text:
Egnazzia Mariniana
La Egnazzia Mariniana (Egnatia Mariniana in Latin; ... - prima del 253) l'è stada la miee de l'imperador roman Valerian e la mader de l'imperador Gallien e del consol Valerian el Giovin.
Probabilment l'era la tosa del legaa in Arabia Egnazzi Vittor Marinian. Sposada al Valerian, l'è morta de sigur prima che 'l marì el vegniss imperador insema al fioeu Gallien: de fatt, l'è stada divinizzada del marì, che l'è on lavorà che faseven i imperador domà quand che i sò miee eren mort.
In sò onor el Gallien el se ciamava Publi Licini EGNAZZI Gallien, inscì 'me vun di sò nevod l'era ciamaa Egnazzi Marinian.


c: text/html

text:
Katwijk
Katwijk (Kattek in dialet ulandes; Lugdunum Batavorum in Latin) l'è una cità di Paes Bass cunt una pupulaziun de 61.000 abitant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la se tröva in de l'Ulanda Meridiunala, in sü la costa del Mar del Nord.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada, ai temp di Ruman, un fort militar, mantegnüü almanch fina a la prima metà del III secul. El nom Lugdunum Batavorum l'è cunservaa in del nom de la vesina cità de Leida.
El nom Catwijck el ven föra per la prima völta in del 1231.
In del 2008 i cumün de Rijnsburg e Valkenburg hin staa tacaa a Katwijk.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sépal
En botànica, el tèrmine sepalo l'ìndica 'na fòia mudificàda che fà part del càles.
I sépali i fùrma 'l càles, giü dei vertezèi stérii del fiùr e i g'ha 'na funsiù de protesiù.
Ensèma ai pétali i fùrma el peregóne, e 'n divèrse famìe botàniche i è mudificàcc, ridócc o adiritüra i gh'è gne piö. En chèsto càzo se pàrla piö de sépali e pétali ma de tépali compàgn che 'ndèl zèner Tulipa.
El nömer dei sépali e le sò caraterìstiche le permèt de descrìer el càles:
- monosépalo: furmàt de 'n sépalo apéna,
- disépalo : furmàt de du sépali o de du tòch separàcc,
- pentasépalo : furmàt de sich sépali,
- polisépalo : che g'ha divèrsi sépali.
- dialisépalo : che g'ha divèrsi sépali individualizàcc, separàcc i ü de i óter.
- gamosépalo: i sépali i è saldàcc ensèma per de piö de la metà de la sò longhèsa.


text:
21 01
Ol dé 21 de zenér l'è 'l 21 dé de l'an del calendare gregorià; manca 345 (346 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 21 de zenér al è ul dí da pòost 21 dal an dal calendari gregurian; i manca 345 (346 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1932 - conques dal Llobregat e dal Cardener: sa ga la declara la vaga generala revulüzziunària.
- 2006 - Ul presideent dal guveern Spagnöö, José Luis Rodríguez Zapatero, e ul líder da CIU, Artur Mas sa i reüniss a la Moncloa par tratá i mudificazziun che sa i apurtaress al tèest dal Estatut da Miravet apruvaa pal Parlament de Catalunya
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1901 - Barcelona: Ricard Zamora, purtée da fútbol.
- 1937 - Vilassar da Mar: Ernest Lluch, ecunumista e minísatr Spagnöö da sanitaa.
- 1941 - Madrid: Plácido Domingo, cantaant d'òpera Spagnöö.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1901 - Barnesville, (SÜA): Elisha Gray, inventuur dal telèfun (n. 1835).
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa lucala da Sant Vicenç da Montalt, a la comarca dal Maresme.
Festa lucala da Sant Fruitós da Bages.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Wahlen
Wahlen a l'è un cumün svizzer del distret de Laufen, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.42 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 1328 abitant.
El cumün de Wahlen al se tröva a una altitüden de 403 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Breitenbach (SO), Brislach, Büsserach (SO), Grindel (SO), Laufen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Media relaa a Wahlen al Wikimedia Commons


text:
Latin
Introduzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El latin el nass comè lengoa de Roma e del Lazzi da l'ann 1000 prima de Nòster Signor.
El latin el s'è spantegaa, comè lengua de l'Imperi Roman, in tutta Europa. La maggior part di lengov de l'Europa del dì d'incoeu vegnen del latin (lengov latin moderni), o pur gh'hann squas tutt i paròll che vegnen del latin. El latin l'è semper staa la lengua de la coltura, e anmò adess l'è important comè lengua de la Gesa e de bona part di nòmm scentifigh.
El Latin (nòmm nativ: "Lingua Latina" o "Latine") l'eva ona lingoa indoeuropea del grupp itàlegh parlada in de la region del Lazzi e che poeu, quand i Roman gh'han conquistaa tutt el mond cognossuu, l'è diventada la lingoa ufficiala de l'Impee (Imperium Populi Romani). Del Latin hinn nassuu i lingov neolatìn, che hinn diffonduu in tutt el mond, de l'Euròpa a l'Amèrega del Sud. Sin al 1964 l'è staa la lingoa ufficiala anca de la Gesa Catòlega. Cont el Grech Antich l'è la lingoa che la gh'hà fondaa la civiltaa occidentala e l'è stada doperada da grand autor, comè Ciceron, Ceser, e Titi Livi.
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand i Indoeuropee gh'hàn ciappaa possess de pradegamet tuta l'Euròpa, ona part de lor hinn andaa in de la penìsola taliana: chest grupp chì l'è ciamaa Itàlegh: i lor lengov eren l'Umber, el Sabin, el Sanìta, l'Osch, el Falìsch e anca el Latin, ciamaa inscì perchè el veniva parlaa in del Lazzi (Latium). I primm testimonianzi scrivuu de quella lingoa chì hinn i Carmina, cant religios per l'agricoltura e i cerimòni. Tra i citaa latin quella che la gh'hà avuu puu success l'è stada Ròma, che la gh'hà ciappaa prima tutt el Lazzi e poeu l'Itàlia. Peroo el Latin de sti temp chì l'eva nò el Latin studiaa a scoeula, ma vun pussee arcàegh. Quand infin i Roman gh'han conquistaa la Grèsa, gh'hànn ciappaa comè s'ciav on gran numer de Grech, e pur dij literaa e filòsof, che a Ròma gh'hànn portaa tuta la lor cultura, de la qual i Roman hinn staa colpii e afasinaa, anca se el gh'eva vargun comè el Caton che l'amava minga (lù el diseva che la cultura Grèga corumpeva i costùm Roman). Vun di chest literaa el ciamava Livi Andrònegh (Livius Andronicus in Latin e Líbios Andrónikos in Grech) e el gh'hà scrivuu la version latina de l'Odiséa, e la gh'hà ciamada "Odysia". De chì ghe hinn staa on gran numer de autor, che eren sostegnuu de la famija dij Scipion, che amaven l'art e la coltura. Tra chest scritor se recorden el Plaot (Titus Maccius Plautus; el scriveva dij comedi), el Nevi (Nevius; el gh'hà faa ona componimet sora i guèr punegh) ed el Ènni (Ennius; poetta èpegh).
El Paternoster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pater noster, qui es in cælis,
sanctificetur nomen tuum,
sdveniat regnum tuum,
fiat voluntas tua,
sicut in cælo et in terra
Panem nostrum cotidianum dona nos hodie
et demitte nobis debita nostra,
sicut et nos demittimus debitoribus nostris.
Et ne inducas nos in tentationem,
sed libera nos a malo, amen.


text:
2005
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Per regordà i 200 ang che l'è nasìt ol Hans Christian Andersen ol Gioancarlo Giaàss l'à tradözìt 'n Bergamàsch e mandàt in stàmpa ü lìber di sò fàole piö cognusìde.
- Ala fin dal mees da utubar l'è nasìt al prugètt lmo wp, la Wikipedia in lengua Lumbarda
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 5 de Avrìl - Papa Ioannes Paulus II al sècol Karol Józef Wojtyła.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Alghero
Alghero (L'Alguer en català; S'Alighera en lèngua sàrda; Alguer o Alguero 'n spagnöl; Algaria 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 43.387 abitàncc, 'na superfìce de 224 km² e 'na densità de 176 ab./km². El cunfìna coi cümü de Olmedo, Putifigari, Sassari, Uri, Villanova Monteleone.
Part de la sò popolasiù l'è uriginària dei cunquistadùr català de la fì del médio évo, época 'ndèla quàla la Sardégna l'ìa par del Regn de Aragóna. Per chèsta rizù, 'na part significatìva de la popolasiù locàl la pàrla amò l'algherés, en dialèt de la lèngua catalàna. El régn de Aragóna el g'ha ìt apò 'na 'nflüènsa fondamentàla endèl'architetüra de la cità.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Muotathal
Muotathal a l'è un cumün svizzer del distret de Schwyz, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 172.15 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3561 abitant.
El cumün de Muotathal al se tröva a una altitüden de 606 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Braunwald (GL), Bürglen (UR), Glarus (GL), Illgau, Innerthal, Linthal (GL), Luchsingen (GL), Morschach, Oberiberg, Riemenstalden, Spiringen (UR), Svit, Unteriberg, Unterschächen (UR).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Muotathal l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1246 col nom de Muthathal e Mutetal.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Muotathal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Roger Federer
Roger Federer, (Baśilèa, 8 'd Agóst dal 1981, a s lèś /ˈrɒdʒər ˈfɛdərər/ in Tedésc) 'l è 'n tenìsta śvìsar prufesiunìsta da 'l 1998, nùmar òṅ dal mónd par 302 stmani in tut (237 ad fila, da 'l 2 ad Favràr dal 2004 a 'l 17 'd Agóst dal 2008). 'L è élt 186 cm e al péśa 85 chilo. Al sò stîl clàsic ad śōg, fat ad cólp a 'l vōl e cun 'n arvèrs a na maṅ sōla, a s véd a fadìga in di sircùit d'l ATP, adèsa pîṅ ad piciadōr da fónd camp.
In dla sò caréra Federer 'l à vins darsèt tìtui dal Gran Slam (dapartùt), stanta-siē turnèo ATP (al prim a Milàṅ in dal Śnar dal 2001), e siē Masters. 'L à anc vins na mdaja 'd argìnt a gl'ulimpiàdi da par lò e una 'd òr in dópi.
Al sò rivàl stòric 'l è Rafael Nadal: sèg l'à vins siē finàli ATP pardénd-an trédas.
Caréra
Dòp avér fat al sò debùt in dal sircùit ATP in dal 1998, Roger al pòrta a cà al sò prim tìtul in Itâglia in dal 2001 baténd Julien Boutter. A e 'l Roland Garros e a Wimbledon al riva a i quàrt ma chè 'l è bòṅ ad far fóra Pete Sampras in sinc sét tirâ par 7-6 5-7 6-4 6-7 7-5, farmànd acsè al sò record ad vìnsiti ad fila a 31. Al finìs 'l an a 'l 13śum pòst.
In dal 2002 al fà 'n pas in avànti śgranfgnànd a la fiṅ d'l an al sèst pòst di tenìsta masć, rivànd in finàl in dal turnèo ad Miami pardénd da Andre Agassi. In dal 2003 al dvénta al prim śvìsar a vìnsar Wimbledon e 'l al fà cóntar 'l austragliàṅ Mark Philippoussis in finàl. Gl'urganiśadōr dal turnèo ad Gstaad i gh pòrt'n in regàl na vaca da lat par prèmi e lò al la tōś dand-'g al nóm ad Juliette. Ma al regàl più bèl al s al fà lò purtànd-'s a cà al Master dla fiṅ d'l an spasànd via Andre Agassi par 6-3 6-0 6-4, rivànd pò a èsar al nùmar dū dal ranking da drē ma tacâ a Andy Roddick.
Al 2004 al taca par lò a la granda, tant ch'al vins al sò secónd Slam (in Austràglia) e pò anc a Dubai, a Indian Wells e a Ambûrg. In sla tèra rósa al và fóra a 'l tèrs tùran a Parì p'r òpra dal braśigliàṅ Gustavo Kuerten ma al gh la cava a vìnsar par la prima vòlta in Śvisra (a Gstaad). In mèś, al sò secónd Wimbledon (Roddick al gh'à da cédar par 4-6 7-5 7-6 6-4).


text:
La Cadé
Artìcol in dialët piasintëin
La Cadé (Cadeo in italian) l'é un cumoin italian ad 5.884 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Alsëin · Bṡinson · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · La Cadé · Calindàsch · Caminä · Caùrs · Carpané · Castél San Giuàn · Castél Arcuä · Castelvédar · Còr · Curt ad Bargnél · Curtmagiùr · I Farëin · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gaṡöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Muntṡéi · Murfàs · Nibiàn · Uton · Pügrèra · Piaṡëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · Al Vargàr · Al Tufrèi · San Ṡòrṡ · San Pédar · Särmat · Ṡèrba · Cerignäl · Ṡiàn . Träv · Uslëingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·


text:
Ladislao Biro
László József Bíró, cunusüd ànca cume Ladislao Biro, (Budapest, 29 de setémber 1899 - Buenos Aires, 24 de nuémber 1985) l'è stài un giurnalista e inventùr nasüd in Ungheria, ma natüralizàd Argentìn.
L’è stài quell che l’ha cambiàd cumpletamèn la manèra de scrìv in d’el mùnd, perché l’ha inventàd la pèna muderna a sfera, che in Itagliàn parlàd, la vegn ciamàda anca Biro, in ricord pròpi de lü.
Da i’ann ’30 nisün l’ha pü scrìtt cun la pena d’oca, ma i’hann cumenciàd a druà propi la növa pèna inventàda da lü.


text:
Tafers
Tafers a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.37 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3022 abitant.
El cumün de Tafers al se tröva a una altitüden de 651 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alterswil, Düdingen, Friburgo, Sankt Antoni, Sankt Ursen, Schmitten.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
Sumalia
La Somalia (Soomaaliya in sumàlich, لصومال in arab) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacada a l'Etiopia, al Sudan e al Djibouti e la bagnen el Golf d'Aden e l'Ucean Indian.
La capital a l'è Mugadiss.
La gh'ha una süperfiss de 637.661 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sumalia setentriunala a l'è stada un pussediment del Regn Ünii, cunt el nom de Somaliland, del 1886 al 1960.
La Sumalia meridiunala a l'è stada un pussediment de l'Italia del 1890 al 1960, prima cume una culonia, pöö, dopu de la Segunda guera mundialal, 'me un pruteturaa 'talian ONU (Amministrazione fiduciaria italiana della Somalia in talian, Aministraziun taliana de fidücia de la Sumalia.
La Sumalia inglesa e quela taliana hann utegnüü l'indipendenza in del 1960 e s'hinn sübit federaa.
In del 1991 a l'è scuminciada una guera civila che l'è minga anmò finida.
La Sumalia setentriunala (quela che l'era una culonia inglesa) l'ha pruclamaa in del 1991 l'indipendenza cunt el nom de Somaliland; a l'è minga recugnussüda di alter stat, ma a l'è "de facto" indipendenta.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Sumalia a l'è una repübliga.
El president a l'è el Xasan Sheekh Maxamuud (del 2013).
El prim minister a l'è el Cabdiweli Maxamed Cali (del 2011).
A bun cünt, per la sitüaziun pulitiga del dì d'incö, el guvernu el pò minga stà in del paes e l'è custringiüü a guvernà in esili. Incö, de facto, la Sumalia la gh'ha minga un guvernu ufizial.


text:
Diepflingen
Diepflingen a l'è un cumün svizzer del distret de Sissach, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.44 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 569 abitant.
El cumün de Diepflingen al se tröva a una altitüden de 411 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gelterkinden, Tenniken, Thürnen, Wittinsburg. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca. It has a population of about 546 and lies in the Homburger Valley.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Diepflingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Gino Cervi
Artécol in dialèt arzân
Gino Cervi (Bològna, 3 mâg 1901 - Punta Ala, pruvîncia ed Grosseto, 3 ed znêr 1974), l’é stê un atōr e dupiadōr italiân.
Véta[modifica | mudéfica la surzéia]
Atōr cun al dòun ed ‘na grânda preṣèinsa inséma a la sēna, e cun un impurtânt môd ed parlêr ed quî che lassèn al sègn, Gino Cervi l’é stê ûn d’ j-atōr brêv a fêr tót ed la stòria dal spetâcol italiân, al s’é ṣlarghêva dal teâter sèri e còl brilânt, dal cínema a la televisiòun.
Fiōl dal crétic teatrêl Antonio, Gino Cervi al respîra l'âria dal teâter fîn da cèch. Al cumîncia a piaṣèiregh acsé tânt che incòra putîn l’insést perché só pêder l’ al pôrta sêgh a vèder un quêlch spetâcol. Êlt, rubóst, cun ‘na bèla presèinsa, e cun di môd sgnurîl e gentîl, Cervi al cumîncia cme recitânt, per fêr al debót uficialmèint int al 1924 al fiânch ed la famōṣa Alda Borelli ind La vergine folle ed Henri Diamant Berger trâta da un drâma ed Henri Bataille.
L’utîn da subét un impurtânt sucès, sia ed póblich che ed crética, tânt che int al gîr ed dēṣ ân al lavōra cun al pió grândi compagnèi italiâni, per dvintêr pó prém atōr ind la cumpagnía Tofano-Maltagliati 1935 - 1937. La só vōṣ profònda e bèla, e la só straordinâria sensibilitê ind al recitêr, al fân dvintêr ûn di pió stimê atōr ed Carlo Goldoni, Sofocle, Dostoevskij e sopratót ed Shakespeare (ch’ al dupierà al personâg d’ Amleto ind la versiòun pr’al cínema che al gh’îva cme prutagonésta Laurence Olivier). Int al 1938, insèm a Andreina Pagnani, Paolo Stoppa e Rina Morelli, Gino Cervi al mèt insèm la cumpagnía dal Teâter Eliseo ed Ròma, e ch’al turà la diresiòun int al 1939.
Bèle ind i prémi ân '30 dòunca, còl ed Gino Cervi l’é un nòm bèin cgnusû e stimê dal teâter italiân. Ind al ‘stès peréiod ânca al cínema, che fîn dal prinsépi l’îva tót i personâg al sēni per fabrichêr i prôpri artésta famōṣ, al s’n’adà ed Gino Cervi, esatamèint int al 1932. Mó a fêren un grând nòm dal cínema, égh pensrà al regésta Alessandro Blasetti, l’ al fà fêr al prutagonésta ed ‘na fortunêda sèria ed félm stòrich, cme Ettore Fieramosca 1938, Un'avventura di Salvator Rosa 1939 e La corona di ferro 1941. Sèmper Alessandro Blasetti, int al 1942, l’ al dirég in un comovèint félm Quattro passi fra le nuvole.
Ind i j-ân '50 al rîva al straordinâri sucès cun la recitasiòun ind la fortunatésma sèria ed félm dedichêda al personâg leterâri ed Giovanni Guareschi, al sangvégn pâroch emiliân Don Camél. I félm ‘dla sèria a srân bèin sînch – al prém, Don Camél (1952) l’é dirèt da Julien Duvivier - e vèden Cervi ind i pâgn dal bèin dispôst mó ind l’istès tèimp fugōṣ séndech cumunésta Pepòun, sèimper in lôta cun al prête dal paèiṣ, l'etertânt fugōṣ Don Camél, recitê in môd grandiōṣ dal comîch francèiṣ Fernandel.
Ind i j-ân '60 la srà la televisiòun a dêr a Cervi ‘na nòmina arnuvêda . L'atōr difâti, dal 1964 al 1972, al srà al perfèt protagonésta ed la sèria zâla Le inchieste del commissario Maigret, ispirêda ai rumâns dal scritōr dal Bēlgio Georges Simenon. Che Gino Cervi, al fiânch ed la stòrica cumpâgna d'êrt Andreina Pagnani, al fa vèder cun furbésia e afabilitê al famōs personâg dal cumisâri francèiṣ cun al nêṣ ch’egh ciâpa sèimper, ch’ agh piêṣ la cà e la buòuna cuṣèina. La sèria utgnirà un sucèss strepitōs.
Int al 1972 Cervi al s’ ritîra dal sēn, per murîr serenamèint dû ân dôp, a l'etê de stântadû ân, lassând al ricôrd ‘d un sèri e celèint profesionésta, mó sopratót ‘d un òm sèmplic e profondamèint generōs.
Soquânt félm[modifica | mudéfica la surzéia]
I félm recitê da Gino Cervi în pió ed 100, tra i pió ncgnusû a's arcôrden:
- I due sergenti (1936)
- Ettore Fieramosca (1938)
- Un'avventura di Salvator Rosa (1939)
- Una romantica avventura (1940)
- La corona di ferro (1941)
- I promessi sposi (1941)
- Quattro passi fra le nuvole (1942)
- Le miserie del signor Travet’ ' (1946)
- I miserabili (1948)
- Cameriera bella presenza offresi... (1951)
- Don Camillo (1952)
- La signora senza camelie (1952)
- Il ritorno di Don Camillo (1953)
- Il Cardinale Lambertini (1954)
- Don Camillo e l'onorevole Peppone (1955)
- La lunga notte del '43 (1960)
- L'assedio di Siracusa (1960)
- Don Camillo monsignore ma non troppo (1961)
- Anni ruggenti (1962)
- Il compagno Don Camillo (1965)
- Fratello ladro (1972)
Cme dupiadōr l’à dê la só vōṣ, tra chiêter, a Clark Gable Acadde una notte ed Frank Capra (1934) e a Laurence Olivier in Enrico IV (1946), Amleto (1948) e Riccardo III (1955).


text:
Sorbus aucuparia
El Sorbus aucuparia (en Bresà: Marözen; ciamàt apò éghen endèn quàch dialèt), l'è 'na piànta de la famìa de le Rosaceae uriginària de la l'Euròpa (föra che l'estrémo sud). A nòrt el rìa 'nfìna a Caponòrt en Norvégia. L'è giü dei póch àlber autòctoni de l'Islànda.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El marözen l'è 'na piànta de média grandèsa, la pöl rià al piö 'nfìna ai 15-20 méter, ma 'n àlta montàgna de sòlet la rèsta 'n arbùsto. L'è 'na piànta che scàmpa mìa tat e de sòlet el trónch l'è piötòst pesèn, aisebé che 'n quach ezemplar, chèi piö vigurùs, el pöl rià 'nfìna ai 50 ghèi de diàmetro. La scórsa del trónch l'è lìza e grìza ma quan che la piànta la é ècia la scórsa la tènta de dientà piötòst négra e fesüràda. El lègn l'è bastànsa bù per brüzà 'ndèla stüa.
Le fòie le cröda 'n envéren e i è compòste, imparipenàde e del ràm le vé fò alternàde (giöna de 'na bànda e giöna de l'ótra). I è furmàde de 9 a 15 fuiulìne che quan che i è zùine i è 'n bris peluzète e dòpo le diènta lize, en pó bislónghe, col òrlo a capète. I è de culùr vért scür de la bànda de sùra e piö ciàre de la bànda de sóta. La nervadüra centràl la pöl véser en brìs peluzèta.
I fiùr, i è tacàcc ensèma a furmà 'na 'nfiurescènsa vistùza a fùrma de curìmp che g'ha 'n diàmetro de presapóch 15 ghèi, i è picinì (8 mm) e i g'ha sich pétali biànch, 20 stam e 3-4 stìi. I fiorés de Màgio a Löj.
I fröcc i è mìa bù de maià per l'òm ma i ghe piàs ai ozèi che isé i àidia a sparnegài atùren. I vé a madürà 'ntra setèmber e utùer ma i rèsta sö la piànta per en bèl pó e isé i vé a reprezentà 'n elemènt importànte per l'alimentasiù dei anemài quan che l'è envéren.
Difuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El marözen se 'l tróa en pó 'n töta Euròpa, föra che 'ndèla Penìzola Ibérica centràl e meridiunàl. 'N Itàlia se 'l càta 'ndèi bósch de mut en quàze töta la penìzola. En Sardégna 'l gh'è mìa.
Ecologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El marözen 'n Itàlia el crès dei 600 ai 2400 m s.l.m. Ghe despiàs mìa 'l sùl ma la vé sö bé apò a l'ómbra. El sopórta bé tat i teré acìdi che chèi calcàrei però i g'ha de éser piötòst ömecc.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La vé piantàda de spés endèle pòste dei casadùr perchè i fröcc i è resercàcc de i ozèi .


text:
Palermo
Palermo (en sicilià: Palermu; en gréch antìch: Πάvopuoς/Pánormos; en latì: Panormus; en català: Palerm; en fransés: Palerme; en àrabo: بلرم/Balharm) l'è 'na cità de la Sicilia, capolöch de la pruvincia omònima e de la regiù. L'è la cità piö grànda de la Sicilia e l'è sitüàda sö la còsta setentriunàla de l'ìzola.
La popolasiù del cümü de Palermo l'è de 721.163 abitàncc (ISTAT, 2005), la superfìce l'è de 158 km² e la densità de popolasiù l'è de 4.564 ab/km²
L'è la quìnta cità d'Italia per popolasiù dòpo de Roma, Milà, Nàpoli e Türì,
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Segónda guèra mondiàl
La segónda guèra mondiàl l'è stàda 'l cunflìt che tra 'l 1939 e 'l 1945 la g'ha ést confrontàs de 'na bànda le potènse de l'Asse comandàde de la Germania nazista e de l'ótra bànda i Aleàcc entràcc en guèra per contrastà 'l desègn de egemunìa de Hitler. El vé definìt "mondiàl" perchè - isé come che gh'ìa sücidìt en ocaziù de la prima guèra mondiàl - g'ha partecipàt nasiù de töcc i cuntinèncc e le operasiù de guèra le g'ha 'nteresàt 'na bùna part del pianéta.
El cunflìt l'è cuminciàt co l'invaziù de la Polònia de part de la Germània, e l'è finìda col bombardamènt atòmic de Hiroshima e Nagasaki e co la réza del impér giapunés.
L'è cunsideràt el piö grant cunflìt armàt de la stória, e l'è costàt séz'agn de patimèncc incalculàbii, destrüsiù e stràgi per en totàl de 55 miliù de mórcc. Le pupulasiù civìi difàti i è stàde cuinvulgìde 'ndèla guèra per vìa de l'üzo de àrmi sèmper piö potènti. Endèl córs de la guèra s'è cönsömàt apò a la tragédia de l'Olocàusto perpetràda dei nazisti cùtra ai Ebrèi.
A la fì del cunflìt s'è stabilìt en ùrden modiàl nöf, fondàt sö la contrapuzisiù 'ntra Stati Ünìcc e Üniù Soviètica, e düràt enfìna a la disgregasiù de chèsta öltema al prensépe dei agn noànta (guèra frèda). El cunflìt el g'ha segnàt apò a la fì de l'egemunìa de l'Euròpa söl pianéta.


text:
Lavin
Lavin a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 227 abitant e una süperfiss de 46.18 km², e al se tröva a una altitüden de 1412 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lavin a l'è tacaa ai cumün de Ardez, Gaschurn (AT-8), Guarda, Klosters-Serneus, Susch, Zernez.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lavin l'è menziunaa la prima volta in de l'ann the 12th Century col nom de Lawinis.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Canton Argovia
El Canton Argovia (en todèsch: Aargau; en alemà: Aargou; en fransés: Argovie; en italià e 'n romàncio: Argovia) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera e 'ntra chèsti l'è giü dei piö setentriunài, colocàt entrà Basilea e Zurìgo. El töl dét la part bàsa del córs del fiöm Aar, che 'l ghe dà nòm al cantù.
El cantù el g'ha 497 000 abitàncc e 'l cuarcia zó 'n àrea de 1404 per 'na densità de popolasiù de 354 ab/km². La capitàl l'è la cità de Aarau che g'ha presapóch 17 000 abitàncc. La popolasiù l'è perlopiö de religiù protestant e de lèngua todèsca. L'è streersàt dei fiöm Reuss e Aar e 'ndèl sò teretóre se cultìa la icc, fröta e cereài..
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Argovia l'è stat posedimènt de l'Austria, 'ntra 'l 1213 e 'l 1415, quan che l'è pasàt a fà part del Canton Berna. L'è deentàt endependènt ai 10 de mars del 1803.
Cumü e Distrècc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canton Argovia l'è cumpunìt de öndes distrècc:
- Aarau (co capolöch Aarau)
- Baden (co capolöch Baden)
- Bremgarten (co capolöch Bremgarten)
- Brugg (co capolöch Brugg)
- Kulm (co capolöch Unterkulm)
- Laufenburg (co capolöch Laufenburg)
- Lenzburg (co capolöch Lenzburg)
- Muri (co capolöch Muri)
- Rheinfelden (co capolöch Rheinfelden)
- Zofingen (co capolöch Zofingen)
- Zurzach (co capolöch Bad Zurzach)
I cümü 'n totàl i è 231:


text:
Scona
Scona (parnunzia: ['ʃkona]; Ascona) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha 5 423 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 5 km², e al se tröva a una altitüden de 196 meter sura al livel del mar.
El cumün de Scona a l'è tacaa ai cumün de Brissagh, Cent Vai, Locarn, Loson, Ronch, Gambarögn.
La cità de Scona l'è cugnussüda 'me località türìstega e la òspita tüt i ann un fèstival de müsica jazz, ciamaa New Orleans Jazz Festival Ascona.
Pruverbi in del dialet de Scona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In luj, per Sant'Ana, o denanz o dedree s'impieniss la fontana.
- Se pióv d'april, el dì de Pasqua come aqua.
- Natal in cà, Carnovaa in piazza.
- A Natal, un sbadigg de gal.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Vincent van Gogh
Vincent Willem van Gogh (Zundert, 30 de marz del 1853 – Auvers-sur-Oise, 29 de lüj del 1890) a l'era un pitur postimpressionista ulandes.[1] L'ha pitüraa pressapoch 900 quader (27 uturitrat) e püssee de mila dissegn. Un geni ma poch nient recugnussüü in vita (inscambi d'incö, che i sò quader hinn vendüü per un frach de danee), al s'era furmaa cun l'esempi del realism di paesagg del Barbizon e del messagg etigh e sucial del Jean-François Millet. Dopu l'esperienza de l'Impressiunism, l'ha aderii a una cunceziun rumantiga de l'art, indue che l'imagin de la pitüra e la cuscenza de l'artista, l'art e l'esistenza, se mes'cen. Inscì, l'inflüenza övra del Van Gogh l'ha miss la bas de l'Espressiunism.
La figüra centrala de la sò vita a l'era el sò fredel Theo, che ghe mandava leter e ghe dava un vüt finanziari. El raport intra de lur a l'è ducümentaa in di tant leter che s'hinn scriüü.
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Rewald, John. Post-Impressionism: From van Gogh to Gauguin, Secker & Warburg, 1978. ISBN 0-436-41151-2


text:
Curèz
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Curèz (Correggio in italiân) l’é un cmûn ed 24.501 abitânt in pruvîncia ed Rèz. L’é ûn di cmûn pió grând e cun pió gînta ed la Pruvîncia dôp al cèinter pió impurtânt Rèz, da dó l’è distânt 18 chilômeter lòng a la vècia strêda statêla 468 vêrs mezanôt, l’é a 11 chilômeter da Chèrp.
Stòria
Al j urégin
I stódi pió ed valōr a dân l’urègin ed la zôna ed Curèz a i depôsit aluvionêl di fióm e di turèint che a gnîven zò dal muntâgni, in particolêr al Treṣnêr e al Cróstel. La ‘stèsa urègin dal nòm Curèz la vîn fâta desgnîr a ch’ al j-êlti o curdòun dal trèin che gnîven só in mèṣa al j-inundasiòun dal vâl, ciamê gióst ‘’corrigia’’.
Da di schêv a ’s’è catê di rèst antîgh che dîṣen che ind la zôna a gh’êra dla gînta (facilmèint Cêlt o Lègor) ind al tèimp ed l'etê dal fèr, precisamèint ind i sècol Vl e V a.c. A gh’è pó dimondi testimuniânsi rumâni che, mìa da fêr pensêr a la presèinsa ‘d un vèira e propéria cèinter abitê organiṣê, fân vèder che la campâgna ed Curèz l’è stêda colonialiṣêda dai rumân. Ed sicûr Curèz an n’è mìa nasû cme municépi rumân; al mfà vèder invēci ‘na cêra urégin medievêla lighêda al cmând longobêrd. Al nòm ‘’Coregia’’ a’s vèd per la préma vôlta in un documèint dal 946.
I Da Curèz
Al 1009 al s’arfà invēci al prém documèint in dó a’s fà relasiòun di Da Curèz, la Râsa che l’à cmandê, sèinsa fermêdi, insém a sta zôna per quêsi sèt sècol. I lōr interèsi, specialmèint ind i sec. Xlll e XIV, în mìa armêṣ ind i cunfîn ed Curèz. I lōr rapreṣentânt puntêven invēci a quistêr ‘na poṣisiòun ed prém piân int l ‘Arzân e int al Pramşân, cun al dêr véta a ‘na polética preputèinta ind i confrûnt di fèdev aṣvèin.
Int al 1452, quând bèle i sô Sgnōri îven duvû rasegnêres a ripieghêr ind al vèci properietê ed ēren dòunca interesê prèma ed tót a rinfursêres secònd la lèg e secònd la diplomasèia dèinter ed lōr, L'imperadōr Federico III l’à arcgnusû ai Da Curèz al tétol ed Cûnt, in pió la sgnê al tèri e i cunfîn dal Cumitê e al l’à més sòta diretamèin a l’Impēr. L’é cumincê alōra al peréiod, durê circa un sècol, ed pió fortûna ed la sitê e di sō Sgnōr. Al pôlo d’arciâm ed la véta polética e socêla ‘d la Sguréia l’êra la Cōrt, ch’ l’ é stêda al pôst d’ ativitê diplomâtica e culturêla dimòndi impurtânt. A gh’în stê cme invidê: Ludovico al Moro, Ludovico Ariosto, al Bembo, al Molza, Bernardo Tasso, e dimòndi fra i pió impurtânt artésta e sgnōr dal tèimp. I 'stès rapresentânt dal pôst ed la polética e ‘d la cultûra în stê dimòndi impurtânt: Nicolò Postumo, Veronica Gambara, Rinaldo Corso, Claudio Merulo e, sōvra a tót, Antonio Allegri.
Ind la dûra quistiòun tra Francesco I e Carlo V i Da Curèz i àn sciēlt a la fîn de stêr cun l'imperadōr che, per bèin dō vôlti ind al 1530 e ind al 1532, l’à fât vîṣita a la sitê e ai sō Sgnōr.
Al Principê
Ind al 1557-58 Curèz l’à ‘vû un lòngh asèdi da pêrte dal trópi ‘d la Lêga Sânta che a n’à butê zò al burghêdi sèinsa però a cavêrgla a cunquistêrla. In prèmi per sta fedeltê l'lmperaōr Ferdinando I int al 1559 l’à dê a Curèz al tétol ed Sitê cun privilègi ed batêr munèida. Ind al 1616, grâsia al pagamèint ed ‘na grôsa céfra, Curèz l’è dvintêda un Principêt.
Al tèimp polétich ed econômich, però, an n’ēra pió bòun per i Stêt cèch, ēren destinê a’d èsere més sòta dal Sgnuréi pió potèinti. Acsé l’è stê ânca per Curèz, favûri dal valèir pôch e da i guâi finansiâri e cun la lèg dal Prîncip Siro, ch’ l’ è gnû acusê ed faturêr e falsifichêr la monèida. Int al 1635 al Duchêt ed Mòdna, che da tèimp al mirêva a sté risultê, égh l’ à cavêda a dvintêr padròun dal Principêt. Da alōra, Curèz, l’é andê a drē al destîn dal Duchêt Estèins, égh l’à cavêda però, sopratót ind i prém tèimp, a mantgnîr ‘na relatîva indipendèinsa aministratîva e culturêla.
Ind al cōrs dal '700 i sō rapresentânt în stê brêv a fêr nâser dal j impurtânt istitusiòun culturêli e scolastîchi e a promōver ‘n’ impurtânt riprèisa edilésia in sitê. Sté muvimèint ediléssi l’è cuntnvê ânca ind l’'800, mó an n’è mìa stê cumpagnê da un muvimèint cumpâgn né ind al piân socio-econômich, né in còl culturêl, e gnân in còl polétich. La sitê e la só clâs ch’ la cmandêva, fâta da proprietâri ed tèri ed cundisiòun nôbil o a vrîven dvintêrel, în stê fedēl al Duchêt Estèins e în armêṣ indiferèint a l’arnuvamèint sia cunômich e culturêl sia al spînti polétichi dal Risorgimèint.
Da l’unitê d’ Itâlia
Int al 1860, cun l'uniòun ed l'Emélia, ânca Curèz l’è andê a fêr pêrta dal Règn d'ltâlia. Al brèj politéchi j êren armêṣi fèirmi ind al mân dal blôch clerichêl moderê.
Sōl int al 1919 i socialésta égh l’àn cavêda a cunquistêr al colêg eletorêl ed Curèz e, l'ân dôp, l'aministrasiòun dal Cmûn. Int al dicèmber 1920 la reasiòun fasésta l’à cavṣê ché dō fra al sô prémi vétmi: A. Zaccarelli e M. Gasparini. Ind i mèis e ind j ân dôp dimòndi în stêdi al viulèinsi, ânca murtêli ai dân d’j aversâri socialésta e comunésta. Còst an n’à mìa impidî al rinfursêres d’ un robóst sentimèint antifasésta, che a la fîn l’è gnû a cò cun l’intervèint ed dimòndi persòuni a la guèra ed liberasiòun partigiâna.
L'amdâja
Curèz l’é tr’ al Sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun cun la Crōṣ ed Guèra al Valōr Militêr per i sacrifési ‘d la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna al tèimp ed la secònda guèra mundiêla.
L’êrt
Tót al cèinter l’è particulêr per la presèinsa di pôrdegh e per i grând palâs. Testimuniânsa dal gluriōṣ pasê l’è al Palâs di Prîncip in cōrs Cavour, fât a l'inési dal XVI sécolo da ‘n prugèt ed Biagio Rossetti. D’amirêr al purtêl in mêlmer che al fa spéch ind la facêda in côt roṣê, e, ind al curtîl d’ed dèinter, al leòun ed mêlmer dal tèimp di rumân (catê mèinter a’s fêva un schêv int al Sesèint). Int al Palâs a gh’è la Bibliotêca Cévica, j Archévi ed Curèz e al Muséo Cévich, cun ôvri ed prém ôrden, tra quî lé, dodéṣ arâs de strasiòun dal Bêlgio dal XVI sècol, presiōs quêder, tra quî lè la famōsa "Tèsta dal Crést" 'd Andrea Mantegna 1494, côpi dal ôvri del Curèz e quêder ed Jean Boulanger, Adeodato Malatesta, Mattia Preti e di êter. Ind la la Bibliotêca Cévica l’é in funsiòun ânca al "Cèinter Tondelli", al pió impurtânt archévi esistèint dal scritōr Pier Vittorio Tondelli (1955-1991). Ed frûnt al palâs a’s câta la facêda dal Setsèint dal Teâter B. Asioli (1852).
S' as và avânti lòngh cōrs Cavour a’s rîva a la baṣélica dal sinchsèint ed Sân Quirèin, prugetêda, secònd quelchidûn, dal' architèt Jacopo Barozzi da Vignola. La tòra dal campâni l’è dal Tersèint e l’è, in realtê, tót còl che gh’armâgn dal j antîghi mûri medievêli. Ed frûnt a la baṣélica a gh’è al Monumèint a Curèz, sculpî da Vincenzo Vela e dedichê al grând pitōr Antonio Allegri, cgnusû da tót cun al nòm ed la sitê in dó l’é nasû.
In via Borégh Vèc a’s pōl ânca visitêr la cà dal famōş pitōr, che però l’è ’na ricostrusiòun dal setsèint ed la cà in dó l’è nasû e môrt: a partîr dal mâg 2007 l’é al pôst ‘d un cèinter stódi insém al Curèz. La lâpida pr’arcrdêr la só môrt l’è invēci tgnûda da cât ind l’elegânta cêṣa ed Sân Francèsch, in via Ròma, fâta int al 1470, da nutêr ânca per i pès ed pitûri a frèsch tgnû da cât dal Quatersèint. Int al grând cunvèint atâch a la cêṣa, incō, a gh’è al licèo.
Al j-êtri cêṣi
- Sân Jusèf', cun atâch al cunvèint;
- Sânta Cēra;
- la Madòna ‘d la Rōşa;
- Sânta Maréia;
- Sân Sebastiân.
Cunuméia
Curèz, sitadèina d’ uşânsi cuntadèini (produsiòun dal lambròsch e ‘d la famōṣa óva "Ansalôta ed Curèz" ch’ la gh’à la specialitê d’avèir al sustâsi colorânti ânca ind la pōlpa ch’la fà un vèin impurtânt da tâj per justêr al culōr ed vèin pió famōṣ l’é incō pôst d’ impûrtânti indóstri dal setōr mecânich, eletromecânich e ‘d la lavorasiòun dal sustâsi ed la plâstica e ind al 2003 lē al prém cèinter italiân int al qiustêr i rifiût ed la lavurasiòun dal lègn.
Al frasiòun
Bódri
La burghêda, cun un antîgh castèl, da di documèint ed l' êlt medioêv. La cēṣa parochiêla, cun la dèdica a Sân Pēder l’é arcurdêda fîn dal Terṣèint l’é stêda fâta, ind la só aspèt dal dé d’incō tr’ al 1743 e al 1762 fōrsi insém a un disègn ed Francesco Cipriano Forti. Ind la via Imbreto a’s câta ‘na risêrva naturêla (fâta da un spèc d'âcva circundê da ‘na mâcia salvâdga) ch’ la fà cme da ricôver per dimòndi gèner ‘d uṣèl fés e ‘d pâs. A’s trâta ed n’êtra chêva ed tèra crēta bandunêda in dó gh'é ‘na sēva fésa cun di êlber da séma, ch’ l’ é ed fiânch a dréta dal lêgh.
Fazân
Numinê bèle int al X sècol tra i bèin dal cunvèint arzân ed Sân Prôsper, int al 1407 l’é andê sòta i Da Curèz. La cēṣa parochiêla ed Sân Dunèin, dimòndi vôlti arfâta, a’s presèinta incō da l'ûltem arnōv dal XIX sècol. Al d’ed dèinter adôb ed valōr e ôvri d'êrt di sècol XVIII-XIX, cun al Sânt'Antóni Abê 'd Luigi Asioli.
Cànel
Numinê fîn da ân 935 e arcurdê tra j antîgh cmûn arzân int al “Liber focorum” dal 1315, fîn al XIV sècol l’é stê castèl e fèdev ed la faméja Lupi. Dal j antîghi difèiṣi a gh’armâgn al sègn ind al muntagnôli ed tèra ed fiânch a la cēṣa parochiêla. Al fabrichêt sâcher, intitulê a Sân Pêvel e documentê dal XII sècol, l’é gnû fât ind l'aspèt dal dé d’incō int al 1867. Al d’ed dèinter ôvri d’êrt di sècol XVI - XVIII.
Fosdònd
Arcurdê int al X sècol, l’à fât pêrt dal patrimòni préma di Canòsa e dôp di Da Curèz. A gh’ēren l'antîga pēv ed Santa Maria ed Camporotondo e dû castê. La cēṣa ed l’ Asèinsia dal dé d’incō, fundêda a i prém dal' XI sècol, la tîn da cât ind al mzûri di mûr d’ed fōra sègn ed la costrusiòun rumânica. A d’ed dèinter di pès rumânich e ôvri d’êrt di sècol X VI - XIX, tra quisché l’Asèinsia ed Crést ed Luigi Asioli.
Almisòun
Al nòm dal pôst al deṣvîn dal nòm personêl longobêrd Lamizo. L’é arcurdê int al 1311 ind i Statût ed Rèz e ind al “Liber focorum” dal 1315. L’ à fât pêrt ed Sân Martèin Grând fîn al 1802.’Na cēṣa l’é numinêda bèle int al 1039. Còla dal dé d’incō, dedichêda a Sân Zvân Batésta e sgnêda ind i documèint int al Terṣèint, l’é stêda arfâta tr’ al 1851 e al 1868 da Pietro Marchelli. Al d’ed dèinter di quêder di sècol XVII e XVIII.
Mândri
Bèle cgnusû ind al tèimp di longobêrd, l’à fât pêrt ed l'antîga zôna di Centum juges (da la larghêsa dal terèin). La cēṣa ed Sân Salvadōr , cgnusûda fîn dal XII sècol, l’é stêda arfâta dimòndi vôlti ind i sècol XVII e XVIII. L'aspèt d’adès l’é còl che gh’àn dê ind i ûltem intervèint dal 1928. Al d’ed dèinter un impurtânt quêder dal XVII sècol. Pôch luntân a gh’é la cà ed Dorando Pietri ch’ la partecipê a l’ j Olimpíadi ed Lòndra int al 1908.
Manderiōl
Un tèimp Val Putrida , l’é numinêda bèle préma dal Mél cun al só antîgh castèl e la capèla atâch. La cēṣa ‘d l'Anunciasiòun l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1754 e al 1756 insém a un probâbil prugèt ed Francesco Cipriano Forti. A l'intêren ‘na réca sèria ed ôvri d’êrt ed valōr di secoli XVI - XIX e un interesânt teşôr cun adôb, paramèint e argentaréi antîghi.
Prê
Bèle pôst abitê stâbil ed l'etê dal brònz (II milèni a.C.), ind al tèimp medioevêl l’é stê pôst 'd un castèl ed ‘na pēv (980). Dal Terṣèint e fîn al 1800 al fêva pêrt ed Sân Martèin Grând. La cēṣa ed Sân Zemiân l’é stêda arfâta in stîl barôch int al 1664. A l'intêren interesânt quêder di sècol XVII e XVIII e, ind al tesôr, un câlis in râm indurê dal 1525.
Sân Biêṣ
Ind i tèimp antîgh Velanōva, l’é cgnusû bèle int al 1038 tra i bèin dal cunvèint ed Sân Tmêṣ ed Rèz (al gh’é armêṣ sòta fîn al Setsèint) e cme pôst ed 'n antîgh castèl. La cēṣa, dedichêda al Sânt cun al ‘stès nòm, l’é stêda fâta insém a dal costrusiòun che a gh’ēren bèle préma, int al 1860 e la preşèinta un elegânt purdghêl probabilmèint dal XV-XVI sècol. A l'intêren quêder di sècol XVII e XVIII, tra quisché ‘na Madòna dal Ruşâri e di Sânt Dumènico e Catarèina da Siena cun impurtânt quadrèt di Mistêri dal Ruşâri
Sân Martèin Céch
‘Na mési insém ed un móc ed cèchi véli cuntadèini medievêli, numinê dal XII sècol. A gh’é nasû al pitōr Girolamo Donnini e al stòrich Michele Antonioli. La cēṣa ed Sân Martèin Céch, ‘d uṣansa stòrica dimòndi antîga, l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1892 e al 1894 da j inzgnêr Negri e Aimi sèinsa un stîl particulêr cun la carateréstica grôsa nécia ed la facêda. Al d’ed dèinter ôvri di sècol XVIII - XX, tra quisché ‘na Madòna cun al Bambèin ch’al dà al ruşâri a Sânta Catarèina e a Sân Dumènico ed Girolamo Donnini. Ed fiânch la caplèina di prēt môrt al tèimp ‘d la secònda guèra mundiêla. Atâch a la cēṣa al Muséo dal j êrti e dal j uşânsi popolêri, cun dèinter mél e pió bagâj.
Sân Prôsper
La cēṣa ed S.Prôsper, arcurdêda fîn dal sèc. XI, l’é stêda, da préma, sòta al cunvèint cun al ‘stès nòm ed Rèz, pó a la pēv ed Fosdònd e a la fîn, ind al sèc. XVI, a la cēṣa ed Curèz. La costrusiòun d’adès l’é stêda tirêda só fr’ al 1846 e al 1866 insém a un prugèt ed Francesco Forti. Fra j adôb a và numinê un stindêrd per procesiòun ôvra ed Luigi Asioli. Da nutêr, atâch, in dó pasêva la vècia ferovìa, sia l'uratôri ed S. Maria Maddalena del sèc. XVIII, sia la chêva Canōva, chêva ed tèra ed crēta bandunêda, incō zôna naturêla cun mâcia e cun tóti al bèsti dal zôni ómidi.
Gînta ed Curèz famōṣ
Curèz l’é cgnusû ânca perché a gh’é nasû al pitōr dal rinasimèint Antonio Allegri, ciamê al Curèz (dal nòm ed la só sitê), al scritōr Pier Vittorio Tondelli ed al canânt e avtōr Luciano Ligabue, che incòra adès l'é ed cà e ch’ l’ é armêṣ lighê a la sitê in dó l’é nasû, ch’ l’ é presèint in môd stâbil ind al sô cansòun. Al sunadōr ed sebiulèin Andrea Griminelli, alēv ed Rampal a Parîgi, famōṣ in tót al mònd per avèir cumpagnê i cuncêrt ed Pavarotti, cme ind l’inavgurasiòun di mondiêl ed balòun ind al 1990, e pó per i cuncêrt ch' al fà. Sèimper ed Curèz l'artésta e cantânt di Modena City Ramblers Elisabetta Vezzani.
Ind al spôrt fà spéch al zugadōr Salvatore Bagni, ch’ l’ à zughê int la Nasionêla e l’ à vînt insèm a Diego Armando Maradona al stòrich scudèt a Napoli, adèsa cngusû cme cumentadōr ed la televisiòun e Dorando Pietri, nasû int la frasiòun ed Mândri, che a gh’àn tó vìa l’ amdâja d’ôr a l’ olimpíade ed Lòndra ind al 1908 per l’ajót a ‘d alvêres in pē che a gh’à dê un zòdes a l’ arîv.
A gh’é stêda ed cà Leonarda Cianciulli ciamêda la Saponificatrice di Correggio (Montella 1893 – Pozzuoli 1970).
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Alda Arata - Niccolò da Correggio nella vita letteraria e politica del tempo suo : (1450-1508) ; con parole d'introduzione di Alfredo Galletti. - Bologna : Zanichelli, 1934
- Viller Masoni - Correggio : identità e storia di una città- Parma [etc.] : Astrea, 1991
- Gabriele Fabbrici - Correggio e Novellara tra Quattrocento e Cinquecento : aspetti di storia urbana - Correggio : Società di studi storici, 2005
- Riccardo Finzi - Antonio Allegri detto il "Correggio" - Parma : Tip. Ed. "La Nazionale", 1973
- Riccardo Finzi - Correggio : guida storico, artistico, biografica - Reggio Emilia : Tipografia editrice Libertas, 1949
- Riccardo Finzi - Fonte per una storia di Correggio "Deputaz. di storia patria per le antiche province modenesi". - Modena : Aedes Muratoriana, 1967
- Alberto Ghidini - Aspetti e vicende del Principato di Correggio nel 17. secolo- Roma : Bulzoni, 1999.
- Alberto Ghidini - La contea di Correggio ai tempi di Veronica Gambara - Firenze : S. Olschki, 1989.
- Guida rapida alla Basilica di S. Quirino e cenni storici sulle chiese di Correggio - A cura della Parrocchia. - Reggio Emilia : Editrice Age, 1976
- Fernando Manzotti - La zecca di Correggio - Reggio Emilia : AGE-Grafica Editoriale, 1968.
- Viller Masoni - Correggio : cinque secoli di politica culturale - Bologna : Analisi, 1988
- Antonia Tissoni Benvenuti - Nicolo' da Correggio e la cultura dicorte nel Rinascimento padano - Reggio Emilia : Cassa di risparmio, 1989.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Correggio (Italia) trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Farä (NO)
Fara' (inscì anca in Piemuntes; Farä in Nuvares; Fara Novarese in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 098 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,3 km² e ona densità de popolaziun de 226 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Barénch, Briun-ä, Carpignön, Cavaj, Scön.
Carateristich de la zona l'è 'l vin umonim.
Etimulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la ciapa el nom da la parola lungubarda fara.
La fara a l'era una sorta de assuciaziun tra gent de vari famili che la vegniva furmada per viagià insema. A l'era druvada dumà dai Lungubard e l'era minga culegada a quistiun de parentela: la gent de una fara la se scerniva per viagià al mej, e pudeva vegnìn föra un grüp multu nümerus (cfr. el verb tudesch mudernu fahren, che 'l vör dì "andà, marcià"). In del nord Italia gh'è tanti sit ciamaa fara, propi a causa de l'antiga presenza lungubarda in la zona.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Farä l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cavacürta
Cavacürta (Cavacurta in Italian) l'è un paesìn d'el sud de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 842 abitant (dàto del Dic 2013 [1]).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par che la sò urìgin la sia antichisima, béle in del 997. El teritòri l'era pruprietà del vesc Aribert d'Intimiàn.
In del sécul 12° l'é diventài priprietà de la Cesa de Milan, e dopu l'é 'ndài in man a dle famiglie lumbarde. Insema a Basiasc, Cor Giùn, Corvècc, Pisighitòn e Mancasturma l'è diventai Cuntàd de Lod, fin a la fin del 1300.
El num, pribabilment, el deriva da una cava ch'i hann fai per fà andà via le acque.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavacürta l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Manèrbe
Manèrbe (en Italià: Manèrbio), l'è 'n cümü de 13 040 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 20 km a Sud de Brèsa e 25 a Nòrt de Cremùna.
El teretóre de Manèrbe l'è abitàt amò de l'età de la préda (Neolìtic, 5000 A.C.), cóme testimuniàt dei repèrcc che gh'è stat troàt e adès conservàcc endèl Museo Cìvic del paés.
Dei óter repèrcc datàbii a l'età del bróns, dei óter amò de urìgin Etrüsca e pò amò 4000 monéde d'arzènt de urìgin cèltica del II sècol prìma de Crìsto le dimóstra l'importànsa che Manèrbe la g'ha ricuprìt amò prìma che i riàes i Romàni.
Sitüàt sö l'as Brèsa-Cremùna, al dé d'encö Manèrbe l'è amò come alùra en cruzàl importànte per le vìe de cumunicasiù 'ndèla Bàsa Bresàna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Manèrbe l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Portofino
Portofino (en lìgure: Portofin) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 449 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 2,6 km² e 'na densità de popolasiù de 173 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Camogli, Santa Margherita Ligure.
El cümü l'è sitüàt endèla part ucidentàla del golfo del Tigullio endèna baia ai pè del promontóre omònimo, a 36 km de Gènova. El sègna 'l cunfì geogràfich 'ntra 'l Golfo Paradiso e 'l Tigullio.
Portofino 'l fà part del Parco natüràl regiunàl de Portofino
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Portofino l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lira
La Lira, nòm mia dovràt 'n Lumbardéa 'ndóe se dovràa Franch, l’è stacia la monéda üficiala prima del Règn d’Italia e pò de la Repüblica Italiana fina al 1 de Zenér del 2002, quando ol sò pòst l’è stai ciapàt da 'l Euro.
Prima amò l’éra stacia dovrada a i tép del Napoleù e amò prima fin dal medioéf ‘n tace stacc de la Pianüra Padana e del rèst del mónt: gh’éra la lira aüstriaca, chèla türca, chèla de Cipro, chèla de Parigi, ecc.
Ol sò nòm l’ vè dal Latì libra che l’völ dì balansa e chèl nòm ché l’ vegnerà dovràt sia per i pis, la Libra, che per i monéde, la Lira.


text:
Sîra (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
La sîra (sera in italiân) l'é 'na pêrta dal giōren ciamêda in tânt mōd a secònda dal cultûri, mó int tót' al manēri as pêrla sèimper dal peréiod dôp al calêr dal Sōl.
A gh'é dō spiegasiòun impurtânti dal peréiod ed la sîra: còla francèişa, druvêda ânch int la légua italiâna, ch'la sègna la sîra cme al peréiod ch'l'é fr'al tramûnt e la mezanôt, ch' la cumbîna cun a l'ûltem quêrt ed l'ideêla divişiòun dal 24 ōri ed la giurnêda; còla inglèişa invēce, druvêda ânch int la lèngua spagnōla, la sègna la sîra cme al peréiod in dó la lûş dal dé la câla, e la 's mèt tr' al têrd dopmezdé, apèina préma dal tramûnt dal Sōl e la nôt fònda. [1]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ La parôla inglèişa evening l'é un tâj ed eve of night, vigélia ed la nôt.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter prugèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sîra (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Crepuscolo trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Saicourt
Saicourt a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.75 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 593 abitant.
El cumün de Saicourt al se tröva a una altitüden de 749 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Tramelan, Mont-Tramelan, Tavannes, Reconvilier, Saules, Sornetan, Châtelat, Lajoux, Les Genevez.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saicourt l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1262 col nom de Zacurt.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Saicourt in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Sit del cumün de Saicourt


text:
Minüs
Minüs (Minusio) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 6729 abitant e una süperfiss de 5 km², e al se tröva a una altitüden de 246 meter sura al livel del mar.
El cumün de Minüs a l'è tacaa ai cumün de Avegn Gordev, Briui, Locarn, Magadin, Müralt, Urselina, Piazzögna, Tendru-Cuntra, Gambarögn.
Pruverbi in del dialet de Minüs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sbragg d'asan u va mia in ciel.
- Par San Giuvann, impienissum al cavagn; par San Pedru impienissum la sciüvera.
- Vardévas dal róss da matign, dai ciöch a mesdì, dai féman che i sa da latign.
- I cavii da la copa i fa vér la boca, e quii dal vis i fa vardà in Paradis.
- U va püssee cavrit a Pasqua che cavri a Natal.


text:
Isaac Newton
L'Isaac Newton l'era un fìsich, alchimista, matematich, chimich ingles, vivüü a caval del XVII e del XVIII secul; segund la magiur part di filosuf e di scenziaa, l'è staa el püssee impurtant scenziaa in de la storia de la scienza muderna, in sustanza quel che gh'ha daa urigin.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Newton l'è nassüü in Inghiltera, a Woolsthorpe-by-Colsterworth, el 4 de genar del 1643 (segund el calendari gregurian; per l'alter calendari duperaa a quij temp, quel giülian, l'era el 25 de dicember de l'ann prima). Newton l'è staa tiraa sü da la sua nona, vist che 'l sò pà l'è mort che lü l'era minga ammò nassüü, e quand el gh'aveva dü ann la sò mama l'è andada a viv cunt el sò om növ.
In del 1661 al s'è iscrivüü al'Üniversità, al Trinity College a Cambridge, induve l'ha ciapaa la laurea quater ann dopu; dopu la laurea l'ha lavuraa un poo a cà sua, e l'è in quel periud chì che l'ha metüü giò la sua teuria de la gravitaziun üniversala. Ammò, in di quij ann chì l'ha pö scuvert el teurema binumial, che pö el purtarà al calcul infinitesimal (anca se 'l Leibniz l'andava in gir a dì che l'aveva inventaa lü).
In del 1667 l'à cuminciaa a culaburà cunt el Trinity College, e cuntempuraneament l'ha püblicaa düü liber: De Analysi per Aequationes Numeri Terminorum Infinitas e De methodis serierum et fluxionum, cunt i quai l'ha metüü in gir i sò scuvert in de la fisica.
In del 1672 l'ha inveci cuminciaa a lavurà a pruposit de l'otica, e l'è rivaa a di risültaa a pruposit dela lüs.
Newton: el sistema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Newton el le scampa dal 1642 al 1727; ma el sò pensee l'è cumudaa in de la segunda metà del Ses'cent, perchè i descuvert del Newton i tröven post intra el 1665 e el 1667; el s'embat de quel temp che 'l ven sübit despö i stüdi a l'üniversità de Cambridge e rivolt in particular a matematega, astrunumia, fisega e chimega; ma el Newton el ghe lavura adree per tant ann a sistemà pulitu i früt de la sò ricerca prima de andà in tipugrafia. Intant el scumincia a insegnà matematega a l'üniversità de Cambridge e 'l deventa soci de la Sucietà reala de Lundra, l'è in di sò memori che 'l ghe porta là a vessegh dent i prìmm furmülaziun pübligh di sò dutrinn püssee impurtant.
Inscì la prima furmülaziun de la teuria de la gravitaziun üniversala induve el Newton ghe varda a la stessa manera tant a i fenomen del ciel che a quij de la tera, cunt el derivà per via matematega sia i legg del Keplero in sü i orbit di pianet sia i legg del Galileo Galilei in sü el vegnì a bass di ropp pesant del stess prinzìpi, la se tröva denter in d'una cumünicaziun De motu presentada a la Sucietà reala indel 1685.
Pö, despö un para d'ann, indel '87, la ved el ciar l'övra principala del Newton intitulada Philosophiae naturalis principia mathematica induve el principi de la gravitaziun üniversala el ven svolt e teurizzà in larga manera; indel 1690 el balca asquas del tüt el lavurà uriginal del Newton sia in sül teren filusofigh che scientifigh, anca se tanti di sò scritt i vegnen föra pö despö de che l'ann chì, intra de lur gh'è anmò da regurdà la famusaOttica püblicada indel 1704.
I ültim ann de vita del Newton hinn dedicaa a la pulitica e dessuramaross a la carega de diretur de la Zeca de Lundra; indel 1703 el Newton ven numinaa president de la Sucietà reala e l'è el scenziaa püssee autorevul del sò paes; l'è in de 'sti ann che se sistema la raculada col Leibniz a pruposit de chi l'è rivaa per primm a inventà el calcul infinitesimal. El ven föra che el Newton el gh'era rivaa prima del filosuf tudesch, anca se quest chì el le gh'era pö passaa dinanz in del dighel a tücc.
Gh'è da giüntàgh là che el Newton l'ha scrivüü anca tanti liber de carater religius.
El Newton in filusufia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una prima facia per la qual l'övra per la püpart scentifega del Newton la gh'ha un'impurtanza particulara in filusufia l'è quela del sistema, che 'l preved una sintesi ben riüssida de ricerca sperimentala in sü i fenomeni natürai e de custrüziun matematega. In sustanza, el Newton el ghe varda a un insema de indüziun e de dedüziun che 'l gh'ha el sò precedent püssee impurtant indel Galilei; el s'embat, giüstu cünt, de svilüpà l'uservaziun sperimentala di fenomen fisigh per cavànn föra di legg de validità üniversala; a 'sti legg chichinscì ghe se riva cunt una generalizzaziun semper püssee slargada, che però la gh'ha mai da perd el ligam cunt l'uservaziun e 'l riscunter sperimentai; una volta pö che s'è rivaa sü in scima al basel püssee alt de la generalizzaziun permetüda dal riscunter sperimental, mè de trà inanz cunt la dedüziun per cavà föra di legg bon üniversalment di növ fenomeni da pudè uservà; la matematega l'è deddovera el strüment che 'l serva a scernì föra la presenza d'impiant o ligam püssee generai in di fenomeni uservaa e dessuramaross ja dupera per strulegà fenomeni nananmò uservaa; rispet al Galilei, che 'l parlava de la matematega cume de la lengua duperada da Diu per scrìv el liber de la natüra, el Newton el resta forsi ligaa a un'idea püssee strümentala de la matematega, induve el sò prìmm cumpit l'è quel de dàgh una furma rigurusa a i uservaziun sperimentai. Ai principi del sò sistema el Newton ghe da una furma precisa cun di regul de la ricerca che 'l met in mustra a l'inizzi del terz liber di Principia.


text:
1933
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
05 03 - Germània: sa celebran elezziun legislatiif: i nazzi a otegnan el 44% di vott. || i Staa Ünii: el presideent Roosevelt al declara un festiif bancari: al sara sü tüti i baanch del paees e al congela tüti i transazziun finansiàri (la Granda Depressiun).
25 03 - Germània: i nazzi a proibissan i sindicaa líbar.
29 10 - Madrid (Spagna): a fundan la Falange Española al Teatro de la Comedia.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
12 04 - Barcelona: Montserrat Caballé i Folc, cantanta d'òpera.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 12 - Barcelona: Francesc Macià i Llussà, polítegh e militaar Catalan, presideent de la Generalitat de Catalunya.
31 12 - John Galswoethy, scrituur Anglées, premi Nobel de Literadüra l'an 1932.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Immanuel Kant
Artéccol in dialatt bulgnais
Immanuel Kant (22 d'avréll, 1724 - 12 ed febrèr, 1804) l'era un filôsof tudàssch. L'era nèd a Königsberg, in Pròssia, e l'è mort sänper lé. Al studié filosofî int'l universitè 'd Königsberg, e dåpp l era advintè un profesåur ed filosofî. L'era interesè såura tótt a una nôva teorî fisica d Isaac Newton.
Dåpp ch'l avéva finé 'd studièr, l'incuntré al filôsof inglais David Hume. Hume l'era dré ch'al lavureva a la teorî dal skepticism, ch'la dgéva ch'an i sré gninta ch'al pré dèr 'na sicurazza al nôstri esperiänz. Kant al n'era brîsa acsé cuntänt quand al sinté quall ch'al strulgheva ch'l èter e alåura al zerché 'n etra strè che qualla 'd Hume, a meza vî stra 'l skepticism e al dogmatisum, såura tott l'era stè influenzè da Jean-Jacques Rousseau e dai só pinsîr såura la dutrénna murèl e al fât d'la libertè.
Incû la filosofî 'd Kant la sciama; filosofî créttica. La só ôvra pió cgnossó l'è la Créttica 'lda ragiån pûra (Kritik der reinen Vernunft) ch'l è stè publichè dal 1781.
Al cminzéppi dal sécol XX äl teorî 'd Kant gnénn druvè da una nôva generaziån 'd filôsof tudàssch, chi dénn vétta a un grópp ciamè 'nôv kantisum, ch'l à ancåura incû di mondi d'l influänza. Kant al pinseva che nueter a prom cgnoser sol i fenomen, meinter col ca ghe de dre (al noòmen) an nal prom mia saveir.


text: 1Naxü̃pa ga guxü̃ma, rü marü nayexma ga Tupana Nane. Rü Tupanamaã nayexma rü woetama Tupana nixĩ ga nümax. Nüma rü Tupanaãrü Ore nixĩ i naẽ́ga erü tamaã nüxü̃ nixu i Tupanachiga. 2Rü naxü̃pa ga guxü̃ma rü nüma ga Tupana Nane rü naxü̃tawatama nayexma. 3Rü guma Nanexü̃ nixĩ ga namuxü̃ ga Tupana na naxüãxü̃ca̱x ga guxü̃ma. Rü nataxuma i ṯacü i ñu̱xma ngẽxmaxü̃ i tama nüma naxüxü̃. 4Rü Nanewa nixĩ ga nayexmaxü̃ ga maxü̃. Rü yema maxü̃ rü guxü̃ ga duü̃xü̃güarü ngóonexẽẽruü̃ nixĩ. 5Rü yima Nane rü woo chixexü̃ íporaxü̃wa rü duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ i Tupanachiga. Rü ngẽma chixexü̃ rü taxucü-rüwama ngẽma mexü̃xü̃ narüyexera. 6Rü nayexma ga wüxi ga yatü ga Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃gu ãẽ́gacü. Rü guma nixĩ ga Tupana núma namucü na nüxü̃ yaxuxü̃ca̱x ga nachiga ga guma ngóonexẽẽruü̃ na yemaãcü guxãma nüxü̃́ yaxõgüxü̃ca̱x. 8Rü nüma ga Cuáü̃ rü tama Tupana Nane ya duü̃xü̃güarü ngóonexẽẽruü̃ nixĩ. Natürü nüma nixĩ ga Tupana núma namuxü̃ na nüxü̃ yaxuxü̃ca̱x ga nachiga ga guma ngóonexẽẽruü̃. 9Rü ñoma ga naãnewa nangu ga guma aixcüma Tupana Nane ixĩcü i guxü̃ma i duü̃xü̃güxü̃ ngóonetanüxẽẽcü. 10Rü nüma ga guma Nane ga Tupanaãrü Ore ixĩcü rü ñoma ga naãnewa nayexma. Rü woo nagagu nixĩ ga naxüãxü̃ ga guxü̃ma ga ñoma ga naãne, natürü ñoma ga naãne-cü̱̃ã̱x ga duü̃xü̃gü rü tama nüxü̃ nacua̱xgü na texe yiĩxü̃. 11Nuã norü naãnewatama nangu, natürü norü duü̃xü̃gü ga Yudíugü rü tama nanayauxgü. 12Natürü guxema nayauxgüxe rü nüxü̃́ yaxõgüxe rü tüxü̃́ nanatauxchaxẽẽ na Tupanaxãcügü tixĩgüxü̃ca̱x. 13Rü ñu̱xma rü Tupanaxãcügü tixĩgü ga guxema yaxõgüxe. Natürü tama noxri tabuexü̃gagu nixĩ i ngẽma rü tama tümanatügüarü ngúchaü̃gagu nixĩ. Natürü i ñu̱xma rü Tupanaxãcügü tixĩgü ga guxema yaxõgüxe yerü nümatama ga Tupana rü naxãcügüxü̃ tüxü̃ nixĩgüxẽẽ. 14Rü nüma ga guma Nane ga Tupanaãrü ore ixĩcü rü narüduü̃. Rü totanüwa nayexma rü poraãcü toxü̃ nangechaü̃ rü aixcüma nixĩ ga norü ore. Rü toma nüxü̃ tadaugü ga ñuxãcü na namexẽchixü̃ ga nümax. Rü Nanatüxü̃tawa nanayaxu ga yema yerü nügümaã nüxü̃́ nawüxica̱x. 15Rü gumachigaxü̃ nixĩ ga yaxuxü̃ ga Cuáü̃ ga yexguma ñaxgu: —Daa nixĩ ga guma pemaã nüxü̃ chixuchigacü ga yexguma ñachaxgu: “Rü yima choweama ne ũcü rü choxü̃ rüyexeracü nixĩ, yerü woetama marü nayexma ga tauta chabuxgu ga chomax”, ñanagürü ga Cuáü̃. 16Rü yima Tupana Nane rü namexẽchi rü naxme̱xwa nangẽxma i guxü̃ma. Rü naxü̃tawa rü guxü̃guma tanayauxgüecha ga muxũchixü̃ma ga ngü̃xẽẽgü ga mexü̃gü. 17Rü Moĩchéxü̃ nixĩ ga namuxü̃ ga Tupana na tüxü̃ nangúexẽẽxü̃ ga yema norü mugü. Natürü Ngechuchu ya Cristuxü̃ nixĩ ga namuxü̃ na tüxü̃ nangúexẽẽxü̃ na yigü ingechaü̃güxü̃ rü tüxü̃́ nangẽxmaxü̃ i ore i aixcüma ixĩxü̃. 18Taguma texé ñuxgu nüxü̃ tadau ga Tupana. Natürü Nane ya nügümaã nüxü̃́ wüxicacü nixĩ ya tüxü̃ nüxü̃ cua̱xẽẽcü. Rü yima Nane rü Tupanaxü̃chi nixĩ, rü Nanatümaã wüxiwa nangẽxmagü. 19Rü yema Yudíugüarü ãẽ̱xgacügü ga Yerucharéü̃cü̱̃ã̱x rü Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃xü̃tawa nanamugü ga paigü rü Lebítanüxü̃gü na nüxna yacagüexü̃ca̱x na texe yiĩxü̃. 20Rü nüma ga Cuáü̃ rü meãma nügü nixu, rü ñanagürü: —Tama nixĩ i Cristu chiĩxü̃ i chomax —ñanagürü. 21Rü wenaxãrü nüxna nacagü rü ñanagürügü: —¿Texé e̱xna quixĩ? ¿E̱xna cuma ga nuxcümaü̃cü ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Ería quiĩxü̃? —ñanagürügü. Rü Cuáü̃ nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Tama Ería chixĩ —ñanagürü. Rü nümagü rü wenaxãrü nüxna nacagü rü ñanagürügü: —¿E̱xna cuma quiĩxü̃ ya yima orearü uruü̃ ga Moĩché nüxü̃ ixucü ga ínguxchaü̃cü? —ñanagürügü. Rü Cuáü̃ nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Tama yima chixĩ —ñanagürü. 22Rü yexguma ñanagürügüama: —¿E̱xna texé quiĩxü̃? Erü tanaxwa̱xe i ngẽma núma toxü̃ mugüxü̃xü̃tawa tanange i curü ngãxü̃ga. ¿Rü ñuxũ ñacuxü̃ i ñu̱xma na texé quiĩxü̃? —ñanagürügü. 23Rü Cuáü̃ nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Choma nixĩ i ngẽma duü̃xü̃ i dauxchitawa i ngextá taxúema íxãpataxü̃wa tagaãcü ñachaxü̃: “¡Rü nüxü̃ perüxoe i pecüma i chixexü̃ rü ipeyanawe̱xãchixẽẽ̱x i perü maxü̃ naxca̱x ya Cori ya Tupana!” ñachaxü̃, guma nuxcümaü̃cü ga orearü uruü̃ ga Ichaía nüxü̃ ixuxü̃rüü̃ —ñanagürü. 24Rü yexguma ga yema paigü rü Parichéugü yéma mugüxü̃ ga Cuáü̃maã na yanadexagüxü̃ca̱x rü wenaxãrü nüxna nacagüe, rü ñanagürügü: —Rü ngẽxguma tama Cristu quixĩgu, rü tama Ería quixĩgu, rü tama yima orearü uruü̃ ya ínguxchaü̃cü quixĩgu, ¿rü tü̱xcüü̃ i duü̃xü̃güxü̃ ícubaiü̃xẽẽxü̃ i ñu̱xmax? —ñanagürügü nüxü̃. 26Rü Cuáü̃ nanangãxü̃ rü ñanagürü: —Choma rü dexáwamare íchanabaiü̃xẽẽ i duü̃xü̃gü. Natürü petanüwa nangẽxma ya yima tama nüxü̃ pecuácü ya choweama ne ũcü. Rü choma rü nape̱xewa rü taxuwama chame, rü bai i norü chapatucunügüarü wẽgüwa chame —ñanagürü ga Cuáü̃. 28Rü yema nachica ga Betániãgu ãẽ́gaxü̃wa nixĩ ga Cuáü̃ ga nüxü̃ yaxuxü̃ ga yema ore. Rü natü ga Yudáü̃ãrü tocutüwa nixĩ ga yema nachica ga ngextá Cuáü̃ duü̃xü̃güxü̃ íbaiü̃xẽẽxü̃wa. 29Rü moxü̃ãcü ga Cuáü̃ rü Ngechuchuxü̃ nadau ga naxca̱x na yaxũxü̃. Rü ñanagürü ga Cuáü̃: —¡Rü dücax! Daa nixĩ ya yima Tupana núma namucü na nayuxü̃ca̱x na ñoma i naãnecü̱̃ã̱x i duü̃xü̃güarü pecaduxü̃ iyanaxoxẽẽxü̃ca̱x. 30—Rü choma rü daa Ngechuchuchigaxü̃ nixĩ ga chixuxü̃ ga yexguma ñachagu: “Rü choweama ne naxũ ya wüxi ya chorü yexeracü, yerü nüma rü woetama nayexma ga tauta chabuxgu ga chomax”, ñachagu. 31—Rü chomatama ga noxri rü tama nüxü̃ chacua̱x ga texe na yiĩxü̃ ga nümax. Natürü núma chaxũ na dexáwamare duü̃xü̃güxü̃ íchibaiü̃xẽẽtanüxü̃ca̱x na tatanüxü̃ i Yudíugü nüxü̃ cua̱xgüxü̃ca̱x na texé yiĩxü̃ —ñanagürü. 32Rü ñanagürü ta ga Cuáü̃: —Rü chomatama nüxü̃ chadau ga Tupanaãẽ ga Üünexü̃ ga yexguma wüxi ga muxtucurüü̃ daxũwa ínaxexeegu rü Ngechuchuxü̃negu yanawa̱xgux. 33—Choma rü noxri tama nüxü̃ chacua̱x ga texe na yiĩxü̃ ga nümax. Natürü ga Tupana ga choxü̃ mucü na dexáwamare duü̃xü̃güxü̃ íchabaiü̃xẽẽxü̃ca̱x, rü ñanagürü choxü̃: “Rü yima nüxü̃ cudaucü ya chauãẽ i Üünexü̃ naẽ́tügu írüxexeecü, rü yima tá nixĩ ya chauãẽ i Üünexü̃ duü̃xü̃güna nguxẽẽcü”, ñanagürü choxü̃. 34—Choma rü marü yima Ngechuchuxü̃ chadau rü pemaã nüxü̃ chixu na nüma rü aixcüma Tupana Nane yiĩxü̃ —ñanagürü. 35Moxü̃ãcü rü wenaxãrü Cuáü̃maã yema nachicawa tayexmagü ga toma ga taxre ga norü ngúexü̃gü. 36Rü yexguma Ngechuchuxü̃ nada̱u̱xgu ga yéma na naxüpetüxü̃, rü Cuáü̃ rü ñanagürü toxü̃: —¡Dücax! Yima nixĩ ya Tupana núma namucü na pecaduca̱x nayuxü̃ca̱x —ñanagürü. 37Rü toma ga Cuáü̃ãrü ngúexü̃gü rü nüxü̃ taxĩnüẽ ga yexguma yema ñaxgu. Rü Ngechuchuwe tarüxĩ. 38Rü nügü ínidau ga Ngechuchu, rü toxü̃ nadau ga nawe na tarüxĩxü̃. Rü toxna naca rü ñanagürü toxü̃: —¿Ṯacüca̱x pedau? —ñanagürü. Rü tomagü rü ñatarügügü: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, ¿ngexta nixĩ i cupexü̃? —ñatarügügü. 39Rü Ngechuchu toxü̃ nangãxü̃, rü ñanagürü toxü̃: —¡Nuã chowe perüxĩ rü ípeyada̱u̱x! —ñanagürü. Rü nawe tarüxĩ, rü nüxü̃ tadaugü ga na ngexta napexü̃. Rü yexguma yéma tangugügu, rü marü ãgümücüarü ngorawa nangu ga na nayáuanexü̃. Rü yexma naxü̃tagu tarücho rü ñu̱xmata nachüta. 40Rü choma chixĩ ga noxri Cuáü̃ ga baiü̃xẽẽruü̃xü̃ chaxĩnüxü̃ ga yixcama Ngechuchuwe charüxũxü̃. Rü chomücü rü Aü̃dré nixĩ. Rü nüma rü Pedru ga Chimáũẽneẽ nixĩ. 41Rü yexgumatama ga Aü̃dré, rü naẽneẽ ga Chimáũca̱x nayadau. Rü ñanagürü nüxü̃: —Rü marü nüxü̃ itayangau ya yima Cristu ga nuxcüma Tupana nüxü̃ unetacü —ñanagürü. 42Rü yemawena, rü Ngechuchu íyexmaxü̃wa Chimáũxü̃ naga ga Aü̃dré. Rü yexguma Ngechuchu Chimáũxü̃ da̱u̱xgu, rü ñanagürü nüxü̃: —Cuma nixĩ i Chimáũ i Cuáü̃ nane quiĩxü̃. Natürü i ñu̱xmawena rü Nuta tá nixĩ i cuéga —ñanagürü. Rü ngẽma naẽ́ga rü Pedru ñaxü̃chiga nixĩ. 43Rü moxü̃ãcü ga Ngechuchu rü nügü namexẽẽ na Gariréaanewa naxũxü̃ca̱x. Rü Piripixü̃ inayangau rü ñanagürü nüxü̃: —¡Chowe rüxũ! —ñanagürü. 44Rü nüma ga Piripi rü ĩãne ga Bechaídacü̱̃ã̱x nixĩ. Rü yémacü̱̃ã̱x ta nixĩ ga Aü̃dré rü Pedru. 45Rü Piripi rü Natanaẽ́ca̱x nayadau, rü ñanagürü nüxü̃: —Marü nüxü̃ itayangau ya yima Cristu ga Moĩché nachiga naxümatücü ga mugüarü poperawa, rü nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü ta nachiga naxümatügücü. Yima nixĩ ya Yuche nane ya Ngechuchu ya Nacharétucü̱̃ã̱x —ñanagürü. 46Rü ñanagürü ga Natanaẽ́: —¿Ñuxãcü i ṯacü rü mexü̃ i Nacharétuwa ne naxũxü̃? —ñanagürü. Rü Piripi nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Dücax, ngĩxã rü ítayadau! —ñanagürü. 47Rü yexguma Ngechuchu Natanaẽ́xü̃ da̱u̱xgu ga naxca̱x na yaxũxü̃, rü ñanagürü: —¡Dücax! Yéa ne naxũ i wüxi i yatü i aixcüma Yudíu ixĩxü̃ i aixcüma ngearü chixexü̃ã́xü̃ —ñanagürü. 48Rü yexguma ga Natanaẽ́ rü Ngechuchuna naca, rü ñanagürü nüxü̃: —¿Ñuxãcü i choxü̃ cucuáxü̃? —ñanagürü. Rü Ngechuchu nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Naxü̃pa ga Piripi cuxca̱x na yac̱axü̃, rü choma rü cuxü̃ chadau ga yexguma ori̱x ga igueratüü̃gu curüxã̱ũ̱xgux —ñanagürü. 49Rü Natanaẽ́ nanangãxü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Ngúexẽẽruü̃x, cuma rü Tupana Nane quixĩ. Rü cuma nixĩ i guxü̃ma i Yudíugüarü Ãẽ̱xgacü quiĩxü̃ —ñanagürü. 50Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü nüxü̃: —Cuma rü choxü̃́ cuyaxõ erü cumaã nüxü̃ chixu na igueratüü̃wa cuxü̃ na chadauxü̃. Rü ngẽmaca̱xicatama nixĩ i cuyaxõxü̃. Natürü ngẽma ñu̱xma nüxü̃ cudauxü̃ãrü yexera tá nixĩ i nüxü̃ cudauxü̃ i yixcüra —ñanagürü. 51Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü tá nüxü̃ pedaugü na yawãxnaxü̃ i daxũguxü̃ i naãne. Rü tá nüxü̃ pedaugü i Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü i daxũcü̱̃ã̱x i ngẽ́ma daxũ ĩgüxü̃ rü írüxĩgüüxü̃ i naẽ́tüwa ya Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü —ñanagürü.


text:
Tremenegh
Tremenegh o Tromenegh[1] (nom ufizial in italian Tremenico) l'è on comun de la Provincia de Lecch, situaa in la Val Varron. El paes, in del qual viven 174 abitant (dato del Dicember 2013[2]), cont ona süperfis de 8,9 km² e ona densità de 20 ab./km², el gh'ha avuu ona storia diferenta rispett al rest di comun de la vall (Intròzz, Suej e Vestren).
L'è tacaa ai comun de Casargh, Còlegh, Derf, Dòr, Intròzz, Pagnoeune e Vendrogn.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Tremenech l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ valvaron.it
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ovàre (botànica)
En botànica l'ovàre l'è 'na part del ginecèo. L'è la regiù 'ndóche gh'è dét i òvuli che vegnarà fecondàcc. L'ovàre l'è furmàt de giöna o piö fòie mudificàde che ciàpa nòm de carpèi e che reprezènta i macrosporòfili. Dét endèl ovàre ch'è giöna o piö cavità, ciamàde, "lòculi" 'ndóche gh'è dét i òvuli che spèta de éser fecondàcc per dòpo trasfurmàs en granì de somésa; l'ovàre l'è destinàt a trafurmàs endèl fröt. I òvuli i se 'nserés dét endèl ovàre endèna zòna ciamàda placènta.
Ensìma al ovàre gh'è 'l stil e i stìgmi.
L'ovàre l'è 'n órghen encaàt, dividìt en divèrse lòze o stansète, endóche dét se fùrma i gametòficc feminìi, ciamàcc òvuli. I elemèncc de distinsiù per la determinasiù sistemàtica i è 'l nömer de le lòze de l'ovàre, el nömer dei òvuli, el rapórt anatòmic che l'òvulo 'l g'ha co l'ovàre, ciamàt placènta e, öltem, la puzisiù de l'ovàre respèt al resetàcol e a i óter vertezèi del fiùr.
A segónda del nömer de lòze, l'ovàre l'è ciamàt uniloculàr, biloculàr, pluriloculàr. La spartisiù en divèrse lozète l'è fàda 'n manièra che le sédi le se desterböéses en simetrìa radiàl entùren al as del ovàre. Le placènte, per fenéser, le se tróa sö la parét de l'ovàre o se nò endèla part centràl.
La puzisiù de l'ovàre 'n relasiù al resetàcol l'è giü de i aspècc de clasificasiù piö 'mportànti e 'l vé discriìt co chèsta terminulugìa:
- Ovàre sùpero. El se 'nserés de sùra del resetàcol de 'ndóche 'l vé sö en maniéra bèla ciàra. De conseguènsa i óter elemèncc del fiùr i è ciaramènt inserìcc söl resetàcol sóta a l'ovàre e per chèsto i vé ciamàcc ipogìni.
- Ovàre semi-ìnfero. L'è tacàt a metà del resetàcol. i óter elemèncc del fiùr i se tàca söndèna ipotética lìnea equatoriàl furmàda de la part süperiùr del resetàcol, per chèsta rizù i è ciamàcc perigini.
- Ovàre ìnfero. L'è completamènte dét endèl resetàcol, del qual ànsa sö 'l stil. I óter elemèncc del fiùr i se 'nserés endèla pàrt finàl del resetàcol che 'l vé a furmà 'n anèl ensìma al ovàre, e per chèsta rizù i vé ciamàcc epigìni.


text:
Vaccinium myrtillus
Ol Vaccinium mirtyllus (In bergamàsch: zödegn, zösegn, ghislù o seresöi; en Bresà:Glazù, Gleziù, Glizù o Siziöi[1]; en Val Camònega: Glasù, Glidù, glisù, siziöi o baghe[2]; in lumbard ucidental: luriún, giöden [3], lurión, ügheta de busch[4]) l'è öna spéce de la faméa di Ericaceae e l' crès desperlü 'n di bósch, suradetöt chèi de Paghér e l'è ólta mia de piö de sinquanta ghèi.
Cuntegnüü
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A furma de öf, apéna apéna rotundade al picanèl, la pónta gösa, érde tat sura compàgn de sóta, l'òrlo l'è apéna apéna dentàt e 'l picanèl bèl córt.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol fiùr, biànch - ért, picinì, l' crès desperlü a la séa tra fòia e ram e 'l varda 'n zó.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc i è bù de maià, i è picinì picinì, nìgher, dóls e gustùs. Per iga di fröcc piö gròs i à selesiunàt di ótre spéce de Vaccinum e suradetöt ol Vaccinum corymbosum che l'è ol Vaccinum gigànt americà.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovan Battista Melchiori, Vocabolario bresciano - italiano, 1817, [1]; reperìbil e scaricàbil ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Dizionario Camuno-Italiano, Mario Fiora, 1997. Reperìbil söl sit: http://www.intercam.it/tomo/vocab/ind.htm
- ↑ Cherubini, Dizionario Milanese
- ↑ Vallardi, Dizionario Milanese


text:
Kansas
El Kansas a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 213.096 km² e una pupulaziun de 2.735.502 abitant.
A l'è tacaa a nord al Nebraska, a ovest al Colorado, a süd a l'Oklahoma, a est al Missouri.
La capital a l'è Topeka (122.377 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Wichita (344.284 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Overland Park, Kansas City e Olathe.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kansas a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1861.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kansas al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun Mudel:Kansas


text:
Ciad
El Ciad (تشاد in arab, Tchad in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacaa al Niger, a la Libia, al Sudan, a la Repüblica Centrafricana, a la Nigeria e al Camerun.
La capital a l'é N'Djamena.
Al gh'ha una süperfiss de 1.284.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ciad a l'è staa un pussediment de la Francia del 1900 al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Ciad (nom ufizial: جمهورية تشاد / République du Tchad) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Idriss Déby (del 1990).
El prim minister a l'p el Djimrangar Dadnadji (del 2013).


text:
Brònn
Brònn (nom ufizial: Broni) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 9 417 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 20,9 km² e ona densità de 451 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Albared, Barbiané, Cämp Spinus, Canee, Saugnöla, Préda di Giorg, Ridaval, San Sparian, Stradela.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Bronn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Teufen (AR)
Teufen a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.25 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 5748 abitant.
El cumün de Teufen al se tröva a una altitüden de 837 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bühler, San Gal (SG), Schlatt-Haslen (AI), Speicher, Stein.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
AR
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Page (German)
- Official Municipal Newspaper (German)
- Bilder von Teufen (German)


text:
Dialett de Bellinzona
El dialett bellinzones l'è quella varietà tisinesa del Lombard Occidental che la se parla a Bellinzona, el capploeugh del Canton Tisin.
Cuntegnüü
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Respett ai parlà del sò distrett (e anca a quei di sò frazion, compagn de Carass, Dar e Raveccia), el dialett de la città de Bellinzona l'è ben pussee vesin al lombard parlaa a Milan e a Comm; inscambi, i dialett arios poden vess consideraa squasi di dialett lombard alpin.
Chì de sotta sarann scrivuu giò di caratteristegh fonetegh del dialett de la città de Bellinzona, cont on quai confront cont i dialett di sò frazion e di città lombard pussee important.
- L'articol determinativ masculin a l'è al.
- Compagn de la pupart di dialett tisines, la E atonega la vegn parnonziada tant 'me ona A:
- Compagn de quell che 'l succed a Milan, tanti paroll tacchen a perd el rotacismo (in di frazion inveci nò)
- El particippi passaa de la primma coniugazion l'è istess che a Milan, menter che in di frazion poden vessegh di differenz:
- Certi O che in Milanes e in Tisines hinn sarraa, vegnen parnonziaa avert:
- MOST: mil. [muːst] = tis. [moːʃt] = bel. [mɔːʃt].
- AGOST: mil. [a'guːst] = tis. [a'goːʃt] = bel. [a'gɔːʃt].
- Alter /o/ che in Milanes hinn avert, vegnen parnonziaa tant 'me ona OEU (carateristega comun anch a alter dialett ticines):
- BESOGN: mil. [bi'zɔɲ] = bel. [bi'zøɲ].
- GOZZ: mil. [gɔs] = bel. [gøts].
- La terminazion /on/ la vegn parnonziada [uŋ] (in di frazion inveci nò):
- ATTENZION: mil. [ate'nsjũ] = com. [ate'ntsjuŋ] = bel. [ate'ntsjuŋ] = car., rav., dar.: [ate'ntsjoŋ]
- Compagn del Milanes, anca chì la /o/ de /ona/ la vegna parnonziada averta:
- BELLINZONA: mil. [belin'sɔna] = com. [belin'tsona] = bel. [belin'tsɔna].
- In del dialett de Carass manchen la [y], la [œ] e la [ø].
- TUTT: mil. [tyt] = bel. [tyt] = car. [tut].
- POEU: mil. [pøː] = bel. [pøː] = car. [pɔ].
- In del dialett de Carass, compagn de alter zonn del Tesin, i infinii verbai gh'hann la vocal longa e i particippi passaa ghe l'hann curta:
- CANTÀ: mil. [ka'nta] = bel. [ka'nta] = car. [ka'ntaː].
- CANTAA: mil. [ka'ntaː] = bel. [ka'ntaː] = car. [ka'ntɔ].
- PODÈ: mil. [pu'dɛ] = bel. [po'dɛ] = car. [po'deː].
- In del dialett de Carass e Raveccia el grupp latin -ATU, -ATA el gh'ha on plural metafonetegh:
- CANTAA: sing. [ka'ntɔ], pl. [ka'nteː].
- CANTADA: sing. [ka'ntada], pl. [ka'nteː].
- Vegnen parnonziaa i /e/ a la milanesa:
- CASSETT: mil. [ka'sɛt] = bel. [ka'sɛt] = tis. [ka'set]
I dialett del distrett de Bellinzona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se al dì d'incoeu la s'è spantegada de bon la koiné ticinesa (e che certament el dialett de Bellinzona l'avarà influenzaa quell di paes intorna), i parlà di paes del distrett de Bellinzona i gh'hann ona serie de caratteristegh particolar, per esempi in de la fonetega.
Tendenzialment, i dialett de la riva de mancina del Tisin hinn pussee vesin al dialett de la città[1], menter quei l'altra banda i gh'hann di caratter pussee lombard-alpin. I dialett de Molen, Pronz, Gnosca e Gordun hinn pussee vesin a quei de la Val Riviera, menter che quell de Lumin l'è minga tropp different de quell grisones de Roree, in de la Mesolcina.
E poeu a gh'è i dialett de Ison e de Medea, che hinn staa isolaa per on bell poo de temp (soratutt Ison, che 'l se troeuva in del fond d'ona vall) e che donca i gh'hann di proppi caratteristegh che gh'entren pocch con quei del rest del distrett. Medea, tra l'alter al dì d'incoeu la partegna pù al distrett de Bellinzona, perchè l'è vegnuda ona frazion del comun de Monscendra, in del Luganes.
Caratteristegh fonetegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El grupp -ON el se parnonzia [oŋ] a Pianesc, Moncarass, Gordun, Gnosca, Pronz, Molen, Arbed-Cagion e Lumin.
- Inveci a l'è parnonziaa [uŋ] a Sant Antoni, Camorin, Giubiasch, Sant Antonin, Cadenazz, Robasacch, Gud e Sementina, oltra che a Medea e a Ison.
- A Gordun on temp i /f/ vegniven parnonziaa tant 'me di /h/. Quell chì l'è on lavorà che on temp a gh'era anca in del nord del Lagh de Comm, a Germasen, e in del paes de Boren[2].
- FEVREE: mil. [fe'vreː] = gord. [he'wreː].
- Semper a Gordun a gh'è la semipalatalizzazion de la /k/, compagn de quell che 'l succed in alter vallad tisines e alpinn.
- L'articol determinativ masculin el se parnonzia [al] (compagn de Bellinzona) in di dialett de Giubiasch, Moncarass, Arbed-Cagion, [el] in del rest del distrett e [lu] o [ru] in del dialett de Ison.
- In del dialett de Pronz, compagn de quei de la Bassa e de Milan (e de quei de la Val Riviera), gh'è minga i son [ts] e [dz]:
- PRONZ: mil. [prũːns] = bel. [proːnts] = pr. [prons].
- MARZ: mil. [maːrs] = bel. [maːrts] = pr. [mars].
- A Moncarass, l'articol determinativ femminil a l'è er, compagn de quell che 'l succed in Val Verzasca.
- A Molen e a Pronz, l'infinii de la segonda coniugazion la someja a quella piemontesa, perchè inveci de finì in /è/ la finiss in /èj/:
- VORÈ: mil. [vu'rɛ] = bel. [vo'rɛ] = pr. [vo'rej]
- A Gud, Sementina e Moncarass (i trii paes che se troeuven in sù l'altra banda del Tesin respett a Bellinzona), la desinenza IN la se parnonzia IGN:
- In tutt el distrett, certi C dur al princippi de parolla se parnonzien tant 'me di G dur:
- CORDA: mil. ['kɔːrda] = bel. ['gɔːrda]
- In di paes de Giubiasch, Cadenazz, Gud, Sementina, Moncarass, Gnosca e Arbed-Cagion i infinii verbai se parnonzien con la vocal longa e i particippi passaa con la vocal curta (al contrari de milanes e bellinzones e compagn de certi dialett del Locarnes):
- CANTÀ: mil. [ka'nta] = bel. ar. [ka'ntaː].
- VORÈ: mil. [vu'rɛ] = bel. ar. [vo'rɛː]/[vo'reː].
- A Pronz a gh'è la semipalatalizzazion de la [k] e de la [g] (compagn de alter dialett del Tesin)
- In di dialett de Gordun, Gnosca, Pronz e Molen la A a la fin di paroll la se parnonzia tant 'me la vocal de la sillaba precedenta. Quell lavorà chì se ciama assimilazion e la troeuvom anca in alter zonn del Tisin:
- GNOSCA: mil. ['ɲɔska] = gn. ['ɲoʃko].
- PAROLA: mil. [pa'rɔla] = gn. [pa'rɔlɔ].
- FEMMENA: mil. ['fɛmina] = gn. ['fɛmene].
- LUNA: mil. ['lyna] = gn. ['lynu].
Comparazzion fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On cert omm el gh'ha avuu duu fioeu.
E 'l più gioven de lor l'ha dii al pader: "Pà, damm la part de la sostanza che me tocca!" e 'l gh'ha dividuu la sostanza.
E dopo migna tanti dì, mettuu insemma tuttcoss, el fioeu più gioven l'è partii in paes lontan, e lì l'ha fai nà la soa sostanza col viv lussuriosament.
E dopo che l'aveva consumaa tuttcoss, gh'è vegnuu ona gran famm in quell paes, e lù l'ha cominciaa a trovàss in bisogn.
E l'è andaa e 'l s'è taccaa a vugn de quell paes e 'l l'ha mandaa foeura in di soeu fondi a guidà i porcei.
E 'l desiderava de impienìss al sò venter di giand che i porcei i mangiaven; ma nissugn ghe 'n dava.
Tornaa donca in lù, l'ha dii: "Quancc lavorant in cà del mè pà i abbonden de pan, e mì mò chì a moeuri de famm!
A staroo sù e a naroo dal mè pà e ghe disaroo: Pà, i hoo peccaa contra el Ciel e denanz a tì
oramai a som più degn de vess ciamaa tò fioeu: famm come vugn di toeu lavorant!"
E stand sù l'è vegnuu del sò pà. Ma essend ancamò de lontan, el l'ha veduu el sò pà, e 'l s'è movuu a compassion e, correndogh incontra, el ghe s'è buttaa al coll e l'ha basaa sù.
E 'l fioeu el gh'ha dii: "Pà, i hoo peccaa contra el Ciel e denanz a tì, oramai som più degn de vess ciamaa tò fioeu".
Ma el pader l'ha dii ai soeu servitor: "Prest, tiree scià el più bell vestii e vestìll sù, e déggh on anell in man, e di scarp ai pee!
E menee scià on vedell ingrassaa e mazzéll, e mangemm e femm past.
Perchè 'sto mè fioeu l'era mort e l'è risciuscitaa, l'era 'ndaa perduu e l'è staa troeuvaa". E i hann cominciaa a fà past.
Intant, el sò fioeu maggior l'era in campagna e, tornand e avicinandos a la cà, l'ha sentuu la musica e 'l cantà.
E l'ha ciamaa vugn di servitor e l'ha domandaa cossa i eren 'sti coss.
E colù el gh'ha dii: "L'è vegnuu el tò fradell, e l'ha mazzaa giò el tò pà on vedell ingrassaa, perchè 'l l'ha riavuu san".
L'è andaa in collera per quest: e 'l voreva migna nà dent. Sortii foeura donca el sò pà, el l'ha cominciaa a pregà.
Ma quell, rispondendogh, l'ha dii al sò pà: "Ecco, i henn tanti ann che te servi e mai no i hoo trasgredii on tò comand, e mai no te m'eet dai on caverett de fà past coi mè amis.
Ma dopo che 'sto fioeu, che l'ha divoraa la soa sostanza coi puttann, l'è vegnuu, te gh'eet mazzaa giò 'n vedell ingrassaa".
Ma lù el gh'ha dii: "Fioeu, tì te seet semper con mì, e tutt i mè coss i henn toeu.
Ma bisoeugnava fà past e stà alegher, perchè 'sto tò fradell l'era mort e l'è tornaa in vita, l'era perduu e 'l s'è troeuvaa".
(Die Landessprachen der Schweiz, 1819, pag. 411-412)
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Die Landessprachen der Schweiz, 1819.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Bellinzona, 1952-....
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Bellinzona/Lugan, 2004.
- DOSI - Documenti orali della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di etnografia, Bellinzona.


text: 1Ajta e'eyan autyejche ɨ Jesús tɨ tihua'uta'ixaate'en seij cɨme'e ɨ nyuucari. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―A'atɨ tɨ yee raahuii ɨ uuva cɨye'e. Tyajcuá pu nu'u cɨn raará'ana. Aj pu i ti'itɨ huatyataahuaca'a tɨ cɨn raaja'ara'ape'en ɨ uuva. Ajta ti'itɨ ájtaahuaca'a ajteevi'i, ɨ maj japuan utyúu huéiixe'ere'en ɨ mej ti'imɨjhuaca. ’Tɨ'ɨqui ayan huarɨj, seica pu huatanyaɨjte ɨ chuej mej mi tiraanajchite'en cɨj caj. Aj pu i á'uraa aɨjna ɨ a'atɨ seica chuejra'a japua. 2Tɨ'ɨj nu'u ajna tyaja'ure'enye a'anaj maj pua'a raju'uraca aɨjna ɨ uuva, seij pu huataitaca'a tɨ i hua'utahuavii a'achu tɨ racɨ'ɨcɨpua aɨjna ɨ a'atɨ. 3Majta maɨn ɨ mej ti'imɨjhuaca, aɨ mu yeehui rajví'i aɨjna tɨ tyu'utaijti'ire. Tyamua'a mu tiraatyáavajxɨ. Ayaa mu'u tiraataityaca'a. Camu ti'itɨ raata'a. 4’Ajta aɨn tɨ a'ara'an pueen ɨ chuej, ajtahua'a pu seij huataityaca'a. Majta mu maɨn huatyatu'asixɨ tetej cɨme'e. Matɨ'ɨj mi tyamua'a tira'ava'atu'a ɨ muura'an jetze. Majta tyamua'a a'ij pua'a tira'ajtya'axɨ. 5Ajtahua'a nu'u seij huataityaca'a. Majta mu amɨn tyamua'a tyu'ujé'ica. A'atzu ayée tyauma'aca. Ajtahua'a seica huataityaca'a. Seica mu huatyaavajxɨ, majta seica huacuii. Ayaa mu hua'uruu aɨme ɨ mej ti'imɨjhuaca. 6’Auche'e pu yeehui saɨj turaaca'a. Yaujra'an nu'u aɨjna ɨ a'atɨ. Eihua pu huapɨ'ɨ raxe'eva'aca'a. Ayaa pu ti'imua'atzɨjca'a ayan tɨcɨn: “Ayej nya'ase yeehui mara'antzaahuate'esin, maɨjna.” Tɨ'ɨqui aɨn huataityaca'a. 7’Ma ajta, capu ayan te'irajraa. Ayaa mu ti'ihua'urixaa aɨme ɨ mej ti'imɨjhuaca. Meyan tɨcɨn: “Ai pu aɨn pueen ɨ tɨ nain ti'ijcɨ'ɨti. Che'ere, tiche'e raaje'ica, tɨ'i tyejmi ta'aj a'ara'ani.” Ayaa mu tyu'utaxajtaca'a. 8Aj mu mi rajví'i aɨjna ɨ yaujra'an. Matɨ'ɨj mi raaje'ica. Matɨ'ɨqui ru'irajrai a pua'aque aɨjna ɨ maj raaje'ica. Yaa pu tihua'uruu. Antipua'araca'a icu. 9Aj pu i Jesús ayan tihua'utaihua'uri'i eijna i nyuucarijra'a jetze tɨcɨn: ―¿A'ini tyajamua'amitejte'e? ¿A'ini ti'itɨj ruuren aijna ɨ a'atɨ tɨ a'ara'an pueenya'a ɨ uuva? Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Aɨ pu mu a'uve'ema'a a'ame. Tɨ'ɨqui hua'acui'ini ɨ mej ti'imɨjhuacara'a ajna. Ajta aɨn ɨ chuej, aɨ pu seica huatapueijve'esin. Ayej xaa nya'u te'eme. 10’¿Ni sacai a'anaj ra'ujijve ɨ yu'uxari jetze seijna i nyuucari?, tɨ ayan aɨjna cɨn ra'axa: Aijna i tetej i mej ayauhua'axɨ ɨ mej chi'i ta'ahuaca, ayaa pu te'irajraa tɨ aɨn puéenya'a a'araa tɨ i'i esquineeru. 11Ayaa pu raaruu ɨ tavastara'a. Ɨ tɨ eitze'e i'ixa'apɨ'ɨn, rɨ'ɨ pu tya'utyaavatzɨ ɨ tatzajta'a. 12Majta maɨn ɨ tyaɨte ɨ mej ti'ijta u teyujta'a, majta ɨ seica, a'ij pu pua'a hua'uruu a'ij tɨ tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Jesús tɨ ayan hua'a cɨme'en tyu'utaxajtaca'a aɨjna cɨme'e ɨ nyuucari. Aj mu mi raatatése maj raatyeevi'i, mej mi ra'ityaanan. Ma majta, camu meyan raaruu. Mahua'atzɨɨnya'acaa ɨ tyaɨte. Aɨj mu cɨn raatátuaa. Matɨ'ɨj mi a'ucɨj. 13Matɨ'ɨj mi seica huataityaca'a mej mi tyu'uxáj jamuan aɨjna ɨ Jesús. Fariseo mu pɨrɨcɨ, majta seica ɨ mej jetzen ajtyama'acan aɨjna ɨ Herodes. Aɨ mu raatatése maj ca'anijra'a raata'an tɨ'ij aɨn aiirá'ɨtzen nyuucari cɨme'e tɨ tyu'utaxaj, mej mi raatyaahue'ita. 14Matɨ'ɨj mi e'ire'enye, meyan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Maeestru, aij tu mua'aree pej tzaahuati'ira'a cɨme'e ti'ixaxa'a. Capu a jetze ruxe'eve'e a'ij mej ye'i ti'ixaxa'a ɨ tyaɨte. Muaa paj cai titya'ajaahuate'e silu ayaa paj ti'imua'ataa pua'aye'i tzaahuati'ira'a cɨme'e a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ Dioj. Tiche'e seij muaataihuau'u. ¿Ni qui xa'apɨ'ɨn tyej tyu'unajchi a'ij tɨ ye'i ti'itajijve'e aɨjna tɨ ti'ita'ijte'e tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Cesar? ¿Ni qui tyetyu'unajchi ca'ɨn tyacai? ―Yaa mu tiraata'ixaa. 15Ma ajta, aɨjna ɨ Jesús, aɨ pu ramua'areeraca'a maj cai huataujnyátacan cɨn tí'ira'ihuauraca'a. Aɨj pu cɨn ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―¿A'ini sej si seyan ti'inetese'e saj naateevi'i nyuucari cɨme'e? Seij mɨ tumin me senyaja'aváɨ'ɨte'e. Niche'e ra'useij. 16Matɨ'ɨj mi ya'avaɨ'ɨte. Tɨ'ɨj ra'useij, tɨ'ɨqui ayan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―¿A'ataani nyeerima'ara'an a'aseijre'e? ¿A'ini antyahuaa ɨ tɨ a'ayu'usi'i? Aj mu mi meyan tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Aɨjna ɨ tɨ ti'itaijte'e, aɨjna tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Cesar. 17Aj pu i Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa xu saɨjna cɨn huarɨni. Saraata'an saɨjna tɨ ti'itaijte'e ti'itɨ tɨ racɨ'ɨcɨpua. Sajta seyan raata'an ɨ Dioj ti'itɨ tɨ ajta ayan racɨ'ɨcɨpua. ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa. Majta maɨn, tyamua'a mu titeetyaujtzaahua maɨjna cɨme'e a'ij tɨ ye'i tyu'utaxajtaca'a. 18Matɨ'ɨj mi seica a e'ire'enye ɨ mej meyan antya'aruu tɨcɨn Saduceo. Ai mu meyan ti'ixaxa'a maj nu'u cai che'e huatarujsin ɨ mej meri huacuii. Seij mu cɨn nyuucari tiraataihua'uri'i maɨjna ɨ Jesús. 19Meyan tɨcɨn: ―Maeestru, ayaa pu tira'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ Moisés. Tɨ pua'a nu'u a'atɨ nyaɨche, tɨ pua'a aɨ cai titɨ'ɨrijmua'a huamɨ'ɨni, ruxe'eve'e nu'u tɨ ihuaara'ara'an ra'ancure'evi'itɨn aɨjna tɨ ratyevi'itɨnya'a ɨ tɨ huamɨ'ɨ. Ajta ayan ruxe'eve'e tɨ aɨn tiyauumua'a a'ara'ani aɨjna jetze ma'acan ɨ tɨ huamɨ'ɨ. 20’Ayaa pu'u nu'u tyuju'urɨj. Mua'aráhua'apua mu ara'asicaa aɨme ɨ maj ru'ihuaamua'a. Tɨ'ɨqui aɨn tɨ vasta'a huatyenaɨchaca'a. Capuu xɨ titɨ'ɨrijmua'a huamɨ'ɨ aɨjna tɨ i'ivasta'a. 21Tɨ'ɨqui aɨn tɨ ra'itya'asi, aɨ pu ra'ancure'evi'itɨ aɨjna tɨ ratyevi'itɨnya'a aɨjna tɨ huamɨ'ɨ. Ajta aɨjna juutzajra'an ajta pu huamɨ'ɨ. Capu ajta titɨ'ɨrijmua'a a'araa. Ajtahua'a saɨj juutzajra'an ra'ancure'evi'itɨ aɨjna ɨ jɨita'a. Ayaa pu che'eta na'a huarɨj. Ajta pu huamɨ'ɨ. Capu ajta titɨ'ɨrijmua'a a'araa. 22’Ayaa pu che'eta na'a tihua'uruu naijmi'ica ɨ maj aráhua'apua ara'asicaa ɨ ru'ihuaamua'a. Capu a'atɨ titɨ'ɨrijmua'a a'araa. Tɨ'ɨjta'i nu'u huamɨ'ɨ ɨ jɨita'a. 23¿A'iqui te'eme matɨ'ɨj a'itacɨɨnye a'u maj a'ava'anami'i ɨ mej huacuii? Naijmi'i mu huacuii ɨ maj ratyevi'itɨnya'a. ¿A'ataani ɨra'ara'an pueenya'a a'ame ajna xɨcajra'a jetze matɨ'ɨj huatarún? 24Aj pu i Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Muan xu cai ramua'aree a'ij tɨ te'eyu'usi'ihuaca'a ɨ yu'uxari jetze. Sajta cai ramua'aree a'ij tɨ rɨcɨ ɨ Dioj ɨ rumuare'eri'ira'a cɨme'e. Aɨj xu cɨn, muan setya'utaujxua eihua huapɨ'ɨ. 25’Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Matɨ'ɨj huatarun ɨ maj huacuii, camu che'e nyeenya'ɨche mua'aju'un. Majta juuca, camu majta vɨɨche mua'aju'un. Ayaa mu'u eenya'a mua'aju'un matɨj e'en ɨ xaijnyu'ucari ɨ mej ti'ivaɨɨre'e aujna tajapua. 26’Aɨjna jetze ɨ xɨcajra'a maj jetzen a'itaju'un ɨ maj huacuii, ayaa nu a'atzu tyaja'amue'ixaate'e. ¿Ni sacai a'anaj ra'ujijve aɨjna yu'uxari jetze tɨ ra'uyu'uxaca'a aɨjna ɨ Moisés tyaacan a'ij tɨ tya'axa ɨ nyuucari tɨ'ɨj aɨn Moisés tu'upi huaseij tɨ vivéj, tɨ ajta tyataasima'a? Aɨ pu jetzen Dioj raatajé. Ayan tɨcɨn: “Nyaa nu nyauche'e hua'a Dioj pueen ɨ maj a'amuayaaxustyamua'a, aɨjna ɨ Abraham, ajta aɨjna ɨ Isaac, ajta aɨjna ɨ Jacobo.” 27’Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a ɨ Dioj aɨmej cɨme'e ɨ mej meri huacuii. Tihue'ixa cumu maj mauj ruuri. Tɨ pua'a macai che'e ruuricajche'e jemin ɨ Dioj, capu hua'a Dioj a'ame'enche'e. ―Ayaa pu Jesús tihua'uta'ixaa. 28Saɨj pu ajta a'ará'a ɨ tɨ te'eyu'uxaca yu'uxari jetze. Hua'unamuajri'i a'ij mej ye'i tyú'urixaatya'acaa. Ra'aranajchaca'a a'ij tɨ ye'i tyu'uxajtaca'a ɨ Jesús. Aj pu i ayan tiraataihua'uri'i tɨcɨn: ―¿Ti'itaani nyuucarijra'a eitze'e ruxe'eve'e ɨ tɨ raaxajtaca'a aɨjna ɨ Moisés tyaacan? ―Yaa pu'u tyu'utaxajtaca'a aɨjna tɨ te'eyu'uxaca ɨ yu'uxari jetze. 29Aj pu i Jesús ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Ai pu aɨn pueen ɨ nyuucari tɨ eitze'e ruxe'eve'e cai maa seij ɨ nyuucari. Tɨ ayan yee: “Xaanamuajri'i mɨ sej iiyan huachaatɨme aijna chuejra'a japua yu Israel. Aijna tɨ ta'ivastara'a, ɨ Dioj, aɨ pu saɨj na'a pueen. 30Ayaa pu nu'u tyu'ujxe'eve'e paj rɨ'ɨ tiraatyajtuaani a'atzajta'a ɨ Dioj jemi, nain paj cɨn rɨ'ɨ tiraatyajtuaani, a'axe'evi'ira'a cɨme'e, pajta a'amua'aríira'a cɨme'e, pajta nain ɨ a'aca'aníjra'a, pajta ɨ a'axaijnyu'uca cɨme'e.” Ai pu aɨn pueen ɨ nyuucari tɨ eitze'e ruxe'eve'e. 31Ajta ɨ nyuucari tɨ ra'itya'asi, ayej che'eta na'a tɨn een. Ai pu aɨn pɨrɨcɨ tɨ cɨme'en raxa yee: “Pata'aj peyan che'eta pana'a rɨ'ɨ tirajchaɨj ɨ axa'aj tevi patɨj asaɨj.” Capu maa nyuucari tɨ ayan eitze'e tyu'ujxe'eve'e cai eijna i nyuucari ɨ tɨ ti'ihua'apua. 32Aj pu i aɨn ɨ tɨ te'eyu'uxaca ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Maeestru, tyamua'a paj naa xa'apɨ'ɨn tiraataxajtaca'a. Ayej xaa nya'u ti'ayajna patɨj pauchan tiraataxajtaca'a. Saɨj pu'u ɨ Dioj. Camu maa mui'i. 33Ajta pu ti'ivaɨre'e tɨ pua'a rɨ'ɨ petiraatyájtuaani ɨ Dioj jemi nain cɨme'e ɨ a'atzajta'a, pajta ɨ a'axe'evi'ira'a cɨme'e, pajta a'amua'aríira'a cɨme'e. Ayan che'eta na'a ti'ivaɨre'e paj rɨ'ɨ tirajcha'ɨ ɨ axa'aj tevi patɨj asaɨj. Eihua pu hui ti'ivaɨre'e ɨ Dioj jemi tɨ pua'a a'atɨ tya'ara'asten aijna cɨme'e ɨ nyuucari tɨ ti'ihua'apua. Eitze'e pu ti'ivaɨre'e ɨ Dioj jemi eijna cai tɨ a'atɨ tya'ara'asten nain cɨme'e ɨ muaɨ'ɨvejri mej ti'ityacui'ica na'ari nain cɨme'e a'u mej huaja'ata'iraca ɨ ya'amuaate. 34Tɨ'ɨj Jesús raamua'areeri'i a'ij tɨ ye'i tyu'utanyúu aɨjna ɨ tɨ te'eyu'uxaca, a'ij tɨ aɨn tyu'utaxajtaca'a ahuauritaacan cɨme'e, aj pu i ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Papu'uri tɨmua'a a'aca'anye tɨ huataseijre'en ɨ a'atzajta'a nain a'ij tɨ ti'ijxe'eve'e ɨ Dioj. ―Ayaa pu tiraata'ixaa. Aj pu xaa cai che'e a'atɨ a'ujca'anyaa a'araa tɨ ayan tiráihua'u. 35Ajtahua'a pu a'utyajrupi ɨ Jesús aujna teyujta'a. Tihua'uhuamuá'atye. Ayan tɨcɨn: ―Ayaa mu ti'ixaxa'a ɨ mej te'eyu'uxaca tɨ aɨn ɨ Cɨriistu'u tɨ nu'u aɨn pueen ɨ huaacɨxa'ara'an aɨjna ɨ David tyaacan. 36Ma ajta, aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj, aɨ pu ca'anijra'a raata'a aɨjna ɨ David tyaacan tɨ ayan tyu'utaxaj tɨcɨn: Tavastara'a pu ayan tiraata'ixaa aijna i nyavastara'a tɨcɨn: “Antiyeijxɨ'ɨ i ɨpuari japua, iiya nya'ɨrɨɨta'a. Pauche'e anticatii asta nyacai hua'utyamue'itɨn ɨ maj muájchaɨre'e.” ―Ayaa pu'u tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ David tyaacan. 37Aijna ɨ mej meyan ratamua'amua tɨcɨn Cɨriistu'u, ai pu aɨn pueen tɨ avá'ujya'upuatya'aca'a ɨ David tyaacan ayan tɨcɨn: “Nyavastara'a”. Hua'apua pu cɨn raatámua'atzi David tyaacan aɨjna ɨ Cɨriistu'u. Aɨj nu cɨn neyan tyaja'amue'ihua'u, ¿a'iqui tɨ ayan hua'apuaca cɨn raatamuá'a aɨjna ɨ David tyaacan? ¿A'iqui huataujmua'a tɨ aɨn Cɨriistu'u tɨ jetzen a'iráanye aɨjna ɨ David tyaacan, ayaa pu ajta tiji'ivastara'ara'an? Majta maɨn tyaɨte ɨ maj raanamuajri'i, eihua mu a'utyáuuca'a. Hua'aranajchaca'a eihua a'ij tɨ ye'i tyu'utaxajtaca'a. 38Ajta Jesús ayan tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Rɨ'ɨ xu'u aɨmej jemi ɨ mej te'eyu'uxaca. Hua'aránajchi maj ti'itéchajca ɨ siicu'uri cɨme'e tɨ tɨtɨ'ɨjme mej mi huataujseijrata mé eijre'e. Ajta hua'aránajchi maj hua'ajtzaahuati'ira'a ɨ tyaɨte eihua mej mi maɨn tyaɨte hua'utataujte'en a'u tɨ na'a caaye jetze. 39Majta maɨjna ɨ mej te'eyu'uxaca, matɨ'ɨj teyujta'a utyaru'iipiche'en, aj mu mi rahuauni a'u maj á'araarase ɨ mej va'acan cɨn títyatatí. Na'ari tɨ pua'a meti'iyestya a'ahua'a chi'ita, aɨ mu rahuauni a'u tɨ aɨn a'ujcá'a ɨ tɨ tihua'amicua mej mi tyu'ucua'ani meesa japua a vejli'i jemin. 40’Aɨ mu hui majta tihua'ari'iraca nain a'achu maj caj tí'ijcha'ɨ ɨ maj antyujsaɨjtaraca'a ɨ ucarijse. Ayaa mu maɨjna cɨn huarɨn, majta maun a'utyaru'ipiche'e u teyujta'a. Majta a'ateeren mej tényuusima'a mua'aju'un ɨ Dioj jemi. Ayaa mu tyu'ujseijrata maj cai ti'itɨ a'ij huáruu tɨ a'ij pua'a een. Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e, eitze'e mu rajpueitzi mua'aju'un aɨme ɨ mej te'eyu'uxaca cai maa a'atɨ. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Jesús. Tɨ'ɨqui á'uraa. 41Ajtahua'a, Jesús pu aun a'utyavaaca'a teyujta'a, ajna vejli'i cajun jetze a'u maj tumin tzajta'an cajhua'anaa mua'aye'i. Jesús pu hua'aseijraca'a ɨ tyaɨte maj ru'ucáhua'anaa ɨ tumin ɨ cajun jetze. Majta maɨn chijtyaani maj mui'icaa, eihua mu tumin ucahua'anaa. 42Matɨ'ɨj tumin ucahua'anaa, aj pu'i ucarij e'ire'enye tɨ rusaɨjtaca'a. Tɨ'ɨqui ain hua'apuaca ucaahua'axɨ ɨ tumin tɨ cɨj arastɨme. 43Tɨ'ɨj raaseij ɨ Jesús, aɨ pu hua'utajee aɨme ɨ maj jamuan á'ujhua'anya'a. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e. Ayej ti'ayajna. Eitze'e pu ti'ivaɨre'e ɨ Dioj jemi a'achu tɨ caj tyu'uta'a amɨjna mɨ ucarij cai ɨ maj caj nain tyu'uta'a ɨ seica mɨ chijtyaani. 44Amɨme chijtyaani, aɨ mu'u u'ucajhua'anaa ɨ tumin tɨ huatá'ɨtzee. Ma ajta amɨjna mɨ ucarij, ayaa pu caj eenya'a tɨ cai a'ij ti'ijviicue'i, nain pu caj tya'ucaahua'axɨ tɨj na'a tɨ caj tí'ituava'aca'a.


text:
Kirchberg (BE)
Kirchberg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 5579 abitant.
El cumün de Kirchberg al se tröva a una altitüden de 505 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aefligen, Burgdorf, Ersigen, Lyssach, Rüdtligen-Alchenflüh, Utzenstorf, Wynigen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kirchberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1182 col nom de Chilcberc.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kirchberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)
- Kirchberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Hastings
Hastings l'è 'na citadìna del sud de l'Inghiltèra e pò a 'n distrèt de la contèa del East Sussex.
L'è stàda séde de du avenimèncc emportàncc:
- la Batàia de Hastings combatìda ai 14 de utùer del 1066 'ntra Guglièlmo 'l Cunquistadùr, e i Anglo-Sàsoni de Aròldo II d'Inghiltèra. La vitória de Guglièlmo la segnarà l'inìsio de la duminasiù normàna sö l'Inghiltèra.
- el rifùgio momentàneo de Napuliù III e de Eugénie de Montijo dòpo de la proclamasiù de la Repüblica Franséza ai 4 de setèmber del 1870..
Manifestasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Töcc i agn, endèl més de dezèmber, vé organizàt el tornèo 'nternasiunàl de scàchi. Chèsta manifestasiù la comèmora de la fì de la Prìma Guèra Mondiàl (1920), el prim gran tornèo de scàchi modèrno, cioè chèl zügàt a Hastings endèl 1895.
Pòsti de éder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Hastings Country Park, acesìbil per mès de dò funivìe
- El Fisherman's museum, en muzèo dedicàt a la stória de la pèsca a Hastings. L'è 'n muzèo alestìt al intèrno de 'na ex-céza.