text:
La Bibia piemontèisa/Testament Neuv/Giaco/Giaco 2
Giaco[modifiché]
2[modifiché]
Discriminassion nen giuste[modifiché]
1Mè frej e seur, buté nen a l'arzigh[1] la fej ch'i l'eve an nòst glorios Signor Gesù Crist an fasend ëd distinsion tra le përson-e[2]. 2Butoma 'l cas ch'a intrèissa an vòstra radunansa[3], prima n'òm con na vestimenta magnìfica e con d'anej d'òr ai dij, e peui un pòver vestì con na vestimenta mìsera. 3S'i l'eve 'd risguard particular mach për col ch'a l'ha na vestimenta magnifica e i-j dise: "Chiel ch'as seta ambelessì ant ël pòst d'onor", e al pòver i-j dise: "Ti, ten-te lì drit", opura: "Sëtte là darera an su col taburèt", 4parèj i l'eve fàit na discriminassion ch'a l'é nen giusta[4].
5Scoté, mè car frej e seur: é-lo nen vera che Nosgnor a l'ha sernù pròpi coj ch'a an ësto mond a son ij pòver, për feje rich ant la fej e ardité dël regn che chiel a l'ha promëttù a coj ch'a-j veulo bin? 6Contut, vojàutri i disonore ij pòver! É-lo nen vera ch'a son jë sgnor ch'av craso e ch'iv rabasto dëdnans ai tribunal? 7É-lo nen vera ch'a son pròpi lor, jë sgnor, ch'a ofendo con d'ingiurie col bel nòm ch'a l'é stàit invocà dzura 'd vojàutri?
8S'i compisse la lej regal, ch'a l'é second la Scritura: "Ama tò pròssim tanme ti medésim[5]", i feve bin. 9Ma s'i feve risguard a l'aparensa dle person-e, i feve pecà, i sareve giudicà da la lej e diciarà trasgressor. 10An efet, quaidun ch'a fà stima d'onoré tuta la lej, ma ch'a manchèissa 'd rispetene un sol dij sò pont, a sarìa colpèivol d'avèila trasgredìla tuta, 11perchè l'istess Nosgnor ch'a l'ha bin dit: "Comët nen adulteri[6]", a l'ha 'dcò dit: "Massa nen[7]". Se donca ti't comëttes gnun adulteri, ma ch'it masse, ti 't sarìes comsëssìa un trasgressor dla lej. 12I l'hai da parlé e da ouvré pensand ch'i sarai giudicà da na lej ëd libertà. 13An efet, ant ël giudissi, a-i sarà gnun-a misericòrdia për coj ch'a avran pa avù misericòrdia, contut, ij misericordios a podran superé 'l giudissi e seurtine san e salv.
La fej e le euvre[modifiché]
14Mè frej e seur, còsa servirà-lo se quaidun a dis ch'a l'ha la fej, s'a lo dimostra nen con j'euvre? La fej da sola podrìa-la salvelo? 15Se un frel o na seur a l'ha gnente da butesse adòss e a-j manca lòn ch'a l'é necessari ogni dì për vive, 16e quaidun ëd vojàutri a-j dis: "Va 'n pas, e mangia fin-a ch'it n'àbie pro", e ch'i-j daghe nen le còse necessarie pr' ël còrp, a còsa a-j servirà-lo dije ste paròle? 17Për l'istess ëdcò la fèj, s'a l'é nen dimostrà dai fat, la fèj da sola a l'é mòrta.
18Peul desse che quaidun replicrà: "Ti 't l'has la fej e mi i l'hai j'euvre. Mostrame, sensa j'euvre, che ti 't l'has la fej, e mi, con j'euvre, it mostrarà mia fèj". 19Chërdes-to ch'a-i é un sol Dé? Ti 't fas bin; contut, ëdcò ij demòni a lo chërdo, e a na tërmolo! Ti 't ses pròpi 'n fòl! 20Veus-to comprende na vòta che la fèj sensa j'euvre a l'é mòrta? 21Abraham, nòst antich, l'é-lo nen stàit giustificà da soe euvre, quand ch'a l'ha smonù sò fieul Isaach dzora l'autar[8]? 22Vëddes-to nen che soa fej a concurìa con soe euvre, e che a l'é stàit për soe euvre che soa fej a l'é compisse dël tut[9]? 23Ëd cola manera-lì a l'é compisse lòn ch'a dis la Scritura: "Abraham a l'ha chërdù an Nosgnor, e chiel a l'ha contajlo[10] coma giustissia[11]", për lòn a l'é stàit ciamà amis ëd Nosgnor[12]. 24Vardè, donca, che l'òm a l'é giustificà për j'euvre, e nen mach për la fej. 25Ant l'istessa manera Rahab, la bagassa, é-la ch'a l'é nen stàita giustificà për j'euvre, quand ch'a l'ha arseivù ij mëssagé a ca soa e a l'ha faje scapé për n'àutra stra[13]? 26Parèj coma 'l còrp sensa lë spirit a l'é mòrt, ëdcò la fej sensa j'euvre a l'é mòrta.
Nòte[modifiché]
- ↑ O "compërmëtte nen".
- ↑ O "avend rësguard a l'aparensa dle përson-e".
- ↑ Let. "sinagòga", l'istessa paròla as dovrava per indiché la sala 'd riunion dj'israelita e cola dij cristian.
- ↑ O "un giudissi ispirà da 'd motiv nen giust".
- ↑ Lévitich 19:18.
- ↑ Esod 20:14; Deuteronòmi 5:18.
- ↑ Esod 20:13; Deuteronomi 5:17.
- ↑ Génesi 22:1-14.
- ↑ O "ch'a l'é stàita rendùa perfëta?".
- ↑ O "a l'é staje imputà".
- ↑ Génesi 15:6.
- ↑ 2 Cronache 20:7; Isaìa 41:8.
- ↑ Giosué 2:1-21.


c: text/html

text:
Sco quai che Geni Ballat ha ditg envers RTR saja la schanza pitschna da puspè pudair avrir ils proxims onns la senda enferrada. Il ristg saja memia grond ch’alpinists vegnian mess en privel. Ins saja il mument vi da tschertgar in lieu per in’autra senda enferrada en il Surses. Ideas per in nov lieu sajan gia avant maun, concret na saja però anc nagut.
Dolomit - in crap fragil
Il Piz Mitgel consista or dal crap dolomit, in crap che saja betg uschè stabil, uschia Ballat. Bain hajan ins savì quai gia avant dudesch onns cura che la senda enferrada è vegnida construida, ils davos dus fin trais onns haja la crudada da crappa dentant piglià tiers marcantamain, uschia ch’i saja ussa memia privlus dad ir sin la senda enferrada.
RR actualitad 07:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La pandemia da corona tutga er il Club da Hockey da Tavau. Per minimar il donn finanzial, ha il club annunzià lavur curta per tut ils collavuraturs sco era per ils giugaders. Sco las gasettas da la Somedia scrivan, spetgian els dentant anc sin ina resposta da las autoritads. Pir suenter ina resposta positiva vegnia ins a tschertgar il discurs cun ils giugaders, pertge be sch'ils giugaders èn pronts d'acceptar ina reducziun da lur paja, saja insumma pussaivel d'introducir lavur curta.
Sco quai ch'il CEO dal HCD, Marc Gianola ha declerà, examineschia il HCD plinavant sch'i fetschia senn da dumandar per in credit da maximal 500'000 francs.


text:
Lengua estun
La lengua estun (en estun: eesti keel) a l'è 'l nom de l'idiom parlaa ufizialment en Estonia.
Come 'l finlandes e l'ungares la fa part del grüp de le lengue ugro-finigh.
La sa scriv giù con l'alfabet latin:
Hinn quest le principai carateristich :
- L'è la lengua ufizialment parlada en Estonia,
- L'è vuna dei lengue ugro-finigh (come l'è l' ungares, el finlandes e el lapon).
- L'è una lengue piutost aglutinanta, ma men del finlandes (l'è influenzada dal tudesch).
- Da poch temp, l'ha ciapàa su de parol prestàa dal svedes, danes, ingles.
- I prestit piùsse vecc son dal todesc e da ialtar lengue germanic che son parlàa in de la Sasonia, anca attravers i tudesch baltich de la Livonia. La Germania in estun l' è ciamada 'Saksamaa'
L'è una lengua aglutinanta e l'ha gh'ha 14 cas (com al singular e anca al plüral): numinativ, genitiv, partitiv, ilativ, inessiv, elativ, alativ, adessiv, ablativ, translativ, terminativ, essiv, abessiv, comitativ.
Par esempi i declinaziun de la parula "auto" (machina) hinn:
cas : singular plüral
numinativ: auto autod
genitiv : auto autode
partitiv : autot autosid
ilativ : autosse autodesse
inessiv : autos autodes
elativ : autost autodest
alativ : autole autodele
adessiv : autol autodel
ablativ : autolt autodelt
translativ: autoks autodeks
terminativ: autoni autodeni
essiv : autona autodena
abessiv : autota autodeta
comitativ : autoga autodega
In estun gh'è mingà l'acüsativ, al sò post a vegnan duvraa el nominativ, el genitiv o el partitiv.
L'è anca una lengua ufizial de l'Union Europea.


text:
Giovanni Pacotto/Pinin Pacòt a l'era mè pare
I-j disoma un gròss mersì a monsù Giovanni Pacotto, ël fieul dël Grand Pinin, për avèj vorsù aderì con grinor a nòstra arcesta e mandene costi arcòrd ës-cèt an sla vita ’d sò pare. D’àutra part chi mej che un fieul a peul contene quaicòs ëd bel e d’interessant su cost përsonagi che sì tant a l’ha dàit e fàit për la coltura piemontèisa? An fond a l’é costuma, quand ch’as parla ’d na granda figura ’nt ël camp ëd la leteratura, d’andé a finì quasi dël tut a traté j’aspet meno përsonaj. Nopà a l’é bel e anciarmant podèj conòsse, për mojen ëd le conte d’un ëd soa famija, la figura dl’òm, dël pare, dl’esse uman normal ch’a së stërma, miraco për gena, a l’euj dël curios. La nòstra, tutun, a l’é nen curiosità ma ’l vorèj intré na frisa, an ponta dij pé, ant col mond ch’a l’ha fàit nasse, chërse e muré d’euvre ch’a resto le colòne portante ’d nòstra coltura a gnun-a uguala.
PININ PACÒT A L’ERA MÈ PARE[modifiché]
Forse pòchi a san che Pinin Pacòt a l’avìa partessipà a la Prima Guèra Mondial (a l’era un fieul dël ’99). Ant ël 1917, a disdeut ani pen-a compì, dòp d’un Cors Anlev Ufissiaj ëd Complement fàit an pressa, a l’era stàit mandà al front con ël grad ëd Sot-tenent, pen-a an temp për esse coinvòlt ant la tràgica derota ’d Caporetto. Ansema a desen-e ’d mijara ’d soldà a l’era stàit fàit përzoné e a l’avìa passà 18 mèis ant un lager an Almagna. As tratava nen, për boneur, dij famos camp dë stermini dla Sconda Guèra Mondial, ma la survivensa malfé ’nt un lager, tra frèid e fam, a l’era nen ëstàita ’d sicur piasosa. Chiel a l’avìa nen soportà ’d maltratament ant ël fìsich e, al contrari, ant soa ment a l’era restaje l’arcòrd ëd vardie nen crudele. A l’é mia convinsion che ’l tratament uman ant ël lager a fussa stàita na conseguensa natural ëd la pas interior, ëd lë spìrit comprensiv, ëd la curiosità viva ’nt ij confront ëd le colture diverse. Da studios anreisà coma ch’a l’era a l’avìa aprofità dla detension ant ël camp për amprende ’d lenghe strangere dai cambrada ’d përzonìa: alman, fransèis (che già a conossìa da bin) e fin-a ’l russi. I m’arcòrdo d’un episòdi a la fin ëd la Sconda Guèra Mondial ch’a na definiss bin la përsonalità: ant ël fërvé dël 1945 na colòna dl’esèrcit alman an artirada a l’era passà da Castel d’Anon fërmand-se doi di, ma sensa fé gnun dani nì ravagi.
Mè pare a l’avìa pijame për man e i j’ero andàit dal comandant për na ciaciarada ’nt la qual ël militar a l’era confidasse sla soa situassion e sla disperassion për na dësfàita giumai nen evitàbil. Mè pare a l’é nen ëstàit n’òm dë spòrt nì d’atività manuaj: i l’hai mai vist-lo angagià con qualsëssìa pcit travaj ant ëcà. Mach ant n’ocasion a dovrava j’atrass da travaj: quand che a la sèira a andasìa press ëd la tipografìa ch’a stampava ’l giornal «Ij Brandé» e a giutava a formé le pàgine componendje con ij caràter da stampa. Da fiolin quàich vira i partessipava a coste seirade sercand ëd colaboré, an mes a dròlo odor d’inciòstr e rumor ëd màchine ch’a stampavo. Quàich àutra sèira i compagnavo mè pare an vìsita a d’amis, an coste frequentassion i son intrà andrinta a ’d ca dla veja Turin da l’anciarm inteletual e squasi aristocràtich. I m’arcòrdo bin l’alògg d’Arrigo Frusta cudì da la sgnora ansian-a, soa fomna, con n’atmosfera crepuscolar; l’alògg dël pitor Vellan, simpàtich e fantasios coma sò proprietari, colorà e piturà an minca soa part da chiel midem. Quàich ani dòp, ant ël perìod dël mè liceo, as surtìa a la sèira a fé na spassëggiada (dòp bicer ëd Barbarèsch a la Birarìa Cerri an contrà Garibaldi).
Da përfond competent an sla Turin dij temp passà, an minca contrà o vìcol dël sénter ëstòrich a-i era sèmper n’argoment dël qual conversé. I l’avìa apopré 15 o 16 ani quand ch’a l’avìa comprame ij prim sigarèt disend-me ch’a preferìa ch’i fumèissa sensa dovèime stërmé, an conseguensa dòp pòchi ani i l’hai chità dël tut. I son sèmper ciamame se la soa a l’era na tatica pontùa o na sernia dël cas. Ambelessì i l’hai lassà fòra tanti aveniment dij quaj i l’hai memòria, ma son a l’é për nen ëslongheme tròp e i j’armando a n’àutra ocasion ëscrivne.


text:
Gavâsa
Artécol in dialèt arzân
Gavâsa (Gavassa in italiân; Gavassæ in latèin) l'é òna dal j antîghi Véli, incō l'é 'na frasiòun cun 2.589 abitânt (31/12/2009), dal cmûn Rèz.
Geogaféia[modifica | mudéfica la surzéia]
L'é int la Pianûra padâna Gavâşsa l'é a 5 km, tra mezanôt e matèina dal cèinter sitê. L'é a i cunfîn cun i cmûn ed Curèz e Sân Martèin. La véla l'é divîşa in tri cèinter: "La Lumêga", "La Véla" e "Cà Nōvi". A sîra l'é bagnêda dal turèint Ròden .
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Numinêda per la préma vôlta in un documèint ed l'875, Gavâsa l'é stêda proprietê e Matélda ed Canòsa e, dôp la môrt ed la Grancutèsa, l'é pasêda a l'anvōd Guelfo VII dóca de Spoleto.Pó dôp ló al l'à dunê la burghêda a Gherardo Rangoni che, a só volta int al 1176, al l'à dêda a la Cēşa ed Rèz. Int al 1315 Gavâsa l'ēra un cmûn indipendèint, dôp l'é andêda sòta al cmûn e d Rèz, la vîn divîşa, per pôch tèimp, da Rèz dal 1805 al 1807, quând l'é stêda préma unîda al cmûn ed Masinsâdegh, e pó a còl ed Bódri. Sgnêda da un grôs e-şvilóp sitadèin cumincê a la metê ed j ân 1990, la frasiòun la mantîn incòra 'na cumuméia agrécola e servési per la gînta ch' a fân pêren préma ed tót insém a j impiânt ed la parôchia.
Monumèint e pôst interesânt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Cēşa parochiêla ed Sân Floriân, citêda per la préma vôlta in un documèint dal 1171
Strêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Gavâsa l'é insém a la vècia strêda statêla 468 ed Curèz, ch' l' unés Rèz a Chèrp incō a gh'é in só pôst 'na strêda nōva e pió modêrna.
Elèinch di léber[modifica | mudéfica la surzéia]
- Ferdinando Fabbi Guida di Reggio nell'Emilia-Città del Tricolore, Reggio nell'Emilia, 1962
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Gavassa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
L’emprima giada ch’i vegn documentà ch’i dat vignas a Sagogn è l’onn 765 en il testament da Tello. En quest descriva la baselgia da S. Columban, cun il bain puril e las vignas. Cura che Aron Candrain da Sagogn ha udì quai èsi stà cler ch’el veglia puspè plantar ivas a Sagogn ed uschia ha el prendì a tschains il prà nua ch’igl è probabel gia vegnì racoltà ivas avant passa 1250 onns.
L’emprima racolta è ida a la malura
Plantà è vegnida la sorta Solaris. In'iva che madira baud ed è resistenta cunter malsognas. Suenter che las vespras han maglià l’emprim onn las ivas, han Aron Candrian e ses bab Hannes mess las ivas en in satg da taila avant ch’ellas madiran per uschia tegnair davent las vespras. Uschia hai lura dà l’onn passà l’emprima racolta che ha pudì vegnir manada en il Signuradi per laschar producir vin. En tut 166 buttiglias vin alv ha quai dà.
Vin na pon ins betg cumprar
Era sch’i vegniva fatg gia avant tschientaners a Sagogn vin n’è il lieu betg en il cataster da vignas. Quest register definescha nua ch’ins po avair vignas e dastgar far vin. Sch’il lieu n’è, sco Sagogn, betg en quest cataster na dastga la vigna betg esser pli gronda che 400 meters quadrat ed il vin producì na dastga betg vegnir vendì.
Aron Candrian na vul sez betg producir dapli vin a Sagogn, damai ch’el producescha cun ses frar e ses geniturs gia vin en Spagna. Ma el spera che autras persunas hajan gust da producir vin e ch’ins possia lura uschia mirar che Sagogn vegni en il cataster da vignas.
L’onn passà ha il clima sitg e chaud da Sagogn procurà ch’i ha dà 166 buttiglias vin cun il num «Resvegl».
TR Telesguard 17:40


text:
La regenza grischuna veglia vinavant observar sche la mancanza da persunal da tgira creschia. Ma ella na veglia betg s'engaschar per in contract da lavur general, uschia la resposta sin in'incumbensa ord la fracziun socialdemocratica.
Durant il lockdown cura che las staziuns intensivas eran plainas, hai dà applaus per tgirunzas e tgiruns. Igl è vegnì punctuà ch'il persunal da tgira saja relevant per il sistem. La fracziun dals scocialdemocrats giavischa perquai ch'ins megliereschia las cundiziuns pe ril persunal da tgira. Pajas bassas, sururas e lavur malragulara stattian en discrepanza cun la relevanza da quellas clamadas.
Chaussa dals partenaris socials
Ils socialdemocrats giavischan che la regenza s'engaschia per meglierar la situaziun da lavur cun in contract da lavur general per il Grischun. La regenza refusa però quest engaschi, oravant tut perquai ch'in contract general saja chaussa dals partenaris socials, sco ella scriva en sia risposta a l'incumbensa. E las pussaivladads d'influenzar directamain sco regenza l'elavuraziun d'in contract general sajan sut questas circumstanzias limitadas.
Plinavant fa la regenza attent che l'elavuraziun d'in contract general haja gia pliras giadas fatg naufragi. Ina giada pervi da la resistenza entaifer la Federaziun grischuna d'ospitals e chasas da tgira. In'autra giada è n'ha l'intenziun da farncar il contract general sco cundiziun per rivar sin la glista d'ospitals betg chattà ina marioritad en il Cussegl grond.
La regenza è però pronta d'observar regularmain il svilup e da proponer mesiras sche la mancanza da persunal da sanadad vegnia anc pli gronda. L'ultim pled davart l'incumbensa per in contract da lavur general ha però il Cussegl grond.


text:
La dita da zumpradus Erardi laora cun le lëgn da plü co vint agn, n material de valüta y vi, che é na pert importanta y fondamentala de nosc raiun. Döt á metü man tl 1996 cun Oswald, n maester artejan che á fat nasce na picia firma che aldedaincö é chersciüda por ci che reverda le personal y la gran sort de sorvisc pitá y che sá co se möie nia ma tla Val Badia y tla Val de Puster, mo te döt le raiun regional.
Nosta storia da artejans é na storia che s’á svilupé tl tëmp, mo che é dassënn restada la medema tla sostanza. Da lauré cun le lëgn, da le trasformé te n material ütl nia ma por abelí, mo ince por renforzé ciases, fabricac, magazins, majuns, n’é nosta manira da ti jí pormez mai mudada: i un respet por chësc elemënt che uma natöra nes á scinché y che, deboriada cun i crëps, é simbol dl raiun te chël ch’i viun. Le lignan fej pert de nosta storia, nostes tradiziuns, nosta cultura. Por chësta rajun le laurunse cun cura, inier sciöche incö y al sará insciö ince indoman.


text:
Verdee de Sura
Verdee de Sora (Verderio Superiore in Italian; Verdé de Süra in Brianzoeu) l'è on comun de la Provincia de Lecch con Erùr: Còdice sbagliàt097 088 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 2,64 km² e 'na densità de Eror in l'espression: operador < minga spetad. ab./km². Al se troeuva in del territòri de Meraa e'l faseva part del vegg comun de Verdee, del qual al s'è destacaa intel 1905. El so territori el cunfina cun quel dei cumün de Cornaa (MI), Padernu, Robbiaa e Verdee de Sott.
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Verdee de Sora l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Vôs correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Per vegnir a fin cun ils playoffs fin mez matg sto vegnir giugà mintga dus dis. Quai pretenda bler da las otg equipas che cumbattan anc per il titel da campiun svizzer. I spetga in temp fitg intensiv, corporal e mental. Perquai è er il temp tranter ils gieus, il temp da regeneraziun immens impurtant.
Natiralmain spetga in dir temp sin ils hockeyans, ma ils playoffs n'èn betg in camp da wellness.
Sin il pli tard ils 14 da matg sto il campiunadi esser decidì per che la naziunala svizra da hockey haja anc avunda temp da sa preparar sin il campiunadi mundial che cumenza be in’emna pli tard a Riga en la Lettonia.
Sport-Bubble + Home-Bubble
Per er mitschar tras quests playoffs senza pli gronds incaps da corona prevesa il concept da segirtad ina uschè numnada «double bubble». Vul dir; giugaders e tut ils responsabels dastgan durant quai temp sa mover sulet en las hallas da glatsch ed en lur dachasa. Uschia duain ils contacts vegnir limitads. Per exempel ir a far cumissiuns u duvrar il traffic public n’è betg lubì durant questa fasa decisiva.
Bunas cartas per l'EV Zug
Avessan ils playoffs da vegnir interruts pervia da corona fiss il victur da la qualificaziun il nov campiun svizzer, quai era gia vegnì decidì ad ina radunanza da la liga il schaner. En quest cas fiss quai l’EV Zug, nun che l’equipa da la Svizra centrala fiss gia crudà ora dals playoffs.
Ils playoffs da quartfinal vegnan decidì en ina seria da best-of-seven. A partir dals mezfinals decidan ils clubs co vinavant. La finamira è dentant er da giugar il final almain sur ina seria da best-of-five.
Duels da playoffs quartfinal:
- EV Zug (1.) – SC Berna (9.)
- HC Lugano (2.) – Rapperswil-Jona Lakers (10.)
- Friburg-Gottéron (3.) – Genevra-Servette (6.)
- Losanna (4.) – ZSC Lions (5.)


text:
Il Cussegl federal prenda sias decisiuns a chaschun da sias sesidas. Per pudair decider davart circa 2'500 fatschentas per onn dovri ina preparaziun minuziusa e conscienziusa, ma er tschertas reglas formalas ed informalas.
Il Cussegl federal sa raduna uschè savens sco quai ch'ils affars pretendan. Uschia èsi fixà en la lescha. Per regla sa raduna la regenza svizra ina giada per emna ad ina sesida ordinaria en la stanza da sesidas dal Cussegl federal: normalmain la mesemna, durant las sessiuns dal parlament il venderdi. La sesida cumenza per il solit a las 9.00 e dura pliras uras. Manada vegn ella da la presidenta resp. dal president da la Confederaziun.
Cumpetenza da decider
Il Cussegl federal è cumpetent da decider, sche almain quatter commembras e commembers èn preschents. El decida tant sco pussaivel en la procedura da consens, mintgatant dentant tras votaziun. En cas da paritad da las vuschs quinta duas giadas la vusch da la presidenta resp. dal president da la Confederaziun.
Nagin dretg da votar per la chanceliera federala
Er la chanceliera federala sa participescha a las sesidas. Ella n'ha nagin dretg da votar, po dentant far propostas tar las fatschentas da la Chanzlia federala. Las vicechancelieras ed ils vicechanceliers fan part da las tractativas, nun ch'il Cussegl federal disponia autramain.
Visitas èn raras
Visitas èn raras; ellas na vegnan betg beneventadas en la stanza da sesidas, mabain en il "Bureau du Président", in local accessoric sin il 1. plaun da la Chasa federala vest. Ina giada per onn vegn envidà il president dal directori da la Banca naziunala per al laschar preschentar ses rapport. Mintgatant beneventa il Cussegl federal autas funcziunarias ed auts funcziunaris da la Confederaziun, sch'i para dad esser inditgà che la regenza svizra vegnia infurmada directamain. Per las tractativas politicas sco talas è il Cussegl federal dentant adina per sai (cun la participaziun da la chanceliera federala e dals dus vicechanceliers).
Sesidas "extra muros" e clausuras
Ina fin duas giadas per onn fa il Cussegl federal ina sesida "extra muros", pia ordaifer la Chasa federala. Ella ha lieu mintgamai en in auter chantun, per exprimer uschia l'attaschadadad cun ils chantuns. Mintgatant sa retira el ad ina clausura da pliras uras, per che temas impurtants possian vegnir tractads a fund.
Lunga glista da tractandas
Circa 2'500 fatschentas stattan mintga onn sin la glista da tractandas dal Cussegl federal. Il pli bler temp impunda el per respunder intervenziuns parlamentaras.
Ultima midada 19.07.2019


text:
Paradòs di córuv
Al “paradòs di córuv”, cgnusû anc cuma “paradòs di córuv négar” o “paradòs 'd Hempel”, 'l è 'n paradòs lògic strulgâ in di an Quarànta par Carl Gustav Hempel par dimustràr i lìmit dal prucedimènt lògic indutìṿ, a 'l intèran dal mètud sientìfic, in cunfrònt a qvél dedutìṿ dal silugìśum 'd Aristotel.
C'n al mètud sperimentàł dla siénsa mudèrna i luminàri i pōlar tiràr dal cuncluśiòṅ faghénd a mènt a qvél ch'a sucéd in gir, rivànd dònca a far di ragiunamènt universài parténd da di fat véra particulàr. Nutànd che tut i córuv ch'a gh'ém la manéra 'd védar i èṅ scûr, a s prév rivàr a dir che tut chi uśèi lè i èṅ négar, in fiṅ a próva cuntrària. Tut al vòlti ch'a vdém una 'd cal bèsti lè négri, la nòstra règla la s irubustìs sèmpar da piò, dònca:
- córuv → négar (s'a cat un córuv alóra 'l è nég'r ad sicûr)
mo 'n fat dal gènar se véra, druànd la lògica, al pōl anc èsar scrit arbaltànd la questiòṅ in cla manéra chè:
- ¬négar → ¬córuv (s'a cat un quèl minga négar alóra al n è briśa 'n córuv 'd sicûr)
A cal punt chè la teurìa la cata cunférma sèmpar da piò minga sōl vdénd di àtar córuv négar ma anc, e chè 'l stà 'l paradòs, di póm rós parchè (1) 'l è equivalènt a (2).
Mo csa gh'èntr'n-i i póm c'n i córuv? Gnint.
Una dal spiegasiòṅ dal paradòs 'l è che catàr dal ròbi minga négri par pò dir che tut i córuv i èṅ négar al gh'à sèns ma sōl par na cria infiniteśimàla parchè s'a fus pusìbil muciàr sù tut i quèi minga négar, e 'l sìngul póm rós 'l è òṅ ad chi śavàj lè, a s prév dir sénsa dubi che i córuv i èṅ négar esénd ch'in dal muć ad tut i lavōr minga nég'r a n gh 'n è gnanc òṅ.


text:
Sa |21|06|2014| TRIBUNA
LISA SECILIA CUN BAND
Lisa Dermont ha 24 onns ed è creschida si a Rueun. Ella ha duas grondas passiuns, ina giada l’enviern, ses skis e la naiv e lura natiralmain la musica. Entschet a chantar ha Lisa cun 7 onns, l’emprim ha ella chantà classic, ma suenter era jazz e pop. La musica è adina stada fitg impurtanta per la matta che ha sunà saxofon, clavazin e trumbetta. Durant ses studis a l’exteriur en la China ha ella emprendì da sunar ukulele e cumenzà a scriver atgnas chanzuns. L’atun 2013 ha Lisa gì la chaschun da registrar Top Pop per il Radio Rumantsch. Actualmain studegia ella scienzas da la China a l’universitad da Turitg e spera ch’ella sappia mantegnair era en il futur la musica sco ina part da sia vita.
Lisa Dermont ha 24 onns ed è creschida si a Rueun. Ella ha duas grondas passiuns, ina giada l’enviern, ses skis e la naiv e lura natiralmain la musica. Entschet a chantar ha Lisa cun 7 onns, l’emprim ha ella chantà classic, ma suenter era jazz e pop. La musica è adina stada fitg impurtanta per la matta che ha sunà saxofon, clavazin e trumbetta. Durant ses studis a l’exteriur en la China ha ella emprendì da sunar ukulele e cumenzà a scriver atgnas chanzuns. L’atun 2013 ha Lisa gì la chaschun da registrar Top Pop per il Radio Rumantsch. Actualmain studegia ella scienzas da la China a l’universitad da Turitg e spera ch’ella sappia mantegnair era en il futur la musica sco ina part da sia vita.


text:
Ormalingen
Ormalingen a l'è un cumün svizzer del distret de Sissach, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.23 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 1950 abitant.
El cumün de Ormalingen al se tröva a una altitüden de 423 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buus, Gelterkinden, Hemmiken, Rickenbach, Rothenfluh, Tecknau, Wenslingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Questa stagiun ha il quartet svizzer fatg trais giadas plaz 9 en las staffettas. Tar la cuppa mundiala ad Antholz resulta plaz 11, var 3 minutas e mez davos ils victurs da la Frantscha. Per la Svizra èn currids Sebastian Stalder, Jeremy Finello, Serafin Wiestner e Niklas Hartweg. Il meglier Svizzer Benjamin Weger è sa concentrà sin la cursa cun partenza da massa da la dumengia.
Ils Franzos han gudagnà la staffetta sur 4 giadas 7,5 kilometers cnap avant ils Norvegiais. Plaz 3 fan ils Russ.
Naginas Svizras a la partenza
Las biatletas han gì sin il program la cursa cun partenza da massa. Las Svizras avevan manchentà da sa qualifitgar. Victura è daventada la Franzosa Julia Simon, avant la Svedaisa Hanna Öberg e l’Austriaca Lisa Theresa Hauser.


text:
Ill Baccaiäd
Dùppiag in piasintein in dill püblicitä o in di film (di Pietro “Pedar” Rebecchi)
Am sa’ atsé cär al mé dialëtt c’am sum seimpar imaginä cma la sariss a seintal in uccasion un po’ particulär, pr’esempi in dill püblicitä o ancura pösè in di film. Mia tant parché al fariss rid ma parchè däi, l’é inütil chi löian, l’italian la spiega ma ‘l dialëtt al ricama, al culura e ‘l tucca ‘l cör.
Via cun la fantasia. Selvaggio West, i dü cauboi is catan in meśa alla meinstrit dal paes, arbason ca vula, un sul a picch e la vöia da regulä di cöint. Is guärdan mäl, la müsica la fa da térs incomud, vöin di dü la sposta ‘l sigàr in sl’ätar spigh ad la bucca e ‘l fa: “Quand un om cu’n s’ciopp l’incontra un om cun la rabata, l’om cun la rabata l’è un om mort”.
Vuris seint Al Pacino che in dal Padrino III al disa: “Chi costrüissa in sla gint al costrüissa in sla mota” o quand al fäva al boss in Scarfeis vuśä dré a una guärdia: “T’é almé ciacciar e distintiv, ciacciar e distintiv”.
Impero Romano. Massimo Decimo Meridio al sa guärda inturan, tütt i suldä i’aspétan ätar che un so’ urdin, lü al sälta in groppa al cavall e al vusa fort e franch: “ Al mé segnäl scatenì l’inferan par la marianassa“ e dopa ‘l va in dal bosch, al guärda dritt in d’iocc’ i’ätar cavalier e ‘l fà : “ A veint dé da incö mé sarò a dré a taiä la mëlga, imaginì in dua vurì iess parché atsé la sarà. Däi sö, sti bein tütt a mücc’ e gnim adré. S’av catarì a galupä in d’un camp ad cunfanon cul sul in sal müs ghì mia da preocüpäv gnan un briś parché vurà dì ca sì in di Campi Elisi e arì belle tirä i scapein. Fradéi, cul ca fum in vita al rintröna par tütta l’eternitä”.
Aldo, Giovanni e Giacomo i guärdan la gamba ad lègn’, famusa scültüra cla custa un occ’ ad la tésta e che, assolütameint i gan da purtä al futuro suocero ad Jacam. Giuan alla guärda e la sbotta: “Al mé maringon par treintamila franch alla fäva méi, guärda la g’ha gnan i’ong’ däi là, padélla”
Forrest Gump, séd in sla pancheina c’al cöinta la so vita a chi speta ‘l pulman insëma a lü e tra un möd ad dì e l’ätar, tra un fräs ca dśiva so mär e l’ätra al śöga ‘l cärich: “La vita l’é propi tant cmé una scatula ad cicculatein, an ta sä mäi cull c’at capita maladissa”. Sì al so’ śà, al maladissa al gh’é mia ma ‘l ga sta bein tant cmé un turtell in meśa ai labar.
Rag. Ugo Fantozzi, l’è stä ubligä par la miliunesima vota a vëd “La corazzata Potemkin”, stavota adritüra intant ca śöga la naśiunäla. Alla fein al megadiretür al serca un vuluntäri c’al diga du parol in sal film. Al ragiuner al tira föra un curagg’ da lion, al va in sal pälcscenich, al guärda la platea di so’ cullega e la sbota: “Par mé la curaśśä Kotionki… l’é una vaccäda dal nümar vöin!“. Applausi.
Quant film d’amur s’è vist al cinu ? Una müccia e allura sarcum d’imaginä la scena : dü inamurä is catan dopa tant teimp, dopa avì insugnä da catäs vöi in di brass ad l’ätar intant chi suspirävan, adèss is guärdan in d’iocc’, lü cul suris stampä e lé che śà l’as vëda in una cà pina ad ragass ca baccäia.
La löina la fà da testimoni in un ciel pìin immürä da stël. La fiöla la fà balä ill parpell, la trà un bell suspir e la disa al so’ inamurä: “Cär al mé bèll taston dim ca starum seimpar insëma, ca gnarum vecc’ insëma e che tirarum sö una branca ‘d picin”. E lü: “Ma si vè al mé bell cirlinein, mé sum talmeint inamurä ad té che quand at peins al me cör la sbarbata tant cmé un anaron in da sgiüś ”
E vissero felici e contenti.
Pietro “Pedar” Rebecchi


text:
Arbeitsblatt: Listess gener differnta significaziun
Material-Details
Scha tü legiast quists pleds, at daraja in ögl cha’l listess pled scrit po avair differntas significaziuns. Vezzast la differenza? Declera ils pleds a man dad ün exaimpel!
Rumantsch
Scriver
5. Schuljahr
3 Seiten
Statistik
18650
2102
5
16.04.2008
Autor/in
katja lechthaler
Land: Schweiz
Registriert vor 2006
Textauszüge aus dem Inhalt:
LISTESS NA??? Scha tü legiast quists pleds, at daraja in ögl chal listess pled scrit po avair differntas significaziuns. Vezzast la differenza? Declera ils pleds man dad ün exaimpel! A) Listess gener – differnta significaziun il bacher – il bacher la chaminada – la chamindada il chant – il chant il chantun – il chantun il cussagl – il cussagl il daint – il daint la dieta – la dieta LISTESS NA??? la fraja – la fraja il pass – il pass la pezza – la pezza il pin – il pin la pulizia – la pulizia la pumpa – la pumpa la rouda – la rouda LISTESS NA??? la ruina – la ruina la sort – la sort la spaisa – la spaisa la spezcha – la spezcha il stadi – il stadi il tun – il tun il vaschin – il vaschin LISTESS NA??? B) Different gener – differnta significaziun il barba la barba il mort la mort il mür la mür il part la part il saiv la saiv il sön la sön


text:
Atgnamain fiss l’onn 2016 gist l’onn da giubileum 150 onns district da chant Surselva. Uschia fissi stà pussaivel da cumbinar questa festa da chant cun il giubileum. Sco quai che Ewald Vinzens, il president dal district da chant Surselva di, na saja quai onn differenza dentant betg in problem perquai ch’ins na possia betg dir exact sche la fundaziun saja stada il 1866 u il 1867.
Tge che fa dapli quitads al president è il fatg ch’i na dat era anc betg in chor che vuless surpigliar l’organisaziun da la festa dal district per il 2017.
En buna cumpagnia
I na saja simplamain betg simpels temps per da quellas organisaziuns manegia Ewald Vinzens, ed el fa attents ch’era la festa da chant chantunala n’haja betg chattà in chor ch’organisescha la proxima festa l’onn 2018. Ed uschia manegia Ewald Vinzens ch’il district da chant Surselva saja en buna cumpagnia.


text:
Swissport, la pli gronda firma dal mund che fa la spediziun als eroports, stat avant in avegnir intschert da las consequenzas da la crisa da corona. La situaziun saja critica, ha ditg il schef da Swissport envers la «NZZ am Sonntag».
Il concern haja pers las ultimas emnas 80% da las svieutas. 10'000 dals 65'000 emploiads en l'entir mund hajan stuì vegnir relaschads. 40'000 fetschian lavur curta.
Sin il pli tard la primavaira dovria Swissport liquiditad, uschigliò smanatschia l'insolvenza. Quai avess er consequenzas negativas per l'entir manaschi aviatic sin ils eroports svizzers, avertescha il schef da Swissport.


text:
Da Romana Ganzoni -
Ultimamaing es capità alch schnuaivel da rier. Ed eir na. Ma il prüm apunto schi. Daspö quatter ons scriva columnas rumantschas per ün magazin chi’d es organisà talmaing bain, cha la columna per Nadal esa fingià da trametter mità avuost. O quella dad avuost cumainzamaint avrigl. Il uschedit briefing dals 27 marz 2018 da duonna G. tuna uschè: „Vielen Dank, dass Sie Ihren Text bis Freitag, 13. April 2018, an Frau W. senden.“
Il text (chi’d es gnü publichà in avuost) nu d’eira quella vouta (ils 13 avrigl) a Turich las 9 uras (dimpersè pür las 10 uras, Hilfe!), ed eu n’ha fingià tschüf duos minuts passà las 9 uras ün reminder da duonna W., ingio chi resta quista columna (per avuost). Hai, propcha!? Ma che noschas manieras da mai, schnuaivel.
N’ha tut cun umur quist fat ed eir, cha las aspettativas d’eiran talmaing bassas, ch’eu nu pudaiva bod na crajer, per part d’eira quist magazin, las fotografias e’l text per mai ün’unica satira reala, ma natüralmaing na aposta, i’s stuvaiva tmair, cha quista glieud craja cha lur lecturs e lecturas, cha’l „pövel“ es debil, a bunch of cretins, quist magazin vulaiva texts i’l stil da „La nona vaiva dit üna vouta cur ch’eu d’eira amo üna mattina, chi’s desssa adüna far attenziun cun traversar la via. Ed eu – eu d’eira quella mattina hihi – n’ha dit da schi, e perquai ha fat la nona grassins cun mai, ed eu n’ha das-chü lichar oura la coppa, quai nun haja mai plü invlidà.“
Eu sun l’ultima chi pledescha chi’s dess implir il muond cun noschdà e critica permanenta, ma eu n’ha eir fich fadia cun kitsch, fosdà ed ipocrisia ed impustüt, sco fingià manzunà, chi’s craja cha’ls conumans sajan totels e preferischan istorginas banalas. Quai nun es brichafat uschè.
Bain. Eu nun ha be tut cun umur quists fats (e d’eira massa daschütla per sdir sü meis ingaschamaint), minchatant n’haja eir scrit uschè üna columna schnusibusi, per far ün zich schnöss da quist stil e per am intrategner ün mumaint, ed ellas chattaivan adüna super. Fin quist avuost. Aiaiai. Meis subconciaint ha scrit la seguainta columna per Nadal 2018, in desch minuts, ed amo desch minuts n’haja douvrà per la traducziun per tudais-ch, perche chi’s sto adüna far duos duos texts, il rumantsch e la traducziun, cler.
La mima
Anniversari e Nadal, quai sun duos festas glüschaintas illa vita d’uffants. Blers nu san plü, perche chi’s festagiescha Nadal, ma chi dà regals, quai es cler, ed eir, cha per tschüffer quels as sto ir tras differents bogns, sajan quai ils bütschins bletschs da las tantas, il cumplimaints dad amis da famiglia, da dudir per la tschientavla vouta, chi’s saja creschü e stuvair respuonder per la tchientavla vouta la dumanda, schi’s haja fingià ün marus o üna marusa.
Ma quai sun ils bogns o las duschas fraidas avant cha l’uffant po strar davent il palperi dal regal da la tanta o dals genituors chi han dit da deportar perfettamaing scha la mima vain. La mima chi da adüna precis quai chi’s aspetta. Che cha l’uffant nu sa: La mamma trametta a la mima adüna üna glista fich precisa culs regals cha’l figl voul, e la mima nun ha ingüna schanza da far üna surpraisa, la mamma nu voul quai, la mamma voul, cha’l figl e la mima as cumportan co ch’ella ha previs. Voul dir: cha eir la mima sto ir tras il bogn, ma quai l’uffant nu sa. Dafatta a Nadal nu’s saja tuot ün da l’oter.
Üna strategia es da simplamaing giodair il misetri. Eir scha blers uffants nu san plü, perche chi’s festagiescha Nadal, ün misteri resta: Co esa pussibel cha ün vainter ha plazza per tantas dutscharias sainza cha l’uffant explodischa?
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Quai ha dat la seguainta reacziun:
„Während ich Ihre letzte «Romanische Spalte» mit grossem Vergnügen gelesen habe, kann ich den Inhalt dieser Kolumne so leider nicht zum Abdruck freigeben. Das XXX Kundenmagazin will nebst Kochinspiration unterhaltsamen Lesestoff bieten. «XXX und XXX», wie das XXX-Motto, soll auch der Inhalt des Magazins sein. Ihre Kolumne beleuchtet leider ausschliesslich negative Aspekte der Festtage - von mühsamen Verwandten, monierenden Müttern oder Kindern, die Mühsal über sich ergehen lassen müssen und Süssigkeiten im Übermass in sich hineinstopfen. Diese Botschaften, die zudem gewiss auf eine Vielzahl an Familien nicht zutreffen, möchten wir so nicht an die Leserschaft vermitteln.
Dürfte ich Sie daher freundlich bitten, uns einen neuen Text zukommen zu lassen, der sich auf schöne Seiten von Weihnachten fokussiert wie z.B. Vorfreude, das gemeinsame Backen, das Zusammentreffen und Zusammensitzen, das Schenken, Finden von Geschenkideen etc. Ich bin überzeugt, Sie als Profi-Schreiberin finden einen guten neuen Ansatz.“
Ma, cler. Eu n’ha scrit ün’otra columna (cun traducziun) chi’d es per mai kitsch total, ma els nun han badà, l’incuntrari, i chattan superischem e stamparan cun plaschair.
Il bastunin da tschiculatta
Seis abiadis vaivan fingià cumanzà in avuost a far biscuts da Nadal cun agüd da la recetta sülla pagina stratta our dal magazin XXX da l’on passà. E lura tils hana vendü mincha marcurdi davomezdi sülla via maistra. Las vaschinas d’eiran commosssas, lodaivan e cumpraivan. Che gnoccals! Tuot il cumün as partecipaiva vi da la cumpra chi ha dürà dad avuost fin ocotober, lura d’eira afin, plü ingüns gnoccals per quai suot.
Üna duonna prominenta, Lidia, chi d’eira chaschiera sur vainch ons pro XXX, ha dumandà a Reto (cun seis desch ons il plü vegl dals tschinch pitschens pastiziers), perche chi nu vendan plü lur dutscharias. In quel mumaint as fuormaivan larmas aint ils öglins da l’uffant. Sco üna sajetta ha Lidia trat our da sia busacha ün bastunin da tschiculatta. Quai ha fat effet. Chi hajan guadagnà be 250 francs, ma cha l’e-bike per bazgenar chi vöglian regalar da Nadal cuosta sur 3000 francs. Ch’el nu saja plü bain in chamma.
In cuort mumaint s’han organisats ils vaschins dals pluoders, han ramassà raps, eir trais societats s’han partecipadas e vendü las listessas dutscharias sco’ls uffants, il vendader da velos ha fat ün bun predsch – e quia d’eira’l dimena, il velo eletronic da bazegner. Quel nun es lura plü stat bun da tegner inavo las larmas, e quai nun ha neir fat dabsögn.
Sün quai n’haja sdit sü il job. A la fin.
Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: www.pixabay.com
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Benedetto Vigne - Ad Astrid Alexandre gartegia cun ses segund album «Umbrivas» ina nova capolavur da la scena rumantscha.
Jau vuless numnar Astrid Alexandre betg simplamain ina chantanta u chantadura, jau preferesch numnar ella ina «artista vocalica». Ina persuna che sa far cun sia vusch dapli che mo «chantar», ina che sa schonglar, capriolar, chaubriclar cun sias cordas vocalicas. Quella qualitad demussa Astrid gist en l’emprim toc da ses nov album «Umbrivas», cumparì l’entschatta da mars, la skizza cun il titel «Lighthouse» (bel da battegiar l’album «Umbrivas» e lura gist cumenzar cun la glisch!). E quest «far traglischant» (Leuchtturm) bogna l’artista en in mar da misterius ecos ambientals, sur ils quals la vusch principala sgulatta aut ed ostinat sco ina vela ent il vent.
Differentas texturas
Ma i na va betg per la pura demonstraziun acrobatica – gia la segunda chanzun, quella «Beautiful Mind» emprestada da l’amia Corin Curschellas, passa si en in vestgì daltut different, ina spassegiada en ponns da popsong atemporal, chantà cun vusch bassa, carmalanta. Ed uschia sa noda l’entir album da textura a textura, da clavazin a calimba, da sintetisader a ghitarra, senza però bandunar la tempra basica da l’autura. Muments africanisants, arias da chanson, escapadas da funk, minimalissems ramurus – gea, perfin in trantertun recurrent da chanzunetta d’uffant udin nus qua. Ed adina puspè interrumpa la musicista il fluss dal toc, per inserir in mument da reflexiun, da cuntradicziun schizunt, applitgond accords diminuids, melodias guerschas. Precis sco quel cuntrast tranter las sumbrivas ed il far traglischant.
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Romana Ganzoni - I d’eira ün sbagl da leger la Neue Zürcher Zeitung avant ün pêr eivnas. Esa necessari cha gazettas seriusas citeschan in detagl l’acta d’achüsa i’l cas da Rupperswil? Ün hom giuven haja – adonta ch’el d’eira para adüna calm e gentil - aschaschinà ün bel di cun crudeltà ed infamia straordinaria a sang fraid quatter umans, üna mamma e seis duos figls, ma eir l’amia dal figl plü vegl. Avant co tagliar sü la gula ha il morder (seis nom nu vain manzunà per til proteger) violà il figl plü giuven e filmà tuot, davo ha’l dat fö la chasa.
Impizzand üna famiglia vaiva’l fingià aint il cheu la prosma, la glista dals mats ch’el vulaiva torturar sexualmaing d’eira pronta, quai til varà quietà e fat ch’el nu perda ne nerva ne controlla, el pudaiva giodair il mumaint. Uossa e’l davant tribunal e duos psichiaters til attesteschan ch’el saja pront per üna terapia e cha quai saja pussibel.
La psicologia as morda aint ill’agena cua
La psicologia ha pers seis compass sco tschertas medias, l’unic compass cha la psicologia para d’avair in quist cas es la psicologia – sainza muond -, ella as morda aint ill’agena cua, cun oters pleds: Ella es autoreferenziala. Ils psichiaters saran gnüts a quella conclusiun, perche cha l’aschaschin ha savü inscenar si’incletta, imitand la normalità sociala ed emoziunala. Quai savaiva el eir far avant ils mordraretschs diabolics, id es sia natüra (voul dir: El s’adatta a mincha situaziun perfettamaing. Adüna).
Text: R. Ganzoni, Schlarigna
Fotografia: www.pixabay.com
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
La notg sin glindesdi èn vegnids surdads ils Emmy Awards a Los Angeles – pervia da la pandemia da corona è il premi da film american per l'emprima giada vegnì surdà a moda virtuala.
Il premi per il meglier drama è ì a la seria da televisiun «Succession» che raquinta l'istoriga d'uffants creschids d'in patriarc da medias che cumbattan per lur imperi. Sco meglra seria da comedy è vegnì onurà «Schitt's Creek» e sco meglra mini-seria «Watchmen». La reschissura tudestga Maria Schrader ha gudagnà in Emmy per la reschia da sia mini-seria «Unorthodox».


text:
Il cusseglier federal Guy Parmelin prenda part al funeral da l'anteriur president franzos, Jacques Chirac. Parmelin è l'unic cusseglier federal che vegn ad esser preschent. La messa per Chirac ha lieu il glindesdi avantmezdi en la baselgia Saint-Sulpice a Paris.
Radund 30 schefs da stadi e da regenza da l'exteriur vegnan spetgads il glindesdi a Paris, tranter quels era il president tudestg, Frank-Walter Steinmeier, il president talian Sergio Mattarella, il president russ Wladimir Putin ed il primminister ungarais Viktor Orban.
Emprim inscunter cun ministers franzos
Guy Parmelin vegn suenter la messa a s'inscuntrar cun la ministra franzosa per furmaziun universitara, perscrutaziun ed innovaziun, Frédérique Vidal, sco er cun il minister da finanzas, Bruno Le Maire.
Tar quest emprim inscunter vai tenor il Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga per emprender d'enconuscher in l'auter. Anc il glindesdi vegn il cusseglier federal, Guy Parmelin, a returnar en Svizra.
Jacques Chirac è mort la gievgia passada cun 86 onns. El è stà dal 1995 fin il 2007 president da la Frantscha.
RR novitads 14:00


text:
La Regenza ha approvà il project d'exposiziun per renovar e per sanar cunter canera la via dal Bernina a Campocologno en la vischnanca da Brusio. Plinavant ha ella deliberà al Parc naziunal svizzer ina contribuziun chantunala per restaurar la Chamona Cluozza. Ultra da quai sa participescha l'administraziun chantunala er quest onn puspè a "bike to work".
Approvà la renovaziun e la sanaziun cunter canera da la via dal Bernina a Campocologno
La Regenza ha approvà il project per renovar e per sanar cunter canera il traject da Campocologno da la via dal Bernina en la vischnanca da Brusio. Il traject sto vegnir sanà e renovà per differents motivs. La segirezza per las pedunas ed ils peduns n'è actualmain betg pli garantida. Ils passapes èn malgulivs e na correspundan betg pli als basegns da las persunas cun impediments. Plinavant è la cuvrida da la via en in nausch stadi ed ils conducts d'ovra èn arrivads a la fin da lur vita. Ultra da quai vegnan surpassadas las limitas d'immissiuns tar 16 objects e las valurs d'alarm per la canera da via tar 6 objects per lung da la via chantunala.
Il project prevesa da renovar la via dal Bernina sin ina lunghezza da 200 meters entaifer il vitg da Campocologno. Il vial duai survegnir ina ladezza minimala da 5,5 meters. Las vias lateralas, ils passapes, las plazzas davantvart sco er las entradas e las sortidas existentas vegnan adattadas correspundentamain al trassé nov. Per motivs da la protecziun cunter la canera vegn la sveltezza maximala signalisada reducida da 50 a 30 kilometers per ura sin in traject d'ina lunghezza da ca. 220 meters. Ils custs totals da quest project importan circa 1,6 milliuns francs.
La Regenza ha approvà il project per renovar e per sanar cunter canera
il traject da Campocologno da la via dal Bernina en la vischnanca da Brusio. Il
traject sto vegnir sanà e renovà per differents motivs.
Contribuziun chantunala per la Chamona Cluozza en il Parc naziunal svizzer
Per restaurar a Zernez la Chamona Cluozza inclusiv il tetg da schlondas ha la Regenza garantì al Parc naziunal svizzer tut en tut ina contribuziun chantunala da circa 160 000 francs. Ils custs totals dal project da restauraziun importan circa 2,5 milliuns francs. En connex cun questa contribuziun vegn la chamona messa da qua envi sut protecziun chantunala da monuments.
La Chamona Cluozza è ina chamona simpla en il center dal Parc naziunal svizzer en Engiadina. La chasa da laina radunda era oriundamain vegnida construida l'onn 1912 sco chamona d'ina stanza. Il concept da renovaziun prevesa da restaurar l'entir stabiliment. Sco mesira da la protecziun dal maletg dal vitg duain ultra da quai tut ils edifizis puspè vegnir cuvrids cun schlondas da lain. Quest gener da cuvrir ils tetgs caracterisescha il maletg d'entiras cuntradas en il chantun Grischun e dat al chantun in'apparientscha nunconfundibla.
©Parc naziunal svizzer
Per restaurar a Zernez la Chamona Cluozza inclusiv il tetg da schlondas
ha la Regenza garantì al Parc naziunal svizzer tut en tut ina contribuziun
chantunala da circa 160 000 francs.
L'administraziun chantunala sa participescha a l'acziun "bike to work 2021"
L'administraziun chantunala sa participescha l'onn 2021 danovamain a l'acziun "bike to work" da la Pro velo Svizra. La Regenza ha surdà l'organisaziun a l'Uffizi per la natira e l'ambient, a l'Uffizi da sanadad, a l'Uffizi da persunal ed a l'Uffizi da construcziun bassa sco post spezialisà per il traffic betg motorisà. En il rom da questa acziun vegnan las collavuraturas ed ils collavuraturs envidads da sa participar ad in'equipa da quatter e da prender il velo per ir a lavurar, e quai durant almain la mesadad dals dis da lavur dals mais d'acziun. Pervia da las mesiras cunter la pandemia vertentas quintan quest onn però tut ils viadis cun il velo – tals a la plazza da lavur sco er turas privatas per sa recrear u per augmentar la fitness.
Dapi l'onn 2010 è l'administraziun chantunala dal Grischun sa participada mintga onn a questa acziun. Il dumber creschent da participantas e participants ed il dumber da kilometers fatgs mussan ch'il velo daventa adina pli bainvis er tar las collavuraturas ed ils collavuraturs chantunals.
L'administraziun chantunala sa participescha l'onn 2021 danovamain a
l'acziun "bike to work" da la Pro velo Svizra.
Entrada en vigur da la revisiun parziala da la Lescha davart la protecziun civila dal chantun Grischun
La revisiun parziala da la Lescha davart la protecziun civila dal chantun Grischun, concludida dal Cussegl grond en la sessiun da december 2020, vegn messa en vigur retroactivamain per il 1. da schaner 2021.
La consequenza da la revisiun totala da la Lescha federala davart la protecziun da la populaziun e davart la protecziun civila (LPPC) è quella ch'il il dumber d'appartegnents a la protecziun civila (AdPC) è vegni reducì. La reducziun chaschunass ch'i stessan a disposiziun bler main AdPC per cas d'urgenza, sco per exempel a Bondo u per dumagnar la pandemia da COVID-19. Perquai sto vegnir chattada ina soluziun per il chantun Grischun. La revisiun da la Lescha federala davart la protecziun da la populaziun e la protecziun civila prevesa da prolungar l'obligaziun da far servetsch da protecziun civila per in temp limità. Cun la revisiun parziala da la Lescha davart la protecziun civila dal chantun Grischun fa la Regenza diever da la pussaivladad d'adattar la protecziun civila grischuna a questa nova situaziun da partenza e d'elavurar las midadas da lescha respectivas.


text:
Sociazion Europea de Liber Scambi
La Sociazion Europea del Liber Scambi (European Free Trade Association in ingles) a l'è 'n organizzazion internazionala che la recoeuj l'Islanda, el Liechtenstein, la Norvegia e la Svizzera che la se occupa de promoeuv el liber scambi e l'integrazion economega in tra i Stat che la fan su. Tucc i Pajes de la SELS, foeura che la Svizzera, a hinn anca part del Spazzi Economich Europee, e donca commercen con l'Union Europea cont ona libertà pussee granda e gh'han de respettà pussee libertà de circolazion di ben, personn, merci e servizzi.
Gh'han tolt part in precedenza el Regn Unii, el Portogall, l'Austria, la Danimarca, la Finlandia e la Svezia, Stat che hinn entraa poeu tucc in l'Union europea.


text:
Archeologia
L’archeologia (grec vegl ἀpxaῖoς archaios, ‹vegl› e λόYoς lógos ‹scienza›; verbalmain pia ‹scienza da las antiquitads›) è ina scienza che perscrutescha cun metodas da las scienzas natiralas e scienzas umanas il svilup cultural da l’umanitad.
L’archeologia s’interessescha exclusivamain per l’uman e ses relicts materials sco edifizis, utensils ed ovras d’art. Il spazi da temp che vegn perscrutà s’extenda dals emprims utensils da crap avant ca. 2,5 milliuns onns fin datiers dal temp preschent. Restanzas materialas da l’istorgia pli nova (p.ex. foss da l’Emprima Guerra mundiala) vegnan oz medemamain evaluadas cun metodas archeologicas, schebain che quest concept d’in’archeologia da l’istorgia contemporana è contestà a l’intern dal rom.
Cumbain che l’archeologia è ina scienza relativamain giuvna, n’èsi strusch pli pussaivel da survesair tut ils spazis da temp, uschia ch’igl èn sa furmadas differentas direcziuns. Tut tenor regiun sa laschan las epocas mintgamai datar differentamain e betg dapertut pon ins documentar mintg’epoca.[1] Sper l’orientaziun tenor epocas (p.ex. archeologia dal temp medieval) u tenor regiuns (p.ex. archeologia da l’Asia Anteriura) existan er spezialisaziuns sin differents champs tematics (p.ex. archeologia cristiana, archeologia industriala).
Er sche la metodica è savens sumeglianta entaifer questas singulas direcziuns, pon las funtaunas esser differentas. En la pre- e protoistorgia sa tracti surtut da cultura materiala; en la protoistorgia èsi per part pussaivel da recurrer supplementarmain a funtaunas scrittas. Cuntrari als scienziads d’autras disciplinas da la scienza da l’istorgia na stattan quellas en l’archeologia però betg en il center. Enconuschientschas areguard l’ambient, il clima, il nutriment u la vegliadetgna dals chats contribueschan a reconstruir culturas passadas.
Istorgia da la perscrutaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Cumenzaments da la perscrutaziun da l’antica en l’Europa[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa è l’archeologia sa sviluppada vers il 1450, perquai ch’ins vuleva chattar perditgas per ils eveniments che vegnan descrits en las funtaunas da l’antica.[2] Cyriacus d’Ancona (* ca. 1391; † ca. 1455), in commerziant ed umanist talian, vala sco in dals fundaturs da l’archeologia classica moderna.[3]
La renaschientscha da l’occupaziun cun il mund classic-antic ha manà en il 15avel e 16avel tschientaner ad in interess creschent per antiquitads grecas e romanas (surtut ovras d’art).
A partir da la mesadad dal 16avel tschientaner han ins alura cumenzà a descriver ed illustrar a moda acribica ils monuments antics. Da quel temp han ins publitgà numerusas enciclopedias e catalogs, vers la fin dal 16avel tschientaner savens illustrads cun gravuras ed entagls en lain. En l’Engalterra ha William Camden (1551–1632) publitgà l’onn 1586 sia Britannia, in catalog da las antiquitads visiblas.
Michele Mercati (1541–1593) vala sco l’emprim scienzià europeic ch’ha classifitgà utensils da crap sco tals; si’ovra è però pir vegnida publitgada il 1717. Malgrà sia gronda popularitad n’era l’archeologia betg anc renconuschida sco scienza da quel temp; ins era da l’avis che funtaunas istoricas e la Bibla sajan adattadas per interpretar il passà. Uschia hai anc valì ditg sco fatg che – sco che James Ussher ha deducì da la Bibla – l’umanitad saja vegnida stgaffida l’october da l’onn 4004 a.C. L’onn 1655 ha Isaac de La Peyrère ristgà d’attribuir artefacts dal temp da crap ad umans ch’hajan vivì avant Adam. Suenter in’intervenziun da l’inquisiziun ha el revocà sia teoria.[4]
En la Scandinavia han ins perscrutà baud chats en la terra. Gia l’onn 1588 è vegnì exchavà sper Roskilde in dolmen. Il 1662 han ins endrizzà ad Uppsala ina professura per la perscrutaziun da las antiquitads. L’onn 1685 è vegnida exchavada a Houlbec-Cocherel en la Frantscha dal Nord ina chombra sepulcrala neolitica. Quai vala sco l’emprima exchavaziun archeologica, perquai ch’ins ha fatg qua il 1722 l’emprim rapport d’exchavaziun ch’è sa mantegnì. Il professer da Kiel Johann Daniel Major ha fatg vers il 1690 vastas exchavaziuns en il Jutland ed ha laschà avrir divers crests-fossa. Sia finamira era da sclerir la derivanza dals abitants da la peninsla cun metodas archeologicas.
‹L’Antiquité expliquée› da Bernard de Montfaucon è cumparì dapi il 1719. En diesch toms ha el preschentà ovras d’art da la regiun da la Mar Mediterrana. Sia publicaziun ha furmà sur lung temp l’ovra da referenza per propi.
Da la mesadad dal 18avel fin la mesadad dal 19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Metodas da perscrutaziun archeologicas èn uss sa fatgas valair successivamain. Savens han singuls scienziads gia tratg conclusiuns fitg innovativas, las qualas n’han però – damai ch’ellas n’eran betg anc confurmas al temp – betg chattà la duida attenziun. In dals pioniers ha furmà l’archeolog amatur Jacques Boucher de Perthes, il qual ha attribuì sco emprim endretg artefacts preistorics, quai ch’è però pir vegnì renconuschì ventg onns pli tard, tras la conferma da Charles Lyells (1797–1875). In’impurtanta enconuschientscha è stada la scuverta dal princip stratigrafic. Gia ditg avant avev’ins discutà il connex da chats che sa chattavan en la medema stresa (p.ex. in artefact da crap en connex cun ina spezia d’animal svanida) e supponì che quels sajan tuttina vegls; ma fin qua n’aveva quest princip betg chattà l’acceptanza generala.
In model che vala en ses tratgs fin oz ha publitgà il 1836 a Copenhagen il curatur Christian Jürgensen Thomsen. El ha inventà il sistem da trais periodas che sutdivida la preistorgia da l’umanitad en trais fasas: il temp da crap, il temp da bronz ed il temp da fier. Radund 30 onns pli tard, vers il 1865, ha J. Lubbock sutdividì il temp da crap supplementarmain en las duas periodas dal crap pitgà e dal crap pulì – las noziuns paleoliticum (temp da crap tempriv) e neoliticum (temp da crap tardiv) eran naschidas. Bain èn suandadas in pau a la giada periodisaziuns pli finas, ma en ils tratgs essenzials è la sutdivisiun ch’ins aveva chattà da quel temp sa mantegnida fin oz.
Las emprimas exchavaziuns pli grondas han gì lieu en las citads anticas Pompei e Herculaneum. Omaduas eran vegnidas destruidas ils 24 d’avust 79 s.C. tras in’erupziun dal Vesuv. Pompei han ins rescuvert a la fin dal 16avel tschientaner cun construir in conduct d’aua; las exchavaziuns han cumenzà l’onn 1748. A Herculaneum han ins exchavà l’emprima giada l’onn 1709, a partir dal 1738 ha Carl III da Napoli laschà exchavar la citad intenziunadamain e l’onn 1768 han ins scuvert il teater, la basilica e la Villa dei Papiri.
Cun ses ‹Sendschreiben von den Herculanischen Entdeckungen›, l’emprima publicaziun archeologica, ha Johann Joachim Winckelmann etablì l’onn 1762 l’archeologia sco scienza; el vegn dapi lura considerà sco il bab da l’archeologia classica. Winckelmann è er stà l’emprim ch’ha empruvà da periodisar l’art grec. Damai ch’el ha però fatg quai a moda valitanta (‹stil aut›, ‹stil bel›, ‹declin da l’art› e.a.) vala quella sco antiquada. Per la derasaziun da sia perscrutaziun e la recepziun da quella en la litteratura e l’art contemporan è il professer da Göttingen Christian Gottlob Heyne stà decisiv; quel è stà en correspundenza cun Winckelmann, ha recensà e rendì enconuschentas sias scrittiras e fatg diever da quellas en sias prelecziuns. L’onn 1802 han ins installà a Kiel l’emprima professura per archeologia classica.
Ils monuments architectonics egipzians, surtut las piramidas, han gia furmà en l’antica destinaziuns ordvart popularas. En il 17avel tschientaner è sa fatga valair l’enconuschientscha ch’i sa tractia tar quellas da fossas da retgs. L’egiptologia ha cumenzà cun la campagna militara en l’Egipta sut Napoleun Bonaparte. Sper l’armada è el vegnì accumpagnà da scienziads; da muntada speziala è stà il chat dal Crap da Rosetta, cun agid dal qual igl è reussì l’onn 1822 a Jean-François Champollion da decifrar las ieroglifas.
Da grond’impurtanza per l’archeologia egipziana è stà Auguste Mariette (1821–1881), il qual ha exchavà a partir da l’onn 1858 sco directur dal servetsch d’antiquitads egipzian dapli che trenta lieus da chat. Sias metodas eran brachialas (p.ex. chargias explosivas). Da nudar las circumstanzas dals chats e d’evaluar quels a moda scientifica n’era bain betg anc etablì da quel temp; ma tuttina ha el manà a fin l’èra dals tschertgastgazis (sco Giovanni Battista Belzoni, 1778–1823) ch’avevan manà avant nundumbraivels chats en l’Europa. Mariette sez ha transferì dapi il 1850 var 7000 objects a Paris (Louvre); uss però è el s’engaschà persuenter da betg pli manar ils chats ordaifer il pajais. Per conservar quels ha el fundà l’organisaziun precursura dal Museum naziunal egipzian a Cairo. Karl Richard Lepsius (1810–1884) ha realisà tranter il 1842 ed il 1845 in inventari cumplessiv dals monuments da l’Egipta e da la Nubia. L’onn 1859 è il resultat vegnì publitgà en in’ovra da dudesch toms che cumpiglia 894 maletgs en colur. D’impurtanza per la perscrutaziun archeologica da la Grezia è surtut stà vers il 1840 Ludwig Ross, il qual ha fatg sco emprim exchavaziuns sistematicas sin l’Acropolis ad Athen.
A partir da la mesadad dal 19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Vers la mesadad dal 19avel tschientaner è l’archeologia sa sviluppada adina dapli ad ina scienza per propi. Las tecnicas d’exchavaziun èn vegnidas meglieradas cuntinuadamain, ina buna documentaziun e periodisaziun dals chats è daventà adina pli impurtant.
Pir dapi il 1859 è l’auta vegliadetgna da l’umanitad vegnida renconuschida generalmain. Il medem onn è cumparida l’ovra ‹On the Origin of Species› da Charles Darwin. Il chat da l’uman da Neandertal dal 1856 avevan Johann Carl Fuhlrott e Hermann Schaaffhausen empruvà adumbatten d’attribuir al temp da glatsch; quai dueva la finala reussir pir il 1902.
En Svezia ha Oscar Montelius (1843–1921) sviluppà in sistem da la tipologia differenziada per periodisar chats ed ha stgaffì il fundament d’ina cronologia relativa.
Il 1853/54 han ins, en consequenza d’in livel da l’aua spezialmain bass, chattà ad Obermeilen al Lai da Turitg pitgas da lain, sigirs da crap e cheramica. Ferdinand Keller ha intercurì ils chats. Sur lung temp èn ins stads da l’avis ch’i sa tractia tar questas culegnas da terren umid da palissadas sin l’aua. A partir dals onns 1920 han ins discutà a moda cuntraversa, schebain i sa tractia da palissadas erigidas sin l’aua u a la riva. Oz san ins ch’i deva tant l’in sco l’auter.
L’onn 1846 han ins fatg las emprimas exchavaziuns a Hallstatt. La perscrutaziun archeologica dals Celts ha inizià l’onn 1858, cur che Friedrich Schwab ha fatg las emprimas exchavaziuns a La Tène al Lai da Neuschatel. Il 1872 han ins sutdividì per l’emprima giada il temp da fier europeic en ina fasa pli veglia (temp da Hallstatt) ed en ina fasa pli nova (temp da Latène).
Édouard Lartet (1801–1871) ha intercurì il 1860 in lieu da chat en las Pireneas (Massat) ed è er fruntà sin in piz da cornas cun engravà in chau d’in urs, l’emprim chat d’art dal paleolitic tempriv. Pli tard ha el exchavà plirs chats da cuvels en Frantscha (Gorge d’Enfer, Laugerie Haute, La Madeleine e Le Moustier). Attenziun speziala han cuntanschì las grondiusas picturas da cuvels ch’èn vegnidas scuvertas il 1879 en il cuvel d’Altamaira (Spagna).
Il svilup da l’archeologia classica en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è vegnida dominada da Heinrich Schliemann (1822–1890). L’um da fatschenta ed archeolog amatur vala sco fundatur da l’archeologia preistorica en Grezia ed en la regiun da la Mar Egeica. L’onn 1869 ha el fatg exchavaziuns ad Ithaka ed il 1871 ha el cumenzà a chavar a Hissarlik. Là ha el sminà da fruntar sin la citad da Troja tenor Homer e dueva avair raschun; areguard la perioda da construcziun sezza è el però sa sbaglià. Sias metodas d’exchavaziun eran fitg contestadas; e baininqual persuna dal fatg ha er mess en dumonda las qualificaziuns da Schliemann. Ses renum sa basa surtut sin chats custaivels (p.ex. il stgazi da Priamos). Il fatg ch’el ha chattà culturas e culegnas preistoricas (d’avant Homer) ha però manà a numerusas ulteriuras exchavaziuns en la regiun da la Mar Egeica. Sutstimà han ins er ditg ils progress metodics ch’el ha mess ad ir, per exempel l’accent sin la stratigrafia u la fotografia sco med da documentaziun archeologic.
20avel e 21avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Egipta ha Sir William Matthew Flinders Petrie (1853–1942) prestà a partir dal 1880 lavur da pionier sco perscrutader ed exchavatur. In impurtant pass en la perscrutaziun archeologica han furmà sias ‹Methods and Aims in Archaeology› ch’el ha publitgà il 1904. Là ha el fixà ils suandants quatter princips:
- Tractar cun tutta tgira ils monuments che vegnan exchavads e prender resguard sin eventuals exchavaturs futurs.
- Manar tras las exchavaziuns cun tut quità e registrar mintga detagl.
- Mesiraziun e cartaziun acribica.
- Publicaziun cumpletta dals resultats.
L’onn 1913 è cumparì l’emprim tom dal ‹Handbuch der Archäologie›, edì da Heinrich Bulle (1867–1945). Sco exchavaziun exemplarica da quel temp vala quella dal champ da fossas d’Assini (Argolis, Grezia) ch’ha cumenzà l’onn 1922. L’entir material da stgavament è vegnì crivlà e l’exchavaziun è vegnida documentada a moda conscienziusa. Il pli famus chat archeologic dal 20avel tschientaner ha fatg il medem onn Howard Carter (1873–1939). Suenter avair tschertgà sis onns ha el scuvert la fossa da Tut-anch-Amun.
In piunier da l’archeologia cun agid da fotografias or da l’aria è stà suenter l’Emprima Guerra mundiala il pilot britannic Osbert G.S. Crawford ch’ha fotografà or da l’aviun lieus da chat archeologics en l’Engalterra.
Gustaf Kossinna (1858–1931) ha preschentà il 1920 sias metodas areguard l’archeologia da culegnas. Sias interpretaziuns ch’attribueschan als Germans ina muntada culturala extraordinaria han servì al naziunalsocialissem sco cumprova per la superiuradad dals Germans e da la razza arica. La discreditaziun da questa metoda en il suenterguerra ha gì per consequenza ch’igl è stà obsolet sur decennis da vulair attribuir chats archeologics a gruppas etnicas. Da l’autra vart è da numnar Gero von Merhart da Bregenz ch’è stà professer a Marburg dapi il 1927; el ha dà gronda paisa ad ina sistematisaziun e cataloghisaziun severa ed ha per gronda part desistì d’interpretaziuns istoric-culturalas. Il 1942 al han ils naziunalsocialists sfurzà da sa retrair; ma suenter la guerra ha el pudì cuntinuar cun sia lavur e la Scola da Marburg ha dominà per in temp l’archeologia en l’entir pajais.
Thor Heyerdahl è navigà il 1947 sin ina puntera da l’America dal Sid en la Polinesia e po valair sco in dals fundaturs da l’archeologia experimentala.
Dapi il 20avel sa serva l’archeologia er dapli da tecnicas d’autras scienzas. Sco exempels sajan numnadas la dataziun da materias organicas cun la metoda dal C-14 ubain l’analisa d’isotops da strontium per perscrutar ils moviments da migraziun dals umans pre- e protoistorics.
Adina dapli è l’archeologia sa sviluppada ad ina scienza che vegn realisada en furma da collavuraziuns tranter plirs instituts resp. universitads. In bun exempel persuenter furma la perscrutaziun da la bara preistorica Ötzi ch’è vegnida chattada il 1991 en las Alps da l’Ötztal. E cun agid da l’analisa ADN èsi reussì da reconstruir per l’emprima giada en tut il mund las relaziuns da parentella da 40 individis or d’in lieu da sepultura dal temp da bronz en la Lichtensteinhöhle.
Ulteriurs accents dals ultims decennis han furmà la New Archaeology (territori anglosaxon dapi ils onns 1960) resp. l’uschenumnada archeologia postprocessuala (territori german dapi ils onns 1980) che resguardan pli ferm aspects da l’antropologia resp. en general da las scienzas culturalas e socialas. E la finala èn da numnar las pussaivladads che sa porschan a basa dal svilup tecnologic pli nov (simulaziuns da model al computer, applicaziun ed evaluaziun da geodatas, lavur cun dronas e.a.).
Ensemen cun autras instituziuns furman lieus da chat e d’exchavaziun archeologics ina part spezialmain impurtanta e sensibla da la memoria culturala e savens er la basa economica (p.ex. turissem) d’in stadi u d’ina regiun. Adina puspè han lieus da chat archeologics er ina brisanza politica u vegnan prendids en mira en conflicts armads contemporans. La finamira en tals cas è da donnegiar u destruir l’ierta culturala da l’inimi ubain d’engular chats archeologics per vender quels sin il martgà nair. La coordinaziun internaziunala e naziunala areguard las structuras militaras e civilas che servan a proteger chats archeologics e lieus d’exchavaziun vegn fatga sur il Comité internaziunal dals scuts blaus (Association of the National Committees of the Blue Shield, ANCBS) ch’ha sia sedia a Den Haag. Vastas missiuns han per exempel gì lieu il 2011 en l’Egipta e Libia, il 2013 en la Siria, il 2014 a Mali resp. en l’Irac e dapi il 2015 en il Jemen.[5]
Las singulas disciplinas archeologicas[modifitgar | modifitgar il code]
Archeologia è ina noziun collectiva per bleras disciplinas archeologicas che tractan per il pli singulas epocas u singulas regiuns. Las disciplinas na sa differenzieschan betg be areguard l’object da perscrutaziun, mabain er areguard la metoda. Daspera existan roms spezials, scienzas auxiliaras e disciplinas cunfinantas. I suondan intgins exempels:
- Tenor epocas: archeologia preistorica, archeologia classica (mund antic), archeologia medievala, archeologia dal temp modern
- Accents geografics: Egiptologia, archeologia da l’Asia dal Vest, archeologia dal Nov Mund
- Roms spezials: archeologia dals primats, archeologia da culegnas, archeologia cristiana, archeologia industriala, archeologia da glatschers, archeologia da champs da battaglia, archeologia subaquatica, archeologia da textilias e.a.
- Disciplinas cunfinantas: Istorgia, antropologia, geofisica, numismatica, epigrafica, paleografia, filologia, climatologia istorica e.a.
Metodas da perscrutaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las metodas da perscrutaziun archeologicas sa laschan sutdivider en talas che servan a render accessiblas las funtaunas e talas ch’attribueschan ad interpretar quellas. En la publicitad vegn – en connex cun l’archeologia sco tala – per il pli be prendì per enconuschientscha il process d’avrir las funtaunas. A quel vegn er attribuida l’evaluaziun tipologica e cronologica dals chats. Pir alura suonda l’interpretaziun istorica.
Render accessiblas las funtaunas[modifitgar | modifitgar il code]
L’exchavaziun furma bain il pass da lavur il pli enconuschent, ma per lunschor betg il sulet entaifer la lavur archeologica. La documentaziun, conservaziun ed archivaziun dals chats furman cleramain la gronda part da la lavur archeologica. Ultra da quai sto in’exchavaziun vegnir preparada da rudent.
La prospecziun cumpiglia tut las metodas che pussibiliteschan d’intercurir lieus da chat enconuschents u potenzials senza intervegnir en quels u schizunt destruir quels. Avant ch’in’exchavaziun cumenza, han plinavant lieu lavurs da sondagi e da mesiraziun che servan a planisar il meglier pussaivel ils proxims pass.
La gronda part da lieus da chat vegnan scuverts ozendi tras mesiras da construcziun. En rom d’uschenumnadas exchavaziuns d’urgenza sa stenta l’archeologia d’evaluar quests chats avant lur destrucziun definitiva. Pli darar han lieu exchavaziuns da perscrutaziun, en rom da las qualas lieus da chat vegnan tschernids ed evaluads surtut per intents scientifics e senza squitsch dal temp.
Tar l’exchavaziun vegnan applitgadas diversas tecnicas d’exchavaziun. In’exchavaziun moderna sa stenta da contextualisar ils chats tant en il spazi sco er areguard il temp.
Damai che mintga exchavaziun maina – almain parzialmain – a la destrucziun dal lieu da chat en ses stadi oriund, èsi fitg impurtant da documentar precisamain tut ils chats ed ils singuls pass da lavur. Sin il palpiri stuessi esser pussaivel da reconstruir fin en il detagl il stadi oriund.
Per evaluar e classifitgar il lieu d’exchavaziun ed ils singuls chats sa serva l’archeologia tranter auter da metodas da las scienzas natiralas per eruir il material (analisas chemicas, microscopia, analisas spectralas e.a.), da l’uschenumnada tipologia (classificaziun d’objects tenor furma e material), da metodas da la perscrutaziun da construcziun e – betg il davos – da metodas da determinar la vegliadetgna (C-14, dendrocronologia e.a.).
Gist l’exempel fitg popular da la mumia da glatscher Ötzi mussa che l’exchavaziun sco tala furma be ina pitschna part da la lavur archeologica: Il chat dal 1991 vegn evaluà scientificamain fin oz.
Interpretar las funtaunas[modifitgar | modifitgar il code]
Las metodas d’interpretar derivan per ordinari da las scienzas umanas (istorgia). Per l’archeologia preistorica furma l’analogia la pussaivladad d’interpretaziun essenziala; en l’archeologia istorica è quai la cumparegliaziun cun infurmaziuns che derivan d’autras funtaunas, sco la tradiziun scritta u figurativa.
Preschentaziun a la publicitad e protecziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils resultats da la perscrutaziun archeologica vegnan per l’ina intermediads tras cudeschs u revistas spezialisadas sco er en furma da publicaziuns da caracter popular; per l’autra – er cun agid da guidas e da meds didactics – en museums u al liber.
Adina dapli sa fa valair a nivel internaziunal la protecziun da chats archeologics en vista a catastrofas u conflicts armads. Quai succeda tras cunvegnas internaziunalas e tras organisaziuns che surveglian las mesiras da protecziun (cf. survart Blue Shield International).[6]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Cf. M.K.H. Eggert: Archäologie: Grundzüge einer Historischen Kulturwissenschaft. Tübingen/Basilea 2006, UTB 2728.
- ↑ Hansjürgen Müller-Beck: Die Steinzeit – Der Weg der Menschen in die Geschichte. C.H. Beck, Minca 2008, p. 22.
- ↑ Andreas Grüner: Archäologie als Kapital – Die medialen Strategien des Cyriacus von Ancona (1390–1452). En: Münchner Jahrbuch der bildenden Kunst, tom 63, 2012, p. 7–36.
- ↑ David Rice McKee (ed.): Isaac De la Peyrère, A Precursor of Eighteenth-Century Critical Deists. En: PMLA 59, nr. 2, 1944, p. 456–485.
- ↑ Cf. la pagina d’internet da l’U.S. Committee of the Blue Shield.
- ↑ Corine Wegener, Marjan Otter: Cultural Property at War: Protecting Heritage during Armed Conflict. En: The Getty Conservation Institute, Newsletter 23.1, 2008.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Introducziuns
- Hans Jürgen Eggers: Einführung in die Vorgeschichte. Piper, Minca 1986, 4. ed. repassada, scrîpvaz, Berlin 2004, ISBN 3-931278-08-5.
- Johannes Bergemann: Orientierung Archäologie – was sie kann, was sie will. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2000, ISBN 3-499-55612-X.
- Colin Renfrew, Paul G. Bahn: Archaeology – Theories, Methods and Practice. 5. ed., Londra 2005, ISBN 978-0-500-28719-4; versiun tudestga scursanida: Basiswissen Archäologie. Theorien – Methoden – Praxis, Philipp von Zabern, Magonza 2009, ISBN 978-3-8053-3948-3.
- Manfred K.H. Eggert: Prähistorische Archäologie. Konzepte und Methoden. 4. ed. repassada, UTB Francke, Tübingen, Basilea 2008, ISBN 978-3-8252-3696-0.
- Manfred K.H. Eggert, Stefanie Samida: Ur- und frühgeschichtliche Archäologie, 2. ed., UTB, Tübingen 2013, ISBN 978-3-8252-3890-2.
- Barbara Scholkmann, Hauke Kenzler, Rainer Schreg (ed.): Archäologie des Mittelalters und der Neuzeit. Grundwissen. Darmstadt: Wiss. Buchgesellschaft 2016, ISBN 9783534268115.
- Survistas
- Paul G. Bahn (ed.): Archaeology. Cambridge Illustrated History. Cambridge University Press, Cambridge 1996, ISBN 0-521-45498-0.
- Reinhard Bernbeck: Theorien in der Archäologie. (UTB Wissenschaft, tom 1964), Francke Verlag, Tübingen, Basilea 1997, ISBN 3-8252-1964-X, ISBN 3-7720-2254-5.
- Marion Benz, Christian Maise: Archäologie. Theiss, Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1966-4.
- Manfred K.H. Eggert: Archäologie. Grundzüge einer Historischen Kulturwissenschaft. Francke, Tübingen 2006, ISBN 3-8252-2728-6.
- Der Brockhaus Archäologie. Hochkulturen, Grabungsstätten, Funde. F.A. Brockhaus, Mannheim/Lipsia 2008, ISBN 978-3-7653-3321-7.
- Alain Schnapp: Die Entdeckung der Vergangenheit. Ursprünge und Abenteuer der Archäologie. Klett-Cotta, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-608-93359-8.
- Jeorjios Martin Beyer: Archäologie. Von der Schatzsuche zur Wissenschaft. Philipp von Zabern, Magonza 2010, ISBN 978-3-8053-4166-0.
- Matthias Knaut, Roland Schwab (ed.): Archäologie im 21. Jahrhundert. Innovative Methoden – bahnbrechende Ergebnisse. Konrad Theiss, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-8062-2188-6.
- Geoffrey John Tassie, Lawrence Stewart Owens: Standards of Archaeological Excavations: A Fieldguide to the Methology, Recording Techniques and Conventions. Londra 2010, ISBN 978-1-906137-17-5.
- Marco Kircher: Wa(h)re Archäologie. Die Medialisierung archäologischen Wissens im Spannungsfeld von Wissenschaft und Öffentlichkeit (Reihe Historische Lebenswelten). transcript. Verlag für Kommunikation, Kultur und soziale Praxis, Bielefeld 2012, ISBN 978-3-8376-2037-5.
- Aedeen Cremin: Große Enzyklopädie der Archäologie. Die wichtigsten archäologischen Stätten der Welt. Konrad Theiss, Stuttgart 2013, ISBN 978-3-8062-2753-6.
- Bruce Trigger: A History of Archaeological Thought. Cambridge University Press, Cambridge 1990, ISBN 0-521-33818-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Archäologie online – il pli vast portal en lingua tudestga davart l’archeologia
- Portal online davart l’archeologia preistorica
- Banca da datas cun links davart temas archeologics ed istorics
- Archeologia cun agid da fotografias da l’aria
- Archeologia experimentala
- Archeologia Svizra
- Servetsch archeologic dal Grischun


text:
Còl ch' agh vōl per 4 persòuni:
800 gr ed farèina
200 gr ed sócher
150 gr ed butêr
4 ōv
'na bustèina 'd alvadōr per dōls
½ bicêr schêrs ed lât
½ bicirîn da liquōr 'd anişèta
al necesâri ed sócher granî
al necesâri ed sêl
Preparasiòun.
Fê desfêr al butêr a bagnmarìa, impastêl cun la farèina, i quàtr ōv mēno 'na bâla, al sócher, la scôrsa dal limòun radûda sèinsa al biânch, la bustèina 'dl' alvadōr , al lât, l' anişèta e un psigôt ed sêl, fîn a utgnîr, dôp 10 minût, un impâst tót cumpâgn e asê pastōş.
Per fêr al busilân
Imbutirêr e impanêr la piâstra dal fōren e vudê l'impâst in môd ed fêr n'a grôsa ''S''
Per fêr la brasadèla
Imbutirêr e impanêr la piâstra dal fōren, metîgh al cèinter 'na tâsa da lât scaravultêda cun al d'ed fōra imbutirê. Dintōrna a la tâsa vudê, in rotònd, l'impâst e unî bèin l'inési cun la fîn.
Per tót dû.
Spenlê cun la bâla ed l'ōv armêşa tót al dedsōver. Spulvrê, a piaşèir, cun al sócher granî, pó infilê al tót ind al fōren, préma scaldê, a 150°, fêl cōşer subét a fōgh moderê pó a 200° per 30 minût in tót.
A vân magnê frèd e tajê a fèti per travêrs insupê in un bicêr ed Malvaşia dôlsa de Scandiân, o a la matèina cme clasiòun cun al lât, o cme brènda per chi ragâs.
Curioşitê.
L'é 'na risèta a la bòuna 'd un dōls dal j urégin dimòndi antîghi, cun dō fatûri òna al ''busilân'' fât a ''S'' e cl' êtra la ''brasadèla'' (dōls ed Pâsqua) rotònda cun al bûş int al mèz.
Al busilân
Mìa tânt tèimp fà al gníva vindû da j ambulânt e l'êra fât insém a 'na rişèta ed l'Otsèint ed Leopoldo Bigi. L'urégin dal nòm de sté dōls an 's cgnòs mìa. Imparentê cun al ''buccellato'' tuscân, da dóve, fōrsi, a deşvîn al nòm sitadèin dal ''busilân''.
Ind al Bâsa al vîn ciamê ''balsòn'', sté nòm al pré deşgnîr, cme al dîş Attiglio Neri ind al só ''Vocabolario del dialetto modenese'', da ''pain de bendson'' (pân ed la bendisiòun) perchè un tèimp al dòni, ind al dé dal sâbet Sânt, a gh'îven l' uşânsa ed fêr bendîr in cēşa sté dōls a la bòuna, opòr, cme a sustín ed diêter, da ''paine de son'' ( pân ed ròmel) perchè 'na vôlta al gníva fât cun la farèina mìa şdasêda.
Ind al 1300 a gh'êra l'abitódin ed regalêrel a la corporasiòun di frêra e 'd j urèves ind la fèsta dal lōr sân: Sânt'Alò al prém ed dicèmber.
La brasadèla
Fîn almēno al 1920 ind la Diocésa a gh' êra l'uşânsa che in Dôm, sōl la domènica ed la Pâsqua rōşa per i ragâs e ragasōli dal Comûn che dêven la crèişma e al lunedé dôp per quî 'dla muntâgna e quî 'dla Bâsa, agh gnîva regalê la brasadèla.
La gnîva ciamêda acsé perchè gh'êra l'uşânsa che quî ch'îven dê la crèişma, e in cól dé lé andêven a catêr i parèint, la purtêven infilêda in un brâs.
In chi dû dé lé Piâsa Grânda l'êra pîna ed banchèt che vindîven, in pió dal curunsèini, ruşâri e librèt da mèsa ânca sté brasadèli.
E... bòun aptît!


text:
Las elecziuns chantunalas sajan stadas ina terrada. Però dovria ina midada da tendenza adina temp. Tuttina stoppia el bainprest pudair preschentar success. Quai ha ditg Pfister en l’emissiun «Samstagsrundschau» da Radio SRF. In dals temas impurtants saja stà per Pfister la pretensiun ch’esters en Svizra stoppian s’integrar meglier. Plinavant saja el per in scumond da faziels da chau per scolaras sut 16 onns.
En mintga cas haja Gerhard Pfister procurà ch'i vegn discurrì da la partida. Ma novs commembers n'han els betg exnum survegnì cun quai. Ins sa dumonda er en tge direcziun che la partida duai ir. En dumonda pervi da l'iniziativa d'immigraziun da massa è la CVP ida in curs anc pli sever che la PLD. En dumondas davart la refurma da rentas è ella sa messa da vart sanestra.
RR novitads 15:00


text:
Matematega
La matematega a l'è qella scenza qe la studia dei modei de strutura de corp astrata e de le relazion qe i se stabeliss intra de lor ( de la parolla derivada del Greg uάθnua, máthema: scenza, cognossenza, aprendiment, uaθnuatιkoς ).
Istess qe la g’ha de plœ de un us ind i oltre scenze e dissipline ( particolarment fiss ind la Fisega ), e la trata dei relazion q’i pœl sembrar evidente, i matemateg de prima i postula ( vider assioma ), e apos i deduiss e demostra. La matematega l’è miga considerada una scenza sperimentala. I matemateg i è solits definir e investigar struture e concets astrats per dar le rexon purament de dent' a la matematega, jà qe qelle struture qì i pœ provider, per esempi, una jeneralizazion eleganta, o un util per dei calcoi frequents. De plu, un bell poo de matemateg i studia le soe aree de preferenza semplixement per de le rexon estetege, a vider-la insí la matematega l'è come una forma d'art in cunt d'una scenza pratega o aplicada ( anc'pò sì le struture qe i matemateg i investiga i g'ha fiss de spess la soa orijen in osservazion de la natura ).
La matematega a l’è un'art, però anc'pò una scenza de studi. Informalment, se pœ afermar qe la matematega a l'è ol studi dei «numer e simboi», i.e., la investigazion de struture astrate definide de manera assiomatega qe i drœva la lojega e la notazion matematega.
A l'è anc'pò la scenza de le relazion spaziale e quantitative. Se trata de relazion esate qe i esistex intra quantitaa e magnitude, e dei metods per i quai, d'acordi cont qeste relazion, le quantitaa cercade i è deduxibele a partir d'oltre quantitaa cognossude o presuposte. Dei olter ponts de vista i se pœ trovar ind la filosofia matematega
A l'è frequent trovar vergun q’al descriv la matematega coma una semplix estension dei lenguaj naturai uman, qe la dœvra una gramatega e un vocabolari definid cont estrema precision, ol proposit de la quala a l'è la descrizion e esplorazion de relazion concetuale e fisege. De recent, malgrad qest, i progress int el studi del lenguaj uman i ponta a un'oltra forma de analizar : i lenguaj naturai ( come ol Lombard, ol Catalan e ol Frances ) e i lenguaj formai ( come la matematega e i lenguaj de programazion ) i è de le struture de la nata basegament diferenta.
Categorie[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se dix qe a la matematega i è assee tri ambits :
- Aljebra ( cont l'Aritmetega ).
- Jeometria, ( cont trigonometria e sezion conege ).
- Analisi matematega, ind la quala se i dœvra letere e simboi ; se tœv dent la jeometria analitega e ol calcol.
( Vargun, speçalment i probabilista, i jonta a qesta lista ol calcol de probabilitaa ).
Çasqeduna de qeste categorie la se divid a so vœlta in :
- pura o astrata, indove i se considera le magnitude o quantitaa astratament, senza relazion cont la materia ;
- aplicada, qe la trata le magnitude coma sostanza de corp materiai, e per conseguenza la se relaziona cont considerazion fisege.
Malgrad le numerose branqe de la matematega i sies fiss intra-relazionade ; a g’è qì una lista de sezion qe a podem considerar int el so studi :
Fondaments[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Filosofia de la matematega - Intuizion matematega - Costrutivism matemateg - Fondaments de la matematega - Teoria dei insem - Lojega simbolega - Lojega spantegada - Teoria de le categorie - Prœva dei teorem - Assiomatega - Induzion
Numer[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Numer - Numer natural - Numer intreg - Numer razional - Numer inrazional - Numer real - Numer compless - Quaternion - Otonion - Sedenion - Numer iper-real - Numer infinid - Dijit - Sistema de numerazion - Numer p-adeg
Matematega del scambi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Calcol - Calcol vetorial - Analisi - Equazion diferenziala - Sistema dinameg e teoria del caos - Lista de fonzion - Logaritm
Analisi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Struture matematege[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Aljebra astrata - Teoria dei numer - Aljebra comutativa - Jeometria aljebrega - Teoria dei grup - Munòit - Analisi - Topolojia - Aljebra liniara - Teoria dei graf - Teoria de le categorie
Spazi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Topolojia - Jeometria - Teoria del fass (traduzion) - Jeometria aljebrega - Jeometria diferenziala - Topolojia diferenziala - Topolojia aljebrega - Aljebra liniar - Quaternion e rotazion int el spazi
Matematega finida[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Combinatoria - Teoria dei conjonts - Stadistega e Probabilitaa - Teoria de la Computazion - Matematega discreta - Criptografia - Teoria dei graf - Teoria dei jœg
Matematega aplicada[Modifega | modifica 'l sorgent]
Teorem e conjeture famose[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Teorema daree del Fermat - Ipotesi del Rieman - Ipotesi del continov - Classa de complessitaa P e NP - Conjetura del Goldbach - Conjetura dei numer prim jumei - Teorem d'incompleteza del Gödel - Conjetura del Poincaré - Argument de la diagonal del Cantor - Teorema del Pitagora - Teorema fondamental del calcol - Teorema Fondamental de l'aljebra - Teorema dei quatr color - Lema da Zorn - Identitaa d'Euler.
Storia de la matematega. Ol mond dei matemateg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Storia da la matematega - Matemateg - Medaia Fields - Millenium Prize Problems - International Mathematical Union - Matematega int el mond - Matematega a Bisanzi - Matematega ind l'Islam de l'etaa mediana
Matematega recreativa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Vidé anc'pò l'articol principal su la Storia de la matematega
Storegament, la matematega la tœv forma cont la finalitaa de far i calcoi int el comerci, per mesurar la terra e per previder i aveniments astronomeg. Qeste tre necessitaa i pœ vesser relazionade in certa forma cont la sudivision ampia de la matematega int el studi de la strutura, ol spazi e ol scambi.
Ol studi de la strutura al scomença cont i numer, inizialment i numer naturai e i numer intreg.
Le regole q'i comanda le operazion aritmetege i se studia ind l'aljebra elementar, e le propietaa plu afonde dei numer intreg i se studia ind la teoria de numer. La investigazion de metod per resolver equazion la mena a'l camp de l'aljebra astrata. Ol concet important de veitor, jeneralizad a spazi veitorial, a l'è studiad in l'aljebra liniara, e al partegn a le do broqe de la strutura e del spazi. Ol studi del spazi al orijina la jeometria, prima la jeometria euclidia e pœ la trigonometria.
La comprension e descrizion del scambi in variabel mesurabela a l'è ol tema central de le scenze naturale, e del calcol. Per resolver dei problem qe i se dirij in forma naturala a de le relazion intra una quantitaa e la soa tassa de scambi, e de le soluzion a qeste equazion, se studia le equazion diferenziale.
I numer drovads per representar le quantitaa continue i è i numer reai. Per studiar i process de scambi se dœvra ol concet de fonzion matematega. I concets de derivada e integrala, introdots de Newton e Leibniz, i representa un palper ciav in qest studi, qe al se denomina Analisi.
Per de le rexon matematege, a l'è convenient per un bell poo de proposits l'introduzion dei numer compless, vargot q'al da orijen a l'analisi complessa.
L'analisi fonzionala la se orienta a studiar problema, la incognita dei quai a l'è una fonzion, considerada come un pont d'un spazi fonzional astrat.
Un camp important in matematega aplicada a l'è la probabilitaa e la statistega, q'i permet de dar la descrizion, l'analisi e la predizion de fenomen q'i comporta variabel aleatorie e qe i se drœva ind tute le scenze.
L'analisi numerega la investiga i manere per realizar i calcoi int i ordenador.