text:
Luxemburg
Il Luxemburg (uffizialmain Gronducadi da Luxemburg, luxemburgais Groussherzogtum Lëtzebuerg, tudestg Grossherzogtum Luxemburg, franzos Grand-Duché de Luxembourg) è ina monarchia parlamentara ch’è situada al cunfin tranter l’Europa dal Vest e l’Europa Centrala. Dals oriundamain nov gronducadis europeics è el il sulet ch’è sa mantegnì fin oz.
Cun ina surfatscha da 2586 kilometers quadrat è il Luxemburg in dals pli pitschens stadis dal mund, dal qual la surfatscha s’extenda sur las dimensiuns d’ina citad-stadi ora, e (suenter Malta) il segund pitschen commember da l’Uniun europeica. Il pajais cunfinescha en il sid cun la Frantscha (73 kilometers), en il vest e nord cun la Belgia (148 kilometers) ed en l’ost cun la Germania (135 kilometers). Areguard il retgav naziunal brut sa chatta il Luxemburg sin la plazza 70 da tut ils stadis dal mund; il stadi pitschen è pia rangà avant blers stadis ch’èn bler pli gronds e ch’han in dumber da populaziun bundant pli aut, e quai er entaifer l’Uniun europeica. Cun la Belgia ed ils Pajais Bass furma il Luxemburg ils stadis dal Benelux.
Il pajais è stà in dals commembers da fundaziun da la Communitad economica europeica (CEE) e gioga in’impurtanta rolla entaifer il process d’unificaziun europeica. La chapitala da medem num furma la centrala administrativa da l’Uniun europeica. Ella è la sedia da la Curt da giustia, da la Curt dals quints, dal Secretariat dal Parlament, da la Banca europeica per investiziuns, da las partiziuns da la Cumissiun europeica e dal Fond europeic da la stabilitad finanziala. En pli è la citad da Luxemburg lieu da dieta dal Cussegl da l’Uniun europeica. Il 2013 e 2014 ha il pajais fatg part sco commember temporar dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas.
Num dal pajais[modifitgar | modifitgar il code]
Il num Luxemburg deriva probablamain da Lucilinburhuc, pli tard Lützelburg (‹lützel› = ‹pitschen›; cf. frislandais ‹lütt›, englais ‹little›), in pitschen chastè, enturn il qual è creschida la citad da Luxemburg. Tenor in’ipotesa pli nova pudess il num Lucilinburhuc er derivar dal pled ‹Letze› e signifitgar ‹nas da grip fortifitgà›.
Il pajais è sa furmà sco ducadi entaifer il Sontg Imperi roman. En il territori da lingua tudestga han ins anc duvrà en il 17avel tschientaner la denominaziun ‹Lützenburg›, sco quai ch’ins po per exempel vesair en la ‹Topographia› da Matthäus Merian. Pli tard è il num lura vegnì remplazzà tras ‹Luxemburg›, quai che n’è nagut auter che la varianta germanisada dal num franzos. A chaschun dal Congress da Vienna è il Luxemburg vegnì auzà ad in gronducadi; Wilhelm I da Nassau-Orange è daventà l’emprim gronduca. Oz è il pajais il davos gronducadi dal mund.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il nord dal pajais furma ina part da las Ardennas e vegn numnà Ösling. Questa part giascha en media sin 400 fin 500 meters sur mar. La cuntrada en l’Ösling vegn dominada da muntognas cuvertas cun guaud e da collinas sco er da profundas vals che vegnan percurridas da flums (p.ex. la Val dal Sauer). La collina Kneiff a Huldingen furma cun 560 meters il pli aut punct dal pajais. I suonda il Burgplatz (559 meters) ed il Napoleonsgaard sper Wahl en las Ardennas dal Sid (554 meters). En il nordost dal pajais fan 358 kilometers quadrat dal pajais part dal Parc da la natira tudestg-luxemburgais.
En il sid è situà il Gutland fritgaivel che tutga tar la cuntrada en stgalims da la Lorena (Lothringen). Questa part dal pajais è populada pli spess ch’il nord ed è er industrialisada pli ferm. Ils flums principals che percurran il pajais èn la Sauer (dal vest a l’ost), Klerf ed Our en il nord ed Alzette en il sid. Il punct il pli bass dal pajais, numnà Spatz (129 meters s.m.), sa chatta a la confluenza da Sauer e Mosel a Wasserbillig. La Mosel furma en il sidost il flum da cunfin vers la Germania.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg è segnà dal clima temprà da l’Europa Centrala, il qual vegn influenzà da vents nà da l’Atlantic. Ils envierns èn miaivels, las stads èn tempradas e perquai empernaivlas. L’aria è il pli savens miaivla ed umida; las precipitaziuns annualas muntan a 782,2 mm; las temperaturas giaschan en media tar 9 °C (tranter 0,8 °C il schaner e 17,5 °C il fanadur). En il nord dal pajais èsi per ordinari in pau pli frestg ed i plova er pli savens.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
L’Ösling en il nord dal pajais fa part da las Ardennas ed è segnà da muntognas mesaunas cuvertas cun guaud e da profundas vals che vegnan percurridas da flums. Las spezias da plantas derasadas il pli fitg èn il fau, il ruver, l’ischi ed il pign. Ordaifer ils guauds è la cuntrada segnada da prads d’ina cumposiziun fitg diversa. La vegetaziun dal Gutland en il sid dal pajais, ch’è situà in pau pli a bass, è segnada da terren agricul e da la viticultura per lung da la Mosel.
La fauna correspunda pli u main a quella dals ulteriurs pajais da l’Europa Centrala. L’Ösling è segnà d’in grond effectiv da selvaschina, en pli d’utschels da preda e da diversas spezias d’utschels ch’èn plitost raras. Ultra da quai èn ils flums dal Luxemburg enconuschents per lur gronda ritgezza da peschs (t.a. litgiva, glischun, sander, anguilla e carpa).
Per proteger la flora e la fauna existan divers projects da protecziun da la natira ch’èn gia realisads u che sa chattan en planisaziun (territori da protecziun da la natira Prënzebierg, reservat Sonnebierg, regiun da palì Cornelysmillen e.a.).[2]
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il pajais è sutdividì en trais districts (Grevenmacher, Luxemburg e Diekirch) che cumpiglian en tut dudesch chantuns e 105 vischnancas (situaziun dal 2015). Dudesch vischnancas han il status da citads. Las vischnancas furman corporaziuns autonomas ch’èn suttamessas a la tutela administrativa dals cumissaris dals districts. La citad da Luxemburg furma la chapitala dal Gronducadi e la sedia da la regenza.
Districts e chantuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ils districts e chantuns dal Luxemburg servan a l’administraziun dal pajais tras ils ministeris. In’incumbensa en il senn da corporaziuns territorialas, per exempel en rom da la furmaziun ed articulaziun da la voluntad politica dals burgais, n’han quests nivels statals betg. En ils lieus principals dals chantuns sa chattan per ordinari instituziuns statalas sco uffizis da construcziun da vias, uffizis da taglia, posts da polizia, scolas cuntinuantas e.a.
Ils cummissaris dals trais districts han l’incumbensa da controllar e per part er d’approvar las activitads da las vischnancas. En quest senn furman els ina sort regenza districtuala. A quest nivel èn er domiciliads ils uffizis dal register funsil e las impurtantas centralas da polizia. En paucs cas na sa cuvran ils cunfins dals chantuns e dals districts betg in cun l’auter.
Vischnancas[modifitgar | modifitgar il code]
A la testa da las vischnancas dal Luxemburg sa chatta il Buergermeeschter (tud. Bürgermeister, franz. Maire). El maina las fatschentas da la vischnanca en la posiziun d’in funcziunari d’administraziun. El vegn sustegnì dals Schäffen (tud. Schöffen, franz. Echevins) sco er dal cussegl da vischnanca che vegn elegì democraticamain.
En il Luxemburg pon las vischnancas s’unir libramain a ‹sindicats› (uniuns d’interess) per dumagnar meglier las incumbensas communablas. Tals sindicats datti per exempel sin il sectur da sanadad u tar las scolas da musica.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Statisticamain enconuscha il Luxemburg be ina citad gronda (cun dapli che 100 000 abitants), numnadamain la chapitala cun radund 142 000 abitants (incl. aglomeraziun). Il grad d’urbanisaziun è però en general fitg aut. Radund 92 % da la populaziun vivan en citads (2003), per gronda part però en citads da provinza u citads pitschnas. La gronda part da las citads giaschan en il sidvest dal pajais; igl èn quai tranter auter Alzette (30 800, incl. aglomeraziun 70 000), Differdingen (22 300) e Düdelingen (18 800). Enturn las duas citads Diekirch (6400) ed Ettelbrück (8000) è sa furmada en il nord la Nordstad (en tut ca. 23 000) che furma sper la chapitala ed Esch-sur-Alzette la terza zona d’aglomeraziun dal Gronducadi.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
L’entschatta 2014 dumbrava il Luxemburg 549 680 abitants. En il decurs dals davos decennis è il dumber da la populaziun s’augmentà quasi permanentamain; quai è surtut d’attribuir a la creschientscha economica ed a la situaziun al martgà da lavur che carmalan natiers immigrants.
Il prim da schaner 2013 muntava la quota dad esters 44,5 % (= 238 800).[3] 16,40 % (= 88 200) da la populaziun derivan dal Portugal, 6,55 % (= 35 200) da la Frantscha, 3,88 % (= 19 898) da l’Italia, 3,20 % (= 17 600) da la Belgia, 2,30 % (= 12 400) da la Germania.
En il Luxemburg lavuran ultra da quai bundant 160 000 (2013) cunfinaris che derivan da las regiuns vischinas en la Germania, la Frantscha e la Belgia. Lur cumpart da las persunas occupadas munta a 44 %.
17,0 % dals Luxemburgais èn sut 15 onns vegls, 69,0 % tranter 15 e 64 onns, 14,0 % èn 65 e pli vegls (situaziun dal 2010). L’aspectativa da vita munta en media a 83,2 onns (umens 79,5 onns e dunnas 84,3 onns).
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
La situaziun linguistica dal Luxemburg è detg cumplexa.[4] La lingua materna dals Luxemburgais è il luxemburgais (Lëtzebuergesch). Igl è quai in dialect tudestg (francon-mosellan) cun ina cumpart da pleds d’emprest franzos in pau pli auta ch’en il tudestg da standard. Il luxemburgais è però pir vegnì declerà il 1984 sco lingua naziunala e lingua uffiziala discurrida dal pajais. Tenor ina retschertga fatga da l’Uniun europeica inditgeschan radund 70 % da la populaziun questa lingua sco lur lingua materna.
Il tudestg da standard ed il franzos furman tenor la lescha da linguas dal 1984 medemamain linguas uffizialas. Il tudestg è stà derasà ditg sco lingua da standard; suenter il temp d’occupaziun durant la Segunda Guerra mundiala ha la lingua però pers in pau da sia reputaziun. Il franzos vala gia dapi daditg sco lingua da prestige ed ha anc pudì augmentar sia preschientscha en il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner. En las scolas fundamentalas e professiunalas dominescha bain vinavant il tudestg sco lingua scritta. Dapi il 1944 fan però l’administraziun ed ils ministeris sco er las scolas cuntinuantas diever dal franzos sco lingua scritta, entant ch’il luxemburgais dominescha sco lingua discurrida. Medemamain il 1944 è il num dal pajais vegnì midà da ‹Luxemburg› en ‹Luxembourg› e tut las leschas vegnan be pli edidas per franzos.
Tipic per la diglossia è che las medias stampadas dovran surtut il tudestg; er la gronda part dals cudeschs cumparan en questa lingua. Il luxemburgais sco lingua naziunala duaja contribuir a mantegnair l’identitad culturala dal pajais sco er ad integrar ils immigrants da differenta provegnientscha e lingua en la societad dal Luxemburg.
En la scola populara èn tudestg e franzos linguas obligatoricas, pli tard er l’englais. La lingua d’instrucziun en las scienzas natiralas mida en il decurs dal temp dal tudestg al franzos. En l’administraziun dominescha, sco gia menziunà, il franzos; sch’in burgais sa drizza a las instanzas per tudestg u luxemburgais, duai el però survegnir resposta en questa lingua. Ordvart multilinguala è la situaziun avant dretgira: lingua discurrida furma il luxemburgais, il protocol da la sesida vegn manà per tudestg e las leschas vegnan citadas per franzos.
En las bancas, ils negozis u en la gastronomia vegn savens discurrì franzos, damai che blers emploiads en il sectur da servetschs derivan da la Lorena (Frantscha) u da la Vallonia (Belgia).
Dapi il 1970 è il Luxemburg commember da l’Organisation internationale de la Francophonie. Da la cumissiun interstatala ch’ha surveglià la refurma da l’ortografia tudestga dal 1996 n’ha il Luxemburg però betg fatg part (ma applitgescha las novas reglas en scola). Per il luxemburgais exista medemamain in’ortografia uffiziala; tar singuls pleds èn però sa mantegnidas differenzas regiunalas.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la lescha da protecziun da datas fan indicaziuns davart persvasiuns religiusas u filosoficas part da las datas sensiblas che na dastgan da princip betg vegnir eruidas.[5] Perquai na datti nagina statistica uffiziala davart la grondezza da las cuminanzas religiusas.
Tenor in studi dal 2011[6] appartegnevan il 2008 radund 68,7 % da la populaziun a la baselgia catolica. Las diversas baselgias evangelicas e protestantas represchentan ensemen radund 3,7 % da la populaziun e religiuns betg cristianas radund 2,6 %. La cumpart da persunas senza confessiun munta a 24,9 %.
L’onn 1988 ha papa Gion Paul II auzà la diocesa da Luxemburg en il status d’in archuvestgieu.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Celts e Romans[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims fastizs da colonisaziun sin il territori dal Luxemburg dad oz derivan dals Celts e tanschan enavos en il segund tschientaner a.C. Radund 100 onns pli tard èn penetrads ils Romans en il pajais, numnadamain ils onns 58–51 cura che Caesar ha occupà la Gallia e parts da la Germania fin al cunfin dal Rain. Il territori dal Luxemburg odiern è uschia daventà ina part da l’Imperi roman.
En il decurs dal 5avel tschientaner – dal temp da la migraziun dals pievels – han ils Francs germans chatschà enavos ils Romans. Muntgs viandants han missiunà la regiun e fundà claustras. La claustra Echternach è vegnida erigida l’onn 698 dal missiunar anglosaxon Willibrord.
[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 963, cura ch’il pajais fascheva part dal Reginavel francon da l’ost, ha il cont Siegfried I acquistà tras barat cunter l’abazia St. Maximin a Trier il pitschen grip en la Val da l’Alzette cun il chastè Lucilinburhuc. Cun quest pass ha el mess il crap da fundament per il pajais e la famiglia nobla dals da Luxemburg sco er per il Contadi da Luxemburg.
Il Ducadi da Luxemburg entaifer il Sontg Imperi roman[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1308 è il cont Heinrich da Luxemburg vegnì elegì sco retg dal Sontg Imperi roman. El e ses figl Johann, il qual è daventà il 1310 retg da la Boemia, han etablì la posiziun da pussanza dals Luxemburgais entaifer il Sontg Imperi roman medieval. Il 1354 è il Contadi da Luxemburg vegnì auzà tras l’imperatur Karl IV ad in ducadi. L’emprim duca è daventà Wenzel I. Cun la mort da l’imperatur Sigismund il 1437 è morta ora la lingia principala da la chasa da Luxemburg, uschia ch’er la predominanza entaifer l’Imperi è ida a fin. L’onn 1441 ha la davosa duchessa or da la chasa da Luxemburg vendì ses possess a la chasa franzosa da Burgogna. Tenor dretg statal è il pajais però restà in feud da l’Imperi. Suenter la mort dal davos duca da la Burgogna, Carl il Temerari, l’onn 1477 è il Luxemburg pervegnì ensemen cun l’entira ierta burgognaisa a la figlia da Carl, Maria da Burgogna, ed a ses um, l’imperatur da pli tard Maximilian I da Habsburg.
L’onn 1482 è il Luxemburg vegnì entaifer il Sontg Imperi roman sut il domini dals Habsburgais; il 1555 sut quel da la lingia spagnola da questa famiglia.
En consequenza da la Pasch da las Pireneas ha gì lieu il 1659 l’emprima spartiziun dal Luxemburg: la part meridiunala dal pajais da Diedenhofen enfin Montmédy è vegnida attribuida a la Frantscha.
En rom da la Guerra da successiun spagnola è il Luxemburg crudà als Pajais Bass austriacs ed è uschia puspè daventà in pajais habsburgais entaifer il Sontg Imperi roman. Dal 1795/1801 al 1814 è la regiun vegnida occupada da las truppas revoluziunaras ed è qua tras danovamain vegnida sut domini franzos.
Gronducadi da Luxemburg entaifer la Confederaziun tudestga[modifitgar | modifitgar il code]
Il 1806 è il Sontg Imperi roman, dal qual il Ducadi da Luxemburg fascheva part, sa schlià. Sco tut las parts tudestgas situadas da la vart sanestra dal Rain è il Luxemburg pervegnì a la Frantscha, e quai enfin che l’Imperi napoloenic è ì a fin. Il Congress da Vienna ha definì il 1815 il Luxemburg sco gronducadi e fixà che quel duaja daventar in stadi federativ entaifer la Confederaziun tudestga ch’era gist vegnida fundada. A medem temp han las decisiuns dal Congress manà ad in’uniun persunala dal Luxemburg cun il Reginavel dals Pajais Bass reunids. Quai ha gì per consequenza la segunda spartiziun dal pajais u, formulà autramain, la restauraziun be parziala dal status quo ante: intginas regiuns en il nord dal vegl Luxemburg èn passadas directamain da la Frantscha als Pajais Bass, regiuns en l’ost percunter èn vegnidas attribuidas a la Provinza renana entaifer la Prussia. Il 1830 è il Luxemburg s’unì a la Revoluziun beltga. Il 1839 ha gì lieu la terza e davosa spartiziun dal pajais: l’uschenumnà ‹quartier franzos›, numnadamain la part occidentala da lingua franzosa ed intgins territoris enturn las citads dad Arel e Martelingen, èn daventads sco provinza Luxemburg ina part da la Belgia. Dapi lura è restà en il Gronducadi da Luxemburg be pli il ‹quartier tudestg›, numnadamain la mesadad orientala da lingua tudestga.
Fin la dissoluziun da la Confederaziun tudestga il 1866 ha il Reginavel dals Pajais Bass represchentà entaifer il parlament tudestg la vusch virila dal Luxemburg.
Crisa dal Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1867 èsi vegnì a la Crisa da Luxemburg. Napoléon III ha empruvà da cumprar il Luxemburg da retg Wilhelm III dals Pajais Bass. La publicitad en il Gronducadi sco er en las autras parts da la Confederaziun tudestga è sa messa cun indignaziun cunter la vendita dal pajais a la Frantscha: il Luxemburg, la patria da la dinastia dals Luxemburgais ch’aveva tschentà quatter regents dal Sontg Imperi roman, na dueva betg crudar a la Frantscha, l’inimi mortal da quel temp. In ferm moviment da protesta ha appellà en ina petiziun al retg e gronduca Wilhelm III da mantegnair il status quo. La parola ‹Mir wëlle [er: wölle] bleiwe wat mir sinn› è daventada populara tar ils abitants dal Luxemburg. Questa crisa è ida a fin cun il Contract da Londra dal 1867, en il qual il pajais è vegnì declerà – sco cumpromiss – neutral per adina. La fortezza tudestga en il Luxemburg han ins sinaquai disfatg.
Independenza cumpletta dal Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
L’independenza cumpletta ha il Luxemburg obtegnì l’onn 1890 suenter la mort dal retg dals Pajais Bass Wilhelm III. La chasa roiala dals Pajais Bass (Orania-Nassau) era morta ora en la lingia masculina. A basa dal contract d’ierta statuì tranter ils prinzis da la chasa da Nassau tenor dretg privat èn sinaquai vegnids a la regenza ils parents masculins ils pli stretg parents, numnadamain ils ducas da Nassau-Weilburg. Uschia ha il Luxemburg survegnì si’atgna dinastia ereditara, la chasa da Nassau-Weilburg.
Er suenter ch’èn sa constituids la Confederaziun da la Germania dal Nord e l’Imperi tudestg, è il Gronducadi restà fin il 1919 commember da l’Uniun da duana tudestga.
20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Durant l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) han ils Tudestgs violà la neutralitad dal Luxemburg cun occupar il pajais per pudair laschar passar truppas encunter la Frantscha. A la fin da la guerra èsi vegnì a la crisa statala dal 1818/19: pervi da sia tenuta pro-tudestga è la gronduchessa Marie Adelheid vegnida sut grond squitsch a l’intern dal pajais ed ha la finala demissiunà a favur da sia sora Charlotte.
Il 1919 ha il Luxemburg introducì il dretg da votar da las dunnas. L’onn 1922 han ins fundà l’‹Union Économique Belgo-Luxembourgeoise›; quella ha tranter auter reglà la paritad tranter las duas valutas da la Belgia e dal Luxemburg (francs).
Ils onns 1930 han ils naziunalsocialists cumenzà a resguardar il Luxemburg sco anteriur territori tudestg. Perquai avevan els en mira l’annexiun dal pajais.[7]
En rom da la Segunda Guerra mundiala (1939–1945) han ils Tudestgs danovamain occupà il Luxemburg: il matg 1940 èn truppas tudestgas entradas en il Benelux ed han attatgà da qua anora la Frantscha. La regenza e la gronduchessa èn mitschads en l’exil a Londra. L’emprim han ins installà in’administraziun militara, silsuenter in’administraziun civila sut il manader dal Reichsgau cunfinant Moselland. Ils Luxemburgais èn vegnids sfurzads da prestar servetsch en l’armada tudestga e burgais gidieus èn vegnids deportads en champs da concentraziun tudestgs. L’avust 1942 ha la Germania annectà il pajais occupà e transfurmà ils districts en Landkreise tenor la divisiun territoriala dal Reich tudestg. La Segunda Guerra mundiala ha muntà per il giuven pajais in temp d’emprova ordvart difficil ch’ha gì per consequenza che simbols naziunals sco la monarchia u la lingua luxemburgaisa èn s’ignivads anc pli ferm en la schientscha da la populaziun. Ils 10 da settember 1944 han ils Americans liberà l’emprima giada il Luxemburg. Il december dal medem onn è però succedida da vart dals Tudestgs l’Offensiva da las Ardennas.
Da vart d’istoriografs internaziunals è il Luxemburg vegnì crititgà ditg per betg avair elavurà a moda objectiva l’atgna istorgia dal temp da la persecuziun dals Gidieus. Faussamain haja il pajais adina be stilisà sasez en la rolla da l’unfrenda.
Ils rapports da perscrutaziun dals istoriografs luxemburgais Denis Scuto e Vincent Artuso han silsuenter mussà il suandant: Suenter che la regenza uffiziala dal Luxemburg era ida en l’exil, è vegnida installada ina cumissiun administrativa ch’ha surpiglià las fatschentas guvernativas. Quella è stada participada a moda activa a la deportaziun da Gidieus. Ella n’ha betg be collavurà cun ils nazis, mabain ha, or d’agen impuls, extradì als nazis blers Gidieus, tranter quels numerus uffants.
Gia avant la Segunda Guerra mundiala era sa manifestà en il Luxemburg in antisemitissem evident e fitg derasà. La Terza lescha da razza da Nürnberg ha il Luxemburg surpiglià gia avant la guerra da libra voluntad e scumandà la lètg cun Gidieus. Gidieus ch’eran fugids en il Luxemburg vegnivan registrads separadamain. Els valevan sco umans da segunda classa e vegnivan tranter auter impedids tar la tschertga da lavur.[8]
Enfin oz n’è il Luxemburg ni sa perstgisà per la collavuraziun, ni per la persecuziun activa da Gidieus ed er betg per l’expropriaziun dal possess da Gidieus a favur da burgais dal Luxemburg. Medemamain n’han gì lieu fin oz naginas restituziuns da facultads u immobiglias ed er betg reparaziuns finanzialas.[9]
Suenter la Segunda Guerra mundiala han ins extendì successivamain l’uniun da duana e d’economia sin ils Pajais Bass (stadis da Benelux). Il 1945 è il Luxemburg er daventà commember da las Naziuns unidas. Il 1948 ha il pajais dissolvì formalmain la ‹neutralitad perpetna› ch’era vegnida fixada il 1867. L’onn 1952 è la citad da Luxemburg daventada la sedia da la Communitad europeica da charvun e d’atschal ed il 1957 ha il Luxemburg fatg part sco in da sis commembers da fundaziun da la Communitad economica europeica.
Il 1985 ha il Luxemburg segnà ensemen cun quatter ulteriurs stadis da l’Uniun europeica la Cunvegna da Schengen, numnada tenor il lieu luxemburgais situà sper la Mosel. L’onn 1986 ha l’entira populaziun luxemburgaisa retschet il Premi da Carl per merits spezials areguard l’unificaziun europeica. Il 1995 è la Cunvegna da Schengen entrada uffizialmain en vigur. Dapi il 2002 è l’euro en diever sco valuta uffiziala, suenter ch’ins al aveva gia introducì a partir dal 1999 sco valuta da contabilitad.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la Segunda Conferenza da Londra dal 1867 è il Gronducadi da Luxemburg in stadi suveran ed independent.[10] La furma statala è quella d’ina monarchia parlamentara; la curuna vegn dada vinavant en la famiglia Nassau en moda ereditara.
Per la legislaziun è responsabla la chombra dals deputads (Chambre des Députés)[11] che vegn elegida mintga tschintg onns.
Punct da partenza per l’installaziun da l’apparat statal aveva furmà il 1868 il stadi da funcziunaris a basa monarchica (il gronduca regent e ‹ses› ministers e scheffuncziunaris). Da questa tradiziun è sa mantegnida la denominaziun ‹minister da stadi› enstagl da ‹primminister›, l’inviolabilitad da la persuna e la pussanza politica (teoretica) dal gronduca; a nivel communal plinavant l’in sper l’auter dal Bourgmestre (sco funcziunari d’administraziun dal gronduca) ed ils Schöffen che na valan betg sco funcziunaris, mabain vegnan elegids ‹or dal pievel›.
Oz po il gronduca per il pli exequir ses dretgs be formalmain. L’artitgel 1 da la constituziun vertenta statuescha ch’il Luxemburg saja in «stadi ... democratic». Quest princip garanteschan la chombra dals deputads che vegn elegida directamain dal pievel e da la quala resorta la regenza, l’elecziun dal Bourgmestre or dal cussegl communal e betg il davos la pussaivladad da votaziuns dal pievel.
Constituziun dal Gronducadi da Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun dal Gronducadi da Luxemburg da l’october 1868 è vegnida publitgada en versiun originala tudestga cun translaziun franzosa. Malgrà numerusas adattaziuns furma ella fin oz la constituziuns valaivla dal pajais.[12]
Maxima statala[modifitgar | modifitgar il code]
La devisa u maxima statala è Mir wëlle bleiwe wat mir sinn («Nus vulain restar quai che nus essan»). Quella è sa furmada a chaschun da la Crisa dal Luxemburg il 1867, cur che Napoléon III aveva l’intenziun d’acquistar il Gronducadi che fascheva part da la Confederaziun tudestga e che steva sut il regent Wilhelm III dals Pajais Bass.
Simbols dal stadi e da la naziun[modifitgar | modifitgar il code]
Bandiera e vopna[modifitgar | modifitgar il code]
La tricolora cotschen-alv-blaua dal Luxemburg exista en sia furma odierna dapi il 1972. Tar la colur blaua en la bandiera dal Gronducadi sa tracti da blau-tschiel, cuntrari a la bandiera dals Pajais Bass cun ses blau ultramarin. Gist pervi da quest privel da scumbigl vegn discussiunà dapi il 2006 en il Luxemburg davart ina midada da la bandiera. Sco emprim pass en questa direcziun han ins decidì ch’er la bandiera cun il liun cotschen (Roude Léiw) saja admessa sin il territori luxemburgais.
La vopna dal Luxemburg è vegnida fixada suenter plirs midaments tras cont Heinrich V ed è sa mantegnida en questa furma fin oz.
Imni naziunal[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima e la davosa strofa da la chanzun Ons Heemecht (‹Nossa patria›; text original luxemburgais: Michel Lentz, musica: Johann-Anton Zinnen) da l’onn 1864 furman l’imni naziunal dal pajais.
Schef da stadi[modifitgar | modifitgar il code]
L’artitgel 3 da la constituziun vertenta fixescha che la curuna dal Gronducadi vegnia dada vinavant a moda ereditara entaifer la famiglia da Nassau. Il contract d’ierta che furma la basa per questa reglamentaziun datescha dal 1783.
Il schef da stadi e gronduca dal Luxemburg posseda formalmain vastas cumpetenzas executivas e legislativas. El nominescha e relascha la regenza ed exequescha tut las leschas; ma facticamain surpiglia el quasi exclusivamain duairs da represchentaziun.
Il 2008 ha gronduca Henri refusà da suttascriver ina lescha che preveseva assistenza al suicidi. Per metter spertamain fin a la crisa statala imminenta, è il gronduca vegnì deliberà tras in midament da la constituziun da stuair sancziunar las leschas; dapi lura sa restrenscha si’incumbensa sin l’act da promulgar las leschas.[13]
Regenza e cussegl dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
La pussanza executiva giascha en ils mauns dal gronduca e da la regenza. La regenza sa cumpona dal primminister, che porta il titel tradiziunal ‹minister da stadi›, da quindesch ministers e da trais secretaris da stadi.[14]
Tar il cussegl da stadi sa tracti d’in organ consultativ che consista da 21 commembers. El è participà a la lavur legislativa. Sia opposiziun formala ha in effect suspensiv limità a trais mais.
Parlament[modifitgar | modifitgar il code]
La chombra dals deputads (franzos Chambre des Députés, luxemburgais simplamain Chamber) cumpiglia 60 sedias. Ils deputads vegnan elegids en elecziuns naziunalas per ina durada d’uffizi da tschintg onns.
Elecziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Las elecziuns en il parlament naziunal han lieu mintga tschintg onns tenor il sistem electoral da proporz. Il pajais è partì en quatter districts electorals; quels correspundan als trais districts statals, cun excepziun da Luxemburg-citad ch’è sutdividì en dus districts electorals. Confurm a la quota da populaziun po mintga district tschentar in auter dumber da deputads. Dapi il 1919 exista per tut ils burgais a partir da 18 onns l’obligaziun d’eleger. La dumonda areguard la participaziun d’esters a las elecziuns stat actualmain en discussiun; las opiniuns divergeschan però fermamain.
Partidas politicas[modifitgar | modifitgar il code]
Las partidas dominantas entaifer la politica naziunala cuvran il spectrum enconuschent tranter la dretga e la sanestra e vegnan per gronda part numnadas tenor lur colur da partida: Déi Blo, Déi Roud, Déi Gréng, Déi Schwaarz.
Urden giuridic e giustia[modifitgar | modifitgar il code]
Las ragischs dal dretg privat dal Luxemburg èn da chattar en il Code Civil franzos ch’è sa furmà sut Napoleun Bonaparte. Ensemen cun il dretg franzos e beltg tutga il dretg luxemburgais tar ils urdens giuridics da la famiglia romana ch’èn restads influenzads fin oz il pli ferm dal dretg civil napoleonic. Il medem vala er per il dretg penal. Il dretg administrativ ed il dretg da taglia correspundan percunter pli ferm al dretg tudestg. Linguatg giuridic furma il franzos; avant dretgira po vegnir fatg diever, tut tenor cas, dal luxemburgais, tudestg u franzos.
Sper il tribunal suprem existan en il Gronducadi duas dretgiras districtualas e trais dretgiras da pasch sco er pliras instanzas da dretg administrativ e constituziunal.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg era il 2014 in dals pajais cun ils pli bass debits en tut l’Europa. Tar tut las economias publicas ensemen – pia il stadi, las vischnancas e las assicuranzas socialas – è resultà il 2010 in deficit da 1,7 % dal product naziunal brut. Uschia sa mova il Luxemburg entaifer ils criteris da Maastricht che lubeschan in deficit maximal da 3 %.
Sper diversas taglias da traffic retira il pajais ina gronda part da sias entradas sur taglias sin las entradas e sin la rendita. Fonds d’investiziun èn liberads en il Luxemburg da la taglia sin la corporaziun, da la taglia da commerzi e da la taglia sin las entradas. La taglia sin la facultad è il 2006 er vegnida schliada per persunas natiralas. Ed er areguard la taglia sin l’ierta enconuscha il pajais ina pratica fitg liberala. La taglia sin la plivalita è vegnida augmentada il 2015 sin 17 %.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor il Contract da Londra dal 1867 na dueva il Gronducadi betg be esser neutral, mabain er senz’armas. Pervi da las experientschas fatgas durant las duas guerras mundialas – occupaziun tudestga malgrà il statut da neutralitad – ha il Luxemburg disditg questa posiziun l’onn 1948. Il servetsch militar obligatoric è però vegnì remplazzà il 1967 tras in servetsch facultativ.
Las forzas armadas dal Luxemburg consistan da radund 1000 commembers ed èn sutdivididas en in battagliun d’infantaria e duas cumpagnias d’exploraziun. Forzas navalas u aviaticas n’enconuscha il pajais betg; percunter è ina furmaziun aviatica d’exploraziun da la NATO staziunada a Luxemburg. Il Luxemburg sa participescha adina puspè a missiuns da pasch internaziunalas (t.a. Cosovo, Bosnia-Erzegovina, Macedonia, Congo, Tschad, Afghanistan e Libanon).
Polizia e servetsch d’infurmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Police Grand-Ducale furma l’organ da l’executiva per la segirezza a l’intern dal pajais, per mantegnair l’urden public e per far valair las leschas.
Il Service de Renseignement de l’État (SRE) è il servetsch d’infurmaziun dal Luxemburg. El rimna ed evaluescha infurmaziuns che pudessan muntar in privel per il territori dal pajais u per instituziuns internaziunalas ch’han lur sedia en il Luxemburg.
Commembranza en organisaziuns internaziunalas[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg fa tranter auter part da las suandantas organisaziuns: Benelux, Uniun europeica, Cussegl da l’Europa, Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord (NATO) sco er da las Naziuns unidas e da sias organisaziuns affiliadas.
Il Luxemburg e l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg è stà in dals pajais fundaturs da l’Uniun europeica (resp. da sias organisaziuns predecessuras) e furma la sedia da diversas instituziuns europeicas sco la Curt da giustia, la Curt dals quints, il Secretariat dal Parlament, la Banca europeica per investiziuns, las partiziuns da la Cumissiun europeica ed il Fond europeic da la stabilitad finanziala. En pli furma la citad da Luxemburg lieu da dieta dal Cussegl da l’Uniun europeica.
Il Luxemburg sa participescha sco commember activ a la politica da l’Uniun europeica. Il stadi sa stenta per ina represchentaziun adequata er dals pajais pitschens entaifer l’Uniun europeica e s’engascha per refurmas e per il svilup cuntinuant da las instituziuns da l’UE. Il stadi è in aderent passiunà da la collavuraziun en l’Europa ed ha ratifitgà sco emprim stadi insumma il Contract da Maastricht. L’engaschament da la populaziun dal Luxemburg al process d’unificaziun è vegnì remunerà il 1986 cun il Premi da Carl da la citad dad Aachen.
Prioritad ha per il Luxemburg surtut la cultivaziun da bunas relaziuns cun ils vischins Germania, Frantscha e Belgia. Il Luxemburg sa chapescha sco center da gravitaziun da la regiun gronda Saar-Lor-Lux, da la quala fan er part Trier e la Vallonia beltga. 150 000 cunfinaris da la Lorena, la Vallonia, il Saarland, la regiun da Trier e da l’Eifel lavuran en il Luxemburg.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg enconuscha in temp da scola obligatoric dal quart al 16avel onn da la vita.[15] La scola elementara è partida en quatter ciclus: l’emprim ciclus tanscha dal terz al tschintgavel onn da la vita e cumpiglia l’educaziun prescolara facultativa e la prescola; ils ciclus dus fin quatter correspundan a la scola primara. Alura suonda il stgalim secundar (dudeschavel fin almain sedeschavel onn da la vita).
Tar las grondas sfidas da la scola elementara luxemburgaisa tutga l’instrucziun en las linguas tudestg, franzos ed englais (sper il luxemburgais sco lingua discurrida). Plinavant l’auta cumpart da scolars da l’exteriur, savens da pajais romans, ch’han difficultads da pudair suandar l’instrucziun per tudestg.
Suenter il quart ciclus decida ina cumissiun d’orientaziun (cun dretg da recurs da vart dals geniturs) davart la cuntinuaziun da la furmaziun. Radund in terz dals scolars visitan il liceum che pussibilitescha suenter set onns l’access al studi universitar. Dus terzs dals scolars frequentan il liceum tecnic. Quel prepara sin la furmaziun fundamentala professiunala u sa lascha absolver sco scola media professiunala u da diplom.
Ultra da las scolas autas professiunalas posseda il Luxemburg dapi il 2003 er in’atgna scol’auta universitara.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor in studi da l’Uffizi statistic da l’Uniun europeica (Eurostat) èn las entradas en il Luxemburg en media duas giadas e mez pli autas che la media europeica. In tras l’auter posseda mintga tegnairchasa luxemburgais ina facultad da 570 000 euros. Residents da l’exteriur èn tendenzialmain bundant pli ritgs; l’excepziun furman però ils Portugais ch’èn la communitad da l’exteriur lunschor la pli gronda. Il product naziunal brut per persuna è, abstrahà dal Liechtenstein e dal Monaco, in dals pli auts dal mund. La valur totala da las raubas e dals servetschs ch’èn vegnids creads il 2009 en l’economia publica luxemburgaisa munta a 104 512 dollars per persuna. En quest ranking sa chatta il Luxemburg sin l’emprima plazza mundiala, cleramain avant la Norvegia (79 085 dollars), il Katar (68 872 dollars) e la Svizra (67 560 dollars).[16]
Igl è però da tegnair quint che la gronda part da las statisticas areguard il Luxemburg èn sfalsifitgadas per il factur dus resp. per 0,5. Il motiv: radund la mesadad da las persunas occupadas èn cunfinaris; quels realiseschan ensemen cun ils abitants dal pajais il product naziunal brut e pajan las medemas taglias e contribuziuns socialas, na cumparan però betg en la statistica statala.[17][18]
Il 2008 ha cumenzà en blers pajais industrials dal mund ina crisa economica. Quella è vegnida chaschunada da la crisa finanziala ch’è prorutta il 2007 e ch’ha sfurzà blers stadis da pumpar milliardas en il sectur da bancas per evitar il bancrut da questa branscha. En il Luxemburg ha questa crisa mussà a moda evidenta, quant dependenta che l’economia è dal sectur da finanzas.
Servetschs[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da sias cundiziuns fiscalas favuraivlas e sia vischinanza geografica tar la Germania, la Frantscha, la Belgia ed ils Pajais Bass è il Luxemburg ina plazza attractiva per interpresas internaziunalas ch’èn activas en il terz sectur (surtut bancas ed assicuranzas). Il sectur ‹servetschs da finanzas› contribuescha radund 25 % da la valur agiuntada brutta, il sectur ‹immobiglias, locaziun e servetschs ad interpresas› radund 20 %.
La gronda part da las interpresas ch’èn sa domiciliadas en il Luxemburg porschan lur servetschs be per ina fitg pitschna part en il pajais sez; la gronda part da la svieuta vegn generada cun il traffic da servetschs en auters stadis da l’Uniun europeica.
Sco sedia da diversas autoritads da l’Uniun europeica è il pajais er da muntada sco center d’administraziun internaziunal.
Plazza da finanzas Luxemburg[modifitgar | modifitgar il code]
Il sectur da finanzas furma l’accent principal entaifer l’economia publica dal Luxemburg.[19] La plazza da finanzas è surtut sa furmada grazia a bunas cundiziuns da basa legislativas, in’orientaziun internaziunala e tariffas da taglia favuraivlas (‹strategia da nischa›[20]). Gia il 1970 aveva il sectur da finanzas in pais levamain pli aut ch’èn l’economia d’auters pajais; ma surtut en ils proxims onns e decennis dueva il sectur da finanzas daventar il motor per propi da l’economia publica dal Luxemburg.
Il 2010 eran registradas en il Luxemburg radund 150 bancas, e quai praticamain tuttas en furma da societads affiliadas u da filialas da grondas bancas da l’exteriur (en tut da 25 differents pajais; radund in terz da tut las bancas deriva da la Germania).
Ina da las pitgas centralas da la plazza da finanzas dal Luxemburg furma l’industria da fonds. Il 2010 eran domiciliads en il pajais bundant 3500 fonds d’investiziun; quels administravan daners en l’autezza da bundant 2 billiuns euros.[21][22] Cun quai è il Luxemburg il lieu d’administraziun da fonds principal en l’Europa e sa chatta en tut il mund sin la segunda plazza suenter ils Stadis Unids. Ils pajais d’origin principals dals offeriders da fonds ch’èn preschents en il Luxemburg èn ils Stadis Unids, la Germania e la Svizra.
Il november 2014 èn vegnidas publitgadas 28 000 paginas da documents confidenzials che dattan invista en ils models d’evitar taglia dals concerns globals (‹Luxemburg-Leaks›). La publicaziun da quests documents han preparà 80 schurnalists en 26 pajais.[23]
Industria greva ed industria elavuranta[modifitgar | modifitgar il code]
L’industria greva ha dominà fin en ils onns 1970. Quella era sa sviluppada vers la mesadad dal 19avel tschientaner, surtut cun chapital tudestg, ed aveva furmà la basa per la bainstanza dal pajais. Pussibilità quest svilup avevan ils ritgs giaschaments da metals situads en il sidvest dal pajais. Dapi la gronda crisa da structura en ils onns 1970 cumpiglia quest sectur anc radund 30 % da la producziun industriala e daventa cuntinuadamain main impurtant.
Percunter èn vegnidas vitiers a partir dals onns 1970 industrias sco la chemia, surtut pneus (Goodyear) ed auters products da cautschuc, sco er materias e fibras sinteticas, la construcziun da maschinas e vehichels, l’industria cheramica, vaider sco er la producziun da textilas e da victualias. En tut contribuescha l’industria elavuranta 6,6 % a la valur agiuntada brutta. Ils implants èn per gronda part situads sin l’anteriur areal da l’industria greva en il sidvest dal pajais.
Industria da construcziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’industria da construcziun generescha radund 6,3 % da la valur agiuntada brutta (situaziun dal 2008). Ella profitescha surtut da novas industrias, bancas ed assicuranzas che sa domicilieschan en il Luxemburg, sco er d’investiziuns en la rait da vias ed en l’ulteriura infrastructura dal pajais.
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’agricultura cumpiglia be pli 0,5 % da la valur agiuntada brutta. Il dumber da manaschis sa diminuescha vinavant, medemamain la cumpart da la populaziun rurala en general.[24] Percunter crescha la grondezza dals singuls manaschis (1980: 29,63 ha; 1990: 38,37 ha; 2002: 57,18 ha; 2010: 59,6 ha). Malgrà questa grondezza dominescha vinavant il manaschi da famiglia.
Da l’entira surfatscha da producziun agricula da 128 157 ha vegnan duvradas 43,8 % per la cultivaziun dad ers e l’orticultura e 50,7 % sco pastgiras (situaziun dal 2003). La gronda part da las entradas da l’agricultura deriva da la producziun da latg e da l’allevament da muvel. Be 1,0 % da la surfatscha agricula vegn duvrada per la viticultura.
Sistem da sanadad[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor in rapport da l’OECD dal 2011 è il sistem da sanadad dal Luxemburg in dals pli chars en tut l’Europa (tenor il criteri expensas per persuna). L’aspectativa da vita giascha tar 80,7 onns; la mortalitad d’uffants pitschens è la pli bassa da tut ils pajais da l’OECD.
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
La pli gronda part dal basegn d’energia vegn curclà tras imports. En il decurs dals ultims onns han ins però investì bler en energias alternativas a l’intern dal pajais, e quai tant da vart industriala sco er da vart da chasadas privatas. Rodas da vent ed implants da biogas sa derasan il pli fitg.
Commerzi cun l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Ils bains d’export ils pli impurtants èn metals e products da metals, maschinas ed apparats, products da materia sintetica e gumma, material da transport, products da crap, vaider e cheramica sco er products chemics.
Ils pli impurtants partenaris da commerzi furman ils stadis vischins Belgia, Germania e Frantscha. En quests pajais van radund 60 % dals exports e bunamain 80 % dals imports derivan da là. La bilantscha da commerzi dal Luxemburg è positiva.
Situaziun sin il martgà da lavur[modifitgar | modifitgar il code]
En cumparegliaziun cun ils stadis vischins è il martgà da lavur dal Luxemburg segnà d’intginas atgnadads. El è orientà al ‹model luxemburgais› dal dialog social. Tranter auter na vegn betg pli fatg la differenza tranter ‹lavurers› ed ‹emploiads›, mabain be discurrì da ‹retschaviders da paja›. Per tut las furmas d’occupaziun valan pajas minimalas liantas.
Il Gronducadi da Luxemburg è il sulet stadi europeic che na resguarda betg ils cunfinaris (radund 42 % da tut las persunas occupadas) en sia quota da dischoccupads. Sco gia menziunà, è la quota da dischoccupads perquai bundant pli auta che quai ch’i vegn inditgà en la statistica uffiziala. La quota da dischoccupaziun da giuvenils munta a 12 %.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2013 cumpigliava la bilantscha dal stadi expensas en l’autezza da 14,2 milliardas euros ed entradas da 12,9 milliardas euros. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 2,8 % dal product naziunal brut.[25]
Il debit dal stadi muntava il 2009 a 5,46 milliardas euros u 14,3 % dal product naziunal brut.
La cumpart da singuls secturs a las expensas statalas (en % dal PNB) muntava il 2011 a 7,7 % sanadad, 3,8 % furmaziun e 0,6 % militar.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
Il Luxemburg dispona d’ina spessa rait da vias naziunalas (2899 km); da quai èn 52 km autostradas.[26] Per motivs da taglia è il benzin pli bunmartgà ch’en ils pajais vischins, quai che promova in turissem da carburant.
Traffic public, viafier[modifitgar | modifitgar il code]
L’entira rait da viafier sin il territori dal Luxemburg ha ina lunghezza da 274 km. La societad da viafier principala furma la Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois (CFL).
Il 2002 ha il Luxemburg segnà cun la Frantscha ina cunvegna areguard la rait dal TGV. Il Luxemburg è sa participà finanzialmain a l’erecziun da la lingia tranter Paris e Metz. A medem temp han ins refatg il tschancun tranter Metz e Luxemburg. Dapi il 2009 ha pudì vegnir reducì uschia il temp da viadi tranter Luxemburg e Paris da trais uras e mez a duas uras ed in quart.
En planisaziun èn plinavant trens ad auta sveltezza tranter las chapitalas da l’Uniun europeica Brüssel, Luxemburg e Strasbourg. Medemamain duai il pajais vegnir collià cun la rait da trens ad auta sveltezza en Germania. E la chapitala da Luxemburg duai survegnir ina nova rait da trams che collia la staziun principala cun il center da la citad e cun Kirchberg.
Aviatica[modifitgar | modifitgar il code]
L’eroport internaziunal dal Luxemburg sa chatta a Findel. 16 societads d’aviuns da lingia e da charter offreschan sgols directs en il Luxemburg. La societad aviatica luxemburgaisa sa numna Luxair. Ses pendant en il sectur da vitgira è la Cargolux.
[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ch’il chanal da la Mosel è vegnì terminà il 1964 gioga er la navigaziun interna in’impurtanta rolla per il provediment dal Luxemburg (surtut sur il port da la Mosel a Mertert). Sin l’auta mar navigheschan bundant 200 bastiments sut la bandiera dal Gronducadi.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Pressa[modifitgar | modifitgar il code]
La pressa dal Luxemburg correspunda en sia varietad politica al vast spectrum da partidas dal pajais. La gasetta quotidiana cun la pli grond’ediziun è il ‹Luxemburger Wort› che cumpara per tudestg; i suondan il ‹Tagblatt› ed il ‹Lëtzebuerger Journal›. Sco gasettas da l’emna èn da numnar la ‹woxx› ed il ‹Lëtzebuerger Land›. Per franzos cumparan per exempel ‹Le Jeudi› e ‹La Voix du Luxembourg›.
La plipart da las gasettas e magazins dal Luxemburg èn bilings. La gronda part dals artitgels è mintgamai scritta per tudestg, savens er per franzos e be ina pitschna part resguarda er il luxemburgais.
Radio[modifitgar | modifitgar il code]
Igl existan in radio internaziunal, dus naziunals, quatter regiunals e radund 20 emetturs locals (situaziun dal 2002). La liberalisaziun da las frequenzas da radio aveva cumenzà en il Luxemburg il 1992. L’emettur il pli enconuschent è ‹RTL Radio Letzebuerg› cun ina quota d’auditori da 65 % da tut ils Luxemburgais sur 12 onns.
Televisiun[modifitgar | modifitgar il code]
L’actur principal sin il martgà, l’emettur privat ‹RTL Télé Lëtzebuerg›, n’aveva avant il 1996 nagins concurrents. Dapi lura datti supplementarmain intgins emetturs pli pitschens. Tant al radio sco er a la televisiun dominescha la lingua luxemburgaisa. Persunas che s’expriman per tudestg u franzos na vegnan però betg sincronisadas; ins parta dal fatg ch’il public haja enconuschientschas da questas duas linguas. Ultra dals agens emetturs guarda la gronda part da la populaziun dal Luxemburg ils emetturs tudestgs (tranter auter da la ‹RTL Group› che deriva oriundamain dal Luxemburg).
Telecommunicaziun ed internet[modifitgar | modifitgar il code]
Telefon e telefonia mobila[modifitgar | modifitgar il code]
En il pajais datti ca 355 400 attatgs da telefon (2002). La preselecziun internaziunala per il Luxemburg è +352. Preselecziuns localas n’existan betg. Las trais pli grondas societads da telefonia èn ‹Post Telecom›, ‹Tango› ed ‹Orange›.
Il diever da la telefonia mobila è fitg derasada; il 2002 eran registrads 473 000 telefonins. Tenor ina retschertga dal 2006 possedan 93,8 % dals Luxemburgais almain in telefon mobil.
Internet[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 han inditgà 87 % da tut las chasadas privatas d’avair in access a l’internet. 88 % dals tegnairchasa possedevan almain in computer. Tar las cumpras online sa chatta il Luxemburg pli u main a la testa da tut ils pajais en l’Europa.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1994 ha l’Unesco declerà l’ensemble da la citad veglia dal Luxemburg sco Patrimoni cultural mundial. Il 1995 ed il 2007 è la citad da Luxemburg stada la Chapitala culturala da l’Europa.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Antoine Meyer (1801–1857) ha mess cun si’ovra ‹E’ Schrek ob de’ Lezeburger Parnassus› il fundament per in’atgna litteratura luxemburgaisa. Il proxim pass vers ina litteratura naziunala ha fatg Edmond de la Fontaine, numnà Dicks (1823–1891), ch’ha scrit ils emprims tocs da teater luxemburgais. El è però surtut vegnì enconuschent cun sias poesias e chanzuns ch’èn daventadas fitg popularas.
Dapi il 1986 exista l’Archiv da litteratura naziunal; il 2011 è er ì online il Lexicon d’auturs dal Luxemburg. La ‹Bibliothèque nationale de Luxembourg› è la pli gronda biblioteca dal pajais cun radund 750 000 toms. Daspera existan numerusas bibliotecas scientificas u ch’èn colliadas cun las instituziuns da l’Uniun europeica.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Films en lingua luxemburgaisa vegnan producids be darar. Ma quests paucs films chattan grond resun tar il public naziunal, sco per exempel ‹Perl oder Pica› (2006) da Pol Cruchten. L’onn 2010 ha la promoziun da film statala sustegnì en tut 23 producziuns cun 4,68 milliuns euros.
Savens vegnan er producids films da l’exteriur en il Luxemburg, saja quai pervi da la cuntrada u pervi da las cundiziuns da producziun favuraivlas. Exempels èn ‹Das Mädchen mit dem Perlenohrring› (2003) cun Scarlett Johansson, ch’è stà nominà per trais Oscars, ed il film ‹Shadow of a Vampire›.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
La musica classica è represchentada en il Luxemubrg tranter auter cun l’Orchestre Philharmonique du Luxembourg. Bunamain mintga vitg enconuscha sia musica da sturs che suna a chaschun da festas popularas. Il Luxemburg ha gudagnà tschintg giadas l’Eurovision Song Contest, tranter auter il 1972 cun Vicky Leandros (‹Après toi›). La scena da musica moderna dal Luxemburg viva da bleras bands da scolars e students; renum sur ils cunfins naziunals ora ha la scena da metal/rock/hardcore.
Teater[modifitgar | modifitgar il code]
Il teater enconuscha en il Luxemburg ina lunga tradiziun. Ils pli enconuschents lieus da producziun èn il teater da la citad (Grand Théâtre de la Ville de Luxembourg) ed il Kapuzinertheater en la chapitala, en pli l’Escher Theater ed il Centre des Arts Pluriels Ed. Juncker a Ettelbrück. En tut il pajais èn activas numerusas gruppas da teater laic ch’attiran mintgamai in grond public.
Mangiar e baiver[modifitgar | modifitgar il code]
Spaisas tipicas per la regiun èn Judd mat Gaardebounen (charn-portg fimentada cun bagiaunas grossas) e Bouneschlupp (schuppa da bagiaunas cun tartuffels), plinavant ils Kniddelen, gronds canedels che consistan da farina, aua, ovs e sal. Enconuschents dessert èn per exempel Quetschentaart ed Omelette soufflée au kirsch.
Da la regiun da la Mosel derivan divers vins alvs (t.a. Riesling, Elbling, Auxerrois, Rivaner, Pinot Gris e Pinot Blanc) e sco vin cotschen surtut il Pinot Noir.
Tradiziuns ed usits[modifitgar | modifitgar il code]
En il Luxemburg vivan tradiziuns en furma da numerusas festas profanas e religiusas. La fin d’avust ed entschatta da settember ha lieu il Schueberfouer, ina festa da commerziants da fiera ch’è documentada dapi il 14avel tschientaner. Il di dad Éimaischen, la festa tradiziunala dad Emmaus (glindesdi Pasca), van blers Luxemburgais per in tschivlot da cheramica en furma d’utschè ch’ins survegn be quest di. L’emprima dumengia da curaisma ha lieu en blers vitgs la festa da Buergbrennen, a chaschun da la quala l’enviern vegn brischà simbolicamain.
La pli impurtanta festa religiusa dal Luxemburg è l’Octava da Nossadunna che tanscha da la terza a la tschintgavla dumengia suenter Pasca. Durant quest temp vegn pelegrinà tar Nossaduna, la sontga patruna dal Luxemburg; la festa è er colliada cun ina gronda fiera. La Echternacher Springprozession è ina processiun che vegn mintgamai festivada il mardi suenter Tschuncaisma; ils participants sautan tar melodias da polca tras las vias da la citad dad Echternach fin a la basilica cun la fossa da sontg Willibrord.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il ballape è il sport il pli popular en il Luxemburg. A nivel internaziunal n’è la squadra naziunala però betg da gronda muntada; ils blers giugaders che fan part da quella èn amaturs.
Il sport ch’ha adina puspè manà a gronds success en il Luxemburg èn las cursas da velo. Il Tour de Luxembourg vegn realisada dapi il 1935 sco preparaziun sin il Tour de France. Cun François Faber (1909), Nicolas Frantz (1927 e 1928), Charly Gaul (1958) ed Andy Schleck (2010) han gia quatter velocipedists dal Luxemburg gudagnà il Tour de France.
Medemamain fitg preschenta en il pajais è l’atletica leva. Surtut en la chapitala da Luxemburg exista in’infrastructura vasta e moderna. Là ha er lieu il Maraton da Luxemburg, in dals paucs dal mund che vegn manà tras la saira, accumpagnà da tizuns ed illuminaziuns bengalas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ www.statistiques.public.lu.
- ↑ Haus vun der Natur asbl – Naturschutzzenter Lëtzebuerg: Projects da protecziun da la natira.
- ↑ Population par sexe et par nationalité, STATEC Luxembourg, consultà ils 15 d’avrigl 2014.
- ↑ Guy Berg: ‹Mir wëlle bleiwe wat mir sin›. Soziolinguistische und sprachtypologische Betrachtungen zur luxemburgischen Mehrsprachigkeit; Fernand Hoffmann: Sprachen in Luxemburg: Sprachwissenschaftliche und literarhistorische Beschreibung einer Triglossie-Situation. (= Deutsche Sprache in Europa und Übersee, tom 6), Wiesbaden 1979, ISBN 3-515-02985-0.
- ↑ Art. 6.(1) da la lescha dals 2 d’avust 2002; cf. Cyril Pierre-Beausse: La Protection des Données Personnelles. Éd. Promoculture, Luxemburg 2005, ISBN 2-87974-063-0, p. 87.
- ↑ Les religions au Luxembourg, CEPS/INSTEAD, consultà ils 6 da favrer 2014.
- ↑ Emile Krier: Die Außenpolitik des Dritten Reiches gegenüber Luxemburg. En: Hitler, Deutschland und die Mächte. Materialien zur Außenpolitik des 3. Reiches. Düsseldorf 1976, p. 628.
- ↑ Vincent Artuso: La ‹Question juive› au Luxembourg (1933–1941): L’État luxembourgeois face aux persécutions antisémites nazies (1933–1941), consultà sut: https://web.archive.org/web/20150713050000/http://www.gouvernement.lu/4437050/rapport.pdf.
- ↑ tageblatt.lu: Juden-Verfolgung mit System, consultà ils 17 da favrer 2015.
- ↑ Gerhard Köbler: Historisches Lexikon der Deutschen Länder. Die deutschen Territorien vom Mittelalter bis zur Gegenwart. Beck, Minca 2007, ISBN 3-406-54986-1, p. 400.
- ↑ Pagina d’internet da la Chambre des Députés.
- ↑ www.legilux.public.lu (datoteca PDF).
- ↑ Déclaration du Premier ministre sur les implications institutionnelles en cas de refus du Grand-Duc de donner son aval à une éventuelle loi sur le droit de mourir en dignité, consultà ils 16 da december 2009.
- ↑ Pagina d’internet da la regenza dal Luxemburg.
- ↑ Infurmaziuns davart il sistem da scola tenor Chiffres clefs du système éducatif en 2010–2011 (PDF; 871 kB) Communiqué par le ministère de l’Éducation nationale et de la Formation professionnelle, 6 da schaner 2012.
- ↑ Cf. en la Vichipedia da lingua tudestga: Liste der Länder nach Bruttoinlandsprodukt pro Kopf.
- ↑ www.statistiques.public.lu.
- ↑ www.tageblatt.lu.
- ↑ Données générales sur le système financier au Luxembourg, consultà ils 23 da december 2009.
- ↑ Cf. Fernand Fehlen: Grenzüberschreitende räumliche Mobilität als Infragestellung der sozialen Aufwärtsmobilität – Überlegungen zur Entwicklung eines supranationalen Arbeitsmarktes in Luxemburg. (PDF; 94 kB) p. 3.
- ↑ Actifs nets des OPC.
- ↑ Finanzplatz Luxemburg.
- ↑ ICIJ, Luxembourg Leaks: Global Companies’ Secrets Exposed.
- ↑ Immer weniger Beschäftigte in der Landwirtschaft, en: Luxemburger Wort, 7 da matg 2010.
- ↑ Principaux agrégats des administrations publiques.
- ↑ Administration des Ponts et Chaussées: Statistiques.


c: text/html

text:
Calösch
Calösch (Calusco in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 17 km de la sità e a 273 méter söl lièl del mar, sö la ria mansina de l'Ada in del teritòre de l'Isola che l'è chèl tòcc de pianüra bergamasca tra i fiöm Ada e Brèmb.
El g'ha 'na popolasiù de 8 328 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 8,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 016 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Carvìch, Medulàch, Padéren (LC), Robbiaa (LC), Sólsa, Téren, Éla d'Ada.
De ét[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Put de San Michél sö l'Ada tra Calösch e Padéren del 1889 töt in ghisa a dù lièi, sura i auto sóta 'l tréno.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Calösch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Calender
Le calënder é n sistem por partí sö, calcolé y ti dé inom a periodes de tëmp desvalies.
Les unités de tëmp fondamentales sön chëres che al se basëia n calënder vëgn ciafades fora dal’osservaziun dl sorëdl y dla löna:
- n’edema corespogn a na fasa dla löna de 7,01 dis;
- n mëis corespogn y n ziclus complet de fases dla löna (28,07 dis), chël ó dí a cater edemes;
- n ann corespogn ala durada de n ziclus de sajuns, chël ó dí a na perioda de revoluziun dla Tera encër le Sorëdl.
I calëndri dl sorëdl se basëia sön la durada dl ann dl sorëdl de ca 365 dis. Danter chësta sort de calëndri él le Calënder gregorian y le Calënder iulian.
Tla gran pert di stać dl Ozidënt sciöche ince te organisaizun suranazionales sciöche l’ONU vél le calënder gregorian.
I calëndri dla löna se basëia sön la durada dl mëis dla löna de ca. 29 dis y mez. Te chisc calëndri scomëncia le mëis dagnora cun la löna nöia. Danter chësta sort de calëndri él le Calënder islamich.
I calëndri dl sorëdl y dla löna è sincronisá sides cun la durada dl ann dl sorëdl che cun chëra dl ann dla löna. Danter chësta sort de calëndri él le Calënder ebraich y le Calënder celtich.
Tla Cina vél le calënder cinesc.
Tl’India vél le calënder nazional indian.
Tl Iran y tl Afghanistan vél le calënder persian.


text:
L'iniziativa che vegn ils 25 da settember avant il suveran svizzer vul reducir fin l'onn 2050 l'uschenumnada «impronta ecologica» da la Svizra sin la capacitad natirala dal mund. Sche l'entira populaziun dal mund duvrass tantas resursas sco ils Svizzers, duvrassi bun trais munds per cuvrir il basegn.
Il Cussegl federal renconuscha l'intent da l'iniziativa, refusa dentant ella. Realisar quest'iniziativa fiss collià cun mesiras rigurusas ch'avessen in effect negativ sin l'economia e la populaziun, uschia Leuthard.
RR novitads 12:00


text:
di: Passo Duomo
Ottavio Gingipalla vegnuu grand cont el risòtt e col conili, el pèss al venerdì
faseva la merenda in del campètt, col pan e la bològna, perchè se usava inscì.
Finchè on dòpomezzdì s'è miss insèma a Galimberti Loredana, ona vegana
e inscì l'ha lassaa pèrd tutta la polpa per 'na tosa de vint'ann.
Lee la voeur ‘n omètt in pièna forma, sportiv e anca bronzaa, reclàme de la salutt
che l'abbia dii de nò al colesterolo, al grass e a la panscètta per mangià domà verdur.
Ottavio per amor come San Peder rinnega in tutta frètta, òssbus e cotelètta
per diventà el templar de la cicòria, profètta del fenòucc.
Ahi! Ravanèi e remolazz
per trii palanch con barbabietol e spinazz.
Ahi ahi ahi vegetale mon amour
se pò campà domà a fasoeu e peveron?
Quand el va a disnà dalla soa mama, riscia 'l nas la Loredana, ghe dà dree el scartozzin
e per la digestion ona tisana de malva e valeriana per fà tanta plin plin
tutta quèlla fibra in de la panscia ghe spurga giò i busècch e 'l schirla come i òcch
pòer fioeu color de limonada coi oeugg de martinitt.
L'è de giovedì che il buon Ottavio el domanda in de la ditta on ora de permèss
per fà la sorpresa alla morosa: in d'on mazz de scolcionera voeur fagh troà l'anèll
quand el torna indree bòrla tusscòss, su i dent la gh'è rivada 'na pertegada:
Lory che la ciolla col Marcello, el garzon del maccelàr!
Ahi! Ravanèi e remolazz
per trii palanch con barbabietol e spinazz.
Ahi ahi ahi el vegetal s'è vendicaa
su 'n pòer pantolla senza dòna e senza cà.
Ottavio cont el coeur in mila tòcch, de per lù in de la cusina, almen la fa finida
sbassa i gelosii e smòrza el ciar poeu el ciama la soa mama per digh ch’el ghe voeur ben
adèss se vòlta i manigh fin al gombet, deslazza l'orelògg e ciappa sù on cortèll
coi oeugg che ghe caragnen da on bèll taj......a 'na fètta de salamm.
Cara Loredana seri stracch
de fà 'na dietta come i pegor ed i vacch
ma se me brusa la mancanza de rispètt
de famm mangià ona montagna de cornètt.
Dèss m'è pussee ciar anca el concètt
te pias la carna che se sgagna dent al lètt
doo i dimission da la congrega di vegan
e voo a fà el ciuff a la miee de l'ortolan.


text:
Il gieu dramatisescha ils eveniments da l’onn 1797 cura ch’il vent revoluziunar franzos fa sa dustar il pievel da la Vuclina encunter il reschim grischun cun stgatschar per adina ses guvernatur e beneventar las truppas napoleonicas. Ina curta introducziun sclerescha las circumstanzas che han manà al domini grischun davent dal 1512 ed ils motivs per la refusa creschenta dals podestats retics.
Participants: betg enconuschents
Redacziun: Victor Stupan
Infurmaziun
Per motivs da dretg na pon ins betg tadlar qua la contribuziun giavischada. Vus pudais dentant empustar quella tar rtr sur il formular da contact ubain dumandar scleriment directamain da l’archivar sut 081 255 75 75.
Radioscola 26-1-1972
Numer d'archiv: 2101


text:
16 dunnas ed in um lavuran a partir da glindesdi sco telefonistas e telefonists en il callcenter, ch'è drizzà en il Rondo a Puntraschigna.
En blocs da quatter persunas telefoneschan els a tuttas e tuts sur 65 onns. Simplamain per baterlar in zichel, dentant era per dumandar sch’els possian gidar. Far cumissiuns, accumpagnar els tar in medi ubain gidar en auters fatgs.
Las telefonistas ed il telefonists èn persunas da Puntraschigna, students, persunas che na pon betg lavurar actualmain ubain era chasarinas e chasarins.
Il bainstar da tuttas e tuts, quai è in grond quità a Puntraschigna
En situaziuns da crisa vegn en acziun il stab directiv communal – quel consista da quatter persunas. Il stab da Puntraschigna ha decis, d'organisar quel callcenter per mussar solidaritad ed interess per tuttas e tuts da la vischnanca.
Ils seniors e las senioras èn per Puntraschigna fitg impurtants, precis quellas persunas han prestà in mantun per nus. Ussa è arrivà il temp per dar enavos insatge.
Ils custs per quest idea porta la vischnanca.


text:
En tut hai dà 11 decisiuns da medaglias als campiunadis mundials da skis ad Are. Ord vista Svizra vegnan las medaglias da Corinne Suter e Wendy Holdener a restar en memoria, sco er quella ch'il team svizzer ha pudì far en il team event. Plinavant han dus gronds dal sport ditg adia ad Are – Aksel Svindal da la Norvegia e l'Americana Lindsey Vonn. Tar lur davosas cursas han omadus pudì far ina medaglia – franc dus campiuns en il sport da skis.
A l'organisaziun sco er als voluntaris ad Are pon ins far in grond cumpliment. Las capriolas da l'aura n'han betg pudì starmentar els. Er ils indigens èn stads buns ospitants, adina simpatics, curtaschaivels ed averts.
Donn e putgà
Ils umens svizzers n'han betg pudì persvader. Els n'han recaltgà nagina medaglia singula. Pervia da las malas cundiziuns da la cursa rapida na pon ins dentant er betg far grondas reproschas a Janka, Feuz e co. Er il trumf rumantsch Sandro Simonet ha gì disfortuna. El n'ha betg pudì far il sigl en ils emprims 30 en la cursa rapida da la cumbinaziun. Uschia ch'i n'ha betg dà ina surpraisa surmirana en il nord.
Er ils fans n'èn betg stads uschè numerus sco giavischà. La gronda festa da skis n'hai betg propi dà. Sulettamain las duas fin d'emnas han attratg blers visitaders. Er l'aura è stada grond punct da discussiun als campiunadis mundials. Vent, plievgia e naiv han chaschunà critica tar ils atlets cunquai che bleras cursas èn vegnidas scursanidas. Quai è bain donn e putgà per cursas nua ch'i va per titels da campiunessas e campiuns mundials e medaglias.
Spievel da medaglias
RR actualitad 06:00


text:
La media dals visitaders correspundia a quella d'auters onns, e quai malgrà la bell'aura dals ultims dis, ha confermà il schef da la Higa, Marco Engel. Passa 50'000 persunas hajan visità l'exposiziun. Er la gronda part dals expositurs saja cuntenta. Ils emprims dis haja gì dapli visitaders pervi da l'aura.
Nagins incaps pli gronds
Fitg cuntents èn stads ils organisaturs cun la party da la Higa nua ch'i n'ha praticamain dà nagins incaps. Quai saja daditg betg stà il cass pli.
La Higa è ida a fin sonda saira cun il concert da la band lucernaisa Hecht.
RR novitads 8:00


text:
E lura datti era anc da raquintar dals utschels. Questa giada èn dentant betg las politicheras ed ils politichers manegiads.
Episoda 11: Utschels, zombies e spiuns en Chasa federala
Co vinavant cun la cunvegna da basa tranter la Svizra e lUE? Nagin para davair il curaschi da propi sepulir la chaussa. Persuenter han las indiscreziuns conjunctura auta. Betg per lemprima giada.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Letures y urazions per l vedlé
Letures y urazions per l vedlé
Dala lëtra de san Paul ai Romans (5,5-11)
Fredesc y surans! La speranza ne ngiana nia, ajache l amor de Die ie sentà ite te nosc cuer per mesun dl Spirt che nes ie unì dat. Bele canche fan mo dëibli y piciadëures ie Gejù Crist mort per nëus. L ie rie giaté zachei che mor per na persona giusta, al plu sarala che un vega a murì per na persona che ti à fat dl bën. Ma Die à desmustrà si amor per nëus, davia che ntan che fan mo piciadëures, ie Gejù Crist bele mort per nëus. Tan plu unirons salvei dal giudize de Die tres ël, śën che son unic giustifichei tres si sanch. Davia che sce son unic pazifichei cun Die tres la mort de si Fi, canche fan mo nemics, tan plu, śën che son pazifichei, unirons salvei tres si vita. Ma no mé chël: nëus dajon gloria a Die per grazia de Gejù Crist, nosc Seniëur, per nes avëi bele śën merità la pesc cun Die.
Prion:
Seniëur Idie, tu ies l linëus di fediei y la vita di sanc. Tu nes es salvà cun la mort y ressurezion de ti Fi. Ebes misericordia de nosta surans y de nosc fredesc defonc, che tla vita à dat testemunianza de si fede tl mister de nosta ressurezion: lasci udëi per for ti gloria. Per Gejù Crist, nosc Seniëur. Amen.
Dala prima lëtra de san Paul a chëi de Tessalónich (1Tess 4,13-18)
Fredesc y surans! Ne n'ulon nia ve lascé tl scur en cont di morc, acioche ne stajëis nia a ve fé dainora sciche i autri che ne n'à deguna speranza. Sce nëus credon che Gejù Crist ie mort y ressuscità, nsci abinerà Die per mesun de Gejù aduna cun d'ël nce chëi che ie morc. Chësc ve dijons sun la Parola dl Seniëur: canche l Seniëur vën, ne n'arons nëus, i vives y mo restei, nia vel' deplù de chëi che ie bele morc. L Seniëur nstës nfati unirà dal ciel canche l vën dat l orden, pra la usc dl arcangiul y pra l sonn dla posauna de Die. Tl prim ressusciterà chëi che ie morc tla pesc dl Seniëur. Dopro unirons nëus, i vives y mo restei, deberieda cun d'ëi tëuc tl aier sun la nibles ancontra a Gejù. Po' sarons for cun nosc Seniëur. Daviadechël cunsulëve l un l auter cun chësta paroles!
Prion:
Die uniputënt, tu es tëut su tla gloria de ti rëni ti Fi, do che l ova venciù la mort: cunzed a nosta surans y a nosc fredesc defonc de tò pert cun ël al triunf sun la mort, y de pudëi nsci per for cuntemplé té, Pere, che t'ies si criator y redentor. Die, Gejù Cristi ie nosta ressurezion y nosta vita. Dà artën a nosta fede a crëier tla vita eterna y mëina nosc defonc te paravis pra té. Per Gejù Crist, nosc Seniëur. Amen.


text:
Padania
La Padania a l'è 'l nom d'un teritori in di cunfin talian cumpagn del Nord Italia. La definiziun del teritori padan a l'è minga ünivuga perchè la pö fà riferiment a la visiun d'incö de la Lega Nord, a quela del Gianfranch Miglio o a un quaj criteri lenguistigh. Segund quij diferent pensee chì se pö cunsiderà la Padania 'me una naziun, un'insema de naziun, una cumünità lenguistega.
Storia
El Giuann Brera l'ha tacaa a duprà el nom Padania giamò di agn '60 per segnà el teritori che al temp de Caton al curispundeva a la Galia Cisalpina (o, cunt i parol del Brera, a la «Gallia Cis- e Transpadana»)[1]. Anca l'Indro Montanelli al s'è miss dopu a duprà Padania per segnà i istess teritori[2].
In di agn '70 la seziun de la Lumbardia, del Cantun Tisin e del Cantun Grisun lumbard de l'Association Internationale pour la Défense des Langues et des Cultures Menacées l'ha tacaa a duprà l'agetiv padan in riferiment a l'insema di lenguv gal-italegh. In del 1982, el glotologista Geoffrey S. Hull de l'Üniversità de Sydney l'ha scrivüü una tesi cunt el titul The Linguistic Unity of Northern Italy and Rhaetia, induè che Padania a l'è dupraa propi per la tera induè che se parlen i lenguv gal-italegh: emilian-rumagnöl, ligür, lumbard e piemuntes, el venet, l'istrioto e, 'me anfizona, i lenguv retorumanz. L'Hull al cunsiderava tüt quij lenguv chì variant lucaj d'un ünegh sistema lenguistegh: la lengua padanesa. Upiniun cumpagn a hinn quij del Sergio Salvi (La lingua padana e i suoi dialetti)
Un'altra definiziun di cunfin padan a l'è quela del prufessur de scenz pulitigh de la Harvard University Robert Putnam che in del sò laurà Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy al fà vidè la diferenza intra el nord de l'Italia e'l rest di alter popuj sòta l'Italia in acordi ai abitüdin e i tradiziun diferent di sò gent. I diferenz vegnen culigaa al fat che in Padania eren nassüü i liber cumün de l'Età de mezz dopu de l'ann Mila. [3] La definiziun del Putnam la met dent in de la Padania anca la Tuscana, i March e l'Umbria, regiun che però per lengua e geugrafia fan part de l'Italia centrala.
A bun cünt, la Padania a l'è quel che un temp al se ciamava Lumbardia perchè inscì a l'era ciamada tüta la tera padan-alpina. [4]
La Padania e la Lega Nord
La parola Padania la gh'ha avüü una difüsiun granda a partì di agn '90, quand che la Lega la gh'ha avüü i sò prim sücess pulitegh. Il 15 de setember del 1996 la Lega Nord l'aveva pruclamaa la Dichiarazione di indipendenza della Padania (Diciaraziun d'indipendenza de la Padania) cunt el nom ufizial de Repubblica Federale della Padania (Repübliga Federala de la Padania)[5].
La Padania, segund la Lega Nord,[6] la saria fada de vot regiun de l'Italia del Nord urganizaa in manera de furmà 10 stat federaa, che hinn la Val d'Aosta, el Piemunt, la Ligüria, la Lumbardia, el Trentin, el Süd Tirol, el Venet, el Friuli-Venezia Giulia, l'Emilia e la Rumagna, e anca trì regiun del center de l'Italia, che hinn la Tuscana, l'Umbria e i Marche.
Referenz
- ↑ Gianni Brera, Invectiva ad Patrem Padum, Guerin Sportivo, 28 ottobre 1963
- ↑ Indro Montanelli, L'Italia giacobina e carbonara, 1971, Pagina 57, Ora tutta la Padania era nelle mani del Bonaparte salvo il Ducato di Parma e Piacenza ch'egli dovette rispettare per le solite considerazioni diplomatiche...
- ↑ [1] Long Term Persistence, L. Guiso, P. Sapienza, L. Zingales; mimeo, University of Chicago 2007 accessdate = 2008-05-17
- ↑ Gilberto Oneto, La Questione Settentrionale
- ↑ http://www.giovanipadani.leganord.org/dichiarazione.asp
- ↑ cfr. art. 2 del "Statuto federale della Lega Nord per l'indipendenza della Padania"
Bibliugrafia
- La cartina de la Padania
- Statuto federale della Lega Nord per l'indipendenza della Padania apruvaa in del Cungress Federal Urdinari del 1–3 marz 2002.
- La Lengua Padanesa - Prof. Geoffrey Hull
- Hull, Geoffrey. The Linguistic Unity of Northern Italy and Rhaetia: Historical Grammar of the Padanian Language. 2 vol. Sydney: Beta Crucis, 2017.


text:
Cutòṅ
Al Cutòṅ (nóm sientìfic Gossypium) l'è na piànta dla famìja di Malvaceae, uriginària dal sub-cuntinènt indiàṅ e dal regiòṅ trupicàli e sub-trupicàli dl'Àfrica e dl'Amèrica. In Európa i gh l'aṅ purtàda gl'àrab.
A 'l stat salvàdag la piànta la pōl crés'r in fiṅ a 'n mét'r e mèś e pasa e la pō scampàr anc dimóndi. I cuntadèṅ i la tìn'n in di sò camp par tiràr via la bambàśa, ch'la crés dintór'n a la rumèla, ch'la sarvìs par far dl'uàta o par la prudusiòṅ di tisû e di vistî. Da la scménsa a s pōl tiràr fóra d'l òli.
Cla piànta chè la s divìd in quàtar sót-gènar:
- Gossypium
- Houzingenia
- Karpas
- Sturtia
Al Cutòṅ al crés bèṅ in di pòst in du a gh'è na stagiòṅ calda e séca e n'atra c'n un clima ùmid. La Cina e i Stat Unî (specialmènt in dla regiòṅ ad Dixie) i in prudùśan dagnóra la mità ad tut al mónd.


text:
Ernst und Röbi lernen sich in den 1950ern kennen und lieben. Sie erleben Aufstieg und Zerfall der Schwulenbewegung Der Kreis in Zürich. SRF zeigt die Eigenproduktion im Rahmen des 50-jährigen Jubiläums der Stonewall-Krawalle in New York, dem Ursprung der heutigen LGBTQ-Bewegung.
Stefan Haupt
Contrast Film Zürich GmbH
Stefan Haupt
Ivan Madeo
Urs Frey
Matthias Hungerbühler
Sven Schelker
Marianne Sägebrecht
Anatole Taubman
Antoine Monot Jr.
Stefan Witschi
Markus Merz
Ernst Ostertag
Röbi Rapp
Babett Arens
Peter Jecklin
Marie Leuenberger
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Las annunzias sajan arrivadas da l'entira Svizra ord bunamain 1'200 ierts. Ils resultats mussian ch'i dettia spezialmain blers utschels en ierts natirals. En media vegnian dentant annunziads adina damain utschels, scriva BirdLife.
L'ura dals utschels d'iert è mintgamai l'emprima fin d'emna dal matg. Dapi l'emprima dumbraziun il 2015 è sa reducì cuntinuadamain la media dal dumber d'utschels per iert da 36 sin 30,5.
A la merlotscha suonda il maset grond
Il pli savens ves'ins la merlotscha. Ella pon ins contemplar en 90% dals ierts. Silsuenter suonda il maset grond (74%), il pasler da chasa (70%), giazla (58%) e lura cuacotschna da chasa (53%). Il 2015 han ins vis questas spezias anc bler pli savens en ils ierts, era qua han ins constatà ina sminuaziun.
L'iert ideal
Utschels dovran oravant tut vivonda, ina plazza da gnivar e duessan esser protegids da disturbis. Impurtant sco vivonda èn insects sco era sem e graun. Per ils utschels è in iert cun plantas veglias fitg impurtant, bostgs indigens, in pitschen prà da flurs ed ina funtauna.
RR novitads 10:00


text:
Ils runals da la scola da skis da Mustér al Sax na pon betg vegnir averts sur ils dis da Nadal. La naiv ch’era l’emna passada anc avant maun, ha il favugn luà davent. Cun las temperaturas autas n’èsi il mument era betg pussaivel da far naiv artifiziala.
Tuts van si Caischavedra
Il territori da skis da Caischavedra da las pendicularas da Mustér ha dentant il mument avunda naiv. Perquai vegnan tuts dischlocads si Caischavedra, di il manader da la scola da skis da Mustér Giusi Flepp. L’infrastructura sco tarpuns u era il plaz manchia, ma il mument saja la stagiun gist a l’entschatta e tut possia sa midar svelt.
Era vegnian tut las scolastas ed ils scolasts ad esser engaschads sur ils dis da Nadal, perquai che las reservaziuns surtut per la segunda emna da Nadal sajan fitg bunas. Ed ultra da quai basegnian gist ils novizs dapli sustegn, nua che las pistas sajan pli taissas, pertge lura stoppian ins era franar ils pli pitschens, di Giusi Flepp.
RTR actualitad 08:00


text:
cuntegn
Engiadina
-
4 sugas, 88 tonnas, 3 emnas lavur
Igl e la penultim'etappa da las lavurs vid la nova pendiculara Albigna en Val Bregaglia. Ed igl è quella che pretenda bler dals lavurers e da la tecnica. Per montar las quatter sugas purtantas da la pendiculara dovri numnadamain in sistem ch'è unic ed anc mai vegnì duvrà en Svizra.
I sa tracta da maschinas spezialas per trair e franar las sugas che paisan mintgina 22 tonnas. Senz'il sistem en la staziun a val a Pranzaira crudass la suga en la bostga e crappa. La differenza d'autezza tranter la staziun a val a quella da muntogna è numnadamain fitg gronda cun 900 meters.
En tut ha la pendiculara da las ovras electricas da Turitg EWZ ina lunghezza da 2,4 kilometers.
Las sugas en detagl
- mintgina paisa 22 tonnas,
- è 2'700 meters lunga
- ed ha in diameter da 4 centimeters
Per montar ina suletta suga dovri 3 uras e tut en tut dovra la firma spezialisada Garaventa ensemen cun ils lavurers da las ovras electricas da Turitg EWZ 3 emnas per montar las 4 sugas.
Gronda lavur è fatga
Suenter che las sugas èn montadas a fin vai en la fasa finala ed uschia en la davos'etappa da lavur avant l'avertura da la nova pendiculara. Las installaziuns tecnicas stoppian lura anc vegnir fatgas, ed er lavurs pitschnas sco far urden èsi da far.
Avertura mez fanadur
La pendiculara che ha custà 15 milliuns francs stat puspè a disposiziun per transports da material e persunas a partir da mez fanadur. La premissa è ch'èr la davos'etappa va sco planisada.
Maletg
1 / 15
Legenda:
En 2 onns han las ovras electircas da Turitg bajegià la nova pendiculara Albigna per 15 milliuns francs.
RTR, V. Rominger
Maletg
2 / 15
Legenda:
Cun las lavurs vid la staziun a val èn ins tenor Andres Fasciati, mainagestiun EWZ Bregaglia, in zic enavos.
RTR, V. Rominger
Maletg
3 / 15
Legenda:
Il tetg manca per exempel anc.
RTR, V. Rominger
Maletg
4 / 15
Legenda:
Entant èn ins vi da montar las sugas purtantas. 3 da 4 pendan.
RTR, V. Rominger
Maletg
5 / 15
Legenda:
Per questa lavur dovri maschinas spezialas.
RTR, V. Rominger
Maletg
6 / 15
Legenda:
Quai per evitar che las sugas restian pendidas en la bostga.
RTR, V. Rominger
Maletg
7 / 15
Legenda:
I dovra 4 persunas tar la staziun a val per controllar e coordinar il trair da la suga.
RTR, V. Rominger
Maletg
8 / 15
Legenda:
Tendidas vegnan ellas pir a la fin.
RTR, V. Rominger
Maletg
9 / 15
Legenda:
L'autezza tranter la staziun a val e l'emprima pitga è spectaculara.
RTR, V. Rominger
Maletg
10 / 15
Legenda:
La nova pendiculara Albigna ha mo pli 3 pitgas, avant eran quai 5.
RTR, V. Rominger
Maletg
11 / 15
Legenda:
La staziun da muntogna sin 2'101 meters sur mar - era ella è nova.
RTR, V. Rominger
Maletg
12 / 15
Legenda:
Ella sa chatta gist sut il mir da fermada Albigna.
RTR, V. Rominger
Maletg
13 / 15
Legenda:
Durant tut l'onn han adina 5 fin 6 lavurers da l'EWZ passentà tut l'emna si qua per lavurar.
RTR, V. Rominger
Maletg
14 / 15
Legenda:
Vista da la staziun da muntogna «Sac Primavera» en Val Bregaglia.
RTR, V. Rominger
Maletg
15 / 15
Legenda:
Plaz da lavur al sulegl, ma era durant l'enviern èsi vegnì lavurà.
RTR, V. Rominger


text:
Las organisaziuns da l'ambient svizras e da la protecziun dals animals cumbattan la lescha che vul lubir da sajettar giu animals protegids. Sche la lescha da chatscha, che vegn discutada damaun en il Cussegl dals chantuns, na vegnia betg meglierada considerablamain lantschian las organisaziun il referendum.
La revisiun da la lescha da chatscha è ina consequenza da la moziun da Stefan Engler che vul ch'i vegn pli simpel da sajettar giu il luf. La revisiun ch'è uss sin maisa va dentant pli lunsch: Tut ils animals protegids fissan pertutgads, sco per exempel il luf-tscherver u il castur.
RR novitads 12:00


text:
La regenza grischuna ha approvà il project victur per la correctura da la via dal Güglia tranter Tinizong e Rona. L’incumbensa survegn la firma J. Erni SA da Flem. Quest project quinta cun custs da 14,5 milliuns francs.
En tut avevan otg interpresas inoltrà ina proposta da project. Il 2016 eran alura quatter projects vegnids tschernids.
Las lavurs han gia cumenzà e vegnan cuntinuadas tenor il project victur la primavaira 2018, scriva la regenza grischuna. La fin da las lavurs èn planisadas per il 2021.
RR novitads 10:00


text:
Ina cravatta na dastga betg esser memia lunga e betg memia curta. Ideal è sch'ella tanscha enfin mez la tschinta. Ed il nuf da la cravatta tutga sa chapescha amez il culier.
Il fular da las dunnas n'è betg uschè cumplitgads sco la cravatta dals umens. La dunna na po betg purtar fallà il fular. Ma las preferientschas co purtar quest èn differentas. La vendidra da moda, Marianna Blumenthal cusseglia che las dunnas en il chor portian tuttas tuttina il fular e quai uschè simpel sco pussaivel.
RR actualitad 11:00


text:
Sco pliras gasettas regiunalas scrivan haja il gestiunari da l’ovra atomara da Fessenheim gì l’entir temp sut controlla la situaziun. Il venderdi avevan pliras gasettas da la Germania rapportà che las autoritads franzosas hajan banalisà l'incident, quel saja stà pli gravant che supponì.
Avant dus onn aveva in'erupziun d'aua l'emprim donnegià l'electrica da l’ovra atomara, sco consequenza era il reactur vegnì tschentà giu. L’ovra atomara Fessenheim è la pli veglia ovra atomara da la Frantscha. Ella sa chatta en l’Alsazia gist dasper in canal dal Rain sin ils cunfins cun la Germania. Ils adversaris pretendan gia daditg che l’ovra atomara vegnia prendida ord funcziun.
RR novitads 12:00


text:
1ª partida de campionat - Niederdorf
La Val mëss se tra ite les manies por remunté le dopl vantaje dl Niederdorf, che á anuzé bun les püces ocajiuns da gol.
Le mët man dl campionat de terza categoria por La Val sot ala direziun dl nü alenadú Gerhard Hilber porta n megher punt sú, sce an ciara les ocajiuns da gol costruides y nia concretisades é le punt sú rî da dlotí.
Bele ti pröms menüc se fej le druch ladin sintí, i portadus dl palé vëgn atira pressà. Al 10^ vegn Max sorví amez, chësc preparëia por Freddy che tira le curan sura porta fora. Atira do vëgn le palé arlungé alt sön Franz, che se fej lerch cuntra porta mo aspeta massa dí dan trà y ne indirizëia nia bun le palé che vëgn insciö tigní sö. I aversars se fej prigorusc sön aziun al 30^, l'atacant ti sciampa ala defenjiun y fej pié ia na trata sëcia, Sepl se destira a devié te ciantun. Dan le sciür dla palsa n'ocajiun d'or por i ladins: le nü sogadú d'Al Plan Samuel Winkler ciafa le palé sön le pé do ester sté rebatü dal verdaporta, a porta öta prôl cun na trata bassa, che vëgn tl'ultim tignida sö dal defensur.
Cun n palé arlungé al atacant castighëia i aversars al 60^, chësc controlëia de piet y taia fora la defenjiun por rové dan Sepl, la trata alta fej ruvé le curan te porta por le vantaje. Püc menüc plö tert, al 70^ ineschëia indo le Niederdorf le sterch capitan che mët n preparatif amez por le compagn che à ma plö bria de apogé te porta. Rî da crëie por i ladins, che mëss sëgn porvé de salvé le resultat. Ai se fej coraje y al 80^ se fej Samuel lerch amez area y cun n bel stach de ce rebat chësc le palé dlungia le pé de porta it. Ti ultims regnëia le nervus te ciamp, La Val atachëia ciamó y le pêr gareta ciamó ti ultims menüc. Te n cajin amez area röia le atacant Adrian ala trata y spizurëia le palé te porta. Le resultat é avalié mo le tëmp de jüch röia a piz.
I sogadus lascia le ciamp nia daldöt cuntënc dl resultat arjunt do avëi costruì tröp mo concretisé püch. Le punt fej impó bun ala morala de scuadra che s'arjigna ala proscima partida.
Niederdorf – La Val 2-2
Formaziun La Val: 1. Josef Kantioler, 2. Martin Ploner (dal 85^ Felix Nagler), 3. Marco Castlunger, 4. Werner Sottara, 5. Christian Dapoz, 6. Michele Campei, 7. Nagler Max (dal 75^ Adrian Miribung), 8. Freddy Sottara, 9. Franz Tolpeit, 10. Stefan Sottara - capitan, 11. Samuel Winkler
Goi por La Val: Samuel Winkler al 80^, Adrian Miribung al 88^
Proscima partida: In dumënia ai 11 de setëmber dales 15:30 te ciasa cuntra le Dietenheim.


text:
Ils dus morts èn umens da 28 e da 39 onns da l'Albania. Quai ha communitgà la Procura publica da Basilea Citad. L'um grev-blessà saja 24 onns. El saja ord privel da vita. Ils delinquents èn anc sin la fugia. Tenor divers avis duai sa tractar da persunas da l'Europa da l'ost.
Gievgia saira sajan ils attentaders entrads enturn las 20:15 en il Café 56 en il center da Basilea ed hajan cumenzà a sajettar enturn. Tar la sajettada èn ils dus umens da 28 e 39 onns da l'Albania mortas. In'ulteriura persuna saja blessada grev, ma ella na saja betg pli en privel da vita. Ulteriuras persunas ch’eran en il café n’èn betg vegnidas blessadas.
Ils attentaders probabels sajan anc en fugia. Davart lur motivs na datti anc naginas indicaziuns uffizialas. In motiv terroristic sclaudan las autoritads. La polizia ha instradà in’investigaziun gronda suenter ils attentaders.
RR novitads 06:00 ++


text:
Retschertgas da las auas dal Spöl
Daventa il spazi vital dal Spöl danovamain pli natiral tras auas grondas artifizialas definidas?
Tras la construcziun da las Ovras electricas d’Engiadina è il Spöl daventà il 1970 in ual d’aua restanta. A quest ual domesticà mancan oz ils segns tipics d’in ual alpin. Cun reparter l’aua restanta a disposiziun duain pitschnas auaziuns artifizialas procurar per dapli dinamica e meglierar la valur ecologica dal Spöl.
L’ecologia dal Spöl è vegnida retschertgada en detagl e vegn controllada regularmai. Er ils effectivs da peschs vegnan registrads.


text:
La chasa a Samedan porscha a las emprendistas ed als emprendists ina purschida d'abitar assistida cun alimentaziun. Ella ha 32 chombras singulas e 16 chombras dublas sco er locals per passentar il temp liber. Ultra da quai stattan a disposiziun in studio per ina collavuratura u in collavuratur, sco er in'abitaziun da servetsch per la direcziun da la chasa.
Mantegnair la substanza da la chasa
Las sanaziuns planisadas cumpiglian primarmain il plaunterren e parts dal plaun sutterran. La gronda part da las differentas mesiras architectonicas èn lavurs da renovaziun e da mantegniment. Suenter la sanaziun duai l'edifizi avair in'apparientscha pli moderna che correspunda meglier als basegns.


text:
cuntegn
Regiunal
-
Alligator Malans sto tschertgar in nov trenader
Alligator Malans dovra in nov trenader per la stagiun che vegn. Suenter mo in onn e mez banduna il trenader actual Esa Jussila il club da unihockey grischun. Ord raschuns privatas turnian il trenader e sia famiglia en lur patria la Finlanda - scriva il club sin sia pagina d'internet.
Il contract da Jussila cun Alligator Malans avess valì anc in onn e mez. La stagiun actuala resta Esa Jussila scheftrenader.
Il club grischun ha cuntanschì ils playoffs dal campiunadi. En il quart-final frunta el sin il rival chantunal Cuira Unihockey.
RR novitads 11:00


text:
Far musica rumantscha saja important, è Andri Casty persvas, important er per mantegnair la lingua. Perquai saja quai adina stà cler per Prefix da chantar rumantsch, uschia co il pichel tils saja creschì.
Il rumantsch è ina lingua fitg melodica ed è adattà perquai perfettamain per chantar.
Il rumantsch n'è dentant betg mo la lingua da chantar, mabain era quella da communitgar ensemen. En il local da prova vegnia discurrì mo rumantsch, quai na saja nagina dumonda, di il chantadur e pur da Zuoz.
RR actualitad 12:00


text:
Cunzunt giuvenils che n’han anc betg il dretg da vuschar sco er quels ch'han gist da nov quest dretg spetgan bler da discussiuns davart temas politicas. Quai demussa ina retschertga che l'institut gfs.Berna ha fatg sin incumbensa da l'Uniun tetgala dals parlaments da giuventetgna.
Ils temas ch'occupeschan ils giuvenils il pli fitg èn la politica dals esters e d'asil. Er fitg impurtant è tenor la retschertga la discussiun generala davart il sistem politic en Svizra.
Motivaziun è qua
Motivads da sa fatschentar cun la politica vegnian ils giuvenils cunzunt dals geniturs e da parents, ma er adina dapli dad amis e da camerats da scola. Quai communitgescha la plattafurma «easyvote» che vul porscher in agid da votar. Quai cun infurmaziuns neutralas, formuladas en ina lingua bain chapibla cun maletgs e filmins.
Linguatg cumplex sco impediment
Da l'autra vart tegnia la cumplexitad dal linguatg politic davent blers giuvens da las urnas. Ultra da quai existia er ina tscherta disfidanza envers il process politic u sia effizienza.
La retschertga da l'atun passà sa basa sin intervistas cun 1'477 giuvnas e giuvens da 15 fin 25 onns da 25 scolas differentas en Svizra.
RR novitads 07:00


text:
L’immigraziun saja s’augmentada marcantamain grazia a la libra circulaziun da persunas. Dapi che la libra circulaziun è en vigur, sajan en media bun 65'000 persunas immigradas en Svizra. Bunamain dus terz vegnia da l’Uniun europeica. Quai communitgescha il SECO. La cunvegna davart la libra circulaziun da persunas è entrada en vigur avant 15 onns.
Cumpareglià cun ils stadis da l'UE è la cumpart da persunas immigradas sin la populaziun cumpletta auta. Suletamain Luxemburg ha gì ils ultims onns ina cumpart anc pli auta che la Svizra, uschia il rapport dal SECO.
Evità mancanza da forzas da lavur
Il SECO declera l'aut dumber d'immigrants cun in bun svilup economic en Svizra. L'economia basegna bler persunal e quel po ussa vegnir recrutà er en stadis da l'UE, grazia a la libra circulaziun da persunas.
Fitg auta è la dumonda tar persunal cun autas qualificaziuns. Senza libra circulaziun avess la Svizra gì ina mancanza da forzas da lavur. En las branschas pertutgadas èn 16% dals emploiads immigrads da l'UE. Sur tut ils roms economics pertutga la cumpart 12%.
Er persunal cun qualificaziuns bassas è vegnì recrutà pli savens dals pajais da l'UE. La populaziun haja bandunà per il pli quests champs per pli autas qualificaziuns. Dentant haja il recrutar da persunas cun qualificaziuns autas giugà la rolla principala.
Enfin ussa na vegnan Svizzers betg stgatschads
L'aut dumber d'immigrants maina dapi onns tar controversas politicas. Dentant betg be pertutgant la dischoccupaziun. Il ristg d'esser senza lavur pajada è numnadamain pli gronda tar immigrants. Ils ultims 15 onns èn dentant Svizzers sco era immigrants sa participads pli fitg a l'economia. Quai ch'è in effect positiv da la libra circulaziun da persunas.
La concurrenza en tscherts martgads saja probablamain creschida pervi da l'immigraziun, quai na possian ins betg excluder. Tschertas gruppas da la populaziun hajan uschia pli paucas schanzas da chattar là lavur.
Il medem valia per las pajas. Las pajas realas sajan creschidas en media per 0,8% ad onn. Quai saja in creschament robust, scriva il SECO. Linfluenza da l'immigraziun mussian il pli tgunsch las pajas per qualificaziuns autas che na sajan betg creschidas tant. E las pajas bassas hajan ins pudì proteger bain cun mesiras accumpagnantas.
RR novitads 11:00


text:
En la regiun turisitica dad Engelberg-Titlis na po il boom da turists svizzers betg cumpensar la mancanza dals giasts da l’exteriur. I manchia radund 70% dals giasts – ha declerà Norbert Patt da las pendicularas a l'agentura da novitads Keystone-SDA.
Grondas sfidas
Ils giasts ad Engelberg derivan normalmain per 80% da l’exteriur. Il fanadur è il dumber da giasts svizzers s’augmentà per 40 fin 50%. Ils giasts svizzers sajan fitg impurtant per els, uschia possian els mantegnair la fatschenta. Er l'auter onn vegnia ad esser ina gronda sfida per la regiun turistica.
Avrigl 2019 - 7 milliuns, avrigl 2020 - 400 francs
Dapi il 6 da zercladur pon las pendicularas puspè cursar. Per las pendicularas dal Titlis era il zercladur tuttina in difficil temp. Durant il lockdown era mintga di fitg bell'aura. Lura saja vegnì ina perioda cun mal'aura. Avrigl e matg èn per las pendicularas ed ustarias en la regiun Engelberg-Titlis normalmain stagiun auta. L'avrigl 2019 han las pendicularas gì ina svieuta da 7 milliuns francs, il 2020 eran quai 400 francs d'entradas per parcadis.
Ord l'archiv
Pervi dal virus da corona teman ils turistichers che blers Chinais pudessan dar giu lur reservaziuns.


text:
Tar la chasa da scola Quader a Cuira hai dà oz dumengia enturn las 7:30 in accident: In auto blau stgir charrava sin la Loëstrasse en direcziun l'Ospital chantunal. L'auto haja ferma, avant che la dunna giuvna haja surpassà la strivla melna saja l'auto charrà vinavant e sdrimà la dunna da 22 onns. Ella saja crudada, l'auto saja charrà vinavant senza gidar la blessada.
Quai scriva la Polizia da la citad. La dunna da 22 onns saja vegnida transportada en l’ospital cun blessuras vid las chommas. La polizia tschertga perditgas.


text:
Co ticcan ils rappunzs da las Liricas Analas? Exact quai mussa il film «Quels da las Liricas». Jusht lava ses pes avant ch’ir sin tribuna, entant che Orange va ora en il liber e trametta in pèr patratgs positivs en l’univers. Orange è fitg avert cura ch’el scriva ses texts. Flepp perencunter na scrivess betg tschertas chaussas persunalas. Els ticcan different, fitg different e tuttina chattan els dapi 17 onns ensemen la curva – las Liricas Analas, la pli enconuschenta band da rap rumantscha.
Petra Rothmund
Cuntrasts (RTR)
Johannes Just
Renzo Hendry
Roman Flepp
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
+3 - finiziun gartegiada pil cb trun/rabius
Il davos giug dalla sesiun d’atun gudogna il CBTR a Sargans cun 1:2. Dus, tschun ni otg puncts differenza silla cua dalla tabella? – Quei era la damonda centrala avon il davos giug da campiunadi avon la pausa d’unviern. Cun ina victoria ordeifer encunter ils...
Continue Reading
sperdita buca necessaria ella capitala
Cun ina buna basa da treis giugs senza terrada serenda la squadra dil CB Trun/Rabius cun dabia confidonza viers la capitala dil cantun Grischun. Per Cuera 97 va ei per restar davon ella tabella, aschia ch’ils aspectaturs savevan esser spanegiai sin...
Continue Reading
egalisau in 0:2 ellas davosas minutas
La dumengia ha il CB Trun/Rabius retschiert a casa il club da ballapei da Buchs. L'equipa da Buchs ei primavera vargada vegnida relegada dalla 2. ligia regiunala. Sil pupi pia in fetg ferm adversari. Vitier vegn che Trun/Rabius ha da remplazzar gest tschun...
Continue Reading
in gol suenter l'auter encunter landquart
Pigl otgavel giug dalla sesiun da bal en tiarza ligia ei il CB Trun/Rabius serendius a Landquart. Schegie ch’ils hosps dalla Cadi han gudignau il davos giug da campiunadi, valeva l’equipa da casa sco favorit avon il giug.
Continue Reading
impurtonta victoria encunter concurrent direct
Il CB Trun/Rabius ha battiu Triesen cun 3:2 – era grazia a dus autogols. Suenter duas terradas en suite valev'ei per Trun/Rabius da metter in signal, puspei recaltgar puncts ed aschia evitar da ruschnar en ina spirala negativa. La finamira avon il giug era...
Continue Reading
negins puncts ella val puschlav
Suenter la fleivla prestaziun a casa encunter Bogn Ragaz eran ins spanegiai sin la reacziun dall’equipa dil CB Trun/Rabius. A Brusio encunter la Valposchiavo Calcio eis ei per neginas equipas sempel da recaltgar puncts, denton vegn quella partida e quei...
Continue Reading
clara terrada pil cb trun/rabius
Il tschunavel giug da campiunadi per Trun/Rabius ha liug a Pustget. Igl adversari da Bogn Ragaz ei cun dus puncts ord quater giugs davos il CBTR ella tabella. La squadra da S. Gagl ha la sesiun vargada mo per pauc munchentau la promoziun en secunda ligia,...
Continue Reading
out ella prerunda dil cup svizzer
El 16avel final dalla prerunda dil cup ha il CB Trun/Rabius beneventau il FC Appenzell a Pustget. Muort in viadi dalla giuventetgna da Trun han ils trenaders Donat Albin e Philippe Vincenz stuiu desister da gest otg giugadurs. Per quei motiv ein sis...
Continue Reading
trun/rabius cun l'emprema victoria
El secund giug d’ordeifer dalla sesiun ei l’equipa da Trun/Rabius stada sin viseta el cantun S. Gagl tier l’equipa da Gams. Igl ei il duel dallas duas equipas promovidas en 3. ligia. Gams haveva recaltgau entochen uss in punct e Trun/Rabius dus. Omisduas...
Continue Reading


text:
Entras temps da spetga pli lungs s'augmentan ils custs da transport e quai fetschia che la rauba vegnia pli chara. A la fin dals quints sa reduceschia il commerzi concluda il studi. La situaziun als cunfins tegnia er davent turists ed impedeschia diversas firmas da furnir lur rauba «just in time».
Excepziuns fan donn
Dapi la stad da l'onn passà han la Svezia, la Frantscha, la Germania e l'Austria pretendì excepziuns tar la cunvegna da Schengen per pudair controllar ils fugitivs als cunfins. Sche quellas controllas vegnian extendidas sin tut ils 22 pajais da Schengen lura quinta l'institut Ifo cun perditas da 27 enfin 65 milliardas euros ad onn.
RR novitads 7:00