text:
Kaiserschmarren
Ol Kaiserschmarren (o Kaiserschmarrn) l’è ü dóls che l’è uriginàre de l’Austria e piö ‘n generàl de töcc i teritòre öna ólta sóta l’Impér Asbùrgich e tra chès-ce pò ol Trentì e ‘l Süd Tiról.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm Kaiserschmarren l’è l’insèma de dò paròle todèsche Kaiser e Schmarren – Schmarrn, ma fà öna bèla tradusiù de chèste dò paròle l’è pròpe malfà, dezà che se l’è bel fà tradüs Kaiser che l’ völ dì ‘mperadùr, l’è mia isé bel fà tradüs Schmarren – Schmarrn che l’ völ dì rebelòt, bordèl, migàla, e pò stüpidàda.
La sò stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sömèa che ‘l Kaiserschmarren l’ sìes stàcc servìt per la prìma ólta al Imperadùr Cèco Bèpe (Franz Joseph I von Österreich 1830 – 1916) ol marìt de la Elisabeta de Baviera piö cognusìda cóme Sisi e l’è stacc inventàt da l’atrìce aüstrìaca Beate Anne Brünner Steinmayr.
Gh'è però di ótre manére per spiegà come l'è nsìt ol Kaiserschmarren.
Se dis che una völta, quand che l'Imperadur, gran casciadur e süblim tiradur de s'ciop, l'era dree a fà 'na batüda de cacia in del Salzkammergut, el gh'è vegnüda fam e in d'un'ustaria li del sit gh'han servii un Holzfällerschmarrn, una pitansa un puu de poch e pütost rüstega, preparada dumà cunt farina, agua, saa e sücher, ma già che setaa sgiò al taul gh'era l'imperadur, el cögh l'ha pensaa ben de giuntagh anca öf, lacc, e üga sültanina insci de fala un cicinin püssee "rica" e prelibada. Quand che l'ost l'ha vedüü l'imperadur lecass i barbis e andà tüt in moga magoga, 'l gh'ha dii "Obr des isch do lai a schmarrn" (Ma chela pitansa chi l'è dumà un schmarrn) e l'Imperadur el gh'ha respundüü: "Sicher, aber a Kaiserschmarrn" (Segür, ma un schmarrn (dign d')imperadur").
N'oltra legenda l'è che a l'Imperadur ghe piaseven de mat i Palatschinken (pancakes u fritel), e quand che al cögh i fritel ghe reüssiven minga tant ben, inscambi de daghij a l'Imperadur, gh'i dava ai camerlecaj del palass imperial cunt el nom de Kaiserschmarrn già che servì una paciügada cumpagna de quela a l'Imperdaur la saria stada 'na "roba de mat" (schmarrn in Bavares): "A Schmarrn, des am Kaiser zu serviern" - (el saria) 'na roba de mat servì chela (paciügada) chi a un imperadur. E insci al didincö in Bavares una paciügada, una roba de nient, una roba maltrada insema, ghe disen "schmarrn".
Ol saùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Kaiserschmarren l’ sömèa ergóta a mèza strada tra öna fritàda e öna frìtola facia a tòcc e servìda con sura öna bèla spolveràda de söcher a vél e compagnàda da la marmelàda de zödegn. In töte i manére l’ ghe sömèa adóma a öna fritàda, dezà che la pasta, ach sènsa söcher e sènsa marmelàda, la sènt mia de öf, de fati ‘l Kaiserschmarren l’è mia ü piàt salàt, ma l’gh’à ü saùr delicàt e gustùs che l’è pròpe di piàcc dóls; pò per chèsto l’è mia giöst ciamàl la fritàda del Kaiser.
La risèta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Kaiserschmarren l’ pöl ès preparàt in tàte manére, però de sólet la ciara del öf, separàda dal rós, l’è sbatìda e montàda a nif, intàt ol rós del öf l’ vé mes-ciàt col söcher e apéna i è bèi mes-ciàcc ‘nsèma gh’è de zontàga, a belasì, ‘mpó de farina, ‘mpó de lacc, ü falì de sal e se s’völ pò ach ‘mpó de öa pasa e de pinòi. A la fì gh’è de mes-cià chèsta pastèla col ciàr de l’öf montàt a nif e pò bötà töt ‘n padèla ‘ndóe s’gh’à de ès zamò fai culà ü bèl tòch de bötér. In padèla l’impàst l’ gh’à de doràs bé e per chèsto l’è mèi che l’ sìes mia piö ólt de 1 ghèl e pò gh’è de ultàl e fal a tòch col pirù ‘ntàt che l’cös.
Ingredièncc per 4 persùne:
5 öf,
50 gram de söcher,
250 gram de farina 00 pasàda in del crièl,
1 prìza de sal,
1 bràca de öa pàsa,
söcher a vél,
marmelada de zödegn.


c: text/html

text:
22 01
Ol dé 22 de zenér l'è 'l 22 dé de l'an del calendare gregorià; manca 344 (345 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 22 de zenér al è ul dí da pòost 22 dal an dal calendari gregurian; i manca 344 (345 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1670 - Prats da Motllun (ul Vallespir): i abitaant sa i revölta cuntra la duminazziun Francesa (Revölta dal Vallespir).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2000 - Barcelona: Xavier Turull e Creixell, violinista e cumpusituur Catalan (n. 04 03 dal 1922).
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa lucala da Cabrera da Mar, a la comarca dal Maresme.
Festa lucala da Navas, a la comarca dal Bages.
Festa lucala da Vallrumanes, a la comarca dal Vallès Oriental.
Festa lucala da Gualba, a la comarca dal Vallées Oriental.
Festa lucala da Guils da Cerdanya, a la comarca da la Cerdanya.
Festa lucala da Músser, frazziun da Lles da Cerdagna.
Festa lucala da Viliella, frazziun da Lles da Cerdagna.
Festa lucala da Sant Vicenç da Castellet, a la comarca dal Bages.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Arlói da braz
Artéccol in dialètt mudnés
L'arlói da braz l'è un arlói a bastànsa cécch cun un zinturèin, da tgnir al braz.
Sti arlói chè i én dal vòlti dimòndi preziós, perchè dal vòlti i gh'an di metàl o di prédi preziósi, mo anch i modèl ch'i 'n còsten mia dimòndi i én sovèint piotòst chèr da cumprèr.
I arlói da braz i fan vàder l'uràri e dal vòlti al dè, al més e l'an.
Patek Philippe l'à inventê l'arlói da braz a la fin dal '800, mo in d'un prémm momèint al gniva cardû un acesòri da fèmna. I òm i druvèven l'arlói da sachèin.
A l'inéssi dal '900 Alberto Santos-Dumont, inventór brasiliàn al n'éra ménga bòun ed druvèr l'arlói da sachèin in dal mèinter ch'al guidèva l'aparèc' e a l'à dmandê al sô amigh Louis Cartier un quèl pió còmed. Cartier al gh'à dê un arlói da braz cun al zinturèin in pèla, cl'è piasû dimòndi a Dumont. Quand Cartier l'è dvintê famós a Parìs, l'à tachê a vènder sti arlói chè anch a i clièint masc'.
Prémma di an '70, tót i arlói i gh'ìven un quadrànt cun i nómmer e du lanzètti ch'i rudèven e i sgnèven l'uràri, óna per l'óra e óna per i minùt. Dòp i an '70 i an inventê l'arlói da braz digitèl: i gh'an dèinter di compiùter cécch ch'i tìnen al tèimp. Al pòst d'avér al lanzètti e al quadrànt al sèlta pròpria fóra al nómmer (ad esèimpi, 10:30 AM).
Guèrda anch[modifica | mudéfica la surzéia]
Èter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Arlói da braz


text:
Bollodingen
Bollodingen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 205 abitant.
El cumün de Bollodingen al se tröva a una altitüden de 476 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bettenhausen, Hermiswil, Oberönz, Ochlenberg, Steinhof (SO), Thörigen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bollodingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1266 col nom de Bolathingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bollodingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
James Cook
James Cook (Marton, Yorkshire, 27 de utùer del 1728 – Hawaii, 14 de febrér del 1779) l'è stat 'n esploradùr, navigadùr e cartògrafo britànich.
Cook l'è stat el prim a cartografà l'ìzola de Tèra Nöa, prìma de 'mbarcàs per i sò tré viàs endèl Océano Pacìfich coi quài el g'ha realizàt e prìm contàto europeèo co le còste de l'Australia e le ìzole Hawaii e pò a la prìma circumnavigasiù uficiàla de la Nöa Zelànda.
Cook el s'è 'mbarcàt endèla marìna mercantìl quan che l'ìa amò 'n s•cèt e 'l sè aruolàt endèl Marìna Militàr Ingléza (Royal Navy) 'ndèl 1755. El g'ha partecipàt a le operasiù de la Guèra dei Sèt Agn, e piö tàrde, el g'ìha ambiàt a esplorà e a cartografà l'entràda al fiöm San Lorèns ai tép de l'asédio de Quebec. Chèsto g'ha pirmitìt al generàl Wolfe de mèter en òpera l'atàco a sorpréza famùs a le Pianüre de Abraham, e g'ha sintìt car a Cook per tirà sö de lü l'atensiù de l'Amiragliàt e de la Società Real. Chèsto l'è sücidìt endèn momènt crüciàl tat per la sò cariéra come per la pulìtica de espansiù ingléza envèrs i teretóre de là del mar, e 'l g'ha significàt la sò nòmina, endèl 1766, a comandant de l'HM Bark Endeavour per el prim dei sò tré viàs endèl Pacifich.
Cook el g'ha cartografàt divèrse regiù e 'l g'ha registràt l'ezistènsa de divèrse ìzole e linee de còsta sö càrte europèe per la prima ólta. Chèsti rezültàcc i pöl véser mitìcc en cönt a 'na cumbinasiù de art marinarèsca, en gran talét per l'esplorasiù e per la cartografìa, coràgio endèl nà a esplorà pòscc periculùs per confermà i facc (per ezèmpe l'è riàt divèrse ólte 'nfìna al Cìrcol Polàr Antàrtich e 'l g'ha circumnavigàt la Gran Bariéra Coralìna), la braüra a guidà i sò òm en situasiù difìcii, e coràgio tat per la grandèsa de le sò esplorasiù, tat per la olontà de nà pò a de là de le istrusiù che gh'ìa dat l'Amiragliàt.
Cook l'è mórt a le ìzole Hawaii en ocaziù de 'na batàia co le popolasiù locài rndèl córs del sò tèrs viàs endèl Pacìfich, endèl 1779.
Cuntegnüü
I prim agn de vìta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
James Cook l'è nasìt endèna famìa mìa tat sciùra, sò pàder (che 'l se ciamàa pò a lü James Cook), de urìgin scoséza, l'ìa 'n masér empiegàt endèna faturìa e sò màder la se ciamàa Grace e l'ìa ingléza. L'è nasìt a Marton endèl North Yorkshire, citadìna che al dé d'encö l'è tacàda 'nsèma a Middlesbrough. L'è stat batezàt endèla céza del paés (St Cuthberts Marton), e 'l sò nòm l'è segnàt endèl regìster dei batès. La famìa alùra la cöntàa zamò sich fiöi (i spus Cook i ghe n'harà nöf), e la s'ìa stabilìda a la faturìa Airey Holme à Great Ayton. El padrù de sò pàder el g'ha finansiàt la formasiù del zùen James a le scöle primàrie. A l'età de 13 agn, el g'ha ambiàt a laurà con sò pàder a la gestiù de la faturìa[1].
Endèl 1745, a 17 agn, Cook l'è stat aprendìsta endèna mercerìa de Staithes, en paés de pescadùr. Segont la legènda, Cook el g'ha sintìt per la prìma ólta el riciàm del mar a ardà föra dela finèstra del magazì. Endèl gir de 'n an e mès, William Sanderson, el padrù de la mercerìa, el s'è cunvincìt che Cook l'ìa mìa taiàt per el comèrcio e 'l l'ha minàt al pórt de Whitby endóche l'è stat prezentàt a John e Henry Walker, du quàcher che comerciàa carbù e padrù de divèrsi batèi. Cook l'è stat engagiàt come aprendìsta de la marìna mercantìl endèla sò compagnìa. El pasarà isé quach agn a fà la spöla 'ntra el Tyne e Londra. Entàt però, el stüdiàa l'algebra, la trigonometrìa, la navigasiù e l'astronomìa.
A la fì dei tré agn de aprendistàt, Cook el g'ha lauràt sö dei batèi comerciài endèl mar Baltich. L'è stat crisìt de gràdo bastànsa 'n frèsa, e 'ndèl 1755, gh'è stat prupunìt de comandà 'l batèl Friendship. El decidarà 'nvéce de aruolàs endèla marìna reàl ingléza (la Royal Navy). La Gran Bretagna a chèl tép là l'ìa dré a preparàs per la Guèra dei Set Agn e Cook el pensàa che la sò cariéra la sarès progradìda piö 'n frèsa endèla marìna militàr che nó 'n chèla comerciàl. Chèsto 'l comportàa però de ìga de ricumincià del bas de la gerarchìa e difàti l'è come marinér sèmpe che l'è saltàt sö la HMS Eagle, ai ùrdegn del Capitàno Hugh Palliser. El vegnarà prumuvìt en póch tép al gràdo de Master's Mate. Endèl 1757, dòpo de du agn pasàcc endèla Navy, el g'ha pasàt l'ezàm de perìsia che 'l ghe pirmitìa de püdì ciapà 'n mà 'l comàndo de 'na 'mbarcasiù de la flòta reàl[2].
Endèl cors de la Guèra dei Sèt Agn, James Cook el g'ha partecipàt al asédio de la cità de Québec prìma de la batàia de le Pianüre de Abraham endèl 1759. El g'ha dimustràt en chèsta ocaziù en talét sigür per la topografìa e la cartografìa: difàti el gh'ìa cartografàt 'na gran part de la 'mbocadüra del fiöm San Lorèns, e chèsto 'l g'ha pirmitìt al generàl James Wolfe da minà l'atàco decizìf a le Pianüre de Abraham. Quach agn dòpo 'l g'ha stabilìt le càrte de la còsta de Tèra Nöa, e del pasàgio a Nord-Ovest (1763 – 1764), la còsta meridiunàla 'ntra la penìzola de Burin e Cap Ray (1765 – 1764), e pò amò la còsta ocidentàla en 1767. Endèi sich agn pasàcc a Tèra Nöa el g'ha mitìt zó le prìme cartes percìze sö scàla grànda de le còste de l'ìzola.
El prim viàs (1768-1771)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl 1766, la Royal Society la l'ha 'ncargàt de fà 'n viàs endèl Océano Pacìfich per püdì oservà Venere pasà deànti al Sul e per nà a sercà le pröe de l'ezistènsa de 'n cuntinènt ciamàt "Terra Australis" che sèrte lüminàre del tép i pensàa che duzìes ezìster.
L'è salpàt endèl 1768 sö la naf HMS Endeavour, (en brigantì a tré àlber, che stà a l'urìgin del nòm che ai nòst dé gh'è stat dat al Space Shuttle Endeavour) e ai 13 de bril del 1769, dòpo ìga pasàt Capo Horn, l'è riat a Tahiti, endóche 'l g'ha fat fà sö 'n furtì e 'n oservatóre en previziù de l'evènt astronòmech che 'l gh'ìa ùrden de oservà.
L’oservasiù l'ìa dirigìda del Charles Green, asistènt del Nevil Maskelyne, astrònomo reàl, e la gh'ìa l'obietìf principal de catà sö de le mizürasiù che g'harès pirmitìt de determinà con piö tàta preciziù la distànsa che gh'è 'ntra Vènere e 'l Sul. 'Na ólta cunusìda chèsta distànsa, el sarès stat pusìbol calculà la distànsa pò a dei óter pianéti, sö la bàze de le òrbite de ognü. Però le tré mizürasiù rileàde le variàa 'n tòch de piö del màrzen de erùr che se pensàa. Quan che l'è stàda de comparà chèsti dati con chèi rileàcc endèl stès momènt endèi óter pòscc del mónt, el rizültàt l'è mìa stat isé precìs de chèl che se speràa.
'Na ólta portàt a fì l'encàrch de le oservasiù, James Cook el g'ha dirvìt la büsta co le istrüsiù per la segónda part del sò viàs: chercher le pröe de l'ezistènsa de la "Terra Australis", el corespondènt meridiunàl ipotétich de l'Euràzia. La Royal Society, e suratöt l'Alexander Dalrymple, l'ìa cunvìnta de la sò ezistènsa e la gh'ìa töte le intensiù de fà che la bandiéra de Regn Ünit la svintulàes prìma de ògna ótra. Per chèsta rizù, s'ìa pensàt de doprà 'na 'mbarcasiù che, per le sò dimensiù, la res•ciàa mìa de fà nàser dei sospècc, e a 'na misiù scentìfica come copertüra. Cook però 'l dübitàa che 'n cuntinènt con chèle caraterìstiche lé l'izistìes.
Aidiàt de 'n tahitià de nòm Tupaia che 'l cunusìa bé la geografia locala, l'è riàt enfìna a la Nöa Zelanda. L'ìa 'l segónt Europeo (dòpo del Abel Tasman endèl 1642) a mitìga pè. Cook el n'ha desegnàt le còste condèna preciziù ecesiunàla per chèl tép là, föra che per en pér de erùr: la penìzola de Banks che lü 'l gh'ìa töt fò per 'n ìzola e l'ìzola de Stewart che lü 'l pensàa tacàda a l'ìzola del Sud e 'nvéce l'è destacàda. El scopresarà 'nvéce 'l strèt che sepàra l'Izola del Nord de chèla del Sud, che Tasman el gh'ìa mìa scuprìt e che 'l ciaparà 'l nòm Strèt de Cook en sò unùr.
A chèsto pónt Cook el ciaparà diresiù òvest, per sercà de rià a la tèra de Van Diemen (al dé d'encö ciamàda Tasmania), che l'ìa stàda avistàda per la prìma ólta del Tasman, per rià a capì semài che la fàa part o nò del lezendàre cuntinènt austràl. Gh'è tocàt però tègner 'na róta piö setentriunàla per vìa dei vèncc fòrti che 'l g'ha 'ncuntràt. Quan che a la fì i è riàcc a troà tèra, Cook el ghe darà nòm Pónta Hicks, dezà che 'l prima 'ntraidìla l'è stat Leuit Hicks. Cook el pensàa che la püdìes véser la Tèra de Van Diemen, ma 'nvéce l'ìa la costa sudorientàla de l'Australia, e isé i è stacc i prim europèi cunusìcc a troà la còsta orientàl de l'Australia.
De lé Cook el g'ha ciapàt diresù nord sènsa mai pèrder de vìsta la còsta per cartografàla e dàga 'n nòm ai pòscc che ghe sömeàa piö significatìf. Dopo de 'na setemàna o póch de piö, la spedisiù la s'è 'mbüzàda dét endèn fiòrdo lónch ma póch profónt. Dòpo ìga sbatìt zó l'àncora denàcc de 'na pónta bàsa con deànti dele düne de sàbia — pòst che al dé d'encö 'l pórta 'l nòm de Kurnell, a 'na vintìna de chilòmetri a sud de Sydney — el Cook e i sò òm i sbàrca per la prìma ólta 'n Austràlia: l'è 'l 29 de bril del 1770.
Cook el repartarà e 'l ciaparà amò la diresiù nòrt, sèmper co la còsta a vìsta. Ai 11 de zögn l’Endeavour, endèl pasà per la Gran Bariéra Coralìna, l'è restàt danegiàt 'n maniéra bastànsa séria. La spedisiù la g'ha duzìt fermàs per sèt setemàne sö la spiàgia (encö endèl cümü de Cooktown) per mèter a pòst i dagn. Joseph Banks, Herman Spöring e Daniel Solander i 'na prufitarà per catà sö 'n bèl pó de campiù de la flora locàla, per lùr completamènt descunusìda.
Quan che 'l viàs l'è riprindìt l'Endeavour el riarà a la fì a pasà per el pónt piö setentriunàl del Capo York, e dòpo 'l se metarà per el strèt de Torres, 'ntra l'Australia e la Papua Nöa Guinèa. A sté pónt del viàs el Cook el gh'ìa gnemò pirdìt gne 'n òm per el scorbùto, malatìa tìpica a chèi tép là per i òm che stàa 'n mar per isé tat tép. Difàti 'l Cook, sö 'na recomandasiù de la Royal Society püblicàda 'ndèl 1747, el gh'ìa fat adotà ai sò òm 'n alimentasiù a bàze de cràuti e agrùmi. Se saìa alùra che 'l scorbùto l'ìa cauzàt de 'na alimentasiù poch variàda ma 'l ligàm co la carènsa de vitamìana C l'ìa gnemò stat scuprìt. Per éser riàt a mantègner en bùna salùte i i sò òm, a Cook endèl 1776 ghe egnarà consegnàt la medàia Copley.
El streersamènt del strèt de Torres el darà la pröa finàl che l'Australia e la Nöa Guinèa i éra mìa tacàde 'nsèma. Dòpo tré setemàne de sòsta a Savu, l'Endeavour el partarà per Batavia (al dé d'encö Giakarta), la capitàl de le Indie orientàle olandéze, per fà 'n quach riparasiù. Batavia l'ìa famùza come 'n pòst empestàt de la malària e prim de ambià 'l viàs de ritórno, 'ndèl 1771, divèrsi òm del equipàgio i s'ìa malàcc e i éra mórcc. 'Ntra chèsti ghe sarà 'l Tahitià Tupaia, el botànich Herman Spöring, l'astrònomo Charles Green e l'ilüstradùr Sydney Parkinson.
L'Endeavour la 'mbocarà 'l canàl de la Mànega ai 12 de zögn del 1771.
La püblicasiù dei diàre de la spedisiù la ghe darà al Cook 'na gran popolarità 'ndèla comunità dei scensiàcc.
El segónt viàs (1772–1775)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pasàt póch tép dòpo che l'ìa turnàt del sò prim viàs, el Cook l'è stat pasàt de gràdo e 'l g'ha ciapàt chèl de Comandànt (en inglés: Master and Commander) e pò l'è stat encargàt, sèmper de la Royal Society, de turnà a nà a sercà la "Terra Australis". Col sò prim viàs el gh'ìa zabèla demostràt, co la circumnavigasiù de la Nöa Zelanda, che l'ìa mìa tacàda a nesöna màsa cuntinetàla e co 'l laurà de cartografìa che 'l gh'ìa fat el gh'ìa ach demostràt che l'Australia la gh'ìa la dimensiù de 'n continènt. Dalrymple, col sostègn apò a de divèrsi óter mèmber de la Society, i éra östès cunvìnti che gh'ìa de ésega 'n cuntinènt amò piö grant e che 'l gh'ìa de troàs amò piö a sud.
En chèsto viàs, Cook l'ìa 'l comandànt de la naf HMS Resolution, e Tobias Furneaux el comandàa la HMS Adventure. La spedisiù la g'ha circumnavigàt la tèra a 'na latitùdine sud bèla àlta, 'nfìna a sorpasà (la prìma ólta per en òm) el cìrcol polàr antàrtich: ai 17 de zenér del 1773, l'è riàt a tocà i 71º 10' sud. En chèsta spedisiù 'l g'ha scuprìt Georgia del Sud e le ìzole Sandwich del Sud.
Endèle nèbie de l'Antàrtich, le dò 'mbarcasiù le s'è pirdìde de ìsta. Furneaux 'l g'ha dicidìt isé de puntà sö la Nöa Zelànda, endóche 'l g'ha pirdìt quach vergü dei sò òm endèna batàia cùtra i Maòri, e dòpo 'l g'ha ciapàt la róta per la Gran Bretàgna. Cook envéce l'è nat en nacc a esplorà i mar de l'Antàrtich. L'è pasàt arènt al cuntinènt ma la spedisiù l'è mai riàda a avistàl. Riàcc a 'n sèrto pónt el Cook el g'ha duzìt turnà 'nvèrs de le latitüdegn piü bàse, 'nvers Tahiti, per fà rifurnimènt de pruìste.
Dòpo la sòsta a Tahiti Cook el tùrna a ciapà la róta del sud co la sperànsa de troà a la fì 'l cuntinènt mìtich, ma amò 'na ólta sènsa riàga.
El percórs del ritórno el la minarà a le ìzole Tonga, a l'ìzola de Pàsqua, a l'ìzola Norfolk, endèla Nöa Caledònia e a le Nöe Ébridi. El sò rapórt el permetarà de esclùder 'na ólta per töte l'ezistènsa de la "Terra Australis" isé come che i se la figüràa i scensiàcc de chèl tép là.
A la cuncluziù del sò segónt viàs, Cook l'è stat pasàt amò 'na ólta de gràdo e l'è stat fat capitàno de vascèl (el tèrmen giöst en inglés l'è: "captain") a la Royal Society la g'ha izibìt 'na pinsiù onorària come uficiàl del Greenwich Hospital. La stèsa Società Reàl la la ametarà come mèmber e la la premiarà co la Medàia Copley. Pò a la Càmera dei Lord la la unurarà col tìtol de piö grant navigadùr de töta Euròpa.
Ma lü 'l püdìa mìa stàga delóns del mar, e 'l g'ha ambiàt prèst a preparà 'l sò tèrs viàs, l'öltem. El progèt el prividìa de troò 'l pasàgio a Nord-Ovest. De l'Océano Pacìfich, el g'harès navigàt en diresiù Est co l'intensiù de rià a sbüzà fò amò 'ndèl Océano Atlàntich, e al stès momènt 'n ótra 'mbarcasiù la ghe sarès nìda 'ncùtra per el stès percórs ma 'n diresiù contrària.
El tèrs viàs (1776-1779)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per el sò öltem viàs el Cook el comandàa tùrna la HMS Resolution e al sò fiànch gh'ìa el capitàno Charles Clerke che 'l comandàa la HMS Discovery. La rizù uficiàl del viàs l'ìa de riportà a la sò cà el tahitià Omai, embarcàt endèla segónda spedisiù quach agn prìma. Le dò 'mbarcasiù le g'ha esploràt per prìme le ìzole Kerguelen endóche le g'ha sbatìt zó l'àncora el dé de Nedàl del 1776, pò le g'ha fat scal en Nöa Zelànda.
'Na ólta lasàt zó Omai a Tahiti, Cook el fà róta 'nvèrs el Nord, el scoprés a la igìlia del Nedàl del 'an dòpo (1777) l'ìzola de Christmas e 'l deènta el prim òm Europèo a mèter pè sö le ìzole Hawaii endèl 1778.
Piö tàrde 'l s'è spostàt envèrs la còsta ucidentàl del cuntinènt nord-americà, e 'l g'ha discriìt endèl sò diàre le tribù indiàne de l'ìzola Vancouver, de le còste de l'Alaska, de le ìzole Aleutìne e de le dò spónde del strèt de Béring.
Dòpo de divèrsi tentatìf, el strèt de Béring el s'è mustràt empusìbil de streersà per vìa del giàs che gh'ìa amò a 'ndèl més de óst.
El magù che 'l gh'ìa per mìa püdì rià a fà chèl che 'l gh'ìa 'ndèl có e fórse apò a per el fastìde che ghe dàa 'n distürbo al stòmech che gh'ìa saltàt fò, Cook el g'ha cuminciàt a dà sègn de 'n comportamènt difìcil de comprènder: en dé l'è riàt a sercà de ubligà i sò òm a maià la càrne dei trichéchi, ma chèsti i s'è rifüdàcc.
La spedisiù l'è riturnàda a le Hawaii l'àn dòpo e dòpo de òt setemàne pasàde a esplorà l'arcipélago, Cook e i sò òm i g'ha dicidìt de sbarcà a Kealakekua Bay se chèla che al dé d'encö l'è ciamàda la Big Island (ìzola grànda) 'ndóche i se fermarà per en més.
La spedisiù de Cook la g'ha de éser riàda a le ìzole Hawaii quan che le popolasiù locài i éra dré a festegià la stagiù ciamàda Makahiki consacràda a Lono 'l sò dìo de la pàce. Se pènsa che 'n pó per el momènt en che i éra capetàcc lé, en pó fórse apò a per el percórs che i gh'ìa fat (i gh'ìa fat en gir entréch töt entùren a l'ìzola e chèsto el se 'nsomèaa a 'na seremónia che i locài stès i fà 'n unùr al sò dìo), i Hawaià i g'ha tratàt el Cook compàgn che se 'l födès stat 'na persunificasiù del dio Lono e i g'ha tratàt lü e i sò òm con töte le atensiù e le gentilèse.
Dòpo de 'na sòsta de 'n més, le dò naf del Cook le g'ha turnàt a ciapà 'l mar per 'nà 'n nacc col viàs, ma dòpo póch 'na avarìa a giü dei àlber de la HMS Resolution la g'ha ubligàt la spedisiù a turnà 'n dré per riparà 'l dan. I ciaparà isé la deciziù de turnà amò sö la Big Island dàto che i éra stacc tratàcc bé dei abitàncc. L'acogliènsa chèsta ólta però la sarà mìa isé bùna come poch tép prìma, fórse apò a perchè la stagiù dedicàda al dio Lono l'ìa finìda e idìs a turnà 'ndré el Cook (asimilàt al Lono) g'ha de ésega someàt ai Hawaià 'na sórt de türbamènt de l'ùrden natüràl.
Ai 14 de febrér del 1779 al Cook gh'è nit a mancà giöna de le sò scialùpe; per fàsela dà 'n dré, 'l Cook el g'ha pensàt, come che 'l gh'ìa zabèla fat divèrse ótre ólte en ocaziù sìmii, de ciapà 'n ostàgio en quach locài per dòpo molài quan che la scialùpa la vignìa portàda 'ndré. I Britànich i gh'ìa pensàt de ciapà 'l càpo de l'ìzola, el Kalaniopu'u, ma a 'n sèrto pónt gh'è s·ciopàt fò 'na béga coi abitàncc che i g'ha atacàcc co le lànce e co le préde. Gh'è partìt a 'n quach tir de s·ciòp ma ai òm de Cook ghe tocàt ritiràs de töta frésa 'nvèrs la spiàgia. Endèla baraónda el Cook l'è stat culpìt al có e l'è burlàt zó 'n tèra. I Hawaià i gh'è ulàcc adòs, i l'ha 'mpinìt de pète e de scortelàde 'nfìna a copàl e pò i g'ha portàt vià 'l sò còrp[3]. La tradisiù Hawaiàna la cönta che l'è stat copàt del càpo ciamàt Kalanimanokahoowaha[4]
Sö quàla che la sàpe stàda la fì del sò corp gh'è de le ipòtezi che le pàrla apò de canibalìsmo, l'è piö fàcil però che 'l sàpe stat tratàt compàgn che i locài i éra üs tratà le personalità per le quàle i gh'ìa 'n sentimènt de reverènsa e timùr (del rèst póch més prìma l'ìa stat töt fò per la presunificasiù de 'na divinità), cioè se pènsa che 'l sàpe stat ödàt de le bödèle, cüzìt per püdì destacà piö facilmènt la càrne e i òs snetàcc bé e conservàcc ad üzo de 'na relìquia. I sò òmm i riarà a fas dà 'ndré dei locài 'na quach rèscc per püdì dàga 'na sepultüra formàl endèl mar[5].
El sarà 'l Charles Clerke, comandànt de la HMS Discovery a ciapà 'n mà la situasiù e a comandà la spedisiù per la cuntinuasiù del viàs. El prufitarà de l'ospitalità de 'n pórt rùso de la Kamciàtka per pröà amò 'na ólta a troà la stràda per pasà 'l strèt de Bering, ma sènsa fürtüna. Quan che pò a Clerke el mör de tìzi 'ndèl més de óst del 1779 el sarà el luogotenènt John Gore a ciapà 'l comàndo e a guidà la spedisiù per el rèst del viàs. Endèl més de dezèmber i diàre de bórdo i è stacc cunfiscàcc al scal de Macao e Canton per vìa de la guèra de 'ndependènsa dei Stati Ünìcc. Gore però 'l riarà scundìn 'na còpia. La HMS Resolution e la HMS Discovery le riarà 'n Gran Bretagna ai 4 de utùer del 1780. El rapórt de Cook el sarà completàt del capitàno James King.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Pàgina XIII (Intrudusiù: Life of James Cook) The Voyages of Captain James Cook, James Cook (co contributi de William Smith), Oxford University, 1842
- ↑ G. Williams (2002)
- ↑ V. Collingridge (2003) page 410 et seq. Obsession and Betrayal
- ↑ Sheldon Dibble (1909). History of the Sandwich Islands. Honolulu: Thomas George Thrum. p. 61
- ↑ V. Collingridge (2003) page 413 Obsession and Betrayal
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (Ingles) Pàgina de colegamèncc sö James Cook
- (Ingles) Le màpe dei viàs de l'Explorer
- (Ingles) I diàre de bórdo de l'Endeavour
- (Ingles) I diàre del prim viàs de Cook, 1768-1771
- (Ingles) Diàre de Cook del sò prim viàs entùren al mónt


text:
Zèner (biologìa)
En sistemàtica, el zèner l'è 'n ranch tasonòmich che 'l reönés en sèrto nömer de spéci che g'ha 'n cümü 'n ensèma de caràter che se 'nsömèa. El zèner l'è 'l sèst ranch principàl de la sistemàtica clàsica de le spéci vivènte.
L'è 'na nusiù astràta e bastànsa 'ntüitìva, che l'ìa zamò 'n üzo endèle lèndue corènte prìma de éser adotàda endèla terminulugìa scentìfica. Isé, 'n botànica, zamò de la alta antichità se sèmper recunusìt la prezènsa de caràter en cümü 'ntra le rùer, ma s'è apò sèmper recunusìt la diferènsa 'ntra chèle de mut (Quercus pubescens) e chèle piö gròse de pianüra (Quercus robur).
Ogna spéce vivènta (apò a chèle estìnte, anemài, piànte, fóns, batéri...) l'è asegnàda a 'n zèner, segónt el schéma de la nomencladüra binomiàla, intruducìda del Carl von Linné.
Per ezèmpe, el Pinguìno imperadùr (nom scentìfich: Aptenodytes forsteri) e 'l pinguìno reàl (Aptenodytes patagonica) i aparté töcc dù al zèner Aptenodytes.
El nòm asegnàt ai zèner l'è 'n nòm latì (o ritignìt tal) al nominatìf singolàr (o tratàt come tal). La prìma lètera del nòm del zèner se la scrìf sèmper en maiùscol. La g'ha de éser scriìda col alfabéto latì (sènsa acènti e diacrìtich).
Sèrte disciplìne, come per ezèmpe la miculugìa e la botànica, le amèt dei ragrupamèncc intermédi 'ntra 'l ranch de zèner e chèl de spéce, come per ezèmpe el sota-zèner', la sesiù, la sóta-sesiù e la tribù o stìrpa.


text:
Ass
Ass (nom ufizial in italian: Asso in Italian) on comun de la Provincia de Còmm (el gh'hà 3 651 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 6,46 km² e 'na densità de 565 ab./km². che ghe viven). L'è el capploeugh de la Valassina. La stazion pussee apress l'è quella de Canz.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ass l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Mudel:Demografia/Asso (Italia) (CO)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Figari
Figari en lèngua sarda e 'n galürés (Golfo Aranci in italià) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 2 385 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 37 km² e 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna col cümü de Olbia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Disentis/Mustér
Disentis/Mustér a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 2067 abitant e una süperfiss de 91.08 km², e al se tröva a una altitüden de 1130 meter sura al livel del mar.
El cumün de Disentis/Mustér a l'è tacaa ai cumün de Linthal (GL), Medel (Lucmagn), Silenen (UR), Sumvitg, Tujetsch.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Disentis/Mustér l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de Desertina.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
-
-
-
-
Punt Russein bridge (shared with Sumvitg)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Disentis/Mustér in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Disentis/Mustér al Wikimedia Commons
- Official webpage of the municipality Disentis/Mustér (Todesch) Mudel:Rm icon
- Tourism information
- Disentis/Mustér in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Muntagna (SO)
Muntagna (nom ufizial in talian: Montagna in Valtellina) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 3 048 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 48,6 km² e ona densità de 63 ab./km².
A l’è tacaa a Busaja, Capösg, Sciür, Faed, Lanzada, Piateda, Pendulasch, Punt, Sundri, Spriana, La Tur, Tresiv.
Pruverbi in dialet muntagnun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tussin tusséta la ciama caséta.
- I è tücc prufessur cun la pel di òtri.
- Quand la Quaresma la tuca i trii mes, al fa sü roba anch i sces.
- De marz de sicür el cold l'è amò ün poo scars.
- ...
- Gnè 'l cold gnè 'l fregg ai ha mai mangiad i lüv.
- El bröd se 'l mord brica.
- Quand che i fema i va a cunfesàss, ai ghe dis al preved i pecaa di oltri.
- Tre fema ind la cà ai va ben: üna viva, üna morta e üna petürada sü la porta.
- I magagna e la cativeria ai g'ha i pé; ai va, ai va ma pö ai turna indré.
- Cume gh’è miga galéna senza bech, gh'è miga persona senza difet.
- Scüier la calenda, ciaier el mes.
- El ladrun, per sladràl, per la betula s'ha a ciapàl.
- La fema espertina la fa sü el lecc a la matina, quela pultrunenta la fa sü el lecc e la se indurmenta.
- Nu se pò s'ciüdà dulz se s'ha l'amar in buca.
- Per fà, s'ha da ess pregn.
- Sut l'aqua fam, sut la nev pan.
- Chi völ vaghi, chi nu völ mandi.
- Chi nu rassega nu fa ass.
- S'ha da cred metà de quel che se ved e gnent de quel che se sent.
- Al gh'è miga 'na bela scarpa che cun l'andà del temp la nu diventi sciavata.
- Quand che se g'ha vöja de parlà, l'è mej tas giù.
- S'ha da stà a sentì tücc e pö fà cume s'ha vöja.
- A fà diversi di oltri se ciapa giù del mat.
- Ai vegg al ghe rincress murì perchè ai ne impàra üna tücc i dì.
- A Milan quel che i fa miga incö ai le fa duman.
- A 'stu mund s'ha da savé sarà 'n ögg e dervì quel oltru.
- Se se cumenza a fà l'ost e 'l fraa cercot, nu se desmet ciü.
- A fàgh del ben a l'asen se ciapa la cua sül müs.
- Se te völet che 'l Signur te guardi, van a lecc dubòt e leva sü tardi.
- Al busagg senza furtüna, d'estaa 'l suu, d'inveren la lüna.
- L'è mej rump scarpa che lenzö.
- La fam la cascia fö el lüv da la truna.
- Valtelin pecatur, senza Madona e senza Signur, i ha brüsad la crus de legn per fà büj i castegn.
- I cavii de la cupa i fa verì la buca.
- A vestì un pal, al par un cardinal.
- Mangià da crepà, stà mal da murì.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Muntagna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Örgnà
Örgnà (Urgnano in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la pianüra a 12 km de la sità e a 173 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 9 741 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 14,0 km² e 'na densità de popolasiù de 696 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Caernàch, Cològn, Cümü Nöf, Ghisalba, Spirà e Sànga.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Örgnà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Andelfingen (distret)
El Distret de Andelfingen (en todèsch: Bezirk Andelfingen) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 29 847 abitàncc.
El corespónt a la Zürcher Weinland (tèra del vì Zürighés), limitàda del Réno a nòrt e a òvest, del Canton Turgovia a oriènt, de Winterthur a sud e del Irchel a sudòvest.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andelfingen l'è dividìt endèi vintiquàter cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:


text:
Contignü prinzipal
- Contignü de chësta plata
Comisciun por le regolamënt intern
Ara vëgn nominada dala presidënta o dal presidënt dl Consëi provinzial do avëi aldì i capi dles fraziuns. La comisciun é metüda adöm dala presidënta o dal presidënt dl Consëi provinzial che la presidiëia y da cin aconsiadësses/aconsiadus; dui de chisc mëss fà pert dla mendranza politica. Ala comisciun por le regolamënt intern ti speta l'ejaminaziun preliminara de dötes les propostes de modificaziun dl regolamënt intern presentades dales aconsiadësses o dai aconsiadus. Les contlujiuns vëgn spo presentades al Consëi por l'aprovaziun definitiva.
Chësta comisciun che é presidiada de dërt dal/la presidënt/a dl Consëi provinzial é metüda adöm insciö:
Composiziun
Presidënt
- Widmann Thomas (SVP)
Cumëmbri
- Amhof Magdalena (SVP)
- Dello Sbarba Riccardo (Grüne Fraktion - Gruppo verde - Grupa vërda)
- Leitner Pius (Die Freiheitlichen)
- Steger Dieter (SVP)
- Wurzer Albert (SVP)
Download - Regulamënc interns
- Regulamënt dl Consëi provinzial
(aprovè cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 12 de mà 1993, n. 4, y modifiché y completè cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 11 de dezëmber 2001, n. 7, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 7 de mà 2003, n. 5, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 4 de mà 2011, n. 3, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 9 de merz 2012, n. 2, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 18 de aurì 2012, n. 6, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 26 de jügn 2012, n. 8, cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 11 de messè 2012, n. 10 y cun deliberaziun dl Consëi provinzial dl 17 de setëmber 2013, n. 6.) - (verjiun todëscia/taliana) [PDF 1,6 MB]


text:
Bedford
Bedford a l'è ona città inglesa del Regn Unii che la cunta circa 82.000 abitant. La se troeuva in de l'Est Inghilterra e l'è 'l capploeugh del Bedfordshire.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bedford l'è stada on mercaa important in d'ona region che l'era d'economia agricola. El re Òffa de Mercia l'è staa seppellii chì in del 796. In del 886 Bedford l'era voeuna di città che la stava al confin tra el regn sasson del Wessex e quell vichingh del Danelaw. In del 919 Edoard el Vegg el gh'ha faa sù ona fortezza in su la riva sud del fiumm Ouse: la fortezza l'è stada trada giò di Danes on poo pussee tard.
E anca del castell che l'è staa costruii in epoca normanna ghe resta pròppi pòcch.
La posizion de città commercial de Bedford l'è stada conservada longh i secol, tant che la città l'è stada on centro de l'industria tessil duranta la Rivoluzion Industrial.
El XIX secol l'ha vist la città vegnì 'me centro rilevant per l'ingegneria. Dòpo la Segonda Guerra Mondial gh'è stada ona granda migrazion de l'Italia: al dì d'incoeu 2 abitant su 7 hinn de origin italiana.


text:
Modena
Módena (Mòdna endèla parlàda modenéza) l'è 'na cità italiàna de la regiù de l'Emìlia-Romàgna, che g'ha 184 525 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]). El teretóre del cümü de Modena l'òcupa 'na superfìce de 182 km², per 'na densità de 1 014 ab./km². L'è 'l capolöch de la pruvìncia omònima.
L'è stàda a pàrter del 1598 e per divèrsi sècoi la capitàl del dücat dei Este ('nfìna a l'anesiù al Regn d'Italia endèl 1859) e l'è 'na cità antìca séde üniverstària e vescuvìl. Del 1947 la cità l'è deentàda apò séde de l'Académia Militar de l'Ezèrcit e de l'Arma dei Carabiniér.
El Dòm, La Tór Cìvica (Ghirlandìna) e la Piàsa Grànda de la cità i è stàde deciaràde patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
El cümü de Mòdena 'l cunfìna coi cümü de Bastiglia, Bomporto, Campogalliano, Carpi, Casalgrande (RE), Castelfranco Emilia, Castelnuovo Rangone, Formigine, Nonantola, Rubiera (RE), San Cesario sul Panaro, Soliera, Spilamberto.
Persunalià nasìde a Mòdena[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luciano Pavarotti, Cantànte de òpera.
- Enzo Ferrari, fondadùr de la Scuderia Ferrari.
- Paolo Ruffini, matemàtich.
- Niccollo dell Abbate, pitùr manierìsta.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Blòch p
I elemeent chímich del blòch p a inn quèj ca stann in dii grupp dal 13 al 18 de la taula periòdica; in chèll grupp chí i livèj energétich püssee de föra a curispúndenn a urbitàj p. La cunfigürazziun eletrònica per 'sti elemeent l'è ns2npx , (indue x= 1 a 6: 1 per ul grupp del bòor, 2 per ul grupp del carbòni, ..., 6 per i gas nòbil).
Deent in chèll grupp chí g'inn dii elemeent ca preferíssenn pèert un quaj eletrún per svujà ul sò ültimm urbitaal, e na g'inn ca invéci preferíssenn ciapàn per rivà a vèghell pièn.
Grupp del blòch p[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 13 (IIIB,IIIA): Grupp del bòor
- 14 (IVB,IVA): Grupp del carbòni
- 15 (VB,VA): Grupp de l'azòot
- 16 (VIB,VIA): Calcògen
- 17 (VIIB,VIIA): Alògen
- 18 (Grup 0): Gas nòbil


text:
Castelnaudary
Castelnaudary (Castellnou d'Arri en ucità e català) l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch dei cantù de Castelnaudary-Nord e Castelnaudary-Sud. El fà part del circondàre (arrondissement) de Carcassonne e del dipartimènt de l'Aude.
El g'ha 'na popolasiù de 11 876 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 47,72 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 145 méter a 'na altèsa màsima de 215 méter söl leèl del mar.
Castèl Nòu d'Arri l'è ligàt a l'antìca pruìncia del Lauragais, cüna del catarismo. La citadìna l'è cunusìda per el sò Cassolet e per el sò port söl Canal du Midi.
Cuntegnüü
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Castelnaudary l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Monümencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Grand Bassin
Sö domanda dei abitancc de la cità, Pierre-Paul Riquet, progetista del Canal du Midi (alura Canal Royal du Languedoc), e François Andréossy, geòmetra espert, i g'ha fat del Grand Bassin de Castèl Nòu d'Arri el cör tecnològich del canàl. L'è l'ünich spècc de àiva de chèste dimensiú (7 ètar) entra Tolosa e Sète. La vista de la cità a l'è miràbil: de 'na bànda le ciàeghe de Sant-Ròch de l'ótra l'Ile de la Cybèle, ìzola artificiàla ideàda come dìga de contenimènt per vent fòrte che tìra endèla regiù.
Endel 1997 chèsto basí l'è stat classificat a l'inventare del patremóne de l'ümanità de l'Unesco.
- La colegiada de San Mighel
Sitüada ai cunfí del nöf Regn de Francia dòpo 'l Tratat de Parìgi (1229), la céza, costrüida a parter del 1240 'nfìna al 1270, a l'è progetàda come 'n tempio fortèsa de stil romànich.
Endel 1317, al momènt de la creasiú del vescoàt de Saint-Papoul -pensàt per limitá le pretéze del vèscof de Tolosa- la céza la vé eleada al ranch de Colegiada.
Endèla Guèra dei Sent Agn l'è restàda danegiàda. Endèl córs dei sècoi l'è stàda divèrse ólte mudificàda (intervèncc endèi sècoi XIV, XV, XVIII e XIX), e ghè stat fat sö 9 capèle laterài e 'na tór che fenés condèna coertüra piramidàl en stìl gòtich che rìa a 50 méter de altèsa. De dét la consèrva 'n órghen de la fì del sècol XVIII.
- El Presidial
Endel 1553, la Caterina de Mèdici, contèsa del Lauragais, la gh'a fat deentà la contèa en baliagio e 'l castèl de urìgin antìche che g'ha pò dat nòm a la cità el deènta en Presidial. L'è stat dopràt come prizú de la revulüsiú Franseza enfìna al 1926. Al dé d'encö l'è deentàt en muzèo.
- El mulí de Cugarel (XVII sécol)
Castèl Nòu d'Arri l'è cunusìt apò a per i sò mülí a ènt. Al prensépe del sècol XIX amò vint o trènta mülí i adurnàa le spónde del Grand Bassin. El mülí del Cugarel el costetöés giöna dei öltem rèscc de chèsta época gloriùza e 'l ezebés 'na vista a pèrder d'öcc sö la cità e sö la piana del Lauragais.
- L'Apotecare (XVIII Sécol)
Trada sö endel 1783, per i bezògn de l'Öspedàl, l'uficìna la conserva 'na bèla colesiú de àmpole de farmcìa en ceràmica de Moustiers (XVIII sécol) e en porselana de tipo Impér del XIX.
Aenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al tép de la cruzàda dei Albigés (endel 1211) Simon IV de Montfort el vé asediàt dei cóncc de Tolosa e de Foix.
- El 31 10 1355, en piena Guèra dei Sènt Agn, la cità la vé mitìda a sach da le orde del Eduard de Woodstock (el Prìncipe négher), che, partide de Bordeaux, le g'hà devastat la Gascogna, pò el Lauragais, 'nfìna a Narbonne, i g'ha schiàt con cüra le puzisiù mei difindìde. La cità la vé sachegiàda, danegiàda e i abitanc masacracc.
- Denàcc a Castelnaudary vé combatìt la batàia decizìva 'ntra le trüpe realiste del marescial de Schomberg e le trüpe frundiste del Henri II de Montmorency, goernadur de la Lenguadoca, el prim de óst del 1632. El dùca el gh'ìa cuspiràt co la Maria de Mèdici, màder de Luìgi XIII, e Gastú d'Orléans, fredèl del rè, cutra 'l Cardinal de Richelieu. Catürat al prensépe de la bataja, l'è condanat a mort e decapitat a Tolosa ai 30 de óst del 1632.
Figüre famùze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Marie-Térèse de Soubiran (Castelnaudary, 16 de màgio del 1834 - Parigi, 07 06 1889); la fonda la Congregasiú des Suòre de Maria Ausiliatrice che la scàpa a Tolosa, Parigi, Lione, Bourges, e 'nfìna 'n Inghiltèra.
- Philippe de Rigaud de Vaudreuil (1643 - 1725), goernadur de Montréal e de la Nouvelle-France.
- Antoine François Andréossy (1761-1828), general d'Impér.
- Pierre-François-Marie-Auguste Dejean (1749-1824), general, e pò miníster de l'aministrasiú de la guèra sota Napoleú I, del 1802 al 1810.
- Alexandre Soumet (1788-1845), poèta e académich Franses.
- François-Henry Laperrine (1860-1920), oficial de l'armada d'Africa
- Antoine Marfan (1858-1942), giü dei fondadur de la pediatria en Francia.
- Georges Canguilhem (1904-1995), filòzof e epistemòlogh, mémber de l'Académie Française.
Gastronomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cassolet l'è 'na specialità de Castnaudary.
Vardí apó[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El quart Régiment Étranger regimènt d'istrüsiù de la Légion Etrangère.
- Le ciàeghe del Canal du Midi.
- Giöna de le trè cità 'ndoe el Cassolet al saress uriginàre.
- Una butìga d'öfelér: l'Alléluia de Castelnaudary.
- El cassolet el ciaparès el sò nomm de la cassöla en tèra còta smaltada fabricada a Issel mia delons de Castelnaudary
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Pinin Pinell
El Pinin Pinel, a l'anagrafa taliana Giuseppe Pinelli, (Nassüü a Milan 'l 21 de Utuber del 1928 e decedüü semper a Milan 'l 15 de Dezember del 1969) a l'è staa un feruvee e un anarchegh milanes e vün di fundadur del Punt de la Ghisulfa. In di agn de la Resistenza, già che l'eva 'ncamò dumà un fiö, l'ha faa la spöla in di Brigad Partisan Bruzzi Malatesta.
I prim Agn de Vida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Pinel l'eva nassüü in d'una fameja de uperari a Porta Cica, a Milan. De giuen l'eva faa de mestee un puu tüsscoss, fin quand che, in del 1954, l'ha truaa laur in de la feruvia. Anca se puaret, l'ha semper truaa temp de legg liber e fass una cultüra pulitega[1]. Giamò in del 1944 el tö part a una assuciassiun anarchega reünida inturna al giurnal setemanal ciamaa Il Libertario In del 1955 la'ha tolt in miee la Licia Rognini, una tusa cugnussüda a un curs seral de Esperanto.
Dürant i agn '60 l'ha segütaa a fà pulitega e in del 1965 l'ha daa 'na man a fà sü 'l circul anarchegh "Sacco e Vanzetti". In del '68, l'è staa pö vün di fundadur del Punt de la Ghisulfa.
La Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'era pü u manch la mezzanocc del Lündesdi, 'l quindes de Dezember del 1969, in del palass de la questüra de Milan in Via Fatebenefratelli, quand che 'l Pinel l'è crudaa sgiò de la fenestra del quart pian: in del crudà sgiò l'ha sbatüü una völta in sül curnisun e do völt in sül mür de la questüra fin che l'ha faa un tunf in sül söl de la curt del palass de la questüra. El prim a sentì 'l tunf e a truà 'l Pinel spetasciaa al söl, l'è staa vün di tanc crunista dree a trà la la gamba in di ufisi de la pulissia in quij di li, ciuè in di dì 'pena dopu del s'ciop de la bumba in piassa Funtana: el se ciamava Aldo Palumbo, crunista de l'Unita, e l'è staa lü a ciamà l'ambülansa.
Ij infermee riven asquas sübet ma per el Pinel el gh'è propi negot de fà: el tran si in vida ancamò cunt un tüb per l'aira, ma l'è dumà un vegetal, sensa un quaj respuns cerebrategh, e insci i dutur 'l lassen murì
La matina despö de la sua mort, vegnen föra i giurnaj che disen che 'l Pinel el s'è "süicidaa". La sua mort l'è stada sübet cuntestada de la gent, suratüt di antifascista Milanes, che s'hin dumandaa cuma l'è che lè vün el fa cünt de sbàtes giò de la fenestra sensa che nissün, in d'una cambara impinida de pulòt, el ferma.
Pö, 'l fat che, in del burlà sgiò, 'l vaga a sbat in sül curnisun el fa 'gnì di gran dübi in sü la storia cüntada sü del Cumisari Luigi Calabresi e di so agent: vün che 'l sbat in sül curnisun l'è vün che l'è staa sbatüü sgiò quand che l'era giamò sensa sens: vün che 'l solta sgiò deperlü 'l va minga a sbat in sü la curnis del mür perchè in del soltà sgiò vün el se da un puu de slansc[2].


text:
Bocca
La bocca (pernonzi locai: ['buka] o ['boka]) l'è l'orifizzi che doperen i animai (e donca anca l'omm) per majà.
A l'è semper la prima part del canal alimentar che 'l ciappa el mangià e 'l comincia la digestion, cont el biassà su i partesei solid e mes'ciài con la saliva.
La bocca l'è quattada de membrann viscos, al contrati del de foeura del corp, che l'è quattaa de la pell. I laver i marchen el passagg di membrann viscos a la pell.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla bocca la riva del latin volgar bucca, che l'ha ciappaa el post del classegh os, oris. El termen l'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian bocca, frances bouche, spagnoeu, portoghes e catalan boca, forlan bocje, ladin bocia, romanc e sardegnoeu bucca, napoletan vocca, sicilian vucca).
De la parolla os deriven i termen colt che se doperen per la bocca (oral, oralità, orazion...)


text:
Igualtaa
NOTA: ul tèrmin 'iguaal' al è tòolt dal Pus·cjavin e 'igualtaa' al è custrüii gjuntaant ul prefiss d'astrazziun in manera fisc natürala.
Sa la nòmena igualtaa una espressiun matemàtica ch'a la índica l'equivalenza da dò entitaa.
I igualtaa s'i-índica cul símbul =, da manera che, daat dò entitaa x e y, x=y si e noma si x e y i-è iguaal.
Una igualtaa algebràica a l'è una igualtaa intúe i dò espressiun equivaleent i-è di espressiun algebràich.
Una igualtaa la gh'a da vess sudisfada independentmeent daj valuur tòolt par i variàbil.
Inscí di igualtaa i-è:
L'espressiun:
al è mia una igualtaa, si-da-no una equazziun, gja che noma sa sudisfa par cèert valuur da x.


text:
Primavera (Brasil)
Artìcol in dialët piasintëin
Primavera a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät ad Pernambuco, che in dal 2007 la gh'ava 11.897 abitànt.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
La sitä l'è nas'da par via ad la pusiòn Primavera, indùa i luràvan al sücar. Al cumoin, üficialmëint, a l'è nasìd al 2 ad màrs dal 1964.
A ghè al Parc ad la Cachoeira do Urubu, c'al g'ha voina d'i püsä bèli cascä dal Pernambuco, cun la furèsta Mata Atlântica.
A gh'è anca d'ì pusiòn ch'i hann fä storia; la União Industrial S.A. l'è dal sècul 19°; la cà granda e la capela São José i'enn dal 1939.


text:
Spartacus
Spartacus (id.) 'l è 'n film stòric americàṅ dal 1960 ad Stanley Kubrick trat da 'l rumànś umònim 'd Howard Fast dal 1952. 'L à vins quàtar Prèmi Òscar.
Al regìsta ch'l iva tacâ a giràr 'l éra Anthony Mann che però dòp 'l è stâ mandâ a cà da 'l prudutōr e da Kirk Douglas ch'i aṅ tòlt a 'l sò pòst Kubrick ch'l iva bèla dirèt Douglas in dl'òpra Orizzonti di gloria ad tri an prima.
Custâ dódas migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à pò purtâ a cà ssanta, al più grand sucès par la Universal in fiṅ a i tèmp 'd Airport dal 1970.
Sunt
In dal prim sècul prima 'd Crist, in dal muntàgni dla Lìbia, Spartaco (Kirk Douglas) al gh'à da stlar-as la schina a lauràr in dal mini di rumàṅ insém a chi àtar sćiàṿ. Dòp èsar stâ ligâ sóta 'l sōl parchè al s éra arvultâ, Lentulo Batiato (Peter Ustinov) 'l al tōś p'r andàr a cumbàtar cuma gladiadōr. P'r al fat ch'in di alenamènt al s fà valēr, a gh vèṅ sibìda na dóna ch'la daśvîṅ da la Britàgna, la Varinia (Jean Simmons), ma lò al n gh và minga a lèt a cumànd anc s'al s éra inamurâ dabòṅ.
Dòp èsar stâ custrét a cumbàtar p'r al divertimènt ad Marco Licinio Crasso (Laurence Olivier) e dal sò amìg Marco Publio Glabro (John Dall), Spartaco al s mét a cap dn'arvòlta cónt'r i rumàṅ.


text:
Cuurdinàde: 46°51′N 9°32′E
Coira (variant lucai in lumbard: Chéira a Mesoch, Cùira a Bund, Cöira a Pus'ciav[1]; in tudesch Chur, in talian Coira, in rumanc Cuira o Cuera, in franses Coire) a l'è una cità de la Svizera, la capital del cantun Grisun e la citaa, la pü vegia de la Cunfederaziun Elvetega. La se tröa in del distret de Plessur. A l'è tacada a nord ai cumün de Haldenstein e Trimmis, a est a Maladers, a süd a Churwalden e a ovest a Domat/Ems e Felsberg. La gh'ha una pupulaziun de 33984 abitant (Dicember 2011).
I dat de la popolazion istòrega i henn riportaa in de la tabela chi de sotta:[2]
- NOTA: El dato del total de la percentual dei parlant el fa sü püssee del 100% perchè se cünta tüt i lengh, minga doma la prima lengua.
- ↑ Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, vol. 84 pag. 64
- ↑ Chur in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Average Values-Table, 1961-1990 (German, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009.


text:
Gh'è una dona setàada giò in soel bordu de la veranda
La dùnda soe la cadrèga che urmai la crìcca cumè i so oss,
la facia de cucudrìll senza pioe lacrima senza pioe deenc,
un vermouth, un zìcch de turta e una zanzaara soel brascialett
gh'è una dona setàada giò in soel bordu de la veranda
la diis che g'ha mea voeja de vedè chi la và a truvà,
una volta la nàva in giir cul foulard e giàca vèrta
adèss per la sua memoria l'ha giamò preparaa el badiil
MADAMM MADAMM FALENA
CUN'T EL COER CHE SE GIRA DE SCHENA
MADAMM MADAMM FALENA
SE PO' MEA SCAPA' IN ALTALENA
Gh'è una dona setàda giò in sol bordu de la veranda,
la g'ha in cràapa un capèll de paja per mea fa' vede' i pensee,
al tramonto la sona el banjo che uramai g'ha una corda sula
la canzòn a l'è sempru quèla e gnànca el diavul la voer sentì
Gh'è una dona che sàra i oecc ma segùta a vedè una scèna,
la segùta a vedè la facia che la gh'era nel medagliòn,
gh'era el prèvet e i testimoni i mazz de fiuu e anca la banda,
ma lo sposo dietro al fienile, l'era scapaa foe del medaglion
MADAMM MADAMM FALENA
I BISS I G'HANN MAI LA CADENA
MADAMM MADAMM FALENA
TENAJA CUN LA BUCA PIENA
Gh'è una dona setàada giò so sta cazzo de 'na veranda
L'è vestiida ancamò de spusa, la g'ha in man ancamò el fusiil
Il suo anello è quel grilletto che ha infilato solo una volta
Un tempuraal de un seguund e mezz e un boecc in un bell vestii


text:
Rumania
Artìcol in dialët piasintëin
La'Rumania (denuminaziån uficièl: Repóbblica d'l Rumanî, in Rumên: Republica Română, in IPA /reˈpublika roˈminə/) - in rumène ciamè pò România l'è un pajais d'la Penîsla Balcànica, int'al sudèst dl'Euròpa.
La cunfénna a sîra ed såura cun la Ucrâina, a maténna ed såura cun la Moldâvia, a maténna cun la Ungheréia e cun la Sêrbia e 'd såtta cun la Bulgarî. Äl só maténna i én mujè dal Mèr naigher.
La Rumanî l'è 'na Repóbblica Presidenzièl, al prémm minîster adès l'è Emil Boc (elèt dal 2008), al Presidänt d'la Repóbblica invêzia l'è Traian Băsescu (elèt dal 2009).
La capitèl d'la Rumanî l'è Bucarest. La langua uficièl del pajais l'è el Rumên.
Parsunäg'[modifica | mudéfica la surzéia]
- Ramona Badescu: (1968), atùra


text:
Beringen (SH)
Beringen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 3485 abitant e una süperfiss de 14.19 km², e al se tröva a una altitüden de 456 meter sura al livel del mar.
El cumün de Beringen a l'è tacaa ai cumün de Guntmadingen, Hemmental, Löhningen, Neuhausen am Rheinfall, Sciafüsa, Siblingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Beringen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Beringen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La Montà
La Montà (en italià: Montà) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha 4 725 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 26,7 km² e 'na densità de 177 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Canale, Cellarengo (AT), Cisterna d'Asti (AT), Ferrere (AT), Pralormo (TO), Santo Stefano Roero, Valfenera (AT).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Klagenfurt
Klagenfurt (Celovec in sloven e cech; Clanfurt in forlan; Clanforte in italian storegh) l'è ona città de l'Austria, cont ona popolazion de circa 95.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Klagenfurt el se troeuva in de la Carinzia, e 'l partegn a nissun distrett.
L'è bagnaa del Lagh de Wörth, e per quella reson chì di voeult l'è ciamaa in todesch anca Klagenfurt am Wörthersee.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Klagenfurt l'è staa faa sù del duca de Carinzia in sul fiumm Glan, in tra el 1093 e 'l 1099, a protezion di strad commerciai de la zona. El primm document che 'l parla de la soa esistenza le ciama Forum Chlagenvurth. La zona indè che l'era stada fada la città però la finiva despess per lagàss, inscì in del 1246 el duca Bernard de Spanheim l'ha deciduu de refondàlla in d'ona altra banda.
In del 1252 l'ha ciappaa i diritt civij. In di secoi dopo Klagenfurt l'è staa toccaa de incendi, terremott e guerr paisann. In del 1514 l'è staa traa giò del foeugh e l'imperador (Massimilian I), che 'l gh'eva nò i danee per tiràlla sù anmò, el ghe l'ha regalada a l'Assemblea Regional. La città poeu l'è cressuda e l'è vegnuda bella importanta: on bell poo de nobil hann faa sù i sò vill a Klagenfurt.
In del 1809 i frances de Napoleon hann traa giò meneman tucc i mur de la città; in del 1863 i ferrovii gh'hann portaa a Klagenfurt on bell poo de ricchezza, e Klagenfurt l'è vegnuu el centro economegh de la region.
In del 1919, finida la I Guerra Mondial, l'è staa occupaa de la Jugoslavia, che rivendicaven tutta la zona intorna, abitada de on bell poo de sloven. I soldaa slav se n'hinn andaa via l'ann dopo.
De quell moment, l'è andada adree ai event del rest de l'Austria.
Gent nassuda a Klagenfurt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Karl Kajetan von Gaisruck (1796-1846), arcivescov de Milan.
- Robert Musil (1880-1942), scrittor.


text:
March Claudi Tacit
El March Claudi Tacit, conossuu anca con domà el nòmm Tacit (Marcus Claudius Tacitus in Latin; 200 circa - giugn 276) l'è staa imperador de Ròma del november 275 fina a la soa mòrt.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'uniga altra informazion sora la soa vida l'è che l'è staa consol in del 273, cont el Giuli Placidian. L'Historia Augusta la dis che l'era de l'istessa famiglia del famos stòrich Publi Corneli Tacit, ma l'è minga ona notizia certa.
In de l'autunn del 275, dòpo de la mòrt de l'Aurelian, l'è staa nomenaa imperador di sò soldaa; al moment lù l'era a Terni (Interamna) e, quand l'è rivaa a Roma, la soa elezion l'è stada reconossuda anca del Senad. La soa primma azion l'è stada quella de fà diventà on dio el sò predecessor e de fà coppà on grand numer de congiuraa sospettaa de avèll mazzaa.
El par che al contrari de l'Aurelian, la soa la sia stada ona politiga de reconciliazion cont el Senad. El gh'ha avuu avuu i titoi de Auctor veræ Libertatis (Creator de la vera Libertaa) e Restitutor Rei Publicæ (Salvador del Statt);
La mòrt de l'Aurelian l'aveva portaa la fin di progett de campagn in Orient, per la qual eren staa soldaa di tribuu germanigh come i Erui e i Meòtid. Quei chì, restaa senza danee, hann deciduu de devastà i region de l'attual Turchia. El Tacit l'ha allora nomenaa el sò fradellaster March Anni Florian prefett del pretòri, l'è andaa con lù in orient e l'ha vingiuu i ribei. Per quest el gh'ha avuu el soranòmm de Gothicus Maximus (El pussee grand di Gòtt).
L'imperador l'è mòrt in del giugn del 276, menter l'era dree a tornà in Italia. I stòrich Zòsim e Zonara disen che 'l sia staa coppaa de on quai de autor de l'assassini del governador de la Siria Massimin e de l'Aurelian. Gh'è succeduu el Florian.


text:
Lengua greca
'L Grech, nom nativ Eλλnvιkά (Eliniká), l'è una lengua Indo-urupea. L'è la lengua ufiziala de la Grecia e de Cipru. Int la sò furma antiga l'era parlaa anca ins i cost de l'Asia minur, de l'Italia del süd e in Sicilia.
Cuntegnüü
Evulüzion de la lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prutugrech[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pò cumincià a parlà de una lengua greca giamò a partì del II mileni prima del Signur: de fat se pensa che in quel temp chì la ghe füss giamò una quai furma embirunal de grech, che pö l'ha purtaa a la nassida di vari dialet de l'edà storiga. El prutugrech el saria staa parlaa in di Balcan, per pö difundes in Grecia, in di isul del Mar Egee e in di cost de l'Asia minur.
El Micenee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l dialet grech püssee antigh cunussüü, grazie a vari iscrizion pruveninent da una quai zona de la Grecia cuntinental e da Creta, scrivüü in Linear B, una scritüra de tipu silabich. El Micenee, per di sò carater particular, el pò minga vess cunsideraa l'antenaa di tücc i alter dialet sücessiv, asca, forsi, el dialet arcadu-cipriota.
Grech arcaich e classich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu i migrazion di Dor, Ion ed Eul e la fin de l'edà micenea, la gh'è stada un'epuca de division lenguistiga forta. I lenguista de norma dividen i dialet grech del temp in cinch grup: dialet nord-ucidentai, dialet dorich, dialet ionich, dialet eolich e dialet arcadich-cipriota. In 'stu periud el nass l'abecee grech (derivaa da quel feniciu) e la leteradüra in lengua, scrivüda suratüt in d'un dialet leterari ciamaa umerich, cun carateristich ciapaa da l'Eolich e dal Ionich.
A causa de la culunizazion, el grech el se difund in tüt el Mediterani, suratüt in Italia del Süd. Dopu i guer Persian, la nass l'egemunia de Atene, che la diventa el center pulitich e cultüral püssee impurtant de la Grecia. El dialet atich, variant del Ionich, el s'è difundüü dapertüt.
La Koiné[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che el Lissander III de Macedonia l'ha cunquistaa una buna part del mund cunussüü, gh'è staa 'l besogn de una lengua cumün a tücc, almanch per la scritüra e per fàss capì tra etnii diferent. L'è nassüda dunca una furma de Grech püssee slegaa dai dialet parlaa in Grecia (ma basaa in sü l'Atich, che lera el dialet püssee "internaziunal"), ciamaa koiné diálektos. La koiné l'è resistida anca sota el dumini ruman, cunt el diventà la lengua franca de tüt el toch uriental de l'Imperi, ultra a vessen l'ünica altra lengua leteraria ultra al latin.
Grech bizantin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bizantin l'è l'evulüzion natüral de la koiné düranta el Mediuev. In quel periud chì scumincen a fàss nudà vari müdament funetich, gramaticai e lessicai. In particular, l'aumenta la diferenza tra la lengua parlada e la lengua scrivüda, che l'è restada legada a canun püssee tradiziunai e arcaicizant.
El Grech mudernu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diferenza tra scrit e parlaa la cress sota la duminazion türca: menter el Patriarcaa Ecümenich de Custantinopul el següta una tradizion leteraria legada a quela antiga, el Grech parlaa el se semplifiga anmò e 'l ciapa vari termin che vegnen de alter lenguv, cumpagn del Türch, el Latin, l'Italian e 'l Venezian.
Cun l'indipendenza de la Grecia, el nass el prublema de la lengua: la ven creada inscì una barera tra la lengua uficiala, la kathareúousa (o katharévusa) e la lengua parlada tücc i dì, la dēmotiké (o dhimotikí), e i sò dialet. La prima l'era una lengua leteraria e artificiala, "pürificada" dai inflüenz esterni al grech, la segunda l'era el früt di vari evulüzion gramaticai, lessicai e sintatich che gh'eren staa lungh el curs di secui. Pratigament eren dò lenguv diferent, tantu che di volt per dì la medema parola gh'eren dò vucabui divers. Dumà in del 1976 una refurma lenguistiga la fà diventà la dhimotikí la lengua uficiala. In del 1982 un'altra refurma lenguistiga l'ha semplificaa anmò püssee el sistema de acentazion, che l'è quel del dì d'incö.
Scritüra e parnunzia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech el dupra l'umonim abecee, che tra l'alter l'è quel che l'ha ispiraa quel latin, che l'è cumpost da 24 leter, set vucai e derset cunsunant.
A a, B B, Γ Y, A δ, E e, Z Z, H n, Θ θ, I ι, K k, A λ, M u, N v, E E, O o, Π π, P p, E σ/ς, T t, Y u, Φ φ, X x, Ψ ψ, Ω w.
Lungh i secui la parnunzia de una quai letera e di ditungh gh'han avüü di müdazion, e se pò dì che el möd antigh de parnunzià i parol l'è multu diferenta de quel mudernu (e giamò in l'antichità gh'era staa tanti müdament, cume la scumparsa de leter cume 'l digama o 'l sampi).
Gramatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gramatica de la lengua greca l'è multu semplificada rispet al grech antich. La custrüzion de la fras l'è cumpagna de quela di lenguv neulatinn, vist che la següta el schema suget-verb-cumplement uget. La presenza di declinazion però la cunsent una certa libertà che la ven duprada suratüt per reson stilistigh. In di cas in di quai el cumplement uget el sia un verb sustantivaa, el grech el dupra el cungiuntiv inscambi de l'infinii lumbard.
I sustantiv se dividen in trii gener: mascülin, feminin e neuter; el gener del sustantiv el determina minga semper el sess: per esempi, gh'è di parol neuter che varen cume mascülin o feminin (cume el sücedeva anca in del grech antich).
Ogni sustantiv se declina a segunda del cas e del nümer. Per la nümerusità gh'è di desinenz singular e plüral (altra carateristiga cumün al grech classich, ma anca al Latin, a l'Albanes e ai lenguv slav). Per quel che 'l reguarda i cas, n'esisten dumà cinch, e vün l'è dupraa propi de rar. I cas hinn indicaa da la desinenza del sustantiv.
- Numinativ: l'indica el suget de l'azion.
- Genitiv: el respund a la dumanda de chi?. L'indica el pussess o la partegnenza.
- Dativ: el respund a la dumanda a chi?. L'è dupraa dumà in de la lengua culta e in d'una quai fras fada.
- Acüsativ: l'indica l'uget de l'azion.
- Vucativ: edl vucativ el gh'ha una sua desinenza dumà per i nom mascülin de la segunda declinazion.
I sustantiv che hin prestit da i lenguv furest vegnen minga declinaa, e se capiss qual el sia el sò rol in de la fras a segunda del cuntest in del qual se tröven, o mej, a segunda de l'articul che j'acumpagna.
I articui hin ubligatori. Esisten sia quij determinativ che quij indeterminativ, ma dumà per numinativ, genitiv e acüsativ: el dativ, cume emm giamò dii, in del grech mudernu el cünta poch, menter el vucativ l'è per definizion determinaa semper, e dunca 'l gh'ha minga besogn d'articul. I articui determinativ poden vess integraa da i prepusizion de mot a lögh o lucativa "σe"; inveci i articui indeterminativ se poden minga cuniügà cunt i prepusizion. Per esempi:
- Πaue σe eva Eevoδoxeιo: Andemm a un albergu.
- Πaue σto Eevoδoxeιo: Andemm a l'albergu.
In 'stu cas, σto l'è l'ünion tra la prepusizion σe e l'articul neuter to.
In Grech gh'hin dò cuniügazion e dumà un ausiliar, el verb avègh, che 'l furma temp verbai divers.
Distribüzion geugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech el gh'ha avüü cume prim sit de difüsion la Grecia e i sò isul, per pö rivà in Asia Minur e Cipru (prima culunizazion) e anca in Italia, Libia, Egit e Pruvenza (segunda culunizazion). El mument de magiur difüsion del Grech però el gh'ha de vess cercaa in seguitt ai cunquist del Lissander Magn, grazie al qual l'è rivaa fina in India, ultra a vess, cume emm giamò dii, lengua cumün in bona part del Visin Urient, sia cume lengua parlada (Lissandria d'Egit e Antiochia eren cità a magiuranza greca) che cume lengua franca. Se cun la nassida de l'Imperi Partich in Asia l'üs del Grech l'è scumparii in manera velus, in del basin del Mediterani uriental la sua impurtanza l'è dürada fina al VIII secul dopu Crist. Cunt el rivà di pupulazion müsülmann (arab e türch) la zona grecofuna la s'è redota gradüalment. Fina a medà del secul passaa el Grech, ultra che in di arei tradiziunalment grecofunn, l'era parlaa in tüt quij cità utumann induve gh'eren di fort cumünità grech, cume Lissandria d'Egit, Antiochia, in Liban, in Palestina.
Dopu la Prima Guera Mundial e 'l faliment de la pulitiga de la Mégalē Idéa (el sugn naziunalistigh de reunì sota un Stat unigh tücc i teritori abitaa da Grech) el s'è rivaa a la distribüzion geugrafica atüala. Al dì d'incö, el Grech l'è parlaa in Grecia e in d'una quai zona de cunfin di paes arent (Albania, Macedonia e Bülgaria), in d'una quai lucalità del Mar Negher in Rumania, Ücraina, Rüssia e Georgia, a Cipru, a Custantinopul e in certi zon de la Türchia (cume a Trebisunda). In Italia, in Calabria e Salent, hin present di cumünità che parlen di dialet grech.
Inultra, el Grech l'è parlaa in tücc quij paes ucidentai tucaa de l'imigrazion elenica, cume i Stat Ünii, el Canada e l'Australia. L'ültim censiment australian (2006) l'ha segnalaa che 'l Grech l'è la terza lengua püssee parlada a cà dopu l'Ingles e l'Italian (252.200 personn).
In del cumpless, i personn che al dì d'incö parlen el Grech cume lengua mader hin circa 15 milion.
Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El grech, sia quel antich che quel mudernu, hann avüü una lunga serie de dialet. I dialet de l'antichità (eolich, dorich e ionich) hin scumparii gradüalment cunt el rivà de la koiné senza lassà di eredi muderni (se cüntum minga el tsacònich, de ciara derivazion dorica). De la koiné hin derivaa quij dialet chì:
- La Dēmotiké: la lengua uficiala de tücc i paes grecofun. L'è la lengua cumünement definida grech.
- El Cipriota, simel ai variant meridiunal de la dēmotiké.
- El Tsaconich, parlaa in d'un tuchelin de la Laconia, in del Pelupunes, l'è l'ünich dialet mudernu che 'l ven föra da vün antigh, el Dorich.
- El Puntich e 'l Capadoci, cun carateristich de urigin ionica, eren parlaa lungh i cost türch del Mar Negher (cume in de la cità de Trebisunda). La magiur part di sò parlant hin scapaa in Grecia dopu i guer tra 'l Stat elenich e la Repüblica Türca.
- El Griko, parlaa in del Salent, in de la Püja meridiunal.
- El Grecanich, parlaa in de la zona de Rez de Calabria, in d'un teritori ciamaa Buvesia.
I dialet grecu-talian hin scrivüü cun l'abecee latin.


text:
Val Verzasca
La Val Verzasca (parnonzia local: [valve'rdzaʃka]; in italian: Valle Verzasca) l'è ona vall di Alp Lepontinn.
La se troeuva in del Canton Tesin center-occidental, a nord de la città de Locarno. L'è longa circa vincinch chilometri.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Val Verzasca la se troeuva strengiuda in mezz in tra la Val Maggia a ovest e la vall del Tesin a nord-est. In particolar, a nord a gh'è la Leventina, a ovest inveci la Riviera e 'l territori de Bellinzona. A sud inveci a gh'è la città de Locarno e i paes che sta intorna al Lagh Maggior.
La vall a l'è traversada del riaa Verzasca, che 'l nass in sul Pizz Baron.
Compagn de tucc i vai alpinn, anca la Val Verzasca la gh'ha on mucc de vallon secondari: in tra quei chì a cuntom la Val Resa, la Vall de Mergoscia, la Vall de Coripp, la Val d'Orgnana, la Vall del Cansgell, la Val d'Osura, la Val Redorta, la Val Vegorness, la Val de la Porta, la Val Carecc, la Val Pincascia, la Val d'Agher, la Val Moeutt e la Val d'Efra.
In tra i montagn pussee important a troeuvom:
- Corona de Redorta, 2.804 meter.
- Madon Gross, 2.741 meter.
- Mont Zuccher, 2.735 meter.
- Scima de Gagnon, 2.518 meter.
- Ponton Ninagn, 2.505 meter.
- Madon de Sgiov, 2.265 meter.
I comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pont de vista ministrativ, la Val Verzasca la se troeuva tutta dent a la Svizzera, pussee precisament in del Canton Tesin.
I comun de la vall a hinn: Brion, Coripp, Frasch, la Gerra (part del comun de Cugnasch-Gerra), Mergoscia, Senogn, Vegorn e Vertezz. Quei paes chì se troeuven tucc in del distrett de Locarno e, foeura che Mergoscia, in del distrett de Verzasca.
La Val Verzasca la gh'ha (segond el censiment del 2004) 3.299 abitant. Coripp l'è 'l comun pussee piscinin de la Svizzera (i ghe sta domà una donzena de personn).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm omen che hinn rivaa in de la Val Verzasca (in del Neolitich), s'hinn fermaa vesin a la fos de la Verzasca. El Sass di Strioni, arent a Berzona (frazion de Vegorn), l'è on crapp indè hann trovaa di disegn che hinn del VII secol prima de Crist. Minga delongg de Tender (in sù la riva del lagh) hann trovaa ona necropoli romana.
Rivà in Val Verzasca l'è semper stada dura, e per 'sta reson l'è mai stada considerada troppa importanta del pont de vista politegh. La prima testimonianza de la vall a la vegn foeura in del 1234. La comunità de Verzasca (che la gh'eva i paes de Fontoeubbia, Vegorn, Costa, Coripp, Rancon, Verzoeu, Sambughee, Aquin, Brion, Frasch, Senogn) la partegniva a la Piev de Locarno. In del 1398 gh'è stada ona revolta contra la città.
In tra el 1410 e 'l 1500 la vall l'è passada in di man di Svizzer, di Savoia, di Leventines e di Rusca (i sciori de Locarno). De lì in poeu l'è andada inanz cont el rest de la Svizzera Italiana.
Del pont de vista religios, la vall a l'era sotta el controll de la parocchia de San Vittor (Locarno) fina al XIII secol; in del Dusent hann faa sù 'na gesa a Vegorn, e poeu dopo alter parocchi. L'è stada prima sotta la Diocesi de Comm e, al dì d'incoeu, sotta quella de Lugan.
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua offizial de la Val Verzasca a l'è l'Italian. A bon cunt, in de la vall a se parla on dialett lombard alpin, che 'l gh'ha di bei caratteristegh particolar, e che 'l se vesina a quell de la Val Maggia e a quei de la zona intorna a Locarno.
Piant e besti de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
File:Berzona01.JPG|thumb|El paes de Berzona (Vegorn) La Val Verzasca la gh'ha minga domà on clima. In de la bassa vall, a se sent anmò el clima del Lagh Maggior (teved e reparaa di vent del nord per via di montagn di vai lì arent). Inveci, quand che se riva ai 2.000 meter, el clima el tacca a vess de tipo alpin.
Per via de la soa varietà de clima, in de la Val Verzasca se troeuven squasi tucc i tipi de piant e de besti che viv in del Canton Tesin.
In de la bassa vall, l'alber pussee spantegaa l'è 'l castegn. On temp el vegniva drovaa per pizzà el foeugh e fà sù i cà, e donca el vegniva faa cress de bon. Al dì d'incoeu l'è on'usanza che l'è andada a bandon, e per quest hinn cressuu alter speci de piant, compagn del frassen, del tej e del fò.
In Val Verzasca la vegn levada la cavra negra, voeuna di sett speci cavrinn nazionai de la Svizzera.


text:
Meina
Meina (nom ufizial in italian: Mèina in Piemuntes; Meina in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 535 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,8 km² e ona densità de popolaziun de 325 ab./km².
La se tröva lungh i spund piemuntes del Lagh Magiur, al cunfin cun la Pruvincia de Vares. L'è tacaa ai cumün de Angera (VA), Arona, Culassa, Invó, Lesa, Nebiün, Pisan, Ranch (VA).
In del curs de la Segunda Guera Mundiala el paes l'è staa teater de la strage de 16 giüdee italian pruvenient da la Grecia, cumpiüda dai SS nazista in de l'Hotel Meina.
A Meina l'ha vivüü a lungh e l'è staa sepelii el famus bancher Enrico Cuccia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Meina l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Diocesi de Nuara
La Diocesi de Nuara (Dioecesis Novariensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia del Piemunt, da la diocesi metrupulitana de Vercèj e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diocesi, in del 2004, la gheva 545.065 d'abitant e quasi 525.265 batsàd, con 346 paròchie. L'e guernada dal vesch Renato Corti.
Quasi tüta la diocesi la g'ha el rìt rumàn. El rìt ambrusiàn el gh'è in de le paròchie de è adottato nelle parrocchie di Cannobio, S. Agata, S. Bartolomeo Valmara, Traffiume, Falmenta, Crealla, Cavaglio-Gurrone, Spoccia, Cursolo-Orasso, Gurro, Finero, Trarego - Viggiona, Cannero


text:
Pasteurizasiù
La pasteurizasiù l'è ön tratamét che sa ga fà a quach lìquegg, de sòlet destinàcc a éser cönsömàcc de l'òm come alimèncc, per copà i micrurganìsm patògegn; la pasturizasiù la permèt mia però de copà le spòre, ma dóma i urganizm eèncc sensìboi al calùr, le fùrme egetatìe cumpagn de batér, fóns e leàcc; col fàl, bòa sercà de mantègner le carateristeghe fizeghe, chìmeghe e urganulèteghe del alimènt. L'è deèrsa de la sterilizasiù, che sa oté a temperadüre pö ólte, e per ön tép pö lónch, e de la termizasiù, döpràda de spès per ol lat e i sò dereàcc, söratöt per la düràda del tratamét.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pasturizasiù l'è stada fàda la prüma òlta ol 20 de Avrìl 1864 del chìmegh francés Pasteur e la sò coléga, la Claude Bernard. Pasteur l'è stat ol prüm a döprà chèla procedüra ché, che isé l'è stada ciamàda "pasteurizasiù" an sò unùr, e al vé döpràt amò al dé d'ancö cume nòrma de igéne bàsega. Al dé d'ancö, apò se gh'è foze piö nöe de cuntrulà i alemencc e le materie prüme, sa pasteuriza amò, però con d'öna finalità deèrsa: ol sèns l'è piö microbiulògich, chèl che sa öl fà l'è slongà la éta média di prödöcc che sa pasturìza. Defàti gh'è stat ön period che le aziende i lasàa tat tép fes le robe a scaldàs, ma i prödöcc i sa indìa mia perchè pirdìa töte le pruprietà. La pasteurizasiù la ghe càmbia ol saùr al làt.
Funsiunamét[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol funsiunamènt l'è fàcil fes: chèl ca sa fà l'è copà i micrurganìsmi e se 'l fà per mès de la temperadüra. L'è ampurtànt però fà balà l'öcc an sö le deèrse temperadüre e 'n söl tép che an làsa lé le ròbe, che sedenò an s'rès-cia de deznatürà töcc i cumpunencc sensìbii al calùr. S'è svelöpàt deèrse maniére de Pasteurizà, tri i'è chèle döpràde al dé d'ancö:
- la pasteurizasiù VAT o "a belàze";
- la pasteurizasiù a ólte temperadüre an d'ön perìot brév (HTST, High 'Temperature/Short Time);
- e la pasteurizasiù a temperadüre ólte fes (UHT: Ultra-High Temperature )
Pasteurizasiù VAT[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An de la pasteurizasiù a belàze sa mèt chèl che gh'om de pasturizà an d'ön tanch, a temperadüra de 68°C per 15 minücc. An de chèla fòza ché sa manté le etamine, le pruteine e le ótre molecule che dà nütrimènt. Ol problema prinsipal de chèla fòza de Pasteurizà ché, l'è che stà lé a vödà e ampenéser i tanch töte le ólte fà pèrt tàt tép fes, e l'è mia tat cunvegnènt per 'na ampreza.
Pasteurizasiù HTST[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pasteurizasiù a ólte temperadüre la sa fà a 72°C per 15 segóncc. Gh'è dèle plàche cólde an de che ga scór dét ol lat (o óter lìquit), e l'è pö funsciunala indüstrialmènt perchè sa stà dré manch tép. Del pónt de ésta microbiulògich l'è mia che ga sapes gròse diferense.
Pasteurizasiù UHT[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An de la pasteurizasiù a temperadüre ólte fes ol lìquit al pàsa de 74°C a 140°C, e al tùrna a 74°C an 5 segoncc. L'è stàda anventàda dei Stacc Ünìcc che i l'à prupugnida cum' la piö giösta, però an realtà la g'ha mia vantàgi de bù. Chèsta a dì la eretà l'è mia propes öna pasteurizasiù, ma pötòst öna sterilizasiù


text:
Veyrier
Veyrier a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.50 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 10704 abitant.
El cumün de Veyrier al se tröva a una altitüden de 428 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bossey (FR-74), Carouge, Chêne-Bougeries, Étrembières (FR-74), Gaillard (FR-74), Ginevra, Plan-les-Ouates, Thônex, Troinex. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Rapperswil-Jona
Rapperswil-Jona a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de See-Gaster, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.17 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 26273 abitant.
El cumün de Rapperswil-Jona al se tröva a una altitüden de 09 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altendorf (SZ), Bubikon (ZH), Eschenbach, Freienbach (SZ), Hombrechtikon (ZH), Lachen (SZ), Rüti (ZH), Schmerikon, Tuggen (SZ), Wangen (SZ). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Rapperswil-Jona al Wikimedia Commons
- Rapperswil-Jona (official site)
- Capuchin monastery
- University of Applied Sciences Rapperswil, HSR (university)
- A brief history of Rapperswil
- Bollingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Busskirch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Jona in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kempraten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pruvincia autonuma de Trent
- Süperfis: 6.207 km²
- Pupulaziun (2005): 502.478 ab.
- Densitaa: 81 ab./km²
- Nümer de cumün: 223
- Capitala (pup. 2005): Trent (111.044 ab.)
El Trentin (in Italian: Trentino, cugnussüü, suratüt int el passáa anca cuma Welschtirol in Tudesch e cuma Venezia Tridentina in Italian), a nivel üfiziál ciamáa Pruvincia Autonuma de Trent (Provincia autonoma di Trento in Talian), insema al Südtirol el fà sü la regiun Trentino-Südtirol. La capital del Trentin l'è Trent.
El Trentin el fa part de l'Europaregion Tirol-Südtirol-Trentino, che'l met insema tücc e quater i regiun de'l vegg Tirol.
El nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom "Trentino" el revarda el toch de tera inturn a Trent: chi toch de tera tirulesa chi, ucüpáa per la püpart de Talian e Ladin, int el secul 19° hin gnüü ciamáa Welschtirol. El termen "Tirol" (Talian: „Trentino tirolese“) a l'è 'ncamò viv al didincö int el nom di cumpagnij di Schützen di sit trentin (Primör, per esempi) e int el nom del PATT (Partito Autonomista Trentino Tirolese), un partíi ütunumista regiunál che'l partegn a l'üniun furmada inturn a l'Ulivo.
Anca se'l nom üfiziáa a l'è Provincia Autonoma di Trento, la gent cumün el ciama squas semper dumà Trentino.
Lenguagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al cuntrari de'l Südtirol, la püpart de la gent in Trentin la parla Talian, lengua recugnussüda a nivel üfiziál, e, int el parlà de tücc i dí, anca di dialet Cisalpin e Venet (minga recugnussüü a nivel üfiziál). In di quaj tuchelit de tera 'l se parla anch el Tudesch e int la Val de Fassa e, tant mesedàa al Trentìn, anca in de la Val de Non e in de la Val de Sô 'l se parla 'l Ladin.


text:
Curip
Curip o Corip[1] (Corippo) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. Al gh’ha 12 abitant (dato del 31 Dicember 2013[2]) e una süperfiss de 7,7 km², e al se tröva a una altitüden de 558 meter sura al livel del mar.
El cumün de Curip a l'è tacaa ai cumün de Avegn Gordev, Vertezz, Mergoscia e Vegorn.
L'è colocaa in sü la costa mansina de la Val Verzasca. L'è el cumün che gh'ha manch abitant de tüta la Svizzera. In del teritori del cumün gh'è dent una part del Lagh de Vegorn.


text:
Borneo
El Borneo (in indunesian Kalimantan) a l'è la terza isula püssee granda del mund e quela püssee granda del rosc de isul indunesian, cunt una süperfiss de 743.330 km2. El teritori del Borneo l'apartegn a trì stat: l'Indunesia, la Malaysia e'l Brunei. El Borneo al bagnen el Mar Cines meridiunal a nord e a ovest, el Mar de Sulu al nord-est, el Mar de Celebes e'l Stret de Makasar a est, e'l mar de Giava e'l stret de Karimata a süd.
Inturna a l'isula del Borneo, a gh'hinn i isul de Sumatra, Giava, Sulawesi e i Filipinn.


text:
Rachiv
Rachiv (PaxiB in abecee cirillegh; PaxoB/Rachov in russ; Rahó in ungheres; Rahău in romen; PaxoBo/Rachovo in ruten; Rachov in cech e slovacch; ראחוב/Rachev in yiddish; Rachów in polacch; Rauhau in todesch storegh) l'è ona città de l'Ucraina cont ona popolazion de squasi 15.000 personn.
La città la se troeuva in l'Ucraina occidental, minga lontan del confin con la Romania. La partegn a la region storega de la Rutenia, dent a la region de la Transcarpazia. L'è 'l capploeugh del distrett con l'istess nomm.
La soa frazion de Dilove l'è vun di quei sitt che on quai geogref el pensa che 'l sia el center geografegh de l'Europa.
Segond el censiment del 2001 ghe viven 14.969, spartii in quella manera chì:
- Ucrain: 83,8%
- Ungheres: 11,6%
- Romen: 3,2%
- Ruten: 0,8%
- Alter: 0,6%


text:
Castél Arquà
Castél Arquà (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Castell'Arquato), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 4 687 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 52,2 km² e ona densità de 90 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Alseno, Carpaneto Piacentino, Fiorenzuola d'Arda, Lugagnano Val d'Arda e Vernasca.
I sò frassión i en Bacedasco Alto, Doppi, Pallastrelli, San Lorenzo, Sant'Antonio e Vigolo Marchese.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Castél_Arquà l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Castiraga Vidàrd
Castiràga Vidàrd (Castiraga Vidardo,in Italian) l'è un cumün del center de la pruìncia de Lod, Lumbardia, cun presapòc 2 709 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
El sò num el vegn dai dù frasiòn püsé grande del teritòri.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Castiràga Vidàrd l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tur Eifèl
La Tur Eifèl la se tróa a Parigi e l'è 'l monümènt piö 'mportànt de la sità e ü di piö famùs monümèncc (mia religiùs) del mónt 'nsèma a la Statüa de la Libertà a Nöa York.
L'è stàcia fàcia sö tra 'l 1887 e 'l 1889 e 'naügüràda 'l 6 de Mas del 1889 per l'Espozisiù Üniversàla del 1889.
L'è stàcia progetàda dal inzegnér Gustave Eiffel e l'è ólta 324 méter isé de és la costrusiù piö ólta de la Fransa e fina al 1929 l'è stacia ach la piö ólta al mónt, pò gh'è pasàt inàcc, anse, gh'è pasàt sura 'l Empire State Building de Nöa York.
Apéna i l' l'à fàcia sö a la zét de Parigi la ghe piasìa pròpe mia, tat che i l' l'à ciamàa la bröta giràfa e i pensàa de bötàla zó a la svèlta öna ólta finìda l'Espozisiù Üniversala.


text:
Mezdé (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
Al mezdé (mezzogiorno ânca mezzodì o meriggio in italiân) l'é còla dal dòdeş dal j ōri ed la giurnêda int al fûş urâri ed riferimèint, e la divéd la matèina dal dopmezdé. L'urâri cuntrâri l'é la mezanôt.
Carateréstichi[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al sistēma ed la numerasiòun dal j ōri inglèiş, pugê insém a dû gîr ed 12 ōri, l'é cumpâgn al 12:00 pm (post meridiem, dal dopmezdé). Da un pûnt ed vésta astronômich, tgnû fōra i cambiamèint fât da l' ōri normêli, da l' ōra leghêla e da l' equasiòun dal tèimp, al mezdé al cumbîna cun al mumèint dal dé in dōv' al Sōl l'é pió atâch al zenit (mezdé dal Sôl). In teoréia mezdé l'é l'ōra in dōv' al Sōl l'é insém al Zenit; purtrôp, a câşva dal muvimèint a côno ed l'âş ed la Tèra ( precessione degli equinozi) in italiân) e al şlargamèint dal gîr ed la Tèra, l'é sèimper pió luntân dal Sōl, cl'ōra ché l'é ògni giōren un miliardèişem ed secònd pió in ritêrd: adès al Sōl l'é pió êlt intōren al j ōri 12:25 - 12:26.
Vōs coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mezdé (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Mezzogiorno trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Val-de-Travers
Val-de-Travers a l'è un cumün svizzer del distret de Val-de-Travers, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.90 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 10812 abitant.
El cumün de Val-de-Travers al se tröva a una altitüden de 737 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Les Verrières, La Côte-aux-Fées, La Brévine, Les Ponts-de-Martel, Brot-Plamboz, Brot-Dessous, Boudry, Gorgier, Provence, Romairon (VD), Mauborget (VD), Fontaines-sur-Grandson (VD), Sainte Croix (VD), Les Alliés (FR-25) e La Fresse (FR-25). La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
El cumün de Val-de-Travers l'è staa istitüii el prim de ginee del 2009 come resültaa de le fusion de 9 cumün: Boveresse, Buttes, Couvet, Fleurier, Les Bayards, Môtiers, Noiraigue, Saint-Sulpice et Travers.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Boveresse in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Caner
Caner (nòm uficiàl in italian: Cannero) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 1 004 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 14,5 km² e ona densità de popolaziun de 69 ab./km².
El paes el se tröva lungh i spund del Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Brezz de Beder, Germignaga e Lüin). Ultra al center cumünal a gh'è vari fraziun, ciamaa Barbè, Cassin, Cegg, Donegh, Ugiogn, Pian Cassun e Punt. I isul che se tröven denanz al cumün e che hin ciamaa propi Castei de Caner partegnen, irunicament, al teritori de Canöbi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Caner l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
06 12
Ol dé 6 de dezèmber l'è 'l 340 ( 341 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 26 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de dezèmber al è ul dí da pòost 340 ( 341 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 26 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
== Aenimenc== :
1932, Barcelona - Se ghe cositüiss ol Parlament de Catalunya: Luís Compagn al n'è elesit president.
1961, Barcelona - Se ghe pöblega ol pröm nümar de la revesta "Cavall Fort".
1977, Barcelona - Se ghe cositüiss ol pröm Consej Esecütif de la Generalitat de Catalunya daspus ol franchism.
1978, teritoris d'aministrassiú Spagnöla - S'al sélebral referéndum ch'al plebissitarà la Costitüssiú Spagnöla. :
1534 - Equador: fondassiú de l'atüaal sità de Quito (San Francisco de Quito), per Sebastián de Benalcázar.
1998 - Venessöela: Hugo Chávez al adagna per la pröma ölta i elessiú.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Tübinga (Regierungsbezirk)
El Distret Goernatìf de Tübinga l'è giü dei quàter distrècc (en todèsch: Regierungsbezirke) del Baden-Württemberg, en Germania. La sò capitàl l'è la cità omònima de Tübinga.
Diviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I 9 circondàre i è ragrüpàcc en 3 sóta-regiù che 'n todèsch le g'ha nòm Regionalverband:
- Neckar-Alb: Reutlingen, Tübinga e Zollernalbkreis;
- Bodensee-Oberschwaben : Bodenseekreis, Ravensburg e Sigmaringen;
- Donau-Iller: Alb-Donau, Biberach e Ulma.


text:
Ucean Antartich
L'ucean Antartich (ciamaa anca ucean Glacial Antartich) a l'è la massa d'aqua che l'è inturna a l'Antartid. A l'è el quart ucean püssee grand del mund e l'ültim che l'Urganizaziun Idrugrafiga Internaziunala l'ha ciamaa ucean (2000). L'ucean Antartich al va de la costa de l'Antartid fina al 60 grad de latitüdin süd, che'l cuincid cunt i limit del Trataa Antartich.
- Area tutala: 20.327 miliun de km². Al gh'ha dent el mar d'Amundsen, el de mar de Bellingshausen, part del pass de Drake, el mar de Ross, un toch piscinin del mar de Scotia, el mar de Weddell e alter mass d'aqua tribütari.
- Linea de costa: 17,968 km.


text:
Olindina
Artìcol in dialët piasintëin
Olindina a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät ad Bahia, che in dal 2004 la gh'ava 25.164 abitànt; a l’è da lùnt 200 km da la so capitäla Salvador.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Fundä al 14 d'agùst dal 1958, prima da ciamäs Olindina, la 'sciamava Mucambo, e dopu Nova Olinda.
La storia da c'la sitä chè, la cumëincia quand al dutùr Pedro Ribeiro de Araújo, l'ha guadgnä c'al tèri chè dal Stät e i'ha ciamä Fazenda do Mocambo.
In dal 1882, Antônio Vicente Mendes Maciel (Antônio Conselheiro) l'ha custrüìd una capelina, che cul pasä d'i ann l'è dvantä cèsa e incö la 's ciama Igreja de Nossa Senhora da Conceição.
Ogni ann a gh'è una grandìsima festa, ciamä Micareta de Olindina, c'la fa vëign in sitä tanta gëint, anca d'i ätar Stät dal Brasil.


text:
Malta
Malta a l'è un paes de l'Europa meridiunala cun 410.209 abitant.
A l'è un insema de isul in del Mar Mediterani, fata de Malta, Gozo, Cumìn, Cuminótt e Fifla. Sti ültem dü, i'enn disabitáa. La capital a l'è La Valeta, che la se tröva in sü l'isula de Malta.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Malta (nom ufiziaj: Repubblika ta' Malta / Republic of Malta) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'George Abela (del 2009).
El Prim Minister a l'è el Joseph Muscat (del 2013).
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1m de genar del 2008 Malta la dupra l'Euro.


text:
Jessica Rossi
La Jessica Rossi (Sènt, 7 ad Śnar dal 1992) l'è na spurtìva emigliàna ch'la tira cun al sćiòp, mdaja 'd òr a gl'Ulimpìadi ad Lóndra dal 2012. L'è élta 170 cm e la péśa 55 chilo.
Biugrafìa
Nada in pruvìnsa ad Frara, a quat'r an la sa stablìs a Crevalcôr.
Dòp avér far al sò debùt in camp internasiunàl a 'l Campiunâ Mundiàl ad tîr dal 2007, la s piàsa a 'l sèst pòst a i Mundiài dal 2008 cun 67 piatèi insfilsâ e pò l'è quìnta a i Campiunâ 'd Europa. In dal 2009, quànd la gh'iva sōi darsèt an, la vins i Campiunâ itagliàṅ, europeo e mundiàl ad tîr.
Vinsidōra dla mdàja ad brónś in dal tîr a vōl dal 2010, la s piàsa a 'l 21śum pòst a i europeo e pò a 'l tèrs pòst a i Mundiài. In dal 2011 l'à vins la cópa dal mónd ad tîr, rivànd pò 18śma a i Mundiài ad Belgrâd.
Al 19 'd Avrìl dal 2012 i gh'aṅ dâ al culàr 'd òr par mèrit spurtìṿ.
Al 4 'd Agóst la vins la mdaja 'd òr a gl'Ulimpìadi ad Lóndra dal 2012 faghénd anc al rècord mundiàl ciapànd 99 piatèi su 100, pasànd al qualificasiòṅ sénsa far gnanc un śbali, insfilsànd tut i sò 75 piatèi. L'à dedicâ la sò mdaja a i taramutâ dl'Emìglia, la sò regiòṅ.


text:
Anguis fragilis
L' Anguis fragilis (en bergamàsch: Signòrbola; en bresà: Sebórgola) l'è 'na spéce de rètil de la famìa dei Anguidae. A leèl popolàr l'è cunsideràt en bis, ma del pont de vìsta genétich l'è 'na lözèrta che gh'è sparìt le sànfe (àpoda). De le sànfe al estèrno rèsta pròpe negót, ma 'l schèletro 'l consèrva amò 'n quach tràse. I ezemplàr adùlti i rìa a 30 o 40 ghèi de longhèsa, la fèmina la pöl rià a ólte 'nfìna a mès méter. El còrp l'è quarciàt zó de schìde gròse e löstre. El culùr el pöl nà del gris löster enfìna al celèst.
La colonìza pràcc e ambièncc ömecc de l'Euròpa 'nfìna a l'Asia Orientàla. Dificilmènt se la tróa en ambièncc sèch. L'è 'na bès•cia perlopiö crepuscular a la piö notùrna, dàto che la preferés el scür e 'l frèsch.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anguis fragilis Carl von Linné, 1758
- Anguis fragilis fragilis Carl von Linné, 1758
- Anguis fragilis colchicus (Alexander von Nordmann, 1840)
La sotaspéce Anguis fragilis fragilis se la tróa n' töta Europa, la sotaspéce Anguis fragilis colchicus la tróa endèl'Europa sudorientàla, endèl Càucazo e 'n Iràn.