pórta fiùr envéce le g'ha poch o negót de lòbuli.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è pesègn e de culùr vért reünìcc en umbrilìne a fùrma de balunsì che se piéga zó 'nfìna a tocà tèra.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na bàca négra grànda presapóch compàgn de 'n grà de roaiòt con 2-5 granì de somésa. l'è vilinùs.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hedera helix subsp. helix
- Hedera helix forma poetarum (Nicotra) McAll. & A.Rutherf.
- Hedera helix subsp. rhizomatifera McAll.[2]


text:
Genua
Genua (Zena in Genues; Genova in Italian; Genua in Tudesch; Gênes in Frances; Gènoa in Ucitan; Genoa in Ingles) l'è la capital dl'a Ligüria. L'è la terza cità püssee indüstrializada d'Italia, la fa part del Triangul Indüstrial.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è una cità cunt una storia impurtanta con tant tradizion antich ligaa a la cultüra ad sit ad mar. L'era ancasí ciamaa la Süperba, e al dí d'incö l'è anmò vöna di püssee impurtant metropoli d'Italia. A Genua hinn nassüü un fracch de omen impurtant, cumè el Cristòfor Colomb, el Balilla, el Giusepp Mazzini, e di alter ancmò.


text:
Fulminànt
Artéccol in dialètt mudnés
I fulminànt i én di ugèt còmed per impièr dal fógh in na manéra sicura: i én di bastunsèin ed lègn, cutòun o chèrta, cun la punta pìna d'na sostànsa cla cièpa fógh a sferghèrel. Quànd un fulminànt l'è stê bèle druvê, a-s dìs cl'è scruchê.
I fulminànt ed sicurèssa i én di fulmànt ch'i s'impìen sól a sferghèrel su un lavór apòsta, che ed sòlit l'è sul fiànch dal scatlòt..
I zirèin i én di fulminànt cun al fóst ed cutòun o 'd chèrta avòlta, imbibî ed zira.
Provérbi e fàt curiós[modifica | mudéfica la surzéia]
- I fulminànt is pólen sferghèr na vòlta sól (as pól fergèr la gìnta sól na volta, zógh cun al paròli sferghèr-ferghèr)
- Al spàca i fulminànt in quàter acsè i dùren ed pió' (as dìs ed chi l'è grécc')
Al Fulminànt l'éra anch al scutmài ed Enrico Stuffler (1863-1923), un di pió importànt poéta dal dialètt mudnés.
Èter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Fulminànt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Fulminànt»


text:
Pennsylvania
La Pennsylvania a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 119.283 km² e una pupulaziun de 12.406.292 abitant.
A l'è tacaa a nord al stat de New York e al Lach Erie, al cunfin cunt el Canada, a ovest a l'Ohio, a süd a la Virginia Ucidentala, al Maryland e al Delaware, a est al New Jersey.
La capital a l'è Harrisburg (48.950 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Philadelphia (1.492.231 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Pittsburgh e Allentown.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pennsylvania al gh'ha 21 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Guèra fradda
Artéccol in dialatt bulgnais
L'è stè ciamè Guèra Fradda cla situaziån ed lît brîsa ed guèra ch'la i è stè stra dû blûc internaziunèl, ciamè par la pió Ovest (sîra), ch'la cunprandèva i Stèd Uné e i låur alleè d'la NATO) e Est (maténna), con l'Ugnån Soviêtica e i só alleè dal Pât ed Varsâvia, stra la fén d'la secånda guèra mundièl e i ûtum ân dal Novzänt (tra sé e nå 1945 - 1990).
Stäl lît al n guinténn mai na vaira guèra, parché tott e dû i avêven la bånnba atòmica pr'evitèr ed fèrs atachèr. In totta la guèra fradda i arsenèl nucleèr däl dåu superputänz i gnénn carsó sänza dsmétter fén a l'ûtma êpoca (1979 - 1989), quand i s miténn d'acôrd (accordi START) par ridûser ed brótt i arsenèl nucleèr. Int'la guèra fradda la cuntraposiziån stra la cåursa ali èrum ch'la parêva ch'an s pséss brîsa farmèr e i tentatîv frecuént ed controlèr i èrum stra USA e URSS i gnénn negoziè con i aiûd dl ONU.
Par definîr la grandazza d'la lît ed pusiziån, interès divêrs, prupagànda e aziån ed dstûrb ch'al s éren creè, send ch'i esêrcit i n s dscuntrénn prôpi, i strulghénn la parôla guèra fradda.
I én stè nezesèri äli atenziån, la diplomazî par stianchèr äl lît armè e fèr in môd ch'la n scupiéss 'na guèra chèlda, ch'la s sré slarghè e advintè pió intänsa.
La lît la gêva avair däl radîs socièl, puléttichi, ecunòmichi, filosôfichi e culturèli diferänti. Ai én stè däl viulänti guèr ed propaganda stra i blûc d'l USA e d'l URSS: l'Est ai dèva cåntra a l'Ovest parché l'éra pr'al capitalîsum, la borghesî e l'imperialîsum, ch'i mitêven int un cantån i puvrétt e al lavurîr, mänter ch'l Ovest dèva cånter a l'Est e al ciamèva l' inpêr dal mèl, incarnaziån dal totalitarîsum a fåurma ed ditatûra comunéssta.


text:
Truntan
Truntan (nòm uficiàl in italian: Trontano) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 1 650 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 57,9 km² e ona densità de popolaziun de 28 ab./km².
Una part del teritori cumünal de Truntan l'è sitüaa in la Val Granda e l'è traversaa del fiüm Tos.
L'è tacaa ai cumün de Beura, Cussögn, Dòm, Dravegn, Malesch, Mascira, Premusél e Santa Maria.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Truntan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Akuaduulza akuaduulza ma de un duulz che nissoen el voe beev
Acqua stràca e acqua sgunfia sciùscia i remuj e i gaamb di fiulìtt
Lavandèra in soe la riva cul tò ass per pugià giò i genoecc
El savòn e la camìsa, sfrèga i pàgn e'l riflèss di muntàgn
E quest'unda vagabunda l'è una lèngua che bagna i paròll,
lèngua che rànza e lèngua redùnda, prema l'è timida e poe sbròfa tucc
Akuaduulza akuaduulza troppa vòlta per fàss carezzà
Acqua ciàra o spurcelènta, tropa vègia per tràss foe i mudaand,
suta el ventru de ogni barca e sura la cràpa de ogni sàss
sura el rusàri de ogni memoria ma sura de te resterà nissoen pàss..
gnanca el suu che te frusta la schèna o la loena che pucia giò i pee,
gnanca la spada de ogni tempesta riussirànn a lassàtt un disègn
Akuaduulza akuaduulza acqua che scàpa e che poe turna indree
Acqua vedru e acqua perla prunta per tucc ma che spècia nissoen
Gh'èmm una fàcia de tartaruuga e gh'èmm una fàcia de pèss in carpiòn
Gh'èmm una fàcia che paar roba tua e urmai te vedum senza vardàtt
Quajvoen l'è scapaa da la spuzza dell'alga e poe l'è turnaa per lavàss i soe màn
Quajvoen l'ha spudaa in soe la tua unda e poe le turnaa cun 'na lacrima in pioe
Akuaduulza akuaduulza quanta acqua impienìss questi oecc
Acqua negra e senza culpa, acqua santa senza resònn
E passa un batèll e passa un invernu e passa una guèra e passen i pèss
Passa el veent che te ròba el mantèll e passa la nèbia che sàra soe i stèll
Pescaduu che te làsset la spunda ne la brèva che càgna i vestii
Rèma i pee soe sta foeja che dùnda cun la canzòn che te voett mai finì


text:
Freddie Mercury
Freddie Mercury (Zanzibar, 5 ad Setémbar dal 1946 – Lóndra, 24 ad Nuvémbar dal 1991), nóm 'd art ad Farrokh Bulsara, 'l è 'n cantànt e cumpuśidōr Rock ingléś, leader dal grup di Queen.
Cuma cantànt 'l è cgnusû par la sò vóś dimóndi fòrta e par la sò manéra ad star in sal palc, dimóndi stravagànta. Cuma cumpuśidōr invéci 'l à scrit soquànt di pès più famóś dal grup cuma «Bohemian Rhapsody», «Killer Queen», «Somebody to Love», «Don't Stop Me Now», «Crazy Little Thing Called Love» e «We Are the Champions». In śunta a 'l sò impégn c'n i Queen, in di an Utànta 'l à dâ vita a na caréra da par lò faghénd dū àlbum in studi, Mr. Bad Guy dal 1985 e Barcelona dal 1988, qvést chè cun 'l ajùt dal suprâna spagnōla Montserrat Caballé. Al sìngul umònim 'l è stâ la canta uficiàla di Śōg Ulìmpic ad Barcelóna dal 1992.
Biugrafìa
Farrokh al nas a 'l uśdàl Shangani Govt. Hospital ad Śànśibar, in alóra pruteturâ britànic, adès part dla Tanśàgna, al 5 ad Setémbar dal 1946. I sò genitōr Bomi e Jer Bulsara, 'd etnìa parsi, i daśvgnìvan da Gujarat, un stat dl'Ìndia ucidentàla, e i ìvan spatinâ in Àfrica par lavōr. In dal 1952 a nas sò surèla Kashmira Cooke.
A òt an al taca a 'ndàr a la scóla St. Peter's Boys School, un culéǵ britànic a Panchgani davśèṅ a Bombay. 'L è chè ch'i al tàcan a ciamàr Freddy. Al baghét, brav in diségn e anc in di spòrt cuma 'l hockey in sal prâ, la córsa, al pugilâ e al tènis da tàvul, al taca a studiàr piàṅ, faghénd anc dal cover ad Cliff Richard e ad Little Richard in un grup ciamâ The Hectics mis in pē insém a àtar quàtar sò cumpàgn, prima ad cambiàr scóla pasànd a la St. Mary's School ad Bombay.
'L arìv in Inghiltèra
A darsèt an Freddy e la sò famìja i gh'aṅ da bandunàr Śànśibar par via dla rivulusiòṅ in at. I vàn'n a star a Feltham in Inghiltèra. Chè al s iscrìv a 'l pòlitècnic 'd Isleworth faghénd in cal mént'r anc di lavursèṅ p'r al servìsi dal magnàr 'd 'n aeropòrt e al magaśinēr in un sèntar cumerciàl. Dòp avér tòlt al diplòma, a Ealing al cgnós Tim Staffell, sò cumpàgn 'd università e cantànt e basìsta 'd al grup di Smile, banda ch'la vdiva in di sò rang anc al chitarìsta Brian May e al baterìsta Roger Taylor. Freddy al gh dmanda ad far part anc lò dal grp, cuma secónd cantànt, ma al n gh la cava briśa e alóra al s śònta invéci a 'n grup ad Liverpool, gl'Ibex, ma al gh rèsta pôc parchè al ròbi i vànan mâl e la banda l'è custrèta a dasfàr-as in dal 1970.
A séguit dal fiàsc dal prim sìngul di Smile, Earth/Step On Me, Staffell al mòla 'l grup e al fà acsè pòst a Freddy. Chi lò al sarnìs un nóm nóṿ p'r al grup, Queen (Regìna), e anc par lò, Freddie Mercury, in unōr dal dio Mercùri. Adès a gh'è sōl da catàr al basìsta giùst. A vèṅ sarnî John Deacon in dal 1971 e al grup al partìs par na série ad cuncèrt in Curnuvàglia. In cal méntar Freddy al cgnós la Mary Austin, na ragàsa ch'la viv'rà sèg par sèt an.
Discugrafìa
da par lò
- Mr. Bad Guy (1985)
- Barcelona (1988)
c'n i Queen
- Queen (1973)
- Queen II (1974)
- Sheer Heart Attack (1974)
- A Night at the Opera (1975)
- A Day at the Races (1976)
- News of the World (1977)
- Jazz (1978)
- The Game (1980)
- Flash Gordon (1980)
- Hot Space (1982)
- The Works (1984)
- A Kind of Magic (1986)
- The Miracle (1989)
- Innuendo (1991)
- Made in Heaven (1995)


text:
Thalwil
Thalwil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.53 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17 286 abitant.
El cumün de Thalwil al se tröva a una altitüden de 486 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Erlenbach, Herrliberg, Horgen, Küsnacht, Langnau am Albis, Oberrieden, Rüschlikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Thalwil l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1030 col nom de Talwile villam, che 'l derìva de Tellewilare ciuè la faturìa de Tello e 'l staà a indicà i urigin medieval del abitaa come un fond agricul alemanic. De quela epuca lì resta apena una quaj sepultüra. In del 1133 l'eva menziunaa col nom de Telwil.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial de the Thalwil Gemeinde
- Thalwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Blog about life in Thalwil (Inglés)
- Thalwiler Anzeiger newspaper


text:
Neckertal
Neckertal a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 49.03 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4097 abitant.
El cumün de Neckertal al se tröva a una altitüden de 660 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Oberhelfenschwil, Wattwil, Hemberg, Degersheim, Ganterschwil, Lütisburg, Schwellbrunn (AR), Schönengrund (AR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'è staa isitüii in del 2009 de la fusion de i cumün de Brunnadern, St. Peterzell, e Mogelsberg.[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz published by the Swiss Federal Statistical Office accessed 14 January 2010
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Neckertal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Brunnadern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Mogelsberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Waterloo
Waterloo (in valun Waterlô) a l'è una cità del Belgi, in de la pruincia del Brabant Valun, in de la regiun de la Valonia. Al gh'ha 29.315 abitant (2007).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sit a l'è cugnussüü perchè in del 1815 a l'è stada cumbatüda l'ültima bataja del Napuleun cuntra i esercit leaa sota la cundüziun de l'Arthur Wellesley, düca de Wellington: la bataja de Waterloo.
Alter sit ciamaa "Waterloo"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A bun cünt, cunt el nom de Waterloo gh'en è anca de alter de sit in del mund:
In Regn Ünii gh'hinn 8 paes:
- Waterloo (Motherwell)
- Waterloo (Lambeth)
- Waterloo (Horsham Saint Faith)
- Waterloo (Poole)
- Waterloo (Haverfordwest)
- Waterloo (Bude)
- Waterloo (Perth)
- Waterloo (Sefton)
In Germania 2:
In USA 29.
In Canada 5.


text:
Joan Enric Vives i Sicília
Joan Enric Vives i Sicília (Barcelona, 24 de luj del 1949) l'è on arcivescov catalan. Per el sò vess el vescov de Urgell, l'è anca vun di duu princip de Andorra (l'alter l'è 'l president frances).
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è staa ordenaa prett el 24 settember del 1974 del vescov de Tortosa Ricardo María Carles Gordó.
El noeuv de giugn del 1993 l'è vegnuu vescov titolar de Nona e ausiliar de Barcellona.
In del 2003 el vegn vescov de Urgell e princip d'Andorra: el sò predeccessor l'era Joan Martí Alanis.
In del 2010 l'è nominaa arcivescov ad personam.
El mott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parare vias Domini (preparà i strad del Signor).


text:
Izà
Izà o Idà[1](Izano in Italià) l’è ‘n paìs da 2 038 abitàncc (dàto del Dicember 2013[2]) da la Pruincia da Cremuna. L'è tacàt ai cømü de Castigliù, Crèma, Fanénch, Fièsch, Madignà, Rumanénch e Salviróla.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Izà l'è mustràt in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Andrea Bombelli, Dizionario etimologico del dialetto cremasco e delle località cremasche, 1943.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La Scala
El Teater a la Scala de Milan, l'è vun di teater de musica lirica, musica classega e ballett pussee famos del mond. El teater sa troeuva in la Piazza de la Scala, che la toeu el nòmm dalla Gesa de Santa Maria a la Scala, impientada nel 1381 e ciamada inscì in onor de Regina de la Scala, miee de Bernabò Visconti.
El teater l'è opera de Giuseppe Piermarini e l’è stà impientaa per volontà de ona societaa de palchettista che gh'hann avuu la permission de Maria Teresa d'Austria a fabricà on teater noeuv, dopo che nel 1776 el Teater Ducal, che gh'era prima, e che se trovava dent in del palazz real, l'è andà a foeugh. Per avegh semper on teater taccaa al palazz, insemma a la Scala hann faa sù on alter teater, quell della Cannobiana, che adess se ciama Teater Lirich.
L'inaugurazion de la Scala la s'è tegnuda el 3 agost 1778, con l'opera Europa riconosciuta, de Antonio Salieri.


text:
30 01
Ol dé 30 de zenér l'è 'l 30 dé de l'an del calendare gregorià; manca 336 (337 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 30 de zenér al è ul dí da pòost 30 dal an dal calendari gregurian; i manca 336 (337 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1500 - Vicente Yáñez Pinzón al descuvriss la surtida al maar dal flümm Amazun.
1648 - Münster e Osnabrück (Germania): Sa signa la Paas da Westfàlia intra ul Sacru Imperaduur Ruman Ferran III (1608-1657), i òolt príncep dal Sacru Imperi Ruman Germànich, Francja, e Suèzzia, ch'a la marca ul principi da la era muderna di statt nazziun modern o westfalian.
1969 - Lundra (Anglaterra): The Beatles i fa ul sò darée cuncèert a la terassa da l'edifizzi d'Apple Studios, al nümar 3 da Saville Row.
1972 - Irlanda dal Nord: Dumènega da saangh in Derry. L'esèrcit Britànich al spara cuntra una manifestazziun paj drecc civil. I möör 14 manifestaant (vün da luur mees dapress a causa di feriid).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1850: Ferdinando Fontana, librettista e scritor milanes (m. 1919).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1991 - Barcelona: Josep Ferrater i Mora, filòsof Catalan.
1948 - Növa Delhi (Delhi, l'Índia): Mohandas Karamchand, cugnussüü cuma Mahatma Gandhi, independentista Indi, líder da la resistenza pacífica.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Port (BE)
Port a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3301 abitant.
El cumün de Port al se tröva a una altitüden de 448 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aegerten, Bellmund, Biel/Bienne, Brügg, Ipsach, Jens, Nidau.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Port l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1228 col nom de Port.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Asia
L'Asia a l'è el cuntinent püssee grant e pupulus. La quata el 8.6% de la süperfiss tutala de la Tera (o'l 29.9% de quela terestra) e, cun püssee de 4 miliard de pupulaziun, la gh'ha dent püssee del 60% de la pupulaziun ümana d'incö. L'Asia la se tröa in de l'emisferi uriental e in quel setentriunal, e l'è per tradiziun dumà la part urientala de l'Eurasia, a l'est di Uraj e del Canal de Suez, e a süd del Caucas, del Mar Caspi e del Mar Negher. I cost de l'Asia i a bagna a est l'Ucean Pacifich, a süd l'Ucean Indian e a nort l'Ucean Artich.


text:
Tisin (fiüm)
El Tisin o Tesin (alter parnunzi: [ta'ziŋ] a Bidree e Osch, [ta'ʒiɲ] a Iragna, Ludrin e Biasca, [al tsik] o [dziŋ] a Gajaa, [ul ti'zeŋ] a Dairagh, [ul ti'zɛ̃ː] a Bienaa; italian: Ticino; tudesch e frances: Tessin; latin: Ticinus; spagnö Tesino) l'è un fiüm de la Svizzera e de l'Italia del nord; el quata un basin de 7.230 km². El toch che 'l passa in mez a Pavia l'è ciamaa anca Canal in la tradiziun lucal, menter che in certi zonn de la Leventina l'è ciamaa la Fim.
El nass arent al Pass de la Nuvena, al cunfin tra 'l Cantun Tisin e la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula, dopu de che 'l traversa la Val Bidree, la Val Leventina e 'l Pian de Magadin prima de bütàss in del Lagh Magiur. Ne vegn föra a Sest e 'l cur in direziun süd-est marcand el cunfin Lumbardia-Piemunt; arent a Pavia (4 km inver val) el cunflüiss in del Po, dopu 248 km de curs, cunt una purtada media anüal de 350 m³/s (che ne fan el püssee rich de aqua tra i aflüent del Po).
El fiüm al gh'a granda impurtanza ecunomica; in Svizera l'è duperaa per fà 'ndà i centrai idrueletrich, inveci in Italia l'è duperaa per irigaziun de la pianüra padana (el Navili Grand el part dal Tisin).
L'ambient natüral del fiüm l'è, al cuntrari de quasi tücc i fiüm italian, ben tegnüü: i sò spund italiann a hin prutegiüü da dü parch natürai regiunai (Parch natüral de la val del Tisin, quel lumbard e quel piemuntes) cunt una süperfis tutala de püssee de 97.000 ha, che ne fan l'area natürala de fimm püssee granda in Europa.
Cumün traversaa dal Tisin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cantun Tisin
- Distret de Leventina: Airö e Bedret, Quint, Praa, Faid, Anzonegh, Chironegh, Personegh, Böid, Pulesg.
- Distret de Riviera: Biasca, Iragna, Usogna, Ludrin, Crescian, Cree.
- Distret de Belinzona: Molen, Pronz, Gnosca, Gurdün, Arbed-Cagion, Belinzona, Munt Carass, Giübiasch, Sementina, Güd.
- Distret de Lucarnu: Cügnasch-Gera, Lucarnu.
- Piemunt
- Lumbardia:


text:
Pétalo
El pétalo l'è giü dei elemèncc che fùrma 'l fiùr de le Angiospermae.
L'è l'evulusiù de 'na fòia che 'ndèl cors del tép la s'è trasfurmàda e che, ensèma ai óter elemèncc la fùrma la coròla de 'n fiùr.
Caraterìstiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La part piö strèta del pétalo – chèla che se 'nserés endèl resetàcol — l'è ciamàda öngia, envéce la part piö làrga, che se dèrf envèrs l'estèrno, la g'ha nòm de làmina o lèmbo. A la bàze del pétalo se tróa de spès el netàre, 'na ghiàndola che la böta fò 'l nètare.
El pétalo el pöl vìga divèse fùrme e culùr (chèi che tìra al vért i è ciamàcc pétali sepalòidi); a tocàl el par vülüdàt (per vìa de la prezènsa de la papìla) e sitìl; pöl capetà però che 'n sèrte zèner el sàpe carnùs o sedenò fì fì.
L'ensèma dei pétali el g'ha la funsiù de protèger i stam e i pestéi (le parcc fèrtii del fiùr) e i è per vìa del sò culùr, 'na atrasiù per i insècc che i rènt pusìbol l'impolinasiù per la reprudusiù de la spéce.


text:
Ezra Pound
Ezra Weston Loomis Pound (Hailey, 30 de utuber del 1885 – Venezia 1 de nuember del 1972) a l'è staa un pueta, critigh, e inteletual amerigan. Figüra preduminanta de la cultüra del Nöfcent, in particular per la puesia, a l'è staa el fundadur del muiment puetigh del Mudernism, tradütur e vün di principaj inuvadur puetigh del secul. Al gh'aveva una cultüra propi granda granda, che l'andava del Dante e la puesia pruvenzala al pensee e la puesia urientala.
Al principi del '900 l'è staa al center de la literadüra de lengua inglesa: a l'è famus per la so generusità, i raport e la prumuziun del laurà de alter artista, minga dumà pueta, 'me el Robert Frost, el William Carlos Williams, la Marianne Moore, H. D., l'Ernest Hemingway, el James Joyce, el Wyndham Lewis, e specialment el T. S. Eliot. Pound l'ha aüü anca un'inflüenza granda in del laurà del pueta irlandes premi Nobel W. B. Yeats.
El laurà del Pound al s'era però minga fermaa a la puesia ma a l'è famus anca per el so pensee pulitegh e ecunomigh, anca se despess cunsideraa in manera cuntruversa. A bun cünt, a l'è propi la so puesia che l'è piena del so pensee, cuma se pö legg in de la so övra principala, i Cantos.
Per vegh süportà el Fascism in Italia düranta la Segunda Guera Mundiala l'ha ris'ciaa la cundana a mort in USA e l'ha passaa 12 agn in d'un manicomi criminal amerigan.


text:
Gris (culur)
El gris endèl sènso cümü de la paròla l'è cunsideràt en culùr vìa de mès 'ntra 'l négher e 'l biànch. Tecnicamènte però l'è mìa 'n culùr ma en valùr de intensità lüminùza (quantità de lùce imitìda de 'na sorgènt lüminùza) percepìda de l'öcc de l'òm come 'ntermèdia 'ntra 'l biànch e 'l négher. Endèl sistéma RGB cudificàt sö 8 bits per canàl, ghe sarès 256 leèi de gris pusìbii, con dei valùr de rós, vért e blö en prupursiù presapóch precìze 'ntra de lur. El valùr RGB (0,0,0) el corespónt al négher perfèt, e 'l valùr RGB (255,255,255) el corespónt al bianch perfèt.
Endèl ambiènt dei pitùr, la concesiù clàsica la cunsìdera 'l gris compàgn de 'n "bianch spórch", che se oté a zontàga al biànch 'na quantità piö o méno grànda de négher, ma gh'è a dele ótre maniére de fa sö 'l gris: en gris nèutro per ezèmpe se l'oté a mes•cià sö i tré culùr primàre (blö, rós e zalt) en parcc precìze.


text:
Zòbia
Artécol in dialèt arzân
Giôve con i sō 143.000 chilômeter l'é al pianēt pió grôs da Sistēma Solêr. L' é a cîrca 778 miliòun ed chilômeter dal Sōl, al gîra intōren al Sōl in 11 ân e 315 dé. Al só gîr l' é 'd 9 ōri e 55 minût e al gîra svêlt, tânt che l'é schisê a i pôlo e şlarghê a l'equatōr. Pôst che al gh'à mìa 'na gròsta dûra e sènd ch' al gh'à 'n' amzûra grôsa, l'é l'eşèimpi pió clâsich 'd un pianēta gigân pîn ed gâş cme Satûren, Uràn e Neûtn.
Giôve l'é ânch al cèinter 'd un sistēma ed lûni. A 's in cgnòsen 63, mó i pió cgnusû e ânca i prém a èser vést în stê i ciamê Satelliti Galileiani Io, Eurôpa, Ganimèd e Calést
La fôrsa ed gravitê la fà in môd ed fêri girêr tót insèm intōren a Giôve.
La gran fòrza ed gravitè la fà in mòd ed fèri zirèr tott insamm atåurn a la Zòbia.
Artéccol in dialatt bulgnais
La Zòbia coi sò 143.000 kilòmeter ed diameter l'è al pianaid piò grand dal sistamma sulèr. L'è a stra sé e nå a 778 miglion ed kilòmeter dal såul, al zîra in tånd al såul in 11 an e 315 dé. La so rotaziån l'è ed 9 åur e 55 minûd e la rotaziûn l'è di mondi solèzita, tant che a l'equatåur ste pianaid l'à 'na fåurma slunghè. Send ch'al n'à brîsa una suparfézzi dûra e sènd ch'l'à una dimensiån inpurtanta, l'è l'esänpi pi ò téppich ed zigànt gasåus, una categorî ed pianîd cme anche Satûren, Uràn e Netòn.
La Zòbia l'è anch'al zänter 'un sistamma ed lònn chi zîren atòurn a la Zòbia. As in cgnossen 63, mo i piò cgnossò i én stè i piò gnossò e anch' i prémm a èser stè dscuért i én stè i satelliti galileiani Io, Europa, Ganimèd e Callésst.
La gran fòrza ed gravitè la fà in mòd ed fèri zirèr tott insamm atåurn a la Zòbia.


text:
09 11
Ol dé 9 de noèmber l'è 'l 313 ( 314 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 53 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de noèmber al è ul dí da pòost 313 ( 314 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 53 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eventi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1282 - Papa Martino IV el scumùnica el re Piéro III de Aragona
- 1492 - Pace de Etaples 'ntra Enrico VII de Inghiltèra e Carlo VIII de Francia
- 1494 - La famìa dei Medici la vé casàda vìa per la segónda ólta de Firènse
- 1520 - Re Cristiàno II di Svésia el giüstìsia 600 nòbii
- 1541 - La regìna Caterina Howard la vé cunfinàda endèla Tór de Lóndra
- 1697 - Papa Innocenzo XII el fónda la cità de Cèrvia (RA)
- 1729 - Spàgna, Frància e 'Nghiltèra le fìrma 'l Tratàt de Siviglia
- 1799 - Cùlpo de Stat del 18 der brumaio: Napuliù Bunapàrt el ciàpa 'l potére
- 1846 - El Papa Pio IX el püblica la 'ncìclica Qui pluribus, sö le concesiù modèrsne che le ghe fà dan a la céza e a la Religiù.
- 1862 - Guèra de secesiù americàna: El generàl uniunìsta Ambrose Burnside el ciàpa 'l comàndo de la Armàda del Potomac, dòpo la rimusiù del generàl George McClellan
- 1872 - Grant incèndio de Boston del 1872
- 1887 - I Stàti Ünicc i oté i derécc sö Pearl Harbor, endèle ìzole Hawaii
- 1906 - Theodore Roosevelt el deènta 'l prìm Presidènt dei Stàti Ünicc en càrica a fà 'n viàs uficiàl föra del paés: el và a éder come che i và 'n nacc i mestér de la custrusiù del canàl de Panama.
- 1918
- En Germania vé proclamàda la Repüblica de Weimar come nöa fùrma istitusiunàl del Reich. El Kaiser Guglielmo II l'àbdica e 'l decìt de vìver 'n ezìlio en Olànda. Ensèma con lü i àbica töcc i sovrà del Reich
- Kurt Eisner El Minìster-Presidènt del Conséi Nasiunàl Provizóre, el deciàra la Baviera 'na repüblica.
- 1923 - Vér riprimìt el Putsch de la birerìa de Monaco, en tentatìf de Hitler de faà la rivulusiù ambiàt el dé prìma. Hitler el vé condfanàt a sich agn de galéra, ma per vìa de 'na ridusiù de péna el scönta apéna 9 més.
- 1932 - Baröfe 'ntra socialìsti e conservadùr en Svìsera. 12 mórcc e 60 ferìcc
- 1938 - La nòt dei cristài (en todèsch: Reichskristallnacht): pogrom cùtra i ebrèi 'n Germània
- 1942 - Segónda Guèra Mondiàl: Le trüpe anglo-americàne le sbàrca 'n Maròco e Algerìa
- 1953 - La Cambogia la oté la 'ndependènsa de la Francia
- 1963 - En Giapù, sàlta pelària 'na miniéra de carbù: mör 458 minadùr e 839 i rèsta tosegàcc per vìa del monòsido de carbònio.
- 1965
- a 'n quàrt a le sés de séra, en black-out e colpés i Stàti Ünicc nordocidentài e 'na bùna part del Canada. El guàst el ciàpa dét 30 miliù de persùne.
- Roger Allen LaPorte el se dà föch deànti al palàs de le Nasiù Ünide per protestà cùtra la Guèra del Vietnam
- 1974 - Il terurìsta de la RAF Holger Meins el mör en prizù dòpo 'n sciòpero de la fam
- 1987 - Italia: segónt dé bù per votà al referendum per vietà la prudusiù de energìa elètrica tràmite centrài nücleàr.
- 1989 - Guèra Frèda: vé sbatìt zó, tat simbolicamènte che fizicamènte, el Mür de Berlino che 'l separàa la città del 1961
- 1993 - Stari Most, el "put vècc" de la part bosnìaca de la cità de Mostar, fàt sö 'ndèl 1566, el cröda zó dòpo de divèrsi dé de bombardamènt.
- 2004 - La Mozilla Foundation la mèt fò la versione 1.0 del sò browser: el Mozilla Firefox
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1934 - Brooklyn, Nöa York: Carl Sagà, astrònomo americà.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Gunsàga
Gunsàga (nòm uficiàl en Italià: Gonzaga) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 9 105 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 49,8 km² e 'na densità de 183 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Luzzara (RE), Mòia, Pegügnàga, Reggiolo (RE) e Süsèra.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Gunsàga l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Redneck
Al redneck l'è na paròla druàda p'r uféndar e tōr in gir al parsòni ad pèla biànca ch'i vìv'n in di stat dal sud di Stat Unî (cuma Alabàma, Tennessee, Kentucky, Arkànsas, Mississipi) e ch'i èṅ di cuntadèṅ gréś cuma la śmalta, di vilàṅ, di cajòṅ e di badilòṅ e da spés di buletàri ch'i dascóran cun 'n asènt dal pòst dimóndi fòrt. I viv'n in camper o in dal cà ad légn, in campàggna o in muntàggna, da spés cun di sćiòp sèg.
Al sò significàt (Còl rós) al s riferìs a 'l fat che na vòlta chi lōr i sapàvan la tèra laurànd in di camp sóta 'l sōl e acsè a gh gniva al còl rós. Al cardénsi dal pòpul i dìś'n ch'i n capìsan gnint, ch'i vag'n a pés e a casa par divertìr-as, bvénd dla bira a ròt ad còl, ch'i sìan di cunservadōr ad dèstra e dal vòlti anc rasìsta e bigòt.
In Śvèsia a gh'è 'n grup ch'al 'l i tōś in gir, i Rednex, e anc soquànt cartòṅ animâ americàṅ i al fàṅ, cuma i The Simpsons e South Park.
Tut i an a East Dublin, in dal stat dla Georgia, a gh'è l'Ulimpìade di Rednecks, in dua i rìv'n in masa cun i sò tratōr, i sò càmion e pick up, un muć ad Còi rós par far dal gari cuma al lans dal fèr ad cavàl, al spudàć dla śbòra più luntàṅ ch'a s pōl o al tuf cun la pansa in dla śmalta[1].
Nòti
- ↑ I Śōg grand d'l urgój sudìsta corriere.it, 14 ad Luj dal 2005


text:
Einsiedeln (SZ)
Einsiedeln a l'è un cumün svizzer del distret de omonim, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 99.1 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 14385 abitant.
El cumün de = Einsiedeln al se tröva a una altitüden de 882 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alpthal, Altendorf, Feusisberg, Freienbach, Innerthal, Oberägeri (ZG), Oberiberg, Rothenthurm, Unteriberg, Vorderthal.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
De vett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Person ligaa a Einsideln[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Paracels (1493–1541).
- Andreas Küttel, (born 25 April 1979) saltadur coi sci.
- Meinrad Lienert, (1865–1933) Poeta diletal svizzer.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Einsiedeln in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligamm de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Einsiedeln al Wikimedia Commons
- Einsiedeln (SZ) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Nümer CAS
El nümer CAS o numer de register CAS (in ingles CAS registry number) a l'è un'identificaziun nümeriga ünega per cumpost chimich, pulimer, sequenz biologich e legh. El nümer CAS a l'è faa de trì sequenz de nümer spartii cunt un trat. El Chemical Abstracts Service (CAS), de la American Chemical Society, el da un nümer identificadur a tücc i cumpost chimich che hinn staa descriüü in de la literadüra scentifiga.
In del register CAS a gh'hinn dent püssee de 30 mijun de cumpost catalugaa e'n vegnen giuntaa pressapoch 7000 al dì.
Per truà el nümer CAS d'un cumpost se la se cugnuss la sua furmula chimiga o la sua strütüra, se poden duprà 'sti database chì: ChemIDplus del NIH Chemistry WebBook del NIST (Ingles) Cercador de la base de dades NCI (Ingles) Chemfinder del Cambridge Soft's


text:
Casnìch
Casnìch l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö ü teràs aluviunàl in de la média Al Seriana, sö la ria mansina del fiöm Sère.
El g'ha 'na popolasiù de 3 337 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 13,5 km² e 'na densità de popolasiù de 247 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 23 km de la sità e a 514 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cazzà, Scé, Colgiàt, Fiorà, Gandì, Góren, Nòsa e Èrfa.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Casnìch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Equipudenza
Düü cungjuunt E e F i è dii equipudeent, vargot che sa l nota E ˜ F, si al esiist una bigezziú da E sü F.
Sa dirà, cura che düü cungjuunt i è equiputent, ch’i gh’a la istessa cardinalitaa, i.e. la istessa « talja » u amò l istess nümar d'elemeent.
L'equiputenza la curespuunt al fatt da vess isumòrfich in la categuría (la categuría di cungjuunt münii di funziú tutale).
Int un cungjuunt da cungjuunt, la relazziú d'equiputenza a l’è una relazziú d'equivalenza. Però sa gh'a mia ul drecc da parlá da relazziú sül iputétich « cungjuunt di cungjuunt » par che cheest-chí al esiist mia (vidée: paradoss da Russell).
Vidée apó :


text:
Piéf
- Se te sercàet dei paés che se ciàma Piéf, àrda ché: Piev (disambiguazion).
Endèl medioévo 'na piéf (del latì plebs) l'ìa 'na céza rüràl che gh'ìa 'na fónt batezimàl. L'ìa al cèntro de 'na circuscrisiù teritoriàla, civìl e religiùza.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Co la fì de l'Impér de Róma g'ha ambiàt a nà 'n ruìna pò a le sò istitusiù che goernàa 'l teretóre e le autorità civìi i è stàde de spès sustitüìde de le gerarchìe de la céza. Le piéf i è dientàde isé dei teretóre (quach vólte pò a bèi gràncc) aministràcc de le autorità religiùze, endóche se aministràa pò a le funsiù civìe e catastài, 'na ólta mansiù riservàde al municìpio romàno. Chèsta organizasiù del teretóre la g'ha mitìt le raìs de piö 'ndèle zòne piö perifériche 'ndóe l'autorità centràl l'ìa méno fòrte.
Le piéf le g'ha ambiàt a difundìs endèl sècol V de menemà che se difundìa el cristianèzim tat endèle zòne de campàgna come 'ndèi cèntri abitàcc piö grancc.
Quan che ghe riàt i Longobàrdi, la paròla plebs-"piéf" la g'ha cuminciàt a 'ndicà le popolasiù sotamitìde, ubligàde a pagà le gabèle ai cunquistadùr, i quài envéce i se reünìa 'ndèle "fare" (campamèncc). La paròla "piéf" alùra l'è nìda a ìga 'n caràter de contrapuzisiù cülturàla e sociàl 'ntra la clas duminàda i "romani" e la clas duminadùra longobàrda.
'Ntra 'l sècol IX e 'l sècol X, a le piéf se g'ha ambiàt a zontàga 'n campanìl, elemènt architetònich che de alùra l'è deentàt 'na caraterìstica dei edifìci religiùs.
La funsiù religiùza de le piéf l'ìa fondamentàla endel'Itàlia mìa tat urbanizàda de l'Alt Medioévo: per chèi che stàa delóns dei cèntri abitàcc piö gràncc l'ìa l'ünich pòst endóche i püdìa ricéver töcc i sacràmèncc piö 'mportàncc, a cumincià del batès. En prensépe, difàti, el rìto del batès se 'l celebràa apéna 'ndèle catedrài, cioè 'ndèle cità. Suratöt endèl'Itàlia Setentriunàla e 'n Toscana, la paròla la g'ha ambiàt a 'ndicà la céza come edifìcio religiùs dotàt de font batezimàl.
Entùren al sècol X s'è ambiàt a doprà la paròla piéf pò a col significàt de "cèntro de 'na circuscrisiù ecleziàstica". A la piéf fàa riferimènt de spès dei cèntri piö pesègn (ciamàcc àle ólte "villa", 'n ótra paròla che g'ha lasàt el sègn endèla toponomàstica de l'Alta Italia) magàre dotàcc pò a lur de 'na sò cizulìna e de 'n cüràt, sèmper però sogèt a la söprét de la piéf (el pievano).
La piéf, isé, 'ndèi sècoi, la g'ha pirdìt la sò qualità de "pòst de culto centràl" e la paròla la g'ga ambiàt a significà 'l teretóre de la antìca circuscrisiù sogèta a 'na céza batezimàla.
Le piéf endel'àrea lombàrda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèla zòna de la Lombardia le prìme piéf i è stàde dedicàde ai sancc màrter che i éra zà veneràcc amò 'n época romàna (sècol V e VI), o a chèi piö popolàr e cunusìcc de töcc. Se tróa difàti de le piéf dedicàde a San Stéfen, compàgn che a Marià, a Olgiàt, a Fì, a Legiü, a Lèn, a Menàs e a Mas, o a San Lorèns a Ciavena, a Mandell, a Lügà, a Cüèi. A San Vitùr i éra dedicàt le piéf de Canobi, Vares, Arcisaa, Balerna, Locarno e Porlezza, ai sancc Gervas e Protas a Parabiagh, a Sundri e a Burmi. Vergöne de le piéf piö antìche i éra dedicàde pò a san Piéro apòstol compàgn de chèla de Biasca, Bellinzona, Brebbia, Berbèn, Gerenzan, a Uggiaa o apò a la Madóna e al Salvadùr, compàgn de chèla de Almèn endèla bergamàsca.
Dòpo che gh'è riàt i Longobàrcc se cumìncia a troà dele piéf dedicàde ai sancc gh'ìa piö car: San Zorz, San Michel, San Pietro e San Gioàn Batésta.
La lìsta de le piéf de la diocesi de Milà del sècol XIII se pöl troàla endèl Liber Notitiae Sanctorum Mediolani, òpera de Goffredo da Busser che 'l gh'ìa fat zó 'n censimènt de le céze, dei altàr e dei sancc che i éra dedicàcc.


text:
14 10
Ol dé 14 de utùer l'è 'l 287 ( 288 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 79 dé a finí l'an.
Ul dí 14 de utùer al è ul dí da pòost 287 ( 288 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 79 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1066 - Batàia de Hastings - I Normàni comandàcc de Guglielmo el Conquistadùr i bat l'ezèrcit dei Anglosàsoni guidàt de Aroldo II
- 1758 - Batàia de Hochkirch, endèla guèra dei sèt agn, l'Austria la bat el Régn de Prüssia.
- 1805 - Batàia de Elchingen, le trüpe franséze del Maresciàl Ney le bat le trüpe de l'Impér d'Austria
- 1863 - Guèra de secesiù americàna: Batàia de Bristol Station - Le fórse del Generòl confederàt Robert E. Lee le rìa mìa a casà fò de la Virginia le trüpe de l'Üniù
- 1912 - Entàt che l'ìa dré a fà la sò campàgna eletoràl a Milwaukee, l'ex presidènt americà Theodore Roosevelt el vé ferìt de William Schrank. Co la ferìda amò deèrta e 'l proiètil amò dét, Roosevelt el fà östès el sò discórs
- 1915 - La Bulgaria la èntra 'n guèra 'nsèma a le potènse centrài endèla Prìma Guèra Mondiàl
- 1926 - El lìber per s•cècc Winnie the Pooh, de A. A. Milne, el vé püblicàt per la prìma ólta
- 1933 - La Germània nazìsta la abandùna la Léga de le Nasiù
- 1943
- Segónda Guèra Mondiàl: l'8° Fórsa eèrea americàna la pèrt 60 B-17 Flying Fortress endèl atàc sö Schweinfurt
- Segónda Guèra Mondiàl: l'Impér Giapunés el proclàma la 'ndependènsa de le Filipìne
- 1944
- Segónda Guèra Mondiàl: el Feldmaresciàl todèsch Erwin Rommel el decìt de copàs dòpo che gh'è stat dat la scèlta de catà fò 'ntrà copàs e söbéser en procès püblich per tradimènt e füzilasiù sigüra, ,
- Segónda Guèra Mondiàl: Le trüpe Aleàde le sbàrca a Corfù
- Segónda Guèra Mondiàl: Le trüpe britàniche le marcia sö Atene
- 1947 - Chuck Yeager el fà ulà en Bell X-1 piö de léna de la velocità del suòno
- 1962 - Cumìncia la crìzi dei mìsili de Cùba: en aparèchio spìa U-2 el vùla sùra Cuba, e 'l töl zó le fóti de le 'nstalasiù soviètiche per i mìsili nüclear
- 1964
- El capo del Müimènt americà per i dirìcc civìi, Martin Luther King, el ciàpa 'l Premio Nobel per la pace, per vìa de la sò guìda de la rezistènsa nonviolènta.
- Leonid Brežnev el deènta 'l segrtàre generàl del PCUS e càpo de l'Üniù Soviètica, al pòst de Nikita Khruščëv
- 1979 - A Washington ve fat la prìma màrcia per i dirìcc dei gay endèi Stàti Ünìcc, ghe partècipa en quac dés mìla persùne
- 1980 - A Türì vé fàt la manifestasiù cunusìda cóme la Màrcia dei quarantamìla.
- 1981 - El Vice-Presidènt Hosni Mubarak el vé iligìt Presidènt de l'Egìto, 'na setemàna dòpo gh'ìa stat copàt Anwar Sadat
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1977 - La Moraleja (Madrid, Spagna): Harry Lillis Crosby, cunusìt come Bing Crosby, cantànte e atùr de cine americà.
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cardinäl
Artìcol in dialët piasintëin
I cardinäi, d'la Cèsa Catòlica, i'enn al culégg d'i véscuv ch'i g'hann da vutä al Papa e ch'i guérnan la cèsa insëma a lü.
Al vistì dal cardinäl l'é quäṡi istes che cul dal vescuv, sulamëint ch' ì cardinäi i en vistì ad rus e i vescub ad viola.
I cardinäì i en numinä dmè dal Papa. Chi ca stan in Vaticân i g'han diit a avig al pasapòrt Vaticân.
La parola cardinäl la vegna, prubabilmëint, da cardine, culòna, pilàstar ad'la cèsa. I s' divìdan in vescuv, i 6-8 d'la Cüria rumana; pret, tüt chi ca g'han una arcidiocesi o una diocesi; diàcun, tütt i àtar.


text:
Gombed (anatomia)
El gombed (variant: gombett, gomett, gomed, domegh, gombol[1]) a l'è on'articolazion de l'art superior che 'l liga insemma el brasc e l'avambrasc.
El gh'ha duu gradi de libertà, e i sò moviment che poeuden vess esercitaa hinn la flession, l'estension, la pronazion e la supinazion.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla gombed a l'è on'evoluzion del latin cubitus, e l'è comuna a quasi tutt i lengov romanz (italian gomito, spagnoeu codo, frances coude, galizian cóbado, ocitan cobde, portoghes cotovelo, sicilian gùvitu, venet gùmio, romancc cumbel o cundun, piemontes gomo, ligur gommio, forlan e ladin comedon, sardegnoeu guidu...).
Proverbi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A fà la polenta, ghe voeur oli de gombed.


text:
Carl Ludwig Willdenow
Carl Ludwig Willdenow (Berlì, 22 de óst del 1765 – Berlì, 10 de löj del 1812) l'è stat en botànic e farmacìsta todèsc.
Dòpo de 'n aprendistàt de farmacìsta, el g'ha stüdiàt midizìna e botànica a l'università de Halle e 'l g'ha utignìt endèl 1789 el tìtol de dutùr. El g'ha lauràt come farmacìsta a Berlino. Endèl 1789 l'è dientàt profesùr de stória natüràl al Collegium medico-chirurgicum, endèl 1801 l'è dientàt mèmber de l'académia de le sciènse e profesùr de botànica a l'università de Berlino che l'ìa apéna stàda fondàda.
A pàrter del 1811 el g'ha lauràt a Parigi. L'analizàa le piànte che 'l gh'ìa troàt l'Alexander von Humboldt endèl'Amèrica meridiunàl. Per vìa de 'na malatìa el g'ha duzìt turnà a Berlino, endóche l'è pò a mórt. Willdenow l'ìa giö dei piö famùs biòlogi sistemàtic e l'è cunsideràt giü dei fondadùr de la dendrologìa.
Endèle indicasiù botàniche l'abreviasiù Willd. la se referés a lü.


text:
Tesla
I califurniàṅ Tesla i èṅ un grup hard & heavy americàṅ, furmâ a Sacramento in dal 1984. I aṅ vindû da piò ad 14 migliòṅ ad disc in di sól Stat Unî. Al nóm ch'i àṅ sarnî al daśvèṅ da 'l inventór e inśniér sèrb Nikola Tesla.
Biugrafìa
Gl'Inisi (1982-1985)
Al grup al taca a sunàr cun al nóm ad City Kid in dal 1982 p'r òpra dal basìsta Brian Wheat e dal chitarìsta Frank Hannon. Par cumpletàr la furmasiòṅ i vénan ciamâ al baterìsta Troy Lucketta (ch'l iva laurâ cun Eric Martin, in séguit leader di Mr. Big), al cantànt Jeff Keith e il chitarìsta Tommy Skeoch.
A 'l inìsi la band la s fà i òs faghénd di cuncèrt insém a di atri grup cuma i Dokken e di demo prudót par Ronnie Montrose.
Pian piâṅ i s faṅ avanti al cà discugràfichi par met'r-i sóta cuntràt e Tom Zutaut (quél ch'l iva pascâ Mötley Crüe e Guns N' Roses) al gh fà firmàr par la Geffen Records in dal 1985.
I prim dû disc (1986-1990)
In dal 1986 a vèṅ fóra al prim disc ciamâ Mechanical Resonance, un disc ch'al ś mōṿ a la granda fra 'n hard rock clàsic e al street metal ad chi an lè. Ez come ez go, Cumin' atcha live e Rock me to the top i èṅ di braṅ rock da stadi, Little Suzi (cover di Ph.D) e Modern Day Cowboy i èṅ i sìngui mènt'r i lènt i èṅ Changes e Before my eyes, cansòṅ ch'la sèra un disc ch'al n gh'à minga di cai.
Dòp la publicasiòṅ dal disc, al grup al partìs p'r un tour insém a David Lee Roth, Def Leppard e Poison.
In dal 1989 'l è al tùran ad The Great Radio Controversy, àlbum cgnusû p'r avér-ag dèntar dû di sò lènt più famóś: Love song (un braṅ da pianśàr tant 'l è pîṅ ad sentimènt ch'i tóśan al cōr) e Paradise e di clàsic quài Hang tough, Lady luck e Makin' magic.
In dal 1990, prima ch'i gnìsan fóra i unplugged 'd MTV, i regìstran un disc dal viṿ, cun dal versiòṅ acùstichi di sò braṅ più famóś e dal cover cuma We can work it out di Beatles, Mother's little helper di Rolling Stones o Signs un sucès dal 1971 di Five Man Electrical Band. Al tìtul dal lavór 'l è Five Man Acoustical Jam e in urìgin al gh'iva da èsar sól un cuncèrt ad beneficénsa, tgnû al 2 ad Luj dal stés an al Trocadero ad Philadelphia, ma pò 'l éra gnû fóra quèl ad fat bèṅ ch'al sarév stâ un pcâ far-al minga scultàr da tut.
Al sucès pîṅ ad Psychotic Supper (1991-1993)
In dal 1991 i Tesla i fànan gnir fóra al lór tèrs disc ad studi, Psychotic Supper, un disc granìtic, sènsa punt ad màgar, cun i dû chitarìsta Skeoch e Hannon a fàr al cant e al contarcànt, specialmènt in dal prim sìngul Edison's medicine (na canta ch'la tóś la part ad Nikola Tesla còntra 'l nòstar Guglielmo Marconi) e in Don't de-rock me, rabìda e catìva cum a n s éra mai vist prima, ma a val la péna arcurdàr un braṅ 'd òt minùt e mèś, Song & emotions, un tribùt p'r al dasfurtunâ e amìg Steve “Steamin” Clark, chitarìsta di Def Leppard mòrt da pôc.
Dégn ad nòta anc la dura Freedom slaves, 'l hard rock 'd Had enough, un braṅ ch'al par gnû fóra dal làpis di Mötley Crüe, e i sìngui Call it what you want e What you give.
I Tesla i ś mòlan (1994-1999)
In d'l Agóst dal 1994 a véd la luś al quàrt àlbum in studi, Bust a Nut (Rómpar na nóś, par via dla cupertìna in du a ś véd na màchina par schisàr e vèrar al nóś), 70 minùt 'd hard rock a la sò manéra, cun di braṅ dur (Solution, Action talks) misćiâ a quéi più lènt (Need Your Lovin, sìngul insém a Mama's Fool e A lot to Lose) ma al ròbi i n gìran minga cuma prima parchè al riva a ciapàr sól un disc 'd òr in dal 1995.
L'edisiòṅ giapunéśa dal 1998 dal disc la gh'à dèntar un braṅ da piò, la cover di Led Zeppelin The Ocean.
Subìt dòp la registrasiòṅ d'l àlbum, Tommy Skeoch al vèṅ butâ fóra dal grup parchè al ś fava ad dròga.
Anc s'al grup al sarév stâ custrét par cuntràt a publicàr àtar dû disc par la Geffen, la cà discugràfica la parmét a i sinc califurgnàṅ ad mulàr-as e a tór dal stradi da par lór. Tut quést chè a sucèd pròpria in dal 1994, finî al tour.
Fiṅ lè i Tesla i ìvan vindû quèl cuma 14 migliòṅ ad disc.
A cal punt lè i sinc i tàcan dal caréri sulìsti, briśa rivànd però a i livèi ad prima.
Al ritóran (2000-2004)
Dòp soquànt an, i Tesla i tórnan insém al 25 'd Utóbar dal 2000 cun tut i mémbar uriginài in ucaśiòṅ 'd un cuncèrt tgnû a Sacramento e pò par tri in Dicémbar.
I cuncèrt i cuntìnuan anc 'l an dòp, fra Favràr e Utóbar, e i Tesla i i rigìstran faghénd gnir fóra un live dópi in dal Setémbar dal 2001 par la nóva cà discugràfica, la Sanctuary Records. Al tìtul dal lavór 'l è Replugged live.
Sèmpar par la Sanctuary, e a distànsa ad déś an dal precedènt, al grup al fà catàr in di negòsi un disc nóṿ in dal Mars dal 2004, Into The Now ('l ùltim cun Tommy Skeoch) ch'al s piàsa a 'l 31śum pòst dla clasìfica dla Billboard vindénd da piò ad 30.000 còpi la prima stmana e 10.000 a la stmana in séguit. I sìngui tirâ fóra i èṅ Caught in a Dream e Words Can't Explain. D'arcurdàr anc al duri Miles Away e Got No Glory, la title track e What a shame. Heaven Nine Eleven pò la dascór d'l atintâ 'd Osama Bin Laden al tóri śmèli ad New York dal 11.09.2001.
Témp 'd adès (2005-2011)
In dal Śugn dal 2007 i Tesla i faṅ gnir fóra 2 disc divìś ad cover, Real to Reel e Real to Reel 2, ch'i védan al debùt al nóṿ chitarìsta Dave Rude. Fra i 25 braṅ a gh'è All the young dudes ad David Bowie, Seasons of wither di Aerosmith, War pigs di Black Sabbath, Is it my body 'd Alice Cooper, Space truckin’ di Deep Purple e Honky tonk women di Rolling Stones.
A la fiṅ 'd Agóst i Tesla i dìśan ch'i tacaràṅ un tour in Austràglia, Giapòṅ e Europa da Utóbar a Nuvémbar, al prim da 16 an a sta part.
In d'l Utóbar dal 2008 a véd la luś 'l utàv disc in studi dla band americàna, Forever More, prudót par Terry Thomas, quél ad Bust a Nut. In dla cupertìna a ś véd dû schèltar in śnòć, òṅ in frònt a c'l àtar, ch'i s imbràsan cuntènt. Dòp vint-sinc an insém i Tesla i èṅ incóra bòṅ ad far un disc frésc, sèmpar in dal nóm d'l hard rock ad livèl élt. Forever more, Pvt Ledbetter e i sìngui I Wanna Live, Breakin’ Free e Fallin’ Apart i èṅ i braṅ ad punta.
Furmasiòṅ
Quéla 'd adès
- Jeff Keith vóś (1984-1994, 2000-incō)
- Frank Hannon chitàra, pianofòrt, òrgan (1984-1994, 2000-incō)
- Dave Rude chitàra (2006-incō)
- Brian Wheat bas, pianofòrt (1984-1994, 2000-incō)
- Troy Luccketta baterìa (1984-1994, 2000-incō)
Ex-cumpunènt
- Tommy Skeoch chitàra (1984-1994, 2000-2006)
Discugrafìa
Album in studi
- 1986 Mechanical Resonance
- 1989 The Great Radio Controversy
- 1991 Psychotic Supper
- 1994 Bust a Nut
- 2004 Into the Now
- 2007 Real to Reel
- 2007 Real to Reel 2
- 2008 Forever More
- 2011 Twisted Wires
Album dal viṿ
- 1990 Five Man Acoustical Jam
- 2001 Replugged Live
- 2002 Standing Room Only
- 2003 Extended Versions
- 2010 Alive in Europe
Racòlti
- 1991 Bonus & Unreleased Rare Tracks
- 1995 Time's Makin' Changes - The Best of Tesla
- 2001 20th Century Masters - The Millennium Collection: The Best of Tesla
- 2008 Time Machine - box set
EP
- 2007 A Peace Of Time
Culegamènt estéran
- (EN) Sit uficiàl
- (EN) Spasi su MySpace
- (EN) Al vìddeo 'd Edison's Medicine in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Gettin' Better in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Hang Tough in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd I Wanna Live in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Little Suzi in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Love Song in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Modern Day Cowboy in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Need Your Lovin’ in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Paradise in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Stir It Up in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The Way It Is in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad What You Give in sal Youtube


text:
Al rutilìśum 'l è un ségn caraterìstic dal parsòni ch'i gh'aṅ i péi e i cavìi rós o castàgn ramâ.
Quést chè 'l è un quèl ch'a s preśénta dal vòlti in di pòpui ch'i daśvèṅ dal Caucàś e a s créd ch'al sia in relasiòṅ cun na tinta ad pèla ciàra, cun maci in sla pèla ciamàdi tuchìni e di perìcui ad ciapàr più facilmènt al càncar a la pèl o di àtar prubléma simìi. Invéci a par ch'a n gh sia minga na relasiòṅ cun i òć vérd o cun 'l èsar masć o fémna.
Al rutilìśum a s créd ch'al s traśméta a i fiói cuma un caràtar recesìṿ in frònt a tut chi àtar culór ad cavìi.
Al nùmar dla gint cun i cavìi rós a par ch'a sia drē a calàr sèmpar da piò.
Anc fr'al bèsti a s cata di mamìfar cun al plam rós, cum al simi, i gàt o i caṅ.
I paéś ch'i gh'aṅ più rós ad tut, in cunfrònt a chi àtar, i èṅ l'Irlànda e al Régn Unî.
A gh sarév da tgnir in cunsiderasiòṅ ch'al culór dal cavìl al pól cambiàr in dal córs dla vita e 'l è anc ligâ a 'l espuśisiòṅ al sól. In dal 1997 a s è capî la sò biuchìmica e a par ch'al culór rusàstar al sarév in relasiòṅ cun di cumpunènt dal fèr e ch'al gêṅ recesìṿ dal rutilìśum al sarév vèć da 50.000 a 100.000 an. Tut i rós i gh'aṅ dal variasiòṅ in dal regiòṅ MC1R dal crumuśòma 16.
In dimóndi pòst dal mónd a s créd ch'i rós i pòrtan dasfurtùna e che par schivàr cal lavór lè a gh sarés da tucàr un butòṅ. In d'l antìg Egìt a s pinsàva ch'i rór i daśvnìsan da Seth in parsòna e par cal mutìṿ lè i gh'ìsan na cativèria fóra dal cumùṅ. P'r i cristiàṅ e i giudèi, al rutilìśum al psiva èsar ligâ a Caino e a di àtar persunàǵ dla Bibbia pinsâ cun i cavìi rós quài Giuda Iscariota, Esaù e Maria Maddalena. Durànt al Mediuévo, la Cèsa Catòlica la cardìva ch'al dóni cun i cavìi rós i fùsan dal strìi e al strìi i éran bruśàdi vivi in sal rōg.
Dal nòstri bandi a gh'è un dit: «Al più bòṅ di rós 'l à ficâ sò pàdar in dal pós».
Al scritór Giovanni Verga 'l à scrit na nuvèla, Rosso Malpelo, ch'la dascór 'd un baghét cun i cavìi rós vitma di pregiudìsi di grand, ch'al gh l'iva cun al pòvar Ranòć e al gh dava sèmpar dal bòti.
«
Malpelo si chiamava così perché aveva i capelli rossi; ed aveva i capelli rossi perché era un ragazzo malizioso e cattivo, che prometteva di riescire un fior di birbone. Sicché tutti alla cava della rena rossa lo chiamavano Malpelo; e persino sua madre, col sentirgli dir sempre a quel modo, aveva quasi dimenticato il suo nome di battesimo. Del resto, ella lo vedeva soltanto il sabato sera, quando tornava a casa con quei pochi soldi della settimana; e siccome era malpelo c'era anche a temere che ne sottraesse un paio, di quei soldi: nel dubbio, per non sbagliare, la sorella maggiore gli faceva la ricevuta a scapaccioni. Però il padrone della cava aveva confermato che i soldi erano tanti e non più; e in coscienza erano anche troppi per Malpelo, un monellaccio che nessuno avrebbe voluto vederselo davanti, e che tutti schivavano come un can rognoso, e lo accarezzavano coi piedi, allorché se lo trovavano a tiro. Egli era davvero un brutto ceffo, torvo, ringhioso, e selvatico. Al mezzogiorno, mentre tutti gli altri operai della cava si mangiavano in crocchio la loro minestra, e facevano un po' di ricreazione, egli andava a rincantucciarsi col suo corbello fra le gambe, per rosicchiarsi quel po' di pane bigio, come fanno le bestie sue pari, e ciascuno gli diceva la sua, motteggiandolo, e gli tiravan dei sassi, finché il soprastante lo rimandava al lavoro con una pedata...»
(IT
)(Rosso Malpelo
ad Giovanni Verga
, 1878
)
«
Malpél al s ciamàva acsè parchè al gh'iva i cavìi rós; e al gh'iva i cavìi rós parchè 'l éra un baghét malisióś e catìṿ, ch'al prumitìva ad dvintàr pròpria un fiór ad laśaròṅ. 'L è par qual lè che tut in dla cava dla réna rósa i 'l ciamàvan Malpél; e anc sò màdar, a fòrsa ad sintìr-ag dir sèmpar in cla manéra lè, l'iva quaśi daśmindgâ al sò nóm ad batéś. Dal rèst, lē la'l vdiva sól al sàbat sira, quand al turnàva a cà cun chi pòc bèsi dla stmana; e p'r al fat ch'l éra malpél a gh'éra 'd avér paùra ch'al in tgnis un para par lò, ad chi sòld lè: in dal dubi, par a n sbaliàr minga, la suréla più granda la'l tulìva in cà cun di sćiafòṅ. Però al padròṅ dla cava 'l iva dit dabòṅ che chi bèsi lè i éran pròpria chi lè e minga da piò; e in cusiènsa i éran pò tròp par Malpél, un munelàs che ninsòṅ 'l arév vlû catàr-as in frònt, e che tut i paràvan via cuma un can rugnóś, e i al carésan cui pē, quand i al càtan a tîr. Lì lò 'l éra pròpria na bruta ghigna, tìrvad, rabî e salvàdag. A meśdè, mèntar tut chi àtar lavuradór dla cava i magnàvan la mnèstra sintâ 'd intóran, e i fàvan un pò ad ricreasiòṅ, lò 'l andàva a mét'r-as in un cantòṅ cun un sistlèṅ in mèś al gambi, par ruśgàr-as cal pòć ad paṅ biś, cum i fànan al bèsti sò para, e ugnòṅ al dgiva la sua, tulénd-al in gir, e i gh tiràvan adòs di giaròṅ, in fîṅ chè al padròṅ al al mandàva a lavuràr cun na pedàda...»
-
Òć dna putìna cun i cavìi rós
-
Un bras 'd un rós pîṅ ad tuchìni
-
Un quàdar cun na Maria Maddalena cun i cavìi rós
-
Un rós Giuda al dà un baśèṅ a Geśù Crist
-
-
Na strìa rósa in un quàdar ad Luis Ricards Falero
-
Al prìnsip Harry 'd Inghiltèra
-
La pantéra ad Gòr, la rósa cantànta fraréśa Milva
-
Un putèṅ ch'al gh'à al rutilìśum
-
-
-


text:
Sorvisc por categories
Lista di sorvisc
Sorvisc 1-10 sön 24
-
Acreditamënt dl servisc dla microstrutures per la prima nfanzia
Agenzies provinziales
La Provinzia dà ora l acreditamënt per l servisc dla microstrutures per la prima nfanza aldò dla despusizions de lege n forza (Kitas).
-
Adatamënt de veicui per chëi de familia
Sozialsprengel
Ala persones che à n cumëmber de familia cun n nciamp (articul 1, coma 4 dla lege pruvinziela di 30 de juni 1983, nr. 20 ), ti vëniel cunzedù n cuntribut per l adatamënt di mesuns de trasport. Persones cun nciamp che sta tresora te na strutura d’...
-
Afidamënt a strutures de mëndri d'età cun problematiches psichiches/psichiatriches
Sozialsprengel
L fin dl afidamënt de n mënder d'età cun problems psichics/psichiatrics a na strutura soziopedagogica o sozioterapeutica ntegreda ie chël de tò su per ntant n mënder d'età cun na tel'sort de problematiches te na strutura adateda. L mënder d'età pò...
-
Afidamënt ala families
Sozialsprengel
Datrai ruva vel genitores te situazions particuleres y i ne ie nia boni de cialé sun si mutons. Custimënc y respunsablteies che va sëura si pusciblteies ora, situazions de viulënza, spartizions, malaties psichiches, l'avëi perdù l lëur, dependënze...
-
Afidamënt de mëndri d’età a strutures
Sozialsprengel
Afidamënt de mëndri d'età a strutures Afidamënt a na strutura soziopedagogica, sozioterapeutica ntegreda y sozioterapeutica Pra l afidamënt a na strutura soziopedagogica se tratel dl afidamënt de n mënder/na mëndra d'età, che ne ...
-
Antizipazion dl scech de mantenimënt a scunanza de mëndri d’età
Sozialsprengel
Chësta prestazion ie de gran aiut per la families cun un n genitor ti caji che l genitor ublià – aldò de coche l’autorità giudiziera l vëij danora – ne paia nia l cuntribut de mantenimënt al auter genitor, a chël che l ti ie unit afidà n mut de më...
-
Assistënza ecunomica soziela
Sozialsprengel
L’assistënza ecunomica soziela ie na cumpetënza di Servijes soziei. Ala families y ala persones singules cun na ntreda che ne tleca nia, ti vëniel cunzedù n aiut finanzier. Depierpul ti vëniel nce pità na cunsulënza y assistënza per unì or...
-
Autorisaziun y acreditamënt di sorvisc soziai por porsones cun handicap
Aministrazion provinziela de Südtirol
La Provinzia autorisëia y acreditëia, aladô dla normativa provinziala en forza, i sorvisc soziai residenziai y semiresidenziai por les porsones cun handicap. L’acreditamënt vëgn fat tres na valutaziun profescionala, sistematica y periodica, a na...
-
Bonaman
Sozialsprengel
Chësta prestazion ti vën cunzeduda a persones o families che ie d’albierch te servijes spezifics y che cun si davani y avëi persunel ne ti ie nia a manejé sciche l toca la pitla spëises da unidì. La soma de basa dla bonaman per na persona ...
-
Compra y adatamënt de veicui
Sozialsprengel
Persones, che à n mpedimënt permanënt dla giames o di braces y che adrova perchël n mesun de trasport adatà per persones cun mpedimënt, pò damandé che l ti vënie retù la spëises per adaté si mesun de trasport. A persones cun mpedimënt ala giames t...


text:
Caernàch
Caernàch l'è ü cümù de 2 599 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la media pianüra bergamasca sö la ria mansina del fiöm Sère a 12 km de la sità e a 199 méter söl lièl del mar.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl di Cóncc Martinèngh Coleù a Caernàch e sura de töt ol castèl de Malpaga che l'éra 'l castèl del grant capità de ventüra Bartolomeo Coleù.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Poesie (Porta)/34 - LA NINETTA DEL VERZEE
LA NINETTA DEL VERZEE
Bravo el mè Baldissar! bravo el mè nan!
l’eva poeù vora de vegnì a trovamm...
T’el seet mattascion porch che maneman
l’è on mes che no te vegnet a ciollamm?
Ah Cristo! Cristo! com’hin frecc sti man!5
Bell bell... speccia on freguj... te voeu geramm,
bolgirossa! che giazz! aja i mee tett!
che bell cojon, sont minga on scoldalett.
Pover tett nèe?... te sentet com’hin froll?
Ma, gh’hoo avuu ona passion, varda, in sti dì10
che l’è stada, per brio! el mè tracoll.
L’è quaj cossa ancamò se sont inscì.
Ven scià... settet giò on poo... già l’è anmò moll,
e poeù coss’eet de fà? l’è venerdì,
gh’è minga d’opra: descorremm on poo,15
ché subet che l’è all’orden te la doo.
Varda el me Baldissar se se pò dà
on mond pussee carogna, on mond pù infamm!
Te se regordet d’avemm vist per cà
quell gioven magher, longh come on salamm,20
ch’el me vegneva a toeù de andà a ballà?
Che di voeult te l’ee vist a peccenamm?
Ben: sent adess, sto roffianon strozzaa
che tir fioeul d’ona negra el m’ha giugaa.
Prima de tutt tee de savè che fina25
de vint agn fa, quand sont restada indree
della povera mamm, la mia medina,
che adess, jesuss! l’è al Gentilin anca lee,
per no invodamm a santa Catarina,
o lassamm andà in cà don quaj mestee,30
la m’ha tiraa in cà sova e tegnuu inguala
d’ona soa tosa vera e naturala.
Sta mia medina l’eva ona tetton,
matta, allegra quell mai che se pò dà:
ghe piaseva a paccià del bell e bon35
e andà dent per i boeucc e boccalà:
ma sora tutt poeù la soa gran passion
l’eva quella de fassela fregà:
oh intuitù de quest gh’è nient de noeuv,
desdott in fira e fresca come on oeuv.40
In quell temp la gh’aveva per gimacch
on gioven d’offellee, fort, traccagnott,
ch’el stava lì in la porta e in l’uss attacch.
Costuu, me cunten ch’el gh’avess de sott
on peston de pirotta masiacch,45
ma basta, fussel mò per sto bescott,
o per quij del mestee ch’el ghe portava,
l’offellee l’eva lu ch’el le ciavava.
S’ha mò de dà l’inconter che costuu
el gh’ha giusta d’avegh anch lu on bagaj,50
che l’è nient alter che quell porch fottuu
che m’è costaa in sti dì tanto travaj.
Inscì, cont el stà insemma tutt e duu,
col giugà insemma e fà quij cattanaj
che fan tucc i fioeu, semm rivaa a quell55
de trovass cott tutt duu senza savell.
Intrattanta, per via della via
dell’intrigh inscì faa della medina,
ne faven dormì nun bardassaria
foeura di pee de lor in la cusina;60
là ne saraven sù all’ave maria
de sira fina a quella de mattina,
e là nun de per nun tutta la nocc
sevem patron de fà onia sort de locc.
Fin però che semm staa duu cisquittitt,65
ciovè a dì de des, vundes, dodes agn,
se semm faa quaj carezz e quaj basitt,
e poeù voltavem là come lasagn;
ma quand emm comenzaa a sentì i gallit
vers la part che comenzen i cavagn,70
se semm accort d’avegh di olter besogn
on poo pussee gajard de quij del sogn.
Ma sì! per dilla giusta, in quant a mì,
sto besogn savarev minga spiegall...
soo che sentiva el sangu come a buì,75
che gh’aveva ona voeuja de tentall
e in l’istess temp vergogna a comparì.
Soo anch che andava in broeuda in del basall
e soo che quand el me toccava i tett
trepillava del gust come on gallett.80
Soo de giunta che, quand alla mattina
me toccava de andà a tend in Verzee
alla banca del pess della medina,
ogni bott che passass on perrucchee
o quajghedun con bianca la marsina,85
me sentiva a rugà fina in di pee:
me andava insemma i onz della stadera
e el coeur l’andava a vella e el coo a stondera.
Mì el mè Pepp el vedeva de per tutt,
e semper ghe l’aveva de denanz:90
mì el vedeva in di tèmol, in di trutt,
in di micch, in la suppa, in di pittanz,
no gh’eva giovenott, né bell né brutt,
che se podess ris’cià de famme di avanz:
respondeva pesciad, desgarb e slepp,95
e tutt sti coss in grazia del mè Pepp.
Né l’è minga de dì che fin d’allora
el m’avess missa alla comunion.
On cazz! Me poden dà on cortell in gora
se mì pensava mai che in di colzon100
ghe fudess dent de quella sort de bora!
A vedè come el mond l’è mai cojon!
Tucc me credeven ona gran canonega,
e seva fatta pesc che né ona monega.
Anzi gh’hoo anmò in la ment la gran paura105
che hoo avuu, quand de lì a on pezz me l’ha daa in man,
l’hoo creduu on boll, ona besiadura,
on bugnon (soeuja mì), on quaj maa de can,
e soo che m’è soltaa ai oeucc addrittura
come on s’cioppon de piang, ma lu, el giavan,110
da bravo perucchee el s’è miss a rid
e a saramel pù strenc in mezz ai did.
Cristo! che sgarbiada de cervell
l’è staa per mì quell cioll in ardion.
Poss dì ch’el m’ha daa in man minga on usell,115
ma el manegh de tucc quanc i cognizion:
allora subet hoo capii tutt quell
che se daven d’intend paricc smorbion
quand lì alla banca me diseven milla
cinad sulla panscietta e sulla inguilla.120
Lì emm comenzaa tutt duu de sto moment
a lavorass intorna de fadiga,
lu a fà onia possa per sonamel dent
e mi olter tant per stoppagh sù la figa.
Fors anca el sarà staa on presentiment,125
ma l’ha avuu pari a sbatt, l’hoo faa stà in riga,
ghe l’hoo basaa, menaa, gh’hoo daa de tetta,
ma de pondamel?... voj! ciappa sta fetta.
Sent mò che macciavella de birbon
l’è rivaa a tira a man per mettem sott.130
L’ha comenzaa a fà el trist, el lumagon,
a fass vedè a mangià pocch o nagott.
Lu el me schivava, el fava repetton,
el sospirava come on mantes rott,
e con pù mì ghe andava per el vers135
con pussee el fava el pregn, el gnucch, l’invers.
Infin quand l’ha creduu de vess a tir
vedi ch’el mett a volta on cortellasc
e ch’el sbassa i cannij incontra al fir:
mi, bona a dagh a trà, fermegh el brasc,140
e prepotenta e franca come on sbir,
Cossa farisset mai, dighi, pajasc?...
Cossa vuj fà, el respond... mazzamm... morì...
fornì sta vitta... contentatt anch tì...
Sanguanon! che dianzer de paroll!145
m’è calaa i forz de sbalz, m’è vegnuu frecc.
Me sont pondada a lu coj brasc al coll,
e lu borlonem là a travers al lecc,
e lì in terra el cortell, in aria el cioll,
lecchem, basem, stroffignem, brascem strecc,150
Ninin... tas... lassem fà... pensa nagotta...
sto fioeul d’ona vacca el me l’ha rotta.
Ona voeulta poeù rotta che l’è stada
no gh’è staa pù resguard né pù respett.
Via ona ciavada on’altra gran ciavada,155
no se fava olter facc che quel giughett,
e se con tant piccià nol m’ha impregnada
l’è proppi robba de fà fà on quadrett,
tanto pù che sti usij già hin certi ordegn
che fornissen el gioeugh con lassà pregn.160
L’eva trii agn pocch manca che st’istoria
l’andava quietament semper inscì,
quand la medina, che Dio l’abbia in gloria,
l’ha tolt sù ona fevrascia de morì.
I dottor l’han creduda inflammatoria165
e gh’han faa vint solass in tredes dì,
ma el dì adree, giust in quella che han dezis
de faghen pù, l’è andada in paradis.
Morta lee, bona nocc ai sonador,
s’è barattaa la scenna in d’on moment;170
mì sont andada in cà del cogitor
e el Pepp l’è andaa in cà anch lu d’un sò parent
e lì, via de vedess e de descor
quaj voeulta per el dì denter per dent,
resguardo sia alla prozion de mezz,175
sant March! gh’è sta sù el gatt per on bell pezz.
Ma mi, tra che a trovamm inscì ligada
in cà del pret moriva de passion,
e tra che el Pepp el m’eva sueffada
de bon’ora a saggià certi boccon,180
assa brutta on bell dì ciappi la strada
e pienti el cogitor come on fuston
ressolutta de tend al fatto mè
senza tance seccad de barolè.
Deffatt per quant sto pover religios185
l’abba faa, l’abba ditt per famm capì
ch’el pass che fava l’eva on pass ris’cios
e che la purgarev forsi on quaj dì,
l’ha traa via el sò fiaa e la soa vos,
anzi el gh’ha avuu de grazia a mondamm lì190
de circa milla lir, che la medina
la m’ha lassaa tra pilla e robba fina.
Con cà pientada, e con quij pocch danee,
fresca, giovena e grassa come sera,
gh’aveva semper gent innanz indree195
alla mia banca mej che né a ona fera;
de coeugh poeù gh’en vegneva di vivee,
e a quist basta domà che ghe fass ciera,
se gh’avess anch venduu merda per pess
sti facc de porca even content l’istess.200
E che fior de partii ch’hoo possuu fà!
(Inscì magara avess vorsuu dattamm)
fioretton de marcant, de famm marcià
inguala di primm sciori, di primm damm;
e se fuss stada tosa de trattà205
soo che on fraa Geromin l’ha vorsuu damm
del pelter assossenn, famm desmett banca,
mandamm in fiacca, e lu comparì nanca.
Ma mi ciocca, imbriaga, incarognada
de sto razza de can d’on tajapieucc,210
tant e quant ghe n’è staa che m’han cercada
olter tant n’hoo casciaa foeura di oeucc;
e sì che giamò on pezz m’en seva dada
ch’el me fava scusà de stoppaboeucc,
ma già nun vacch de donn semm tucc inscì,215
se al mond gh’è on crist el vemm proppi a sciarnì!
E dininguarda e non poeù a fass toeù via,
en fan toninna, en fan de sott e doss.
Pur tropp l’è inscì: mi ch’hoo provaa la mia,
soo cossa gh’è de noeuv con sti balloss.220
Pur tropp sont dada denter in la stria,
e el cogitor l’ha induvinaa tutt coss.
Ah roffianon d’on Pepp!... Varda el mè nan
se gh’è on cristo compagn in tutt Milan!
Minga content sto faccia de figon225
de vess staa lu el strozzaa che el me l’ha rotta,
d’avemm traa i mej partii tucc a monton,
d’avemm drovada pesc d’ona pirotta,
d’avemm semper goduu i pù bon boccon
che gh’aveva alla banca, e per nagotta,230
sagg de mì, del mè ton, della mia inguilla
l’ha comenzaa a miramm anca alla pilla.
In prenzipi col sloffi de dovè
comprà ona cossa o l’oltra a ona quaj posta
el me cercava in prestet per piasè;235
ma in seguet poeù, quand el m’ha vist desposta
a lassagh god in pas el fatto mè,
l’andava al cantarà lu de soa posta,
e lì servo umelissem sur baslott,
ogni freguj, allon, giò on scopellott.240
Ma se! impiastraa de vizzi come l’era,
lallela! gh’en voreva olter che inscì:
l’avarav traa in setton la cà Mellera,
l’Archint, el Greppi, el Melz, staghela lì.
Dì cojon! Lu ostarij, trissett, primera,245
la scènn, lu palch, lu donn de mantegnì;
e mì ciollatononna de massee
compramm i corna cont i mee danee!
Olter che corna! l’ha tentaa per fina
de taccamm ona pesta bolgironna;250
e se no sont allesta ona mattina
a tira i ciapp, indree t’el me le sonna.
Per fortuna del ciel che intanta fina
che hoo faa per compagnamel in la monna
hoo miss i did in mezz a on masarott255
de filapper consciaa cont el scirott.
Eppur: coss’eel?... l’eva inscì tant vergnon,
tant marcadett e tanto fin d’ingegn,
che hoo avuu de grazia a fagh la remission;
anzi l’ha tiraa i coss finna a quel segn,260
de pacciamm (direv squas) anca i mincion,
perché a furia de vend e de fà pegn
el m’ha sbiottada e el m’ha redutt in pocch
come on oss spuvaa foeura d’on pitocch.
No gh’aveva olter pù che el lecc, i scagn,265
la cros de perla e quatter strasciarij,
inscì tra robba dora e quij pocch pagn,
quand besognos de vendem anca quij
on dì el m’è vegnuu in cà, torber compagn
de quand el s’è vorsuu tajà i cannij,270
e piovend giò daj oeucc acqua a monton
press a pocch el me parla de sto ton.
Sent Ninetta, el me dis, i creditor
m’hin taccaa al cuu come tanc can mastin;
se no i paghi in sti pocch vintiquatt’or275
gh’è già in pront la fameja e i manezzin:
donca on fioeu par mè! on fioeu d’onor
l’avarà de reduss a fà sta fin?...
Ah nò Ninetta!... innanz de famm granì
già l’è on moment... faroo quell che soo mì.280
Mì dolza come l’uga, appenna senti
dove van a fornì sti ultem paroll,
deventi smorta, tremi, me spaventi,
e poeù al solet ghe metti i brasc al coll;
infin voo al cantarà: lì me resenti285
della cros, di peritt, del tornacoll,
e ghe dighi, piangend, Ciappa antecrist,
deggià ch’eet mangiaa el rest, mangia anca quist.
Redutta che son stada ona pitocca
senza credet, né robba, né danee,290
s’hoo avuu de pagà el ficc, de mett in bocca,
hoo proppi dovuti mettem al mestee.
Ma fina che gh’hoo avuu taccaa alla socca
sto sanguetta fottuu d’on perucchee,
on quattrin che on quattrin, nanca a pagamel295
sont mai stada patronna de vanzamel.
Infin per compì l’opra adess mò sent
cossa ghe solta in coo a sto porch infamm!
Giust on mes fa el ven chì, el me sara dent,
e el me dis ch’el gh’ha voeuja de ciavamm;300
voo sul lecc: me le mett lì inscì on poo arent,
e poeù, paffeta, el fa per inculamm;
mì allora streng el ghicc, dagh on button,
e dighi... Ovej!... coss’hin sti pretension!
Nanca el cuu poss salvamm sangua de dì!305
Malarbetto ludron, brutto pendizzi!
el cuu l’è mè, vuj fann quell che vuj mì
né hoo besogn de cavatt de sti caprizzi.
S’avess vorsuu dall via, a st’ora chì
sarev fors maridada a vun d’offizzi.310
Figuret mò se sont inscì cojonna
de mettem sott a tì a fà seggionna!
Infin vedend che dura come on sass
no dava a scolt pù al piang né al sospirà,
né al solet sloffi de vorè mazzass,315
el s’è ressolt de fammela pagà;
né savend toeù oltra straa de vendicass
l’è andaa a cercà on poetta e el m’ha faa fa
ona dianzer d’ona bosinada
de famm fà la minee perfinna in strada.320
Ecco el mè Baldissar, ecco on trattin
la reson bolgironna di passion
che me deslenguen come on candirin.
Ma el pussee pesc anmò di mee magon
l’è a vedè che sta birba d’on bosin325
tra i lapp ch’el dis per mettem in canzon
el ghe ne infira voeuna, el mè car nan,
che tend nient manca che a famm perd el pan.
L’è rivaa fina a dì che gh’hoo in di oss
on morbo vecc de brusà via l’ussell!330
Ma se pò dà on trattà pussee balloss,
on’azion pussee infamma e de cortell?
Pacciamm tutt, godemm tutt, e de maross
taccamm anca in l’onor, toeumm, anca quell?
Questa per cristo no la poss capì:335
mì impestada?... Buffon!... dighel mò tì.
Dighel mò tì, per brio! se gh’è ona donna
pussee sana de mì in tutt quant Milan!
Te le taccarà ben lì alla Coronna
la Mora del sciall giald, ma mì, doman!340
Ma ovej!... varda che aria bolgironna
l’ha ciappaa sto tò cioll!... scià... scià el mè nan...
dammel car... toeù... l’è tova... ah dio!... ciccin...!
Vegni... ve... gni... ghe sont... Cecca?... el cadin.


text:
Cosseria
Cosseria (en lìgure: Cosceria) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 1 125 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 13,7 km² e 'na densità de popolasiù de 82 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cairo Montenotte, Carcare, Cengio, Millesimo, Plodio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cosseria l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Habsburg (AG)
Habsburg a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 421 abitant e una süperfiss de 2.23 km², e al se tröva a una altitüden de 470 meter sura al livel del mar.
El cumün de Habsburg a l'è tacaa ai cumün de Brugg, Hausen, Scherz, Schinznach-Bad.
L'andament storegh de la popolazion de Habsburg l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Habsburg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Municipality of Habsburg (Todesch)
- Habsburg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Târgu Mureș
Târgu Mureș (Marosvásárhely in ungheres; Neumarkt am Mieresch in todesch; Novum Forum Sicolorum in latin) l'è ona città de la Romania.
Ghe viven pussee de 145.000 personn.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Târgu Mureș la se troeuva in del centro del paes, in de la region de la Transilvania. L'è 'l capploeugh del distrett de Mureș.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'archeologia la gh'ha mostraa che gh'è de la gent che la viveva in la zona giamò al temp de l'Età del Bronz.
El primm document che 'l parla de la città a l'è del 1332. La partegniva al regn d'Ungheria.
El re d'Ungheria Sigismond el gh'ha daa, in del 1445, el diritt de organizzà fer e mercaa. In del 1482 el re Mattia Corvin l'ha fada 'gnì ona città regal.
Fina al 1616 la se ciamava Székelyvásárhely. In del 1754 l'è vegnuda la sede de la Cort Suprema de giustizia de la Transilvania, e lì l'è scominciada la soa cressida. In del 1786 l'è nassuda la prima tipografia.
Anca se l'eva ona città piena de ungheres, Târgu Mureș l'è stada, in del Vottcent, vun di centri de la nassida del patriottismo transilvan e romen. Vun di eroi de la Revoluzion del 1848, Avram Iancu, el lavorava 'me avvocatt proppi lì.
Dopo de la I Guerra Mondial Târgu Mureș l'è passada a la Romania, e tra i dò guerr l'ha cognossuu on gran desvilupp economegh. L'è tornada a l'Ungheria tra el 1940 e 'l 1944.
Sotta el comunismo Târgu Mureș l'è vegnuda el centro industrial de la region, tant l'è che dopo de la fin del regimm gh'è staa di bei problema economegh, e anca sconter tra la comunità romena e quella ungheresa.
In romen l'è stada cognossuda anca 'me Mureș-Oșorhei (calch del nomm ungheres) e Tîrgu Mureș (con la veggia grafia).
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1910, el 89% de la popolazion a l'era ungheres.
Al dì d'incoeu la situazion l'è on poo mudada:
- 50% romen.
- 45% ungheres.
- 2,5% zingher.
- 2,5% alter (anca todesch).


text:
Schweinfurt
Schweinfurt l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Francònia (Unterfranken).
Schweinfurt l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städt) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. L'è la capitàl del circondàre omònim ma del pónt de vìsta aministrtìf la na fà mìa part.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è colocàda sö la spónda dèstra del fiöm Méno, a presapóch 27 km a nordèst de Würzburg e 20 km a nord de Gerolzhofen. Dòpo de Würzburg e de Aschaffenburg l'è la tèrsa cità con piö tacc abitàncc de la Bàsa Francònia.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Châteaudun, Francia
- Seinäjoki, Finlandia
- Motherwell, Scòsia
- Castel Lagopesole, (frasiù de cümü de Avigliano), Italia
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Calcògen
I calcògen a inn i elemeent chímich del grupp 16 de la taula periòdica:
I sò cumpòost, suratütt i sulfüür, seleniüür e telurüür, ga dísenn calcugenüür. Ul nòmm calcògen al vègn dal greech antích, e al vöör dí generaduur de mineràj.
L'ussígen, ul zuulf e ul seléni a inn minga metàj, invéci ul telüri e ul pulòni a inn mèzz-metàj.
Ul staat de ussidazziun püssee cumüün per o calcògen a l'è -2 in dii calcogenüür, anca sa pödenn vècch ul -1; in dii sulfaa, selenaa e telüraa al devénta invéci +6 (per esémpi, Na2SO4, ul sulfaa de sòdi).


text:
Nufenen
Mudel:See also Cuurdinàde: 46°32′N 9°14′E
Nufenen (Nueinas in rumanc; Nufena in italian storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 159 abitant e una süperfiss de 28.03 km², e al se tröva a una altitüden de 1569 meter sura al livel del mar.
El cumün de Nufenen a l'è tacaa ai cumün de Hinterrhein, Mesocco, Safien, Splügen, Vals.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Nufenen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
(DE)


text:
1949
Avenimeent:[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 10 - London (Inglatera): ul De Havilland Comet, ul primm aviun a reazziun destinaa al traspòort da passageer, al fa un guur da pröva London-Trípoli-London in 6 uur e 36 minütt, dò vöölt püssee ràpit che i aviun cunvenziunaal.
25 10 - Londra (Anglatera): el De Havilland Comet, el primm aviun a reazziun destinaa al traspòort de viagjaduur, al fa un guur de pröva Lundra-Trípoli-Lundra in 6 uur e 36 minüt, el dobi de velocitaa che i aviun convenziunaj.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
29 06 - Parets del Vallès (ul Vallès Oriental, a Catalunya): Joan Clos i Matheu, pulítich, batlle da Barcelona dal 26 de setembre 1997.
29 06 - Parets del Vallès (el Vallès Uriental): Joan Clos e Matheu, polítegh, síndech de Barcelona del 26 09 de 1997.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Brescello
Brescello (endèla parlàda locàl: Bresèl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha 5 621 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 24 km², per 'na densità de 229 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boretto, Gattatico, Mezzani (PR), Poviglio, Sorbolo (PR), Viadàna (MN).
Evulusiù demogràfich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Recco
Recco (en lìgure: Recco) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 9 884 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 9,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 019 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Avegno, Camogli, Rapallo, Sori.
Sitüàt entramès a Sori e Camogli 'ndèla Riviera di Levante, l'è postàt sö le spónde del Golfo Paradiso a la fóce del torènt omònimo. L'abitàt el se tróa a presapóch 22 km de Gènova.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Recco l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Putèṅ Ìndag
Putèṅ ìndag (Bambini indaco in itagliàṅ, indigo children o indigos in ingléś) 'l è un cuncèt sientìfic o śò da 'd lè nâ in d'l àmbit dla cultùra New Age ch'al figùra na generasiòṅ ad putèṅ ch'i sarésan bòṅ ad far dal ròbi speciàli, da 'd là dal naturàl.
Al fenòmen, descrìt da soquànt autōr bèla in riferimènt a i an Ssanta, al sarés carsû da i an Nuànta a stà banda, ségn dl'evulusiòṅ dla spéce umàna davśèṅ a gnir, tgnénd a drē a i pinsēr New Age. Chi lōr i crédan ch'i putèṅ ìndag i purtaràṅ a un mónd nóṿ sénsa guèri e sénsa inquinamènt.
L'espresiòṅ Putèṅ ìndag l'è stada pinsàda in di an Stanta par la parapsicóluga Nancy Ann Tappe ma l'à muciâ sù d'l interés dòp la publicasiòṅ dal lìbar The Indigo Children scrit par Lee Carroll e Jan Tober in dal 1999. Par lōr, la generasiòṅ ch'la gnarà dòp ad lōr la sarà quéla di Putèṅ ad cristàl.
I putèṅ ìndag i vènan descrìt cuma putèṅ ch'i gh'aṅ un caràtar particulàr, pîṅ 'd empatìa e vója 'd èsar creatìṿ, cun na fórsa 'd anìm dimóndi élta. I gh'aṅ anc di putēr paranurmài cuma la telepatìa e 'l èsar bòṅ ad védar di quèi, avenimènt, pòst e śavàj luntàṅ, in dal tèmp o in dal spasi, o anc lugâ. I pōlan mét'r-as in cuntàt cun i àngil e i èṅ curiōś, inteligìnt, intuitìṿ e purtâ p'r al spirituàl.
Carroll e Tober i vaṅ còntra 'l idéa di dutōr che chi putèṅ chè, ch'i gh'aṅ la Sìndrum dal deficit 'd atensiòṅ e dal diav'l adòs cuma la cantànta Britney Spears, i sìan malâ dabòṅ, ma sōl biśugnōś d'atensiòṅ in sal piàṅ spirituàl e briśa ad curi mèdichi.
I siensiâ i gh daṅ però còntra parchè i dìśan ch'i n gh sìan minga dal próvi véri in apòǵ a cal pinsēr lè. Soquànt autōr, cum al psicòlug Russell Barkley, i àṅ pò fat nutàr che dimóndi ad chi caràtar lè, mis insém a i putèṅ ìndag, i èṅ acsè genèric ch'i pōlan andàr bèṅ praticamènt a tut.