text:
Tenor il president tirc Recep Tayyip Erdogan èn numnadamain ils adherents dal spiritual Fethullah Gülen responsabels per il putsch da l'emna passada. Vegn ussa era fatg «chatscha» d'adherents da Gülen en Svizra?
Dovra dumonda d'assistenza
Tenor l’uffizi per giustizia svizzer n’han las autoritads tircas betg il dretg d'arrestar u d'interrogar sez en chaussa sin territori svizzer. «Sch'in stadi dovra infurmaziuns davart ina persuna en Svizra, u sch’el vul perfin arrestar ella, sto el far ina dumonda d'assistenza giudiziala a nus», di Ingrid Ryser da l’Uffizi federal da giustia. E qua stoppia il delict per il qual la persuna saja accusada, er esser renconuschì sco in delict en Svizra.
Nagin sustegn per acziuns motivadas politicamain
E gia qua èn las opiniuns divididas. Il moviment Gülen vala numnadamain en Tirchia dapi in onn sco organisaziun terroristica, en Svizra betg. Ed Ingrid Ryser da l’Uffizi federal da giustia intunescha: «La Svizra na dà betg agid giudizial per acziuns ch’èn motivadas politicamain or da punct da vista dal uffizi per giustia.»


c: text/html

text:
Latèin
Artécol in dialèt arzân
Al latèin (latino in italiân) l'é 'na léngua indoeuropea (gróp ed léngvi parlêdi in quêşi tót al mònd) ch' la fà pêrt dal gróp da léngui latino-falisiche o vènet-latèini[1]. La gnîva parlêda a Ròma ed int al Lâsi almēno da i prém dal I sècol p.C.. Al latèin l'à quistê grôsa impurtânsa cun al şlargamèint dal stêt rumân e cme léngua uficêla ed l'impêr l'à tachê in grôsa pert ind l' Euròpa e in l' Africa setentrionêla. Tóti al léngui rumânşi a deşvînen dal latèin dal pôpol, mó parôli'd urégin latèina a 's câten despès ânch in dimòndi léngvi 'd êtri râsi:còst perché ânca dōp la fîn ed l'Impēr rumân 'd Ocidèint, per pió ed mél ân al latèin l'é stê, int al mònd ocidentêl, la léngva frânca ed la cultûra, ed la siĵnsa, e dal relasiòun internasionêli, e ind l' istèsa manēra l'à 'vû dal pèiş insém al divêrsi léngvi lochêli.
Quând è gnû mēno stà funsiòun, intōren al XVII sècol e al XVIII sècol, còsta l'é stêda tōta dal léngvi vîvi europèi dal tèimp e, in soquânt ambiĵnt leteterâri (in particulêr ind i léber ed memôri o stôri ed véta) e ind la diplomaséia, dal francèiş. St' ûlma, pôst che l'é 'na léngva rumânşa, l'à cuntinvê a pasêr parôli 'd urégin latèina ind al j êtri léngvi fîn a prém dêş ân dal Novsèint, fîn a quând a s'é impôst pôch a la vôlta, in Euròpa e int al mònd, cme léngva frânca l'inglèiş, che ânca s' l'é ed la 'stèsa râs dal tedèsch, al preşèinta, préma ed tót int al vocabolâri, un grôs nómer ed parôli 'd urégin latèina, ânch in môd indipendèint da l'impurtânsa dal francèiş.
Int al mèinter, in sègvit ed la catêda ed l'Amèrica e a la polética coloniêla di stêt europèi, soquânt léngvi rumânşi (francèiş, spagnōl e portoghèiş) insèm a êtri léngvi ed l'Euròpa ocidentêla, dóve al sègn dal latèin l'ēra fôrt, fra quisché l'inglèiş, a s' ēren pó sparpagnêdi in quêşi tót al mònd.
La léngva latèina la s'é şvilupêda grâsia ânca a l'ajōt ed tóti al léngvi di pôpol ch' l'é gnûda in cuntât al tèimp ed l'època rumâna, e in partoiculêr cun i dialèt itâlich, l' etrósch e cun al léngvi parlêdi in al Mediterraneo orientêl (préma ed tót al grēch).
Adèsa al léngvi cun pió arvişèria cun al latèin în al sardagnōl per la pronûnsia, l'italiân per la parlêda, al rumēn per l'impalcadûra ed la gamâtica (declinasiòun).
Al latèin ed cēşa uficialmèint l'armâgn la léngva ed la Cēşa catôlica rumâna incòra incō e l'é la léngva uficêla ed la Sitê dal vaticân; la Cēşa catôlica l' à druvê al latèin cme légva p'r al só funsiòun fîn al Cuncéli Vaticân II.
Divêrsi scōli 'd incō a pêrlen latèin (Schola Nova in Bēlgio, Vivarium Novum in Itâlia).
Al latèin l'é druvê per sgnêr i nòm int al clasificasiòun sientéfich ed j èser vivèint.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Un tèimp al léngui latino-falisiche e osco-umbre (lengui parlêdi dal cèinter a la bâsa italiâna) ēren cunsiderêdi pêrt 'd un ónich gróp ed léngui indoeuropee còl ciamê dal lingue italiche; sté vişiòun l' é stêda pôch a la vôlta bandunêda dai studiōş dal léngui indoeuropee bèle da pió ed dêş ân d'acôrdi ind al cunsiderêri dû râm indoeuropei distînt, ânca se aşvinê da fenômen ch' àn purtê vêrs i 'stès pûnt a câşva dal stêr dimòndi insèm int la Penìşola Itâlica.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Lingua latina trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikisource contiene un'opera di Filippo Artico: Pensieri di uomini classici sulla lingua latina
- Wikibooks contiene testi o manuali sulla lingua latina
- Wikimedia Commons contiene file multimediali sulla lingua latina
- Wikiversità contiene informazioni sulla storia della lingua latina
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «latino»
- Wikiquote contiene citazioni sulla lingua latina

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aròld I de Danimarca
L'Aròld I Gormson Dentbloeu de Danimarca (ingles: Harald Bluetooth Gormson; danes: Harald Blåtand; Nors Antich: Haraldr blátönn; Norveges: Harald Blåtann), l'è nassuu in del 935, fioeù del Re Gorm el Vegg e de Thyra (ciamada anca Thyre Danebod).
L'Aròld I se pò ciamà Arald Dencbloeù in version lombarda. El soranòmm Denc bloeù el vegn de dò paroi danes: blå, ch'el voeur dì: de pell scura, e tan, òmm grand e gròss. Insema sònen: Blåtand, denc bloeù, perché in del paes di vichingh, biond de cavei e ciar de pell, on òmm scur compagn de l'Harald el pareva pròppi compagn de on denc de color bloeù. On'altra manera de spiegà el sò soranòmm l'è ch'el fudess golos de mirtill.[1] El soranòmm denc bloeù el pò vegnì foeura anca de la constatazion che lù el gh'aviss minga voeuia de fà la guerra, ma ch'el preferiss giugà de diplomazia.[2]
L'Aròld el s'è convertii a la religion cristiana insema a tut el sò pòpol. L'è anca regordaa per vegh unificaa (anca se per pòcch temp) el Regn de Danimarca con quell de Norvegia e Svezia sotta on unica corona.[3]
Lù l'è mort in del 985 (o fòrsi in del 986). L'ha governaa come Re de Danimarca a partì del 958 e come Re de la Norvegia e Svezia domà per on pò de ann intorna al 970.
Ona quai font stòrega la dis che el Sweyn, el sò fioeù, l'ha traa giò del sò tròno in manera violenta[4].
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ de la Wikipedia toscana
- ↑ de la Wikipedia inglesa
- ↑ L'è per ch'el motiv chì che la tecnologia Bluetooth l'è stada ciamada compagn de lù (http://en.wikipedia.org/wiki/Harald_Bluetooth)
- ↑ Anderson Poul, "The Mother of the Kings" el tratta del Re de Norvegia Enrich Ascia-de-Sangu (Erik Bloodaxe in ingles) e de la sò fameia, ma ona sezion del liber la parla anca de la Danimarca. L'Aròld I l'è descrivuu compagn de on giovin ambizios che l'ha mettuu diversi fazion vichingh in guerra l'ona con l'altra.


text:
Ils accents principals da la lavur schurnalistica pon variar, tut tenor il medium, la grondezza da l’interpresa e la funcziun. La basa fundamentala da quest’activitad resta però da retschertgar e da transmetter infurmaziuns ad in public definì resp. da render accessiblas infurmaziuns relevantas ch’èn d’interess per la publicitad. A las sedutas da redacziun ch’han lieu mintga di sa reunescha l’entira equipa redacziunala per discutar ils temas che s’imponan per la proxima ediziun sin fundament d’eveniments actuals. Alura vegn decidì tgi che scriva sur da tge. Las schurnalistas ed ils schurnalists procuran per las infurmaziuns davart lur tema, fan retschertgas e cumenzan alura – savens sut grond squitsch – a scriver l’artitgel resp. a concepir la contribuziun da radio u da televisiun, tegnend adina en egl il public en mira. Il tema duai vegnir intermedià uschia ch’el è chapibel per il public avisà.
Las qualitads che caracteriseschan in bun schurnalist/ina buna schurnalista èn sias mirveglias, sia persistenza, sia cumpetenza linguistica ed in’abilitad da communitgar extraordinaria. El/ella sto discurrer cun la glieud ed era ristgar da far dumondas malempernaivlas per vegnir tar sias infurmaziuns.
La lavur schurnalistica includa betg mo scriver artitgels, reporta-schas u commentaris, mabain era rediger annunzias d’agentura e texts da correspundentas u da collavuraturs libers. Quests texts vegnan elavurads, curregids e, sche necessari, scursanids. Schurnalistas e schurnalista da radio e da televisiun èn per il solit era responsabels per il material illustrativ resp. il material da tun che vegn registrà ensemen cun ina squadra al lieu. Las contri-buziuns duain esser d’auta qualitad infurmativa, redigidas a moda precisa ed attractiva cun in’entschatta adattada ed ina buna fin.
Schurnalistas e schurnalists èn conscients da lur responsabladad visavi la publicitad. Els adempleschan d’ina vart in duair d’infurma-ziun e ston da l’autra vart pudair responsar l’infurmaziun visavi la societad. Las normas etic-professiunalas dal Cussegl da pressa svizzer furman ina basa essenziala per lur activitad.


text:
Wrabel: «11 blocks»
- Glindesdi, 12.12.2016, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 12.12.2016, 9:30, RTR
Cun la preschentaziun da sia chanzun «Ten feet tall» durant il Super Bowl 2014 è il musicists american Wrabel vegnì enconuschent. Cun quella chanzun ha el mussà ses plaschair ch'el ha gì da ses temp da sia nov'amur per ina dunna. Uss, dus onns pli tard auda quella amur gia tar il passà. Sco consequenza sin questa sperdita ha el scrit ses proxim hit: «11 blocs». Quai è numnadamain exact la distanza tranter las duas abitaziuns dad els dus.


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Fauré 2014Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 14 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
VACANZES Y IADI
Arobades te hotelTla Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) de Balsan él rové adalerch tröpes segnalaziuns da pert de consumadus a chi che al ti é gnü arobè val’ tratan süa vacanza tla Talia o te n ater Paîsc dl'Uniun Europeica.
Te n’acordanza europeica vëgnel regolamentè la responsabilité di ostis por ći che reverda les cosses portades dai tliënć te hotel: la medema sconanza é preodüda por düć i consumadus a chi che al ti vëgn arobè val’ te n hotel de un di Paîsc che à sotescrit chësta acordanza.
La responsabilité dl ostì por les cosses portades dal tliënt te hotel se limitëia al valur de ći che é gnü tut o spachè ćina a 100 iadi le prisc de sojornanza al dé. Sce le prisc de sojornanza é por ejëmpl 50 euro a nöt é le limit mascimal dla rembursamënt de 5.000 euro. Chësc limit ne vel indere nia, chël ô dì che l'ostì respogn ilimitatamënter, sce les cosses ti é gnüdes dades jö da ćiarè sura o sce al s’à refusé da tó jö cosses da ćiarè sura, olache al â le dovëi da le fa, o sce l’ostì é de gauja por le deterioramënt, la desdruziun o la sotraziun dles cosses.
De plü informaziuns y consëis é da ciafè sön le sit internet dla Zentrala di Consumadus Europeica de Balsan, olache an ciafa inće n model de lëtra da ortié al hotel.
LE 2013 TLA ZENTRALA DI CONSUMADUS EUROPEICA DE BALSAN
La ZCE presentëia le bilanzPor la Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) Talia – ofize de Balsan é le 2013 stè n ann impegnatif mo rich de sodesfaziuns: i consumadus che é gnüs dala ZCE cun na ghiranza de informaziun é stà 2002, 561 é stades les domandes sön n problem concret. Te 306 caji é la ZCE de Balsan antergnüda por daidé n consumadù residënt te n ater Paîsc dl’UE che à albü n problem cun na dita taliana; te 209 caji à i colegs dla ZCE de d’atri Stać mëmbri porvè da ciafè na soluziun por n consumadù talian. Te 515 caji é la ZCE stada bona da recuperè feter 130.000 euro.
Sce i sëis n consumadù y i ëis na lamentanza da fà cuntra na dita che à süa sënta te n ater Paîsc dl'UE, Islanda o Norvegia, sce i ëis bele contatè l'aziënda por scrit mo i n’ëis nia ciafè na resposta o sce i ne sëis nia stà bugn da ciafè na soluziun che jô bun, podëise s’ortié osc caje, scrion fora nosc formular de lamentanza onlinel.
Social Media
LA ZCE BALSAN É INĆE SÖN TWITTER.COMLa Zentrala Consumadus Europeica (ZCE) de Balsan à da püch metü man da dè inant informaziuns sön le monn dl consum europeich cun 140 sëgns. A chësta moda ciafa i consumadus interessà informaziuns cörtes tres internet o diretamënter sön le fonin ti jon do ai tweet sön twitter.com/ECCItalyBolzano. Sostignide nosta ativité y deventede nüsc follower!
CAJE DL MEIS
De jügn dl 2012 à n consumadù grech cumprè on-line da na botëga de belijia dla Talia n’ora de na marca dër conesciüda. Al à paié 5.900,00 euro tres paiamënt bancar. La botëga à ortié le poch mo ćizé n’è nia jü sciöche al alda, ajache do da n valgügn dis à le consumadù ciafè na e-mail, cun chëra che al ti gnô dit che le poch ê jü a perde y che l’assiguraziun â daurì na pratica. Le consumadù à porvè da ciafè da su na soluziun por sis mëisc alalungia denant co jì dala ZCE Grecia, che ti à ortié la pratica a nosta ZCE.
Do da n valgügn contać cun la botëga y la compagnia d’assiguraziun, àn ciafè fora che ara â retü le dann d’isté dl 2013. Os dijarëis, döt apost spo? Nia atira. Le patrun dla botëga n’à nia atira passè inant la soma al consumadù grech. Impormò do da sis mëisc de lamentanzes da pert dla ZCE y ma do avëi indô cherdè sö l’assiguraziun, ti él gnü retü al consumadù i 5.900 euro.


text:
Infurmaziun
Data e lieu
Ils 28avels Dis da litteratura (Ddl) han lieu dals 2 fin ils 4 da november 2018 en halla polivalenta Tircal a Domat.
Intent
Ils Ddl, il «Solothurn dals Rumantschs», porschan dapi l‘onn 1990 ad auturs ed auturas, ad amis da la litteratura ina plattafurma ed in‘occasiun per sa scuntrar, barattar ideas e survegnir novs impuls. Mintg‘onn vegnan preschentadas e discutadas novas ovras litteraras e lavurs linguisticas entaifer in motto general. Pel solit èn reservadas la sonda e la dumengia per la litteratura, durant che las sairadas vulan integrar er autras furmas culturalas (musica, teater, cabaret) e dar ina pussaivladad da seser ensemen tar in bierin da la bar litterara. Grazia a la derasaziun tras las medias – Radiotelevisiun Svizra Rumatscha (RTR) è noss partenari da medias – vegn cuntanschì in grond public entaifer ed ordaifer il Grischun. Ils Ddl promovan pia sco event cultural explicitamain l‘identitad culturala da la Rumantschia.
Organisaziun
Il comité dals Ddl, quai èn tschintg giuvnas rumantschas che vulan mantegnair ed avanzar quest event litterar, cultural ed ussa dapi 25 onns popular. Per che las 150 vals grischunas, lur abitants e lur idioms as possian scuntrar a Domat, lavura il comité cun bler idealissem e plaschair e per gronda part senza paja. L‘organisaziun tetgala dals Ddl è la Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR); ella sustegna e promova la litteratura rumantscha a moda integrala da lectorats professiunals fin la vendita da cudeschs. Entaifer la ULR è il comité dals Ddl dentant sulet respunsabel per il program, l‘organisaziun, la realisaziun e la finanziaziun dals Dis da litteratura.
Impressum
Patrunadi: Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR)
Comité d‘organisaziun: Nadina Derungs, Sara F. Hermann, Sereina Nay, Corina Schmed, Natalia Tuor
Creaziun: Jörger-Strauss, Annatina Nay
Programmaziun: Simon Wülser
Pressa
Pil mument na datti naginas communicaziuns da pressa.
Contact
Corina Schmed, responsabla per las medias
schmed@disdalitteratura.ch


text:
Minisguard dals 09.12.2017
- Sonda, 9.12.2017, 17:40
Tge è la lescha da lavur?
Avant 200 onns n'eran las cundiziuns da lavurar anc betg regladas sco oz. Ma pertge datti insumma ina lescha da lavur e pertge na vegn quella betg resguardada durant il temp d’advent da las stizuns?
Co vegn il glatsch sin l'«iis Paradiiis»
Per mantegnair il glatsch uschè bain sco pussibel dovra quai lavurs da circa tschintg uras mintga di, avant ch'il glatsch avra sias portas. Nus avain fatg ina visita als lavurants durant spalar naiv, glimar giu il glatsch e squittar aua per far glischar il glatsch mintga di da nov.


text:
Films vegnan mussads a Tusaun schon dapi 60 onns. L'uniun Kino Rätia ha surpiglià il manaschi avant 30 onns. Quai ch'è stà a l'entschatta in salvament, è ussa ina instituziun culturala impurtanta da la regiun.
Il schaner 1988 ha ina gruppa interessada dal film salvà il Kino Rätia. Cun bler idealissem e paca experientscha sajan els sa confruntads cun la nova sfida, di Thomas Keller ch'è davent da l'entschatta en la suprastanza da l'uniun.
Ussa dumbra l'uniun radund 700 commembers e preschenta mintg'onn radund 380 films. Cun introducir il 1991 ils dis dal film mundial ha il Kino Rätia er cuntanschì ina muntada naziunal. Per il giubileum da 30 onns preschenta l'uniun mintgamai in film dals ultims ultims onns d'existenza. L'entschatta fa il film da Daniel Schmid Violanta.


text:
Nus avain novas !
- Glindesdi, 16.1.2017, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 16.1.2017, 19:00, RTR
Duas bands da schlagher han dacurt edì novs portatuns, e quels vulain nus gugent preschentar a vus en la Stailalva.
Die Paldauer, la band da schlagher da l'Austria scriva istorgia da musica, els fan prest 50 onns musica, e quai anc adina cun grond success. Ils 6 umens da la Stiria han edì in disc cun il titel «3000 Jahre», co che quest album tuna, pudais vus tadlar en la Stailalva.
Plinavant preschentain nus il segund disc da studio da la band Klubbb3. Ils trais amis Florian Silbereisen, Jan Smit e Christoff scrivan er istorgia, els èn la band da schlagher da l'onn 2016. Strusch è l'onn da debut a fin per la «Newcomer» band Klubbb3 preschentan els gia lur proxim disc «Jetzt gehts richtig los!» e da quel tadlain nus intginas chanzuns.


text:
Or d’in fa dus
In midament essenzial hai dà questa giada. Enfin uss existiva 1 tom, d’ina vart la part tudestg-rumantscha, da l’autra vart il cuntrari.
Entras observar il vocabulari existent èn Urech e Cantieni dentant vegnidas a la conclusiun, ch'in cudesch uschè grond per mauns pitschens da scolars da 3 classa ensi na fa betg senn. Cun far 2 toms possian ins far pli duvrabel e survesaivel il vocabulari.
Ina 5avla ediziun è pussaivla
Sche quai va sco fin uss, alura vegn era l’ediziun actuala ad esser exausta in di ni l’auter. Ina 5avla ediziun fiss lura, tenor Chatrina Urech, bain pussaivla.
Per quest’ediziun ha la scola primara da Samedan ensemen cun sponsurs investì passa 30'000 francs en il «buonder cun cornas».


text:
Canada
El Cànada a l'é el stat püssé a nord del America del Nord. A l'è el segund paes püssè grand del mund cume estensiun, e l'è spantegaa in d'una tera intra l'Ucean Atlantich, l'Ucean Pacifich e l'Ucean Artich. A l'è tacaa a ovest e a süd cunt i Stat Ünì.
I lenguv püssé parlaa a hinn l'ingles e'l frances, che hinn anca i lenguv ufissiaj. La sua capital a l'é Ottawa (808.391 abitant). Alter cità impurtant a hinn Toronto, Montreal, Vancouver, Calgary, Edmonton, Québec e Winnipeg.
El 75% del popul canades al viv a men de 250 km del cunfin american.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canadà a l'é nassüü cume füsiun de un poo de culoni ingles, anca una quaj de lur a l'era stada una culonia francesa.
El paes l'ha ciapaa l'indipendenza del Regn Ünì cunt un prucess scuminciaa in del 1867 e finii in del 1982. El paes el fa part del Commonwealth e dunca el ricugnuss cume munarca la regina del Regn Ünì Elisabeta II.
Urganizaziun pulitiga e aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canadà a l'é una munarchìa custitüzziunal, federal e parlamentar. La gh'ha dent des pruinc e trì teritòri. I pruinc a hinn püssé autonum di teritòri rispet al guern federal.
El prim minister a l'é el Justin Trudeau (del 2015).


text:
Segls 1 da schaner 2017 è la fusiun digl Cumegn-baselgia Surses eida an vigour. El è nia fundo digls cumegns-baselgia uriunds Beiva, Cunter, Mulegns, Parsonz, Riom, Rona, Salouf, Sur/Marmorera e Tinizong.
Igls muteivs principals per la fusiun eran las contribuziuns sminueidas dalla Baselgia catolica digl cantun Grischun agls singuls cumegns-baselgia e la difficultad da saveir occupar las caricas bisignevlas per manar las instanzas. Antras la reducziun dallas contribuziuns sa meidan las obligaziuns tgi igl nov cumegn-baselgia ò da surpiglier. Uscheia ègl betg ple pussebel da celebrar mintga fegn d’emda ena messa an mintga fracziun.
La suprastanza vign sustigneida antras la secretaria Sandra Baltermia-Guetg tar l’execuziun da tot igls divers pensums administrativs. Igl secretariat sa catta ainten la tga pravenda a Riom.
Nous ans legragn sen ena buna collaboraziun cun igls cartaints digl Cumegn-baselgia Surses e supplitgagn per tgapientscha e toleranza an connex cun las midadas tgi vignan antras la fusiun.
Igl mastral-baselgia Clemens Poltera
Ser Adam Pradela ò cumanzo sies pensum an Surses igl schaner 2018. El vign sustignia antras Vicari Michael Dahinden.
Plevant-administratour Adam Pradela
Veia Principala 28
7462 Salouf
076 730 17 92
adam.pradela@catolica-surses.ch
Vicari Michael Dahinden
081 661 11 39 / 079 442 89 40
oktavdahinden@bluewin.ch
Responsabla per igl secretariat digl Cumegn-baselgia Surses è Sandra Baltermia-Guetg. Igl biro sa catta an la tga pravenda a Riom.
Cumegn-baselgia roman-catolic Surses
Sot Baselgia 10
Tgascha postala 55
7463 Riom
081 684 13 26
glindesde: 13.30 – 16.30
ni tenor cunvagnientscha
Las tractandas per la proxima radunanza cattez a cò davent dad antschatta zarcladour.
Mastral-baselgia e responsabel finanzas e persunal
079 335 42 72
Vice mastral-baselgia e responsabel bietgs
079 357 21 38
Responsabla per la pastoraziun
079 737 39 41
Responsabla per la dutregna
079 288 06 47
plevant-administratour
076 730 17 92
Igl cunsegl dallas fracziuns sustigna igl plevant da metter se igl program da sarvetschs divins ed è igl contact tar las singulas fracziuns/vischnancas. El sa cumpona dad en commember da mintga fracziun, dalla responsabla per la pastoraziun an suprastanza e digl prer-administratour.


text:
El è cleramain per ina clav da reparter ils fugitivs sin tut ils 28 pajais commembers. Las represchentantas ed ils represchentants èn era pronts da discutar davart in sboz da lescha per accelerar la procedura d'asil. Vitiers pretenda il parlament da l'UE dapli pussaivladads legalas d'immigraziun per exempel visums umanitars.
Er la Svizra duai sa participar
La cumissiun da l'UE vuless era ina participaziun da la Svizra a questa repartiziun. Quai resorta d'ina proposta da Brüssel ed è anc da discutar cun ils stadis pertutgads. I saja dentant cumplitgà hai gì num.
RR novitads 17:00


text:
77 Bombay Street ha gudagnà il contest da l' onn 2008. Marcus Petendi e Simon Steiner han fundà la band Polyphone l'onn 2012. Dapi il 2014 tutga era Valentin Bezzola tar la band. La finamira da la giuvna band e da far buna luna cun lur musica.
Musica da Polyphone e rock alternativ cun elements da pop ed indie. La band ha gia gì intgins success cun lur musica. Uschia han els sunà a l'Open air Lumnezia ed al Terratrembel a Puntraschigna.
In ulteriur punct culminant è la qualificaziun per il semifinal da mycokemusic. Els en vegnids elegids tranter ils dudesch megliers e ston uss anc dumagnar l'online voting. Quel dura anc fin ils 9 d’october. Las trais meglras bands sa participeschan al final ch'è ils 31 d’october a Turitg.


text:
Juno (catalogàt uficialmènt come (3) Juno) l'è 'n asteròide de la fàsa principàla. L'è stat el tèrs asteròide a éser scuprìt, dòpo Cèrere e Pàlade e giü dei piö grancc. L'è stat scuprìt al 1 de setèmber del 1804 de l'astrònomo todèsch Karl Ludwig Harding e batezàt col nòm de Juno en unùr a la divinità omònima (Juno l'è el nòm latì de Giunone) de l'oservatóre Schröter de Lilienthal, en Germania.
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 (EN) 3 Juno, su Small-Body Database, Jet Propulsion Laboratory (JPL), 29 de ost del 2003 (öltem agiornamènt). URL consultato il 30 de setember del 2011.


text:
I dat era quest onn il CSI a San Murezzan. Quai communitgeschan ils organisaturs dal turbier da chavals CSI. La presidenta dal comité d'organisaziun Leta Joos di ch'ins haja pudì ademplir las pretensiuns da la vischnanca. Il president communal da San Murezzan Sigi Asprion ha ditg percunter envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR che la vischnanca decidia definitivamain en chaussa pir glindesdi ils 25 da fanadur. I saja dentant probabel che la decisiun vegn ad esser a favur dal CSI.
Cundiziuns da la vischnanca
San Murezzan aveva dà da principi la permissiun per il turnier da chavals gia la fin da zercladur. La vischnanca aveva dentant anc pretendì ch'in biro fiduziar examinescha ils contracts cun ils sponsurs ed il contract da leasing per il sablun. Plinavant aveva la vischnanca pretendì che las mesiras da segirezza e da traffic stoppian esser las medemas sco l'onn 2015.
Quest onn in turnier da la pli auta categoria
Il turnier da chavals a San Murezzan è quest onn perfin in turnier da la pli auta categoria cun 5 stailas. L'ediziun da premiera dal 2015 era anc in turnier da 4 stailas. Ussa tutga San Murezzan tar la categoria la pli auta sper turniers sco quels a Turitg, San Galla, Basilea, Losanna e Genevra. Il CSI San Murezzan 2016 dura 5 dis dals 24 enfin ils 28 d'avust. Tenor il directur dal turnier, Beat von Ballmoos, dettia quai ina gronda dumonda per las plazzas da partenza al CSI a San Murezzan. Uschia spetgan ils organisaturs che blers atlets da renum mundial vegnan ad esser a la partenza cun lur chavals.


text:
L'onn 1993 e las represas
- Venderdi, 18.5.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 18.5.2018, 19:00, RTR
Originals temprivs e copias tardivas.
Whitney Houston chantava l'onn 1993 «I Will Always Love You», ma l'original derivava da Dolly Parton (foto) ed era vegnì registrà 19 onns avant. Ils UB 40 gnugnavan «Cant Help Falling In Love», ma surpiglià avevan els quella chanzun dad Elvis Presley. Madonna schuschurava «Fever», ma l'emprima versiun da quest semperverd aveva il Little Willie John gì chantà anno 1955. Revisitond las paradas d'avant 25 onns entaup'ins enorm blers reciclagis musicals. Ina pitschna schelta.


text:
Sco quai che Thomas Kollegger il manader da l’Uffizi da vischnancas di, pretendia il contract da fusiun che mintga anteriura vischnanca da la Lumnezia possia metter in commember en suprastanza. Pia otg vischnancas cun mintgamai in commember e latiers anc il president, uschia datti ina suprastanza da nov persunas. Kollegger di, che quest contract da fusiun saja liant.
Duri Blumenthal, fa valair che gia l’emprima suprastanza elegida suenter la fusiun n’haja betg correspundì a quella pretensiun. La fracziun da Vignon n’è betg represchentada en la suprastanza actuala. Persuenter ha Vella dus represchentants en suprastanza. Sch’ins prendi dapart la suprastanza actuala possian ins era dir che Lumbrein saja represchentà cun quatter persunas oriundas da Lumbrein.
La vischnanca da la Lumnezia vegn orientada ils 14 d’avust sur dals plans da reducir la suprastanza. Fin l’ atun 2016 duai quai esser sclerì sch’igl è pussaivel da far questa midada gia suenter quatter onns, pia gia suenter l’emprima perioda d’uffizi.


text:
Dialet laghee
El laghee a l'è un insema de dialett dela famiglia del Lumbard ucidental dela lengua Lumbarda che ienn parlaa süla riva ucidental del lagh de Comm.
Dunca i dialett ienn parecc e pitost diferent vün de l'oltru, a segunda di paes o di vall. El gh'è sumea un poo al dialett cumasch e al dialett ticines, però di volt la diferenza a l'è propi tanta, per esempi cul cavargnon che se parla in Val Cavargna o cul muncecch che se parla sü sura a Dongh.
Cuntegnüü
- 1 Carateristich
- 2 Esempi de laghee de la zona de Dongh del Votcent
- 3 Esempi del dialet de Colegh (fraziun Laghet)
- 4 Vus curelaa
- 5 Ligam de fö
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se cunsiderum el Milanes cume variant principal del Lumbard ucidental, poden vess truvaa vari diferenz tra la parlada meneghina e 'l Laghee (variant de Mezzegra).
- Una quai a la diventa o: per esempi, óltru, cóld, mólta, sólta inscambi de alter, cald, malta, salta.
- Una quai ü la diventa ö: per esempi, föm, piöm, sö, vön, löna inscambi de füm, piüm, sü, vün, lüna.
- Müden i acent sü una quai o: per esempi, suta, mórt, vólta, sfrós, dóna, gió inscambi de sòta, mòrt, vòlta e sfròs, dòna e giò.
- Presenza de la partisela prunuminala i denanz a la terza persona plürala di verb: i sann, i gh'hann, i henn inscambi de sann, gh'hann e hinn.
- Negru, sempru, vedru, libru e óltru inveci de negher, semper, veder, liber e alter.
- Azión, televisión e sezión inveci de asiùn, televisiùn e sesiùn.
- Sc'tremizzi, drizz, sénza e giazz inveci de stremissi, driss, sénsa e giass.
- Culù e pesc'cadù inveci de culùr e pescadùr.
- Sc'cultà, sc'cund, sc'capà inveci de scultà, sgund e scapà.
- Mé, té, ché, basén, maténa, méa inveci de mì, tì, chì, basìn, matìna e minga.
- Rüà e bücér inveci de rivà e bicér.
- Presenza de arcaisem in di verb: crumpà, nà inveci de cumprà, andà.
Cumparaziun funetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vegnen prupost di esempi de dialet de vari paes:
- Milan, ciapaa cunvenziunalment 'me standard
- Mezegra, in sü la riva cumasca
- Germasen, in de la Val Alban
- Colegh, in sü la riva lechesa
- Nuvaa, bassa Valciavena
I verb (a Mezzegra)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé sun, té te seet, lü l'è, nön sem, violtri sii, lur i hen.
- Indicativ imperfet: mé seri/sevi, té te seret/sevet, lü l'era/eva, nön serum/sevum, violtri seruv/evuv, lur i eren/even.
Verb avègh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé gh'hoo, té te gh'eet, lü el gh'ha, nön gh'em, violtri gh'avii, lur i gh'han.
- Indicativ imperfet: mé gh'eri, té te gh'eret, lü el gh'era, nön gh'erum, violtri gh'eruv, lur i gh'eren.
Verb andà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé voo, té te veet, lü el va, nön vem/nem, violtri nii, lur i van.
- Indicativ imperfet: mé navi, té te navet, lü el nava, nön navum, violtri navuv, lur i naven.
Esempi de laghee de la zona de Dongh del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una parabula[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un om el gh'eva düü fiö.
E 'l püssee penin de lur el dis al pà: "Pà, dam el fat mè!" e 'l pà el gh'ha spartii la roba.
E de lì a poch dì, el fiö püssee penin, faa sü fagot, l'è andaa a girà in d'un paies luntan, induvè l'ha mangiaa tüt el fat sò menand vita cativa.
E dopu che l'ha spendüü tüt el fat sò, una carestia fiulona la s'è fada sentì in quel paies, siché lü l'ha scumenzaa a patì la fam.
E l'ha tolt sü a metes al servizzi de un padron de quel sit, che l'ha mandaa in di sò lögh a cürà i purcei.
E lü el cercava d'impienì el butasc dei giand che mangiavan i purcei, ma nessün ghe ne dava.
Inlura, pensand ai sò cas, l'ha dii: "Oh, che mota de giurnad del mè pà gh'han del pan a despressi, e mì crepi de la fam!"
Mi tujaroo sü e anderoo del mè pà e ghe disaroo: Pà, mì hoo falaa contra el ciel e inanz a tì.
E meriti minga de vess ciamaa tò fiö: dam un post de tò famej".
Lü donca l'ha tolt sü e l'è vegnüü dal sò pà: e lü, quand l'era ancamò de luntan, el sò pà l'ha vedüü e ghe n'ha 'vüü cumpassion e l'ha curüü e 'l ghe s'è bütaa al col e l'ha basaa.
E 'l fiö el gh'ha dii: "Pà, mì hoo falaa contra 'l ciel e inans a tì; e meriti minga de vess ciamaa tò fiö".
Ma el pà l'ha dii ai sò servitur: "Tuvii scià el vestii de la festa, e metìghel sü, e metìgh dent un anel al dit e metìgh sü i scarp!
E menee scià el vedel ingrassaa e cupél; e majem, e fem una sceriada;
perchè 'stu mè fiö l'eva mort, e l'è risüscitaa; l'eva perdüü, e l'em truvaa". E s'hin metüü a fà festa cumè.
Inlura el sò fiö püssee grand l'eva föra in di lögh; e vegnend indree, quand l'è staa arent a cà, l'ha sentii a sunà e a balà.
E, ciamaa vün di servitur, l'ha dumandaa cusa vurevula dì quela roba.
E lü el gh'ha dii: "El tò fradel l'è turnaa a cà, e 'l tò pà l'ha mazzaa el vedel ingrassaa perchè l'ha quistaa ancamò san e salv".
Ma lü l'ha faa caprizzi e l'ha minga vulüü andà dent. Donca el sò pà l'è vegnüü föra e la pregava de andà dent.
Ma lü respundend l'ha dii al pà: "Vitel lì, giamò tanci an mì te servissi, e gnanca una volta hoo disubedii ai tò orden; e pö mai te m'heet daa un cavret per stà alegher insema ai mè amis.
Adess mò che 'stu tò fiö, che l'ha majaa tüta la tua roba cui bagasc, l'è turnaa a cà, tì te gh'heet mazzaa el vedel ingrassaa".
E lü el gh'ha dii: "Fiö, tì te seet semper insema a mì, e tüta la roba mia l'è tua;
Dunca besugnava fà festa e stà alegher, perchè 'stu tò fradel l'eva mort e l'è resüscitaa; l'eva perdüü e 'l s'è truvaa".
Pietro Monti, Vocabolario dei dialetti della città e della diocesi di Como, 1841, pag. 417-418
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Donca mì disi che in di temp del re de Ziper, dopu che Gufred de Büjon l'ava ciapaa Tera Santa, l'è sücedüü che 'na bona sciura de Guascogna a l'è nada in pelegrinagg al Sant Sepulcher; in del turnà a cà, quand l'eva rüvada a Ziper, ona manega de lifroch vilan i l'han tolta a perzipità. Lee la se ne casciava, e no pudend fà passà el magon, l'ha pensaa de nà del re a met giò quarela; ma quaighedün i gh'han dii che l'eva fiaa traa via, che quel re l'eva 'n por tabalöri che, inscambi de vendicà i olter, el mandava giò quii balussad che ghe faven anca a lü; e inscì tücc quii che ghe l'aveven sü con lü i se n'impagaven fasendeghen 'na quaivüna. Quela sciura, quand che l'ha sentüü inscì, desperand de utegn vendeta, tant per cunsulàss on zich, l'ha pensaa de casciàghela a quel re, e fàl nicorgg che l'eva 'n biciulan; e, tüta caragnenta, la ghe s'è presentada e gh'ha dii: "O sciur, mé vegni minga scià a pregàt de vendicàm de quii balussad che hoo patii, ma inscambi te preghi de 'nsegnàm coma te feet mò mai a ciapàt sü mocc mocc quii che te fan a té, e inscì, imparandel de té, poda anca mé ciapàm in pas i mè fastidi; che, se 'l pudess, le sa el Signur come i bütaress tücc vuluntera adoss a té, che t'i suportet inscì cucc e cuntent".
El re, che infina alura l'eva staa 'n margnach indurmentaa, el s'è dessedaa fö; e scumenzand l'ha vendicaa i birbunad che l'ava patii quela pora sciura, e pö el s'è metüü a fàla pagà salada a tücc quii che fasessen vergot contra de lü e del sò unur.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 184-185
Esempi del dialet de Colegh (fraziun Laghet)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un an fa el mè nonu, che ier l'ha cumpii utant'ann, el m'ha cüntaa a mì e la mì surela questa storia.
Gh'era una volta in un paes penin, un óm che 'l gh'èva dü fiöö.
Un dì el fiöö püssee sgióen dei düü fraðéi l'è 'ndaa del sò pà e 'l g'ha ðii: "Pà, vöri tüt quel che me speta, dèm quel ch'è mè!".
El vécc, che 'l ghe vurìva tan' ben ai só fiöö (forse anche trop) l'ha faa quel che lü 'l vurìva.
El fiulòt un poo ðe ðì dopu l'ha ciapaa tüt i sò soldi e 'l n'è 'ndaa.
In un paes luntan l'è 'ndaa a viv ben, a 'nciuchìss inséma ai só amis, e balà inséma ai donòt.
Inscì in pochi setimann l'ha majaa fö tüt e l'è restaa senza pü negót.
Cusa gh'èrel de fà? Cume saréssel scampaa? Dùe saréssel andaa a truà un toch de pan?
Finalment l'è 'ndaa ver' un cuntaðin e 'l g'ha ðumandaa: "G'hii minga besogn d'un faméj?".
"Sì", el g'ha respundüü el cuntaðin, "ma cume te sèe, quest ann gh'ém aüü tanta pruìna, tanta aqua e per giónta anca la tempesta. Inscì pòði apéna dàt un poo de pan e negót d'òltro".
"El necessita minga che te me ðèet òltro: basta che möri minga!".
"Tüt i ðì te andrèet fö in del mè praa a pasculà ei ción e i mè pégur: sèt cuntent?"
E 'l puerèt l'è 'ndaa al pascol a portà 'l bestiam dal zó paðrón tanti uólt".
Ma quan' lü el veðìua un ción grass che 'l mangiàua i giand, el disìua den' de lü: "Pòver mì! Se füss restaa cà mia! Cume l'era mej, cume l'era bel dal mè pà! Inveci adess stoo maa!".
E per minga murì el mangiàua erba, raðis, e pö 'l piangìua: "Almeno che poðaréssi tornà indree di mée!".
E piangg incö, piangg duman, el na puðìua pü: la fam e i dolóo la faven vegnì sempro püssee magro.
Dop un par de mes, anca se la cà del zó pà l'èra luntan, l'ha penzaa de turnà indree.
Dopu che l'ha caminaa parecc dì e parecc nocc, l'è riuaa in pee biót e tüt scarpaa, nel paes dóe stava el zó pà e la só mama.
Quand el só pà l'ha veðüü a vegnì avant, aðasi aðasi, a rasent a la sces del curtil, cun i ögg bass, l'ha vusaa ða la cuntentézza, el gh'è curüü incuntra e 'l l'ha basaa, sü la front, sü la facia, sü la bóca.
"Nò, pà, basom minga! Sun staa trop cativ! I mè pecaa i è trop grand: mériti piü de vess tò fiöö: son vün di tò faméj!".
El pà l'ha ciamaa là ses faméj e 'l g'ha ðii: "Purtèm scià el vestii püssee bel che g'hòo, e metìghel sü! E pö metii den' l'anél an del dii, e i scarp an di pee! Viòltri là sgió ciapè l'aqua, impizzè 'l fögh e cupè el veðél püssee bel che g'hòo, perchè vöri fà festa!
Vardii: quest mè fiöö l'èri perdüü e inveci adess l'hòo truaa de növ".
E pö el z'è sgiraa vers el fiöö: "Andém!" el g'ha ðii, e l'è 'ndaa de dent sübet in cà cun el fiulòt, e lü el tegnìua con tücc dó i man la manzina del só pà.
E tüt el dì han mangiaa, han bevüü tan' vin e han cantaa tanti bei canzón.
Vivaio Acustico delle Lingue e Dialetti d'Italia
Vus curelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lagh de Com
- Lengua lumbarda
- Davide Van de Sfroos
Pagin in laghee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Abecee
- Semüda
- Urobi
- Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu
- Urobi
- Urtugrafia muderna


text:
Castion (CO)
Castion o la Torr (prononzia local: [kaʃ'tjuŋ]; nom ufizial in italian: Castiglione d'Intelvi) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 1 182 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 4,3 km² e 'na densità de 275 ab./km².
La scormagna di abitant a l'è goss.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Castion l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L’idea saja d'inoltrar ina moziun en ils parlaments da l'Uri e dal Grischun, di la commembra da la cuminanza e presidenta dal cussegl cirquital (parlament chantunal) da l’Uri Frieda Steffen.
Las moziuns duain avair il medem cuntegn: La galaria sin il pass Alpsu duai vegnir prolungada e las lavineras duain vegnir rinforzadas. La finamira è che la Viafier Matterhorn-Gottard po cursar l’enviern senza incaps ed impediments.
50 fin 60 milliuns francs
La moziun pretenda che las regenzas da l’Uri e dal Grischun intervegnian tar l’Uffizi federal da traffic. Daners per quest project sajan avant maun, perquai ch’il parlament federal haja concedì 13,2 milliardas francs per l’infrastructura da la viafier, uschia Steffen. Ella quinta che las mesiras pertutgant il pass Alpsu cuostian tranter 50 e 60 milliuns francs.
RR novitads 06:00


text:
En l'Europa dettia bainbaud uschè bleras persunas cun surpaisa sco en ils Stadis Unids. Tenor las retschertgas da la WHO han stgars 60% da las persunas surpais e 30% fiman. Vitiers è il consum d'alcohol pur per chau ed onn sin 11 liters.
I dat dentant era bunas novas. En l’Europa moran adina pli paucas persunas anticipadamain vid malsognas, quai scriva l’organisaziun mundiala per sanadad WHO en ses rapport da la sanadad europeica 2015. Problems cun la circulaziun e malsognas dal cor, cancer e malsognas cronicas mainan adina pli pauc a la mort, scriva la WHO. La mortalitad tar uffants pitschens gist naschids è uschè bassa sco anc mai. Tenor la WHO pudessan dentant anc dapli mortoris vegnir evitads.
RR novitads 09:00


text:
Montag, November 06, 2006
Act de carezia e veneraziun encunter la s. Crusch
O crusch adorabla de miu Salvader, jeu salidel tei cun respect e carezia perquei che ti, meritas il respect e la carezia dil tschiel e della tiara. O che tia dignitat ei pauc enconoschenta; ti eis il ligiom, che tegns ligiaus Dieus cull' olma, e l'olma cun Diu; ti eis il port dil salid e la speronza e confidonza dellas olmas humiliteivlas, che enqueran de vegnir sprezadas e humiliadas; perquei che ti o miu Diu, has elegiu il sprez e la humiliaziun ed eras disponius de suffrir tuttas sorts affrunts ed ingiurias per ils puccaus dils carstgeuns ed il salid dellas olmas. O miu adurabel Jesus! jeu embratschel tia sontga Crusch, jeu ritscheivel ella cun compleina resignaziun enten tias sontgas ordinaziuns; jeu strenschel ella encunter miu cor. Tia sontga ed adorabla veglia daventi sin tiara, sco en tschiel.
Eingestellt von Impos um 19:55
Labels: Kreuz Christi, rhätoromanisch
Keine Kommentare:
Abonnieren Kommentare zum Post (Atom)


text:
La polizia haja sajettà sin l'um avant ina butia a Baton Rouge en il stadi federal da Louisiana. L'um haja purtà in'arma. Quai rapportan las agenturas da novitads.
Tenor l'advocat da la famiglia da l'unfrenda, haja l'um però be vendì discs cumpacts davant la butia. Cas sumegliants han ils onns passads provocà gronda critica en ils Stadis Unids.
Demonstraziuns fin uss paschaivlas
Suenter il mazzament da l'um han numerusas persunas demonstrà avant la butian Las autoritads localas han appellà als demonstrants da restar calm e da protestar a moda paschaivla. Ils onns passads eran protestas cunter la violenza da la polizia americana savens escaldas.
RR novitads 06:00


text:
Winterurlaub I Urlaub Achensee I Hotels Alpbachtal I Urlaub Hohe Salve I Sommerurlaub Imst - Gurgltal I Sommerurlaub Innsbruck-Feriendörfer I Unterkunft Kaiserwinkl I Urlaub Kitzbühel I Urlaub Kitzbüheler Alpen - Brixental I Kitzbüheler Alpen - St. Johann I Unterkunft Kühtai I Hotels Kufstein I Unterkunft Naturpark Lechtal I Skiurlaub Paznaun Ischgl I Winterurlaub Ötztal I Sommerurlaub Osttirol I Skiurlaub Pitztal I Unterkunft Seefeld I Skiurlaub Serfaus-Fiss-Ladis I Skiurlaub St. Anton am Arlberg I Sommerurlaub Stubaital I Unterkunft Tiroler Oberland I Unterkunft Tiroler Zugspitz Arena I Urlaub Wilder Kaiser I Urlaub Wipptal I Skiferien Zillertal I Wellnesshotels I Familienhotels I Hotels in Tirol & Osttirol I Ferienwohnungen in Tirol
Ihre Merkliste


text:
Müra
Müra (nom uficiàl en italià: Mura) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha presapóch 796 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]), 'na superfìce de 12 km² e 'na densità de popolasiù de 66ab./km². El cunfìna coi cümü de Cast, Pèrtega Àlta e Vistù.
Endèl medioévo el teretóre del cümü de Müra el fàa part de la piéf de Sànta Marìa de Saàl che en urìgin la ciapàa dét töt el teretóre de le quàter vài minùr furmàde dei torèncc Tùer, Degnù, Abiòcol e Nòza, cioè 'n sostànsa del teretóre dei cümü del dé d'encö de Müra, Cast, Pèrtega Bàsa e Pèrtega Alta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Las 300 persunas las pli ritgas da la Svizra èn vegnidas anc ina giada per radund 60 milliardas francs pli ritgas. Ensemen possedan ellas 674 milliardas francs. Quai rapporta il magazin «Bilanz». La raschun per quest svilup sajan ils buns affars en bursa.
Anc adina sin plaz 1
La pli ritga famiglia resta la famiglia Kamprad dal fundatur dal concern da mobiglias IKEA. Ella posseda 48 fin 49 milliardas francs.
Sin plaz 2 suonda il Svizzer-Brasilian Jorge Lemann cun 28 fin 29 milliardas. El ha creà il pli grond concern da biera dal mund. Sin plaz 3 èn las famiglias Hoffmann ed Oeri ch’han fundà il concern Roche. Lur facultad vegn stimada sin 24 fin 25 milliardas francs.
4 milliardas dapli che l'onn passà
La facultad da Christoph Blocher, da sia dunna e lur uffants vegn stimada sin 11 fin 12 milliardas francs. Quai èn 4 milliardas dapli che l’onn passà. La raschun principala per quest svilup saja la valur da las aczias da la Ems Chemie che saja creschida, scriva la «Bilanz».
Da las 300 persunas las pli ritgas èn 138 milliardaris. Per pudair far part dals 300 superritgs da la Svizra sto ins avair ina facultad da 100 milliuns francs.
RR novitads 23:00


text:
«Jau sun fitg dischillus», scriva Roger Federer sin sia pagina da Facebook. Il numer trais dal mund ha decidì da terminar la stagiun 2016. Quai suenter avair discurrì cun ses medis ed avair ponderà tut las opziuns pussiblas.
Betg la fin da la carriera
El veglia anc dar insaquants onns tennis sin la «tour» senza avair mal. Perquai saja quai era impurtant che ses corp e ses schanugl, ch'el haja laschà operar l'enviern passà, sa revegnian ussa cumplainamain. Ils medis hajan cusseglià da far ina pausa. Ina fin da la carriera excluda il sportist da 35 onns dentant. El vegnia a turnar puspè il 2017 cunquai ch’el charezza anc adina il tennis.
Per l’emprima giada dapi 16 onns senza titel
Roger Ferder manchenta uschia ses 5avels gieus olimpics. E per l’emprima giada dapi l’onn 2000, sto il victur da 17 titels da Grand Slam terminar ina stagiun, senza avair gudagnà in titel.
RR novitads 21:00


text:
Avant 5 onns ha Ursi Costa, la manadra da fatschenta da la Girella, gì l’idea da fundar la Girella e la chasa Petronella. Per ella era quai impurtant, che persunas, che na chattan betg lur plazza en la societad survegnan agid professiunal ed in dachasa. Dapi lura ha quest’instituziun sustegnì en tut 25 persunas en situaziuns da crisa. Quellas 25 persunas han tuttas puspè chattà la confidenza en sasez e chattà enavos en la vita regulara.
La filosofia
Emprender da puspè s’integrar en la societad e chattar alura cun agid professiunal lavur e contacts socials. Quai è dapi 5 onns la finamira da la chasa Petronella a Bever. Quest’instituziun da la fundaziun la Girella è unica en Engiadina e las valladas dal sid. Ella porscha en tut 8 plazzas per persunas, che han pers il fil cotschen en lur vita. Suenter avair absolvì ina terapia dastgan ils abitants restar tranter 3 mais enfin 4 onns en la chasa.
Dapi dus onns appartegn la brocki a Schlarigna a l’instituziun. Ella è ina pitga impurtanta per la fundaziun e per ils abitants da la chasa Petronella. En quella pon els lavurar en in ambient famigliar e survegnir plaun a plaun la fidanza per puspè far il pass enavos en il mund da lavur regular. Ultra da quai gida la brocki a contribuir vi dals custs da l’instituziun. La chasa Petronella viva en emprima lingia numnadamain da donaziuns e da las contribuziuns dals abitants.
TR Telesguard 17:40


text:
Stailalva alpina
La stailalva alpina (Leontopodium nivale) è ina spezia da plantas che fa part dal gener Leontopodium (stailalva) entaifer la famiglia da las cumpositas (Asteraceae). Ella è ina da las pli enconuschentas flurs alpinas ed i vegn savens er fatg diever dad ella a moda simbolica en connex cun las pli diversas tematicas ch’èn colliadas cun il territori alpin.
Cuntegn
- 1 Descripziun
- 2 Ecologia da la flur
- 3 Frequenza
- 4 Sistematica
- 5 Utilisaziun
- 6 La stailalva sco simbol
- 7 Annotaziuns
- 8 Litteratura
- 9 Film
- 10 Colliaziuns
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
La stailalva alpina è ina planta ervusa perenna che po cuntanscher autezzas da 5 fin 20 cm.[1] La planta è da colur alventa ed ha in’apparientscha launusa/sco fieuter. Surtut ils fegls en furma da lantschetta che creschan vi dal moni e che cuntanschan ina lunghezza da fin 5 cm èn fitg pailus da la vart sut. Ils fegls a la basa furman ina rosetta.
In dumber da tschintg fin quindesch fegls auts, ch’èn d’in alv traglischant, furman ina staila cun plirs pizs. Quella circumdescha il portaflurs per propi che sa cumpona da dus fin dudesch portaflurs parzials en furma da chanastret; mintgin da quels cuntegna 60 fin 80 flurs a bischen mellen cleras. Las flurs a bischen fitg graschlas che sa chattan a l’ur èn femininas e vegnan er numnadas flurs a fils. Vers il center suondan alura flurs a bischen masculinas ch’èn in pau pli grondas; damai ch’il stigma senza funcziun è anc avant maun, pon las flurs apparair en furma ermafrodita. La stailalva flurescha tranter in fanadur ed il settember.
Tar ils fritgs sa tracti d’achenas ch’èn munidas cun pitschnas umbrellas e che sa derasan cun il vent; en furma umida pon ellas er tatgar vi d’animals.
Ecologia da la flur[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la flur da la stailalva sa tracti be d’ina flur apparenta.[2] La funcziun da preschentaziun surpiglian ils figls auts ch’èn alv-glischants e d’in fieuter ordvart spess. Flurs per propi cumpiglia mintga stailalva plirs tschients; quellas èn organisadas en chanastrets situads amez la staila. Ord vista da la biologia da l’impollinaziun furman la flur apparenta e las flurs per propi in’unitad (Superpseudanthium).
La glischur d’in alv brigliant sin ils fegls auts deriva da millis pitschnas vaschiettas d’aria ch’èn cuntegnidas en il pail tschurriclà e che reflecteschan la glisch ch’entra. Questa construcziun serva d’ina vart ad attrair insects che tschertgan mel, da l’autra vart però er sco protecziun cunter svapuraziun e sperdita da chalur. Ina gruppa da lavur a l’universitad da Namur (Belgia) ha eruì ch’ils singuls chavels sa cumponan da fibras parallelas d’in diameter da 0,18 micrometers.[3] Questa grondezza correspunda pli u main a la lunghezza da l’unda da la radiaziun ultravioletta. Entant che la glisch ultravioletta vegn absorbada a la surfatscha, po l’ulteriura glisch penetrar en l’intern e vegnir duvrada per la fotosintesa.
Ils impollinaders principals èn surtut mustgas sco er insects cun alas transparentas, tgirallas e baus. La flur apparenta sa mantegna fin l’enviern.
Frequenza[modifitgar | modifitgar il code]
Territori da derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il Leontopodium nivale subsp. alpinum cumpara a moda autoctona en las Alps, il Giura, las Carpatas, la part settentriunala dal Balcan e da las Apenninas sco er en las Pireneas. La sutvarianta Leontopodium nivale subsp. nivale è da chasa en las Abruzzas, las Alps Dinaricas ed en il Pirin. Ulteriurs represchentants dal gener stailalvas èn da chattar en la steppa auta da l’Asia Centrala en la part settentriunala dal Himalaya sco er en la China dal Nord, la Mongolia, il Giapun, la Corea e sin la peninsla Kamtchatka.
Derasaziun artifiziala[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 19avel tschientaner han numerus amis da la botanica gì l’intent d’enritgir la natira cun plantar en il liber flurs ch’els avevan prendì cun sai da viadis. Da questas plantas ha er fatg part la stailalva ch’è vegnida derasada en divers lieus da las Muntognas Mesaunas (nua ch’ins la chatta per part anc adina).
Ord vista da la biologia invasiva e da la protecziun da la natira vegn quest proceder giuditgà oz a moda critica. Tenor la legislaziun da la protecziun da la natira actuala dovra ina tala derasaziun artifiziala schizunt in’approvaziun statala.
Spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Savens èn ins da l’avis ch’i sa tractia tar la stailalva alpina d’ina planta ch’è da chasa en la grippa. Bain colonisescha ella tals bancs, ma confurm a ses spazi da viver d’origin – regiuns da steppa autsituadas – cumpara ella bundant pli savens sin pastgets alpins[4]; quai surtut dapi che la schientscha per la protecziun da la natira è creschida e las flurs na vegnan betg pli clegidas en tut ils lieus bain accessibels. La stailalva alpina cumpara pia puspè – sper sia preschientscha sin crap da chaltschina – sin pastgiras crappusas e – pli darar – sin prads d’alp. La planta è derasada a moda irregulara e preferescha ambients chaltschinus sin in’autezza tranter 1800 e 3000 meters. La stailalva mussa ina tscherta preferenza per terrens cun acid da silizium; en tals territoris po ella cumparair ordvart ritgamain.
Istorgia da la vegetaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La stailalva alpina è emigrada en las Alps suenter il davos temp da glatsch; ses lieu d’origin furman las steppas autas da l’Asia Centrala. Da quel temp era la vegetaziun da las Alps cumparegliabla a quella da la steppa, damai ch’il cuirass da glatsch ch’aveva cuvert la gronda part da las muntognas era pir gist luà. Uschia ha la planta estra chattà qua in ambient famigliar; malgrà che quel dueva sa midar marcantamain, ha la stailalva pudì s’adattar e sa mantegnair er en il territori alpin. Ils parents da la stailalva alpina vivan fin oz en regiuns da steppa autsituadas da l’Asia Centrala e da l’Ost.
Periclitaziun e protecziun[modifitgar | modifitgar il code]
En la Germania vala la stailalva alpina sco periclitada fermamain. Ils motivs èn oz il passar e charrar sur ils abitadis restants, pli baud surtut il rimnar (per part per la vendita). Er en l’Austria ed en la Svizra è la stailalva alpina suttamessa ad ina protecziun rigurusa e na dastga betg vegnir clegida. Tras il svilup turistic en las Alps è ella spert s’avanzada ad in souvenir desiderà e conservabel. En l’Austria è la planta perquai gia vegnida messa il 1886 sut protecziun da la natira. Sco exempel per ina protecziun reussida po valair l’effectiv da la Höfats en las Alps da l’Allgäu. Là eran las davosas restanzas da la stailalva alpina stadas en privel da svanir dal tuttafatg, cura ch’il temp da l’inflaziun dals onns 1930 ha sfurzà la glieud da trair a niz tut las pussaivladads per vegnir tar entradas. Sinaquai ha la guardia da muntogna mintgamai fatg guardia dal temp da fluriziun sper las davosas plantas, e quai da l’onn 1935 fin il 2007. Oz è l’effectiv sa revegnì ed ils viandants èn sensibilisads pli fitg per dumondas da la protecziun da la natira, uschia ch’ina surveglianza n’è betg pli necessaria.[5]
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
La stailalva alpina cumina Leontopodium alpinum Cass. è vegnida recumbinada il 2003 tras Werner Greuter a la sutspezia Leontopodium nivale subsp. alpinum (Cass.) Greuter.[6] Tras quai è il taxon vegnì integrà en il gener Leontopodium nivale che vegn numnà sco gener general dal territori alpin ‹stailalva alpina›.
Sutspezias[modifitgar | modifitgar il code]
La stailalva alpina sa divida en duas sutspezias:
- Leontopodium nivale subsp. alpinum (Cass.) Greuter
- Leontopodium nivale subsp. nivale
Il Leontopodium nivale subsp. nivale vegn per part er numnà ‹stailalva alpina alva› e Leontopodium nivale subsp. alpinum ‹stailalva alpina cumina›.
Derivanza dal num[modifitgar | modifitgar il code]
Il num botanic dal gener, Leontopodium, deriva dals terms grecs leon per ‹liun› e podion per ‹pitschens pes› e sa referescha a duas caracteristicas da la flur, numnadamain il pail alv fitg spess e la furma dals fegls auts. L’agiunta che sa referescha a la spezia, nivale, deriva dal latin nivis per ‹naiv›.
Per rumantsch ha la stailalva per part er num ‹alvetern› (numnadamain en ils idioms ladins puter e vallader). En quest num sa reflectescha l’atgnadad da la stailalva ch’ils portaflurs alvs tegnan fin viaden l’enviern. Ulteriurs nums populars en lingua tudestga èn Wollblume, Bauchwehbleamerl, Irlweiss, Almsterndl, Federweiss, darar er Silberstern e Wülblume (en Svizra).[7]
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En orticulturas datti sper furmas cultivadas da la stailalva alpina er spezias che derivan dal Himalaya ed ibrids. Questas ultimas pon er mantegnair lur colur alva en la Bassa; en lieus ritgs da substanzas nutritivas e sumbrivauns èn ellas però main cumpactas e daventan tgunsch verdentas.
Pli baud vegniva la stailalva alpina duvrada sco erva medicinala. Ins la fascheva per exempel buglir cun latg e mel d’avieuls e duvrava questa bavronda cunter mal il venter. Quest diever è sa mantegnì en il num popular bavarais Bauchwehbleaml. A la stailalva sco planta medicinala fa er allusiun il comic ‹Asterix ed ils Helvets› (ch’exista er en rumantsch grischun). En quel ston Asterix ed Obelix ir a tschertgar ina stailalva alpina che vegn duvrada sco ingredienza per ina bavronda curativa.
Gia da vegl ennà è la stailalva er vegnida appreziada sco flur setga (en matgs da flurs setgas u sco singula planta decorativa).
La stailalva sco simbol[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gia menziunà è la stailalva daventada in simbol per il mund alpin. En questa funcziun fa ella allusiun ad in’entira paletta da valurs che tanscha da ‹natira intacta› fin a ‹libertad› ed ‹independenza›. Daspera datti però er numerusas applicaziuns da moda (p.ex. unda dad etno dals onns 1990) ch’accentueschan la vart decorativa dal portaflurs e main (u almain main explicit e conscient) sia muntada simbolica.
La stailalva cumpara en il territori alpin tranter auter en logos d’uniuns alpinas (t.a. en Germania), sco ensaina militara (truppas da muntogna e.a), sin munaidas e bancnotas (euros austriacs, tschincun svizzer), sco segn distinctiv da partidas politicas (t.a. en l’Austria) e d’organisaziuns da turissem (p.ex. Svizra Turissem). En pli vegn la stailalva appreziada sco num e logo tar diversas interpresas e products (p.ex. tar la societad aviatica Edelweiss Air).
La stailalva è però anc colliada cun ina segunda muntada simbolica, numnadamain sco intgant, cumprova d’amur e da curaschi. Magari pon ins fruntar sin portaflurs cun ina grondezza da la staila aparti gronda (maximalmain 6 fin 12 centimeters); en il mund da las ditgas valan quels sco ‹retgs-stailalva› cun forza magica.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Davart las caracteristicas generalas da la planta cf. Leontopodium alpinum Cass., Alpen-Edelweiß en: floraweb.de
- ↑ Cf. las explicaziuns cumplessivas davart l’ecologia tar Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. En collavurazin cun Angelika Schwabe e Theo Müller. 8avla ediziun surlavurada. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2001, ISBN 3-8001-3131-5.
- ↑ Jean-Pol Vigneron: Slap on the edelweiss for the ultimate sunscreen. En: New Scientist. Tom 2628, 2007, p. 20.
- ↑ Manuel Werner: Welche Alpenblume ist das? Franckh-Kosmos, Stuttgart, 2011, ISBN 978-3-440-12576-2, p. 4–5.
- ↑ Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: Flora des Allgäus und seiner Umgebung. Tom 2. IHW-Verlag, Eching sper Minca 2004, ISBN 3-930167-61-1.
- ↑ Werner Greuter: Compositae (pro parte majore). Leontopodium nivale. En: Werner Greuter & Eckhard von Raab-Straube (ed.): Compositae. Euro+Med Plantbase – the information resource for Euro-Mediterranean plant diversity. Berlin 2006.
- ↑ Walter Erhardt, Erich Götz, Nils Bödeker, Siegmund Seybold: Handwörterbuch der Pflanzennamen. 18avla ediziun. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 2008, ISBN 978-3-8001-5408-1, p. 499.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Wolfgang Till (ed.): Dein Edelweiss, das macht mich heiss. Souvenir und Modeblume der Alpen. Mit einem Teilreprint von ‹Das Edelweiss› von E.M. Kornfeld, einem Gedicht von Mascha Kaléko sowie alpenländischen Liedern und Gstanzln. Chr. Brandstätter, Vienna 1997, ISBN 3-85447-697-3
Film[modifitgar | modifitgar il code]
- Edelweiß – Star der Alpen. Mythos, Kitsch, Realität. Film documentar, Austria 2009, 42:30 min. Cudesch e reschia: Ruth Berry e Wolfgang Beck, producziun: Looks, Avro, ORF, arte France. Emprima emissiun: 3 da matg 2009 tar ORF2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Roland Albrecht: Wie das Edelweiß zu seiner Berühmtheit kam. En: Das Museum der Unerhörten Dinge, 2005, ISBN 3-8031-1227-3.


text:
Custà han las purschidas da la Spitex l’onn passà total 2,3 milliardas francs. Il maun public ha giu da purtar quasi ina milliarda da quests custs, communitgescha l’Uffizi federal da statistica. En media paja mintga client per a la purschida da servetschs a chasa da la Spitex 570 francs il mais.
Tenor la statistica han per l'emprima giada las chasas da tgira e d'attempads registrà ina reducziun da cussadents sin uss 149'000 persunas. Quai cun munta in lev minus da 0,4%.
Las uras prestadas èn enorm autas
En la sparta da la Spitex èn vegnidas prestadas 14,9 milliuns uras da tgira e 6,8 milliuns uras prestaziuns da tegnairchasa, scriva l’uffizi da statistica. En media ha mintga persuna duvrà ad onn 47 uras prestaziuns d’agid e sustegn a chasa.
Spitex ha adina dapli persunas independentas
L’onn 2016 è l’occupaziun en il sectur da la Spitex creschida per 5%, scriva l’Uffizi federal da statistica. La gronda part è engaschada tar instituziuns d’utilitad publica (36’000) e tar interpresas privatas (10’694). Il dumber da persunas che lavura sur sasezza en la tgira, s’augmenta en cumparegliaziun cun il 2015 per 13%.
Chasas da tgira han damain senioras e seniors
Lev damain persunas vivan en chasas da tgira. Il temp en media ch’ina persuna passenta en ina chasa da tgira munta a dus onns e tschintg mais. En cumparegliaziun cun il 2015 è quai in plus da 5%. Per tgirar quellas persunas han las chasas da tgira e d'attempads en Svizra incassà en total 9,9 milliardas francs.
RR novitads 12:00


text:
Il discurs duai tractar la pussaivla participaziun da la Corea dal Nord als gieus olimpics, ma era tractar temas per il meglierament da las relaziuns bilateralas.
En ses pled da Bumaun ha il regent da la Corea dal nord, Kim Jong Un declerà che la relaziun tranter la Corea dal Nord e dal Sid stoppia vegnir meglra. El aveva er proponì da trametter ina delegaziun als gieus Olimpics a Pyeongchang.
Emprim discurs dapi dus onns
Sche il inscunter ha lieu ils 9 da schaner fiss quai l'emprim inscunter tranter la regenza dals dus pajais dapi passa dus onns. Il davos temp eran las tensiuns tranter ils pajais puspè vegnidas pli fermas pervia da il rearmament e las smanatschas envers la Corea dal Sid ed ils Stadis Unids da la Corea dal Nord.
RR novitads 07:00


text:
Teater dil Chor mischedau Sedrun a Rueras
(Corr) «Senza cuolpa» secloma il drama elegius dil Chor mischedau Sedrun. Gl’ei in dils davos sche buca il davos drama translataus da reverendissim sur dr. Carli Fry p. m. Il scribent da questas lingias ei staus presents all'emprema producziun dil chor mischedau. Senza far cumpliments e reverenzas nunfundadas ston ins constatar, ch’ils giugadurs dattan lur rollas oreifer. Gl’ei quei senz’auter il meret dil president dil chor mischedau, signur Placi Deragisch, che funcziunescha el medem temps sco regissur dil toc.
Ins ei captivaus gia egl emprem act d'ina gronda tensiun, suenter che Toni Riedi, il fegl da signur gerau Albert Riedi, banduna innocentamein la perschun, nua ch’el ei staus a ferm duront sis onns e quei per cuolpa da faulsas perdetgas. La tragica sort dil pauper Toni vegn aunc augmentada entras la dira sentenzia e renitenzia da siu agen bab, che renviescha el dalla casa paterna. Auter patratga sia mumma Trina e sia spusa Carlina, las qualas ein perschuadidas dall’innocenza da Toni e battan cun curascha encunter il fauls accusaders. Plaunsiu vegnan quels engartai ellas persunas dil pur dil plaun, Hannes e siu fumegl Sep. Il castitg meritau suonda pils scrocs. Hannes vegn tuccaus dal cametg e miera tut anetgamein. Ella famiglia dils Riedis retuorna puspei ruaus, pasch e ventira.
All'entschatta dil drama conta il chor mischedau treis bialas canzuns. Tgi che frequenta las producziuns da cant e teater sura allegadas banduna la sala a Rueras cun gronda cuntentientscha. Gl'ei prestaziuns che astgan semussar. Mo frestgamein vinavon sin quella via.
-l


text:
Red di tram de Varsavia
La red di tram de Varsavia a l'è la red di tram de la capital polacca Varsavia, longa 138 km per 27 lign.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1866 a l'è verta ona linia di tram a cavall, longa 6 km. In del 1882 la gestion l'è tolta di Belga, che slarghen i lign cont el sò capital.
In del 1903 a l'è approvada l'elettrificazion, finida in del 1908.
In tra i dò guerr mondiai i lign a hinn anmò slongaa, e l'è anca faa su el servizzi suburban Warszawska Kolej Dojazdowa.
In del 1925 a l'è approvaa on pian per fà la Metropolitana, ma l'è scassaa per la crisi. L'è parpoeusta de noeuv in del 1938, ma la guerra l'ha fermaa tuscoss.
I nazista han s'ceppaa squasi tucc i infrastruttur de la Polonia, che hinn staa poeu faa su de noeuv rapidament dopo. In di agn 1960, per ona decision politega per volzà la dependenza del petroli sovietich a l'è incentivada la creazion di lign de bus.
Dal 1989 l'ha ricevuu pocch incentiv, perchè s'eren impegnaa per desviluppà la metropolitana de Varsavia. A bon cunt dal 2005 la situazion a l'è cambiada, e gh'è staa di investiment per crompà di noeuv tram pussee comod e fà on sistema de informazion ai passegee.
A gh'è dò lign in costruzion.
Material rotabil[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I tram doperaa in sui tramvij de Varsavia a hinn:
- Konstal 105Na, faa su in tra el 1973 e 'l 2007, l'è el primm tram faa su in del blocch sovietich a vess CPP (273 + 30 prototip)
- Pesa 120N, ciappaa in del 2007 per renoeuvà i lign del center, a l'è a pianal integralment rebassaa. (15)
- Pesa 120 Na (186)
- Pesa Jazz (50)
- PESA 134N, tram linger per sostituì i tram pensant in sui lign men trafficaa (30)
In total a gh'è 584 vittur e 'l 63% a hinn a pianal rebassaa.
Lign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dal 2015, per la vertura de la segonda linia metro, on poi de cors a hinn staa tajaa via. In 'sta tabella se veden i cors regolar e la linia turistica.
Biliett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A gh'è on unich biliett bon per tucc i straport de Varsavia che 'l se pò crompà sia in di macchinett sia in sul tram.


text:
Il termin exact n’è anc betg fixà. Differentas agenturas han scrit che quellas sajan previsas per ils 20 da settember.
Tsipras ha ditg che ussa, cura ch’il nov pachet d’agid dals crediturs internaziunals saja sut tetg, dovria el in nov, ferm mandat da la populaziun.
El ha fatg responsabels l’ala radicala sanestra da sia partida Syriza per la demissiun. Quella n'era betg stada fidaivla ad el tar las votaziuns davart il terz pachet d'agid ed il curs da spargn.
Plinavant avevan las duas partidas tradiziunalas PASOK e Nea Dimokratia refusà il sustegn ad el.
RR novitads 18:00


text:
Sco che Markus Kobler, suprastant da Segl ha declerà ad RTR hajan ins uss l’emprim da far inventar cun ils bancs existents.
Limitar il temp d’existenza
Plinavant vul il cussegl communal surlavurar danovamain il concept per il sponsoring dals banchins en lain. Surtut duai la durada ch’in banchin fa parada cun il num dals sponsurs esser limitada. Era duess il nov model esser pli liger e movibel, uschia ch’il mantegniment ed er il sgumbrar naiv u tagliar erva enturn ils banchins daventa pli facil per ils collavuraturs communals.
Tar ils bancs existents vala ina durada da 10 onns. Suenter vegnia il banc allontanà ed i vegnia fatg plaz per in auter banc d’in sponsur ch'è sin ina glista da spetg.
Pretsch e lieu anc da definir
Quant ch’il sponsoring d’in banc a Segl vegn a custar en avegnir e sch’i dat insumma anc quella pussaivladad da cumprar in «monument da regurdientscha», decida la suprastanza da Segl ils proxims mais.


text:
La primministra da la Pologna, Beata Szydlo vul defender la refurma da giustia dispitaivla. La giustia funcziunia mal. La regenza duai survegnir uschia dapli influenza sin la giustia. Il president polanais, Andrzej Duda haja be retardà las lavurs per la refurma cun ses veto. La refurma saja vegnida empermessa als electurs e saja necessaria.
Curellas che la pausa da stad dal parlament, che dura fin settember, vegnia scursanida pervi dal veto, èn vegnidas dementidas. «Nus spetgain ussa ruassaivlamain sin las propostas dal president Andrzej Duda», vegn cità in politicher da la partida PiS da l'agentura PAP.
Duda valeva sco aderent da la refurma
Duda, che deriva sezs da la partida PiS, vala en sasez sco sustegnider da la refurma. Surprendentamain ha Duda dentant annunzià da far diever da ses dretg da veto per franar la refurma. Uschia ha el reagì sin smanatschas da sancziuns davart da Brüssel e sin protestas da millis persunas.
La refurma sto ussa vegnir surlavurada. Ins saja pront per in dialog, ha ditg Szydlo. Ella crititgescha dentant era fermamain ils adversaris da la refurma. Els sustegnian uschia in sistem malgist.
Experts eran s'exprimì cun quitads davart la refurma da la PiS. Els han dà da ponderar ch'ella cuntraditgia a la Constituziun. Cun ses veto era Duda sa mess cunter la regenza naziunal-conservativa. A la televisiun ha el annunzià da preschentar en curt agens sbozs da refurma che sajan confurms a la constituziun.
RR novitads 06:00
Refurma da giustia
Cun la refurma da giustia da la PiS survegniss il parlament la controlla sur la dretgira suprema. Quai è vegnì crititgà fermamain da l'UE. Lezza ha era smanatschà da pigliar davent il dretg da vuschar a la Pologna en il cussegl da l'UE.


text:
«Malgrà pistas fitg bunas, n’ha la fatschenta da Pasca betg pudì salvar la nauscha stagiun», ha ditg il president da las pendicularas grischunas Silvio Schmid. Las nauschas prognosas da l'aura per ils dis da Pasca sajan la culpa che blers sajan stà a chasa sur Pasca.
Las prognosas han lavagà relativamain bler.
La stagiun da skis 2014/15 è stada ina stagiun da problems per las pendicularas grischunas: Uschia è la naiv vegnida pir tard en la stagiun. Da tuttas fins d'emna haja quai dà be ina cun sonda e dumengia da bell'aura, di Silvio Schmid. E lura haja era la midada andetga dal curs dal franc svizzer tar l'euro fatg donn a la fatschenta da las pendicularas.


text:
Jun
In física e chímica, sa ciàma jun un àtum u una mulécula cunt una càrga elétrica, ca la pö vèss pusitíva (catiún) upüür negatíva (aniún); ul prucèss de pèert u ciapà eletrúni a l'è la junizazziun.
I iuni sa rapreséntenn cunt ul símbul de l'àtum curespundeent cunt un segnètt + u - a segunda de la càrga ca gh'è: per esémpi, ul sòdi al pèert un eletrún, al diventa un catiún e al sa scriff Na+, quant invéci l'ussígen, de eletrúni, na ciàpa dü e al vègn O2-.
La paròla jun la vègn, giüüst per cambià, dal greech ion, particípi passaa de iénai (andà).
L'è staa ul Michal Faraday ca l'à prupòost, in del 1830, l'esisténza dii iuni, anca sa l'è staa l'Arrhenius ca l'à desvilüpaa la teuría: per quèst, l'à ciapaa ul Prémi Nòbel per la chímica in del 1903.
L'energía ca ga vöör per strepàch vía un eletrún a un àtum ga dísenn putenziaal de iunizazziun, ca inn dii custaant físich caraterístich per i difereent àtum.
De sòlit, i valuur dii putenziàj de iunizazziun sa sbàssenn de menemàn ca sa va (in de la taula periòdica) dal vóolt al bàss: istèss sa sa va da drita a manzína. L'andameent de chii valuur chí a l'è prupurziunaal al cuntràri a i valuur del racc atòmich; a l'è natüraal, vist ca in d'un àtum piscinín i eletrúni a inn püssee areent al nücli e dunca a séntenn püssee fórta la fòrza de atrazziun.
Ul primm putenziaal de iunizazziun a l'è quèll ca ga vuraría per strepà vía ul primm eletrún de un àtum; ul seguunt valuur al diss l'energía per strepà vía ul seguunt, e.v.i. I difereenz tra i putenziàj sücesiif a inn gròss (vàrda la taulèta chí de suta), dunca i àtum a fúrmenn dumè puch tiip de iun, quii ca pödenn furmàss cunt dii energii nurmàj.


text:
Hisli, cumà, comad u chajaduoir?
- Sonda, 19.11.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 19.11.2016, 12:45, RTR
In sguard sin lieus secrets per il di mundial da las tualettas
Dapi trais onns deditgescha l'ONU ils 19 da november als problems igienics che naschan da la mancanza da tualettas. A 40% da la populaziun mundiala manca ina tala commoditad. Pertge derivan plirs nums rumantschs per quel lieu secret dal tudestg? Betg mo il hisli, ma era il cumà che correspunda a Gemach. Comad en Engiadina vegn percunter da comodo en talian. Il term propi rumantsch fiss chajaduoir, uschia ch'in linguist rumantsch propona als auters idioms da duvrar tgagiaduir u chajaduir. Tranter Rumantschs be rumantsch, era sin il abtritt?
Redacziun: Chasper Pult


text:
Il project actual cumpiglia l’emprima etappa, sco la chanzlia chantunala scriva. Lavurs èn previsas sut la Ringstrasse, sur il Kettbrüggli e sut la punt da Sassal. En quests trais lieus dovri reparaturas vi d’ina traversa da cement. Las novas rampas han lura l’avantatg che peschs pon nudar si dal flum.
In terz surpiglia la Confederaziun
La Confederaziun ed il chantun sa participeschan vi dals custs da metter en urden quests rempars da la Plessur. Dals custs totals da 1,45 milliuns francs surpiglia Berna maximalmain 507’500 francs. La contribuziun chantunala munta a maximal 290’000 francs. Quella sa basa sin la lescha davart la correcziun dals curs d’aua. In’ulteriura summa da 65’250 francs prevesa il chantun da contribuir ord meds da la construcziun da vias.
RR novitads 10:00


text:
Scona
Scona (parnunzia: ['ʃkona]; Ascona) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha 5 423 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]) e una süperfiss de 5 km², e al se tröva a una altitüden de 196 meter sura al livel del mar.
El cumün de Scona a l'è tacaa ai cumün de Brissagh, Cent Vai, Locarn, Loson, Ronch, Gambarögn.
La cità de Scona l'è cugnussüda 'me località türìstega e la òspita tüt i ann un fèstival de müsica jazz, ciamaa New Orleans Jazz Festival Ascona.
Pruverbi in del dialet de Scona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In luj, per Sant'Ana, o denanz o dedree s'impieniss la fontana.
- Se pióv d'april, el dì de Pasqua come aqua.
- Natal in cà, Carnovaa in piazza.
- A Natal, un sbadigg de gal.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Il 2017 è la Rega stada bunamain 16'000 giadas en acziun. Quai èn tants servetschs sco anc mai. Betg mo ils helicopters da salvament cun 11'774 servetschs (plus 6,5%) mabain era ils jets d'ambulanza cun 886 servetschs (plus 3,3%) hajan gì da far dapli ch'ils onns passads, uschia la Rega. En tut hajan las forzas da salvament da la Rega tgirà 10'788 pazientas e pazients. Quai èn bun 7% dapli pazients che anc l'onn avant.
Cifras en il Grischun èn stadas constantas
La basa da la Rega a Samedan ha nudà l'onn passà 611 servetschs. Quai èn levamain pli paucs salvaments che anc il 2016. La segunda Rega en il Grischun, quella a Vaz Sut - è stada l'onn passà 719 en acziun. Quai èn pli u main tuttina blers servetschs sco l'onn avant.
Bell'aura munta blera lavur per la Rega
Cunzunt durant periodas suleglivas è la Rega sgulada savens. Ils mais ils pli intensivs sajan il favrer e l'october, dus mais da bell'aura che han carmalà en il liber la glieud. Cumpareglià cun l'onn avant han bun in quart dapli pazientas e pazients duvrà agid medicinal da la Rega. La Rega ha cun sia atgna centrala operativa sco era cun las dudesch basas da servetsch ha adina pudì porscher agid e quai era durant il temp cun bleras dumondas.
RR novitads 12:00


text:
Premiera en la halla da glatsch Gurlaina a Scuol. Durant ils dis da Pasca dals 31 da mars fin l'emprim d'avrigl stat il hockey da juniors dal tuttafatg en il center. Per l’emprima giada vegnan il campiuns da hockey svizzers en la categoria dals juniors d’elita A e da la categoria novizs d’elita eruids en ina «Finalissima».
Quests finals da premiera han lieu en la halla da glatsch da Gurlaina a Scuol. En il final dals juniors d’elita A cumbattan futurs stars da hockey en la vegliadetgna tranter 18 e 20 onns per il titel da campiun svizzer. Ed en la categoria dals novizs d’elita vulan giugaders tranter 16 e 17 onns daventar campiuns.


text:
Els na vulan betg vegnir elegì mo perquai ch'els n'han enfin uss nagins cuntracandidats «Mabain sin fundament da nossa lavur che nus avain fatg durant ils davos 4 onns a Berna», di Martin Schmid. Per exempel hajan els gudagnà influenza en il Cussegl dals chantuns cun sa posiziunar en las cumissiuns.
Impurtantas cumissiuns per il Grischun
Martin Schmid è tranter auter en la cumissiun da gestiun ed en la cumissiun per ambient, planisaziun dal territori ed energia. Stefan Engler e tranter auter en la cumissiun da las instituziuns politicas ni en la cumissiun per dumondas giuridicas. Tuts dus èn er en la cumissiun per economia e taxas.
Quai sajan impurtantas cumissiuns per il chantun Grischun che haja da cumbatter cun las consequenzas da la iniziativa da las segundas abitaziuns, cun in turissem flaivel e cun plazzas da lavur periclitadas.
«Jau na less betg esser tar quels che sperdan»
Tema ch'i dess da la PPS anc ina terza candidatura per il Cussegl dals chantuns na han Engler e Schmid betg, dentant respect: «Adina sch'i ha dapli candidats che posts datti da quels che sperdan ed jau na less betg esser tar quels che sperdan, uschè ch'igl è da prender serius. Dentant èsi natiralmain legitim che mintga partida po er metter si candidats», di Stefan Engler.
Turnea cumenza
Durant ina pitschna turnea s'entaupa il duo burgais en differents lieus dal chantun cun la populaziun. Oz cumenza la tura a Glion. Lasuenter suonda Cuira, San. Murezzan, Tavau, Tusaun ed en la Mesolcina.


text:
Surmiran
Surmiran è in dals idioms rumantschs e vegn discurrì en il Grischun central, numnadamain en il Surmeir.
L'intschess surmiran cumpiglia la vallada dal flum Gelgia (Surses) e las parts rumantschas da la Val d'Alvra (Sotses). La situaziun dialectala correspunda e quella geografica ed uschea differenziaschan ins tranter ils dialects da Surses ed il dialects da Sotses. Dialects particulars, ch'èn dentant fermamain periclitads, vegnan discurrids a Bravuogn ed a Beiva. Il bargunsegner (rumantsch da Bravuogn) demussa dasper sias atgnas caracteristicas er elements dal puter, damai che Bravuogn è vegnì refurmà davent da l'Engiadin'ota ed ha introducì il puter sco lingua uffiziala e d'alfabetisaziun. Ina situaziun cumparabla hai en il passà er dà en la vischnanca limitrofa Filisur (Filisour) ch'è daditg germanisada. Il bivian (rumantsch da Beiva) è influenzà dal dialect bregagliot (bargajot) da la Val Bregaglia e dat perditga per l'istorgia linguistica multifara da la vischnanca «agl pè da Set e Gelgia». Er il dialect da Murmarera, ch'è sin il precint da svanir, preschenta tratgs communabels cun il puter ed il bergagliot.


text:
La concurrenza da siglir cun chaval en l’Engiadin’Ota ha ina lunga tradiziun. Dapi quasi in mez tschientaner s’entaupa la famiglia da chavaltgaders adina la segunda fin d’emna d’avust a Zuoz tar il Concours Hippique.
Fin dumengia sa mesiran chavaltgadras e chavaltgaders indigens e da la Bassa en 16 differentas provas, dal percurs cun obstachels da 90 centimeters fin a 1 meter e 35. Il punct culminant dal Concours Hippique a Zuoz è segir il Grond Premi da l’Engiadina la dumengia saira, in percurs cun obstachels dad 1,35 meters.


text:
La vischnanca da Sursaissa/Mundaun segna suenter il «Hillclimbing» puspè per in eveniment da sport cun motors. Questa regiun para d'avair ina speziala chapientscha per tals eveniments per in public spezial. A Flond è sta d’udir che la glieud haja chapientscha per la giuventetgna che organiseschia l'eveniment.
Las cursas sezzas èn organisadas uschia che mintgamai 2 töfs èn in sper l’auter ed han da charrar sur ina lunghezza dad 80 meters sur in prà. Quel ch'è pli spert ha gudagnà e vegn vinavant encunter il proxim.
Ils pli sperts han 4,4 secundas per 80 meters
David Monsch dal comité d'organisaziun e possessur dal prà, nua che la cursa vegn fatga, è satisfatg dal dumber da motociclists e dal dumber da ver 500 aspectaturs. El valitescha questa occurrenza sco success ed en curt vegnan els a decider, sch'i dat era l’auter onn ina tala cursa da acceleraziun sin il prà a Flond.


text:
Dentant dastgian intgins atlets russ sa participar als gieus a Pyeongchang, quai sut la bandiera olimpica. Quai ha decidì l'executiva dal IOC il mardi a Losanna. Ils atlets e las atletas ston pudair mussar si ch'els èn sa participads a tests independents. In tal sistem dovra gia la Federaziun internaziunala da l’atletica leva.
Recurs anc pussaivel
Per vita duranta exclus da gieus olimpics ha il IOC il vice-primminister russ Vitali Mutko. Quel è ditg stà responsabel per il sport russ. La Russia po uss anc far in recurs tar il Tribunal internaziunal dal sport CAS.
In entir sistem statal
Il Comité olimpic internaziunal sentenziescha uschia il doping en la Russia, che succeda tenor el a moda sistematica ed organisada dal stadi. Tar ils gieus olimpics d’enviern a Sotschi avant quatter onns ha quai sistem funcziunà il pli intensiv. Cun agid dal servetsch secret han ins barattà ora numerusas provas da doping da sportists russ. Fin uss han duas cumissiuns dal IOC exclus per vita duranta 25 participants da Sotschi.
RR novitads 20:00


text:
Ils delegads da l'associaziun han decis a lur radunanza da cuntinuar cun las mesiras per stabilisar il martgà. Quellas hajan salvà ils producents da pretschs anc pli bass. La differenza tranter ils pretschs da latg svizzers e quels da l'UE na saja però anc mai stada uschè gronda, ha ditg il president dals producents da latg Hanspeter Kern.
LactoFama vegn finanziada vinavant
Per stabilisar il pretsch da latg avevan ils producents decis avant dus onns da fundar la firma d’export LactoFama SA. La finamira da quella è d’exportar grass da latg che na vegn betg duvrà en Svizra. Ils delegads han decis da cuntinuar cun la finanziaziun da LactoFama fin la fin da l’onn. La contribuziun munta sco fin qua a 0,35 raps per kilo. Co ch’i duai ir vinavant l’onn che vegn è anc avert.
Passa 6'500 tonnas paintg vegnan magasinadas
Quest onn duai vegnir examinà sche e co ch’ins po intervegnir sin il martgà. Il mument vegn magasinà passa 6'500 tonnas paintg perquai ch'il martgà è inundà cun latg. Perquai che bler memia bler latg è sin il martgà, crescha il squitsch sin ils pretschs.
RR novitads 17:00


text:
Game Boy Micro
El Game Boy Micro a l'è stada 'na riedizion del Game Boy Advance in version compatta venduda in tra el 2005 e 'l 2008.
A l'è staa l'unich sistema senza retrocompatibilità e l'ultim sistema de la familia Game Boy, sostituida poeu in toto del Nintendo DS.
A l'éra venduu insemma a 'n altra riedizion del GBA, ossia el Game Boy Advance SP.
Caratteristich e design[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sistema el gh'aveva el processor tipich di GBA a 32 bit, senza la retrocompatibilità cont el Game Boy original. El design a l'è ispiraa ai controller del NES e arent al Nintendo DS e l'era incombatibil cont on mugg de periferich 'me el Nintendo e-Reader, la Game Boy Camera e la Game Boy Printer.
Di dimension redott (50×101×17,2 mm) el pesa domà 80 gramm. A l'era disponibil in negher, bloeu, vioeula, argent, verd e roeusa. Ghe seren anca di faccett coloraa, cont el dissegn de 'na gainna del Signor o cont el Pikachu. A l'era venduu a 99$, cont el Game Boy Advance SP venduu a 79$.


text:
Ina gronda part dals atlets svizzers è gia a Pyeongchang en la provinza Gangwon-do, radund 130 kilometers en l’ost da la citad principala Seoul. Er gia al lieu èn ils dus reporters per RTR, Roger Alig ed Andreas Wieland. Il viadi haja cuzzà bun 24 uras dad isch-chasa fin isch-chasa.
Abitaziuns cun pauc scharm
Sco la gronda part dals atlets vivan er schurnalistas e schurnalists en blocs cun fin a 30 auzadas. Andreas Wieland e Roger Alig èn da chasa a Gangneung, dasper il vitg olimpic a l’ur da la mar. En quest quartier èn oravant tut las concurrenzas en halla sco il hockey sin glatsch, il curling u il patinadi da sveltezza.
Las cursas da skis, biatlon u passlung èn intgins kilometers davent da la mar en las muntognas sidcoreanas, fin in’ura cun bus davent da Gangneung. Er en la muntogna sa chatta il IBC, il center da medias ch’ha sco gia als davos gieus olimpics survegnì ina dimensiun gigantica. En quest center èn tut las staziuns da radio e televisiun staziunadas, tranter auter er la SRG SSR.
Auter ch’anc als davos gieus olimpics il 2010 a Vancouver u il 2014 a Sotschi vivan er blers atlets en blocs enstagl da hotels, chasas u chalets. Ins na sa sentia betg propi da chasa ha il passlunghist Toni Livers manegià, i saja simplamain in zic fraid, auter che tar ils davos gieus olimpics. El haja organisà ensemen cun ses collegas d’equipa, almain ina maisa en abitaziun per uschia giugar cartas las sairas u pudair seser in zic da cuminanza. Persuenter sajan ils viadis d’in lieu a l’auter fitg curts.
Buffets cun bler ris, pulaster e schuppas
Auter èn era las tschaveras. Sco ils atlets sa rimnan er ils schurnalists mintga damaun èn grondas tendas u salas per ensolver. Dapertut buffets cun en emprima lingia tschaveras sidcoreanas, pia ris u schuppa da fidelins enstagl da steaks u spaghettis.
Ils gieus olimpics a Pyeongchang vegnan ad esser per in e scadin in eveniment spezial, en ina regiun ed ina cultura pauc enconuschenta. Ed era spezial èn las temperaturas. Fin ussa èsi stà fraid, fitg fraid a Pyeongchang cun temperaturas fin a minus 20 grads, quai oravant tut er pervia dal ferm vent.
RR actualitad 07:00


text:
Gion Antoni Derungs - in memoriam (3. part)
- Glindesdi, 31.8.2015, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 31.8.2015, 14:03, RTR
Gion Antoni Derungs, naschì 1935, pudess festivar ils 6 da settember ses 80avel. Cun sia mort ils 4 da settember 2012 perda la Rumantschia ses pli grond ed impurtant cumponist, in musicist da format ed irradiaziun internaziunala.
L'Artg musical sa regorda dad el e repeta in discurs fatg 2010 en vista al 75avel dal cumponist lumnezian. En questa terza part che tracta ils onns 1995-2010 discura Gion Antoni da ses temp sco um pensiunà, da la musica en la natira, dal Rumantsch en la musica ed el mira sin projects en lavur.
Redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Sis famiglias stattan a disposiziun durant in onn per registrar cura ch’ils uffants discurran en chasa ubain ordavert.
500 uras dialect tuatschin
Ils scienziads vulan registrar circa 500 uras da pled discurrì – mintga mais da quai da tschintg uras per uffant. Els vulan observar, tge svilup ch’in uffant fa cun la lingua. Tar ils creschids èsi circa 100 uras.
Sco Sabine Stoll, professura da psicolinguistica a l’universitad da Turitg, ha ditg a RTR, na saja quai stà simpel da chattar famiglias, nua che uffants discurran anc tuatschin a chasa. Perquai vegnian els gist anc il dretg mument per documentar il svilup dal dialect tuatschin.
Co emprendan uffants il dialect
Documentar ed analisar la lingua è ina finamira. In’autra è da eruir, co ch'ils uffants emprendan quest linguatg e co ch'els vegnan a frida cun la plurilinguitad, vul dir, tge schabegia sch’els discurran a chasa dialect tudestg?
A la dumonda pertge ch’els perscruteschan uss il dialect tuatschin di Sabine Stoll, che quai saja impurtant dad er perscrutar ils linguatgs pigns en l’atgna terra – pia avant l’atgna porta. A la fin dal project veglian els era dar insatge als indigens. L’idea è da far ina grammatica, in vocabulari ubain material per las scolas en dialect tuatschin.


text:
Il start è stà fulminant. Ils iniziants Patrick Wegmann e Felix Zanandrea han gì il november 2015 l’idea e be bunamain in onn pli tard han els avert duas butias, ina a Müstair e la segunda a San Murezzan.
PurAlps
Gia il num tradescha l’idea. Ils products ston esser 'purs' e genuins ed els ston derivar da las 'alps'. Radund 300 producents regiunals da la Val Müstair, da l'Engiadina, dal Puschlav, da la Bregaglia ma er dal Tirol dal Sid mainan lur products en las butias da Pur Alps.
Tar la fundaziun da PurAlps era avant maun ina tscherta sceptica tar ils producents svizzers. Ils products esters èn en sasez ina concurrenza per els. Oz, bunamain in onn pli tard, èn ils blers persvas da pudair profitar in da l'auter, independentamain sch'il product è svizzer u talian.
Ils iniziants èn persvas, che lur concept ha success pel avegnir. Els prevesan d’expander era en ulteriurs lieus en Svizra.
RR actualitad 17:00