text:
Napulèòṅ
Napulèòṅ Bònapàrt (Ajaccio, 15 'd Agóst dal 1769 – Ìśula ad Sant'Èlena, 5 ad Maǵ dal 1821) 'l è stâ un pulìtic e militàr francéś, fundadōr dal Prim Impēr francéś. Al sò scutmàj 'l éra “al capuràl pìcul”.
Ufisiàł 'd artijerìa e dònca generâl durànt la rivulusiòṅ francéśa, 'l è dvintâ famóś cuma 'l più impurtànt generâl dla Frància par via di sò sucès purtâ a cà in dal cōrs dla prima campàggna 'd Itàglia, in dua 'l iva anc mis bèc in dal ducâ ad Mòdna e Réś. C'n al cōlp ad stat dal 9 ad Nuvémbar dal 1799 al tōś al cmànd dal sò paéś, prima cuma prim cónsul (in fiṅ a '18 ad Maǵ dal 1804) e pò cuma imperadōr di francéś c'n al nóm ad Napoléon Ier (da 'l 2 ad Dicémbar 1804 a 'l 14 'd Avrìl dal 1814 e pò incóra da 'l 20 ad Mars a 'l 22 ad Śugn dal 1815).
'L è stâ anc presidènt dla Repùblica Itagliàna da 'l 1802 a 'l 1805, re 'd Itâglia da 'l 1805 a 'l 1814, «mediadōr» dla Repùblica Elvètica da 'l 1803 a 'l 1813, e «prutetōr» dla Cunfederasiòṅ dal Rên da 'l 1806 a 'l 1813.
Dòp óltar vint an ad campàggni militàri in gir par l'Europa, sèmpar purtàdi a 'l sucès, al patìs un diśàstar in qvéla ad Rùsia in dal 1812. Batû anc in dla batàja ad Lìpsia in d'l Utóbar dal 1813, Napulèòṅ 'l è custrét a far-as da na banda al 14 'd Avrìl dal 1814, eśiliâ in dl'Ìśula 'd Élba.
Scapâ via in dal Mars dal 1815, al tórna a cmandàr in Frància durànt al perìud di “Sènt dè” ma al 18 ad Śugn dal 1815 'l è custrét a pigàr al cô par sèmpar in dla batàja ad Waterloo. Napulèòṅ al mōr al 5 ad Maǵ dal 1821 in dl'Ìśula ad Sant'Èlena.


c: text/html

text:
Mulegns
Mulegns (Mühlen in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 29 abitant e una süperfiss de 33.80 km², e al se tröva a una altitüden de 1481 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mulegns a l'è tacaa ai cumün de Avers, Bivio, Ferrera, Marmorera, Riom-Parsonz, Savognin, Sur, Tinizong-Rona.
L'andament storegh de la popolazion de Mulegns l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mulegns in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1Rü pa̱xmamaxü̃chi ga yüxüarü ngunexü̃gu, rü yema ngecügü rü wenaxãrü naxmaü̃wa íiyadaugü. Rü yéma inangegü ga yema pumara ga yamexẽẽgüxü̃. Rü naĩgü ga ngecügü rü ta ngĩxü̃ íiyaxümücügü. 2Rü yexguma yéma nangugügu, rü nüxü̃ iiyangaugü ga marü na ínaxügachixü̃ ga guma nuta ga naxmaü̃ãrü ngũxtaü̃xü̃. 3Rü yexma nagu ichocu, natürü taxuü̃ma idaugü ga naxü̃ne ga Cori ga Ngechuchu. 4Rü yema ngecügü rü poraãcü iḇaixãchiãẽgü, rü tama nüxü̃ icua̱xgüéga ga ṯacü na naxügüxü̃. Rü ngürüãchi nüxü̃ idaugü ga taxre ga yatügü ga ngĩxü̃tagu chigüxü̃ ga poraãcü iy̱aurachirutanücüüxü̃. 5Rü yema ngecügü rü iyarüm̱axãchierugü, yerü poraãcü imuü̃ẽ. Rü yemaca̱x ga yema yatügü rü ñanagürügü ngĩxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ nuxã yuetamaü̃gu naxca̱x peyadau ya yima maxü̃cü? 6—Nataxuma i nuã ya Ngechuchu, erü marü wena namaxü̃. ¡Rü nüxna pecua̱xãchie ga yema ore ga pemaã nüxü̃ yaxuxü̃ ga yexguma Gariréaanewa nayexmagu! 7—Yerü pemaã nüxü̃ nixu ga ñuxãcü pecaduã̱xgüxü̃ tá na yayauxgüxü̃, rü curuchawa na yapotagüãxü̃, rü ñuxãcü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃gu tá wena na namaxü̃xü̃ —ñanagürügü ga yema yatügü. 8Rü yexguma ga yema ngecügü rü nüxna icua̱xãchie ga yema Ngechuchuarü ore. 9Rü nüxna iwoegu ga yema naxmaü̃. Rü yema 11 ga Ngechuchuarü ngúexü̃gümaã nüxü̃ iyarüxugüe ga guxü̃ma ga yema nüxü̃ nadaugüxü̃. Rü guxü̃ma ga togü ga yaxõgüxü̃ ga yéma yexmagüxü̃maã rü ta nüxü̃ iyarüxugüe. 10Rü María ga Magadácü̱̃ã̱x, rü Cuána, rü María ga Chaü̃tiágu naẽ, rü naĩgü ga ngecügü iyixĩ ga wüxigu yéma Ngechuchuarü ngúexü̃güxü̃tawa nangegücü ga yema ore. 11Natürü yema ngúexü̃güca̱x rü ĩnücamare nixĩ ga yema ore, rü tama ngĩxü̃́ nayaxõgüchaü̃. 12Natürü ga Pedru rü inañaãchi, rü ínayadau ga naxmaü̃wa. Rü yexguma nagu yadaucuchigu ga naxmaü̃, rü nüxü̃ nadau ga düxruü̃gü ga wüxicüwagu na nanuxü̃. Rü poraãcü naḇaixãchiãẽ namaã ga yema ngupetüxü̃, rü ḇaixãchiãẽãcüma napataca̱x nataegu. 13Rü yema ngunexü̃gutama rü taxre ga yema Ngechuchuarü ngúexü̃gü rü wüxi ga ĩãne ga Emaṹwa naxĩ. Rü norü yaxü̃ ga guma ĩãne rü 11 ga kilómetru nixĩ nüxna ga Yerucharéü̃. 14Rü yexguma namagu naxĩyane, rü nachigagu nidexatanü ga guxü̃ma ga yema ngupetüxü̃. 15Rü yexguma yemachigagu iyadexatanüyane, rü nümatama ga Ngechuchu rü ngürüãchi naxca̱x yéma nixũ, rü natanügu nixũchigü. 16Natürü yema ngúexü̃gü rü woo Ngechuchuxü̃ nadaugü, rü tama nüxü̃ nacua̱xgüéga na Ngechuchu yiĩxü̃, yerü Tupana rü nanatoõẽgü na tama Ngechuchuxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x. 17Rü yexguma ga Ngechuchu, rü yema taxre ga ngúexü̃güna naca, rü ñanagürü: —¿Ṯacüchiga nixĩ i pidexatanüxü̃ na nuxã namagu na pexĩxü̃? ¿Rü ṯacüca̱x nixĩ i pengechaü̃ẽxü̃? —ñanagürü. 18Rü wüxi ga yema ngúexü̃ ga Creopágu ãẽ́gaxü̃ nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Guxü̃ma i duü̃xü̃gü nixĩ i nüxü̃ cuáxü̃ ga yema yexwaca ngupetüxü̃ ga Yerucharéü̃wa. Rü cuma na yexma cunaxũãnechiréxü̃ rü maneca cuxicatama nixĩ i tama nüxü̃ cucuáxü̃ ga yema ngupetüxü̃ —ñanagürü. 19Rü yexguma ga nüma ga Ngechuchu rü ñanagürü: —¿Ṯacü nangupetü ga Yerucharéü̃wa? —ñanagürü. Rü nanangãxü̃gü ga yema ngúexü̃gü, rü ñanagürügü: —Poraãcü chixexü̃ nüxü̃ naxüpetü ga Ngechuchu ga Nacharétucü̱̃ã̱x. Nüma ga Ngechuchu rü Tupanaãrü orearü uruü̃ ga mecü nixĩ. Rü Tupanape̱xewa rü duü̃xü̃güpe̱xewa namecüma rü nanaxü ga taxü̃ ga cua̱xruü̃gü ga Tupanaãrü poramaã naxüxü̃, rü meã duü̃xü̃güxü̃ nangúexẽẽ. 20—Natürü ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü tórü ãẽ̱xgacügü rü nayayauxgü. Rü Dumacü̱̃ã̱x ga ãẽ̱xgacügüna nanamugü na curuchawa yapotagüãcüma nayuxẽẽgüãxü̃ca̱x. Rü yemaãcü nayama̱xgü. 21—Toma nüxü̃ tacua̱xgu rü nüma tá nixĩ i tomaã naporaxü̃ na ínanguxuchixü̃ca̱x i tachiü̃ãne nüxna i Dumacü̱̃ã̱xãrü ãẽ̱xgacü. Rü ñu̱xma rü marü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃ nawena nixĩ ga na yama̱xgüãxü̃. 22—Natürü tama ngẽxĩcatama nixĩ, yerü ñuxre ga ngexü̃gü ga totanüxü̃ rü toxü̃ ínayaḇaixgügü. Yerü yema ngexü̃gü rü pa̱xmamaxü̃chi ínayadaugü ga naxmaü̃wa, rü tama nüxü̃ inayangaugü ga naxü̃ne ga guma Ngechuchu. Rü yemaca̱x ga yema ngexü̃gü rü toxca̱x nawoegu, rü tomaã nüxü̃ nayarüxugüe ga nüxü̃ na nadaugüxü̃ ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü ga daxũcü̱̃ã̱x. Rü yema daxũcü̱̃ã̱xgü rü namaã nüxü̃ nixugügü ga Ngechuchu rü na namaxü̃xü̃ —ñanagürügü. 24Rü yexguma yema ngexü̃güarü orexü̃ taxĩnüẽgu, rü ñuxre ga tomücügü rü naxmaü̃wa ínayadaugü. Rü yema ngexü̃gü nüxü̃ ixugüxü̃rüü̃ nüxü̃ inayangaugü ga naxmaü̃. Natürü tama Ngechuchuxü̃ nadaugü —ñanagürügü. 25Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ tama peãẽta ipexü i pemax? ¿Rü ñuxgura tá ta ipeyaxõgüxü̃ i nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃güarü ore? 26¿Rü tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x ga yema ngúxü̃ tá na yangexü̃ ga Cristu naxü̃pa na daxũguxü̃ i naãnewa naxũxü̃, na ngẽ́ma ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ca̱x? —ñanagürü. 27Rü yexguma inanaxügü ga namaã na nango̱xẽẽãxü̃ ga guxü̃ma ga Tupanaãrü ore ga nachiga ümatüxü̃. Rü yema Tupanaãrü ore ga Moĩché ümatüxü̃maã inanaxügü. Rü ñu̱xũchi namaã nüxü̃ nixu ga guxü̃ma ga yema Tupanaãrü ore ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü ümatügüxü̃. 28Rü yexguma yema ĩãne ga Emaṹwa nangugügu, rü Ngechuchu rü nümaxü̃ toxnamana nügü naxũxẽẽneta. 29Natürü ga yema ngúexü̃gü rü nüxü̃ naca̱a̱xü̃gü na yexma naxã́ũxü̃ca̱x, rü ñanagürügü: —¡Nuxma toxü̃tagu nape, erü marü nayáuane, rü paxa tá nachüta! —ñanagürügü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü nawe yexma narüxã̱ũ̱x. 30Rü yexguma chibüca̱x wüxiwa mechawa natogügu, rü Ngechuchu nanayaxu ga pãũ. Rü Tupanana moxẽ naxca̱x naxã. Rü ñu̱xũchi inanabücu, rü wüxichigüna nanaxã. 31Rü yexgumatama naãẽxü̃ nicua̱xãchitanü. Rü nüxü̃ nacua̱xgü na guma yiĩxü̃ ga Ngechuchu. Natürü yexgumatama ngürüãchi inayarütaxu ga nümax. 32Rü yema taxre ga ngúexü̃gü rü nügümaã ñanagürügü: —¿Tama e̱xna ga itaãẽgüxü̃ ga tórü maxü̃newa ga yexguma namawa tamaã yadeaxgu rü tamaã nango̱xẽẽãgu ga Tupanaãrü ore i ümatüxü̃? —ñanagürügü. 33Rü yexgumatama ga yema taxre ga ngúexü̃gü rü inaxĩãchi ga Yerucharéü̃ca̱x na nawoeguxü̃. Rü yexma nüxü̃ nayangau ga na ínangutaque̱xegüxü̃ ga yema 11 ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü rü togü ga natanüxü̃gü. 34Rü yema duü̃xü̃gü ga íngutaque̱xegüxü̃ rü ñanagürügü nüxü̃: —Aixcüma nixĩ i marü wena namaxü̃xü̃ ya Cori ya Ngechuchu. Rü Chimáũ ga Pedru rü marü nüxü̃ nadau —ñanagürügü. 35Rü yexguma ga yema taxre ga ngúexü̃gü rü ta nüxü̃ nixugügü ga yema nüxü̃ ngupetüxü̃ ga namawa, rü ñuxãcü nüxü̃ na yacua̱xãchitanüxü̃ ga guma na yiĩxü̃ ga Ngechuchu ga yexguma pãũ inabücu̱xgu. 36Rü yexguma yemaãcü íyadexagüyane, rü ngürüãchi norü ngãxü̃tanügu nachi ga Ngechuchu. Rü nüxü̃ narümoxẽ, rü ñanagürü: —Nuxmaẽ Pa Chorü Duü̃xü̃güx —ñanagürü. 37Natürü nümagü rü naḇaixãchiãẽgü, rü poraãcü namuü̃ẽ, yerü nagu naxĩnüẽgu rü wüxi ga naxchi̱xixü̃mare nadaugü. 38Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ peḇaixãchiãẽgü rü tama peyaxõgü na choma chiĩxü̃? 39—¡Dücax, nüxü̃ peda̱u̱x ya cho̱xme̱xgü rü chaucutügü! Rü chomatama chixĩ. ¡Rü choxü̃ pingõgü rü meã choxü̃ perüdaunü! Erü wüxi i naxchi̱xi rü tama choxü̃ pedauxü̃rüü̃ naxãmachi rü naxãxchina̱xã —ñanagürü. 40Rü yema ñaxguwena, rü nüxü̃ nanawe̱x ga naxme̱x rü nacutü. 41Natürü ga yema duü̃xü̃gü rü yexguma rü ta tama nüxü̃́ nayaxõgü, yerü naḇaixãchiãẽgü rü nataãẽgü. Rü yemaca̱x ga Ngechuchu rü nüxna naca rü ñanagürü nüxü̃: —¿Pexü̃́ nangẽxmaxü̃ i õna i nuã? —ñanagürü. 42Rü yexguma nüxna nanaxãgü ga wüxi ga choxni ga iguxü̃chipe̱xe rü wüxiweü̃ ga berure. 43Rü nüma ga Ngechuchu rü nanayaxu. Rü yema duü̃xü̃güpe̱xewa nanangõ̱x. 44Rü ñu̱xũchi ñanagürü nüxü̃: —Rü yema choxü̃ ngupetüxü̃ rü yema nixĩ ga pemaã nüxü̃ chixuxü̃ ga yexguma tauta chayu̱xgu rü petanüwa chayexmagu. Yerü yexguma rü pemaã nüxü̃ chixu rü ñacharügü: “Rü tá ningu i guxü̃ma i Tupanaãrü ore i chauchiga ümatüxü̃ i Wiyaegüarü poperawa, rü Moĩché ümatüxü̃ i mugüwa, rü ore i nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü ümatüxü̃wa”, ñacharügüchire̱x pexü̃. 45Rü yemaãcü namaã nanango̱xẽẽ ga Tupanaãrü ore ga ümatüxü̃. 46Rü ñanagürü nüxü̃: —Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü nüxü̃ nixu rü choma i Cristu rü tá chayu, rü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃gu rü tá wena chamaxü̃. 47—Rü yematama ore i ümatüxü̃wa nüxü̃ nixu rü tá chauégagu tá nixĩ i nüxü̃ yaxugüxü̃ i ore i mexü̃. Rü Yerucharéü̃wa tá inaxügü i ngẽma ñu̱xmatáta guxü̃ i naãnewa nangu na ngẽmaãcü duü̃xü̃gü nüxü̃ rüxoexü̃ca̱x i nacüma i chixexü̃ na Tupana nüxü̃́ nüxü̃ ngechaü̃xü̃ca̱x i norü pecadugü. 48—Rü ñu̱xma rü pematama nixĩ i chorü orearü uruü̃gü, rü tá duü̃xü̃gümaã nüxü̃ pixu ga yema chauxü̃tawa nüxü̃ pedaugüxü̃ rü nüxü̃ pexĩnüẽxü̃. 49—Rü dücax, choma rü pexca̱x tá núma chanamu i Naãẽ i Üünexü̃ ga pexca̱x nüxü̃ naxunetaxü̃ ya Chaunatü. Natürü chanaxwa̱xe i númatátama daa ĩãne ya Yerucharéü̃wa pengẽxmagü, ñu̱xmatáta penayauxgü i ngẽma Tupanaãẽ i Üünexü̃ i daxũwa ne ũxü̃ i tá pexü̃ poraexẽẽxü̃ —ñanagürü. 50Rü yexguma ga Ngechuchu rü Yerucharéü̃ãrü toxnamana norü ngúexü̃güxü̃ nagagü, ñu̱xmata Betániããrü ngaicamana nangugü. Rü yéma norü ngúexü̃güétü nawéme̱x, rü Tupanana naxca̱x naca na nüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x. 51Rü yexguma yema ngúexü̃güca̱x nayumüxẽguwena rü nüxna nixũgachi. Rü Tupana daxũguxü̃ ga naãnewa nanaga. 52Rü nümagü ga norü ngúexü̃gü rü Ngechuchuxü̃ nicua̱xüü̃gü. Rü ñu̱xũchi taãẽãcüma Yerucharéü̃ca̱x nawoegu. 53Rü guxü̃guma tupauca ga taxü̃newa naxĩĩxü̃, rü yéma Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü. Rü ngẽmaãcü yiĩ.
Copyright
Learn More


text:
El Madrigal
El Madrigal l'è ü stàde de fùbal che 'l se tróa 'n de la sità de Villarreal, 'n de la pruìnsa de Castellón che l'è 'n de la Comunidad Valenciana 'n Spàgna. L'è stài fài sö 'n del 1923, in de stàde i ghe stà 'n 25.000 e in del Madrigal la zóga i sò partìde de cà la squàdra piö 'mportànta de la sità che l'è 'l Villarreal Club de Fútbol.
Nòm e suernòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per i prim dù agn chèst istàde l'è stài ciamàt adóma Campo del Villarreal, menimà dal 1925 l'è dientàt El Madrigal dal nòm che 'l gh'éra 'l tòch de tèra 'ndóe l'è stài fài sö. El Madrigal l'è ach suernominàt El feduo amarillo che 'l völ dì ol féudo zàlt.


text:
Skopje
Skopje (Ckoпje in alfabet cirilich; Shkupi in albanes, Üsküp in türch, Ekόπιa/Skópia in grech; Scopia in arumen) a l’è la capital de la Macedonia.
A l’è anca la prima cità de la repübliga per pupulaziun, cun 700.000 abitant (2007).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Skopje el se tröa in sül fiüm Vardar in sü vüna di püssee impurtant strad de cumünicaziun nord-süd di Balcan, intra el center Europa e Atene.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Skopje a l'è gemelada cun:
- Ankara, Türchia
- Blagoevgrad, Bülgaria
- Bradford, Regn Ünì
- Craiova, Rumania
- Digiun, Francia
- Dresda, Germania
- East York, Canada
- Ech Cheliff, Algeria
- Istanbul, Türchia
- Lecc, Italia
- Manisa, Türchia
- Nanchang, Cina
- Nurimberga, Germania
- Pittsburgh, Stat Ünì d'America
- Tempe, Stat Ünì d'America
- Waremme, Belgi


text:
«Winterreise» da Franz Schubert
- Dumengia, 15.2.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 15.2.2015, 19:00, RTR
«Fremd bin ich eingezogen, fremd zieh' ich wieder aus. Der Mai war mir gewogen mit manchem Blumenstrauss. Das Mädchen sprach von Liebe, die Mutter gar von Eh', Nun ist die Welt so trübe, der Weg gehüllt in Schnee». Il giuven che sa metta sin viadi e banduna sia amur. Ed el va e va senza speranza e senza finamira. El senta tema, sgarschur, dentant era plaschair e daletg ed emprova da viver cun sias regurdientschas e cun ses mal damur. Franz Schubert ha scrit quella ovra cun 30 onns, be in onn avant sia mort. Wilhelm Müller, il poet che ha scrit ils texts, ha vivì il medem temp sco Schubert, è dentant mai vegnì a savair che lez, Schubert, componi tenor sias poesias.
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Wikipedia:Möd de fà
El Möd de fà l'è vün di cinch pilaster de la Wikipedia. La regula del Möd de fà la scüsa de standard de cumpurtass intra cuntribütur de la Wiki. A tajàla cürta, i Wikipedista duarien tratass l'un l'olter cunt assee respèt e cunsiderassiun. Insci de desmentegass no che 'l mestee del Wikepedista l'è quel de segütà a fà la Wiki semper püssee bela, e minga quel de stà li a resíass e betegass tüt el di, l'è impurtant fass no ciapà del s'ciupun, anch in di cunversassiun püssee "sbüjent", e pruà a tratà tüt e tücc cunt curtasia e respet.


text:
Lesa
Lesa (inscì anca in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 275 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,5 km² e ona densità de popolaziun de 182 ab./km².
Tra i cumün nuvares che se tröven in sül Lagh Magiur, Lesa l'è quel püssee setentriunal. De fat Lesa la cunfina cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Belgiraa, Bruvel Campugnin e Stresa) e cun quela de Vares (cumün de Ispra e Ranch).
Persunalità ligaa a Lesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El scritur Lissander Manzun, che cun la sua segunda miee Teresa Borri Stampa el gh'aveva chì una vila.
- El pitur milanes Siro Penagini (1882-1952), che 'l gh'aveva chì el sò stüdi e che chì l'è mort.
- El pitur Amerigo Leber (?-1905), che gh'è mort anca lü.
- El patriota e senatur milanes Giulio Carcano (1812-1882).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lesa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
An lüce
L’an lüce, a diferènsa de chèl che ‘l pöl fà crèt ol nòm “an”, l’è öna ünità de mizüra de longhèsa e mia de tép e l’è, per ès piö precìs, la stràda che la lüce la ghe rià a fà ‘n d’ün an de tép in del ispàsio öt.
Dezà che la lüce la viàgia ‘n del vöt a 299.792.458 méter al segónt, cioè quàze 300.000 km al segónt, in d’ün an la ghe rià a fà 9.461 miliàrcc de km. Ün an lüce l’è lónch 9.461 miliàrcc de km e l’è öna ünità de mizüra che l’è dovràda adóma ‘n astronomìa sura de töt per i còrp celès-cc che i è fò dal sistéma sulàr, dezà che chèsta mizüra l’è tròp grànda per ès dovràda in di óter ragiunà di òmegn, de fati per rià a fà ün an lüce ghe sarès de ‘ndà dal sul a la Tèra per 63.241 ólte.
Al contràre in del ispàsio l’an lüce l’ diènta ‘nfìna picinì, de fati se la stèla piö vizìna a la tèra, che la se ciàma Proxima Centauri, l’è a 4,2 agn lüce, l’è normàl per i astrònomi parlà de miliù e pò ach de miliàrcc de agn lüce ad ezèmpe adóma la Stràda de San Giàcom la gh'avrès ü diàmeter che 'l và da 70.000 a 100.000 agn lüce.
Cóme m’à zamò dicc l’an lüce l’è mia öna ünità de mizüra del tép, ‘n tóte i manére la ghe permèt però de “viagà ‘ndré” ‘n del tép, dezà che l’ ghe pórta a ragiùna bé sö la velocità de la lüce che l’è pròpe granda adóma se m’ragiùna col có del òm, ma che l’è pròpe picinìna se ‘m pènsa a quat l’è grant l’ünièrs. De fati, se cóme m’à dicc la Proxima Centauri l’è metìda a 4,2 agn lüce de nóter, la lüce che l’è dré a sprigiunàs adès sö sö la stèla la ghe tegnerà 4,2 agn a rià ‘nfìna a la tèra, cioè ghe sarà bizògn de spetà 4,2 agn per vèdela; alùra chèl che l’ söcet ‘n chèsto momènt sö la Pròxima Centauri me l’ vederà adóma tra 4,2 agn, menimà se de nòcc m’ gh’è àrda sö ‘n cél a chèsta stèla me la ét cóme l’éra 4,2 agn fà. Con chèsto ragiunamèt m’ pöl “turnà ‘ndré” ‘n del tép per miliù e miliàrcc de agn, de fati se m’vàrda i galàsie e i elemèncc celès-cc piö de luntà de nóter che i stà a miliù o miliàrcc de agn lüce, mi ét come i éra miliù o miliàrcc de agn fà, me èt che céra ch’i gh’éra miliù o miliàrcc de agn fà.
Ótre mizüre astronòmeghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insèma a l’an lüce i astrònomi i dóvra ach ol Parsec che l’ compàgn de 3,26 agn lüce.


text:
Infurmaziuns
Infurmaziuns
L’Uffizi federal da cultura surdà mintg’onn in Gron premi svizzer da litteratura e tschintg fin set Premis svizzers da litteratura. Ultra da quels datti en moda alternanta mintga segund onn in Premi spezial da translaziun ed in Premi spezial d’intermediaziun.
Premis svizzers da litteratura
A la Concurrenza svizra da litteratura astgan sa participar Svizras e Svizzers ubain auturas ed auturs cun domicil en Svizra. Annunziar astg’ins ins ovra ch’è vegnida publitgada l’onn precedent en ina da las linguas naziunalas u en in dals dialects svizzers. La Giuria federala da litteratura decida davart la victura u il victur. Quella u quel vegn onurà mintgamai cun 25’000 francs ed ulteriuramain cun promover e render enconuschent sia ovra en Svizra ed a l’ester.
Grond premi svizzer da litteratura
Il Grond premi svizzer da litteratura vegn attribuì tenor la recumandaziun da la Giuria federala da litteratura. I vegn undrada ina persunalitad che s’engascha en moda unica per la litteratura svizra, saja quai cun l’intermediaziun, l’ediziun u la producziun litterara, cun scriver criticas litteraras ubain en ils secturs da la politica culturala, l’instrucziun u la perscrutaziun. Las premiadas ed ils premiads retschaivan in premi da mintgamai 40’000 francs.
Premi spezial da translaziun / Premi spezial d’intermediaziun
Mintga segund onn vegn surdà alternantamain il Premi spezial da translaziun ubain il Premi spezial d’intermediaziun tenor la recumandaziun da la Giuria federala per litteratura. Er quest premi è dotà cun 40’000 francs.
Il Premi spezial da translaziun distingua ina translatura u in translatur litterar cun qualitads extraordinarias. Il Premi spezial d’intermediaziun undrescha percunter in engaschament particular a favur da la litteratura svizra e la moda da la render accessibla al public.
Impressum
Ediziun: Uffizi federal da cultura, Berna
Concepziun grafica e direcziun artistica
Samuel Wolf / Wolf Studio.


text:
Walperswil
Walperswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 918 abitant.
El cumün de Walperswil al se tröva a una altitüden de 468 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bargen, Bühl bei Aarberg, Epsach, Hagneck, Kappelen, Siselen, Täuffelen.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Walperswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Segmènt
Ü segmènt in geometrìa l'è ü tòch de öna rèta che la part e la fénes con dù póncc che i è ciamàcc "estrém".
- Se i dù estrém i è sö öna lìnea cürva ol segmènt l'è ciamàt còrda.
- Se i dù estrém i è i vertici d'ü polìgon ol segmènt l'è ciamàt làto quàndo i dù vèrtici i se tróa ü dré l'óter.
- Se i dù estrém i è i vertici d'ü polìgon ol segmènt l'è ciamàt diagonàl quàndo i dù vèrtici i è mia mètìcc ü dré l'óter.
I nòm di segmèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I è ciamàcc consecütìf dù segmèncc che i gh'à adóma ün estrém in cümü.
I è ciamàcc adiacèncc dù segmèncc consecütif che i se tróa sö la stèsa rèta.
I è ciamàcc incidèncc dù segmèncc che i gh'à adóma ü pónt in cümü.
I è ciamàcc congrüèncc dù segmèncc che i pöl stà ü sùra 'l óter e töcc i póncc del prim i se tróa pàri pàri con töcc i póncc del segónt, cioè i dù segmèncc i è lónch istèss.
I è ü pogiàt sura 'l óter dù segmèncc che i gh'à ün estrém in cümü e töcc i i póncc del prim i se tróa sö i póncc del segónt, ma i dù segmèncc i è mia lónch istèss.


text:
Vittorin de Petòvi
San Vittorin de Petòvi (250- 2 november 304) a l'è staa on vescov e martir pannònich. L'è staa el primm esegeta latin.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Domà a partì de la segonda metà del III secol a gh'emm notizzi segur di ges in de la region Danubi|danubiana: vist che però quei là paren vess perfettament organizzaa, devom pensà che sien nassuu molto temp innanz. E l'è in voeuna de quei ges, quella de Petòvi (al dì d'incoeu Ptuj, in Slovenia), che vers el IV secol el se trovava el vescov Vittorin, mòrt duranta i persecuzion del Dioclezian.
El Vittorin l'è staa on esegeta de la Bibbia, e per gionta in Latin. El San Gerònim en parla inscì: Vittorin, vescov de Petòvi, saveva minga el Grech come 'l Latin. Inscì i sò òper paren òttimm per el contegnuu, ma cont on stil fess difficil.
L'ha imparaa la teologia de l'Irenee e se pensa che l'abbia visitaa anca la biblioteca de Gerusalemm.
Òper[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trai sò òper esegetich pòdom cuntà di comment a liber biblich come la Genesi, l'Esod, el Levitich, Ezechiel, Abacuc, el Cant di Cant e a l'Apocaliss, senza cuntà on Trattaa contra i eresii, on alter sora la Creazion del mond e tanti alter. A numm ne resten domà el comment a l'Apocaliss (Commentarii in Apocalypsim Ioannis) e quell sora la Creazion (De fabrica mundi).
Dottrina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De quell che pòdom legg, la soa dottrina l'è stada molto ispirada de quella de l'Evangelista Giovann.
In di sò liber pò vess trovada ona certa propension al millenarismo.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Martine Dulaey, Victorin de Poetovio, le premier exegete latin, Paris, 1993.
- Enrique Molinè, Los Padres de la iglesia. Una guia espiritual, Madrid, 1982.
- Berthold Altaner, Patrologia, Roma, 1997.
- Lorenzo Dattrino, Padri e Maestri della Fede. Lineamenti di Patrologia, Padova, 1994.
- Vittorin de Petòvi, Òper, a cura de Maria Veronese, Roma, Gorizia, 2002.


text:
1Rü yexguma guma ma̱xpǘnewa yanaxüegu ga Ngechuchu, rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü nawe narüxĩ. 2Rü Ngechuchuca̱x nixũ ga wüxi ga yatü ga chaxünemaã iḏaawecü. Rü Ngechuchupe̱xegu nayacaxã́pü̱xü, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix, ngẽxguma chi cuma cunaxwa̱xegu, rü chi cuxü̃́ natauxcha na choxü̃ curümexẽẽxü̃ —ñanagürü. 3Rü yexguma ga Ngechuchu rü nüxü̃ ningõgü, rü ñanagürü nüxü̃: —Ngü̃, chanaxwa̱xe. ¡Rüme! —ñanagürü. Rü yexguma yema ñaxgu ga Ngechuchu, rü naxca̱x nitaane ga guma yatü ga na nachaxüneã́xü̃. 4Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Dücax, taxuxüü̃táma quixu texémaã! ¡Natürü ngẽ́ma paixü̃tawa naxũ, rü cugü iyawe̱x! ¡Rü nüxna naxã i ngẽma ãmare ga Moĩché tüxü̃ muxü̃ na duü̃xü̃gü nüxü̃ cuáxü̃ca̱x na curümexü̃! —ñanagürü. 5Rü Capernáũwa naxũ ga Ngechuchu. Rü yexguma yéma nanguxgu, rü wüxi ga churaragüarü ãẽ̱xgacü ga capitáü̃ ga Dumacü̱̃ã̱x rü Ngechuchuca̱x nixũ. Rü Ngechuchuxü̃ naca̱a̱xü̃, rü ñanagürü: —Pa Corix, chorü duü̃xü̃ rü nanaw̱ãĩxãchi. Rü ngürücarewa nangẽxma i chopatawa, rü poraãcüxüchima ngúxü̃ ninge —ñanagürü. 7Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Marü tá ngẽ́ma chaxũ na naxca̱x chayataanexẽẽxü̃ca̱x —ñanagürü. 8Natürü nüma ga capitáü̃ nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Pa Corix, choma rü taxuwama chame na chopatagu na cuxücuxü̃ca̱x. Rü chanaxwa̱xe i curü orewaxicatama nüxü̃ quixu, rü tá naxca̱x nitaane i chorü duü̃xü̃. 9—Erü choma rü ta rü chorü ãẽ̱xgacüme̱xẽwa changẽxma. Rü cho̱xme̱xwa nangẽxmagü ta i ñuxre i churaragü. Rü ngẽxguma chanamu̱xgu i wüxi na ngextá naxũxü̃ca̱x, rü ngẽ́ma naxũ. Rü ngẽxguma chaugüxü̃tawa naxca̱x changemagu i to, rü chauxü̃tawa nangu. Rü ngẽxguma wüxi i chorü duü̃xü̃xü̃ chamu̱xgu na ṯacü na naxüxü̃ca̱x, rü choxü̃́ nanaxü —ñanagürü. 10Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga Ngechuchu rü naḇaixãchiãẽ. Rü ñanagürü nüxü̃ ga yema duü̃xü̃gü ga nawe rüxĩxü̃: —Aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü taxuü̃ma i Yudíugütanüwa nüxü̃ ichayangau i wüxi i duü̃xü̃ i ñaã yatürüü̃ aixcüma yaxõxü̃. 11—Rü choma rü pemaã nüxü̃ chixu rü muxũchixü̃ i duü̃xü̃gü rü guxü̃wama tá ne naxĩ, rü Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa tá nachibüe namaã ya tórü o̱xigü ya Abráü̃ rü Ichaá, rü Acobu. 12—Natürü muxü̃ma i Abráü̃tanüxü̃gü i Yudíugü rü tãũtáma nichocu i ngextá Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa. Rü ẽãnexü̃wa tá nawogü. Rü ngẽ́ma tá naxauxe, rü tá nixü̃́xchapütagü —ñanagürü. 13Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü yema capitáü̃xü̃: —¡Cupataca̱x nataegu! Rü tá naxca̱x nitaane i curü duü̃xü̃, erü cuyaxõ na naxca̱x tá yataanexü̃ —ñanagürü. Rü yexgumatama naxca̱x nitaane ga yema capitáü̃ãrü duü̃xü̃. 14Rü Pedrupatawa naxũ ga Ngechuchu. Rü yéma ngĩxü̃ nadau ga Pedru na̱xẽ ga ngürücaregu irüxã̱ũ̱xcü yerü iyaxaxüne. 15Rü Ngechuchu ngĩxme̱xgu ningõgü, rü yexgumatama iga̱u̱xãchi ga yema na yaxaxünexü̃. Rü íirüda ga ngĩmax. Rü ñu̱xũchi naxca̱x inamexẽẽ ga õna. 16Rü yexguma marü yanaxücuchaü̃gu ga üa̱xcü, rü Ngechuchuxü̃tawa nanagagü ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga ṉg̱oxoã̱xgüxü̃. Rü wüxitama ga oremaã Ngechuchu ínanawoxü̃ ga yema ṉg̱oxogü. Rü nanameẽxẽẽ ta ga guxü̃ma ga yema togü ga iḏaaweexü̃. 17Rü yemaãcü Ngechuchu nayanguxẽẽ ga yema ore ga nuxcümaü̃xü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Ichaía nüxü̃ ixuxü̃ ga ñaxü̃: “Rü nüma rü tüxü̃ naporaexẽẽ i ngẽxguma ituraegu, rü tüxü̃ narümeexẽẽ i ngẽxguma iḏaaweegu”, ñaxü̃. 18Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ da̱u̱xgu ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü na nüxü̃ íchomaẽguãchixü̃, rü norü ngúexü̃gümaã nüxü̃ nixu, rü ñanagürü: —¡Rü ngĩxã, rü naxtaxaarü tocutüwa taxĩ! —ñanagürü. 19Rü wüxi ga ngúexẽẽruü̃ ga ore ga mugüwa ngu̱xẽẽtaexü̃, rü Ngechuchuca̱x nixũ, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃ Pa Ngechuchux, cuwe charüxũxchaü̃ i ngextá cuma ícuxũxü̃wa —ñanagürü. 20Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Ngowagü rü nüxü̃́ nangẽxma i naxmaü̃gü, rü werigü rü nüxü̃́ nangẽxma i naxchiãü̃gü. Natürü choma i Tupana Nane na duü̃xü̃xü̃ chiĩxü̃, rü nataxuma i chauchica i ngextá nagu chicuxeruxü̃ —ñanagürü. 21Rü wüxi ga to ga norü ngúexü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Corix, cuwe charüxũxchaü̃, natürü chanaxwa̱xe i chaunatü tüxü̃ ichayata̱xira —ñanagürü. 22Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Noxtacüma chowe rüxũ! Rü nüẽ́ i ngẽma cutanüxü̃ i tama yaxõgüxü̃ iyata̱xgü i ngẽma yuexü̃ —ñanagürü. 23Rü yexguma ga Ngechuchu rü wüxi ga nguegu nixüe. Rü norü ngúexü̃gü rü ta ínayaxümücügü, rü inaxĩãchi. 24Rü ngürüãchi naxtaxaarü ngãxü̃tügu nüxü̃ naxü ga wüxi ga buanecü ga taxüchicü. Rü guma nguewa rü niyaucuchichigü ga dexá. Natürü ga Ngechuchu rü nape. 25Rü yexguma ga norü ngúexü̃gü rü ínanaḇaixgügü, rü ñanagürügü nüxü̃: —Pa Corix, ¡toxü̃ rüngü̃xẽẽ, erü ngẽmama itabaxü̃gü! —ñanagürügü. 26Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Duü̃xü̃gü i Tama Aixcüma Yaxõgüxü̃x, ¿tü̱xcüü̃ pemuü̃ẽ? —ñanagürü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü ínarüda. Rü buanecü rü yuapena nachogü. Rü ínayachaxãchi ga buanecü, rü inayarüxo ga yuape, rü ínachaxanemare. 27Rü nümagü ga norü ngúexü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü, rü nügümaã ñanagürügü: —¿Ṯacü e̱xna nixĩ i ñaã yatü rü ngẽmaca̱x a̱i̱xrüxü̃ i buanecü rü yuape rü naga naxĩnüẽxü̃? —ñanagürügü. 28Rü Ngechuchu rü norü ngúexü̃gü rü naxtaxaarü tocutüwa nangugü ga Gadaraarü naãnewa. Rü yexguma yéma nangugügu, rü Ngechuchuca̱x yéma nibuxmü ga taxre ga yatügü ga duü̃xẽchíque̱xetanügu yarüxauchigütanüneü̃xü̃. Rü yema taxre rü niṉg̱oxoã̱x, rü nidüraexüchi. Rü yemaca̱x taxucürüwama texé yéma namawa taxüpetü. 29Rü yema taxre rü aita naxüe, rü ñanagürügü: —¿Tü̱xcüü̃ toxü̃ nuã cuyachixewe, Pa Ngechuchu ya Tupana Nane? ¿E̱xna nuã cuxũ na toxü̃ ícuyawoxü̃xü̃ca̱x tauta nawa nanguyane na Tupana toxü̃ poxcuexü̃? —ñanagürügü. 30Rü yema nachicaarü ngaicamana nachibüe ga muxü̃ma ga cuchigü. 31Rü yema ṉg̱oxogü rü Ngechuchuxü̃ naca̱a̱xü̃gü, rü ñanagürügü: —Rü ngẽxguma toxü̃ ícuwoxü̃gu, ¡rü ngẽma cuchigügu toxü̃ nachocuxẽẽ! —ñanagürügü. 32Rü yexguma ga Ngechuchu, rü ñanagürü nüxü̃: —Ẽcü, ¡ngẽ́ma pexĩ! —ñanagürü. Rü yexguma ga yema ṉg̱oxogü rü ínachoxü̃ nawa ga yema taxre ga yatügü, rü yema cuchigügu nayachocu. Rü ñu̱xũchi guxü̃ma ga yema cuchigü rü inaxü̃ãchi, rü naxtaxacutüarü ma̱xpǘxü̃wa nayarüyuxgü, rü yexma nayi. 33—Rü yema cuchigüarü dauruü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü, rü ĩãneca̱x nibuxmü. Rü yexguma ĩãnewa nangugügu, rü nüxü̃ nixugügü ga guxü̃ma ga yema ngupetüxü̃ ga ñuxãcü naxca̱x na yataanegüxü̃ ga yema taxre ga yatügü ga ṉg̱oxoã̱xgüxü̃. 34—Rü yexguma ga guxü̃ma ga yema ĩãnecü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü, rü Ngechuchuxü̃tawa naxĩ. Rü yexguma Ngechuchuxü̃ nadaugügu, rü nüxü̃ naca̱a̱xü̃gü na ínaxũxũxü̃ca̱x ga yema norü naãnewa.
Copyright
Learn More


text: The Very First Story Adem ile Dile Geldin b 4 &b 4 œ œ œ ˙ Voice b . b & .œ œ œ œ ˙ 5 9 & bb œ œœ˙ œœœœ˙ b &b œ œ œ œ ˙ b &b Œ fi b & b .. 22 j . œ œ œ Œ j œ œ. Œ j œ œ. œ. œ ˙ 1. Œ œ œ ˙ Œ œ. œ w œ. œ w .. œ œ œœ ˙ j œ œ. j . œ œ 2. œ. œ Œ œ œ œ. œœ Œ œ œ œ. œœ œœœœ w œ. œ w Song œ œ œ œ. œ œ .. œ œ w œ ˙ œ œ œ œ ˙ 14 18 œ œ œ œ ˙ O.Faruk tekbilek ‰ Orch j œ œ œ œ œ b & b œ œ œ œ. œ œ Œ œ œ œ. œ œ. œ Œ œ œ œ. œ œ . ‰ œ œj œ œœ. b & b Œ œ œ œJ œ . ‰ œ œJ œ . œ œ ‰ œ œj œ . 26 30 Œ œ œ œ œ œ ©Faruk the Sultans Music j œ 2 b & b Œ œ œ œj œ . 34 b & b Œ œ œ œJ œ . 38 b j & b Œ œ œ œ œ. 42 The Very First Story Œ œ œ œ. œ œ Œ œ œ œ œ œ ‰ œ œj ˙ ‰ # œ œJ œ œ œ # œ œ # œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ J Œ œ œ œ. œœ Œ œ œ œ œ œ Sultanim Efendim Subhanim Habirsin Kerimsin Rahman-ur Rahim Tevvabsin Settarsin Gafur-ur Rahim Adem Ile dile geldin sirlarini soyledin Havva ile nesil verip bizde visal eyledin Habil Kabil Kardas oldu Bize misal eyledin Insanligin fitratini apasikar eyledin... Sultanim Efendim Subhanim Habirsin Kerimsin Gafur-ur Rahim Tevvabsin Settarsin Gafur-ur Rahim Senin degil BENIM..! deyip, BIZ demeyi unuttuk..! Gonlumuzde yeserecek ask bagini kuruttuk Nefsimizin arzusunu Rabbimizle bir tuttuk Kalbimizden gelen sesi dinlemeyip uyuttuk... % ‰ œ j œ ˙


text:
22 09
Ol dé 22 de setèmber l'è 'l 265 ( 266 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 101 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de setèmber al è ul dí da pòost 265 ( 266 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 101 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1776 - Nathan Hale el vé 'mpicàt come spìa 'ndèla Rivulusiù americàna
- 1784 - La Russia la fónda 'na colònia a Kodiak (Alaska)
- 1792 - Prim dé (1° Endömiér, An I) del calendàre revolüsionàre fransés e Proclamasiù de la Repüblica
- 1869 - L'òpera de Richard Wagner, L'ór del Réno la debuta a Mònaco de Baviéra
- 1949 - L'Üniù Soviètica la fà s•ciopà la sò prìma bómba atòmica
- 1965 - Fenés la guèra 'ntra India e Pakistan per el posès del Kashmir, dòpo del cessate-il-fuoco domandàt de le Nasiù Ünìde
- 1975 - Sara Jane Moore la sérca de copà 'l presidènt americà Gerald Ford. L'ìa 'l segónt tentatìf de atentàt en dò setemàne dòpo de chèl del 5 de setèmber.
- 1979 - En tèst nucleàr el vé efetuàt de le bànde de l'Ìzola de Bouvet endèl Atlàntic meridiunàl, somearès fat del Sudafrica; chèsto fat l'è cunusìt col nòm de incidènt Vela
- 1981 - En Francia, el presidènt François Mitterrand l'inàugura uficialmènt la lìnea a àlta vilocità (TGV) Parigi-Lione
- 1993 - En Tu-154 de la Transair Georgian Airlines el vé sbatìt zó de 'n mìsile sparàt sö dei ribèi endèi céi de Sukhumi, Georgia.
- 1996 - Levon Ter-Petrosian el vé iligìt presidènt de l'Armenia.
- 1997 - Stràge de Bentalha en Algeria; de piö de 200 abitàncc del paizì i vé copàcc.
- 2006 - Öltem vul del F-14 Tomcat.
Chi che gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1791 - Londra: Michael Faraday, físegh e chémegh, cognossit prinsipalament per i sö descuvrimenc de la indüssiú eletromagnética e di les de l'eletròlisi.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Thonon-les-Bains
Thonon-les-Bains l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è capolöch dei cantù de Thonon Est e Thonon Ouest e del circondàre (arrondissement) de Thonon-les-Bains. El fà part del dipartimènt de l'Alta Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 33 928 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 26,23 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 371 méter a 'na altèsa màsima de 569 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Thalwil
Thalwil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Horgen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.53 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17 286 abitant.
El cumün de Thalwil al se tröva a una altitüden de 486 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Erlenbach, Herrliberg, Horgen, Küsnacht, Langnau am Albis, Oberrieden, Rüschlikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Thalwil l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1030 col nom de Talwile villam, che 'l derìva de Tellewilare ciuè la faturìa de Tello e 'l staà a indicà i urigin medieval del abitaa come un fond agricul alemanic. De quela epuca lì resta apena una quaj sepultüra. In del 1133 l'eva menziunaa col nom de Telwil.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial de the Thalwil Gemeinde
- Thalwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Blog about life in Thalwil (Inglés)
- Thalwiler Anzeiger newspaper


text:
Malta
Artìcol in dialët piaṡintëin
Malta (al so nùm üficiäl l’è Repubblika ta' Malta – Republic of Malta in Inglês) a l'è 'na repüblica dl'Ünion Europea, c'as tröva pròpi a mitä strä fra i'Itaglia e l'Africa, a süd adla Sicìglia. L'è un arcipèlag furmä da cëincu ìsuli: Malta, Gozo, Comino, Cuminòtt e Fifla. In dal 2007 la g'hava 410.209 abitànt.
La sò capitäla a l'è La Valletta (6.315 abitänt) e la s'tröva is sü l'ìsula ad Malta. La sitê cun püsé abitänt a l'è Birchircara, 21.258.
Fin al 21 ad stëimbar dal 1964 a l'è stä 'na culònia inglèsa.
Curiusitä[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al spòrt püsé praticä a l'è al baseball.
- Malta la g'ha anca un campiunä ad balòn cun 4 squädri:
- Mellieha Northenders
- Gozo Tornadoes
- Devils
- Mustang


text:
Quistèl
Quistèl (nòm uficiàl en Italià: Quistello) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 5 595 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 45,4 km² e 'na densità de 123 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Concordia sulla Secchia (MO), Mòia, Quingèntuli, San Benedét, San Giacomo delle Segnate, San Giuànn, Schifnòia e Sustinént.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Quistèl l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
Abitàncc censìcc


text:
Clüzane
Clüzàne (nòm uficiàl en italià: Clusane) l'è giöna de le frasiù del cümü de Izé, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha piö o méno 1700 abitàncc e la se tróa sö le spónde meridiunàle del Lach d'Izé, a quàze 6 chilòmetri del capolöch del cümü.
L'è stat en cümü de per sò cönt enfìna al 1927 e prim de alùra el se ciamàa uficialmènt Clusane sul Lago.
De éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Castèl Carmagnöla l'è 'n palàs a quàter làti condèn curtìl intèrno e 'na lòza de 'ndóe se g'ha 'na bèla vizuàl söl lach. L'è de urìgin del sècol XV e facil che sàpe stat fat sö dei Oldofredi, feudatàre de la Franciacürta e del Lach d'Izé. En chèsto castèl se pènsa che 'l g'habe abitàt el condotiér Francesco Bussone ciamàt "el Carmagnöla" de l'an 1428 al 1432.[1]


text:
La morte ti fa bella
La morte ti fa bella (La mòrt la t fà bèla) 'l è na cumèdia négra americàna dal 1992 ad Robert Zemeckis, vinsidōra 'd un Prèmi Òscar in dal 1993 p'r i efèt speciài.
Custàda sinquànta-sinc migliòṅ ad dòlar, la n à fat sù sènt-sinquànta a 'l incìrca.
Sunt
L'atōra bèla ma lòfi Madeline Ashton (Meryl Streep) la fréga al muróś, al dutōr Ernest Menville (Bruce Willis), a la sò vècia cumpàgna ad scóla, adès scritōra, Helen Sharp (Goldie Hawn). Chi lē la patìs 'n eśaurimènt narvōś, la mét sù di chilo e l'è custréta a far-as curàr in clìnica, ma la gh la giùra.
Dòp soquànt an ad matrimòni però la vita dla Madeline cun Ernest l'è 'n diśàstar. Lì lò, ch'al gh'à 'l visi dal bévar, al s è ardùt sōl a lavuràr cun i còrp dal star mòrti, meritànd-as al scutmàj ad becamòrt dal star. Lì lē invéci l'à tacâ a dvintàr vècia e la sò belésa l'è drē a 'ndàr via.
Quànd a vèṅ al dè dla preśentasiòṅ 'd un lìbar dla Helen, la Madeline la decìd 'd andàr-ag par tōr in gir la sò vècia 'mìga, cardénd ch'la sia incóra na budlòna, ma a n è minga acsè parchè qvala là la pâr un figurèṅ e anc più śóvna. Al dū dóni i fànan finta 'd ès'r amìghi e i s faṅ di cumplimènt fals, la prima la la ciàma Hell (infèran), ch'l'àtra Mad (mata).
Na sira l’Helen la và a cà dal sò vèć muróś Ernest, quànd la Madeline la n gh'è briśa, e la gh śibìs ad cupàr sò mujér par psér acsè turnàr insém e èsar cuntènt 'l un cun cl'atra. In cal méntar l'atōra la và in un salòṅ ad belésa ad Beverly Hills par turnàr incóra a èsar cuma prima. Lè la cata la Lisle Von Rhoman (Isabella Rossellini) che, in cambi ad dimóndi bèsi, la gh prumét 'd armét'r-la a pòst. E l'è qvél ch'a sucéd pò dabòṅ.


text:
Geometrìa
La Geometrìa o Geometréa l'è öna brànca de la matemàtega che la stödia i figüre piàne (geometrìa piàna) e i figüre 'n del ispàsio (geometrìa sòlida), la stödia che fórma i gh'à, quàt i è grànde, come i è metìde 'n del ispàsio e che relasiù gh'è tra de lùre, de fati la paròla geometrìa la é dal Gréch Antìch Yewuetpίa che l'è l'insèma de geo cioè "tèra" e metria cioè mizüra.
Eüclidéa e mia eüclidéa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La geometrìa l'è öna di scènse piö ègie de la matemàtega, tat che l'ìa zamò stàcia codificàda in del tèrs sécol prima del Signùr dal Eüclìde che l'à stabilìt i sò 5 postulàcc, pròpe per chèsto la geometrìa piö cognusìda l'è la geometrìa eüclidéa, ma gh'è di ótre geometrìe. De fati sö la fì del sécol XVIII, la geometrìa l'à tacàt a stödià i diferènse tra l'ispàsio geomètrich e l'ispàsio fizèch e l'è nasìda öna nöa manéra de pensà la geometrìa, l'è nasìda cioè la geometrìa mia eüclidéa, öna geometrìa che l'è mia pogiàda sö i 5 asiòmi del Eüclìde, ma adóma sö i prim quàter: i nasìde isé la geometrìa iperbòlica, la geometrìa elìtica e la geometrìa sferìca.


text:
Mader Teresa
Santa Mader Teresa de Calcuta, o püse semplicement, Mader Teresa, l'era una suora albanesa che la se ciaméva a l'anagrafa Agnes Gonxha Bojaxhiu.
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüda a Skopje el 26 d'agùst 1910, l'é diventada suora de le Suore de la Caritá e in del 1931 l'é stái mandada misiunária in India, per ucüpás di póver, i malád, e i sensa cá. L'é pü turnái indré a cá sua.
L'é stai mudéll de dulcesa e de aiüt per tüti, in India, a Calcuta, in dué la steva, ma anca in tütt el mund. L'ha fundá l'Urdin de le Misiunarie de la Caritá.
L'ha venciüd el Premi Nobel per la Pás in del 1979.
L'é morta el 5 de setember 1997.
Beata[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stai pruclamada Beata da Papa Giuánn Pául II in del 2003: el miracul che l'ha fai dervì el prucess de beatificasión, l'é stai quant el só spirit l'ha guarìd una fiulìna müsülmana.
Santa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stai pruclamada Santa da Papa Francesch el 4 de setembor del 2016 a Piaza San Peder.


text:
Portobuffolè
Portobuffolè [1] (ma, segont en quach autorévol disiunàre online, apò Portobuffolé[2]; en vèneto: Portobufołè) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Treviso.
El g'ha 792 abitàncc (dàto del Dicember 2013[3]), condena superfìce de 5,0 km² e 'na densità de popolasiù de 158 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Gaiarine, Mansuè e co la pruvìncia de Pordenone (cümü de Brugnera e Prata di Pordenone).
El cèntro comünàl el se tróa sö giü dei póch tòch de tèra de la Pruvìncia de Treviso sö la spónda mansìna de la Livènsa, che per en ciapèl del sò percórs la sègna envéce el cunfì col Friuli. L'urìgin del paés l'è ligàda a 'n pórt flüviàl nasìt a ridòs de 'na cürva a gombèt de chèsto fiöm, ma 'l prim nùcleo abitàt par che 'l sàpe stat piötòst chèla che adès l'è la frasiù de Settimo, ciamàda Septimum de Liquentia en época romàna perchè l'ìa 'n vilàgio rüràl nasìt a sèt mìglia de la cità de Opitergium (la Odèrso del dé d'encö). El teretóre del cümü el töl dét apò a le frasiù de Faè e Ronche.
El paés de Portobuffolè l'è Bandiéra Aràncio del Touring Club Italià, de vizità gh'è la Pórta Friuli e 'l Dòm dedicàt ai Sancc Marco evangelista e Prosdocimo vèscof. La paròchia la fà part de la Diòcezi de Vitòrio Vèneto.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ ISTAT - Elenco dei codici statistici e delle denominazioni delle unità territoriali
- ↑ www.dipionline.it
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pomarance
Pomarance l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 6.309 abitàncc, 'na superfìce de 227 km² e 'na densità de 28 ab./km². I sò quartèr i'è Larderello, Libbiano, Lustignano, Micciano, Montecerboli, Montegemoli, San Dalmazio, Serrazzano[1]
El cunfìna coi cümü de Casole d'Elsa (SI), Castelnuovo di Val di Cecina, Montecatini Val di Cecina, Monterotondo Marittimo (GR), Monteverdi Marittimo, Radicondoli (SI), Volterra.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statuto comunale di Pomarance, Art. 4.


text:
Cravegia
Cravegia (nòm uficiàl in italian: Craveggia) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 730 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 36,5 km² e ona densità de popolaziun de 20 ab./km².
L'è vün di burgh püssee pituresch de tüta la Val Vigezz. El paes el cunfina cunt el Cantun Tisin (cumün de Unsernun e de Vergelet). I sò abitant hin ciamaa craugiaign. Se pò rivà a la fraziun de Bagn (un temp Aqua Calda) dumà da la Svizzera. I alter fraziun a hinn Prestinun, Siberia e Vucogn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cravegia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Beringen (SH)
Beringen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 3485 abitant e una süperfiss de 14.19 km², e al se tröva a una altitüden de 456 meter sura al livel del mar.
El cumün de Beringen a l'è tacaa ai cumün de Guntmadingen, Hemmental, Löhningen, Neuhausen am Rheinfall, Sciafüsa, Siblingen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Beringen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Beringen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gorizia
Gorizia (inscì anca in Italian; Gurize in Forlan; Guriza in Forlan gorizian; Gorisia in Venet; Gorica in Sloven e Croatt; Görz in Todesch stòrich; Goritia in Latin) l'è ona città italiana che la cunta 35946 abitant e che l'è 'l capploeugh de l'omònima provincia.
La città l'è semper stada al confin tra el mond latin e quell slav e, in la soa component italiana, tra la coltura forlana e quella giuliana.
Gorizia la confina in manera diretta con la Repubblica slovena (comun de Còi, Noeuva Gorizia e San Peder Vertòiba).


text:
Malvaceae
Le Malvaceae i è 'na famìa de piànte che fa part del ùrden de le malvales. La reönés piànte erbàcee, lignùze o boscài (piö de spès en paés calcc). De chèsta famìa fa part 'ntra i óter l'Ibìsco, la malva e la piànta del cutù (zèner Gossypium).
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I stüde molecolàr piö modèrni i g'ha portàt el Angiosperm Phylogeny Group[1] (APG) a slargà chèsta famìa 'nfìna a ciapà dét 243 zèner[2] e de piö de 4.225 spéci; segónt chèsta viziù slargàda de la famìa, i fà part de la famìa pò a i zèner che prìma i éra cunsideràcc part de le famìa de le Bombacaceae, Sterculiaceae e Tiliaceae. A fà isé gh'è stat includìt endèle Malvaceae dei zèner cunusìcc compàgn de Tilia (el tèi), Ceiba, Adansonia (el baobab) e Ochroma.
La sudiviziù 'n sotafamìe l'è mostràda 'ndèl schéma ché sóta:


text:
Distrett de Coriza
El Distrett de Coriza (Rrethi i Korçës in Albanes; Eπapxίa Koputσάς/Eparchía Korutsás in Grech) a l'è vun di 36 distrett de l'Albania, situaa in de la prefettura omònima. El sò capploeugh l'è pròppi la città de Coriza. El distrett el confina con la Grecia e con la Macedònia. El territòri l'è covert sorattut de montagn: domà la part pussee a sud l'è anca pussee bassa, per el passagg del fiumm Devoll, che 'l scorr fina al Mar Adriatich.
Suddivision amministrativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrett el cunta dò municipalità e quattòrdes comun.


text:
Gianni Morandi
Gianni Morandi 'l è un cantànt, atōr e cundutōr televiśìṿ itagliàṅ. Al sò nóm in cumùn 'l è Gian Luigi Morandi. Na quàlc vòlta 'l è stâ anc un cumpuśidōr par di àt'r artìsta.
Biugrafìa
Gl'inìsi
Gianni Morandi al nas a Dscargalèsen in pruvèinza ed Bulåggna 'l 11 ad Dicémbar dal 1944 in un paiśèṅ d'l apenèṅ tósc-emigliàṅ da na famìja ad puvrét. Dop avér fat i òs in di baléri ad pruvìncia, Fèsti dl'Unità, cuncōrs par vóś nóvi e sagri ad paéś, al 15 'd Avrìl dal 1962 al vins al Fèstival ad Belèria e la RCA Itagliana la 'l mét sóta cuntràt. La sò prima cansòṅ l'è Andavo a cento all'ora (Mè a 'ndava a sènt a l'óra, 1962) ch'la s fa scultàr in di juke box insém a Go-kart twist, al secónd sìngul.
Al sucès
Al sucès cumerciàl al riva dabòṅ par lò cun al tèrs 45 gir Fatti mandare dalla mamma a prendere il latte (Fà-'t mandàr da tò màdar a tōr dal lat, 1963): Gianni Morandi al dvénta un fenòmen ad custùm, óltar ch'un cantànt dimóndi cgnusû, destinâ a dvintàr al sìmbul dna generasiòṅ intéra ad ragasōi insém a la turinéśa Rita Pavone. Cun In ginocchio da te (In śnòć da tè, 1964) al vins al Cantagìr e al vénd da piò 'd un migliòṅ ad còpi. Ma a n finìs minga lè. Gianni al fà vgnir fóra, òṅ da drē a c'l àtar, dimóndi sìngui cuma Non son degno di te (A n sòṅ minga dégn ad tè), Se non avessi più te (S'a n t gh'is piò), Si fa sera (A s fà sira) e La fisarmonica (Al mandśét). Soquànti ad cal canti chè i s fànan cgnósar par via ad pelìculi dal cìnema (008: Operazione ritmo ad Tullio Piacentini, par dir-'n una) o i daṅ al tìtul a di film sénsa scódśa: i musicarelli, pelìculi fati e muntàdi in présia par dasfrutàr-'n al sucès. méntar 'l éra drē a giràr òṅ ad quìst chè (In ginocchio da te) Gianni al cgnós sò mujèr Laura Efrikian: 'l è al 1966 e Morandi al s spóśa, al vins a Canzonissima e a 'l Cantagìr cun Notte di ferragosto (Nòt ad feragóst). 'L è 'l aṅ dla śvòlta: Morandi al scólta al braṅ ad Migliacci C'era un ragazzo che come me amava i Beatles e i Rolling Stones (A gh'éra un ragasōl che cuma mè a gh piaśiva i Beatles e i Rolling Stones) e al decìd ad cantàr-al.
"C'era un ragazzo che come me amava i Beatles e i Rolling Stones" però 'l à patî i cólp dal manarèṅ dla cinsùra televiśìva p'r i vèrs "mi han detto va nel Vietnam e spara ai Vietcong" (i m aṅ dit và in dal Vietnam e spara a i Vietcong) e par tuta l'atmusféra cóntar gl'Americàṅ ch'a s in lśiva dèntar. A gh'è stada anc n'interugasiòṅ in Parlamènt ch'la dgiva "Cuma a s parmét-al 'n autōr ad mùśica lśéra ad criticàr la pulìtica èstra 'd un paèś amìg cuma i Stat Unî!?". Anc la Rai e i sò funsiunàri i ìvan fat la sò figùra da fés dgénd ad cambiàr al paròli incriminàdi (Vietnam e Vietcong) cun Corfù e Cefalù. Ma a Migliacci a n gh'éra gnanc indivìś, piutòst al sò cunsìli a Morandi 'l éra qvél ad druàr "gli han detto va' nel tatatà e spara ai tatatà" pròpria par réndar ciàra la cinsùra patìda.
In dal 1967 a nas sò fióla Serena ma la mōr subìt dòp. In cal méntar Morandi 'l è custrét a partìr p'r al servìsi militàr e 'l canta sōl soquànti sighli televiśìvi: Un mondo d'amore (Un mónd 'd amōr) par Giovani, Mezzanotte fra poco (Meśanòt fra pôc) par Partitissima e Una domenica così (Na dménga acsè) par Settevoci.
Dòp al fiàsc clamuróś ad Per amore, per magia un film muśicàl ch'a fa vgnir in mènt la fòla 'd Aladèṅ, Morandi al tórna a cantàr a Canzonissima e al la vins cun Scende la pioggia (La piòva la vèṅ śò), sucès ardupiâ 'l an dòp cun Ma chi se ne importa (A n gh'in fréga gnint a ninsòṅ).
In cal perìud chè Gianni Morandi al mét in pē insém a Migliacci gl'edisiòṅ muśicàli Mimo e in dal 1970 al canta Occhi di ragazza (Oć ad ragàsa) a 'l Eurofestival 'd Amsterdam.
La criśi
In di an Stanta al gh'à un brut perìud ad criśi. Morandi al và a fónd par via dal clima ideulògic dla cuntestasiòṅ ad chi an lè e 'l è inculpâ 'd èsar un cantànt tròp alśēr, tradisiunàlista e cumerciàl. I fiōi di fiōr i n in pōlan piò 'd andàr a tōr al lat. In d'l Utóbar dal 1970 al vèṅ fisćiâ da bòna part dal pùblic dal palasport ad Turèṅ, specialmènt durànt la canta Al bar si muore (A 'l bar a s mōr).
La criśi prufesiunàla la dvénta na criśi ad vénditi, e a n sarvìs a gnint andàr a Sanremo in dal 1972 cun Vado a lavorare (A vag a lauràr), cansòṅ ch'la s piasa quàrta ma ch'la n val na cica: la criśi la dvénta anc persunàla quànd, in dal stés perìud, al matrimòni cun la Efrikian (ch'la gh'à dâ dū fiōi, la Marianna e Marco) al finìs mâl.
In dal 1975 'l incìd Il mondo di frutta candita (Al mónd ad fruta candìda), scrit dal tut da Ivano Fossati, ma 'l disc al n vénd briśa.
In dal 1977 al s iscrìv a 'l cunservatòri ad Santa Cecilia a Róma p'r imparar a sunàr al cuntrabàs ma al n s diplòma minga. In cal perìud chè al fa vgnir fóra dū canti p'r i putèṅ: Sei forte papà (At sē fòrt papà) e La befana trullallà ma sōl al prim al vénd quèl, c'l àtar 'l è 'n àtar flop.
La ripréśa
Al tórna a 'l sucès in di prim an Utànta cun i braṅ Canzoni stonate (Cansòṅ stunàdi) e Uno su mille (Oṅ su mila) e in dal 1987 al vins a 'l Festival ad Sanremo insém a Umberto Tozzi e Enrico Ruggeri cun Si può dare di più (A s pōl dar da piò). 'L an dòp al fà 'n disc insém a Lucio Dalla, al famóś Dalla/Morandi, cun la canta Chiedi chi erano i Beatles (Dmanda ch'i ér'n i Beatles) misa dèntar. In pòchi paròli, un sucès a drē c'l àtar, fiṅ a rivàr a 'l 1992 quànd al canta Banane e lampone (Banàni e lampòṅ).
Gianni Morandi al partìs cun i "cuncèrt d'l autobus", di spétàcui da l viṿ, ch'i gh'aṅ un sucès clamuróś: 270 rèplichi in di teàtar itagliàṅ, cun dal tapi impurtànti in Europa, in di Stat Unî e in dal Cànada (Palace Theatre ad New York e Maple Leaf Garden ad Turònt).
In dal 1995 al va incóra a Sanremo, cla vòlta chè insém a Barbara Cola, e al canta In amore rivànd secónd.
In d'l Utóbar dal 1996 a vèṅ fóra al disc Morandi e Gianni al tórna ad fòrsa in di prim déś pòst dla clasìfica par via di braṅ cuma Fino alla fine del mondo (fiṅ a la fiṅ dal mónd) e La Regina dell'ultimo tango (La Regìna d'l ùltim tang, cantàda a 'l Festivalbar).
Al sucès televiśìṿ
Al tórna anc a recitàr in televiśiòṅ insém a la Mara Venier in La voce del cuore (La vóś dal cōr) e Canale 5 al pòrta a cà 10 migliòṅ ad spetadōr a bòta. La Rai, da 'l cant suo, la traśmét un sò cuncèrt ("Morandi 1996" tour) in dirèta da 'l Teàtar dal Vitòri a Róma e la fa al 30% 'd ascōlt e 8 migliòṅ ad spetadōr.
Tut quél che Gianni al tóca al dvènta 'd òr: in dal 1999 Morandi 'l è al prutagunìsta dal spetàcul dal Sàbat sira C'era un ragazzo e anca chè gl'ascōlt i èṅ da la sò part: nóṿ migliòṅ.
Dopa n'atra parénteśi a 'l Fèstival ad Sanremo in dal 2000 cun al braṅ Innamorato (Inamurâ), scrit par lò da Eros Ramazzotti, ch'al finìs tèrs, Morandi in dal 2002 al tórna a preśentàr al spetàcul dal Sàbat sira ad Rai 1 (ligâ a la luterìa Itàglia), Uno di noi insém a la Lorella Cuccarini e a la Paola Cortellesi ma 'sta vòlta al lavōr 'l è più dûr: da cl'atra banda a gh'è la Maria De Filippi cun C'è posta per te e Gianni al gh'à da cuntintàr-as ad 5-6 migliòṅ ad spetadōr. Par prutestàr cóntar la batàja d'l auditel, Morandi al fa na cundusiòṅ in mudàndi.
In di an sucesìṿ, al preśénta di àtar prugràm: Stasera Gianni Morandi par Canale 5 in dal 2004, Non facciamoci prendere dal panico par Rai 1 in dal 2006 e Grazie a tutti, sémpar in sla Rai 1, insém a l'Alessandra Amoroso.
In dal 2011 i al sarnìsan par preśentàr al Fèstival ad Sanremo insém a la Belen Rodriguez e a l'Elisabetta Canalis.
Discugrafìa
Àlbum e Racòlti
- Gianni Morandi (1963)
- Ritratto di Gianni (1964)
- Gianni 3 (1966)
- Per amore, per magia (1967)
- Gianni 4 (1967)
- Gianni 5 (1968)
- Gianni 6 (1969)
- Gianni 7 (1970)
- Un mondo di donne (1971)
- Il mondo cambierà (1972)
- Jacopone (1973)
- Il mondo di frutta candita (1975)
- Per poter vivere (1976)
- Old Parade (1977)
- Gianni Morandi 2 (1978)
- Abbracciamoci (1979)
- Cantare (1980)
- Morandi (1982)
- La mia nemica amatissima (1983)
- I grandi successi - Grazie perché (1984)
- Immagine italiana (1984)
- Uno su mille (1985)
- Morandi in teatro (1986)
- Le italiane sono belle (1987)
- Amici miei (1987)
- Dalla-Morandi (1988)
- Varietà (1989)
- Morandi, Morandi (1992)
- Morandi 2 (1995)
- Celeste, azzurro e blu (1997)
- 30 volte Morandi (1998) cun dū braṅ inèdit
- Come fa bene l'amore (2000)
- L'amore ci cambia la vita (2002)
- A chi si ama veramente (2004)
- Grazie a tutti (2007)
- Ancora Grazie a tutti (2008)
- Grazie a tutti - il concerto cd e dvd (2009)
- Canzoni da non perdere (2009)
- Rinascimento (2011)
Sìngui
- 1966 - C'era un ragazzo che come me amava i Beatles e i Rolling Stones/Se perdo anche te
- 1967 - Un mondo d'amore/Questa vita cambierà
- 1967 - Dammi la mano per ricominciare/Mille e una notte
- 1967 - Tenerezza/Israel
- 1967 - Mezzanotte fra poco/Una domenica così
- 1967 - Marianna del Grand Hotel/Prendi prendi
- 1968 - Una chimera/Una sola verità
- 1968 - Noi siamo le pantere/Ciao Pavia
- 1968 - Il giocattolo/La mia ragazza sa
- 1968 - Tu che m'hai preso il cuor/Prendi prendi
- 1968 - Scende la pioggia]]/Il cigno bianco
- 1969 - Parlami d'amore/Torna e ritorno
- 1969 - Ma chi se ne importa/Isabelle
- 1969 - Belinda/Non voglio innamorarmi più
- 1970 - Occhi di ragazza/T'amo con tutto il cuore
- 1970 - Al bar si muore/Delirio
- 1970 - Capriccio/Chissà però
- 1971 - Ho visto un film/Com'è grande l'universo
- 1971 - Buonanotte Elisa/A quel concerto di Chopin
- 1972 - Vado a lavorare/Una ragazza di nome Mariarosa
- 1972 - Principessa/Sta arrivando Francesca
- 1972 - Parla più piano/Rosabella
- 1972 - Il mondo cambierà/L'ospite
- 1973 - Vidi che un cavallo/Prendi me
- 1974 - Come ogni sera/Bambolina fatta a pezzi
- 1975 - Il mondo di frutta candita/La caccia al bisonte
- 1976 - E' già mattina/Giorni migliori
- 1976 - Sei forte papà]]/Sei già qui
- 1978 - La Befana trullallà/In cambio che mi dai
- 1979 - Abbracciamoci/Come l'aria
- 1980 - Mariù/Non mi dire no
- 1981 - Canzoni stonate/Immaginando
- 1981 - Marinaio/Solo all'ultimo piano
- 1982 - Fumo negli occhi/Canzoni stonate
- 1983 - La mia nemica amatissima/Tu o non tu
- 1983 - Nel silenzio splende/Mi manchi
- 1983 - Grazie perché/Magari
- 1985 - Uno su mille/1950
- 1987 - Si può dare di più/La canzone della verità
- 1988 - Dimmi dimmi/Pomeriggio in ufficio
- 1989 - Varietà/Occhi chiusi
- 1989 - Bella signora/Un pugno in faccia
- 1990 - Animale/Ti comunico amore/Animale (mix)/Animale (radio v.)/ Bella signora (live)
- 1990 - Banane e lampone (v. pop)/Banane e lampone (radio v.)/Banane e lampone (Max Matrix dance remix)/Banane e la lampone (Club club remix)/Banane e lampone (v. karaoke)
- 1995 - Fino alla fine del mondo/Giovane amante mia
- 1996 - Angelita/Che cos'è/Domani
- 2000 - Non ti dimenticherò (radio v.)/Canzone libera/Volevo farti innamorare/Non ti dimenticherò (album v.)
- 2002 - L'amore ci cambia la vita/L'amore ci cambia la vita (v. strumentale)
- 2002 - Dimmi adesso con chi sei
- 2002 - Uno di noi (radio v.)/Uno di noi (extended v.)
- 2003 - Il mio amico
- 2004 - Solo chi si ama veramente/Questo grande pasticcio
- 2005 - Al primo sguardo
- 2005 - Corre più di noi
- 2007 - Stringimi le mani
- 2008 - Un altro mondo
- 2009 - Grazie a tutti
- 2009 - Tu sei l'unica donna per me
Filmugrafìa
- Totò sexy, regìa ad Mario Amendola 1963
- I ragazzi dell'Hully Gully, regìa ad Marcello Giannini
- Questo pazzo, pazzo mondo della canzone, regìa ad Bruno Corbucci e Gianni Grimaldi 1964
- In ginocchio da te, regìa 'd Ettore Maria Fizzarotti 1964
- Non son degno di te, regìa 'd Ettore Maria Fizzarotti 1964
- Se non avessi più te, regìa 'd Ettore Maria Fizzarotti 1965
- Mi vedrai tornare, regìa 'd Ettore Maria Fizzarotti 1965
- Altissima pressione, regìa 'd Enzo Trapani 1965
- Per amore... per magia, regìa ad Duccio Tessari 1966
- Chimera, regìa 'd Ettore Maria Fizzarotti 1968
- Faccia da schiaffi, regìa 'd Armando Crispino 1969
- Le castagne sono buone, regìa ad Pietro Germi 1970
- Il provinciale, regìa ad Luciano Salce 1971
- La cosa buffa, regìa 'd Aldo Lado 1972
- Società a responsabilità molto limitata, regìa ad Paolo Bianchini 1973
- F.F.S.S. cioè che mi hai portato a fare sopra a Posillipo se non mi vuoi più bene?, regìa ad Renzo Arbore 1983
- Panni sporchi, regìa ad Mario Monicelli 1999


text:
Noss redactur Gian-Marco Maissen ha duas patrias: Puntraschigna e Surrein.
Quest’emna vul el emprender d'enconuscher la glieud tranter ils dus vitgs e quai cun chaminar 140 kilometers a pe da da l'Engiadina fin en Surselva.
Il quart di da viadi maina Gian-Marco Maissen da Panaduz sur Valendau a Glion.
Il terz di da viadi maina Gian-Marco Maissen da Stierva, Casti sur Tusaun a Panaduz.
Il segund di da viadi maina Gian-Marco Maissen da Bravuogn sur Filisur a Casti
L'emprim di da viadi davent da Puntraschigna sur la Fuorcla Crap Alv a Bravuogn.


text:
Gersau
Gersau a l'è un cumün e un distret svizzer, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.70 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2094 abitant.
El cumün de Gersau al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arth, Beckenried (NW), Buochs (NW), Emmetten (NW), Ennetbürgen (NW), Ingenbohl, Lauerz, Vitznau (LU).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gersau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1064 col nom de Gersouwe.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a la popolazion l'è calada per via de la crisi de la produzion de la seda
- ^b la popolazion l'è cresüda per via de la ripresa de la produzion de la seda
Person ligaa a Gersau[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Walter Nigg (1903–1988), Teologh
- Josef Maria Camenzind (1904–1984), pret catolegh e scritur
- Benno Ammann (1904–1986), Diretur d'orchestra e cumpisidur
- Oskar Camenzind (1971– ), curidur en bici, campion del mond in de l'ann 1998
Galeria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Gersau, seen from the opposite shore of Lake Lucerne
-
Gersau Rathaus
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gersau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cheseaux-sur-Lausanne
Cheseaux-sur-Lausanne a l'è un cumün svizzer del distret de Losanna, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.60 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3950 abitant.
El cumün de Cheseaux-sur-Lausanne al se tröva a una altitüden de 604 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boussens, Crissier, Etagnières, Losanna, Morrens, Sullens.
El fà part de la perferìa de la cità de Losanna.
A Cheseaux-sur-Lausanne gh'è 'l quartér generàl de la aziènda Kudelski SA, 'n impréza fondàda de Stefan Kudelski specializàda 'n sistémi de criptàgio, che g'ha 'nventàt el sistéma ciamàt Nagra e adotàt 'ntra l'àlter de divèrse televiziù a pagamènt europèe.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Robert Kubica
Robert Kubica (a s diś [ˈrɔbɛrt kuˈbiʦa]) 'l è un pilòta ad màchini pulàc, nâ a Cracòvia al 7 ad Dicémbar dal 1984.
Biugrafìa
Gl'inìsi
Robert Kubica al taca subìt a quàt'r an a cùrar in màchina mèntar a déś an al fà al campiunàt ad go-kart dla Pulógna e al vins 6 tìtui in 3 an. In séguit al sa stablìs in Itâglia par cùrar in di àtar campiunàt e 'l impàra anc a dascórar dimóndi bèṅ in Itagliàn. In fiṅ al 2006 al cur la Monaco Kart Cup, la Margutti Trophy, la Elf Masters races, la Formula Renault, la Formula 3 Euro Series (quand, a séguit 'd un brut incidènt, al và in a risć ad pèrdar un bras) e la Macau F3 Grand Prix.
Durànt un tèst a Barcelóna cun la Renault al vèṅ duciâ par Mario Theissen, respunsàbil dla BMW, ch'al al mét sóta cuntràt par la stagiòṅ 2006.
2006: 'l eśòrdi cun la BMW Sauber
Dòp 'n inìsi cuma culaudadór, al fà al sò debùt in dal sircùit in dal gran prèmi 'd Ungherî al pòst ad Jacques Villeneuve, dvintànd al prim pulàc a córar in Fórmula 1. Al finìs subìt a punt ma al vèṅ squalificâ parchè la sò màchina l'éra tròp alśéra par 2 chìlo. In dal gran prèmi 'd Itâglia al riva tèrs quand in gara 'l ira stâ anc prim par soquànt gir.
2007: na bèla stagiòṅ
La stagiòṅ 2007 la taca mal cun du gari sénsa punt ma dòp al taca far-an sèmpar fiṅ a quànd al fà 'n incidènt spaventóś in Cànada al turnànt "L'Epingle" ma al pèrd sól na gara, quéla in di Stat Unî, rimpiasâ p'r al śóvan Sebastian Vettel. Al tórna a 'l cursi in Frància finénd quàrt. Al finìs pò la stagiòṅ al sèst pòst cun 39 punt e cun dimóndi piasamènt bòṅ.
2008: la prima vìnsita
La prima gara dal 2008 in Austràglia 'l è dimóndi dasfurtunàda parchè, dòp èsar partî in prima fila, al vèṅ buciâ sénsa cólpa par la Williams ad Nakajima durànt i gir da drē a la safety car.
In dla gara dòp in Malèśia al riva secónd da drē a Kimi Raikkonen. Al 5 'd Avrìl dal 2008 al fà la sò prima pole position in sal sircùit dal Bahrein (la prima in dla stòria dla BMW) finénd pò tèrs.
In Spaggna e in Turchìa al finìs quàrt ma la sò giurnàda più bèla la riva 'l 8 ad Śugn dal 2008 quànd al vins al gran prèmi dal Cànada miténd-as anc al prim pòstt dla clasìfica generàla.
La stagiòṅ la và avànti bèṅ cun soquànt piasamènt e finénd in sal pòdi a Valénsia, a Mónśa e in Giapòṅ a Fuji. A la fiṅ al s piàsa al quàrt pòst cun 75 punt.
2009: un diśàstar ad stagiòṅ
Al 2009 'l è stâ 'n an diśastróś par lò anc par cólpa dla màchina ch'la n andàva minga. In dla prima gara al partìs da 'l quàrt pòst ma Sebastian Vettel al al buta fóra in dal tentatìṿ ad pasàr-al quand al pulàc 'l éra al secónd pòst. I prim punt i rìvan sól dòp soquànti gari cun un sètim pòst in Turchìa. In dla stagiòṅ a s pól arcurdàr sól un quàrt pòst in Bélgi e un secónd in Braśìl, in tut al mùcia sù 17 punt finénd quaturdicéśum in clasìfica.
2010: al pasàǵ a la Renault
In dal 2010 al pasa a la Renault par rimpiasàr Fernando Alonso ch'l éra pasâ a la Ferrari. La scuderìa francéśa la gh'à dimóndi prubléma ecunòmic ma Robert al fà bèṅ la sò part finénd da spés a punt, rivànd secónd in Austràglia e tèrs a Muntecârl e in Bélgi. A la fiṅ al mùcia sù 136 punt finénd utàṿ in clasìfica.
2011: 'l incidènt prima d'l inìsi dal campiunàt
Al 6 ad Favràr dal 2011, quand 'l éra drē a cùrar na gara ad rally in Itâglia in Ligûria, al sa stablìs atàc a na céśa e al patìs di dan ad c'l àtar mónd: pèrdidi ad sangṿ dèntar, bruti fratùri e na maṅ mèśa saltàda via. I dutór i 'l aṅ uprâ soquànti vòlti sèmpar bèṅ ma Kubica al và in a risć listés ad n cùrar mai piò. Invéci al pilòta ch'l éra sèg al n s è fat gnint.[1]
Al sò pòst la Renault la tóś in présia al tedésc Nick Heidfeld.
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Grave incidente di Kubica nel rally di Andora Corriere.it, 6 ad Favràr dal 2011


text:
DİZİ KEREM DURAK SESİ LA dügah SEYİR ÇIKICI ARIZA SESİSİb2 KAYNAK MUHLİS AKARSU YORUM SABAHAT AKKİRAZ DERTLİDEN DERT SORULURMU NOTA YAZIM AYDIN ÇAĞLAR ÇAĞLAR MÜZİK KURSU TEL 419 69 55-60 KIZILAY usul nim sofyan metronom q œ & 1ˆ1 4 ‰ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœœ œ œ œ œ œ œ œ œ saz saz œ & ‰ œ œ œ œ œ œœœ œ œ œ œ œ œ ‰ œ œ œ œ œ œ œ ≈ œ œ œ œ 5 saz &‰ 9 œ œ œœœ œœ saz œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœœ saz œ œ œ & œ œ œ œ œ œ ‰ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‰ œœ œœ œ œ 12 saz &œ ≈ œ œ œ œ 16 saz saz œ œ œ œ .. ‰ œ œ œ œ œ œ œ œ çağlar müzik kursu tel 419 69 55-60 kızılay şan sor ma bu rip ga ha lı mı œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & 19 dert li den dert so ru lur mu ay rı lık bük tü be li mi &‰ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‰ œ œ œ œœ œ œ œ ≈œ œ œœ 23 dert li den dert so ru lur mu so ru lur mu dost saz œœœœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‰ & çağlar müzik kursu tel 419 69 55-60 kızılay 27 ay rı lık bük tü be li mi dert li den dert so ru lur mu % œ œ œ œ œ œ œ œ œ ≈œ œœœ &‰ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‰ œ 31 dert li den dert so ru lur mu sorma bu garip halimi/ dertliden dert sorulurmu ayrılık büktü belimi / dertliden dert sorulurmu bayramım yok allı güllü/ devranım yok uzun yollu garip duruşundan belli /dertliden dert sorulurmu so ru lur mu dost saz Fine sağım solum olmuş tuzak /her derdi söylemek yasak akarsuya şöyle bir bak /dertliden dert sorulurmu çağlar müzik kursu tel 419 69 55-60 kızılay
1/--pages


text:
Gianroberto Casaleggio
El Gianrobert Casalegg (in italian Gianroberto Casaleggio, Milan, 14 de agost del 1954 – 12 de april del 2016) l'è staa on politegh e imprendidor italian. L'era el president de la Casaleggio Associati e 'l ideolegh del MoVimento 5 Stelle, che l'ha fondaa insema al Beppe Grillo.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Casalegg ha iniziaa la soa carriera in del Olivetti e in di agn 1990 l'è divegnuu president de la Webegg SpA, ma despoeu on quaj agn la perd 20 milion, e donca el vegn sostituii dal Giuseppe Longo. In del 2004 l'ha fondaa la Casaleggio Associati, ona compagnia de consulenza in su la Red, e dal 2005 l'è 'l gestor del blog del Beppe Grillo. L'è staa anca gestor del blog del Antonio di Pietro fina 'l 2010 e del sit Chiarelettere che ha lasciaa in del 2013 per di divergenz editoriai.
L'è mort el 12 de april del 2016 despoeu ona longa malattia.


text:
1911
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 28 de ottober: la gesa de San Peder a Galaraa, dopo agn de restaur, la vegna consacrada torna.
- 14 de dicember: la spedizzion comandada del norveges Roald Amundsen a l'è la prima che la riva al Pol Sud.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 de dicember: Nino Rota, composidor.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Fabio Pusterla
Premi svizzer da litteratura 2013
Fabio Pusterla
Naschì a Mendrisio l’onn 1957. El ha studegià litteratura moderna a l’Universitad da Pavia e viva tranter Albogiso (Italia) e Lugano, nua ch’el instruescha litteratura taliana.
Sco poet, translatur ed essaist ha el scrit numerusas poesias contemplativas e plirs essais davart dumondas litteraras e linguisticas. El ha translatà dal franzos Corinna Bille e Philippe Jaccottet ed è commember fundatur da la revista litterara ldra.
Premis:
1985 : Premi Montale
1985 : Premi Schiller
2009 : Premi Gottfried Keller
2011 : Premi Grond Schiller
2013 : Premi federal da litteratura


text:
Delési estèinsi
Artécol in dialèt arzân
Al Delési Estèinsi (Delizie Estensi in italiân) în un insèm ed 19 véli, casèin ed câsa e ritîr estîv ind la pruvîncia ed Frêra e ind la zôna ed la Vâl Padûṣa e fâti tirêr só da la faméja 'd j Este in un peréiod ch'al và da la fîn dal '300 a metê dal '500. Al “Delési estèinsi”, cun la sitê ed Frêra e al Pêrch dal Dêlta dal Po în dal “patrimòni mundiêl ed l ' umanitê”ed l' UNESCO. Al pió cgnusûdi în Schifanoia e Belriguardo. Quêṣi tóti êren coleghêdi cun l'alōra capitêla Frêra cun di canêl e véi d'âcva.
Al Delési che gh'în incòra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Delésia de Schifanoia a Frêra
- Delésia ed Belriguêrd a Voghiera
- Delésia ed Copparo a Copparo
- Delésia dal Verginèiṣ a Portmagiōr
- Castèl ed Mesola a Mesola
- Delésia ed Fossadalbero
- Delésia ed Benvignante
- Delésia di Bâgn Duchêl
- Delésia 'dla Diamantina
- Véla 'dla Mensa
- Delésia de Scortichino
Al Delési butêdi zò[modifica | mudéfica la surzéia]
- Delésia d' Ostellato
- Delésia ed Consandolo
- Delésia ed Montesanto
- Castèl ed Porto a Portmagiōr
- Delésia Le Casette
- Delésia ed Migliaro
- Delésia ed Quartesana


text:
Galgagnàn
Galgagnàn (Galgagnano in Italian) l'è un cumün de 1 241 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) del nord de la pruìncia de Lod, Lumbardia. El se tröva a circa 12 km da Lod, in sü la strada che porta a Paü e Zèl.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Galgagnàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
[index]
PATG FEDERAL
EN NUM DIL SEGNER. AMEN. Igl ei ina caussa che descha e survescha al cuminetel
de confirmar en dueivla fuorma ìls patgs che sigereschan pasch e ruaus.
Perquei duei in e scadin saver, che ils umens della val d'Uri, la cuminonza della
val de Sviz ed il cumin dils umens de Silvania, considerond la malezia dil temps,
sinaquei ch'els possien pli tgunsch defender e mantener en stan dueivel sesez
ed il lur, han empermess en buna fei d'assister in l'auter cun agid, cussegl e
sustegn, cun veta e beins, enteifer las vals ed ordeifer, tenor tut puder e saver,
encunter tuts ed encunter scadin, che commettess enviers els ni in d'els in act
de violenza, mulesta ni ingiuria, culla mira de far donn a persunas ni caussas.
E per scadin cass ha mintgin dils cumins empermess de prestar siu succuors, sco
ch'ei fagess basegns de gidar, e quei sin agen spiendi, ton sco ei sedrovi, per
resister ad attaccas de glieud malvuglida e prender vendetga per malgiustias caschunadas
da lur vart.
Cun detta stendida han els prestau serament de salvar tut quei senza negina malart,
renovond cul patg present la brev della ligia gia engirada pli da vegl. Quei denton
taluisa, che in e scadin resti obligaus tenor la cundiziun de siu num de star
sut e survir convegnentamein a siu signur.
Suenter cussegl communabel havein nus empermess, stabiliu ed ordinau cun consentiment
unanim, che nus vegnien en nossas vals sura numnadas maina vertir ni acceptar
in derschader, che havess cumprau siu uffeci per prezi de daner ni autruisa ni
fussi buca nies convischin ni habitont della tiara.
Mo sch'ei dess carplina denter entgins confederai, lu duein ils pli sabis denter
els intervegnir e lugar la dispeta denter las parts taluisa, sco ei para ad els
convegnent, ed alla part che sbittass il truament, duein tuts ils auters confederai
semetter encunter.
Mo surtut eis ei tschentament denter els, che tgi che mazzass in auter cun fraud
e senza cuopla de lez, vegnend traplaus, piardi sia veta, sco quei che tala sgarscheivla
cuopla mereta, nun ch'el possi cumprovar sia innocenza de quei malfatg, e sch'el
vegness forsa de mitschar, duei el mai pli puder turnar. E tgi che dess albiert
e schurmetg ad in tal malfatschent, quel seigi bandischaus dallas vals, entochen
ch'el vegn buca silsuenter clamaus anavos dals confederai. Mo sch'enzatgi fagess
donn ad in dils confederai, seigi da di ni ella tgeuadad della notg, cun metter
fiug da bugen, quel duei mai pli vegnir tenius per convischin della tiara. E tgi
che favorisass ni protegess quei malfatschent enteifer las vals, duei sez dar
satisfacziun al donnegiau.
Milsanavon, sch'in dils confederai entras enguladetsch ni autruisa caschunass
a zatgi auter donn vid ses beins, duei la rauba dil culpont, ton sco ins contonscha
en las vals, vegnir prida a mauns per procurar tenor giustia satisfacziun alla
persuna violada en siu dretg. Sur de quei duei negin tschaffar in pègn
d'in auter, nun che quel seigi manifestamein siu debitur ni sia segironza, ed
era quei daventi lu spirontamein cun lubientscha speciala de siu derschader.
Plinavon duei scadin obedir a siu derschader ed en cass de basegns indicar quei
derschader ella val, avon il qual el ha propriamein de cumparer. E sch'enzatgi
serebellass encunter il truament ed in dils confederai pitess donn per sia stinadadad,
ein tuts confederai obligai de sfurzar il renitent de dar satisfacziun.
Mo sch'ei sesalzass uiara ni discordia denter entgins dils confederai e che ina
part senuspess de seremetter al dretg ni de dar satisfacziun, ein ils confederai
obligai de sustener l'autra vart.
Ils tschentaments sura screts, stabili per il cuminetel e salit, duein, sche Dieus
vul, cuzzar en perpeten. En testimoni de quei e per giavisch dils suranumnai ei
il present document vegnius relaschaus e corroboraus culs sigils dellas treis
allegadas communitads e valladas.
Daventau igl onn dil Segner 1291, alla entschatta dil meins d'uost.
[index]


text:
... O no?
DI GIOVANNI REVERBERI
Pronto, Carmélo, él lu? són la Nisén, són la mojéra 'd Brìcoli al stagné. I me ragàs i vén'n a ca dal mär e m' manca tutt, al frigo al pär un s'ciär. Dónca m'ocorra: mo lu a gh' al da scrivvor? Va bén, alóra vój 'na gamba äd sennor. E po 'l me manda tri béj mas äd gruggn e 'n po' 'd bonjerbi, mo soltàt un puggn. Sinch articiòch e cuator scartocén, un bél garbuz e 'n mas äd romlasén. Anca di spusapissa, sì, di sparoz, tri cummor, 'na bedräva e 'n ciòp de znévor. Po coll ch'a gh' vòl par fär un bón mnestrón, tri etto e méz 'd revjòt e 'n bél scarsón. 'Dla misticansa e 'n mas äd sigolòt. Se po 'l gh' j à prónt a vój di barlinòt. Socuànt muljäghi, 'na cestén'na äd fro, di partugàj, di persogh e i ranglò.
Al scritt tutt bén, Carmélo? Diz'l äd sì? M' arcmànd, a spét tutt cuant primma äd mézdì. Vòj propja veddor se l' à capì cuél. S' al zbalja ancorra al mand a coll paés. Da cuand al fjól 'dla Jole dal cucù al gh' à cedù 'l négosi a chì lór du, du calabréz, 'd capìr's an gh'é manéra: t' ordén'ni un crén e t' riva un pom-da-téra.
Cme se parlìss todèssch! Agh' pärol pjàn, agh' pärol ciär... agh' pär'l in italjàn. O no???
La granatina
DI LUCIANO GATTA
In fònd’al bòrogh,con la céza dal Cuartèra fär da sfónd, vèrs il cuàtr'ór dal dòp mezdì, in-t-i méz pù cäld, Lùjj, Agòsst.. o zò dedlì. Te v'dev rivär la Celestina. 'Na donlèta picèn'na, mnùda cmé n'ozlén, coj cavì griz sempor curä. Cuànti volti j an provè, sénsa cavärgla, a därogh n'etè'! Lè gh'avé adòs 'na gìga nigrae i mangòt bjanc, frèssch ed bughädacon dednàns, un scosäl a fjòr, sènsa pù colòr. Le zburläva un carjolén. Insìmma al carjolén, fodré d’laméra, 'taca al caraméli, ai stracadént a la regolissja; gh'éra... cuatäda da n' sach, la delìssja ad nuätor ragas; 'na mesa colón'na ad gias!! In- t-un momént, cuànd 'la s' fermäva, cón in mà déz franch,e con socuànt sbuto, 'i gh'seron tutt datorna e zbrajäva ognón. «Celestina, Celestina, la voi ànca mi la granatina"Sénsa pèrdor la pasjénsa, lè ciapäva in màn al ras'cénla ras'ciäva al gias fén fén, l'al schisäva in- t-un bic'rén d’aluminnjo ben lusträ». Che gusst a gh' vót in- t-la granatina? «E l’indicäva il botìllji d’siròpin pe, in- t- un casètt,incioldä insìmma al carètt."Menta ? Tamarinndol? Sréza? Limón?» Daj su!, sarnìsa a la zvèlta, an veddot miga chi speton!!... Ad dirà miga dabón!! Cuator gusst insèmma? Jabò! «Mo con pjäzér la ciapäva in mà al bicércon mòsi zvèlti l’imbibìva al giascoi gusst sarnì da nuätor ragas,Che pasénsja da santpar continter tutt cuant.! Po i s' sédev' in streda. La granatina in mà la - t'rinfrescäve za un bel pò,e cuànd a t' comincäv a ciuciär,che sodisfasjón'!!Sibén i fiss'n'in fùrrjal'àcua la coleva, e la bagnäva il mà con n'acuarél zbjavdì, c'l'andäva po' a mes'ciärosal nìgor ad tutt i dì. Intànt lè la partìva,l'andäva vèrs strè'méstra, le gh'eva na gran présja... Gh' era 'dj ätor putén dednàns ai Stimatè.


text:
Mo pli 1’500 chatschaders da chatscha bassa. Dal 1986 eran quai anc 2’700
Malgrà ch'il dumber da tschiervs n'è betg cuntanschì è Brosi cuntent cun la chatscha da quest onn.
Mintga di tranter las 21:00 e las 22:00.
Il venderdi en damaun ha in chatschader sajettà per sbagl sin ses collega da chatscha e blessà quel grevamain.
L’ultim di da chatsch'auta senza cunfin da promils, sch’i va tenor la regenza grischuna.
4:28 min, Telesguard dals 21.9.2016
4:06 min, Telesguard dals 19.9.2016
In chatschader da 62 onns è vegnì chattà mort a Soazza.
En Surselva sin territori da la vischnanca da Sumvitg è in chatschader da 52 onns sa disgrazià mortalmain.
Las consequenzas da pavlar l'enviern la selvaschina sajan gravantas, surtut per la regiuvnaziun dal guaud.
Sajettar in chamutsch alv è ina raritad. Era perquai che quai duai purtar discletg. Uss pon alura tuts guardar l'animal.
Robert Candinas da Trun ha gì in cletg tut spezial. El ha sajettà in taur-tschierv da 10 cun trais cornas.
3:12 min, dals 7.9.2016
Pervia da l'aura èn vegnids sajettads be dus tschiervs da curuna en il Surses


text:
Niederurnen
Niederurnen a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3928 abitant.
El cumün de Niederurnen al se tröva a una altitüden de 430 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bilten, Mollis, Oberurnen, Schänis (SG), Schübelbach (SZ), Weesen (SG).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niederurnen l'è menziunaa la prima volta in del secuo XI col nom de Niter Urnnen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Non giocate con il cactus
Non giocate con il cactus (Minga śugàr c'n al càctus) 'l è na cumèdia dal 1985 ad Robert Altman. L'è custàda sèt migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca.
Sunt
Oliver Cromwell (Daniel H. Jenkins), un ragàs ch'al s pòrta adrē al scutmàj 'd O.C., 'l è dimóndi amìg cun Mark Stiggs (Neill Barry) e durànt al dè al s divèrt insém a lò. Al viṿ in un paéś dl'Ariśòna insém a sò nunòṅ. Quànd 'n asicuradōr sénsa scrùpui, Randal Schwab (Paul Dooley), 'l al fà 'rmàgnar in buléta, al vèć 'l è custrét a finìr a 'l uspìsi.
I dū śóvan i decìdan acsè ad dar adòs a la famìja burgéśa di Stiggs, a Randal, a sò mujér sèmp'r imbariàga e a i dū fiōi minciòṅ. A la fiōla fémna i gh regàlan p'r al sò matrimòni un mitrajadōr e pò, cun 'l ajùt ad cal mat ad Sponson (Dennis Hopper) ch'al vénd di śavàj vansâ da 'l guèri ma anc dla dròga, i faṅ ciapàr un spaghét a 'l asicuradōr rivànd a sćiupàr di fōg artificiài davànti a la sò vila e andànd a 'l atàc cun dal màchini ad guèra.


text:
Cardinal
I Cardinài, in d'la cesa catòlica, i'enn el culégg d'i vesch ch'i g'hann de elegg el Papa. e che i g'han da guernà la cesa insema a lü.
El sò vestìd l'è quasi istéss che quel dal vesch, sulament che questi i dröven el culùr russ fòrt, che vör dì ch'i g'hann de difend la cesa fin a versà el sang.
I cardinàì i'enn de sùla creasiòn del Papa e i sò riüniòn i se ciàmen Cuncistòri. Quéi resident in Vatican o a Ruma i g'hann dirìtt a véss citadìn vatican.
Se g'ha nutìsia di prìmm cardinài sùta el Papa San Lisànder I (105-115).
El sò nùm el vegnn, prubabilmént, da cardine, culòna, pilàster dla cesa. I se divìden i, vésch, i 6-8 dla Cüria rumana; prét, tütt i titulàr de arcidiocesi o diocesi; diàcun, tütt i alter.
El càp d'i cardinài el se ciàama decàn.
Un qual Cardinàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì sùta, el nùm d'un quàl cardinàl dla cesa catòlica:
- Àngiul Bagnasco
- San Carlu Burumée
- Federigo Burumée
- Bernardin Gantin
- Pròsper Grech
- Carlu Maria Martini
- Giüsepp Siri
- Dionigi Tettamanzi
- Ersìli Tonini


text:
Rò
Rò (Rho) l'è on comun de la Provincia de Milan con 50 434 abitant. Rò al se troeuva a 14 km da Milàn, e in paes passen el fium Olòna e i sò affluent, el Bozzent e 'l Lura, in part interraa in del territòri comunal.
Rò al gh'ha vati frazion: Biringhell, Cassina Brusada, Castellazz, Ghisolfa, Lusernaa, Mazz, Pantanee, Passirana e Terrazzan.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rò l'è vun di comun pussee antigh de la Lombardia; quest l'è dimostraa dal fatt che duranta i scav archeològigh per la costruzion de palazz e strad, hinn vegnuu al ciar on mucc de repert archeològigh relativ a l'edà romana.
In de l'organizzazion di strad principal, al se troeuva el Decuman (Est-Òvest de via Matteotti e via Porta Ronca) e 'l Card (nòrd-sud de via Madonna e via Garibaldi). Quest chì s'incontren in de la piazza S. Vittor, anca mò el center de l'insediament.
In de l'Edà de Mezz, Rò al compar in dù scritt, cont el nòm de Vicho Raudo.
In de l'ann 1000, Rò al cominza a rivendicà la soeu autonomia de Comun. In del 1004, l'Imperador Enrich III al s'è faa incoronà Re d'Italia a Pavia e poeu, l'ha stazionaa a Rò, indove che l'ha firmaa di document "decis" in Rodo o in campo qui dicitur Raudoe per ricambia l'ospitalità el ghe da el titol de borgh e Capp piev inscì che la destaca de Nerviàn.
A l'è del XI sec. anca la figura semilegendaria da Gioann de Raude, dii anca Gioann de la Cros (Giovanni della Croce), segond el qual a l'è staa el primm ad andaa dent a Gerusalemm in di Crociad, con la bandera de la Cros rossa.
In del 1160, duranta l'attach a Milan, l'imperador Federich Barbarossa al fa destrugg Rò, che la venn ricostruida en pòcch temp. In del 1305, Crisson Crivell, al tenta d'impradoniss de Rò ma a l'è staa respingiuu da la popolazion.
In del Cinqcent hann faa su anca dù convent, quel di Agostinian (induè che 'l se dis che l'avaria celebraa el Martin Luter) e quel di Cappucin, tucc i dù traa giò da l'invasion Napoleònica.
In del 1583, in de la capela de la Madona Addolorada, on òmm, Girolamo de Ferri, che'l laorava in di camp in di dintorn, coma 'l sòlit, l'è andaa a pregà e l'ha viduu che'l volt de la Madònna a l'era pussee pallid del sòlit e a l'ha pensaa che on quai pittor l'avess ritoccaa; inscì a l'era andaa via senza pensàgh sora. Poeu, a la fin del dì, l'ha incontraa on sò amis, Alessandro de Ghioldi, che l'ha invitaa a andaa a pregà la Madònna a la capela. I dù amis a hinn andaa a la capella e, mentar ch'eren dree pregà, el Ghioldi l'ha dii al Ferri : Varda quel oeugg là, l'è vonsc. A l'era minga inscì quand che avevum dii el Vesper. Te ghe resun,l'era minga sporch nanca prima quand che son vegnuu chì prima a pregaa". El Ferri a l'è andaa in su l'altar, el s'è faa daa on mantin e l'ha cercaa de netà l'oeugg de la Madonna. A l'era lì che'l voreva fà quand che l'ha viduu che l'oeugg de la Madonna a l'era tutt rosseggiant e che ghe andaven giò trì lagrim ross de sangh. A l'è staa ciamaa allora l'Arcivescov de Milan, che l'era poeu el San Carl, che l'ha recognossuu el miracol.
On om rich de Milan l'ha faa poeu faa sù on santuari lì in su la capela. Quest aveniment chì l'è regurdaa tutt i 24 april de ogni ann.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Rò l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Vigentin
El Vigentin (Vigentino) l'è on quarter de Milan, situaa in del sud de la città, in la zòna de decentrament 5.
La soa via principal l'è la via Giuseppe Ripamonti.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è on antigh centro rural. L'è staa ciamaa Vigentin perchè l'era lontan vint (viginta in latin) miglia de Pavia.
L'è staa on comun indipendent per molto temp, foeura de la zòna milanesa e che 'l partegniva a la Piev de San Donaa. Voeuna di pòrt di Bastion de Milan la se ciamava Pòrta Vigentina, situada longh la strada per Pavia, che la passava anca per Vigentin.
Come tant alter paesitt l'è staa unii a Milan sòtta Napoleon, per poeu tornà indipendent al temp di Austriach.
In del 1869 Vigentin l'è vegnuu pussee gròss perchè gh'hinn staa taccaa i comun de Quint Sô e Vaian. Grazzie a la vesinanza con Milan, in del cors del XIX secol el comun l'ha vist vengì pussee grand la soa popolazion e la soa importanza. In del 1923 l'è staa unii al capploeugh lombard insema a alter des comun.


text:
Lunbèrd
Artéccol in dialatt bulgnais
Con lunbèrd (lumbaart) as riferèss a un grópp ed dialétt inparentè stra låur bacajè såura tott in Svézzra ed såtta (Tizén e i Grisón), Èlta Itâglia ('na gran pèrt d'la Lunbardî e onna 'd cäl regiån atais).
Indice
La clasificaziån[modifica | mudéfica la surzéia]
Al lunbèrd l è na langua rumanza ed maténna inparentè col franzais, col rumànc', con l itagliàn, e vî acsé. Anca se l itagliàn l è in generèl druvè cme langua scrétta in dî sît indovv ch as dscårr lunbèrd, al lunbèrd l è mia mutualmänt capébbil col itagliàn e stäl dåu languv i fan pèrt ed dû râm diferént d'la pianta d'la famàjja linguésstica rumanza (rispetivamänt al rumanz ed maténna e l italo-dalmâtich). A diferänza da 'na bôna pèrt ed languv rumânz, a g'hé di mondi 'd dialétt lunbèrd ed sîra ch'i gh'àn däli oposiziån ed quantitè däl vuchèl, p.es. paas vs. pass, ciapaa vs. ciapá. Un quèl cunpâgn' al s vadd anch'in emigliàn, pr'esänpi in dialatt bulgnais: pàss vs. pâss, ciapèr vs. ciapè. Un'èter quèl, téppich ed'na langua rumanza, l'è ch'al drôva tànt ed vêreb frasèl idiomâtich (costruziån vêrb-particèla), piò o mänch cme in inglais e in däli ètri languv germânichi. P.es. trá (trèr), trá via (trèr vî), trá sü (trèr só), trá fö(ra) (trèr fòra); mangiá (magnèr), mangiá fö(ra) (magnèr fòra).
Druvèr al lunbèrd[modifica | mudéfica la surzéia]
Druvèr al lunbèrd l è ed sòlit stigmatizè int'i sît lumbardòfun che puliticamänt i fan pèrt d'l'Itâglia, mo ed sòlit l è mia acsé in Svézzra, indovv che i varietaa linguistich lumbaart lucai i è da sòlit püssée ben cunservaa e püssée vitai. Un quei prugrâm d'la radio e d'la televisiån in lunbèrd i én trasméss däl volt da la Radio e televisiån svézzra ed langua itaglièna. L'istituziån d'arzairca pió inpurtanta ch'la lavåura atâch al lunbèrd l'è a Belinzòna, in Svézzra (CDE - Centro di dialettologia e di etnografia, una istituziån dal guéren (cantunèla)). An gh'è inciónna istituziån cunpâgn in Itâglia.
Al Pèder Nòster in lunbèrd milanais e emigliàn bulgnais[modifica | mudéfica la surzéia]
(lunbèrd milanais)
Pader nost, che sii in dij cej,
el vost nomm sia santificaa.
vegna el vost regn,
se fasa la vostra vuluntaa
cumè in cel, inscì in tera.
El nost pan de tücc i dì damm incöö,
e perdunem a nün i nost debit,
cumè nün perdunem i nost debitur,
e lassa minga che burlem in tentaziun
ma liberum del mal.
Amen.
(emigliàn bulgnais)
Pèder nòster, ch't î int al zîl,
ch'al séppa santifichè al tô nómm,
ch'ai véggna al tô raggn,
ch'ai séppa fâta la tô volontè,
cómm in zîl, acsé anc in tèra.
Dâs incû al nòster pan d tótt i dé,
e dscanzèla i nûster dèbet,
cme nuèter a i dscanzlän ai nûster debitûr,
e brîsa lasèr ch'a cascaggna in tentaziån,
mo lébbres dal mèl.
Âmen.
Ligâm da fòra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino.
- Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca.
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana.
- DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana.
- RTSI: Acquarelli popolari


text:
Valerian
El Publi Licini Valerian, conossuu col nomm de Valerian (Publius Licinius Valerianus in Latin; 200 ca. - Jundishapur, 260 ca.), l'è staa on imperador roman. L'ha regnaa del 253 al 260 e l'è staa vun di imperador che l'ha provaa a mett on poo d'ordin in de l'Impero duranta la crisi del III secol.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Valerian l'è nassuu de ona famiglia de l'aristocrazia latina. L'ha sposaa ona donna ciamada Egnazzia Mariniana e 'l gh'ha avuu duu fioeu, ciamaa Gallien e Valerian el Giovin.
La carrera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Historia Augusta (che però l'è minga semper troppa fidabil) la dis che in del 238 l'era princeps senatus, cioè 'l senator pussee vegg. In del 251 l'imperador Decio l'ha voruu de fà tornà in vita la cariga de censor e 'l gh'ha domandaa al Senad de proponn vun de lor per 'sto lavorà: tucc hann scernii el Valerian, che però l'ha refudaa. Anca quella storia chì l'è cuntada sù de l'Historia Augusta e se sa nò ben se l'è vera: però l'è cert che 'l Valerian el sia staa queivun de important sotta el regn del Decio. Probabilment, menter el Decio col fioeu Erenni Etrusch andaven a combatt i Gott, l'è staa el Valerian a fà el reggent a Roma. In quell period la gh'è stada l'usurpazion del trono de part del Giuli Valent Licinian, che però l'è staa ben prest battuu del Valerian. Quand che poeu s'è savuu che l'imperador e 'l fioeu eren mort in battaglia, el Valerian l'ha lassaa el post de sovran al Trebonian Gall. Quest chì l'ha nominaa el Valerian governador de la Rezia, o almanch di soldaa che se trovaven là.
Imperador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 253 Trebonian Gall el gh'ha domandaa aiutt al Valerian perchè a gh'era l'Emilian che l'era staa nominaa imperador di soldaa del Danubi. Allora el Valerian l'ha provaa a rivà in Italia prima de l'usurpador, ma ghe l'ha minga fada: quand che l'è rivaa, l'Emilian l'eva coppaa el Trebonian Gall e l'era vegnuu imperador. Ma i trupp del Valerian hann minga reconossuu Emilian 'me noeuv August, anzi hann nominaa el proppi comandant.
In de l'estaa del 253 i duu imperador s'hinn frontaa arent a Spolee, ma i soldaa de l'Emilian l'hann tradii e poeu l'hann mazzaa.
El regn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De sigur el Senad l'è staa molto content del fatt che 'l Valerian el fuss diventaa el noeuv imperador, tanto che 'l gh'ha subit mettuu visin 'me ceser el sò fioeu Gallien. El Valerian l'ha faa anmò pussee, vist che l'ha nominaa el fioeu co-imperador, ona robba noeuva in de la storia di istituzion romann. Sia el Valerian che 'l Gallien eren proppi bon de governà e inveci de restà a Roma a fà nagott hann deciduu de spartìss subit la ministrazion de l'Imperi: el Gallien l'è andaa in Occident, el Valerian inveci in Orient.
Tra i sò alter atti el gh'è staa quell de divinizzà la miee e fà vegnì annual la cariga de præfectus urbi. Inoltra l'è staa consol roman in del 254, in del 255 e in del 257, semper insema al fioeu Gallien.
La fin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo tanti battali contra i Gott, i usurpador e i Persian, finalment in del 260 el gh'è staa el sconter final tra el Valerian (aiuttaa del re de Palmira Odenaa) e 'l re sasanide Savor I. In de la battaglia de Edessa però l'esercit roman l'è staa battuu. Allora el Valerian e i sò generai hinn andaa in del Savor per domandàggh on accòrd, ma l'è staa faa presonee.
El period dopo de la cattura l'è minga conossuu. El storigh cristian Lattanz in del sò De mortibus persecutorum el cunta sù che 'l re persian el doperava l'imperador 'me basell per montà sù a cavall e che poeu l'ha faa spellà e l'ha impienii de paja e l'ha penduu in d'on templi 'me trofeo.
I Sasanidi disen che 'l Savor l'ha mandaa a Bishapur, indove 'l saria mort stracch e senza speranza. In ogni cas, a gh'è ona motta de raffigurazion persiann in di quai se ved el Savor I che 'l tratta el Valerian compagn de on s'ciav.
Al Valerian gh'è succeduu el fioeu Gallien.
El sò governo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Politga militar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 253 el re Savor l'eva profitaa de l'anarchia che la gh'era a Roma (trii imperador in men d'on ann) e l'eva taccaa el Regn d'Armenia, col coppà el re Cosroe I. Poeu l'ha invaduu l'Impero roman e forsi l'ha ciappaa anca Antiochia.
El Valerian l'è rivaa in orient in del 254, menter la gh'era anca la rebellion de l'Urani Antonin, che 'l s'era nominaa imperador perchè sedenò lì a gh'era nissun che 'l pensava a combatt i Persian. Quand che l'è rivaa el Valerian in de la zona, probabilment l'Urani Antonin l'ha trovaa on accord de compromiss con l'imperador e l'è sparii de la circolazion. In del 257 el Valerian l'è riessii a reconquistà Antiochia.
Intrattant a gh'era anca i Gott del Mar Negher (che eren minga quei che aveven battuu e coppaa el Decio): quei chì hann taccaa l'Imperi in tre occasion: 253/254, 254/255 e 256. In de l'ultima incursion, i barbar hinn riessii a saccheggià i città de Nicomedia e Calcedonia. Per 'sta reson el Valerian l'ha mandaa trupp a Bisanz. Ma inscì l'è restaa con meno soldaa de prima in sul confin coi Persian, e per quest el Savor I l'è tornaa in sul pee de guerra e l'ha conquistaa in del 257 Dura Europos e Circesium. Insema a l'Odenaa el Valerian l'è tornaa in quei zonn chì e l'ha vinciuu a Circesium. Poeu el Savor, trii ann dopo, l'ha taccaa a fàss vedè anmò, e per andà a combattel el Valerian l'ha trovaa el sò destin.
La religion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 257 e in del 258 el Valerian l'ha faa sù on para d'editt che prevedeven la confisca di ben e la persecuzion di Cristian; rispett ai sò predecessor (compagn del Neron o del Decio), el Valerian l'ha taccaa pussee la gerarchia che i fedee. Trai vittimm de la persecuzion de l'imperador a gh'è staa i papa Steven I e Sist II, San Ciprian de Cartagin, San Dionis de Lissandria e San Lorenz.
Quei persecuzion chì gh'hann avuu on esito negativ per la storiografia del sò regn: prima de tutt, l'è staa mazzaa el San Ciprian, che per i sò letter l'è consideraa vun di font pussee important del period; inoltra i storigh cristian successiv hann vardaa maa 'sto imperador, e inscì ghe n'hann ditt de tucc i color (e de fatt emm giamò parlaa del liber del Lattanz, che 'l parla di tutt i mort orrend che hann patii i nemis del Cristianesim).


text:
Wäldi
Wäldi a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.3 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1001 abitant.
El cumün de Wäldi al se tröva a una altitüden de 610 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ermatingen, Kemmental, Raperswilen, Tägerwilen, Wigoltingen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wäldi in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Garon
El garon (variant: galon, caron[1]) l'è on tocch de l'art de sotta.
L'è strengiuu in tra i fianch e 'l genoeugg. Insemma al botarell a l'è vuna di part pussee important de la gamba intrega.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla garon con tutt i sò variant l'è spantegada in Lombardia (e Tesin), Venet, Trentin e Emilia.
In del rest del mond romanz se doperen di derivaa del latin coxa (italian coscia, frances cuisse, catalan e aragones cuixa, portoghes coxa, ocitan cuèissa, romanc coissa, forlan cuesse, piemontes cheussa, sardegnoeu goscia).


text:
Gas nòbil
I gas nòbil a hinn i element chímegh del grupp 18 de la taula periòdica, quei metüü püssee a dríta:
Tütt quei element chí a g'hann ul livèl eletrònegh estèrn cumplet: al vör dí che i reagiss minga cunt i ólter element (da chí ul nòmm de gas nòbil), specialment quei che g'hann ul nümer atomegh püsee bass, e in natüra se presenten cumè gas monuatòmich. Per fai reagí ghe vörenn cundiziun de energía elevada, cumè per esémpi suta bumbardament de eletrún o sedenò cunt curent elétregh. I primm cumpost de gas nòbil a hinn staa descuvert in del 1962, in particular l'esafloruro de xeno (XeF6, cumpost da xeno e fluoro); in dei ültimm ann s'hinn truvaa anca cumpost de argon, kripton e xenon cunt l'üràni.


text:
Cabaret
'L Cabaret l'è isturicament una manera da fà spetacul che la meta insema teater, canzon, cumedia e danza. Nassüü vers la fin del XIX secul in Francia, 'l cabaret l'è scumenciaa cume spetacul inteletüal e anticunfurmista.
La Lumbardia l'ha cuntribüii un bel poo al cabaret de l'Europa. Prima cun di piunier cume Franco Nebbia al Nebbia Club de Milan, ispiraa da la scöla tudesca, pöö cun I Gufi (Gianni Magni, Lino Patruno, Roberto Brivio, Nanni Svampa).
Ma la cà del cabaret lumbard l'è staa 'l Derby Club de Milan, che l'ha definii la so manera da fà art cun di autur e artista pien d'idej növ e sperimental cume Enzo Jannacci, Felice Andreasi, Cochi e Renato, Lino Toffolo che i hann fat scöla mia dumà in lumbardia, ma anca int i alter sit de l'Italia.
Semper al Derby, i henn rivaa pöö gent püssee giuin, cume Massimo Boldi, Teo Teocoli, Francesco Salvi, Paolo Rossi, Claudio Bisio, Enzo Iacchetti, e, anmò püssee de recent, Aldo, Giovanni e Giacomo.
Significaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cun i cambiament muderen, suratüt la television, anca la parola "cabaret" l'ha cambiaa significaa. In spagnö, presempi, la gh'ha la cunutazion de spetacuj de danza erotegh, menter in talian 'l gh'ha un significaa de cumicità e l'è druvaa per artista ch'i fann esibizion int i lucal.


text:
Le Landeron
Le Landeron a l'è un cumün svizzer del distret de Neuchâtel, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.31 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4441 abitant.
El cumün de Le Landeron al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cressier, Enges, Gals (BE), La Neuveville (BE), Lignières. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Le Landeron in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Suenter in'aua gronda pon ils donns resultads vegnir minimads ed ulteriurs donns vegnir impedids grazia ad in cumportament adattà. Ils suandants puncts duain vegnir resguardads:
- metter en funcziun il cirquit electric e l'indriz da gas pir, suenter ch'ina spezialista u in spezialist ha controllà las installaziuns ed ils apparats.
- derschentar bain ils conducts d'aua da baiver, far buglir l'aua en cas da dubi.
- cumenzar uschè svelt sco pussaivel cun las lavurs da rumida, da nettegiament e da sientar.
- pumpar ora il tschaler pir, cur ch'il nivel da l'aua sutterrana è pli bass ch'il palantschieu dal tschaler.
- annunziar il donn a l'assicuranza d'edifizis. Dismetter las parts da l'edifizi, ils indrizs ed ils objects donnegiads pir suenter che l'experta u l'expert d'assicuranzas ha fatg l'inspecziun.
- evaluar las atgnas experientschas fatgas a chaschun da las ultimas auas grondas e sche necessari prender atgnas mesiras (vesair "Recumandaziuns da cumportament avant in'aua gronda").
- discutar cun persunas spezialisadas mesiras per evitar donns futurs.