text:
Cun ina svieuta per 6,5% pli bassa giascha il concern da cement sut las spetgas dals experts. Cun il gudogn da 824 milliuns giaschan els dentant sur quellas. «LafargeHolcim ha per la tschintgavla giada en roda pudì auzar ses gudogn per il quartal», ha declerà il president dal cussegl d'administraziun, Beat Hess.
Il segund quartal ha LafargeHolcim pudì profitar da las bunas fatschentas en ils Stadis Unids, l'India, la Nigeria e sur tut en il Mexico che han procurà per ina gronda part dal profit. Uschia hajan els pudì gulivar la situaziun greva sin tscherts auters martgads. En l'Asia (Indonesia, Malaysia e las Filippinas) stagneschan ils martgads. En l'Europa è il gudogn sa sminuì marginalmain il segund quartal.
Affera da pajaments da protecziun en Siria
L'avrigl ha il schef dal concern Eric Olsen annunzià sia demissiun. Olsen era stgarpitschà sur ina affera davart pajaments da protecziun en la guerra civila en la Siria. Mez fanadur ha el bandunà il concern.En connex cun quests pajaments ha la Frantscha avert in'examinaziun giudiziala.
Il nov schef dal concern, Jan Jenisch, che vegn nà dal concern da chemia Sika, cumenza il prim da settember. Fin lura surpiglia Beat Hess questa funcziun.
RR novitads 08:00


c: text/html

text:
La situaziun tl Südtirol
-
Entrada nöia dla Val Badia: Esplojiun finala por le tunel nü
Inier (22 de otober) él gnü a se le dé l’esplojiun finala por la perforaziun dl tunel dl’entrada nöia dla Val Badia.
-
Covid-19, campagna de sensibilisaziun por le respet dles regoles
Destanza, igiena, maschera. Chëstes é les parores prinzipales dla campagna de comunicaziun dla Provinzia por sensibilisé i südtirolesc da respeté les regoles.
-
Premiazion y prejentazion dla sezion senior dl cuncors leterer Scribo
La premiazion y prejentazion dl’operes letereres de Ivan Senoner y Rut Bernardi ie unida a se l dé n sada ai 10 de utober 2020 dala 20.30 tla cësa de cultura Luis Trenker a Urtijëi.
-
20 agn Museum Ladin: archif fotografich nü y mostra nöia
La coleziun dl Museum Ladin vëgn ampliada cun 33.000 fotografies nöies. La scincunda é ince stada le start dla mostra nöia "Depot. Y al é gnü la löm!" por fesetejé i 20 agn d’ativité de coleziun.
-
Pachet dla cultura, 480 domandes presentades da artistes y artisć
Al é indöt 480 les artistes y i artisć de düc trëi i grups linguistics che á presenté les domandes por ciafé i 2000 euro preodüs sciöche sovenziun por l’emergënza Coronavirus.
-
Inclujiun te scolina y te scora: n liber nü cunta la storia
Festejé y recordé la concuista dl’inclujun de dötes les mitans y i mituns te scolina y te scora: chësc é le fin prinzipal dl liber nü che é gnü presenté ai 29 de setëmber a Urtijëi.
-
Scribo: Premiazion dl cuncors leterer y prejentazion di libri
Premiazion dla sezion senior dl cuncors leterer y prejentazion di libri de Ivan Senoner y Rut Bernardi ai 10 de utober 2020 a Urtijëi.
-
Scora ladina: Presentaziun dl liber “Dal’integrazion al’inclujion”
En mertesc, ai 29 de setëmber gnarál a se le dé a Urtijëi la presentaziun dl liber “Dal’integrazion al’inclujion. Piedies, stories, esperienzes”.
-
Premiaziun dl concurs “Scrì y vënc – Werni y la storia dla TIERA”
En jöbia, ai 24 de setëmber vëgnel tigní la premiaziun dl concurs “Werni y la storia dla tiera”” dales 16 a Urtijëi.
-
Sciüri tradizionai: sëgn ince da ascuté te na mostra digitala
Da incö él poscibl da odëi, ascuté y lí online sciöche ai vëgn fac i sciüri cun la scorza di lëgns, ci sonn che ai á y á ci tradiziuns che ai é coliá.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils profils en tschentads, ils contracts suttascrits, ussa èsi definitiv: Il Coop bajegia in nov center a Glion. Cun inoltrar la dumonda da bajegiar a la vischnanca da Glion è la midada segira. Primavaira 2017 duai vegnir cumenzà a bajegiar e la primavaira 2018 pudess il nov center gia vegnir inaugurà.
Quest project cun ina surfatscha da vendita da 2'000 meters quadrats, custa 25 milliuns francs.
Ina chasa ed in clavà vegnan spazzads
Per il bajetg nov dal Coop gist sper il Coop Bau und Hobby, sto la anteriura ustaria Grüneck guntgir. Medemamain vegni a dar in nov access per tut las stizuns dal quartier pertutgà. Direct davent da la nova rundella vegnan las butias Aldi, Coop Bau und Hobby ed il nov center dal Coop ad esser cuntanschiblas. Tranter il nov bajetg dal Coop ed il Bau und Hobby vegni a dar ina passarella, uschia ch'ils var 90 parcadis en il nov center servan al center existent.
I vegn a dar ina garascha averta cun glisch dal di. Quai saja ozendi in giavisch da la clientella, ha ditg Elmar Girardi il manader da fatschenta da la Zima SA che planisescha il center per il Coop.
Bajegià vegn sin terren cun dretg da construcziun. Il possessur, la Grüneck SA da Glion, vegn sezza a construir in tancadi cun indrizs da lavar autos ed in shop davant il nov center dal Coop.
RR actualitad mezdi 11:00


text:
L'albero degli zoccoli
L'albero degli zoccoli (L'albor d'i socui - Arbur di socur in Milanés), l'è un film dal 1978 dirèt dal regista Ermanno Olmi, che l'ha vensüd la Palma d'or al 31° Festival de Cannes.
La pelìcula l'è staia girada ind el bergamàsch d'la zona indùe la storia l'era abientada, ma anca cun d'i toch in milanés. El scenari i en cà, cese e cassine d'la pianüra cumpresa tra i cumün de Martinéngh, Palòsch, Cividà, Murnìgh, Curtnöva, Trevili e el center storich de Milàn.
L'albero degli zoccoli l'è l'ünich film prufessiunàl giràd cumpletamént en lengua lumbarda. Prima d'andà in sala, par fal cumprensibil anca al de föra de la Lumbardìa, l'è stai dupiàd en italiàn dai stess atùr prutagunista. Tüti i atùr i erun paisàn e gent d'la campagna bergamasca sensa esperiensa de recitassión.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El film el cunta la storia de quator famije de paisàn che i tirun a campà ind una cassina d'la bassüra de Palòsch, ind la campagna bergamasca, tra l'autün dal 1897 e la primavera dal 1898[1].
La famiglia Batistì[Modifega | modifica 'l sorgent]
Minech l'è un fiulìn de ses an, bel lughìn par la sò età, che'l g'ha da fà tüti i dì 6 chilometer par andà a scola. Un dì el turna a cà cun un sgurlón rut. El pà, Batistì, el gh'ha miga i sold par cumprà un nöu para da scarp par el picinìn, alura sensa fass ved el taia un albor par fà d'i socui al fiöl.
El padrón d'la cassina el vegnarà però a sevèl: par quest la famiglia de Minech, faia dal pador Batistì, da la muié Batistina e da tri altor fiöi, la vegnarà traia föra de cà e la sarà ubligada a fà San Martìn.
La vedua Runch[Modifega | modifica 'l sorgent]
Insema a chi fat chi ch'i dan el num al film, se cuntun anca oltre storie incentrade sü la vita paisana d'la cassina, tra laurà ind i camp, pater e giaculatorie.
La sciura Runch, che l'è rimasta vedua da poch, l'è ubligada a laurà 'me lavandera par pudè dà da mangià ai sò picinìn, menter el fiöl magiùr de 14 an el vegn ciapàd tame garsón al mülìn.
Anca ind una sitüassión de puertà, vegn mai a mancà la carità par i puarét, cume Giopa, un barbón che di tant in tant el và da lur a cercà da magià.
La sitüassión la pegiurarà quànd la vaca da lat d'la famiglia la s'malarà, tant che'l veterinari, fai ciamà dal paés, el ghe cunsiliarà de fala massà.
In ch'la sitüassión chi, la vedua la ciaparà un fiasch cun de l'acqua par fal benedì in cesa, cun una dumanda de grassia al Signùr e l'intenssión de fà beu el liquid a la bestia. La vaca dopu un dì la cuminciarà a stà ben.
Cun lur el viu anca nonu Anselmo, pador d'la vedua, un ingegnùs e sag paisàn che l'è solit scambia sutabànch, cun el 'iüt d'la neuda Bettina, el giüs de galina cun quel de vaca, par cuncimà e fà marüdà prima i tumatiss.
Anselmo l'è vursìd ben dai fiulìn parchè l'è un prufeta de cultüra pupulàr: 'na cultüra faia de pruerbi e mod de dì che i passun uralmént da generassión in generassión.
Stefano e Maddalena[Modifega | modifica 'l sorgent]
El film el cunta anca la timida storia d'amùr tra Stefano e Maddalena, faia de prufunde ma caste ugiade. Impurtànt l'è el lur prim incunter ind al quàl Steu, dopu avè tampinàd lungh el senté, a poch pass de distansa Maddalena, el ghe chiedarà de pudela salüdà; la dona dopu un cürt silensi la ghe darà el permèss; Steu alura la salüdarà; le la rispundarà e i dü se dividaràn. A la fin Stefano e Maddalena se spusaràn e i andaràn in barca fin a Milàn, ins al navili d'la martesana[2], indùe i truaràn una cità in agitassión. El 1898 l'era l'an d'la prutesta dal stumogh. I dü i andaràn a truà ind un urfanatrofi Suòr Maria, zia de lé. Sü dumanda d'la religiusa i spusìn i adutaràn un fiulìn de num Giuàn Batista. Giuàn Batista l'è un fiöl dal pan. Cun lü i dü i avaràn anca d'i sold par pudèl purtà fin a cinch an d'età.
La famiglia Finàrd[Modifega | modifica 'l sorgent]
La quarta famiglia che la viu ind la cassina l'è quela dal Finàrd, che l'è cumposta dal pador, da la mader, da tri fiöi e dal nonu. La sò particularità l'è che i en sempor adré a rangugnà, anca cun viulensa, specialment el pador cun el fiöl magiùr. El pador el pensa che'l fiöl el faga mai abastansa, anca parchè el beu trop. Un dì, el Finàrd a la festa dal paés, el truarà un marenghìn d'or. Turnàd a cà el scundarà ind el socul dal sò cavàl. Dopu quàl temp cercarà de recüperà la muneda ma, datu che la ghe sarà no, s'la ciaparà cun el cavàl. Par calmà el Finàrd che'l s'malarà par la rabia, la muié la ciamarà la dona dal segn che la ghe darà 'na pussión miraculusa.
I altor persunàg[Modifega | modifica 'l sorgent]
El film el cunta anca i fat de un quàl persunàg che'l viu al de föra d'la cassina. Dü de quest i en el padrón e'l fatùr, ma particularmént impurtànt l'è el prevòst dal paés, Don Carlo che, datu che l'ha stüdiàd e che'l vegn da 'na famiglia agiada, el se ciapa cüra d'la vita di paisàn e'l cerca de guidài cun i sò cunsili. I cumpletun el cast el fürb cumerciànt de stofe Frikì, particularmént abil ind el valurisà la sò mercansìa che'l se porta adré cun un carét a man de curt en curt, e la medeguna dal segn.
Atùr[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ind el cast d'i atùr i han recitàd Luigi Ornaghi (Batistì), Francesca Moriggi (Batistina), Omar Brignoli (Minech), Antonio Ferrari (Tuni), Teresa Brescianini (La vedua Runch), Giuseppe Brignoli (Anselmo), Carlo Rota (Peppino), Pasqualina Brolis (Teresina), Massimo Fratus (Pierino), Francesca Villa (Annetta), Maria Grazia Caroli (Bettina), Battista Trevaini (El Finàrd), Giuseppina Langalelli (La Muié Finarda), Lorenzo Pedroni (El nonu Finàrd), Felice Cervi (Üslì), Pierangelo Bertoli (Secùnd), Brunella Migliaccio (Olga), Giacomo Cavalleri (Brena), Lorenza Frigeni (La muié dal Brena), Lucia Pezzoli (Maddalena), Franco Pilenga (Stefano), Guglielmo Badoni (Pador), Laura Lecatelli (Mador), Carmelo Silva (Don Carlo), Mario Brignoli (Padrón), Emilio Pedroni (Fatùr), Vittorio Capelli (Fritz), Francesca Bassurini (Luca Maria) e Lina Ricci (La medeguna dal Segn)[3].
Quasi tüti, dopu el film, i en turnàd a fà la vita che fevun prima. Una ecessión l'è quela de Luigi Ornaghi che, ind el 1995 l'ha partecipàd a un film purnugrafich parudìa de L'albero degli zoccoli che'l se intìtula L'albero delle zoccole[4], ind al quàl l'è turnàd a metoss i pan dal Batistì. Par quést l'è stai tant criticàd anca da l'Olmi.
Premi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Insema a la Palma d'or al Festival de Cannes dal 1978, L'albero degli zoccoli l'ha vensüd anca el David de Dunatèl dal 1979 cume migliùr film a pari merit cun Cristo si è fermato a Eboli de Francesco Rosi e Dimenticare Venezia de Franco Brusati, cinch Nastor d'Argént par la regia, el sugèt, la scenegiadüra, futugrafìa e i custüm, el NYFCC Award dal 1979, el Kansas City Film Critics Circle Awards dal 1980 e el Premi César dal 1979, tüti tame migliùr film straniér.
Curiusità[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La müsica de Johann Sebastian Bach, sunada a l'organ dal maestor Ferdinando Germani, la cumpagna i mumént püssè imputànt dal film[5], tra i quài el tali da l'albor.
- Ind el film Ratataplan dirèt da Maurizio Nichetti gh'è una scena che l'è una parudìa de L'albero degli zoccoli, natüralmént cun batüde in bergamàsch.
- La cassina indùe l'è stai giràd gran part dal film l'è staia truada par casu, dopu smane de ricerca sensa risültàd. L'è stai propri l'Olmi a capitàgh de riturnu a Martinéngh, dopu che'l s'era pers in mes a la schighera.
- Ind el viag de Stefano e Maddalena ins la Martesana vers Milàn, se sentun, parlàd da la gent in barca, püssè d'un dialèt lumbàrd.
Erùr[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Ind el DVD, par un erùr d'la versión in bergamàsch, la parola melgòt (granón, melga) l'è staia tradüssìda ind ai sutatitul in italiàn tame "letame" (rüd).
- In dù scene se vedun d'i tec cun l'antena d'la televisión.
- In dù scene diverse cun la stesa inquadradüra a camp lungh, visìn a 'na cassina, ins al sfund fra i albor se ved 'na màchina che la và a tüta velucità ins la strada; par che la màchina la sia 'na Fiat 500.
- Ind un'altra inquadraüra a camp lungh ind un camp, se vedun, anca se miga tant ben, i pai de l'alta tensión.
- Ind le scene ambientade a Milàn, sura le faciade de tante cà i gh'en i tüb dal gas e i cau de l'impiànt eletrich.
- El mulìn indùe el laura el fiöl d'la vedua el gh'ha el canàl fai de cimént armàd, tecnulugìa che ind a chi temp lì l'era niamò insì ben cunusüda e druada par es presént ind una vecià custrüssión de campagna.
- El tec de l'imbarcadero l'è de lamiera undülada ad fer: materiàl miga cumpatibil cun i temp.
Galerìa futugràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
La vedua Runch la fà la lavandera
Stefano e Maddalena i van in barca a Milàn a truà Suòr Maria
La vedua Runch la dà da beu l'acqua santa a la vaca
El scartusamént d'la melga
Ligam in sü la Red[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
La vita misteriusa dals bulieus
Broschura cun exercizis
Il bulieu è ina planta cun funcziuns impurtantas en la natira. En il Radioscola dal 1985 han ils redacturs dà ina survista generala dal bulieu. Cun exempels ed exercizis decleran els la vita misteriusa dal bulieu. D'ina planta che viva en il zuppà, en stgira retratgadad ed umiditad e che na fa betg mo plaschairs. En la broschura accumpagnanta èn ils exercizis.
Il bulieu destruider
En il Radioscola vegn discutà dal bulieu che po far donn. Da quels exempels èsi era da chattar en l’archiv da RTR. Uschia ha la Televisiun Rumantscha per exempel rapportà dal bulieu ch’ha attatgà il palantschieu sura da la baselgia Sontg Martin a Ziràn e documentà las lavurs da sanaziun. Plinavant ha il Telesguard mussà il bulieu ch’hà infestà l’orgla da la baselgia claustrala a Mustér u il bindel cotschen ch’ha fatg fastidis al tieu en la Tumleastga.
La fascinaziun bulieu
Bleras e blers van per bulieus, enconuschan differentas sorts e giaudan lura els en spaisas gustusas. Il 2009 è l’emissiun da Camifo dal Radio Rumantsch sa fatschentada da radent dal hobi «bulieu». La redactura ha accumpagnà ina rimnabulieus e tractà differents aspects davent dad ir a tschertgar els fin al cuschinar.
Il bulieu e las emoziuns
Ils rimnabulieus ed ils chatschaders n’èn betg ils megliers amis. Persuenter duessan il chantun e la polizia atgnamain avair gugent ils rimnabulieus – surtut quels che n’enconuschan u respectan betg las reglas e van per bulieus da temps scumandads ubain prendan memia bler. Quels portan adina puspè daners en la cassa chantunala sco quai ch’il TSG ha rapportà da differentas razzias sin via.
RR actualitad 11:00


text:
L'avrigl è l'index da consum da la banca UBS creschì da 1,4 sin 1,47 cumpareglià cun il mais avant. Tenor l'UBS èn ils signals positivs vegnids dal turissem e da l'immatriculaziun d’autos novs.
Vacanzas en Svizra empè en l'exteriur
Bain è l’immatriculaziun d’autos novs sa reducida in zic durant l’avrigl. Ma ella è restada stabila sin aut nivel, scriva la banca. Plinavant sa decida la populaziun svizra pli e pli savens per vacanzas aifer il pajais, quai ch’è in agid per il consum privat.
In frain per questa tendenza stabila saja il svilup modest da l'economia e la tema da perder la plazza da lavur.
6 grondezzas per calcular l'index
L’indicatur mussa il svilup dal consum privat en Svizra. Cun ina cumpart da bun 50 pertschient è quel lunschor la pli impurtanta cumponenta dal product naziunal brut da la Svizra. L’index sa cumpona da las suandantas grondezzas:
- immatriculaziun d’autos novs
- commerzi en detagl
- dumber da pernottaziuns da Svizzers en hotels
- index da luna da consuments
- svilup da l’occupaziun
- svieuta da cartas da credit exequida da l’UBS
RR novitads 10:00


text:
Da las 14 propostas èn restads be anc trais lieus per realisar ina halla da glatsch en Engiadin'Ota. In'opziun pussaivla fiss l'arena da glatsch Ludains a la riva dal lai da San Murezzan. Er en dumonda vegniss tenor il studi l'areal Promulins Ost a Samedan. Là avess dentant anc da vegnir sclerì il possess dal terren. La segunda varianta a Samedan sa chatta sin l'areal Pitent en la vischinanza da la plazza aviatica. Er quel lieu fiss ideal ed er grond avunda per ina halla da glatsch ch'ha ina capacitad per radund 1'500 persunas. La dumonda dal terren fiss però er qua anc da schliar.
A partir da la fin da quest mais survegn la populaziun da la regiun Malögia invista en il studi. Sco proxim duess lura vegnir lavurà concret vi d'in project per ina halla da glatsch nova en Engiadin'Ota – quai l'empermischun da la sesida dals presidents.


text:
Fasa prinsipàla
La fasa prinsipàla di asteròid l'è na regiòṅ dal sistéma sulàr ch'la s cata fra 2,3 e 3,3 UA da 'l Sōl, fra gl'òrbiti 'd Mart e 'd Giôv. I prim asteròid i èṅ stâ catâ a 'l inìsi dal XIX sécul quànd soquànt astrònum dla Sucietà Lilienthal i pascàv'n un pianēd in cal sit lè tgnénd adrē a la léǵ ad Titius-Bode.
La gh'à dènt'r un squantèr'n ad còrp maśagnóś c'n un diamétar 'd almànc un km, 'l è fàcil ch'i pòsan pasàr i migliòṅ, e un muć ad curpunsèṅ più cic ch'i rìv'n a 'l dimensiòṅ 'd un graṅ 'd pólvra.
Al còrp celèst più grôs 'l è 'l pianēd nâṅ Ceres, c'n un diamétar mèdi 'd 950 km, pò la fasa la gh'à tri asteròid ch'i pàs'n i 400 km: Vèsta, Pàlad e Igèa. Tut quàt'r insém i fànan sù a 'l incìrca la mità dla masa dla fasa che però la n è minga 'n quèl grand rivànd sōl a quaciàr al 5-6% ad qvéla dla Luna.
Gl'asteròid dla fasa i s divìd'n in tri grup a secónda dla sò cumpuśisiòṅ, qvéi a baś ad carbòni (tip “C”, 75% e pasa), qvéi a baś 'd silicât (tip “S”, 17%) e qvéi a baś 'd metài (tip “M”, 10%). La sò temperadùra la pasa da −73 °C, par qvéi più darènt a 'l Sōl, a −108 °C, par qvéi più luntàṅ.
A 'l dè 'd incō in gènar i siensiâ i pènsan ch'la fasa la s sia furmàda par via di distùrub gravitasiunài 'd Giôv ch'i n pirmitìvan briśa a gl'asteròid ad métar-'s insém, cuntrariamènt a qvél ch'l è sucès a chi àtar pianēd, ma a gh'è anc di studióś ch'i pénsan ch'i pòs'n ès'r i rèst dla śbragadùra 'd òṅ o più pianēd[1].
A 'l intèran dla fasa, gl'asteròid i n èṅ mia stramnâ bèṅ par via dal lacùni 'd Kirkwood, difàti 'l è dimóndi difìcil bcar quèl in di sit ch'i s càt'n in di òrbiti risunànti cun qvéli 'd Giôv, specialmènt qvéli in risunànsa 4:1, 3:1, 5:2, 7:3, 2:1, 5:3.
Nòti
- ↑ Gl'asteròid fra Mart e Giôv i èṅ dal briśi 'd pianēd Ansa, 3 ad Luj dal 2018


text:
Kriens
Kriens a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Lüzerna, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 27.31 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 26474 abitant.
El cumün de Kriens al se tröva a una altitüden de 490 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Hergiswil (NW), Horw, Lüzerna (Luzern), Malters, Schwarzenberg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Kriens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
(DE)
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- website of Kriens (in German)
- Kriens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kriens and Horw in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tiziana Defuns ha 17 onns e fa la FMS a Glion. Gia savens han ins vis ella sin tribuna cun ses fragliuns Mattiu e Nina. Enfin uss anc da la vart sco chantadura accumpagnanta. Uss fa ella dentant in pass enavant e publitgescha sia emprima atgna single «Human Being». Cun quella chanzun vul la giuvna da Trun dir ch’ins duaja far quai che fa plaschair a sasez, e na betg laschar sa definir da sbagls ch’ins ha fatg.
La realisaziun da la chanzun è per gronda part restada en famiglia. Suenter che Tiziana ha gì scrit la chanzun ed ils accords, ha ses frar Mattiu gidà da producir. La davosa glimada han els lura fatg en il Klangstark Studio a Cuira.
Quella single è ina giada in emprim pass tar ina carriera da solo, e per Tiziana oravant tut in’emprova co sia atgna musica vegn recepida dal public. Ella sa senta era anc fitg bain cun sia band da famiglia, e na vuless betg bandunar els anc uss. Tut tenor il tema da la chanzun: Far quai che plascha ed era ina giada empruvar insatge nov.


text:
Stop & go – uschia descriva la media chantunala dal Grischun, Marina Jamnicki, la situaziun actuala da vaccinar. I dettia adina puspè infurmaziuns da la Confederaziun puncto furniziuns da vaccin. Quai na saja dentant tut betg confermà e segir che las dosas empermessas vegnian er propi.
Per 5'000 persunas hai uss pia puspè vaccin – quel vegn repartì ils proxims dis, las proximas emnas. Il mument vaccinescha il Grischun cun ils vaccins da Pfizer/Biontech e Moderna. Entant èn passa 16'500 persunas en il Grischun s'annunziadas per sa laschar vaccinar. Perquai dovria quai vinavant pazienza. Marina Jamnicki è da l'avis, ch'i va anc fin l'atun enfin che 60-70% da la populaziun èn vaccinads. Fin uss han strusch 8'000 persunas en Grischun survegnì ina dosa e passa 3'600 la segunda.
En l'entira Svizra han 50'000 survegnì la segunda dosa
En l'entira Svizra han entant in mez milliun persunas survegnì l'emprima dosa d'in vaccin cunter Covid-19 e 50'000 han survegnì la segunda dosa. Quai ha ditg Nora Kronig, la vice-directura da l'Uffizi federal da sanadad. En cumparegliaziun internaziunala possian ins esser superbi.
Plinavant ha ella valità sco positiv la repartiziun interchantunala dals vaccins per che 8 chantuns han uschia pudì segirar la segunda dosa. Ina sfida restian però las stretgas da furniziun actualas. Qua speria la Confederaziun ch'i dettia bainbaud ina midada.


text:
La regenza da la citad da Cuira vul investir 88,1 milliuns francs en in nov implant da scola e da sport a la Ringstrasse. Il project da generaziuns, duai vegnir finanzià senza augmentar la taglia.
In augment da la taglia per quai project n'è betg necessari.
Sco la suprastanza ha communitgà, sto quel però l'emprim survegnir glisch verda dal parlament da la citad, quai gia il mars e suenter dal pievel. Quel duai votar anc quest onn davart il project.
Il project prevesa ina chasa da scola primara ed ina per la scola secundara, inclusiv las classas da talent. Plinavant duai dar ina halla da gimnastica tripla cun ina tribuna per 1'600 aspecturs ed in'aula cun 300 plazs. Sche tut va tenor plan, duai il project esser a fin il 2024/25.
La citad da Cuira po sa prestar quai project perquai ch'ella è en ina buna situaziun finanziala ed er perquai ch'il project è vegnì preparà durant ils davos onns.
Reutilisaziun sco schanza
Ils areals da las chasas da scola Daleu e Florentini duain vegnir nizzegiads en in'autra moda e maniera. La Scola professiunala artisanala a Cuira duai uschia survegnir dapli spazi che saja urgentamain necessari. Quai augmentia l'attractivitad, stgaffeschia plazzas da lavur a Cuira e sustegnia la mastergnanza. Uschia restia la scola Daleu ina scola. Auter guardia or cun l'areal dal Florentini. Entras ina reutilisaziun e valurisaziun possian ins per part refinanziar las investiziuns en la nova chasa da scola.
Ord da l'archiv
Cuira investescha en ils implants da sport, uschia er en il project «Eisball» a l'Obere Au. Glisch verda ha quel survegnì il november 2018 dal suveran da Cuira.


text:
Cipra
La Republica da la Cipra (grec Kuπpιakή Anuokpatίa Kypriakí Dimokratía, tirc Kıbrıs Cumhuriyeti) è in stadi insular situà en la part orientala da la Mar Mediterrana. Il stadi è sa furmà ils 16 d’avust 1960, cura che l’anteriura colonia da la curuna è daventada independenta dal Reginavel Unì.
A partir dals 20 da fanadur 1974 ha la Tirchia occupà il nord da l’insla. Ils 15 da november 1983 è vegnì proclamà qua a moda unilaterala la Republica tirca Cipra dal Nord, quai suenter che putschists grecs avevan vulì cuntanscher l’annexiun da la Cipra a la Grezia. En la resoluziun 541 è la proclamaziun da la Republica tirca Cipra dal Nord vegnida declerada da las Naziuns unidas sco nunvalaivla.
Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’Uniun europeica. Damai ch’ella vegn d’exequir sia suveranitad be en la part meridiunala da ses territori dal stadi renconuschì, fa facticamain er be quella part da l’UE. Il 2008 ha l’euro remplazzà la glivra cipriota.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Cipra è la terz gronda insla da la Mar Mediterrana. Geograficamain vegn ella attribuida a l’Asia, politicamain e culturalmain però a l’Europa. La pli auta elevaziun da l’insla grippusa furma l’Olympos (1951 m) en la muntogna da Troodos; quel è cuvert cun tieus, ruvers nanins, cipressas e ceders. Tut en tut èn 19 % da la surfatscha da l’insla cuverts cun guaud.
Flums pli gronds èn il Pedias (Pedheios) cun ina lunghezza da ca. 100 km, il Serrakhis ed il Dhiarizos che mainan però be l’enviern aua.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Il center economic da l’insla furma la part meridiunala da la chapitala Nicosia. Vitiers vegnan las trais citads da port Larnaca, Limassol e Paphos ch’èn colliadas ina cun l’autra tras l’autostrada da la costa dal sid. Da muntada turistica pli gronda è ultra da quai il lieu da bogn Agia Napa.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
La Cipra sa chatta en il sid da la platta anatolica. L’artg cipriot al sid da l’insla e l’artg hellenistic al sid da Creta furman la lingia da convergenza tar la platta africana.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da la populaziun en la part meridiunala da l’insla che vegn controllada da la Republica da la Cipra munta a 848 300)[2]; il nord da l’insla dumbra tenor indicaziuns da la regenza 91 800 abitants ‹legitims›. Quest’ultima cifra cumpiglia ils Tircs cipriots, ma betg ils Tircs ch’èn vegnids domiciliads suenter il 1974. Ils resultats da la dumbraziun dal pievel da la Republica tirca Cipra dal Nord cumpiglian er quests ultims ed èn perquai bundant pli autas (ca. 295 000 abitants).[3]
La Republica da la Cipra resguarda tut las persunas sco burgais dal stadi, las quals possedan u han possedì dapi il 1960 (l’onn da l’independenza) la naziunalitad cipriota ed als conceda assistenza consulara. Dals bundant 90 000 Tircs cipriots han radund 64 000 (situaziun dal 2003) acquistà in certificat da naziunalitad. Radund 2700 han sa laschà registrar sco pendularis ed ulteriurs radund 5000 Tircs cipriots lavuran e vivan puspè en il sid a moda stabla.
La part da la populaziun sesenta gia dapi daditg sin l’insla consista dals Grecs cipriots e dals Maronits. Durant il domini osmanic è vegnida vitiers ina cumpart da la populaziun tirca – ils Tircs cipriots dad oz – ils quals èn però parentads etnicamain pli stretg cun ils Grecs che cun ils schuldads e colonisaturs tircs ch’èn arrivads suenter il 1974. Ils Tircs cipriots sa cumponan tranter auter da Grecs tirchisads sco er dals uschenumnads Linobambaki, Levantinais da derivanza catolica ch’èn vegnids islamisads. Vitiers vegnan sper ils Gidieus ils Armens, dals quals la gronda part ha stuì fugir da l’Anatolia en rom dal Genocid envers ils Armens.[4] Quels èn savens vegnids attribuids dals Grecs als Tircs.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Linguas naziunalas ed a medem temp linguas uffizialas equivalentas da la Republica da la Cipra furman il grec ed il tirc. L’englais, sco ierta dal temp colonial, furma vinavant ina lingua franca derasada vastamain. Discurrì sco lingua materna vegn il dialect cipriot e per part er pontic; sco standard renconuscha il stadi però be il grec modern uffizial. Linguas minoritaras renconuschidas furman l’armen e l’arab cipriot che vegn discurrì dals Maronits.[5]
Tut en tut discurran en la part meridiunala da l’insla 80,9 % grec, 1,2 % arab e 0,2 % tirc sco lingua materna. Englais è la lingua materna da 4,1 % da la populaziun. Pervi da l’immigraziun discurran 2,9 % rumen, 2,5 % russ, 2,2 % bulgar e 1,1 % filippino.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor il CIA World Factbook sa decleran radund 78 % da la populaziun da l’entir territori da l’insla sco cristians (tradiziunalmain ortodoxs, maronits ed armens apostolics) e 18 % sco muslims (sunnits e sufists); ina minoritad sesenta da vegl ennà sin l’insla furman ils gidieus.[6]
Cristianissem[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1974 èn ils cristians per gronda part da chasa en ils territoris che vegnan controllads da la Republica da la Cipra renconuschida internaziunalmain; be stgars 500 vivan vinavant en il nord. Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011 furman ils cristians en il sid 94,8 % da la populaziun; da quai èn 89,1 % ortodoxs. Ils cristians appartegnan per gronda part a la baselgia ortodox-cipriota, 2,9 % èn catolic-romans e 2,0 % anglicans resp. protestants.
Islam[modifitgar | modifitgar il code]
En la part da l’insla che vegn controllada da la Republica da la Cipra munta la cumpart dals muslims a 1,8 % da la populaziun. En general vivan ils muslims, ch’èn da lingua tirca, en il nord da l’insla; là furman els 99 % da la populaziun. Tranter ils Tircs cipriots dominescha tradiziunalmain il sufissem. En il district Larnaca sa chatta l’impurtant sanctuari Hala Sultan Tekke, ina claustra da dervischs che vegn er frequentada da cristians.
Giudaissem[modifitgar | modifitgar il code]
Gidieus vivan dapi il 1571 a Cipra. Durant la Segunda Guerra mundiala ha la pussanza mandataria britannica internà sin l’insla blers immigrants gidieus. En rom da l’uschenumnada Alija Bet avevan quels empruvà da cuntanscher en la Palestina ils territoris da colonisaziun giudaica senza prender resguard da las quotas concedidas da la Gronda Britannia. Dapi ils onns 1990 èn sa domiciliads radund 1500 gidieus permanentamain sin l’insla Cipra. La mesadad dad els èn Israelians, l’autra mesadad Brits u Russ. La Cipra furma er in pajais da vacanzas apprezià per Israelians. Il 2005 è vegnida consecrada a Larnaca l’emprima sinagoga.
Bains culturals religius[modifitgar | modifitgar il code]
La moda e maniera co ch’i vegn ì enturn cun bains culturals religius è anc adina contestada e furma in punct da dispita frequent entaifer il Conflict da la Cipra.
Tenor ina documentaziun fotografica preschentada il 2006 da la regenza cipriota han ils bundant 30 onns d’occupaziun tirca manà en la Cipra dal Nord a la transfurmaziun da 133 claustras e baselgias en moscheas, hotels u ustarias. E radund 15 000 iconas sajan vegnidas allontanadas illegalmain da baselgias cristianas e vendidas sin il martgà nair.
Ma er en la Republica da la Cipra n’èn strusch vegnids investids tranter il 1975 ed il 1999 daners en la restauraziun da moscheas. Silsuenter è la situaziun sa meglierada in pau, novissimamain er grazia a contribuziuns da vart da l’Uniun europeica.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cun excepziun d’intginas scolas autas n’ha la Cipra enconuschì sur lung temp nagina universitad. Dapi ils onns 1980 èn suandadas universitads ch’han introducì la structura da bachelor e master. In pass decisiv ha alura furmà il 1989 la fundaziun da l’Universitad da la Cipra.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Remartga preliminara: Per la part che stat sut administraziun tirca n’existan naginas cifras precisas. En general partan ins d’ina situaziun economica bundant pli flaivla en questa part da l’insla. Las indicaziuns che suondan sa refereschan a la part che stat sut la regenza renconuschida internaziunalmain.
En general[modifitgar | modifitgar il code]
Il product naziunal brut (PNB) cumportava il 2014 17,394 milliardas euros. Il PNB per persuna muntava uschia a ca. 20 400 euros. Cumpareglià cun l’ulteriura Uniun europeica ha il standard da la capacitad da cumpra da la Republica da la Cipra cuntanschì il 2014 in index da 82 (EU-28: 100). 72 % dals Cipriots lavuran en il sectur terziar, en l’agricultura percunter be 5 % da tut las persunas occupadas.[7]
La quota da dischoccupaziun muntava avant l’adesiun a l’Uniun europeica a 3,6 %; questa valur giascha sut la media da l’UE. La rata d’inflaziun importa 2,0 %. Areguard la structura economica valeva la Cipra sper Malta sco il stadi il pli sviluppà da tut ils diesch novs stadis commembers dal 2004.
Dapi la Guerra civila en il Libanon (1975–1990) han bleras bancas ed interpresas libanaisas lur sedia a Cipra. Quai ha manà ad ina gronda afflussiun da daners. La Cipra è in dals pli gronds investurs ed exportaders en Russia. Blers daners vegnan reinvestids en Russia sur la Cipra, quai che sa lascha surtut explitgar tras las bassas taglias e las pussaivladads nuncumplitgadas da fundar societads offshore. Perquai vegn la Cipra considerada sco oasa fiscala.
Ritgezzas natiralas[modifitgar | modifitgar il code]
Enconuschenta è la Cipra gia daventada en l’antica pervi da ses ritgs giaschaments d’arom. Quest metal ha schizunt d’engraziar ses num latin ‹Cuprum› a l’insla. Ozendi èn questas reservas però quasi exauridas dal tuttafatg. Da muntada èn ils giaschaments d’asbest; en las muntognas sa chattan plinavant chavas da marmel e minas da pirit. Medemamain existan giaschaments da gip e da sal; ed a las rivas vegn explotà oxid d’aluminium.
Il 2011 han ins chattà a la costa dal sid champs dad ieli. L’intenziun da laschar explotar quels tras in’interpresa americana ha manà a disturbis diplomatics cun la Tirchia.
Agricultura[modifitgar | modifitgar il code]
A Cipra vegnan savens cultivads fritgs da citrus. Vitiers vegn la cultivaziun da legums. Pervi dal clima ordvart miaivel permetta la gronda part dals fritgs, legums e dal furment duas racoltas ad onn. Ma dapi l’adesiun a l’Uniun europeica daventan las surfatschas che vegnan utilisadas sco terren agricul adina pli pitschnas (surtut en las regiuns turisticas), damai che Brits cumpran adina dapli terren e chasas sco abitadis per vegls. En la part settentriunala vegnan elevads da preferenza giaglinom ed agnels. Sin l’entira insla èn ultra da quai sa mantegnids intgins guaudets da plantas d’ulivas.
Valuta[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il prim da schaner 2008 è l’euro la valuta naziunala; quella ha remplazzà la glivra cipriota. En la Cipra dal Nord vala vinavant la lira trica sco med da pajament legal; en blers lieus vegn l’euro però tuttina acceptà.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2009 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas da 10,9 milliardas dollars ed entradas da 9,4 milliardas dollars. Da quai è resultà in deficit en l’autezza da 6,4 % dal product naziunal brut. Il debit dal stadi ha muntà il 2009 a 13,2 milliardas dollars u 65,2 % dal product naziunal brut. Da las expensas statalas èn vegnidas impundidas 6,2 % per la sanadad, 6,3 % per la furmaziun e 3,8 % per il militar (en % dal PNB, situaziun dal 2004–2006).[8]
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Schef da stadi è il president che dispona da vastas cumpetenzas executivas e che nominescha ils ministers. Tar il president sa tracti d’in Grec cipriot che vegn mintgamai elegì a moda directa per tschintg onns. Tar ses substitut stoi tenor la constituziun sa tractar d’in Tirc cipriot; quest post è vacant dapi il 1974.
Tar il parlament da la Republica da la Cipra sa tracti d’ina chombra dals represchentants (sistem d’ina chombra). 56 mandats tutgan a Grecs cipriots e 24 a Tircs cipriots (quests ultims èn medemamain vacants dapi il 1974). La perioda da legislatura dura tschintg onns.
Il sistem da partidas da la Republica da la Cipra vegn dominà da quatter grondas partidas (da tenuta conservativa, centralistica, socialdemocrata e communista). Daspera datti anc intginas partidas pli pitschnas (verds, liberals, partida europeica).
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi sia fundaziun è la Republica da la Cipra partida en ses districts: Famagusta, Kyrenia, Larnaca, Limassol, Nicosia e Paphos. Il district Kyrenia, parts dals districts Nicosia e Larnaca sco er la gronda part dal district Famagusta vegnan controllads da la Republica tirca Cipra dal Nord.
Situaziun dals asilants[modifitgar | modifitgar il code]
A Cipra arrivan mintg’onn blers emigrants da l’Africa dal Nord. Migrants senza permissiun da dimora regulara, tranter quels era requirents d’asil ch’èn vegnids refusads, vegnan tegnids sur lung temp en fermanza, e quai per part sut nauschas cundiziuns. Ils arrestads rapportan d’in access limità ad assistenza giudiziala e d’in provediment da la sanadad manglus. Amnesty International ha er renfatschà repetidamain a la polizia d’avair smanatschà e maltractà asilants.[9]
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
La Cypriot National Guard è vegnida furmada il 1960 e cumpiglia forzas terrestras, marina ed aviatica militara.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
Il traffic sa splega surtut en furma da traffic individual e da colliaziuns da bus. Quai tant pli che l’anteriura Cyprus Government Railway che traversava l’insla da l’ost al vest è vegnida messa ord funcziun. Sin las vias da l’insla vala il sistem britannic cun traffic a sanestra. Cun 38,6 km autostrada sin 100 000 abitants ha la Republica da la Cipra la pli auta spessezza d’autostradas da tut ils stadis commembers da l’UE.
Ports[modifitgar | modifitgar il code]
Sper Larnaca e Limassol èn situads ports da mar che porschan tranter auter colliaziuns da navetta en il Libanon ed a Haifa (Israel). Da muntada per il turissem èn ultra da quai las numerusas navs da cruschera che fan staziun a Cipra.
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
L’eroport da Larnaca e quel da Paphos furman las duas plazzas aviaticas situadas sin il territori naziunal de facto da la Republica da la Cipra. L’emprim da quests dus proveda la chapitala Nicosia. La part settentriunala da l’insla dispona da l’eroport dad Ercan. Il vegl eroport da Nicosia è serrà dapi il 1974, damai ch’el sa chatta en la zona da protecziun da las Naziuns unidas.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’anteriura colonia da la curuna britannica è vegnida relaschada ils 16 d’avust 1960 dal Reginavel Unì en l’independenza. La basa per quest pass aveva furmà la cunvegna da Turitg e da Londra dals 19 da favrer 1959 tranter la Gronda Britannia, la Grezia e la Tirchia. Ils 20 da settember 1960 è la Republica da la Cipra daventada commembra da las Naziuns unidas.
Etnicamain era la populaziun da l’insla oriundamain maschadada; il 1963 è prorut in conflict tranter la part ‹tirca› e la part ‹greca› da la populaziun areguard la constituziun e las leschas, l’execuziun da la suveranitad statala etc. Questa dispita han extremists dad omaduas varts fatg escalar sistematicamain, uschia ch’i n’era betg pli pussaivel da reger communablamain il stadi. Ils commembers da la regenza tirc-cipriots èn sa retratgs ed èn sa stentads a partir da quel mument da cuntanscher in territori d’administraziun autonoma. Blers Cipriots da lingua greca èn percunter s’engaschads a favur da l’annexiun a la Grezia (uschenumnada Enosis).
Il 1974 hai alura dà da vart da la garda naziunala cipriota la tentativa da far in putsch cunter il president Makarios. Questas stentas èn vegnidas sustegnidas da la junta militara en Grezia e duevan manar a l’annexiun giavischada. Sinaquai han truppas tircas occupà a patir dals 20 da fanadur 1974 il nord da l’Insla. La Tirchia è sa referida sin sia rolla sco pussanza da garanzia per ils Cipriots tircs (tenor il contract da garanzia dal 1959). La part occupada cumpigliava bain be 37 % dal territori statal. Ma sin quel sa splegavan fin a 70 % da tut las prestaziuns economicas da l’insla; ultra da quai disponiva il nord 66 % dals implants turistics, 80 % da las plantas da citrus ed il port da commerzi a Famagusta. La sperdita dals pli impurtants territoris da cultivaziun e meds da producziun ha sfurzà la Republica da la Cipra da s’orientar da nov. Sco novas impurtantas pitgas da l’economia han ins pudì etablir la navigaziun e prestaziuns finanzialas; plaun a plaun èsi er reussì da schlargiar las purschidas turisticas.[10]
L’onn 1977 è Makarios mort e Spyros Kyprianou è suandà sco president. Quel n’è però betg vegnì renconuschì da la Tirchia e dals Tircs cipriots. Sinaquai ha il sid grec relaschà sancziuns economicas cunter il nord. Suenter persecuziuns e mazzaments da Cipriots tircs ha il nord da sia vart reagì cun stgatschar plirs dieschmilli Grecs cipriots e cun domiciliar en il nord plirs dieschmilli Tircs derivants da la Tirchia. Uschia è s’augmentada la cumpart da la populaziun tirca envers la cumpart dals Grecs cipriots.
Ils 15 da november 1983 è vegnida proclamada la Republica tirca Cipra dal Nord. La communitad internaziunala da stadis n’ha però betg renconuschì quella (cun excepziun da la Tirchia). En la sesida dals 18 da november 1983 ha il Cussegl da segirezza da l’ONU declerà la proclamaziun da l’independenza sco nunvalaivla ed ha pretendì che las forzas armadas tircas sa retirian (resoluziun 541). Malgrà quai sa restrenscha l’autoritad da la Republica da la Cipra dapi lura facticamain sin la part meridiunala da l’insla.
L’onn 1990 ha la Republica da la Cipra inoltrà sia dumonda d’adesiun a l’Uniun europeica. Suenter avair cuntanschì ils criteris necessaris ed avair mess ad ir vastas refurmas per reducir sia posiziun sco oasa fiscala, è la Cipra vegnida recepida il prim da matg 2004 ensemen cun nov auters stadis sco commember da l’UE. Facticamain è er questa commembranza limitada sin il sid da l’insla.
Plaun a plaun è il passagi tranter las duas parts da l’insla daventà puspè pli simpel: per visitas en l’autra part da l’insla han ins avert ils cunfins il 2003. Actualmain existan tschintg posts da controlla per passar dal sid en il nord e viceversa; quatter da quels sa laschan traversar cun l’auto.
Ils 24 d’avrigl 2004 han omaduas gruppas etnicas votà separadamain davart il Plan da Kofi Annan (il secretari general da las Naziuns unidas da quel temp). Quel preveseva in nov stadi organisà tenor il model svizzer, cun dus stadis federativs separats. La participaziun a la votaziun ha muntà en las duas parts a 87 resp. 88 %. Entant ch’ina maioritad da dus terzs dals Tircs cipriots ha acceptà il plan, è quel vegnì refusà da trais quarts dals Grecs cipriots. Quests ultims pretendan che la Republica da la Cipra vegnia restabilida er facticamain en furma d’in stadi unitar tant areguard il territori sco er areguard il dretg.
Il 2008 è vegnida lantschada ina nova emprova da reunir il pajais. Il punct il pli dispitaivel è quel da l’urden statal. Entant ch’ils Grecs cipriots giavischan ina republica federala pli ferma, vulan ils Tircs cipriots ina confederaziun. Gia ils onns 1960 aveva la republica patì dal dretg da veto dals dus pievels.
Integraziun en l’Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’Uniun europeica, pia curt suenter che la part greca aveva refusà la reunificaziun da l’insla. De facto furma perquai la ‹green line› tranter sid e nord in cunfin exteriur da l’UE.
La situaziun politica da la Cipra dueva er influenzar decisivamain las contractivas d’adesiun a l’Uniun europeica da vart da la Tirchia. Sco pussanza protectiva dals Tircs cipriots refusa la Tirchia d’extender l’uniun da duana tranter la Tirchia e l’UE er sin il stadi commember da l’UE Republica da la Cipra. Ils ports da mar e las plazzas aviaticas da la Tirchia restan er vinavant serrads per bastiments ed aviuns grec-cipriots. Tenor la Tirchia furma la commembranza da la Republica da la Cipra a l’Uniun europeica ina violaziun da la cunvegna da Turitg e Londra.
En rom da la crisa da finanzas ha la Republica da la Cipra inoltrà il 2012 a l’Uniun europeica ina dumonda da sustegn. Il 2016 ha il pajais puspè pudì bandunar il program da salvament.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Sco dis da festa naziunals ch’èn colliads cun l’istorgia dal pajais valan il prim d’avrigl (revoluziun dals Cipriots cunter l’occupaziun englaisa) ed il prim d’october (di d’independenza).
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli vegl museum da l’insla furma il Cyprus Museum ch’è vegnì fundà il 1882. Al Department of Antiquities statal èn suttamess oz 15 museums. Ulteriurs gronds museums èn la collecziun d’iconas da la baselgia cipriota en la citad veglia da Nicosia ed il museum da la claustra da Kykkos. Museums communals e collecziuns spezialas privatas sa laschan visitar en divers lieus.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. Demographic Report 2015, consultà ils 25 d’avrigl 2017.
- ↑ Cf. Demographic Report 2015, consultà ils 25 d’avrigl 2017.
- ↑ Zensus 2011, consultà ils 16 d’october 2015.
- ↑ The Armenians of Cyprus, consultà ils 24 da mars 2017.
- ↑ Der neue Fischer Weltalmanach: Zypern – Statistische Daten, consultà ils 4 da favrer 2017.
- ↑ Tenor World Factbook, consultà ils 13 da fanadur 2017.
- ↑ Tenor Eurostat, consultà ils 2 da favrer 2016.
- ↑ Tenor World Factbook, consultà ils 13 da fanadur 2017.
- ↑ Amnesty International, rapport annual dal 2012.
- ↑ Alan J. Day: The Middle East and North Africa, 2003, p. 255.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Cony Ziegler: Zypern Reisehandbuch − Tipps für individuelle Entdecker. 6. ed. Iwanowski, Dormagen 2004, ISBN 3-923975-14-7.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Infurmaziuns generalas davart la Cipra
- Pagina d’internet da la regenza cipriota
- Missiun da las Naziuns unidas a Cipra
- La Cipra en il CIA World Factbook


text:
Corsia d'emergenza
La corsia d'emergenza a l'è on tocch de la strada ch'a l'è reservaa per la fermada in emergenza di veicoi in avaria e, di voeult, per el transit di servizzi d'emergenza, anca se despess in d'on poo de legislazion a l'è previst che i veicoi se sposten per fà on varch, tant'me in Germania. Hinn present soratutt in autostrada e in superstrada.
De solit a hinn minga vert al traffigh ma gh'è di eccezion: In d'on quaj Paes gh'è di strad con di pannej a messagg variabil che pòden dervì la corsia se 'l gh'è de besogn, menter che in d'on quaj àlter sistema pòden vèss doperaa per favorì la sortida di vittur se gh'è tant traffigh.


text:
Hurican "Irma" ha cuntanschì il sid da la Florida
Cun ina forza destructiva immensa ha il hurican Irma cuntanschì dumengia il sid da la Florida. Il stemprà da la segund'auta categoria ha procurà che 1,3 milliuns persunas èn senza electricitad, quai annunzian ils concerns d'energia. Tenor la polizia han fin uss almain 3 persunas pers la vita en accidents da traffic pervia dal hurican. Grondas parts da la citad da Miami stattan sut aua.
Gronds donns lascha "Irma" enavos sin la Cuba
Anc avant era il stemprà fugà sur la Cuba. Surtut la provinza Villa Clara è stada pertutgada d'inundaziuns. Da quai da 40milli abitants han stuì passentar la notg en alogis d'urgenza.
«Irma» uschè gronda sco il Texas
Il hurican pudess furiar cun ina spertezza da fin 257 kilometers sur la gruppa d’inslas «Florida Keys». Per l’entira costa dal sid da la Florida, da l’Atlantic fin tar il Golf da Mexico avertescha il servetsch meteorologic dad undas da fin 3 meters autezza. Il stemprà ha la grondezza dal stadi federativ Texas – e vala puspè sco stemprà da la categoria 5.
Cuba cun evacuaziun da plirs 100'000 persunas
Bratschs dal hurican «Irma» han cuntanschì il venderdi la Cuba. I haja dà inundaziuns ed undas da passa 4 meters autezza. 100'000 da persunas èn vegnidas evacuads. Il center dal hurican duai cuntanscher la Cuba la sonda.RR novitads 09:00


text:
La plazza da lavur da la Lia Rumantscha ha in pensum da 40%, quella da l’Agentura da Novitads Rumantscha in pensum da 20-30%. Ensemen dess quai in’occupaziun d’enfin 70%. Entant che Martin Gabriel, il president dal cussegl da fundaziun da la ANR beneventass ina collavuraziun, è la Lia Rumantscha pli sceptica. Il secretari general, Urs Cadruvi, ha resalvas quai che pertutga l’independenza, sch’ina persuna lavura il medem temp en il schurnalissem e per la promoziun dal rumantsch.
Grischun Central Anc naginas annunzias sin plazzas rumantschas en Sutselva
En Val Schons èn libras duas plazzas per Rumantschas e Rumantschs. L’Agentura da Novitads Rumantscha (ANR) tschertga in schurnalist, e la Lia Rumantscha in collavuratur regiunal. Ina cumbinaziun da las duas plazzas parzialas è delicata.
RTR/fb


text:
Il Cussegl dals chantuns è seguì sia cumissiun da furmaziun ed ha vuschà cun 27 cunter 16 vuschs da prolungar il credit d'impegn en l'autezza da 124,5 milliuns francs. La maioritad è stada da l'opiniun che la purschida actuala da tgira d'uffants cumplementara na bastia betg. I cunvegnia dad investir en canortas, na far nagut vegnia la fin finala pli char.
Politichers dal center e da la sanestra han constatà, che la Svizra vegnia senza il program d'impuls en las stretgas quai che pertutga il sustegn da famiglias. I saja impurtant da pudair cumbinar famiglia e lavur. Als pleds stoppian perquai er succeder fatgs.
Program d'impuls stoppia esser limità
Sco gia en il Cussegl naziunal èn surtut exponents da la PPS e la PLD s'exprimì cunter la proposta. Tenor ils critichers saja quai ina cuntradicziun dad adina puspè ina finanziaziun da partenza. Plinavant na dovria cunzunt en citads ed aglomeraziuns nagins stimuls finanzials pli.
Incumbensa da chantun e vischnancas
Er il Cussegl federal è stà cunter ina prolungaziun da la finanziaziun da partenza per canortas. En emprima lingia saja quai l'incumbensa dals chantuns e da las vischnancas da procurar per avunda plazzas da canorta, ha ditg il minister per fatgs socials Alain Berset. La Confederaziun haja mo ina funcziun subsidiara.
Sustegn dapi 15 onns
La lescha federala per l'agid finazial per la tgira d'uffants cumplementara è ida en vigur il 1. da favrer 2003. Senza prolungaziun fiss quella ida a fin la fin da schaner dal 2019. Cun il program d'impuls ha la Confederaziun sustegnì dapi il 2003 da stgaffir 57'400 novas plazzas da canorta.
Ils custs per quest sustegn han fin uss muntà a radund 350 milliuns francs. Mintga nova plazza da canorta vegn sustegnida durant dus onns cun 5'000 francs. Per canortas d'uffants da scola datti per mintga nova plazza 3'000 francs durant trais onns. Sustegnids vegnan er structuras per la coordinaziun da la tgira en famiglias dal di.
RR novitads 12:00


text:
- Las 03:36 en la notg dal mardi sin mesemna squassa en la profunditad da 10 kilometers la terra da l’Italia Centrala cun ina fermezza da 6,2.
- La regiun pertutgada è en l’Appenin al nord-vest da Roma. Igl è muntagnard. Quai engrevgescha l'agid e la communicaziun.
- Il dumber dals morts è creschì fin oz a bunura sin 247 morts. 368 blessads èn fin uss vegnids transportads or da la regiun dad Amatrice ed Accumoli. Las forzas da salvament tschertgan vinavant.
- Persunas svizras na paran betg dad esser tranter las unfrendas. Quai aveva communitgà il Departament federal d'affars exteriurs mesemna durant il di.
- Las autoritads localas congualan il terratrembel cun quel en il lieu talian da L’Aquila l’onn 2009.
Durant la notg s'han verifitgadas las temas da las autoritads da salvament en la regiun da l'Italia Centrala: La cifra da morts è creschida durant la notg sin almain 247 persunas. Ed anc adina n'èn intgins lieus da la regiun betg cuntanschibels.
Dapi il terratrembel da la notg dal mardi sin mesemna è vegnida squassada la regiun da passa 250 terratrembels posteriurs. Ils lieus Amatrice, Accumoli, Pescara del Tronto ed Arquata del Tronto èn pertutgads da las pli grondas devastaziuns. Parts da lur quartiers na datti betg pli.
Er il di suenter il terratrembel n'èn intgins lieus anc adina betg cuntanschibels, perquai che las vias èn bloccadas. En pli è la regiun pertutgada dal terratrembel muntagnarda. Quai engrevgescha la lavur dals servetschs d'agid - per salvar, dentant era per infurmar. Da las persunas ch'èn vegnidas per la vita datti pir uras suenter il terratrembel communiaziuns uffizialas. Quantas persunas ch'èn anc sparidas n'è la bunura anc betg vegnì rapportà.
Regiun dad Amatrice ed Accumoli la pli pertutgada
La mesadad da la vischnanca dad Amatrice - radund 140 kilometers al nord-vest da Roma - saja dada ensemen, ha ditg il burgamester Sergio Pirozzi. Las vias èn bloccadas, l'electricitad è vegnida interrutta. Pirozzi tema, che bleras persunas èn vegnidas sutterradas da las chasas. Uss preparian els in lieu per baras, ha el ditg a l’agentura da novitads Ansa.
Era Accumoli è donnegià grevamain dal terratrembel. En in discurs da telefon cun l’emettur RaiNews24 ha il burgamester Stefano Petrucci dumandà per agid.
2’500 persunas n’hajan betg pli in tetg sur il chau. Gnanc in'unica chasa dad Accumoli saja anc abitabla. Per las persunas senza tetg duain vegnir construidas duas citads da tenda. Ina duai vegnir a Pescara e l'autra a Arquata del Tronto. Ulteriuras persunas duajan vegnir sut tetg en hallas da sport.
Ina situaziun congualabla a L'Aquila l'onn 2009
Burgamester Petrucci ha congualà la situaziun actuala cun quella da L'Aquila. Tras in terratrembel l'onn 2009 eran lura mortas passa 300 persunas. L'Aquila è mo en ina distanza da radund 30 kilometers lingia directa dad Amatrice.
Pervi da sia posiziun geografica vegn l’Italia adina puspè squassada da terratrembels.
President da la Confederaziun condolescha
Il president da la confederaziun Johann Schneider-Ammann ha condolà a l'Italia suenter il terratrembel.
Sin Twitter ha scrit Schneider-Ammann che la Svizra saja en patratgs tar las unfrendas.
RR novitads 06:00 ++


text:
Dominica
La Dominica a l'è un paes di Caraib. A l'è furmaa d'un'ünega isula.
La capital a l'è Roseau.
La gh'ha una süperfiss de 751 km² e una pupulaziun de quasi 71.700 abitant.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dominica a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1978, quand che l'è vegnüü indipendent.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dominica (nòm ufizial: Commonwealth of Dominica) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Charles Savarin (del 2013).
El prim minister a l'è el Roosevelt Skerrit (del 2004).


text:
En cunvegnientscha cun la partenaria Trenitalia curseschan ils trens en in'emprima fasa cun tschintg trens dad Eurocity tras il Gottard, da Turitg u Basilea a Milaun respectiv da Milaun en Svizra. Quai correspunda ad ina capacitad da radund 50%. L'avust duai quai lura vegnir bajegià ora. A partir dals 7 da settember duai lura puspè l’entira purschida esser a disposiziun. Tranter auter er la colliaziun quotidiana da la Svizra a Venezia.
Sin il traject dal Simplon curseschan a partir dals 29 da zercladur quatter trens directs en omaduas direcziuns, mintgamai dus da Genevra via Losanna e dus da Basilea via Berna a Milaun. In ulteriur pass da schlargiar la capacitad è lura previs ils 7 da settember. Tranter avust e settember è il traject interrut tranter Iselle e Domodossola, quai pervi da lavurs da construcziun.
Il concept da protecziun resta tenor las Viafiers federalas dentant tuttina – en l’Italia vala per exempel per tut ils passagiers in’obligatori da purtar mascras.


text:
Arizona
L'Arizona a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 295.254 km² e una pupulaziun de 5.743.834 abitant.
A l'è tacaa a nord a l'Utah, a ovest al Nevada e a la California, a süd cunt el Messich, a est cunt el Növ Messich.
La capital a l'è Phoenix (1.321.045 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Tucson, Mesa, Glendale, Chandler, Scottsdale, Tempe, Gilbert e Peoria.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'Arizona la gh'ha 10 grand eletur per i eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Gresciagh
Gresciagh (parnonzia local: [gra'ʃaːk]) o anca Gresciaa (nomm ofizzial in italian: Grezzago) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta 3 030 abitant. El paes se troeuva a 27 km a nòrd-est del capploeugh, vers el fiumm Adda e al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh).
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
I origin de Gresciagh paren incert, ma se pòden segurament portà al Medioev Alt, quand che in de la Pianura Padana hinn staa creaa òper d'irrigazion che hann permiss la represa di coltivazion dòpo el period di invasion barbarich. Hinn nassuu inscì nucli abitaa piscinitt in zòn intorna a ges costruii cont el svilupp del Cristianesim. A Grezzagh l'è stada fada inscì la cappella de San Martin che, come 'l ven foeura de document del 1200, la partegniva a la Piev de Pontiroeu. Gresciagh l'era donca on fond legaa a Trezz, per quell che 'l reguardava la vita social e a Pontiroeu per la vita religiosa. In del Quattercent ai cà rustich de la popolazion el s'è giontaa el palazz Zoja, la sede del signor del loeugh. A partì del 1861 (quand che a Gresciagh ghe viven circa 555 abitant) fina al dì d'incoeu la popolazion del paes l'è pradigament triplicada.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Grezzagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Derbi Grischun en favur da l'EHC Arosa
L'EHC Arosa ha gudagnà il derbi grischun cunter il HC Partenz-Signuradi cun 5:4 suenter penaltis. La partida tranter ils dus clubs è stà in crimi. En l'ultima minuta dal temp regular aveva Partenz-Signuradi pudì egualisar ad in 4:4 entras in gol da Silvio Mazza. Cunquai che la prolungaziun n'ha mussà nagin victur ha la lutga da penaltis stuì decider. Là ha la squadra d'Arosa mussà pli fermas gnervas
Sentiments maschadads per ils clubs engiadinais
En la segunda liga giogan ils clubs da l'Engiadina. A chasa en l'arena Ludains perda l'EHC San Murezzan cunter l'EHC Illnau-Effertikon cun 3:4.
L'emprim terz ha Illnau-Effretikon pudì terminar cun avantatg dad 1 gol (Marco Vögtli, 11avla minuta). Il segund terz ha mintga squadra fatg in gol: Adrian Kloos la 26avla minuta per San Murezzan e Lorenz Kuhn la 34avla minuta per Illnau-Effretikon. 10 mintuas avant la fin ha San Murezzan pudì egualisar al 3:3. Il gol decisiv ha fatg Gabriel Gretler per Illnau-Effretikon en la 56avla minuta.
Il Club da hockey Engiadina ha gudagnà ordaifer cunter il SC Küsnacht cun 2:4. La decisiun è crudada en il davos terz, cura che Linard Schimdt ha sajettà il terz gol per il club engiadinais en la 45avla minuta.
Terrada per ils Cuira Capricorns
En la My Sports League han ils Cuira Capricorns pers cunter Valais Chablais en la Patinoire du Forum d'Octodure a Martigny cun 2:7. Il club da Cuira na vegn betg or da la fora e sa chatta vinavant a la fin da la tabella.
Tabella MySports League
RR novitads 20:00++


text:
«Il pli bel è, da pudair planisar ina bella grillada e pudair giudair cumadaivlamain famiglia ed amis senza stuair guardar sin l’ura. Quai è sco vacanzas», di el. Discurrer dal grillar chaschuna egls glischants tar l'um da 51 onns. Passa 20 onns è Gion Cajacob capo cuschinier tar la chasa d’attempads a Trun. Barattar la cuschina professiunala cun sia cuschina sut tschel avert en ses curtin a Rabius saja in vair plaschair ed era adina ina bella aventura. Nagut è nunpussaivel! Sin ses tschertgel fa Gion Cajacob vairs menus da gourmet.
Enturn il tschertgel da fieu datti bels discurs tar in bun magiel vin.
Gion Cajacob è immediat stà intgantà e fascinà da quest tschertgel da fieu. Cun il tschertgel da fieu saja naschida ina nova dimensiun da grillar.
Amur sin emprima e segunda egliada.
Sia dunna Jasmin na resenta quest’amur surdimensiunada betg sco concurrenza. Anzi, tant ella sco era lur figls Joël e Levin èn superbis e fitg cuntents da la passiun dal bab. Era els giaudan las creaziuns. Ina grillada en famiglia è tar ils Cajacobs savens lavur da team.
Tuts sa gidan. Grillar è dentant chaussa dal schef!
Ina grillada cun products frestgs, legums, charn e pesch è sco ina buna purziun qualitad da viver.
Las mesemnas da matg ans raquinta Gion Cajacob davart sia gronda passiun per il grillar. El ans di co el sa lascha inspirar per experiments sin il gril ed el declera l’impurtanza da crear in bel ambient per famiglia e per giasts per ina grillada perfetga.


text:
cuntegn
Regiunal
-
Partenz Signuradi gudogna la 1. partida
Il Club da hockey Partenz Signuradi ha gudagnà l’emprima partida da mezfinal en segunda liga encunter San Murezzan. L’equipa che ha gudagnà la qualificaziun ha batti San Murezzan cun 6:5.
Tranteren manava l’equipa indigena cun duos gols avantatg, tuttina egl vegni stretg las ultimas minutas. La fin finala hai però basti e Partenz Signuradi e cun 1:0 en avantatg en la seria da best of five.
La proxima partida en la seria da mez final è gia damaun sonda saira. Lura dentant a San Murezzan. Pervi da las nauschas previsiuns da l’ora è il gieu spustà sin las 20:00.
RR Novitads 23:00
Survista gieus da playoffs grischuns (03-03-2016)


text:
La lescha davart las abitaziuns secundaras limitescha ed impedescha er la sanaziun da chasas veglias en noss vitgs muntagnards. Per cusseglier naziunal Martin Candinas (PCD GR) è quai ina «schicana nunnecessaria e nuschaivla» per las regiuns muntagnardas. La nova lescha na scumonda numnadamain betg mo la construcziun d’abitaziuns secundaras sin terren anc betg surbajegià, mabain restrenscha er la sanaziun ed il remplazzament da bajetgs existents entaifer ils vitgs. Quai saja ina solu ziun absurda che sa basia sin in cumpromiss fauss cun Helvetia Nostra. Leger vinavon: LQ230620
23.06.2020 / Medien / /
Schicanas per noss vitgs?
La lescha davart las abitaziuns secundaras limitescha ed impedescha er la sanaziun da chasas veglias en noss vitgs muntagnards. Per cusseglier naziunal Martin Candinas (PCD GR) è quai ina «schicana nunnecessaria e nuschaivla» per las regiuns muntagnardas. La nova lescha na scumonda numnadamain betg mo la construcziun d’abitaziuns secundaras sin terren anc betg surbajegià, mabain restrenscha er la sanaziun ed il remplazzament da bajetgs existents entaifer ils vitgs. Quai saja ina solu ziun absurda che sa basia sin in cumpromiss fauss cun Helvetia Nostra. Leger vinavon: LQ230620


text:
Gud (Italia)
Gù o Gud (nom ufizial in italian: Gudo Visconti) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 1 667 abitant. La se troeuva a sud-òvest de Milan, vers la Provincia de Pavia. La ciappa el sò nòmm italian per fà differenza con Gud Gambaree, frazion de Buccinasch, e per regordà la soa origin come possediment de la famiglia Viscont, fina al 1498.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Gud l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Nagina ustaria, enstagl il «z'cafi»
Il café gist sper la staziun da l'auto da posta è pitschen – be in per maisas e sutgas. La tavlegiada e las mobiglias èn da lenn, uschia ch'ins sa senta bunamain in zic sco en ina stiva. I saja bain in lieu d'entupada, declera l'ustiera Edith Boner. Dapi otg onns maina ella il café. «Oravant tut ils lavurers vegnan da las nov a baiver in café. Els èn mia clientella principala», explitgescha ella.
L'unica ustaria a Stussavgia – il «Rathaus» – è stada serrada ina giada per dus onns. Lura è l'ustaria vegnida averta ed actualmain è ella puspè serrada. Quai saja fitg donn, manegia l'ustiera dal «z'cafi». «En il «Rathaus» aveva la glieud er la pussaivladad da magliar. Jau hai vairamain be in café. Quel serra sur mezdi e la saira las sis.» Il café marschia en general bain. Segir dettia bler temp ch'ella saja tut suletta e haja nagins giasts. «Uss durant la stad è la stagiun auta. Lura marscha adina insatge.» Viver dal «z'cafi» po Edith Boner dentant betg. «Jau fatsch quai plitost per plaschair. Emprendì hai jau pastiziera. D'avair in agen café era adina mes siemi.»
Nagina stizun, enstagl la «Spensa»
Gist vis-a-vis dal «z'cafi» è era la stizun cun il num «Spensa». Tala funcziunescha tenor il principi da self-service. Varga 50 producents da la Val Stussavgia exponan lur products. Ina giada è la «Spensa» ensemen cun la mazlaria stada nominada per il Prix Montaigne.
Naginas vatgas, enstagl chamels, lamas e yaks
Tgi che passa l'emprima giada tras il vitg da Stussavgia sto forsa guardar duas giadas: sin las pastiras pasculeschan numnadamain betg mo vatgas, mabain er animals pli exotics sco chamels. Angelika ed Erwin Bandli fan il pur a Stussavgia e tegnan dus chamels, lamas e yaks – ma naginas vatgas.
Aladin e Mulan – ils dus chamels – nov lamas e 34 yaks tutgan ad Angelika ed Erwin Bandli. Emprendì han els atgnamain autras clamadas ed els fan pir dapi 18 onns il pur. Cura ch'els sajan sa decidids d'avair famiglia, hajan els lura surprendì il puresser dals geniturs dad Erwin, declera Angelika Bandli. «Avant essan nus viagiads enturn durant 20 onns en l'entir mund. Sche nus ans domiciliain a Stussavgia, lura prendain nus simplamain il mund tar nus a chasa, avain nus pensà.» Quai saja il motiv daco ch'els tegnian plitost animals exotics.
Nossa finamira è da laschar sentir il giast il silenzi da quest lieu e la ruassaivladad dals animals.
Dasper far il pur porschan ils Bandlis era turas da viandar cun lamas. Maximalmain sis giasts fan part d'in trekking e mintgin survegn in lama. «I va perquai che nus vulain mussar co ins communitgescha cun in animal, sch'ins na po betg duvrar pleds.» Cun sellas spezialas portan ils lamas la bagascha dals viandants. Pernottà vegn en ina jurta.
Ins pudess crair ch'els pateschian dal fraid durant l'enviern. Tenor Angelika Bandli ston ins dentant differenziar: «Ils chamels cun dus bots vegnan or dal desert fraid e tals cun in bot dal desert chaud.» Lur chamels sajan da quels cun dus bots che sa sentian bain durant l'enviern a Stussavgia. La stad dentant hajan els era chaud e sujan.
Vi dals yaks hajan tschels purs da la Stussavgia stuì s'endisar a l'entschatta. Els na migian numnadamain betg sco vatgas, mabain grugnan. «In u l'auter pur ha detg che quai na saja betg uschè bel», raquinta Angelika Bandli e ri. Uss dentant paran lamas, yaks e chamels d'esser ina part dal vitg. Dals vischins na guarda nagin pli curius, cura ch'ils Bandlis passan cun chamels.
RR actualitad 07:00


text:
Atgnamein avess l'elecziun per il nov president a Haiti gì lieu la proxima dumengia. Pervia dal hurrican "Matthew" vegn l'elecziun spustada. Quai communitgescha l'uffizi d'elecziun a Port-au-Prince. Il nov termin vegnia dà enconuschent ils proxims dis.
Il stemprà da la categoria quatter ha fugà dapi il mardi sur il Haiti e chaschunà donns veritabels. Ina part en il sidvest dal pajais è anc adina senza contact cun il center dal Haiti.
Sper la catastrofa climatica è il Haiti è en ina crisa politica. La davosa elecziun presidiala fuva vegnida spustada pervia da rinfatschas da corrupaziun. L'anteriur president Michel Martelly ha dà giu ses uffizi il favrer passà senza avair in successur. Dapi lura regia ad interim Jocelerme Privert il pover pajais dal Haiti.
RR 22.00/fh


text:
L’insla dividida da Cipra duai vegnir reunida. Quai han affirmà il president da la republica Cipra e da la Republica Tirca da la Cipra dal Nord.
In onn suenter avair reprendì ils discurs da pasch scrivan els en ina communicaziun communabla ch’els veglian anc quest onn chattar ina schliaziun cumplaina.
Els hajan fatg «progress decisivs» ils ultims mais, i dettia dentant anc adina «problems e differenzas».
RR novitads 10:00
Renunir nord e sid
La Cipra è dividida dapi il 1974 suenter in putsch grec-cipriot ed in’intervenziun militara tirca. Dapi il matg da l’onn passà datti puspè discurs da pasch tranter la Republica da Cipra e la Republica da la Tirca Cipra dal Nord. L’ONU ha instradà il process da pasch e vesa en quel la meglra schanza per reunir la Cipra suenter dapli che 4 decennis.


text:
L’organisaziun mundiala da l’aura cun sedia a Genevra discurra da cifras alarmantas.
Uschia hajan stemprads atlantics purtà aria chauda en l’Arctica, e quai durant ils dis normalmain ils pli fraids da l’onn. Las temperaturas eran per part enturn il punct da luada. Quai haja alura influenzà il jetstream polar, e las consequenzas sajan stadas da sentir sin l'entir mund, decleran ils experts.
Per exempel saja quai stà en l’America dal Nord fitg miaivel per la stagiun, sin la Peninsla Araba ed en la Africa dal Nord percunter memia fraid per la stagiun.


text:
L'onn 2013 aveva la populaziun da San Murezzan ditg na ad in nov center da trenament en l'autezza tar il prà da polo a San Murezzan. Dapi lura ha la vischnanca provà da chattar autras soluziuns per porscher bunas cundiziuns da trenament ad atletas ed atlets ch'èn arrivads a San Murezzan per nizzegiar l'autezza da 1800 meters sur mar per lur trenament. Quai senza stuair far ina midada da zonas tar il prà da polo.
«Connect» ha gudagnà la concurrenza da project
La vischnanca da San Murezzan communitgescha ussa che ils inschigners Bieler da Panaduz han gudagnà la concurrenza da project cun lur project «connect». Quel prevesa ina construcziun mobila cun vestiaris per ils atlets e cun stanzas da teoria. Là nua ch'i è gia ussa zona per edifizis e stabiliments publics vul ins en pli construir tualettas e spazi per deposit da material.
La populaziun da San Murezzan duai decider anc quest onn davart il project.
RR novitads 18:00


text:
Christoph Marugg ha remess ses mandat en il cussegl d'administraziun da Sedrun Mustér Turissem. El era il represchentant dals possessurs d'abitaziuns secundaras da Mustér e Tujetsch. El ha prendì questa decisiun en connex cun las dispitas pervi da la nova carta da giasts. Sco sulet en in gremi da set persunas, saja el stà senza grond'influenza. Uschia ha la suprastanza da la Cuminanza d'interess dals possessurs d'abitaziuns secundaras da Tujetsch argumentà il pass. Il mument resta il post vacant.
Il favrer 2020 è la Sedrun Mustér Turissem SA vegnida fundada tras las vischnancas da Mustér e Tujetsch. In dals set sezs en il cussegl d'administraziun è vegnì mess a disposiziun a las cuminanzas d'interess dals possessurs da segundas abitaziuns da Tujetsch e Mustér.


text:
Uffants svizzers che vivan en l' Asia, l'America u er en l'Italia ed en Spagna, s’entaupan en quai champ.
La sentupada sper il lai en il Rufalipark a Sursaissa mussa cler e bain ch'ils uffants ch'enconuschan in l'auter dapi 3 dis, èn gia daventads amis ed amias. Las linguas da conversar in cun l'auter èn englais e tudestg svizzer.
Ils uffants en il champ a Sursaissa emprendan d’enconuscher lur ragischs svizras e quai a moda divertenta. Per il champ a Sursaissa ha Loic Roth, il manader da fatschenta da l’organisaziun elegì l'istorgia dad Uorsin. Per in uffant che viva a Jakarta en l'Indonesia è quai in' istorgia fascinanta che mussa insatge tipic svizzer.
L’idea fundamentala da l'«Organisaziun dals Svizzers a l'ester» e da pudair porscher quests champs a tut ils uffants – e quai independent dals meds finanzials da lur geniturs. Loic Roth ha manegià che betg mo ils uffants da diplomats duain avair la schanza da perscrutar lur ragischs.
RR actualitad 08:00


text:
Tranter auter n'han las annunzias e l'entir sistem da ventilaziun betg funcziunà. La controlla da segirtad è medemamain stada ord funcziun. Millis da passagiers avevan spetgà pliras uras avant ils bajetgs da l'eroport cun la speranza ch'il sbagl tecnic vegnia anc schlià.
Tenor indicaziuns da l'eroport èn probabel passa 30'000 passagiers pertutgads dal disturbi. Er sgols vers e da la Svizra èn stads pertutgads. A Turitg èn 12 sgols vegnids annullads, a Basilea Mullhouse 2 sgols.
Actualmain n'èsi anc betg cler sche l'eroport po puspè avrir glindesdi.
RR novitads 18:00


text:
Preschents al camp eran var 35 chantaduras e chantadurs. Daniel Pally da la cumissiun da musica dal District da cant Surselva è cuntent cun il dumber. I dettia en egl che sch’il camp vegnia organisà en la Foppa, lura vegnian chantaduras e chantadurs da la Foppa. Sch’i vegnia organisà en la Cadi lura vegnian plitost quels da la Cadi. Tenor Daniel Pally n’è quai dentant betg l’idea. La finamira fiss ch’i dessi ina maschaida. Giavischadas fissan era persunas che n’èn betg en in chor, per encuraschar da chantar en in chor. Era quai n'è prest betg il cas. Daniel Pally è dentant optimistic che quai grategia lu era anc.
Collavuraziun tranter las uniuns da chant en Surselva
La raschun per l’organisaziun communabla è ch’i dat be paucs chors cecilians che n’èn betg commembers dal District da cant Surselva, ha ditg Albert Spescha, il president da l’Uniun ceciliana Surselva. Perquai fetschia quai senn da collavurar sin differents secturs. Uschia per exempel cun organisar il camp da chant public ubain sco l’onn passà cun organisar in barat da musicalias per ils dirigents.


text:
Kde domov můj
Kde domov můj a l'è l'inn nazional de la Cechia, doperaa de l'independenza de la Nazion del 1993 e prima 'me prima strofa de l'inn nazional de la Cecoslovacchia. La musica a l'è stada scritta in del 1834 del 'me part de l'oeuveretta "Fidlovačka aneb žádný hněv a žádná rvačka" del František Škroup e 'l test del Josef Kajetán Tyl.
Test[Modifega | modifica 'l sorgent]
El test el gh'ha pussee de 'na strofa ma domà vuna a l'è offiziala.
Lengov di minoranz[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dal 1918 al 1938 eren doperaa anca di version offiziai per todesch e ongares:
Todesch[Modifega | modifica 'l sorgent]
Wo ist mein Heim?
Mein Vaterland?
Wo durch Wiesen Bäche brausen,
Wo auf Felsen Wälder sausen,
Wo ein Eden uns entzückt,
Wenn der Lenz die Fluren schmückt:
Dieses Land, so schön vor allen,
Böhmen ist mein Heimatland.
Böhmen ist mein Heimatland.
Ongares[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hol van honom, hol a hazám?
Hol patak zúg a hegyháton,
Csörgedez a rónaságon.
Üde virág a kertben,
Mint egy földi édenben.
Ez az istenáldotta föld,
Cseh föld a hazám,
Csehszlovák föld a hazám.
Slovacch[Modifega | modifica 'l sorgent]
Kde domov môj,
kde domov môj.
Voda hučí po lučinách,
bory šumí po skalinách,
v sade skvie sa jari kvet,
zemský raj to na pohľad!
A to je tá krásna krajina,
krajiny česká ',' domov môj,
krajiny česká ',' domov môj!
Latin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Que patria?
Que patria?
Fluunt aquae inter prata,
strīdent silvae rūpe lāta.
Hortō ridet iūge vēr
paradīsus dēsupēr.
Ecce terra pulcherrima,
Bohemia patria,
Bohemia patria.
Registrazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Version strumentala offiziala
Version offiziala cantada de l'Orchesta del Teater Nazional
Version offiziala mascolina
Version offiziala femminina
Version del 1908


text:
La stoa – ina scola filosofica – ha sia tgina en Grezia. La culminaziun ed il pli grond resun ha questa scola dentant chattà a Roma – cun il filosof Seneca. En sia scrittira “De vita beata” explitga el, tge che saja da considerar per pudair viver ina vita ventiraivla: chattar la dretga relaziun tranter virtids e plaschairs, betg daventar il sclav dals agens regls e betg ir en la faussa direcziun cun mo imitar quai che la gronda massa fa. Seneca vuleva mussar a ses scolars sco che ins anfla la cuntentientscha. Cunvegni d’eleger la via stoica er ozendi?
Il forum 2007-2008 Stoic e fortunà
La stoa – ina scola filosofica – ha sia tgina en Grezia. La culminaziun ed il pli grond resun ha questa scola dentant chattà a Roma – cun il filosof Seneca.


text:
A chaschun da la radunanza communala han ils responsabels infurmà davart ils plans futurs a Bondo. I duai dar trais novas punts ed ina rundella. La via chantunala vegn auzada per enfin dus meters. Uschia saja la vischnanca protegida en il futur anc meglier.
Ils custs da 22,3 milliuns vegnan repartids sin Confederaziun, chantun e vischnanca. La cumpart da la vischnanca Bregaglia è tar 6,9 milliuns francs. Las lavurs cumenzan l'onn 2020/21 e duran trais onns.
Piz Cengalo na vegn betg pli surveglià permanentamain
La Val Bondasca è e resta serrada. Cunquai ch'i n'ha dapi il settember betg pli dà moviment al Piz Cengalo, n'è quel betg pli vegnì surveglià quest enviern permanentamain. Ils indrizs d'alarm restan vinavant, uschia saja tenor ils responsabels la segirtad da la populaziun garantida vinavant .
RR actualitad 17:00


text:
Hans Hess, che ha 65 onns, ha infurmà la cumissiun directiva da Seissmem l'atun 2019 ch'el veglia dar giu ses post suenter esser stà 10 onns en uffizi, ha communitgà Swissmem. Sinaquai haja la cumissiun cumenzà a tschertgar e chattà Hirzel.
Hirzel è stà fin l'onn passà il schef dal concern dal furnitur d'autos Autoneum. Quai ha el fatg radund 8 onns. Avant è Hirzel stà en diversas posiziuns tar il concern da maschinas per textilias, Rieter. Il mument è Rieter en il cussegl d'administraziun tar il constructur da maschinas e vehichels, Bucher Industries.
Hans Hess ha presidià Swissmem dapi il november 2010, ses antecessur è stà l'anteriur cusseglier federal Johan Schneider-Ammann.


text:
Silta
La silta 'l è 'n fenòmen atmusfèrig ligâ a l'eletrisità ch'a gh'è in dal cēl ch'al cunsìst in na scarga elètrica bèla granda ch'a s fōrma fra dū còrp ch'i gh'aṅ un putensiàł elètric dimóndi difarènt, da spés fra na nuvla e la tèra ma anc da nuvla a nuvla o a 'l intéran dna nuvla.
Al silti in gèn'r i rìvan quànd a gh'è na timpèsta in gir e i èṅ cumpagnâ da dal manifestasiòṅ viśìvi (lamp) e sunòri (tròṅ). La curènt dna silta, ch'la và da i déś-mila a i sènt-mila A cun di camp elètric fra sènt-mila e tarśènt-mila V/m, l'è dimóndi periculóśa s'la culpìs na parsòna parchè la pōl frìśar-'g al sarvèl, farmàr al cōr e brustlìr la pèl. P'r arbasàr al risć 'd èsar bcâ da na silta, in di téǵ dal cà i s dróan di para-silti ch'i èṅ di pai a punta, invintâ par Benjamin Franklin, ch'i èṅ bòṅ ad tiràr da la sò banda al scarghi par pò stramnàr-li lè dintóran.
Manéri 'd dir
- Ch'a t véggna na silta! → Tiràr 'n avguràs a qualchidòṅ


text:
En ses roman ‹Fortunat Kauer› (1998) sa mova Linard Bardill en munds cuntrastants: en quel da las muntognas e quel da la Bassa, en quel da la Svizra paschaivla e quel da l’anteriura Jugoslavia en guerra, en quel da l’accumpliment da sasez e quel da la responsabladad envers ils conumans.
«El na tutga betg tar ils fabulants che spargnan ils pleds. Si’istorgia è segnada d’in basegn da sa communitgar quasi baroc. Sia chaussa è la ritgezza, betg la stgarsezza. Al lain prender en mal quai? N’è el betg in chantadur?» Uschia Iso Camartin en il text sin il viertgel dal roman.
Suenter ‹Fieu e flomma› da Flurin Spescha (1993) sa tracti tar ‹Fortunat Kauer› dal segund text litterar pli lung ch’è cumparì en rumantsch grischun. Entant che Linard Bardill è oz surtut enconuschent sco chantautur per uffants, dat ses roman perditga d’ina ulteriura fassetta da Bardill: l’autur che reflectescha davant ses public las dumondas da la vita, ma che preschenta ina filosofia engaschada, liada a noss temp, e che dumonda suenter la responsabladad dal singul entaifer il curs da mund.
Il roman è cumparì il 1998 a moda sinoptica: da vart sanestra il text rumantsch mess cursiv, da vart dretga il text tudestg. En ses text ‹Eine Sprache ist eine Sprache ist eine…› (ch’è cuntegnì en sia rimnada da texts ‹Aufs Leben los› dal 2007) dat Bardill in’invista en la genesa da la versiun rumantscha da ses roman. La tudestga era gia terminada, la rumantscha (valladra) cumenzada… Qua al han amis intimà da transponer il text en rumantsch grischun, per al avrir a lecturas e lecturs da l’entira Rumantschia. Igl è divertent ed infurmativ da leger co che Bardill ha fatg ils emprims pass en questa nova lingua, co ch’el è mintgatant stgarpitschà, e co ch’el l’ha emprendì a stimar ed ha la finala fatg amicizia cun ella (cf. il link sutvart).
«I n’è betg bun ch’in uman resta senza num. Sch’el vul chattar il mund, dovra el in num. Sch’el vul abandunar il mund, dovra el in num. Il num è il bigliet per il mund, ir e turnar. In bun num duai quai esser, in num che porta fortuna.
En il guaud selvadi da l’Amazonas mastgan las dunnas grauns da panitscha fin ch’i dat ina pasta. Quella pasta spidan ellas en in vasch da terracotga e fan biera londerora. Ellas èn las mastgadras da lur schlatta. Ellas mastgan la fortuna da lur pievel.
A nus dentant na mastga nagin la fortuna. Nus stuain mastgar sezs. Perquai duai el avair num il Ruider. Quel che mastga sez sia fortuna. Fortunat Kauer.»
Il roman raquinta l’istorgia da Fortunat Kauer. Suenter ses studi da medischina era el daventà medi a l’ospital da Savognin. Ma el na chatta betg ses ruaus intern, ni en la professiun ni en sia lètg che va la finala en stgaglias. Fortunat sa retira pli e pli en sia chamona da chatscha, fatschentà cun sasez, cun la chatscha, cun afferas. Alura arriva il di che dueva midar tut: Fortunat vegn clamà urgentamain a l’ospital. Ma el arriva memia tard e la dunna en pagliola parturescha in uffant mort.
Pauc pli tard frunta in vischin sin Fortunat che gira mez desperà tras Savognin, ed al maina a Turitg. Là emprova Fortunat da sa regurdar da quai ch’è passà e da puspè chattar terra ferma sut ils pes. Fortunat vegn en contact cun Sunaric, in Bosniac ch’è fugì da la guerra che furia en ses pajais. La finala sgola Fortunat a Sarajevo en tschertga dals parents da Sunaric, dals quals quel n’ha naginas novas. Ed a la fin dal roman returna Fortunat en Svizra cun Ajet, in orfen da la guerra bosniaca, che simbolisescha quasi il return dal protagonist dal roman en la vita engaschada e la fin da si’isolaziun tant interna sco er externa.


text:
La regenza grischuna vuleva mantegnair il scumond da pitschens turniers da poker sco era il scumond da gieus d'inschign. Il privel da daventar dependent saja memia grond, uschia l'argumentaziun. Plinavant sajan tals gieus gia pussaivels en in rom privat.
Fracziuns burgaisas per liberalisaziun
Daco betg nizzegiar quai ch'è pussaivel aifer la lescha federala? Sut quest motto han plirs deputads burgais cumbattì per schluccar las reglas en il Grischun – natiralmain cun resguardar las prescripziuns naziunalas. E quellas sajan tuttavia rigurusas, uschia ina maioritad da la cumissiun d'economia e dal Cussegl grond.
Sulet la fracziun socialdemocratica è s’opponida ed ha fatg attent sin il privel da daventar dependent da gieus.
Naginas taxas
La regenza aveva plinavant proponì da far pajar taxas per installar automats cun gieus d'inschign ubain per organisar pitschens turniers da poker. Quels daners fissan vegnids impundids per la prevenziun. Dentant era questa idea ha la maioritad burgaisa en il Cussegl grond refusà.
S'adattar a lescha federala
Il chantun ha insumma stuì reveder la lescha davart gieus per daners perquai ch'i vala en Svizra dapi l'onn 2019 ina nova lescha. Quella aveva il suveran acceptà en ina votaziun gia il 2012.


text:
Il chantun Grischun ha decidì da serrar tut las termaglieras. Ils ulteriurs indrizs per tgirar uffants restan dentant vinavant en funcziun. Sco la regenza scriva, na gidian termaglieras betg da distgargiar geniturs che lavuran e sajan perquai da serrar.
Sche geniturs na pon betg avair quità da lur uffants, duaja vinavant dar servetschs da scolinas, scolas, canortas e geniturs dal di, punctuescha la regenza. Quest servetsch era oriundamain be previs enfin ils 20 da matg. Dentant duain geniturs far tut il pussaivel per pudair s'occupar sezs da lur uffants. La purschida saja be pensada per geniturs che laschian uschiglio tgirar lur uffants da persunas che sajan periclitadas dal virus u che tutgian a la gruppa da risico.
Gruppas da risico
Il chantun Grischun vul surtut proteger gruppas da risico dal coronavirus. Tar quellas tutgan persunas sur 65 onns e persunas cun malsognas sco
- pressiun dal sang auta
- diabetes
- malsognas dal cor e da la circulaziun
- cancer
- malsognas che indebleschan il sistem d’immunitad


text:
- Il parlament federal s'inscuntra a partir dals 4 da matg a la sessiun extraordinaria. Quella ha lieu en la halla d'exposiziun da Berna, han ditg Isabelle Moret (presidenta dal Cussegl naziunal) e Hans Stöckli (president dal Cussegl dals chantuns).
- En la sessiun vegn decidì davart las mesiras d'urgenza dal Cussegl federal en la crisa da corona. I na dat nagins auters temas.
Per la sessiun saja reservada l'entira emna ed i vegnian tractadas sulettamain fatschentas en connex cun il coronavirus, ha ditg Stöckli. Anc betg cler è nua exact sin l'areal da la Bernexpo che la sessiun duai esser.
Pretendì ina sessiun han tant il Cussegl federal sco er 32 cusseglieras e cussegliers dals chantuns.
La delegaziun da finanzas da las duas chombras parlamentaras (FinDel) ha gia dà glisch verda per las decisiuns da credit dal Cussegl federal. Il mument sa tracti qua d'ina summa da 30,7 milliardas francs.