text:
Silene vulgaris
La Silene vulgaris (en bresà: virzulì) l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Caryophyllaceae, che pò l'è la famìa dei garòfoi. L'è 'na piànta apresàda 'ndèla cuzìna tradisiunàla: se càta le prìme fòie piö tènere, prim che la piànta la fàghe 'l galèl, e se le dopèra 'ndèle minèstre de ris o, come contórno, saltàde 'n padèla compàgn de le spinàse.
Cuntegnüü
Disatribusiù e hàbitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na pianta uriginària de le zòne temperàde de l'Euràzia e de l'Àfrica del nòrt. L'areàl el s'è istindìt sucesivamènte a l'Amèrica setentriunàla e a l'Austràlia.
La crès söi riù erbùs, en bànda ai sentér e a le stràde e 'ndèi ciós, de la pianüra 'nfìna 'n àlta montàgna.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La fùrma biològica de la S. vulgaris l'è emicriptòfita scapùza (H scap): piànta perenànta per mès de böcc a l'altèsa del teré (emicriptòfita), col as fiuràl piö o méno sènsa fòie (scapùza).
Raìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strütüra radicàl l'è rizomatùza a bàze lignificàda. La g'ha divèrse raìs e raizìne segondàrie che part del rizòma.
Gamp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp el g'ha 'n aspèt erbàceo ma 'l stà sö bèl drit. El pol véser lis (piö de spès) o apéna apéna peluzèt. Endèla part piö àlta el gamp el pöl véser en bris tacolét (vischiùs).
Fòia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le fòie i è de tìpo ovàt o lineàr-lanceolàde (mìa tat strète). El culùr l'è vért con quach riflès celèst o 'n sèrte varietà apò a vért che tìra al gris sèner. Le fòie bazài le g'ha 'l gambì e le fùrma 'na rözèta.chèle che crès söl gamp e söi ramilì i è sèsii (le g'ha mìa 'l gambì) e le vé fò opòste en corispondènsa dei gróp.
Enfiurescènsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La 'nfiurescènsa l'è làsca del tìpo a panòcia con 3 - 9 fiùr che pindùla zó, lónch dei 5 ai 15 mm.
En particolàr la 'nfiurescènsa la vé definìda bìpara cioè i fiùr i crès de töte dò le bànde rispèt al fiùr apicàl..
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è ermafrudìcc (diòich o polìgami) e pentàmeri.
El càles el g'ha la caraterìstica fùrma a balunsì a fùrma de öf (lóch a l'endópe de la larghèsa) gamosépalo (cioè i sépali i è fundìcc ensèma); el culùr el pöl véser vért ciàr ciàr o ròza–biànch che tìra al maròn ciàr. Sö la superfìche endóche gh'è 'l rigonfiamènt gh'è 'na vintìna de nervadüre longitudinàle, colegàde con dèle ótre nervadüre trasversàle piö cürte e méno evidènte e precìze. El càles el conté töt l'ovàre e pò a la càpsula frötìfera e de chèsto derìa la sò strütüra sgiónfa töta particolàr. Söl càles en piö gh'è dei décc terminài lónch 1/6 del càles. Chèsti décc i è papilùs e peluzècc. Chèsta strütüra l'è persistènta.
I pétali de la coròla i è 5, i è de culùr biànch o ròza ciàr. I fenés condèn öngia che ànsa fò del càles, lónga compàgn del càles stès. L'öngia l'è completamènte dividìda (bilobàda) en dò lacìnie patènte subspatolàde o oblanceolàde,. Dimensiù de l'öngia: larghèsa 3 mm; longhèsa 8 mm.
- i stam i è 10 e i ànsa fò del càles.
- i stéi i è 3, pò a lùr i ànsa fò del càles coi stìmmi apéna apéna peluzècc. El ginecèo l'è sùpero e tricarpelàr sincàrpich.
- Fiuridüra: el fiorés de Màgio a Setèmber
La 'mpolinasiù la vé fàda del vènt, de le àe de le barbèle, suratöt chèle che ùla la nòt. La fùrma particolàr a balunsì co la bóca strèta la ghe 'mpedés ai insècc gròs de nà dét isé 'l fiùr el rèsta deèrt 'nfìna a dòpo che gh'è nit scür per fà che i insècc che ùla de nòt che i è piö pesègn i pöde nà a catà 'l pòline.
Fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt l'è 'na càpsula glubùza o a fùrma de pér, tacàda 'nsèma al càles, persistènta e condèna curùna de 6 décc apicài. La càpsula, quan che l'è madüra l'è lónga tré ólte 'l carpòfor (el gambì bazàl picinì che 'l té sö la càpsula – àrda la figüra ché 'n bànda). El fröt l'è deiscènt endèla part àlta e 'l sbat atùren tàta somésa.
Üzo gastronòmich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le prìme fòie apicài catàde 'n primaéra prim che la piànta la fàghe sö 'l galèl i è apresàde 'ndèla cuzìna tradisiunàla. Se le dopèra per dàga saùr a le minèstre de ris (ris coi virzulì) o saltàcc en padèla col botér, compàgn de le spinàse, per acompagnà 'l cudighì o 'l salàm buìt. En sèrte pòscc el virzulì 'l vé cönsömàt apò a crüt ensèma a l'ótra 'nsalàda de stagiù.
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Duran, Núria; Morguí, Mercè i Sallés, Mercè: Plantes silvestres comestibles. ECSA, Barcelona, zögn del 2004. Col•lecció Pòrtic Natura, núm. 20. ISBN 84-7306-467-4, plana 21.


c: text/html

text:
Giusepp Meazza
Giusepp "Pepp" Meazza (Milan, 1910 - Rapallo, 1979) l'è staa vun de pussee grand giugador de fòlber d'Italia. Anca al dì d'incoeu, hinn minga poch quej che disen che l'e' staa el pussee grand de tutt i giugador di balon che l'Italia la gh'ha avuu. El gh'avea vuna manera de giuga' al Folber che l'era consideraa' divina, e el Peppino Prisco, che l'aveva vist giugà per tuda la soa carera el disea che el "Pepp" Meazza el giugava come el Pelé. L'era naa' a Milan 'dree de Porta Tosa in del 1910, e l'è mort a Rapall in del 1979. L'ha giuga' per l'Inter, che a so dì la se ciamava anca "Ambrosiana", poeu per el Milan e per la Juventus, e infin de la carera per l'Inter ancamò. Cont la nazional l'g'ha venciuu du mondial, in del 1934 e in del 1938. L'era anca ciamaa "El Balilla", perche' l'gh'aveva cominciaa a giugà per l'Inter quand l'era vun pinella de 17 ann.
Quand l'è mort, el Comun de Milan el g'ha intitulaa el Stadi de San Siro, per ringrazial del luster che'l gh'ha dà al Fòlber de tuta Milan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tremezz
Tremezz (parnonzia local: [tre'mɛts]; italian: Tremezzo) l'è vuna di frazion del comun larian de la Tremezzina, in Provincia de Comm. Ghe viven 1.288 abitant.
El confina cont i paes de Lenn e de Mezzegra, oltra che cont i comun de Belas, Grandola, Griant, Lescen e Menas. El paes, che l'è situaa longh i spond del Lagh de Comm, e l'è cognossuu per i sò vill e i hotel.
Tremezz el gh'ha vari frazion: Susin, Pozzoeu, Balogn, Voles, Vian, Intignan, Rogar, Portezza e Bolveder.
A l'è staa on comun indipendent fina al 2014. In tra el 1928 e 'l 1947 l'era staa giamò vuna di frazion de la Tremezzina.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Tremezz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü


text:
Ociu fioe che la nona l'è una strìa l'hann veduuda sgarlà nell foech cun't i mann
Ociu fioe perché adèss la gula via cun't un mànegh de scùa in mèzz ai gaamb
.RIT x2
Trona e tempesta, la loena l'è scapaada,
nocc d'infernu nocc indemuniaada,
varda la mia nona e varda anca la tua
suta la gona i moeven la cùa
Nona Lucia, nona strìa
la cambia la sua pèll, la cambia la sua umbriia,
al sabato sera si veste di nero
e fa il Karaoke su al cimitero
RIT ..
Nona Lucia la fa scapà i serpeent
La parla cun't i sàss e la fa cambià anca el veent
Pulènta e sciguèta..la pentula stravàca
La va' a balà soe al Praa de la Tàca
Nona Lucia, gioca a scacchi col prete
Sia lei che lui hannò sempre sete
Prepara intrugli dalla sera al mattino,
sia lei che lui bevon solo vino
RIT ..


text:
Bulèj
Bulèj (nòm uficiàl in italian: Madonna del Sasso) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 397 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 15,3 km² e ona densità de popolaziun de 26 ab./km².
El se tröva al cunfin cunt i pruvinc de Vercei (cumün de Breia, Cei, Civiasch, Valdügia e Varal) e de Nuvara (cumün de Pela, Pogn e San Maurizi).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bulèj l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Steve Jobs
Steven Paul "Steve" Jobs (San Francisco, California, 24 de febrér del 1955 - Palo Alto, California 5 de utùer del 2011) l'è stat 'n inventur e imprendidùr americà. L'è stat co-fondadùr, ex-presidènt e ex-diretùr de la Apple Inc.[1]
Envèrs la fì de i agn setànta del sècol XX, Jobs, ensèma a Steve Wozniak e Mike Markkula, el g'ha svelöpàt e mitìt söl mercàt giöna de le prìme lìnee de Personal Computer de söcès, la série ciamàda Apple II[1]. A prensépe dei agn otànta l'è stat giü dei prim a capéser el potensiàl comerciàl de ìga 'n interfàcia gràfica per l'ütilizadùr (GUI), comandàda condèn mouse. Chèsta 'ntüisiù l'è stàda la strésa che g'ha portàt a la creasiù de la lìnea Macintosh.[2]
Endèl 1984, Jobs, per vìa de divergènse col sò conséi de aministrasiù, el s'è dimitìs de la Apple e l'è nat a fondà la NeXT, 'na aziènda che svelöpàa piatafùrme 'nformàtiche per el mercàt de l'edücasiù süperiùr e l'aministrasiù. Endèl 1996 però la NeXT la vé crumpàda de la Apple e isé 'l Jobs el tùrna a troàs endèl gir de la società che 'l gh'ìa fondàt, e de la qual el deentarà aministradùr delegàt del 1997 al 2011, an endèl qual ghe tocarà molà l'encàrech per vìa de 'n pegiuramènt de la bröta malatìa che de 'n quach agn l'ìa dré a sercà de cürà[3].
Steve Jobs l'è mórt a Palo Alto 'n California ai 5 de utùer del 2011, a 56 agn.
Endèla sò cariéra l'è stat, 'ntra i óter laùr, aministradùr delegàt de la Pixar, prima che la vignìes crumpàda de la Disney.
L'è famùs per vìga fat mèter söl mercàt dei prodócc de söcès compàgn de l'iPod, l'iPhone e l'iPad.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 "An 'Unknown' Co-Founder Leaves After 20 Years of Glory and Turmoil". New York Times
- ↑ "Wired News: We're All Mac Users Now". Wired News
- ↑ "Steve Jobs resigns as Apple CEO". The Guardian


text:
Cortaccia sulla Strada del Vino
Cortaccia sulla Strada del Vino (Kurtatsch an der Weinstrasse) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 2.084 abitàncc, 'na superfìce de 29 km² e 'na densità de 72 ab./km². El cunfìna coi cümü de Coredo (TN), Egna, Magrè sulla Strada del Vino, Roverè della Luna (TN), Termeno sulla Strada del Vino, Ton (TN), Tres (TN), Vervò (TN).
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Brivi
Brivi (Brivio in italià) l'è ü cümü de la Pruìnsa de Lèch con 4 690 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) che 'l se tröa sö la rìa a drécia del Ada, al cunfì con la pruìnsa de Bèrghem (cümü de Cisà, Éla d'Ada e Püntìda).
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm Brivi ‘l vé da la paròla Briva, ae, docümentàda in del bas Latì, che la völ dì put e ‘nsèma a Briva s’regórda pò ach ol diminütìf Brivola. Chèsto nòm latì ‘l rìa però pò a lü dal nòm cèltech o galìch briv, tat che ‘l artìcol briva del Du Cange, ‘l dis Briva: Gallorum veterum lingua pontem sonat che ‘l völ dì Briva: ‘n de la lègnua di vècc Gài ‘l vól dì put. Söl vocabulàre de Bergamàsch del Tóne Tirabósch s'lès che in dì ài de la bergamàsca l'è amò dovràt brévia che 'l völ dì put de lègn mia tròp fórt, fài sö a quàch manére.
Compàgn de Brivi ach Briöl 'n pruìnsa de Bèrghem ‘l ciapà 'l nòm dal cèltech briv e de fàti pò ‘n del bórgh de Briöl gh’è ü put che l’è söl fiöm Brèmb.
Bibliograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Charles du Fresne Du Cange, Glossarium ad Scriptores mediae et infimae latinitatis, Parigi, Osmont, 1753.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Brivi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Giuli Vindes
Cai Giuli Vindes (Caius Iulius Vindex, ?-68) l'è staa on official roman de origin gàllega. L'è famos per la soa rebellion contra el Neron.
Lù l'era el fioeu de on Senator roman, ma la soa fameja, comè dis anca el nòmm Vindex, l'era derivada de quèlla de dij re de l'Aquitània. L'è staa nomenaa propretor de la Gallia Lugdunens vers la fin del regn del Neron, che peroo 'l s'era creaa on numer assee grand de nemis traj famej senatoriaj, e vun di quèst l'eva pròpri el Vindes.
In del marz del 68, el Vindes el s'è ribellaa, e con lù ona bona part de la Gallia. Peroo lù el voreva nò diventà imperador, e donca l'ha invitaa a vessel el governador de l'Aragona Servi Sulpissi Galba, che l'ha refusaa, anca se'l s'è unii a la revoeulta. Ma minga tutt i region occidentaj eren de la part dij ribej: el Virgini Rufo l'ha taccaa la cittaa de Besanzon. Vindes l'è coruu a difendela, e i dù generaj hann trovaa on accòrd. Ma per ona incoprension, i soldaa de Rufo hann scomenzà a combatt e'l Vindes el s'è sucidaa.


text:
Iesse
Iesse o Jesse o Isai, suernominàt ol Betlemita, l'è stacc ol pàder del rè David, ol segónt rè de Israél, e per chèsto l'è lüminàt in de la Sacra Bìbia in del prim lìber del Samüéle e 'n del Vangél del San Matéo in töt ol capìtol 16 e l'è consideràt ü di antenàcc de Nòst Signùr.
Ol Samüéle l'è stacc mandàt dal Signùr per troà pròpe tra i s-cècc del Iesse ol nöf rè de Israél che l' gh'ìa de ciapà 'l pòst del Saul, l'è isé che
16, 10 'l Jesse l'à fai pasà denàcc al Samüéle sèt di sò s-cècc, ma 'l Samüéle l' ghe dìs: "Ol Signùr n'à catàt fò gnà ü de chès-ce".
16, 11 Ol Samüéle l'à domandàt al Iesse: "I è chès-ce ché töcc i tò s-cècc?" L'à respondìt ol Iesse: "Gh'è amò 'l piö picèn, che l'è dré a tènt i pégore" e 'l Samüéle 'l gh'à dicc: "Màndel a ciamà, dezà che m' pöl mia mètes dré a mangià prima che 'l sìes riàt".


text:
Moesa
La Moesa (scritt Moësa in todesch e romancc; Moeisa [1] in del dialett de Mesocch; cognossuda anca 'me el fiumm a Lumin[2]) l'è on fiumm svizzer longh 47 km situaa in de la Svizzera italiana.
La nass a 2500 meter in de la Val Vignon, voeuna di vai laterai de la Val Mesolcina, arent a San Bernardin (Canton Grison), e la traversa tutta la vall, indove la ciappa i aqui de la Calancasca e de la Traversagna, fina a rivà in del Canton Tisin e finì dent al fiumm omònim. In sù la Moesa, che la da el nomm a tutt on distrett di Grison, se pò andà anca in kayak.
Comun traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Canton Grison: Mesocch, Soazza, Lostall, Verdabbi, Cama, Leggia, Gron, Roree, San Vittor.
- Canton Tisin: Lumin, Arbed-Cagion.


text:
Randa (VS)
Randa a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 54.53 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 447 abitant.
El cumün de Randa al se tröva a una altitüden de 1406 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ayer, Oberems, Saas Fee, Sankt Niklaus, Täsch, Zermatt.
In del 1819, el paés l'è staa quasi cumpletament desfaa fö de una valànga.[1]
In del 1991, una part del paés l'è staa alagaa dòpo de una fràna.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Lane, F.W. The Elements Rage (David & Charles 1966), p. 83


text:
Benevento
Benevento (Beneviento 'ndèla parlàda locàl; Beneventum en latì; Bénévent en fransés; Benevent in todèsch stòrich) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Campania, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Benevento 'l g'ha presapóch 61.486 abitàncc, 'na superfìce de 129 km² e 'na densità de 477 ab./km². El cunfìna coi cümü de Apollosa, Castelpoto, Foglianise, Fragneto Monforte, Paduli, Pesco Sannita, Pietrelcina, San Leucio del Sannio, San Nicola Manfredi, Sant'Angelo a Cupolo, Torrecuso.
La cità la se tróa 'ndèl entrotèra apenìnic de la Campania, endèla part meridiunàla de la regiù stórica del Sannio, endèna puzisiù 'ndóche i mar Tiréno e Adriàtich i se tróa a presapóch la stèsa distànsa.
De l'an 570 a l'an 1077, l'è stat sede del Dücat de Benevento.


text:
1920
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 01: l'entra in vigur el Trataa de Versaja.
- 06 08 - Lundra (Inghiltera): i scout reünii in del primm Jamboree mundial pruclamen el Baden-Powell cap scout mundial.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 de genar: Renato Carosone, cantant e atur italian.
- 20 de genar: Federico Fellini, regista.
- 18 de mag: Karol Józef Wojtyła, papa Giuan Paul II.
- 1 de utuber: Walter Matthau, atur american.
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 30 nuvember - Barceluna: Francesc Layret, pulitegh e avucaa laburista, sassinaa par di pistulee del Sindicat Lliure (n. 1880).
- 25 utuber - Brixton (Lambeth, Lundra, Inghiltera): Terence MacSwiney, patriota Irlandes, dopu 73 dí da greva de la fam in prutesta per el sò impresunament da part di auturitaa Britanigh (n. 1879).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Cavèss
Artéccol in dialètt mudnés
Evoluzione demografica
Cavés (Cavezzo in italiàn, 7.135 abitànt) 'l è un paiśèṅ in provinsa ad Mòdna ch'al fà part di nóṿ cumùn dl'Uniòun cumùn Mudnési Area Nord. Al dista 27 km da Mòdna.
A s pènsa ch'al nóm al pòsa daśgnìr da 'l latìn cavaedium ch'al vōl dir "spasi sarâ da mur" par la forma cavaediciu.
A Cavés a s cata 'l uservatòri astrunòmic "Geminiamo Montanari". A gh'è al marcâ a la Dménga.
Cavés 'l à patî in manéra dimóndi fòrta i taramòt dl'Emìglia dal 2012 ch'i aṅ tirâ śò praticamènt incòsa (al 75% dal cà i èṅ crudàdi a tèra) e fat anc dū mòrt.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Ligüria
La Ligüria (Italian: Liguria; Lengua ligür: Liguria, parnuziaa Ligüria; Francees: Ligurie) a l'è una regiun italiana cun püü de un miliun de abitant sitüada in del nòrt de la penisula. La cunfina cun la Tuscana, l'Emilia-Rumagna, el Piemunt, la Francia e'l Mar Ligür. El sò capplöch a l'è Genua.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cun i sò 5421 km quadraa de süperfiss la Ligüria l'è la regiun italiana püssé piscinina, dopu el Mulìs e la Val d'Aosta, ma l'è pür vüna di regiun cun püssé cuncentraziun de abitant, dopu Campània, Lumbardia e Lazzi. La regiun l'è stringiüda trai Alp, i Penìnn e'l Mar Ligür, che l'è un bràss del Mar Mediterranee. Düü gulf impurtant hinn quèll de Genua (el gulf püssé grand) e quèll de La Spessia (el segund). La Ligüria la gh'hà un clima mediterraneu.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòmm Ligüria el ven de la pupulaziun di Ligür, che peruu abitaven in un territori assé püü grand, ch'el cumprendeva anca tütt el Piemunt sota al Po, la Pruvincia de Pavia, una part de la Pruvincia de Piasenza, la Lünigiana e'l territori de Nissa. I Ruman hann ciappaa la regiun dumà in del segund secul prima de Crist, e l'hann fada diventà la IX Regio. Dopu la fin de l'Imperi, l'è stada sota el dumini di Visegòtt, di Bizantin, di Lungubard, e del Sacru Imperi Ruman e dunca la pupulaziun l'ha capii che per svilüpàss cun fasilitaa la gh'aveva de andà per mar. L'è staa inscì che l'è nassüda la Repüblega de Genua, che cunt el passà del temp l'è diventada padruna de tüta la Ligüria e una putensa eurupea sül mar. In stu periud chì la s'è scuntrada assé cun l'altra pussenta Repüblega de mar, var a dì Venèzia. Traj territòri ciapaa dij Genues se pöö cüntà, par esempi, l'isula de Créta.
La putenza genuesa l'ha scumenzà a vegnì men quand l'è stada truvada l'Amerega in del 1492; Gh'era minga püü büsogn dij mercant del Mediterranee, che vöreven anca assee danee, parchè se podeva ciapaa i materi primm del növ cuntinent. In quèll temp, pöö, hinn rivaa in Europa i Türch, che hann cunchestaa tütt el Mediterranee uriental, anca i culòni de Venèzia e de Genua. Dopu i guèrr d'Itàlia, cun la pas de Cateau-Cambrésis, la Repüblega de Genua l'è finida, cumè la magiur part de la penisula, sota l'inflüensa de la Spàgna, e pöö, dopu la guèra de Sücessiùn Spagnöla (1714), sota quèlla di Austriach e dij Piemuntes.
In del 1797 el Napuleun Bunapart l'ha tacaa i territòri Austriach in Itàlia, ma per fàll el doveva passà anca per el Piemunt e la Ligüria. L'è passaa anca de lì e l'ha ciappaa la vecia Repüblega genuesa, e pöö l'ha giüntaa aj territòri del sò Imperi, nassüü in del 1804.
Cun la cadüda del Napuleun, tücc i paes vincitur hann faa un cungrèss a Viena per stabilì la dispusiziun del növ orden del cuntinent. Tücc i vecc paes che gh'éren prima de la rivada de l'Imperatur hinn staa repristinaa, a part le dò Repüblegh de Venèzia e de Genua. La prima l'è andada a l'Austria, la segunda al Piemunt, del qual l'ha següii i destìn sin a l'ünificaziun de l'Itàlia in del 1861. L'è impurtant savè che propri de una citaa ligür, Quartu (vecc cumün e adess quartee de Genua) l'è partida in del 1860, la spediziun dij Mill de Garibaldi (che, cumè Mazzini e Mameli, l'era ligür), che l'ha cuntribüii a cunchestà el Süd del Paes.


text:
Calendàre romà
El Calendàre Romà (cunusìt apò col nòm de calendàre de Ròmolo) el g'ha cambiàt fùrma divèrse ólte 'ntra la fondasiù de Roma e la fì de l'Impéro.
En quat nutìsie el ia dà Macrobio, 'ndèla I zurnàda dei Saturnalia.
En prensépe l'éra 'n lönàre (calendàre bazàt sö le fàzi de la lüna) dividìt en 10 més, che 'l vambiàa a la lüna piéna de mars (el 15). Per tradisiù l'éra atribüìt a Romolo, el fondadùr de Roma 'ndèl 753 prìma de Crìsto. Però sömèa che 'nvéce l'éres bazàt söl Lönàre dei gréci.
I més alùra i éra: Martius (31 dé), Aprilis (30 dé), Maius (31 dé), Iunius (30 dé), Quintilis (31 dé), Sextilis (30 dé), September (30 dé), October (31 dé), November (30 dé ) e December (30 dé). Isé l'an del calendàre 'l düràa 304 dé e gh'éra piö o méno 61 dé 'n envéren che gh'ìa mìa pòst endèl calendàre.
Dòpo la prìma rifùrma del calendàre, ülìda sömearès de Numa Pompilio (el segónt dei sèt rè legendàre de Roma) 'ndèl 713 prìma de Crìsto, el calendàre dei Romà 'l g'ha cuminciàt a cöntà dùdes més. I du més nöf i éra zuntàcc a la fì e i éra Ianuarius e Februarius.
Ogni més el gh'ìa tré dé de riferimènt ciamàcc: Kalendae, che se pènsa che uriginariamènt el curispundìes al dé de la lüna nöa e l'éra 'l prim dé del més; Nonae, che se pènsa che uriginariamènt el curispundìes al dé de la mèza lüna; Idūs, che se pènsa che 'l curispundìes a la lüna piéna.


text:
Uccelli 2 - La paura
Uccelli 2 - La paura (Uśèi 2 - La paùra) 'l è 'n film ad scarésa mesicàṅ e spagnōl dal 1987 ad René Cardona Jr., recitâ in Ingléś, ch'al tōś ispirasiòṅ da 'l film Gli uccelli 'd Alfred Hitchcock.
A 'l èstar 'l è cgnusû anc cuma Birds of Prey (in dal Régn Unî), Falco Terror (in Frància), Rov fåglar (in Śvèsia) e Beaks: The Movie (in di Stat Unî).
Sunt
La Vanessa Cartwright (Michelle Johnson) l'è na giurnalìsta ch'la lavóra par la televiśiòṅ insém a 'l sò muróś Peter (Christopher Atkins) ch'al fà 'l cameraman. Chi lē la gh vōl andàr a fónd par capìr cum è-la che di pui i s ér'n arvultâ cónt'r al sò padròṅ, un cuntadèṅ bcâ a mòrt. A pâr che gl'uśèi i àppian pardû la tèsta parchè anc da gl'àquili i ìvan dâ adòs soquànt tèmp prima a dū śóv'n in aliànt (al masć al pèrd 'n òć).
Rivàda in Spaggna chi lē la gh'à la manéra ad cgnósar dū parsòni che trént'an prima i s éran salvàdi da 'n atàc cumpàgn ad gabiàṅ in di Stat Unî a Bodega Bay.
Adès però al perìcul a riva da di pisòṅ. Na mùcia ad clómb difàti la taca a runiàr na fèsta 'd cumpléan, cun cal bestiàsi lè ch'i cópan 'n alevadōr ad galìni e sò mujér. A pèrd la vita anc n'infarméra (Carole James). La Vanessa la capìs che gl'uśèi i èṅ dimóndi arliâ cun al gèn'r umàṅ p'r i dan ch'i èṅ drē a far a la natùra. Sōl i putèṅ i la scàmpan.


text: 1Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga yema muxü̃ma ga duü̃xü̃gü, rü wüxi ga ma̱xpǘnewa ínaxü̃ãchi namaã ga norü ngúexü̃gü. Rü yéma narüto, rü norü ngúexü̃gü nüxü̃ ínachomaẽguãchi. 2Rü inanaxügü ga Ngechuchu ga na nangúexẽẽãxü̃, rü ñanagürü: 3—Tataãẽgü ya yíxema nüxü̃ icua̱xãchitanüxẽ i tümaãrü pecadu rü nüxü̃ rüxoexe. Erü Tupaname̱xẽwa tangẽxmagü, rü Tupana rü marü tümaãrü ãẽ̱xgacü nixĩ. 4—Tataãẽgü ya yíxema ngechaü̃güxe, erü Tupana tá tüxü̃ nataãẽxẽẽ. 5—Tataãẽgü ya yíxema tama tügü rüyexeragüxe rü meã irüxĩnüẽxẽ, erü tá tanayauxgü i ngẽma naãne i Tupana tümamaã ixunetaxü̃. 6—Tataãẽgü ya yíxema poraãcü tüxü̃́ nangúchaü̃xẽ na Tupanape̱xewa meã tamaxẽxü̃, erü Tupana tá tüxna nanaxã i ngẽma maxü̃ i mexü̃ i naxca̱x tadaugüxü̃. 7—Tataãẽgü ya yíxema togü i duü̃xü̃gü tüxü̃́ ngechaü̃tümüü̃güxe, erü tümagü rü tá ta Tupanaãxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü. 8—Tataãẽgü ya yíxema tama chixexü̃gu rüxĩnüẽxẽ i tümaãẽwa, erü yíxemagü tá tixĩgü ya Tupanaxü̃ daugüxe. 9—Tataãẽgü ya yíxema togüarü chogüruü̃ ixĩgüxe, erü Tupana rü nanegümaã tá tüxü̃ naxu. 10—Tataãẽgü ya yíxema togü i duü̃xü̃gü tümachi aiexe naxca̱x na Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma meã tamaxẽxü̃. Erü Tupaname̱xẽwa tangẽxmagü, rü Tupana rü marü tümaãrü ãẽ̱xgacü nixĩ. 11—Petaãẽgü i pema ega duü̃xü̃gü ṯacü pemaã ixugüegu, rü chixri pemaã namaxẽgu, rü chaugagu doramaã poraãcü chixri pechiga yad exagügu. 12—¡Rü petaãẽgüama rü tama pexoegaãẽgü! Erü daxũguxü̃ i naãnewa tá penayauxgü i wüxi i perü ãmare i mexẽchixü̃. Rü ngẽma ñu̱xma pexü̃ ngupetüxü̃rüü̃ nixĩ ga nüxü̃ nangupetüxü̃ ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü, yerü ga duü̃xü̃gü rü naxchi rü ta naxaie. 13—Pema rü ñoma yucürarüü̃ pixĩgü i ñoma i naãnewa. Erü yima yucüra rü õna na namexẽẽxü̃rüü̃, rü ngẽxgumarüü̃ ta i pema rü ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃güarü mexẽẽruü̃ pixĩgü. Natürü ngẽxguma chi nangeacagu ya yucüra, ¿rü ṯacüwa chi i namexü̃ i ngẽxgumax? Rü dücax, rü taxuwama name, rü ítanata̱xmare, rü ngẽ́ma duü̃xü̃gü nawa nangagü. 14—Pema rü ñoma i naãnecü̱̃ã̱xãrü ngóonexẽẽruü̃ pixĩgü. Rü wüxi ya ĩãne ya wüxi ya ma̱xpǘnewa ngẽxmane, rü taxuacüma inicu̱x. 15—Rü taxúema wüxi i omüwa tanangixichi na wüxi i caichã́ũtüü̃gu na tayaxücuchixü̃ca̱x. Natürü wüxi i omüwa tanangixichi na norü üchicaü̃gu tanaxünagüxü̃ca̱x, na ngẽ́ma tüxü̃ nabaxixü̃ca̱x ya guxãma ya yíxema yima ĩwa ngẽxmagüxe. 16—Rü name nixĩ i duü̃xü̃güpe̱xewa na meã pemaxẽxü̃. Erü ngẽmaãcü i pema rü omügürüü̃ tá pinaĩgü. Rü ngẽmaãcü duü̃xü̃gü tá nüxü̃ nadaugü i ngẽma mexü̃ i pexüxü̃, rü tá nüxü̃ nicua̱xüü̃gü ya Penatü ya daxũwa ngẽxmacü. 17—Tama name i nagu perüxĩnüẽ na núma chaxũxü̃ na ichayanaxoxẽẽxü̃ca̱x i Tupanaãrü mugü ga Moĩché ümatüxü̃, rü yema ore ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü namaã ngu̱xẽẽtaegüxü̃. Natürü núma chaxũ na meã chayanguxẽẽxü̃ca̱x i ngẽma mugü, rü tama na ichayanaxoxẽẽxü̃ca̱x. 18—Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu, rü ñu̱xma tauta na nagúxü̃ i ñoma i naãne rü ngẽma daxũwa nüxü̃ idauxü̃, rü tauta na yanguxü̃ i guxü̃ma i ngẽma mugüwa nüxü̃ yaxuxü̃, rü taxucürüwama inayarüxo i ngẽma mugü, rü bai i írarüwa. 19—Rü ngẽmaca̱x ya yíxema tama naga ĩnüxẽ i ngẽma mugü, rü woo wüxi i ṯacü i íraxü̃ga tama taxĩnügu rü duü̃xü̃güxü̃ tangúexẽẽ̱xgu na nümagü rü ta tama naga na naxĩnüẽxü̃ca̱x, rü yíxema rü tá guxü̃ãrü yexera wixweama tata̱x i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa. Natürü yíxema naga ĩnüxẽ i Tupanaãrü mugü rü duü̃xü̃güxü̃ ngúexẽẽ́xẽ na tümagü rü ta naga taxĩnüẽxü̃ca̱x, rü guxü̃pe̱xewa tá taxü i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa. 20—Rü pemaã nüxü̃ chixu, rü ngẽxguma tama Parichéugü rü ngúexẽẽruü̃gü i ore i mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ãrü yexera meã pemaxẽgu, rü tagutáma Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa pichocu. 21—Pema rü marü nüxü̃ pexĩnüẽ ga Moĩchéarü ore ga nuxcümaü̃güxü̃ ga duü̃xü̃gümaã nüxü̃ yaxuxü̃ ga ñaxü̃: “¡Tãxṹ i pemáẽtagüxü̃! Erü texé yamáẽtaxe rü tá tapoxcu”, ñaxü̃. 22—Natürü choma rü pemaã nüxü̃ chixu rü texé ya tümaẽneẽmaã nuxẽ, rü tá tapoxcu. Rü texé ya ṯacü tümaẽneẽmaã ixugüxe, rü ãẽ̱xgacügüpe̱xewa tá tüxü̃ nagagü na tüxü̃ napoxcuxü̃ca̱x. Rü texé ya tümaẽneẽxü̃ ṉg̱oxo wogüxe, rü ãũcümaxü̃wa tangẽxma, erü ngürüãchi tá tapoxcu nagu ya yima üxü ya ṉg̱oxo nagu poxcuene. 23—Rü ngẽxguma tupaucawa Tupanana cunaxãxgu i curü dĩẽru, rü ngẽ́ma nüxna cucua̱xãchigu na ṯacüca̱x cumaã nanuxü̃ i cueneẽ, ¡rü ngẽxma tupaucagutama naxü i ngẽma curü ãmare i Tupanana cuxãxchaü̃xü̃! ¡Rü cueneẽxü̃tawa naxũ, rü namaã yamexẽẽxĩra i ngẽma cuxchi na naxaixü̃! Rü ngẽmawena rü marü name i tupaucaca̱x cutaegu na Tupanana cuyaxãmarexü̃ca̱x i curü dĩẽru. 25—Rü ngẽxguma chi wüxie wüxi i ngetanüca̱x cuxü̃ íxuaxü̃gu, rü ãẽ̱xgacüxü̃tawa cuxü̃ tagaxgu, rü name nixĩ i namawatama tüxü̃ curüngüxmüxẽẽ na tama ãẽ̱xgacüpe̱xewa cuxü̃ tagaxü̃ca̱x. Erü wüxicana na ãẽ̱xgacüxü̃tawa cunguxü̃, rü ãẽ̱xgacü tá purichíagüna cuxü̃ namu na cuxü̃ napoxcuxü̃ca̱x. 26—Rü aixcüma cumaã nüxü̃ chixu rü tãũtáma ngẽ́ma poxcupataü̃wa ícunguxuchi ñu̱xmatáta ngĩxü̃ cuxütanü i gu̱xcü i ngẽma dĩẽru i nüxü̃́ ngĩxü̃ cungetanücü. Rü name nixĩ i paxa Tupanana peca na pexü̃́ nüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x i perü pecadugü na tama pexü̃ napoxcuexü̃ca̱x. 27—Pema marü nüxü̃ pexĩnüẽ ga Tupanaãrü mu ga Moĩché nuxcüma nüxü̃ ixuxü̃ ga ñaxü̃: “¡Tama name i naĩ i ngemaã na icupexü̃!” ñaxü̃. 28—Natürü choma rü pemaã nüxü̃ chixu, rü yíxema texé ya wüxi i ngexü̃ dawenüxẽ rü tüxü̃́ nangúchaü̃xẽ na ngĩmaã itapexü̃, rü Tupanape̱xewa rü marü chixexü̃ ngĩmaã taxü i tümaãẽwa. 29—Rü ngẽxguma chi yima curü tügünexẽtü pecadu cuxü̃ üxẽẽgu rü ¡noxtacüma nayaxu rü yaxü̃gu naña! Erü narümemaẽ nixĩ na yima cuxetüxicatama iyarütaxuxü̃ na tama guxü̃ i cuxune iyarütaxuxü̃ca̱x nagu ya yima üxü ya ṉg̱oxogü nagu poxcuene. 30—Rü ngẽxguma chi yima curü tügüneme̱xẽ pecadu cuxü̃ üxẽẽgu, rü name nixĩ i noxtacüma ícunadae rü yaxü̃gu cuyaña. Erü narümemaẽ nixĩ na yima cuxme̱xĩcatama iyarütaxuxü̃ na tama guxü̃ i cuxune iyarütaxuxü̃ca̱x nagu ya yima üxü ya ṉg̱oxogü nagu poxcuene. Rü ngẽmaãcü ega woo pexü̃́ naguxchagu rü name nixĩ i nüxna pixĩgachi i guxü̃ma i chixexü̃ i nagu piyixchaü̃xü̃ —ñanagürü. 31Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Moĩché rü ü̃pa nüxü̃ nixu rü yíxema tümama̱xü̃ ítáxe, rü tanaxwa̱xe i ngĩxna tanaxã i wüxi i popera i nawa nüxü̃ tixuxü̃ na marü ngĩxü̃ ítatáxü̃. 32—Natürü choma rü pemaã nüxü̃ chixu, rü ngẽxguma wüxi ya yatü naxma̱xü̃ íta̱xgu, rü chi tama naĩ ya yatümaã nangẽãẽxü̃gagu yixĩgu, rü ãũcümaxü̃wa ngĩxü̃ tangẽxmaxẽẽ erü ngẽmaãcü ngürüãchi pecadu ixü. Rü yíxema ngĩmaã ãmaxẽ i wüxi i nge i marü ngĩte ngĩxü̃ íta̱xcü, rü tüma rü ta pecadu taxü. 33Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Pema rü marü nüxü̃ pexĩnüẽ ga Moĩchéarü ore ga nuxcümaü̃güxü̃ ga duü̃xü̃gümaã nüxü̃ yaxuxü̃ ga ñaxü̃: “Ngẽxguma Tupanaẽ́gagu texémaã ṯacüca̱x icuxunetagu, rü name nixĩ i cuyanguxẽẽ i ngẽma curü uneta”, ñaxü̃. 34—Natürü choma rü pemaã nüxü̃ chixu rü tama name i texéégagu rü e̱xna ṯacüégagu wüxi i duü̃xü̃maã ipexuneta. Rü tama name i daxũguxü̃ i naãneẽ́gagu ipexuneta, erü ngẽ́ma narüto ya Tupana. 35—Rü tama name i ñoma i naãneẽ́gagu ipexuneta, erü Tupanaãrü cuaixcutüchica nixĩ. Rü tama name i Yerucharéü̃ẽ́gagu ipexuneta, erü Tupana ya guxü̃ãrü ãẽ̱xgacüarü ĩãne nixĩ. 36—Rü tama name i cugüégagu icuxuneta, erü woo wüxitama i cuyae rü taxucürüwa cunaxüchicüü na nachóxü̃ca̱x rü e̱xna nawaxüxü̃ca̱x. 37—Rü ngẽmaca̱x rü ngẽxguma icuxunetagu rü narümemaẽ nixĩ i: —Ngü̃, tá chanaxü —ñaperügü, rü e̱xna: —Tãũtáma chanaxü —ñaperügü. Erü guxü̃ma i to i ore i namaã icuxunetaxü̃, rü ṉg̱oxo i Chatanáwa ne ũxü̃ nixĩ. 38Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Pema rü marü nüxü̃ pexĩnüẽ ga Tupanaãrü mu ga Moĩché nuxcüma nüxü̃ ixuxü̃ ga ñaxü̃: “Ngẽxguma texé wüxi i duü̃xü̃xü̃ icháixetüxẽẽgu, rü tümaxẽtümaãtama tayangutanüxẽẽ. Rü texé wüxi i duü̃xü̃xü̃ ibüepütagu, rü tümapütamaãtama tayangutanüxẽẽ”, ñaxü̃. 39—Natürü choma rü pemaã nüxü̃ chixu rü tama name i pegütama ípepoxü̃ nüxna i duü̃xü̃ i chixecümaxü̃. Rü ngẽxguma texé cuxü̃ pechiwegu, rü marü name i curü tochiwe rü ta icunaxã na ngẽ́ma rü ta cuxü̃ tapechiwexü̃ca̱x rü tama name na cuxütanüxü̃. 40—Rü ngẽxguma texé cuxü̃ íyaxuaxü̃chaü̃gu naxca̱x i curü dauxü̃chiru, rü name nixĩ i curü gáuxü̃chiru rü ta noxtacüma tüxna cunaxã. 41—Rü ngẽxguma texé cuxü̃ mu̱xgu na wüxi i kilómetrugu ṯacü tüxü̃́ quingexü̃ca̱x, rü name nixĩ i taxre i kilómetrugu tüxü̃́ cuyange. 42—Rü ngẽxguma texé curü ngẽmaxü̃ca̱x cuxna caxgu, rü name nixĩ i tüxna cunaxã. Rü tama name na namaã cuxaüxü̃ i curü ngẽmaxü̃gü ega texé paxaãchi cuxna naxca̱x caxgu. 43Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Pema rü marü nüxü̃ pexĩnüẽ ga Tupanaãrü mu ga Moĩché nuxcüma nüxü̃ ixuxü̃ ga ñaxü̃: “¡Nüxü̃ nangechaü̃ i cumücü, rü naxchi naxai i curü uwanü!” ñaxü̃. 44—Natürü choma rü pemaã nüxü̃ chixu rü: —¡Nüxü̃ pengechaü̃ i perü uwanügü! ¡Rü naxca̱x peyumüxẽ i ngẽma duü̃xü̃gü i chixri pemaã chopetüchaü̃xü̃! 45—Rü ngẽxguma ngẽmaãcü pemaxẽgu rü aixcüma Penatü ya daxũgucü nanegü tá pixĩgü. Erü nüma rü inanabáixẽẽ ya üa̱xcü naxca̱x i mexü̃ i duü̃xü̃gü rü chixexü̃ i duü̃xü̃gü. Rü nanapuxẽẽ naxca̱x i duü̃xü̃gü i meã maxẽxü̃ rü duü̃xü̃gü i chixri maxẽxü̃. 46—Rü ngẽxguma chi ngẽma duü̃xü̃gü i pexü̃ ngechaü̃güxü̃xü̃xĩcatama pengechaü̃gügu, ¿rü ṯacü rü ãmare tá Tupanaxü̃tawa peyauxgü naxca̱x i ngẽma? Erü ngẽma yatügü i Dumaãrü ãẽ̱xgacüca̱x dĩẽru ngĩxü̃ ideetanüxü̃wa puracüexü̃ rü ngẽxgumarüü̃ nanaxügü. 47—Rü ngẽxguma chi peeneẽgüxü̃xicatama perümoxẽgu, rü maneca guxü̃ i duü̃xü̃gürüü̃tama pixĩgü. Erü woo ngẽma duü̃xü̃gü i tama Tupanaxü̃ cua̱xgüxü̃, rü ngẽxgumarüü̃tama nanaxügü. 48—Rü ngẽmaca̱x name nixĩ na aixcüma meã ipiwe̱xgüxü̃ ngẽma Penatü ya Tupana meã na iwéxü̃rüü̃.


text:
Element chimich
I elemeent chímich a inn sustaanz ca pödenn minga vèss spartí in ólter püssee sémplis. Tütt i elemeent chímich a inn custitüii da àtum ca g'ann l'istèss nümer de prutún in del nücli; a quèll nümer chí ga dísenn nümer atòmich e al sa índica cunt la Z.
Per esémpi, l'àtum de carbòni a l'è faa da 6 prutún, quèll de uràni da 92. Sa cugnússenn püssee de 100 elemeent chímich difereent, dii quàj 93 a inn natüràj e ul rèst artificiàj.
I elemeent sa rapreséntenn cunt un símbul de vüna u dü lèter, e inn urganizaa in de la taula periòdica.


text:
Breó
Breó, (prununciàt [breˈo]; en Italià: Brione) l'è 'n cümü de piö o méno 715 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la pruvìncia de Brèsa.
El se tróa sö l'altipià che fa de spartiàive 'ntra la bàsa Val Trompia, la Franciacürta e la part bàsa del Lac d'Izé.
Dal 1928 al 1948 l'è stat agregàt al cümü de Óme, al quàl le colegàt per mès de 'na stràda che pàsa pèer la frasiù de San Gioàn de Polàen. L'è colocàt a 18 km de Brèsa a la quàl l'è colegàt per mès de la stràda pruvinciàl SP-BS 10 (Brèsa-Gösàch-Breó).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
25 02
Ol dé 25 de febrér l'è 'l 56 dé de l'an del calendare gregorià; manca 310 (311 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 25 de febrér al è ul dí da pòost 56 dal an dal calendari gregurian; i manca 310 (311 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1983 - Madrid: ol Parlament Spagnöl al apröa l' Statüt d'Autonoméa di Ísole Baleare.
1948 - Cecoslovàchia: la trionfa la revolüssiú comünesta (colp de stat de Praga).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1953 - Madrid: José María Aznar, polítegh Spagnöl.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1926 - Palma: Gjoan Alcover e Maspons, scritur e polítegh Majorquí.
2005 - Oxford (Oxfordshire, Anglatèra): Peter Benenson, aocat Angles, fondadur d'Amnistia Internassiunala.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Spiritismu
El Spiritismu a l'è una dutrina che la pariss in del XIX secul per man de l'Allan Kardec, che, de fat, a l'è quel che l'ha creaa questa parola. Etimulogicament la significa: sistema per el stüdi del spirit. El trata la natüra, l'urigin e l'avegnì di spirit, inscì cume i sò relaziun cul mund di corp.
Cuntegnüü
Punt fundamental[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diu a l'esist.
- Dopu la mort, el spirit üman el suraviv e 'l passa a abità una dimensiun numinada mund spiritüal.
- Di personn i gh'han un dun spescial (mediumnitaa) che 'l ghe permet de metes in cumünicaziun cunt i spirit che i abiten quest mund.
- I sirit i se reincarnen, i turnen a la vita in la Tera in un corp növ a travers la gestaziun, per sigütà el sò prugress inteletüal e mural.
- I esisten di alter mund abitaa in del ünivers, di qual vargügn püssee avanzaa che la Tera.
- I aziun bun e mal in questa esistenza i gh'avaran di cunsegenz in di esistenz fütür.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Precedent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì di epuch sussen luntann l'ümanitaa l'ha credüü pussibil metes in cumünicaziun cui spirit di mort. I sciaman di popul primitiv d'Asia e Uceania a l'afirmava de avègh 'stu dun. In la Grecia antiga el se dava per cert che i defünt i abitaven a l'Ade e a l'era pussibil vegnì in cuntat cun lur mediant di rit magich.
Inscì in Urient cume in Ucident, i religiun istitüziunalizaa e i credenz pupülar i han semper reservaa un lögh impurtant ai spirit di mort, ai qual se fa veneraziun e rend cült cun divers ritüal.
In l'Etaa mediana, se credeva che i spirit i turnaven indree a l'ucasiun in del mund di viv, e i se multiplichen i cünt de fantasma. In Amlee, el dramatürgh William Shakespeare el presenta el fantasma del re sassinaa dumandant vendeta al prutagunista, el sò fiö.
El spiritismu in del sécul XIX[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El spiritismu el scumenza cui dialugh che 'l Kardec a l'afirma d'avè stabilii cun vargot che sussenn investigadur del temp i pensaven vess anim di defünt. Cume edücadur cun solida furmaziun ümanistica, una völta cunvingiüü de l'urigin spiritüala di fenòmen che l'investiga, el Kardec el cerca una manera de fà de la suravivenza de l'anima ümana e la cumünicaziun cun quela vargüna roba ütil in camp etich e sucial. El pensa anca che i religiun i eren minga bun de fà mejur i omen in d'un sentüü mural, a causa del sò resültaa disastrus cume istitüziun ümann. La scenza, al istess temp, la s'era evulüda e l'era rivada a un prestisi cume mai in la storia, purtandu vantagg senza paralell ai omen. I düü fatur i purtaran a fà cress l'incredülitaa vers la spiritüalitaa ümana a tücc i nivell di sucietaa europei. Kardec el ved in vargot una tendenza minga desirabil, che la gh'avaress de vess reversada da un növ paradigma da intend la realtaa. I sò carateristich principal i saressen:
- La prumuziun dal dialugh intra i tre furm classich de cugnuscenza, scentifich, filusofich e religius in urdin d'impurtanza, al fin de rivà a un cugnussiment püssee ampi e prufund de la realtaa;
- Quest növ paradigma el duvaress rend püssee facil l'acess al cugnussimeent a tüta la gent, cünt tegnüü da la furma ermetica che la cugnussenza scentifica e filusofica la gh'aveva a quel temp;
- La relaziun ümana cul spiritüal la gh'avaress minga bisogn de mediaziun istitüziunala. Una spiritüalita neutrala la saress bastant per la realizaziun ümana.
Un bel poo de gent ben edücada va gradüalment a brazzà el spiritismu cume spiegaziun logica de la realtaa, suratüt tema relaziunaa cun la trascendenza, e.g. Diu e la vita fütüra. Mijaja de sucietaa spiritista i vegnen creaa. Malgraa vargot, però, cun l'ascensiun di regim tutalitari in susenn naziun europei, la scumenza una fort repressiun cuntra el spiritismu e i dò guer mudial i ghe dan el culp final in la püpart d'Europa.
El spiritismu in di secui XX e XXI[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dí d'incö el spiritismu, malgraa el sia cunsideraa una süperstiziun da la scenza e un giögh da sussenn personn, el custitüiss una filusufia da vita sigütada da miliun da personn in del mund, suratüt in Brasil.
L'identificaziun del spiritismu cume credenza religiusa la crea una granda cuntruversia íntal muvimeent spiritista: vargügn el cunsideren una religiun, di alter i ghe reclamen el status de scienza.
La püpart di scöl o muviment spiritista d'ucident i se cunsideren cristiann, malgraa la gesa catolica l'ha refüdaa el spiritismu, categurizandel cume pratica de "divinaziun e magia".
El spiritismu in Brasil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El spiritismu el riva in Brasiil in del 1865. Al dì d'incö quest chì a l'è 'l paes che 'l cünta el püssee grand nümer de spiritista al mund. La Federaziun Spiritista Brasiliana la socia aprussimadament 2000 istitüziun e 2.300.000 soci. I spiritista i socien la sua imagin a la pratica del ben e de la caritaa. Una figüra impurtant a l'è 'l Chico Xavier (1910-2002), recugnussüü cume gran medium e divulgadur del spiritismu in Brasiil e in del mund.


text:
Gujana Francesa
La Gujana Francesa (dumà Guyane in frances) la fa part del America del Süd e a l'è una Regiun d'Ultramar e, a l'istess temp, un Dipartiment d'Ultramar de la Francia.
La cunfina cunt el Suriname e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Cajena.
La gh'ha una süperfiss de 86.504 km² e una pupulaziun de quas 190.000 abitant.
A Kourou a gh'è del 1964, el Centre Spatial Guyanais (Center Spazial de la Gujana).
L'Agenzia Spaziala Eurupea (ESA) la fà partì i sò mìssil Ariane a Kourou.


text:
Àngol (BS)
Àngol (nòm uficiàl: Angolo Terme) l'è 'n cümü de la bàsa Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha 2 477 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) , 'na süperfìce de 30 km², per 'na densità de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sù (BG), Bùren, Castiù (BG), Còler (BG), Darf, Piancógn, Rógn (BG).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Angol l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fièsch
Fièsch (nòm uficiàl en Italià: Fiesco) l'é 'n cümü 'n pruincia de Cremuna che g'ha 1 218 abitant (dato del Dicember 2013[1]), condèna süperfis de 8,1 km² e 'na densità de popolasiù de 150 ab./km².
El sò teretóre 'l cunfìna con chèl dei cümü de Castigliòn, Izà, Salviròla e Trigol.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Fièsch l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
.


text:
Prefettura de Alessi
La prefettura de Alessi (Qarku i Lezhës in albanes) a l'è voeuna di 12 prefettur albanes. La se troeuva in de la part a nòrd-òvest del paes, la confina a òvest cont el Mar Adriatich, a nòrd con la prefettura de Scutar, a nòrd-est con quella de Kukës, a est con quella de Dibër e a sud con quella de Durazz.
El territòri l'è montuos a est e pussee in pianura vers el mar. La còsta l'è longa 38 chilòmeter e 'l mont pussee alt a l'è el mont Kunore (2121 meter), in del distrett de Mirditë.
Distrett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la prefettura gh'hinn trii distrett:


text:
Danimarca
La Danimarca (Danmark in danes; Dänemark in tudesch; Denmark in ingles; Danmarki in gruenlandes) l'è el stat püssee picinin de la Scandinavia e anca quel püssee a sud. U se tröva a nord de l'unico stat ch'el cunfina cun le per via terena, overa la Germania. A nord-ovest la gh'ha la Svezia e a nord la Nurvegia. La capital l'è Cupenaghen.
La gh'ha una süperfiss de 43.094 km² e una pupulaziun de pressapoch 5 miliun e mez d'abitant.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Danimarca (nom ufizial: Kongeriget Danmark) a l'è una munarchia custitüziunala.
La regina a l'è Margherita II (del 1972).
El prim minister a l'è l'Helle Thorning-Schmidt (del 2011).


text:
Combremont-le-Petit
Combremont-le-Petit a l'è staa un cumün svizzer del distret de Broye-Vully, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 5.73 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 378 abitant.
In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
L'abitaa de Combremont-le-Petit al se tröva a una altitüden de 665 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün, l'eva tacaa ai cumün de Champtauroz, Cheiry (FR), Combremont-le-Grand, Denezy, Prévondavaux (FR), Vuissens (FR).


text:
Saint-André-Farivillers
Saint-André-Farivillers a l'è un cumün frances in del dipartiment de l'Oise (regiun Picardìa).
El gh'ha pressapoch 550 abitant.
Munüment püssee impurtant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Saint-André-Farivillers la gh'è una gesa del secul quel de XV.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una part impurtanta de l'ecunumia del paes a l'è basada in sü la presenza d'un parch eolich d'11,5 MW, che l'hann faa sü el febrar 2008.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Hervé Commelin (del 2008).


text:
Santa Cristina Valgardena
Sànta Cristìna de Valgardéna (en ladì: S. Cristina-Gherdëina o apò S. Crestina-Gherdëina; en todèsch: St.Christina in Gröden; en italià: Santa Cristina Valgardena) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha 1 927 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 31 km² e 'na densità de 62 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campitello di Fassa (TN), Castelrotto, Funes, Ortisei, San Martino in Badia, Selva di Val Gardena.
El nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nòm del paés l'è atestàt zabèla 'ndèl 1277 come S. Kristein, come St. Christina 'ndèl 1323, come St. Christeins Mulgrei 'ndèl 1401 e come St. Christina in Gröden/Santa Cristina in Gardena 'ndèl 1817. Del 1923 al 1955, per vìa de l'italianizasiù mitìda 'n camp del regìm fasìsta, el paés l'ìa ciamàt uficialmènt apéna col nòm de Santa Cristina. Encö 'nvéce la denuminasiù l'è trilìngue.[2][3] Endèi acc üficiài, el cümü de Sànta Cristìna 'l dopèra dò fùrme per el nòm del paés: S. Crestina-Gherdëina, compàgn che 'ndèl statùto del cümü[4] e S. Cristina-Gherdëina compàgn che 'ndèle delìbere piö nöe[5] e 'ndèn quach püblicasiù locài en lèngua ladìna.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Santa Cristìna de Valgardéna l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ AA.VV., Nomi d'Italia. Novara, Istituto Geografico De Agostini, 2004
- ↑ Egon Kühebacher, Die Ortsnamen Südtirols und ihre Geschichte, vol. 1, Bolzano, Athesia, 1995, p. 407. ISBN 88-7014-634-0
- ↑ Docümènt pdf del statùto del cümü
- ↑ 'Na delibera del més de bril del 2011


text:
Archimandrita
La parola Archimandrita la vegn dal Grech antìc Apxιuavδpίtnς (Archimandrìtis), che la sarès cumposta da ἀpxn (arkhè), che vurarèss dì primàa, cumànd, e da uάvδpa (màndra), che vurarèss dì grègg; la parola la se culèga a l'dea del Bon Pastùr e la vegn druàda de spèss per le cèse urientai.
Un archimandrita l'è, quindi, un tìtul pricipalmènt unurìfich d'le cèse de rìt bizantìn che el vegn dài ai süperiùr d'i munastèr o ai retùr o ai cüràt d'le paròchi impurtante. Giüst per fa capì chi legg, l'archimandrita in d'le cèse urientale el sarès quasi cume un monsignore in de la cesa de Ruma.
Sücedd anca che d'i prèt ucidentài, cul permèss del sò vèsc, i'enn stài cunsacràd archimandriti
Leteratüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In d'la Divina Cumèdia Dante el ciàma archimandrita San Francesch d'Assisi.


text:
Thayngen
Thayngen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 4906 abitant e una süperfiss de 11.92 km², e al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar.
El cumün de Stein am Rhein a l'è tacaa ai cumün de Bibern, Dörflingen, Gottmadingen (DE-BW), Hilzingen (DE-BW), Lohn, Sciafüsa, Stetten.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
SH_stat


text:
Segmènt
Ü segmènt in geometrìa l'è ü tòch de öna rèta che la part e la fénes con dù póncc che i è ciamàcc "estrém".
- Se i dù estrém i è sö öna lìnea cürva ol segmènt l'è ciamàt còrda.
- Se i dù estrém i è i vertici d'ü polìgon ol segmènt l'è ciamàt làto quàndo i dù vèrtici i se tróa ü dré l'óter.
- Se i dù estrém i è i vertici d'ü polìgon ol segmènt l'è ciamàt diagonàl quàndo i dù vèrtici i è mia mètìcc ü dré l'óter.
I nòm di segmèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I è ciamàcc consecütìf dù segmèncc che i gh'à adóma ün estrém in cümü.
I è ciamàcc adiacèncc dù segmèncc consecütif che i se tróa sö la stèsa rèta.
I è ciamàcc incidèncc dù segmèncc che i gh'à adóma ü pónt in cümü.
I è ciamàcc congrüèncc dù segmèncc che i pöl stà ü sùra 'l óter e töcc i póncc del prim i se tróa pàri pàri con töcc i póncc del segónt, cioè i dù segmèncc i è lónch istèss.
I è ü pogiàt sura 'l óter dù segmèncc che i gh'à ün estrém in cümü e töcc i i póncc del prim i se tróa sö i póncc del segónt, ma i dù segmèncc i è mia lónch istèss.


text:
Pisa
Pisa (Pisæ 'n latì; Pise 'n fransés) l'è 'na cità italiàna de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 87.696 abitàncc (dàto ISTAT del agóst del 2009), 'na superfìce de 185 km² e 'na densità de 474 ab./km².
El cümü de Pisa 'l cunfìna coi cümü de Cascina, Collesalvetti (LI), Livorno (LI), San Giuliano Terme.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scàvi archeològich recènti i g'ha fat saltà fò 'n pórt de fiöm de dimensiù 'mportànte de época romàna. En chèst scàvi gh'è stat troàt 'na trintìna de 'mbarcasiù de modèi diferèncc, vergöne de chèste 'n stàto de conservasiù amà bù e co la mercansìa che le trasportàa. Chèsto fat l'è stat pusìbil per vìa dei sedimèncc deposzitàcc endèl cors dei sècoi del fiöm Arno. Vint sècoi fà, l'estuàrio del Arno 'l se troàa a 4 km del mar e chèsto 'l fàa delpórt e lpiö grant pórt dei rRomani, engualàt per emportànsa apéna de chèl de Ostia, arènt a Roma; Al dé d'encö la cità la se tróa a 17 km del litoràl. El pórt el se troàa sóta la stasiù dei tréni de San Rossore.
Pisa piö tàrde, entùren a l'an Mìla, l'è stàda 'na repüblica marinàra e 'nsèma Gènova e quach óter aleàcc la g'ha cuntribüìt a casà vià i saracéni, ai quài la g'ha cunquistàt la Còrsica e la Sardegna, e chèsto lel g'ha pirmitìt de controlà el mar Tirreno. En sècol piö tàrde Pisa la riàa a cunquistà apò a le ìzole Baleari.
Pisa, la rìa al màsimo del splendùr 'ntr 'l sècol XII e 'l sècol XIII, quan che le sò 'mbarcasiù le controlàa el Mediteràneo ocidentàl. La rivalità 'ntra Pisa e Gènova l'è crisìda 'ndèl sècol XIII e l'è culminàda 'ndèla batàia navàl de la Meloria (1284), che la g'ha segnàt el prensépe del declìno de la potènsa pizàna, co la rinùncia de Pisa a ògna pretéza sö la Còrsica e co la cesiù a Gènova de 'na part de la Sardegna (1299).
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kolding, Danimarca
- Angers, Francia, del 1982
- Acre, Israele, del 1998
- Gèrico, Palestina, del 2000
- Niles (Illinois) endèi Stàti Ünìcc, del 1991
- Coral Gables, Florida endèi Stàti Ünìcc,
- Unna, Germania, del 1996
- Corumbá, Brazìle
- Cagliari, Sardegna, Italia


text:
Urtijëi
Urtijëi in ladì (tudesch: Sankt Ulrich; italià: Ortisei) l'è ü cümü del Südtirol-Pruinsa de Bulsà e 'l se tróa 'n de la Al Gardéna che l'è öna al dolomìtega de la Ladinia.
Ol paìs l' se tróa a 1.236 méter söl lièl del mar, l'è zó 'n del fónd de la al e l'è metìt tra la rìa a drécia del Gardéna e i pé del Mut Rascesa.
L'è ü paìs türistèch tra i piö 'mportàncc di Dolomiti.
Ol paìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol paìs l'è strècc e lónch in fónt a la al e l'è nasìt sö la Streda Rezia che amò al dé de n'có l'è la stràda principàla 'ndóe gh'è i negòse piö bèi e i türisti i và a spas.
La Streda Rezia la part da la céza parochiàl dedicàda al Sant Ülrìch e pò la pàsa per la piasa Sant Antóne, ol cör del pais, 'ndóe gh'è la ègia céza dedicàda pròpe al Sant Antóne e 'ndóe i ria töte i coriére.
Ach se l' türìsm l'è bazàt sö i albèrgh, i rèsidence e i garnì, ol paìs tra la fì di agn 90 del sécol XX e i prim 10 agn del sécol XXI l'è cresìt pròpe tat e l' s'è slongàt in de la al e l'è salìt sö sö la montàgna sö i còste piö bàse del Rascesa.
Và regordàt però che töte i cà i è fàce a la manéra gardenéza, bàite e cà de montàgna, con tat lègn, bèle decoràde, öna quach pròpe afrescàde e ògne cà 'l gh'à 'l sò nòm, tat che 'l paìs l'à mia perdìt ol sò göst de paìs de montàgna, la fórse perdìt del töt la céra del paìs de montagna d'öna ólta per ciapà chèla de stasiù de sci del dé de 'ncö.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La cèza parochiàl dedicàda al Sant Ülrìch,
- La céza ègia 'n piàsa Sant Antóne,
- Sant Jacob che l'è öna bèla frasiù a 1.400 méter co la sò céza,
- La Cësa di Ladins (che l'è la cà di Ladì) col Museum Gherdëina,
- I straurdinàre belèse natüralìsteghe.
Per scià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Urtisèj l'è 'n del comprensòre del Dolomiti Superski che l' gh'à piö de 1000 chilòmeter de piste, la Al Gardéna - Mont Seuc la gh'à 180 km de piste de sci e tra chèste i piö bèle i è la Saslons, 'ndóe la se té la discéza lìbera de Còpa del Mónt, la Dantercèpies e i dò piste del Seceda. Ol Mont Seuc l'è menimà l'ideàl per chèi che i è dré a 'mparà a scià o per chèi che ghe piàs ol sci de fónt.
Montàgne e impiàncc de risalìda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da Urtijëi s'pöl ciapà, de dré a la céza parochiàl, ün öf e pò öna fünivìa che la pórta a i 2.500 méter del Seceda, sia per indà a scià sia per fà di bèle spasezàde d'éstàt.
Öpör s'pöl ciapà la fünicolàr del Rascesa e 'ndà a proà la pista de slitì o fà di bèle spasezàde d'éstàt.
S'pöl pò ciapà l'öf che l' pórta sö l'Mont Seuc che l'è ün altipià sö i 2.000 méter de 'ndóe se èt pròpe bé ol Saslónch, ol Saspiàt e pò 'l Sciliar.
Zét de Urtijëi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Urtijëi gh'è nasìcc:
- ol Luis Trenker, regìsta,
- la Isolde Kostner, campiunèsa de sci,
- La Carolina Kostner, campiunèsa de patinagio,
- ol Giorgio Moroder, sunadùr.


text:
Tiglieto
Tiglieto (en lìgure: O Tilieto) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 544 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 24,5 km² e 'na densità de popolasiù de 22 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Campo Ligure, Genova, Masone, Molare (AL), Ponzone (AL), Rossiglione, Sassello (SV), Urbe (SV).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Tiglieto l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Anzôla
Artéccol in dialatt bulgnais
Evoluzione demografica
Anzôla (in itagliàn Anzola dell'Emilia) l'è 'na cmónna 'd 11.390 abitànt int'la pruvénzia ed Bulåggna.
Teritôri d'la cmónna[modifica | mudéfica la surzéia]
Al teritôri 'd Anzôla l'è srè a maténna dal turänt Lavén e a sîra da la Samûza. Pr'al teritôri d'la cmónna i cårren anch'al Martignån e la Ghirånda. Al pajais al s câta a mèza vî stra Bulåggna e Mòdna, o par èser pió prezîs a 15 km dal zänter ed Bulåggna e a 20 da quall ed Modna. L'è un zänter industrièl e agrèri inpurtànt atåuren a la Vî Emégglia, la strè prinzipèl pió inpurtànt d'la regiån. Äl pió inpurtanti i én äli indósstri mecânichi.
Monumént e cîs[modifica | mudéfica la surzéia]
- La Tårr ed Rà Enzo, ch'l è stè ciamè acsé parché Enzo ed Sardàggna l'è stè fât parsunîr dai Bulgnîs qué dal 1219 e ai è stè asrè. As dîs ch'al dvinté amîg ed Michele degli Orsi, ch'al zarché anch' ed fèrel scapèr mo sänza ch'ai riusséss.
- La cîsa paruchièl, ch'l è davänti a la Tårr dal rà Enzo, dedichè ai sànt Pîr e Pèvel (Pietro e Paolo) e äl só uréggin i én dal sécol nôn, anch's la cîsa l'è stè nominè par la prémma vôlta dal 1300.
- Tri kilòmeter pió fòra dal zänter dal pajàis ai é la Tånba dal vasscuv, un palâz dal sécol quatôrdg' ch'l è stè druvè dai vasscuv cme residänza d'estèd.
Ligâm[modifica | mudéfica la surzéia]
Anzôla · Arzlè · Barisèla · Bazàn · Bäntvói · Bulåggna · Båurg Tusgnàn · Bûdri · Caldarèra · Camugnàn · Casalàcc’ · Casalfiumanais · Castèl Guêlf · Castèl Mazåur · Castèl San Pîr · Castèl d Ajàn · Castèl d Rî · Castèl d Chèsi · Castèl d Èrzel · Castèl d Sravâl · Castnès · Castión · Crasplàn · Crevalcôr · Dåzza · Funtanàlls · Gâg’ · Galîra · Granajån · Granarôl · Grizèna · Iómmla · Lizàn · Lujàn · Malalbêrg · Marzabòt · Midgénna · Mnêrbi · Mulinèla · Dscargalèsen · Månt San Pîr · Måntrànz · Måntvî · Munzón · Murdàn · Uzàn · Pianôr · Pîv ed Zänt · Puratta · Sèla · San Bandàtt · San Zôrz · San Zvân · San Lâzer · San Pîr in Casèl · Sant’Ègata · Al Sâs · Savéggn · Varghè · Zôla Predåusa


text:
Grosshöchstetten
Grosshöchstetten a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3281 abitant.
El cumün de Grosshöchstetten al se tröva a una altitüden de 745 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arni, Biglen, Konolfingen, Mirchel, Oberthal, Schlosswil, Zäziwil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Grosshöchstetten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1146 col nom de Svollenköch.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Grosshöchstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Grosshöchstetten al Wikimedia Commons
- ↑ Grosshöchstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lengua rumancia
Rumancc, Returumanich, Retich u Grigiun a hin i nom cunt i quai se cugnussen tüt i lenguv returumanich che se parlen in di valad del cantun muntagnus di Grigiun, Svizzera. El rumancc a l'è vün di quater idioma ufizial de la Svizzera, e le parla el 1% de la sò pupulaziun. A gh'è staa un temp che i lenguv returumanich a eren parlad in d'una zona estesa del center d'Europa. 'Sti lenguv a hin imparentaa cun di alter lenguv che se parlen in Italia, Svizzera e Francia. I cinch dialet returumanich püssee parlaa a hin Sursilvan, Sutsilvan, Surmiran, Puter e Vallader. Puter e Vallader, ai völt, se cunsideren dumà una lengua: el Ladin. El termin Ladin, d'altra part, s'associa cun la lengua di muntagn dulumitich. A esisten di upiniun ben divers sura el grad de relaziun tra Ladin e Rumancc e Furlan; la teuria che se sien evulüü indipendentement la rescöt assee da cunsens, però a esisten di stüdius cunt un bel poo de prestisg che a ne demustren una sustanzial ünitaa (G. Hull, The linguistic unity of northern Italy and Rhaetia).
Cuntegnüü
- 1 Difüsiun e variant
- 2 Storia
- 3 Urtugrafia
- 4 Funulugia
- 5 Esempi lenguistich
- 6 Cunfrunt cunt alter lenguv
- 7 Ligamm da föra
Difüsiun e variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cume l'è staa giamò scrit, el rumancc l'è parlaa dumà in d'una quai valdada del cantun svizzer di Grisun. I sò variant hin semper staa sturigament dividüü vöna da l'altra, a causa de l'intrüsiun del tudesch (e de l'aleman) e de l'italian (e del lumbard). Per quest ogni variant (ciamaa in rumancc, ils idioms tradiziunals, induve idioms el gh'ha el significaa de "lengua") la gh'ha una sua standardizzaziun e una sua leteratüra.
Al dì d'incö el Rumancc l'è spartii in dü toch principai, e ciaschedün el gh'ha di variant interni.
- Grüp grisunes o renan:
- Grüp engadines o ladin
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In urigin el teritori atüal del rumancc l'era pupulaa dai Celta e prubabilment tüta la zona de l'est di Grisun l'era di Reti. L'è dificil dàgh una classifigaziun ai Reti e a la sò lengua: se suponn che la lengua di Reti la füdess minga una lengua indueurupea, ma hin minga pussibil fà sü cunstataziun garantii a causa di testimunianz poch e framentari de quela lengua e cultüra.
La denuminaziun returumanigh (Rätoromanisch in tudesch) l'è stada intrudota inturna a la metà del XIX secul dai lenguista italian e tudesch. La ven dal nom de la pruvincia rumana de la Rezia, che la catava dent un teritori multu püssee vast de quei abitaa dai Reti. L'assuciaziun de idei retigh=>rumancc l'è dunca in bona part un mitu.
I popul che viveven in del teritori di Grisun del dì d'incö hin staa sutamiss düranta la campagna militar di Ruman in di Alp del 15. a.C. I Ruman han purtaa la lengua latina in di teritori sutamiss (o mej, el latin del popul e di suldaa, ciuè 'l latin vulgar).
L'è minga del tüt ciar 'me l'è capitada la latinizaziun. Prubabilment el gh'avrà impiegaa un quai secul, cume l'è sücess in alter teritori periferigh de l'imperi ruman. A la fin de l'età antigh, i lenguv prerumann pareven, segund i cunussenz atüai, mort e adess ghe n'è restaa ben poch paroll. 'Sti paroll se referissen suratüt a la terminulugia specifiga de la flora e de la fauna e de un quai tuponim.
A partì dai secul VIII e IX el teritori rumancc uriginari l'è staa inflüenzaa dai lenguv germanigh. In del curs del temp el tudesch l'è diventaa semper püssee una lengua ufiziala cume 'l latin.
Se pò vardà cume 'l rumancc el füdess un temp püssee estendüü cul vedè un frach de nom lucai e parol dialetai in regiun che incö hin tudesch, cume 'l cantun Glarona e 'l cantun San Gal. Quei paroll chì mustren che 'l cunfin lenguistigh, fina al temp medieval classigh, l'era multu püssee a nord.
Inscì per esempi la regiun del Lai Rivaun l'era rumancia (anca incö le se ved in del nom Walensee, che l'è parent de welsch, una parola che i germanofun duvraven per designà i gent d'etnia neulatina); in del nord-est el teritori rumancc el rivava fina al inscì ciamaa Hirschensprung, fina a Rüthi e a la Val del Renu sangalesa; inscì cume la püpart del Voralberg (Austria) e del Tirö. I Alp hin pien de sit cun nom lucai di quai la prima silaba latina la ven minga prunünciada, per esempi Bad Ragaz, Sargans, Vaduz (dal latin aquæductus), Montafon, Tschagguns e Galtür. Prubabilment bona part de quei sit chì hin vegnüü germanigh dumà in del XI secul.
I prim ducüment cunussüü che cuntegnen parol rumancc hin uraziun latinn cunt anutaziun in questa lengua. Pö, al temp de la Refurma Prutestanta s'hin svilüpaa indeperlur i lenguv de scritüra di variant diferent del Rumancc, cunt i prim tradüziun de la Bibia e di Salm, in Engadina e in la Surselva. In del mediuev i germanofun ciamaven el rumancc churwelsch, ciuè latin de Coira.
Vöna di resun del fatu che la s'è mai svilüpada una lengua de scritüra cumün per tücc i idioma l'è la cundiziun de regress del Rumancc denanz al tudesch che l'ha purtaa a la mancanza de un centru spiritüal e pulitigh per tüta la Rumancia. La cità de Coira, l'übiga cha la pudess avè 'stu rol, l'era sota l'inflüenza tudesca giamò da un frach de temp, vist che l'era una sede episcupala (e i vescuv eren tudesch, minga latin) e che tra l'alter l'era stada cunquistada dai Got. Dumà da poch temp, in del XX secul, s'hin furmaa a Coira centri, dai quai parten impüls impurtant per la lengua e la cultüra rumancia. Questu svilüp el va inanz insema a una cuscienza lenguistiga cressenta, che la gh'era nò prima del secul XIX.
A la fin de quel secul lì defat l'è vegnüü föra quel prucess che l'è staa ciamaa "renassiment rumancc" (renaschientscha rumantscha), in del qual gh'han avüü lögh l'espansiun de la stampa rumancia e la prudüziun de testi literee rumancc, la fundaziun de vari assuciaziun, l'aquisiziun de una növa scienza per la lengua e la cultüra grisunesa e la vutaziun de fà vegnì el Rumancc la quarta lengua naziunala svizzera (1938).
El Rumantsch Grischun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Rumantsch Grischun (ciuè, pü o men, rumancc de tüt el Cantun Grisun) l'è la lengua de scritüra cumün per tücc i idioma rumancc. La sua bas l'è stada svilüpada per l'inizziativa de la Lia Rumantscha del lenguista Heinrich Schmid in del 1982. Da alura el rumantsch grischun l'è dree a vess semper püssee svilüpaa. In del 1996 l'è propi lü a vegnì la lengua ufiziala de la cunfederaziun per la cumünicaziun cun la pupulaziun rumancia, e dunca l'è vegnüda la lengua de scritüra ufiziala in del Cantun Grisun. In di cumün de lengua rumancia però i lenguv ufiziai hin anmò i variant lucai, a volt insema al tudesch.
I prumutur de la lengua scrita cumüna vurarissen che la füdess un mezz per dàgh forza al rumancc e mantegnì 'sta lengua inscì in pericul. El rumantsch grischun però l'è multu critigaa de una part de la pupulaziun rumancia. Un bel poo de grisunes, minga dumà rumancc, gh'han paüra che una lengua artifiziala la poda vegnì la fossa del rumancc. Alter inveci hin püssee utimista e revendighen el fatu che una lengua cumün la poda dàgh forza a tüti i idioma diferent.
In de l'agust del 2003 el parlament cantunal l'ha scernii de intrudü el rumantsch grischun cume lengua de scritüra in tüt i scöl rumancc e de fà sü semper püssee in questa lengua i növ mezz de istrüziun; de fat, fina a quel mument i mezz de imprendiment eren staa stampaa in di variant tradiziunai. El Gran Cunsili l'ha decidüü però de fà inscì anca per spargnà un poo de danee. Da quel mument in pö tüt el teritori rumancc püssee germanizzaa questa mesüra però l'è dree a ris'cià de fà vegnì la pusiziun del rumancc anmò püssee debul, vist che i bagai hin dree a imprend una lengua che la se parla minga in gir.
Inveci tanti personn minga rumancc disen che i diferenz di idioma tradiziunai hin despess sotastimaa e che hin multu püssee marcaa che, per esempi, quei trai dialet del Schweizerdeutsch (dunca, la saria impurtanta una lengua ünificada). Prima de la realizzaziun pratiga de la scerna del parlament inturna al rumantsch grischun 'me lengua de scöla l'è staa miss un temp de transiziun de vint agn. Al dì d'incö però nissün cumün l'ha intrudot 'me lengua sculastiga.
Urtugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Rumantsch Grischun l'è dunca una specie de koiné, e 'l sò aütur a l'è staa atent a evità urtugrafii de aspett estrani, per facilità la sua acetaziun. Dunca, i parol cun /tɕ/ e [e] o [i] a gh'han   (tgirar) inscambi de  . E i parol cun /tɕ/ seguida da [a], [o] u [u] se scriven cun   (chalanda) già che tant i parlant de l'Engadina (chalanda) quant dal teritori del Ren (calanda) spetarien un'urtugrafia che la meta dent la  . De l'istessa manera, 'che' e 'chi' —a causa da chesta norma, ciamada "Leza Uffers Kompromiss"— se parnunzien [ke] e [ki]. D'altra part, la letera   la se cunvert in d'un grafema innecessari in questa lengua rumanica. Per cunter, la schwa ([ə]) se representa cun  , l'üs dal qual al moutra l'influenza del tudesch in questa lengua rumanica. L'istess descurs el se fa cun l'üs de   sia per /ʃ/ che per /ʒ/, e   per /tʃ/.
D'altra part, el fat che a l'esista minga   in del Rumantsch Grischun a l'è forsi minga dumà duvüü a l'assenza de la [y] e de [ø] in la püpart di lenguv returumanich, ma anca a la sua furma grafica, che l'è minga stada cunsiderada una furma rumanica. Quest chì a l'è un esempi che l'aduziun d'una determinada grafia l'è mingaa semper relaziunada cun di fatur funetich. Cume cunclüsiun se pò afirmà che l'urtugrafia del rumancc la se situa tra la tradiziun urtugrafica rumanica del Talian e del Francees e la tradiziun urtugrafica germanica del Tudesch.
I lenguv returumanich a curen el pericul de desparì. A gh'hin apena parlant de 'sti lenguv e la püpart de quei che parlen retich a parlen anca tudesch. La Lia Rumantscha l'è una urganizaziun che la cumprend assuciaziun de lenguv retich. La sua pagina web la furniss püssee d'infurmaziun sura 'sti lenguv.
Videe anca: furlan
Funulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunsunant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funema cunsunant del Rumancc (in la variant del Rumantsch Grischun) a hin urdenaa in la tavula seguent:
Vucall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funema vucalich del Rumancc a hin urdenaa in la tavula seguent:
La Schwa /ə/ la pariss dumà in di silab atonich. La lunghezza de la vucala se pò decid a priori:
- I vucall atonich a hin cürt.
- I vucall tonich in silab saraa a hin:
- longh dopu /r/
- cürt altrament.
- I vucall tonich in silab vert a hin:
- cürt dopu cunsunant surt
- longh altrameent.
Esempi lenguistich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sursilvano (Sursilvan)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, e clamau al tgaper: "Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei schi bials sco tia pareta, lu eis ti il pli bi utschi da tuts".
Sottosilvano (Sutsilvan)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vualp eara puspe egn'eada fumantada. Qua à ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, à ella tartgieu, ed ha clamo agli corv: "Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts".
Surmirano(Surmiran)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel an sies pecal. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: "Tge bel tgi te ist! Schi ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots".
Engadino superiore (Putér)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho'la vis sün ün pign ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho'la penso, ed ho clamo al corv: "Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots".
Engadino inferiore (Vallader)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha'la pensà, ed ha clomà al corv: "Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots".
Jauer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La uolp d'era darchiau üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tegnea ün toc chaschöl in ses pical. Quai ma gustess, ha'la s'impissà, ed ha clomà al corv: "Cha bel cha tü esch! Scha tes chaunt es ischè bel sco tia apparentscha, lura esch tü il pü bel utschè da tots".
Rumantsch Grischun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts".
Cunfrunt cunt alter lenguv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt trai vari dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul lumbard[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul frances[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunfrunt cul ladin e 'l furlan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm da föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàgina da la Lia Rumantscha
- Dizziunari rumantsch-anglès
- Una mustra da memòri filusòfich in rumantsch, l'edizziun uriginala da la qual la data
- Pàgina da news Noeles.net
- Mathias Conradi, Taschenwörterbuch der Deutsch-Romanischen Sprache, Zürigh, 1828
- P. Baseli Carigiet, Ortografia gienerala, speculativa ramontscha, Müstair, 1838
- J. A. Bühler, Grammatica elementara del lungatg rhäto-romonsch, Coira, 1864
- Theodor Gartner, Raetoromanische Grammatik, Heilbronn, 1883


text:
Banjul
Banjul a l'è la capital del Gambia.
Al gh'ha dumà 34.125 abitant (2007) e a l'è la quarta cità del Gambia per pupulaziun.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Banjul a l'è in sü l'isula Santa Maria (ciamada anca isula Banjul), al sbuch del fiüm Gambia in de l'Ucean Atlantich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Banjul l'aveven fundaa i ingles in del 1816, cunt el nom de Bathurst.
In del 1973 l'ha müdà el sò nòm in Banjul.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Banjul a l'è gemelaa cun:


text:
Kerč
Kerč (Kepч in cirilligh; Kepчb/Kerč' in russ; Keriç in tater de Crimea; Kerç in turch; traslitteraa anca 'me Kerch; Πavtιkάπaιov/Pantikápaion in grech antigh) l'è ona città de l'Ucraina de circa 160.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kerč la se troeuva in la region de la Crimea, pussee precisament tra el Mar d'Azov e 'l Mar Negher.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Là indove adess la gh'è Kerč on temp la gh'era la città greca de Panticapee (cioè strada del pess) de la qual la resta 'nmò i ruvinn. Panticapee l'era stada fondada di colon de Milee in la segonda metà del VI secol prima de Crist. L'è stada on'important città-statt in del Mar Negher e part d'on statt ellenistigh. A 'sto regn (el Regn del Bosfor Cimmeri), la città la gh'ha daa anca on re. Col passà del temp, Panticapee l'è finida sotta l'influenza romana.
In del 375 Panticapee l'è stada trada giò di Unn. In del sest secol, i Bizantin hann faa sù in la zona ona città ciamada Bospor, sede de ona diocesi. In del 576 l'ha resistii a on noeuv assedi di Unn.
In del secol dopo, i Cazar hann ciappaa la città e gh'hann daa el nomm Karča o Charša, del qual el ven foeura la forma del dì d'incoeu. A bon cunt, el Cristianesim l'è restaa la religion principal de la città e de la region (de 'sto period hinn la gesa de San Giovann Battista e quella di Apostol).
In del X secol gh'è rivaa i Slav, che l'hann ciamada Korčev. Trisent ann dopo l'è staa la voeulta di Mongol, che hann conquistaa tutta la Crimea. E poeu in del 1318 hinn rivaa i Genoves, che l'hann fada vegnì ona soa colonia col nomm de Cerco.
In del 1475 Kerč l'è 'ntrada a fà part de l'Imperi Ottoman: sotta el sò domini, la città l'è vegnuda on mercaa di s'ciav e l'ha conossuu la decadenza. Longh i secol successiv, tutta la Crimea l'è staa el teater de tanti guerr tra Turch e Russ, fina a quand in del 1774, col trattaa de Küçük Kaynarca (incoeu Kajnardža, in Bulgaria), l'è passada finalment a la Russia. In del 1790 i nav russ de l'ammiraj Fëdor Ušakov hann battuu quei Turch in la Battalia del Strett de Kerč.
Vista la soa posizion, sotta el domini russ Kerč l'è diventada on port important per el commercc e la pesca. Gh'è stada dervida on'industria del ferr e on musee. Ai temp de la Guerra de Crimea (1855) però la città l'è stada bombardada pesantement di Ingles.
Duranta la II Guerra Mondial Kerč l'è staa vun di sitt di combattiment pussee tremend tra i Russ e i armad de l'Ass. Dopo 'na dura resistenza, la città l'è stada ciappada di todesch in del november del 1941. El 30 de december i Russ l'even giamò liberada, grazzie a on'operazion naval. Ma in del 1942 hinn tornaa i todesch. In di sconter per el controll de la Penisola de Kerč, hinn mort 160.000 sovietigh. El 31 ottober 1943 i Russ hinn tornaa a la cariga cont ona noeuva operazion naval, che l'è riessida a liberà la città ona voeulta per tutt el 11 de april 1944.
I Todesch hann coppaa 15.000 abitant e n'hann deportaa alter 14.000. I crimin de la forza de occupazion todesca hinn staa presentaa anca al Process de Norimberga. Dopo la Guerra, la città la gh'ha avuu el titol de Città Eroe.
Per el rest, l'è andada dree a la storia del rest de l'Ucraina e de la Crimea.
I italian de Kerč[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Kerč a l'esista ona comunità piscinina de Italian de origin pujesa (zona de Bisceglie e Trani), rivaa in Crimea in del Vottcent con la speranza de guadagnà on quaicoss. On temp eren tremila, ma dopo i deportazion sovietigh e i migrazion denter l'URSS adess a hinn domà trisent.


text:
Namwon
Namwon (Hangul: 남원시; Hanja: 南原市) a l'è una cità in del südest de la pruvincia de Nord Jeolla in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 105,000 abitant.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Rhododendron schlippenbachii
- Üsel: Rundin
- Pianta: Lagerstroemia indica
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de sett distret (dong; 동), vün eup (읍) e 15 myeon (면).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Yangcheng, Jiangsu, Cina
- Lompoc, California, Stat Ünii d'America
- Miryang, Süd Gyeongsang, Curea del Süd
- Guro-gu, Seoul, Curea del Süd


text:
Águas de São Pedro
Artìcol in dialët piasintëin
Águas de São Pedro a l'è una sitä ad 2.613 abitànt (2004), dal Brasil in dal Stät ad São Paulo.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Fundä al 25 ad giügn dal 1940, a l'è al sacùnd paesëin püsä picëin dal Brasil, dopu Santa Cruz de Minas.
L'è voin d'i quätar cumoin enclave dal Brasil. I ätar cumoin enclave i'enn: Arroio do Padre, Ladário e Portelândia.
Al paès a l'è stä custrüì quänd Octavio Moura Andrade l'ha scupèert che lamò gh'era dal pianti bùni par fä in madzìni e l'acqua cla fava bein a bòta.
Clima[modifica | mudéfica la surzéia]
D'astä la temperadüra l'è quasi ad 28°C, d'invern la rüa anca a 8°C
Atar futugrafìi[modifica | mudéfica la surzéia]
-
-
-
-
-
Cèsa Imaculada Conceição
-


text:
Vernay (CH-FR)
Vernay a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.32 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1042 abitant.
El cumün de Vernay al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bevaix (NE), Bussy, Chevroux (VD), Estavayer-le-Lac, Gorgier (NE), Grandcour (VD), Morens, Rueyres-les-Prés, Sévaz.
Vernay l'è staa creaa el prim de Ginee del 2006, de la fusion dei cumün de Autavaux, Forel e Montbrelloz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Akiko Morigami
L’Akiko Morigami (Uśàka, 12 ad Śnar dal 1980, scrit 森上亜希子 in Giapunéś) l'è stada na tenìsta giapunéśa prufesiunìsta da 'l 1998 a 'l 2009. Al sò ranking più bèl l'è stâ al nùmar quarànt'òṅ, tucâ al 15 'd Agóst dal 2005.
In dla sò caréra l'à purtâ a cà òt tìtui in tut (òṅ ad qvéi WTA e sèt ad qvéi ITF) e mis in bisàca 1.177.175 dòlar.
Al film ch'a gh piàś da piò 'l è Pearl Harbor.
Caréra
Dòp avér vins siē turnèo ITF (da 'l 2000 a 'l 2004) la s fà nutàr a 'l Roland Garros dal 2006 quànd la fà fóra a 'l prim tùran la nùmar tri dal mónd Nadia Petrova.
La Morigami la vins pò al sò prim turnèo WTA al 7 ad Maǵ dal 2007 a Praga baténd in dla finàla la Marion Bartoli par 6–1 6–3. La s pòrta a cà anc 'l ITF in sal dûr ad Taoyuan dand la paga a la Yanina Wickmayer par 6–4 7–6.
L'à śugâ pardénd anc dū finàli a Cincinnati: in dal 2005 cóntar la Patty Schnyder e in dal 2007 cóntar la rusa Anna Čakvetadze. La giapunéśa la gh dà sù in dal 2009 dòp avér śugâ al turnèo ad cà sua a Uśàka in dua la pèrd a 'l secónd tùran da la Samantha Stosur (che pò l'al vinsarà) par 1-6 2-6.


text:
Cuneo
Cuneo (en fransés, ucità, e 'ndèi dialècc locài Coni) L'è 'na cità del Piemónt (Italia) capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Cuneo 'l g'ha 55 972 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 119 km² e 'na densità de 470 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boves, Cervasca, Vignolo, Beinette, Peveragno, Castelletto Stura, Caraglio, Tarantasca.
La se tróa ai pè de le Alpi Marìtime, sö le spónde del fiöm Stura endóche chèsto 'l sbóca de la Val de Stura.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Santa Fe de la Vera Cruz, Argentina
- Nisa, Francia
- Richard Toll, Senegal
- Fürstenberg/Havel, Germania[2]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Cùneo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/storia/gemellaggi.html Sit del cümü de Cuneo


text:
Vilnius
Vilnius, (vardii anca d'olt nomm da la citaa) a l'è la capitala e la püssée granda citaa da Lituània, cont una povülazzion da 553.904 (1.4milion insema con la contea da Vilnius) in Dicémbru 2005 [1].
Cuntegnüü
Istòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vargün istorian al identifica la citaa con Voruta, una capitala legendària da Mindaugas, incoronaa in 1253 comè Rei da Lithuània. La citaa a l'è menzionada in font scrivüd in 1323 ind i Lètar dal grandüca Gediminas, ch'iè stad mandad a di citaa Tudesch e i invitava i comünitaa Tudeesch e Giüdée a sa stabilí in la capitala. In 1387, la citaa la vegn assignada i drecc da citaa par Jogaila, vün di sübsequent dal Gediminas.
Intra 1503 e 1522 la citaa la vegn incircolada con di mür ch'i eva növ acess e trè tor. Vilnius la rivava al pich dal sò desenvilüpament sòta ul regn dal Sigismund August, ch'al möv la so curt a là in 1544. Ind i sécol sübsequent, Vilnius la deventa una citaa constantament cressent e sa desenvilüpant. Chesta cressüda a l'era devüda in part a l'establissment da l'Üniversitaa da Vilnius pal rei Stephen Bathory in 1579. L'üniversitaa sa la desenvilüpa prest in vün di püssée important céntar cültüraj e sientífich da la reson e ul püssée notàbel céntar sientífich da la commünitaa Polonesa-Lituaniana. I activitaa social, polítich e econòmich i era in pien gir in la citaa. In 1769, ul Cimiteri Rasos, vün di püsée andegh cimiteri suravivent da la citaa, al vegn fondaa. Pendent ul sò ràpid desenvilüpament, la citaa la vegn derva ai migrant de fö e fina dapress da l'esteriur dal Grandücaa da Lituània. Cada grupp al feva la sò ünica contribüzzion a la vita da la citaa e i art, ul comers e la sienza i propserava. Dürant la guèra Rüsso-Polonesa (1654-1667) la citaa a la vegniva ocüpada par la Rüssia per püssée d'agn. La citaa la vegniva pijada e brüsada, e la so povülazzion massacrada. La citaa la perdeva ul sò momentum per fisc agn, però la povülazzion la taché amò a cress, e al comenzament dal 19ein sécol i abitant da la citaa i rivava a 200.000, fent-en vün di cénter püssée larg in Nòrd Europa.
Dapress de la Terza partizzion da la comünitaa Rüsso-Polonesa in 1795, Vilnius la vegniva annessada par Russia e la deventava la capitala d'una guberniya. Pendent l'ocüpazzion Rüssa i mür da la citaa i vegniva traa giü, e, in 1805, noma la Porta da l'auba la restava in pée. In 1812 la citaa a l'era ocüpada pal Napoleon in la sò rüsada vers Moscova. Sigütant la rebelion da Giné da 1831, l'üniversitaa da Vilnius la vegniva sarada sü e la repression Rüssa la fermava ul desenvilüpament da la citaa. Dürant la rebelion da Giné da 1863 di combatt pesant i sa passa par la citaa, dürament pacificaa pal Mikhail Muravyov, nominaa La cadena par la popülazzion, par via da l'òlt nümar d'esecüzzion ch'al eva faa sü. Dapress i rebelion, tüti i libertaa civil i vegniva retirad e l'üsasg da la lengua Polonesa [2]bandii.
Pendent la Prima guèra mondiala, Vilnius — compagn ul rest da la Lituània — la vegniva ocüpada par Germagna da 1915 fina a 1918. L' Att da restorazzion da l'independenza da Lituània al vegniva proclamaa in la citaa al 16 da Fevrée, 1918. Dopu la retirada di forz Germànich, i forz Lituanian i vegniva rüsad indrée par i avanzant forz d'ocüpazzion Rüss. Vilnius la passva da man püssée da völt: par un zichinin a l'era sota controll di ünitaa d'auto-defensa Polones, ch'i voreva mia la citaa vess ocüpada par i Bolscevich. Pöö l'armada Polonesa la regagné ul controll, e i Soviétich amò. Par unzich dopu la so desfada in la Bataja da Varsòvia (1920), la'rmada rossa in retirada la dava indrée la citaa a la Lituània col signá un trataa da paas ul 07 12 1920. La Pològna apó la recognosseva Vilnius e la rreson compagn part da Lituània col Trataa da Suwalki, signaa ul 07 10 1920 ([Image:Border-Lithuania-Poland-1919-1939.svg]). Da tüta manera, ul 09 10 da l'istess an, l'armada Polonesa sota ol general Lucjan Żeligowski la ropmé ul trataa e la ciapé Vilnius dapress un colp fizzius. La citaa e i sò vesinasg i vegniva proclamaa un separaa stat da Lituània centrala (Vidurio Lietuvos Respublika).
Ul 20 Fevrée da 1922 l'intrega àrea la vegniva fada part da Pologna, con Vilnius capitala da la Wilno Voivodship (Wilno essent ul nomm da Vilnius in Polones).
Ul governament Lituanian al sa mové a una capitala temporària, Kaunas, e al disé che la Pologna l'eva ocüpaa e anessaa Vilnius illegalament e i relazzion diplomàtich intra Lituània e Pologna i vegniva rompüd usca al 1938. I Polones e i Giüdée i feva sü la magioritaa da la povülazzion da Vilnius, cont una pita minoritaa da noma ul 0.8%.
Intal temp da mezz, la citaa, per una oltra völta in la sò istòria, la godé d'una períoda da desenvilüpament dinàmica. L'üniversitaa la vegniva rederva sota ul nomm da Üniversitaa Stefan Batory e l'infrastrüctüra da la citaa la vegniva significantament amejurada. In 1931, la citaa la gh'eva 195.000 abitant, fent-en la cinquena citaa püssée larga in Pologna. Vargün Lituanian al dispüta chesta pitüra da la cressüda ecomòmica e al fa notá che ul standard da vita al era considerabelment inferiur che mia int oltri part da Lituània.
Nant drée al protocoll secrett dal Patt Molotov-Ribbentrop, ul 19 Setembru Vilnius la vegniva ciapad e anessada par l'Ünion Soviétiga. Al 10 10 1939, dapress un ultimatum, ul governament Lituanian al aceptava la presenza da baas militar Soviétigh in scambi da la restorazzion da la citaa a la Lituània. Malgraa ul process da transferiment da la capitala da Kaunas a Vilnius al comenzass sübit dapress, tüta la Lituània la vegniva ocüpada par l'Ünion Soviétiga in Giügn 1940, prüma che ul transfer al füdess completaa. Un növ governament comünista al era instalaa, con Vilnius capiala da la növa RSS Lituaniana. Fin a 40.000 inabitant da la citaa i vegniva arestaa e mandaa int i gulag intal est delons da l'Ünion Soviétiga.
In giügn 1941, la citaa la vegniva ciapada par la Germagna. Dü ghettos i vegniva faa sü in la citaa vècia per la larga povülazzion Giüdéa; ul püssée piscinin al vegniva liquidaa in Otóbar. Ul püssée largh a düré fin a 1943, malgraa la sò povülazzion la füdess regülarament decimada in chij ch'i era nöd comè Aktionen. Un falii solevament dal ghetto ul 01 09 organisaa par l' Fareinigte Partizaner Organizacje al vegné sigütaa par la destrüzzion completa dal ghetto. Apröv ul 95% da la povülazzion Giüdéa da la citaa la vegné trada giò par i ünitaa Alemand e i sò colaboradur locaj, fisc da lur in Paneriai, apröf 10 km daspus dal céntar vecc da la citaa.
In lüj 1944 Vilnius la vegniva ciapada amò par l'armada Soviétiga. Ul NKVD al arestava i soldaa Polones. Vilnius al era incorporaa in l'Ünion Soviétiga. compagn capitala da la RSS Lituaniana imediadament dapress. Sübit dopu la Segonda guèra mondiala, un largh nümer da Polones al vegniva espülsaa da la Lituània ocüpada vers la Pologna. Acoblaa con la migrazzion di Lituanian in Vilnius, chest desenvilüpament al resültava in un canbi in la fàbrica demogràfica da la citaa.
Ul 11 da Marz 1990, ul consèj süpremm da la RSS Lituaniana al nunziava la sò independenza da la Ünion Soviétiga e al restorava l'indipendenta Repübliga da Lituània. I Soviétigh i respondeva ul növ da Giné mandant di trupp. Ul 13 01, pendent l'Atacch Soviétigh a l'edifizzi da la Television e Radio da stat, quatòrdas civilian i vegniva traa giò e püssée da 700 seriament ingiüriaa. L'Ünion Soviétiga la recognussiva l'indipendenza da la Lituània in Avost 1991.
Dapress da alura, Vilnius sa l'à rapidament tranformaa int una atent a scancelá ul sò passaa Soviétigh e la citaa a l'à emergii compagn una citaa moderna Europeana. Fisc di sò vecc construzzion i è staa renovelaa e una àrea comerzala e finanzera a l'è in desenvilüpament, espetada deventá ul principal distrecc administrativ sül costaa Nòrd da la flümm Neris. Chesta àrea la töö dent spazzi residenzial e al detaj, con l'edifizzi da la münicipalitaa e la moderna Tur Europa, 129m olta.
In 2009, Vilnius la sarà la capitala Europeana da la cültüra.
Geugrafía e clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vilnius a l'è sitüaa in Südèst Lituània (54°41′N 25°17′E), a la conflüenza da la flümm Vilnia e Neris.
La locazzion mia centrala da la citaa la pöl vess atribüida al canbiament int i confin da la nazzion al cors di sécoj; Vilnius al era, una völta, anca ul céntar geogràfic dal Gradücaa da Lituània.
Vilnius al è 312 km da la Mar Bàltica, e Klaipėda, ul principal port da mar. Vilnius al è conetaa par autopist a d'olt citaa magiur Lituaniann, compagn Kaunas (102 km), Šiauliai (214 km) and Panevėžys.
L'àrea corent da Vilnius a l'è 402 km quadraa. I edifizzi i cövar 20.2% da la citaa e in la restanta àrea, ul verd (43.9%) e aigua (2.1) i prevar.
Il climaa da Vilnius al è transizzional intra continental e oceànich. La temperadüra mediana anüala a l'è da +6.1 °C (43°F); in Giné la temperadüra mediana a l'è da −4.9 °C (23 °F), in Lüj +17.0 °C (62.6 °F). La precipitazzion mediana a l'è da apröf 661 milímetar par an.
I estad i pöö vess cald, cun temperadür sura 30 °C e i ivern frecc (anca -25 °C). I flümm e i lagh i giazza in chesta períoda da l'an.
Demogràfiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acordi al census 2001 par l'ufizzi resonal da stadístiga da Vilnius, al gh'era 542.287 inabitant in la münicipalitaa: 57.8% da Lituanian, 14% da Rüssian, 4.0% da Belarüssian e 0.5% da Giüdée.
Tourism[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vilnius al è una citaa cosmopolitana con divers architetür. I a püssée da 40 gees; restaurants, hotel e müsée i s'à desenvilüpaa daspus che Lituània a l'à declaraa l'independenza e i gióan da Vilnius i è drée a fá sü una repütazzion da citaa opsitala.
Cume un graan nümër de citaa de l'Etaa de Mèzz, Vílnius la s'è svilüpada intùrn al Münissipi.
La Citaa vecia da Vilnius, ul cénter istòrich, al è vün di püssée largh in Europa (3.6 km²). I püssée valüàbel sitt istòrich e cültüral i è concentraa chí. I edifizzi da la citaa vecia (i en gh'è apröv 1500) i è staa faa sü al lungh da sécoj, creant un spléndid mélange da diferent stil architectüraj. Malgraa Vilnius la sia cognossüda comè citaa baròca, i gh'è di esempi da Gòtic, Renassenza e d'olt stil. I principal vist da la citaa i è ul Castell da Gediminas e la plazza da la Catedrala, símboj da la capitala. La citaa vecia da Vilnius la fa part dal patrimoni monidal da l'UNESCO.
Economia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vilnius al è ul magiur cénter comerzal da Lituània e vün di püssée largh int i stat Bàltich. Malgraa al faga sü noma ul 15% da la povülazzion Lituaniana, al génera aprossimadament ul 35% dal prodüit interiur gross (PIG) www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php.
Religion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vilnius al è mültireligius e mülticültüral.
A la fin dal 19ein sécol ul nümer da sinagòg al feva püssée da 100[3].
Subdivisions[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citaa da Vilnius a l'è fada sü da 20 elderat:
- Verkiai — al töö dent Baltupiai, Jeruzalė, Santariškės, Balsiai, Visoriai
- Antakalnis — al töö dent Valakupiai, Turniškės, Dvarčionys
- Pašilaičiai — al töö dent Tarandė
- Fabijoniškės — al töö dent Bajorai
- Pilaitė
- Justiniškės
- Viršuliškės
- Šeškinė
- Šnipiškės
- Žirmūnai — al töö dent Šiaurės miestelis
- Karoliniškės
- Žvėrynas
- Grigiškės — una citaa separada, tòlta dent la münicipalitaa da Vilnius
- Lazdynai
- Vilkpėdė — al töö dent Vingis parch
- Naujamiestis — al töö dent bus and train stations
- Senamiestis (Old Town) — al töö dent Užupis
- Naujoji Vilnia — al töö dent Pavilnys, Pūčkoriai
- Paneriai — al töö dent Trakų Vokė, Gariūnai
- Naujininkai — al töö dent Kirtimai, Salininkai, Vilnius International Airport
- Rasos — al töö dent Belmontas, Markučiai
Nòot e riferimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Nümar da povülazzion per contea, citaa e münicipalitaa | Statistics Lithuania © Departament da Statística dal Governament da la Repüblica da Lituània. Access 02 05 2006.
- ↑ Egidijus Aleksandravičius, Antanas Kulakauskas; Carų valdžioje: Lietuva XIX amžiuje ("Lithuania under the reign of Czars in 19th century"); Baltos lankos, Vilnius 1996. Polish translation: Pod władzą carów: Litwa w XIX wieku, Universitas, Kraków 2003, page 90, ISBN 83-7052-543-1
- ↑ The Great Synagogue of Vilnius Ul Müsee Giudee Stataal Gaon da Vílnius
Liamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- vista WikiSàtelit da Vílnius a WikiMapia
- Guida offizziala da la citaa
- Vita a Vílnius
- Vílnius Info - Adressari bàsic con locazzion e segnasitt dal Google Earth
- Legenda apröv la fondazzion da Vílnius
- TripVilnius - 196 pitür da Vílnius


text:
Êlba
Artécol in dialèt arzân
L' êlba (alba in italiân) l'é al mumèint dal tèimp ch' al vîn spieghê in diferèint môd, a secònd ed còl s'é drē parlêr, o cme l'intervâl dó 's vèd al prém ciarōr a l'urizûnt, ch' as cunfònd in môd parsiêl cun l'idèja dal fêr dal dé (aurora in italiân), o cm' al mumèint ed l'alvêda dal Sōl, ch' l' é a l'incuntrâri dal tramûnt.[1]
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
Al prémi lûş ed l'êlba a deşvînen dal riflès di râg dal sōl da pêrt ed l' âria quând' incòra la strèla l'é sòta l'urizûnt. La só lusōr l'é 'd un culōr biancûş ch' al gîra pó in 'na gradasiòun arâns-zâl ōr.
Dal pûnt ed vésta stréch dal stódi dal strèli, ind la pêrt in dó sòm nuêter, al pûnt ed l'urizûnt da dóve l'êlba la pâsa l'é cumpâgn a la diresiòun a matèina sōl int al dâti dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt: difât al se spôsta rispetivamèint tra nôt e matèina int i mèiş ed la premavèira e 'd l'istê (al rîva al pûnt pió vêrs nôt int al giōren ed l'istê dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt) e tra mezdé e matèina int i mèîş ed l'avtûn e 'd l'invêren (e in môd cumpâgn, al rîva al pûnt pió a mezdé int al giōren ed l'invêren dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt). La zôna ed l'urizûnt tr' al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l'é ciamêda zona ortiva.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Êlba
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Alba trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Stäfa
Stäfa a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Meilen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.59 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 13 886 abitant.
El cumün de Stäfa al se tröva a una altitüden de 408 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Freienbach (SZ), Hombrechtikon, Männedorf, Oetwil am See, Richterswil, Wädenswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Rob de vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è bela cugnussüda per el centri cultüral Rössli, che 'l se tröva in sü la riva del lagh. L'è pütost impurtanta anca la prudüziun de vin, suratüt el Riesling.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (German)
- Local Tourist Authority (German)