text:
Portugàl (Stat)
Il 'Portugal o Republega Portoghesa (in portoghes: Portugal, República Portuguesa; in mirandes: Pertual, República Pertuesa) l'è ona republega che la se troeuva in de l'Europa meridionala.
La capitala de la republega portoghesa l'è Lisbona dal 1179.
La popolazion l'è de circa 10 milion de persònn (stim del 2005); i dònn hinn circa dò milion pussé dij òmen e la densitaa l'è de 114 persònn par km2. La confina domá cont la Spàgna.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geografia fisega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Portogal, el 53% del territòri l'è ona pianura, el 21% l'è faa da còj ed el 25% da mont. I sò fiumm pussee important hinn el Tejo, el Douro, el Guadiana ed el Minho. I sò duu mont pussee elevaa hinn inveci el Mont Pico (2531 m), in de l'i Azor, e la Serra da Estrela (Mont de la Stèla, 1993 m). Tucc i còst portoghes hinn bagnaa de l'ocean Atlantegh, intel quel gh'hinn anca duu arsipélagh che fànn part del paes: Madeira e i Azòr (Açores). El gh'hà dij gròss problèmm de caràter sìsmegh (el se regora per esempi el teremòt de Lisbona del 1755). El clima l'è vari: a sud l'è subtropical, ma inveci al nòrd l'è atlantegh.
Geografia politega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Comè l'è staa giammò dì, el Portogal el confin domá cont la Spàgna, ma tra i duu paes la gh'è ona quistion averta da ben 200 ànn, val a dì quèla del territòri de Olivensa (Olivença in portoghes e Olivenza in spagnoeul) che, anca se l'è teoregament portoghes, el vegn aministraa daj spagnoeul (intela Comunitaa Autònoma d'Estremadura).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Varda anca Stòria del Portogal
El Portogal l'eva la terra dij Lusitan (in dij temp antegh infacc el se ciamava Lusitania), ona popolazion de origin ibérega. L'è staa ciappaa dij Roman intel I secol A.C., dòpo ona longa guèra. I Roman hann portaa la lor lingoa, che mis'ciada cont quèla locala l'ha daa origin al portoghes. Quand l'Imperi l'è borlaa giò, el Portogal l'ha vist i dominazion dij Vandaj, Svev e Visegòtt. Intel VIII secol l'è staa ciappaa dij Arab, che hann dominaa per sinch secoj. Intel 1143, el paes l'ha gagnaa l'indipendenzia e l'è diventaa on regn sòta el re Alfons Henriques, de la cà de Borgògna, fioeu del primm cont indipendent del Portogal, el Enrich de Borgògna. La soa dinastia la regnaa per circa duucent ànn. La fìn de la dinastìa de Borgògna intel 1385 l'ha lassaa el Portogal senza re, che poeu l'è diventaa el fioeu illegal del Peder I, Giovann I, ciamaa Signor de Aviz. Lù l'ha creaa ona dinastia durada anca lé per circa duucent ànn (1385-1580). L'ultim re de la Cà de Aviz l'eva on prelaa, donca el podeva nò avegh dij eree. Quand l'è mòrt, la coróna l'è passada aj vesin re de Spàgna, che eren de la Cà de Asburgh. El primm re de sta dinastìa chì l'è staa el Filipp I, fioeu del famos imperator Carl V. Poeu, intel XVII secol, l'aristocrazia portoghesa se l'è rebelada aj Spagnoeul e l'ha proclamaa re el Giovann IV, duca de Braganza. Chesta dinastia chì l'ha regnaa sin a la fin de la monarchia in Portogal (avegnuda intel 1910).
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Citaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I citaa pussee important del Portogal hinn:
- Lisbona (Lisboa): l'è la capitala dal 1179. L'è situada sul flumm Tejo (che in spagnoeul el se ciama Tajo) e la sta innanz a l'Atlantegh. El sò pòrt l'è el pussee grand del paes. La gh'hà puu de 3 milion d'abitant.
- El Pòrt (Porto): Chesta citaa (anca lee su l'Atlantegh) chí inveci l'è traversada del flumm Douro (spagnoeul: Duero). L'è stada fondada intel V secol D.C. In de l'Etaa de Mezz la vegniva ciamada Portus Calæ e da chí donca el vien el nòmm "Portogal". El Pòrt la gh'hà puu de 260.000 abitant.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Culegamént da fóra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


c: text/html

text:
Monthey
Monthey a l'è un cumün svizzer del distret de Monthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.7 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 16628 abitant.
El cumün de Monthey al se tröva a una altitüden de | meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bex (VD), Châtel (FR-74), Collombey-Muraz, Massongex, Montriond (FR-74), Ollon (VD), Troistorrents, Val-d'Illiez, Vérossaz.
Citaa ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Monthey l'è ingemelaa con:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Monthey
- Media relaa a Monthey al Wikimedia Commons

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mazà
Mazà, (nòm uficiàl en Italià: Mazzano) l'è 'n cümü de 12 025 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla periferìa orientàl, a 11 km de la cità de Brèsa.
El teretóre 'ndoche 'ncö gh'è 'l cümü de Mazà l'è stat abitàt zamò dei tép dei Romàni, come dimustràt de le làpidi e dei óter repèrcc de chèi tép là ritroàcc endèla zòna. El stès süfis -à del nòm del cümü el fa pensà segónt vergü a 'n urìgin romàna del abitàt.
Se tratàa fórse d'en nùcleo rüràl picinì, colocàt söndèna via romàna de 'na sèrta 'mportànsa, che de la antìca Brixia la minàa 'nvers el Lach de Gàrda e Verùna.
Le prìme nutìsie sö Mazà endèi docümèncc scriìcc, i è del 961 e del 1041. En chèste càrte se pàrla de Mazà come d'en "vicus".
El teretóre cumünàl el ciàpa la fùrma e la dimensù del dé d'encö quan che 'ndèl 1928 el vé tacàt ensèma al cümü de Silièrghe che de alùra l'è dientàda frasiù de Mazà. L'ótra frasiù de Mazà l'è Mölenèt.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Mazà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta.
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cümü de Mazà l'è 'nzemelàt col cümü fransés de Saint-Germain-des-Fossés, sitüàt endèla Francia centràl endèl dipartimènt de l'Allier (Alvèrnia) a dés chilòmetri de Vichy. El züramét de fraternità che g'ha uficializàt el gemelàgio l'è stat fat endèl més de utùer del 2002 a Saint-Germain-des-Fossés e ai 25 de bril del 2003 a Mazà Töcc i agn, se fà 'n scàmbe 'ntra s·cècc dei du paés enzemelàcc che i vé ospitàcc de le famìe per fàga vizità 'l teretóre e la zòna 'ntùren.[2].
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ (Frances) Sit del cümü de Saint-Germain-des-Fossés


text:
Bianzun
Bianzun (nom ufizial in talian: Bianzone) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 1 298 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 17,2 km² e 'na densità de 75 ab./km². A l’è tacaa a Tej, Vila de Tiran e cunt el cumün svizer de Brüs.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nel buio da soli
Nel buio da soli (In dal buj da par lōr) 'l è 'n film thriller dal 1982 ad Jack Sholder, chè a 'l sò debùt da regìsta. 'L è stâ girâ par quéi dla New Line Cinema.
Sunt
Al dutōr Dan Potter (Dwight Schultz) 'l è 'l psichiàtar nóṿ dla clìnica par piciâ in dla tèsta dal dutōr Leo Bain (Donald Pleasence). Al taca subìt a 'vér da far cun quàtar pasiènt dal tèrs piàṅ: al paranòic Frank Hawkes (Jack Palance), al predicadōr impisafōg Byron Sutcliff (Martin Landau), al mulestadōr ad putèṅ budlòṅ Ronald Elster (Erland van Lidth), ciciòṅ anca lò, e al manìac masadōr John Skaggs (Phillip Clark) dit "al Sangvinàri".
Ad nòt a Hawkes a gh salta in tèsta ad dir a chi àtar tri ch'al nóṿ dutōr 'l è lè parchè 'l iva masâ qvél vèć e che adès a tucarév a lōr. In cla manéra lè al gh la cava a cunvìns'r-i a cupàr al dutōr Potter. Ray Curtis (Brent Jennings), la guàrdia ad cal piàṅ lè, la scólta incòsa e 'l al cònta a Dan ma qvést chè al n gh dà minga a mènt.
Un dè Ronald al gh la cava a spìnśar-'s in d'l ufìsi ad Potter par lèś'r al sò indirìs ad cà, in du al viṿ insém a sò mujér Nell (Deborah Hedwall), e al véd anc na fóto ad sò fiōla. Dòp avér masâ Ray, cun dal manàri e di curtèi sèg, i partìsan p'r andàr a catàr a cà sua ad nòt al dutōr Potter e la sò famìja.


text:
L'innocenza del peccato
L'innocenza del peccato (L'inucénsa dal pcâ) 'l è 'n film dramàtic francéś e tedésc dal 2007 ad Claude Chabrol. Al tìtul itagliàṅ al n gh'à gnint da spartìr cun qvél uriginàł, “La fille coupée en deux” ch'a vrév dir “La ragàsa tajàda in dū”.
'L è stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 64śum Fèstival ad Venèsia in dua al regìsta 'l à ciapâ 'l prèmi "Bastòṅ Biànc".
Sunt
La Gabrielle Aurore Deneige (Ludivine Sagnier) l'è na bèla ragasōla ch'la fà 'l previśiòṅ dal tèmp par na televiśiòṅ pìcula ad Liòṅ sprand che prèst i gh dìsan un prugràma più impurtànt tut par lē. Sò màdar Marie (Marie Bunel) la lavóra invéci in un negòsi ch'al vénd di lìbar. Un dè la cgnós un scritōr in là c'n i an amànt dal citasiòṅ, Charles Saint-Denis (François Berléand), e la dvènta la sò amànta anc se lò 'l è bèla spuśâ. Soquànt tèmp dòp anc al śōvan Paul Gaudens (Benoît Magimel) al la véd par caś e al s inamóra subìt ad lē. Chi lò 'l è bèl, ric sfundâ, un milurdèṅ visiâ tròp da sò màdar Geneviève (Caroline Sihol) ch'la gh dà sèmpar ragiòṅ e tut qvél ch'al vōl. La Gabrielle la decìd ad mét'r-as anc sèg.
C'n al pasàr dal tèmp al scritōr al la cunvìns a pruàr di quèi più malnét e a far sès cun dl'atra gint, a n impòrta mia l'età, e scambi ad còpia. La Gabrielle la gh cata gust però la capìs ch'al vèć al n è briśa la parsòna ch'la faga a 'l caś suo anc par via dal sò cinìśum sénsa lìmit. La s mét acsè cun Paul definitivamènt e la 'l spóś' anc, cun sò màdar che però la gh dà sèmp'r adòs. Durànt na fèsta a sucéd però che lò, gelóś mat ad Charles, 'l al cópa in frònt a tut, finénd acsè in parśòṅ. Daspràda la Geneviève la dmanda ajùt a sò nōra p'r avér al sò apòǵ par catàr di mutìṿ par réndar più lśéra la sò puśisiòṅ. La Gabrielle, da minciòna, la s fà cunvìnśar e sōl a 'l ùltim la gh'à la manéra ad védar 'd èsar stada imbujàda parchè la n pòrta a cà gnint da i Gaudens, a part na màchina da pôc. Inóltar l'è anc custréta a far al valìś cun Paul ch'al dmanda 'l divòrsi.
Par vìvar la Gabrielle la gh'à da far la ragàsa da tajàr in dū in dal cîrc ad sò sio prestigiadōr, pasànd al sò giurnàdi in sal tàvul dla màchina par śgar la légna.


text:
Fiümm Uruguay
L'è un fiümm c'al curr in dela part uriental del'America del Süüt, in dii statt del Brasil, Uruguay e Argentina; al nàss in Brasil, in dela Serra do Mar quand dü olter fiümm (Pelotas e Canoas) sa mèten insèma. Al g'à una lünghèzza de 2.400 km circa e al drena un basin imbrìfer de 370.000 km².
Ul sò cuurs al descriff la furma de un arch: al marca gju prima ul cunfin tra ul Brasil (statt del Rio Grande do Sul) e l'Argentina, pöö dopu chèll tra Argentina e Uruguay. Al sa svöja in del'Ucean Atlantich, cunt un delta in cumüün cunt ul fiümm Paranà cjamaa Rio de la Plata.
Dal punt de vista ecunòmich ul fiümm l'è impurtaant per la prudüzziun de energia idrueletrica, cunt ul sbarameent de Salto Grande.
Ul fiümm l'è traversaa da trì puunt stradaj, a cavàll del cunfin Uruguay-Argentina.


text:
Grengiols
Grengiols a l'è un cumün svizzer del distret de Westlich Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 58.5 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 451 abitant.
El cumün de Grengiols al se tröva a una altitüden de 995 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Baceno (IT-VB), Betten, Binn, Bister, Ernen, Mörel-Filet, Lax, Martisberg, Ried-Brig, Termen, Varzo (IT-VB).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Grengiols in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ales
Ales (inscì anca in Piemuntes; Alice Castello, ma antigament Alice Inferiore, in Italian; in tücc i cas l'acent el va in sü la a) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 2 724 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 24,8 km² e ona densità de popolaziun de 110 ab./km².
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Biela (cumün de Cavajà, Ropul e Viverun) e 'l fa part de la Diocesi de Ivrea.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ales l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Taguma name i cunanga i wüxi i yatü i cuxü̃ rüyamaẽxü̃. Rü narümemaẽ nixĩ i meãma cunaxucu̱xẽ ñoma cunatürüü̃. Rü ngẽma ngextü̱xücügü rü name nixĩ i meãma namaã quidexa ñoma cueneẽgüxüchirüü̃. 2Rü yíxema yaguã̱xgü ya ngexegü rü name nixĩ i meãma tümamaã quidexa cuexüchirüü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i paxü̃gü rü name nixĩ i meãma namaã quidexamare wüxi i cueya̱xüchirüü̃, rü tama name i chixexü̃gu namaã curüxĩnü. 3¡Tüxü̃ rüngü̃xẽẽ ya yíxema yutegüxe ega aixcüma ṯacü tüxü̃́ tau̱xgu! 4Natürü ngẽxguma chi wüxi i yutecü ngĩxü̃́ nangẽxmagu i ngĩxãcügü rü e̱xna ngĩtaagü, rü name nixĩ i nümagü ngĩxü̃ narüngü̃xẽẽgü rü ngĩxna nanaxã i ṯacü i ngĩxü̃́ taxuxü̃. Erü Tupana nanaxwa̱xe na ngĩtanüxü̃ĩra ngĩxna daugüxü̃ na ngẽmaãcü yangutanüxẽẽgüãxü̃ca̱x ga yema naẽ na nayaexẽẽxü̃. 5Natürü yíxema yutexe ya tüxica irüxã́ũxẽ rü tüxü̃́ nataxúxe i tümatanüxü̃, rü Tupanaxü̃tawaxicatama ítanaṉg̱uxẽẽ i tümaãrü ngü̃xẽẽ rü guxü̃guma woo chütacü rü ngunecü rü tayumüxẽ na tüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x. 6Natürü yíxema yutexe ya tümaãrü ngúchaü̃guxicatama rüxĩnüxẽ, rü Tupanape̱xewa rü ñoma tayuxü̃rüü̃ tixĩ. 7Rü ngẽma nixĩ i ore i tá cunangúexẽẽxü̃ i ngẽma yaxõgüxü̃ na nügüna nadaugüxü̃ca̱x na taxuü̃ma i chixexü̃ naxügüxü̃ca̱x rü taxúema nachiga chixri idexagüxü̃ca̱x. 8Erü ngẽxguma chi wüxie rü tama meã nüxna tada̱u̱xgu i tümapatacü̱̃ã̱xgü rü tümaẽ rü tümanatü, rü maneca tama aixcüma meã Tupanaãxü̃́ tayaxõ. Rü wüxi i tama yaxõxü̃ãrü yexera chixecü tixĩ. 9Rü ngẽxguma chi wüxi i ngexü̃ i yutexü̃ naxca̱x íc̱axgu na ngẽma yaxõgüxü̃ ngĩxü̃ rüngü̃xẽẽgüxü̃ca̱x rü tanaxwa̱xe i 60 ya taunecüarü yexera ngĩxü̃́ nangẽxma rü wüxitama nixĩ ga ngĩte ga ngĩxü̃́ yexmacü ga noxrix. 10Rü tanaxwa̱xe i guxü̃ma i duü̃xü̃gü ngĩxü̃ nacua̱xgü na wüxi i mexü̃ ü̱xcü na yiĩxü̃. Rü tanaxwa̱xe i meã ngĩxãcüxü̃ yaexẽẽcü iyixĩ, rü meã ngĩpatawa duü̃xü̃güxü̃ yaxucü iyixĩ, rü yaxõgüxü̃ãrü ngü̃xẽẽruü̃ iyixĩ, rü ḏaaweexü̃ãrü ngü̃xẽẽruü̃ iyixĩ. Rü ngẽmaãcü tanaxwa̱xe i guxü̃raü̃xü̃ i mexü̃ na naxüxü̃. 11Natürü tama tanaxwa̱xe i yaxõgüxü̃ãrü puracü nixĩ i ngĩxna na nadaugüxü̃ i wüxi i yutecü ega tama 60 wa nanguxgu ya ngĩrü taunecü. Erü wüxi i yutecü i pacü, rü ngẽxguma ngĩrü ngúchaü̃ Cristuna ngĩxü̃ ixũgachixẽẽgu, rü tá inaxwa̱xe na wena naxãtexü̃. 12Rü duü̃xü̃gü tá chixri ngĩchiga nidexagü, erü tama aixcüma iyanguxẽẽ ga yema Cristumaã inaxunetaxü̃ ga noxrix. 13Rü ngĩma rü düxwa ngextá iyaxáuchigümare, rü náĩ ya ĩ rü nagu iyarüxã̱ũ̱x, rü düxwa tama ipuracüchaü̃. Rü tama ngẽmaxĩcatama, natürü düxwa ixoregüta̱a̱x, rü iyangẽxmachigü nawa i ngẽma dexa i tama mexü̃ i togüchiga, rü guxü̃wama nüxü̃ iyaxu i ngẽma ore i tama mexü̃. 14Rü ngẽmaca̱x chanaxwa̱xe i ngẽma yutegüxü̃ i paxü̃gü na wenaxãrü naxãtegüxü̃, rü naxãxãcügüxü̃, rü mexü̃ i napataarü dauruü̃gü na yixĩgüxü̃.Rü ngẽmaãcü i ngẽma duü̃xü̃gü i ngĩxchi aiexü̃, rü taxucürüwa chixri ngĩchiga nidexagü. 15Cumaã nüxü̃ chixu i ñaã ore, erü ñuxre i yutecü rü marü nüxü̃ irüxoe i ore i mexü̃ rü Chatanáwe irüxĩ. 16Rü ngẽxguma chi wüxi i ngecü i yaxõ̱xcü rü ngĩxü̃́ nangẽxmagu i ngĩtanüxü̃ i yutexü̃, rü name nixĩ i ngĩxü̃ irüngü̃xẽẽ. Rü ngẽmaãcü tãũtáma togü i yaxõgüxü̃ãrü puracü tá nixĩ na ngĩxna na nadaugüxü̃. Rü ngẽxguma tá nüxü̃́ natauxcha i ngẽma togü i yaxõgüxü̃ na ngĩxü̃ nangü̃xẽẽgüxü̃ i ngẽma yutecü i aixcüma ngĩxü̃́ natau̱xcüma i ngĩtanüxü̃gü i ngĩxü̃ rüngü̃xẽẽgüxü̃. 17Rü ngẽma yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü i meãma naxügüxü̃ i Tupanaãrü puracü, rü name nixĩ i ngẽma yaxõgüxü̃ aixcüma meã nüxü̃ nangechaü̃gü rü meã nüxü̃́ nanaxütanügü. Rü guxü̃ãrü yexera tanaxwa̱xe i nüxü̃ nangechaü̃gü rü meã nüxü̃́ nanaxütanügü i ngẽma yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü i meãma nüxü̃ ixuxü̃ rü nangúexẽẽxü̃ i Tupanaãrü ore i mexü̃. 18Erü Tupanaãrü orewa rü ñanagürü: “Tama name i nüxna taxaü i ngẽma taxü̃na i puracüxü̃”, ñanagürü. Rü ñanagürü ta: “Wüxi i puracütanüxü̃ rü tanaxwa̱xe i nüxü̃́ na naxütanüxü̃ i norü puracü”, ñanagürü i ngẽma Tupanaãrü orewa. 19Rü ngẽxguma chi texé nüxü̃ ixuxgu na chixexü̃ naxüxü̃ i wüxi i yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacü, rü tãũtáma tüxü̃́ icuxĩnü ega natau̱xguma i taxre rü e̱xna tomaẽ̱xpü̱x i togü i duü̃xü̃gü i nüxü̃ daugüxü̃ na aixcüma chixexü̃ naxüxü̃. 20Natürü ngẽma yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü i aixcüma pecadugu maxẽxü̃, rü name nixĩ i guxü̃ i yaxõgüxü̃pe̱xewa cunaxucu̱xẽ, na guxü̃ma i ngẽma togü i yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacügü rü ta namuü̃ẽxü̃ca̱x na naxügüãxü̃ i ṯacü rü chixexü̃. 21Rü ñu̱xma Tupanape̱xewa rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristupe̱xewa rü ngẽma daxũcü̱̃ã̱x i orearü ngeruü̃gü i Tupana nüxü̃ ngechaü̃güxü̃pe̱xewa, rü cuxü̃ chamu na naga cuxĩnüxü̃ i ñaã ore i cumaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü chanaxwa̱xe i ngẽma cumaã nüxü̃ chixuxü̃rüü̃ meã cunaxucu̱xẽ i guxü̃ma i ngẽma yaxõgüxü̃ rü nüẽ́tama ega woo texé tixĩgu. 22¡Tama cuñuxãẽ i yaxõgüxü̃ãrü ãẽ̱xgacüxü̃ na cuyangucuchixẽẽxü̃ i wüxi i duü̃xü̃! Natürü name nixĩ i noxri rü meã nagu curüxĩnü i ngẽma erü ngürüãchi tá wüxi i duü̃xü̃ i pecadu üechaxü̃ quingucuchixẽẽ, rü cugagu tá nixĩ erü tama icuxuãẽ. ¡Rü meã cugüna nadau na tama pecadugu cunguxü̃ca̱x! 23Rü ngẽma na cungu̱xnecaü̃xü̃ i ñuxguacü, rü name nixĩ i írarüwa binune cuyaxaxü, rü tama i dexáxicatama. 24Rü nangẽxma i duü̃xü̃güarü pecadugü i noxtacüma ngóxü̃ naxü̃pa na Tupana nüxna c̱axü̃. Natürü nangẽxma i to i pecadugü i duü̃xü̃güarü rü tãũtáma nango̱x ñu̱xmatáta naãneãrü gu̱xwa nanguxgu rü Tupana tüxna icagügu. 25Rü ngẽxgumarüü̃ ta nangẽxma i duü̃xü̃güarü puracügü i mexü̃ i Tupanaca̱x naxügüxü̃ i ñu̱xma marü nüxü̃ idauxü̃. Rü nangẽxma ta i puracügü i mexü̃ i ñu̱xma tama nüxü̃ idauxü̃ natürü yixcüra tá nüxü̃ idaugüamaxü̃.


text:
Livign
Livign (nom ufizial in talian: Livigno; in tudesch storich: Luwin) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 6 247 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 211 km² e 'na densità de 30. A l’è tacaa al cumün sundrin de Val de Dint e a quei grigiunes de Pontresina, Pus'ciaf, S-chanf, Zernez e Zuoz.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1968
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1968 - Prada de Conflent (ol Conflent): gh'i scumensa di Zornade de Cültüra (i durarà fí al 31), che l'estat seguenta i deentarà la Universitat Catalana d'Estiu (Üniversità Catalana d'Estat).
- 05 01 - Cecusluvàchia: La scumencia la primavera de Praga, un tentaiv di stüdent sucialista cecusluvach de refurmà 'l guerna.
- 25 03 - Franza: in del Mai la scumencia la revolta stüdentesca, vegnüda famusa cunt el nom de "Mai Franzes" e cunt el slogan "Ce n'est qu'un début continuons le combat" (L'è negot ma 'n debüü, segütèm a cumbat)
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2 de setèmber - Lahore, Pakistan: ol Shahbaz Bhatti, catòlech e Minìster Federàl per i Minorànse, copàt da i Talibà in del 2011, perchè 'l sircàa de fà cambià la lège pakistana sö la blasfèmia.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Brembàt
Brembàt (nòm uficiàl en italià: Brembate) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è söl Brèmb 'n de la basa pianüra de l'Isola chèl tòch de pianüra bergamasca tra l'Ada e 'l Brèmb.
Brembàt l' se tróa a 10 km de la sità e a 136 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 8 593 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 5,5 km² e 'na densità de popolasiù de 1 562 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Boltér, Calòniga, Cavriàt, Filàch, Ös de Sóta, Puntiröl.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol put de San Vitùr söl Brèmb, 'l castèl de Brembàt 'ncö palàs Morèti e 'l bórgh rüràl de Grignà.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Brembàt l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nirvana
I americàṅ Nirvana i èṅ stâ al grup grunge più famóś al mónd. I s èṅ furmâ a Aberdeen (in dal stat ad Washington) in dal 1987 e i èṅ stâ in sla piàsa in fiṅ al 1994.
I mèmbar fundadór dal grup fin da 'l inìsi i èṅ stâ Kurt Cobain (vóś e chitàra) e il basìsta Krist Novoselic. Al prim baterìsta (Chad Channing) invéci 'l è stâ rimpiasâ prima par Butch Vig e pò definitivamènt par Dave Grohl.
I Nirvana i àṅ vindû più ad 50 migliòṅ ad disc in tut al mónd. In dal Dicémbar dal 2013 i èṅ stâ sarnî par finìr in dla Rock and Roll Hall of Fame dal 2014[1].
Biugrafìa
Gl'Inisi
Dòp avér sarnî un nóm pacìfic p'r al grup, in dal 1988 Cobain, Novoselic e Channing i faṅ gnir fóra al prim sìngul, Love buzz par la Sub pop ad Seattle, na cover di Shocking Blue (al braṅ al fa anc part dla culòna sunóra dal film Una folle stagione d'amore cun Drew Barrymore).
Al 15 ad Śugn dal 1989 i Nirvana i pùblican 'l àlbum 'd esòrdi, intitulâ Bleach. Al nóm 'l è tòlt da na campàggna còntra 'l AIDS ch'la dgiva a i drugâ ad druàr dla varechìna par steriliśàr al guci dal sirìnghi. In dal disc a s cata About a Girl, un braṅ difarènt da chi àtar ch'i èṅ dimóndi più rabî cuma Blew (na canta in unór dla muróśa 'd in alóra, Tracy Marander), School, Floyd the barber, Negative creep o Big cheese.
I bèsi par la registrasiòṅ i èṅ ad Jason Everman, òṅ di lór amig, e in tut i èṅ 606,17 dòlar (acsè a gh'è scrit in sal nòti dal disc).
In d'l Avrìl dal 1990 chi trè lè i tàcan a lauràr cun al prudutōr Butch Vig in di Smart Studios ad Madison (in dal Stat dal Wisconsin) par registràr al séguit ad Bleach. Al baterìsta Channing al mòla al grup e al vèṅ rimpiasâ par Dave Grohl, in sérca ad 'n àtar cumplès dòp ch'al suo (Scream) al n gh'éra piò.
Al sucès ad Nevermind
Esénd minga 'd acòrd cun la Sub Pop i Nirvana i decìdan ad pasàr cun la DGC Records in dal 1990, tacànd a lauràr al disc nóṿ Nevermind (A n è minga impurtànt). Par du méś al grup al fà sù un muć ad pès, soquànti canti i èṅ vèci (cuma In bloom e Breed), àtri sénsa tèst (On a plain e Stay away). P'r al misàǵ, al grup al tóś Andy Wallace ch'l iva laurâ cun i Slayer. In séguit, i Nirvana i diràṅ che lì lò al gh'iva pulî tròp al sòṅ.
A 'l inìsi, la DGC Records, na diviśiòṅ dla Geffen, la cardìva ch'al disc 'l aréṿ vindû 250.000 copie a 'l incìrca (cum a iva fat Goo di Sonic Youth), ma il sìngul Smells Like Teen Spirit al gh'à un sucès che ninsòṅ a psiva figuràr-as, anc par mèrit dal vìddeo traśmìs dimóndi spés par MTV. Durànt al tour in Europa in di ùltim méś dal 1991, i Nirvana i védan ch'i sò cuncèrt i èṅ da spés pîn, ch'al televiśiòṅ i i péscan custantemènt e che Smells Like Teen Spirit l'è sèmpar da piò traśmìsa a la raddio e in di canài muśicài.
A Nadâl dal 1991, Nevermind al vindìva 400.000 còpi a la stmana in di sól Stat Unî. 'L 11 dal Śnar dal 1992, 'l àlbum al và al prim pòst dla Billboard 200, spasànd via Dangerous ad Michael Jackson.
In séguit, i Nirvana i faṅ gnir fóra di àtar sìngui: Come as you are, Lithium e In bloom.
In dal Favràr dal 1992 Kurt al spóśa Courtney Love, la cantànta di Hole, e in Agóst la nas la sò prima fióla: Frances Bean Cobain. Soquànt dè dòp, i Nirvana i s eśibìsan in òṅ di lór cuncèrt più cgnusû, quél dal Reading Festival in Inghiltèra. Mèntar in gir a s diś che Cobain al n stia minga tant bèṅ, lò al fà al sò ingrès in sal palc su na scrana a rudèli, sunànd pò al materiàl ad Bleach e Nevermind e 'l inèdit The money will roll right in.
A la fiṅ d'l an, a vèṅ fóra Incesticide, na racòlta ad canti rari (Stain) e b-side ch'la mét sù di sìngui (Sliver), di braṅ d'l EP Hormoaning, dal cover di Vaselines e Devo e di pès trat da soquànti sesiòṅ par la BBC e John Peel Session (Been a son e Aneurysm).
I ùltim lavór: In Utero e Unplugged in New York
P'r al ters àlbum In Utero, i Nirvana i sarnìsan al prudutór Steve Albini. I lavór i èṅ fat in présia e in du stmani al disc 'l è prònt al cóst ad 25.000 dòlar a 'l incìrca.
In dal Setémbar dal 1993 In Utero al và diretamènt al prim pòst dla clasìfica Billboard 200. Al disc al gh'à dal canti dimóndi rabìdi cuma Milk it, Scentless apprentice, Very ape, Radio friendly unit shifter e di àtri lènti cuma Dumb e All apologies. Cobain al dèdica na cansòṅ (Frances Farmer will have her revenge on Seattle) a l'atrìs dla Paramount Pictures Frances Farmer, na dóna ch'i dgìvan ch'l'éra na cumunìsta e misa in parśòṅ cuntinuamènt par di mutìṿ da gnint. Prima ad murìr ad càncar, in dla sò vita, la 'n à patî at tut i culór (elettroshock, lubutumìa al sarvèl, manicòmi). A gh'è un film Frances cun Jessica Lange ch'a dascór dla sò vita.
In dal CD single dal prim sìngul Heart-shaped box, Dave Grohl al canta par la prima vòlta un braṅ, Marigold.
In dal Nuvémbar dal 1993 i Nirvana i tìnan un cuncèrt acùstic p'r al canàl televiśìv MTV, insém al chitarìsta Pat Smear, sensa sunàr però i braṅ più famóś, a part All apologies e Come as you are. La lista dal canti la gh'à dèntar anc dal cover, cuma soquànti di Meat Puppets (ch'i s unìs sèg durànt l'eśibisiòṅ) e na The man who sold the world ad David Bowie fata dimóndi bèṅ.
La mòrt ad Kurt Cobain
In dal primi stmani dal 1994 i Nirvana i vènan in Europa p'r un nóṿ tour. Al 21 ad Favràr i rìvan dal nòstri bandi a Mòdna e pò i sa spòstan a Råmma (22 e 23 Favràr) e a Milàn (24 e 25 Favràr).
Mèntar i èṅ a Råmma, i Nirvana i faṅ la lór ultma aparisiòṅ televiśìva (23/02) a la traśmisiòṅ Tunnel ad Rai 3, cundóta par Serena Dandini. Un Kurt Cobain dimóndi patî e śbiàvad al canta Serve the servants e Dumb.
Dòp poc tèmp al cantànt a gh vèṅ riscuntràda na brunchìte e al grup 'l è custrét a suspéndar al tour a partìr da 'l inisi ad Mars.
A Råmma, la matìna dal 4 ad Mars, Courtney Love la cata sò marè mis mal in dla cambra dal sò albèrg. Al cantànt di Nirvana al và subìt a 'l uśdàr e i dutór i dìśan ch'al malór 'l éra dat da na cumbinasiòṅ ad Rohypnol, na madśìna ch'la gh éra stada urdnàda, cun di alcòlic. Tuti chi àtri dati dal tour i vènan scanślàdi definitivamènt, anc quéli in dal Regn Unî.
Turnâ in di Stat Unî, in dal stmani ch'i vènan, Cobain al taca incóra a druàr dl'eruìna e al decìd acsè ad curàr-as in un sèntar ad riabilitasiòṅ specialiśâ. Dòp pòc dè però, Kurt al scapa via da lè saltànd un mur, al tóś 'n aparéć e al tórna a Seattle.
'L 9 'd Avrìl dal 1994, al còrp ad Cobain a vèṅ catâ sénsa vita in dla sò cà: al cantànt al s è maśâ cun un cólp ad sćiòp a la testa. L'è la fiṅ di Nirvana.
Quést chè 'l è al sò ùltim mesàǵ ch'l à lasâ prima ad masàr-as: “A-j-ò pardû la vója ad vìvar. 'L è méj andàr via cun na vamparàda che murìr piàn piàn. Dal vòlti a m par ad marcàr al cartlèṅ quand a sòṅ drē a salìr in sal palc. 'L è di an ch'a-j-ò pardû al gust dla vita e a n pòs piò cuntinuàr a tór in gir la gint. Al quèl più diśunèst 'l è 'l ingàn. A gh'ò biśógn ad dastacàr-um da la realtà par catàr incóra 'l entuśiàśum ch'a gh'iva da putèṅ. I èṅ di an ch'a n sènt gnint. A-j-ò pardû tut 'l entuśiàśum. Anc la mùśica la n è più véra”.
Album sucesìṿ e Prugèt paraléi
In di méś sucèsiṿ, al baterìsta di Nirvana, Dave Grohl, al fórma in dal 1995 un sò prugèt, i Foo Fighters, purtàd-as sèg Pat Smear. Grohl al dvènta al cantànt dal grup e al taca a sunàr la chitàra. I àlbum muciâ sù dal 1995 al 2007 i èṅ siē. In dal 2009 'l è gnû fóra un Greatest hits.
Anc Novoselic 'l à cuntinuâ a lauràr in dal camp dla mùśica cun un grup ciamâ Sweet 75. In di tèmp recènt, 'l à fundâ un cumitâ pulìtic p'r la diféśa di dirìt di muśicìsta: JAMPAC.
Dòp la mòrt ad Kurt Cobain, i èṅ stâ publicâ soquànt àlbum live di Nirvana e anc dal racòlti. Al prim prugèt ch'l à vist la luś 'l è stâ MTV Unplugged in New York mèntar in dal 1996 'l è gnû fóra al disc dal viṿ From the Muddy Banks of the Wishkah, versiòṅ su CD dla VHS Live! Tonight! Sold Out!.
Il 29 'd Utóbar dal 2002 'l è al tùran dla prima racòlta, ciamada Nirvana cun 'l inédit You know you're right mèntar du an dòp a vèṅ publicâ un box set ad 3 CD e 1 DVD With the lights out pîn ad braṅ rar e demo.
In dal 2005 la Geffen la fà gnir fóra n'àtra racòlta Sliver: the best of the box, rasćiànd al fónd dal barìl.
Dimóndi più interesànt 'l è al CD ch'a s cata in di negòsi a partìr dal Nuvémbar dal 2009: Live at Reading cun l'eśibisiòṅ al Reading Festival dal 1992.
Ròbi cgnusùdi pôc
- Un śóvan Kurt Cobain 'l è stâ farmâ par la pulisìa al 25 ad Maǵ dal 1986 p'r avér spurcâ cun dal spray i mur dla banca Seafirst Bank (adés Bank of America) dal sò paiśèṅ Aberdeen. 'L iva scrit: “Ain't got no how watchamacallit” ch'a vól dir “A n gh'ò minga cal... cumalciamàv” e di àtri ròbi cuma “Dio 'l è fnòć”. Al s è fat 30 dè ad parśòṅ e 'l à pagâ 180 dòlar ad sansiòṅ.
- Al Pennyroyal Tea ch'al dà al nóm a un sìngul dal disc In Utero l'è na tiśàna famóśa in di Stat Unî ch'i dìśan la faga aburtìr spuntaneamènt al dóni.
- Prima ad ciamàr-as acsè, In Utero 'l iva tòlt i nóm ad I Hate Myself And Want To Die e pò quél ad Verse Chorus Verse.
- Stay away, misa in d'l àlbum Nevermind la s ciamàva in urìgin Pay To Play.
- Anc al braṅ Breed, al quàrt ad cal CD lè, al s ciamàva a 'l inisi Imodium, al nóm dna madśìna còntra la caghéta che Tad Doyle di Tad 'l iva tòlt durànt la tournée europea.
- La canta Verse chorus verse la s ciamàva a 'l inisi Sappy.
- Kurt Cobain al pasàva al tèmp culesiunànd di putòcio ad śmalta, anc fat da lò. Òṅ ad quist chè al s cata in dla cupertìna dal disc Incesticide e anc quéi 'd In utero (i còrp di putèṅ aburtî) i èṅ suo.
- In dal śóg vìddeo Guitar Hero 5 a gh'è al cansòṅ Smells Like Teen Spirit e Lithium (quésta chè dal viṿ)
- Quand incóra i n éran minga famóś, i Nirvana i aṅ incìś na cover di Kiss Do you love me? par la racòlta tribùt Hard to believe. La cansòṅ l'è dimóndi stunàda.
- Kurt Cobain al patìva da spés di dulór al stómag.
Discugrafìa
Àlbum in studi
- 1989 - Bleach
- 1991 - Nevermind
- 1993 - In Utero
Àlbum dal viṿ
- 1994 - MTV Unplugged in New York
- 1996 - From the Muddy Banks of the Wishkah
- 2009 - Live at Reading
EP
- 1992 - Hormoaning
Sìngui
- 1988 - Love buzz
- 1989 - Blew
- 1990 - Sliver
- 1991 - Molly's lips
- 1991 - Here She Comes Now/Venus in Furs insém a The Melvins
- 1991 - Smells like teen spirit
- 1992 - Come as you are
- 1992 - Lithium
- 1992 - In bloom
- 1993 - Puss/Oh, the guilt insém a The Jesus Lizard
- 1993 - Heart-shaped box
- 1993 - All apologies/Rape me
- 1994 - Pennyroyal tea
- 1994 - About a girl unplugged
- 1994 - The man who sold the world unplugged, David Bowie cover
- 1994 - Where did you sleep last night unplugged
- 1994 - Lake of fire unplugged, Meat Puppets cover
- 1996 - Aneurysm live
- 1996 - Drain you live
- 2002 - You know you're right
Racòlti
- 1992 - Incesticide
- 2002 - Nirvana
- 2004 - With the Lights Out
- 2005 - Sliver: The Best of the Box
- 2010 - Nirvana Icon
Videugrafìa
- In bloom
- Smells like teen spirit
- Come as you are
- Lithium
- In bloom Secónda versiòṅ
- Sliver
- Heart-shaped box
- You know you're right
- Rape me
- Sappy Video tribùt par Kurt fat da Krist e Dave
Prèmi
Culegamènt estéran
- (EN) Sit uficiàl dl'etichèta Interscope
- (EN) Sit ch'al mèt insém al nutìsi ad tuti gl'eśibisiòṅ dal grup, divìśi p'r an
- (IT) Sit itagliàṅ in si Nirvana
- (EN) Al vìddeo ad Smells Like Teen Spirit in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Sliver in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Heart shaped box in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd In bloom in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad Stain in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Serve the servants e Dumb trat dla traśmisiòṅ dla RAI3 Tunnel in sal Youtube
Nòti
- ↑ Nirvana, Kiss, Peter Gabriel, l'è óra ad finìr in dla Rock and Roll Hall of Fame Repubblica.it, 17 ad Dicémbar dal 2013


text:
Vanzaghell
Vanzaghell (Vanzaghello) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 5.199 abitant.
El paes el se troeuva a nord-ovest del capploeugh, al confin con la Provincia de Vares (comun de Lonaa e Samaraa).
Vanzaghell l'è nassuu in del 1968, de ona scission del comun de Magnagh, del qual l'era ona frazion.
A bon cunt a l'era giamò staa on comun in di temp antigh.
Al temp di piev el partegniva a la Piev de Dairagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vanzaghell l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Cazis
Cazis a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 2034 abitant e una süperfiss de 7.26 km², e al se tröva a una altitüden de 659 meter sura al livel del mar.
Al prim de ginee del 2010, i cumün de Präz, de Tartar, de Sarn e de Portein, fina aquel moment indipendent, i hinn staa integraa in del cumün de Cazis.
El cumün de Cazis a l'è tacaa ai cumün de Fürstenau, Masein, Paspels, Pratval, Rhäzüns, Rodels, Rothenbrunnen, Thusis, Tomils.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cazis l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 926 col nom de Cacias.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Bellerive
Bellerive a l'eva un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 2.25 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 632 abitant.
In del mes de nuvemeber del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Bellerive, Chabrey, Constantine, Montmagny, Mur, Vallamand et Villars-le-Grand han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Vully-les-Lacs. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Bellerive al se tröva a una altitüden de 533 meter sura al livel del mar e quand che l'eva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Cudrefin, Vallamand, Constantine, Montmagny.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- sit ufizial
- Bellerive (VD) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Carimaa
Carimaa (nom ufizial in italian: Carimate) a l'è on comun de la Provincia de Còmm de 4 428 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5,2 km² e 'na densità de 852 ab./km². El se troeuva al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Lentaa).
El comun a l'è situaa in de la Vall del Seves. Pròppi in del sò territòri comunal el torrent Serenza a l'entra indel fiumm Seves. Carimaa l'è lontan de Còmm domà 15 chilòmeter.
I frazion del paes a hinn tre: Cassina Vall (1616 ab.), Mont Soree (500 ab.) e la stazion.
A Carimaa, intorna al 1010, l'è nassuu el Sant'Ariald (m. 27 giugn 1066) e anca on vescov de Bergom, l'Adalbert (894-929).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Carimaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Eletròun
L' eletròun l' è un cumpunèint fondamentèl dl' àtom, cun eletrisité negativa. J eletròun gl' în dal partisèli elementèri, carghédi negativamèint, ch' j gîren d' lung a degli ôrbiti intòrn al nuclèv ed l' àtom.
Tùt j singòl elemèint chìmic j gh' àn 'na quantitè diferàinta d' eletròun. L'è pròpia da la pusisiòun in sìma agli orbitèl, e da la quantité di eletròun estèren dj àtom, ch' a dipènd el proprieté e anca el capasité ed lighères e d' mis'cères di diferàint materié.
L'avérel caté e la sô dòpia natûra
L' eletròun l' è stê la prìma partisèla subatômica a èser descuvèrta, in dal 1897, quand al sieinsié J.J. Thomson l' îva sperimenté ch' l' eletròun al furmèva j ràg' catòdic ch' j gnìven fòra da un filamèint ed metâl suriscaldé.
In dla vècia teorìa ins la strutùra dl' atòm, l'eletròun l' éra cunsideré 'na bucîna ch' la girèva a 'n altèsma velosité intòrn' al nùclev dl' àtom in dagli òrbiti preciśi: ma po' i siensié dla fìsica j àn capî che l' eletròun l' è piò uguèl a n' ònda eletromagnètica sirculèr, ch' la viàśa a n'altèsma velocité (intòren a 100 miliòun ed kilòmeter uràri) intôrn al nùclev sainsa avéregh nè màsa, nè volùm, e ch' al gh' à cuntemporanitè ed preśeinsa in piò punt dal spàsi.
Cùm' al 's cumpôrta
Acsè cùma la Tèra la gìra intòrn al Sôl, mo però la prìla anc su sè stèsa, acsè anca l'eletròun al gìra intòren al nùclev mo però al prìla anca su sè stès: al pôl prilèr intòrn al sô àsi in sèins uràri u antiuràri: cla manéra lè ed prilèr la vîn ciamèda nùmer quàntic ed spìn, la se scrîv cun la lèttra 'm' e la gh' à sôl dù valôr: + 1/2 e -1/2. Dù eletròun ch' j prìlen in dj vers cuntràri j fòrmen dù minùscol càmp magnètic cuntràri.


text:
Mirasōl
Al Mirasōl (nóm sientìfic Helianthus annuus) l'è na piànta ch'la gh'à 'n cìcclo 'd 'n an e la fà part dla famìja di Asteraceae, cun un fiōr śal dimóndi grand insima.
Al nóm genèric (Helianthus) al daśvèṅ da dū paròli grèchi, “helios” (= sōl) e “anthos” (= fiōr) in riferimènt al fat che cla piànta chè la s prila durànt al dè p'r èsar sèmpar in diresiòṅ dal Sōl, tgnénd a drē a un cumpurtamènt cgnusû cuma eliotrupìśum.
Al gamb al pōl rivàr nurmalmènt a dū mètar 'd altésa (ma anc a tri o quàtar). Al fój i s càtan ad sóta e i èṅ misi da tut al bandi. Al fiōr 'l è cumpòst da dimóndi fiōr mis insém, tut ad culōr śal (dal vòlti, ma briśa da spés, i pōlan èsar anc aràns o maròṅ). Quànd i fiōr i madùran, i dvèntan dal rumèli, par môd ad dir parchè i èṅ pò di frut ad culōr négar o griś.
Da i Mirasōl a s pōl tiràr fóra 'n òli da druàr in cuśìna.


text:
Chabarovsk
Chabarovsk (in rüss XaбápoBck, a vöölt trasliteraa anca cumé Habarovsk u Khabarovsk) l'è una cità de l'estreem urieent rüss, in sü la spunda setentriunaal del fiümm Amur a la sò cunflüénza cunt l'Ussuri, a dumé 30 km dal cunfin cinees. L'è la capitaal del teritòri (kraj) cunt l'istess nòmm.
Al censimeent 2002 la gh'era 583.072 abitaant.
Fundàda in del 1858 da l'espluraduur Jerofej Chabarov, la s'è pöö svilüpàda cumé cénter indüstriaal; la g'a vüü anca la sò impurtanza, vist ca l'è stada capital de l'estremu urieent rüss dal 1926 al 1938, e pöö ammò dal 2002.


text:
Battalia de Wavre
La Battalia de Wavre l'è stada combattuda in de l'istess dì de quella pussee famosa de Waterloo, el desdott de giugn del 1815.
El Napoleon l'aveva ordinaa al Maresciall Emmanuel de Grouchy de mett pression a l'esercit prussian del Blücher, per evità che quell lì el se giontass con quell ingles del Duga de Wellington. El Grouchy però el saveva minga se respettà l'ordin o andà vers el frecass che faseven i cannon, per dàggh man forta a l'imperador.
A la fin l'ha scernii de respettà i ordin e l'ha passaa tutt el dì a combatt cont i sò 33.000 omen contra i 17.000 del general Thielmann, col riessì de fermàll. Ma intant el Blücher l'eva giontaa i sò soldaa a quei de Wellington.
A la fin de la battalia, Grouchy l'aveva vinciuu, ma la soa vittoria la gh'è servida a on bell nagott, perchè i Frances hann perduu a Waterloo.
L'è stada l'ultima battalia di Cent Dì de Napoleon, e anca l'ultima di Guerr Napoleonigh.


text:
Vigiüü
Vigiüü (nom ufizial in italian: Viggiù) al è un cumün da la Pruvincia da Varés cun 5 279 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 9,3 km² e 'na densità de 568 ab./km². Ul sindich dal paes l'è la duturessa Sandra Cane, da la Lega Nord, ca l'è la prima sindachessa nera in da la storia d'Italia.
Al sa pensa ca ul paes da Vigiüü l'è stai fundaa dal Giulio Cesare, che quant ca l'è vegnüü a cunquistà la Galia, l'ha fai chighinscì un furtin militari par cuntrulà i gent chi damò i vivevan in dai sit circustant.
In dal periodo da la peste, i sa dis che San Rocco l'è passaa da Vigiüü e l'ha fermaa la peste in Via sant'Elia, 'ndua l'è stai metüva 'na capèla vutiva, ca la gh'è 'mmò.
Cuntegnüü
I sit da visità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Ndua andà a fà i giri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vigiüü l'è bela da vess visitada in dal sò centro storico e anca par i sò busch e i sò muntagn.
Ul colle da Sant'Elia l'è ul sitt ul preferii dai gent ch'i vegnan da föra. La gh'è anca 'na geséta vecia e bèla dedicava al Santo e Profeta.
Ul monte Orsa e ul Colle Sant'Elia i sun part dal monte San Giorgio, ul sit archeologico indua i gh'han truaa assé da fossil dai dinosauri marini e dal 2010 ul paes e i paes inturna i sun patrimoni mundial dai gent.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La manifestaziun püssee carateristica l'è ul Palio dai Rioni, ca 'l ven urganizzaa tüti i ann in giügn. Al sa fa insema ai comüni da Saltri e da Ciff. La festa dal sant patrono a la vegna in lüj ma la sa fa ul 3 agust, ul dì quant chi i g'han truaa i oss da Santo Stefano, anca se la sò festa l'è ul 26 da dissember.
Artisti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul paess l'è ben conossü par i sò artisti, chi i sun naa chì: architetti, picasass, scultur e pitur. I püssee famus i sun:
- Martino Longhi ul vecc
- Onorio Longhi
- Martino Longhi ul giuin
- Silla Longhi da Viggiù
- Gabriele Longhi
- Flaminio Ponzio
- Elia Vincenzo Buzzi
- Giacomo Buzzi Leone
- Luigi Buzzi Leone
- Giuseppe Buzzi Leone
- Antonio Argenti
- Giosuè Argenti
- Giuseppe Argenti
- Francesco Maria Argenti
- Carlo Maria Giudici
- Giuseppe Bottinelli
- Antonio Bottinelli
- Angelo Bottinelli
- Luigi Bottinelli
- Stefano Butti (1807-1880)
- Guido Butti
- Enrico Butti (1847-1932)
- Giacomo Pellegatta
- Santino Pellegatta
- Giacomo Buzzi Reschini (1881-1962)
- Antonio Piatti
- Primo Giudici
- Antonio Galli (1812-1861)
- Angelo Galli (1870-1933)
- Rizzardo Galli
- Luigi Buzzi Giberto
- Gottardo Freschetti (1906-1979)
- Nando Conti (1906-1960)
- Ettore Cedraschi (1909-1996)
- Nino Cassani
- Gottardo Ortelli
- Mario Gattoni
Gent famus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Giovanni Albinola, patriota.
- Felice Argenti, patriota.
- Luigi Longhi, Procüratur dal Re in da la Corte d'Appello da Venezia.
- Gaetano Giudici, abate e Cunsiglier del Culto in dal periodo napoleonico.
- Gianni Danzi, arcivescovo e affiliaa a Cumüniun e Liberaziun.
- Aldo Nove, scritur.
- Fausto Papetti, musicista.
- Valerio Pocar, sociologo dal diritto.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sindich: Sandra Maria Cane (pron. /keın/) ciamada Sandy (pron. /'sændı/)
Dì dai eleziun da l'aministraziun: 08/06/2009
Ul partito al guern: Il Popolo della Libertà - Lega Nord
Posta eletronica dal Comün: protocollo@comune.viggiu.va.it
Infurmaziun aministrativ[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cumün al fa part da la Cumünidà Muntana dal Piambèll.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vigiüü l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Indun (VA)
Indun (nom ufizial in italian: Induno Olona) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 10 418 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 12 km² e 'na densità de 868 ab./km²..
El paes el se troeuva tra la Val Ganna e la Val Ceresi e l'è traversaa in la soa frazion Olòna del fiumm omònim. L'è situaa in di Prealp Varesinn, arent a Vares, città de la qual l'è staa ona frazion ai temp del fascismo (fin'al 1950).
Indun la gh'ha on fracch de frazion: Broeuj, Dard, Frascaroeu, Mòtta, Pezza, Praa de Sòtt, Olòna, San Bernardin, San Cassan, San Paol, San Peder, San Salvator.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Indun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Acid sulforich
L'acid sulforich (ciamaa anca Vedriol, nom IUPAC diidrossid de diossisulfer) a l'è un cumpost chimich cun furmula chimiga H2SO4. El sò nümer CAS a l'è 7664-93-9. El par un oli un frach viscus senza culur. A l'è vün di acid püssee fort e l'è dunca un fort curusif. El sò cumpost püssee cugnussüü a l'è el gess, che l'è el carbunaa de calci.
L'acid sulforich el gh'ha un frach de aplicaziun e l'è vün di prudot pussee impurtant del indüstria chimiga. In del 2001 la prudüziun in del mund l'è stada de 165 miliun de tunelat, per un valur de pü o de men de 8 miliard de dolar.


text:
Tirolo (BZ)
Tirolo (Tirol) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha 2 464 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 25,59 km² e 'na densità de 96 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caines, Lagundo, Merano, Moso in Passiria, Parcines, Rifiano, Scena.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ladinia
La Ladinia l’è chèl insèma de alàde di Dolomiti che i se strèns ‘ntùren al Mut Sèla e ‘ndó che s’pàrla la lèngua ladìna, che l’è öna lèngua romànza de sostràt retìch.
I fà part de la Ladinia la Al Gardéna (Gherdëina), la Al de Fàsa (Fascia), la Al Badéa, ol Marebàn, ol Livinalónch o Fodom, Cortìna e ‘l sò teritòre, l’Ampesà (Anpezo). La Ladìnia l’è stàcia spartìda ‘n dò regiù de la Repüblica Italiàna, ol Trentì Süd Tiról e ‘l Vèneto, e ‘n trè pruìnse, la pruìnsa de Bolsà, la pruìnsa de Trènt e la pruìnsa de Belü.
In Ladìnia i ghe stà de cà piö o méno 35.000 persùne che i è quàze töte bùne de parlà la lèngua ladìna.
Cuntegnüü
I cümü de la Ladinia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Economéa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’economéa de la Ladìnia l’è bazàda quàze del töt söl türìsm, estìf, ma sùra de töt invernàl, dezà che i alàde ladìne i è tra i pòscc de ‘ndà a scià piö bèi al mónt, cóme paesàgio e cóme chilòmeter de pìste e qualità di ‘mpiàncc, de fati i fà part del Dolomiti Superski.
Union Generela di Ladìns dla Dolomites[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lèngua e la cültüra ladina i è stödiàde e tütelàde da la Union Generela di Ladins dla Dolomites che l’è stàcia fundàda ‘n del 1950. Ol giurnàl üficiàl de la Union Generela l’è ‘l setimanàl ciamàt La Usc di Ladins.
La Bandéra de la Ladìnia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La bandéra de la Ladìnia, nasìda in del 1922, l’à gh’à trè bànde metìde ‘n orizontàl de culùr blö, biànch e ért che i regórda ‘l cél, la nif di mucc e l’ vért di pràcc.
Arda ach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Urtizèi, Museum Gherdëina, Al Gardéna, Cianacèi, Lengua ladina, Ladin standard, Heinrich Schmid.
Referense[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Belardi Walter, 2005, Breve storia della lingua e della letteratura ladina, Istitut ladin "Micurà de Rü" - San Martin de Tor.


text:
Antivirus
I antivirus a hinn prugrama che servissen per cercà, cuntrulà e scancelà i virus infurmatich e alter prugrama cumpagn cume per esempi i malware.
I antivirus dupren dò tecnich diferent per el sò laurà:
- cuntrolen cunt una scansiun i file,... per vidè se curispunden a virus che hinn cuntegnüü in d'una lista de virus cugnussüü;
- cuntrolen che i prugrama se cumporten minga in d'una manera strana, che la fà vegnì el suspet d'un infeziun. Quest laurà chì a l'è ciamaa analisi euristiga e'l pöö tirà in bal la catüra di dat, el cuntrol (monitoring) di port, e alter metud.
De solit i antivirus cumerciaj dupren tücc e dü i metud.


text:
Culâgna
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Culâgna (Collagna in italiân) l'é un cmûn ed 991 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz pôst a 62 chilômeter dal cènter ed Rèz insém a la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerēto.
Al teritôri e l'ambiĵnt
L'é al cmûn pió céch, cme nòmer 'd abitânt ma mìa cme larghèsa dal teritôri, ed la pruvîncia ed Rèz; a's cata mèza via tra Rèz e La Spèsia, al teritôri l'é tót traversê da la Statêla 63 che, dôp èser andêda a drē al fióm Sècia, la và só da la Gablèina al Pâs dal Cerēto per pó andêr zò vêrs la Lunigiâna. Al teritôri dal cmûn ed Culâgna l'é més in 'na lêrgha e stupènda vâl ch' la cumbîna cun l'êlt bacîn dal Sècia e l'é prutèt da un sistēma ed muntâgni in grôsa pêrta quacê da un fisóm d'êlber. A i pē dal Caṣarōla, e al cèinter ed la vâl, a nâs al fióm Sècia, al só âchev, cun la zûnta dal jâchev ed dimòndi turèint, àn scavê ind i sècol la bèla vésta di Schiôch Al teritôri ed Culâgna l'è dimòndio despêra e turmintê, la só altèsa la và da i 750 mêter 'd Acvabòuna a i quêşi 2.000 mēter dal Caṣarōla e 'd la Nûda. Al j abundânti anvêdi ed l'invêren, che in soquânt fiânch dimòndi in êlt, la nèiva la gh'armâgn fîn a la têrda premavèira, a fân 'na sôrta ed céch giasêr alpèin, sté anvêdi a fân la só pêrta ind l'alvêr al livèl dal fêldi dal teritôri dóve a gh'é dimòndi surzèi d'âchev frèschi. Al teritôri al gh'à di aspèt divêrs: dimòndi zôni pió pêra, dóve incòra incō a vîn lavurê la tèra, a fêrmen al calêdi vêrs al fióm Sècia. La modêrna stasiòun de spòrt invernêl ed Cerēto Lêgh l'é a i pē ed La Nûda cun soquânt laghèt ed qualitê alpèini: tra quisché d' arcurdêr al Lêgh da Cerēto e al Lêgh Prânda, circundê da un sfònd d'êter tèimp. J êlber e al piânti în ed qualitê divêrsi a secònd in dóve in mési e a che altèsa. A's gh'à 'na fâsa tra i 650-850 mēter ch'l' é pusès dal castâgn che ind i tèimp indrē l'é stê impurtânt per la cunuméia ed la gînta dal pôst. 'Na fâsa ed mèza altèsa fra j 800 e i 1.700 mēter a gh'é la fâza da taj ch' la fà un straordinâri mantèl fés ch' an s'égh pōl mìa andêr dèinter. Sta zôna l'é da sèimper al règn naturêl ed la fâza, pôchi vôlti insèm a dal j êtri piânti. I pîn preṣèint în al rişultê dal piantagiòun fâti da l' òm in èpochi divêrsi. In mèza a la fésa fâza a l'altèsa ed 1.000 mēter a gh'é di prê naturêl ch' a se ṣlêrghen insém a ògni fiânch da i 1.700 a i 2.000 mēter dal sèmi pió êlti. La fésa e diferèinta êrba la dà urègin a pastûri dimòndi serchêdi e quistiunêdi ind i tèimp indrē. Al sòt bôsch ed Culâgna l'é dimòndi réch ed prudòt cun la bundânsa ed fónz 'd ògni gèner, frâvli, môri, lampòun, e ind al zôni pió êlti destèiṣi ed mertél.
Stòria
An sà mìa ed precîṣ l'època dóve la préma gînta la s'é fermêda ind la vâl dal Sècia. L' èsregh dal strêdi salghêdi dirèti in Tuscâna, di rèst ed brónz e soquânti munèidi rumâni e di rèst catê al Pâs ed l'Uspedlâs, a fân pinsêr a la preṣèinsa ed l'òm in cól peréiod, mó ed sicûr la zôna la cumincê a impîres ind l'Êlt Medioēv. Soquânti ruvîni a gh'în incòra al Pâs dal Sèint Crôṣ e a l'Uspedlâs che per sècol l'é stê druvê da i pelegrèin a pē o a cavâl. Al pâs l'é numinê int al diplôma ed Carlo Magno dal 781 ch'al sgnêva i cunfîn ed la diôceṣa arzâna. In sègvit aṣvèin al pâs l'é stê tirê só un uspdêl per pelgrèin, incō in ruvîna. D' j êtri rèst a's câten ind la pêrt tra mezanôt e sîra dal cmûn, inséma la spònda dréta dal Sècia a Nasseta, un antîgh bōregh cun un cunvèint dedichê a S. Maria, ch' l' é stê ed môda per dimòndi a l'inési dal II milèni e ch'lé stê butê zò atâch al 1500 da i Dalli, cûnt ed Buṣâna, per un matrimòni andê a mêl. Per dimòndi sècol Culâgna l'é stêda sòta a i Vallisneri che a gh' l' àn cavêda a mantgnîr al lōr pusès dal XI sècol al XVIII sècol quând în stê mandê via dal trópi ed Napoleòun, sibèin la cunténva vicènda tra i cmûn ed Pèrma e Rèz ch' a 's quistiunêven al teritôri. J Estèins ed Mòdna àn dê l'invistidûra ânch a dal j êtri faméj fra còsti a's ricôrden i Brusantini cun Paolo pêder e al fiōl Alessandro, a 's trâta ed ch' l' Alessandro Brusantini spacòun che al Tassoni al prîva mìa vèder e dòunca més in redécol ind al só românṣ “La secchia rapita” ind i pâgn ed l'imbalsê dal conte di Culagna. Dôp la dichiarasiòun dal Règn d'Itâlia, int al 1860, al teritôri ed Culâgna l'é purtê a la grandèsa dal dé d'incō e prém séndech l'é stê numinê Clemente Pensieri. Lòng ha la Statela a gh'în i pilastrèin ed mêlmer tirê só a memôria di Partigiân môrt al tèimp ed la Guèra ed Liberasiòun ind i tânt scûnter cun al trópi tedèschi e fasésti che cunsidrêven cla strêda 'n' impurtânta via ed colegamèint.
I cèinter abitê
Culâgna
Al cèinter pió impurtânt l'é mucê insém a un muntarôt rotònd, cun la séma dal Vintâs ch' la ghe stà d'ed sōvra, mèinter a i só pē a pâsa al Sècia. Al gh'à urègin antîghi, al vîn numinê per la préma vôlta int al 1153, l'é stê fèdev di Vallisnêri e pó di Vigarani-Toschi. L'abitê l'è traversê da la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerēto ch' l' al divéd in dō pêrti a 'd altèsi divêrsi, la pêrta pió nōva l'é a mûnt ed la strêda. La vècia strêda, ciameda “via della Fonte”, la và ed fiânch ed vèc fabrichêt, in pêrta arnuvê, dóve insém al facêdi a 's pōlen vèder, a pcòun, scultûri cun dal dâti dal sincsèint, stèmi in sâs ed côch, purtêl e fnèstri sculpîdi ed fîn. Int al cèinter dal paèiṣ a gh'é un gróp ed cà ciamê Corte Pallai, tire só int al 1500 da i Caneri scapê da la Tuscâna dôp che l'atentê a Lorenzo de Medici l'é andê bûgh, a se gh'endêva dèinter da quâter purtòun grôs. Ind j ûltem ân a 'sè pruvidû al recóper ed quâṣi tót i fabrichêt. La cēṣa parochiêla in manēra neo-medievêl, tirêda só in pôst ed còla antîga l'é numinêda in dimòndi documèint stôrich l'é l'elemèint ch' al spéca int al paeṣâg architetônich ed Culâgna. Insém a la [SS63
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Andorra la Vella
Andorra la Vella (Andorra la Vieja in spagnöö; Andorre-la-Vieille in frances; Andòrra la Vièlha in ucitan; Andorra la Biella in aragunes) a l’è la capital del Principaa d'Andora.
La gh'ha 22.035 abitant (2004).
Nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In catalan La Vella al vör dì la Vegia.
Monument püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- la Cà de la Vall (Parlament del Principaa)
- la Gesa de Santa Coloma
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andorra la Vella a l'è gemelada cun:


text:
Elisabetta Canalis
L'Elisabetta Canalis (Sassari, 12 de settember del 1978) l'è ona modella, atris e sobrett italiana.
L'è vegnuda famosa quand che l'è diventada vuna di dò veline de Striscia la Notizia (insemm a la Maddalena Corvaglia) in tra el 1999 e 'l 2002.
La gh'ha 'vuu anca on moment de celebrità foeura de l'Italia quand che, per pù o manch desdott mes (in tra el 2009 e 'l 2011), l'è stada la morosa de l'ator american George Clooney.
In del 2011 l'ha presentaa el Festival de Sanremm insemma al Gianni Morandi e a la Belén Rodriguez.


text:
Disoccupato
I primi tempi, anca mò anca mò vün se cunsula, un quei coss truerò al brütt a l'è dopu, quand ghe nient de fa e a sa cumencia a magunà. Passano i giorni e i mes a van, ti semper li, cui man in man cunt un pinsè, piantà de denter: “ Furse sun minga un om cume i alter”! A sa fa svelt a di disoccupato ma prova a chiederlo a chi c'è passato l' amar e il tosic dei brüt mument che un om sa sinta da varè pü nient da cüntà pü nient. Dent in sacocia, gnanca un franchin par la partida, par al grapin par fa la SISAL e sugnà i miliun niente lavoro, più niente evasiun Gent che te schiva, amis che sparissan e i to de cà, và ma te guarden pü dris in facia, ma de travers scrulàndo al co' par cumpasiunat. A sa fa svelt a di disoccupato ma prova a chiederlo a chi c'è passato l' amar e il tosic dei brüt mument che un om sa sinta da varè pü nient da cüntà pü nient. Cürand al fioeu, in due che lasa al pachett par pö de nocc rubag i sigarett e al so inrabis giürà e spergiürà che ti tan se nient e mandal a cagà. La miè che in lett, se ta ga v'è visin la ta tegn luntan cul so cüsin e la barbota:” Lasam a stà che duman matina mi a vö a laurà”. A sa fa svelt a di disoccupato ma prova a chiederlo a chi c'è passato l' amar e il tosic dei brüt mument che un om sa sinta da varè pü nient da cüntà pü nient. E dì par dì, vidè e capì che li in famiglia la tua potesta a va a finì regularment e ti come padre te cüntet pü nient E che fadiga par fas pasà quela gran vöia de 'ndà a nigà. Sta vida inütil, lasagala lì ai “buoni cristiani” dopu avei maledì. A sa fa svelt a di disoccupato ma prova a chiederlo a chi c'è passato l' amar e il tosic dei brüt mument che un om sa sinta da varè pü nient da cüntà pü nient.
ilDeposito.org non fornisce file o audio o registrazioni dei canti presenti ma ci limitiamo a segnalare altri siti dove è possibile ascoltare e/o scaricare i canti.
Link per ascoltare e/o scaricare il canto:
Informazioni
Da registrazione del Collettivo Ticino Riva Sinistra su audiocassetta. (Fiorenzo Gualandris)
Indicazioni bibliografiche
Fiorenzo Gualandris
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Mâg
Artécol in dialèt arzân
Mâg (maggio in italiân) l'é al quînt mèiş ed l'ân secònd al Lunâri Gregoriân e l'é al têrs e ûltem mèiş ed la premavèira ind la pêrta d' ed sōver ed la Tèra, ed l'avtûn ind la pêrta d' ed sòta, al cûnta 31 dé e l'è ind la préma metê 'd un ân civîl. Al nòm al pré deşgnîr dal dèja rumâna Maia. Int al cultûra cristiâna mâg l'è al mèiş dedichê a la Madòna.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Maggio trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mâg
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
Marin Mersenne
Marin Mersenne (Oizé, 8 de setèmber del 1588 – Parìgi, 1 de setèmber del 1648) l'è stat en teòlogo, filòzof e matemàtich fransés. L'è cunusìt suratöt per i nömer ciamàcc nömer de Mersenne.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasìt a Oizé de genitùr de estrasiù ümil, Marin l'è stat edücàt a Le Mans e 'ndèl colégio dei gezuìti de La Flèche, endóche 'l g'ha cunusìt el Cartézio. Endèl 1611 el s'è fat frà del ùrden dei Frà mìnimi, de dòpo i stüde de teologìa e de lèngua ebràica, el g'ha risiìt i vóti definitìf a Parìgi 'ndèl 1613.
Per en pó de tép el g'ha 'nsegnàt filozofìa a Nevers, ma l'è rientàt a Parìgi 'ndèl 1620, endèl convènt de L'Annonciade. Ché, 'nsèma a personàgi 'nportàncc e brilàncc compàgn de Cartézio, Pascal e Gilles Personne de Roberval, el s'è dedicàt al stüde de la matemàtica e de la müzica. El g'ha tignìt corespondènsa co stüdiùs del sò tép, compàgn de Giovanni Battista Doni e Constantijn Huygens. El g'ha püblicàt dei scrìcc teològich compàgn de 'l Quaestiones celeberrimae in Genesim (1623), L'Impieté des déistes (1624), e La Vérité des sciences (1624).
L'è mórt endèl 1648 per le conseguènse de 'na opersiù chirürgica.
Atività[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mersenne al dé d'encö l'è regordàt suratöt per i sò nömer prim, ma la matemàtica l'è mìa stàda 'l cèntro de le sò atività. El g'ha scriìt apò de teorìa de la müzica e de teologìa. El g'ha cüràt le edisiù de Euclìde, Archiméde de de 'n quach óter matemàtich gréco, ma 'l sò contribùto piö grànt l'è stàda la sò corespondènsa che 'l g'ha ìt co le personalità de la scènsa e de la matemàtica del sò tép. Endèn época 'ndóche ezistìa gnemò le rivìste de scènsa, Mersenne el g'ha ìt la funsiù de veìcol per la circolasiù de informasiù e scopèrte.
La sò atività filozòfica l'è caraterizàda de 'na grant erüdisiù e de 'n ortodosìa 'n grant rigurùza. Importànta l'è la sò diféza del Cartézio, del quàl l'è stat agènt a Parigi, e che 'l g'ha vizitàt quan che l'ìa 'n Olanda. El gh'à portàt a Parìgi 'l manuscrìt de le Meditasiù e 'l n'à difindìt l'ortodosìa cùtra le crìtiche. Piö tàrde 'l g'ha abandunàt el pensér speculatìf e l'è turnàt a la ricérca scentìfica, en particolàr a la matemàtica, la fìzica e l'astronomìa. El piö cunusìt de le sò òpere de chèsto perìodo l'è L'Harmonie universelle (1636), sö la teurìa de la Müzica e dei strumèncc müzicài
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Òpere del Mersenne[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Euclidis elementorum libri, etc. (Paris, 1626)
- Les Mécaniques de Galilée (Paris, 1634)
- Questions inouies ou recreations des savants (1634)
- Questions théologiques, physiques, etc. (1634)
- Nouvelles découvertes de Galilée (1639)
- Cogitata physico-mathematica (1644)
- Universae geometriae synopsis (1644)


text: 1Rü ñu̱xma na nüxü̃ icuáxü̃ na ñuxãcü aixcüma Tupanaãxü̃́ yaxõgüãxü̃ ga guxü̃ma ga yema nuxcümaü̃güxü̃ ga duü̃xü̃gü, rü ngẽma rü wüxi i tórü cua̱xruü̃ nixĩ na ñuxãcü Tupana naxwa̱xexü̃ na naxca̱x imaxẽxü̃. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xmax, ¡rü ngĩxã nüxü̃ tarüxoe i guxü̃ma i ngẽma pecadu i tüxü̃ ítüexẽẽxü̃ rü tüxü̃́ naguxchaxẽẽxü̃ na meã yaxõgüxü̃! ¡Rü ngĩxã paxa naxca̱x tadaugü na meã Tupanaca̱x imaxẽxü̃ rü guxü̃guma aixcüma naxüxü̃ i ngẽma tüxü̃́ nanaxwa̱xexü̃! 2Rü name nixĩ i tanangugü na ñuxãcü namaxü̃xü̃ ga Ngechuchu rü nagu taxĩ i nacüma. Yerü nüma nixĩ ga nuxcüma nagu naxĩnüxü̃ na ñuxãcü tórü õgagu tá tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃ rü nüma nixĩ i tüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ na aixcüma meã yaxõgüechaxü̃ca̱x na ngẽmaãcü naxü̃tawa ingugüxü̃ca̱x. Rü nüma rü tama nügü nachu̱xu na curuchawa ngúxü̃ yangexü̃, rü tama nagu narüxĩnü ga yema ãne na yangexü̃, natürü nataãẽxü̃chi yerü nüxü̃ nacua̱x na yemawena rü tá muxü̃ma i duü̃xü̃gü nayauxgüxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü ñu̱xma rü Tupanaãrü tügünecüwawa narüto na ngẽ́ma guxããrü ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ca̱x. 3Rü name nixĩ i penangugü rü nagu perüxĩnüẽ na ñuxãcü ga Ngechuchu rü yaxna namaã naxĩnüxü̃ ga yema ngúxü̃ ga nüxü̃ yangexẽẽgüxü̃ ga yema duü̃xü̃gü ga pecaduã̱xgüxü̃. Rü nüma ga Ngechuchu rü yemaãcü yema ngúxü̃maã yaxna naxĩnü na pema rü tama nüxü̃ perüc̱ẖauxü̃ca̱x rü tama nüxü̃ perüxoexü̃ca̱x na nüxü̃́ peyaxõgüxü̃. 4Rü ñu̱xma i pema na peyaxõgüxü̃, rü ngúxü̃ pingegü erü pecaduxü̃ perüxoe. Natürü taxúema ga petanüwa rü yemaca̱x Cristurüü̃ yuwa tangu. 5Rü name nixĩ i nüxna pecua̱xãchie i norü ore ya Tupana i namaã pexü̃ yaxucu̱xẽgüxü̃ i ñu̱xma na naxãcügü pixĩgüxü̃. Erü ngẽma norü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Pa Chaunex, ¡tãxṹ i nüxü̃ cuxoxü̃ i ngẽxguma cuxü̃ icharüwe̱xãchixẽẽgu! ¡Rü tãxṹ i cuyarümaxãchixü̃ i ngẽxguma cuxü̃ chaxucu̱xẽgu! 6Erü nüma ya Cori ya Tupana rü tüxü̃ inayarüwe̱xãchixẽẽ ya yíxema tüxü̃ nangechaü̃xẽ. Rü tüxna nanac̱uaixca ya yíxema naxãcüxü̃ tüxü̃ nayaxúxe, na ngẽmaãcü tüxü̃ nangu̱xẽẽxü̃ca̱x na ñuxãcü nanaxwa̱xexü̃ na naxca̱x tamaxü̃xü̃”, ñanagürü. 7Rü ngẽmaca̱x i pemax, rü name nixĩ na yaxna namaã pexĩnüẽxü̃ i ngẽxguma Tupana pexna nac̱uaixcagu. Erü ngẽxguma ngẽmaãcü pemaã yixĩgu, rü pexü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ na aixcüma naxãcügü pixĩgüxü̃. Erü guxü̃ma i papa rü inayanawe̱xãchixẽẽ i ngẽma aixcüma naxãcügü ixĩgüxü̃. 8Natürü ngẽxguma chi Tupana tama pexü̃ iyarüwe̱xãchixẽẽgu, ngẽma guxü̃ma i naxãcügüxü̃ iyanawe̱xãchixẽẽxü̃rüü̃, rü ngẽmawa tá nüxü̃ pecua̱x na tama naxãcügüxüchi pixĩgüxü̃, rü ngenatüxü̃ pixĩgüxü̃. 9Rü wüxichigü i yixema ga yexguma ibuegu, rü tanatügü rü tüxü̃ taxucu̱xẽgü, rü yixema rü tümaga taxĩnüẽ rü tüxü̃ tangechaü̃gü. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü yexeraãcü tanaxwa̱xe na naga ixĩnüẽxü̃ ya Tanatü ya daxũgucü na ngẽmaãcü nayaxuxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 10Rü tanatügü rü wüxi i paxaãchica̱xmare tüxü̃ taxucu̱xẽgü na tüma tanaxwa̱xegüxü̃ãcüma imaxẽxü̃ca̱x. Natürü ya Tupana rü aixcüma tórü mexü̃ca̱x nixĩ i tüxü̃ iyanawe̱xãchixẽẽxü̃ na naxrüü̃ ixüünegüxü̃ca̱x. 11Rü aixcüma tama tataãẽgü i ngẽxguma Tupana tüxü̃ iyarüwe̱xãchixẽẽgu, erü tüxü̃́ nangu̱x. Natürü ngẽmawena i ngẽxguma naga ixĩnüẽgu rü yanguxẽẽgu i ngẽma tamaã nüxü̃ yaxuxü̃, rü aixcüma tataãẽgü. 12Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma na ngúxü̃ pingegüxü̃ rü pipaexü̃ na Tupanawe perüxĩxü̃, rü name nixĩ i pegü peporaexẽẽãma na noxrirüü̃tama meã peyaxõgüxü̃ca̱x. 13Rü name nixĩ i naxca̱x pedaugü na Tupana pexü̃́ naxwa̱xexü̃ãcüma aixcüma meã pemaxẽxü̃, na yíxema ñu̱xma tama meã yaxõgüxe rü meã tayaxõgüxü̃ca̱x. 14¡Rü naxca̱x peda̱u̱x na guxü̃ i duü̃xü̃gümaã pemecümaxü̃! Rü ngẽxgumarüü̃ ta name nixĩ i naxca̱x pedau na Tupanape̱xewa naxüünexü̃ i perü maxü̃. Erü yíxema tama Tupanape̱xewa üünexẽ rü tãũtáma tórü Corixü̃ tadau. 15¡Rü pegüna pedaugü na taxúema nüxü̃ oxü̃ca̱x i ngẽma ngü̃xẽẽ i Tupana tüxü̃ nangechaü̃ãcüma tüxna ãxü̃! Erü tama tanaxwa̱xe na texé petanüwa Cristuchi aixü̃ rü ngẽmaãcü togüxü̃ chixexü̃maã taxucu̱xẽxü̃ na Cristuna tixũgachixü̃ca̱x. 16Rü tama name i texé i petanüwa rü naĩ i ngemaã na itapexü̃. Rü tama name na texé tümaãrü ngẽmaxü̃ca̱x Tupanaxü̃ na oxü̃. Rü yemaãcü nanaxü ga guma nuxcümaü̃cü ga Acobueneẽ ga Echaú. Yerü yexguma nataiyagu rü wüxi ga õnaca̱x nüxü̃ naxo ga guxü̃ma ga yema nüxna üxü̃ ga nanatü chi nüxna ãxü̃. 17Rü pema nüxü̃ pecua̱x rü yemawena ga yexguma nayauxchaü̃ãgu ga yema noxri nüxna üxü̃, rü marü taxucürüwama nanayaxu, yerü marü naẽneẽ ga rübumaẽcüna tanaxã ga nanatü. Rü nüma ga Echaú rü woo poraãcü naxaxu, natürü marü taxucürüwama ñuxãcü nanayaxu. Rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x na ñuxãcü naxãũcümaxü̃ na tórü ngẽmaxü̃ca̱x Tupanaxü̃ ixoxü̃. 18Rü nuxcüma ga tórü o̱xigü ga Moĩchéwe rüxĩxü̃, rü nüxü̃ naxĩnüẽ ga Tupanaga ga yexguma nüxü̃ yangaicagügu ga guma ma̱xpǘne ga Chinaĩ́gu ãẽ́gane. Rü nüxü̃ nadaugü ga na yay̱auraxü̃ ga guma ma̱xpǘne rü poraãcü naxẽãnexü̃ rü poraãcü buanecü ixüxü̃ rü yaba̱i̱xbe̱xanexü̃ rü yaduruanexü̃. Rü poraãcü namuü̃ẽ ga yema duü̃xü̃gü, yerü nüxü̃ naxĩnüẽ ga wüxi ga corneta ga tagane rü Tupana ga tagaãcü yéma ñacü: “Ngẽxguma chi wüxie i petanüwa daa ma̱xpǘnewa ũxgu ¡rü noxtacüma nutamaã tüxü̃ ípemuxũchiãcüma tüxü̃ pimá! Rü woo wüxi i pexü̃na yixĩgu ¡rü ngẽxgumarüü̃ ta ípenamuxũchiãcüma peyamá!” ñanagürü. Rü yexguma yadeaxgu ga Tupana, rü poraãcü namuü̃ẽ ga yema duü̃xü̃gü. Rü norü muü̃maã Tupanaxü̃ naca̱a̱xü̃gü na íyachaxãchixü̃ca̱x ga namaã na yadexaxü̃. Rü yema na poraãcü naxãũcümaxü̃chixü̃ ga yema nüxü̃ nadaugüxü̃, rü yemaca̱x nixĩ ga nümatama ga Moĩché ga ñaxü̃: “Chorü muü̃maã chidu̱ru̱x i ñu̱xmax”, ñaxü̃. Rü yemaãcü nixĩ ga namaã nangupetüxü̃ ga yema duü̃xü̃gü ga Moĩchémaã nayauxgüxü̃ ga yema nüxĩraü̃xü̃ ga Tupanaãrü mugü. Natürü i pemax, Pa Chaueneẽgüx, rü tama yemaãcü pexü̃ naxüpetü ga yexguma penayauxgügu ga Tupanaãrü ore i ngexwacaxü̃xü̃ i Cristuchiga ixĩxü̃. 22Rü ñu̱xma i pema rü taxuca̱xma pemuü̃ẽ, yerü ga Cristu rü taxca̱x nayu na Tupana ya guxü̃guma maxü̃cüxü̃tawa tüxü̃ nagagüxü̃ca̱x, na guxü̃guma norü ĩãne ya daxũgune ya Yerucharéü̃gu ãẽ́ganewa ingẽxmagüxü̃ca̱x. Rü ngẽ́ma tá tangutaque̱xegü namaã i ngẽma muxũchixü̃ma i norü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x na wüxigu namaã Tupanaxü̃ icua̱xüü̃güxü̃ca̱x. 23Rü ñu̱xma i pemax, rü marü natanüxü̃gü pixĩgü i guxü̃ma i ngẽma togü i duü̃xü̃gü i Tupanaãrü poperawa ngo̱xégagüxü̃. Rü marü naxca̱x pexĩ ya Tupana ya yima guxãnatáma cacü. Rü marü natanüwaama pexügü i guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga mecümagüxü̃ ga yuexü̃ ga Tupana imexẽẽgüxü̃. 24Rü marü naxca̱x pexĩ ya Ngechuchu ga taxca̱x yucü na tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃ca̱x, ngẽma Tupanaãrü uneta i ngexwacaxü̃xü̃ tamaã nüxü̃ ixuxü̃rüü̃. Rü nagümaã pexü̃́ nayayauxgü ga perü chixexü̃gü na aixcüma Tupanape̱xewa pixüünegüxü̃ca̱x. Rü guma nagü ga taxca̱x ibacü rü tama guma nuxcümaü̃cü ga Abégürüü̃ nixĩ. Yerü guma Abégü na inabaxü̃gagu rü naẽneẽxü̃ napoxcu ga Tupana. Natürü Cristugü i baxü̃gagu Tupana tüxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i tórü pecadugü. 25Rü ngẽmaca̱x name nixĩ i pexuãẽgü na tama nüxü̃ pexoexü̃ca̱x ya yima Tupana ya ñu̱xma tamaã idexacü. Rü dücax yema nuxcümaü̃güxü̃ ga tórü o̱xigü ga Moĩchéwe rüxĩxü̃ rü taxucürüwa Tupanachaxwa nibuxmü na tama napoxcueãxü̃ca̱x ga yexguma Tupanaxü̃ naxoegu rü tama naga naxĩnüẽgu ga yexguma Moĩchéwa Tupana yaxucu̱xẽgügu. Rü yema na taxucürüwa Tupanachaxwa yabuxmüxü̃ ga nümagü, rü yexeraãcü tüxü̃́ naguxcha i yixema na naxchaxwa ibuxmüxü̃ ega tama naga ixĩnüẽgu i ñu̱xma na Cristuwa tüxü̃ yaxucu̱xẽgüxü̃ i nüma ya Tupana i daxũguxü̃ i naãnewa ngẽxmacü. 26Rü yexguma Moĩchéwe naxĩxgu ga tórü o̱xigü, rü Tupana rü nagamaã nayadu̱ru̱xanexẽẽ. Natürü i ñu̱xma rü ñanagürü: “Wena táxarü chayadu̱ru̱xanexẽẽ. Natürü ngẽxguma ngẽmaãcü chanaxü̱xgu rü tãũtáma ñoma i naãnexĩca chidu̱ru̱xẽẽ, natürü üa̱xcü rü woramacurigü rü ẽxtagü rü tá ta chayadu̱ru̱xgüxẽẽ”, ñanagürü. 27Rü yema na: “Wena táxarü chayadu̱ru̱xanexẽẽ”, ñaxü̃, rü ngẽmawa nüxü̃ tacua̱x rü guxü̃ma ga yema naxüxü̃ i tama guxü̃guca̱x ixĩxü̃, rü Tupana tá inayanaxoxẽẽ na ngẽma guxü̃guca̱x ixĩxü̃xĩcatama na íyaxügüxü̃ca̱x. 28Rü ngẽma na tórü ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃ ya Tupana, rü guxü̃guca̱x nixĩ, rü tagutáma inayarüxo na noxrü ixĩgüxü̃. Rü ngẽmaca̱x name nixĩ na Tupanana moxẽ ixãgüxü̃, rü nüxü̃ ingechaü̃güãcüma rü nüxü̃ imuü̃ẽãcüma nüxü̃ icua̱xüü̃güxü̃, ngẽma nüma nanaxwa̱xexü̃rüü̃. 29Erü tórü Tupana, rü ñoma wüxi ya üxürüü̃ aixcüma inayanaxoxẽẽ i guxü̃ma i tórü chixexü̃.


text:
Donna Summer
La LaDonna Andre Gaines, cgnusùda méj cuma Donna Summer (Boston, 31 ad Dicémbar dal 1948 – Venice, 17 ad Maǵ dal 2012), l'è stàda na cantànta americàna. I gh'ìvan dâ al scutmâj ad Queen of Disco par via di sucès muśicài da discutéca di an Stanta.
Biugrafìa
La LaDonna Andre Gaines la nas la nòt ad San Silvèstar dal 1948 a Boston, tèrsa ad sèt fiōi. In dal 1968 la lasa cà par stablìr-as in Germâgna in dua l'iva catâ 'n pòst par lauràr in dla versiòṅ tedésca dal musical Hair. La sa spóśa cun Helmut Sommer, cgnusû a Mònac ad Bavéra, e sèg la gh'à na fiōla, Mimi. Donna la decìd ad tōr al nóm 'd art ad Summer ch'al sarés la tradusiòṅ in ingléś ad Sommer (al vōl dir Istâ).
In dal 1974 la taca a lauràr insém a 'l itagliàṅ Giorgio Moroder (ch'al gh scrivarà dimóndi canti famóśi), e la rigìstra al sò prim braṅ ad sucès, The Hostage, mis dèntar a 'l LP Lady of the Night.
'L an dòp l'è la vòlta ad Love to Love You Baby par la sò cà discugràfica nóva, la Casablanca Records. Al sìngul umònim l'è pasâ a la stòria par la sò vóś, pîna ad śnum da ninéta.
In dal 1977 la canta òṅ di sò braṅ più famóś, I Feel Love, sìngul dal disc I Remember Yesterday. In dal nòstar paéś ch'la cansòṅ lè la rèsta par daśdòt stmani in di prim déś pòst in clasìfica, dvintànd anc al quìnt 45 gir più vindû d'l an. Di àtar artìsta, in di an sucesìṿ, i l'aṅ cantànda anca lōr: Madonna, Whitney Houston, Robbie Williams, Moby e anc John Frusciante di Red Hot Chili Peppers.
Ma i sucès par lē i n finìsan minga lè. Difàti in dal 1979 'l è al tùran 'd Hot Stuff (mis dèntar a 'l àlbum Bad Girls) ch'al gh dà 'n Grammy Award e 'l è famóś anc p'r èsar stâ druâ in dal film Full Monty quànd di sénsa lavōr ad Sheffield i s càvan śò dal tut in frònt a dal dóni par catàr sù di bèsi.
La cantànta la dvénta la prima artìsta a piasàr tri àlbum dópi ad fila a 'l prim pòst quànd la fà gnir fóra On the Radio.
In dal 1980 la pasa a la Geffen Record ch'la gh fà mulàr lè Moroder e Bellotte par pasàr cun Quincy Jones. Insém a lò la fà gnir fóra al disc Donna Summer, cun dèntar i braṅ Love Is in Control (Finger on the Trigger), The Woman in Me e State of Independence. Par lē quél lè l' è pròpria un perìud ad cambiamènt parchè la sa spóśa par la secónda vòlta, cun al cantànt di Brooklyn Dreams, Bruce Sudano.
In di prim an Utànta la sò stéla la sa śmòrsa un pôc par pò turnàr a brilàr incóra cun She Works Hard For The Money e al sìngul This Time I Know It's for Real dal 1989.
In di an Nuànta la sarnìs ad far di duét (òṅ cun la Liza Minnelli ma anc cun la Barbra Streisand) e dal cover (la canta anc Con te partirò 'd Andrea Bocelli).
In dal 2004 la gh la cava a finìr in dla Dance Music Hall of Fame, insém a i Bee Gees e a Barry White.
Malàda da tèmp 'd un càncar a i palmòṅ, la Donna Summer la mōr al 17 ed maǵ dal 2012, a ssanta-tri an, in dla sò cà a 'l mâr davśèṅ a Venice, in sla còsta òvest dla Flòrida, quànd incóra l'éra drē a lauràr a 'n àlbum nóṿ[1].
Discugrafìa
Àlbum e Racòlti
- 1974 Lady of the Night
- 1975 Love to Love You Baby
- 1976 A Love Trilogy
- 1976 Four Seasons of Love
- 1977 I Remember Yesterday
- 1977 Once Upon a Time
- 1978 Live and More
- 1979 Bad Girls
- 1979 On the Radio - Greatest hits
- 1980 The Wanderer
- 1982 Donna Summer
- 1983 She Works Hard for the Money
- 1984 Cats Without Claws
- 1985 The Summer Collection
- 1989 Another Place and Time
- 1991 Mistaken Identity
- 1994 Endless Summer - Donna Summer's greatest hits
- 1994 Christmas Spirit
- 1996 I'm a Rainbow (rigistrâ in dal 1981)
- 1999 Live and More... Encore
- 2003 The Journey - the very best of donna summer
- 2008 Crayons
Nòti
- ↑ La mùśica l'è in lut: l'è mòrta la Donna Summer, regìna dla disco music Ilgiornale.it, 17 ad Maǵ dal 2012


text:
Frida Kahlo
La Frida Kahlo de Rivera (nassüda 'l 6 de lüj del 1907 a Coyoacán, cità del Messico, cunt el nom de Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón; decedüda 'l 13 de lü del 1954 a Cità del Messico Mexiko-Stadt) l'è stada una pitura messicana. L'è vöna di pü impurtant espusidur del sürealism popular, anca se di so laur fan fogia de toch del Nöf Cübiscm.
In di so laur la Kahlo la s'è refada a l'art preistorega messicana, ciuè di Aztegh e di Maya. Desuraquel in di so laur la s'è despess crüssiada di prublema pulitegh e suciaj. La sua impurtansa de artista la Kahlo l'ha utegnüda in de l'usservassiun e del so sufrì in di so peciür. Di cent quaranta cinch quader, setanta cinch hin retrat de se medema.
Cuntegnüü
La Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prinzipi a Coyoacán (1907–1925)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Frida Kahlo l'è nassüda in de la „Cà Azüra“ a Coyoacán e batezzada cunt el nom de Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón. El so pader, el Carl Wilhelm Kahlo, 'l gh'eva i so redis in d'una fameja de la burghesia de Pforzheim, Germania. La sua mamagranda de la part del pader l'era crepada düranta la nassida del so segund fiö, e alura el so papagrand l'eva tolt miee ancamò de nöf. Gia ch'al Carl Wilhelm la sua nöa mama ghe piaseva no, a desdot agn l'ha ciapaa sü e l'è andaa in Messico. In Messico l'ha tacaa sü a fa 'l futògraf e l'ha tolt in miee una tusa messicana ciamada María Cárdena. Passaa quater agn l'ha ciapaa la citadinansa messicana e l'ha müdaa 'l nom in Guillermo Kahlo (Guillermo l'è Wilhelm/Güjelm). In del 1897 la María l'è decedüda, e in del 1898 l'ha faa sü la sua segunda fameja insem' a la Matilde calderon y Gonzales de Oaxaca. De li a poch el Guillermo Kahlo 'l tö 'l so prim laur de fotograf e 'l scumencia la sua carera de artista fotografegh. In del 1904 l'ha faa sü a Coyoacán, vöna di cità satelit de la capital messicana, una cà che pö la sua fiöra Frida l'avaria piciüraa de blö insci de prutegela cuntra i spiret malign. La cà la vegnaraa pö famusa in del mund intregh cunt el nom „Casa Azul“, ciuè la "Cà Azüra".
La Kahlo l'è nassüda de chel matrimoni chi in del 1907, tersa de trii bagaj, cunt el nom de "Frieda", però pö la müdaraa la data in 1910 insci de vess bona de dì che la sua vida l'era scumenciada l'istess an de la Revulüssiun Messicana.
Quand che la gh'eva sedes agn la s'è malada de Puliomelid e insci, dopu un bel puu de temp passaa in uspedaa, ghe s'è scürtata na gamba d'un cicinin.
El pader l'ha inflüensaa 'l desvelüp de la Frida cunt el prestagh liber, trassela 'dree in lung scampagnád in de la natüra, mustragh pient e animaj, e.i.v. Cunt la sua surela Cristina, püssee giuena de lee de vündes mis, l'ha faa sü un raport pütost stregg, indua lee, la Frida, già che l'era püssee granda e de sücess, l'era semper un puu in scagn.
Un oltra inflüensa bela forta la Frida ghe l'ha 'vüda a la Escuela Nacional Preparatoria (una scöra süperiura de preparassiun a l'üniversidaa) indua, tra l'olter, l'ha stüdiaa a anatumia, biulugia e zoolugia, e gh'è vegnüda la vöja de, un di, stüdia medesina.
L'Incident Stradal e la Pitüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 17 de setember del 1925 la Kahlo l'è finida a l'uspedaa perchè la curéra in sü la qual l'eva dree a viagià l'ha 'vüü un incident e una stanga de assal la ghe s'è casciada in del basin. De chel di li la gh'ha 'vüü de passà tüt el dí u distesa sgiò in lecc, u in d'una ingessadüra intrega u in d'un cursèt de assal. De li a poch l'ha tacaa sü a piciürà in lecc insci de ucüpà un puu 'l temp. In del setember 1926, a 19 agn, l'ha piciüraa 'l so prim retrat de lee medèma e l'ha ciamaa: "ütoretrat cunt un vestii de velüü"
Cuntra tüt i premiss medegh la giuena Frida l'ha pö imparà amò a caminà anca se la s'è trada adree i dulur de l'incident per tüta la vida. La piciüra alura l'è vegnüda bona de fagh de espressiun ai so dulur, sia fisegh che psiculògegh. L'incident el gh'ha anca trada via l'abilidaa de fà 'gnì al mund i bagaj e 'l dulur di so part falii hin piciüraa in quader cumpagn de el me part del 1932.
Funt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Raquel Tibol:Frida Kahlo. Una vida overta, Pag. 51


text:
Cunvenzión urtugrafica Dervì un cünt Paginn int i parlad lucaj Urtugrafij per i variant lucaj Cume mudificà una pagina FAQ Pulitega e regulament
Wikipedi cun püssee de 1.000.000 d'articul: Inglés · Tudesch · Frances · Nederlandes · Talian
Wikipedi in lengu minuritari: Catalan · Galizian · Basch · Breton · Piemuntes · Galés · Aragunes · Ucitan · Lumbard · Sicilian · Napulitán · Tarantin · Venet · Valón · Quechua · Irlandés · Cursiches · Furlan · Manés · Ligür · Arpitan · Curnuvajés · Sardagnöö · Emilian-Rumagnöö
Lista intrega – Curdinazión multilengu – Trà in pee una Wikipedia int un'altra lengua


text:
Certùza de Pavìa
La Certùza de Pavìa Gra-Car (Gratiarum Chartusia, cioè Certùza di Gràsie) l'è öna certùza, cioè ü monastér certuzì, e l'è ach Santöare de la Sànta Maria di Gràsie.
La se tróa a 8 km a mesdé de Pavia 'n del cümü de La Certùza.
Ol monastér l'è stacc iniziàt ol 27 de Óst del 1396 e l'è stàcc ol düca Gian Galeàs Viscóncc a ölìl per tègn féde a öna promèsa che la sò moér Caterìna Viscóncc l'éra facc a la Madóna.
L'è stài fài sö 'n stìl tard-gòtech, ol 7 de löi del 1866 l'è dientàt monümènt nasiunàl e dal 1968 l'è abitàt da i Cistercèns dòpo che i Certuzì i 'l l'à bandunàt in del 1946.


text:
Lanuéjols (FR-30)
Lanuéjols l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Trèves, del circondàre (arrondissement) de Le Vigan e del dipartimènt del Gard.
El g'ha 'na popolasiù de 358 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 62,43 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 614 méter a 'na altèsa màsima de 1187 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Lanuéjols l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
[[Fichier:Pleuroceras spinatum MHNT.PAL.CEP.2001.86.jpg|right|thumb| Pleuroceras spinatum Muséum de Toulouse]]


text:
Cheras visitaduras, chers visitaduors da nossa homepage
Sün nossa homepage chattan Els las classas e las persunas d’instrucziun. Lo vezzan Els eir, che cha nossa scoula spordscha. A vela la paina da guarder pü precis quistas spüertas.
Ch’Ellas/Els sajan cordielmaing bainvgnieus sülla homepage da la scoula cumünela da Samedan!
Nus essans üna scoula mneda. Accumplind il plaun d’instrucziun, ans orientainsa vi da las fermezzas da nossas scolaras e noss scolars. Que ans gratagia da fer il spagat traunter trends e tradiziun: Nus essans innovativs ed a listess temp aderents da la tradiziun.
La bilinguited rumauntsch–tudas-cha succeda tar nus in möd immersiv e cumainza già a scoulina. Nus essans ils pioniers da las scoulas bilinguas e vains perque grandas experienzas. Ün colleghium cumpetent pissera cha’ls böts vegnan ragiunts.
Nus fains evaluaziuns sün tuot ils nivels. Ellas sun üna part da nossa cultura da scoula.
Haun Ellas/Els dumandas u vögliane cugnuoscher detagls? Schi ch’Ellas/Els ans contacteschan sainza esiter.
Uossa Las/Als giavüschi bger divertimaint cun sföglier tres nossa homepage!
Cordielmaing
Robert Cantieni
mneder da scoula


text: ������������������ ���������������(Berghaus Diavolezza)��� ������������ ������ ������ ������������ ������������������ ������������ ������ ��� ������ ���������. ������ ������(Piz Pal��)������ ������ ������������(Piz Bernina)������ ������ ������ ������ ��������� ��������� ��������� ��� ������. ������������(Bergfee) '��� ���������������'��� ��� ��������� ��������������� ������ ������ ���������: ��������� ������ ���������(Munt Pers)��� ��������� '��������������� ������(Lej da Diavolezza)'��� ��������� ������.


text:
09 10
Ol dé 9 de utùer l'è 'l 282 ( 283 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 84 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de utùer al è ul dí da pòost 282 ( 283 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 84 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
827 - Catalunya: Abu Marwà, al cap d'ün esèrsit del emirat de Còrdova, al ataca la Catalunya sentrala e Barcelona e al asesa Girona sensa conseguí d'andá-gh det
1238 - València: al ghe va deet Jaume I ol Cunchistadur al cap d'öna armada Catalano-Aragonesa.
1994 - Catalunya: s'i prodüiss di grave inundassiú in diferente indresse.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1251 - Osca (l'Aragó): Violant d'Ungària, reina del Casal de Barcelona, segonda spusa de Jaume I.
- 1943 - Angelo Canossi, poéta dialetàl bresà.
- 1974 - Hildesheim (Zermania): Oskar Schindler, indüstrial ch'al éa salvat 1.200 zödé de l'olocaust.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé del Paes Valencià
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Matador
Matador (Masadōr) 'l è 'n film dramàtic dal 1986 ad Pedro Almodóvar.
A 'l inìsi ad cal lavōr chè, al regìsta manciàṅ al mét insém di pès vèć ad film ad scarésa, cuma Sei donne per l'assassino ad Mario Bava e Profonde tenebre ad Jess Franco.
Sunt
Diego Montes (Nacho Martínez) 'l è 'n ex turêr ch'l à patî 'n incidènt ch'al 'l à custrét a lasàr al sò lavōr. La sò usesiòṅ ad masàr però la n al lasa minga in paś. Par tōr la sò sudisfasiòṅ, chi lò al s fà dal pugnéti guardànd di film ad masamènt ad dóni a la televiśiòṅ. Adès al tira avànti insgnànd al sò mistēr a i śóvan, in mèś a i quài a gh'è Ángel (Antonio Banderas), òṅ ch'al gh'à paùra quànd al véd dal sangṿ e ch'l è fiōl 'd una cun al ciòld fis par 'l Opus Dei, e anc dal studènti dóni. Diego al và a lèt cun dū ad lōr e, durànt al piaśér, al i masa e pò al lóga i cadàvar.
Durànt na lesiòṅ, al mìstar al dmanda pò a Diego s'l è fnòć parchè al s la cava mâl cun cal dóni ma lò al gh rispónd ad no e ch'al gh al dimustrarà. Più tard Ángel, par far védar 'd ès'r un masć dabòṅ, al próa a viulentàr na sò vśina ad cà, la murōśa ad Diego e mudèla Eva (Eva Cobo). Méntar chi lē l'è drē a scapàr via, la strabùca in dla śmalta e la s taja la ganàsa, tacànd a sanghnàr. Ángel al n s cumpatìs minga cla vduda lè e al pèrd i sèns. Par cal fat lè, sò màdar la 'l cuntrìnś a 'ndàr a cunfesàr-'s in céśa ma lò invéci al cònta incòsa a la pulisìa. L’Eva la dà la sò versiòṅ di fat, la diś che lò 'l à śburâ prima ad purtàr a cumpimènt al sò at e la questiòṅ la finìs lè. Al cumisàri (Eusebio Poncela) al fà pò véd'r a 'l śóvan al fóto dal dū dóni sparìdi e Ángel al s fà càrag di masamènt, dgénd ch'l è stâ lò. A difénd'r-al a gh'è la psicòluga Julia (Carmen Maura).
L'avucàt 'd Ángel, la María Cardenal (Assumpta Serna), la gh'à un visi cumpàgn a qvél ad Diego, la masa i sò amànt durànt al ciulàdi. Quànd i dū i s cgnósan, a scròca subìt la mòla, in un stravènt 'd amōr e mòrt.


text:
Carboni
Cuntegnüü
Infurmazziun generàj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni a l'è un elemeent chímich de nümer atòmich 6, de sòlit tetravaleent, minga metàlich e sòlit a temperadüra ambieent.
A l'è l'elemeent de baas de la vida in sü la Tèra, inscí cuma la cugnússum, vist ca tütt i mulécul impurtaant per i sisteem viveent g'ann deent ul carbòni, àsca idrògen, nitrògen, fòsfur, ussígen; nissügn de chii elemeent chí al g'à però l'impurtànza del carbòni. I resún de chèsta impurtanza a vègnenn dal fatt ca ul carbòni a l'è bun de ligàss sü cunt quater àtum, e al pöö mètt in pè strutür cumplicaa, ca fann vegní föra fin a 10 miliun de cumpòost urgànich difereent.
Ul carbòni al g'à difereent fuurm alòtrup: grafiit, diamaant, fülereen a inn quii püssee cugnussüü; in del 2004 n'è staa descuvèert un ólter. Ga vöör dí ca ul carbòni al pö anca esíst cumè mineraal amòorf, a l'öcc símel a la grafiit, e cumè furma isutròpica de la grafiit, cunt i fujètt ca stann minga vün de suravía a l'ólter ma a inn metüü in tütt i direzziun. La fibra de carbòni la sa utègn slüngaant dii fíber urgànich, de manéra ca i piàn del carbòni sa mètenn in línea cunt la direzziun de la fibra; chèll prucediment chí ga dà una resisténza iguaal a l'azzàl.
Aplicazziun del carbòni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aplicazziun püssee impurtànta del carbòni a l'è cumè cumbüstíbil e fuunt de energía, cunt i idrucarbüür: gas natüraal, petròli, sciustra. Chii cumpòost chí a inn anca la fuunt de tütt i plàstich.
Ólter maneer de duperà ul carbòni, in dii sò fuurm, a inn:
- l'isòtup carbòni-14, descuvèert ul 27 de febraar del 1940 a l'è duperaa per la datazziun radiuatíva;
- la grafiit, mis'ciàda cunt l'argíla, la sa dupéra de fà i min dii làpis;
- ul carbòni, insèma cunt ul fèr, a l'è duperaa de fà l'azzàl;
- de par lü, al dupérenn de fà i barr de cuntròll in dii reatuur nücleaar;
- ul diamaant a l'è duperaa in de l'indüstria, de fà i mulètt e i laam perchè l'è ul mineraal püssee düür in natüra; àsca quèst, al sa dupéra uviameent cumè prea prezziusa e cumè bisgiuu.
Ga vöör dí, a la fin, ca ul fülereen al paar c'al g'à un futüür in de la nanutecnulugía.
Fuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni, cumè gemò spiegaa, a l'è l'elemeent püssee impurtaant de la vida in sü la Tèra, e l'è preseent in quantità in tütt i strutüür urgànich e biulògich. In del muunt inurgànich, ul carbòni a l'è preseent in d'un muntún de mineràj (tütt i carbunaa) e in de l'anidriit carbònica (CO2).
I diamaant sa trövenn in d'un quaj giacimeent de un mineraal ciamaa kimberliit, specialmeent in Repüblica Südafricàna, Sibéria, Congo, Australia; la grafit la sa cata in quantità in Mèssich, Rüssia, India, Gruenlàndia.
Ul carbòni al sa furma in dii stèll, cunt un s'ciòcch tra trii partisèj alfa (nücli de éli), in d'un prucèss ciamaa defatt prucèss triplu alfa. Una quaj grígula de carbòni a l'è deent in dii meteuriit, suta la furma de diamaant piscinítt.
Cumpòost[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni al furma, cuma gemò dii de suravía, un muntun de cumpòost (10 miliun).
A catà tra i püssee impurtaant, a g'inn:
- idrucarbüür, insèma cunt l'idrògen;
- aminuàcit, i munòmer dii pruteín, insèma cunt l'azòot;
- àcit grass e lipiit;
- cumpòost arumàtich;
- èster;
- zücar, dùma insèma cunt l'idrògen e l'ussìgen;
- àlcul, cunt ussígen e idrògen;
- plàstich, dùmà insèma cunt l'idrògen o cunt olter àtum.
Perícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cumpòost del carbòni, vist ul nümer, a g'ann un bel puu de difereent azziun tòssich: per esémpi, ul munòssit de carbòni (CO), preseent in dii scàrich dii mutuur a cumbüstiun intèrna, e ul cianüür (CN-) a inn tòssich per i mamífer.
I cumpòost cumè i idrucarbüür (per esémpi ul metàn, la benzína, l'acetileen a tàchenn fööch a svèlta, in d'un atmusféra de ussígen.
Ga vöör dí, a la fin, ca anca ul metàn a l'è vün dii gas sèra, e anca püssee puteent de la CO2 u del vapuur de aqua.
Isòtup[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni al g'à dü isòtup stàbil, dispuníbil in natüra: ul 12C (98.89%) e 13C (1.11%); ul carbòni-12 a l'è staa ciapaa da la IUPAC cumè baas per la misüra de la màssa atòmica. Ul 14C a l'è un isòtup radiuatiif, c'al sa dèsfa in, a stèmm, 5.730 ann e al vègn duperaa per datà lègn, fòssil, sítt archeulògich.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni (dal latín carbo, c'al vöör dí sciustra) l'è staa, uviameent, vün dii primm elemeent c'inn staa descuveert, in de la preistòria, quand i òmen s'inn curgiüü c'al sa furmàva quand sa gremàva ul lègn.
In de la furma del diamaant a l'è staa cunsideraa da sémper una prea de valuur; ul sò ültim alòtrup, ul fülereen, l'è rivaa dumè in dii ann '80, ma al paar c'al g'à un gran futüür.


text:
Domm de Milan
El Domm de Milan l'è la gesa la pu granda de Milan, e la se troeuva in mezz a la Piazza del Domm, in del center de la cittaa. L'è vunna di costruziun gotich pussee famos e pussee grand del mond.
El Domm l'è dedicaa a la Santa Maria Nassent, e in scima a la gulia pu alta del Domm gh'è ona statoa tutta d'ora de la Madonna (ciamada, per l'appunt, La Madonnina).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dove che gh'è adess el domm, ona voeulta gh'era la cattedral veggissima de Santa Maria Maggior e la Basilica de Santa Tecla, la pussee granda di dò.
Quij che han decis de fabricà el Domm hin staa l'arcivescov Antoni de Saluzz e el padron de Milan Gian Galeazzo Visconti. In del 1418 el papa Martin V l'ha consecraa l'altar maggior.
In del 1400, dopo Filippin di Organi e Giorgio di Organi gh'è staa Marco Solari e Giovan Solari de Carona, in del XV secol Giovan Antoni Amadeo che l'ha faa sù el lanternin de la cupola, Gian Giacom Dolcebuono e Pellegrin Tibaldi, finna a tant che, in del 1572 San Carlo Borromeo l'ha consecraa la gesa, ancaben che la fabbrica l'era nanmò finida.
In del XV secol gh'han lavoraa dent Martin Bassi, Francesch Maria Richino, Lelio Buzzi e Carlo Buzzi, i Quadrio. In del XVIII secol han faa sù la gulia pussee alta, dove che gh'han miss desoravia la statua dora de la Madonnina.
Finalment, in del 1813 s'hin decis a finì anca la facciada, squas cinqcent ann dopo ch'hann mettuu giò la primma preja, dal moment che Napoleon el voreva toeu chì la corona de re d'Italia.
Per tutt el XIX secol el lavorà principal l'è staa quell de finii i guli, i decorazion de architettura e mett a post el porton principal, de bronz, faa de Ludovich Pogliaghi: tra quej che gh'hann lavoraa in di primm ann del Vottcent, podom regordà Luigi Acquisti.
In temp de la Seconda guerra mondial la Madonnina l'è staa coverta de strasc, per minga corr el ris'c de fà la gibigianna che la podess vess vista di aeroplan che vegneven a lassà giò i bomb. Dopo la guerra, el Domm, che gh'aveva avuu di dagn, l'è staa restauraa e al post di ultim port che eren anmò de legn gh'hann miss di port de bronz, faa di scultor Arrigo Minerbi, Giannino Castiglioni e Luciano Minguzzi.
La manutenzion de la cattedrala la pertocca a la Veneranda fabbrica del Domm, che la desmett mai de lavorà, e l'è per quest che a Milan se dis "la Fabbrica del Domm" per tutt quej lavorà che finissen pù.


text:
Alizé Cornet
L’Alizé Cornet (Nisa, 22 ad Śnar dal 1990) l'è na tenìsta francéśa prufesiunìsta da 'l 2006 ch'l'è stada la nùmar ùndas dal mónd in singulàr (al 16 ad Favràr dal 2009).
In dla sò caréra l'à vins dū tìtui WTA (pardénd-an tri in finàl) e tri ad qvéi d'l ITF, tacànd a tgnir in maṅ la rachéta a quàt'r an. L'è élta 173 cm par 60 chilo.
A l’Alizé Cornet a gh piàś tgnir dal bèsti, difàti la gh'à 'n gat (Papyrus) e 'n caṅ (Andy), e śugàr in sla tèra. L'è an nac patìda dal grup rock di Muse.
Caréra
La Cornet la taca a śugàr in dal sircùit ITF in dal 2004. 'L an dòp a riva al prim sucès cóntar na Top 100 (la nùmar ssanta Maria Elena Camerin). Quéi dal Roland Garros i gh dànan na carta salvàdga e lē la vins al sò prim incóntar in un turnèo WTA baténd l'Alina Židkova ma pò la ciàpa la paga da l'Amélie Mauresmo. Pardû al prim sét par 6-0, chi lē la naśa ch'a gh'è quèl ch'a traśa e difàti la patìs anc un 6-2 ch'al la manda a cà.
In dal 2006 la vins dū tìtui ITF: a Bari (cóntar l'itagliàna Tathiana Garbin par 6-3 3-6 6-2) e pò anc a Padva. Cun dū carti salvàdghi in bisàca la śōga gl'Australian Open (in dua la pèrd da la giapunéśa Aiko Nakamura par 6-2 4-6 6-2) e incóra al Roland Garros in dua la pasa 'l prim tùran faghénd fóra la Virginia Ruano Pascual prima ad cédar a la Tathiana Garbin.
Al sò 2007 al taca mâl par lē parchè, pasàdi al qualificasiòṅ di Australian Open, la pèrd subìt in dū sét da la Daniela Hantuchová. A Acapûlc la pèrd da la Flavia Pennetta e a 'l Roland Garros da la Venus Williams par 6-4 6-3, dòp i quàrt tucâ a Fes. A Wimbledon la bat la Marija Kirilenko (in alóra nùmar 42 dal mónd) ma la pèrd pò a 'l secónd tùran da l'Ai Sugiyama. Dimóndi méj la gh và a gl'US Open in dua l'è bòna ad far fóra la Samantha Stosur e pò anc la Caroline Wozniacki prima ad cédar a la Jelena Janković. In dal mèś la fà suo 'l ITF ad Dnepropetrovsk baténd in dla finàla la śvisra Stefanie Vögele.
In dal 2008 la śōga la finàl dal turnèo 'd Acapûlc ma la Flavia Pennetta la la mét incóra in riga cuma 'l an prima baténd-la par 6-0 4-6 6-1. Ma 'l è sōl 'l inìsi parchè la francéśa la s fà dimóndi strada anc a Amelia Island e in sla tèra vérda ad Charleston in dua la riva in semifinàl, batùda prima da la Dominika Cibulková e pò da la Serena Williams. A Róma, parténd da 'l qualificasiòṅ, la riva in finàl baténd via via la Vera Duševina, la Francesca Schiavone, la Svetlana Kuznecova, la Serena Williams (par bandòṅ) e l'Anna Čakvetadze, lasànd pò strada a la sèrba Jelena Janković cun un dópi 6-2. Dòp avér pasâ dū tùran a 'l Roland Garros e ès'r andàda a cà subìt a Wimbledon, la vins, sénsa cédar gnanc un sét, al sò prim turnèo WTA a Budapèst cóntar la śluvéna Andreja Klepač par 7–6 6–3. A New Haven la riva in semifinàl (a n gh'è gnint da far cun la Caroline Wozniacki), śuntànd-ag anc tri tùran a gl'US Open la finìs acsè 'l an in dal primi vint.
Al 2009 al taca dimóndi bèṅ cun i quàrt a Sydeny e gl'utàṿ a Melbourne, in dua l'è sèmpar la Dinara Safina a mét'r-as in mèś. Dòp avér tucâ al sò best ranking (11śum pòst) la cróda sò in clasìfica, fóra da 'l primi quarànta. Anc al 2010 'l è 'n an griś.
In dal 2011 la riva a 'l tèrs tùran prima a gl'Australian Open (la pèrd da la Kim Clijsters) e pò a Indian Wells (farmàda da la Francesca Schiavone par 6-2 6-3). In dal 2012 la riva in di quàrt a Cupenàghen ma la Caroline Wozniacki la l'asfàlta 6-0 6-3. A Stucàrda la pasa un tùran prima 'd incruśàr la Marija Šarapova ch'la la spedìs a cà. La śōga a Straśbûrg par via dna carta salvàdga e la riva in finàl ma pò la céd a la Francesca Schiavone par 6-4 6-4. Al méś dòp la s pòrta a cà al sò secónd tìtul WTA a Bad Gastein avénd-ag la méj su la bélga Yanina Wickmayer par 7-5 7-6.


text:
Alba (CN)
Alba (en piemontés: Alba) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha 31 352 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 54 km² e 'na densità de 581 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Barbaresco, Benevello, Borgomale, Castiglione Falletto, Corneliano d'Alba, Diano d'Alba, Grinzane Cavour, Guarene, La Morra, Monticello d'Alba, Piobesi d'Alba, Roddi, Serralunga d'Alba, Treiso, Trezzo Tinella.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Casèli
Artìcol in dialët piasintëin
Caséli (Caselle Landi in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.765 abitant in Pruvincia d' Lôd. Fin al 1585 a l'era in Pruvincia d' Piasëinsa, dòpu i'hann deviä al Po, par via d'inundasiòn, e al s'è truä in Pruvincia d' Lôd.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Prima da dvantä teritòri di marchès Landi ad Vigulsòn, in dal 1262 as ciamàva Casèli Vëcc e dòpu Casèli dal Po.
Fin vèrs la fëin dal sècul XVII l'è stä inflüensä da Piasëinsa, anca se quant i'hann deviä al Po, al s'è truä in s'la spònda sinistra.
Ecunumia[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'è principalmëint agrìcula, cun tanti casìni. Una bùna part a sà sposta a Piasëinsa, Cudògn, Milàn e Cremùna.
Futugrafìi[modifica | mudéfica la surzéia]
-
-
Panuràma dal paès da l'àrsan dal Po
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Meierhans: Prender sut la marella il ferm franc
- Venderdi, 24.2.2012, 11:01
Il survegliader dals pretschs Stefan Meierhans vul s'occupar l'onn current surtut cun il tema fermezza dal franc.
El vul prender sut la marella ils facturs da custs da l'economia svizra e cumbatter per ch'ils importaders dattan enavant a la clientella ils avantatgs monetars. Preschentar rapport intermediar Che la clientella profiteschia, gliez funcziunia meglier che quintà, uschia Meierhans. La stad vul il survegliader dals pretschs preschentar in rapport intermediar areguard las examinaziun pervi dal franc ferm. (fc/sda)


text:
Leeds
Leeds (Loidis in Latin) l'è ona città inglesa del Regn Unii.
Ghe viven 760.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in de l'Inghilterra del nord, in la region del Yorkshire e Humber (distrett de la Città de Leeds, in del qual se troeuven anca Wetherby e Ottley).
L'è traversada del fiumm Aire e la partegn a la veggia contea del West Yorkshire.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm riferiment a Leeds se troeuva in di stori del monegh Beda el Venerabil (731), che 'l cunta sù de ona regione quæ vocatur Loidis. Quella chì l'è ona radis etimologica che la se troeuva anca in di nomm di città là arent 'me Ledston e Ledsham.
In del Domesday Book (1086) l'è ciamada Ledes: ai temp l'era on paesott, che poeu col temp l'è cressuu semper pussee, fina a ciappà in del 1893 el status de città (la primma università inveci l'è del 1904).
A Leeds hinn nassuu l'attor Malcolm McDowell e la cantanta Melanie Brown.


text:
Tera
La Tèra l'è 'l tèrs pianéta del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul. L'è el quint per grandèsa dei òt pianéti del nòst Sistema Solar, ma l'è chèl che g'ha la densità piö àlta. 'Ntra i quàter pianéti ruciùs l'è chèl piö grant, apéna póch de piö de Venere).
L'è el pianéta söl quàl vif töte le spéci vivénti cunusìde, l'ünech ogèt celèst del Sistema Solar che g'ha le caraterìstiche adàte a la vita isé come la conosóm nóter. Sö la superfìce del Tèra de fat gh'è àiva en töcc tré i stacc (sòlido, lìquit e gasùs) e 'n atmosféra cumpunìda perlopiö de azòto e osìgeno. Chèsta, ensèma al sò camp magnétich, la la schìa dei ràgi còsmich e de le radiasiù che vé del Sul.
La formasiù de la Tèra l'è stemàda en 4,54 miliardi de agn fà. De satèliti natürài la ghe n'ha giü, la Lüna. L'as de rotasiù de la Tèra l'è 'nclinàt en relasiù al pià de l'eclìtica de 23,439 ° e chèsto en cumbinasiù col sò müimènt de revulusiù entùren al Sul el dà urìgin al cambiàs de le stagiù.
Le cundisiù de l'atmosféra al prensépe dòpo la sò formasiù i è cambiàde perlopiö per vìa de la formasiù de fùrme de vìta, che le g'ha creàt 'n equilìbrio ecològich diferènt e mudifucàt la superfìce del pianéta. Entùren al 71% de la superfìce l'è ocupàda dei océani de àiva salàda, el 29% che rèsta l'è reprezentàt dei cuntinèncc e de le ìzole.
La grösta estèrna l'è spacàda sö en divèrsi segmèncc rìgidi, ciamàcc plàche tetòniche, che le se möf l'öna en rapórt a lótra de póch milìmetri ogna an ma endel arch dei miliù de agn de azistènsa del pianéta, le s'è spostàde en cuntinuasiù e cambiàt divèrse ólte la fiziunumìa de la superfìce de la tèra.
La part dedét, atìva del pónt de vìsta geologich, l'è cumpunìda de 'n leèl bèl spès, ciamàt mantèl, e de 'n nùcleo, dividìt a sò ólta en nùcleo estèrno, endóche se gènera el camp magnétich, e nùcleo intèrno sòlido, custitüìt perlopiö de fèr e nìchel.