text:
Nümar cumpless
In matemàtica, i nümar cumpless i è una estensiú natürala di nümar reaj, parüü al XVI sécul cuma intermediari da càlcül par resòolf di equazziú dal teerz degrée da che sa i cugnesseva di sulüzziú, però par le quale l’applicazziú da le fórmüle da Cardan la faseva appel a da le ariis a quadraa negatiif.
Una cunseguenza imediadameent visíbila al è:
- cura ca sa i pöö definí, íntal còorp di reaj, da le relazziú d’úrden cumpatíbil cun l’addizziú e la mültiplicazziú , vargott al è mia pussíbil íntal còorp di cumpless.
Geumetricameent, cada nümar cumpless al pöö vess representaa cuma un puunt int un plà, cjamaa ul plà cumpless. Ul cungjuunt di nümar reaj al pöö vess representaa par una reta dal plà cumpless.
I nümar cumpless i gh’a da ricch prupietaa algebraiche e analítiche. Ul teurema fundamentaal da l'àlgebra al stabiliss che cada pulinomi mia custant al amett tante ariis cumplesse che ul sò degrée. Ul stüdi da le funziú derivàbile in sentüü cumpless, i funziú ulumorfe, al è una branca da la matemàtica cjamada anàlisi cumplessa.
I nümar cumpless i è staa « inventaa » al XVI sécul par i matemàtich Jérôme Cardan, Rafaël Bombelli e Tartaglia cuma intermediari da càlcül par truvá da le sulüzziú a le equazziú pulinomiale dal teerz degrée. Al sembraress ch'al síes staa Erun d'Alexandria a inventá ul nümar impussíbil. L'aspett geumétrich di nümar cumpless ne se desvilüpa che a partí dal XIXe sécul, pal abaa Buée e Jean-Robert Argand (plà d'Argand), pöö in ségüit par Gauss e Cauchy.
Cuntegnüü
- 1 Aprocc vülgarisaa di nümar cumpless
- 2 Axiomatisazziú
- 3 Furma cartesiana
- 4 Röö in matemàtica
- 5 In física e ingegnería
Aprocc vülgarisaa di nümar cumpless[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar cumpless, cuma cada cuncett matemàtich, i custitüiss cuntempuraniameent una teuría e un utiil putenziaal. Par i físich, par esempi, i nümar cumpless i custitüiss suratütt un medi fisc còmud da simplifiá i nutazziú : sa manípüla düü valuur distiint cun noma un, una rutazziú s’espressa par una sémplis mültiplicazziú , evi. Al fisc difícil da stüdiá la relativitaa generala u la mecànica quàntega senza recurí aj nümar e espressiú cumpless.
Al è da tüta manera ütil da i vidé otrameent che cuma una bueta negra (íntal sentüü da Norbert Wiener) còmuda. In efett, i presenta un aspett dobi :
- da par la suva nutazziú e la facilitaa da manipülazziú , i i è semblàbil aj nümar « clàssich » (intreegh, reaj…) ;
- da par la suva generazziú , i representa nagott da cucrett, e i è una püra astrazziú .
In chesta paart sa l pruponn un aprocc maanch riguruus, però se liaant a di cuncettt mej tratàbil, parcureent ul camí indicaa par Albert Jacquard [1].
x e i[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cura che sa manípüla i x d’una equazziú , d'una inequazziú u d'un sistema d’(in)equazziú, sa manípüla una lètera cha la representa un nümar reaal incògnit. Da le völte, sa riva a la cunclüsiú che un nümar satisfaseent le equazziú cunsiderade al esiist mia.Cjapemm un esempi sémplis, ch’al na servirà da fiil condutuur : ; sa a dunca manipülaa un ugett mia esisteent, « imaginari ». Sa l’a sumaa, mültiplicaa… malgraa al esístes mia int i nümar reaj. Sa a dunca parlaa d'un nümar imaginari.
Cheest nümar imaginari al era censii, íntal nòost esempi, vess l’una da le dò sulüzziú (sa al verífega che, si a gh’è n è vüna, apó la suva uposta a l’è una sulüzziú) d’una equazziú priva sa ariis reale:
- x2 + 1 = 0 (1)
Demm un nomm a una sulüzziú , pal mumeent imaginari : sa la cjama i par « imaginari ».(Storicameent, i al è l’inizziala da la parola « impussíbil » e mia «imaginari»)
Adess, int i càlcüj di algébriist sü la resulüzziú da l’equazziú dal teerz degrée ( Teurema da Cardan ), cheest nümar s’elímina da le völte a la fí: al parisseva mia íntal resültaa finaal ; al era noma staa un intermediari da càlcül, un « catalisaduur », un x manipülaa cuma d’òolt. Da tüta manera, in d'òolt cas, al ’’’resta’’’: : sa i utegn alura da le espressiú custrüide a partí da i par da le addizziú, da le mültiplicazziú cun di nümar reaj, inscí che da le ariis, quadrade u cübiche. Vargott fá da cheste espressiú, mia di nümar reaj, però d’otra manera sémpar da le sulüzziú, de le equazziú cunsiderade ? Forsi i cunsiderá cuma di nuvej nümar, mia reaj, imaginari, però d'un ceert puunt da vista apó vàlit che i nümar reaj.
Cheest chí al sembra sügerí da renunziá a una relazziú sémplis cun la realtaa :
- un nümar intreegh al pöö representá di ugett distiint (di gnífar, di tumatt),
- un nümar reaal al pöö representá i dimensiú d’un ugett (par esempi la diagunala d’un quadraa),
- ul nümar i al representa mia vargüna quantitaa física « sémplis » (Sa l pöö vidé cha’l representa una rutazziú da ¼ da giir in sentüü antiurari).
Però ul prubleem sa l presentava gjanmò cuj nümar intreegh negatiiif u frazziúnari : sa pöö mia « mangjá -2 gnífar » ni « scavá un demi-büüs ». In d’otre parole, difereent tiip da nümar sa i aplica bé u maa al muunt di difereent tiip da prubleem ch’a desiremm tratá. A Cheest nomm, i al è da fatt ni plüü ni maanch imaginari (al sentüü cureent dal tèrmen, chesta völta-chí) che -2, 1/2 u ariis da 2.
Ul fatt che sa pöda mia sucjá aj nümar cumpless da le intuizziú cuncrete inscí evidente cuma paj intreegh naturaj u paj reaj al è mia destürbaant par la teuría matematica, malgraa vargott àbies pusaa, fa un bell puu da sécul, di prubleem cuncetüaal aj matemàtich. In efett, al al è tütt-a-fatt pussíbil da definí rigurusameent le uperazziú cuj nümar cumpless in funziú da le uperazziú cuj nümar reaj, senza fá referenza a vargüna intuizziú .
Nutemm da tüta manera che i nümar cumpless i gh’a una ütilizazziú in geumetría plana: inscí sa pöö ga sucjá di cuncettt geumétrich cuma chel da puunt u da vetuur dal plà, u amò i similitüde direte (le transfurmazziú geumétriche cunservaant i ànguj, però ch’i pöö mudificá le distanze d’un ceert fatuur, e conservaant l’urientazziú da le figüre)..
Nümar e vetuur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In taant che nümar imaginari, i al parteen mia a . Sa saa sumá, e mültiplicá di nümar reaj, però al gh’è a priori mia da sentüü a efetüá di càlcüj faseent intervegní la i. Da tüta manera, int i prucess da resulüzziú da le equazziú dal teerz degrée, da taj càlcüj i pariss. Al cuventa dunca pruvá da ga dá un sentüü a da le uperazziú tale che e . Al esiist gjanmò un dumini in che sa i efètüa da tale uperazziú « eterugénie» : i vetuur. Al sembra dunca resunàbil , par cumpreent le manipülazziú algebraiche (i càlcüj) faseent intervení i, da pruvá da al representá cuma un vetuur. Sa plazzemm int un plà geumétrich münii d’un repère, l’ass urizuntaal al è münii d'un vetuur che sa nòmina , l’ass verticaal al è münii d'un vetuur che sa nòmina . Sa al cjama cheest plà ul plà cumpless. I càlcüj clàssich sü cheest vetuur e i curespuunt aj càlcüj faseent intervegní i nümar reaj e ul nümar imaginari i. Ul plà cumpless al sarà dunca un mudell geumétrich par representá i nümar reaj e imaginari, e i uperazziú intra da luur.
Afí da simplifiá la comprensiú, da bé separá i cuncett, nous druvemm chesta nutazziú mia standard, ch’a la permett da distinguí i nümar (reaj u imaginaris) da la suva representazziú geumétrica cun l'aída dal vetuur :
- ul vetuur al serviss da representazziú geumétrica pal nümar reaal 1
- ul vetuur al serviss da representazziú geumétrica pal nümar imaginari i
gja che un reaal qual-sa-vöör a al è iguaal a a · 1, a representaremm la mültiplicazziú intra nümar reaj par la mültiplicazziú d’un vetuur par un scalaar ; inscí, ul nümar reaal a al sarà representaa pal vetuur .
Inscí, l’espressiú a + b · i la sarà representada pal vetuur , ch’al pöö d’otra manera sa scriif cuma una matriis culona
Représentation du plan complexe avec les notations non standard introduites
A pudemm dunca cunsiderá un vetuur qual-sa-vöör da cheest plà, e stüdiá le söve prupietaa, saveent che al gh’a da ubedí a certe règule gja che al representa una espressiú int una equazziú .
Par semplificá la scritüra, si a al è un reaal, sa permetaremm da al scriif plütòost che (sa pöö inscí scriif ).
Mültiplicazziú imaginària[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’addizziú di reaj la curespuunt parfetameent a l’addizziú veturiala
Par la mültiplicazziú, al cuntrari, a semm cunfruntaa a una ambigüitaa par rapòort aj vetuur geumétrich clàssich : ul scalaar al è sí istess un vetuur. Inscí, l’espressiú classica a · b (a e b reaj) pöö se tradüí cuntempuraniameent par , par , par , dunca par e par … Sa veet che a e b i gh’a un röö simétrich, e che sa la gh’a da fatt… una uperazziú intra düü vetuur, un « prodüit » da vetuur che però:
- al è mia un prodüit scalaar gja che ul resültaa al è un vetuur;
- al è mia un prodüit veturiaal gja che ul resültaa al è íntal plà.
A emm dunca inventá una nuvela uperazziú , ul « prodüit imaginari », nutaa ×. Cuma tüte le uperazziú süj vetuur, sa trata da fatt d’una custrüzziú geumétrica: a scumenzemm par stüdiá la trasfurmazziú di vetuur da la basa par pudé l’esteent a tütt ul plà.
Sa a dunca :
- dapress l’igualtaa (1) vidüda al paràgraf (x²+1=0)
Sa veet che íntal plà, mültipliá par al vöör dí a nagott cambiá, e mültipliá par al vöör dí a fá una rutazziú d’un quaart da girada íntal sentüü pusitiif. Chesta mültiplicazziú al è dunca, intra otre, una rutazziú .
Multiplication imaginaire des vecteurs de la base
Si adess sa cunsidera , ch’al è iguaal a gja che (a · b) al è sí istess un reaal, sa veet ch’a l’è una umutetía, una dilatazziú ; al è dilataa d’una quantitaa .
In fatt, sa veet che si sa l töö un vetuur qual-sa-vöör dal plà, si á al è l’àngul che al fa cun l’ass di reaj, alura la mültiplicazziú imaginària d’un òolt vetuur par al vöör dí a fá
- una rutazziú d’àngul á ;
- una dilatazziú da
c’al è -a-dí una similitüde dide (una transformazziú geumétrich ch’al conserve i ànguj e l’onagotttazziú ).
Construction graphique de la multiplication imaginaire
Sa da inscí un sentüü a una scritüra da tiip
ch’a l’è la traduzziú da l’espressiú
- (a1 + a2 · i)·(b1 + b2 · i).
Axiomatisazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par di para[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa definiss un nümar cumpless cuma un para da nümar reaj (a,b), i legg da cumpusizziú interne i è i seguente :
- L’addizziú :
- La mültiplicazziú :
Sa demustra che ul cungjuunt münii da cheste düü legg al è un còorp cumütatiif e un -spazzi veturiaal. Da plüü, ul sübcungjuunt di (a,0) al è isumòrfich a . Sa pöö inscí scriif (a,b)= a + b × i.
Par i pulinomi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul còorp di nümar cumpless al è isumòrfich al quozzieent da ul cungjuunt di pulinomi da , nutaa , par la relazziú d'equivalenza definida cuma al sigüta :
- par düü pulinomi P e Q, P al è in relazziú cun Q si ul resídü da la divisiú euclidéa da P e da Q par X² + 1 al è l’istess;
- töcc i pulinomi ch’i è in la relazziú cun P i è di apartegní a la classa d'equivalenza da P.
Sa l nota cheest quozzieent inscí :
- .
Al è da fatt un quozzieent d’un tiip plüü generaal, d’un anell euclidien principal () par ü di söö ideaj (l’ideaal generaa par X² + 1). Al sa trata d’una custruzziú clàssica par definí da le estensiú algebraiche : chí sa a cjapaa , sa a cunsideraa ul pulinomi X² + 1 e sa a custrüii l’estensiú da cheest còorp par i ariis dal pulinomi.
Ul nümar i al è la classa d'equivalenza da X.
Par i matriiss 2*2[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Si sa cunsidera ul cungjuunt da le matriis da la furma
indúe a e b i è di nümar reaj , sa pöö vérifiá fàcilmeent che cheest cungjuunt s'identífega a pal murfiism ch’al a una tala matriis al socja
Furma cartesiana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa pöö vidé i nümar cumpless cuma i ugett da la furma , cun e düü nümar reaj, e le régule da càlcül seguente :
Infí, si u al è mia nüll, sa veet che al è l’inveers da .
La fórmüla da l’inveers la fa parí düü nümar interessaant :
e chesta fórmüla da l’inveers (ch’a la dumanda di ipòtesi sül nümar cumpless) la ven dunca da la fórmüla plüü generala :
In particülaar, cheest símbul al verífega l’igualtaa a prima vista pròpe strana: .
In l’espressiú , sa cjama la partida reala, nutada Re(z), e la partida imaginària, nutada Im(z). Un nümar cumpless al è dii reaal si e noma si la suva partida imaginària al è nüla, e imaginari püür si e noma si la suva partida reala al è nüla.
Sa cjama cumpless cungjügaa da z, ul nümar taal che par , . Sa l nota generalameent par la lètera z surmontada d’un tirett urizuntaal (scrivüü e lesüü « z bara »).
Furma algebràica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cura che i nümar cumpless i è scrivüü sota la furma , sa parla da furma algebràica. I nümar a e b i è di reaj, e ul símbul i al è taal che , u .
Ul cungjügaa da al è .
In física, in particülaar in eletricitaa, sa nota da le völte j in lööch da i.
Furme trigunumétrica e espunenziala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par un nümar cumpless mia nüll z da partida reala a e da partida imaginària b, al esiist un reaal stregjameent pusitiif r e di reaj taj che e . I reaj difereent i ügn di òolt d’un mültipel intreegh da , i è cjamaa arügmeent da z. Sa a . La nutazziú al è cjamada furma trigunumétrica dal nümar z, e la nutazziú al è cjamada furma espunenziala’’ dal nümar z.
L'àngul al è taal che , e cheest qual sa síes l'espressiú da z . Chesta nozziú al è impurtanta íntal trazzaa dal Diagrama da Fresnel in eletrònica gja che , a partí da sa la pöö calcülá la fasa in funziú da la frequenza , in vista dal Diagrama da Bode ( Fasa ) .
Quant a |Z|, u vadaagn in funziú da la frequenza, , sa trazza dunca ul Diagrama da Bode ( Vadaagn ) . Sa càlcüla apó ul vadaagn in décibel taal che G ( db ) = -20 log(|z|) e sa trazza G ( db ) in funziú da la frequenza .
In cheste düü furme, al è ul mòdül da z, al è un argümeent da z. Sa pöö alura notá ul cungjügaa dal nümar z sota cheste düü furme: (furma espunenziala) e . Da tüta manera, chesta darera nutazziú a l’è mia una nutazziú sota furma trigunumétrica : la furma trigunumétrica dal cungjügaa al è .
Remarche : vidé apó i fórmüle d’Euler e da Moivre
Röö in matemàtica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ariis da pulinomi, clôture algebràica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cada pulinomi a cueficeent cumpless (dunca, in particülaar, cada pulinomi a cueficeent intreegh u razziunaj), mia custant, al amett almaanch una ariis (d’indúe sa l dedüiss che al en amett tante che ul sò degrée, cüntaant le mültiplicitaa). Sa diis che ul còorp di cumpless al è algebraicameent saraa.
In fatt, ul còorp di cumpless al è la clôture algebràica dal còorp di reaj, i.e. ul plüü petit còorp ch’al cuntegna ul còorp di reaj e ch’al síes algebraicameent saraa.
Cheest resültaa al è cugnussüü in Francja sota ul nomm da teurema da d’Alembert-Goss, in d’òolt paees sota ul nomm da teurema fundamentaal da l’àlgebra.
Anàlisi cumplessa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Artícul principaal : Anàlisi cumplessa.
I nümar cumpless i è staa inizzialameent cucepii par respuunt a un prublema algebràich. Da tüta manera, i gh’a da riche prupietaa analítiche. Al è pussíbil da generalizá aj nümar cumpless la definizziú usuala da la derivada : (cun mültiplicazziú resta cumplesse). Da tüta manera, la prupiétaa da derivabalitaa süj cumpless la gh’a da cunseguenze fisc plüü impurtante che la süj reaj. Ul stüdi da le funziú cumplesse d’un nümar cumpless, derivàbile in sentüü cumpless, numenade apó funziú ulumorfe, al è dunca fisc ricch.
In l’istessa manera che sa la definiss una derivada, sa pöö definí di nuzziú da primitiva e d’integrala cumplesse. Ul teurema di resídü al stabiliss che l’intégrala d’una funziú ulumorfa luungh un camí saraa la depeent noma da le singülaritaa da chesta funziú a l’interiuur da cheest camí, e dal nümar da girade che cheest camí al fa intuurn da chele.
Autumurfiism dal còorp di cumpless[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'identitaa e la cungjügazziú i è di autumurfiism dal còorp di cumpless. In fatt, cheest i è i ünich autumurfiism cuntínü (sa pöö remplazzá l'ipòtesi  > par, a scèrnida,  > u  >). Süpusant l'assioma da la scèrnida sa pöö custrüí di autumurfiism  > da cheest còorp: vidé autumurfiism s da còorp mia cuntínü da C.
In física e ingegnería[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Representazziú di fenòmen périodich e anàlisi da Fourier[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In ségüit, la furma trigunumétrica l’a permetüü da simplificá la mudelizazziú e la scritüra da nümeruus fenòmen, par esempi i fenòmen undulatori (in particülaar a prupòsit da le onde eletromagnétiche, u in eletrònica e plüü precisameent íntal dumini da l'anàlisi eletrònica di circüit cunteneent di selfs u bubine, nutade L , di capacitaa, nutade C e di resistenze, nutade R.( Esempi R+jLw u R-j/Cw e w=2ðF , chí , cheest i è di esempi respetivameent ( R,L ) e ( R,C ) in SÉRIA e cul schéma in SÉRIA : R*R + ( jLw -j/Cw )*( jLw-j/Cw ) = Z*Z d'indúe Z = SQR( R*R +( jLw-j/Cw )*( jLw-j/Cw)) e cun tangeent da l'àngul = ( Lw-1/Cw)/R ). Íntal dumini da l'eletrònica , ul ’’’i’’’ representaant l'imaginari in Matemàtica , deventa j par i Físich e sa pöö trazzá alura ul diagrama da Fresnel e , cheest , quala sa síes l'espressiú .
In efett, prenemm un paràmetar qual-sa-vöör, A(t), ch’al depeent dal teemp da manera sinüsuidala. Cheest chí al signífega che la valuur da A vària intra a e -a, cun sémpar la istessa períuda, disemm, u1, e che sa la pöö scriif A = a.cos(u1t). Si sa mültiplica la vala suvada A par la valuur B(t), un paràmetar da la istessa furma, però da períuda diferenta u2,a utegnemm :
cheest ch’al al è fisc carí, però mia fàcil a manipülá… però in scritüra espunenziala, a utegnemm :
cheest ch’al al è fisc plüü sémplis a manipülá… Però C′, al è mia ul prodüit da A par B ! Al è la partida reala da C′! Implicitameent, a emm trasfurmaa A e B in cumpless, e i emm manipülaa (chí, mültipliaa). In cul töö la partida reala da C′, nous turnemm indrée íntal còorp di reaj. I cumpless i gh’a alura nissüna réaltaa física.
In fatt, s’emm servii dal fatt che al cunteegn par simplificá le scritüre. In efett, si sa gh’a da scriif che un paràmetar al vaar r cos(e), al cuventa düü reaj, r e e. Però cun di cumpless, al è assée UN nümar, vargott ch’al al è fisc plüü sémplis.
In eletrumagnetiism sémpar, però int un cunteest difereent, sa pöö scriif ul caamp eletromagnétich cuma una cumbinazziú cumplessa dal caamp elétrich e dal caamp magnétich. Püür artifiis da càlcül, sa pöö sucjá l’un u l’òolt da chiist caamp a la partida « imaginària » dal caamp cumpless utegnüü : cheest chí semplífica grandameent i uperazziú.
Sa dröva igualameent i cumpless par la anàlisi da Fourier, fisc ütilizada in da nümeruus dumini, cuma ul tratameent dal signal.
Mecànica di flüit íntal plà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In mecànica di flüit sa fa parí di putenziaj e di velucitaa cumpless. In efett, par un flüss a dò dimensiú, sa pöö descumponn la velucitaa dal flüit in vx e vi. Adess, sa l mustra che :
Satisfá a cheste cundizziú (condizziú da Cauchy-Riemann) al equivaar a dí che al esiist una funziú analítica tala che
indúe
Chest-chí al permett amò da scriif :
Sa cjama f(z) ul putenziaal cumpless, e la suva derivada par rapport a z, la velucitaa cumplessa. Grazzia a chesta funziú , sa utegn ul mòdül da la velucitaa, e la suva direzziú (in cul töö la furma trigonométrica). Suratütt, sa pöö mudelizá sémplismeent un flüss intuurn d’un ustàcul, d’una manera sémplis e cumpata. La funziú la ø gh’a da vess custanta luungh ul profil da cheest ustàcul, vargott ch’al permett una resulüzziú sémplis da f, grazzia a di resültaat sémplis d’anàlisi cumplessa.
Mecànica quàntega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De le otre simplificazziú par físich : la mecànica quàntega necèssita i nümar cumpless. I funziú d’onde quànteghe i è inscí tüte cumpless (vidé Pustülaa da la mecànica quàntega). In cheest cas, da tüta manera , al è pussíbil (in acordi a di teuríe mia quànteghe) che cheest chí al curespuunt a la strütüra reala da l’univeers : mia plüü a 4 dimensiú (spazzi-teemp), però da 5 e plüü - in cheste teuríe fí a 11 – a la scala quàntega (petita). Malgraa la nosta percezziú (adatada a la scala plüü granda), la dimensiú imaginària la pudaress dunca bé curespuunt apó a una « realtaa física » e mia representá noma una cumuditaa da scritüra.


c: text/html

text:
UNESCO
L’UNESCO (a s lèś /juːˈnɛskoʊ/ in inglés) 'l è n'urganiśasiòṅ mundiàla misa in pē al 16 ad Nuvémbar dal 1945 ch'la s fà càrag ad tgnir a drē a 'l patrimòni culturàl dal mónd ch'a gh'è bèla e a purtàr avànti l'educasiòṅ, al siénsi e la cultùra. Al léngui ch'i dróan uficialmènt i èṅ 'l Ingléś, al Cinéś, al Francéś, 'l Àrab, al Spagnôl e al Rus.
'L è 'l acrònim 'd United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization ch'a vōl dir Urganiśasiòṅ di Paéś Unî par l'Educasiòṅ, la Siénsa e la Cultùra.
I èṅ mémbar dl'UNESCO (a 'l Utóbar dal 2011) 194 paéś più 7 mémbar śuntâ. Al sò quartēr generàl al s cata a Parì e al gh'à anc ssanta ufìsi regiunài stramnâ par tut al mónd.
Òṅ di còmpit dl'UNESCO 'l è quél ad tiràr śò na lista di patrimòni mundiài dal gèn'r umàṅ cuma l'è la Piàsa Granda ad Mòdna in dua a gh'è la Ghirlandèina o Frara cuma sità d'l Arnasamènt.
Da 'l 2009 la sò presidénta l'è la bùlgara Irina Bokova.
L'UNESCO l'à patî da spés di daspèt da part di Stat Unî (e anc dal Régn Unî) parchè i pinsàvan ch'la fus 'n òrgan in dal maṅ di cumunìsta e di paéś dal tèrs mónd, druâ par tiràr-'g adòs dal dascrédit. Gl'Americàṅ i s èṅ acsè tirâ via in dal 1984 par pò turnàr in dal 2003. Quànd pò al 31 'd Utóbar dal 2011 l'UNESCO l'à 'rcgnusû fra i sò mémbar anc la Palestìna, chi lōr, insém a Iśraēl, i aṅ tacâ a tgnir férum bèsi e finansiamènt.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
15 01
Ol dé 15 de zenér l'è 'l 15 dé de l'an del calendare gregorià; manca 351 (352 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 15 de zenér al è ul dí da pòost 15 dal an dal calendari gregurian; i manca 351 (352 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1981 - Andorra: cun la creazziun dal guveern Andorran, denuminaa Consell Executiu d'Andorra, sa la scumenza la separazziun di pudé al paées e ul prucess da refuurm ch'al cülminarà cun l'elaburazziun da la prima Custitüzziun, vutada pal pòpul in referéndum ul 14 03 dal 1993.
1967 - Los Angeles: Green Bay Packers al vadagna la I Superbowl da la stòria traant gjo Kansas City par 35-10.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2005 - Barcelona: Vitòria di Àngels, cantant d'òpera, soprano.
- 1919, sassinaa da Rosa Luxembourg
- 1994 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Harry Nilsson, müsich Nòort-american.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa Lucala da Prullans a la comarca da la Cerdagna (Catalunya)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Guzzön
Guzzön (Piemuntes: Gosan; Italian: Gozzano) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 5 566 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,5 km² e ona densità de popolaziun de 445 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de as comunas Bulzan, Burbané, Briga, Gargal, Invó, Orta, Pogn, San Maurizi e Suris.
El se tröva a brev distanza de l'estremità meridiunala del Lagh d'Orta, al center de una granda cunca murenega che la gh'ha cume limit a ovest i Prealp che la dividen de la Valsesia e a est de l'Agogna. El gh'ha quater fraziun.
In del lögh induve adess la gh'è la gesa de San Lurenz, un temp i düü fradei grech che hann purtaa el Cristianismu in questa zona (Giüli e Giülian) aveven faa sü una gesa dedicada a la Madona. Lì el gh'era el corp del Giülian.
Esempi de dialet de Guzzan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om al gh'eva düi matai.
E al püssè sgióvan da lór gh'ha dicc al pà: “Pà, dam la méia part da cul ch'am tuca!” e 'l pà gh'ha facc i parti dla roba.
E poch dì dopu al püssè sgióvan di matai l'ha facc fagot da tüt cul ch'al gh'eva e l'è nacc int un paes luntan, induva, fand 'na vita da disprà, s'è mangià fora tüt cul ch'al gh'eva.
E dopu ch'a s'è mangià tüt, inta cul paes gh'è gnü 'na gran caristia, e lüi l'ha cumanzà santì ch'al gh'eva fam.
E l'è nacc e s'è miss insem a vün da culi parti là, ch'a l'ha mandà fora cum i purscei.
E lüi gh'eva voja da mangià cul ch'i mangiavan i purscei; ma 'nzün ga 'n dava.
Alór gh'ha pansà sü 'n pò e l'ha dicc: “Quanci ch'i ciapan paga dal mè pà, e mangian pan fin ch'i 'gh n'han voja, e mì mòra dla fam!
Vöj stà chilò piü, vöj nàman dal mè pà e vöj dìgh: Pà, mì j'ho ufes al Signór a la tóa prasenza.
E sum gnanca piü degn d'essa ciamà tö fiöl. Dam la paga anca a mì, cumè a vün di töi oman.”
L'è gnü via dunca da là, e l'è nacc dal sö pà; e prima ch'al rivass int la cà, al sö pà l'ha vist, e gh'ha biü cumpassión, l'ha brascià sü e l'ha basà.
E 'l mat gh'ha dicc: “Pà, mì j'ho ufes al Signór a la tóa prasenza, e sum piü degn d'essa ciamà tö fiöl”.
Ma 'l pà l'ha dicc ai söi sarvitór: “Purté scià i püssè bei pagn e vistìl, mitìgh sü 'n anel e cauzél.
Pöi miné fora 'l videl ingrassà, e mazzél, ch'i 'l mangiuma e stuma alegar!
Parchè 'stu mè mat chilò l'era mort e l'è risciüscità, l'era pardü, e l'uma truvà 'ncóra” e s'inn miss a fà ribota.
L'aut fiöl prüm da cul inò, l'era fora int i campagni, e 'n tra cula ch'al turnava 'ndré, quand l'è stacc riva la cà, l'ha santü ch'i sunavan e ch'i balavan.
E, ciamà vün di sarvitór, gh'ha dumandà cuss a vureva dì cula roba.
E lüi l'ha rispundü: “Gh'è gnü cà 'l tö fradel, e 'l tö pà l'ha mazzà 'l videl ingrassà parchè l'è gnü cà san e salv”.
Ma lüi l'è gnü rabià e l'ha mia vursü nà dent; alóra gh'è gnü fòra 'l sö pà, e l'ha prigà da nà dent.
Ma lüi gh'ha rispundü: “Ecu, mì l'è già tanci agn ch'it fagh al sarvitór, t'ho mai disübidì 'na bota, epüra ti m'é mai gnanca dacc un cravin da mangià cum i mei amis:
ma quand gh'è gnü cà stu tö fiöl, ch'l'ha mangià la tóa roba cum di purcasci, ti t'é mazzà 'l videl ingrassà”.
E lüi gh'ha dicc: “Ti 't sé sempar cum mì, e cul ch'l'è mè l'è tö;
Adess bisogna fà festa e stà 'n ligria, parchè cul mat l'era mort e l'è rüsciüscità, l'era pardü e pöi l'uma truvà”.
(Antonio Rusconi, I parlari del Novarese e della Lomellina, 1878)
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gussön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Benin
El Benin (Bénin in frances, parnunzia Bénèn) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa al Togo, a la Nigeria, al Burkina Faso e al Niger, e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Porto-Novo, ma la cità püssee impurtanta a l'è la capital vegia Cotonou.
Al gh'ha una süperfiss de 112.622 km² e una pupulaziun de pressapoch 8.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Benin a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de Dahomey, del 1899 fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
In del 1975 a l'è staa müdà in Benin.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Benin (nom ufizial: République du Bénin) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Yayi Boni (del 2006).
El prim minister a l'è 'l Pascal Koupaki (del 2011).


text:
Asteraceae
I Asteraceae i è öna famèa botàneca di Angiospèrme, (öna ólta ciamada Compositae Giseke, con piö de 23000 spéci (Jeffrey, 2007; Stevens, 2001)[2] che le fa che chèsta famèa la sàpes chèla 'ntra le Angiospèrme co la piö grànda richèsa e diversità biològica.
La famìa la g'ha la caraterìstica che i fiùr i regröpàcc endèna 'nfiurescènsa compòsta ciamàda capulì cunturnàda de giöna o piö fìle de bratèe (envòlucro).
El nòm "Asteraceae" el vé del zèner Aster che 'l g'ha la fùrma tìpica de la famìa, la paròla Aster la vé del gréco ἀσtήp che völ dì "stèla" e la fa riferimènt a la fùrma de la 'nfiurescènsa. AL stès tép, el nòm "Compositae", piö ècc ma amò vàlit, el fa riferimènt al tìpo particolàr de nfiurescensa compòsta tìpica a chèsta de la famìa [3] e che 'l se tróa e póche ótre famìe de Angiospèrme.
Le asteraceae la g'ha 'na sèrta 'mportànsa ecològica e econòmica. I mèmber de chèsta famìa i se destreböés de le regiù polàr enfìna ai tròpic, e i g'ha cunquistàt töcc i habitat dispunìbii, dei dezèrcc enfìna a le mòte e dei bósc enfìna a le sìme dei mùcc. En divèrse regiù del mónt le Asteraceae le rìa a furmà 'nfìna al 10% de la flòra locàl. De la famìa fa part en quac zèner che g'ha 'na grànda quantità de spéci, compàgn del Senecio (che 'l g'ha 1250 spéci), el Hieracium (1000 spéci) e l'Helichrysum (600 spéci).
Tra le esènse piö cunusìde de chèsta famìa gh'è per ezèmpe la Camamèla (Matricaria recutita), l'arteciòc (Cynara scolymus), la segória (Taraxacum officinale) e 'l redécc (Cichorium intybus).
-
-
Carduus tenuiflorus (Carduoideae)
-
Gerbera sp. (Mutisoideae).
-
Pertya scandens (Pertyoideae)
-
Cichorium intybus (Cichorioideae).
-
Aster novae-angliae (Asteroideae)
-
El supiù d'en Tragopogon pratensis
-
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Thorne, R. (2007) An updated classification of the class Magnoliopsida (“Angiospermae”). The New York Botanical Garden. USA
- ↑ Jeffrey, C. 2007. Compositae: Introduction with key to tribes. Pages 61-87 in Families and Genera of Vascular Plants, vol. VIII, Flowering Plants, Eudicots, Asterales (J. W. Kadereit and C. Jeffrey, eds.). Springer-Verlag, Berlin
- ↑ International Code of Botanical Nomenclature. Endèl artìcol 18, inciso 5, el dis: "I nòm elencàcc, dopràcc per tradisù, i è tratàcc come vàlicc: Compositae (Asteraceae; tipo, Aster L.)..."


text:
Va in filànda laùra bén
Va in filànda laùra bén che l’asisténta che l’asisténta va in filànda laùra bén che l’asisténta la mì vuol bén La mì vuol bén fino a un cèrtu sègn e poi dopo e poi dopo la mì vuol bén fino a un cèrtu sègn e poi dopo la ciàpa ‘l lègn La ciàpa ‘l lègn me la dà süi spàll óia mè e óia mè la ciàpa ‘l lègn me la dà süi spàll óia mè che la mì fa màl.
Informazioni
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Gudogn da 6,9 milliardas francs il 2012
-
- Zoom
- La Banca naziunala ha pudì profitar dal pretsch da l'aur. (Keystone)
La banca naziunala svizra ha fatg l'ultim onn in gudogn da milliardas. Sin basa da concern muntia il surpli a 6,9 milliardas francs, ha communitgà la banca. Tranter auter hajan ins pudì profitar dal pretsch d'aur ch'è creschì.
Il fond da stabilisaziun che la banca aveva fundà il 2008 cun palpiris toxics da l'UBS, ha er quest onn nudà in resultat positiv e contribuì passa 930 milliuns francs al gudogn dal concern. Tenor cunvegna vegn 1 milliarda dal gudogn pajada a la confederaziuns ed als chantuns. (sda/fc)


text:
Kaia Kanepi
La Kaia Kanepi (Tallinn, 10 ad Śugn dal 1985, a s lèś [ˈkɑiɑ ˈkɑnepi] in Èstun) l'è na tenìsta èstuna prufesiunìsta da 'l 2000. L'è élta 181 cm, la péśa 74 chilo e la stà a Haapsalu. A gh piàś dimóndi śugàr in sla tèra e la śōga 'l arvèrs a dū maṅ.
In dla sò caréra l'è stada la nùmar 15 dal mónd (al 20 'd Agóst dal 2012), vinsénd tri tìtui WTA cun anc quàtar finàli. L'è stada bòna ad rivàr a i quàrt in tut i turnèo dal Gran Slam a part l'Austràglia.
Caréra
Dòp un bèl 2008 (in dua la riva a 'l 35śum pòst dal ranking), la finìs par śliciàr śò in clasìfica, da 'd là da 'l sènt. In dal 2010 la pasa al qualificasiòṅ ad Wimbledon e in dal prim tùran la bat subìt la finalìsta dal Roland Garros, la Samantha Stosur, cun un dópi 6-4. L'in fà fóra àtri tri par pò rivàr in di quàrt cóntar la Petra Kvitová. Sèg la buta in dal rusc siē match point par pò cédar 4-6 7-6 8-6. La gh và méj a Palèrum in dua la vins al sò prim tìtul baténd la Flavia Pennetta cun al puntéǵ ad 6-4 6-3.
Al 23 'd Utóbar dal 2011 la pèrd la finàl ad Mósca, in sal cimènt a 'l quèrt, cóntar la śluvàca Dominika Cibulková par 6-3 6-7 5-7.
In dal 2012 la pòrta a cà dū tìtui: a Brisbane a 'l inìsi 'd an la bat la Daniela Hantuchová par 6–2, 6–1 mént'r in Maǵ la vins al turnèo 'd Estoril cóntar la Carla Suárez Navarro par 3–6 7–6 6–4. La ciàpa pò la paga da la danéśa Caroline Wozniacki, tenìsta ch'l'è stada bòna ad bàtar a Tokyo quànd l'éra la nùmar òṅ dal mónd e pò anc n'atra vòlta, in dla finàl ad Seùl in Setémbar in dū sét facìi, 1–6 0–6.


text:
Michelangelo Buonarroti
Michelangelo Buonarroti o Michelangiol (Caprese, ses de marz del 1475 - Roma, desdott de febrar del 1564) a l'è staa on pitor, scultor, architett e poeta italian. A l'è consideraa vuna di figur pussee important del Renassiment, e giamò ai sò temp diseven che lù l'era vun di artista pussee grand de semper.
L'è staa on artista genial, ma anca inquiett. El sò nomm a l'è legaa a ona serie de oeuver che l'hann portaa in del firmament de la storia de l'art, e cognossuu a nivell mondial: a poeudom regordà la statoa del David, la Pietà e i afresch de la Capella Sistina.
L'istudi di sò oeuver l'ha segnaa i generazion ch'hinn vegnuu dopo de lù: insemma a alter modei, l'è nassuda inscì ona scoeula artistega che la feva de l'art "a la soa manera", e che l'è stada ciamada manierismo.


text:
Stein (AR)
Stein a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.38 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1359 abitant.
El cumün de Stein al se tröva a una altitüden de 827 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Herisau, Hundwil, San Gal (SG), Schlatt-Haslen (AI), Teufen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
AR
(DE)


text:
Antigh Testament
L'Antigh Testament a l'è la prima part de la Bibia cristiana, che la cünta la storia de la creaziun de la Tera e del pupul israelita, e che la gh'ha dent i prufezij de la vegnüda del Messia.
El cànon de l'Antigh Testament a l'è un insema de liber che'l cambia a segunda di cunfessiun cristiann. La Gesa Catoliga e quela urtudossa van adree a un cànon püssee grand e antigh, ciamaa Alessandrin, che'l vegn de la versiun di Setanta de la Bibia, menter i cumünità nassüü cun la refurma prutestanta del secul quel de XVI dupren generalment el cànon che'l vegniva dupraa in del II secul in del grüp ebraigh di farisei, i ünegh che eren restaa dopu de la rebeliun cuntra i ruman e che hinn l'urigin del mudern ebraism rabinigh.


text:
Populus
L'albera (se dix anca "albara", "pobia", e, de rar, "pobla"[1]. Indel oltrepò paves qella bianca la se ciama "tavarner") l’è un jener de pianta de la fameia de le Salicaceae qe la comprend pressapoc trenta tipi de piante, qe in latin le se ciama tœte populus, e qe le cress soratœt indel emisfer boreal.
Cuntegnüü
Carateristege jenerai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'alteza de le albere la va dai 15 ai 20 meter, cont el fust qe al pœl havir-g plussee de 2,5 meter de circonferenza.
La crœsta de le piante jovine l'è lissa, e el color al va dal bianc, al virdisin e al grix scur, e de spess l'è piena de macie picinine come de le pànere; le crœste de le piante plussee veggie de solit le diventa derœçe e piene de crespe.
I bœtts i è forts e apicai, çoè i se trova a la fin dei ram (al contrare dei so "cusin" salex). Le foie i è metide a spiral e la so forma la varia dal triangol al sercc o, plussee de rar, la foia l'è lobada e la g'ha el gambin long.
Le speci qe le se ciama Populus e Aegiros le g'ha i gambin picen e piats, e quand qe bofa el vent le foie le se mœv e par qe la pianta la treme tœta. Le dimension de le foie le varia da una pianta a l’oltra e de spess le cambia de color in autœm e le diventa jalde e dorade[2][3].
Tœte le speci de albere de solit i è dioiqe, çoè una pianta la g'ha tœts duu i sess, però g'è de le speci qe i è monoiqe; se riess sœbet a capir quai i è le piante feminii e qelle masqii: le prime le g'ha i ram grands, el foiam volominos e i bœtts gross, invece le oltre i è plussee slanciade e le g’ha plussee tanti bœtts picinin. Tant temp fa se pensava infina qe i era do speci diverse de piante.
A 10-15 agn le albere le cominça a fa i fior e a moltiplicar-ss. I fior i compariss al princepe de la primavera, prima qe vegne fœra le foie. I se presenta con de le infiorescenze a ament slongads e pendents. I fior masqii i è plussee curts e i compariss prima de qei feminii qe i g'ha i aments plussee long e pendents. I frœts i è faits da capsule de color vird o ross scur, e i maruda a meza estat. I g'ha dent tante armine maron qe le ven portade via dal vent con dei piumin qe i se ciama papo e i someia al coton (in ingles defat le albere le se ciama cottontree "alber del coton")[2].
Le piante de la sezion Aegiros le de trova plussee indele zone umide e long le rive dei fiœm. Qelle de la sezion Populus i è forse le piante latifoie qe i è plussee facil de trovar indel emisfer boreal[2]. L’è una pianta sempervirda, perqè le foie anca se in autœm le diventa jalde, le resta tacade a la pianta per tœt l'inverne.
Speci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El jener Populus l'è dividid in cinq sezion, e ognuna la g'ha el so nœmer de speci:
- Aegiros[4] - albera nigra (Nord Amerega, Europa Medi Orient);
- Populus deltoides – albera deltoid (Nord Amerega orientale);
- Populus fremontii – albera del Freemont (Nord Amerega ocidentala);
- Populus nigra – albera nigra (Europa);
- Populus × canadensis (P. nigra × P. deltoides) - albera nigra ibrida.
- Populus – albera bianca e tremola (climi freids-temperads e, plussee a sud, in montagna):
- Populus tremula – albera tremola europea (Europa, Asia Setentrionala);
- Populus adenopoda - (Orient Estremo);
- Populus alba – albera bianca (da l'Europa a l'Asia Centrala);
- Populus × canescens (P. alba × P. tremula) – albera grisa;
- Populus grandidentata - (Nord Amerega oriental);
- Populus sieboldii - (Orient Estremo);
- Populus tremuloides - (Nord Amerega).
- Tacamahaca – albera balsamega (climi freids-temperads del Nord Amerega e Asia):
- Populus angustifolia - (Amerega centro-setentrionala);
- Populus balsamifera – albera balsamega (Nord Amerega setentrionala);
- Populus laurifolia - (Asia centrala);
- Populus maximowiczii - (Asia setentrionala);
- Populus simonii - (Asia nord-orientala);
- Populus szechuanica (Asia nord-orientala);
- Populus trichocarpa - (Nord Amerega ocidentala);
- Populus tristis - (Asia setentrionala).
- Leucoides - (climi colds-temperads del Nord Amerega oriental e de Asia orientala):
- Populus heterophylla - (Nord Amerega sud-oriental);
- Populus lasiocarpa - (Asia orientala);
- Populus wilsonii - (Asia orientala).
- Turanga – albera subtropicala (climi subtropicai e tropicai de l’Asia sud-ocidentala e de l’Afrega orientala):
- Populus euphratica - (Asia sud-ocidentala)
- Populus ilicifolia - (Afrega orientala)
- Abaso – albera messicana (climi subtropicai e tropicai del Messic)
- Populus guzmanantlensis - (Messic)
- Populus mexicana - (Messic).
In Italia, qe le cress de so, indel grœp dei Populus g’è noma le albere bianqe e qelle tremole, e indel grœp dei Aigeiros g’è le albere nigre.
Coltivazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le albere le se pianta per la so legna qe la se usa per esempe indela fabricazion dei foi de compensat, de le cassete de legn, de la carta, dei zolfanei. La se usa anca per ornar i parc, i jardin e i viai de le citaa.
Ge vœl tanta lux per coltivar le albere e anca un terren umid e fertil, senza restagn de aqua; se dovra anca dei trataments contra i parasiti dei tronc e de le foie.
In natura le albere le se moltiplica con la somenza qe la viaja indei piumin (aments), per la coltivazion invece se dopra dei toqei de pianta qe i è tratads in manera de far-g meter fœra le radix (talea).
In Italia le albere le se coltiva soratœt per fa i panei de compensat e la pianta l’è faita cresser per 9-12 agn, prima de taiar-la.
L’albera la pœl viver infina a 200-400 agn.
La coltivazion de le albere in Italia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Indel'ultem censiment del 2000 in Italia g’era 83.368 etar de bosc de albere dividids in 25.022 aziende agricole. Dopo g’era anca 35.000 etar de bosc de albere miga inserids indele aziende agricole. Donca el total dei bosc de albere in Italia l’è de pressapoc 120.000 etar[5].
La superfiç totala l’è però adree a diminuir dai agn setanta, quand qe l’era de 150.000 etar noma qella de le aziende agricole.
Plussee del 70% dei bosc de albere in Italia i è indela Pianura Padana.
Ogni etar de bosc de albere al produx in media 15 tonelade de legn tœts i agn[6]. La quantitaa totala de la legna de le albere l’è el 45-50% de tœta la produzion nazionala de legnam[7].
La coltivazion de le albere l’è l’uneg esempe de produzion de alber qe l’è degn de vesser regordad in Italia.
Clonazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In Italia, la clonazion de qell jener de pianta qé l’è faita col control de la Commissione nazionale per il Pioppo, çoè la Comission nazionala per l’Albera, qe la classifega i cloni dent ind un rejister fait aposta (in italian, el “Registro nazionale dei cloni forestali”) perqè i sies certifegats con la so jœsta identitaa e le so carateristege.
Curiositaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I dix qe el nom de la Piazza “del Popol” a Roma al dipend dal fato qe una volta al so post g’era un bosqett de albere nigre (però l’orijen vera de la parolla l’è diferenta[8]).
- El legn de l’albera l’è stad doprad da Leonardo da Vinci per piturar el so quader plussee famos, la Monna Lisa.[9]
- Indela cultura celtega l’albera – pianta dedicada ai morts in bataia – la rapresenta un segn del zodiac per qei nassids dal 4 al 8 de febrar, dal 1 al 14 de maj, dal 5 al 13 de ost, dal 3 al 11 de november: qei nassids sota qell segn qé i è malfidents, portads per la meditazion e critegon. Ge piax la natura, ma i riess miga a goder i piaxer de la veta.
- La crœsta de l’albera, dopo havir-la lavada ben la pœl vesser maiada, condida cont un poo de œle e de sal.
Riferiments[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ http://books.google.com/books?id=YPzTAgAAQBAJ&pg=PA457&lpg=PA457&dq=pobla+dialetto&source=bl&ots=t9wSZ0occQ&sig=QQGm_gF-dNAPwHNV44aImLCzd4I&hl=en&sa=X&ei=U5K9U_6DNI3IoASl5YHADQ&ved=0CEYQ6AEwCA#v=onepage&q=pobla%20dialetto&f=false
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Meikle, R. D. (1984). Willows and Poplars of Great Britain and Ireland. BSBI Handbook No. 4. ISBN 0-901158-07-0.
- ↑ Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9.
- ↑ Se scriv anca Aigeiros
- ↑ I nœmer i se trova su: ISTAT, CGA 2000
- ↑ Font: http://www.federlegno.it/tool/home.php?s=0,1,29,37,417,1042,1043
- ↑ Font: http://www.federlegno.it/tool/home.php?s=0,1,29,37,417,1042
- ↑ Roma, Piazza del Popolo
- ↑ Marani, Pietro. Leonardo, la Gioconda. Giunti Ed. 2003 – pag. 10


text:
Tronzan (VA)
Tronzan (nom ufizial in italian: Tronzano Lago Maggiore) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 7 892 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11 km² e 'na densità de 717 ab./km².
El paes el se troeuva in sul Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Cannoeubi) e col Canton Tisin (comun de Brissagh).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Tronzan (VA) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sant Ignasio de Loyola
Ol Sant Ignàsio de Loyola (Loyola, 24 de Utùer öpör 24 de Dezèmber del 1491 – Roma, 31 de Löi del 1556), al sécol Don Iñigo Lopez de Loyola, l’è ü sant de la Céza Catòlega e l’è ‘l fondadùr de la Compagnéa de Gezü, cioè del Ùrden di Gezüìcc.
Cuntegnüü
De zùen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasìt a Loyola 'n del cümü de Azpeitia ‘n de la Guipúzcoa, col nòm basch de Iñigo, öltem di 13 is-cècc del Don Beltran e de doña Marina, l’à prìma frequentàt la córte de Spàgna ‘ndó che l’è stacc pàgio, pò l’à decidìt de fà la éta del soldàt e l’è dientàt cavaliér al servése del düca de Nájera, vicerè de Navara, e ‘n del 1521 l’è stài ferìt da öna canunàda che l’à facc is-copà ü mür in banda a lü intàt che ‘l difendìa la sità de Pamplona da i francés.
La conversiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Obligàt a restà ‘n lècc con öna gàmba róta e ü pé ferìt, l’à domandàt ergóta de lès e ‘l völìa di lìber chi parlès de guère e de caaliér, ma ‘n de la cà ‘ndo che l’éra gh’éra adóma di lìber sö la éta del Gezü e di sancc. L’è isé che la irtù del Gezü e di sancc la gh’è sömeàda piö ‘mportàn de chèla di caaliér e gh’è egnìt la òia de ‘ndàga dré al ezèmpe de Nòst Signùr.
A Manresa e i Esercìsi Spiritüài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è ‘ndàcc pelegrì da la Madóna Miraculùza de Monseràt di bànde de Barcelona e lé l’à tacàt vià i sò àrmi sö öna colòna del santüàre. De lé ‘l s’è ritiràt in del convènt di düminicà a Manresa, ’ndóe l’ gh’à üt öna esperiènsa spiritüàl bèla fórta, che l’à condensàt in del sò lìber di Esercìsi Spiritüài, fàcia de preghiére, flagelasiù, pà e aqua e durmì póch, co la disperasiù ‘n del cör per i sò pecàcc che i ghe sömeàa tròp grancc e sènsa perdù. I è stacc 10 mis che i ‘l l’à segnàt e i 'l l’à portàt a malàs e quàze a mör, ma öna ólta guarìt, l’à cognusìt la Misericordia del Signùr che 'l l’à salvàt e l’à capìt che i penitènse tròp düre i é contràre a la olontà del Signùr che l’à creàt ol còrp che l’è de tègn bèl fórt e de mèt al sò servése.
Pelegrì e i prim stöde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo i tat pelegrinàt, l’è partìt in del 1523 per indà ‘n Tèra Sànta a convertì i ‘nfedéi, ma ‘l Cüstòde de la Tèra Sànta ‘l ghe l’à ‘mpedìt, alùra l’è turnàt in Spàgna co l’idéa che l’éra egnìda l’ùra de stödià, isé l’à stödiàt filozoféa a Alcalà e teologéa a Salamanca. L’à ciapàt a predegà ‘n di stràde e la zèt l’à ghe 'ndàa dré, tat che l’Inquizisiù l’à ciapàt pùra e ‘l l’à metìt in galéra, 42 dé a Alcalà e 3 setimàne a Salamanca. L’è stài giüdicàt inocènt, ma i gh’à proibìt de ‘ndà ‘n gir a predegà sènsa permès e sènsa i prìma stödiàt, e bé, la teologéa.
I stöde a Parigi e i prim propózet ‘ntùren a la Compagnèa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Isé ‘l Sant Ignàsio l’è ‘ndacc a Parìgi a stödià teologéa, ma a l’üniersità i ‘l l’à mia ciapàt e l’à dözìt turnà a stödià filozoféa e i ötre materie per ès pò ciapàt a teologéa. A Parigi gh’è nasìt in del cör ol prim propózet de fondà la Compagnéa de Gezü e ‘nsèma a i sò amìs e discépoi ol 15 de Óst del 1534 in de la céza de Montmatre l’à facc vót de castità e de poertà e de ‘mpegnàs in d’öna crusàda spiritüàl ‘n Palestìna per fà turnà al Cristianézem i müsülmà e per öta i Cristià de la Siria e, se chèsto l’éra mia pusìbel, de mètes al servése del Papa e de fà töt chèl che ‘l Papa ‘l gh’ès comandàt. A Montmatre, ‘nsèma al Sant Ignasio, i gh’éra ol P. Fabre che ‘l vegnìa da la Savoia, ol Francesch Saverio, alùra profesùr e pò sant, ol Giàcom Laínez de Almazán, ‘l Alfons Salmerón de Toledo, ol Nicola Bobadilla e ‘l portoghés Simone Rodríguez d’Azevedo, de lé a póch i se sarès metìcc insèma a lur ach i fransés Codure e Brouet e ‘l C. Le Jay che ‘l vegnìa da la Savoia e chès-ce i sarès istàcc i prim compàgn del Sant Ignàsio in de la Compagnèa che la sarès nasìda öna quach agn dòpo.
L’ordinasiù a Venésia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Sant Ignàsio e i sò compàgn i s’è troàcc amò töcc insèma 'n del 1537 a Venésia, per partì per la Tèra Sànta, ma la guèra che l’éra sc-iopàda fò tra la Serenìsima e i Türch la gh’à ‘mpedìt de partì, isè ‘l Sant Ignàsio ‘l s’è dedicàt a cürà i malàcc ‘nsèma a öna quach di sò compàgn, ‘ntàt che i óter i ‘ndàa a Roma a domandàga al Papa ‘l permès de partì per la crusàda spiritüàl. Ol Papa Paol III l’à dacc ol sò permès, ma l’à racomandàt che i se fès töcc urdinà précc, isé 'l Sant Ignàsio e chèi che tra i sò compàgn i èra gnàmò mia prècc i è stacc urdinàcc a Venésia ‘n del 1537.
I prim tép a Roma[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dezà che partì per la Palestina l’éra sèmper piö düra, ol Sant Ignàsio e i sò compàgn i à decidìt de ‘ndà a Roma e quando l’éra quàze riàt a la sità ol Sant Ignàsio l’avrèst vést ol Signùr che ‘l gh’avrès prometìt de dàga öna mà. De fati riàt a Roma 'l Papa l’è stài contét de ‘ncontràl, ma quando chèsto l’è partìt per Nìsa, ‘ndóe 'l Carlo V e ‘l Francèsch I i avrès firmàt la pàce, al Sant Ignàsio gh’è egnìde sö di bèle rógne tat che l’è stacc acüzàt de ès ün erètech da ü frà agostanià, Agostino Piemontés, che l’éra vizì a i protestàncc, isé per lasà mia ‘ndré di döbe l’è stacc pròpe 'l Sant Ignàsio a domandà de ès procesàt e dòpo ès istàcc asòlt l’à celebràt la sò prìma Mèsa ‘n del tép de Nedàl del 1538 ‘n de la céza de Santa Maria Magiùr.
La Compagnéa de Gezü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fì de zögn o al prensépe de löi del 1539 ol Papa l’à dacc la sò benedisiù a la prima stezüra de la Regola scrìcia dal Sant Ignàsio, ach se la Bóla de Aproasiù l’è riàda adóma ‘l 27 de setèmber del 1540.
Ol Sant Ignàsio l’à decidìt de dovrà ‘l nòm de Compagnéa de Gézü per regordà 'l sò ideàl caalerèsch e per fà mia la fì di francescà e di düminicà che i à ciapàt ol nòm del fondadùr.
In del avrìl del 1541, ol Sant Ignàsio l’è stài lüminàt prim Prepóset Generàl de la Compagnéa e ‘n del 1542 l’à mandàt misiunàre ‘n India ol Sant Francèsch Saverio. A Roma l’à creàt ün istitüt per ötà i Ebrei a convertìs, ün óter per ötà i dòne spuzàde che i éra scapàde de cà e che i éra pentìde, ün óter per ötà i dòne de malafàr, ün óter per i s-cète che i res-ciàa de ciapà óna bróta stràda, ün orfanatròfe e dù colégi, chèl Romà e chèl Todèsch - Ungàrech; col sò ‘mpègn e col sò ezèmpe l’à dacc öna bèla mà a la restaurasiù catòlega del sécol XVI e l’à dacc ol via a óna nöa stagiù de ‘mpègn misiunàre de la Céza. In di öltem agn de la sò éta ‘l s’è dai de fà per scrif i Costitusiù de la Compagnéa söl fondamét di sò Esercìsi Spiritüài; ‘n de le Costitusiù l’è regolàda töta la éta del Ùrden e di Gezüìcc che i è ciamàcc a ciapà i trì vócc religiùs tradisiunài piö ü quàrt vóto, chèl de l’obediènsa speciàl al Papa. I Costitusiù scrìce öna prìma ólta tra ‘l 1547 e ‘l 1550 e pò sistemàde 'n del 1552, i è piazìde a i sò confradèi che i à aproàde ‘n del 1551; a chèl punto lé ‘l Sant Ignàsio, strach e malàt, l’à domandàt de lasà ‘l pòst de Prepóset Generàl, ma nisü l’à ölìt saìn, ‘n del 1554 l’à pasàt töt l’an o quàze ‘n lècc e l’è stacc necesàre lüminàga ü vicàre, ol Nadal, ‘nfìna che ‘n del löi del 1556 l'à dözìt bandunà töcc i sò ‘mpègn e ‘n del gir de póch dé l’è mört a Roma ol 31 de löi che l’è ach ol dé de la sò fèsta.
L’è stài beatificàt ol 27 de löi del 1609 dal Papa Paol V e canunizàt ol 22 de mas del 1622 dal Papa Gregòre XV.


text: 1Rü ñu̱xma tá pemaã nüxü̃ chixu i nachiga i ngẽma dĩẽru i penutaque̱xexü̃ na namaã nüxü̃ perüngü̃xẽẽgüxü̃ca̱x i taeneẽgü i yaxõgüxü̃ i Yudéaanewa ngẽxmagüxü̃. Rü ngẽma yaxõgüxü̃ i Gárataanewa ngẽxmagüxü̃ rü marü namaã nüxü̃ chixu na ñuxãcü tá ngĩxü̃ nanutaque̱xegüxü̃ i ngẽma dĩẽru. Rü chanaxwa̱xe i ngẽxgumarüü̃ ta penaxü i pemax. 2Rü gu̱xcü i yüxüarü ngunexü̃gu rü name nixĩ i wüxichigü i pema rü ngĩxü̃ ípexüxüchi i ngẽma dĩẽru i Tupanana ngĩxü̃ pexãcü. Rü ngẽxgumarüü̃ na ñuxre i dĩẽru ngĩxü̃ peyaxuxü̃ i perü puracüwa, rü name nixĩ i wüxichigü ngĩxü̃ ípexüxüchi i ngẽma Tupanaãrü ixĩcü. Rü ngĩmaã tá penguxü̃ na tama ngẽxguma ngẽ́ma changuxguama ngĩxü̃ na pedexü̃ca̱x. 3Rü ngẽxguma petanüwa changuxgu, rü tá chanaxümatü i ñuxre i poperagü naxca̱x i taeneẽgü i Yerucharéü̃wa ngẽxmagüxü̃. Rü ñu̱xũchi ngẽma poperamaã tá Yerucharéü̃wa chanamugü i ngẽma duü̃xü̃gü i pema nüxü̃ pexunetaxü̃ na ngẽ́ma ngĩxü̃ nangegüxü̃ca̱x i ngẽma dĩẽru i taeneẽgüca̱x ngĩxü̃ penutaque̱xegücü. 4Rü ngẽxguma chi choxü̃́ natauxchagu na ngẽ́ma Yerucharéü̃wa chaxũxü̃, rü choma rü tá ta ngẽ́ma chaxũ, rü nümagü rü tá wüxigu chomaã ngẽ́ma naxĩ. 5Choma rü Machedóniããnewa tá chaxüpetü na íchayadauxü̃ca̱x i taeneẽgü i ngẽ́ma ngẽxmagüxü̃. Rü ngẽmawena rü tá petanüwa changu na pexü̃ íchayadauxü̃ca̱x. 6Rü ngürüãchi tá ñuxre i ngunexü̃gü ngẽxma petanügu charüxã̱ũ̱x, rü bexmana ngürüãchi ngẽ́ma petanüwa tá chanangupetüxẽẽ ya mucü. Rü ngẽxguma rü tá pexü̃́ natauxcha na choxü̃ perüngü̃xẽẽgüxü̃ na ngẽma íchaxũxchaü̃xü̃wa chaxũxü̃ca̱x. 7Erü tama chanaxwa̱xe i paxaãchimare pexü̃ chadau. Natürü chanaxwa̱xe i poraãcüxüra petanügu charüxã̱ũ̱x ega nanaxwa̱xegu ya tórü Cori. 8Natürü nuã Epéchiuarü ĩãnewa tá changẽxma ñu̱xmatáta Pẽtecóstearü ngunexü̃wa nangu. 9Erü nuã rü tórü Cori poraãcü choxü̃́ nanatauxchaxẽẽ na nüxü̃́ chapuracüxü̃ca̱x rü nüxü̃́ yaxõgüãxü̃ca̱x i muxü̃ma i duü̃xü̃gü woo namu i ngẽma tama naxwa̱xegüxü̃ na nuã chapuracüxü̃. 10Rü ngẽxguma chi Timutéu petanüwa nguxgu, rü chanaxwa̱xe i meãma penayaxu na petanüwa nataãẽxü̃ca̱x. Erü nüma rü ta chauxrüü̃ tórü Coriarü puracüwa napuracü. 11Rü ngẽmaca̱x tama chanaxwa̱xe i texé petanüwa nüxü̃ taxoe. Natürü chanaxwa̱xe i nüxü̃ perüngü̃xẽẽ na taãẽãcüma nuã naxũxü̃ na choxü̃ íyadauxü̃ca̱x. Erü poraãcü íchanaṉg̱uxẽẽ na nuã nanguxü̃ca̱x namaã i ngẽma togü i taeneẽgü. 12Rü ngẽma taeneẽ i Aporu rü poraãcü nüxü̃ chaca̱a̱xü̃ na petanüwa íyadauxü̃ca̱x namaã i ngẽma togü i taeneẽgü. Natürü tama ngẽ́ma naxũxchaü̃ i ñu̱xmax. Natürü ngẽxguma naxãchicagu rü tá ngẽ́ma naxũ. 13¡Rü pexuãẽgü na taxuü̃ma i chixexü̃gu pey̱ixü̃ca̱x! ¡Rü meãma peyaxõgüama woo ṯacü pexü̃ üpetügu! Rü name nixĩ i peporaeama rü taxuca̱xma pemuü̃ẽ. 14Rü guxü̃ma i ngẽma pexüxü̃, rü name nixĩ i pegü pengechaü̃güãcüma penaxü. 15Rü ñu̱xmax, Pa Chaueneẽgüx, pema nüxü̃ pecua̱x na Estéfanatanüxü̃gü yiĩxü̃ ga nüxĩra yaxõgüxü̃ ga Acayaanewa. Rü meãma nüxü̃ pecua̱xgü na ñuxãcü poraãcü taeneẽgü i yaxõgüxü̃xü̃ na nangü̃xẽẽgüxü̃. 16Rü chanaxwa̱xe i naga pexĩnüẽ i ngẽma duü̃xü̃gü i Estéfanatanüxü̃gürüü̃ ixĩgüxü̃. Rü ngẽxgumarüü̃ ta chanaxwa̱xe i naga pexĩnüẽ i guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i ñaã Tanatüarü puracüwa puracüexü̃ rü ngü̃xẽẽtaegüxü̃. 17Rü ñu̱xma na taxucürüwama chauxü̃tawa pengẽxmagüxü̃, rü wüxi ga chorü taãẽ nixĩ na núma naxĩxü̃ ga taeneẽgü ga Estéfana rü Fortunátu rü Acáicu. Rü yema taeneẽgü ga núma ĩxü̃ rü pexü̃ nixuchigagü rü yemaãcü choxü̃ nataãẽxẽẽgü ga yema pexü̃ na nataãẽxẽẽgüxü̃rüü̃. Rü tanaxwa̱xe i naga pexĩnüẽ rü nüxü̃ pengechaü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i ngẽmagürüü̃ ixĩgüxü̃. 19Rü guxü̃ma i taeneẽgü i yaxõgüxü̃ i Áchiaaneãrü ĩãnegüwa ngẽxmagüxü̃, rü moxẽ pexca̱x ngẽ́ma namugü. Rü Aquiru rü Prisila rü guxü̃ma i ngẽma yaxõgüxü̃ i Aquirupatawa ngutaque̱xegüxü̃, rü moxẽ pexca̱x ngẽ́ma namugü naẽ́gagu ya tórü Cori. 20Rü guxü̃ma i taeneẽgü i núma ngẽxmagüxü̃ rü moxẽ pexca̱x ngẽ́ma namugü. Rü chanaxwa̱xe i wüxichigü i pema rü pegü pengechaü̃güãcüma pegü perümoxẽgü. 21Choma i Pauru rü cho̱xme̱xmaãtama pexca̱x chanaxümatü i ñaã chorü moxẽ. 22Rü ngẽxguma chi texé tama tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristuxü̃ ngechaü̃gu, rü Tupana tá tüxü̃ napoxcu. Rü paxa tá ínangu ya tórü Cori. 23Rü chanaxwa̱xe i tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu poraãcü pexü̃ narüngü̃xẽẽ rü pemaã inarüxã̱ũ̱x. 24Rü guxãma i pema, rü poraãcü pexü̃ changechaü̃ãcüma pexü̃ charümoxẽ naẽ́gagu ya tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu.


text:
Tocantins
Ul Tocantins l'è un fiümm del Brasil del nòort, lünch circa 2.400 km.
Una quai völta l'è cunsideraa cumè un aflüeent del Riu dii Amazzun, ma l'è minga inscì vist c'al sa svöja in del'Ucean Atlantich in de per lü, anca se visìn al Riu dii Amazzun.
Ul sò aflüeent püssee impurtaant l'è cjamaa Araguaia, e al curr paralel a lü per 1.700 km. Al nass in dii muntagn cjamaa Pyreneos, propi visin a la capitaal federaal del Brasil, e al curr semper in direzziun Nòort; ul sò cuurs l'è tajaa de spess da cascaat.


text:
Faenza
Faenza o Faènsa (endèla parlàda locàl: Fënza) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ravènna. El g'ha presapóch 53.369 abitàncc, 'na superfìce de 215 km² e 'na densità de 248 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnacavallo, Brisighella, Castel Bolognese, Cotignola, Forlì (FC), Riolo Terme, Russi, Solarolo.
Colocàda dré a la vìa Emilia 'ntra Imola e Forlì, la se tróa ai pè de le prìme culìne dei Apenìni. L'è 'n cèntro famùs zamò 'ndèl'antichità per la fabricasiù de la ceràmica, e quìndi séde del Museo internasiunàl de le ceràmiche, fondàt endèl 1908 de Gaetano Ballardini.
A Faènsa gh'è la séde de la Scuderia Toro Rosso (ex Minardi), 'na scuderìa de màchine de fòrmula 1.
A Faènsa gh'è nasìt la cantànte Laura Pausini.


text:
Pro Patria: Rimnar daners per edifizis istorics
-
- Zoom
- Baselgia St. Paul a Razén, in project da la Pro Patria. (mad)
La fundaziun Pro Patria rimna daners cun il dun da la festa naziunala 2012, quai per edifizis pitschens en Svizra ch'èn istoric-cultural impurtants.
Il daners vegnan rimnads per edifizis sco per exempel chapluttas, chaminadas u era bigls. Las quatter novas marcas postalas spezialas da la Pro Patria valan davent dals 9 da matg. Ellas vegnan vendidas cun in supplement da 40 e 50 raps. (aw/sda)


text:
Qualcuno volò sul nido del cuculo
Qualcuno volò sul nido del cuculo (Qualchidòṅ 'l è vulâ in sal gnal dal cuc) 'l è 'n film dramàtic dal 1975 ad Miloš Forman trat da 'n rumànś ad Ken Kesey.
'L è stâ òṅ di pôc film dla stòria a 'vér vins i sinc Prèmi Òscar più impurtànt tut insém.
Sunt
Al delinquènt Randle Patrick McMurphy (Jack Nicholson), cundanâ a pasàr soquànt an in parśòṅ, al vèṅ mandâ a 'l uśdàl prichiàtric dal Stat ad Sàlem (Òregon) par dascórar cun al Dutōr John Spivey (Dean R. Brooks) par védar s'l è mat dabòṅ o al fà sōl finta. McMurphy al stà a 'l śōg e al taca a far di quèi minga nurmài cuma spudaciàr al madśìni in fàcia a 'n àtar e tōr in gir 'l indianòṅ Bromden, dit "Gran Cap" (Will Sampson). Quànd i n gh faṅ minga védar na partìda ad baseball a la televiśiòṅ al dvénta mat miténd-as còntar la dóna ch'la cmanda al repàrt, la sgnóra Mildred Ratched (Louise Fletcher).
Ma Patrick al cuntìnua listés, dvintànd sèmpar più arvèrs, e al scapa via insìma a na barca rubàda insém a di àtar pasiènt. In séguit al vins tut al sigaréti di malâ a poker cauśànd na casutarìa ch'la gh cósta 'l èsar mis da na banda fra i scalmanâ e al patìs anc 'n elettroshock.
Tulénd eśèmpi da lò, i àtar pasiènt i impàran a cumpurtàr-as da parsòni dgénd liberamènt i sò biśógn, miténd anc al deciśiòṅ a i vōt par decìdar cuśa far, pròpria cuma la fava la Ratched quànd la gh'iva da custrìnś'r-i a parìr i sò vulér, sénsa dar-ag rispèt par gnint.
McMurphy al dvénta amìg cun Billy Bibit (Brad Dourif), un śóvan timuróś ch'al tartàja, e cun 'l indiàṅ che però 'l à capî che Patrick 'l è òṅ ch'al fà finta 'd èsar mat.
Arcgnusimènt
- Prèmi Òscar dal 1976:
- Mijór film a Michael Douglas e Saul Zaentz
- Mijóra regìa a Miloš Forman
- Mijór atōr prutagunìsta a Jack Nicholson
- Mijóra atōra prutagunìsta a Louise Fletcher
- Mijóra senegiadùra minga uriginàla a Lawrence Hauben e Bo Goldman
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ L'infarméra catìva ad „Qualchidòṅ 'l è vulâ in sal gnal dal cuc“ la s pintìs 35 an dòp corriere.it, 4 'd Utóbar dal 2012


text:
Period de la taola periòdica
In de la taola periòdica, on period a l'è on righ de la taola.
El period indovè el se troeuva on element el vegn dal massim numer quàntich principal che gh'hann i sò elettron; tucc i livèj eletrònich a hinn spartii in sòttalivèj, che vegnen impienii, al cress del numer atòmich, in de la manera mostrada chi de sòtta:
1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p 5s 4d 5p 6s 4f 5d 6p 7s 5f 6d 7p 8s 5g 6f 7d 8p ...
I propietaa chimich e fisich a hinn determinaa per el gròss domà di elettron pussee de foeura; donca element che fann part de l'istèss grupp a hinn semper puttòst simel in del comportament, anca se gh'hann gròss differenz de màssa atòmica; inveci i element de l'istess period, anca se gh'hann valor de màssa atòmica semper puttòst arent fra lor, a manifesten propietaa chimich e fisich diferent.
I period in de la taola periòdica a hinn sett:


text:
Stat Unî
I Stat Unî (Stati Uniti d'America in itagliàṅ, United States of America in ingléś) i èṅ na repùblica federàla dl'America dal Nòrd fata da 50 stat e da 'n distrét federàl (Washington, D.C.). I èṅ cgnusû più semplicemènt anc cuma Amèrica.
I sò mòt i èṅ E pluribus unum (Da dimóndi a òṅ, 1776) e In God we trust (In Dio a cunfidém, 1916).
Al paéś al cunfìna a nord cun al Cànada e a sud cun al Mèsic, mènt'r a èst e a òvest 'l è bagnâ p'r i ucèan Atlàntic e Pasìfic. Gl'aqui dal stat dl'Alàska, quél più grand ad tut, i èṅ incòst a la Rùsia e i fànan part dal strét ad Bering. Al stat di Hawaii 'l è furmâ p'r un artipèlag lucaliśâ in dal sèntar d'l ucèan Pasìfic. I Stat Unî i gh'ànan anc soquànt àtar teritòri spars in gir, in dal mar di Caràibi e in dal Pasìfic.
Cun na superfìsi più granda ad 9,37 migliòṅ ad km² e cun da piò ad 310 migliòṅ 'd abitànt, i Stat Unî i èṅ al quàrt paéś più grand dal mónd e al tèrs più pupulâ, anc par via 'd un misćiùs ad rasi e n'imigrasiòṅ sustgnùda in di ùltim duśènt an. L'ecunumìa dal stat l'è la prima dal mónd, cun un PIL ad 14.300 migliàrd ad dòlar (2008).
Stòria
La federasiòṅ l'è stada fundàda da trédas culògni dal Régn Unî piasàdi in sla còsta atlàntica. Al 4 ad Luj dal 1776, cun la dichiarasiòṅ 'd indipendénsa, i àṅ pruclamâ al distàc da la Gran Bretàggna, baténd gl'ingléś in dla guèra 'd indipendénsa americàna. Na cunvensiòṅ federàla (quéla ad Filadèlfia) l'à pò mis in pē la custitusiòṅ di Stat Unî 'd Amèrica al 17 ad Setémbar dal 1787 (l'è la stésa ch'la gh'è anc adès). La carta di dirìt (ratificàda in dal 1791) la gh'iva dèntar déś emindamènt custitusiunài par garantìr dimóndi di dirìt fundamentài e la libertà.
In dal córs dal XIX sècul i Stat Unî i àṅ pò tòlt soquànt teritòri nóṿ da la Frància, da la Spaggna, da 'l Régn Unî, da 'l Mèsic e da la Rùsia, tirànd dèntar la repùblica dal Tèxas e quéla di Hawaii.
Al questiòṅ fra 'l Sud agràri e al Nòrd industriàl in mèrit a i dirìt e 'l uś di sćiàṿ (da part di stat meridiunài) i àṅ pò purtâ a la guèra ad secesiòṅ americàna in dal 1861. Al Nòrd 'l à impidî ch'al paéś al sa sćianchìs e anc la fiṅ ad 'l utilìś legàl di sćiaṿ.
In dal 1945, punénd fiṅ a la secónda guèra mundiàla tirànd śò dū bómbi atòmichi in sal Giapòṅ, i Stat Unî i èṅ dvintâ al prim paéś cun di armi atòmichi, mèmbar permanènt dal Cunsìli ad Sicurésa d'l ONU e fundadór dla NATO. Finìda la guèra fréda in di cunfrònt dl'Ugnòṅ Suviètica, i americàṅ i èṅ dvintâ la sóla puténsa mundiàla armàsta, anc se adès di luminàri dl'Università i discùtan al sò status in un mónd multipulàr.
I sinquànta stat
I Stat Unî i èṅ na federasiòṅ ad 50 stat e un distrét federàl cun dèntar la capitàl (al Distrét ad Colùmbia).
Tgnénd a drē a 'l stimi uficiàli dal 2009, al 79,6% dla pupulasiòṅ l'è biànca (cun un 15,8% 'd ispànic), al 12,9% l'è négra, al 4,6% aśiàtica e sōl l'1% l'è uriginària amerìnda. I americàṅ cun di urìgini itagliàni i èṅ cunsintrâ principalmènt in dal stat ad New York (in dua, in dal censimènt dal 2010, al 14,4% di abitànt i daśgnìvan da l'Itâglia).
Ca-i chè i sinquànta stat dal federasiòṅ cun da na banda i an 'd ingrès.
Al sità
La capitàla di Stat Unî l'è la sità ad Washington ch'la cònta 591.833 abitànt e ch'la s cata in dal Distrét ad Culùmbia, in dla còsta èst dal paéś.
I dū stat ch'i gh'àṅ dimóndi sità bèli grandi i èṅ la Califòrgna e al Tèxas cun 4 sità a tèsta in dla clasìfica dal sédas più pupulóśi.
In dal 2008, 'l 83,6% dla gint la vivìva in n'arèa metrupulitàna. Da i an Dumìla a gnir adès, gl'incremènt più grand i gh'èṅ stâ in dal sità dal sud (là i i ciàman Sun Belt, Singi dal Sud), specialmènt in di dintóran ad Dallas, Houston, Phoenix, Miami, Atlanta, e in dla Califòrgna dal sud in generàl.
Pulìtica
I Stat Unî i gh'aṅ un sistéma bipartìtic ch'al garantìs l'alternànsa a 'l putér di dū partî 'd adès: al Partî Demucràtic Americàṅ (Democratic National Committee) ad sèntar-sinìstra (prugresìsta) e al Partî Republicàṅ Americàṅ (Republican National Committee o anca GOP, Grand Old Party) ad sèntar-dèstra (cunservadōr). In Amerìca i i ciàman anc Liberals (quéi ad sinìstra) e Conservatives (quéi ad dèstra) o The Left Wing e The Right Wing.
Cuntrariamènt a quél ch'a sucèd in Itâglia, in di Stat Unî i aṅ dâ al blu a la sinìstra e al rós a la dèstra.
Dòp òt an ad guèran cunservadōr ad George W. Bush, in di elesiòṅ presidesiài dal 2008 i Americaṅ i an śvultâ da cl'atra banda, vutànd p'r al candidàt demucràtic Barack Obama còntra al senadōr republicàṅ John McCain e la sò secónda, la casadóra e guvernadóra dl'Alaska Sarah Palin.
In particulàr, dimóndi impurtànti i ènan stadi al vinsìti in di stat da sèmpar ciàṿ dla Flòrida e ad 'l Ohio. In Amerìca cal stat chè i al ciàman bellwether state. Al tèrmin al s riferìs a la tradisiòṅ mediuevàla ad métar un campanàs atàc a 'l còl 'd un muntòṅ castrâ par far capìr in antìsip quand al branc ad péguri 'l è drē a rivàr prima ch'al ś véda. Difàti a s sà quél ch'al và a gnir guardànd quél ch'a sucèd là parchè in dla stòria sōl dū vòlti chi à vins in Ohio 'l à pò pardû gl'elesiòṅ.
Obama, prim óm négar dal sò paéś a dvintàr presidènt, pò al gh l'à fata anc a tōr via la Virgìgna da 'l maṅ di republicàṅ ch'i l'ìvan tgnuda strica par 44 an. Śuntànd i sò 13 vōt a i 27 dla Flòrida, a i 20 d'l Ohio e a tut chi àtar, Obama 'l à muciâ sù 365 grand eletōr còntra i sōl 173 dal sò cumpetidór.
Obama, nâ a Honolulu in dal 1961 ma al gh'à di urìgini dal Kenia e 'l éra stâ al senadōr ad 'l Illinois, 'l iva batû a 'l primàri dal sò partî la mujér dal vèć presidènt Bill Clinton, Hillary Rodham Clinton. Dvintâ al 44eśum presidènt di Stat Unî cun al mòt «Yes, we can!» («Sè, a psém!»), Obama al l'à pò sarnìda cuma segretàri ad stat (al nòstar minìstar par 'l èstar).
Bermuda (Regno Unito) Canada Groenlandia (Danimarca) Messico Saint-Pierre e Miquelon (Francia) Stati Uniti)
Belize Costa Rica El Salvador Guatemala Honduras Nicaragua Panama
Antigua e Barbuda Antille olandesi (Paesi Bassi) Aruba Bahamas Barbados Isole Cayman (Regno Unito) Isole Vergini americane (Stati Uniti) Isole Vergini britanniche (Regno Unito) Cuba Dominica Giamaica Grenada Guadalupa (Francia) Haiti Martinica (Francia) Montserrat (Regno Unito) Porto Rico (Stati Uniti) Repubblica Dominicana Saint-Barthélemy (Francia) Saint Kitts e Nevis Saint-Martin (Francia) Saint Vincent e Grenadine Saint Lucia Trinidad e Tobago Turks e Caicos (Regno Unito)
Argentina Bolivia Brasile Cile Colombia Ecuador Isole Falkland (Regno Unito) Georgia del Sud e isole Sandwich meridionali (Regno Unito) Guyana Guyana francese (Francia) Paraguay Perù Suriname Uruguay Venezuela


text:
Lat
El lat (anca lacc) l'è un liquid bianch prudut da la gandula mamaria d'le femine di mamifer. El sò ubietiu l'è de dà da mangià ai picinin in di prim mument de la vita.
Le femine di mamifer, donca anca le done, i gh'àn d'le gandule mamarie che servissun par fà sü el lat che i picul apena nassüd i ciüciaran. In di mamifer magiur 'ste gandule i en urganisade a furmà la ciücia.
Sübit dopu el part, el corp d'la mama el darà cun el lat d'le riserve de nütriment faie sü in gestassion par quarcià el temp de desvilüp d'le capacità edul di sò fiöi.
El picul del mamifer el gh'à de solit un istint urmunal-ulfatiu che'l ghe fà truà la teta, da la qual el pudarà ciücià el liquid.


text:
Riom/Sur: Ustarias avant in futur intschert
-
- Zoom
- La vischnanca da Riom. (Ralph Feiner)
Las ustarias da Riom e Sur stattan avant in futur intschert. Planisà era ch’ils ustiers actuals da Sur surpiglian l’ustaria da Riom. Quels han ussa dentant retratg surprendentamain lur interess.
La raschun è ch’els avessan stuì surpigliar l’inventari dals fittadins actuals per bun 25’000 francs, tge che saja finanzialmain betg stà pussibel. Ussa speran omaduas vischnancas da chattar ina soluziun che las ustarias na stoppian betg vegnir serradas. (aw/fc/pc/rtr)


text:
Bülgaria
La Bülgaria (Бълrapия in bülgar) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada a la Serbia, a la Macedonia, a la Grecia, a la Türchia e a la Rumania. El Mar Negher el bagna i sò cost.
La capital a l'è Sofia.
La gh'ha una süperfiss de 110.910 km² e una pupulaziun de pressapoch 7.700.000 abitant.
Del 1 de gena del 2007 la fa part de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bülgaria (nom ufizial: Peпyблиka Бълrapия) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Rosen Plevneliev (del 2012).
El Prim Minister a l'è el Bojko Borisov (del 2009).


text:
Primavera (Brasil)
Artìcol in dialët piasintëin
Primavera a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät ad Pernambuco, che in dal 2007 la gh'ava 11.897 abitànt.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
La sitä l'è nas'da par via ad la pusiòn Primavera, indùa i luràvan al sücar. Al cumoin, üficialmëint, a l'è nasìd al 2 ad màrs dal 1964.
A ghè al Parc ad la Cachoeira do Urubu, c'al g'ha voina d'i püsä bèli cascä dal Pernambuco, cun la furèsta Mata Atlântica.
A gh'è anca d'ì pusiòn ch'i hann fä storia; la União Industrial S.A. l'è dal sècul 19°; la cà granda e la capela São José i'enn dal 1939.


text:
Alfabet Funetich Internaziunal
L'alfabet funetich internaziunal (IPA, International Phonetic Alphabet) a l'è un alfabet funetich che'l dupren i lenguista per rapresentà in manera ciara, acürada e univuga la cumpleta varietà di sun (funema o insema de funema) che l'aparaa vucal de l'om al pö fà. A l'è furmaa d'una nutaziun normalizada per la rapresentaziun funetiga di lenguv. La püssee part di sò simbul vegnen de l'alfabet latin, in minüscula o majüscula, o en deriven, per adiziun d'element, rödaziun o inversiun. Alter simbul vegnen de l'alfabet grech, armunizaa cun l'alfabet latin, e alter a hinn minga relaziunaa cunt alter alfabet.
L'IPA l'ha desvilüpaa funeticista ingles e frances sota l'auspizi de l'Assuciaziun Funetica Internaziunala, creada a París in del 1886. L'alfabet l'ha pöö avüü un bel poo de revisiun in de la sua storia.


text:
Mahilëŭ
Mahilëŭ (cirilligh: Mariлëў; in russ: MorилëB/Mogilëv; in polacch: Mohylew; in ucrain: MorилboB/Mogyl'ov; la pronuncia lombarda l'è pù o manch Mahiliòu per el bieloruss e Maghiliòff per el russ) a l'è ona città de la Bielorussia oriental.
La città la se troeuva longh i spond del fiumm Niper e la cunta ona popolazion de 360.000 abitant. Mahilëŭ l'è capital del voblasc' omònim.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Come tant alter città bieloruss, la s'è trovada sòtta i domini del Principaa de Smolensk, de la Lituania e de la Polònia, prima de tornà de noeuv in de l'Imperi Russ (in del 1772, pòcch prima de la spartizion de la Polònia).
Duranta el XIX secol l'è vegnuda ona città importanta in de la ministrazion de la Bielorussia. Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è stada occupada di todesch, che hann coppaa quasi tucc i giudee che ghe viven, che eren pròppi tant.
A Mahilëŭ (che l'è anca molto conossuda col sò nòmm russ) l'è nassuu el composidor american Irving Berlin (nassuu 'me Izrail' Bejlin) e gh'ha studiaa a l'Università el president de la Bielorussia Aleksandr Lukašenko.


text:
Versc
Versc (Verscio) l'è una fraziun del cumün tesines de Terre di Pedemonte, in del distret de Lucarn.
A l'è staa un cumün indipendent fina al 2012.
Pruverbi in del dialet de Versc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- D'aurì i canta i grì.
- S'a pióu par Santa Crós, marscia la castegna e véida la nós.
- San Martign, castegn e vign.
- Par Santa Caterina i zitel i trova la scindra anca sóta la cuertina.
- I égg negri i fa vardàa e i égg celestign i fa inamoràa.
- Quand i scorbat i vola a cent a cent, o ch'a piòu o tira vint.
- Bèu l'aqua dal cudèe, se ti la bévi mia da pinign ti la bevi da végg.
- Il cazzuu u sa chèl ca gh'è int la padela.
- Par San Giovann, u sa impieniss la gerla e il cavagn.
- Sa ti see cuntint, ti campi un dì pisséi.
- Sa ti véi stà san e cuntint, sta' luntan dai tè parint.
- L'óm u vegn da la porta, ma i gugnit i vegn dal chér.


text:
17 02
Ol dé 17 de febrér l'è 'l 48 dé de l'an del calendare gregorià; manca 318 (319 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 17 de febrér al è ul dí da pòost 48 dal an dal calendari gregurian; i manca 318 (319 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1902 - Barcelona: se ghe öna greva zenerala in che i partéssipa 100.000 operari.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Aubagne
Aubagne l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Chef-lieu des cantons d’Aubagne-Est et d’Aubagne-Ouest, del circondàre (arrondissement) de Marsìglia e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . El g'ha 'na popolasiù de 45 800 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 54,90 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 74 méter a 'na altèsa màsima de 701 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Ronch (Svizzera)
Ronch (Ronco sopra Ascona) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 644 abitant e una süperfiss de 5.0 km², e al se tröva a una altitüden de 353 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ronch a l'è tacaa ai cumün de Brissagh, Cavian, Gambarögn, Pin (IT-VA) e Scona.
Pruverbi in del dialet de Runch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'ögg du padron l'è quél ch'u guida el caval.
- L’óm savi u riflet prima da cumenzà.
- Cjà verta, cja curada.
- In una cjà l'è necessaria una sola bórza e un capu sol.
- Cativ, u ne 's diventa mia tut in un dì.
- La carità la scónd i difett di älcc.
- La cjà senza cantina l’è una cjà poverina.
- L'óm savi u 's conténta del poch.
- L’ann de nev l'è ann de begn.
- El letigat u 's tira adoss di gräncc fastidi.
- El cuntedin ch’u va göb, in del camp u ‘n vegn fòra göb.


text:
Mancasturma
Mancasturma (Maccastorna,in Italian) l'è un cumün del süd de la pruìncia de Lod, Lumbardia, che l'é bagnád da l'Ada, e l'é püssee visìn a Cremuna che a Lod, sò pruìncia.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'é vün di Cumün püssee picinìn d'Italia cun apéna 67 abitant (dàto del Dic 2013 [1]).
Sül sò teritóri la ghé una cesa, el palási del Cumün, e una Traturìa rüstica. Al ghé anca un belìssim castéll del secul XIII-XIV.
Denans a la cesa, a ghé la piása Papa Pául VI, cun un giardinétt püblich.
Una vinténa d'ann fa, i hann custrüid un punt che culega Mancasturma a Cróta, praticament la pruìncia de Lod cun quela de Cremuna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mancasturma l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Futugrafii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Botànica
La botànica l'è la scènsa che la se dèdica al stüde dei vegetài (del gréco antìc Botάvnιϰή; feminìl de BotάvnιϰόE che völ dì «che 'l se referés a le èrbe»). La botànica generàl la ciàpa dét la tasonomìa (descrisiù dei caràter diagnòstic e diferensiài), la sistemàtica (clasificasiù e nömerasiù dei taxon endèn ùrden precìs), la murfulugìa vegetàl (che la descrìf i órghegn o le parcc dei vegetài), la stória vegetàl, la fisiulugìa vegetàl, la biogeografìa vegetàl e la patulugìa vegetàl. Gh'è de le ótre disciplìne, compàgn de la dendrulugìa che i è specializàde söndèn sótansèma de vegetài.
Conóser de fì i vegetài el càta de le aplicasiù endèi setùr de la farmaculugìa, de la selesiù e migliuramènt de la piànte cultiàde, 'n agricültüra, 'n urticültüra, e 'n silvicültüra.
Setùr de stüde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Compàgn de töte le ótre fùrme de vìta, i vegetài i pöl véser stüdiàcc de poncc de vìsta diferèncc: al lièl molecolàr, genétic e biochìmic, organulàr, celulàr, de le fìbre o orgànic, e cunsiderà 'l vegetàl deperlü, o söndèna scàla de popolasiù o de comünità vegetàl.
A ògna lièl, el botànic el pöl véser enteresàt a la clasificasiù (tasonomìa), a la strütüra (anatumìa), o al funsiunamènt fisiològic del vegetàl ciapàt en cunsiderasiù.
Del pónt de vìsta stòric, el setùr stüdiàt de la botànica el töl dét l'ensèma dei organìsmi che i éra mìa part del ensèma del régn anemàl. Vergü de chèst organìsmi, compàgn dei fóns (stüdiàcc de la miculugìa), i batéri e i vìrus (stüdiàcc de la microbiulugìa) e le àlghe (stüdiàde de la Algulugìa) i è ac stüdiàcc dei botànic.


text:
Zén
Zen (Tsen in Piemuntes; Toceno in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 789 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 15,8 km² e ona densità de popolaziun de 50 ab./km².
Zen l'è vün di set cumün de la Val Vigezz. L'è tacaa ai cumün de Cravegia e Santa Maria.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Zén l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Püntìda
Püntìda (Pontida in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö i culine de la Al San Martì. L'è a mesa strada tra Bèrghem e Lèch, e in dèl pais la pasa e la fà fermada la ferovìa Bèrghem - Lèch.
Ol paìs l' se tróa a 16 km de la sità e a 313 méter söl lièl del mar. El g'ha 'na popolasiù de 3 283 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 10,1 km² e 'na densità de popolasiù de 325 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Imbìer, Brivi (LC), Calch (LC), Cavrì, Carvìch, Cisà, Palasàch, Sóta 'l Mut, Éla d'Ada.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Püntìda l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Quiee
El Tit Fulvi Giuni Quiee, ciamaa spess domà Quiee (Titus Fulvius Iunius Quietus in Latin; ...-261) l'è staa vun di Macrian, ona famiglia che l'aveva provaa de ciappà el comand de l'Imperi Roman sòta el regn del Gallien.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Quiee l'era fioeu del Macrian Maggior e de ona nobildonna ciamada (forsi) Giunia. L'Historia Augusta la dis che l'era on tribun de l'esercit del Valerian, ma i storigh de adess le pensen minga. L'è diventaa imperador insema al fradell Macrian, dopo che 'l Valerian l'era staa ciappaa di Sasanid (260). Quest perchè l'esercit roman l'era vanzaa molto drent al territori di nemis e perchè el ver imperador (Gallien) l'era lontan, in Occident. L'elezion a imperador de part de l'esercit l'è stada aiutada del sò pà e del prefett del pretori Ballista.
Menter i duu Macrian andaven in Occident a combatt el Gallien, el Quiee e 'l Ballista restaven in Asia. Ma quand che i alter duu hinn staa mazzaa in Tracia, i provinz orientai s'hinn rebellaa e hann reconosuu l'autoritaa del re Odenaa de Palmira, leaa del Gallien. Quiee l'è scappaa in de la citaa de Emesa, indove l'è staa faa foeura de la popolazion, fòrsi per istigazion del Ballista.


text: 1Rü yemawena ga Ngechuchu rü wenaxãrü toxca̱x nango̱x naxtaxa ga Gariréaanacüwa. Rü Tibéria nixĩ ga to ga naẽ́ga. Rü ñaãcü nixĩ ga toxca̱x nangóxü̃. 2Rü wüxiwa tayexmagü ga choma rü Chaü̃tiágu ga Zebedeu nanegü rü Chimáũ ga Pedru, rü Tumachi ga Wüxigu Buexü̃maã taxugüxü̃, rü Natanaẽ́ ga Gariréaanegune ga ĩãne ga Canácü̱̃ã̱x, rü to ga taxre ga tomücügü ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü. 3Rü Chimáũ ga Pedru rü ñanagürü toxü̃: —Tá chayapüchae —ñanagürü. Rü yexguma ga toma rü tanangãxü̃gü, rü ñatarügügü nüxü̃: —Toma rü tá ta cuwe tarüxĩ —ñatarügügü. Rü yéma taxĩ, rü wüxi ga nguegu tichoü̃. Natürü yema chütaxü̃gu rü taxuü̃ma ga choxni tiyauxgü. 4Rü yexguma noxri yangóonegu rü Ngechuchu toxca̱x nango̱x ga naxtaxaanacüwa. Natürü ga toma rü tama nüxü̃ tacua̱xgü ga Ngechuchu na yiĩxü̃. 5Rü yexguma ga Ngechuchu rü toxna naca, rü ñanagürü toxü̃: —Pa Ngextü̱xücügüx, ¿e̱xna taxuü̃ma i choxni piyauxgü? —ñanagürü. Rü toma rü tanangãxü̃gü rü ñatarügügü: —Taxuü̃ma —ñatarügügü. 6Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü toxü̃: —¡Peweü̃ãrü tügünecüwawaama penatáe i perü pücha! rü tá ípenayauxü̃ i choxni —ñanagürü. Rü yémaãma tanatáegü ga torü pücha, rü taxucürüwa ítanatúãchigü, yerü muxũchixü̃ ga choxni tiyauxgü. 7Rü yexguma ga choma rü Pedruxü̃ ñacharügü: —Yima nixĩ ya Cori ya Ngechuchu —ñacharügü. Rü yexguma yemaxü̃ naxĩnügu ga Pedru ga guma na yiĩxü̃ ga Cori, rü nicu̱xcuchi ga naxchiru yerü noxri rü ínacu̱xuchichire̱x. Rü natüchiüwa nayuxu, rü naxãnacüwa naxca̱x nawẽxẽ. 8Rü toma ga natanüxü̃ rü nguemaãtama naxãnacüwa taxãgü. Rü yéma tanatúgü ga yema pücha ga choxnimaã ããcuxü̃ yerü 100 metruxicatama nataxu ga na naxãnacüwa na tangugüxü̃. 9Rü yexguma nguewa ítachoü̃gu rü yéma nüxü̃ tadau ga wüxi ga üxü, rü naxẽtügu naxü ga wüxi ga choxni. Rü yéma nayexma ta ga wüxi ga pãũ. 10Rü Ngechuchu rü ñanagürü toxü̃: —¡Nuãta penge i ñuxre i ngẽma choxni i ípeyauxü̃xü̃! —ñanagürü. 11Rü Chimáũ ga Pedru rü nguegu nixüe. Rü yema püchamaã naxnücügu ínanatúãchiwetaü̃ ga choxni ga ínayauxü̃xü̃. Rü 153 ga choxni ga itaxü̃ nayexma nawa ga yema pücha. Rü woo ga na namuxũchixü̃, rü tama narügáu ga pücha. 12Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü toxü̃: —¡Nuã pexĩ rü peyachibüe! —ñanagürü. Rü taxúema ga toma rü nüxna tacaxchaü̃ na texé yiĩxü̃ ga nümax, yerü marü nüxü̃ tacua̱xgü ga guma na yiĩxü̃ ga Cori ga Ngechuchu. 13Rü yexguma ga Ngechuchu rü yéma toxü̃tawa naxũ. Rü nanayaxu ga pãũ rü wüxichigü toxna nanaxã. Rü yexgumarüü̃ ta ga choxni rü toxna nanaxã. 14Rü yema nixĩ ga norü tomaẽ̱xpü̱xcüna ga toxca̱x na nangóxü̃ ga Ngechuchu ga yuwa ínadaxguwena. 15Rü yexguma chibüewa tingugüguwena rü Ngechuchu rü Chimáũ ga Pedruna naca, rü ñanagürü: —Pa Chimáũ Pa Cuáü̃ Nanex, ¿aixcüma choxü̃ cungechaü̃xü̃ i ñaã cumücügüxü̃ na cungechaü̃xü̃ãrü yexera? —ñanagürü. Rü Pedru nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ngü̃, Pa Corix, cuma nüxü̃ cucua̱x na cuxü̃ changechaü̃xü̃ —ñanagürü. Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Nachibüexẽẽ i chorü duü̃xü̃gü! —ñanagürü. 16Rü wenaxãrü Pedruna naca, rü ñanagürü: —Pa Chimáũ Pa Cuáü̃ Nanex, ¿aixcüma i choxü̃ cungechaü̃xü̃? —ñanagürü. Rü Pedru nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Ngü̃, Pa Corix, cuma nüxü̃ cucua̱x na cuxü̃ changechaü̃xü̃ —ñanagürü. Rü Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —Ẽcü, ¡nüxna nadau i chorü duü̃xü̃gü! —ñanagürü. 17Rü norü tomaẽ̱xpü̱xcüna wenama Pedruna naca, rü ñanagürü: —Pa Chimáũ Pa Cuáü̃ Nanex, ¿aixcümaxü̃chi yiĩxü̃ i choxü̃ cungechaü̃xü̃? —ñanagürü. Rü yexguma ga Pedru rü düxwa nangechaü̃, yerü norü tomaẽ̱xpü̱xcüna Ngechuchu nüxna naca ngoxi aixcüma nüxü̃ nangechaü̃. Rü ñanagürü ga Pedru: —Pa Corix, cuma nüxü̃ cucua̱x i guxü̃ma. Rü cuma nüxü̃ cucua̱x na aixcümaxü̃chi cuxü̃ changechaü̃xü̃ —ñanagürü. Rü Ngechuchu ñanagürü nüxü̃: —Ẽcü ¡nachibüexẽẽ i chorü duü̃xü̃gü! 18—Rü aixcüma cumaã nüxü̃ chixu rü yexguma cungextü̱xügu rü cugü quicu̱xcuchi ga na ngextá cuma ícunaxwa̱xexü̃wa cuxũxü̃ca̱x. Natürü ngẽxguma yaguã̱x quixĩgu rü tá quixuuchichacüü na togue cuxü̃ icu̱xcuchixü̃ca̱x. Rü ngẽma tama cuma ícunaxwa̱xexü̃wa tá cuxü̃ nagagü —ñanagürü. 19Rü Ngechuchu rü yema ñanagürü na nüxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽxü̃ca̱x ga ñuxãcü tá na nayuxü̃ ga Pedru na yemaãcü Tupanaxü̃ nataxẽẽxü̃ca̱x. Rü yemawena ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¡Chowe rüxũ! —ñanagürü. 20Rü yexguma nügüweama nada̱u̱xgu ga Pedru rü choxü̃ nadau ga naweama na ne chaxũxü̃. Rü chomachire̱x nixĩ ga chibüwa Ngechuchuxü̃tawaxüchi charütoxü̃ rü nüxna chac̱axü̃ rü ñachaxü̃: “Pa Corix, ¿texé tá tixĩ ya yíxema bexma cúãcü cuxü̃ íxuaxü̃xẽ?” ñachaxü̃. 21Rü yexguma Pedru choxü̃ da̱u̱xgu rü Ngechuchuna naca, rü ñanagürü: —Pa Corix, ¿ñaã Cuáü̃ rü ṯacü tá nüxü̃ üpetüxü̃? —ñanagürü. 22Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Ngẽxguma choma chanaxwa̱xegu rü chanamaxẽẽ ñu̱xmatáta wena núma chaxũ, rü cuma rü taxu-ca̱xma nüxü̃ cucuáxchaü̃ i ngẽma. Rü ¡chowe rüxũ! —ñanagürü. 23Rü yexguma guxema chautanüxü̃ ga ngúexü̃gü nüxü̃ ĩnüẽgu ga yema chauchiga, rü tügümaã naxca̱x tidexagü, rü ñatarügügü: —Rü tãũtáma nayu i Cuáü̃ —ñatarügügü. Natürü Ngechuchu rü tama nüxü̃ nixu ga tãũtáma na chayuxü̃. Natürü ñanagürümare: “Ngẽxguma choma chanaxwa̱xegu rü chanamaxẽẽ ñu̱xmatáta wena núma chaxũ, rü cuma rü taxuca̱xma nüxü̃ cucuáxchaü̃ i ngẽma”, ñanagürümare. 24Rü chomatama nixĩ ga nüxü̃ chadauxü̃ i guxü̃ma i ñaã pemaã nüxü̃ chixuxü̃, rü chomatama nixĩ i pexca̱x chanaxümatüxü̃ i ñaã ore. Rü guxãma i toma rü nüxü̃ tacua̱x na aixcüma na yiĩxü̃ i ñaã pemaã nüxü̃ chixuxü̃. 25Rü nayexma ga to ga muxũchixü̃ma ga ṯacü ga Ngechuchu üxü̃. Rü ngẽxguma chi naxümatügu i guxü̃ma ga yema naxüxü̃chiga, rü nagu charüxĩnügu rü tãũ chima ñoma i naãnegu name i ngẽma poperagü i nachiga ümatüxü̃.


text:
Chrysler Building
Ol Chrysler Building l’è ü gratacél de Nöa York che l’ se tróa a Manhattan e l’è consideràt ü di piö bèi e elegàncc gratacéi del mónt.
L’è stài fai sö ‘n stil Art Decó ‘n del 1931 e l’è ólt 318 méter; zamò in del 1932 l’è stài süperàt dal Empire State Building, dezà che in chi agn lé gh'éra öna gàra chi fàa sö ol gratacél piö ólt.
L'è stàcc progetàt dal William van Alen e ‘l gratacél l' se ciàma Chrysler, dezà che l’è stacc compràt dal Walter P. Chrysler che l’ sircàa öna sède per la sò società.


text:
Filipp IV de Spagna
El Filipp IV d'Asburgh, in Spagnoeu Felipe IV (Valladolid, 8 de april 1605-Madrid, 17 de setember 1665) l'è staa re de Spagna, Sicilia e Napoli (come Filipp III), Paes Bass e Portogall (come "Filipp III", in portoghes Filipe III) del 1621 fina a la soa mort, foeura che in Portogall, indove el sò regn l'è finii intel 1640. L'è staa anca duca de Milan, compagn de tucc i re Spagnoeu del Carlo I in giò.
La famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'era el fioeu pussee grand de Filipp III de Spagna e de la Margherita de Austria-Stiria. De la part del pader el vegniva giò de l'imperador Carlo V, de la part de la mader inveci del Ferdinand I, fradell del Carlo. Sia el pader che 'l pader eren de la famiglia di Asburgh. La sorella Anna l'è vegnuda miee del Luis XIII de Francia, e la mader del Luis XIV, el Re Sô. L'altra sorella, Maria Anna, inveci l'ha sposaa l'imperador (Ferdinand III), e la n'è vegnuda mader de alter duu.
La vita e 'l regn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò regn, dopo 'n quai ann de tranquillità, l'è staa segnaa de on fracch de insuccess militar, economigh e politigh. L'è staa vun di responsabil de la crisi del sò paes, anca se in compens l'era on omm pien de coltura e energia. On esempi de quella robba chì l'è la soa traduzion personal in Spagnoeu di over del Francesch Guicciardin, e 'l fatt che l'era proppi bravo a 'ndà a cavall.
Per tutt el sò regn l'ha preferii lassàggh fà i sò incombenz a on grupp de nobil (ciamaa validos), tra i quai el pussee important a l'è staa el Gaspar de Guzmán y Piementel, cont-duca de Olivares e duga de Sanlúcar: quell lì l'era on poo la version spagnoeula del pussee famos cardinal Richelieu in Francia. L'Olivares el gh'ha 'vuu de combatt contra on alter valido, el duga de Lerma (primm minister del vegg Filipp III) e l'ha vinciuu, anca perchè senza dubbi l'era pussee onest. Ma, quand che l'è vegnuu grand, l'è minga riessii a toeu via del governa el potent nobil che inscì, quand l'ha daa i dimission, l'ha lassaa on re minga bon de fà quaicoss de util. Senza cuntà che poeu el noeuv primm minister l'è staa on parent de l'Olivares.
L'economia a quell temp la gh'ha 'vuu ona granda crisi, soratutt in Spagna, che l'importava pradigament tusscoss e che la gh'eva ona politiga foresta movimentada assee. I tentativ de svalzà i tass hinn staa contrastaa di sciori.
L'ha cercaa de fà vegnì la Spagna 'nmò 'na voeulta la nazion pussee potent in Europa, e donca el s'è miss denter a la Guerra di Trent'Ann: ma l'ha perduu, e quell chì l'è staa el princippi de del declin del sò regn. On'altra guerra importanta del sò regn l'è stada quella contra i Olandes che, anca se 'l gh'ha 'vuu ona vittoria, l'ha lassaa in di Paes Bass ona situazion de minga rid. Infina, el Portogall l'è vegnuu indipendent e per dodes ann anca la Catalogna l'ha scasciaa via i Spagnoeu.
L'è mort in del 1665, dopo 'n infart, col lassà el regn al fioeu Carlo (Carlo II de Spagna), l'ultim re di Asburgh del paes iberigh.
Fioeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Filipp IV el gh'ha 'vuu dò miee: l'Elisabetta de Borbon (tosa del re Enrigh IV de Franza) e la Marianna, tosa de la soa sorella Maria Anna.
De la prima (sposada in del 1615) el gh'ha 'vuu:
- Maria Margherita.
- Margherita Maria Catalina.
- Maria Ugenia.
- Isabella Maria Teresa.
- Baldassar Carlo, primm erede al trono.
- Maria Anna Antònia.
- Maria Teresa, miee del Luis XIV de Franza.
De la segonda, inveci, el gh'ha 'vuu:
- Margherita Teresa, miee de l'imperador Leopold I.
- Maria Ambrosia de la Concezion.
- Tommas Carlo.
- Carlo II de Spagna.
Poeu el gh'ha anca 'vuu on fioeu natural de la Maria Calderón, el Don Gioann d'Austria, governador di Paes Bass.


text:
Pedmelera
Pedmelera (nòm uficiàl in italian: Piedimulera) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 1 548 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 7,6 km² e ona densità de popolaziun de 204 ab./km².
El paes l'è sitüaa in la bassa Val d'Ossula (per la precisiun in la Val Anzasca) e 'l gh'ha vari fraziun, trai quai a trövum Cimilera (cumün autonum fina al 1928). L'è tacaa ai cumün de Calasca-Castiun, Palanzén, La Pieu e Vugogna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pedmelera l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
[nap:Piedimulera]]


text:
Ausonia
Ausonia l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 2.564 abitàncc, 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 128 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo Parano, Coreno Ausonio, Esperia, Spigno Saturnia (LT).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De le bànde de la cità del dé d'encö gh'ìa, se sà mìa de precìzo 'ndóe, la cità antìca de Ausona, giöna de le sich cità che i parlàa i gréci DE LA Magna Grecia, e che le apartignìa al teretóre osco-umbro. Chèste cità le fàa part de la Léga Sanìtica che g'ha fat guèra ai latì e che gh'è stat desfàt fò dòpo agn de batàie endèl an 314 prima del Signùr.


text:
Redneck
Al redneck l'è na paròla druàda p'r uféndar e tōr in gir al parsòni ad pèla biànca ch'i vìv'n in di stat dal sud di Stat Unî (cuma Alabàma, Tennessee, Kentucky, Arkànsas, Mississipi) e ch'i èṅ di cuntadèṅ gréś cuma la śmalta, di vilàṅ, di cajòṅ e di badilòṅ e da spés di buletàri ch'i dascóran cun 'n asènt dal pòst dimóndi fòrt. I viv'n in camper o in dal cà ad légn, in campàggna o in muntàggna, da spés cun di sćiòp sèg.
Al sò significàt (Còl rós) al s riferìs a 'l fat che na vòlta chi lōr i sapàvan la tèra laurànd in di camp sóta 'l sōl e acsè a gh gniva al còl rós. Al cardénsi dal pòpul i dìś'n ch'i n capìsan gnint, ch'i vag'n a pés e a casa par divertìr-as, bvénd dla bira a ròt ad còl, ch'i sìan di cunservadōr ad dèstra e dal vòlti anc rasìsta e bigòt.
In Śvèsia a gh'è 'n grup ch'al 'l i tōś in gir, i Rednex, e anc soquànt cartòṅ animâ americàṅ i al fàṅ, cuma i The Simpsons e South Park.
Tut i an a East Dublin, in dal stat dla Georgia, a gh'è l'Ulimpìade di Rednecks, in dua i rìv'n in masa cun i sò tratōr, i sò càmion e pick up, un muć ad Còi rós par far dal gari cuma al lans dal fèr ad cavàl, al spudàć dla śbòra più luntàṅ ch'a s pōl o al tuf cun la pansa in dla śmalta[1].
Nòti
- ↑ I Śōg grand d'l urgój sudìsta corriere.it, 14 ad Luj dal 2005


text:
Villeret (BE)
Villeret a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.22 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 887 abitant.
El cumün de Villeret al se tröva a una altitüden de 740 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Saint-Imier, Nods, Cormoret, Les Breuleux, Muriaux, Villiers.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Nosaa
Nosaa (nom ufizial in italian: Nosate) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 696 abitant.
El confina con la Provincia de Novara (comun de Bellinzagh e Camer) e con quella de Vares (Lonaa Pozzoeu). El se troeuva arent al cors del Navili Grand.
Nosaa el gh'ha la popolazion pussee pinina de tutta la Provincia, de la qual l'è anca el comun pussee lontan del capploeugh.
Ai temp di piev el faseva part de la Piev de Dairagh.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Nosaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Limoux
Limoux (in ucitan e catalan: Limós) l'è 'na cità franséza de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù omònim e del circondàre (arrondissement) de Limoux. L'è sota-prefetüra del dipartimènt de l'Aude.
La g'ha 'na popolasiù de 10 155 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 32,41 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 156 méter a 'na altèsa màsima de 740 méter söl leèl del mar.
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La citadìna de Limoux l'è famùza per el sò Carneàl töt particolàr che 'l düra tré més, da zenér a mars.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Limoux l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cheu anfleis vus las actualas publicaziuns ufficialas dalla vischnaunca da Falera.
Decisivs per termins da far protesta ei denton sulettamein il datum dalla publicaziun egl organ da publicaziun ufficial dalla vischnaunca da Falera, il Fegl ufficial Regiun Surselva.
Obligaziun da far survetsch da pumpiers 2015
Tenor lescha da pumpiers dalla vischnaunca da Falera ein per regla umens e dunnas cun domicil ella vischnaunca obligai da far pumpiers.
Dils habitonts che vivan en ina lètg buca separada ei sulettamein in dils partenaris obligaus da far pumpiers. En quei cass sedrezza il cuoz dall'obligaziun da far pumpiers tenor la vegliadetgna dil conjugal che gudogna il pli bia.
Tenor las disposiziun executivas tier la lescha da pumpiers dalla vischnaunca da Falera entscheiva l'obligaziun da dar pumpiers egl onn, cura ch'il 19avel onn vegn cumplenius e finescha egl onn dil 42avel onn cumpleniu.
La taxa da basa per la taxa da cumpensaziun munta per obligai da far pumpiers cun domicil cumplein (di da referenza mintgamai ils 31-12) fr. 280.-/onn. Tier domicil jamnil cun domicil cumplein (di da referenza mintgamai ils 31-12) munta la taxa da basa per la taxa da cumpensaziun fr. 100.-/onn.
Persunas ch'ein obligadas da far pumpiers e che lessan enstagl da pagar la taxa da cumpensaziun prestar survetsch activ da pumpiers duein s'annunziar a scret entochen ils 21 da november 2014 tier l?administraziun communala, Via Principala 45c, 7153 Falera (E-Mail: info@falera.net).
Per ulteriuras informaziuns stat il cumandant da pumpiers, Frigg Steinmann (Natel 079 566 99 66 ni E-Mail: feuerwehr.laax@bluewin.ch) bugen a disposiziun.
Rumida da neiv sin vias da meglieraziun
A privats eis ei scumandau da far ora la neiv sin vias da meglieraziun. La suprastonza communala sa dar lubientschas extraordinarias.
Tier beins purils habitai suronn ord la zona da baghegiar procurescha la vischnaunca per la rumida dalla neiv. Tala succeda denton en secunda prioritad. Ils cuosts ein da surprender dils pertuccai.
Per purs che pervesan lur animals sin beins buca habitai ord la zona da baghegiar sa la suprastonza communala en cass da basegn far excepziuns e decider sut tgei cundiziuns ch'ina rumida sa vegnir fatga. Per che nus seigien semtgei sigl unviern supplichein nus perquei tals purs da s'annunziar a scret tier la canzlia communala entochen ils 7 da november 2014 cun indicar nua e per tgei temps ina rumida fuss necessaria.
Pigneuls e dascha pil temps d'advent
Fatschentas, ustrias e persunas privatas che lessan retrer pil temps d'advent pigneuls ni dascha, san dar si lur empustaziun entochen sil pli tard gievgia, ils 13 da november 2014 tier la canzlia communala (081 921 35 15).
Rimnada da rauba blocconta
Sonda, ils 8 da november 2014 dallas 8.00-11.00 uras sa vegnir dismess rauba blocconta.
Ils containers per dismetter la rauba vegnan tschentai si avon scudera.
Sco rauba blocconta da dimsensiun pli gronda che sa vegnir dismessa gratuitamein valan rumians da casa ch'ins sa buca surdar al survetsch da rimnada regular, perquei ch'els ein u memia gronds ni memia grevs.
Ils suandonts rumians astgan en mintga cass buca vegnir dismess el rom da rimnadas da rauba blocconta:
rumians da casa e rumians industrials, material d'embelladi sco plastic ni stiropor, il plastic dallas ballas da silo, lenna da construcziun, vanzadiras da lenna, teppis stendi, material d'isolar, liquids, ieli, colurs, crappa, tievlas, battarias dil tenercasa ed autra rauba semeglionta.
Grondas dimensiuns da rumien bloccont che seresultan ord rumidas, spazzadas ni renovaziuns da casas eav. san buca vegnir dismessas cun la rimnada dalla vischnaunca.
Ella vischnaunca da Falera sa en connex cun la rimnada da rauba blocconta vegnir dismess aunc supplementarmein las suandontas caussas:
apparats electrics grautit
bischels fluorescents, pérs da cazzola gratuit
batterias d'auto frs. 10.- per toc
pneus da privats senza gaveglias frs. 5.- per toc
pneus da privats cun gaveglias frs. 10.- per toc
Quella rauba vegn dismessa separau dalla rauba blocconta entras ils luvrers communals.
Ils luvrers communals han l'incumbensa da visar anavos rauba che corrispunda buca als criteris da rumien bloccont.
Nus supplichein per enconuschientscha.
Publicaziuns fegl ufficial cantunal
http://www.kantonsamtsblatt.ch


text:
Benevento
Benevento (Beneviento 'ndèla parlàda locàl; Beneventum en latì; Bénévent en fransés; Benevent in todèsch stòrich) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Campania, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Benevento 'l g'ha presapóch 61.486 abitàncc, 'na superfìce de 129 km² e 'na densità de 477 ab./km². El cunfìna coi cümü de Apollosa, Castelpoto, Foglianise, Fragneto Monforte, Paduli, Pesco Sannita, Pietrelcina, San Leucio del Sannio, San Nicola Manfredi, Sant'Angelo a Cupolo, Torrecuso.
La cità la se tróa 'ndèl entrotèra apenìnic de la Campania, endèla part meridiunàla de la regiù stórica del Sannio, endèna puzisiù 'ndóche i mar Tiréno e Adriàtich i se tróa a presapóch la stèsa distànsa.
De l'an 570 a l'an 1077, l'è stat sede del Dücat de Benevento.


text:
L'Aiglon
L'Aiglon l'è ü drama 'n sès acc scricc in del 1900 dal Edmond Rostand.
L'Aiglon l'è 'l s-cèt de Napoleù (l'aigle) e de Maria Luigia d'Austria, Napoleù II, ciamàt pò Rè de Roma o Düca de Reichstadt, che l' sirca de capì chi l'è lü rispèt a sò pàder.
L'è stacc portàt in scèna da Sarah Bernhardt che l'à facc la part de l'Aiglon.
Chèl drama ché l'è dedicàt al pàder de Rosemonde Gérard, la moér del Edmond Rostand che l'è stacc Maresciàl de l'Impér.
Töt ol tèst[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per lès töt ol tèsto de L'Aiglon arda ché [[1]]