text:
Unihockey
Unihockey ni en la furma curta ‹unihoc› (en blers pajais vegn er duvrada la furma englaisa floorball) è in sport da squadra or da la famiglia dals gieus da balla cun bastun. Sur il sport bandy deriva l’unihockey dal hockey, dal qual èn medemamain sa sviluppads il hockey sin rollas ed il hockey sin glatsch. Unihockey è vegnì sviluppà ils onns 1970 communablamain en ils pajais Svezia, Finlanda e Svizra, tranter auter dal manader da team da la squadra da hockey sin glatsch Kloten Flyers, Rolf ‹Hurti› Wiedmer. I sa tracta d’in sport cumparegliabel al hockey en halla, tar il qual po er vegnir giugà davos il gol. Il pli derasà è il sport unihockey da preschent, cun mintgamai plirs dieschmilli giugaders, en la Svezia, en la Finlanda, en la Tschechia ed en Svizra.
Organisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La federaziun mundiala dad unihockey è l’International Floorball Federation (IFF) ch’è vegnida fundada il 1986 e ch’ha sia sedia a Helsinki, Finlanda. Tranter auter sa stenta l’IFF persuenter che l’unihockey vegnia integrà en il program dals gieus olimpics da stad.
Champ da giugar[modifitgar | modifitgar il code]
En l’unihockey vegn differenzià tranter il champ pitschen ed il champ grond. Sin il champ da giugar sa chattan adina sis puncts da bulli. Amez sa chatta il punct central che vegn duvrà per l’entschatta da gieu (bulli). Sper il champ da giugar sa chattan dus bancs dals punids, in secretariat dal gieu e dus bancs dals giugaders.
Champ grond[modifitgar | modifitgar il code]
Il champ grond vegn circumdà d’ina banda ch’ha in’autezza da 50 cm. Il champ da giugar mesira ina lunghezza da 40 m ed ina ladezza da 20 m. Ultra da quai vegn cusseglià da laschar liber in spazi da cupitgada d’almain 50 cm.
Champ pitschen[modifitgar | modifitgar il code]
Il champ pitschen vegn medemamain circumdà d’ina banda arrundada che sto avair in’autezza da 50 cm. Il champ è 24 m lung e 14 m lad.[1] Er qua basegni in spazi da cupitgada da 50 cm. En ina halla dastgan vegnir installads maximalmain dus champs da giugar.
Equipament[modifitgar | modifitgar il code]
Tar l’equipament d’in giugader da champ dad unihockey tutga sper la vestgadira usitada (chalzers da halla, tricot, chautschas e schanegiaders) be il bastun dad unihockey. Il goli porta chautschas lungas pulstradas; ultra da quai chalzers da goli, in protegiapet, ina part sura pulstrada, in protegiagenitalias e magari er guants. Ina chapellina cun in giatter sco protegiafatscha cumplettescha l’equipament dal goli. La vestgadira da quel dastga be servir a proteger sasez, betg però ad engrondir la surfatscha da defensiun. Cuntrari ad autras furmas da hockey agescha il goli qua adina senza bastun. En situaziuns da defensiun acutas è il goli plinavant en acziun davant il gol sin sias schanuglias; per quest intent porta el sut las chautschas pulstradas spezials protegiaschanuglia e protegiastgaina.
Tant ils bastuns e las ballas sco er ils gols e las bandas dal champ da giugar ston esser controllads areguard lur construcziun da l’institut da controlla ch’è incumbensà per quest intent da l’IFF (Sveriges Provinings- och forskningsinstitut).
Balla dad unihockey[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la balla dad unihockey sa tracti d’ina balla da trenament emprestada dal wiffleball.[2] Sco basa per il svilup da la balla dad unihockey ha servì il Cosom Wiffle Ball; quel consista dal material sintetic polietilen (PE) ed ha 26 foras. Quest’uschenumnada balla a foras paisa be 23 g ed ha ina circumferenza exteriura da 72 mm. Fabritgada vegn ina tala balla per ordinari da duas mesas cuppettas ch’èn savens da colur alva. Adina pli savens vegn duvrada ina balla da colur melnenta da la quala la structura da la surfatscha exteriura è munida cun pitschens fops. Quels n’influenzeschan bain betg las dimensiuns geometricas da la balla, ma duain influenzar a moda positiva las caracteristicas erodinamicas da quella.
Bastun dad unihockey[modifitgar | modifitgar il code]
Il bastun dad unihockey sa cumpona da duas parts (pala e moni) ed è fatg da material sintetic. Bastuns da pli auta qualitad han in moni conic che consista da material sintetic rinforzà cun fibras da charvun; ultra da quai possedan tals monis ina fina stresa da carbon. Tar la pala ch’è fermada vi dal moni sa tracti d’ina part d’isada che consista da termoplast e che vegn fabritgada cun la tecnica d’injecziun. In viertgel ed in bindel dal moni cumpletteschan il bastun dad unihockey. Tenor l’International Floorball Federation na dastga in tal bastun betg esser pli lung che 114 cm e pli grev che 380 grams; el è pia pli curt ch’in bastun da hockey.[3] Bastuns che vegnan duvrads en concurrenzas uffizialas ston esser munids cun il certificat da controlla da l’IFF. Igl è be lubì da scursanir il bastun. Da surcollar il moni è be admess survart la marcaziun. La curva da la pala dastga vegnir adattada; quella na dastga però betg surpassar 30 mm. Ella po vegnir remplazzada tras ina pala dal medem producent, sto però esser francada vi dal moni e na dastga betg sa muventar.
Gol dad unihockey[modifitgar | modifitgar il code]
Tant sin il champ grond sco er sin il champ pitschen vegnan utilisads gols da dimensiun gronda, davant ils quals sa chatta mintgamai in goli. Ils gols han las suandantas dimensiuns (aut × lad × profund): 115 × 160 × 65 cm. Tar quests gols ch’èn certifitgads da l’IFF sa tracti d’ina construcziun da bischens d’atschal da colur cotschna. Ils gols èn munids cun duas raits: la rait principala cuvra l’entira surfatscha dal gol cun excepziun da l’avertura d’entrada e dal palantschieu. Davos l’avertura penda ultra da quai ina segunda rait. Quella duai impedir che la balla sortia immediatamain en il cas che quella tutgass tar in gol directamain sin in dals bischens d’atschal.
En la varianta dad unihockey ‹mixed› u ‹gol pitschen› vegnan percunter utilisads gols pli pitschens e senza goli. Quests gols han dimensiuns da 60 × 90 × 60 cm e disponan be da la rait principala. Gols pitschens èn per ordinari da colur alva u cotschna ed èn construids en moda plegabla. Ultra da quai exista ina varianta pli pitschna da quest tip da gol, en construcziun da bischens d’atschal e cun dimensiuns da 40 × 60 × 40. Gols da questa dimensiun èn fitg derasads en tut la Scandinavia (en il sport da massa, sport da scola). Ils gols pitschens n’èn betg certifitgads da vart da l’IFF, damai ch’els na vegnan betg utilisads en concurrenzas uffizialas.
Variantas[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs dal svilup dal sport dad unihockey èn sa furmadas diversas variantas dal gieu che resguardan las relaziuns localas (grondezza da la halla da gimnastica) u las ambiziuns dals giugaders. I sa tracta da las variantas mixed, champ pitschen e champ grond che duain vegnir preschentadas curtamain:
Mixed[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la varianta mixed u gol pitschen sa tracti da la furma dad unihockey che vegn giugada en scola ed en uniuns (principiants). Da mintga squadra sa chattan mintgamai dus mattatschs e duas mattatschas sin il champ da giugar, il qual mesira 28 × 16 m. Ils ulteriurs commembers da la squadra sa chattan sin il banchin da reserva e pon vegnir substituids senza interrumper il gieu. I vegn giugà – en l’Europa Centrala – sin gols pitschens cun in’avertura da 90 × 60 cm senza goli; quai vul dir che mintga giugader è da princip cunresponsabel per cuvrir il gol. Davant il gol sa chatta la zona da protecziun da 1,90 × 0,90 m, en la quala nagin giugader na dastga metter pe. En questa varianta vegnan giugads turniers regiunals e surregiunals.
Champ pitschen[modifitgar | modifitgar il code]
Questa varianta dad unihockey vegn giugada cun gols gronds e cun golis equipads cumplainamain sin il champ pitschen d’almain 24 × 14 m. Ils gols han in’avertura da 1,60 × 1,15 m. Per il goli exista ina zona dal gol en las dimensiuns da 3,0 × 4,5 m, entaifer la quala el po agir libramain. Davant il gol sa chatta la zona da protecziun ch’è scumandada per tut ils giugaders da champ. Ils puncts da bulli sin la prolungaziun dal gol resp. lingia d’amez sa chattan en ina distanza d’in meter davent da la banda. Mintga squadra gioga cun trais giugaders da champ ed in goli. En tut po la squadra sa cumponer da fin a 20 giugaders. En cas d’in culp resp. culp liber sto la distanza tar l’adversari muntar incl. equipament (bastun) almain dus meters. En questa varianta vegnan giugads en divers pajais campiunadis a nivel regiunal e surregiunal. Tut tenor regiun existan er gia atgnas ligas da juniors (U-13, U-15, U-17 ed U-19); quellas servan a munir ils giugaders gia baud cun abilitads universalas sin il champ ed a sviluppar lur cumpetenzas da giugar.
En Svizra mesira il champ pitschen 24 × 14 m. En questa varianta dad unihockey vegnan giugadas las ligas d’amatur (liga 1 fin 5); ultra da quai giogan er ils juniors A-E sin il champ pitschen. Per il champ pitschen exista er in’atgna concurrenza da cup, l’uschenumnà Cup da liga. E las squadras che termineschan las duas gruppas regiunalas d’emprima liga sin l’emprima e segunda plazza sa mesiran en ina concurrenza da playoff best-of-three cun mezfinals e final. La squadra victura daventa campiunadi svizzer sin il champ pitschen.
Champ grond[modifitgar | modifitgar il code]
La varianta sin il champ grond vegn giugada, tuttina sco quella sin il champ pitschen, cun gols gronds e golis. I vegn per ordinari fatg diever dal champ da ballamaun en las dimensiuns da 40 m × 20 m. Sco tar il hockey sin glatsch gioga mintga team cun tschintg giugaders da champ ed in goli. Tar il sistem da standard èn ils giugaders da champ repartids tenor il schema 2-1-2 en defensiun ed attatga (entaifer la quala vegn differenzià supplementarmain tranter center ed alas). Daspera datti er las variantas 2-2-1 (dus defensurs, in attatgader ed in center sin la medem’autezza ed in attatgader principal), 1-2-1-1 (in libero, duas posiziuns d’ala, in attatgader ed in attatgader principal) e 1-2-2 (center davosvart, dus defensurs da la vart, dus attatgaders).
Reglas[modifitgar | modifitgar il code]
Las reglas dad unihockey èn pli severas che quellas da hockey sin glatsch. Ultra da quai vegn hockey sin glatsch giugà bler pli fitg cun il corp che unihockey: en l’unihockey èsi be lubì da smatgar givè cunter givè. La balla dastga da princip vegnir giugada be cun il bastun dad unihockey; in pass cun il pe è però lubì. Sch’in giugader tutga la balla intenziunadamain cun ses mauns u ses chau, sche maina quai ad in chasti da duas minutas. Ultra da quai èsi scumandà da siglir durant il gieu en l’aria per retschaiver uschia la balla. Cura ch’in giugader dad unihockey sajetta la balla, sto el far attenziun che la pala na s’auzia mai pli aut che ses chalun. Tar in’auta retschavida da la balla dastga la pala be vegnir auzada fin a las schanuglias.
Intervenziuns corporalas diras (checks da bandas etc.) sco ch’ellas èn usitads en il hockey sin glatsch n’èn betg lubidas en l’unihockey; il medem vala per il smatgar u auzar il bastun. Constatescha l’arbiter in tal surpassament, po quai tut tenor manar ad in chasti da duas minutas, uschia ch’il team sto giugar durant quel temp be cun quatter giugaders da champ. Fallaments massivs pon er avair per consequenza in chasti da tschintg minutas. Suenter in surpassament ch’è vegnì sancziunà, vegn il gieu per ordinari cuntinuà cun in sajet liber. Avant ch’exequir quel, è adina da far attenziun ch’il team ch’ha chaschunà il sajet liber tegnia avunda distanza tar la balla (champ pitschen almain dus meters, champ grond almain trais meters); sa chatta in giugader da l’adversari memia datiers da la balla, vegn el punì cun in chasti da duas minutas. Il sajet liber sto vegnir exequì senza perder temp; cas cuntrari vegn el concedì a l’auter team. Dar cun il bastun e bittar il bastun èn acziuns ch’èn scumandadas en tutta furma e che vegnan punidas correspundentamain. Tant ils giugaders da champ sco er il goli dastgan vegnir stgamiads da tut temp, e quai tant en dumber illimità sco er en frequenza illimitada. Dapi il campiunadi mundial dal 2004 èsi scumandà al goli da tschiffar in retropass d’in congiugader cun ils mauns. La pala dal bastun da giugar na dastga betg esser sturschida dapli che 3 centimeters, per che la balla na sa laschia betg auzar si da plaun e purtar enturn memia tgunsch.
Unihockey internaziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Campiunadi europeic[modifitgar | modifitgar il code]
Ils onns 1994 e 1995 han gì lieu campiunadis europeics dad unihockey; silsuenter èn quels vegnids remplazzads tras il campiunadi mundial. Victurs eran stadas las squadras naziunalas da la Svezia (turnier dad umens 1994 e da dunnas 1995) resp. da la Finlanda (turnier dad umens 1995).
Campiunadi mundial[modifitgar | modifitgar il code]
Il campiunadi mundial dad unihockey vegn manà tras tant per umens sco er per dunnas; quests dus campiunadis s’alterneschan onn per onn. L’emprim campiunadi mundial dals umens ha gì lieu il 1996 en Svezia; quel da las dunnas è suandà il 1997 en la Finlanda. Il campiunadi mundial dals umens han fin uss gudagnà las squadras da la Svezia e Finlanda; quel da las dunnas supplementarmain ina giada la squadra svizra.
Campiunadi mundial U-19[modifitgar | modifitgar il code]
Campiunadis mundials dals juniors vegnan manads tras dapi il 2001, da las junioras dapi il 2004. Dapi il 2003 resp. 2008 han er lieu tar ils juniors resp. tar las junioras campiunadis mundials B ch’èn colliads cun in sistem da promoziun e relegaziun als campiunadis mundials A.
Buccal europeic[modifitgar | modifitgar il code]
Il Champions Cup furma il buccal europeic per squadras d’uniun e vegn manà tras dapi il 1993 mintg’onn tant per ils umens sco er per las dunnas. Enfin il 2011 sa numnava el EuroFloorball Cup; dapi lura vegn quel manà vinavant sco turnier per las squadras plazzadas suenter ils participants dal Champions Cup.
Unihockey en Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
En Svizra datti bundant 30 000 giugader licenziads (situaziun dal 2013). Ils radund 2150 teams èn organisads en ca. 420 uniuns, uschia che la Svizra furma la terz gronda naziun dad unihockey dal mund. Ultra da quai è l’unihockey il segund grond sport da team quai che reguarda il dumber da giugaders licenziads. L’associaziun svizra dad unihockey sa numna swiss unihockey ed è vegnida fundada il 1985.
Il campiunadi naziunal vegn manà tras en duas partiziuns: En la liga naziunala vegn tschernì il campiun svizzer sin il champ grond; en la liga regiunala il campiun svizzer sin il champ pitschen. Ultra da quai datti ina concurrenza da cup (pia in turnier tenor il sistem da k.o.), il Swiss Mobiliar Cup, ed il cup da liga al nivel dals amaturs. Ils pli blers titels da campiun svizzer ha cuntanschì tar ils umens l’UHC Rot-Weiss Chur (che fa oz part da Chur Unihockey), tar las dunnas las Red Ants Rychenberg Winterthur. Ultra da quai è Alligator Malans daventà il 2013 campiun svizzer dals umens ed er tar las dunnas tutgan singuls teams grischuns tar ils pli ferms en tut la Svizra.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Reglas dad unihockey (en versiun tudestga).
- ↑ Innebandy – Hooked on a feeling, Vällingby 1997, p. 16.
- ↑ IFF Material regulations 2014, art. 2.1.2. e 2.1.3. sco er appendix 9.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Johannes Roschinsky: Unihockey. Meyer & Meyer, Aachen 2008, ISBN 978-3-89899-340-1.
- Jan Kratochvil: Floorball. Meyer & Meyer, Aachen 2013, ISBN 978-3-89899-806-2.


c: text/html

text:
Tar il segund scrutini da l'elecziun per il presidi communal da Stussavgia, fa Lukas Züst da Versomi 244 vuschs – sia concurrenta Barbara Schneider Zinsli da Stussavgia-Plaz vegn sin 188 vuschs. Singulas vuschs hai dà 13. La participaziun a l'elecziun è stada tar 60.8%.
Trais han candidà tar l'emprim scrutini
Ils 27 da settember n'aveva nagin dals trais candidats per il presidi cuntanschì il pli absolut da 261 vuschs. Lukas Züst aveva survegnì 204 vuschs, Barbara Schneider Zinsli 181 vuschs ed Elvira Solèr 87 vuschs.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fōg artificiài dal Cavdàn
Na vòlta in dal nòstri bandi, p'r al prim dè d'l an i putèṅ masć i s alvàvan ad bón óra e i 'ndàvan in dal cà dla gènt a dar al bòṅ Cavdàn a 'l famìji. Al fémni invéci i stàv'n a cà parchè in alóra a s dava a mént a la cardénsa ch'la dgiva che védar na dóna par prima al prim dè ad Śnar 'l arév purtâ mâl.
In cambi di augùr, al famìji i dàvan na bòna maṅ a i masćèṅ che acsè i psìvan muciàr sù dimóndi bèsi.
Quésta chè 'd sóta 'l è la fraś ch'a s dgiva par dar al bòṅ an, cun la tradusiòṅ in Itagliàn:
«
Sono venuto ad augurare un buon Capodanno, che viviate cent'anni, cent'anni e cento giorni, una bella mancia spetta a me; non pretendo né oro né argento, sarò contento di quello che mi darete; e se non mi date niente fa lo stesso, ma domattina vi troverete lungo disteso (morto).»
«
A sòṅ gnû dar al bòṅ Cavdàn, ch'a scampàdi sènt an, sènt an e sènt-a dè, la bòna maṅ la vèṅ a mè; a n preténd né òr né argènt, quél ch'a m dâ, mè a sòṅ cuntènt; e s'a n m dâ gnint a fà listés, ma dmatìna a v catâ lung dastéś.»
Fōg artificêl dal Cavdàn.
Mia tròp tèimp indrē, al prìm dè dl an nōv, a era custùm che i masćìn i andìsen a busèr in di ùs del cà per fèr i Avgùri 'd Bòun Cavdàn a 'l famìi, mèinter ch'el fèmni i gh'ìven da stèr sarèdi sù in cà infin a 'l meśdè, ch'a s cherdìva ch'i purtìsen sfurtùna. Busê a 'l ùs, al ragasōl al dgìva la só cantilèina:
«
Sono venuto ad augurare il buon Capodanno, che viviate cent'anni, cent'anni e un giorno, una bella mancia spetta a me; la massaia và in casa, non ci andrà per niente, se andrà a prendere qualche soldino, me lo metto nel taschino.»
«
A sun gnû dèr al bòun Cavdàn, ch'a scampìsi sèint an, sèint an e un dè, la bòuna màṅ[1]
la 'm vin a mè; la reśdóra
la và in cà, per gnint la n'gh'andarà, s'la và a tōr un quèlc suldèin, a 'm al mèt in dal bisachèin.[2]
»
E dòp dl avgùri, la reśdóra o 'l reśdōr i ślunghèv'n un suldèin in del màn dal ragasōl, che acsè al in catèva sù anca un mucîn mia cìc.
Referèinsi
- ↑ (EGL) e (IT) Dizionario dei Vocaboli più comuni del Dialetto di Carpi tratti in Vera Lingua Italiana dal Giuseppe Saltini dai inìsi edl Otsèint, édit solamèint in dal 2011 c'ma suplemèint dal Disiunàri 'd Carpśàn dla Fundasiòun Casa 'd Rispàrmi 'd Chèrp: "bonaman" cuma mancia in dl Itagliàn
- ↑ (IT) e (EGL) La condizione contadina e l'esperienza del sacro, pàśna 10, publicasiòun dal Cumùn ed Chèrp, 1982


text:
Il barometer da conjunctura dal KOF è sa sbassà il matg per ulteriurs 6,5 puncts sin in nivel bass istoric da 53,2 puncts. Uschia è il nivel quasi sa smesà dapi l'entschatta da l'onn. Sco l'Institut per la perscrutaziun da la conjunctura KOF scriva, hajan l'avrigl tuttas gruppas indicaturas tratg a bass il barometer.
Il matg hajan singulas gruppas sco il consum privat u l'industria da construcziun puspè mussà cifras positivas.
Barometer da conjunctura KOF
Il barometer da conjunctura KOF è in indicatur tempriv per il svilup da l'economia en Svizra. I sa tracta d'in indicatur collectiv che sa cumpona da numerus singuls indicaturs. Quels vegnan tras la statistica resumads tar in indicatur cumplessiv.


text:
Gletterens
Gletterens a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.02 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 851 abitant.
El cumün de Gletterens al se tröva a una altitüden de 486 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boudry (NE), Chevroux (VD), Cortaillod (NE), Delley-Portalban, Grandcour (VD), Vallon.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Trasport[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Stazion da Domdidier, sü la feruvia Morat - Yverdon à 10 km
- Bus Domdidier - Gletterens - Domdidier
- Autostrada Svízzera A1, Losanna - Yverdon - Berna, Uscita 28(Avenches)
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Gletterens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Canal de Suez
El Canal de Suez (in arab: قناة السويس, Qanāt al-Suways) a l’è un canal artifiçal qe al se trova in Egit e qe al permet a i nav de pasar dal Mar Mediteraneo al Mar Ross e de là a l’Ocean Indian senza far el jir de tuta l’Afrega.
El Ferdinand de Lesseps, diplomateg frances, al g’ha havud la concesion dal Said Pascià, Khedivè del Egit, de scavar el canal ind el 1854, insì a l’è nasida la Compagnie Universelle du Canal Maritime de Suez qe al ha tacad i laurar ind el 1859 e despœ, ind el 1869, i inn rivad a dervir-l.
El projet a l’è del Luigi Negrelli, un om del Trentin. El canal a l’è fait da du toc, un la part da Port Said sul Mediteraneo qe la riva fina al Gran Lach Amar ed el segond toc la part dal Gran Lach Amar e l'ria a Suez sul Mar Ross.
A l'è long 163 kilometer, larg da 300 a 365 meter e profond 22 meter (2010); in orijin a l'era larg doma 52 meter e profond 11.
El Canal de Suez a l’è stait d’esempi per el Canal de Panama.


text:
Sco quai che Johann Martin Wyss ha ditg en il discurs cun RTR, saja el ussa led da pudair dar giu il post sco president communal. Era sche la fusiun cun Tusaun na fiss betg gartegiada, avess el vulì chalar quest onn cun ses uffizi: Insacura saja avunda. Ma el haja per gronda part adina gì plaschair vi da ses uffizi, era sch’el haja pliras giadas pensà da dar giu ses post. Sin la dumonda tge che saja stà in dals pli buns muments en tut quels onns, menziunescha Wyss il sviament che Mut ha survegnì. Quai haja meglierà ferm ils viadis giu en la val – avant devi mo ina stretga via da guaud a Mut.
Bunas collavuraziuns
En bella regurdientscha ha el era ils blers empernaivels barats cun la vischnanca da padrinadi da Riehen/Basilea ed il Padrinadi svizzer per vischnancas da Muntogna. Omaduas hajan pussibilità bler a Mut, che n'haja mai gì memia blers daners en la cassa da la vischnanca.
Ussa è Johann Martin Wyss led, ch’el po suenter la pensiun sco manader d’in’agentura dad in'assicuranza a Tavau, ussa er ir en pensiun sco president communal. Sco bab da quatter uffants possian el e sia dunna ussa era sa deditgar dapli a la famiglia e lur uffants. In dals gronds hobis dal president communal, che va en pensiun la fin da l’onn, è plinavant la chatscha.
RR actualitad 12:00


text:
«Maisa da mezdi excellenta», il link avra en ina nova fanestra quest certificat penda dapi venderdi en mintg'ina da las 3 mensas en Val Bregaglia. Per tschiffar quest certificat ston las scolas ni autras instituziuns che lavuran cun uffants e porschan ina maisa da mezdi ademplir criteris.
Agid professiunal
Karin Jäger, cussegliadra da nutriment cun mandat dal chantun Grischun ha accumpagnà durant 1onn las mensas da la Bregaglia.
Sco emprim ha Karin Jäger prendì sut la marella ils plans da menu. Quests stuevan vegnir adattads als criteris dads avant per insumma tschiffar il certificat. Betg dal tut simpel a l'entschatta per ils 3 cuschiniers. Tuts han dentant collavurà - per pasts pli sanadaivels., il link avra en ina nova fanestra
Ils criteris
Mintga past sto consister or da:
- idrats carbonics, sche pussaivel cun graun integral
- proteins, midar giu cun la sort
- ma be 3 giadas l'emna charn
- bavrondas senza zutger
Cuschinà duai vegnir:
- senza bler grass
- resguardond las stagiuns
- maximalmain 1 giada al mais insatge frittà ni panà
- betg memia repetiziuns guardà sin tut il mais


text:
Durant il WEF n'è Tavau betg pli sco quai ch'ins enconuscha la citad. E magari sa mida schizunt il pli privat: il dachasa. Insaquants abitants rumeschan lur abitaziuns per dar a fit. Uschia er Kathrin Fontana. «L'emprim onn hai jau gidà ina collega che duvrava anc ina chombra, suenter avain nus pensà: Pertge betg repeter quai, quai dat in bun daner.» Quant bler ch'els gudognan na tradescha Kathrin Fontana betg, dentant tar ella abiteschian be persunas che lavurian al WEF, betg «ils gronds». Perquai na stoppia ella er betg rumir ora tut. «Be il bogn e las chombras èn vidas. En las stgaffas poss jau laschar tut, jau prend dentant or tut las chaussas persunalas.»
Dus creschids e dus giats dapli
En l'abitaziun da 4,5 stanzas stat Nina Fontana normalmain cun ses um e sia poppa. Durant il WEF vegnan sir e sira sco er lur dus giats latiers. «Quai va bain per in'emna, dentant dapli na vuless jau betg», di Fontana. La ospitanta na vuless sezza betg ch'insatgi ester stat en sia abitaziun. «Ed jau pudess er be far dar il pretsch dal tschains, quai na rendess betg propi, per quai na faschess jau betg tut las stentas che quai dovra da rumir l'abitaziun.»
RR actualitad 17:00


text:
Las Viafiers federalas svizras scusseglian – fin e cun la fin d’emna - dad ir cun il tren en Frantscha. Quai pervi da la chauma dal persunal da viafier franzosa che cumenza damaun. Singulas colliaziuns cun il TGV da Genevra a Paris crodian ora gia questa saira, ha communitgà l’SBB. Damaun circuleschia be ina colliaziun tranter Basilea e Paris.
Tut ils auters trens da TGV crodan ora. Annullads èn era sgols da diversas societads aviaticas da e vers la Frantscha. Era il traffic regiunal tranter la Svizra e la Frantscha saja ferm pertutgà. Cun lur chauma sa dostan pliras gruppas professiunalas en Frantscha cunter la refurma da rentas dal president Emmanuel Macron.
RTR novitads 20:00


text:
Chester Bennington
Chester Charles Bennington, cgnusû méj cuma Chester Bennington (Phoenix, 20 ad Mars 1976 - Palos Verdes Estates, 20 ad Luj dal 2017) 'l è stâ 'n cantànt e sunadōr americàṅ, famóś p'r avēr dâ la vóś a soquànt grup metal cuma i Linkin Park e, in di an Dumìla, i Dead by Sunrise e i Stone Temple Pilots.
In dal 2006 la rivìsta Hit Parader al 'l à mis in dla clasìfica di sènt cantànt mètal più brâṿ ad tut i tèmp, a 'l 46śum pòst.
Al s è tòlt la vita impicànd-'s in cà sua in Califòrgna in dal dè dal cumpleàn dal sò amìg Chris Cornell.
Discugrafia
c'n i Linkin Park
- 2000 - Hybrid Theory
- 2002 - Reanimation
- 2003 - Meteora
- 2007 - Minutes to Midnight
- 2008 - Songs From the Underground
- 2010 - A Thousand Suns
- 2012 - Living Things
- 2014 - The Hunting Party
- 2017 - One More Light
Culegamènt estéran
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Chester Bennington


text:
Cun passa ina milliarda cartents è la baselgia catolic-romana la pli gronda organisaziun dal mund. Ella è structurada tenor in sistem dual: Ins distingua tranter la baselgia universala cun sedia a Roma e las baselgias localas cun structuras che sa differenzieschan d’in pajais a l’auter.
Il Nov Testament
Il 2016 ha Gion Tscharner edì ils cudeschs istorics dal Nov Testament (Evangelis da Matteus, Marcus, Lucas e Joannes, Fatgs dals Apostels). La publicaziun cumpiglia er in’introducziun en ils tschintg cudeschs istorics, in pèr fatgs da l’istorgia dal Nov Testament ed in disc cumpact.
La Passiun da Sumvitg dal temp dal domini franzos 1801
Il giurist Pieder Tuor (1876–1957) n’è betg be stà in’autoritad federala sin il champ dal dretg d’ierta, mabain er in Rumantsch fitg engaschà. In pitschen insatg da ses vast operar porscha ses tractat davart la Passiun da Sumvitg dal 1801 che sa legia sco in veritabel crimi.


text:
Malatia e sandà
La scienza s’ha occupada fingià da temps fich antics da las malatias umanas. Ils meidis han provà da tillas cumbatter cun da tuottas sorts masdinas e curas. Ils umans dal temp d’immez crajaivan cha las malatias sajan chastis da Dieu obain occasiunadas da malspierts. Üna da las plü malignas malatias contagiusas es statta la pestilenza chi s’ha derasada fich suvent in tuot ils pajais da l’Europa. La Val Müstair es eir statta pertocca repetidamaing da quel sgrischaivel flagè.
La medicina d’avant 200 ons nu d’eira amo tant sviluppada per cumbatter las malatias contagiusas, e meidis d’eiran be pacs, impustüt oura sül pajais. Dal 1829 pratichaivan in tuot nos chantun be 29 meidis patentats, dal 1875 d’eiran quai 63. Dals ons 1830-60 lavuraiva ün docter Johann Francesco a Valchava e Sta. Maria. Probabelmaing es el stat il prüm meidi in Val Müstair. Dal 1867 esa reuschi d’ingaschar ad ün meidi patentà indigen, a Nicolo Nolfi (1839-1891) da Sta. Maria. El ha servi a la Val fin a sia mort sco meidi ed in differents uffizis publics.
Chascha d’amalats ed ospidal circuital
Al cumanzamaint dal 20avel tschientiner nun existiva in Val Müstair amo ingüna sgüranza per cas da malatia. Pür davo cha la ledscha federala reguard la sgüranza d’amalats es gnüda acceptada dal pövel svizzer, tilla ha il Chantun Grischun declerada obligatorica. Davo lungas trattativas difficultusas es gnüda fundada dal 1917 la „Chascha d’amalats publica dal circul Val Müstair“. Il grond promotur da quella e prüm president es stat Thomas Gross (nomnà «il major») da Tschierv. Il prüm meidi ingaschà da la chascha d’amalats es stat dr. Konrad Zimmerli.
Bainbod s’han occupats ils respunsabels da la chascha e’l meidi da la dumonda da fabrichar üna chasa per amalats cumbinada cun ün’abitaziun pel meidi. Dal 1919 esa reuschi da cumprar la chasa da la guaivda da Clau Perl a Sielva e lapro amo terrain da 220 lattas in vicinanza. Il fain da quella prada racogliaiva dr. Zimmerli per seis chavagl ch’el dovraiva per far las visitas als amalats in tuot ils cumüns. La „chasa dal docter“ a Sielva ha servi 15 ons sco abitaziun pels meidis e sco chasa d’amalats.
La chasa dal docter intuorn il 1920 ed hozindi
La cumischiun da la Chascha d’amalats Val Müstair s‘ha occupada dal 1929 da la dumonda d’eriger ün ospidal confuorm a las prescripziuns chantunalas ed a las cugnuschentschas nouvas da la medicina. Cur cha quist proget es gnü cuntschaint, han cumanzà las dispittas tanter ils politikers da Müstair e quels da canderaint. La peidra d’intop d’eira unicamaing la dumonda ingio cha l’ospidal vess gnü da star, a Müstair pro la clostra o a Sielva. I s’ha sviluppà effectivmaing ün cumbat confessiunal in Val. A la mastralia dal 1931 han gnü da decider ils votants ingio cha l’ospidal nouv vegna fabrichà. Il resultat da la votaziun es protocollà seguaintamaing: „Decleranza: La differenza dal numer da 129 votants tanter il prüm scrutinum (207 schi cunter 128 na) e’l seguond scrutinum (202 schi cunter 4 na) deriva dal fat cha davo il resultat dal prüm scrutinum ils votants da Müstair as absaintettan da la plazza.“1 La decisiun es statta clera a favur da Sielva. In seguit ha la cumischiun fat progettar in detagl la fabrica da l’ospidal a Sielva. Respunsabel pel proget es stat il büro d’architectura Bisaz e Könz da Zernez. L’ospidal nouv ha cuostü quella jada raduond 131‘000 fr. L’inauguraziun da l’ospidal a Sielva ha gnü lö als 5 avuost dal 1934.
Quist stabilimaint ha servi dürant bod quatter decennis sco ospidal acut e sco unica pratcha da meidi in Val Müstair. Qua o là esa bainschi stat da far tschertas reparaturas e pitschens müdamaints a favur dals paziaints e dal persunal
Prüm ingrondimaint
Pür dal 1964 s‘ha la cumischiun da l’ospidal fatschendada da la dumonda d’ingrondir la chasa ed ha decis da cumprar üna parcella vaschina. Dal 1968 e 1970 es gnü fabrichà oura il palantschin da la chasa ingio chi sun gnüdas integradas chombras per impiegats ed ün bogn. Da quel temp es gnü surdat eir il stüdi per ün ingrondimaint da l’ospidal. Il proget da fabrica nouv es gnü elavurà dal büro d‘architectura Könz + Co. da Guarda in stretta collavuraziun cul meidi da l’ospidal, dr. Peter Spinnler. Dal 1970 fin al 1975 es gnü eret in duos etappas da fabrica ün complex chi cumpigliaiva la pratcha, la sala d’operaziuns suot terra cumbinada culs locals da la protecziun civila, üna partiziun per paziaints acuts ed üna per glieud attempada, implü amo diversas stanzas per las muongias d’Ingenbohl chi sun stattas per divers ons respunsablas pel fliamaint a Sielva. Las lavuors da fabrica e las investiziuns per apparaturas modernas han cuostü passa 6 milliuns, ün considerabel import per üna valletta muntagnarda! La finanziaziun es reuschida grazcha al sustegn da las instanzas chantunalas e federalas e cun donaziuns generusas dal Padrinadi svizzer per cumüns da muntogna e dal chantun da Turich. La populaziun indigena ha cuntribui fingià l’on 1970 il bel import da 130‘000 fr. our dal rechav d’ün bazar organisà bel ed aposta a favur da l’ospidal. Als 14 e 15 da gün 1975 es gnü inaugurà l’ospidal nouv a Sielva.
Süsom il bloc da beton las stanzas per las muongias d’Ingenbohl
Seguod ingrondimaint
Be 20 ons plü tard, dal 1995 es darcheu gnü inaugurà ün fabricat annex a l’ospidal cun stanzas modernas per glieud dependenta da chüra individuala e fliamaint permanent. Al listess temp es gnüda rimplazzada la pigna dad öli cun ün s-chodamaint da ziplas. Ils plans per quist proget da fabrica chi ha cuostü 3,75 milliuns francs ha fat l’architect Jon Peider Strimer d’Ardez.
Nouvs tracts e fatschadas da culur plü choda
Il Center da sandà Val Müstair vain realisà finalmaing
Cun la müdada dal millenni haja dat bainbod eir müdadas illa politica da sandà in general ed in special per instituziuns medicinicas illas regiuns periferas. I gniva discurrü da centralisar ils servezzans da medicina e da serrar ospidals pitschens. Per nossa vallada significhaivan quellas imnatschas ün privel d’existenza pel plü pitschen ospidal da la Svizra e cun quai eir üna perdita rigurusa da la qualità da viver per la populaziun indigena. La cumischiun e la direcziun da l’ospidal han refüsà ferventamaing las intenziuns da la politica federala e chantunala ed han sviluppà svessa ün concept „jauer“ cul böt da spordscher quia ün bun e vast servezzan da basa sül chomp da la sandà. Üna visiun d’eira da s-chaffir ün „Center da sandà Val Müstair“ cun üna pratcha da meidi cun labor ed apoteca, üna partiziun da fliamaint per paziaints acuts, üna partiziun da chüra, ün servezzan d’urgenza, ün local da daintistaria, ün servezzan da spitex per tuot la vallada e differents agüds terapeutics. L’idea d’eira eir da collavurar strettamaing culla regiun vaschina dal Vnuost spordschond almain a Tuer e Ravera ün servezzan sur cunfin. Per pudair realisar tuot quists sectuors dal provedimaint social, esa bain svelt stat cler cha l’edifizi a Sielva stopcha gnir cumplettà, ingrondi e sanà magari ferm.
Las prümas trattativas per ün proget da fabrica han gnü lö culs uffizis chantunals fingià dal 2000. In üna prüma fasa esa stat da circumscriver e documentar ils bsögns e giavüschs da la direcziun e dal persunal da l’ospidal. In gün dal 2001 ha dat il Chantun glüm verda per far elavurar ün proget da sanaziun ed ingrondimaint da l’edifizi existent a Sielva. Id es gnü pretais chi vegna fat üna concurrenza d’architectura. Dal 2002 han inoltrà set architects lur proposta confuorm a las cundiziuns dattas da l’uffizi da fabrica chantunal. Üna giuria cumpetenta ha tschernü il proget „sforzato“ da la cumünanza d’architects BFB da Turich ed ha dat l’incumbenza da til surelavurar e da far fingià calculaziuns dals cuosts. In seguit ha la cumischiun da l’ospidal gnü da trattar cun las instanzas chantunalas per survgnir il sustegn fiananzial e’l permiss da fabrica. La Regenza ha garanti las subvenziuns a basa da las ledschas correspundentas, ha però rendü attent cha la situaziun finanziala dals 6 cumüns nu permetta da surtour tuot ils cuosts restants, e chi saja perquai da tscherchar sustegn pro instituziuns d’agüd e pro privats. La junta da l’ospidal e las autoritats regiunalas han dat l’incumbenza a l’administraziun da l’ospidal, dad ir in tschercha da munaida per pudair finanziar las lavuors previssas. Ün grondischem sustegn es flui da l’Agüd da muntogna svizzer. Da prümavaira dal 2006 sun rivats ils prüms lavuraints sül lö da fabrica, e cun quai ha cumanzà ün temp intensiv per las intrapraisas ed impustüt eir pel persunal e pels paziaints ed abitants da tuot l‘instituziun sociala. Fabrichar in ün edifizi construi fingià in trais etappas (1934, 1974, 1994) es stat üna vaira sfida per architects e tecnikers. In occasiun da la festa d’inauguraziun dals 7 e 8 gün 2008 han giasts ed indigens pudü as persvader cha l’ouvra realisada a Sielva es bain gratiada ed importanta per l’avegnir da la Val Müstair. Ella es ün‘instituziun chi güda a megldrar e garantir la qualità da viver per la populaziun indigena ed eir pels numerus giasts chi passaintan qua lur vacanzas.
Lavurà sco schefmeidis a l’Ospidal Val Müstair han:
- dr. med. Franz Helfenberger 1931-1964
- dr. med. Alois Zurkirchen 1964-1968
- dr. med. Peter Spinnler, 1969-1996
- dr. med. Matthias Furrer, 1996-2006
- dr. med. Theo von Fellenberg 2006-
L'istorgia es gnida missa insembel da Claudio Gustin, 2018
______________________________________________________________________________
1 Archiv circuital Val Müstair, IIC 12


text:
La decisiun, che la regiun Engiadina Bassa / Val Müstair na sa participescha betg a l'augment da chapital da l'Institut Otalpin a Ftan, è crudada als 4 da matg. Co che Rico Kienz, manader da gestiun da la regiun, scriva en la communicaziun, na veglia la regiun betg star en pe a gronds investiders privats. Sche las vischnancas sa participassan a l'augment fissan ellas suenter puspè en possess da 40% da las aczias. Quai pudess tegnair davent investiders gronds privats.
Populaziun duai purtar l'IOF
En pli duai l’Institut Otalpin Ftan vegnir purtà dad ina vasta part da la populaziun da la regiun. Che quai è il cas, haja sa mussà gia en las 1’500 suttascripziuns, che l’iniziativa «Salvai l’IOF» aveva pudì rimnar.
Politica haja gia investì 6 milliuns francs e vul investir vinavant
La politica da la regiun haja sustegnì l’Institut a Ftan fin da qua gia cun bundant 6 milliuns francs e veglia sustegnair el er vinavant. Uschia na vesia la conferenza da presidents n’er betg in motiv cunter ina nova cunvegna da prestaziun u da prolungar quella existenta. La dumonda stoppia dentant vegnir da l'Institut Otalpin, scriva la conferenza da presidents.
RR novitads 12:00


text:
Tesdûra
La tesidûra l' è cal lavôr ed tèser u tresèr soquànt fîl druènd un tlèr per custruìr di tisû. La manéra piò tradisiunèla 'd tèser la s càta carghénd un tlèr, anca rudimentèl, ed fîl tùt per cal vèrs in dal vertichèl, e fèndeg pasèr da mèś na spulèta (navèta) 'd fîl ch' la va e la tórna ded sà e ded là dai sìngul fîl ed 'l urdî, pugèndeg al só fîl ed trâma ch' al gnarà petnê e impilê na fila in sìma a cl' ètra.
La tesidûra 'd lung al tèimp
A s sà, dai schèv archiulògic, che la tesidûra di filê l' è pratichèda da l' umanitè fin dai tèimp dal neolìtic, quand i òm e 'l dòni primitìvi i catèven la manéra 'd custruìr di tlèr a pēś, che per rudimentèl ch' i fùsen, mo però i rispundìven a tùt i cmànd fundamentèl ed na tesidûra anca modèrna.
El prìmi fîbri druèdi per tèser i éren quìli vegetèli dal lèin.