text:
MISSIVA davart il proget da fusiun dals cumüns Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent, Tarasp FÜR DEN DEUTSCHEN TEXT: BÜCHLEIN BITTE UMDREHEN -1- Dumonda da votaziun Vöglian Ellas/Els, stimadas votantas/stimats votants, acceptar il contrat da fusiun e quatras approvar la fusiun da cumüns? Arcumandaziun Las suprastanzas cumünalas respectivamaing ils cussagls cumünals dals 6 cumüns sun persvas da la fusiun: ella es necessaria, ella güda a trar a nüz sinergias, dà nouvs impuls e pussibiltescha da mantgnair e sviluppar inavant sportas importantas per l’intera regiun. Ellas/els propuonan perquai d’approvar il contrat da fusiun. Il plü important in fuorma concisa Perche üna fusiun? Las pretaisas da la Confederaziun e dal Chantun sco eir da la populaziun invers ils cumüns creschan. I vain eir spettà cha'ls cumüns dvaintan vieplü professiunals ed efficiaints. Da tschella vart esa adüna plü difficil da chattar persunas qualifichadas pels gremis politics. Ün cumün plü grond ha plü bunas premissas per schoglier tuot quists problems. Svilup dal proget Daspö duos ons as dedicha üna gruppa da 20 persunas al proget da fusiun dals 6 cumüns. La populaziun es gnüda integrada cun sairadas d'infuormaziun, lavuratoris e forums da discussiun. Implü han gnü lö eir sezzüdas cun differentas gruppas d’interess. Daspö october 2013 sta a disposiziun il rapport da fusiun actualisà davo man. La populaziun dals ses cumüns e las gruppas d’interess han pudü tour pusiziun, depuoner giavüschs ed exprimer resalvas. Blers buns impuls han pudü gnir resguardats aint il rapport final. Svilup dal cumün nouv Bleras robas nu pon gnir fixadas ouravant, siond chi ston gnir decisas dals respunsabels e da las votantas e votants dal nouv cumün. La discussiun politica cumainza pür davo la votumaziun. Lura vain dumandada la partecipaziun dal suveran per fuormar e decider pass per pass il svilup dal cumün fusiunà. Quorum La fusiun aintra in vigur scha’l cumün da Scuol ed almain trais ulteriurs cumüns approveschan il contrat. Natüralmaing fusiuneschan be ils cumüns chi dischan da schi. Quist proceder respetta la voluntà dal singul cumün. Ils organs politics dal nouv cumün Mincha fracziun (Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent, Tarasp) dal cumün fusiunà ha ün sez aint illa suprastanza cumünala, il settavel commember es il president cumünal chi vain elet separadamaing. Cun quist sistem han surtuot las fracziuns pitschnas ün grond pled in chapitel. Las singulas fracziuns han eir la pussibiltà d’installar rapreschantanzas localas. Administraziun e gestiuns L’organisaziun dess esser flincha, efficiainta e professiunala. L’administraziun cumünala as rechatta da princip a Scuol. Avant chi vegnan fattas grondas investiziuns in nouvs objects – esa da pisserar cha’ls stabilimaints cumünals existents in tuot las fracziuns sajan trats a nüz optimalmaing. La retratta da bigliets dal Vereina ed oters servezzans cumünals vegnan sports scha pussibel dals posts d’infuormaziun turistica chi’s rechattan in mincha lö. L’administraziun/survaglianza forestala vegnan centralisadas a Sent. Mincha 2 fracziun dispuona d'ün servezzan tecnic, l'organisaziun capita in ün lö central. Scoula Ils lös da scoulina (Ardez, Ftan, Scuol e Sent), da la scoula primara (Ardez, Ftan, Scuol, Sent e Tarasp) e dal s-chalin ot (Scuol e Sent) vegnan mantgnüts, fintant cha las cifras da scolars permettan quai. Scha’l cumün voul spordscher üna scoula da di in ün lö pudess quai esser la chasa da scoula dad Ardez. Vias champestras e chamonnas cumünalas Il cumün fusiunà prevezza soluziuns simplas e bain pratichablas per l'adöver da las vias champestras. Pellas chamonnas cumünalas surpiglia'l las basas legalas da mincha cumün e tillas applichescha inavant. Situaziun finanziala La situaziun finanziala dal cumün fusiunà es bainquant plü favuraivla co quella dals 6 cumüns singuls: • Il cumün fusiunà po far plü bleras investiziuns co ils 6 cumüns insembel schi restan separats e promouver uschè l’economia chi sta davant ün avegnir difficil. • El po redüer seis debits fin dal 2017 per passa 12'000'000 francs. • Cun l’egualisaziun da finanzas actuala dispuona'l da passa 850'000 francs l’on implü (el füss aint illa classa da finanzas 4, quai porta gronds avantags finanzials) • Cun l’egualisaziun da finanzas nouva dispuona il cumün fusiunà da 1'300'000 francs l’on implü (ella favurisescha cumüns mezdans e gronds cun bleras fracziuns, bleras vias e gronds territoris in relaziun culs abitants). • Il pè d’impostas da 100% es radschunaivel, supportabel ed attractiv. Il pè da l’imposta fundiaria vain fixà sün 1.5 ‰, per Sent voul quai dir üna reducziun per 0.2 ‰, pro’ls oters cumüns resta’l sco fin qua. • Las taxas per dons elementars chi vegnan inchaschadas hoz ad Ardez, Ftan e Scuol vegnan s-chassadas. Da quista masüra profitan possessuors da chasas in quels trais cumüns. • La contribuziun chantunala per la fusiun importa 10'000'000 francs. Implü paja il Chantun 750'000 francs vi dals cuosts dal cumün da Sent per la meglioraziun. Nom e vopna, lingua e cultura Il nom dal cumün fusiunà (sco unità administrativa) es Scuol. Ils noms dals ulteriurs cumüns restan inavant pella tabla dal cumün, pellas adressas postalas etc. I vain s-chaffida üna nouva vopna. Unicamaing in ün prüm pass vain surtutta la vopna dal cumün da Scuol. La cultura, la lingua, las üsanzas e las societats in mincha fracziun vegnan promovüdas eir dal cumün fusiunà, quai per rinforzar l’identità da mincha lö. Perche decider uossa? 1. Be cun üna decisiun la fin da marz 2014 resta temp avuonda per realisar la fusiun chi dess entrar in vigur ils 1. schner 2015. 2. Differents impiegats vegnan pensiunats o bandunan lur plazza dürant il 2014. Quai es il dret mumaint per metter insembel las gestiuns dals differents cumüns. Uschigliö ston ils cumüns pertocs darcheu occupar quellas plazzas. 3. La decisiun da la regenza grischuna vala be scha la votaziun davart quist proget sco eir la decisiun dal Grond cussagl succedan dürant il 2014. 3 Remarcha preliminara: In quista missiva vain dovrada minchatant l’expressiun „fracziun“ per discuorrer dals “cumüns actuals” (Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent e Tarasp) chi dessan far part dal nouv cumün fusiunà. Per part vain discurri eir dals “cumüns da fin qua” o “anteriurs cumüns”. Eir scha “fracziun” significha tenor dret chantunal alch oter, dovraina quista expressiun per nos proget cun quai ch’ella es bain inclegiaintaivla. Quista missiva es ün riassunt dal rapport da fusiun. Chi chi voul savair ils detagls dal proget po retrar quist rapport pro las chanzlias cumünalas o til s-chargiar da las paginas d'internet dals 6 cumüns. Introducziun Tour per mans ün proget da fusiun es üna gronda sfida. Ün o tschel as dumandarà perche chi füss da fusiunar cumüns chi’d existan daspö var 150 ons. Fin dal 1851 haja dat 48 cumüns aint il chantun Grischun. Perquai chi nun es reuschi da reglar dumondas fundamentalas davart las organisaziuns dals cumüns, s’ha fuormà infra cuort temp ün grond nomer da cumüns – minchün cun üna grond’autonomia. Las nouvas egualisaziuns da finanzas tanter Confederaziun, Chantun e cumüns ans metta davant nouvas sfidas, ed als cumüns vegnan adössadas adüna daplüssas incumbenzas. Plünavant creschan las pretaisas da la Confederaziun e dal Chantun sco eir da las convaschinas e dals convaschins. Da tschella vart esa adüna plü difficil da chattar persunas chi's mettan a disposiziun pels gremis politics. Blers cumüns han cumanzà perquai da reponderar lur structuras e da's far impissamaints davart üna fusiun. Eir las suprastanzas cumünalas dad Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent e Tarasp han decis d’iniziar ün proget. Ils 6 cumüns dessan fuormar ün cumün nouv cun raduond 4’700 abitants. La proposta da fusiun correspuonda a las ideas da la regenza e dal Grond cussagl dal chantun Grischun a reguard la refuorma da las structuras territorialas. Ils 6 cumüns han inoltrà al Chantun in october 2013 la dumonda per üna contribuziun da fusiun. La resposta da la regenza es statta ourdvart positiva. Cun decisiun dals 10 december 2013 ha'la garanti üna contribuziun da 10 milliuns francs, implü amo ulteriuras contribuziuns e sustegns. Üna fusiun porta avantags e dischavantags. Nus eschan però persvas cha'ls avantags sun bainquant plü gronds. Cun s-chaffir ün cumün plü grond eschna plü ferms, eir finanzialmaing, e pronts pellas sfidas da l'avegnir. 1. SITUAZIUN DA PARTENZA 1.1. Cundiziuns politicas generalas La tematica da las refuormas dals cumüns ha surgni üna gronda dinamica. In basa a las cundiziuns generalas esa da far quint cha la collavuraziun dvainta in avegnir amo plü importanta. I’s muossa adüna plü ferm ch'amegldramaints considerabels pon gnir ragiunts be cun refuormas fundamentalas da la structura (fusiuns). Il nomer dals cumüns svizzers s’ha diminui cuntinuadamaing dürant ils ultims ons. Impustüt la diminuziun daspö l’on 2000 dà ferm in ögl. 4 1.2. Situaziun da partenza aint il Chantun Grischun Da grond'importanza in Grischun es la collavuraziun intercumünala. Pel mumaint daja bler daplü cooperaziuns intercumünalas co cumüns. Quellas accumplischan insembel diversas incumbenzas chi füssan massa grondas pels singuls cumüns. Las collavuraziuns intercumünalas han blers aspets negativs: Ils consorzis intercumünals han suvent daplü cumpetenzas co ils cussagls cumünals e valan perquai sco pac democratics, i tils manca la flexibiltà, id es difficil da tscherner delegats adattats. Pervi da quistas structuras "exista hoz tanter Chantun e cumüns ün intretschamaint pac cler da lezchas e finanziaziuns cun grondas dependenzas vicendaivlas, dublicitats administrativas e respunsabiltats masdadas." Quai scriva la regenza in sia missiva a man dal Grond cussagl (quadern nr. 20/2008–2009) in reguard a la reorganisaziun da l’egualisaziun da finanzas e da la repartiziun da las incumbenzas tanter il chantun ed ils cumüns. Plünavant: „L’egualisaziun da finanzas dadaint il Chantun – chi's cumpuona d’üna egualisaziun da finanzas directa ed indirecta – ha manguels considerabels. Ella cuntegna diversas contribuziuns unicas chi sun tanter oter dependentas dal cumportamaint in reguard a las sortidas ed al pè d’impostas. L’egualisaziun da finanzas nun es transparenta, greiva da manar e dà fos stimuls.“ Il Grond cussagl ha approvà illa sessiun da december 2013 la nouva egualisaziun da finanzas. Quista egualisaziun favurisescha cleramaing cumüns plü gronds cun bleras fracziuns, blers kilometers vias cumünalas e gronds territoris in relaziun cul numer d’abitants. Il böt da quista refuorma d’eira ch’ella aintra in vigur süls 1. da schner 2015. Quel termin nu po eventualmaing plü gnir tgnü aint cun quai chi’d es gnü lantschà il referendum da singuls circuls in Engiadin’Ota. Schi vessan dad avair success cun ramassar las suottascripziuns necessarias vegna a la votumaziun dal pövel. Schi va però tenor la voluntà d’üna fich gronda majorità dal Grond cussagl e da fich blers exponents da cumüns da center, da cumüns turistics e da cumüns perifers, stuvess quist proget gnir acceptà a l’urna. Quai less però dir cha l’egualisaziun pudess in quel cas entrar in vigur pür ils prüms schner dal 2016. L’egualisaziun da finanzas vain in mincha cas, o bod o tard, e perquai esa important cha las structuras dals cumüns sun fingià preparadas a temp per l’avegnir. 1.3. Refuorma territoriala e cumünala in Grischun La regenza ha preschantà al Grond cussagl illa sessiun dal favrer 2011 ün rapport davart la refuorma territoriala e cumünala e formulà in quel ils seguaints böts: - Las structuras statalas dessan as drizzar consequentamaing davo las pretaisas actualas e futuras dals dovairs. - L’abiltà da prestaziun, la forza d’aigna finanziaziun e l’aigna respunsabiltà dals cumüns politics dessan gnir rinforzadas. - Ils cumüns dessan schoglier autonomamaing lur lezchas uschè bain sco pussibel, i’l sen da l‘abitant, in möd efficazi e favuraivel. - Las premissas per la structuraziun nouva da l’egualisaziun da finanzas dessan gnir amegldradas. - Las structuras plü simplas sül s-chalin regiunal dessan amegldrar la transparenza e la sgürezza legala sco eir amegldrar las premissas per realisar ils dovairs regiunals. La strategia per ragiundscher quists böts es üna diminuziun dal nomer dals cumüns: fin dal 2020 sün 50 fin 100, a lunga vista dafatta suot 50 cumüns. Il Chantun dess gnir structurà in trais s-chalins: dasper il 5 Chantun dessa dar in prüma lingia cumüns ferms e tanter Chantun e cumüns, per quellas incumbenzas cha’l Chantun respectivamaing ils cumüns vöglian surdar ad ün’otra unità, dessa dar las regiuns. 2. Organisaziun ed andamaint dal proget 2.1. Organisaziun dal proget radunanzas cumünalas gruppa da lavur 2 accumpognaders da proget Zanetti & Partner Treuhand Lischana Fiduziari SA gruppa da lavur 1 secretariat fin mai 2013: cumün da Sent davo: cumün da Guarda gruppa da proget (cumünanza d'administraziuns S-L-G) suprastanzas cumünalas gruppa da lavur 3 gruppa da lavur 4 gruppa da lavur 5 Uffizi da cumüns GR Il proget da fusiun es gnü elavurà sün trais s-chalins. La gruppa da proget ha fat la lavur da detagl. Quai voul dir: las 5 gruppas da lavur han preschantà lur lavuors a tuot la gruppa da proget, quella ha discus ils differents affars ed elavurà propostas correspundentas. Ils cussagls cumünals han discus quistas propostas avant co tillas preschantar a las radunanzas cumünalas. Ils cussagls cumünals han eir tut incunter intimaziuns e giavüschs da la populaziun e dat inavant quels a la gruppa da proget per l'elavuraziun. Dürant ils lavuratoris ha tut incunter la gruppa da proget directamaing ils giavüschs dals partecipants. Ils accumpognaders dal proget e'l secretariat han pisserà pella coordinaziun. 6 2.2. Andamaint dal proget 1. Examinaziuns preliminaras 2012 Partenza dal proget 2015 2. Elavurar la fusiun 3. Preparar la fusiun 2013 2014 Infuormaziuns curraintas 2016 Missiva 2017 4. Realisar la fusiun 29/30 marz 2014 Votumaziun 2018 1. schner 2015 Entrada in vigur 2019 Fasa da transfuormaziun Fingià d’utuon 2011 vaivan decis las suprastanzas cumünalas da Ftan, Scuol, Sent e Tarasp da vulair iniziar ed elavurar ün proget da fusiun. Pac plü tard es segui eir il cumün d'Ardez, e quai cun üna decisiun clera da la radunanza cumünala. Dürant las lavuors da proget ha inoltrà eir il cumün da Guarda la dumonda da pudair far part. Davo üna discussiun tanter ils cumüns e'ls grond cusgliers ed ils respunsabels dal Chantun es gnü fixà definitivamaing il perimeter da la fusiun. La radunanza cumünala da Guarda ha lura confermà siaintenziun in üna votumaziun consultativa. Duos firmas externas sun gnüdas incumbenzadas cul accumpognamaint dal proget, quai in collavuraziun cul uffizi chantunal da cumüns. In favrer 2012 es gnü lantschà il proget da fusiun. La gruppa da proget ha gnü bundant 30 sezzüdas ed elavurà la basa dal proget: il rapport, la missiva ed il contrat da fusiun. 5 jadas ha'la invidà a la populaziun a sairadas d'infuormaziun, lavuratoris e forums da discussiun. Plünavant han gnü lö sezzüdas cun ed infuormaziuns per gruppas pertoccas specialmaing, p.ex. ils impiegats cumünals, la magistraglia, ils paurs, ils rapreschantants dals cumüns da vaschins etc. La gruppa da proget ha eir invidà a la “gruppa d’independents per ün bun proget da fusiun” a duos inscunters per discuter lur propostas e dumondas. Ils partits politics, otras organisaziuns e societats han organisà inscunters d’infuormaziun e da discussiun per cha las persunas interessadas as possan far ün purtret dal proget. Thomas Kollegger, il schef da l’uffizi chantunal da cumüns, ha intunà d’incuort cha’l proget da fusiun dals 6 cumüns in Engiadina Bassa saja ün fich bun proget elavurà da maniera fich detagliada. Normalmaing nu sajan ils progets da fusiun elavurats fingià uschè in detagl avant il termin da la votumaziun. I nu saja ne pussibel ne radschunaivel da vulair avair fixà tuot avant chi vain decis da fusiunar. Il process da la fusiun cumainza pür inandret davo la votumaziun. Tuot las votantas e tuot ils votants dal cumün fusiunà ed eir las instanzas dal cumün nouv pon lura avair pled in chapitel ed eir la libertà da sviluppar inavant lur cumün tenor ils bsögns futurs. Fasa da transfuormaziun: Il cumün fusiunà unifichescha tuot las ledschas e tuot ils reglamaints il plü svelt pussibel, il plü tard però infra 5 ons. Fin pro l’entrada in vigur correspundenta applichescha la suprastanza cumünala – in basa al dret transitori – las ledschas valablas pel territori dals anteriurs cumüns. 7 3. Il cumün nouv 3.1. Viver, abitar e lavurar Mincha lö ha üna taimpra tuottafat speciala, quai in reguard a la cuntrada, las qualitats turisticas, economicas economicas e culturalas. Quistas particularitats localas dessan gnir mantgnüdas e chüradas eir in avegnir. Cun metter insembel organisatoricamaing qquists uists lös vain s-chaffida s da ün'unità cun blers lös attractivs per viver, abitar e lavurar cun ün grond potenzial turistic. 3.2. Ün cumün cun forza cumün stadi dec. 2011 abitants surfatscha ha Ardez Ftan Guarda Scuol Sent Tarasp 428 526 164 2’353 896 348 6’144 4’312 3’145 14’414 11’172 4’690 Total cumün nouv 4’715 43’877 Il cumün nouv cun passa 4‘700 abitants ed üna sur sur-fatscha respettabla da bod 44‘000 ha üna gronda forza in Engiadina, Engiadina in Grischun ed in reguard tscherts temas dafatta sün s-chalin s chalin naziunal. 3.3. Nom e vopna Il cumün nouv dess avair nom Scuol. Ils ulteriurs noms dals cumüns vegnan mantgnüts ed eir dovrats per l’adressa postala. Las tablas da cumün restan sco fin qu qua cun sü il nom dal singul lö e na dal cumün fusiunà. Il nom om dal cumün nouv es unicamaing il nom da l’organisaziun l’organisaziun politica / administrativa e da la mar mar-ca chi’s preschainta vers inoura. Perquai nun es adattà ün nom da fantasia o ün nom rural. Id es plü radschunaivel da tscherner ün nom chi’d es cuntschaint pro indigens, giasts, instituziuns ed uffizis chantu chantu-nals e federals. Il nom da Scuol es il plü cuntschaint in quist perimeter da fusiun. Da qu quai profita eir il cumün nouv. Pel temp transitori vain surtutta la vopna da Scuol Scuol, cun quai cha Scuol es l’unic cumün chi sto approvar il contrat da fusiun in mincha cas per cha la fusiun vegna insomma realisada. In ün seguond pass vain s-chaffida chaffida üna vopna nouva. 3.4. Cultura e lingua Las societats vegnan sustgnüdas i’l listess rom sco fin uossa. Perquai esa da mantgnair eir ils locals d'inscunter aint ils singuls cum cumüns. üns. Eir las üsanzas vegnan mantgnüdas independentamaing da la fusiun fusiun.. 8 La varietà culturala chi fa oura il particular da mincha lö, dess restar eir in avegnir ed eir gnir promovüda. Il rumantsch vallader es la lingua ufficiala eir dal cumün nouv. 4. ORGANISAZIUN STRATEGICA 4.1. Cumünanza d‘urna La cumünanza d’urna es previsa sco l'organ il plü ot dal cumün nouv. Ella decida davart decrets e müdamaints da la constituziun cumünala e da las ledschas cumünalas. L‘urna es eir l’instanza chi tscherna ils commembers da la suprastanza cumünala, il president cumünal, la cumischiun sindicatoria ed il cussagl da scoula. 4.2. Radunanza cumünala La radunanza cumünala ha vastas cumpetenzas. Ella decida davart dumondas finanzialas e'l preventiv, ella fixa il pè d’impostas ed approvescha il quint cumünal. In radunanza cumünala vain eir orientà e discus davart tuot ils affars chi vegnan suottamiss plü tard a la votumaziun a l'urna. Las radunanzas cumünalas dessan pudair avair lö in minchüna da las 6 fracziuns. 4.3. Suprastanza cumünala La nouva suprastanza cumünala as cumpuona d’ün president / d’üna presidenta e da 6 commembers. Ella vain eletta a l’urna. Mincha fracziun ha il dret d'avair ün sez illa suprastanza cumünala, l’ulteriur sez vegn occupà dal president cumünal. Sch’ün obain duos dals cumüns aint il perimeter da fusiun decidan da nu vulair fusiunar, schi’s redüa la suprastanza cumünala correspundentamaing. La suprastanza cumünala decida davart l’ordinaziun e müdamaints dad uordens impegnativs in general, da l'uorden da persunal e dal reglamaint da servezzan. 4.4. Cussagl da scoula Eir il cussagl da scoula vain elet a l’urna, eir el as cumpuona da set commembers. Mincha fracziun ha il dret d'avair ün sez. Quai eir per garantir l’acceptanza, ils contacts e las cugnuschentschas localas (üsanzas e.u.i.). L’ulteriur sez vain occupà dal schef dal dicasteri correspundent in suprastanza cumünala. 4.5. Cumischiun sindicatoria A la cumischiun sindicatoria fan part tschinch commembers, eir els vegnan elets a l’urna. In quista cumischiun vegnan tschernüts ils candidats cullas plü bleras vuschs, i nu dependa da che fracziun ch’els vegnan. L’incumbenza da reveder la contabilità cumünala dess gnir surdatta ad ün büro fiduziari. 4.6. Iniziativa e referendum Ultra dal dret da vuschar / eleger a l’urna esa eir pussibel da far ün referendum e da lantschar ün’iniziativa. Cul referendum vain pretais ch’ün affar decis da la radunanza obain la suprastanza cumünala vegna suottamiss ad üna votumaziun a l’urna. Cun ün’iniziativa as poja pretender chi vegna vuschà publicamaing davart üna proposta dals iniziants. Previsas sun 150 suottascripziuns per lantschar ün referendum o ün’iniziativa. La radunanza ha eir il dret da decider davart moziuns e postulats. 9 4.7. Direcziun operativa La direcziun operativa garantischa la colliaziun tanter il ss--chalin chalin operativ e’l s-chalin s chalin strategic. Ella as cum cum-puona dal president cumünal, dal manader da l’administraziun (chanzlist), dal manader da las gestiuns tecnicas e dal manader da finanzas. Il president cumünal es delegà da la suprastanza cumünala illa direcziun. La partiziun da lavur in detagl tanter il president cumünal ed ils ils trais oters commembers da la direcziun vain stipulada in ün reglamaint. 4.8. Parlamaint La gruppa da proget ha discus eir il tema dal «parlamaint» e fat ponderaziuns in considerond cha’l parlamaint vess almain 17 commembers. Ella propuona da desister d'ün parlamaint, p arlamaint, cun quai cha'ls votants han daplü influenza politica cun üna structura sainza parlamaint (democrazia directa). Scha la pratcha demuossa però chi füss meglder dad avair ün parlamaint per ün cumün da quista grondezza as poja müdar quai cun üna rev revisiun isiun da la constituziun cumünala. 4.9. Rapreschantaziuns localas Sch’üna fracziun giavüscha quai, schi po ella installar üna rapreschantaziun locala chi'd ha, sco mincha persuna singula eir, ün dret da proposta. L'organisaziun da quist gremi surpiglia il suprastant cumünal da la fracziun respectiva. 4.10. Organigram politic/strategic politic/strategi suprastanza cumünala (7) votaziun a l‘urna tschernas constituziun / ledschas referendum facultativ radunanza cumünala preventiv / quint annual pè d‘impostas progets incl. credits affars a l‘urna cussagl da scoula ((6) + manader dal dicasteri cumischiun sindicatoria (5) Cussagl da scoula cumischiun da fabrica suprastanza cumünala cumischiun agricula Manader da scoula direcziun da scoula direcziun operativa administraziun finanzas 10 cumischiun… gestiuns tecnicas 5. L’organisaziun operativa 5.1. Administraziun cumünala L’administraziun cumünala (administraziun, finanzas, gestiuns tecnicas) vain da princip centralisada a Scuol. L’access per la populaziun dvainta plü simpel cun masüras modernas („fanestrigl virtual“ ingio chi’s po retrar infuormaziuns, postar formulars ed inoltrar dumondas). Manader da l’administraziun es il chanzlist. Avant chi vegnan fattas grondas investiziuns in nouvs objects esa da pisserar cha’ls stabilimaints cumünals existents in tuot las fracziuns sajan trats a nüz optimalmaing. Eventualas gestiuns cumünalas – chi’s pudess mantgnair da maniera decentrala − ston però pudair lavurar da maniera efficiainta ed economicamaing favuraivel. Tscherts servezzans pellas abitantas / pels abitants dessan gnir sportas inavant da maniera decentrala, per exaimpel sur ils büros d’infuormaziun turistica locala. Quels pudessan surtour per exaimpel la funcziun da vender ils bigliets dal Vereina, dar oura formulars per lavuraints esters ed eir spordscher servezzans da postin tanter la centrala ed ils singuls lös decentrals. 5.2. Gestiuns tecnicas e forestalas Las gestiuns tecnicas cumpiglian: l'uffizi da fabrica, ils servezzans tecnics, las sarineras e las chanalisaziuns, ils provedimaints d’aua e'ls uffizis forestals. Il servezzan tecnic dal cumün nouv vain manà e survaglià da maniera centrala, però cun üna structura decentrala pervi da la grondezza e la topografia dal territori. Quai voul dir chi vain staziunà ün servezzan tecnic in mincha cumün. L’administraziun (cun secretariat) e la survaglianza forestala vegnan centralisadas a Sent, là as rechatta eir il lavuratori forestal. Ad Ardez vain deposità il material da mantegnimaint pels repars da lavinas. Il center per laina d’arder as rechatta a Scuol. 5.3. Scoula Üna sporta da scoula plü decentrala pussibla ha gronds avantags per l’attractività da la singula fracziun. Ils lös da las scoulinas (Ardez, Ftan, Scuol e Sent), da las scoulas primaras (Ardez, Ftan, Scuol, Sent e Tarasp) e dals s-chalins ots (Scuol e Sent) vegnan perquai mantgnüts, fintant cha las cifras da scolars permettan quai. Il cumün nouv po spordscher p.ex. differents tips da s-chalin ot e s-chaffir nouvas sportas sco maisas da mezdi, scoulas da di e.o.p. Per talas sportas as poja far döver eir da las infrastructuras decentralas. Scha’l cumün fusiunà voul spordscher üna scoula da di in ün lö pudess quai esser la chasa da scoula dad Ardez. I nu sarà percunter pussibel e surtuot na finanziabel da vulair introdüer quella sporta in mincha lö da scoula. Da princip frequaintan ils uffants però la scoula illa fracziun da lur domicil. L’IOF vain integrà aint il proget da fusiun sco scoula media e scoula chi spordscha la classa da talents. Il cumün fusiunà til sustegna eir in avegnir. 5.4. Agricultura, alps e pas-chs Il servezzan d’agricultura suottasta a l’uffizi da fabrica. Ils paurs da mincha cumün elegian ün rapreschantant da l’agricultura. Ün da quists rapreschantants ha la funcziun d'intermediatur agricultura, alps e pas-ch. El es la persuna da contact tanter ils rapreschantants e’l schef da l’uffizi da fabrica. 11 Las corporaziuns existentas sun organisaziuns independentas. Ellas mantegnan lur drets e lur gestiuns inavant sco fin qua. Quai chi concerna l’adöver da las alps e dals pas-chs in tuot quels lös ingio chi nu dà las corporaziuns d’alp dess gnir pratichà sco fin qua. Quai voul dir cha mincha fracziun mantegna sias gestiuns. Las ledschas e las taxas vegnan però unifichadas per tuot las alps dal territori dal cumün nouv. Ils paurs da la fracziun han il prüm dret per chargiar l’alp in lur fracziun, sco seguond ils paurs dal cumün grond e sco ultim ils paurs d’utrò. Sur dad eventuals müdamaints dessan decider surtuot ils paurs svessa. 5.5. Pumpiers Ils 6 cumüns collavuran fingià hoz sül sectur da pumpiers. Ils cumüns da Ftan, Scuol, Sent e Tarasp fuorman il consorzi da pumpiers Pisoc, ils cumün da Guarda ed Ardez ün ulteriur consorzi. Il cumün nouv maina ün unic corp da pumpiers, ils consorzis existents vegnan scholts. La prontezza d’agir locala vain mantgnüda. 5.6. Chamonnas cumünalas ed alps per l’adöver na agricul Il cumün nouv surpiglia da mincha cumün ils reglamaints valabels actualmaing e tils applichescha inavant pel territori correspundent. L’abitant da la fracziun dess avair da princip sco prüm il dret correspundent avant ils abitants chi’d abitan in otras fracziuns. 5.7. Vias da god e vias champestras Tuot ils 6 cumüns han aignas ledschas per las vias da god / las vias champestras e tillas applicheschan differentamaing. Il cumün nouv tschercha üna soluziun simpla, unifichada ed inclegiantaivla chi vain elavurada in collavuraziun cullas differentas gruppas d’interess. Previs esa da s-chaffir differentas categorias d’adöver, sco vias libras cun e sainza permiss, vias cun permiss limitats, vias cun permiss pel access a stabels ed a fuond chi vain cultivà e vias cun scumond. 5.8. Relaziuns da lavur existentas Il cumün nouv surpiglia tuot ils contrats da lavur existents. El po decider davart adattamaints organisatorics (p.ex. il lö da lavur) scha quai fa dabsögn per pudair raziunalisar la lavur. In üna prüma fasa, q.v.d. cun realisar la fusiun, crescha la lavur. Plü tard as corregia quista situaziun, ed i sarà pussibel da redüer plazzas da lavur. Quai capita però unicamaing cun sortidas natüralas (desdittas da l'impiegà, pensiuns etc.). Cun quai ch’alchünas persunas van in pensiun dürant il 2014 o s’orienteschan otramaing, as tratta da reagir in quist mumaint e da metter insembel las gestiuns. Schi’s manchainta quist mumaint es sforzà mincha cumün dad occupar darcheu quels posts il plü svelt pussibel. 12 6. Finanzas 6.1. Situaziun da partenza Ardez Ftan Guarda Scuol Sent Tarasp pè d’impostas 2012 88 110 100 105 105 90 classa da finanzas (nouv 2014-2015) 2 (2) 3 (3) 3 (4) 3 (3) 4 (3) 2 (3) 1‘352‘948 1‘698‘190 446‘996 9‘903‘168 2‘867‘506 1‘379‘973 4‘883 -2‘082 9‘853 -3‘032 -2‘378 -2‘426 1‘371‘220 908‘386 362‘145 5‘143‘876 2‘078‘342 1‘742‘537 779‘119 359‘347 235‘960 3‘063‘434 1‘032‘424 1‘632‘938 743‘664 776‘837 532‘316 5‘324‘866 1‘470‘187 995‘416 1‘017‘321 422‘224 557‘927 4‘950‘829 1‘253‘282 1‘042‘942 impostas 2011 facultà/debit per abitant 2011 investiziuns brutto (media ultims 5 ons) investiziuns netto (media ultims 5 ons) cash-flow (media dals ultims 5 ons) cash-flow 2011 6.2. Svilup da la situaziun finanziala cun o sainza la nouva egualisaziun da finanzas Il Grond cussagl ha decis cuntschaintamaing illa sessiun dal december 2013 da realisar üna nouva egualisaziun da finanzas chantunala. Quella es plü güsta co l’egualisaziun da finanzas actuala. Ella favurisescha per exaimpel cumüns mezdans e plü gronds chi’d han bleras fracziuns, blers kilometers vias cumünalas e gronds territoris in relaziun cul numer d’abitants. Il cumün fusiunà da Guarda fin a Sent profita fich ferm da l’egualisaziun da finanzas. Scha quists 6 cumüns sun fusiunats es il bilantsch global per 1.3 milliuns l’on meglder co scha’ls 6 cumüns restan minchün dapersai. Quai voul dir cha’l cumün fusiunà ha minch’on ün cash flow chi’d es per 1.3 milliuns meglder co scha’ls cumüns restan sulets. Scha l’egualisaziun da finanzas vain introdütta pudess as prestar il cumün ün pè d’impostas da 95%. Intant han però comunichà differents exponents da l’Engiadin’Ota da vulair lantschar il referendum cunter l’egualisaziun da finanzas. Sch’els rablan insembel las suottascripziuns necessarias vegna ad üna votumaziun dal pövel. In vista a tuot quels chi profitan da quista nouva egualisaziun da finanzas es la probabiltà pitschna cha’l suveran grischun tilla refüsa. Il referendum ha però per consequenza cha l’egualisaziun nu po gnir introdütta pels prüms schner 2015, dimpersè pür ün on plü tard. Pel cumanzamaint dal proget esa da far quint perquai cun l’egualisaziun da finanzas actuala. Quella maina però eir fingià gronds avantags finanzials al cumün fusiunà. La regenza grischuna ha nempe decis cha’l cumün fusiunà possa gnir miss pels prossems ons aint illa classa da finanzas 4. Il grond avantag da quista classificaziun es quel cha’l cumün profita da contribuziuns annualas da bundant 500'000 francs pels cuosts da scoula. Scha’l cumün fa investiziuns dürant quels ons chi permettan da dumandar subsidis dal chantun 13 schi profita’l eir in quel sectur (provedimaint d’aua etc.). Al mumaint cha la nouva egualisaziun da finanzas aintra in vigur nu daja plü ingünas classas da finanzas e l’egualisaziun fluischa lura sur ils nouvs instrumaints d’egualisaziun. In quel mumaint vain il cumün lura illa giodia dals 1.3 milliuns daplü mezs finanzials sch’el es fusiunà in congual culs 6 cumüns chi restan sulets. Il nouv cumün as pudess prestar investiziuns annualas da ca. 5 milliuns francs sainza stuvair finanziar quellas cun chapital ester. Quai adonta dals cuosts implü chi sun da spettar in avegnir (Ospidal, ledscha da scoula e.u.i.). 6.3. Pè d'impostas Las calculaziuns a reg. il svilup finanzial dal cumün nouv han muossà ch’ün pè d'impostas da 95% füss da respuonder be scha la nouva egualisaziun da finanzas vain introdütta. Id es da preverer cha la nouva egualisaziun da finanzas va in votumaziun, e perquai stuvaina far quint cun ün pè d'impostas da 100%. Natüralmaing decida il cumün fusiunà minch’on in radunanza cumünala davart il pè d’impostas. L’imposta fundiaria dal cumün nouv importa 1.5 ‰. Quai voul dir: pro’l cumün da Sent daja üna reducziun da 1.7 ‰ sün 1.5 ‰. Pro’ls oters cumüns resta l'imposta fundiaria listess sco fin qua. La taxa per dons elementars vain s-chassada. Da quista masüra profitan surtuot ils possessuors da chasas dals cumüns dad Ardez, Ftan e Scuol. Quista reducziun importa per mincha possessur – tuot tenor las impostas d'entrada e da facultà ch'el paja – plü o main l'augmaint dal pè d'impostas cha'ls abitants d'Ardez ston acceptar. 7. TURISSEM Tuot ils ses cumüns as partecipeschan a la destinaziun Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (sur l’ESTAG). Per tuot il perimeter vala il medem sistem da taxas. Ils detagls da las taxas da cura e da las taxas da promoziun dal turissem vegnan regladas illa ledscha correspundenta. L’administraziun cumünala fa l’inchasch. Ella pissera eir pel transfer dals raps a la destinaziun e pel scumpart a las organisaziuns turisticas dals differents lös. Eir in avegnir ha mincha fracziun ün post d’infuormaziun per giasts ed indigens. Quists büros turistics pudessan gnir schlargiats eir cun sportas per indigens, sco per exaimpel culla vendita da bigliets pel Vereina ed oters servezzans cha’ls singuls cumüns vöglian spordscher in mincha lö. 8. CUMÜN DA VASCHINS Cun metter insembel cumüns politics fusiuneschan per regla eir ils cumüns da vaschins. Ün'alternativa füss da tils schoglier. La gruppa da proget ha decis, davo avair discus cun rapreschantants dals cumüns da vaschins, da fuormar ün nouv cumün da vaschins. Decisiuns impegnativas da lunga dürada cha singuls cumüns da vaschins han trat vegnan surtuttas dal cumün da vaschins fusiunà. 9. CORPORAZIUNS DA BASELGIA Pro las corporaziuns da baselgia nu daja ingüns müdamaints in consequenza da la fusiun dals cumüns politics. 14 10. CONTRAT DA FUSIUN Il contrat da fusiun, la basa giuridica da la fusiun, ha üna fich grond’importanza e sto gnir approvà da la regenza. Cun quist contrat vegnan francadas regulaziuns chi sun impegnativas pel cumün fusiunà e chi nu pon sainz’oter gnir abolidas obain müdadas dal cumün nouv. Per consequenza cuntegna'l puncts fundamentals, chi bainschi nun impedischan il svilup dal cumün fusiunà, però listess chi muossan las conturas organisatoricas dal cumün nouv. Implü regla el dumondas dal dret da procedura pel temp fin a l’entrada in vigur da la fusiun. Ils 6 cumüns d’Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent e Tarasp decidan davart il contrat da fusiun als 29 obain als 30 marz 2013 in radunanza cumünala respectivamaing cun üna votaziun a l’urna, tuot tenor che cha lur constituziun cumünala prescriva. Il contrat vala sco acceptà scha’l cumün da Scuol ed amo trais cumüns til approveschan. Scha las votantas e’ls votants dischan da schi, cumainzan las lavuors da preparaziun per realisar il cumün nouv. Avant cha la fusiun aintra in vigur esa d’approvar la nouva constituziun e la ledscha d’impostas sco eir d’eleger las autoritats cumünalas e l’organisaziun operativa. Fin cha la fusiun aintra in vigur es activa üna suprastanza transitoria chi consista dals 6 capos. 11. DECISIUN DA LA REGENZA DAL CHANTUN GRISCHUN La regenza dal chantun Grischun ha decis als 10 december 2013 (protocol 1203) da promouver la fusiun cun üna pauschala da promoziun da 5'550'000 francs ed üna contribuziun d'egualisaziun da 4'450'000 francs, in tuot dimena cun 10 milliuns francs. Ella ha decis amo ulteriuras masüras a favur dal cumün fusiunà, tanter oter cha'l Chantun surpiglia tscherts cuosts chi stan in connex culla fusiun. La decisiun da la regenza as poja leger aint il rapport da fusiun chi sta a disposiziun pro las chanzlias cumünalas e süllas paginas d'internet dals 6 cumüns. 12. PROPOSTA DA LA GRUPPA DA PROGET E DA LAS SUPRASTANZAS La gruppa da proget e las suprastanzas cumünalas s’han occupadas intensivamaing cun tuot ils aspets d’üna fusiun dals 6 cumüns. Els sun da l'avis cha'ls avantags sajan bainquant plü gronds co’ls dischavantags. La grondezza dal cumün fusiunà vain classifichada sco positiva. Eir las perspectivas economicas sun vaira bunas. Il cumün nouv es ün cumün attractiv e survisibel chi'd es abel d’accumplir in buna maniera las lezchas d’hozindi e da l'avegnir, sainza cha l’identità da mincha fracziun giaja a perder. Cha’l pè d’impostas po importar 100% es ün effet positiv important chi nu vain però ragiunt in prüma lingia pervi da la contribuziun chantunala per la fusiun, dimpersè causa las sinergias, ün meglder scumpart dals cuosts ed üna forza finanziala dal cumün nouv, chi’d es bainquant megldra co la summa dals 6 cumüns singuls. Cur cha la nouva egualisaziun da finanzas aintra in vigur saraja pussibel da redüer amo plüs debits o lura tenor bsögn eir da far daplü investiziuns. Da grond avantag esa cha la taxa per dons elementars aint ils cumüns d'Ardez, Scuol e Ftan po gnir abolida sainza chi sun d'augmantar las taxas d'aua annualas. 15 Il cumün nouv po evitar structuras administrativas parallelas ed impuonder daplü mezs finanzials per mantgnair, sviluppar e promouver sportas per esser attractivs surtuot in quels sectuors economics dals quals üna gronda part da la populaziun indigena viva. Las suprastanzas cumünalas dad Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent e Tarasp sun da l’avis ch’üna fusiun dals ses cumüns chi dà nouvs impuls per planisar il futur, saja il dret pass, eir per rinforzar la regiun. Ellas propuonan perquai unanimamaing d’approvar il contrat da fusiun. 16 A N N E X Contrat da fusiun tanter ils cumüns dad Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent e Tarasp I. In general 1. Ils cumüns politics dad Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent e Tarasp fusiuneschan i'l sen da l'art. 87 da la ledscha da cumüns dal chantun Grischun. 2. Il cumün nouv as nomna Scuol. 3. Per ün temp transitori vain surtutta la vopna dal cumün da Scuol. Davo vain s-chaffida üna vopna nouva. 4. Resalv cha'l Grond cussagl approuva la fusiun, succeda quella süls 1. schner 2015. Il Grond cussagl decidarà probabelmaing illa seguonda mità dal 2014 definitivmaing davart la fusiun. 5. Il rapport da fusiun e la missiva servan sco basa strategica e directiva per la politica cumünala da l'avegnir. Numerus temas singuls nu vegnan integrats concretamaing in quist contrat da fusiun, perquai ch'els dessan gnir trattats in connex cun la constituziun cumünala o cun la legislaziun dal cumün nouv. Las autoritats futuras sun però obliadas da s'orientar al cuntgnü dal rapport da fusiun final. II. 1. Effets giuridics da la fusiun Il cumün nouv aintra illas relaziuns giuridicas dals cumüns d'infin uossa. Quist artichel circumscriva la successiun universala. Tenor quella van tuottas valuors da facultà, activas e passivas, contrats e cunvegnas via sül cumün nouv. 2. Il cumün nouv surpiglia las facultats e'ls obligs dals cumüns d'infin uossa incl. ils credits concess. 3. Las fuormas da collavurazun intercumünalas a l'intern dal perimeter da fusiun vegnan scholtas pels 31 december 2014. Quistas fuormas da collavuraziun a l'intern dal perimeter da fusiun dal cumün nouv vegnan scholtas sül termin da la fusiun. Las incumbenzas vegnan surtuttas dal cumün nouv. Las organisaziuns Gestiun Forestala Macun (GFM), Consorzi da scoulas A-Z, Consorzi da sarinera Z/B-G, Allianza d’impostas Ftan – Valsot, Cumünanza d’administraziuns S-L-G e Loipa Scuol – Martina dessan gnir organisadas da nouv o lura gnir scholtas considerand il termin da desditta. Las organisaziuns TESSVM, Corporaziun dals cumüns concessiunaris/OEE, Pro Engiadina Bassa (PEB), Center da sandà Engiadina Bassa (CSEB), Circul dal register fundiari EB, Uffizi dal stadi civil En, Rait Engiadina sun fingià organisadas regiunalmaing e restan uschè. 4. La suprastanza cumünala as cumpuona dad ün president e da ses commembers. La suprastanza cumünala as cumpuona dad almain ün commember da mincha fracziun Ardez, Ftan, Guarda, Scuol, Sent e Tarasp. Müdamaints da quist punct da partenza sun pussibels cun üna revisiun da la constituziun cumünala. 5. Il cussagl da scoula as cumpuona dal schef dal dicasteri e da 6 commembers. El as constituischa svess ed as cumpuona dad almain ün commember da mincha fracziun Ardez, 17 Ftan, Guarda, Scuol, Sent e Tarasp e dal schef dal dicasteri. Müdamaints da quist punct da partenza sun pussibels cun üna revisiun da la constituziun cumünala. 6. Il cumün nouv e sias scoulas s’ingaschan per ün concept da lös da scoula radschunaivel e decentral. Ils lös da scoulina (Ardez, Ftan, Scuol, Sent), da las scoulas primaras (Ardez, Ftan, Scuol, Sent e Tarasp) e dals s-chalins ots (Scuol e Sent) vegnan mantgnüts, fintant cha las cifras da scolars permettan quai, tenor ledscha chantunala. Ils lös da scoula ston gnir fixats in resguardond ils aspets pedagogics ed economics. 7. Aint il cumün nouv han ils manaschis agriculs dals anteriurs cumüns il privilegi da dovrar las pas-chüras da chasa, las pas-chüras d‘adöver cumünal, las pas-chüras d'alp, la prada sco er ils ers chi appartegnan als cumüns anteriurs. 8. Aint il cumün nouv han las abitantas ed ils abitants dals anteriurs cumüns il privilegi da dovrar las chamonnas cumünalas e las alps chi appartegnan als anteriurs cumüns. Il cumün nouv surpiglia las ledschas / ils reglamaints / ils uordens da mincha cumün valabels actualmaing e tils applichescha inavant. 9. III. 1. Il cumün nouv surpiglia tuot ils contrats da lavur. Id es chosa dal cumün nouv da nüzziar eventualas sinergias e da decider davart adattamaints organisatorics. Proceder La votaziun davart il contrat da fusiun preschaint succeda in occasiun da las radunanzas cumünalas dad Ardez, Guarda e Tarasp ed in occasiun da las votaziuns a l’urna da Ftan, Scuol e Sent. Las radunanzas cumünalas han lö als 29 marz 2014. Las urnas per la votaziun a l’urna sun avertas fin als 30 marz 2014 e quai fin a l‘urari indichà dals cumüns da Ftan, Scuol e Sent. Il proceder da votaziun sto gnir tschernü uschè, perquai cha las constituziuns cumünalas dad Ardez, Guarda e Tarasp prevezzan la radunanza cumünala e las constituziuns cumünalas da Ftan, Scuol e Sent la radunanza a l’urna sco organ cumpetent per trar la decisiun. 2. Il contrat da fusiun preschaint aintra in vigur scha’l cumün da Scuol ed almain trais ulteriurs cumüns dal perimeter da fusiun til approuvan. Scha tuots ils cumüns nun acconsentischan vala il contrat confuorm al sen. Il contrat da fusiun aintra in vigur eir scha’ls cumüns chi’d approuvan il contrat da fusiun nun as cunfinan. Quels cumüns chi nun approuvan il contrat da fusiun, nu fusiuneschan neir brich. 3. Avant cha la fusiun aintra in vigur vuschan las persunas cun dret da vuschar dal cumün nouv davart la nouva constituziun sco eir davart la nouva ledscha d'impostas. Ellas tschernan eir ils organs chi sun previs tenor la constituziun. Üna nouva constituziun ed üna nouva ledscha d'impostas esa da relaschar explicitamaing avant l’entrada in vigur da la fusiun. L’approvaziun da quellas sco eir las elecziuns pon succeder amo avant l’approvaziun da la fusiun davart dal Grond cussagl. Tuot las ulteriuras ledschas ed ordinaziuns pon gnir adattadas ed introdüttas successivamaing. La constituziun e la ledscha d’impostas vegnan approvadas d’üna radunanza a l’urna cumplessiva. A l’urna vegnan eir tschernüts ils organs chi sun previs tenor la constituziun. 18 IV. 1. Disposiziuns transitorias Ils presidents cumünals dals cumüns d'infin uossa fuorman üna suprastanza transitoria. Quista prepara las lavuors da fusiun fin al termin da fusiun ed ha eir üna funcziun coordinativa. Ella as constituischa svess. Per las lavuors preparatoricas, p ex. per la nouva constituziun, esa necessari d’installar üna suprastanza transitoria. Quista nun ha ingünas cumpetenzas extaisas, ma ella surpiglia ün rolla da preparaziun importanta. La suprastanza vain accumpagnada d’üna persuna respunsabla pel proget, üna persuna interna o externa chi’d es incumbenzada da realisar la fusiun. 2. Il cumün fusiunà unifichescha sia legislaziun uschè svelt sco pussibel. Fin pro l'entrada in vigur relativa applichescha la suprastanza cumünala, in basa al dret transitori, las ledschas vertentas correspundentas dals cumüns d'infin uossa. I nun es realistic cha tuot las ledschas e tuot ils reglamaints vegnan adattats sül termin da l’entrada in vigur da la fusiun. Perquai es ün temp transitori da maximalmaing tschinch ons necessari per far las adattaziuns correspundentas. Dürant quist temp transitori vegnan applichadas las legislaziuns dals singuls cumüns dad hoz. 3. Ils cumüns d'infin uossa nu das-chan, fin pro l'entrada in vigur da la fusiun, surtour nouvs dovairs respectivmaing admetter expensas chi nu sun cuntschaintas al mumaint da la stipulaziun dal contrat o chi nu füssan pussiblas da finanziar sco cumün sulet o chi nu sun stringentas. Quista determinaziun dess garantir cha'ls anteriurs cumüns nu s'oblajan in ingünas manieras per fatschendas incuntschaintas ed obligaziuns chi nu sun necessarias. Sco cuntschaintas valan las investiziuns previsas chi sun indichadas i'l plan d’investiziuns. Per talas sco eir per tuot las ulteriuras intenziuns esa d'orientar a la suprastanza transitoria avant cha quellas vegnan tractandadas per üna radunanza cumünala. V. Disposiziun finala Quist contrat da fusiun ha da gnir approvà da la regenza dal chantun Grischun. Approvà da las radunanzas cumünalas dals 29 marz 2014 e da las cumünanzas d’urna dals 30 marz 2014. Cumün dad Ardez Jonpeider Strimer, capo cumünal Gian Marc Dosch, chanzlist cumünal Cumün da Ftan Reto Pedotti, capo cumünal Flurin Lehner, chanzlist cumünal Cumün da Guarda Roger Vulpi, capo cumünal Seraina Fried, chanzlista cumünala Cumün da Scuol Jon Domenic Parolini, capo cumünal Andri Florineth, chanzlist cumünal Cumün da Sent Albert Mayer, capo cumünal Marco Fallet, actuar cumünal Cumün da Tarasp Christian Fanzun, capo cumünal Tamara Zala, chanzlista cumünala 19
1/--pages


c: text/html

text:
Archeologî
Artéccol in dialatt bulgnais
L'archeologî (o siänza dî ritrovamént) l'è una siänza umèna ch'la stûdia i schèv e i materièl lasè dai òmen: quî, nèv, cà, sît... Par fèr st'amstîr l'archeòlog l'à bisåggn d'na moccia ed mèz, ed strumént par fèr äl dataziån in laboratòri druvànd al carbån 14, l'à da savairen ed dendrocronologî, e vî acsé. An s scurdän brîsa anch i scrétt cuntempurèri ai sît studiè. Aitands con sti mèz l'archèolog l'è bån d'analizèr i materièl par strulghèr i ligâm strai òmen e indòvv l'à abitè.
L'archeologî in Emégglia-Rumâgna[modifica | mudéfica la surzéia]
In Emégglia-Rumâgna ai é 'na moccia ed sît archeològich. Onn dî pió famûs l'è in Pruvénzia ed Bulåggna, par dîrla méj a Marzabòt, indovv ch'a i é la zitè etróssca ed Mîsa. Po dåpp ai sré anche Luceria e Claterna, däl vèci zitè abandonè ai ténp di Romàn.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bavén
Baven (nòm uficiàl in italian: Baveno) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 4 989 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 17,3 km² e ona densità de popolaziun de 288 ab./km².
El paes el se tröva lungh i spund uriental del Lagh Magiur. Ultra al center cumünal a gh'è i fraziun de Feriö, Loita, Trafiüm, Rumanich e Runchee.
Dal teritori de Baven el granii rösa che l'è staa druvaa per el Dom de Milan. Baven l'è gemelada cul cumün maltes de Nadur.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bavén l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sant Ambroeus
L'Aureli Ambroeus, mej cognossuu 'me Sant Ambroeus (latin: Aurelius Ambrosius; italian: Aurelio Ambrogio; Trevir, 339/340 - Milan 397) l'è staa on vescov, scritor e sant roman. L'è veneraa 'me Sant de la Gesa Catolega, de la Gesa Ortodossa e anca di luteran; la Gesa Catolega le considera anca vun di quatter pussee grand Dotor de la Gesa, insemma a San Girolom, San Gustin e San Grigoeu. Inoltra, insemma al San Carlo e al San Galdin, l'è 'l patron de Milan, indè che gh'è anca ona basilega dedicada a lu: la soa importanza per la città de Milan l'è stada ben granda, tant l'è vera che vun di soranomm di milanes anca incoeu a l'è ambrosian.
Vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Ambroeus l'è nassuu a Trevir (al temp in Belgi, incoeu in Germania) de ona fameja romana importanta: el sò pader l'eva el prefett de la Gallia. El gh'aveva duu fradei: Marcellina e Sater. In tra i sò antenaa a gh'era ona Sotere, che l'era stada martira cristiana ai temp di persecuzzion.
L'era destinaa a la cariera ministrativa tant 'me 'l pader: l'ha studiaa a Roma e 'l s'è impiendii de tutta la coltura classega del temp (cont el studià el grech e la retorega), per poeu toeu part a la vita publega de la città.
Dopo cinch agn de vocattura a Sirmi, in del 370 l'è staa mandaa a Milan (che alora l'era la capital de l'Imperi), per quattà la carega de governador de la Provincia de Emilia e Liguria. Lilinscì l'è deventaa ona figura importanta a la cort de l'imperador Valentinian I. L'eva on fonzionari inscì bravo che l'era bon de resolv in manera pacifega i contrast tra arian e catolegh, e quest l'ha faa devegnì popolar in tutt e dò i fazzion.
In del 374, quand che l'è mort el vescov arian Aussenz, l'è parud che l'equilibri in tra i dò fazzion el saria crodaa. E l'è staa alora che l'è saltada foeura l'idea de nominà 'me vescov noeuv proppi l'Ambroeus: on'idea che la gh'è piasuda de bon ai milanes, che l'hann proclamaa subet vescov. Ma l'Ambroeus el se sentiva minga l'omm giust per quella carega, perchè l'era gnamò batezaa, e de teologia ne saveva proppi poch.


text:
Lenguv indoeuropej
I lengu indoeuropej i cumprendan una familia de cent e pü lengu imparentaa tra lur. Qula familia chì la ciapa drenta quasi tütt i lengu dl'Europa, el nord del cuntinent indian (Asia del Sud), el plató iranian (Asia del Süd-òvest), e un bel po de l'Asia central La familia indoeuropea la gh'ha el nümer püssè grand de parlant de tütt i famili linguistich ricunusü, e i so tusann j'hinn parlà da pü o meno tri miliard de gent.
Cuntegnüü
I Grüp Principal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Deent in de la fameja lenguistica induereupea sa pöden individüà diferent grupp:
Grüpp Neulatin o rumaanz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cumprent l'area dii paes ca parlenn una lengua ca la vegn dal latin vulgaar (leench rumaanz); a inn metüü suratüt in de l'Europa del süd, föra che la Rumanía e la Muldavia. I grandi lench neulatin a hinn l'italian, ul spagnöö (castejan), ul frances, ul purtughes e ul rümen. I lench neulatin a hinn parlaa in di chii paes chì, püü un quaj tocch de olter staat: ul Belgi meridiunal (cjamaa anca Valonia), un quaj cumün in de la penisula de l'Istria in Cruazia, i cantuni Grisgjun e Tisin in Svízzera e un quaj sit in Ungaría indué sa parla ul rümen.
In part a lur gh'inn dii lench ca gh'hann no ul status de lench uficjaj, ma a hinn dumé lench regjunaj:
- lumbaart, furlan, venet, sicilian, sardegnöö, piemuntees, ligür, napuletan in Itàlia;
- catalan, aragunees, galizian, astürian in Spagna;
- arumanian in Rumanía;
- rumanc in Svízzera;
- cursiches e francu-pruvenzal in Francja, Svízzera e regjun de la Val d'Aosta;
- ul ladin a l'è parlaa in d'una quaj valada in dii Aalp italian, tirules e svízzer.
Grüpp Germanich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chel grupp chì al tegn deent tüta l'Europa de nurdovest e un tocch de quela central. Ul gross de l'Europa germanica l'è de religjun prutestant, anca se in del süüt de la regjun (Baviera, Austria, Svízzera) sa prufessa la religjun catolica
L'area germanica la quata la Germania, la Danimarca, la Svezzia, la Nurvegja, la Finlandia (dumé i cumün ca parlen ul svedees), l'Islànda, i isul Faroer, i Paes Bass, un tocch del Belgju (la regjun dii Fiander), l'Austria, la Svízzera tudesca, i dü isul britanich.
In dii sécul indree un badalücch de tudesch a inn naa a vif in de la Rüssia e in del Kazakhstan: adess a furmen ul grupp dii tudesch del Volga; ul tudesch l'è parlaa anca da i abitaant del Süüt Tiröö, in de l'Itàlia del nòort.
Dii dialett de urigin germanica a inn parlaa in part de la Francja (Alsazzia, regjun de la Musela, Lurena), in del Lüssemburg (lezeburjeesh); una quaj cumünitaa germanofuna la gh'è anca in Itàlia, in dii Dulumiit e in sü l'altupiaan de Asiach. Olter leench regjunaj germanich a inn duperaa in Germania (l'Alemann, ul voolt tudesch. ul frisun).
Una lengua curiusa, in del muunt germanich, a l'è l'yiddish: l'è una derivazziun del voolt tudesch, duperada da i gjüdee de l'Europa de l'est; la sa scriff cunt l'alfabet gjüdaich.
Grüpp Slaf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I leench de urigin slava a inn spantegaa in tüta l'Europa urientaal e sa pöden spartì in trì broch:
- leench slaf meridiunaj: ul seerp, ul cruatt, ul sluven, ul macedun, ul bülgar; seerp, macedun e bülgar a duperen l'alfabett cirilich, vista la cultüra urtudossa, inveci ul cruatt e ul sluven, paees catolich, a duperen l'alfabett latin;
- leench slaf ucidentaj: ul pulacch, ul cech, ul sluvacch, ca duperen l'alfabett latin;
- leench slaf urientaj: ul rüss (cjamaa anca rüss graand), ul bielurüss (rüss bianch), l'ücrain (cjamaa rüss piscinin); vista la cultüra cristiana urtudossa de tütt e trì i paees, a inn scrivüü cunt l'alfabett cirilich.
In part a chii leench uficjaj chì, recugnussüü a livell nazziunaal, sa pöden incuntrà anca dii leench regjunaj, minga uficjaj, cumé ul cassübian (parlaa in de la regjun de la Pumerania in Pulònia) e ul surab, parlaa in d'un quaj cantun de la Germania de l'est.
Grüpp Baltich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al tegn deent i dü leench uficjaj de la Lituània e de la Letònia.
Grüpp Celtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ga fann part un pu' de leench, parlaa in de la zona dii isul britanich; chii leench chì g'ann minga ul status de leench uficjaj. I leench celtich a inn i leench Gaelich (parlaa in Irlanda, Scozzia, Galess, isul del Canaal, Curnuvaja) e ul bretun (parlaa in Francja, in de la regjun de la Bretagna).
Olter grüpp minuur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Semper in de la fameja indueurupea gh'inn dii broch minuur, rapresentaa da dumé una lengua:
- greech, parlaa in Grecja, a Cipru e in d'un quaj sitt in Itàlia meridiunaal;
- albanees, parlaa in Albania e, anca lü, in d'un quaj cumün de l'Itàlia del süüt;
- armeen, parlaa in del staat de l'Armenia e in tütt i sitt indué a inn emigraa i armeen in de la sò stòria (diaspura armena).


text:
Tomaso Giovanni Albinoni
Ol Tomaso Giovanni Albinoni (Venésia, 8 de zögn del 1671 – Venésia, 17 de zenér del 1751), ciamàt ach Tomaso Zuane in di docümèncc del tép, l'è stacc ü compozidùr e ü viulinìst baròch.
La sò éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sò famèa la egnìa da Cas-ciù 'n pruìnsa de Bèrghem e lü l'éra 'l prim s-cèt del Tóne Albinóni (1634–1709), ü gran sciòr comerciànt de càrta a Venèsia. De la sò èta però se sà póch o negót, fò che l'à stödiàt viulì e cant e fòrse 'l gh'à üt cóme maèst ol Giovanni Legrenzi. Se sà ach che mórt sò pàder l'è stài dispensàt dal ciapà 'l sò pòst in del comèrcio cóme 'l capitàa alùra al piö grant di s-cècc e l'à pödìt 'ndà 'nacc a scrif müzìca, che 'l s'è spuzàt in del 1705 e che 'l gh'à facc de compàr del anèl 'l Antonino Biffi, ol maèstr de capèla de San March de Enésia. L'à dedicàt tàte sò òpere a i signùr del sò tép, ma l'è mai stàcc a servése de nisü e l'à sèmper sircàt de rangiàs desper sò cönt.
La sò müzica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la sò època l'éra famùs piö per i sò òpere, che i sarès istàce 81 cóme l'avrès precizàt pròpe 'l Albinoni, ma al dé de 'ncö l'è cognusìt piö per la sò müzica per strumèncc, sùra de töt i sò concèrcc de òboe, de fati tàce di sò laurà i è 'ndàài perdìcc in de la segónda guèra mondiàl, quàndo l'è stàcia bombardàda la bibliotéca de Drèsda, 'ndóe i éra conservàcc i sò sparticc, pròpe per chèsto se sà quàze negót de la sò éta e de la sò müzìca dal 1720 a 'ndà 'nacc.
La sò müzica per strumèncc l'à gh'è piasìda e 'nteresàda ach al Johann Sebastian Bach, che l'à scricc dò füghe sö di témi del Albinoni e l'à sèmper dovràt i laurà del Albinoni per fàga fà esersése a i sò scolàr.
'l Adàgio Albinoni in Sòl Minùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dé de 'ncö 'l sò tòch piö cognusìt l'è 'l Adàgio Albinoni in Sòl Minùr per viulì che l'è stài püblicàt in del 1958 dal Remo Giazotto, chèsto 'l l'avrès troàt in de la bibliotéca derocàda de Drèsda di tòchèi di sò spartìcc e 'l sarès stài bù de mètei 'nsèma amò, ach se l'è fórt ol döbe che 'l sìes stài pròpe 'l Remo Giazotto a 'nventàs de bèl nöf chèsto adàgio in del 1945.
Per scoltà 'l adàgio Albinoni.


text:
Frida Kahlo
La Frida Kahlo de Rivera (nassüda 'l 6 de lüj del 1907 a Coyoacán, cità del Messico, cunt el nom de Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón; decedüda 'l 13 de lü del 1954 a Cità del Messico Mexiko-Stadt) l'è stada una pitura messicana. L'è vöna di pü impurtant espusidur del sürealism popular, anca se di so laur fan fogia de toch del Nöf Cübiscm.
In di so laur la Kahlo la s'è refada a l'art preistorega messicana, ciuè di Aztegh e di Maya. Desuraquel in di so laur la s'è despess crüssiada di prublema pulitegh e suciaj. La sua impurtansa de artista la Kahlo l'ha utegnüda in de l'usservassiun e del so sufrì in di so peciür. Di cent quaranta cinch quader, setanta cinch hin retrat de se medema.
Cuntegnüü
La Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prinzipi a Coyoacán (1907–1925)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Frida Kahlo l'è nassüda in de la „Cà Azüra“ a Coyoacán e batezzada cunt el nom de Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón. El so pader, el Carl Wilhelm Kahlo, 'l gh'eva i so redis in d'una fameja de la burghesia de Pforzheim, Germania. La sua mamagranda de la part del pader l'era crepada düranta la nassida del so segund fiö, e alura el so papagrand l'eva tolt miee ancamò de nöf. Gia ch'al Carl Wilhelm la sua nöa mama ghe piaseva no, a desdot agn l'ha ciapaa sü e l'è andaa in Messico. In Messico l'ha tacaa sü a fa 'l futògraf e l'ha tolt in miee una tusa messicana ciamada María Cárdena. Passaa quater agn l'ha ciapaa la citadinansa messicana e l'ha müdaa 'l nom in Guillermo Kahlo (Guillermo l'è Wilhelm/Güjelm). In del 1897 la María l'è decedüda, e in del 1898 l'ha faa sü la sua segunda fameja insem' a la Matilde calderon y Gonzales de Oaxaca. De li a poch el Guillermo Kahlo 'l tö 'l so prim laur de fotograf e 'l scumencia la sua carera de artista fotografegh. In del 1904 l'ha faa sü a Coyoacán, vöna di cità satelit de la capital messicana, una cà che pö la sua fiöra Frida l'avaria piciüraa de blö insci de prutegela cuntra i spiret malign. La cà la vegnaraa pö famusa in del mund intregh cunt el nom „Casa Azul“, ciuè la "Cà Azüra".
La Kahlo l'è nassüda de chel matrimoni chi in del 1907, tersa de trii bagaj, cunt el nom de "Frieda", però pö la müdaraa la data in 1910 insci de vess bona de dì che la sua vida l'era scumenciada l'istess an de la Revulüssiun Messicana.
Quand che la gh'eva sedes agn la s'è malada de Puliomelid e insci, dopu un bel puu de temp passaa in uspedaa, ghe s'è scürtata na gamba d'un cicinin.
El pader l'ha inflüensaa 'l desvelüp de la Frida cunt el prestagh liber, trassela 'dree in lung scampagnád in de la natüra, mustragh pient e animaj, e.i.v. Cunt la sua surela Cristina, püssee giuena de lee de vündes mis, l'ha faa sü un raport pütost stregg, indua lee, la Frida, già che l'era püssee granda e de sücess, l'era semper un puu in scagn.
Un oltra inflüensa bela forta la Frida ghe l'ha 'vüda a la Escuela Nacional Preparatoria (una scöra süperiura de preparassiun a l'üniversidaa) indua, tra l'olter, l'ha stüdiaa a anatumia, biulugia e zoolugia, e gh'è vegnüda la vöja de, un di, stüdia medesina.
L'Incident Stradal e la Pitüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El 17 de setember del 1925 la Kahlo l'è finida a l'uspedaa perchè la curéra in sü la qual l'eva dree a viagià l'ha 'vüü un incident e una stanga de assal la ghe s'è casciada in del basin. De chel di li la gh'ha 'vüü de passà tüt el dí u distesa sgiò in lecc, u in d'una ingessadüra intrega u in d'un cursèt de assal. De li a poch l'ha tacaa sü a piciürà in lecc insci de ucüpà un puu 'l temp. In del setember 1926, a 19 agn, l'ha piciüraa 'l so prim retrat de lee medèma e l'ha ciamaa: "ütoretrat cunt un vestii de velüü"
Cuntra tüt i premiss medegh la giuena Frida l'ha pö imparà amò a caminà anca se la s'è trada adree i dulur de l'incident per tüta la vida. La piciüra alura l'è vegnüda bona de fagh de espressiun ai so dulur, sia fisegh che psiculògegh. L'incident el gh'ha anca trada via l'abilidaa de fà 'gnì al mund i bagaj e 'l dulur di so part falii hin piciüraa in quader cumpagn de el me part del 1932.
Funt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Raquel Tibol:Frida Kahlo. Una vida overta, Pag. 51


text:
03 08
Ol dé 3 de óst l'è 'l 215 ( 216 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 151 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de óst al è ul dí da pòost 215 ( 216 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 151 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1907, Barcelona - Se la cositüiss "Solidarità Obrera".
1914 - Zermania la declara la guèra a Fransa (Pröma Guèra Mondiala).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Càster
Càster (nòm uficiàl en italià: Castro) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö la ria bergamasca del Lach de Sàrnech a la fóce del Borlèsa.
El g'ha 'na popolasiù de 1 356 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 3,5 km² e 'na densità de popolasiù de 387 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 43 km de la sità e a 220 méter söl lièl del mar e l'è tacàt ai cümü de Lùer (BG), Piànech, Pizògne (BS) e Sólt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sö la ègia strada töta a curve 'n ria al làch s'pöl vèt ü paesàgio de gran interès natüralìstech fai de mür de préda che i se böta a strapiómp in del lach e tra öna còrna e l'ótra se dèrf fò i bögn 'ndóe se casa dét i aque del lach.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Curt Nöa l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il Grischun è ina tipica cuntrada muntagnarda ed alpina. Il chantun svizzer cun la surfatscha la pli gronda cumpiglia in sisavel dal territori da la Svizra.
Il Grischun è la part dal sidost da la Svizra e s'extenda – dal nord al sid – sur l'entir artg alpin. La surfatscha dal chantun il pli grond importa 7105 kilometers quadrat. Dus terzs dals cunfins chantunals èn a medem temp cunfins naziunals svizzers. Cunfins chantunals communabels ha il Grischun al sidvest cun il Tessin, al vest cun l'Uri sco er al nord cun Glaruna e cun Son Gagl. Il Grischun furma cunfins naziunals da la Svizra cun il Liechtenstein sco er cun l'Austria al nord (stadis federativs Vorarlberg e Tirol) e cun l'Italia a l'ost ed al sid (provinza autonoma Bulsaun-Tirol dal sid e Lumbardia).
Tipica cuntrada muntagnarda ed alpina
Var 90 pertschient dal territori grischun sa chatta sur 1200 m.s.m. Avras, la vischnanca ch'è situada il pli aut, sa chatta sin 1963 m.s.m.; sia fracziun Avras-Giuf schizunt sin 2126 m.s.m. Il pli bass sa chatta San Vittore sin 279 m.s.m. Il punct il pli aut è il Piz Bernina sin 4049 m.s.m. L'autezza mesauna è sin 2100 m.s.m. Cun questa autezza è il Grischun la regiun la pli auta da l'entir artg alpin. Ch'il Grischun è ina tipica cuntrada muntagnarda ed alpina sa mussa er vi dal fatg che 41 pertschient da la populaziun grischuna viva sin autezzas sur 1000 m.s.m. En l'entira Svizra importa questa media mo 3,1 pertschient.
Var 40 pertschient dal territori chantunal tutga a la vegetaziun nunproductiva. Las pastgiras extendidas cuvran circa in quart dal terren. In pau dapli ch'in quart da la surfatscha (26,7 pertschient) è guaud. L'agricultura po trair a niz mo 1,8 pertschient da la surfatscha sco terren per la cultivaziun dad ers e da prads sco er per la pumicultura u per la viticultura.
Las auas grischunas curran en trais mars
Auals, flums e passa 600 lais èn ina part da la cuntrada muntagnarda grischuna fascinanta. Cascadas e chavorgias han stgaffì scenarias singularas en la cuntrada, sco p.ex. la Viamala u la Ruinaulta. Davent dal Grischun curran las auas en trais mars: il Rain sbucca tar Rotterdam en la Mar dal nord, l'En curra en il Danubi che sbucca pli tard en la Mar naira, e las auas dal Mesauc, da la Bregaglia, dal Puschlav e da la Val Müstair culan pli tard en l'Adria.


text:
1924
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Balaguer - la Sezziun da Teléfun da la Mancomunitat de Catalunya, sota la direzziun d'Esteban Teradas i Illa, ga la instala la prima centrala autumàtega.
20 01 - Spagna: Primo da Rivera al nòmena recugnussüü anticatalaniist cuma depütaa pruvincjaal da Catalunya.
05 03 - Albània: Shefqet Verlaci al deventa primm minístar dal paees.
25 03 - Grécja: sa ga la pruclama la Repüblica.
29 10 - Catalunya: a la revista 'Ul xut', disegnaa par Valentí Castanys, al pariss par la prima völta l'Avi dal Barça.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Burjassot (l'Horta): Vicent Andrés e Estellés, periudista e pueta Valencià.
- Cleveland (Ohio, SÜA) - Henry Mancini, müsich, cumpusituur da müsega par cinema.
- Plains (Geòrgia, SÜA): Jimmy Carter, Presideent di Statt Ünii di 39.
- 16 de settember: Lauren Bacall, atura americana (m. 2014).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
18 07 - Barcelona: Àngel Guimeran, scrituur Catalan.
29 11 - Brussel·i (Bèlgica): Giacomo Puccini, cumpusituur Talian.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Albert Einstein
L'Albert Einstein l'è staa vün di püssee grand scienziaa dela storia. L'era un fisich, e in de la sò vida l'ha faa un bel poo de scuvert che han cambiaa tüt in del mund de la fisica.
L'è staa però minga dumà un fisich, ma el s'è ucupaa anca de filusufia e, in di sò ültim ann in America, anca de pulitica (eren i ann dela segunda guera mundial).
La giuventü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Albert Einstein l'è nassüü a Ülma, in Germania, el 14 de marz del 1879; i sò gent eren dü giüdee, sa ciamaven Hermann Einstein e Pauline Koch e gh'eren un stabiliment de machinari eletrich. Vist che la sò familia l'è stada spess in dificultà ecunomich, l'ha duvüü cambià cà un muntun de völt quand l'era amò piscinin; l'è stà de cà a Münegh, a Pavia, e pö amò a Berna, in Svizzera.
Propi per quest, Einstein l'era un bagain cunt i sò prublemi (forsi al gh'era anca la dislessia), e al nava minga begn a scöra (adiritüra sa dis che l'era un asen in matematica).
In tüt i modi, l'è andaa inanz cunt i scör e l'ha ciapaa ul diploma ad Aarau, semper in Svizzera, in del 1896.
In del 1898 l'ha cugnussüü una tusa serba che la se ciamava Mileva Maric; quatr'ann dopu gh'han avüü una tuseta, Lieserl (ca però l'è morta amò piscinina). Intant, Albert l'era riüssii a utegnì la citadinanza svizzera e a entrà in del Pulitecnich de Zürich (Eidgenössische Technische Hochschule).
Einstein cumè scienziaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1905, intant che 'l lavurava a l'üfizi di brevet a Berna, Einstein l'ha püblicss un articul de fisica, ciamaa in tudesch "Zur Elektrodynamik bewegter Körper ("L'eletrudinamica di rob in muviment"), induve che se parla de l'interaziun di rob carich (vör dì cunt una carica eletrica) cunt ul camp eletrumagnetich, e de cume tüta 'sta roba la cambia a segunda che la persuna che la varda l'è ferma o la se möv. Da chi la sa svilüparà, in di ann, la teuria de la Relatività ristreta.
Semper del 1905 l'è un alter articul che parla de l'efet fotueletrich; da quel articul chì, dopu un quai ann, la nassarà la broca dela Fisica ciamada mecanica quantistica. Per finì quel'ann triunfal, l'à anca metüü in pee la teuria del motu brownian.
Intant che 'l faseva tüta 'sta roba, l'à anca cuminciaa a insegnà in di üniversità (prima a Berna, pö a Praga e, dopu ul 1914, a Berlin).
In del 1915 Einstein l'ha pö prupost una teuria relativistica della gravitaziun, che la sarà pö cugnüssuda cumè la teuria de la Relatività general; l'è chì che se cumencia a parlà del cuncet del spazi-temp a 4 dimensiun. Da sübit 'sta teuria l'ha cuminciaa a stàgh in süi bal ai alter scienziaa: prim, perché l'era inuvativa, e a dàgh a trà a la teuria el vureva dì trà via un bel toch de la fisica clasica; segund, perchè l'era una teuria che la vegniva da un ragiunament matematich, e minga dai uservaziun; terz, perchè la matematica che l'era duperada l'era tropa dificila.
Ma Einstein l'ha sugütaa a cercà de validàla, e 'l gh'è riüssii in del 1919, ann che gh'è stà un eclissi de Sù; han faa dü misüraziun e 'l s'è vist che la massa del Sù ghe faseva cambià la traietoria a la lüs di stel.
Per ul sò lavurà a pruposit del'efet fotueletrich gh'han daa, in del 1921, ul Nobel per la Fisica.
In di quii ann lì Einstein l'è partii cunt i sò ricerch de truvà di spiegaziun diferent per i fenomen quantistich, vist che anca a lü la mecanica quantistica la ghe nava un poo de travers (vist che se parla de prubabilità e minga de efet reai); ai gent che inveci ghe piaseva 'sta teuria ghe respundeva "Diu al giüga minga a dadi".
In del 1933, intant che l'era diretur de l'istitüt de fisica a Berlin, ul guvernu de Hitler l'ha faa una legg aposta per cascià via tütt i prufesur giüdee; a quel temp lì Einstein l'era anca prufesur a l'üniversità de Princeton, in America, e alura l'à ciapaa sü e l'è scapaa da la Germania. In del 1940 l'ha ciapaa la citadinanza americana.
In di sò ann in America, Einstein l'ha lavuraa per truvà una teuria per met insema la gravità e la forza eletrumagnetica. Lü l'era minga amò a cunuscenza di alter dò forz fundamentai: la forza nüclear forta e la forza nüclear debul, che hin staa scuvert dopu che lü l'è mort. La teuria che l'è vegnüda fö l'era minga però tüta giüsta.
Einstein l'è mort a Princeton, ul 18 de april del 1955.
In del mund dela scienza, Einstein l'è stà verament rivulüziunari, instess de Isaac Newton ai sò temp. L'è stà però anca un scienziaa unest, che l'ha minga negaa i rob che ghe piaseven nò (ad esempi cume l'ha faa cun la mecanica quantistica).


text:
Cóv
Cóv l'è ü cümü de la basa pianüra de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 27 km de la sità e a 115 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 4 041 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 12,7 km² e 'na densità de popolasiù de 318 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Antegnàt, Barbada, Cals, Curt Nöa, Fara de Söla, Iss E Romà.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cóv l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Isaac Newton
L'Isaac Newton l'era un fìsich, alchimista, matematich, chimich ingles, vivüü a caval del XVII e del XVIII secul; segund la magiur part di filosuf e di scenziaa, l'è staa el püssee impurtant scenziaa in de la storia de la scienza muderna, in sustanza quel che gh'ha daa urigin.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Newton l'è nassüü in Inghiltera, a Woolsthorpe-by-Colsterworth, el 4 de genar del 1643 (segund el calendari gregurian; per l'alter calendari duperaa a quij temp, quel giülian, l'era el 25 de dicember de l'ann prima). Newton l'è staa tiraa sü da la sua nona, vist che 'l sò pà l'è mort che lü l'era minga ammò nassüü, e quand el gh'aveva dü ann la sò mama l'è andada a viv cunt el sò om növ.
In del 1661 al s'è iscrivüü al'Üniversità, al Trinity College a Cambridge, induve l'ha ciapaa la laurea quater ann dopu; dopu la laurea l'ha lavuraa un poo a cà sua, e l'è in quel periud chì che l'ha metüü giò la sua teuria de la gravitaziun üniversala. Ammò, in di quij ann chì l'ha pö scuvert el teurema binumial, che pö el purtarà al calcul infinitesimal (anca se 'l Leibniz l'andava in gir a dì che l'aveva inventaa lü).
In del 1667 l'à cuminciaa a culaburà cunt el Trinity College, e cuntempuraneament l'ha püblicaa düü liber: De Analysi per Aequationes Numeri Terminorum Infinitas e De methodis serierum et fluxionum, cunt i quai l'ha metüü in gir i sò scuvert in de la fisica.
In del 1672 l'ha inveci cuminciaa a lavurà a pruposit de l'otica, e l'è rivaa a di risültaa a pruposit dela lüs.
Newton: el sistema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Newton el le scampa dal 1642 al 1727; ma el sò pensee l'è cumudaa in de la segunda metà del Ses'cent, perchè i descuvert del Newton i tröven post intra el 1665 e el 1667; el s'embat de quel temp che 'l ven sübit despö i stüdi a l'üniversità de Cambridge e rivolt in particular a matematega, astrunumia, fisega e chimega; ma el Newton el ghe lavura adree per tant ann a sistemà pulitu i früt de la sò ricerca prima de andà in tipugrafia. Intant el scumincia a insegnà matematega a l'üniversità de Cambridge e 'l deventa soci de la Sucietà reala de Lundra, l'è in di sò memori che 'l ghe porta là a vessegh dent i prìmm furmülaziun pübligh di sò dutrinn püssee impurtant.
Inscì la prima furmülaziun de la teuria de la gravitaziun üniversala induve el Newton ghe varda a la stessa manera tant a i fenomen del ciel che a quij de la tera, cunt el derivà per via matematega sia i legg del Keplero in sü i orbit di pianet sia i legg del Galileo Galilei in sü el vegnì a bass di ropp pesant del stess prinzìpi, la se tröva denter in d'una cumünicaziun De motu presentada a la Sucietà reala indel 1685.
Pö, despö un para d'ann, indel '87, la ved el ciar l'övra principala del Newton intitulada Philosophiae naturalis principia mathematica induve el principi de la gravitaziun üniversala el ven svolt e teurizzà in larga manera; indel 1690 el balca asquas del tüt el lavurà uriginal del Newton sia in sül teren filusofigh che scientifigh, anca se tanti di sò scritt i vegnen föra pö despö de che l'ann chì, intra de lur gh'è anmò da regurdà la famusaOttica püblicada indel 1704.
I ültim ann de vita del Newton hinn dedicaa a la pulitica e dessuramaross a la carega de diretur de la Zeca de Lundra; indel 1703 el Newton ven numinaa president de la Sucietà reala e l'è el scenziaa püssee autorevul del sò paes; l'è in de 'sti ann che se sistema la raculada col Leibniz a pruposit de chi l'è rivaa per primm a inventà el calcul infinitesimal. El ven föra che el Newton el gh'era rivaa prima del filosuf tudesch, anca se quest chì el le gh'era pö passaa dinanz in del dighel a tücc.
Gh'è da giüntàgh là che el Newton l'ha scrivüü anca tanti liber de carater religius.
El Newton in filusufia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una prima facia per la qual l'övra per la püpart scentifega del Newton la gh'ha un'impurtanza particulara in filusufia l'è quela del sistema, che 'l preved una sintesi ben riüssida de ricerca sperimentala in sü i fenomeni natürai e de custrüziun matematega. In sustanza, el Newton el ghe varda a un insema de indüziun e de dedüziun che 'l gh'ha el sò precedent püssee impurtant indel Galilei; el s'embat, giüstu cünt, de svilüpà l'uservaziun sperimentala di fenomen fisigh per cavànn föra di legg de validità üniversala; a 'sti legg chichinscì ghe se riva cunt una generalizzaziun semper püssee slargada, che però la gh'ha mai da perd el ligam cunt l'uservaziun e 'l riscunter sperimentai; una volta pö che s'è rivaa sü in scima al basel püssee alt de la generalizzaziun permetüda dal riscunter sperimental, mè de trà inanz cunt la dedüziun per cavà föra di legg bon üniversalment di növ fenomeni da pudè uservà; la matematega l'è deddovera el strüment che 'l serva a scernì föra la presenza d'impiant o ligam püssee generai in di fenomeni uservaa e dessuramaross ja dupera per strulegà fenomeni nananmò uservaa; rispet al Galilei, che 'l parlava de la matematega cume de la lengua duperada da Diu per scrìv el liber de la natüra, el Newton el resta forsi ligaa a un'idea püssee strümentala de la matematega, induve el sò prìmm cumpit l'è quel de dàgh una furma rigurusa a i uservaziun sperimentai. Ai principi del sò sistema el Newton ghe da una furma precisa cun di regul de la ricerca che 'l met in mustra a l'inizzi del terz liber di Principia.


text:
Brittnau
Brittnau a l'è un cumün svizzer del distret de Zofingen. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 3 652 abitant e una süperfiss de 13.67 km², e al se tröva a una altitüden de 450 meter sura al livel del mar.
El cumün de Brittnau a l'è tacaa ai cumün de Murgenthal, Pfaffnau (LU), Reiden (LU), Strengelbach, Vordemwald, Wikon (LU), Zofingen.
El cumün el comprend anca i frazion de:
- Bergacker
- Bösenwil
- Bötschishalden
- Fennern
- Geissbach
- Leidenberg
- Liebigen
- Mättenwil
- Schulerslehn
- Sennhof
- Rossweid
- Weilern Grod
- Wilacker
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brittnau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lüssemburgh
El Lüssemburgh (Lëtzebuerg in lüssemburghes, Luxembourg in frances, Luxemburg in tudesch) a l'è un paes de l'Europa ucidentala.
El cunfina cun la Francia, la Germania e'l Belgi.
La capital la se ciama anca lee Lüssemburgh.
El gh'ha una süperfiss de 2.586 km² e una pupulaziun de pressapoch 465.000 abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grandücaa del Lüssemburgh (nom ufizial: Groussherzogtum Lëtzebuerg / Grand-Duché de Luxembourg / Großherzogtum Luxemburg) a l'è una munarchia custitüziunala.
El grandüca a l'è l'Henri (del 2000).
El Prim Minister a l'è el Xavier Bettel (del 2013).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2002 el Lüssemburgh al dupra l'Euro.


text:
La Turbie
La Turbie l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Villefranche-sur-Mer, del circondàre (arrondissement) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime.
El g'ha 'na popolasiù de 3 194 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 7,42 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 146 méter a 'na altèsa màsima de 658 méter s.l.m.
La Turbie el se tróa söndèn col pròpe sùra 'l Pricipàt de Mònaco. A La Turbie gh'è 'l monümènt ciamàt Trofèo de le Alpi, fat sö ai tép dei romàni (an 6-7 prìma del Signùr) per celebrà la glòria del Imperadùr Augusto dòpo la cunquìsta dei pòpoi de le Alpi.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Festival europeic da chors da giuvenils a Basilea (1. part)
- Dumengia, 10.7.2016, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 10.7.2016, 14:03, RTR
Al 10avel Festival chantan 18 chors da giuvenils da 10 divers pajais.
18 chors d'uffants e da giuvenils da l'Europa, Russia, Tirchia ed Indonesia han dà 40 concerts a Basilea e conturns. Dals 4 fin 8 da matg 2016 ha quest festival europeic da giubileum gì lieu. RTR ha registrà dus concerts, quel en la claustra da Mariastein e quel en il Dom dad Arlesheim.
En l'emissiun purtain nus impressiuns dal concert «surprise» a Mariastein. Nus udin: Knabencantorei Basel, La Choraline, Choeur de Filles de La Monnaie ord la Belgia e Bogaziçi Jazz Choir da la Tirchia.
Redacziun: G.G. Decurtins


text:
Alcan
I alcan, ciamaa anca parafin, a hinn ona fameja de idrocarbur con furmula chimega CnH2n + 2. I alcan se disen idrocarbur satur perchè gh'hann el numer pussee grand possibil de idrògen (vist che ghe n'è minga de ligam dobbi e tripel, che caratterizzen i alchen e i alchin, che hinn donca ciamaa idrocarbur minga satur o insatur).
A temperadura e pression ambient quij de lor pussee legger (finna ai 4 atom de carbòni) a hinn gass, quij con 5-16 atom de carbòni a hinn liquid sensa color, e quij pussee pesant a hinn sòlid compagn de la cera.
I alcan, soratutt quij legger a hinn dopraa 'me carburant vist che gh'hann ona granda entalpia de combustion per unitaa de massa, per la soa inerzia chimega e perchè la soa disponibilitaa in su la Tera a l'è granda (ma minga sensa fin).


text:
Sappada
Sappada (en vèneto: Sapada; Plodn endèl dialèt todèsch locàl; Pladen en todèsch; Sapade 'n furlà) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 1.355 abitàncc, 'na superfìce de 62 km² e 'na densità de 22 ab./km². El cunfìna coi cümü de Forni Avoltri (UD), Prato Carnico (UD), Santo Stefano di Cadore, Vigo di Cadore. Sappada el se tróa a 'na altèsa de 1.245 méter söl leèl del mar sö la pónta nord-orientàl de le Dulumìcc, 'ntra 'l cadóre e la Càrnia, al cunfì 'ntra 'l Vèneto, 'l Friuli-Venesia Giulia e la Carìnsia (Austria). L'è 'na stasiù türìstica famùza tat per le vacànse estìve come per chèle 'nvernài.
El paés el se svelöpa en diresiù est – ovest per töta la àl streersàda del fiom Piave, che 'l nas pròpe endèl teretóre del cümü a 1.800 méter de quòta a le fàlde del mut Peralba.
Endèn referèndum tignìt ai 9 e 10 de mars del 2008, la popolasiù de Sappada la s'è manifestàda 'n favùr de la propòsta de pasà sóta la aministrasiù del la regiù Friuli-Venesia Giulia, endèla pruvincia de Udine.
Lèngua todèsca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sappada l'è 'n ìzola linguìstega todescòfona, 'ndoe s'pàrla ü todèsch de la famèa pùstero carinsiàna compàgn de chèl che s'pàrla a Sauris e chèsta parlàda l'è tütelàda da la lège 482/99. [1]
-
-
El Mut Peralba
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Marcato C., 2012, Il Plurilinguismo, Editori Laterza, Bari, pag 118.


text:
Biaa
Biaa (ciamaa anca Biegrass o Biagrass; Abbiategrasso in Italian; Abiatum ò Habiate in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan cont 32 585 abitant. Anca se 'l gh'ha minga tròpp abitant, a l'è el comun pussee grand (per superfis) de la Provincia dòpo el capploeugh. L'è gemellaa con duu comun d'Europa: Langres, in Francia e Ellwangen, in Germania.
A Biagrass, in tanti parlen ancamò la lengua lombarda-insubra.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer di abitant del comun de Biaa (ciamaa biegrassin) l'è mostraa in de la tabella chì de sotta:
Abitàncc censìcc