text:
Giovann Paol II
El San Giovann Paol II, nassuu Karol Józef Wojtyła (latin: Iohannes Paulus II; polacch: Jan Paweł II; italian: Giovanni Paolo II; Wadowice, 18 de magg del 1920 - Roma, duu de april del 2005) l'è staa el papa quell de 264 de la Gesa Catolega, e capp de statt del Vatican.
Nassuu in Polonia e cressuu sotta i ocupazion todesca e russa, l'è devegnuu on prevet a la fin de la Segonda Guerra Mondial. L'è staa arcivescov de Cracovia e vun di simboi de la lotta di catolegh polacch contra el comunism.
L'è staa eleggiuu papa el 16 de ottober del 1978, primm papa minga italian de 455 agn. El sò pontificad, duraa 26 agn, l'è staa el terz pussee longh de la storia de la Gesa (superaa domà del Pio IX e del San Peder).
El Giovann Paol II l'ha inviaa sin del princippi del sò pontificad ona azion politega e diplomatega bella forta contra el comunismo, e l'è consideraa vun di autor del crodà di regimm sotta el controll de l'URSS. L'ha combattuu la Teologia de la Liberazion e invers ai simpatii de certi prevet invers al marxismo. Inoltra l'ha condannaa anca el capitalism e 'l consumism. El s'è mettuu contra, in del camp de la moral, a l'abort e l'utanasia, e l'ha confermaa in tutt l'ategiament tradizional de la Gesa invers a la sessualità di personn, el celibad di prevet e 'l sacerdozzi di donn.
El Giovann Paol II l'è staa critegaa de tanc personn intorna al mond per el so roeul in del quattà sgiò i scandaj di prevet pedofij: inscambi de denonzià tucc chi prevet ch'hann abusaa sesualment e hann violentaa e sodomizzà fiolitt e bagaj de tutt i etaa 'l Giovann Pavol l'ha preferii mett tuttcoss a tasè e solvà la reputazzion de la Gesa Catolega. [1]
L'ha viaggiaa in tutt el mond, che hann tiraa dent on gran numer de personn, in tra i pussee grand mai vist in d'on quai event religios. In 'sta manera, el Giovann Paol II l'ha quattaa ona distanza ben pussee granda de quella quattada de tucc i alter papa de la storia mettuu insemma. Per 'sta reson, l'è consideraa anca vun di pader de l'ecumenismo.
L'è staa vun di papa pussee popolar de la storia de la Gesa. L'è mort in del 2005 a Roma dopo vess staa malaa per tanto temp.
L'è staa proclamaa beatt del sò sucessor, Benedett XVI, e l'è staa proclamaa sant el 27 de april del 2014 del papa Francesch.


c: text/html

text:
Biologia
La biologia (dal grec vegl Bίoς bíos, ‹vita› e λόYoς lógos, qua: ‹scienza›) è la scienza dals essers vivents. Ella furma ina part da las scienzas natiralas e s’occupa tant da las reglas generalas dals essers vivents sco er da las particularitads da mintga singula creatira: per exempel da lur svilup, da lur plan da construcziun e dals process fisicals e biochemics ch’han lieu en lur intern. En la biologia vegn perscrutà sin fitg differents champs. Ils pli impurtants èn la biofisica, la genetica, la biologia moleculara, l’ecologia, la fisiologia, la biologia teoretica e la biologia da las cellas. Da las pli grondas partiziuns dals organissems s’occupan la botanica (plantas), la zoologia (animals) e la microbiologia (microorganissems e virus).
Ils objects d’observaziun e da perscrutaziun da la biologia cumpiglian tranter auter moleculs, cellas, tessids ed organs. La biologia observa però er il cumportament da singuls organissems e l’interagir cun auters organissems en lur ambient. Pervi da questa diversitad dals objects d’observaziun vegn applitgada ed instruida en la biologia ina vasta paletta da metodas, teorias e models.
La furmaziun dals biologs ha lieu a las universitads en rom d’in studi da biologia. Perquai ch’ils cunfins tar autras scienzas (sco per exempel la medischina, la psicologia u la dietetica) èn fluctuants e pervi dal caracter interdisciplinar da la perscrutaziun, èn s’etablidas l’ultim temp sper la denominaziun biologia ulteriuras disciplinas e roms da studi sco per exempel las bioscienzas, las life sciences e las scienzas da la vita.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Ponderaziuns davart la vita e sias caracteristicas ha gia fatg il filosof da la natira grec Thales da Milet vers 600 a.C. Per el duai l’aua avair furmà l’origin da tut las chaussas. Da l’antica fin en il temp medieval ha la biologia però surtut observà la natira e strusch perscrutà quella a moda experimentala. Cun interpretar las observaziuns èn ins plinavant savens sa servì da teorias sco quella dals quatter elements u d’in fundament religius sco il mitus biblic da la creaziun dal mund.
Pir en rom da la revoluziun scientifica a l’entschatta dal temp premodern han perscrutaders da la natira cumenzà a sa schliar dal surnatiral. En il 16avel e 17avel è per exempel creschida la savida davart l’anatomia cun puspè far secziuns, ed invenziuns sco il microscop han dà invista en in mund ch’era fin qua quasi invisibel. Il svilup da la chemia ha er manà a progress en la biologia, per exempel en furma d’experiments ch’han manà a la scuverta da process moleculars sco la fermentaziun u la fotosintesa. En il 19avel tschientaner è alura vegnì tschentà il crap da fundament per duas grondas direcziuns dal tuttafatg novas entaifer la perscrutaziun da la natira: Las lavurs da Gregor Mendel davart las cruschadas da plantas han marcà il punct da partenza da la genetica, ed a basa da las ovras da Jean-Baptiste de Lamarck, Charles Darwin ed Alfred Russel Wallace èn sa sviluppadas las teorias da l’evoluziun.
La denominaziun ‹biologia›, duvrada en il senn modern, para d’esser vegnida introducida pliras giadas independentamain ina da l’autra. Gottfried Reinhold Treviranus (‹Biologie oder Philosophie der lebenden Natur›, 1802) e Jean-Baptiste Lamarck (‹Hydrogéologie, 1802›) al han duvrà e definì l’emprima giada. Il pled sco tal cumpara gia il 1797 en la prefaziun da l’ovra ‹Grundzüge der Lehre von der Lebenskraft› da Theodor Gustav August Roose (1771–1803) ed è er cuntegnì en il terz tom da la ‹Philosophiae naturalis sive physicae dogmaticae: Geologia, biologia, phytologia generalis et dendrologia› da Michael Christoph Hanow dal 1766. Tar ils emprims ch’han applitgà la noziun ‹biologia› en il vast senn dal pled tutgan l’anatom e fisiolog tudestg Karl Friedrich Burdach (1776–1847).
Cun l’ulteriur svilup da las metodas da retschertga è la biologia penetrada en dimensiuns adina pli pitschnas. En il 20avel tschientaner èn la fisiologia e la biologia moleculara daventadas adina pli impurtantas. Dapi lura sa laschan render visiblas e perscrutar a basa atomara structuras fundamentalas sco l’ADN, encims, sistems da membrana e l’entira maschinaria da la cella. A medem temp è creschida entaifer la perscrutaziun la muntada da metodas statisticas e sa diminuida la pratica tradiziunala da descriver fenomens singuls.
Dapi la fin dal 20avel tschientaner sa sviluppan or da la biologia er novas scienzas applitgadas: Per exempel cumplettescha la tecnologia da gens tranter auter las metodas classicas da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals ed avra novas pussaivladads – betg incontestadas – d’adattar l’ambient als basegns da l’uman.
Terms impurtants en survista[modifitgar | modifitgar il code]
- 600 a.C.: Thales da Milet – emprima teoria davart l’origin da la vita
- 350 a.C.: Aristoteles – diversas scrittiras davart la zoologia
- emprim tschientaner s.C.: Plinius il Vegl publitgescha la ‹Historia Naturalis› davart la botanica e la zoologia che cumpiglia 37 toms
- 1665: Robert Hooke – descripziun da cellas en il tessì da corc
- 1683: Antoni van Leeuwenhoek scuvra tras microscopia bacterias, monocellulars, cellas da sang e spermas
- 1758: Carl von Linné stabilescha en si’ovra ‹Systema Naturae› la taxonomia da la flora e fauna ch’è sa mantegnida fin oz
- vers il 1800: ils emprims scienziads (Georges Cuvier, Kant) cumenzan a chapir las creatiras sco organissems, quai che dueva esser constitutiv per il svilup da la biologia moderna[1]
- 1839: Theodor Schwann e Matthias Jacob Schleiden – fundaturs da la teoria da las cellas
- 1858: Charles Darwin (1842, nunpublitgà) ed Alfred Russel Wallace sviluppan independentamain in da l’auter la teoria da l’evoluziun
- 1866: Gregor Mendel – emprimas publicaziuns davart experiments cun ibrids da plantas furman l’origin da la genetica
- 1925: Cun las equaziuns da Lotka-Volterra cumenza la biologia matematica
- 1935: Emprima cumprova segira d’in virus tras Wendell Meredith Stanley[2]
- 1944: Oswald Avery mussa che l’ADN, e betg sco supponì avant ils proteins, è il purtader da l’infurmaziun genetica
- 1950: Barbara McClintock publitgescha davart elements movibels en la massa genetica. Questa scuverta, che n’è ditg betg vegnida renconuschida, furma oz la basa per diversas proceduras entaifer la tecnologia da gens
- 1952: Alan Lloyd Hodgkin ed Andrew Fielding Huxley formuleschan las equaziuns da basa da la fisiologia electrica
- 1953: James D. Watson e Francis Crick preschentan la helix dubla sco structura da basa da l’ADN (impurtantas prelavurs en quest connex derivan er da Rosalind Franklin e Maurice Wilkins[3])
- 1973: John Maynard Smith e George R. Price introduceschan il concept da la strategia evoluziunara stabila[4]
- 1982: Ipotesa davart prions (agents infectus senza genom) tras Stanley Prusiner. L’entschatta dals onns 1990 èn ils prions vegnids enconuschents en la publicitad en connex cun l’uschenumnada sturnadad bovina (BSE)
- 1983: Kary Mullis inventa la reacziun a chadaina da la polimerasa (PCR). Moleculs d’ADN sa laschan da qua davent multiplitgar milliuns giadas en il labor
- 1990–2003: En rom d’in vast project da perscrutaziun vegn sequenzà il genom uman
Sutdivisiun en singulas disciplinas[modifitgar | modifitgar il code]
La biologia sco rom scientific s’occupa d’ina vasta paletta d’essers vivents, tracta dumondas fitg diversas ed applitgescha las pli differentas tecnicas da perscrutaziun. Correspundentamain sa lascha la biologia sutdivider en diversas disciplinas: per l’ina tenor la gruppa d’organissems che vegn intercurida (plantas en la botanica, bacterias en la microbiologia etc.); per l’autra tenor il nivel ierarchic macroscopic e microscopic che vegn prendì en mira (structuras molecularas en la biologia moleculara, cellas en la biologia da cellas).
Ils differents sistems sa cruschan però, damai ch’i vegnan per exempel tractadas en la genetica fitg bleras gruppas d’organissems e che la zoologia perscrutescha tant il nivel molecular dals animals sco er lur cumportament. L’illustraziun preschenta a moda cumpacta in urden che collia quests sistems in cun l’auter.
I suonda ina survista dals divers nivels ierarchics e dals objects da la perscrutaziun biologica ch’appartegnan a quels. Sco exempels vegnan mintgamai inditgadas disciplinas che s’occupan en emprima lingia dal livel respectiv.
Microbiologia[modifitgar | modifitgar il code]
La microbiologia è la scienza dals microorganissems, pia da las creatiras che na sa laschan betg distinguer ad egl sco singuls individis: bacterias ed auters monocellulars, tscherts bulieus, algas d’ina e da paucas cellas (‹microalgas›) e virus.
Botanica[modifitgar | modifitgar il code]
La botanica è sa sviluppada da l’occupaziun cun plantas medicinalas e tracta surtut la structura, l’evoluziun, la derasaziun ed il metabolissem da las plantas.
Zoologia[modifitgar | modifitgar il code]
La zoologia s’occupa en emprima lingia da la fisionomia, da l’evoluziun, da la derasaziun e da la moda da viver dals animals.
Biologia umana[modifitgar | modifitgar il code]
La biologia umana è ina disciplina che tracta en il stretg senn dal pled la biologia da l’uman ed ils fundaments biologics da la medischina umana e che resguarda en il vast senn dal pled tut ils champs da la biologia ch’èn relevants per l’uman. Sco atgna disciplina è la biologia umana sa sviluppada pir en il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner.
Parentada cun la biologia umana e l’antropologia biologica, la quala vegn però attribuida a l’antropologia. L’antropologia biologica sa lascha sutdivider en ils champs primatologia, teoria da l’evoluziun, antropologia da sport, paleoantropologia, biologia da la populaziun, antropologia industriala, genetica, creschientscha (auxologia), constituziun e forensica. Lur finamira è da descriver, perscrutar ils motivs ed interpretar sin fundament da la teoria da l’evoluziun la varietad da las caracteristicas biologicas dals ominids. Las metodas da l’antropologia biologica èn tant descriptivas sco er analiticas.
Biologia moleculara[modifitgar | modifitgar il code]
Il stgalim da basa da l’urden ierarchic entaifer la biologia furma la biologia moleculara. Igl è quai la disciplina che s’occupa dals moleculs entaifer sistems vivents. Impurtantas classas da moleculs ord vista da la biologia èn acids nucleids, proteins, idrats carbonics e lipids.
Ils acids nucleids ADN ed RNA furman sco arcun da l’infurmaziun genetica in impurtant object da perscrutaziun. La biologia moleculara decodescha ils differents gens e lur regulaziun e perscrutescha ils proteins ch’èn codads lien. Ils proteins furman en general in segund grond champ da perscrutaziun. En furma d’encims èn quels per exempel responsabels sco catalisaturs biologics per praticamain tut las reacziuns metabolicas en ils organissems. Daspera datti er anc bleras autras gruppas da moleculs sco alcaloids, terpens e steroids. Il tratg communabel da tut quests biomoleculs è lur structura da basa che consista da carbon, idrogen e savens er oxigen, nitrogen e zulper. En quantitads fitg pitschnas giogan er metals ina tscherta rolla (p.ex. clorofil u hemoglobin).
Disciplinas biologicas che s’occupan cun quest nivel èn la biochemia, la genetica u epigenetica (che tracta mecanissems d’ereditad ch’han lieu independent da l’ADN), la biologia moleculara e la biologia farmaceutica u toxicologia.
Biologia da las cellas[modifitgar | modifitgar il code]
Cellas furman las unitads funcziunalas e structuralas da basa da las creatiras. Ins differenziescha tranter cellas procarioticas, che na disponan da nagin nuschegl da la cella ed èn pauc structuradas, e cellas eucaritoicas, l’infurmaziun ereditara da las qualas sa chatta en il nuschegl da la cella e che cuntegnan differentas organellas da la cella. Tar las organellas da la cella sa tracti da spazis da reacziuns entaifer la cella ch’èn spartids in da l’auter tras ina membrana simpla u dubla. Uschia pon avair lieu en la cella a medem temp pliras reacziuns chemicas, er talas ch’èn oppostas ina a l’autra. Ina part essenziala dals essers vivents furman ils organissems che sa cumponan be d’ina cella, ils monocellulars. Quels pon sa cumponer d’ina cella procariotica (las bacterias) ubain eucariotica (sco tscherts bulieus).
En organissems da pliras cellas s’uneschan bleras cellas da medema construcziun e da medema funcziun a tessids. Plirs tessids cun funcziuns entretschadas furman organs.
Disciplinas biologicas ch’èn surtut activas sin quest champ furman per exempel l’istologia, l’anatomia, l’immunologia, la biologia d’infecziuns, la neurobiologia, la micologia, la microbiologia, la protozoologia, la scienza da las algas, la biologia da las cellas e la fisiologia da las cellas.
Biologia dal svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Mintga creatira furma il resultat d’in svilup. Tenor Ernst Haeckel sa lascha quel considerar sut dus differents aspects:
- Tras l’evoluziun po la furma d’organissems sa midar en il decurs da pliras generaziuns (filogenesa).
- L’ontogenesa furma il svilup individual d’in singul organissem, dal mument che quel vegn schendrà sur ses differents stadis da vita fin sia mort. La biologia dal svilup s’occupa da quests process da transfurmaziun.
Fisiologia[modifitgar | modifitgar il code]
La fisiologia tracta las funcziuns fisicalas e biochemicas sco er l’elavuraziun d’infurmaziun tras las creatiras. La perscrutaziun e furmaziun fisiologia è d’impurtanza tant en la biologia e medischina sco er en la psicologia.
Genetica[modifitgar | modifitgar il code]
Sco fundatur da la genetica vala Gregor Mendel (1822–1884). El ha scuvert las reglas che duevan pli tard vegnir numnadas tenor el, ma las qualas la scienza ha recepì e confermà pir l’onn 1900. Il champ parzial per lunschor il pli grond entaifer la genetica furma oz la genetica moleculara, la quala ha inizià ils onns 1940.
Biologia dal cumportament[modifitgar | modifitgar il code]
La biologia dal cumportament perscrutescha il cumportament dals animals e da l’uman. Ella descriva il cumportament, fa cumparegliaziuns tranter individis e spezias ed emprova d’explitgar il svilup da tschertas modas da cumportament or da la filogenesa, pia or da lur ‹niz› per l’individi.
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
L’ecologia s’occupa da las influenzas reciprocas tranter ils organissems ed ils facturs abiotics e biotics da lur spazi da viver e quai sin divers stgalims d’organisaziun.
Individi: L’ecologia da las spezias intercurescha surtut l’influenza da facturs abiotics sco glisch, temperatura, provediment d’aua e midadas stagiunalas sin l’individi. Disciplinas biologicas che tractan medemamain quest stgalim èn per exempel l’antropologia, la zoologia, la botanica e la biologia da cumportament.
Populaziuns: Ina populaziun è ina cuminanza da reproducziun entaifer ina spezia, e quai en in territori limità tant areguard il spazi sco er il temp. L’ecologia da la populaziun s’occupa surtut da la dinamica da las populaziuns d’in spazi da viver a basa da las fluctuaziuns entaifer la quota da naschientschas e da mortoris, da las midadas areguard la purschida da nutriment ubain da facturs da l’ambient abiotics. Quest livel vegn er intercurì da la biologia dal cumportament e da la sociobiologia. En connex cun la descripziun da gruppas socialas sco trieps u muntaneras stattan, en il senn il pli vast, er las scienzas socialas applitgadas che s’occupan cun l’uman.
Biocenosas: Biocenosas furman cuminanzas d’organissems. Plantas, animals, bulieus, monocellulars e bacterias influenzeschan in l’auter ed èn per ordinari dependents in da l’auter entaifer in ecosistem. Els tuts fan part da ciclus da la materia tant en lur spazi da viver sco er a nivel global (p.ex. ciclus da carbon). Las creatiras pon influenzar ina l’autra a moda positiva (p.ex. simbiosa) u a moda negativa (p.ex. parasitissem). La cuminanza da viver (biocenosa) ed il spazi da viver (biotop) furman ensemen in ecosistem.
Disciplinas biologicas che s’occupan d’ecosistems èn tranter auter la biogeografia, la biocenologia, l’ecologia, la chirologia, la geobotanica e la sociologia da las plantas. L’evoluziun dals organissems po avair per consequenza che quels s’adatteschan ad in ambient specific; perquai datti in stgomi intensiv tranter omaduas disciplinas, quai che s’exprima surtut en la sutdisciplina da l’ecologia da l’evoluziun.
Biologia da l’evoluziun e sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
La filogenesa descriva il svilup d’ina spezia sur pliras generaziuns. La biologia da l’evoluziun intercurescha en quest connex co ch’ils essers vivents s’adatteschan a lunga vista a cundiziuns da l’ambient e sa spartan en novas spezias.
A basa dal svilup filogenetic ordinescha la taxonomia biologica tut las creatiras en in schema. La totalitad da tut ils organissems vegn sutdividida en trais gruppas, las uschenumnadas domenas, las qualas vegnan da lur vart partidas en Archaea, bacterias ed eucariots.
Da la classificaziun dals animals en quest sistem s’occupa la zoologia speziala; da la classificaziun da las plantas la botanica speziala e da la classificaziun da las Archaea, bacterias e bulieus la microbiologia.
Sco represchentaziun la pli frequenta vegn malegià ina planta filogenetica. Las lingias da colliaziun tranter las singulas gruppas mussan la parentella evoluziunara. Pli curta ch’è en ina tala planta la via tranter duas spezias, e pli stretg che quellas èn parentadas ina cun l’autra. Sco mesira per eruir il grad da parentella vegn savens prendì en agid la sequenza d’in gen derasà vastamain.
Sco ina sort sintesa dad ecologia, biologia da l’evoluziun e sistematica è s’etablida dapi la fin dals onns 1980 la perscrutaziun da la biodiversitad. Quella fa er la punt tar las mesiras da protecziun e tar las cunvegnas politicas che servan a proteger ed a garantir a lunga vista la diversitad biologica.
Biologia sintetica[modifitgar | modifitgar il code]
En questa disciplina emprovan bioinschigners da crear a moda artifiziala sistems ch’èn abels da viver e che vegnan manads sco ils organissems natirals d’in genom.
Biologia teoretica[modifitgar | modifitgar il code]
La biologia teoretica s’occupa da princips da basa da sistems biologics sin tut ils stgalims d’organisaziun che sa laschan formular a moda matematica.
Metodas da lavur da la biologia[modifitgar | modifitgar il code]
La biologia sa serva da bleras metodas scientificas che vegnan duvradas generalmain sco observaziuns structuradas, documentaziuns (notizias, fotografias, films), la furmaziun d’ipotesas, la modellaziun matematica, l’abstracziun ed experiments. Per formular princips generals e stgaffir connexs sa basan ins en la biologia tant sin datas empiricas sco er sin teorems matematics. Pli bleras emprovas cun mintgamai differents puncts da partenza che mainan al medem resultat, e pli tgunsch che quel vegn renconuschì sco valaivel. Questa vista pragmatica n’è però betg incontestada ord vista da la teoria da la scienza.
Invistas en las pli impurtantas structuras e funcziuns dals essers vivents sa laschan gudagnar cun agid da las scienzas vischinas. La fisica per exempel furnescha in grond dumber da metodas da retschertga. Simplas apparaturas opticas sco il microscop a glisch pussibiliteschan d’observar structuras fitg pitschnas sco cellas u organellas. Quai ha manà ad ina nova chapientscha areguard la construcziun d’organissems ed ha furmà il punct da partenza d’in entir nov champ da perscrutaziun, la biologia da las cellas. En il fratemp tutga tiers in’entira paletta da metodas e proceduras visualas (microscop electronic, lampa fluorescenta e.a.).
Sco atgna disciplina tranter las scienzas biologia e chemia è sa furmada la biochemia. Quella collia la savida davart las caracteristicas chemicas e fisicalas dals elements da basa da la vita cun lur effect sin il sistem biologic en sia totalitad. Cun metodas chemicas èsi per exempel pussaivel en rom d’experiments biologics da munir moleculs cun in colurant u cun in isotop radioactiv; uschia sa laschan quels persequitar sin lur viadi tras differentas organellas da la cella, tras l’organissem u tras in’entira chadaina da nutriment.
La bioinformatica è ina disciplina relativamain giuvna, situada tranter la biologia e l’informatica. Quella emprova da schliar dumondas che sa tschentan en la biologia cun metodas da l’informatica. Cuntrari a la biologia teoretica che na lavura savens betg cun datas empiricas per tractar dumondas concretas, vegn fatg diever en la bioinformatica da datas biologicas. In dals pli gronds projects da la biologia dals ultims decennis, numnadamain da sequenzar il genom, è insumma pir stà pussaivel cun agid da la bioinformatica. La bioinformatica vegn però er applitgada en la biologia structurala; qua datti stretgas colliaziuns tar la biofisica e la biochemia. Ina da las dumondas fundamentalas entaifer la biologia, numnadamain quella suenter l’origin da las creatiras (planta filogenetica da la vita), vegn oz elavurada a basa da metodas da la bioinformatica.
La matematica serva sco instrument principal da la biologia teoretica per descriver ed analisar connexs generals. Per exempel èn equaziuns differenzialas sa mussadas en blers secturs da la biologia (teoria da l’evoluziun, ecologia, neurobiologia, biologia dal svilup e.a.) sco metoda da modellar sistems fitg utila. E dumondas da la filogenetica vegnan elavuradas cun metodas da la matematica discreta e da la geometria algebraica.
Per intents da la planisaziun d’experiments e per l’analisa da quels vegn sa servì da metodas da la statistica.
Champs d’applicaziun da la biologia[modifitgar | modifitgar il code]
La biologia è ina disciplina da las scienzas natiralas ch’enconuscha fitg blers champs d’applicaziun. La perscrutaziun biologica maina ad enconuschientschas approfundadas areguard la construcziun e la funcziun dal corp. Quai furma ina basa centrala per intercurir entaifer la medischina las raschuns e las consequenzas da malsognas tar l’uman e tar animals. Sin il champ da la farmazia vegnan medicaments sco per exempel insulin u numerus antibiotics gudagnads da microorganissems modifitgads geneticamain enstagl da lur funtauna biologica natirala, perquai che questas proceduras èn pli bunmartgadas e bundant pli productivas. Per l’agricultura vegnan plantas da niz munidas cun agid da la genetica moleculara cun resistenzas cunter parasits e fatgas main sensiblas sin sitgira e mancanza da substanzas nutritivas. En l’industria da victualias e da products da giudiment procura la biologia per ina vasta paletta da mangiativas d’auta qualitad biologica e che sa laschan conservar pli ditg. Singulas cumponentas derivan er qua da microorganissems che vegnan modifitgads geneticamain. Uschia na vegn per exempel il quagl per la producziun da chaschiel betg pli extratg da maguns da vadels, mabain producì a moda microbiala.
Ulteriuras disciplinas ch’han lur agens champs d’applicaziun èn l’etnobiologia[5], la bionica, la bioeconomia, la bioinformatica e la biotecnologia.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Foucault, Michel 1974: Die Ordnung der Dinge: Eine Archäologie der Humanwissenschaften. Suhrkamp, Francfurt a.M.; Cheung, Tobias: Die Organisation des Lebendigen. Die Entstehung des biologischen Organismusbegriffs bei Cuvier, Leibniz und Kant. Campus, Francfurt a.M. 2000.
- ↑ Die Entdeckung der Viren, sin: planet-wissen.de.
- ↑ Brenda Maddox: Rosalind Franklin. Die Entdeckung der DNA oder der Kampf einer Frau um wissenschaftliche Anerkennung. Campus, Francfurt a.M. 2003, ISBN 3-593-37192-8.
- ↑ John Maynard Smith, George R. Price: The Logic of Animal Conflict. En: Nature, nr. 246, 1973, p. 15–18.
- ↑ Was ist Ethnobiologie?, sin: ethnobiology.ch.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Isaac Asimov: Geschichte der Biologie. Fischer, Francfurt a.M. 1968.
- Änne Bäumer: Geschichte der Biologie.
- Tom 1: Biologie von der Antike bis zur Renaissance. Lang, Francfurt a.M. e.a. 1991, ISBN 3-631-43312-3.
- Tom 2: Zoologie der Renaissance, Renaissance der Zoologie. Lang, Francfurt a.M. e.a. 1991, ISBN 3-631-43313-1.
- Tom 3: 17. und 18. Jahrhundert. Lang, Francfurt a.M. e.a. 1996, ISBN 3-631-30317-3.
- Änne Bäumer: Bibliography of the history of biology / Bibliographie zur Geschichte der Biologie. Peter Lang, Francfurt a.M. e.a. 1997, ISBN 3-631-32261-5.
- Neil A. Campbell, Jane B. Reece: Biologie. 6. ed., Pearson Studium, Minca 2006, ISBN 3-8273-7180-5.
- Christian Göldenboog: Das Loch im Walfisch. Die Philosophie der Biologie. Klett-Cotta, Stuttgart 2003, ISBN 3-608-91991-0
- Ilse Jahn (ed.): Geschichte der Biologie. Theorien, Methoden, Institutionen, Kurzbiographien. 3. ed., Spektrum, Heidelberg 2002, ISBN 3-8274-1023-1.
- Dieter Klämbt, Horst Kreiskott, Bruno Streit: Angewandte Biologie. VCH, Weinheim 1991, ISBN 3-527-28170-3.
- Ernst Mayr: Das ist Biologie. Die Wissenschaft des Lebens. Spektrum, Heidelberg 2000, ISBN 3-8274-1015-0.
- Ernst Mayr: Die Entwicklung der biologischen Gedankenwelt. Vielfalt, Evolution und Vererbung. Springer, Berlin 2002 (restampa da l’ediziun 1984).
- Heinz Penzlin: Die theoretischen Konzepte der Biologie in ihrer geschichtlichen Entwicklung. En: Naturwissenschaftliche Rundschau, tom 62, nr. 5, 2009, p. 233–243.
- William K. Purves e.a.: Biologie. 7. ed., Spektrum, Heidelberg 2006, ISBN 3-8274-1630-2.
- Georg Toepfer: Historisches Wörterbuch der Biologie. Geschichte und Theorie der biologischen Grundbegriffe. 3 toms, Metzler, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-476-02316-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Ernst Mayr: Die Autonomie der Biologie, sin: biologie.uni-hamburg.de
- Die Welt der Biologie, sin: Vorarlberger Bildungsserver

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sco emprim duain vegnir vaccinadas persunas en chasas da vegls e da tgira en la regiun da Cuira. Sin basa da questas experientschas giajan lura las equipas mobilas da vaccinar en ulteriuras regiuns.
La gronda part da la populaziun grischuna sto però anc avair pazienza:
I n'è betg uschia ch'ins po gia s'annunziar uss e sa laschar vaccinar a partir dals 4 da schaner ordaifer da chasas d'attempads. Ma, i duess gartegiar ch'ins po a partir dals 4 da schaner s'annunziar.
Actualmain saja il chantun vi da sclerir tut ils detagls enturn l'acziun da vaccinar ed organisar ils centers. Plinavant manchia er anc la software da la Confederaziun per l'entira administraziun, uschia la media chantunala vinavant.


text:
Oz, venderdi la saira a las 20.00 vegnan tut ils projects rangads e premiads. Ina giuria commentescha els. Ultra da quai preschentan dus interprendiders giuvens lur product, numnadamain in steamer ch’ins po purtar dad in lieu a l’auter. Els raquintian da lur experientscha, co els han cumenzà e realisà la finala lur siemi, di la presidenta da la EX18 Rita Huonder.
Chattar investiders e sponsurs
Els veglian motivar giuvnas e giuvens da cuntinuar cun lur projects. La finala sperian els, che investiders e sponsurs sajan forsa en sala il venderdi saira e che quels possian sustegnair finanzialmain in project u l’auter. Per els da la EX18 saja quai in'obligaziun da gidar ils giuvenils, ma i saja cler che quels stoppian era vulair dar 150%. Ins na possia betg pensar ch’ins vegnia a la finamira mo cun lavurar in pau e suenter far vacanzas, di Rita Huonder.
Fin a la EX22
Ils organisaturs da la EX18 vulan accumpagnar enavant ils projects fin a la proxima EX 22. Els hajan ideas, co ins pudess far quai, ma els na possian betg dir uss co quai vesia ora. I dependia era sch'in ni l’auter chattia in interprendider ubain ina fatschenta che stat a disposiziun cun ils meds finanzials, perquai che quels na possian els betg metter a disposiziun.
Tranter ils projects èn per exempel ideas ch'èn gia enconuschentas sco il giuven Serafin Bundi che producescha anels d'atschal cromà ubain Valys art, las soras Valeria ed Alina Hendry che fan vestgadira per far attent a la muria dals avieuls ed alura Flurin Jacomet e Maurus Fry che vulan realisar in center da datas en l’anteriur ospital militar da la claustra da Mustér.
RR actualitad 11:00


text:
Dapi 60 onns è la stizun da termagls «Schläpfer» a Cuira ina instituziun. Il bab dad Ursi Kägi aveva fundà ella ed Ursi Kägi e ses um han lura surprendì la fatschenta. Millis dad uffants èn stads en la pitschna stizun da trais auzadas sin il Kornplatz ed han elegì là lur regals da Nadal u da natalizi.
In egl riend ed in egl bragind
Ursi Kägi è quasi creschida si en la stizun da termagls, quai saja stà bel, dentant ella haja er stuì gidar fitg bler. Tuttina n'èsi betg stà davent da l'entschatta cler ch'ella surprendia lura la stizun. Dentant ussa na stettia ella betg mal da quella decisiun. I saja stà in bel temp, che giaja uss dentant a fin. Ella e ses um veglian giudair la pensiun cunzunt cun viagiar cun l'auto-rulotta.
La pensiun cloma
Uss van ils Kägis en pensiun e cunquai ch'els n'hajan betg chattà in successur vegnia la stizun serrada per la fin da mars. Els hajan bain tschertgà, cunquai ch'in tal affar dettia blera lavur, la concurrenza dad online saja gronda e la situaziun per butias en la citad veglia da Cuira na saja er betg simpla, n'hajan els chattà nagin.
RR actualitad 08:00


text:
Tiraun
Tiraun (Tirano in talian, Tiràn in idiom da la Vuclina) es üna vschinauncha taliauna da var 9.000 abitants in Lombardia, Provinza da Sunder. Ella es la prüma vschinauncha taliauna zieva'l cunfin traunter Svizra e Italia illa Val Puschlev, i'l Chantun Grischun.
Ella es renumneda pella presenzcha d'ün sanctuari dedicho a Nossaduonna da Tiraun, chi as chatta illa part nord da la vschinauncha.
GeografiaEdit
Tiraun as chatta ad ün otezza da 450 meters, i'l punct d'incunter traunter la Vuclina e la Val Puschlev, tar il sbuoc dal flüm Poschiavino aint l'Adda. Ella es circundeda da muntagnas: a süd ils Alps Orobie, a nord la gruppa dal Bernina ed a nord-est la gruppa da la Stielva.
Nom dal löEdit
Forsa vegna'l nom "Tiraun" dals pleds latins inter amnes, chi significheschan "traunter ils flüms"; pelvaira es la vschinauncha traverseda dals flüms Adda e Poschiavino.
IstorgiaEdit
Già illa Preistorgia eira que üna zona abiteda dals omens i'l territori, inua cha hoz as chatta Tiraun; pelvaira, do que incisiuns sün grips e sun gnidas chattedas armas dal 18. tschientiner aunz Cristus ed üna stela da l'Eted da l'Aram hoz tgnida tar l'"Antiquarium Tellino".
Tiraun s'ho adüna chatteda in ün lö fich strategic: chi chi vaiva'l possess dal vih e da sieu chastè (construieu düraunt il temp medieval), vaiva eir la controlla da las vias, chi giaivan in Engiadina, al Lej da Com ed illa Republica da Vnescha.
Als 29 settember 1504 tenor tradiziun apparit Nossaduonna a Tiraun e zieva gnit construieu ün sanctuari, chi dvantet il simbol dals Catolics da la val cunter ils Refurmos da las Lias dal Grischun.
Scu tuot la Vuclina e la Val Puschlev,eir a Tiraun det que luottas traunter Catolics e Refurmos düraunt il temp medieval e'l temps successivs; dal 1620 a Tiraun vet cumanzamaint l'uschè dit "Sacro Macello" ("Murdraretsch in Vuclina"), nempe la battaglia finela cunter il Grischun cunter l'imposizun da la Refurma als abitants da la Vuclina.
MonumentsEdit
Il Sanctuari da Nossaduonna da TiraunEdit
Il Sanctuari da Nossaduonna da Tiraun es considero la baselgia la pü importanta da tuot la Vuclina.
Als 29 settember 1504 tenor tradizion apparit Nossaduonna a beo Omodeo in ün üert da fig illa part nord dal vih; ella el dumandet da construir üna baselgia in sieu algord.
Omodeo svess promuvet sia construcziun, chi cumanzet dal marz 1505 e vet fin dal 1513. Il sanctuari gnit consecro da l'uvas-ch da Com Cesare Trivulzio als 14 meg 1528
Quista baselgia es da stil renaschimentel lombard, cun üna granda porta da Alessandro Scala da Carona e cun ün orgel fat traunter 1608 e 1617 da Giuseppe Bulgarini. Ella es considereda, insembel cul Dom da Milaun e la Cartusia da Pavia, üna da las baselgias la püs bellas da la Lombardia.
Nossaduonna da Tiraun gnit proclameda protectura da la Vuclina da papa Pio XII.
Otras baselgiasEdit
Illa vschinauncha do que la baselgia da San Martin, il clucher da la quela es dal 15. tschientiner in stil romanic lombard.
Our dal vih, sün üna crasta chi dominescha'l Sanctuari da Nossaduonna da Tiraun, do que la baselgia da Santa Perpetua dal 11. tschientiner. I'l ospizi dasper la baselgia gnivan ospitos ils pelegrins, chi da Milaun e Vnescha giaivan in Germania
A do üna simila baselgia cun ospizi eir poch pü a nord, sülla svessa via ma in territori svizzer: la baselgia da San Rumeri, chi as chatta illa vschinauncha da Puschlev a 1.800 meters d'otezza, süsom üna muntagna als peis de la quela do que il Lej da Puschlev.
Lös interessantsEdit
Tiraun es cugnuoschida scu la "Meraun da la Vuclina", per cha, scu la cited südtirolais, ho fich vias cun bös-chs dasper ellas e bgers parcs publics.
La cited veglia, chi as chatta sülla spuonda schnestra dal flüm Adda, es auncha hoz in part circundeda da la müraglia feda fer da Ludwig il Mor, duca da Milaun, intuorn la fin dal 15. tschientiner, ed es domineda da las ruinas da la tuor dal chastè da Santa Maria (clameda eir Castellaccio, nempe "Chastelatsch").
A sun bain conservedas las trais portas d'entrada a Tiraun: la "Porta Poschiavina" (vers la Svizra), la "Porta Bormina" (vers Buorm e'l Pass da Stielva) e la "Porta Milanese" (vers il Lej da Com e Milaun).
A Tiraun do que bgers palazis construieus traunter 17. e 18. tschientiner da las famiglias richas: ils palazis Quadrio, Salis, Merizzi, Visconti-Venosta, Parravicini, Buttafava e Torelli. Percunter eira'l palazi Marinoni (hoz Chesa cumünela da Tiraun) üna veglia clostra dals Augustins dal 15. tschientiner.
TransportsEdit
Grandas viasEdit
Tiraun as chatta a l'incunter traunter duos vias fich impurtantas:
- la "Strada Statale 38" (Via naziunela taliauna 38), chi lia Tiraun a Milaun d'üna part (in pigliand la "Strada Statale 36" tar Piantedo) ed al Vnuost e Bulsaun da l'otra (tres il Pass da Stielva);
- la Via naziunela 29, chi lia Tiraun a l'Engiadina tres il Pass dal Bernina.
ViafiersEdit
A Tiraun do que duos staziuns da viafier, chi sun sülla medemma plazza; amenduos sun las staziuns finelas da duos viafiers tuottüna na liedas traunter pêr:
- la viafier Tiraun-Milaun, üna vouta gestida da la "Ferrovia Alta Valtellina" (Viafier Vuclin'Ota) - be la part Tiraun-Sunder - e daspö 1970 da las "Ferrovie dello Stato" (Viafiers naziunelas taliaunas).
- la viafier Tiraun-San Murezzan da la Viafier retica, chi lia la Vuclina a l'Engiadina tres la Val Puschlev e'l Pass dal Bernina.


text:
Consés
Consés (pronunciàt [konˈhes] endèl dialèt del pòst. En Italià: Concesio) l'è 'n cümü de 15 465 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra del cümü de Brèsa, en diresiù Nort. L'è 'l prim paés de la Val Trompia.
Per vìa de la sò puzisiù, el sò teretóre l'è stat per sècoi cuntindìt de le pupulasiù de la àl e chèle de la cità, isé la formasiù de 'n cèntro de agregasiù l'è stàda trübülàda. Adognimòdo, facilmènt el bórch uriginàl l'éra Triumplì aisebé che per póch tép, e sul dòpo l'è dientàt Romàno. La sò colocasiù a la bóca de la Val Trompia la 'l rindìa 'l pónt giöst per meter el cunfì de la colònia romàna de Brixia (la Brèsa del dé d'encö) e 'n quach stòrich i pènsa che Consés el sàpe stat el pónt de partènsa de l'ezèrcit de Publio Silio Nerva, endèl 16 a.C., per la guèra cùtra i Triumplì che dòpo la s'è trasfurmàda 'ndèla guèra rética del 15 a.C. portàda aànti de Druso.
Endèl Medioévo Consés (ensèma co Böegn, Inzì, Lemezàne e Nàe) l'è stat séde de giöna de le prìme piéf de la àl. La sò giürisdisiù la ciapàa dét töta la part bàsa de la Val Trompia, de Cogós enfìna a la Stochèta e la tölìa dét pò a San Vigìlio, Cobiàt, Boès, Vìla, Prègn, Cailìna e Carsìna.
Consés l'è cunusìt suratöt perchè gh'è nasìt el pàpa Pàol VI (Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini).
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il di ha cumenzà cun sunar la ghitarra, il saxofon, il clavazin ubain blers auters instruments. Pudair prender enta maun per l'emprima giada in instrument – quai è in mument che resta en memoria. 65 uffants èn s'annunziads per il di da fufragnar da la «Scoula da musica d'Engiadin'Ota» a Samedan ed han pudì empruvar e testar, tge instrument che pudess plaschair.
Auter che adina
Il di da fufragnar han ils responsabels stuì organisar auter che auters onns. Pervia da las prescripziuns da segirezza encunter la pandemia han els reservà per mintga uffant ina quart d’ura cun in magister da musica. Quasi, in’audienza privata. E quai è stà in grond success. Blers uffants han giudì las instrucziuns privatas.
In temp difficil
Il di da fufragnar è pensà per mussar, che instruments che vegnan instruids, per svegliar l’interess ed il plaschair vi da la musica, ma era per chattar dapli uffants, che vulan daventar commembers da la «Scoula da musica d’Engiadin’Ota.» Dapi l’entschatta da la pandemia èn las cifra da las commembras ed ils commembers sa sbassada marcantamain. En congual cun l'onn 2018/2019 han els pers radund 100 scolaras e scolars. Per il pli ord da motivs finanzials.
Il fieu exista gia
Ils magisters han betg da svegliar il fieu, ils uffants portan quel en sasez. Per il pedagog e magister da musica Anton Ludwig Wilhalm è il di da fufragnar in dals pli bels – uffants, singuls per 6 onns vegls – vegnan cun grond interess e fieu per la musica. Sia lezia vesa el sco motivatur – da mussar, ch’ins sa far progress cun exercitar.


text:
L'ANR procura mintga di ina offerta da basa da novitads en tuts idioms ed en rumantsch grischun. Ella resguarda per regla ils idioms, sch'ella derasa communicaziuns localas. L'agentura fa dentant per regla diever dal rumantsch grischun, sch'ella sa drizza a l'entira cuminanza linguistica. Schurnalists da l'ANR èn scumpartids sin tut il Grischun. Dentand era a Berna ed ad Uznach lavuran schurnalists per l'agentura.
Chantun 20 onns Agentura da Novitads Rumantscha
L'Agentura da Novitads Rumantscha è vegnida fundada ils 7 da fanadur 1996. L'ANR vegn finanziada spezialmain tras contribuziuns da Confederaziun e Chantun. Ella è ina instituziun autonoma cun ina structura organisatorica independenta da las gasettas, radio e televisiun.
RTR/ANR/dh/cl


text:
Lengua araba
La lengua araba (الْعَرَبيّة al-ʿarabiyyah o semplificaa a عَرَبيْ ʿarabī) l'è una lengua semitica, del grüp central, imparentaa cun l'ebraich e l'aramaich, che i vegnen tüt zü da la lengua proto-semitica.
Dialet[Modifega | modifica 'l sorgent]
Int i pais arab se parlann tanta variant diferent de la lengua araba, che de suent i gh'hann anca di diferenz bej marcaa.
Anca se l'esista un Arab üfizial e standard che l'è druaa int i scrit e in sitüazion furmal, int la cumunicazion de tüt i dì la gent la dröva i vari dialet, o lengue ch'i parlen indué i stann.
Quej dialet chì i pören anca vess no cumprensibil intra de lur, a seconda dai region arab. In particular i dialet del Maghreb, che in Arab vör d' Ucident i henn cunsideraa fess divers da l'Arab standard. La cunusienza de l'arab üfizial la dipenda fort dal nivel d'istrüzion, giamò che l'è 'na lengua che la gh'ha mia de parlant nativ, e donca l'è imparaa dumà a scöla.
Al dì d'incö el dialet egiziàn e quel siriàn-libanés i henn tra i püssee cugnussüü e di volt i henn druaa cume lengua franca da la gent che la parla dialet mia comprensìbil.


text:
Muntfiurèin
Artìcol in dialët piaṡintëin
Muntfiurèin (Montefiorino in Itagliàn, Munfiuriin coma i disne lè) l'é un paesnëin italian ad 2.172 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 800 m d'altësa, situe a sud-ovest rispet a Modna. L'è, par mòd ad'dì, vüna dal capitäi dl'Apenén Mudnès. Muntfiurèin l'era al centre dela Repöblica Partisäna durante la Seconda Guera Mundiela: l'à ricevu ona medaglia d'or a e valour militer. Muntfiurein fa part de l'Unioun di Comün dal Distàt Ceramic. L'è su e percurs da e sentier Matilde. In cëintar dal paès a gh'è un castèll béll a bòta. In dal comun, e ghè al paes medieväl d'Arbiän (Rubbiano in Itagliàn), domine dala Peva (ona peva romantica, intituleda a la Beäda Vergine Assunta) e dala canonica vec'ia.
Al sendic l'è Mavrezi Paladin (Maurizio Paladini)
StòriaModifica
Zòna storicament abiteda da Liguri Friniati, ch'an controle tôta la parta d'apenin ed Modna e po anch ed Reg. Li lour i fevne parta di Liguri Orienteli (axè coma i liguri Apuani, ch'erne in Garfagnana. Con la granda invasioun celtica del IV secol prema ed Crest, che l'ha purte i Galli Boi in t'la pianüra e in t'la colina mudnès e arsäna (reggiana), ag son ste soquanti invasiouni anch' in t'la muntägna: i'an risali al fiom fin al zoni ed Muntfiurein e anch ed l'elta Val Dragun. Duränt la seconda guera mundiela, in t'l'estee del 1944, la zona l'è stata teatre di tänti rastrelamenti ed partigian da part dali tropi nazi-fasciste. Muntfiurein l'è tra le città decuredi ae valor militer per la guera e la Liberazion, insignida d'la Medaia d'or ae valor militer (Medaglia d'oro al valor Militare), e vintot fever del novcentestänta, per i sacrifeci d'la popolaziun, e per la lota di partigian.
TurismModifica
Essend una lucalite turistica, Muntfiurein e g'à: -do piscini comunali (ona regulamenter e ona per i pupin) -do campi da tennis -ona palestra -do camp da paloun (piò i campi dali frasioni) -Palazat (Palazzetto dello sport), inaugure in t'l'estee 2012, con anch l'ostel
AtiviteModifica
Ien tänti li asociaziuni chi fän dali attivitee pri turisti e abitanti lucäli. Durant tôt l'än, e GEM (grop escursionestic munfiuriin) organeza di percusri long gli antichi sentier, inturn a Muntfiurein: dala Via Bibulca alla Via Vandelli. In estee ag son dali sagri in piaza e dali seredi cultudeli organizedi da e comun. In t'l'auton, e ghè la Festa de Tartöf (Sagra del tartufo) intorn al prem ed nuambre con bancati, degustazion...
In t'la frasion ed Vederiola e ghè la Ca' d'la Carite, draverta e 15 d'otubre 1960. La fa part dali Ca' d'la Carite fundädi da don Mario Prandi. Lè, ig' lavornen ali Carmelitäni Minuri e d'l'atra genta brisa cunsacreda.
Ligamm ad föraModifica
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Pervia dal Brexit, la sortida da la Gronda Britannia da l'UE, dumondan adina dapli Brits per in pass da l'Irlanda. Dapi l'onn 2015 è la cifra bunamain sa dublegiada. L'onn 2015 hai dà 46'226 dumondas, il davos onns gia 80'752. Durant l'emprima mesadad da quest onn han gia 44'962 Brits dumandà per in pass da l'Irlanda.
Motiv per quest augment è il Brexit
Blers Brits han tema d'avair dischavantatgs pervia dal Brexit. Mintga persuna ch'è naschida en l'Irlanda u l'Irlanda dal Nord u che ha ils geniturs u il tat e la tatta ch'èn oriunds da là pon dumandar in pass irlandais. Quai èn radund sis milliuns Brits. En Gonda Britannia sco era en Irlanda è naziunalitad dubla lubida.
RR novitads 10:00


text:
Il skiunz Svizzer Daniel Yule ha gudagnà il slalom a Madonna Di Campiglio. Quai avant ils dus Austriacs Marco Schwarz e Michael Matt. Il Svizzer gudogna cun quai sia emprima cursa da la cuppa mundiala.
- 1. Daniel Yule (SUI) 1:38.34
- 2. Marco Schwarz (AUT) +0.34
- 3. Michael Matt (AUT) +0.50
Suenter l'emprim percurs è Yule stà sin la quarta plazza, 0,66 secundas suenter Marcel Hirscher che manava. Uschia nagin che quintava cun ina victoria da Yule. En il segund percurs èn però crudads ora Marcel Hirscher (AUT) e Henrik Kristoffersen (NOR) che manavan suenter il prim percurs.
ulteriurs Svizzers
14. Sandro Simonet +1.51
19. Loïc Meillard +2.11
Per la Svizra è quai l'emprimai victoria en la cuppa mundiala dal slalom dapi Marc Gini 2007 sin la Reiteralm.
RR novitads 20:00


text:
Muotathal
Muotathal a l'è un cumün svizzer del distret de Schwyz, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 172.15 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3561 abitant.
El cumün de Muotathal al se tröva a una altitüden de 606 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Braunwald (GL), Bürglen (UR), Glarus (GL), Illgau, Innerthal, Linthal (GL), Luchsingen (GL), Morschach, Oberiberg, Riemenstalden, Spiringen (UR), Svit, Unteriberg, Unterschächen (UR).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Muotathal l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1246 col nom de Muthathal e Mutetal.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Muotathal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sco quai ch’il Secretariat da stadi per la migraziun communitgescha, sajan vegnidas inoltradas radund 1’900 dumondas. Quai correspunda ad in plus da 8% cumpareglià cun il mais d’avrigl. Quest augment haja da far cun la stagiun – la stad arrivan numnadamain dapli migrants en l'Italia dal Sid.
Vegnan questas cifras cumparegliadas cun il matg da l'onn passà è il dumber dentant sa reducì. Lura avevan passa 2’200 persunas dumandà asil en Svizra. Ils blers fugitivs derivan actualmain da l’Eritrea, la Somalia e l’Afghanistan.
Tenor cusseglier federal Ueli Maurer vegnan fugitivs da nov er sur las valladas dal sid grischunas en Svizra. Er en il Tessin registreschian ins il mument ordvart blers fugitivs.
RR novitads 18:00


text:
Sco gia il numer 2 dal mund, Agnieszka Radwanska, ha er il numer 5 dal mund da la rangaziun da WTA Simona Halep stuì conceder ina sperdita cunter la giugadra svizra.
Uschia ni uschia - ina Russa spetga sin la Svizra
Malgrà la partenza fallada ha Bacsinszky mantegnì la ruassaivladad. Suenter 2 uras e 28 minutas èsi lura stà cler ch’ella sa chatta en il mezfinal a Miami. Timea Bacsinszky batta si’adversaria cun 4:6, 6:3, 6:2.
Uss spetga la partida dal mezfinal. Fatg cler è gia che Bacsinszky frunta sin ina Russa: U sin Swetlana Kusnezowa (WTA 19) che ha battì Serena Williams, u sin Jekaterina Makarowa (WTA 31).
RR novitads 06:00


text:
Il barometer da l'occupaziun da lavur è creschì en l'emprim quartal per 1,6% sin 4,961 milliuns occupads ed occupadas cumpareglià cun il quartal precedent. Durant il medem quartal avant in onn è il dumber d'occupads creschì per 0,6%.
Dapli posts vacants
En l'economia ha l'Uffizi federal per statistica pudì dumbrar 11'000 dapli plazzas libras che durant il medem quartal avant in onn. Quai correspunda ad in augment da 17,9%. Tant en il sectur da l'industria sco er il sectur da servetsch è quest dumber creschì per 36% respectivamain 13%. Er il futur duaja il svilup positiv cuntinuar, uschia las calculaziuns.
RR novitads 12:00


text:
Châtillon (JU)
Châtillon a l'è un cumün svizzer del distret de Delémont, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.33 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 434 abitant.
El cumün de Châtillon al se tröva a una altitüden de 523 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Soulce, Courtételle, Rossemaison, Courrendlin, Vellerat, Roches (BE), Moutier (BE).
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Châtillon (JU) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Per il campiunadi mundial da snowboard e freestyle il 2025 Engiadina San Murezzan ha la vischnanca da Segl deliberà in credit da 492’000 francs. Unanimamain ha la radunanza communala ditg Gea venderdi saira. 350'000 francs da quels daners vegnan duvrads per l'infrastructura e 142'000 francs per l'occurenza sezza.
«Sils Baselgia Biblioteca»
Per ina nova fermada da bus ha la radunanza communala da Segl approvà unanimamain in credit da 78'000 francs. Quella remplazza la fermada Dotturas tar l'anteriura plazza da la posta ed è da nov avant la biblioteca. La fermada duai survegnir il num «Sils Baselgia Biblioteca». Per far la midada dovra quai anc il consentiment da l'Uffizi federal da traffic.
Promulins
Plinavant ha Segl detg Gea al supplement dal contract d'obligaziuns per acziunaris tranter las vischnancas Segl, Silvaplauna e San Murezzan (vischnancas sura) e Schlarigna, Pontresina, Samedan, Bever, La Punt Chamues-ch , Madulain, Zuoz e S-chanf (vischnancas sut) partentn Promulins SA.


text:
Marco Simoncelli
Marco Simoncelli (Catòlga, 20 ad Śnar dal 1987 - Sepàng, 23 'd Utóbar dal 2011) 'l è stâ un curidōr ad mòti rumagnōl, campiòṅ dal mónd dla 250cc cun la Gilera in dal 2008. Cgnusû da tut par la sò tèsta pîna ad ris e p'r al sò dascórar in itagliàṅ cun n'acènt rumagnōl dimóndi pēś, al gh'iva un caràtar da gigiòṅ a la bòna, sćèt un muć, e al purtàva sèg al scutmàj ad Supersic (Sic, IPA /sitʃ/, 'l éra al còdas ch'al gh'iva dâ la Dorna par cgnós'r-al durànt al gari). 'L à catâ la mòrt in na manéra dasfurtunàda in dal sircùit ad Sepàng durànt na gara dla MotoGP dal 2011 a sōi vint-quàt'r an.
In dla sò caréra 'l à curs 151 vòlti in gari dal motomundiàl, vinsénd quatòrdas vòlti e finénd 31 vòlti in si pòdi, muciànd sù in tut 1255 punt, 15 pole position e nóṿ gir più śvélt. 'L à curs anc dū vòlti in Itàglia in dal mundiàl dla Superbyke in dal 2009, finénd anc in sal pòdi. Al sò nùmar ad gara 'l éra al 58.
Biugrafìa
Gl'Inìsi
Nâ a Catòlga, al viṿ fiṅ da pìcul a Curièn. Al taca a cùrar a sèt an cun na minimòta in dal sò sità. A dód'ś an al vins al tìtul itagliàṅ, quèl ch'al fà anc in dal 2000, an in dua al cur p'r al tìtul europeo purtànd-'s a cà al secónd pòst. A quatórd'ś an al tōś part a 'l Trufèo Honda NR e al gh la cava a muntàr sù dū vòlti in sal pòdi e pò al s śibìs a 'l campiunàt itagliàṅ 125 GP.
Clas 125
In dal 2002 'l è campiòṅ europeo dla clas 125cc e in dal stés an, dòp ch'al s è fat i òs a livèl nasiunàl e europeo, al fà al sò debùt in dal Motomundiàl, clas 125, in dal Gran Prèmi dla Repùblica Céca in dal team dl'Aprilia CWF - Matteoni Racing a 'l pòst ad Jaroslav Huleš ch'l iva fat al salt in dla 250. Al sò cumpàgn in squàdra 'l è Chaz Davies. Al finìs la stagiòṅ cun tri punt (finénd 13śum in Purtugàl) a 'l 33śum pòst.
In dal 2003 al fà tut al campiunàt e al mùcia sù 31 punt, finénd 21śum in clasìfica e ciapànd un quàrt pòst in dal gran prèmi dla Cumunità Valensiàna.
In dal 2004 al riva al prim sucès a Jerez in sal mój, ma l'è na stagiòṅ cun di élt e di bas cun dū pole position (sémp'r in Spaggna e a Brno) ma cun sōl 79 punt in bisàca al finìs undicéśum in clasìfica, curént p'r al team Rauch Bravo insém a Steve Jenkner.
Al team Nocable.it Race al al tōś par la stagiòṅ 2005 par far còpia cun Joan Olivé. Marco al vins incóra a Jerez e al finìs àtar sinc vòlti in sal pòdi (secónd in Catalógna, tèrs in Germàgna, Repùblica Céca, Qatàr e Austràglia), cavànd-gh-la a star sèmpar fr'i prim ma lasànd prèst al tìtul par strada anc parchè al s è fat grand e al fà fadìga a giràr bèṅ in sla muturéta dla 250, faghénd però 177 punt, sèmpar méj.
Clas 250
In dal 2006 Supersic al pasa a la 250, curénd par la Gilera RSV 250 cun al tècnic cap Rossano Brazzi (ch'l iva laurâ in di an pasâ par Valentino Rossi e Marco Melandri) a sò dispuśisiòṅ. Purtròp chi lò al s mala subìt lasand-al da par lò par tuta la stagiòṅ. Marco al finìs al dècim pòst cun 92 punt sénsa mai far di riśultâ bòṅ, al gh la cava sōl a piasàr-as sést in Cina. Anc 'l an dòp 'l è da daśmindgàr: dècim pòst cun l’Aprilia RSW 250 LE e 97 punt in tut cun dū sèst pòst (Frància e Ulànda).
In dal 2008 finalmènt al ròbi i tàcan a giràr p'r al vèrs giùst p'r al Rumagnōl, ma minga a 'l inìsi parchè al casca dū vòlti réstànd a śèr punt e 'l è un pcâ, anc parchè a Jerez l' éra andâ in a risć ad vìnsar. In Purtugàl al ciàpa la pole position e al vins pò al dū gari a gnir: Mugello e Catalógna. A cal punt chè, i suo i gh daṅ na mòta uficiàla e Marco al vins incóra a 'l Sachsenring cun déś secónd ad vantàś sōvra Mika Kallio, e pò al s ripét tulénd al prim pòst anc a Motegi e a Phillip Island. Rivànd tèrs a Sepàng al dvénta campiòṅ dal mónd dla clas Duśèntsinquànta. La sò sréśa in sla tórta 'l è la vinsùda a Valencia in d'l ùltim gran prèmi dla stagiòṅ, quèl ch'al gh fà muciàr sù la belésa ad 281 punt, frut anc ad dū secónd pòst (in Frància e in dal Régn Unî) e ad àtar dū pòdi, in Ulànda e in dla Repùblica Céca. Simoncelli al partìs anc dal pâl sinc vòlti.
In dal 2009 al decìd ad restàr in du 'l è e la stagiòṅ la partìs mâl parchè al n pōl minga cùrar in dal prim gran prèmi in Qatàr p'r un infurtùni. Dòp soquànti gari fati mâl, Simoncelli al tórna a i sò livèi in Frància, vinsénd incóra na vòlta in sal mój e rivànd secónd da drē a Mattia Pasini in dal gran prèmi 'd Itàglia. Marco al s tōś la rivìncita a 'l Sachsenring vinsénd par la dècima vòlta in caréra, turnànd a lutàr p'r al tìtul, anc parchè al fà pò al pîṅ a Brno (baténd cla vòlta lè Mattia Pasini) e a Indianapolis. Cun chi sinquànt punt chè, Marco al s davśìna dimóndi a 'l giapunéś Hiroshi Aoyama e a 'l spagnōl Álvaro Bautista. In dal gran prèmi ad cà (Misèn) al fà un brut śbali cascànd par tèra ma pò al tórna sù in clasìfica, cun dū sucès ad fila in Purtugàl e Austràglia, purtànd-as a sōi dódas punt da Aoyama, cun dū gari incóra da far. Ma in Malèśia Hiroshi al vins lò mèntar Simoncelli 'l è custrét a 'l tèrs pòst da drē a Barberá ch'l éra rivâ a la fiṅ cun al sò stés tèmp a 'l traguàrd ma, par via 'd un gir più śvélt dal suo, al finìs lò secónd invéci ch'al Rumagnōl ch'al vèṅ dastacâ ad vint-i-òṅ punt da Aoyama. In d'l ultma gara Simoncelli al finìs incóra par tèra e 'l è custrét a lasàr al sò tìtul in dal maṅ dal giapunéś.
Clas MotoGP
In dal 2010 al pasa in dla clas MotoGP cun la RC212V dal team San Carlo Honda Gresini par far còpia cun al pilòta ad Ravêna Marco Melandri. Simoncelli al mùcia sù 125 punt, finénd utàṿ a la fiṅ, cun un quàrt pòst in Purtugàl.
In dal 2011 al résta in dla squadra ad Fausto Gresini cun sèg al giapunéś Hiroshi Aoyama ch'al gh'iva ciulâ al tìtul dla 250 dū an prima. Cun la stésa mòta sóta 'l cûl (na Honda uficiàla HRC), Marco al gh stà sèmpar davànti e al fà sù dū quìnt pòst (in Qatàr e in Frància in dua al finìs còntra Dani Pedrosa durànt un surpàs, faghénd-al cascàr śò) e dū pole position in Catalógna e Ulànda. A Brno Marco Simoncelli al gh la cava a finìr par la prima vòlta in sal pòdi in dla MotoGP rivànd tèrs. In dal gran prèmi ad San Marèṅ al lòta còntra Andrea Dovizioso e Ben Spies e al finìs quàrt. In Austràglia al fà un pas in avànti rivand da drē sōl a Casey Stoner in dla sò córsa ad cà.
Al 23 'd Utóbar dal 2011, durànt al gran prèmi dla Malèśia, Simoncelli al pèrd la sò mòta in dal secónd gir dla córsa, restànd-ag atàc. La mòta, invéci ad finìr fóra da la pista esternamènt cuma la fà ad sòlit in chi caś lè, la tira drit par la sò strada e la fà la curva mènt'r i éran drē a rivàr Colin Edwards e Valentino Rossi ch'i gh vaṅ adòs, a n cavànd-gh-la briśa a scansàr-al. Al casc ad Marco al vóla via e al pilòta dasfurunâ al vèṅ investî in pîṅ a la tèsta e a 'l còl da chi àtar dū. Al sò cōr al s férma e i dutōr i n pōlan far àtar che tōr at dla mòrt, tri quàrt d'óra dòp 'l incidènt.
I sò funerài i gh'èṅ stâ Giuidè 27 'd Utóbar dal 2011 in dal sò paéś in dal riminéś, cun di sò culéga ch'i èṅ andâ a catàr-al par l'ultma vòlta: Loris Capirossi, Mattia Pasini, Valentino Rossi, Andrea Dovizioso, Marco Melandri, Sete Gibernau, Andrea Iannone, Randy de Puniet e Jorge Lorenzo. Chi lò 'l à vlû èsar-gh e 'l à scrit in sal lìbar dal firmi in cēśa, cun un gèst ch'al gh fà unōr, „A t arcurdarò par sèmpar e pardòṅ-um p'r ès'r-um questiunâ tèg“. Dū dè dòp al còrp ad Marco 'l è stâ cremâ.
L'ASL ad Catòlga la fà savér ch'l'à tòlt la deciśiòṅ ad dedicàr al laburatòri ad biomecànica d'l uśdàr Cervesi a Marco che pròpria lè 'l éra nâ.


text:
Iraq
L'Iraq vëgn denominé ufizialmënter Republica dl’Iraq (por arabich:جمهورية العراق, Jumhūriyyat al-‘Irāq) y é n Stat dl’Asia dl vest.
Al confinëia a nord cun la Turchia, a süd cun l’Arabia Saudita y le Kuwait, a nord-vest cun la Siria y a ost cun l’Iran (Regiun dl Kurdistan). Le raiun dl Iraq tol ite por la maiú pert le raiun dla Mesopotamia, la “Tera di dui rüs”. Al se destënn fora sön na spersa de ca. 438.317 km².
La capitala é Baghdad. L’Iraq é la terza resserva de petrole al monn. Dai 16 de lugio 1979 ai 9 d’aurí 2003 é l’Iraq sté sot al govern de Saddam Hussein. Dl 2005 inant él deventé na republica parlamentara federala sot le control di Stac Unis d’America. Dal 2014 al 2017 él sté sot al control dl Stat Islamich te n contrast cun le govern zentral.


text:
Per fusiunar las 8 plaivs da Segl-Silvaplauna-Champfèr, da San Murezzan, da Zuoz-Madulain, da S-chanf-Cinuos-chel, da Las Agnas-Bever-La Punt, da Puntraschigna, da Samedan e da Schlarigna, ha mintgina singula da decider ils commembers a las radunanzas da las corporaziuns evangelicas.
Opposiziun organisada
Che la plaiv da Zuoz-Madulain na vul betg sa participar a la fusiun da las baselgias en Engiadin’Ota, saja deplorabel, dentant d’acceptar sco decisiun democratica, ha declerà Roman Bezzola, il co-manader dal project da fusiun. Che las opiniuns sajan dentant gia stadas fatgas per gronda part avant la votaziun il glindesdi saira a Zuoz.
Il proceder va vinavant, nus na midain betg las reglas entamez il gieu.
1 raspada ha anc da decider
Entant han gia vuschà 7 plaivs davart la fusiun en Engiadin'Ota. Uss manca anc la decisiun da la plaiv da Schlarigna, venderdi ils 24 da zercladur 2016.
Ils resultat da votumaziun fin uss
Repeter procedura
Suenter ch’ils resultats da tut las 8 plaivs èn enconuschents, hajan ins dad ir anc ina giada sur ils cudeschs ed elavurar danovamain il project cun ils novs perimeters, ha declerà Roman Bezzola. Suenter han quellas plaivs che han gia approvà il project, da tractar la fusiun anc ina giada davant radunanza.
RR novitads 16:00


text:
Tut sia vita ha el passentà a Brinzauls. Rico Liesch sa regorda anc bain dal temp da scolar e che la costa davos la chasa da scola era anc avant 50 onns verda. Ussa èn las plantas davent, la crappa permanent en moviment ed adina puspè vegnan singuls craps enfin curt avant las chasas. Il pli grond respect ha l'anteriur pur e president communal dentant dal «Rutsch» da la costa che sa muventa cun in meter e 60 l'onn engiu. «Quai fatschenta», ma las emoziuns na mussa el betg e spera che manar davent l'aua porta puspè quietezza.
Brinzauls Ina vischnanca en moviment
Rico Liesch è tut sia vita stà a Brinzauls, ha fatg il pur ed è stà president communal. La vischnanca en moviment muventa er el. Er sch'el è ina persuna fitg quieta.
RTR actualitad 07:00


text:
L’Aisciuda Ladina
L’é l’event identitèr de maor emportanza per l Comun general de Fascia; l’à desche argoment l lengaz de mendranza, sia doura e sie sparpagnament.L’Aisciuda Ladina – festival del lengaz, la é nasciuda del 2009 delaìte del Comun general de Fascia en colaborazion co la Scola Ladina de Fascia, co la Union di Ladins de Fascia e co l’Istitut Cultural Ladin “Majon di fascegn”.
Edizion 2021
Descheche l’é stat fat l’an passà, ence chest an l’Aisciuda Ladina la vegnarà endrezèda on line, amancol per la pruma pèrt perveduda d’aisciuda, te la setemèna dai 3 ai 8 de mé, col meter ite de neves contegnui tel sit internet enjignà del 2020 apontin per chest event.
L’argoment de l’ambient, de la natura e del teritorie l vegnarà portà dant ence chest an...
Salut de Bertol
Ve envìa a tor pèrt
Giuseppe Detomas
Procurador
Amedeo Valentini
Assessor
Martina Pederiva
Assessora
Lara Battisti
Pres. Istitut Cultural Ladin
"L Codejel", program de informazion ladina, met dant l'Aisciuda Ladina 2021
Bertol ne ensegna la storia de la bandiera ladina
I dessegnes de Bertol da encolorir
Colores de unità
La storia de la bandiera ladina
Ai 5 de mé del 1920 i ladins del Sela i se à scontrà sul Jouf de Frea per desmostrèr de voler esser n popul unich per lengaz, storia e cultura, enceben che sie en esser na spartijon politich – aministrativa te trei provinzies e doi regions.
#ladiniachallange 2020
Instagram Challange “100 egn de bandiera ladina”


text:
Viola Cadruvi
La feglia dal fraissen – istorgias curtas
Rumantsch Grischun
Chasa Editura Rumantscha, 2020, numer d’empustaziun 978-3-03845-069-6
Nov persunas ed in vitg. Persunas trapladas dal mintgadi, da lur conturn e pensar – e da lur passà. Tuttas emprovan da mitschar, ma betg tuttas reusseschan…
Questas figuras ans persequiteschan anc vinavant suenter la lectura, intensivada entras las illustraziuns tutgantas da Jon Bischoff.
In cudesch che sfruscha vid la vart stgira e sombra en nus e che nutrescha in voyeurissem
dascus.


text:
La regenza taliana haja intervegnì ch'ina cumissiun a Vienna saja vid elavurar ina lescha correspundenta. Quai saja deplazzà per in stadi che presidieschia il cussegl da l'Uniun Europeica, uschia il ministeri da l'exteriur talian.
Ina idea extraordinaria
La nova regenza da l'Austria ha gia en lur nov program da la regenza la fin 2017 prendì si ils plans per dretg da naziunalitad dubla per ils Sidtirolais. L'Austria ha stuì dar gì il Tirol dal Sid a l'Italia il 1928 suenter ch'els han pers l'Emprima Guerra mundiala. Anc oz è tudestg la lingua materna da 70% dals Sidtirolais. I vegn dentant era anc discurrì Ladin en questa regiun. Tenor il ministeri a Roma saja l'idea da l'Austria extraordinaria.
RR novitads 15:00


text:
A basa da la Lescha da linguas LLing (art. 22) e da l’Ordinaziun da linguas OLing (art. 18 e 25) sustegna la Confederaziun ils chantuns Grischun e Tessin per mantegnair e per promover la lingua e la cultura rumantscha e taliana.
Ils agids finanzials che la Confederaziun conceda a quests dus chantuns èn destinads per:
- sviluppar mesiras chantunalas generalas per il mantegniment e per la promoziun da la lingua e da la cultura rumantscha e taliana (translaziuns, publicaziuns, sensibilisaziun, instrucziun, sustegn da projects e.u.v.);
- sustegnair organisaziuns ed instituziuns che surpiglian incumbensas surregiunalas per mantegnair e per promover la lingua e la cultura rumantscha e taliana;
- promover l’activitad editoriala en las regiuns da lingua rumantscha e taliana;
- sustegnair l’activitad editoriala e las medias stampadas rumantschas;
- sustegnair l’Osservatorio linguistico della Svizzera italiana tar sias activitads da retschertga e da promoziun da la lingua taliana.
L’onn 2018 ha la Confederaziun dà al Center per democrazia Aarau (ZDA) l’incumbensa d’evaluar l’effect da l’agid finanzial che la Confederaziun conceda al chantun Grischun per mantegnair e per promover la lingua e la cultura rumantscha e taliana en il chantun. Ultra da quai serva questa evaluaziun al Cussegl federal sco basa per la resposta al postulat Semadeni (15.4117) «Allegra, Romanisch und Italienisch sollen leben!» ch’è vegnì acceptà dal Cussegl naziunal ils 28 da settember 2017
Ultra da quai po la Confederaziun sustegnair projects a favur da las linguas talian e rumantsch ordaifer lur territori da derasaziun tradiziunal. Per la lingua taliana vegnan sustegnids projects per rinforzar la sensibilisaziun per la lingua e cultura taliana. Vinavant pon programs da maturitad bilinguas en cumbinaziun cun il talian vegnir sustegnidas. Per la lingua rumantscha vegnan sustegnids projects che pussibiliteschan dad emprender e consolidar la lingua rumantscha e che promovan il diever. In focus spezial è sin uffants e giuvenils. Ulteriuras infurmaziuns sur las pussaivladads da promoziun chattais Vus qua:


text:
Curt Nöa
Curt Nöa (nòm uficiàl en italià: Cortenuova) l'è ü cümü de la pruìnsa de Bèrghem e l'è metìda 'n de la mèza pianüra bergamàsca tra la ria mans'na del Sère e 'l Oi.
El g'ha 'na popolasiù de 1 978 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 7,1 km² e 'na densità de popolasiù de 279 ab./km²
Ol paìs 'l se tróa a 24 km de la sità e a 133 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cals, Seedàt, Cóv, Martinènch E Romà.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Curt Nöa l'è mostràt in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Atgnamain èsi blera lavur e tuttina èn ils schrebertins tschertgà fitg. Sch’ins vul in schrebertin èsi da s’inscriver sin ina glista da spetga lunga. E cura ch’ins po tiers in na laschan ils novs possessurs betg uschè spert vi il spazi. Daco è quella fascinaziun uschè gronda?
In lieu d'experimentar
Hardi Fürst, l’um pensiunà posseda dapi l’onn 1971 in schrebertin. En ses iert crescha dal tut: Colrava, spezarias u era flurs sulegl. Per el ha l’iert ina gronda muntada emoziunala. E vender quai spazi na vegniss per el betg en dumonda.
Jau hai en il decurs dal temp probablamain chavà enturn mintga mieula da terra en quai iert.
El haja surpiglià l’iert senza savida dad ortulan. Uschia ch’el saja stà l’entschatta in zichel scuidus sin ses vischins perquai che quels sajan stads profis e lura haja tar els adina tut flurì. El haja dentant era emprendì ils trics co plantar per ch’i crescha. Quest onn haja el gì ina buna racolta da carottas. Tranter quellas da colur oranscha sa chattan era carottas melnas. Per Hardi Fürst saja impurtant da variar e d’empruvar ora adina puspè autras sorts. Or da quellas fa sia dunna lura schuppa da legums per l’enviern.
Ina amicizia stretga
Era Hansjürg Weber ha ses iert gia dapi onns. El sesa sin in banc sut tetg sper sia baracca da guaffens e legia la gasetta. El vegnia mintgadi en ses iert perquai che las flurs, ils legums e la salata verda dovrian avunda aua. Cunquai che ses iert è sper ina senda da crap centrala giajan adina puspè auters ortulans da hobi sper el ora. El salidia lura tuts e magari restia era in pau temp per ina baterlada.
Nus essan sco in pitschen vitg.
En ils schrebertins enconuschia mintgin in l’auter. Magari dettia era glieud che fetschia grilladas. Quai na disturbia betg el mabain dettia quai anc dapli vita.


text:
Il hurican «Matthew» ha cuntanschì la damaun las 7:00 (temp local) il Haiti cun tutta forza. Tenor differentas agenturas da novitads èn almain 7 persunas mortas. En il vest dal pajais sajan plirs lieus inundads, uschia communitgescha la protecziun civila. Millis persunas tschertgian schurmetg. En la chapitala Port-au-Prince è la vita publica quasi bloccada. La communicaziun saja per part interrutta e las dimensiuns dals donns betg anc cleras, ha ditg il minister da l’intern da Haiti.
Il center naziunal per huricans ha giuditgà il stemprà sco in dals pli ferms dapi in decenni e sco extremamain privlus. Matthew furiescha cun spertadads da vent da fin 230 km/h. Entant haja il hurican cuntanschì la Cuba, el haja anc adina ina spertadad da vent da 220 km/h.
RR novitads 20:00


text:
Leona Lewis
Leona Louise Lewis (naschida ils 3 d'avrigl 1985 ad Islington, Londra) è ina chantadura e songwriter britannica dal district Hackney da Londra. Ella è vegnida enconuschent a la fin da l'onn 2006 cura ch'ella ha gudagnada la terza seria da la casting show The X Factor. Quella seria è vegnida transmessa tranter l'avust ed il december 2006 da la staziun ITV. In onn suenter ha ella obtegnida internaziunalmain la prima posiziun dals charts con la single Bleeding Love sco era con ses album da début Spirit.
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Uffanza e giuventetgna[modifitgar | modifitgar il code]
Leona Lewis è naschida sco segunda da trais uffants dal pèr maridà Joe e Maria Lewis ed è creschida si a Hackney en il nord da Londra. Ses bab è oriund da la Caribica e la mamma da la Valisa.
En la vegliadetgna da dudesch onns ha Lewis scrit sia emprima chanzun, cun 13 onns ha ella gudagnà la concurrenza da la generaziun giuvna Lady D en il Hackney Empire. Per sviluppar ses talent ha ella frequentada la Sylvia Young Stage School e la Brit Academy. Gia avant ch'ella è sa participada a The X Factor, ha ella registrada ses emprim album cun il titel da Twilight che però n'è mai vegnì publitgà.


text:
Cun il motto «PBD - lungurus, ma bun» vul la Partida burgais-democratica defender ses 7 sez en il Cussegl naziunal ed il sez bernais per il Cussegl dals chantuns. Il slogan mussia che la partida sa concentreschia sin ils fatgs e betg sin il show-business politic. Quai ha accentuà il president Martin Landolt en ses pled a la radunanza da delegads a Burgdorf en il chantun Berna.
Ils temas principals durant l’onn d’elecziun sajan tranter auter la politica da clima, il provediment per la vegliadetgna e las relaziuns europeicas.
RR novitads 17:00


text:
Il minister da l'exteriur talian ha però era concedì che la votaziun dal Tessin saja per il mument senza consequenzas praticas. Da la vart da la regiun da cunfin Lombardia datti però tuns pli giz. Il Tessin haja vuschà persuenter ch’i vegnia refusà a 10’000 da cunfinaris l’access al martgà da lavur, uschia il president da la Lombardia Roberto Maroni da la Lega Nord.
El ha annunzià da preparar cuntramesiras per defender ils dretgs dals lavurants. Il Tessin ha approvà l'iniziativa da la PPS davart la favurisaziun d’indigens cun 58% da las vuschs.
RR novitads 07:00


text:
Bunas novas ha il Cussegl federal communitgà il mardi passà – che las premias da las cassas da malsauns sa sbassian il 2022; quai l'emprima giada dapi il 2008. Bunas novas però betg per tuts: Il president da l'associaziun da las cassas da malsauns Heinz Brand avertescha che quai na saja nagina mesira a lunga vista, èsi da leger en la «Schweiz am Wochenende».
Questa reducziun è motivada mo politicamain.
Cunquai ch'ils custs da sanadad na sajan betg sa reducids, muntia quai che las cassas da malsauns stoppian finanziar quai cun lur reservas. Sche quai cuntinueschia uschia, lura stoppian las cassas da malsauns ch'hajan reducì lur reservas fin sin il minimun tenor la lescha, lura auzar las premias. E quai pudessia lura esser en autras dimensiuns.
Nairas uras per refurmas e respargns
Ussa saja quai nairas uras da refurmar il sistem da sanadad e spargnar. En in communitgà aveva Santésuisse curt suenter la publicaziun da la reducziun da premias punctuà ch'ils custs da sanadad sajan creschids il 2020 per 1,1% tar l'assicuranza da basa, ed il prim semester 2021 per radund 4%. Perquai dovria quai respargns per evitar che las cassas giajan en cifras cotschnas. Propostas sajan sin maisa, sco per exempel da spargnar cun pretschs da referenza per l'import da medicaments generics ubain era tar tests da labors.


text:
La gievgia en damaun hai dà en l’entira Svizra punctualmain interrupziuns da UUC/UKW e DAB+ tar ils emetturs da la SRG SSR e tar ils emetturs privats. Il problem è vegnì chaschuna tras in disturbi d’in element central da la rait. Tenor in’infurmaziun da la Swisscom ha il problem pudì vegnir schlià enfin oz da mezdi. Uschia pudais Vus ussa era puspè tadlar Radio RTR senza interrupziuns. La Swisscom deplorescha quest incap e sa perstgisa tar las audituras ed ils auditurs.
SRG SSR Interrupziun dals emetturs
RTR novitads 12:00


text:
In di suenter il cumenzament dal prim congress da partida dapi il 1980 rapportan medias statalas davart ils prims detagls dal program.
Tenor quels duai Kim vegnir elegì a la testa da la partida da lavur sco er sco organ da direcziun. Ultra da quai duain ils statuts vegnir midads e la lavur dal comité central duai vegnir controllada.
Schebain Kim vegn cun questas mesiras confermà en ses uffizi sco emprim secretari da partida n'è il mument anc betg cler.
Il congress ha lieu entamez las tensiuns pervi dal program d'atom dispitaivel da la Corea dal Nord.
RR novitads 10:00


text:
Er la svieuta è s'augmentada cumpareglià cun la medema perioda da l'onn avant. Quai numnadamain per 13% sin 1,48 milliardas francs. Quai communitgescha il concern svizzer cun sedia a Rapperswil-Jona.
La raschun per quest resultat positiv saja d'ina vart la surpigliada dal concern scandinav Sanitec, da l'autra vart l'auta conjunctura da construcziun en tschertas parts da l'Europa. Ultra da quai hajan er ils pretschs bass per materia prima ed ils curs da stgomi contribuì al resultat, uschia Geberit vinavant.
L'onn passà aveva questa surpigliada anc procurà ch'il gudogn era sa reducì per 20%. Senza la surpigliada fiss il gudogn be creschì per bun 24%. La svieuta fiss s'augmentada per 20%.
Cun questas cifras surpassa Geberit cleramain las spetgas dals analists.
RR novitads 09:00