text:
Stadi unitar
In stadi unitar (u stadi central) è in stadi, en il qual la pussanza sur l’entir territori statal vegn exequida a moda centralistica, e quai per ordinari nà da la chapitala.[1] Sco furma speziala dal stadi unitar vegn per part allegà il stadi unitar decentral che dispona d’organs decentrals da l’administraziun autonoma (per exempel en furma da districts u départements), ma ils quals vegnan medemamain survegliads a moda centrala.
Stadis unitars èn structurads en unitads d’administraziun, tut tenor er en corporaziuns autonomas, ma betg en stadis commembers cun atgna statalitad sco che quai è il cas en stadis federals.
Las stentas istoricas/politicas da cuntanscher in stadi unitar numnan ins unitarissem; quellas da stgaffir in urden federalistic vegnan designadas sco federalissem.
Exempels[modifitgar | modifitgar il code]
Sco exempels per stadis democratics che sa laschan caracterisar sco stadis unitars centralistics numna il politolog Martin Sebaldt Costa Rica, la Finlanda, l’Islanda u l’Israel. Sco stadis unitars decentrals sa laschan percunter numnar: Danemarc, Frantscha, Reginavel Unì, Irlanda, Giapun, Luxemburg, Nova Zelanda, Pajais Bass, Norvegia e Svezia.
Ina regiunalisaziun vaira ferma è da chattar en l’Italia ed en l’India; quests dus stadis designescha Sebaldt sco stadis unitars regiunals. L’Italia saja sa transfurmada entras pliras refurmas da stadi ad in stadi unitar regiunalisà, en il qual tschintg regiuns cun status spezial disponan da dretgs d’administraziun autonoma. Quest concept han ins extendì en furma modifitgada sin las ulteriuras regiuns e fixà en la constituziun.
L’India saja be in’uniun formala, damai ch’ils stadis federativs na disponian, per mancanza d’atgnas constituziuns, da nagina statalitad. En pli haja la regenza centrala a basa dals artitgels 3 e 350 da la constituziun il dretg da structurar quels da nov u d’als schliar e d’exequir sezza lur pussanza guvernativa. Ultra da quai vegnian ils guvernaturs dals stadis federals nominads tras il president statal e lur incumbensas sajan regladas en la constituziun statala.
Sco cas spezial alleghescha Sebaldt plinavant la Belgia. Quest stadi saja – bain betg formalmain, ma de facto – sa transfurmà entras pliras refurmas statalas d’in stadi unitar decentral en in stadi federal.[2]
Per approfundar: Centralissem[modifitgar | modifitgar il code]
Champs d’applicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹centralissem› designescha en general in princip da structurar l’urden social en in territori specific, e quai cun organisar quel a moda centrala.[3] Tenor questa chapientscha generala furma il centralissem il princip cuntrari u cumplementar dal regiunalissem.[4] En la politica munta centralissem las stentas da concentrar tut las cumpetenzas en il stadi en in’instanza centrala superiura. Han questas stentas success, alura vegn la noziun er duvrada per descriver las structuras caracteristicas entaifer il sistem politic respectiv. La furma d’expressiun la pli decidida chatta il centralissem en il stadi unitar organisà a moda centralistica (stadi central), il qual è segnà da la concentraziun exclusiva da la suveranitad politica a nivel naziunal.[5] Daspera vegn la noziun er duvrada en la religiun, per designar structuras centralisticas da l’organisaziun da sistems ecclesiastics, e medemamain en l’economia per circumscriver furmas d’economia planisadas u dirigisticas resp. structuras da concern centralisticas.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
In exempel da model per la furmaziun da structuras centralisticas represchenta en l’Occident il svilup da la baselgia catolic-romana. Sco in dals emprims papas ch’ha insistì sin il centralissem roman vala Damasus I (366–384). Per propi è il centralissem roman alura sa furmà en il temp medieval tempriv, cur che la baselgia è vegnida en conflict cun l’idea teocratica da la roialitad germana. Pervi da l’affinitad da las baselgias envers quest urden politic sco er perquai ch’ins temeva ch’i pudess nascher ina problematica da legitimaziun en vista a l’emprova dals retgs ed imperaturs d’‹embratschar› las baselgias en ils singuls pajais, han ins reproducì en la structura da la baselgia il centralissem statal.[6]
Dal temp da l’absolutissem è l’idea dal stadi territorial sa fatga valair envers il model dal stadi a basa da las interdependenzas tranter singulas persunas ed entiras communitads.[7] En la perscrutaziun pli veglia, che focusava surtut sin las centralas da pussanza e lur acturs, han ins savens designà il centralissem a moda pauschala sco segn caracteristic da l’absolutissem. La perscrutaziun pli nova differenziescha percunter pli ferm ed accentuescha – sper l’exercizi da la pussanza centralistic da vart dals monarcs – er la pussanza politica dals stans sco er il regiunalissem da las elitas.[8] Uschia accentuescha la perscrutaziun che s’occupa dals stans per l’ina ils numerus conflicts tranter ils stans ed ils prinzis, ils quals n’èn tuttavia betg adina ids a fin a favur dals prinzis, e fa per l’autra valair ch’ils stans avevan in’impurtanta funcziun da cooperaziun en singuls territoris dal Sontg Imperi roman u en stadis pli pitschens (sco la Svezia u il Danemarc). E la scienza che s’occupa da l’aspect regiunalistic ha pudì mussar che fitg blers magistrats disponivan d’ina spessa rait da relaziuns tar las elitas regiunalas. En questa moda n’ha l’absolutissem betg pudì penetrar en las provinzas fin il pli giudim – almain en ils stadis gronds (Spagna, Frantscha, Austria-Boemia-Ungaria, Brandenburg-Prussia).
In impurtant fundament teoretic ha il centralissem dal stadi monarchic-absolutistic survegnì en furma da la filosofia politica da Thomas Hobbes.[9] Per Hobbes, il qual ha scrit ses ‹Leviathan› sut l’impressiun da la guerra civila englaisa, na sa lascha attribuir pli nagina muntada als stans sco furma d’organisaziun politica e sco cuntrapaisa a la pussanza monarchica. La cuminanza duaja enstagl – pervi da las nauschas qualitads da l’uman che Hobbes prenda en vista – surdar la pussanza politica entras cunvegnientscha ad ina persuna u ad in’assamblea, uschia che sa represchentia en quest center l’unitad reala da tuts. Sviluppà vinavant e cumplettà quest’idea ha il filosof dal dretg John Austin, il qual ha determinà il princip da la pussanza suverana indissolvibla ed illimitabla.[10] La tesa che s’exprima en questas ideas, numnadamain che la pussanza statala vegnia rinforzada tras centralisaziun e che l’uman survegnia protecziun e segirezza per il pretsch da la libertad[11], gioga fin oz in’impurtanta rolla en il discurs teoretic e public areguard la pussanza statala.
En l’Europa vala surtut la Frantscha sco exempel da parada dal centralissem.[12] Ils origins da quel tanschan enavos en il temp da Louis XIII, Richelieu e Louis XIV. Quest ultim ha prendì davent als signurs feudals regiunals lur dretgs politics, uschia che quels èn vegnids degradads a curtisans dal retg. Suenter la Revoluziun franzosa e la constituziun dal stadi naziunal modern ha Napoleun Bonaparte reprendì l’idea dal centralissem. Sin fundament da la tradiziun giacubina-centralistica ha l’idea d’in ferm stadi, en il qual midadas politicas e socialas sa laschan introducir ‹da surengiu›, pudì sa far valair a lunga vista.[13] En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner han ins percunter er realisà ideas da decentralisaziun, surtut cun endrizzar corporaziuns territorialas.
Critica[modifitgar | modifitgar il code]
La teoria dals sistems metta en dumonda la noziun dal centralissem, sche quella vegn duvrada a moda pauschala per descriver societads modernas. Il sociolog Niklas Luhmann fa valair che «teorias en connex cun ierarchias resp. cun la delegaziun u decentralisaziun che partan anc adina d’in chau u d’in center n’èn betg ablas da descriver las realitads odiernas a moda adequata». Luhmann conceda bain ch’in sistem politic possia organisar il stadi ed il sistem economic a moda pli centrala u decentrala. Ma facticamain na sajan la circulaziun d’infurmaziuns e la communicaziun per ordinari betg chanalisadas fitg ferm ed er la procedura da decisiun na sa preschentia mai a moda dal tuttafatg centralisada. Perquai fa el valair ch’in pensar teoretic che sa restrenschia ad analisar il muster central-decentral na saja betg abel d’explitgar l’interdependenza dals sistems en tut sia cumplexitad.[14]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Schubert, Klaus/Martina Klein: Das Politiklexikon. 4. ediziun actualisada, Dietz, Bonn 2006.
- ↑ Martin Sebaldt: Die Macht der Parlamente. Funktionen und Leistungsprofile nationaler Volksvertretungen in den alten Demokratien der Welt, VS Verlag, Wiesbaden 2009, p. 184ss.
- ↑ Günther Ammon, Michael Hartmaier: Zentralismus und Föderalismus – die zwei prägenden Strukturprinzipien der europäischen Raumordnung. En: Günther Ammon, Matthias Fischer e.a. (ed.): Föderalismus und Zentralismus. Europas Zukunft zwischen dem deutschen und dem französischen Modell. Baden-Baden 1996, p. 11–26, ISBN 3-7890-4446-6.
- ↑ Christof Dipper: Deutschland und Italien 1860–1960. Politische und kulturelle Aspekte im Vergleich. Minca/Oldenbourg 2005, p. 37, ISBN 3-486-20015-1; Winfried Böttcher (ed.): Subsidiarität – Regionalismus – Föderalismus. Münster 2004, p. 178, ISBN 3-8258-6752-8; Manfred Kittel: Provinz zwischen Reich und Republik. Minca/Oldenbourg 2000, p. 322, ISBN 3-486-56501-X.
- ↑ Dieter Nohlen, Florian Grotz: Kleines Lexikon der Politik. 4. ed. actualisada e cumplettada, Minca 2007, p. 152, ISBN 978-3-406-51062-5.
- ↑ Gerhard Leibholz (ed.): Menschenwürde und freiheitliche Rechtsordnung. Tübingen 1974, p. 432, ISBN 3-16-636162-6.
- ↑ Klaus Türk, Thomas Lemke, Michael Bruch: Organisation in der modernen Gesellschaft. Eine historische Einführung. Wiesbaden 2006, p. 56, ISBN 3-531-33752-1.
- ↑ Ernst Hinrichs: Fürsten und Mächte. Zum Problem des europäischen Absolutismus. Göttingen 2000, p. 30, ISBN 3-525-36245-5.
- ↑ Hans-Christof Kraus, Thomas Nicklas (ed.): Geschichte der Politik. Alte und neue Wege. Minca/Oldenbourg 2007, p. 195s., ISBN 3-486-64444-0.
- ↑ Stephan Bredt: Die demokratische Legitimation unabhängiger Institutionen. Vom funktionalen zum politikfeldbezogenen Demokratieprinzip. Tübingen 2006, p. 112, ISBN 3-16-148871-7.
- ↑ Gerd Held: Territorium und Großstadt. Die räumliche Differenzierung der Moderne. Wiesbaden 2005, p. 75, ISBN 3-531-14423-5.
- ↑ Günther Haensch, Hans J. Tümmers: Frankreich. Politik, Gesellschaft, Wirtschaft. Minca 1998, p. 227ss., ISBN 3-406-43345-6.
- ↑ Joachim Schild, Henrik Uterwedde: Frankreich. Politik, Wirtschaft, Gesellschaft. 2. ed. actualisada, Wiesbaden 2006, p. 24, ISBN 3-531-15076-6.
- ↑ Niklas Luhmann: Ökologische Kommunikation. Kann die moderne Gesellschaft sich auf ökologische Gefährdungen einstellen? 3. ed., Opladen 1990, p. 203, ISBN 3-531-11775-0.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Vincent Hoffmann-Martinot: Zentralisierung und Dezentralisierung in Frankreich. En: Adolf Kimmel, Henrik Uterwedde (ed.): Länderbericht Frankreich. Geschichte, Politik, Wirtschaft, Gesellschaft, VS Verlag, 2. ed., Wiesbaden 2005 ISBN 3-531-14631-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Artitgel davart il tema centralissem – archiv da la gasetta emnila Die Zeit


c: text/html

text:
As imaginai la situaziun dad Anna, 21 onns ch'ha il 1971 gist finì ses emprendissadi, ch'ha sia emprim’abitaziun e ch'è confruntada cun la realitad d'ina giuvna dunna da quel temp. Ed as imaginai ch'igl avess dà gia quella giada in rait sociala cun num «Shoutbox». Cun Voss posts e la conversaziun cun Voss conturn prendais Vus part als eveniments da quest’epoca istorica – ed era en la publicitad prendais Vus posiziun e faschais udir Vossa vusch.
Qua pudais giugar il gieu:
Attenziun, mintg’avis po avair consequenzas en la rait sociala, gist sco ozendi. La figura è fictiva, ils eveniments politics e socials, il documents e las normas che Vus scuntrais dentant betg.
Quest gieu è il resultat d’ina concurrenza d’ideas. El è vegnì realisà da DNA Studio per incumbensa da la SRG SSR. Il gieu stat a disposiziun en tut las quatter linguas naziunalas. Co fissi stà dad esser ina dunna l'onn 1971? Bun divertiment!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lumèga
La lumèga l’é un ciciulén (mollusco in itagliàṅ) sänz’òsa, ch’la stréssia par tèra lasàndes drî una bèva tacadézza.
L’à anc däl côren int la tèsta, ch’äli én i sô ûc’. Äl lumèg pôlen avair anc una caṡlatta in dóvv vîver e arpiatères quand ai é di prîguel. I s pôlen anc magnèr, dåpp avairi spurghè, côti int un bagnôl ed vardurîn dl ôrt e pundurén cum i fan in Franza o int la Bâsa Itâglia.
Môd ed dîr
- (BLG) Lumèga, lumèga tîra fòra quâter côren,
ónna par mé,
ónna par té
e qualli ch’äli avänzen
dâli a tô maré.
- (CARPŚ) Luméega lumagòot
Tiira fóora i tóo curnòot
Uun pèr mè uun pèr tè
uun pèr la vèecia èd San Martèin
Ch la fa balèer i buratèin
Ligâm estêren
- Una lumèga ch'la fà i ôv in dal youtube.


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/36
Tradüziun de una nuvela del Bucasc[edit]
Duca e digu che 'nt i tempi del primu re 'd Cipri, dopu che Gotifrè 'd Boglione r'ho vagnaa a Tera Sonta, üna bela famna 'd Guascogna 'ch r'era 'n pelegrinogiu, r'è andò au Sepulcru e, vgnendsne 'd là, com r'è arivò 'nt Cipri, r'è stò pijò da di sceleroi d'omo, ch'i j'han fociu tüt vise 'd scialupari. E sagrinendse senza moi dòsse restu, r'ho cherzüü ben d'andoru a dìja au re. Ma calcün u j'ha diciu ch'a peva avanzòa a pena, perchè l'era chiusì morundaa e chiusì morümua, che 'n pa 'd fòa rasciun ai tolti di occi, u 'n s' dasceva neona dagna dl' chi fasceveo bele a lei. A sagnu che qua 'ch l'aveva avüü da dìa cun calcün, u s'arangiova, 'rdendira 'nt coch manera. A famna, sntendu lo, aragiò cm'ün can 'd 'n peira fòl pagòa, a s'è decisa 'd 'ndòa a 'ntacòa u re 'nturnu 's sö londe. E 'ndendsne 'ngusciò dnoi a lei, u j'hai diciu: "Qua signuru, mi è 'n vegnüü dnoi a lei peltontu 'ch 'm fozze rasciun dee balussode ch'i m'han fociu, ma peltontu 'ch 'm dighe cm ch'u fa a sfrìa quale ch'i m'han diciu ch'i fan a lei, perchè e socie pöi mì ascì doi posce da mea, che, arafè, u 's paise, ei ra rmtreva vrntea, zà ch' l'è tontu brou a passòi 'n zima"
U re, fin alau mulacun e gorgru, cm'u 's dsciaisse da 'n sognu, cmenzendu da ra groma figüra focia a quala famna, 'ch l'ha saciüü arngiòa ben, u s'è fociu 'n diesceo pel tüci quai là che, d'alau 'n pöi, i j'areveo fociu coch dalmogiu a ra sò curuna. Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 203-204


text:
En la prolungaziun dal gieu decisiv da la seria ha Carolina gudagnà cun 4:3. L'attatgader Brock McGinn ha sajettà il gol decisiv en la 92avla minuta. Per ils Hurricanes è quai l'emprima victoria en ina seria da playoff dapi il 2009.
Uss cunter ils New York Islanders
Tant l'attatger da Carolina, Nino Niederreiter, sco er il defensur da Washington, Jonas Siegenthaler, han mussà prestaziuns persvadentas. Il Grischun Niederreiter è stà 31 minutas sin il glatsch.
En il quartfinal spetgan uss ils «New York Islanders» sin Niederreiter e ses club. Tar ils Islanders è il defensur svizzer Luca Sbisa stà las ultimas emnas danvanz. Ils Islanders han gudagnà lur seria d'otgavel final gist cun 4:0 cunter ils Pittsburgh Penguins.
RR novitads 10:00


text:
Dals 15 fin ils 19 da fanadur 2013 fa il circus Lollypop in project cun circa 60 scolaras e scolars tar il center da transit Löwenberg a Schluein, e quai sut la devisa "Viver il circus". Ultra da famiglias da requirentas e da requirents d'asil che vivan en il chantun Grischun e che derivan da las pli differentas naziuns sa participeschan al circus er uffants indigens da la regiun. Il project vegn sustegnì en divers reguards da l'uffizi federal da migraziun, dal service civil internaziunal sco er da l'uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun. Il project introducescha ils uffants oriunds da differents circuls culturals en il mund dal circus ed als permetta da concepir ensemen en il team e cun blera creativitad e fantasia lur atgna preschentaziun da circus.
Suenter ina introducziun intensiva en ils divers elements da circus serra il project cun ina preschentaziun publica venderdi, ils 19 da fanadur 2013, a las 18.00, en la tenda da circus tar il center da transit Löwenberg davant aspectaturas ed aspectaturs interessads.
Remartga per las medias:
Las provas dals uffants han lieu mardi, mesemna e gievgia mintgamai da las 10.00 fin las 12.00 e da las 13.30 fin las 15.00 en la tenda da circus e dastgan gugent vegnir visitadas da la pressa. L'uffizi da fatgs da polizia e da dretg civil ed il circus Lollypop envidan cordialmain las collavuraturas ed ils collavuraturs da las medias a l'occurrenza finala. A partir da las 17.30 dat in represchentant da l'uffizi da migraziun e da dretg civil dal Grischun ulteriuras infurmaziuns per las represchentantas e per ils represchentants da las medias tar la tenda da circus.
Infurmaziuns:
Georg Carl, manader da la partiziun "asil ed execuziun", uffizi da migraziun e da dretg civil, tel. 081 257 25 49, e-mail: Georg.Carl@afm.gr.ch
Gremi: uffizi da migraziun e da dretg civil
Funtauna: rg uffizi da migraziun e da dretg civil


text:
Umens che survegnan uffants daventan babs. Ed a partir da quest mument è "l'esser bab" ina part da lur biografia. Ils siemis e giavischs dals singuls babs sa maschaidan cun ils sterotips da nossa societad e procuran per in pau glisch tras ils stgir da l'educaziun. Ed uschia fan ils uffants glischir ils egls da lur babs ed ils babs sa spievlan en ils egls da lur uffants.
Babs èn grondius e mintgatant in'ipoteca. Il cussegliader d'educaziun Philipp Ramming raquinta da las differentas sfidas e traplas da l'esser bab.


text:
Il chant caracteristic da la quacra sa cumpona da trais tuns successivs cun in accent ferm sin l’emprim e sin il terz tun. La fantasia creativa rumantscha fa londeror in ‹fúf-fadútg›, in ‹sách-badách› ed in ‹quít-squilát›, e gia avain nus trais bellezza nums per la pitschna giaglina selvadia…
La varietad da las spezias
Il Museum da la natira è vegnì fundà l’onn 1872. Suenter pliras midadas da lieu han ins inaugurà il 1981 l’emprima exposiziun permanenta en il lieu actual. En la preschenta publicaziun èn cuntegnids ils texts da la nova exposiziun che sa deditgescha a la biodiversitad.
Pitschnas istorgias per glieud pitschna
Tgi gida la famiglia da Miguel or da la miseria? Co che la giatta Zilla spendra a Gottfried la vita… Tge spiert sgulatscha tuttenina la notg en chombra? Dal mariner che ristga dad ir en il chaset dal tigher… E tge fa in pinguin en curtin? Istorgiettas da Gustav Tobler adattadas sco emprima lectura.
Grufi vegn…
Quest cudeschet edì da l’Uffizi federal veterinar serva a la prevenziun d’accidents tras morsas da chauns. El explitgescha als uffants a moda simpla co sa cumportar cun l’agen chaun u er cun chauns esters. Recumandà a partir da 4 onns (cun l’agid da geniturs u da la mussadra).
Reptils indigens
Il cudesch en format pdf preschenta tut las spezias da reptils ch’èn derasadas en Svizra. Ultra da quai porscha el in’introducziun generala en las caracteristicas e l’evoluziun dals reptils. Ed a la fin vegn mussà ch’era ils dinosaurs – ils reptils dal mesozoicum – eran da chasa en Svizra.
Fascinaziun chaura
‹Meckerer, die man gerne hat – Testas diras simpaticas – Animali tanti carpicciosi quanto amabili›. Gia il suttitel dat perditga da las duas qualitads centralas da la publicaziun: da si’affecziun resentida per ils pli divers aspects dal mund da las chauras e da ses gust vi da la plurilinguitad.


text:
La Stailalva dad oz è deditgada cumplainamain al stil da musica dad oberkrain. Il fundatur è sta nagin auter che Slavko Avsenik, grazia ad el viva quai stil da musica vinavant er suenter sia mort avant sis ans.
Da la partida en sper las 2 generaziuns dals Avseniks, bands da l’Austria da la Slovenia, dal Tirol dal Sid e da la Svizra.
Musica da la sparta schlagher e schlagher popular. Cun ina preschentaziun da musica nova, semperverds e bler dapli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Talia
La Talia (talian: Italia, [iˈtaːlja] (scota su)), ufizielmënter la Republica Taliana[3][4](talian: Repubblica Italiana [reˈpubblika itaˈljaːna]) ie n paesc dl'Europa meridiunela y n cumëmber dl'Union Europea. Posizioneda tl zënter dl Mer Mediterran, iela ijuleda dal rest dl cuntinënt tres l massif dl'Elpes.
L cuntribut dla Talia ala zivilisazion uzidentela ie dastramb grand. La ie stata la cuna dl Empere roman y dla Renasciuda taliana. La Talia ie un di majeri atëures dla entraunides a livel internaziunel, cun si 60 milions de abitanc, fejela pert dla organisations internaziuneles plu imputrantes (Organisation dl Tratat de l Atlantich dl Nord, Union Europea, Grupa di Set).
StoriaModifica
RenascimëntModifica
GeografiaModifica
EconomiaModifica
PuliticaModifica
Spartizion aministrativaModifica
La Talia ie spartida su te 20 regions. Chëstes ie i ënc aministratifs che ie sëura la provinzies y sota l guviern.
Lista de la regionsModifica
Liej de plu tl articul: Regions de la Talia
Chësta ie na tabela che mostra le regions te la Talia ai 1 de jené 2020.
ZiteiesModifica
Liej de plu tl articul: Lista de la majera ziteies te la Talia
La majera zità de la Talia ie Roma che tl 2018 ova 2 837 332 abitanc tl chemun. La segonda majera ie Milan cun 1 396 059 abitanc tl chemun. Sce n cëla al raion metropolitan, po ie chël de Milan l majer de la Talia cun plu de 8 milions de abitanc (depënd da ulache n mët i cunfins), ntant sce l raion metropolitan de Roma à danter 4 y 5 milions de abitanc. Chësc ne ie nia da giamië cun la zità metropolitana de Milan, che ie n ënt aministratif y ie mëndra de la zità metropolitana de Roma.
La 10 majera ziteies de la Talia ie:
GalariaModifica
18. Parma, Emilia-Romagna
20. Modena, Emilia-Romagna
NotesModifica
- ↑ "Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26". Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna.
- ↑ "Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali". www.regione.fvg.it.
- ↑ "United Nations – Change of name of country" (PDF). unterm.un.org. United Nations. 16 July 2003. Archivià da l uriginel (PDF) ai 4 March 2016.
- ↑ "OFFICIAL NAMES OF THE UNITED NATIONS MEMBERSHIP" (PDF). un.int. United Nations. Trat ite ai 18 February 2022.
- ↑ la ziteies metropolitanes ie te cursif.
- ↑ Te la Val d'Aosta ie la region y la provinzia la medema, perchël ne dal deguna aministrazion provinziela.


text:
Europa Centrala
L’Europa Centrala è ina regiun da l’Europa. Ella è situada tranter las regiuns Europa dal Vest, Europa dal Nord, Europa da l’Ost, Europa dal Sidost ed Europa dal Sid. Geograficamain na datti nagins criteris stringents che sa laschassan duvrar per cunfinar la part centrala dal continent da las ulteriuras regiuns.
Il term ‹Europa Centrala› sa lascha er definir tenor aspects politics, istoric-culturals u a basa dals spazis natirals. Ultra da quai è la definiziun da la noziun suttaposta a midadas istoricas e politicas. L’Europa Centrala na sa lascha perquai betg definir a moda evidenta; suenter la crudada da la tenda da fier pon ins però observar ch’i vegn deditgà dapli attenziun a questa dumonda.
Cunfins geografics da l’Europa Centrala[modifitgar | modifitgar il code]
Ina pussaivladad per far ina cunfinaziun geografica approximativa è quella d’applitgar criteris climatics u spazis natirals (p.ex. tips da vegetaziun u apparientschas tectonicas). Las scienzas natiralas defineschan sco criteri la zona temprada cun in clima oceanic fin subcontinental. In cunfin grop vers vest e nordvest furman il Rain, la Mar dal Nord e la Eider (resp. alternativamain Skagerrak/Kattegat) e silsuenter la Mar da l'Ost. En l’ost sa porschan per quest intent la Weichsel e las Carpatas da l’Ost, en il sidost il curs inferiur dal Danubi, en il sid la Drava e las Alps Centralas. I dat però dubis, schebain flums da muntada secundara sco Eider u Weichsel bastan per definir ina regiun continentala. La sutdivisiun geografica resta en tutta cas diffusa.
Cunfinaziun religiusa vers ost e sidost[modifitgar | modifitgar il code]
Avant la Segunda ed anc pli cler avant l’Emprima Guerra mundiala sa laschava l’Europa Centrala cunfinar tenor criteris religius. En l’Europa Centrala era de facto – sper minoritads gidieuas – quasi be represchentada la varianta catolica ed evangelica dal cristianissem. En l’ost e sidost fruntava quest circul cultural sin la confessiun russ-ortodoxa resp. grec-ortodoxa e sin ils muslims da la Bosnia-Erzegovina.
Cunfinaziun culturala e politica odierna[modifitgar | modifitgar il code]
Germania[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista tudestga na datti nagin dubi areguard l’appartegnientscha a l’Europa Centrala da la gronda part da la Germania sco er dals pajais Austria, Svizra, Luxemburg, Liechtenstein, Pologna, Tschechia, Slovachia ed Ungaria. Tar quasi tut ils ulteriurs stadis datti in tschert spazi areguard la dumonda da l’appartegnientscha. Tut tenor puntg da vista e criteri da selecziun vegnan els attribuids parzialmain u dal tuttafatg a l’Europa Centrala resp. ad autras regiuns dal continent. En quest senn vegn er la Slovenia savens quintada tar l’Europa Centrala, magari er la Croazia, ils stadis baltics, la Rumenia, la Belgia ed ils Pajais Bass. La Germania dal Nord vegn tut tenor considerada sco part da l’Europa dal Nord.
Pervi d’influenzas multifaras nà da diversas regiuns na sa laschan blers territoris da cunfin betg attribuir a moda precisa, mabain vegnan classifitgads tenor intenziun u ‹sentiment d’attaschadadad a la patria›. Ozendi exprima l’attribuziun d’in pajais u d’ina part da quel a l’Europa Centrala savens a medem temp ina vischinanza reala u intendida tar autras regiuns grondas culturalas u politicas, sco per exempel tar l’Uniun europeica. A medema moda duai l’attribuziun da la Germania dal Nord a l’Europa dal Nord exprimer ina tscherta vischinanza – betg be geografica, mabain er culturala e ‹mentala› – tar ils stadis scandinavs.
Austria, Svizra ed Italia dal Nord[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Austria e l’Italia dal Nord, surtut en il Friul ed a Triest, è la cunfinaziun usitada in pau autra ch’en Germania: Là vegn l’Europa Centrala messa a pèr cun ils stadis successurs da l’anteriura monarchia da l’Austria-Ungaria. Regiuns sco il Balticum e la planira da la Germania dal Nord e da la Pologna vegnan consideradas sco appartegnentas a l’Europa dal Nord, auters territoris da la Germania sco part da l’Europa dal Vest. Regiuns cunfinantas en Germania sco la Baviera u la Franconia vegnan medemamain resguardadas sco part da l’Europa Centrala. Tut en tut sa chatta l’Europa Centrala tenor quest puntg da vista tuttina pli en il sidost che quai ch’igl è il cas ord vista da la Germania. En l’Austria dal Vest ed en Svizra – nua che parts dal pajais sa chattan al sid da las Alps – vegn magari er considerada l’Italia dal Nord sco part da l’Europa Centrala. Quai d’ina vart cun il Tirol dal Sid e Trent (che sa considerescha explicitamain sco città mitteleuropea), ma er cun citads sco Turin, Milaun u Venezia. Da considerar la part centrala da las Alps sco cunfin meridiunal da l’Europa Centrala vegn resguardà qua sco vista unilaterala tudestga.
Territori linguistic englais[modifitgar | modifitgar il code]
En il territori linguistic englais odiern fan ins savens be la differenza tranter pajais da l’Europa dal Vest e da l’Europa da l’Ost. En quest connex vegnan ils pajais da la part orientala da l’Europa Centrala er designads sco Central Europe. Ils pajais da l’Europa Centrala occidentala (Pajais Bass, Germania, Svizra, Liechtenstein, Austria) attribuesch’ins percunter a l’Europa dal Vest (Western Europe). Questa divisiun applitgescha er l’uffizi da statistica da las Naziuns unidas[1] che parta ils stadis europeics en Europa da l’Ost, dal Nord, dal Vest e dal Sid. La Germania, l’Austria e la Svizra furman qua ensemen cun la Frantscha ed il Benelux l’Europa dal Vest; ils stadis da l’Europa Centrala orientala vegnan attribuids a l’Europa da l’Ost. Questa sutdivisiun clera en ost e vest deriva dal pensar da la Guerra fraida; cun la vieuta dal 1989 ha quella pers pli e pli sia muntada e dapi l’extensiun a l’ost da l’Uniun europeica sto ella vegnir considerada definitivamain sco antiquada.
Criteris religius-culturals[modifitgar | modifitgar il code]
Il cunfin oriental da l’Europa Centrala vegn magari definì tenor criteris religius-culturals u pli exact: tenor las regiuns nua che prevala la confessiun catolic-romana. Quest ‹cunfin› tanschess oramai tras ils stadis tant catolics sco protestants Germania e Lettonia e sa cunfinass en l’Europa da l’Ost e dal Sidost da la confessiun ortodoxa (Bielorussia, Ucraina, Rumenia, Serbia), per part er da l’islam (Bosnia-Erzegovina). Vers vest e sid na sa lascha l’Europa Centrala strusch cunfinar a basa da quest criteri.
Cun la noziun da l’Europa Centrala e sia definiziun èn gia s’occupadas persunalitads sco Milan Kundera, Robert Musil, Alexander Gieysztor, Ferenc Feijtö e Jacques Le Rider. Per part vegn quella er associada cun in tschert stil da viver. Quai sa mussa per exempel sin la pagina d’internet da l’Associazione Culturale Mitteleuropa taliana: Cuntrari a la situaziun en l’Europa dal Sid vivian ins en l’Europa Centrala plitost en chasa u en il café che sin via, dovria plitost paintg da cuschinar (enstagl ieli) e celebreschia Nadal la saira dals 24 da december (enstagl dals 25).[2]
Colonisaziun e populaziun originara[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims abitants da l’Europa Centrala vegnan attribuids al Homo heidelbergensis ch’era immigrà avant bundant in mez milliun onns nà dal sid. Avant radund 200 000 onns è el sa sviluppà, tras adattaziun a las cundiziuns da viver extremas dal temp da glatsch, a l’uman da Neandertal, il qual ha populà l’Europa Centrala fin avant ca. 30 000 onns.[3]
Durant il spazi da temp il pli fraid fin avant ca. 20 000 onns è l’Europa Centrala alura sa depopulada quasi dal tuttafatg. La colonisaziun tras l’uman modern (Homo sapiens) è succedida en il spazi da temp d’avant 36 000 fin avant 10 000 onns. I sa tractava probablamain da gruppas da chatschaders e rimnaders che suandavan ils gronds trieps d’animals da las steppas subpolaras da quel temp che derivavan da l’Asia Centrala. Ins als designescha sco umans da Cro-Magnon.
En il genom da la populaziun europeica odierna sa laschan cumprovar tant l’uman da Neantertal sco er l’uman da Cro-Magnon. Omadus na furman però betg ils origins principals dals Europeans moderns. Tge umans che vegnan en dumonda sco perdavants originars da la populaziun odierna n’è betg sclerì dal tuttafatg. En la demografia sto avair gì lieu anc almain in fenomen ch’è fin uss nunenconuschent. Imaginablas èn per exempel midadas geneticas ‹andetgas› ch’han gidà en ils ultims 6000 onns a surmuntar l’intoleranza da lactosa u ulteriuras undas da migraziun da chatschaders e rimnaders dal temp da crap nà da l’ost.
Da fragments dad ossa da 22 represchentants da las societads tardivas da chatschaders e rimnaders che vivevan avant 15 000 fin 4300 onns han ins fatg analisas geneticas. Igl è sa mussà che quests individis che derivavan da la Russia, la Lettonia, la Pologna e la Germania (Schwäbische Alb) furmavan ina gruppa fitg omogena. Dad els deriva la gronda part dals Europeans odierns.
Avant ca. 7500 onns ha in pitschen dumber d’immigrants derivants dal Proxim Orient manà cun sai la moda da cultivar plantas e d’allevar animals. Cun excepziun da las culturas en il territori da la Mar dal Nord e da l’Ost (cultura da cups en furma da zains) è questa nova moda da viver sa messa tras fitg spert en l’Europa Centrala. Lur cultura vegn numnada cheramica da cordas. Tenor las enconuschientschas da la paleogenetica èn quests abitants dal temp neolitic però stads participads geneticamain be per ina fitg pitschna part al svilup da la populaziun odierna en l’Europa Centrala.[4]
Istorgia da la noziun ‹Europa Centrala›[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹Europa Centrala› ha l’emprim furmà ina noziun politica, la quala vegniva però duvrada per intents fitg differents. Sa furmà è el en la mesadad dal 19avel tschientaner, cur ch’il publicist tudestg Constantin Frantz ha clamà suenter ina ‹Federaziun Europa Centrala› da la Germania, la Pologna ed ils Slavs dal Danubi; quella dueva furmar in cuntrapais a las pussanzas grondas Russia e Frantscha. Ideas cumparegliablas eran er derasadas entaifer la partida naziunalliberala, per exempel tar Friedrich List e Heinrich von Gagern ch’han propagà in’Europa Centrala sut domini tudestg-austriac che tanschia da Hamburg fin a Trent.
A medem temp – avant il 1871 – è il term daventà impurtant en l’Austria-Ungaria: sco alternativa tar l’idea d’unir tut ils Tudestgs – e be quels – en in sulet stadi. En l’Austria refusav’ins per gronda part lezz’idea, damai che quai avess muntà da far ir en tocs l’Austria-Ungaria sco stadi multinaziunal. La regenza da l’Austria ha perquai proponì sco alternativa la «schliaziun da l’Europa Centrala», numnadamain d’unir la Germania cun l’entira Austria-Ungaria ad in «imperi da 70 milliuns».
Facticamain hai dà il 1871 la ‹schliaziun pitschna da la dumonda tudestga› en furma da l’Imperi tudestg da Bismarck. Silsuenter è l’idea da l’Europa Centrala sa dividida definitivamain en in puntg da vista tudestg ed in austriac.[5] Entant che la varianta tudestga veseva l’Europa Centrala sco «la part da la terra ch’è avanzada sut la cultura tudestga a la fluriziun odierna»[6], resguardava l’Austria l’Europa Centrala sco organissem ch’era sa sviluppà or da la monarchia habsburgaisa.[7]
Ils onns avant l’Emprima Guerra mundiala eran colliadas cun l’idea da l’Europa Centrala surtut finamiras economicas. Uschia ha Walther Rathenau pretendì da stgaffir en l’Europa Centrala in’uniun da duana. A l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala ha Theobald von Bethmann Hollweg planisà en ses Program da settember la fundaziun d’in’associaziun economica da tut l’Europa Centrala. L’onn 1915 ha Friedrich Naumann publitgà ses cudesch ‹Mitteleuropa›. En quel ha el proponì da stgaffir in stadi federativ en il qual la Germania dueva giugar ina rolla predominanta. L’idea da Neumann ha chattà en Germania in grond eco.[8] Dapi la mesadad dals onns 1920 è il Di economic da l’Europa Centrala daventà il punct da cristallisaziun da quest’idea, cumbain ch’i sa scuntravan a l’entschatta be tschertas gruppas d’interess da l’economia.
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha il term pers in pau sia muntada, damai che l’Europa era dividida durant la Guerra fraida en vest ed ost. Confurm a questa nomenclatura dualistica èn ils stadis occidentals da l’Europa Centrala vegnids attribuids a l’Europa da Vest ed ils stadis orientals a l’Europa da l’Ost. Il term Europa Centrala vegniva però duvrà savens e gugent sch’ins vuleva s’exprimer a moda critica davart la divisiun da l’Europa en dus blocs («L’Europa Centrala è ina but da pulvra», «Debatta davart l’Europa Centrala» etc.).
Dapi la fin da la Guerra fraida serva il term a stgaffir ina nova identitad en ils stadis da l’anteriur Patg da Varsovia ch’eran vegnids attribuids a l’Europa da l’Ost. Quai vala surtut per la Pologna, l’Ungaria, la Tschechia e la Slovachia e dapi la fin da la Jugoslavia er per la Slovenia e la Croazia. En quel senn s’avra la noziun da l’Europa Centrala puspè vers in’extensiun pli vasta en direcziun ost.
Zona d’urari da l’Europa Centrala[modifitgar | modifitgar il code]
A la zona d’urari da l’Europa Centrala appartegnan ils suandants pajais (en successiun alfabetica): Albania, Andorra, Austria, Belgia, Bosnia-Erzegovina, Citad dal Vatican, Cosovo, Croazia, Danemarc, Frantscha, Germania, Italia, Liechtenstein, Luxemburg, Macedonia dal Nord, Malta, Monaco, Montenegro, Norvegia, Pajais Bass, Pologna, San Marino, Serbia, Slovachia, Slovenia, Spagna (senza las Inslas Canarias), Svezia, Svizra, Tschechia ed Ungaria.
Il temp s’orientescha tenor il temp local dal 15avel meridian, il qual passa ca. per lung dal cunfin tranter la Germania e la Pologna. Damai che la terra è dividida en 24 zonas d’urari, sa chattass il cunfin dal vest circa al cunfin tranter la Germania ed ils Pajais Bass. Tuttina tutgan tar questa zona er stadis situads bundant pli en il vest sco la Frantscha e schizunt la Spagna. Quai maina a grondas differenzas areguard la posiziun dal sulegl da mezdi.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ unstats.un.org
- ↑ www.mitteleuropa.it.
- ↑ Almut Bick: Steinzeit (= Theiss WissenKompakt). Theiss, Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1996-6.
- ↑ Michael Stang: Revolution. Europas erste Bauern kamen von auswärts. En: Deutschlandfunk, aus Forschung und Technik, 4 da settember 2009.
- ↑ Zoran Konstantinović, Fridrun Rinner: Eine Literaturgeschichte Mitteleuropas (= Comparanda, tom 3). Studien-Verlag, Innsbruck e.a. 2003, ISBN 3-7065-1555-5, p. 12.
- ↑ Joseph Partsch: Mitteleuropa. Die Länder und Völker von den Westalpen und dem Balkan bis an den Kanal und das Kurische Haff. Perthes, Gotha 1904.
- ↑ Ignaz Seipel: Nation und Staat. Braumüller, Vienna/Lipsia 1916.
- ↑ Stephan Verosta: The German Concept of Mitteleuropa, 1914–1918 and its Contemporary Critics. En: Robert A. Kann, Béla A. Király, Paula S. Fichtner (ed.): The Habsburg Empire in World War I. Essays on the Intellectual, Military, Political and Economic Aspects of the Habsburg War Effort (= Studies on Society in Change, retscha 2: East European Monographs, tom 23). Columbia University Press e.a., New York NY e.a. 1977, ISBN 0-914710-16-8, p. 203–220.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- György Konrád: Antipolitik. Mitteleuropäische Meditationen. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1985, ISBN 3-518-11293-7.
- Erhard Busek, Emil Brix: Projekt Mitteleuropa. Ueberreuter, Vienna 1986, ISBN 3-8000-3227-9.
- Jürgen Elvert: Mitteleuropa! Deutsche Pläne zur europäischen Neuordnung (1918–1945). (Historische Mitteilungen, tom 35), Steiner, Stuttgart 1999, ISBN 3-515-07641-7.
- Michael Gehler/Paul Luif/Elisabeth Vyslonzil (ed.): Die Dimension Mitteleuropa in der Europäischen Union, Hildesheim 2015.
- Helga Mitterbauer, András F. Balogh (ed.): Zentraleuropa. Ein hybrider Kommunikationsraum. Praesens, Vienna 2006, ISBN 3-7069-0372-5.
- Günter Lehmann: Mitteleuropa. Handbuch zur Geschichte. Historisches Geschehen nach Zeittafel von 0001 bis 2000. Mecklenburger Buchverlag, Neubrandenburg 2009, ISBN 978-3-9812309-0-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Ständiger Ausschuss für geographische Namen: Empfehlung zur Grossgliederung Europas
- Ther, Philipp: Vergleich von Ostmitteleuropa und Zentraleuropa als Raumkategorien, sin hsozkult.de
- Problematica actuala da la noziun
- Der heimliche Traum von Europa, en: Der Tagesspiegel, 5 da matg 2004
- Oskar Krejčí: Geopolitics of the Central European Region. The view from Prague and Bratislava Bratislava: Veda, 2005
- Friedrich Naumanns Mitteleuropa
- Facultad per studis da l’Europa Centrala da l’Universitad Andrássy a Budapest


text:
Suenter diesch onns da manaschi po il tunnel da basa dal Lötschberg preschentar ina bilantscha impressiunanta: per onn circuleschan radund 30'000 trens tras il tunnel, per di radund 50 trens da persunas e 60 trens da martganzia. Il dumber da persunas che fa mintga di il viadi tras il tunnel è s'augmentà entaifer 10 onns da 7600 sin passa 13'000, il traffic da martganzia è perfin sa quadruplà. L'utilisaziun è pia gronda, memia gronda è ella ils dis da grond traffic. Las capacitads na pon dentant betg vegnir augmentadas marcantamain, damai ch'en ina part dal tunnel po vegnir circulà mo sin in binari. La planisaziun per la renovaziun ha cumenzà. Tenor las stimaziuns durass ella circa 13 onns.
« Passa 98% dals trens trassads sin il traject da basa curseschan tenor plan. »Comité dal Lötschberg, Fegl d'infurmaziun nr. 8, 23 da matg 2017


text:
Àtum
'L àtum (da 'l gréc ἄtouoς [àtomos] ch'a vōl dir “ch'a n s pōl minga tajàr”) 'l è la strutùra ch'la fórm' in gènar la matèria in dal mónd fìśic o in natùra. Al s ciàma acsè parchè na vòlta i filòśuf teòric d'l “atumìśum”, cuma Leucìp, Demòcrit e Epicûr, i pinsàvan ch'i fùsan la part più pìcula dla matèria, dònca indiviśìbla.
Cumpuśisiòṅ
Gl'àtum i èṅ la cumbinasiòṅ ad partisèli più cichi ciamàdi eletròṅ (cun carga negatìva), prutòṅ (cun carga puśitìva) e, in gènar, neutròṅ (sénsa carga). Gl'ùltim dū elemènt, dit nucleòṅ, i s càt'n in dal sò nùccleo méntar gl'eletròṅ i gh prìlan dintóran cun di muimènt minga fis. Anc l'anti-matèria la gh'à i sò àtum, ciamâ anti-àtum o anti-elemènt, ma 'l carghi chè i èṅ arbaltàdi.
Quànd più àtum i s mìsć'n insém i fórm'n al mulèculi cuma l'àqua fata da 'n àtum 'd usìgen e dū 'd idrògen.
Par batśàr 'n àtum i sarvìsan dū nùmar, qvél dla sò masa (al nùm'r ad partisèli ch'i s càt'n in dal nùccleo → A) e qvél atòmig (al nùmar di prutòṅ → Z che, quànd 'l àtum 'l è neùtar, al curispónd a 'l nùmar di eletròṅ). La difarénsa fra A e Z al dà 'l nùmar di neutròṅ. Se p'r un quàlc mutìṿ 'n àtum al pèrd o 'l tira sù di eletròṅ, 'l equilìbri lètric d'l àtum 'l è pardû, trasfurmànd'ś in un jôṅ, cun carga puśitìva o negatìva a secónda di caś.
In natùra i pōl'n eśìstar di àtum dal stés elemènt (dònca c'n un nùm'r atòmig cumpàgn) ma cun nùm'r ad masa difarènt e dònca c'n un nùmar variàbil 'd neutròṅ (iśòtup). 'L è 'l caś, par far 'n eśèmpi, d'l idrògen ch'al s pōl preśentàr in tri fórmi: al pròsi (qvél ch'al s cata più da spés, sénsa neutròṅ in dal nùccleo), al deutèri (c'n un neutròṅ) e 'l trisi (dimóndi râr, cun dū neutròṅ). In tut al manéri da 'l punt ad vista chìmig, tut chi tri àtum lè i èṅ cumpàgn.
Tavla periòdica di elemènt
In dal 1869 gl'elemènt i èṅ stâ clasificâ in na tabèla da 'l chìmig rus Dmitrij Ivanovič Mendeleev anc se soquànti caśèli i èṅ stati impinìdi sōl in séguit. A s partìs cun 'l elemènt cun nùm'r atòmig 1 (idrògen, prim grup) par finìr cun 'l elemènt cun nùm'r atòmig 92 (uràni) anc se c'n al tèmp i chìmig i 'n aṅ śuntâ dimóndi àtar.
Gl'eletròṅ i s puśisiònan via via in òrbiti estérni a 'l nùccleo. Quànd n'òrbita l'è pîna, un quèl ch'al dipènd da 'l elemènt, gl'eletròn ch'i gh'armàgnan i finìs'n in qvéla dòp e via dascurénd.
Gl'elemènt cun tuti gl'òrbiti “pîni” (ciamàdi anc gus letrònic o gus ad valénsa), cuma 'l èli o 'l nèon, i èṅ dit gas nòbii parchè i n s cumbìnan minga cun di elemènt difarènt esénd ch'i n pōlan minga pèrdar o ciapàr di eletròṅ dvintànd di jôṅ. A s trata di elemènt ch'i fànan part dal grup 18 dla tavla.


text:
Organisaziun: nums, departaments, contacts
La coordinaziun da la geoinfurmaziun entaifer l'administraziun federala stat sut la direcziun strategica da l'organ federal da coordinaziun per la geoinfurmaziun GCS. Quai vala er per la plattafurma geo.admin.ch.
Tenor l'art. 48 LGeo vegn "installà in organ da coordinaziun tenor l'artitgel 55 da la lescha dals 21 da mars 1997 davart l'organisaziun da la regenza e da l'administraziun per la coordinaziun en il sectur da la geoinfurmaziun da la confederaziun."
L'organ da coordinaziun sa cumpona mintgamai d'almain ina represchentanta u in represchentant da mintga departament e da la chanzlia federala sco er dal sectur da las scolas politecnicas federalas e da l'uffizi federal da topografia. Mintga autoritad nominescha sezza sia represchentaziun.
Administrativamain tutga el tar l'uffizi federal da topografia ed el ha in agen secretariat.
La realisaziun operaziunala da la strategia che vegn fixada da la GCS per geo.admin.ch è chaussa da l'uffizi federal da topografia.
Reglament da gestiun da la GCS
-
Reglament da gestiun da la GCS (DE)
PDF, 6 Paginas, 329 KB, tudestg
-
Reglament da gestiun da la GCS (FR)
PDF, 6 Paginas, 327 KB, franzos
Commembras e commembers de la GCS
-
Commembras e commembers de la GCS tenor lista
DOCX, 2 Paginas, 17 KB
Uffizi federal da topografia
COGIS (coordinaziun, geoinfurmaziun e servetschs)
Seftigenstrasse 264
CH - 3084 Wabern
- Tel.
- 0041 58 469 03 15
- Fax
- 0041 58 469 04 59
geo.admin.ch
c/o
Uffizi federal da topografia
COGIS (coordinaziun, geoinfurmaziun e servetschs)
Seftigenstrasse 264
CH - 3084 Wabern


text:
La fin da mars da l’onn passà era Selina Gasparin sa participada la davosa giada ad ina cursa da biatlon – quai als campiunadis svizzers a Lai. L’october passà è ella vegnida per la segunda giada mamma. Uss è Selina Gasparin che aveva gudagnà argient als gieus olimpics da Sotschi puspè enavos.
Las cursas da la cuppa IBU quasi avant ses isch-chasa sajan perfetgas per far ils emprims pass enavos, ha ditg la pioniera svizra dal biatlon. En bun in mais vul Gasparin lura sa participar als campiunadis d’Europa a Minsk en la Bielorussia. E la gronda finamira è lura da pudair ir a la partenza als campiunadis mundials il mars ad Östersund en la Svezia.
Serafin Wiestner sin il podest
Fatg ina buna figura en l’emprima cursa da la cuppa IBU a Lai ha oravant tut Serafin Wiestner. Il biatlet da Trin è vegnì segund en il sprint sur 10 kilometers. Wiestner ha fatg in sulet sbagl da sajettar ed ha la finala pers bun 10 secundas sin il Franzos Fabien Claude. Cun quest resultat è Wiestner gia sa qualifitgà per ils campiunadis mundials ad Östersund.
Per Serafin Wiestner è quest resultat in grond levgiament suenter che sia stagiun en la cuppa mundiala n’è betg ida sco giavischà. Ses meglier resultat ha el cuntanschì en il sprint da Hochfilzen en l’Austria mez december. Là è Wiestner vegnì 18avel. Suenter resultats mediochers, tranter auter la davosa fin d’emna a Ruhpolding en la Germania, saja stà bun da far in pass enavos en la cuppa IBU. Pli gugent buns resultats en la cuppa IBU che schlets resultats en la cuppa mundiala, uschia Wiestner.
Uschia vai vinavant
La sonda, ils 26 da schaner, vai vinavant a la cuppa IBU a Lai cun las cursas da persecuziun. La dumengia, ils 27 da schaner, stattan lura anc sin il program cursas da staffetta.
RTR Telesguard 17:40


text:
I ha dà blera naiv ils davos dis, quai senza dubis. Tenor l'Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau (SLF) sapp'ins en tscherts reguards schizunt discurrer da records. Uschia haja il SLF anc mai mesirà en il nord dal Grischun uschè baud l'enviern (mez schaner) uschè blera naiv, uschia Kurt Winkler dal SLF. Per exempel ad Arosa. Là hai actualmain en tut 180 cm naiv, uschè bler sco anc mai dapi l'entschatta da las mesiraziuns avant 66 onns. En la media da quels onns haja quai dà 75cm naiv.
Er ch'i haja dà entaifer uschè curt temp - 10 enfin 15 dis – uschè blera naiv saja extraordinari. Tanta naiv dettia quai be mintga 30-200 onns aifer uschè curt temp.
Anc nagina cumparegliaziun cun l'onn extraordinari 1998/99
Da l'onn da records 1998/99 sajan ins dentant anc lunsch davent, di Winkler. Lura eri la situaziun da lavinas lung temp fitg privlusa (stgalim 5). Quest enviern ed er l'enviern passà saja il privel be stà in curt temp fitg grond (stgalim 5). Perquai sajan er bler pli paucas lavinas idas a val che l'enviern 1998/99. Plinavant accentuescha l'expert da lavinas er ch'il privel da lavinas dependia er anc dad auters facturs che la quantitad da naiv, uschia per exempel da las temperaturas u dals vents.
RR actualitad 17:00


text:
Il project prevesa in hotel cun 100 stanzas e radund 200 letgs. Ils investiders èn la gruppa Belvédère Hotels da Scuol, l’Acla da Fans ed il biro d’architectura Fanzun da Cuira. Il project prevesa investiziuns da 15 fin 20 milliuns francs.
Recurs cunter il plan da furmaziun
Ils iniziants dal project avevan tschertgà il discurs cun il vischin da questa parcella avant che avrir la procedura dal plan da furmaziun. Lezza giada eran ils discurs stads positivs. In mez onn pli tard ha quel tuttina inoltrà in recurs ch'è il mument tar la Dretgira administrativa grischuna.
Christian Fanzun, il capo da vischnanca da Scuol, spera che la dretgira decidia bainbaud. Sche la decisiun croda a favur da la vischnanca, po il recurrent trair il cas vinavant fin la Dretgira federala a Losanna.
RR actualitad 08:00


text:
Il Club da hockey da Tavau vul puspè cumbatter per il titel da campiun svizzer. I fiss il 32avel per il club, dentant l'emprim per Christian Wohlwend che trenescha il HCD dapi il 2019. Per insumma pudair siemiar dal titel sto l'equipa però l'emprim cuntanscher ils playoffs. Tavau haja dentant la classa ed il potenzial da terminar la qualificaziun tranter las meglras sis equipas, uschia Wohlwend. I vegnia dentant fitg grev, il mument possian 10 equipas cumbatter per il titel, uschia il dirigent a la banda dal HCD.
La stagiun passada era il HCD vegnì als cunfins en il mezfinal encunter l'EV Zug. Tavau aveva pers la seria gist cun 0:4 suenter avair gudagnà la seria da quartfinal encunter ils Rapperswil-Jona Lakers a moda spectaculara cun 4:3.
Claude-Curdin Paschoud è da buna speranza
Il defensur engiadinais, Claude-Curdin Paschoud, ha gì pauc da rir ils davos onns. Suenter in accident sin il glatsch – Paschoud ha survegnì avant bun trais onns in puck en il chau – ha il giugader da 28 onns strusch pli dà gieus en il dress dal HCD. Ina greva scurlada dal tscharvè ha procurà per problems, principalmain cun l'equiliber. La davosa stagiun ha Paschoud giugà sulet trais gieus da playoff. En la nova stagiun vul el puspè turnar enavos sco ina da las pitgas en la defensiun dal HCD, sco gia avant ses accident. Claude-Curdin Paschoud ha survegnì dacurt in contract d'emprova per bun dus mais. L'Engiadinais è dentant da buna speranza che tut vegn bun. Dal accident na sentia el tant sco nagut pli ed el haja pudì trenar fitg bain durant la pausa da stad.
Gist tschintg giugaders svedais
Dals sis giugaders esters en il cader dal HCD derivan gist tschintg da la Svezia. Gia l’ultima stagiun eran il defensur Magnus Nygren e l’attatgader Dennis Rasmussen part da l’equipa. Vegnir vitiers èn Klas Dahlbeck, Leon Bristedt e Joakim Nordström.
Ins po discurrer d’ina pitschna enclava svedaisa a Tavau. Sco il trenader dal HCD Christian Wohlwend di, saja quai dentant er in zic casualitad. Els sajan stads a la tschertga da trais giugaders per rollas specificas ed hajan chattà trais Svedais. Quai avess dentant era pudì esser giugaders dad auters pajais.
Il HCD è in club famigliar e tuttina in club che mussa las musclas.
Tenor ils giugaders Rumantschs en il cader da Tavau, Claude-Curdin Paschoud e Davyd Barandun, sajan ils Svedais tips ruassaivels che gidan er ils giuvens sin il glatsch. Ed il trenader Christian Wohlwend agiunta ch’i saja enorm simpel da trenar ils Svedais. Plinavant portian els enorm blera intensitad en ils trenaments ed en ils gieus.


text:
Ils pli gronds quitads dal survegliader da pretschs restan ils custs da sanadad. Dapi l'introducziun da l'assicuranza da malsauns obligatorica sajan las premias s'augmentadas mintg'onn en media per 4,6%. Durant l'onn vul Stefan Meierhans far sia part per pudair franar ils custs, e quai tranter auter cun ina plattafurma ch'è online dapli venderdi. La plattafurma duai porscher per mintgina e mintgin ina survista da pretschs che varieschian per part fitg dad ospital tar ospital. L'intent da la plattafurma e da stgaffir dapli transparenza.
Plattafurma cun tariffas
Tranter auter haja il survegliader da pretschs, Stefan Maierhans, era pudì far part da la gruppa d'experts che han elavurà 38 mesiras sin incumbensa dal minister da sanadad Alain Berset. La primavaira vul il Cussegl federal lura decider, tgeninas da quellas mesirass che duain vegnir realisadas e co vinavant.
RR actualitad 12:00


text:
L’autura cuntinuescha a descriver las cundiziuns da viver, las tradiziuns e disas da la populaziun da Nikki, il lieu nua ch’ella viva. Ses contacts e sia lavur èn drizzads en emprima lingia vers las dunnas. En inscunters regulars en gruppas vegnan tractads temas sco economia da chasa, cultivaziun da verdura, nutriment ed igiena. Reflexiuns davart la durabilitad da ses engaschi accumpognan la partenza suenter dus onns.
Participant: Domenic Signorell
Redacziun: Emerita Rusca
Radioscola 30-1-1974
Numer d'archiv: 2134
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Tge è ina vischnanca? Tge incumbensas sto ella ademplir e danunder vegnan ils mezs persuenter? Cun descriver las instituziuns communalas e lur funcziun pon ins giustifitgar las taglias e taxas ch’ils abitants ston pajar tenor entradas e facultad persunalas. Curtas scenas ed in test final gidan a render questa materia viva e captivanta era per giuvenils.
Participants: Dumeni Columberg, scolars da Mustér
Redacziun: Otto Gienal, Hendri Albin
Radioscola 28-2-1973
Numer d’archiv: 2121
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Malpensa Express
El Malpensa Express l'è on servizzi ferroviari de la Trenord che 'l conliga i stazion milanes de Cadorna e Centrala cont el reoport de Malpensa.
StoriaModifega
La ligna l'è stada verta in del 1999, dopo l'attivazion del terminal Malpensa 2000, e in origin la ligava domà la stazion de Cadorna cont la stazion de Malpensa Reoport e ghe voreven 40 minut.
Dal 2010, grazia al tunnel ferroviari de Castellanza, el temp de percorrenza l'è sbassaa a 29 menut dirett e 36 cont i fermaa intermedi, e l'è stada verta la ligna da Centrala.
Dal 2015 hinn staa poeu scassaa i lign senza i fermaa intermedi.
I lignModifega
I lign de 'sto servizzi hinn dò:
- Milan Cadorna ↔ Malpensa
- Milan Centrala ↔ Malpensa
Da la stazion de Cadorna se fann di cors domà in prima class, che parten ogni mezz'ora dai 4:28 ai 23:28. Inveci da Centrala gh'è anca la segonda class.


text:
Sépal
En botànica, el tèrmine sepalo l'ìndica 'na fòia mudificàda che fà part del càles.
I sépali i fùrma 'l càles, giü dei vertezèi stérii del fiùr e i g'ha 'na funsiù de protesiù.
Ensèma ai pétali i fùrma el peregóne, e 'n divèrse famìe botàniche i è mudificàcc, ridócc o adiritüra i gh'è gne piö. En chèsto càzo se pàrla piö de sépali e pétali ma de tépali compàgn che 'ndèl zèner Tulipa.
El nömer dei sépali e le sò caraterìstiche le permèt de descrìer el càles:
- monosépalo: furmàt de 'n sépalo apéna,
- disépalo : furmàt de du sépali o de du tòch separàcc,
- pentasépalo : furmàt de sich sépali,
- polisépalo : che g'ha divèrsi sépali.
- dialisépalo : che g'ha divèrsi sépali individualizàcc, separàcc i ü de i óter.
- gamosépalo: i sépali i è saldàcc ensèma per de piö de la metà de la sò longhèsa.


text:
Téren
Téren (in italià Terno d'Isola) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de l'Isola, chèl tòch de pianüra bergamàsca tra 'l Brèmb e l'Ada.
El g'ha 'na popolasiù de 8 014 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,0 km² e 'na densità de popolasiù de 2 004 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 12 km de la sità e a 229 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bunàt Sura, Calösch, Carvìch, Chignöl (BG), Mapèl, Medulàch e Sóta 'l Mut.
A Téren la pàsa e la se fèrma la ferovìa Bèrghem - Carnàt - Mónza.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Téren l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Permiss per emprender a manischar
Sche Vus vulais survegnir per l'emprima giada in permiss per emprender a manischar per ina tscherta categoria, stuais Vus As preschentar persunalmain tar la controlla d'abitantas e d'abitants / administraziun communala da la vischnanca da domicil u tar l'uffizi per il traffic sin via, nua che Vus suttamettais il formular da dumonda emplenì e suttascrit e mussais in document d'identitad valaivel cun fotografia (carta d'identitad u passaport).
La controlla d'abitantas e d'abitants / administraziun communala (u l'uffizi per il traffic sin via) examinescha Vossa identitad e conferma quella cun in bul e cun ina suttascripziun. Alura trametta ella il formular da dumonda cun ils documents appartegnents a noss uffizi.
Vus pudais retrair ils formulars da dumonda tar las controllas d'abitantas e d'abitants / administraziuns communalas u tar l'uffizi per il traffic sin via u directamain qua; ulteriuras infurmaziuns anflais Vus sin pagina 3 dil formular da dumonda.
Qua chattais Vus las pretensiuns envers ils vehichels d'examen ed in fegl d'infurmaziun davart ils viadis d’emprender a manischar e davart ils viadis d’examen.


text:
Poesie (Porta)/132 - Akmett cont i soeu duu, no avend coracc
Akmett cont i soeu duu, no avend coracc
de fà ona bona azion de Franzescan,
m’han impegnaa a imprestagh mì el mè mostacc
per cercav in sto agost la bona man.
In la mia qualitaa donch de messacc,5
sciori, ve preghi de slargà la man,
deghen giò di danee fina ch’hin sacc,
che la sciallen anch lor, sangue d’on can.
Avii de fà el vost cunt che in quant a meret
ghe n’han che gh’è nagotta de digh sù,10
e in fin dell’ann el mennen quell preteret.
In quant poeù al besogn, alla bolletta,
Cristo Maria se pò cercà de pù,
quand per procurador gh’han on poetta?


text:
Dapi l’onn 2003 fa Claudio Dedual transports tranter Tigignas e Radons. Quests transports èn impurtants per Radons, perquai che dapi che la pendiculara Savognin – Malmigiucr – Radons è vegnida demontada, è Radons betg pli cuntanschibel uschè bain.
Il Snowliner public è en il fratemp istorgia, ed il bus public che cursescha a Radons sto mintgatant vegnir annullà pervi da privel da lavinas e per quels ch’han bagascha resta uschia mo il taxi a tschinta da Claudio Dedual. In servetsch che vegn stimà.
Uffants tramettan maletgs
Tenor Claudio Dedual possia el oz manar l’affar cun in pitschen gudogn, pli baud n’era quai betg pussaivel, ha el ditg. Vi da la lavur cun ses taxi da naiv appreziescha el surtut ils contacts cun la glieud, surtut uffants hajan mintgamai fitg grond plaschair. Savens tramettian els ad el maletgs ch’els han fatg da ses töf da naiv.
RTR actualitad 07:00


text:
Las tempestas cun granella da la stad passada han consequenzas era per l'assicuranza da granella per puras e purs en Svizra. L'assicuranza quinta cun donns da radund 110 milliuns francs, ha ditg il directur da l'assicuranza Pascal Forrer a Radio SRF. Igl haja dà bler granella e surtut sajan ils granels stads fitg gronds. Quai haja chaschunà gronds donns en bleras culturas. Tenor Forrer è quai il mender onn en l'istorgia da l'assicuranza da granella per puras e purs.
Donns èn il dubel da las entradas da l'assicuranza
Cun radund 14'000 cas da donns annunziads saja quai radund la mesadad da tut ils assicurads ch'hajan registrà in donn. Ils 110 milliuns francs donns che l'assicuranza quinta cuntut muntian radund il dubel da las entradas da premias durant in onn en Svizra. Tenor Forrer na sto l'assicuranza però betg temair: Ins haja fatg reservas e supplementarmain ina reassicuranza.
Betg dapli granella – però granels extraordiariamain gronds
Tenor MeteoSvizra è la stad 2021 stada fitg bletscha – schizunt la pli bletscha dapi 100 onns – dapi ch'ins registrescha las datas. Il dumber da dis da granella na saja però betg extraordinari. Quel saja aifer la media. Propi extraordinaria è tenor MeteoSvizra però stada la grondezza dals granels.


text:
Il Grischun, il Tirol dal Sid ed il Tirol dal Nord ensemen cun la provinza da Bulsaun han suttascrit ina decleraziun d’intent per promover ina colliaziun internaziunala da viafier. Cun quest intent duessan ils centers d’aglomeraziun sco Turitg, Minca e Milaun vegnir pli datiers.
Ina gruppa da lavur tecnica cun persunas da tut ils trais pajais duain ussa sa fatschentar cun la lingia dal traject. Sin maisa èn pliras variantas e colliaziuns sco per exempel da Scuol en direcziun Val Müstair cun ina colliaziun cun il Tirol dal Sid, ma era la colliaziun tranter Scuol ed il Tirol dal Nord.
Per coordinar tut las lavurs duain las regenzas da las regiuns s'inscuntrar ina giada l’onn per coordinar las lavurs. Tenor infurmaziuns dal manader da l'Uffizi d’energia e traffic dal chantun Grischun, Thomas Schmid ha quest project auta prioritad. Il project stat però anc al cumenzament da las lavurs. Mintga pajais sto era far patratgs sco proseguir cun il trassé en lur agen pajais per evitar la situaziun sco tar la NEAT nua ch'i dat en l'Italia ed en Germania anc problems.
Tenor Thomas Schmid ston ins betg anc far quint cun la realisaziun d’ina colliaziun ils proxims 10 onns.


text:
Zernez
Zernez ( [tsərˈnɛts] (Jutt·infurmaziòn)) l'è un cumün sgüisser in del sircundari Sur Tasna del destret de l'Inn in del Cantun Grisun. A 'l gh'ha pü u manch 1149 abitant, una süperfis de 203.85 km², e 'l se tröa a una altitüden de 1474 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Zernez l'è tacaa ai cumün de Ardez, Lavin, Livigno (IT-SO), S-chanf, Susch, Tarasp, Tschierv, Valdidentro (IT-SO).
Scüd del PaesModifega
Blasunadüra: Un urs Negher in sü sfund gris bianch che 'l porta 'n Abiess sradigaa
El scüd el fa remembraa i tanc cünt sura urs truaa de chi e de la in del cumün e in di busch a lü arent e però anca a la fameja Planta che in sül so de scü 'l gh'eva na sciampa de urs.
GeugrafiaModifega
Zernez la se tröa in de la spianada de l'Engadina in del punt indua l' Inn e 'l Spöl se giunten insema. Zernez la gh'ha 1033 abitant i quaj, per la püpart, parlen Rumanc. El sit l'è 'l punt de partensa püssee impurtant per escürsiun in del Parch Nassiunal Sgüisser. Una gita tant amada l'è quela che la mena a la Chamanna Cluozza, ciuè 'l refüsg alpin Cluozza. A Zernez partegnen la frassiun Brail e la vesinansa Carolina.
PupulassiunModifega
IdiomaModifega
Malgraa una müdada del Rumanc al Tudesch d'un piscinin toch de la pupulassiun avüda lögh in del secul quel de desnöf, la püpart de la gent l'è restada tacada al so parlà Vallader. In del 1880 s'hin deciaraa de maderlengua rumancia 'l 84%, in del 1900 el 79% e in del 1941 el 78%. In di agn despö de la segunda guera mundiala 'l Rumanc l'è andaa sgiò in percentüal ma 'l resta a bun cünt la lengua principala. In de la tabela chi de suta gh'è 'l desvilüp lengüistegh dij ültem agn:
Religiun e CunfessiunModifega
A Zernez la Refurma Prutestanta l'ha 'vüü lögh in del 1553.
Gent del Lögh e Gent FurestaModifega
A la fin del 2005 922 (= 88 %) di 1044 abitant gh'even la citadinansa sgüissera.
Istoria del PaesModifega
Zernez la vegn mensiunada la prima völta in del 1161 cunt el nom Sarnetz[1]. Dopu d'un gran fögh incendiari ' 5. de stemeber del 1872 che l'ha sparagnaa dumà 40 di 157 cà del paes, tüt un toch intregh del paes l'è staa faa sü de nöf in stil de citaa, ciuè cunt tech piat che, per l'Enganida, l'è pütost atipegh.
Minga delunsg de Zerzez, un cicinin püssee a nord, gh'è 'l nördlich Castel Wildenberg, faa sü in del dersètesem secul. In del riun Runatsch gh'è na gesa baroca del 1609 cunt urnament de stüch.
De Vedè, Vardà e RemiràModifega
- Gesa paruciala refurmada cunt el turiun ruman faa sü prima.
- Gesa Refurmada de San Bastian[2].
- La Chasa Bezzola[3].
- Culasg artistegh de la stassiun[4].
- Crusavia de deviassiun de la Feruvia Retega[5].
- El Castel Wildenberg, de l'etaa baroca.
- El Morenturm, un turiun de l'etaa de mezz[6].
- La nöa cà del Parch Nassiunal, un müsee che 'l parla del parch.
- In del riun Brail: Gesa Refurmada de l'etaa de mezz.
- L'ex diga La Serra
- La Fuorcha, ciuè la vegia Furca del paes al cunfin cunt el cumün de Susch.
CultüraModifega
In de la tradissiun di Suranom di paes Engadines quij de Zernez ghe disen ils magliachognas, ciuè i majacagn, al cuntrari di Visentin ch'inscambi hin i majagat.
Persunalidaa ligaa a ZernezModifega
- Marcus Tatius «Tatius Alpinus» (um 1509–1562), Ümanista, Tradütur e Pueta
- A Zernez el vif e laura 'l designadur, Pitur, scültur e resgista de teater Jacques Guidon, el qual l'ha vengiüü 'l Premi Cultüral Grisunes in del 2006.
LiteradüraModifega
- Luzi Dosch: Zernez (= Schweizerische Kunstführer. Nr. 590, Ser. 59). GSK, Bern 1996, ISBN 3-85782-590-1.
- Peter W. Roth: Der lange Weg zur achtgrössten Gemeinde. Zernez ist bereits 850 Jahre alt. In: Engadiner Post vom 3. März 2011, S. 5.
RiferimentModifega
- ↑ Der lange Weg ... (siehe Literatur)
- ↑ Kapelle St. Sebastian
- ↑ Chasa Bezzola
- ↑ Bahnhistorisches Ensemble am Bahnhof
- ↑ Ausweichstelle der RhB
- ↑ Morenturm
Ligam in sü la RedModifega
- Sit ufizial (Todesch)
- Paul Eugen Grimm: Zernez in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
-
- Media relaa a Zernez su Wikimedia Commons


text:
Turc
Artéccol in dialètt mudnés
Al Turc (Türkçe) l'è na léngua altàica ch'la fà part dal grup dal léngui turchi e ch'l'è druàda da 125 migliòṅ ad parsòni stramnàdi in Turchìa, Cipri, Muldàvia, Kosovo, Germâgna e àtar pòst incóra.
Al Turc 'l éra dascórs in d'l Impéri Utumàṅ e al druàva na versiòṅ cambiàda d'l alfabét àrab. In dal 1928 al presidènt Mustafa Kemal Atatürk, ch'al vliva muderniśàr la Turchìa, 'l à mis a da na banda 'l alfabét àrab tulénd a 'l sò pòst quél latiṅ mudificâ.
Vucàli[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Turc l'è na léngua ch'la tîṅ a drē a l'armunìa dal vucàli: quést a vōl dir ch'in na paròla i gh pōl'n èsar sōl dal vucàli dal stés grup, palatàli o velàri.
Al vucàli a, e, i, o, u i èṅ cumpàgni a 'l vucàli d'lItagliàn (o dal Fraréś/Miranduléś, cun la O e la E saràdi, la [ɛ] e la [ɔ] difàti in Turc i n gh'èṅ minga). La ü invéci la s lèś cuma in dla paròla putèṅ dita da 'n Mantṿàṅ (pütlét). Stésa ròba par la ö ch'la s lèś cuma in dla paròla fóra dita da 'n Mantṿàṅ (föra). La I sénsa puntèṅ insìma la gh'à un sòṅ difarènt da quéla ch'la gh 'l à.
Al vucàli cun al ségn ^ insìma (asènt circunflès) i èṅ lunghi, cuma in emigliàṅ. La stésa ròba la sucéd quànd a s cata la létra ğ ch'la sarvìs sōl a ślungàr la vucàla ch'la vèṅ prima (la paròla dağ, ch'la vōl dir muntàgna, difàti la s lèś daa).
Cunsunànti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cunsunànti turchi i èṅ cumpàgni asè a quéli d'l emigliàṅ a part quìsti chè 'd sóta:
- la c la s lèś sèmpar cuma la g dólsa ad gir: Istiklal Caddesi (ch'a vōl dir Via Istiklal) difàti la s lèś /ʤad'desi/
- la ç la s lèś sèmpar cuma la c dólsa ad ciàv: çocuk (ch'a vōl dir putèṅ) difàti la s lèś /ʧo'ʤuk/
- la g l'è sèmpar dura cuma in gósa: gece (ch'a vōl dir nòt) difàti la s lèś /ge'ʤe/
- la h l'è sèmpar dita tirànd dèntar al fiâ
- la s l'è sèmpar sórda (cuma in scrana)
- la ş la gh'à al sòṅ dla SC d'l itagliàṅ sciarpa: şarap (ch'a vōl dir vèṅ) difàti la s lèś /ʃa'rap/
- la y la s lèś cuma la J ad jutàr
- la z l'è la S sunòra (cuma in śéndar)
Gramàtica[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Turc, cum anc al Finlandéś e 'l Ungheréś l'è na léngua aglutinànta, cun dal paròli ch'i s fànan sù miténd insém di pès indipendènt, paròli curti cun di sufìs śuntâ in fónd.
Cum a sucéd anc in dal Giapunéś e in dal Latìn, al fraśi i s fànan miténd prima al sugèt, pò 'l ugèt e a la fiṅ al vérub (léngua SOV).
La gramàtica la tiṅ a drē bèṅ a 'l sò règhli, difàti in Turc a gh'è sōl un sustantìṿ minga regulàr (su ch'a vōl dir àqua). Stésa ròba p'r i vérub (èsar ch'al fà paṅ par sò cònt).
Eśèmpi[modifica | mudéfica la surzéia]
- turc: türkçe
- a t salùt: merhaba
- arvéd'r-as: 'hoşça kalın
- par piaśēr: lütfen
- a t ringràsi: teşekkür ederim
- a t vój bèṅ: seni seviyorum
- bònanòt: iyi geceler
- bòn giōran: günaydın
- sè: evet
- nò: hayır
Nùmar da 1 a 10: bir (òṅ), iki (dū), üç (tri), dört (quàtar), beş (sinc), altı (siē), yedi (sèt), sekiz (òt), dokuz (nóṿ), on (déś).


text:
Katrin Pally-Stieglbauer è oriunda da St. Englmar, in vitg en il Bayrischen Wald, ver 40 km davent dal cunfin cun la Tschechia e circa 80 km davent dal cunfin da l‘Austria. Ella è vegnida avant 17 onns en Surselva ed abita cun sia famiglia a Mustér. Katrin Pally ha dus uffants da 7 e 4 onns. Ella lavura en plazza parziala sco opticra a Glion e Mustér ed è er la presidenta da l’uniun da dunnas da Mustér. En ses temp liber va Katrin Pally gugent cun skis, cun velo da muntogna u a viandar cun sia famiglia.
Tratgas da la Baviera cun Katrin Pally
Katrin Pally preschenta en «Tips, tric e tacs» spaisas da sia patria en l’ost da la Baviera. Quatter recepts per la cuschina dal mintgadi, da festa ed in dultsch da perdunanza.


text:
En Svizra n’hai anc mai dà uschè blers scolars da lingua estra sco ussa. Tenor la «SonntagsZeitung» vegn mintga terz scolar primar or d’ina famiglia che discurra in’autra lingua che quella en scola. Avant 10 onns era quai anc mintga quart scolar. Blers dals scolars da lingua estra na sappian betg bain avunda il tudestg.
Curs per promover la lingua per scolars
I dovria en l’entira Svizra curs obligatorics per promover la lingua per uffants e quai avant ch'els cumenzian la scola. Da quest avis è il cusseglier naziunal da Basilea ed anteriur president dals directurs chantunals da l’educaziun publica, Christoph Eymann.
RR novitads 09:00


text:
Lavurs
Cun lur lavur contribueschan tecnologs e tecnologas da drenascha essenzialmain a la drenascha dals abitadis ed a la rimnada ed al transport d’auas persas. Els nettegian, svidan, mantegnan, controlleschan e reparan implants da drenascha: lingias da colliaziun en cuschina, bogn, tualetta e pastrign, sculs da plauns, tumbins da controlla, chanals dals tetgs, lingias d’aua da funtauna, chanalisaziuns principalas, drenaschas d’immobiglias euv.
Tecnologas da drenascha lavuran en manaschis dal mantegniment da chanals, da l’inspecziun da chanals u en la chanalisaziun. Per quest motiv vegnan differenziads en la scolaziun trais accents: mantegnair implants da drenascha, intercurir implants da drenascha, sanar implants da drenascha.
En l’accent mantegnair s’occupan tecnologs da drenascha dal nettegiament professiunal e dal mantegniment dals implants. Tut tenor polluziun elegian els in proceder adattà. Sediments stinads en lingias sco p. ex. chaltschina allontaneschan els a moda mecanica cun agid d'utensils. Stuppadas allontaneschan els a moda idrodinamica, quai vul dir cun pressiun auta d’aua.
En l’accent intercurir controlleschan els ils implants da drenascha. Cun agid d’ina camera teleguidada (televisiun a chanal) localiseschan els elements da construcziun, lingias e bischens defects e donnegiads. Els controlleschan e documenteschan il stadi da la rait da bischens ed infurmeschan l’incumbensader. Sch’els chattan donns, cusseglian els lur clients davart metodas da sanaziun pussaivlas.
En l’accent sanar stattan la reparatura e la renovaziun d’implants da drenascha en il center. Donns punctuals reparan tecnologs da drenascha cun il roboter da chanal, p. ex. colliaziuns da bischens che perdan aua. Donns pli gronds reparan els cun la metoda Inlining, latiers vegn tratg en il chanal in uder u in bischen surtratg cun rascha.
Tecnologas da drenascha enconuschan ils privels en lur professiun. Ellas resguardan las prescripziuns da la segirezza da lavur e da la protecziun da la sanadad. Plinavant segireschan ellas cun mesiras adattadas la protecziun da l’ambient e da las auas.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 10-9-2013 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
3 onns
Accents
- mantegnair implants da drenascha
- intercurir implants da drenascha
- sanar implants da drenascha
Furmaziun en la pratica
En in manaschi dal mantegniment dal chanal, da l’inspecziun da chanals u da la chanalisaziun
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala a Zug
Roms professiunals
- planisar, preparar lavurs e rapportar davart lavurs
- nettegiar implants da drenascha
- mantegnair implants da drenascha
- intercurir implants da drenascha, segirar il mantegniment, la segirezza e la protecziun da l’ambient
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns po la scola da maturitad professiunala vegnir frequentada durant la scolaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "tecnolog / tecnologa da drenascha AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- dun pratic
- enclegientscha per temas tecnics
- imaginaziun dal spazi
- buna constituziun corporala
- moda da lavurar autonoma
- punctualitad e fidadadad
- buna demananza
- abilitad da lavurar en ina gruppa
- senn da responsabladad ed agir ecologic
- nagina tema da plazza
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco er da la federaziun da tetg da la branscha da mantegniment da chanalisaziuns (advk), p. ex. operatur / operatura da televisiuns a chanal
Scola spezialisada superiura (SSS)
(tar furmaziun preliminara correspundenta) curs en differents secturs
Scola auta spezialisada (SAS)
(tar furmaziun preliminara correspundenta) studis en differents secturs
Cundiziuns da lavur
Tecnologs e tecnologas da drenascha lavuran en manaschis dal mantegniment dal chanal, da l’inspecziun da chanals u da la sanaziun da chanals. I sa tracta per il solit d’affars pitschens u mesauns cun 5 fin 20 collavuraturs, en la branscha datti er paucs manaschis gronds.
Els lavuran bunamain adina en in pitschen team. La gronda part dal temp èn els en viadi, savens er surregiunal. I po er esser ch’els ston star sur notg ordaifer.
Els prestan servetsch da pichet, mintgatant er servetschs durant la fin d’emna, quai che pretenda flexibilitad.
Ulteriuras infurmaziuns
Ausbildungsdachverband der Kanalunterhaltsbranche (advk)
Sekretariat
Wölflistr. 5
Postfach 65
3000 Bern 22
Tel: 031 370 85 85
URL: www.advk.ch


text:
Vergib uns unsere Schuld
Einzelheiten
GenerDrama
Guido schlägt sich mit Gelegenheitsjobs und einem hohen Schuldenberg durch. Nachdem er wieder seinen Arbeitsplatz verliert und von seinen Gläubigern angegriffen wird, sieht er paradoxerweise seine einzige Chance darin, selbst als Schuldeneintreiber zu arbeiten, bis seine Schulden beglichen sind.
Antonio Morabito
La Luna srl.
Agresywna Banda
Skandal Productions
Peacock Film
Lotus Production
RAI Cinema
RSI Radiotelevisione svizzera
Antonio Morabito
Amedeo Pagani
Claudio Santamaria
Marco Gallini
Jerzy Stuhr
Flonja Kodheli
Leonardo Nigro
Giorgio Gobbi
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Salouf
Salouf (Salugus in latin; Salugo in italian storich; Salux in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 215 abitant e una süperfiss de 31.41 km², e al se tröva a una altitüden de 1258 meter sura al livel del mar.
El cumün de Salouf a l'è tacaa ai cumün de Andeer, Ferrera, Cunter, Mon, Riom-Parsonz, Stierva, Zillis-Reischen.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Salouf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1160 col nomm de Salugo.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Salouf l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Suenter ch’igl ha dà l’onn passà ina finiziun da la stagiun d’enviern abrupta pervi da corona, sa preschenta quai quest onn puspè auter. Sur ils dis da Pasca è il Grischun numnadamain dumandà tar blers giasts. Tenor retschertgas dad RTR fa Grischun Vacanzas quint cun occupaziuns sco ils onns avant corona.
Abitaziuns da vacanzas dumandadas
La media tar las abitaziuns da vacanzas occupadas saja perfin anc pli auta ch'ils onns 2018 e 2019. Er a Scuol è Martina Hänzi, la manadra dad Engadin Booking, cuntenta cun las reservaziuns. Numnadamain èn tut las 40 abitaziuns ch’ella e ses team tgiran, reservadas sur ils dis da Pasca.
Era hoteliers cuntents
L’hoteliera Ladina Giston che maina l’hotel Engiadina a Scuol è era cuntenta cun las reservaziuns. L’hotel cun 16 stanzas è numnadamain plain sur ils dis da festa.


text:
La candidata democrata per il presidi american, Hillary Clinton di ch'ella saja plain fidanza ch'i na vegnia nagut auter a la glisch che quai che saja gia vegnì il fanadur. Lezza giada n'aveva la polizia federala betg constatà in cumportament penal relevant da l'anteriura ministra da l'exteriur.
Nagin plant
La politichera democrata aveva duvrà servers privats, e cun quai betg propa segirs, per trametter e-mails e communitgar davart sia lavur. Quai è bain in surpassament da la lescha e Clinton ha survegnì ina admoniziun. Il ministeri da giustia ha dentant desistì d'in plant sin fundament dal rapport dal FBI. En sasez valeva quesa chaussa giuridicamain sco liquidà.
Il venderdi ha il FBI dentant annunzià dad anc ina giada sa fatschentar cun l'affera dals e-mails perquai ch'i saja cumparì novs mails relevants. Ils investigaturs guardan ussa sche quests mails cuntegnan infurmaziuns confidenzialas.
Il contrahent da Clinton, Donald Trump beneventa las novas investigaziuns.
RR novitads 06:00


text:
EL BIGLIETTIN
Enzo Annoni
A scòla con mì, al cors de milanes, gh’è ona bionda cont i cavèi curt e i oeugg verd.
La gh’ha adòss on quai etto pussee, ma miss tutt in di pòst giust, come me pias a mì.
Con lee, pussee che de ròbb de scòla, hoo mai parlaa, ma el mè coeur el ciappava la rincorsa quand lee la me vegneva vesin.
L’altra sira, intanta ch’el professor el spiegava la grammatica, mì hoo minga poduu trattegnimm dal scrìvegh on bigliettin con sù: “Sunt innamorà de ti” e poeu hoo pregaa i mè compagn de fà la cadèna per faghel rivà.
Intanta mì la tegnevi d’oeugg, per vedè i sò reazion:
lee la me varda e la me sorrid e poeu, per la stessa via, me ven indree on bigliettin.
El coeur el me salta in gola, ma pòdi nò légel lilinscì al mè pòst e allora ghe foo segn al professor che gh’hoo bisògn de andà foeura.
Lù, che l’ha vist tutt l’intracchen, el me fa segn de sì, cont ona faccia che la voeureva dì: “Va, che t’hoo sgamaa, margniff!”
Appèna foeura, vòlti el canton e dervi subit el bigliettin: l’era el mè, con sòtta ai trè paròll che mì avevi scrivuu, trii segn ross, come a sottolineà che ghe faseva piasè, ma poeu gh’era el sò con sù: -“Sunt” se scriv sont, con la o che la sòna come la “u” italiana.
“Innamorà” l’è l’ininii. Per el participi passaa ghe voeur la doppia vocal “a” inal: innamoraa. “Tì” l’è on pronòmm ch’el gh’ha de vess accentaa- Resti mal, me le spettavi nò... La m’avess dii de nò, saria staa content, perchè sicurament voreva dì “Insist che ghe stoo.”
Se la se fudess inrabida sul seri e la m’avess daa ona sberla, saria staa pussee content anmò, perchè i s’gaff di dònn hinn come i ferid e i medaj de guerra: ròba de vantass per tutta la vita!
Ma fass gioeugh di mè sentiment, del mè coeur e ciappasela con l’ortograia e la grammatica l’è on affront che pòdi nò sopportà.
Voo in bagn e vegni foeura pù, ina a la in de la lezion!
La moral: Se te voeuret conquistà i bèi tosann, impara ben el milanes....
EL VICOL DI CÒRD
Alma Brioschi
Par ch’el sia staa ciamaa inscì perchè gh’era on laboratòri dove faseven i còrd.
La mia mama la diseva anca che in di sètt locai (duu, vun, vun, vun, duu) alt, credi, pussee de quatter meter in del corridor doe stavi de cà mì, gh’era staa on allevament de bigatt (bachi da seta). Mah!
Mì pòdi però dì come l’era quand ghe seri mì, sin’al 1962.
Dal grand cancell de la via Àrena, ch’hoo mai vist avert, saraa-sù cont on gròss rampon, doe numm ioeu fasevom l’altalèna, partiva on “pass carraio” con di bèi lastron de beola parallel ch’el iniva in fond al vicol in doe gh’era on alter cancell pussee piccol e anca quèst semper saraa.
A manzina gh’era: el tabacchee, la portineria, el cortilett ch’el portava a la prima scala (trii pian: mì stavi al segond), ona linotipìa, el lustrô, el magazzin de l’ortolan, poeu ona pòrta stretta che la portava ai alter scal (duu pian). Tutt el pee de cà a manzina l’era unii.
A dèstra gh’era on piccol bersò del tabacchee, el cortil grand con giò i sass de rizzada, “el villino” doe sòtta gh’era la ruéra, la tromba de l’acqua.
Numm se andava denter dal grand porton de lègn, in via Scaldasô al 22.
De facciada gh’era on’altra scala (duu pian) e anca la cantina diventada poeu, in temp de guerra, el nòster rifugio e che l’era stada pontellada con di gròss trav de lègn per sostegnì la vòlta.
In del vicol, semper a la dèstra gh’era on magazzin e on grand porton cont on cortilett de doe se podeva andà in sul cors Ticines.
Gh’era cinquanta famìli con “questi servizi”: i gabinetti a la turca, sui pianeròttol d’ògni pian; sui ringher, on piccol lavandin de granii e la ruera dove se buttava giò domà la ròba che se scartava quand se faseva de mangià e i vanzausc (avanzi).
Voeuri anca dì che al primm pian de la mia scala gh’era on perucchee de òmm (se fa per dì) perchè la “bella Vanda” e la Vittorina e Co. eren sò client e quand se guardaven mal, diseven: “Se gh’avessom sù di campanèi, sentariov quanta musica per Milan!”.
On quai ann dòpo la guerra in doe gh’era el “rifugio” gh’è andaa denter ona fabbrica de scal.
Hann sbattuu giò tusscòss e hann faa-sù di cà noeuv compres el tabacchee.
Tratto da: “Milan l’è grand, l’è bell, l’è viv” - Edizioni
Meneghine Circolo Filologico Meravigli


text:
Cun las vaccinaziuns da rinfrestgament na vegnia la pandemia da corona betg ad esser a fin en Svizra. Quai di Christoph Berger, il president da la cumissiun da vaccinaziuns federala en in’ intervista cun la «NZZ».
Tenor Berger èn plirs puncts decisivs, uschia la vaccinaziun da booster per persunas vulnerablas ed ina quota da vaccinar pli auta. L’immunisaziun vegnia era a crescher cun quai che bleras persunas betg vaccinadas vegnian a s’infectar cun il virus quest enviern.
Per la vaccinaziun da rinfrestgament cusseglia la cumissiun da vaccinaziuns da duvrar il medem vaccin sco tar las emprimas duas dosas.


text:
Sulegl sclarescha tral grep
translatau da Raimund Schmid
en: Miu amitg. Cudisch da lectura per VI. classa, Administraziun cantunala per mieds d’instrucziun, Cuera, 1974:228-229
Avon biars tschiens onns pertgirava in pur da Flem sias nuorsas en la vischinonza digl enconuschent Pass Segnes. El haveva era ina stupenta e zun biala feglia. Quella numnav’ins dapertut mo la “Maria Biala”. Mava il bab gl’unviern a catscha d’uors, turnava el savens anavos cun grondiusa preda, in da quels prigulus glimaris. La feglia viandava lu sur il pass e giu ad Elm per far fiera cun la caulda pellitscha.


text:
Cianforlin
El Cianforlin, o anca cianforlinna, scopazzin, l'è on vestii, soratutt da òmen ma doperà anca di dònn.
L'è cusii in on fracch de tesuu, soratutt lana o seda, e 'l pò vigh di different fantasii.
StoriaModifega
El cianforlin el nass in di guerr prussian del secol quell de 17, doperaa dai mercenari croat, che doperaven ona sciarpa per legà el coll di sò camiss. Da li, la nobiltà francesa scomincia a imitai 'n tra 'l secol quell de 18 e quell de 19.
In di fatt, la parolla "cravatta" l'è rivada in on fracch di lengov (per esempi el lombard, el catalan, l'italian) da la parolla "croat".
Durant di primm agn del regim franchista, l'era on simbol di intelletualista catalan, e poeu l'è staa proibii perchè consideraa on simbol seccessionista.
IncoeuModifega
In di paes occidentai, el cianforin l'è vergott de elegant, doperà per i occasion formai, per i fest. L'è doperaa soratutt cont el smoking, indoa l'è minga tradizion doperà di olter robb.
Incoeu l'è dré a spantegàss anca per i occasion mia tropp formai, 'me i cocktail.


text:
Plattafurmas online da l’exteriur che furneschan en Svizra, duain da nov pajar taglia sin la plivalur. Quai ha decis il Cussegl federal. Ellas duajan cun quai vegnir tractadas tuttina sco plattafurmas svizras. In’excepziun vala per organisaturs da viadis. Els na stoppian betg pajar taglia sin la plivalur, sch’els organiseschian viadis en Svizra.
Il Cussegl federal quinta cun entradas en la dimensiun da plirs diesch milliuns. I dettia era dapli lavur administrativa e la Confederaziun quinta da stgaffir otg novas plazzas.
Plinavant duajan interpresas pitschnas e mesaunas be pli furnir ina giada per onn in rendaquint da la taglia sin la plivalur. Sco proxim s’occupescha il parlament cun las midadas proponidas.


text:
Tar protests a Hongkong hai puspè dà charplinas tranter la polizia e demonstrants. La polizia ha duvrà gas lacrimogen e chatschà enavos demonstrants ch’han erigì barricadas sin via. Quels han bittà buttiglias e crappa sin ils policists. Las autoritads han serrà quatter staziuns da la metro per engrevgiar la demonstraziun en ina regiun d'industria.
Ils demonstrants sa dostan cunter l’influenza da la regenza centrala a Peking – e quai regularmain gia dapi 11 emnas. Sco regiun d'administraziun speziala giauda Hongkong bleras libertads cumpareglià cun il rest da la China.
RR novitads 17:00


text:
La grippa dils anno 18 ha era tuccau la Val Tujetsch. Dus giuvens schuldai ein morts e quei onn ha la pleiv satrau 25 persunas. 10 mieran da malcostas, 8 dalla grippa, 2 da fleivlezia da vegliadetgna, 3 dil magun, in da apoplexia (aua) e l’auter entras ina inflimaziun dil tschurvi. Da quei 19 femnas e 6 umens.
La grippa ei enconuschenta cul num «Grippa spagnola». La grippa ei stada ina pandemia, ha cuzzau denter 1918 e 1920 ed ha custau a 25 milliuns carstgauns la mort. Auters tschontschan novissimamein dil dubel, pia 50 milliuns. La pandemia ei cumparegliabla culla pesta da 1348. Per Tujetsch ein las cefras buca enconuschentas. Pli sgarscheivlas ein las unfrendas dallas pestas dil 16avel tschentaner en Tujetsch; las cronicas plaidan da 1600 persunas e quei enteifer 27 onns!! Las cefras ein denton da prender cun precauziun!
Mira l'entira lavur
La Gasetta Romontscha dils 8 da mars 1988
La Quotidiana dils 11 da mars 2020


text:
La chalur persa, en furma d'aua chauda, da l'Ems-Chemia e l'Axpo Tegra a Domat va actualmain direct en il Rain. Quai senza avair duvrà questa energia che fiss atgnamain avant maun.
La gievgia ha la «Wärmeverbund Domat/Ems» SA – in'uniun da la vischnanca da Domat, la IBC e la Rhiienergie SA, dentant fatg quest pass. Cun l'emprima badigliada en la zona d'industria da Domat. Là vegn uss bajegià l'indriz che utilisescha l'aua chauda industriala per stgaudar differentas chasadas privatas, sco era p.ex. la scola u il bogn cuvert da Domat. Planisà è quai a partir da quest atun.
Spargnar 3,5 milliuns francs
Cun midar d'ieli da stgaudar sin stgaudar cun chalur persa vulan els fin l'onn 2030 spargnar 3,5 milliuns liters ieli – ed uschia var 11'000 tonnas emissiuns da CO2. In'opziun pli persistenta che ha dentant er ses pretsch. Las chasadas che midan sin quella moda da stgaudar pajassan 10% dapli che per l'ieli. Tenor il president communal Erich Kohler ed il president da la vischnanca burgaisa Theo Haas saja quai – en vista al midament dal clima – dentant en mintga cas in pretsch ch'i valia da pajar.
TR Telesguard 17:40


text:
65% Off Revitaa Pro Coupon Code, Free Shipping & Money Back 2022
- Store: Revitaa Pro
- Category: Weight Loss
-
Show CouponCoupon Already Applied
Coupon Details
Find the best Revitaa Pro Coupon Code for September 2022. Save up to 65% with the latest Revitaa Pro discount codes 100% verified. Shop today at Revitaa Pro and Don’t forget to use this Revitaa Pro promo code when you check out to get your discount as well free shipping on your order!
- Buy Revitaa Pro - Order Revitaa Pro - Revitaa Pro Amazon - Revitaa Pro AU - Revitaa Pro Australia - Revitaa Pro Bing - Revitaa Pro Buy 2 Get 1 Free - Revitaa Pro CA - Revitaa Pro Canada - Revitaa Pro Cost - Revitaa Pro Coupon Code - Revitaa Pro Coupons - Revitaa Pro Discount - Revitaa Pro Discount Code - Revitaa Pro Ebay - Revitaa Pro Free Shipping - Revitaa Pro Germany - Revitaa Pro GNC - Revitaa Pro Google - Revitaa Pro Ireland - Revitaa Pro New Zealand - Revitaa Pro NZ - Revitaa Pro Official Website - Revitaa Pro Price - Revitaa Pro Promo Code - Revitaa Pro Quora - Revitaa Pro Reddit - Revitaa Pro Review - Revitaa Pro Sale - Revitaa Pro UK - Revitaa Pro United Kingdom - Revitaa Pro United States - Revitaa Pro USA - Revitaa Pro Voucher Code - Revitaa Pro Walgreens - Revitaa Pro Walmart - Revitaa Pro Website - Revitaa Pro Where to Buy - Revitaa Pro Youtube
87 total views, 1 today


text:
Tar in sajettim en la citad da cunfin texana El Paso vegnan almain 20 persunas mazzadas. Ulteriuras 26 sajan vegnidas blessadas. Quai han communitgà las autoritads localas.
In um haja sajettà enturn en in center da cumpra ier enturn las 10:30 temp local (18:30 temp svizzer). La polizia haja arrestà el. I sa tractia dad in giuven da 21 onns. Ordavant haja el publitgà in manifest online. Quai pudess esser in indizi ch’i sa tractia dad in crim dad odi cun in motiv rassistic – suppona la polizia. Ella sclauda ch'i dettia ulteriurs attentaders. La procura publica investighescha en chaussa.
Tar l'attatga saja il center da cumpra stà plain. Tranter 1000 e 3000 persunas sajan stadas preschentas.
Trump condolescha
Il president american Donald Trump ha condemnà il sajettim via Twitter. I sa tractia dad in act faig. I na saja betg pussaivel da giustifitgar il mazzament da persunas innocentas.
Betg l'emprim sajettim cun unfrendas quest'emna
I sa tracta gia dal terz sajettim cun unfrendas entaifer be in emna en ils Stadis Unids. Mardi eran duas persunas vegnidas mazzadas tar in sajettim en il stadi federativ Mississippi. In policist era vegnì blessà.
La dumengia passada aveva in giuven da 19 onns sajettà enturn ad in festival a Gilroy en la California e mazzà trais persunas, tranter auter in uffant da sis onns.
Suenter tals sajettims datti adina puspè discussiuns davart il dretg d'armas. President Trump refusescha però da rinforzar il dretg d'armas.
RR novitads 22:00


text:
Cile
El Cile (Chile in spagnöl) a l'è un paes del America del Süd.
El cunfina cun l'Argentina, la Bulivia e'l Perù. L'Ucean Pacifich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Santiago del Cile.
El gh'ha una süperfiss de 756.950 km² e una pupulaziun de quas 19.678.310 abitant.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del 1973 al 1990 el Cile a l'era una ditadüra de militar, che la cumandava el general Augusto Pinochet.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Cile (nom ufizial: Républica de Chile) a l'é una repübliga presidenzial.
El president a l'è el Gabriel Boric (del 2022).


text:
Il Cussegl grond ha decidì l'avust passà d'abolir las contribuziuns da maternitad. Las contribuziuns per mammas e babs ch'han problems finanzials suenter la naschientscha d'in uffant, cementeschian in maletg da famiglia antiquà. Enstagl da survegnir questas contribuziuns pon famiglias basegnusas retrair sustegns da l'agid social ed er sustegns per la tgira d'uffants en ina canorta. En quest senn aveva il Cussegl grond decidì la midada dal sistem.
Referendum d'exponents da la sanestra e sindicats
Cunter abolir questas contribuziuns hai dentant dà opposiziun. Exponents da la sanestra e sindicats han prendì il referendum. Perquai decida il pievel grischun ils 13 da zercladur davart la fatschenta. Il «Collectiv grischun da la chauma da dunnas» s'engascha per mantegnair las contribuziuns da maternitad ed è perquai ì il di internaziunal da las dunnas sin via per infurmar la populaziun.
Las contribuziuns sajan in sustegn nuncumplitgà ed effectiv per famiglias en difficultads finanzialas, declera Luna Weggler dal «Collectiv grischun da la chauma da dunnas». Sch'ils pertutgads stoppian retrair agid social saja quai grev da chattar la via or da questa dependenza. Tenor ella e las autras dunnas ch'èn idas a Cuira sin via saja quai la faussa via per sustegnair famiglias giuvnas. I vegnia cunzunt a pertutgar quellas che hajan entradas bassas.


text:
Giamaica
La Giamaica (Jamaica in ingles) a l'è un paes di Caraib, che l'è furmaa dumà del isula de Giamaica.
La capital a l'è Kingston.
La gh'ha una süperfiss de 10.991 km² e una pupulaziun inturna ai 2.650.000 abitant.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Giamàica a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1962, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Giamaica a l'è un regn del Commonwealth e el re a l'è el Carl III.
El prim minister a l'è l'Andrew Holness (del 2016).


text:
La Val
La Val (por todësch: Wengen, por talian: La Valle) é n comun dla Val Badia tla Provinzia autonoma de Balsan.
La Val é le comun cun la perzentuala plü alta d'abitanc che baia ladin de döta la Ladinia (le 97,67%). L'inom La Val (Wengen) ciafun por le pröm iade te n documënt dl 1237 sciöche "in Valle", te un dl 1254 sciöche "Twenge", dedo sciöche "Villa in Wenge" te un dl 1296.
Le comun confina cun le Parch natural Fanes - Senes - Braies.
Le comun é despartí sö te döes fraziuns prinzipales: "La Val zënter" y Pidrô. Na particolarité urbanistica dl paisc é les viles che é despartides fora sura döta la contrada.
L'economia de chësc comun se basëia prinzipalmënter sön le artejanat, en pert ince söl turism de sajun.
Referimënc tla leteratöra ladina[mudé | muda l codesc]
L' Orco da La Val. (Tita Alton)
Val d' extra mëssi bele avëi chi da La Val; insciö ái 'ci döt n ater Orco co nos atri Ladins. L' Orco da La Val dess propi avëi val' de te' co l' Orco fora en Boemia. Ël á n ri natural y jënt se le tëm scialdi por sües scecades. Les patrones da La Val á pa tres da se lamenté, porcí ch' ël é tan onert: ël les sceca 'cër i ponjins y les iarines y les alces, 'cër la pëgna y le furn da pan, 'cër la ciamena dal lat y le lavé guant y plijé la tëra: al é pa propi na meseria. Le piec él por chi ch' é söl iade, sc' ëi ne ciara ci ch' ai fej. Te na ota él mudé le bel tëmp en cialvara y plöia, d' invern spo tirel pa nëi tles strades, ch' an ne les vëiga plü y toma söla dlacia; te chëra aldon l' Orco fora de bosch che se la rí dadalt. Madër te na ota, an ne sá co, eson fora de strada y rabiëia incërch, an ne sá olá, por crëps y barantli; an se stancia döta la nöt y da doman eson söl vedl post co da sëra.
Vocabolar dl ladin leterar[mudé | muda l codesc]
La Val 6 1819 la Val (PezzeiJF, GMiribung1819-2010:200)
gad. La Val Badia La Val fod. La Val amp. La Valle LD La Val
topon.
paese e comune nella val badia centrale (gad. DLS 2002, fod. Ms 2005, amp. DLS 2002, LD DLS 2002) Ⓘ La Valle Ⓓ Wengen ◇ a) Tö t’as schivé dai poc / y dal ce da müsc, chël burt cotal / y por chësc aste l’eminënza / tra i scolars da La Val. Tö t has schive dai potsch / E dal tgië da müsch, käll burt cotal / Ë por käscht aste l’eminenza / Tra i scolari dala Val. PezzeiJF, GMiribung1819-2010:200 (Badia); b) O plaies o valch ater bur mal söla pel / varësc döt a Rumestluns da La Val! O plaies o valch ater bur mal söla pel / varësc düt a Romostluns da La Val! PescostaC, BonesEghes1858-1994:229 (Badia).
Galaria dales fotografies[mudé | muda l codesc]


text:
Nufenen
Modell:See also Cuurdinàde: 46°32′N 9°14′E
Nufenen (Nueinas in rumanc; Nufena in italian storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 159 abitant e una süperfiss de 28.03 km², e al se tröva a una altitüden de 1569 meter sura al livel del mar.
El cumün de Nufenen a l'è tacaa ai cumün de Hinterrhein, Mesocco, Safien, Splügen, Vals.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Nufenen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
(DE)
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
El
Windows Vista a l'è stada 'na verson de Windows vegnuda foeura el 30 de sginer del 2007 per sostituì Windows XP e che l'è stada sostituida in del 2009 de Windows 7, suportada de la Microsoft fina al 2012.
Vegnud foeura cinch agn dopo de XP, o ben el temp pussee longh per ogni sistema Windows fina a quell moment, l'è in general regordad 'me un sistema che 'l fonzionava no inscì ben, soratut in sui computer che ghe l'haveven no pre-installad, ma l'ha portad varie inovazzion, soratut in del camp de la sigurezza, che influenzen i sistema operativ de la cà de Redmond anca incoeu.
Edizzion
Descrizzion
Windows Vista Home Basic
Sta edizzion chì l'è compagna del Windows XP Home Edition. La gh'ha un firewall, un parental control, un center de sigurezza, e alter. La Microsoft l'ha fada per quei che voeuren spender poch in ambient de cà e doperen el computer per robe semplis, compagne de scriver ducument. La gh'ha no la noeuva interfacia Aero.
Windows Vista Home Premium
Compagna de Home Basic, la gh'ha però l'interfacia Aero e el suport a pussee formad multimediai, oltra a HDTV e a la critografia
Windows Vista Business
Compagn del Windows XP Professional, el gh'ha dent varie utilità che servissen in azienda, compagne di utilità per ricever e mandà fax, e 'l gh'ha no i codec per i DVD
Windows Vista Enterprise
Dedicada ai gran aziende, la gh'ha el sostegn avanzad al Virtual PC e 'n interfacia multilengua
Windows Vista Ultimate
L'è la version top de gama, cont un frach de programa e de servizzi de red
El Windows Vista el gh'haveva besogn d'un sistema assee potent per la soa epoca, con 'sti carateristeghe.
Vista Capable PC
Vista Premium Ready PC
Processor
800 MHz
1 GHz e 32 bit (x86) o 64 bit (x64)
RAM
512 MB
1 GB
Scheda Video
DirectX 9
DirectX 9 co driver WDDM, Pixel Shader 2.0 e 32 bit par pixel
GPU Memory
32 MB
128 MB RAM fin a 1280x1024
Capacità HDD
20 GB
40 GB
Spazzi liber
HDD
15 GB
15 GB
Tipo de HDD
Normal
Normal ma l'è recomandad l'Hybrid flash memory/hard disk
Alter
CD-ROM
DVD-ROM - Internet, Scheda Audio


text:
Per l’emprima giada insumma ha la UEFA nominà ina arbitra per in gieu impurtant da ballape tar ils umens. La franzosa Stéphanie Frappart vegn a tschivlar la partida dal supercup tranter il victur da la champions league, il FC Liverpool ed il FC Chelsea, il victur da l’Europa League. Il gieu ha lieu ils 14 d'avust ad Istanbul.
Frappart era gia stada arbitra en il final dal campiunadi mundial da las dunnas tranter ils Stadis Unids ed il Pajais Bass. L'avrigl da quest onn ha la dunna da 35 onns gì per l'emprima giada in engaschament en la Ligue 1 da la Frantscha. Ella tutga ussa tar tar il pool fix d'arbiters en la pli auta liga da la Frantscha.
RR novitads 15:00