text:
Summer Camp - A.C. Chievo Verona
Dan da en edema él gnü organisé la prüma ediziun dl „A.C. Chievo Verona summer camp“ a La Val. I mituns che á partezipé á podü imparé diretamenter da alenadus profescionisc tl setur jonil dl jüch dl palé.
Dai 13 cina ai 18 de messé él gnü organisé dal’Uniun Sport Amatoraiala da La Val la prüma ediziun dl “A.C. Chievo Summer Camp” por sogadus jogn de döta la valada. Por chësta edema intesiva de istruziun söl jüch dl pale él sté n gran interesc, bëgn 70 mituns á tut pert.
Bel plö dî é le U.S. La Val che á tut sö contat y colaborëia cun la sozieté y por chësc ann él gnü tut la dezijiun da pert dl diretif da Verona, de organisé en camp chiló da nos. Por chësta edema él preodü n program rich, dlungia le sughé al palé, che é l'ativité prinzipala, é i mituns ince gnüs porté a Reischach por en domisdé te nodadoia.
Chësta gran ocajiun sciöche bel dit, é gnüda anuzada da n grüm de jogn sogadus dl palé, che á podü imparé diretamënter da alenadus profescionisc, che laora esclusivamënter tl setur jonil y pó mostré sö na gran esperiënza cun les scuadres joniles dl Chievo Verona.
Le pröm dé, le lünesc, él vigne sogadú che á podü pié dô n bel rucsoch cun de vigni sort de guant por i alenamënc. Dô les prejentaziuns di alenadus é i sogadus gnüs partis sö te grups por scomencé cun i alenamënc. Bele atira án odü che i mituns â n gran interesc a imparé valch de nü. Tartan chisc dis intensifs i él gnü insigné les tecniches fondamentales dl jüch dl palé, sciöche an fej da archité, porté y passé indortöra le palé. Al é ince gnü pité n alenamënt a pert por i portiers, daulache al é gnü mioré les tecniches fondamentales por tigní sö le palé.
Por se destaché n pü dal ciamp, é i mituns gnüs condüc a Reischach por passé n dé te nodadoia, daulache al é sté lascé plö lerch al devertimënt. A fa vijita al camp é ince stá i giornalisc de sky, che á documenté l’ativité y la formaziun di mituns tratan l’edema.
Le camp é gnü stlüt jö la sabeda cun na picia premiaziun, olache vigni partezipant á podü pié dô n atestat de partezipaziun al camp cun les firmes di alenadus. Le presidënt dl’ Uniun dl Sport da La Val, Alex Alton, á ringrazié düc i volontars che á daidé organisé le camp. N gran giulan ti é ince jü al Hotel Posta a Pidrô por avëi dé albergh ai alenadûs y al Hotel Alciac por avëi fistidié por la marëna. N ringraziamënt particular ti é ince jü ai cater sponsors che á dé n contribut finanziar ala manifestaziun, cun chësc aiüt él ince sté meso da tigní valgamia basses les cuotes de iscriziun.
Insëra, mercui ai 23 de aurì él gnü sughé l’andata dla semifinala de Copa Provinzia cuntra la scuadra da Ritten, che süga le campionat três te 3 categoria mo te n ater girone. La scuadra da La Val à incuntè na scuadra sterscia, che à lascè udëi sües cualitês portan a ciasa la devënta por 2 a 0. Ai 7 de mà gnaral sughé le ritorno sön le ćiamp dl Ritten.


c: text/html

text:
„Tut ils registers da stumadira en Svizra duain vegnir colliads electronicamain. Quella proposta fa il cusseglier naziunal Martin Candinas en in postulat per mauns dal cussegl federal.
La finamira è da far ina fin cun il turissem da debiturs che chaschuna mintg’onn blers custs a l’economia publica svizra.
La lavur dals uffizis da stumadira duaja vegnir fatga vinavant en moda decentrala en las regiuns, uschia Candinas. Be il sistem da registraziun duaja vegnir collià ed unifitgà per l’entira Svizra, per ch’i dettia in maletg cumplet davart ils daivets da mintga abitanta e mintga abitant.“ (rtr)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ina da las pli grondas temas dals Svizzers e las Svizras en connex cun la pandemia da corona è tenor las retschertgas da Sotomo da perder las libertads persunalas. Uschia han il schaner 61% da las persunas dumandadas inditgà questa tema a la retschertga. Il mars dal 2020 avevan be stgars 40% quella tema e l'october 55%. Percunter prendì giu lev ha la tema dad in donn finanzial pervi da la crisa da corona. La fin d'october avevan anc 32% quella tema, uss han inditgà be pli 27% d'avair tema d'ina rusna en la bursa.
Populaziun era cunter serrar butias
Anc avant ch'il Cussegl federal ha decis da serrar las butias han 56% che han prendì part a la retschertga inditgà ch'els na sustegnian betg questa mesira. Igl è l'emprima giada ch'ina mesira dal Cussegl federal per franar la derasaziun dal coronavirus, na vegn betg sustegnida da la populaziun. Anc pli pauc sustegn dessi per mesiras che restrenschan la libertad da sa mover, bun 65% han inditga d'esser encunter talas mesiras. La populaziun è però per gronda part per la limita da 5 persunas tar inscunters e per in obligatori da homeoffice.
Fidanza en il Cussegl federal va enavos
Al cumenzament da la pandemia aveva la populaziun anc gronda fidanza en il Cussegl federal. Quella è ida ferm enavos per la fin d'october sin 38%. En la nova retschertga è la fidanza en il Cussegl federal ida enavos ina ulteriura giada sin 32%.
Laschar avert ils territoris da skis
Ina gronda part da la populaziun vul laschar avert ils territoris da skis. 46% èn da l'avis che las pistas duain vinavant restar avertas. En Svizra tudestga èn perfin 60% dals dumandads da quella opiniun. Da l'avis che las pistas duain serrar èn 37% da la populaziun.
Forsch daventa pli gronda
Pli pauc entradas ch'ils tegnairchasas han e pli paucs respargns ch'els han pudì fatg. Il maletg cuntrari sa mussa tar ils tegnairchasas cun grondas entradas.
La retschertga
L'Institut da perscrutaziun Sotomo ha fatg la retschertga sin incumbensa da la SRG SSR. En tut han 43'797 persunas respundì las dumondas publitgadas online tar RTR, SRF, RSI, RTS e Swissinfo.
Questa 6avla retschertga davart la crisa da corona è vegnida fatga tranter ils 8 da schaner ed ils 11 da schaner 2021. Pia anc avant las novas mesiras ch'il Cussegl federal ha annunzià ils 13 da schaner 2021. La quota da sbagls munta a +/- 1 punct procentual.
Dapli detagls e pli veglias retschertgas da Sotomo chattais Vus qua:


text:
Ils socialdemocrats e la Partida verda crititgeschan la cumpra dals novs aviuns da cumbat. Quella na saja betg necessaria ed ina sfarlattada da daners. Il comité da referendum ha lantschà quest venderdi sia campagna da votaziun per ils 27 da settember.
En il conclus federal vai per 6 milliardas francs en il budget ordinari da l'armada che duain star a disposiziun per ils novs aviuns. Sur l'entira durada da vita vegnian quels a custar enturn 24 milliardas francs.
La PS e la Partida verda èn las unicas partidas ch'èn il mument cunter ils novs aviuns da cumbat.
Tenor la retschertga da Tamedia ch'è vegnida publitgada il medem di, schessan il mument 50% GEA als aviuns da cumbat, 47% NA.


text:
Actualmain ha la firma dus lieus da producziun: 30 emploiads da la «BC Tech» lavuran a Cuira e 30 emploiads da la firma «Rätia Mechanik» lavuran a Domat. Questa firma ha Christian Bargähr cumprà l'entschatta da l'onn ed uss dovria el dapli plaz ed in lieu communabel per tut ils collavuraturs.
«Domat è ideal per firmas da high-tech»
I va per circa 9'000 meters quadrat sin l'areal da l'anteriura resgia gronda a Domat. Quai è circa la medema surfatscha sco la firma Hamilton posseda – enfin ussa la suletta firma ch'è sa chasada en la zona d'industria Vial a Domat.
Sper la pussaivladad da collavurar e nizzegiar sinergias, menziuna Christian Bargähr anc in motiv che pleda per Domat: El veglia cumprar terren e betg be avair il dretg da bajegiar, sco quai ch'i fiss pussaivel a Cuira.
Atgnamain era previs a Domat in dretg da bajegiar per questa part da l'areal. La suprastanza da la vischnanca burgaisa saja dentant pronta da vender il terren, ha ditg il president Theo Haas sin dumonda. La radunanza decida ils 26 d'october en chaussa.
Era la regenza grischuna sto anc dar glisch verda. Quai ha il schef da l'uffizi d'economia dal Grischun, Eugen Arpagaus, accentuà envers RTR.
Il president communal da Domat, Erich Kohler, è optimistic che la firma n'haja betg mo interess, mabain ch'ella realiseschia lura era ses plans. L'areal saja pront per novs bajetgs e d'ina nova firma profitassia natiralmain era la vischnanca, per exempel cun novas plazzas da lavur ed entradas da taglia.
In bajetg sumegliant a quel da la Hamilton
Malgrà ch'ils contracts n'èn anc betg suttascrits, ha Christian Bargähr plans concrets: El vul bajegiar ina fabrica sumeglianta a quella da la Hamilton – simplamain pli pitschna. Las investiziuns muntian a circa 10 milliuns francs ed el veglia retrair las localitads il mars 2020 sche tut giaja tenor plan. Lura festivescha la firma «BC-Tech» numnadamain ses giubileum da 25 onns.
La firma BC-Tech
- occupescha total 60 persunas (30 tar BC-Tech e 30 tar Rätia Mechanik)
- vul crescher ils proxims tschintg onns sin total 120 emploiads
- producescha surtut tocca per mesiraziuns, regulaziuns e vacums
- exportescha la mesadad da ses products (en Europa ed ils Stadis Unids)
RR actualitad 06:00


text:
Il president da la Columbia, Juan Manuel Santos, vul suenter la cunvegna cun la Farc, era far ina cunvegna da pasch cun la pli pitschna gruppa da gueriglia ELN. Las contractivas duain cumenzar la fin d'october a Quito, la chapitala da l'Ecuador.
Quai communitgeschan represchentants da la regenza sco er da la ELN ch'èn s'inscuntrads a Caracas. Ils discurs duain vegnir sustegnids da las regenzas da l'Ecuador, Cuba, Chile, Brasilia e da la Norvegia. La regenza columbiana pretenda da la ELN tranter auter da laschar liber tut ils praschuniers.
Co vinavant suenter il na a l'urna
A l'urna ha il suveran columbian refusà l’entschatta d’october il plan da pasch da sia regenza cun ils rebels da la Farc. Suenter il naufragi dal referendum davart la cunvegna da pasch en la Columbia ha il president Juan Manuel Santos prolungà l’armistizi cun ils rebels da la FARC fin la fin da quest mais. El speria che fin là possian els concretisar la cunvegna e reglar il conflict, ha ditg il president Santos. Pervi da ses engaschi per la pasch cun ils rebels da la Farc vegn Santos undrà cun il Premi Nobel da pasch 2016.
RR novitads 06:00
Tgi è la ELN
La marxistica Ejército de Liberación Nacional (l’armada da liberaziun naziunala) è vegnida fundada il 1964 e s’orientava l’entschatta a las scrittiras dal revoluziunari Che Guevara. Cun circa 1’500 cumbattants ha ella in quart da la fermezza da la Farc.


text:
Da metter ils films che vegnan mussads, il link avra en ina nova fanestra sut in motto saja enorm grev di il directur artistic Carlo Chatrion. Il festival saja creschì ed ils films sajan vegnids adina pli vasts. Sch’el duai però far urden cun tut ils films, sche lura faschess el quai cun metter els sin ina paletta da colur: cotschen per la passiun, nair per la tema e mellen per la surpraisa. Ma insumma duai mintgin chattar la gista colur per sasez di il directur artistic vinavant.
Siemis, emoziuns, fantasia – vairamain è il program da films ina gronda festa ed ina gronda sfida che fa dentant plaschair.
Il festival saja sa sviluppà sur ils 70 onns sco in crescendo di il president Marco Solari. Quai era sch'i haja tranteren dà ina crisa ni l’autra. Oz saja il festival sin il pli aut punct dal crescendo. Perfin sin la bancnota da 20 è il festival preschent. E per il giubileum da 70 onns ha la posta fat in'atgna marca per il festival da film.
Ils aspectaturs da damaun – la sfida
Mal il venter fa a Marco Solari però la giuventetgna. El vul era far in festival per la nova generaziun. Dentant co è anc avert. La nova generaziun vul dapli.
Oz sto esser in festival dapli che mo ina sutga ed ina taila – la generaziun giuvna vul simplamain dapli. Quai stuain nus respectar ed empruvar da porscher.
Per els n'è il kino sco tal nagina sensaziun pli, sco quai ch'i era per la generaziun pli veglia. Per chattar ora tge ch'interessa als giuvens è il festival vi dal metter ensemen ina gruppa da giuvens tranter 16 e 22 onns. Quels duain crititgar il festival ed uschia gidar a sviluppar el.
Per Marco Solari èsi cler ch’ins na po betg simplamain sa pussar sin il success. El saja in pau in pessimist di el. El fa in congual cun la figura Candide da Voltair. Quella cridava adina cura ch'i era bell’aura e rieva cura ch'i era trid. Perquai che sch'i saja trid, sche lura sappian ins ch'i possia mo vegnir meglier e sch'i saja bel, sche lura possia quai svelt midar sin trid. Dentant uss s’allegria era el per il giubileum!
RR actualitad 17:00


text:
Uvestg Vitus Huonder aveva inoltrà sia demissiun sco quai ch'il dretg ecclesiastic prevesa, il di da ses 75avel anniversari l'avrigl.
Sco quai ch'il pledader dal uvestgieu da Cuira Giuseppe Grazia scriva, saja l'uvestg Vitus Huonder engraziaivel per la decisiun dal papa ch'el po restar uvestg per ulteriurs dus onns. Uschia saja la cuntinuitad da l'uvestgieu garantida, vegn l’uvestg cità.
Era l'antecessur da Huonder, Amédée Grab, era stà dus onns pli ditg en uffizi sco uvestg da Cuira.
Las reacziuns èn maschadadas
Sin la decisiun ch'uvestg Vitus Huonder restia dus onns dapli en uffizi ha il president da la conferenza dals uvestgs svizzers, Charles Morerod reagì cun ils pleds:
Nus avain intervegnì da la decisiun e sa chapescha che nus acceptain quella.
Auter tuni davart da l'iniziativa spirituala. Lezza scriva che questa novitad haja schoccà. Che Roma n'haja betg communitgà la raschun persuenter vegn commentà sco suonda:
Ina giada dapli vegnin nus tractads sco uffants minorens che n'han betg il dretg da savair, pertge che lur superiurs han decidì uschia e betg auter
Ins possia era interpretar quai sco intimaziun da vegnir sez a soluziuns raschunaivlas entaifer dus onns, scriva l'iniziativa spirituala en lur communicaziun a las medias.
Co funcziuna l'elecziun da l'uvestg insumma?
RR novitads 06:30


text:
In studi davart la realisabilitad ha prendì sut la marella las regiuns en ils trais pajais. El è l'emprim pass per pudair stgaffir eventualmain in parc natiral. La ZHAW (Scol'auta turitgaisa per scienzas applitgadas) è stada responsabla per la perscrutaziun.
Tenor il studi fissi da realisar il parc natiral sur cunfin ed aspirar uschia ad in parc internaziunal «Rätikon». Ils perscrutaders vegnan a questas conclusiuns:
- Las vischnancas cumpigliadas possedan ina cuntrada e natira unica,
- il parc «Rätikon» fiss l'emprim parc natiral sur trais pajais ed il pli grond parc natiral èn il territori da las Alps,
- las regiuns èn colliadas culturalmain e quai er tras anteriurs territoris dals Gualsers,
- in parc natiral s'accordess cun las prescripziuns turisticas en ils trais pajais ed
- in label d'in parc natiral internaziunal po sustegnair tut las regiuns a moda persistenta.
Tge regiuns fissan integradas en il parc «Rätikon»?
- Svizra: Partenz en il Grischun
- Austria: Walgau, Brandnertal e Montafon en il Vorarlberg
- parts dal Principadi da Liechtenstein
Grondas schanzas, mo er ristgas per il Partenz
La surfatscha examinada en il Partenz è 551 km² gronda e cumpiglia las nov vischnancas Seewis, Grüsch, Schiers, Furna, Jenaz, Fideris, Küblis, Luzein e Claustra-Serneus. Ils studis han mussà ch'in parc naziunal regiunal en il Partenz fiss bain realisabels. Tuttavia è la finamira da realisar in parc internaziunal sur ils trais pajais.
Ils studis demussan er las schanzas per la regiun: Entras in parc naziunal vegniss la natira protegida, products regiunals pudessan vegnir commerzialisads meglier e la collavuraziun cun ils pajais vischinants vegniss intensivada.
Ma i dat er ristgas: Per exempel savessi dar restricziuns per il turissem e per l'agronomia ed ina collavuraziun sur trais pajais è fitg cumplexa e pretensiusa.
Co vai vinavant?
Ils resultats dals studis da realisabladad vegnan uss discutads en ils trais pajais. Silsuenter vegni decidì sin livel communal e chantunal, sch'ins vul cuntinuar cun il project ed uschia elavurar in plan da management – in plan che preschentass concrets projects en il parc e guardass co la finanziaziun fiss pussaivla.
In plan da management concret per la regiun Partenz vegniss a custar radund 145'000 francs. Da quels custs stuessan las vischnancas pertutgadas surprender la mesadad – tschella mesadad surprendess il chantun. La finamira è che quels plans vegnan fatgs fin la stad 2020.
RR novitads 17:00


text:
Il president transitoric brasilian - Michel Temer - è vegnì tschivlà ora uschè dad aut durant ses pled d'avertura - ch'ins n'ha strusch pli udì el:
Durant l’avertura festiva èn sportistas e sportists da passa 200 differentas naziuns marschadas en il stadion da Maracanã. La bandiera svizra ha purtà la campiunessa d’Europa da gimnastica Giulia Steingruber. Ils gieus olimpics da stad a Rio èn ils emprims en l'America dal sid. Els cuzzan fin ils 21 d’avust.
Per noss reporter Ursin Lechmann è quai stà ina premiera ad in'avertura da gieus olimpics. El è stà fitg impressiunà, malgrà ils schischuris ch'i ha dà. Surtut il turnar en l'hotel saja stà in pau hectic. Tut ils reporters vulevan turnar sco emprims.
In di suenter l'avertura pompusa dals gieus olimpics da stad a Rio dat i gia da gudagnar las emprimas medaglias. Per exempel en la cursa da velos sin via. Là tranter auter cun Fabian Cancellara che parta cun 35 onns a ses ultims gieus olimpics.
RR actualitad da la bunura


text:
Jenna Jameson
Jenna Marie Massoli, in arte Jenna Jameson (nassüda al 9 d'april dal 1974 a Las Vegas, Nevada, Stat Ünii) l'è 'na pornoatrice e diretrice da la dita cinematografica "Club Jenna". L'è probabilment la pornostar püssee famosa dal mond e par chesto l'è anca cognosüda come "The Queen of Porn“ (la regina dal porno).
In la sò carriera da pornoatrice l'ha vinciüü püssee che 20 premi internazionai. Nal 2004 l'è gnicia fö la so autobiografia "How to Make Love Like a Porn Star" (come ciolà 'me 'na pornostar), che l'è staia par 6 mes na la classifica di bestseller dal New York Times.
Cariera da pornoatrice[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nal 1993 l'ha tacaa la sò cariera d'atrice nal film "Fantasy Women", 'sto film l'eva però un erotico senza toch pornografici; lee l'eva in una scena lesbica con la sò amisa Nikki Tyler.
Al prim vero film porno che l'ha fai l'è stai "Up and Cummers 10" nal 1994. La gh'ha 'vüd sübit molto sücess e l'ha 'mò fai altri film giamò che la stava a Las Vegas.
'Pena dopo che l'ha fai i 20 agn l'ha fai n'operazion par sgrandiss i tet.
Püsee in la, ma mo nal 1994 l'è naia a stà da cà a Los Angeles insema a Nikki Tyler e l'ha 'mò tacaa a fa la fotomodella.
Nal 1995 l'ha pö scernüü da fa carriera da bon come pornoatrice. Al sò prim film dopo 'sta scelta l'è stai "Silk Stockings". Nal stess agn l'ha firmaa un contrat cola compagnia cinematografica "Wicked Pictures". Al sò prim film con un gran budget l'è stai "Blue Movie", mò nal 1995. Nal 1996 l'ha vinciüü i trii premi püssee importanti par növa pornoattice: al "XRCO Best New Starlet Award", l' "AVN Best New Starlet Award" e l' "Fans of X-Rated Entertainment (Foxe) Video Vixen Award". L'è staia la prima attrice a vinciai tücc e tri. Püssee inanz l'ha 'mò vinciüü un bordel da altri premi.
Vita privada[Modifega | modifica 'l sorgent]
Jenna Jameson l'ha dii da vèss bisessual e che in la so vita privada (fò di film) l'ha fai sesso con circa 100 donn e 30 oman. Tra i muruss che la gh'ha 'vüd g'è anca i cognossü artisti metal Marilyn Manson e Tommy Lee.
Al 20 da dicembro dal 1996 la s'è sposada col pornoatore Brand Armstrong, i è stai però insema domaa fign al marz dal 1997.
Al 22 da giügn dal 2003 l'ha sposaa Jay Grdina: al ricco proprietari da un studio da film porno. Da la metà da 2004 l'ha prövaa senza fagla da 'végh fiöö. La s'è pö dopo trövada incinta par cas e l'ha dovüü piantà lì coi film porno.
Nal 2009 l'ha fai un film dark comedy (Zombie Strippers) che l'è bastanza famos.
Club Jenna[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nal 2000 l'ha traa in pee insema a Jay Grdina la ditta cinematografica "Club Jenna", che la faseva vedee i film su Internet. Al sito ClubJenna.com l'è stai vün di primi che oltre che foto e video u dava anca consigli sül sesso par clienti che pagava. Al sito gh'ha 'vüd sübit un un gran sücess e u s'è sgrandii come coordinator da altri siti porno e dal 2001 u gh'ha anca 'vüd 'na sò prodüzion da film.


text:
Bulgor
Bulgar (nom ufizial in italian: Bulgarograsso in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm, in del territòri de la piev de Appian. El paes l'è abitaa de 3 992 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 3,9 km² e 'na densità de 1 024 ab./km².
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Bulgar (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Taisch
Il taisch u pli precis taisch europeic (Taxus baccata) furma la suletta spezia or dal gener dals taischs (Taxus) che crescha en l’Europa. I sa tracta da la pli veglia planta europeica (relict dal terziar)[1] ed a medem temp da quella che cumporta il meglier la sumbriva. Ella po cuntanscher ina fitg auta vegliadetgna (en singuls cas fin 1500 onns e dapli). Cun excepziun dal mantè dal sem (arillus), il qual circumdescha quel en furma d’in cup colurà cotschen viv, e dal pollen èn tut las parts dal taisch fitg toxics.
La regressiun dal taisch vegn savens messa en connex cun la derasaziun dal fau a l’entschatta da la midada dal clima avant ca. 2000 onns. Anc bler dapli è la periclitaziun da la planta però d’attribuir a la surexplotaziun tras l’uman ch’ha perdurà sur blers tschientaners.
Il lain da taisch ha l’uman stimà da vegl ennà, damai che quel è segnà d’ina direzza e resistenza extraordinaria. Las pli veglias utilisaziuns cumprovadas derivan da lantschas d’ina vegliadetgna da radund 300 000 onns (Clacton-on-Sea) resp. da 130 000 onns (Lehringen). Er Ötzi, la famusa mumia da glatscher ch’ha vivì avant radund 5200 onns, manava cun sai in artg d’ina lunghezza da ca. 1,80 meters fatg da lain da taisch ed il moni da sia manera d’arom sa cumponiva dal medem material.
Entant che l’utilisaziun dal taisch n’ha oz nagina muntada economica pli entaifer la selvicultura, vegn la planta che sa lascha tagliar bain duvrada dapi la renaschientscha en l’orticultura. Ella vegniva e vegn surtut plantada sco saiv viva semperverda.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
Il taisch è ina planta semperverda ch’è ordvart variabla areguard sia cumparsa. Tut tenor lieu po ella crescher sco planta u sco chaglia; ed en posiziuns extremas sco en l’auta muntogna u vi da paraids-crap crescha ella schizunt sco chaglia ruschnanta.
La planta cun bist mida sia cumparsa en il decurs dals onns. Giuvens taischs disponan per ordinari d’in bist satigl e la roma è ordinada a moda regulara. La curuna da plantas giuvnas è conica e sa sviluppa en la vegliadetgna ad ina furma ovala u radunda. Exemplars pli vegls han magari er pliras tschimas e plirs bists. Plantas che creschan sulettas han savens roma fin giun plaun.
Il bist dal taisch è segnà d’ina scorsa da squamas satiglia, da colur brin cotschna (plantas giuvnas) fin brin grischa (plantas pli veglias). En l’Europa Centrala cuntanschan be paucas plantas in’autezza da dapli che 15 meters.[2] En la Tirchia dal Nord creschan però taischs monumentals d’in’autezza da 20 meters ed en ils guauds maschadads dal Caucasus cuntanschan singuls exemplars autezzas da fin a 32 meters.[3]
Taischs giuvens èn per il pli segnads d’in bist cun ina clera axa principala, entant che plantas ch’han cuntanschì la madirezza sexuala han savens plirs bists. En la giuventetgna crescha il taisch extrem plaun. En cas da cundiziuns disfavuraivlas stat el airi en in’autezza da 10 fin 50 centimeters e furma ina curuna pitschna. Èn las cundiziuns bunas, duri almain 10–20 onns, fin che la planta ha surmuntà il privel da ruissas da vart da la selvaschina. Silsuenter crescha la planta sut bunas cundiziuns fin 20 centimeters ad onn.
En ina vegliadetgna da ca. 90 onns culminescha la creschientscha en l’autezza; l’augment da la grossezza e la creschientscha da la curuna na chalan percunter mai. Uschia èn pussaivels diameters dal bist da bundant in meter. Pervi da l’auta abilitad da sa reproducir a moda vegetativa, èn tipics per la planta chatschs che derivan da las ragischs u da roma che tutgan il terren. Entras bists che creschan ensemen pon sa furmar bists cumplexs d’ina grossezza da fin 1 meter.
A partir d’ina vegliadetgna da ca. 250 onns cumenza a l’intern dal bist savens ina smarschira che po far daventar en il decurs dals tschientaners dal tuttafatg chavortg il mutagl. Per quest motiv èsi savens er betg pussaivel d’eruir la vegliadetgna da la planta a basa da rintgs annuals; la vegliadetgna vegn perquai per il pli stimada.
In tratg caracteristic da la fasa da vegliadetgna dal taisch europeic è il fatg che la planta dispona l’emprim malgrà il bist chavortg d’ina curuna sviluppada dal tuttafatg. Alura na po il bist chavortg però betg pli purtar il pais da la curuna e parts da la planta rumpan davent. I restan silsuenter fragments dal bist che pon, sut bunas cundiziuns, vegnir cumplettads tras novs chatschs or dal mutagl u or dal sistem da ragischs.[4]
Taischs vegls disponan da duas strategias da remplazzar da dadora il bist che smarschescha da dadens. Per l’ina pon sa furmar a l’intern dal bist ragischs ch’èn ablas da sa sviluppar ad in nov bist. Per l’autra pon chatschs sa furmar a l’exteriur dal bist e crescher ad aut, uschia che vegls taischs consistan magari be pli d’in tschupè da tals bists da chatschs ch’èn creschids ensemen.[5]
Las guglias[modifitgar | modifitgar il code]
Las guglias dal taisch èn lomas ed elasticas; ellas han ina furma lineara, per part levamain storta (en furma da farcla). Vi dals chatschs principals èn las guglias ordinadas en furma da spirala, vi dals chatschs laterals en duas lingias. Las guglias dal taisch han ina lunghezza da 1,5 fin 3,5 centimeters ed ina ladezza da 2 fin 2,5 millimeters; ellas cuntanschan ina vegliadetgna da trais fin otg onns, fin che la planta las bitta giu.
La vart sura da las guglias è verd stgira e glischanta, la vart sut è d’in verd cler fin verd-uliva. Sin la vart sura è visibel in gnerv central in pau elevà, ma na sa chattan naginas sfessas; la vart sut porta duas strivlas da stoma indistinctas. Las guglias dal taisch èn segnadas da pliras caracteristicas marcantas: Ellas na disponan da nagina ipodermis rinforzada mecanicamain tras sclerenchim; en pli mancan ils chanals da rascha.
Sistem da ragischs[modifitgar | modifitgar il code]
Il taisch europeic ha in sistem da ragischs fitg vast, profund e spess. Il svilup da quest sistem da ragischs ha prioritad tar la creschientscha da la planta, anc avant la creschientscha en l’autezza e l’augment da la grossezza. Taischs èn er abels da penetrar en terrens fitg spess.
Il sistem da ragischs ch’è sviluppà pli ferm che tar autras spezias da plantas pussibilitescha l’auta abilitad da sa regenerar dal taisch. Schizunt tar ina sperdita cumpletta dal bist pon anc crescher chatschs da ragisch. Cun ses sistem da ragischs multifar e flexibel è la planta abla da resister ad umiditad variabla, a terrens bletschs ed a la mancanza d’aria en il terren. Da qua deriva l’auta capacitad dals singuls individis da s’adattar als pli differents lieus e cundiziuns da viver.
En regiuns grippusas è il taisch europeic abel da penetrar cun sias ragischs en sfendaglias e foppas che mainan aua, entant ch’ella sa tegna ferm vi dal grip niv.
Il taisch dispona d’ina ragisch da bulieu dal tip endomicoriza; perquai furma il taisch ina da las paucas plantas da guaud, da las qualas la ragisch na furma nagina simbiosa cun bulieus da micoriza che sviluppan fritgals.
Puschas, sems e multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sut cundiziuns dal lieu optimalas portan taischs l’emprima giada puschas femininas suenter avair cuntanschì ina vegliadetgna da 15 fin 30 onns. Sut cundiziuns main bunas poi esser che la madirezza sexuala vegn cuntanschida bundant pli tard. Taischs che creschan en effectivs spess e che na vegnan pervi da quai betg provedids suffizientamain cun glisch pon er cuntanscher lur madirezza sexuala pir cun 70 fin 120 onns. Las puschas vegnan gia furmadas vers la fin da la stad. Il temp da fluriziun ha lieu vers la fin da l’enviern u l’entschatta da la primavaira da l’onn proxim, en il cas normal tranter il favrer ed il mars, en regiuns pli fraidas pir tranter l’avrigl ed il matg.
Il taisch europeic è normalmain bichasan: puschas masculinas e puschas femininas sa chattan sin differentas plantas. Cas excepziunals furman exemplars monochasans cun puschas dad omaduas schlattainas vi da la medema planta; en quests cas porta per ordinari be in singul rom flurs da l’autra schlattaina.
Las numerusas puschas masculinas èn da furma radunda, han in diameter da ca. 4 mm e cuntegnan 6 fin 14 stamins en furma da scut, ils quals portan mintgamai 6 fin 8 satgs da pollen melnents. S’avran quests satgets tras chalur, vegnan ils grauns da pollen manads davent gia tras il minim moviment dal vent. Il fatg che la planta flurescha baud, d’in temp che las plantas da feglia na portan per ordinari anc nagina feglia, garantescha che la derasaziun dal pollen ha lieu senza restricziuns, er sch’il taisch è uschiglio surcuvert da plantas da feglia.
Las puschas femininas han be ina grondezza da 1 fin 1,5 mm, sa chattan mintgamai en furma da chatschs curts en ils anguls dals fegls da roma giuvna e na dattan strusch en egl pervi da lur colur verdenta. Ellas consistan da squamas che sa cuvran, da las qualas be quella sisum è fritgaivla e porta be in furmasem. Dal temp da fluriziun sa sviluppa al piz in dagut d’impollinaziun. Quel prenda si ils grauns da pollen che sgolan natiers e maina, ina giada ch’el è svapurà, ils grauns al nucellus, uschia che la puscha vegn fructifitgada.[6] A la basa dal furmasem (ovulum) sa chatta ina bulscha en furma d’anè. Suenter che la flur è vegnida fructifitgada, sa sviluppa quella ad in mantè dal sem, l’arillus. Quel circumdescha il sem en furma d’in cup; sia colur mida cun sa madirar da verd sin cotschen viv. Pervi da l’arillus vegn il sem dal taisch savens designà per sbagl sco fritg u schizunt sco cocla. Quai n’è botanicamain betg correct, damai ch’i n’existan tar gimnosperms nagins ovaris, ils quals fissan necessaris per ch’i possia sa sviluppar in fritg. Er las autras spezias da la famiglia dals taischs sviluppan in tal mantè dal sem. Il mantè dal sem cotschen è mangiabel e betg toxic, be ils sems èn da tissi. Ils brumbels da las flurs vegnan furmads en il decurs da la segunda mesadad da la stad.
Il sem brin blauent, da furma ovala, ha ina lunghezza da 6 fin 7 mm ed ina ladezza da 3 fin 5 mm. Il pais dal sem giascha tranter 43 e 77 mg. Ils sems madiran da l’avust fin l’october e schermiglian pir la segunda primavaira. La derasaziun dal sem ha lieu tras utschels che vegnan attratgs da l’arillus dultsch. L’arillus vegn digerì ed il sem passa senza donn tras il tract da digestiun.
Il dumber da cromosoms da la spezia munta a 2n = 24.[7]
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Las Taxaceae vegnan attribuidas als gimnosperms ed entaifer quels a las coniferas (plantas da guglias). Interessant è il fatg ch’i manca als taischs las puschas ch’èn uschiglio tipicas entaifer questa gruppa; l’arillus charnus (che vegn numnà en la lingua da mintgadi faussamain ‹cocla›) sa furma or dal moni da l’ovulum (furmasem). A la famiglia dals taischs appartegnan en tut tschintg geners (Amentotaxus, Austrotaxus, Pseudotaxus, Torreya, Taxus), ils quals furman tuts sems cun in arillus. Il gener Taxus cumpiglia spezias che na sa laschan betg distinguer tuttas cleramain ina da l’autra, quai vala surtut per ils effectivs dal Himalaia e da la China. Las propostas dals taxonoms tanschan da 2 fin 24 differentas spezias. Da las datas geneticas resulta percunter ch’il taisch europeic furma – malgrà il grond territori da derasaziun – in’unitad monofiletica e la suletta spezia ch’è derasada en l’Europa.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La derasaziun da Taxus baccata na sa restrenscha betg sin l’Europa, mabain tanscha da las Azoras e la muntogna da l’Atlas en l’Africa dal Nordvest sur l’Europa e l’Asia Minura fin en il Caucasus e l’Iran dal Nord. En il nord tanscha il territori da derasaziun da las Inslas Britannicas sur la Norvegia fin en Svezia e Finlanda. En l’ost maina il cunfin dal territori da derasaziun da la Lettonia per lung il cunfin polonais-russ sur las Carpatas orientalas e finescha en la Tirchia dal Nord. En il sid tanscha il cunfin da la Spagna dal Sid e parts dal Maroc e da l’Algeria fin en la Tirchia dal Sid e da là en l’Iran dal Nord.
En l’Europa n’è il territori da derasaziun betg coerent, mabain sa divida en plirs areals parzials. Entaifer quels cumpara il taisch ultra da quai be pli en pitschens effectivs u sco plantas singulas. Il motiv per questa disjuncziun furma fitg probabel la surexplotaziun antropogena dals effectivs da taischs en temps passads.
Effectivs natirals existan surtut en il Portugal dal Nord, la Spagna, la Bretagna e la Normandia, sin las Inslas Britannicas, en la part meridiunala da la Scandinavia, en il Balticum, en las Carpatas, en la part settentriunala da la Peninsla dal Balcan, en l’Italia dal Nord ed Italia Centrala sco er sin las inslas Corsica e Sardegna. Percunter manca la planta per exempel en il Danemarc, en las parts settentriunalas da la Belgia e dals Pajais Bass sco er per lung dal curs central ed inferiur dals flums Elbe e Saale ed en la part centrala da la Pologna.
Vers nord vegn il territori da derasaziun limità dal fatg che la planta n’è betg fitg resistenta cunter schelira. Il cunfin tanscha en la Norvegia e Svezia per lung da l’isoterma dal schaner da −5° C. La planta crescha surtut là nua ch’il clima è segnà d’envierns miaivels, da stad frestgas, da blera plievgia e d’in’auta umiditad da l’aria. En las Alps crescha il taisch, tut tenor regiun, fin en autezzas tranter 1350 e 1600 m.
Pretensiuns al lieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il taisch crescha tant en lieus umids, cun umiditad variabla e fitg sitgs sco er sin terrens acidics e basics. Er areguard il terren (chaltschina, silicat, substrat organic) è ella fitg flexibla. Bain preferescha la planta terrens plitost umids, ritgs da substanzas nutritivas; ma cumpareglià cun autras spezias è l’ecogram dal taisch segnà d’ina fitg gronda amplituda fisiologica che cumpiglia schizunt lieus situads pli ad aut ch’il cunfin dal guaud pussaivel ed er territoris, en ils quals las cundiziuns da l’ambient varieschan fitg ferm.
Da tut las planta da guaud che creschan en l’Europa è il taisch la spezia che cumporta il meglier la sumbriva. Plantas giuvnas èn schizunt dependentas da lieus sumbrivauns; plantas pli veglias pon alura er crescher vinavant en lieus suleglivs. Il meglier sa sviluppan taischs en guauds maschadads betg memia spess, ma be sch’ils effectivs da selvaschina n’èn betg uschè auts che plantas giuvnas vegnan ruissas immediat. Guauds che consistan be da taischs èn percunter stgars. Pervi da la surexplotaziun chattan ins oz taischs savens en lieus da retratga, surtut sin spundas muntagnardas sumbrivauns e taissas che vegnan er guntgidas da la selvaschina.
Strategias da surviver[modifitgar | modifitgar il code]
Abilitad da sa generar[modifitgar | modifitgar il code]
Er l’abilitad da sa generar dal taisch è sviluppada bundant pli ferm che tar tut las autras spezias da coniferas indigenas. Quella sa mussa per l’ina en il fatg ch’il taisch, sco suletta spezia da planta da guglias, è bun da furmar plantinas dal tschep. Per l’autra è il taisch abel, grazia a la fitg buna guariziun da blessuras, da surviver er donns pli gronds. Fin en l’auta vegliadetgna è la planta abla da reagir tras tals chatschs sin donns mecanics, ma er sin donns da schelira u d’arsentada dal sulegl. In’ulteriura strategia da surviver furma la multiplicaziun vegetativa. Roma che tutga il terren po servir a munir la planta cun substanzas alimentaras supplementaras, ma er daventar il punct da partenza per la regiuvinaziun cumpletta da l’individi. Er tar plantas ch’èn sa derschidas sa lascha constatar che la roma che vegn en contact cun il terren cumenza immediat a far ragischs.
Resistenza cunter sitgira[modifitgar | modifitgar il code]
Cumbain che las guglias dal taisch na disponan da nagina stresa rinforzanta ubain proteginta valan ellas sco fitg resistentas cunter sitgira. Uschia è il taisch abel da supportar sperditas d’aua relativas quasi tuttina autas sco il tieu da guaud. Omaduas spezias disponan da reservas d’aua absolutas sumegliantamain autas sco plantas ritgas da suc, e quai cumbain che lur capacitad d’aua (cuntegn d’aua en il stadi da saziada) è relativamain bassa. In’ulteriura abilitad che protegia la planta cunter sitgira è quella da serrar svelt ils stomata; quest mecanissem activescha l’aviez quatter giadas pli svelt ch’il pign.
Resistenza cunter schelira[modifitgar | modifitgar il code]
La strategia dal taisch da resister a las cundiziuns crivas da la stagiun fraida sa basa sin duas cumponentas. Per l’ina sa reducescha la transpiraziun cumpareglià cun la stad sin in tschintgavel fin in ventgavel. La reducziun è tant pli auta, pli fraida che la temperatura da l’ambient sa preschenta. Per l’autra auza il taisch la concentraziun dal suc da la cella. Tras quai sa sbassa il punct da schelira ed ensemen cun quel er la temperatura minimala ch’è necessaria per il process d’assimilaziun (da ca. −3 °C sin ca. −8 °C). Ha il taisch avunda temp da sa preparar sin il fraid, datti per ordinari donns da schelira pir tar temperaturas fitg bassas da sut −20 °C. Bundant pli savens datti donns d’airiadad da schelira, quai ch’è tranter auter d’attribuir a la protecziun da transpiraziun ch’è relativamain pauc sviluppada. Quest privel exista però per il pli be tar plantas sulettas en posiziuns exponidas. En pli na patescha il taisch betg da schelira tardiva. Quai cuntanscha la planta tras quai ch’ella reducescha be plaunsieu la concentraziun dal suc da la cella; las valurs normalas da l’onn precedent èn pir puspè cuntanschidas il zercladur.
Toleranza envers sumbriva[modifitgar | modifitgar il code]
Il taisch vala sco planta ordvart toleranta envers sumbriva. Ella è er abla da surviver sch’ella vegn surcuverta dal tuttafatg d’autras plantas. Er en cumparegliaziun cun autras plantas ch’èn enconuschentas per lur toleranza envers sumbriva, sco il pign u il fau verd, cumporta il taisch cleramain dapli sumbriva. Sco che quai è il cas tar in deficit d’aua, sa serran ils stomata er en cas da stgirentada svelt. Quels s’avran pir suenter avair surpassà il punct da cumpensaziun da la glisch, pia il punct tar il qual è gist anc pussaivla in’assimilaziun netto positiva. Tar il taisch munta il punct d’assimilaziun da la glisch tar ina temperatura da 20 °C radund 300 lux. Tar il fau verd èn quai 300–500 lux, tar il pign 300–600 lux. Ina tipica planta da guaud che crescha en la glisch, sco il tieu da guaud, basegna percunter valurs da 1000 fin 5000 lux per surmuntar il punct da cumpensaziun da la glisch.
Toxicitad[modifitgar | modifitgar il code]
Il lain, la scorsa, las guglias ed ils sems cuntegnan cumbinaziuns chemicas che vegnan numnadas en lur totalitad taxans u derivats da taxans (diterpens). La concentraziun da las cumbinaziuns toxicas variescha en las singulas parts da la planta, dependa da la stagiun ed er da la singula planta.[8] Il mantè dal sem da la planta n’è percunter betg toxic e gusta dultsch.
Tar l’uman e tar auters mammals vegnan las cumbinaziuns toxicas absorbadas svelt en il tract digestiv. Sintoms d’intoxicaziun pon gia cumparair tar l’uman suenter 30 minutas. Las cumbinaziuns toxicas fan donn als organs digestivs, al sistem da la gnerva, al dir ed a la musculatura dal cor. In cuntraremedi n’exista betg. Tar ils sintoms d’ina intoxicaziun tutgan in puls accelerà, pupillas engrondidas, vomitar, sturnizi, flaivlezza da la circulaziun e svaniment. Gia ina quantitad da guglias da 50 fin 100 grams po esser mortala per l’uman. En furma manizzada è l’effect da las guglias anc tschintg giadas pli ferm.
Animals da chasa reageschan a moda differenta sin las cumbinaziuns toxicas cuntegnidas en il taisch. Chavals valan sco spezialmain periclitads – tar els duain 100 fin 200 grams guglias da taisch esser mortals. Tar vatgas cumparan sintoms d’intoxicaziun a partir da ca. 500 grams. Animals che pasculeschan èn surtut periclitads sch’els consumeschan andetgamain grondas quantitads. Percunter paran almain vatgas, nursas e chauras da sviluppar ina toleranza envers ils toxins dal taisch sch’ellas èn disadas da magliar regularmain pitschnas quantitads.
Il taisch sco planta medicinala[modifitgar | modifitgar il code]
En la medischina populara sa serviv’ins da pizs da frastgas cunter verms, sco med per il cor, per promover la menstruaziun e sco med abortiv. Pervi da la toxicitad da la planta considerescha la medischina moderna questas furmas da diever sco memia ristgantas.
Ils onns 1990 èsi reussì d’isolar dal taisch europeic a moda parzialmain sintetica las substanzas paclitaxel e pli tard docetaxel ch’èn ablas da retardar la divisiun cellulara. Questas substanzas èn admessas en la chemoterapia en cas da differentas furmas da cancer.
Il taisch sco cuminanza da viver[modifitgar | modifitgar il code]
Tipicas spezias da plantas da guaud ch’accumpognan savens il taisch èn en l’Europa Centrala ruver, charpinet, fraissen, ulm, tigl, aviez ed ischi da muntogna. Sin terren cultivà crescha il taisch savens tranter bostgaglia cun spinas sco parmuglia e frosler, las qualas protegian la planta giuvna cunter ruissas.
Tar ils utschels vegn differenzià tranter spezias che s’interesseschan be per l’arillus dultsch e gidan a derasar il sem (sturnel, filomela, merlotscha, tursch perniclà e.a.) e talas che maglian il sem (verdaun, pitgarel, maset grond, divers pitgalains e.a.). La filomela e surtut il tursch perniclà mussan in cumportament territorial e defendan la fin da la stad ‹lur› taisch cunter auters utschels. Talas plantas portan fin il schaner u favrer ils cups da sem cotschen vivs.
Diversas spezias da durmigliets raivan sin taischs per cuntanscher l’arillus dultsch. Autras spezias da mammals, sco differentas mieurs, maglian be cups da sem ch’èn crudads per terra.
Invertebrads vivan, cumpareglià cun autras plantas da guaud europeicas, be paucs sin il taisch, per exempel il mustgin da la gala da taisch (Taxomyia taxi) e duas vespras parasitaras (Mesopolobus diffinis e Torymus nigritarsus) che sa servan da las galas resp. larvas da quel.[9]
Il lain da taisch[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristicas e diever odiern[modifitgar | modifitgar il code]
Il taisch furma ina planta cun lain da cor. Tar il lain da cor sa tracti en il tagl traversal da la part stgira, interiura, la quala n’è fisiologicamain betg pli activa e che sa distingua cleramain dal lain alv, la part exteriura pli clera. Il lain alv dal taisch è da colur alv melnenta, e furma ina stresa plitost graschla da diesch fin ventg rintgs annuals. Il lain da cor è da colur brin cotschnenta. Perquai ch’il lain crescha plaun è quel persistent, spess, dir ed elastic. La duraivladad dal lain deriva da tannins che vegnan depositads en quel. In meter cubic lain da taisch paisa 640 fin 800 kilos (tieu: 510, fau: 720 kilos). Lain da taisch sia fitg bain e sa lascha elavurar tgunsch. Ozendi n’ha il taisch europeic però nagina muntada economica pli. Il lain che vegn be purschì darar sin martgà serva a lavurs da furnier, da turnar ed en la construcziun d’instruments da musica.
Diever istoric[modifitgar | modifitgar il code]
En l’istorgia da l’umanitad ha il lain da taisch gì ina muntada bundant pli gronda che ozendi. Il diever dal lain per producir objects dal mintgadi (tschaduns, plats, cuppas, guglias, monis e.a.) è cumprovà gia dapi il temp neolitic. Daspera han ins stimà il lain pervi da sia resistenza cunter l’umiditad, sco che mussan restanzas da navs (t.a. dal temp da bronz), butschins, sadellas, conducts d’aua e.a.
Ma la pli gronda muntada ha il lain dir ed elastic cuntanschì per fabritgar lantschas ed artgs. Ils pli vegls exemplars da lantschas fatgas da taisch derivan da Clacton-on-Sea, Essex (ca. avant 150 000 onns) e da Lehringen, Saxonia Inferiura (ca. avant 90 000 onns); quest’ultima vegn attribuida a l’uman da Neandertal. D’ina vegliadetgna tranter 8000 e 5000 onns èn sa conservads numerus artgs, tranter auter quel dad Ötzi d’ina vegliadetgna da ca. 5200 onns.
L’emprim vegnivan ils artgs be construids dal lain da cor dal taisch. A partir dal 8avel tschientaner s.C. han ins cumenzà a trair a niz en la construcziun d’artgs las differentas caracteristicas dal lain alv e lain da cor. Sco artg lung englais vegn designà in tip d’artg dal temp medieval tardiv che vegniva construì d’in singul toc lain, era ca. tuttina lung sco l’artger, pia ca. 180 centimeters, e consistiva da 1/3 lain alv e 2/3 lain da cor vi da la part exteriura resp. interiura.
Quests artgs han dominà las guerras tranter auter en il cumbat tranter Englais e Franzos durant il 11avel fin 16avel tschientaner (p.ex. Battaglia da Hastings 1066, Guerra da tschient onns a partir dal 1337). A partir dal 13avel tschientaner èn ils effectivs da taischs sin las Inslas Britannicas sa diminuids fermamain; davent da l’onn 1492 è mintga nav da commerzi che vuleva far commerzi cun l’Engalterra vegnida obligada da manar cun sai in dumber fix da lains da taisch. Be tranter il 1521 ed il 1567 han ins exportà da l’Austria e da la Baviera tranter 600 000 ed 1 milliun tocs lain d’ina lunghezza da dus meters e ladezza da 6 cm per vegnir elavurads ad artgs. L’onn 1568 ha il duca Albrecht stuì communitgar al cussegl imperial a Nürnberg che la Baviera na disponia pli da nagins taischs pronts da vegnir tagliads. En l’Engalterra ha la mancanza da lain da taisch manà a l’ordinaziun roiala ch’ils construiders d’artgs stoppian far per mintga artg da taisch quatter or da lain d’ischi da muntogna. Suenter ch’ils effectivs da taischs da l’Europa Centrala e dal Sid èn stads duvrads, ha l’Engalterra anc importà laina da las Carpatas e dal Balticum. L’onn 1595 ha la regina da l’Engalterra Elizabeth I fatg midar l’armada englaisa da l’artg lung sin la muschetta.[10]
Utilisaziun sco planta toxica, curativa e da nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
La toxicitad dal taisch è gia in tema en la mitologia greca: La dieua da la chatscha Artemis mazza cun frizzas da tissi da taisch las figlias da Niobe ch’eran sa gloriadas envers ellas pervi da lur grond dumber d’uffants. Er ils Celts faschevan diever d’in decotg da guglias da taisch per tissientar ils pizs da lur frizzas, e Julius Cesar rapporta en ses ‹De bello gallico› d’in chau da stirpa dals Eburons ch’haja pli gugent fatg suicidi cun tissi da taisch che da sa surdar als Romans. Areguard la toxicitad s’expriman Paracelsus, Virgil e Plinius il Vegl. Dioskurides raquinta da taischs spagnols d’ina tala toxicitad che quels pudevan schizunt daventar privlus per tgi che seseva u durmiva en lur sumbriva.
En la medischina han preparaziuns da taisch giugà ina rolla a partir dal temp medieval tempriv (cf. latiers survart). Dascha da taisch en pitschnas dosas vegniva maschadà tradiziunalmain en il pavel dal muvel per prevegnir a malsognas. En intginas regiuns, sco per exempel en l’Albania, vegn quai per part pratitgà fin oz.
Sper l’utilisaziun sco planta da tissi e curativa vegnan parts da taischs schizunt utilisads sco nutriment: Dal mantè dal sem cotschen e dultsch, il qual n’è betg toxic, sa lascha preparar marmelada, sut la cundiziun ch’ils sems toxics vegnan allontanads.
Utilisaziun sco planta decorativa[modifitgar | modifitgar il code]
Sco suletta conifera europeica dispona il taisch d’ina buna abilitad da chatschar suenter esser vegnì taglià. Quai e la creschientscha spessa han predestinà il taisch da vegl ennà sco saiv viva en diever sco paravista. Taischs èn er adattads fitg bain per furmas geometricas u per tagliar figuras. Dapi la renaschientscha èn ils taischs semperverds perquai vegnids utilisads en l’orticultura. Surtut en ierts barocs eran saivs vivas da tigls fitg popularas; tar las pli enconuschentas tutgan las saivs vivas tagliadas en ils ierts da Versailles. En l’Engalterra han ins endrizzà stediamain labirints fatgs da saivs vivas da tigls. Da l’interess per furmas cultivadas adina pli stravagantas èn resultadas dapli che setanta differentas sorts, tranter auter:
- 'Adpressa': Questa furma è vegnida cultivada l’onn 1838. Ella crescha sco chaglia (be feminina) cun roma pitschna, per part surpendenta. Las guglias a piz èn lunghent-ellipticas; ellas han be ina lunghezza da 1 cm. Igl exista er ina furma melnenta.
- 'Dovastoniana': Questa furma è vegnida descritta l’emprima giada l’onn 1777. Ella cuntanscha in’autezza da 5 fin 8 meters ed ina ladezza da 6 meters. La planta posseda be in bist. La roma è ordinada en posiziun orizontala; ils pizs e frastgas lateralas pli pitschnas èn surpendents. Las guglias èn da colur verd stgira.
- 'Fastigiata': Questa furma ch’è cumprovada l’emprima giada ils onns 1760 en l’Irlanda è derasada vastamain sco taisch da pitga en parcs, ierts e sin santeris. Ella crescha ad aut a moda tendida, en furma da colonna. Las guglias èn d’in verd fitg stgir ed ordinadas vi da la roma en furma da spirala. La tschima sa cumpona per ordinari da plirs chatschs; tras quai vegn la curuna cun ils onns pli lada en la part superiura. Sin las Inslas Britannicas cuntanscha il tigl da pitga autezzas da fin 15 meters. Igl existan er sorts parentadas cun guglias verd cleras, melnas u cun ina statura in pau pli bratga.
- 'Fructo-luteo': Questa varianta deriva medemamain da l’Irlanda e tanscha enavos fin l’onn 1817. Ella crescha sco chaglia lada ed ha guglias verd stgiras. Ils mantels dal sem madiras n’èn betg sco uschiglio da colur cotschna, mabain da colur melna.
- 'Overeynderi': La planta crescha sco chaglia ovala, cuntanscha in’autezza da 5 meters ed ina ladezza da 3 meters. Las guglias èn verd stgiras.
- 'Repandens': Questa furma crescha sco pitschna chaglia cun roma planiva che sa cruscha. Suenter 10 fin 15 onns ha la planta cuntanschì in’autezza da 0,5 fin 0,6 meters; l’autezza maximala munta a 0,8 fin 1 meter. Sin la vart sura èn las guglias verd nairas e glischantas, sin la vart sut d’in verd fustg.
Toponomastica[modifitgar | modifitgar il code]
Il num tudestg Eibe, Eibenbaum, er Ibenbaum (en furma curta Ibaum, er Ybaum) ha dà il num a numerus lieus geografics. Ad effectivs da taischs istorics renvieschan toponims sco Eiben, Eibenberg, Ibenberg, Iberg, Yberg, Iberig ed Ibach.
Sper Hemiswil (Emmental) sa chatta il pli vegl taisch da la Svizra. La planta d’ina vegliadetgna da bundant 1000 onns cumpara er en la vopna da la vischnanca.
In dals pli gronds effectivs da taischs da l’Europa cun var 80 000 taischs sa chatta en il chantun Turitg sin las collinas da l’Albis e là surtut en il territori da l’Uetliberg. Il motiv per quest effectiv ha furmà la liberalisaziun da la lescha da chatscha en Svizra suenter la Revoluziun franzosa. Dal 1798 fin il 1850 han ins fatg chatscha sin las populaziuns da selvaschina fin che quellas èn bunamain stadas extirpadas dal tuttafatg. Senza donns da ruissas han ils taischs pudì crescher ad in vast effectiv, dal qual ils individis dumbran oz quasi tuts bundant 150 onns.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Hageneder, p. 17 e 32.
- ↑ Ulrich Hecker: Bäume und Sträucher. BLV Buchverlag, Minca 2006, ISBN 3-8354-0021-5, p. 166.
- ↑ Hageneder, p. 16s.
- ↑ Toby Hindson: The growth rate of yew trees: An empirically generated growth rate. Alan Mitchell Lecture 2000, Londra 2000, Conservation Foundation.
- ↑ Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): Lexikon der Nadelbäume. Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p. 575.
- ↑ Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): Lexikon der Nadelbäume. Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p. 577.
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ed., Stuttgart, Verlag Eugen Ulmer, 2001, p. 89s., ISBN 3-8001-3131-5.
- ↑ Vidensek N. e.a.: Taxol content in Bark, Wood, Root, Leaf, Twig, and seedling from several Taxus Species. En: Journal of Natural Products, tom 53, nr. 6, p. 1609s., nov.-dec. 1990.
- ↑ Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff (ed.): Lexikon der Nadelbäume. Nikol Verlagsgesellschaft, Hamburg 2004, ISBN 3-933203-80-5, p. 581.
- ↑ Hagen Seehase, Ralf Krekeler: Der gefiederte Tod. Die Geschichte des englischen Langbogens in den Kriegen des Mittelalters. Hörnig, Ludwigshafen 2001, ISBN 3-9805877-6-2, p. 34/35.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Fred Hageneder: Die Eibe in neuem Licht. Eine Monographie der Gattung Taxus. Neue Erde, Saarbrücken 2007, ISBN 978-3-89060-077-2.
- Hassler-Schwarz Jürg: Die Eibe (TAXUS BACCATA L.) Eine Beschreibung unter besonderer Berücksichtigung der Verbreitung und der kulturellen Bedeutung im Kanton Graubünden (Schweiz). 1999.
- Thomas Scheeder: Die Eibe (Taxus baccata L.). Hoffnung für ein fast verschwundenes Waldvolk. IHW-Verlag, Eching 1994, ISBN 3-930167-06-9.
- Christoph Leuthold: Die ökologische und pflanzensoziologische Stellung der Eibe (Taxus baccata) in der Schweiz. (Veröffentlichungen des Geobotanischen Institutes der ETH, nr. 67). Geobotanisches Institut der ETH, Stiftung Rübel, Turitg 1980.
- Markus Kölbel, Olaf Schmidt e.a. (red.): Beiträge zur Eibe. (Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, nr. 10), Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, Freising 1996.
- Hugo Conwentz: Die Eibe in Westpreußen, ein aussterbender Waldbaum. Bertling, Danzig 1892.
- Angelika Haschler-Böckle: Magie des Eibenwaldes. Neue Erde, Saarbrücken 2005, ISBN 3-89060-084-0.
- Michael Schön: Forstwirtschaft und Gefäßpflanzen der Roten Liste. Arten – Standorte – Flächennutzung. 2. ed., Herbert Utz Verlag, Minca 1998, ISBN 3-89675-375-4.
- U. Pietzarka: Zur ökologischen Strategie der Eibe. Stuttgart 2005.
- Christina R. Wilson, John-Michael Sauer, Stephen B. Hooser: Taxines: a review of the mechanism and toxicity of yew (Taxus spp.) alkaloids. En: Toxicon, tom 39, nr. 2–3, 2001, p. 175–185.
- Lutz Roth, Max Daunderer, Kurt Kormann: Giftpflanzen Pflanzengifte. 6. ed. extendida, 2012, Nikol-Verlag, ISBN 978-3-86820-009-6.
- Ingrid e Peter Schönfelder: Das Neue Handbuch der Heilpflanzen, Botanik Arzneidrogen, Wirkstoffe Anwendungen. Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Fegl d’infurmaziun davart il taisch.
- Thomas Meyer: Infurmaziuns davart la planta e fotografias, sin: flora-de
- Wolfgang Arenhövel: Die Eibe. En: Stiftung Wald in Not (ed.): Seltene Bäume in unseren Wäldern – Erkennen, Erhalten, Nutzen, p. 24–26.
- ETH: Die Eibe in der Schweiz.
- Il taisch sco planta curativa.
- Davart l’istorgia culturala dal taisch.


text:
Ils meds che stattan a disposiziun ozendi per observar e controllar las costas sur Zuoz, quellas èn bler pli modernas ed exactas. Ina situaziun sumeglianta a quella avant 70 onns, cun l’enviern da lavinas il 1951, na duess sche pussibel mai pli sa repeter.
Il pli cuntent sun jau da primavaira sche nagina lavina bletscha è vegnida giu da la Val Buera.
«Boom» cun in clic
Dapi il 2013 èn installadas nov giraffas ch'èn emplenidas cun mintgamai 12 tuns en las duas vals Urezza e Buera sur Zuoz. Far detunar in da quels tuns possia il schef da lavinas perfin cun activar in pum sin ses telefonin.
Nagina garanzia cumpletta
La cumissiun da lavinas haja gia gì blera lavur quest enviern, uschia Gian Reto Marugg ch'è gia passa 20 onns commember da quella. Fin uss hajan els gì da trair gia set giadas sin las spundas per far partir ina lavina.


text:
Chel maletg da Savognin saro betg ple per tots ancunaschaint. La tgesa cun indicaziun "Coiffeur"co dretg visibel,
era a blers indispensabla. Werner Tanner (igl bab da Berto Tanner, tgi magna la scola da skis Savognin) veva co sies affari ed era ple u mang igl sulet coiffeur amprandia an nossa vallada. Da mia unfanza anturn igls onns 1950 paevans per tagler igls tgavels ad en mattatsch frs. 0.50.
Chella stretga dalla veia ò impidia bagn encal grev accident agl stradung. Igls autos na nivan betg da cruschar legn l'oter uscheia vevan els da franar giu la sveltezza.
La tgesa gronda, era la tgesa soura dalla famiglia Peterelli. En casamaint cun interessanta istorgia. Visavi la tgesa, oz anc existenta cun ena descripziun istorica. La clavadeira ò fatg plaz alla tgesa da Mario Casparin, Stradung 32. Igls onns 1976-77 en igls dus bietgs da dretg, nias sbuos per far plaz agl nov stradung cantunal. Tras chella sbuada ò igl maletg dalla vischnanca siva igl stradung pers en bung po dall'identitad locala.
Collecziuns:
L’istorgia dal chantun Grischun...


text:
Laboratore Kitharconcentus
Al laboratore musical pól tó pert i scolars y les scolares de chitara dla scora de musiga Vivaldi y musizisć y musizistes esterns interessá.
Le fin dl laboratore é sostigní les scolares y i scolars de chitara da soné deboriada. Les leziuns se basëia dantadöt sön le svilup dles capazités ritmiches, dl'autonomia d'esecuziun de süa pert y sön la capazité da soné adöm cun i atri.
Le repertore tol ite musiga da ciamena por de plü chitares, originala o adatada dal personal insegnant.
Les leziuns dl grup döra 100 menüc y é debann por che che s'á scrit ite a n curs por imparé da soné n stromënt. Al é preodü la poscibilité da se scrí ite ma al laboratore paian la cuota d'iscriziun. Por tó pert al laboratore vál debojëgn da baié naota cun le personal insegnant.
Pité da ...
Scora de musiga taliana "A. Vivaldi"
Eté
Dai 8 agn
Test d'amisciun
Sce


text:
Argentina
La Repübliga Argentina a l'è un paes del America del Süd. La cunfina cunt el Brasil, l'Uruguay, el Paraguay, la Bulivia e'l Cile. A l'è na repübliga federala fada de pruinc. L'Ucean Atlantich al bagna i sò cost. I cità püssee impurtant a hinn la capital Buenos Aires, Rosario, Còrdoba, Santa Fe, San Miguel de Tucuman, Bahìa Blanca, Mendoza (Mendòza) e La Plata.
StoriaModifega
L'ha descuerta l'Amerigo Vespucci in del 1502. Del 1776 a l'era un viceream de la Spagna, ciamaa Rìo de la Plata. A l'è indipendenta del 1816.
PruincModifega
Urganizaziun pulitegaModifega
L'Argentina (nom ufizial República Argentina) l'è una repüblega presidenziala federala.
El president l'è el Alberto Ángel Fernández (del 2019).
Cafayate, Salta


text:
Sco proponì da la suprastanza da Schluein, ha la radunanza communala da venderdi saira acceptà la fatschenta. Quai cun 44 gea e nagins na, ed in'abstenziun dal possessur da l'ustaria. La vischnanca paja 520'000 francs per l'ustaria.
Finamira giagliarda
L'intent da la vischnanca è da segirar ils locals da l'ustaria, avant che terz cumpran l'object e nizzegian quel per in auter intent. Sco proxim elegia la suprastanza communala ina cumissiun, quella duai elavurar concepts per realisar ina nova ustaria. La finamira è da puspè pudair avrir l’ustaria da Nadal u da Silvester da quest onn.
RR novitads 22:00


text:
A Sumvitg è in pur sa blessà grevamain glindesdi a bun’ura. El è charrà cun ses tractor sin il funs per bittar ora puschina.
Il vehichel agricul ha cumenzà a glischnar ed è cupitgà cunter in grip. Suenter radund 50 meters è el crudà dasper ils binaris da la Viafier retica. Il pur è vegnì sut il butschin da puschina en.
Il praticant ch'era sin il tractor è siglì giu ad uras e n'è betg sa blessà. El ha deliberà il pur da 51 onns sut il butschin ora. La Rega ha sgulà il grevblessà en l'Ospital chantunal a Cuira.
En Surselva hai dà retards da tren pervi da l'accident.
RR novitads 16:00


text:
Durant las ultimas 4 emnas dal campiunadi europeic han 34'200 persunas guardà ils gieus en la zona da Public Viewing a Cuira sin la plazza dal Teater. Quai è in nov record, sco ils organisaturs dal pli grond Public Viewing dal Grischun Khur.ch communitgeschan.
D'attribuir saja quest success tranter auter ad in'organisaziun effizienta, sco i ha num plinavant en la communicaziun. Durant il campiunadi mundial d'avant 2 onns en Brasilia avevan ins anc registrà 23’600 persunas. Pia quasi mez uschè bleras sco quest onn.
RR novitads 06:00
S'imaginai il video sutsura
… u megler ditg: da la fin a l'entschatta.
Avant in mais veseva quai anc ora uschia:


text:
La situaziun è quest onn tut autra che auters onns. I haja era in tant damain turists che auters onns. En butias, ustarias e bars stoppian ins purtar ina mascra. Cunzunt ir en sortida saja sa midà. Clubs e discos sajan per il mument anc serradas. Sch'ins vul entrar en ina bar pon ins be far quai enfin las 11:00 e restar là enfin 1:00.
Different sa deportia era la polizia, tenor Lucas Batista è quella il mument fitg bler sin via per controllar sch'era tut las mesiras da corona vegnan respectadas. Las controllas sajan fitg severas.


text:
Sco quai ch'il chantun communitgescha, na ston proprietarias e proprietaris da terren uss betg pli contactar pliras autoritads per vegnir a savair, tge zonas d'utilisaziun u lingias da construcziun che valan per lur terren.
Tgi che posseda terren en Svizra na po numnadamain betg utilisar quel, sco quai ch'el vul. I ston vegnir observadas tschertas prescripziuns. Quai pon per exempel esser zonas d'utilisaziun, lingias da construcziun, zonas da protecziun da l'aua sutterrana, lieus contaminads u cunfins statics dal guaud. Quai èn restricziuns da dretg public da la proprietad (RDPP).
Electronic, gratuit ed actual
Il cataster RDPP è ina incumbensa cuminaivla da la Confederaziun e dal chantun. Actualmain cuntegna el 17 differentas restricziuns da dretg public da la proprietad dals secturs planisaziun dal territori, vias naziunalas, viafiers, plazzas aviaticas, lieus contaminads, protecziun da l'aua sutterrana, canera e guaud.
Il cataster RDPP datti per tut las vischnancas dal chantun Grischun. Las infurmaziuns vegnan uschia preschentadas dapertut tuttina, actualisadas permanentamain e messas a disposiziun gratuitamain. Il cataster online na remplazza dentant betg ils documents originals ch'èn giuridicamain liants.


text:
Aurelio Casanova deplorass sch'i na dess betg pli «La Quotidiana» la fin da l'onn, sco quai che la Somedia smanatscha. Perquai vul il deputà da la PCD e president communal da Glion tutgar il puls a la regenza grischuna. El dumonda concret:
- Quant fitg è la regenza interessada vid ina gasetta rumantscha?
- Vesa la regenza la necessitad d'ina gasetta rumantscha en il Grischun?
- Tge pussaivladads d'in sustegn finanzial vesa la regenza?
Sia dumonda inoltrescha el durant la proxima sessiun dal Cusseg grond, che cumenza ils 12 da zercladur. Ina resposta dat la regenza a scrit - dentant pir suenter la sessiun.
I na va betg mo per ina gasetta - i va per la cultura rumantscha.
«I saja impurtant che la Rumantschia haja era vinavant ina gasetta, pertge uschiglio giaja la lingua scritta a perder», argumentescha Aurelio Casanova. Tenor el avess il chantun Grischun la pussaivladad da sustegnair finanzialmain «La Quotidiana» via la promoziun da lingua e cultura.
Tractativas davos las culissas
Sut il timun da la Lia Rumantscha vegn contractà davos las culissas surtut per evitar la fin da «La Quotidiana» gia la fin da l'onn. La Lia Rumantscha è en discurs cun l'Uffizi federal per cultura ed il chantun Grischun.
Era la politica federala sto sa fatschentar cun la gasetta rumantscha: Martin Candinas (PCD) ha inoltrà in'interpellaziun en il Cussegl naziunal.
RR actualitad 07.00


text:
Tenor Roland Farrer dependia quai adina, tge ch’il cader fetschia per recrutar nov persunal. Era saja quai en ils centers pli simpel da recrutar novs pumpiers. Cuira haja cun 37’000 abitants era gia gì fadia d’occupar ils 80 posts da pumpiers, entant che Mut e Val n'hajan nagina fadia da chattar lur pumpiers.
Il corp da pumpiers Alvra, nua che Roland Farrer è cumandant, haja per exempel gì grond success ils davos dus onns. Uschia sajan l’onn passà entrads 10 novs pumpiers en il corp e quest onn saja quai stà 17 novs commembers. Impurtant saja surtut da persvader ils giuvens, avant che quests s’engaschian dapli en auters lieus. Uschiglio n'hajan els nagina peda pli per ils pumpiers. Proximamain cumpara ina enquista, che tracta tranter auter il dumber dals pumpiers.
Scolas visitan il center Pantun
Enfin ils 7 d’october visitan circa 2’200 scolaras e scolars da la 5avla e 6avla classa primara il center da scolaziun Pantun, nua che la lavur dals pumpiers vegn mussada. Quai sajan impurtants dis, per pli tard chattar avunda pumpiers, manegia Roland Farrer, il president da l’Associaziun da pumpiers dal Grischun.
RR actualitad saira 17:00


text:
Ina giuria ensemen cun la cumissiun dal Parc Naziunal han lantschà in’occurrenza per renovar ed adattar la chamona Cluozza als basegns d’ozendi. La pretensiun principala è stada da stgaffir nov spazi per lavurar e per durmir per il persunal da la chamona.
Il project Tregl vegn realisà
Gudagnà l’occurrenza ha il biro d’architectura Capaul Blumenthal da Glion. Els han realisà ina tur da 5 sin 5 meters e 3 plans. Fabritgà vegn quella en laresch. Questa tur en vischinanza dal object principal dess esser oravant tut in lieu da retratga per il persunal.
Vid la chamona principala vegn uschia liber ulteriur spazi, per la cuschina, in lieu da stgamiar, in biro e era differents midaments vid las chombras per ils giasts.
La chamona Cluozza è vegnida fabritgada l’onn 1910 e dal 1992/93 renovada. Ella è averta mo 4 mais l’onn, ma generescha passa 4’500 pernottaziuns en quest temp. Ella tutga uschia tar las 5 top chamonas da muntogna en Svizra. 58 letgs datti en quella chamona e quai duess era restar en avegnir uschia.
Ord l'archiv RTR
RR actualitad 12:00


text:
Sco davosa instanza parlamentara ha il Cussegl naziunal refusà l'iniziativa che pretenda in scumond naziunal da zuppar la fatscha en il spazi public - quai cun 114 cunter 76 vuschs. Era il Cussegl federal refusescha l'iniziativa tranter auter perquai ch'el vul laschar la cumpetenza da decider davart tals scumonds tar il chantuns.
Sulettamain in tema en il focus
Malgrà che l'iniziativa tracta atgnamain in scumond naziunal da zuppar la fatscha en il spazi public è sulettamain in tema stà en il center da la debatta. Igl «elefant en stanza» sco Jörg Mäder (PVL/ZH) ha numnà la debatta: dunnas che portan en Svizra ina burca ni in niqab.
«Il vel che zuppa l'entira fatscha è sco il minaret in simbol per in islam extrem ch'ha nagin plaz en Svizra», ha ditg Walter Wobmann (PPS/SO), il president dal comité davos l'iniziativa.
Schliaziun per in problem «inexistent»
Con gronds ch'il problem, che l'iniziativ emprova da schliar, è propi en Svizra è stà pliras giadas en dumonda. Sandra Locher Benguerel (PS/GR) è sa fatschentada cun las cifras: Tenor indicaziuns dal Cussegl federal datti radund 95 - 130 cas en Svizra cura che persunas portan ina burca ni in niqab. Sulettamain in ni dus pugns plains da quellas abiteschian propi fix en Svizra.
«L'iniziativa stgaffescha in foss, ch'exista betg e rinforza pregiudizis» ha er ditg Jon Pult (PS/GR). El è da l'avis che l'iniziativa vul «cultivar in cumbat da las classas»


text:
En l’avegnir duain geniturs pudair trair giu enfin 25’000 francs da la taglia federala directa per ils custs da la tgira d’uffants.
Suenter il Cussegl naziunal ha ussa era il Cussegl dals chantuns decis quai. Oz vai per in import da bundant 10’000 francs. La finamira è render pli cumpatibel la vita da famiglia e la lavur e da promover l’integraziun da dunnas cun ina buna scolaziun en il martgà da lavur. Perquai stoppian ils custs da tgira avair in connex direct cun la lavur u la furmaziun da la mamma u dal bab.


text:
Schneider Ammann ha menziunà ils trais pilasters che fetschian ferma la Svizra: furmaziun, innovaziun ed independenza. Tuts trais sajan clavs per il bainstar e per perspectivas. El ha regurdà che la Svizra gudogna mintga segund franc en l'exteriur. I valia da mantegnair la via bilaterala, ha punctuà il president da la Confederaziun.
Carla del Ponte ha tegnì pled sin il Rütli
La pledadra da la festa sin il Rütli, Carla del Ponte, ha numnà la multifariadad sco pli grond scazi da la Svizra. Ord la diversitad da linguas e cultura naschia questa avertadad che la Svizra dovria per in'avegnir da success, ha ditg l'anteriura procuratura federala. Toleranza, avertadad e dialog lubeschian a la Svizra da guardar cun optimissem en il futur, malgrà ils eveniments mundials hectics e turbulents. - Carla del Ponte è l'emprima pledadra da lingua taliana che tegn il pled per l'emprim d'avust sin il Rütli.
RR novitads 14:00


text:
Die Baselstrasse ist eine lärmige Ausfallstrasse am Rand von Luzern. Zwanzigtausend Autos pro Tag donnern über die zwei Kilometer Asphalt. Menschen aus über siebzig Nationen leben in dieser unwirtlichen Strassenschlucht. Hier reiht sich Gemüsehändler an Bestattungsinstitut, Coiffeur an Strassendealer. Wer an dieser Strasse seine Bleibe findet, lebt nicht im Rampenlicht der Gesellschaft.
Aldo Gugolz
Christina Caruso
Hugofilm Productions
Aldo Gugolz
Christina Caruso
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
A Zuoz èn Ramun Ratti e Christian Florin reelegids en il Cussegl communal. Els pon cumenzar lur terza e davosa perioda d'uffizi da trais onns.
Vitiers è Christian Ferrari elegì sco commember en la cumissiun da construcziun. El ha gudagnà il cumbat cunter Marco Salzmann ch'ha medemamain candidà per il post. Ferrari ha retschavì 138 vuschs – Salzmann 75 vuschs.
La participaziun a las elecziuns tradiziunalas da Chalandamarz ha muntà a 35,6%. Quella quota correspunda al rom dals ultims onns.
RTR novitads 16:00


text:
cuntegn
Bars ed ustarias serradas
-
Vias vidas a Cuira
Suenter las mesiras pli rigurusas dal chantun en connex cun il coronavirus èn las vias ed ils locals a Cuira restads quasi vids la sonda saira.
Las vias èn vidas, ils clubs èn stgirs ed en las bars na va nagina musica. Uschia ha quai vesì ora la fin d'emna en la chapitala da noss chantun. Il chantun ha gì ordinà il venderdi passà da serrar bars da musica e clubs pervi da la derasaziun rasanta dal coronavirus. Tuttina han tscherts locals chattà vias da laschar avert lur locals. Dentant mo paucas persunas èn era propi idas a baiver ina biera la sonda saira.
Ideas creativas
Pervia da la situaziun da miseria naschan dentant era novas ideas. Uschia ha l'ustaria «da Noi» per exempel decidì da purtar a chasa als giasts lur spezialitads a partir da quest'emna. Quai pudess forsa esser in'idea per il futur, damai ch'il chantun ha decidì la dumengia saira, che tut ils locals da gastronomia vegnan serrads.
Maletg
1 / 8
Legenda:
Il «Welschdöfli» è stà uschè vid sco forsa anc mai durant ina sonda saira.
RTR
Maletg
2 / 8
Legenda:
Il club «Selig» è stà serrà dal tut.
RTR
Maletg
3 / 8
Legenda:
Ustarias vidas a Cuira
Pervia dal coronavirus èn las ustrias restadas quasi vidas la sonda saira.
RTR
Maletg
4 / 8
Legenda:
Giasts en l'ustaria «Rätushof»
Malgrà il privel da s'infectar han quels pensiunaris decis dad ir en l'ustaria.
RTR
Maletg
5 / 8
Legenda:
Maisas vidas era en il restaurant «Da Noi»
RTR
Maletg
6 / 8
Legenda:
Era en la «Bierhalle» mancan ils giasts ina sonda saira.
RTR
Maletg
7 / 8
Legenda:
Quasi nagina glieud era sin la via da la posta.
RTR
Maletg
8 / 8
Legenda:
Intginas bars sco la «Werkstatt» han simplamain tschentà giu la musica per uschia guntgir la lescha e tuttina pudair laschar avert la bar.
RTR


text:
Il Cussegl federal ha preschentà la missiva al parlament en connex cun las midadas tar la lescha d’egualitad. En ils puncts centrals resta la regenza tar sia opiniun.
Uschia duajan tut las interpresas cun dapli che 50 emploiadas ed emploiads vegnir obligadas da far regularmain analisas da paja. Questa obligaziun duai valair tant per l’economia privata sco era per las instituziuns publicas. Pertutgadas fissan sulet 2% da las interpresas, ma tuttina 54% da tut ils emploiads en Svizra.
Obligaziun d’infurmar il persunal
Suenter ina tala examinaziun sto l’interpresa far public ils resultats da l’analisa. Uschia duajan las interpresas era gist curreger las inegualitads, scriva il Cussegl federal. Ina polizia da paja che controllass en num dal stadi na duai quai dentant betg dar. Il Cussegl federal quinta che cun stuair far public inegualitads da paja vegnian quellas era gist schliadas. Era renunzia il Cussegl federal da publitgar ina glista naira.
Travaille.Suisse vul controllas e sancziuns
L'Uniun tetgala dals lavurants, Travaille.Suisse, n'è betg dal tut cuntenta cun la decisiun dal Cussegl federal. I saja in pass en la dretga direcziun, ma che las analisas na vegnan betg controlladas dal stadi è in manco. Plinavant na crain els betg ch’ì vegnia a purtar meglieraments senza che quai dettia sancziuns cunter interpresas che na pajan betg pajas egualas ad um e dunna.
RR actualitad 17:00


text:
Reoplan
El reoplan l'è on aeromobel che 'l gh'ha di ai fermi, orizontai e de solet taccaa a la fusolera. Anca se l'è pussee grev de l'aria, ruzaa de vun o pussee motor, l'è bon de destaccàss de terra, golà in l'atmosfera terrestra e aterrà in alter reoport.
El reoplan, che l'è guidaa de almen on pilota dent a 'na gabina de pilotagg, el pò 'vèggh svariaa formi, dimension e configurazion, e l'è drovaa 'me mezz de trasport de ben e gent, e per usagg civil e militar.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla reoplan l'è ona coruzion de l'italian regional areoplano (italian standard: aeroplano), che la vegn del frances aéroplane, componii del prefiss del grech antigh ἀήp (aèr, aria) e del latin planus (piatt).


text:
En Svizra vegn il traffic da trens e sin via a crescher ils proxims decennis. Tenor in scenari che l’Uffizi federal da svilup dal territori ha laschà far crescha il traffic da persunas per 25%, il traffic da martganzia per 37% fin l’onn 2040.
Il traffic public ed ils trens da martganzia vegnan a crescher dapli che la media ils proxims 25 onns. La gronda part da las persunas e da la martganzia vegnan però anc adina transportads sin via. La conclusiun da l’uffizi è ch'ins sto sviluppar vinavant l'infrastructura da traffic.
RR novitads 12:00


text:
L’ultima schanza da gudagnar medaglia ha Dario Cologna gì en la cursa roiala, ils 50 kilometers en il stil liber. Cologna ha terminà quella sco 7avel. Curt avant Lahti ha Dario Cologna gì problems cun in ventrigl, problems ch’el ha gia gì la stagiun passada. Sco consequenza ha Cologna stuì desister da tuttas cursas classicas ed è partì mo en las duas ultimas cursas. Betg tschient per tschient fit e betg en top furma è Cologna stà duas giadas datiers dal podest, ma na betg sin il podest.
Mo era sche la medaglia quasi usitada da Dario Cologna ha mancà datti tuttina intgins aspects positivs dals campiunadis mundials a Lahti, per exempel Nathalie von Siebenthal ch’è vegnida quarta en il skiatlon, la renaschientscha da la staffetta da las dunnas e la staffetta dals umens ch’ha manchentà mo piz a cup ina medaglia.
RR actualitad 07:00


text:
Gia dal 2004 aveva la possessura dal chastè da Tarasp, la famiglia von Hessen dat enconuschent ch’els veglian vender il chastè. Quella giada discurriv’ins anc d’in pretsch tranter 20 e 30 milliuns francs. La vischnanca da Tarasp e la regiun d’Engiadina Bassa han reagì svelt ed evità ch’il edifizi istoric na vegnia betg en mauns da speculants e na fiss uschia betg pli accessibel al public.
Contracts sut tetg
Oz, 12 onns pli tard è la vendita dal chastè da Tarasp pronta. La famiglia von Hessen venda il chastè fabritgà en il 11avel tschientaner a Not Vital da Sent per 7,9 milliuns francs. Per firmar ils contracts sa scuntran las partidas mesemna in Engiadina Bassa.
Regiun stat davos il chastè da Tarasp
Previs è che l’artist Not Vital cumpra il chastè, la vischnanca da Scuol surpiglia la gestiun e garantescha ensemen cun la Fundaziun Chastè da Tarasp l’access public cun maximalmain 200'000 francs l’onn.
L’atun passà aveva il suveran da Scuol approvà la vendita dal chastè da Tarasp a Not Vital e cun quai er suttastritgà l’impurtanza da l’edifizi per la regiun.
Attracziuns d’art
Sco che Not Vital aveva gia communitgà curt avant la votaziun in settember 2015, prevesa el da realisar en las miraglias dal chastè in lieu d’inscunter public cun attracziuns d’art. Il project sco tal vegn l’artist a preschentar proximamain.


text:
Il glindesdi saira è sa derasada panica sin ils martgads d'aczias americans. Il Dow Jones ha pers durant il di per temp fin a 6,25% sin 23'940 puncts. Quai correspunda a tut ils gudogns ch'el ha fatg dapi l'entschatta da l'onn. Anc ils 26 da schaner aveva il Dow Jones notà in record da 26'616 puncts. I sa tracta da la pli gronda crudada dapi il 2015. Il curs dal Dow Jones è sa quietà fin il glindesdi saira sin in minus da 4%.
Il motiv è ch'ins tema ina midada da la politica da tschains da la Banca naziunala americana – la FED. Il glindesdi ha il nov schef da la FED surpiglià ses uffizi. Sin giavisch dal president american Donald Trump suonda Jerome Powell a Janet Yellen. La midada da tschains pudess far pli attractivas investiziuns en emprests ch'en aczias.
Chas'alva tuttina optimistica
Malgrà la crudada dals curs a la bursa da New York – è la Chas’alva optimistica areguard la situaziun economica dals Stadis Unids. Il focus dal president Trump saja sin ils indicaturs economics a lunga vista che sajan anc adina extremamain buns, ha ditg sia pledadra Sarah Sanders. Tranter quests indicaturs sajan tranter auter la dischoccupaziun ch’è fitg bassa e las pajas che creschian.
Trump aveva adina puspè ditg, ch’ils records sin ils martgads d’aczias dals ultims mais sajan la conferma per sia politica politic-economica. L’emna passada aveva el ditg en ses pled davart la situaziun da la naziun, ch’il martgà d’aczias haja battì in record suenter l’auter dapi sia elecziun.
Reacziun da la bursa en l'Asia
La bursa a Tokyo ha reagì be uras pli tard medemamain cun in minus. En las emprimas 15 minutas è il Nikkei-Index sa sbassà per quasi 1'000 puncts – quai èn 4.03%. Il Nikkei-Index ha la finala serrà il mardi cun ina sperdita da bunamain 5%. Er il pli vast index Topix ha pers 4.05% la bun'ura. Plinavant ha er la bursa en l'Australia cumenzà il di cun in minus da 2,74%.
RR novitads 06:00


text:
Suenter 2:28 uras ed la sisavla balla da matsch èsi stà decidì: Chung Hyeon è sco emprim sidcorean sa qualifitgà per il Grand-Slam-mezfinal. Il giuven da 21 onns ha cumbattì l’american Tennys Sandgren en trais sets cun 6 :4, 7:6 e 6:3.
Per Sandgren è uschia il meglier turnier da sia carriera ì a fin. Avant otg dis aveva el celebrà l'emprima victoria en in turnier maior.
Sidcorea frunta la Svizra
En sia intervista ha il sidcorean laschà avert cunter tge adversari ch'el preferiss per il mezfinal – Federer oder Berdych. Ussa èsi cler tgi che vegn a star visavi sin la plazza da tennis: Il Sidcorean frunta il Svizzer Roger Federer.
Suenter ina schletta partenza ha Federer la finala gudagnà cleramain en trais sets cunter il Tschec Tomas Berdych. Cun in 7:6, in 6:3 ed in 6:4. Il è il 43avel Grand-Slam-mezfinal per il Svizzer.
RR novitads 12:00


text:
«La Svizra pratitgescha ina politica memia restrictiva visavi requirents d'asil da la Siria», hai gì num en la NZZ am Sonntag. Fertant che stadis europeics renconuschian en media 70% dals Sirians sco fugitivs, muntia la quota en Svizra a 35%.
Tals fugitivs ch'èn vegnids recepids ad interim stoppian quintar mintga mument, ch'els vegnian puspè tramess davent ed hajan in access restrenschì a la fiera da lavur.
Müller (PLD) pretenda dapli controllas da cunfin
Il president da la PLD svizra, Philipp Müller, pretenda dapliras e pli intensivas controllas da cunfin. Damai ch'ils pajais vischins fetschian quellas, duai era la Svizra far talas, ha Müller ditg en in’intervista cun la NZZ am Sonntag.
El temia che la Svizra daventia uschiglio in magnet per fugitivs. Bain preferiss Müller ina soluziun europeica per la crisa da fugitivs, ma el dubitia che quella vegnia spert.
RR novitads 09:00


text:
La Caribica è ina regiun situada en la part occidentala, tropica da l’Ocean Atlantic al nord da l’equator. Sco part dal subcontinent da l’America Centrala consista quella da las inslas e gruppas dad inslas situadas en la Mar Caribica e dal territori da mar situà tranter quellas. En il vest tanscha la Caribica fin en il Golf da Mexico. Il num da la Caribica deriva dal pievel dals Caribs, sin ils quals ils conquistaders spagnols èn fruntads sin las Pitschnas Antillas. [Tenor Vichipedia].
(Foto: Mario Carvajal / CC BY-SA 3.0)


text:
Neckertal
Neckertal a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 49.03 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4097 abitant.
El cumün de Neckertal al se tröva a una altitüden de 660 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Oberhelfenschwil, Wattwil, Hemberg, Degersheim, Ganterschwil, Lütisburg, Schwellbrunn (AR), Schönengrund (AR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'è staa isitüii in del 2009 de la fusion de i cumün de Brunnadern, St. Peterzell, e Mogelsberg.[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz published by the Swiss Federal Statistical Office accessed 14 January 2010
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Neckertal in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Brunnadern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Mogelsberg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cun in'iniziativa parlamentara vul la PBD lantschar la discussiun sch'i na fiss betg necessari d'augmentar il dumber da suttascripziuns per iniziativas e referendums. Ina proposta che chatta dentant strusch sustegn en tschellas partidas.
Iniziativas e referendums èn plitost marketing
I na saja betg l'intenziun da prender davent ni restrenscher ils dretgs dal pievel svizzer. Anzi, els veglian proteger quels. Quai di il Cusseglier naziunal burgais-democratic e commember da la cumissiun per ils dretgs statals, Duri Campell.
La populaziun haja pli e pli fitg avunda dad ir mintga 3 fin 4 mais a votar davart ina pluna iniziativas e referendums. Instruments dal pievel che vegnian pli e pli savens malduvrads per il marketing da partidas ed organisaziuns.
150'000 fin 250'000 suttascripziuns
La PBD propona perquai da liar il dumber da suttascripziuns vid il dumber da persunas cun dretg da votar. Las 100'000 suttascripziuns dad oz correspundian a pli pauc che dus pertschient da la populaziun.
Il futur duai il dumber vegnir fixà tar trais enfin tschintg pertschient, quai che muntass lura rimnar 150'000 enfin 250'000 suttascripziuns. Il dumber exact sappia il Cussegl federal fixar.
Democrazia viva grazia a votaziuns
Tar ils collegas da la cumissiun per ils dretgs statals chatta Campell dentant pauc sustegn cun quels plans.
Augmentar il dumber da suttascripziuns, quai tunia spert suenter vulair restrenscher ils dretgs dal pievel, di per exempel Stefan Engler da la PCD che sesa en la cumissiun schumellina dal Cussegl dals chantuns.
Ch’i dettia mintgatant ina dumengia da votaziun cun bleras fatschentas na vesa el betg sco problem, il cuntrari.
Quai è era in mussament dad ina democrazia che viva, che las burgaisas ed ils burgais observan quai che schabegia a Berna. Serrar giu quai canal giass en ina direcziun fallida.
Malgrà l’augment da la populaziun na saja quai ozendi betg exnum pli simpel da rimnar las 100'000 suttascripziuns per in'iniziativa, di il president da la cumissiun per ils dretgs statals da la Chombra gronda, Heinz Brand da la PPS. In augment dal dumber da suttascripziuns fissi en emprima lingia in problem per las minoritads.
«Gist per minoritads è l’iniziativa in med cumprovà per purtar en la discussiun in’auter maini ni per almain smanatschar cun quai instrument durant la discussiun da projects.»
Da quai maini è era il collega da cumissiun Balthasar Glättli dals Verds. Dal tut sclauder in augment dal dumber da suttascripziuns na vul el dentant betg. «In augment dal dumber da suttascripziuns fiss tenor mai mo lura adequat sch’ins introduciss novas furmas da rimnar suttascripziuns. Per exempel via internet. Betg sco ozendi, nua ch’ins sto chargiar giu in document da la pagina internet, suttascriver e trametter quel cun la posta.» Mo quai saja anc lunsch davent, deplorescha Glättli.
En il parlament ha la proposta da la PBD pia strusch ina schanza. La suletta pussaivladad da midar insatge fiss forsa da lantschar in’iniziativa per ch'il pievel possia decider.
RR actualitad 12:00


text:
La Svizra è davos en quai che pertutga la digitalisaziun da l'instrucziun sin il gimnasi. I saja perquai nairas uras ch'i vegnia stgaffì in agen rom d'informatica. Quai ha ditg il president dals recturs dals gimnasis, Marc König, envers la «Luzerner Zeitung» ed il «St. Galler Tagblatt».
Il mument vegnian ils scolars be instruids a moda integrada, vul dir Excel durant l'ura da matematica u Word en l'ura da tudestg. Auters pajais sajan qua gia bler pli lunsch.
Anc quest onn duai dar ina consultaziun davart la dumonda sche l'informatica duai daventar in rom obligatoric en ils gimnasis svizzers. Ils recturs pledeschan per 4 uras l'emna.
RR novitads 15:00


text:
In nov logo, la nova pagina d'internet ed era il nov bus cumpletteschan il svilup che la chasa ha fatg ils ultims decennis. In svilup cun Mathias Bundi sco president da la cumissiun da manaschi e da la fundaziun «Casa S. Martin». La chasa d'attempads e tgira stettia sin bunas chommas, declera el.
Jau vom cun in bun sentiment. Jau vom cun il sentiment che la chasa marscha bain.
Suenter 24 onns saja temp da far plaz ad insatgi auter che mainia vinavant la chasa, e perquai haja el remess ses uffizi sin la fin dal 2017, declera Mathias Bundi.
Renovaziuns ed engrondiments
Las soras da Glion che manavan la chasa l'emprim eran sa retratgas la fin 1994. Uschia hai gì num da restructurar l'entir manaschi. Mo era las renovaziuns ed engrondiments ch'èn capitads dapi lura sajan stadas ina gronda sfida, ha ditg Mathias Bundi. En tut èn passa 16 milliuns vegnids investids.
Ina sfida da chattar bun persunal
En la «Casa S. Martin» lavuran era bleras persunas indigenas. Quai na sa chapescha betg da sa sez, declera Mathias Bundi. Entant ch'ins pudeva engaschar pli baud dunnas da chasa per tgirar ils cussadents, dovria quai ussa persunas cun autas scolaziuns per ademplir las pretensiuns. Uschia saja quai grev da chattar bun persunal. Il meglier giaja quai cun tschertgar activ las persunas e dumandar
Ina successura u in successur per Mathias Bundi na datti anc betg. Il cussegl da vischnanca da Trun ha da far propostas per mauns da la fundaziun Casa Sogn Martin che fa lura l'elecziun. Las propostas duessan esser sin maisa la fin schaner.
RR actualitad 07:00


text:
Egipta
L'Egipta (arab standard مصر Miṣr; arab egipzian Maṣr) – formalmain la Republica araba da l'Egipta – è in stadi en l'Africa nordorientala. La Peninsla dal Sinai che fa part da l'Egipta vegn en general considerà sco part dal continent asiatic. Il pajais cunfina vers nord cun la Mar Mediterrana, vers ost cun la Mar Cotschna, la strivla da Gaza e l'Israel, vers vest cun la Libia e vers sid cun il Sudan. Il cunfin menziunà il davos che sa chatta en l'uschenumnà Triangul da Hala'ib è dentant contestà. L'Egipta vegn considerada sco in dals stadis dal Maschrek ed è tenor surfatscha circa trais giadas uschè grond sco la Germania.
Num dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il num dal stadi per egipzian vegl era Km.t che vul dir «terra naira» e sa referescha terren nair fritgaivel da las planiras dal Nil en cuntrast cun la «terra cotschna» dals deserts cunfinants, il DSr.t. En il copt è quai sa midà en Kīmi u Kīmə ed en il grec vegl lura en Kymeía.
La noziun araba Miṣr, il num dal stadi uffizial dad oz, ha ragischs semiticas. Ella è fitg sumeglianta a la grafia oriunda assirica Miṣir/Muṣur, ma era parentà cun il num ebraic מִצְרַיִם (Mitzráyim). Ella signifitga simplamain «terra» u «stadi». Oriundamain designava quest num l'Egipta Bassa (la terra bassa), è detantant suenter s'extendì al stadi entir (Egipta Bassa ed Auta). Quai s'exprima er en il num ebraic dual («omaduas Egiptas») da pli tard. En il dialect arab da l'Egipta sa mida Miṣr en Maṣr e l'adjectiv en maṣri. Il surnum frequent al-Masri munta pia «l'Egipzian». Durant il temp achemidic aveva l'Egipta sco satrapia il num persian vegl Mudraya.
Las noziuns europeicas Ägypten, Egipta, Égypte, Egitto etc. derivan dal pled latin Aegyptus e quai puspè dal grec vegl AίYuπtoς (Aigyptos). Ils Copts pretendevan ch'els sajan ils descendents da la populaziun egipziana vegla dal temp dals faraos. Da lur num è derivà il grec Aigyptos che en il rumantsch è daventà Egipta. Tenor ina teoria populara è Aigyptos ina cuntinuaziun da l'expressiun egipziana vegla ḥwt-k3-ptḥ che signifitga "dachasa dal Ka (olma) da Ptah", il num d'in tempel dal dieu Ptah a Memphis.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Referenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 Arabische Republik Ägypten, auf www.welt-blick.de.
- ↑ International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2008
- ↑ Human Development Index


text:
Emprendì ha Silvia Pally gidantra da medi. Quai ha ella alura fatg plirs onns fin ch’ella è daventada mamma. Suenter quella pausa è ella returnada en la professiun tar in medi a Sedrun. Durant quest temp vegniva gest construì il tunnel da la NEAT en la val Tujetsch e la dunna ha constatà che ils cas urgents ed accidents che vegnivan ord dal tunnel en la pratica da medi interessavan e fascinava il pli fitg. Perquai è ella sa decidida il 2013 da far la scolaziun sco sanitaria da transport. Radund tschintg onns pli tard ha ella cumenzà cun la scolaziun da trais onns sco sanitaria da salvament, quella ha ella alura terminà cun success il 2019 e dapi lura lavura ella tar il servetsch da salvament Surselva.
Mintga di auters
Il pli interessant saja ch’ins na sappia mai tge che spetga. Mintga di saja auters, mintga acziun da salvament varieschia e quai fetschia la professiun fitg varianta di Silvia Pally. Era sche quai dettia savens temp da spetgar, cura che l’alarm vegni alura saja adina il puls che vegnia pli svelt e la tensiun creschia e quai saja era fascinant.
Alarm vegn ed alura vai liber
Cura che l’alarm vegn sur il func èsi da far svelt. Di e notg ha l’equipa da salvament d’esser entaifer tschintg minutas en l’ambulanza e lura ir al lieu d’accident ni dal problem medicinal, di Silvia Pally. En l’ambulanza possian ins alura discutar las infurmaziuns ch’èn vegnidas inditgadas da la centrala. Ma cura ch’ins vegn en il lieu alura po la situaziun variar total, era perquai che las persunas che fan las indicaziuns n’èn per regla betg persunas scoladas medicinal. Quai fetschia dentant interessant la lavur ch’ins stoppia mintgamai esser svelt en decider ed observar. Cura ch’ins basegnia l’agid alura possian ins adina clamar ils medis da chasa, ni il servetsch da la Rega e quels sajan svelt al lieu, savens vegnian quels clamads il medem mument sco il servetsch da salvament, di Silvia Pally.
Schemas da lavur gidan da betg emblidar puncts impurtants
In agid saja la scolaziun. Qua emprendian ins da lavurar tenor schemas e quels gidian durant ina acziun da betg emblidar puncts centrals. Uschia possian ins adina communitgar cun ils collegas tut ils puncts e lura era returnar per exempel cura ch’ins haja dubis. Ma quests schemas dettia ina tscherta segirtad durant la lavur. Era impurtant saja da salvar ina tscherta ruassaivladad e betg da vegnir en panica cura ch’ins vegn en ina situaziun nunenconuschenta. Da principi saja dentant impurtant da vesair èsi pussaivel da mantegnair l’atgna segirtad ni dovra quai uss sustegn. Era en l’ambulanza saja quai da mantegnair la survista, perquai in viadi cun in pazient duria per part mes’ura. Qua saja impurtant da savair tge medicaments, per exempel cunter il mal gidan. Quai saja ina da las grondas differenzas en cumparegliaziun cun in servetsch da salvament en ina citad. Là durai in transport savens mo paucas minutas ed ils medicaments ch’els hajan sco servetsch da salvament sajan savens fitg ferms medicaments ma che na tegnian betg ditg. E cura ch’il transport dura ditg alura stoppia surtut la sanitaria da salvament savair exact tge è uss necessari da dar al pazient, quai che saja ina fitg gronda responsabladad, accentuescha Silvia Pally.


text:
Esser oura illa natüra, quai d’eira adüna fingià il sömmi da Fadri Bott da Valchava. Daspö bundant 30 ons es el guardian dal Parc Naziunal Svizzer (PNS). Sper la lavur illa natüra es el respunsabel pels plans da lavur dals ulteriurs guardians. El s’algorda dal prüm ed inschmanchabel di ch’el ha pudü passantar da mat i’l PNS.
FMR: Quanta naiv haja dat i’l Parc Naziunal Svizzer?
Fadri Bott: In december vaiva dat da quai da 90 centimeters. Quella naiv fuorma uossa üna vetta cumpacta. Las temperaturas s’han dozadas, id es annunzchà plövgia ed i regna pel mumaint ün grond privel da lavinas. Tuot in tuot saraja bundant 160 centimeters naiv. Uschè blera naiv vaina gnü l’ultima vouta da l’on 2018, als 23 schner cun üna vetta da naiv da 175 cm sü Stabelchod.
Che sun las consequenzas d’invierns cun blera naiv?
Per las bes-chas es l’inviern ün mumaint da selecziun, però quellas s’han adattadas a las situaziuns extremas. Schi han quietezza rivan ellas bod adüna da superar talas situaziuns. Quant greiv ch’ün inviern es dependa dal fraid, da la structura da la naiv, schi ha soflà oura la naiv süls spis e quant lönch cha l’inviern düra fin cha las reservas da grass sun a fin.
Daspö cura es El guardian dal parc?
Cumanzà n’haja als prüms lügl da l’on 1993. Imprais vaiva bos-chèr. Però fingia da mat vaiv’eu il giavüsch da dvantar üna jada guardian dal PNS. Eu m’algord da meis prüm ingaschamaint. Da l’on 1978 n’haja das-chü accumpagnar a Peter Roth da Sta. Maria pro sia gita da controlla sü Margunet. I paraiva sco sch’el vess inscenà tuot bel ed aposta per mai. Nus vain rumi davent ün bös-ch chi d’eira crodà sülla senda e vain vis quel di blera sulvaschina. Ün di inschmanchabel.
Dimena Seis manster da sömmi?
Per mai in mincha cas. Eu sun jent our illa natüra e surpigl respunsabiltà. Davo meis giarsunadi n’haja fat la scolaziun da capolavuraint. Ed eir pro’ls pumpiers n’haja fat diversas scolaziuns. Per finir suna stat dürant 25 ons vicecumandant dals pumpiers da Valchava, davopro dal corp da pumpiers da tuot la Val Müstair.
Che sun Sias incumbenzas sco manader dals guardians dal parc?
Eu sun lur persuna da contact, fetsch plans da servezzan e coordinesch las lavurs dals guardians e da persunas chi fan pro nus ün congedi da fuormaziun. Lura sun eu eir in contact cun differents partenaris dal PNS. In general sun eu ün pa daplü in büro sco meis set collegas.
Che fan ils guardians d’inviern?
(ria) Nus eschan ün pa sco las muntanellas. Nus cumpensain las sururas cha nus fain dürant la stà e l’utuon. Implü controllaina chi nu saja glieud i’l PNS, qua cha d’inviern sun tuot las sendas serradas. Bler temp passantaina in ufficina cun far pront pösts da marcaziun o cun fabrichar traplas, urdegns d’infrastructura per nossas chamonnas da protecziun, per nos lavuratori obain pel center da visitadurs. Üna lavur plü gronda in büro es quist inviern la valütaziun da tuot las fotografias da las passa 150 traplas fotograficas chi sun installadas i’l PNS. Scha las relaziuns da naiv permettan, faina gitas da controlla aint ils territoris e fain dombraziuns, actualmaing documentaina ils giruns chi sun landervia a cuvar e provain da marcar vuolps.
Quellas dovrais per ün proget specific?
Schi, i dà ün proget chi examinescha l’influenza da la preschentscha dal luf pro la fauna e flora. Perquai vaina eir marcà 32 vuolps. Quist proget ha cumanzà avant trais ons ed intant vaina da controllar 750 000 fotografias. Id es fich interessant da verer che chi capita tuot in vicinanza da las traplas fotograficas.
Co es statta per Vus la stagiun passada?
Nus vain gnü 50 pertschient daplü visitadurs. Per nus ha quai significhà daplü lavur da survaglianza e d’infuormaziun.
Intervista: fmr/afi


text:
da sur Alfred Cavelti
Il Spert da Diu tschaffa e mobilisescha adina puspei carstgauns el decuors dalla historia dil salit. Ed el operescha leu nua ch’el vul. El selai buca canalisar ed ei buca reservaus mo sin certins. Quei fa il passus ord il quart Cudisch da Moses clar. Buca mo ils siatonta «vegls» vegnan tschaffai dil Spert dil Segner. Era dus ch’eran buca en lur ravugl, retscheivan il medem dun. Pertgei Dieus ei libers da dar siu spért a quels ch’el elegia.
La reacziun da Josua: Quei astga buc esser. Il spért ei daus mo a quels ch’ei serimnai ella sontga tenda.
Mo Moses ei d’in’autra perschuasiun. El ei cunscients ch’il Spert da Diu operescha leu ed aschia sco el vul. El ei buca reservaus mo ad ina sparta dils cartents. Perquei sia risposta: Sche mo il Segner tschentass siu spért sigl entir pievel!
Num 11,25–29
Lez dis ei il Segner descendius ella nebla giu tier Moses ed ha plidau cun lez. Ed el ha priu dil spért che era staus daus a Moses ed ha tschentau quel sils siatontaquella cefra munta cumpleinadad vegls. Cu il spért ei vegnius sur dad els, ein els curdai en extasa senza calar.
Mo dus umens eran restai anavos el camp. In da quels veva num Eldad, l’auter Modad. Era sur da quels ei il spért vegnius, pertgei els eran denter ils eligi, mo eran buca i tier la sontga tenda.
Cheu ei in mat currius ed ha avisau Moses: Eldad e Modad ein curdai en extasa el camp. E Josua, il fegl da Nun, che era da giuven ensi staus il survient da Moses, ha priu il plaid e detg: Moses, miu signur! Fai calar els!
Mo Moses ha detg ad el: Seprendas ti en pervia da mei? Sche mo il Segner fagess ord igl entir pievel profets! Sche il Segner tschentass siu spért sin els!
☛ evangeli dalla dumengia: Mc 9,38–43.45.47–48