text:
Ël chërsent dij Farisé e d'Eròde. “Ma ij dissépoj a l'avìo dësmentiasse 'd porté da mangé e ant ël barchet a l'avìo mach na mica 'd pan. Antramentre ch'a travërsavo 'l lagh, Gesù a-j dà costa avertensa: "Fé atension! Pijeve varda dal chërsent dij Farisé e dal chërsent ëd Erode!". Antlora a l'han comensà a disputé tra 'd lor përchè a l'avìo nen portà 'd pan. Gesù, avend sentì lòn ch'a disio, a-j dis: "Përchè steve lì a discute ch'i l'eve nen ëd pan? Possibil ch'i capisse ancora nen? I seve pròpi dur ëd comprendòri! I l'eve dj'euj e i s-ciaire nen! I l'eve dj'orije e i sente nen! Possibil ch'i arcordeve nen? Quand ch'i l'hai fàit la distribussion dij sinch pan ai sinch mila òm, vàire ch'i l'eve cujì 'd cavagne pien-e dij tòch ch'a l'era restaje?". "Dódes", a-j rëspondo. E quand ch'i l'hai fàit la distribussion d ij sinch pan ai quatr mila òm, vàire ch'i l'eve cujì 'd cavagne pien-e dij tòch ch'a-i era d'avans?". E a l'han dije: "Set". E chiel a l'ha dije: "Ancora i capisse nen?" (March 8:14-21).A l’era già doe vire ch’ij dissépoj ëd Gesù a l’ero stàit testimòni dirèt ëd la multiplicassion miracolosa 'd pan e 'd pes për deje fa mangé a la furfa. Pura, lor a l’han ancora nen capì la lession che, con lòn, Gesù a vorìa mostreje. "Ancora i capisse nen?" (21). Lòn ch’a càpita adess che lor a ‘rpijo ‘l viagi an soa barca për seguité la mission, a sarà n’ocasion amportanta “d’arpass”. Tanme jë student ch’a son meusi ‘d comprendònio, ëdcò për nojàutri a l’é soens necessari che Nosgnor an mostra sèmper ëd bel neuv le lession ëd base dla vita cristian-a, parèj ch’a peudo esse anreisà ‘ncreus an nòstra ment. Coma c’a dis la litra a j’Ebreo: “I seve cristian da tant temp e i dovrìe ess-ne già 'd magister. Al contrari, i l'eve 'ncora da manca che quaidun av mostra l'abecé al riguard ëd la paròla 'd Nosgnor. I seve 'me 'd masnà ch'a l'han da manca 'd làit e ch'a peudo nen mangé d'aliment sòlid! An efet, coj ch'as nutrisso mach ëd làit a son ancora 'd masnà e a san nen coma fé lòn ch'a l'é giust. J'aliment sòlid a son për ëd gent chërsùa che, grassie a l'esperiensa, a san com arconòsse la diferensa tra lòn ch'a l'é giust e lòn ch'a l'é fàuss” (Ebreo 5:12-14). An efet, ëd pass tanme col ch’i lesoma ‘ncheuj a peudo smijene fin-a enigmàtich, pitòst misterios! Costa-sì, contut, a peul pa esse na scusa për nen ëstudié ancreus lòn che la Paròla ‘d Nosgnor a ‘ntend! Gesù, an efet, com a l’avìa fàit con ij sò dissépoj d’antlora, a podrìa bin, con lòn, butene an sl’avis, esasperà da nòstra meusiarìa, opura esse dispòst a ‘rpete soa lession, con santa passiensa.
Ij dissépoj a ‘rpijo sò viagi e a l’avìo nen pensà ‘d portesse dapress da mangé. A l’ero an tërdes, e a l’avìo mach na mica ‘d pan. “A l'avìo dësmentiasse 'd porté da mangé e ant ël barchet a l'avìo mach na mica 'd pan” (14). Përchè l’avìo-ne pa pensaje? Fòrse përchè a dasìo për ëscontà che Gesù a l’avrìa pensaje chiel an na quai manera, ch’a së spetavo n’àutr miracol? Gesù a smija che, an cola ocasion, ch’a veul mostré a lor, e a nojàutri, che da la mira cristian-a, la responsabilità përsonal e la fiusa ant l’antervension dla providensa divin-a a van sèmper ansema, a van ëd cobia. Lor a l’avrìo dovù penseje lor medésim, provëdde lòn ch’a l’era necessari scond soe possibilità e arsorse. A l’avìo pa, contut, da sagrinesse, ma d’avèj la fiusa che Gesù, se necessari, a l’avrìa suplì chiel lòn ch’a-j servìa. Ij cristian, an efet, a l’han d’avèj pa la pretèisa che Nosgnor a provëdda ‘d manera miracolosa ai sò bzogn, ma ‘d manera responsabil, second soe possibilità, a fan lòn ch’a l’é necessari da la mira uman-a, con saviëssa e antivision. A l’han, contut, la fiusa che Nosgnor a provëdrà a lor, se, coma e ant la mzura necessària, scond le promësse ‘d soa grassia sovran-a.
Responsabilità e fiusa, parèj, a son l’opòst, ëd lòn ch’a l’é ciamà ambelessì: “ël chërsent dij Farisé e ‘l chërsent ëd Erode”, visadì, a ‘d pretèise e ‘d mischërdensa: pretèise ant l’intervension miracolosa ‘d Nosgnor e, an efet, ël chërde pa che Chiel a lo peuda e veuja fé. Sossì a l’é ‘n “chërsent” ëd corussion ch’a fërmenta, ch’arbeujiss ëdcò ancheuj an tanti cristian. Da na banda a-i son ëd coj ch’a pijo për ëscontà che Nosgnor a l’abia d’anterven-e ‘d manera miracolosa andova e quand lor a veujo. Lor a penso, parèj, ëd podejlo manipolé, Nosgnor. Ant ël midem temp, lor a chërdo pa che chiel a lo peussa fé përdabon. Sta-sì a l’é na contradission dëstravisa. A-i é an efet na strèita relassion an tra la pretèisa che Nosgnor a fasa Chiel quaicòsa e la mischërdensa. A son tanti, an efet, ëd ch’a diso ch’a l’han pregà che Nosgnor a ‘ntervenìssa e che quandi che chiel a lo fà nen (coma e andova lor a veujo, a soe condission ëd lor), a diso ch’a l’han “përdù la fej”! Ij cristian genit, contut, fin-a ant ël cas che Nosgnor a-j rëspond pa (ant la manera che lor a l’avrìo vorsù) a séguito d’avèj fej an Chiel, përché a rispeto ‘l volej ëd Nosgnor, ch’a l’é savi e sovran, bele ant ël cas che lor a capisso nen përchè a l’ha pa daje na rëspòsta. Nosgnor, donca, a provëdd, ma chiel a së speta na nojàutri ël sens ëd responsabilità e fiusa rispetosa ant l’antervension ëd Nosgnor.
PREGHIERA
Nosgnor Dé! I confëssoma d’esse soens ëd dissépoj “dur ëd comprendònio”... Dane, it lo pregoma, ëd podèj angagesse ‘d manera responsabil e, ant l’istess temp, an avend fiusa an toa euvra providensial. Amen.
29 ‘d Luj 2018 - Duminica apress Pancòsta ch’a fà des
2 Samuele 11:1-15; Salmi 14; Efesini 3:14-21; Giovanni 6:1-21
Nosgnor! Protetor ëd tuti coj ch'as fido an Ti, e che sensa 'd ti a j'é gnente ch'a sìa fòrt e ch'a sìa sant: aumenta e moltiplica an sù nojàutri Toa misericòrdia; a che, con Ti come nòst governator e guida, nojàutri i peussa passé a travers lòn ch'a l'é provisòri e ch'i perda gnente 'd lòn ch'a l'é etern, për Gesù Crist, ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sul Dé, pr' ij sécoj dij sécoj. Amen.


c: text/html

text:
Podest
- aur per la Tudestga Laura Dahlmeier
- argient va a la Slovaca Anastasiya Kuzmina
- bronz gudogna Anaïs Bescond da la Frantscha
Meglra Svizra en la cursa da 10 kilometers persecuziun daventa Lena Häcki da Engelberg. Bain fa ella trais sbagls cun sajettar, cun ina ferma prestaziun en la loipa vegn ella anc sin in plaz da diplom. Irene Cadurisch, ch'era avant la terza giada sajettar anc sin posiziun 3, ha lura dentant pers cun sajettar trais giadas dasperas, e vegn la finala 16avla. Elisa Gasparin arriva sin plaz 35 e sia sora Selina daventa 39avla, ellas han fatg omaduas tschintg sbagls da sajettar.
Dahlmeier suverana
Cun var 30 secundas avantatg gudogna la Tudestga Laura Dahlmeier la persecuziun sur 10 kilometers. En il spurt per argient batta la Slovaca Anastasiya Kuzmina per pauc la Franzosa Anaïs Bescond.
Laura Dahlmeier è l'emprima biatleta insumma, che gudogna tar gieus olimpics tant la cursa dal sprint sco era la cursa da persecuziun.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dom da s. Peder
Il dom da s. Peder è ina baselgia catolica en il Vatican, che incurunescha la plazza da s. Peder monumentala.
Il dom da s. Peder tschaffa 20.000 persunas ed è cun ina surfatscha da 15.160 m² ina da las pli grondas baselgias dal mund.
Essend chapella papala, postada dasper il palazi papal Palazzo Apostolico, è la baselgia da s. Peder lieu dallas manifestaziuns principalas dal cult catolic, tranter autras las celebraziuns da Nadal, da Pasca ed ils ritus da l'emna sontga, da la proclamaziun dals novs papas e da las sepulturas dals defuncts, da l'avertura e la clusiun da giubelis e da la canonisaziun da novs sontgs.


text:
Suenter il tschaiver vegn la curaisma
La curaisma entschaiva cun la mesemna da la tschendra e finescha da Pasca. La Televisiun Rumantscha aveva filmà il 1992 in servetsch divin en il Grischun Central.
Ta regorda carstgaun che ti es pulvra e che ti daventas puspè pulvra.
L’usit da curaisma ha pers sia muntada
Tgi desista da magliar tschigulatta, auters desistan da la charn ed intgins na fiman e na baivan nagin alcohol durant la curaisma. En il temp dal individualissem para la curaisma en il senn tradiziunal dentant d'avair pers in pau da sia muntada. Quai mussa ina retschertga ch’era vegnida fatga da la Televisiun Rumantscha il 1994.
Jau na fatsch nagin tschaiver e stoss uschia era betg far curaisma.
La curaisma avant onns
Onna Maria Kressig-Willi, ina dunna da 90 onns da Domat, aveva raquintà ad Agi Fetz en il Radio Rumantsch il 1994 co ch’i vegniva fatg curaisma pli baud. Era en sia auta vegliadetgna fascheva ella anc adina curaisma. Dentant senza desister da la tschigulatta.
Jau hai desistì in mais da leger romans en il temp da curaisma.
Curaisma oz ed ina giada
Quai era il titel d’ina emissiun dal Radio Rumantsch avant 40 onns. Discutà cun Pieder Simeon davart l’usit da curaisma avevan Ser Jacob Michael (refurmà) e Sur Gion Martin Pelican (catolic).
Nagina curaisma, ma nus ans regurdain al patir da Jesus Cristus.
Gigina er tar autras religiuns
Dis da gigina ed abstinenza èn era enconuschents tar autras religiuns. Ils Gidieus han il di dal perdun, ils Muslims han il mais dal Ramadan. Ils Catolics entschaivan la curaisma suenter il tschaiver cun la mesemna da la tschendra. Cun metter simbolicamain tschendra sin il chau vegn fatg endament al carstgaun che tut è svanaivel.


text:
La fin d'avrigl 2018 è stà il di cunter la canera. En blers lieus èn la Svizra èn persunas expostas a canera, oravant tut da traffic.
Tar canera cun effect aural, sco tar concerts da rock, en ina fabrica u sin plazza aviatica san ins simplamain sa proteger cun pamirs u autras protecziuns d'udida. Sch'ins n'ha betg gist cun sai insatge specific cunter canera, san ins er simplamain ruclar ensemen in faziel da palpiri.
Ma er la canera cun effects betg aurals, damai la canera da l'ambient, sco traffic, ch'è forsa betg uschia dad auta sco tar in concert da rock po esser privlusa, pertge ella po chaschunar stress. Cunter quella èsi dentant pli grev da sa proteger.


text:
A 30 min. dala plaza da parché sön le Jú de Börz, ti jon dô al trú nr. 8a cina ala incrujada dlungia ala Munt de Fornella y spo dô le nr. 8b cuntra le Jú de Göma, él da ciafé sön la man dërta sot al crëp de Pütia, en urt da arpizé dër aprijé dai amanc de chësc sport. Chiló él da ciafé indöt 25 rutes de vigni dificolté, da 4 cina a 7c. La maiú pert é danter 5a y 6b partídes sö te 5 seturs. Insciö él sides por i pici, co por i gragn val‘ lapró.
I atri urc da arpizé plü conesciüs tla Val Badia é da ciafé a Pederü, Ciastlins, Sas Stria, Sass Dlacia.
Tl cajo de bur’ tëmp él la poscibilité da arpizé tles strotöres da Bornech, tla Vertikale da Porsenú, o da bouldern tl local SaJ.un a La Ila o tl local da Corvara.
A 30 min. dala plaza da parché sön le Jú de Börz, ti jon dô al trú nr. 8a cina ala incrujada dlungia ala Munt de Fornella y spo dô le nr. 8b cuntra le Jú de Göma, él da ciafé sön la man dërta sot al crëp de Pütia, en urt da arpizé dër aprijé dai amanc de chësc sport. Chiló él da ciafé indöt 25 rutes de vigni dificolté, da 4 cina a 7c. La maiú pert é danter 5a y 6b partídes sö te 5 seturs. Insciö él sides por i pici, co por i gragn val‘ lapró.


text:
Nce chëst ann vëniel cris te Südtirol la paroles y la melesprescions dl ann te duta la trëi rujenedes dla provinzia. Y per l prim iede vëniel nce cris l dit dl ann.
Bertold Brecht ova scrit te una de si operes che la paroles ie la manties cun chëles che n possa muever la cosses. La paroles possa defati “desmuever” y “cumuever”. Uni ann iel d’autra paroles che se tira adalerch nosta atenzion. N iede fovel l stuep fin, pona l referendum, la limitazion de mandat, l crot, la badanta y nsci inant. Ciuna paroles à pa caraterisà tl 2010 la descuscions te nosta provinzia?
Datrai sambën ie la paroles melgaratedes, les ne ie nia adatedes, ie eufemistisches zënza che l fossa debujën, ngianëntes o nchinamei desprijëntes – a uni moda propi de drë “Unwörter” o esprescions tofres. Ciuna paroles Ve à pa plu tucà te chëst ann 2010?
Ora che la paroles y la esprescions tofres dl ann vëniel nce cris l dit dl ann. L possa vester na zitazion che à caraterisà l’atmosfera de n ann o l titul de na zaita che à dat tl uedl, o povester nce na detlarazion che à fat cialé ca a na maniera particulera la populazion de Südtirol.
La prupostes per la parola, l’esprescion tofra y l dit dl ann possa unì prejentedes zënza dé na mutivazion per la vela fata. Ma mpò possa na pitla spligazion datrai vester n aiut per la giuria iust n cont dl dit dl ann.
Ala nrescida dla parola, dla esprescion tofra y dl dit dl ann 2010 te Südtirol tòlel pert chësta istituzions: la purtela linguistica dl Südtiroler Kulturinstitut, la Eurac, l’Università liedia de Bulsan, la Biblioteca Dr. Friedrich Teßmann y la Biblioteca Provinciale Italiana Claudia Augusta.
La prupostes tla rujenedes ladina, taliana y tudëscia possa unì mandedes ite nchin ai 31 de dezëmber a sprache@kulturinstitut.org o lascedes te chësta lueges d’abineda: Biblioteca Dr. Friedrich Teßmann (Bulsan), Biblioteches universiteres de Bulsan y Persenon, Eurac (Bulsan) y Biblioteca Provinciale Italiana Claudia Augusta (Bulsan).
La prupostes mandedes ite unirà valutedes da na giuria aposta che chirerà ora la paroles danter chësta prupostes, l’esprescions tofres y l dit dl ann. I resultac unirà fac al savëi ntëur la metà de jené 2011.


text:
Ils implants da sport Minschuns SA han decidì ad ina radunanza d'acziunaris extraordinaria ils 17 da zercladur dad augmentar il chapital d'aczias per 1 milliun francs. Quai en duas pass: 600'000 francs duai il cussegl d'administraziun generar infra 3 mais. Ulteriurs 400'000 francs duai il cussegl administrativ lura generar infra 2 onns.
Finanziaziun dad ina pendiculara ed indrizs per ennavar
Il nov chapital d'aczias duai servir per las investiziuns planisadas en connex cun il project La Sassa. Minschuns vul fabritgar ina nova pendiculara da Tschierv si Minschuns ed indrizs per ennavar la pista che maina da Minschuns a Tschierv. Per quest intent aveva la vischnanca da Val Müstair decidì da sustegnair ils implants da sport Minschuns cun 1.3 milliuns francs à fond perdu, cun 1.7 milliuns francs che la vischnanca avess da survegnir cun la vendita da terren per construir in vitget da vacanzas e cun ina garanzia da deficit per in credit dad 1.4 milliuns francs che Minschuns survegn dal chantun.
Sche Minschuns cumenza cun la fabrica da la nova pendiculara è era l'investur Domenig SA da Cuira obligà da cumenzar cun la fabrica dal vitget da vacanzas La Sassa a Tschierv. Là duai dar radund 250 novs letgs.
RR novitads 11:30


text:
Il president Rodrigo Duterte ha percunter defendì ses agir cunter criminals da drogas. Tut en tut saja l'acziun grategiada, ha el ditg a chaschun d'ina vista ad ina Academia miitara. Il problem saja dentant bler pli cumplex ch'emprim pensà. El dovria l'agid dal militiar per proteger ils burgais e betg sco controlla da la societad.
Da l’acziun èn fin uss passa 7’600 persunas vegnidas mazzadas. Dapli che 2'500 persunas èn tenor infurmaziuns da la polizia morts tar sajettadas durant razzias ed acziuns zuppadas. L’agir dal president frunta internaziunalmain sin critica.
Fin 50'000 participants
Ils protests da sonda è fin uss stads la pli gronda demonstraziun cunter l'agir dal president Rodrigo Duterte. Tenor indicaziuns dals organisaturs han tar la demonstraziun fin 50'000 persunas prendì part. Fin dacurt han las baselgias sa retegnì da crititgar l'agir dal president. Bunamain 80 pertschient dals 100 milliuns abitants da las Filippinas èn catolics.
RR actualitad 10:00


text:
La Scola auta da pedagogia va perquai en l'offensiva e renda attent sin il studi per tut tenor scuvrir ina professiun da siemi. Ils motivs daco ch'i dat adina pli paucas persunas che vulan cumenzar cun il studi da mussadra/mussader na sajan betg enconuschents, di Gian Peder Gregori, docent a la Scola auta da pedagogia dal Grischun (SAPGR).
La lavur dal rumantsch en la scolina rumantscha ha ina impurtanza fundamentala en nossa structura eterogena linguistica per preparar ils uffants per la scola rumantscha.
Raschuns pussaivlas pudessen esser la paja (dapi onns cumbattan las mussadras per meglras pajas), la plazza (i dat strusch plazzas da 100% per mussadras) u forsa er ch'ins na cumenza betg il studi perquai ch'i dovra ozendi pli paucas mussadras.
Quai saja però in flaivel motiv, di Gregori. Er sch'i drova pli paucas mussadras pervi da la demografia u pervi da fusiuns da scola, sche dovria tuttina er en l'avegnir las mussadras. Dal reminent na saja la mancanza da studentas betg in problem mo dals Rumantschs.
Betg mo in problem dal Grischun rumantsch
Ch'i dat paucas studentas e paucs students per la furmaziun d’instrucziun per la scolina na saja betg mo il cas tar la partiziun rumantscha. Er dal Grischun tudestg na dettia strusch annunzias per la scolaziun da mussadra, uschia di Gregori.
Facturs sco paja, la procentuala da plazza u la demografia sajan facturs che la SAPGR na possia betg influenzar, di Gregori. Els possian dentant far attent sin il studi e sin la professiun da mussadra u mussader da scoletta.
RR actualitad 12:00
Dus studis da basa
La SAPGR porscha dus studis da basa: Mussadra/mussader da scolina e magistra/magister da scola primara
Durada: 6 semesters / 3 onns studi cumplain
Studentas e students da lingua rumantscha frequentan ina scolaziun bilingua rumantsch-tudestg che qualifitgescha per l'instrucziun tant en scolinas e scolas da lingua rumantscha sco da lingua tudestga.


text:
Regiunal è il dumber dad uras ch'il favugn ha buffà, s'augmentà sin il segund aut dumber, dapi las emprimas mesiraziuns automaticas il 1981, han communitgà l'Uffizi federal per meteorologia e climatologia (Meteo Svizra). Da la vart dal sid da las Alps hai percunter dà tanta plievgia e naiv sco dapi 50 onns betg pli.
Il december 2019 è vegnì per 2,2° Celsius pli chaud che durant la media dals onns preindustrials dal 1871 fin il 1900. Da la vart dal nord da las Alps, sut 1'000 meters sur mar è la midada perfin 2,5°C pli chauda. La temperatura media dal december è creschida da -1,2°C sin +1,3°C.
En las planiras dal sid da las Alps èn ils mais da december cun sut 0°C extrem rars e dapi passa 100 onns betg pli in tema. A Lugano è la temperatura media dal temp avant l'industrialisaziun stà tar 2,6°C, oz è la media tar 4,5°C. La midada è qua tar stgars 2°C.
Ord l'archiv:
RTR novitads 16:00


text:
Costituzion
La Costituzion a hinn l'insemma di principi fondamentai o precedent stabilii segond che on Stat el se governa. Se hinn scricc in d'on test unich se parla de Costituzion scritta, gh'è di Stat Costituzionai senza Costituzion come el Regn Unii, el San Marin e Israel, che han però di legg fondamentai.
Prima del nass di Stat moderni el termen Costituzion a l'éra doperaa per ogni document che 'l regolava on governo, incoeu se preferiss parlà de Statut.
La Costituzion a l'è tipicament la prima font del diritt e ògni legg contraria a l'è priva de validità.
Record[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La Costituzion pussee longa del mond a l'è quèlla indiana, cont 444 artìcoi
- Quèlla pussee corta a l'è quèlla di Stat Unii, cont domà 7 artìcoi
- La Costituzion pussee veggia del mond a hinn i legg fondamentai del San Marin, in vigor del 1600


text:
Muún
In del mudell standard dii partisej, un muun (se ciama inscì perchè'l gh'ha la u (mu) cume simbul) l'è una partisela fundamentala cun carica eletrica negativa e spin semi-intregh de 1/2. El muun el gh'ha una vita media de 2.2 us, püsee lunga de quela dii alter leptun instabil, mesun o bariun, asca el neütrun. Insema al'eletrun, al tauun e i neütrin, el muun l'è clasificaa cume un leptun. Cume tücch i partisej fundamental, anca el muun el gh'ha la sò antipartisela, che la gh'ha l'istesa masa e l'istess spin de lü, ma la gh'ha la carica upòsta: l'è l'antimuun. I muun gh'han dunca el simbul u− e i antimuun u+.
Per mutif storich, i muun a hin de spess indicaa anca cunt el termin "mesun mu", anca se a hin minga clasificaa cume mesun per la muderna fisica dii partisej. I muun gh'han una masa a ripos de 105,6 MeV, che l'è 207 volt püsee granda de quela del'eletrun. Vist che i interasiun dii muun a hin cumpagn de quii del'eletrun, se po pensà che el muun el sia un eletrun propi pesant.
Cume anca per i leptun carich, a'l gh'è anca un neütrin-muun, che'l gh'ha l'istess savur del muun, che'l gh'ha cume simbul vu.


text:
Giovanni Ambrogio Biffi
El Giuan Ambrös Biffi l'è un scritur milanes dal 1600, impurtant parchè cun i sò scrit l'ha miss in pé le fundamenta de la funetica ragiunada de la lengua lumbarda e dal dialet milanes.
El libor de riferiment l'è el "Varon milanes de la lengua de Milan" dal 1606, scrivüd insema al Giuan Capis e püblicad da l'editur Gian Giacum Cum[1]. La scunda part la libor, intitulada "Prissian de la parnonzia milanesa" e ispirada al gramatich latin dal sest secul Prissian, l'è el prim test cun esempi de funetica ragiunada dal milanes.
Lü l'ha miss in prim pian l'upusission funetica e semantica de la silaba cun vucal lunga e sarada sü, cun dopu 'na cunsunat curta, de frunt a 'na silaba curta e verta, cun dopu 'na cunsunant lunga (es: al, pel gris, tos / ball, pell, fiss, toss)[2].


text:
Alexander Dubček
Alexander Dubček (IPA: [ˈaleksander ˈdupt͡ʃek], Uhrovec, 27 de november 1921 - Praga, 7 de november 1992) a l'è staa on politegh cecoslovacch.
Autor, in di agn '60, di politegh de "socialism cont on volt uman" che han menaa a la primavera de Praga del 1968 e a l'invasion socialista de la Cecoslovacchia, l'ha poduu tornà in politega dopo de la Revoluzion de Velluu 'me President del Parlament Cecoslovacch.
In 'sto roeul, 'me el President Václav Havel, l'ha faa opposizion a la separazion del Stat, e 'me ultim att el se refuda de firmà ona legg contra di personn ch'eren in del Partii Comunista Cecoslovacch, per pagura che la colpiss anca l'ala moderada del 1968, organizzada in del moviment noeuv Obroda (Renassita). El moeur pocch dòpo a Praga per on incident stradàl.


text:
Scügnài
Scügnài (en Italian Secugnago) l'è un cumün de 2 029 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) de la pruìncia de Lod, Lumbardia. El se tröva a metà strada fra Lod e Casàl.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Scügnài l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ils chantuns avessan preferì pass pli precauts, cura che la Confederaziun ha schluccà las mesiras da corona. Quai ha ditg il president da la Conferenza dals directurs da sanadad, Lukas Engelberger en l'emissiun «Samstagsrundschau» da radio SRF.
Ils chantuns sajan dentant semtgads per cifras d'infecziuns pli autas. La situaziun saja dinamica ed uschia stoppian ils chantuns pudair reagir a moda flexibla.
Quai che pertutga da reparter in eventual vaccin manegia Engelberger, che l'emprim saja impurtant da proteger il persunal da sanadad per garantir il provediment da sanadad. Davart la repartiziun concreta èn dentant er per Engelberger anc intginas dumondas avertas.


text:
Amènt
En Botànica, l'ament l'è 'na 'nfiurescènsa cilìndrica e strèta, furmàda de fiurilì che g'ha mìa pétali o, semài che i ghe i ha, i è pesègn e de póch cönt, de spès anemòfii (empulinàcc col vènt) ma ale ólte i è empolenàcc pò a per mès de insècc (compàgn che 'ndèi Sàles). L'è furmàt de sòlet de fiùr unisesuài, dispunìcc bèi tacàcc de giü con l'óter e arènt a l'as centràl che de spès el pènt en zó.
L'è tìpich de le piànte de le famìe de le Betulaceae, Fagaceae e Salicaceae. En divèrse de chèste piànte, i è apéna i fiùr màs•cc che fùrma 'n amènt e 'nvéce i fiùr fèmina i è sèmpe (nösöla, rùer) o i fùrma dei óter tìpi de 'nfiurescènse. En sèrte ótre piànte però (compàgn de le àlbere) tat i fiùr mas•cc come i fiùr fèmina i è reünìcc en amèncc.


text:
Giudes
El giudes a l'è el soggett che, in dirizz, el se occupa de gestì 'na cort e de fà rispettà i lesg e la giurisprudenza.
Se suppon che 'l giudes el gh'abia de vess imparzial e, a seconda del sistema, el pò vess 'n arbitro imparzial che 'l scolta tutt i part per poeu ciappà 'na decision o siguràss che 'na giuria la ciappi di decision legai, o 'na part in causa che la fa di indaginn e la ciappa di decision a segonda di resultaa.
De solit i giudes indossen on vestii apposta, che 'l pò vess la toga o anca 'n simbol specifegh compagn de 'na medaja. In del sistema american a l'è doperaa fiss on martellett, ciamaa gavel.


text:
A questa conclusiun vegn in studi dal biro «Alpe» ch'ha intercurì 13 alps da nursas en ils chantuns Uri e Vallais. Dà l’incumbensa avevan ils uffizis per l’agricultura dals dus chantuns. La Confederaziun ha cofinanzià quel.
Il quint na va betg si
Per proteger muntaneras dal luf engaschian ils gestiunaris da las alps dapli persunal – u dovrian chauns da muntanera. Per alp e stagiun d’alp custian las mesiras en media 18’000 francs. Per chau nursa èn quai insatge sur 40 francs.
Dentant mo la mesadad da quests custs vegnan cuvridas tenor il studi – cun entradas supplementaras sco pajaments directs per midar il sistem da pascular, u contribuziuns aposta per la protecziun da muntaneras.
Da schliar sin nivel federal
Ils auturs dal biro «Alpe» ch’ha fatg il studi proponan perquai, da midar la promoziun finanziala per alps da nursas. Uss saja la balla tar la Confederaziun, ils chantuns sezs possian betg midar bler.
RR novitads 12:00


text:
Avant duas emnas aveva Samsung sez clamà enavos il Galaxy Note 7. Quai perquai che plirs clients avevan mess en l'internet fotografias dal telefonin ars. Ils possessurs da quest telefonin possian midar ora el cunter in auter model.
Update per la batteria
Samsung ha supplitgà da betg pli duvrar il Samsung Galaxy Note 7 e da turnar el immediat per remplazzar el cun in auter model. Damai ch'il proceder da reclom n'è betg ì enavant uschè spert sco quintà ha Samsung annunzià in update automatic per l'emna proxima. Las battarias duain cun quest update sa chargiar mo pli per 60 pertschient.


text:
Radio Gherdëina Dolomites ie l unico radio privat, che fesc trasmiscions tla rujeneda ladina, tudëscia y taliana. Chësc Radio che ie deventà scialdi populér, ie da audì sëura duta la valedes Ladines (Gherdëina, Val Badia, Fascia, Fedom, Ampëz), te Puster, tla Val de Isarch, tl raion de Scilier, Renon, a Bulsan y tl Unterlond y a Maran y ntëurvia.
La Familia Rabanser deberieda cun si cunlauradëures danter Dj‘s y giornalisc‘, tën cumpania ai ascultadëures de Radio Gherdëina Dolomites uni dì 24 ëures sun 24 cun trasmiscions n direta, cun nfurmazions atueles dal mont dla cultura, dla politiga, dl sport y dl soziel, y sambën nce cun trasmiscions de tratenimënt acumpaniedes cun de bela mujiga.
10 menuc dan uni ëura possen audì la nutizies ajurnedes sul mumënt sibe dala provinzia, dala Talia che nce dal rest dl mond n culaburazion cun l agenzia de stampa RMI de Bulsan.
Per informazions scrijëde a: info(at)radiogardena.it , cherdede su l numer de telefon 0471 797415 o mandede n fax al numer 0471 797878 o cialede nosta homepage sota: www.radiogardena.it
Per udëi l prugram atuel de Radio Gherdëina Dolomites
druchede tlo.
Nosta frecuënzes:
92,6 Mhz: Gherdëina, Raion dl Scilier, Renon, Val de Isarch
94,2 Mhz: Gherdëina, Alta Badia
99,2 Mhz: Val Badia
107,8 Mhz: Persenon, Val de Puster
94,7 Mhz: Auta Val de Puster
98,1 Mhz: Bulsan y Unterlond
91,0 Mhz: Maran y ntëurvia
89,4 Mhz: Val de Fascia
95,8 Mhz: Cortina d'Ampëz y ntëurvia
89,8 Mhz: Fodom


text:
Dapi 15 onns è la destinaziun turistica dal Tirol giast durant champiunadis mundials da skis. Uschia er a San Murezzan. Il lieu dal «TirolBerg» entamez la vischnanca sin la plazza da scola è imposant e dat dalunga en egl. In’attracziun speziala è dentant er il «House of St. Moritz». In sguard sin ils pretschs da la purschida culinarica mussa svelt ch’ils pretschs tar ils indigens èn pli bass che quels tar ils vischins austriacs.
Finalmain vegn mesirà ina giada cun las medemas schanzas.
Ch’ils pretschs svizzers na sa differenzieschan betg pli da quels dals austriacs haja surtut da far cun il fatg ch’ils vischins dal Tirol han da pajar tuttina bler per l’infrastructura e ed er il lieu central da l’edifizi gigantesc en vaider. Quant bler ch’ils austriacs pajan per prender a fit quella plazza n’è betg enconuschent.
RR actualitad 12:00


text:
En general sajan ins fitg cuntent cun il svilup actual da la pandemia. Ils cas giajan enavos, il sistem da testar en scolas e fatschentas funcziunia ed i dettia bleras persunas che veglian sa laschar vaccinar. Fin uss saja la dumonda per la vaccinaziun anc pli gronda che la purschida. Radund 5'000 persunas n'hajan anc nagin termin per sa laschar vaccinar. Il dumber d'annunzias sa reduceschia però.
Chantun vul lantschar ina campagna da vaccinar
La media chantunala è da l'avis, ch'ins possia bainbaud vaccinar passa la mesadad da la populaziun. Quai saja in bun dumber, na cuntentia dentant betg.
Per vegnir cler sur 50% da la populaziun dovri anc ulteriuras stentas
Ord quest motiv veglian ins anc en il decurs da las proximas emnas lantschar ina campagna da vaccinar ed ir en lieus perifers ed en fatschentas per far vaccinaziuns. Uffants e giuvenils na duain dentant anc betg vegnir vaccinads. Là vegnian ins a spetgar sin las recumandaziuns da l'Uffizi federal da sanadad, ha ditg Jamnicki. Insumma na tutgian uffants e giuvenils betg tar la gruppa da risico ed uschia vegnia ina vaccinaziun dals giuvens pir en dumonda suenter las vacanzas da stad.
Co vinavant cun ils tests da massa?
In'ulteriur motiv pertge ch'il chantun haja il mument uschè paucs cas positivs, sajan ils tests da massa en scolas e fatschentas. Quels sajan sa cumprovads ed in success. Uschia n'hajan ins dapi l'entschatta dals tests da massa en scolas betg pli stuì trametter entiras classas en quarantina.
Per las vacanzas da stad vegnian ils tests en scola en mintga cas sistids. Co vinavant suenter las vacanzas, stoppian ins anc sclerir. Sco Martin Bühler, il schef dal stab directiv chantunal, ha dentant ditg, dettia gia preparativas per cuntinuar cun ils tests suenter las vacanzas. Qua stoppian ins dentant anc sclerir la finanziaziun.
Las fatschentas pon anc cuntinuar almain fin l'avust cun ils tests. Alura vegn decis co vinavant.


text:
Generation What?
Da las quasi 10'000 giuvnas e giuvens tranter 16 e 17 en l'Italia, ch'han respundì a la dumonda, èn da quai da 58% da l'avis ch'ils giuvens duain avair il dretg sin las plazzas.
Il matg muntava la quota da dischoccupaziun tar ils giuvenils talians a prest 37%. Cun questa quota figurescha il pajais da l'Europa dal sid sin plazza trais, quai davos la Spagna (44%) e la Grezia (50,4%).
Spagnolas e Greccas pensan però auter
Interessantamain èn las respostas dals giuvenils da quests dus pajais però tut autras. En Spagna per exempel èn sulet 22% dals tranter 16 e 17 onns da l'avis ch'ils giuvenils duain survegnir la precendenza en temps d'ina auta dischoccupaziun. En Grezia èn quai il mument 30%. Las datas sa midan cuntinuadamain. Il questiunari da Generation What è anc avert fin l'avrigl 2017.
E co vesi or en Svizra? Fin ussa han radund 3'000 Svizras e Svizzers respundì a la dumonda. Tge pensas ti? Ta participescha er ti al questinuari online «Generation What?», il link avra en ina nova fanestra.


text:
Occurrenzas da chant e da chors pon vegnir annunziadas cun quest formular.
Commembers da l'Uniun svizra dals chors (USC) pon publitgar gratuitamain lur concurrenzas. Persunas ed uniuns che n'èn betg commembras da l'USC pajan 50 francs. Per commembers d'uniuns nua che l'USC fa part curta quai 30 francs.
En il chalender d'occurrenzas vegnan publitgadas primarmain occurrenzas da l'USC sco era da sias associaziuns e da ses chors affiliads.
Las decisiuns en connex cun las publicaziuns prenda la redacziun. L'USC na surpiglia nagina responsabladad per la correctezza da las indicaziuns.


text:
Il preventiv fa quint per il 2020 cun in minus da 842'000 francs en la cassa da la vischnanca. Da las investiziuns da stgars 37 milliuns francs è San Murezzan bun da finanziar be 7,2 milliuns francs cun agens meds. Tuttina han ils 172 votants preschents approvà tut ils puncts a l’emprima radunanza communala sut la batgetta dal president Christian Jott Jenny.
La radunanza communala ha ultra da quai prendì enconuschientscha da la planisaziun da finanzas per ils onns 2020-2024 da la vischnanca. Pliras vuschs criticas han rendì attent a la situaziun finanziala difficila, surtut en vista a las investiziuns planisadas ils proxims onns.
Nagin augment da taglia ...
Il pe da taglia resta dentant er l'onn proxim tar 60%. Quel per las immobiglias tar 0,5 promil. Quai ha la radunanza decis cun gronda maioritad. Sco ch'il president communal, Christian Jott Jenny ha menziunà, saja in augment dal pe da da taglia strusch pussibel ils proxims onns.
... dentant plirs lavatestas
Surtut il project d’ina nova scola a San Murezzan per radund 70 milliuns francs ha chaschunà discussiuns animadas en sala. Las propostas da stritgar ils raps da planisaziun per ina nova scola al lieu existent e da tschertgar in’autra parcella per il project, ha la radunanza finalmain refusà.
I dovra soluziuns
Las investiziuns che la vischnanca da San Murezzan ha previs per ils proxims onns sajan fitg autas, memia autas per finanziar ellas cun agens meds, uschia il president communal. Ch’ins saja vid examinar differentas mesiras. Ina da quellas fiss da spustar tscherts projects u perfin stritgar dal tut els. Sper in augment da taglia per 10% che signifitgass in plus da 4 milliuns francs en la cassa communala, vegniss er en dumonda da tschertgar sponsurs per singuls projects da la vischnanca.
RTR novitads 06:00


text:
Usmaa (VA)
Usmaa (nom ufizial in italian: Osmate) a l'è on comun de la Provincia de Vares. El gh'ha 805 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 3 km² e 'na densità de 268 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cadrezzaa, Comabbi, Sest, Travedone Monaa.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Usmaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Târgu Mureș
Târgu Mureș (Marosvásárhely in ungheres; Neumarkt am Mieresch in todesch; Novum Forum Sicolorum in latin) l'è ona città de la Romania.
Ghe viven pussee de 145.000 personn.
GeografiaModifega
Târgu Mureș la se troeuva in del centro del paes, in de la region de la Transilvania. L'è 'l capploeugh del distrett de Mureș.
StoriaModifega
L'archeologia la gh'ha mostraa che gh'è de la gent che la viveva in la zona giamò al temp de l'Età del Bronz.
El primm document che 'l parla de la città a l'è del 1332. La partegniva al regn d'Ungheria.
El re d'Ungheria Sigismond el gh'ha daa, in del 1445, el diritt de organizzà fer e mercaa. In del 1482 el re Mattia Corvin l'ha fada 'gnì ona città regal.
Fina al 1616 la se ciamava Székelyvásárhely. In del 1754 l'è vegnuda la sede de la Cort Suprema de giustizia de la Transilvania, e lì l'è scominciada la soa cressida. In del 1786 l'è nassuda la prima tipografia.
Anca se l'eva ona città piena de ungheres, Târgu Mureș l'è stada, in del Vottcent, vun di centri de la nassida del patriottismo transilvan e romen. Vun di eroi de la Revoluzion del 1848, Avram Iancu, el lavorava 'me avvocatt proppi lì.
Dopo de la I Guerra Mondial Târgu Mureș l'è passada a la Romania, e tra i dò guerr l'ha cognossuu on gran desvilupp economegh. L'è tornada a l'Ungheria tra el 1940 e 'l 1944.
Sotta el comunismo Târgu Mureș l'è vegnuda el centro industrial de la region, tant l'è che dopo de la fin del regimm gh'è staa di bei problema economegh, e anca sconter tra la comunità romena e quella ungheresa.
In romen l'è stada cognossuda anca 'me Mureș-Oșorhei (calch del nomm ungheres) e Tîrgu Mureș (con la veggia grafia).
PopolazionModifega
In del 1910, el 89% de la popolazion a l'era ungheres.
Al dì d'incoeu la situazion l'è on poo mudada:
- 50% romen.
- 45% ungheres.
- 2,5% zingher.
- 2,5% alter (anca todesch).


text:
Entamez il guaud «Gôt Miraculous» sa scuntran ils amis Lina Lieur, Not la Vulp e Tschuetta Rut tar la plazza da gieu chè lenviern tut bandunada. La naiv ed il fraid fan fastidi als trais cumpogns. Tge fortuna chels han lin lauter e che mintgin e mintgina fa gugent surpraisas – lungurus nhan els uschia segir betg. Text: Dominique Dosch
Gôt Miraculous: Igl gôt banduno - Surmiran
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Imper Mongol
L’Imper Mongol (por mongul Ikh Mongol Uls, Иx MoHroл yлc) é sté le secundo imper maiú tla storia danter le 1206 y le 1368, che á arjunt süa estenjiun plü grana cun 24 miliuns de km² y na popolaziun de ca. 100 miliuns de abitanc, le 33% dla popolaziun totala mondiala[1]. Al é sté le maiú imper sön na continuité de tera frëma, ince maiú dl Imper Britanich dl 1921.
L’Imper mongol é gnü metü sö da Genghiz Khan y s’á svilupé te 73 agn da 4 a 24 miliuns de km². Al é roé a na fin te n cört tëmp mo al é sté la basa dla storia di stac atuai dla Ruscia, Turchia, Cina, Iran y India.
- ↑ William W. ;Rossabi Fitzhugh, Genghis Khan and the Mongol empire, sön library.si.edu.


text:
Il snowbordist grischun Dario Caviezel po danovamain festivar ina plazza da podest. Il giuven da 23 onns da Cuira è vegnì segund en il slalom parallel da la cuppa mundiala Moscau. Per la victoria han be mancà dus tschientavels. Gudagnà la cursa ha Andrej Sobolew da la Russia. Avant in'emna aveva Caviezel medemamain manchentà be per pauc la victoria a Bad Gastein.
Plaz da podest era tar la dunnas
Era las snowboradistas da la Svizra persvadan era a Moscau. Julie Zogg gudogna a Moscau il slalom parallel da la dunnas. Per Julia Zogg da club da skis Flumserberg è quai la segunda victoria d'ina cuppa mundiala.
RR novitads 20:00


text:
Il Cussegl naziunal ha decidì oz avantmezdi cun 122 tar 69 vuschs cunter novas restricziuns per bus a lunga distanza. La cumissiun da traffic vuleva che tals bus vegnian lubids, mo sch'els na sajan betg ina concurrenza considerabla per il traffic public a lunga distanza – e mo sch'els sajan sin il pli ina concurrenza minimala per il traffic regiunal.
Nagina economia dirigistica
Uschia vuleva la cumissiun per traffic evitar che las interpresas da bus servian sulet las lingias lucrativas. Las partidas burgaisas èn dentant sa defendidas cun success cunter questas restricziuns. Ellas han avertì d'ina economia dirigistica en il traffic public – in sistem che n'haja anc mai funcziunà.
Er la cussegliera federala Doris Leuthard è cunter las restricziuns. Cun talas vegniss la situaziun actuala cementada ed il svilup evità. I saja dentant tuttina da sclerir sut tge cundiziuns ch'ins duess lubir ils bus a lunga distanza. Da l'autra vart è vegnì argumentà che quests bus sajan ina concurrenza absurda che fetschia donns economics a las viafiers.
RR novitads 12:00


text:
Ils 27 da zercladur 2018 vegn surdà il tunnel da 750 meters lunghezza al traffic. L’entschatta da l’idea da sviar il vitg da Silvaplauna è naschida però 90 onns avant. Ils emprims autos eran arrivads il 1925 sur il Pass dal Güglia e mo quatter onns pli tard avevan ils da Silvaplauna l’impressiun da vegnir surdumandads cun il traffic tras il vitg, quella giada circulavan radund 30’000 autos l’onn sur il pass. Per coordinar il traffic era vegnì engaschà in policist d’autos.
Il 1950 è la dumonda danovamain vegnida sin maisa. Ma ils possessurs dal terrain temevan ina devastaziun da la cuntrada. Els han laschà metter radund in milliun m² terren enturn Silvaplauna sut protecziun da la natira.
Il 1973 ina decisiun finala – Silvaplauna vul in tunnel
Pir il 1969 ha la regenza grischuna fatg ina proposta per in sviament avert, nagin tunnel. Ma quella varianta n’ha betg plaschì a la populaziun. L'onn 1973 ha lura il vitg decidì che sulettamain in tunnel duess purtar la soluziun.
Sin quai è vegnida lantschada l’idea – projects e variantas èn vegnidas discutadas, la finanziaziun ed era recurs èn stads temas centrals. Il 2010 han las lavurs finalmain cumenzà ed otg onns pli tard, ils 27 zercladur 2018, pon ils da Silvaplauna festivar l’avertura dal sviament.
RR actualitad 12:00


text:
Er en la nova stagiun da ballape da la Super e da la Challenge League - dastgan ils clubs midar ora tschintg giugaders durant in gieu. Ils clubs èn sa cunvegnids en ina radunanza extraordinaria da mantegnair questa regla ch'è vegnida introducida en consequenza da la pandemia.
Era reglà han ils clubs l'agir en cas ch'in campiunadi vegniss rut giu. Il classament suenter l'ultima runda giugada cumplettamain valess sco classament final. Sch'ins ha fin là dà pli pauc che 18 rundas na quinta il campiunadi betg.


text:
La populaziun tirca è sa decidida piz a cup cun 51,4% per in sistem presidial. I ah dentant dà in'unda da protests cunter la victoria dad Erdogan.
Er malgrà la refurma da la constituziun è il temp d’uffizi dal president tirc da princip limità sin duas periodas. Dentant ha la partida da regenza AKP chattà ina via da guntgir questa lescha.
Erdogan pudess restar president fin il 2034
Decida il parlament numnadamain novas elecziuns durant la segunda perioda d’uffizi dal president, sche dastga quel candidar anc ina giada. E la dumbraziun dal temp d’uffizi cumenza da nov cun l’introducziun dal sistem presidial. Uschia pudess Recep Tayyip Erdogan teoreticamain restar a la pussanza fin il 2034.


text:
M*A*S*H
M*A*S*H (id.) l'è na cumèdia dal 1970 ad Robert Altman. L'è custàda tri migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca ma la 'n à pò purtâ a cà da piò 'd utànt'òṅ. La pelìcula l'è trata da 'n rumànś ad Richard Hooker ch'l à dâ vita anc a na série televiśìva ad sucès, traśmìsa da 'l 1972 a 'l 1983. Par la prima vòlta, in un film minga vietâ a qvéi ad sóta di daśdòt an, a s sènt dir «Ma và a dar via 'l cûl» da John Schuck durànt na partìda ad football americàṅ.
Al film 'l è stâ numinâ par sinc Prèmi Òscar, vinsénd qvél par la senegiadùra minga uriginàla, e a soquànt Golden Globe. Inóltar 'l à vins la Palma 'd òr a 'l 23śum Fèstival ad Cannes.
In dal 1996 i americàṅ i aṅ decìś ad tgnìr-al dacàt in dla bibliutéca dal cungrès di Stat Unî.
Al tìtul al fà riferimènt a 'l acrònim druâ p'r indicàr al grup mòbil chirùrgic d'l eśèrcit di Stat Unî, Mobile Army Surgical Hospital (Uśdàl Militàr Chirùrgic da Camp), in pē in fiṅ a 'l 2006 in soquànt pòst ad guèra cuma Algerìa, Ìndia, Birmàgna, Curèa, Vietnam e Iraq.
Sunt
Durànt la guèra ad Curèa, in di an Sinquànta, in 'n uśdàl americàṅ da camp, dū dutōr, al capitàṅ Benjamin Franklin (Donald Sutherland), dit "Falc", e al capitàṅ Augustus Bedford Forrest (Tom Skerritt), dit "Duke" i n s cupatìsan briśa ad far sèmpar qvél ch'i gh dìśan. Piutòst i vrév'n invéci rispónd'r-ag séc, far di schèrs e dal batùdi e pasàr-'s al tèmp andànd a lèt cun gl'infarméri.
Ad sòlit al sò vitmi i èṅ sèmp'r al magiōr rivâ da pôc e la cap infarméra.


text:
Ebolavirus
El jener Ebolavirus, segond la definizion de l'International Committee on Taxonomy of Viruses, a l'è un mucc de organism q'i toel part ind la fameia Filoviridae, a so voelta part de l'orden di Mononegevirales. I se cognossen cinq specie q'i toel part a qel jener qì e quater de qeste i en responsabil del malan de virus Ebola (in ingless "ebola virus disease "o "EVD") qe ciapa i omm cont una fever emorajega cont un tass de fatalità devera volt. I cinq specie de virus recognossude de l'International Committee on Taxonomy of Viruses i toel el nomm de i rejon indove i en stads catads foer per la prima voelta. I specie i en: Bundibugyo ebolavirus, Reston ebolavirus, Sudan ebolavirus, Taï Forest ebolavirus (in orijen Côte d'Ivoire ebolavirus) e Zaire ebolavirus.
El Zaire ebolavirus a l'è la speci de riferiment per el jener "Ebolavirus" e a l'è fada su domà de un soc cognossud, ciamad semplicement "Ebola virus", q'a l'è caraterizad del plussee volt tass de fatalità di "Ebolavirus" e l'è anca el responsabil del major numer de epidemie de Ebola qe i se poeden soeciar al jener, comprendude l'epidemia de fever emorajega de Ebola in Zaire del 1976, qe a l'è qela qe l'ha causad fin a 'dess el major numer de morts.
I Ebolavirus i en stads descrivuds a partir de l'epidemia de fever emorajega ind el sud del Sudan ind el jugn 1987 e ind el Zaire ind l'agost 1976.[1] El nomm "Ebolavirus" al ven del fium Ebola ind el Zaire (incoe Republega Democratega del Cong, un tributari del fium Cong indove la g'è stada l'epidemia in del 1976. El sufiss tassonomic "-virus" al fa riferiment al fait q'a l'è un jener viral. El jener a l'è stad metud denter ind el 1998 'me jener di virus q'i someien a l'Ebola virus.
A l'è un virus a nivel de biosicurezza quater, cioè el plussee alt.


text:
L'atmosfera durant la Cuppa Spengler è speziala, durant ils gieus d'Ambri-Piotta dentant anc in zic pli speziala. Ils fans procuran mintgamai per in'atmosfera fenomenala durant ils gieus. Per ils Tessinais èn ils gieus a Tavau sco gieus da chasa. La curva ost è durant ils gieus d'Ambri mintgamai ina paraid blau-alva.
Tut è spezial tar Ambri. Spezials fans, spezial club, spezial trenader.
Da l'entira Svizra vegnan ils fans d'Ambri a Tavau per guardar ils gieus da lur equipa. Il club da la Leventina ha numnadamain fans en mintga chantun dal pajais e betg mo en il Tessin.
«La Montanara» – imni dal hockey
Cun la chanzun dal club «La Montanara» han ils fans gia pliras giadas fatg grondiusa atmosfera en la halla da glatsch a Tavau. Uschia in'atmosfera sco durant ils gieus d'Ambir hai darar dà al turnier da tradiziun. Cun lur prestaziun sin il glatsch, dentant er sper il glatsch ha il club da la Leventina gudagnà bleras simpatias durant la Cuppa Spengler 2019.
RTR actualitad 17:00


text:
Dunnas svizras pon ozendi decider sezzas sur da lur vita. L’egualitad d’um e dunna è fixada en la Constituziun federala. Quai ch'ils umens dastgan, dastgan er las dunnas: vuschar, ir cun auto e suttascriver contracts – tut senza dumandar l’um per permissiun. Atgnamain tut sco quai ch’i avess dad esser ord vista da las dunnas modernas, ubain betg?
A chaschun dal di internaziunal da las dunnas avain nus discurrì cun ina dunna che tutga areguard las vistas e dumondas da las dunnas probablamain tar ina da las persunas las pli cumpetentas en il chantun Grischun: Silvia Hofmann è responsabla chantunala per l’egualitad d’um ed dunna.
Dunnas en posiziuns da cader
La Svizra è cun la preschientscha da dunnas en posiziuns da cader mundialmain be sin plaz 56 da 100.
Da las 207 firmas svizras cun aczias a la bursa èn be sis dunnas en la posiziun sco presidenta dal cussegl d'administraziun e be set en la posiziun da CEO.
La quota da dunnas al timun d'interpresas. Ina dad ellas è Jasmin Staiblin.
Dunnas en la scienzia
Antonia Albani (46) è ina da las paucas professuressas en Svizra.
L’inschignera d’informatica deriva da Scuol ed è uss professuressa assistenta a l’Universitad da Son Gagl.
En ses pensum da 50% fa ella perscrutaziun, prepara prelecziuns ed è responsabla per projects che collian l'universitad cun l'economia.
Duas dunnas da la superlativa
Dita Von Teese ed Ornella Vanoni - duas dunnas ch’èn vegnidas enconuschentas era grazia a lur corp.
Dita Von Teese è enconuschenta en la scena da striptease dapi ch'ella ha 20 onns. Ornella Vanoni è vegnida populara cun sias chanzuns gia ils onns 60.
Omaduas eran en il Playboy, quai che ha era gidà da vegnir a success.
Il corp sco identificaziun
Per Dita Von Teese è l’identificaziun sur il corp in stil da viver. Ella dovra il lefzagl cotschen, il puder ed il resti extravagant per sa sentir bain. Ed ella mussa gugent tge ch’ella ha en sias shows da burlesque è striptease classic.
Extravaganta è era Ornella Vanoni, e quai anc cun 81 onns. Ils onns 60 è ella vegnida enconuschenta cun chanzuns sco «Io ti darò di più» ni «Un’ora sola ti vorrei». Creschida si è ella en ina famiglia che l’ha pussibilità ina buna scolaziun. Ina mattatscha timida saja ella stada, taschà haja ella dentant mai.
Pionieras grischunas
Gia pli baud hai dà dunnas che han gì il curaschi, la forza e forsa era il cletg da far ina via extraordinaria. Ellas han fatg ina via da pionieras. Sutvart chattais vus ina survista exemplarica da pionieras grischunas.
Pionieras dal Grischun
Funtauna: Archiv grischun da dunnas, il link avra en ina nova fanestra
Nus avain numnà be in pèr dunnas che han fatg ina via extraordinaria. Dentant tranter nus datti franc e segir anc bler da quellas. Enconuschais vus ina dad ellas? Ans annunziai ella en ils commentaris sutvart u via Twitter, il link avra en ina nova fanestra.


text:
Producir armas atomaras, biologicas e chemicas è gia scumandà en Svizra. Medemamain èsi scumandà da far commerzi e da finanziar tschertas armas. L’iniziativa vul schlargiar questa pratica.
Il Cussegl federal recumonda da refusar l’iniziativa cunter affars cun material da guerra. L’iniziativa giaja cleramain memia lunsch, n’impedeschia naginas guerras e portia dischavantatgs, uschia ses arguments.
Tar las partidas sa mussa in foss tranter la sanestra e la dretga. Sulettamain la Partida socialdemocratica ed ils Verds sustegnan l'iniziativa.
Dossier online rtr.ch/votaziuns
Sin in clic tut las fatschentas federalas e communalas.


text:
Als 19 schner 1951, avantmezdi, ha sepuli üna lavina gronda pro l’Ova dal sagl sur Zernez al stradin Burtel Gross. Adonta cha l’hom da 60 ons ha pudü gnir salvà our da la naiv, es la reanimaziun statta sainza success. Dürant l’acziun da salvamaint es gnüda giò üna seguonda lavina ed ha sepuli a tschinch agüdonts da la gruppa da salvamaint. Quai d’eiran trais homens illa megldr’età da Zernez e duos da Puntraschigna. E sco scha la catastrofa nu füss statta grond’avuonda, s’ha schlockiada intuorn las 16.00 üna terza lavina al medem lö ed ha sepuli ün’ulteriura persuna, oriunda da Zuoz. Il salvamaint ha dürà plüs dis. E plü lönch cha l’acziun düraiva, e plü pitschna cha la spranza gniva, da chattar amo üna persuna in vita illas lavinas da l’Ova dal sagl al cumanzamaint dal Pass dal Fuorn. La catastrofa a Zernez ha portà set victimas: Set homens ingaschats e pronts da güdar, figls, marids e baps da famiglia nu sun quel di plü tuornats a chasa pro lur famiglias.
Naivü set dis d’ün cuntin
Gion Denoth da Zernez s’allgorda fich bain a quella tragedia avant precis 70 ons. Bainsvelt as vaiva derasada la trista nouva ed il mattet da bod 14 ons es gnü confruntà culla situaziun, cha seis bap nun es tuornà plü. Hans Denoth barmör, ün dals tschinch agüdonts chi’d es gnü sepuli da la seguonda lavina, ha laschà inavo üna duonna cun quatter uffants ed üna pauraria. Gion Denoth d’eira il plü vegl dals uffants: «I vaiva naivü set dis d’ün cuntin. Tras cumün d’eiran fattas libras be sendas strettas, causa ils mürs da naiv fich ots as vezzaiva be amo las penslas da las chasas», quinta Gion Denoth chi accumplischa in marz seis 84avel anniversari. Cha seis bap vaiva surgni ün telefon da la Viafier retica, sch’el nu pudess gnir a spalar naiv. Pür pro la staziun til vaivna clomà sco agüdont da la gruppa da salvamaint per gnir a salvar il stradin in lavina. Intant cha la famiglia faiva quint ch’el spaless vairamaing naiv per la Viafier retica, es capitada la catastrofa pro l’Ova dal sagl. «A nus esa gnü tut il fuond suot ils peis», disch Gion Denoth. El ha quella jada sco giuvnot stuvü surtour respunsabiltà e lavurar e güdar in stalla mincha minut liber. «Nus d’eiran povers sco las mürs in baselgia», s’algorda’l. E cha l’agüd e sustegn in famiglia ed in cumün saja stat quella jada fich grond. «Quella jada vaiva la cumünanza e la vita sociala in cumün amo otras valuors co hoz», declera’l.
Chattà la bara pür in gün
Hans Denoth, chi gniva clomà da tuots be Hansin, es gnü chattà sco ultima victima pür als 23 gün 1951. «Meis bazegner e meis barba giaivan mincha di sü pro la lavina a tscherchar la bara», quinta Gion Denoth. Però la lavina til ha dat liber pür tschinch mais plü tard. Gion Denoth s’algorda bain sco cha seis bap es gnü transportà cul bouv ed il char da fain in cumün e cun guardar la fotografia correspundenta i’l album tuorna la tristezza. Restadas sun be las algordanzas. «Meis bap d’eira üna chara persuna», quinta’l, «ed eu n’ha bellas regordanzas da tscherts mumaints per exaimpel a chatscha.» Cha la pü bell’algordanza cun seis bap saja la visita al gö da hockey Svizra cunter Canada in occasiun dals Gös Olympics dal 1948 a San Murezzan. «Quist’episoda nun invlidaraja mai plü.» Cha la disgrazcha dal 1951 haja fuormà e bugli insembel la famiglia e cha minchün haja fat il meglder lan-droura. Ch’el e seis frar Dumeng sajan tuornats, davo ils giarsunadis da tschella vart dal pass, a chasa a güdar a la mamma. Amo hoz vivan Gion e Dumeng Denoth illa chasa paterna e Gion Denoth es restà, eir dürant 31 ons sco guardian da sulvaschina, adüna in stretta colliaziun cun bes-chas e natüra. Ed adonta cha’ls ultims 70 ons sun passats sco il vent, es il respet da naiv e lavinas adüna restà grond, impustüt dürant ils inviern da grondas naiveras.
Text: Nicolo Bass


text:
- Kilian Wenger gudogna la festa da lutga sin il Brünig 2021.
- Il retg da lutga dal 2010 ha gudagnà l'ultim cumbat suenter be paucas secundas cunter Ruedi Roschi.
- Per Wenger è quai la segunda victoria sin il Brünig suenter il 2014.
Igl è stà in duel inegual, la lutga finala dal Brünig. Kilian Wenger che ha gia festivà 21 victorias da festas ha stuì sa duelar cun ses ami da giuventetgna Ruedi Roschi. Lez ha anc mai gudagnà ina festa. Uschè clera la situaziun da partenza uschè svelta era il cumbat a fin. Suenter be paucas secundas era Roschi gia en dies. Wenger ha uschia gudagnà per la segunda giada la festa da lutga da Brünig.
Bernais domineschan
Gia avant la lutga finala eri cler ch'il sa mesirar tranter ils Bernais ed ils Svizzers centrals giaja a favur da Berna. Els han dominà la festa. Cun Joel Wicki e Pirmin Reichmuth han dentant er mancà al ISV gist dus dals pli ferms lutgaders.


text:
L festide per la mort de zachei de nosc cristians fej pert de un di duvieres plu de mpurtanza de nosta cumenaza cristiana. Tl rie mumënt dl murì ne daussi nia unì lascei da sëui. Bele la prejënza de persones che ti sta daujin ie per ëi de gran aiut. A ti sté daujin y dijan su na priera, chël ti renforza la crëta y la speranza te Gejù Crist.
Ve prion bel de cherdé su riesc n preve, sce ulëis che l ti vënie mo dat l sacramënt dl Santuele. Gën vën l preve dala persona da murì y parënc per ti sté daujin cun la priera y partezipazion. Canche l ie l mumënt che la persona dà su de viver, dij dant un di presenc na priera al defont/a. Te chël mumënt ie drët mpië n cëir, che lecorda cun si linëus la lum da Pasca che iluminea l scur dla mort y che simbolisea la Ressurezion de Gejù Crist.
Do la mort iel riesc da cherdé n dutor che vën a cunstaté la mort, la maniera y la gauja dla mort.
Cun l pluan vëniel fat ora l di y l’ëura dla Mëssa da mort y supeltura. L vën nce cunedides la sëires che l vën vedlà, ulache chëi de familia, parënc y cunescënc tol pert. Dlongia l vascel che possa unì tenì te cësa o tla capela di morc, vëniel mpià su n cëir y l vën nce metù n buchel da l’ega santa. De biei ciofs vëniel metù ntëur l vascel che senifichea la nueva vita dla Ressurezion.
L ie usanza che l vën lascià stampé na santa da mort da pudëi spartì ora a chëi che tol pert ala supeltura. Sun fossa vëniel scrit su l inuem dl defont/a cun si data de nascita y de mort. La Mësses do ntenzion, dantaldut chëles per l setimo de mort, l trentesimo y per l ann de mort, nvieia a to pert ala Mësses per i defonc.


text:
Avant tschintg onns saja il Stadi Islamic stà ina forza fitg pussanta e malsegira en il Proxim Orient, hai gì num en la posiziun che la pledadra da Trump ha prelegì. Ils Stadis Unids hajan battì il kalifat territorial. Quai na muntia dentant betg che la coaliziun mundiala en il cumbat cunter l'SI u lur campagna saja a fin.
Critica massiva da las atgnas retschas
Gist suenter l'annunzia da Trump hai dà critica massiva da las atgnas rtschas da Trump. L'expert per la Siria, Charles Lister ha declerà che la decisiun da Trump saja in scenari da siemi per il Stadi Islamic ma er per la Russia, l'Iran ed la regenza siriana dal president Baschar al-Assad. L'IS ha anc oz declerà d'avair commess in attentat.
Malgrà che la decisiun n'è betg propi ina surpraisa, è la decisiun da Donald Trump enorm naiva.
Consequenzas massivas per la repartiziun da pussanza
Tenor il Pentagon èn staziunads var 2’000 schuldads americans en la Siria. En il cumbat cunter la milissa terroristica Stadi Islamic han Ils Stadis Unids sustegnì las forzas democraticas da la Siria.
Che l'USA vul sa retrair po avair consequenzas massivas per la repartiziun da la pussanza en il pajais. Rivals dals Stadis Unids, sco la Russia e l'Iran han pudì gudagnar ina grond'influenza en il pajais. Ma Trump n'è betg pront d'investir dapli daners en la Siria. Uss duain auters s'empatschar.
RR novitads 20:00


text:
La situaziun saja al mument uschè ch'ins vesia che il comité d'organisaziun dal CSI lavura vidlonder per ademplir las pretaisas fatgas da la vischnanca.
Perquai vul la vischnanca uss anc dar dapli temp a l’organisaziun da metter en urden tut, di Sigi Asprion.
Il punct il pli impurtant saja che las finanzas sajan segiradas, ils quints da l'onn 2015 pajads.
Quai che pertutga ils quints averts saja entant sin maisa in concept che mussia che ils raps èn d’enturn. Ed era la finanziaziun per quest’on vesa entant ora bain.
Occurrenza impurtanta per San Murezzan
L’eveniment sa cunfa cun San Murezzan, perquai vul la suprastanza communala tegnair ferm vi da l’eveniment - uss ch'ella vesa ch'il comité d'organisaziun lavura per ademplir tut.


text:
Il permiss dal chantun munta ch'ina part da las lecziuns regularas da l'emprima fin la sisavla classa vegnan instruidas per englais.Ils emprims diploms da maturitad bilingua englais/tudestga duain vegnir surdads la fin da l'onn da scola 2022/23.
L'obligatori da rumantsch per scolaras e scolars che vegnan da la scola populara rumantscha vegn abolì a partir da la terza classa. I resta la pussaivladad da tscherner l'instrucziun da rumantsch sco segunda lingua naziunala u sco rom facultativ.
RR novitads 11:00


text:
Il podest
- 1. Sebastian Vettel (Germania/Ferrari)
- 2. Lewis Hamilton (Gronda Britannia/Mercedes) +9,975 secundas
- 3. Valtteri Bottas (Finlanda/Mercedes) +11,250 secundas
Vettel ha surpassà Hamilton en la boxa. Hamilton è ì ora en la 17avla runda, Vettel pir set rundas pli tard. Questa meglera tactica da Ferrari ha purtà la victoria cunter Mercedes. Uschia ha Vettel pudì surpigliar la testa e gudagnà per 43avla giada in Grand Prix. A Melbourne ha el avant sis onns pudì triumfar.
Il pilot da Sauber Antonio Giovinazzi - ch'è partì per Pascal Wehrlein che n'è betg fit - è vegnì 12avel. Marcus Ericsson ha stuì dar si en la 24avla da 57 rundas e quai pervi d'in defect da l'idraulica. Il defect è capità tar ina collisiun cun Kevin Magnussen curt suenter il start.
RR novitads 09:00


text:
Tranter ils participants tutga er Davide Beer da Rabius. Il giuven da 24 onns vul dumagnar la distanza lunga che maina l’emprim da Sedrun siadora sin il Tgom. Suenter ina descensiun da bun 1’000 meters vai lura puspè ensi sur il Piz Cavradi vinavant sur il Piz Nurschalas (Pazolastock), l’aut punct da la cursa cun 2’740 meters sur mar. Ils davos bun 15 kilometers mainan a val fin a Sedrun.
Jau vegn a patir extrem, ma la finala decida mo pli il chau.
Respect ha Davide Beer oravant tut da currer engiu, là n’haja el betg gronda experientscha. El na saja er betg sa preparà pli spezial sin questa cursa extrema, ma el possia morder sin ils dents, quai saja sia fermezza, uschia il giuven sursilvan.
«Tgom-Trail» - la cursa curta
Bunamain 200 persunas van a la partenza dal «Tgom-Trail», la cursa curta sur ina distanza da 16,2 kilometers cun 1’225 meters differenza d’autezza. Er questa cursa maina l’emprim siadora sin il Tgom e turna silsuenter puspè enavos a Sedrun.
Partenza per ils curriders sur la distanza lunga è la sonda a bun'ura a las 08:00 uras. A las 09:00 uras vegnan ils curriders da la cursa curta tramess sin viadi.


text:
Il suveran da Samedan ha da decider ils 19 da fanadur davart d’in credit da 1,6 milliuns francs per colliar il territori industrial da Cho d’Punt cun la vischnanca.
Cunter il project è sa furmada opposiziun
Il credit era vegnì approvà il december 2019 cun 44 cunter 43 vuschs. Cun passa 300 suttascripziuns è vegni inoltrà in referendum e perquai sto il project ussa anc ina giada en votaziun.
Cunter:
Ils adversaris han plirs arguments per dir NA a l’urna. La punt maina be sur l’En, però betg sur la via principala. Quai saja privlus ed ina soluziun be a mesas. Els crititgeschan era ils custs. Il project saja in project da luxus.
Pro:
Segund la vischnanca saja questa varianta la meglra varianta. Il traversar la via na saja nagin privel per peduns en la zona da 50 cun ina strivla melna. La varianta cun la punt er sur la via principala avess custà radund il dubel e na stess betg en relaziun cun la plivalur.
Nova fermativa da bus
A Cho d’Punt, gist sper il nov center da cumpra, duai vegnir realisada ina fermativa da bus. Decider decidan ils da Samedan per in credit da 470 milli francs. Er qua crititgeschan ils adversaris ils custs. Ch’i na dovri betg ina fermativa da bus da luxus.
Ils 19 da fanadur decida il suveran per ni cunter ils credits per quests projects.


text:
Cura che Jon Peer ha surpiglià l'incumbensa sco president dal cussegl d'administraziun è l'institut stà sur tut finanzialmain quasi avant in collaps. Sut Peer èsi lura gartegià d'augmentar il chapital d'aczias per 5 milliuns francs, grazia a las investiziuns da differentas firmas. Uschia ha Peer pudì surmuntar la situaziun finanziala fitg difficila. Uss ha Jon Peer dentant desditg questa incumbensa per motivs persunals. El daventa suenter manader da projects tar Von Graffenried a Berna.
Gerhard Pfister è entrà il medem mument sco Peer en il cussegl d'administraziun. El ha vulì spendrar l'institut per che quel na stoppia betg serrar pervi da las finanzas. Er ina finamira saja stada da gidar a furmar e realisar ina strategia per l'avegnir.
Ursula e Beat Sommer èn in pèr cun gronda experientscha per vegnir a novas studentas e students – la gronda sfida per l'institut. Ier è vegnì enconuschent che Beat Sommer cumenza sco nov rectur al Lyceum alpinum a Zuoz, quai vul dir a partir dal proxim onn da scola. Beat ed Ursula Sommer han gia manà ina giada il Lyceum per 10 onns. Il 2014 èn els ids a Dubai ed han là er acquirì novs students per ina scola internaziunala.
Pandemia ha mess pals en las rodas als plans
Ma la pandemia ha mess pals en las rodas als plans cun ils students da l'exteriur. Pervi da las restricziuns na pon ils students da l'exteriur per part betg vegnir en Svizra. Co i duai concret ir vinavant n'è actualmain betg anc cler. Envers RTR n'ha nagin vulì prender posiziun, betg il president Jon Peer, betg Gerhard Pfister ed er betg il president da vischnanca Christian Fanzun.
Tge che Fanzun ha dentant tradì è ch'i duai dar ina nova strategia. Plinavant duai er il tema «persunal» survegnir ina prioritad ed ins veglia infurmar proximamain. Er davart la nova strategia vulan ins infurmar anc il favrer.


text: qe-gm.at qe-informatik.uibk.ac.at qe-lab.at qe-u.de qe.de qe.uni-stuttgart.de qe2-kreuzfahrten.de qe2.de qe25.de qe2missing.de qea.ch qea.swiss qeasy.de qeb-pc.de qec.de qeck.de qecs.ch qed-audio.de qed-consulting.de qed-design.de qed-info.de qed-online.de qed-praxisbuch.de qed-sa.de qed-statistics.de qed-verein.de qed.at qed.ch qed.de qedcable.de qedcon.de qedev.de qedi.de qedmusic.de qee-bremen.de qee.de qeeb.de qeedex.de qeedo.de qeeg.de qeek.de qeeko.de qeep.net qeepfriends.de qeeptalking.de qees.de qeez.de qefi.de qeg-saar.de qeg.de qeg.lu qeh.de qehal.de qehe.de qehi.de qehs.de qei.ch qei.de qeikq.de qeil.de qeilo.de qein.de qej.de qek-325.de qek-aero.de qek-junior.com qek-junior.de qek-mieten.de qek-treffen.de qek-wohnwagen.de qekev.com qekforum.de qekjunior.de qekk.de qelbesni.com qelectronics.de qell.de qelly.net qelsius.ch qem-coaching.de qem-coaching.eu qem-consulting.com qem-consulting.de qem-seminare.com qem-seminare.de qem-seminare.eu qem-training.eu qem-webdesign.de qemconstruction.de qemp.de qemu-buch.de qemu.de qen.ch qen.de qenax.com qendil.de qengaj-haustechnik.at qenk.de qeno.de qensio.de qenta.com qentaro.de qentom.com qentra.com qenz.de qeo-kielkowski.com qeo-netz.de qeo.de qep-germany.com qep-qualypartner.de qep.de qephom.de qepix.de qeps.de qer.at qer.de qerdenker.de qere.de qeridoo.de qerima.de qeringglobal.de qernet.de qerti.de qes-plus.de qesar.de qesh.de qeshm.de qesplus.de qesports.de qest-lifestyle.com qest.de qesue.de qet-academy.com qet-audit.com qet-edition.com qet-institut.org qet-portal.de qet.de qeta.de qetaktiv.de qetal.de qeter.at qetlop.de qeto.de qetre.de qeu.de qeus.de qev.de qevida.com qewar.de qeweb.de qewlle.de qews.de qewtec.de qexperten.de qexpress.de qexx.de


text:
Ils fatgs da furmaziun svizzers
Noziuns-clav : Expensas per la furmaziun
Ils fatgs da furmaziun svizzers cumpiglian ils suandants stgalims da furmaziun:
-
stgalim primar (inclusiv scolina u stgalim d’entrada)
-
stgalim secundar I
-
stgalim secundar II: furmaziun fundamentala professiunala e scolas da furmaziun generala (scolas da maturitad gimnasiala, scolas medias spezialisadas)
-
stgalim terziar: furmaziun professiunala superiura ordaifer las scolas autas (examens professiunals federals ed examens professiunals federals superiurs, scolas spezialisadas superiuras) e scolas autas (scolas autas universitaras, scolas autas spezialisadas, scolas autas da pedagogia)
-
sco er la furmaziun supplementara
La responsabladad principala per ils fatgs da furmaziun han ils 26 chantuns: Ils chantuns èn responsabels per ils fatgs da furmaziun, uschenavant che la Constituziun federala na declera betg la Confederaziun sco cumpetenta. Las cumpetenzas da la Confederaziun pertutgan il sectur da furmaziun postobligatoric: Tar las scolas da maturitad gimnasiala, tar la furmaziun professiunala e tar scolas autas èn la Confederaziun ed ils chantuns partenaris en quai che reguarda la responsabladad per ils fatgs da la furmaziun publica. Cunzunt en la scola obligatorica surpiglian las vischnancas differentas incumbensas.
Sin plaun federal è l'entir sectur da la furmaziun, perscrutaziun ed innovaziun concentrà tar il Departament d'economia, furmaziun e retschertga DEFR. Il Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun SEFRI è il center da cumpetenza da la Confederaziun per dumondas da tempra naziunala ed internaziunala concernent la politica da furmaziun, retschertga ed innovaziun.


text:
Ils 27 da november èsi usche lunsch,16 vischnancas e la fracziun Vrin da la vischnanca Lumnezia voteschan sur dal Parc Adula.
Per quella votaziun èsi da decider sur da 4 dumondas:
- Vulais vus acceptar il parc naziunal per ina fasa da manaschi da 10 onns (2018-2027)?
- Vulais vus entrar en l’uniun Parc Adula?
- Vulais vus acceptar ils statuts da questa uniun?
- Vulais vus acceptar la revisiun parziala da la planisaziun locala (inclus il reglament da la zona da coc)?
Ils da Vrin pon segir decider sco sulets, sur dal «gea» u il «na» per la fasa da manaschi da 10 onns dal Parc Adula. Quai vegn garantì al vischinadi da Vrin entras il contract da fusiun da la vischnanca Lumnezia.
Tgi che ha da decider davart las dumondas «entrar en l’uniun Parc Adula» ed «acceptar il statut da questa uniun» n'è anc betg sclerì. Sco quai che Duri Blumnethal il president da vischnanca da la Lumnezia ha ditg ad RTR haja el intervegnì pir dacurt che questas duas dumondas sajan era da respunder ils 27 da november. Questas duas dumondas fatschentan il mument era Georg Aliesch dal Uffizi da vischnanca dal Grischun. La soluziun tgi che decidia la finala questa dumonda Vrin u la Lumnezia entira na saja anc betg cler.
Cler è che la dumonda da la revisiun parziala da la planisaziun locala è chaussa da l’entira vischnanca, e questa dumonda vegn decidida pir suenter che Vrin ha votà. En cas che Vrin di «na» al Parc Adula daventa questa votaziun dentant obsoleta.


text:
Al segund workshop han las tschintg gruppas da planisaziun pudì profitar dal savair dad experts d'anteriurs gieus olimpics. Sco Swiss Olympics scriva, haja quest barat purtà bleras bunas ed innovativas ideas. Ussa han las gruppas da finir il project fin ils 15 da december.
Valais collavura cun la Svizra franzosa
La fin avrigl èn vegnidas preschentadas las tschintg gruppas da candidatura. Dentant haja dà midaments. La regiun Lac Lemon collavura ussa cun il Vallais sut il num «Swiss Made Olympic Games». Per la paja datti ussa enstagl d'ina gruppa surregiunala duas: «Switzerland 2025» e «Games for our future».
Il proxim workshop ha lieu ils 7 da settember. L’october vegn Swiss Olympic lura a recognoscar ils lieus, nua ch'ils gieus olimpics pudessan avair lieu.


text:
Sin il classament general ha quest resultat però betg consequenzas gravantas. Sco sisavel resta Cologna vinavant classà tranter ils megliers. Il retard sin il podest munta uss però 1:30 minutas enstagl da 27 segundas. Plazza tschintg ha ina minuta avantatg. Cologna ha però gist trais concurrents che sesan si dies ad el.
Fähndrich croda or da las top 10
La passlunghista svizra Nadine Fähndrich n’è betg pli tranter las top diesch suenter la 4. etappa dal Tour de ski. Tar la cursa a Toblach sur 10 kilometers skating cun partenza singula è la Lucernaisa vegnida 24avla – cun in retard da 1:35 minutas sin la victura Jessie Diggins dals Stadis Unids.
Americanas restan a la testa
En il classament general croda Fähndrich cunquai enavos sin plazza 13. Per las top diesch ch’ella aveva mess sco finamira, mancan il mument 16 secundas. A la testa ha Diggins pudì augmentar ses avantatg sin la collega da team Rosie Brennan sin 20 secundas. La svedaisa Frida Karlsson ha sco terza gia ina minuta retard.
La cursa cuntinuescha la mesemna cun ina persecuziun en il stil classic.


text:
Sabda, 25. setëmber 2021
Na partida sogada ai 11 metri
A Mühlwald él gnü soghé na partida combatüda cina al ultimo danter döes scuadres dl indemo livel. Al è ste tröpes aziuns mo düc i trëi goi è gnüs segná dai 11 metri. La pröma partida por la Val Badia che vëgn sogada de sabeda ne va nia a finí dër bun do da na gran prestaziun cuntra na scuadra buna y n ciamp olache al è dër ri da soghé.
La partida mët man cun püces emoziuns: le publich mëss aspeté le 22^ por podëi odëi la pröma ocajiun da gol dla partida. Sön n aziun dl Mühlwald él n sogadú che mët le palé ite amez dan porta olache la defenjiun alontanëia cina al limit dl area olache n sogadú todësch lascia pié ia na bela trata de pröma che vëgn parada dal portier ladin Ferdigg. Al 31^ él indo le Mühlwald che pëia ia cun na gran aziun in velozité cun l’ atacant aversar che röva dan la porta ladina, mo al vëgn tigni sö naota da Fersuoch y spo ala fin da Ferdigg. Al 35^ él spo l pröm gol dla partida cun le Mühlwald che passa in vantaje. Do n 11 metri conzedü ala scuadra todëscia do n fal de man de Stampfer, él l’ atacant aversar che mët te porta le palé. Do dal 1-0 él spo la Val Badia che pro da reagí: al 38^, do na trata dal ciantun, él Denicoló che pro la trata che va de püch sura porta fora. Al 41^ vëgnel spo le 1-1 ladin: do n fal evidënt dl defensur todësch sön Del Negro él Denicolo che ti è da trasformé la trata dai 11 metri. 2 menüc dedô, al 43^, él indo n ocajiun por le Mühlwald. N sogadú todësch röva sú dan Ferdigg, che ti è da ti la do demez y la mëte te ciantun cun n gran intervënt. Le pröm tëmp se röva cun n ultima ocajiun por l’ ACD Val Badia: a Denicolo ti garetel na gran trata da fora d’ area che vëgn metüda te ciantun cun n gran intervënt dl portier aversar. Al 48^, do da 3 menüc de recuper, se röva spo le pröm tëmp y les scuadres va te local da se mudé.
Le secundo tëmp mët man cun n ocajiun por la scuadra de ciasa: al 54^ él n sogadú che röva al limit dl area y lascia pié ia na trata che va de püch dlungia porta ia. Al 68^ él indo le Mühlwald che atachëia cun na gran trata girada da dalunc dala porta che vá de püch dlungia porta ia. Sëgn él la scuadra de ciasa che pro te vigni manira da passé indo in vantaje. Al 71^ él n sogadú aversar che röva jö insom ala fascia y mët n palé dër prigorus dan porta. Pellegrini F., do avëi rischie l’ autogol, ti è ciamo da tra demez le palé sön linea de porta cun n gran intervënt. Al 75^ él indo na ocajiun por la scuadra da Mühlwald cun na puniziun da na posiziun prigorosa che vá de püch sura porta fora. 2 menüc dedô él indo bel avisa l’ indema ocajiun madër che chësc iade él le palé che va de püch dlungia porta ia do dan n gran strisciun dl sogadú aversar. Al 83^ él Del Negro che lascia pié ia na gran trata da fora d’ area che va de dër püch dlungia porta ia. Al 85^ él indô n ocajiun por i patruns de ciasa cun na gran trata che vëgn parada cun n gran intervënt de Ferdigg. Al 90^ vëgnel mostré 5 menüc de recuper. Al pê che la partida vais a ruvé 1 – 1, mo spo él n intervënt dl arbiter che cambia l final de na partida dër ecuilibrada. Al 93^ èl l’ arbiter che ti conzed al Mühlwald n 11 metri, l terzo dla partida, dër dübe do da n intervënt de Ferdigg sön n atacant todësch. Chësc 11 metri vëgn spo realisé da la scuadra todëscia y insciö se röia ince la partida al 95^.
Na pordüda nia meritada por la Val Badia che á soghé süa miú partida dla sajun cina sëgn cun tröpa grinta y vëia da davagné la partida.
SSV Mühlwald - ACD Val Badia: 2 - 1
Formaziun ACD Val Badia: 1. Ferdigg René, 2. Liotto Dylan (dal 45^ 13. Pellegrini Federico), 3. Kastlunger Mattia, 4. Stampfer Alex, 5. Barbolini Florian, 6. Fersuoch Kevin, 7. Mayr Marc (dal 78^ 15. Oberbacher Hannes), 8. Denicoló Davide, 9. Pizzinini David, 10. Del Negro Roberto, 11. Schrott Felix (dal 78^ 14. Pellegrini Ivan).
Amoniziuns: 65^ 11. Schrott Felix, 74^ 5. Barbolini Florian, 80^ 13. Pellegrini Federico, 88^ 14. Pellegrini Ivan, 89^ 6. Fersuoch Kevin, 93^ 1. Ferdigg René.
Gol pur la Val Badia: 41^ 8. Denicolò Davide.
Alenadú: Folchi Maurizio
Proscima partida: La proscima partida vëgn sogada proscima domënia, ai 3 de otober, dales 15:30 cuntra Sexten sön l ciamp dal palé "Pradel" a San Martin de Tor.


text:
Pianûra Padâna
Al nòm Pianûra Padâna (Pianura Padana in italiân) al sègna dabòun ‘na regiòun geogrâfica ed ‘l Itâlia setentionêla ch ‘la cumbîna cun al bacîn in dōve tóti al j âcvi a vân a finîr int al Po e l’é divîṣa tra la regiòun Piemûnt, Lumbardìa, Emélia-Rumâgna, Vènet e un còun dal Cantòun Ticîn. Dal vôlti la vîn ciamêda ânca Val Padâna.
Al dēlta dal Po tót j ân al cunténva ad andêr vêrs al Mêr Adriâtich, ânca se sté procès al vîn cuntgnû dimòndi da la preṣèinsa ed ciûṣi che frênen la purtêda sôlida di fióm. Un tèimp l’êra quacêda da forèsti ind la pêrt pió ómida (bâsa pianûra) e da pianâsi in còla pió sèca (êlta pianûra). L’é tót òna cun: tra mezanôt e matèina la Pianûra Vèneta ciamêda “Pianûra Padâna – vèneta”, d’urégin aluvionêla; tra mezdé e matèina la céca Pianûra rumagnōla, ânca lê d’urégin aluvionêla, per côlpa di cōrs d’âcva che a’s bóten int al mêr Adriâtich a partîr dal fióm Muntòun e andând vêrs matèina.
L’urégin ed la Pianûra Padâna
La Pianûra Padâna la ciâpa bòuna pêrt ed l’Itâlia stentrionêla, dal j Êlpi vêrs sîra al Mêr Adriâtich, la gh’à presapôch la fōrma ‘d un teriângol. Quêṣi al cèinter a gh’é al fióm Po. La ciâpa al nòm dal fióm ch’ al la travêrsa da sîra a matèina, al Po, Padus in latèin da dōve deṣvîn l’agetîv “padân.” L’é prôpria stê al Po, insèm a chiêter fióm e turèint che agh vân a dêr dèinter, a dêr urègin a la pianûra. I cōrs d’âcva ind al gnîr zò dal muntâgni, a’s tirêven a drê dimòndi quantitê ed frantóm. Cuisché e s’în pugê e mucê inséma al fònd dal mêr, fîn a impîr còl che, sînch miliòun d’ân fà, l’êra un grân gōlf dal Mêr Adriâtich. Al procès ed mèter zò tèra, lèint mó sèinsa fermêres, l’é durê miliòun d’ân e al cunténva ânch adèsa.
L’êlta e la bâsa pianûra
La Pianûra Padâna la gh’à dō zôni cun diferèinti caratérestichi: l’êlta a la bâsa pianûra.
A gh’é ‘na cêra distinsiòun tr’ al dō fâsi, diferèinti mìa sōl per l’altèsa, mó anca per la natûra di trèin, al regèm dal j âcvi, dal j êrbi e dal piânti. L’”êlta pianûra”, ciamêda ânca pianûra sèca, la se ṣlêrga ai pē dal Preêlpi e a i pē d’ j Apenèin; l’é un trèin ch’al bèv, l’é ‘na ṣmerciânsa ed sâbi e gêri, e an gh’l’à chêva mìa tratgnîr l’âcva piuvâna.
Per quèndi còsta la và zò per dal vintèini ed mêter sòta la gròsta fîn a incuntrêr ‘na séngia ed materiêl ch’ al tîn l’âcva. Inséma al rôci che a tînen l’âcva còsta la cór fîn al pûnt dōve la gh’à la pusibilitê ed gnîr fôr da la vèina , e la dà urègin a i funtanîl o funtanâs. Sté surzéi, grâsia a al grêd ed calōr stâbil (tra i 9° e i 12° C.) dal sô âcvi, àn permés al ṣparpagnêres, ind al zôni intresêdi, ed particulêri coltûri a prē ciamêdi marsîdi. Atâch a la lénia dal surzéi cumîncia la “ bâsa pianûra”, ciamêda ânca pianûra daquadōra. Còsta invêci la gh’à i trèin fât ed materiêl pió fîn, tèra crēta ed sôlit, che pió o mēno a tînen, al j âcvi a’s fêrmen e a’s fâ al padòl o al pantân.
Tèimp e Ambiĵnt
Al tèimp l’é sgnê da un lêregh ṣbêls dal calōr cun temperadûri bâsi in invêren (0-5 °C) e êlti in istê (25-30° C) )[1]. La piuvoṣitê l’é in môd principêl ind i mèiṣ primaverîl e avtunêl, mó ind al j istê chêldi e òmdi a gh’în despès i temporêl; la fōrma a “còunca” ed la Pianûra Padâna la fà che sia in invêren che in istê an tira mìa âria, cun di efèt divêrs ind al dō stagiòun. In invêren difâti, quând a’s mócia dal frèd e an gh’é mia ed vèint, as fôrma un cusinèt frèd ch’ al pōl durêr ânca divêrs dé, spêci int al giurnêdi òmdi e nebiōṣi, al fà gnîr dal giurnêdi dimòndi frèdi cun dal fôrti zlêdi Però in cla stagiòun che a gh’în ânca divêrsi giurnêdi pió sèchi mó in tóti al manēri sèimper dimòndi frèdi, pôst che a vîn dèinter, diretamèint inséma a la Pianûra, di vèint frèd da la Pôrta ed la bôra e da la Vâl dal Rôden; e l’é prôpria la bôra ch’la pôrta burâschi frèdi che deṣvînen dal zôni polêri che pōlen purtêr al brót tèimp, temperadûri dimòndi bâsi e nèiva. In soquânti ucasiòun a sòpia ânca al Buriân, vèint ch’al deṣvîn dal pianûri rósi e ch’a gh’la chêva arivêr ind la Pianûra Padâna e frustêrla cun dal fôrti vintêdi zlêdi. In istê invêci l’efèt cusinèt ed la Pianûra Padâna al fà di efèt divêrs, ind al favurîr al fêrom ed l’âria chêlda e òmda a’s pruduṣ temperadûri dimòndi êlti coleghêdi a dimòndi umditê a câṣven dal giurnêdi dimòndi chêldi e pèiṣi, in môd particulêr in preṣèinsa ed anticiclòun africân. La Pianûra Padâna la gh’à a mezanôt e a sîra al j Êlpi, a mezdé j Apenèin e a matèina al mêr Adriâtich. La particulêra pusisiòun, sarêda tr’al cadèini di mûnt e lébra sōl da ‘na pêrt a matèina, la frêna, ânca se sōl in pêrt, la circolasiòun di vèint acsé a vîn favurî al mucêres ed l’umditê ind l’âria ch’ l’é câṣva dal cgusû fenômen ed la nèbia. Al sitê cun pió nèbia in Itâlia în mucêdi intōren al Po préma ed tót vêrs la zôna dal dēlta.
A câṣva dal dimòndi indóstri e dal móc ed gînta (in môd particulêr in Lumbardìa mó ṣparpagnêda in tót al teritôri ed la pianûra) da j ân’60 l’é chersû dimòndi al problêma ed l’intuṣgamèint ed l’âria in genér, intuṣgamèint che an ciâmpa mìa sōl al sitê grândi o al zôni industriêli mó al se ṣparpâgna e al quâcia tóta la grôsa regiòun. Al fotograféi dal setèlite fân vèder cme l’intuṣgamèint ed l’âria ind la Pianûra Padâna l’é al pió grêv in Eurôpa (quêrt int al mònd) cumpâgn a còl ch’ la vèd tirêda dèinter la zôna dal Benelux insèm a la regiòun ed la Ruhr.[2]
Cunuméia
Ind al Pianûra Padâna a gh’é al magiōri zôni agrécoli e industriêli d’Itâlia.
Note
- ↑ ISTAT - statéstichi meteorolôgichi
- ↑ ESA (European Space Agency) - Observing the Earth, Air pollution map