text:
Il sevestgir tier nos perdavons
Raschunada cultur-historica ord Tujetsch
cumparida els Pelegrins 1950 e 1951 scret sut in sinonim Gionzun (Gion Antoni Venzin, Rueras)
Sper la damonda vitala da satisfar als basegns da senutrir e seviventar, fuva la damonda co sevestgir e seprovientar cun teilas la pli impurtonta per nos babuns. En nossas muntognas allontanadas cun in clima freid e criu, cun liungs e maluardai unviarns, fa il basegns da sevestgir tut autras pretensiuns, ch'en tiaras cauldas senza neiv e cuflas.
Pli da vegl, gie aunc avon 80 - 100 onns, fuva la carn la pli impurtonta resursa da vivonda per nos perdavons. Els temps primitivs vegneva quella segiramein procurada entras la catscha e pér pli tard cun agid dall'atgna tratga. Ils vegls raschunan aunc, ch'ei fuvien leds e cuntents sco las olmas cura che la cureisma arrivavi en la tiara. Da lezzas uras gudevan ins numnadamein buca carn duront l'entira cureisma.
Igl ei evident, che nos avdonts dil temps vegl savevan procurar lur vestgadira il pli tgunsch ord pials e fols empici sin ina moda u l'autra. La historia sa denton relatar, ch'ils pievels pli avanzai en la cultura capevien gia baul la fabricaziun da teilas. Ord teglias, derivontas da plontas ni jarvas, savevan ins fabricar teilas, cozzas e mantials e dar colur en maniera gustusa gia avon melli onns. En nossas cuntradas ei quella cultura serabitschada probablamein bia pli tard. Ins ha denton discuvretg gia en las palisadas restonzas dalla cultivaziun da glin e coniv e dalla tratga da nuorsas. Ina ga che nos antenats ein stai secolocai cheu per stabel - forsa per raschun ch'els han anflau en nossas valladas buns reviers da catscha quasi intacts - han els plaunsiu, carschend la populaziun, era aunc stuiu cultivar graun, glin e coniv sper la tratga da tiers. Igl ei tgunschamein capeivel, ch'ei mava pli bein e pli levamein da far vestagidra sco nus fagein caltschiel, pia cun guilas e crutsch, che tenor la moda da teisser. Niessegner sez ha gie purtau da sias uras in da quels vestgius senza cusadiras. L'autra vestgadira vegneva ad esser fatga en fuorma da mantials (tunica). La fabricaziun da pézs fatgs cun glin e seida ei era vegnida praticada gia baul en moda e maniera admirabla da signuras noblas e cunzun en claustra. Las claustras han gie fulau via alla cultura en biars risguards. Quellas lavurs pretendevan capeivlamein bia temps e gronda pazienzia, caussas ch'ein oz ualti scartas.
La tisseria, il far teilas - stendidas silmeins sin roms e sin gliestas - ei vegnida praticada gia dils pievels primitivs. Mo avon ch'ins vegni da construir megliers talers pon tschentaners esser spirai. Con ha ei bein duvrau avon che nos perdavons ein stai el cass da seprovientar cun la necessaria vestgadira ord agens products ed atgna lavur, era sch'ils basegns fuvan aunc aschi mudests da lezzas uras. Nus legin, ch'igl avat Cristian de Castelberg (avat 1566 - 1584) cumpravi ponn da Nordlingen (Germania) e repartevi da quel als paupers. Paupers ha ei adina dau, mo ins sto crer, che mintga fiug producevi plitost mo pigl agen diever. Els 1700 viaden existeva denton en las cuntradas da S. Gagl ina flurenta industria da glin ed egl Appenzell ina industria da pézs e borderias. Cun buna raschun astgein nus pretender, ch'il filar e teisser havevi catschau ragisch da gliez temps e fuvi s'extendius generalmein era cheu tier nus.
La gronda part dalla materia per far teila stueva la nuorsa furnir. Per la tratga da nuorsas ein nossas muntognas zun adattadas. Nus duvrein quels animals per saver guder e trer a néz grondas tendas da nossas alps tuatschinas. Nossa val deva aunc pastg per las muntaneras dils pigres da Nalps e Curnera tochen els anno 1890 viaden. Pli baul vegnevan ellas aunc pasculadas dallas nuorsas dils paders caputschins d'Ursera. Alla qualitad da raz e launa fagevan ins lu buca grondas pretensiuns. Ins risguardava plitost la colur e leva mantener la nuorsa nera sper l'alva. Las teilas ord launa nera nir grischa duvravan savens negina colur. Il consum indigen duvrava tut la launa, vegneva ei gie aunc vendiu mintg'onn nuorsas da piazzas.
Las teilas carpun, cadisch, mesalauna, pli tard da glin ni mangola, stuevan satisfar a tuts basegns. Quella teila vegneva tratga tra'l blau, tgietschen, ner, verd ni colur da vin, ni restava peil dalla miur ni grischa tenor gust e diever. Il far la colur, che vegneva matei tratga ord jarvas ni ragischs, fuva probablamein ina specialitad d'enqual tissunz. Pér pli tard han ins saviu fullar (pressiar), dar colur e dar ina biala apretura allas teilas entras agens stabiliments. L'emprema "färbra" a Disla ei da 1815 ed ha calau entuorn 1940. Gia avon 1815 e suenter ei vegniu baghegiau bia da quels luvratoris mo en Surselva. Il "färber" vegneva da vegl enneu constantamein il temps fixau en nos vitgs per encassar ses davers e serecumandar vinavon a nossa glieud. Il vestgiu d'umens da dumengias e fiastas fuva carpun ni cadisch, stad ed univern. In tec pli beinstonts purtavan las fiastas e da nozzas silmeins ina cassacca da pli fin ponn cumprau e cilender, aunc entuorn ils anno 1880. Il resti carpun ei semantenius tier nus generalmein tochen biebein l'entschatta da nies tschentaner.
Tgei plascheivel maletg sepresentass avon nos egls laschond passar ina processiun da Sontgilcrest en Tujetsch dils onns 1850. Ils Tuatschins han da vegl enneu mussau gronda capientscha per fiastas e firaus, processiuns e devoziuns. Igl ei endretg da sevestgir e sefittar da fiastas da quels dis.
Cun pass franc e tschentau, tenend cun maun gnarvus ferm brancau l'asta dil cafanun grond, meina il vegl caluster la processiun. Ad el sils calcogns suonda la parada dils mats. Dus bravs tamburs battan cun buna gnarva il tact, tenend l'entira cahorta en bien pass. Il capitani e sergent vargan si per toc lur truppa. Cun empau quet portan els ils terments tschacos viults si dallas varts cun in péz anavon ed anavos. Ina detga plema melna ni alva sestreha suenter igl ur dil stuors si. La mondura cun casacca blaua, cun bials nuvs tarlischonts ed epulettas cun franzlas sin la schuiala, las caultschas cotschnas, alvas ni melnas, en maun in detg sabel crutsch, dattan als capitanis ina tut atgna tempra e comparsa. Ei valeva per pugn d'honur, che mondura d'in u l'auter vischin che haveva surviu sco officier sut ina u l'autra cruna regala, mava, finius il survetsch mundan, per aschia da dir en survetsch ecclesiastic (sacral). Quei usit ei semantenius era pli tard. Aschia ha la cumpignia da mats artau la mondura ed il sabel d'in officier che ha brattau la mondura cul habit claustral (revendissim pader Baseli Berther p.m.). La mondura dils scharschai ha naturalmein in tec per ga era acceptau las midadas dall'uniforma militara. Entginas bandieras sgolan e sbattan la seida el vent. La truppa, ils mus-chetiers, sco ils vegls schevan, portan sin la capiala in detg matg ed ein armai cun da tutta sorts buis e stuzers, e marschan en l'uniforma indigena da carpun.
La suandonta gruppa da buobas e mattatschas ein vestgidas en carpun e bunamein pli grossas che aultas. Tuttas che portan tschupi. Quellas ch'ein in tec pli grondas portan schlappa ed il tschupi entuorn quella. Ina ni l'autra ha gia in giocli ni ina casavaica da merino, mo tuttas portan la schuba carpun cul scussal alv. Urond il sogn rusari cun vuschs sereinas e claras suondan las mattauns, la flur dalla vallada. Sulettamein quel che ha aunc viu quella pareta uniforma, quei aspect festiv, sa far ina idea dalla differenza e dalla schampra midada dad ozildi. Ina biala schlappa nera cun pézs fins entuorn, cuarcla il tgau e fa perfin ellas pli grondas. Dals cavegls bein stendi varga ora ina sdremetta (ina versch). In pindel ligia la schlappa sut il baditschun e scufflenta schitet las vestas brinas. Dallas ureglias resplendan las rintgas d'aur. Las fiastas da parada vegn ei aunc cavegliau il tschupi bein suenter igl ur dalla schlappa. In giocli ner da merino cun culier e mongias liungas, ornadas cun mungiettas da pézs e curals da glas cuarclan il best. Sur la schuiala tochen miez il dies serasa en péz il fazalet suroragiu da seida. Quei custeivel bategl setrai sin tgietschen ni blau ed ei surcusius en seida cun feglia e flurs da tuttas colurs. Las maschas d'ina schlingia seida clara entuorn culiez cuarclan il pèz. Vid ina cadeinetta penda ina crusch d'aur, memoria d'ina buna madretscha ni tatta. Il bien spert religius e cartent havess buca vertiu dad ir entuorn cun penderletgs, amulets da tgauns, gats ni auters splenghiems. Quels fussen sgulai da pegn'en. In scussal resch alv cun in ur da pézs fatgs a mann ed il tschupi ein simbols d'ina biala casta giuventetgna, pertgirada dil singul e protegida exemplaricamein digl uorden. Il custeivel scussal cuviera davon la liunga schuba stgirblaua da carpun. Empau tenor posiziun e condiziun ei quei bategl circumdaus d'ina genda manzester (vali) ner, pli lada ni pli graschla. Caltscheuls alvs da launa curclavan lu la comba che va cul piut en in calzer bass cun fibiala.
Quei costum deva bein in aspect pli serius, mo tuttina festiv. Forsa vul ins renfatschar, che quei vestgiu fagevi parer vegls. Poda ch'il patratg che gia la tatta ni basatta han purtau quei bategl deva ad el ina noda sacrala e svegliava in senn serius, il spért da conservar la tradiziun, plantaus e mantenius dallas mummas. Il regl da setener ed esser sco ils auters deva perfin in bien egl e sentiment da differenziar quei che ha valur, savur e cunvegn, sper quei ch'ei spir splenghiem. In spert ch'ei ozildi semidaus egl extrem, che mintga utschi vul autras plemas.
Il mantener bials usits vegls va buca senza enqual sacrifeci, enqual snegaziun d'in giavisch particular. In til da mattauns en quei costum a schend rusari cun la corda da paternos en maun - ina veglia e venerabla tradiziun - stueva far ina impressiun elevonta e legrar tschiel e tiara. Da tut quei ei ussa aunc restau en la processiun las quater-tschun davosas schlappas. Schebein quei costum resta mo ina raritad per certas occasiuns ni gleiti mo pils museums, dependa d'ina gronda premura, d'in grond sacrifeci.
Mo gia caminan ella processiun ils buobs neutier cun pli u meins rueida. Il tschiep cuort e la caultscha cuorta carpun fan nuota quitaus ad els. – Ussa annunzian vuschs fermas e stendidas l'arrivada dils cantadurs, denteren umens cun barbas grischas che han cantau ina veta ora il laud da Diu. Il cant ei secundaus e vegn rispundius dallas vuschs sereinas e claras da cantaduras, d'in triep mattauns, denteren aunc ualti veglias. Lur costums stattan nuota anavos a quels dallas autras mattauns. Era ils cantadurs representan ina tradiziun a l'autra senza instrucziun. Cun affecziun ed accent resunan ils vers dils psalms, las melodias dils himnis tut ordadora sur praus ed ers viado. Da miu emprem seregurdar quintavel jeu ch'ei dessi buca enzatgei pli bi e solemn ch'il Lauda Sion ni il Pange lingua per romontsch, cantaus choral sper in altar da Sontgilcrest en vesta dalla entira festivitad.
Ussa suonda il celebrant ed ils auters augsegners cul Sontgissim, purtaus ora en la natira per implorar sia benedicziun en tuttas travaglias dalla veta mundana. Ils quater geraus, vestgi en liungas casaccas e caultschas pli finas da ponn ner, tegnan cun ferma gnarva las astas dil baldachin purtaus cun pass temprau, recitond il sogn rusari sco in ual tras las retschas. Ils umens, en general da buna stampa, beinenqual scultschinaus dalla greva lavur, ein vestgi en carpun. Enqual gerau ni stalter porta ina cassacca pli liunga e fina. Quels ufficials han la preferenza dad ira ordavon. En general portan ils umens il tschiep cuort da carpun, bein differents en colur, teila e fuorma. Entochen ils anno 1880 cattavan ins denton aunc beinenqual um cun caultschas cuortas, ligiadas entuorn la schanuglia cun in per nuvs. In per gross e buns caltscheuls launa viults sur las caultschas si curclavan bein gambetscha ed ils ventrels. – Enqual veteran, schuldau dalla Frontscha ni Hollandia purtava aunc la mondura ni in u l'auter bategl derivonts da quei survetsch.
Il davos cuors dalla processiun formeschan las dunnauns, las mummas e masseras da casa. La preferenza dad ira ordavon han las misterlessas e mistralas (mumma dil mistral) sco era las dunnauns da geraus ed ufficials. Dad ina matrona vegn ei resdau ch'ella savevi dir: miu bab mistral, miu um mistral, miu fegl mistral. Quellas matronas, ina gada stadas la féffa dallas flurs dalla vallada, portan aunc cun preschientscha las bialas schlappas ed ils fazalets surcusi sur la schuiala, la schlingia e cadiena d'aur cun la crusch entuom culiez. La manutta, la detta ornada cun anials ni veras ruchegian incontin ils curals dalla corda da paternos. Mo tut aparti sepresentan ils scussals surcusi. En ina teila nera, blaua ni cotschna ei surcusiu en pétg da crusch ina rama da feglia ed ina fluriziun da tuttas colurs giudem suenter igl ur e da minta vart si. Las dumengias e fiastas buca da parada purtavan era las mattauns quei scussal surcusiu. Quei bategl, il fretg d'ina stedia, mo plascheivla occupaziun fatga a maun, ei d'admirar. Mo il vestgiu dallas dunnauns ei da launa, la schuba carpun, cun excepziun d'ina u l'autra femna jastra. Purtar entuorn ina schuba carpun empau da grossa cun en tschun sis teilas fuva nuota spass, fuss oz buca da pretender.
Arrivada la processiun tier in alter e dada la benedicziun, tarmetta mintgamai ina salvia ord curonta tschunconta buis quella nuviala sur cuolms e vals. In usit solemn da fiasta, che ha denton giu beinenqual discletg per consequenza.
Mond cun nossas marveglias aunc pli anavos, el temps ual suenter l'invasiun franzosa en nossa tiara porta il vestgiu, il habit da fiasta e luverdis tut in auter maletg. Pader Placi a Spescha, igl original, mo critic observatur, buca mo dalla natira, mobein era da ses contemporans e lur usits (caplon en Tujetsch da 1809 entochen 1814) fa en sias scartiras l'interessanta remarca: Sch'ils umens da Tujetsch havessen vestgius pli colurai e da meglier tagl, havessen strihau ils cavels e fatg pli stedi la barba, fagessen els ina bia pli emperneivla cumparsa. Gie els hagien negin gust e senn, ton per colurs ni moda, e tut seigi aunc tier els alla moda veglia. - Ei para che las teias vegnevien duvradas en las colurs dils products primars: glin, launa e stuppa. - Las femnas denton hagien gust da biala vestgadira, mo cumprien rauba jastra e mondien entuorn sco detgs pivuns. En general seigien ellas da biala postura, mo fussien aunc pli bialas sch'ellas secuntentassien cun vestgius ord products dalla tiara. Cuntut, lur vestgadira savessi esser pli sempla, buca schi artificiala, gaglia ed jastra. Ei para sco sche pader Placi a Spescha havess scret quei per nos dis e buca gia avon 150 onns.
Dil temps da pader Placi a Spescha vegneva aunc ad esser en usit ina moda da femnas derivonta d'in temps ch'il pievel fuva pli beinstonts, dil temps avon l'invasiun franzosa cun sias consequenzas da sgurdin. La schuldada en survetsch jester, mo era empau commerci e negozi vevan rabitschau pli bia daners en la tiara. Il pievel steva relativamein bein, mo veva era viu sur la seiv ora el mund, che svegliava giavischs e pretensiuns novas. Ins haveva ils mieds da saver satisfar e cuntentar enqual desideri. Da quels onns entscheivan ins a baghegiar era en nos vitgs casas pli aultas, cun duas ni pliras alzadas.
Dalla moda da sevestgir dallas femnas da quei temps scriva in auter scribent: Il tgau ornava ina schlappa alva che mava si en péz. Ferton ch'in giocli (muoder) tgietschen, ligiaus davon en crusch e traviers cun penda alva ornava il best. Ina schuba empau cuorta, mo largezia da merino ni seida cun spir fauldas (crenolinas) mussava ils caltscheuls cotschens che curclavan la comba, sustenida da calzers cun bialas fibialas. Las teilas per quei resti fuvan importadas. Enqual signur purtava da quei temps la capiala da filz viult si ils stuors en treis pézs (tricorni). Ei muncava denton lu aunc en la tiara la capacitad, ils indrezs e mieds per scaffir e colurar teilas pli finas e gustusas. Pader Placi scriva che quei stuessi vegnir empriu. Ei fussi tgunsch pusseivel da filar e teisser ord la launa fina ed in bi glin dall'atgna val pli finas e gustusas teilas e dar colur ellas. Ei paress, ch'ils giavischs da pader Placi fussien secumpleni plaunet per ina perioda, seigi ei ch'ins ha cul temps saviu teisser, fular e dar colur pli bein las teilas, ni forsa era sfurzaus leutier els suandonts decennis da miseria e munconza da daners. Ed el selegra da saver nudar en sias notizias, ch'ei seigi ussa (1815) arranschau era a Disla ina «färbra».
Igl ei clar ch'ins fageva da quei temps per la mondura da lavur e strapaz pintgas pretensiuns puncto tagl ni gust. Cheu fuva il glin la resursa dil material. Scadina famiglia, era quella aunc aschi pintga, metteva ora glin. Ina famiglia haveva giu in onn 30 mais glin e 60 curtaunas sem. (Silmeins arau in areal da 20 - 25 aras per glin). Il resti suten fuva da glin e stuppa, fil matei da differentas grossezias e finezia. Il liung e freid unviern, adina staus da casa en nossas muntognas, pretendeva vestgadira grossa e caulda, da carpun e cadisch per ils luverdis. Las tissunzas fagevan bein aunc enqual teila da mesalauna tratga en glin, stuppa ni mangola. La mangola fuva scarta, era per amur dil fadius transport. Igl onn 1842 porta in S(ep) M(aria) Hendry si da S.Pieder (Feldkirch) duas ed ina mesa crena ed in'unza (1/16) mangola. Il sura fuva marcadau 28 crizers pil transport. El ha denton survegniu leugiu mo miez igl empustau e pagau pia mo 14 crizers (circa 50 raps). El haveva matei era aunc rabitschau zatgei per auters. Ira giu la «fabrica», giu S.Pieder, vegn biars onns ad esser stau ina survida caschun da fadigia per Tujetsch ed auters loghens. Buca mo la giuventetgna mava giu la fabrica a teisser, era glieud pli paupra senza agen funs. Aschia savein nus ch'il bab dil gesuit pader Aluis Caduff da Rueras, Sep Antoni Caduff, che luvrava leugiu, ei morts giu S.Pieder dalla daguota en confessiunal.
Turnond tier nies tema stuein nus constatar, ch'il resti d'umens per la stad fuvi da quei temps da stuppa. La rèsta vegneva duvrada per auters intents. Quella mondura fuva resch alva, silmeins all'entschatta. Entras la lavur vegneva igl alv bein fustgs e ners. Per far la teila meins heiclia ed in tec pli tscheca vegneva dau colur, tratg tral blau. Ils tschops blaus da stuppa han ils umens in tec pli vegls en Tujetsch aunc tuts giu en. In relict da quella mondura fuvan ils «tschos» alvs da perver da stuppa, ligiai cun corda entuorn culiez ed entuorn comba, che devan als perveseders ina hazra cumparsa.
In bien vischin raquenta ch'els havevien da buob ina mondura resch alva. Fagend vadler ni cavrer seuschnavan ei, cura ch'ils izuns fuvan madirs, en dies ed en brauncas dalla bostga giu, per dar in tec variaziun a quella teila. Igl exordi dalla mumma vegn buca ad haver muncau. Per las femnas stueva era il glin tratgs en launa ni daus colur furnir la teila per ils bests, las casavaicas ed era las schubas. Entochen en nos dis ein ils scussals alvs da cuschina da stuppa semanteni.
Neu e neu ha il glin giu ina impurtonta muntada per la fabricaziun da resti da letg. Enqual caussa, rauba pli fina, vegneva bein retratga digl jester. Duitg Baletta scriva en siu diari igl onn 1796 (el veva stizun), ch'el hagi cumprau giu marcau dalla cumpignia da Minca lenzeuls per varga 100 flurins.
Gia avon 150 onns fuva la tissunza sin in ault scalem. Igl inventari dalla facultad d'ina basatta da 1824 numna teigias e tuaglias da zuela, da sdrema viulta, da quaders cotschens e blaus, cun ragla da pézs e surcusidas. Perfin batlinis da barhom tessi cun quater pass. Ins pudeva lu impunder lavur e breigia senza fin per quellas caussas. Co segloriavan la massera e las feglias, che quei ni tschei bategl hagi aunc la tatta giu fatg. Che quellas teilas da spir glin fuvan rauba cuzzeivla ei gnanc da dir. Cun tutta raschun astgavan las tissunzas seludar da truccas pleinas resti da letg: zuolas lenziel e stuppa ed era zuolas carpun. Mo quei vegneva buca da sez. Cura ch'ei fuva scudiu e lavau, vegneva ei priu neunavon las rodas. Ei fuva da filar dil tut: rèsta, stuppa e perfin beinenqual um saveva filar. Ei stueva vegnir stendiu, dumbrau sil scav ni pesau il fil ed ins stueva saver con ch'ei tila, per preparar mintg'unviem zacontas teilas per las tissunzas. Tgi vess buca cuiu, sche las mattauns fagevan denteren a ca-sia enqual legher tscheiver.
Per ils anno 1860 - 1870 han ins entschiet a tarmetter glin per far filar en las fabricas a Schrezheim (Baviera) ni a Schleitheim. Quei vegneva buca ad esser massas. Ins senuspeva dils cuosts. Encunter la primavera rasavan ins ora sin la neiv entuorn ils vitgs per blihir quasi nundumbreivlas teilas. Oz ei quei rom d'economia gleiti en tut dependents digl jester. Nus essan a mauns al daner, al sventireivel e nunsaziabel regl da guder, che meina alla sventira. Nos vegls fuvan libers da quei spart e vivevan en sempladad e cuntentientscha.


c: text/html

text:
910
AvenimeentModifica
- 22 giügn: i Üngar baten l'esercit de l'imperadur Luis III
- 5 agust: Bataja de Tettenhall: l'Eduard el Vegg e la sua surela Etefelda de Mercia baten i Danes a Tettenhall, in del Strattfordshire.
- 11 setember: fundaziun de la badia de Cluny.
- El cap nurman Rulun el taca Paris me el ne vegn respingiüü.
- Inizi del regn del Tumislaa I cume düca di Cruat.
- El re da Navara Sanzi I el sposta la capidal del regn a León.
NassimeentModifica
- Papa Giuann XI (m. 935)
- Güglielm III de Aquitania (m. 963)
- Tebald I de Blois (m. 975)
- Edvige de Sassonia, mader de l'Ügh Capee (m. 965)
- Alan II de Bretagna (m. 952)
NecrulogiModifica
- Richilda de Pruvenza, segunda miee del Carl II de Francia (n. 845)
- Atenulf I, princip de Capua e de Benevent
- 22 giügn: Gebeard de Lahngau, düca de Lutaringia (n. 888)
- 20 dicember: Alfuns III di Astüri (n. 848)
- 23 dicember: San Naum de Ohrid, scritur bülgar (n. 830)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lagh Maggior
El Lagh Maggior o Verbano (Lago Maggiore o Verbano in Italian) l'è un lagh natural d'origin glacial, ch'el se troeuva in Italia e in Svízzera, in provincia de Vares, de Novara e de Verban-Cusio-Ossola. La part tisinesa la se troeuva in del Distrett de Locarno.
L'è el second lagh pussee gross d'Italia (212 km²), l'è profond 370 meter, l'è el pussee longh d'Italia con i sò 54 km, l'è largh al pussee 10 km con la media de 3 e mezz.
Comun in sul laghModifica
LombardiaModifica
Angera, Besòzz, Brebbia, Brezz de Beder, Castelveccana, Germignaga, Ispra, Laven-Mombell, Leggiun, Luin, Monvall, Maccagn, Pin, Pòrt Valtravaja, Ranch, Sest, Tronzan.
PiemontModifica
Aròna (NO), Baven (VB), Belgiraa (VB), Canner (VB), Cannoeubi (VB), Castellett (NO), Dormellett (NO), Ghiffa (VB), Lesa (NO), Meina (NO), Oggebbi (VB), Stresa (VB), Verbania (VB).
Canton TisinModifica
Scona, Brissagh, Gambarògn, Locarn, Minus, Muralt, Ronch (Svizzera), Tendru-Cuntra.


text:
Scumagna
La scumagna (anca scormagna[1], scolmagna[2] o scormegna; en lombàrt orientàl la corespónt al scotöm[3][4] o suernòm[3]) l'è 'na parola lumbarda che la stà a indicà un schers o anca un suranum dai a 'na persuna, a 'na famija, a un grüp de persune o ai abitànt de un paés o de una sò zona.
Cuntegnüü
Urigin[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'üsànsa l'è tìpica d'la val padana e ind el specifich d'la Lumbardìa, dal nord de l'Emilia indùe l'è ciamada Scutmâj, d'i teritori püssè urientài dal Piemùnt indùe la ciapa el num de Stranòm, Stragninòm o Straninòm, dal Monferin indùe se dis Suvernòm o Numbrage e de la Ligüria indùe l'è ciamada Numiaggi.
Le scumagne i gh'erun bele ind a l'età de mes, ma i en andaie prugressivamént a perdoss da la metà al vintesim secul par el fenomen de l'imigrassión de massa e de intermigrassión tra i paés. Gran part d'le scumagne cunussüde amò al dì d'incö i en d'urigin utucentesca.
Quasi tüti i paés tra le pruincie de Nuara, Munsa, Milàn, Pavìa, Lod, Bergum, Bressa e del teritori cremàsch i gh'an 'na sò scumagna che, quasi sempor l'è staia inventada e druada dai abitànt d'i cumün arént cun irunìa o cun disprèss, par el fort sentimént campanilistich e de apartenensa che gh'era tra i paés de campagna.
Esèmpe de scotöm bergamàsch
- Corina e Bosòcc per i dò ram de la famèa Griti de Alzà;
- S-ciupì per i Manzù de la Al Piana 'n Róncola.
- Dato per öna famèa de Ròta Grasiùs de Mapèl dal nòm de ün antenàt che l'se ciamàa Deodato.
- Castelècc per öna famèa de Castèi de Barsana.
- Cóce per öna famèa de Tasca de Mapèl.
- Giardinér per öna famèa de Ròta de Almèn.
- Cochì per per öna famèa de Masolé de Selì Ólt a Sant Imbù.
Esèmpi de scurmagna di Quater Pruinc
- Furchìn per vöna di famij Zanardi de Baroster (Brall ad Pregöra).
- Mussolini per vöna di famij Rossi de Sensaraa (Brall ad Pregöra).
- Scialin per la famija Cereghino, turutütela de Casté (Favale de Malvar).
Alter scurmagn lumbard[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A Cuman se ciamen sgarbelee.
- A Malgraa se ciamen fideghet.
- A San Giuvan (fraziun de Belas), se ciamen coo d'aqua.
- A Setara se ciamen gambun.
- A Scinisel (vün di düü center de Scinisel Balsem) e a Minöber se ciamen pescalüna.
- A Valbrüna se ciamen panisciat.
- A Lugh se ciamen goss.
- A Vertemaa e Cagiun se ciamen sciat.
- A Melz se ciamen uregiat.
- A Binagh se ciamen scussarit.
- Ad Albiö se ciamen curbat.
- A Ches se ciamen taplagn.
- A Ügiaa se ciamen uruch.
- A Lampügnan se ciamaven scigulat.
- A Balerna se ciamen sgüramedai.
- A Vares se ciamen sciuri, marturot o baslutat.
- A Cas'ciagh se ciamen sarunat o crustit.
- A Bügügiaa se ciamen brigant.
- A Azzaa se ciamen bò.
- A Lunaa se ciamen marturei.
- A Indün se ciamen asnit.
- A Munt Ulimpin se ciamen vintun.
- A Burmi se ciamen lof (luf).
- A Pedenoss se ciamen plator.
- A Semogh se ciamen cölola.
- A Isulascia se ciamen cösgin.
- A Valfürva se ciamen furicc.
- A Premaj se ciamen peneglia.
- A Umbrian se ciamen pelabroch.
- A Santa Maria se ciamen lava butele.
- A Bizzarun se ciamen carbunat.
- A Caversasc se ciamen peraa.
- A Cà Növa se ciamen gozz.
- A Rödur se ciamen rabiaa.
- A Lambraa se ciamen müsegh.
- A Milan se ciamen büsecun.
- A Biögg se ciamen sciuri.
- A Scim se ciamen tavan.
- A Busch se ciamen üsei.
- A Isee se ciamen fughit.
- A Bren se ciamen asen.
- A Lügan se ciamen sbrojabotasc.
- A Coj se ciamen büidói.
- A Cuntun se ciamen majascendra.
- A Carass se ciamen saiotri.
- A Cavergn se ciamen padlichia.
- A Fescogia se ciamen bordon.
- A Genestree se ciamen zenebrit.
- A Vilapizzun se ciamen zücat.
- A Mughegn se ciamen beröi.
- A Müsgena se ciamen slavinaa.
- A Löden se ciamen marsc.
- A Sgiümaj se ciamen fuit o taröch.
- A Pregnana se ciamen stel.
- Ai Turet se ciamen buascit.
- A Curnaree se ciamen sandalit.
- A Quint se ciamen baiaf.
I riun de Vares[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A Masnagh se ciamen bindelit.
- A Velaa se ciamen crü.
- A Madona del Munt se ciamen giüdee.
- A la Rasa se ciamen bech.
- A Biüm de Sura se ciamen cavalasc.
- A Biüm de Sota se ciamen ravisciat o legurat.
- A Bost se ciamen mazzasant.
- A Giübian se ciamen sarunat.
- A Casben se ciamen spazzapulee.
- A Cudelagh se ciamen scalzacan o ranat.
- A la Schirana se ciamen pessat.
- A San Fermu se ciamen penasca.
- A Lissagh se ciamen arian.
- A Bubiaa se ciamen tacul o viran.
- A Calcinaa se ciamen taculit.
- A Val Ulona se ciamen lavandee.
- A Bigiöger se ciamen senza cuscienza o quaranta matoch.
- A Cartabia se ciamen gussuni.
- A Sant Ambrös se ciamen scartuzzit.
(funt: I nost paroll - Parolario bosino).
Lech e i sò riun[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A Lech se ciamen scartuzzei.
- A Castel se ciamen scarpasces.
- A Rancc se ciamen granelat.
- A Malaven se ciamen pecen.
- A Laorca se ciamen gozz.
- A San Giuvan se ciamen scoldabanch.
- A Ulaa se ciamen malgascet.
- A Bunacina se ciamen merli.
- A Quaa se ciamen scigalot.
- A Germagnee se ciamen gratasass.
- A Pescarenigh se ciamen uget.
- A Belee se ciamen casciasass.
- A Magianigh se ciamen belegot.
- A Ciüs se ciamen büs.
In leteradüra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la leteradüra lumbarda a gh'em 'na spiegaziun in quartinn d'una scurmagna familiar del pueta büstoch Gaitan Crespi.
RISPOSTA AL PITTOR VESPASIAN BIGNAMM, CH'EL ME DOMANDA COSSA VŒUR DÌ QUELL LEGORIN CHE GH'HOO ATTACCH AL MÈ COGNOMM DE CRESPI.
Per sodisfà la toa curiositaa
car el mè Vespasian, te disaroo,
che el Legorin che gh'hoo dedree impastaa
al nomm, l'è on'invenzion de gent de coo,
perchè lu el var tant quant var el Battista
adree al Giovann, che con sta distinzion
no 'l se confond con quell Evangelista.
Ma adess vegnemm al fond de la question.
El scepp di Cresp de Bust, l'è vecc, stravecc;
e la Storia la dis che l'han pientaa
i nost Roman, quand s'hin miss a tecc
in mezz al brugh de sta localitaa.
Da quell temp là vegnend al dì d'incœu,
hin cressuu tant sti Cresp, che s'è dovuu,
per no fà confusion tra fiœu con fiœu,
dà on soranomm: e quest l'è succeduu
in del mila. A segonda del mestee,
l'abilitaa de vun, o on quai difett
del corp o del caratter, hann traa in pee
i Crespi Pôr, Reghizz, Zilin, Morett,
Masin, Mariott, Robert, Santin, Faccin
Cordafina, Tengin, Ghisald, Falcian,
Redolf, Bolin, Pentin, Vanin, Zoppin,
Baganin, Formighin, Perell, Forlan;
e alla famiglia mia de mì gh'han daa
el nomm de Legorin, soo nò 'l perchè.
In sta sfilza de gent ch'hoo nominaa,
gh'è staa di talenton, di tapp e on re;
monegh, pret, avocatt, dottor, feree,
cicolattee, guerrier, tollee, pittor,
legnamee, prestinee, fraa, fondeghee,
letterati, poëtta e tessidor.
Gh'è staa quai vun che inscì per fà el depù,
l'ha giontaa al nomm on quart de nobiltaa,
con tant de stemma, in dove gh'han miss su
i Cresp e on can che boha in mezz a on praa.
Adess vedend che in tutt sta gent no gh'era
on cojonscell d'on Crespi cavalier,
han pensaa de casciamm mì in la crosera;
ma almanca vess on poo pussee sincer.
Fa nò de comliment, damm del tappon,
magara anca de l'oca o del porscell.
Però tì pussee fin e margniffon,
salvand la cavra e i verz, inscì bell bell,
cont el tò solit bon umor, scherzand,
e fasendela propi de bon fiœu,
t'hee preferii dimm cavall jer, schivand
la fadiga de dimm asen incœu.
Scumagne ludesane[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I abitànt dal bass ludesàn i erun ciamàd Magòt dai piasentìn. Par che in passàd la gota l'era una malatìa miga rara a nord del Po. L'ingrussamént d'le gandule d'la tiròide el dipendeva da la mancansa de iodi ind l'acqua che buevun.
- I fumbiés, i cudugnìn e quei de Brembi vegnevun anca ciamàd Gialdón par el culùr de la pel. L'era facil par un paisàn malàss de pelagra, suratüt par el mangià a bas de melga: la pulenta l'era de spess l'unich piàt cunsümàd ind una giurnada.
- I piasentìn i vegnevun ciamàd dai abitànt del bass ludesàn Pess Gat, pess cunsideràd stüpid e de poca qualità. El pess gat l'è un pess d'urigin americana, purtàd in Italia a la fin dal 1800 e alevàd specialmént ind el nord de l'Emilia.
- I abitànt de Lod i en i Bagiàn, ma anca i Malcagadi.
- I casalìn i en i Mat o anca i Pesca lüna. Quela dei Pesca lüna l'è una scumagna nassüda dopu che d'i cariba i evun truàd dü persunàg un po' imbariàgh che una sira i cercheun de pescà 'na furma de grana ind el Brembiöl: la furma l'era in realtà el riflèss de la lüna piena ins le acque dal canàl.
- I artegnìn e i malerìn i en i Lador.
- I artegnìn i en anca i Assassìn insì 'me quei de Grafgnana che i gh'han anca la scumagna de Sgrafignanìn, prubabilmént par sumijansa. Quela dei artegnìn assassin, l'è prubabilmént una scumagna ligada a fat de sangu tra i Trivulzio de Artegn e gli Scotti de Fumbi[5].
- Quei de Sel i en i Prevòst de molta parchè i gh'evun miga el pret, invece quei de la frassión Müssàn i en i Mangia musche.
- Quei de Paü i en i Becamòrt.
- I dü Corn i gh'han la scumagna de Nadròt.
- Quei de Guardamèi i en le Oche.
- Quei de Massaléngh i en i Papón, invece quei de Marüd i en famùs cume Facia de tola.
- I cassimanìn i en i Ucón, parchè un temp ind al paés gh'erun d'i grand alevamént de oche.
- Quei de Cervignàn i en i Salta Foss, parchè i andevun a sgrafignà l'erba ind i prà.
- Quei de San Zenón i en i Gussatón, par el stess mutìu d'i Magòt.
- Quei de Mignè, frasión de Sel, i en i Màrter, perchè i sant patròn del paés i èn dü màrter, San Péder e San Pàul.
- Quei de Sena i en i Pucia Sarache: in sü la faciada de la cesa dal paes gh'è 'na scultüra de pedra a furma de pess. L'è prubabilment un sinonim de paulot, basabancon o sciüsciamanüber.
Scormagne cremasche[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bagnol (Ladre o Raner): in de la cesa de San Steu, in duna pitüra, un antista par ciapà in gir quei de Bagnol l'ha disegnà un gamber in sü duna bandera.
- Camisaa (Mischerpu)
- Campagnola (Tri nuei “More-gratacui-campanei”)
- Capergnanica (Remulas)
- Capralba (Cavru)
- Casaal (Sumarù)
- Casalett C. (Aucatt)
- Cef (Chei da Cef i mangia pà e nef)
- Crema (Schiti e Brusa Crist)
- Fiesc (Strepa l’rist)
- Gatuli (Passutei)
- Isaa (Satt o Sacc)
- Madignaa (Gamber)
- Mucc (Sasetì)
- Muntoden (Gusetu)
- Muscasa (Taa)
- Fanengh (Sberr)
- Umbriaa (Pelabrocc)
- Palas (Figù da Palas)
- Pandì (Chei dai Mèla... franch)
- Paserera (Soche)
- Pianenc (Mursei.. de pan)
- Pieraniga (Melgasett)
- Risench (Pulentine)
- Riultèla (Cagnott)
- Riultèlina (Pesset o Pesì)
- Riolta Grasa (I marei)
- Rumaneng (Gatt o Gacc)
- Luvrit (Pesa azit; I va sòta l'asen a scodes la sit)
- Rubiaa (Marturei; Funtanì)
- San Bernardi (Raanei)
- Santamarea (Laabulete)
- Salvirola (Barbei)
- Scanabo (Pissu)
- Sergnaa (Ache marse)
- Turli (Strurli)
- Trescur (Tamburù): el pöd riferiss a gent che la fà dal fracass o a l'orghen Serassi, register antigh dal tambür.
- Trigol (Strepa isigul; I gha fat bef l’oca n’del fiasc)
- Aià (Pamoi)
- Vailat (Curdete)
- Sapell (Scagnei)
Riferiment dal "Archivi del Cremasco de Marco G. Migliorini" [6]
Riferimént[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bonifacio Samarani, Vocabolario cremasco-italiano, Forni Editore Bologna
- ↑ Manlio Cortelazzo e Carla Marcato, I dialetti italiani: dizionario etimologico, UTET
- ↑ 3,0 3,1 Vocabolario Italiano - Bergamasco, Ducato di Piazzo Pontida
- ↑ Scotöm, tutti i soprannomi dei paesi bergamaschi
- ↑ Annali universali di statistica, economia pubblica, storia, viaggi e commercio, Volume 49
- ↑ Archividelcremasco.it
Bibliugrafìa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Andrea Maietti, Le scumagne, Lodi PMP 2007 ISBN 8890275510


text:
Sandròun
Artéccol in dialètt mudnés
Sandròun l'è la màscra ed Carnevêl ed Mòdna.
Sandròun 'l è un cuntadèin bòun e fùreb ma ignorânt e zòtich, con dû dèint e al nês ráss. Ed solit 'l è vistî con 'na giàca ed velûd, pantolòun al żnoc', un gilet, di calzètt a righi bianchi e rássi, di gròsi scarpóun e un bertòch col fiòch. So mujéra l'è la Pulónia, la clàsica reżdora, e sô fiōl al s ciama Sgorghìguel. Tòt i giuvidè gras Sandróun e la famìa Pavirònica i partèssen da Bòsch éd Satta c'n al trein e i vinen a Mòdna per fèr al famòś sproloqui ed Piaza Grand, in dû i pèrlen un poch ed tòt qual ch'l è sucess en l'an passeé.
L'è esteé al burattiner Luigi Rimini a creèr Sandróun, vérs la fein dal Setzeint, con un nàm dimondi long: Sandróun Paviròn dal Bosch ed satta da Modna.


text:
Ils chantuns da muntogna e las vischnancas da concessiun han spetgà cun brama sin questa sessiun. Il parlament ha numnadamain decis davart ils tschains d’aua. Sin maisa era la proposta da sbassar quels da 110 francs sin 80 francs per kilowatt prestaziun brutta.
I gieva per var 550 milliuns francs tschains d’aua ch'ils concerns d’electricitad pajan als chantuns ed a las vischnancas da concessiun per pudair producir electricitad cun l‘aua da lur flums.
Cun ina reducziun dals tschains d'aua perdess il Grischun passa 30 milliuns francs mintg'onn. Ma il lobbying da las vischnancas da concessiun e dals chantuns da muntogna ha gidà. Il parlament ha decis a lur favur ed ils tschains restan tar 110 francs.
La decisiun è dentant sulettamain ina soluziun intermediara. Davent da l'onn 2025 stoi dar ina nova regulaziun.
L'ensaina da las elecziuns
Il Cussegl naziunal sbittà l'augment da la franschisa per 50 francs en las votaziuns finalas. Anc avant duas emnas aveva la chombra gronda dà glisch verda al project.
Igl è la decisiun surprendenta da la PPS che ha manà tar il NA. Ensemen cun las partidas sanestras ha la partida populara tramess l'augment da l'aua gì. Dentant era la PCD ha anc reagì auter che avant duas emnas. La gronda part da la partida ha numnadamain s'abstegnì da la vusch.
Cun questa decisiun po la PPS evitar che la PS po far ina campagna d'elecziun cun il referendum che fiss stà previs. Fatgs che han procura questa bun’ura per renfatschas tranter las partidas. Renfatschas ch'èn vegnidas fatgas da tuttas varts.
Quai mussa che las elecziuns da l'october han gia in'influenza sin las decisiuns che vegnan tutgadas. Fiss vegnì vuschà in auter mument sur da la franschisa avess il resultat segir guardà ora auter e partidas che eran adina d'accord cun l'augment n'avessan era betg midà lur opiniun en las davosas minutas.
Parlament generus
Quai ch'era è questa sessiun d'observar è ch'il parlament era fitg generus. Uschè ha per exempel il Cussegl naziunal dà ora ina milliarda dapli che quai ch'il Cussegl naziunal aveva proponì per la construcziun da vias.
Ins po pia dir, sche i na fiss betg in onn d'elecziuns, na fiss il parlament betg stà uschè generus. Ed ils augments dal budget procurà per pli grondas debattas.
RR actualitad 12:30


text:
Tgi avess sminà quai: L’origin da la scarsola da skeleton maina enavos tar ils Indians da l’America dal Nord. Quels han construì per lur transports da rauba durant ils envierns cun blera naiv ina schlieusa a maun d’in skelet (per englais skeleton) da roma da badugn. Questa schlieusa numnavan els toboggan. La segunda mesadad dal 19avel tschientaner èn questas schlieusas vegnidas transfurmadas a scarsolas destinadas per far sport durant il temp liber. In vial legendar per pratitgar quest sport è daventà il Cresta Run a San Murezzan ch'exista dapi il 1885. [Tenor LQ].
(Foto: Deutsches Bundesarchiv, Bild 102-05455 / CC BY-SA 3.0)


text:
L’idea è uschè simpla sco scheniala: Metter a disposiziun datotecas audio ch’ins po tadlar sur il telefonin e che servan sco guid tras in’exposiziun u tras ina citad… In tal audioguide ha realisà la citad da Cuira, e quai gist en ina dunsaina da linguas. Bel ch’ins ha er resguardà il rumantsch.
Europa dal Nord
Il cudesch da Vichipedia ‹Europa dal Nord› or da la retscha ‹Purtrets dals stadis europeics› preschenta l’Islanda, il Danemarc, la Norvegia, la Svezia e la Finlanda. Ultra da quai cumpiglia el ils artitgels introductivs ‹Scandinavia› e ‹Vikings› ed in’agiunta cun chartas topograficas.


text:
Prova da lectüra, Chalender Ladin 2020. Il capricorn – üna bescha superbgia, imposanta, ün simbol, ün mitus cun ün’istorgia fascinanta.
Güsta no Grischuns ans identifichain cul capricorn. Ad el nu’s chatta be illa vopna grischuna, eir Silvaplauna, Lavin, Tschlin, Ardez, ils circuls Sur Tasna e Suot Tasna e la Bergiaglia portan il boc da capricorn in lur vopna. Il capricorn es per no Grischuns però dvantà daplü co be üna bes-cha alpina in nossa vopna, el es dvantà ün label, üna marca, anzi ün prodot turistic.
Ma scuvrind l’istorgia dal capricorn stöglia admetter cha la reducziun da quella bes-cha imposanta ad üna marca turistica es ün pa simpla. Il capricorn spordscha daplü co sias cornunas – el zoppainta ün’istorgia fascinanta.
Il capricorn viva daspö millis dad ons quia pro no illas alps. I s’ha chattà disegns in cuvels cul motiv dal capricorn chi han var 30’000 ons, dimena chi sun gnüts pitturats dürant l’ultim temp da glatsch. Il capricorn ha stuvü bandunar da quel temp la spelma e las muntognas e guinchir in regiuns plü bassas sainza glatsch. Davo il temp da glatsch es el tuornà inavo in seis abitat oriund, inavo illas muntognas, sün blaischs alpinas ed illa spelma. Cur cha l’uman es lura eir tuornà in quellas regiuns haja cumanzà a gnir stret pel capricorn.
Chatscha e commerzi
L’uman ha fat chatscha sül capricorn our da blers motivs. Il capricorn gniva admirà sco bes-cha imposanta e ferma. Perquai es el gnü «mitifichà» e bod tuot dad el sco il pagl, las cornas, ils corduns e dafatta seis excremaints gnivan dovrats per far masdinas. Tschientiners a l’inlunga han ils umans ed ils capricorns pudü viver ün sper tschel, fin cha l’uman ha inventà la puolvra naira. A partir da quel mumaint ch’el gniva perseguità cul schluppet, nun ha il capricorn plü gnü ingüna schanza – el es plan a plan gnü desdrüt. Illa mità dal 17avel tschientiner d’eira il capricorn desdrüt in nossas regiuns ed al principi dal 19avel tschientiner d’eira quai il cas in tuot las Alps cun excepziun da var 100 exemplars illa regiun taliana dalla Val d’Aosta. Quista situaziun tragica dal capricon ha dat da pensar eir al silvicultur da quella regiun Joseph Zumstein. El es stat bun da persvader amo ad ün e tschel cumpogn da s’ingaschar pels capricorns. Cun forzas unidas ed ideas visiunarias tils esa reuschi da motivar las instanzas talianas da metter ils ultims capricorns suot protecziun. Uschè sun ils capricorns gnüts miss suot protecziun a partir da l’on 1821 da la chasa da la Savoia, e quai in tuot la regiun. Il salvamaint es gnü l’ultim mumaint. Dal 1856 ha il rai Vittore Emanuele II, declerà precis quella regiun sco ün da seis territoris da chatscha ed ha impiegà a divers guardgiasulvaschinas per survagliar seis territori. Uschè s’ha la populaziun dals capricorns remissa ed es creschüda fin la fin dal 19avel tschientiner sün bundant 3000 bes-chas.
Ün «paradis» per froduladers
Quist fat d’eira natüralmaing eir ün nouv «paradis» pels froduladers. Il marchà illegal cun prodots dals capricorns d’eira finanzialmaing fich interessant. Neir la gronda preschentscha da guardgiasulvaschinas impiegadas dal rai Vittore Emanuele II, nun ha pudü impedir la chatscha illegala, il fraud d’eira omnipreschaint. Ün frodulader cun nom Gabriele Bérard es stat il prüm chi ha gnü l’idea chi’s pudess eir marchantar capricorns vivs, già cha l’interess per quista bes-cha mistica d’eira uschè grond i’ls pajais vaschins. Dit e fat – quist es stat ün grond pass per Gabriele Bérard ma eir per no Svizzers. Tuot in üna jada as pudaiva s’insömgiar d’avair darcheu üna jada capricorns in nossas muntognas. Interessents per usöls our da la regiun dal Grand Paradiso d’eiran possessurs da giardins zoologics e parcs da sulvaschina, ma eir clubs alpins, societats da chatscha e persunas privatas. Quant grond cha l’interess d’eira ed impustüt quant lucrativ cha quist marchà d’eira, muossan ils predschs chi gnivan pajats per ün usöl da capricorn.
Il capricorn ha sia valur
Al cumanzamaint da quist commerzi, voul dir dal 1882, cuostaiva ün usöl 400.- francs, implü gniva pro üna contribuziun dad 80.- pel transport. Dal 1885 ha la secziun da chatscha «Diana» pajà per üna chavra chi’d es gnüda manada fin a Basilea perfin 1000.- francs. Ils predschs ils plü ots chi sun gnüts pajats per üna chavra da capricorn s’amuntan a 3000.- francs. Quai d’eiran sommas straminablas per quel temp, schi’s conguala cun pajas al di da s-chars 4.- francs o pajas al mais da bundant 100.- francs. Schi’s conguala culs predschs dad hoz, as poja dir ch’ün usöl cuostaiva tant sco ün auto da classa media.
Legiai daplü aint il Chalender Ladin actual!
Il Chalender Ladin 2020 po gnir retrat via vendita online ed i'l Chesin Manella
Text: Chalender Ladin 2020, Anna Mathis, collavuratura Parc Naziunal Svizzer
Fotografia: Hans Lozza e Parc Naziunal Svizzer
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Romana Ganzoni - D’incuort n’haja let dad üna vernissascha a New York. Davant ün dals purtrets exposts as vaivan posiziunats umans gritantats per evitar cha oters possan contemplar il purtret, ün’ouvra da l’artista Dana Schutz. Ella as vaiva laschada inspirar dad üna fotografia (iconica) chi muossa ad ün giuven nair lintschà dal 1955. Il problem 2017: Il mat sülla fotografia d’eira nair, l’artista Schutz es alba. Quels chi staivan davant il purtret d’eiran da l’avis cha quai nu giaja. Duos artistas han dafatta propost da desdrüer l’ouvra da Schutz.
Quai svaglia noschas algordanzas. Las aderentas dal movimaint chi vezza critic l’esser alb (Critical Whiteness) e descriva l’act da’s referir in ün tschert möd sün’ün’otra cultura sco Cultural Appropriation (voul dir: invöl) dschessan: No lain proteger üna minorità, üna gruppa suotprivilegiada, supressa da la majorità chi fa abüs, pigliand davent ogets o simbols a las victimas.
„Check your privilege!“ es lur sbraj da battaglia per far attent a relaziuns da pussanza e discriminaziun. Cha illa appropriaziun chapitalista vegnan declerats ogets tradiziunals da differentas etnias sco roba e stratta our da lur context, dischna. Quai possa pertoccker musica o sot, simbols, ceremonias, vestits, clinöz, frisuras, ma eir il stil da lingua e cumport social.
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Romana Ganzoni - D’incuort n’haja let dad üna vernissascha a New York. Davant ün dals purtrets exposts as vaivan posiziunats umans gritantats per evitar cha oters possan contemplar il purtret, ün’ouvra da l’artista Dana Schutz. Ella as vaiva laschada inspirar dad üna fotografia (iconica) chi muossa ad ün giuven nair lintschà dal 1955. Il problem 2017: Il mat sülla fotografia d’eira nair, l’artista Schutz es alba. Quels chi staivan davant il purtret d’eiran da l’avis cha quai nu giaja. Duos artistas han dafatta propost da desdrüer l’ouvra da Schutz.
Quai svaglia noschas algordanzas. Las aderentas dal movimaint chi vezza critic l’esser alb (Critical Whiteness) e descriva l’act da’s referir in ün tschert möd sün’ün’otra cultura sco Cultural Appropriation (voul dir: invöl) dschessan: No lain proteger üna minorità, üna gruppa suotprivilegiada, supressa da la majorità chi fa abüs, pigliand davent ogets o simbols a las victimas.
„Check your privilege!“ es lur sbraj da battaglia per far attent a relaziuns da pussanza e discriminaziun. Cha illa appropriaziun chapitalista vegnan declerats ogets tradiziunals da differentas etnias sco roba e stratta our da lur context, dischna. Quai possa pertoccker musica o sot, simbols, ceremonias, vestits, clinöz, frisuras, ma eir il stil da lingua e cumport social.
Da Fadrina Hofmann - L’Unterländer es adüna stressà ed adüna punctual. Il Romand nu lavura jent e fa mincha di apéro. Il Tessinais es daplü Talian co Svizzer, dimena dad ot e sa be talian. Ed il Rumantsch? Capuns e subvenziuns.
D’incuort suna statta da la partida a la concurrenza da linguas Linguissimo a Berna. Bod trenta giuvenils da tuot las parts linguisticas da la Svizra han tut part e trais collegas ed eu vain fuormà la giuria. Dal prüm mumaint davent d’eira cler: No eschan bainschi tuots Svizzers, ma las mentalitats sun tant differentas sco las linguas. Ün exaimpel? La manadra da quist proget ans ha declerà la lezcha: „Mincha giuvenil ha dad elavurar dürant la fin d’eivna ün text umoristic cun ün giuvenil d’ün’otra lingua. I’l text ston gnir avant tuottas duos linguas“. Trais giurors han exclamà al listess mumaint „cool“ ed ün ha manià: „schwierig“. Eu nun ha da declerar uossa dingionder cha quist signur derivaiva.
Vairamaing tant sco ün Tudais-ch
Lura la chosa cul umur. Ün Romand ria baincomal da tuot oters skerzs co ün da la Svizra tudais-cha. Gös cun pleds d’ün Tessinais nun inclegia la Rumantscha. Comedians sco Dieter Nuhr sun incuntschaints i’l vest ed i’l süd dal pajais. Pella paja nu savaivan no chi dà bod 700 comédiens sün comédiens.ch. Ils Romands ed ils Tessinais fan jent beffa dal trid „ch“ e „k“ chi vain avant uschè suvent in schwiizerdütsch. Ils Zürigais e Baselais fan schnöss dal laissez-faire da lur collegas francofons.
E che esa culs Rumantschs?
„Ah, vo eschat inamöd vi dal murir oura“, ha manià ün da meis collegas. Risada da tschels. „Capuns e subvenziuns“. Hahaha. „Dal rest nun inclegia perche cha vo gnivat festagiats talmaing sco minorità. No eschan plü minorità co vo“, ha cuntiunà il Tessinais. Aha. „Ma è vero, vo eschat tuots bilings, savaivat tant rumantsch sco tudais-ch, scha nö dafatta meglder tudais-ch“. Lura s’ha intermiss eir l’Unterländer. „Stimmt, scha vo nu savaivat güsta il pled per rumantsch vegn quel automaticamaing in tudais-ch“. Hm. „Chenün rumantsch es vairamaing il dret rumantsch?“, dumonda il Romand. Tuots.
E la Rumantscha? Ha defais sia lingua e sia cultura cun mans e peis, ha mangià couscous invezza da capuns ed ha a la fin finala inchaschà precis tant sco seis trais collegas. Nüüt, rien, niente cun capuns e subvenziuns. Ha!
Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol
*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.
Suonda LATABLA!
Da Fadrina Hofmann - La prümavaira es rivada a la fin eir in Engiadina. Intant cha las temperaturas plü chodas implischan in oters lös darcheu las vias e zonas da peduns, as svödan quellas quia da maniera bod sula.
Ün di cumanzamaint d’avrigl a Schlarigna. Il parkegi da las Pendicularas Marguns es vöd. La stagiun da skis es finida. Prada brüna impè da pistas albas. Be ün pêr singuls flachs han fat resistenza cunter il sulai da prümavaira. La bar in vicinanza da la staziun da val es serrada. Davant il local as vezza stizis da la rumida: sopchas e maisas abandunadas, üna sadella vöda, ün magöl da biera invlidà. Sül prà daspera es ün impiegà da cumün fatschendà cun üna zanga: El picla sü palperis ed otra rüzcha cha’ls giasts han laschà inavo. Ün ventin frais-ch boffa e sduvla sü dal fuond puolvra. Ils sains i’l clucher battan las ündesch.
Atmosfera da western. Quel mumaint avant cha duos cowboys as duelleschan. La via es vöda, il vent sofla speravia üna balla da strom, ils üschöls sgrizchan. Musica dad orgelin da bocca.
In quist mumaint sül parkegi a Schlarigna am vegna propi avant sco ün da quels cowboys. Be l’impiegà da cumün es d’intuorn, inschnà para il cumün abandunà. Eu pudess descriver uossa quel singul corv chi’s placha cratschlond sül tet da la bar, ma quai füss forsa listess ün zich exagerà. Basta, fat es cha la stagiun morta ha cumanzà in Engiadina. In Engiadin’Ota es quella amo plü sula co in Engiadina Bassa. Las abitaziuns da vacanzas han serrà ils uschöls, hotels e restorants han pichà oura ils scrit cun sü „vacanzas da gestiun“. Eir la gronda part da las butias ha serrà. Güsta amo quellas chi vendan ils ogets da minchadi e las mangiativas fan inavant sco scha nüglia nu füss. Pan sejel frais-ch douvra l’Engiadinais adüna.
Suonda LATABLA!
Da Corina Gustin -
Cun il post #baldistessoweit #natur #freiheit #stille #wundervollezeit #bündnerjagd s’allegra la chatschadra svizra 2016-2018 Silvana Stecher-Caviezel via Facebook sülla chatscha chi cumainza in pacs dis. L’Engiadinaisa cul rier simpatic quinta da sia paschiun e da la “Sauer 404”.
Silvana, sün che mumaints da chatscha t’allegrast impustüt?
Eu m’allegr sün duos eivnas esser davent dal minchadi, sün duos eivnas distanza da computers e telefons. Eu giod l’ajer frais-ch e tuot las glünas da la natüra. Implü m’allegra sül temp da cumpagnia, perche quists dis dan tuot ün’otr’importanza a las relaziuns – eu vegn a chatscha cun meis bap, meis frar ed ün cumpogn.
Ün dals plü bels mumaints da la chatscha es però a la fin, scha tü rivast da schluppetar il buttin. Eir il plaschair per oters chi han gnü success es ün bel mumaint, minchatant sun quels evenimaints bod amo plü bels.
Daja eir mumaints difficils dürant la chatscha?
Il prüm an da chatscha n'haja stuvü tegner oura lönch, pür il terzultim di da quellas duos eivnas da chatscha n’haja gnü success e n’ha pudü schluppettar üna chavra da chamotsch. Il prüm an as vaja a chatscha cun uschè bleras aspettativas, eu sun ida fingià là la via dürra e n’ha stuvü imprender chi nu’s po be ir e cleger las bes-chas gio da la bos-cha. Quai d’eira greiv ma üna buna lecziun.
Il tour oura il dadaint d’üna bes-cha nu’t fa fadia?
Eu nu n’ha mai gnü grondas fadias da far quella lavur chi tocca pro pro la chatscha e pro’l sajettar üna bes-cha. Amo main greiv esa gnü daspö ch’eu n’ha let ün cudesch cun recepts da masdinas tradiziunalas chi vegnan fattas our da prodots da sulvaschina. Eu pigl eir cun mai il grass da las bes-chas e fetsch svessa üna salba. Quella güda cunter barba giat, mal la rain, mal ils schnuogls. Vairamaing güda ella per tuot ils mals pussibels, dafatta cunter la tuoss.
Che sarà quist an/on different dad oters – tü est chatschadra Svizra 2016-2018?
La seguond’eivna da chatscha vegna accumpagnada dad ün team dal SRF per duos emischiuns da televisiun. Üna da quellas es per il «10vor10», quai es natüralmaing sensaziunal e sgüra unic ed interessant.
Quant ferm t’engascha il titel d’ambassadura da chatscha?
Sur stà esa stat ün zich plü quiet però uossa vers la fin d’avuost ha natüralmaing darcheu cumanzà il temp intensiv cun evenimaints specials ed intervistas.
Il schluppet es pront e funcziuna?
Schi, meis schluppet nouv be spetta da gnir our’d s-chaffa. La firma «Sauer» m’ha regalà ün avant ün per eivnas ed eu m’allegr fich da til douvrar; üna Sauer 404 cun ün „ZF“ (perspectiv) da Swarovski. (Silvana da üna risada ed am corregia cur ch’eu pretend cha seis ZF haja in quel cas sü cristals glüschaints da Swarovski. Lura am decler’la detagliadamaing che chi’d es ün ZF).
Che nu po mancar aint illa buscha d’üna chatschadra?
Eu n’ha ün portafurtüna chi tocca adüna aint in gialoffa o aint illa buscha – üna culana cun ün cour ch’eu n’ha surgni da mia mamma. Sainza furtüna nu schlupetta gnanc’il meglder chatschader il butin; I’s sto antivar ün bun di persunal, i douvra il dret vent, la bes-cha sto esser il dret mumaint al dret lö…finalmaing ston tuornar tants facturs ed apunta eir üna purziun furtüna nu po mancar.
Co sun scumpartidas las rollas in chamonna?
La scumpartiziun da rollas in chamonna es fich simpla, quel chi finischa seis di da chatscha sco prüm fa fö e cumaninza a cuschinar, per la paja lava giò inchün oter. I regnan reglas modernas, eu nun ha da far la chasada da chamonna perquai ch’eu sun üna duonna. Quai es flot, eu cuschin uschigliö fingià tuot on (ella ria).
Co guarda oura teis program per trenar la cundiziun, douvrar las s-charpas da muntogna ed portar la buscha ed il schluppet - tuot quel pais?
La paschiun da chatscha tegna vairamaing fit tuot an, i’s chamina bler, i’s va a guardar sulvaschina, i’s va adüna darcheu in chamonna o a metter oura sal. Il pais illa buscha però, quel badaraja pür darcheu ils 3 settember. Davo duos o trais dis nun es quel però ingün tema plü, eir sainza trenamaint special, dieta o coach. Eu nu met neir na sü la buscha per ir a lavurar in banca, quai nun ha intant amo fat dabsögn.
Tü vast eir a chatscha our’d pajais. Che sun las differenzas?
Vairamaing nu’s poja congualar la chatscha grischuna cun otras, per exaimpel cun la chatscha da püerchs sulvadis in Germania. Quella es eir bella, ma tuottafat differenta. I’s piglia l’auto, i’s va a spettar cun clerglüna e davo as vaja darcheu a chasa. Üna roba confortabla vairamaing. Dürant la chatscha grischuna as chamina kilometers sainza fin e’s sta in üna chamonna simpla. Eu nu füss buna da dar sü la chatscha grischuna per üna chatscha a l’ester.
Che es il rumantsch per tai?
Il rumantsch es per mai patria, dachasa, infanzia. La lingua da la famiglia, la lingua illa quala eu m’exprim il meglder.
Daplü da Silvana: sün facebook o sün www.schweizerjaeger.ch
Intervista: C. Gustin
Fotografia: S. Stecher-Caviezel
Da Fadrina Hofmann -
Minchatant nun esa simpel dad esser schurnalista locala. Far dret a tuots es impussibel. La redacziun pretenda üna tenuta critica, la regiun less gnir preschantada be in sia megldra splendur. Ün insaj.
Eu nu less plondscher. Meis manster es la cana. Eu n’ha mincha di dachefar cun oters temas, cun persunas interessantas. Eu sun ün di a far üna reportascha sün ün vadret, l’oter di fetscha ün’intervista cun ün cuschinunz renomnà in ün hotel da tschinch stailas e’l terz di possa visitar ün observatori da stailas. Eu dod istorgias captivantas, survegn invistas exclusivas e vegn cunfruntada cun temas brisants. Mincha di porta alch oter. Rutina nu daja, lungurella neir na.Grondius.
Cler cha no valütain
La sfida in mia funcziun sco schurnalista locala es beda mantgnair la balantscha tanter sduvlar e lodar. Mia lezcha es quella d’avair in gazetta quels temas chi occuppan a la cumünanza. Adüna nu sun quels temas be agreabels. Anzi, minchatant vaja per istorgias cha’ls pertocs zoppantessan plü jent. Eu nu sun ni dedectiva ni advocata, ma schi va per chosas chi han consequenzas per daplü co be üna o duos persunas, nu das-cha sco schurnalista serrar ils ögls. Objectività es la maxima aint in meis manster. Objectività voul dir in quist cas: laschar gnir a pled a tuots, provar da nu valütar, esser vardaivel e fair. Quai prouva da far mincha di. Ma eir no schurnalists eschan be umans. Eir no vain preferenzas e valuors. Cun tscherner ün pled o cun decider che infuormaziun chi vain priorisada faina automaticamaing üna valütaziun. No decidain che importanza cha che tema ha o che oppiniun chi survain quant spazi. Quista selecziun capita in mincha mez da massa. Quai es bainschi üna spezcha da pussanza, ma eir üna gronda respunsabiltà.
Tuots han agens interess
In meis intschess da lavur nu daja propi temas chi han üna relevanza mundiala. Minchatant però stuna svessa stutta che effet ch’ün pêr lingias in gazetta pon avair. Cha las medias sun dvantadas ün instrumaint fich efficiaint han organisaziuns e gruppas d’interess inclet fingià dalönch. Id es da star attent da nu’s laschar instrumentalisar dad oters cun scriver artichels.Mincha di vegnan mails cun communicaziuns da pressa. Mincha speditur as giavüscha publicitàpositiva o less ragiundscher ün böt. I dà però eir mails da persunas chi vöglianbe dar tips ed inputs. Minchatant sun quels abstrus, minchatant üna buna funtana.
Sbagls visibels per tuots. Il plü invidas n’haja als tuotsapiaints. A quels chi han adüna da reclomar alch. Mia lavur es oramai publica. Sch’eu fetsch ün sbagl – e quai vain avant amo minchatant – es quel visibel per tuots. Pel solit til vezza svessa sco prüma e m’agit a mort. Lura esa stupend pella morala schi vegnan eir amo telefons, chartas o mails cul avis cha la signura schurnalista nun haja darcheu üna jada ingün’idea. Critica constructiva saja acceptar bain, ma quella cul martè sül cheu am va terribel sülla nerva. E las attachas persunalas, quellas am dan eir amo davo tants ons i’l manster da ruojer.
Eir far plaschair tocca pro
Basta, eu n’ha dit al cumanzamaint ch’eu nu lessa plondscher. Vairamaing n’haja eir pac motiv da far quai. Id es nempe uschea cha la quantità da cumplimaints e reacziuns positivas es bainquant plü ota co quella da las criticas. Eu stögl conceder ch’eu giod mincha singula frasa chi cumainza cun „grazcha fich“. Vairamaing scriva nempe blerun plü jent las istorgias bellas, quellas chi fan plaschair e chi sustegnan ad üna persuna o ad üna gruppaziun. La plü flotta incumbenza es üna jada l’on quella da pudair ir a far ün viadi da pressa e da scriver sur dal lö visità. Da quels artichels han pel solit tuots plaschair. Oter co schi vain purtretà ün lö in Austria. Meis ultim viadi n’haja nempe fat i’l Pillerseetal. Eu d’eira inchantada da la cuntrada e da la sporta sül löe quai n’haja eir scrit. Pacs dis plü tard m’ha cità üna gazetta dal Partenz: „Anstatt die heimische Tourismus-Industrie tatkräftig in ihrem täglichen Kampf um die Gunst der Gäste zu unterstützen, lobpreist man die Konkurrenz. Da fehlen einem wahrlich die Worte“. I nun es propi na adüna simpel dad esser schurnalista...
*In „La columna“descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
Gulf d'Aqaba
El gulf d'Aqaba (in arab Bahr el-Akabah), ciamaa anca in ebreu gulf d'Eilat (Mifratz Eilat), al fa part del Mar Russ e'l se tröa al sò nord-est. Al spartiss la penisula d'Arabia de la penisula del Sinai. El gulf d'Aqaba el bagna l'Egit, l'Israel, la Giurdania e l'Arabia Saudita.
El nom del gulf in di paes arab a l'è gulf d'Aqaba e'l vegn de la cità giurdana d'Aqaba, menter in israel el nom a l'è inscambi gulf d'Elat, per la cità d'Eilat.
El gulf a l'è lunch pressapoch 175 km, cun largheza massima de 24 km e prufundità massima de 1.827 m.
Per passà del Mar Russ al gulf d'Aqaba al gh'è de traversà el Stret de Tiran. In sül gulf se tröen i cità de Taba (Egit), Eilat (Israel) e Aqaba (Giurdania).


text:
Edmond (film)
Edmond (id.) 'l è 'n thriller dramàtic dal 2005 ad Stuart Gordon, cun David Mamet ch'al firma la senegiadùra a partìr da na sò pièce teatràla dal 1982.
Custâ déś migliòṅ ad dòlar, al n gh l'à minga cavàda a mét'r i cònt in para parchè al 'n à fat sù sōl duśènt-quarantamìla.
Sunt
Andâ a far-as lèś'r al carti par na vècia (Frances Bay), 'l anònim banchēr ad New York ch'l à pasâ i quarànta Frances Bay (William H. Macy) al s sènt dir ch'la sò vita l'à ciapâ na diresiòṅ śbaliàda. Squasâ da 'l pinsēr ch'al destîṅ 'l àppia scrit na paśna dal tut difarènta par lò rispèt a la vita da burghéś mèdi ch'l à sèmpar fat, 'l óm al decìd acsè 'd mulàr sò mujēr (Rebecca Pidgeon), ch'al n gh vōl più bèṅ, pò al s tōś sù e 'l và 'l bar in du al taca a dascórar c'n un tisi (Joe Mantegna). Chi lò al gh lasa 'l indirìs 'd un strip club e Frances al gh và a far un gir anc se i prèsi i èṅ tròp élt p'r al sò bisàchi. Decìś a far sès a pagamènt, al banchēr al pasa prima p'r un peep show e pò da 'n caśèṅ in dua però al n gh'à minga di bèsi abàsta par gusàr-as na rója.
Sprand ad guadagnàr quèl, Frances al próa a scumétar faghénd al śōg dal tri carti in strada ma 'l vîṅ prima fargâ e pò derubâ par 'n imbujòṅ (Dulé Hill). Decìś ad difénd'r-as 'l óm al còmpra 'n curtèl, dand in cambi la sò fēd, e 'l gh'à subìt la manéra 'd druàr-al cónt'r un papòṅ (Lionel Mark Smith) ch'al gh'iva śibî na putàna cum a s dév ma sōl par derubàr-al. Cuntènt 'd èsar stâ bòṅ 'd difénd'r-as da par lò, 'l óm al và in un bar a bévar quèl e lè al cgnós na camaréra biónda, la Glenna (Julia Stiles), ch'la s fà cunvìs'r a 'ndàr a cà sèg par na gusàda. Na vòlta in cambra al taca a cuntàr-'g ad quànd 'l à scurtlâ cal prutetōr là e la ragàsa la taca a spavintàr-as e acsè la decìd ad tiràr-'s indrē. Durànt la litgàda, fóra 'd tèsta par l'arlìa, Frances al dróa 'l curtèl sèg masànd-la.


text:
mira!cultura Ortsführung a Surcasti
Liug da sentupada ei la fermada d'auto da posta Uors. Las guidas san vegnir reservadas per gruppas. Nus sespruein da risguardar il termin preferiu. Bugen prendin encunter vossa preannunzia per formular ni per telefon (+41 81 925 41 81).
Duront las vacanzas da stad, atun ed unviern vegnan las guidas purschidas en collaboraziun cun surselva Turismus.
Il castellan da Surcasti
Il pign vitget da Surcasti schai sin 980 m.s. m. el center dalla Val Lumnezia al pei dil Péz Ault – e sco siu num di – intec sur il casti dils signurs von Übercastel. Sin il grep denter il Rein da Val ed il Rein da Vrin, damaneivel dalla baselgia da s.Luregn, ei vegniu perscrutau ina culegna dil temps da bronz e la imposanta tuor stat perdetga dil casti construius entuorn ils 1170. Nus visitein quei liug da detgas e spassegiein viers il vitg cun sias casas veglias da 400 onns.
Cuoz 90 min.
Frs. 170.00 per gruppas da max. 24 persunas.
Il guid d'emprova ei vegnius accumpignaus da Andreas Cadonau. Cheu igl artechel dalla Quotidiana


text:
DeTelpai che vegn dal cher
Poejia
DeTelpai che vegn dal cher
per ladin Tel die sinzier
a Ti che te me ès vidà,
a Ti che te me ès didà
a Ti che te te ès fidà,
a Ti che te me ès sostegnù
a Ti che te me ès vedù,
a Ti che te ès cardù
te chest mie ensomech
che vegn dal cher:
mie deTelpai: l più sinzier!
Reflescion
En sabeda ai 29 de jugn, la dì de Sèn Piere e Paul, prejentaré mie liber Misteres, aventures e magica creatures – La val de Fascia anter fantasìa e realtà.
Son emozionèda e contenta! Te mie paìsc, l dì de la sagra, prejentaré mie liber dut per fascian. É cernù de scriver vigni contìa tel ladin del paìsc olache la contìa la se dejouc e donca se podarà lejer la contìes per moenat, per brach, per cazet e ence te la “variantes de mez” da Mazin, da Ciampestrin e da Fontanac. La pèrts generiches enveze les é per fascian standard: chest perché é volù ge dèr valor tant a la variantes de val che al fascian standard.
L’é stat n gran lurier che me à dat na gran sodisfazions, soraldut percheche l’é doventà n lurier de grop: chiò sotite podede lejer la piata di rengraziamenc che é metù tel liber olache ge sporje mie gran deTelpai a duc chi me à didà!
Rengraziamenc
Canche é tacà a scriver chest liber volee me oujer soraldut ai più pìcoi e a chi che à a cher l’ambient e l melaur de vigni cultura e con ic volee descorir mìngol più davejin Fascia e duta so richeza.
Coscita é scomenzà a scriver la contìes per ladin, mie lengaz mare, e é tacà da junsom la val e son vegnuda en su. Canche son ruèda sa Vich, aee de besegn de saer se la contìes, coche les aee pissèdes, les aessa podù piajer.
La persona che me à encoragià e che me à engaissà a jir inant me dijan che l vièl che aee ciapà l’era chel giust, l’é stat Bruna Maria Dal Lago Veneri – scritora de nonzech e persona de gran cher – e chi che me à dat l met de publichèr l liber l’é stat l’editor Paolo Curcu de la Curcu Genovese da Trent, che l’à volù l dèr fora per talian e ades ence per ladin. A ic doi ge sporje n gran deVelpai!
La edizion per ladin la é vegnuda fora ence de gra a l’enteress del Sorastant de la Scola Ladina de Fascia, Mirella Florian, che jà dal scomenz la la volea te scola tant per i bec che per i insegnanc. N gran deTelpai ence a ela!
La pruma edizion per talian dò nience ot meis la era jà fenida e l gran enteress che l’à soscedà l me à dat la gaissa per seghitèr a scriver e vegnir fora ence con chesta edizion. Donca n gran deTelpai a duc i letores, a sie paroles e a si consees!
Chest lurier per ladin l’é stata dassèn particolèr e l me à portà a me sproèr te la desferenta variantes de val: é abù l met de vegnir a saer e de emparèr ence vèlch rejonèda da zacan e de tirèr ca paroles che no sentìe più, e per chest é volù jontèr junsom al liber n pìcol dizionèr co la paroles o la rejonèdes più curiouses.
De chest vers tropa persones da desvalives paìjes de la val à let mia contìes me didan te chest lurier, che coscita l’é doventà n lurier de grop: Maura Chiocchetti, Roberta Dellantonio, Maria Piccolin, mia mère Giuliana Zulian, mia sores Lorenza, Manuela e Cristina Rossi, Fernando Brunel, Marco Weiss, Monica Cigolla, Fulvio Vian, Nicola Detomas, Floriano Bernard, Luciano Costazzer, Maria Teresa Valentini, Livio Maria Bernard, Nicoletta Dallago, Anelise Vian, Stefano Riz, Raffaele Rizzi, Daniele Verra, Valentina Redolfi, Lodovica Dioli e Nadia Valeruz.
Amò apede con Donatella Dellagiacoma é emparà trop su l’èrt de la traduzion, e de gra a ela, a Nives Iori e a Evelyn Bortolotti l ladin é stat rencurà tel detai. Tinùltima Nadia Chiocchetti à vardà fora con gran amor e atenzion la proes de stampa.
A vigni persona che me à didà e sostegnù: n gran detelpai de cher! E soraldut n gran deVelpai ence a mia mère e a mie père che me à tramanà l respet e l’amor per mie marelenga, l ladin.
En sabeda ai 29 de jugn
En sabeda prejentaré l frut de chest bel lurier e donca amò n gran deVelpai a l’Union di Ladins de Fascia per me aer didà a endrezèr la prejentazion, al Comun de Soraga per aer metù a la leta la sala e n gran gran deTelpai al Grop Marìjene – Pìcoi da Mont per me aer didà a portèr dant n pìcol spetacol da grignèr ispirà a mie liber.
N deTelpai particolèr a Silvia Dellantonio e a Lisa Brunel per me aer didà co l’ideazion e a l meter jù. En ùltima amò n deTelpai al grop di Bontemponi da Poza per ne aer dat na man!
DeVelpai a duc! Ve spete en sabeda!


text:
Miratools ist ein Premiumpartner von Layher und ist mit jahrelanger Erfahrung und Expertise im Bereich Gerüstbau für jedes Bauvorhaben qualifiziert.
Durch unsere hohe Anzahl unterschiedlicher Gerüstsysteme und unserem Gerüstvolumen von bis zu 400.000 qm, sind wir für jede Herausforderung passend ausgestattet. Unsere zahlreichen Gerüstbau - Montagegruppen sind im Großraum Nordrhein-Westfalen, Hessen, Rheinland-Pfalz, Belgien und Luxemburg tätig und können mehrere Baustellen gleichzeitig bedienen.
Ob kurzfristig oder für ein zukünftiges Projekt, Miratools hat sich zur Aufgabe gemacht jeden Kunden eine bestmögliche Dienstleistung anzubieten.
Sie haben Fragen rund um Ihr Bauvorhaben, dann wenden Sie sich gerne an unser geschultes Personal. Vom Gerüstbauer bis hin zum Architekten sind alle nötigen Fachkräfte in unserem Unternehmen vertreten und arbeiten im engen Kontakt miteinander, sodass die Organisation Ihres Bauvorhabens sowohl in der Planung, als auch auf Ihrer Baustelle vor Ort einen reibungslosen Ablauf verspricht.
Ihre Fragen, Unterlagen und Pläne können Sie uns gerne per Mail zukommen lassen und wir machen Ihnen ein, auf Ihr Projekt zugeschnittenes Angebot.
Wir freuen uns auf Ihre Anfragen.
Aachen Gerüstbau Würselen Gerüstbau Herzogenrath Gerüstbau Stolberg (Rheinland) Gerüstbau Alsdorf Gerüstbau Eschweiler Gerüstbau Belgien - Lüttich - Eupen Gerüstbau Jülich Gerüstbau Düren Niederlande - Maastricht Gerüstbau Heinsberg Gerüstbau Hückelhoven Gerüstbau Belgien - Lüttich - Spa Gerüstbau Erkelenz Gerüstbau Belgien - Lüttich - Lüttich Gerüstbau Wegberg Gerüstbau Bergheim Gerüstbau Kerpen Gerüstbau Mechernich Gerüstbau Erftstadt Gerüstbau Grevenbroich Gerüstbau Euskirchen Gerüstbau Mönchengladbach Gerüstbau Frechen Gerüstbau Korschenbroich Gerüstbau Pulheim Gerüstbau Viersen Gerüstbau Hürth Gerüstbau Brühl (Rheinland) Gerüstbau Nettetal Gerüstbau Kaarst Gerüstbau Willich Gerüstbau Neuss Gerüstbau Wesseling Gerüstbau Bornheim (Rheinland) Gerüstbau Dormagen Gerüstbau Köln Gerüstbau Monheim am Rhein Gerüstbau Tönisvorst Gerüstbau Niederkassel Gerüstbau Meerbusch Gerüstbau Mülheim Gerüstbau Kempen Gerüstbau Düsseldorf Gerüstbau Leverkusen Gerüstbau Krefeld Gerüstbau Bonn Gerüstbau Langenfeld (Rheinland) Gerüstbau Hilden Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Gerolstein Gerüstbau Troisdorf Gerüstbau Erkrath Gerüstbau Bergisch Gladbach Gerüstbau Sankt Augustin Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Nürburg Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bad Neuenahr-Ahrweiler Gerüstbau Ratingen Gerüstbau Königswinter Gerüstbau Siegburg Gerüstbau Lohmar Gerüstbau Haan Gerüstbau Belgien - Luxemburg - Marche-en-Famenne Gerüstbau Mettmann Gerüstbau Bad Honnef Gerüstbau Solingen Gerüstbau Moers Gerüstbau Geldern Gerüstbau Hennef (Sieg) Gerüstbau Niederlande - Eindhoven Gerüstbau Kamp-Lintfort Gerüstbau Duisburg Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Linz am Rhein Gerüstbau Wermelskirchen Gerüstbau Remscheid Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bad Hönningen Gerüstbau Mülheim an der Ruhr Gerüstbau Wuppertal Gerüstbau Velbert Gerüstbau Belgien - Namur - Namur Gerüstbau Rheinberg Gerüstbau Oberhausen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bitburg Gerüstbau Lindlar Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Mayen Gerüstbau Belgien - Flämisch-Brabant - Löwen Gerüstbau Dinslaken Gerüstbau Essen Gerüstbau Wipperfürth Gerüstbau Goch Gerüstbau Voerde (Niederrhein) Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Andernach Gerüstbau Bottrop Gerüstbau Luxemburg - Ettelbrück Gerüstbau Hattingen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Neuwied Gerüstbau Wiehl Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Wittlich Gerüstbau Wesel Gerüstbau Gevelsberg Gerüstbau Ennepetal Gerüstbau Gummersbach Gerüstbau Gelsenkirchen Gerüstbau Gladbeck Gerüstbau Niederlande - Tilburg Gerüstbau Bochum Gerüstbau Kleve Gerüstbau Wetter (Ruhr) Gerüstbau Niederlande - ’s-Hertogenbosch Gerüstbau Witten Gerüstbau Dorsten Gerüstbau Herne Gerüstbau Belgien - Antwerpen - Mechelen Gerüstbau Hagen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Koblenz Gerüstbau Niederlande - Oss Gerüstbau Herten Gerüstbau Emmerich am Rhein Gerüstbau Recklinghausen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bernkastel-Kues Gerüstbau Lüdenscheid Gerüstbau Niederlande - Nijmegen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Trier Gerüstbau Marl Gerüstbau Belgien - Brüssel - Brüssel Gerüstbau Castrop-Rauxel Gerüstbau Belgien - Hennegau - Charleroi Gerüstbau Belgien - Luxemburg - Arlon Gerüstbau Bocholt Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bad Ems Gerüstbau Oer-Erkenschwick Gerüstbau Dortmund Gerüstbau Olpe Gerüstbau Schwerte Gerüstbau Belgien - Antwerpen - Antwerpen Gerüstbau Niederlande - Breda Gerüstbau Luxemburg - Luxemburg Gerüstbau Borken Gerüstbau Datteln Gerüstbau Iserlohn Gerüstbau Waltrop Gerüstbau Haltern am See Gerüstbau Plettenberg Gerüstbau Niederlande - Arnhem Gerüstbau Kreuztal Gerüstbau Niederlande - Wageningen Gerüstbau Hemer Gerüstbau Siegen Gerüstbau Lünen Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Oberwesel Gerüstbau Luxemburg - Differdingen Gerüstbau Unna Gerüstbau Menden (Sauerland) Gerüstbau Belgien - Ostflandern - Dendermonde Gerüstbau Niederlande - Leerdam Gerüstbau Luxemburg - Esch-sur-Alzette Gerüstbau Kamen Gerüstbau Bergkamen Gerüstbau Dülmen Gerüstbau Niederlande - Ede Gerüstbau Lennestadt Gerüstbau Belgien - Ostflandern - Aalst Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Idar-Oberstein Gerüstbau Werne Gerüstbau - Hessen - Limburg an der Lahn Gerüstbau Nordkirchen Gerüstbau - Saarland - Mettlach Gerüstbau Sundern (Sauerland) Gerüstbau Frankreich - Champagne-Ardenne - Charleville-Mézières Gerüstbau Vreden Gerüstbau Niederlande - Dordrecht Gerüstbau Coesfeld Gerüstbau - Saarland - Merzig Gerüstbau Werl Gerüstbau Arnsberg Gerüstbau Belgien - Hennegau - Mons Gerüstbau - Hessen - Dillenburg Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bingen am Rhein Gerüstbau Hamm Gerüstbau Ahaus Gerüstbau Schmallenberg Gerüstbau Niederlande - Apeldoorn Gerüstbau Niederlande - Montfoort Gerüstbau Niederlande - Utrecht Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Bad Kreuznach Gerüstbau - Hessen - Taunusstein Gerüstbau - Saarland - St. Wendel Gerüstbau Meschede Gerüstbau Soest Gerüstbau Niederlande - Amersfoort Gerüstbau - Rheinland-Pfalz - Ingelheim am Rhein Gerüstbau Ahlen Gerüstbau Niederlande - Woerden Gerüstbau - Saarland - Saarlouis Gerüstbau Belgien - Ostflandern - Gent Gerüstbau Niederlande - Enschede Gerüstbau Münster Gerüstbau Niederlande - Rotterdam Gerüstbau Gerüstbau in: Udler I Steiningen I Üdersdorf I Heisdorf I Orlenbach I Birresborn I Gerolstein I Daun I Utzerath I Ulmen I Landkern I Kaisersesch I Kehrig I Bermel I Eppenberg I Weinsheim I Gondenbrett I Olzheim I Walsdorf I Roth bei Prüm I Gönnersdorf I Hillesheim I Kelberg I Luxem I Polch I Ochtendung I Mülheim Kärlich I Mayen I Virneburg I Üxheim I Hallschlag I Amel I Stadtkyll I Barweiler I Rieden I Bell I Andernach I Vallendar I Adenau I Antweiler I Dahlem I Büllingen I Blankenheim I Hellenthal I Hohenleimbach I Harscheid Niederzissen I Neuwied I Ransbach I Rengsdorf I Rheinbrohl I Ahrbrück I Lind I Nettersheim I Kirchsahr I Bad Neuenahr I Sinzig Gerüstbau Bad Breisig I Dierdorf I Schleiden I Kall I Bad Münstereifel I Remagen I Krunkel I Wachtberg I Mechernich I Heimbach I Simmerath I Monschau I Euskirchen I Rheinbach I Bad Honnef I Asbach I Königswinter I Roetgen I Hürtgenwald I Nideggen I Zülpich I Bonn I Kircheib I Weyerbusch I Neitersen I Neustadt I Eitorf I Linkenbach I Woldert I Sankt Augustin I Bornheim I Weilerswist I Kreuzau I Eschweiler I Herzogenrath I Merzenich I Nörvenich I Hürth I Brühl I Troisdorf I Siegburg I Lohmar I Kerpen I Niederzier I Baesweiler I Heerlen I Rösrath I Overath I Frechen I Elsdorf I Jülich I Brunssum I Linnich I Bergheim I Gangelt I Selfkant I Hückelhoven I Titz I Bedburg I Pulheim I Rommerskirchen I Leverkusen I Kürten I Monheim am Rhein I Grevenbroich I Erkelenz I Wassenberg I Wegberg I Viersen I Langenfeld I Gummersbach I Marienheide I Wipperfürth I Wermelskirchen I Remscheid I Solingen I Erkrath I Mettmann I Velbert I Oberlascheid I Basberg I Dreis-Brück I Sassen I Neichen I Katzwinkel I Hinterweiler I Duppach I Weinheim I Buchet I Bleialf I Brandscheid I Darscheid I Neroth I Daun I Wallersheim I Hersdorf I Watzerath I Habscheid I Burg Reuland I Pronsfeld I Birresborn I Oberstadtfeld I Mehren I Üdersdorf I Wallenborn I Seiwerath I Orlenbach I Kesfeld I Lünebach I Heisdorf I Densborn I Weidenbach I Udler I Pintesfeld I Manderscheid I Usch I Meisburg I Eckfeld I Laufeld I Deudesfeld I Feuerscheid I Reiff I Arzfeld I Waxweiler I Heilenbach I Bettenfeld I Niederöfflingen I Sankt Thomas I Dahnen I Dasburg I Olmscheid I Krautscheid I Kyllburg I Oberkail I Großlittgen I Uppershausen I Bickendorf I Gransdorf I Wilsecker I Fließem I Biersdorf am See I Neuerburg I Badem I Musweiler I Flußbach I Wittlich I Landscheid I Bitburg I Rittersdorf I Utscheid I Muxerath I Bruch I Gondorf I Oberweis I Sinspelt I Binsfeld I Dreis I Speicher I Mettendorf I Niederstedem I Heidweiler I Sehlem I Zemmer I Preist I Eßlingen I Peffingen I Körperich I Kruchten I Meckel I Orenhofen I Gilzem I Naurath Eifel I Föhren I Schweich I Welschbillig I Irrel I Bollendorf I Ernzen I Newel I Kenn I Aach I Mehring I Kordel I Blasweiler I Niederheckenbach I Ramersbach I Staffel Eifel I Kesseling I Hönningen I Laubachshof I Buchholzbacher Mühle I Hilterscheid I Blindert I Falkenberg Eifel I Walderath I Bröhlingen I Sasserath I Ellesheim I Mutscheid I Hünkhoven I Berresheim I Nitterscheid I Obliers I Lind I Pützfeld I Odesheim I Siedlung Vollmert I Esch I Gut Hospelt I Kreuzberg Ahr I Mahlberg I Kolvenbach Eicherscheid I Rodert I Bergrath I Limbach I Scheuren I Freisheim I Berg I Vischel I Bad Neuenahr - Ahrweiler I Lantershofen I Ringen I Meckenheim I Wormersdorf I Rheinbach I Niderkastenholz I Kesselberg I Reeder I Neustadt I Wipperfürth I Pulheim I Rommerskirchen I Brauweiler I Königsdorf I Horrem I Sindorf I Kerpen I Vogelsang I Ehrenfeld I Junkersdorf I Weiden I Frechen I Klettenberg I Niederzier I Elsdorf I Hermühlheim I Ossendorf I Bickendorf I Düren I Aachen I Niederkasssel I Koblenz I Wittlch I Jüchen I Geilenkirchen I Brüggen I Nettetal I Haan I Wülfrath I Engelskirchen I Nürmbrecht I Sinzig I Nitz I Meerfeld I Wiehl I Spangdahlem I Zülpich I Bornheim I Meckenheim I Simmerath I Langerwehe I Inden I Eschweiler I Würselen I Herzogenrath I Baesweiler I Übach-Palenberg I Herzogenrath I Aldenhoven I Stolberg I Nettersheim I Merchernich I Blankenheim I Vettweiss I Erkelenz I Wegberg I Wesel I Xanten I Weeze I Geldern I Gladbeck I Bochum I Ennepetal I Hagen I Radevormwald I Wipperfürth I Kürten I Nürmbrecht I Overath I Windeck


text:
Sentupada intercontinentala el gimnasi a Mustér05.07.2017
Il gliendisdis vargau ei ina gruppa da students ed accumpignaders ord il marcau principal dall’Africa dil sid Kapstadt, dalla Westerford High School, arrivada el gimnasi dalla claustra da Mustér. Gia la mesjamna ei lur viadi cuntinuaus viers differentas staziuns atras l’Europa. Alla staziun da Mustér ei in viadi da sur quendisch uras ius a fin per ils giuvenils ord la gronda metropola africana. Per l’emprema fotografia ein els sepostai avon ils placats cun l’inscripziun «Der Weg nach oben» e «Towards the ultimat». Per ils Africans dil sid hai giu num – el senn dil plaid – d’ascender las scalas e la via teissa che meinan viers la claustra.
Sentupada cordiala
Leu ein els beinspert vegni salidai dils students gimnasials. Tgi che ha astgau contemplar il beinvegni ha giu l’impressiun che buns amitgs enconuschents s’entaupien. Tier ils giuvens students succeda il prender si contact a moda spontana, aviarta e cordiala. Denton, dil tut nunenconuschents eran els buc. Duas giuvnas dil gimnasi da Mustér ein stadas duront treis jamnas a Kapstadt el rom dil scomi dils gimnasis da Mustér e Westerford. Tals scomis vegnan organisai dalla societad «Eduglobe Swiss», la quala ei domiciliada el menaschi dalla claustra da Mustér. La giuvna Sina Darms da Glion ei stada leu ed ha saviu far beinvegni als enconuschents da Kapstadt. Las duas studentas Saskia e Megan prendan ussa dus dis dimora tier Sina a Glion. Dad ellas havein nus vuliu saver tgei impressiun ch’ellas hagien en emprema vesta dalla Svizra. «Beautiful, amazing» hai tunau, las muntognas aultas han fatg ad ellas impressiun e cunzun las auas schubras dils lags da Turitg e Rivaun e dil Rein ein curdadas ad ellas en egl. «Tier nus ein las auas brinas e tschuffas.» La metropola da Kapstadt ei situada entuorn la muntogna Tafelberg e cunfina dall’autra vart cun la mar. El center ein ils sgrattaneblas ed ella periferia las hettas dalla glieud paupra e da quella dat ei fetg biara ell’Africa dil sid. Quei seigi restonzas dalla politica da pli baul che separava ners ed alvs. El temps dad oz vivien las differentas culturas en cuminonza senza sentiments da separaziun. «En nies chor contan tuttas gruppas culturalas ensemen, mo alla fin dil cant van ils paupers anavos els slums ed ils beinstonts en lur casas.» Schebein ellas lessien allura viver en Svizra lein nus saver. «Na, na cheu ei tut reglau e schuber e cunzun segir. Tier nus stuein nus schon far adatg nua che nus mein. Nus stuein lutgar per contonscher enzatgei e cun tener la dira savein nus raccoltar il success garegiau.» Lur impressiun ei quella ch’ils Svizzers survegnien il success senza gronds sforzs. Quell’impressiun vegn aunc pli clara ella cuntinuaziun dil discuors. Tgei fan ils giuvenils che san buca frequentar ina scola gimnasiala e scol’aulta ell’Africa dil sid? Tier quella damonda vegnan las giuvnas pensivas e targlinan. Bein survegnan ils talentai e paupers subsidis dil stadi per studegiar, ils meins talentai denton han buca la pusseivladad dad emprender in mistregn. «L’economia ei en nossa tiara buc aschi ferma ch’ei fuss pusseivel da dar lavur a tuts. Nus havein ina gronda cefra da disoccupai e quels giuvens associeschan bugen cun las bandas criminalas. Sina, la studenta da Mustér, raquenta da sias impressiuns a Kapstadt. Ir a scola en uniforma ei stau per ella dil tut ina nova experientscha. La scola da Westerford cun sur 900 students ei strusch surveseivla. La mischeida da differentas culturas san ins percorscher entras ina buna convivenza etnica.
«boring» – lungurusa seigi la veta en Svizra
Sil plaz sut las gliendas nua che nus havein priu plaz sederasa uss il fried dalla carn grillada. Dalla Svizra enconuschan ellas la buna tschugalata, la Toblerone seigi la pli gustusa aber era fetg cara. Insumma seigi la veta cara en Svizra. Saskia manegia ch’ella savessi cumprar biaras casas ell’Africa sch’ella savessi luvrar en Svizra. Nus havein cumparegliau ils cuosts d’in menu da 25 francs tier nus, quel cuosta a Kapstadt silpli 180 rands ni dudisch francs. Lessan ellas lu pli tard vegnir en Svizra? Gie, sin viadi ni sin viseta. Denton luvrar vulan ellas buca cheu. Megan studegia lungatg engles e vul daventar scribenta e pedagoga e Saskia studegia musica per saver cantar ed ir pil mund entuorn. Per cattar in amitg denter ils students ein ellas era buc el dretg liug. Ellas prefereschan in Franzos pervia dalla biala pronunzia che lez hagien.
Las finamiras dad Eduglobe paran da tschaffar ragischs. Il brat intercultural cun China, cun l’Africa dil sid e Namibia ei sin buna via. Il menader dalla societad, Ursin Defuns, enconuscha ils obstachels sin via al success. El ei denton era quel che tegn la dira e lavura cun engaschament per contonscher finamiras da success.


text:
Tujetsch ha ina historia unica ch'ei documentada fetg bein. Plirs documents naven dil 14avel tschentaner dattan perdetga. L'emprema descripziun historica dalla val savein nus engraziar a pader Placi a Spescha. Igl onn 1805 descriva el fetg detagliadamein l'entira Val Tujetsch cun tut sias atgnadads.
Jeu giavischel bien divertiment cun sfegliar ella historia dalla Val Tujetsch.
Historia dil "far" teater en Tujetsch
Cuort purtret dalla val
Geografia
La vischnaunca da Tujetsch ei la vischnaunca situada il pli el vest dil cantun Grischun. Ella cunfinescha el vest, nord e sid culs cantuns Tessin ed Uri ed egl ost cun las duas vischnauncas da Medel e Mustér. La vischnaunca fuorma ina val ch'ei la tgina dil Rein Anteriur. Ella ei largia, sulegliva e sesiara empau viers ost. La colligiaziun principala culla val ei quella egl ost viers Mustér, Glion e Cuera. Il Pass Alpsu ei l'autra direcziun fetg impurtonta per la val, ina direcziun che ha survegniu dapli muntada dapi la construcziun dalla via igl onn 1864 e dalla viafier igl onn 1926. Quella impurtonza ei carschida ils davos decennis muort il turissem d'unviern e la collaboraziun cun Ursera. La Svizra Centrala ei in dils gronds potenzials pil sport da skis. Duront tschentaners ha era il Pass La Crusch giu ina certa muntada en direcziun nord. La direcziun viers il sid, sur Stagias e Lucmagn, ei stada oravontut quella dil hanletg da stiarls e dalla cumpra da cauras. Cun l'avertura duront il temps d'unviern munta il Pass Lucmagn ina ulteriura resursa pil turissem d'unviern. La stad fuorma el ina communicaziun attractiva pils indigens viers il sid e pils Talians in emperneivel refugi dallas caliras si en nos cuolms.
Historia
La colonisaziun dalla val ha entschiet suenter la fundaziun dalla claustra a Mustér. Il territori dalla val apparteneva alla claustra. Entgins tschentaners han ils signurs de Putnengia administrau la val. Sia sedia han els giu el casti da Putnengia sut Dieni. Tochen el 19avel tschentaner ein las possessiuns dalla claustra semantenidas. La vischnaunca ei tec a tec sedeliberada da quellas grevezias. Las murias e pestilenzas han era purtau miserias e tristezia ella val. El 16 e 17avel tschentaner han quellas epidemias furiau ella val a caschunau bia mortoris. Il clima migeivel ch'ils emprems colonists savevan aunc guder cun uauls entochen sil Pass Alpsu ei semidaus. La veta ed il viver ella val ein daventai pli crius. Consequenzas veseivlas ein stadas la stuschada dil cunfin digl uaul pli a bass ed il sforz da bandunar pliras uclivas sillas spundas ed els aults dalla val. Igl onn 1749, igl onn dalla gronda lavina da Rueras, muossa la natira sia forza e las consequenzas dallas midadas climaticas dil temps denterglazial ch'ha entschiet el 16avel tschentaner e cuntinuau entochen el 19avel. Las lavinas daventan in prighel permanent per la populaziun e las stads bletschas ein bovas in prighel. Era gronds barschaments tuccan ils vischins dalla val.
La pli gronda catastrofa ei la resistenza disgraziada encunter l'invasiun franzosa. Il resultat da quei ein las miserias suenter l'entschatta dil 19avel tschentaner. Cun il 19avel tschentaner entscheivan las grondas midadas. La populaziun crescha ad in crescher. La baselgia meina il pievel. La Confederaziun Svizra pren sia entschatta. Ei dat midadas politicas cun novas leschas e directivas. Il Grischun baghegia las vias ellas vals allontanadas, aschia era quella dil Pass Alpsu denter 1861 – 1864. Il grond diember d'habitonts, cun 1116 persunas igl onn 1835, pretenda da tschercar lavur ord la val. Quei e la paupradad che pren tier, meina ad in sforz d'emigraziun. Aunc pli grondas midadas caschuna il 20avel tschentaner. Malgrad l'emprema uiara sefan patratgs per la promoziun dil turissem e quel flurescha ils anno 1920. L'erecziun dalla viafier, oravontut previda sco attracziun pil turissem, ei in impuls essenzial per quella nova sparta. La secunda uiara mundiala freina e suenter quella drova ei entgins onns avon ch'il moviment mondi ensiviars. Ils onns 1960 entscheivan las grondas midadas ed il svilup enviers ina vallada cun ina gronda purschida turistica e petga principala economica dalla val. Tujetsch ha senza dubi giu cletg. Sia posiziun geografica cun sias bellezias naturalas ha purschiu ad ella in svilup ch'auters san mo semiar. Las ovras hidraulicas han tschentau il fundament essenzial per quei svilup.
Ils anno 1990 porta la construcziun dil tunnel da basa dil Gottard all'entira vallada novs aspects e la pusseivladad da tschentar novas vias pigl avegnir e per il futur dalla vischnaunca. Novissimamein sesarvan novas pusseivladas e vias pigl avegnir dalla val culla avertura communabla dil territori da skis Andermatt-Sedrun. Igl impuls che quella unificaziun dils territoris da skis sa purtar alla val ensiara grondas speronzas pigl avegnir.
Cheu ina survetsa dils documents en format PDFch'ein d'anflar sin la pagina da historia dalla Val Tujetsch.


text:
Mulin Schnaus
Historia
Arnold Giger, professiunal construider da resgias e mulins, ei naschius igl onn 1843 a Quarten al Walensee. Entuorn igl onn 1871 eis el vegnius a Schnaus a star. 1877 ha el baghegiau la staziun da luvratori historica dad oz, la quala metta en funcziun numerusas maschinas cun agid dalla roda d'aua, quella funcziunescha aunc oz. Igl aschinumnau "Schnauser-" ni "Giger-Pflug" tagliava e vulveva la tiara en ina procedura ed era da pli liunga valeta ch'ils anteriurs araders, quei damai ch'el consisteva ord lenn e fier.
Rodund 50 araders vegnevan produci duront in onn ella fravia. Mintgamai la primavera cussegliava Arnold Giger siu arader en la Gasetta Romontscha per acquistar, medemamein entupavan ins el alla fiera a Glion. 1909 han ses fegls schau brevetar sia inventaziun. En tut ein 2'500 tochen 3'000 araders vegni produci ella fravia. Els onns 1970 ha igl arader da Schnaus giu sia re-naschientscha. Il retg da Bhutan ha importau la tecnologia correspondenta en siu reginavel, mo era entgins purs dalla Bolivia. Hans Lüthi ha menau ils exports d'araders da Schnaus entochen a Bhutan ed ella Bolivia.
Marveglias? Visitei il Mulin da Schnaus!
Temps d'avertura
entschatta fenadur entochen miez uost mintgamai la sonda, dallas 13.30 - 17.00 uras, dumengia da Pastgas ed al di svizzer da mulins.
per gruppas: tenor cunvegnientscha
Dapli informaziuns anfleis Vus cheu.
Contact
Luvratori historic
frars Giger Mulin Schnaus
Ueli Giger
Strada Veglia 17
7130 Glion
tel. 081 925 14 40
mobil 079 681 85 30
gigerueliswissonlinech
www.mulin-schnaus.ch


text:
B. Monkey - Una donna da salvare
B. Monkey - Una donna da salvare (B. Monkey - Na dóna da salvàr) 'l è 'n thriller sentimentàł dal 1998 ad Michael Radford trat da 'n rumànś 'd Andrew Davies. A 'l inìsi la pelìcula l'éra stada śibìda a Michael Caton-Jones che però 'l à dit ad nò.
Al film al n è minga stâ bòṅ ad far sù gnanc quarànta-mila dòlar 'd incàs in di Stat Unî.
Sunt
La Beatrice (Asia Argento) l'è na ragàsa itagliàna ch'l'è andàda a star a quatórd'ś an a cà 'd Paul (Rupert Everett) a Lóndra ma pò la gh'è armàśa par far dal rubarìi cun di sò amìg, in un gir periculóś ad sès e dròga. Par via 'd un tatuàǵ dna sìmia ch'la gh'à in na spala chi lōr i la ciàman „B. Monkey“.
Na sira la cgnós un mìstar elementràr in un bar, Alan (Jared Harris), e la gh và a lèt par pò mét'r-as insém. Al sò cap Frank (Tim Woodward) al vōl che lē la faga di àtar cōlp par lò ma lē la n è minga 'd cl'idéa lè parchè la gh'à mis na préda insìma. Cun 'l ajùt dal sò amìg Bruno (Jonathan Rhys Meyers) e c'n al catìvi la ragàsa la fà in manéra che Alan al gh'àppia indrē al sò pòst a scóla ma i óm ad Frank i gh'èṅ adòs.


text:
Curatella professiunala
La curatella professiunala maina mandats d'assistenza illa protecziun dad uffants e da creschüts. Pro la cliantella toccan creschüts, chi sun restrets ill'aigen agir causa ün debel (p.ex. malatia, impedimaint, demenza, toxicomania) o chi giaüvschan o chi vegn ordinà ün'assistenza. Implü uffants e giuvenils, per tals es gnü ordinà üna curatella o avuadia, perchè cha'ls genituors nu sun buns d'agir in cas da privel da l'uffant.
L'incumbenza dals collavuraturs da la curatella professiunala es l'accumpognamaint persunal e la rapretschantanza da persunas cul böt, da tillas pussibiltar ün möd da viver adequat sco eir da sgürar lur drets vers il stadi e vers terzs.
Curatella professiunala Engiadina Bassa / Val Müstair
Chasa du Parc, Chaschella postala 42
CH-7550 Scuol
T. +41 81 861 00 06
F. +41 81 861 00 36
E. curatella@ebvm.ch
Homepage
Persunal
- Manader/procuratur professiunal: Gregor Finsterwald
- Procuratur professiunal: Iwan Gisler
- Contabilità ed administraziun: Rosa Punt


text:
Val Müstair
Val Müstair (tudestg Münstertal, taliana Val Monastero) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Val Müstair dal district En.
La vischnanca da Val Müstair è sortida il 1. da schaner 2009 ord la fusiun da las vischnancas anteriuramain autonomas Fuldera, Lü, Müstair, Santa Maria Val Müstair, Tschierv e Valchava, pia tut las vischnancas sin la vart svizra da la val. La suletta autra vischnanca da la Val Müstair è Tuer (Taufers im Münstertal) ch'appartegna gia al Tirol dal Sid.