text:
Nagin «Nexit» suenter il «Brexit»
- Mardi, 28.6.2016, 20:10
La pretensiun che l'Ollanda bandunia era l'Uniun europeica sco la Gronda Britannia ha fatg naufragi en il parlament ollandais.
En l'Ollanda ha il populist da la dretga, Geert Wilders, fatg naufragi cun sia pretensiun per in referendum davart la commembranza dal pajais en l'Uniun europeica. Mo 14 dals 75 deputads han votà persuenter.
Wilders aveva appellà a la regenza da scriver ora uschè prest sco pussaivel in referendum per in uschenumnà «Nexit». Tenor las leschas vertentas n'è ina votaziun dal pievel davart la commembranza da l'Ollanda en l'UE betg pussaivla.
RR novitads 20:00


c: text/html

text:
Polizia egipziana mazza per sbagl turists
- Glindesdi, 14.9.2015, 7:47
En l'Egipta han forzas da segirezza per sbagl mazzà turists. Tenor indicaziuns uffizialas èn 12 persunas vegnidas mazzadas, tranter quellas turists mexicans ed egipzians. 10 ulteriuras persunas sajan vegnidas blessadas.
Las forzas da segirezza hajan persequità extremists a Wahat en il vest dal pajas e là sajettà per sbagl sin ils turists. Davart il dumber d'unfrendas dal Mexiko na datti anc naginas indicaziuns.
RR novitads 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il project «Sinergia» en retrad
- Mesemna, 9.12.2015, 11:25
La construcziun dal nov bajetg per l'administraziun chantunala «Sinergia» ha retard. En l'ura da dumondas dal Cussegl grond ha il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ditg ch'il chantun speria da pudair cumenzar las lavurs da construcziun l'atun 2016.
Cumenzar cun las lavurs vuleva il chantun gia quest atun. I haja dentant dà differenzas cun la citad da Cuira pervi dals parcadis, ha ditg il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli. La citad pretenda ch'il chantun realiseschia 105 empè da 42 parcadis sutterans, e quai gia en l'emprima etappa dal project «Sinergia».
RR novitads 12:00


text:
Al gróp monumentêl di Chiôster ed Sân Domènico, ciamê ânca ''i Stalòun'', l' é òna dal zôni dal cèinter stôrich sitadèin pió intetresânti dal pûnt ed vésta stôrich e architetônich, mó, ind l'istès tèimp, l' armâgn scgnusû a la pió grôsa pêrt d' j arşân sibèin i Stalòun a quâcen, cun la cēşa ed Sân Domènico, 13.400 mêter quêder dal teritôri dal comûn ed Rèz.
Al j urégin dal cunvèint a 's cgnòsen asê bèin grâsia al nutési, scréti ind al Duşèint, da Alberto Milioni, nudêr arşân, ch' l' é stê al mònd soquânt ân dôp e ch' l' à prû cgnòser i fât da la vōş di prutagonésta.
Stôria
Ind l'època rumâna, ind la zôna dóve incô a gh' în i Chiôster ed Sân Domènico, a gh'êren soquânti véli ed la nobiltê rumâna.
Ind al 1233 a vîn més zò la préma prêda ed la Cēşa dal Gesó (Sân Domènico), prém fra i cunvèint domenicân ed l' Emélia Rumagna. L'êra al 25 ed lój ed ch' l' ân quând i sitadèin arşân, cucê dal prêdichi dal frê Jacmèin da Rèz, ân cumincê a tirêr só 'na cēşa e un cunvèint per i frê domenicân, al nōv ôrdin religiōş ch' l' êra stê fundê, ind al 1206, da Domenico di Guzman (1170 – 1221) e ch' l' îva utgnû al cunsèins dal Pêpa sōl ind al 1216.
Àn dê 'na mân e in córsi per la costrusiòun ed la préma cēşa tóti al categoréi socêli, chî purtêva i quadrê, chî la sâbia, chî la calsèina, cun un intuşiâşem generêl ch' l' à permés ed finîr i lavōr in sōl trî ân.
A s' é prû tirêr só la Cēşa dal Gesó ind al quartêr ed Sân Pêder perché a l' inési dal sècol l'é stê fât al şlargamèint dal gîr dal mûri ed la sitê, ch' l' îva tgnû dintôren al cà 'na lêrga fâsa ed tèra, lavurêda a ôrt e végni, ch' l' êra destinêda, pió avânti, al nōv şlargamèint ed la sitê.
Al prém impurtânt şlêregh ed la cēşa e dal cunvèint, ed còst è dê al mêrit a Antonio Casotti (1423 – 1494), al vîn fât ind al XV sècol, in soquânt ōrden dal cunséli sitadèi ed j Ansiân, cun la dâta 1420 e 1461, în nutê di lavôr de şlargamèint cun al finansiamèint ed fònd pr' al restâver ed la cēşa e la costrusiòun ed la bibliotêca, dóve àn dê 'n' ajót ânca dunasiòun fâti da soquânt sitadèin privê.
Ind al 1509 al spustamèint dal Tribunêl ed la Sânta Inquişisiòun, in soquânt lochêl dal cunvèint che dân insém a Piâsa Sân Domènico, l' à cumbinê cun l' inési ed 'na sèria lavōr ed cambiamèint, (tra còsti 'na pêrta dal cunvèint la vîn adatêda cme perşòun) e de şlargamèint ( costrusiòun dal chiôster grând) che i documèint an permèten mìa ed precişêr ed mèj e che a la fîn dal sècol êren mìa dal tót finî.
Al Tribunêl ed la Sânta Inquişisiòun ed la Diôceşa ed Rèz al gnîva druvê ânca per la Diôceşa ed Pèrma.
Ind al 1565 i frê Domenicân a dân 'na pêrta ed la zôna vêrs véia Samarôt a la Comunitê per tirêr só dal cà per i suldê.
Ind al 1614 a 's tîra só un pō di pió la Cēşa cun la zûnta 'd un adôb a la pûnta ed la facêda.
Al Sesèint an n' à mìa lasê dal j êtri nutési interesânti insém al gróp dal cunvèint ed Sân Domènico, a 's tōrnen a catêr sōl inda Setsèint. Cun l' ingrès a Rèz, al 27 ed lój dal 1702, ed l'armêda frânco-spagnôla, la cēşa e al cuvèint a vînen ocupê e cambiê in uşpdêl militêr dóve a 's mócen fîn a otsèint malê.
Cun l' ucupasiòun dal 1702 a vîn fât di dân a la cēşa e al cunvèint, còst l'é al mutîv per fêr un restâver generêl progetê da l' architèt Giuseppe Maria Ferraroni. In cl' ucaşiòun la cēşa la vîn completamèint cambiêda cun la costrusiòun ed 'na quaciadûra a vôlti e 'd un côro fònd, la zûnta ed dō grôsi capèli òna ed frûnt a cl'êtra, per fêr tót còst a s' é duvû butêr zò la pêrta a mezdé dal prém chiôster dal cunvèint, ciamê ''chiôster di môrt'' perché fîn dal Duşèint l'êra druvêr cme pôst dal simitèri.
Ind al 1760 'na relasiòun, ch' la dà impurtânsa a la necesitê ed cambiêr 'na pêrta di lochêl per mèter a quêrt 18 cavâj, la scrév, préma dal tèimp, còl ch'al sré dvintê al cunvèint di domenicân: un depôşit ed cavâj.
Ind al 1796 a vîn deşmés, per sèimper, al cunvèint di Domenicân ed Rèz e a 's tōş la decişiòun ed druvêr i stâbil dal vèc cunvèint cme ripêr pr' al trópi.
Per tót al tèimp ed Napoleòun al cunvèint ed Sân Domènico l'é stê druvê cme caşêrma e l'armâgn acsé ânca dôp dal 1814 quând a tōrna al gvêren j Estèins.
Al gvêren ed Francesco IV d' Este al dà l' incâregh a l' architèt dal comûn Domenico Marchelli ed fêr 'na préma ispesiòun dal vèc cunvèint, dôp ed còst l'architèt al preşèinta trî progèt per la sistemasiòun di lochêl per adatêri ed mèj al nōv ûş
Dal 1816 al 1817 es fân divêrs lavōr 'd adatamèint per j apartamèint ed j uficêl estèins.
Al 19 setèmber 1860 al Cmând generêl di Depôşit cavâj stalòun ed Turèin al fà la richièsta al Comûn ed Rèz ed druvêr i stâbil ed Sân Domènico per fêr 'n impiânt per mèter a quêrt dal bèsti. I piân ed còl ch' al sré dvintê al ''Regio Deposito Stalloni'' în stê progetê, cun un grôs intervèint d' edilésia, da j inzgnêr Bergonzi e Tegani.
Ind al 1867 a 's tîren só i lochêl ciamê ''Castelvecchio'' per mèter a quêrt êter 10 cavâj che cun quisché a dvèinten in tót 63 stalòun.
I lavōr 'd adatamèint a cunténven ind al 1872 cun dû nōv progèt per zuntêr da la pêrta a sîra (vêrs véia Zaccagni) ed l' êla ciamêda ''Castelnuovo'' per mèter a quêrt 30 stalòun in pió.
Ind al 1903 un pât tr' al Comûn e la Cória per sarêr al sînch e fnèstri ind al mûr dal cunfîn a mezdé al permèt ed tirêr só al purdghêl per la mûnta (Sêla dal carôsi).
Ind al 1916 só progèt ed l'inzgnêr Poli dal Comûn a 's finés al lavōr de şlargamèint ed j impiânt dal Depôşit cun la costrusiòun di fabrichêt ind la zôna ed l'Ôrt ed Sân Pêder.
Ind al 1929 a 's tîra só, datōrna al Depôşit, 'na mûra e 'na cancelêda ch' a gh' în incòra.
Ind al 1935 a vîn cumprê da 'na privêda, la sgnōra Ferrari, la zôna per la costrusiòun ed la pêrta ciamêda ''Mascalcia''.
Ind al bumbardamèint ed l' 8 de znêr dal 1944 a vînen butê zò j impiânt da la pêrt a matèina ed véia Câmp Samarôt.
Ind al 1946 a s' arfân i fabrichêt butê zò dal bumbardamèint.
Ind al 1954 al Depôşit stalòun al dvèinta l' ''Istituto incremento ippico'' e al pâsa sòta al Ministêr ed l' Agricultûra.
Ind al 1955 a vînen fât di lavōr a di lochêl per fêregh 'd j apartamèint.
A la fîn ed j ân stânta l' Isitût al se scûntra cun règoli dal Piân Regoladōr dal Comûn per ragiòun sia ed règoli ed pulisìa che de strêdi e 'd pôst mìa adât.
Ind al 1980 l' ''Istituto di incremento ippico'' al vîn sarê dal tót e spustê a Frèra, l' intêr gróp ed fabrichêt dal vèc cunvèint al pâsa sòta a l' Aministrasiòun dal Comûn che, dôp un lòngh restâver, l' à destinê i lochêla: ativitê culturêli, sêli mnòstri e ufési, archévi stôrich dal Comûn, Istitût stôrich per la Reşistèinza (ISTORECO), Istitût Muşichêl ''A.Peri''.
Ind al restâver, cumincê ind j ân Nuvânta dal sècol pasê, i mûr di Chiôster ed Sân Domènico àn cuntê tót i fât ed la stôria, ch' àn vést pasêr, durêda quêşi ôt sècol: dal 1233 cunvèint Domenicân fîn a la secònda metê dal XVIII sècol, caşêrma dal trópi estèinsi fîn al 1860, ''Regio Deposito Stalloni'' fîn al 1945, ''Istituto per l'incremento ippico'' fîn al 1990 per arivêr a nôster dé: cèinter culturêl e pôst 'd impurtânt Istitût ed la comunitê arşâna.
Però, sibèin tót còst, l'impiânt ed l' antîgh cunvèint l'é armêş intât: cēşa, chiôster céch atâch a la cēşa, e chiôster grând fr' al chiôster céch e Via Dante Alighieri, cun la zûnta ed l'éla Castelnōv fr' al véi Zaccagni e Dante, dal gróp dal vèc depôşit, finî pó cun la zûnta dal mûr datôrna e la grôsa cancelêda.


text:
Ottawa
Ottawa (engles ['ɒtəwə] ni ['ɒtəwɑː], franzos [ɔta'wa]) ei la capitala dil Canada. El secatta egl ost dalla provinzia digl Ontario, sper la riva sid dil flum Ottawa River / Rivière des Outaouais, che fuorma leu il cunfin denter las provinzias digl Ontario e dil Québec. Tenor la dumbraziun dil pievel digl onn 2011 haveva Ottawa quei onn 883 391 avdonts ed ina surfatscha da 2 790,22 km²[1].
Ensemen cun il marcau da Gatineau, situaus sper la riva nord digl Ottawa River, el Québec, e culs contuorns fuorma Ottawa l'aglomeraziun urbana d'Ottawa-Gatineau. Igl onn 2011 haveva il census metropolitan area d'Ottawa-Gatineau tenor la definiziun digl uffeci da statistica dil Canada (Statistics Canada) 1 236 324 avdonts sin ina surfatscha da 6 287,03 km²[2], dils quals agl Ontario appartenevan 3 287,13 km² cun 921 823 avdonts[3] ed al Québec 2 999,90 km² cun 314 501 avdonts[4]. Questa aglomeraziun ei era stada dessignada sco regiun dalla capitala naziunala (National Capital Region / Région de la capitale nationale) davart dalla federaziun canadesa per la lescha sur dalla capitala naziunala digl onn 1985[5]. La regiun dalla capitala naziunala definida da questa lescha ei denton buca identica cun il census metropolitan area definius digl uffeci da statistica, ella cumpeglia mo in intschess da 4 715 km²[6].
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Statistics Canada: Census Profile: Ottawa (City)
- ↑ Statistics Canada: Census Profile: Ottawa - Gatineau (Census metropolitan area)
- ↑ Statistics Canada: Census Profile: Ottawa - Gatineau (Ontario part) (Census metropolitan area)
- ↑ Statistics Canada: Census Profile: Ottawa - Gatineau (Quebec part) (Census metropolitan area)
- ↑ National Capital Act (R.S.C., 1985, c. N-4)
- ↑ National Capital Commission: The NCC’s Planning Mandate


text:
Ungaria: schuldads duain segirar cunfins dal sid
- Sonda, 5.9.2015, 16:57
En vista a la crisa da fugitivs en l'Europa ha il primminister da l'Ungaria, Victor Orban annunzià da segirar ils cunfins tar la Serbia cun policists e schuldads a partir dal settember, quai permess ch'il parlament dia gea.
Ordavant aveva il pajais chalà da transportar fugitivs al cunfin austriac. L'acziun saja stada ina chaussa unica per mitigiar ina situaziun d'urgenza. Entant han passa 7’500 fugitivs surpassà il cunfin austriac ed èn da viadi cun trens spezials en Germania.
UNHCR lauda politica da la Germania e da l'Austria.
L'ovra d'agid per fugitivs da las Naziuns Unidas, UNHCR lauda la Germania e l'Austria. La gronda prontadad da gidar dals burgais saja remartgabla, scriva l'UNHCR.
L'ovra d'agid beneventa ch'ils dus pajais laschian entrar millis da fugitivs or da l'Ungaria. Quai demussia la forza da la direcziun politica che sa basia sin valurs umanitaras. Ordavant aveva l'incumbensada da l'ONU per dretgs umans ditg che la crisa da fugitivs en l'Europa cuzzia anc uschè ditg sco il conflict en Siria.
RR novitads 17:00


text:
(TESTO SOLO IN DIALETTO PARMIGIANO)
I n'àn miga scravoltè la storia e gnànca al mond chi sìnch gioron li. Il baricädi a Pärna j én städi 'na spece äd prologh par còll ch’a sarìss sucés vint ani dopa, in-t al 1943, par man äd ‘na nóva generasjón.
Al primm at important äd la rezistensa l'é stè scritt, second pareccia génta, con al sangov, in-t i nostor borogh äd Pärma.Borogh trasformè in trincei e la “Parma come un nuovo Piave, che mormorava”, (non contro lo straniero), mo con coj ch' vräva fär il próvi par "la marcia su Roma". I gh’ l’àn caväda con còlla su Ròmma, mo còlla su Pärma no. In chi gioron li a s’ s’éra miss insèmma n’ unitè antifasista con; comunista, socialista e catolich, insèmma in nomm di valor d' un pòpol che, cme dzäva Giacomo Feräri, l'à sémpor lotè contra il tirannij, l' à dè di fiój generoz al Risorgimént, e sentonär äd condanè al galeri di trìsst regìmm.
La sméla dil sinch giornädi la s’pìa al 31 äd lujj dal 1922 col siopero legalitäri, nisùnna manifestasión nisón comissi nisón incidént.
Mo però al primm d' agòsst a s’ comincia a muciär un sach äd camizi nigri in citè, ch’ l' avmenta durant la nota e ala matén'na dopa. Il primmi bujj ala matén'na dal du d'agòsst in borogh dal Navilli.
E proprja chi a s’ comincia a vèddros il primmi barichädi fati su con ogni sorta äd materiäl su ordin tasativ dal Comität d'asión indò gh’éra di esponént dilj organizasión proletäri e Guido Picéli.
La citè la vén difesa, e la vén diviza in cuator setor. Naviglio e Saffi in Pärma nóva, Bixio e D'azeglio in-t l’ Oltretorént.Vintidò scuädri d' ot o dez òmmi i difendon al setor ‘d l’Oltretorént; sez scuädri al Navìlli e cuator al Saffi. L'armamént l’éra fat äd fuzil modél 1891, moschètt, pistoli d'ordinansa, rivoltéli e bombi Sipe.Soltant la metè ‘d j ommi la gh’à un fuzil o un moschètt. Insìmma ai còpp intant gh’é chi s’prepära a vudär acua bojénta sul camizi nigri che intant j’ én rivädi in dezmilla.
A j Ardì dal popol, al corp fondè da Guido Picélli che, durant la rezisténsa, al gnarà ciamè " Il primo reparto Garibaldino", a gh’ aderissa comunìssta, socialìssta, catolich e sindacalìssta rivolusionäri. Al tri d'agòsst ariva Italo Balbo, ch’al mónta al so cuarter generäl in-t l' Hotel Croce Bianca in Pjasa ‘dla Stecäda, e al scrivrà in-t-al so diäri: (La città è rimasta impermeabile al Fascismo.)
La batalja la s' pìa azvén a Borogh dal Navilli, cuäzi strichè su dal camizi nigri. Intant a gh'é un scambi äd fuzilädi insìmma al spondi dal torént.Insìmma ala riva sinistra, in borogh di Cara, a l'altèssa indó gh’é adés la scóla Filippo Corridoni, a vén masè al mecanich, Ulisse Corazza, consjér comunäl dal partì popolär. La matén’na dal cuator d'agòsst, i barichè i s’ difendon da ‘d j ätor asält. A vén dè fógh al Circol di Ferovier, a s’ rinforsa il baricädi e intant socuant Fasìssta i späron dala tòrra äd San Pavol, da Borogh dal Pramzanén e da Via Felice Cavallotti.
La sede dal Giornäl il Piccolo la vén devastäda, insèmma a còlla dal Partì Popolär e còlla äd l'Union dal lavor. L'órdin scritt consgnè a ‘na stafètta ch’la vén da Borogh dal Navilli, l' é còll äd "Resistor a còsst äd morir sul post", intant sòtta il fuzilädi a mora Gino Gazzola, poch pu che un putén, e Carluccio Mora. In-t al dop mezdì a s’ riva a n'acordi par Borogh dal Navilli, i soldè i vénon dentor in-t-al cuarter e intant a sé zlontana il camizi nigri.
La stésa operasión in-t l'oltretorent, a l’ospedäl äd via d'Azeglio intant a móra Giuseppe Mussini frì al gioron primma in viäl Mentana, al so nomm in-t-la lista di mort tra i barichè al sé zonta a coj äd MarioTomba e Attilio Zilioli colpì intant ch’al serca äd socòrror un frì. Tra il fili di Fasista i mort i s’ran trentesìncov.
Al sincov d'agòsst sedi äd partì e ufissi di profesionìssta simpatizant p’r j insort i venon devastè dal Camizi Nigri.
Värs il vunz ori Italo Balbo al pasa dal pont Verdi e al va finna ala Ceza dil Grasij, in via di Farnéz, mo po al s’ ritira davanti al fógh ‘d ‘na mitraja da l'asält ala cambra dal lavor in via Rodolfo Tanzi. A gh’ prova po n'ätor grupp ch’al vén respint dai soldè. Al Vèsscov Monsgnor Guido Maria Conforti, al dmanda ‘na tregua äd pacificasjón e dopa 'na longa tratativa al cmand di Fasista l'ordina la zmobilitasión.Värs sira i Fasista, zlontané da la citè, i se sfogon a scargär ilj ärmi contra la pensilina äd la stasjón.
Toch dopa Toch, i mobil, i car e il scrani sarvidi par fär su il trincei i van indrè a fär al so solit lavor.
Il barichädi i vénon zmantlädi dal strädi, mo miga dala memoria di pramzàn.
(ENRICO MALETTI)
Enrico Maletti https://youtu.be/oNEmH_x5v7M
NEL 94° ANNIVERSARIO DELLE BARRICATE A PARMA DEL 1922, LA LETTURA IN DIALETTO PARMIGIANO DELLE 5 GIORNATE D'AGOSTO
"Il baricädi a Pärma in-t-l'agòsst dal 1922".
Testo e lettura in dialetto Parmigiano di Enrico Maletti. LA REGISTRAZIONE E' DEL 2012 PER IL 90° ANNIVERSARIO DELLE BARRICATE. RIPRESE DI PIETRO MALETTI. SI RINGRAZIA LA GAZZETTA DI PARMA E L'ARCHIVIO STORICO COMUNALE . Tgnèmmos vìsst


text:
Cavargna
Cavargna (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm, al confin con la Svizzera. El gh'ha 227 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 15,1 km² e 'na densità de 15 ab./km² e l'è 'l paes pussee in alt de la pròppia provincia (1071 meter).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cavargna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Domenico Amorotto
Artécol in dialèt arzân
Domenico Amorotto (Carpnèida ? – Apenèin mudnèiş 5 lój 1523) l'é stê ûn di pió famōş bandî dal XVI sècol ind l' Apenèin arzân e mudnèiş e ind la Garfagnâna.
Figûra quêşi da fôla ind al muntâgni ed Rèz, al bandî Domenico Amorotto, in realtê al só vèir nòm l'êra Domenico de' Beretti fiōl ed l'ôst ed Carpnèida ciamê "al Moròt", l'ēra 'na persòuna istruîda, al saîva lèzer e scréver e, ind la socetê dal tèimp, a gh'ēra chî an cherdîva mìa che al fós ûn dzunurê o un delinquèint e al li cunsiderêva mìa tânt caluniê ch' an 's prîva mìa cambiêr, j istès stôrich a spieghêven ch'l' êra gentîl, generōş e brêv a tratêr j afâri. L'à cumincê la só "carêra da delinquèint" int al 1510 quând al mâsa un só aversâri a curtlêdi, ind la piâsa ed Carpnèida al dé dal marchê. Ricerchê, l'é custrèt a nascondrés, al preferés a còl pûnt a butêres a la mâcia e dêres per sèimper al bigantâg. L'à mucê intōrna a ló, in pôch tèimp, 'n sèria ed delinquèint, e, cme l'à scrét Umberto Monti[1] … quanti avevano conti da rendere alla giustizia ed erano vogliosi di menar le mani e ânch un quêlch sgnurôt ch' al cherdîva òtil druvêrel pr' al prôpri vindèti personêli. Dvintê padròun ed tóta la muntâgna, ed rôchi e castē, l'é rivê a cmandêr 'n' eşêrcit d'òm e cavâi e 'd avèir ânca di canòun. A ruvinêr la só putèinsa a gh'à pruvê Francesco Guicciardini, Gvernadōr ed Rèz só ustinê aversâri, che al l'à cunsidrê …ribelle alla Chiesa. L'ēra stê al Gvernadōr ed préma, Giovanni Gozzadini, a dêregh al tétol de Sgnōr ed Carpnèida, per cûnt dal Pêpa Giulio II, per i só mêrit ind la guèra ed la Cēşa cûntra a j Estèins.
Int al 1955 Fernando Fabbi al spiêga acsé 'na pêrta ed la véta de sté fantâstich persunâg:
Int al 1519 l'ēra calê vêrs Rèz, al s'é scuntrê cun al j amzûri difensîvi ed la sitê, e l'é stê acuşê ed rivôlta e 'na sustansiôşa tâja l' ēra stêda mésa insém a la só tèsta. Int al 1520 l'é turnê a lughêres insém al muntâgni, cun a fiânch al fradèl Vitale e soquânt galupèin, as dêven despès a'd j ât ed brigantâg: al sicûr aşvèin a Civêgh j òm ed l'Amorôt terorişêven la gînta dal valêdi cun pió ed 'na scuriasêda, fûrt, vindèti e masamèint, ânca se mìa sèimper l'Amorôt l'ēra a cgnusèinsa ed còl che fêven. Al Guicciardini, infurmê ed còl che sucedîva, l'à mandê un só deleghê a Castelnōv di Mûnt, Alessandro Malaguzzi, cun l'ōrdin ed dêr 'na bèla lesiòun a l' Amorôt e a i sô galupèin, mó i só suldê, che ēren di suldê ed mistêr, în andê d'ed là 'd j ôrdin ricevû, àn més a fèr e fōgh di paèiş intêr e àn purtê vìa tôt, àn viulintê al dòn e ruvîne tót i racôlt. Sōl dôp divêrs scûnter sèinsa che purtésen a un quêlch rişultêt Guicciardini l'à dê sfôgh a tóta la só râbia cun al mèter fōra, int al znêr dal 1521, un bând ch' al cundanêva a môrt Domenico, Vitale e 'n' êtra vintèina ed bandî.
Int al bând as permetîva a tót ed prèir mìa sōl ciapêr, mó ânca masêr sèinsa ris'cêr nisòna pèina, bast' ech' sia di bandî, e quî che cun o sèinsa êrmi a j arén favurî, a srén stê dichiarê rivulusionâri e cundanê al sequèster di bèin e més al bând per èser sèinsa tânt riguêrd ofèiş e masê da tót. E in pió as decretêva che:
Sté bând minaciôş an n'é mia servî a purtêr tranquilitê ind l' Apenèin, perché nisûn al gh' à 'vû al curâg ed tradîr e 'd mètres cûntra a st' òm ch' an 's pighêva mìa.
Nemîgh principêl ed Domenico Amorotto l'é stê per tânt ân Cato da Castagneto, êtra figûra a mèz tr' al bandî e al capitân ed vintûra, ch'al gh'îva al só milési, amîghi 'd j Estèins, int al Frignân. Guicciardini che al se rèiş cûnt che l' Amorôt al cuntinvêva a gôder ed l'apôg ed Ròma l'à mandê dal milési int al Frignân a dêr 'na mân a Cato da Castagneto ch' l' à tentê ed mètres cûntra al Morôt, mó al gh'à 'vû la pēş perché l'é stê ciapê e masê a tradimèint int al castèl ed Fanân.
Acsé, al 24 agòst 1522, a s'é scatenê 'na furiōşa guèra fr' al dō bândi pasêda a la stôria cun al nòm ed "guèra di muntanêr", cun i frignanèiş capitanê da Virgilio da Castagneto, fradèl dal capuriòun môrt, decîş a vendichêr la môrt dal fradèl. La batâlia l'é finîda al 5 ed lój 1523 quând Domenico l'é stê préma frî in batâlia dal sío ed Cato e, mèinter l'ēra drē a turnêr a Carpnèida, masê da dû di só aversâri che curîven a dêr 'na mân a i Castagneto: Tebaldo Sessi e Antonio Pacchioni. As cûnta che al prém al l'âbia infilsê e al secònd al gh'à stachê la tèsta e 'na mân, mési pó in mòstra a Spilambêrt, cun la mîra de spavintêr i lazaròun.
Dal fât Siligardi ind la só "Storia di Reggio" al cûnta:
Al spiâs al gh'é incòra e al vîn ciamê: "al pianel ed Moròt".
La finés acsé la véta muvimentêda ed Domenico de' Beretti ciamê Amorotto che, insèm a la Tòra da ló un tèimp ocupêda, a dân urègin a divêrsi fôli imbibî ed mistêr, crudeltê e amirasiòun che cûnten dal bandî ch' l' à terorisê e incantê al popolasiòun muntanêri per pió ed dêş ân.
L'à ciapê al só pôst al fradèl Vitale, ch' l' à fât dvintêr Carpnèida 'na tâna ed lòschi fugûri, che scuriasêven, fêven dal şbalderéi e misfât per grân pêrta ed la muntâgna arzâna. Int al 1523 a tōrnen a Rèz j Estèins, al nōv gvernadōr a gh'é stê urdnê ed fêr dêr un tâj al viulèinsi e a i dzōrden ind la zôna ed Carpnèida. Ló l' à fât ciamêr cun furbésia Vitale, ch' l' é stê ciapê e fât strusêr, sté masamèint l' à arpurtê la tranquilitê ind la zôna.
La Tòra ed l'Amorôt[modifica | mudéfica la surzéia]
Insém a la pruvincêla che da Véla Mnôs la và a Civêgh, e arivê a l'intrêda ed la galeréia ch' la permèt l'ingrès a sté cèinter abitê, as pōl vèder, a mansèina, i rèst ed 'na tòra che l' abitódin antîga l'à cunsacrê al nòm ed l' Amorotto. Sta tòra, ruvinêda dimòndi dal teremôt dal 1920, la vîn só in rîva al strapiòmb ed la gōla dal turèin [[Dôl], a 'n' altèsa 'd 86 mêter dal turèint 'stès.
Però al vèir nòm ed la tòr l'é: Torre delle Scalelle, al mûnt in dóve la vîn só as ciâma mûnt Beccara. Al mûnt al sèmbra 'na grôsa schêla fâta da dimòndi piân. Intōren a la tòra a vînen cuntêdi nutési 'd asêlt, imbuschêdi e vindèti che vèden prém atōr Domenico Amorotto ch' l'à catê despès ricôver dèinter sté impalcadûra.
Ind l'ân mél al Cûnt delle Scalelle al fà tirêr só un castèl a Gazân da dóve la tòra l'à ciapê al nòm. La tòra la servîva cme pôst ed vedèta e cme difèişa ed la strêda d'ed sòta.
Da soquânt documèint a sèmbra sicûr che la tòra l'é stêda ânch ed Bartolomeo Dallo. Al nòm Scalelle as vèd int al Dizionario topografico-storico degli Stati Estensi ed Girolamo Tiraboschi: "Castrum delle Scalelle" dóve as lêz 'd un testamèint fât , apûnt, da Bartolomeo Dallo int al 1383, dōve as pêrla dal castèl e dal Comune delle Scalelle e dla rôca dal Predario che, insèm ad êter fèdev, a gnîven lasê a i fiōl ed Veltro da Vallisnera, fradèl ed só mujêra. Mandê vìa i Dallo da la popolasiòun int al 1426, cla zôna ed l'êlt Apenèin l'ēra dvintêda teâter de scuriasêdi di bandî che mirêven a contrulêr al trâfich insém a i pâs e in particulêr môd vêrs la Garfagnâna.
L' impiânt ed la tòra l'é spieghêda da Andrea Balletti ch' al dîş:
La cunfèirma la rîva da Giulio Ferrari ech zûnta che:
Al Ferrari al spiêga ânca che sté …nido d'aquila… l'é un ricôver pruvişôri …di uomini di ferro… dóve dôp èser andê só cun la schêla a s'ciavarôl al piân d'ed sōvra, a prîven acsé indurmîres … in un sonno da banditi, ristoro a tante scorribande e a tante fatiche.
A j inési dal XVI sècol la rôca la vîn ocupêda da Domenico Amorotto. Dîr ed precîş quând e per quânt tèimp l'Amorôt al s'é més a quêrt ind la tòra aşvèin a Civêgh, a rişûlta difécil da stabilîr. Sibèin che sta tòra la fós in pusès dal bandî fr' al 1510 e al 1523, la gnîva druvêda ôgni tânt cme ricôver, quând l'ēra conveniĵnt sparîr da la circolasiòun.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Giulio Ferrari - Luoghi e figure d'Appennino: la torre del Morotto, in La provincia di Reggio, n. 4-5, 1923
- Andrea Balletti - Storia di Reggio nell'Emilia, 1925
- Fernando Fabbi - Morotti De Bretti da Carpineti nel primo ventennio del sec. XVI, ne II Pescatore Reggiano, 1955-1956
- Umberto Monti - Castelnovomonti, Casoli Editore, 1962
- Gino Badini - Reggio al tempo dell'Ariosto nelle relazioni del governatore Francesco Guicciardini, in Atti del convegno di studi su L.Ariosto 1974, Poligrafici spa, Reggio E. 1974, voi. I
- Gino Badini, Luciano Serra - Guicciardini e Amorotto, in Storia di Reggio, Ediarte, Reggio Emilia 1985
- Giovanni Livi - Il Guicciardini e Domenico d'Amorotto / narrazione storica - Nuova ed. ampliata. - Bologna : presso Gaetano Romagnoli, 1879
- Giovanni Livi - Il Guicciardini e Domenico D'Amorotto / ricerche con XXV lettere dello storico illustre ed altri documenti inediti. - Reggio Emilia : Tip. S. Calderini, 1875.
- Mario Vezzani - Domenico d'Amorotto e la sua stirpe - Reggio Emilia : f.lli Rossi, 1962
- Eligio Grasseli - Domenico d'Amorotto de Beretti da Carpineti nelle lotte fra Chiesa e Este. - Reggio Emilia : G. Bizzocchi, 1993
(manca):
- ↑ Umberto Monti ( Cervarolo 26 gennaio 1882 – Genova 24 settembre 1968) Bibliotecâri, lavreê in lètri e filoşoféia. L'à publichê dimòndi léber insém a la muntâgna arzâna tra cuisché:
Splendori e dolori nella zona del Cusna (1947),
Castelnovomonti dalle origini ad oggi (1962)
Carpnèida


text:
Süsèra
Süsèra (nòm uficiàl en Italià: Suzzara) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 21 161 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 60,8 km² e 'na densità de 348 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Dösul, Gunsàga, Luzzara (RE), Munticiàna, Pegügnàga e Viadàna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Süsèra l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lengua giapponesa
El giappones l'è ona lengova parlada principalment in del Giapon.
El giappones, insema ai lengov ryukyuàn, el forma la fameja linguistega di lengov nipponich. Del punt de vista filogenetich el giappones l'è consideraa solitament ona lengova isolada, per la reson che l'è minga possibil de fà anmò su con sicurezza la sò origin. Gh'hinn di teorij ch'i disen che el giappones el poeudaria avegh di origin comun cont la lengua Ainu (parlada de la popolazion indigena di Ainu, che viven anmò in de l'ìsola de Hokkaidō), cont i lengov austronesian oppur cont di lengov del grupp ural-altaich. Chest ultem dò ipòtesi chì a hinn al dì d'incoeu i pussee accreditaa: on frach de lenguista a hinn d'accòrd de dì che'l giappones el saria constituii de on substraa austronesian ch'el s'è giontaa insema cont di influenz uralo-altaich. El giappones el gh'ha di somejanz sintattich cont el corean, cont di differenz però de morfologia e lessich.
Del punt de vista tipologich el giappones el gh'ha un bel poo de caratteristich di lengov agglutinant del tipo SOV, cont ona struttura "tema-comment" (compagna de chella del corean e del cines). Però per la presenza di element tipich di lengov flessiv di lengovist el ciamen el giapponese ona lengova "semi-agglutinanta".


text:
par Christof Rolker
Il cudesch da vopnas dal burgais e chavalier da Constanza Konrad Grünenberg (+1494) è in dals cudeschs da vopnas il pli voluminus, impurtant e bel dal temp medieval. En blers lieus sa referescha el a turniers, surtut a las societads da turnier da las regiuns «Vier Lande». Tut l'ovra è propi structurada tenor il maletg idealisà da Grünenberg da questas societads. Entant che la societad aristocratica da Constanza (la societad «Katz»), a la quala el appartegneva, na gioga nagina rolla en ses cudesch da vopnas, èn las societads da turnier ordvart impurtantas era sche l'autur n'ha mai participà ad in turnier e n'appartegneva a nagina da questas societads. Precis quai demussa quant impurtant ch'il turnier er ils onns 1500, sch'i sa tractava da definir «l'aristocrazia». Betg mo turniers reals, mabain era turniers imaginars eran propi «culs da l'aristocrazia», sco ch'il muntg dominican Felix Fabri (+1502) ha manegià.
Lia Rumantsch (Cuira)
, Christof : Turnier-Ordnung: Das Wappenbuch des Konrad Grünenberg
Mittelalter – Moyen Age – Medioevo – Temp medieval, Zeitschrift des Schweizerischen Burgenvereins, 19. Jahrgang 2014, Heft 1, 26 - 33.


text:
Cuira: Futterknecht serra
- Gievgia, 22.12.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 22.12.2016, 11:45, RTR
L'onn 1951 ha in falegnam en il Welschdörfli a Cuira rivì in ufficina. En quella restaurava el mobiglias. E or dal pitschen affar è creschì ina chasa da mobiglia. Ma uss, suenter 66 onns, sto il figl dal fundatur, Hanspeter Futterknecht, serrar l'affar.
Il manader da la fatschenta è trist, ch'el sto uss serrar ses affar. Dapi l'onn 1987, dimena bunamain 30 onns, maina el l'affar.
Motivs economics sforzan da serrar l'affar. Blera glieud cumpra lur mobiglia online u va en ina da las grondas butias sco per exempel IKEA. Latiers vegn il ferm franc. Las entradas van enavos, ma ils custs sco pajas, tschains e per la mobiglia restan medem aut. E bain ch'el ha empruvà d'adattar ils custs, il effect era memia pitschen.
Futur stà en las stailas
El na sà betg sco ch'i va enavant suenter la serrada il mars 2017. Quai sa lura sch'igl è uschenavant, di il manader da la fatschenta cun in surrier trist.


text:
Tornado
- Gievgia, 16.6.2016, 10:34
Il settember è la stagiun da tornados, ciclons, huricans e taifuns. Quels stemprads devasteschan tut quai che sa metta en via. Il Minisguard declera co ch'in tornado sa furma.
Il settember cumenza mintgamai la stagiun da tornados, ciclons, huricans e taifuns. Prest mintga di aud’ins u pon ins leger en las medias ch’i haja dà tals stemprads. Quests stemprads chaschunan blers donns e destrueschan tut quai che sa metta en via. Il Minisguard declera co ch'in tornado sa furma.


text:
Il leader svizzer è Benjamin Weger. Il biatlet vallesan ha mussà il davos bunas prestaziuns en la cuppa mundiala, quai che lai sperar sin in exploit al punct culminant da la stagiun.
Benjamin Weger ha ademplì cumplainamain ils criteris da selecziun da Swiss Ski per quest campiunadi mundial. A l’emprova generala mez favrer ad Oslo è Weger vegnì 5avel. En tut è il Vallesan stà classa 5 giadas en ils top 10 en questa stagiun.
Er las duas soras Gasparin, Elisa ed Aita, sco era la giuvna Lena Häcki da 19 onns ch’era vegnida ad Antholz 12avla partan al campiunadi mundial a Kontiolahti. Ad Antholz eran las giuvnas biatletas vegnidas 8avlas en la cursa da staffetta.
Er a la partenza en la Finlanda èn plinavant Flurina Volken, Mario Dolder ed Ivan Joller. Tge atlets che van en tge cursa a la partenza vegn lura decidì al lieu.


text:
Lengua irlandesa
L'irlandés (Gaeilge) l'è una lengua Indo-Europea che la gh'ha i so urigin in irlanda e l'è stat sturicament parlaa da la gent irlandesa. Al di d'incö l'irlandés cume lengua mader l'è parlaa dumà da poca gent, e principalment int'la Gaeltachtaí, e el gh'ha un valur principalment simbolich int'el stat irlandes.
L'irlandés l'è la lengua uficiala de la Republiga dl'Irlanda e vöna di lengu uficial de l'Üniun Eurupea. L'è ancasì ricunusüü cume lengua minuritaria int'l'Irlanda dal Nord.
Seconda i vari censiment, el nümer de personn che i parlen l'irlandés cume maderlengua i van dai 20,000 ai 50,000 [1]. Ma sicum che l'irlandés l'è mustraa int'i scöl, a gh'è un bel po de gent ch'el parla cume seconda lengua. Gh'è pero da dì che al di d'incö gh'è praticament nisün che l'è monolingua in irlandés, perchè l'ingles l'è parlà de suvent in tüta l'irlanda.
Int'al 2001, un censiment in Irlanda dal Nord l'ha ripurtaa che 167,487 personn (el 10,4% de la populazion) i gh'han una "quai cunuscenza d'irlandés".
El 13 de Giugn del 2005 i minister di esteri de la EU j'han decis de fa diventà l'irlandés vöna di lengu uficial de l'Üniun Eurupea. Quela decisiun chì l'è diventà efetiva el prim de Genar del 2007, e l'irlandés l'è stat druvaa per la prima volta int'una riüniun del Cunsili di Minister dla EU, e precisament dal minister Noel Treacy, al 22 de Genar 2007.
Al Pader Noster Irlandés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ár nAthair, atá ar neamh:
go naofar d'ainm,
go dtagaidh do Ríocht,
go ndéantar do thoil ar an talamh,
mar dhéantar ar neamh.
Ár n-arán laethúil tabhair dúinn inniu,
agus maith dúinn ár bhfiacha,
mar mhaithimid dár bhféichiúnaithe féin.
Agus ná lig sinn i gcathú,
ach saor sinn ó olc.
Amen.


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Pitgels da Neuchâtel
Descripziun
Il chantun Neuchâtel è ditg stà enconuschent per sia industria da pitgels da fis. Gia il 17avel tschientaner era quest product da luxus fitg derasà tar las damas noblas da tut l'Europa. En questa regiun ha l'industria da pitgels occupà quella giada tschintg fin sis giadas dapli persunas che l'industria d'uras! Ils pitgels da Neuchâtel èn pitgels dal fis sin in funs cler da glin u da saida – in‘uschenumnada "blonda" – cun in muster specific ch'è per uschè dir sia caracteristica. Ils motivs sa sviluppan cun la moda, ina giada è quai il pitgel da Mechelen, lura quel da Valenciennes, lura il pitgel da Binche... e blers auters pli cun numerus nums malizius. Ma questa alternanza era favuraivla per las battarinunzas da Neuchâtel, perquai ch'ellas empruvavan ora gugent insatge nov ed eran adina avertas per midadas. La producziun mecanica da pitgels dal fis en Engalterra ed il collaps dals pretschs ch’ella ha chaschunà han instradà cun la nova moda a partir dals onns 1830 la mort da la producziun locala. En il fratemp è il battarinar daventà exclusivamain in passatemp, resta dentant collià inseparablamain cun ses passà glorius. Oz na vegn la tecnica betg pli mussada uschia sco ch'ella vegniva pratitgada oriundamain, ma ella ha tuttina survivì. In pèr battarinunzas intgantadas èn anc adina ablas da reproducir ils models vegls, da sa laschar inspirar da quels per crear novs models tenor lur exempel. Intgins museums sco quel da Valangin, il Museum puril da La Chaux-de-Fonds u il Museum regiunal da la Val-de-Travers undreschan dal rest l'anteriura producziun da pitgel.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Pierre Blanc : Las battarinunzas, 2011 © Pierre Blanc
Documents sonors
RTN: Curs dal pass da vacanzas al Chastè da Valangin: uffants rapportan © Radio Télévision Neuchâtel/Département audiovisuel de la Bibliothèque de la Ville de La Chaux-de-Fonds
RTN : Rapport da Madeleine Aubert in di da curs da battarinar en il Chastè da Valangin © Radio Télévision Neuchâtel/Département audiovisuel de la Bibliothèque de la Ville de La Chaux-de-Fonds
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Rose-Marie Girard : La dentelle aux fuseaux dans le canton de Neuchâtel au début du XXe siècle. In : Musée neuchâtelois. Neuchâtel, 1982, p. 35-52
Héloïse de Juillien : Manuel de dentelles aux fuseaux. Comprenant les trois premières parties de l'enseignement pratique et théorique du cours. Ed. Musée du Château de Valangin. Valangin, 1984
Marie-Louise Montandon : La dentelle de Neuchâtel. Auvernier, 1998
Marie-Louise Montandon : Technique de la dentelle de Neuchâtel. Neuchâtel, 2001
Marie-Louise Montandon : Dentelles de Neuchâtel. De la production à l’exportation. Auvernier, 2007
Marie-Louise Montandon, Rose-Marie Girard : La dentelle aux fuseaux en pays de Neuchâtel. In : Nouvelle revue neuchâteloise no. 18, vol. 5. Neuchâtel, 1988
Edouard Quartier-la-Tente : Le Val-de-Travers (Le canton de Neuchâtel. Revue historique et monographique des communes du canton de l’origine à nos jours 3). Neuchâtel, 1893
M. Wavre-Barrelet : Dentelle et dentellières d'autrefois. In : Musée neuchâtelois. Neuchâtel, 1915, p. 51-59
- Dossier
- La dentelle de Neuchâtel
description détaillée Ultima modificaziun: 04.01.2013
Dimensiun: 1945 kb
Tip: PDF
Il document da video selecziunà è fitg grond. I vegn recumandà da guardar el cun ina connexiun da wifi.
- La dentelle de Neuchâtel


text:
Il spiritual catolic che ha revoluziunà la cosmologia moderna
- Dumengia, 26.6.2016, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 26.6.2016, 8:06, RTR
La baselgia catolica ha la reputaziun da duvrar bler temp per acceptar novas scuvertas da las scienzas natiralas, cunzunt sch'i sa tracta da dumondas cosmologicas. Copernicus e Galileo èn ils pli famus exempels negativs. Ch'i va però era auter, ha mussà l'exempel da Georges Lemaître: Sia teoria dal «sfratg primar» (ubain dal «atom primar», sco ch'el sez scheva) veva persvadì la baselgia catolica anc avant che persvader il mund scientific.
Co è quai stà pussaivel? Pader Theo Theiler da la claustra da Mustér, ch'è era scolast da scienza natirala, emprova da declerar pertge che la teoria dal «sfratg primar» va en sasez bain a prà cun la Genesis. El di però era nua ch'in scienzià religius pudess anc oz s'arder la detta.
Redacziun: Mathias Kundert
Contribuziuns
-
Predi da Rico Parli


text:
Agno
Agno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Agno dal district Lugano. La vischnanca è situada a la riva dal Lai da Lugano. Il vegl num tudestg da la vischnanca è Eng.
Il lieu po vegnir cuntanschì da Lugano e da Ponte Tresa cun la Viafier Lugano-Ponte Tresa sco era cun la nav. Sin il territori da la vischnanca sa chatta il Eroport Internaziunal da Lugano-Agno
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Las vischnancas cunfinantas èn Bioggio, Collina d'Oro, Magliaso, Muzzano, Neggio e Vernate.


text:
Sco quai che la regenza grischuna scriva, surpiglia la Confederaziun 80% dals custs. Ils ulteriurs 20% surpiglia il chantun. Per quel sa resultan uschia amortisaziuns annualas da 2,5 milliuns francs a partir dal mument ch’ils trens vegnan en funcziun. Ils custs pon per part vegnir cumpensads cun respargns e gudogns d’effizienza.
Standardisaziun da la flotta da trens
Cun la cumpra da las cumposiziuns novas «Retica 30» po la flotta da trens vegnir standardisada e la productivitad po vegnir augmentada. Plinavant po la purschida sin las lingias da Tavau e San Murezzan vegnir cumplettada cun in tact da mes’ura.
RR novitads 10:00


text:
Rehanau: Segunda punt da viafier
- Glindesdi, 28.9.2015, 17:56
La punt da viafier sur il Rain posteriur a Rehanau survegn ina sora pli giuvna. La Viafier retica ha decidì la concurrenza da project. Ord 42 propostas inoltradas ha gudagnà il project «sora giuvna» da la cuminanza d'inschigniers Flint&Neill Ltd. London / Walt Galmarini SA Turitg.
En vista da la purschida futura ha la Viafier retica projectà ina prolungaziun dal binari dubel a Rehanau.
Quest binari dubel stabilisescha l'urari da tren en direcziun Surselva ed Alvra. Per prolungar il binari dubel dovri ina segunda punt da viafier sur il Rain posteriur, directamain sper la punt existenta.
Tut ils project inoltrads èn exponids en las localitads da la HTW Cuira, quai dals 29 da settember fin ils 9 d'october.


text:
Ed ossa la canzun
che jeu vei elegiu ha num « Mon enfance », mia affonza
, quei per l’ina perquei ca quei ei ina da mias preferidas. Jeu sundel er in tec ina nostalgica, da la affonza, da quei temps
senza quitaus e che tut era pusseivel. E per l’auter ei quei era ina canzun che jeu sunel fetg bugen. Las canzuns da Barbara ein da quellas che van adina da sunar. E sch’jeu sun a casa
e dovrel ina pintga pausa
sai jeu senz’auter seser vi dal clavazin
e sunar ina da quellas canzuns, e lu quei fa bein a mi. Quei ei in tec in cert ventil
. E „Mon enfance“ ei ina che vegn or savens en da quels muments
.
Lösungswort: 'immer' auf Surselvisch (das Wort kommt auch im Text vor)


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Entagliar mascras e far tschaiver en la regiun da Sargans
Descripziun
Entagliar mascras da lain è vegnì en moda en la regiun da Sargans il cumenzament dal 19avel tschientaner, tras l'inspiraziun da lavurers migrants da la Germania dal sid e dal Tirol. La mascra da lain la pli veglia, «di Alt» da Walenstadt, è documentada dapi l'onn 1832. Fin en ils onns 1930 eran las mascras da lain da la regiun da Sargans mascras da caracter. En moda beffegianta mussavan ellas cun tratgs caracteristics persunalitads dal vitg u er cumportaments sco il dar la bucca. Las mascras tradiziunalas vegnan entagliadas fin oz. A partir dals onns 1930 èn plinavant vegnidas en moda mascras da sgarschur, da demunis e da diavels. L'emprima gruppa da mascras da diavels datescha da l'onn 1954. Las variantas da mascras da strias ch'èn derasadas oz èn naschidas sin basa da las mascras pli veglias dals «Wiibli».
Suenter la Segunda Guerra mundiala hai dà in veritabel boom d'entagliar. Ultra da l'imitaziun da mascras veglias èn naschidas novas ovras creativas. Flums è daventà in center da l'art d'entagliar mascras ed ha creà tips da mascras ch'èn enconuschents er lunsch ordaifer la regiun. L'entagliar mascras è anc adina in art fitg derasà che vegn dà vinavant entaifer la famiglia u che po vegnir emprendì en curs d'entagliar per la populaziun. Ina contribuziun impurtanta al mantegniment da la tradiziun d'entagliar prestan las uniuns d'entagliar ch'èn vegnidas fundadas dacurt. Oz datti en la regiun da Sargans circa sessanta persunas ch'entaglian mascras durant lur temp liber.
Gallaria d'illustraziuns
Documents da video
Museum da mascras da la regiun da Sargans a Flums © TVO AG, Tele Ostschweiz, St. Gallen, 2012
Referenzas e dossier
- Publicaziuns
Albert Bärtsch: Sarganserländer Holzmasken. Fasnachtsbrauchtum. Mels, 1990
Albert Bärtsch: Holzmasken. Fastnachts- und Maskenbrauchtum in der Schweiz, in Süddeutschland und Österreich. Aarua, 1993
Alois Senti: Das Land in Fest und Brauch. In: Sarganserland 1483-1983. Ed. Sargangserländer Talgemeinschaft. Mels, 1983, p. 233-290
- Dossier
- Maskenschnitzen und Fasnacht im Sarganserland
Ausführliche Beschreibung Ultima modificaziun: 21.08.2012
Dimensiun: 263 kb
Tip: PDF
- Maskenschnitzen und Fasnacht im Sarganserland


text:
Hauptinhalt
Comunicać dal Ufize Stampa dla Provinzia
Scora / Cultura | 11.01.2018 | 12:16
Le program dla Teßmann ala mostra di libri Bücherwelten a Balsan
La Biblioteca Teßmann presentëia indô libri premiá dla leteratöra, publicaziuns nöies, le bar di media y tröp d’ater ala mostra di libri 2018 a Balsan.
Ince la biblioteca provinziala Teßmann sará ala mostra di libri "Bücherwelten 2018" a Balsan (Foto USP)
Ince en chësc ann se presentëia la Biblioteca provinziala indô cun tröpes scomenciadies pro la mostra di libri “Bücherwelten” 2018 dal 17 de jená al 6 de forá tla Ciasa dla Cultura “Walther von der Vogelweider” a Balsan. Le scomenciadies sará desvalies.
Mediabar
Ara arjigna ite le bar di media: "Friedrich", le scagn multimedial mobil, inviëia da imparé a conësce audiolibri, films, documënc chiris fora y la biblioteca online Biblio24. Chësta oferta multimediala interessanta ti pîta ales porsones che vá a ti ciaré ai Monns di libri n azes daldöt nü ai materiai multimediai desvalis a desposiziun.
Operes premiades y coleziuns
Bele por le cuinto iade ti vëgnel presenté a che che vá a ti ciaré ala mostra di libri na cerna de libri che é gnüs premiá dl 2017 da iuries espertes y independëntes cun pesć desvalis: operes importantes dl'ert dl baié, dla mediaziun interessanta dl savëi y di valurs o scemplamënter ma operes plajores por dötes les porsones che lí ion. Chisc libri rovará spo tles biblioteches publiches dl Südtirol. An pó s'impresté fora düc i libri premiá tla Biblioteca provinziala Dr. Friedrich Teßmann.
La Biblioteca provinziala mët implü ciamó fora na cerna fora de sües coleziuns; ara se trata de publicaziuns nöies dl ann 2017 dal raiun todësch. Chëstes pîta n'impresciun generala dl'oferta atuala dër ampla fora di ciamps "Storia dla cultura", "Sozieté" y "Leteratöra".
Cherié le dagní
Che sunse pa? Co se comportunse ti confrunc dla migraziun, di dërc dles porsones y dles iniustizies soziales? Co dessel pa gní mosoré tl dagní le bëgnester y le svilup sozial? Co y ciodí se müda pa le clima y cara é pa la funziun dla porsona te chësc prozes? Chëstes y cotan d'atres chestiuns vëgn en chësc ann alzades fora te publicaziuns sön le tema de co cherié le dagní ("Zukunft gestalten").
Foradechël vëgn en chësc ann le de dla leteratöra dediché al tema dl passé dla felizité "Die Flüchtigkeit des Glücks". Al gnará tigní ai 27 de jená 2018 tl Waltherhaus.
Orars de daurida
Mostra di libri “Bücherwelten”: Ciasa dla cultura Walther von der Vogelweide, Schlernstraße 1, Balsan
Daurida ai 16.01.2018, dales 18:00
Orars: 17.01.2018 – 06.02.2018, dal lönesc ala sabeda 09:00 – 18:00
(USP)
(Atualisà ai: 28/04/2011)


text:
miércoles, 10 de diciembre de 2008
el 7/12/08 cuumplii doos mesees cn mii amoor! i buenno es obvio qe stooi cnteenta.. pero tmb stooi muui soorprendiida x la foorma en qe el llego a mii viida... i cm se estacioono en mii corazzon i se qeddo ahii i esperoo qe nuunca se valla... PABLO: nenee sabbes qe te ammo dmasiiadoo.. qe soos super iimportantte en mii vidda... qe mm hacees bien... tu cmpañiaa tuus coonsejjos, tu ayuuda! graciias x toddo bebee... i nadda te ammoo!!!
No hay comentarios:
Suscribirse a: Enviar comentarios (Atom)


text:
Pertutgads èn quasi 30% da tut quels e quellas sut 18 onns. Er en la gruppa da vegliadetgna tranter 20 e 24 onns hajan blers mo pitschnas schanzas per l'avegnir, damai ch'els hajan chattà ni scolaziun ni lavur.
Sulet en ils pajais sideuropeans Spagna, Grezia, Portugal ed Italia,ch'èn pertutgads zunt ferm, datti 7,6 milliuns giuvenils ch'èn periclitads da povradad. Quest dumber è s'augmentà dapi ils 2007 per 1,2 milliuns pertutgads. Quests uffants vivan en chasadas che han strusch intradas e patteschan era da grevs manglaments materials.
Avertiment da las consequenzas
La fundaziun «Social Justice Index» che fa mintg'onn quest studi avertescha da las consequenzas. L'UE ed ils pajais commembers stoppian far sforzs extraordinaris per meglierar las schanzas dals carstgauns giuvens ha ditg il mainagestiun da la fundaziun, Aart De Geus.
Nus na pudain prestar ni economicamain ni socialmain ina generaziun persa en l'Europa.
Ils pajais cun la pli pitschna cumpart da povradad d'uffants èn ils pajais scandinavics, la Svezia, il Danemarc e la Finlanda. Uschia datti en l'UE ina divergenza pli e pli gronda tranter nord e sid.
RR novitads 10:00


text:
Suenter ch’ils «Panama Papers» aveva purtà a la glisch ina participaziun da David Cameron vid ina firma da chascha da brevs ha il primminister concedì oz sia participaziun ad ina tala interpresa che appartegneva a ses bab mort. El haja possedì ina cumpart da 30’000 pfunds (40’000 francs) a la Blairmore Investment Trust ha Cameron ditg al emettur da televisiun ITV.
El haja vendì la cumpart da 5’000 aczias il schaner 2010 pia curt avant sia nominaziun sco primminister ha Cameron ditg vinavant. Avant dus dis aveva Cameron anc ditg che las fatschentas da sia famiglia sajan ina chaussa privata. Las medias en Gronda Britannia aveva rapportà da tals interpresas.
Il president da l'Argentina Mauricio Macri sut squitsch
Dasper Cameron è era il schef da regenza da l’Islanda Sigmundur David Gunnlaugsson sco er il president da l’Argentina Mauricio Macri sut squitsch. Gunnlaugsson è gia sa retratg da ses uffizi, cunter Macri è vegni instradà ina inquisiziun. La procura publica da l'Argentina ha concedì d'avair cumenzà cun investigaziun pervi dal suspect d'aviar zuppentà daners avant als autoritads fiscalas en l'exteriur.
RR novitads 21:00


text:
Tavau è fin uss il sulet lieu che ha duas staziuns cun servetsch al spurtegl. Sco quai che la Viafier retica communitgescha è vegnida analisada la structura da custs en la vendita da bigliets. Cunquai che la vendita da bigliets funcziuna adina pli fitg sur automats ed internet ha la direcziun decidì da serrar il spurtegl a Tavau Vitg.
Tuttina blers trens, naginas relaschadas
Ils ultims onns ha la RhB investì en quests novs chanals da distribuziun. Actualmain venda ella radund la mesadad da ses bigliets a l’automat.
Ina chaussa na sa mida però betg: Er en il futur tegnan tuttina blers trens a Tavau Vitg. Tuts collavuraturs da la staziun lavuran en l’avegnir a la staziun «Tavau Plaz». Lezza staziun è vegnida modernisada fin avant dus onns per tut ensemen 42 milliuns francs.
RR novitads 16:00


text:
Microprocessor
El microprocessor a l'è on particolar processor faa de vun o pussee circuitt integraa e donca assee piscinn, fondaa su register, guidaa de 'n clock e che 'l supporta di istruzion fondamentai per podè elaborà i informazion.
Al di d'incoeu a l'è praticament l'unica implementazion de la CPU.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El primm microprocessor a l'è staa pensaa a la Intel in di primm agn 1970, ma domà in del 1975 cont el lavorà del Federico Faggin, rivaa de l'Olivetti, a l'è staa possibil creà l'Intel 4004.


text:
Tranter auter pretenda l'uniun ina meglra repartiziun da las incumbensas tranter vischnancas, regiuns e chantun davart la purschida e la protecziun dals bains culturals. I haja duvrà ditg, ma ussa vegnia quai concret, scriva l'uniun Museums Grischuns.
Nov appell, vegl giavisch
L'uniun tetgala da 80 museums e 15 archivs culturals cumbatta gia dapi onns per dapli sustegn. Il 2007 ha il Cussegl grond surdà a la regenza in'incumbensa dal deputà Martin Montalta (Glion). En lezza vegniva pretendì ina revisiun parziala da la lescha da cultura.
Cura che questa revisiun fiss plaunet stada sin maisa, ha il Cussegl grond surdà a la regenza ina nova incumbensa (dal deputà Bruno Claus da Cuira). En questa vegn pretendì ina revisiun totala da la lescha.
Quest midament haja natiralmain mess sutsura il plan da la regenza, di Martin Jäger. Il mument saja il departament vidlonder d'elavurar il sboz da lescha.
Sboz anc quest onn en consultaziun
Anc quest onn quinta el da pudair trametter quest sboz en consultaziun. Jäger quinta ch'il Cussegl grond po tractar la lescha anc durant la legislaziun actuala che dura fin il 2018.
Ina finamira da la nova lescha da cultura stoppia esser da sclerir las cumpetenzas tranter vischnancas, regiuns e chantun, uschia ha ditg il minister da cultura grischun.


text:
Shuai Peng
La Shuai Peng, (Xiangtan, 8 ad Śnar dal 1986, 彭帅 in Cinéś) l'è na tenìsta cinéśa ch'l'è stada la nùmar quatórdas dal mónd al 22 'd Agóst dal 2011. L'è élta 173 cm e la péśa 61 chilo. La dróa al bras dèstar ma la tira drit e arvèrs a dū maṅ.
In dla sò caréra l'à vins nóṿ tìtui ITF e l'à batū dimóndi vòlti dal śugadōri in dal primi déś cuma l'Anastasija Myskina, l'Elena Dement'eva, la Dinara Safina, la Kim Clijsters, la Martina Hingis, l'Amélie Mauresmo, la Francesca Schiavone, la Jelena Janković, la Marija Šarapova, l'Ana Ivanović, l'Agnieszka Radwańska, la Na Li, la Svetlana Kuznecova, la Nadia Petrova e la Vera Zvonarëva.
Caréra
La Shuai Peng la n à mai vins di turnèo WTA in singulàr ma par quàtar vòlti l'è rivàda in finàl tacànd da Straśbûrg in dua l'à pardû in dal 2006 da la Nicole Vaidišová par 6-7 3-6. In dal 2008 invéci l'à alvâ la bandéra biànca cun la Lucie Šafářová a Forest Hills par 4-6 2-6 e cun la Vera Zvonarëva a Cantón par 0-6 2-6. Tri an dòp la cinéśa l'è pò stada custréta a cédar par 6-2 3-6 3-6 a la Caroline Wozniacki a Bruxelles.


text:
Chantun - Prominent(a)s Grischun(a)s en rollas nunusitadas
La campagna «Gioga tia atgna rolla» vul promover l’egualitad da las schanzas e mussa persunalitads grischunas en rollas nunusitadas. Quai duai promover novas vistas da patratgar e impedir che rollas fixas impedeschan in svilup en il patratgar.
Sin sis differents placats èn da vesair persunas enconuschentas grischunas en rollas novas apparentamain nunusitadas. Quai per intimar da betg patratgar en schemas ch’impedeschan il svilup. Sco il post da stab per l’egualitad da las schanzas scriva duai la campagna sensibilisar la societad da betg esser fixà sin rollas e aspectativas socialas e uschia impedir in svilup.
Novas rollas e ina nova vista sin um e dunna
Tuts han in maletg co ina dunna e co in um han da sa cumportar e tge ch’èn las incumbensas e las obligaziuns, hai num en la communicaziun. Uschia sajan nus influenzads da la societad, medias e da la reclama. Cura che nus barattain las rollas tipicas per las schlattainas alura vegnan ins conscients quant fitg ch’ils clichés en francads en il chau da mintgin. Las rollas stereotipicas per las schlattainas favurisescha la discriminaziun e la violents a influenzeschan la tscherna da la professiun e dal studi.


text:
I. isaia 2:1-5
La prima letura, dal Testament Vej, a l’é ‘n tòch ëd la professìa d’Isaìa. A varda a ‘n dì dl’avnì quand ëd gent da tut ël mond a vnirà an pelerinagi a Gerusalem për rende onor a Nosgnor, ël Dé ver e viv e për amprende la manera ‘d vive che Chiel a l’ha mostrane. Gerusalem a l’era ‘l leugh sernù da Nosgnor për arvelesse a j’uman. A rapresenta la përson-a ‘d Gesù Crist, ch’a l’é Sò Fieul, dont la vnùa a l’é stàita prontà durant la stòria d’Israel. Col-là a sarà a la fin un temp ëd pas. Le guère a l’avran pa pì da esse përchè ‘l pecà a-i sarà pì nen dàit che Nosgnor medèsim a na dà la meisin-a. J’utiss ëd guèra a saran cambià an d’utiss d’agricoltura. Tuti a saran sogetà al govern dël Prinsi dla pas. Isaìa a cissa ‘l pòpol a adoté sùbit col ëstil ëd vita. Lesoma.
Ël Regn ëd Nosgnor ch’a vnirà. “Costa-sì a l’é na vision che Isaìa, fieul d’Amos, a l’ha avù al rësguard ëd Giuda e ‘d Gerusalem. Ant ij dì darié, ël mont ëd la ca ‘d Nosgnor a sarà ël pì àut - ël leugh pì d’amportansa dla tera. As alvarà bin dzura dj’àutri mont, e ‘d gent da tut ël mond as arvërsrà ansilà për rendje onor a Nosgnor. Ëd gent da tute le nassion a vniran e a diran: “Vnì, montoma a la ca ‘d Nosgnor, la ca dël Dé ‘d Giacòb. Ambelelà Chiel an mostrerà soe vie, e nojàutri i marceroma an sij sò senté. Përchè la dotrin-a ‘d Nosgnor a seurtirà da Sion, soa paròla a seurtirà da Gerusalem. A sarà Chiel ël Giudes an tra le nassion, Chiel a farà da àrbiter dzura ij pòpoj. Ant la fòrgia a modlaran soe spa për fé dë slòire, e dle soe lanse a na faran ëd mëssòire. A-i saran pa pì ‘d nassion ch’a ampugneran la spa contra n’àutra, nì a s’antrenran pa pì a fé la guèra. Vnì, dissendent ëd Giacòb, marcioma al ciàir ëd Nosgnor!” (isaia 2:1-5).
II. Roman 13:11-14
Al prinsipi d’ ësto capìtol l’apòstol a l’ha mostrà coma ch’i l’oma da consideré j’autorità politiche e peui a va anans a mostré lòn ch’a l’ha da esse la condòta dij cristian, soa ética ‘d lor. A dis che col ëstil ëd vita a l’é caraterisà, qualificà, da l’amor coma ch’a l’é definì da la lej ëd Nosgnor. Ambelessì l’apòstol a buta an evidensa che n’àutra rason ëd na condòta parìja a l’é ‘l temp ch’i vivoma ancheuj, col ch’a stà an mes an tra la prima e la sconda vnùa dël Crist. Pàul a lo dëspiega ant ij termin ëd neuit e dì. Ël dì ‘d Nosgnor a l’é lì lì ch’a ven, a l’é davzin. Quand che chiel a sarà d’artòrn a arconòss-rà sò pòpol përchè a l’avran “l’istessa soa vestimenta”, visadì da soa manera ‘d lor ëd vive, confòrma a la soa,
Motivassion ëd na condòta divòta. “Fé lolì përch' i seve bin qual ch'a sia 'l temp ch'i vivoma ancheuj: a l'é l'ora 'd dësviesse dal seugn, përchè nòstra salvëssa a l'é pì davzina adèss che quand ch'i soma dventà dij chërdent. La neuit a l'é press ch’a l’é finìa e 'l dì a l'é avzinasse. Donca, a venta buté da part j'euvre dël top e butesse adòss j'arme dël ciàir. Portomse da person-e oneste ch'a vivo a la lus dël sol; nen an galuparìe, nen an d’ambriacògne, nen an ëd gargarìe, nen an d’insolense, nen an ëd querimònie, nè ant l'invìdia. Al contrari, arvestive dël Signor Gesù Crist e pieve nen cura dla carn, parèj che ij sò desideri as dësvio nen” (Roman 13:11-14).III. Maté 24:36-44
Ant ël test dl’Evangeli ëd Maté, Gesù, ch’a parla ai sò dissèpoj, a fà la predission dla dëstrussion dël templ ëd Gerusalem e a mostra coj ch’a saran ij segn, le marche dla fin dël temp. Ant ij patiment e preuve ch’a-i saran anans a col temp ëd la Fin, la società uman-a a së sfriserà e tanti a arnegran la fej cristian-a, ma a saran salvà coj ch’a l’avran ëd përseveransa. Apress ëd costi aveniment a vnirà “Ël Fieul ëd l’Òm” con gran podèj e glòria. Sossì a sarà ‘l prinsipi ëd na neuva época, na neuva manera d’esse. I cristian a l’han da disserne ij segn dla sconda vnùa dël Crist. Contut, i podoma nen savèj quand ch’a vnirà col temp-lì. La situassion a sarà parija dij dì dël Diluvi. La gent a sarà tuta angagià ant le còse dë sto mond. Coj ch’a l’avran dàit da ment a j’avertiment dla paròla ‘d Nosgnor e a l’avran scotaje, a saran salvà pròpi tanme Noé. An coj dì là pòchi a saran salvà, visadì coj ch’a saran trovasse pront. A l’é ‘dcò për lòn ch’i l’oma da sté bin dësvij al volèj ëd Nosgnor, esse pront për la sconda vnùa dël Crist.
Sie pront. “Quant a col dì-lì e a che ora, a-i é gnun ch'a lo sàpia, gnanca j'àngel dël cel. A lo sa mach Dé ël Pare. Ma coma ch' a l'era dël temp ëd Noè, a n'a sarà l'istèss quand ël Fiel ëd l'òm a vnirà. Përchè com' ai temp prima dël diluvi j'òm a mangiavo e a beivìo, as maridavo e a dasìo ij sò fieuj an mariagi, fin-a al dì che Noè a l'é intrà ant l'Arca, e a l'han nen vorsù savèine ch' ël diluvi a sarìa vnù m 'a l'ha tùit portaje vìa, a n'a sarà l'istèss dla vnùa dël Fieul ëd l'òm. Antlora a-i saran doi òm ant un camp: un a sarà pijà e l'àutr lassà. Doi fomne a mulinëran al mulin: un-a a sarà pijà e l'àutra lassà. Vijé, donca, përchè i seve nen a che ora Nosgnor a vnirà. I l'eve da savèj che se 'l padron ëd na ca a savèissa a che ora dla neuit ël làder a l'ha da vnì, a vijarìa e a lasserìa nen che soa ròba a fussa portà vìa. A l'é për lòn che 'dcò vojàutri a venta ch'iv ten-e pront, përchè 'l Fieul ëd l'òm a vnirà ant l'ora ch'i-j pense nen” (Maté 24:36-44).IV. Salm 122
Ant ël Salm 122 i trovoma un càntich ch’a esalta la blëssa d’andé an pelerinagi, con ël pòpol ëd Nosgnor, a Gerusalem, për laudelo e për scoté Soa Paròla. Lë scritor dë sto Salm a l’ha na granda gòj ëd podèj giontesse al pòpol ëd Nosgnor e gòde dla sicurëssa e dla protession ëd Nosgnor ant na tal sità. Peuj a promet ëd preghé për ël bin ëd cola sità, ch’a peuda sèmper stè an pas. L’apresiament, la stima, l’amor, la gòj dë sté an comunion con Nosgnor e con sò pòpol a l’é quajcòsa che mach coj ch’a son ëstàit tocà da la grassia ‘d Nosgnor a peudo comprende e fene l’esperiensa.
“Càntich ëd pelerinagi. As arfà a David. Che ‘d gòj quand ch’a l’han dime: “Andoma a la ca ‘d Nosgnor!”. E ora vardé-sì ch’i soma rivà e ch’i l’oma traversà ij tò portaj, ò Gerusalem. Gerusalem a l’é na sità bin fabricà; soe fòrte muraje a peudo nen esse campà giù. Tute le tribù d’Israel - ël pòpol ëd Nosgnor - a-i fan sò pelerinagi. A-i rivo për ringrassié ‘l nòm ëd Nosgnor, coma ch’a stabiliss la lej d’Israel. A l’é là ch’a stan ij tribunaj dla giustissia, ij tribunaj dël palass ëd David. Preghé për la pas ëd Gerusalem. Ch’a-i vivo an sicurëssa coj ch’a-j veujo bin. Ò Gerusalem, ch’a-i sìa la pas an tra toe muraje e abundansa ant ij tò palass. Për amor ëd mia famija e dij mè amis, i dirai: “Che ti tl’àbie pas!”. Për la ca ‘d Nosgnor, nòst Dé, a-j fasoma ‘d vot ëd boneur” (Salm 122).Orassion. Nosgnor tut-potent! Dane la grassia ‘d campé via j’euvre dël top, e d’arvestisse dl’armora dla lus, adess, ant ël temp ëd nòstra vita mortal, anté che Tò Fieul Gesù Crist a l’é vnùit për visitene an grand’ umiltà; përchè, ant ël dì darié, quand chiel a artornrà an Soa majestà glorosa për giudiché ij viv e ij mòrt, i peussa esse arsussità a la vita inmortal; për col ch’a viv e regna con Ti e con lë Spiri Sant, un sol Dé, ora e për sèmper. Amen.
A l'é l'ora 'd dësviesse dal seugn (Duminica 27... by paolo-castellina


text:
Ils 22 da settember 2010, cur che Simonetta Sommaruga è vegnida elegida en il Cussegl federal, è quel stà dominà per l'emprima giada da las dunnas cun 4 cusseglieras federalas e 3 cussegliers federals. Questa situaziun ha durà fin a la demissiun da Micheline Calmy-Rey l'onn 2011. In simbol suenter in lung temp da spetga.
Ils 22 da settember 2010, cur che Simonetta Sommaruga è vegnida elegida en il Cussegl federal, è quel stà dominà per l'emprima giada da las dunnas cun 4 cusseglieras federalas e 3 cussegliers federals. Questa situaziun ha durà fin a la demissiun da Micheline Calmy-Rey l'onn 2011. In simbol suenter in lung temp da spetga.
L'onn 1984: L'emprima dunna
Las dunnas svizras han stuì spetgar fin a l'elecziun dad Elisabeth Kopp l'onn 1984, fin ch'ellas èn stadas represchentadas al timun da la Svizra. Suenter avair survegnì il dretg da votar e d'eleger l'onn 1971 han ellas stuì avair pazienza anc 13 onns, fin ch'ina dad ellas è vegnida acceptada en la regenza federala.
La successiun
Actualmain fan 3 dunnas part dal Cussegl federal: Doris Leuthard (elegida l'onn 2006), Simonetta Sommaruga (elegida l'onn 2010) ed Eveline Widmer-Schlumpf (elegida l'onn 2007). Cun Corina Casanova (elegida l'onn 2007) sco scheffa da la Chanzlia federala (stab directiv dal Cussegl federal) datti ina paritad tranter um e dunna en las sesidas dal Cussegl federal.
Ultra da las politicras menziunadas qua survart han anc Ruth Dreifuss (1993-2002, l'emprima presidenta da la Confederaziun l'onn 1999) e Ruth Metzler-Arnold (1999-2003) occupà in sez en il Cussegl federal. Pia hai dà fin ussa 7 cusseglieras federalas.
Ultima midada 15.09.2017


text:
Tenor la sentenzia dal tribunal saja l'organisaziun «Bündner Käse» ils onns 2009 e 2010 stada represchentativa quai che pertutga il dumber da producents da latg. Quai che pertutga la massa da producziun sco era il dumber da chascharias na sajan las premissas dentant betg ademplidas.
Damai che las premissas ston esser ademplidas a moda cumulativa, è il tribunal administrativ federal suandà l'instanza precedenta. El ha renvià in recurs da l'organisaziun. L'instanza precedenta, l'Uffizi federal per l'agricultura aveva sco emprim lubì la denominaziun d'origin protegida.
Decisiun en senn da l'Uffizi federal
Suenter che 14 recurs èn vegnids inoltrads da producents da chaschiel è l'uffizi federal anc ina giada ì sur ils cudeschs. El è vegnì tar la conclusiun che l'organisaziun n'aveva betg demussà lur represchentativitad pertutgant la massa da producziun sco era il dumber da chascharias.
L'organisaziun ha lura dà en in recurs al tribunal administrativ federal. Quel ha ussa decidì en il senn da l'Uffizi federal per agricultura.
RR novitads 17:00


text:
A Stuttgart han cumenzà ils dis da partida da la partida populista tudestga AfD. Pliras persunas han demonstrà cunter quests dis da partida.
Radund 2’000 commembers da l’AfD eran sa radunads per decider lur program fundamental da partida. Trais onns suenter la fundaziun vul la partida per exempel sortir da l’euro, ma er dapli democrazia e mantegnair la forza atomara.
La polizia è al lieu cun dapli che 1’000 persunas per segirar l’inscunter a Stuttgart. La damaun aveva la polizia arrestà radund 400 persunas, rapportan las forzas da segirtad.
RR novitads 12:00


text:
Il stadi d'urgenza ch'era vegnì proclamà suenter las attatgas a Paris il november, duai vegnir prolungà per 2 mais suenter la fin da matg, quai ha declerà il primminister franzos Manuel Valls.
Il campiunadi europeic cuzza dals 10 da zercladur fin ils 10 da fanadur. Il parlament da la Frantscha sto anc approvar la prolungaziun dal stadi d'urgenza che dat a las autoritads cumpetenzas cumplessivas per cumbatter il terrorissem.
La Frantscha tema vinavant ch’i pudess dar attatgas islamisticas, quai surtut durant il campiunadi europeic.
RR novitads 10:00


text:
Catastrofas da la natira han influenzà ils territoris da la Svizra da vegl ennà. Emprimas registraziuns dateschan dal 13avel tschientaner. Perquai ch'ils abitadis daventan pli e pli cumpacts e las valurs materialas pli e pli grondas, è la dimensiun dals donns s'augmentada considerablamain ils ultims decennis, cumbain ch'ils effects da las catastrofas da la natira èn stads cumparegliabels.
Ina cronica dals eveniments istorics chattais Vus sin la Plattafurma naziunala per ils privels da la natira PLANAT. Là figureschan las catastrofas da la natira las pli impurtantas da la Svizra en successiun cronologica, accumpagnadas da maletgs e da videos: Cronica da las catastrofas da la natira las pli impurtantas da la Svizra.


text:
Domain Name System
El Domain Name System l'è 'n sistema doperaa per convertì i nomm de domini di host de 'na Red de computer a la sò adressa IP.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Primma de la sò invenzion, la conversion l'era fada de on file hosts giornaa di università american e descaregaa, di utent, in sui sò computer.
Quand che Internet l'è vegnuda pussee granda, gh'è staa bisogn de trovà on sistema che 'l fuss minga giornaa da vergun e che donca el fuss no on single point of failure che, se offline per esempi per el tropp traffegh, l'avaria fermaa Internet.
Donca el 23 de giugn del 1983 Paul Mockapetris, Jon Postel e Craig Partridge publighen la prima version di DNS, che vegnen adottaa l'agn dopo e standardizzaa del 1987.
Fonzionament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El DNS l'è 'n database distribuii, cont di root server a bas del sistema.
Tucc i domini finissen cont on pont, che reppresenta 'sti root server. El root server el rinvia al server competent in bas al domini de primm nivell, e poeu el sò name server el mandarà la domanda al DNS competent per el segond tocch del domini. Per esempi, per el domini:
lmo.wikipedia.org.
Prima el pont el fà analizzà la domanda al root server, che 'l manda la domanda al name server competent per
org. Lilinscì el server de org el troeuva el name server competent per
wikipedia, che a sò voeulta el sa l'IP de
lmo. Donca l'è l'ultim name server a respond a l'utent cont l'IP del server, e l'interpretazion l'è inversa a la lettura normal.
Attacch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El DNS a l'è staa desviluppaa in d'on era indova la sicurezza a l'era minga ona priorità, e per quest l'ha avuu de bisogn di cambi di standard cont el temp.
A bon cunt però a l'è possibil falsificà on sitt per on host cont la tecnega de DNS spoofing che la manda ona falsa respoeusta cont on IP che l'è minga quell del sitt.
Cont el DNS cache poisoning a l'è inveci possibil doperà la fonzion del TTL (Time to Live) per modifegà on'informazion e fàlla restà per on poo de temp in la red.
Anca di malware, el pussee famos a l'è DNSChanger, doperen on cambi de DNS per mett la soa pubblicità inveci de quella legittima o robà i dacc sensibij.


text:
Oz è il di da la populaziun mundiala. Mintg'onn vegn fatg endament quai di, quants umans che vivan sin il mund. E quai èn per il mument radund 7,5 milliardas. La populaziun crescha ad in crescher, en media survegn numnadamain mintga dunna 2,5 uffants. Mintga di vegnan rodund 230'000 persunas vitiers. Quai èn mintga secunda circa 2,6 persunas, mintga minuta bunamain 150 persunas e mintg'ura radund 10'000 persunas.
T'imagina...
In zic in'autra perspectiva dat quai sch'ins s'imagina ch'il mund fiss in vitg cun be 100 persunas. Lura fissan 60 da quellas persunas Asiats, be 10 Europeans, 13 Americans, 16 Africans ed ina persuna da la regiun da l'Oceania. 10 fissan analfabets, 16 n'avessan nagin attatg ad electricitad, 11 fissan sutnutrids, n'avessan nagin access ad aua da baiver ed er nagin access a medischina.
RR actualitad 11:00


text:
Las Ouvras Electricas d'Engiadina OEE han construì il mir da serra da Punt dal Gall avant 45 onns. Ussa ston ins sanar il mir per 25 milliuns francs. Las lavurs da preparaziun cumenzan durant il matg. Quai communitgeschan las OEE.
Las OEE vulan sanar il mir senza svidar il lai da serra. Perquai ston ins lavurar cun sfunsaders. Quels lavuran durant ils mais zercladur e settember davent dad ina plattafurma speziala. Els restan durant fin in mais sut ina pressiun da radund 10 bars. Uschia pon els lavurar en ina profunditad da radund 110 meters sut aua.
A la fin da las lavurs ston ils sfunsaders far tras ina fasa da decumpressiun da radund 5 dis per pudair sortir da la chombra da cumpressiun.


text:
Per cuntanscher ina conclusiun stoppian era ils purs far concessiuns, quai tar ils dazis che protegian ils producents indigens da la concurrenza da l'exteriur. Quai di il cusseglier federal Johann Schneider-Ammann.
Pro e contra da la cunvegna
27 represchentants da l'economia, tranter quels era bio suisse e l'organisaziun dals producents da latg, eran suandai il clom da Schneider-Ammann da discutar il pro e contra d'ina cunvegna cun la Brasilia, l'Argentina, il Paraguai e l'Uruguai, ina fiera da var 260 milliuns consuments.
Betg vulì sa participar ha l'Uniun purila svizra. Ella tema sperditas per las famiglias purilas. Cusseglier federal Johann Schneider-Ammann è trumpà che l'Uniun purila svizra ha gnanc vulì discutar ina cunvegna. Malgrà la resistenza davart da l'Uniun purila spera il minister da l'economia da pudair serrar giu las contractivas en il decurs da quest onn.
RR actualitad 17:00


text:
Pato de Varsavia
Ol Pato de Varsavia del 1955, ciamàt ach Tratàt de Varsavia (üfissialmènt, Tratàt de amicìssia, coperassiù e mütua assistènsa; OpraHизaция BapшaBckoro дoroBopa in russ, sigla OBД) l'è stàcia öna aleansa militàr in tra i paìs del Blòch Soviètich, nassida cóme contraposissiù a la NATO (fondàcia in del 1949), che l'éra dré a rearmà la Germània Ovest.[1]
Ol tratàt l'éra stàcc scrìcc da Nikita Chruščëv in del 1955 e firmàt a Varsavia ol 14 de mas del istèss an.[2]
In sostansa però 'l pato l'è stàcc dovràt da l'URSS cóme furma de contròl di stacc satèllit de l'Euròpa de l'èst. Presèmpe, in del 1968 Mósca l'à fàcc deliberà ai mèmber l'ocüpassiù de la Cecosloàchia de Alexander Dubček.[1]
Ol pato l'è stàcc desligàt ol 1 de löi 1991 a Pràga.[1]


text:
Administraziun cumünela
Adressa
Administraziun cumünela
Plazzet 4
7503 Samedan
Contact
telefon: 081 851 07 07
fax: 081 851 07 08
e-mail: gemeinde@samedan.gr.ch
Urari d’avertüra dal fnestrigl
u tenor cunvegna telefonica
La centrela da telefon es occupeda da las 08.30 fin a las 11.30 e da las 14.00 fin a las 17.00, il lündeschdi già a partir da las 13.00 ed il mardi fin a las 18.00. Ultra da quistas uras sun las singulas secziun ragiundschiblas sur il numer direct.
Ura da consultaziun dal president cumünel
Termins per l'ura da consultaziun per la populaziun da Samedan paun gnir arrandschos per telefon (081 851 07 07) u per e-mail (gemeinde@samedan.gr.ch).
Il president cumünel Als sto gugent a disposiziun per giavüschs, dumandas, propostas etc.


text:
Era en il sectur d'industria datti cun in plus da 0,3% en quest quartal per l'emprima giada suenter dus onns dapli e betg main plazzas da lavur. En l'industria da construcziun sa mussa dentant anc adina nagina meglieraziun.
Surtut il Tessin profitescha
Er en cumparegliaziun cun il segund quartal dal 2017 han ins en il terz quartal stgaffì 0,3% dapli plazzas. D'in surpli da plazzas profiteschan tut las regiuns grondas e cunzunt il Tessin cun 0,2%.
Dapli fadias da chattar persunal adattà
Tenor l'uffizi federal per statistica datti quest'onn era 4000 plazzas libras dapli che l'onn passà. E 9,3% da las interpresas vulan engrondir il dumber da persunal. Dentant planiseschan 5% da las firmas ina reducziun da plazzas da lavur.
L'indicatur per las perspectivas d'occupaziun mussa levamain in plus. Dentant han cun 29,9% era dapli interpresas fadia da chattar persunal adattà.
RR novitads 12:00


text:
I saja en ses interess ed en l'interess dal ballape da sclerir tut, uschia vegn cità Infantino en ina communicaziun da la FIFA. Sia veglia da restabilir la reputaziun dal ballape.
Las autoritads svizras han examinà ils biros da l’UEFA a Nyon en il chantun Vad. Quai suenter ils rapports davart il suspect ch'il president da la FIFA Gianni Infantino haja fatg fatschentas nuncorrectas durant ses temp sco secretari general da l’UEFA
Suttascrit contracts cun firma da chascha da brevs
La perquisiziun stat en connex cun l'affera da «Panama Papers». Infantino daui avair suttascrit contracts cun ina firma da chascha da brevs durant ses temp sco directur da la secziun giuridica da l'UEFA. Las inquisiziuns na sa drizzian però betg cunter ina persuna, sut la marella stettia surtut la cumpra da dretgs da televisiun, communitgeschan las autoritads.
RR novitads 06:00


text:
Simona Waltert ha battì la Chinaisa Xin Yu Wang en dus sets cun 6:2 e 6:4. La giuvna da 16 onns ha adina puspè chaschunà problems a la Chinaisa. In ferm gieu ha la givuvna mussà surtut da la lingia da basa ed en ils returns.
Suenter trais victorias ina suenter l'autra sin il pastget da Wimbledon vegn ina buna posiziun adina pli probabla per Waltert. Il turnier da juniors a Wimbledon è in dals pli renomads turniers per la nova generaziun. Sco sulettas svizras han enfin ussa Martina Hingis (1994) e Belinda Bencic (2013) pudì gudagnar il turnier da junioras a Wimbledon.
Sche Waltert vul suandar l'exempel da lezzas duas sche dovra ella uss anc trais victorias. En il quartfinal frunta Simona Waltert sin l’Americana Sofia Sewing.
RR novitads 15:00


text:
Il persunal da l'agentura da novitads svizra SDA ha fatg il mardi suentermezdi durant trais uras ina chauma d'avertiment. Davent da las 14:00 fin las 17:00 han els tramess a lur abunents mo las novitads pli urgentas. La raschun per la chauma è che la direcziun da l'interpresa ha annunzià da stritgar radund in quart da las 180 plazzas.
Entant è er la Confederaziun sa maschadada en la debatta. Per l'administraziun federala sajan las novitads da la SDA in impurtant instrument da lavur, quai ha ditg il vice-chancelier André Simonazzi envers SRF. Sche la direcziun na garanteschia betg la qualitad da lavur schurnalistica possia quai avair consequenzas. La Confederaziun paja mintg'onn 2,7 milliuns francs a la SDA.
RR novitads 18:00


text:
Grazia a la lescha approvada dal Cussegl naziunal cun 115 cunter 68 vuschs pon las stizuns vender lur rauba durant ils dis da l'emna tranter las 6 e las 8 da la saira e la sonda tranter las 6 a bunura e las 6 da la saira. La midada da la lescha era dispitaivla quai cunzunt perquai ch’il Cussegl dals chantuns aveva anc decis l’atun passà cunter ina lescha per laschar avert pli ditg las stizuns.
Cumbinar meglier famiglia e lavur
Il minister da l’economia Johann Schneider-Ammann è s’exprimi en favur da questa lescha nova. Tenor Scheider-Ammann gida la lescha nova er a cumbinar meglier la lavur e la famiglia. La cumpatibilitad dal commerzi en detagl vegnia cumpareglia cun l’exteriur rinforzada, ed uschia possia quai er vegnir fatg frunt cunter il turissem da cumpra. La lescha va uss enavos en il Cussegl dals chantuns.
RR novitads 17:00


text:
Las localitads Carguils a Domat vegnan spazzadas. Il suveran da Domat ha decidì d'approvar il credit da 6,325 milliuns per il nov bajetg cun 1'167 vuschs encunter 195 vuschs. Il nov bajetg duai vegnir construì tenor standard da minergia. La scolina sto avair plaz per 90 scolarets.
Necessaria è la spazzada vegnida perquai ch'il bajetg è dals onns 70 e na correspunda betg pli als standards actuals. Da la davosa sanaziun han ins be dà colur da nov. Il parlament aveva gia dà glisch verda. Oz è suandada la decisiun dal pievel.
Plinavant ha la vischnanca approvà il budget dal 2018 ed era da sbassa il pe da taglia per 3% sin 87% da la taglia chantunala simpla.
RR novitads 11:00


text:
Marche
Le Marche i è 'na regiù de l'Italia centràla abitàda de piö o méno 1.550.000 abitàncc. L'è colocàda söl mar Adriàtich e la cuàrcia zó 'na superfìce de 9.365 km², delimitàda del fiöm Conca a nòrd, del fiöm Tronto a sud e de la cadéna dei Apenìni a ucidènt. La cunfìna co l'Emilia-Romagna (pruvincia de Rimini), la Repüblica de San Marino, la Toscana (pruvincia de Arezzo), l'Umbria (pruvincia de Perugia), l'Abruzzo (pruvincia de Teramo), el Làsio (pruvincia de Rieti) e 'l Mar Adriàtich.
El capolöch de la regiù l'è Ancona, le ótre pruvìnce i è Pesaro e Urbino, Ascoli Piceno, Fermo e Macerata.


text:
Assëgn por la familia provinzial
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
L'assëgn por la familia dla Provinzia é preodü por l'assistënza y l'educaziun di mituns cina le terzo ann de vita (al mascimo 36 mëisc). Pro na adoziun o n afidamënt pëia ia i trëi agn de dërt al assëgn dala data dl provedimënt de adoziun o de afidamënt.
- Mituns: cina la fin dl 3. ann de vita; le möt mëss vire adöm cun le genitur o cun i geniturs che l'à en afidamënt. Chësc mëss resulté dal zertificat de familia dla porsona che presentëia la domanda.
- Residënza: mëss avëi da altamo 5 agn, zënza interuziun, la residënza sön le teritore provinzial denanco dè jö la domanda o la residënza storica anagrafica de 15 agn, te chësc caje messon avëi la residënza da altamo un n ann zënza interuziun denanco dè jö la domanda.
- Zitadins comunitars de n ater paîsc dl'UE nia residënć: te chësc caje messon desmostrè d'avëi n raport de laûr tl Südtirol.
- Situaziun economica: le davagn y le patrimone dla familia (nia dependënt dal numer di mëmbri dla familia) ne po nia jì sura 80.000,00 euro al ann fora.
Valutaziun dl davagn y dl patrimone:
Les condiziuns economiches dles porsones che fej domanda por l'assëgn regional gnarà valutades sön la basa dla detlaraziun unificada dl davagn y dl patrimone (DUDP).
Sce I orëis damanè do l'assëgn por la familia provinzial messëise dè jö la detlaraziun DUDP s'anuzan di zentri de assistënza fiscala (CAAF) y/o di patronać dla provinzia che pîta chësc sorvisc.
Dal 1. de messé dl 2017 vëgnel damané le davagn dl 2016 (cun DUDP).
I sorvisc pità dai patronac y dai zëntri de assistënza fiscala é debann.
Tan alt é pa l'assëgn por la familia?
La soma é de incër 200,00 € al mëis por vigni möt.
Can gnaràl pa paié fora l'assëgn?
I paiamënc gnarà fac en rates vigni mëis che vëgn do. Insciö p.ej. gnarà la rata de jenà paiada fora ala fin dl mëis de forà.
Co gnaràl pa paié fora l'assëgn?
Le contribut gnarà paié fora sön le cunt bancar dè dant o sce chësc n'é nia vëgnel paié fora tres assëgn bancar da incassè te 2 mëisc pro na portina dla Cassa dl Sparagn (tesorier dla Provinzia).
Metede averda: aladô dl art. 12, c. 2 dl D.L. di 6 de dezëmber dl 2011, n. 201 "Desposiziuns de prëscia por la chersciüda, la iustizia y le consolidamënt dles finanzes publiches", ne vara nia plü da paié fora cun assëgn bancar somes de o passa 1.000,00 euro Düc i compënsc de passa 1.000,00 euro messarà gnì paià fora sön cunc corënc bancars o postai.
Formulars
Assëgn por la familia provinzial - Domanda
- Scrí fora le formular online
Mudaziun dla modalité de paiamënt
Scioldi por la familia dla Regiun y dla Provinzia
- Formulars
- Abänderung der Zahlungsmodalität [17 KB]
- Formulars
Assëgn por la familia - Domanda de recurs cuntra la refodanza
Scioldi por la familia dla Regiun y dla Provinzia
- Formulars
- Rekursantrag gegen die Ablehnung [66 KB]
- Formulars
Misciuns di patronać dla Provinzia de Balsan
- D’atres injuntes
- Patronate [500 KB]
- D’atres injuntes
(Sorvisc actualisá ai: 14/05/2018)
Ënt competëntASSE Agenzia por le svilup sozial y economich
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefonn: 0471 41 83 14 Barbara Kaufmann
0471 41 83 09 Davide Giabardo
0471 41 83 11 Marcella Ferrari
0471 41 83 03 Paola Faoro
Fax: 0471 41 83 25
E-mail: aswe.asse@provinz.bz.it
PEC: aswe.asse@pec.prov.bz.it
Plata internet: http://www.provinz.bz.it/aswe
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui y vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30
Terminns
La domanda po gnì presentada dal momënt che la porsona che fej domanda à düc i recuisic. Tl tëmp de n ann dala nasciüda o dal'adoziun/afidamënt dl möt (data dl provedimënt d'adoziun/afidamënt) vëgn les rates mensiles paiades fora a na moda retroativa pian ia dal mëis do la nasciüda /adoziun o dal arjunjimënt dles condiziuns d'azès. Sce an se jöma ia le terminn vëgn l'assëgn por la familia impormò paié fora dal mëis do che an à presentè la domanda.
Les domandes de assëgn provinzial arà na validité de trëi agn.
Por vigni nasciüda, adoziun o afidamënt mësson dè jö na domanda nöia.
DÈ JÖ LES DOMANDES
La domanda mëss gnì dada jö pro n patronat che se cruziarà da ti la ortié inant al'Agenzia ASSE.


text:
Mo pauc ha mancà a Matteo Badilatti da Poschiavo per la victoria dal maraton da velo da l’Engiadina a Zernez. Sin il traject lung sur 211 km è el stà a la testa da cursa fin curt davant l’arrivada.
Badilatti ha pers la forza
Sin il pass da l’Alvra aveva el anc in avantatg da bunamain 2 minutas. La fin han mancà las forzas a Badilatti e Johannes Berndl ha surpassà el e gudagnà la cursa en in temp da 6:22.31. Badilatti ha gì in retard da 26 secundas. Sin la terza plazza è il talian Riccardo Corbetto.
Andrea Florinett da Scuol è setavel e meglier Engiadinais. Tar las dunnas è la victoria ida a Viviane Spielmann dad Uerikon. Ella ha gì in temp da 7:08.56. Radund 1’050 ciclists èn sa participads a quella cursa.
Blera lavur per Arthur Schlatter
Per manar tras ina cursa da quellas dimensiuns dovra quai blers voluntaris, saja quai sin in traject ma er a l’arrivada.
Ina persuna ch’è stada activa durant tut il di è stà Arthur Schlatter da Scuol. El d’era l’unic massader per las ciclistas ed ils ciclists ch’avevan problems cun la musculatura.
Grev accident durant la cursa
Tranter Forcola di Livigno e La Motta ha quai dà l’avantmezdi in accident cun in velo da cursa. Il ciclist da 31 onns ch’era sa participà al maraton da velo è sa blessà grevamain. El è vegnì transportà cun la Rega en l’Ospital chantunal a Cuira. Durant la cursa hai plinavant er dà intgins auters accidents individuals da participants.
RR novitads 17:00


text:
Neyruz-sur-Moudon
Neyruz-sur-Moudon a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.52 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de Incorrect Municipal Code 1 5679 abitant.
El cumün de Neyruz-sur-Moudon al se tröva a una altitüden de 765 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bussy-sur-Moudon, Denezy, Moudon, Oulens-sur-Lucens, Saint-Cierges, Thierrens, Villars-le-Comte.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Dialett locarnes
El locarnes l'è on dialett ocidental del Lombard.
L'è parlaa in de la città tesinesa de Locarn, in su Lagh Magior e 'l gh'ha ona quai caratteristega che le fa vegnì on brisinin diferent di parlà di alter dò città tesines, Lugan e Belinzona.
Cuntegnüü
- 1 Caratteristegh
- 2 Esempi de lengua
- 3 Bibliografia
- 4 Vos corelaa
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I parlà del distrett de Locarn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrett de Locarn el quatta dent la riva svizzera del Verban con la fos del Tesin, del Gambarogn fin'a Brissagh, oltra che la Val Verzasca, i Cent Vai e la Val Onsernon. Locarn l'è la terza città pussee granda del Canton, e donca l'ha ricevuu influenz "colt", del milanes e de la koinè, anca se (come vedaremm pussee sott) l'ha conservaa di tratt particolar. Inscambi, i dialett tradizionai parlaa foeura de la città hann conservaa di caratteristegh pussee rustegh, che je vesinen pussee a quei de l'Ossola puttost che a quei de la Val del Tesin.
In quell articol chì a parlom soratutt del dialett urban de Locarn e de quei parlaa in su la riva del Lagh Magior, senza andà denter ai vai Onsernon, Verzasca e ai Centvai.
Fonetega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mancanza de metafonesi de la Ŏ latina denanz a E e A, che donca in quei cas la resta [ɔ] e minga [ø].
- Conservazzion (o reintroduzzion) de la /d/ final denanz ai particippi passaa.
- In d'on quai paes del circondari el manca el son [y], sostituii cont ona [u].
Comparazzion fonetegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In de la comparazzion, a vedom i dialett de:
- Milan, el standard lenguistegh del lombard ocidental.
- Locarn, el center urban indove se parla el dialett modern.
- Brissagh, comun in su la riva del Lagh Magior al confin cont el Piemont (Canoeubi).
- Ronch, paes in su la costa verbanesa a ovest de Locarn.
- Loson, paes a nord-ovest de Locarn.
- Brion sora Minus, comun a nord de Locarn, invers a la Val Maggia.
- Gera, frazzion de Gambarogn, in su l'oltra riva del Lagh Magior.
Morfologia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'articol determinativ maschil l'è el ([al]), compagn del milanes.
- El pronomm clitegh de la terza persona singolar a l'è o:
- mil. lu el canta, loc. lu o canta.
- La terza persona plural a l'è compagna de la terza singolar:
- mil. lor (i) canten, loc. lor i canta.
Particolarità di paes del distrett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A Brion, l'articol determinativ feminin a l'è er (compagn di dialett verzaschin).
- er castegna, er alba.
Lessegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lessegh del locarnes el presenta di vesinanz cont i dialett de la Val Maggia, de la zona de Belinzona, de la costa piemontesa del Lagh Magior e de la Val Canobina. Probabilment, per l'importanza storega de Locarn in de la region, el dialett de la città el scusa anca de koinè per la zona ocidental del Canton Tesin.
Comparazzion lessicai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Esempi de lessegh locarnes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chichinscì vegnen elencaa termen che hinn tipegh domà (o quasi) del distrett de Locarn:
- adaquà: daquà. Prononzi locai: [ada'kwaː] (Minus), [ada'kwɛː] (Gera).
- adaquament: irigazzion. Prononzi locai: [adakwa'me:nt] (Gera).
- coretta: cuna.
- corettà: cunà. Prononzi locai: [kure'taŋ] (Brion).
- coretton: leccin per i fioeu. Prononzi locai: [kure'tuŋ] (Brion).
- cornaggia: frutt del cornal.
- crocon: pan malcott, stagn. Prononzi locai: [kru'tɕoŋ] (Indemen).
- crodon: pin. Prononzi locai: [kro'doŋ] (Locarn).
- crott: tana de la legora. Prononzi locai: [krøt] (Minus).
- crov: abiezz. Prononzi locai: [kro:f] (Brissagh, Cavian)
- croved: abiezz. Prononzi locai: ['krɔ(v)at] (Soldun, Brion sora Minus), ['krovat] (Brissagh).
- crovetta: cuna. Prononzi locai: [kro'eta] (Loson), [kro'ɛta] o [kru'ɛta] (Locarn), [kro'ɛtɛ] o [kru'ɛtɛ] (Gera), [kru'vɛta] o [kru'wɛta] (Minus) .
- crovettà: cunà; dondà. Prononzi locai: [kro(v)e'ta] (Cavian, Sant Abondi), [kro.e'taː] o [kru.e'taː] (Locarn), [kro.e'tɛː] (Gera), [krove'taː] (Scona, Vairan), [kru.a'ta] (Indemen), [kruve'taː] (Brissagh, Minus).
- crozz: cav de la man. Prononzi locai: [krøts] (Cavian).
- crubbi: ranf al stomegh. Prononzi locai: ['krubi] (Brissagh).
- crubbià: sbasì per la famm. Prononzi locai: [kru'bjaː] (Loson).
- crubbiament: languidezza.
- crubbion: languidezza. Prononzi locai: [kru'bjoŋ] (Loson).
- cruschella: cruschell.
- cruscon: barbon, cercotton. Prononzi locai: [kry'ʃkoŋ] (Gambarogn), [kruʃ'koŋ] (Brissagh).
- cuccion: bosard. Prononzi locai: [ku'tʃoŋ] (Minus).
- cuccon: omm vegg. Prononzi locai: [ku'koŋ] (Cavijan).
- cuccos: caprizzios.
- culett: prima e ultema sleppa de pan, de salamm. Prononzi locai: [ku'ret] (Brissagh).
- curadonn: socchee, morosatt; picett. Prononzi locai: [kura'dɔn] (Brissagh).
- curafioeu: balia sutta.
- custoeudi: sacrista. Prononzi locali: [kyʃ'tødi] (Minus).
- dandin: zenta che la tegna su i fiolitt che hinn dree a imprend a caminà. Prononzi locai: [dan'diŋ] (Brissagh).
- dasin dasella: adasi adasiott.
- dechenì: passì.
- degrenì: calà, sbassàss
- delavii: farina de castegn; polenta preparada con farina de castegn; torta. Prononzi locai: [dara'viːt] (Cavian), [dara'viː] (Brissagh), [dele'viːt] (Gera).
- delubbì: doggià. Prononzi locai: [dalu'biː] (Cavijan).
- delubbion: quell che 'l doggia. Prononzi locali: [dalu'bjoŋ] (Cavijan).
- derdellà: barbellà. Prononzi locai: [darde'la(ː)] (Locarn), [darde'laŋ] (Brion sora Minus), [derde'lɛː] (Gera).
- derdellera: tremaroeula. Prononzi locai: [derde'lɛːra] (Cavian).
- derderella: tremaroeula.
- descusida: scusidura. Prononzi locai: [deʃku'ziːda] (Brissagh).
- faità: conscià i pell. Prononzi locai: [fai̯'taː] (Minus).
- falciador: quell che 'l dopera la folc. Prononzi locai: [falʃa'doː] (Brissagh).
- incrozzii: mal levaa (de pan). Prononzi locai: [iŋkru'tsiːt] (Locarn).
- incucch: oeuv minga gallaa. Prononzi locai: [iŋ'kuk] (Scona).
- lusacuu: lusiroeula. Prononzi locai: [luza'kuː] (Brissagh).
- scrozzà: el crià de la gaina. Prononzi locai: [ʃkro'tsaː] (Vairan), [ʃkro'tsɛː] (Gera).
- toccacusidur: arnes del bagatt che 'l serviss per rangià i costur. Prononzi locai: [tokakyzi'dyːr] (Magadin), [tokakuzi'duːr] (Loson).
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabola del Fioeu Trason[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
On omm a l'ha avud duu fioeu.
E 'l più gioven de costor o gh'ha dii al pader: "Pà, demm la mea part ch'am tocca!" e 'l pader o gh'ha fai fòra i part.
De lì a poch dì, dop che l'ha mettud insemma tuttcoss, el fioeu più gioven o s'è tòi su e os n'è andai via lontan, e lì l'ha fai ballà tuttcoss in stravizzi.
E poeu, quand l'ha avud finid de sgurà tant com o n'aveva, l'è vegnuda ona gran carestia in quell paes, e lu l'ha comenzad a sentìssla in di cost.
Os n'è donca andai e o s'è taccad adree a on scior de quell paes, ch'o l'ha mandad in d'ona sova villa a curà i porscei.
E costù o voreva pur anch podèss intesnà la busecca con quii giandazz ch'a mangiava i porscei: ma nissun a ghe 'n dava.
Alora l'è tornad in sè stess e l'ha dii: "Quanta servitoraja là in cà de mè pader la nòda in bondanza, e mì intant chinscì a crepp de famm!
A voeuj proppi tòmm su, e andaroo del mè pà e agh diroo: Pà, l'hoo proppi faia grossa col Signor e con vu;
ormai a no merit più de vess ciamad vost fioeu; femm come vugn di vost servitor".
E, tojendes su, l'è vegnud del sò pà. Quand poeu l'era anch mò lontan, o l'ha vedud el sò pà, e o s'è movud a compassiogn e, correndegh incontra, o si gh'è buttad sul coll e o l'ha basad su.
E 'l fioeu o gh'ha dii: "Pà, a l'hoo proppi faia grossa col Signor e con vu; ormai a no merit più de vess ciamad vost fioeu".
Ma el pader l'ha dii ai servitor: "Presto, portee chì el più bell vestid e vestìll su, mettìggh l'anell in did e i scarp in pee;
e menee scià on vedell ingrassad e mazzéll sgiò, e mangemm e femm past;
perchè 'sto mè fioeu l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers e o s'è trovad". E lì i s'è mettud aeree a fà past.
L'era mò el sò fioeu magior in campagna e, in del vegnì e in del vesinàss a la cà, l'ha sentid a sonà e cantà.
E l'ha ciamad on servitor e o gh'ha domandad quell che l'era 'sta robba.
E costù o gh'ha dii: "L'è vegnud el vost fredell, e 'l vost pà l'ha mazzad sgiò 'n vedell ingrassad, perchè l'è tornad salv".
L'è donca andai in collera, e o no voreva miga andà in cà; però l'è vegnud fòra el sò pà, e o s'è mettud adree a pregàll.
Ma costù, respondend, o gh'ha dii al sò pà: "Ecco, i è già tanci ann che mì ve stagh in obedienza, e a no son mai andai fòra ona vòlta dei vost comand; e a m'hii mai dai on cavrett per stà on poo alegher coi mè amis.
E inscambi, apena ch'o l'è rivad 'sto vost fioeu, che l'ha consumad tutt el fatt sò coi strascionn, a gh'hii mazzad sgiò 'n vedell ingrassad".
Ma lu o gh'ha dii: "Fioeu, tì te seet semper con mì, e tutt el mè l'è tò;
Ma bisognava fà past e stà alegher, perché 'sto tò fredell l'era mort e l'è tornad in vita; l'era pers, e o s'è trovad".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti galloitalici, 1853, pag. 47
Proverbi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Quand i asen i canta, o voeu fà bell temp.
- Mej on prad incoeu che on castell doman.
- A Santa Caterina tutt i vacch in cassina.
- Chi che fa la carità, i la troverà.
- Chi viv sperand, moeur cifoland.
- Chi viv de ciolla, moeur de bestia.
- Per cognoss la tosa bisogna guardà la mamm.
- Can e cavai magher, i è pizzigad di mosch.
- Carn al Sô e pess in l'aqua.
- A Natal, el sbadugg d'on gall.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, Centro di dialettologia e di Etnografia, Belinzona-Lugan, 1956-...
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino- Bellinzona 2004.
- Studi del Carlo Salvioni sora i dialett di vai del Locarnes


text:
Digitip – Folias per proteger il telefonin
- Glindesdi, 30.1.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 30.1.2017, 10:15, RTR
Di per di, ura per ura, u anc pli savens duvrain nus noss telefonin. Cun quest diever datti era il privel che la part principala da l'apparat – il visur – vegn donnegià. Folias per il visur na protegian betg mo quel, ellas èn er ina furma da mantegnair la valur dal telefonin.
Differentas folias
Folias ultra cleras
Questas folias èn surtut ina protecziun per il visur e na duain betg midar las caracteristicas da tal. Tut guarda or tuttina, è dentant protegì meglier.
Folias da vaider
Questas folias han las medemas funcziuns sco la folia ultra clera. Ins na dastga qua dentant quasi betg pli discurrer d'ina folia – plitost d'in glas. Quel protegia anc meglier, è dentant er pli gross.
Folias nunreflectantas
Questas folias pon ins duvrar bain en cas da directa radiaziun dal sulegl. Ellas reduceschan enorm la reflecziun dal visur. Ina tala folia è pia ideal per activitads sut tschel avert. Dentant: Ellas pon midar las colurs dal visur, uschia che tut guarda or in pau auter che senza folia.
Tip
Diever 'normal'
- folia satiglia tanscha
- protecziun cunzunt da sgriffels
Diever frequent
- Folia pli grossa (da vaider)
- Protecziun betg mo da sgriffels, er da crudada dal telefonin
Applitgar folias è – simpel!
Ina chaussa dat en egl: Avant da tatgar si la folia avain nus tschertgà in guid – per gea far tut correct. Adumbatten. I na dat simplamain naginas indicaziuns.
Ins po pia vairamain dir: Mintgin po senza problems duvrar ina tala folia, e quai senz'instrucziuns.


text:
Svizra
-
Pretschs da consuments èn creschids levet
Per l'emprima giada dapi 3 mais èn ils pretschs da consuments puspè s'augmentads. Tenor l'Uffizi federal da statistica è l'index dals pretschs creschì il mars per 0,3% cumpareglià cun il favrer. Uschia è la chareschia pli ferma che spetgada dals economs.
Sco motiv numna l'Uffizi da statistica la fin da la vendita speziala en il sectur da vestgadira, ils pretschs pli auts per carburant ed ieli da stgaudar. Plinavant èn ils pretschs per rauba importada s'augmentads per passa 1% cumpareglià cun il favrer.
RR novitads 11.00


text:
Turku
Turku (in svedes Åbo) a l'è una cità de la costa süd-ovest de la Finlàndia, e la capital aministrativa de la Finlandia Ucidentala (Länsi-Suomen lääni). Turku'l se tröa in sü la riva del fiüm Aura. La sò pupulaziun a l'è de 174.906 abitant (31/12/2005), cunt el 5,2% di gent de lengua svedesa. La sua area regiunala a l'è furmada de 16 cumün e la gh'ha una pupulaziun de 285.682 abitant (2001). A l'è la quinta cità de la Finlandia per pupulaziun (dopu de de la capital, Hèlsinki, e i cità de Espoo, Tampere e Vantaa).
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Turku'l gh'ha trì üniversità:
- l'Üniversità de Turku (in finlandes Turun yliopisto), fundada in del 1920;
- l'Üniversità Åbo Akademi, de lengua svedesa, fundada in del 1918;
- la Scöra süperiura de Scenz Ecunomich e d'Impresa de Turku (in finlandes Turun kauppakorkeakoulu) fundada in del 1950.
A gh'hinn anca el Center d'Investigaziun e Desvilüp Tecnulogich (Turun Teknologiakeskus) e un'Üniversità de Scenz Aplicaa (Turun Ammattikorkeakoulu), che per el sistema finlandes a l'è minga cunsiderada un'üniversità.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Turku - Christmas City -
- Turku TouRing - Urganizaziun turistica de Turku
- Turku Arxipèlag - "L'arxipèlag més maco del mòn"


text:
Co valiteschan experts las chanzuns da pag a la festa da chant?
- Gievgia, 11.6.2015, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 11.6.2015, 11:15, RTR
A la festa da chant federala a Meiringen valiteschan 40 experts las chanzuns da concurrenza da 415 chors. Mintga expert taidla ed examinescha varga 100 chanzuns. In dals experts è Armon Caviezel da Baar ed el declera ils criteris da las valitaziuns. I vegn tadlà las vuschs, la realisaziun tecnica, l'interpretaziun da la chanzun e la preschientscha dals chors. Dentant è era l'elecziun da la chanzun in criteri impurtant.


text:
Exteriur
-
Papa examinescha nominaziun da diaconas
Il papa Francestg ponderescha la permissiun per dunnas a l'ordinaziun diaconala. El saja pront da metter en ina cumissiun ch'examinescha questa pussaivlada, ha ditg il papa en in discurs cun represchentantas dad urdens. Quai rapportan schurnalists ch'eran preschentas a l'inscunter.
Il pledader dal papa n'ha anc betg vulì confermar quai. - Il diacon è en la ierarchia catolica in stgalim sut il spiritual e surpiglia pensums en il servetsch liturgic ed en la pastoraziun. Dapi il segund concil vatican ils onns 60 pon era umens maridads daventar diacons.
RR novitads 21:00