text:
Perquai saja quai nairas uras che la lescha vegnia adattada, uschè l'incumbensà per la protecziun da datas dal chantun Grischun Thomas Casanova. Però dal tut cuntent n'è Thomas Casanova betg cun la revisiun ch'i duai dar.
Chastis fitg bass
En spezial n'è el betg cuntent cun ils chastis che firmas duain survegnir sch'i na tegnan betg en las reglas. In chasti maximal da 250’000 francs è planisà.
Per firmas sco Google ni Facebook n'èn quels 250’000 francs quasi nagut.
Congualà cun l'Uniun europeica, che ha avant curt introducì ina nova lescha, saja quai in pitschen chasti di Casanova. En l’UE ston las firmas pajar fin maximal 20% da la svieuta annuala d'ina firma.
Utilisaders gudognan
Però per las utilisadras ed ils utilisaders empermetta la revisiun da porscher dapli transparenza. In fatg che l’incumbensà per la protecziun da datas beneventa. Ins duai per exempel survegnir il dretg da laschar stizzar tut las atgnas datas tar ina firma.
Per l'utilisader e l'utilisadra duai tut vegnir pli transparent.
E las ominusas «cundiziuns generalas da fatschenta», las AGB duain dar ina meglra survista: enstagl da paginas ad infinit cun text scrit pitschen duai dar ina curta survista da las cundiziuns. Però sch’ins vul duvrar in servetsch, sco per exempel ina app, lura ston ins era en l'avegnir dar liber las atgnas datas. L’unica metoda per evitar ch'ina firma po ramassar las datas è era suenter la revisiun da la lescha da betg far diever dals servetschs.
La revisiun
Il Cussegl naziunal ha debattà en la sessiun da stad davart la revisiun da la lescha per la protecziun da datas. La Chombra gronda ha decis da partir si la revisiun en duas parts. E cun quai vul il Cussegl naziunal adattar entant mo la part che sto vegnir adattada per ademplir las cundiziuns da Schengen. Sco proxim debattescha il Cussegl dals chantuns.
RR novitads 07:00


c: text/html

text:
Sco quai che la SBB communitgescha, dettia cun il nov urari mintg'ura quatter novas colliaziuns tranter Turitg e Son Gagl. Quai mintgamai da glindesdi enfin il venderdi en omaduas direcziuns. Tranter Turitg e Romanshorn sa reducescha il temp da viadi grazia a mesiras da construcziun per bunamain quatter minutas. Er dettia novas colliaziuns tranter il traffic naziunal e regiunal a Schaffusa, Kreuzlingen e Romanshorn.
Meglras colliaziuns en la Svizra romanda
En la Svizra franzosa vegn realisà cun il nov urari l'emprim'etappa dal Léman Express tranter Lancy-Pont-Rouge e Coppet. Da nov circuleschan ils trens en tact da 15 minutas.
Tenor atgnas indicaziuns transportescha la SBB mintga di radund 1,26 milliuns. Mintga di circuleschan 10'000 trens sin la rait da las Viafiers federalas svizras.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L’inscunter cun il num «Nationales Alp Guggenmusiktreffen NAGT» vegn organisà da 5 giuvens indigens, ch’emprovan era cun la 19avla ediziun da mantegnair l’inscunter sin in aut livel. La sonda saira han las 13 musicas da tschaiver cumbattì per il titel dal NAGT. La dumengia cuntinuescha il program cun differents concerts en il territori da skis.
Grischun Central A Savognin cuntinuescha il tschaiver
13 musicas da tschaiver cun 480 persunas èn sa participadas la fin d’emna a l’inscunter tradiziunal da guggas a Savognin. Sa participadas èn musicas da tschaiver da l’entira Svizra, scrivan ils organisaturs en ina communicaziun.
RTR/fb/ba


text:
Gia avant in'onn aveva il cussegl d'administraziun da la Péra communitgà ch'il runal dovra ina sanaziun. Per realisar il project avevan ils responsabels lantschà ina campagna da finanziaziun sut il motto «Lein salvar nies Runal Péra».
Uss, var in'onn pli tard, èn avunda daners vegnids ensemen per realisar il project. Bain hajan ins manchentà la finamira da 470'000 francs, ils daners che sajan dentant avant maun tanschian per in emprim pass.
Nova staziun a val ed a culm
Concret duai vegnir realisà ina nova staziun a val ed a culm, cun ina nova suga e novs giuvs. Plinavant vegnan las pitgas existentas dal runal sanadas, quai entras ina firma da la Germania. I sa tractia tenor communicaziun da la varianta, la pli favuraivla.
Emprimas lavurs sajan gia vegnidas fatgas. Las grondas lavurs duain alura vegnir fatgas l’atun. Cun las mesiras che vegnan prendidas sperian ins da mantegnair il manaschi en la furma actuala per ils proxims 20 onns.


text:
Dals emprims quatter svizzers ha sulet Mario Gavranovic tuc il gol. Da la vart dals Spagnols han gist trais giugaders tutgà. Uschia è il siemi a fin.
La naziunala svizra sto turnar a chasa. Quai dastga ella dentant far cun il chau ad aut.
Il gieu da quartfinal ha danovamain duvra blera gnerva. Gia en l'otgavla minuta èn ils Spagnols ids en avantatg entras in gol da Jordi Alba. Il giugader dal FC Barcelona ha sajettà ord ina distanza da bun 20 meters, in bal ch'è anc vegnì svià en gol da Zakaria. Suenter pausa han ils Svizzers reagì ed egualisà il gieu en la 68avla minuta entras Xherdan Shaqiri.
Suenter ina carta cotschna encunter Remo Freuler en la 77avla minuta han ils Svizzers stuì giugar be en 10. A partir da quest mument han ils Spagnols dà en il tact e principal durant la prolungaziun gì schanzas da gol en il tact da minutas.
Adina puspè ha il goli Yann Sommer tegnì la Svizra en il gieu. En la lutga da penaltis n'è dentant er Sommer betg vegnì da procurar ch'il siemi svizzer cuntinueschi a quest campiunadi d'Europa.
Mezfinal Spagna cunter Italia
Durant che la naziunala svizra sto turnar a chasa cuntinuescha il turnier per la Spagna che frunta en il mezfinal sin l'Italia. Ils Talians han gudagnà lur partida da quartfinal a Minca cunter la Belgia cun 2:1. Nicolo Barella e Lorenzo Insigne avevan sajettà l'Italia cun 2:0 en avantatg - avant che Romelu Lukaku ha tutgà anc avant pausa davent dal punct da penalti al 2:1. Il topscorer da la Belgia avess suenter pausa anc giu in qual schanza per sajettar il 2:2. A la fin n'hai dentant betg tanschì d'egualisar la partida.
En il mezfinal vegni uschia tar la reediziun dal final dal 2012, cura che la Spagna ha battì l'Italia gist cun 4:0. En l'otgavelfinal il 2016 era percunter l'Italia sa messa atras. La partida ha lieu quest mardi, ils 6 da fanadur a Londra.


text:
Stad avant porta e stad en il radio: «Noss Chors» dechantan la segunda stagiun en tut sias fassettas. Saja quai ord vista dal signun, dal pastur sin l'alp ubain dal mintgadi en iert, sper l'aua e sin la muntogna.
Chanzuns da stad
Suenter ina primavaira fraida è uss la stad arrivada. Tge datti pli bel che da star durant quest temp sper in lai, in flum u dad ir a viandar en la muntogna?
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
L’idea da translatar simultan las debattas per rumantsch, talian e tudestg vegn dal deputà socialdemocratic da Vaz Sut Tobias Rettich.
La politica stoppia esser in bun exempel e perquai viver e profitar da la plurilinguitad dal Grischun. Plinavant saja quai ina discriminaziun, sche deputads rumantschs u talians na possian betg discurrer en lur lingua materna durant las debattas.
Sia proposta chatta grond sustegn: Gia en la sessiun extra muros a Puntraschigna avevan deputadas e deputads da tut las partidas e da tuttas linguas signalisà lur sustegn e la necessitad d’ina translaziun simultana.
Tadlai la contribuziun dal zercladur da quest onn:
RTR novitad 10:00


text:
La Posta svizra ha spedì dapli pachets l'onn passà. Cumpareglià cun il 2016 è il dumber creschì per 6% sin 130 milliuns pachets. Creschì è però er il giavisch dals clients da spediziuns adina pli spertas, communitgescha La Posta. Per l'emprima giada èn passa 50% dals pachets vegnids tramess cun PostPac Priority vul dir: ils pachets arrivan gia l’auter di. Avant 15 onns vegnivan anc pli pauc che 20% dals pachets tramess cun quella varianta svelta.
Per dumagnar la quantitad dals pachets che crescha construescha la Posta ils proxims onns trais novs centers da pachets en ils chantuns Tessin, Vallais e Grischun (Landquart). En tut vul La Posta investir 150 milliuns francs en la spediziun da pachets.
RR novitads 17:00


text:
Co reservar?
Haveis Vus plans da viadi en gruppa? Nus essan cheu per Vus 365 dis ad onn ed accumpignein Vossa gruppa da tutt'aura. Nus gidein era bugen d'organisar in program dil di persunal cun dar tips e tradir tratgs locals.
Sper mintga purschida anfleis Vus il formular «Jeu s'interesseschel per...». Vus saveis emplenir il formular, indicar Vossa data giavischada e tarmetter el cumadeivlamein online. Nus contactein Vus aschi spert sco pusseivel!
Impurtont: pli baul che Vus s'annunzieis tier nus e pli tgunsch ch'ei gartegia da reservar Vies termin giavischau.
Purschidas
«Memory Tour» el marcau vegl da Glion
La «Memory Tour» ei in'offerta speciala dil team da mira!cultura per classas da scola dil…


text:
Stimei cumëmbri,
Ve nvion de cuer ala senteda generela n
sada ai 16 de fauré dala 20.00h tl sotët tla Cësa de Cultura de Urtijëi.
Orden dl di :
Salut dl presidënt
Relazion n curt sun l’atività di ultimi 2 ani
Rendicont de cassa
Veles dl cunsëi nuef
Dé pro l statut nuef
Fotos dla jites
La parola ti va ai prejënc
L sarà per duc zeche da pesslé y da bever.
Pervia che nosta Lia ulëssa deventé ONLUS (no profit), fossel de mpurtanza che truep scric ite fossa prejënc per de pro l statut nuef, perchël prion bel che unieis de n grum ala senteda.
L nuef statut ie da liejer sun nosta homepage, pra l pont: Statut
Ntan la senteda generela pudreis ënghe paie ite l cuntribut per l 2013 che ie de €15. Rengrazion bele danora per Vosc sustëni.
Sun Vosc unì se ncunforta l cunsëi dla Lia per Natura y Usanzes
Karl Vinatzer, Doris Perathoner, Simon P. Moroder, Engelbert Mauroner, Manuela Piazza y Inge Perathoner
N.B. : Sce vel un/a ëssa ueia de se meter sun lista per fé pea te cunsëi iel l bënunì. Prion bel de ti fé al savëi a zachei dl cunsëi o pra la generela.
Son for davierc a vel cunsëi o critica, pudëis ënghe nes mandé na e-mail al adres: info@liapernaturayusanzes.it


text:
Lat alpin prezius
Las vachas da noss producents da lat as nudreschan impustüt dal pevel aromatic dals pasculs engiadinais, traunter oter eir d'ervinas scu'l parasolin (Frauenmantel) u la poa da pro (Wiesenrispe). Siand cha'l pevel da mutagna posseda cumpruvendamaing dapü fibras cu quel gio la Bassa, cuntegna il lat alpin damain acids da grass saturos e per la peja dapü acids da grass insaturos - impustüt omega 3. Sper l'ota valur nudritiva do il pevel natürel eir ün gust imcumparabel a nos lat alpin.


text:
Cun passa ina milliarda cartents è la baselgia catolic-romana la pli gronda organisaziun dal mund. Ella è structurada tenor in sistem dual: Ins distingua tranter la baselgia universala cun sedia a Roma e las baselgias localas cun structuras che sa differenzieschan d’in pajais a l’auter.
Il Nov Testament
Il 2016 ha Gion Tscharner edì ils cudeschs istorics dal Nov Testament (Evangelis da Matteus, Marcus, Lucas e Joannes, Fatgs dals Apostels). La publicaziun cumpiglia er in’introducziun en ils tschintg cudeschs istorics, in pèr fatgs da l’istorgia dal Nov Testament ed in disc cumpact.


text:
Flurs grondas e pitschnas, satiglias e grossas creschan sin il pro dasper il Pign Grond. Ils trais amis Tschuetta Rut, Not la Vulp e Lina Lieur èn isnscuntrads ed admiran las flurs che savran la bunura baud. Quant bain che quellas savuran! Er sche Tschuetta Rut è nunditg stancla da la notg passada, na vul ella anc betg ir a durmir. Ella vul restar dasdada e guardar quella ritgezza da colurs da tut quellas bellas flurs. Ma quella quietezza da la bunura na dura betg uschia ditg – apaina che ils splerins ed ils avieuls sa dasdan, han els dispita ... Tge donn per la pasch da la bunura! Forsa che ils trais amis èn buns dad intermediar en quella dispita per las flurs?
Gôt Miraculous: La daspeta par las flurs - Sutsilvan
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
cuntegn
Exteriur
-
UE propona quant fitg mintga pajais duai reducir il CO2
En il cumbat cunter la midada dal clima vul l'Uniun europeica reducir las emissiuns da CO2 fin il 2030 per 40% cumpareglià cun il 1990. Per cuntanscher quai ha la cumissiun da l'UE preschentà propostas quant fitg che mintga singul pajais duai reducir sias emissiuns.
La Svezia ed il Luxemburg han survegnì las pli ambiziusas finamiras. Ils dus pajais duain sminuir lur emissiuns per 40%. La Pologna perencunter duai sulet reducir quellas per 7%, la Bulgaria insumma betg.
La cumissiun da l'UE vul plinavant per l'emprima giada introducir limitas da CO2 per producents da camiuns e bus.
RR novitads 18:00


text:
I dat in nov ed interessant element en il mund da las medias rumantschas. Il mars 2019 vegn fundà la nova Fundaziun medias rumantschas FMR. Ella duai permetter da rinforzar la plazza da medias rumantschas sco era garantir vinavant purschidas rumantschas en tun, maletg ed er text.
Las testas al timun èn plazzadas. Corina Casanova - anteriura chanceliera federala - surpiglia il presidi, David Truttmann - anteriur collavuratur dad RTR - daventa schefredactur. Ussa vai per intermediar, persvader da lavurar maun en maun e crear agens cuntegns – la lavur vegn ad esser pretensiusa e dovra in bun maun.
Impressum
Illustraziuns: Jon Bischoff
Selecziun: Flavio Bundi
Text: Flavio Tuor
Elavuraziun: Ursin Cadisch/Carla Gartmann


text:
Cun la decisiun da la ministra da sanadad Sylvia Burwell saja pussaivel, da dar anc dapli sustegn a la regenza da Puerto Rico, ha communitgà il ministeri. Indicaziuns pli precisas n’èn betg vegnidas fatgas.
10'690 persunas infectadas - tranter dad ellas 1'035 dunnas en speranza
En ils ultims set mais s’han infizadas tenor las autoritads localas 10’690 persunas cun il virus da zica. Tranter quellas èn 1035 dunnas en speranza. Per ellas è il virus da zica cunzunt privlus cun quai che lur uffants pon nascher cun in chau memia pitschen, in'uschenumnada microcefalia.
Zica sa derasa dapi l'onn passà en
Dapi l’onn passà sa derasa il virus zica en l’America latina. Il fanadur han annunzià ils stadis Unids da l’America ils emprims cas da zica a Florida, nua che las persunas eran s’infizadas a chasa e betg en l’exteriur.
Sco territori a l’exteriur fa l'insla Puerto Rico part dapi il 1898 dals Stadis Unids da l'America.
RR novitads 10:00


text:
Lucas Lombriser è professer a l’Universitad da Genevra. Dentant è tegnair prelecziuns la pitschna part da sia lavur dal mintgadi. Il bler sa fatschenta l’um da 37 onns cun sia atgna retschertga. El ha sez projects, nua ch’el emprova da schliar problems da l’univers ensemen cun in team da circa tschintg persunas. Pli exact sa fatschenta Lucas Lombriser cun la cosmologia.
Quai è scienza davent dal «big bang» fin oz. El emprova da chattar las leschas fisicalas che descrivan il svilup da l’univers fin oz e da chattar ora, tge che l'energia e la materia stgira èn. Quai na sa numnadamain anc nagin propi.
E quai fa el cun formular ipotesas e far quints vid computers sco era vid sia gronda tavla naira sco en ils films.
La natira na lascha betg dictar co ch'ella haja da funcziunar. Ella funcziunescha sco ch'ella vul e nus avain da chattar ora quai.
Il Premi Nobel
Il Premi Nobel vegn surdà oz als onurads a Stockholm en la Svezia. Il Premi Nobel en fisica lez han gudagnà quest onn dus Svizzers, Michel Mayor e Didier Queloz. Els han chattà l’emprim exoplanet. Ils dus astrofisichers da l’Universitad da Genevra partan il premi cun il Canadais Jim Peebles. Lez lavura en la sparta da la cosmologia, exact sco Lucas Lombriser. Lucas Lombriser di, che grazia a Jim Peebles saja la cosmologia betg pli ina dumonda religiusa, mabain ina scienza natirala.
Lavur a Genevra, famiglia en il Grischun
Schegea che Lucas Lombriser è fieu e flomma per sia lavur datti er in punct negativ. Sia dunna ed ils dus uffants pitschens abiteschan en il Grischun. Els hajan dentant ponderà quai bain, e sajan sa decidids da star datiers dals geniturs d’omadus. La dunna da Lucas Lombriser lavura numnadamain sezza sco igienicra da dents.
En quella branscha na datti betg bleras plazzas e lura prendas quella ch’è libra.
Anecdotas
Natiralmain che la dumonda tge ch’el tegnia da serias sco «The Big Bang Theory» na dastga betg mancar. E Lucas Lombriser manegia che la seria saja autentica e fatga bain, dentant magari er in zichel exagerada. Ed en quest mument vegnia endament ad el in'anecdota:
Cura che jau hai studegià en la California, è mia dunna vegnida a ma visitar. Lura essan nus ed anc in pèr collegas da mai ids ad Hawai en vacanzas. E mia dunna è sa divertida da vesair mes collegas a la bella splagia a Hawai vid scriver furmlas matematicas en il sablun.
Ord l'Archiv:
RTR actualitad 08:00


text:
Éla de Sère
Éla de Sère (nòm uficiàl en italià: Villa di Serio) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è sö i rie del Sère 'n de la basa Al Seriana quase al presépe de la al.
El g'ha 'na popolasiù de 6 668 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,6 km² e 'na densità de popolasiù de 1 450 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 7 km de la sità e a 275 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Alzà, Nèmber, Ranga e Scans.
Seriöle[Modifega | modifica 'l sorgent]
Da Éla la nas la seriöla Bordògna che la ciapa i aque dal Sère e i a pórta 'nfina a Romà.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Éla de Sère l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mesemna 03-08-2016: Stierva – Tusaun – Panaduz
Temp d'arrivada (circa):
07:30 Stierva
09:00 Muldain
11:00 Scharans
13:45 Giuvaulta
16:00 Razén
17:00 Panaduz
Durmì en la Tgesa Rasteler
Cunquai che Gian-Marco Maissen ha chattà ina dimora per durmir a Stierva ha el midà levet sia ruta ed è betg ids a Casti.
La notg passada ha Gian-Marco survegnì suttetg tar Hans Friberg a Stierva, en la Tgesa Rasteler.
Rasteler - rastè - raschlar, la chasa dals fabricants da rastès. Ils antentats da Hans Friberg han vivì en questa chasa istorica. L'intern è sco in museum. RTR ha pli baud era gia rapportà dal mastergn dals rastelers.
- Dapli dal segund di da viadi da Bravuogn sur Filisur a Casti
- Dapli dal quart di da viadi da Panaduz a Glion
Prender si contact
Vais vus in lieu da durmir per Gian-Marco Maissen? Enconuschais vus ina istorgia speziala da voss vitg u avais vus sez ina interessanta istorgia da raquintar? Lura scrivai u telefonai gist direct a Gian-Marco Maissen sin il numer 079 877 31 98.


text:
Talia
La Talia ie n paesc dl'Europa meridiunela y n cumëmber dl'Union Europea. Si inuem uffiziel ie Republica Taliana. Posizioneda tl zënter dl Mer Mediterran, iela ijuleda dal rest dl cuntinënt tres l massif dl'Elpes.
L cuntribut dla Talia ala zivilisazion uzidentela ie dastramb grand. La ie stata la cuna dl Empere roman y dla Renasciuda taliana. La Talia ie un di majeri atëures dla entraunides a livel internaziunel, cun si 60 milions de abitanc, fejela pert dla organisations internaziuneles plu imputrantes (Organisation dl Tratat de l Atlantich dl Nord, Union Europea, Grupa di Set).
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Population au 1er janvier (Abitanc), eurostat.


text:
Ils dus actuals han in bonus
Urs Marti (PLD) e Tom Leibundgut (Glista libra) han l'avantatg d'esser enconuschents tar votantas e votants. Els han bunas schanzas da vegnir elegids per in'ulteriura perioda ils 5 da zercladur.
La PS en la pole position
Il candidat socialdemocratic Patrik Degiacomi ha lantschà sco emprim sia candidatura, gia il november cura ch'igl è vegnì enconuschent che la suprastanta actuala Doris Caviezel-Hidber chala.
Quai pudess esser in avantatg per il cumbat, cunquai ch'el ha uschia dapli temp per far enconuschent sia persuna e sias posiziuns. Plinavant è la Partida socialdemocratica tradiziunalmain ferma en la chapitala grischuna.
Blers candidats burgais
Las partidas burgaisas da Cuira n'èn betg sa cuvegnidas sin in candidat communabel e preschentan mintgamai in agen candidat:
- Marco Tscholl (PBD)
- Peter Portmann (PCD)
- Hanspeter Hunger (PPS)
- Salome Mathys (PVL)
Il privel è cunquai grond che las vuschs burgaisas vegnan sparpagliadas sin plirs candidats e ch'i na basta betg per in mandat en la suprastanza da Cuira. Sch'i dovra dentant in segund scrutini lura pudessan ils burgais sa concentrar sin in candidat ed uschia cumbatter communablamain cunter la PS.


text:
Garanzia da qualitad scolas spezialas
Sco surveglianza da scola che sa basa sin evaluaziuns è l'inspecturat da scola dal Grischun responsabel per la garanzia da qualitad e per il svilup da qualitad da la scola populara. El fa periodicamain evaluaziuns en las scolas popularas (scolas publicas e scolas spezialas). En quest connex vegn applitgada tant en las scolas publicas sco er en las instituziuns da la scola speziala ina procedura standardisada per il Grischun. En il sectur da la scola speziala cumpiglia il champ da cumpetenza da l'inspecturat da scola mo il sectur da l'evaluaziun. Las obligaziuns e las incumbensas èn inditgadas detagliadamain en las directivas per l'inspecturat da scola.
Ils servetschs che l'inspecturat da scola porscha cumpletteschan il manaschament da qualitad intern da las instituziuns da la scola speziala cun ina vista d'ordaifer. Quatter dimensiuns d'effect vegnan prendidas en mira: savida, svilup, pled e fatg e realisaziun da las normas.


text:
In giugader preferì n’ha Livio Pally betg. El è sezs goali en in’equipa da hockey d’amaturs da Trun. Ses emprim autogram ha il giuven da Tavanasa survegnì probabel da Reto von Arx, ma lura è el anc stà in mattatsch.
Dapi ch’el è fan activ haja el pudì festivar sis titels da campiun svizzer cun il club da hockey da Tavau. Insaquants onns fascheva el part al club da fans uffizial. Lura haja el designà sezs bandieras ed el gieva per tut la Svizra enturn a guardar ils gieus. Durant questa stagiun haja el vis sulet 14 gieus, dus da quests durant il ¼ final dals Playoffs.
Il HCD è mia vita
Blau-mellen era en chombra a chasa
Livio Pally, il giuven scrinari da 25 onns, n’è betg mo en halla da glatsch in fervent fan dal club da hockey da Tavau. Era en sia chombra ha el rimnà blers souvenirs da ses club preferì. Sia amia saja stada fan dal HC Lugano, ma ussa sustegn era ella il club da hockey da Tavau.
10 dis senza in gieu dal HCD
Enfin ch’ils mezfinals dals Playoffs cumenzan, persequitescha Livio ils gieus da las ulteriuras squadras. Uschè svelt ch’il proxim adversari da Tavau è enconuschent, organisescha el ils bigliets per ils gieus d’ordaifer. El giavischa che Tavau frunta en ils mezfinals sin Zug ed el final lura sin l'SC Berna. E sa chapescha è il fan blau-mellen persvadì che la squadra dad Arno del Curto festivescha questa stagiun ses 32avel titel da campiun svizzer.
RR actualitad 08:00


text:
Dominik Bieler che sa chatta en il fastizs da Fabian Cancellara po turnar a chasa cun in bun sentiment dad Alkmaar en il nord da l’Ollanda. Per ils 22 kilometers en la cursa cunter l’ura ha el duvrà 29 minutas. El ha uschia absolvì questa distanza en ina media da 46,3 km/h. Sin il victur talian Andrea Piccolo ha il ciclist grischun pers bun duas minutas. En la cursa sur la distanza lunga cun partenza en massa ha el pers be 45 secundas sin il victur Andrii Ponomar da l’Ucraina. Per in plaz sin il podest han schizunt be 23 secundas mancà.
Nagina pausa
Bler temp da sa revegnir dals campiunadis d’Europa ad Alkmaar n’ha Dominik Bieler betg. Gia quest’emna sa participescha il ciclist dal RMV Cuira als campiunadis mundials dals juniors sin il vial (Radbahn-WM) a Frankfurt Oder e sco dessert suondan la fin settember ils campiunadis mundials sin via en la regiun da Yorkshire en la Gronda Bretagna.


text:
Flurina Plouda Lazzarini, Yvonne Gienal, Annalisa Cathomas
Mias amias e meis amis
Vallader
Lia Rumantscha, Lia Rumantscha, numer d’empustaziun 978-3-03900-145-3
Che sast tü da tias amias e da teis amis? Hana jent temporals, tschiculatta
o tractors? Sana sunar ün instrumaint? Far vaschias cul tschic? Stüder ün fö? Ed hana fingià durmi üna jada in üna tenda? Fat ün gol? Stuvü cridar dal plaschair?
Dumondas allegras, directas e divertentas cha be tias amias e teis amis san respuonder …
Era disponibel en:
Rumantsch Grischun
Puter
Surmiran
Sursilvan
Sutsilvan


text:
Actualmain infurmescha il president da la Posta Urs Schwaller da l’affera tar l’AutoDaPosta SA. Suenter la retratga da Susanne Ruoff aveva intunà la president da la cumissiun per traffic e communicaziun dal Cussegl naziunal Edith Graf-Litscher (PS/TG), che l’affera na saja anc betg serrada giu. Impurtant sajan ils rapports da la Posta e dal Uffizi federal da polizia, ha ditg Graf.
Il Cussegl federal argumentescha sia decisiun da na betg dar la distgargia cumplaina al cussegl administrativ da la Posta cun «las irregularitads constatadas en connex cun subvenziuns retratgas entras l’AutoDaPosta SA».
Cugliunarias betg perstgisablas
La cussegliera federala Doris Leuthard ha numnà las cugliunarias da l'AutodaPosta SA sco betg perstgisablas. Quai fetschia donn al service public en general. I saja uss da trair las consequenzas e da chattar ora pertge che las cugliunarias sajan vegnidas a la glisch pir uschè tard. Emprimas indicaziuns haja gia dà il 2012. Quai ha ditg Leuthard il glindesdi a Berna avant las medias.
Tar las relaschadas da la direcziun da l'Auto da Posta SA ha la cussegliera federala ditg, ch'i fetschia senn da trair consequenzas persunalas per puspè pudair bajegiar si la fidanza en l'interpresa.
Affera AutoDaPosta
L’entschatta favrer era vegni enconuschent che l’AutoDaPosta SA haja onns a la lunga survegnì subvenziuns per lingias che faschevan gudogn. Uss pretendan ils chantuns 78,3 milliuns francs enavos.
L’affera d’autos da posta
Actualmain examinescha la Fedpol co che l’Auto da Posta Svizra SA ha sa laschà subvenziunar tar il traffic regiunal. Tar ina revisiun regulara aveva l'Uffizi federal da traffic constatà irregularitads: L’AutoDaPosta SA haja transferì durant plirs onns gudogns da la sparta subvenziunada dal traffic public en ina sparta betg subvenziunada. Da far gudogns en la sparta subvenziunada è però scumandà. Perquai haja l'AutoDaPosta Svizra SA da pajar enavos almain 78 milliuns francs.
RR actualitads 12:00


text:
Por s’anuzé dla Biblioteca provinziala ne vëgnel ghiré degönes spëises, ater co ti caji odüs danfora te chësc regolamënt dles tarifes. Al utënt ti vëgnel dantadöt metü a desposiziun debann i sorvisc de informaziun y de consulënza, sciöche inće i mesi d’informaziun dla Biblioteca provinziala, dantadöt i catalogs, les bibliografies, les operes de consultaziun, les banches dać y i sorvisc online cun i injins che alda laprò. La Biblioteca provinziala dëida inće l’utënt chirì informaziuns y fà archirides bibliografiches tan inant che ara va.
Por i cosć lià ala restituziun tardia di media, por les fotocopies y les stampes sciöche inće por i imprësć internazionai vëgnel ghiré chëstes tarifes dai utënć dla Biblioteca provinziala:
1. Tarifes de amoniziun (tarifes d’omisciun)
Tl caje de retüda tardia vëgnel ghiré por vigni medium chëstes tarifes d’amoniziun:
Vigni amoniziun suraprò vëgn fata vigni 14 dis y la tarifa d’amoniziun vëgn alzada de 2,00 € por vigni medium.
2. Tessera dla biblioteca
La pröma tessera dla biblioteca vëgn fata debann y ara ti conzed al utënt da imprestè fora media pro la Biblioteca provinziala. Sce l’utënt se perd la tessera ti nen vëgnel fat na nöia por 3,00 €. La pordüda dla tessera dla biblioteca mëss atira ti gnì lasciada alsavëi ala biblioteca a na moda che ara pois gnì blocada por le imprëst.
3. Imprëst internazional y document delivery
Por vigni medium fornì tres imprëst internazional mëss l’utënt paié chëstes tarifes:
La biblioteca fej fora instëssa da che y co apostè n medium.
4. Fotocopies, stampes y scans
La Biblioteca provinziela ti mët a despusizion a si utënc sibe mascins per cupië sibe stampantes. Priejes per stampes y copies:
Pra i scanner tl foyer y tl self de letura possel unì fat y metù sun na tlé-USB scanscions debant te chisc formac: jpeg, pdf singlepage, pdf multipage, tiff singlepage, tiff multipage.
I cosć per la stampes curespuend ala spëises nunziedes de sëura y vën paiei tres la chertes de copia.
5. Pordüda o danejamënt de operes
Sce an perd o danejëia les operes o d’atri bëgns dla biblioteca mësson rete deplëgn le cost. Sce le medium vëgn ćiamò venü mëss l’utënt paié le prisc dl liber. Pro i media che po ma plü gnì cumprà sciöche anticuariat mëss l’utënt paié le prisc plü 5,00 € suraprò. Sce ara ne va gnanca da cumprè insciö le medium mëss l’utënt paié le prisc de n liber analogh. Sce al vëgn pordü n medium che alda pro le patrimone spezial dla Biblioteca provinziala y ara ne va nia da le sostituì tres öna dles manires descrites dessura, mëss l’utënt paié i cosć de imprëst internazional, les copies y i cosć por lié le liber.
6. Armà dl gardaroba
La Biblioteca provinziala ti mët a desposiziun debann a sü utënć na tle por s’anuzé di armà dla gardaroba. Sce la tle va manćia vëgnel ghiré 30,00 €.
Le personal dla biblioteca che à sura le sorvisc de imprëst é inćiarié de trà ite les tarifes.


text:
Gherdeina
Mudazions de bilanz, planns de atuazion y Mundiei 2029
1. Bandida de n cuncors publich per curì la stiera da secreter/a de Chemun de prima tlas – nona cualifica funziunela.
2. Dé pro la cuarta anutazions de retifica al Documënt unich de prugramazion 20212023.
3. Ratifiché la delibrazion de prëscia dla Jonta de Chemun nr. 124 di 07.09.2021 n con' de: »Cuinta mudazion de bilanz 20212023 – delibrazion.
de prëscia«.
4. Sesta mudazion de bilanz 2021 cun aplicazion de pert dl rest de aministrazion.
5. Dé pro l plann de ...
Vint ani a cë dla Scola de Mujiga de Gherdëina
Jon de reviers ai prim de utober dl 2001: Vinzenz Senoner scumëncia ufizialmënter cun si esperienza da diretëur dla Scola de Mujiga de Gherdëina. Vint ani do, ai prim de utober dl 2021, vëniel ora la edizion nr. 38 dl ann de La Usc di Ladins, chëla che sëis tl lëur de liejer, te chëla che on rujenà cun Senoner per capì i mumënc plu mpurtanc y la sensazions prinzipeles de doi dejeneies de atività.
L articul tla edizion de ncuei vënderdi a prim de utober de La Usc di Ladins.
Bruno ...
Na ancunteda che lascia speré bën
L articul tla edizion nueva de ncuei vënderdi ai prim de utober de La Usc di Ladins.
DL/UK
Vaces sun tët y Fulgidusen vënc pra la Dolomitale
L articul tla edizion atuela de La Usc di Ladins.
Julia Lardschneider
Fotografia de Samuel Debon
Diesc ani y cënt cianties dl Cor di Jëuni Gherdëina
La ntervista tla edizion atuela de La Usc di Ladins.
I conta dla ferata y dla usanzes
L articul ntier tla edizion atuela de La Usc di Ladins.
N pericul per La Sëlva?
L se trata de na storia bëndebot longia, pervia dl lech de Frataces àn abù plu descuscions, te plu legislatures iel unì rujenà y nce tëut dezijions desfrëntes. Ma coche la ie mefun te Chemun, te uni legislatura iel d’autri reprejentanc y d’autra minonghes, y nscila iela nce stata tl Chemun de Sëlva.
L articul tla edizion de ncuei vënderdi ai 24 de setëmber.
SPM


text:
La vendita d’autos da quest onn è gnanc uschè schleta, il problem è però che nus avain detg lungs temps da spetga, perquai ch’i mancan ils semiconducturs, cun la consequenza che las garaschas na san savens betg quant ditg ch’i va fin che l’auto nov è pront
Zisler quinta, che la situaziun sa megliereschia il pli baud en in onn. La consequenza dals lungs temps da spetga sin in nov auto saja che las garaschas grischunas vendian il mument savens occasiuns pli novas, che autos novs. Tge che marschia fitg bain sajan las garaschas e carossarias grischunas. Quellas sajan bain occupadas, tge che saja fitg cuntentaivel.


text:
Moutier appartegn il pli tard a partir dal 2026 al chantun Giura. Uschia èn sa cunvegnids ils chantuns Berna e Giura, sco els communitgeschan communablamain. Las contractivas vegnan preparadas e coordinadas da duas delegaziuns. Il suveran da la vischnanca bernaisa da Moutier era s'exprimì la fin schaner per far la midada dal chantun Berna tar il chantun Giura.
Il chantun Giura è vegnì fundà 1979 cura che la part franzosa dal chantun Berna è sa spartida dal chantun. La part dal sid dal Giura Bernais è dentant vinavant stà part dal chantun Berna. Tranter auter era Moutier. Gia dapi lura hai adina puspè dà stentas da midar tar il chantun Giura.


text:
Sco raschun per questa decisiun han els numnà la pandemia da corona che na giaja betg a prà cun ina festa da talas dimensiuns. I na fiss betg pussaivel da realisar las mesiras da protecziun – ni per ils organisaturs ni per las uniuns involvidas.
La realisaziun da las mesiras da protecziun, mettan nus sco era las uniuns davant in pensum quasi betg schliabel. Ina festa dal pievel e corona na van simplamain betg a prà.
Er influenzà la decisiun haja la gronda malsegirezza da planisar ensemen cun il ristg finanzial augmentà, ch'ils organisaturs sco era las uniuns avessan stuì purtar.
Tenor ils organisaturs sustegnan ils sponsurs e la gronda part da las uniuns la decisiun dal comité d’organisaziun. Pervi da la pandemia da corona è gia la Festa da Cuira da quest onn vegnida annullada.


text:
Ein Jahr lang ging Laurent Willenegger jeden Tag hinaus, um mit Fernglas, Pinsel und Aquarellfarben ein Bild in der Natur zu malen. Eine Erfahrung, die zu einer einzigartigen Serie von Aquarellen führte, aus denen ein Buch und eine Ausstellung entstanden sind. Wir folgen ihm auf seinen Ausflügen in die Vallée de Joux, entlang der Orbe und in die Tiefen des Risoux.
Blaise Piguet
Passe-moi les jumelles (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Pudess ins trametter noss redactur Dominik Hardegger en ina praschun? Quai fiss insatge che auters emetturs han gia fatg. Nus essan ans decidids da trametter Dominik per intgins dis en la claustra da Mustér.
Scuvrir ils misteris da la vita claustrala
Or da la claustra da Mustér vegn Dominik a scriver in diari multimedial cun texts, fotos, videos e forsa schizunt cun tuns. Quel temp accumpogna il redactur RTR ils paders durant l’oraziun, la messa – insumma durant tut las incumbensas e funcziuns quotidianas. Vinavant èsi previs da far discurs live en il Radio Rumantsch, quai davent dal studio regiunal da RTR a Mustér. Ultra da quai datti lura pli tard er in film (documentar) cun maletgs da la claustra ed intervistas.
Quai n’è dentant anc betg tut: er auters giasts da la claustra benedictina vegnan a pled en il diari online ed en il film. Durant quests dis na resta il focus betg mo sin ils
paders e lur mintgadi, nus guardain era davos las culissas da la claustra ed inspectain il conturn da quest stabiliment religius sisum la Surselva.
Ils discurs:
- Mardi, ils 31 da matg, ca. las 11:20
- Gievgia, ils 2 da zercladur, ca. las 10:30
- Venderdi, ils 3 da zercladur, ca. las 11:20


text:
Il glindesdi ha l'Uffizi federal da statistica publitgà il scenari per il sistem da scola per ils onns 2018 fin 2027. Per la scolina spetgan ils statisichers in augment da scolars e scolaras per 12% sin 191'900. Per la scola primara prognostitgeschan els in augment da 14% sin total 557'600. Fin il 2013 era anc vegnida registrada ina diminuziun da scolars sin quest stgalim.
Il pli grond augment da scolars vegni tenor uffizi da statistica però a dar sin il stgalim superiur. Suenter in punct bass il 2016 spetgan ils statistichers fin il 2027 in augment da 15% sin 274'600 scolars e scolaras.
Las cifras èn dentant da vesair sco valurs medias per l'entira Svizra. En ils chantuns e las regiuns pon ils augments variar fermamain.
RR novitads 18:00


text:
Gia ils ultims dis aveva il Bernais da 34 onns sa lamentà da problems cun il magun. La dumengia aveva el cuntanschì l'arrivada sco segund-davos, cun in retard d’ina mes'ura.
L’odissea da Fabian Cancellara aveva gia cumenzà il mars passà, cura ch’el era sa blessà grevamain. Tar ses comeback en il Tour de France aveva el stuì dar si suenter ina greva cupitgada al Tour de France.
Atgnamain vuleva Cancellara sulettamain testar sia furma en Spagna. Il svilup actual pudess dentant esser in nausch signal en vista al campiunadi mundial dal settember en ils Stadis Unids da l’America.
RR Novitads 20:00


text:
Cun l'emna vulan ins sensibilisar la glieud. Ils organisaturs sa mettan en per che las scolas autas daventan pli ecologicas. Vinavant vulan ins mussar las differentas pussaivladads sco ch'ins pudess reducir rument. Betg il problem, mabain la soluziun duess esser en il center da l'emna.
Nus na vulain betg mussar avant ad insatgi co ch'ins ha da viver
Era na dastga il divertiment betg ir a la curta. Cun in concert da benefiz ed preschentaziuns da films che han da far cun l'ecologia vulan ins attrair uschè bleras persunas sco pussaivel.
«La persistenza è in pled vast»
Sper activitads ch'han directamain da far cun l'ecologia – sco referats «viagiar pli ecologic» – datti era in «PoetrySlam» u curs da yoga. Sco la presidenta dal «Student HUB» Salomé Barrer declera, includa la persistenza er l'aspect social. Esser perina cun sasez e s'exprimer cun poesia po era tutgar tar la persistenza.
Dapli da l'emna da persistenza naziunala
RR actualitad 17:00


text:
Quai vala:
- Persunas cun difficultads cun il trair flad u problems cun las vias respiratoricas duain exnum purtar mascras d'igiena e da diever unic.
- A la populaziun en general vegn cusseglià da purtar mascras da taila ch'èn producidas a moda industriala u mascras d'igiena da diever unic.
- Il BAG na preferescha nagina varianta.
BAG ha dementì novitad da Keystone-SDA
Sin dumonda da SRF ha l'Uffizi federal da sanadad dementì da recumandar da nov mascras da taila sco nov standard. Da la recumandaziun sa tractia dad ina faussa novitad. Da nov recumondia il BAG sulettamain a persunas ch’hajan difficultads cun la vias respiratoricas d'exnum purtar mascras medicinalas a diever unic. Il BAG accentuescha che tant mascras da taila sco er mascras igienicas protegian cunzunt autras persunas d'ina infecziun cun il coronavirus.
Ordavant avevan pliras medias – tranter auter er RTR e SRF – derasà ina novitad sin basa da las infurmaziuns da l'agentura da novitads Keystone-SDA. Entant ha er Keystone-SDA curregì sia novitad ed è s'exculpada.
Pretensiun da «Greenpeace»
Avant intgins dis aveva l'organisaziun per la protecziun da l'ambient «Greenpeace» tschentà ina dumonda correspundenta a la Confederaziun. Quai cun l'argumentaziun che mascras da taila reutilisablas protegian bain avunda la maioritad da la populaziun. Plinavant possia in'ulteriura mancanza da mascras da protecziun vegnir evitada ed er la polluziun da l'ambient vegnir reducida.


text:
Ils White Helmets, las chapellinas alvas, quai èn numerus voluntaris che han la finamira da proteger la populaziun da la Siria, lur manader è Raed Saleh. La populaziun en Siria patescha. Aleppo è sblundregià. Dieschmillis da fugitivs èn ordaifer dad Aleppo sin il pajais – senza protecziun, senza in tetg sur il chau e pateschan fraid.
Lexicon C Chapellinas alvas
Els chavan ora persunas ch’èn sut ruinas da bajetgs bumbardads e gidan en segirtad persunas blessadas. Quai fan las chapellinas alvas, in’organisaziun d’agid, ch’è activa en tschertas parts da la Siria. Mo era sch’ellas stattan per ina buna chaussa datti critica.
az


text:
Carbunê 'd putàsi
Al carbunê 'd putàsi, ciamê anca putàsa, 'l è al sêl dal putàsi edl àcid carbónic.
Al só aspèt normêl 'l è 'd un sòlid bianc e inudōr. 'L è 'n cumpòst iritànt e nocìṿ.
La putàsa la vin druèda in dla produsiòun artigianêl dal savòun e dal vēder.
El só proprietê
Al carbunê 'd putàsi 'l è dimòndi solùbil in dl'aqua (1 120 g/l) per dèr dal solusiòun bèśichi. Cun l'idrolìś, la solusiòun ed carbunê 'd putàsi la dà l'idròsid ed putàsi:
K2CO3 + H2O → KHCO3 + KOH.
Insèm coi àcid, a s forma al diósid ed carbòni e 'l sêl ed putàsi ch'a gh'corespònd.
Preparasiòun
Carbunatasiòun edl idròsid ed putàsi :
2KOH + CO2 → K2CO3 + H2O
Cla reasiòun chè l'è quèla druèda al dè 'd incō per la preparasiòun industriêl dal carbunê 'd putàsi. 'L idròsid ed putàsi ch'al vìn prìma, 'l è preparê da l'eletrolìś dal clorùr ed putàsi.
D'indû a deśvîn al só nòm
La paròla "putàsa" la deśvìn da l'uniòun edla paròla francéś pot, a dir "vêś" e da la tudèsca ache, a dir sèndra, perchè na vòlta la putàsa la s catèva bujènd e fend vaporèr edl'àqua cun dal sèndri vegetèli in di vêś.


text:
La regenza da la citad da Cuira sto anc ir ina giada sur ils cudeschs areguard il project Chasa d'Arcas. Il parlament da la citad da Cuira ha renvià in messadi per auzar il credit da 2,5 sin 3,2 milliuns francs per restaurar la Chasa d'Arcas en la citad veglia.
Suenter avair discutà quel ha il parlament da Cuira renvià el a la regenza per surlavurar, uschia che la Chasa d'Arcas pudess era vegnir duvrada per diever privat. Suenter la sanaziun da la Chasa d'Arcas vuleva la regenza da Cuira surdar quella ad ina «Societad purtadra center da cultura», che sto emprim dentant anc vegnir fundada.
Canortas pajablas
Plinavant ha il parlament declerà valaivel l’iniziativa da la PS che pretenda dapli canortas pajablas. L’iniziativa pretenda che la citad dublegia las contribuziuns da sustegn per la tgira d’uffants. Il parlament propona dentant da refusar l’iniziativa. Sustegn datti però per la cuntraproposta da la regenza. Quella pretenda in’augment da 50% – da var 1 milliun sin 1,5 milliuns francs.


text:
Sco che l’hotel IN LAIN Hotel Cadonau a Brail scriva en ina communicaziun han 380 giuvens cuschiniers sa participà al 15avel congress internaziunal dals uschenumnà Jeunes Restaurateurs d’Europe. E cun quai eran passa 2’000 puncts da Gault & Millau e 100 stailas da Michelin preschentas a Lucerna.
Dario Cadonau maina dapi il december dal 2010 il manaschi da famiglia IN LAIN Hotel Cadonau a Brail. Ses restaurant VIVANDA è cun ina staila da Michelin e 17 puncts da Gault & Millau in dals megliers da la Svizra.
RR novitads 18:00


text:
Ils 21 da fanadur 2015 sa derasa en il Grischun ina novitad sco in fieu: L’Institut Otalpin a Ftan sto serrar sias portas. I mancan simplamain ils raps ed ils scolars.
Ina scola media privata impurtanta per la regiun na dessi cun quai betg pli. Pervi da la decisiun dals 21 da fanadur ston scolaras e scolars ir a tschertgar in’autra scola per suenter las vacanzas da stad. Magistras e magisters han da tschertgar ina nova plazza da lavur. E la politica tschertga decleraziuns, pertge che la serrada era apparentamain inevitabla.
Moviment nunspetgà
Ma tuttenina datti moviment: ina gruppa da geniturs s’organisescha, rimna suttascripziuns e fa squitsch. La politica sto reagir e preschenta be in’emna suenter la serrada ina pussaivla soluziun transitorica: La vischnanca da Scuol cumpra l’edifizi e da vart privata datti in sustegn per surmuntar la gestiun da la scola. Ina strategia a lunga vista per l’avegnir da la scola sto però pir anc vegnir elavurada.
Repetiziuns
- Mesemna, ils 05.08.2015 (08:10, 09:50, 12:15 sin SRFinfo)
- Sonda, ils 08.08.2015 (17:30 sin SRF1)


text:
San Filìs
San Filìs (nom uficiàl en italià: San Felice del Benaco) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 3 391 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 113 ab./km². El cunfìna coi cümü de Garda (VR), Manèrba, Puegnàch, Salò e Torri del Benaco (VR).
El cümü l'è colocàt so la spónda bresàna del Lach de Garda e isé come che l'è adès l'è stat furmàt endèl 1928 co l'uniù dei cümü de Portés e San Filìs de Scovolo.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de San Filìs l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Far parada
Astgar far parada las fiastas muntava per ils mats ina gronda honur ed obligaziun per aschia embellir il survetsch divin. Cun plascher e slontsch marschavan ils mats stediamein sut il commando dil capitani cun bandieras sgulatschontas e buis sin schui suenter la societad da musica. La scharscha da capitani e sergent dalla cumpignia da mats eran uffecis ualti tschercai. Capitani e sergent stuevan ver 25 onns per saver retscheiver quell'honur. Quella sebrattava giu, ina ga a quels da dado il Dutg grond e l'autra ga ad in giuven da Rueras. Mintgaton vegnevan era quels da Maunsut (Cavorgia e Surrein) ni quels da Dadens igl uaul (Selva e Tschamut) honorai cun capitani u sergent. Era ils bandierels stuevan ver ina certa vegliadetgna per astgar purtar in fengli. Ina gronda honur veva quei mat che astgava purtar la fana biala. - Pli baul eran ils commandos dil capitani en tudestg sco el militer. Avon ver 50 onns ha Gion Felici Monn (1876-1954) da Camischolas procurau per il commando en romontsch. Da lezs onns era ei tradiziun ch'il capitani da mats fageva in plaid da Sontgilcrest. Suenter viaspras serimnava in grond pievel avon la casa pervenda, nua che la societad da musica ed il chor mischedau seproducevan. Lu suandava il plaid dil capitani da mats. Il plevon scheva semegliontamein enzacons plaids d'engraziament. Finidas las ovaziuns, envidava el la cumpignia da mats, la societad da musica e la suprastonza communala ad in refrestg en casa pervenda. Per in'uriala stevan ins si da cumpignia cun cantar bialas canzuns popularas. Il caplon da Rueras haveva era la buontad da dar in refrestg alla cumpignia da mats la fiasta da Sontgilcrest. Tier las fiastas da parada da Rueras cumpignava la societad da musica ed ils mats da dado il Dutg grond mintgamai il plevon e caplon da Sedrun a Rueras e lu puspei anavos, secapescha tut a pei.
Ils mats che fagevan per l'emprema gada parada havevan da cumparer ina dumengia avon l'emprema fiasta a Tgamaura per vegnir instrui dil capitani e sergent, co els hagien da marschar e purtar la buis. Capeivel, havevan ils responsabels gie empau quet da presentar ina cumpignia bein disciplinada. Suenter las festivitads dalla davosa fiasta da parada (sogn rusari) offerevan il capitani ed il sergent in refrestg alla cumpignia da mats e societad da musica sco engraziament per l'honur retscharta ed era sco renconuschientscha per igl engaschi duront las fiastas da parada. Tier messas nuvialas vegnev'ei era fatg parada e lu stediamein, era da mats pli vegls.
Pli baul fagevan ils mats parada entochen 30 onns. Lu retschevevan els ina menziun d'honur. Oz han ins surschau il far parada plitost als giuvens gest ord scola. Igl ei donn che mo paucs mats sur 20 onns han buca ton ideal da serrar las retschas da parada dalla cumpignia da mats.
1936/37 Capitani Gion Andriu Monn e sergent Sep Lurenz Hitz
1938 capitani Felici Schmid e sergent/wachrmeister Heinric Schmid
1947/48 Duri Vigeli Cavegn, capitani, e Giochin Hendry, sergent
1964 Capitani Gion Andriu Berther e bandierel Rest Flurin Gamboni


text:
Las incumbensas èn s'augmentadas vers l'onn 2015 per 9,5% sco l'associaziun professiunala Swisssmem scriva. La svieuta saja dentant sa reducida per 1,8%. Er qua haja dentant dà ina vieuta en il davos quartal. Ils exports han plinavant cuntanschì il 2016 il nivel sco l'onn avant.
L'industria da maschinas, d'electro e da metal han suenter in grev onn 2016 puspè pudì sa stabilisar. In auter purtret mussa dentant ina retschertga da l'entschatta da l'onn, tar la situaziun da rendita d'interpresas. 23% da las interpresas han scrit cifras cotschnas. 34% ina marscha nunsuffizienta.
Per Swissmem èn las cifras inquietantas. Ellas mussian ch'il schoc dal franc na saja per bleras interpresas anc betg surmuntà.
Swissmem tema che anc dapli plazzas pudessan vegnir stritgadas. Ils davos dus onns sajan bunamain 13'000 plazzas vegnidas stritgadas. La fin da l'onn passà ha la branscha anc occupà radund 318'000 persunas.
RR novitads 11:00


text:
Sch'in luf stgarpa animals da niz e chaschuna uschia in «grond donn», lura lubescha la lescha federala da chatscha da sajettar il luf culpant. Il Cusseglier naziunal grischun Martin Candinas da l'Allianza dal center è da l'opiniun che questa definiziun vegnia interpretada da la Confederaziun a disfavur dals purs.
Donn betg mo tar stgarp
El ha perquai preparà in'interpellaziun al Cussegl federal ch’el vegn ad inoltrar damaun. Sco quai ch'el scriva en quella defineschia l'ordinaziun ch'è vegnida adattada questa stad bain in dumber da stgarps ch'i dovra per dastgar sajettar in luf che chaschuna problems. In studi da l'Uniun purila sursilvana vegnia dentant a la conclusiun ch'in emprim donn na saja betg pir lura avant maun cura che quella cifra saja cuntanschida, mabain gia avant. Ma schon la preschientscha dal luf engrevgeschia per exempel gia l'economia alpestra e restrenschia la pussaivladad da duvrar l’agen possess malgrà ch'i fiss en cumpetenza dal Cussegl federal da meglierar la protecziun da quel.
Resposta enfin sessiun d'enviern
Martin Candinas vul perquai savair dal Cussegl federal pertge che lez interpreteschia la noziun «grond donn» uschia e sche la regenza partia l'opiniun dal studi, ch'i vegnia prendì memia pauc resguard sin la garanzia da la proprietad che saja fixada en la constituziun. Il Cussegl federal ha temp da respunder enfin la sessiun d’enviern la fin da november.


text:
L'Uniun europeica beneventa la decisiun dal parlament svizzer da dar liber la milliarda da coesiun per ils stadis commembers da l'ost. Quai ha la cumissiun da l'UE communitgà. Il medem mument pretenda la cumissiun per l’avegnir in mecanissem da pajar liant. Las contribuziuns svizras sajan numnadamain ina cuntraprestaziun logica per l’access al martgà intern da l’UE – ha fatg endament la cumissiun.
Per ch'ils daners possian vegnir pajads, sto in «Memorandum of Understanding» vegnir suttascrits. Il pajament gidia da sminuir las differenzas economicas e sozialas tranter las regiuns e da sustegnair la cooperaziun tar la migraziun.
Cussegl naziunal di Gea
La Svizra po pajar l'import da coesiun pendent dad 1,3 milliardas francs a l’Uniun europeica. Suenter il Cussegl dals chantuns ha er il Cussegl naziunal ditg Gea – e quai senza tschentar cundiziuns.
L'Uniun Europeica pretenda questa contribuziun sco cumpensaziun perquai che la Svizra ha per part access al martgà naziunal da l'UE. En connex cun il vi e nà pervida la cunvegna da basa cun l'UE veva il parlament bloccà las 1,3 milliardas francs.
Cussegl dals chantuns di Gea
La Svizra duai pajar usché svelt sco pussaivel a l'Uniun Europeica la segunda contribuziun da coesiun da 1,3 milliardas francs. Quai ha decis il cussegl dals chantuns, cunter la veglia da la PPS ed ina part da la fracziun dal Center che vulevan tegnair enavos ils daners sco med da far pressiun. Duas uras ha il Cussegl dals chantuns discutà davart la milliarda. A la fin ha la chombra pitschna decis cun 30 cunter 9 vuschs da dar liber la milliarda da coesiun.
Cussegl federal ha fatg squitsch
Il Cussegl federal vul pajar tant pli spert ils daners per stadis commembers da l’UE pli paupers. El fagess gugent quai sco segn da detensiun en la relaziun cun l’Uniun europeica. Questa milliarda da coesiun vala tranter auter sco premissa che la Svizra dastgia insumma sa participar al program da perscrutaziun da l’UE «Horizon Europe».
Il Cusseglier federal Ignazio Cassis ha però avertì che la milliarda na garanteschia betg il futur da la Svizra als programs da perscrutaziun «Horizon Europe» ed il barat «Erasmus». La Svizra stoppia dentant far insatge per meglierar la relaziun cun l'Uniun Europeica – la milliarda da coesiun saja in'emprim pass.


text:
La Svizra fa memia pauc per porscher a famiglias canortas pajablas. Quai è la conclusiun da l'Unicef. In pèr cun in entrada media e dus uffants stoppia stoppia pajar en Svizra tranter in terz e la mesadad d'ina entrada. La politica stoppia daventar activa per midar quai, pretenda Unicef Svizra.
Dals pajais da l'UE e da la OECD resguardads persvadan il pli fitg il Luxemburg, l'Islanda, la Svezia, la Norvegia e la Germania.
Blers pajais fan dapli
Fin ch'ils blers pajais bainstants subvenziuneschan fermamain famiglias, ston famiglias en Svizra, l'Irlanda e la Nova Zelanda pajar tranter in terz e la mesadad d'ina entrada per la tgira da dus uffants.
La pandemia ha mussà la relevanza da la tgira d'uffants. Quella sto esser d'auta valur, pajabla e accessibla.
Tenor Bettina Junker dad Unicef na dastgia betg esser che la Svizra, sco in dals pli ritgs pajais dal mund, na fetschia betg avunda per la tgira d'uffants externa. Uss stoppia la politica vegnir activa – i dovria investiziuns. La tgira d'uffants stoppia esser pajabla per tuts, independent da las entradas.


text:
La collavuraziun en dumondas da la furmaziun professiunala pudess esser meglra, uschia l’avis da la cumissiun da gestiun dal Cussegl naziunal.
Elavurar ina strategia a lunga vista
Da princip funcziuneschia la collavuraziun tranter la Confederaziun, ils chantuns e las organisaziuns da patruns e lavurants, scriva la cumissiun en in rapport. Ils partenaris defineschian finamiras cuminaivlas. Silsuenter sajan las incumbensas dentant repartidas a moda manglusa.
Ord quest motiv cusseglia la cumissiun da gestiun al Cussegl federal d'elavurar ina strategia a lunga vista per la furmaziun professiunala. Quai duai succeder ensemen cun ils chantuns e las organisaziuns correspundentas.
«Organisaziuns da patruns e lavurants»?
In’ulteriura recumandaziun pertutga lura era las organisaziuns da patruns e lavurants. Il Cussegl federal duai sclerir la basa legala da questa noziun e la rolla da las organisaziuns. Da questas organisaziuns fan part – quai tenor lescha vertenta – ils partenaris socials, las associaziuns da professiun, purschiders da la furmaziun professiunala ed autras organisaziuns.
Sco manglus valitescha la cumissiun da gestiun cunzunt la direcziun da la furmaziun professiunala. Ils partenaris lavurian bain ensemen. Però na sajan ils pensums betg repartids cleramain.
La cumissiun spetga dal Cussegl federal ina resposta fin ils 24 da matg 2016.
RR novitads 11:00


text:
Che la CEO da la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan, Tina Boetsch banduna l'organisaziun suenter be 8 mais, ha surprendì ils presidents communals da la Regiun Malögia. Els pretendan perquai in rapport che duai sclerir ils motivs per la desditga.
Il rapport duai er mussar tge consequenzas ch'igl è tut tenor da trair.
Sco quai ch'il president da la Regiun Malögia, Andrea Gilli ha ditg envers RTR veglian ins savair concret tge ch'è capità. Ina analisa duai mussar tge consequenzas ch'i saja eventualmain da trair e tge ch'i saja tut tenor da midar. Ils resultats dal rapport duain esser sin maisa ils 4. da november. Lura duai vegnir decis ils proxims pass per la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan.
La destinaziun veva communitgà il venderdi il prim d'october che Tina Boetsch bandunia la destinaziun sin agen giavisch. La raschun sajan differentas ideas ed opiniuns davart la collavuraziun tranter la CEO e l'organisaziun. La turistica da 45 onns veva cumenzà ses nov post suenter che l'anteriur CEO veva demissiunà pervia da dispitas cun il cussegl d'administraziun. Ad interim surpiglian ils ulteriurs suprantants las fatschentas operativas da la destinaziun turistica.


text:
VerbaAlpina unescha datas da differents tips da funtaunas: datas d'atlas linguistics e pledaris stampads, che ston anc vegnir digitalisadas, sco er datas ch'existan gia en furma electronica d'ina retscha da projects da partners. Mintgina da questas funtaunas differentas utilisescha sistems pli u main individuals per la transcripziun. Per realisar l'unificaziun indispensabla han ins basegn da glistas, en las qualas è determinà tge caracter en il sistem da transcripziun d'ina funtauna ha tge equivalent en il sistem da transcripziun d'in autra funtauna. I sa tracta principalmain da represchentar ils sistems da transcripziuns differents en l'Alfabet Fonetic Internaziunal (IPA) che fa da transcripziun da referenza a l'intern da VerbaAlpina. Per il transferiment d'in sistem da transcripziun specific a la funtauna en il sistem d'IPA è necessari endrizzar ina glista cumpletta en furma da tabella cun ils equivalents da caracters. Tala tabella sa numna "pagina da codes". Qua in extract da la pagina da codes fundamentala per la conversiun dal sistem da transcripziun da l'AIS a l'IPA. En tut cumprenda questa pagina da codes var 4500 lingias/attribuziuns:
La columna `BETA` cuntegn ils caracters duvrads en l'AIS en furma transcritta tenor il princip dal code beta, la columna `IPA` cuntegn il caracter IPA mintgamai correspundent e la columna `HEX` la valur numerica/las valurs numericas da la tabella Unicode che correspunda(n) al caracter IPA correspundent.
(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun
Metodologia
Alle Einträge anzeigen(!!!)
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Pagina da codes (Citar)
Perscrutaziun inductiva dal spazi cultural (Citar)
Il project focussescha las Alps sco cumplex da spazi cultural sulet perquai ch'el parta da la spetga da tecnicas culturalas cuminaivlas en tut la regiun alpina. La basa per quai stat en l'adattaziun a cundiziuns da vita identicas u almain fitg sumegliantas en l'auta muntogna ed en la derasaziun colliada cun quai e natirala d'abilitads e tradiziuns correspundentas. Perquai che quests tratgs cuminaivels sa manifestan cleramain en la lingua tras denominaziuns correspundentas, n'èsi betg cunvegnent da descriver la cultura materiala alpina per uschè dir top down en il rom da cuminanzas linguisticas sulettas, q.v.d. tras ina rait ferma da puncts da relevaziun en regiuns linguisticas u dialectalas ch'èn vegnidas fixadas a priori; quai correspunda il pli a las intenziuns da la dialectologia che mira ad ina descripziun uschè cumpleta sco pussaivel da territoris singuls e da varietads idealmain specificas. En la perspectiva da VerbaAlpina dad ina geolinguistica plurilingua che surmunta ils cunfins linguistics duessan ils territoris da derasaziun da tradiziuns culturalas e da lur denominaziuns linguisticas vegnir rendids visibels percunter bottom up, q.v.d. inductivamain da l'accumulaziun da rechats locals il pli numerus pussaivel.
Igl è il princip fundamental da duvrar exclusivamain datas georeferenziablas e da betg sugerir – cun excepziun da l'appartegnientscha dals lieus a la Convenziun da las Alps – naginas categorias spaziusas. A la profilaziun da la regiun alpina sco spazi cultural pon contribuir las datas extralinguisticas che furneschan infurmaziuns actualas u istoricas da l'organisaziun sociala dals abitants e/u dal svilup da l'infrastructura da basa e da l'explotaziun dal spazi. Pertutgant la reconstrucziun istorica dal spazi cultural alpin èsi desiderabel d'armonisar territoris cun persistenza archeologica cun areals da relicts linguistics e da visualisar quai quantitativamain en furma dad ina cartografia da materias e stratums linguistics cumbinada, cfr. sin quai dal punct da vista archeologic generalmain Häuber/Schütz 2004a e pli specificamain l'atlas exemplaric da stratums urbans da Cologna (cfr. Häuber/Schütz/Spiegel 1999 e Häuber u.a. 2004).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Igl è il princip fundamental da duvrar exclusivamain datas georeferenziablas e da betg sugerir – cun excepziun da l'appartegnientscha dals lieus a la Convenziun da las Alps – naginas categorias spaziusas. A la profilaziun da la regiun alpina sco spazi cultural pon contribuir las datas extralinguisticas che furneschan infurmaziuns actualas u istoricas da l'organisaziun sociala dals abitants e/u dal svilup da l'infrastructura da basa e da l'explotaziun dal spazi. Pertutgant la reconstrucziun istorica dal spazi cultural alpin èsi desiderabel d'armonisar territoris cun persistenza archeologica cun areals da relicts linguistics e da visualisar quai quantitativamain en furma dad ina cartografia da materias e stratums linguistics cumbinada, cfr. sin quai dal punct da vista archeologic generalmain Häuber/Schütz 2004a e pli specificamain l'atlas exemplaric da stratums urbans da Cologna (cfr. Häuber/Schütz/Spiegel 1999 e Häuber u.a. 2004).
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica
Profil da sumeglientscha etnolinguistica (Citar)
Dal punct da vista da quest project furman ils tips da basa il fundament dal spazi alpin pluriling. En il senn dad ina represchentaziun sintetica èn prevesidas duas funcziuns da cartaziun quantitativa differentas:
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica Context extralinguistic
- D'ina vart è il stgazi da pleds alpins d'interess particular; la totalitad da quests pleds furma per uschè dir in tip ideal fictiv, al qual ils dialects locals singuls s'avischinan pli u main. A quai correspunda la cartaziun dad ina sumeglientscha graduala ch'è vegnida inspirada da la represchentaziun dal champ gradient de la gasconité en il ALG 6.
- Da l'autra vart vegn la sumeglientscha relativa da tut ils lieus da relevaziun cartografada (tenor il model da l'ASD) constatond e visualisond ils tips da basa cuminaivels dad in inqual lieu da relevaziun e tschels dad in inqual auter lieu sco punct da referiment.
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Linguistica Context extralinguistic
Publicaziun (Citar)
Era la publicaziun directa dals resultats, independenta da chasas edituras è part integrala da VerbaAlpina. Pomai betg tut ch'ei numnau publicaziun serva a la PUBLICAZIUN. Uschia caschuna il medium tradiziunal dal stampat entant il precis cuntrari: el prenda davent infurmaziuns a la publicitad che stuessan vegnir dadas ad ella tant sco pussaivel considerond il sustegn da la perscrutaziun tras meds finanzials publics. Questas infurmaziuns pudessan era vegnir furnidas facilmain a la publicitad duvrond las novas medias. Il dumber da l'ediziun da palpiri da 200 u 300 exemplars ch'è usità en las scienzas na crea betg 'publicitad' inclusiva, mabain ina sfera privata exclusiva. Per consequenza na datti nagina raschun cumprovada da preferir il stampat sco med da la derasaziun da savida u da considerar el sco soluziun absoluta.
En certas scienzas (tenor nossas enconuschientschas è quai il cas t.a. per l'informatica) pon ins schizunt observar ina tendenza en ils onns passads che mana ad absurdum las pussaivladads tecnicas creadas da las novas medias: entant ch'igl è ussa atgnamain detg facil da conceder in lev access ad infurmaziuns e texts en tut il mund, ha lieu era là il cuntrari niv cundividend l'access respectiv be cunter bajament. Quai represchenta schizunt in pass enavos cumpareglià cun la publicaziun tradiziunala sin palpiri crititgada avant da nus. Nus avertin energicamain da tals svilups che pon vegnir observads era gia parzialmain en las scienzas umanas.
Ma er la noziun da la publicaziun ha midà substanzialmain. Per propi è gia la documentaziun da datas en l'internet ina forma da publicaziun; plinavant VerbaAlpina sa chapescha dentant era sco instrument per la publicaziun da texts relativs al project. Per quai èn prevesids essenzialmain trais formats:
Funcziun da commentari accessibla tras la legenda
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Secturs d'activitad
En certas scienzas (tenor nossas enconuschientschas è quai il cas t.a. per l'informatica) pon ins schizunt observar ina tendenza en ils onns passads che mana ad absurdum las pussaivladads tecnicas creadas da las novas medias: entant ch'igl è ussa atgnamain detg facil da conceder in lev access ad infurmaziuns e texts en tut il mund, ha lieu era là il cuntrari niv cundividend l'access respectiv be cunter bajament. Quai represchenta schizunt in pass enavos cumpareglià cun la publicaziun tradiziunala sin palpiri crititgada avant da nus. Nus avertin energicamain da tals svilups che pon vegnir observads era gia parzialmain en las scienzas umanas.
Ma er la noziun da la publicaziun ha midà substanzialmain. Per propi è gia la documentaziun da datas en l'internet ina forma da publicaziun; plinavant VerbaAlpina sa chapescha dentant era sco instrument per la publicaziun da texts relativs al project. Per quai èn prevesids essenzialmain trais formats:
- Noziuns e problems teoretics e metodologics vegnan deponids en maniera concisa sut il cursur Metodologia.
- Studis analitics pli detagliads da resultats da project ni discussiuns teoreticas resp. metodologicas pon vegnir deponids sut Projektpublikationen.
- Commentaris a singuls tips linguistics vegnan averts en la legenda da charta tras il ....; els pon era vegnir deponids là fitg facilmain da collavuraturs da project ni persunas externas.
Funcziun da commentari accessibla tras la legenda
(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Secturs d'activitad
Publicitad (Citar)
Era la publicaziun directa dals resultats, independenta da chasas edituras è part integrala da VerbaAlpina. Pomai betg tut ch'ei numnau publicaziun serva a la PUBLICAZIUN. Uschia caschuna il medium tradiziunal dal stampat entant il precis cuntrari: el prenda davent infurmaziuns a la publicitad che stuessan vegnir dadas ad ella tant sco pussaivel considerond il sustegn da la perscrutaziun tras meds finanzials publics. Questas infurmaziuns pudessan era vegnir furnidas facilmain a la publicitad duvrond las novas medias. Il dumber da l'ediziun da palpiri da 200 u 300 exemplars ch'è usità en las scienzas na crea betg 'publicitad' inclusiva, mabain ina sfera privata exclusiva. Per consequenza na datti nagina raschun cumprovada da preferir il stampat sco med da la derasaziun da savida u da considerar el sco soluziun absoluta.
En certas scienzas (tenor nossas enconuschientschas è quai il cas t.a. per l'informatica) pon ins schizunt observar ina tendenza en ils onns passads che mana ad absurdum las pussaivladads tecnicas creadas da las novas medias: entant ch'igl è ussa atgnamain detg facil da conceder in lev access ad infurmaziuns e texts en tut il mund, ha lieu era là il cuntrari niv cundividend l'access respectiv be cunter bajament. Quai represchenta schizunt in pass enavos cumpareglià cun la publicaziun tradiziunala sin palpiri crititgada avant da nus. Nus avertin energicamain da tals svilups che pon vegnir observads era gia parzialmain en las scienzas umanas.
(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Pagina-web
En certas scienzas (tenor nossas enconuschientschas è quai il cas t.a. per l'informatica) pon ins schizunt observar ina tendenza en ils onns passads che mana ad absurdum las pussaivladads tecnicas creadas da las novas medias: entant ch'igl è ussa atgnamain detg facil da conceder in lev access ad infurmaziuns e texts en tut il mund, ha lieu era là il cuntrari niv cundividend l'access respectiv be cunter bajament. Quai represchenta schizunt in pass enavos cumpareglià cun la publicaziun tradiziunala sin palpiri crititgada avant da nus. Nus avertin energicamain da tals svilups che pon vegnir observads era gia parzialmain en las scienzas umanas.
(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)
Tags: Pagina-web


text:
Sin il pass da l'Alpsu hai dà ier avantmezdi in accident da traffic. In automobilist american è ì sur l'ur da la via ora e suenter 300 meters d'ina spunda taissa giuadora. El è vegnì blessà, ha pers l'orientaziun ed ha empruvà da sa spendrar sez cun ir a pè ensivers.
Pir in quart da las 4 ha in chaun da tschertga chattà l'um da 61 onns. El era dal tuttafatg spussà. Cun blessuras dal dies ha la Rega sgulà el en l'ospital chantunal da Cuira. L'auto è vegnì donnegià considerablamain.
Surselva Acziun da tschertga suenter accident
Sin il pass Alpsu han ins chattà suenter ina tschertga da pliras uras in um blessà.
Sin il pass da l'Alpsu hai dà ier avantmezdi in accident da traffic. In automobilist american è ì sur l'ur da la via ora e suenter 300 meters d'ina spunda taissa giuadora. El è vegnì blessà, ha pers l'orientaziun ed ha empruvà da sa spendrar sez cun ir a pè ensivers.
poch/sc


text:
A scoeula di paisan
Seri un fiulett de Milan abituà a giugà sui marciapè di strad, in due pasaven i carrètt, i machin e i càmios. Come tuti i alter fioeù savevi no de in due el rivava el mangià. El cumpravum in di negòzzi e basta. Quand sunt sfollà in campagna, a l’è stada cume andà a scoeula di paisan.
Man fa vedè due se cata l’insalata mata, el sungin, a catà i mòr, a rampegà sui piant per andà a rubà i pomm, e i loeuv che fasevum rustì.
Andavum a nuà, in mudanda, in di fòss. A spigulà el furment, netal e masnal cul masnin del cafè e fà la farina. Hù vist fà i riser, piantà el ris, catal e andà in pileria de nòtt, cont el risun, de sfròs, e purtà a cà el ris. Catà i rann, mazzàì, netai ben e fai rustì.
A gavevi i gainn de dag de mangià, menai a cà la sèra, e tastagh el cù per vedè se me faseven l’oeuv. In di stall hoo vedù dag de mangià ai vacch, netai cun la bruscia, e mung el latt.
E in di prà, in due el boeù el gh’aveva tirà l’aratro, metegh el letàmm e la sementa. Cresuda l’erba la tajaven cònt la ranza, la lasaven secà, e ancà mì a girala, per fala secà e fà el fen.
A la scoeula di paisan a m’hann cuntà la storia di bagatt de la seda, come i tiraven sù, innànz i temp de guèrra. I tegneven al cald e al sùcc, loggià in cà, mangiàven i foeuj di moròn, e i gent dormiven in stalla.
Ho vist mazzà el maiàl, cont un culp sech de mazza in sul coo. E poù tutt el laurà che ghe va drè, lavall, tirag via el lard, faa i salamm e i cudeghitt, e a la fin, cònt quel che vanza, faa la cazzoeùla cònt i verz.
Incoeù tutt quel che hù cuntà sù tel vedet, setà gio al cald in cà, in televisiun. Ma lè minga la stessa roba perché manchen sia la fadiga, sia i rumur che i odòr.


text:
Niederreiter resta tar ils Minnesota Wild. Il Grischun e ses club da la NHL èn sa cunvegnids da prolungar ses contract per ulteriurs tschintg onns, quai per 25,45 milliuns francs. Il Svizzer saja sa sviluppà tar in giugader central ils ultims onns, argumentescha il club.
Niederreiter è actualmain il giugader da hockey svizzer che gudogna il pli bler en la NHL. Uschia s'avanza el en la NHL tar l'elita. Enfin il 2022 gudogna Niederreiter 5,45 milliuns francs per stagiun. Durant l'ultima stagiun ha Niederreiter gudagnà 57 puncts cun 25 gols e 32 assists.
Il Svizzer che gudogna il pli bler en la NHL
Roman Josi ha suttascrit in contract per set onns tar Nashville e gudogna passa 28 milliuns dollars, pia quatter milliuns per stagiun. Mark Streit ha survegnì ils ultims quatter onns, er sco Niederreiter 5,45 milliuns per stagiun. Avant paucs dis ha lez dentant suttascrit in contract per in onn e survegn 68'000 francs per quai temp. Uschia è Niederreiter uss a la testa.
RR novitads 08:00


text:
Ina da las en tut 54 persunas blessadas haja blessuras grevas. Era il locomotivist tutgia tar ils blessads. L'emprim avevan las autoritads discurrì da tschintg grev blessads.
Il tren n'haja betg pudì franar ad uras e saja siglì en in rebattider a la fin dal perrun, quai ha ina persuna da segirezza a la staziun rapportà. Cunquai ch'il tren ch'è partì la bun'ura a Terragona saja stà surchargià, haja quai da spezialmain blers blessads. Las circumstanzas exactas per l’accident n’èn dentant anc betg enconuschentas.
RR novitads 09:00


text:
En il spazi public – concret sin plazzas publicas, sin vias dad ir a spass, sco er en parcs – dastgan sulet tschintg persunas furmar ina gruppa. Però er las persunas da quella gruppa ston mintgamai esser dus meters ina ord l'autra. Sche quellas novas mesiras na vegnan betg resguardadas, po la polizia dar chastis da fin 100 francs per persuna.
La raschun per quest scumond è, che la populaziun n'haja betg resguardà avunda consequent las mesiras d'enfin uss. Uschia argumentescha il Cussegl federal sia decisiun.
«Bunamain scumond da sortir»
In total scumond da sortir, n’ha il Cussegl federal anc betg ordinà.
In scumond da sortir na protegia betg nus. Nus ans protegin cun noss cumportament.
Sch’ins guardia sur il cunfin or, possian ins plinavant constattar ch’in scumond memia sever na saja betg la dretga via per sminuir la derasaziun dal virus, uschia Berset. Per la populaziun saja la libertad da sa mover impurtanta.
Ir giuadora duai sulet ...
- ... tgi che sto ir a lavurar,
- ... tgi che sto ir tar il medi u la media,
- ... tgi che sto ir a far cumpras,
- ... tgi che sto gidar insatgi.
Il Cussegl federal appellescha insistentamain da restar a chasa. Quai valia cunzunt per persunas malsaunas u pli veglias che 65 onns.
Scumond da 5 persunas er sin plazzals ed industria
Patruns èn obligads da limitar il dumber da persunas sin plazzals u en manaschis, uschia il Cussegl federal envers patruns en l’industria da construcziun. Ils patruns èn plinavant obligads d'impedir che dapli che tschintg persunas èn en stanzas da pausa u cantinas. Er tals manaschis sajan obligads da resguardar las cussegliaziuns dal Cussegl federal che pertutgan l’igiena e la distanza.
Ils chantuns han la pussibilitada da serrar singuls manaschis u plazzals, sche quels na resguardan betg las reglas.


text:
Uschia propona il Cussegl federal al parlament da refusar la moziun dal cusseglier naziunal Franz Grüter da la Partida populara dal chantun da Lucerna.
I servia a la protecziun da maldiever sch'ins haja da suttascriver a maun, accentuescha il Cussegl federal. A lunga vista vul el dentant pussibilitar la suttascripziun electronica. Suenter avair introducì il votar electronic saja e-collecting previs sco terz'etappa da Vote électronique, scriva la regenza svizra en sia resposta a la moziun.
RR novitads 12:00


text:
Il president da la Confederaziun Johann Schneider-Ammann sco er la Cussegliera federala e manadra dal Departament da traffic, Doris Leuthard han tegnì pleds d’avertura davant ils dus portals dal tunnel. Schneider-Ammann al portal dal nord a Rynächt e Leuthard al portal dal sid a Pollegio.
Colliar las regiuns
Grazia al tunnel sajan las regiuns da la Svizra tudestga e dal Tessin uss pli datiers ina da l’autra, ma er l’Europa dal Nord e l’Europa dal Sid. Uschia saja l’ovra ina cumpart da la Svizra per rinforzar l’UE, ha ditg Leuthard. Ella speria ch’era tut l’aspect tecnic funcziunia uss, ha ditg Leuthard.


text:
Scora ladina: mascores por i scolars y insegnamënt en presënza
Garantí la segurëza plü alta y impó na normalité scolastica: chësc é l’obietif dles trëi intendënzes scolastiches provinziales por ci che reverda le scomenciamënt dl ann de scora dai 7 de setëmber inant. Les mosöres spezifiches por ci che reverda les scolines y les scores ladines é gnüdes presentades incö dal assessur por la scora ladina adöm al’Intendënta y ala direturia dl’Istitut Tecnich Economich Raetia a Urtijëi.
“Por le scomenciamënt dl ann de scora él fondamental da garantí sides la segurëza, mo ince na certa normalité y na costanza tl insegnamënt en presënza. Nosc obietif é chël da mët da jí le plü che ara vá l’insegnamënt en presënza. N ater travert é da ti dé ciamó deplü na sbürla ala digitalisaziun scolastica, por garantí le medemo azes al monn digital ales mitans y ai mituns”, á splighé l’assessur Daniel Alfreider. Tles scores elementares, mesanes y altes dles valades ladines él preodü l’insegnamënt en presënza. Tles scolines él de piceres mudaziuns.
Scolines ladines: nia mascores, mo mituns acompagná ma da un n genitur
I orars de daurida dles scolines ladines sará i medemi co dan l’emergënza coronaviurs. Al restará n tëmp de entrada flessibla sciöche denant. Les mitans y i mituns podará gní acompagná ma da un n genitur o na porsona de majera eté inciariada. Por limité le plü che ara vá le risch de contaje romagnará la composiziun di grups tres la medema. Al ne é nia preodü l’adoranza dles mascores y al ne sará degun limit de destanza da respeté. Les mitans y i mituns messará se lavé gonot les mans. Les scolines é arijignades ca por respogne te na manira asvelta a caji eventuai de contaje. Sce al ess da gní a se le dé infeziuns, gnarál tut les dezijiuns localmënter adöm cun le Sorvisc de Igena y Sanité Publica, la direziun dles scolines y le Comun.
Carantena en cajo de infeziun da Coronavirus
Chësc ó dí che n caje de infeziun da Covid-19 te na scolina portará bunamënter y aladô dla carantena scrita dant dales autorités, ala stlüta temporala dla scolina. Tl caje che n möt o na möta áis sintoms tratan le de gnarál atira despartí dai atri por döt le de. Al gnará avisé i geniturs che gnará a se do le möt por na vijita dal pediatra o dotur de ciasa.
La regola é chëra che al mëss sté a ciasa düc i mituns y adulc che é te carantena, che á na temperatöra sura i 37,5° y che mostra sintoms che fej riferimënt al Covid-19. Chësc ne vel nia por na strüscia o desfridada sce i mituns o l’adult se sënt bun. Al ne pó nia jí ite te na scolina mituns o adulc che á albü contat ti ultims 14 dis cun na porsona positiva o che é stá en carantena ti ultims 14 dis.
Scores elementares y mesanes: i scolars messarà se curì la bocia
Por smendrí le plü che ara vá le risch de infeziun él preodü entrades y sortides desfarëntes, olache al é poscibl. Al é d’oblianza por les scolares y i scolars da se curí bocia y nes canche an röia te scora y canche an sun vá a ciasa. Ti porti de scora él ince d’oblianza de se curí bocia y nes sce la destanza é demanco co un n meter. Tratan l’insegnamënt de classa sará la destanza di banc almanco de n meter, porchël pó dailó la mascora gní tuta jö. Sce valgügn á na temperatöra sura i 37,5° mëssel sté a ciasa y cherdé n dotur. L’assessur y l’intendënta fej n apel ai geniturs da mëte instësc averda ala situaziun sce n scolar o na scolara ess da jí a scora cun la strüscia o na desfridada.
Tles scores elementares y mesanes él preodü l’insegnamënt en presënza danmisdé y domisdé cun plü o manco l’orar da denant che vigni scora comunicará chisc dis ales families. Al gnará te vigni moda renforzé le laur didatich por n aprendimënt autonom y les competënzes digitales, ince poriva che sce al ess da gní a se le dé situaziuns de carantena.
Scores altes: recuperé l’insegnamënt nia fat tratan la perioda de stlüta
Tles scores altes ladines vëgnel garantí l’insegnamënt en presënza. Al ti gnará ince pité ai scolars y ales scolares la poscibilité da recuperé la pert d’insegnamënt nia fata tratan la perioda de stlüta.
Mensa: deplö normes de normes de segurëza
Vigni comun dles valades ladines á dé süa desponibilité da organisé na marëna sciöche i atri agn cun dötes les normes de segurëza ajuntives che messará gní respetades.
Scolines y scores ladines: 3.094 iscriziuns
Indöt é scrites y scric ite 3.094 mitans, mituns, scolares y scolars na scolina y scora ladina. 712 mitans y mituns jará te öna dles 17 scolines dles valades ladines, 1158 scolares y scolars jará tla scora elementara ladina y 680 te na scora mesana ladina. Tl ann de scora 2020/21 sarál 505 scolares y scolars che frecuentará na scora alta ladina y 39 la scora profescionala Cademia.
Scrite ite tl canal Telegram! 👉🏻 https://t.me/altoadigeinnovazione
Chilò sun sön Facebook 👉🏻 https://www.facebook.com/altoadigeinnovazione
Y ince Linkedin 👉🏻 https://www.linkedin.com/company/alto-adige-innovazione


text:
Dialet pus'ciavin
El Pus'ciavin l'è una variant del lumbard parlada in de la Val Pus'ciav in del Cantun Grisun, in Svizzera. El pò vess cunsideraa una variant cunservativa del Valtelines.
Trat carateristigh speciai de la parlada pusc'ciavina[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Spustament de la "e atoniga" (dopo "r") a la finn de parola:
- alter => oltru
- quater => quatru
- teater => teatru
- pader => padri
- semper => sempri
- Plüral de dona cun "li -i" (cumpagn del furlan "li -is", ma cun la crudada de la "s" in fin de parola):
- i rob => li robi
- i ungg => i ungli
- i und => i undi
- Mantegniment de pl, fl, bl, e di völt, anca cl:
- pü => plü
- fiüm=> flüm
- biava => blava
- ciamà => clamà (ma ciav => ciav)
- El participi passaa e in general el grüp latin -ATU el finiss in -uu:
- mercaa => marcuu
- Presenza del grüp gl:
- fiö => figliöl
- majà => maglià
Besogna dì anca che minga tüta la Val Pus'ciav la parla propi cumpagna: el dialet de Pus'ciav l'è püssee cunservativ de quel di paes de Brüs e Cunculugn, che 'l se vesina anmò püssee ai alter dialet valtulines. Tra l'alter, anca a Pus'ciav gh'è una quai diferenza tra cume che parla i prutestant (püssee inuvativ) e i catolegh (püssee cunservativ).
I verb[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verb vess[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì sém, tì t'és, lü l'é, nualtri sém, vualtri sév, lur gli énn.
- Indicativ imperfet: mì sèri, tì t'èras, lü l'èra, nualtri sèrum, vualtri sèruv, lur gli èran.
- Indicativ fütür: mì saréi, tì ta saràs, lü al sarà, nualtri sarém, vualtri sarév, lur saran.
- Cungiüntiv present: che mì sia, che tì ta sias, che lü al sia, che nualtri sìuma, che vualtri sìuv, che lur i sian.
- Cungiüntiv imperfet: che mì füssi, che tì ta füssas, che lü al füss, che nualtri füssum, che vualtri füssuv, che lur i füssan.
- Cundiziunal present: mì saròi, tì ta saròas, lü al saròv, nualtri saròum, vualtri saròuv, lur i saròan.
- Infinii present: éssa.
- Participi passaa: stait.
Verb avègh[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì gh'éi/gh'ii, tì ta gh'as, lü al g'ha, nualtri gh'am, vualtri gh'év, lur i g'han.
- Indicativ imperfet: mì gh'éa, tì ta gh'éas, lü al gh'éa, nualtri gh'éum, vualtri gh'éuv, lur i gh'éan.
- Indicativ fütür: mì gh'aréi, tì ta gh'aràs, lü al gh'arà, nualtri gh'arém, vualtri gh'arév, lur i gh'aran.
- Cungiüntiv present: che mì gh'abia, che tì ta gh'abias, che lü al gh'abia, che nualtri gh'àbiuma/gh'aium, che vualtri gh'abiuv, che lur i gh'abian.
- Cungiüntiv imperfet: che mì gh'éssi, che tì ta gh'éssas, che lü al gh'éss, che nualtri gh'éssum, che vualtri gh'éssuv, che lur i gh'éssan.
- Cundiziunal present: mì gh'aròi, tì ta gh'aròas, lü al gh'aròv, nualtri gh'aròum. vualtri gh'aròuv, lur i gh'aròan.
- Infinii present: (gh')avé.
- Participi passaa: avü/giü.
I cuniügaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì ciami, tì ta ciamas, lü al ciama, nualtri ciamum, vualtri ciamav/ciamév, lur i ciaman.
- Indicativ imperfet: mì ciamavi/ciamèi, tì ta ciamavas, lü al ciamava, nualtri ciamavum/ciamèum, vualtri ciamavuv/ciamèuv, lur i ciamavan/ciamèan.
- Indicativ fütür: mì ciamarèi/ciamarì, tì ta ciamaras, lü al ciamarà, nualtri ciamaram, vualtri ciamarév, lur i ciamaran.
- Cungiüntiv present: che mì ciamia, che tì ta ciamias, che lü al ciamia, che nualtri ciamìuma, che vualtri ciamiuv, che lur i ciamian.
- Cungiüntiv imperfet: che mì ciamassi/ciamèssi, che tì ta ciamassas/ciamèssas, che lü al ciamass/ciamèss, che nualtri ciamassum/ciamèssum, che vualtri ciamassuv/ciamèssuv, che lur i ciamassan/ciamèssan.
- Cundiziunal present: mì ciamaròi, tì ta ciamaròas, lü al ciamaròv, nualtri ciamaròum, vualtri ciamaròuv, lur i ciamaròan.
- Infinii present: ciamà.
- Participi passaa: ciamaa/ciamuu.
II cuniügaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì védi, tì ta védas, lü al véd, nualtri védum, vualtri vedév, lur i védan.
- Indicativ imperfet: mì vedéi, tì ta vedéas, lü al vedéa, nualtri vedéum, vualtri vedéuv, lur i vedéan.
- Indicativ fütür: mì vedarèi, tì ta vedaras, lü al vedarà, nüm vedaram, vualtri vedarév, lur i vedaran.
- Cungiüntiv present: che mì védia, che tì ta védias, che lü al védia, che nualtri vedìuma, che vualtri vedìuv, che lur i védian.
- Cungiüntiv imperfet: che mì vedessi, che tì ta vedessas, che lü al vedess, che nualtri vedessum, che vualtri vedessuv, che lur i vedessan.
- Cundiziunal present: mì vedaròi, tì ta vedaròas, lü al vedaròv, nualtri vedaròum, vualtri vedaròuv, lur i vedaròan.
- Infinii present: vedé.
- Participi passaa: vedü.
III cuniügaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mì véndi, tì ta véndas, lü al vénd, nualtri a véndum, vualtri vendév, lur i vénden.
- Indicativ imperfet: mì vendéi, tì ta vendéas, lü al vendéa, nualtri a vendéum, vualtri vendéuv, lur i vendéan.
- Indicativ fütür: mì vendaréi, tì ta venderas, lü al vendarà, nualtri a vendarém, vualtri a vendarév, lur i vendaran.
- Cungiüntiv present: che mì véndia, che tì ta vendias, che lü al vendia, che nualtri vendiuma, che vialtri vendiuv, che lur i vendian.
- Cungiüntiv imperfet: che mì vendessi, che tì ta vendessas, che lü al vendess, che nualtri vendessum, che vualtri vendessuv, che lur i vendessan.
- Cundiziunal present: mì vendaròi, tì ta vendaròas, lü al vendaròv, nualtri vendaròum, vualtri vendaròuv, lur i vendaròan.
- Infinii present: vénda.
- Participi passaa: vendü.
IV cuniügaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present:
- Indicativ imperfet:
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal present:
- Infinii present:
- Participi passaa:
Esempi de dialet[Modifega | modifica 'l sorgent]
I mes de l'an[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parabula del Fiö Trasun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un scertu om al gh'ha agiüü doi figliöl.
El plü giuvan al diss cun sé padri: “Pà, dadum la part da roba chi ma toca!”. E lü al gh'ha spartii la roba intra da lur.
E d'ilò a pöch dì, dopu ca l'han agiüü ramuu scià tücc si laur, al figliòl plü giuvan al tös sü e 'l gié in galia da luntan e ilò al maglià tüt al fait sé in barachi.
E dopu ca l'ha agiüü cunsümuu tüt, in quel paes al vignì una gran caristia e l'ha scumenzuu a ga mancà quel ch'i fa da büsögn.
E 'l gié e 'l sa purtà da ün da quel paes ca 'l l'ha mandaa a munt a ì a past cui cion.
E 'l gh'aruv agiüü vöglia da sa fà 'l ventru da li garuli ch'i magliava i cion, e nügün nu ga 'n dava.
Ma dopu ca 'j ga pensà sü, al dis: "Quancc lavuränt in cà da mè padri i gh'han pan abot, e mì chilò crapi da fam!
Ma mì ma turii fòra da 'sta miseria e gierèi da mè padri e ga direi: Pà, i fait un pecuu cuntra 'l Ziel e cuntra vù;
Uramai sem brica degn d'essa ciamuu voss figliol, tratam cumè ün da vös'cc lavuränt".
E 'l sté sü e 'l gié da sé padri. E intant ca l'era amò da luntan, sé padri 'l la vedé ben, e 'l sa meté a cumpassiun e 'l ga curé incuntra e 'l ga petà i brasc al col e 'l l'ha basaa sü.
E 'l figliol al ga diss: "Pà, hi fait un pecuu cuntra 'l Ziel e cuntra da vù; uramai sem brica degn d'essa ciamuu voss figliol".
Ma 'l padri 'l diss cun si servitur: "Tod scià da lungh la plü bela vistimenta e metégala sü, metégh int l'anel e metégh sü li calzi e li scarpi;
E menà scià 'l videl ingrassuu e todal fó, e mangiam e faduman un past.
Ca 'stu mè matel l'era mort e l'è rüsüscituu; l'era pers e l'è stait truvuu". E gli han scumenzuu a fà 'l past.
Ma 'l figliol plü vegl l'era fora par i taren e, in del turnà indrö, 'l sentì a sunà e a balà.
E 'l ciamà un di famegl e 'l ga dumandà cossa füss 'sta roba.
E quest al ga respundé: "L'è vügnüü té fradel, veh, e té padri l'ha cupuu 'l vedel grass, perchè l'è turnuu amò a cà san".
E lü 'l ciapà la futa e 'l vuleva brica ì da int. Dunca 'l gié fó sé padri e 'l scumenzà a 'l pregà.
Ma 'l ga respundé e 'l diss a sé padri: "Mì l'è già la part da tancc an ca va sirvissi, e hi mai mancuu da fà quel ca m'ev cumanduu, e mai ca m'essuv dait un anzol da 'l goda cun mi camaradi;
Ma da ca l'è vügnüü 'stu voss figliol, ca l'ha magliuu 'l fat sé culi scuterlasci, ev cupuu par lü 'l vedel grass".
Ma 'l padri 'l ga diss: "Figliol, tì t'es sempri me, e sa gh'hi vargota l'è tüt té;
L'era ben da giüsta da sa la goda e da fà festa, parchè té fradel l'era mort e l'è rüsüscituu, l'era pers e l'è stait truvuu".
(Pietro Monti, Vocabolario dei dialetti della città e diocesi di Como, 1841, pag. 414-415)
Una nuvela del Bucasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Disi donch ca nel temp dal prim re da Cipri, dopu la cunquista faita da la Tera Santa da Gottifrè di Buglione, l'è sücess ca 'na nobil sciura da Guascogna l'è ida cumè pelegrina al Sepulcru e, turnand indree, l'è rivada a Cipri, indond l'è staita vilanament maltratada da quai umasc scelerat; par al qual motiv la s'è lamentada senza truvà cunsulazion e l'ha pensaa da ì dal re a fà riciam; ma vargün al gh'ha dit ca sa perdaruv la fadiga, parchè lü l'era d'üna natüra inscì debula e ca 'l gh'eva inscì tant poch vigur ca, miga noma 'l vendicass miga cun giüstizia gl'insült d'oltri, ma ca anzi al na tulerava d'infinii fait a lü stess cun viltà vitüperevula; a tant ca chichissia ch'i gh'eva quai rabi, al li sfugava cun ga 'n fà üna part sort. Sentend quest la sciura, e disperada da püdé sa vendicà, la s'è pruposta par ün poo dà cunsulazion al sò dispiasé da vulé morda la miseria da quel re; e, ida piangend davant da lü, l'ha dit: "Sciur miu, mì veni miga in tua presenza par vendeta ca speitia da l'ingiüria chi m'è staita faita ma, in sudisfazion da quela, ta preghi ca tì tu m'insegnass cumè ca tì sofras quili li quali senti ca li ta sian faiti, par ca imparand da tì possia pazientement cumpurtà la mia; la qual, Diu al la sa, se püdessi al fà, vülentera ta darovi, sicume ca tu sas fà inscì ben a li purtà".
Al re, stait fin ilura indulent e pigru, cumè ca 'l sa risvegliass dal soin, cumenzaud da l'ingiüria faita a questa sciura, ca l'ha pö vendicaa crüdelment, l'è diventaa persecutur rigidissim d'ugnün ca, cuntra l'unur da sua curuna, l'ess cumess chichissia roba d'ilura in avant.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, pag. 632-633
Una favula in del dialet de Brüs (al brüsasch)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un leun e un urs i evan mazzuu inzem un cavriulet e i cumbatevan pö tra da lur e i s'eran dait tancc colp ca par trop cumbat i s'eran sassinäi e i stavan dastes a tera. Una golp chi passava par cas, a 'j vedé dastes e 'l cavriulet in mezz a lur, l'è andaita in mezz a lur e al ga la rubà e l'è fugida cun lü. A vedé quest e miga pudé la seguité i han dit: “Nualtri ma sem fadigäi par la golp!”
La favula la ma inzina ca sa doi litigant i s'acordan miga, al na god al terz.
(Johann Michael von Wergenstein, Der Dialekt des Poschiavotals, 1905, pag. 73)
Pruverbi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Furtünada chela matela chi nass alegra, buna e bela.
- La buna fema l'è 'n tesor in una cà, e furtünuu l'om chi la sa truva.
- Par cumparì, begna sufrì.
- Om pelus, om virtüus; fema pelusa, fema schifusa.
- Chi da giuvan ciapa 'n vizzi, al tend sempri a quel ufizzi.
- Chi prest indenta, prest sa imparenta.
- La giuventü la cred da sgulà, ma par sgulà al ga vol gli ali.
- Bel in fassa, brüt in plazza.
- Par la barba grisina al ga vol spess süch da cantina.
- La mort la guarda in facia nügün: incö a mì, duman a tì.
- A vignì vegg, sa guadagna gnent.
- Buna tera, buna spusa, i portan ben a grusa.
- La separazion la spingg vers l'ünion.
- L'é trista e malcapitada quela chi viv cun la söira e la cünada.
- Chi sa marida diventa ava, chi nu sa marida diventa vespa.
- L'om l'é la testa da la famiglia e la fema l'é al col chi la fa girà par ogni quisquilia.
- Cur ca la pensum cumpagn, gh'ii sempri reson mi; cur ca 'l gh'è divergenzi, la gh'ha reson lei.
- Li famigli li sa fan e li sa dìsfan.
- Aqua, dieta e amur i guarissan i dulur.
- L'anemia sa la cumbat sül tavul.
- Al palsament al rend pacifich; al lavurà al fa cuntent.
- L'é mej gavé rot 'na gamba, chi la testa stramba.
- Chi cerca noma da sa divertì al sa cava la fossa in pöch dì.
- Al veterinari al cüra 'l bestiàm, al dutur al mazza i cristian.
- Al lait di vegìn l’é 'l bon vin.
- Al ris al tegn intant ca sa 'l dis.
- La fam l’é 'l migliur cögh.
- In temp da carestia al sa marida tüta la purcaria.
- Chi mangia in pé, mangia par tre.
- In dal mes da gené al gela via i pé.
- Al temp da li nev, sa to poss, mangia e bev!
- Cun gnent sa fa gnent.
- La tropa abundanza la fa perda la creanza.
- Cu la brama da l'opülenza al ven sufuguu anca la vus da la cuscienza.
- L'é piü dificil pagà i debit chi diminüì li spesi.
- Al sciur anca a l'infern al tróva la scagna bela e prunta.
- Da l'altra part sa töl dré gnent.
Vus curelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bibliugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Der Dialekt des Poschiavotals : (Poschiavo - Brusio - Campocologno) / Johann Michael. - S.l. : s.n., 1905 (Halle a.d.S. : Ehrhardt Karras).
- Vocabolario dei dialetti della città e diocesi di Como : Con esempi e riscontri di lingue antiche e moderne / di Pietro Monti. - Milano : dalla Società Tipografica de' Classici Italiani, 1845
- Biondelli: saggio sui dialetti gallo italici
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugano / Bellinzona 1952.


text:
I saja il dretg mument per far in proxim pass en sia carriera, argumentescha Wohler sia decisiun. Ils ultims onns sajan stads intensivs, ma interessants. La fasa d'erreger ina nov'organisaziun da management per la destinaziun turistica Engiadina Bassa Scuol Samnaun Val Müstair saja conclusa.
Enavos en sia patria
Urs Wohler turna en sia patria, la part sura Bernaisa. El daventa mainafatschenta da la Niesenbahn SA e surpiglia tranter auter la responsabladad per il marketing cumplett, vul dir da l'entir sectur da servetschs da la Niesenbahn SA.
Midada da structura
Durant il temp d'uffizi da Wohler èn las trais regiuns da vacanzas Engiadina Scuol, Samnaun e Val Müstair sa sviluppadas ad ina da las tschintg grondas destinaziuns turisticas grischunas.
Cussegl d'administraziun deplorescha
Il Cussegl d'administraziun da la TESSVM deplorescha la decisziun da Urs Wohler. El ha dentant er chapientscha per quest pass. Wohler haja prestà lavur custaivla per la destinaziun. La plazza da Wohler vegn scritta or en il decurs da las proximas emnas.
RR novitads 16:00


text:
Els construeschan nossas vias, lavuran sin palancas sin nossas chasas e trottan per noss tetgs enturn, e quai en la pli gronda chalira. Era ils dus frars Rafael e Joel Bisquolm cumbattan cunter l’unda da chalira actuala, e quai sin tetg.
«Jau sun pli gugent sin tetg ch’en in biro»
Ils passa 40 grads gist sur il tetg da plattas èn franc motiv avunda per suar. Tuttina, Joel Bisquolm na midass per quai betg sia clamada: «Jau sun pli gugent sin in tetg, ora el vent ni ora ella natira ch'insumma en in biro.» Ses frar Rafael manegia: «Nus essan disads vida quai, quai fa part da nossa clamada.»
Tge pon lavurants far cunter la chalira?
Era sch’ils dus frars Bisquolm lavuran savens senza t-shirt, na midia la vestgadira tenor Joel Bisquolm betg la massa. Sche quai saja chaud saja quai chaud, qua gidia gnanc da sa trair ora. Meglier saja baiver bler, il pli gugent aua fraida cun glatsch, ha accentuà Joel Bisquolm. E mintgatant vegnia era la dunna cun in glatsch per mangiar. Gist tals gests fetschian la differenza. Ed insumma, manegia Rafael Bisquolm, il meglier gidia da restar cools el chau e surtut positivs. La finala saja chalira anc adina meglier che plievgia.
RR Telesguard 17:40


text:
Gas lagarmōl
Al gas lagarmōl 'l è 'n aerosol ad cumpòst chìmig ch'i fànan piànśar s'i finìs'n in di òć o s'a s tira fiâ. Al càuśa bruśōr, làgarmi, prubléma a tgnir i òć avèrt, fadìga a tiràr fiâ e dal vòlti anc gòmit. Al vitmi i próan a far pasàr-'s al mâł strusiànd-'s i òć ma acsè 'l è pèś, in tut al manéri in dal gir ad dū óri a pasa incòsa anc se dal vòlti la còrnea la pōl armàgn'r uféśa.
'L è druâ da spés par la pulisìa in di sit a l'ària vèrta durànt dal manifestasiòṅ ad prutèsta par tgnir sóta cuntròl i tisi arvultóś, ghignóś, rabî, arvèrs e cuntestatàri s'a gh'è da mét'r-i in riga par far rispetàr al règhli sénsa cùr'r al risć ad druàr dgl'armi a 'l sò pòst. Al gas al s cata dènt'r a di candilòt silìndric che, quànd i ciàpan par tèra, i tàc'n a scaldàr-as butànd fóra 'l gas ch'al fà fum.
Al fòrsi d'l órd'n itagliàni i gh 'l ànan in dutasiòṅ da 'l 1991 dòp ch'l è pasâ al DPR 5 Utóbar 1991, n. 359.
La sustànsa druàda da piò in chi gas lè 'l è 'l clôr-acetufenôṅ (C6H3COCH2Cl).
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Gas lagarmōl


text:
Las preparaziuns da l’infrastructura e dal champ da polo sin il glatsch dal Lai da San Murezzan e stà fitg cumplex quest onn. Quai pervi da las navaglias e las temperaturas miaivlas.
Be cun l’engaschi da blers collavuraturs han ils organisaturs pudì cumenzar il venderdi il turnier cun bunas cundiziuns. Il glatsch aveva ina grossezza ideala da 54 cm e l’aura era buna, bunamain massa buna.
Causa las grondas massas da naiv cun fitg bler pais e la bell’aura cun las temperaturas agreablas hai dà singuls lieus nua ch'aua è entrada sur il glatsch. Quest’aua n’ha però betg fat donns al champ da polo. Tut ils gieus han pudì vegnir manads tras sco planisà.
RR actualitad


text:
En numerusas regiuns pli autas dal chantun Grischun hai actualmain extraordinariamain blera naiv. Quella restrenscha massivamain la libertad da sa mover da la selvaschina. Ils moviments dovran blera energia ed il pavel, ch'è malamain accessibel, sto vegnir sgiazzà en moda stentusa or da la naiv. Per talas situaziuns ha la tgira da la selvaschina per mintga regiun concepts da mesiras d'urgenza che pon vegnir realisads immediatamain.
Las mesiras d'urgenza cumpletteschan ils concepts da tgira
En ils concepts da tgira èsi definì cleramain, tge mesiras d'urgenza che pon vegnir prendidas. Il catalog cumpiglia mesiras sco calmar ils spazis da viver, terrar laina loma e metter a disposiziun fain. Da princip duai la selvaschina restar en ils quartiers d'enviern tschernids e betg vegnir carmalada cun pavladas en la vischinanza dals abitadis. Er pervia da quai èsi existenzial per la selvaschina d'avair durant l'enviern spazis da viver senza disturbis.
Ina basa ecologica per la selvaschina e per il guaud
Il chantun Grischun persequitescha ina via ecologica. Tras la chatscha grischuna vegnan las populaziuns da selvaschina nizzegiadas en moda persistenta ed adattadas a la capacitad dals quartiers d'enviern. Uschia èn vegnids sajettads l'atun passà totalmain 14 000 tschiervs, chavriels, chamutschs e capricorns che stuessan ussa er anc viver da las pitschnas reservas da pavel. En tals muments daventa l'impurtanza da la chatscha cleramain visibla.
Da princip èn animals selvadis abels da surviver er dirs envierns en muntogna. Per surviver ha la selvaschina la strategia da spargnar energia cun reducir il metabolissem e la temperatura dal corp sco er da nizzegiar il spazi da viver d'enviern en moda uschè optimala sco pussaivel. Durant la gronda part dals envierns poi perquai vegnir desistì da pavlar la selvaschina d'ungla. En il cas normal èsi schizunt cuntraproductiv da pavlar la selvaschina, uschia che la pavlada è vegnida scumandada. En il rom dals concepts da mesiras d'urgenza po la pavlada dentant vegnir ordinada excepziunalmain.
RR novitads 11:00