text:
L'arena da public viewing e l'«Alphütta» datti per la davos giada il 2018 sin la plazza dal teater a Cuira. Il 2019 veglian els dar la chaschun ad insatgi auter dad organisar occurenzas sin la plazza da teater, uschia ils responsabels Fifi Frei e Sandro Peder. Uschia reageschan els tranter auter sin la critica dals ustiers da Cuira che schevan che la clientella manchia ad els.
Grond success dentant er blera lavur
Omadus projects - l'«Alphütta» sco er l'arena da public viewing - che ha attratg durant ils campiunadis mundials da ballape en Brasilia varga 23'000 persunas - sajan in success. L'entira organisaziun, recrutar persunas ed organisar lubientschas saja dentant er ina lavur intensiva, uschia ils responsabels vinavant. Betg a fin èsi dentant cun la «Töfflitour», la tura cun mopeds da Cuira ad Ascona che l'uniun Khur.ch organisescha.
RR novitads 06:00


c: text/html

text:
Tur de Ròer
Tur de Ròer piö de spès adóma Tur (Torre dé Roveri in Italià) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem a 9 Km de la sità e a 271 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 2 436 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 2,7 km² e 'na densità de popolasiù de 902 ab./km²
Ol paìs l'è sitüàcc sö i primé culine tra i àl Seriana e Cavalina. El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Pedrèngh, San Pól d'Àrgon e Scans.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Tur de Ròer l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Banca naziunala svizra BNS vegn ils proxims tschintg onns a pajar ora fin a 6 milliardas francs da ses gudogn a la Confederaziun ed als chantuns – uschia er quest onn. Fin uss era la limita maximala che la Banca naziunala pajava or tar 4 milliardas.
30 milliuns dapli per il Grischun
Per l'onn da gestiun 2020 da la BNS èn las premissas dadas per pajar ora la summa maximala – 2 milliardas van uschia a la Confereraziun e 4 milliardas als chantuns. Da quai profitescha er il Grischun. Il chantun survegn uschia passa 92,5 milliuns francs. Quai èn 30 milliuns francs ubain stgars 50% dapli che l'onn avant.
Gist uss durant la pandemia da corona vegnan quels daners sco clamads per ils chantuns. Quai ha il president da la Conferenza dals directurs da finanzas confermà envers Radio SRF:
Che la Banca naziunala Svizra po pajar or la summa maximala per il 2020, ha da far cun ils gudogns da milliardas che la BNS ha fat durant l'onn da corona 2020 – quai tranter auter pervi dals gronds profits al martgà da finanzas.


text:
Considerassion an sla poética dël ‘900 Piemontèis
A l’é sicurament për la necessità istintiva d’artorné a gropesse a le radis pì vàlide e auténtiche dla siviltà e dla coltura esprimùe da la Tèra Piemontèisa e ‘dcò për un sens d’arvira interior al martiri inùtil causà da la retòrica rissorgimental fondà an sla guèra, che la Leteratura Piemontèisa dël prim dòp-guèra as duverta vers un’espression lìrica che a romp con la psèudo-poética provincial gropà a jë scritor dël Birichin.
Lë bzògn profond d’arnovament che ant ël contest ëd l’Europa a l’é rapresentà dal moviment o corent coltural che a va sota ‘l nòm d’Espressionism, an Piemont a soleciterà jë scritor e ij poeta pì sensìbij a gropesse dantorn al moviment o corent coltural che, ant j’ani Tranta, a darà peui vita a la Companìa dij Brandé.
«Sotré ‘l vej për fé pòst al neuv» a l’é mach në slògan polémich esterior che a lassa antravëdde ij propòsit ëd rivé a cheuje ëd motiv poétich e colturaj da tròp temp dësmentià o coatà sota le banalità dël pì bass romanticism.
[…] sota ‘l profil cronològich l’espression poética-leteraria an Piemont a marca un pass pì meusi, rispet a lë spìrit inchiet ëd la leteratura Europea (se as fà eccession pròpi për l’inchietùdin poética universalìstica ‘d L.Olivero e d’U.L. Rònco).
Ël Piemont – për la vrità – a rivërà a superé le conseguense fataj ëd l’unità italian a mach dòp l’esperiensa tràgica dël fassism e ‘l recùper ëspiritual e popolar solecità da la Resistensa (1943-1945).
J’anterogativ che as pòrto andrinta, ancora ancheuj, a ven-o da lë sbuj patì da l’industrialism, dal militarism, da le bataje për ël ricùper ëd përsonalità dël pòpol e për le riforme sociaj, da l’esaltassion për le dëscuverte sientìfiche, dal massacri ‘d soa gioventù ant le guère dij primi quarant’ani dël sécol, […] fin-a a la delusion sangonanta për ël faliment total ëd j’ideaj viscà da la psèud-siviltà materialìstica e edonìstica che a stà campand la gioventù dla fin dël sécol an brass a la mòrt për dròga o për apatìa.
Bele ancheuj – squasi a la fin ëd l’esperiensa leteraria dij Poeta dla Sconda Generassion ëd la Companìa dij Brandé – l’espression dij Poeta giovo a manifesta n’atmosfera insicura, che a fërmiola spetand quaicòsa che a sà nen còs sia: un clima sospèis tra l’orgheuj e la paura për lòn che a sarà doman, ant la misura e fòra dla misura, për l’òm e contra l’òm.
Për arpijé ‘l fil ëd cost giudissi complessiv an sla dinàmica poética e coltural ëd la prima metà dël ‘900 piemontèis, i diroma che jë spìrit pì sensìbij e antivist fra ij nòstri scritor a l’han avertì (come ant sò profond a avertìa nòstra gent) la derota catastròfica dla përson-a danans a l’incombe dla rivolussion tecnològica-industrial e, ‘d conseguensa, la sistemàtica strumentificassion dël Podej… e peui soa strumentalisassion.
An lor a l’é arvelasse la necessità (e Lor a l’han esprimunla esaltandla) ëd salvaguardé l’interiorità, la spiritualità, la moralità ‘d nòstra coltura, ansema a tuti ij valor e tut ël Bin che coste virtù a pòrto andrinta.
A l’é cost ëbzògn ìntim ëd vita coltural genita che a l’ha finì për formé an Piemont (come an coj ani an tuta Euròpa) ëd grup dë scritor e ‘d poeta an polémica rivalità tra ‘d lor, ma unì dal midem ideal (J’Amis dël Dialet, la Companìa dij Brandé, ij nostàlgich dël Birichin, etc.): col ëd costrùe n’avnì neuv e ardì ant la novità, ma an coerensa e ant ël rispet ëd l’originalità dle radis. A l’é sentiment istintiv che, bin cudì, a l’ha creà cola atmosfera che, vista ancheuj, a peul bin definisse na rivolussion ant la manera ‘d sente e ‘d consideré la coltura piemontèisa.
A l’é an costa atmosfera, an efet, che a pijerà vita la neuva concession d’una «Leteratura» e d’una «Poética» piemontèisa, che a s’esprimerà an pien e con nen pòche contradission con ij poeta e jë scritor che a ven-o dòp j’Ani ‘60 (dòp la dëspartìa ‘d Pinin Pacòt – 1964, ëd Mario Albano – 1963, d’Arrigo Frusta – 1965, etc.). A l’é an costi ani che la Poesìa, e ‘dcò la nen ëscarsa produssion leteraria an pròsa, a manifesta ciàira la convinsion che la Poesìa o l’Art an géner a son un fàit nen uman, come Dé («Die Kunst, sie ist unmeschlich vie Gott», L’art… chila a l’é nen uman-a… come Dé, a disìa ‘l tedesch Herwarth Walden). A l’é costa na posission pì che mai coerenta con ij prinsipi pì antich e, ancora, pì viv e atuaj ëd nòstra Gent piemontèisa.
[…] Sota ‘n profil pì general, ma forse nen secondari, a në smija ‘d podèj afermé che la spiritualità pì profonda che a ven caraterisand la poética dël Neuvsent piemontèis a nass da na pì larga partecipassion dë scritor e ‘d poeta d’estrassion pòvra e popolar. An efet, la squasi totalità dij poeta e djë scritor registrà da la Leteratura piemontèisa a vnisìa, ant ij temp passà, da la borghesìa sitadin-a o rural, dal clero (e fin-a da l’aristocrassìa), combin che, nen da ràir, a esprimèisso un pathos social e sivil an contrast con lë spìrit borghèis dël temp.
A l’é ‘dcò për tute coste considerassion (nà da la vision nen mach contemplativa dl’espression poética e leteraria dël Neuvsent piemontèis) che i pensoma ‘d podèj giustifiché la definission d’Espressionism Moderà dàita a l’euvra leteraria piemontèisa realisà ant la prima part dël sécol.
Na definission che a peul dì tut, ma che a peul dì gnente a chi a séguita a consideré la Poesìa piemontèisa da lontan, artenendla ant sò ìntim “incompetenta” a ògni esam, a ògni crìtica e, adonch, a ògni definission.
Dal moment ëd l’Espressionism as passa al moment Romàntich-Parnassian che a cheuj l’euvra ‘d Pinin Pacòt e dij Poeta gropà a la Companìa dij Brandé fin-a al 1960, che a consìdera l’atension stilìstica e la përfession lenghìstica come agiut a l’elevassion lìrica e poética.
A l’é la convinsion – nen sempre present an tanti scritor ëd jer e, pì che mai, d’ancheuj – che «ant la Poesìa ël contnù e la forma a son tut un», come a fortìa Benedetto Croce.
[…] A venta dì […] che l’atension e l’arserca dla paròla precisa a l’ha portà a d’esagerasion purìstiche.
Se a l’é giust che la lenga leteraria a esprima n’assion moderatris e ‘d fren a la tendensa tròp bogiarin-a dla lenga parlà, a l’é autërtant giust che la lenga parlà – che a l’ha ‘l Pòpol coma creator e plasmator (parloma dla lenga piemontèisa, così coma ‘d tute le lenghe nen condissionà dal podèj o da la coltura ufissial) – a sia scotà e acetà quand a spòrz soe novità e soe antërpretassion ëd la realtà neuve dla vita.
Ant la dinàmica dla moderna espression leteraria piemontèisa as manifesta ancheuj – com i l’oma già avù manera ‘d dì – na tendensa a la përsonalisassion ëd la Lenga che a pòrta lë scritor a pësché dai diversi dialet nen mach la paròla – che a l’é patrimòni ‘d tuti – ma ‘dcò d’espression e ‘d forme gràfiche e fòniche dialetaj – caraterìstiche dle parlade locaj. A l’é parèj che as crea n’espression ìbrida piemontèisa sensa radis naturaj. A l’é na tendensa da condané, përchè a finiss për porté a la distrussion ëd cola unità lenghìstica, consacrà travers ij sécoj, che a l’ha da sempre caraterisà l’espression leteraria piemontèisa.
[…] Pòchi, forse, as rendo cont che diversa a l’é la reassion, a le condission ambientaj, ëd l’ispirassion ant le scritor o ant ël poeta che a s’esprim an piemontèis, da cola che as manifesta ant un ëscritor d’espression italian-a.
A-i é në spëssor divers da travërsé, e l’espression piemontèisa a-j eufr a l’ispirassion na colaborassion istintiva, alimentà da la caria spiritual che a caraterisa l’ambient che, për soa natura, a arfuda d’esse antërpretà o traduvù.
A l’é cost un motiv che a pretend da lë scritor (dal poeta dnans a tuti) la completa adesion, la partecipassion total a lë spìrit, a la stòria e a la vita dl’ambient che a solécita soa ispirassion. Sòn për evité le stonadure che a nasso da la superficialità e che a rendo n’euvra alienà, retòrica o banal. […]


text:
"Ladiner: Minderheit in der Minderheit"
Chest é l titul de n liber che vegnirá prejenté endoman da les 11.00 a l'université de Bulsan
"Die Ladiner: Minderheit in der Minderheit" (I Ladins: na mendranza tla mendranza). Pruma domanda: le titul, cie díjel? I ladins vegn subordinés ai todesc, ai vegn declarés n sotgrup. I ladins n'é nia "Minderheit in der Minderheit", ma "Minderheit neben einer Mehrheit" (mendranza dlongia a na maioranza). I todesc n'é nia plu na mendranza, desche ei dij dagnora, ma maioranza tla provinzia, maioranza perauter gonot nia toleranta tl confront dles rejons dla mendranza ladina. La terminologia "Minderheit in der Minderheit" é n segn de na ideologia de sotmiscion dl grup ladin, promovuda da la Svp y da sie sotgrup ladin dla Svp de Gherdeina.
Pruma domanda sun l contegnů dla publicazion: él na documentazion o él propaganda? A scrive tl liber él - tout fora en zacotant de ezezions - porě persones liedes diretamenter al partě o che i buta al partě. Y a scrive él trueps todesc, samben feter duc dla SVP o te sie certl ideologich y degugn de chisc ne se damana rejons fondamentales per i ladins (aplicazion dl lingaz, ensegnament te scola, auto-aministrazion, endebliment dla tripartizion, sostegn a la stampa ladina y enscí inant). Dret fóssel da lascé audí la minonga de chi ladins che s'á impegné per sie lingaz - ma l liber ne á nia lerch per d'autres idees, al n'é nia lerch per i personajes storics che se á impegné per les rejons dla mendranza. Lerch él per i oms dl partí che á daidé tegní ju la mendranza ladina y sies rejons (ultims ejempli: la lege litala dl 1998 dla Svp che é vegnuda declareda anti-costituzionala, daviache ala jiva contra l statut de autonomia y contra les rejons di Ladins, delibera contra n lingaz scrit unitar ladin, esclujion de n raprejentant ladin da la comiscion per la toponomastica, sceben che l ladin é l lingaz originar de Südtirol y e.i.). La publicazion perd enscí valour: n liber sun la mendranza scrit da la otica dla maioranza.
Ence les condizions dla publicazion la dij longia, la publicazion vegn deslargeda da l'Athesia, l editour lié toch a la familia Ebner y enscí al partě de maioranza SVP - chel editour perauter che dŕ fora libri de telefons per Südtirol, olache al n'é lerch no per l lingaz ladin, no per l inom ladin di paisc. Y l foliet Dolomiten, foliet de partě nia-ofizial y medium dla Athesia, fej samben publizité per l liber y rejona de na "Ladiner Erfolgsstory". A prejenté la publicaziun él spo esponenc dl partě, en curt n liber tl segn de n conflit d'interesc che supereia de gran longia chel de Berlusconi. (ec)
Venders, 22 de auril 2005, da les 11.00: salf A101 - Université de Bulsan
Al vegn prejenté i Ac dl Convegn "Die Ladiner - eine Minderheit in der Minderheit" tegnú dl 2002, y dés fora da Hilpold/Perathoner.
Al refereia: l assessour Florian Mussner, l diretour dl'Athesia Michel Ebner, l prof. univ. Peter Hilpold y l funzionar dla Svp Cristoph Perathoner.
Contegnú dl liber:
Peter Hilpold: "Der Schutz der Minderheit in der Minderheit im Völkerrecht"
Christoph Perathoner: "Der Schutz der ladinischen Minderheit in Südtirol"
Roland Riz: "Der verfassungsrechtliche Schutz der Ladiner in der Republik Italien"
Siegfried Brugger: "Der Minderheitenschutz aus der Perspektive und in der Praxis des italienischen Parlaments"
Theodor Rifesser: Die ladinische Schule in Südtirol - Gegenwart und Zukunftsperspektiven"
Fabio Calliari: Überlegungen zur Frage der ladinischen Sprachgruppenzugehörigkeit der Bevölkerung im Nonstal und am Sulzberg"
Giuseppe Detomas: "Der rechtliche Schutz der Ladiner des Trentino und Venetien"
Daniel Thürer: "Recht und Sprache: von Bivio bis Banylon. Zum Fall der Schweiz und - inder Schweiz - Graubünden"
Albert F. Reiterer: "Postmoderne Identität vom Status zur Option"
Lois Craffonara: "Das Ladinische aus sprachwissenschaftlicher Sicht"
D'autri articui comparus sun noeles.net sun la medema tematica:
- Mendranza te na mendranza: titul ne plej daldut nia
- Convëgn dla Regiun, ai 22.11.2002
- Comentar al Convëgn da in vëindres


text:
Currer, ir cun velo, raiver e far turas da skis – quai è il mund da Nina Zoller. E dapi intgins onns es ella er da chasa tar l’elita mundiala da duatlon. Trais giadas è Zoller gia sa participada a campiunadis mundials da duatlon, trais giadas cun success. Suenter ch’ella è mintgamai vegnida quarta il 2017 ed il 2018 hai tanschì per la medaglia dad aur il 2019. Suenter in onn interrupziun pervia da la pandemia da corona vegn puspè cumbattì per quest titel a Zofingen ch’organisescha dapi passa 10 onns quest campiunadi mundial.
Jau hai pir cun il temp realisà tge muntada ch’in tal titel da campiunessa mundiala ha e tge renum che quai chaschuna.
Nina Zoller parta sco ina da las favuritas a questa cursa da 10 kilometers currer, 150 kilometers cun velo da via ed anc ina giada currer 30 kilometers. Ma la sportista che lavura a Cuira sco geologa n’è betg sa preparada specific sin quest punct culminant. Ella n’ha nagin plan da trenament. El trenescha tut tenor gust e plaschair. Ma ella sa participescha a quasi tut las cursas pussiblas, gest en la regiun. Ed il pli savens terminescha ella quellas sin il podest, savens il pli sisum. La gronda sfida tar il duatlon da Zofingen è da parter en bain las forzas, la cursa cuzza numnadamain passa set uras.


text:
Viganela
Viganela (nòm uficiàl in italian: Viganella) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 170 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 13,7 km² e ona densità de popolaziun de 12 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Antrogna, Calasca-Castiun, Muntaschéi e Sapiana.
Vist che düranta l'inverna i muntagn impedissen che 'l Suu se faga vedè, in del 2006 l'è staa faa arent al paes sü un grandissem spegg per ciapà tüta la lüs pussibil e per scaldà el teritori.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Viganela l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cur che l'uvestgieu da Constanza è vegnì schlià avant 200 onns èn ils chantuns Turitg, Uri, Glaruna, Sursilvania e Sutsilvania vegnids associads a l'uvestgieu da Cuira. Atgnamain be provisoricamain per l'administraziun - dentant in provisori che dura enfin oz.
Avant 200 onns era quai tuttina als Turitgais
Da lezzas uras na saja quai anc betg stà in problem, di Simon Spengler da la baselgia catolica chantunala da Turitg. Lura na deva quai strusch catolics en il chantun refurmà.
Oz vivia dentant passa la mesadad dals catolics da l'uvestgieu da Cuira a Turitg. Ed els hajan tut in'autra realitad che en ils chantuns champesters – per exempel a reguard migrants u maridaglias tranter differentas religiuns.
Senza Turitg mancan daners
Perquai saja quai magari grev per il chantun Turitg da vegnir manà davent da Cuira. Far da Turitg in agen uvestgieu pudess be la conferenza dals uvestgs – e natiralmain ha er l'uvestg da Cuira in pled en capitel.
Tant l'uvestgieu sco er ses auters chantuns na desistan betg gugent da Turitg: Senza Turitg mancan ils daners.
Forsa maina in nov uvestg novas soluziuns
Betg be l'uvestgieu da Cuira ha in territori sparpaglià – ils chantuns Turgovia e Schaffusa tutgan per exempel tar l'uvestgieu da Basilea. Ina nova repartiziun faschess tenor Simon Spengler da la baselgia catolica chantunala da Turitg bain senn, dentant vali er qua: Be ils sis uvestgs da la conferenza d'uvestgs pudessan communablamain reparter da nov ils chantuns.
Forsa riva dentant cun il nov uvestg da Cuira er nov schlantsch en la discussiun per schliar la dispita u er rinforzar models che dattan a Turitg dapli pussanza. Quai pudess vegnir fatg per exempel cun etablir in uvestgieu dubel Cuira/Turitg.
RR actualitad 11:40


text:
di: Claudio Sanfilippo
Disen che sont el matt che vola
Taccaa a l’aereo in sù la coa
a guardà el mond a l’incontrari
pòdi quasi toccà la Madonina
on ombra che se slonga in sul sagraa.
Giosuè vira minga in Galleria
che gh’è temp de passà là
e me pias cantà per aria
e vosà quèll che me par
per cuntà ona bèlla stòria
coi paròll che fann volà.
Sèmm minga chì per fà la guèrra
sèmm minga chì per stoppà i bus
sèmm faa de anima e de tèrra
e sconduu sòtta sèlla gh’èmm i all
e mì gòdi el tramont sora el Sempion.
Giosuè ti te see che on aviator
l’è visin ai stèll de bon
e me pias cantà per aria
e vosà quèll che me par
per cuntà ona bèlla stòria
coi paròll che fann volà.
Pòdi quasi toccà la Madonina
on ombra che se slonga in sul sagraa
Giosuè ti te see che on aviator
l’è visin ai stèll de bon
e me pias cantà per aria
e vosà quèll che me par
per cuntà ona bèlla stòria
coi paròll che fann volà
i paròll che fann volà
i paròll che fann volà.


text:
La lavur culturala da la Confederaziun en Svizra sa basa essenzialmain sin la collavuraziun tranter l’Uffizi federal da cultura e la fundaziun Pro Helvetia. L’Uffizi federal da cultura è l’organ strategic cumpetent per l’elavuraziun e per la realisaziun da la politica culturala da la Confederaziun. El surpiglia las incumbensas statalas en il senn stretg, vul dir las incumbensas suveranas, numnadamain la meglieraziun da las cundiziuns generalas instituziunalas, l’elavuraziun da decrets en il sectur da la cultura, l’examinaziun da la cumpatibilitad culturala dals decrets d’autras domenas politicas (taglia sin la plivalur, commerzi liber internaziunal, furmaziun professiunala, linguas e.u.v.) sco er – en coordinaziun cun il Departament federal d’affars exteriurs (DFAE) – la negoziaziun da contracts internaziunals en il sectur da la cultura, la represchentaziun da la Svizra en organisaziuns multilateralas e la tgira da relaziuns internaziunalas. Sias activitads da promoziun cumpiglian il patrimoni cultural (cultura da construcziun, transferiment da bains culturals, museums e collecziuns) e la lavur culturala (film, premis e distincziuns, sustegn d’organisaziuns culturalas). Latiers tutga er la promoziun culturala da basa (politica linguistica e da la chapientscha, furmaziun musicala, promoziun da la lectura, pievels viagiants, scolas svizras a l’exteriur).
Ultima midada 25.11.2016


text:
dad Ursicin G. G. Derungs-Bartolomei
Per igl evangelist Mattiu eis ei impurtont da dir che tut secumpleini tenor las Scartiras. Quei che schabegia entuorn la naschientscha e l’affonza de Jesus ei buca casual, mobein stat el grond context della historia dil pievel eligiu.
Sur tut veglian aunghels. Tgei ein aunghels? Aunghels ein il «patratg de Diu» ni il «quitau de Diu», ni il «maun de Diu» che teissa il present cul fil dils temps vargai.
Gronda ei la figura de Giusep. Gronda, perquei ch’el capescha quei maun nunveseivel ed obedescha. Buca obedientscha tschocca, mobein l’obedientscha ded in ch’ha viu en sia veta il «quitau de Diu» che diregia ils schabetgs en moda silenziusa e zuppada. La figura e veta de Giusep secuarclan culs plans de Diu che mettan en embrugl las speculaziuns de carstgauns, dils differents «Herodes» che crein da saver direger e cumandar mintgamai co il mund hagi dad ir.
Mt 2,13–15.19–23
13Suenter ch’ils sabis ein stai parti, ei in aunghel dil Segner cumparius en siemi a Giusep ed ha detg: Leva, pren igl affon e sia mumma e fui en Egipta e stai leu, entochen che jeu ditgel a ti. Pertgei Herodes tscherca igl affon per far murir el. 14Ed el ei levaus, ha priu da notg igl affon e sia mumma ed ei fugius en Egipta. 15Leu eis el restaus entochen la mort da Herodes. Aschia dueva secumplenir quei ch’il Segner veva detg tras il profet:
Ord l’Egipta hai jeu clamau miu fegl.
19Cura che Herodes ei staus morts, ei in aunghel dil Segner cumparius en siemi a Giusep ell’Egipta 20ed ha detg: Leva, pren igl affon e sia mumma e tuorna ella tiara d’Israei, pertgei quels che tschercavan da prender la veta agl affon ein morts. 21Giusep ei levaus, ha priu igl affon e sia mumma ed ei turnaus ella tiara d’Israel. 22Mo udend che Arhelaus regi en Giudea enstagl da siu bab Herodes, ha el temiu da serender leu. Avisaus en siemi, eis el seretratgs ella cuntrada dalla Galilea. 23El ei secasaus en in marcau, numnaus Nazaret. Aschia dueva secumplenir il plaid dils profets:
Ins vegn a numnar el il Nazaren.


text:
La spëises per l abunamënt possa unì trates ju dala chëutes
Tlo la lista per l 2021 y mo d’autra nfurmazions
La spëises per l abunamënt dl trasport local publich possa unì trates ju dla chëutes. La Südtirolmubilità mët a despusizion a si tlientes y tlienc la lista persunela online.
Duta la spëises che ie unides fates tl ann 2021 per l Südtirol Pass, per l Euregio Family Passy per l Südtirol Pass abo+ y l Südtirol Pass 65+ possa unì trates ju dala chëutes. Indicazion: L ie mé puscibl tré ju chëla spëises che ie unides fates cun n paiamënt trassabl (p.ej. Bancomat, bonifich, cherta de credit y n.i.).
La spëises possa unì trates ju dala chëuta dla ntredes de chëst ann (IRPEF) y chël tla mesura dl 19 percënt sun na soma ntiera de al plu 250 Euro. Cumpededes leprò pra chësta soma ntiera possel unì sibe la spëises anueles per l Südtirol Pass o l Euregio Family Pass sibe nce la somes o la pausciales per l abo anuel per cumëmbri de familia che viv a cëria. Dala soma ntiera dla spëises anueles per l abunamënt iel nce mo da tré ju la spëises eventueles cun l Südtirol Pass o cun d’autri abunamënc che ie unides retudes dal datëur de lëur.
Tlo ve metons a despusizion na sëuraududa cun duta la spëises per l abunamënt registredes dl ann 2021, che ie sot a ti inuem, unfat ciuna che ie la forma de paiamënt. Chësta lista ne remplazea nia la cubites de paiamënt. L resta inant tla respunsabilità di tlienc y dla tlientes de tenì su la cubites de paiamënt y de les prejenté tl cajo de n cuntrol.


text:
Sur Puntraschigna duain lavinas pudair vegnir siglientadas en l'avegnir artifizialmain cun tschintg pitgas fixas. Fin ussa capitava quai or da l'helicopter u er cun agid da bittaminas. La regenza ha approvà il project «Sieglientada da lavinas Muragls-Choma» e deliberà ina contribuziun chantunala da maximalmain 682'500 francs. Il project vegn realisà en duas etappas e duai vegnir terminà il 2022.
Extender rempar da lavinas Mingèr – Martina a Valsot
Il rempar da lavinas Mingèr – Martina a Valsot po vegnir extendì. Er quest project ha la regenza approvà e deliberà ina contribuziun chantunala da maximalmain 1,1 milliuns francs. Tranter auter èsi previs d'installar chavalluts da trais chommas ed emplantar passa 500 bostgs giuvens sco cumplettaziun da la regiuvinaziun natirala. Plinavant vul ins montar raits cunter crudada da crappa sco er paralavinas da lain e d'atschal.


text:
Tests da segirtad han scuvert enfin uss 136 puncts che pudessan esser flaivels ord vista tecnica tar il certificat da Covid. Era sche quai tuna suenter bler, saja quai da valitar sco «normal», hai num davart dal center naziunal per la segirezza da cyber.
Puncts debels èn en il rom normal
Perquai ch'i ha ina massa codes da programar e l’infrastructura è fitg gronda pon ins giuditgar ils puncts debels sco normal. E per part hajan ins gia analisà ils problems ed eliminà quels. Auters sbagls na vuls ins anc betg communitgar fin ch'ins ha analisà els, quai per motivs da segirtad. Testadas èn vegnids per exempel tut las parts per dar ora ils certificats. Ma era il servetsch per la controlla da certificats scrudads e las funcziuns enturn l'applicaziun.
Ils tests da sgirezza enturn il certificat da Covid han cumanzà han cumenzà en la fasa da pilot dals certificats e vegnan er uss anc fatgs da persunas dal fatg sco er da persunas interessadas.


text:
Cremùna
Cremùna (nòm uficiàl en Italià: Cremona) l'è 'na cità de la Lombardia, capolöch de la pruvìncia de Cremùna, sitüada 'ndèla Lombardìa meridiunàl. La cità la vé sö póch de lóns del fiöm Pò, che per Cremùna, col sò pórt flüviàl, l'è sèmper stat e l'è amò 'ncö 'n importànte vìa de comünicasiù. El cümü de Cremùna el cönta 71 901 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]).
Evulusiù demogràficaModifega
L'andamènt stòrich del nömer de abitàncc del cümü de Cremùna l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
StóriaModifega
AntichitàModifega
Cremùna l'è mensiunàda la prìma ólta 'ndèla stória come 'n insediamènt dei Cenomani, 'n popolasiù cèltica che gh'è riàt endèla piàna del Pò entùren al 400 prìma del Signùr. El nòm Cremùna però l'ìa amò piö ècc, fórse atribüìt zamò dei prim òm che s'è 'nsediàt endèl pòst, i antìchi isé i g'ha tiràt fò 'n bèl pó de interpretasiù fantaziùse per spiegàl. Endèl 218 prìma del Signùr i Romàni i g'ha stabilìt endèla zòna en prìm avampòst a nòrd del fiöm Pò e i g'ha mantignìt el nòm uriginàl. Cremùna e la sò vizìna (la modèrna Piacensa, sö la spónda sud del fiöm), i è stàde fondàde 'l stès an, co l'obietìf de penetrà 'ndèla pianüra che piö tàrde la deentarà la Pruvìncia de la Gallia Cisalpina. Cremùna en póch tép l'è nìda a éser la giöna de le cità piö gròse de l'Italia del Nòrt, aidiàda pò a del fàt de éser sö la stràda che colegàa Gènova a Aquileia, ciamàda Via Postumia. La g'ha furnìt soldàcc a Giùlio Cézare e la 'na 'ncaàt dei favùr quan che chèsto l'è stat al potére, piö tàrde però la s'è mitìda de la bànda de Bruto de del Senato Romàno endèl sò conflìt col Augusto, e chèsto, dòpo ìga insìt, endèl 40 prìma del Signùr el g'ha confiscàt la töte le tère de Cremùna e 'l i ha distribüìde ai sò òm. El poéta Virgìlio, che 'l gh'ìa fat le scöle a Cremùna, el s'è ést portà vià el podére de famìa ("tròp derènt a la disgrasiàda Cremùna"), ma piö tàrde l'è riàt a riutignìla. La prosperità d ela cità l'è nàda 'n nacc a crèser enfìna al 69, quan che l'è stàda sbatìda pelària 'ndèla segónda Batàia de Bedriacum de le trùpe de Vespasiano, che combatìa per mitìl sö come Imperadùr cùtra 'l sò rivàl Vitellio. Cremùna l'è stàda ricustrüìda col sostègn del stès Vespasiano, ma par che la sàpe mai piö riàda al leèl de prosperità che la gh'ìa prìma perchè l'è de fat sparìda de la stória 'nfìna al sècol VI, quan che la ricompàr come avampòst militàr de l'Impéro Romano de Ucidènt (Bizantì) ai tép de la guèra Gòtica.
Alt MedioévoModifega
Quan che i Longobàrcc i g'ha 'nvadìt l'Italia 'ndèla segónda metà del sècol VI, Cremùna l'è restàda 'n caposàlt dei Bizantì come part del Ezarcàt de Ravenna. La cità la s'è spandìda vèrs nord-òvest, co la creasiù de 'n camp trinceràt de föra de le müre. Endèl 603, Cremùna la vé cunquistàda e distrugìda del rè longobàrt Agilulfo. El sò teretóre 'l vé dividìt entra i Dücàcc de Brèsa e Bèrghem. Póch agn dòpo però, endèl 615, la regìna Teodolìnda, devóta Catòlica co l'edèa de convertéser i cremunés, la g'ha fat recoströéser la cità e turnàt a stabeléser en Vèscof. El contròl de la cità isé l'è pasàt de menemà 'ndèle mà del Vèscof, che l'è deentàt piö tàrde en vasàl del Sacro Romano Impero dòpo che Carlo Magno 'l g'ha batìt i Longobarcc e cunquistàt l'Italia. Isé Cremùna la g'ha püdìt slargà 'n pó 'l sò potére e la sò prosperità e 'n quach vergü dei sò Vèscof i g'ha ìt de le pàrcc importàncc 'ntra 'l sècol X e 'l sècol XI. El Vèscof Liutprando de Cremùna l'è stat mèmber de la cort imperiàl sóta la dinastìa Sàsone e Olderico el g'ha utignìt dei privilégi importàncc per la cità de l'Imperadùr Ottone III. L'economìa de la cità l'è stàda spuciàda pò a de la custrusiù del pórt söl Pò en curispondènsa presapóch del camp fortificàt bizantì.
Envéce, i du vèscof Lambèrt e Ubaldo i g'ha creàt discòrdie co la zét de Cremùna. L'imperadùr Corrado II, per mèter a pòst la quistiù, el g'ha duzìt vègner a Cremùna 'ndèl 1037 ensèma col papa Benedèt IX amò zuinì.
Perìodo comünàlModifega
Sóta Enrìco IV, I cremunès i g'ha tacàt a rifüdàs de pagà le tàse al imperadùr e al vèscof perchè i ia ritignìa tròp opresìve. Segónt 'na legènda, el "gran gonfaloniér" (càrica paragunàbil al sìndech d'encö) "Zanén de la Bàla" (Giovanni Baldesio) el s'è confrontàt a duèl col imperadùr stès. Enrico el sarès finìt dizarciunàt e isé la cità la sarès stàda izimìda de pagàga la tàsa de l'an che la curispundìa a 'na bàla de ór de 3 chìli. La legènda la dìs pò che chèla bàla de ór che gh'ìa destinàt come pagamènt de le tàse la sarès ghe stàda dunàda a la Berta, la murùza del Zanén, per dopràla come dòte per quan che i se sarès spuzàcc.
Le prìme nutìsie stòriche de 'n cümü lìber de Cremùna i è del 1093, quan che 'l g'ha partecipàt a 'na aleànsa cùtra l'imperadùr comandàda de Matilde de Canossa, ensèma ai cümü de Lodi, Milà e Piacènsa. El cunflit l'è finìt co la scunfìta de Enrico IV e la sò famùza ümiliasiù de Canossa de nacc a papa Urbano II endèl 1098. En chèsta ocaziù Cremùna la g'ha utignìt la Insula Fulcheria, che l'ìa 'l nòm dat al teretóre del Cremàsch.
De chèl momènt lé, el nöf cümü el g'ha ambiàt pò a lü a fàga guèra ai cümü vizì per slargà 'l teretóre e crèser el sò potére. Endèl 1107, Cremùna la g'ha cunquistàt Turtùna, ma quàtr'àgn dòpo 'l sò ezèrcit l'è stàt batìt de bröt de le bànde de Bressanoro. A la stèsa maniéra che 'ndèle ótre cità de l'Italia setentriunàla, la popolasiù l'ìa spartìda 'n dò fasiù opòste, i Guèlfi, a favùr del Papa, che i ìa 'n magiurànsa 'ndèla cità nöa, e i Ghibilì a favùr de l'Imperadùr, che i gh'ìa la sò rocafòrt endèla cità ècia. Le dò fasiù i éra isé irecunciliàbii che i guèlfi i éra riàcc al pónt de fa sö 'n Palàs Comünàl nöf, che 'l ezìste amò 'ncö e l'è ciamàt "Palazzo Cittanova".
Quan che 'l Barbarósa l'è nìt en Itàlia per riafermà la sò autorità, Cremùna la s'è schieràda 'nsèma a lü co l'edèa de otègner 'na mà cùtra Crèma, che 'ntàt, aidiàda de Milà, la sìa ribelàda. La vitòria utignìda dei imperiài e la sò lealtà 'ndèi confròncc del Barbarósa la g'ha pirmitìt de otègner endèl 1154 el dirìt de mèter en pé 'na zèca e de bàter monéda.
Endèl 1162, le fórse del Imperdùr amò aidiàcc dei cremunés i g'ha asaltàt Milà e i là defàda fò. Póch agn dòpo però, 'ndèl 1167 la cità la g'ha cambiàt spónda e la s'è ünìda a la Léga Lombàrda. Le sò trùpe le g'ha fat part de l'ezèrcit che 'l 29 de màgio del 1176, 'l g'ha scunfigìt el Barbarósa 'ndèla famùza Batàia de Legnà.
La Léga Lombàrda l'è mìa però nàda 'n nacc tat tép dòpo la vitória cùtra l'Imperadùr: el 17 de löj del 1191 'na guèra sciopàda 'ntrà Brèsa e Milà de 'na bànda e Bèrghem e Cremùna de l'ótra per el contròl de Sàrnech, la vegnarà a có 'ndèla batàia de Pontòi, ciamàda pò a batàia de la Malamórt. El "carroccio" cremunés el vegnarà portàt a Brèsa e mitìt en móstra 'ndèl Dòm. Endèl 1213, a Castigliù (Castelleone), i Cremunés i g'ha batìt 'na aleànsa furmàda de Milà, Lodi, Crèma, Novàra, Cóm e Brèsa.
Endèl 1232, Cremùna la s'è aleàda col nöf Imperadùr, el Federìco II, che l'ìa turnàt a ègner endèl nord de l'Italia per pröà a restabeléser la sò autorità. Endèla Batàia de Cortenuova, i cremunés i è stacc de la bànda dei vinsidùr. En conseguènsa el Federìco II de spès el g'ha stabilìt la só córt en cità. Endèla batàia de Parma, però, i Ghibilì i n'ha ciapàt 'na bèla rebatìda e 'n pér de miér de Cremunés i è stacc facc prizunér. Quach agn dòpo Cremùna la s'è endicàda e la g'ha scunfigìt l'ezèrcit de Pàrma. Comandàt de Umberto Pallavicino l'ezercit dei Cremunés l'è riàt a catürà 'l "Carroccio" dei Parmezà e per sècoi i g'ha ubligàt a tègner tacàde vià le bràghe del rivàl a la Catedràl de Pàrma come sègn de ümiliasiù.
Endèl 1301, Luchetto Gattilusio l'ìa podestà de Cremùna e 'n chèst perìodo la cità la g'ha prosperàt enfìna a rià a 'na popolasiù de presapóch 80.000 abitàncc, de piö dei 69.000 del 2001.
La SignurìaModifega
Endèl 1266, el Pallavicino l'è stat casàt vià de Cremùna, e 'l goèrno dei ghibilì l'è finìt dòpo che 'l sò söcesùr, el Buoso de Dovara, el g'ha cidìt el potére a 'n consórse de citadì ciamàt "Pàce e Fede". Endèl 1271, vé creàt la càrica de Capità del Popol, ma 'ndèl 1276 el potére 'l vegnarà ciapàt en mà del marchés Cavalcabò Cavalcabò, che 'ndèl 1305 el sarà rimpiasàt de sò fiöl, Guglielmo Cavalcabò, che 'l la mantegnarà 'nfìna al 1310.
En chèsto perìodo vegnarà facc sö o restaüràcc divèrsi palàs e custrusiù, comprés el Toràs, la céza romànica de San Fransèsch, el transèt del Dòm e la Lòza dei Militi. En piö, l'agricültüra la vegnarà sustignìda condèna nöa rét de canài e fòs. Dòpo 'na quach invaziù forestére (en particolàr chèla de l'imperadùr Enrìco VII endèl 1311), el Cavalcabò l'è düràt enfìna al 29 de noèmber del 1322, quan che 'na famìa amò piö potènta, chèla dei Visconti del Galeàs I, i è deentàcc i Signùr de Cremùna. I dürarà per en sècol e mès, interumpìcc endèl 1327 de Ludovìco 'l Bàvaro, endèl 1331 de Gioàn de Boémia, e 'ndèl 1403 de 'n ritórno sporàdich dei Cavalcabò. Ai 25 de löi del 1406, el capità Cabrino Fondulo el g'ha copàt el sò padrù Ubaldo Cavalcabò e töcc i mèmber màs•cc de la sò famìa, e 'l g'ha ciapàt el contròl de Cremùna ma pöch piö tàrde, l'è stat cunsideràt mìa bù de portà 'n nacc el sò còmpito, e l'è stat ubligàt a molà la cità tùrna ai Visconti dòpo 'n pagamènt de 40,000 fiurì dór.
El Filippo Maria Visconti el farà deentà la Signurìa de Cremùna ereditària. Cremùna la deentarà part del Dücat de Milà, e la ghe narà dré a le sò vicènde 'nfìna a l'ünificasiù de l'Italia. Sóta i Visconti e piö tàrde sóta i Sfórsa, Cremùna la g'ha ìt 'na grant evulusiù cültüràla e religiùza. Endèl 1411, el Palàs Cittanova l'è deentàt la séde de l'Üniversità dei mercànt del fustàgno. Endèl 1441, Cremùna la vegnàra catàda fò per véser la séde del le spùze de Fransèsch I Sfórsa e Bianca Maria Visconti endèla capèla fàda sö dei Frà Biniditì, e che 'ncö l'è stàda sustitüìda de la céza de San Sigismónt. En chèla ocaziù lé par che 'l sàpe stat servìt per la prìma ólta en dóls nöf, che piö tàrde 'l vegnarà ciamàt e 'l deentarà famùs col nòm de turù. Ludovich el Móro 'l sostegnarà la custrusiù de custrusiù e divèrse òpere per el Dòm, per la céza de Sant'Agata e per el Palàs de Cümü.
I ucupasiùn furèstModifega
In del 1446 Cremòna l'è stàda serciàda di trüp del Francesco Piccinino e del Luigi dal Verme. I Venesiàn gh'han mandaa in sò sucùrs Scaramuccia da Forlì, che l'è riessii a süperà l'asédi, e l'ha pruvucà inscì 'l falimént de l'imprésa di dü cunduté e la liberasiùn de la cità.
Cun la guèra tra Lüduvìch el Mòru e la Frància del Lüìs XII, Cremòna l'è passàda per un bréf perìut (1449-1509), sòta la Repübliga de Venésia. La sitüasiùn l'è restàda inscì fìna a la Batàlia de Gnidèl, 11 maccn del 1509), che l'ha vìst vìncc i francumilanés.
I vicend cumplicaa di guèr d'Itàlia, che véden bàtes i vün cùntra i àlter Spàgna, Frància, Venésia e Milàn, la tröa la sùa fin in del 1516, quànt el Trataa de Noyon el sancìss l'esìli del düca milanés Massimiliàn Sfòrsa. I Spagnöö, i nöf padrùn del Milanés, cunquìsten definitivamént Cremòna in del 1524, quànt che ciàpen el Castèl de Sànta Crus.
L'ucupasiùn spagnöla (cunfermàda cul trataa de Madrid del 1526) la sarà pütòst düra per la pupulasiùn cremunésa, in del séns ch'i Spagnöö i tuaràn vìa un frach de resùrs ecunòmich de purtà in pàtria, sénsa però fàch di reinvestimént in sül teritòri. A bun cünt, a Cremòna vegnaràn faa sü anmò un bèl puu d'edifìssi religiùs e palàss.
La sitüasiùn la sarà un puu migliùr sòta la duminasiùn ustrìega, che la partìss del 1707 e la finìss (se cüntum mìnga 'l perìut napuleònich) fìna 'l 1859.
Ai témp del Dücaa milanés e fìna al 1786 Cremòna l'è stàda 'l caplöch del Cuntàt de Cremòna, che pöö l'è staa trasfurmaa in la Pruvìncia de Cremòna. Ai témp del Napuleùn e del Régn Itàlich invéci Cremòna l'éra 'l caplöch del dipartimént del Pò de Sùra (Haut-Pô).
SìmboiModifega
Ol stèma stòrech de la sità l'è ü scüd fassàt de róss e d'arzènt. In del '800 l'è stàcc zontàt ol bràs cola bàla (che al vègn da la legenda de Zanen de la Bala), che prima l'era adóma in del cimiéro.
EconomìaModifega
L'economìa de la cità l'è ligàda al sistéma prudutìf de la sò pruvìncia che l'è per lo piö bazàt amò sö l'agricültüra. Gh'è però apò a de le indüstrie alimentar 'ntra le piö 'mportànte de töta Itàlia: per ezèmpe la Negroni per el setùr dei insacàcc, la Sperlari, la Vergani, la Barilla/Mulino Bianco per el setùr dolciàre e pò amò l'Oleificio Zucchi, e la Auricchio per i formài.
Gh'è apò 'na sèrta prezènsa de 'ndüstrie metalmecàniche (aciaierìa Arvedi e Off. Mecc. Feraboli), de trasformasiù del Petrolio (Rafinerìa Tamoil), energética (AEM Cremona), e telecomünicasiù (AEMcom).
L'artigianato Cremusnés l'è caraterizàt de 'n gran nömer de butìghe de liutai specializàde 'ndèla prudusiù de strümèncc a arch, recunusìde 'n töt el mónt pe la qualità dei strümèncc che i è bùne de fà sö e che le se rifà a le figüre stòriche de Stradivari. Guarneri e Amati.
Cremùna l'è cunusìda apò a per la prudusiù del turù e dei materiài en còt.
L'è famùza apò a la mostarda cremunéza fàda co la fröta candìda endèn bagn de sénape.
El dialèt cremunésModifega
El dialèt cremunés l'è 'n dialèt lumbàrt che 'l partégn al grüp urientàl de la léngua.
A càusa però de la sùa pusisiùn adree al curs del Pò e de la sùa stòriga duminasiùn milanésa, el Cremunés el gh'ha vàri inflüéns emiliàn e insübrich (suratüt ludesàn). El cremunés l'è mìnga parlaa in tüta la pruvìncia: a Casalmagiùr defàt el dialèt l'è mùltu püssee 'miliàn, ménter in la zòna de Crèma, la parlàda l'è anmò püssee legàda ai standard del lumbàrt urientàl.
'Na caraterìstiga impurtànta del Cremunés l'è la sùa cadénsa fòrta, che le pòrta a prunüncià i vucài acentaa bei slungaa.
De ètModifega
Cremunés importàntModifega
Persùne ligàde a Cremùna:
- Claudio Monteverdi (composidùr, 15 de mas del 1567 – 1643)
- Antonio Stradivari (liutaio, 1643 – 1737)
- don Primo Mazzolari (1890 – 1959)
- Sant'Antóni Maria Zaccaria (1502-1539)
La squadra de fùbalModifega
La squadra de fùbal de la sità l'è la Cremonese che la gh'à i maiète a bande grìze e róse.
Cità 'nzemelàdeModifega
- Alaquàs, Spagna, del 2004
- Krsnoiarsk, Rüsia, del 2004
RiferimèntModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Croxade
I Croxade i è staite un insema de guerre combatide principalment intra ol XI e ol XIII secol, intra i cristian europee e i musulman, ol plu dei volte ind l'Anatolia e ind el Mediterraneo oriental (ma anc in Tunisia e Ejit).
Qei guerre qé i è ligade a la rapida espansion dei Seljuqids qe, despò de la bataia de Manzikert, i hera conquistad l'Anatolia (cœr del territore bizantin), e i controllava tœt l'Orient Aprœv e la Persia.
La definizion de "croxada" l'è staita daita anc a dei oltre guerre interne a'l mond cristian - per esempe, ind el XIII secol, la "croxada albijesa" (contra i catari) o la croxata contra ol Principad russ de Vladimir-Suzdal' e la Republica de Novgorod - ma anc ai confronts armads qe i ha impegnad in Europa forze cristiane de divers Stats contra forze islamige otomane, come la "croxada de Varna".
Mapa dei principai croxade in Terra Santa
I Stats croxads ind el 1135
Territore dei Seljuqids ind el 1092
Lista dei croxade[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Croxade ind la Terra Santa (1095-1291)
- Despœ del 1291
- Croxade del Nord (1147 – 1410)
- Croxade popolar
- Contra dei cristian (1235 – 1434)
- Oltre


text:
La Swiss sgola actualmain be pli cun in terz da ses aviuns. Els hajan reducì la purschida per passa 80%, scriva la societad aviatica en ina communicaziun. Els hajan l'intenziun da manar vinavant colliaziuns minimalas. Sche la situaziun pegiureschia na saja dentant in stop cumplet betg exclus.
Plinavant ha la Swiss annunzià las cifras da l'onn passà. Malgrà dapli svieuta che l'onn avant è il gudogn sa sbassà per 10% sin var 580 milliuns francs. Motiv per il pli bass gudogn sajan pli auts custs da tecnica e per il carburant.
Per garantir la liquiditad da la Swiss vegn spargnà. I na vegn betg pli recrutà persunal, parts da la paja vegnan pajadas pli tard, il cader desista per part da la paja e la Swiss vegn ad introducir ils proxims dis lavur curta.


text:
Las mesiras da sustegn pervia da la pandemia paran d'avair effect – sin l'emprima egliada. En il Grischun èn l'onn passà 45% damain interpresas stadas insolventas, quai cumpareglià cun l'onn 2019. Guardà sur l'entira Svizra è il dumber da las firmas insolventas sa reducì per 19%. Quai mussa la statistica dal servetsch d'infurmaziun per l'economia Bisnode.
Il pli fitg è la quota sa reducida en la Bassa (-25%), suandà dal Tessin (-23%) e la Svizra dal Sidvest (-22%). Silsuenter suonda la Svizra Orientala (-20%), Turitg (-18%) e la Svizra Centrala (-16%).
Sustegn finanzial ha manà a fatschentas da zombie
En consequenza da la crisa da corona avessan ins spetgà che dapli fatschentas ston deponer la bilantscha, e betg pli paucas. La raschun ch'il cuntrari saja daventà realitad sajan uschenumnadas fatschentas da zombie. I sa tracta da talas fatschentas ch'avessan atgnamain stuì deponer la bilantscha, sch'i n'avess dà nagina crisa da corona ed uschia er nagin sustegn dal stadi. Grazia al sustegn finanzial hajan numerusas fatschentas pudì exister vinavant.
Però para la situaziun da sa midar en il futur. Betg sulet talas fatschentas da zombie, mabain er auters manaschis oraifer pertutgads da la crisa stoppian cartaivel deponer bainbaud la bilantscha, scrivan ils auturs dal studi.


text:
La vischnanca da Zuoz ha approvà la nova cunvegna da prestaziun cun la fundaziun dal provediment da sanadad Engiadin'Ota per il 2022 fin il 2025. Quai da nov, per 171'100 francs ad onn. La radunanza communala ha er admess ina nova plazza da lavur en l'administraziun communala, en connex cun ina restructuraziun.
Plinavant han ils dad Zuoz er approvà il budget per il 2022. Quel serra cun in surpli d’expensas da 212'460 francs, e quai tar investiziuns da 3,5 milliuns francs. Il pè da taglia resta tar 75% da la taglia chantunala simpla.


text:
Stì
Stì (tajàn: Cittiglio, latin: Cistellum) a l'è 'n comùn lumbaart de la pruìncia de Varés. El gh'ha 3 960 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,5 km² e 'na densità de 344 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Brenta, Caravaa, Castelveccana, Gimón e Laven-Mombell.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Stì l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fin la fin da quest onn prevesa il nov acziunari da maioritad, la Dulwich College International, da pajar enavos l’emprest da 3 milliuns francs a la vischnanca da Scuol. La suprastanza communala ha perquai fatg la dumonda d'abolir il contract da cumpra e precumpra ch’era vegnì suttascrit per evitar eventualas speculaziuns cun l'object. La radunanza communala ha ussa aderì cleramain il giavisch da la suprastanza communala.
In curt sguard enavos
L’Institut Otalpin ha cumbattì ils davos onns cun l’acquisiziun da scolaras e scolars e permanentamain era cun problems finanzials. Il 2016 ha la vischnanca perquai segirà la gestiun cun conceder in emprest da 3 milliuns francs. Il termin da la restituziun scroda a la fin dal 2021.
Dentant ha l’Institut Otalpin chattà in nov acziunari da maioritad e quel ha infurmà da surpigliar immediat la gestiun e da pajar enavos per la fin da l'onn 2021 ils 3 milliuns. Ma cun il pajament da l'emprest pretendan els era da schliar il contract surmenziunà. Els argumenteschan quest pass cun il fatg ch'i saja per els pli simpel en avegnir da tractar cun las bancas per far ulteriuras investiziuns a Ftan.
Cleramain per la proposta
Tenor las valitaziuns da la vischnanca n’exista en avegnir betg il privel da speculaziun, quai oravant tut perquai ch'il nov acziunari prevesa d’investir ils proxims onns radund 7 milliuns francs per modernisar ed adattar la scola a Ftan. La vischnanca vul, cun abolir il contract da cumpra e precumpra, stgaffir in bun fundament per la nova possessura, per segirar era en il futur ina scola media en Engiadina Bassa.
La radunanza communala dals 4 d'october ha ussa decis deffintivamain da schliar ils contracts tranter la vischnanca da Scuol ed il Institut Otalpin a Ftan.


text:
In'expertisa dal Center da cumpetenza svizzer per dretgs umans pretenda che pievel viagant ha il dretg sin terren public per pudair fermar spontan cun lur rulottas.
Terren per fermativas spontanas
Perquai pretenda la Fundaziun dal pievel viagiant dapli talas plazzas. En dumonda vegnan parcadis, lieus publics u lieus nua ch'il circus sa ferma. L’expertisa vegn dentant era a la conclusiun ch'era persunas privatas pon metter a disposiziun terren per fermativas spontanas. Uschia po per exempel ina puraria metter a disposiziun in prà al pievel viagiant. Sut ina fermativa spontana vegn chapì ina fermada dad ina fin quatter emnas sin ina plazza nua ch'i na dat nagina infrastructura.
In futur per ils viagiants svizzers
I na dat betg be memia paucas plazzas per fermativas spontanas, i dat era memia paucas plazzas stablas per il pievel minoritar Jenic, Sinti e Roma. Quai mussa in ulteriur rapport da la fundaziun «In futur per ils viagiants svizzers». Tenor stimaziun da la fundaziun vivan 2'000 fin 3'000 viagiantas e viagiaints en Svizra.


text:
Suenter ch'i aveva dà critica ord la politica surprenda il Forum mundial d'economia a Tavau (WEF) dapli custs per la segirezza da l'occurrenza. Il parlament ha concedì 2,55 milliuns francs ad onn per las proximas trais ediziuns dal WEF. Quai è pli pauc ch'ils ultims onns: Lura avevi dà contribuziuns annualas da 3,66 milliuns francs da la Confederaziun.
La dumonda da sustegn per finanziar la segirezza aveva il chantun Grischun fatg. Il Cussegl federal ha approvà la dumonda – il davos pled en chapitel ha dentant il parlament. Sper il sustegn finanzial datti er sustegn da l'armada per realisar ils proxims WEFs.
Ord l'archiv
La segirezza è ina chaussa naziunala.


text:
Jesolo
Jesolo (en vèneto: Jèxoło; en latì: Equilium) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Venésia. El g'ha presapóch 23.465 abitàncc, 'na superfìce de 95 km² e 'na densità de 247 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cavallino-Treporti, Eraclea, Musile di Piave, San Donà di Piave, Venezia.
Ol paìs l' se tröa sö i rìe del fiöm Sile.
La part söl mar de Jesolo l'è ciamàda Jesolo Lido e Lido de Jesolo e l'è ché che i se tróa i spiàge e i albèrgh, che i è isé tacc de rènt ol Lido ü bel tòch piö grant del paìs.


text:
Monthey
Monthey a l'è un cumün svizzer del distret de Monthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.7 km² e in del Desember 2011 al gh'eva una popolazion de 16628 abitant.
El cumün de Monthey al se tröva a una altitüden de | meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bex (VD), Châtel (FR-74), Collombey-Muraz, Massongex, Montriond (FR-74), Ollon (VD), Troistorrents, Val-d'Illiez, Vérossaz.
Citaa ingemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Monthey l'è ingemelaa con:
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Monthey
- Media relaa a Monthey su Wikimedia Commons


text:
Gia il principi da december datti las emprimas decoraziuns da Nadal en vias e butias. En quels muments cumenza er il temp da las melodias da Nadal. Dapertut «White Christmas», «Winter Wonderland», «The Most Wonderful Time Of The Year». Quests classichers cun blera atmosfera da Nadal audan blers e bleras gugent.
Adina puspè
I dat er in per chanzuns ch’ins persequiteschan dapi onns:
«Last Christmas» da Wham! che riva mintg’onn puspè en las paradas da hits e che ha blers fans – e blers che odieschan quest semperverd.
Albums da Nadal dapertut
Adina dapli artistas ed artists han scuvert ch’il repertori da Nadal è ina buna pussaivladad per mussar preschientscha. Da Rod Stewart, Michael Bublé, Tom Gaebel fin tar Helene Fischer hai da ils ultims onns disc entirs cun chanzuns da Nadal.
In per scuvertas da Nadal 2020
Robbie Williams è sper Michael Bublé in che ha success cun chanzuns da Nadal. Da ses album actual «The Christmas Present» è surtut «Can't Stop Christmas» in success. La chantadura americana Meghan Trainor ha gist publitgà ses emprim disc da Nadal «A Very Trainor Christmas» cun blers classichers e cun ina chanzun nova: «My Kind of Present».


text:
Il mars han 10 interpresas grischunas cun 56 collavuraturs introducì lavur curta. Il mais avant eran quai anc 9 interpresas.
En Svizra è la quota da dischoccupaziun sa reducida levet il mars, quai per 0,1% sin 3,6%. Cumpareglià cun il mars d'avant in onn è la quota dentant s'augmentada per 0,2%, communitgescha il secretariat da stadi per l'economia SECO. Il mars eran tut en tut 155'324 persunas registradas tar il Center per intermediaziun da lavur.
Damain giuvenils dischoccupads
Sa reducida surproporziunalmain è la quota da dischoccupaziun tar ils giuvens tranter 15 e 24 onns, quai per 0,2% sin 3,4%. En dumbers absoluts munta quai ina reducziun da 1584 persunas.
RR novitads 08:30


text:
Sonda passada èn acziunarias e politichers pelegrinads a Domat. Era la 58avla radunanza generala da la Ems Chemia è puspè stada in event particular.
Radunanza generala, perdunanza u happening politic?
Autras societads d’aczias na porschan nagina musica, nagin gentar – sulet tractandas. La Ems Chemia nizzegia sia radunanza generala sco tribuna. L’interpresa envida mintgamai osps da la politica naziunala, chantunala e communala a Domat. Plinavant cumparan mintg’onn era represchentants da las pli impurtantas organisaziuns d’industria da la Svizra.
Festa sco perdunanza
Tant a la prominenza sco als acziunaris ha la Ems Chemia la sonda puspè purschì in program variant cun musica e producziuns, questa giada cun l’Appenzeller Echo. Ils tamburs da Domat han dà a la radunanza generala ina tempra da perdunanza. A prà la tempra da perdunanza va era il gentar ch’i ha dà il davos cun rulada mesolcinesa sco spaisa principala.
Approvà tut las fatschentas
Las 1'655 acziunarias ed acziunaris ch'èn stads preschents han approvà tut las fatschentas. Tranter auter ina dividenda da 13 francs ed ina dividenda extraordinaria da 4 francs. Malgrà che l'onn da fatschenta è stà difficil serra la EMS quel cun in gudogn da fatschenta da bun 440 miliuns francs.
Protesta da la Juso
A l'ur da la radunanza generala han activistas ed activists dals Giuvens socialists svizzers protestà encunter la dividenda ch'il concern paja ora als acziunaris.


text:
La Turitgaisa Sina Frei è adina stada en la gruppa da testa durant las set rundas. En la davosa runda ha ella surpiglià la testa e la finala battì en in sprint final piz a cup la Brita Evie Richards che gudogna argient. Bronz gudogna la Franzosa Pauline Ferrand-Prévot.
Buna prestaziun da las Svizras
Cun Linda Indergand e Jolanda Neff han duas ulteriuras svizras manchentà be per pauc ina medaglia en la cursa da short track ch’ha cuzzà bun 20 minutas. Indergand è vegnida quarta, duas secundas davos Sina Frei. Jolanda Neff, la campiunessa olimpica da Tokio, ha terminà la cursa sin plazza 5. Cun Alessandra Keller sco 10avla ha ina quarta svizra terminà la cursa sut ils top 10.
Surpraisa tar ils umens
Christopher Blevins ha gudagnà a moda surprendenta la cursa da short track dals umens. L’American ha battì en in sprint final il favurit brasilian Henrique Avancini che gudogna argient ed il Tudestg Maximilian Brandl che gudogna bronz. Per Blevins èsi gia la segunda medaglia al campiunadi mundial a Val di Sole. En la cursa da staffetta avev'el gudagnà cun ses collegas d'equipa la medaglia d'argient.
Filippo Colombo sut ils top 10
Ina buna prestaziun ha er il sulet svizzer a la partenza, Filippo Colombo, mussà. Il Tessinais è vegnì 8avel cun in retard da 21 secunda sin Christopher Blevins. Nino Schurter e Mathias Flückiger han dà forfait per questa cursa da short track. Els mettan cumplainamain il focus sin la cursa roiala da cross country nua ch’omadus audan tar ils favurits da medaglia.


text:
Jachen Andry, naschì l’onn 1957, transplantà a Ramosch per l’emprima classa. Gimnasi a Cuira e studi da linguas a l’Universitad da Turitg. El viva, travascha e travaglia a Scuol e Barcelona, ensemen cun ses um Kees Idenburg.
«be cun rispli» raquinta da l’umilitad dal pled, da la fragilitad e passageritad. La collecziun da poesias inspira vias da l’enconuschent al misterius, vul restar liber per midar e svanir, envida a ponderar a fund il pled che as manifestescha en maniera decenta ed accessibla. «be cun rispli» è resun da la vita vesida, da vita vivida, temida, retegnida, reflectada ed era patida. La poesia da Jachen Andry è tessida cun precisiun e premura. Il ritem e la sonoritad da ses rumantsch la rendan tut atgna.
«sch’eu tgness
la bratscha
clos
cunter meis corp
e sch’eu schmachess
ils puogns
cun tuotta forza
cunter las forzas
dal terratsch
rivessa
da’m dozar
quel zich chi voul
per flottar
suspais i’l ajer
bod sco svolar
be plü discret
ma eu nu fetsch
eu sun
immez cumün
eu sa
però
chi va –
eu n’ha sömgià»
Prelecziun e discurs


text:
En il cas ch’il preventiv vegniss scursanì da 5 sin 4,5 millliardas francs, pudess il Ruag perder fin a la mesadad da las empustaziuns spetgadas, ha il schef dal concern ditg ier a las medias.
Las empustaziuns dal Departament federal da defensiun furman enturn 30% da la svieuta dal concern. Grondas spetgas da crescher ha il concern Ruag en la partiziun che sa fatschenta cun la segirezza en il mund virtual.
Ruag: in concern statal
Il Ruag sa cumpona da las divisiuns astronautica, muniziun, mantegniment e construcziun structurala d’aviuns e defensiun. Cun quai n’è il Ruag betg pli in concern puramain militar. Il Ruag appartegn cumplettamain a la Confederaziun.
RR novitads 06:00


text:
La squadra da curling dals umens svizzers manchenta il final als gieus olimpics a Pyeongchang. En il mezfinal han els pers cunter ils Svedais cun 3:9. En il gieu per bronz fruntan ils Svizzers il venderdi a las 07:35 (temp svizzer) sin il Canada.
Valentin Tanner, Peter De Cruz, Claudio Pätz e Benoît Schwarz han mussà en il mezfinal ina prestaziun che n'ha betg tanschì cunter la squadra svedaisa. La decisiun preliminara è crudada gia en il quart end, cura ch'ils Scandinavs han pudì scriver ina chasa da quatter per els, ed uschia manar cun 6:1.
RR novitads 15:00


text:
Adressa:
Ploania da La Val
San Senese 2
39030 La Val
E-mail: ploanialaval(at)aruba.it
Nr. Telefon: 0471 - 843121
Celular: 3332567291
Numer C/C Bancar: Cassa Raiffeisen Val Badia La Val
IBAN: IT 74 U 08010 59130 000303006000
Radio dla Cüra: 91,60
de Jasmin Ferdigg
Truepa jënt à ulù saludé y acumpanië siur Franz sun si ultim viac. Acioche duc posse to pert, ie la Santa Mëssa de supeltura nce unida trasmetuda sun deplù canai.
Tl cheder dla zelebrazion, tla dlieja ulache l ie stat curat ti ultims 10 ani, an lecurdà si bontà y la persona da ulëi bon che l ie stat, coche l vescul Ivo Muser à auzà ora. Pensieres soc y sentìi iel nce unit dal digan dla Val Badia Siur Iaco Willeit.
Na vita a servisc dla cumenanza
Cunsacrà preve tl 1958 ie Franz Sottara stat testemone dla fede a Badia, Sanciana, La Val y te Fodom. Nce a Longiarü y a La Ila iel stat pluan. Dal 1993 incà fovl digan dla Val Badia y do la pension tl 2011, al sëurantëut la ncëria da curat a La Val, ulache l à servì nchin ala fin. Trueps ie stac i mumënc particuleres che ti à dat legrëza a Siur Franz: danter l auter l'ancunteda cun l papa, la santificazion de Ujöp da Oies y nce l pelegrinaje sun Jevun ti à ralegrà l cuer.


text:
Bosco Chiesanuova
Bosco Chiesanuova (en vèneto: Bosco Chiesanuova; en cìmbro Kirche) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 3.162 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 64,66 km², per 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ala (TN), Cerro Veronese, Erbezzo, Grezzana, Roverè Veronese, Selva di Progno.
Piste de sci[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bosco Chiesanuova l'è la stasiù de sci piö 'mportànta del óltpià de la Lesinia, 'ndóe s'pöl fà sci de fónt a i pé del Carega e sci de disceza in de la ólta Val de Squaranto suradetöt a partì dal bórgh de San Zórs (1505 méter).


text:
Durant ir a currer ha il cor da Marco Borradori smess da batter. Ils organs han gì gronds donns, oravant tut il sistem da la gnerva central è vegni donnegià. Per las Tessinaisas ed ils Tessinais era la novitad da sia mort surprendenta. Tant pli gronda è la tristezza. Dal grond cordoli che la mort ha chaschunà è era la redactura dal radio da la svizra taliana RSI Amanda Pfändler surstada. En la citad vegnan purtadas fluras e chandailas, sin raits socialas purtrets da Borradori ed en las gasettas eran bundant 200 annunzias da mort. Insatge uschè n'haja ella anc mai vis en il Tessin, di Pfändler. Tenor ella haja quai da far cun il carisma da Borradori. El eria in ch'ins scheva ch'el enconuschia las abitantas ed abitants cun num, adina dad avair per in discurs e fitg datiers a la populaziun.
Marco Borradori
El è naschi ils 6 da fanadur 1959. Avant la carriera politica ha el lavurà sco advocat e notar. Il 1991 è el vegni elegì per la partida Lega en il Cussegl Naziunal ed il 1992 è el vegni elegì en il cussegl communal da Lugano. Dal 1995 enfin il 2013 è el stà el cusseglier guvernativ da Lugano e suenter president da la citad da Lugano.
Il funeral da Marco Borradori ha lieu mardi. A las 9.30 datti in cortegi davent dal sez da la Lega dei Ticinesi en la Via Monte Boglia. La fin dal cortegi è en il stadion da ballape Cornaredo nua che il funeral cumenza a las 10.00. Tranter auter tegna il Cusseglier federal tessinais Ignazio Cassis in pled al funeral. Il medem di vegn introducì in di da commemoraziun uffizial e perquai restan l’administraziun ed ils servetschs da la citad da Lugano serrads. Plinavant è vegni endrizzada sur fin d’emna ina chombra sepulcrala nua che la populaziun po pigliar cumià da Marco Borradori.


text:
Richard Belcredi
El Richard Belcredi (Jimramov, 12 fevree 1823 – Gmunden, 2 dicember 1902) a l'è staa on politegh austriegh.
Fioeu de 'na familia de origin lombarda nobilitada per merit, el studia legg a Praga e a Vienna, e in del 1862 a l'è nomenaa governator de la Slesia e in del 1864 de la Boemia. In del fevree 1865 a l'è nomenaa Primm Minister de l'Imperi. Conservator, el riess a risolv la crisi economega de l'Imperi e in del 1867 el se dimett, per poeu retiràss per malann in del 1870. El moeur a Gmunden in del 1902.


text:
Sco quai che Jan-Andrea Bernhard ha confermà envers la FMR, ha el visà sia plazza en la cuminanza da pastoraziun Glion-Schnaus-Vuorz. Il teolog promovì e professer titular per istorgia da la baselgia a l’Universitad da Turitg surpiglia in’incumbensa sco archivari da la vischnanca Ilanz/Glion. Daspera resta Jan-Andrea Bernhard engaschà sco persuna d’instrucziun da religiun al stgalim superiur da la scola communala Ilanz/Glion.
Plevon Glion-Schnaus-Vuorz Jan-Andrea Bernhard banduna pastoraziun
RTR novitads 08:00


text:
Forsa n'è Vossa abitaziun nova betg anc pronta. U che Vus vulais vesair insatge dal mund u avais pauca plazza sin il palantschin. U forsa vulais Vus magasinar temporarmain ils maletgs da Vossa galaria fin la proxima exposiziun. En cabinas da lain per serrar giu en noss magasin per mobiglia surveglià pudais Vus magasinar Voss bains. L'ambient sitg e bain temprà procura che Voss possess saja en in bun stadi era suenter plirs mais. Dal reminent: a noss magasin per mobiglia – l'unic en il Grischun – arrivais Vus fitg simpel sur l'autostrada A13.
Dumandai per in'offerta per magasinar Voss objects – per telefon sut 081 286 30 45 u electronicamain.


text:
Tasa
La tasa l'è na scudèla col mandegh, despès ed ceràmica mo a s in cata anca ed véder o 'd porcelàna, ch'a s dróva per servìr-egh dàinter al tè, dal cafèlât, na ciocolèta o dal capusàin.
I 't servìs'n al tè in dla tasa qvànd te vê a 'l Cafè, mo la machinèta la 't al mèt ind un bicér. Per èser pròpia a mōd, la tasa col tè l'andrèv pugèda in sìm'a 'l só piatlèin e fèr pêrt 'd un servìsi 'd tasi tùti cumpàgni.
Manéri 'd dìr
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Tasa
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Tasa»
Colegamèint estèren
- (IT) La vóś in sìm'a 'l vucabulàri Treccani.
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.


text:
Ils proxims onns investescha il cantun Grischun considerabels mieds finanzials ella via. Entochen igl onn 2030 investescha il cantun Grischun rodund 100 milliuns francs ella via dil Lucmagn da Mustér entochen sil hospezi da S. Maria. Ina part da quellas investiziuns ei era la prolungaziun dalla gallaria dil Scopi. Sco quei ch’il cau dil Departament da baghegiar, traffic e forestalesser dil cantun Grischun, cusseglier guvernativ Mario Cavigelli, ha detg il mardis sera alla radunonza generala dalla Pro Lucmagn procura quella prolungaziun per in bienton dapli segirtad igl unviern: «Cun quella gallaria cun ina lunghezia da 320 meters savein nus sbassar la media da dis ch’il pass sto vegnir serraus igl unviern da 37 sin 19.» Leger vinavon: QU04102017
06.10.2017 / Medien / /


text:
- A l'eroport da la chapitala da l'Irac Bagdad hai dà in'attatga cun rachettas dals Stadis Unids. Almain set persunas èn vegnidas mazzadas.
- Il ministeri da defensiun american ha confermà l'attatga.
- Tar questa attatga è il general Qassem Soleimani vegnì mazzà.
- La garda da revoluziun ha confermà la mort da Soleimani.
Il ministeri da defensiun american ha entant declerà ch'il president american Donald Trump haja dà il commando per l'attatga. Quella saja capitada sco «act da defensiun» per evitar ulteriuras attatgas da l'Iran sin il militar american en la regiun. Il general saja responsabel per la mort da tschients d'Americans ed alliads, uschia il Pentagon. Il general Soleimani valeva sco il pli impurtant represchentant dal militar iranais a l'exteriur. La tema d'ina guerra tranter ils Stadis Unids e l'Iran crescha.
Pentagon fa responsabel Iran per protests
Gia l'emna passada avevan ils Stadis Unids attatgà milissas schiiitas en l'Irac. Sco reacziun avevan tschients da demonstrants lura assaglì il mardi l'ambassada americana a Bagdad. Il militar american ha sinaquai mess en acziun helicopters da cumbat e transferì radund 100 schuldads en l'Irac. Il Pentagon fa responsabel l'Iran per ils protests.
Emprimas reacziuns
Il pli aut schef da l'Iran Ayatollah Ali Chamenei ha entant smanatschà als Stadis Unids cun ina greva vendetga. La via da Soleimani vegnia er manada vinavant era senza el, ha Chamenei scrit en ina brev da condolaziun ch'è vegnida citada en la televisiun statala da l'Iran.
Il minister da l'exteriur iranais ha plinavant clamà l'ambassadur svizzer a Teheran. La Svizra represchenta ils interess dals Stadis Unids en l'Iran.
RTR novitads 06:00


text:
Ruhr (region)
La regiù de la Ruhr, (en todèsch: Ruhrgebiet, o 'n fùrma coloquiàl Ruhrpott) l'è la aglomerasiù metropolitàna piö pupulùza de töta la Germània e la piö grànda regiù 'ndüstriàla de l'Europa. La se tróa 'ndèl cör del Land del Nord Reno-Westfalia, endèla bàsa àl del fiöm Ruhr.
La consìst endèna conürbasiù de öndes cità (Bochum, Bottrop, Dortmund, Duisburg, Essen, Gelsenkirchen, Hagen, Hamm, Herne, Mülheim an der Ruhr e Oberhausen) e de divèrsi cümü 'nfìna a furmà 'na regiù coi cunfì difìcii de determinà, suratöt envèrs el sud endóche i cèntri abitàcc e le àree 'ndüstriài i è tacàcc l'ü con l'óter 'nfìna a fundìs co l'área metropolitàna de Düsseldorf.
La regiù del Ruhr la reprezènta mìa n'entità natüral e gnànche pulìtich-aministratìva uficiàl. L'è 'nvéce n'ünità demogràfich-econòmica.


text:
Femtuchimica
La femtuchimica a l'è el broch de la chímica física che 'l stüdia quel che süced in d'una reaziun chimica in toch de temp de l'urdin di femtusegund (10–15 segund). Grazie ai prim speriment in del camp de la femtuchìmica, l'Ahmed H. Zewail l'ha vingiüü el premi Nobel per la chímica in del 1999.
La tecnica del Zewail la dupra i laser che cascien föra impüls che van inanz dumà per poch femtusegund, el temp che'l ghe vör per i reaziun chìmich (che a hinn la rutüra e la furmaziun di ligam chimich). In d'un temp inscì cürt el diventa pusibil:
- vidè in manera sperimental el mecanism d'una reaziun chìmica;
- stagh adree ai prucess catalitich.


text:
Al cumenzament era il reglament...
Il Departament militar federal ha retschavì cun bainvulientscha las petiziuns da schuldada rumantscha. Nagut n'è anc decidì davart truppas rumantschas. Dentant, 1981 po il schef d'instrucziun da l'armada gia surdar a las autoritads militaras grischunas il reglament da servetsch en rumantsch. Cunquai ch'il rumantsch grischun n'exista anc betg datti ina versiun valladra ed ina sursilvana.
Per la Lia Rumantscha sa tracti d'in ulteriur pass impurtant per francar il rumantsch en las differentas domenas da la vita odierna.
Unitads militaras rumantschas daventan in tema concret
1985, l'onn da las festivitads 2000 onns Rumantschia, vul ins lura ir in pass pli lunsch. Il schef dal departament militar grischun, Dr. Reto Mengiardi, per la vart politica, e brigadier Rudolf Cajochen, per la vart militara, inoltreschan communablamain in'instanza tar il Cussegl federal per dastgar furmar truppas rumantschas.
Pudair prestar servetsch militar per rumantsch chatta in ferm aderent e promotur en la persuna da colonel, brigadier e divisiunari Rudolf Cajochen. Al cumenzament dals onns 80, è el cun brigadier Gian Peider Fenner e divisiunari Jon Andri Tgetgel in dals trais auts cumandants rumantschs da truppas grischunas.
En acziun – emprimas experientschas e valitaziuns
I n'ha betg duì esser – la fin da l'experiment
Malgrà reacziuns positivas da la truppa han la mancanza da cader rumantsch e las restructuraziuns da l'Armada 95 mess ina fin a l'experiment.
L'istoricher Alberto Palaia ha documentà quest'episoda unica per il rumantsch en l'armada svizra.
RR actualitad 11:00


text:
A questa conclusiun èn vegnids il procuratur public federal Michael Lauber ed il procuratur general da Berna Michel-André Fels.
Sco i ha num en ina communicaziun, stettian tals delicts sut la lescha federala davart il dretg penal administrativ e sajan uschia da giuditgar da l'Uffizi federal da traffic. In delict penal na dettia betg en quest connex, uschia era nagina inquisiziun penala, scriva la procura publica federala.
L'Uffizi federal da traffic ha prendì enconuschientscha da questa decisiun.
Nus analisain ussa la situaziun e discurrin davart il proxim proceder.
L'Uffizi federal da traffic aveva inoltrà in plant cunter l'AutoDaPosta SA en connex cun la contabilitad sfalsifitgada.
RR novitads 15:00


text:
De plü dac
D’atri dac, d’atres informaziuns y d’atri documënc, che l'Aministraziun provinziala n’á nia le dovëi da publiché aladô dles desposiziuns varëntes y che ne pó nia gní assoziades a öna dles sotseziuns dades dant dessura:
Informaziuns y comunicaziuns por garantí l'eserzize di dërc sön sü dac personai dla porsona interessada
Pian ia dai 25 de ma dl 2018 pó vigni porsona interessada ti rové pormez te vigni momënt sön domanda a sü dac aladô dl Regolamënt sön la proteziun di dac personai 2016/679 (dessot RGPD); sce ara i arata falá o nia complec póra damané che ai vëgnes mudá o integrá; ara pó damané che ai ne vëgnes nia laurá fora, che ai vëgnes cancelá o che al vëgnes limité l'elaboraziun tan inant che al é preodü dala lege. Tl ultimo caje pó i dac personai cun n'elaboraziun limitada, stlüt fora la conservaziun, ma gní laurá fora cun l'autorisaziun dla porsona che fej domanda por l’eserzize iudiziar de n dërt dl titolar, por la proteziun di dërc de terzi o por rajuns de gran interes publich (artt. 12 y da 15 a 22 dl RGPD).
Da che jí:
La domanda mëss gní ortiada al Ofize Organisaziun dla Provinzia autonoma de Balsan, sciöche strotöra organisativa che chëia adöm les domandes de eserzize di dërc dla porsona interessada preodüda dessura. Tl caje de domandes che reverda i dac personai de n tratamënt spezifich, olache ara vá da ciafé sö ci strotöra organisativa che é competënta, ti ortia l’Ofize Organisaziun la domanda ala strotöra competënta che respognará diretamënter ala porsona interessada. Tl caje indere de domandes generiches se cruziará l’Ofize Organisaziun da les ortié inant a dötes les Repartiziuns provinziales, che ti ortiará les informaziuns che vá debojëgn al Diretur general che ti respognará ala porsona interessada.
Ofize Organisaziun dl’Aministraziun provinziala
Direturia d'ofize Patrizia Nogler
Palaz provinzial 1, Plaza Silvius Magnago 1
39100 Balsan
Tel.+39 0471 414950 Fax +39 0471 414969
PEC: organisation.organizzazione@pec.prov.bz.it
E-Mail: organisation@provinz.bz.it
Al ne vëgn nia tut sö domandes a usc. L’eserzize di dërc dessura é de regola debann. Sce la porsona che fej domanda se damana cosses zënza fondamënta o demassa, dantadöt ajache ara le fej tres indô, pó l’Aministraziun se fá paié n contribut por les spëises adaté, tignin cunt di cosć aministratifs sostignis por forní les informaziuns o fá ci che vëgn damané.
Formular por fá domanda:
Recurs:
La porsona interessada pó dé jö na retlamaziun pro le Garant por la proteziun di dac o fá recurs pro l’autorité iurisdizionala, sce ara ne ciafa nia na resposta te 30 dis da canche ara á dé jö la domanda, ater co sce le termin vëgn arlungé cun motivaziun cina a 60 dis por rajuns liades ala complessité dla domanda o ajache al é tan de domandes.
Responsabl dla Proteziun di Dac dl'Aministraziun provinziala
Avv. Andrea Avanzo (Gruppo Inquiria Srl)
rpd@provincia.bz.it
dsb_dsb@pec.prov.bz.it
*****
De dla trasparënza
Le De dla trasparënza é na scomenciadia por promöie la cultura dla trasparënza y le barat d'informaziuns danter l'Aministraziun provinziala y la jënt, les impreses y i grups d'interes, y por ti fá retlam ala plata web 'Aministraziun trasparënta' y informé sön sü contignüs.
Dé dl'Autonomia/De dla trasparënza 5 Setëmber 2017:


text:
2022
En l'exposiziun en il Museum d'art dal Grischun circulescha l'ovra plastica da Markus Müller (*1970, CH) enturn il potenzial da la renovaziun e sondescha uschia l'impurtanza da passadis e da spazis intermediars. Simbolicamain creescha l'artist da Basilea cun ragischs grischunas ina installaziun che transfurma il local d'exposiziun en in surchombras. Markus Müller construescha in lieu drizzà vers anen, in local intim, en il qual vegnan fatgs plans, imaginads models (da pensar) ed arcunadas regurdientschas.
Il labor sco local d'exposiziun en il plaun sura da l'edifizi nov e sia grondezza specifica dattan l'impuls a Markus Müller d'endrizzar qua in palantschin temporar. Per quest intent construescha l'artist las pendenzas dal tetg tipicas da plauns sut il tetg. Empè da las tavlegiar cun lain, las surtira el però cun juta, in material da fibras natiralas. Sin l'emprima egliada mussa il local las caracteristicas tipicas d'in palantschin. Il local è bass, las pendenzas dal tetg restrenschan la vista, la glisch è brausla u sombra. A medem temp sa revelescha la construcziun sco attrappa e represchenta uschia in aspect central da l'ovra da Müller. En il cudesch d'artist Rauch vegnan questas dumondas davart la sculptura medemamain messas en il focus. Sco spievel da l'exposiziun reflectescha el il medium sculptura en relaziun cun sia istorgia e cun sia impurtanza en nossa societad. Per l'emprima giada dat el uschia in access a las ragischs da sia lavur plastica. En il gieu tranter exposiziun e cudesch daventa il local uschia ina tribuna, sin la quala i vegnan tractadas sco talas la significaziun da la decoraziun en nossa cultura però er las dumondas davart l'essenza dal process creativ.
Tar l'exposiziun cumpara en la edition fink il cudesch d'artist Rauch cun essais da Katharina Dunst, Mohomodou Houssouba, Damian Jurt, Annaïk Lou-Pitteloud, Muda Mathis e Markus Müller.


text:
Friul-Venezia Giulia
El Friul-Venezia Giulia l'è ona region a statut special de l'Italia de nòrdest; la confina cont el Veneto a occident, con l'Austria a nòrd e con la Slovenia a est; a sud el varda el Mar Adriatigh. La region l'è fada da dò part diferent: el Friul (i provinz de Pordenon e de Udin) e la Venezia Giulia (provinz de Gorizia e Triest), o mej quell ch'en è restaa in Italia dòpo i dò guerr mondiaj.
La regiun l'è spartida a mezz fra la pianura e i montagn del nord (la zòna ciamada Carnia), saria a dì i Alp orientaj (Alp Giuli), che riven a toccà i 2.780 meter (mont Coglians); i fiumm pussee grand hinn el Tagliament, l'Isonz e el Natison.
El capp-loeugh l'è Triest e i alter capp-loeugh de provincia hinn Gorizia, in sul confin con la Slovenia, Udin e Pordenon; alter paesòtt important hinn Latisana, Monfalcon, Muggia, Codroip, Cordenons e, minga tròpp grand ma famos per la stòria, Palmanoeuva e Aquileia.
Galerìa de fotoModifega
BibliografiaModifega
- Istituto Geografico De Agostini. Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.


text:
L'anteriur cusseglier naziunal grischun Jossias Gasser sa retira dal Cussegl grond sin la proxima sessiun, il favrer. Sco quai che sia Partida verd-liberala communitgescha, restia Gasser vinavant activ en la partida.
Josias Gasser
L'interprendider Josias Gasser è dapi il 2010 en il Cussegl grond dal chantun Grischun.
Dal december 2011 fin november 2015 è Gasser er stà cusseglier naziunal ed ha là fatg part da la Cumissiun da traffic e telecommunicaziun.
En l'avegnir veglia il politicher ed interprendider da 68 onns sa concentrar pli fitg sin projects professiunals e privats. La Partida verd-liberala perda cunquai in da ses trais sezs en il Cussegl grond. Tgi che surpiglia ses sez en il Cussegl grond n'è anc betg cler. Jossias Gasser è stà il cun-fundatur dals verd-liberals grischuns e l'emprim represchentant da la partida grischuna a Berna.
Ferm preschent en la politica grischuna:


text:
Viac tl Friul
VIAC CULTUREL TL FRIUL dai 21.10.2017 – 22.10.2017 PROGRAM • N pëia vai da Urtijëi Plaza Sant Antone dala 5.30; l vën fermà dal Betania, a Soplajes, rundel Iman y dal Hotel Oswald. Danmesdì via ruvons a Udin, ulache on fat ora de se urté cun la “Societât Filologjiche Furlane”, ulache i nes cunterà velch dla mendranza furlana, de si rujeneda y si scunanza. Dopro aràn mpue de tëmp liede per jì a marënda y pudëi se cialé ju l zënter dla zità cun si bela plazes y l dom o jì a spaz sun l col dl ciastel da ulache n à n bel udëi ora sun duta la zità. Domesdì dala 16.30 ons pona na vijita meneda tl “Museo Diocesano” ulache jiron nce danterlauter a ti cialé ala galeria dl Tiepolo. Ntëur la 18.00 furnerons inant a Cividâd (Cividale) dl Friul, pitla zità da na gran storia, ulache stajeron sëuranuet y jiron a se maië na bona cëina tipica tl restaurant “Al Monastero”. • N dumënia do gusté puderàn jì a se cialé ju mpue l zënter storich y jì a spaz sun l “Puint dal Diàul” simbul dla zità. Per mesdì furneràn inant nchin a San Danêl (San Daniele). Sambën tlameràn a ciarcë l bon “parsut” y a se lascé cunté coche l vën fat. Drët nteressanta ie iló nce la Biblioteca Guarneriana, la plu vedla biblioteca publica de dut l Friul, numineda do l umanist furlan Guarnerio d'Artegna († 1466). Sun l viac de ëuta tlamerons mo a se maië na bona cëina te na ustaria tipica y n ruverà de reviers te Gherdëina ntëur la 11 da sëira. L priesc per doi dis ie de 195,00 euro per persona, per i scric ite ala ULG ie l priesc de 185,00 euro per persona y te chësc priesc iel laite: l viac cun l bus, l’entreda cun vijita meneda tl “Museo Diocesano”, l albierch cun gusté, la cëines de sada y dumënia y la degustazion-marënda tl “Prosciuttificio”. Per nfurmazions plu avisa y iscrizions (nchin ai 13 de utober) pudëis cherdé su: 0471/796870 – 3393549494 – 3388207674 o mandé na e-mail a info@ulg.it o passé diretamënter tl ufize dla Union di Ladins ntan i orares de ufize, che ie de lunesc y merdi, dala 16.00-18.00, de mierculdi, juebia y vënderdi, dala 10.00-12.00. Al mumënt dla iscrizion iel da paië ite 100,00 prum. L nes fajëssa legrëza sce unissais pea de trueps! Urganisazion: Union di Ladins de Gherdëina


text:
Lengua lombarda
El lombard o lengua lombarda a l'è ona lengua romanza occidentala parlada principalment in Lombardia e alter canton arent e, per effett de l'emigrazion lombarda, anca in d'on poo de comunità del Sud America.[1]
Per via de la mancanza de ona koiné i vari dialett del lombard gh'hann avuu on desvilupp independent in tra de lor, però cont el mantegnì de la mutua intelligibilità e de 'na solida bas fonetica e grammatical in comun.
El termin lengua lombarda a l'è donca doperaa per indicà el cluster, ossia l'insemma di variant che fan su la lengua.
In la lenguistega italiana a l'è ciamaa despess "dialett", per el sò utilizz minga offizial e tipicament sottamiss a la lengua toscana.
Distribuzion geografica[Modifega | modifica 'l sorgent]
El lombard a l'è parlaa in la pupart de la Lombardia, foeura che 'na quaj part meridional di provincc de Pavia e Mantoa, e in del Canton Tesin, in del Grison Italian, in la inscì ciamada Lombardia svizzera, in di provincc de Novara e VCO in Piemont e in di vaj ocidentai del Trentin.
In pratega i confin del lombard a hinn quej del Ducaa de Milan finna al 1426, che 'l gh'eva dent la Lombardia orientala, el Tesin e la Lombardia savojarda, terr che poeu l'ha perduu ma che l'ha tegnuu on fort influss coltural.
Per l'emigrazion el s'è spantegaa anca in Brasil e in Argentina.
Storia de la lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
Origin[Modifega | modifica 'l sorgent]
I primm testimonianz de l'evoluzion del latin volgar de la Lombardia ja troeuvom in del secol quell de 13, cont el Sermon divin del Peder de Barsegapè.
L'influenza de la lengua occitana a l'era assee forta, e tanc la drovaven inveci che el lombard, e anca quej che scerniven el lombard ghe metteven dent di occitanism.
In realtà el letteraa lombard pussee important a l'è staa el Bonvesin de la Riva, autor del Liber di Tre Scricciur, che 'l parla de l'aldilà e 'l mett ona prima introduzion del contrappass in la letteradura romanza.
In quej agn là, la letteradura religiosa a l'era ciarament la pussee importanta, cont di componiment 'me la Leggenda de San Bassian a Lod o el Mayor gremeza a Bressa, che parlaven de Gesù o di Sant.
I primm citazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I primm citazion del lombard, probabilment in quej agn pussee grand de la lengua d'incoeu, resalissen semper a quej agn.
La prima citazion cognossuda a l'è del 1280 in d'on test del Salimbene de Adam, e se legg:
O ben "parlava ben franzes, toscan e lombard". Anca el codes poetich occitan Leys d'amors el cita el lombard insemma a di alter lengov d'Europa in la fras: "Apelam lengatge estranh coma frances, engles, espanhol, gasco, lombard".
In del 1400 di alter manzon del lombard gh'è in Curial e Güelfa, indova che 'l doperà el lombard el gh'ha 'n roeul important in la trama, e in d'ona lettera scrivuda del Carlo de Cremona al Duca Gian Galeazz Maria Sforza.
El period de mezz[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di secoi dopo a gh'è staa on perdes del lombard in favor del toscan, lengua favorida anca del riv di omen fiorentin de coltura a Milan voruu del Lodovigh el Mor, però on quaj letteraa, comé el Lancin Curt, l'ha suttaa a doperaa el lombard in di sò composizion. Semper ligaa a Lodovigh on sonett del 1499 in su la sò fin.
A partì del 1500 el lombard l'è staa pussee doperaa, ma a la fin del midemm secol on retorn del latin l'ha menaa tanc intellettuai, 'me el Carlo Boromee, a difend e promoeuv el toscan.
In del 1610 el sortiss el Varon Milanes, dizionari etimologich, compagnaa poeu del Prissian, intregament in milanes, che 'l mett i bas de la grafia milanesa classega.
L'età moderna[Modifega | modifica 'l sorgent]
In tra el 1600 e 'l 1800 i figur de Carlo Maria Maggi e de Carlo Porta han cambiaa la letteradura lombarda: El primm, drammaturgh, l'ha fondaa la moderna ortografia milanesa, inveci el segond, burocrat, l'ha portaa a on nivell pussee volt la letteradura milanesa.
Di alter personn important per el Lombard a hinn staa Giusepp Parin, Domenegh Balestree, Carl'Antoni Tanz e Francesch Cherubin, autor de on dizionari milanes e de ona antologia in 12 volum in sui oeuver milanes.
El 1900[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 1900 on poo de gent l'ha scrivuu in lombard, in vari maner. Poeudom cità el Franco Loi, Gioann D'Anzi, Giorgio Strehler, Enzo Jannacci, Dario Fo, Nanni Svampa, Ivan Della Mea, Francesco Magni.
Al principi del 1900 di member lombard del Partii Liberal, comé el Bortol Belott, scriven di poesij in Lombard.
Incoeu[Modifega | modifica 'l sorgent]
Incoeu el lombard l'ha vist l'unega legg de tutela in sò favor, fada de la Region Lombardia a settember 2016.
A gh'è on poo de band e cantant che sonen e canten in lombard, comé el Dellino Farmer e 'l Longobardeath. A gh'è staa anca di traduzion di liber in lombard.
A gh'è staa, in di agn 2010, anca di tentativ de standardizzazion de la lengua, comé la Scriver Lombard o i adattament de la grafia milanesa.
In del 2017 la Region Lombardia l'ha patrocinaa l'iniziativa de Spiran del Noeuv Festival de la Musica Lombarda.
Varietà[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tipicamente el Lombard a l'è spartii in dò varietà:
Cont division l'Adda. Al di d'incoeu a l'è tipicament giontaa el lombard alpin, e di voeult a l'è anca scorporaa el dialett trentin ocidental del lombard oriental.
Lombard ocidental[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Lombard ocidental el gh'ha dent i dialett che gh'han avuu 'me dialett de riferiment el dialett milanes, comé el dialett paves, el dialett lodesan o 'l dialett tesines.
I sò tratt tipegh a hinn:
- Evoluzion de la u latina in /y/
- Lenizion di l in di formi "olu" del latin (milanes: Fioeu, bergamasch: Fioeul)
- Elision de la e in del plural femminil (milanes: la gatta - i gatt, bergamasch: la gatta - i gatte)
Lombard oriental[Modifega | modifica 'l sorgent]
El lombard oriental a l'è parlaa in quej territori de lengua lombarda ch'hinn staa governaa de Venezia. La gh'ha avuu mai on center linguistich ciar e nett.
I sò caratteristich a hinn:
- Lenizion de v e n (milanes: can, bergamasch: cà)
- Plural de t in c (gatt - gacc)
- Evoluzion de la u latina in /ø/ (milanes: unich, bergamasch: oeunegh)
- Evoluzion de la i latina in e (latin: hinc hodie, milanes: Incoeu, bergamasch: Encoeu)
- Participi in t (milanes. Parlaa, bergamasch: Parlat)
El lombard oriental, per via de la dominazion veneta, el gh'ha on poo de venetism e gh'è di formi ciappaa de la lengua veneta anca in la grammatica.
Trentin ocidental[Modifega | modifica 'l sorgent]
El trentin ocidental el conserva di tratt fonetich arcaich respett del lombard oriental. Per esempi:
- La n a l'è lenida men respett al lombard oriental (lomb. occ. [ta:nt], lomb. or. [tat], giud. [tat], rend. [tant]) e la resta semper a la fin
- On quaj dialett l'ha perduu la /y/
- Conservazion di ness latin "pl" e "fl" (bergamasch: fior, Trentin ocidental: flor)
A gh'è anca di venetism per la svesinanza cont la venetofonia trentina. Per esempi "inscì" se dis "cossì", comé in veneto.
Lombard alpin[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Lombard alpin a l'è parlaa in di vaj de confin cont el romancc, e l'è influenzaa del retoromanz.
I sò caratteristich a hinn:
- Despess i ness latin "cl", "pl", "gl" e "fl" a hinn guarnaa (milanes: pussee, pos'ciavin: plussee)
- A hinn guarnaa i r a l'infinii (milanes: scriv, bregajot: scrivar)
A gh'è di particolarità in di singoi dialett a nivell del plural: Se la pupart la seguiss el modell lombard, on quaj dialett el muda l'articol (per esempi la vacca - lan vacca) o dopera el suffiss -en comé in todesch: (la vacca - la vacchen)
Morfologia e grammatica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alfabet[Modifega | modifica 'l sorgent]
Costruzzion de la fras[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Lombard, comé la pupart di lengov romanz, a l'è ona lengua SVO.
I verb i gh'ha quater coniugazion, che in d'on poo de dialett se resoeulven in trè realizzazion. La negazion, foeura de on quaj cas eccezional, a l'è domà postverbal e singola. A l'è present anca la forma interrogativa cont inversion de verb e pronomm, voramai perduda in di dialett pussee cittadin.
A gh'è 8 pronomm: 7 a hinn comun a tutta la lengua, 1 a l'è tipich domà de on quaj dialett e l'è "lore", ossia la terza plural femminina.
Articol[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Lombard a gh'è i articoi determinativ, indeterminativ e partitiv.
L'articol determinativ l'indica on soggett giamò ciar e nominaa in del descors, inveci quell indeterminativ in soggett noeuv e minga definii. El partitiv a l'è domà el plural de l'indeterminativ e 'l indica on numer indefinii de soggett: Per esempi in la fras "l'è entrada ona mosca, la mosca l'è andada in sul cavagn con dent del pan" se troeuven tucc i modalità de l'articol.
Aggetiv[Modifega | modifica 'l sorgent]
I aggettiv a hinn spartii in dò categorij:
I aggettiv qualificativ spieghen ona qualità del soggett, e i gh'ha di grad. Tucc i alter, 'me quej de possess, a hinn determinativ.
Singolar e plural[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Lombard el gh'ha on sistema plural che l'è puttost sofistegaa e variegaa e arent a quell di lengov italoromanz.
De fatt, el plural de om el presenta diferent soluzion, a segonda de la zonna e del termen. Quell de donna l'è un cicininn püssee sempliz.
On quaj esempi per el Lombard Ocidental:
El Pont, i Ponc - Tutt, tucc - Tant, tanc
El Tavolin, i Tavolitt - El Cadreghin, i Cadreghitt - El Tognin, i Tognitt
El Vegett, i Vegitt - El Martinett, i Martinitt - El Povarett, i Povaritt
L'Ann, i Agn - El Pann, i Pagn - El Dann, i Dagn
El Basell, i Basej - el Tarell, i Tarej - El Cavall, i Cavaj
El Sistema, i Sistema - El poemma, i Poemma - El Barista, i Barista
El Mur, i Mur - El Savon, i Savon - El Moron, i Moron
El Lavandee, i Lavandee - El Sentee, i Sentee - el Pensee, i Pensee
El Fioeu (ö curta e overta), i Fioeu(j) (ö longa e streccia) - El Fasoeu(ö curta e overta), i Fasoeu(j) (ö longa e streccia)- la Ninoeu(ö curta e overta), i Ninoeu (ö longa e streccia)
La Massera, i masser - la Ringhera, i Ringher - la Portera, i Porter
La Tosa, i Tosann - l'Omm, i Omen - el Pè, i Pée
Fonetica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vocai[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Lombard el gh'ha 9 vocai parnonziaa in d'ona quaj manera differenta e a hinn:
In d'on quaj dialett de confin a gh'è anca la vocal neutra schwa, tipega de la lengua piemontesa.
Longhezza[Modifega | modifica 'l sorgent]
In la pupart di dialett lombard la longhezza vocalica la gh'ha ona quaj importanza.
In tanc dialett occidentai la definiss anca el participi passaa, per esempi /par'la/ l'è infinii, inveci /par'la:/ l'è participi.
In d'on quaj dialett tesines e cremones, la longhezza a l'è importanta anca in mezz di paroll. Tipicament però a l'è minga scrivuda, foeura di cas di participi.
Consonant[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sistema consonantich del lombard a l'è assee normal per ona lengua romanza ocidental. Gh'è, in tucc i dialett lombard, 26 consonant, de che dò a hinn tipich di dialett particolar de la zona bressana.
Scrittura[Modifega | modifica 'l sorgent]
A gh'è no, al di d'incoeu, on sistema grafich unich doperaa de la pupart di lombardofon. Finna al 1900 circa la pupart di dialett lombard la compartiva on sistema grafich arent di indicazion del Varon Milanes, ma poeu tanc dialett, soratutt del lombard oriental o del Tesin, a hinn passaa a di ortografij ciappaa de l'italian.
Al di d'incoeu donca a gh'è trii sistema doperaa:
- El sistema milanes classich cont i sò variant;
- I sistema fonétich, derivaa de la ortografia ticinesa;
- L'ortografia polinomica Scriver Lombard e la Noeuva Ortografia Lombarda.
Recognossiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
El lombard a l'è recognossuu comé lengua individual de part de l'ISO, cont el codes "lmo". Anca l'UNESCO la recognoss el lombard comé lengua a ris'c de descomparì.
El lombard a l'è pienament dent de la definizion de lengua minoritaria de la Carta Europea di Lengov Regionai o Minoritari, carta che però l'Italia l'ha no ratificaa, e donca la resta minga tutelata del Stat Italian. L'è inveci recognossuda e salvaguardada de la Region Lombardia dal settember 2016.
Nanca in Svizzera el lombard a l'è recognossu offizialment, anca se l'è salvaguardaa anca di orghen cantonai e federai 'me la television.
Varda anca[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lumbard ucidental
- Lumbard uriental
- Urtugrafia del CLL
- Storia de la lengua lombarda
- Letteradura lombarda
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La lingua lombarda esiste? - Patrimoni linguistici
- Dialetti lombardi - Treccani
- UNESCO RED BOOK ON ENDANGERED LANGUAGES: EUROPE
- L'oltretomba senz'anima di Bonvesin
- Scope of denotation for language identifiers
- Piemontese, 100 e lode
- UNESCO Atlas: Lombard
- Policy and Planning for Endangered Languages
- lmo - SIL
Ligamm de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino
- Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana
- DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana
- RTSI: Acquarelli popolari, sitt ticines cont intervist e contegnuu in ticines.
- Il Liber Russ de l'UNESCO sura i lenguagg in pericul: Europa. Lenguagg putenzialment in pericul, induve 'l Lumbart l'è clasificaa cume un lenguagg putenzialment in pericul.
- Proverbi lombardi, raccolti ed illustrati dal professore Samarani Bonifacio. Milano, 1858
- LinguaLombarda.it, bibliotega digitala dedicada a la produzion in lengua lombarda


text:
Survista da las expressiuns
Qua vegnan explitgadas tut las expressiuns impurtantas en connex cun la reclama online basada sin il cumportament.
Rait da reclama
In’interpresa che collia paginas-web e possessurs da medias cun ils incumbensaders da reclama adattads.
- Per englais era: advertisingnetwork ubain ad network
Cookie
In cookie è ina pitschna datoteca che consista da bustabs e da cifras. Quella vegn memorisada sin Voss computer, cura che Vus visitais tschertas paginas-web. Cookies pussibiliteschan ad ina pagina-web da reconuscher il computer d’in utilisader. Il cookie sez na cuntegna u relevescha naginas infurmaziuns. Cookies vegnan duvrads en la reclama online basada sin il cumportament per identifitgar utilisaders cun ils medems interess, uschia ch’els obtegnan reclama pli relevanta.
- Per englais era: cookie, HTTP cookie ubain browser cookie
Reclama contextuala
Reclama che vegn inserida automaticamain tenor ils cuntegns d’ina pagina-web.Sch’in utilisader visita p.ex. ina pagina-web cun criticas da film, pon vegnir inseridas reclamas per novs films da kino, per novs DVDs u per artitgels da film. Maschinas da tschertga fan savens reclama contextuala sin las paginas cun ils resultats. Quella sa basa sin ils pleds da tschertga che l’utilisader ha endatà.
- Per englais era: contextual advertising
Reclama da display
Reclama grafica cun banderolas u videosche vegn inserida, cura che utilisaders visitan ina tscherta pagina-web.
- Per englais era: display advertising, web banners ubain banner advertising
Reclama online basada sin il cumportament
Reclama che fa diever d’infurmaziuns davart l’activitad da navigar per furnir reclama adattada ad interess individuals.
- Per englais era: online behavioural advertising, behavioural advertising, behaviour altargeting, interest-based advertising ubain ad matching
Deactivar la reclama online basada sin il cumportament
Utilisaders pon refusar, bloccar u scumandar infurmaziuns da servetschs e products nungiavischads. En quel cas sa tracti da reclama ch’ins obtegna en consequenza da l’activitad da navigar precedenta. Cliccar qua per deactivar la reclama online basada sin il cumportament.
- Per englais era: opt-out
Datas persunalas
Datas che pussibiliteschan – u sulettas u ensemen cun autras datas – d’identifitgar cleramainina persuna. Exempels da datas persunalas èn il num, l’adressa, l’adressa dad e-mail u il numer da telefon. L’expressiun’datas persunalas’ vegn definida en la directiva da l’EU95/46/EC.
- Per englais era: personally identifiable information, PII ubain personal data
Reclama intenziunada
Reclama che sa drizza, sa basond sin infurmaziuns demograficas u sin l’activitad da navigar, intenziunadamain ad ina tscherta gruppa d’utilisaders.
- Per englais era: targeted adverstising, customised ubain personalised advertising
Navigatur
Program per retschaiver e ramassar infurmaziuns or da l’internet e per ordinar e visualisar quellas en ina furma standardisada sin il computer. Exempels da navigaturs èn Internet Explorer, Firefox, Chrome, Safari ed Opera.
- Per englais era: web browser


text:
Gidà al bun resultat haja ina ferma stagiun d’enviern 2018 / 19 ed er ina buna stad 2019, scriva il cussegl administrativ en ses rapport annual cun l’invit per la radunanza generala. Oriundamain avess quella gì d’avair lieu ils 8 d’avrigl si Marguns, causa il coronavirus era ella vegnida stritgada. Uss han ils acziunaris d'approvar il rendaquint en furma scritta ils 20 d’avust 2020. Quel serra cun in plus dad 11,54 milliuns francs (EBITDA) avant las amortisaziuns da passa 10 milliuns francs.
Raps per investiziuns
Il bun resultat saja necessari per pudair investir en ils projects actuals. Uschia ha la Engiadina San Murezzan Mountains SA investì quatter milliuns francs en il mantegniment e la segirtad da differents implants da transport. Questa stad vegn il restaurant a Marguns renovà ed engrondì per total 8 milliuns francs.
Pendent è anc adina la sentenzia dal Tribunal Federal areguard il plant encunter la realisaziun d’ina nova funiculara Signal a San Murezzan.


text:
Apré la mèisun, las diù battre le blà e Pierutin l'é a la grange per aprestä l'iére
plene de pertü e de filèura: a ciäve duà pos ke da sent ans i l'an supurtà lu kolbi da flél e le ruggi dla ratta, e n'an prèn üne kuble de nàua. Bu le martél e la taccia a travagle de cor.
Ma essent ke la pos i sun düra kmè le fère e le martél plütot malmagnà, la taccia is plàntan pagàire fasilment. Pierutin a bruntule tut sulét e Pinot, an passent d'iläi, al sent e agle fäi:
-K'avau, Piérutin! Kakarèn ke väi pä? -
-Propi parié.....kakarèn ke väi pä. La taccia k'i vòlan pä se plantä! -
E Pinot, farsör e tigiun prest a rire sla mizéra: - Fazè vé. Ma per forse, Piérutin, uz avè la taccia bu la punce dl'aut kaire! -
-Drollu!...la sarè pru parié. Mersì, Pinot, venè k'u büvén ün viegge -
A l'aviò la butte e la täse sül plancié. - Ma....a momenti....Pinot, siau gaucin?-
-Mi no! -
-E anloure u pujè pä biure, la täse i lìà le mäni gauce, mentre vu u sié drèit! U pujè pä la tenì!Domagge!-
-Domagge per dabun, ma faciau pä, Piérutin! Brugliénse pä per si pauk. Laissè perdre, l'èik dit per rire. Ma èure, vu k'u siè plü furp ke mi, prenè üne d'ikla taccia e anè da madamme Bumpard k'iv n'an dune ün demèi kilò dla mème lungiur, ma bu la punce dl'aut kaire -
Pinot a dì pamai rèn.
-E apré u büvén- a finì Piérutin, e agle plakke üne patelle de diau slaz épäla, an rient kmé ün fol.


text:
Rahel Kopp sa retira en la vegliadetgna da 27 onns dal sport da skis professiunal. Ella tiria la consequenza che Swiss-Ski haja plazzà ella dal cader A enavos en il cader C – ha la Songagliaisa declerà en ina communicaziun. Ed ella haja stuì conceder envers sasezza – ch’i na fetschia nagin senn sch’ins na saja betg cun la dretga consequenza a la partenza.
En tut ha Rahel Kopp absolvì 80 cursas da la cuppa mundiala, dapi sia emprima partenza il 2013. Ses meglier resultat è stà in quart plaz en la cumbinaziun a Crans-Montana il 2019.
Rahel Kopp vul uss sa concentrar sin ses studi d’economia.


text:
Beinvegni alla versiun digitala dil
NIEV VOCABULARI SURSILVAN
da dr. Alexi Decurtins
L'emprema ediziun dil Niev vocabulari romontsch sursilvan-tudestg (NVS) 2001 ei exausta dapi entgin temps. Buc il davos per motivs finanzials han ils editurs desistiu d'ina restampa dil vocabulari ed han preferiu ina versiun digitalisada, tgei che era vegniu stipulau gia da bial'entschatta el contract partenent ils dretgs d'autur. Cuntrari al vocabulari stampau porscha la versiun digitala igl avantatg d'access ton dil lungatg romontsch sco era dil lungatg tudestg enneu.
Considerond il secuntener ed ils basegns dallas utilisadras e dils utilisaders d'ozildi, ha la cuminonza d'editurs (dr. Alexi Decurtins, Legat Anton Cadonau pil romontsch sursilvan, Societad Retorumantscha, Institut grischun per la perscrutaziun dalla cultura) decidiu - en cunvegnientscha cun la Lia Rumantscha - da plazzar il NVS digital directamein egl internet, analog al Pledari Grond.
Nus sperein dad haver realisau in ulteriur bien mied da lavur per las pli differentas persunas, seigien quei specialists sco linguistas, filologs, translaturas, redacturs, scolasts e scolastas, denton - gest aschi impurtont - era per tut las ulteriuras persunas interessadas.
A tut quels e quellas che han contribuiu en ina fuorma ni l'autra alla realisaziun dalla versiun digitala dil NVS engraziein nus zun fetg.