text:
La bambola assassina
La bambola assassina (La bàmbula ch'la cópa) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1988 ad Tom Holland scrit insém a àtar dū mìstar dal gènar, Don Mancini e John Lafia. Custâ nóṿ migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà 44, dand vita anc a quàtar séguit: La bambola assassina 2 dal 1990, La bambola assassina 3 dal 1991, La bambola assassina 4: La sposa di Chucky dal 1998 e La bambola assassina 5: Il figlio di Chucky dal 2004. 'N àtar film 'l è drē a rivàr in dal 2013: La bambola assassina 6: Curse of Chucky.
Par far al film a gh'è stâ biśógn ad druàr déś mudèi ad bàmbuli difarénti. Gl'efèt speciài i èṅ ad Kevin Yagher.
Sunt
Al straguladōr ad Chicago, Charles Lee Ray (Brad Dourif), al gh'à i pulisiòt ad Mike Norris (Chris Sarandon) a i calcàgn. Insém a 'l sò cumpàr Eddie Caputo (Neil Giuntoli), al próa a scapàr via frî a na gamba ma 'l sò amìg al taja la còrda lasànd-al là da par lò. Dasprâ, al s lóga in un negòsi ad śugàtui ma chè Norris al gh tira un cólp ad pistòla. Prima ad murìr però Charles al gh la cava a purtàr a cumpimènt un rit voodoo su 'n putòć rós ad cavî dla sèrie "Bèl Facèṅ" e al sò spìrit e la sò anma i finìsan acsè dènt'r a 'l bambulòt. Subìt dòp i partìsan dal silti ch'i dànan fōg a 'l negòsi.
Al dè dòp un putèṅ ad siē an, Andy Barclay (Alex Vincent), al dmanda a sò màdar Karen (Catherine Hicks) ad cumpràr-ag un bambulòt Bèl Facèṅ p'r al sò cumpleàn. Esénd in buléta sparàda, la dóna la 'l cómpra uśâ da 'n vagabónd e a s trata pròpria dal putòć cun dèntar Charles. Qvést chè 'l è bòṅ ad dascórar da par lò sénsa 'l pili da drē ma ninsòṅ a sà gnint. Al diś a Andy ad ciamàr-as Chucky: tut al bàmbuli Bèl Facèṅ i èṅ difàti difarénti l'una cun cl'atra.
Chucky al gh'à sōl un quèl in dla sò suca: turnàr a vìvar in un còrp da cristiàṅ arbaltànd 'l incantéśum ch'l iva fat, rubànd al còrp a qualchidòṅ àtar e al n gh'à minga di scrùpui. Cla sira lè al fà fóra la babysitter Maggie Peterson (Dinah Manoff) tirànd-ag na śmartlàda in tèsta e butànd-la śò par la fnèstra. Andy al véd incòsa ma quànd al diś a 'l detective Norris ch'l è stâ al bambulòt a masàr-la, ninsòṅ a gh créd, tut àtar, al ciàpa la cólpa lò.


c: text/html

text:
09 11
Ol dé 9 de noèmber l'è 'l 313 ( 314 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 53 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de noèmber al è ul dí da pòost 313 ( 314 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 53 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eventi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1282 - Papa Martino IV el scumùnica el re Piéro III de Aragona
- 1492 - Pace de Etaples 'ntra Enrico VII de Inghiltèra e Carlo VIII de Francia
- 1494 - La famìa dei Medici la vé casàda vìa per la segónda ólta de Firènse
- 1520 - Re Cristiàno II di Svésia el giüstìsia 600 nòbii
- 1541 - La regìna Caterina Howard la vé cunfinàda endèla Tór de Lóndra
- 1697 - Papa Innocenzo XII el fónda la cità de Cèrvia (RA)
- 1729 - Spàgna, Frància e 'Nghiltèra le fìrma 'l Tratàt de Siviglia
- 1799 - Cùlpo de Stat del 18 der brumaio: Napuliù Bunapàrt el ciàpa 'l potére
- 1846 - El Papa Pio IX el püblica la 'ncìclica Qui pluribus, sö le concesiù modèrsne che le ghe fà dan a la céza e a la Religiù.
- 1862 - Guèra de secesiù americàna: El generàl uniunìsta Ambrose Burnside el ciàpa 'l comàndo de la Armàda del Potomac, dòpo la rimusiù del generàl George McClellan
- 1872 - Grant incèndio de Boston del 1872
- 1887 - I Stàti Ünicc i oté i derécc sö Pearl Harbor, endèle ìzole Hawaii
- 1906 - Theodore Roosevelt el deènta 'l prìm Presidènt dei Stàti Ünicc en càrica a fà 'n viàs uficiàl föra del paés: el và a éder come che i và 'n nacc i mestér de la custrusiù del canàl de Panama.
- 1918
- En Germania vé proclamàda la Repüblica de Weimar come nöa fùrma istitusiunàl del Reich. El Kaiser Guglielmo II l'àbdica e 'l decìt de vìver 'n ezìlio en Olànda. Ensèma con lü i àbica töcc i sovrà del Reich
- Kurt Eisner El Minìster-Presidènt del Conséi Nasiunàl Provizóre, el deciàra la Baviera 'na repüblica.
- 1923 - Vér riprimìt el Putsch de la birerìa de Monaco, en tentatìf de Hitler de faà la rivulusiù ambiàt el dé prìma. Hitler el vé condfanàt a sich agn de galéra, ma per vìa de 'na ridusiù de péna el scönta apéna 9 més.
- 1932 - Baröfe 'ntra socialìsti e conservadùr en Svìsera. 12 mórcc e 60 ferìcc
- 1938 - La nòt dei cristài (en todèsch: Reichskristallnacht): pogrom cùtra i ebrèi 'n Germània
- 1942 - Segónda Guèra Mondiàl: Le trüpe anglo-americàne le sbàrca 'n Maròco e Algerìa
- 1953 - La Cambogia la oté la 'ndependènsa de la Francia
- 1963 - En Giapù, sàlta pelària 'na miniéra de carbù: mör 458 minadùr e 839 i rèsta tosegàcc per vìa del monòsido de carbònio.
- 1965
- a 'n quàrt a le sés de séra, en black-out e colpés i Stàti Ünicc nordocidentài e 'na bùna part del Canada. El guàst el ciàpa dét 30 miliù de persùne.
- Roger Allen LaPorte el se dà föch deànti al palàs de le Nasiù Ünide per protestà cùtra la Guèra del Vietnam
- 1974 - Il terurìsta de la RAF Holger Meins el mör en prizù dòpo 'n sciòpero de la fam
- 1987 - Italia: segónt dé bù per votà al referendum per vietà la prudusiù de energìa elètrica tràmite centrài nücleàr.
- 1989 - Guèra Frèda: vé sbatìt zó, tat simbolicamènte che fizicamènte, el Mür de Berlino che 'l separàa la città del 1961
- 1993 - Stari Most, el "put vècc" de la part bosnìaca de la cità de Mostar, fàt sö 'ndèl 1566, el cröda zó dòpo de divèrsi dé de bombardamènt.
- 2004 - La Mozilla Foundation la mèt fò la versione 1.0 del sò browser: el Mozilla Firefox
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1934 - Brooklyn, Nöa York: Carl Sagà, astrònomo americà.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Padoa
Padoa (en Vèneto e 'n Lombàrt orientàl; in Italià Padova) l'è 'na cità de 212.500 abitàncc (440.023 a cunsiderà pò al a sò àrea metropolitàna [1][2]). L'è 'l capolöch de la pruvìncia omònima, che fà part de la regiù del Vèneto, endèl nord-est de l'Itàlia.
L'è séde de 'n Università 'ntra le piö ècie e prestigiùze, e la pórta testemognànse de 'n pasàt stòrich e cültüràl de gran emportànsa, Al dé d'encö la cità l'è apò a 'n cèntro econòmich rilevànt e la reprezènta 'n gróp de traspórt intermodàl tra i piö 'mportàncc de töta Europa.[3]
El cümü de Pàdova el cuàrcia zó 'na superfìce de 92 km² per 'na densità de 2267 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abano Terme, Albignasego, Cadoneghe, Legnaro, Limena, Noventa Padovana, Ponte San Nicolò, Rubano, Saonara, Selvazzano Dentro, Vigodarzere, Vigonovo (VE), Vigonza, Villafranca Padovana.
'Ntra le ótre ròbe, Pàdova l'è cunusìda 'n töt el mónt perchè l'è la cità de Sant'Antóne.
Cuntegnüü
Curiuzità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A Padova gh'è ambientàt 'na part de La Bisbetica Domata, de William Shakespeare.
- Galileo Galilei el g'ha pasàt 18 agn de la sò vìta a Pàdova.
- L'Università de Padova l'è giöna de le piö ècie del mónt (sètima 'ndèl mónt e tèrsa 'n Itàlia), fondàda 'ndèl an 1222.
- El Giardì Botànich de Padova, el fà part del patremóne mondiàl de l'UNESCO. L'è 'l giardì Botànich Üniversitàre piö ècc del mónt, fondàt endèl 1545.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La bazìlica del Sant, co i sò ciòster e i dò grande piante de Magnoglia grandiflora
- Ol münümènt del Gattamelata denàcc a la Bazìlica del Sant
- Ol Palàs de la Ragiù co la sò lògia e la sò tur
- Ol Pràt de la Val
- Ol café Pedrocchi
-
-
-
-
-
Ol ciòster de la Bazìlica co la Magnolia grandiflora
-
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Turismo em Pádua
- Càmera de Comèrcio de Pàdova
- Album fotogràfich de Pàdova
- Cartìna de le stràde de Pàdova
- Cartografia del cümü
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Aministraziun trasparënta
La Provinzia autonoma de Balsan ti garantësc a vigni porsona da ti rové pormez ales informaziuns che reverda süa organisaziun y ativité, adoré les ressurses publiches, les prestaziuns y i sorvisc pitá, aladô di prinzips de trasparënza y de bona aministraziun por realisé n’aministraziun daverta al sorvisc dl zitadin.
I contignüs publicá tles singoles sot-seziuns vëgn tresfora ajorná cun i dac, les informaziuns y i documënc metüs a desposiziun dales strotöres organisatives provinziales competëntes.
I dac personai publicá chiló pó ma gní adorá danü aladô dles condiziuns preodüdes dales desposiziuns varëntes sön le reanuzamënt di dac publics (diretiva comunitara 2013/37/UE y D.lgs. 102/2015 de converjiun), tan inant che ares vá a öna cun i fins por chi che i dac é gnüs coiüs adöm y registrá, y tl respet dles desposiziuns sön la proteziun di dac personai.


text:
Misery non deve morire
Misery non deve morire (La Misery la n gh'à minga da murìr) 'l è 'n film thriller dal 1990 ad Rob Reiner trat da 'n racònt ad Stephen King.
Al film al gh'à abû dimóndi sucès ad pùblic e ad crìtica, muciànd sù da piò ad ssant'òṅ migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un budget stimâ ad vint.
Par la sò interpretasiòṅ dla śmatśàda Annie Wilkes, la Kathy Bates l'à vins al Prèmi Òscar e al Golden Globe, finénd anc a 'l darsètéśum pòst di sinquànta più catìṿ dal cìnema americàṅ par qvéi d'l American Film Institute.
Sunt
Al scritōr ad sucès Paul Sheldon (James Caan) 'l è dvintâ famóś par via dla sfilaràda ad rumànś cun na prutagunìsta ch'la s ciàma Misery Chastain. Ma dòp tant tèmp al sa stufa e al decìd acsè ad scrìvar la puntàda finàla dla sèrie, intitulàda Al fiōl dla Misery, in dua chi lē la mōr a la fiṅ. Par na sò tradisiòṅ ch'la gh pòrta bòṅ, al lasa New York p'r andàr-'l a scrìvar in un paisèṅ spardû dal Culuràdo. Finî al sò lìbar, al fà fèsta bvénd dal champagne tirànd via al turàć dla butìglia cun al tirabusòṅ e pò al partìs par purtàr i sò scrit a la sò agìnta, la Marcia Sindell (Lauren Bacall).
Purtròp par lò durànt al sò parcōrs a taca a 'nvàr ad brut e la néṿ in sla strada la gh fà far 'n incidènt. A riva lè a jutàr-al na dóna dal pòst, l’Annie Wilkes (Kathy Bates). 'L óm al n è briśa bòṅ ad giràr parchè al gh'à dal fridi a 'l gambi e i sò pē i èṅ ślâ.
Subìt l’Annie, ch'la gh diś 'd èsar n'infarméra, la gh tîṅ a drē, dand-ag dal madśìni p'r al dulōr e preparànd-ag da magnàr. La gh fà savér anc 'd èsar na sò fan sfigatàda e 'd avér lèt tut i sò lìbar, anc par più vòlti, ma 'l óm al s rénd cònt che lì lē la gh'à na quàlc rudèla fóra 'd pòst. Dòp avér-ag dâ al manuscrìt dla sò ultm'òpra, la Wilkes la s arlìa cum na mata, arvarsànd-ag sénsa vlér la mnèstra bujénta adòs, sōl parchè 'l iva druâ tròp parulàsi in dal sò lìbar. Quànd pò la cata in un negòsi 'l ùltim rumànś dal sò persunàǵ preferî, la Misery, la gh'à na śmagna adòs ch'la n pōl minga tgnir dèntar e la 'l còmpra par lèś'r-al cla sira lè.
La vèṅ a savér acsè che la Misery la mōr e a gh vèṅ al diav'l adòs e n'arlìa fóra da 'l cumùṅ. Chi lē la dà 'n fulminànt in maṅ a Paul e la gh órdna ad bruśàr subìt al rumànś par scrìv'r-al ad nóṿ. E par far-ag capìr bèṅ che lē la n schèrsa minga, la gh mòla na śmartlàda in si pē cun na martlìna dgénd-ag anc che ninsòṅ al sà che lò 'l è a cà sua.


text:
266
Avveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gallien e Sabinill consoi.
- El Paterno el finiss el sò mandaa 'me præfectus urbi.
- A la mòrt de l'Odenaa, coppaa del Meòni, la miee Zenòbia la nòmina el sò fioeu Vaballaa signor del Regn de Palmira, stat oriental secessionista de l'Imperi Roman.
- L'imperador roman Gallien ghe manda a Palmira on esercit comandaa de l'Aureli Eraclian, che però l'è battuu del general de la Zenòbia, el Zabdas.
Nassid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrològi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Saint-Étienne
Saint-Étienne l'è 'na cità franséza sitüàda 'ndèla la regiù Rhône-Alpes e ndèl dipartimènt de la Loira, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància.
L'è capolöch de nöf cantù e del circondàre (arrondissement) de Saint-Étienne.
El g'ha 'na popolasiù de 170 049 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 79,97 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 422 méter a 'na altèsa màsima de 1117 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Saint-Étienne l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitancc censicc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Terratrembels na sa laschan betg predir. Cun procurar ch'edifizis vegnian construids uschia ch'els pon resister a terratrembels, cun guardar ch'objects sajan francads e ch'utensils per cas d'urgenza stettian a disposiziun, gidais Vus a reducir las consequenzas ed ils donns en cas d'in terratrembel.
Edifizis novs, midadas d'edifizis e sanaziuns
- La meglra protecziun cunter las consequenzas d'in terratrembel è quella da construir ils edifizis uschia ch'els pon resister a terratrembels. La finamira suprema da questa moda da construcziun è d'impedir ch'in edifizi sballunia e ch'i dettia qua tras blessads e morts.
- In'assicuranza da donns da terratrembels è in'ulteriura pussaivladad per reducir la ristga (finanziala) persunala.
Privels a l'intern da l'edifizi
- Segirar objects che vegnan donnegiads e/u crodan giu pervia da las vibraziuns e che chaschunan uschia blessuras. Quai èn per exempel cuvridas dal palantschieu sur, regals e lur cuntegns, televisiuns ed apparats da musica u illuminaziuns.
Esser preparà (per terratrembels ed autras situaziuns d'urgenza)
- Ponderar co ch'ins duess sa cumportar durant in terratrembel (vesair Durant in terratrembel).
- Savair nua che las spinas principalas ed ils interrupturs principals da gas, d'aua e d'electricitad èn e savair co ch'ins serra quels.
- Avair a disposiziun provisiuns d'urgenza (vesair glista da la provisiun d'urgenza UFPE, PDF en tudestg).
- Endrizzar in'apoteca d'urgenza.
- Copiar documents impurtants sco il passaport u la carta d'identitad e tegnair a disposiziun per il cas d'in eveniment.
- Per surmuntar interrupziuns da l'electricitad: tegnair a disposiziun ina lampa da maun, in radio a battarias e daner blut (perquai ch'i n'è betg pli pussaivel da retrair daners al bancomat).


text:
Hirundo rustica
La rundanèina comûna (rondine comune in italiân Hirundo rustica al só nòm sientéfich) l'é un uşlèin ed pâs ed l' ōrdin di pâser preşèint in Euròpa, in Âşia e int al j Amèrichi. Despès ciamê sōl cun al nòm ed "rundanèina", ch' an n'è mìa sbaliê, mó al nòm al ciapa pió in lêregh tóta la faméja 'd i Hirundinidae (faméja ed quî ch' a magnên mèinter a vōlen).
Al só aspèt
La rundanèina comûna, l'é un uşèl céch e svêlt , lòngh cîrca 18-19,5 cm; êla 12-13 cm,; bèch 11-13 mm. Sté uşèl al gh'à 'na còva lònga e a dō pûnti, êli pighêdi a êrch e a pûnta e un bèch céch drét ed culōr grîş e-scûr.
- Al sòt gèner européo H. r. rustica l'é 'd culōr bló scûr (quêşi nìgher) ind la schîna, grişâster int la pânsa e 'na strésia ròsa int la gōla, divîşa da la pânsa da 'na fâsa bló-grîşa. A 'gh né dimòndi in Euròpa e int la Rósia européa (fîn al Sèirc dal Polo Nord), int l' invêren la se spôsta in Âfrica.
- Al sòt gèner dal Nord Amèrica H. r. erythrogaster l'é divêrsa dal sòt gèner européo int la pânsa, pió rusâstra e int la fâsa tra la gōla e la pânsa, pió stréca e pió scûra. A 'gh né dimòndi int l'Amèrica dal Nord, int l' invêren. a se spôsta int l'Amèrica dal Sud.
- Al sòt gèner dal mediuriĵnt H. r. transitiva e còla egisiâna H. r. savignii a gh'àn al davânti culōr ròs-aransòun e la fâsa t'r al davânti e la pânsa nîgra
- I sòt gèner ed l'Âşia H. r. gutturalis, H. r. mandschurica, H. r. saturata e H. r. tytleri în quêşi cumpâgn a còla ed l'Amèrica dal Nord, cun al davânti ròs-aransòun e la fâsa scûra t'r al davânti e la pânsa pió stréca.
Cumportamèint e abitódin
La rundanèina comûna la gh' à al j abitódi quêşi cumpâgn a chiêter uşê ch' a mâgnen j insèt, cun rundanèini e i rundòun (ōrdin Apodiformes) (faméja ed quî ch' a gh' àn al sâmpi cûrti).
Sté uşèl al mâgna al mòschi, al sarabîghi, (e difâti l'é prōpria per la só utilitê a l'òm, magnadōra ed sarabîghi in istê, che la só sparisiòun l'é drē dêr dal preocupasiòun; ed sôlit al rundanèini arîven da nuêter intōren al 21 ed mêrs e armâgnen fîn a i prém 'd otòber), a mâgnen ânca spòş, e 'd j êter insèt ch' a vōlen e ânca bèigh, e panarâsi; dòunca l'an gh' à mia bişògn ed 'na grōsa velocitê (cîrca 50 chilômetr a l'ōra), mó 'na şveltèsa e 'na bravûra ed cambiêr diresiòun in môd incridebilmèint şvêlt, dimòndi ótil p'r al só prupôşit.
La rundanèina comûna la fà un né incavê, fât ed pantân, purtê cun al bèch. La pêrta d' ed dèinter dal né l'é fâta 'd êrba, piómi e di êter materiêl mulşèin. Normalmèint la fà al né sòta al costrusiòun ed l'òm cme i tèg dal cà, dal tēşi e dal stâli. Préma che sté gèner ed pôst a gnésen comûn, al rundanèini a fêven al né int al costi o int al cavêrni. L'é sôlita fêr al né int tōt i pôst adât ânch in muntâgna fîn a 'n altèsa ed 1600 mēter. La rundanèina la fà al né dō vōlti a l'ân, ògni vōlta la mèt zò 4 o 5 ōv, ch' a vînen cuvêdi da la fèmna per 16 dé. Tót dû i genitōr a fân al né e a dân da magner a i pulşèin.
Al só ambiĵnt
La popolasiòun dal rundanèini comûni, in Amèrica dal Nord, l'é chersûda dimòndi ind al tèimp dal vintèişem sècol cun al chersèint nòmer ed pôst artificêl per fêr al né.
Ind j ûlten ân a s'é avû un câl ed rundanèini int al zôni europèi e Nord Amèrica, duvû al crèser ed l'ûş di vlèin in agricultûra ch' a fan calêr al nòmer ed j insèt e dòunca ânch dal nòmer dal rundanèini. Però, l' armâgn un uşèl dimòndi sparpagnê e piotôst comûn in tót al mònd.
Relasiòun cun l'òm
La rundanèina l'é ûn 'd j uşê che pió ed tót a 's aşvèinen al cà ed l'òm, a fân al né sòta i curnişòun di tèg.
La rundanèina comûna l'é dvintêda 'na bandēra p'r al pôpol ed l'Estonia dal 23 zógn 1960, per lōr la rundanèina la rapreşèinta al cēl bló e a 'gh dân al 'stès significhêt ch' a gh'à la libertê e la felicitê etêrna. Secònd al j uşânsi ed cól pôpol se quelchidûn al mâsa 'na rundanèina al dvèinta ôrob, e a díşen che, quând in premavèira al rundanèini a tōrnen al né, a salóten al persòuni ed la cà cun di şvòj p'r âria e cun di cânt.
Êter progèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Hirundo rustica
- Wikispecies contiene informazioni su Hirundo rustica
Colegamèint d'ed fōra
- Hirundo rustica Insém a "Avibase", bânca dal j infurmasiòun ed j uşê int al mònd
- Filmê insém al rundanèini
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Hirundo rustica trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
759
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Prima antulugía da puesía gjapunesa
- I Franch cunquisten Narbuna: gh'hinn püü Saracen in tüta la Francia.
- San Bregwin l'è numenaa arcivescuf de Canterbury.
- Batalia del pass de Riški: l'imperadur bizantin Custantin V el taca de nöf l'Imperi Bülgher, ma l'è batüü del khan Vineh.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rej Alfuns II d'Astürii
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 16 11: Otmar de San Gall, monach svizzer.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Apartheid
Artéccol in dialètt mudnés
Apartheid ("separaziòun", in d'la léngua afrikaans) l'è la pulética ed segregaziòun rażiêl istituìda d'al guvéren d'i biànch in d'al Sudafrica in d'al dopguêra e armèsta in vigôr fîn al 1990. La paròla "apartheid" l'è stèda usèda in sèins pulétich par la prémma vòlta in d'al 1917 d'al prémm minìster sudafricân Jan Smuts. L'apartheid l'avìva dô manifestaziòun: la separaziòun d'i biànch d'i négher in d'i pòsti abitê da tót e dô (pr'esèimp rispêt a l'ûs d'i mêż póbblich) e l'istituziòun d'i bantustan, i teritòri quèsi indipendèint in d'i quêl di mòndi négher i gh'ân avû d'andêr a vìver. L'apartheid l'è stê aplichê d'al guvéren sudafricân anca a la Namibia, ch'l'era aministrèda d'al Sudafrica fîn al 1990.
L'apartheid l'è stê ciamê cmé crémin internażiunêl da 'na convenziòun d'le Naziòuni Unî, vutèda da l'Assemblea Generèla in d'al 1973 e entrèda in vigôr in d'al 1976 (International Convention on the Suppression and Punishment of the Crime of Apartheid) ed è stê méss da pòch in d'la lésta d'i crémin còunter l'umanitê pr'i quèli la Côrt pnèla internażiunèla la pôl cundanêr.
Indice
L'apartheid in d'al Sudafrica[modifica | mudéfica la surzéia]
I uréggin[modifica | mudéfica la surzéia]
In Sudafrica, mèinter i négher i éren l'80% circa d'i cristiân, i biànch i-s dvidìven in culòni d'uréggin inglês e afrikaner. Gli afrikaner, ch'i éren la magiurèinża d'la gìnta biànca,i éren da sèimper a favôr d'na puléttica razzésta.
Cun i eleziòuni d'al 1924 i sun stèdi fâti in d’al paês i prémm elemèint ed segregaziòun rażiêl. Mo in d'al 1939 Jan Smuts (ex chèp d'al guvéren africân) l'è turnê al putêr e al nazionalìsem afrikaner l'an n'à mia pssû cuntinuêr al sô prugêt pulétich.
In d'im tèimp d'la scánda guêra mundièla un grópp d'i inteletuêli afrikaner influenzèdi d'al nazìsem i ân cumpletê la teorizażiòun d'al prugêt d'l'apartheid. La filosufî d'l'apartheid la dgîva d'vulêr dêr ai vèri grópp etnich la pusibilitê d'condùrr al pròpri svilópp suciêl in armunia cun i propri tradiziòuni. Cmé a-s srèvv vést, sta giustificaziòun chè l'a-n n'éra èter ch’un paravèint pa adfènder 'na pulética razzésta. La vîn crièda 'n'organizażiòun sgréta par prumôver j'interês d'i afrikaner.
L'istituziòun d'l'apartheid[modifica | mudéfica la surzéia]
In d'al 1948 l'apartheid l'à ciapê definitivamèint fórma.
Al léżi prinżipèli ch'i ân méss in pê al sistèma i én stèdi:
- proibiżiòune d'i matrimòni inter-rażièli;
- léż scánd la quèla avêr d'i rapòrt sesuèli cun un cristiân ed raża advérsa dvintèva 'na cùlpa penalmèint perseguìbil;
- léż c'la cmandèva ai cristiân ed argistrèrsi cmé biànch o négher;
- léż c'la dèva al permês ed bandîr tótt le oposiżiòuni ch'i gnìssen etichetèdi d'al guvéren cmé "comunésti" (usèda par mètter fórilêż in d'al 1960 l'African National Congress (ANC), la pió grènda organizażiòun pulética d'i négher, ed stâmp socialésta, ma ménga comunésta);
- léż c'la pruibìva a la gìnta négra d'intrêr in di mòndi "aree urbane";
- léż c'la pruibìva a biànch e négher ed druvêr al stèssi strutûr pùbblich (funtàni, dutôr, etc.);
- léż c'la rindìva dûr pr'i négher l'acês a l'istrużiòun;
- léż c'la sancìva la discriminażiòun rażièla in àmbit lavuratîv;
- léż c'la istituìva i bantustan, 'na sòrta ed "risèrvi" pr'i cristiân négher, numinalmèint indipendèinti ma in realtê sòta al cuntrôl d'al guvéren sudafricân;
- léż c'la privèva d'la cittadinèinża sudafrichèna e d'i dirétt culeghèdi j'abitèinti d'al risèrvi.
In d'al 1956 la pulética di apartheid la fù slunghèda a tótt i żitadèini ed culôr cumprês j'asiàtich. In d'i ân 60 3,5 miliòun ed négher, ciamê Bantù, i én stèdi cażê cun la fòrsa da cà lôr e méss in d'le "homeland of the south". A i négher i furen tôt tótt i dirétt pulétich e civîl. I pssìven frequentêr sôl l'istitużiòn d'i scóli agrécol e cumerżèli. I negoż i dvìve servîr i biànch prémma d'i négher. I dvìven anca avêr d'i pasapòrt speżièli intéren pr'andêr in d'al zòni d'i biànch, péna èser arestèdi o picèdi.
La lòta còunter l'apartheid[modifica | mudéfica la surzéia]
In d'un prémm tèimp sia i négher ch'i biànch, i ân fât d'i prutésti còunter l'apartheid, chi gnìven puntualmèint sofuchèdi cun brutalitê d'la pulizìa afrikaner. In d'al 1960 l'ANC insìma a un grópp d'i sôl négher, al Pan-African Congress of Azania, utiliżò par la prémma vòlta la fòrsa; l'ANC, c'l'avìva 'na sòlida tradiżiòun pacifésta, a-s limitò a i ubietîv stratègich cmé spachêr al żentrèli elêtrich (mutîv d'arêst d'al futûr presidèint Nelson Mandela) ed ètri strutùri, mèinter il Pan-African Congress a-s dedicò al terorìsem.
In d'al 1975, i guvernànti decìser ed fêr rispetêr 'na léż sminghèda da tèimp: tót i fój ufiżièli i dvìven èser scrétti in léngua afrikaans. Sta léż che la-s slungò in tótt al scóli, in d'i quèli di mòndi mìstri e studèint i féser resistèinsa i gnìren butê fóra d'al scóli Sta chè l'éra sôl ónna d'i fiumàni ed léż cmandèdi a-l quèli di mònd négher i-s opunìven par fêr acsè c'al guvéren al caschèss.
Fîn d'l'apartheid[modifica | mudéfica la surzéia]
Cun la liberażiòun ed Nelson Mandela in d'i ân '90 agh fù la fîn d'l'apartheid: i ùltem eleżiòuni i ân vést la schiasèint vitòria d'l'ANC, ch'l'à prumôs 'na nóva costitużiòune totalmèint democràtich c'la guvérna ininterottamèint d'alóra al paês, prémma cun Nelson Mandela. La Truth and Reconciliation Commission ("Cumisiòun per la Veritê e la Riconciliaziòun"), istituìda in d'al 1995, la s'è è occupèda ed catêr testimunièinżi sóvra al violażiòuni d'i dirétt umân e ha cuncês l'amnistî a chi l'à cunfesê spuntaneamèint e totalmèint i crémin fèdi sóvra i órden d'al guvéren. La Comisiòun l'à anca stabilî l'amuntêr d'i risarcimenti ch'il guvéren l'è tgnû a versêr a chi é-l stêato vìtima d'al vec' argîm. Al Sudafrica d'al dòp-apartheid l'à ażûnt nôv léngui africhèni a l'ulandês-afrikaans e a l'inglês, cmé léngui ufiżièli, purtànd al tutêl a óndes. Un èter gést d'al nôuovov guvéren l'è stê l'abatimèint d'l'arsenêl sudafricân. Atualmèint al Sudafrica al gh'à ancòra da lutêr pr'arivêr a la cumpléta ugualitê d'i biànc cun i Bantù.


text:
Tèimp
Al tèimp 'l è la dimensiòun in dû a s pèinsa e a s e-m'śùra al scòrer di avenimèint: acsè a s pōl sernîr quèl ch'l è al pasê da 'l preśàint e dal futûr. C'l'idéa chè dal tèimp l'è acsè cumplichèda che i filòśuf e i sieinsiê i gh'àn sèimper pinsê e studiê in sìma fin dai tèimp piò antìg.
L'unité de m'śùra standard dal Sistéma Internasiunèl (SI) l'è al secònd. Pròpia tulènd al secònd, a s definìs al m'śùri piò gròsi c'ma 'l minût, l'ōra, al dè, la smàna, al méś, l' ân, al lùster, al sécol e al milèni.
Al tèimp al pōl èser am'śurê, pròpia c'ma cagli ètri dimensiòun edla fìśica. I strumèint per am'śurèr al tèimp egl'ìn i arlòi. Chi arlòi tròp precìś i s ciàmen crunòmeter. Quī pò' vramèint tròp precìs, a stèr al cgnusèinsi dal 2012, egl'ìn quī atòmic.
A s' dróva diferàint e-schèli temporèli cuntìnui a s'gònda di càmp: al tèimp universêl, al tèimp atòmic universêl, al tèimp atòmic internasiunêl (TAI), ch'l è al punt ed partèinsa dagli ètri schèli, al tèimp coordinê universêl (UTC), ch'l è al stàndard per l'uràri sivîl, al Tèimp Terèster (TT), ecc.
Stòria edl'idéa dal tèimp
L'umanitê la gh'à sèimper avû da pinsèr a la quistiòun di spàsi temporêl in dû andèr a mèter in na manéra urdnèda i avenimèint: el primi distinsiòun dal tèimp ch'al scòr i tgnìv'n adrē ai fenòmen sìclic astronòmic, c'm' al dè ch'al pàsa in dla nôt, i cambiamèint edla luna, el diferèinti stagiòun, ch'i àn permìs ed capìr méj el scansiòun temporêl e strulghèr i calendàri, ch'i còunten al pasèr di dè, del smàni, di méś e di ân.


text:
Osögna
Usogna (Osögna in tisines; ciamaa Onsögna in del dialet de Iragna; Oségna in del dialet de Biasca; Osogna in italian; Usonien in tudesch istoregh) a l'è un cumün del distret de Riviera. in del Canton Tesin. Al gh’ha 1 044 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 18,97 km², e al se tröva a una altitüden de 274 meter sura al livel del mar.
El cumün de Osogna a l'è tacaa ai cumün de Lodrino, Arvigo (GR), Cauch (GR), Biasca, Iragna.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Ins (BE)
Ins a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3229 abitant.
El cumün de Ins al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bas-Vully (FR), Brüttelen, Cudrefin (VD), Erlach, Gampelen, Haut-Vully (FR), Lüscherz, Marin-Epagnier (NE), Müntschemier, Tschugg, Vinelz.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Ins in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Ins in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Carl Friedrich Gauss
Johann Carl Friedrich Gauss (Gauß), (Braunschweig, Bàsa Sasònia, 30 de bril del 1777 - Göttingen, 23 de febrér del 1855) l'è stat en matemàtich, astrònomo e fìzich todèsch, cunsideràt el prìncipe de la matemàtica e giü dei matemàtich piö grancc e inflüèncc de töta la stória per le sò scopèrte 'mportànte en divèrsi camp de chèsta scènsa.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gauss l'è nasìt a Braunschweig, endèl dücàt de Brunswick (al dé d'encö Germania) de 'na famìa modèsta, endèla qual i sò genitùr i gh'ìa póca istrusiù.
Amò de zùen el gh'ìa dimostràt de ìga 'na predispuzisù particolàr per la matemàtica isé che 'l Duca de Brunswick, quan che l'è nit a saì de le sò dòti, el g'ha cuncidìt 'na bórsa de stüde (1792) per pirmitìga de 'na 'n nacc co la sò istrüsiù. L'è stat alùra mandàt al Collegium Carolinum (encö Technische Universität Braunschweig) che 'l g'ha frequentàt fìna al 1795; lé 'l g'ha seguìt el córs del entomòlogo Johann Christian Ludwig Hellwig (1743-1831). En chèsto perìodo el g'ha furmulàt el método dei mìnimi quadràcc e 'na congetüra sura la ripartisù dei nömer prim, congetüra che la vegnarà pröàda 'ndèl 1896 de Jacques Hadamard.
Endèl 1796 el g'ha scuprìt el método de custrusiù del Eptadecàgon, e 'l g'ha troàt el prensépe nesesàre e süficènt perchè 'n polìgon el pöde vègner desegnàt apéna co la rìga e col compàs (Teoréma de Gauss-Wantzel) e isé 'l g'ha completàt el laurà che i gh'ìa ambiàt i matemàtich de la Grecia antìca. Gauss l'ìa restàt isé sudisfàt de chèsti sò rezültàcc che 'l gh'ìa domandàt che vignìes sculpìt en polìgon de 17 lati sö la sò làpide.
L'è stat el prim a pröà 'n maniéra rigurùza 'l Teoréma Fondamentàl de l'Àlgebra (disertasiù per la sò tézi de duturàt endèl 1799), aisebé che 'na pröa quàze compléta l'ìa zamò stàda troàda prim de lü del Jean Le Rond d'Alembert.
Endèl 1801 el g'ha püblicàt el lìber Disquisitiones Aritmeticae, con sés capìtoi dedicàcc a la Teorìa dei nömer, e isé 'l g'ha dat a chèsto ram de la matemàtica 'n enquadramènt sistemàtich. Endèl öltem capìtol del lìber el spiéga la sò tézi de duturàt. El stès an el rìa a predì l'òrbita de l'asteròide Cèrere col método de l'aprosimasiù dei paràmetri per mès dei mìnimi quadràcc.
Endèl 1809 l'è stat numinàt diretùr del Oservatóre de Göttingen. El stès an el püblica la Theoria motus corporum coelestium in sectionibus conicis Solem ambientium che la descrìf come che se fà per calculà l'òrbita de 'n pianéta e cóme fà per dòpo perfesiunà 'l càlcol. E pò amò l'aprofondés le equasiù diferensiài e le sesiù còniche.
Gauss l'entöés le posibilità de la geometrìa mìa euclidèa ma 'l püblica negót de chèsta scopèrta. Se riarà a capéser la sò 'ntüisiù de le lètere che i sìa scambiàcc co Farkas Wolfgang Bolyai e sò fiöl). Bolyai 'l proarà sènsa riàga per divèrsi agn a dimostrà 'l postulàt de la paraléla a pàrter dei asiòmi de la geometrìa de Euclide. El fiöl de Bolyai, János Bolyai, el scopresarà le posibilità nöe de le geometrìe mìa euclidèe endèl 1820; el sò laurà 'l vegnarà püblicàt endèl 1832.
Endèl 1818, Gauss el vàmbia 'n stüde geodézich del Stat de Hannover, laurà che 'l portarà piö tàrde a svelöpà l'edèa de le distribusiù normài per descrìer i erùr de mizüra e che 'l compórta 'n enterès endèla geometrìa diferensiàl; e 'l sò teorema egregrium el permetarà de stabeléser 'na propietà de la nusiù de cürvadüra.
Endèl 1831, en colabortasiù col profesùr de fìzica Wilhelm Weber el stüdia sèrte aspècc del magnetìsmo, e i sò stüde i sègna l'inìsio de la scopèrta de le légi de Kirchhoff de l'eletricità e pórta a la custrusiù de 'na spéce de telègrafo primitìf.
Gauss l'ìa 'n grat credènt e conservadùr. L'ìa 'n sostenidùr de la monarchìa e 'l se upunìa a Napuliù che 'l vidìa come 'n seminadùr de revulusiù. La vìta privàda de Gauss l'è stàda marcàda de la mórt amò zùina de la sò prìma moér, Johanna Osthoff, endèl 1809, a la qual par che 'l ghe ülìes en gran bé. Póch dòpo mörarà apò a giü dei sò fiöi, Louis, e isé Gauss el narà 'n depresiù de la qual el riarà mìa piö a ègner fò del töt. El turnarà a spuzàs co Friederica Wilhelmine Waldeck (Minna) ma quan che pò a la sò segónda spùza la mör endèl 1831 dòpo de 'na malatìa lónga, giöna de le sò fiöle, Therese, la se 'ncargarà de cüràl enfìna a la sò mórt a Göttingen el 23 de febrér del 1855


text:
Bassem Youssef
Bassem Raafat Muhammad Youssef, cunusùd cul nùm scürtàd de Bassem Youssef (باسم رأفت محمد يوسف in arab, El Cairo, Egit, 22 de màrs 1974) l'è un dutùr cardiòlugh e còmic egisiàn. El presenta in television la trasmisòn El Bernameg ("El Prugrama"), in dla quàl el töd in gìr tütt i püsè famùs del paès . El s'è ispiràd a The Daily Show de Jon Steward[1],[2],[3].
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a El Cairo el 22 de màrs 1974, el g'ha una surèla, Nadia, e l'è spusàd cun Hala[4]. L'ha semper fài el dutùr cardiòlugh in d'la sò cità, e in del 2011 l'è stài vuluntàri a ütà e cüra i giùn rivulusiunàri in Piàsa Tahrir[5].
El sücèss in TV[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2011, quànt l'è cumenciada le Primavera Araba, è rivàd el sücèss in television, cul prugrama The B+ Show insü YouTube, quant Youssef l'ha cumenciàd a tö in gìr tütt i pulitich e i persunàgg famùs, dal müsicista Amir Mostafa, a Tawfik Okasha, e anca Mohamed El Baradei[6]. El 21 de giügn 2012 21 de junho de 2012, el partecipa al prugrama The Daily Show de Jon Stewart, sò beniamìn e maèster.
La denuncia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prìm de genàr 2013 l'è stài denunciàd in s'la dumanda del president Mohamed Morsi, perchè la sò cumicità e la sò satira «... la sarèss tüta custrüida sü le busìe, in sül distürb d'la trqnuilità e dl'Aministrasiòn Püblica...»[7].
Riferimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Drawing inspiration from the revolution
- ↑ Bassem Youssef: Egypt's Jon Stewart
- ↑ Surgeon Using Parody to Dissect the News in Egypt
- ↑ Egypt’s "Daily Show
- ↑ Revolutionary satire: Bassem Youssef speaks to Ahram Online
- ↑ Comedy show du jour: Bassem Youssef's Al-Bernameg
- ↑ Host of Egyptian Daily Show investigated after being accused of insulting President Morsi


text:
Eglisau
Eglisau a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.07 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 501 abitant.
El cumün de Eglisau al se tröva al cunfin cunt la Germania (Baden-Württemberg), in sü le sponde del fiüm Reno, a una altitüden de 355 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchberg (SH), Bülach, Freienstein-Teufen, Glattfelden, Hohentengen am Hochrhein (DE-BW), Hüntwangen, Rafz, Rorbas, Rüdlingen (SH), Wil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Eglisau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 892 come un grup de faturii independent cugnussüü col nom de Ouwa.[1]
L'andament istoregh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Eglisau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Eglisau (Herrschaft, Vogtei) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Quint (VC)
Quint (nom ufizial in italian: Quinto Vercellese) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 403 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,1 km² e ona densità de popolaziun de 36 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carsan-a Blot, Culubian, Usc'nengh, Audnì.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Quint l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Monica Seles
La Monica Seles (Monika Seleš in Sèrb-Cruàt, Mónika Szeles in ungheréś) l'è stada na tenìsta americàna, nada in Juguślàvia a Novi Sad, sità śmèla ad Mòdna, al 2 'd Dicémbar dal 1973. L'è dvintàda americàna in dal 1994 e da 'l 2007 l'è anc na sitadìna ungheréśa.
In dla sò caréra l'è stada la nùmar òṅ in dla clasìfica WTA par 178 stmani e l'à vins sinquànta-tri tìtui in singulàr, nóṿ ad quéi dal Grand Slam e siē in dal dòpi.
Biugrafìa
La Monica Seles la taca a śugàr a tènis a siē an e a nóṿ an la vins al sò prim turnéo. In dal 1985 la vins un turnéo a Miami e la vîṅ nutàda par 'l alenadōr Nick Bollettieri ch'al la cunvìns a stablìr-as in di Stat Unî insém a la sò famìja p'r iscrivàr-'s a la sò acadèmia 'd tènis a Bradenton, in Flòrida.
La Monica la dróa la rachéta sèmp'r a dū maṅ, anc s'l'è mansìna, e la gh la cava sèmpar a far andàr fòrt la bucìna da tut al bandi faghénd sèmpar di sîg quand la la culpìs.
1988-1992
La fà 'l sò debùt in dal sircùit in dal Mars dal 1988 in dal turnéo ad Boca Raton e la dvénta na prufesiunìsta al 13 ad Favràr dal 1989. In Maǵ la vins al sò prim tìtul WTA a Houston baténd in finàl la Chris Evert par 3-6 6-1 6-4. Al méś dòp la riva in semifinàl a 'l Roland Garros pardénd cóntar la nùmar òṅ dal mónd, la Steffi Graf. La finìs 'l an a 'l sèst pòst in clasìfica.
In dal 1990 la Seles la dvènta a 16 an e 6 méś, la più śóvna ad sèmpar a vìns'r al Roland Garros in finàl cóntar la Steffi Graf. A la fiṅ d'l an la vins anc al Virginia Slims Championships baténd l'argintìna Gabriela Sabatini in sinc set in dla finàla e la dvènta la nùmar 2 in clasìfica, vinsénd 9 turnéo in dla stagiòṅ.
In dal 1991 la sèrba la taca la stagiòṅ a la granda: la vins 'l Australian Open baténd la Jana Novotná e pò àtar dū tìtui in Mars (quand la dvénta la nùmar òṅ a 'l pòst dla Steffi Graf dòp quàt'r an) e in Avrìl. La vins incóra a Parì in finàl cóntar la spagnōla Arantxa Sánchez Vicario ma la salta Wimbledon p'r un prubléma fìśic e la Graf la gh tōś acsè 'l prim pòst. La Seles l'armàgn férma siē stmani par pò turnàr a śugàr a gl'US Open in du la bat la Martina Navrátilová e la tórna in sima a la clasìfica.
In dal 1992 la Monica la vins àtar déś tìtui WTA (tri dal Grand Slam, in Austràglia cóntar la Mary Joe Fernández, in Frància cóntar la Steffi Graf in tri sèt e in di Stat Unî cóntar la Arantxa Sánchez Vicario). La pèrd la finàl ad Wimbledon cóntar la Steffi Graf ma la vins a Tokyo, a Oakland e a 'l Virginia Slims Championships baténd la Martina Navrátilová cuma l'iva fat anc 'l an prima.
La taca bèṅ anc al 1993 vinsénd par la tèrsa vòlta in Austràglia (incóra cóntar la Steffi Graf) e a Chicago. Fiṅ lè, in dal perìud fra 'l Śnar 1991 e 'l Favràr 1993, la Monica Seles l'à vins vint-a-dū tìtui WTA andànd in finàl 33 vòlti su 34 turnéo disputâ vinsénd al 93% dal vòlti (159 gari vinsi e 12 pardùdi). In di turnéo dal Grand Slam la và incóra méj, cun 55 gari vinsi su 56.
1993-2003: agresiòṅ e ritóran
Al 30 'd Avrìl dal 1993 a sucéd un quèl mai vist: durànt al turnéo 'd Ambûrg, méntar la Seles l'è drē a punsàr sintàda durànt 'l incóntar cóntar la Magdalena Maleeva, la ciàpa na scurtlàda in dla schina par Günther Parche, un fan sfegatâ dla Steffi Graf. La Monica la patìs un shock tarménd in dla mènt e l'è custréta a lasàr al tènis par piò ad dū an, pardénd la sò puśisiòṅ ad nùmar òṅ.
Dòp al bandòṅ dla Seles, la Graf la tórna a èsar la nùmar òṅ e a vìnsar di turnéo dal Grand Slam a tut andàr.
La Monica Seles la tórna a śugàr sōl in d'l Agóst dal 1995 e la vins al Canadian Open ad Turònt méntar la pèrd la cumbatùda finàl di US Open par maṅ dla Steffi Graf. In dal 1996 la vins al sò ùltim tìtul dal Gran Slam, gl'Australian Open.
In di an sucesìṿ la vins incóra soquànt turnéo (Róma in dal 2000 baténd l'Amélie Mauresmo, par dir-'n una) e la sa stablìs fisa in dal primi déśi śugadóri in dla clasìfica WTA ma la n tórna piò a i livèi 'd prima, anc par via ad 'n infurtùni a 'l pē sinìstar.
La s ritìra definitivamènt a 34 an, dòp avér vins anc 3 vòlti la Federation Cup c'n i Stat Unî e na mdaja 'd brónś a gl'Ulimpiàdi ad Sydney in dal 2000, baténd la Jelena Dokić c'n al puntéǵ ad 6-1 6-4.


text:
Nümar 4
El numer 4 l'è el numer integher ch'al siguta ul 3 e al ven prima dal 5.
Nomm dal nümar in difereent dialett: quàter, quàtar, quatru...
Ul 4 al è ul primm nümar cumpòost, gja che i söö divisuur propi i è ul 1 e ul 2. Cuma la suma di söö divisuur a l'è 3 < 4, sa trata d'un nümar defetiif. Ul segueent nümar cumpòost al è ul 6.
Ul 4 al è ul seguunt quadraa parfett. L'anteriuur al è ul 1 e ul segueent al è ul 9. Un pulígun da 4 custaa al è un quadrilàter. Si al gh'a mia düü custaa paraleel s'al nòmina trapezzòit: si al gh'a düü custaa paraleel s'al nòmina trapezzi. Si al gh'a i custaa paraleel a düü a düü s'al cjama rumbòit e si i àngul che sa i furma intra i custaa i è da 90º s'al nòmina retàngul. Finalmeent, ul pulígun regülaar da 4 custaa iguaal al cata ul nomm da quadraa.
Un puliédar da 4 fasce al è un tetraédar. Le fasce dal tetraédar regülaar i à di triàngul equilàter. Da deent un tetraédar regülaar s'en pöö inscriif un òolt.
Si sa mültiplica un nümar par 4 s'utegn ul quàdrupel da cheest nümar, cura ca dividiint par 4 na s'utegn un quaart, si cheest al è divisíbel par 4. La quarta putenza d'un nümar sa la representa cul 4 a espuneent: e cura ca l'espuneent al è 1/4 s'al diis ariis quarta.
Al esiist difereent prefiss ch'i significa 4 e i participa in la custrüzziú d'una gran cumpagnía da parole d'üüs da tücc i dí: quadri-, tetra, cuma in quadrilàter, tetraédar.
Miscelània[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In la cültüra Cinesa, sa cunsídera ul 4 (四) cuma un nümar da mala sòort, devüü a la suva similitüüt funulògica cun la parola ch'a la signífica mòort (死, sǐ). Chesta süperstizziú sa la dà anca a la cütüra Gjapunesa, in che sa i mantegn le parole Cinese cuma parole cülte. Al Gjapun, par esempi, sa cunsídera mal presagi riceef un dú cumpunüü da 4 parte u tocch.
In la simbulugía Cristiana ul nümar 4 al gh'a una granda impurtanza:
- La planta de le gese sa la desvilüpa a partí dal quadraa, figüra geumétrica da 4 custaa.
- Ul Génesi al descriif la Tera cuma un quadraa che sura al üniveers e íntal sò céntar ga i nass 4 rin in direzziú aj 4 puunt Cardinaal. I 4 rin i dessigna una crusa.
- Ul 4 s'aplica simbolicament aj 4 Evangeliist e a le 4 stazziú ch'i simbuliza l'úrden còsmich creaa par Déu. Apó i è 4 i Pàdar da la gesa.
- In l'Apucalissi dal Gjuan Evangelista (4´6-7) sa diis che i era 4 viveent plen d'öcc par davaant e par da drée:
Tradizziunalameent apó i è 4 i elemeent: tera, àigua, ari, fööch.


text:
Setemàna
'Na setemàna (del latì septimana) l'è 'n perìodo consecütìf de sèt dé.
La setemàna cóme perìodo de tép cìclic e costànt de sèt dé, sensa ligàm coi cìcli del Sul e de la Lüna, l'è docümentàda come giöna de le istitusiù piö antìche dei Ebrèi. El nömer 7 el g'ha en significàt sàcro en töta l'àrea de la Mesopotàmia, che l'è stàda la cüna, 'ntra le ótre, apò a de la cültüra ebràica. L'oservànsa del Sàbot (el dé dei sèt) e la cadènsa de sèt dé l'è acertàda apéna per dòpo l'ézìlio de Gerusalème dòpo de la cunquìsta babilonéza del 586 prima de Crìsto, però l'è fàcil che l'üzànsa la sàpe amò piö antìca.


text:
Valbroye
Valbroye a l'è un cumün svizzer del Canton Vaud, del distret de Broye-Vully. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 33.61 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2787 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Wahlen
Wahlen a l'è un cumün svizzer del distret de Laufen, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.42 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 1328 abitant.
El cumün de Wahlen al se tröva a una altitüden de 403 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Breitenbach (SO), Brislach, Büsserach (SO), Grindel (SO), Laufen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Media relaa a Wahlen al Wikimedia Commons


text:
Cungjuunt da definizziú
Al síes (f, E) ul dàtum d’un cungjuunt e d’una funziú da che ul cungjuunt da partenza cuma relazziú al è E; al síes ul cungjuunt da rivada F. Ul cungjuunt da definizziú da f (nutaa ) al è ul cungjuunt di antecedeent da f, i.e. ul cungjuunt di elemeent da E che f la met in relazziú cun di elemeent da F ; al è dunca ul cungjuunt di elemeent x da E paj quaj f ( x ) al esiist :
D f al è apò cjamaa dumini da definizziú da f u dumini da f.
Al cuventa mia scunfuunt ul dumini da definizziú d'una funziú f cul sò cungjuunt da partenza. Al pöö rivá da tüta manera che i düü i síes iguaj : la funziú a l’è cjamada in cheest caas bé definida u definida despartüt in E.
A títul da cuntra-esempi, sa la töga in cüünt la funziú Ü di pussíbel cungjuunt da partenza al è ( u u i pudaress fá l’istess laurá.)
Chesta funziú al è mia definida in 0 : « f ( 0 ) » al esiist mia.
Ul cungjuunt da definizziú da chesta funziú al è dunca (). Al diferiss dal sò cungjuunt da partenza, ; chesta funziú al è dunca mia una aplicazziú .
Da tüta manera, al è sémpar pussíbil da trasfurmá una funziú in aplicazziú , par esempi la restringiint al sò dumini da definizziú . Chesta restrizziú a l’è nutada abitüalameent « ». Al è una aplicazziú par custrüzziú .
Inscí, íntal nòost esempi, la funziú al è bé una aplicazziú .
Una otra sulüzziú par trasfurmá una funziú in aplicazziú la cunsiist a la parlungá, i.e. scerní una imàgen íntal cungjuunt da rivada par ognidü di elemeent senza imàgen dal cungjuunt da partenza. In particülaar, si una funziú nümérica f a l’è mia definida int un puunt x 0 , al è pussíbil da la parlungá in cheest puunt la remplazzaant par una otra funziú , cjamada parlungameent da f in x 0 e nutada abitüalameent « », e tala che :
- ul parlungameent da f al è iguaal a f sü D f :
- ul parlungameent da f al gh'a una valuur definida, a, al puunt x 0 :
Inscí, íntal nòost esempi, sa la pöö trasfurmá la funziú in aplicazziú la parlungaant a l'urígen par :
Remarca : assée da spess, par semplifiá i nutazziú, ul parlungameent al è nutaa da la istessa manera che la funziú inizziala. Chesta ambiguïtaa a l’è senza cunseguenza si ul parlungameent al è esplicitaa e al remplazza definitivameent la funziú inizziala.


text:
Ruscus aculeatus
El Ruscus aculeatus L. (en Bresà Spinasorèch, 'n Bergamàsch Spinaràcc e Sparizéra) l'è 'na piànta arbüstiva, sèmper vérda, che la fa pàrt de la famìa botànica de le Ruscaceae (segónt en quach óter sistéma de clasificasiù, Liliaceae). I böcc zùegn che vé fò 'n primaéra i pöl véser catàcc per véser cönsömàcc compàgn de spàres.
Cuntegnüü
Distribusiù e hàbitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ruscus aculeatus l'è 'na piànta uriginària de l'Eurasia e 'n Euròpa la crès suratöt al sud del cuntinènt. Se pöl troàla del leèl del mar enfìna ai 1000 méter, endèl sotabósch centroeuropèo e del mediteràneo. Se 'l tróa apò a 'ndel Nordàfrica e 'n Asia. El preferés el teré alcalì, sèch e bastànsa fèrtil e le zòne a l'ómbra. L'è 'n elemènt tìpich de la màcia mediterànea.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piantilìna a portamènt de boscài picinì de 30 a 80 cm de altèsa de culùr vért scür. La g'ha 'n rizòma sotatèra de 'ndóche böta i gàmp fiurài mascc e fèmine, per töcc du i tìpi el prezènta du tìpi de gamp: chèi normài i è lis e srotondàcc, envéce i óter i g'ha fòie fàlse, co 'n fùrma ovolanceolada de 2 a 3 cm de longhèsa e che fenés condèna pónta sténca e gösa.
Fòie vére e cladódi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie vére i è picinìne fés, le par squàme e de sòlet i è isé pesène che se ghe fa mìa càzo, a la sèa de chèste fòie lónghe 3 o 4 mm vé sö le fòie fìnte che 'n realtà i è dei ramilì trasfurmàcc. Chèste fòie fìnte (ciamàde filoclàdi o cladódi) i è lónghe 'n ghèl o 'n ghèl e mès, le g'ha 'na fùrma a öf e le g'ha la pùta gösa che sbùza. Tota la piànta la fa la fotosìntezi föra che le fòie vére che le se destàca a la svèlta.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è picinì, virdizì o che tìra al viòla. I g'ha sés tépali distribüìcc sö du vertezèi. I fiùr fèmine i è tricarpelàr e i g'ha l'ovàre súpero quan che 'nvéce chèi màscc i g'ha tré stàm saldàcc ensèma dei filamèncc. La 'mpulinasiù la vé fàda de i insècc (entomògama). El Ruscus aculeatus el fiorés 'ntra l'envéren e la primaéra.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fì de l'autùno e 'n prensépe de l'envéren, le piante fèmine le fa sö 'na sórt de baca rósa de 10 a 12 mm de diàmetro con dét en granì o du de somésa. La somésa la vé portàda atùren dei anemài che i màia i fröcc e dòpo i fa fò i giandì (endozoocora).
Sinònim botànic[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ruscus parasiticus Gueldenst. (1787).
- Ruscus aculeatus var. angustifolius Boiss. (1882).
- Ruscus ponticus Woronow (1916).
- Ruscus aculeatus f. pumilus Druce (1931).
- Ruscus laxus Sm. 1797
- Ruscus flexuosus Mill. 1768
- Ruscus aculeatus subsp. laxus (Sm.) K.Richt. 1890
- Oxymyrsine pungens Bubani[1][2]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Sinònimi en Tela Botánica
- ↑ Sinònimi en Kew


text:
Pruvincia de Vares
- Süperfiss: 1.199 km²
- Pupulazziun (2001): 812.477 ab.
- Densitaa: 678 ab./km²
- Nümer de cumün: 141
- Capitaal (pup. 2001): Vares (80.511 ab.)
Punüda int la Lumbardìa ucidentala, e bagnada a Ovest del Lagh Magiur, la cunfina a Est cunt el Cantun Tesin, a Süd cunt la Pruvinzia de Milan e a Süd-Ovest cunt la Pruvinzia de Nuara.
La püpart del sò teritori l'è fáa sü de runch (46%) e de muntagn (32%); i toch de pianüra se tröen dumà int la part püssée a süd. Una carateristega del teritori varesòt l'è 'l gran nümer de lagh: el Lagh Magiur l'è 'l püssee grand, ma gh'è anca 'l Lagh de Vares e 'l Lagh de Munáa.
La gent la viv asquas tüta int i toch (de pianüra): i center abidáa püssée grand hin Vares, Büst, Galaráa, Sarogn e, in sül lagh, Lüin.
L'ecunumìa de la pruvinzia l'è bela forta: anca se l'agricultüra al didincö la dà 'l pan a ben poca gent, l'è ben mudernisada e intensiva (fiur, agricultüra in sèra, e.i.v.); l'indüstria che l'è ben spantegada in sü tüt el teritori, a l'è forta suratüt in di broch tessij, eletrumecanegh, chimegh, e erunategh (basta dumà pensà a l'Aermacchi a Venegon e l'Agusta a Samaraa). Pö, al didincö, el setur di servizzi el giüga un röl semper püssée impurtant. Anca 'l Türisem 'l ciapa semper püssée pè, suratüt int i paisit lacüster. Bögna pö desmentegass nò de la Malpensa, vün di erupòrt püssée grand e impurtant d'Itàlia, e ben cugnussüü a nivell ürupee.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard, precisament quel ucidental. El dialet de Vares (ciamaa anca busin) l'è pütost vesin al mudel milanes, anca se 'l gh'ha una quai divergenza, suratüt del punt de vista funetegh. El varesot el furma un continuum bel ciar cunt el cumasch e cunt el lüganes. La zona meridiunal inveci la parla el büstoch, un olter dialet ucidental che però el gh'ha di carater uriginai ben marcaa. In de la riva setentriunal del Lagh Magiur se pöden truà di dialet che se vesinen püssee al mudel tesines pütost che a quel de la cità de Vares.


text:
Evilard
Evilard (en todèsch Leubringen) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland. La popolazion l'è de magioranza linguistega todèsca (60%) ma con una minuranza franséza importanta (35%). La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.70 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2371 abitant.
El cumün de Evilard al se tröva a una altitüden de 697 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Biel/Bienne, Lamboing, Orvin, Twann-Tüscherz.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Evilard in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- (Todesch) Eidgenössische Hochschule für Sport Magglingen
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Atualité Wikimedia, Utòber 2013
Atualité dal Rapòrt 'dla Wikimedia Foundation e dal Rapòrt tècnic ed Wikimedia 'dl Utòber 2013, cun 'na selezion d' ètri impurtenti iniziatìvi di evènt ed Wikimedia
Contents
- 1 Atualitè 'dla Wikimedia Foundation
- 2 Dèt e direzion ed svilopp
- 3 Cuntabilité
- 4 Etar infurmazion dal muviment ed Wikimedia
Atualitè 'dla Wikimedia Foundation
Prugét pilota par l'aces mobil a Wikipedia par mez ed mesàg ed test in Kenia
Wikipedia Zero, al prugràma par dèr aces a gratis a Wikipedia con i telefunèin, 'l è dvintè dispunèbil in Kenia ste mais. L'assuciazion con al provider mobile Airtel l'ha coinvòlt al prugèt pilòta par pruvèr l'acès gratis a Wikipedia par mèz ed USSD/SMS. Par la premma volta, ste sarvezzi l' à permass a la zeint ch'la n' pol brisa avair di telefunèin da internet ed lezar Wikipedia con di SMS soura di telefunèin elementer a bas cost ("feature phones").
Un video soura i sforz dla bès di student pr'avair gratis Wikipedia soura i telefunèin
Int'al nuvambar dal 2012, i student dla scola superiour ed Sinenjongo, Sudafrica, i en scrett una lattra averta in Fecebook, par spenzar al cumpagnì di telefon a smettar ed fer pagher l'aces a Wikipedia, in mod ch'i posan fèer i coumpit ed scola. Victor Grigas e al regesta Charlene Music i en andè a truvèri ei an dmandè ed lezar ala telecamera la su lettra averta, acsé i an fat un filmein publichè ste mais d'Utabar (https://blog.wikimedia.org/2013/11/08/open-letter-free-access-wikipedia-south-africa) con la tradizion, al pruget e la pubblizitè ed ste filmein e dal documenteri piò grend ch'al sarà publichè soura la dmenda di student al cumpagnì telefonic ed firmer al prugrama Wikipedia Zero urganizè dala Fundazion Wikimedia
Prugetend al spustament dal zentar di dét 'dla Florida
Al gropp tecnic 'dla Wikimedia Foundation 'l a publichè 'na dmànda 'd propòsti (RfP), pr'invitèr dagli uferti par la nova pusizion dal zentar dét int'i Stet Uné, ch'al s'unirà al esistènt primèri zentar in Virginia, e ch'al sustituirà al zentar dét in Tampa, Florida. Wikipedia e i so prugèt-fradé i en stè uspitè in Florida fein dal 2004.
Dèt e direzion ed svilopp
Visitadur glubel in setambar: 506 milion (+1,82% in cunfrant d'Agost; +6,54% in cunfrant dl'an passè): :(comScore data par tott i pruget ed la Fundaziojn Wikimedia; com Score al darà i dét piò terd in Nuvambar)
Dmenda ed pagin pr'uttabar
- 27.05 milierd (+4.4% in cunfrant ed Setambar; +36.6% in cunfrant dl'an passè)
- (Projects.htm Server log data, tott i pruget dla Wikimedia Foundation inclus l'aces da telefunein)
Editur atìv registrê par setambar 2013 (>= 5 edizion/mais, esclus al risposti automatic):
- 76,959 (+0.76% in cunfrant d'Agòst / -5.83% in cunfrant dl'an pasè)
- (Database data, tott i pruget 'dla Fundazion Wikimedia.)
scheda ed raport (la cumpleta i vèri dèt statestic e l'andament di prugèt WMF):
Cuntabilité
(Agli infurmazion finanzieri i en dispunebli soul dopp al Setambar 2013 al temp ed ste raport.)
Totti agli infurmazion finanzieri presentè agl'i en pr' al mais e l'an 30 settambar 2013
L'intrè pr'al mais ed Setambar l'è ed $2.46MM, in cunfront a una prevision ed $0.99MM, zirca $1.47MM o al 149% in piò dla prevision
L'intrè dl'an in cours l'è ed $7.87MM in cunfront d'na previsiòn ed $2.98MM, zirca $4.89MM o 164% in piò dla previsiòn.
- al spaisi pr'al mais ed Setambar i en $3.33MM in cunfront d'na prevision ed $3.48MM, zirca 157K o 5% in manc dla prevision, prinzipalment dvò a piò basi spaisi personeli , spaisi ed capitel, uspitalitè d'internet, spaisi ligheli, e spaisi ed viaz , parzialment abasè da dunazion piò grendi, spaisi ed pagament e cuntrat ed sarvezzi fora dla sozietè.
Al spaisi pr'l an in cours en $9.39MM in cunfront d'na prevision ed $11.17MM, zirca $1.78MM o 16% in manc dla prevision, prinzipalment dvò a piò basi spaisi personeli , spaisi ed capitel, uspitalitè d'internet, spaisi ligheli. dunazion e spaisi ed viaz , parzialment abasè da piò grendi spaisi ed pagament.
- I fond in casa i en $37.77MM al 30 ed Setambar, 2013.
Etar infurmazion dal muviment ed Wikimedia
Prammi 'dla scienza par di automatism o di prugram automatic ch'i importan multimedia da publicaziòn academic a Wikimedia Commons
'L Impurtadòur automatic di Open Access (OAMI) al zairca i database dla Zantrel PubMed par publicazion universitèri ch'i cumprandan di archiv audio e video com materiel supplementèr. S'al trova di archiv chi polan esar druvè gratis, al robot ai scarga int'al Wikimedia Commons. La piò gran pert dal materiel al vein da publicazion ed rizerca biomedica. Al "bot" l'ha impurtè piò ed 14.000 files multimedia a partir dal 2012; la piò pert i en video. I en la piò gran pert di zirca 38,000 archiv video ch'i en ades int'la Wikimedia Commons. I archiv scientific-multimedia-i trovan-una-seconda-vetta in-wikipedia/ Piò ed 700 di archiv impurtè i en ades druvè int'i pruget Wikimedia, soura dal pagin che totti insamm i ricevan zirca 3 miglion ed vision par mais.
Al 21 'd Utòber, a na cerimònia in Washington, DC (USA) durànt la premiasiòun anuèla Smàna 'dl Open Access, 'l Utèint Daniel Mietchen al tulìva al prémi ASAP per la squèdra ch' la stèva de dré al OAMI. Al "Prémi Accelerating Science Program" 'l è spunsuriśè da 27 urganiśasiòun ch' i juten 'l open access. Ogni vinsidōr al porta a cà 30.000 US$.
Un nov pruget ch' l incuragia al Cumunitè africheni a purter di argument luchel ai Pruget Wikimedia
Kumusha Takes Wiki 'lè un prugèt nōv per jutèr la ginta in dl' Àfrica "a creèr e cuntribuìr a l' infurmasiòun, ai têst, al figùri e ai midia lìber, al riguèrd dal lōr cumunitè (vilàġ, sitê, periferìi, sèinter, ets)." L' è stê fundê dala Orange Foundation. El foto i s'ràn carghèdi in dla Wikimedia Commons, e i têst i gnaràn furnî in na forma ch' la s prèsta al riutilìśi ins a Wikipedia e in di èter prugèt edla Wikimedia.
"Kumusha" l'è una parola dala lengua Shona Shona language (ch'l'è druvè in Zimbabwe e ind'al nazion atais), e al vol dir " al sit d'in dov te't vein". Al pruget "Kumusha Takes Wiki" l'è pert ed "Activate Africa", una raid ed pruget e iniziativ ch'i volan incurager i cuntribut ai pruget Wikimedia in Africa, lanzè a Wikimania 2013.
Terz "Iberoconf" summit in Mexico City
Iberocoop l'è un'iniziativa cl'a mett insamm i gropp int'i muvimént Wikimedia da l' America lateina, da la Spagna, dal Purtugal e da l'Italia. Dal 12 al 15 d'Utabar I rapresentent ed 'sti urganizazion, diretur e personel dla fundazion Wikimedia is truvaren a Mexico city par Iberoconf 2013, al terz incontar dal zanar dopp al 2011 (Buenos Aires) e al 2012 (Santiago de Chile).
Tra i etar risultê gnû fòra a i è stè la decisiòn ed numiner un coordinatòur par Iberocoop. Carmen Alcázar ed Wikimedia Mexico 'l è al premm a sarvìr in 'sta carga.


text:
Cavargna
Cavargna (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm, al confin con la Svizzera. El gh'ha 227 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 15,1 km² e 'na densità de 15 ab./km² e l'è 'l paes pussee in alt de la pròppia provincia (1071 meter).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cavargna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Refûś
Al refûś ("refuso" in itagliàṅ, "refūsus" in latèin) in dal camp tipogràfic, 'l è 'n erōr, na śvìsta mèinter che 'l tipògraf al cumpòun la riga da stampèr coi caràter mòbil, che per śbàli a gh' pōl gnìr na lèttra in meno o na lèttra in piò, o anca na lèttra scambièda cun n'ètra. In dla prìma próva 'd stampa 'l è fàcil ch'a s in cata soquànt, mo dòp 'd avér-i corêt, al lavōr al 'n armàgn sàinsa e alóra al cliscè al pōl gnìr stampê.
I refûś i s càten anca in di scrìt a 'l cumputer, quand a s è cunvìnt 'd avér scrìt giùst, mo invéci al n'è pò mia acsè. P'r estensiòun a s pōl anca ciamèr refûś 'n erōr in dal descòrer.


text:
Re Laurin e le trei tosate
Re Laurin e le trei tosate
I morchies se aeva enciasà colassù, sćiampé da l'Orient, scaré da pòpoi più forc e prepotenc. So re l'era Laurin, strion encantesimador e gran maester de alchimìia. En grazia de siöi poderes i morchies aeva scuert de seda lumenosa le crepe de chi monc e i le aeva fate deventar spavide desche la luna. Con chest encantesem Re Laurin e siöi morchies se aeva vadagnà la fiduzia e l respet de la jent.
Chela tera, comanada da chel re che rejea l bosch, i alberes e i animai, e l saea zipiar sasc e minerai preziosc, l'era na tera encantesemada, la sola al mond scuerta da le marevee de la natura e piena rasa de tesores sconui.
N fil zis lonch de seda corea da piz a piz, dessegnan i tèrmegn del ream, e delaìnt da le crepe del Vaiolon, ades scì grije e nemiche, l'era dut na desteneta de rose chécene: l vidor de le röse. I òmegn, che aeva tema di morchies e de sova sapienza, i stajeva lontan dal vidor de le röse, ben serà int anter le crepe del senester Vaiolon. Nesciun perìcol someava ge dar cruzie ai morchies e a le vivane di lèghes e del bosch. Nesciun, enscin canche dal Latemar l'é ruà n cavalier...
Ladina, la fiöla de Re Laurin nasciuda anter le röse, la era tant bela: i ölges color del ciel, la pel desche i mile fiores de so vidor, i ciavei de seda dal color de l'òr... ma no la era felize e chest fajeva cruziar so pare e dut l pòpol di morchies. Not dapò not, Ladina la jiva su la tor più auta de so ciastel e la spetava l levar del sol, valent amich di enamoré, per ge repeter sova orazion:
"Sol, Sol, son jà descedada,
gei a me pascentar...
Tu sas che giö più no vive,
Sol, che de to lujor..
Gei prest, inant che giö möre,
gei, no te endujiar...
L 'amor che sćiauda i cöres,
gei a me far proar..."
La vardava semper burt, ence se le vivane e i morchies i proava a la consolar.
Demò na oita i ölges de Ladina i era stac contenc: canche i aeva vedù l misterios cavalier, aldelà del tèrmen del vidor de le röse, aut e fort sun so bel ciaval. Ence le vivane, cuciate jù anterint le dasce del bosch, aeva vedù siöi ölges te chel moment.
Ladina, tociada da l'amor, la ciantava duta so pascion:
"Voi te contar, pur zenza te veder,
sta gran pascion che nia no völ zeder.
Tu tu es lontan e no tu me sente
e no tu sas che giö me tormente..."
Ma l vent à menà sova cianzon enscin sun Latemar…
...e coscita na bela dì l cavalier l'é ruà. L'é ruà con dò na procescion de fenc e cavalieres scì forta e paruscenta che duc, le vivane e i morchies sconui anterint i cescogn, i é resté piegn de marevea. Le röse, chele röse che l cavalier aea vedù canche ence el se aeva enamorà de Ladina, apontin chele röse i lo aeva menà enscin colassù.
L cavalier l'à vedù Ladina, rösa anter le röse, e l ge à dit:
"Rue ben bonora ju da Latemar,
bela Ladina per te saludar.
Bela Ladina, no me far morir
scoita valenta che che voi te dir."
E so pòpol amò l la preava:
"Bela Ladina no ge dir de no
a n scì bel cavalier che te domana amor...
Bela Ladina, gei, no te endujiar
te faron noscia reìna, gei sun Latemar..."
Ladina, enamorada, l'à responù:
"L'amor che sente, mio bel cavalier,
l'é più fers che l föch e l'é più ros che l cör"
E ence se a ela ge endespiajeva de lasciar sova jent, la gran pascion ampò contentada la l'à portada demez da le vivane e i morchies siöi amisc, da dute le röse de so vidor, e zenza nince saludar so pare Re Laurin, la é sćiampada envers na növa felicità.
Re Laurin l'era dò a so strionarìe e siöi faturec te un di tropes cógoi che l'era sotint dut so ream. Canche l'é vegnù fora, l'à vedù la marevea e la tema depente sui musc de duc siöi morchies: Ladina no la era più! Re Laurin à vardà te duc i ciantogn de so ream, ma no l l'à troada. Enlaoita desperà l'é jit a ge prear al vent:
"Dì dì se tu l'as veduda,
dì, dì, se tu l'as scontrada;
segur, segur la é se n sćiampada,
nia de più gran che mio dolor!"
E l vent ge à responet:
"Ladina la é se n jita sun Latemar
l'é ben vegnù n bel tos a te la robar
la é bela e la ge piasc, el la völ sposar
l'é l principe de Latemar."
"Apontin mie röse me à tradì! Mai nesciugn era stat bon de ruar te mio prezios ream, tant ben sconù e vardà via anter cheste aute crepe!" pensava pianjan Re Laurin endana che l jiva dò i troes de so vidor. De colp, desperà, l'à comanà:
"Not negra cala,
e scuerji duc chi fiores
oitave inint, oitave inint colores,
e dut chel vert che l reste sut,
dut chel vestì che l reste nut,
chel bel ciantar che l devente mut!”
Mai n encantesem de n strion era stat coscita potent e gran sun chesta tera!
E coscita l scur é calà sun chele röse, i colores é deventé grijes per semper, dut l'era vöit e chiet. Re Laurin l se à serà int coi morchies e le vivane te so ciastel de crepa e l'à volù che mai più nesciugn, tant de dì che de not, podesse veder so vidor de röse.
Ma anter l dì e la not, canche spizolea e canche fior l sol, momenc sćiampé da la malediscion de Re Laurin, se pol amò veder l color de le röse su per le crepe grije del Vaiolon.
L'é passà i egn…
Sun Latemar, endana, a chi doi sposc ge era nasciù trei bele tosate. Ma la felizità no la podeva durar trop!
Na burta dì l prinz de Latemar l'aeva cognù jir en guera sun Ciadinon contra i Trevijegn. Per esser più davejin al Ciadinon, Ladina e le trei fiöle le é jite a star te n löch al soladif che aeva inom Moena. Aló, olache l sol dajeva int da doman fin sera, la é ruada dò n troi ju per le rive de Rancolin e dò sove peste de fata fioriva cescogn de röse.
A Ladina ge saeva tant bel chel post con chela natura encantesimada, forta e jentila, che ence ela, da enlaoita, la se à fat chiamar Moena. Ma i dì i passava pian pian, endana che la spetava che vegnisse de oita so spos. Bure pensieres ge passava per l ciau…
N sospet aricégol ge dajea da cruziar; la se à confidà co la ràdola che semper la la endeletava via per chi dì melanconesc con sove ciantie e con siöi sgoi. Coscì la ràdola la é sgolada sun Ciadinon a veder che che podeva esser suzedù.
L'ucelin l'é ruà giusta a veder l prinz de Latemar che l'era dò a morir e dut entorn i fiores deventava de color del sanch, i sangogn. La ràdola la n'à binà sù un e la ge lo à portà, co la burta növa, a Moena.
Da la gran pascion Moena la é se n jita, anterint chele spessigne, endodanöf sun Latemar e la à tant piant, ma tant piant, che le lègreme à bagnà chele crepe e le se à binà a una sotint, anter i làrejes e i peces del bosch.
Coscì l'é nasciù l lèch del Latemar, chiamà ence "lèch da le lègreme", olache se spelgiava l sol, la luna, le stele, le crepe, l ciel e l bosch, e l vent encrespava chela èga desche la seda.
I egn se dejoijeva un su l'auter e na dì Re Laurin, tormentà da so antica pascion, l'é vegnù fora da chele crepe per jir a troar sova fiöla su per Latemar, olache l vent ge aeva dit.
L se aeva fat larga n mìngol a la oita anterint spessigne, bosć velges e velgiogn, rives de èga subitosa, val freide, scure, misteriose. Ma, da tant velge che l'era deventà, no l'é stat bon de jir e l se à tirà en jù fin canche l'é ruà jun Roncac. Da aló en ju l troi scì pien de röse à descedà sova curgiosità e da enlaoita l'à scomenzà a jir duc i dì te chel löch che tant ge rejonava de sova fiöla.
Na dì l'é ruà enscin jun Rancolin olache l'à cognosciù trei tosate, valente e belote. Cheste, a l veder tant mestie, le ge à domanà:
"Che fasto po Re Laurin
duc chenc i dì sun Rancolin?
Che piànjeto po Laurin
en sèghit e zenza fin?"
E Laurin:
"Dijeme de chi che siede
fosc mìngol me consolerè."
El à responù:
"Nosc pare no l cognoscion
l'é mort sti egn sun Ciadinon.
Mia mare l'à inom Moena,
valenta e bela e de bon cör,
la é jóvena e semper ehela
la é Fata e no la mör."
Coscita l velge Laurin l'é vegnù a saer coche la era stata, e l'é se n jit endodanöf te so encantesem sun Vaiolon olache ades l dorm en pasc.


text:
Lüterswil-Gächliwil
Lüterswil-Gächliwil a l'è un cumün svizzer del distret de Bucheggberg. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 330 abitant e una süperfiss de 3.09 km², e al se tröva a una altitüden de 582 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lüterswil-Gächliwil a l'è tacaa ai cumün de Aetigkofen, Balm bei Messen, Biezwil, Gossliwil, Hessigkofen, Mühledorf, Oberramsern, Oberwil bei Büren (BE).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gächliwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ebersecken
Ebersecken a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.57 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 422 abitant.
El cumün de Ebersecken al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altbüron, Altishofen, Fischbach, Grossdietwil, Nebikon, Ohmstal, Reiden, Schötz, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ebersecken l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1274 col nom de Eberseche. In del 1275 inscambi l'è staa menziunaa col nom de Ebersegge.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ebersecken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Il departament d'economia publica e fatgs socials è vidlonder d'elavurar in'ulteriura basa per finanziar il marketing dal turissem. Las pretensiuns ch'èn vegnidas exprimidas fin ussa dal turissem e dal mastergn sco er da las partidas politicas vegnan integradas. Sco alternativa a la taxa turistica chantunala (TTC) vegnan examinadas tranter auter las tariffas da taxa sco er las variantas da lescha ch'èn previsas.
La refurma dal turissem grischun vegn considerada sco necessaria da tut las gruppas d'interess ed è pia incontestada. I vegn da princip medemamain renconuschì ch'igl è necessari da reveder la finanziaziun vertenta dal turissem tras las vischnancas. La dumonda, co che la finanziaziun duaja vegnir fatga, sparta las opiniuns. L'elavuraziun d'ina basa da discussiun per las variantas da la TTC dumonda dapli temp che previs. La consultaziun correspundenta vegn perquai lantschada probablamain en il 2. quartal da l'onn 2009.
Garantir la finanziaziun
Cun la nova structura da las destinaziuns, cun ina clera repartiziun da las incumbensas en il marketing e cun la nova orientaziun da Grischun vacanzas ha la refurma dal turissem grischun la finamira da franar la diminuziun da las pernottaziuns en il Grischun, d'acquistar ulteriurs giasts per il Grischun sco chantun da turissem e da mantegnair plazzas da lavur. Tras la repartiziun da las incumbensas ston las organisaziuns turisticas existentas fusiunar ad organisaziuns per la gestiun da destinaziuns (OGD) u ad organisaziuns turisticas futuras (OTF). En diversas regiuns vegnan actualmain furmadas destinaziuns. Las occurrenzas d'infurmaziun davart la TTC ch'han gì lieu questa stad per passa 400 represchentantas e represchentants dal mastergn, da l'economia e da la politica han mussà che la refurma dal turissem grischun vegn considerada sco necessaria e ch'ella è pia incontestada. Beneventada vegn er la garanzia a lunga vista da las adattaziuns structuralas cun agid d'in fundament solid per finanziar il marketing e la purschida turistica.
Examinar las variantas da la TTC
Pervia da las differentas opiniuns davart la finanziaziun dumonda l'elavuraziun da la lescha correspundenta sco er dals documents da consultaziun dapli temp che previs. Divers giavischs e diversas propostas ston vegnir examinads accuratamain. Ultra dal giudicament da las tariffas da taxa previsas, cuntegnan questas propostas er la consideraziun d'ina lescha generala sco alternativa a la TTC. La cuminanza d'interess turissem en il Grischun ITG sustegna l'introducziun d'ina TTC, postulescha dentant er variantas sco basa da discussiun. L'urari vegn adattà e la consultaziun correspundenta vegn lantschada probablamain en il 2. quartal da l'onn 2009.
Infurmaziuns:
cusseglier guvernativ Hansjörg Trachsel, schef dal departament d'economia publica e fatgs socials, tel. 081 257 23 01
Gremi: departament d'economia publica e fatgs socials
Funtauna: rg departament d'economia publica e fatgs socials


text:
Battaja de Cairo Montenotte
La Battaja de Cairo Montenotte l'è stada voeuna de quei che s'hinn combattuu in la Campagna d'Italia.
Al comand de 40.000 omen malmess, el Napoleon l'era in marcia vers la Lombardia per podè batt i Austriegh.
El dodes de april del 1796 el s'è trovaa in d'ona piana piemontesa arent a Cairo Montenotte, in mezz ai forz del Regn de Sardegna (25.000 omen comandaa del general Colli) e austriegh (35.000 omen comandaa de Jean-Pierre Beaulieu).
Anca se l'era serciaa de duu esercit nemis, l'è riessii a mettej tucc duu in rotta e l'ha faa anca desmilla presonee.


text:
San Fiuràn
San Fiuràn (San Fiorano in Italian) l'è un cumün ad la Pruìncia ad Lod, cun 1 822 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) .
I munüment dal paés i èn la césa, dedicada a San Fiuràn, màrtir del tèrs sécul; el castéll in facia a la césa e el Lazarétt, ciamàd anca Murturìn, in due gh'è di afrésc del sèttcent de la Via Crucis.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de San Fiuran l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Alter futugrafìi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Curiusitá[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal paes i èn nasüd:
- El marchés Giórg Pallavicino Trivulzio, sécul XVII
- I fradei Pédor e Pàul Polenghi, chi hann fundàd l'omonima indüstria casearia.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Àcid sulfànic
'L àcid sulfànic 'l è 'n àcid mineràl fòrt ch'a s cata in dal stat lìquid a temperadùra d'l ambiènt. 'L è cgnusû anc cun al nóm ad Vedriōl.
Descrisiòṅ
'L àcid sulfànic al n gh'à minga culōr e gnanc udōr. In na sèrta manéra 'l è dèns cuma 'l òli.
La sò fórmula chìmica l'è H2SO4. A s dróa dimóndi in dl'agricultùra parchè al fà còmad par far di cuncìm. Inóltar 'l al s cata in dal baterìi dal màchini.
Al tōś vita a partìr da 'l sólfan faghénd i pasàǵ spiegâ chè 'd sóta:
- Al sólfan al vèṅ bruśâ faghénd dl'anidrìda sulfànica.
S + O2 → SO2
- A l'anidrìda sulfànica a gh vèṅ śuntâ d'l usìgen druànd un cataliśadōr adàt, faghénd vgnir fóra l'anidrìda sulfòrica.
2SO2 + O2 → 2SO3
- A l'anidrìda sulfòrica a gh vèṅ śuntàda dl'àqua e 'l śōg 'l è fat.
SO3 + H2O → H2SO4
I sò sâi i vènan ciamâ sulfâ, òṅ di più cumùn 'l è al śés ch'al sarés pò al sulfâ ad cals diidradâ.
A gh'è da star dimóndi aténti parchè 'l è curuśìṿ.


text:
Igualtaa
NOTA: ul tèrmin 'iguaal' al è tòolt dal Pus·cjavin e 'igualtaa' al è custrüii gjuntaant ul prefiss d'astrazziun in manera fisc natürala.
Sa la nòmena igualtaa una espressiun matemàtica ch'a la índica l'equivalenza da dò entitaa.
I igualtaa s'i-índica cul símbul =, da manera che, daat dò entitaa x e y, x=y si e noma si x e y i-è iguaal.
Una igualtaa algebràica a l'è una igualtaa intúe i dò espressiun equivaleent i-è di espressiun algebràich.
Una igualtaa la gh'a da vess sudisfada independentmeent daj valuur tòolt par i variàbil.
Inscí di igualtaa i-è:
L'espressiun:
al è mia una igualtaa, si-da-no una equazziun, gja che noma sa sudisfa par cèert valuur da x.


text:
Macerata
Macerata l'è 'na cità italiàna, de la regiù de le Marche, capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 43.056 abitàncc, 'na superfìce de 92 km² e 'na densità de 464 ab./km².
El cümü de Macerata 'l cunfìna coi cümü de Appignano, Corridonia, Montecassiano, Montelupone, Morrovalle, Pollenza, Recanati, Tolentino, Treia.
L'è postàda söndèn col a 315 méter sùra 'l leèl del mar, 'ntra la àl del fiöm Potènsa a nord e chèla del fiöm Chienti a sud ; la se tróa a 30 km a òvest del mar Adriàtich e 60 km de l'Apenìno umbro-marchigià.
De vizità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La catedràl de Macerata
- El sferistério


text:
Latitüdin
La latitüdin l'è la cuurdinata geugrafica ca la curespuunt al'altèzza del polu celèst sül'urizuunt; l'è dada dal'angul tra la vertical d'un punt in süla süperfiss dela Tèra e ul piàn equaturiaal dela Tèra. Cumé la lungitüdin, l'è misürada in gradi, e la va da 0° (Equatuur) a 90°N (Polu Nòort e da 0° a 90°S (Polu Süüt).
Düü punt dela süperfiss dela Tèra ca g'ann la stèssa latitüdin sa diss ch'inn sül stèss paralel; vist ca la Tèra l'è minga na sfera perfèta, ma l'è un pù scüscjada ai Poli, i paralel inn no dii cerch perfètt ma pütòost inn dii uvai (eliss).
In pratica, la latitüdin la sa calcula vardaant l'altèzza in sül'urizuunt dela Stèla Pular in del'emisferu nòort, dela Cruss del Süüt in del'emisferu süüt.


text:
17 02
Ol dé 17 de febrér l'è 'l 48 dé de l'an del calendare gregorià; manca 318 (319 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 17 de febrér al è ul dí da pòost 48 dal an dal calendari gregurian; i manca 318 (319 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1902 - Barcelona: se ghe öna greva zenerala in che i partéssipa 100.000 operari.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Fumbi
Fumbi (Fombi in Piasentìn; Fombio in Italiàn) l'è un cumün d'la Pruincia de Lod cun 2244 abitant[2]. El gh'ha 'na frassion che la s'ciama Artegn (Retegno).
Cuntegnüü
Num[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El paes, anticament l’era ciamad Flumpo o Flumbo, da la cuntrassion de Ad Flumen Padum (Al Fiüm Po). El num el gh’ha da dipend da la cundission che'l burgh l’era arent al fiüm: el toch de tera indue l'è stai custruid el castel l’era prubabilment l'incrus tra la Via Emilia e un vecc ram dal Po.
Par che Fumbi el sia stai anca cunussid cume Amfenengo[3], num che'l saress d’urìgin lungubarda. Quand, ind el 1750, el burgh l’era ind al dumini d'la città de Piasensa, l’era ciamad Fumbi Piasentin[4].
Gh’è dù ipotesi in merit a l’etimulogia dal num Artegn. La prima la s'riferiss ai red che i pescadù dal Po i metevun a stend ind i sò camp. La scunda fa riferiment a la sitüassión che ad Artegn gh’era la Zeca di Trivulzio che i erun cunsiderad d'i parsimunius. A dà man fort a la scunda ipotesi gh’è anca la sumijansa cun i parol dialetal tegnin e tegnon che vörun dì sciaton[5]. I sò abitant i en i Artegnin.
I fumbies i en cunussüd anca cun le scumagne de Gialdon o de Magot. I artegnin i en Lador o Assassin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind i temp passad, Fumbi l’è stai in pussess dal munaster paves de San Pédor in Ciel d’Or (sin dal 723).
Ind el 1226 l’è passad al pudestà de Piasensa e ind el 1299 l’è diventad feud d’Alberto Scotti, che'l gh’ha fai sü un castel.
Ind la sò storia, el castel de Fumbi l’è stai prutagunista d'impurtant bataie.
Ind el 1500, el paes l’è stai brüsàd dai Landi, ind el scenari d'i cumbatiment tra i ghelf e i ghibelin. Ind al 1600, la furtificassion l’è staia anca prutagunista d’un cuntrast cun i Trivulzio d’Artegn.
Ind al 1635 una part d'la Lumbardìa la partegeva par i Frances, méntor un'altra l'era par e Spagnöi. El marches Leganes che'l guerneva Milan l'ha mandai el sò esèrcit, guidad dal marches Caracena a ucupà i stat d'i piasentin Farnese, ligad cun i francés. I abitant d'la spunda nord dal Po i han par quest riparad a Piasensa. Alura i Farnese i han mandad 4.000 suldà e 1.500 caval a Fumbi. Ma par poch, parchè i frances i erun tanti püssè e alura i Farnese i s'en ritirad e i han lassad apena un presidi a difesa dal castel che, ciapad da l'esercit de'l Caracena, l'è stai sachegiad insema a quei de Guardamèi e Caseli.
A l'inissi dal 1700, ind al burdel d'le guere de sücessión spagnöla, pulaca e 'ustìega, a Fumbi l'era acampad el regiment de i Dragon de Savoia.
El teritori de Fumbi, tacad al cumün de Guardamèi, l'è stai pö el sit d'la prima bataia in Lumbardìa tra i frances de Napuleon e i 'ustrìegh ind la Campagna d'Italia dal 1796.
Ind al cumbatiment s’en fruntegiad un'avanguardia de quatormila granatè frances cundut dal General Jean Lannes, e un grüpét d’ustrìegh. Passad ind al ludesan ins al Po a Piasensa, i frances i s'en scuntrad cun i 'ustrìegh cumandad dal General Lipthay, che l'ha pruad a fermà l’esèrcit cuntrari.
Penalisad da 'na difesa urganisada mal, i poch 'ustrìegh i en scapad a Pissigheton. I frances i han ciapad Cudogn[6].
Ind al 1797, quand l’è staia pruclamada la Repüblica Cisalpina, e'l cumün l’è stai tacad al ludesan. Dürànt la Repüblica, el paes l'è stai anca Quarté General.
Cun un decret dal 20 Mag, Napuleon l'ha numinad un agent par la Cità e la Pruincia de Lod. In Nuémbor s'è furmada la Repüblica Transpadana che dopu el Tratat de Campoformid l'è diventada Repüblica Cisalpina. Ind la Repüblica Cisalpina, Fumbi l'era inden al Dipartiment de l'Ada cun capital Lod e Crema ad alternansa bienal. El dì definitìu par el pasag aministratìu dal paes in teritori ludesan l'è stai el 7 lüi dal 1799.
Ind la scunda guera mundial, Fumbi l'è stai bumbardad dai american el 15 Setémbor dal 1944, parchè gh'era 'na baterìa anti aeruplàn sistemada indùe al dì d'incö gh'è el vilag "Le primule".
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Fumbi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Teritori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brembiöl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El burgh l’è legerment sulevad dal teritori che'l ghe stà a sud par andà vers Piasensa. Anca se la storia de Fumbi e el sò num i en ligadi al Po, incö el fiüm el ghe passa a des chilòmetor de distansa.
Fumbi però el cunserva 'na sò rusa: el Brembiöl el nass a Usagh, el passa a est de Brembi e'l traversa Casal, fin a incrusà el terassin padan a Fumbi, par andà a finì ind la Murtissa che la andarà ind al Po a Mezzana Casati. Quel de la Murtissa l'è el percurs che'l feva una volta el Làmbor.
Via Emilia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fumbi l’ha anca pers cuntat cun la Via Emilia. La via rumana che incö l’è 'na strada statal cun denuminassion SS 9, ind i an '90 l’è staia deviada cun una tangensial a dupia caregiada su quàtor cursìe sensa incrus. La tangensial la passa a süd-ovest dal paes. El vec toch de strada declasad l’è diventad 'na strada pruincial.
Munümént[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castel Douglas Scotti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castel l’è stai custrüìd da Alberto Scotti ind al 1300 par cuntrulà el fiüm Po. El sit l’è stai rimanegiad cun el passà d'i an, fin a quand i Douglas Scotti l’han vendüd al Cumün.
Architetonicament, la rucafort l’è bela grossa e la gh’ha un svilüp a U che'l guarda vers a la pianüra. I mür i en de maton. I foss de difesa che'l circundèun, cun el passà d'i an i s'en niempìd.
I intervent püssè grand i en stai fai ind al 1700: i en stai tirad sü un portegh che'l guarda ins al curtil, e 'na veranda che la culega i dü brass dal castel.
L’entrada al pianteren la mantegn suta i sò arch e sura i mür d'le pitüre dal 1600. La custrüssión l’è staia missa a post da poch temp, par es dervida al püblich.
Cesa di Sant Pédor, Paul e Culumban Abat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cesa de Fumbi l’è staia tirada in pé in num d'i Sant Pédor, Paul e Culumban Abat ind al mag dal 1390 par vuluntà de Alberto Scotti. Cun el passà d'i an, el decadiment strütüràl e le dimensión miga pü bune par uspità la pupulassion dal paes, i han purtad ind al 1621 a un’òpera de ricustrüssión che la gh'ha avüd el cùmpit de dagh 'na növa imàgin e 'na növa furma, cumpatibil cun i bisogn de la sò gent.
L’òpera d'ampiamént dal 1900 l’è quela che la gh'ha dai le furme d’incö. El 31 utùbor dal 1928, un crol l’ha distrüt una part de la cùpola. Ma prubabilment i laurà de cunsulidament i èrun miga stai fai abastansa ben, parchè ind al 1974 gh’è stai un àltor crol amò püssè brüt, che l’ha purtad a 'na scuerta da crédogh no.
Föra da quel che l’era el perìmetor de la cesa uriginal dal 1390, l’è stai truad, anca se gh’erun miga d'i riferiment de tumbe o cimiteri, un müc d’oss. Quel che l’è misterius, l’è che i corp i erun bass e defurm. I oss i presentèun d'le particularità. Indén al perìmetor d'la cesa i en pö staie truade quàtor stanse de maton cun el tec a volta. Anca chi gh’èrun d'i rest ümàn mis’ciadi cun la buiaca: gh’era, tra i àltor, un schéletor ingregh de dona che la gh’eva amò i cavéi ch'i erun racolt ind una lunga tressa negra.
Indén a la custrüssiòn crulada, i en staie truade quàtor tumbe lunghe dü métor e vint ghei e volte un métor. In dù de queste, che se presentèun 'me ussari, gh'erun dü corp ben cunservad. Vüna d'le dù salme l'era vultada vers l’entrada d'la cesa, la gh’eva adoss d'i parament sàcor, fibie e 'na perüca culur ram, prubabilment dal 1700. L'oltra, visin ai gradin dal presbiteri e girada vers l'altar la gh’eva adoss, 'me i spagnöi, scalfarot sura la cavigia e d'i calson ligad suta i snög[7].
Incö la cesa la se mustra cun una faciada baroca divisa in dü pian e curunada da un frunton cüspidàd. L'intern, a crus latina, l’è surmuntad da la cùpola che ind i sò penag la mustra i quàtor Evangelista. Ind al cadin absidal l’è pitüràd el Crist che'l dà i ciau a San Pédor.
El Purtal d'la Zeca d'la Famija Trivulzio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un toch dal teritori dal cumün l’è ucupad dal burgh Artegn, che incö l’è 'na frassion de Fumbi, ma che in passad l'è stai par un po' de temp part de Cudogn, ma suratüt un'Imperial Barunìa, feud d'la vecia famija d'i Trivulzio. A pröva de quest, ad Artegn se cunserva el purtal d’la zeca. El sit l'è impurtant par la strütüra baroca a capanina, surmuntada da statue, che incö la fà part dal recint de 'na cà privada. El purtal l'è stai disegnad da l'ingegner piasentin Giuan Batista Barattieri[8], famus anca par el pruget d'le cese de Santa Marìa d'le Grassie e San Teudor a Cudogn.
Chi, tra el XVII e'l XVIII secul i en staie stampade munede d'argent e d’or faie propri ben, che par fatüra i pudarésun es paragunade a quele faie dai Viscunt de Milan o dai Gunsaga ad Mantua.
L'Imperial Barunìa de Artegn e Bétula l'è staia missa in pé ind el 1654 da Ferdinand III, che'l gh'ha dai al Cardinal Gian Giacomo Teodoro Trivulzio la pussibilità de stampà muneda. El cardinal l'ha però mai vursid sfrütà ch'la roba chi. I en staie invece cuniade munede dal Prìncip Ercole Teodoro Trivulzio, Cunt de Mesocco e Baron de Artegn che, ind la zeca dal burgh tra el 1656 e'l 1664, l'ha fai cunià sold d'argent dal valur de mes filip[9].
Cese e Cassine[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le oltre cese dal cumün i en quela de Sant Isidor e quela d’la Beata Vérgin Marìa dal Munt Carmelo che se tröun ad Artegn.
In campagna, ma visin al paes, gh’è d’le cassine custrüìde ind al 1800, tirade sü cun la tìpica strütüra a curt lumbarda, cun mür de maton. Fra tüte, quela püssè famusa l’è la Primi, 'na vecia casera indùe se feva el furmài grana.
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’agricultüra l’è amò impurtant ind l'ecunumia de Fumbi: i camp i en principalment cultivad a melga, anca se i mancun no i prà tegnüd a fürmént, altor cereal, fasöi e tumatiss. L'alevament d'i vach da lat e da carn, un temp tant svilüpàd, l’è andài prugresivament a pèrdoss.
Ind i ültim vint an i en nassüde d’le asiende cumercial e de servissi. Le vece cassine i en staie lassade andà. L’indüstria s’è svilüpàda suratüt ind al sit prodütiu che Fumbi spartiss cun Cudogn e lungh la Via Emilia vers Guardamei.
Tra le imprese fan bela mustra quele chìmiche e mecàniche e vün di püssè grand prudutur italian de tera par cultivassion. Anca se gh’è un bon nümor d'imprese, l’è grand el pendularism diret vers Milan, Lod e Piasensa.
Cüsìna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vün d'i piat tìpich de Fumbi l’è la panissa che, a diferensa da quela de Vercèi, la gh'ha miga indén i fasöi. Àltor mangià del sit, e de tüta la bassa de Lod, i en la raspadüra, la büsèca cunsümàda specialment ind i dì d’la Fera de Cudogn e i oss da mort, biscot de farina de melga fai par el dì di mort.
In passad el paes l'era famus par el pan, che vegnevun a tö anca da Milan, par la mariöla[10] e par el furmài. Fumbi l'era difati part dal circundari de Cudogn, specialisad ind la prudüssión dal grana. El piat tìpich d'Artegn i èrun invece i ran.
Ligam in sü la red[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fombio.com - Giurnal telemàtich de Fumbi
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovanni Guareschi, Carlotta Guareschi e Alberto Guareschi, Chi sogna i nuovi gerani?
- ↑ Il Cittadino dal 14 Agust dal 2010
- ↑ Patrologiae cursus completus, compilato da Jacques-Paul Migne e pubblicato nel 1853
- ↑ Antonio Domenico Rossi, Ristretto di storia patria ad uso de' Piacentini
- ↑ Francesco Cherubini, Vocabolario milanese-italiano
- ↑ Carlo Botta, Storia d'Italia dal 1789 al 1814
- ↑ Stefano Tansini, Gli scheletri della Chiesa di Fombio, in Racconti e Leggende del Basso Lodigiano, Castiglione d'Adda, Tip. Il Graffito, 2006
- ↑ Regione Lombardia - Università degli Studi di Pavia
- ↑ Aldo Cairola, Le zecche degli stati italiani
- ↑ Gian Paolo Bergamaschi ed Erminio Pettinari, Fombio tra cronaca e cenni storici, Volume V


text:
Prèmi Òscar
'L Academy Award, cgnusû méj cuma Prèmi Òscar, 'l è al prèmi cinematugràfic più impurtànt dal mónd e anc òṅ di più vèć esénd nâ in dal 1929.
I prèmi i vènan dâ da 'l Academy of Motion Picture Arts and Sciences, n'urganiśasiòṅ ad gint sarnìda pascànd in dal gir di prufesiunìsta dal mónd dal cìnema, parsòni ch'i s èṅ fat unōr in dal cōrs dla vita cuma atōr, regìsta, prudutōr e àt'r incóra. In dal 2007 la gh'iva da piò ad siē-mila mémbar.
Al prèmi al vèṅ dâ a i film, a gl'atōr e a tut i àtar prufesiunìsta dal cìnema dòp avér sarnî prima sinc candidâ par tut al categurìi in cuncōrs. La statṿa, ch'la figùra 'n umèṅ in pē élt 35 sentìmetar, l'è placàda 'd òr vint-quàtar carâ ma durànt i an dla secónda guèra mundiàla a s 'n è druàda una ad śés par di mutìṿ ecunòmic. Al sò valōr cumerciàl 'l è ad 295 dòlar a 'l incìrca.


text:
Brivido
Brivido (Śgriśōr) 'l è 'n film ad scarésa dal 1986 ad Stephen King trat da 'l racònt Camion tirâ fóra da la sò racòlta dal 1978 Night Shift, cgnusùda in Itâglia cuma A volte ritornano (Dal vòlti i tórn'n indrē). La pelìcula, giràda a Wilmington in dal stat dla Carulìna dal Nòrd, l'è stada prudóta par Dino De Laurentiis.
La culóna sunòra dal film, ch'la gh'à dèntar di braṅ quài Who Made Who, You Shook Me All Night Long e Hells Bells, l'è stada scrita par gl'AC/DC, al grup preferî dal regìsta.
La part dal prutagunìsta 'd Emilio Estevez l'éra stada śibìda a 'l inìsi a Bruce Springsteen.
Sunt
'L è al 19 ad Śugn dal 1987 e la Tèra la vèṅ in cuntàt cun la cóa dla cuméta Rhea ch'la s pòrta sèg un masèl: in dal gir ad pôc tèmp i tàcan a sucédar di fat ad c'l àtar mónd. Un bancomat dna banca 'l ufénd un cliènt (Stephen King) dand-ag dal cajòṅ, un pònt mòbil al s vèra da par lò dand vita a di incidènt òṅ a drē a c'l àtar, un distribudōr ad bìbiti al tira a drē dal latìni a di baghét in un camp spurtìṿ, un curtèl lètric al taja al bras dna camaréra in un bar, un śōg vìddeo al tira na silta a 'n làdar ch'l éra drē a śgranfgnàr di bèsi, un tir cun la fàcia ad Goblin, férum davànti a 'n autogrill, al s mét in mòt miténd sóta 'l autìsta spaplànd-al.
I lavuradōr d'l autogrill i tàcan a pinsàr ch'a gh sia quél ch'a traśa, parchè i machinàri i s cumpórtan cuma s'i vlìsan masàr e far dal mâl a la gint. In cal méntar Bill Robinson (Emilio Estevez), òṅ gnû fóra da pôc da na parśòṅ, al s dà da far par diféndar i sò cumpàgn da i càmion e da i furgunsèṅ ch'i gìran p'r al stradi par cupàr al gèn'r umàṅ, sprand che la cuméta la s in vaga in présia.


text:
Giorgio Moroder
El Giovanni Giorgio Moroder (Urtisej, 26 d'april del 1940) a l'è un müsicista, cantant e prudütur müsegal. A l'è staa un autur de müsega elettroniga; la so övra a l'è stada fundamentala per el desvilüp de la müsega disco e de vüna di so evulüziun, la italo disco. A l'è staa anca autur de famus culonn sunor.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Giorgio Moroder, vün che l'ha imparaa tüsscoss deperlü, 'l scumenciaa la so carera in de la müsega in del 1968 'me cantant de müsega lingera cun l'incisiun de 45 gir cunt i nom d'art Giorgio e George, prima per la Miura e pöö per la First; l'ha partecipaa anca al Cantagiro 1970 cun Luky Luky. In di agn '70 'l se met a fà müsega disco e intanta 'l se sposta sü a Münegh. In del 1977 'l gh'ha un gran sücess cunt el grüp Munich Machine per la canzun Get on the Funk Train. 'L gh'ha sücess anca 'me prudütur (important a hinn i culaburaziun cun la Donna Summer, i Sparks e 'l Philip Oakey di The Human League) e 'me autur deperlü'. Del 1977 a l'è quel che l'è cunsideraa el so caplaur, From Here to Eternity, de l'ann dopu a l'è Chase e del 1979 E=MC².
Cun la culona sunora de Midnight Express 'l ving el so prim Academy Award in del 1978. Alter culonn sunor famus a hinn quij de Scarface, American Gigolò, Top Gun e de Flashdance. In del 1984 l'ha lauraa a la müsega per la riediziun del famus film müt Metropolis. Uramai famus in tüt el mund l'aveva faa la müsega anca per i Ulimpiadi de Los Angeles del 1984 e per quij de Seul del 1988, e la canzun To Be Number One' per i mundiaj de folber Italia 90 (in italian Un'estate italiana - un'istà italiana - , insema a l'Edoardo Bennato e la Gianna Nannini).
In del 2004 l'è staa numinaa a la Dance Music Hall of Fame, de New York, per el so laurà 'me prudütur. In Italia i gh'hann daa el grad unurifigh de Commendatore (Cumendatur).


text:
Dipartiment fransèis
Ij dipartiment a son division aministrative dla Fransa e ëd vàire colònie fransèise, un pòch com le contee anglèise. Ij 101 dipartiment fransèis a son adess ragrupà an 22 region metropolitan-e e an 5 region d'oltremar (region). Ij cap-leu a son ciamà "prefeture".
Dipartiment fransèis e prefeture[modìfica | modifiché la sorgiss]
Nòte:
- La prefetura ëd Val-d'Oise a l'era stàita stabilìa an Pontoise quand ël dipartiment a l'era stàit creà, ma tramudà de facto al comun vzin ëd Cergy; al moment, tùit doi a formo la sità neuva ëd Cergy-Pontoise.
- Ij Dipartiment d'oltremar a son colònie fòra ëd Fransa che adess a l'han në stat midem a la Fransa Europenga o metropolitan-a. A son part dla Fransa e ëd l'EU, a travers ëd l'applicassion ëd régole speciaj. Mincadun ëd lor a l'é na région al midem temp.