text:
2012
ATENZIUN: quela pagina chì l'è scrivüda in püssee d'una variant del Lumbard
ÒCIO, che chèla pàgina ché l'è scrìcia 'n piö manére de Lumbàrt
'Se l'è sücess[Modifega | modifica 'l sorgent]
- In del 2012, cunt el titul de Düü Testimoni Scomod, l'è surtii la versiun in Lumbard, cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana) del cinema de rid Someone like it hot (A quaivün el ghe pias cald) con Marilyn Monroe, Jack Lemmon e Tony Curtis e diregiüü del Billy Wilder in del 1959.
Genar[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1 de genar: abuliziun de la pena de mort in Letonia.
- 13 de zenér: la và a fónt, dòpo ès fìnìda sö öna sèca apröf a l'ìzola del Giglio (pruìnsa de Grosseto), la Costa Concordia, naf de crocéra de la Costa Crociere. I mör 30 persùne.
- 16 de genar: la finiss la cundana del giurnalista ed ex cap de Lotta Continua Adriano Sofri, che l'era in presun perchè ritegnüü el mandant de quei che aveven cupaa el cumissari Luigi Calabresi in del 1972.
- 22 de genar: in Cruazia la gent la scerniss cunt un referendum, cunt el 67,7% di SÌ, d'entrà in la ÜE.
- 23 de genar: in Libia, di suldaa fedei al vegg regim de Gheddafi cunquisten la cità de Bani Walid e pö tachen anca Bengasi.
- 24 de genar: l'Üniun Eurupea la fa un embargu cuntra l'Iran, cul dì che la cumprarà pü el sò petroli fina a quand l'Iran l'andarà dree a lavurà l'ürani, perchè se cred che ghe sia sota l'ubietiv de fà sü una bumba atomiga.
- 25 de zenér: teremòt a l'1 de nòcc a söl Lach de Gàrda verunés de mangnitùdo 4.2 e a i 9 de matìna di bànde de Brescello 'n pruìnsa de Règgio Emìlia de magnitùdo 4.9: töi dù i teremòcc i è stài sentiìcc ciàr e nècc pò ach in Lumbardéa.
- 27 de zenér: teremòt a i 3 e 53 del dòpo mesdé in del Frignàno de mangnitùdo 5.4; ol teremòt l'è stàcc sentìt ciàr e nèt pò ach in Lumbardéa.
- 28 de zenér: ol frècc e la nif che i rìa da la Siberia e che i è dré a tormentà 'l èst Eüròpa, sura de töt l'Ücraìna 'ndóe i è piö de 60 barbù che i mör de frècc, 'l rìa pò 'n Val Padàna, sura de töt in Piemùt e 'n Ligüria e sö la fì del mis pò ach in Emilia-Rumagna; pò 'n Lumbardéa 'l tàca a fiocà a la fì del mis, ma n'a é mia zó tròpa cóme di ótre bànde, menimà i mìnime i è stèse e i rìa a méno 10/12 pò in di sità.
- 31 de genar: in Senegal, dopu che la Curt Custitüziunal la gh'ha dit de sì a la terza candidadüra del President Abdoulaye Wade (anca se la növa Custitüziun la dis che 'l massim di mandaa hin düü) e intant la refüdaa quela del cantant Yossou N'Dour, tanta gent la se inrabiss e la ven giò in strada a prutestà. In di dì seguent la mör anca de la gent düranta i scunter, tant che gh'è chi che gh'ha paüra che la s'ciopa una guera civil.
Febrar[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1 de fevrér: in Egìto a Pórt Said, a la fì de la partìda, i tifùs de la squàdra de fùbal de la sità i è saltài dèt in del cap e i è 'ndàcc sóta la cürva di tifùs de l'ótra squàdra, chèla del Cairo, per picài: l'è finìda con 74 mórcc e piö de 1.000 ferìcc. Sömèa che la polisìa l'àbie lasàt fà.
- 4 de fevrér:
- 'L và 'nàcc ol frècc récord sö töta l'Eüròpa, in Ücraìna i mórcc de frècc i pàsa urmài i 100, 'n Polònia i è piö de 20, ma ghe n'è pò ach in Germània e 'n Aüstria e ach a Milà s'cónta ü barbù mórt de frècc in de la nòcc tra 'l 2 e 'l 3 de fevrér.
- A Homs, in Siria, düranta una repressiun vurüda del guvernu de Assad, vegnen cupaa 337 personn, anca se 'l president el smentiss e 'l dis che a cupài hinn staa i ribei.
- 6 de febrar: la regina Elisabeta II del Regn Ünii la festegia i sò 60 agn de regn.
- 7 de fevrér:
- Ol TAS, ol tribunàl arbitràl del ispòrt de Losanna, dòpo 'l apèl de l'UCI, Üniù Ciclistica Internasionàla, e del WADA, l'agensìa mondiàla anti doping, l'à decidìt de squalificà per dù agn ol coridùr de bìci spagnöl Alberto Contador che i gh'éra troàt in còrp del clenbuterolo ol 21 de löi del 2010. La squalìfica de dù agn la part a turnà 'ndrè dal 5 de Agóst del 2010, isé i è scancelàde töte i sò vitòrie egnìde dòpo e 'l pèrt ol Tour del 2010 che 'l và al Andy Schleck e 'l Gir del 2011 che 'l pàsa al Michele Scarponi che i éra riàcc segóncc.
- Mohammed Nasheed, prim minister di Maldiv, el se dimet dopu i pressiun de part de l'upusiziun e de la pulizia, che tra l'alter l'ha ucüpaa la televisiun e la radiu de Stat.
- 12 de fevrér: ol parlamènt gréch 'l dis de sé al pià del goèrno per mia fà falì ol paìs e a Aténe 'l is-còpa fò ü quarantòt: i manifestàncc i se pìca co i polisiòcc e i dà föch a 45 palàs.
- 13 de fevrér: in del procès a la Eternit, ol tribünàl de Türì l'à condanàt a 16 agn de galéra 'l sguìser Stephan Schmidheiny e 'l bèlga Jean Louis Marie Ghislain de Cartier de Marchienne che i èra dù 'mportàncc dirigèncc de la dìta. I avrès fài negót per tègn de cónt la salüt di operàre e i avrès iscondìt che 'l amiànt l'è cancerògen tat che i mórcc per l'amiànt de la Eternit i sarès 2.191 e i malàcc 665, operàre de la dìta, ma ach zèt che la stàa de cà in di paìs intùren a i fàbriche: pròpe per chèsto i è stài condanàcc per omisiù dolùza de caütéle cóntra i 'ncidèncc söl laurà e dizàster dolùs. La decisiù del tribünàl de Türì la gh'avrès de fà giurisprudènsa, dezà che l'è la prìma sö chèsto argomènt e la pöderès dàga 'l là a tàte ótre càüze stèse in töt ol mónt sùra de töt in chi pàis 'ndóe l'amiànt l'è amò dovràt al dè de 'ncö.
- 14 de fevrér: ol goèrno Monti 'l dis de nò a la candidadüra de Roma a i zöch olìmpech del 2020, de fati per ol goèrno l'è mia 'l momènt de spènt di gran sólcc, ma gh'è piötòst de tègn in ùrden i cóncc de stàto.
- 17 de febrar: dimissiun del president tudesch Christian Wullf, dopu che l'era 'gnüü föra un scandul per un prestit che l'aveva ricevüü; el vint de febrar la cancelera Angela Merkel (che l'eva sustegnüü de brüt l'eleziun del Wulff) l'aceta che 'l növ president tudesch el sia el Joachim Gauck, un ex pastur prutestant che ghe pias anca a l'upusiziun.
- 22 de fevrér: disàster feruviàr in Argentìna a Buenos Aires i mórcc i è 50 i ferìcc piö de 700 e de chès-ce 200 i è metìcc pròpe mal.
- 25 de febrar: Ali Abdullah Saleh, el president del Yemen, dopu i prutest pupular ch'eren scuminciaa in del 2011, el se dimet de la sua carega. El növ president del paes, numinaa düü dì dopu, l'è 'l sò segund, Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi.
Marz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 2 de marz: in Iran a gh'è i eleziun del Parlament: già che i prugressista poden minga tö part a la cumpetiziun, a la fin di cünt l'è una sfida tra cunservadur. El vincc la faziun de Alì Khamenei, che inscì el bat el president Mahmud Ahmadinejad.
- 4 de mars: in Rùsia a i elesiù presidensiàle 'l vèns ol Vladimir Putin a la prìma turnàda e 'l diènta presidènt per la tèrsa ólta. Per i contràre ghe sarès istàcc di 'mbroiàde 'n del vóto.
- 14 de mars:in Sguìsera öna coriéra la se s-cèntra cóntra 'l mür d'öna galerìa, i mör 22 s-cècc bèlgi e 6 ótre persùne che i éra drè a turnàa a cà dòpo öna vacànsa sö la nif.
- 18 de marz: Joachim Gauck el vegn el növ president de la Germania, cunt una vutaziun de 991 preferenz (sura 1240) a l'Assemblea Federala Tudesca.
- 19 de marz: a Tulusa, in Francia, un om el riva denanz a una scöla giüdea e 'l taca a sparà. Mören un prufessur (un rabin), i sò düü fiö e un alter bagai. La pistola la saria l'istessa che un quai dì prima l'aveva cupaa trii suldaa frances de urigin magrebina. Düü dì dopu el salta föra che l'om che l'ha faa 'stu massacher l'è vün che 'l dis de lavurà per al Qaida, e che 'l dis che l'ha faa quei rob chì per vendicà i fiulit palestines.
- 22 de mars:
- a Tulùza, 'n Frànsa, dòpo piö de 30 ùre de asédio 'l mör ol Mohamed Merah, che l'avrès confesàt ciàr e nèt a ü giornalésta de ès istài lü a copà fò quach dé prìma di s-cetì ebrèi e ü sò profesùr, e prìma amò trì soldàcc francés uriginàre del Magrèb. Sèmper al giornalésta l'avrès dicc de ès ü militàn de Al Qaeda, ma sùra de töt che ghe dispiazìa de ìn mia copài fò amò de piö.
- Cólp de stat di militàr in Mali.
- Ol Giorgio Squinzi l'è 'l nöf presidènt de Confindustria, dòpo ì batìt 'l Alberto Bombassei.
- 25 de marz: i eleziun in Senegal, scuminciaa a febrar cun viulenz e acüs d'imbröj, finissen cun la vitoria al balutasg del cap de l'upusiziun Macky Sall, giamò prim minister (2004-2007) del vegg president Abdoulaye Wade.
- 26 de mars: ol minìster de la diféza de la Sguìsera, Ueli Maurer, 'l dis che se la Lumbardéa la dientès ü cantù sguìser per nóter 'l sarès mia ü probéma.
April[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1 de april: ai eleziun del Parlament in Birmania, el premi Nobel per la Pas Aung San Suu Kyi la vegn elegiüda, dopu vess stada ai arest dumiciliar per quindes agn per urden de la ditadüra del sò paes.
- 2 de april:
- A Oakland, in California, un om de quarant'agn el va dent a una scöla cristiana e 'l taca a sparà. Mören almanch cinch personn, menter gh'è una mota de ferii.
- Dimissiun del president üngheres Pál Schmitt: l'era saltaa föra che l'aveva cupiaa squasi tüta la sua tesi de laurea.
- 5 de avrìl: 'l Ümbèrto Bòsi dòpo piö de 22 agn a càpo de la Léga Nòrd 'l se dimèt da Segretàre Federàl e pò l'à spiegàt che 'l s'è dimetìt "per ol bé de la Lega". Pò l'à fài saì che 'l molà mia la polìtica e gnà la Léga. Al sò pòst, a càpo de la Léga i vé 'ncargàcc per ol momènt ol Roberto Maroni, ol Roberto Calderoli e la Manuela Dal Lago. Póch dé dòpo 'l se dimèt pò 'l sò s-cèt Renzo, consigliér regiunàl in Lombardéa, sospetàt de ì dovràt per lü di sólcc del partìt.
- 6 de april: in Mali i ribei tuareg deciaren l'indipendenza de la regiun de l'Azawad, in del nord del paes.
- 8 de avrìl: In del nòrt de la Nigéria ön aütobómba metìda da di terorìs-cc islàmech la cópa 20 cristià fò de öna céza dòpo la Mèsa de Pasqua.
- 10 de april: el candidaa ai primari repüblicann Rick Santorum el lassa perd la cumpetiziun per stàgh vesin a la sua tusa, che l'è malada de brüt.
- 11 de april: teremot in Indunesia (arent a l'isula de Sümatra), del gradu 8,6 de la scala Richter.
- 12 de april:
- El segund di düü italian rapii in India, el piemuntes Paolo Bosusco, el ven liberaa di sò rapidur.
- La mediaziun de l'UNÜ la pröva a fermà la guera civil in Siria, ma senza trop sücess.
- Golpe in Guinea-Bissau.
- 14 de avrìl: a Pescara 'l mör ol zögadùr de fùbal bergamàsch Piermario Morosini, pròpe 'ntat che l'è dré a zögà öna partìda de série B co la maièta del Liorno.
- 20 de avrìl: 'l bùrla zó ün aèreo 'n Pakistan, i mör in 118.
- 26 de april: el vegg president de la Libera, Charles Taylor, l'è recugnussüü culpevul de vündes gener de crimen de guera e cuntra l'ümanità.
- 27 de april:
- abuliziun de la pena de mort in Connecticut, Stat Ünii.
- in Ücraìna a Dnipropetrovs'k, sità 'ndóe l'è nasìda la Julija Tymošenko, i s-ciòpa 4 bómbe che i fà 27 ferìcc.
- in Nigéria i terorìsti islàmech i cópa almànch 16 catòlech in d'öna céza de Kano,
- in d'ü segónt atentàt sèmper in Nigéria i terorìsti i sbàra 'n d'öna céza de Maiduguri e i vé copàcc 5 catòlech, ol prét e 4 persùne che i scoltàa la Mèsa,
- in Kénya in d'ün óter atentàt öna granàda bötàda in d'öna céza de Nairobi la cópa 'l prét e la fà dés ferìcc.
- 30 de avrìl: la Tur de la Libertà de New York, che l'è dré a ègn sö al pòst del World Trade Center, la diènta 'l palàs piö ólt de la sità, ach se l'è gnamò finìda.
Magg[Modifega | modifica 'l sorgent]
2 de Mas: a New York in d'öna àsta de Sotheby's l'è 'ndàcia endìda öna di quàter còpie del quàder "Ol cridùr" del pitùr norvegés Edvard Munch e l'è stàcia pagàda 119,92 miliù de dòlari, isé l'è dientàta l'òpera d'art piö pagàda al mónt. 3 de Mas:
- a Romà 'n del dòpo mesdé ün imprenditùr armàt de s-ciòp, che 'l ghe rìa mia a pagà di cartèle, 'l se sèra dét in di öfése de Equitalia e 'l ciàpa 'n ostàgio 15 persùne, 'l ne làsa 'ndà söbet 14 e pò a sìra 'l làsa 'ndà pò a'l öltìma e 'l se fà ciapà da i carabiniér.
- a Bèrghem 'l vé presentàt ol vocabulàre de Latì - Bergamàsch - Italià del Gioàn Batìsta Angelì, finìt de scrif in del 1740 e mia stampàt prìma, l'è 'l piö ècc vocabulàre de Lumbàrt de la stòria.
- János Áder el vegn el növ president de l'Üngheria, dopu i dimissiun del Pál Schmitt.
- 6 de magg:
- In Giapun desmeten de duperà el nüclear cume energia.
- François Hollande, dopu avè batüü Nicolas Sarkozy al balutagg, el vegn el növ president frances, el prim del Partii Sucialista (e, in general, de la sinistra) a partì del 1995.
- In Grecia i eleziun del Parlament porten minga a un quader bel precis, perchè nissün partii el gh'ha la magiuranza. El president Károlos Papoúlias el ghe da al cunservadur Antónēs Samarás l'incaregh de fà sü un guvernu növ. Dunca tachen sü in cunsültaziun tra i partii, per truvà un acordi.
- A Trièst la Juventus la èns per 2 a 0 söl Cagliari e dezà che 'l Mìlan 'l pèrt per 4 a 2 con Inter, la èns ol Campiunàt de fùbal de Serie A.
- 7 de magg:
- in Serbia van al balutagg per i eleziun presidenziai el president eurupeista Boris Tadić e 'l cunservadur Tomislav Nikolić. El prim a l'è un poo püssee in vantagg respet a l'alter.
- a i elesiù cümünàle i vèns o i è denàcc in di balotàgi per lo piö i candidàcc del centrosinistra, i ciàpa tàce vóti ach i òm del Beppe Grillo che i và al balotàgio a Parma e i ghe rìa a mèt sö 'l sò prim sìndech a Sarego; mal ol Pdl e mal la Lega che la se sàlva però a Verùna 'ndóe 'l Flavio Tosi l'è söbet sìndech.
- A Genuva ghe sparen ai gamb a un dirigent de l'Ansaldo, el sciur Roberto Adinolfi. Un quai dì dopu el salta föra un grüp de anarchegh che, cunt una letera, disen de vess staa lur a fà quel lavurà chì, e de vess staa cuntent de fàl.
- 8 de magg: in Grecia, Antónēs Samarás el rinüncia a l'incaregh de fà sü un guvernu, dopu el rebelot di eleziun de düü dì prima. La bala la passa a Aléxēs Tsípras, cap de la Cualiziun de la Sinistra Radical, el segund partii del paes.
- 9 de Mas: a Bùcarest 'l Atletico de Madrid 'l vèns per 3 a 0 la finàl de Europa League contra 'l Athletic Club de Bilbao con dò gòai del Radamel Falcao e 'l tèrs del Diego Ribas da Cunha.
- 11 de magg: dopu che anca Tsípras e 'l cap del Partii Sucialista Euággelos Benizélos hin minga riessii a fà sü un guvernu cunt un nümer grand assee de gent che le sustegna in Parlament, la Grecia a l'è per forza custringiüda a turnà a vutà, a giügn.
- 16 de magg: a L'Aja el scumincia el prucess a Ratko Mladić.
- 17 de magg: in Molise vegnen mandaa a muntun i eleziun regiunai del 2011.
- 19 de magg:
- a Brindisi la s'ciopa una bumba denanz a una scola, che la cupa una tusa de sedes agn e ne feriss un'altra. Se pensa che la sia stada la mafia püjesa.
- a Mònaco de Baviéra 'l Chelsea 'l vèns a i rigóri la finàl de la Còpa di Campiù contra 'l Bayern de Monaco.
- 20 de Mas:
- Teremòcc in de la nòcc tra Mòdena e Feràra che i se sènt bé ach a Milà e 'n Lumbardéa, ü a l'öna e ü quàrt de nòcc de 4.1 gràdi e ü apéna pasàt i quàter de 5.9 gràdi. I mör sèt persùne, de chèste 5 in Pruìnsa de Feràra, öna a Bondeno, ün operàre maruchì che l'è restàt sóta 'l capanù 'ndóe 'l lauràa e quàter a Sant'Agostino, amò trì operàre, pò a lùr restài sóta 'l tècc di fàbriche 'ndóe i éra de tùrno, e öna ègia de 103 agn, menimà 'n Pruìnsa de Bològna a Sant Albèrt de San Pietro in Casale l'è mórta de pùra öna sciùra todèsca de 37 agn.
- Al balutagg in Serbia el vincc el cap di naziunalista Tomislav Nikolić.
- 21 de magg: a San'a, in Yemen, la s'ciopa una bumba che la cupa 96 suldaa.
- 23 de magg: prim eleziun demucrategh in Egit dopu la fin del regim del Mubarak.
- 29 de Mas: amò ü fórt teremòt in pruìnsa de Mòdena, 5.8 gràdi Richter, con 17 mórcc söbet che i prim de zögn i diènta 20 per trè dòne ferìde che i ghe la fà mia. Tàce de chès-ce mórcc i è amò tùrna operàre che i lauràa 'n di capanù, ma gh'è ach ol preòst de Rovereto, frasiù de Novi di Modena menimà l'è adóma ferìt chèl de Carpi. I ferìcc i è 350 e i è piö de 8.000 i persùne fò de cà che i và a zontàs a i 7.500 che i èra zamò 'n di tènde dòpo 'l teremòt del 20. Tra i ferìcc ghe n'è 10 ach in Lumbardéa, 'n pruìnsa de Mantoa.
- 30 de magg: l'ex president de la Liberia Charles Taylor el ven cundanaa del tribünal de l'Aja a 50 agn de presun per i sò crimen de guera.
Giügn[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Prim de giügn - 3 de giügn: per el VII Incunter Internaziunal di Famili, el papa Benedet XVI el vegn a Milan. L'è 'l terz papa in tüta la storia de la Gesa che 'l vegn a visità la cità lumbarda, dopu Martin V e Giuvann Paul II.
- 2 de giügn: Hosni Mubarak, giamò president de l'Egit, el ven cundanaa a passà tüt el rest de la sua vita in presun per via di sò urdin ai suldaa de sparàgh adoss ai gent che prutestava l'an passaa cuntra el sò regim.
- 3 de zögn
- 8 de giügn: el taca el campiunaa eurupee de fulber, giügaa tra Pulonia e Ücraina.
- 10 de zögn: i terurìs-cc islàmech i fà dù atentàcc cóntra i céze di cristià e per i cristià 'n Nigéria l'è la segónda dümìnica de sanch de fìla. In del prim atentàt a Biu Town i terurìs-cc i sbàra sö i fedéi e i cópa almànch 5 persùne, Jos ü terurìst 'l s'è fà saltà 'n ària fò de la céza e pò di óter i và 'n céza a sbàra, tra bómba e balòtole i cópa 4 persùne. In di dù atentàcc i mör 9 persùne e de chès-ce tàte i è dòne e s-cècc.
- 13 de giügn: l'ex president tünisin Ben Alì l'è cundanaa a passà tüt el rest de la sua vita in presun per i sò urdin de sparàgh ai gent che prutestava in de l'an prima. Però lü al mument l'è in Arabia, dunca i cundann servissen a nagot.
- 17 de zögn:
- i terurés-cc islàmech per la tèrsa dümìnica de fìla i fà di atentàcc cóntra di cèze 'n del nòrt de la Nigéria. In de la sità de Zaria, 'n del istàt de Kaduna, ü terorést 'l se fà saltà 'n ària fò d'öna céza evangèlica, i mör tri fedéi, di óter terorés-cc i tìra di bómbe cóntra la catedràl catòlega de la sità e i cópa 4 is-cetì che i zögàa fò de la céza, i terorés-cc i vé fermàcc e copàcc da la zét rabiùza. Pò a Kaduna trè céze i vé ciapàde de mìra, amò di mórcc, ma sta ólta i cristià per fàghela pagà a i müsulmà i fèrma 'l tràfech sö l'autostràda per Abuja e i pàsa de màchina 'n màchiana a sircà i müsulmà per copài;
- a i elesiù 'n Grécia 'l vèns ol partìt de Nöa Democrasìa e piö 'n generàl i paìs che i è per l'eüro;
- in Frànsa al balotàgio i vèns i socialìsti che desperlùr i pasà 'l 50%; la pèrt i elesiù la Ségolène Royal, menimà i rià 'n parlamènt di depütàcc del Front National.
Lüj[Modifega | modifica 'l sorgent]
- prim del löi:
- in Kenya di terorés-cc islàmech i tìra di granàde in dò céze cristiàne e i cópa 17 fedèi che i pregàa;
- ol Roberto Maroni 'l diènta 'l segretàre federàl de la Lega Nord;
- a Kiev la Spàgna la èns 4 a 0 cóntra l'Italia e la diènta, per la segónda ólta de fìla, campiùna d'Eüròpa.
- 4 de lüj: i scienziaa del CERN de Ginevra ghe disen al mund intregh d'avè truvaa el busun de Higgs, ciamaa anca de la gent la partesela de Diu.
6 de löi: in Nigéria in del istàt del Plateau sentinér de terorés-cc islàmech i à tacàt i paìs cristià de Kakuruk, Kuzen, Ngyo, Kogoduk, Ruk, Dogo, Kufang, Kpapkpiduk, Kai e adóma in de la céza de Matsai i è stài troàcc 50 cadàer brüzàcc. I terorés-cc i è turnàcc al füneràl d'öna quach de chès-ce mórcc, i à sbaràt sö la zét e i à copàt amò 20 persùne e tra chès-ce i à copàt ol Gyang Dantong, ü senadùr cristià.
- 20 de lüj: in d'un cine de Denver, el dì che 'l surtiva föra el növ film de Batman, un om vestii cume vün di cativ de la pelicula el riva cun 'na pistola e 'l cupa dudes personn.
- 24 de lüj: el vescuv de Vigeven Vincenzo Di Mauro el da i dimissiun per resun de salüd. El sò post el vegn ciapaa, per el periud de regenza, del Dionigi Tettamanzi (giamò arcivescuv de Milan, fina al 2011).
- 27 de lüj: tachen i Ulimpiad a Lundra.
- 31 de lüj: dopu tanti pulemegh inturna al bilansc de la regiun Sicilia, el president Raffaele Lombardo el ghe da i dimissiun.
Agust[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 6 de Óst:
- in Nigéria a Otite di terorés-cc islàmech i và dét in d'öna céza, i sèra fò i pórte per fà scapà nisü e i se mèt a sbarà sö i fedéi che i scólta la Mèsa de la sira: i ne cópa 19 e tànce i è i ferìcc.
- el rover de la NASA ciamaa "Curiosity", spedii in del spazzi el 26 de nuvember del 2011, el riva finalment sü Mart, senza che ghe sia di gross prublema.
- el salta föra che 'l marciadur italian (tirules) Alex Schwazer l'è staa becaa, ai esam antidoping del 30 de lüj, a ciapà de l'EPO per cur mej. Per quest el CONI le scascia via e 'l ghe impediss de segütà a cur.
- 12 de agust: finissen i Ulimpiad de Lundra.
- 17 de agust: i cantant rüss Nadežda Tolokonnikova, Ekaterina Samucevič e Marija Alëchina, member del grüp punk feminista Pussy Riot, vegnen cundanaa a dü agn de presun per 'vè interot una messa a la Catedral de Crist Salvadur (a Musca) cul cantà una preghiera cuntra el president de la Rüssia Vladimir Putin. El mund de la müsega internaziunal e quel di dirit üman el s'era s'ceraa cuntra el prucess, ma l'è servii a nagot.
Setember[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 11 de setèmber: in Lìbia a Bengasi 'l vè copàt l'ambasciadùr di Stacc Ünicc Chris Stevens, ü diplomàtech e dù Marines che i mör sofegàcc dal föm dòpo che di manifestàncc islàmech i gh'à dài föch al consolàt. I manifestàncc i protestàa cóntra 'l film Innocence of Muslims che 'l sarès, a sènt lur, blasfémo e che l'è stài giràt in di Stacc Ünicc. Ol cadàer del ambasciadùr l'è pò stài portàt in gir in di stràde compàgn d'ü troféo da i manifestàncc islàmech.
- 23 de setèmber: in Nigéria ün atentadùr islàmech 'l se fà saltà 'n ària sö l'ös de öna céza catòlega de San Gioàn, a Wunti: i mórcc i è trì e tra chès-ce öna dòna e ü s-cetì.
- 24 de setember: la Renata Polverini, presidenta del Lazzi, la se dimet dopu ch'hin sultaa föra di scandul ligaa ai spes esageraa de un quai member de la sua magiuranza e dopu i pulemegh che n'hin vegnii föra anca a nivel naziunal.
- 30 de setèmber: in Kénya a Nairobi di terorés-cc islàmech i tìra di granàde cóntra öna céza 'ndóe se tegnìa öna Mèsa per s-cetì tra i 6 e i 10 agn: 'l mör ü s-cetì e 3 i vé ferìcc.
Utuber[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 1 de utuber: ai eleziun ministrativ in Georgia el vincc (e 'l vegn prim minister) el sciur Bidzina Ivanišvili, un miliunari cunsideraa amis di Rüss (al cuntrari del president Saakašvili, che cuntra de lur gh'ha faa anca una guera, in del 2008). El sò vice a l'è l'ex giügadur de balun K'achaber K'aladze.
- 4 de utuber: scunter al cunfin tra Türchia e Siria, in del cuntest de la guera civil che gh'è in del paes arabu (la Türchia la sustegna i ribei). I scunter següten anca in di dì dopu.
- 7 de utùer: - in Venesuéla 'l Hugo Chávez 'l vèns i elesiù col 54,4% e 'l diènta per la quàrta ólta 'l presidènt del paìs, però i sò opozìdùr, güidàcc dal Henrique Capriles Radonski, i pórta a cà ol rizultàt piö bù de sèmper.
- 11 de utuber: el papa el derviss l'An de la Fed.
- 14 de utùer:
- in del dezèrt del New Mexico 'l tùrna a mèt pé sö la tèra ol Felix Baumgartner dòpo ès dientàt ol prim òm che 'l gh'è rìat a rómp ol mür del suòno. Per riàga l'è saltàt zó da ü balù aerostàtech riàt fìna 'n de la troposféra a piö de 39.000 méter, isè l'à stabilìt ach ol nöf récord de sàlto col paracadüte.
- a Kaduna, in Nigeria, öna bànda de làder e de delinquèncc la à dét in d'öna moschéa del pòst e la cópa fò piö de 20 persùne. De dré gh'è mia di rezù ligàde a la religiù, menimà 'l sömèa che i làder i völès vedicàs per cóme l'éra 'ndàcia a finì öna quach dè prìma, quàndo i è 'ndàcc in d'ü paìs del pòst per robà, ma la zét la s'è rioltàda e i à casài vià.
- 14 de utùer: ol Papa Benedet XVI 'l proclàma 7 nöf sancc, tra chè-ce la gh'è la Kateri Tekakwitha, la prìma sànta pelirósa de la céza catòlega.
- 26 de utuber: l'ex prim minister Silvio Berlüscun el vegna cundanaa in prim gradu a quatr'agn per frode fiscal.
- 28 de utuber: ai eleziun regiunai siciliann el vincc el candidaa del centru-sinistra Rosario Crocetta ma, per la prima völta in la sua storia, el Muviment 5 Stel l'è 'l prim partii, cun püssee del 18%. L'astensiun l'è del 53%.
- 29 de utùer:
- söl circuìto de Phillip Island ol Jorge Lorenzo 'l dientà campiù del mónt de la Moto Gp per la seónda ólta.
- a Nöa York 'l rìa la tempèsta Sandy che 'l làsa 5 milù de cà sènsa lüce, i se fèrma töcc i traspòrcc püblich, sùra de töt ol metró. Seràde fò töte i scöle, i müzèi, la sède del Onu, la bórsa de Wall Street. I sità de Moonachie, Little Ferry e Carlstadt in del New Jersey i è fìnide sotàqua e töcc i abitàncc i à dözìt lasà i sò cà dòpo che l'è egnìt fò 'l fiöm Hudson e gh'è pùra per öna centràl nücleàr. Ol presidènt Barak Obama l'à diciaràt dizastràcc i stacc de Nöa York e del Nöf Jersey. In töcc i Stacc Ünicc i mórcc i è piö de 50.
- 31 de utuber: el guvernu italian el dis de sì al taj di Pruvincc, che inscì passaran de 86 a 51, a partì del 2014. In Lumbardia sparissen i pruvincc de Com e Vares (tacaa insema), quela de Lech (tacada a quela de Sundri), Munscia (che la turna a Milan, che la vegn una cità metrupulitana), Lod, Cremona e Mantuva (tacaa insema).
Nuvember[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 4 de nuvember: el vegn elegiüü el növ papa de la Gesa Copta (quel de 118), el vescuv Tawadros II.
- 6 de nuvember: ai eleziun presidenziai di Stat Ünii el vegn cunfermaa per alter quatr'agn el demucrategh Barack Obama, che 'l vincc cuntra el sò sfidant repüblican Mitt Romney: el resültaa l'è de 303 vut eleturai cuntra 206.
- 9 de nuvember: Justin Welby, vescuv de Durham, l'è ciamaa el növ arcivescuv de Canterbury, e dunca el vegna el növ cap spiritüal de la Gesa Anglicana.
- 14 de nuvember: el Cungress quel de 18 del Partii Cumünista Cines el scerniss el sücessur del segretari Hu Jintao, ciuè 'l sciur Xi Jinping.
- 25 de nuvember:
- In Italia se fa el prim turnu di eleziun primari per scernì el candidaa del centru-sinistra ai eleziun pulitegh de la primavera del 2013: passen el segretari del Partii Demucrategh Pierluigi Bersani (44%) e 'l sò aversari püssee impurtant, el sindegh de Fiurenza Matteo Renzi (36%). I alter sfidant a hin: Nichi Vendola, guvernadur de la Püja e cap del partii de sinistra SEL (15%), Laura Puppato, cunsijera regiunal del PD in del Venetu (3%) e Bruno Tabacci, assessur del bilansc a Milan e representant de l'API (1,2%). El balutagg l'è staa faa el 2 de dicember.
- In Catalogna i eleziun ministrativ fan vincc i partii autunumista.
- 29 de nuvember: l'UNÜ, cunt una resulüziun vutada de 138 stat sü 193 (9 cuntari, 41 astegnüü), la recugnuss la Palestina 'me stat usservadur. Israel l'è minga tant cuntent, e cun lü gnanca i Stat Ünii.
Dicember[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 2 de dezèmber: ol Pierluigi Bersani 'l vèns ol balotàgio di primàrie con piö del 60% e 'l diènta isé 'l candidàt del cèntro sinìstra a i elesiù del 2013.
- 21 de dicember: segund un poo de gent quela data chì la curespund a la fin del mund, in sü la bas de analisi de un calendari di Maya.
Chi gh'è nassüü[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi gh'è mort[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 15 de genar: Carlo Fruttero, scritur italian.
- 21 de genar: Etta James, cantanta blues americana.
- 24 de genar: Theo Angelopoulos, regista cinematugrafich grech.
- 24 de genar: Cecu Ferrari, pueta, atur teatral e scritur lumbard.
- 29 de genar: Oscar Luigi Scalfaro, magistràt, polìtich e Presidènt de la Repüblica Italiàna, chèl di 9, dal 1992 al 1999.
- 03 de fevrér: Ben Gazzara, atùr americà de famèa siciliàna.
- 11 de fevrér: Guido Fanti, òm polìtech bulognés del Partìt Comünìsta Italià, sìndech de Bològna, presidènt de la regiù Emilia-Romagna, depütàt, eüroparlamentàr e vìce presidènt del Parlamènt Eüropéo, prim òm polìtech a dovrà 'l concèt de Padania zamò in di agn '70.
- 11 de febrar: Whitney Houston, cantanta americana.
- 20 de febrar: Renato Dulbecco, dutur italian (natüralizaa 'merican), Premi Nobel de la Medesina in del 1975.
- 1 de marz: Lucio Dalla, cantant italian.
- 08 de mars: Domenico Sella, profesùr a la University of Wisconsin de Madison, fòrse 'l piö grant espèrt de la stòria econòmega lumbàrda del sécol XVII.
- 10 de mars: Jean Giraud, dizegnadùr de fümècc francès, che 'l se firmàa col nòm d'art Mœbius.
- 17 de marz:
- Ivan Mykolajovyč Dem'janjuk (mej cugnussüü mej 'me John Demjanjuk), criminal de guera ücrain.
- Shenouda III de Lissandria (nassüü Nazīr Jayyid Rūfāʾīl), papa quel de 117 de la Gesa Copta.
- 21 de marz: Tonino Guerra, pueta rumagnö.
- 24 de marz: Vigor Bovolenta, giügadur de palavolo italian.
- 25 de marz: Antonio Tabucchi, scritur italian.
- 1 de avrìl: Giorgio Chinaglia, ex zogadùr de fùbal de la Società Sportiva Lazio.
- 9 de avrìl: Maria Mafai, piö cognusìda col nòm de Miriam Mafai, giurnalésta, scritùra e politica che l'à fài nàs ol giurnàl La Repubblica.
- 14 de avrìl: Piermario Morosini, zögadùr de fùbal bergamàsch che 'l se sènt mal pròpe 'ntat che l'è dré a zögà öna partìda de série B.
- 17 de magg: Donna Summer, cantanta americana.
- 20 de magg:
- Abdelbaset al-Megrahi, terurista libigh, aütur de l'atentaa de Lockerbie in del 1988.
- Robin Gibb, cantant britanigh e member di Bee Gees.
- 6 de giügn: Ray Bradbury, scritur de fantascienza american.
- 3 de lüj: Sergio Pininfarina, imprenditur italian.
- 8 de lüj: Ernest Borgnine, atur american de urigin italiana (piemuntesa), Oscar in del 1956.
- 16 de lüj: Jon Lord, müsicista ingles, giamò member di Deep Purple.
- 22 de löi:
- Cesarino Monti, sindèch de Lasàt e senatùr de la Lega Nord;
- Romano Battaglia, gioranlìsta, scritùr e 'nventùr de la Versiliana.
- 23 de löi:
- Luigi Lazzaroni, imprenditùr de la famèa di Lazzaroni di amarècc de Saròn;
- Oswaldo Payà, òm polìtech e opozidùr del regìme de Castro a Cùba;
- 24 de lüj:
- Sally Ride, strunauta americana, la prima dona americana a 'ndà in del spazzi.
- John Atta Mills, president del Ghana.
- 1 de agust: Gore Vidal, scritur american.
- 10 de agust: Carlo Rambaldi, artista italian, che l'ha faa i disegn de E.T., l'extraterester del film del Steven Spielberg.
- 18 de agust: Scott McKenzie, cantant american.
- 19 de agust: Tony Scott, regista ingles.
- 25 de agust: Neil Armstrong, strunauta american, el prim om a met i pee in sü la Lüna.
- 31 de agust: Carlo Maria Martini, arcivescuv de Milan del 1979 al 2002.
- 1 de utuber:
- Shlomo Venezia, giüdee italian suravivüü al camp de stermini nazista de Auschwitz-Birkenau, induve l'era staa custringiüü a tö part a un sonderkommando.
- Eric Hobsbawm, storegh e scritur ingles.
- 15 de utuber: Norodom Sihanouk, re de Cambogia del 1941 al 1955, e pö del 1993 al 2004, president in del 1975 e prim minister per un muntun de völt (des) intra el 1945 e 'l 1961.
- 1 de nuvember: Gae Aulenti, architeta italiana.
- 2 de nuvember: Pino Rauti, pulitegh italian, espunent de la destra "estrema", giamò segretari del MSI tra el 1990 e 'l 1991 e pö cap de vari partii dopu la separaziun de Lianza Naziunal.
- 5 de dicember: Oscar Niemeyer, architet brasilian.


c: text/html

text:
Galbiaa
Galbiaa (nom ufizial in italian Galbiate) al è un cumün briansö da 8 533 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 16,1 km² e ona densità de 530 ab./km² da la Pruvincia da Lech.
El paes al sa tröva in mezz tra 'l lagh de Anon e 'l lagh de Garlaa, ai pee dal munt Bar e al cunfin tra la Briansa e 'l teritori da Lech.
L'è tacaa ai comun de Anon, Civaa, Crimela, Ell, Garlaa, Lecch, Malgraa, Ugiòn, Olginaa, Pescaa, Carghentin, Valmadrera.
Galbiaa 'l gh'ha quatar frasion, ciuè Sala al Bar, Bartesaa, Punt e Vila Vergan: i prim dò i eran cumün indipendent fina al 1927, segütaa des agn dopu da Vila Vergan.
Ai temp di piev al sa truvava in quela da Garlaa.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Galbiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cortaccia sulla Strada del Vino
Cortaccia sulla Strada del Vino (Kurtatsch an der Weinstrasse) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.084 abitàncc, 'na superfìce de 29 km² e 'na densità de 72 ab./km². El cunfìna coi cümü de Coredo (TN), Egna, Magrè sulla Strada del Vino, Roverè della Luna (TN), Termeno sulla Strada del Vino, Ton (TN), Tres (TN), Vervò (TN).
Situasiù linguìstica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Inspecturat districtual Engiadina-Val Müstair-Samignun
Tenor l'art. 91 da la lescha da scola promova e surveglia l'inspecturat da scola tut las spartas da la scola populara.
Ils tschintg inspecturats districtuals èn ils posts regiunals da consultaziun e da triascha per tut las dumondas che concernan la scola.
Cuntanschibladad
Temp d'infurmaziun
Glindesdì: 08.30 - 11.30 uras
Mardi: 08.30 - 11.30 uras
Mesemna: 13.30 - 16.00 uras
Durant l'ulteriur temp è il biro occupà mo per part.
Adressas dad e-mail
Curdin Lansel: curdin.lansel@avs.gr.ch
Urs Kühne: urs.kuehne@avs.gr.ch
Bettina Salutt: bettina.salutt@avs.gr.ch
Responsabladad per il sectur
Curdin Lansel, Manader
Zernez, Scuol, Valsot, Samnaun, Val Müstair
Scoulas privatas: Institut Otalpin Ftan (Sec I), Scoula Rudolf Steiner Scuol
Urs Kühne
Segl/Sils, Silvaplana, St.Moritz, Schlarigna/Celerina, Puntraschigna/Pontresina, Samedan, Bever, La Punt, Zuoz, Zuoz-La Plaiv, S-chanf
Bettina Salutt
Secretaria


text:
Trais onns èn vargads dapi la refusa a l’urna. E bainprest èsi da votar danovamain, cunquai ch’in nov project è sin maisa. Tge resta valaivel dal 2013, tge duai sa midar? Per facilitar da cumparegliar e da furmar in’opiniun propona l’archivar in sguard enavos - ina pitschna selecziun ord in material zunt vast che la davosa controversa olimpica ans ha laschà.
GOs 2022 - Preschentaziun candidatura Tavau-San Murezzan
Qua cumenza il maraton per perschuader ils divers circhels da la societad e la finala votantas e votants en il Grischun. (Telesguard)
GOs - Credit - Parlament (Telesguard)
Il parlament grischun sto decider davart in credit dad 8 milliuns francs.
Discussiun pro e contra Gieus olimpics en Engiadinota
Numerusas debattas pro e contra han lieu: en las regiuns directamain pertutgadas...
Discussiun pro e contra gieus olimpics en il Grischun
... fin en la fasa finala e decisiva avant la votaziun.
TSG spezial - Resultats votaziuns
Ils 3 da matg 2013 la sort para tratga. La visiun gieus olimpics en il Grischun vegn sepulida - sco morta apparenta.
E per finir in zic istorgia infurmativa e divertaivla
L'istorgia dals gieus olimpics (Minisguard)
Sche Vus As interessais per l’istorgia dals gieus olimpics davent dal cumenzament...
Gieus olimpics a San Murezzan 1948 - ils emprims 3 dis
... u vulessas giudair da l’atmosfera a la veglia dals davos gieus a San Murezzan 1948.


text:
Il december 2016 ha la regenza fatg ina consultaziun tar la revisiun parziala da la lescha per promover la tgira da persunas malsaunas. Ils puncts da revisiun han per gronda part chattà accoglientscha. Perquai ha la regenza concludì da far ina revisiun totala da la lescha per promover la tgira da persunas malsaunas empè da la revisiun parziala.
Simplifitgar la lescha
Grazia a la revisiun totala formala vegn meglierada considerablamain la survesaivladad ed uschia la chapaivladad e la legibladad da la lescha. En spezial crodan davent las lingias vidas ch'èn restadas perquai che numerus artitgels da la lescha èn vegnids abolids sco er las tabellas da las midadas da pliras paginas.Ultra da quai è vegnida meglierada la sistematica da la lescha envers la lescha vertenta.
La revisiun totala da la lescha cuntegna da nov 61 artitgels envers la lescha vertenta cun 101 artitgels.
Il tractament da la missiva tar la revisiun totala da la lescha per promover la tgira da persunas malsaunas è tractandà per la sessiun d'avust 2017 dal cussegl grond. La nova lescha duai entrar en vigur il 1. da schaner 2018.
RR novitads 09:00


text:
- Plirs collavuraturs dal Resort Bad Ragaz èn en quarantina suenter ch'in giast è vegnì testà positiv sin il virus.
- Ina studenta da scola tecnica spezialisada da Bienna era vegnida testada la sonda positiv sin il virus. 54 Persunas èn per consequenza en quarantina.
- Fin la dumengia a las 17:00 èn vegnidas confermadas en Svizra 24 infecziuns.
Perquai ch'in giast dal Resort Bogn Ragaz è vegnì testà positiv sin il coronavirus èn tschintg collavuraturs vegnids dispensads per duas emnas. Il giast ch'è stà dals 22 fin ils 24 da favrer en il Resort, è vegnì testà positiv sin il coronavirus, in pèr dis pli tard en il chantun Turitg. Avant sia visita a Bogn Ragaz era il giast stà a Milaun.
Il Resort Bogn Ragaz è vegnì infurmà ils 28 da favrer ed ha lura reagì. Tut ils collavuraturs ch'èn stads pli che 15 minutas en contact cun il giast èn vegnids dispensads per duas emnas. I sa tractia d'ina mesira preventiva, scriva il Resort Bogn Ragaz. Er tut ils ulteriurs collavuraturs e giasts sajan vegnids infurmads davart las mesiras.
Duas classas da la scola tecnica da Bienna en quarantina
A Bienna èn duas classas da la scola tecnica spezialisada sco er lur scolasts en quarantina. Quai suenter ch'il chantun Berna aveva registrà la sonda ses emprim cas da corona, numnadamain ina giuvna che studegia a la scola tecnica. Pertutgads èn 45 students e studentas sco er 9 persunas d'instrucziun.
Sin basa dal profil da sa muventar da la studenta na pertutga la quarantina betg l'entira scola. Be ch'ella è stada sin l'areal da la scola na vegn dal medi chantunal betg considerà sco «stretg contact».
Sco la direcziun da sanadad dal chantun Berna ha communitgà, sajan ils pertutgads vegnids contactads ed instruids mintgin singul. Tuts hajan reagì cun chapientscha per la mesira preventiva.
Emprim cas confermà en il chantun Friburg
Il chantun Friburg ha registrà oz dumengia ses emprim cas da corona. In um da 30 onns or dal district da Greyerz è vegnì testà positiv. Quai ha communitgà la directura da sanadad dal chantun Anne-Claude Demierre.
L’um saja returnà l’emna passada da la Lumbardia. El sa chattia il mument en l’ospital chantunal a Friburg. Il svilup da la malsogna saja positiv. Nov persunas or dal conturn da l’um sajan en quarantina.
RTR novitads 12:00++


text:
En il qualifying è il pilot da Mercedes - Lewis Hamilton - stà 0,051 secundas pli spert ch’il Tudestg Sebastian Vettel sin Ferrari e ses collega d’equipa Valtteri Bottas. El ha cun quai cuntanschì avant sia 193avla cursa la 64avla pole position da sia carriera. Cun questa prestaziun è l'um da 32 onns sin buna via da surpassar la glista dals etern meglers la marca meglier temp da qualifying. Avant el èn be anc Michael Schumacher (68) ed Ayrton Senna (65).
Jau sun losch sin mia prestaziun.
Wehrlein puspè avant Ericsson
Ils pilots da Sauber - Pascal Wehrlein e Marcus Ericsson partan damaun da la posiziun 15 respectivamain 16.
RR novitads 16:00


text:
Dus apiculturs versads explitgan tge che curra e passa en in avieuler durant in onn e tge ch’els interprendan per optimar il retgav da lur pievels d’avieuls. Areguard l’impurtanza e la funcziun da la regina vegn descrit l’emprim ses allevament natiral e silsuenter la tratga artifiziala. Era “l’emigraziun” da pievels d’avieuls a la tschertga d’in nov avieuler e la pussaivladad per l’apicultur da pigliar e domestitgar els vegnan illustradas.
Redacziun: Reto Manatschal, Mario Conradin
Radioscola 2-4-1975
Numer d’archiv: 2157


text:
Il furnitur da servetschs d'informatica fidà e cumpetent da l'administraziun chantunala
- Nus essan il furnitur da servetschs d'informatica central da l'administraziun chantunala e garantin – en il sectur da l'informatica – in provediment da basa stabil, segir, che tegna quint dals basegns e ch'è sin il stadi actual da la tecnica. Uschia pussibilitain nus a nossa clientella da pratitgar in'activitad administrativa economica, efficazia e professiunala.
- Nus enconuschain las pretensiuns dal maun public, essan flexibels e purschain curtas vias. En quest connex persvadain nus cun fidadadad, cun proximitad a la clientella e cun cumpetenza.
- En secturs spezials administrain nus en moda centrala applicaziuns spezialisadas per las vischnancas e creain uschia qualitad e plivalur.
- Nus contribuin activamain a la colliaziun ed a la digitalisaziun da las autoritads en il Grischun.


text:
Per la cumissiun cuntrafa la clausula da contract davart la garanzia dal meglier pretsch a la lescha federala davart ils cartels. Dentant na dastgan ils hotels er vinavant betg offir in pretsch pli bass sin lur paginas da web che sin las plattafurmas.
Garanzia da pretsch bass po esser problematic per hotels
Las plattafurmas avevan pretendì dals hotels, da na porscher sin nagins auters canals da commerzi pli bass pretschs u in pli grond dumber da chombras.
Per ils hotels po quai esser problematic: Sch’els vulan esser preschents sin tuttas plattafurmas, lura ston els porscher dapertut ils medems pretschs – era sche tschertas plattafurmas pretendan damain cumissiuns.
2 da las 3 plattafurmas han gia adattà lur cundiziuns avant la decisiun. Uss stoppia la HRS cun sedia a Cologna anc far quest pass, scriva la Cumco.
RR novitads 10:00


text:
Offiziell ist er Dr. Josef Karl Heinrich, aber alle nennen ihn Beppe. Der Waadtländer, bezeichnet er sich gerne als adoptierter Tessiner. Beppe ist nicht nur medizinischer Direktor der SALVA, des Rettungsdienstes von Locarno, sondern auch Arzt im Onsernone-Tal und verantwortlich für die Ambulanz des Centro Sociale di Russo, der Gemeinde, in der er mit seiner Familie lebt.
Danilo Catti
Storie (RSI)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Le Jù de Börz é ince odü sciöche la porta al Parch Natural Pöz-Odles che confinëia chiló. Da Börz demez él la poscibilité da pié ia por de beles escurjiuns por mituns y adulc, da susc o en grup.
D’oblianza, sce an é sön Börz d ‘isté, é sënz’ ater Pütia, olache an pó ince amiré l’ orí y florí dl sorëdl o fá la roda de Pütia.
De beles destinaziuns é ince Maurerberg le Gran Gabler y Pfannspitz dla Ütia Halsl demez.
Atres escursciuns tla Val Badia é da ciafé chiló.
Escursciuns tla Val de Funes é da ciafé chiló.


text:
Direziun Scora de musiga Bornech
Bëgnodüs tla Scora de musiga Bornech
Dal 1961 inant á la Scora de musiga de Bornech la funziun politich-culturala da mëte les fondamëntes por na vita cun la musiga - chësc ó dí che cun l'insegnamënt vëgnel descedé tles porsones la ligrëza da cianté y soné, ares impara da ascuté sö, svilupëia capazités de comprenjiun y vëgn insciö porsones bones da se relazioné cun i atri che tol pert ativamënter ala vita musicala ince do avëi stlüt jö le tëmp de formaziun.
Nosc obietif che i un deboriada é chël da se cruzié dl "nudrimënt musical" de nostes scolares y nüsc scolars. Nosta oferta formativa ampla, la cooperaziun strënta cun les istituziuns publiches y i contac cun les assoziaziuns culturales de chësc raiun teritorial completëia nosta imaja publica. I ti ciarun porchël cun otimism ales ativités dl dagní, i les surantolun cun entusiasm y i sun contënc da podëi fá nosc laur te n ambiënt dër plajor.
Orars d'ofize y contac
Dal lönesc al vëndres: 9.00 – 17.00
MS Bornech
Sternbachstr. 3 Bornech
39031 Bornech
Tel.: +39 0474 411298
E-mail: musikschule.bruneck@schule.suedtirol.it
Manifestaziuns
#VOL.JU Volksmusiktage für Jugendliche
Ort: Haus der Familie Ritten
Datum: 05.11.2021 - 07.11.2021dettagli
Termins
Downloads
Al n’é gnü ciafè degun resultat.
Metede ite prëibel n’atra parora d’archirida.
Publicaziuns
Al n’é gnü ciafè degun resultat.
Metede ite prëibel n’atra parora d’archirida.


text:
Suenter che tut las vischnancas da la regiun Malögia avevan approvà la participaziun a la nova organisaziun Engiadina San Murezzan Turissem SA ed er deliberà il chapital d’aczias da total 250’000 francs, è stada uss la radunanza da fundaziun. Quai cun la preschientscha dal notar Franco Tramèr, communitgescha la conferenza da presidents.
Ils acziunaris, ils represchentants da las vischnancas da la regiun Malögia han elegì durant quella radunanza las suandantas persunas en il nov cussegl administrativ:
- Silvia Degiacomi (San Murezzan) e Thomas Walter (Puntraschigna) sco represchentants da l’hotellaria ed alloschament en general.
- Marcus Gschwend (Manader da gestiun Pendicularas Grischun) sco represchentant da las regiuns da skis. El presidiescha il cussegl administrativ da la nova organisaziun turistica.
- Andri Laager (Samedan) per il commerzi e mastergn en la regiun Malögia.
- Bettina Plattner (Puntraschigna) per la parahotellaria
- Claudio Dietrich (Segl) e Ramun Ratti (Zuoz) represchentan las vischnancas.
Il president communal da San Murezzan, Sigi Asprion, ha gratulà als novs commembers dal cussegl administrativ ed ha accentuà che pliras incumbensas hajan uss da vegnir pigliadas per mauns.
Nov reglament e tschertgar in CEO
Uschia hajan il nov cussegl administrativ dad elavurar in organigram cun statuts, che la radunanza extraordinaria ha lura dad approvar. Ultra da quai duess la plazza dal nov CEO vegnir publitgada proximamain.


text:
Quai ha la Dretgira administrativa dal Grischun decidì, sco il president da la cumissiun da meglieraziun da Mustér, Walter Deplazes, ha confermà a RTR.
Va il cas al Tribunal federal?
Il settember aveva la Dretgira administrativa decretà in stop da bajegiar superprovisoric – quai suenter che la Protecziun da la patria aveva intervegnì. La via da Disla a Madernal saja ina via istorica ed ins na dastgia betg schlargiar quella.
Dacurt han dentant ils derschaders schlià il stop da bajegiar superprovisoric. Las lavurs vid la via cuntinueschian, di Walter Deplazes, quai cun rugalar il mir sitg e schlargiar la via sco quai era vegnì approvà en il project.
La manadra da fatschenta da la Protecziun da la patria, Ludmilla Seifert, è trumpada. Quai n'hajan els betg vulì e la dumonda saja, sch’els duain trair enavant il cas al Tribunal federal.


text:
Ina part dals bajetgs vegn stgarpada giu. Là datti en tut 29 novas abitaziuns da proprietad. La vendita da questas ha cumenzà avant in mez onn. L'idea d'abitar sin l'anteriur areal d'ina praschun para da persvader: 20 abitaziuns èn gia vendidas u reservadas.
Lieu da sentupada
La tur, il monument caracteristic dal Sennhof sco era las anteriuras cellas dals praschuniers, na vegnan betg stgarpads giu. Qua datti ulteriuras abitaziuns, localitads per la mastergnanza, in hostel ed in'ustaria.
Amez l'areal dat quai in lieu da sentupada per ina e scadin.
Il project «KONTINUUM» ha gudagnà la concurrenza ch'il chantun Grischun aveva scrit ora. El custa tranter 20 e 25 milliuns francs e duai esser a fin l'atun 2022.


text:
Vitoria-Gasteiz
Vitoria-Gasteiz a l'è una cità de la Spagna, la capital de la Cumünità Utonuma di Paes Basch.
La gh'ha 229.483 abitant (2007).
Nom[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nom ufizial del cumün a l'è Vitoria-Gasteiz: Vitoria a l'è 'l nom in spagnöl, e Gasteiz a l'è quel in basch.
Aministraziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sindich a l'è el Patxi Lazcoz.
Cità gemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vitoria-Gasteiz a l'è gemelada cun:
- Anaheim, Stat Ünì d'America
- Angoulême, Francia
- Daïra, Repüblica Araba Saharawi Demucratica
- Cogo, Guinea Equaturiala
- Kutaisi, Georgia
- Victoria, Stat Ünì d'America
- Vitória, Brasil


text:
Strategia 2018 "Gestiun dals ristgs da privels da la natira"
"Nus essan ina societad cumpetenta en dumondas da ristgs – nus gestiunain ils ristgs da privels da la natira sapientivamain ed orientà a l’avegnir"
Il Cussegl federal ha prendì enconuschientscha da la strategia actualisada da la Plattafurma naziunala «Privels natirals» PLANAT ils 4 da fandaur 2018. La strategia 2018 «Gestiun dals ristgs da privels da la natira» resguarda circumstanzas actualas sco l’augment da fenomens meteorologics extrems e l’utilisaziun intensivada da noss spazi vital. Cun quai contribuescha ella a lunga vista a la protecziun dal spazi vital ed economic da la Svizra.


text:
Trescian
Trescian (parnonzia local: [tra'ʃaŋ][1]; Trezzano Rosa) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 5141 abitant.
Trescian l'è situada a nòrd-est de Milan, al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh e Ronscell) e vers el fiumm Adda.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Trescian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Teresa Cappello, Carlo Tagliavini, Dizionario degli Etnici e dei Toponimi Italiani, Bologna, ed. Pàtron, 1981.


text:
Il venderdi han la Polizia chantunala e la Polizia da la citad da Cuira fatg controllas cun il focus da l'abladad da charrar. A pliras persunas ha la polizia stuì scumandar da charrar vinavant. Sco quai che la polizia communitgescha, haja dà controllas sin l'autostrada a Zezras e sin la via d'Engiadina a San Murezzan e lura a Cuira, en l'Engiadina, la Val Müstair, il Puschlav e la Bregaglia. En tut èn 304 manischunzs vegnids controllads.
Duas persunas ha la polizia denunzià pervi da suspect da charrar sut influenza da drogas e duas ulteriuras persunas pervi da charrar en stadi alcoholisà. Ultra da quai è ina persuna vegnida denunziada pervi da betg resguardar il scumond d'alcohol sco persuna d'accumpagnament tar ina cursa per emprender dad ir cun auto. A quatter da quellas persunas ha la polizia retratg il permiss dad ir cun auto al lieu. En passa 20 cas hai dà multas.
RR novitads 16:00


text:
Il Chastè sut a Zezras tschertga dapi dus onns in nov possessur. Quella giada era i a fin suenter 100 onns il chapitel pli giuven da sia istorgia – numnadamain quella sco chasa da vegls e spirituals pensiunads.
Per l'object da nischa datti gia interessents
L'incumbensa da vender il chastè ha survegnì ina interpresa d'immobiglias a Turitg. Dominik Weber è responsabel per vender il chastè. Tenor el datti gia interessents ed offertas.
Tutta cas saja e per el ina immobiglia speziala ch'ins venda buca mintga di. Ord quai motiv han ins dà a sasez in tochen in ed mez onn per vender il chastè. Dominik Weber di ch'ins ei sin buna via da tener en la planisaziun da temp.
In chastè plain istorgia – dal mercenari ...
Il chastè datescha dal 1670. Alura aveva la famiglia ritga von Salis–Zizers dà l'incumbensa da laschar bajegiar in chastè entamez la vischnanca da Zezras. En l'onn 1687 eran las lavurs a fin. Il patrun da bajetg era il mercenari Johann Rudolf von Salis, marschal da l'armada franzosa. Cunquai che la famiglia von Salis–Zizers n'aveva betg ertavels era ida a perder la muntada dal chastè.
... fin a l'ultima imperatura austriaca Zita
Suenter han surpiglià autras famiglias da la medema derivanza en l'Italia il chastè – el vegniva duvrà be anc per acts represchentativs. Suenter 200 onns ha lura la famiglia von Salis decis da vender il chastè. El è daventà il St.Johannes-Stift che tutgava a l'uvestgieu da Cuira.
L'abitanta la pli famusa e pli aristocratica viveva lura en il 20avel tschientaner en il Chastè sut: L'ultima imperatura austriaca Zita von Bourbon – e quai dal 1962 fin a sia mort il 1989.
RR actualitad 11:40


text:
La Banca naziunala svizra aveva decis mez settember da mantegnair ses tschains negativs ch’èn cun in minus da 0,75% sin tschains per deposits tar la Banca naziunala svizra uschè bass sco èn nagin auter pajais cumparabel. Quai malgrà che l’economia svizra sa revegn puspè. Il Fond monetar internaziunal IWF recumonda uss en ses rapport da sbassar quest tschains negativ. En general vesan ils experts dal IWF dentant la Svizra sin ina buna via cun sia politica monetar.
IWF vesa potenzial da svilup per economic
L’economia svizra è fitg resistenta uschia ch’il schlantsch portia probabel in pli aut carschen economic che spetgà, scriva l’IWF. Fin uss quintavan ils experts cun 1,3% carschen economic. Uss han ils experts curregì il carschen sin 1,5%. A media vista prognostitgescha l’IWF in augment da 1,75%.
RR novitads 15:00


text:
Purtar mascras en il traffic public duai daventar obligatoric. Quai pretenda il cussegl svizzer dals seniors. En trens, bus e trams saja il privel grond da s'infectar damai che las reglas da distanza na possian savens betg vegnir resguardadas.
Purtar mascras en traffic public duai esser cler
Las cifras da novas infecziuns da Covid-19 sajan dapi emnas bassas. Tuttina dettia anc mintga di novas infecziuns. E malgrà las recumandaziuns instantas da purtar mascras en il traffic public na sa tegnia la gronda part dals viagiaturs betg vida quai. Tenor il cussegl dals seniors duai il purtar mascras en il traffic public, sco en ils pajais vischins, er sa chapir en Svizra da sa sez.


text:
Stetten
Stetten el pöl vìga chèsti significàcc:
- Stetten am kalten Markt, cümü todèsch del circondàre de Sigmaringen, endèl stat federàl del Baden-Württemberg;
- Stetten, cümü todèsch del circondàre del Lach de Constànsa (Bodenseekreis), endèl stat federàl del Baden-Württemberg;
- Stetten, cümü todèsch del circondàre de la Basa Argovia, endèl stat federàl de la Baviera;
- Stetten, cümü todèsch del circondàre del Donnersbergkreis, endèl stat federàl de la Renània-Palatinàto;
- Stetten cümü svìser del Canton Argovia;
- Stetten cümü svìser del Canton Sciafüsa.


text:
Tgi ch'è 60 onns vegl e na chatta betg lavur pli, duai en l'avegnir survegnir ina renta transitorica. Il Cussegl dals chantuns sustegna l'idea da quella nova ovra sociala en Svizra. La Chombra pitschna ha approvà la proposta da la conferenza d'intermediaziun. I va per eliminar las ultimas differenzas tranter las duas chombras parlamentaras.
Persunas che na pon cun 60 onns betg pli retrair daners da l'assicuranza da dischoccupaziun, duain survegnir la renta transitorica per betg crudar en l'agid social.


text:
Ringgenberg
Ringgenberg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2588 abitant.
El cumün de Ringgenberg al se tröva a una altitüden de 1103 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bönigen, Habkern, Interlaken, Niederried bei Interlaken, Unterseen.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Goldswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- von Ringgenberg family in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Sant Ambroeus
L'Aureli Ambroeus, mej cognossuu 'me Sant Ambroeus (latin: Aurelius Ambrosius; italian: Aurelio Ambrogio; Trevir, 339/340 - Milan 397) l'è staa on vescov, scritor e sant roman. L'è veneraa 'me Sant de la Gesa Catolega, de la Gesa Ortodossa e anca di luteran; la Gesa Catolega le considera anca vun di quatter pussee grand Dotor de la Gesa, insemma a San Girolom, San Gustin e San Grigoeu. Inoltra, insemma al San Carlo e al San Galdin, l'è 'l patron de Milan, indè che gh'è anca ona basilega dedicada a lu: la soa importanza per la città de Milan l'è stada ben granda, tant l'è vera che vun di soranomm di milanes anca incoeu a l'è ambrosian.
Vita[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Ambroeus l'è nassuu a Trevir (al temp in Belgi, incoeu in Germania) de ona fameja romana importanta: el sò pader l'eva el prefett de la Gallia. El gh'aveva duu fradei: Marcellina e Sater. In tra i sò antenaa a gh'era ona Sotere, che l'era stada martira cristiana ai temp di persecuzzion.
L'era destinaa a la cariera ministrativa tant 'me 'l pader: l'ha studiaa a Roma e 'l s'è impiendii de tutta la coltura classega del temp (cont el studià el grech e la retorega), per poeu toeu part a la vita publega de la città.
Dopo cinch agn de vocattura a Sirmi, in del 370 l'è staa mandaa a Milan (che alora l'era la capital de l'Imperi), per quattà la carega de governador de la Provincia de Emilia e Liguria. Lilinscì l'è deventaa ona figura importanta a la cort de l'imperador Valentinian I. L'eva on fonzionari inscì bravo che l'era bon de resolv in manera pacifega i contrast tra arian e catolegh, e quest l'ha faa devegnì popolar in tutt e dò i fazzion.
In del 374, quand che l'è mort el vescov arian Aussenz, l'è parud che l'equilibri in tra i dò fazzion el saria crodaa. E l'è staa alora che l'è saltada foeura l'idea de nominà 'me vescov noeuv proppi l'Ambroeus: on'idea che la gh'è piasuda de bon ai milanes, che l'hann proclamaa subet vescov. Ma l'Ambroeus el se sentiva minga l'omm giust per quella carega, perchè l'era gnamò batezaa, e de teologia ne saveva proppi poch.


text:
Cunzunt en ils sid da las Alps datti blera naiv. Sin ils pass e sin ils auts poi tenor Gaudenz Flury dad SRF Meteo dar enfin in meter e mez. Pli en il nord ch'ins è e pli paucs naiv ch'i dat. Uschia datti en il Grischun Central sur 1'000 meters sur mar tranter 30-50cm naiv. Scrottas poi dentant era dar enfin en la Val dal Rain.
L'intermezzo d'enviern è dentant in curt. Gia venderdi bun'ura vegni sitg en l'entir chantun ed il sulegl sa mussa adina pli savens. La fin d'emna èsi detg sulegliv e las temperaturas creschan puspè.
Privel da lavinas crescha
Cun il return da l'enviern crescha er il privel da lavinas, il link avra en ina nova fanestra. Uschia annunzia l'Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau in privel grond da Tujetsch, sur la Val dal Rain enfin en l'Engiadin'Ota e las Valladas talianas. En il rest dal chantun vala in privel da lavinas considerabel, stgalim 3.
Impediments sin vias e binaris
- il Pass Lucmagn e dal Güglia èn serrads per motivs da segirtad
- a partir da las 18.00 è er il Pass dal Fuorn serrà
- per ils pass Malögia, Bernina e Fuorn vala in obligatori da chadainas
- la via tranter Preda e Bravuogn è serrada
- sin l'Autostrada A13 tranter Roveredo e Tusaun vala in scumond da charrar per camiuns cun char annex
- la gievgia circuleschan nagins trens sur il Pass Alpsu – quai pervia da privel da lavinas
RR novitads 17:00++


text:
L'onn passà sajan pliras milli persunas vegnidas tramessas enavos en l'Italia senza avair pudì inoltrar la dumonda d'asil. Tranter questas persunas sajan er plirs tschients minorens betg accumpagnads che hajan vulì ir tar lur commembers da famiglia en la Svizra. AI crititgescha era las controllas da polizia ch'èn motivadas etnicamain.
«La moda e maniera che las autoritads svizras fetschian las controllas al cunfin, possia starmentar las persunas da cuntanscher la Svizra», uschia resumescha Denise Graf, la coordinatura da la secziun svizra d'Amnesty, las retschertgas.
Laud datti per la cussegliaziun giuridica gratuita per fugitivs che la Svizra ha introducì cun la nova lescha d'asil. E tenor la lescha stoppian las autoritads uss tractar auter requirents d'asil che hajan in spezial basegn da protecziun.
RR novitads 06:00


text:
2015
GenarModifega
- Primm de genar: la Lituania la scomincia a doperà l'euro 'me moneda.
- 3 de genar: i estremista de Boko Haram ghe dann adoss a la città nigeriana de Baga; se cred che abbien coppaa almanch 2000 personn. I massacher vann inanz fina al sett de genar.
- 7 de genar: a Paris, trii omen armaa vann denter a la redazzion del giornal satiregh Charlie Hebdo, e coppen 12 personn.
- 7 de genar: La Banca Nazionala Svizzera la moca de vincolà el franch a l'Euro
- 9 de genar: dopo duu dì de inseguiment, i duu terrorista de Paris vegnen coppaa di polee in d'ona cartera a Dammartin-en-Goël. Intant, on alter terrorista el ghe va dent a on negozzi kosher a Paris e 'l coppa alter quatter personn, per poeu vess mazzaa ona quai ora pussee tardi di forz de l'orden frances.
- 11 de genar: dopo i aveniment di dì prima, quasi duu milion de personn vann a manifestà a Paris per la libertà d'espression e contra la violenza.
- 15 de genar: el Giorgio Napolitano el se dimett de la carega de President de la Republega italiana.
- 22 de genar: el moeur el re Adb Allah de l'Arabia Saudita. Ghe suced el fradell Salman.
- 31 de genar: elezzion de Sergio Mattarella 'me President de la Republega Italiana.
FebrarModifega
MarzModifega
AprilModifega
MaggModifega
- 1 de magg: Scomincia l'EXPO 2015
- 23 de magg: L'Irlanda la legalizza el matrimoni gay cont on referendum
GiugnModifega
LujModifega
AgostModifega
SetemberModifega
OtoberModifega
NovemberModifega
DicemberModifega
Chi gh'è nassuuModifega
Chi gh'è mortModifega
- Primm de genar: Mario Cuomo, politegh american, governador del Statt de New York in del 1983-1994 (n. 1932).
- 5 de genar: Pino Daniele, cantant italian (n. 1955).
- 10 de genar: Francesco Rosi, regista italian (n. 1922).
- 11 de genar: Anita Ekberg, atora svedesa (n. 1931).
- 22 de genar: Abd Allah de l'Arabia Saudita.


text:
Sut il num «Turunnio» vegn la vischnaunca da Trin documentada l'emprema ga pér la mesadad dil 12avel tschentaner. Duront il temps feudal s'udeva la vischnaunca tier il signeradi da Hohentrins. Ils 11 da schaner 1616 ha la vischnaunca pagau 11'200 flurins als signurs da Hohentrins per secumprar libra. Aunc oz ein numerus documents ed informaziuns da quei temps avon maun. Per ils tschentaners suandonts mauncan quels denton deplorablamein per gronda part. Probablamein ein quels documents vegni destrui duront ils aschinumnai «process encunter strias» la fin dil 18avel tschentaner, perquei ch'els cuntenevan nums da persunas, dallas qualas ins havess saviu reconstruir lur vegnentssuenter tochen oz. Ins suppona ch'ei seigi vegniu destruiu da quei temps aunc auters documents impurtonts che fussen stai da gronda muntada historica.
Tenor ina pergameina conservada ella claustra da Mustér ei il casti da Crap Sogn Barcazi (Hohentrins) vegnius construius igl onn 750. Ils 2 da fenadur 1470 eis el daventaus in'unfrenda dallas flommas e suenter buca pli vegnius reconstruius.
Il casti da Canaschal deriva dil 12avel tschentaner ed ha surviu sco fortezia prestonta da Crap Sogn Barcazi. Ils dus stabiliments ein vegni construi da lezzas uras per controllar la via en Surselva. La via mava lu aunc tras Digg, nua ch'ei deva era in post da duana ed ina plazza fiera. Naven da Digg menava la via tras praus ed ers tochen a Pintrun – Conn – Sagogn. Tochen avon 70 onns era igl uclaun da Pintrun aunc habitaus duront igl entir onn.
La derivonza dil num dalla fracziun Trin Mulin ei evidenta. Leu deva ei pli baul dus mulins ed ina resgia.
Igl onn 1802 ein ils Franzos marschai tras il Grischun e tras Trin. La populaziun da Trin ha giu da proveder las truppas cun proviant. Da quei temps haveva la vischnaunca da Trin rodund 800 habitonts. Tochen la fin dil 19avel tschentaner ei quei diember sesminuius a ver 600 habitonts. Il 19avel tschentaner ei stau il tschentaner d'emigraziun per biars da Trin che encurevan lavur. Egl jester ein els stai fetg dumandai ed han era giu success sco capomeisters e mistergners capavels. Ils vegnentssuenter da quels piuniers vivan aunc oz en differentas tiaras dall'Europa e surmar.


text:
Las aventuras da Tintin vegnan raquintadas en var 30 linguas. En l’emprim dals dus toms rumantschs, cumparids l’onn 1986, persequitescha Tintin ina banda da falsifitgaders da daners fin en Scozia ed emprova da schliar il misteri da la bestia dal chastè da Ben More.
L’autur dals cudeschs da Tintin è stà Georges Prosper Remi (1907–1983). Ses num d’artist Hergé (pronunzià [ɛʁʒe]) deriva da sias inizialas vieutas, RG, pronunziadas en franzos. Dal reminent ina coincidenza remartgabla: Da RG deriva in dals emprims comics ch’èn vegnids publitgads en rg… (suenter ‹Asterix ed ils Helvets› l’onn 1984).
Hergé è naschì e mort en Belgia, en vischinanza da Brüssel. Vi da ‹Les aventures de Tintin›, sia seria da comics la pli famusa, ha el lavurà davent da l’onn 1929 fin sia mort. En tut èn cumparids 24 toms. Hergé segna tant sco autur sco er sco illustratur da la seria.
Il tom ‹L’Insla naira› è cumparì en la versiun originala il 1937 (en alv e nair) resp. 1943/1965 (emprima e segunda ediziun en colur). Mintga giada ha l’autur dissegnà cumplettamain da nov l’entir’ediziun (ed adattà pitschens detagls). La versiun rumantscha sa basa sin l’ediziun dal 1965.
Il cuntegn dal tom sa lascha resumar sco suonda: Cura che Tintin vul vegnir en agid ad in aviun ch’ha stuì atterrar per forza, sajettan ils dus pilots sin el. Tge ha quai da muntar? Tintin persequitescha ils fastizs da l’aviun misterius sur il Chanal da la Mongia fin en l’Engalterra e vegn sin ils fastizs d’ina banda da falsifitgaders da munaida. En ina ruina da chastè sombra sin l’Insla naira sto el la finala batter cunter in terribel monster.
Inspiraziun ha Hergé chattà per l’ina en il film ‹The 39 Steps› dad Alfred Hitchcock (1935), per l’autra è il monster inspirà per part dal film da Hollywood ‹King Kong› dal 1933. En egl dat ultra da quai che la televisiun cumpara en il comic – in’innovaziun tecnica ch’era vegnida introducida en la Gronda Britannia pir in onn avant l’emprima ediziun da l’‹Insla naira›.


text:
Haydn, Mozart e Beethoven han vivì dal temp da las revoluziuns burgaisas. Tuts trais cumponists èn sa trategnids durant in impurtant temp da lur operar a Vienna. Lur musica è in spievel da las midadas ch’han tschiffà da quel temp betg mo la societad e la politica, mabain er la cultura.
Sco ‹classic› – cun tut las varts positivas, ma er ils privels d’ina chapientscha statica da la cultura che questa noziun implitgescha – vegn considerà en general quai che vala sco culminaziun d’in gener u d’in epoca e ch’ha survegnì cun l’ir dal temp il bul da l’atemporal, quasi d’ina valur perpetna. Entaifer la musica classica vala quai senza dubi per l’epoca classica, situada tranter baroc e romantica. E quella è colliada cun trais nums che sa chattan ordaifer tutta concurrenza: Joseph Haydn (1732–1809), Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791) e Ludwig van Beethoven (1770–1827).
Damai che tuts trais cumponists han vivì ed operà a Vienna èsi daventà gia baud usità da subsummar lur temp d’activitad sut la noziun da la ‹classica viennaisa› (ca. 1780–1830). E quest term implitgescha er che ‹la citad da la musica› stoppia avair purschì da lez temp circumstanzas spezialmain adattadas per manar musica e la lavur cumpositorica en sferas ch’eran stadas fin qua nunimaginablas.
Da tut ils aspects menziunads tegna quint il cudesch da Vichipedia ‹Classica viennaisa. Il temp da Haydn, Mozart e Beethoven› ch’è cumparì il 2017. Quel cumenza cun l’artitgel introductiv ‹Classica viennaisa› che na tegna betg be quai ch’el empermetta, mabain porscha anc dapli: El situescha la classica entaifer l’istorgia da la musica:
«Il baroc attribuiva a la furma musicala ina muntada almain uschè gronda sco al cuntegn. La preclassica percunter cumenza a schliar questa relaziun. Il princip concertant (vuschs u instruments che concurran in cun l’auter) resta bain er vinavant impurtant; ma quel vegn enritgì adina pli fitg tras ideas originalas – quai che dueva la finala culminar en la classica. Las cumposiziuns orchestralas che vegnivan dominadas en il baroc dal bass general fan plazza ad in’armonia che s’orientescha pli ferm al svilup da la melodia. (…) Entaifer la classica viennaisa è la polifonia severa dal baroc alura vegnida surmuntada dal tuttafatg. Ultra da quai ha gì lieu in spustament da l’accent principal dal spazi sacral al spazi secular ed er ils cuntrasts èn s’augmentads, quai che s’exprima tranter auter en ils suandants elements: midadas da tempo andetgas, sopran contra bass, ina dinamica alternanta, effects da tun nunspetgads. Las cumposiziuns èn en general segnadas d’ina armonia pli simpla e tendeschan vers furmas cleras e plaschaivlas.»
Alura suondan las trais biografias da Haydn, Mozart e Beethoven. Quellas furman la part principala dal cudesch, èn fitg extendidas e pussibiliteschan uschia da survegnir in’invista approfundada en la vita ed ovra dals trais cumponists (incl. enumeraziun en detagl la vasta ovra cumpositorica). E per finir dat l’artitgel ‹Vienna› in sguard sin il lieu principal da l’operar da Haydn, Mozart e Beethoven, cumpigliond però er aspects generals da la geografia, istorgia, politica e cultura da la citad.


text:
Paul Stanley
Stanley Harvey Eisen, cgnusû méj cuma Paul Stanley (New York, 20 ad Śnar dal 1952, a s lèś /pɔl ˈstænli/ in ingléś dònca pòl stánli a la mudnéśa) 'l è 'n cantànt, chitarìsta e pitōr americàṅ, cgnusû prinsipalmènt p'r ès'r òṅ di mémbar fundadōr dal grup hard rock di Kiss in du al gh'è sèmpar stâ da 'l inìsi esénd-'n al leader insém a 'l basìsta Gene Simmons méntar lò al sòna la chitàra rìtmica.
Al sò scutmàj 'l è The Star Child (La stéla putèṅ) par via dal custùm e dla mascra ch'al s éra sarnî p'r al sò persunàǵ. 'L à scrit, da par lò o insém a di àtar, bòna part di sucès dal grup cuma Rock and Roll All Nite, I Was Made for Lovin' You, Love Gun, Detroit Rock City, Black Diamond, I Stole Your Love, Sure Know Something, Forever, God Of Thunder, Creatures Of The Night e Lick It Up.
La rivìsta 'd mùśica Hit Parader la 'l mét a 'l 18śum pòst in dla lista di sènt cantànt “metal” ad tut i tèmp.
Biugrafìa
Uriginàri dna famìja ebrèja 'd Manhattan, da śōvan Paul al sòna in soquànt grup dal pòst cuma i Rainbow e i Uncle Joe prima 'd pasàr c'n i Wicked Lester ad Gene Simmons. In dal 1971 al regìstra sèg 'n àlbum che però al n vadrà mai la luś (soquànt di sò pès i s pōlan sintìr in tut al manéri in dla racòlta The Box Set dal 2001).
Dū an dòp Stanley e Gene i dànan vita a 'n grup nóṿ ad paca, i Kiss, ciamànd sèg al baterìsta Peter Criss e 'l chitarìsta sulìsta Ace Frehley. Insém i pùblican un disc 'd hard rock pēś in dal 1974, 'l umònim Kiss, e pò 'n àtar àtar tant dûr ch'al piàś dimóndi in Giapòṅ, Hotter Than Hell.
Cun 'l àlbum da 'l viṿ Alive! a riva 'l sucès p'r al grup ch'al gh dà sèmpar dèntar dimóndi durànt i cuncèrt ch'i cuntìnuan anc adès dòp quarànt'an e pasa 'd caréra.
In dal 1999 al lavóra a teàtar faghénd al Fantàśma dl'Òpra in d'l umònim musical.
Dòp un prim disc da par lò in dal 1978, da 'l tìtul Paul Stanley (pîṅ ad balàdi cuma Tonight You Belong to Me, Take Me Away (Together as One) e Hold Me, Touch Me (Think of Me When We're Apart)), in dal 2006 al dà a la luś Live to Win fat cun la culaburasiòṅ 'd Andreas Carlsson e 'd Desmond Child.
Paul 'l à patî dū uperasiòṅ a i galòṅ, la prima in d'l Utóbar dal 2004 e n'atra dū méś dòp par dal cumplicasiòṅ. In dal sò canti in gèn'r al ténd a druàr un regìstar élt, ma 'l à pruâ anc al falsét (in di braṅ Just a Boy e The Oath trat da 'l concept album Music from "The Elder" dal 1981) o 'l tôṅ bas (in dl'éra “disco” cum in dal canti Shandi e I Was Made for Lovin' You).
Al cantànt 'l è stâ spuśâ par nóṿ an cun la Pamela Bowen, avénd un fiōl sèg ciamâ Evan Shane Stanley, e pò in dal 2005 al s è ligâ a l’Erin Sutton, màdar di sò tri fiōi nâ durànt al matrimòni: Colin Michael Stanley, la Sarah Brianna e l’Emily Grace.
Discugrafìa
da par lò
- 1978 - Paul Stanley
- 2006 - Live to Win
c'n i Kiss
- 1974 - Kiss
- 1974 - Hotter Than Hell
- 1975 - Dressed to Kill
- 1975 - Alive!
- 1976 - Destroyer
- 1976 - Rock and Roll Over
- 1977 - Love Gun
- 1977 - Alive II
- 1978 - Paul Stanley
- 1979 - Dynasty
- 1980 - Unmasked
- 1981 - Music From "The Elder"
- 1982 - Creatures of the Night
- 1983 - Lick It Up
- 1984 - Animalize
- 1985 - Asylum
- 1987 - Crazy Nights
- 1989 - Hot in the Shade
- 1992 - Revenge
- 1997 - Carnival of Souls: The Final Sessions
- 1998 - Psycho Circus
- 2009 - Sonic Boom
- 2012 - Monster


text:
Canis lupus familiaris
Canis lupus familiaris l'è 'l nòm scentìfich del cà, en mamìfer carnìvor, demestegàt de l'òm de la famìa biològica dei Canidae. Del pónt de vìsta genétich el reprezènta 'na sotaspéce del luf (Canis lupus) del quàl par che 'l sàpe 'n discendènt. Le dimensiù, la fùrma e 'l culùr del pél i pöl véser a bèi diferèncc a segónt de la ràsa. El g'ha 'n udìto e 'n olfàt en grànt svelöpàcc, e 'l nas se pöl dì che 'l sàpe 'l sò òrgano sensoriàl piö 'mportànt. Le ràse de dimensiù piö pesèna le pöl rià 'nfìna a 20 agn de vìta se i è cüràcc bé dei sò padrù, sedenò la sperànsa de vìta l'è presapóch entùren ai 15 agn.
Endèl sècol XXI, i ricercadùr i è riàcc a 'n consènso quàze totàl sö l'ipòtezi che dà per probàbil fés che la demestegasiù la sàpe cuminciàda piö che óter per adatasiù spontànea del cà a vìver arènt a l'òm piötòst che per la volontà de l'òm.[1]. Chèsta tendènsa la sarès duzìda al fat che per el cà l'ìa vantagiùs vìver tacàt a l'òm perchè 'l costàa méno fadìga troà de maià a stà coi òm piötòst che a vìver al stàt salvàdech.
In di agn l'òm l'ha selesiunàt dièrse rase de cà, piö de 300, e 'l laurà de selsiù l'è dré che l' và 'nacc amò al dé de 'ncö, ach se gh'è de regordà che la piö part di cà i è mia de rasa e per chèsto de sólet i è ciamàcc bastardì. Menimà tra i ràse de cà se regórda ol pastùr bergamàsch che l'è öna ràsa de cà de pastùr che la s'è uriginàda 'n Lumbardéa sö sö i mucc de la Pruìnsa de Bèrghem.


text:
Lengua ligür (rumanza)
El Ligür (nom nativ: Léngoa lìgure o Líguru) l'è una lengua rumanza de la sota-fameja gall-italica che l'è parlada in Ligüria, in d'un quaj paes piemuntes, int una quaj part de la costa de la Francia, in del Principaa de Monach (e là el munegasch l'è vüna di lenguv ufizial) a Capraia ( in Tuscana) in Corsega a Bunifazi e in dü paes de la Sardegna: U Pàize (Carlfort in lumbard) e Câdesédda (Calaseta in lumbard; a Calaseta però i abitant a hinn urmai mes'ciaa cunt i Sard).
Infin, di dialet cumpagn del Ligür hinn parlaa anca in tel volt Apenin piasentin, spezialment a Bobi. El dialett de quest cumün emilian chì l'è parlaa pür a Brall de Pregöla, in pruvincia de Pavia.
In del dialet büstoch del Lumbard gh'è una mota de inflüenz ligür, causaa da la presenza de pupulaziun ligür in de la zona in epuca prerumana.
El sò dialet püssè impurtant a l'è el Genues, ciamaa Zeneize o Zeneise, el dialet de Genua.
Intra i lenguv gal-italich, el Ligür a l'è quel che'l fà vidè i carater de transiziun vers i lenguv de l'Italia del center e del süd.
El Ligür a l'è una lengua in pericul perchè la parlen suratüt i vecc, e de spess i giuin cugnussen minga.
La lengua ligüra se duvaria cunsiderala 'me una lengua regiunala o minuritaria per la "Carta Eürupea dij lenguf Regiunaj o minuritari", che in del Art.1 la dis che cume i lenguf regiunaj o minuritari se cunsideren i lenguv ... ch'a hinn minga i dialet de la lengua ufiziala del stat. La "Carta Eürupea dij lenguf Regiunaj o minuritari" l'è stada apruvada el 25 giügn 1992 e l'è in vigur del 1 mars 1998. L'Italia l'ha firmada la Carta el 27 Giügn 2000 ma l'ha minga anmò ratifigada.
A gh'hinn anca:
- la norma ISO 639-3 (cudifega LIJ), che la classifega el Ligür intra i lenguf e nò i dialett;
- el Red Book for Endangered Languages (liber russ per i lenguf in pericul) el clasifega el Ligür 'me lengua gal-rumanza.
Articuj determinativ-minga determinativ[Modifega | modifica 'l sorgent]
- o/i -- el / i
- a/e -- la/ i
- un/unn-a -- vün / vüna (vöna)
Prunom persunaj-possessiv[Modifega | modifica 'l sorgent]
- mi/me/me -- mì/me/mè-mia
- ti/te/to -- tì/tì/tò-tua
- le/se/seu -- lü-lee/se/sò-sua
- n(o)iâtri (niâtri)/ne/nostro-a -- nünch/ne/noster-nostra
- vôscià (viâtri)/ve/vostro-a -- voi/ve/voster-vostra
- lô (liâtri)/se/se (seu) -- lur/se/sò-sua
Parol[Modifega | modifica 'l sorgent]
- a péia: el pir
- o méi: la poma
- o setron: el purtügal (cf. Fr. citron)
- o pèrsego: el persegh (cf. Cat. préssec)
- a sêsgia: la sciresa
- o mêlo: la magiustra (cf. It. mela)
- a noxe: la nus
- a câ: la cà
- l'êuggio: l'öcc
- a uisa (Carlfort): l'isula
- l'ìsoa (Genua): l'isula
- o pàize (Carlfort): el paes
- o paise (Genua): el paes
- a sc-tradda (Carlfort): la strada
- o maganzin (Calaseta): el magazzin
- o figgio: el fioeu
- l'amigo: l'amis
- o libbro: el liber
- l'òmmo: l'òmm
- a schêua (Carlfort): la scöra
- l'òtro (Carlfort): l'alter
- a lunn-a (Genua): la lüna
- ciù: püssee (cf. Nap. cchiù)
- o fêugo (Genua): el föch
- o fiòugo (Bunifazi): el föch
- i cavelli: i cavèj
- a tradiçion (Monach): tradiziun (cf. Fr. tradition)
- a vorpi (Bunifazi): la gulp
- anchêu: incöö
- anchêui (Mònach, parnunziaa anchéi): incöö
- l'anno (Carlfort): l'ann/agn
- atrovâ (Carlfort): truà
- tutto (Carlfort): tüt
- travaggio: laurà (varda Fr. travail; Sp. trabajo)
- vixin (Carlfort): arent
- poài (Carlfort): pudè
- o mâ (Carlfort): el mar
- anâ (Carlfort): andà
- sotta (Carlfort): sòta
- avài (Carlfòrt): vègh
- nêuvo: nööf
- gianco: bianch
- a voxe: la vus
- a stöia: la stòria
- u figgêu: el fiö
- u mondo: el mund
- a raxon: la resun
- o çentro: el center
- o lêugo: el lögh
- a néutte: la nocc
- o veggio (Genua): el vegg
- er veccio (La Spezia): el vegg
- o nùmeo: el nümer
- ærto: alt
Esempi de lengua e confront trai variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Pader noster[Modifega | modifica 'l sorgent]
In genoves[Modifega | modifica 'l sorgent]
Poae nostro che sei nei çê,
o vostro nomme seja santificao,
Vegna o vostro regno,
si faza a vostra voentae
comme in çê, cosi in taera.
O pane nostro quotidiano deeme ancheu,
e perdonè a noiâtri i nostri debiti,
comme noiâtri perdonemo i nostri debitoi,
e no ci lasciè cadè ne tentazion
ma liberateci da mä.
Amen.
In monegasch[Modifega | modifica 'l sorgent]
Pàire nòstro che sii unt o celo,
che o tò nomme sice santificap,
che o tò regno arrive,
sice fà a tò vorontà,
coma un celo unscì a terra.
Danne ancheui com tuti i giorni o nòstro pan.
Perdonane i nòstri pecai
coma perdonammo a cheli che n'an fao de mä.
Non ne lascia pià da tentasion,
ma libérane do mä, amen.
La parabola del Fioeu Trason[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dialett genoves: In omu u l'aveva dui figiö; u ciü peonin u disce au paire: "Daime a mè parte de ben chi m'atuca!" e u paire u ghe spartì u feitu sò. Quandu l'avè feitu ferri, de li a pochi giurni u se ne scapa e u se n'andià a ün paese luntan, dunde a forza de desbauci u s'asgairà tütu u sò.
- Dialett savones: Üna vota gh'ea ün omu che l'aveiva dui figiö. E u ciü zuvenu u disse au puè: "Dueme a parte di ben che me tucan!" e lè u ghe spartì l'ereditè. Dopu pochi giurni u ciü zuvenu, radünau tütu u faitu sò, viagiandu u se n'è andaitu in parte lutan-a e là u detu fundu a tütu quantu cun vive da disculu.
- Dialett de Serravalle Scrivia: In omu u 'gh avaiva dui fiöi. E pü zunu u gh'ha ditu a sò pupà: “Pupà, dame subtu quel ch'u 'm tuca 'd l'eredità!”. Alantua e pupà l'ha spartiu quel ch'u gh'avaiva trai dui fiöi. Da lì a quòch giurnu e fiö pü zunu l'ha vendüu tüta a sò roba e 'ncu i sodi fati sü u 's n'è andatu int in paize luntaun: lì u s'è datu aa bela vita e u s'è mangiò tüti i sodi.
- Dialett de Ormea: Ün omu l'avea doi fioi. O ciü sgiuvu l'ha diciu al poà: “Poà, dàime lo ch'a 'm pò tucoà dle mie sustanse!”. E 'l poà o j'ha daciu la sò parte. Da lì a pochi dì 'stu fió a l'ha radünà 'nseme tütu 'l sò, poi 's n'è partii e 's n'è andà 'nt ün paìse lunzi; e lì l'ha dissipà tütte le sò sustanse, dasèndse al bun tempu.
- Dialett de Cairo Montenotte: Ün òm l'ava düi fiöi. U ciü giuvu l'ha dicc a sò pare: “Pupà, dème ra part di beni di beni che 'm tuca!”. E chièl l'ha fa tra lor er part d'u sò patrimoni. Da lì a pochi dì, bütà tüt insèm 'st fiö ciù pcit u 's n'è andà int in paìs luntàn, e qui l'ha sgheirà tüt 'r fat sò in stravizi.
- Dialett de Garessio: Ün òmo l'avè düi fiöi. E u ciü sgiono 'd 'sti düi l'ha dicio a só pare: “Pare, dèmè a parte di beni ch'a 'm toca!”. E lé l'ha facio tra 'd lor re parte di beni. E 'd lì a pochi dì, bütào tüt inseme, 'sto fió ciü sgiono 's n'è andào int in paìse lontàn e là l'ha sgherào tüt u facio só int i bagordi.
- Dialett de Borgotaro: Un omu u gh'ava dü fiö. E u pü zóven u diss a só pàr: “O pà, dèm la part che 'm pertoca!”. E só pàr u fé le part. E da lì a pochi dì 'l pü zóven u piè sü la part sogga, u andè lontàn e là u la cunsümè tüta malamént.
Vus currelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dialet tabarchin
- Dialet munegasch
- Dialet bunifacin
- Dialet finales
- Dialet genues
- Dialet intemeli
- Dialet spezzin
- Dialet urmeasch
- Dialet nuves
- Dialet burghesan
- Dialet ruiasch
- Dialet mentunasch
- Dialet savunes
- Dialet büstoch (dialet lumbard cun fort inflüenz ligür)
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Académia Ligùstica do Brénno - Grafia ufissiala del Ligür
- Sit cun vari infurmaziun sura el dialet de Borgotaro
- Liber cont informazion sul dialett de Ormea (in todesch)
- Giuseppe Olivieri, Dizionario domestico genovese-italiano, Genova, 1841
- Giuseppe Olivieri, Dizionario genovese-italiano, Genova, 1851
- Giovanni Casaccia, Dizionario genovese-italiano, Genova, 1876
- Stefano Martini, Saggio intorno al dialetto ligure, Sanremm, 1870


text:
Midadas en la LT ed en la LTFD per il 1.1.2017
Per il 1. da schaner 2017 sa midan las disposiziuns da surannaziun en il dretg penal fiscal sco suonda:
- Violaziun d'obligaziuns da procedura (LT 181 I lit. a, LTFD 184 I lit. a): 3 onns (fin ussa: 4 onns1) suenter la finiziun legalmain valaivla da la procedura, en la quala las obligaziuns da procedura èn vegnidas violadas.
- Tentativa d'omissiun fiscala (LT 181 I lit. a, LTFD 184 I lit. a): 6 onns (fin ussa: 8 onns2) suenter la finiziun legalmain valaivla da la procedura, en la quala las taglias èn vegnidas omessas.
Omissiun fiscala accumplida (LT 181 I lit. b, LTFD 184 I lit. b): 10 onns (fin ussa: 15 onns3) suenter la
- scadenza da la perioda fiscala, per la quala il pajataglia n'è betg vegnì taxà u n'è betg vegnì taxà cumplettamain u per la quala la deducziun da la taglia a la funtauna n'è betg vegnida fatga en moda confurma a la lescha;
- da l'onn chalendar, en il qual il pajataglia ha obtegnì ina restituziun illegala u in relasch da taglia nungiustifitgà.
La surannaziun n'ha betg lieu, sche l'autoritad chantunala cumpetenta ha relaschà ina disposiziun avant la scadenza dal termin da surannaziun (LT 181 II, LTFD 184 II).
La persecuziun penala dals delicts fiscals (fraud fiscal e defraudaziun da taglias a la funtauna) surannescha (sco fin ussa) 15 onns suenter che l'autur dal delict ha exequì l'ultima activitad chastiabla (LT 183b I, LTFD 189 I). La surannaziun n'ha betg lieu, sch'ina sentenzia d'emprima instanza è vegnida pronunziada avant la scadenza dal termin da surannaziun (LT 183b II, LTFD 189 II).
1 2 onns (= LT/LTFD) multiplitgà cun 2 tenor l'art. 333 al. 6 dal cudesch penal (CP).
2 4 onns (= LT/LTFD) multiplitgà cun 2 tenor l'art. 333 al. 6 dal CP.
3 10 onns (= LT/LTFD) multiplitgà cun 2 tenor l'art. 333 al. 6 dal CP; tenor il tribunal federal dentant
limità a 15 onns, perquai ch'il termin da surannaziun per surpassaments (omissiun fiscala)
na po betg esser pli lung che per delicts (fraud fiscal/defraudaziun da taglias a la funtauna).


text:
En connex cun il mazzament dal schurnalist Jamal Khashoggi ha in dretgira en l'Arabia Saudita condemnà a la mort tschintg persunas. Sco quai che la procura publica a Riad ha communitgà sajan trais ulteriuas persunas vegnidas sentenziadas a totalmain 24 onns praschun perquai ch'els hajan zuppentà il crim. Dus cussegliaders stretgs dal prinzi Mohammed bin Salman èn vegnids libers.
ONU vesa mussaments che prinzi saja involvì
L'october 2018 è Khashoggi vegnì mazzà en il consultat saudiarabic ad Istanbul entras in commando spezial da l'Arabia Saudita. Anc adina betg cler è tgi che ha dà il cumond per il mazzament. Organisaziuns per dretgs umans han renfatschà a las autoritads saudiarabas ch'ellas impedeschian ch'il cas possia vegnir examinà endretg.
Il prinzi Mohammed bin Salam ha surpiglià la responsabladad per il murdraretsch, ha dentant snegà d'avair dà il cumond. La correspundenta speziala da l'ONU, Agnès Callamard è da l'avis ch'i dettia indizis credibels che mussian ch'il prinzi persunal saja responsabel.
Ord l'archiv da SRF:
RTR novitads 12:00


text:
Etiopia
Etiopia (amaric ኢትዮጵያ Ityop̣p̣əya, grec Aἰθιoπίa) - da pü bod eir numno Abessinia (insè ün term cultur-historic chi descriva be las regiuns pü otas dal pajais) - es ün stedi i'l ost da l'Africa. El ho cunfins cun Eritrea, il Sudan, Kenia, Somalia e Dschibuti. La festa naziunela es ils 18 da meg, di da la victoria cunter la regenza dictatorica da Mengistu Haile Mariam (1991).
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Cunfins politics[modifitgar | modifitgar il code]
Cunfins in tuot: 5328 km
Daspö l'independenza da l'Eritrea dal 1993 nu ho l'Etiopia pü üngün acces direct ni al mer neir ad ün port.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
La pü granda part da l'Etiopia es domineda dal plateau da l'Abessinia cun il Ras Daschen scu pü ota muntagna (4'620 m); in quista vasta regiun da muntagnas as chatta eir la chapitela dal pajais: Addis Abeba (2'370 m). Oters pizs chi surpassan 4'000 meters sun il Talo (4'413 m), il Guma Terara (4'231 m) ed il Guge (4'203 m). Tres la mited dal stedi as extenda dal nordost vers südvest il uschènumno Rift Valley. Da sieu vart südvest vo que inavaunt cul plateau da Somali cul piz Batu (4'307 m). Las parts las pü bassas dal pajais as rechattan illa depressiun da Koba, na lönch dal cunfin cun l'Eritrea (116 m suot la mer).
- Vzair eir: Glista dals Vulcans in Etiopia
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Illa zona choda tropicala (fin 1'800 m) es la temperatura in media da 27 gros, cun üna quauntited totela da plövigia da 500 mm per meter quadrat ed an. La zona choda tempereda (1.'00 fin 2'500 m) esa 22 gros cun 500 fin 1'500 mm plövgia. Illa zona da muntagnas (a partir da 2.500 m) esa be pü 16 gros e la quauntited da plövgia vo sü fin 1'800 mm. La granda stagiun da plövgia düra da mited gün fin la mited september, ed a do aunch'üna pitschna stagiun da plövgia traunter favrer e marz.
Lejs[modifitgar | modifitgar il code]
Il pü grand lej es il Lej da Tana. Aint il Rift Valley do que bgers lejs vulcanics. Il Lej da Shala es il pü grand lej da crater ed eir il pü profuond dal pajais. Pervi da sieu cuntgnieu ordvart ot da soda es il Lej da Langano ün dals pochs lejs i'ls quêls as po pigler bagn, perche ch'el nun es infecziuno cun bilharziosa.
Flüms[modifitgar | modifitgar il code]
Il flüms ils pü importants da l'Etiopia sun l'Akobo, l'Awash, il Nil Blouv, il Genale, l'Omo ed il Tekeze.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da sia topografia varieda cun sias diversas rasedas geologicas et las cundiziuns climaticas ter differentas es l'Etiopia la patria dad ün enorm muond da plantas e da bes-chas. L'Etiopia es ün dals och centers genetics da la terra. La flora etiopiauna cumpiglia var 7000 plantas, 12 pertschient da quêlas sun endemicas. L'Etiopia es il pajais d'origin dal café e da diversas sortas da cereals scu teff u enset (ventricosum Ensete). Pü cu 20 differentas plantas da culura vegnan da quist pajais.
Traunter las bgeras sortas da bes-chas as chattan 30 mammels (12 % endemicas) (traunter oter il luf etiopiaun, la gazella Sömmerring, 16 sortas dad utschèls (2,5 %), 3 reptilias (3,9 %) e 17 amfibias.
Citeds[modifitgar | modifitgar il code]
Las pü grandas citeds sun (1. 1. 2005): Addis Abeba 2'757'807 avdaunts, Dire Dawa 252'347 avdaunts, Nazret 214'034 avdaunts, Bahir Dar 168'929 avdaunts, Gonder 153'942 avdaunts e Mek'ele 151'752 avdaunts.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L'Etiopia vela scu pajais multi-etnic. Cumbain cha geograficamaing üna part da l'Africa al süd da la Sahara es la cultura scu eir la populaziun etiopiauna profuondamaing caracteriseda dad ün'influenza arabica e semitica.
Gruppas etnicas[modifitgar | modifitgar il code]
Fin i'l vainchevel tschientaner d'eiran ils Amharas il pövel da stedi. Cumbain ch'els rivan be fin tar 20 u 30 % da la populaziun, es l'amharic dvanto la lingua naziunela e vain druveda scu lingua da traffic almain da la populaziun urbana da tuot il pajais. Insembel cun ils Tigray chi correspuondan ad arduond 10 % da la populaziun da l'Etiopia, ils Amharas vivan tradiziunelmaing scu purs illas planüras otas dal nord, i'l center historic da l'imperi etiopiaun. Ils duos pövels Amharas e Tigray, chi discuorran linguas strettamaing paraintas (semiticas), paun eir gnir resümos suot il pled Habesha. In lur granda magiurited sune aderents da la "baselgia etiopiauna-orthodoxa", ma a do traunter els eir minuriteds da muslims, protestants e da catolics. Daspö ils ans nonaunta es la pitschna minurited güdeva bod cumplettamaing emigreda vers Israel.
Tuottüna sun tenor las statisticas ils Oromos la pü grand'etnia, chi discuorra üna lingua cuschitica scu per exempel eir ils Somalis (la veglia denominaziun Galla, chi vain da l'amharic e chi'd as referescha pü generelmaing eir ad oters pövels cuschitics e minchataunt perfin omotics, stuvess vela scu blatsmeda e stuvess esser s-chivida). Ils Oromos ragiundschan pü cu 40 % da la populaziun etiopiauna ed els sun suvenz Muslims, cumbain cha que detta eir bgers ortodoxs etiopiauns. Lur territori etnic as concentrescha sün la mited dal süd dal pajais. La populaziun islamica da la cited da Harar ho nom Aderi e posseda our da ragiuns historicas ün'egna identited linguistica e culturela; lur lingua es semitica. La pü importantas ulteriuras etnias da l'Etiopia sun: Somalis (6 %), Shankella (6 %) Afar (4 %), Gurage (3 %), Sidama (9 %) ed Agaw (1 %). Illas regiuns dal vest e dal südvest dal pajais vivan aunch'adüna bgeras etnias niloticas ed omoticas, chi'd haun suvenz preservo lur stil da vita tradiziunel. Las pü cuntschaintas sun ils Mursi, ils Hamer, ils Ometo ed ils Nuer. Varqauntas da quistas etnias sun vivan per part eir i'ls pajais chantunais.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Pü cu 80 linguas vegnan discurridas in Etiopia. Sper la lingua ufficiela, l'amharic, es l'oromo la lingua la pü deraseda. L'englais es la lingua da l'educaziun superiura e vain druvo scu lingua d'instrucziun illas scoulas secundaras ed illas universiteds. Las linguas etiopiaunas paun gnir spartidas linguisticamaing in quatter famiglias da linguas: Las linguas semiticas domineschan i'l nord ed i'l center dal pajais (amharic, tigrinya), la famiglia omotica as rechatta i'l südvest, las linguas cuschiticas vegnan discurridas i'l süd e la gruppa nilo-saharanica es deraseda i'l vest.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
La cumposiziun religiusa da l'Etiopia es taunt heterogena scu la cumposiziun etnica: Las cumünaunzas las pü importantas sun la baselgia etiopiaun-ortodoxa (ouravaunt tuot persunas chi discuorran amharic u tigrinya, ma na be) ed ils muslims sunnits (la magiurited dals Oromos). Impü do que auncha la baselgia etiopiaun-catolica, la baselgia etiopiaun-evangelica, bgers adherents da religiuns da natüra scu eir Hindus e Sikhs.
Üna rolla speciela haun ils Falaschas chi sun üna cumünanza da güdevs etiopiaus e pera dad avair origins pü veglias cu il Talmud. Cun üna punt aviatica vaiva Israel evacuo dal 1984 pü cu 25.000 Falaschas our da las regiuns muntagnardas traunter Gondar ed Aksum vers la Terra Saincha. Hoz vivan be pü var 3.800 Falaschas in Etiopia.
Baselgia etiopiauna-ortodoxa[modifitgar | modifitgar il code]
Il cristianissem etiopiaun-ortodox es istoricamaing la pü importanta religiun dal pajais. Zieva l'Armenia, l'Etiopa vela sco il seguond pü vegl stedi oriundamaing cristiaun dal muond inter. Las practicas religiusas haun conservo ün caracter orientel fich tradiziunel ed as differenzcheschan profuondamaing da quels da las baselgias catolicas e evangelicas.
Baselgias protestantas[modifitgar | modifitgar il code]
Daspö 1830 do que missiunaris evangelics in Etiopia; dal 1855 fin 1868 s'ho ingascho la missiun St. Chrischona da Basilea, in collavuraziun cul uvas-ch anglican da Jerusalem, e da quist ingaschamaint es naschieu traunter oter ün muvimaint protestant traunter ils Falaschas. Las staintas missiunarias dvantaivant alura viepü intensivas, ma ouravaunt tuot illas regiuns cun religiuns tradiziunelas africaunas; ils muvimaints ils pü importants gnivan da la Svecia, da la Norvegia, dals Stedis Unieus e dal Danemarc. Hozindi existan in Etiopia las seguaintas baselgias protestantas:
Baselgia catolica[modifitgar | modifitgar il code]
baselgia catolica da l'Etiopia
Islam[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor las pü nouvas estimaziuns, l'Islam pêra dad esser la pü granda religiun dal pajais, cumbain cha's chatta aunch'adüna veglias infuormaziuns cha la dictatura da Mengistu vaiva manipulo in favur dals cristiauns. Congualo culs pajais dal Golf percunter es l'Islam etiopiaun pü liberel. La cited da Harar es ün lö sainch pels muslims dal pajais.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
aunz 1974[modifitgar | modifitgar il code]
Dal 1974 fin 1991[modifitgar | modifitgar il code]
A partir dal 1991[modifitgar | modifitgar il code]
Scumpartiziun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
- Afar (Danakil) (Afar)(2)
- Amhara (Amharen)(3)
- Benishangul-Gumuz (Berta, Gumuz, Shinasha)(4)
- Gambela (Nuer, Anywak)(6)
- Harar (Region) (Harer) (Aderi)(7)
- Oromiyaa (Oromo veraltet: Galla)(8)
- Somali Region (Provinz Ogaden) (Somali)(9)
- Southern Peoples, Nations & Nationalities (Gurage, Sidama)(10)
- Tigray (Tigray)(11)
Commembraunza in organisaziuns internaziunelas[modifitgar | modifitgar il code]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Hauptartikel: Geschichte Äthiopiens
- Siehe auch: Liste der Kaiser von Äthiopien
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Parcs naziunels[modifitgar | modifitgar il code]
Lös historics[modifitgar | modifitgar il code]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Art[modifitgar | modifitgar il code]
- Afewerk Tekle (auch: Afework Tekle, * 22. September 1932 in Ankober)
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Musica tradiziunela[modifitgar | modifitgar il code]
Musica moderna[modifitgar | modifitgar il code]
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Sport tradiziunel[modifitgar | modifitgar il code]
Atlets cuntschaints[modifitgar | modifitgar il code]
- Abebe Bikila
- Haile Gebrselassie
- Kenenisa Bekele
- Gezahegne Abera
- Meseret Defar
- Ejagayehu Dibaba
- Tirunesh Dibaba
- Fatuma Roba
- Derartu Tulu
- Gete Wami
- Demisse Wolde
- Millon Wolde
- Miruts Yifter
Vzair eir[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Adolph Freiherr Knigge: Benjamin Noldmann's Geschichte der Aufklärung in Abyssinien oder Nachricht von seinem und seines Herrn Vetters Aufenthalte an dem Hofe des großen Negus, oder Priesters Johannes (Volltext)
- Gerhard Rohlfs: Im Auftrage Sr. Majestät des Königs von Preussen mit dem Englischen Expeditionscorps nach Abessinien (Volltext)
- Gerd Gräber, Angelika Gräber, Berhanu Berhe: Äthiopien, ein Reiseführer. Kasparek, Heidelberg 1997, ISBN 3-925064-21-4
- Walter Raunig (Hrsg.): Das christliche Äthiopien. Geschichte, Architektur, Kunst. Schnell & Steiner, Regensburg 2005, ISBN 3-7954-1541-1
Films[modifitgar | modifitgar il code]
- Äthiopien, Kaiserreich zwischen Gestern und Morgen Ein Film von Manfred Purzer und Makonnen Desta, BRD 1956
- Alfred Ilg - Der weiße Abessinier Ein Film von Christoph Kühn, Schweiz 2003
- Kezkaza Wolafen Ein Film von Tewodros Teshome, 2003, in amharischer Sprache mit engl. Untertiteln
- Adwa: An African Victory Ein Film von Haile Garima, 1999, in englischer Sprache
Weblinks[modifitgar | modifitgar il code]
- Ethiopia - A Country Study gemeinfreie Online-Ausgabe eines Buchs der "Federal Research Division" der US-Library of Congress von 1991
- CIA - The World Factbook - Ethiopia (englisch)
- Landeskundlichen Informationsseiten (LIS)
- Sprachen Äthiopiens (englisch)
- Google sightseeing
- ENCYCLOPAEDIA AETHIOPICA (Projekt der Uni Hamburg)


text:
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (nasciùa Vinci dl 1452, mort a Amboise dl 1519) ie n artist.
Si formazion al giapà a Flurenza.
Genie universel, che se á dat ju cun deplu formes de ert, nce sperimenteles y cun invenzions de uni sort.
L ie nce stat ingenieur militer per Lodovico il Moro a Milan y artist de cheurt per l re de Franzia Franzesch I.
Gran pert de si schizes, nce de invenzions che fova scialdi danora a si tempes, ie cunservedes tl Codex Atlantich.
Do la rata se à cunservà mé puecia pitures, de cheles che la plu cunesciudes ie ben "La vergine delle rocce","La Dama coll'ermellino" y la "Gioconda o Mona Lisa".


text:
San Giurman
San Giurman (San German in Piemuntes; San Germano Vercellese in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 1 785 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 30,7 km² e ona densità de popolaziun de 58 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Casanöva, Cröva, Usc'nengh, Salasch, Santià, Trunsan, Vercèj.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de San Giurman l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La finamira da quest camp saja da porscher als uffants insatge che fetschia plaschair durant las vacanzas da stad, uschia Enrico Heiner, il manader da project. A quest camp da ballape possia mintgin sa participar, era uffants che na dettian uschiglio betg ballape. En il center stat il sport, ma ina gronda rolla gioghia er l’aspect social di Enrico Heiner.
In mund da buobs
Dals 127 uffants al camp a Schluein èn er 12 buobas da la partida, la gronda part buobas che dattan er uschiglio ballape en in club. Ellas sajan integradas fitg bain en quest mund da buobs di Enrico Heiner, quai funcziunescha senza problems.
Las buobas taidlan pli fitg sin il trenader ch’ils buobs che fetschian magari tge ch’els lessan.
Tenor ils responsabels dal camp sajan las buobas pli disciplinadas ch’ils buobs ed ellas prendian er dapli resguard. Mo i na vegnia en mintga cas betg fatg gronda differenza tranter buob e buoba. Il principal saja che mintgin haja ina bell’emna, tant sin la plazza sco er dasper la plazza da ballape.