text:
Il president dal cussegl d'administraziun da la Flem-Laax-Falera management SA, Daniel Fischer ha infurmà sonda saira a Flem a la radunanza da commembers da la Cuminanza d'interess dals proprietaris d'abitaziuns secundaras Flem-Laax-Falera nua ch'ils daners da la taxa da turisem vegnan investids.
Sco Daniel Fischer ha ditg, ha la destinaziun uss 3 milliuns francs dapli, en tut 7 milliuns. Er il schef da la Gruppa Arena Alva, Reto Gurtner ha infurmà da ses plans.
Dapli transparenza
Mo tuttina èn blers proprietaris d’abitaziuns secundaras sceptics. Il president da la Cuminanza d’interess Reto Fehr è cuntent ch’els possian discurrer cun ils partenaris. Impurtant saja la finala la transparenza, vul dir ch’els sappian, tge che capita cun ils daners.


c: text/html

text:
Avant il start dal super-g da las dunnas èn ils umens sa miserads en l’emprim trenament per la cursa rapida da la sonda. Il meglier temp ha fatg il Svizzer Beat Feuz cun 1:42.14.
Il mardi a bun’ura ha Beat Feuz mussà sias ambiziuns per l’eveniment en l’Engiadina. Per 21 tschientavels è el sa mess atras cunter il Franzos Brice Roger, e quai tar cundiziuns perfetgas.
In ulteriur tschientavel secunda davos suonda il Glarunais Patrick Küng, il campiun mundial dal 2015, sco terz. Il Grischun Mauro Caviezel è vegnì en l'arrivada cun l'8avel meglier temp (+0,70). Sin plazza 9 suonda Carlo Janka cun in retard da 0,71 secundas.
La cursa rapida dals umens è sonda a las 12:00.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chigny (VD)
Chigny a l'è un cumün svizzer del distret de Morges, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 0.89 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 331 abitant.
El cumün de Chigny al se tröva a una altitüden de 445 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lully, Morges, Tolochenaz, Vufflens-le-Château.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Chigny (VD) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Information on the municipality


text:
En lur dumonda a la regenza vulevan deputà Tomaschett e cun el ulteriuras 44 deputadas e deputads vegnir a savair dapli davart la pratica da dar multas en Grischun.
En il center da lur interess era la dumonda, schebain igl existissan tar la polizia chantunala dal Grischun valurs previsas per multas disciplinaras e per denunzias che hajan da vegnir cuntanschidas mintga onn e – sche gea – tgenina influenza che quella pratica haja sin la carriera futura dad in policist.
Finamiras datti, dentant betg fiscalas
La resposta da la regenza pertutgant finamiras fiscalas è clera: da quellas n’existan naginas. La polizia chantunala haja dentant «fixà finamiras operativas minimalas per tschertas activitads polizialas» scriva la regenza. Latiers appartegnian tranter auter multas disciplinaras, controllas da persunas sco er denunzias en il sectur dal traffic sin via e dals narcotics.
Las multas disciplinaras a chaschun da controllas da radar na fan explicitamain betg part da quai, precisescha la regenza.
RR novitads 12:00


text:
Funziú ulumorfa
Le funziú ulumorfe i è l'ugett centraal da stüdi da l’anàlisi cumplessa: i è da le funziú definide int un sübcungjuunt deerf dal plà cumpless cun valuur a (u int una süperfiis da Riemann), e diferenziàbile in sentüü cumpless in töcc i puunt. Chesta chí a l’è una cundizziú fisc plüü forta che la diferenziabilitaa reala e la implica che la funziú a l’è infinidameent diferenziàbila e sa la pöö descriif par la suva séria da Taylor. Ul tèrmin funziú analítica al è druvaa da spess cuma sinònim da "funziú ulumorfa". Una funziú ch’a l’è ulumorfa in tütt ul plà cumpless sa la nòmina funziú intrega. La frasa "ulumorfa int un puunt a" la significa mia noma "diferenziàbila in a", plütòost "diferenziàbila in tütt un diisch deerf centraa in a" íntal plà cumpless. Biulumorfa al è una funziú ulumorfa bigetiva cunt una funziú inversa apó ulumorfa.
Definizziú[Modifega | modifica 'l sorgent]
Si U al è un sübcungjuunt deerf da e al è una funziú, disemm che f a l’è "diferenziàbila in sentüü cumpless" íntal puunt z0 da U si al esiist ul límit
- .
Ul límit chí sa l töö sura tüte le sequenze da nümar "cumpless" tendeent a z0, e par tüte cheste sequenze ul quozzieent diferenzial al gh’a da sa aprussimá al istess nümar f '(z0). Intuïtivameent, si f a l’è diferenziàbilaa in sentüü cumpless in z0 e na aprussimemm a z0 par la direzziú r, alura le imàgen sa i aprussimarà a f(z0) par la direzziú f '(z0) r, indúe ul darée prudüit al è la mültiplicazziú da nümar cumpless. Cheest cuncett da diferenziabilitaa al cumpartiss certe prupietaa cun la diferenziabilitaa reala: che i è:
- la linearitaa,
- le régule dal prudüit, dal quozzieent e da la cadena.
Si f a l’è diferenziàbilaa in sentüü cumpless in "töcc" i puunt z0 in U, disemm che f a l’è "ulumorfa in U". Disemm che f a l’è ulumorfa íntal puunt z0 si a l’è ulumorfa int un intuurn da z0. Disemm che f a l’è ulumorfa int un cungjuunt mia deerf A si a l’è ulumorfa int un cungjuunt deerf che al cunteegn a A.
Una definizziú equivalenta a l’è la seguenta. Una funziú cumplessa f(x + iy) = u + iv a l’è ulumorfa si e noma si la satisfà le equazziú da Cauchy-Riemann e u e v i la gh’a le prime derivade parziale cuntínüe par rapòort a a x e y.
Esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tüte le funziú polinòmiche in z cun cueficeent cumpless i è ulumorfe in , e apó al i è ul sinus, ul cosinus e la funziú espunenziala. (Da fatt le funziú trigonométriche i è fisc relazziunade cun la funziú espunenziala e i pöö vess definide a partí da chesta duvraant la formula d'Euler). La branca principala da la funziú lugariitm a l’è ulumorfa íntal cungjuunt . La funziú ariis quadrada sa la pöö definí cuma
e par taant a l’è ulumorfa in cada àrea indúe al síes ul lugariitm . La funziú 1/z a l’è ulumorfa in {z : z ≠ 0}.
Esempi típich da funziú che i è mia ulumorfe i è la cunjugazziú cumplessa e töö la paart reaal.
Prupietaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gja che la diferenziazziú cumplessa a l’è lineara e la ubediss a le régule dal prudüit, dall quozzieent e da la cadena, le sume, i prudüit e cumpusizziú da funziú ulumorfe i è ulumorfe, e ul quozzieent da dò funziú ulumorfe al è ulumòorf in cada àrea indúe ul denuminaduur al è mia zero.
Cada funziú ulumorfa a l’è infinidameent diferenziàbila in töcc i puunt. La cuinciit cun la suva pròpia séria da Taylor e la séria da Taylor la cunveerg in töcc i diisch deerf deent al domini U. Le série da Taylor i pöö cunveerg int un diisch plüü graant; par esempi, la séria da Taylor dal lugariitm la cunveerg in töcc i diisch ch’i cuntegn mia 0, e apó aprööf la línia reala negativa. Vidé le funziú ulumorfe i è analítiche par la demustrazziú.
Si sa l identifica cun , alura le funziú ulumorfe i cuinciit cun chele funziú -diferenziàbil da dò variàbile reale che i cumpiss le equazziú da Cauchy-Rieman, un cungjuunt da dò equazziú diferenziale in derivade parziale.
Aprööf di puunt da derivada difereent da zero, le funziú ulumorfe i è cunfurme íntal sentüü che i preserva i àngul e la furma (però mia la misüra) da figüre petite.
La fórmüla integrala da Cauchy la afirma che cada funziú ulumorfa int un diisch a l’è cumpletameent determinada paj söö valuur in la fruntera dal diisch.
Da un puunt da vista algebràich ul cungjuunt da le funziú ulumorfe int un cungjuunt deerf al è un anell cumütatiif e un spazzi veturiaal cumplett. Da fatt, al è un spazzi veturiaal tupulògich lucalameent cunvess, cun la seminorma dal süpremm in cungjuunt cumpatt.
Diverse variàbile[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una funziú analítica cumplessa da diverse variàbile cumplesse sa la definiss cuma analítica e ulumorfa int un puunt si sa la pöö esteent lucalameent (int un prudüit cartesià da diisch, centraa in cheest puunt) a una séria da potenze cunvergeent in le variàbil. Chesta cundizziú a l’è plüü forta che le equazziú da Cauchy-Rieman; da fatt sa pöö afirmá che:
Una funziú da diverse variàbile cumplesse a l’è ulumorfa si e noma si satisfà le equazziú da Cauchy-Rieman e a l’è lucalameent da quadraa integràbil.
Estensiú a l'anàlisi funziunala[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ul cuncett da funziú ulumorfa sa l pöö esteent aj spazzi da dimensiú infinide da l’anàlisi funziunala. L'artícul da la derivada da Fréchet al revisa ul cuncett da funziú ulumorfa int un spazzi da Banach.
Terminulugía[Modifega | modifica 'l sorgent]
Incöö, la plüpaart di matemàtich i preferiss ul tèrmin "funziú ulumorfa" a "funziú analítica", gja che cheest darée al è un cuncett plüü generaal. Vargott al è apó par che un resültaa impurtaant da l’anàlisi cumplessa al diis che cada funziú ulumorfa a l’è analítica cumplessa, un fatt che s’al dedüiss mia diretameent da le definizziú. Ul tèrmin "analítich" al è da tüta manera anmò ampiameent druvaa.
La parola "ulumorfa" la deriva dal Greech "holos" ch’al significa "intreegh" e "morphe" che significa "furma" u "aparenza".


text:
Las parolas ha la partida svizra dals Verds decidì a la radunanza da delagads sonda a Friburg. La nova lescha per il servetsch secret han ils Verds refusà cun in cler na.
En il center da la radunanza è stada la politica europeica. En ses pled ha la presidenta Regula Rytz tratg parallelas tranter l'iniziativa d'immigraziun da massa e la votaziun davart il Brexit en l'Engelterra. La forsch tranter sura e sut, tranter terras paupras e ritgas saja terren fritgaivel populissem dretg ed ina tenuta cunter ils esters, uschia Rytz. Ils Verds na veglian en questa situaziun betg laschar sura l'Europa als naziunalsits u ad ina elita.
RR novitads 18:00


text:
Aztech
I Aztechi i era una di grandi populaziun preculumbiani, la pusè viva quan chi ie entrac en cuntat cunta i Spagnol. I se ha svilupat en la regiùn mesoamericana del Mesic dal tresent fin al cincent.
En nahuatl, la lengua di i'Aztech, "Aztec" el vul dì "quel che'l ven de Aztlàn", na regiùn mitica en del nord del Mesic. I Aztech i se riferivan a se stes cuma Mexica o Tenochca: l'us dela parola "aztechi" cuma termine generic per designà tuci quili genti acumunadi da tradiziun, abitudini religiun i lengua ai Mexica lè stac intrudutt dal geografu tedesc Alexander von Humboldt per fa na distinziun cunta gli attuali mesican.
L'etimologia dela parola Mexica l'è incerta. Alcun'i iputizza che la sia la parola Nahuatl che la vol di Sô, altri i pensa che la posi deruvà dal num del cundutier Mexitli. Altri amò i dis che'l se po tratà de'n tipu de pianta che la creseva dinta'l Lach Texcoco. Leon Portilla'l sugeris che'l podia stà per "umbelic dela luna" dal Nahuatl metztli (luna) e xictli (umbelic).


text:
Suenter las novas bancnotas da 10, 20, 50 e 200 sa tracti da la sisavla ed ultima bancnota da la nova seria. La nova bancnota da 100 è en circulaziun davent dals 12 da settember.
Sco tut las bancnotas novas ha er questa en tut 15 segns da segirezza, tranter auter la crusch svizra transparenta ed in globus che mida colur en la glisch. Er la strivla da segirezza ha la bancnota: En argient èn da vesair la charta svizra, la rait da la viafier in'enumeraziun dals pli lungs tunnels da tren e sa chapescha il dumber 100.
Cumenzà il 2016
Il 2016 aveva la Banca naziunala svizra cumenzà a remplazzar las bancnotas veglias. Cun la bancnota da 100 è l'introducziun da las bancnotas novas a fin. Las bancnotas da la seria veglia restan anc valaivlas.
RR novitads 11:00


text:
Ils 32 atlets han purtà plant perquai ch'il Comité olimpic internaziunal als ha exclus dals gieus olimpics d'enviern che cumenzan quest venderdi a Pyeongchang. Tenor ina communicaziun dal TAS èn las audiziuns la mesemna.
Era sch’ils atlets survegnan dretg, n’èsi betg cler sch’els pon anc participar als gieus.
Tenor il TAS èn tranter quests atlets era Viktor Ahn ch’è daventà sis giadas campiun olimpic. Dapi il 2011 è el burgais russ. Avant ès el ì a la partenza per ses pajas da naschientscha, la Corea dal Sid.
RR novitads 08:00


text:
Cun quella decisiun sappian ins far insatge per il turissem en las regiuns muntagnardas, hai gì num en la chombra pitschna. 4 milliuns francs mintg'onn pon las pendicularas grischunas spargnar cun la decisiun dal parlament. Sin l'emprim egliada saja quai forsa in pitschen pass, di il Cusseglier dals chantuns cristiandemocrat, Stefan Engler.
Per las pendicularas saja quella restituziun parziala da la taxa sin il petroli per maschinas da pista dentant fitg impurtanta. Quai megliureschi la liquiditad da quellas. E sch’ins guardi en tge situaziun difficila che las pendicularas èn oz saja mintga pass envers ellas in bun pass.
Nagin'opposiziun - er betg da la sanestra
En il Cussegl dals chantuns n’hai dà nagin’opposiziun cunter la revisiun da la lescha, er betg da vart sanestra. Ils purs possian gia daditg profitar d'ina reducziun da la taxa sin petroli, di la Cussegliera dals chantuns socialdemocrata Anita Fetz. Era là saja quai atgnamain betg giustifitgà. «Jau na crai betg propi che quella decisiun vegni a purtar in grond levgiament per las pendicularas. Ils problems structurals restan. Mo nus essan stads generus.»
In gest simboblic?
Tut pia mo in gest simbolic dal parlament federal viers la branscha turistica en miserias? Na, di Stefan Engler. Mintg'ina da la 8 pendicularas grischunas grondas spargni cun la midada da la lescha da quai da 400'000 francs mintg'onn. Cun quels daners possian vegnir finanziadas investiziuns da 20 milliuns francs. Quai che correspundi per exempel a la colliaziun dals territoris da skis da Lai ed Arosa.
«Da pudair sustegnair investiziuns en l’infrastructura po esser in pli grond effect che mo la deliberaziun sezza.» Stefan Engler sa dentant era che quai na tanscha anc betg per vairamain megliurar la situaziun da las pendicularas ed dal turissem en las regiuns muntagnardas.
Las pendicularas dovran ulteriur sustegn da la politica.
Per bleras pendicularas è quella stagiun d’enviern ina catastrofa. E la primavaira vegnan ellas era a sentir quai en la cassa. Bain inquala vegn a vegnir en difficultads. I dovri perquai ulteriur sustegn da la politica. Per exempel tar la lavur curta, di Engler.
«Oz vegn pretendia che in’interpresa stoppia far ina sperdita da almain 75 pertschient per pudair profitar dal sustegn da la lavur curta. Quai è memia aut. L’industria classica sto ademplir auters criteris e vegn uschia pli simpel tar quels sustegns.»
In'auter sectur nua che la Confederaziun sappia gidar saja tar il rembursament da credits.
La Confederaziun stoppia era qua porscher maun per interrumper ils pajaments per ils credits. Era quai possia sustegnair las pendicularas, è Engler persvas.
La Confederaziun na po betg schliar tut ils problems dal turissem.
Confruntà cun quels giavischs reagescha il minister da finanzas, Cusseglier federal Ueli Maurer plitost a moda reservada. Ins stoppia far adatg da na betg avair l’impressiun che la Confederaziun possia schliar ils problems dal turissem. «En emprima lingia è il turissem sez dumandà. Ins sto renconuscher ch’i dat problems structurals el turissem. Mo sch’ins po gidar a megliurar la situaziun, lura possian ins segiramain trair en consideraziun quai.
Il Cussegl federal persequitescha la situaziun
Concret na saja dentant planisà nagut en quella direcziun. Il Cussegl federal saja tuttavia conscients ch'il turissem en las muntognas pateschian da las cundiziuns da naiv difficilas ed il ferm franc svizzer. Els persequiteschian ils svilups e sajan en discussiun cun la branscha.


text:
COVID-19 Svizra
Infurmaziuns davart la situaziun actuala, stadi dals 19 d’october 2021
Indicaziun davart la vaccinaziun
Dosas da vaccinaziun dadas, Sutsilvania, dals 21.12.2020 fin ils 17.10.2021
La grafica mussa il dumber da dosas da vaccinaziun dadas tenor indicaziuns davart la vaccinaziun. «Autras» sa referescha a tut las persunas che n'appartegnan betg a las gruppas da ristga tenor la strategia da vaccinar cunter COVID-19.
Las cifras na differenzieschan betg tranter ils differents vaccins. Las dosas da vaccinaziun dadas sa refereschan al lieu, nua che la dosa da vaccinaziun è vegnida dada, independentamain dal domicil da la persuna. Dosas da vaccinaziun reservadas per termins fixads u segundas dosas da vaccinaziun na vegnan betg mussadas qua.


text:
Tàlio
El tàlio l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Tl. El g'ha nömer atòmich 81, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tàlio el g'ha 81 prutù. En natüra se 'l tróa sóta fùrma de du izòtopi stàbii: 203Nb (29,5% del tàlio natüràl) e 205Nb (70,5%).
L'è 'n metal gris mulzì e che se prèsta a éser laoràt. A contàt co l'ària el vé de 'n culùr gris che tìra al blö che 'l la fà 'nsomeà 'n bris al piómp.
El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla gréca θaλλός (thallos), cioè böt vért, per vìa de le emisiù del sò spétro che i è de 'n culùr vért bè brilànt.


text:
Cavriàna
Cavriàna (acsé ànca 'n lumbàrd e italiàn) l'è 'n cumün dla pruìncia 'd Màntua.
Al g'ha 'na pupulasión ad 3.874 abitànt. L'è ün di paés dal Mantuàn indù ch'as pàrla 'n lumbàrd, e al cunfìna cun la pruìncia 'd Brèsa (cumün ad Lunà e Pusulènch).
Ezémpi dal dialét ad Cavriàna
Dìze dóca che al tèmp del prim rè de Cìpro, dòpo che Gofrédo de Buglióne l'ha fat la conquìsta de Terasànta, è süsidìt che 'na nòbil sióra de Guascógna l'è nàda 'n pelegrinàs al Sant Sepólcher e 'ndèl tornà endré de là, ariàda a Cìpro, da quàlche birbàncc de óm l'è stàda maltratàda endèna bröta manéra. De 'sta còza, lé sènsa consolasiù de sórt dolèndos, l'ìa pensàt de nàsen a lamentà daànti al rè; ma gh'è stat dit da argü che se perdaràs la fadìga, perchè lü l'éra tant débol e isé de póch che non solamènt no 'l fàa giüstìsia ai àlter de le oféze risìide, ma ànse con öna viltà che la fa stómech el soportàa quèle sènsa nömer fàte a lü: fin al punt che ognü che gh'aès quàlche argót per el cò, el la sfogàa col fàga quàlche oféza o vilanìa. La dóna, sentèndo 'ste ròba, desperàndo de podés vendicà, per vìga quàlche consolasiù del sò dolùr la s'è fisàda de volì tö per el cül l'imbecilità de 'sto rè. Ed esèndo nàda pianzèndo daànti de lü, la g'ha dit: "Càro 'l mè siòr, mé no vègne mìga a la tò prezènsa perchè té te fàghe vendèta de l'oféza che m'è stàda fàda, ma a sodisfasiù de quèla, te préghe che te m'ensègne cóme té te sopórte quèle che mé sènte che 't vé fàde. Perchè, 'mparàndo da té, mé pòse soportà con pasiènsa la mia; che 'l la sa 'l Signùr, cóme te la donarès vontéra, se podès, esèndo té isé brào de toreràle!".
El rè, che fin alùra l'éra stat indolènt e pìgher, cóme se 'l se desmisiès dal són, scomensàndo da l'oféza fàda a 'ste dóna, che l'ha vendicàt pròpria de rezù, l'è dientàt un perseguitadùr rigorùs de töcc quèi che d'alùra inànse i ès comìs quàlche còza cóntra l'onùr de la sò corùna.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 266
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
En media datti tar il Cussegl da pressa svizzer 80 reclamaziuns ad onn. L'onn passà èn però 127 reclamaziuns vegnidas inoltradas. Plinavant ha il cussegl prendì posiziun 53 giadas e reglà 90 proceders.
Il Cussegl da pressa fa il cumpliment a las medias pertutgadas: Tuttas hajan publitgà la decisiun dal Cussegl da pressa. Quai saja nagut auter che gist e perfin perscrit tenor la «decleraziun d'obligaziuns e dretgs da schurnalists». Perquai che intginas medias avevan tralaschà questa obligaziun aveva il gremi smanatschà da publitgar sez ils nums sche las medias pertutgadas na fetschian betg quai.
Midadas dal reglament
Per il 2018 ha il cussegl communitgà ina midada dal reglament: Per persunas privatas restia il servetsch vinavant gratuit. Per organisaziuns, interpresas u instituziuns che sa laschan represchentar d'in advocat pretenda il cussegl però ina contribuziun da 1'000 francs.
RR novitads 16:00
Cussegl da pressa
Il Cussegl svizzer da la pressa è l’instanza d’autoregulaziun per dumondas d’etica en las medias.


text:
Il dumber da novas infecziuns è creschì en il Grischun. Avant in'emna hai dà in cas cun pliras infecziuns da corona en in champ da musica a Parpan. Perquai ha l'Uniun chantunala da musica dal Grischun decis da stritgar preventivamain il champ da l’Orchester d’instruments a flad da giuvenils Grischun.
«Cuntrari a la supposiziun communitgada da la Confederaziun, èn sco para er uffants e giuvenils transmetturs dal virus», hai num en la communicaziun da l'Uniun chantunala da musica dal Grischun. La probabilitad da vegnir malsaun en in champ da giuvenils, saja tenor l'Uffizi da sanadad chantunal relativamain gronda.
Sco organisatur da l'emna da musica da l’Orchester d’instruments a flad da giuvenils Grischun, sajan ins pertschert da questa ristga. Ins avess stuì rinforzar talmain ils concepts da protecziun ch’i n’avess betg dà l’atmosfera usitada, hai num vinavant en la communicaziun.
Prescripziuns pli strictas per occurrenzas
L'emna passada aveva il chantun decis da precisar e far pli strictas las reglas per occurrenzas. Da nov na ston ils organisaturs u responsabels betg mo prender si las datas da contact, mabain er verifitgar ellas. Il num e prenum pon els verifitgar per exempel cun la carta d'identitad, tar il numer da telefon ston els dentant per exempel laschar scalinar il telefonin per esser segir ch'il numer constettia, uschia il manader da l'Uffizi da sanadad Rudolf Leuthold:


text:
Alofun
Int la funulugia, un alofun l'è vun di tanti son d'una lengua ch'i fan part de l'istess funema. El se distingua dal funema perchè el gh'ha no l'abilità de cambià el significaa d'una parola, e perchè la sua presenza la se pö preved dal cuntest. Presempi, in ticines (in certi cas) el son [ʃ] l'è un alofun del funema /s/. (i alofun i se meten semper int i parentes quader, menter i parentes de sbiess j'hinn per i funema).
Int una parola cume "stiva" (ticines: [ʃti:və]) el funema /s/ l'è parnunziaa [ʃ] perchè l'è d'inanz a una plusiva fruntal. Quest el vör dì che, in ticines, [s] e [ʃ] j'hinn in distribüzion cumplementar; overa, el passag da [s] a [ʃ] l'è prevedibil dal cuntest. La parola "stiva" in ticines la sarà semper parnunziaa [ʃti:və] e mai [stivə], ma funemicament la sarà /sti:və/. In ingles inveci, la diferenza fra [s] e [ʃ] l'è mia prevedibil, e i parol cume /ʃu:/ (shoe) e /su:/ (sue) i gh'han di significaa cumpletament diferent (scarpa e denuncià).


text:
Tenor il militar era l'aviun da viadi da la citad Myeik en la metropola Rangun cura ch'il contact è rut giu.
Chattads tocs en la mar
Bastiments ed aviuns èn sa mess a la tschertga da l’aviun sparì. Gia curt suenter las emprimas notizias tar l’aviun sparì ha cità l’agentura da novitads franzosa AFP in pledader da l’armada: Tenor quel haja in dals bastiments, ch’era partì a la tschertga da l’aviun, chattà en il sid-ost da Myanmar tocs da l’aviun en la mar.
Schuldada, lur confamigliars ed equippa eran a bord
Il schef da l’armada aveva annunzià gia pli adura, che a bord da l’aviun sa chattavan 106 schuldads e confamigliars e 14 comembers d’equippa. La gronda part dals passagiers sajan probabel commembers dal militar ch'èn staziunads en la regiun da costa.
Pauca speranza per ils passaschiers
Actualmain èn aviuns e bastiments en viadi per acziuns da retschertga u da salvament, las autoritads n’hajan tenor AFP dentant betg grondas speranzas per las persunas, ch’eran a bord da l’aviun.
RR novitads 15:00
Myanmar (anteriur Burma)
Il pajais cun 54 milliuns abitants era per lung temp in dals pajais pli isolads en il mund. Suenter decennis sut dictatura militara è il stadi s’avert. Dapi l’onn passà vegn el manà da la purtadra dal premi nobel da pasch Aung San Suu Kyi. Ella era sur onns en arrest dal militar. Quel ha dentant anc uss ina u l’autra posiziun clav en ses cabinet.


text:
- 6 anteriurs commemers da cader da l'AutoDaPosta ston sa responsar davant dretgira.
- Per il cas èn relevantas las datas a partir dal 2014. Quai ch'è capità fin il 2013 è gia surannà.
- Ord vista finanziala è il cas serrà giu: L'AutoDaPosta SA ha pajà enavos total subvenziuns da 205 milliuns francs a Confederaziun, chantuns e vischnancas (20,9 milliuns ha survegnì il Grischun, il link avra en ina nova fanestra)
Sur plirs onns hajan l'anteriur schef da finanzas da la Posta, il CEO, il schef da finanzas, il schef dal martgà ed ils manaders dals martgads ost e vest da l'AutoDaPosta inditgà a l'Uffizi federal da traffic falladas cifras davart ils gudogns effectivs.
Tranter auter èn accusads:
- Pascal Koradi, l'anteriur schef da finanzas dal concern da la Posta
- Daniel Landolf, l'anteriur CEO da l'AutoDaPosta
Chasti maximal da 5 onns praschun
Fedpol valitescha las acziuns dals involvids sco gravantas. Perquai pretenda Fedpol chastis da praschun per ils accusads. Tar fraud da prestaziun smanatschan a lezs en cas d'ina sentenzia fin a 30'000 francs chasti ed er in chasti da praschun da fin a 5 onns. Las investigaziuns hajan cuzzà pli ditg che pensà. Il grond mantun da datas saja stà ina gronda sfida. Fedpol ha analisà 25 milliuns datas e fatg 70 interrogaziuns.
Per part surannà
L'affera da l'AutoDaPosta SA era vegnida scuvrida l'atun 2017 durant ina revisiun. Là ha l'Uffizi federal per traffic scuvert che l'AutoDaPosta haja svià dapi il 2007 gudogns dal traffic public regiunal sin auters champs da fatschenta.
Pervi da las datas da surannaziun dal dretg administrativ èn oz anc relevantas las acziuns a partir dal 2014. Per quellas vala ina data da surannaziun da 10 onns. Ellas suranneschan pia pir l'onn 2024. Per acziuns commessas fin il 2013 èsi memia tard. Quellas han ina data da surannaziun da set onns ed èn pia gia surannadas.
AutoDaPosta paja enavos
Ord vista finanziala è il scandal gia rugalà. AutoDaPosta Svizra ha pajà enavos a Confederaziun e chantuns sco era a las vischnancas total 205 milliuns francs da las subvenziuns obtegnidas cun cugliunar. Suenter la scuverta dal cas han tut ils commembers da la direcziun stuì rumir lur posts.
L'entschatta november 2018 ha Christian Plüss surpiglià il post da schef. El ha installà ina nova crew da direcziun, nua che tut ils commembers han stuì s'annunziar da nov. Ad interim aveva Thomas Baur manà l'interpresa dapi il favrer 2018.
Pascal Konradi è stà schef da finanzas da l'AutoDaPosta dal 2012 fin il 2016. Suenter è el daventà il president da la direcziun da la Banca chantunala da l'Argovia. Da quest post era Konradi lura sa retratg il zercladur 2018, per proteger la reputaziun da la banca.


text:
2005
Salta a la navigazzion Và a cercà
Gh'è söcedìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Per regordà i 200 ang che l'è nasìt ol Hans Christian Andersen ol Gioancarlo Giaàss l'à tradözìt 'n Bergamàsch e mandàt in stàmpa ü lìber di sò fàole piö cognusìde.
- Ala fin dal mees da utubar l'è nasìt al prugètt lmo wp, la Wikipedia in lengua Lumbarda
Chi gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi gh'è mórt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 5 de Avrìl - Papa Ioannes Paulus II al sècol Karol Józef Wojtyła.


text:
Cun duvrar pauc ils chalzers da muntogna pon quels survegnir donns da material, en il mender cas vegn libra la sola dals chalzers. Quai saja dentant betg in sbagl da material, ha ditg Ernst Jakob, il chalger da la firma Lowa envers radio SRF.
La culpa per solas rumpaivlas è in process chemic cun il num idrolisa, declara la perscrutadra da material Liselotte Vijselaar da l'institut Pirmasens en Germania. Il process destruescha il material da gummi da las solas. Quai succeda per il pli suenter set onns u dapli. Ozendi na dettia quai betg soluziuns, che chalzers da culm tegnian 10 fin 15 onns, di ella.
Co mantegnair ils chalzers?
- deponer els sitg e schuber
- duvrar els - uschia resta il material flexibel
- laschar midar sola en cas ch'ella dat giu (custa circa 100.-)


text:
I pudess esser che la carta vegnia tratga en. Quai ha la Postfinance communitgà via Twitter. Percunter èsi da princip stà pussaivel da far cumpras cun la carta melna. Quant ditg ch’il disturbi duria anc, na saja betg cler, ha declerà il pledader Johannes Möri. Il problem saja sco para betg stà tar ils automats mabain tar las cartas.
Betg pertutgadas dal disturbi èn stadas las cartas da credit e cartas da Maestro. La carta pertutgada da Postfinance saja stada ina carta da debit.
Entant funcziunan las cartas puspè.
RR novitads 12:00


text:
L’onn 2008 han gì lieu en la chapitala chinaisa Beijing ils gieus olimpics da stad. Quest diari da viadi rapporta en l’emprima part directamain dal grond eveniment da sport; en la segunda part vegnan intermediadas impressiuns dal viadi ch’è suandà tras la China.
Bernard Cathomas n’è nagin nunenconuschent en la ‹scena rumantscha›: suenter intgins onns d’instrucziun al Seminari scolastic dal Grischun è el stà secretari da la Lia Rumantscha (1980–1997), directur da RTR (2001–2009) ed ha er dirigì tranteren la fundaziun culturala svizra Pro Helvetia. A Beijing è el stà il 2008 «per incumbensa e cun pensums da Berna», vul dir ch’el ha represchentà la direcziun da SRG SSR. Ed ensemen cun sia dunna ha el decidì d’agiuntar a questa part uffiziala in viadi tras la China.
Cun questa chaschun è Cathomas vegnì supplitgà da RTR da nudar sias impressiuns; quellas èn vegnidas publitgadas sin rtr.ch en furma da blog (entaifer il dossier davart l’olimpiada a Beijing). En l’introducziun accentuescha Cathomas il caracter da diari da sias notizias: «In diari va bain per mai. El cuntegna elements subjectivs e persunals e n’è betg ina lavur schurnalistica per propi. (…) En mes diari pudais vus leger da mias observaziuns ed impressiuns, da mes patratgs e mes sentiments a l’olimpiada e durant in’emna viadi tras la China.»
La fermezza dal text giascha lura er en las numerusas observaziuns da la vita da mintgadi chinaisa ch’èn savens subtilas e surprendentas e formuladas lunsch davent da mintga connotaziun uffiziala. Qua in exempel:
«‹Quels dal nas lung› – uschia numnan ils Chinais nus alvs. En la metro han ins temp d’observar la glieud. In pievel ‹magher› da statura pitschna. Las fatschas da la glieud (giuvna) èn bain furmadas, senza chantuns, radundas, ils chavels spess, la dentadira perfetga. Jau crai ch’ils Chinais resentian nus dal vest cun noss nas lungs e nossas fatschas gizzas e chantunusas sco ‹trids›.»
Suenter l’olimpiada a Beijing ha il viadi d’in’emna manà l’emprim a Xi’an tar l’enconuschenta Armada da terracotga. Las proximas staziuns da viadi èn stadas Shanghai («che vala sco citad la pli bainstanta da l’Asia»), Wuzhen («il Guarda da la China») e Guilin («enconuschent per sia cuntrada singulara»). Là è suandà sco finiziun in viadi da 80 km sin il flum Lijaing fin a Yangshuo.
Ed il facit: «La China resta en memoria sco pajais cun in immens drive e probablamain in grond avegnir, sia glieud sco simpatica, ses clima (e surtut si’aria) sco in problem per nus da las muntognas – e per els sezs. Ma la finala fan ins viadis per vesair insatge nov. Quai porscha la China en abundanza.»


text:
Tge datti pli bel che da sa retrair en in’oasa da ruaus cun in bun cudesch enta maun? Laschar dar l’aura per ils lareschs, sa surdar a l’autur(a) che prenda ins per il maun, sfundrar en istorgias plain tensiun e fantasia e suandar il travasch e las aventuras dals protagonists…
La rubrica lecturas cumpiglia per l’ina la belletristica, pia raquints e romans ficziunals. Alura tutgan tiers columnas, glossas e blogs che tractan savens impressiuns ed opiniuns persunalas. E la terza gruppa furman diaris da viadi e reportaschas da tut gener.
Ultimas contribuziuns
Bruno Blogg
«In blogger sun jau, betg in bist static. Bloggar n’ha da far nagut cun bloccar, il cuntrari. Las novas pussaivladads lubeschan a mintgin da far attent a l’atgna opiniun. Jau sun enconuschent sco Bruno Blogg e conversesch cun mes enconuschents e main enconuschents via facebook e twitter.»
Cun velo tras la Rumenia
«Ina saira, suenter avair passà Agnita en Transilvania, ma salidani, be da lunsch, dentant marcantas en lur identitad: las autas Carpatas! (…) Mi’olma muntagnarda sa dasda ed jau ma legrel da surmuntar las muntognas dentadas gia damaun, sur l’enconuschent Pass Fagarasan.»
Errur e reconciliaziun
Il relasch rumantsch e tudestg dad Alexander Balletta (1842–1887) cumpiglia tranter auter descripziuns da viadi, isanzas, schurnalistica politica e lavurs istoricas. En pli las novellas ‹Alfred› (tudestg), ‹Ina sempla historia›, ‹Bien di, bien onn, dei biemaun› ed ‹Errur e reconsiliaziun›.


text:
Deux-Sèvres
Deux-Sèvres l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Növa-Aquitania, che g'ha 370 939 abitancc, 'na superfìce de 5 999 per 'na densità de 62 Ab./km².
El nòm (che 'n lombàrt el signìfica le Dò Sèvre) l' vé dei du fiöm che se ciàma töcc du Sèvre: La Sèvre nantaise (cioè: Sèvre de Nantes), öltem grant aflüènt de la Loira, e la Sèvre niortaise (cioè: Sèvre de Niort), fiöm che se sböta 'ndèl Océano Atlàntico de le bànde de l'ansa de l'Aiguillon.
I abitàncc de le Deux-Sèvres en fransés i è ciamàcc i "Deux-Sévriens".
El dipartimènt de le Deux-Sèvres (nömer identificatìf: FR-79) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: arrondissements), 3 cantù e 30 cümü. I 3 circondàre i è: Niort, Bressuire e Parthenay. La prefetüra l'è: Niort.


text:
Mariner 10
El Mariner 10 l'è stàda l'öltema sónda spasiàla del programa Mariner de la NASA. L'è partìt ai 3 de novèmber del 1973, du agn dòpo la Mariner 9. La sò misiù l'ìa de pröà 'n trasmetidùr sperimentàl en bànda X, esplorà la atmosféra, la superfìcie e le caraterìstiche fìziche de Vènere e Mercurio e fà üzo de la asistènsa gravitasiunàla (ciamàda "efèt fiónda") de Vènere per acelerà endel tòch finàl del sò viàs envers Mercurio.
De Vènere l'è riàda a fotografà l'atomsféra del planeta endel spétro de l'ültraviolèt e la g'ha catàt sö e mandàt dati sö la cumpuzisiù de l'atmosféra venüziàna.
A Mercurio l'è riàda a pasàga derènt per trè ólte, ai 29 de mas, ai 21 de setèmber del 1974 e ai 16 de mars del 1975. En töt el g'ha cartografàt 'ntra 'l 40 e 'l 45% del planeta, ma apéna de la fàcia ilüminàda.


text:
Chester
Chester (parnonzia in ingles: [ˈtʃɛstər]; Caer in galles; Deva in latin) l'è ona città de l'Inghilterra center-ocidental, cont ona popolazion de pussee de 80.000 personn (censiment del 2001).
L'è traversada del fiumm Dee e l'è minga tropp delonsg del confin cont el Galles.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città l'è stada fondada di Roman, che l'han ciamada Deva o Castra Devana, del nomm del fiumm Dee. Deva l'è staa el quartier general de la legion romana quella de vint (Legio XX Valeria Victrix) fina al 380. Arent al fortin la s'è desviluppada vuna di città pussee important de la Britannia romana. Del nomm Castra semm rivaa a quell del dì d'incoeu.
In del Medioev i Sasson l'hann ciamada Leageceaster, anca se l'è stada abitada di Britannegh romanizaa almanch fina al princippi del VII secol, quand che gh'è stada ona battaja vinciuda del re de Northumbria.
L'è stada conquistada di danes, e poeu recostruida in del 908 del re Ethelred de Mercia. Chester l'ha resistuu pussee de alter città de la Gran Bretagna a l'invasion normanna.
Despoeu la conquista normanna, Chester l'è devegnuda ona città bella importanta, cont on castell e on port. In del 1541 l'è devegnuda anca la sede d'ona diocesi. In del 1646 gh'è stada ona pidemia de pest, che l'è andada inanz fina a la primavera de l'ann dopo.
In del XVIII secol l'è scominciada la decadenza del port, per via de l'insabiament del fiumm Dee, e per la concorenza de Liverpool. Ai temp de la revoluzion industrial gh'hann costruii on canal e ona ferrovia.


text:
Al Po l'è al fium più lung d'Itaglia (652 chilomatri).
I Greci i g'avea miss nom Eridano, po dòp i antich rumàn i à tacà a ciamaral Padus (i dìs c'al sia parché a gh'iera un mucc ad pin salvadagh da vsin al fium), cl'è dvantà "Po" in tal vulgar, e inquò al's ciama cumpagn in italiàn e in tutt i dialett d'il pòst in du'c al pasa.
Al Po al vien zò dal Monviso, in Piemont, e al traversa par al lungh tutt l'Altitalia, da ovest a est, e al và a finir in tl'Adriatic, tra Frara e Ruìg: al's verz in't un gran delta in sett rami difarent. A'l g'ha un mucc d'afluént, parché tutt i fium dal nord-ovest (cuii dal Piemont e dla Lumbardia e dla Liguria e d'i Apenìn emiliàn) e anc'un par dala Svìzera i va a finir in tal Po..
Lēş la vōş ...


text:
Ostrogoti
I Ostrogòti i éra en pòpol germànich che s'ìa furmàt dopo la separasiù dei Gòti atestàda zamò 'ndèl 291[1].
I Gòti che gh'ìa nat a stabilìs sö la spónda orientàla del fiöm Dniestr,[2] endèle tère entùren al mar Négher (teretóre che al dé d'encö i è part de la Ucraina e de la Bielorüsia), i gh'ìa furmàt 'na sórt de confederasiù coi pòpoi de le stèpe e i éra cunusìcc a l'época col nòm de Greutungi[2]. Chèsti i éra stacc cunquistàcc e sutumitìcc dei Uni zamò 'ndel 375, co la scunfìta del rè Ermanarico, e i è restàcc sóta la duminasiù Una 'nfìna a la Batàia del fiöm Nedao, combatìda envers la fì del 454 o al prensépe del 455, co la quàla i è riàcc a ricunquistà la sò 'ndipendènsa.
Endel an 474 vé iligìt come rè Teodorico el Grant, che 'l deentarà el piö famùs dei rè ostrogòti. Gh'è stat divèrsi perìodi de guèra e de trégua 'ntra lü e l'emperadùr bizantì Zenone. Endel 488, Teodorico el g'ha envadìt l'Itàlia e 'ndèl 493 el g'ha scunfigìt Odoacre, alùra rè d'Itàlia, endena batàia sö l'Ada.
Dòpo la mórt de Teodorìco endel'an 526, la sitüasiù l'è deentàda isé violènta che 'ndèl 535 l'emperadùr bizantì Giüstinià I el g'ha mandàt el sò generàl Belisario cùtra i ezèrcicc dei Ostrogòti 'n Itàlia. La süperiurità del ezèrcit bizantì l'è stàda la ciàf per la sterminasiù e e l'eliminasiù de la rezistènsa ostrogòta.
A la fì, el pòpol ostrogòto el vegnarà asimilàt en bris a la ólta de ótre tribù germàniche, compàgn dei Vàndali e dei Frànch.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Herwig Wolfram, "History of the Goths", trans. T. J. Dunlop (Berkeley, University of California Press, 1988)
- ↑ 2,0 2,1 Waldman, Catherine; Mason, Carl (2006). "Encyclopedia of European Peoples". Infobase Publishing. p. 574. ISBN 9781438129181


text:
GC fa vegnir enavos l'attatgader israelian Munas Dabbur. Il ballapedist da 24 onns ha bandunà ils Grasshoppers la stad passada per 6 milliuns euros en direcziun Austria, tar Red Bull Salzburg.
Dus goals per RB Salzburg, 49 per GC
Dabbur rinforza GC per il rest da la stagiun. A Salzburg n'aveva il attatgader betg bler success. En l'emprim onn en la bundesliga austriaca ha el mo sajettà dus goals. Per GC aveva el tutgà en 92 gieus 49 giadas ed era en la davosa stagiun cun 19 goals champiun da goals da la super league.
E GC po duvrar la fermezza da Dabbur da sajettar goals. Il club ha cumenzà cun duas terradas suenter la pausa d'enviern. Dals ultims 10 gieus da la liga hani gudagnà sulet in ed en ils emprims gieus suenter la pausa d'enviern n'han els fatg nagins goals.
RR novitads 17:00


text:
Perquai che la vischnanca da Balerna e la Posta n'avevan chattà nagina schliaziun è la vischnanca s'adrizzada a la cumissiun da la Posta PostCom. Quella è vegnida a la conclusiun, che la Posta haja decis correct cun transfurmar l'uffizi postal en in'agentura. Sinaquai ha la vischnanca tratg vinavant il cas, dentant senza success. Il Tribunal administrativ federal n'è betg entrà en il recurs, sco legibel en sia sentenzia publitgada gievgia. La dretgira ha decidì che la Posta dastga sin basa da l'urden da Posta decider definitivamain davart la serrada u la dischlocaziun d'in uffizi postal.
Critica dal sindicat vers sentenzia
Il sindicat Syndicom crititgescha la sentenzia e ch'i vegna adina puspè annunzià da serrar u la fin final er serrà uffizis postals. Quai succedia malgrà che la cussegliera federal Doris Leuthard haja empermess il december, ch'i na vegnia betg serrà in uffizi postal cunter la voluntad da la vischnanca pertutgada.
La sentenzia dal Tribunal administrativ federal n'è anc betg legalmain valaivel. Ins anc far recurs al Tribunal federal.
RR novitads 14:00


text:
L'october passà era il musicist american Tom Petty mort vi d'ina fermada dal cor. Ins ha analisà ina maschaida da plirs medicaments en il sang da l'um da 66 onns.
Sia famiglia declera sin Facebook che Petty aveva rut ina part dal chalun e problems cun il schanugl. Tuttina saja el ì sin turnea. Mo apparentamain saja il mal vegnì nun-supportabel uschia ch'el haja per sbagl prendì ina surdosa.
Famiglia spera ch'il cas animescha a discussiuns
La famiglia da Petty spera ch'il rapport d'autopsia animeschia a discussiuns davart il maldiever da medicaments en ils Stadis Unids. Bleras persunas ch'i morian pervia d'ina surdosa hajan cumenzà pervia d'ina simpla blessura u vesian betg la fermezza e las pussaivlas consequenzas dals medicaments, accentueschan la dunna e la figlia da Petty.
RR novitads 06:00


text:
La basa per pudair pajar il bigliet per il tren e per l’auto da posta furma l’app «lezzgo». Quella vegn duvrada gia oz tar singuls purschiders. Per il test en l'entira Svizra è l'app vegnida schlargiada tar «lezzgoPlus».
Pajar a la fin dal viadi
Per ils clients sa mida ch’els ston pajar lur bigliet cura ch’il viadi è a fin tenor il sistem dal Post Price Ticketing, communitgeschan las interpresas da transport. Ellas garanteschan a las utilisadras ed als utilisaders in pretsch unitar. Tuts passagiers duain pajar per il medem traject il medem pretsch. La calculaziun succeda davostiers cun las tariffas che valan oz.
Era la Viafier retica ha lantschà in sumegliant sistem da pajament cun ina app ma ella n’appartegna betg a la rait cun las Viafier federalas svizras.
RR novitads 12:00


text:
«Ei dat er caussas ch'ins sa buca dir cun plaids, forsa mo cun tuns, culs plaids dalla musica, cul lungatg digl art», scriva Arnold Spescha insanua. E lavurar cun il linguatg sappia mintgina, mintgin – bain u mal! Cumponer dentant dovri la maitrise dal mastergn, scolaziun! En trais «Artgs musicals» emprov jau da s'avischinar ad Arnold Spescha – il poet.En il terz e davos discurra el da vocal e consonants e dals misteris da la sonoritad da la lingua rumantscha. Ed el raquinta l'istorgia da sia emprima e davosa cumposiziun, in Ave Maria. Arnold numna questa cumposiziun in «puccau da giuventetgna. Denton seigien ils puccaus da giuventetgna buca ils menders ch'ins fetschi!». Nus tadlain sa chapescha quest Ave Maria ed autras chanzuns cun pleds dal poet da Pigniu che ha festivà ils 13 da zercladur ses 80avel. I sa tracta dad ina repetiziun dals 06-06-2021.
Arnold Spescha (3. part) – Ave Maria
La derasaziun da la chanzun è il medem mument era la derasaziun da la poesia.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Regula Egli da Turitg ha maridà il 1778 a Florian Engel da Langwies, in uffizier dal regiment svizzer en Frantscha. Sco "Frau Oberst" accumpogna Regula Engel ses um en sias campagnas militaras tras l'entira Europa e l'Africa dal Nord. Dentant cumbatta er ella en l'armada da Napoleon pliras giada en ina unifurma d'uffizier e cun il sabel enten maun.
Perquai ha ella era survegnì il surnum "l'Amazona da la svizra". Regula Engel-Egli ha dentant era parturi en tut 21 uffants. En la segunda part accumpagnain nus ella en l' Italia, la Spagna, la Prussia ed a la curt imperiala a Vienna.


text:
Sco i para n’ha la collavuraziun tranter Christian Schröder ed il SST Surselva betg funcziunà. Pervia da differenzas è lura vegnì tratg in stritg.
Il nov scheftrenader Simi Piali ha 58 onns ed ha sez in uffant che trenescha cun il SST Surselva. Avant che surpigliar la batgetta sa gidava el gia cun organisar e manar atras ils trenaments. El enconuscha pia las structuras e co tut funcziuna tar il SST. Previs era d’engaschar Simi Piali sco scheftrenader ad interim. Sco Piali, ch’è sez stà in currider activ, ha dentant ditg envers RTR, faschess el gugent questa lavur er en l’avegnir. Co e cum vegn decis il proxim temp.
Cumbat da chattar trenaders
Gartegiass la collavuraziun cun Simi Piali, crudass pli probabel in crap giu da dies als responsabels dal SST Surselva. Perquai che chattar buns trenaders ch’èn pronts da surpigliar in tal job na saja betg simpel, uschia Ruedi Büchi, president dal SST Surselva. Per l'ina saja la lavur sco scheftrenader be in pensum da 50%, per l’autra stoppian vegnir impundidas bleras sairas e fin d’emnas. Plinavant giavischa il SST ch’ils trenaders hajan era ina scolaziun latiers, il meglier da Swiss Ski.


text:
Trais organisaziuns ord la medischina d’urgenza pretendan immediat mesiras coordinadas da la Confederaziun e dals chantuns per far frunt ad ina segunda unda. Ins na possia betg chapir ch’i dettia retard tar las mesiras.
Las organisaziuns observeschian il svilup actual cun quittads.
Il persunal vegnia entras las decisiuns da la politica als cunfins e quai ton corporal sco er psichic, hai num en la communicaziun. Dapi l’entschatta dal’onn lavuria il persunal da sanadad di e notg. Perquai pretendan las organisaziuns ussa immediat mesiras coordinadas per reducir il squitsch dal persunal.
Las autoritads stoppian per tut pretsch evitar che las persunas che lavurian sin il sectur da sanadad vegnan surdumandadas. Tar las trais organisaziuns da tracti da la societad svizra per medischina d'urgenza e salvament, la tgira d'urgenza svizra e l'associaziun da sanitaris da salvament.
Las trais organisaziuns represchentan tenor atgnas indicaziuns ina maioritad dals medis e dal persunal che lavuran sin las staziuns d’urgenza e tar ils servetschs da salvament.


text:
La Frantscha ha cumenzà cun success il campiunadi europeic. Il campiun mundial ha gudagnà l'emprim top-gieu da la gruppa F cunter la Germania a Minca – meritadamain cun 1:0.
Il sulet gol da la partida è stà in autogol. En la 20avla minuta ha il Tudestg Mats Hummels fatg ina intervenziun disgraziada – cun sviar ina flanca da Hernandez sin Mbappé en l'agen gol. Tar dus ulteriurs gols dals Franzos tras Mbappé e Benzema ha l'arbiter decidì sin posiziuns ord gieu.
Il Portugal batta l'Ungaria
Cun 3:0 gudognan ils Portugais l'emprima partida dal di, tras gols da Raphael Guerreiro e Cristiano Ronaldo. Il cumbat è dentant stà dir encunter ils Ungarais. Il Portugal è stà senza ideas ed ha pir encunter fin dumagnà da definir per el il gieu.
L'emprim gol ha sajettà Guerreiro en la 84avla minuta. Curt suenter hai dà la ina carta melna per Orban da l'Ungaria e Ronaldo ha pudì sajettar in penalti ed ha er tutgà quel en minuta 87. E lura para ch'ils Ungarais èn vegnids in zic stanchels. En minuta 90 ha Ronaldo sajettà il terz gol. Quai è l'emprima victoria dal Portugal en l'emprim gieu d'in turnier grond dapi 13 onns.


text:
Cun 107 vuschs ha il Cussegl grond approvà unanim la revisiun parziala da la lescha davart las taglias communalas e da baselgia. Quella prevesa sper la taxa da cura, ch’ha da nov num taxa da giasts, er anc la pussaivladad d’ina taxa d’alloschament. La midada da lescha duai ir en vigur il fanadur, uschia che las vischnancas han anc temp da realisar ella sin il cumenzament dal 2019.
Nova taxa d'alloschament
La taxa d'alloschament na sa basa betg pli sin il dumber da las pernottaziuns, mabain sin la grondezza da l'abitaziun u sin il dumber da las chombras d'in hotel. La taxa vegn incassada pauschalmain ed i n'emporta betg quants giasts ch'han pernottà. Uschia saja quai pussaivel da serrar las foras ch'i dat enfin uss cun la taxa da giasts.
Vischnancas èn libras
Las vischnancas han dentant vinavant la pussaivladad da restar tar il sistem cun taxas da giasts, nua ch'i vegn pia incassà tenor pernottaziuns. En il futur duain ellas dentant avair la pussaivladad da midar tar la taxa d'alloschament. I vegn surlaschà a las vischnancas da decider, tge sistem ch'ellas prefereschan. Er davart l'autezza da la taxa èn las vischnancas uschè lunsch libras. La taxa per promover il turissem (Tourismusförderungsabgabe) n'è betg tangada da quella midada.
Taxa da giasts na correspunda betg pli al temp
Per finanziar il turissem incasseschan las bleras vischnancas grischunas actualmain ina taxa da cura respectiv ina taxa da giasts. I na correspundia dentant betg pli al temp dad incassar la taxa tenor il dumber da pernottaziuns. Quai er perquai ch'i è strusch pussaivel per las vischnancas da controllar sche hotels u possessurs d'abitaziuns da vacanzas inditgeschan endretg las pernottaziuns.
Discussiun davart il pled «detaglià»
Grondas discussiuns n'ha la revisiun sco tala betg dà. Dentant il pled «detaglià" quel ha dà da discutar. La lescha revedida prevesa numnadamain che vischnancas ston mussar «detaglià» per tge ch'ils daners da las taxas vegnan duvrads. Quai saja er uss gia il cas, uschia la deputada Claudia Troncana. Auters han lu manegià tar bleras vischnancas saja quai uschia, tschertas na mussian dentant betg en lur quint per tge ch'ils daners vegnan duvrads, er sch'ellas stuessan en sasez far quai. Radund ina mes'ura hai dà in vi e nà - e la finala vegnì votà. 73 deputads han vulì laschar en il pled «detaglià» mo 39 vulevan stritgar el - uschia ch'i resta: Vischnancas ston mussar «detaglià» tge che capita cun ils daners, quai ch'ellas stuessan gia far tenor lescha vertenta.
NA a la TAG il 2012
Avant bun tschintg onns aveva il suveran grischun ditg cun 65,4% fitg cler NA a la taxa turistica chantunala (TAG). Il chantun vuleva introducir quella giada ina taxa unifitgada che cuntegna la taxa per promover il turissem e la taxa da giasts per far urden cun las taxas turisticas ch'èn regladas dapertut fitg different.
RR actualitad 17:00


text:
L'ordinaziun va en vigur l'avust 2016. Davent la stad 2017 duai il register esser accessicbel. La finamira saja dapli transparenza. En il register vegnan mo prendids si psicologs e psicologas che pon cumprovar ina furmaziun fundada e renconuschida sin plaun federal. Pazientas e pazients pon uschia s'infurmar tge psicoterapeuts e psicoterapeutas en il chantun che possedan ina furmaziun fundada e renconuschida.
Per medias e medis per exempel datti gia in tal register dapi il 2008.
RR novitads 17:00


text:
Antipartisèla
In física, ga dísenn antipartisèla a una partisèla ca la g'à l'istèssa màssa e spin de un óltra, dumè ca la g'à càrica elétrica, interazziun fórta e débul al cuntràri.
Tütt i partisèj g'ann la sò antipartisèla assuciàda (es., ul pusitrún e l'eletrún); anca i partisèj cumpòost, cumè i prutúni, ga i ann. G'inn però dii caas (cumè ul futún) de partisèj ca inn anca la sò antipartisèla.
Sa sa incúntrenn una partisèla e una antipartisèla, sa dèsfenn e finíssenn in energía upüür in d'una quaj partisèla püssee lingéra; al cuntràri, un pàra de partisèj (partisèla+antipartisèla) a l'è pussíbil ca sa fúrmenn da un s'ciòpp assee energétich.


text:
Normalmain ston persunas che vegnan ord in pajas u ina da zona da ristg ir per 10 dis en quarantina cura ch’ellas vegnan en Svizra. En il Grischun valan autras reglas, sco la media chantunala Marina Jamnicki ha ditg en l’emissiun Club da SRF entschatta schaner.
Tge che nus en Grischun avain decis è: Persunas che san mussar avant ch’ellas èn viroladas duas giadas na ston betg ir en quarantina. Sche la Confederaziun dat uss in sbratg: «Grischun tge faschais?» na sai jau betg. Nus faschain quai uschia.
Pli precis munta quai che persunas che s'han laschà virolar duas giadas u gì ils davos trais mais corona na ston en il Grischun betg ir en quarantina per 10 dis. Exceptà èn giasts ord l’Engalterra e l’Africa dil Sid.
Quai na plascha betg a l’Uffizi federal da sanadad, co ch'il pledader da medias, Patrick Mathys di:
Ord la vista dal BAG na duess ina virola betg da principi dir: nagina quarantina. Perquai ch'ina persuna ch’è virolada na vegn betg malsauna, ma ella po tuttina purtar il virus ed infectar auters.
Il post da communicaziun per il coronavirus dil chantun di ch’els hajan il dretg da far excepziuns tge che pertutga la quarantina. Qua dat il BAG dretg al chantun, ma las excepziuns sajan per cas singuls e betg pauschal, di Patrick Mathys. Far excepziuns per persunas ch'han ils davos trais mais gì corona saja giustifitgà tenor l’Uffizi federal da sanadad, ma betg per persunas ch’èn be viroladas.
Naginas sancziuns
Malgrà ch'il chantun Grischun cuntrafetschia a la lescha tenor il BAG, na stoppia il chantun betg quintar cun sancziuns penalas. Mabain ins tschertgia il discurs, di Patrick Mathys.


text:
Il Vallais è il mument il chantun ch'è pertutgà il pli fitg dal coronavirus. L'augment extrem tar ils cas fetschia gronds quitads, ha ditg il schef da la regenza Christophe Darbellay. I dovria perquai mesiras immediatas e rigurusas per interrumper la dinamica. I na giaja betg auter.
Mesiras valan fin la fin da november
A partir dad immediat èn er scumandadas occurenzas ed activitads publicas cun dapli che diesch persunas. Visitas en ospitals e chasas d'attempads vegnan scumandadas. Per scolas autas ed universitads datti mo pli instrucziun a distanza. Sports da contact sco ballape, balla da basket e sports da cumbat èn scumandads. L'FC Sion ed ils clubs da basket professiunals pon però trenar vinavant.
Las novas mesiras van en vigur a partir da mesanotg e duran ina giada fin ils 30 da november.
Chantuns han ulteriuras cumpetenzas
Durant la conferenza da pressa dal suentermezdi ha il cusseglier federal Alain Berset fatg cler che las cumpetenzas grondas giaschian anc adina tar ils chantuns. Il Cussegl federal spetga da quels ch'els reageschian e piglian mesiras anc pli severas, sche quai è necessari per ils singuls chantuns.


text:
La chasa d'Uorsin vesa ora sco quella en il film da Xavier Koller, simplamain in zic pli pitschna. La finamira era d'avair la chasa uschè autentica sco pussaivla, quai ha ditg Jakob Wahl da l'Europapark.
Gion Michael è stà surstà da la dumonda. Ella haja fruschà ils egls cura ch'ils responsabels hajan dumandà el da far quella lavur. Gidà ha segiramain er ch'il figl da Gion Michael, Laurin, è er stà actur en il film d'Uorsin (Laurin ha giugà la rolla dal Roman, il buob cun ils chavels cotschens).
Quai haja segiramain era gì in'influenza, pertgè la lavur sco tala saja ina sco bleras autras er, di Gion Michael. Ils responsabels hajan vulì mastergnants grischuns ed er laina originala. Uschia ha Gion Michael e ses collavuraturs fatg il tavlegià ed il palantschieu cun laina schember, gist uschia sco quai ch'i tutga per ina chasa engiadinaisa. La sfida gronda per la lavur saja stada l'administraziun, la duana cun bler formulars e palpiris ha menziunà Michael.
Davent ils 11 da matg è la chasa d'Uorsin da vesair en l'Europapark, en la part svizra dal parc gist a l'entrada da la pista da bob.


text:
Sco il selvicultur da Tujetsch Adrian Deragisch ha declerà ad RTR vegni construì dus rempars per proteger la serenera e trais rempars per proteger la centrala da la Axpo Hydro Surselva. Mo là ston ins laschar liber l’access, vul dir ins vul construir barrieras mobilas.
Demontar punts da la loipa
Ultra da quai vegnan trais punts da la loipa da pass lung demontadas. Mo sin la stagiun d’enviern duain ellas esser puspè en funcziun. La punt sur la tschiffada da la Axpo vegn auzada per 50 cm e quella resta alura. E la punt da fier sper il stan da sajettar vegn navend, ils cabels da polytronica e d’electricitad vegnan mess sut l’ual.
300'000 francs
Tut questas mesiras custan 300’000 francs. Uss vegn il project elavurà en detagl, e las lavurs cumenzan – sche pussaivel – l’atun, uschiglio la primavaira 2017.
Ulteriur material pudess vegnir anc
La saira dals 14 da mars era ina bova vegnida giu en la Val Strem. Crappa e terratsch da passa 200’000 m3 material èn crudadas en la val. Ils geologs quintan che anc dapli material pudess vegnir giuadora.
RR actualitad bunura


text:
Vèt
Evoluzione demografica
Vèt (Vetto in italiân) l'é un cmûn ed 1.972 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, ind l' Apenèin arzân lòungh la vâl d' Èinsa, lé a mezdé e a cîrca 42 chilômeter dal cèinter ed Rèz
Al teritôri
Quacê ed bôsch, cun soquânti zôni in dóve a gh'é dal bèli vidûdi, praticamèint intâti, a's câten incòra dal persòuni che lavōren la tèra e a mantînen vîvi al tradisiòun ed la civiltê cuntadèina, es prudûs al Grâna, furmàj artigianêl fât in caṣê ed cèchi o mzâni dimensiòun cun un mètod ed lavurasiòun ch ' al s'é mantgûn ind al tèimp, l'é numinêda la prudusiòun e la stagiunadûra 'd insachê nustrân e genuvîn.
Incòra cêr i rèst dal pasê, ch ' a's vèden préma ed tót ind la zôna dal cèinter stôrich ed Vèt. Splèndid i bôregh ed l'êlta vâl dal Tasóbi: da Sân Stêven a Pinêt, al Grés cun 'na cà a tòr dal Sincsèint, al castèl ed la Chervara ch' a gh'ermêṣ pôche rèst.
Stòria
Vèt al tóṣ nòm dal latèin "vectus", ch'al vôl dîr purtê, traspurtê. Per di êter al nòm al deṣîvn dal pusès ed la nôbila râsa rumâna di Vetii o Vectii. Ed sicûr d'urègin rumâna la nòmina ed Vèt, in tèimp indrê, l'êra duvûda a la só puṣisiòun.
Pûnt ed paṣag e uniòun tra divêrsi regiòun, in pió cme pôst ed traversamèint ed la Vâl d' Èinsa atravêrs al fiòum cun l'istès nòm; ânch int al medioēv al paèiṣ l'êra un impurtânt pûnt ed pasâg perché l'é insém a la strêda che da Pêrma, pasând da Castelnōv di Mûnt, la purtêva in Tuscâna e, invicivêrsa, al permetîva a i mercânt ed la Luchséia ed rivêr a Milân.
La préma vôlta che a's vèd al nòm ed Vèt l'é in un documèint dal 1142, ân dóve al pâsa dal pusès di Canòsa a còl di Dalla Palude. Int al 1188 al pâsa sòt al Cmûn ed Rèz, pó da la secònda metê dal Terṣèint fîn al Sesèint sota a i Terzi pó i Vallisneri pó ed nōv i Dalla Palude.
Dal Setsèin, dôp l'andêda só ed soquânt faméj nobiliêri durêdi pôch, l'é pasê sòta a Castelnōv di Mûnt fîn al 1859 quând l'é dvintê Cmûn indipendèint. Al 26 fervêr 1928, só richièsta dal podestê Azzolini, Mussolini al dêva l'arcgnosimèint uficêl al stèma dal Cmûn.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Del Gianluca Zanchi, Associazion Far Lombard
La Szczerbiec l’è l’antiga spada cerimonial dovrada ind la plu part dei incoronazion dei Re de Polonia, e l’è probabilment ol plu important dei so simboi nazionai. Ol significad del nom l’è “Spada Sqeiada”.
Segond la lejenda, la saress staita dovrada del prim sovran, Boleslav I ol Corajos, per bœtar jo la Porta d’Or de Kiev ind el 1018; jœst in qesta ocasion la se saress sqeiada. Inscambe, segond i studios la saress staita fabregada adoma ind el XIII secol, in Renania. Ol so prim proprietare l’è stait un olter Boleslav (Boleslav I de Masovia diit ‘ol Devot’) e l’era dovrada come Gladius Iustitiæ (simbol del poder judiziare del re). Ol nom al vegneress de la crena ind la lama, creada, pœl dar-s, per portar dei reliquie.
Del XIV secol l’ha començad a vesser dovrada per incoronar i sovran ind la Catedral del Wawel, a Cracovia. Ind el 1764 l’è staita dovrada per l’ultem sovran, Stanislav II, inants de la spartizion de la Polonia intra Russia, Austria e Prussia. Despò de la revolta de Cracovia del 1794, ol Castell del Wawel l’è stait saqejad dei trupe prussiane e la spada portada vià. Dop vesser passada de man plu volte, ind el 1928 l’Union Sovietega l’ l’ha daita indree a’l nœv stat polac, renassid ind el 1918.
Quand qe la Jermania nazista l’ha tacad la Polonia, la Szczerbiec e i tesor nazionai i è staits subet evacuads in Romania, per po partir via mar per la França. Ind el mez del viaj, la Luftwaffe l’ha bombardad ol convoi e la spada l’è staita ligada in mez a do asse de legn, cond un messaj ind una botilia. Insé, anc se la nav la fœss indaita a fond con tœts i olter tesor polac, almanc la spada la se saress salvada.
Dop qe l’è staita in França e Ingilterra, l’è tornada in Polonia ind el 1959. Incœ s’pœl amirar-la ind el Musee del Castell del Wawel.
#Lombard Language UNESCO ISO 639-3 lmo


text:
Roland Kaiser, la corifea dal schlagher tudestg, è responsabel per hits sco «Joanna», «Manchmal möchte ich schon mit dir…» u «Santa Maria».
Il 1976 ha el edì ses emprim disc «Verde - Frei - Das heisst allein». Uss, 40 onns pli tard cumpara ses 26 avel DC: «Auf den Kopf gestellt».
Roland Kaiser ha visità RTR per in discurs cun Jachen Prevost. Els han discurrì da la vita da Roland Kaiser – era da temps pli grevs. Dentant betg mo quai: els dus han gì in fitg simpatic e vast discurs cun temas che tanschan da la musica da schlagher sco gener enfin tar l’engaschament social e politic. Roland Kaiser – in fitg simpatic um da 63 onns che ha vesì e fatg bler en sia vita – e che ha uschè era bler da raquintar.
En La Stailalva dals 14 da mars pudais tadlar ses nov disc «Auf den Kopf gestellt». Accumpagnà d’extracts dal discurs cun Roland Kaiser. I na dat dentant betg mo musica nova da Roland Kaiser, vus vegnis era ad udir ina giada puspè ses vegls hits.


text:
Château-d'Œx
Château-d'Œx a l'è un cumün svizzer del distret de Riviera-Pays-d'Enhaut, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 113.76 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3285 abitant.
El cumün de Château-d'Œx al se tröva a una altitüden de 958 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Charmey (FR), Grandvillard (FR), Gsteig bei Gstaad (BE), Haut-Intyamon (FR), Ormont-Dessous, Ormont-Dessus, Rossinière, Rougemont, Saanen (BE), Villeneuve.
Ligamm de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Château-d'Œx in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Stefan Engler, il cusseglier guvernativ responsabel ils onns da las cunvegnas en la branscha da construcziun sa distanziescha da la decleraziun da la WEKO, ch'insatgi en il departament avess stuì s'accorscher insatge da cunvegnas en la branscha.
Cun ina distanza da 10 onns e passa èsi heical da vulair interpretar tge ch'ins avess stuì savair avant 10 onns.
Tenor Engler stoppia la PUK terminar ussa sia lavur. Uschia reagescha Engler sin ina decleraziun da Frank Stüssi, il vicedirectur da la WEKO. Stüssi però è da l'avis ch'il chantun avess pudì s'accorscher insatge dad irregularitads en connex cun lavurs surdadas. «Da las dimensiuns che quellas cunvegnas han gì, avess ins stuì vesair irregularitads», ha Stüssi ditg envers RTR.
PUK tschertga vinavant
Cun las ultimas decisiuns da la WEKO ha la PUK survegnì novs fatgs sin maisa. Fatgs ch'ella vegnia er ad includer en las investigaziuns, di Michael Pfäffli il president da la PUK. La dumonda sch'il chantun avess stuì s'accorscher insatge u betg, na commentescha Pfäffli betg. Cura e sche la PUK po purtar la vardad a la glisch, n'è betg cler.
RR actualitad 17:00


text:
1. Indicatur: Dischoccupaziun
Ina quota da dischoccupaziun da 3,4% l'avrigl 2020 quai è extraordinari per il Grischun e perfin pli aut ch'en l'entira Svizra (3,3%). Igl è dentant da dir che blers stagiunaris n'han betg bandunà la Svizra ord tema, ch'els na possian eventualmain betg returnar pervia dals cunfins serrads.
Las quotas en auters chantuns da la Svizra ed ulteriuras infurmaziuns:
2. Indicatur: Lavur curta
Adina dapli persunas e firmas en il Grischun èn pertutgadas da lavur curta. Surtut il mars è il dumber explodì sin circa 5'000 manaschis.
3. Indicatur: Svilup dal BIP
Il product naziunal brut BIP è in indizi per mussar la forza economica da l'entira Svizra. Dal 2009 fin il 2019 è il product naziunal brut creschì en Svizra da 589,2 milliardas francs sin 698,7 milliardas. En general èsi stà in zic in si e giu - dentant nagins excess marcants ils ultims 10 onns - enfin quest onn:
Las cifras da l'emprim quartal 2020 mussan: Cun la pandemia da corona ed il lockdown va il BIP lunsch en las cifras cotschnas – surtut la gastronomia e hotellaria patescha cun in minus da 23,4% cumpareglià cun l'ultim quartal.
BIP = product naziunal brut
Il product naziunal brut BIP inditgescha la valur totala da tutta rauba, ils bains ed ils servetschs che vegnan producids aifer l’economia publica dad in pajais. Il BIP vala er sco mesira per la prestaziun economica d’in pajais aifer in tschert temp, per regla durant in onn. El vala er sco instrument per mesirar il creschament economic.
E las prognosas per la conjunctura n'èn betg bunas: Il Secretariat statal per l'economia SECO quinta cun ina recessiun en Svizra:


text:
La pendiculara ed ils indrizs da far naiv custan – tenor il messadi – 24 milliuns francs.
- La Confederaziun dat in emprest da 5.7 milliuns francs.
- Il chantun Grischun dat 2.14 milliuns francs a fond pers.
- Las vischnancas da Tujetsch e da Mustér dattan mintgina in emprest da 2.5 milliuns (Mustér ha gia concedì quest emprest).
Il rest dals custs per la pendiculara ed ils indrizs da far naiv surprendan las Pendicularas Mustér SA. Ellas ston era pajar enavos l’emprest entaifer 20 onns. La Catrina Holding SA declera envers la vischnanca da Tujetsch da star bun per la summa da 2.5 milliuns francs.
Transports cun meds publics
Las Pendicularas Mustér ston era construir parcadis, sche pussaivel datiers da la staziun da Salins per ch’ils giasts possian cuntanscher quella a pe. Els pon dentant era vegnir là cun ils bus dals hotels, in bus local ubain cun il runal da Valtgeva. Il stan actual dal project preveda 40 parcadis. Per construir, mantegnair ed administrar quels èn las Pendicularas Mustér SA responsablas.
Reducziun dals abunaments dad ir cun skis
En ina cunvegna supplementara ha la suprastanza communala da Tujetsch era fixà cundiziuns per las tariffas dals territoris da skis dad Andermatt-Sedrun e Mustér. Ina cundiziun è che las Pendicularas Mustér SA concedan ina reducziun da 50% sin il pretsch da l'abunament annual da skis als burgais da Tujetsch ed a las persunas cun domicil en Tujetsch; uffants fin 12 onns survegnan gratuitamain quest abunament. Las persunas numnadas survegnan era ina reducziun sin l’abunament da skis Andermatt-Sedrun-Mustér.
Sortida a Cungieri
La pendiculara Salins/Sedrun – Cuolm da Vi po transportar 70 persunas per viadi. A Cungieri datti ina sortida per ils giasts. Quels entran u sortan davent dad in podest en la cabina. L’acces al podest succeda sur ina stgala che vegn construida en l’intern da la pitga. La pendiculara va stad ed enviern. Per proteger la selvaschina han las Pendicularas Mustér SA elavurà in concept cun pliras mesiras. I na dat ina pista da skis dal Cuolm da Vi fin Sedrun. Per ils skiunzs da variantas datti dentant in corridor per vegnir engiu.
Plaz per passa 100 persunas
L’ustaria sin il Cuolm da Vi porscha plaz per circa 100 persunas endadens ed ordadora. Ella vegn bajegiada pir suenter che la pendiculara è en funcziun, pia la stad 2019. La pendiculara duess esser en funcziun gia il proxim enviern.
Ina plivalur turistica
La suprastanza communala da Tujetsch sustegn «cun tutta forza» la realisaziun da la pendiculara Salins/Sedrun – Cuolm da Vi, èsi scrit en il messadi. Per la destinaziun turistica genereschia il project ina plivalur turistica. La ristga che Tujetsch haja cun conceder l’emprest ed ils differents dretgs, saja fitg modesta. La suprastanza spera ch'era il cussegl da vischnanca e la radunanza communala dian gea al project. Il cussegl da vischnanca decida ils 14 da favrer, la radunanza communala in mais pli tard.
RR actualitad 12:00


text:
Las mesiras ch'il Cussegl federal ha ordinà via dretg d'urgenza, valan anc fin almain ils 19 d'avrigl. Quellas protegian las gruppas che sajan periclitadas dal virus, attestescha la PPS en in document da strategia che la fracziun ha approvà unanimamain. Suenter dovria dentant ina nova via economica e per la sanadad. Uschiglio possia dar dischoccupaziun da massa e ch'interpresas giajan empaglia.
La Svizra stoppia tant pli svelt puspè vegnir ora dal dretg d'urgenza, ha ditg l'anteriur cusseglier federal Christoph Bloher. Ni in'isolaziun che cuntinueschia ni da stritgar puspè las mesiras saja il senn. I dovria la via amez.
Regulaziuns severas al cunfin
La PPS propona che persunas ch'appartegnan a la gruppa da risico, stoppian vegnir isoladas tant sco pussaivel. Er las controllas al cunfin sajan vinavant da far. Persunas or da regiuns ferm pertutgadas ed er persunas che na possian betg cumprovar ch'ellas na sajan betg infectadas na possian betg entrar la Svizra. Svizzers che turnian stoppian ir per in tschert temp en quarantina.
Dasper quai vul la PPS er introducir in obligatori da purtar mascras da protecziun, nua ch'il contact tranter persunas ha lieu. La part da la populaziun che n'è betg periclitada ferm dal virus duai uschia puspè pudair lavurar.
Per tadlar:


text:
cuntegn
Helveticus
-
L’istorgia Svizra per pitschens e gronds
Co è Arnold von Winkelried daventà in erox svizzer? Pertge è il chaschiel svizzer uschè popular? Tgi ha muventà Guglielm Tell da trair la famusa frizza?
Tranter legenda ed istorgia raquinta quest program d’animaziun las aventuras da Helveticus e sia famiglia ad uffants tranter trais e sis onns: il passà da la Svizra, sias pli enconuschentas persunalitads ed ils mitus da sia fundaziun. Ils maletgs d’animaziun che maschaidan la realitad cun raquints ans mainan da maniera legra ed innovativa a las aventuras fascinantas da noss perdavants eroics.
Mintga istorgia è sco in raquint e concepida uschia ch'in uffant da quatter onns la chapescha. Las istorgias sveglian tuttina era l'interess da mamma e bab e da tatta e tat. Quels han la pussaivladad da scuntrar da maniera ludica e divertenta l'istorgia svizra.
La seria è vegnida scritta e realisada da Chantal Teano e Pascal Vaucher de la Croix. Ils films èn producids da Nadasdy Film a Genevra (Nicolas Burlet e Zoltan Horvat) e coproducids da RTS (Izabela Rieben) e da la SSR cun il sustegn da RTR, SRF, RSI, TV5 Monde, Cinéforom ed il Fond da la producziun televisiva.
Episoda 1: Ils palissaders
Episoda 2: La traversada dal Gottard
Episoda 3: L'engirament dal Rütli
Episoda 4: Guglielm Tell
Episoda 5: Arnold da Winkelried
Episoda 6: Il chaschiel svizzer
Episoda 7: Clau da Flia
Episoda 8: La battaglia da la crappa grossa
Episoda 9: La schuppa da Kappel
Episoda 10: Johannes Calvin e l'industria e cliniez
Episoda 11: La tiba
Episoda 12: L'escalade da Genevra
Episoda 13: Napoleon e la republica helvetica
Episoda 14: Barry, il chaun da lavinas
Episoda 15: Henri Dunant e la Crusch Cotschna
Episoda 16: Il turissem ed il sport d'enviern
Episoda 17: La tschigulatta da latg e la pulvra da latg
Episoda 18: Johanna Spyri e Heidi
Episoda 19: Il cuntè svizzer
Episoda 20: La buglia da Bircher
Episoda 21: Albert Einstein
Episoda 22: Friedrich Dürrenmatt
Episoda 23: Alberto Giacometti
Episoda 24: Il dretg da votar da las dunnas
Episoda 25: Jean Tinguely
Episoda 26: Bertrand Piccard ed il tur dal mund cun in ballun


text:
McDonald's
La McDonald's Corporation è ena cadagna da Fast-Food Americana. Igl è la pi gronda cadagna da Fast-Food digl mond.
L' amprema ustareia da McDondald's è neida darveida igl 1940 digls frars Richard ed Maurice McDonald. La ustareia era a San Bernardino (California). Anfignen igl onn 1967 èn neidas davertas plessas ustareias an America. Siva ins ò er antschet a darveir Filialas internaziunal. Las ampremas Teras eran Canada ed Puerto Rico.
An America vign McDonald's via scu ustareia bung martgeda tgi venda damagler nuscheivel. La fegn digls onns 90 era igl affar activ an ca. 120 teras. Oz è McDonald's activ an 118 teras cun 34'000 filialas, ed 1,8 milliuns emploias. McDonald's vign bler crititgia. I vign detg tg'els vegian schletas condiziuns da luvrar, e dettan nign adatg digl ambiaint. An Svizra en pero dantant fitg blers crititgaders digls onns avant persvadias da McDonald's. Els deian tgi McDonald's vegia ena fitg bunga qualitat da tgern e detta adatg digl ambiaint.


text:
Far il permiss dad ir cun auto perda tar persunas giuvnas sia attractivitad. Var 2% damain han fatg il 2017 il permiss. En la categoria da persunas tranter 18 e 24 onns han schizunt 3% pli paucas persunas fatg l’examen d’ir cun auto.
Var 5,8 milliun persunas ha il 2017 gì in permiss dad ir cun auto. Quai èn 1% dapli ch'in onn avant. Quest midament ha tenor ASTRA betg da far cun novs manischunz mabain pervia dal barat dad esters tar permiss dad ir cun auto da la Svizra. Da tut quellas persunas èn 46% dunnas e 54% umens.
RR novitads 18:00


text:
La politica da vegliadetgna survegn ina nova orientaziun
Dumagnar las sfidas demograficas e metter a disposiziun purschidas colliadas per ina generaziun activa en la vegliadetgna: Quai cuntegna il model directiv pertutgant la vegliadetgna dal Grischun 2012.
La structura da las vegliadetgnas sa mida en la societad. Er en il chantun Grischun crescha il dumber d'umans attempads (65 onns e dapli) e fitg attempads (80 onns e dapli) fermamain. Cumpareglià cun l'onn 1980 vegn il dumber d'umans attempads a crescher fin l'onn 2030 per dapli ch'il dubel da circa 22'400 sin 47'400 ed il dumber d'umans fitg attempads per dapli che trais giadas da 4'160 sin passa 14'140.
Il nov model directiv pertutgant la vegliadetgna dal Grischun 2012 prescriva l'orientaziun da la politica da vegliadetgna futura dal chantun Grischun en ils secturs da la prevenziun da la sanadad sco er da la tgira e da l'assistenza d'umans pli vegls. El enumerescha mesiras concretas che duain vegnir realisadas dal chantun e da las vischnancas sco er da las organisaziuns nunguvernamentalas. Sut la direcziun da l'uffizi da sanadad è il model directiv vegnì elavurà en in process da plirs pass ensemen cun represchentantas e represchentants da differentas organisaziuns professiunalas. La regenza grischuna ha prendì enconuschientscha dal model directiv ed ha approvà las finamiras strategicas ch'el cuntegna.
Trais finamiras cun mesiras concretas
Las trais finamiras da la nova politica da vegliadetgna che la regenza ha fixà sa cloman: "rinforzar l'autonomia, la sanadad e la qualitad da viver dals umans pli vegls per augmentar il dumber dals onns da vita sauns e per retardar l'entrada en ina chasa da tgira", "reducir las abitantas ed ils abitants da chasas da tgira a persunas che ston stringentamain vegnir tgiradas en ina chasa da tgira", "meglierar la colliaziun e collavuraziun da las differentas purschidas da tgira e d'assistenza sco er infurmar en ina moda che tegna quint dals basegns da las persunas che s'interessan per dumondas da la vegliadetgna e per purschidas da tgira e d'assistenza".
Ultra da quai duain vegnir realisadas tranter auter las suandantas mesiras:
• L'uffizi da sanadad elavura in concept per in program chantunal per la promoziun da la sanadad en la vegliadetgna. Latiers tutga er la cuntinuaziun dal project da success "Insieme sano – gemeinsam gesund" per promover la sanadad e la qualitad da viver da la populaziun pli veglia en las vischnancas. Quest project integrescha las gruppas en mira – en il senn d'in process cooperativ – en las planisaziuns ed en las decisiuns.
• La part da la populaziun residenta dad 80 onns e dapli che viva en ina chasa da tgira duai vegnir reducida fin l'onn 2030 a main che 20 pertschient (2010: 25 pertschient). Quai premetta – er perquai ch'il dumber da questa gruppa da la populaziun che crescha fitg ferm – purschidas alternativas da tgira e d'assistenza sco er in abitar assistì u structuras da di e da notg. Il chantun definescha en l'avegnir – ultra dal basegn da letgs en chasas da tgira – er il basegn da purschidas alternativas da tgira e d'assistenza e sustegna las vischnancas a realisar questas purschidas.
• Il chantun endrizza in portal d'internet, sin il qual las organisaziuns ch'èn activas en il Grischun mettan lur link ed infurmaziuns che stattan en connex cun il tema da la vegliadetgna sco er infurmaziuns davart las differentas purschidas. Las vischnancas procuran da lur vart per l'installaziun da forums regiunals da colliaziun.
Partenza a l'emprim forum grischun per dumondas da vegliadetgna
Il nov model directiv vegn preschentà l'emprima mesadad da l'onn 2012 ad in vast public a chaschun d'in forum grischun per dumondas da vegliadetgna. Il forum è quasi il "tact inizial" per realisar las mesiras proponidas. En il futur organisescha il chantun mintga dus onns in forum per dumondas da vegliadetgna. En il center stat la colliaziun dals acturs publics e privats e da las organisaziuns publicas e privatas dal sectur da vegliadetgna. Al forum vegnan plinavant discutadas tendenzas actualas e strategias.


text:
Jau gudogn il Suisse Quiz perquai che quels che san rumantsch san dapli.
Jau gudogn perquai che la Svizra stat fitg a cor a mai ed jau sun colliada tradiziunal cun La Svizra.
Jau guadogn perquai ch'jau bad la Svizra en mai e sun fitg fortunà.
Jau gudogn perquai ch'jau vi ir cun il gudogn a viagiar l’Appenzell.
FINALISSIMA il prim d'avust a Berna
Il grond final vegn emess mardi, il prim d’avust da las 10.00 – 11.00 en l’entira Svizra tar Radio Rumantsch, RTS La Première, RSI Rete Uno e SRF 1. Moderada vegn l'emissiun per RTR da Ladina Schena e dad Annina Campell.
Betg pudì far part? I va era online …
A partir dals 26 da zercladur datti sin rtr.ch supplementarmain anc in Suissequiz online cun dumondas da tut gener sur da la Svizra. Participaziun via clic.


text:
Demian Lienhard è naschì l'onn 1987 a Baden. El ha promovì en archeologia classica e silsuenter è el stà activ sco collavuratur scientific a l'Universitad Goethe a Francfurt al Main. «Ich bin die, vor der mich meine Mutter gewarnt hat» è ses debut.
«Ich bin die, vor der mich meine Mutter gewarnt hat»
Legala, illegala, eguala – la vita dad Alba Doppler, raquintada dad ella sezza, tranter suicidis scolarescs e desideris d’amur, tranter dependenzas e sconfittas. Demian Lienhard na skizzescha betg mo in maletg dal temp e dal gener da la scena da drogas turitgaisa dals onns 1980, cun Alba ha el er chattà ina vusch valaivla per quest sociotop supprimì: profundamain suletta, a medem temp irresistiblamain comica ed entusiasmanta. Sco las parolas dals spontis da quella giada: Giu cun la gravitaziun!
Frankfurter Verlagsanstalt, Frankfurt am Main, 2019
ISBN 978-3-627-00260-2


text:
Atualità
-
Didatica en presënza y trasport scolastich, indoman conferënza stampa
Ai 7 de jená mët indô man la didatica en presënza te dötes les scores. I detais, ince chi che reverda le trasport, gnará presentá indoman (5 de jená) te na conferënza stampa en direta web.
-
Scolines y scores: Iscriziuns por l’ann scolastich 2021/2022
Dai 4 de jená dl 2021 inant él poscibl da scrí ite les mitans y i mituns tles scolines, dai 7 por la pröma classa dla elementara y dai 15 de jená por les scores altes.
-
Ejam de ladin dl’Intendënza ladina: Iscriziuns cina ai 8 de jená 2021
Les iscriziuns porl’ejam de ladin dl’Intendënza scolastica ladina é davertes cina ai 8 de jená dl 2021. La proa scrita dl ejame é preodüda por forá dl 2021.
-
Iesta nöia por les plates internet de cater scores profescionales
De setëmber é jüdes online les prömes plates internet dles scores profescionales dla Provinzia. Sëgn él ciamó cater scores che se presentëia sön internet cun na iesta plü moderna.
-
Dala Junta: Le sostëgn economich por astistes y artisć vëgn alzé
La Provinzia de Balsan á alzé le contribut por artisć profescionisć lëdi da 2000 a 3000 euro. Al é ciamó tëmp cina la fin dl ann por fá la domanda de contribut.
-
Coraggio-Mut tut gut–For inant da snait: operes te vidrina
Les operes de önesc artistes y artisć dl Südtirol gnará mostrades tles vidrines de Young Inside y Spazio a Balsan. Le proiet é nasciü da na colaboraziun danter i trëi grups de lingaz.
-
Iscriziuns al secundo curs de formaziun por l'abilitaziun da insigné
Les iscriziuns por le secundo curs de formaziun por arjunje l’abilitaziun da insigné por insegnantes y insegnanc dles materies MINT y dl lingaz talian é davertes.
-
Ponsiun complementara: N contribut da pert dla Regiun por i artisć
500 euro al ann ciafará artisć y artistes dala Regiun che ó ativé na ponsiun compelmentara. I cater assessurs por ala cultura dla Regiun sotlignëia l’importanza dla mosöra.
-
Scolines y scores elementares, da en dedolönesc leziuns en presënza
Da en mertesc ai 24 de novëmber sarál indô les leziuns en presënza tles scores elementares. Al metará man ince les ativités en presënza tles scolines y tles strotöres de assistënza cina ai 3 agn.
-
Scolines y scores ladines: 12 infeziuns nöies tl’edema passada
Tl’edema passada él gnü registré 12 caji de infeziuns nöies da Sars-Cov-2 tles scolines y scores ladines.


text:
Suenter che radund 400 persunas han pers lur vita l’emna passada en acziuns da l’armada, ha el appellà a l’armada, da sa retegnair. El ha punctuà la responsabladad da la regenza da procurar per segirezza en la provinza da malruaus en il vest da Myanmar.
Il conflict en provinza en il vest dal pajais è escalà l’emna passada. Lura avevan rebels Rohyngia attatgà posts da la polizia e da l’armada en il nord da la provinza. Millis da persunas eran sin quai fugidas en il pajais vischin Bangladesch.
Tozzels dals fugitivs eran najentads en in flum da cunfin. Il venderdi sajan stads traplads anc 20’000 Rohingya al cunfin tar Bangladesch.
RR novitads 12:00
Ils Rohingya en Myanmar
Per la gronda part da la maioritad budista en il Myanmar sun ils Rohingya immigrants illegals e senza stadi, che vegnan dal Bangladesch. Quai malgrà che blers dad els vivan gia dapi generaziuns en il Myanmar. Ils Rohingya èn fitg paupers e valan sco ina da las minoritads las pli persequitadas en il mund. Dieschmillis èn gia fugids sur cunfin.


text:
La via d'Axen en la Svizra centrala è gia serrada dapi ils 28 da fanadur – e quai vegn ella a restar anc per otg emnas. Quai rapporta l'agentura da novitads SDA tenor ina communicaziun da l'Uffizi federal da vias Astra.
Dus grippuns han da vegnir siglientads
Sin la via, che collia ils chantuns Sviz ed Uri, vegnia adina puspè giu crappa, scriva l'Astra. Perquai saja planisà da siglientar dus grippuns dad in volumen da tranter 200 e 300 meters cubic.
Ma las lavurs sajan cumplitgadas – ils dus grippuns sa chattian numnadamain radund in kilometer sur la via e crodian giu directamain sin ella.
Lura vegn installà in sistem d'observaziun
Cun quai che las lavurs da furar stoppian vegnir fatgas cun helicopters influenzeschia er l'aura adina puspè il svilup da las lavurs. Cura ch'ils grippuns vegnan siglientads na possia perquai anc betg vegnir ditg exactamain.
Cler saja che la via haja da restar serrada er suenter las siglientadas: Lura vegnia installà l'emprim in sistem d'observaziun, scriva l'Astra.
RR novitads 17:00


text:
Il Katar vul sustegn svizzer en la dispita cun ses vischins. Ina advocatura svizra duaja represchentar l'emirat ha ditg Ali ben Smaik Al-Marri, il parsura dal comité naziunal dals dretgs umans da l'ONU en il Katar. Ses pajais vegnia a proceder giuridicamain cunter l’Arabia Saudita, Emirats Arabs Unids e Bahrain. Ses pajais pretendia indemnisaziuns per donns ch'i dettia entras la bloccada economica.
Tge chanzlia svizra che duai represchentar il Katar en la dispita n'è anc betg enconuschent. Il cumenzament da zercladur avevan differents pajais arabs interrut lur relaziuns diplomaticas cun il Katar. Els reproschan al Katar da sustegnair extremists.
RR novitads 07:00


text:
- L'emprima fasa è la «fasa da protecziun»,
- la segunda è la «fasa da stabilisaziun» e
- la terza ed ultima è la «fasa da normalisaziun».
Cun questa via vul il Cussegl federal pussibilitar il return a la normalitad.
Fasa da protecziun: Vaccinar persunas spezialmain periclitadas
- Durada: Enfin che tuttas persunas spezialmain periclitadas èn vaccinadas (sche tut va bain, fin matg)
- Situaziun: Per controllar la pandemia èn mesiras severas necessarias. Entras il testas duain tantas persunas asintomaticas sco pussaivel vegnir chattadas per interrumper chadainas d'infecziun.
- Mesiras pli severas sche: Il Cussegl federal ha definì valurs directivas per decider mesiras pli severas. L'incidenza da 14 dis: Betg dapli che 450 infecziuns novas per 100'000 abitantas ed abitants. Ospitalisaziuns en media da 7 dis: Betg dapli che 120 letgs sin staziuns intensivas entras patieztas e pazients da Covid-19 sur 15 dis: 300 letgs. La valur R na po betg esser sur 1,15.
- Schluccadas: Pervi da las schluccadas dals 19 d'avrigl e la situaziun epidemiologica fragila, n'èsi betg da spetgar ch'i dettia enfin ils 26 da matg ulteriuras schluccadas.
Questa fasa cuzza enfin cura che tuttas persunas ch'èn spezialmain periclitadas e vulan quai, èn er vaccinadas. Quai munta han survegnì omaduas dosas dal vaccin. Uscheditg che la prontadad da laschar vaccinar è en questa gruppa tar 75%, parta il Cussegl federal dal fatg che questa fasa va a fin la fin matg 2021. Ils 12 da matg vul il Cussegl federal evaluar da nov la situaziun ed trametter en consultaziun in ulteriur pachet da schluccadas.
Fasa da stabilisaziun: Vaccinar pussaivel per l'entira populaziun creschida
- Durada: Enfin che l'entira populaziun da creschidas e creschids che vulan, èn er vaccinads (ca. fin fanadur).
- Situaziun: Entras las vaccinaziuns duess il dumber d'ospitalisaziuns e da cas mortals sa sminuir cuntinuadamain. Tar in augment da vaccinaziuns è dentant da quintar ch'er il dumber d'infecziuns s'augmenta puspè perquai che l'acceptanza per las mesiras da protecziun sa sbassa. In augment da cifras d'infecziun nuncontrollà pudess puspè metter en privel il sistem da sanadad.
- Mesiras: Las valurs directivas èn las medemas sco en la fasa da protecziun.
- Schluccadas pussaivlas: A scolas autas duai puspè dar instrucziun da preschientscha (sch'i vegn testà mintg'emna). Obligatori da far homeoffice vegn remplazzà cun recumandaziun (sche collavuraturas e collavuraturs testeschan regularmain). Schluccada da las capacitads en il commerzi en detagl. Schluccada da capacitads tar il sport e tut tenor er indrizs da temp liber. Tar ina fitg buna situaziun epidemiologica: ils restaurants er endadens.
Durant questa fasa n'èn anc betg vaccinadas tuttas persunas che vulan er quai. Experientschas dad auters pajais hajan mussà che gist dapli persunas vaccinadas hajan anc ina giada accelerà il svilup da la situaziun epidemiologica, perquai che l'acceptanza per las mesiras è ida a perder.
Durant questa fasa stattan a disposiziun grondas massas da vaccin. L'entira populaziun da creschids ha lura access ad in vaccin. Sche radund 60% da la populaziun è pronta da sa laschar vaccinar, è da parter dal fatg che tuttas persunas che vulan, survegnian almain l'emprima dosa enfin il zercladur. Cura che questa fasa vegn terminada, dependa da la populaziun. Ins possia dentant supponer che la vaccinaziun da tuttas persunas che vulan vaccinar duess ir a fin enfin la fin fanadur. Premissa è dentant ch'ils producents n'han betg ulteriurs problems da furnir vaccins.
Fasa da normalisaziun: Mesiras vegnan abolidas cumplainamain
- Durada: Uschebain che l'entira populaziun creschida ha gì la pussaivladad da sa laschar vaccinar cumplainamain (cura che radund 30% da las plazzas da vaccinar restan avertas)
- Situaziun: Er sche bleras persunas èn prontas da sa laschar vaccinar, restan bleras persunas betg protegidas (uffants u persunas che na pon betg laschar vaccinar). Perquai èsi pussaivel ch'il dumber da cas s'augmenta fermamain en questa fasa e ch'il sistem da sanadad pudess vegnir surdumandà. Igl è impurtant che persunas èn pertschertas dal ristg sch'i na sa laschan betg vaccinar.
- Mesiras: Las mesiras sa drizzan al sistem da sanadad per che quel na vegnia betg surdumandà. Sch'il sistem da sanadad vegn en privel da vegnir surdumandà po il Cussegl federal er puspè decider mesiras da protecziun pli severas.
- Schluccadas: Las ultimas mesiras da serradas da manaschis u instituziuns sco er limitas da capacitads duain vegnir schluccadas pass per pass. Mesiras da basa sco l'obligatori da mascras duain er vegnir schluccadas pass per pass per ch'il svilup da la pandemia possia vegnir persequità.
- Persunas cun in certificat (vaccinà, guarì u testà dacurt) na duain betg pli esser pertutgadas da talas mesiras.
Sche tuttas persunas creschidas che vulan quai èn vaccinadas cumplainamain, cumenza la fasa da normalisaziun. Il Cussegl federal è da l'avis ch'i na saja lura betg pli giustifitgà mesiras da protecziun severas en vista a la societad sco era l'economia. Las mesiras che resta duain durant questa fasa vegnir schluccadas zic a zic.
Er suenter che tuttas persunas che vulan, èn vaccinadas, vegn il virus a circular vinavant. Igl è da parter dal fatg che persunas che na sa laschan betg vaccinar e persunas che n'han er anc betg fatg tras la malsogna, vegnan a s'infectar. Pli grond ch'il dumber è e pli probabel ch'il dumber d'erupziuns vegn ad esser, ed er il dumber da persunas che vegnan ad avair in decurs nausch da la malsogna e pudessan murir pervi dal virus. Per evitar ch'il sistem da sanadad vegn surdumandà saja dentant fitg impurtant da sa laschar vaccinar en Svizra.


text:
Puntraschigna vul far accessibel la chavorgia «Ova da Bernina» durant l’entir onn per turists e viandants. Sco Puntraschigna Turissem scriva, ha la vischnanca per realisar questa visiun, lantschà ina concurrenza d’ideas.
Per questa concurrenza duain vegnir inoltradas propostas per ina senda tematica, in punct panoramic sco er ina plazza per seser e passentar il temp. Sin basa da las sendas existentas dad omaduas varts da la chavorgia duain er vegnir elavuradas propostas per ina senda circulara che includa las punts Surova e Punt Ota.
En futur duai la chavorgia uschia er attrair la stad turistas e turists, scriva Puntraschigna Turissem. Actualmain è la chavorgia enconuschenta durant l'enviern per raiver sin glatsch.


text:
Las cassas da pensiun svizras han temps dirs. Il gudogn net ord investiziuns saja sa reducì per bun 87% – da bun 51 milliardas sin 6,5 milliardas francs. Era las reservas per cumpensar curs da valutas negativs èn sa reducidas – lezzas per stgars 20%, rapporta l'Uffizi federal per statistica.
La facultad totala da las cassas da pensiun saja bain creschida per 1,2% sin radund 787 milliardas francs. Il dumber da persunas che retiran la cassa da pensiun è però era creschida per 3,9% sin radund 723'000 persunas – entant ch'il dumber da persunas che pajan è sa reducì per 1,7% sin 4 milliuns persunas.
RR novitads 11:00


text:
This site uses cookies in order to regularly improve the operation of the site. You declare that you agree herewith by using this website. Further information
L'Iscador SA sa referescha a la cultura da producziun e da perscrutaziun ch'è creschida dapi il 1949 en l'Institut Hiscia. Ella surpiglia er il marketing e la vendita dals products a basa da vistga. Cun las collavuraturas ed ils collavuraturs da l'Institut Hiscia che l'Iscador SA ha surpiglià garantescha l'Iscador SA la cuntinuitad da la preparaziun dals preparats a basa da vistga.
L'Institut Hiscia appartegna a l'Associaziun per la perscrutaziun dal cancer (Arlesheim) ch'è vegnida fundada il 1935 e che perscrutescha sistematicamain la terapia da cancer antroposofica.
Las activitads da l'Iscador SA han lur origin en las lavurs fundamentalas da la farmaceutica a basa da vistga che la media Ita Wegman e Rudolf Steiner, il fundatur da l'antroposofia, han inizià il 1917 en vista a la terapia da cancer antroposofica.


text:
Marcella Maier è naschida ils 28 da december 1920 a San Murezzan. Ella ha lavurà en l'hotellaria, sco schurnalista, scrit cudeschs ed ha fatg politica. Uschia è ella stada il 1972 l'emprima dunna en il cussegl communal da San Murezzan, a partir dal 1981 deputada dal Cussegl grond dal chantun Grischun.
«Das grüne Seidentuch»
Il 2005 ha Marcella Maier publitgà la saga «Das grüne Seidentuch», in'istorgia da quatter generaziuns, da quatter dunnas, lur vita e cumbats en Bregaglia ed Engiadina da pli baud. Il cudesch è in longseller, las librarias han pia pudì vender el bain e quai sur lung temps.
Il medem onn, il 2005, ha Marcella Maier retschavì il premi da cultura da San Murezzan. Quai per sia lavur schurnalistica, sia lavur litterara e ses engaschi sin il champ social.
RR novitads 12:00


text:
La plazza cumpiglia in pensum da lavur tranter 80 e 100% e n’è betg limitada da la durada. Per superar la bova a Brinzauls en vischnanca d’Alvra vegnan planisads e realisads numerus projects d’infrastructura. Sco quai che Urban Maissen, il manader da l’Uffizi da guaud e privels da natira, ha ditg, entschaivia uss la planisaziun detagliada da divers projects. Il nov coordinatur duess tranter auter era far la punt tranter il cusseglier guvernativ ed ils differents uffizis involvids da chantun e vischnanca. Sco abilitads vegn pretendida ina scolaziun specifica superiura u ina scolaziun en fatgs da construcziun.
Brinzauls ruschna
La vischnanca da Brinzauls sa mova mintg’onn per circa in meter, tge che chaschuna gronds donns vi da chasas, vias e prads. Cun diversas mesiras da drenascha speran ils geologs, da pudair franar ils moviments en la muntogna.


text:
Spania
La Spania, ufizielmënter Riam de Spania, ie n paesc dl'Europa meridiunela cun doi pitla esclaves tl'Africa dl Nord al cunfin cun l Maroch. La Spania ie na democrazia urganiseda coche monarchia parlamentèra. La zità capitela ie Madrid. La Spania ie n paesc svilupà cun la nona economia en orden de grandëza a livel mundiel. Adum cun l Portugal y Andorra fejela ora la Penijula Iberica. Ence l'Ijules Baleères tl Mer Mediteran, l'Ijules Canaries y na sfilza de pitla ijules disabitedes sun la pert mediterana dl strent de Jibiltiera cunesciudes coche La Plazes de Suvrania, fej pert dl terituer spanuel. L inuem Spania ie unì sëurantëut dal inuem dla region romana Hispania.
Vocabolar dl ladin leterarModifica
Spagna 6 1833 Spagna (DeRüM, TütParecé1833-1995:255)
gad. Spagna Badia Spagna grd. Spania LD Spagna MdR Spagna
topon.
(gad. DLS 2002, grd. F 2002; DLS 2002, LD DLS 2002, MdR) a) Provunde mo na ota chëst vin de Spagna. Provunde mo ‘na óta quest viǹ de Spagna. DeRüM, TütParecé1833-1995:255 (MdR); b) I Mori - na spezie de türc, ch’â inlaota gran to’ de Spagna en süa potesté I Mori - na spezie de turc’, ch’ā ìllaota grang to de Spagna in sua potestè DeclaraJM, SantaGenofefa1878:7 (Badia).