text:
Per las Bahamas vala danovamain in avertiment da stemprà suenter ch'il hurican «Dorian» ha devastà las inslas. Il center da huricans american ha communitgà ch'i sa sviluppeschia sonda in nov stemprà avant las Bahamas. Ins stoppia quintar cun spertezzas da vent fin 100 kilometers l'ura. I saja era da quintar cun blera plievgia quai che possia puspè chaschunar inundaziuns sin l'insla.
Blers sparids
Il hurican «Dorian» ha furià cun spertadads da vent fin 300 kilometers l'ura. Tenor communicaziuns èn fin ussa mortas almain 52 persunas. Dentant var 1'300 persunas valan anc sco sparids. En tschertas regiuns èn 75% da tut las chasas vegnidas destruidas.
Sin l'insla Grand Bahama èn radund 70 persunas plazzadas en alloschis provisorics ed sin New Providence dapli che 2'000 persunas.
Ord l'archiv
RR novitads 06:00


c: text/html

text:
Simon Grimm da Ftan en l’Engiadina Bassa ha adina savì ch’el vul vegnir astrofisicher u almain lavurar cun insatge che ha da far cun l’univers. La fascinaziun per il spazi ha l’um da 34 onns ertà da ses geniturs. Ses bab e sia mamma han adina raquintà da las stailas, dals planets e regalà ad el cudeschs «cun en massa da quella interessanta rauba».
Il mintgadi d'in astrofisicher
Simon Grimm lavura en la sparta dals exoplanets, quai èn planets che curseschan ordaifer noss sistem solar. La lavur dad el è da chattar novs exoplanets, dentant er da guardar tge cundiziuns ch’èn avant maun sin ils exoplanets gia chattads. Quai fa l’um, cun ina frisura in zichel sco Albert Einstein, cun scriver programs; per exempel per simular situaziuns en l'univers.
E dus ch’èn stads ils emprims che han chattà exoplanets, èn ils dus Svizzers da l’Universitad da Genevra Michel Mayor e Didier Queloz. Els vegnan onurads oz, ils 10 da december, cun il Premi Nobel en fisica.
Ch’ins enconuscha quellas persunas che survegnan quest premi è natiralmain enorm bel.
Simon Grimm ha gia lavurà ensemen cun els dus. El manegia che survegnir in Premi Nobel en la sparta ch’ins lavuria sez saja ina gronda motivaziun ed ins vesia che quai interesseschia er autra glieud.
Grond fan da «The Big Bang Theory»
Simon Grimm è in fitg grond fan da la seria «The Big Bang Theory». Fitg bler saja propi sco en la seria. E massa sgnoccas che vegnian fatgas chapeschian ins meglier, sch'ins lavuria en quella branscha, manegia Simon Grimm tut entusiastic.
RTR actualitad 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Giuvens creschids grischuns ston pajar bun 35 francs pli pauc.
- Uffants e creschids però ston pajar circa 3% dapli.
- Cun il midament da calcular las premias, pon ins cumparegliar las premias dal 2018 e 2019 mo cun resalvas.
En il Grischun pajan giuvens creschids il mais bun 35 francs pli pauc per la premia da la cassa da malsauns. La media svizra è tar 50 francs. Quai vul dir che per persunas tranter 19 e 25 onns sa sbassa la premia per bunamain 16%. La raschun è ch'il parlament ha decis da distgargiar ils giuvens creschids cun adattar la cumpensaziun da ristg.
Auter vesa la situaziun or tar uffants e creschids: Pervia da l'adattaziun tar ils giuvens crescha la premia per creschids ed uffants grischuns per circa 3%, la media svizra è tar 2,4%. Uschia s'augmenta la premia media per uffants sin 87 francs il mais.
Federaziun da medis svizzers beneventa l'augment moderà
La Federaziun dals medis svizzers – FMH – beneventa il fatg che las premias da las cassas da malsauns creschan damain ch'annunzià avant plirs mais. Sco ella scriva en ina communicaziun, sajan ils 1,2% pli datiers al svilup dals custs reals tar las assicuranzas da malsauns. In potenzial per spargnar custs vesa la FMH tranter auter tar ina reducziun da la lavur administrativa e tar in rinforz dal provediment ambulant.
La nova moda da calcular las premias
La nova metoda da calcular remplazza la metoda da fin uss. Quai ha l'Uffizi federal da sanadad publica communitgà oz. La premia media è il in tras l'auter da quai ch'ina persuna paja. Cunquai reflectescha la premia media meglier las premias ch'ins sto effectivamain pajar che la premia da standard, uschia la communicaziun. La premia da standard valeva mo per creschids cun ina franschisa da 300 francs e garanzia dals custs d'accident. Mo mintga tschintgavla persuna elegia questa premia e perquai n'è quella betg pli represchentativa.
Quant stos jau pajar il 2019?
L'Uffizi federal da sanadad metta a disposiziun in quintader da premias. Là pudais Vus calcular Vossa premia per l'onn proxim. Cliccar qua per il quintader da premias, il link avra en ina nova fanestra.
Las premias dals onns 2019 e 2018 pon ins mo cumparegliar cun resalvas. L'augment da 1,2% da la premia media per l'onn 2019 è però marcant sut la media dals ultims onns. Dapi il 2008 è quella creschida en media per 3,5%.
RR actualitad 12:00


text:
cuntegn
Exteriur
-
2,9 milliardas euros chasti per constructurs da camiuns
Pervi da cunvegnas da pretschs betg lubidas punescha la cumissiun da l'Uniun europeica plirs constructurs da camiuns cun in chastì da record da passa 2,9 milliardas euros. Pertutgads èn Daimler, Iveco, DAF e Volvo/Renault. Quai communitgeschan ils protecturs da concurrenza a Brüssel.
La figlia da VW, MAN mitscha senza chastì, damai ch'ella ha dà las infurmaziuns. Il cartel fundà il 1997, è stà activ durant 14 onns. Il cartel era sa cunvegnì davart pretschs da vendita e davart termins per introducir tecnologias novas per minimar las emissiuns.
RR novitads 15:00


text:
San Gal (SG)
San Gal (en todèsch: Sankt Gallen (Jutt·infurmaziòn); en fransés: Saint-Gall; en italià: San Gallo; en romàncio: Son Gagl) l'è 'na cità svìsera del distret eletural (Wahlkreis) omònim. L'è la capitàl del Canton San Gal.
La cità la s'è furmàda 'ntùren a l'érem de San Gal, fondàt endèl sècol VII. Al dé d'encö l'è 'n aglomeràt ürbà de che 'l comprènt presapóch 160,000 abitàncc e 'l reprezènta 'l cèntro principàl de la Svìsera orientàla.
La süperfiss del teritori del cumün de San Gal l'è de 39.41 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 73505 abitant.
La cità la se tróa 'na altèsa de 75 meter sura 'l leèl del mar e la cunfìna coi cümü de Eggersriet, Gaiserwald, Gossau, Herisau (AR), Mörschwil, Speicher (AR), Stein (AR), Teufen (AR), Untereggen, Wittenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'atrasiù pricipàl de la cità l'è l'abasìa (Abasìa de San Gal) che l'è 'nserìda 'ndèl patremóne mondiàl de l'UNESCO. En particolàr, de prìma 'mportànsa l'è la bibliotéca che la conté lìber che risàl enfìna al sècol IX.
Popolasiù stòrica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament stòrich de la popolasiù l'è 'ndicàt endèla tabèla ché sóta:[1]
Dati meteorològich[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità de San Gal la g'ha 'na média de 144 dé de àiva o néf a l'an per 'na média de 1248 mm de precipitasiù. El més piö piöùs l'è chèl de óst (condèna média de 155 mm), però 'l més con piö tacc dé piöùs l'è chèl de màgio, condèna média de 14.3 dé piöùs ma apéna 134 mm de média de precipitasiù.
El més piö sèch l'è febrér con 64 mm de média de precipitasiù distribüìcc sö 13.5 dé.[2]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ St.Gallen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ 2,0 2,1 Temperature and Precipitation Average Values-Table, 1961–1990 (Todèsch, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology – MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009., the weather station elevation is 775 meters above sea level. Eror de sintassi: Eticheta
minga valida; el nom "MeteoSchweiz" l'è stad definid diverse volte con di contegnud diversi


text:
Per l'inquisiziun ha la regenza grischuna installà il procuratur public extraordinari Andrej Gnehm da Turitg. Quel ha gia manà plirs cas prominents en Svizra, uschia la procedura cunter il manader da Dignitas e quella da «l'affera Mörgeli».
La procedura stat en connex cun la crisa tar la Dretgira chantunala dal Grischun. Il derschader Peter Schnyder aveva rinfatschà al president da la dretgira Norbert Brunner, d'avair midà ina sentenzia en ina dispita d'ierta.
L'emna proxima elegia il Cussegl grond ils derschaders da la Dretgira chantunala – Norbert Brunner n'è dentant betg tranter ils candidats, el va en pensiun la fin da l'onn.


text:
L’exposiziun cumpiglia otg differentas ovras d’art ch’èn repartidas sin l’entira Val Stussavgia. Uschia sa chatta ina gronda ballabaina da lain (Noah’s Song / Raumlabor) sper il Rain Anteriur datiers da Versomi ed entadim la Val Stussavgia è vegnida construida ina scantschala da muntogna (Bergkanzel / Com&Com).
En il conturn da Tenna sa chattan gist quatter ovras d’art. Tranter auter ha era il runal solar survegnì ina nova funcziun. Actual èn pendì 35 emoticons ed auters simbols da la cultura digitala vid ils artgs dal runal. Ins po quasi visitar ina galaria da maletgs senza stuair sa mover.
Ovra d’art e center d’infurmaziun
A Tenna sa chatta era il «Pavillon Art Safiental». Quest local è vegnì endrizzà da participants da la Alps Art Academy. El n’è dentant betg mo ina bar, mabain era il center d’infurmaziun per l’exposiziun e punct da partenza per ir a visitar las ovras.
RR actualitad 11:00


text:
Coass
Coass (nom ufizial in italian: Cuasso al Monte) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta quas 3 612 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 16,7 km² e 'na densità de 216 ab./km².
El comun, situaa ai pè del Mont Piambell e quasi denanz a Besan e l'è vun di pussee gròss de la Provincia de Vares. El territòri l'è separaa del Lagh de Lugan de ona longa strissa de terra. Oltra al center comunal, a gh'è i frazion de Coass al Lagh, Coass al Pian (de Sora e de Sòtta), Borgnana e Cavargnan. Tucc i paesitt hinn caratterizzaa de la presenza de edifizz faa su con la tipiga pedra local de color rosaa.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Coass l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sch'ils rapports sa verifitgeschian lura sa tractia d'in crim da guerra ha ditg l'incumbensà spezial da l'ONU per la Siria, Staffan de Mistura. L'ONU examineschia ils rapports.
Tenor las accusaziuns duain plirs helicopters avair bittà giu la chemicalia corrosiva e potenzialmain mortala. Almain trais persunas sajan mortas en consequenza dal tissi.
RR novitads 06:00
Aleppo - la citad assediada
Aleppo stad en il center da la guerra civila en Siria. L'anteriura metropola economica vegn assediada dapli emnas. 300'000 persunas èn serradas en sut cundiziuns dramaticas. Organisaziuns d'agid teman ina catastrofa umanitara. La Russia aveva annunzià ina pausa da cumbat quotidiana per pussibilitar agid. Quella n'è dentant betg vegnida tegnida en.


text:
Eir ingon vessan a Chalandamarz las plumpas e s-chellas da restar a chasa. Però süllas plattafuormas socialas vegna uossa appellà da’s partecipar a l’acziun da Chalandamarz 2021. Uschè esa scrit sün ün placat da la scoula da Sent il seguaint: «Pervi da la situaziun actuala spacatta nu pudaina festagiar danövmaing Chalandamarz, l’üsanza prediletta da noss uffants.»
Taimpra da Chalandamarz
L’idea per quist’acziun ha gnü la magistraglia da Sent. «Nus lain istess spordscher ün pa taimpra da Chalandamarz als scolars sco eir a la populaziun e’ls giasts», disch Gian Caviezel, il manader da la scoula da Sent. Els han registrà chanzuns da Chalandamarz, il s-chellöz e’ls tuns dal schloppar las giaischlas. «Minch’uffant ha surgni quista registraziun in fuorma d’ün mp3 e po tadlar quai insembel cun genituors, paraints ed amis al di da Chalandamarz.» E per quels chi chantan jent sun gnüts scumpartits fögls cul text da las chanzuns registradas.
Di da festa
Il di da Chalandamarz dess esser eir quist’on ün di da festa pels uffants. «Perquai vaina organisà per mincha classa ün program special», declera Gian Caviezel. Per sur mezdi es lura planisada ün’acziun cumünaivla, per grond e pitschen. Adonta dal scumond as voula laschar clingiar ils suns e tuns da Chalandamarz our da stüvas, stanzas e giò da lobgias e quai da las 12.30 fin las 13.00. Plünavant renda attent il manader da scoula cha mincha classa decorescha ün bügl cun roba da Chalandamarz. Decorats saran ils bügls da Plaz, da Schigliana, da Bügl süt, da Curtin e da Stron.
«Flashmob» privat
Fingià ün pêr dis plü bod vaiva lantschà Fadri à Porta da Scuol üna tal’acziun da «flashmob» sur las medias socialas. El viva cun sia giuvna famiglia a Cuoira e tuorna als 1. marz regularmaing cun seis uffantins in patria per festagiar Chalandamarz. Sia idea es da far insembel dürant desch minuts canera per s-chatschar uschea l’inviern culla distanza prescritta. «Giain davant porta d’chà cun giaischlas, s-chellas e plumpas...», scriva’l in seis invid als amis da Chalandamarz in tuot la Svizra. Si’acziun dess cumanzar als 1. marz a las 13.00.
Text: fmr/afi


text:
Per la terza giada suenter il 2014 e 2017 gudogna Hamilton il grond premi da la Spagna. Il pilot da Mercedes ch'è partì da la pole-position è sa mess tras cunter ses collega da team Valtteri Bottas da la Finlanda. Terz è vegnì l'Ollandais Max Verstappen sin Red Bull.
Cun sia 64avla victoria en in grond premi – la segunda en questa stagiun – ha Hamilton pudì distanziar Sebastian Vettel en il classament general per 13 sin 17 puncts. Vettel sin Ferrari è daventà quart en il nord da Barcelona.
Duas emnas suenter ses 6avel plaz a Baku è il Monegass Charles Leclerc dal team Sauber daventà 10avel ed ha uschia er anc ramassà puncts per la classificaziun generala. Il segund pilot da Sauber, il Svedais Marcus Ericsson ha cuntanschì plaz 13.
RR novitads 17:00


text:
lavur cun geniturs
Lavur cun geniturs
La finamira principala da scadina instituziun da scola ei d’accumpignar e promover mintga singul affon en siu emprender. En quei connex giogan differents facturs ina rolla centrala. D’ina vart han las persunas d’instrucziun ina funcziun da clav en lur agir ed operar. Il fundament per emprender prospereivel vegn denton tschentaus entras las premissas avantagiusas en casa paterna. In scomi denter la lavur sociala, denter la scola, e geniturs cun affons fuorma ina buna basa, per possibilitar emprender prospereivel in svilup favoreivel dils affons.
Sper ils contacts regulars a caschun da seras da geniturs e discuors da geniturs individuals porscha la scola Ilanz/Glion duas ulteriuras plattafuormas da scuntrada:
Forum per geniturs
La scola Ilanz/Glion tgira gia dapi biars onns in forum per geniturs, en special per geniturs dil scalem superiur. Quel survescha surtut sco occurrenza d’informaziun en connex in tema actual per geniturs e persunas d’instrucziun. Ils davos onns ei surtut la tscherna da professiun per las scolaras ed ils scolars dalla secunda superiura duront la jamna da project stada el focus.
Café da geniturs
Geniturs, persunas d’instrucziun, lavur sociala e direcziun da scola s'entaupan per in brat nunsfurzau tier temas specifics elegi dils geniturs. Il café da geniturs vegn menaus atras duas gadas ad onn ina sonda avonmiezdi. Il café da geniturs preveda in cuort referat dil tema pertuccau cun inputs. Silsuenter vegn il tema discutaus en gruppas specificas da ca. 10 persunas tenor scalems.
Café da geniturs - cooperaziun - 17 da november 2018
Tema e general
Il 3. café da geniturs sefatschenta cun il tema „Cooperaziun denter geniturs e scola“. Cooperaziun ei ina vasta noziun, la quala nus lein circumsriver en in emprem pass. El focus stat en special la cooperaziun en connex cun projects ed occurrenzas.
Ina collaboraziun ei sulettamein pusseivla sin quels camps nua che pliras persunas ein responsablas. Per definir ils secturs da cooperaziun sebasa la scola Ilanz/Glion sin las directivas da l’Uniun Svizra dils scolasts. Tenor quella ein suandonts secturs da tener en égl:
- segirtad e beinstar
- promoziun da sanadad e prevenziun
- educaziun ed intermediaziun da valurs
- sustegn d’emprender
- pensums da casa
- cooperaziun (concepts, cussegls da geniturs, projects, etc.)
- nez da medias
- orientaziun professiunala
- occurrenzas da scola cun participaziun dils geniturs
- formaziun e cussegliaziun per geniturs
Cuntegn e decuors
Sco usitau ein ils presents vegni preparai per ils temas cun in referat. Las treis parts vegnan explicadas cheusut.
Schulnetz21
Dapi igl uost 2018 ei la scola Ilanz/Glion commembra dil Schulnetz21. Cheutras ei la scola Ilanz/Glion s’obligada da persequitar sapientivamein ils temas dallas parts da „scolaziun per in svilup persistent“. La scolaziun per in svilup persistent ei ina part dil plan d’instrucziun 21 ed ha per finamira da preparar ils affons per la veta futura en suandonts secturs:
- politica, democratia e dretgs humans
- ambient natural e resursas
- schlatteinas ed egualitad
- sanadad
- svilup global e pasch
- identitads culturalas e communicaziun interculturala
- economia e consum
Pool da resursas
Ils davos onns ei adina puspei vegniu realisau projects en collaboraziun cun ils geniturs. A tut quels geniturs seigi admess cheu in cordial engraziament!
Egl avegnir vul la scola Ilanz/Glion nazegiar pli savens quellas resursas. Igl ei la finamira d’integrar ils geniturs en projects, da nazegiar lur know-how ed aschia emprender d’enconuscher meglier in l’auter. Plinavon essan nus perschuadi, ch’igl ei d’anflar ellas retschas dils geniturs experts che san contribuir enzatgei tier ils temas dalla scolaziun per il svilup persistent.
Reuniun - einander begenen– gemeinsam feiern
Igl onn 2016 ha la vischnaunca Ilanz/Glion retschiert il label „Reformationsstadt Europas“. Glion - ed era la scola - separticipeschan allas festivitads da 500 onns reformaziun. Il patratg fundamental ei denton buc da celebrar la reformaziun sco tala – plitost duei il brat e la scuntrada denter ils singuls loghens da scola, las culturas e las etnias star el center.
Rodund 500 affons frequentan la scola Ilanz/Glion. Quels derivan en tut da 20 differentas tiaras. Era quella varietad duei vegnir risguardada. Nies giavisch eis ei che geniturs interessai sustegnien medemamein la festivitad dils 21 da zercladur 2019.
Finiziun e quintessenzas
Suenter che tut ils visitaders han frequentau las treis gruppas, han ins saviu trer in fazit.
Collaboraziun denter geniturs e scola
Quella gruppa ei vegnida accumpignada dad Ivana Derungs. Ils presents valeteschan la collaboraziun denter scola, lavur sociala e geniturs sco buna. Per in proxim café da geniturs vegn giavischau in tema che „brischa“ a bia geniturs „sut las unglas“. Ils geniturs retscheivan in’invitaziun suenter ch‘ils luvrers socials e la direcziun da scola han tscherniu in tema corrispundent.
Pool da resursas
Suenter il café da geniturs ei il pool da resursas carschius sin rodund 50 commembers. Nus engraziein cordialmein per la promptadad da collaborar maun en maun cun la scola. Bugen nazegein nus quell’aviartadad per menar atras el futur projects communablamein.
Reuniun - einander begenen – gemeinsam feiern
Il project reuniun ei ina gronda schanza da rinforzar la cuminonza enteifer la scola e la vischnaunca. Las ideas ch’ein vegnidas discussiunadas tonschan dad intervestas cun persunas attempadas, sur cuors da cuschinar, saults da costums tochen tier mini-cuors da lungatg. Tut las ideas ein vegnidas rimnadas e surveschan uss alla gruppa da lavur per la planisaziun dils proxims pass. Il fevrer vegnis Vus informai davart il proceder futur.
café da geniturs - dependenza e regl - 14 d'avrel 2018
Tema e general
Sut il tetel «dependenza e regl» vegn il tierz café da geniturs lantschaus la sonda, ils 14 d'avrel 2018 allas 09:00 uras ell'aula a Glion. Ils luvrers socials da scola ed il menader da ressort projects han astgau beneventar 30 participonts, quei che munta ina leva digren dils participonts en cumparegliaziun cun ils 2. café da geniturs.
Il tema «dependenza e regl» ei vegnius giavischaus dalla pluralitad dils participonts dils davos café da geniturs.
Cuntegn e decuors
Suenter il beinvegni ufficial han ils participonts astgau guder il referat da Margrith Meier (menadra digl ambulatori Neumühle a Cuera e collaboratura dil survetsch psichiatric). Sebasau sin sia experientscha sur plirs onns ha dunna Meier saviu informar ils presents sur dil surpassadi schluitond denter las dependenzas dallas substanzas ligiadas e nunligiadas. Co san geniturs ni persunas d’instrucziun reagar, aschigleiti ch’emprems indecis da dubi ch’enzatgei ei buc aschia sco ei duess? Tier quels ed ulteriurs temas ha dunna Meier saviu dar bia tips. Las informaziuns essenzialas dil referat sco indicaziuns e tips ein vegnidas rimnadas dalla lavur sociala e dalla scola Ilanz/Glion en in cudischet che sa vegnir retratgs tier il secretariat ni tier la lavur sociala.
Suenter la part communabla ei vegniu discussiunau vinavon en gruppas pintgas. Nus savein resumar il suandont:
- Il sterment da regls nunligionts allas substanzas (telefonin ni giugs) dominescha las discussiuns sin tut ils scalems.
- Ils carschi ein exempels. Cunzun tier affons pigns ei d’attribuir ina muntada speciala alla funcziun d’exempel.
- En connex cul diever d’apparats electronics, en special cun tablets, dat ei pusseivladads tecnicas per restrenscher il consum. En cass da damondas sa la direcziun da scola bugen dar sclariment.
- Ina buna basa da confidonza ei il meglier fundament per plidentar musters da cumportament problematics.
Finiziun e quintessenzas
Sco gia a caschun dils cafés da geniturs precedents ei vegniu discussiunau aviert ed engaschau. En quei liug seigi engraziau cordialmein a tut ils geniturs!
La lavur che la scola presta sin il sectur prevenziun da regls vegn schazegiada fetg dils geniturs presents. A caschun d’arraschaments cun affons dueien era el futur ils direct pertuccai saver rapportar da lur experientschas. En connex cun regls ligionts allas substanzas ei quei gia succediu en in’jamna da project dall’emprema superiura. Il tema regl da giugs / regl da telefonin duei vegnir integraus en in di da medias.
Finiziun e perspectiva sin il proxim café da geniturs
Alla finiziun dil tierz café da geniturs ei vegniu fatg in pign questiunari. La damonda, schebein il café da geniturs duei era vegnir menaus atras el futur ei vegnida affirmada dils presents. Ultra da quei ei igl arranschament sco tal vegnius resentius sco fetg buns dils presents.
Il proxim café da geniturs ei planisaus il november 2018. Il tema da quel ei „Fuormas da cooperaziun denter scola e geniturs“. Ei legrass nus d’astgar beneventar in grond diember da geniturs il november.
café da geniturs - mobbing - 18 da november 2017
Tema e general
Igl emprem café da geniturs ei vegnius schazegiaus fetg dils geniturs e dallas persunas d’instrucziun presentas. Ord quei motiv ha la direcziun da scola, en collaboraziun cun la lavur sociala, decidiu dad ir igl atun 2017 en ina secunda runda cun il café da geniturs. Tier l’elecziun dil tema ei ina consultaziun dils geniturs dil scalem primar da Glion ida ordavon tier la quala il tema mobbing ei vegnius numnaus il pli savens.
La direcziun da scola ha envidau cun ina brev tut ils geniturs dils rodund 500 scolars dalla scola Ilanz/Glion al café da geniturs ed ha astgau beneventar la sonda avonmiezdi rodund 50 participonts.
Cuntegn e decuors
Suenter café e cornets ha la damaun entschiet cun in cuort referat da nies luvrer social Jürg Marguth cun inputs tier il tema «mobbing». Rinforzai cun quellas empremas informaziuns ei la gruppa gronda vegnida sligiada per in scomi en quater gruppas moderadas. Resuns, damondas, supplicas e giavischs ein silsuenter vegni presentai ella gruppa gronda dils moderaturs. Resumau san suandonts puncts ord la discussiun vegnir nudai:
- Buc mintga carplina ei mobbing. La midada dalla carplina normala tier mobbing sa denton esser currenta. Seresulta in disequiliber denter dus affons (ni in affon ed ina gruppa d’affons), vegn adina puspei il medem affon mudergiaus sur in liung temps, ein quei ferms indecis da mobbing.
- Carplinas denter affons e giuvenils audan tier la veta. Giavischeivel ei ina cultura da carplina nua ch’ei vegn cumbattiu a moda faira. Cumbatter endretg vul esser empriu!
- Ord vesta dils geniturs sa ei esser grev da valetar descripziuns da lur affons – quei caschuna malsegirtad.
- Cu dueien geniturs s’annunziar? Tier midadas da cumportaments frapponts ni in sentiment schliet eis ei adina prudent da contactar la lavur sociala ni la persuna d’instrucziun da classa.
- Miu affon vul buc esser il «portapuglinas» e daventar sez «unfrenda», tgei far? Negina tema da repressalias – sch’in problem sa buc vegnir sligiaus a moda cuntenteivla sin in scalem, sa la via ufficiala vegnir nazegiada da tuts geniturs e scolars.
- Miu affon ei «delinquent», «unfrenda» ni «soci». Co mein nus sco geniturs entuorn cun las rollas differentas, en las qualas igl affon sa esser? Il contact e la collaboraziun denter ils geniturs vegn taxada sco factur da clav.
Quintessenzas
La megliera prevenziun per mobbing ei ina sauna segirtad da sesez. Dapi entgins onns porscha la scola Ilanz/Glion denter auter ina purschida voluntaria (Respect e Wen-Do) per affons dil scalem bass. Quella purschida serestrenscha sin dus dis, quei ch’ei ina bun’entschatta. Deplorablamein frequentan buc tut ils affons quels cuors facultativs, aschia ch’igl ei grev da promover in svilup efficazi.
La scola mira buc naven ed intervegn aschi spert sco pusseivel en cass da mobbing ni dubis en caussa. Tgei san ils geniturs e la scola far, ch’ils affons s’annunzian tier ils carschi sch’ei persequiteschan ina tendenza negativa en lur ambient social? – Tgei pass che suonda sco proxim en quella sparta vegn discutau enteifer ils organisaturs e communicau pli tard sin quella pagina.
Cumplement, avrel 2018:
El dentertemps ei vegniu discussiunau sur eventuals proxims pass da prevenziun encunter mobbing. L'introducziun dil plan d'instrucziun 21 porscha alla scola ed als geniturs ina buna basa el sectur prevenziun. Cun l'introducziun dil rom etica sil scalem primar vegn prescret ligiontamein, ch'ei sto vegnir luvrau vid ils temas "cuminonza" ed "etica". Da l'autra vart porscha la lavur sociala differents moduls dals quals las persunas d'instrucziun san far diever. Quels moduls san era vegnir menai atras duront las lecziuns d'etica.
Cun l'introducziun dil rom medias ed informatica ella 5 e 6avla classa vegn medemamein dau peisa alla prevenziun encunter mobbing da medias. La relaziun cun medias sco era las reglas ed ils prighels da quellas vegnan medemamein tematisai ligiontamein en scola.
Cun la realisaziun dils dus puncts numnai vegn, ord vesta dalla scola vegn prestau entginas caussas sil sectur da prevenziun. Schebein ulteriuras purschidas ston vegnir inizialisadas, vegn il temps a mussar.
Finiziun e perspectiva per il proxim café da geniturs
La finiziun dil secund café da geniturs ei ina perspectiva sin il proxim, ch’ei planisaus el secund semester digl onn da scola 2017/18, stada. Dils geniturs presents ei il tema «Regl tier affons e giuvenils» vegnius giavischaus. El decuors dil secund semester succeda l’invitaziun correspundenta per il café da geniturs. Nus selegrein sin la proxima scuntrada culs geniturs.
Café da geniturs - medias - 12 da november 2016
Tema e general
La primavera digl onn da scola 2016/17 han ils dis da medias per ils affons dalla 5avla e 6avla classa giu liug. Gia per la tiarza gada han ils dis da prevenziun sut il tema «Diever cun medias» giu liug. Responsabels per ils cuntegns ein la lavur sociala, il pedagog da medias ed il ressort projects dall direcziun da scola stai. Per saver eruir tgei parts dil vast tema medias che muentan ils geniturs e che basegnan ina discussiun al di da medias, ein tut ils geniturs dils affons pertuccai vegni envidai.
Cuntegn e decuors
Davart dalla scola, pedagogia da medias e lavur sociala ei il tema medias e la relaziun cun quellas cuort vegnida circumscretta. Ils pugns da vesta ein vegni explicai, prighels e schanzas ord la vesta correspundenta declarai. Silsuenter ei vegniu aviert la discussiun. Ils geniturs e las persunas d’instrucziun che ein stadas presentas, en tut 12 dels, han brattau lur experientschas e temas. Resumond san ils suandonts puncts principals vegnir numnai:
- Cussegls practics e trics per limitar il consum da diever dil telefonin dils affons.
- Brat d’experientschas (co fageis vus quei a casa)
- Ils geniturs ein per part surdumandai cun il tempo accelerau dil mund da medias
- Sclarir damondas giuridicas
Finiziun e quintessenzas
Il café da geniturs ei vegnius terminaus cun café e cornets. La quintessenza ei, ch’il café da geniturs vegn schazegiaus fetg sco plattfuorma da scomi. La rama nunligionta ed informativa dat la pusseivladad da s’exprimer e dar impuls senza sforz. Igl ei vegniu exprimiu il giavisch d’ina purschida concreta per geniturs per star sil current el sectur da medias.
La primavera 2017 ei quei giavisch vegnius ademplius. Las scolaras ed ils scolars da l’emprema superiura han organisau in’occurrenza a caschun dalla quala ils geniturs ein vegni avischinai al mund da medias.


text:
1'200 texts e caricaturas ha Jacques Guidon scrit e dissegnà. El ha investì enorm bler temp. Ma durant quel temp ha el era badà in grond cuntravent, la critica era per part massiva.
Er «Il Chardun» accumpliss ses 50avel quest onn, er sch'el è be cumparì dals onns 1971 fin 1991. En la revista vegnivan tractads temas politics, da dunnas, da l’ambient, dal turissem e bler auter pli. Ella era quella plattafurma per vuschs criticas e sustegneva oravant tut persunas cun in curaschi civil.
Q, S, E – Quai Sun Eu
Gist ils emprims onns da la revista ha Jacques Guidon surpiglià la gronda part dals texts. Per betg stuair scriver ses num sut mintga text, aveva el il pseudonim «Q, S, E». Quai na vuleva betg dir auter che «quai sun eu». Sco che Jacques Guidon ha raquintà, avevan las lecturas ed ils lecturs bain svelt badà ch’i sa tracta adina da la medema persuna.
«Influencer» durant 20 onns
Cun bler engaschament, cun agid da bleras persunas e cun il sustegn da sia dunna ha el influenzà la gasetta durant tut ils 20 onns. Oz schessan ins che Jacques Guidon tutga tar ils «influencers».
Nus essans stads buns, d’evitar svilups exagerads en Engiadina. Da promover il curaschi civil tar la populaziun, quai è reussì be a mezzas.
Radund 50 persunas en stadas preschentas en la Chesa Planta a Samedan per undrar l’anniversari da 90 onns e la gronda lavur da Jacques Guidon ch’abita oz a Zernez.


text:
Mpue su y ju iela jita cun i resultac dla scuadres di jėuni dl HC Gherdėina ntan chėsc ultim fin dlena
U15 Gherdėina - Asiago 0:8 (0:2; 0:5; 0:1)
N vėnderdi ai 15 de fauré ą la U15 messł fé na partida che fova unida spusteda pervia dla neveres. Chėsta partida contra l Asiago ne ną defin nia butą. I mutons dl Gherdėina ne fova nia boni de ruvé ite tl juech y ne jiva nia sun l "mandl". Do l prim tėmp fovi bėn mé doi goi dovia y minova mo de vester boni de la tré decą, ma pona ne ti iel plu garatą nia y l Gherdėina ą perdł sėch per 0:8.
U15 Gherdėina - Vinschgau 6:5 (1:3; 2:2; 3:0)
Miec iela pona jita n dumėnia ai 17 de fauré contra l Vinschgau, che ova un n pont deplł che l Gherdėina. Do n bon scumenciamėnt, fajan l prim gol, se ą i mutons giapą la sperduda de trėi goi dal averser mo tl prim tėmp. Do l segondo tėmp fovi for mo de doi goi dovia, ma tl terzo tėmp ąi pona dat gas sciche l toca, fajan trėi goi y ne se n giapan plu degun. Nsci ąi mo trat decą chėsta partida de un n gol y la legrėza fova sambėn granda, tan granda che n pere de n jugadėur ą nvią duta la scuadra, trainadėures y acumpanidėures a maiė la pizza. N gra de cuer a dėl! Per l Gherdėina ąl fat i goi: Davide Macaluso (3), Lukas Ausserhofer, Ben Linder y Nicolas Hofer.
U17 Gherdėina - Milano 10:0 (2:0; 6:0; 2:0)
N sada ai 16 de fauré ą la scuadra dla U17 jugą n cėsa contra l Milan. Partida scialdi saurida per l Gherdėina contra n averser dėibl, che ne nie mei stat periculėus. I mutons ą vencił per 10:0 cun n bel "shutout" per i doi verdiaporta Ivan Crepaz y Manuel Insam, che ą jugą mesa partida prun. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Nicholas Paratoni (3), Julian Senoner y Tobias Moroder (2), Alexander Vigl, Anton Perathoner y Ben Linder.
U19 Gherdėina - Cortina 2:8 (1:3; 0:3; 1:2)
N dumėnia ą la U19 jugą contra l Cortina. Scumencią ą l Gherdėina drėt bėn, jan danora do cin menuc cun l prim gol. Do y do iela jita juvier, nce pervia de duc i menuc de straufonga che i jugadėures dl Gherdėina ą giapą. Ala fin ąi perdł mpo mpue sėch per 2:8. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Nicolas Demetz y Leo Messner.


text:
San Daniele del Friuli
San Daniele del Friuli (en furlà: Sant Denêl; en todèsch: Sankt Daniel in Friaul) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha presapóch 7.892 abitàncc, 'na superfìce de 34 km² e 'na densità de 232 ab./km². El cunfìna coi cümü de Dignano, Forgaria nel Friuli, Majano, Osoppo, Pinzano al Tagliamento (PN), Ragogna, Rive d'Arcano, Spilimbergo (PN).
Del cümü de San Daniele del Friuli fà part apò a le frasiù de Aonedis, Cimano e Villanova.
El paés l'è cunusìt en töt el mónt per vìa del persöt crüt che pórta 'l stès nòm. En piö l'è recunusìt dei óter friulà come la capitàl le la lèngua friulàna, cioè 'l pòst endóche se pàrla el furlà perfèt; per chèsta rizù San Daniele l'è ciamàda apò la Siena del Friuli.


text:
Gia avant diesch dis han perscrutaders chattà la nav datiers da las inslas canadaisas da King-William. Il 2014 avevan els gia chattà la nav «Erebus» ch'era partida ensemen cun la «HMS Terror» a l'expediziun.
Il perscrutader John Franklin era en tschertga dad ina scursanida vers l'Asia. Ord quai motiv leva el passar la passascha dal nord-vest. Las duas navs èn dentant vegnidas fitgadas en il glatsch. Cura che nagin era vegnì da contactar la crew da las navs enfin il 1847 han Canada, Gronda Britannia ed ils Stadis Unids tramess equipas da salvamaent per chattar Franklin. Nagin commember da la crew ha dentant survivì l'expediziun.
RR novitads 10:00


text:
10ª partida de campionat rit. - Valdaora
La Val pó ciamó trá le flé y speré inant tla salvëza de categoria.
Le scenar dl rode C te secunda categoria é plö co interessant. Le Lijun concuistëia le titul de campiuns a cinch giornades dala fin dl campionat, deperpo che La Val cun 13 punc, le Vandoies cun 15 punc y la Val Badia cun 16 punc combat por la salvëza de categoria.
La formaziun de Massa á incunté te süa penultima partida d’aisciüda le Valdaora, che ne á nia plö da damané da chësc campionat, sce nia na reaziun a les ultimes pordödes y na devënta cuntra na scuadra ladina. Insciö era ince stada, na partida combatüda sënza scincundes, cun i padruns de ciasa che va in vantaje bëgn dui iadi.
Le jüch mët man cun en bel ritm y le Valdaora röia ala cherd’ora al vantaje. Le palonët dal mezciamp vëgn rebatü dal defensur ladin cuntra porta, chiló é l’atacant aversar asvelt y röia denant a rebat le curan cun le ce te porta. Tl jüch ladin é la prezijiun dles passajes che fala, indere le pêr röia ala mesora: sön la trata dal ciantun se desmarchëia Stefan che röia sú sön le pé lunch de porta, le palé a ma plö bria de gní apogé te porta. Püch plö tert radopiëia la formaziun de ciasa le resultat, chiló é Franz che se fej lerch purtan le palé cuntra porta, la trata bassa dlungia le pé bass é fatala por le verdaporta. Le Valdaora ne lascia nia dô y avanzëia cun düta la formaziun y davagna al’ultim menüt dl prüm tëmp na puniziun dal limit. Cun le palé se presënteia ala trata Oberparleiter y pro de potënza cuntra le portier Sepl che pro da desfanté, indere senza suzess.
I padruns de ciasa reagësc y a al 47^ indirizëia Micky Frenes la puniziun dlungia le mür dl Valdaora ite, le portier pro da deloj le palé che ti röia indere sot i brac ite. Le gol porta coraje ai ladins che impostëia cotan de beles aziuns. Al 55^ pro Micky le lunch palonët cuntra porta che röia indere de püch dlungia ia. Ince Franz se porta sú cuntra porta al 60^, la trata bassa röia cun potënza ince chësc iade dlungia ia. Le bun momënt vëgn indere archité dal gol di aversars, sön na rebatüda dla defenjiun röia l’asvelt atacant Steinmair amesa area y á ma plö bria de indirizé le palé te rëi ladina. La Val ne arbassa nia le ce y crëi tl vantaje, plö trates sön porta fej tramoré le Valdaora. Gran ocajiun ince por Franz a püc menüc dala fin, a püc metri dan porta veghel na trata sëcia, indere massa alta por le vantaje.
Le sciür dla fin dl’arbiter ti tol insciö la speranza dla devënta ai ladins. Do i resultac dl penultim fin dl’edma de campionat pó ciamó la formaziun de Massa trá le flé y speré te na eventuala promoziun a na partida de dezijiun. Por speré inant te chësta ocajiun é le prüm compit tler: avëi la miú tl’ultima partida cuntra la scuadra Pustra.
La Val – Valdaora 3-3
Formaziun La Val: 1. Sepl Kantioler, 2. Luca Pescollderung (dal 80^ Moling Fabian), 3. Egon Frenes (dal 75^ Martin Ploner), 4. Christian Dapoz, 5. Castlunger Marco, 6. Paolo Vallazza, 7. Micky Frenes (dal 70^ Daniel Frenes), 8. Max Nagler, 9. Alex Elzenbaumer, 10. Stefan Sottara – capitan, 11. Franz Tolpeit
Proscima partida: La Val süga süa ultima partida de campionat in dumënia dales 16:00 a Toblach cuntra l’Alta Val de Puster
Atri resultac:
Altherren (La Val): La Val – Falzes 3-0
Juniores Pool (La Val/Mareo/Rina/Val Badia): Feldthurns – La Val 2-1
Aliefs (Mareo/La Val): Mareo – Jugend Neugries: 1-4
U-13 (La Val): Kronteam – La Val 12-0
U-10 (La Val): La Val – Burnech 4-0


text:
Zagabria
Zagabria (Zagreb in cruat; Zagabria in italian; in tudesch, düranta l'Imperi d'Austria, Agram; Zágráb in üngheres) a l'è la capital de la Cruazia.
A l’è anca la prima cità de la Cruazia per pupulaziun, cun 784.900 abitant (2007).
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Zagabria la se tröa al nord-ovest de la Cruazia, in del toch de süd-ovest de la piana de la Panònia.
Cità gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Zagabria a l'è gemelada cun:
- Magunza, Germania
- San Pederburgh, Rüssia
- Tromsø, Nurvegia
- Kyoto, Giapun
- Cracovia, Pulonia
- Lisbuna, Purtugal
- Pittsburgh, Stat Ünì d'America
- Shanghai, Cina
- Budapest, Üngheria
- Viena, Austria
- Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
- Lübiana, Sluenia


text:
Selina Chönz, Aluis Carigiet
Uorsin / Ursin
Sursilvan, Puter
Lia Rumantscha, 1983 / 2015, numer d’empustaziun 978-3-03900-123-1
Uorsin gess uschè gugent a Chalandamarz cun ina bella stgella gronda. Ma quella ch’el survegn…, na, quai na va betg! Perquai decida el dad ir sin lur acla per la plumpa gronda. – La notg na turna el betg enavos e ses geniturs fan gronds pensiers. Ses geniturs èn perquai fitg fortunads cura ch’el turna l’autra damaun frisch e saun. Ed il Chalandamarz è lura er perfetg cun quella plumpuna!
Restampa 2015


text:
Sacr Roman Imper
Ol Sacr Roman Imper (in latin Sacrum Imperium Romanum, sigla SRI, in todesc Heiliges Römisches Reich) l'è stait un imper qe l'ha dominad dei territore ind l'Europa de mez e ocidentala. L'è nassid ind el Volt Medioev e l'è durad pressapoc milla agn. Ind el Bass Medioev l'Imper l'era vun dei duu poder universai insema a'l Papad.
La data dovrada per la fondazion l'è ol 2 fevrer del 962, ann de l'incoronazion de Oton I a imperador. La plu part de la storiografia italiana e francesa però la trata ol Sacr Roman Imper insema a l'Imper Carolinj, donca la dovra come data ol 25 dexember de l'800, qella de l'incoronazion de Carl Magn[2].
Ind el 1512 ol nom Sacr Roman Imper de la Nazion Jermanega (in todesc: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, in latin Imperium Romanum Sacrum Nationis Germanicae), l'è diventad ufiçal, anc se l'era jamò dovrad del 1417.
L'Imper l'è stait desligad ind el 1806 de l'imperador Francesc II, qe l'è restait insé adoma Francesc I d'Austria.[3]
Riferiments[Modifega | modifica 'l sorgent]
Note[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ L'Imper al g'hera miga una capitala ufiçala, ma i g'era un grand numer de residenze imperiai, qe i è cambiade ind i agn de la so storia: per esempe Viena (Citaa de residenza imperial , 1483 - 1806), Regensburg (Dieta Perpetua, 1663 - 1806) e Praga (1346 - 1437, 1583 - 1611)
- ↑ Per esempe Sacro Romano Impero ind la Treccani
- ↑ Francesco II imperatore del SRI ind la Treccani


text:
Anna Maria Bacher
Anna Maria Bacher (* 1947 a Grovella/Gurfulu, Piemunt, Italia) è ina poetessa che scriva en il dialect gualser da la Val Formazza (Pumattertitsch) e per talian.
Biografia[modifitgar | modifitgar il code]
Anna Maria Bacher è naschida il 1947 a Grovella/Gurfulu (vischnanca da Formazza/Pomatt) en la Val Formazza/Pomattertal, ina vallada da lingua gualsra en il Piemunt talian. Suenter la furmaziun vi dal Collegio Rosmini a Domodossola, ha ella dà scola primara a Ponte/Zumstägg en sia vallada natala, nua ch'ella viva oz cun sia famiglia. Dapi ses pensiunament s'engascha ella en l'Associazione Walser per la conservaziun da la lingua e cultura gualsra en la Val Formazza.
Dapi il 1983 ha ella publitgà pliras rimnadas da poesias en lingua gualsra e taliana, cun translaziuns en tudestg da scrittira da Kurt Wanner. Varsaquantas da sias poesias èn vegnidas mess en musica da Peter Roth, Heinz Holliger, Martin Derungs e Thüring Bräm. Ultra da quai ha ella publitgà plirs artitgels davart la vita e la cultura dals Gualsers en la Val Formazza en diversas revistas.[1][2]
Bibliografia[modifitgar | modifitgar il code]
- Rimnadas da poesias
- 1983 Z Kschpêl fam Tzit («Il gieu dal temp»)
- 1991 Litteri un Schattä («Glischs e sumbrivas»)
- 1994 Z Tzit fam Schnee («Il temp da la naiv»)
- 2001 Gägäsätz («Cuntrasts»)
- 2004 Kfarwät Schpurä («Fastizs en colur»)
- 2006 Wê im ä Tröim («Sco en in siemi»; includa las emprimas trais rimnadas e novas poesias anc inedidas)
- Varia
- 2007 Mu ferzellt («Ins raquinta»; rimnada d'anecdotas da la Val Formazza)
Referenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Anna Maria Bacher tar Walser Italiani (talian)
- ↑ Profil d'autura da la Chasa editura Limmat


text:
Sco il chancelier federal Sebastian Kurz ha declerà il venderdi a Vienna, ha l'Uffizi da cultus ch'è responsabel per dumondas da religiun, cumandà da serrar las moscheas. Argumentà ha l'uffizi questas serradas cun surpassaments da la lescha da l'islam. Uschia aveva l'uniun culturala tirca-islama manà si l'avrigl da quest onn en ina moschea a Vienna gieus da guerra cun uffants. Sin fotografias era da vesair co uffants salutavan cun bandieras tircas ed auters uffants giaschevan giun plaun sco morts.
Serrada vegn ina moschea a Vienna. I vegn suspectà che quella stettia sut l'influenza da d'in moviment ultranaziunalistic da la Tirchia. Er schliada vegn la cuminanza da cultus araba cun sis moscheas.
Il minister da l'intern Herbert Kickl ha declerà che radund 60 dals total 260 imams en l'Austria sajan en il visier da las autoritads. Pervia da finanziaziun da l'exteriur - ch'è scumandada en l'Austria - savessan els perder lur dretg da dimora. Per consequenza stuessan els bandunar la tiara ensemen cun lur confamigliars. Pertutgads da quellas mesiras fissan lura en tut 150 persunas.
RR novitads 12:00


text:
Sco amatur da ballape charezzava Orlando Cathomas l'equipa da Servette. Cura che Servette e crudà ord rang e tractandas è el daventà in fan da l'equipa naziunala.
Sin ils chaltgogns dal ballape
Dapi l'onn 1994 ha el visità tut ils campiunadis mundials da ballape e rimnà qua tras numerusas experientschas. L'emprim campiunadi, 1994 en l'America, ha el gest cumbinà cun far in viadi pli lung e visitar ses parents. En l'Africa dal sid ha Orlando Cathomas vis che la Svizra ha gudagnà encunter la Spagna, il campiun mundial. E per ils campiunadis mundials en Russia ha el aposta emprais russ.
En l’Africa dal sid n'èsi mai stà uschè segir sco durant ils campiunadis mundials da ballape.
L'um da 64 onns va quels di en pensiun. Ma sco ch'el ha manegià, na vegnian las activitads da viandar betg pli pitschnas en pensiun. Viadis pli gronds sajan dentant strusch pussaivel.


text:
Tras las sanaziuns duain vegnir modernisadas differentas cumponentas dals stabiliments. Vinavant vegn transfurmada la tschiffada Vallember uschia, ch’ils peschs rivan en avegnir libramain da la sbuccada da l’En en la Val Susauna ed enavos.
12,5 milliuns francs
Investì per las lavurs da sanaziun vegnan total 12,5 milliuns francs. Ina part, var 3,5 milliuns francs èn prevesids per la realisaziun d'ina stgala da peschs tar la tschiffada Vallember a Susauna.
Energia electrica per 170'000 chasadas
Cun las trais tschiffadas retiran las ovras electricas mintg'onn passa 800 milliuns uras kilowatt energia electrica. Cun quai pon vegnir furnidas 170 milli chasadas cun forza electrica. L’aua da las trais tschiffadas a S-chanf va en il lai artifizial Ova Spin. Silsuenter vegn l'energia creada en l'ovra electrica Pradella tar Scuol e Martina.


text:
di: Aurelio Barzaghi
Hoo miss sù on bèll cappèll de Pierròt
e in faccia ona spanna de cera
e adèss canti la mia canzon
e la canti a la mia manera.
A chi moeur de famm e de frègg
a chi giuga per fòrza la guèrra
a chi nass de scondon e perciò
a ghe dann per cà la ruera:
canta Pierròt, lariolì, lariolà
canta Pierròt, lariolì, la-la.
Per chi mazza la mama e il papà
per on ora de felicità
per i fioeu con la pèll tanto scura
inscì magher che fann paura;
dònn con nanca ona gotta de latt
cont i mosch che ghe giren sui oeugg
man che scava el ciar de la sera
on poo d’acqua bagnada de tèrra:
canta Pierròt, lariolì, lariolà
canta Pierròt, lariolì, la-la.
Dòrma Pierròt in de ‘l tò lètt
dòrma che ‘l mond l’è on poo strètt
dòrma Pierròt, el mond l’è matt
doman cominciom de capp.
Hoo miss su on bèll cappèll de Pierròt
ed in faccia ona spanna de cera
perchè inscì se capiss pròppi nò
la tristèzza che ciappi ògni sera:
canta Pierròt, lariolì, lariolà
canta Pierròt, lariolì, la-la.


text:
Tenor Christian Gartmann da la Taskforce Engiadina saja l’idea betg vegnida acceptada d’introducir tests gratuits en Engiadin’Ota per ils giasts durant il mais d’october. Be Silvaplauna è pront da pajar ils custs per tests da Covid. La decisiun da las vischnancas è tenor el chapibla.
Las vischnancas na vulan betg cuntrafar a la decisiun da la Confederaziun ed era betg tractar ils giasts auter ch’ils indigens.
En in proxim pass saja la Taskforce Engiadina vid eruir co i stat cun las capacitads da testar en las singulas vischnancas. La capacitad en la policlinica a San Murezzan sajan numnadamain gia uss a la limita e quai gia avant las vacanzas d’atun.


text:
Che bèla Brèssa che la fa la strolega
con chel fa spiritus de mercandèla.
Brèssa en sotana col mantèl de pés
sóta le tresse de “zuchero filato”.
Brèssa en camìza, töta véi e sfranze,
da Porta Pile en zó finafinorum,
la strèns ne la sintüra e nei butù
en fiöm de ciciarade e de cansù.
-El ché anche lü?- Permesso…tóca a mé -
-Delamadoi…che rassa de puciù!-
-La scüse siura, la se tire en banda.-
(Scapa en balù nel ciel de cartulina)
-Vòi la cavrina, miga la lavanda!-
(Chilometri de gnari e e de caprésse).
La sera la streàca sö la Loza
aria giassada e sternüdà de stele
che sè spipiula al föm de le salsesse.
Colane de biscòcc e lampadine
tacàde al fil de fèr de le banchète
le sè dindùla belaze belazì...
Brèssa la dorma en bras a san Faüstì.


text:
Davart l'avegnir ed il domicil da l'uvestg Vitus Huonder suenter ses temp d'uffizi datti irritaziuns. Sco quai che SRF rapporta en l'emissiun Rundschau, na dettia nagin'incumbensa uffiziala dal Vatican che Huonder duaja mantegnair il contact cun la confraternitad da Pius.
Il schaner ha l'uvestgieu da Cuira communitgà che Huonder giaja en l'internat da buobs Sancta Maria a Wangs per mantegnair per il Vatican quest contact. Il Vatican cuntradi a quai ed er l'uvestgieu da Son Gagl, tar il qual l'internat a Wangs tutga, na saveva da nagut.
L'uvestgieu Son Gagl n'è mai vegnì infurmà ch'i dat actualmain ina incumbensa dal Vatican.
L'uvestgieu da Cuira sa dosta
L’uvestgieu da Cuira sa dosta cunter la pretensiun da l’emissiun «Rundschau» ch’il Vatican na sappia nagut da l'incumbensa da Huonder da mantegnair il contact cun la fraternitad da Pius. En sia communicaziun aschunta l'uvestgieu per cumprova ina brev dal cardinal Gerhard Ludwig Müller dal 2016, nua che lez scriva che l'uvestg duai cuntinuar cun il dialog davart temas specifics cun la confraternitad da Pius.
RR novitads 09:00


text:
La Rega e forzas da salvament eran en acziun. Tenor indicaziuns da la polizia dal chantun Friburg haja il chaval sa stratg liber sper in autpledader ed è scappà al galop.
Quatter persunas - en vegliadetgnas tranter 14 e 53 onns, dals chantuns Valais e Genevra - che faschevan fotografias dal til èn vegnidas blessadas. Las persunas n'èn betg en privel da vita, communitgescha la polizia. Tenor la Rega sajan ellas grevamain blessadas.
Ad in'ulteriura persuna èsi reussì da tschiffar e calmar il chaval spaventà.
L’accident è succedi las 11:30 en il center da Charmey nua che tranter 10’000 e 12’000 persunas han visità questa stgargiada.
RR novitads 15:00


text:
Mar Mediterrana
La Mar Mediterrana (latin Mare Mediterraneum) u er Mar Mediterrana Europeica è ina mar mediterrana situada tranter l’Europa, l’Africa e l’Asia. Ella furma ina mar laterala da l’Ocean Atlantic; damai ch’ella è colliada cun quel be tras la Via da Gibraltar fitg stretga, vala ella er sco mar interna. En la lingua tirca ed araba vegn la Mar Mediterrana er numnada ‹Mar Alva› (البحر الأبيض/al-baḥr al-abyaḍ resp. tirc Akdeniz).
Ensemen cun las inslas e las regiuns da costa da l’Europa dal Sid, da l’Asia Minura e da l’Africa dal Nord furma la Mar Mediterrana la zona mediterrana ch’è segnada d’in agen clima e d’ina flora e fauna specifica.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La surfatscha da la Mar Mediterrana munta a radund 2,5 milliuns km² e ses volumen a 4,3 milliuns km³. En la Profunditad da Calipso cuntanscha ella sia profunditad maximala da 5267 meters. En media mesira la profunditad da l’aua radund 1430 meters.
Cunfinaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Da tut las mars mediterranas è la Mar Mediterrana Europeica quella ch’è enserrada il pli ferm da la terra franca resp. ch’è spartida il pli ferm da l’ocean. In’ulteriura spezialitad munta il fatg ch’ella è situada tranter ils trais continents Africa, Europa ed Asia. La Mar Mediterrana vegn considerada sco mar laterala da l’Ocean Atlantic.
En il vest è ella colliada tras la Via da Gibraltar cun l’Ocean Atlantic, en il nordost sur las Dardanellas, la Mar da Marmara ed il Bosporus cun la Mar Naira ed en il sidost dapi il 1869 sur il Chanal da Suez cun la Mar Cotschna che furma ina mar interna da l’Ocean Indic.
Sutdivisiun[modifitgar | modifitgar il code]
Surtut en l’ost ed en il nord è la Mar Mediterrana segnada d’atgnas mars lateralas e da golfs.
En la profunditad enconuscha la mar dus batschigls caracteristics, in occidental ed in oriental, ils quals vegnan spartids da la sava Tunesia – Italia ch’è seismicamain fitg activa. Datiers da questa zona centrala è er situà il batschigl tirren che sa lascha definir sco terz batschigl independent.
En il senn da las structuras natiralas sutdividan ins la Mar Mediterrana en ina part occidentala ed ina orientala.
Mar Mediterrana Occidentala:
Mar Mediterrana Orientala:
Pli darar vegn la mar er sutdividida en ina part occidentala, ina part centrala ed ina part orientala. En quest cas vegnan las parts da la Mar Mediterrana situadas enturn la Peninsla Taliana attribuidas a la Mar Mediterrana Centrala: Mar Ligura, Mar Tirrena, Via da Sicilia, Golf da Gabès, Mar Ionica e Mar Adriatica.
Stadis cunfinants – stadis mediterrans[modifitgar | modifitgar il code]
En direcziun da l’ura han ils suandants stadis part da la costa mediterrana:
- Europa (dal vest a l’ost): Spagna, Frantscha, Monaco, Italia, Malta, Slovenia, Croazia, Bosnia ed Erzegovina, Montenegro, Albania, Grezia, Tirchia e Cipra.
- Asia (dal nord al sid): Siria, Libanon ed Israel.
- Africa (da l’ost al vest): Egipta, Libia, Tunesia, Algeria e Maroc.
Gibraltar e las duas basas militaras Akrotiri e Dekelia sin l’insla Cipra furman territori naziunal britannic, ma na tutgan uffizialmain betg tar il Reginavel Unì. Ils Territoris Palestinais cunfineschan cun la Mar Mediterrana en la Strivla da Gaza.
Ultra dals stadis che tanschan directamain fin a la mar, vegnan er ils stadis pitschens Citad dal Vatican e San Marino attribuids als stadis mediterrans. Per part è quai er il cas tar Andorra e la Macedonia dal Nord.
Inslas e costas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la Mar Mediterrana tutgan diversas gruppas d’inslas sco er inslas singulas grondas e pitschnas. La pli gronda insla da la Mar Mediterrana è Sicilia, suandà da la Sardegna che furman tuttas duas regiuns da l’Italia. Ulteriuras grondas inslas mediterranas èn Cipra, Corsica e Creta. La Cipra e Malta cun sias inslas vischinas furman ils dus sulets stadis insulars situads en la Mar Mediterrana. Cun bundant tschintg milliuns abitants è la Sicilia l’insla mediterrana che dumbra per lunschor la pli gronda populaziun.
Impurtantas gruppas d’inslas[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli impurtantas gruppas d’inslas situadas en la Mar Mediterrana furman dal vest a l’ost:
- Las Balearas cun l’insla principala Mallorca, l’insla Menorca e las Pityusas, a las qualas appartegnan Ibiza e Formentera.
- Intginas gruppas d’inslas talianas sco l’Archipel Toscan, las Inslas Eolicas, las Inslas Egadas e las Inslas Pelagias.
- Malta cun Gozo ed intginas inslas pli pitschnas.
- Las inslas da la laguna da Venezia.
- Las inslas croatas ch’èn sutdividas en gruppas sco per exempel las inslas Kornati.
- Las Inslas Ionicas.
- Las Inslas Egeicas ch’èn sutdivididas en ulteriuras gruppas sco las Cicladas, Sporadas, las Inslas Saronicas e las Inslas Egeicas dal Nord.
- Las inslas Kerkenna davant la costa da la Tunesia.
Las pli grondas peninslas[modifitgar | modifitgar il code]
A la costa dal vest da la Mar Mediterrana è situada la Peninsla Iberica cun la Spagna ed il Portugal; en il nord ed en il vest vegn quella circumdada da l’Atlantic ed en il nordost è ella colliada tras las Pireneas cun la Frantscha. En l’ost suonda la Peninsla Apennina che cumpiglia la gronda part da l’Italia. Il Balcan, situà tranter l’Adria, la Mar Egeica e la Mar Naira, cumpiglia vastas parts da l’Europa dal Sidost; en si’extensiun vegn questa peninsla definida differentamain. Er l’Asia Minura vegn per part resguardada sco peninsla situada tranter la Mar Naira e la ‹Mar Alva› (= Mar Mediterrana).
Da dimensiun considerablamain pli pitschna èn peninslas sco la Calabria e Salento en l’Italia dal Sid, l’Istria en la Croazia (che furma la pli gronda peninsla en la Mar Adriatica), il Peloponnes, Attica e Chalkidiki en la Grezia sco er la peninsla Gallipoli en la part europeica da la Tirchia. La costa dal sid, ch’è bler main structurada, cumpiglia la peninsla Cap Bon en la Tunesia e la Kyrenaika en la Libia.
Singulas costas[modifitgar | modifitgar il code]
Las costas èn situadas per lung da las regiuns grondas caracteristicas che cunfineschan cun la Mar Mediterrana, numnadamain la Peninsla Iberica, la riva mediterrana franzosa, la Peninsla da las Apenninas, il Balcan, la Grezia (sco peninsla dal Balcan), l’Asia Minura, la Levanta (Proxim Orient) ed il Maghreb (Africa dal Nord).[1] Quest ultim cumpiglia l’entira mesadad meridiunala da la costa; qua furma l’Atlas la suletta muntogna ch’influenzescha la lingia da la costa, uschia che quella è bler pli guliva.
Enconuschentas parts da la costa furman:
- Spagna: Costa Brava, Costa del Sol resp. Andalusia, (Gibraltar)
- Frantscha: Côte d’Azur
- Monaco (Monte-Carlo)
- Italia: Riviera taliana, Costa d’Amalfi, Versilia
- Croazia: Istria, Kvarner, Dalmatia (Riviera croata)
- Tirchia: Riviera tirca
- Albania: Riviera albanaisa
Citads ed aglomeraziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Grondas citads situadas a la costa da la Mar Mediterrana èn (dumber d’abitants dal 2007): Malaga (561 250), Valencia (797 654), Barcelona (1 605 602), Marseille (826 700), Nizza (347 100), Genova (620 316), Napoli (975 139), Palermo (675 018), Messina (247 592), Athen (745 514, incl. l’aglomeraziun 3 761 810), Izmir (2 649 582), Antalya (775 157), Beirut (1 700 000, incl. l’aglomeraziun 2 000 000), Tel Aviv (390 100, incl. l’aglomeraziun 3 150 800), Port Said (500 000), Damietta (1 093 580), Alexandria (4 110 015), Benghazi (1 470 987), Tripoli (1 682 000), Tunis (1 200 000, incl. l’aglomeraziun 3 000 000) ed Algiers (2 159 051, incl. l’aglomeraziun 3 456 701).
Affluents[modifitgar | modifitgar il code]
En la Mar Mediterrana resp. en las mars cunfinantas sbuccan tranter auter ils suandants flums d’ina lunghezza d’almain 200 kilometers:
Nil (6852 km, Egipta), Ebro (925 km, Spagna), Rodan (812 km, Svizra/Frantscha), Cheliff (700 km, Algeria), Po (652 km, Italia), Nahr al-Asi/Orontes/Asi Nehri (571 km, Tirchia), Seyhan (560 km, Tirchia), Büyük Menderes (550 km, Tirchia), Moulouya (550 km, Maroc), Mariza/Meriç/Evros (515 km, Grezia/Tirchia), Júcar (498 km, Spagna), Medjerda (450 km, Tunesia), Adisch (415 km, Italia), Struma/Strymonas (408 km, Grezia), Tevere (405 km, Italia), Gediz (405 km, Tirchia), Vardar/Axios (388 km, Grezia), Segura (325 km, Spagna), Acheloos (297 km, Grezia), Aliakmonas (297 km, Grezia), Drin (285 km, Albania), Turia (280 km, Spagna), Vjosa (272 km, Albania), Ceyhan (260 km, Tirchia), Göksu (260 km, Tirchia), Nestos/Mesta (243 km, Grezia), Arno (240 km, Italia), Neretva (225 km, Croazia), Aude (224 km, Frantscha), Piave (220 km, Italia), Pinios (217 km, Grezia), Reno (212 km, Italia), Ter (208 km, Spagna) e Küçük Menderes (200 km, Tirchia).
Vitiers vegn l’afflussiun cuntinuanta nà da l’Atlantic[2] e nà da la Mar Naira (sur la Mar da Marmara ed il Bosporus).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal 8avel tschientaner a.C. ha l’Imperi assiric sut il retg Tiglat-Pileser III extendì ses domini fin en la part orientala da la Mar Mediterrana (Levanta, Cipra, Delta dal Nil). Ils Assirs numnavan la Mar Mediterrana ‹Mar sura da la rendida dal sulegl› u simplamain ‹Mar sura›.
Economicamain e culturalmain è la regiun da la Mar Mediterrana surtut vegnida dominada durant l’emprim millenni a.C. dals Grecs e Fenizians. Omadus pievels na disponivan però betg da gronds imperis serrads, mabain eran dividids en singulas citads-stadis. La suletta excepziun da vart dals Grecs ha furmà l’Imperi dad Alexander, il qual ha cumpiglià a partir da ca. 330 a.C. l’entira part orientala da la Mar Mediterrana. Quest imperi ha bain be existì paucs onns, ma ha tuttina consolidà a lunga vista l’influenza da la cultura greca en la regiun (hellenissem). Cartago, ina colonia feniziana en la Tunesia odierna, è sa sviluppada a partir da ca. 550 a.C. ad in stadi da surfatscha, il qual ha predominà fin en il terz tschientaner a.C. en la part occidentala da la Mar Mediterrana.
A partir da la Segunda Guerra punica (218–201 a.C.) han ils Romans dominà vastas parts da la Mar Mediterrana, la quala els numnavan mare nostrum (‹nossa mar›). L’onn 30 a.C. è l’Egipta daventada ina provinza romana. Sut il domini da l’imperatur Claudius (41–54 s.C.) han ils Romans la finala conquistà l’Imperi da Mauretania. Da qua davent ha l’Imperi roman (Imperium Romanum) enserrà per radund 300 onns l’entira Mar Mediterrana.
Suenter il declin da l’Imperi roman occidental en il 5avel tschientaner è l’Imperi roman oriental (pli tard: Imperi bizantin) sa mantegnì l’emprim sco pussanza regiunala en la part orientala da la Mar Mediterrana. En il decurs dal 7avel tschientaner èn alura vastas parts da la zona mediterrana vegnidas sut pussanza araba. En il 11avel tschientaner han ils Tircs, che derivavan da l’Asia Centrala, stgatschà per gronda part ils Bizantins da l’Asia Minura. L’onn 1453 han els conquistà Constantinopel ed abattì definitivamain l’Imperi bizantin. Successivamain è l’Imperi osmanic s’extendì sur numerus stadis successurs dal califat dals Umayyads ed è restà fin en il 19avel tschientaner la pli impurtanta pussanza situada a la Mar Mediterrana. Il pli grond adversari areguard la predominanza sin la mar han furmà durant il 15avel e 16avel tschientaner ils Venezians.
Durant il 19avel ed l’entschatta dal 20avel tschientaner è quasi l’entira zona mediterrana vegnida sut la controlla da pussanzas europeicas, surtut da la Frantscha e da la Gronda Britannia. Durant l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) ed anc pli ferm durant la Segunda Guerra mundiala (1939–1945) è er la Mar Mediterrana daventada in champ da battaglia. En il decurs da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner han las colonias europeicas en l’Africa dal Nord ed en l’ost da la Mar Mediterrana cuntanschì successivamain lur independenza. Da muntada istorica, e quai en plirs reguards, è stada la fundaziun dal stadi Israel l’onn 1948.
En il 21avel tschientaner è la Mar Mediterrana lieu d’acziun da differentas undas da migraziuns. D’ina vart è da constatar in moviment da migraziun nà da l’Africa vers il continent europeic; da l’autra vart èn creschids ils moviments da migraziun nà dal territori asiatic vers il continent europeic (t.a. pervi dal conflict en Siria). Tut quai ha manà a la crisa da fugitivs actuala en l’Europa.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
Furmaziun e svilup da la Mar Mediterrana[modifitgar | modifitgar il code]
La Mar Mediterrana Europeica furma per gronda part ina restanza da la Tethys, pia d’in grond ocean primar en furma da golf che vegniva circumdà dal supercontinent Pangea. La furmaziun da la Mar Mediterrana ha cumenzà dal temp che Pangea è rut dapart e che la platta africana (che furmava da quel temp anc ina part dal grond continent dal sid Gondwana) è sa muvida vers sid (durant las epocas geologicas dal trias e giura). Tras quest moviment è la Tethys s’averta successivamain vers il vest. Pli tard ha la platta africana (ch’era uss sa schliada dal continent Gondwana) danovamain cumenzà a sa mover vers nord (en il temp da crida) ed è collidada en il terziar cun la platta europeica. En consequenza da quai è la part occidentala da la Tethys vegnida enserrada adina pli ferm e la furmaziun da las muntognas alpidica ha cumenzà. Da quai èn resultadas en l’Europa Centrala, Europa dal Sidost ed Asia Minura las Alps, las Carpatas, las Muntognas Dinaricas etc., uschia che la Tethys dal vest è vegnida dividida en ina part settentriunala, la Paratethys, ed ina meridiunala che dueva sa sviluppar a la Mar Mediterrana odierna. (La Tethys da l’ost è sa serrada en quel mument che l’India è sa muvida vers nord, quai ch’ha manà a medem temp a la furmaziun da l’Ocean Indic). La collisiun da l’Africa (incl. la Peninsla Araba) cun l’ur meridiunal da l’Asia da quel temp (en il miocen mesaun) ha manà a la spartiziun da la Mar Mediterrana da l’Ocean Indic. La furmaziun da la giuvna muntogna faudada e da las inslas en la zona mediterrana sco er la repartiziun da las plattafurmas continentalas e dals batschigls sutmarins èn il resultat da process tectonics e geomorfologics ordvart cumplexs, ils quals n’èn anc betg sclerids dal tuttafatg. En la part orientala da la Mar Mediterrana è sa mantegnida crusta da la terra oceanica da l’anteriur batschigl dal vest da la Tethys; cun ina vegliadetgna da bundant 300 milliuns onns sa tracti da la pli veglia crusta da quest gener en tut il mund.
Avant ca. sis milliuns onns, en il messinium (miocen superiur), ha la Mar Mediterrana cumenzà a siar si.[3] Avant il messinium n’era la Mar Mediterrana anc betg colliada sur la Via da Gibraltar cun l’Atlantic, mabain sur bratschs da la mar bundant pli lads che s’extendevan per l’ina sur la Spagna dal Sid[4], per l’autra al sid da la Muntogna da l’Atlas.[5] En consequenza da la collisiun da l’Africa cun l’Europa dal Sid èn questas colliaziuns sa serradas. L’isolaziun oceanografica dal batschigl da la Mar Mediterrana ed il clima arid en la regiun han fatg svapurar pli e pli l’aua da la mar ed il livel da quella è sa sbassà cuntinuadamain. Il desert da sal ch’è sa furmà tras quai è documentà oz sin il fund da la Mar Mediterrana en furma da gronds giaschaments da gip e da sal. Intgins millennis pli tard è il batschigl da la Mar Mediterrana puspè s’emplenì cun aua ch’è entrada nà da l’Atlantic sur la Via da Gibraltar. Quest fenomen ha probablamain gì lieu pliras giadas avant ca. tschintg fin sis milliuns onns. Che la mar è siada si repetidamain explitgescha daco ch’ils giaschaments da sal èn talmain gronds. L’entir spazi da temp vegn numnà la crisa da salinitad messinica.
Quella ha manà ad ina midada drastica da la fauna en la zona mediterrana. A basa da quella ha gia Charles Lyell – senza enconuscher sia raschun – determinà entaifer l’istorgia da la Terra il cunfin tranter miocen e pliocen. En il miocen existivan en la Mar Mediterrana grondas gruppas d’inslas, temporarmain cun colliaziun a terra vers l’Africa dal Nord. Quellas eran per part populadas d’ina fauna tropic-africana: schimgias, elefants, giraffas, ippopotams e crocodils.[6] En il decurs dal pliocen è questa fauna per gronda part vegnida substituida tras immigraziuns nà da l’Europa, per exempel da giats cun dents da sabel.[7]
En il periglazial dal temp da glatsch da Würm resp. Weichsel sa chattava il livel da l’aua da la Mar Mediterrana radund 120 meters pli a bass che oz.[8] Tras quai furmava la part superiura da l’Adria terra franca, bleras inslas grecas eran colliadas cun l’Anatolia, la Sardegna e Corsica furmavan ina gronda insla, medemamain la Sicilia e Malta. En l’ost da la Tunesia s’extendeva ina vasta planira da costa. Er las sbuccadas dal Rodan, dal Nil e da l’Ebro dad oz eran segnadas da talas planiras. L’entrada da la famusa tauna da Henry Cosquer cun dissegns sin grip preistorics sa chatta per exempel 36 m sut il livel da la mar. L’augment glacioeustatic dal livel da la mar a la fin dal pleistocen ha muntà a ca. 0,2 cm ad onn.[9]
En il holocen tempriv sa chattava il livel da la mar radund 35 meters pli bass che oz. La barriera tar la Mar Naira è vegnida inundada vers 5600 a.C.
La Mar Mediterrana sco batschigl da sediments[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da la sedimentaziun da la Mar Mediterrana è colliada stretgamain cun la furmaziun da las giuvnas muntognas da faudas en la zona mediterrana. Quellas furman impurtants territoris da furniziun per ils sediments ed er ils process tectonics ch’èn colliads cun la furmaziun da muntognas han furmà in impurtant factur d’influenza per la dinamica da sedimentaziun.[10] Flums gronds sco Ebro, Po e Rodan eran ed èn impurtants meds da transport per ils sediments. Il pli grond flum che sbucca en la Mar Mediterrana è il Nil. El maina mintg’onn ca. 60 milliuns tonnas sediments en la part orientala da la Mar Mediterrana.[11] Betg da sutvalitar è plinavant il transport da sediments tras il vent; quels derivan dals territoris deserts vischins (en spezial da la Sahara).
Tar la successiun da sediments dal pleistocen e quartar dattan en egl las stresas regularas da glitta da smarschim. Quellas pudessan esser in indizi per differenzas da clima ch’avessan manà ad ina reducziun da l’ariditad en la regiun.[12] L’existenza resp. inexistenza da colliaziuns tar l’Ocean Atlantic e tar l’Ocean Indic (sur il Golf da la Persia) èn medemamain stadas da grond’impurtanza areguard l’evoluziun sedimentara da la regiun da la Mar Mediterrana, e quai surtut en connex cun la furmaziun d’evaporits.
Oceanografia[modifitgar | modifitgar il code]
Batschigls parzials[modifitgar | modifitgar il code]
La Mar Mediterrana sa cumpona surtut da quatter gronds batschigls sutmarins cun crusta oceanica sin il fund:
- Il batschigl da las Balearas, er numnà batschigl algerian-provenzal. Quel sa chatta en la part occidentala da la Mar Mediterrana, ha ina profunditad maximala da 3255 m e furma il batschigl il pli pitschen.
- En il vest da la part centrala da la mar sa chatta il batschigl tirren. Quel è situà en la Mar Tirennica e cuntanscha ina profunditad da 3758 m.
- En l’ost da la part centrala, en la Mar Ionica, sa chatta il batschigl ionic. En la Profunditad da Calipso – che furma il punct il pli profund da la Mar Mediterrana europeica – cuntanscha quella ina profunditad da 5267 m.
- En la regiun orientala da la Mar Mediterrana, en la Mar Levanta, sa chatta il batschigl levant ch’è fin a 4517 m profund.
Fluss e refluss[modifitgar | modifitgar il code]
Damai che la Mar Mediterrana ha be ina stretga colliaziun cun l’Atlantic e cuntanscha be ina lunghezza da 3500 km, n’enconuscha ella strusch fluss e refluss. Las valurs maximalas areguard il fluss e refluss cuntanschan 100 cm (Venezia), 120 (Triest) e 200 cm (Golf da Gabès). Autras regiuns da la Mar Mediterrana han praticamain nagin fluss e refluss (valurs sut 10 cm); be paucas regiuns cuntanschan tras resonanzas valurs da sur 30 cm.[13]
In tschert current ch’è collià cun il fenomen da fluss e refluss sa lascha be mesirar en la Stretga da mar da Gibraltar ed en las lagunas tranter Venezia e Triest.
Cuntegn da sal[modifitgar | modifitgar il code]
Il cuntegn da sal da la Mar Mediterrana è cun radund 3,8 % pli aut che quel da l’Atlantic (ca. 3,5 %). Quai è ina consequenza da la ferma svapuraziun che na vegn betg cumpensada tras l’afflussiun d’aua dultscha nà dals flums gronds. Perquai cula al fund da la Via da Gibraltar in ferm current d’aua da sal en l’Atlantic; a la surfatscha percunter maina in current anc pli ferm aua main salada e perquai pli leva en la Mar Mediterrana. Il cuntegn da sal a la surfatscha crescha dal vest a l’ost da 3,63 % en la Via da Gibraltar fin a 3,91 % davant la costa da l’Asia Minura.
Effect dal stgaudament global[modifitgar | modifitgar il code]
La Mar Mediterrana è pertutgada fermamain dal stgaudament global. Dapi la mesadad dal 20avel tschientaner registreschan ils perscrutaders in auzament dal livel da la mar; dapi ils onns 1970 è quel s’augmentà per 2,5 fin 10 mm ad onn. Er la temperatura da l’aua è creschida dapi ils onns 1970 per 0,12 fin 0,5 °C.[14]
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
La fauna da la Mar Mediterrana è fitg ritga e variada. Ella consista surtut da peschs, spungias, cnidaria (t.a. medusas, anemonas e curals), molluscs, dermaspinas ed atropods. Tenor stimaziuns vivan en la Mar Mediterrana radund 700 spezias da peschs. Medemamain han pudì vegnir cumprovadas 35 spezias da squagls[15]; tranter quels er spezias che pon esser privlusas per l’uman sco il grond squagl alv, il squagl blau e l’Isurus oxyrinchus. La spessezza da la populaziun da questas spezias è però fitg bassa, uschia che attatgas da squagls succedan be extremamain darar. Il pli derasadas èn spezias da squagls nunprivlusas sco per exempel il Scyliorhinus canicula.
Er balenas datti en la Mar Mediterrana. Ins ha gia pudì cumprovar tschintg spezias da balenas cun fol; la suletta da quellas che po vegnir observada regularmain è la balena cumina. En pli han ins registrà en tut 16 spezias da balenas cun dents, tranter quellas il delfin cumin, il delfin grond, il globicefal (balena pilota) e la balena gronda. Il pli savens vegnan balenas e delfins observads en la Via da Gibraltar ed en la Mar Ligura; surtut ils delfins èn però da chasa en l’entira Mar Mediterrana.
La suletta spezia da focas en la Mar Mediterrana è la foca mediterrana ch’è en privel da svanir.
La pli impurtanta e pli derasada planta vasculara en la Mar Mediterrana furma la posidonia.
Influenza negativa da l’uman[modifitgar | modifitgar il code]
L’ecosistem da la Mar Mediterrana vegn smanatschà tras la pestga exagerada. La Mar Mediterrana è ina da las regiuns maritimas che vegn explotada il pli ferm. Tenor Greenpeace èn intginas spezias da peschs gia svanidas dal tuttafatg.[16] Surtut il ton ed il pesch-spada pateschan da la gronda dumonda.
Ina smanatscha cun in effect ch’è strusch da giuditgar furma la derasaziun da la spezia d’erva da mar Caulerpa taxifolia ch’ha cumenzà a cuvrir las spezias d’erva da mar indigenas; questas ultimas èn da muntada centrala per la bioproductivitad da la Mar Mediterrana.
Ulteriuras influenzas antropogenas sin l’ecosistem da la Mar Mediterrana èn:
- La migraziun da Lesseps tras il Chanal da Suez.
- L’ensalaziun accelerada:
- cun manar enavos en la mar restanzas da sal d’implants da desalar resp.
- tras la quantitad creschenta d’aua che vegn consumada da la populaziun; quella fa tschessentar l’afflussiun d’aua dultscha en la mar.
- La glitta dal Nil ritga da substanzas nutritivas che vegn retegnida en il Mir da serra dad Assuan.
- L’eutrofisaziun tras aua persa betg serenada; la gronda quantitad d’algas che resulta da quai effectuescha ina mancanza d’oxigen.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima da la zona mediterrana è segnà da stads fitg chaudas ed il pli savens sitgas sco er d’envierns miaivels cun bleras precipitaziuns. La temperatura da l’aria munta la stad en media da 23 °C en il vest fin a 26 °C en l’ost; las temperaturas maximalas muntan a 30 °C. L’enviern giaschan las valurs correspundentas tar 10 °C en il vest e 16 °C davant la costa levanta. Las precipitaziuns annualas sa sbassan dal vest vers l’ost.
Praticamain l’entira stad regia in’aura constanta ch’è d’attribuir a la zona da pressiun auta subtropica; be en l’ost da la Mar Mediterrana (surtut en la Mar Egeica) pon ils vents dal nord avair in effect refrestgentant. D’enviern stat surtut la part occidentala sut l’influenza da la circulaziun dal vent dal vest.
Vents burascus nà dal nord, sco per exempel il mistral en la Frantscha dal Sid, effectueschan per part ch’i vegn marcantamain pli fraid. Tar la bora (croat bura) a la costa adriatica croata sa tracti d’in vent che croda; el è da caracter sitg, fraid e burascus, cumpara savens e cuntanscha d’enviern sveltezzas mesaunas che tutgan tar las pli autas en tut il mund.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Mittelmeer: Die Teilräume, mare-mundi.eu, consultà ils 12 d’avust 2012.
- ↑ Abwasserlexikon Mittelmeer.
- ↑ Nadja Podbregar: Die große Flut. Forscher enträtseln die Urzeit-Katastrophe am Mittelmeer, scinexx.de, 22 da mars 2013.
- ↑ J.M. Soria, J. Fernández, C. Viseras: Late Miocene stratigraphy and palaeogeographic evolution of the intramontane Guadix Basin (Central Betic Cordillera, Spain): implications for an Atlantic- Mediterranean connection. En: Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, tom 151, 1999, p. 255–266.
- ↑ W. Krijgsman e.a.: Late Neogene evolution of the Taza-Guercif Basin (Rifian Corridor, Morocco) and implications for the Messinian salinity crisis. En: Marine Geology, tom 153, 1999, p. 147–160.
- ↑ A. Cinzia Marra e.a.: Palaeogeographic significance of the giraffid remains (Mammalia, Arctiodactyla) from Cessaniti (Late Miocene, Southern Italy). En: INIST-CNRS, tom 44, nr. 2–3, 2011, p. 189–197.
- ↑ Raffaele Sardella: Remarks on the Messinian carnivores (mammalia) of Italy. En: Bolletino della Societá Paleontologica Italiana. 47 (2), 2008, p. 195–202. (PDF).
- ↑ Barry Cunliffe: Europe between the Oceans. 9000 BC-AD 1000. New Haven 2008, p. 64.
- ↑ Maria R. Palombo: Biochronology, paleobiogeography and faunal turnover in western Mediterranean Cenozoic mammals. En: Integrated Zoology, tom 4, ed. 4, 2009, p. 367–386.
- ↑ E. Estrada, G. Ercilla, B. Alonso: Pliocene-Quaternary tectonic-sedimentary evolution of the NE Alboran Sea (SW Mediterranean Sea). Tectonophysics, tom 282, 1997, nr. 1–4, 423–442.
- ↑ Syee Weldeab, Kay-Christian Emeis, Christoph Hemleben, Wolfgang Siebel: Provenance of lithogenic surface sediments and pathways of riverine suspended matter in the Eastern Mediterranean Sea: evidence from 143Nd/144Nd and 87Sr/86Sr ratios. Chemical Geology, tom 186, 2002, nr. 1–2, p. 139–149.
- ↑ M.D. Krom, A. Michard, R.A. Cliff, K. Strohle: Sources of sediment to the Ionian Sea and western Levantine basin of the Eastern Mediterranean during S-1 sapropel times. Marine Geology, tom 160, 1999, nr. 1–2, p. 45–61.
- ↑ Archiving, Validation and Interpretation of Satellite Oceanographic data (AVISO): Tides around the world.
- ↑ Warning on rising Med Sea levels (BBC-News dals 19 da schaner 2007).
- ↑ Liste der im Mittelmeer vorkommenden Haiarten, banca da datas da squagls da la Shark Foundation.
- ↑ Fakten über das Mittelmeer (datoteca DOC; 1,2 MB) – Greenpeace.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- David Abulafia: Das Mittelmeer: eine Biographie. (Titel original: The Great Sea, transl. da Michael Bischoff). Fischer, Francfurt a.M. 2013, ISBN 978-3-10-000904-3.
- Andreas Bärtels: Pflanzen des Mittelmeerraumes. Ulmer, 2003, ISBN 3-8001-3287-7.
- Matthias Bergbauer, Bernd Humberg: Was lebt im Mittelmeer? Franckh-Kosmos, Stuttgart 1999, ISBN 3-440-07733-0.
- Fernand Braudel: Das Mittelmeer und die mediterrane Welt in der Epoche Philipps II. (Titel original: La méditerranée et le monde méditerranéen à l'époque de Philippe II, translatà da Günter Seib). 3 toms, Suhrkamp, Francfurt a.M. 1990, ISBN 3-518-58056-6.
- Christian Bromberger: L’anthropologie de la Méditerranée. Maisonneuve et Larose; Aix-en-Provence, Maison méditerranéenne des sciences de l’homme, Paris 2001.
- Robert Hofrichter: Das Mittelmeer, Bd. 1: Allgemeiner Teil. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2002, ISBN 3-8274-1050-9.
- Robert Hofrichter: Das Mittelmeer, Bd. 2/2: Bestimmungsführer. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2006, ISBN 3-8274-1170-X.
- Manfred Leier: Weltatlas der Ozeane – mit den Tiefenkarten der Weltmeere. Frederking und Thaler, Minca 2001, ISBN 3-89405-441-7, p. 226–241.
- Horst-Günter Wagner: Mittelmeerraum. Geographie, Geschichte, Wirtschaft, Politik. 2. ed. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2011, ISBN 978-3-534-23179-9.


text:
Sco quai ch’ins vesia sin las cameras da surveglianza, haja quai dà il glindesdi ina gronda explosiun sin in cruschada bain frequentada, uschia la polizia. Lasuenter sajan ils peduns currids en tuttas direcziuns davent.
Evacuà centers da cumpra
Ils centers da cumpra en la vischinanza sajan vegnids evacuads ed ins haja tschertga ulteriuras bumbas. Tenor perditgas ha quai era dà plirs blessads. I sa tracta d’ina gronda cruschada en il cirquit da Ratchaprasong. En in chantun da la cruschada sa chatta il reliquiari dad Erivan che blers turists visitan.
RR novitads 16:00