text:
El Scior di Anei
El Scior di Anei (titol original: The Lord of the Rings) a l'è on romanz fantasy, el pussee famos e important del scrittor e professor ingles John Ronald Reuel Tolkien. El liber, el sequel del liber El Hobbit, l'è sortii in del 1954-1955. 'Sto liber chì el gh'ha avuu on'influenza enorme per tutta la litteradura fantasy che gh'è vegnuda dòpo.
La vicenda del Scior di Anei e i alter stori che gh'è ligaa hinn cuntaa brevement anca in de l'ultima part del Silmarillion (I anei del podè e la Terza Età).
Cuntegnüü
- 1 Composizion
- 2 Trama
- 2.1 La Compagnia de l'Anell
- 2.2 I dò Torr
- 2.3 El ritorna del re
- 2.4 I Appendis
- 3 I personagg principai
- 4 La critiga
- 5 Al cinema
- 6 Vos correlaa
Composizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El romanz l'è compòst de trii liber:
- La Compagnia de l'Anell (The Fellowship of the Ring)
- I Dò Torr (The Two Towers)
- El ritorna del Re (The Return of the King)
Ogni liber (che 'l gh'ha circa des capitol) l'è spartii in dò part. A la fin del romanz, a gh'è poeu ses appendis. Prima del primm liber a gh'è ona longa introduzion che la ciariss i origin di hobbit.
Trama[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Compagnia de l'Anell[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm liber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 22 settember de l'ann 3001 (1401 per el popol di hobbit) de la Terza Età de la Terra de Mezz, el mago Gandalf el va a visità el sò vegg amis Bilbo Baggins, on hobbit che pròppi quel dì lì el compiss i ann. Bilbo, che 'l s'è stufii de viv in la Contea (la patria di hobbit), l'ha deciduu de sparì pròppi in occasion de la soa festa, grazzie a l'aiutt del sò anell magigh (el gh'ha el podè de fà vegnì invisibil chi che se 'l mett al did) per poeu andà ancamò in gir per el mond.
Gandalf, dòpo avè vist insema a tucc i alter hobbit la sparizion de Bilbo, el tacca sù a pensà che quell anell lì el sia ben pussee important de quell che 'l credeva. El troeuva conferma de quest quand, rivaa a cà de Bilbo, el ved la reazion del vegg hobbit quand lù ghe domanda de lassà giò l'anell: el gioiell el gh'ha ona specie de podè sora el sò proppietari, tanto che quest el gh'ha fort difficoltà a lassàll perd. A la fin, Bilbo el ghe da a trà a Gandalf e lassa l'anell in eredità al sò giovin cusin Frodo Baggins. Gandalf el raccomanda a Frodo de tegnì al sigur l'anell, poeu el part de la Contea.
Dersett ann dòpo, Gandalf el torna a cà de Frodo e 'l ghe dis cosa l'è che l'ha scovert in di sò viagg e coi sò ricerch: l'anell de Bilbo in realtà l'è l'Unigh Anell, faa sù de Sauron, el Scior Oscur de Mordor. 'Sto anell l'è in grado de dominà el mond e 'l reconoss domà on padron, cioè Sauron, che gh'ha miss tutta la soa forza. Quand tremila ann prima on omm (Isildur) l'era riessii a toeuggh via l'Anell, Sauron l'era vegnuu on spirit e l'era quasi sparii del mond. Ma vist che Isildur l'eva minga distrutt l'Anell (che l'aveva usaa el pròppi podè sora de lù), Sauron l'era riessii a resist ancamò e adess l'era dree a tornà. Inoltra, Isildur l'era mòrt e l'eva perduu l'Anell in del fiumm Anduin: chì l'era staa trovaa de on tal Sméagol (ona specie de hobbit, poeu mej conossu 'me Gollum), che l'eva conservaa per quasi cincent ann sotta i montagn. Chì l'era staa trovaa de Bilbo, in de la manera che l'è cuntada in del Hobbit.
Ora, Sauron l'ha scovert che 'l sò Anell l'esist anmò e, dòpo avè torturaa Gollum, el sa che 'l partegn a on tal Baggins de la Contea. Per quest Gandalf l'ordina a Frodo de lassà tutt e partì per la città de Brea (appena foeura de la Contea): là Gandalf el ghe saria andaa incontra e de là sarien partii per la città de Imladris, la cà del sagg Elf Elrond.
Insema a Frodo el partiss anca el sò fedel giardiniee Samvise Gamgee (anca Sam) e in del camminà vers Brea se gionten anca i sò duu cusin Meriadoc Brandibuck (Merry) e Peregrin Tuc (Pipin). Longh la strada viven vari avventur e conossen el curios Tom Bombadil, che ghe da ona man in d'on quai moment de difficoltà: prima el ghe ajutta a scappà de on Sales che voreva mangiài, poeu de on Fantasma. Inoltra veden per la prima voeulta i Nazgûl, serv de Sauron (el nomm el voeur dì s'ciav de l'Anell) che sotta forma de cavalier negher hinn rivaa in de la Contea per ciappà l'Anell.
A Brea gh'è minga Gandalf (che nissun el sa indove l'è finii), ma on sò amis ciamaa Grampass o Aragorn. Quest chì l'è on omm vagabond, vun di tant che giren misteriosament per el nord de la Terra de Mezz. Per quest i quatter hobbit se fiden minga subit de lù, ma l'omm el riess ben prest a fà varì i pròppi merit. De fatt on quai dì dòpo i cinch, in marcia per Imladris, vegnen taccaa de nott di Nazgûl: el sò capp el colpiss Frodo cont on cortell stregaa, ma Aragorn el riess a fài scappà e a ciamà di Elf che porten el hobbit (che 'l ris'cia de vegnì on fantasma compagn di Nazgûl) a Imladris. Inoltra, grazzie ai magii de Elrond, i Nazgûl e i sò cavai vegnen strusaa via de la corrent de on fiumm, e per on poo de temp sparissen.
El segond liber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Frodo el se desseda a Imladris, indove l'è staa curaa con amor di sò amis. Chì inoltra el troeuva el cusin Bilbo, che dòpo 'n quai viagg l'ha scernii de passà in la città elfiga i sò ultim ann de vita: de fatt, senza l'Anell, el se sent pù tanto fort compagn de on temp.
A Imladris se tegn on concili al qual toven part rappresentant di popol liber de la Terra de Mezz:
- Bilbo e Frodo per i hobbit
- Gandalf per i strioni (Istar).
- Aragorn per i Omm (Dúnedain) del Nord .
- Boromir per i omm de Gondor, on regn de Dúnedain a sud assee vesin a Mordor.
- Glóin (amis de Bilbo) e 'l sò fioeu Gimli per i Nan.
- Legolas per i Elf di Bosch.
- Glorfindel, Erestor, Elrond e alter per i Elf de Imladris.
- Galdor per i Elf di Port Gris.
In 'sto Concili, el vegn faa el pont de la situazion. Sauron el sa ben che l'Anell a l'è staa trovaa de on hobbit e l'è determinaa a ciappàll de noeuv: se 'l riessiss in del sò intent, nissun el podaria fermàll in de la conquista de la Terra de Mezz. De fatt i Elf hinn troppi pocch rispett a l'ultima voeulta che Sauron l'è staa fermaa, e i omen deperlor hinn troppi debol e facil de corromp per podè resist a longh. Senza cuntà che Saruman, on stregon possent e vegg amis de Gandalf, quand l'ha scovert che l'Anell el gh'è anmò, l'ha deciduu de passà de la part del Maa, in la speranza de trovàll per primm e vegnì inscì el noeuv padron del mond (Gandalf l'aveva refudaa de andàggh andree e per quest l'era staa impresonaa: per quest l'eva minga poduu rivà a Brea in temp).
El Concili, dòpo avè esaminaa i vari ipotesi, capiss che la gh'è domà ona soluzion per evità che Sauron el troeuva l'Anell: bisogna buttàll in del volcan indove l'è staa faa sù, in del coeur de Mordor, la patria de Sauron. Nissun però, savend qual l'è 'l podè corruttor de l'Anell, el gh'ha voeuja de portàll. L'unigh coraggios assee per ciappà 'sta decision l', per ironia, on hobbit piscinin: prima Bilbo (che poeu lassa perd quand ghe disen che l'è tropp vegg), poeu Frodo. Insema a lù parten Aragorn, Legolas, Gimli, Gandalf, Boromir (l'unigh che 'l voreva doperà l'Anell contra Sauron), cont el compit de proteggel duranta tutt el viagg; inoltra se unissen a la Compagnia de l'Anell anca Sam, Merry e Pipin, che voeuren minga lassà andà Frodo senza de lor.
Inscì el scomincia el viagg de la Compagnia in direzion de Mordor. In del passà la cadena di Montagn Nebbios, i noeuv compagn se troeuven in del mezz de ona tempesta de nev: inscì scernissen de passà sotta i mont, per la città sotterranea de Moria, governada del nan Balin, on alter amis de Bilbo (oltra a vess parent de Gimli). Ma quand che riessen a entrà a Moria, quell che veden l'è minga on bell spettacol: tucc i Nan hinn staa coppaa in d'on'invasion de Orch (ona popolazion de moster al servizzi del Maa, bella granda e numerosa). Menter se difenden de on attacch de quei moster chì, incontren on nemis ancamò pussee grand: on Balrog. Quell lì l'è on demon di temp antigh, che l'era scappaa sotta i montagn mijee de ann prima. In del provà a difend i sò amis, el Gandalf el spariss in de l'abiss insema al Balrog. I compagn adess hinn domà vott.
Cont el coeur a tocch e sotta el comand de Aragorn, i vott riessen a sortì de Moria riven in del bosch fataa de Lothlórien (o domà Lórien), indove vegnen ricevuu de la regina Galadriel, on'elfa antiga e saggia. Chì troeuven on poo de requi e pas prima de partì anmò. A Lórien Frodo, stremii per la pròppia mission, el ghe domanda a Galadriel se la voeur tegnì lee l'Anell. Galadriel per on moment l'è tentada, ma poeu el refuda.
I vott compagn partissen de Lórien con di barchett e vari don che gh'je staa donaa de Galadriel. Cont i barch viaggen a longh in sul fiumm Anduin, fina a rivà arent ai Cascad de Rauros. Chì Boromir, che l'era semper staa tentaa de ciappà l'Anell, el proeuva a robbàgghel a Frodo, ma lù el riess a scappà. Frodo el capiss che prima o poeu l'Anell el riessirà a corromp tucc i sò compagn e inscì el decid de partì indeperlù. Ma l'ha minga faa i cunt cont el fedel Sam, che le gionta e 'l tacca a viaggià con lù.
Intrattant i alter compagn hinn taccaa de on esercit de Uruk-hai, ona popolazion de Orch superior ai ordin de Saruman. Quest chì, cont i sò podè, l'è riessi a capì indove l'è che se trovaven i compagn e l'ha deciduu de fà catturà tucc i hobbit, con la speranza de trovà l'Anell. Per soa sfortuna, el riess a catturà domà Merry e Pipin, che con l'Anell gh'entren pròppi on bell nagott. Boromir, pentii de la soa azion cattiva, el proeuva a difend Merry e Pipin, ma el ven coppaa di Uruk-hai. Inscì però l'è riessii a riscattàss.
Inscì però la Compagnia de l'Anell l'è stada divisa e i destin di sò member hinn separaa.
I dò Torr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vicenda de 'sto liber, compagn anca del terz, la ved tre stori different: la storia di ultim trii compagn (Aragorn, Legolas e Gimli), la storia de Merry e Pipin e la storia de Frodo e Sam.
Aragorn, Legolas e Gimli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ad Amon Hen, indove gh'è staa l'attacch di Uruk-hai, Aragorn, Legolas e Gimli troeuven Boromir che l'è dree a morì e ghe dis cosa l'è che l'ha faa e 'se l'è success, e poeu el moeur. I trii ghe fann on bell funeral e poeu deciden de andàggh adree ai Uruk-hai, per liberà Merry e Pipin. Intrattant hinn entraa a Rohan, on regn de omen (ciamaa Rohirrim) amis de Gondor ma sotta l'attacch de l'esercit de Saruman (compòst de Uruk-hai, alter Orch e di omen selvadigh di montagn del Dunland). Dòpo trii dì de marcia, semper sui trasc di Uruk, incontren on grupp de cavalier. El sò capp, Éomer (nevod del re Théoden), ghe cunta sù che 'l re l'è vegg, stracch e malconsejaa; che 'l consijee del re, on tal Gríma Lenguadevermen l'è ormai el ver sovran de Rohan e l'ha bandii Éomer; che i soldaa de Saruman ormai fann quell che voeuren in tutta la region occidental del regn e che hann mazzaa el fioeu del re, Théodred; che la sera prima lù e i sò cavalier hann coppaa on grupp de Uruk-hai che 'l vegniva de l'istessa direzion di trii compagn. Aragorn el ghe domanda se lor hann trovaa on para de hobbit ed Éomer el ghe respond de nò. Disperaa, i trii amis riven al sitt indove gh'è staa el sconter (grazzie ai cavai che ghe dona Éomer) e veden che tucc i corp hinn staa brusaa: ma gh'è minga traccia di hobbit. Dòpo 'n poo, i trii capissen che Merry e Pipin hinn riessii a scappà e hinn entraa in la foresta che se troeuva lì arent e donca, cont on poo de paura (la foresta la gh'ha on'aria strana) ghe vann dent anca lor. Chì veden on'ombria che giamò on quai dì prima even vist passà vesin a lor: quella de on vegg vestii de bianch. Col pensà che 'l se tratta de Saruman (che in effett l'era semper vestii de bianch), Aragorn, Legolas e Gimli proeuven a coppàll, ma ghe riessen minga. El vegg in bianch allora el se fà vedè, e l'è ona sorpresa granda: l'è Gandalf.
Quest chì infatt a l'era minga mòrt in del borlà giò in de l'abiss, ma l'eva combattuu col Balrog per des dì. A la fin, in sul picch del mont Zirak-Zigil, l'era riessii a coppà el moster e poeu, stracch, el s'era buttaa a terra. Ma l'era staa salvaa del re di aquil gigant, Gwaihir, che l'eva portaa a Lórien. Chì l'era staa curaa e l'era vegnii pussee possent anmò: l'esser pussee possent de la Terra de Mezz dòpo Sauron. L'aveva anca cambiaa el nomm de Gandalf el Gris a Gandalf el Bianch, pròppi per mostrà come l'era staa grand el sò cambiament.
Gandalf el da bonn notizzi reguard a la sort de Merry e Pipin: poeu, insema ai sò trii amis, el partiss per Edoras, la capital de Rohan, per convincc Théoden e fàll partì per la guerra contra Saruman. La Guerra de l'Anell l'è scominciada, e nissun el pò restà a vardà.
Grazzie ai sò cavai, i quatter compagn riven a Edoras, riessen a passà la sorvejanza di guardi del Palazz d'Or e riven al cospett de Théoden. Quell lì l'è vegg e curv, e 'l sò consijee el va dree a dìggh robb trist e desolant, pròppi per tegnìll in d'on statt de tristezza e malumor. Ma Gandalf el riess a smascaràll (de fatt Lenguadevermen l'è on serv de Saruman) e a fà finì l'incantesim che l'era staa gettaa sora Théoden. El re Théoden, come se 'l se fuss dessedaa de on longh sogn, el ciappa de noeuv forza e vigor, col portà de noeuv la felicità in del coeur di sò duu nevod (Éomer e la sorella Éowyn) e de la popolazion de Edoras. Gríma inveci el scappa via, in direzion de Isengard, la fortezza indove el viv Saruman.
Miss denanz a la trista situazion del sò regn, Théoden ed Éomer, insema a Gandalf e Aragorn, comincen a pensà cosa l'è la cosa giusta de fà per batt i esercit de Isengard. A la fin se decid de andà al Foss de Helm, ona fortezza situada in sul fianch di montagn a sud de Rohan. Insema ai Rohirrim partissen anca Aragorn, Legolas e Gimli; Éowyn la resta a Edoras per controllàlla e per protegg i donn e i fiolitt; Gandalf inveci el partiss per l'ovest a la ricerca de alter Rohirrim 'me rinforz.
La battalia al Foss de Helm l'è longa e dura e a la fin el someja che i Isengardian sien in sul pont de vincc; ma a l'alba l'esercit de Gandalf e del Rohirrim Erkenbrand el riva in soccors e 'l riess a liberà Théoden e i alter de l'assedi. I Orch che hinn scappaa del massacher, finissen in d'on bosch misterios che l'è vegnii foeura in de la nott e 'n sortissen pù.
A 'sto pont i noster eroi partissen per Isengard e la veden trada giò.
Merry e Pipin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intant, Merry e Pipin eren staa ciappaa di Uruk-hai, che gh'even avuu l'ordin de portài a Isengard viv. Saruman de fatt el saveva che l'Anell l'era in man de on hobbit. Ma longh la strada i Uruk-hai (che eren insema a on grupp de Orch del nord, che inseguiven la Compagnia giamò quand quella l'era sortida de Moria) incontren ona truppa de orch de Mordor (o Lugbúrz, come la ciamen lor), che voeuren portà i duu hobbit a Sauron. Vist el numer de la soa truppa e i vari interess in camp (quei de Moria voeuren tornà al nord; quei de Mordor voeuren portà i hobbit a cà soa; i Uruk-hai gh'hann de andà a Isengard), el capp di Uruk-hai, Uglúk, l'è costringiuu a 'ndà pusse lent de quell che 'l vorariss, anca se 'l riess a tegnì ben lontan i trii inseguidor che ghe corren adree. Ma i Orch vegnen a savè che gh'è anca on grupp de Rohirrim che j'hann vist e hinn dree a 'ndàggh incontra. Per quest gh'hann de fermàss, arent a la foresta de Fangorn. Chì, Merry e Pipin, che fina a 'dess eren semper staa vardaa a vista, riessen a scappà. Menter proeuven a 'ndà dent a la foresta vegnen però ciappaa de l'Orch de Mordor Grishnàkh, che 'l cred che vun di duu el gh'abbia l'Anell: ma intant che l'è dree a cercàll tra i vestii di hobbit, el ven coppaa de on cavalier de Rohan, inscì 'me tucc i alter Orch e Uruk.
Merry e Pipin voeuren minga restà lì a vardà el combattiment e profitten de la confusion per scappà in de la foresta.
Chì, i duu hobbit fann on inconter pròppi particolar. De fatt incontren on Ent, ciamaa Barbadalber (in elfigh Fangorn).
Barbadalber, forsi la cosa pussee antiga e vivent che la viv in sù la Terra de Mezz (dopo de Tom Bombadil), el varda con simpatia i duu hobbit, el diventa sò amis e ghe cunta sù la storia di Ent. I Ent hinn ona popolazion proppi antiga de gigant di bosch, in profond contatt con la natura, tant de vess ciamaa I Pastor di Alber. On temp la foresta de Fangorn l'era on bell poo pussee granda e donca gh'eren on fracch de Ent, ma poeu col passà del temp i robb hinn cambiaa, e lor hinn destinaa a sparì (anca perchè se sa pù indove hinn finii i donn di Ent, i Entess). Poeu ghe domanda a lor perchè se troeuven in la soa foresta, e i duu hobbit ghe parlen del sò viagg.
El vegg Ent, content de savè tutt 'sti notizzi (i Ent viven puttost isolaa, anca perchè tucc pensen che lor sien domà di leggend di temp passaa), el viv con preoccupazion quell che 'l sent a proposit de Saruman. Isengard, la sede del strion, l'è pròppi arent a Fangorn. Barbadalber l'ha vist i Orch tajà alber per fà sù fabbrigh de armi, e l'è minga content de quest.
On poo preoccupaa, el raduna tucc i alter Ent in d'ona Entaconsulta, per decid 'se fà. Intant Merry e Pipin viven con lù e beven la soa aqua, cosa che per on quai misteri je fa vegnì pussee alt.
Dòpo or e or de discussion (i Ent gh'hann ona lengua puttost longa e complicada), i Ent deciden de andà a fà guerra a Saruman, e inscì sorten foeura de la foresta e trann giò i mur de Isengard, col lassà in pee domà la torr de Orthanc, indove se troeuva Saruman. Intant, di alter Ent ciamaa Ucorni (Ent che hinn quasi vegnuu alber) vann in direzion del Foss de Helm, indove formen ona foresta indove i Uruk-hai scappaa di Rohirrim moeuren misteriosament.
A Isengard trada giò e inondada del fiumm Isen (i Ent hann traa giò anca ona diga che 'n bloccava el cors) Merry e Pipin troeuven on fracch de mangià e de bev, oltra che a l'erba-pipa tipiga de la Contea. E chì poeu finalment rencontren i sò amis Aragorn, Legolas, Gimli e Gandalf, oltra a fà la conoscenza con Théoden ed Éomer. Insema, entren denter a la torr de Orthanc e fronten Saruman. El strion l'ha perduu quasi tucc i sò podè, foeura quell de ona vos inscì possenta che la pò fàtt cambià idea. Ma Théoden el riess a resist ai tentazion de Saruman, menter Gandalf, oramai vegnuu l'omm pussee possent de tutta la Terra de Mezz, el s'ceppa el baston magigh de Saruman. Gandalf e i alter deciden che Saruman e Lenguadevermen (rivaa de pocch con la speranza che Saruman el fudess anmò quell de on temp e che adess l'è pù bon de andàssen via) gh'hann de restà 'me presonee sotta la guardia di Ent.
Intant Pipin el troeuva ona strana sfera de preja negra: Gandalf el se incorgg de la cosa e ghe la ciappa. Ma de nott, curios come l'è, Pipin el ghe varda denter. Quella preja lì a l'è on palantír, ona sfera che i re di omen de Númenor (on regn de la Segonda Età; ma a cuntàlla giunta eren ben pussee vegg ed eren staa faa de l'Elf Fëanor) doperaven per controllà i vari region del regn. Ma 'dess la pupart di palantír eren in di man de Sauron, che je doperava a sò favor. Quell de Isengard ghe serviva per parlà e per controllà Saruman. Adess Sauron el ved che de l'altra part el gh'è on hobbit, inscì el pensa che Saruman l'abbia tolt in gir (cosa gnanca troppa falsa) e che 'l gh'abbia lù el hobbit con l'Anell. Gandalf el riess a staccà Pipin del palantír prima che el hobbit poda parlà de Frodo, inscì per el Scior Oscur i robb resten minga tropp ciar.
Ma ormai Pipin el pò restà minga a Isengard, indove adess gh'è fiss l'oeugg de Sauron. Inscì Gandalf le ciappa e le porta con lù in del viagg che 'l gh'ha de fà in direzion de Gondor. Intant, Merry, Aragorn, Gimli e Legolas resten a Rohan per preparà l'esercit (insema a Théoden, ovviament) a partì per Minas Tirith, capital de Gondor e obbiettiv primari del pont de vista strategigh per i pian de Mordor.
Frodo e Sam[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo avè lassaa el rest de la Compagnia, Frodo e Sam hann traversaa el fiumm Anduin e hinn rivaa in sù la sponda oriental. Donca tacchen a camminà per i Emyn Muil, ona cadena de mont che la portaria in direzion del Morannon, el Cancell Negher de Mordor. Menter vann in direzion est, scomincen a sentì ona presenza che je seguta: Gollum, el vegg proppietari de l'Anell, che j'ha vist a Moria e da allora gh'è semper andaa dree senza fàss vedè. I duu hobbit però deciden de spettàll per fàggh ona trappola, e inscì el succed. Gollum ona nott el proeuva a mazzài per ciappà l'Anell intant che dormen, ma Frodo e Sam se desseden a l'improvvis (per Gollum; in verità s'eren mai indormentaa) e dòpo 'n quai moment de lotta riessen a ligàll.
Inscì dòpo avè provaa a resist on poo, Gollum el tacca a caragnà. L'è pròppi miss maa: a l'è on esserin gris e quasi senza pell, con duu grandi oeugg e che cont ona vos sibilanta el parla deperlù, come se 'l gh'avess dò personalità. Frodo el gh'ha pietà de lù e le lassa viv, regordandes de ona discussion che l'eva faa con Gandalf pocch prima de partì de la Contea. Inscì, anca se Sam l'è minga tant d'accordi, el decid de portàll con lor, in moeud de podèll controllà. Quand che 'l capiss che i duu voeuren andà a Mordor, Gollum (che l'odia la corda elfiga con la qual l'è staa ligaa) el proeuva a vegnì sò amis disendegh che 'l sarà lù a guidài fina al Morannon. Per dimostrà de vess leal ai sò noeuv padron el giura in sul Tesor (el nomm cont el qual el ciama l'Anell) de protegg el Padron del Tesor (donca, al moment, Frodo).
Inscì el scomincia el viagg di trii. Sam l'è minga tant content de questa situazion perchè 'l ved ciarament che Gollum l'è foeura de coo, tutt ciappaa a vorè 'l tesor per sè. Ma vist che quell lì l'è l'unigh a savè la strada per Mordor, i duu hobbit gh'hann de fidàss de lù. Dòpo 'n viagg pericolos assee (passen per ona granda palud piena de gent mòrta dent; ris'cen de vess vist de vun di Nazgûl, che dòpo avè perduu i sò cavai adess gh'hann di cavalcadur alaa) i trii riven denanz a Cancell Negher. Ma chì veden che poden minga passa de lì: a gh'è troppi orch, troppa sorvejanza. Gollum allora el capiss che 'l pò portà la situazion a sò vantagg e 'l ghe dis a Frodo e Sam de conoss on'altra via pussee sigura per entrà a Mordor. Ancamò senza alternativa, i duu hobbit ghe vann adree.
I trii passen per la region de l'Ithilien (la Terra de la Luna, ona region de Gondor a est de l'Anduin). Chì incontren on grupp de soldaa de Gondor che viven in di bosch e coppen tucc i amis de Mordor che passen de lì. Quei soldaa chì hinn comandaa de on tal Faramir. Quand che Gollum el ved quei omen, el scappa via stremii, menter Frodo e Sam vegnen ospitaa del generos comandant. Inscì poden assist a on'imboscada tenduda a on grupp de Haradrim (omen del sud al servizzi de Sauron). El ven foeura però che Faramir l'è 'l fradell de Boromir, e che i duu hinn i duu fioeu del Sovrintendent de Gondor, ona specie d visrè in attesa che 'l vegna de noeuv l'erede di antigh re de Gondor (cioè Aragorn). Quand Faramir el ven a savè che i duu hobbit conosseven Boromir, el scomincia a fàggh milla domand (ma lor duu saveven gnanca che lù el fuss mòrt). A la fin, per on lapsus de Sam, Faramir el capiss che Frodo el gh'ha l'Unigh Anell. Ma Faramir a l'è minga Boromir e, dòpo 'n brevissim moment de tentazion, el rinuncia a l'Anell e 'l garantiss ai duu hobbit ogni aiutt necessari per vegnì denter a Mordor.
Inoltra in del loeugh segrett che i soldaa de Faramir doperen 'me base, el ven trovaa Gollum che l'è dree a fàss on bagn in d'on laghett. I legg de Gondor vorarissen che 'l fuss coppaa, ma Frodo (con gran dispiasè de Faramir, che come Sam se fida minga tant de quell lì) el ghe salva la vita col garantì per lù.
Dòpo avè lassaa Faramir, i trii riven in sù i Ephel Dúath, i montagn de Mordor. Passen visin a la città de Minas Morgul (la città di Nazgûl) e poeu ciappen on longh sentee in salida. Poeu riven a ona galleria, che la porta a la torr de Cirith Ungol, a Mordor. In de la galleria el pian de Gollum el ven foeura ciar e nett. L'esserin j'abbandona e 'l spetta che 'l riva on moster orrend: Shelob, on demon antigh cont i somejanz de on ragn gigant, che 'l mangia tutt quell che 'l troeuva. L'obbiettiv de Gollum l'è de lassà i duu hobbit a Shelob e poeu ciappà l'Anell e tegnìssel per semper. Shelob la riess (l'è ona femmina) a ferì col sò velen Frodo e l'è in sul pont de mangiàll quand Sam el tira foeura la soa spada e le colpiss durament, fasendola scappà. Ma Frodo l'è lì a terra che 'l part mòrt, e Sam allora el ciappa la decision pussee dura de la soa vita. El ciappa l'Anell e 'l decid de finì la mission. Intant però el riva on grupp de Orch de Cirith Ungol che 'l ved Frodo e le porten a la torr. Inscì Sam el capiss che Frodo l'è anmò viv e donca lù, prima de tutt, el gh'ha de salvàll. E intant i duu hobbit hinn rivaa a Mordor.
El ritorna del re[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La guerra de l'Anell[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gandalf e Pipin riven a Minas Tirith e là incontren el Sovrintendent de Gondor, Denethor. Quest chì, che l'ha savuu de la mòrt del fioeu Boromir, el ghe fa a Pipin on fracch de domand sora el perchè e 'l per come l'è moruu. Pipin, movuu a commossion (Boromir l'è mòrt domà de tredes dì), el decid de mettes al servizzi de Denethor. Inscì el vegn ona guardia de la Cittadella de Minas Tirith. Ben prest el diventa amis de on'altra guardia ciamada Beregond. Col passà di dì, menter la città la se svoeuia di abitant che scappen in di montagn e menter i soldaa spetten i armad de Mordor e i (pocch) rinforz, Pipin el ved cress l'odi de Denethor per Gandalf (el pensa che la causa de la mòrt de Boromir el sia pròppi lù). Quand che 'l riva Faramir, i robb hinn semper pesg, perchè Denethor el riva a dì che l'avria preferii che 'l fuss mòrt lù puttost che Boromir. Faramir l'è appena tornaa de ona mission longa e pericolosa a est de l'Anduin, in de l'Ithilien, indove l'ha difenduu a longh la città de Osgiliath (on temp capital de Gondor e adess on mucc de ruvinn) e indove l'ha incontraa Frodo e Sam, appena duu dì prima. Gandalf e Pipin hinn content de savè che i sò amis hinn anmò viv, ma el strion l'è on poo preoccupaa quand che 'l Faramir el ghe dis che eren dree a 'ndà in direzion de Cirith Ungol (e donca capiss che Gollum el voeur tradìi). Inveci Denethor l'è bell inrabii, perchè l'avria voruu (compagn de Boromir), che l'Anell el fuss portaa a Gondor, in manera de podèll doperà contra Sauron in cas de pericol estrem. Quella chì l'è anca ona scusa per inrabìss anmò pussee con Faramir, che 'l ven mandaa a difend de noeuv Osgiliath, anca se ormai l'è pacifigh che ghe sia pù speranza de tegnìlla.
Intant a Rohan, Aragorn, Legolas, Gimli, Théoden, Éomer e Merry hinn dree a tornà de Isengard al Foss de Helm. In del viagg, de nott, incontren on grupp de ona trentena de personn a cavall: a hinn i Ramingh del Nord (compagn de Aragorn) e i duu fioeu de Elrond, ciamaa Elladan e Elrohir. Hinn rivaa a dàggh ona man ad Aragorn e hinn staa contattaa de Galadriel. El capp di Ramingh, Halbarad, el porta on messagg ad Aragorn: el gh'ha de passà per el Sentee di Mòrt. Rivaa al Foss de Helm, Aragorn el va dent a la fortezza indeperlù e 'l sfida Sauron col vardà el palantír: adess Sauron le sa che in gir per el mond a gh'è on erede de Isildur, che inoltra el gh'ha la spada (Narsil) che gh'ha tajaa el did con l'Anell tanti ann prima. Poeu l'Omm, insema a Legolas, Gimli, ai Ramingh e ai duu Elf el partiss per Dunclivi, indove el tacca el Sentee di Mòrt. Chì incontren Éowyn, che la prega Aragorn de podè andàghh adree (de fatt l'è innamorada de lù), ma Aragorn el ghe dis de nò.
Besogna intant però savè che 'l Sentee di Mòrt el se troeuva in del mezz di montagn che dividen Rohan de Gondor (i Ered Nimrais, o Mont Bianch) e l'è ciamaa inscì per i gent che ghe viven. Quei là eren on popol de omen che dòpo avè giuraa a Isildur ajutt in la guerra contra Sauron, poeu per paura s'eren refudaa de rispettà la parola. Allora Isildur el gh'ha parlaa col re 'l gh'ha ditt che lor, anca quand sarien moruu, avrien mai trovaa la pas fina a quand avrissen minga rispettaa el giurament. L'unigh che 'l podariss fà rispettà 'sto giurament l'è 'l discendent de Isildur, cioè Aragorn. Donca la Grisa Compagnia la passa dent al Sentee di Mòrt (on loeugh longh e tremend: e anca Gimli el gh'ha paura a passàggh dent) e rivaa a la Roccia de Erech, Aragorn el ciama i Mòrt. Lor responden a la ciamada, e inscì vann tucc innanz in la strada dent i montagn, in direzion de Gondor.
On quai dì dòpo passen per Dunclivi anca Théoden, Éomer, Merry (che, vist la soa amicizzia con Théoden, l'è staa nominaa scudee de Rohan) e tutt l'esercit de Rohirrim che 'l re l'è riessii a radunà in quei brev period de temp. Rivaa là, incontren Éowyn e de lee sann che Aragorn l'è partii per el Sentee di Mòrt. Hinn proppi trist (compagn de Éowyn), perchè pensen che le vedarann mai pù. Donca resten lì per on para de dì, col spettà che riven alter soldaa. A la fin di duu dì, hinn pront per partì. Anca Merry el voraria partì per la guerra (vist che l'è restaa a Rohan sol e senza amis), ma Théoden el ghe dis de nò e le lassa a Edoras. Ma intant che l'è dree a disperàss, on cavalier ciamaa Dernhelm le carga in sul sò cavall e le porta con lù. I Rohirrim però gh'hann paura de rivà minga in temp per salvà Mundburg (el nomm col qual ciamen Minas Tirith): hinn tropp lontan. Ma ecco che ghe riva in aiutt i Drúadan, ona popolazion de omen di bosch bella antiga. El capp di Drúadan, ciamaa Ghân-buri-ghân el ghe mostra ona via per i bosch per rivà a Gondor in d'ona manera pussee svelta: in cambi el voeur domà che i Rohirrim dien pù la cascia a lù e ai alter del sò popol. Théoden a l'è d'accordi.
A Minas Tirith intant la situazion l'è bella critiga: i armad de Mordor hann passaa l'Anduin con di barch e hann riconquistaa tutta Osgiliath; inoltra hann traa giò la muraja che la proteggeva i camp del Pelennor, i praa che se troeuven denanz a la città. In ajutt di Orch hinn rivaa anca popolazion de omen fedel a Sauron: i Haradrim e i pirata de Umbar del sud, i Esterling de l'est e i Variag del sud-est. Senza cuntà che giamò de on quai dì a gh'è tanta ombria che se ved pù el Sô e che i Nazgûl, coi sò besti alaa, hann portaa el stremizzi tra i soldaa de Minas Tirith. Denethor l'accetta de dàggh a trà a Gandalf e 'l manda foeura on poo de cavalier comandaa del princip de Dol Amroth Imrahil per difend i soldaa de Faramir, che hinn dree a scappà de Osgiliath. Faramir e pocch alter soldaa riessen a tornà dent a la città (anca grazzie a la sortida de Gandalf che 'l riess anmò 'na voeulta a mett in fuga i Nazgûl), ma l'è ferii de ona freccia piena de velen. Denethor le ved e 'l va foeura de matt: el se pentiss de avèll trattaa in quel moeud e, col pensà che 'l sia tutt perduu, el decid de brusàss insema al sò fioeu. A 'sto pont l'unigh che 'l poda comandà la difesa de Minas Tirith l'è pròppi Gandalf. Per tutta la nott i Omen difenden la città di attacch tremend di soldaa de Sauron, ma gh'hann pròppi pocch speranz. A on bell pont el riva anca el capp di Nazgûl che l'è dree a sfidà Gandalf. Ma a l'alba se senten i corni de Rohan.
Théoden el guida i sò cavalier per tutt el Pelennor e 'l devasta i trupp de Mordor. Menter l'è dree a cavalcà contra i Haradrim (che hann nananmò combattuu), el ghe riva 'doss el capp di Nazgûl in sù la soa bestia alada. El cavall de Théoden el croda giò per el stremizzi e 'l re de Rohan l'è paralizzaa. Ma menter el capp di Nazgûl l'è dree a coppà el vegg re, riven in sul post Dernhelm e Merry. El ven foeura che Dernhelm in realtà l'è Éowyn (che la voreva minga restà a cà on'altra voeulta menter i mas'c se ciappeven tutta la gloria) che, dòpo vess stada ferida al brasc, la riess a mazzà el re di S'ciav de l'Anell. Merry la ghe da ona man. Poeu, per el dolor, anca Éowyn la croda giò senza forz. Théoden (che 'l sa minga che la nevod l'è lì visin) el gh'ha domà el temp per parlà a l'hobbit e perdonàll anca se l'è andaa contra i sò ordin e saludà Éomer 'me noeuv re de Rohan e poeu el moeur. Éomer l'è disperaa, sia perchè 'l se incorgg che la soa sorella l'è lì e la par mòrta, sia perchè 'l ved di nav di nemis che vegnen sù de l'Anduin. El decid de fà l'ultima granda resistenza
Ma sora i nav gh'è minga i pirata de Umbar, ma Aragorn, Legolas, Gimli e on grand esercit del sud de Gondor. De fatt, insema ai Mòrt l'eva conquistaa la città de Umbar, poeu l'era tornaa a nord e l'eva radunaa tutt i forz de Gondor che eren restaa a protegg i confin meridionai. In 'sta manera, la Battalia di Camp del Pelennor l'è vinciuda.
Intant, Pipin l'è on poo preoccupaa per la quistion de Denethor e Faramir e 'l va a ciamà Gandalf, che l'è in del mezz de la battalia. A sentì la storia, Gandalf el lassa tutt e 'l corr insema a l'hobbit in la Cittadella. Chì el riva in temp per vedè Denethor che l'è in sul pont de brusàss insema a Faramir (creduu bell e mòrt, o lì lì). Con l'ajutt de Beregond, Gandalf e Pipin riessen a salvà Faramir del foeugh. Denethor però el voeur minga savènn e 'l dis che tutt l'è perduu, vist che lù l'ha vist quant hinn grand i esercit de Sauron. E 'l misteri l'è ben prest risolt: Denethor el tira foeura on palantír, e con quell el va dent in la pira del foeugh e 'l moeur. Gandalf el capiss perchè Denethor l'era vegnuu matt: col vardà el palantír, Sauron l'era riessii a ingannàll e a fàggh perd la speranza.
Dòpo la battalia, Faramir, Éowyn e Merry (che l'è staa trovaa de Pipin), vegnen portaa ai Cà de Guargion, indove vegnen curaa de Aragorn, che inscì el mostra de vess el Re. Poeu, i general de l'esercit leaa (Gandalf, Aragorn, Éomer e Imrahil, pù Legolas, Gimli e i duu fioeu de Elrond) se riunissen per decid 'se fà. Gandalf el sa ben che l'è stada vinciuda domà ona battalia, minga la guerra; dent a Mordor a gh'è anmò 'na motta de soldaa ai ordin de Sauron. El problema l'è che con tucc quei Orch a Mordor, Frodo podarà mai rivà a l'Orodruin, la montagna indove 'l gh'ha de buttà giò l'Anell. Besogna donca svoià Mordor del sò esercit, e i unigh che poden fàll hinn lor. Se tratta donca d'on diversiv, per dàggh on poo de temp anmò a Frodo: e l'è possibil che 'l vaga minga ben. Tucc i generai accetten e se porten via, in direzion del Morannon, domà sesmila personn (trai quai gh'è anca Pipin - ma minga Merry). Rivaa al Cancell Negher, Aragorn (che l'eva giamò sfidaa Sauron col palantír) l'invita el Scior de la Terra Negra de vegnì foeura. I armad de Sauron circonden forz del Ben. On serv de Sauron, on omm che se fa ciamà la Bocca de Sauron, ghe mostra ad Aragorn e Gandalf i vestii de Frodo, inscì ghe fa cred che l'abbien ciappaa. Disperaa, i Omen se preparen a la battalia, convinciuu che la sia l'ultima. Combatten durament, ajuttaa di Aquil che lotten contra i besti di Nazgûl. Ma el par ciar che la ghe sia minga speranza.
Frodo e Sam[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intant, Sam el riva a la torr de Cirith Ungol e, bell inrabii, el fa foeura ona motta de Orch (che tra l'alter s'eren giamò 'n bell coppaa tra de lor, perchè gh'aveven opinion different de 'se fà de Frodo). Vun di capp di Orch (Gorbag) l'è staa mazzaa de l'alter (Shagrat). In seguit a la confusion che ghe 'n ven foeura, Shagrat el riess a scappà coi vestii de Frodo e ghe je porta a la Bocca de Sauron.
Ma intrattant Sam el riess a liberà Frodo, che però l'è anca lù senza speranza, perchè 'l pensa che ghe abbien portaa via l'Anell. Ma Sam el ghe dis che l'eva ciappaa lù. Frodo, ormai quasi s'ciav de l'Anell, in d'on primm moment el se inrabiss on poo, ma poeu el ghe domanda scusa a Sam. Dòpo avè ciappaa di uniform di Orch, i duu hobbit entren denter a Mordor, in direzion de l'Orodruin.
La strada l'è longa e fadigosa, e i duu ris'cen anca de andà a la battalia del Morannon, vist che hinn vestii 'me Orch. Ma per fortuna riessen a scappà. Frodo l'è semper pussee stracch, perchè l'Anell, tant pù che se vesina al sitt indove l'è staa faa sù, pù el vegn pesant e difficil de portà. Sam l'ajutta come 'l pò, savendo che 'l pò minga portàll lù l'Anell.
Finalment, dòpo 'n bell poo riessen a rivà a la Montagna: la fin de on viagg longh quatter mes (hinn partii de Imladris el 25 dicember, e adess l'è 'l 25 de marz). Menter hinn dree a salì longh i fianch del mont, el salta de noeuv Gollum, che ormai el se sgond pù e 'l mostra ciarament de vorè l'Anell. Ma per el moment, el riess minga a ciappàll.
I duu hobbit riven dent a la Montagna, grazzie a on passagg faa sù de Sauron on'era prima. E lì, finalment, Frodo el gh'avariss l'occasion de liberàss de l'Anell e salvà el Mond. Ma oramai lù l'è tropp debol, menter l'Anell l'è semper pussee fort. Inscì, Frodo, a l'ultim, el resist minga a la tentazion e 'l scerniss de buttàll minga giò, e se 'l mett al did. Ma Sauron el sent finalment el sò Anell, e 'l se rend cunt de tutt i pian di sò nemis. L'è totalment stremii, e 'l ciama i sò Nazgûl per mandài a l'Orodruin.
A 'sto pont però anca Gollum el vegn dent a la Montagna, el capiss indove l'è dree a 'ndà Frodo (anca se con l'Anell l'è vegnuu invisibil) e ghe salta addoss. Dòpo 'n quai moment de lotta, Gollum el ghe sgagna via el did con l'Anell a Frodo, che inscì le perd e 'l torna visibil. Gollum l'è tornaa in possess del sò tesor. Ma l'è inscì content che in del saltà per la contentezza el borla giò dent a la lava del volcan, e col morì se porta dree l'Anell.
Sauron, perduu la font de tutt el sò podè, senza pù forza, el moeur; la soa torr (Barad-dûr) la croda giò; i Nazgûl, mòrt el sò padron, sparissen in del Nagott; i soldaa de Mordor perden la soa guida e scappen via stremii del camp de battalia, menter i Omen ne coppen ona motta. Sauron l'è mòrt, l'Anell el gh'è pù, la Guerra de l'Anell l'è stada vinta. Ma Frodo e Sam se troeuven denter a on mont che l'è dree a saltà per aria.
Conclusion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Frodo e Sam se desseden on quai dì dopo a Gondor. Hinn staa salvaa di Aquil che, sotta la guida de Gandalf, hann sgoraa sora Mordor per cercài. A Gondor incontren tucc i sò vegg amis: Gandalf (che lor credeven anmò che 'l fuss mòrt a Moria), Merry, Pipin, Aragorn, Legolas, Gimli e Faramir (che in di Cà de Guarigion el s'è namoraa de Éowyn). Lì, in del Camp de Cormallen, riceven i onor de tucc i esercit che hann combattuu contra Sauron, e perfin Aragorn (vegnuu re de Gondor e de Arnor col nomm elfigh de Elessar) ghe rend omagg.
I Compagn resten a Gondor anca per l'incoronazion de Aragorn e per el sò matrimoni cont Arwen, la tosa de Elrond (quest chì l'è 'l terz matrimoni tra on'Elfa e on Omm in tutta la storia de la Terra de Mezz, dopo quei de Beren e Lúthien e de Tuor e Idril: tutti av sia de Aragorn che de Arwen). Al matrimoni vegnen anca Galadriel e 'l sò marì Celeborn. Faramir, sposaa a Éowyn (che l'ha finalment rinunciaa ai sò amibizion de guerra), el vegn el Princip de l'Ithilen, la terra che l'eva difenduu per tanto temp.
Poeu se sposten tucc a Rohan, per el funeral de Théoden, ma poeu de lì i strad tacchen sù a separàss: Aragorn, Arwen, Legolas, Gimli, Éomer ed Éowyn saluden i quatter hobbit arent a Isengard. Chì tra l'alter saluden anca Barbadalber, che ghe dis d'avè lassaa 'ndà via Saruman perchè ghe somejava ormai vegg e stracch. Aragorn saluda i hobbit e ghe promett, quand che 'l rivarà sù al Nord (perchè l'è anca re del Nord), de vegnì a trovài.
I hobbit, Gandalf, Galadriel, Celeborn ed Elrond vann innanz per l'Eriador, in de la direzion de Imladris. Menter hinn dree a passà per el Dunland, veden Saruman e Lenguadevermen andà in gir 'me di barbon e ghe offren el sò perdon. Ma Saruman el refuda e je maledis e, per minga andà con lor, el cambia direzion. Galadriel e Celeborn a on bell moment se separen di alter per andà a cà soa, a Lórien. I alter riven a Imladris, indove incontren Bilbo (che, senza l'Anell, l'è vegnuu vegg de brutt): chì ghe cunten sù tutta la storia e passen di bei moment. Quand che i quatter hobbit e Gandalf hinn dree a partì per la Contea, Elrond el ghe dis a Frodo che se voeur, vist che Arwen l'è vegnuda mortal, lù el gh'ha diritt a on post in sù la nav che la porta i Elf a ovest del Mar, a Valinor (la Terra Beada).
Gandalf e i quatter hobbit riven a Brea, e dormen in la locanda indove on ann prima aveven incontraa per la prima voeulta Aragorn. El dì dopo, Gandalf je saluda e 'l partiss. I quatter entren in la Contea e veden che l'è cambiada on bell poo: on fracch de alber e cà hinn staa traa giò per fàggh sù di alter cà de preja orrend. Inoltra i hobbit hinn sotta al domini de on omm ciamaa Sharkey, che 'l viv a Cà Baggins. Dopo 'na quai resistenza, Merry e Pipin guiden la rivoeulta di hobbit contra quei Omen gramm chì, e riven a Cà Baggins per la resa di cunt con Sharkey. E 'l ven foeura che Sharkey l'è proppi Saruman, che l'è rivaa a la Contea prima de lor e 'l gh'ha faa sù el sò regn piscinin, domà per fàggh on dispiasè. Battuu ancamò 'na voeulta, Saruman el partiss, ma dopo avè insultaa Lenguadervermen, l'è coppaa de quest chì. Lenguadevermen però el ven coppaa de tre frecc di hobbit. Inscì la finiss la Guerra de l'Anell, in del pont precis (l'uss de Cà Baggins) indove l'era scominciada l'avventura de Bilbo (in del liber El Hobbit).
El passa on ann, e grazzie ai sforz de Sam (che 'l s'è sposaa con Rosie Cotton e 'l gh'ha 'vuu ona tosa ciamada Elanor) la Contea la torna bella come on temp. Frodo intant el scriv tutt i sò avventur e 'l ciama el liber El Scior di Anei. Ma i ferid del cortell del Nazgûl e de Shelob hinn tropp pesant per podèi sopportà anmò a longh. Inscì on dì Frodo el ciama Sam e 'l ghe domanda de fà on ultim viagg con lù: i Port Gris, a ovest de la Contea, indove parten i nav per Valinor. Sam el capiss minga subit la robba, ma quand ghe riva anca lù el tacca a caragnà. Intant hinn rivaa anca Merry e Pipin, che saluden per l'ultima voeulta el sò amis. Insema a Frodo, partissen per Valinor anca Elrond, Galadriel, Gandalf (ormai la soa mission in la Terra de Mezz l'è finida) e Bilbo. Inscì la finiss l'Età di Elf in sù la Terra de Mezz e la scomincia la Quarta Età, quella di Omen.
Sam, dopo avè saludaa la nav, el torna a cà soa (Cà Baggins), el varda la soa miee e la soa tosa e ghe dis: Son tornaa.
I Appendis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I appendis hinn ses.
Appendis A[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Presentada 'me on'antologia di annai storigh de la Terra de Mezz, la cunta sù on quai antefatt necessari per capì on poo mej el contest in del qual hinn capitaa i avveniment cuntaa sù in del liber. Se poden trovà di risconter de quell che gh'è scritt anca in del Silmarillion e in del Hobbit.
- I re de Númenor
- Dopo avè faa ona prima brev introduzion con la Storia de la Prima Età, la guerra che l'Elf Fëanor l'ha faa contra el Scior Oscur Morgoth, l'apparizion di Omen in sù la Terra de Mezz, i matrimoni de Beren e Lúthien e de Tuor e Idril, se parla di discendent de 'sti dò union: i fradei Elrond ed Elros, mezz Elf e mezz Omen (Peredhil). Quand che i Valar riessen a batt Morgoth, i Omen che hann lottaa contra al Maa (i Edain) vegnen ricompensaa cont ona noeuva patria, l'isola de Númenor. El primm re di Númenorean (o Dúnedain, cioè Omen de l'Occident) l'è staa Elros, che l'ha scernii de vegnì uman, menter sò fradell l'è diventaa on Elf. I Númenorean eren bei e cont ona vida bella longa, ma col passà del temp gh'hann avuu paura de la mòrt e invidios di Elf. In l'appendis donca l'è cuntada sù la storia de la ruvina de Númenor (anca per colpa di tentazion de Sauron, el noeuv Scior Oscur), de come l'isola la sia stada quattada giò in del Mar e de come domà noeuv barch de gent fedee ai Elf e ai Valar, comandada de Elendil, la sia soravivuda a la catastrofe. Inoltra el ven cuntaa sù de la fondazion di regn de Anor e Gondor, la guerra contra Sauron e la soa mòrt.
- Elendil e i sò duu fioeu (Anárion e Isildur) fonden duu regn in la Terra de Mezz: Isildur a nord el fonda el regn de Anor, Anárion a sud el fonda Gondor. L'è donca cuntada sù la storia di duu regn: al nord, el regn el finiss per sparì per colpa di invasion del capp di Nazgûl, anca se la familia real la resist e la riva bella drizza fina a Aragorn; al sud el regn inveci el resist ai attacch de Mordor, ma la dinastia real la spariss e 'l podè 'l ven ciappaa di Sovrintendent.
- Infin, la ven cuntada sù la longa e difficil storia d'amor tra Aragorn e Arwen.
- Poeu la gh'è la storia di Re de Rohan, a partì del primm re Eorl el Giovin fina a Éomer. I Rohirrim in origin eren on popol barbarigh che l'era vegnuu in soccors de Gondor dopo on'invasion de Esterling. El re de Gondor l'è staa inscì content de l'ajutt che gh'ha donaa a quel popol la region de Calenardhon, ciamada poeu Rohan. L'è cuntada la storia di guerr contra i Omen del Dunland e 'l rapport on poo ambigov con Saruman.
- Per ultim, l'è cuntada sù la storia di Nan de la stirpe de Durin I el Senzamòrt.
Appendis B[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gh'è la cronologia di avveniment pussee important de la Segonda e Terza Età (per la prima gh'è minga di cronologii, vist che l'era soratutt l'età di Elf che, vist che hinn immortai, gh'hann minga l'istessa nostra vision del temp).
Fina a l'ann 3017 de la Terza Età la cronologia la va innanz per ann; poeu, a partì del 3018, la scandiss dì per dì la vicenda cuntada sù in del liber, fina a la partenza de Frodo di Port Gris. A quell pont, la gh'è ona brev cronologia de la Quarta Età, per fà vedè 'se l'è success ai member de la Compagnia che hinn restaa in de la Terra de Mezz.
- Sam el vegn sindigh de la Contea per ben sett voeult e, oltra a quell, el finiss de scriv el liber scominciaa prima de Bilbo e poeu de Frodo. A la mòrt de la soa miee, on 22 de settember de tanti ann dopo, el ciappa sù tutt i sò robb, lassa el liber a la soa tosa Elanor e a sò marì e 'l partiss per i Port Gris e poeu per Valinor, ultim di Portador de l'Anell.
- Merry e Pipin (che per i sò merit in battalia hinn vegnuu vun Cavalier de Rohan e l'alter Soldaa de Gondor) viven ona vita piena de soddisfazion in la Contea, vist che poeu hinn anca amis stregg del re Elessar. Quand se senten vegg, partissen prima per Rohan e poeu per Minas Tirith, indove moeuren on quai ann pussee tard. I sò tomb hinn staa miss arent a quella del re.
- Aragorn (cioè Elessar) el regna per on bell poo de temp, come l'è staa giamò cuntaa sù, e 'l lassa el trono al fioeu Eldarion on poo prima de morì. El moeur a centnovant'ann, compagn di omen de la soa razza.
- Legolas el porta di Elf del sò paes a viv in de l'Ithilien, menter Gimli, cont on quai Nan de la soa patria el se trasferiss a Rohan, in di Grott che se troeuven denter al Foss de Helm. Ma quand Aragorn el moeur, Legolas el decid de partì anca lù per Valinor, e 'l par che Gimli el sia partii con lù (unigh de la soa razza, e per grazzia de Galadriel).
Appendis C[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'appendis C la gh'ha dent on quai alber genealogigh de famili hobbit, cioè la familia Baggins, la familia Tuc, la familia Brandibuck, la familia Gamgee (che dopo Sam l'è vegnuda bella importanta) e quella di Cotton.
Appendis D[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gh'è ona nota sora i lunari di Elf e di Omen, oltra che al nomm di mes e di dì in vari lengov (Quenya, Sindarin e Kuduk).
Appendis E[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gh'ha ona guida a la scrittura e a la pronuncia di paroll present in del liber e che hinn minga staa voltaa in Ingles. Inoltra, la mostra duu di abecee doperaa in de la Terra de Mezz, cioè i tengwar (pensaa per el Quenya) e i run (i Cirthas Daeron), pensaa per el Sindarin e doperaa anca per l'Ovestron e 'l Khuzdul.
Appendis F[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La forniss informazion etnològigh sora i vari razz de la Terra de Mezz (Elf, Omen, Orch, Ent, Nan, Troll e Hobbit) e sora i lengov principai de la Terza Età (Quenya, Sindarin, Khuzdul, Lenguagg Negher, Adûnaigh, Ovestron e Kuduk). A proposit del Kuduk, la lengua di Hobbit, vegnen inserii di informazion sora la manera che l'autor l'ha doperaa per voltà i vari nomm del Kuduk a l'Ingles, con particolar attenzion ai cognomm Gamgee (Galbasi), Cotton (Hltothram) e Brandibuck (Brandagamba).
I personagg principai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Hobbit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Frodo Baggins: el protagonista de la storia, l'erede de Bilbo e 'l portador de l'Anell. Intelligent e curios, col passà del temp el ciappa anca on gran coragg, che le porta a fà di scern difficil, come quella de decid de vess lù quell che 'l portarà l'Anell a Mordor, quella de lassà i sò compagn ad Amon Hen, dopo avè capii che l'Anell je menarà tucc a la perdizion o quella de risparmià Gollum, decision che la sarà quella che le salverà a la fin. In del gir de on para d'ann l'è maduraa on sacch (anca se al temp de la storia el gh'ha giamò cinquant'ann). A la fin, stracch del mond e per i ferid che l'ha ciappaa duranta la soa avventura, el partiss per Valinor.
- Samvise Gamgee: el servidor e 'l mejor amis de Frodo, al qual l'è ligaa de on sentiment che 'l pò parè quasi amor. Senza de lù, senza la soa fedeltà incondizionada, Frodo el saria mai riessii a finì la soa mission. El gh'ha on anim sempliz e pur, che le salva quand, dopo avè salvaa l'Anell di man di Orch, el riess a resist a la tentazion de tegnìssel per doperàll come che voeur. A la fin, l'è lù che, col restà in de la Terra de Mezz, el porta a la conclusion la vicenda de Bilbo e Frodo.
- Meriadoc Brandibuck: vun di cusin e amis de Frodo. Insema a l'amis Pipin, l'aiutta Frodo longh la strada, col restàggh semper vesin. Quand i sò strad se separen, Merry el compiss grand impres (compagn de guidà i Ent a Isengard) e tra l'alter el feriss a mort el Scior di Nazgûl.
- Peregrin Tuc: l'alter cusin e amis de Frodo. Lù e Merry per on bell poo paren quasi inutil a l'impresa, ma a la fin lù, col vardà el palantír, el riess a distrà Sauron; inoltra, a Minas Tirith, el salva Faramir de la mort.
- Bilbo Baggins: el protagonista de l'alter romanz, l'è quell che l'ha portaa l'Anell in la Contea.
Elf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Elrond: re (de ascendenz sia Noldor che Sindar) di Elf de Imladris, fioeu de on Omm e de on'Elfa, l'ha scernii de viv 'me Elf. L'è voeuna di personn pussee sagg de la Terra de Mezz, e la soa reggia l'è ona cà per tucc quei che scappen del podè de Sauron. L'ha vist la prima sconfitta de Sauron in la Segonda Età, e donca el gh'ha minga tanti speranz. Però l'ajutta i Compagn in tutt i moeud che 'l pò. L'è lù che 'l guariss Frodo de la ferida che 'l gh'ha 'vuu del capp di Nazgûl. A la fin del liber el partiss per Valinor.
- Legolas: vun di noeuv compagn. L'è on Elf di Bosch, fioeu de Thranduil, el re de Bosch Oscur. Col passà del temp, el vegn on amis fedee de Gimli.
- Arwen
Omen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cattiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sauron
- Saruman
- Gollum
- I Nazgûl
- El Balrog
- I Orch: ona massa senza nomm (foeura che on quaivun, compagn de Uglúk, Grishnàkh, Shagrat e Gorbag) de moster, soldaa al servizzi del Nemis, senza speranza de redenzion. Del Silmarillion a semm che i Orch hinn di Elf rapii e corrott de Morgoth.
- Denethor
- Gríma Lenguadevermen


c: text/html

text:
Verdèl
Verdèl l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è 'n de la mèza pianüra bergamàsca.
El g'ha 'na popolasiù de 7 957 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 7,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 105 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 10 km de la sità e a 173 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Àrsen, Ciserà, Cümü Nöf, Leàt, Pognà, Spirà e Verdelì.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Verdèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jegenstorf
Jegenstorf a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 411 abitant.
El cumün de Jegenstorf al se tröva a una altitüden de 521 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Grafenried, Iffwil, Mattstetten, Münchringen, Urtenen-Schönbühl, Zauggenried, Zuzwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jegenstorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1131 col nom de Igistorf. In 1255 it was mentioned col nom de Jegistorf.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Jegenstorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Nitra
Nitra (Neutra in todesch; Nyitra in ungheres) l'è ona città de la Slovacchia de l'òvest.
La se troeuva ai pee del mont Zobor, longh i spond del fiumm Nitra. L'è 'l capploeugh del distrett omònim.
A Nitra ghe viven circa 85.000 abitant: de quest, el 95,4% l'è slovacch, el 1,7% ungheres, el 0,9% cech e 'l 0,4% zingher. El 90% de la popolazion l'è cattòligh, el 2% luteran: i alter o gh'hann minga ona religion, o partegnen a confession minor. Nitra l'è la quinta città pussee popolada del Paes.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada nominada per la prima vòlta in del 826: l'è stada a longh la capital del Principaa de Nitra. In del 833, ai temp del re Pribina, l'è entrada a fà part de la Granda Moravia. Pribina el gh'ha faa sù a Nitra la prima gesa cristiana conossuda de la Slovacchia (828): Nitra l'è stada anca la prima sede vescovil de la Slovacchia.
La città l'è stada conquistada del magiar Lehel intorna al 925: a bon cunt l'ha costituii on status autònom che l'ha perduu in del 1108. In del 1248 el re Béla IV d'Ungheria el gh'ha daa a Nitra el titol de città real libera.
El period ungheres l'è finii in del 1663, quand che la città l'è stada conquistada di Turch: la dominazion l'è durada domà vintiduu ann, quand che hinn rivaa i Austriach.


text: Gievgia, ils 8 da november 2011, ha gì lieu a Cuira la 9avla conferenza da las presidentas communalas dal Grischun. 20 da las 178 vischnancas vegnan actualmain presidiadas d'ina dunna. A chaschun da questa conferenza han las presidentas communalas visità in lavuratori davart il tema "pussanza ed influenza" da Zita Küng. Ella è possessura da la firma da cussegliaziun "EQuality". Silvia Hofmann, la manadra dal post da stab per l'egualitad da las schanzas, ha fatg in bainvegni a las presidentas communalas ed ha ditg, ch'ina da las furmas las pli impurtantas e las pli persistentas da sustegnair las dunnas en la politica saja il barat en in circul pitschen e l'amplificaziun da la rait da contacts


text:
Le Landeron
Le Landeron a l'è un cumün svizzer del distret de Neuchâtel, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.31 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4441 abitant.
El cumün de Le Landeron al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cressier, Enges, Gals (BE), La Neuveville (BE), Lignières. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Le Landeron in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Prénzip Klemens Wenzel von Metternich
Ul Prénzip Klemens Wenzel von Metternich (Tudesch: Klemens Wenzel Nepomuk Lothar Fürst [1] von Metternich-Winneburg zu Beilstein), (15 da Magg 1773 - 11 da Giügn 1859) al è stai un politigh Tudesch-Austriagh e òman da stat, vün di püssée impurtant dimplomata da sò era.
Al era una granda figüra int i negoziazzion ch'i ha purtaa al Cungress da Viena e pendent ul medèm, e al è cunsideraa sia un paradigma dal management da la pultítiga da fö, sia una granda figüra int al desenvilüpament da la diplomazzia.
Al è stai vün di primm druvatt dal realism diplomatigh dal sécul di 19, profundament arisaa int al postülaa dal balanzament di pudé.
Von Metternich, per di generazion, al è stai castigaa in tant che örb reazionari. Daspöö la segunda guera mundiala, di stòrigh i ha remarcaa che vüna di prinzipal reson da la sò oposizion a dàgh ul pudé al pövel al era l'aprension che vargot al purtaria a la fin a la dominanza pulítiga del nazionalism Germànigh.
Vita prestina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Metternich al è nassüü in Cublenza. Ul sò padru, Cunt Franz George Karl von Metternich-Winneburge zu Beilstein, al era un diplomata ch’al eva passaa dal servizzi de l’arzvesch da Treviri a chel da la curt da Vienna. La sò madre a l’era la Contessa Maria Beatrice Aloisia von Kageneck.
Al temp dal nassiment da Metternich, e par un zich da temp dapress, ul so padru al era ammbassador d’Austria ai curt de electur Renian, e ul tus al cresseva dabord sota l’inflüenza di ton e idei flurissant int i curt Tudeschi piscininn ch’i restava in la sfera d’inflüenza de l’Ancien Regime.
In 1788, Metternich al sigutava l’Üniversitaa da Strasburgh, ma ul s-ciòpp da la revolüzion Franzesa al ga causava da partí dopu düü agn.
Dopu un lungh segiorn in Inghilterra, Metternich al sa muveva a Vienna. Ul 27 Setembru, al spusava la Cuntessa Eleonore von Kaunitz, vüna di nevud d’un ex Canzelé d’Austria. Chesta relazion al meteva dent int i püssée esaltaa sércuj da la società Viennesa. In Dezembru 1797, al vegniva scernii pai cunt da Vestfalia in tant che representant al Congress da Rastatt, dond al restava finn a l’an 1799.
A Ginée 1801, al vegniva scernii Inviaa d’Austria a l’electur da Saxonia, dond al vagnava cuntatt cunt un bell pò de famèj impurtanti da Rüscia e Polònia. In Novembru 1803, al vegniva numinaa Ambassadur in Berlin.
In Berlin, Metternich al sa fava inscí gradàbal a l’inviaa Frances che Napoleon al domandava ch’al vegniss mandaa a Paris, dond al ciapava residenza in tant che ambassadur in August da 1806.
La sò inflüenza in la pulitega Europeana la cresseva rapidament, e lüü al s’ingrazziava dapartütt a la Curt Francesa e in societaa. Da tüta manera, la guèra la s-ciupava entra Franza e Austria in 1809. Metternich al vegniva arestaa compagn na represaja par l’internament in Hungaria da düü member da l’ammbassada Francesa. Dapress la catüra da Vienna par Napoleon, al vegniva purtaa a la capitala d’Austria sota guarda militara e s-ciangiaa contra i dimlomata Francés.
Al vott da Lüj, Metternich al tuleva ul post dal Johann Philipp Stadion in tant che Ministru da Stat. Al era assent a la cunferenza da pas in Altenburg, quand ca l’imperadur al signava ul Trataa da Schönbrunn, malgraa al füdess stai numinaa Außenminister ul 8 Otobru.
Ministru[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Metternich al era pienament conscient che la posizion de l'Austria, reduida al nivell d'una potenza da segond orden dal Trataa da Schönbrunn a l'era vüna da priqual e dificültaa.
La sò prima mission al era da vadagnà temp e separà Napoleon dal Zar da Russia. La pudenza ch'al sumejava al trà a sí a l'era la Franza, l'ültima nemisa de l'Austria, sciben che al füdess determinaa a mia perd la sò libertaa da muvement fasent di grand concession. La requesta de Napoleon per la man de Maria Luisa, Duchessa de Parma la nava ben cui pian dal Metternich, e lü al cumpagnava la prenzessa a Paris ul 13 da Marz, 1810. I concession ch'al eva vadagnaa per l'Austria i era da pòch, però al eva restoraa la sò libertaa da muvement. Metternich al turnava in pressa a Vienna ul 10 d'Otobru, giüst in temp ferm fermà l'azion del partii pro-Rüssia a conclud una lianza e per convenz l'emperadur a sigüutà cun la sò polítiga d'abstension armada.
Cun la guera Franco-Prüssiana apröv, chesta pulítiga la deventava sempru püssée difissila a mantegní cumpletament. Malgraa che Metternich al signass una lianza cun Napoleon ul 14 da Marz 1813, prumettent assistanza militara in return per di cuncession che la Franza a l'era ubrigada a fà, lü al infurmava sübit la Rüssia che i sò trüpp i agiress noma sü la defensiva e al prospetava ul renuvelament da la vegia lianza di pudenz cunservativ.
Quand che Napoleon al vegniva desfai in Rüssia, Metternich al tirava fö l'Austria da la lianza, returnant a la neutralitaa e prest al manuvrava ul sò país vers la posizion d'arbitru d'Europa.
Quand Metternich al visitava Napoleon a Dresda ul 26 da Giügn, al serviva amò in tant che mediadur imparzial tentant a figní sü la guera e restabilí di bonn relazion entra i trè nazion. Da tüta manera, Napoleon al era uramai interessaa noma a ciapà ul cuntroll cumplett d'Austria e Rüssia e al disé: "Sa vedum a Vienna".
Dopu chestu meeting, Metternich al capiva che al era necessari da pruteg l'Austria. In la guera ch'al en sigütava, al vureva vess sigür che ul balanzament di pudé al rüsaress mia tròp in qual-sa-sia direzion, renfurzant ni Rüssia ni Prüssia. Ul curs di evenement al le furzava a consentí la restorazion di Burbon, perõ al ga riessiva da sigürà la creazion d'una cunfederazion Tudesca. Metternich al temperava anca la pagüra d'una ditadüra Rüssa prumuvent ul principi d'azion cuncurdada segund i interess internazionaj. Chestu principi al guvernaress ul sistema pulítich Europé dapress la cagüda da Napoleon.
Ereditaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Probaivlament, mia d’òman da stat I è staa aprezziaa e inzültaa compagn ul Metternich. D’un custaa, al era riverii in tant che oracul da l’ispirazzion diplumàtega; da l’olt, al era desprezziaa compagn la vera incarnazion da l’oscürantism e opression. La vitòria da la demucrazzía la purtava la segonda opinion a la mòda, tant che ul nomm Metternich al era sinònim d’un sistema int al qual i pudeva dumà recugnòss oposizion senza sentüü. Reazion contra chesta vista la tröva espression int al lavurà da Heinrich Ritter von Srbik. Di tèghnigh da diplomazzía, par esempi, Metternich al era un maestru: i so despacc i era di mudéj da stil diplumàtegh.
Nöd[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Fürst al vör dí prenzíp e al é mia un nomm
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Palmer, A., Metternich: Councillor of Europe. London: Orion, 1997 ed.
- Kissinger, H., "A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of the Peace 1812-1822". London: Weidenfeld & Nicolson, 1999.
- Zamoyski, A. (2007) Rites of Peace. The fall of Napoleon & the Congress of Vienna.
- Encyclopaedia Britannica, Volume 15, Metternich, 1989
Lian da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Prince Klemens Wenzel von Metternich.
- Metternich sü censorship
- Fürst von Metternich Vin spümant
- Castle Kynžvart (Königswart) in Western Bohemia - La residenza da von Metternich cun di culezion, issa verta al pübligh


text:
Far
Col tèrmine far se pöl fà riferimènt a tré cereài diferèncc, ma 'mparentàcc entrà de lùr, töcc tré che fa part del zèner botànich Triticum.
Far Grant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El piö cümü l'è 'l Triticum spelta L. o Triticum aestivum L. subsp. spelta (L.) Thell., cunusìt col nòm popolàr de spèlta o far grant o piö de spès semplicemente far. L'è 'mparentàt strèt col formét tèner, col qual el g'ha 'n cümü 'l fat de éser ezaplòide. La diferènsa piö gròsa l'è che la spèlta la g'ha 'l granì istìt (le glömèle le se destàca mìa quan che l'è madür) envéce el formét el ghe l'ha nüt (le glömèle le se destàca quan che l'è madür). L'è 'l tipo de far cultiàt piö de spès en Euròpa centràl e orientàl. Segónt le clasificasiù tasonòmiche che g'ha 'n apròcio piö genétich la spèlta e 'l formét tèner le sarès dò sotaspéci diferènte ma töte dò le apartegnarès a la spéce Triticum aestivum.
Far medio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tèrmine far (o far médio) el fa riferimènt apò al Triticum dicoccon Schrank ex Schübler o Triticum turgidum L. subsp. dicoccum (Schrank ex Schubl.) Thell., che l'è 'na spéce tetraplòide, emparentàda cól formét dür ma apò a 'n chèsto càzo se 'l conós per vìa del granì istìt envéce che nüt. L'è 'l tipo de far cultiàt piö de spès en Itàlia al dé d'encö ma apò 'ndèla antichità. I romàni i la cultiàaa per ezèmpe 'ndèla zòna de San Pàol en Pruvìncia de Brèsa, tat che chèla zòna lé l'ìa ciamàda Pagus farraticanus. Segónt le clasificasiù tasonòmiche che g'ha 'n apròcio piö genétich far e formét dür le sarès dò sotaspéci diferènte ma töte dò le apartegnarès a la spéce Triticum turgidum.
Far pesèn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Apò a 'l Triticum monococcum L. (o Triticum monococcum L. subsp. monococcum) l'è ciamàt far o far pesèn; l'è 'na spéce diplòide col granì istìt e l'è l'ünica spéce de Triticum diplòide demestegàda e cultiàda zamò de l'antichità. Aisebé che la sàpe stàda de menemà lasàda piötòst en bànda per el rendimènt bastànsa scars en favùr dei formécc che rènt de piö. Endèi öltem agn, co l'intrudusiù de l'agricültüra biològica, apò a chèsto tìpo de far el g'ha troàt en mercàt de nìchia che 'l g'ha pirmitìt en recùpero de chèsta coltüra.


text:
Maienfeld
Maienfeld (en romàncio: Maiavilla) a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 2612 abitant e una süperfiss de 32.34 km², e al se tröva a una altitüden de 504 meter sura al livel del mar.
El cumün de Maienfeld a l'è tacaa ai cumün de Bad Ragaz (SG), Balzers (LI), Fläsch, Igis, Jenins, Malans, Mastrils, Nenzing (AT-8), Schaan (LI), Seewis im Prättigau, Triesen (LI), Zizers.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Curiosità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l post indue che l'eva ambientaa la storia de Heidi, el liber per pütei scrivüü de la Johanna Spyri.
Post de vett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Maienfeld in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Maienfeld.
- Mudel:HLS


text:
L' idrôgen l'è l'elemèint chìmic piò elementèr, perchè al gh' à un sôl prutòun in dal nùclev e un sôl eletròun ins l' orbitèl 1s.
Al gh' a trî isòtop: al pròti, quèl piò cumùn, al deutéri (cun anca un neutròun in dal nùclev, quìndi màsa atômica 2, ch' al se pôl anca scrìver 'D') e 'l trìti (cun anca 2 neutròun in dal nùclèv, màsa atômica 3, scrìt anca 'T'). In dla natûra al deutéri al s' càta 6.000 vòlti in méno ch' al pròti, mèinter che invéce al trìti al ne se càta brîśa in natûra e al vìn sôl fàt artifisièlmèint: incòri al trìti bśògna dîr ch' l' è radiatîv, e mèinter ch' l' emèt 'na partisèla ß, al se trasfôrma in 'n iśòtop dl' êli.


text:
Djibouti
El Djibouti (parnunziaa: Gibúti; scriüü جيبوتي in arab) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa a l'Etiopia, a l'Eritrea e a la Sumalia e 'l bagnen el Mar Russ e'l Gulf d'Aden.
La capital a l'è Djibouti.
Al gh'ha una süperfiss de 23.200 km² e una pupulaziun de pressapoch 800.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Djibouti a l'è staa un pussediment de la Francia (cunt el nom de Teritori d'Obock, Costa francesa di Somal e, a la fin, Teritori frances di Afar e di Issa) del 1862 al 1975, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Djibouti (nom ufizial: جمهورية جيبوتي / République de Djibouti) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Ismail Omar Guelleh (del 1999).
El prim minister a l'è el Abdoulkader Kamil Mohamed (del 2013).


text:
845
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Vichingh i sachegen Paris, Melun e Ambürgh.
- Irlanda: el regn del Thorgest el Vichingh el finiss cunt el sò negament da part del re de Mide.
- Sicilia: i arab i cunquisten Ragüsa.
- 3 magg: l'Incmar el diventa arcivescuv de Reims.
- 22 nuvember: bataja de Ballon. El cunt de Vannes, el bretun Nominoe, el bat el re frances Carl II. La Bretagna la restarà indipendent da la Francia per alter ses'cent ann.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carl de Pruvenza (m. 863).
- Rhodri, suvran gales (m. 905).
- Richild de Pruvenza, regina de Francia (m. 910).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Abu Tamman, pueta e filolugh arab (n. 805).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lengua bavaresa
El Bavares (nom nativ boarisch, bairisch in tudesch) a l'è un insema de dialet del Tudesch Volt, u Oberdeutsch, ch'a hin parlaa suratüt in del südest de la Germania, in Austria, e in Südtirol (e anch int un quaj olter sit de 'l Norditalia), e pö anch a Samignun, un cumün de la Sgüissera de l'Est.
El gh'ha trè variant fundamentaj:
- el Nordbairisch (o Bavares Setentriunal);
- el Mittelbairisch (o Donaubairisch, Bavares Central - bavares del Danübi, la variant püssée cugnussüda e püssée "in", e che la se sent püssee despess a la TV u a la radiu);
- el Südbairisch (Bavares Meridiunal).
Cuntegnüü
Urigen del Nom di Bavares[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom bavares, u Baiuvar, disen che'l vegna d'una radis celtega-germanega "baio-wariōz" e 'l vör dì "gent de la Buemia", u "Omen de la Buemia". Olter stüdius pensen inscambi che el nom di Bavares el vegn del popul celtegh di "Boii". L’ideja l'è che i Boii se sien messedáa prima cunt i Ruman e pö cunt i popuj germanegh migráa püssée tard int la zona.
Carateristegh Cumünabij a tüt i Parlád Bavares[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La "a fusca", u "Dunkles a". "Worm, Woam" - Tudesch "Warm"
- La parnunzia de "s" cuma "sch" despö "r". "Erscht" - Tudesch "Erst"
- El messedà de la "m" e la "n". "Mit'n bruadar" - Tudesch "Mit dem Bruder"
- El müda de "ei" in "oa" "I woaß ned" - Tudesch "Ich weiß nicht".
- El müdà de "oi" in "ei". "Feier" - Tudesch "Feuer".
- El mancà di vucaj türbáa. "Es war schien Glickh zu homn" - Tudesch "Es wäre schön Glück zu haben"
- El Lessegh. Per esempi: "Paradeiser, Melanzani, Karfiol, Bader, Gaudi" - Tudesch "Tomaten, Aubergine, Blumenkohl, Friseur, Spaß"
Nordbairisch (Bavares Setentriunal)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bavares Setentriunal el vegn parláa int la püpart de l'Oberpfalz, int i part püssée a südest de l'Oberfranken e de'l Mittelfranken, int la part püssée a nord de l'Oberbayern e int una part ben piscinina del süd de la Sassonia (la Südvogtland).
Mittelbairisch (Bavares Central)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bavares Central el vegn parláa suratüt a Münegh e in Niederbayern, Oberbayern, int'l süd de l'Oberpfalz, int'l Flachgau, int l'Oberöstereich, int'l Niederöstereich e a Viena. I patuáa parláa int'l Tiroler Unterland (a Est de Schwaz), in Salzburg (ma minga int'l Flachgau), int la Steiermark, e int'l Burgendland hin messedáa cunt el Südbairisch e vegnen inscí ciamáa Südmittelbairisch.
Südbairisch (Bavares Meridiunal)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bavares Meridiunal el vegn parláa int la püpart del Tirol (a ovest de Schwaz), int'l Südtirol, int'l Kärnten, int una part ben piscinina de la Steiermark, e in Karnien e olter isul lenguistegh int'l Norditalia.
El Pader Noster (in Bavares Central)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insa vådar im himi,
ghàiligt soi werdn dài' nåm.
Dài' ràich soi kema,
dài' wuin soi gscheng,
wia-r-im himi, aso àf dar eardn.
Gib ins hàind insa täglis broud,
und vargib ins insar schuid,
wia-r-à mia dene vagebm,
dé an ins schuidig wordn sàn.
Und fiar ins nét in d vasuachung,
sundan darles ins vom ibe, amen.


text:
Enôṅ
Enôṅ (Enone in italiàn, Oιvώvn in gréc), in dla mitulugìa gréca, l' è na ninfa, fiōla dal dio-fiùm Cebréin e l' abitèva in sìma al mòunt Ida in 'dla Tròade. L' ìva imparê l' èrt ed guarìr i malàṅ cun al pianti dal dio Apòl, che 'csè al l' ìva premièda per la só verginitê 'd i prìm tèimp.
In cal mèinter, al prìnsip truiàṅ Pàride, ch'l éra stê śluntanê fin da cìc da la só règia p'r el predisiòun funèsti in sìm' a quèl ch' a sarèv sucès in dal futûr, da putèin e pò da śóven al chèrsìva lè in dla stèsa muntàgna ed lē, fend al pastōr. I dū i dvainten muróś, e piò terdi lē la muciarà anca 'n fiōl da lò, al Corit, mo però el lōr dū strèdi i s déven divìder presti, perchè la sort dal Pàride l' al purtarà dimòndi luntàṅ da lē. L' Enôṅ la gh' armàgn mêl da la pìga ch' i tóś'n i lavór quand al Pàride al vól partìr p'r andèr a catèr l' Élena, mo subìt la n' gh' al dà mìa a vèder e ansi la gh' śibìs al só aiùt da guaridōra p'r al futûr, se lò al gh' ìs avû un quèlc malàṅ gròs.
Quand piò terd però, al Pàride al gh' avrà dabòun biśògn 'd al só aiùt per guarìr na frìda gròsa, l' Enôṅ, tròp arlièda ség, l' a nn' al vrà mia jutèr e quand pò lē la gnarà a savér che lò 'l è apèina mort, p'r al dispiaśér 'd ann avér-el mìa jutê, la s masarà a só volta da la disperasiòun.


text:
Afghanistan
L' Afghanistan a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'Iran, al Turkmenistan, a l'Uzbekistan, al Tagikistan, a la Cina e al Pakistan.
La capital a l'è Kabul.
Al gh'ha una süperfiss de 652.090 km² e una pupulaziun de pressapoch 27 miliun d'abitant, che'l 70% al vif in di campagn.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Afghanistan (nom ufizial: جمهوری اسلامی افغانستان / د افغانستان اسلامي جمهوریت = Repübliga Islamiga de l'Afghanistan) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Hamed Karzai (del 2004).


text:
Gas nòbil
I gas nòbil a inn i elemeent chímich del grupp 18 de la taula periòdica, quii metüü püssee a dríta:
Tütt chii elemeent chí a g'ann ul livèll eletrònich püssee de föra cumpleet: al vöör dí ca g'ann minga vöja de reagí cunt i ólter elemeent (da chí ul nòmm de gas nòbil), specialmeent qui ca g'ann ul nümar atomich püsee bass, e in natüra sa trövenn cumè gas monuatòmich. Per faii reagí ga vörenn cundizziun de vólta energía, cumè per esémpi suta bumbardameent de eletrún upüür cunt cureent elétrich. I primm cumpòost de gas nòbil a inn staa descuveert in del 1962, in particulaar l'esaflorùr da xéen (XeF6, cumpòost da xéen e fluòr); in dii ültimm ann s'inn truvaa anca cumpòost de argh, cript e xéen cunt l'üràni.


text:
Saint-Bardoux
Saint-Bardoux l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Romans-sur-Isère-1, del circondàre (arrondissement) de Valence e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 577 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 10,63 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 159 méter a 'na altèsa màsima de 310 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc


text:
Idiulet
Un idiulèt l'è na varianta d'una lengua che l'è ünich d'un individuv. El se manifesta principalment int i cumbinazion de parol (selezion de vucabulari), gramatica, fras idiumatich, o parnonzi che i henn ünich d'una persona. Quand se cunsidera che ogni persona la gh'ha di esperienz linguistich divers da j'alter, l'è logich che la so lengua de lur - anca se l'è largament cumpagna de quela d'altra gent cun l'istessa lengua mader - la gh'avrà di diferenz persunal.
Di völt pö süced che un idiulet el se svilüpa int un "eculet", un dialet specifich d'una cà o fameja.
Int la linguistega furensica, i idiulet i vegnen druvaa per decid se 'na letera l'è staa scrivüü da 'na certa persona.


text:
Andy Warhol
Andy Warhol (6 òst, 1928 - 22 fevrér, 1987) a l'è stàcc ü pitùr 'mericà e fundadùr de la pop-art.
Ol sò nòm de batès l'éra Andrew Warhola, nasìt a Pittsburgh, Pennsylvania, USA, da d'i 'migracc sluacc. L'à stödiàt art de la reclàm al CIT (Carnegie Institute of Technology, che adès al se ciama Carnegie Mellon University) de Pittsburgh. Dopo che l'éra ciapat la laurea 'n dèl 1949, al s'è trasférit a New York. Lé l'à cuminsàt a laurà 'n de la reclàm de Vogue e Glamour.
In de la sò éta a l'à facc tante opere, perchè al dorvàa la sèrigrafia e al faa piö còpie de la stèsa. I sò òpere piö cunuside a i è di riprudussiù di someanse de: Marilyn Monroe, Mao Zedong, Che Guevara e tace óter.
Ol 23 löi dèl 1985 a l'à facc la reclàm a l'urdènadur de la Commodore: l'Amiga 1000. Mör a New York nel 1987 'ntàt che l'éra drè a sübì öna operassiù al pancreas.


text:
Simona Halep
La Simona Halep (Custànsa, 27 ad Setémbar dal 1991) l'è na tenìsta ruména. In dla sò caréra l'à śugâ quàtar finàli WTA, vinsénd-an una. In bisàca la gh'à anc siē tìtui ITF. L'è rivàda a èsar la nùmar trénta-sèt dal mónd (al 17 ad Śugn dal 2012).
L'è élta 168 cm e la péśa 60 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. A gh piàś bév'r al spremùdi ad purtugàl.
L'è dvintàda famóśa quànd in dal Setémbar dal 2009 l'à decìś ad far-as scurtàr al téti parchè i éran tròp grandi par lē e i gh dàvan fastìdi a la schina quànd la curìva. Cavànd via tut cal péś lè, la ruména la vliva dar un cuć par la sò caréra[1].
Caréra
La Halep la taca a śugàr a tènis a quàt'r an tgnénd a drē a sò fradèl più grand.
In dal Maǵ dal 2008 la vins al Trofeo Bonfiglio, turnèo p'r i baghét, baténd in dla finàla la sèrba Bojana Jovanovski cun al puntéǵ ad 6–4 6–1. In séguit la s pòrta a cà anc al tìtul dal Roland Garros di śōvan baténd l'Elena Bogdan par 6–4 6–7 6–2.
In dal 2010, tacànd da 'l qualificasiòṅ, la s fà strada a Marbella in dua la bat prima l'Iveta Benešová e pò la Sorana Cîrstea prima ad cédar a la Flavia Pennetta in di quàrt par 4-6 6-7. In Avrìl la fà incóra méj rivànd in finàl a Fès ma pò la pèrd da l'Iveta Benešová 4-6 2-6. A 'l Roland Garros la pasa 'l qualificasiòṅ mandànd a cà la Bethanie Mattek-Sands 6-4 6-7 6-4 ma pò la pèrd da la Samantha Stosur (pò finalìsta) par 5-7 1-6. Par lē prim tùran anc a gl'US Open (4-6 6-4 5-7 da la Jelena Janković) e a Seùl (4-6 4-6 da la Dinara Safina). La sèra 'l an da nùmar utànt'òṅ dal mónd.
La ruména la taca bèṅ asè al 2011 cun i quàrt a Auckland (0-6 2-6 da la Yanina Wickmayer) e al tèrs tùran di Australian Open (1-6 2-6 da l'Agnieszka Radwańska). A Miami la ciàpa na scòpla da la Svetlana Kuznecova 6-0 6-4 a 'l secónd tùran. In Avrìl la riva incóra in finàl a Fès baténd la Kirsten Flipkens 7-5 6-4 ma anc 'sta vòlta la gh'à da lasàr al tìtul a la parmśàna Alberta Brianti ch'la la bat par 6-4 6-3. A 'l Roland Garros e a Cupenàghen la mét in fila dū pas fals a 'l secónd tùran (0-6 2-6 da la Samantha Stosur e 3-6 7-5 5-7 da la Petra Martić). A Wimbledon l'è bòna ad purtàr via al prim sét a la Serena Williams e a gl'US Open la gh la cava a bàtar la Na Li, nùmar siē dal mónd, par 6-2 7-5.
In dal 2012 la mét in fila tri prim tùran in di prim quàtar turnèo śugâ, ciapànd la paga da la Kim Clijsters a Brisbane, da la Paula Ormaechea a gl'Australian Open e da la Roberta Vinci a Parì a 'l quèrt. A Dubai, pasànd p'r al qualificasiòṅ, la bat l'Anastasija Pavljučenkova 6-4 6-2 prima 'd lasàr strada a la danéśa Caroline Wozniacki cun al puntéǵ ad 2-6 3-6. A Doha la riva a 'l tèrs tùran baténd la Daniela Hantuchová 3-6 6-2 7-6 e l'Iveta Benešová par 6-4 6-4 par pò pèrdar da la Viktoryja Azaranka 3-6 1-6. Tèrs tùran anc a Indian Wells (3-6 4-6 da la Marija Šarapova) e a Miami (4-6 6-7 da la Marion Bartoli). A Barcelóna la fà fóra Sloane Stephens e Roberta Vinci in dū sét ma in di quàrt la gh'à da mandàr śò al ròsp sarvî da la Carla Suárez Navarro ch'la gh'à la méj sèg par 6-4 6-1. A Fès la s férma in semifinàl ad òpra dl'ulandéśa Kiki Bertens mént'r a Madrid e a Róma l'è la Venus Williams a dar-ag la paga par dū vòlti a 'l prim tùran. A Bruxelles la s fà strada baténd via via la Jelena Janković, la Monica Niculescu, la Dominika Cibulková e la Sofia Arvidsson prima ad cédar a la pulàca Agnieszka Radwańska par 5-7 0-6. Da lè a la fiṅ d'l an la fà sù sōl di prim e di secónd tùran srand la stagiòṅ a 'l 47śum pòst.
A 'l inìsi dal 2013 la pèrd par dū vòlti da la Sloane Stephens a Hobart e a Melbourne mént'r a Parì la pèrd subìt 6-0 6-3 da la Roberta Vinci cuma 'l an prima. A Miami la patìs a 'l tèrs tùran un 1-6 0-6 da cl'atra Chichi, la Sara Errani. A Marrakesh la và a cà a 'l secónd tùran p'r òpra dla milanéśa Francesca Schiavone, pò vinsidōra dal turnèo. Dòp un prim tùran in sla tèra rósa ad Madrid (2-6 6-4 4-6 da la Lourdes Domínguez Lino), la śōga un turnèo ad c'l àtar mónd a Róma, tacànd cun al bàtar la Daniela Hantuchová in dal qualificasiòṅ e pò asfaltànd la Svetlana Kuznecova 6-1 6-1 a 'l prim tùran. La ruména la manda pò a cà la nùmar quàtar dal mónd Agnieszka Radwańska 6-7 6-1 6-2, la nùmar quìndas Roberta Vinci 6-4 6-2 e la nùmar daśdòt Jelena Janković 4-6 6-0 7-5, cun la sèrba ch'la śbat via tri match point sèg. In semifinàl però la Simona la cata pò la Serena Williams ch'la vins 6-3 6-0. Dòp un prim tùran deludènt a 'l Roland Garros (6-3 2-6 2-6 da la Carla Suárez Navarro), la ruména la gh la cava finalmènt a vìns'r al sò prim tìtul WTA a Nurimbèrga baténd la Galina Voskoboeva in di quàrt, la Lucie Šafářová in semifinàl e l'Andrea Petković (carta salvàdga ad cà) in finàl par 6-3 6-3.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ La stòria curióśa dla Simona Halep Tennisitaliano.it


text:
Ala (òrghen - insèt)
I àle di insècc i ghe sömèa a i àle di ozèi, ma i è mia stèse, dezà che i àle di insècc i è di espansiù piàte piàte del méso e del metatoràce di insècc; se i ozèi i à trasfurmàt ü pér de zàmfe in àle, i insècc menimà i à mia facc a méno de ü pér de zàmfe per gulà, ma i troàt la manéra per ìga i àle e tègn i sò sés zàmfe e per fàl i à slargàt fò ol méso e ‘l metatoràce. De sólet töcc i insècc i gh'à 2 pér de àli.
Töcc i insècc che a la fàze de imagine i gh’à i àle o che i ghi éra e i à perdìde co l’evolusiù de la spéce (aterismo secondàre) i è ciamàcc Pterigoti o Tisanuri, chèi che i gh’à mia öt i àle i è ciamàcc Apterigoti.
I àle di insècc i è òrghen if, cioè in di ale la pasa l’emolìnfa, che l’è ‘l sanch di insècc e gh’è i trachée che i è ol sistema che i dóvra i insècc per respirà; pròpe i nervadüre di ale i è ü di caràter piö ‘mportàncc per ricognòs i spéce di insècc e dezà che i è pròpe tàte di ólte l'è malfà ricognòsei.
De sólet i àle i è quàter, ma i pöl ès pò dóma dò o ach mancà del töt e càpita che mia sèmper i ocór per gulà, ma i è dovràde per di óter laurà.
I àle i è trasparènte, ma i pöl ès riestìde da péi (töcc i Tricoteri e tace Imenoteri Calcidoidi), da squàme, che despès i a fà dientà bèle culuràde (Lepidoteri, i farfàle) o da séra (Aleurodidi, Rhynchota, Homoptera) e alura i diènta tróbie.
Opör i ale i pöl dientà düre, sclerificàde i se ciàma élitre, e i sèrf de protesiù per l’insèt: de sólet dóma ü pér de àle i diènta düre chèle che i stà sùra, menimà l’óter pér che l'istà sóta 'l sèrf per gulà; quando che l’insèt 'l ghà de gulà 'l dèr fò i élitre, l’islàrga fò i àle e 'l gùla.


text:
Amden
Amden a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 43.48 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1679 abitant.
El cumün de Amden al se tröva a una altitüden de 999 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alt Sankt Johann, Ebnat-Kappel, Filzbach (GL), Mühlehorn (GL), Nesslau-Krummenau, Obstalden (GL), Quarten, Schänis, Stein, Weesen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Amden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1178 col nom de Andimo monte Voraden. In del 1230 l'eva menziunaa col nom de Andimin e in del 1282 col nom de in montibus Andinen e pü tarde anmò come Ammon.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Inglés)
- Amden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Biel/Bienne (circol aministrativ)
El Circol aministratif de Biel/Bienne (en todèsch: Verwaltungskreis Biel/Bienne; en fransés: Arrondissement administratif de Bienne) l'è giü dei dés cìrcoi aministratìf, custitüìcc el prim de zenér del 2010, del Canton Berna, en Svìsera. La popolasiù del cìrcol l'è de 93 859 (dato del Dicember 2010) e 'n magiurànsa de lèngua todèsca.
Ensèma al cìrcol aministratìf de Seeland el fùrma la regiù aministratìva del Seeland e l'è furmàt dei 19 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:


text:
Funsiù panèl
La funsiú panèl de Heaviside (segónt el fìzich Olivier Heaviside) l'è 'na funsiú discuntìnua che la ciàpa 'l valùr '0' per ògna x reàl inferiùr a '0' e 'l valùr '1' per ògna x uguàl o superiùra a '0':
La funsiù panèl l'è 'na primitiva de la distribusiù delta de Dirac. El valùr concrét de H(0) 'l g'ha mìa grant importànsa, dàto che la funsiú da pess se la dòpra endèna integràl. En quach autùr i cunsìdera H(0) = 0 e quach óter H(0) = 1. A ólte se dòpra H(0) = 0,5, dezà che la funsiù che se oté le rizülta simétrica; en chèsto càzo la definisiù l'è:
A ólte chèsto se l'ìndica condèn sotaìndice: H0.5(x), che 'l völ dì che H(0) = 0,5.


text:
Donnie Klang
Cugnùsüü cumé Donnie Klang, l'è diventò famùs in tüt ul mund grasie a la partecipasiùn a Making the Band 4, format da la televisiùn americana da MTV cundut dal rapper Puff Daddy (ades ciamò Diddy). Ul sò prim singul l'e' Take You There (trad. purtat là), cantò cun Puff Daddy. Cunt i Danity Kane e i Day26 (grüp che'l Donnie al vureva fà part a Making the Band), al partecipa al prugrama Making the Band 4 - Battle of Sexes (Fasenda la banda 4 - la bataja di sess), e i dü "band" e Klang a prudüran i album per la Bad Boy Records.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adulescensa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donald Joseph Klang l'e' nasüü a Brooklyn,New York ul 23 da genar dal 1985. L'ha cuminciò prest la cariera da div, partend cumé mudel e cumé atur in quei film per la televisiùn. La pasiun per la müsica la scòca quand Donnie al gh'aveva 12 an, e ai scol superiur al cantava in d'un grup pop da la Island Tress High School da Levittown in dal Stat da New York, fin al 2003. A l'è inscì che ul bagaj al cumincia a crèss prufesiunalment in di sò capacità da cantà, balà e scriff i cansùn. Finida la scola superiur, Donnie al s'iscriv a la Hofstra University da Hempstead, New York che dopu la mularà per partecipà al prugrama da MTV, Making the Band.
2007-2008 Making the Band 4[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Making the Band 4, Sean "Diddy" Combs al ciapa 5 bagaj per furmà ul fütür grüp dai Day 26, ma’l lasa fòra Donnie perche’ al vureva che ul bagaj al faséva ul sulista per la sua Bad Boy Records.
L'album Just a Rolling Stone[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal 2008, Donnie al registra Just A Rolling Stone, album in vendita ul 2 da setembar in America. Ul sò prim singul, "Take You There", in featuring cul cap da la Bad Boy, Diddy. Dopu la publicasiùn dal prim album, Donnie el fa part del tour da Janet Jackson (Rock Witchu Tour).
Tour[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2008: Making The Band Tour
- 2008: Rock Witchu Tour
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Album[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2008: Just a Rolling Stone
Singul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2008: "Take You There" feat.Diddy
- 2008: "Dr.Love"
Culaburasiùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2008: "Ain't Going" feat. Day26 e Danity Kane


text:
Giurnèda internasiunèla 'dla dòna
La Giurnèda internasiunèla 'dla dòna, ciamèda anca Festa 'dla dòna, la s tîn tùt i an in dal dè 'dl 8 ed mèrs p'r arcurdèr tùt i traguèrd che cal dòni i àn tolt in dimòndi camp, sovertùt in dl ultèm sintunèr 'd an, a partìr dal camp pulètic, a quèl sivîl, a quèl sociêl, e vìa descurènd; mo cla giurnèda chè la vól anc' arcurdèr-es che soquànti volti cal dòni i sufrìs'n incòri 'd na quèlc discriminasiòun, ingiustìsia u anca 'd cìchi u 'd gròsi viulèinsi in di só cunfròunt.
Vóś lighèdi
Colegamèint estèren
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giurnèda internasiunèla 'dla dòna


text:
Entschatta dals cuntegns
Entschatta dal navigatur
Fin dal navigatur
La regenza svizra (executiva) consista da set commembras e commembers dal Cussegl federal.
Il president da la Confederaziun è elegì per in onn e vala durant quest temp sco primus inter pares, q.v.d. sco emprim tranter persunas da medema posiziun.
El maina las sesidas dal Cussegl federal e surpiglia obligaziuns spezialas da represchentaziun. L'onn 2014 è signur Didier Burkhalter titular da quest uffizi.
Curs da la vita da cusseglier federal Didier Burkhalter
Didier Burkhalter è naschì als 17 d’avrigl 1960 ed ha passentà sia uffanza ad Auvernier al Lai da Neuchatel. A l’Universitad da Neuchatel ha el studegià scienza d’economia ed ha terminà il studi cun il licenziat. Suenter ha el lavurà en differentas funcziuns en l’universitad ed en l’economia privata. El è maridà ed ha trais uffants.
Dapi 1985 è el commember da la Partida liberaldemocratica svizra PLD, oz PLD.Ils liberals. El è stà il secretari da la partida liberaldemocratica dal chantun Neuchatel ed il secretari da partida da la Svizra romanda en il secretariat general da la PLD Svizra en uffizi cumplain. Dal 1991 è el vegnì elegì en la regenza da citad da Neuchatel, nua ch’el è restà fin 2005 e ch’el ha presidià trais giadas (1994/1995, 1998/1999, 2001/2002).
En il decurs da sia carriera politica è Didier Burkhalter stà commember dal parlament a nivel communal (Hauterive NE), a nivel chantunal (Cussegl grond NE) ed a nivel federal.
Dal 2003 è el vegnì elegì en il Cussegl naziunal e dal 2007 en il Cussegl dals chantuns. Durant il temp sco parlamentari federal era el commember da differentas cumissiuns e fascheva part da la delegaziun svizra a l’Assamblea parlamentara da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa (OSCE).
Als 16 da settember 2009 ha l’Assamblea federala elegì Didier Burkhalter en il Cussegl federal. Durant l’onn 2010 e 2011 ha el presidià il Departament federal da l’intern DFI. Dapi il 1. da schaner 2012 maina el il Departament federal d’affars exteriurs DFAE.
Ils 4 da december 2013 ha l'Assamblea federala elegì Didier Burkhalter sco president da la Confederaziun per l'onn 2014.
Fin dals cuntegns


text:
Saint-Martin (CH-FR)
Saint-Martin a l'è un cumün svizzer del distret de Veveyse (in tudesch: Vivisbach), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.75 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 965 abitant.
El cumün de Saint-Martin al se tröva a una altitüden de 833 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bussigny-sur-Oron (VD), Chesalles-sur-Oron (VD), La Verrerie, Le Flon, Maracon (VD), Semsales.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Besencens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Fiaugères in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Piéf
- Se te sercàet dei paés che se ciàma Piéf, àrda ché: Piev (disambiguazion).
Endèl medioévo 'na piéf (del latì plebs) l'ìa 'na céza rüràl che gh'ìa 'na fónt batezimàl. L'ìa al cèntro de 'na circuscrisiù teritoriàla, civìl e religiùza.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Co la fì de l'Impér de Róma g'ha ambiàt a nà 'n ruìna pò a le sò istitusiù che goernàa 'l teretóre e le autorità civìi i è stàde de spès sustitüìde de le gerarchìe de la céza. Le piéf i è dientàde isé dei teretóre (quach vólte pò a bèi gràncc) aministràcc de le autorità religiùze, endóche se aministràa pò a le funsiù civìe e catastài, 'na ólta mansiù riservàde al municìpio romàno. Chèsta organizasiù del teretóre la g'ha mitìt le raìs de piö 'ndèle zòne piö perifériche 'ndóe l'autorità centràl l'ìa méno fòrte.
Le piéf le g'ha ambiàt a difundìs endèl sècol V de menemà che se difundìa el cristianèzim tat endèle zòne de campàgna come 'ndèi cèntri abitàcc piö grancc.
Quan che ghe riàt i Longobàrdi, la paròla plebs-"piéf" la g'ha cuminciàt a 'ndicà le popolasiù sotamitìde, ubligàde a pagà le gabèle ai cunquistadùr, i quài envéce i se reünìa 'ndèle "fare" (campamèncc). La paròla "piéf" alùra l'è nìda a ìga 'n caràter de contrapuzisiù cülturàla e sociàl 'ntra la clas duminàda i "romani" e la clas duminadùra longobàrda.
'Ntra 'l sècol IX e 'l sècol X, a le piéf se g'ha ambiàt a zontàga 'n campanìl, elemènt architetònich che de alùra l'è deentàt 'na caraterìstica dei edifìci religiùs.
La funsiù religiùza de le piéf l'ìa fondamentàla endel'Itàlia mìa tat urbanizàda de l'Alt Medioévo: per chèi che stàa delóns dei cèntri abitàcc piö gràncc l'ìa l'ünich pòst endóche i püdìa ricéver töcc i sacràmèncc piö 'mportàncc, a cumincià del batès. En prensépe, difàti, el rìto del batès se 'l celebràa apéna 'ndèle catedrài, cioè 'ndèle cità. Suratöt endèl'Itàlia Setentriunàla e 'n Toscana, la paròla la g'ha ambiàt a 'ndicà la céza come edifìcio religiùs dotàt de font batezimàl.
Entùren al sècol X s'è ambiàt a doprà la paròla piéf pò a col significàt de "cèntro de 'na circuscrisiù ecleziàstica". A la piéf fàa riferimènt de spès dei cèntri piö pesègn (ciamàcc àle ólte "villa", 'n ótra paròla che g'ha lasàt el sègn endèla toponomàstica de l'Alta Italia) magàre dotàcc pò a lur de 'na sò cizulìna e de 'n cüràt, sèmper però sogèt a la söprét de la piéf (el pievano).
La piéf, isé, 'ndèi sècoi, la g'ha pirdìt la sò qualità de "pòst de culto centràl" e la paròla la g'ga ambiàt a significà 'l teretóre de la antìca circuscrisiù sogèta a 'na céza batezimàla.
Le piéf endel'àrea lombàrda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèla zòna de la Lombardia le prìme piéf i è stàde dedicàde ai sancc màrter che i éra zà veneràcc amò 'n época romàna (sècol V e VI), o a chèi piö popolàr e cunusìcc de töcc. Se tróa difàti de le piéf dedicàde a San Stéfen, compàgn che a Marià, a Olgiàt, a Fì, a Legiü, a Lèn, a Menàs e a Mas, o a San Lorèns a Ciavena, a Mandell, a Lügà, a Cüèi. A San Vitùr i éra dedicàt le piéf de Canobi, Vares, Arcisaa, Balerna, Locarno e Porlezza, ai sancc Gervas e Protas a Parabiagh, a Sundri e a Burmi. Vergöne de le piéf piö antìche i éra dedicàde pò a san Piéro apòstol compàgn de chèla de Biasca, Bellinzona, Brebbia, Berbèn, Gerenzan, a Uggiaa o apò a la Madóna e al Salvadùr, compàgn de chèla de Almèn endèla bergamàsca.
Dòpo che gh'è riàt i Longobàrcc se cumìncia a troà dele piéf dedicàde ai sancc gh'ìa piö car: San Zorz, San Michel, San Pietro e San Gioàn Batésta.
La lìsta de le piéf de la diocesi de Milà del sècol XIII se pöl troàla endèl Liber Notitiae Sanctorum Mediolani, òpera de Goffredo da Busser che 'l gh'ìa fat zó 'n censimènt de le céze, dei altàr e dei sancc che i éra dedicàcc.


text:
Ennetbaden
Ennetbaden (Ännetbade in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 026 abitant e una süperfiss de 2.11 km², e al se tröva a una altitüden de 360 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ennetbaden a l'è tacaa ai cumün de Baden, Freienwil, Oberehrendingen, Obersiggenthal, Wettingen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ennetbaden l'è menziunaa per la prima volta pressapoch in de l'an 1261-64 col nomm de Alio Badin.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Ennetbaden l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Ennetbaden al Wikimedia Commons


text:
Esfahan
Esfahan (alter trasliterazion: Esfahān, Isfahān, Ispahān; in persian: اصفهان/Esfahān) l'è ona città de l'Iran central.
La gh'ha ona popolazion de 1.600.000 personn. La se troeuva a 1.590 meter sora el nivell del mar, in de la region di mont Zagros. L'è traversada del fiumm Zayandeh.
A l'è vuna di città iraniann pussee important del pont de vista storegh e coltural, abitada giamò in di temp antigh. Anca del pont de vista economegh a l'è importanta, già che l'è on center de produzion de coton, forment e tabacch.


text:
17 08
Ol dé 17 de óst l'è 'l 229 ( 230 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 137 dé a finí l'an.
Ul dí 17 de óst al è ul dí da pòost 229 ( 230 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 137 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1353 - mar Mediterane, daàt de l'Algher (Sardegna): la flota de Bernat de Cabrera la trà zò i Zenes in la bataja naval de Quart.
1358 - València: öna gran piena del Túria la assota l'Horta e la ghe causa plö de 400 vítime.
1705 - Dénia (la Marina Alta): ol maressal de camp Joan Baptista Basset i Ramos al desbarca a la éla, ocüpada per i filipis·c e, col söport de la popülassiú, al ghe proclama Carl III come rei lesítim (guèra de Sücessiú).
1930 - Sant Sebastià: i representac repüblicà de töt ol stat Spagnöl, i acorda, al Pat de Sant Sebastià, la istaurassiú de la Repüblega e de liquidá la monarchia borbònega.
1945 - Indonésia: ol paes al adagna la independensa.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
1994
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
31 01 - Barcelona: un incendi al trà gjü el Gran Teàtar del Liceu.
01 03 - Europa: la nass l'Europa di Quíndas: Svézzia, Àustria e Finlàndia s'incorporen coma nööf soci de la Üniun Europea.
04 03 - Vitòria (Àlaba, el Paees Baasch): el münicipi de la citaa al derva el primm registru al Staa Spagnöö de para de fatt (eterosessüaal e omosessüaal).
15 03 - i Staa Ünii e Rüssia: sti düü paées a rívan a un acordi par permett la süpervisiun mütua del desmantelameent del armameent nücleaar.
25 03 - Somàlia: i ültim soldaa Noort-american destacaa al paées al bandónen l'indoman de la firma d'un trataa de paas intra líder guerrijée.
12 04 - Palestina: Israel e l'ULP a fan sü al Cairu l'acordi sura la polizzía Palestinesa che sa despiegarà a Gaza e Gérich seguunt el quaal la cüntarà 9.000 efetiif.
27 04 - Süüt-àfrica: dopu mezz sécul de razziism d'istitüzziun (apartheid), Nelson Mandela al veenc i primm elezziun indóe a pòden participá tücc i citadin, senza dipendenza di söö tratt razziaal.
25 10 - la Citaa del Vatican (Roma): la Santa Sée la núnzia el stablissmeent de relazziun ufizziaal cun l'OLP, senza caràter pienament diplomàtich || Tegucigalpa (Honduras): i presideent Centroamerican e el primm miníster de Belize, a aprövan una declarazziun sura la paas e el svilüpp a la regjun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
14 01 - Tolosa de Lenguadoc, (Francja): Frederica Montseny, dirigenta anarchista (n. 1905).
21 07 - Barcelona: Pere Calders, scrituur Catalan (n. 1912).
15 01 - Los Angeles (Califòrnia (SÜA): Harry Edward Nelson cognossüü coma Harry Nilsson, müsich Noort-american (n. 1941).
04 03 - Durango (esat de Durango, Mèssich): John Candy, atuur còmich Canadées (n. 1950).
05 04 - Seattle (staa de Washington): Kurt Donald Cobain, cognossüü coma Kurt Cobain, cantaant de Nirvana, int un possíbil süicidi (n. 1967).
22 04 - Növa York (Staa de Növa York, SÜA): Richard Nixon, presideent di Staa Ünii (n. 1913).
29 05 - Santiago de Cili (Cili): Erich Honecker, pulítegh Tudeesch, presideent de la RDT (n. 1912).
14 06 - Los Angeles (Califòrnia (SÜA): Enrico Nicola Mancini, cognossüü coma Henry Mancini, cumpusituur de müsica par cínema (n. 1924).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Amriswil
Amriswil a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 19.1 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 12619 abitant.
El cumün de Amriswil al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Egnach, Erlen, Hefenhofen, Muolen (SG), Salmsach, Sommeri, Zihlschlacht-Sitterdorf.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Amriswil was first mentioned in 899.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amriswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.