text:
Canche le mistier devënta na vocaziun
Le Lüch da ´Ciampidel tla Val Badia ne foss nia chël ch’al é aldedaincö, sc’al ne foss nia sté chës porsones che s’á dé da fá, de por de, da 13 generaziuns incá, cun pasciun y dediziun, por arjigné ca patüc da mangé sann, por zidlé i tiers sciöch’al alda y curé le raiun natural tl respet dla natöra.
Al nes é gnü metü te cöna l’amur por nosc raiun y por nosta contrada tan preziosa. Al nes stá a cör da ciaré dles ressurses che la natöra nes dá y da d’avëi respet d’ëres. La cualité vëgn dan la cuantité – te vigni situaziun dla vita.
I tëgni dër sön la produziun de patüc da mangé de de bona cualité y i sun afasciné da döt ci ch’an pó fá cun n bun produt sc’an á le savëi aladô y sc’an é coriusc. Le respet por le tier y la natöra é dër important por me te mi laur – ince porchël él sté scialdi saurí por nos da tó la dezijiun da se fá döt instësc, da canch’al nasc i vidí cina al produt final. Insciö pói garantí la cualité ch’i ó pité y me dé da fá dal mëteman inant por che le produt sides bun.
- Christian Agreiter
Vire y lauré söl Lüch da Ciampidel


c: text/html

text:
Yann Sommer è il ballapedist da l'onn 2018. Il goli da Borrussia Mönchengladbach e da la naziunala svizra ha gudagnà il Swiss Footbal Award sco gia avant dus onns.
Denis Zakaria, che gioga medemamain tar Borrussia Mönchengladbach ed en la naziunala svizra, è Rookie da l'onn e Xherdan Shaqiri ha sajettà il gol da l'onn – quel da la victoria en il gieu dal campiunadi mundial encunter la Serbia.
Sco trenader da l'onn è il trenader naziunal Vladimir Petkovic vegnì elegì. Lara Dickenmann è la ballapedista da l'onn.
In'onuraziun speziala hai dà per Stephan Lichtsteiner per ses passa 100 gieus en la naziunala svizra. Entant ha Lichtsteiner giugà 103 giadas per la naziunala svizra. Mo Alain Geiger cun 112 e Heinz Hermann cun 118 partidas han giugà pli savens per la naziunala svizra.
RR novitads 22:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lavurs
Automatichers ed automaticras construeschan cumonds electrics, apparats, maschinas u sistems d’automatisaziun. Ensemen cun autras persunas dal fatg s’occupeschan els da la construcziun dals implants automatisads e da lur messa en funcziun, da la reparatura sco era da la projectaziun, programmaziun e da la documentaziun.
Nus avain d’engraziar ad els ch’il dretg product vegn distribuì suenter avair bittà munaida en l’automat da bavrondas, che portas da culissa automaticas s’avran en il dretg mument e che las storas sa serran automaticamain cura ch’i dat sulegl. Automatichers lavuran en differents secturs sco per exempel en il svilup e la construcziun d’implants da distribuziun d’energia sco era en la producziun e la messa en funcziun d’implants da signals da glisch, sistems d’embuttigliar u indrizs da zavrar. Tut tenor lur occupaziun lavuran els en ina halla da producziun u en in biro da planisaziun.
En il sectur da svilup lavuran automatichers vi da carnets da duairs e scrivan offertas tecnicas. Els elavureschan soluziuns per la tecnica d’automatisaziun al monitur. Els programmeschan cumonds ed examineschan programs. Els construeschan las instrucziuns ed ils documents tecnics tar ils implants automatisads.
Automatichers èn responsabels per l’electrica e la pneumatica durant la construcziun da stgaffas d’electrocumond, apparats, maschinas e sistems d’automaziun. Els construeschan ils indrizs automatisads tenor ils documents da fabricaziun. Els collian e mettan puschina cun in sistem dad uders las singulas cumponentas. Els fan controllas da funcziun e qualitad ed examineschan la software da la regulaziun tar la messa en funcziun. Per part prenda la clientella giu il product finì gia en la halla da producziun avant la furniziun. Il pli savens metta la glieud da professiun dentant en funcziun ils implants directamain tar la clientella. Cun agid d’instrucziuns u glistas da controlla mainan els tras controllas e giusteschan la configuraziun sch’i fa da basegn.
Els èn era responsabels per il mantegniment e las reparaturas. Automatichers localiseschan ed elimineschan disturbis vi dals indrizs automatisads. Els fan midadas ed engrondiments. Durant lur lavur resguardan els adina las prescripziuns davart la segirezza da lavur e davart la protecziun da l’ambient e da la sanadad.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 3-11-2008 (stadi dals 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria da maschinas, da metal e da l’electroindustria (industria MEM)
Furmaziun en scola
1 enfin 2 dis per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- Basas tecnicas (matematica, informatica, tecnicas d’emprender e da lavurar, fisica)
- englais tecnic
- tecnica da materials e tecnica da dissegn
- electrotecnica ed electronica
- automaziun
- projects interdisciplinars
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar la basa professiunala en la pratica
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "automaticher / automaticra AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun autas pretensiuns
- bunas prestaziuns en matematica e fisica
Pretensiuns
- enclegientscha tecnica
- interess vi da novas tecnologias, electrotecnica e relaziuns tecnicas
- enclegientscha per relaziuns abstractas
- bun’imaginaziun spaziala
- mauns inschignaivels per ina lavur exacta
- plaschair da lavurar a moda exacta e conscienziusa
- pazienza, perseveranza ed abilitad da sa concentrar
- abilitad da lavurar en in team
- autonomia
- fidadadad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco era d’associaziuns professiunalas sco Swissmechanic, Swissmem Kaderschule e VSAS Verband Schaltanlagen und Automatik Schweiz
Examen professiunal (EP)
p.ex. spezialist / spezialista d’automatica, manader / manadra da project e dal lavuratori en la fabricaziun da tavlas electricas, spezialist / spezialista da fabricaziun
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra indrizs da distribuziun ed automatica, maister / maistra industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS tecnica da sistems (approfundaziun en automaziun), tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS electrotecnica, tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS construcziun da maschinas, tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS informatica
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en electrotecnica, en tecnica da sistems, en tecnica da maschinas, en mecatronica, en informatica, en tecnica d’edifizis
Cundiziuns da lavur
Automatichers lavuran cunzunt en manaschis da l’industria da maschinas, da metal e da l’electroindustria (industria MEM), da l’industria da chemia, da l’automatisaziun d’edifizis sco era en manaschis da producziun fitg automatisads. Grazia a lur furmaziun sin differents champs pon automatichers lavurar en differentas spartas ed han bunas schanzas era sin il martgà da lavur da l’exteriur.
Ulteriuras infurmaziuns
Swissmem Berufsbildung
Brühlbergstr. 4
8400 Winterthur
Tel: 052 260 55 00
URL: www.swissmem-berufsbildung.ch
URL: tecindustry.ch
Swissmechanic Dachorganisation
Felsenstr. 6
8570 Weinfelden
Tel: 071 626 28 00
URL: www.swissmechanic.ch
VSAS Verband Schaltanlagen und Automatik Schweiz
Werkhofstr. 9
2503 Biel
Tel: 032 322 85 78
URL: www.vsas.ch


text:
L’automobilist viagiava sin la H19 da Sumvitg en direcziun da Mustér. En ina cumbinaziun da stortas tar Disla è ses auto glischnà. L’auto è ì sur la via ora e cupitgà sur la costa giu enfin ch’el è sa fermà sin ils binaris da la Viafier retica.
L’auto ha in donn total. Il manischunz è sa deliberà sez ed ha alarmà a polizia. Quella ha pudì avertir anc a temp la Viafier retica.
Il traffic da tren ha stuì vegnir interrut per 3 uras – quai per rumir il lieu da l’accident e per controllar ils binaris e la lingia da tren.
RR novitads 12:00


text:
Incumbensas dal parlament
Las duas chombras dal parlament han las medemas incumbensas. L'incumbensa principala è da decretar leschas federalas.
Las incumbensas dal parlament
- LEGISLAZIUN:
Il parlament svizzer decretescha sin plaun federal las leschas che tutgan al champ da cumpetenza da la Confederaziun. Questas cumpetenzas èn regladas expressivamain en la Constituziun federala. Plinavant po el proponer al pievel ed als chantuns midadas da la Constituziun federala – danor en il cas d'iniziativas dal pievel –, el decretescha conclus federals e ratifitgescha cunvegnas internaziunalas. Tut quai cun resalva dal referendum obligatoric u facultativ.
- ELECZIUNS:
Las elecziuns tras il parlament vegnan fatgas da l'Assamblea federala plenara, pia cuminaivlamain dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns. En questa furma da reuniun elegia il parlament las u ils 7 commembras u commembers dal Cussegl federal, la chanceliera federala u il chancelier federal sco er las commembras ed ils commembers dals tribunals federals. Mintga onn durant la sessiun d'enviern elegia il parlament 1 da las u dals 7 commembras u commembers dal Cussegl federal sco presidenta u president da la Confederaziun sco er in ulteriura commembra u commember sco vicepresidenta u vicepresident da la Confederaziun. En cas d'in privel da guerra elegia l'Assamblea federala ultra da quai il general da l'Armada svizra.
- SURVEGLIANZA SUPREMA:
Il parlament fixescha ils champs d'activitad dal Cussegl federal ed uschia er quels da l'administraziun federala ed exequescha la surveglianza suprema da questas activitads. Ultra da quai ha el la surveglianza suprema da las activitads dals Tribunals federals svizzers e dals auters organs, als quals èn vegnidas surdadas incumbensas federalas.
Co ch'il parlament prenda ses conclus
Il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns tractan las medemas fatschentas ed han la medema pussanza. Tscherts conclus (p.ex. las elecziuns) vegnan prendids communablamain d'omaduas chombras en l'Assamblea federala plenara. En la gronda part dals cas tractan las duas chombras las fatschentas dentant separadamain. Sch'ellas na vegnan betg a la medema conclusiun, vegn manà tras ina procedura speziala, l'uschenumnada procedura d'eliminaziun da las differenzas.
Instruments parlamentars
Per il solit suttametta il Cussegl federal al parlament in sboz d'ina lescha. Il parlament deliberescha, refusa u adatta quel.
Las parlamentarias ed ils parlamentaris pon dentant er integrar sezs lur ideas cun elavurar in'atgna proposta. Per quest intent als stattan a disposiziun differents instruments da l'iniziativa parlamentara sur la moziun fin al postulat, a l'interpellaziun ed a la dumonda.


text:
Servetsch divin - Chapir in l’auter – Tschuncaisma mussa ina via
En noss mintgadi essan nus confruntads cun bleras linguas: ils idioms rumantschs, las linguas svizras e quellas dad esters en Svizra. Ma er cun la lingua catolic-refurmada, la lingua dals giuvens e pli vegls, da persunas da differents origins u differentas opiniuns – ina sfida da chapir in l’auter.
Tschuncaisma regorda al spiert divin che unescha nus e mussa ina via da sa chapir – dentant uschia che mintgin po mantegnair sias atgnadads. Co quai succeda tenor la bibla e co i po succeder ozendi, quai vegn tematisà en il servetsch divin ecumenic.
audio
Servetsch divin ecumenic ord la baselgia catolica a Sagogn
42:23 min, Vita e cretta dals 31.05.2020.
laschar ir. Durada: 42:23 minutas.
Servetsch divin ecumenic ord la baselgia catolica a Sagogn
Avrir la boxSerrar la box
Anja Felix-Candrian da Sagogn, plevonessa refurmada a Trin
Flurina Cavegn-Tomaschett da Breil, assistenta pastorala catolica a Glion, Sagogn, Schluein e Sevgein
Armin Cavelti da Sagogn, lectur
Salome Cavegn, chant
Clau Scherrer, orgla
Impressiuns durant la registraziun dal servetsch divin


text:
Nonàntla
Artìcol in dialët piaṡintëin
Nunàntla (Nonantola in Itagliàn) l'é 'na sitê itagliana ad 15.315 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 10 km da Mòdna a andä vèrs Frara.
In sal sò teritòri a ghè un'Abasìa Benedetëina fundä da Sant' Ansèlm dal Friåul in dal 752.
Ligamm ad föraModifica
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Der Agronom Michele Raggi aus Morcote gründet 1896 die italienisch-schweizerische Kolonie St. Niklaus im Süden von Russland. Ihnen geht es gut - nicht zuletzt wegen des Weinbaus. Nach der bolschewistischen Revolution und der Zerstörung seines Betriebs flieht Raggi im Oktober 1918 mit seiner Familie. Sie sind nicht allein: 8000 Schweizerinnen und Schweizer sind mit ihnen auf der Flucht.
Ruben Rossello
Storie (RSI)
Renato Scarpa
Graziella Rossi
Margherita Coldesina
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
1803 komponiert, aber erst fünf Jahre später aufgeführt, ist das "Tripelkonzert" ein Unikat in der klassischen Musiktradition; noch nie zuvor wurde ein Konzert geschrieben und aufgeführt, in dem drei Instrumente als Solisten auftraten: Violine, Violoncello und Klavier.
Serge Minkoff
RTS
OSR - Orchestre de la Suisse Romande
Dir. Armin Jordan
Laurent Cabasso, piano
Vadim Repic, Vl
François Guye, cello
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Tavau sumeglia durant il WEF in tract dad auta segirezza cun tschients da policists armads. Tge che è pauc enconuschent: Numerus Bodyguards privats portan a Tavau armas privatas. Tgi ha la controlla sur da las Berettas privatas al WEF?
Avair in'arma dovra il permiss dal Fedpol
Sche per exaimpel in manager dad in concern american vul vegnir al WEF cun Bodyguards armads, sto il concern inoltrar ils nums a l'Uffizi federal da polizia (Fedpol). Quel furnescha per regla il permiss da purtar armas. Co - e quant precis - che ils Bodyguards vegnan examinads, na vul il Fedpol betg tradir. I sa tracta dad in act da rutina. La polizia chantunala grischuna survegn dal Fedpol ina glista da nums.
«Nus ans fidain da noss partenaris»
Ma co garantescha la polizia chantunala che Bodyguards privats esters sa tegnan er propi vid la lescha svizra e fan diever da lur arma be en situaziuns dad autodefensiun? Insumma na, hai num tar la polizia: «Nus ans fidain da noss partenaris.»
RR actualitad 06:00


text:
300’000 francs èn gia garantids dal chantun. Quai èn ils daners che l’Uffizi da construcziun bassa avess gì d’impunder per far giu la punt.
Sco il president da la fundaziun Nossa Punt, Sep Cathomas, ha ditg spetgan ins actualmain sin la resposta da la Protecziun da monuments dal Grischun. Tenor lescha po quella sustegnair tals objects cun ina summa 20 fin 35 pertschient dals custs imputabels.
Ultra da quai possia la fundaziun era quintar cun daners da la confederaziun. La punt saja era prendida si en l’inventari da las vias da communicaziun istoricas da la Svizra (IVS) declera Sep Cathomas. La confederaziun possia sustegnair cun 20 fin 45 pertschient. «Uschia vegnan ins tenor miu quint sin 800’000 fin 850’000 francs, per il rest stuain nus tschertgar sponsurs» di Sep Cathomas. La sanaziun vegn calculada cun bun 900’000 francs.
Cumenzar pir l’auter onn
Sch’igl è pussaivel vul la fundaziun realisar la sanaziun da la punt da Versell en ina etappa. Tenor Sep Cathomas spargnia quai custs e dettia suenter ruaus per decennis. Quest onn na vegn anc fatg nagut vid la punt. Ella vegn a servir per ils peduns e velocipedists sco colliaziun da Tavanasa cun Danis suenter che la punt nova vegn surdada al traffic questa stad. L’entschatta da l’auter onn vegnia laschà far las offertas per las lavurs e la primavaira duessan las lavurs cumenzar, sche tut va tenor plan.
Suenter la construcziun da la punt nova vuleva il chantun far giu la punt veglia. Encunter questa intenziun è dentant sa furmada opposiziun.
RR actualitad 12:00


text:
Avant prest 50 onns è mort Peter Paul Cadonau da Vuorz. Ses confamigliars Martin ed Annalisa Bischoff-Pfister han salvà ses relasch. Avant paucs onns han els surdà tschients documents a Horst Rupp, che ha instruì a l'universitad da Würzburg. Oz è el pensiunà. Sia dunna è ina indigena da Vuorz, tras ella ha el ina stretga colliaziun cun il lieu e cun la regiun.
Cadonau ha er fatg teater
Horst Rupp ha examinà texts, traducziuns, fotografias, pregias e tocs da teater dal reverenda. El è era s'occupà cun il merit il pli grond da Cadonau. Ils onns tschuncanta aveva el fatg ina traducziun da la bibla en sursilvan. El sa focussescha cunzunt sin las ovras dramaticas dal reverenda.
En ses cudesch scientific «Peter Paul Cadonau (1891 – 1972) Theologe und Seelsorger in bewegter Zeit» vegnan las lavurs da teater dal teolog da Vuorz publitgadas per l'emprima giada insumma. L' istoricher ed expert da teater Manfred Veraguth ha examinà e valità questas ovras dramaticas da Cadonau.
Ivettas filmicas
En connex cun il relasch da Peter Paul Cadonau èn cumparids er materials filmics da gronda valur. Ils onns settanta ha il nev da segund grad da Cadonau, Martin Pfister, fatg divers films d’amatur davart la vita e la cultura dal lieu da Vuorz. En quest connex ha el filmà pliras giadas era ses barba da segund grad.
Las ivettas filmicas han ils confamigliars surdà a la biblioteca chantunala. En connex cun la preschentaziun dal cudesch nov da Peter Paul Cadonau vegnan quels films ussa mussà er publicamain. Er il Telesguard mussa in per da questas perditgas filmicas da temps passads.
Telesguard 17:40


text:
La cumissiun economica dal Cussegl naziunal vul francar il secret bancar naziunal en la constituziun. Quai pretenda er in’iniziativa dal pievel. , il link avra en ina nova fanestraDentant giajan intgins puncts da l’iniziativa memia lunsch. Perquai ha la cumissiun preschentà ina cuntraproposta directa.
Iniziativa e cuntraproposta vulan che las autoritads fiscalas mo dastgan utilisar datas da clients da banca sch’i dat indizis per in grev delict fiscal. Però resta la glista da quels delicts averta tar la cuntraproposta. Il parlament pudess extender la glista da quests delicts.
Il Cussegl federal refusescha l’iniziativa senza cuntraproposta.
RR novitads 21:00


text:
Gist suenter la partida cunter la Frantscha e la qualificaziun ils otgavelfinals han ils giugaders sulettamain giudì il success sin il plaz, senza gronda festa.
Il di suenter la qualificaziun è stà in di da paus per ils giugaders da l’equipa naziunala. Nagin dad els ha gì in termin, tuts han savì far mo quai ch'els vulevan. Ils ins han passentà il di cun lur dunnas o partenarias, auters èn stads a la mar ed anc auters han giudì il di cun ir en la citad.
A partir da mardis è il focus lura sin la partida d'otgavelfinal. Pussaivels adversaris la sonda a Saint Etienne pudessan esser il champiun mundial da la Germania ubain lura l’equipa da la Pologna u l’Irlanda dal Nord.


text:
In dals stars als campiunadis mundials è stada Lara Gut-Behrami. La Tessinaisa ha gudagnà duas medaglias dad aur (super-G e slalom gigant) ed ina medaglia da bronz (cursa rapida). Er Corinne Suter ha pudì mussar sia meglra prestaziun pussaivla a las pli impurtantas cursas da la stagiun. Suter è vegnida campiunessa mundiala en la cursa rapida. Plinavant ha la skiunza da 26 onns gudagnà argient en il super-G.
Uschia pon ins trair ord vista svizra ina bilantscha positiva da quels campiunadis mundials 2021. Dapli medaglias avevi dà l'ultimada giada il 1989 a Vail en ils Stadis Unids cun 11 medaglias.
Gisin e Holdener n'han betg pudì persvader
Lara Gut-Behrami e Corinne Suter han fatg la meglra figura a Cortina. Betg pudì persvader dal tut han percunter Michelle Gisin e Wendy Holdener. Gisin ha bain gudagnà bronz en la cumbinaziun, da l'autra vart ha ella stuì magunar ina terrada en las disciplinas tecnicas. Tant en il slalom sco er en il slalom gigant valeva Michelle Gisin sco ina da las favuritas. Senza medaglia sto Wendy Holdener turnar a chasa, ella ch'è adina stada in garant da medaglia als davos gronds eveniments. A Holdener na vai dentant durant l'entira stagiun betg sco giavischà. Uschia è il quart plaz en il slalom in bun resultat.
Bilantscha dividida tar ils umens
La pli gronda trumpada tar ils umens è senza dubi stà la prestaziun dal quartet svizzer en il slalom gigant. Tuts quatter cun Marco Odermatt, Gino Caviezel, Loïc Meillard e Justin Murisier valevan sco candidats da medaglia. Cun excepziun da Meillard ch'è vegnì 5avel èn tuts crudads ora. Ina terrada principalmain per il grond trumf svizzer, Marco Odermatt ch'era adina stà classà tranter ils top quatter en questa disciplina durant la stagiun actuala.
La pli gronda trumpada da mia carriera
Gudagnà sia medaglia, quasi obligata, ha puspè ina giada Beat Feuz. En la cursa rapida è il Bernais vegnì terz. Suenter bronz il 2015 a Beaver Creek ed aur il 2017 a San Murezzan èsi gia sia terza medaglia en ina cursa rapida da campiunadis mundials.
Cuntent dastga er Loïc Meillard esser. El turna a chasa cun duas medaglias. Tant en la cumbinaziun sco era en il slalom parallel ha el gudagnà bronz.
Austria naziun numer 1
Betg la Svizra, mabain l'Austria è stada la naziun numer 1 a quests campiunadis mundials a Cortina d'Ampezzo. Cun 5 medaglias dad aur, ina d'argient e duas da bronz han ils Austriacs gudagnà il spievel da medaglias. Vincent Kriechmayr ha triumfà en la cursa rapida ed en il super-G, Marco Schwarz en la cumbinaziun e Katharina Liensberger en il slalom ed en il slalom parallel.
Gist cun quatter medaglias turna Mikaela Shiffrin a chasa. Ella ha gudagnà aur en la cumbinaziun, argient en il slalom gigant e bronz en il super-G ed en il slalom.


text:
Quel valia per 3 mais, ha annunzià il president Recep Tayyip Erdogan suenter ina sesida extraordinaria dal cussegl da segirezza naziunal e dal cabinet. Sut il stadi d'urgenza po Erdoan reger per decret. Vul dir: ils dretgs fundamentals sco la libertad da pressa u da reuniun pon vegnir abolids u restrenschids.
L'emprova da putsch n'è forsa anc betg a fin.
Il stadi d'urgenza saja necessari per pudair «eliminar tant pli spert tut ils elements» che sajan involvids en l'emprova da putsch, ha argumentà Erdogan. Il president ha punctuà che l'emprova da putsch na saja forsa anc betg a fin. I pudessia dar ulteriurs plans. Detagls n'ha Erdogan però betg numnà.
Suenter l'emprova da putsch dal militar la notg sin sona eran gia pliras milli persunas vegnidas arrestadas en Tirchia. Plinavant eran vegnids relaschads u suspendids radund 50'000 collavuraturs dal servetsch public, tranter quels er derschaders e procuraturs publics e passa 15'000 magisters. Erdogan ha plinavant avert ina debatta davart reintroducir la paina da mort.
RR novitads 23:00


text:
Ils purs e las puras en Engiadina èn per il mument plainamain vi da far fain, quai suenter ina perioda lunga da trid'aura. Onn per onn moran tschients ansiels da chavriel tras blessuras chaschunadas da las maschinas da segar, quai savens en ina maniera crudaivla. La maturanda, Valeria Largiadèr da S-chanf, vul chattar cun sia lavur da matura meds per impedir quai.
Puras e purs emprovan gia dapi onns da salvar chavrielins cun postar lenziels en la prada avant segar. Quai duai scurrentar ils animalets ed uschia salvar la vita ad els. In sistem simpel però betg effizient e cun quota da success mediocra.
Il sistem cun ina quota da success fitg auta è il salvament cun dronas cun cameras termicas. In sistem sviluppà en Grischun da la societad da chatschaders Tasna e che vegn duvrada dapi il 2019 en grondas parts dal Grischun. A maun da quest sistem han ins pudì salvar il 2019 448 chavrielins d'ina probabla mort en la maschina da segar.
Per Valeria Largiadèr èsi impurtant da chattar in sistem simpel ed effectiv nua ch'il pur n’è betg dependent d’in team cun drona. L’uffizi da chatscha chantunal sustegna las stentas da la giuvna maturanda.
Valeria Largiadèr conguala tschintg metodas:
- Segar la saira avant ina giada enturn il prà
- Glischs melnas che sbrinzlan
- Stgellas che fan canera en il vent
- Reflecturs cun odurs cunter chavriels
- Glischs blauas che sbrinzlan e fan ramurs
Andament da l’experiment:
Avant che Valeria Largiadèr po cumenzar cun in’acziun da disturbi datti in sgol da controlla tras ils chatschaders cun la drona termica e notà quants ansiels da chavriel e nua che quels èn en il prà. In dals tschintg sistems vegn installà. Il di suenter, avant ch'il pur sega datti in segund sgol cun la drona per mirar quants ansiels ch'i ha ussa en il prà e per salvar quels.
Resultats intermediars
La stagiun da fain ha cumenzà tard quest onn, uschia che l’experiment ha cumenzà pir gist avant strusch in’emna. Perquai èsi memia baud per vegnir cun resultats. Ina bilantscha intermediara mussa però ch’ins ha chattà singuls ansiels en il prà tar mintgin dals sistems duvrads. Ils resultats tge sistem ch'è il pli effectiv vegn a savair la maturanda pir en in pèr emnas.


text:
Davos il plaid "pietad populara" sezuppa ina gronda schelta da manifestaziuns popularas e fuormas ch'han las ragischs ella relaziun dil carstgaun tier Diu ed auters aspects religius.
La fuorma ei en emprema lingia dependenta dalla cardientscha respectiva e sepresenta ellas differentas culturas a moda multifara.
Las suandontas fuormas da "pietad populara" han ragischs e tradiziun en la Val Tujetsch, pia en ina regiun totalmein sesviluppada e seformada el patertgar catolic. Sco segns veseivels da quella cultura en la val semuossan: las baselgias, las capluttas, ils sontgets, il santeri e biaras cruschs. En quei connex semuossa ei era che las fuormas dalla pietad populara ein aunc oz en svilup. Perdetga ein per semeglia las novas cruschs tschentadas si ella val, sils pézs, per liung dallas vias da traffic ed ellas muntognas en connex cun accidents. La digren da quella pietad ei secapescha era evidenta e suttaposta al svilup modern ed a quel d'in auter patertgar religius.
Pietad populara
Il cudischet che ha accumpignau l'exposiziun "Pietad populara" el Museum La Truaisch, Sedrun.
Santeri vegl cun fossas da famiglia. Davostier bein veseivla la "tgaglia de Mira", ischi, enamiez il baghetg dalla pleiv sisum il Dulezi, dretg diltut la scola da 1886.


text:
En il chantun Giura vul la populaziun avair in pled en chapitel, sche filialas da La Posta vegnan serradas. Il Cussegl dals chantuns sustegn in'iniziativa dal chantun en chaussa. Ozendi decida be La Posta, nua ch’i dat filialas da posta. L'iniziativa pretenda che vischins e vischinas duain savair inoltrar cun ina tscherta summa da suttascripziuns in recurs cunter la serrada d'ina filiala.
Sche filialas vegnan serradas e sch’i dat enstagl agenturas en stizuns, lura duain ils servetschs sa meglierar – hai num en l’iniziativa.
Plinavant duai la Confederaziun guardar ch’ils emploiads en agenturas da La Posta vegnian scolads meglier – e na survegnian betg sulettamain ina curta introducziun. Collavuraturs da filialas da La Posta vegnian scolads sur onns, è l'argumentaziun.
RR novitads 06:00


text:
Cològne
Cològne (o apò Culògne; en Italià: Cologne), l'è 'n cümü de 7 667 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt ai pè del Mont'Òrfen, endèla zòna geogràfica ciamàda Franciacürta, a Sud del Lac d'Izé, a 24 km a Òvest de la cità de Brèsa.
I prim insediamèncc de l'òm se pènsa che i sàpe del II sècol prìma de Crìsto, per òpera dei Cenòmani, la popolasiù de stìrpa Cèltica che la gh'ìa ocupàt töta la zòna de la pruvìncia de Brèsa, prìma che riàes i Romàni. Co l'ocupasiù dei Romàni chèsti 'nsediamèncc i è stacc ciamàcc colonie, perché i éra abitàcc de coloni cioè de zét che la lauràa la tèra che ghe ignìa asegnàda co le centüriasiù. Chèste colònie le g'ha dat el nòm a töta la zòna che adès l'è 'l teretóre del cümü de Cològne.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sin l'auter onn stiman las economas ed ils economs che la quota da dischoccupaziun en Svizra va enavos da radund 3 sin 2,8%. A lunga vista fan el schizunt quint cun ina quota da 2,7%. Uschia pudessan las consequenzas negativas da la pandemia sin il martgà da lavur esser main fermas che quai ch'ins aveva spetgà oriundamain, resumescha il KOF.
In zic pli pauc optimistics èn las expertas ed ils experts en vista a la creschientscha da l'economia. Per l'onn current fan els quint cun in augment dal product naziunal brut da 3,4%. Il zercladur eran quai anc 3,5%.


text:
Renaschientscha
Il term renaschientscha (resp. la furma franzosa renaissance) denominescha l’epoca da l’istorgia culturala e da l’istorgia d’art situada al cumenzament dal temp modern (15avel e 16avel tschientaner). Il num – ch’è s’etablì en emprima lingia en il 19avel tschientaner – cunfinescha l’epoca dal temp medieval precedent e fa allusiun a l’idea che la cultura europeica saja puspè s’orientada pli ferm a l’antica greca e romana. Sco tratg caracteristic tschenta la renaschientscha il singul individi en il center da tut esser.
Bain aveva gia il temp medieval guardà enavos sin l’antica. Ma en ils dus tschientaners che suondan è vegnida recepida ina paletta bler pli vasta da texts antics; plinavant ha l’umanissem studegià en quests texts aspects ch’eran vegnids negligids, sco per exempel dumondas davart la furma dal stadi. En consequenza da quest resvegl spiertal è la renaschientscha er marcada d’ina vaira unda d’invenziuns e scuvertas.
La vieuta dal temp medieval al temp modern n’è betg succedida a moda abrupta, mabain successivamain en il decurs dal 13avel e 14avel tschientaner. Sco temp da fluriziun da la renaschientscha valan il 15avel e 16avel tschientaner (talian: Quattrocento e Cinquecento). Il baroc (en l’istorgia d’art) respectivamain l’absolutissem (sco epoca istorica) marcheschan la fin da la renaschientscha vers l’entschatta dal 17avel tschientaner. En l’Europa dal Nord è la renaschientscha sa fatga valair pli tard ed è er vegnida substituida pli tard tras il baroc. En las parts protestantas (en spezial en l’Europa dal Nord) è la denominaziun d’epoca ‹renaschientscha› main preschenta damai che la refurmaziun è sa fatga valair sco moviment central.
Tar ils pli enconuschents artists da la renaschientscha tutgan ils Talians Leonardo da Vinci, Tizian e Donatello sco er il Tudestg Albrecht Dürer. L’epoca en ses pli vast senn è dentant er marcada d’impurtants scripturs sco Dante Alighieri e William Shakespeare. Il filosof Niccolò Machiavelli vala sco represchentant d’ina politica da pussanza, Erasmus da Rotterdam perencunter stat per morala e reflexiun da sasez. En la musica è l’epoca colliada cun in augment en la polifonia e cun novas armonias sco tar Orlando di Lasso.
Denominaziun e successiun cronologicaEdit
Il term rinascita u rinascimento è vegnì duvrà l’emprima giada il 1550 da l’artist e biograf talian Giorgio Vasari. Vasari differenziescha tranter trais fasas en il svilup da l’istorgia d’art: l’epoca gloriusa da l’antica greca e romana, il temp intermediar da la decadenza medievala, la renaschientscha da l’art e dal spiert da l’antica a partir dal 1250. Tenor Vasari hajan sculpturs, architects e picturs da la segunda mesadad dal 13avel tschientaner, tranter auter Arnolfo di Cambio, Niccolò Pisano, Cimabue e Giotto, «mussà en temps da gronda stgiraglia als maisters che duevan suandar la via vers la perfecziun».
Ils onns 1820/30 è il term renaissance vegnì surpiglià en la lingua franzosa. Enturn il 1840 è questa furma vegnida duvrada en scrittiras da lingua tudestga per denominar l’epoca da transiziun tranter il temp medieval ed il temp modern. Cun si’ovra Die Kultur der Renaissance in Italien (1860) ha l’istoriograf basilais Jacob Burckhardt marcà a moda decisiva la chapientscha odierna dal term.
Ils origins da l’epoca da la renaschientscha èn da chattar en l’Italia da la fin dal 14avel tschientaner. Pli baud predominava l’idea ch’igl haja dà in moviment inizial en l’Italia, succedì d’ina derasaziun cuntinuanta da las novas tendenzas en tut l’Europa. Oz percunter part’ins d’ina situaziun bler pli entretschada cun svilups parallels ed influenzas vicendaivlas.[1][2]
Entaifer la successiun cronologica da las epocas d’art è la renaschientscha situada tranter la gotica ed il baroc. La renaschientscha sco tala vegn per regla partida en trais periodas: la renaschientscha tempriva, la renaschientscha classica e la renaschientscha tardiva (er numnada manierissem).
Cuntrari al 19avel tschientaner na discurran l’istorgia d’art e l’istoriografia oz betg pli d’ina ruptura radicala tranter il temp medieval e la renaschientscha. Exempels per svilups che anticipeschan la renaschientscha èn tranter auter da chattar en la construcziun da citads dal 13avel tschientaner.
OriginsEdit
Appropriaziun da savida greca ed arabaEdit
La savida e las ideas da l’antica eran per part idas en emblidanza en il temp medieval tempriv ed autmedieval. Quest fundus vegniva be pli conservà en bibliotecas claustralas, a Bizanz ed en l’intschess cultural arab. Scienziads sco Poggio Bracciolini e Niccolo Niccoli han cumenzà a tschertgar sistematicamain suenter ovras d’auturs classics sco Platon, Cicero e Vitruv.[3] Medemamain è in grond dumber d’ovras grecas ed arabas crudada en ils mauns dals conquistaders cristians en rom da la reconquista sin la Peninsla Iberica. La biblioteca da Cordoba duai per exempel avair cumpiglià radund 400 000 cudeschs.[4]
Il declin da l’Imperi bizantin en il temp tranter la Quarta cruschada (1202–1204) e la conquista da Constantinopel tras ils Tircs (1453) ha manà blers scienziads grecs en l’Italia. Là han els dà vinavant lur savida davart l’antica greca ch’era sa mantegnida en l’Imperi bizantin durant ils bundant 1000 onns dapi la fin da l’Imperi roman dal vest. Gia il 1423 era il scienzià Giovanni Aurispa viagià a Constantinopel ed aveva manà enavos en l’Italia 200 codices cun texts profans da l’antica.[5]
Edit
Er las relaziuns socialas e politicas en l’Italia han attribuì a las vieutas ch’han gì lieu vers la fin dal temp medieval. L’Italia n’existiva da quel temp betg sco unitad politica, mabain era sutdividida en divers territoris e citads suveranas. En il 15avel tschientaner era l’Italia ina da las regiuns urbanisadas il pli ferm da tut l’Europa. Las citads furmavan republicas (or da la perspectiva dad oz stuess ins pledar d’oligarchias) e purschevan ina tscherta libertad politica che sa manifestava er en in progress scientific ed artistic.[6]
L’Italia aveva en general mantegnì il pli viv la memoria da l’antica.[7] Tras las numerusas vias da colliaziun dal spazi mediterran era il pajais avert en tut las direcziuns. Ils centers da commerzi da las citads al laschavan vegnir en contact cun regiuns allontanadas, en spezial cun la Levanta. Grazia a la bainstanza ch’il commerzi generava eri pussaivel da laschar elavurar gronds projects architectonics ed artistics, e quai tant da vart publica sco er privata. Medemamain pudeva vegnir investì dapli temp en la furmaziun, perscrutaziun e scienza.
La mort nairaEdit
Tenor in’autra teoria ha la mort naira manà en il 14avel tschientaner ad ina nova schientscha e fullà via a la renaschientscha. Sut la giaischla da la pestilenza hajan ils umans cumenzà a s’orientar pli ferm a chaussas mundanas, enstagl da focusar sin dumondas spiritualas e da l’auter mund sco che quai era il cas en il temp medieval. Da l’autra vart èsi da far valair che la pesta ha furià sco pandemia en tut l’Europa e betg sulettamain en l’Italia. Per explitgar la renaschientscha partan ins oz d’ina colliaziun cumplexa da tut ils facturs menziunads.
La renaschientscha dal spiert anticEdit
In tratg caracteristic da l’epoca furma la renaschientscha dal spiert antic. L’entir moviment spiertal s’orientescha als princips ed a las valurs da l’umanissem. Sco precursurs da quest svilup valan scripturs da l’Italia dal 14avel tschientaner sco per exempel Francesco Petrarca. El è s’occupà intensivamain cun scripturs antics ed ha accentuà la valur da l’individualissem e da la furmaziun umanistica. Il studi da las linguas, da la litteratura, istorgia e filosofia dueva succeder tenor el per agen intent, pia ordaifer in context religius. En general è il maletg dal mund teocentric vegnì substituì tras ina vista antropocentrica.
Questa «renaschientscha» è sa manifestada en la rescuverta e reutilisaziun da numerus elements dal pensar antic (en scrittiras, monuments, sculpturas, en il pensar filosofic e.a.). Il pli ferm è questa nova orientaziun sa mussada en las singulas spartas da la creaziun artistica, nua ch’in fundament matematic-scientific ha substituì l’orientaziun mistic-spirituala da pli baud. Sco exemplaric per quest nov maletg dal mund po valair il studi da proporziuns da Leonardo da Vinci. En quel vegn l’uman cun sia constituziun anatomica mess en il center d’in nov urden. L’epoca da la renaschientscha marchescha en quest senn l’origin da l’orientaziun antropocentrica che caracterisescha il temp modern.
En las citads-stadi talianas han l’art e las scienzas cuntanschì da quel temp ina reputaziun cumparegliabla a quella da la Grezia antica. Ils artists n’eran betg pli mastergnants anonims; lur ovras vegnivan renconuschidas sco creaziuns individualas da gronda muntada. Questa nova schientscha culminescha en ils numerus schenis universals ch’èn s’occupads a medem temp da las pli differentas spartas d’art e da la lavur scientifica.
FilosofiaEdit
La filosofia da la renaschientscha prenda distanza dal pensar scolastic-aristotelic e s’orientescha pli ferm al platonissem. Tut las scrittiras da Platon èn vegnidas translatadas en il latin. Il neoplatonissem ch’è sa fatg valair da quel temp è vegnì sviluppà da Georgios Gemistos Plethon, Marsilio Ficino e Giovanni Pico della Mirandola. Sco tenuta spiertala era l’umanissem derasà tranter blers scienziads da la renaschientscha. Tar quels tutgan Coluccio Salutati (1331–1406), Nicolaus Cusanus (1401–1464), Erasmus da Rotterdam (1466–1536), Niccolò Machiavelli (1469–1527), Thomas Morus (1478–1535), François Rabelais (1494–1553) e Polydor Vergil (1470–1555).
Art figurativEdit
CaracteristicasEdit
In dals elements ch’ha influenzà decisivamain la genesa da l’art da la renaschientscha furma l’occupaziun cun la natira. Gia avant Vasari avevan scripturs sco Giovanni Boccaccio ludà l’artist Giotto per si’abilitad da malegiar las chaussas e persunas a moda uschè natirala sco nagin avant el. En il decurs dal 15avel tschientaner è la reproducziun natiralistica vegnida perfecziunada. Quest tratg caracteristic furma in element central per cunfinar l’art da la renaschientscha da las epocas precedentas.
Er l’orientaziun vers l’antica è colliada cun la tschertga d’ina ‹vardad natirala› en l’art. Ins admirava las ovras d’art da l’antica sco exemplaricas per la reproducziun natiralistica. L’impurtant teoreticher talian Leon Battista Alberti ha intimà ils artists «da betg be imitar ils artists da l’antica, mabain d’empruvar d’als surpassar». L’artist na duaja betg simplamain represchentar la ‹realitad›, mabain megliurar ed idealisar ils models ch’el chattia en la natira.
Sco terz element da l’art da la renaschientscha, sper l’occupaziun cun la natira e l’admiraziun da l’antica, po valair la dumonda suenter l’essenza da quai che vegn resentì sco bel. Ils artists empruvavan per exempel da reproducir u meglier detg da concepir l’uman en in’estetica sublima. Mesiras e proporziuns idealas èn d’impurtanza tant en la pictura e sculptura sco er tar la concepziun d’edifizis. Cun agid da la perspectiva centrala ch’è vegnida (re-)scuverta da quel temp, han ils artists pudì reproducir la profunditad dal spazi cun in’exactadad quasi matematica.
SurvistaEdit
En l’art han Filippo Brunelleschi, Lorenzo Ghiberti e Donatello fullà via a la nova direcziun. Lur precursurs en il temp da l’uschenumnada protorenaschientscha dal 13avel e 14avel tschientaner eran stads Nicola Pisano, Giotto di Bondone ed auters.
La renaschientscha tempriva cumenza a Firenza cun sculpturas da Donatello, relievs da bronz da Ghiberti, frescos da Masaccio ed edifizis da Filippo Brunelleschi.
Il temp da ca. 1490/1500 enfin 1520 vala sco renaschientscha classica, segnada da la tschertga da perfecziun ed armonia suprema. Questa perioda è sa sviluppada en spezial a Roma a la curt papala. En quest temp crodan ils plans da Bramante per il nov edifizi central da la baselgia da S. Pieder a Roma, ils pli impurtants maletgs da Leonardo da Vinci (‹La Sontga Tschaina›, ‹Mona Lisa›, ‹Dunna cun ermelin›), las picturas da Raffael en las ‹Stanzas› e ses maletg d’altar il pli famus, la ‹Madonna sixtina›. En pli las sculpturas da Michelangelo (‹Pietà›, ‹David›, ‹Moses›), sias picturas dal palantschieu sura en la Chapella Sixtina e las gravuras maisterilas dad Albrecht Dürer.
I suonda enfin il 1590 la renaschientscha tardiva u il manierissem, in’epoca segnada da differents svilups artistics. Il manierissem ha la tendenza d’exagerar il repertori formal da la renaschientscha classica. In exempel furma la Figura serpentinata sco quai che Giovanni da Bologna l’ha represchentà en sia sculptura ‹Rapiment da las Sabinas› (1583): figuras umanas tratgas en la lunga e represchentadas en in moviment furius drizzà vers tschiel. La fasa finala da la renaschientscha tardiva maina lura gia vers il baroc.
L’epoca da la renaschientscha na percurra betg en tut l’Europa il medem svilup. En l’Italia è il spiert da la renaschientscha sa mussà il pli baud ed ha influenzà tant pictura sco er sculptura ed architectura. En il nord ha la renaschientscha cumenzà pir enturn u suenter il 1500 ed ha chattà expressiuns divergentas da pajais tar pajais. En general pon ins constatar qua ina pli gronda influenza dals ideals antics sin l’architectura e sin la sculptura che sin la pictura. En Frantscha e Germania è il stil antic sa maschadà en la renaschientscha tempriva cun elements naziunals. Vers la fin da la renaschientscha ha la tendenza da reproducir las furmas anticas en moda pli opulenta e pulpida manà vers il baroc. In colorit naziunal ha la renaschientscha er conuschì en il Pajais Bass, la Pologna, l’Engalterra e la Spagna.
PicturaEdit
La gronda part dals maletgs da la renaschientscha èn maletgs d’altar e frescos religius creads per baselgias. La figura religiusa vegn dentant umanisada cun la situar en in ambient terrester. Savens portan las persunas la vestgadira da mintgadi dal temp da la renaschientscha. Daspera èn vegnids stgaffids maletgs cun tematicas profanas u pajaunas-mitologicas (allegorias, dieus ed eroxs da l’antica, scenas or da l’istorgia antica). In ulteriur segment furman purtrets individuals da persunalitads contemporanas. Ultra da quai è sa sviluppada in’emprima fasa da la represchentaziun da cuntradas e da scenas da la vita da mintgadi. Ils maletgs da cuntradas na furman dentant nagina copia exacta da la realitad, mabain duevan simbolisar ils princips fundamentals da la bellezza. Questa bellezza idealisada vegniva definida sco natira.
Per pudair crear in maletg cun effect tridimensiunal sin ina surfatscha bidimensiunala han ils artists gì da sviluppar reglas opticas e geometricas. In element central furma l’orizont imaginar che sa chatta sin l’autezza dal contemplader. La profunditad dal spazi vegn cuntanschida cun agid da la perspectiva centrala, vul dir cun in sistem da lingias che sa cruschan en il punct perspectiv situà sin la lingia orizontala.
En l’art da la renaschientscha è vegnì dà adina dapli pais sin ina represchentaziun adequata da l’anatomia da l’uman. Ils artists han intercurì musculs, moviments, posiziuns e proporziuns. Malgrà quests studis anatomics è l’act uman – sco gia en l’antica – vegnì represchentà en proporziuns idealisantas. L’artist empruvava da filtrar or da la ritgezza da la natira umana las furmas las pli esteticas per exprimer uschia la perfecziun corporala. La nivadad valeva sco simbol per innocenza; ella vegniva vesida sco insatge natiral che dueva exprimer ina bellezza oriunda. Tut questas ideas davart la figura umana ha la renaschientscha surpiglià da l’antica.
Areguard la concepziun dal singul maletg ha la renaschientscha dà la preferenza a structuras simmetricas ed armonicas. A l’intern vegnivan quellas savens cumplettadas tras arranschaments che resguardan furmas geometricas sco il rudè, il mez rudè u il trapez.
SculpturaEdit
Ils sculpturs da la renaschientscha han stgaffì oravant tut figuras singulas e bists-purtrets. Sin las plazzas publicas da las citads han ins postà plasticas monumentalas, per exempel en furma da statuas a chaval. La sculptura sepulcrala per dignitaris seculars ed ecclesiastics cumbinescha savens la sculptura e l’architectura ad in’ovra d’art cumplessiva.
Da l’autra vart sa liberescha la sculptura adina dapli da sia funcziun medievala sco part accessorica da l’architectura. Sper figuras integradas en nischas, concepidas sco part d’in edifizi, vegnan stgaffidas adina dapli plasticas che stattan al liber e che pon vegnir contempladas da tuttas varts.
Er la sculptura da la renaschientscha s’orientescha a las lavurs da l’antica. Las sculpturas vegnan modelladas da tuttas varts, l’uman vegn mussà niv, la posiziun da las chommas correspunda savens al cuntrapost classic. Studis anatomics gidan ad illustrar la figura umana en moda uschè realistica sco pussaivel.
ArchitecturaEdit
Ina da las tendenzas entaifer l’architectura da la renaschientscha era quella da laschar reviver la lingua da las furmas da l’antica resguardond rigurusamain sias furmas classicas. En l’Italia è questa finamira vegnida cuntanschida enturn il 1500 tras Donato Bramante; silsuenter è il stil antichisant-classicistic sa derasà en tut il pajais. Ils edifizis da la renaschientscha en l’Italia sa distinguan tras ina concepziun clera, survesaivla ed armonica.
En lur plans orizontals s’orientavan ils architects a furmas geometricas idealas sco il quadrat u il rudè. Elements da construcziun sco colonnas, pilasters, capitels, culmainas triangularas e.a. han ins surprendì directamain da l’antica (greca). Uschia chatt’ins vi da las colonnas capitels dorics, ionics u corintics. En ils plauns sutterrans han ins savens er applitgà la colonna toscana che vegniva gia duvrada entaifer l’architectura da l’antica romana. Las singulas parts da l’edifizi avevan da s’accordar armonicamain in cun l’auter. Areguard proporziuns idealas valevan en spezial ils tractats architectonics dal constructur roman Vitruv sco referenza.
In’autra tendenza da l’architectura da la renaschientscha è quella da variar elements da l’antica ma er dal temp medieval a moda analoga, pia senza sa tegnair strictamain vi das las reglas architectonicas oriundas. Pli impurtant è qua il messadi che vegn transportà cun ils motivs antichisants, numnadamain in aut prestige social ed in ethos che sa referescha a l’antica.
Applitgond in princip da la pratica da bajegiar medievala vegnan elements architectonics da l’antica sco travs, capitels u profils be surprendids cun als imitar u variar. Per part han ins pudì sa referir a l’architectura romanica che sumeglia quella da l’antica. In exempel furma il clutger da la baselgia da s. Kilian a Heilbronn dal 1513. Tipica per questa tecnica d’analogia èn ornamentaziuns ordvart ritgas en furma d’arabescas ed auter. Tenor la tradiziun da la gotica vegn vinavant accentuà la verticala. Ils construiders n’eran qua savens betg intellectuals sco en l’Italia, mabain sa sentivan obligads a la tradiziun da las interpresas artisanalas dal temp medieval. Ils plans orizontals e las fatschadas èn savens asimetrics.
Medemamain vegn per part cuntinuà cun applitgar las furmas da la gotica, e quai en las regiuns che resentan quellas sco pli modernas che quellas da l’antica. En general pon ins constatar che questa tendenza sco er l’architectura en analogia èn vegnidas applitgadas pli ferm là, nua ch’ins na resentiva il temp medieval betg talmain sco fasa intermediara e da decadenza culturala. Quai è surtut stà il cas en l’Europa Centrala ed en l’Europa dal Nord. La Frantscha e la Spagna percunter furman stadis nua che la rigurusadad antica e la tecnica d’analogia cumparan in sper l’auter.
Tranter ils pli enconuschents artists da la renaschientscha taliana (pictura, sculptura ed architectura) tutgan: Donatello (1386–1466), Sandro Botticelli (1444/1445–1510), Leonardo da Vinci (1452–1519), Michelangelo Buonarroti (1475–1564), Raffael (1483–1520), Tiziano Vecellio (14?–1576) ed Andrea Palladio (1508–1580).
Impurtants artists da la renaschientscha ordaifer l’Italia èn: Jan van Eyck (ca. 1390–1441), Rogier van der Weyden (1399/1400–1464), Albrecht Dürer (1471–1528), Lucas Cranach der Ältere (1472–1553), Matthias Grünewald (1475/1480–1528), Hans Holbein der Jüngere (ca. 1497–1543) e Pieter Bruegel der Ältere (ca. 1525–1569).
Litteratura e publicisticaEdit
Entaifer la litteratura han La Divina Commedia (1307–1321) da Dante Alighieri, las brevs, ils tractats e las poesias da Francesco Petrarca ed Il Decamerone (1353) da Giovanni Boccaccio inizià la renaschientscha. En si’ovra Il Cortegiano (1528) descriva il cont Baldassare Castiglione il tip ideal da la renaschientscha.
L’invenziun da la stampa da cudeschs cun letras moviblas tras Johannes Gutenberg a partir dal 1450 ha dà in enorm stausch a la litteratura ed a la distribuziun da stampats en general.
Tar ils enconuschents scripturs da la renaschientscha ordaifer l’Italia tutgan: Sebastian Brant (1457–1521), Erasmus da Rotterdam (ca. 1466–1536), François Rabelais (1494–1553), Philipp Melanchthon (1497–1560), Torquato Tasso (1544–1595) e William Shakespeare (1564–1616). Il num da Shakespeare è collià stretgamain cun il Teater da la renaschientscha englaisa (u teater elisabettan). En l’Italia è sa fatga valair da quel temp la Commedia dell’arte.
Edit
Economicamain croda la renaschientscha ensemen cun la fin dal scumond da tschains sco quai ch’el era usità en il temp medieval. Plinavant èn vegnidas dismessas tschertas munaidas medievalas che liavan ils possessurs en furma da taglias als signurs feudals. Tut quai ha pussibilità il svilup da bancas sco quellas dals Fugger u Medici. Da l’autra vart è sa pegiurada la situaziun economica e sociala da grondas parts da la populaziun rurala. Las tensiuns ch’èn resultadas da quai han tranter auter manà a las guerras da purs.
Entaifer ils singuls manaschis ha l’introducziun da la contabilitad dubla lubì ina controlla bler pli severa dal success da las interpresas economicas.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Peter Burke: Die europäische Renaissance. Zentren und Peripherien, München 1998.
- ↑ Marina Belozerskaya: Rethinking the Renaissance. Burgundian Arts across Europe, Cambridge 2002.
- ↑ Paul Strathern: The Medici: Godfathers of the Renaissance, London 2003, p. 81–90 e p. 172–197.
- ↑ The Islamic World to 1600, pagina d’internet da l’Universitad da Calgary, consultada ils 10 da matg 2007.
- ↑ History of the Renaissance, HistoryWorld, consultà ils 10 da matg 2007.
- ↑ Julius Kirshner: Family and Marriage: A socio-legal perspective. Italy in the Age of the Renaissance: 1300-1550, elav. da John M. Najemy, Oxford 2004, p. 89.
- ↑ Jacob Burckhardt: Die Kultur der Renaissance in Italien elav. da Walter Goetz, 12avla ediziun, Stuttgart 2009. Burckhardt caracterisescha ils Talians al cumenzament da la renaschientscha sco «pievel mez antic».
LitteraturaEdit
- Boris von Brauchitsch (ed.): Renaissance. Das 16. Jahrhundert, Galerie der großen Meister. DuMont, Köln 1999. ISBN 3-7701-4620-4
- Jacob Burckhardt: Die Kultur der Renaissance in Italien. Insel-Verlag, Frankfurt/M. 2003. ISBN 3-933203-89-9 [L’ovra è cumparida il 1860]
- Peter Burke: Die europäische Renaissance. Zentren und Peripherien. Beck, München 2005. ISBN 3-406-52796-5
- Johan Huizinga: Das Problem der Renaissance. Wagenbach, Berlin 1991. ISBN 3-8031-5135-X
- Alfred von Martin: Soziologie der Renaissance. Zur Physiognomik und Rhythmik bürgerlicher Kultur (1932, ²1949, ³1974)
- Volker Reinhardt: Die Renaissance in Italien. Geschichte und Kultur. Beck, München 2002. ISBN 3-406-47991-X
- Anne Schunicht-Rawe, Vera Lüpkes (ed.): Handbuch der Renaissance. Deutschland, Niederlande, Belgien, Österreich. DuMont, Köln 2002. ISBN 3-8321-5962-2
- Peter Strieder: Deutsche Malerei der Renaissance, Langewiesche, Königstein i. Ts. 1966
- Jeffrey C. Smith: The Northern Renaissance. Phaidon Books, London 2004. ISBN 0-7148-3867-5
- Jörg Traeger: Renaissance und Religion. Die Kunst des Glaubens im Zeitalter Raphaels. Beck, München 1997. ISBN 978-3-406-42801-2
- Manfred Wundram: Renaissance. Reclam, Stuttgart 2004. ISBN 3-15-018173-9
ColliaziunsEdit
- Renaschientscha tempriva
- Renaschientscha classica
- Census of Antique Works of Art & Architecture Known in the Renaissance
- H. C. Kuhn (ed.): Internetography on Renaissance intellectual history, actualisà enfin il 2003


text:
Enstagl d'in creschament da 2% dal product naziunal brut, sco prognostitgà il settember, partan ils economs ussa be anc d'in creschament da la conjunctura dad 1,5% l'onn 2019. Per il 2020 spetga il Seco, il secretariat statal per economia, in creschament dad 1,7%.
Ed er gia per l'onn actual curregian ils experts lur prognosas: La conjunctura 2018 na creschia betg per 2,9% sco annunzià, ma be per 2,6%. Il Seco motivescha questa correctura cun la creschientscha reducida abruptamain en il terz quartal.
En pli averteschan ils experts er dad in'escalaziun da la dispita commerziala sin livel internaziunal. Quella franass la conjunctura mundiala anc pli fitg che supponì enfin uss.
RR novitads 09:00


text:
The Simpsons
I Simpson (o The Simpsons in ingles) hinn un cartuni animàa creaa in del 1987 dal Matt Groening, un disegnadur american, (anca disegnadur de Futurama). Quand el Groening i ha creaa, eran püsee curt d'incö; düravan dumà tri mignüü, pöö hinn diventaa una serie cunt i puntad pùssée longh da la durada de mezz ura. In america a vann in unda sul canale FOX , in Italia su Italia1 (in dal 1995 al 1997 hinn anca anda' in unda su Telelumbardia) e sül canal FOX de Sky. In dal 2007 hann fa anca un film de success ciamaa "I Simpson - El film".
la Famiglia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cartuni animàa l'è centraa sora una famiglia de cinch component:
- Homer J. Simpson - el pader a l'e' un pacciaròtt , ghe pias domàa mangia , beff la birra Duff e vardà la televisun; l'e' un po' un barlafùs, un baloss ch'el capis minga tropp. El lavura in d'ona centrale nucleare cume un ispetur de la sicuresa.
- Marge Simpson - a l'e' la mie del Homer, a l'e' la tipica mader de famiglia , a gha i cavaj volt e bloeu ,e gha la vüs un poch rauca; ona quaj voeulta la suta a lamentas del so òmm anca se gha voeur semper ben. a l'e' semper tacada ai furnej a cusinà, oppure ciapada a netàa la ca .
- Bart J. Simpson - a l'el prem bagaj de Homer e Marge. A gha des ann' e el va' amò a scoeula; ghe pias anda in sul skateboard e fa i schers ala zét.
- Lisa Simpson - a l'e' la surela giòvina de Bart ,al cuntrari del Bart ghe pias studià e anda' a scoeula, la ciapa semper i bej vot, quand la gha negòt de fa la gha pias a sunà el sassofono. L'è un'idealista, unesta e cuerenta, al cuntrari del rest de la sua fameja. Dopu un puu la diventa büdista, perchè l'è scandalisada del fat che la gesa de la citaa, per pudè vess reastaurada, l'abia acetaa de fà püblicitaa düranta i fünsiun religius.
- Maggie Simpson- a l'è la tusanetta pùse piscinina. Che l'ha minga inisià ancamò a parlà. A gha pias suscià el scisciòn.
Alter Persunagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Abraham Simpson - A l'è el nonno de famiglia, el pà de Homer, a l'è un pù foeura de coo e la memoria ghe fà cilecca (e se capis dunca de indue l'Homer l'abia ciapaa la propria stüpidera). Ghe pias cunta su i so stòri , de quand a l'era giuvin e l'era andà in guera, ma de norma nissün el voeur scultàl. El viv in d'un uspizi per vecc.
- Palla di Neve II - A l'e' el gatt de famiglia , a l'e' negher de culur. El prim gatt , Palla di Neve I, a l'era bianc, ma l'e' mort schiscià sòtta d'ona macchina.
- Piccolo aiutante di Babbo Natale- Al'e' el can , al buja sempar, l'hann truvàa nel di de natal foeura d'on cinodromo.
- Milhouse Mussolini Van Houten - el migliur amis del Bart , a gha i ugiaj e i cavej bloeu , e l'è minga tant vìscor de rifless , a l'è un pù un asnott. I bagaj pùse grand (cume el Nelson), de spèss, al ciapan per ul cüü e ghe tiren sgiafuni,slavedinch e pesciàà in del cüü. L'è inamuraa de la Lisa.
- Apu - on immigràa da l'India, ch'el lavura cuma cummess in d'un supermercàa (ciamaa in de la versiun inglesa Kwik-e-Mart e in quela italiana Market Jet).
- Carl Carlson - L'e' un cullega del lavurà de l'Homer , l'e' negher de pell e in della versiun italiana el parla in veneto.
- Lenny Leonard - A l'e' el migliur amis del Carl, cullega anca lu' de Homer. Se capis minga se Lenny e Carl (che hinn semper insema) sien dei culattun o nò (di voeult el pudaria sembràll, alter voeult inveci nò).
- Charles Montgomery Burns - el padrun del sit in duè al lavura Homer, a l'e' cattif e avar parche l'e' un gran sciùr.
- Waylon Smithers - l'assistent del sciùr Burns. A l'è propi quel che pò ves ciamaa on lecca pée, suratüt perchè l'è segretament inamuraa del sò capp.
- Otto - un chielù ch'el guida el pulmìn de la scoeula ,ma al guida un pù cuma un ballabiott. ghe pias scultà la müsiga heavy metal, fümà i sigarèt de marijuana e bif.
- Seymour Skinner- El direttur de la scoeula duè va el Bart , al viv' ancamò cunt la soa mama, de la qual el vegn de spess maltrataa. L'è un redüs de la guera in Vietnam.
- Miss Caprapal- a l'è la maestra del Bart , ma l'e ancha la murusa del Skinner. La füma e la bef.
- Boe Syzlak - l'è ul proprietari de l'usteria in duè Homer el va a ciapà la ciocca. a l'è brut de faccia e malmustus.
- Disco Stu - a l'è vün che in del còo a l'è rimast ai anni 70, el se vest amò cume in quej ann lì , e el sculta domàa i canzun vecc de la disco.
- Krusty el Clown - el pagliasch de la televisun , che ghe pias tant a ul Bart ,a la Lisa e a tuch i bagajitt' del paes. lü l'è ebreo e el sò pà a l'è on rabbin. lù g'ha tanti visi cume: fùma ,bef , pert i danèe in di scommess' , andà cui donn ..
- Telespalla Bob- a l'era un pagliasch culega de Krusty ,l'ha tentà de mandà in galera krusty ma l'e' fini lù in galera ;ogni voelta ch'el vegn foeura de preson el tenta semper de coppàa Bart che l'e' sta' respunsabil del so' arrest.
- Sindich Fred Quimby - el sindich del paes , cunt i danèe ch'el guadagna che pias andà cunt i donn (el tradis semper la so miè)
- Dutur Julius Hibbert - el dutùr , anche lù l'è negher de pell , el rit semper anca quand ghe nient de rit.
- Cumissari Winchester- el cummissari de pulizia , l'e' grass pùsèe del Homer , ghe pias mangià i ciambell e i hambürger.
- Ralf Winchester- el fioeul del cummissari.
- Tony Ciccione - l'e' un mafius che cuntrola tuti gli affari del paes.
- Ned Flanders- l'e' el visin de càa de la famiglia , l'e' un paulott che ghe pias andà semper in gesa.
- Reverend Lovejoy- el pret de la gesa , quand el fa la prediga a rump semper i ball di quej che hinn drèe a scultala . a gha l'hobby dei mudelìn de treni elettrici , cuma se fuss amò un bagaj.


text:
La dumengia ils 27 d’avust ha l'Uniun chantunala da veterans da chant gì sia dieta annuala a Laax en la chasa da scola. Da las bunamain 1’000 chantaduras e chantadurs ch'èn veterans, èn pli che 200 sa rimnads per onurar ils commembers defuncts, star da cumpagnia e chantar communabel. Veteran chantunal daventa ina chantadura ni in chantadur, sch'ella ni el han chantà durant almain 30 onns en in chor.
Il chant el Grischun è sa sviluppà
Era il president da l’uniun Gion Darms chanta dapi varga 50 onns, dapi il temp da scola. Tenor el è il chant grischun sa sviluppà positiv ils davos onns. Ils dirigents per exempel mettian adina dapli paisa sin la scolaziun da la vusch. Ina scolaziun ch’era el sco veteran sustegnia e durant la quala el possia emprender bler per megliurar ses chant.
Era il repertori dals chors saja adina daventà pli vast. Dasper chanzuns tradiziunalas dettia adina dapli chors che chantian era chanzuns modernas e d’autras culturas. Tut quai dettia ad el bler energia e plaschair e Gion Darms spera pudair cuntinuar cun quai hobi uschè ditg sco pussaivel.
Nua èn las dunnas?
Dals bunamain 1’000 veteranas e veterans da chant èn mo circa in terz dunnas, e betg la mesadad sco ins pudess spetgar. Tenor Gion Darms ha quai in simpel motiv: Pli baud devi quasi mo chors virils e chors baselgia, ed en quels chantavan mo umens. Pir dapi ils onns 70 sajan vegnids fundads adina dapli chors maschadads, cunzunt en la Surselva. Da quels chors daventian uss adina dapli dunnas veteranas, uschia ch’il dumber da dunnas en l’uniun vegnia a s’augmentar ils proxims onns.
RR actualitad 06:00


text:
Circa 100 scolaras e scolars da tuttas classas e plirs scolasts èn oz vegnids ensemen en l'aula da la scola chantunala nua ch'els han discurrì davart pusseivladads per far la scola pli verda. Tranter auter è era il rectur Gion Lechmann ed il schef dal departament d'educaziun Jon Domenic Parolini stads da la partida per savair valitar las ideas e per mirar co ch'ins savess implementar quellas.
Iert da legums e pli pauc plastic
Mintgamai dus scolars èn vegnids elegids da l'atgna classa per represchentar quella durant l'occurrenza. En gruppas da 10 persunas èn ils uffants vegnids cun differentas propostas. Uschia era la gruppa da Marc Andriu Carigiet che frequenta la 6avla classa. Els han per exempel proponì da betg duvrar pli pusada da diever unic e da duvrar pli pauc plastic.
Auters han proponì da betg pachetar en ils sandwich en plastic ni era da crear dapli emnas da project nua ch'ins sa fatschenta unicamain cun il clima. I ha era dà propostas pli pretensiusas sco crear in iert da legums per la scola nua ch'ins sa sez emplantar.
I ha da fitg bleras bunas propostas.
Sco proxim pass vulan ins mirar tge propostas ed ideas ch'ins savess gest implementar cun pign engaschi e nua ch'ins avess da midar structuras pli grondas. Per il futur saja pussaivel ch'ins less far ulteriuras occurenzas sco quella, per exempel podis cun persunas dal fatg.
RR novitads 17:15


text:
L’emissiun cumpiglia trais parts cun avischinaziuns frequentas a la figura da Sontg Francestg: episodas biograficas da sia giuventetgna da levsenn suandada da la conversiun radicala, sia famusa rogaziun dal “Cantico”, qua recitada finamain en surmiran, e legendas ina giada fitg popularas che circumdavan il sontg.
Redacziun: Tona Mark
Infurmaziun
Per motivs da dretg na pon ins betg tadlar qua la contribuziun giavischada. Vus pudais dentant empustar quella tar rtr sur il formular da contact ubain dumandar scleriment directamain da l’archivar sut 081 255 75 75.
Radioscola 12-11-1963
Numer d’archiv: 2048


text:
Sur la fin d'emna da Tschuncaisma ha la polizia da la citad da Cuira stuì vegnir 38 giadas en acziun. 22 manischunz èn vegnids denunziads pervia da surpassaments cunter la lescha da traffic. La gronda part dals manischunz han provocà entras canera durant la notg en quartiers d’abitar. Dus vegnan denunziads pervia ch’els n’han betg pli gì la controlla dal auto ed tar in automobilist datti il suspect d'esser stà alcoholisà.
Trais accidents cun blessads
Durant la fin d’emna hai dà trais accidents da traffic sin territori da la citad da Cuira. Il venderdi suentermezdi hai dà ina collisiun da chadaina cun trais vehichels. Ina persuna è vegnida blessada levamain. La sonda da mezdi hai dà in accident tranter in töf ed in auto (mira fotografia) sin datier da la sortida da l'autostrada N13 a Cuira nord nua ch'il motociclist è sa blessà. Er la sonda, a las 13:00 uras, è ina motociclista vegnida sdrimada da l'auto successur sin la Ringstrasse. La dunna è sa blessada vid la chomma.


text:
Il WEF saja in event cun in effect internaziunal, ha argumentà il minister da la defensiun Guy Parmelin a favur dal servetsch da l’armada per la segirezza. Il Cussegl naziunal ha votà cun 131:29 vuschs cun 15 abstenziuns da mantegnair il sustegn militar per il WEF.
Per ils onns 2019 fin 2021 pon vegnir en acziun maximalmain 5’000 militars – quai vegn a custar 32 milliuns francs. Quai èn 4 milliuns francs dapli sco enfin uss. L’armada segirescha, tranter auter, il spazi d’aria, protegia persunas e porscha sustegn logistic.
RR novitads 20:00


text:
En il Grischun tschessa la plievgia plaunsieu. Sper intginas bovas ed impediments sin via n’hai enfin la dumengia saira betg dà pli gronds problems. La situaziun saja dentant schon vegnida valitada endretg, di Urban Maissen, il manader da l'Uffizi da guaud e privels da la natira.
Ins ha avertì cun inditgar il livel 5, il pli aut ch’i dat. Per part è vegnì cuntanschì be livel 3, dentant hai dà lieus, nua ch’il livel 5 è stà giustifitgà.
En las valladas dil sid dal Grischun, nua ch'il privel pareva il pli grond, è l’aura sa calmada la dumengia suentermezdi. Ils flums gronds sco Rain ed En han manà davent l’aua senza grondas difficultads. Là schazegia Maissen, ch'i saja vegnì cuntanschì il pli dal tut il stgalim 3 da malaura.
Er sche l'aura vegn plaunet meglra, avertescha Urban Maissen dentant, ch'ins stoppia vinavant avair quità en las valladas dal sid ed en Surselva. Il flums ed auals mainian anc adina fitg blera aua ed er il privel da bovas na saja anc betg tschessà.


text:
La situaziun per il suveran da la vischnanca da Tumleastga na savess betg esser meglra per las elecziuns dals 26 da settember. Gist quatter persunas vulessan daventar president da vischnanca.
D'ina vart èn quai ils dus suprastants actuals Ursula Tscharner-Bernold da Veulden e Pius Giger da Paspels. Els èn gia divers onns en suprastanza communala ed han er medem bunas schanzas da vegnir eligids. Tar las davosas elecziuns per la perioda d'uffizi era la differenza sulettamain ina vusch.
Dus novs
Samuel Wahlen è cun 40 onns il giuven dal quartett, Othmar Caviezel cun 70 il vegl. Caviezel è segiramain pli enconuschent, cunquai ch'el ha ina firma da construcziun ed è il medem mument er teolog laic. Wahlen perencunter è scolast ed è enconuschent a la generaziun pli giuvna.
Segund scrutini probabel
Cun quatter candidats è la probabiltad gronda ch'i dat in segund scrutini. Quel è ils 24 d'october. A l'elecziun èsì vegnì cunquai che Werner Natter ha annunzià l'entschatta favrer sia demissiun per la fin da l'onn.


text:
Ils quatter mattatschs ch'avevan da represchentar da Bavania ils sis da schaner ils Trais Sontgs Retgs ed il stailer, vegnivan en acziun gia da Son Silvester. Igl eran mintgamai ils quatter pli vegls mattatschs da la davosa classa, è da leger en il cudesch da l’istorgia da Savognin, cumparì l’onn 1988.
Scolast pensiunà sa regorda
Gionign Arpagaus da Savognin (68) sa regorda anc bain, sco scolar è el sez sa participà a quel usit. I saja stà bel da pudair ir en tut las stivas a chantar. Cura che l’usit che deriva probabel dals chaputschins è svanì na sa il scolast pensiunà betg. Svanì saja l’usit però cura che la scola haja surpiglià dals scolars l’organisaziun da l’usit dals Trais Sontg Retgs. Bain haja pli tard dà in’emprova da reactivar l’usit da Son Silvester e Bumaun, però cun pauc success. Suenter in temp saja l’usit puspè svanì.
RR actualitad 08:00


text:
Per il chantun Grischun muntava la quota da dischoccupaziun il matg tar 1,8%, communitgescha l'Uffizi per industria, mastergn e lavur dal Grischun. Quai en cumparegliaziun cun l’avrigl ina sminuziun da passa 200 persunas uschia che stgars 2’000 persunas eran annunziadas senza lavur en il chantun Grischun.
Era en Svizra damain dischoccupads
En l'entira Svizra è la quota da dischoccupaziun sa reducida per 0,2 sin 3.1% cumpareglià cun il mais avant. Quai correspunda a bunamain 140milli dischoccupads, communitgescha il Secretariat da stadi per l’economia SECO.
RR novitads 09:00


text:
Il chantun Grischun vul testar a l’engronda en las scolas. La Scol’auta da pedagogia saja vidlonder d’instradar tut per che scolaras e scolars e la magistraglia pon sa laschar testar regularmain, dentant facultativamain, ha ditg il minister d'educaziun Jon Domenic Parolini. I duai vegnir fatg tests da spida, nua ch'i na dovra betg il bastunet en il nas e nua ch'il resultat è gia il proxim di sin maisa.
Nus essan persvas ch'ils tests che nus vulain far en tut las scolas, sch'ellas èn prontas, èn in bun med per eruir uschè spert sco pussaivel cas positivs e lura trametter quels en quarantina per evitar ch'il virus sa derasia.
Tranter auter sajan ins er vid organisar ulteriurs pilots – er en scolas grondas. Enfin che las scolas possian propi cumenzar a testar, giaja dentant anc duas fin trais emnas. La finamira è tenor Parolini da pudair laschar avert las scolas. Ulteriuras mesiras sco mascrinas er en la quarta u tschintgavla classa da la primara u prolungar las vacanzas da sport vegnian discutadas, decidì na saja però anc nagut.
Runda d'experts beneventa idea dal Grischun
Il departament da sanadad BAG beneventa ils tests regulars en las scolas ch'il chantun Grischun vul far. Ins vesa positiv ch'il chantun tegnia vinavant sia funcziun d’exempel puncto testar. Las datas dals tests sajan in agid per analisar la situaziun.
Il BAG di vinavant ch’ins tegnia la situaziun en las scolas en egl. Sche las cifras d'infecziuns creschain pli svelt – tranter auter causa la mutaziun – sajan las scolas in lieu nua che contacts pon vegnir evitads. Dentant saja il serrar las scolas ina decisiun politica.


text:
Giachen Antoni Pfister-Schönenberger 1888 - 1936 in Neuhausen
Lehrer und Herausgeber der Schrift " Ord la historia e cultura da Schlans, 1931".
La dumengiaNocturn ruaus e tschiel stelliu
La pasch ha bein la notg regiu
Ed ussa s´aulza cun splendur
Il bi sulegl, plein tarlischur.
La stgira notg en nossas vals
Svanesch´tras radis celestials.
La olma beada
Tiel Segner alzada!
Gie sut quei tschiel festiv e maiestus
Sesarv´íl cor d´in pietus.
dr. Alexander Pfister-Jecklin 1876 - 1962 a Basilea
Artechel ord la Gasetta Romontscha Nr. 39, 1946
Raymund Vieli: A signur dr. Alexander Pfister per siu 70-avel anniversari.
A signur dr. Alexander Pfister per siu 70 avel anniversari
Ils 30 da settember complenescha sgr. dr. Alexander Pfister de Schlans ses 70 onns. Igl ei quei en sesez buca motiv de far fiasta, mo cura ch´igl giubilar gauda malgrad las 70 rigas el best della veta buna sanadad corporala e spirtala, lu astga el sez e cun el sia famiglia e ses amitgs selegrar. E sche nus savein buca far cunmeins de seregurdar de nies giubilar ella Gasetta Romontscha senza siu consentiment, gie encunter sia veglia, daventa quei en emprema lingia per engraziar a nies amitg e compatriot per tut quei ch´el ha prestau tgeuamein per la patria e viarva romontscha e per selegrar cun el senza gronda rueida de sia mudesta fiastetta en occasiun de siu 70 avel natalezi.
Sgr. dr. Alexander Pfister ei naschius ils 30 da settember 1876 a Schlans, nua ch´el ha passentau sia affonza e sia giuventetgna. La casa paterna, il vitg romontsch silla spunda sulegliva denter Breil e Trun, il contuorn puril e muntagnard han formau ed impressionau sia olma allerta e dau a siu cor ed a siu spert la tempra romontscha e grischuna. Cun grev cor, sco quei daventa aunc oz cura che nos mattets della tiara vegnan a Cuera, ei il giuven Alexander entraus igl onn 1892 el seminari scolastic della scola cantonala. Leu ha el gudiu d. a. l´instrucziun, la simpatia e beinvuglientscha paterna de treis mussaders de num e de pum romontschs: G.C. Muoth. G.A. Bühler e G.B. Cadotsch, als quals dr. Pfister ei restaus attaschaus e renconuschents. Havend absolviu il seminari scolastic cun oreifer success exercitescha e comprova el sias habilitads pedagogicas a Sursaissa tudestga e silsuenter a Zir, per lu continuar ses studis all" universitad de Berna.
Igl onn 1903 concluda el ses studis academics cun aulta distincziun. Sia dissertaziun: "Die Patrioten", ei ina impurtonta contribuziun all´historia grischuna dil 18 avel tschentaner e sedistingua entras ina concepziun originala ed in giudicament objectiv e curaschus dils fatgs e dellas persunas d´in temps burasclus e scumbigliau. Suenter dus semesters a Berlin vegn dr. Pfister elegius professer per historia e tudestg alla "Töchterschule" a Basilea, nua che el ha instruiu cun grond success entochen igl onn 1937.
Aschia ha la sort menau nies compatriot per adina egl jester, mo ina ferma e sincera affecziun per casa ei ad el restada. El ha perquei adina demussau in special interess per siu vitg natal e per sia glieud de Schlans. Bugen visitava el silmeins ina ga ad onn ses fargliuns, siu frar, mistral Pfister a Schlans, nua ch´el era adina beinvegnius da tuts.
Igl ei tuttavia capeivel, ch´il patratg per casa e per patria han stuiu anflar fuorma ed expressiun en lavur ed ovra positiva. Quella ei denton restada tgeua e realistica conform a siu caracter ed alla veta de nies sempel pievel romontsch. Ellas Annalas 24 e 26 della Societad retoromontscha publichescha A. Pfister in bi matg poesias ch´ein l´expressiun de sia olma e de sias relaziuns cun sia patria, culs castgauns e siu Diu.
Cura che nies grond Muoth ei ius tiels perdavons ha dr. A. Pfister ensemen cun G.B. Derungs acceptau ed exequiu la nobla incumbensa d´edir siu relasch litterar. Igl ei quei l´emprema ediziun cumpletta dellas ovras poeticas de Muoth, comparida ellas Annalas 22. Ella vala per basa de tuttas ediziuns ed ei ton pli custeivla ch´ils manuscrets romontschs de Muoth ein tuts svani e piars per adina. Unida cun questa ediziun della poesia de Muoth ei sia biografia, scretta cun veseivla affecziun e rara capientscha da siu scolar ed amitg dr. A. Pfister. Igl ei il meglier ed il pli verdeivel ch´ei vegniu scret entochen oz sur de Muoth, poet, historiograf e mussader.
Buca emblidar savein nus il referat programmatic che dr. Pfister ha fatg cun caschun dil cuors per scolasts a Breil igl onn 1933. El ha dau als participonts in impressiunont maletg de nossa cultura romontscha, sesvilluppada ord la sempla veta purila e mussau co nossa historia sa survir alla cultura de nies pievel, co ella sa intermediar l´enconuschientscha dil ver spért cultural e vegliar per siu caracter e sia existenza. Ses plaids mesirai e bein ponderai pon survir per orientaziun e norma a tut quels, als quals nossa sempla cultura retica e purila, nies lungatg ed il caracter de nies pievel van per cor.
Mo ils grond merets ha dr. Pfister acquistau entras sias lavurs historicas, oravontut entras ses studis della historia grischuna ed en special della Ligia Grischa el 17 avel tschentaner. Ils fretgs de sias extendidas retschercas e perscrutaziuns ha dr. Pfister publicau ellas Annalas della Societad retoromontscha. Nus alleghein mo entgins tetels: "Ils Grischuns sut Napoleon" (Annalas 37 e 38), "Il general Caspar Teodosius de Latour" (Annalas 39), "Partidas e combats ella Ligia Grischa da 1494-1794" (Annalas 40) e lu cunzun sia gronda e bein fundada lavur: "Il temps dellas partidas ella Ligia Grischa 1600-1639" (Annalas 40, 46, 48 e 49).
Questas lavurs sebaseschan sin in immens material niev che dr. Pfister ha rimnau e recaltgau duront decennis els principals archivs della Svizzera e digl experiur. El ha auncallura buca schau per breigia de sclarir las pli embrugliadas situaziuns e relaziuns della historia turbulenta dil 17 avel tschentaner. Era sias lavurs romontschas, screttas en in lungatg sempel e clar, comprovan adina puspei sia concepziun originala e sia interpretaziun objectiva della historeia grischuna. Dr. Pfister vala cun buna raschun per il meglier enconuschider della historia grischuna dil 17 avel tschentaner. El center de ses studis, dedicai a quei temps, stat la remarcabla figura de Gieri Genatsch. Gest per il 300 avel anniversari della mort da G. Genatsch scriva Pfister ina impressiononta biografia zavrond cun maun meisteril la verdad dalla legenda e renconuschend ils merets de Genatsch per la patria grischuna. Questa zun impurtonta publicaziun, comparida en secunda ediziun el decuors dil medem onn, ha fatg gronda sensaziun ed ei vegnida retscharta cunzun ella Svizzera bassa cun viv interess, gronda capientscha e senza pregiudezis politics e confessionals. Igl autur po en mintga cass haver la satisfacziun de haver midau per la historia il maletg dil pli remarcabel campiun dil Grischun.
De dir pli bia menass memia alla liunga ed offendess nies giubilar che nus havein probabel gia vilentau cun questas pèr lingias. El vegli perstgisar ed acceptar nossa mudesta undrietscha per enzenna d´engraziament e de renconuschientscha per sia tgeua, mo gronda lavur prestada a pro della veglia patria e dil lungatg de sia affonza. Niessegner concedi al preziau giubilar in niev decenni de fritgeivla lavur ed ina biala e ventireivla sera della veta. Raymund Vieli
________________________________________
Ord il Calender Romontsch 1963 pg. 54 da dr. Gion Deplazes
Alexander Pfister
Sia veta plein risguards ei stada in continuau encurir – in stendiu survetsch alla verdad – per el sco per biars auters ni maneivla ni cumadeivla.
Naschius ei Alexander Pfister ils 10 da settember 1876 a Schlans sco fegl digl inspectur da scola J. M. Pfister. Sia giuventetgna ha el passentau a Schlans ed a Glion. Pertgei cuort suenter sia naschientscha ein ses geniturs seretratgs egl emprem marcau spel Rein. La malsogna dil bab ha denton stimulau la famiglia da secasar danovamein a Schlans, nua ch’igl giuven Alexander ha frequentau las classas aultas dalla scola primara. Igl onn 1892 serenda el alla Scola cantunala, el seminari scolastic. Ses professers preferi ein siu padrin G.H. Muoth, lu G.A. Bühler e prof. Cadotsch. Igl onn 1897 banduna el la scola cun la patenta da scolast primar e dat lu scola a Sursaissa tudestga. La stad continuescha el ses studis a Berna ed acquista la patenta da scolast secundar per surprender 1901 la scola circuitala da Zir. Gia dus onns pli tard doctorescha Alexander Pfister a Berna cun ina dissertaziun sur ils Patriots el Grischun duront il 18avel tschentaner. Sia lavur tradescha gia in "giudicament objectiv e curaschus. "
Alla fin da siu studi sa Pfister aunc buca propi sedecider tgei far. El fuss, sco quei ch’el ha schau corscher pliras gadas, bugen vegnius el Grischun, fuss suandaus ils fastitgs da siu padrin che fuva gest da quei temps empau malsauns e sil precint da survegnir dil Grischun l’incarica da scriver ina historia grischuna. Mo il Grischun ha da lezzas uras buca giu il fin nas dad acquistar questa forza dad atgna tempra e profil.
Alexander Pfister vess magari era giu talien da sededicar alla schurnalistica. El serenda per quei igl unviern sissu a Berlin all’universitad, nua ch’el vegn influenzaus buca pauc dils professers Paulsen, Erich Schmid, Max Lenz ed auters. Returnond da Berlin la primavera se- ferma el a Basel; el ha leu da purtar salids da ses magisters tudestgs. La consequenza ei ch’el vegn clamaus a Basel alla scola media da mattauns; ed el resta leu 33 onns sco professer da historia e tudestg.
Professer "Pi" sco el vegneva numnaus generalmein tenor l’abrevaziun egl urari, fuva sco ins ha adina puspei udiu ed intervegniu da sias anteriuras scolaras, in scolast excellent, mo era in scolast sever e serius en sia lavur. Sez disaus da giuven ensi da luvrar, pretendeva el era da sias scolaras buna e seriusa lavur. El fuva sco carstgaun en scola plitorst retenius e retratgs, in fegl dils cuolm grischuns. Mo el fuva, quei che nus vein adina puspei saviu constatar, in castgaun ordvart fin e sensibel che pesentava adina puspei ses plaids ed untgeva surtut da far entiert a ses concastgauns. Pertgei el veva era sco scolar sentiu vid l’atgna pial tgei ch’ei vegli dir da vegnir smaccaus siper las preits. Tgi che vev’ina gada gudignau sia confidonza denton, quel gudeva ella ina vet’ora. El fuva in magister el ver senn dil plaid cun gronda capientscha, d’ina buontad nuninteressada e da sabi cussegl. El che ha pitiu ina vet’entira tochen els davos dis san ins dir da buc esser vegnius capius en scola e che ha schemiu sut il sentiment grischun da vegnir stuschaus a cantun e tractaus da schenderletga, el veva temps e peda, capientscha e cor per mintgin che spuntava tier el. E co selegrava el aunc en ses vegls dis, seregurdond da quella e tschella scolara che dumandava aunc bia pli tard ella veta el per cussegl. Capeivel, pertgei ses cussegls fuvan beinponderai e sabis.
A Basel ha Pfister dau scola tochen ils anno 1937 ed aunc duront ils emprems onns d’uiara sch’ei fageva da basegns. Ina gada enconuschius e renconuschius en sia nova dimora, quei ch’ei buca iu sez ton per el sco pils auters, ei Pfister staus in dils meriteivels reorganisaders dalla scola da mattauns ed ina gronda petga per siu rectur A. Barth.
Suenter esser secasaus a Basel ha el spusau Dora de Jecklin, ina feglia grischuna. Ella ha accumpignau el 52 onns en ina lètg ventireivla, schegie buca benedida cun affons, quei ch’ei stau per Pfister principalmein suenter la mort dalla consorta ina greva crusch, sesentend el persuls e bandunaus e pitend el vesivlamein giudlunder. Ils 10 da fenadur 1961 han ins cavegliu sias restonzas terrestras sin santeri a ruaus sper sia consorta sco quei ch’ella veva giavischau sin pugn da mort.
Alexander Pfister ha buca giu la pusseivladad da star el Grischun. El ha stuiu encurir sco tonts auters Grischuns e Romontschs studegiai e buca studegiai siu paun egl jester, sut autras steilas. Mo el ha adina schau encrescher pil Grischun. Ed igl ei strusch vargau in onn ch’el ei buca staus cheu en vacanzas ni sin viadi. Biars onns vegneva el regularmein a Brei, pli tard a Churwalden ni a Planoiras. Il pli savens denton fuva el cun ses patratgs el vargau dil Grischun, en sia historia ch’en enconuscheva, silmein dils 16avel tschentaner ensi sco mo paucs, quei ord emprema fontauna e sin fundament dad agens studis critics e serius tochen la crusta. Ei fuva aunc els davos onns pli che mo interessant da spassegiar cun Alexander Pfister tras il marcau da Cuera. El raquintava lu da quei e da tschei, mussava las stanzas, nua che Muoth habitava e fageva poesias, fageva attents sils logs historics e saveva dir, cheu fuv’ina ustria el 17avel secul, il centrum dalla partida spagnola, leu la casa da Gienatsch ordado il marcau (da lezzas uras), tscheu in igniv da politica franzosa. Mo el saveva era da dir dil temps da Muoth ed Alfons Tuor e seregurdava era fetg bein dalla pitgiras che gest Alfons Tuor ha fatg atras, battend cun siu tgierp caduc per in smiul renconuschientscha e capientscha davart dil Grischun e – dils Romontschs.
Bunamein tut sias ovras da scrutaziun hostorica tractan temps ni persunas ord il Grischun. Sia dissertaziun vein nus allegau. Sias pli interessantas lavurs raquentan dils cumbats e dallas partidas ella Ligia Grischa da 1494 – 1794. Muoth, siu padrin, che ha influenzau siu figliol Alexander en siu maletg dalla historia dils Grischs cun sia polaritad da signurs e puraglia fuva dall’idea che la scuidonza seigi la pli veglia burgheisa el Grischun vegl e niev. Pfister scheva beinduras enzatgei semegliont: "La historia grischuna ei la historia dalla disfidonza e dil suspect. Ina malsogna grischuna". Podà che gest la scrutaziuns dils temps ils pli turbulents grischuns han dau a Pfister quella sabientscha che nus cattavan ed admiravan tier el, quei continuau tschercar la verdad e mo la verdad e quei respect viers la verdad ina gada anflada, mo buca meins l’indignaziun sur mintgin che leva storscher per negligientscha ni per malignadad ils fatgs historics, dend ad els ina viulta politica ed engaschond il vargau per finamiras dil present. La cruna da sias scrutaziun historicas ei bei il Gieri Gienatsch, cumparius pil 300avel onn dalla mort en emprema ediziun 1938, en secunda 1939 ed en tiarza amplificada e midada considerablamein 1951. Tgi che sa che Alexander Pfister veva luvrau 30 onns avon ch’edir siu emprem Gienatsch e cumpareglia quel culla tiara ediziuns dils anno 51, quel sa pér far in’idea sur dil scrutader Pfister. Ha ei duvrau curascha nundetga da semetter vid ina lavur sur da Gienatsch suenter che E. Haffter veva publicau ils onns 1894/95 il resultat da sias scrutaziuns zun vastas e sin fundament d’in grond ed engrazieivel material, lu ha ei duvrau aunc bia dapli per in um pensionau da refar en ina tala moda e maniera ils fretgs dall’atgna scrutaziun duront decennis. Ei drova cheu la cunscienzia dil scienziat da num e pum ed in survient humiliteivel dalla scienzia.
Nus capin e savein mo sustener igl attest da dr. R. Jenny, archivar cantonal, sch’el scriva el BM denter auter il sequent: "Cun pazienza e perseveronza, cul fin sentiment dil scrutader talentau dad egl e spért scolau dad onns enneu tras premura ed attaschadada ella verdad ha Alexander P. tschercau pruamein da tschaffar la personalitad da Gienatsch, slargiond sia scrutaziun ad in combat per verdad e giustia. Questa tscherca caracterisescha gia tut las anteriuras, per part voluminusas lavurs scientificas dad A. Pfister sur dils Patriots, sur las III Ligias e Bonaparte, sur la Ligia Grischa ed ils cumbats en quella dils 1494-1794, mo per numnar entginas".Buc il davos la conversiun da Gienatsch 1635 ha dau ditg e liung da lignar a dr. Pfister, gie ha pretendiu ad el da far ina rigurusa critica dallas fontaunas e dils meinis dils contemporans. Anflond Sur Giusep Pelican avon entgins onns a Ruma brevs impurtontas e novas, sur la conversiun, ei A. Pfister malgrad ses otgont’onns aunc ina gada semess alla lavur ed ha preparau per la stampa las brevs da Gienatsch. Ins ei veramein tentaus da dir: Il Gienatsch ei daventaus per Pfister siu destin.
Sper il valent scrutader dalla historia astg’ins denton buc emblidar Pfister, il Romontsch. Sia relaziun cul romontsch fuva gia dada da sia tgina. Siu bab fuva, sco allegau, inspecur e preparader da cudischs da scola entuorn igl 1900. Mo pli gronda influenza ha siu padrin giu sin el, Giachen Hasper Muoth, lu era Alfons Tuor, ch’el enconuscheva personalmein fetg bein. Igl ei per quei buca da far curvien sche Pfister ha ensemen cum G.B. Derungs procurau l’emprema ediziun cumpletta dallas ovras da G.H. Muoth ellas Annalas 22. Mo era pli tard ha Pfister adina persequitau cun interess e senn critic il svilup dil romontsch. Siu plaid programmatic en lungatg sempel e clar sco nossa cultura purila a caschun dalla conferenza e dils cuors linguistic a Breil 1933 ei aunc en memoria. Questa sentupada cun prof. Vieli ha menau quels dus umens ensemen ed ei bein stau l’entschatta d’ina stretga amicizia e d’ina gronda correspondenza, oz aunc buca accessibla. Ella vegn denton in di haver sia muntada per la historia culturala romontscha da nos dis.
Paucs denton vegnan ad enconuscher oz Pfister sco poet liric ch’el figurescha en tom XII dalla Crestomazia da C. Decurtins. Questa fontauna ei sco ei para schigiada el sablun jester. Denton declara ella, pertgei Pfister veva schi grond success sco magister gest cu el tractava la lirica. Pfister sez ha giavischua per comiau il di da sepultura ils plaids da s. Gion 6.69: "Segner tier tgi duessen nus ir? Ti has plaids dalla veta perpetna." E nus sperein ch’el che ha encuretg la verdad ina veta ora, hagi era anflau ella. Nus sperein ch’el gaudi la dumengia perpetna, ruasseivla e pleina da tarlischur sco el ha cantau en sia poesia avon circa 60 onns gia.


text:
Üràch d'Òi
Üràch d'Òi (en Italià: Urago d'Oglio), l'è 'n cümü de 3 876 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Ucidentàl a 31 km a Òvest de la cità de Brèsa söl cunfì co la pruvìncia de Bèrghem.
I sègn piö antìch de la prezènsa de l'òm endèl teretóre de Üràch i è dei rèscc de l'étà del Bróns che i è stacc troàcc endèla zòna a Nòrt del paés, endèla località ciamàda Castelér, endóche la feruvìa la pàsa sùra al Òi. Endèl stès pòst gh'è saltàt fò apò a le ruìne de na custrusiù de época romàna.
Üràch l'è lüminàt endèi posedimèncc del Vèscof de Cremùna endèl sècol X. Chèsta apartenènsa l'è confermàda endèna bóla del papa del 2 de noèmber del 1187, endóche se pàrla d'en castrum Uradi.
Entrà 'l 1100 e 'l 1200 i frà biniditì cremunés i fà fà sö 'na faturìa, regordàda 'ndèl nòm Muntagnìna dei frà. Enfìna al 1784, Üràch, aisebé che 'l fès part de Brèsa, l'è stat sóta la diòcezi de Cremùna.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
- Cura: Dumengia, 11 da zercladur, 21:00.
- Nua: Wembley, Londra
«Football's coming home»
Il desideri suenter l'emprim titel grond dapi il 1966 è enorm en l'Engalterra. Il 1966 èn ils Englais vegnids campiuns mundials suenter ina victoria en il final cunter la Germania. Dapi lura n'è l'Engalterra mai pli stada en in final d'in campiunadi mundial u d'Europa. Pliras giadas èn els crudads ora en mezfinals.
Las ultimas emnas han ils Englais persvas cun in ballape fitg effizient ed effectiv. L'equipa da Gareth Soutgate ha, malgrà enormas qualitads offensivas, spezialmain briglià en la defensiun. Sulettamain in cuntergol ha il goli Jordan Pickford incassà.
«Notti Magiche»
L'entira Italia spera dumengia sin ina dumengia magica. La finamira è il segund titel da campiun d'Europa suenter il 1968. Ils Talians han persvas durant il turnier cun in ballape atipic talian. Els han dà offensiv e gudagnà blers fans cun lur stil attractiv. Tradiziunalmain è la Squadra Azzura adina stada enconuschenta per lur ferma defensiva e per in ballape pauc spectacular. Quatter giadas è l'Italia stada campiun mundial, ina giada campiun d'Europa. Il desideri suenter l'emprim titel dapi il 2006 è er tar els gronds.
Favurit?
Chattar in favurit en quest final da siemi è grev. Omaduas equipas possedan in'enorma qualitad. Uschia èsi cler che detagls vegnan a decider quest gieu. In aspect che discurra per l'Engalterra è ch'els pon giugar a chasa. Var 60'000 fans vegnan a procurar per ina grondiusa atmosfera en il Wembley. Per ils Talians tschantscha l'istorgia. Tut ils quatter duels cunter l'Engalterra a turniers gronds ha l'Italia gudagnà. La davosa giada a l'Euro 2012.


text:
Ntragna
Intragna (inscì anca in Piemuntes e Italian; Ntragna in del dialet del lögh) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 110 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,9 km² e ona densità de popolaziun de 11 ab./km².
El paes el se tröva in la Val Granda. L'è tacaa ai cumün de Vran, Cavrèsc, Misgina, Premen e Vignun.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ntragna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Champions League cumenza senza Drmic
La fasa da gruppa da la Champions League ha lieu senza il Svizzer Josip Drmic. L'attatgader reconvalescent n'è betg sin la glista da cader da Borussia Mönchengladbach per l'emprima fasa da la Champions League. Uschia po Drmic pir dar il 2017 sin nivel internaziunal.
Il mars, cura che Drmic era empristà dal HSV a Mönchengladbach, è el sa blessà al schanugl.
Il ballapedist da 24 onns è actualmain en la fasa da svilup suenter la blessura.Cura ch'el returna en il trenament ensemen cun l'equipa n'è anc betg cler.
RR novitads 21:00


text:
La contaminaziun da l’aria il 2015 è sumeglianta als onns passads. Quai mussa in rapport da la rait d’observaziun naziunala per la polluziun da l’aria. Sco la Lia pulmunara svizra scriva èn ils ultims 30 onns vegnidas fatgas gronds progress ma tuttina surpassan pliras contaminaziuns sco per particlas finas, per oxid nitrogen e ozon las limitas legalas.
La politica sto rinforzas las mesiras
La Lia pulmunara svizra vul far attent la populaziun cun projects per sensibilisar dad esser attent sin la polluziun da l’aria. Era stoppia la politica uss agir e garantir che las limitas vegnian resguardadas ed era rinforzar las limitas per l’industria, scriva la Lia pulmunara svizra.
Era WTO avertescha da la polluziun d’aria
Passa 90% da tuts ils carstgauns sin terra pateschan da la polluziun da l'aria, quai tenor in nov studi da l'organisaziun mundiala da sanadad WHO. Mintg'onn moran passa 6 milliuns persunas en consequenza da l'aria tschuffa declera la WHO. Spezialmain grond saja il problem da la polluziun en metropolas grondas, ma era en territoris champesters. Tenor la directura da la WHO, Maria Neira, saja il dumber fitg inquietants. I sa tractia d'ina situaziun d'urgenza da sanadad, ha ditg Neira.
RR novitads 12:00


text:
Totalmain haja dà la fin d'emna passada radund 30 accidents, uschia René Schuhmacher da la Polizia chantunala. Tar la mesadad dals accidents sajan vehichels dad auters chantuns stads involvids.
Cunzunt la sonda han automobilists gì da cumbatter cun situaziuns difficilas sin via. Las bleras vias grischunas èn stadas cuvertas cun naiv. La sonda da mezdi han automobilists da vehichels senza tracziun a quatter rodas stuì montar chadainas, quai da Glion a Rehanau/La Punt, da Cuira a Lai sco er sur ils Pass dal Güglia e Wolfgang.
Grondas colonnas n'hai però betg dà, quai cun excepziun da la via principala en il Partenz. Motiv è stà in accident sin la punt da Sunniberg a Claustra.
RR actualitad 12:00


text:
Il cusseglier guvernativ Martin Jäger na va betg d'accord cun la critica da l'Institut Otalpin a Ftan (IOF). L'IOF vaiva crititgà ch'il chantun disavantagieschia la scola media da l'Engiadina Bassa. L'institut haja dumandà ina promoziun d'economia da 300'000 francs. Il chantun haja refusà la dumonda. Quai saja era gist uschia, argumentescha Martin Jäger. Ins na possia betg sustegnair ina da las scolas medias privatas cun raps dal chantun. Quai fiss malgist envers tut tschellas scolas medias. Jon Peer, il president dal cussegl administrativa da l'IOF, na va era betg d'accord cun questa replica dal chantun. Mintga scola media privata saja unica. Uschia na sa possia ins betg congualar las scolas e dir ch'ins possia be sustegnair nagina u tuttas ensemen.
10avel onn da scola: inoltrà dumonda u betg?
Era tar la dumonda da sustegn per il 10avel onn da scola a Ftan divergeschan ils puncts da vista: Il cusseglier guvernativ Martin Jäger di che ina tala dumonda na saja betg arrivada da Ftan. Jon Peer di ch'ins haja inoltrà la dumonda, il chantun haja dentant pretendì anc ulteriurs documents. L'IOF saja londervi dad inoltrar quels. Il chantun haja dentant gia tramess signals negativs: Ch'i na saja betg necessari dad offrir in 10avel onn da scola a Ftan. I saja avunda schi dettia quella offerta a l'Academia Engiadina a Samedan. Quai ha ditg Peer envers RTR. Per el èsi dentant cler ch'i na possia betg esser che ils scolars da l'Engiadina Bassa stoppian ir fin a Samedan per in 10avel onn da scola.
L'IOF vul ussa cumbatter vinavant per survegnir sustegn dal chantun. Martin Jäger percunter ha ditg ad RTR che a lunga vista saja quai cler, ch'i na possia betg pli dar tut las scolas medias en il chantun. En il Grischun dettia quai simplamain adina damain uffants.