text:
Bosnia ed Erzegovina
Bosnia ed Erzegovina (bosniac/croat/serb-latin Bosna i Hercegovina [ˌbɔsnaixɛrʦeˈɡoːvina], serb-cirillic БocHa и XepцeroBиHa, abreviaziun: BiH / БиX; er Bosnia-Erzegovina u en furma curta Bosnia) è in stadi federal da l’Europa dal Sidost. El sa cumpona geograficamain da la regiun Bosnia en il nord, che cumpiglia radund 80 % dal territori statal, e da la regiun Erzegovina pli pitschna en il sid. Politicamain è il stadi federal sutdividì en la Republika Srpska, la federaziun Bosnia ed Erzegovina ed il district Brčko sco territori d’administraziun speziala.
Il territori statal è situà en l’ost da la Mar Adriatica sin la Peninsla dal Balcan e sa chatta quasi cumplettamain en la Muntogna Dinarica. Stadis vischins èn la Croazia en il nord e vest, la Serbia en l’ost ed il Montenegro en il sidost. Il 2013 dumbrava il pajais ina populaziun da bundant 3,5 milliuns. Sarajevo è la chapitala e pli gronda citad dal pajais; ulteriuras grondas citads èn Banja Luka, Tuzla, Zenica, Bijeljina e Mostar.
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
En sia furma odierna è il stadi resortì da la Cunvegna da Dayton dal 1995. Tenor quella furma el il successur legal da la Republica Bosnia ed Erzegovina ch’era vegnida fundada l’entschatta 1992 suenter in referendum; durant la Guerra da la Bosnia aveva quel furmà il sulet stadi renconuschì internaziunalmain tranter quatter stadis situads sin il territori da la Bosnia Erzegovina. Il Contract da Dayton ha terminà la guerra en il pajais ed ha stgaffì in stadi unitar, però organisà a moda fitg decentrala (federalistica). Oz sa cumpona la Bosnia ed Erzegovina da las duas entitats Federaziun Bosnia ed Erzegovina (nua che vivan per gronda part Bosniacs e Croats bosniacs) e da la Republika Srpska (populada surtut da Serbs bosniacs). Il territori d’administraziun speziala Brčko è vegnì stgaffì posteriuramain or da cumparts dad omaduas entitads ch’appartegnevan avant la guerra a la vischnanca gronda Brčko; oz furma quest territori in condomini dad omaduas entitads, ma cun dretg d’administraziun autonoma.
Cun la Bosnia ed Erzegovina cunfineschan ils trais stadis Serbia, Montenegro e Croazia. En pli dispona il pajais sper Neum en furma da l’uschenumnà Corridor da Neum d’in toc da la costa adriatica d’ina lunghezza da 20 kilometers.
La Bosnia ed Erzegovina è commembra da las Naziuns unidas, dal Cussegl da l’Europa, da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, en pli dal Cussegl da cooperaziun per l’Europa dal Sidost, da la Convenziun da commerzi liber da l’Europa Centrala e da l’Organisaziun per collavuraziun islamica (status d’observatur). Dapi il 2010 è il pajais in candidat d’adesiun uffizial da la NATO ed ultra da quai furma el in candidat d’adesiun potenzial da l’Uniun europeica.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Bosnia ed Erzegovina sa chatta en la part occidentala da la Peninsla dal Balcan ed è segnada per gronda part d’ina cuntrada da muntognas mesaunas cuvertas cun guaud. Las pli autas muntognas cuntanschan autezzas da bunamain 2400 meters sur mar. Ina part dal territori muntagnard, surtut en la part occidentala dal pajais ed en l’Erzegovina, è segnada da grip carstic. L’aua da la surfatscha che sa rimna qua n’arriva betg en ils gronds sistems da flums, mabain sfundra per gronda part. En il sid sco er en la Planira da la Sava situada en il nord datti er regiuns pli planivas cun terren agricul. Ed en il sid, sper Neum, sa chatta ultra da quai la costa da l’Adria d’ina lunghezza da 20 kilometers.
Cunfins[modifitgar | modifitgar il code]
La Bosnia ed Erzegovina ha in cunfin exteriur d’ina lunghezza totala da 1538 kilometers. Da quai cunfineschan 932 km cun la Croazia, la quala circumdescha il pajais en il nord e vest en furma d’in artg, 357 km cun la Serbia en l’ost e 249 km cun il Montenegro en il sidost.[1]
Ils 20 kilometers da la costa da l’Adria sper Neum cunfineschan tant en l’ost sco er en il vest cun la Croazia ed interrumpan uschia la costa croata. La citad croata Dubrovnik sa lascha cuntanscher per terra be cun surpassar duas giadas ils cunfins da la Bosnia-Erzegovina.
Pervi da sia posiziun centrala è la Bosnia ed Erzegovina la suletta da las anteriuras sutrepublicas da la Jugoslavia ch’è circumdada exclusivamain d’autras anteriuras sutrepublicas jugoslavas.
Geomorfologia[modifitgar | modifitgar il code]
Las regiuns las pli autas dal pajais sa chattan en il sidost, al cunfin istoric tranter la Bosnia e l’Erzegovina. La tschima dal Massiv da Maglić, situà en il sidost da Foča al cunfin montenegrin, furma cun 2386 meters il punct il pli aut. Las ulteriuras parts dal pajais èn surtut segnadas da muntognas mesaunas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
La Bosnia ed Erzegovina è situada en il territori da transiziun tranter il clima mediterran ed il clima continental. Ils envierns pon esser fitg fraids e temperaturas da fin a −20 °C na furman nagina raritad. Las stads èn pervi da la posiziun dal pajais per ordinari fitg chaudas e sitgas.
Cuntradas[modifitgar | modifitgar il code]
Sa basond sin las zonas climaticas sa lascha il pajais sutdivider en las suandantas trais cuntradas:
- La Planira Pannonica
Al cunfin dal nord fa la Bosnia-Erzegovina part da la Planira Pannonica, la quala s’extenda qua en la regiun da la Planira da la Sava.
- La regiun da muntogna dinarica
La regiun da muntogna dinarica, er numnada ‹Dinaridas bosniacas›, s’extenda dal sidost dal pajais sur la regiun centrala fin en il nordvest. Questa cuntrada è segnada da numerusas muntognas ch’èn main carsticas, mabain cuvertas cun surfatschas da guaud. En questa cuntrada sa chattan tranter auter citads sco Sarajevo, Zenica e Bihać. Questa cuntrada è l’enviern per ordinari fitg chauda cun temperaturas fin 35 °C e la stad fraida cun temperaturas fin −15 °C e per part grondas navadas.
- La regiun da costa adriatica
L’Erzegovina tutga per gronda part tar la regiun da costa adriatica. Questa cuntrada segnada d’influenzas mediterranas consista surtut da carst resp. da muntognas carsticas. En questa cuntrada na datti strusch auas. Il flum Neretva che curra nà da l’Erzegovina dal nord tras Mostar vers la costa da l’Adria è il pli grond ed enconuschent flum da questa regiun.
Auas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli impurtants flums dal pajais èn Sava e Drina che cunfineschan la Bosnia-Erzegovina vers nord es ost, sco er la Bosna che nascha a l’intern dal pajais e sbucca en la Save. Bunamain l’entira surfatscha da la Bosnia tutga tar l’intschess idrografic da la Sava resp. da la Mar Naira, entant ch’ils flums da l’Erzegovina mainan l’aua – per part sut terra – en l’Adria.
Las vals dals flums pli gronds da la Bosnia s’extendan quasi exclusivamain en direcziun nord-sid, quai ch’è da muntada en connex cun l’istorgia da colonisaziun e da traffic dal pajais. Tar ils flums pli gronds tutgan Una, Sana, Vrbas e Neretva. Abstrahà da la Sava al cunfin vers la Croazia n’è nagin dals flums da la Bosnia-Erzegovina navigabel.
La Bosnia ha be paucs lais natirals. Tar la gronda part dals lais pli gronds sa tracti da lais da fermada.
Utilisaziun dal terren[modifitgar | modifitgar il code]
Be stgars in tschintgavel da la surfatscha dal pajais è adattà per l’agricultura. Questas surfatschas sa chattan surtut per lung da la Save, al curs inferiur da la Neretva ed en ils poljen da l’Erzegovina.
Natira[modifitgar | modifitgar il code]
La natira dal pajais è ritga da spezias e multifara. Tant la flora sco er la fauna profiteschan da la bassa spessezza da la populaziun e da las regiuns nunabitadas. Radund 60 % da la Bosnia ed Erzegovina èn cuverts cun guaud; surtut la muntogna è segnada da vasts guauds. Entras il fatg che tscherts territoris èn strusch accessibels, han quels pudì sa mantegnair sco spazi da viver da numerusas spezias d’animals e da plantas fitg raras.
Flora[modifitgar | modifitgar il code]
Bleras spezias da plantas smanatschadas han chattà en l’auta muntogna dal pajais in spazi da viver. En il parc naziunal Sutjeska, situà al flum da medem num, sa chatta il guaud selvadi da Perućica – in dals pli gronds ch’èn anc sa mantegnids en l’Europa.
In bun exempel per la flora dal pajais furma la muntogna Bjelašnica. Al pe da quella creschan diversas plantas da feglia sco ruvers, nuschers, chagliastretg e faus. En regiuns pli autas prevalan guauds maschadads cun faus e pigns sco er ginaiver. En la zona superiura creschan diversas spezias d’anemonas e da timian e la flora alpina classica. In’atgnadad furman las dolinas ch’èn sa furmadas tras taunas ch’èn dadas ensemen. Sin las grondas surfatschas da las dolinas domineschan las plantas tipicas d’ina regiun da muntogna pli fraida, entant che creschan a l’ur da quellas plantas ch’èn tipicas per la regiun da la Mar Mediterrana.
Bleras spezias da plantas ch’èn uschiglio mortas ora lunsch enturn han chattà in refugi en la Bosnia ed Erzegovina. Quai vala en spezial per diversas spezias d’orchideas e per intgins represchentants fitg rars dal gener Tulipa, sco per exempel Tulipa biflora ch’è derasada da la Croazia fin l’Albania u Tulipa orphanidea ch’è ina raritad che profitescha da la natira intacta. Ultra da quai exista in dumber remartgabel d’endemits, pia da spezias che cumparan be en la Bosnia ed Erzegovina (p.ex. Lilium carniolicum var. bosniacum).
Fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Anguillas pon ins per exempel scuntrar a Hutovo Blato. Hutovo Blato è in parc natiral che cumpiglia blers lais pitschens e palids. Er in grond dumber d’autras spezias d’animals da l’aua vivan qua, surtut differentas spezias da giombers.
Da las bleras spezias da serps ch’ins po scuntrar en la Bosnia ed Erzegovina èn duas da tissi, numnadamain la vipra dal corn europeica e la vipra berus. La natra a quatter strivlas è ina da las spezias che n’èn betg da tissi. Sper serps cumpara er in grond dumber d’auters reptils sco per exempel luschards.
Dal mund dals utschels fascinant è sa mantegnida ina gronda varietad en las muntognas da la Bosnia. Il pitgalain verd è da chasa en ils guauds da feglia, il pitgalain nair en ils guauds da guglias. Tschess cularin vivan en intginas muntognas sco per exempel la Bjelašnica. Tar ils pli impurtants utschels da preda dal pajais tutgan l’evla da la pizza sco er diversas spezias da falcuns.
Il pli grond animal dal pajais è l’urs brin. Da questa spezia periclitada vivan radund 2800 exemplars en la Bosnia-Erzegovina.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils burgais da la Bosnia ed Erzegovina vegnan numnads Bosniacs. Quest term cumpiglia muslims oriunds da la Bosnia sco er Croats e Serbs che vivan en la Bosnia ed Erzegovina. Tuttas trais gruppas tutgan tar ils «trais pievels constituents» dal pajais e disponan uffizialmain dals medems dretgs.
L’aspectativa da vita ha cumpiglià tranter il 2010 ed il 2015 76,3 onns (umens 73,7, dunnas 78,8). La quota da fertilitad per dunna ha muntà il 2016 1,28 uffants, quai ch’è ina da las pli bassas en tut il mund. La populaziun è sa sminuida dapi ils onns 1990 pervi da la guerra, pervi da l’emigraziun e pervi da la bassa quota da fertilitad. Per l’onn 2050 vegn fatg quint cun stgars 3 milliuns abitants. La vegliadetgna media da la populaziun fiss lura cun 50 onns ina da las pli autas en tut il mund.[2]
Svilup da la populaziun
Funtauna: UN.[3]
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
Da la dumbraziun dal pievel dal 2013 è resultada ina cumpart da 50,1 % Bosniacs muslims, 30,8 % Serbs (per gronda part ortodoxs) sco er 15,4 % Croats (per gronda part catolics). La populaziun restanta tutga tar ina da las 17 minoritads renconuschidas uffizialmain, sco Roma u Gidieus, ubain n’ha inditgà nagin’appartegnientscha etnica. L’autoatribuziun etnica dals Bosniacs succeda surtut a basa da l’appartegnientscha religiusa e da las differenzas culturalas ch’èn per part colliadas cun quella. Ina separaziun linguistica entaifer ils Bosniacs na datti betg, damai che tut las gruppas discurran dialects parentads dal serbocroat. Dapi las Guerras da la Jugoslavia designeschan els però per ordinari lur lingua analog a l’appartegnientscha etnica sco bosniac, croat u serb e dovran il standard da la lingua scritta respectiv.
L’onn 2017 era 1,1 % da la populaziun residenta naschida a l’exteriur.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Ils abitants da la Bosnia ed Erzegovina discurran per il pli varietads ijekavas da la gruppa da dialects štokava, ils quals na sa differenzieschan strusch tranter pèr. En furma scritta vegnan, tenor la partiziun uffiziala da la populaziun en ils trais pievels constituents – Bosniacs (muslims), Serbs e Croats – duvradas las trais linguas da standard parentadas stretgamain bosniac, serb e croat. Tut tenor puntg da vista vegnan questas linguas er subsummadas sut la noziun serbocroat.
Las trais linguas da standard sa laschan oravant tut differenziar ina da l’autra areguard lur scrittira. Il serb vegn scrit en la Bosnia ed Erzegovina surtut en scrittira cirillica e bler pli darar er en lingua latina, il croat percunter be cun l’alfabet latin. Il bosniac po vegnir scrit en omaduas scrittiras; per ordinari vegn preferì il sistem latin. Dal temp da la Guerra da Bosnia è il diever da la scrittira cirillica vegnì pli e pli en diever tar ils Serbs da la Bosnia, quai che serviva surtut a sa cunfinar da las duas ulteriuras gruppas da la populaziun. Uschia è la scrittira cirillica vegnida duvrada durant in tschert temp en la Republika Srpska a moda pli consequenta che en la Serbia sezza.[4]
Linguisticamain èn las differenzas tranter las trais variantas fitg pitschnas; quellas sa restrenschan ad ina pitschna part dal stgazi da pleds e pertutgan tscherts suns. Uschia cuntegna la lingua da standard bosniaca (tuttina sco la lingua serba) dapli pleds da derivanza osmanica resp. tirca sco per exempel akšam (saira).
Sper ils dialects stocavs èn en diever tar tschertas etnias pli pitschnas, sco per exempel ils Roma, atgnas linguas.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
La Bosnia ed Erzegovina è segnada dapi tschientaners da la convivenza da differentas religiuns e confessiuns. La gronda part dals abitants vegnan attribuids formalmain ad ina da las duas grondas cuminanzas religiusas monoteisticas (cristianissem ed islam): muslims (tenor la dumbraziun dal pievel dal 2013 ca. 50,7 %, per gronda part bosniacs etnics), cristians ortodoxs (2013 ca. 30,7 %, per gronda part Serbs) e cristians catolic-romans (ca. 15,2 %, per gronda part Croats). Dapi il temp jugoslav è l’attribuziun però per blers abitants plitost l’expressiun d’in’appartegnientscha ed attaschadadad culturala, istorica e famigliara che d’ina religiusadad per propi. Tenor la dumbraziun dal 2013 èn 0,3 % sa declerads sco agnostichers e 0,8 % sco ateists. 2,3 % da l’entira populaziun dal pajais appartegnan ad autras gruppas sco il protestantissem u n’han fatg nagin’indicaziun.
Il 1991 eran anc 42,8 % muslims, 30,1 % serb-ortodoxs e 17,6 % catolics. 5,7 % han inditgà d’esser ateists; ils 3,8 % restants han appartegnì ad autras crettas u eran senza confessiun.
L’onn 2008 vivevan radund 1000 Gidieus en la Bosnia-Erzegovina, radund 900 sefards e 100 aschkenasim. La pli gronda cuminanza è quella da Sarajevo cun radund 700 commembers. Durant la Guerra da la Bosnia eran radund 2000 Gidieus da Sarajevo fugids surtut en l’Israel; ina part dad els ha silsuenter tratg en consideraziun da returnar a Sarajevo.
Sistem da scola e furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’obligaziun d’ir a scola dura fin la novavla classa. Silsuenter pon ils giuvenils absolver ina furmaziun professiunala u sa decider per ina furmaziun cuntinuanta da trais u quatter onns al gimnasi u ad ina scola spezialisada. Access a las universitads han, suenter in examen d’admissiun, absolvents d’ina scola secundara ed – a moda limitada – absolvents da scolas professiunalas.
Entaifer la federaziun èn ils singuls chantuns e la Republika Srpska responsabels per la politica da furmaziun e da cultura. Quai maina ad in sistem da furmaziun sparpaglià cun plans d’instrucziun per part etnocentrics. En territoris cun ina structura da la populaziun maschadada, vegnan ils scolars savens instruids separadamain tenor las etnias. Universitads existan a Sarajevo, Pale, Banja Luka, Mostar, Tuzla, Zenica e Bihać.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Il stadi Bosnia-Erzegovina consista da duas regiuns istoricas, las qualas n’han però nagina relaziun tar la sutdivisiun en entitads odierna: la Bosnia e l’Erzegovina. Il num da la Bosnia deriva dal flum Bosna che nascha datiers da la chapitala Sarajevo. Il num Erzegovina sa lascha deducir dal titel da regent (Herceg = duca, cf. tudestg Herzog) che vegniva duvrà da Stjepan Vukčić Kosača (Hercegovina = pajais dal duca). En l’antica ha il territori appartegnì ditg a l’Imperi roman (provinza Dalmatia), vers l’onn 600 è quel alura vegnì populà dals Slavs.
[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1463 han ils Osmans conquistà la Bosnia. Tras l’immigraziun dals Osmans en la Bosnia èn vegnidas construidas bleras moscheas ed igl ha dà conversiuns da la populaziun cristiana a l’islam. Pervi da la pli auta cumpart da populaziun islamica ha la Bosnia perquai giudì in status spezial entaifer l’Imperi osmanic. L’onn 1527 han ins fundà l’eyalet (provinza) Bosnia, il qual cumpigliava l’entir territori da la Bosnia-Erzegovina odierna, parts da la Croazia e dal Montenegro sco er il sandschak (district) da Novi Pazar; da quai è la finala resultà vers il 1580 il paschalik (provinza) Bosnia. Da rumper e chatschar enavos la pussanza osmanica dueva reussir en rom da la sullevaziun en massa da la populaziun bosniaca il 1876/78.
Monarchia habsburgaisa ed Emprima Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1878, suenter la victoria dals Russ sur ils Osmans, ha il Congress da Berlin tschentà las provinzas osmanicas Bosnia ed Erzegovina sut l’administraziun da l’Austria-Ungaria; ultra da quai han ins concedì a la monarchia habsburgaisa il dretg da garnischun en il sandschak da Novi Pazar. L’annexiun formala tras la monarchia dubla dals Habsburgais ha manà il 1908 a la Crisa d’annexiun bosnica. Ils moviments d’independenza avevan però betg il davos difficultads da sa far valair pervi da la maschaida etnica e religiusa. En connex cun las tendenzas separatisticas stat l’attentat dal student bosniac-serb Gavrilo Princip sin il successur al tron austriac-ungarais Franz Ferdinand ils 28 da zercladur 1914 a Sarajevo; quest incident ha provocà la Crisa dal fanadur, la quala ha la finala mess ad ir l’Emprima Guerra mundiala. Suenter la fin da la guerra è il pajais daventà ina part dal Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens (dapi il 1929: Reginavel da la Jugoslavia).
[modifitgar | modifitgar il code]
Gist suenter l’Emprima Guerra mundiala è la Bosnia-Erzegovina daventada ina part dal Reginavel da la Jugoslavia. A la testa da quest stadi multinaziunal dals Slavs dal sid steva Petar I (Petar Karađorđević), oriund da la Serbia. A partir da la mesadad dals onns 1920 èn creschidas entaifer il stadi las tensiuns politicas: surtut ils Slovens e Croats bramavan suenter in’atgna independenza politica, entant che Belgrad vuleva in stadi cumplessiv sut domini serb. En la Bosnia ed Erzegovina è questa discordia sa mussada tranter muslims bosniacs, Croats e Serbs.
Il stadi vegniva manà a moda centralistica; tutta autonomia per etnias betg serbas e religiuns betg cristianas vegniva supprimida da l’entschatta ennà. Las tensiuns etnicas e confessiunalas resp. religiusas èn sa mantegnidas e plitost anc sa pegiuradas. Il politicher da la Bosnia ch’aveva da quel temp la pli gronda influenza è stà il president da l’organisaziun muslima da la Jugoslavia, Mehmed Spaho (1883–1939).
Il 1939 hai dà ina cunvegna tranter represchentants serbs e croats che preveseva d’endrizzar ina zona d’autonomia croata cun integrar parts da la Bosnia ed Erzegovina. La primavaira 1941, durant la Segunda Guerra mundiala, è il pajais vegnì occupà da truppas dal Reich tudestg e da l’Italia. La Bosnia-Erzegovina è daventada ina part dal stadi vasal faschistic cun num Stadi independent Croazia.
Sut Josip Broz Tito han ils partisans jugoslavs fatg cun success resistenza cunter ils occupants e lur alliads. Quai dueva culminar en las Cunvegnas dad AVNOJ dals 29 da november 1943 a Jajce, las qualas han mess il crap da fundament per ina nova federaziun da pajais dals Slavs dal sid sut l’egida da la Partida communistica da la Jugoslavia.
Jugoslavia[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la Segunda Guerra mundiala è sa furmà cun la fundaziun da la Republica federativa socialistica Jugoslavia in stadi federal cun las sis republicas participantas Slovenia, Croazia, Bosnia ed Erzegovina, Montenegro, Macedonia e Serbia cun las provinzas autonomas Cosovo e Vojvodina. Areguard la surfatscha era la Republica socialistica Bosnia ed Erzegovina la terz gronda; economicamain sa chattava quella però betg be davos la Serbia, mabain er davos la Slovenia e Croazia cun lur infrastructura turistica, entant che la Bosnia ed Erzegovina s’orientava pli ferm vers l’agricultura ed industria.
Independenza e Guerra da Bosnia[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la crudada da la ‹tenda da fier› en l’Europa a l’entschatta dals onns 1990, è er ì a fin il temp dal communissem en la Jugoslavia. La Slovenia e la Croazia han declerà il 1991 lur independenza, uschia che la Jugoslavia sa cumponiva be pli da las sutrepublicas Serbia, Montenegro, Macedonia e Bosnia-Erzegovina. Ils 29 da favrer/1 da mars 1992 ha la Bosnia ed Erzegovina votà a chaschun d’in referendum cun 99,4 % da las vuschs a favur da la suveranitad statala (participaziun a la votaziun: 63 %).[5] La populaziun serba aveva però boicottà quasi dal tuttafatg la votaziun. Uschia ha il pajais declerà ils 2 da mars 1992 da sortir dal stadi federal Jugoslavia ed ha pronunzià si’independenza statala sut il num uffizial Republica Bosnia ed Erzegovina (Republika Bosna i Hercegovina) en ils cunfins da la republica parziala da fin qua. La renconuschientscha internaziunala ha gì lieu ils 17 d’avrigl 1992, ma ils represchentants serbs n’han betg acceptà l’independenza ed han fundà en ils territoris che stevan sut lur controlla la Republica serba Bosnia ed Erzegovina (Srpska republika Bosna i Hercegovina). La Guerra da la Bosnia ch’è prorutta sinaquai ha durà bundant trais onns e chaschunà dapli che 100 000 unfrendas. Fin oz exista en parts dal pajais, surtut en guauds e regiuns muntagnardas, il privel d’explosiuns da minas.
Suenterguerra[modifitgar | modifitgar il code]
La fin da la Guerra da la Bosnia ha pudì vegnir cuntanschida cun il contract ch’è vegnì parafà il 1995 a Dayton (USA) e suttascrit ils 14 da december dal medem onn a Paris. Quel ha stgaffì il stadi Bosnia ed Erzegovina, organisà a moda federala, che sa cumpona da las duas entitats Bosnia-Erzegovina e Republika Srpska. La situaziun a l’intern dal pajais è però stada segnada vinavant da las consequenzas da la guerra e da las tensiuns cuntinuantas tranter las trais etnias. En il fratemp na sa tracti bain betg pli da conflicts violents, mabain plitost da la dumonda politica en tge direcziun ch’il stadi duaja sa sviluppar. Surtut politichers bosniacs (muslims) vulan puspè centralisar il stadi e manar quel a mesa vista en l’Uniun europeica; represchentants croats sa stentan per in nov dretg d’eleger e vulan per part stgaffir ina terza entitat croata; e la Republika Srpska pretenda ch’il stadi vegnia decentralisà anc pli fitg u vul schizunt sa separar dal tuttafatg dal stadi Bosnia ed Erzegovina. Tut ils trais models n’han fin uss chattà nagina maioritad politica en il stadi.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem politic da la Bosnia ed Erzegovina vegn savens designà da scienziads e schurnalists sco «il pli cumplitgà sistem guvernamental en tut il mund». Il stadi cumplessiv, las entitats ed ils 10 chantuns disponan tuts d’atgnas structuras legislativas ed executivas. Supplementarmain suttastat il pajais ad in mandat internaziunal.
Er la cuntrada da partidas è segnada da gronda sparpagliaziun. Entant che las partidas che furman la regenza èn relativamain survesaivlas, sa chattan bleras partidas da differenta orientaziun politica en l’opposiziun.
En l’index da democrazia dal 2016 sa chatta la Bosnia ed Erzegovina sin plaz 101 da 167 pajais e furma uschia in ‹reschim ibrid› cun elements democratics ed autoritars.
Situaziun dals dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Per part vegnan crititgadas discriminaziuns tar l’occupaziun da plazzas. Ultra da quai hai dà ils ultims onns diversas giadas smanatschas envers defensurs dals dretgs umans e schurnalists critics u è vegnida violada la libertad da pressa.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
Fin la fin dal 2005 sa chattava la politica da defensiun a nivel da las duas entitats. Dapi il 2006 èn las forzas armadas suttamessas directamain al president dal stadi ed al ministeri da defensiun ch’è vegnì stgaffì a nivel statal. L’armada consista da fin a 10 000 schuldads da professiun activs e d’ina ‹reserva activa› da ca. 5000 schuldads. Sper las structuras operativas communablas existan mintgamai in regiment bosniac, serb e croat che cuntinueschan cun las tradiziuns da las forzas armadas parzialas.
Administraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sutdivisiun statala[modifitgar | modifitgar il code]
La sutdivisiun politica dal pajais è cumplexa. Dapi il Contract da Dayton consista la Bosnia ed Erzegovina da duas entitats: la Federaziun Bosnia ed Erzegovina (Federacija Bosne i Hercegovine) cun bundant 2 370 000 abitants (62,55 %) e la Republica Srpska cun 1 327 000 abitants (35 %). Omaduas entitats disponan mintgamai d’in’atgna executiva e legislativa. Il district Brčko cun la citad da medem num situada en la Bosnia dal Nord cun 93 028 abitants (2,45 %) suttastat sco condomini dad omaduas entitats directamain al stadi cumplessiv. La Federaziun Bosnia ed Erzegovina sa cumpona da diesch chantuns che disponan d’agens champs da cumpetenza. Per motivs statistics è er la Republika Srpska sutdividida en regiuns, ma quellas n’han naginas cumpetenzas administrativas. Il nivel d’administraziun local furman las 142 vischnancas (općine resp. opštine).
Chantuns da la federaziun Bosnia-Erzegovina[modifitgar | modifitgar il code]
Al nivel statal surordinà eran l’emprim attribuids be la politica da l’exteriur, la politica monetara sco er la politica d’economia da l’exteriur. En il decurs dals onns èn las cumpetenzas dal stadi central vegnidas cumplettadas successivamain (defensiun, duana e taglias directas, persecuziun da crims da guerra e cumbat cunter la criminalitad).
Sper las regenzas ed ils parlaments da las duas entitats exista ina regenza communabla ed in parlament communabel per il stadi cumplessiv. Las trais etnias pon tschentar mintgina in represchentant en il presidi statal che sa cumpona da trais persunas. Il presidi da quest gremi mida mintga otg mais. Il fatg che be represchentants dals trais pievels constituents pon candidar per il presidi statal ha il Tribunal europeic dals dretgs umans valita sco cuntravenziun cunter il scumond da discriminaziun ed il dretg sin elecziuns libras.
Facticamain vegn ina part da la pussanza statala però exequida vinavant tras l’aut represchentant da la communitad internaziunala; quai vegn giustifitgà cun il fatg ch’i regia en consequenza da la guerra anc adina ina gronda disfidanza tranter ils responsabels da las etnias, quai che blocheschia il svilup prosperaivel dal stadi. Medemamain èn anc adina staziunads en rom da l’operaziun EUFOR radund 1000 schuldads da l’exteriur en la Bosnia ed Erzegovina.
Citads[modifitgar | modifitgar il code]
Vastas parts dal pajais èn be pauc populadas. Ina gronda part da la populaziun viva en la regiun da Sarajevo sco er en las valladas che vegnan percurrids dals flums pli gronds, surtut da la Bosna.
Las pli grondas citads en la Bosnia ed Erzegovina èn (incl. aglomeraziun, situaziun dal 2013): Sarajevo (291 422), Banja Luka (150 997), Tuzla (120 441), Zenica (115 134), Bijeljina (114 663) e Mostar (113 169).
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup general[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer l’anteriura Jugoslavia tutgava la Bosnia ed Erzegovina tar las regiuns economicamain plitost flaivlas. Suenter la fin da la Guerra da la Bosnia ha l’emprim gì lieu ina creschientscha economica cuntinuanta. Ina politica monetara rigida, la quala cumpiglia in curs da stgomi fix tranter il marc convertibel e l’euro, ha contribuì a stabilisar la valuta. Il sistem bancar è vegnì refurmà; quel vegn però controllà per 85 % tras bancas da l’exteriur. La quota da dischoccupaziun uffiziala munta a 28,2 %; questa quota vegn però reducida tras in grond sectur economic grisch. L’introducziun da la taglia sin la plivalur l’onn 2006 ha augmentà las entradas statalas.
Ils exports èn anc pauc diversifitgads; minerals e laina cumpiglian 50 % da tut ils exports. Il grond deficit da la bilantscha da las prestaziuns e transacziuns ha pudì vegnir equilibrà fin qua tras prestaziuns da transfer da Bosniacs che vivan a l’exteriur. Il partenari da commerzi principal da la Bosnia ed Erzegovina furma l’Uniun europeica cun ina cumpart da radund 50 %. Ils pli gronds investiders da l’exteriur èn, tenor lur pajais d’origin, l’Austria e la Slovenia. Sco problematic per il svilup economic vegn considerà il sectur public ch’è grond ed ineffizient, impediments birocratics per interpresas ed il martgà da lavur ch’è fitg fragmentà e resplenda la separaziun etnica dal pajais. En il Global Competitiveness Index figurescha la Bosnia ed Erzegovina sin plaz 103 da 137 (situaziun 2017–2018). En l’index per la libertad economica sin plaz 92 da 180 pajais (situaziun dal 2017).
Tenor Transparency International sa chattava la Bosnia ed Erzegovina il 2010 sin l’index da la percepziun da la corrupziun en l’ultim quartal dals pajais europeics ed en tut il mund sin plaz 91. La valur da 3,2 da 10 puncts pussaivels inditgescha che la corrupziun è derasada vastamain.
Valuta[modifitgar | modifitgar il code]
Il marc convertibel è dapi il 1998 il med da pajament uffizial en l’entira Bosnia ed Erzegovina. Quel è lià a l’euro en ina valur fixa da 1,95583:1 e correspunda uschia a la valur da l’anteriur marc tudestg.
Tenor la lescha ston tut ils quints a l’intern dal pajais vegnir preschentads en il marc convertibel. Malgrà quai vegn er acceptà quasi dapertut l’euro sco er tut tenor regiun la kuna croata u il dinar serb, cumbain che quai na vegn betg vis gugent da vart uffiziala.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas en la valur da radund 7,975 milliardas dollars ed entradas da 7,681 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 1,7 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi han muntà il medem onn tenor stimaziun dal Fond monetar internaziunal 44,3 % dal product naziunal brut.
Da las expensas statalas vegnan impundids (en % dal product naziunal brut) 10,9 % per la sanadad (2009) ed 1,4 % per il militar (stimaziun per il 2011). Per la furmaziun n’èn avant maun naginas indicaziuns.[8]
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la guerra ha er il turissem pudì sa sviluppar be plaun. Dapi intgins onns vegnan però adina dapli turists en il pajais, surtut a Mostar e Sarajevo.
Impurtantas destinaziuns èn la punt da Mostar e la punt da Višegrad (omaduas Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO); Jaice cun il chastè, la cascada d’in’autezza da 17 meters ed ils Lais da Pliva; il lieu da pelegrinadi Međugorje; il parc naziunal Kozara cun il monument per las unfrendas da la Battaglia da Kozara en la Segunda Guerra mundiala.
Sco monuments natirals èn en pli da numnar la funtauna Buna, ina da las pli fermas e pli grondas funtaunas en tut l’Europa; las cascadas da Kravica che stattan sut protecziun da la natira; las piramidas da la Bosnia, muntognas en furma da piramida; il parc naziunal Sutjeska cun in dals ultims guauds selvadis en tut l’Europa, il pli aut piz dal pajais (Maglić), la cascada da 75 meters Skakavac e la chavorgia da la Sutjeska; Hutovo Blato, il pli grond reservat da la natira per utschels da palì en l’Europa.
Ulteriura menziun meritan il chastè e las fortezzas da Počitelj, il chastè medieval da Travnik, las fortificaziuns e l’amfiteater da Banja Luka, numerus craps-fossa medievals (Stećci, surtut en l’Erzegovina), sco er il monument a Potočari che regorda a las unfrendas da la Mazzacra da Srebrenica. Plinavant il lieu da costa adriatic Neum cun la pli auta temperatura media dal pajais, ils lais Blidinjsko jezero, Prokoško jezero e Šatorsko jezero e las purschidas da rafting sin ils flums Neretva, Una e Drina.
Sarajevo[modifitgar | modifitgar il code]
A Sarajevo ed en il conturn da la citad sa chattan numerusas attracziuns turisticas. La Punt latina ha furmà il punct da partenza da l’Emprima Guerra mundiala, damai ch’ha gì lieu qua l’attentat sin Franz Ferdinand da l’Austria e sia dunna. Ils dus sgrattatschiels Bosmal City Center (118 m) ed Avaz Twist Tower (142 m) èn vegnids erigids il 2001 resp. 2009 e furman actualmain ils pli auts edifizis sin l’entira peninsla dal Balcan. Alura la citad veglia Baščaršija, ch’è sa mantegnida cumplettamain, cun il bigl d’aua tirc Sebilj e la Vijećnica, la veglia chasa-cumin da la citad. En pli datti en la citad numerusas moscheas (t.a. Moschea da Gazi Husrev-beg, la pli gronda moschea dal pajais) e baselgias istoricas.
En proxima vischinanza sa chattan ultra da quai ils territoris da sport d’enviern Bjelašnica e Jahorina, nua ch’han gia gì lieu ils gieus olimpics d’enviern 1984.
A l’assedi da la citad durant la Guerra da la Bosnia regordan il Sarajevski ratni tunel (Tunnel da Sarajevo), il Historijski muzej Bosne i Hercegovine (Museum istoric da la Bosnia ed Erzegovina), las ‹Rosas da Sarajevo› e las destrucziuns e foras d’entrada da projectils ch’ins chatta anc numerusamain vi d’edifizis, surtut a l’ur da la citad.
La citad porscha ultra da quai anc ulteriurs museums che sa deditgeschan a l’istorgia da la citad e da l’entir pajais. Tranter quels tutgan il Museum naziunal ed il Museum da Sarajevo.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Sectur d’energia[modifitgar | modifitgar il code]
Sco sin blers auters secturs disponan las duas entitads er en la politica d’energia d’ina vasta concurrenza. Uschia existan dus ministeris d’energia che relaschan mintgamai differentas leschas ed ordinaziuns.
L’energia electrica vegn surtut producida tras ovras d’energia da charvun ed ovras idraulicas. Da las reservas da charvun dal pajais èn fin uss vegnidas explotadas be radund 35 %. Il 2007 vegnivan 9,4 % da la producziun cuverts tras energias regenerablas. Radund 50 % da l’entira surfatscha dal pajais èn cuverts cun guaud, quai che renviescha al grond potenzial da biomassa avant maun. En regiuns senza rait da chalur a distanza vegnan duvrads fin a 60 % da l’energia en furma da lain e cotgla.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
L’entira rait da vias cumpigliava il 2010 22 926 kilometers, dals quals 19 426 eran asfaltads. Il 2001 han ins cumenzà a construir davent da l’Adria en direcziun Budapest l’emprima da tschintg autostradas ch’èn planisadas. Differenzas politicas tranter las duas entitads retardeschan però adina puspè singuls pass da planisaziun e da realisaziun.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
En la Bosnia-Erzegovina existan duas societads da viafier: per l’ina la societad da la federaziun Bosnia ed Erzegovina, per l’autra quella da la Republika Srpska. Sper divers trajects laterals sa splega il traffic da viafier surtut sin duas axas da viafier principalas: per l’ina quella che maina en direcziun nord-sid da Strizivojna-Vrpolje a la lingia da viafier Zagreb-Belgrad sur Šamac, Doboj, Zenica, Sarajevo e Mostar en la citad da port croata Ploče; per l’autra il traject ost-vest che maina da Sisak Novi Grad e Banja Luka a Doboj.
Aviatica[modifitgar | modifitgar il code]
Igl existan quatter plazzas d’aviaziun internaziunalas, numnadamain a Sarajevo, Mostar, Banja Luka e Tuzla.
[modifitgar | modifitgar il code]
Il port da Neum furma il sulet access da la Bosnia ed Erzegovina a la Mar Mediterrana.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
In omagi litterar a sia patria furma surtut l’ovra dal purtader dal Premi Nobel da litteratura Ivo Andrić. Si’ovra principala ‹La punt sur la Drina› è cumparida il 1945.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
In stil da musica tradiziunal è la sevdalinka – musica populara bosniaca cun fermas influenzas osmanicas. Ultra da quai è la musica populara segnada da la musica dals Sinti e Roma e d’autras gruppas etnicas. In enconuschent represchentant da la sevdalinka è stà Safet Isović. Entant che quest stil da musica è surtut popular tar la populaziun pli veglia, è s’etablì tar la generaziun giuvna l’uschenumnada narodna muzika, in stil che maschaida musica populara tradiziunala cun pop e per part cun tecno. Quest stil è en general sa sviluppà dapi ils onns 1980 al pli popular en ils pajais da lingua serbocroata.
Musicists da la Bosnia-Erzegovina ch’èn enconuschents en l’entir stadi u sur ils cunfins da quel or èn sper Goran Bregović e si’anteriura band Bijelo dugme, ils chantadurs Zdravko Čolić, Lepa Brena e Dino Merlin sco er ils rappers Edo Maajka e Frenkie. Las gruppas da rock e pop Zabranjeno Pušenje, Plavi orkestar, Indexi, Crvena jabuka e Hari Mata Hari sco er la band da heavy metal Divlje Jagode tutgavan sper Bijelo dugme tar las pli enconuschentas e popularas en tut la Jugoslavia. Il center musical da questa musica bosniaca moderna furmava Sarajevo.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la fin da la guerra han intgins films bosniacs cuntanschì renum internaziunal. Il film ‹Ničija Zemlja› (‹Niemandsland›) da Danis Tanović da l’onn 2001 ha gudagnà in Golden Globe Award ed in Oscar, il film ‹Grbavica› è vegnì premià il 2006 a la Berlinale. Ultra da quai ha la critica ludà il film ‹Welcome to Sarajevo› cun Woody Harrelson che tracta la bloccada da Sarajevo a l’entschatta dals onns 1990. A chaschun da la Berlinale 2016 è vegnì premià il film ‹Smrt u Sarajevu› da Danis Tanović. Er il reschissur Emir Kusturica (‹Crna mačka, beli mačor, tud. ‹Schwarze Katze, weißer Kater›; ‹Život je čudo, tud. ‹Das Leben ist ein Wunder›) è oriund da Sarajevo.
Il Sarajevo Film Festival è mintg’onn l’avust in punct culminant en la vita culturala ed attira adina dapli visitaders er da l’exteriur.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Las trais pli impurtantas gasettas dal di en la Bosnia ed Erzegovina èn ‹Dnevni avaz› ed ‹Oslobođenje›, che cumparan omaduas a Sarajevo en lingua bosniaca, sco er ‹Nezavisne novine› che cumpara a Banja Luka en lingua serba e scrittira latina. Ultra da quai existan diversas gasettas emnilas politicas ‹Slobodna Bosna› u ‹Dani›.
La Bosnia ed Erzegovina enconuscha in sistem d’emetturs da dretg public da dus stgalims: Sper l’emettur da radio e da televisiun naziunal (BH Radio 1 e BHTV 1) disponan mintgamai er las duas entitats e la Republika Srpska d’agens emetturs. Daspera existan intgins emetturs privats ch’ins po recepir en tut il pajais. Fitg popular è ultra da quai la televisiun via cabel che cumpiglia er ils emetturs dals stadis vischins.
En la rangaziun da la libertad da pressa, che vegn edida da Reporters senza cunfins, sa chatta la Bosnia ed Erzegovina sin plaz 65 (situaziun dal 2017).
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Ils sports ils pli populars èn ballape e ballabasket. En quests sports èn reussidas al pajais diversas participaziuns a campiunadis europeics resp. mundials. A Sarajevo han plinavant gì lieu il 1984 ils gieus olimpics d’enviern.
Cuschina[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina dal pajais è influenzada fermamain da la cuschina tirca. Enconuschentas bavrondas èn il café tirc che vegn preparà en chantas da café spezialas ed il šlivovic, in vinars da palogas. Enconuschentas spezialitads èn bosanski lonac, ćevapi, lokum (‹mel tirc›), pita (pide) en tuttas variaziuns da legums. Daspera datti sogan dolma, somun, japrak, baklava, halva, burek, sarma e bler auter.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Sper ils dis da festa religius sco Nadal e Pasca (tar ils Croats e Serbs) e las festas islamicas Ramazanski Bajram (a la fin dal Ramadan) e Kurban Bajram (dal temp dal pelegrinadi a Mecca), valan en Bosnia-Erzegovina ils suandants dis da festa:
- Bumaun (Nova Godina): Il 1 e 2 da schaner èn dis da festa en l’entir pajais, ils 13 da schaner vegn ultra da quai festegià il Bumaun serb tenor il chalender giulian.
- Di da la lavur (Prvi maj): Ils 1 e 2 da matg han lieu grondas festivitads publicas.
En la federaziun vegnan ultra da quai tegnids ils suandants dis da festa:
- Di da l’independenza (Dan nezavisnosti): 1 da mars – en regurdientscha a la finiziun dal referendum davart l’independenza ils 29 da favrer/1 da mars 1992
- Di da festa naziunal (Dan državnosti): ils 25 da november – en regurdientscha a la proclamaziun da la Republica populara Bosnia ed Erzegovina a Mrkonjić Grad ils 25 da november 1943
En la Republika Srpska na vegnan il prim da mars ed ils 25 da november betg festegiads, persuenter ils 9 da schaner sco di da la republica ed ils 21 da november sco di da la Cunvegna da Dayton.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ The World Factbook.
- ↑ World Population Prospects – Population Division – United Nations.
- ↑ World Population Prospects.
- ↑ Marie-Janine Calic: Krieg und Frieden in Bosnien-Hercegovina. Suhrkamp Verlag, Francfurt a.M. 1996 (reediziun extendida), p. 94.
- ↑ Jürgen Elvert (ed.): Der Balkan. Steiner Verlag, Stuttgart 1997, ISBN 3-515-07016-8, p. 256.
- ↑ Federacija Bosne i Hercegovine. Federalni zavod za statistiku: Federacija Bosne i Hercegovine u brojkama, Sarajevo 2008 (PDF; 278 kB), p. 11.
- ↑ Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2013.
- ↑ The World Factbook.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Sanda Cudic: Multikulturalität und Multikulturalismus in Bosnien-Herzegowina: eine Fallstudie zu Herausbildung, Bedeutung und Regulierung kollektiver Identität in Bosnien-Herzegowina (= Europäische Hochschulschriften, retscha 31, Politik, tom 438). Lang, Francfurt a.M. e.a. 2001, ISBN 3-631-38184-0.
- Friedrich Jäger: Bosniaken, Kroaten, Serben: ein Leitfaden ihrer Geschichte, Lang, Francfurt a.M. e.a. 2001, ISBN 3-631-37503-4.
- Erich Rathfelder: Schnittpunkt Sarajevo. Bosnien und Herzegowina zehn Jahre nach Dayton: Muslime, Orthodoxe, Katholiken und Juden bauen einen gemeinsamen Staat. Schiler, Berlin 2006. ISBN 3-89930-108-0.
- Franz Schaffer (ed.): Slowenien, Kroatien, Bosnien-Herzegowina: neue Staaten am Rande Mitteleuropas; Ergebnisse eines Seminartages an der Universität Augsburg im Mai 1996, Angewandte Sozialgeographie, nr. 37, Augsburg 1997, ISBN 3-923273-37-1.
- Ernst Klaus Schmidt: Bosnien-Herzegowina: eine politisch-wirtschaftsgeographische Analyse der Entwicklungsmöglichkeiten. Tübingen 2009.
- Steven W. Sowards: Moderne Geschichte des Balkans. Der Balkan im Zeitalter des Nationalismus. Seuzach 2004, ISBN 3-8334-0977-0.
- Dominik Tolksdorf: Die EU und Bosnien-Herzegowina. Außenpolitik auf der Suche nach Kohärenz (= Münchner Beiträge zur europäischen Einigung, tom 23), Nomos, Baden-Baden 2012, ISBN 978-3-8329-7408-4.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Preschientscha online dal president dal stadi
- Preschientscha online da la regenza
- Pagina da l’uffizi da turissem
- Infurmaziuns davart il pajais


c: text/html

text:
Còlegh
Còlich ò anca Còlech (nom ufizial in italian Colico) l'è on comun de la Provincia de Lecch, sitüaa al confin con quella de Còmm. El gh'ha 7 724 abitant (dato del Desember 2015[1]), cont ona süperfis de 35,3 km² e ona densità de 219 ab./km².
Se troeuva vers la fin del Lagh de Còmm e l'è tacaa ai comun de Delebi (SO), Domas (CO), Dongh (CO), Dòr, Gera (CO), Gravedona (CO), Muss (CO), Pagnoeune, Pianell (CO), Pianted (SO), Tremenech e Vercana (CO). A l'è gemellada cont el comun todesch de Wolfegg, in del Baden-Württemberg.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oltra a vess in scima al Lagh de Còmm, Còlich la se troeuva al pont d'inconter di strad important, che colleghen Milan e la Brianza cont el Lagh de Còmm, el Pass del Spluga e la Val Ciavena (e donca con la maggior part de la Provincia de Sondri). El paes a l'è dominaa de voeuna di Prealp pussee important e imponent, el Mont Legnon (2609 meter).
I duu cors d'acqua principai de Còlich a hinn l'Inganna e 'l Perlin. Là vesin ghe passa anca la prima part del fiumm Adda, che poeu el finiss in del lagh e che la fa de confin con la Provincia de Còmm.
De vedè[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fortificazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Fòrt Montegg: fòrt militar ancamò intregh (l'unich in Italia) faa sù duranta la Prima Guerra Mondial a difesa del confin Italia-Svizzera, per evità el ris'c che i Imperi Centrai invadessen el Stat elvetich per poeu rivà in Italia (come aveven giamò faa cont el neutral Belgi per taccà la Francia). Per come hinn andaa i avveniment de la guerra 1915-1918, quell fòrt chì l'è mai staa dopraa. L'unica voeulta che l'ha sbaraa di colp a l'è staa a la fin de la Segonda Guerra Mondial, quand di partisan che l'aveven occupaa hann dopraa on cannon contra ona colònna de todesch che eren dree a retiràss. Dòpo la guerra a l'è staa on depòsit de arm e poeu l'è staa ceduu al demani pubblich.
- Fòrt Fuentes: fòrt costruii del tra 'l 1603 e 'l 1606 del governador spagnoeu de Milan, el Cont Fuentes, a difesa del Ducaa contra i Grison e la Francia. A l'è staa dopraa per quistion important domà tre voeult: in del 1706 (assediaa di Austriech duranta la Guerra de Succession Spagnoeula), in del 1733 (assediaa di Spagnoeu e di Piemontes duranta la Guerra de Succession Polacca) e in del 1746 (assediaa di Spagnoeu duranta la Guerra de Succession Austriaca). L'è staa faa trà giò del Napoleon, ma gh'hinn ancamò de vedè i sò ruin.
L'Abbadia de Piona[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fra i pussee famos monument romanigh de la Lombardia, l'Abbadia de Piona, storicament collegada a quella de Vallaa, i quaj ruin hinn visitabil a pòcch chilòmeter del paes, in direzion de Morbegn, la representa vun di compless conventuaj pussee suggestiv, sia per la bellezza de l'ambient natural, sia per la presenza de testimonianz artistich rilevant assee.
La gesa, fada sù in de la medà del XI secol, ma giamò ampliada cent ann dòpo, al presenta ona fasciada a gabana, cont ona finestra granda central a tutt sest. L'interno l'è costituii de on'unega navada. A l'ingress troeuvom duu leon in marmor reggent ciaschedun di acquasantin, ma che in origin gh'aveven de sostegnì ona colònna ò on pulpit. De interess notevol a l'è anca el ciclo pittòrich, che l'è del XIII secol, present in su l'absid: in del center se troeuva la figura granda del Crist che 'l sostegn on liber dervii, cont intorna i simboi di quatter evangelista, menter sòtta hinn dipingiuu i Dodes Apòstoi, dividuu in duu grupp.
De dree a l'edifizi de la gesa se troeuven i ruin de on'absid de origin altomedieval, de la qual la destinazion originaria la se sa nò. El campanil de foeura, in sul fianch a nòrd, a l'è inveci del XVIII secol. A destra de la fasciada se riva, a travers on portal ad arch sguzz, al ciòster, del XIII secol: longh el perimeter del cortil corren quaranta e vun colònn e quatter pilaster de marmor, i capitei di quai, finement decoraa con disegn de foeuj, fior e animai, sostegnen on pian de sora con gier in còtt e in fass in marmor bianch, ross e negher.
A l'entrada del ciòster se troeuva on fresch che 'l fa vedè l'apparizion del Crist a la Madònna, menter sora a l'ingress del pòrtich che 'l pòrta a la gesa el gh'è on bust de Gesù. Sòtta al pòrtich, taccaa a la gesa, se troeuva on lunari frescaa in d'on moeud sempliz e quas popolar, element decorativ singolar, che l'è de on'epoca precedent a la costruzion del ciòster e che in origin a l'era locaa foeura de la gesa.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Còlegh l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Piz Champatsch (Guarda) 2958 - Tura da surpraisa
Jon Andri Fliri | a partir dals 26-01-2019
In sonda bunura, cur chi navigliaiva amo our d'ün tschêl grisch, ans vaina instradats in direcziun Gurada per la gita da surpariasa cun Tumasch. No, quai sun stats Aita, Lilo, Cristina ed eu cun nossa guida versada Tumasch, vain trat nos stizzis sü tras las costas ed ils rövens sur Guarda, aint da Tuoi e lura adüna plü stip in aint la chaldera da la Murtera dals bouvs. Be sporadicamaing splendurivan ün per razs sulai tanter als nüvlas oura ed id ha vuglü üna cuorta discussiun, fin cha vain decis dad ir inavant touttüna fin sül piz. Süsom eschan gnits recumpensats cun sulai e per la skiada gio da las spuondas cun üna naiv da puolvra grondiusa. Ün grazia fich a Tumasch per quista gita da pumpa.


text:
Ils cumbats en l’Afganistan èn a fin. Quai ha ditg in represchentant dals Talibans radical-islamics a l’emettur Al Jazeera. Avant avevan ils Talibans conquistà la chapitala da Kabul e occupà il palast dal president. Als islamists èsi gartegià da controllar bunamain l’entir pajais. E quai anc avant che las truppas americanas èn sa retratgas cumplettamain.
Segirezza a l'eroport
Suenter ch’ils Talibans radical-islamics han occupà il palast dal president en la chapitala afgana da Kabul segireschan ils Stadis Unids la partenza da lur persunal cun ulteriuras truppas.
Ins prendia ina seria da mesiras ed ins augmentia la preschientscha da segirezza a l’eroport da Kabul sin bunamain 6’000 schuldads, ha communitgà il ministeri da l’exteriur. Plinavant vegnian ins era a surprender la surveglianza dal spazi d’aria. L’agentura da novitads AFP rapporta, ch’ins haja prendì davent la bandiera en l’ambassada americana a Kabul. La gronda part dal persunal saja entant a l’eroport. Era auters pajais dal vest èn vidlonder da sgular ora il persunal da lur ambassadas e las collavuraturas e collavuraturs locals.
Il secretari general da l’ONU Antonio Guterres ha appellà als Talibans da respectar il dretg internaziunal umanitar e da schanegiar vitas umanas. Oz discutescha il cussegl da segirezza da l’ONU en ina sesida d’urgenza davart la situaziun en l’Afganistan.


text:
A moda concisa
Sin tschertas paginas d'internet vegnan offridas dietas miraculusas da trais emnas, abunaments da gasettas ed auters servetschs online. Savens inditgeschan quests offerents ch'els hajan la purschida la pli favuraivla da tut l'internet, ed ins chatta mo commentaris positivs. Sche ti na fas dentant betg attenziun, poi capitar che ti na survegns nagut, ma ch'i svaneschan tuttina daners giu da tes conto.
Questas paginas d'internet emprovan d'imitar paginas d'internet uffizialas per engianar ils utilisaders, per ch'els cumprian in fauss abunament. Controllescha – per tia segirezza – adina la URL da la pagina d'internet e ses possessurs (da vesair en l'impressum). Legia conscienziusamain las cundiziuns generalas da fatschenta, avant che ti empostas insatge, en spezial sch'i n'è betg la pagina d'internet dal vendider uffizial. Sch'i n'èn avant maun naginas cundiziuns generalas da fatschenta, sa tracti cun gronda probabilitad d'ina pagina d'internet fraudulenta.
Attenziun ston ins er far sin paginas d'internet che offran soluziuns miraculusas, per las qualas ins sto cumprar in abunament. Davos las offertas attractivas sa chattan savens persunas cun nauschas intenziuns, che vulan mo arrivar a tes raps e che na ta furneschan cun gronda probabilitad nagut.
In'autra trapla èn abunaments che prendan mintga mais ina tscherta summa giu da tes conto. Questa furma chattan ins cunzunt tar servetschs online (servetschs da download, datings online e.u.v.). Quests servetschs t'offran durant in mais ina purschida per in pretsch fenomenal. Sche ti legias dentant exactamain il contract, sa mussi che la purschida è mo valaivla sche ti t'annunzias – e pajas pia er – per ina durada bler pli lunga (p.ex. 6 mais). E la summa vegn prendida mintga mais automaticamain giu da tes conto.
Tips
- Avant che cumprar in abunament en l'internet, legia exactamain las cundiziuns generalas da fatschenta, en spezial las cundiziuns da vendita. Na cumpra betg in abunament, sch'i n'èn avant maun naginas cundiziuns generalas da fatschenta.
- Avant che cumprar in abunament, dumonda l'opiniun d'ina persuna da tia confidenza.
- Sche ti has cumprà nunsapientivamain in abunament che prenda regularmain daners giu da tes conto, pos ti – sut tschertas circumstanzas – laschar bloccar las transacziuns tras la banca u tras la societad da cartas da credit.


text:
Aisone
Aisone (en piemontés: Aison) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha 257 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Demonte, Valdieri, Vinadio.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Al é jü feter düt bun, val' cossa vëgn ciamó miorada – insciö ciarera fora cun le trasport di scolars n'edema do le scomenciamënt dla scora tl tëmp dl Covid-19. L'Ofize por le trasport de porsones y les scores s'á organisé damperfora y por les scolares y i scolars éra intant insciö: se vistí la maschera, sté dainciará, se lavé les mans.
Tres entrades graduales, en pert insegnamënt online, sciöche ince tres l'adoranza de bus surapró sön tröpes linies tratan i tëmps zentrai, éra jüda da partí sö bun le numer di passajiers y n pü’ da le smendrí, a na moda da schivé n afolamënt. Bele dal pröm de de scora, ai 7 de setëmber, vëgnel metü a desposiziun por i „tëmps critics“ o cer dis bus surapró sön les linies 182 y 185 Blumau/Steinegg/Tiers, la linia 211 Marling – Algund, la linia 241 Platt – St. Leonhard, la linia 325 Lijun – Porsenú, la linia 331 Tlüses – Funes, la linia 350 ti toc Runggaditsch/Sëlva/Pruca – Urtijëi, la linia 351 Tlüses – Laiun, la linia 401 Porsenú – Mühlbach y la linia 460 sön le toch Badia - La Ila.
Ti ultimi dis él gnü renforzé y adaté ai bojëgns les linies dl bus 201 Maran – Balsan y 110 Leifers – Balsan; pro d'atres linies vëgnel ciamó controlé le numer di passajiers por alzé sce al vá debojëgn les capazités, tan inant che ara vá aladô dles ressurses danman. L'Ofize Trasport de porsones ciara, dantadöt te raiuns rurai sciöche ince por les anuzadësses y i anuzadus dla ferata dla Venosta, da se la fá fora ciamó damí cun les scores por fá jí miú a öna i orars de entrada graduai cun la frecuënza di mesi publics.
Sön les atres linies dla ferata é cina sëgn le numer de che che s'un anüza partí sö bun; al pé che l'organisaziun nöia di tëmps d'insegnamënt dantadöt tles scores altes vais bun.


text:
Revitaa Pro Promo Code, Coupon & Deals : 75% OFF
- Store: Revitaa Pro
- Category: Weight Loss
-
Show CouponCoupon Already Applied
Coupon Details
If you have been looking around the internet looking for the best Revitaa Pro discount code, then you need to congratulate yourself because you are at right place.
While there are many Revitaa Pro coupon codes available for Revitaa Pro to get you a huge discount, there is a right way for you to save more money. You can get a Revitaa Pro discount to save 75% on your purchase if you use our code on their official site to get your saving.
- Buy Revitaa Pro - Order Revitaa Pro - Revitaa Pro Amazon - Revitaa Pro AU - Revitaa Pro Australia - Revitaa Pro Bing - Revitaa Pro Buy 2 Get 1 Free - Revitaa Pro CA - Revitaa Pro Canada - Revitaa Pro Cost - Revitaa Pro Coupon Code - Revitaa Pro Coupons - Revitaa Pro Discount Code - Revitaa Pro Discounts - Revitaa Pro Ebay - Revitaa Pro Free Shipping - Revitaa Pro Germany - Revitaa Pro GNC - Revitaa Pro Google - Revitaa Pro Ireland - Revitaa Pro New Zealand - Revitaa Pro NZ - Revitaa Pro Official Website - Revitaa Pro Price - Revitaa Pro Promo Code - Revitaa Pro Quora - Revitaa Pro Reddit - Revitaa Pro Review - Revitaa Pro Sale - Revitaa Pro UK - Revitaa Pro United Kingdom - Revitaa Pro United States - Revitaa Pro USA - Revitaa Pro Voucher Code - Revitaa Pro Walgreens - Revitaa Pro Walmart - Revitaa Pro Website - Revitaa Pro Where to Buy - Revitaa Pro Youtube
58 total views, 1 today


text:
Easyvote, che vul animar giuvenils da sa participar a la politica, gudogna il Premi per il federalissem 2021. Il project da la Federaziun tetgala dals parlaments da giuvenils procuria che quels tranter 18 e 25 onns s'interesseschian dapli per la politica communala, chantunala e federala, ha manegià la schuria da la «ch Fundaziun per la collavuraziun federala». La fundaziun ha surdà il venderdi il premi ad Easyvote – quel è dotà cun 10'000 francs.
Easyvote Premi per il federalissem 2021
RTR novitads 14:00


text:
- L'emprima fasa è la «fasa da protecziun»,
- la segunda è la «fasa da stabilisaziun» e
- la terza ed ultima è la «fasa da normalisaziun».
Cun questa via vul il Cussegl federal pussibilitar il return a la normalitad.
Fasa da protecziun: Vaccinar persunas spezialmain periclitadas
- Durada: Enfin che tuttas persunas spezialmain periclitadas èn vaccinadas (sche tut va bain, fin matg)
- Situaziun: Per controllar la pandemia èn mesiras severas necessarias. Entras il testas duain tantas persunas asintomaticas sco pussaivel vegnir chattadas per interrumper chadainas d'infecziun.
- Mesiras pli severas sche: Il Cussegl federal ha definì valurs directivas per decider mesiras pli severas. L'incidenza da 14 dis: Betg dapli che 450 infecziuns novas per 100'000 abitantas ed abitants. Ospitalisaziuns en media da 7 dis: Betg dapli che 120 letgs sin staziuns intensivas entras patieztas e pazients da Covid-19 sur 15 dis: 300 letgs. La valur R na po betg esser sur 1,15.
- Schluccadas: Pervi da las schluccadas dals 19 d'avrigl e la situaziun epidemiologica fragila, n'èsi betg da spetgar ch'i dettia enfin ils 26 da matg ulteriuras schluccadas.
Questa fasa cuzza enfin cura che tuttas persunas ch'èn spezialmain periclitadas e vulan quai, èn er vaccinadas. Quai munta han survegnì omaduas dosas dal vaccin. Uscheditg che la prontadad da laschar vaccinar è en questa gruppa tar 75%, parta il Cussegl federal dal fatg che questa fasa va a fin la fin matg 2021. Ils 12 da matg vul il Cussegl federal evaluar da nov la situaziun ed trametter en consultaziun in ulteriur pachet da schluccadas.
Fasa da stabilisaziun: Vaccinar pussaivel per l'entira populaziun creschida
- Durada: Enfin che l'entira populaziun da creschidas e creschids che vulan, èn er vaccinads (ca. fin fanadur).
- Situaziun: Entras las vaccinaziuns duess il dumber d'ospitalisaziuns e da cas mortals sa sminuir cuntinuadamain. Tar in augment da vaccinaziuns è dentant da quintar ch'er il dumber d'infecziuns s'augmenta puspè perquai che l'acceptanza per las mesiras da protecziun sa sbassa. In augment da cifras d'infecziun nuncontrollà pudess puspè metter en privel il sistem da sanadad.
- Mesiras: Las valurs directivas èn las medemas sco en la fasa da protecziun.
- Schluccadas pussaivlas: A scolas autas duai puspè dar instrucziun da preschientscha (sch'i vegn testà mintg'emna). Obligatori da far homeoffice vegn remplazzà cun recumandaziun (sche collavuraturas e collavuraturs testeschan regularmain). Schluccada da las capacitads en il commerzi en detagl. Schluccada da capacitads tar il sport e tut tenor er indrizs da temp liber. Tar ina fitg buna situaziun epidemiologica: ils restaurants er endadens.
Durant questa fasa n'èn anc betg vaccinadas tuttas persunas che vulan er quai. Experientschas dad auters pajais hajan mussà che gist dapli persunas vaccinadas hajan anc ina giada accelerà il svilup da la situaziun epidemiologica, perquai che l'acceptanza per las mesiras è ida a perder.
Durant questa fasa stattan a disposiziun grondas massas da vaccin. L'entira populaziun da creschids ha lura access ad in vaccin. Sche radund 60% da la populaziun è pronta da sa laschar vaccinar, è da parter dal fatg che tuttas persunas che vulan, survegnian almain l'emprima dosa enfin il zercladur. Cura che questa fasa vegn terminada, dependa da la populaziun. Ins possia dentant supponer che la vaccinaziun da tuttas persunas che vulan vaccinar duess ir a fin enfin la fin fanadur. Premissa è dentant ch'ils producents n'han betg ulteriurs problems da furnir vaccins.
Fasa da normalisaziun: Mesiras vegnan abolidas cumplainamain
- Durada: Uschebain che l'entira populaziun creschida ha gì la pussaivladad da sa laschar vaccinar cumplainamain (cura che radund 30% da las plazzas da vaccinar restan avertas)
- Situaziun: Er sche bleras persunas èn prontas da sa laschar vaccinar, restan bleras persunas betg protegidas (uffants u persunas che na pon betg laschar vaccinar). Perquai èsi pussaivel ch'il dumber da cas s'augmenta fermamain en questa fasa e ch'il sistem da sanadad pudess vegnir surdumandà. Igl è impurtant che persunas èn pertschertas dal ristg sch'i na sa laschan betg vaccinar.
- Mesiras: Las mesiras sa drizzan al sistem da sanadad per che quel na vegnia betg surdumandà. Sch'il sistem da sanadad vegn en privel da vegnir surdumandà po il Cussegl federal er puspè decider mesiras da protecziun pli severas.
- Schluccadas: Las ultimas mesiras da serradas da manaschis u instituziuns sco er limitas da capacitads duain vegnir schluccadas pass per pass. Mesiras da basa sco l'obligatori da mascras duain er vegnir schluccadas pass per pass per ch'il svilup da la pandemia possia vegnir persequità.
- Persunas cun in certificat (vaccinà, guarì u testà dacurt) na duain betg pli esser pertutgadas da talas mesiras.
Sche tuttas persunas creschidas che vulan quai èn vaccinadas cumplainamain, cumenza la fasa da normalisaziun. Il Cussegl federal è da l'avis ch'i na saja lura betg pli giustifitgà mesiras da protecziun severas en vista a la societad sco era l'economia. Las mesiras che resta duain durant questa fasa vegnir schluccadas zic a zic.
Er suenter che tuttas persunas che vulan, èn vaccinadas, vegn il virus a circular vinavant. Igl è da parter dal fatg che persunas che na sa laschan betg vaccinar e persunas che n'han er anc betg fatg tras la malsogna, vegnan a s'infectar. Pli grond ch'il dumber è e pli probabel ch'il dumber d'erupziuns vegn ad esser, ed er il dumber da persunas che vegnan ad avair in decurs nausch da la malsogna e pudessan murir pervi dal virus. Per evitar ch'il sistem da sanadad vegn surdumandà saja dentant fitg impurtant da sa laschar vaccinar en Svizra.


text:
Cun ils salids da chatscha ed ils giavischs da musica ha RTR era procurà quest onn per buna luna a chasa ed en chamona. Ils «Salids da chatscha» èn vegnì enritgids bleras sairas cun istorgias ed anecdotas da chatschadras e chatschaders. Cun la fin da la chatscha va dentant era l'emissiun al radio RTR a fin.
Grazia fitg a tuttas e tuts per avair telefonà e tadlà!
Datas d'emissiun
Ils «Salids da chatscha» èn vegnì emess mintgamai la saira tranter las 21:00 e las 22:00
- dals 3 fin ils 10 da settember
- e dals 19 fin e cun ils 29 da settember
E qua pudais Vus tadlar anc ina giada tut las emissiuns.


text:
Mar Naira
La Mar Naira è ina mar interna situada tranter l’Europa dal Sid, l’Europa da l’Ost e l’Asia Anteriura. Sur il Bosporus, la Mar da Marmara e las Dardanellas è ella colliada cun la part orientala da la Mar Mediterrana. La Mar Naira ha ina profunditad maximala da fin a 2212 m e mesira ina surfatscha da radund 436 400 km² (senza la Mar d’Azov). La profunditad da l’aua munta en media a 1253 m; tut en tut cumpiglia la Mar Naira in volumen da 547 000 km³.[1]
EtimologiaEdit
I dat duas pussaivladads d’explitgar il num ‹Mar Naira›. L’emprima sa referescha concretamain ad ina coluraziun naira da l’aua, la quala vegn surtut visibla en il sediment. Quella è d’attribuir a bacterias sulfidogenas, vul dir che reduceschan la cumpart da sulfats en l’aua. Tras lur activitad chemica transfurman quellas sulfats en idrogens sulfurics; ensemen cun ions da fier sa sviluppan uschia sulfids da fier. A moda analoga sa lascha il num da la Mar Cotschna eventualmain deducir da las algas cotschnas che cumparan là; quai ha probablamain er furmà l’origin dal num biblic ‹mar da sang›.
Ina segunda interpretaziun maina enavos il num da la Mar Naira sin la disa ch’era derasada en l’antica d’inditgar las direcziuns simbolicamain en furma da colurs. ‹Nair› muntava il nord, ‹cotschen› il sid. Pledaders ch’avessan fatg diever da quest sistem avessan pia stuì abitar en il sid da la Mar Naira ed en il nord da la Mar Cotschna. Quai na constat però betg per ils Scits, als quals l’expressiun vegn savens attribuida. Damai che tant il term *Axšaina (‹nair›) sco er la denominaziun correspundenta da la Mar Cotschna cumparan l’emprima giada dal temp dals Achamenids, èsi plitost inditgà d’attribuir l’origin da quests nums als Persians.[2]
En il grec vegl è l’expressiun persiana *Axšaina apparentamain vegnida midada en Πόvtoς ἌEe(ι)voς Póntos Áxe(i)nos, ‹mar inospitaivla›. Pli tard ha gì lieu ina transfurmaziun eufemistica dad ‹inospitaivel› a Πόvtoς EὔEeιvoς Pontos Euxeinos ‹mar ospitaivla›. Il num Πόvtoς Mέλaς Póntos Mélas (‹Mar Naira›) era però medemamain enconuschent als Grecs. Probablamain è il num sa derasà en l’Europa sur la translaziun dal term grec correspundent. Er ils Tircs han surpiglià quest num (kara ‹schwarz›, deniz ‹Meer›). En il temp medieval èn ultra da quai stads derasads ils nums ‹Mar khazarica›, ‹Mar scitica› e ‹Mar russa›.[3]
Da la denominaziun greca deriva er l’adjectiv ‹pontic› che munta ‹appartegnent a la Mar Naira›.
GeografiaEdit
La Mar Naira sa chatta al cunfin intern eurasic tranter l’Asia Minura/il Caucasus e l’Europa dal Sid/Europa da l’Ost. Ils stadis cunfinants èn l’Ucraina, la Russia, la Georgia, la Tirchia, la Bulgaria e la Rumenia.
Edit
Sur il Bosporus, la Mar da Marmara e las Dardanellas exista ina colliaziun tranter la Mar Naira e la Mar Mediterrana. E sur la Via da Kertsch è quella colliada cun la Mar d’Azov.
Vias navigablas mainan da la Mar Naira sur il Don ed il chanal Volga-Don fin a la Volga, a la Mar Caspica, a la Mar da l’Ost ed a la Mar Alva sco er sur il Danubi ed il chanal Main-Danubi a la Mar dal Nord.
FlumsEdit
Ils suandants flums sbuccan en la Mar Naira (en successiun alfabetica): Bug dal Sid, Çoruh, Danubi, Dnepr, Dnister, Don (Mar d’Azov), Enguri, Kamtschija, Kızılırmak, Rioni, Ropotamo, Sakarya e Yeşilırmak.
CostaEdit
La costa da la Mar Naira è, surtut en la part orientala e meridiunala, structurada be pauc. Tipic per il nordvest è la furmaziun da lagunas specificas (limans) en la regiun da la sbuccada da Dnepr, Bug, Dnister e d’intgins flums pli pitschens.
Inslas e peninslasEdit
Sin la Mar Naira sa chattan be paucas inslas e gruppas d’inslas. Intginas inslas pli pitschnas èn tranter auter situadas davant la costa da la Tirchia e da la Bulgaria, autras sa chattan en la regiun da sbuccada dals affluents pli gronds (Danubi, Dnjepr). La pli gronda gruppa d’inslas sa chatta en il Golf da Burgas.
La Peninsla Crim e la Peninsla Taman situada visavi spartan la Mar Naira da la Mar d’Azov.
En la Mar Naira sa chattan tranter auter las suandantas inslas:
- Ucraina: Beresan, Crim (occupà da la Russia), Dscharylhatsch, Kertsch (peninsla), Perwomaiski, Tendriwska kossa (lieunga da terra), Tusla (occupà da la Russia)
- Russia: Peninsla Taman
- Tirchia: Eşek, Giresun Adası, Incir, Kefken, Kocaeli
- Bulgaria: St. Anastasia, St. Iwan, St. Kirik i Julita, St. Petar, St. Toma.
Mar internaEdit
La Mar d’Azov furma ina mar laterala da la Mar Naira. Il passadi a la mar laterala sa numna Via da Kertsch.
Il pli grond golfEdit
Il pli grond golf da la Mar Naira è il Golf da Burgas (Bulgaria). Quel s’extenda a la costa dal vest dal cap Emine en il nord fin al cap Maslen Nos en il sid. Il punct da la Mar Naira situà il pli en il vest sa chatta medemamain en quest golf, numnadamain directamain sper la citad Burgas.
CitadsEdit
Impurtantas citads e lieus da cura situads a la costa da la Mar Naira èn: Burgas, Warna, Constanța, Odessa, Sewastopol, Jalta, Feodossia, Noworossijsk, Sotschi, Suchumi, Batumi, Trabzon, Samsun, Zonguldak, Sinop, Altınordu ed Inebolu.
Fluctuaziuns geologicasEdit
La Mar Naira è sa furmada avant radund 35 milliuns onns sco relict da la mar periferica Paratethys; da quella èn er resortids la Mar Caspica ed il Lai d’Aral. In temp da grondas midadas è suandà avant ca. 11,5 milliuns onns, cur ch’è sa sviluppà en il territori da la Mar Naira il Lai Pannonic levamain ensalà ed avant 7 milliuns onns il Lai Pontic ch’era segnà d’aua prest dultscha.
Fin il segund maximum da fradaglia durant l’ultim temp da glatsch (en l’Europa Centrala: temp da glatsch da la Weichsel) avant ca. 20 000 onns è il clima stà fraid e sitg e grondas massas d’aua dultscha eran liadas en ils glatschers che cuvrivan l’Europa dal Nord. Il livel da la Mar Naira giascheva da quel temp bundant pli a bass; per part era l’entir batschigl sitg ora.
Avant ca. 17 000 onns èn las temperaturas creschidas. Il glatsch luant ha dà liber grondas quantitads d’aua dultscha; sur ils sistems da flums gia existents Danubi, Dnepr e Don è quest’aua arrivada en il batschigl da la mar interna. A l’entschatta da l’olocen giascheva il livel da la mar anc cleramain sut quel da la Mar Mediterrana. En consequenza da la transgressiun permanenta da las mars mundialas en il decurs da l’olocen è il livel da la Mar Mediterrana creschì fin a quel punct ch’igl ha dà – tenor las teorias da fin qua – in’erupziun violenta tras il Bosporus en la Mar Naira.
Cura e cun tge intensitad che quai è succedì vegn discutà dapi ils onns 1990 a moda cuntraversa. Il 1997 è vegnida publitgada ina retschertga tenor la quala l’erupziun avess gì lieu 5500 a.C. a moda andetga, quai ch’avess fatg crescher la mar entaifer curt temp per plirs tschient meters. Chats archeologics ch’èn vegnids a la glisch al fund da la Mar Naira duevan cumprovar che la costa ch’era avant occupada a moda fitg spessa saja vegnida bandunada andetgamain. Questas infurmaziuns sco er ina simulaziun al computer a basa da datas scientificas ha la pressa interpretà sco diluvi preistoric.[4]
En il fratemp han ins publitgà ulteriuras retschertgas che vegnan a resultats divergents.[5] Ils deposits da glitta en il delta dal Danubi laschan supponer che l’aua nà da la Mar Mediterrana saja gia penetrada ca. 7500 a.C. en la Mar Naira. L’avanzament da quest’aua sa lascha cumprovar tras l’intercalaziun andetga da molluscs che vivan en l’aua da sal. Tras quest fluss d’aua è il livel da la mar creschì localmain entaifer intgins decennis per tschintg meters, pia a moda bundant main dramatica che supponì pli baud.
Il Bosporus furma dapi lura la colliaziun a la Mar da Marmara. Quel ha ina ladezza da 760 fin 3600 meters; en tscherts lieus munta sia profunditad a be 32 fin 35 meters.
Atgnadads da la marEdit
Cuntegn da salEdit
En las stresas superiuras ha l’aua in cuntegn da sal relativamain bass da radund 17 promil. En stresas pli bassas, ca. a partir d’ina profunditad da 150 meters, è la cumpart da sal bundant pli auta. Nà da la Mar Mediterrana, cun ses cuntegn da sal da 38–39 promil, munta l’afflussiun salinara radund 300 km³ ad onn, entant che la deflussiun d’aua main salinara a la surfatscha da la Mar Naira munta a ca. 600 km³ ad onn.[6]
Cumpart d’oxigenEdit
L’aua da la Mar Naira cun ina bassa cumpart da sal giascha sco in viertgel sin l’aua pli spessa e cun ina pli auta cumpart da sal che sa chatta en la profunditad da la mar. Da quai resultan stresas d’aua relativamain stabilas, las qualas èn segnadas d’in stgomi vertical minimal. Damai ch’arrivan be pitschnas quantitads d’oxigen en la profunditad, èn vastas parts da l’aua profunda da la Mar Naira anoxicas, vul dir libras d’oxigen betg lià. La Mar Naira furma schizunt il pli grond batschigl da la mar anoxic en tut il mund. Perquai na pon exister en stresas da la mar pli profundas nagins organissems cun ina funcziun dal metabolissem che sa basa sin absorpziun d’oxigen. Enstagl vegnan duvradas autras substanzas sco med d’oxidaziun final (p.ex. sulfat). Uschia sa furma idrogen sulfuric ed ensemen cun ions da fier ils sulfids da fier menziunads survart. La consequenza da la mancanza d’oxigen è che restanzas organicas (plantas mortas, animals etc.) na vegnan betg – sco che quai è uschiglio il cas en l’aria u en l’aua ritga dad oxigen – oxidadas dal tuttafatg a dioxid carbonic ed aua. Enstagl sa rimnan las restanzas da la decumposiziun incumpletta sin il fund da la mar. Intgins geologs e chemichers da la mar èn da l’avis ch’ils process ch’han lieu en la Mar Naira correspundian pli u main a quels ch’han manà en èras geologicas pli veglias a la furmaziun da petroli resp. da plattamorta dad ieli. Cun auters pleds: or da las restanzas da la marschira sin il fund da la Mar Naira pudess sa furmar en l’avegnir ieli.
Metan ed idrats da metanEdit
En la part anoxica da la Mar Naira sa furman ultra da quai grondas quantitads da metan (tras la decumposiziun anerobica dal material organic). En pli emettan er vulcans da glitta sutmarins metan. La Mar Naira furma perquai a medem temp l’aua cun la pli auta concentraziun d’idrats da metan. En tschertas parts da la costa a l’ost da la Mar Naira arrivan quantitads da metan talmain grondas al liber che quel cumenza magari a brischar en l’aria.[7]
Mund subaquaticEdit
Polluziun da l’ambient e protecziun da la marEdit
La gronda part da las substanzas che mainan a polluziun da l’ambient arrivan sur il Danubi en la Mar Naira. Tranter auter cuntanschan mintga di radund 4,2 tonnas rument da plastic la Mar Naira.
Il 1992 han ins deliberà a Bucarest ina cunvegna davart la protecziun da la Mar Naira cunter la polluziun da l’ambient.
Per la protecziun da la mar e la controlla da l’explotaziun da peschs è vegnì segnà il 1996 l’ACCOBAMS (Agreement on the Conservation of Cetaceans of the Black Sea, Mediterranean Sea and Contiguous Atlantic Area). Quel reglamentescha la protecziun dals delfins e da las balenas (Cetacea). Periclitads èn surtut ils delfins gronds.
ClimaEdit
Il clima per lung las costas da la Mar Naira sa divida en duas parts: La costa da la Rumenia en il nordvest, la costa da l’Ucraina en il nord sco er la costa da la Russia en il nordost da la mar han in clima continental cun chaudas stads e frestgs fin fraids envierns. La quantitad da precipitaziuns è qua relativamain bassa, ma repartida a moda vaira guliva sur l’entir onn, cun ina tendenza da precipitaziuns in pau pli auta durant ils mais da stad.
Las costas da la Georgia, Tirchia e Bulgaria situadas en la part meridiunala da la Mar Naira èn segnadas d’in clima temprà cun clers segns da transiziun vers la zona subtropica. Tuttina vegn per ordinari survalitada l’influenza subtropica da la zona mediterrana ch’è plitost pitschna. Las precipitaziuns èn qua bler pli autas e repartidas guliv sur l’entir onn. Las stads sa preschentan pli u main tuttina sco en il nord (betg exnum a moda pli chauda), ils envierns frestgs, per part fraids, èn segnads da temperaturas pli autas. Tranter il november ed il mars poi però vegnir marcantamain pli fraid pervi d’aria ch’arriva nà dal Balcan Central u nà dal nordost (Russia); en consequenza da quai poi dar naiv e las temperaturas pon crudar fin cleramain sut nulla.
La cultivaziun da plantas mediterranas, sco che quai è savens il cas en regiuns turisticas en Bulgaria, en la Georgia ed en la part meridiunala da la Crim, sa lascha perquai be realisar en lieus adattads e cun agid da protecziuns cunter l’enviern. Nagina part da la costa da la Mar Naira tanghescha l’uschenumnà cunfin da las plantas d’ieli ed er betg il cunfin da las palmas che vala per ordinari sco indicatur per il cunfin tranter il clima temprà ed il clima subtropic-mediterran.
Spazi economicEdit
Relaziuns da commerzi anticasEdit
En il decurs da la colonisaziun greca èn sa sviluppadas per lung da la costa da la Mar Naira pliras colonias, uschenumnadas poleis. Quellas faschevan commerzi tranter ellas, cun ils auters pievels che vivevan en vischinanza da la costa sco er cun l’ulteriur mund antic en la regiun da la Mar Mediterrana. Per las relaziuns tranter ils Grecs ed ils Tracs indigens, ma eventualmain er entaifer la polis sezza, han servì a partir da la fin dal 6avel tschientaner a.C. pizs da frizzas da bronz sco equivalent da commerzi.
Commerzi da vart da Genua e VanieschaEdit
Vers la fin dal 13avel tschientaner hai dà en la regiun da la Mar Naira colonias che vegnivan per gronda part dominadas da Vaniescha. In dals motivs centrals per expander en quest territori ha furmà il graun, surtut il furment, cun il qual Vaniescha e Genua han per part provedì l’entira Italia Superiura. Suenter che l’Imperi bizantin è vegnì dividì en rom da la Quarta Cruschada (1204) eran impurtantas citads da port l’emprim crudadas al rival Vaniescha; grazia ad ina lia cun l’Imperi da Nikaia che sa stentava da puspè vegnir a la pussanza èsi però puspè reussì a Genua da sa far valair. Suenter la Cunvegna da Nymphaion il 1261 è Genua surtut sa domicilià sin la Peninsla Crim ed a la Mar d’Azov. A basa dal contract èn els però sa stabilids enturn l’entira Mar Naira, uschia per exempel a Trapezunt, Amastri, Simisso, Vicina en il delta dal Danubi, Kilia, Caffa, Cetatea Albă e Tana a la sbuccada dal Danubi.[8]
L’emprima e pli impurtanta colonia da Genua en la regiun da la Mar Naira, Pera sper Constantinopel, ha gì ina posiziun speziala ed è restà fin la crudada da Constantinopel l’onn 1453 in’impurtanta e constanta basa dal commerzi da Genua. Per l’ulteriur territori da la Mar Naira è Caffa sin la Crim daventà la colonia principala. En rom dals cumbats cun ils mongols da la Horda dad aur è probablamain er arrivada il 1348 la mort naira, la pestilenza, nà da la Crim en l’Europa.
Relaziuns odiernasEdit
Ils sis stadis cunfinants da la Mar Naira (Tirchia, Bulgaria, Rumenia, Ucraina, Russia e Georgia) èn s’unids il 1992 ensemen cun l’Albania, l’Armenia, l’Aserbaidschan, la Grezia, la Serbia e la Moldavia ad ina cooperaziun economica da la Mar Naira. Quella serva a promover il svilup economic da la regiun. Uschia duai in nov rintg d’autostradas ed in’associaziun d’electricitad colliar tut ils stadis cunfinants. Quest project dal tschientaner è vegnì deliberà il 2007 a chaschun da la conferenza da giubileum da la cooperaziun da la Mar Naira. La Russia ha segnà il 2010 la decleraziun d’intenziun per la construcziun dal tschancun da l’autostrada correspundent.
Edit
A l’entschatta dals onns 1840 han la Societad da navigaziun a vapur dal Danubi ed il Lloyd austriac mess ad ir ina colliaziun emnila tranter ils ports dal Danubi e la Mar Naira. Da là davent han navs da lingia dal Lloyd manà en la Mar Mediterrana e suenter l’avertura dal Chanal da Suez er en il Proxim Orient ed en l’Asia. I vegnivan purschidas colliaziuns emnilas dad Istanbul a Brăila, Odessa, Mykolajiw e Batumi. Avant l’Emprima Guerra mundiala ha er la Societad da navigaziun a vapur russa purschì servetschs emnils sin las rutas maritimas Constantinopel-Smyrna-Pireus-Alexandria, Constantinopel-Odessa e Constantinopel-Sewastopol; en pli existivan diversas lingias che colliavan ils divers ports situads a la Mar Naira sezza.
Entant che bastiments da commerzi pon passar libramain nà da la Mar Mediterrana, èn l’access da bastiments da guerra sco er la preschientscha da bastiments che na tutgan betg tar stadis cunfinants da la Mar Naira reglamentads tras il Contract da Montreux.
Conducts d’ieliEdit
En la part orientala da la Mar Naira maina in conduct d’ieli da la costa russa sur il fund da la mar fin a la costa tirca. Plans per in’ulteriura pipeline che dueva colliar la Russia cun la Bulgaria sur il fund da la mar èn vegnids sistids il 2014.
Conflicts politicsEdit
La regiun da la Mar Naira – situada tranter pussanzas grondas e da grond interess economic e strategic – è stada involvida repetidamain en conflicts politics e guerras. Enconuschenta è surtut daventada la Guerra da Crimea (Crimea = num istoric rumantsch per Crim) dal 1853–1856. Quella era prorutta tranter la Russia e la Tirchia e vala sco emprima guerra ‹moderna› ed ‹industriala›. Cun lur intervenziun han la Gronda Britannia e la Frantscha impedì che la Russia extendia ses territori a disfavur da l’Imperi osmanic ch’era londervi d’ir en ruina.
Il mars 2014 ha la Crisa da la Crim manà a l’annexiun da la Peninsla Crim tras la Russia. Nà dal dretg internaziunal resta quest proceder contestà fin oz.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Black Sea Geography sin www.ceoe.udel.edu, consultà ils 13 da zercladur 2016.
- ↑ Cf. Rüdiger Schmitt: Considerations on the Name of the Black Sea. En: Wolfgang Leschhorn e.a. (ed.): Hellas und der griechische Osten. Saarbrücken 1996, p. 219–224.
- ↑ Cf. Lev Vladimir Cerepnin: Die Rus’ vom 10. bis ins 14. Jahrhundert, en: Handbuch der Europäischen Wirtschafts- und Sozialgeschichte, tom 2. Stuttgart 1980, p. 682–702.
- ↑ W.B.F. Ryan, Pitman III, W.C. e.a. 1997. An abrupt drowning of the Black Sea shelf. Marine Geology, tom 138, p. 119–126.
- ↑ Liviu Giosan, Florin Filip, Stefan Constatinescu: Was the Black Sea catastrophically flooded in the early Holocene? En: Quaternary Science Reviews, tom 28, carnet 1–2, 2009, p. 1–6.
- ↑ Oguz e.a., 2000; Ozsoy ed Unluata, 1997.
- ↑ http://www.g-o.de/dossier-detail-280-11.html.
- ↑ Manfred Pittioni: Genua – die versteckte Weltmacht, p. 48–49.
LitteraturaEdit
- Neal Ascherson: Schwarzes Meer. Berlin Verlag, Berlin 1996, ISBN 3-8270-0201-X.
- Charles King: The Black Sea, a history. Oxford University Press, New York 2004, ISBN 0-19-924161-9.
- Walter H. Edetsberger: Ein Goldfisch im Schwarzen Meer – Eine Bootsreise von Sulina in die Ägäis. BoD, ISBN 3-8334-2745-0.
- Christian Reder, Erich Klein (ed.): Graue Donau, Schwarzes Meer. Wien Sulina Odessa Jalta Istanbul. Edition Transfer. Springer, Vienna / New York 2008, ISBN 978-3-211-75482-5.
- Rüdiger Schmitt: Considerations on the Name of the Black Sea. En: Hellas und der griechische Osten. Festschrift Peter Robert Franke, Saarbrücken 1996, p. 219–224.
- Petko Dimitrov, Dimitar Dimitrov: The Black Sea, the Flood and the Ancient Myths. Warna, 2004.
- Manfred Oppermann: Thraker, Griechen und Römer. An der Westküste des Schwarzen Meeres. En: Zaberns Bildbände zur Archäologie, Philip von Zabern, Sonderbände der antiken Welt, Mainz 2007, ISBN 978-3-8053-3739-7.
- Manfred Oppermann: Das frühe Christentum an der Westküste des schwarzen Meeres und im anschließenden Binnenland. En: Schriften des Zentrums für Archäologie und Kulturgeschichte des Schwarzmeerraumes, Beier & Beran, Langenweißbach 2010, ISBN 978-3-941171-30-5.
- Sven Conrad (ed.): Pontos Euxeinos. Beiträge zur Archäologie und Geschichte des antiken Schwarzmeer- und Balkanraumes. En: Schriften des Zentrums für Archäologie und Kulturgeschichte des Schwarzmeerraumes, Beier & Beran, Langenweißbach 2010, ISBN 978-3-937517-44-5.
ColliaziunsEdit
- Euxeinos. Governance and Culture in the Black Sea Region, magazin online.
- Autostrada enturn la Mar Naira en planisaziun
- Las vias en l’Asia Minura (datoteca pdf; 2,20 MB)
- Yu. Zaitsev, V. Mamaev: Marine Biological Diversity in the Black Sea. A Study of Change and Decline. New York (UN Publications) 1997, ISBN 92-1-126042-6 (PDF; 7,8 MB)


text:
Sarcoma
El sarcoma a l'è un cancher del tessud conetiv, quell de sostegn a l'organism. A bon cunt inn assee rari 'me cas, ma ghe n'è tant variant.
La prognosi la varia a segonda di dimension, de la presenza di metastasi, de la posizzion e del grad istoligegh.
A diferenza di alter tumor malign, che despess gh'hann origin in di tumor benign, 'sti cancher chì nassen sgiamò malign e se spanteghen in del sangh e, pussee rarament, in la linfa.
Rigeriment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su sarcoma


text:
En «La Stailalva» dad oz na tadlain nus dentant betg las versiuns originalas, mabain versiuns da cover, interpretadas da furmaziuns dal schlagher popular. D'udir èn tranter auter ils Grubertalers, Die Jungen Zillertaler, Stixi & Sonja, ils Klostertalers, Stefan Roos, Oeschs die Dritten ed anc blers auters pli.
Covers
«Grüezi wohl Frau Stirnimaa», «Marmor, Stein und Eisen bricht», «I bin a bayrisches Cowgirl», «Despacito», «Rock Me Amadeus», «Oh läck du mier», «Butterfly» euv. – quai èn hits e semperverds, che mintgin enconuscha.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Stema de Bressa
Ol stema storeg de Bressa l'è un leon azœr, lenguad e armad de ross, in su un scud d'arjent.
Stema ofiçal de l'aministrazion comunala[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol stema ofiçal del Cumun de Bressa l'è un scud d'arjent cimad d'una corona con cinq fioron e quater ponte jemade. Ind el camp un leon d'azœr, lenguad, armad e coad de ross, cond el mot Brixia Fidelis,[1] titol dait a la citaa da la Republega de Venezia, per regordar la resistenza ind el assede milanes del 1438.[2]
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La plu antiga representazion cognossida del stema bressan l'è qella ind un bassrilev del 1171, ind la Porta Romana a Milan. La scultura la regorda l'aiœt bressan (e de oltre citaa lombarde) ind la guerra contra ol Barbarossa. L'è representad l'ingress dei trupe de Bergem, Bressa e Cremona per ricostruir la citaa de Milan, destruxida da l'imperador ind el 1162. Ol frat qe al guida la procession l'è ol Japoco Vessilifer (de probabel un Umiliad).
Intra ol 1404 e ol 1421 la citaa l'è conquistada del condotier Pandolfo Malatesta de Rimini, qe al se fa ciamar Scior de Bressa. Ol so stema l'è qell citadin, con jontad un circol con dent un'agola coi ale piegade, tegnid del leon ind una zanfa.
Ind el XVII secol l'è staita jondada sora ol scud una corona patriziala, per indicar ol poder del patriziat bressan, qe al costituiva ol Consei General de la citaa.
Ind el 1797, col rivar dei trupe jacobine in citaa, i antig simboi i è tirads vià, e a'l so post i è dovrads qei revoluzionare. Cond l'incoronazion de Napoleon, qe l'ha rimetid a'l so post la nobilitaa, anc Bressa (nominada citaa imperiala) la pœl ciapar un nœv stema: La bona citaa de Bressa la porta d'arjent ol leopard leonid de ross, con la coda revoltada, terminada del cap verd, con la letera N d'or ind el cœr, dermada de tre rœse a ses foie de l'istess. Cimad de la Corona murala a set merl d'or, con sora l'agola qe la nass a'l natural, qe la tegn intra i sgrife un caducee d'or in fassa, ol tut compagnad de do feston intreçads d'uliv e de rover, pariments d'or, dividids intra i do fianc, reundis e pendents in ponta.
Ind el 1816, col rivar dei austrieg, l'è stait restorad l'antig stema insema la Corona patriziala, con in plu l'Agola Bicefala. Stema confermad con diploma imperial del 30 setember 1854.[3]
Con la conquista de la citaa dei Savoia ind el 1859, ol Cumun l'ha tirad vià l'agola e la corona, e g'è plu staite modifege fina a l'adozion del modern stema ofiçal.
Galleria d'imajin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dei duu soldads in armadura, ol prim l'è un bergamasc (col Sol Rajant), seguid de un bressan.
Ol stema del brev domini dei Malatesta.
Ol stema su la Fontana Tagliaferri.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- (IT) Paolo Guerrini, Lo stemma di Brescia in Araldica. Miscellanea, Brescia, Edizioni del Moretto, 1984, vol. III.
- (IT) Severino Bertini, Francesco Dabenini. Il leone azzurro rampante
- (IT) Fabio Bianchetti. Quaderni Araldici
- (IT) Giacomo Danesi. Ricerca Araldica - Stemma della Provincia


text:
Home computer
On home computer l'è ona generazion de microcomputer nassuu in del 1977 e spantegàss in di agn 1980.
Eren desviluppaa per i utent comun, minga per i tecnegh o i professionista, che droeuvaven di olter soluzion comé i microcomputer e 'l PC IBM: Manch costos di 'sti soluzion, inscambi, gh'aveven men memoria e eren manch espandibij.
Inpunemanch gh'aveven ona bona grafega, e in di facc hinn staa doperaa fiss per i videogioeugh, anca se podeven vess doperaa per tutt.
I pussee famos a hinn staa el Sinclair ZX Spectrum, el Commodore 64 e l'Apple II.


text:
Ils organisaturs e las organisaturas dal moviment «Stiller Protest» che cumbatta cunter las mesiras da corona ha survegnì in'ulteriura lubientscha per demonstrar ils 4 da settember. Quai conferma la polizia da la citad Cuira envers RTR.
Il suentermezdi duai dar differents pleds sin la Quaderwiese davart il referendum da la lescha da corona e cunter l’obligatori da vaccinaziun. Plinavant è planisà in cortegi vers la citad veglia da Cuira. La polizia quinta cun fin 4’500 demonstrants. Durant il di possia vegnir tar restricziuns dal traffic.
Quai n'è betg l'emprima giada ch'il moviment «Stiller Protest» demonstrescha a Cuira. La davosa giada è stà ils 20 da mars, cura che var 4'000 demonstrantas e demonstrants èn stads preschents.


text:
Las suprastanzas da la Partida cristiandemocratica e da la Partida burgaisdemocratica han ussa, suenter ch’il temp da consultaziun è ids a fin, finalisà il contract da fusiun e suttascrit el. Part integrala dal contract da fusiun èn ils statuts per «Die Mitte Graubünden - Allianza dal Center Grischun - Alleanza del Centro Grigioni». Quels ston vegnir approvads da la radunanza da delegads. Uschia fan la PBD e PCD Grischun in ulteriur pass en direcziun d’in futur communabel.
Publitgà 30 dis
Il contract sco era ils ulteriurs documents da fusiun vegnan ussa publitgads durant 30 dis. Lura vegn decidì definitivamain ils 7 da zercladur davart la fusiun da la partida a l'Allianza dal Center.


text:
Il mussament da prestaziun da Martin Candinas duront l’emprema perioda el cussegl naziunal a Berna ei excellents. Il giuven bab da famiglia e dinamic politicher ha perschuadiu votantas e votants cun ses votums engaschai e sias posiziuns claras. Martin Candinas ei bein in dils pli enconuschents politichers sil palancau naziunal. Martin Candinas ei s’engaschaus en quels quater onns naturalmein en special per ils interess e l’economia dallas muntognas, il service public e per la politica da famiglia. Sco responsabel dalla Regiun Surselva per fatgs da culura, sport e sanadad e president dalla Pro Infirmis dil Grischun enconuscha il giuven politicher ils interess, quitaus e basegns d’ina vasta gruppa dalla populaziun sco giuvenils, carschi, persunas impedidas ed attempadas ni era parents che tgiran lur confamiliars. Lein schar cuntinuar il giuven politicher dalla Surselva cun sia buna ed exemplarica lavur el parlament e tarmetter el per ina ulteriura perioda a Berna.
Silvio Albin, TrunIl mussament da prestaziun da Martin Candinas duront l’emprema perioda el cussegl naziunal a Berna ei excellents. Il giuven bab da famiglia e dinamic politicher ha perschuadiu votantas e votants cun ses votums engaschai e sias posiziuns claras. Martin Candinas ei bein in dils pli enconuschents politichers sil palancau naziunal. Martin Candinas ei s’engaschaus en quels quater onns naturalmein en special per ils interess e l’economia dallas muntognas, il service public e per la politica da famiglia. Sco responsabel dalla Regiun Surselva per fatgs da culura, sport e sanadad e president dalla Pro Infirmis dil Grischun enconuscha il giuven politicher ils interess, quitaus e basegns d’ina vasta gruppa dalla populaziun sco giuvenils, carschi, persunas impedidas ed attempadas ni era parents che tgiran lur confamiliars. Lein schar cuntinuar il giuven politicher dalla Surselva cun sia buna ed exemplarica lavur el parlament e tarmetter el per ina ulteriura perioda a Berna.
Il mussament da prestaziun da Martin Candinas duront l’emprema perioda el cussegl naziunal a Berna ei excellents. Il giuven bab da famiglia e dinamic politicher ha perschuadiu votantas e votants cun ses votums engaschai e sias posiziuns claras. Martin Candinas ei bein in dils pli enconuschents politichers sil palancau naziunal. Martin Candinas ei s’engaschaus en quels quater onns naturalmein en special per ils interess e l’economia dallas muntognas, il service public e per la politica da famiglia. Sco responsabel dalla Regiun Surselva per fatgs da culura, sport e sanadad e president dalla Pro Infirmis dil Grischun enconuscha il giuven politicher ils interess, quitaus e basegns d’ina vasta gruppa dalla populaziun sco giuvenils, carschi, persunas impedidas ed attempadas ni era parents che tgiran lur confamiliars. Lein schar cuntinuar il giuven politicher dalla Surselva cun sia buna ed exemplarica lavur el parlament e tarmetter el per ina ulteriura perioda a Berna.
10.10.2015 / Medien / /
Martin Candinas el cussegl naziunalMartin Candinas el cussegl naziunalMartin Candinas el cussegl naziunal
Il mussament da prestaziun da Martin Candinas duront l’emprema perioda el cussegl naziunal a Berna ei excellents. Il giuven bab da famiglia e dinamic politicher ha perschuadiu votantas e votants cun ses votums engaschai e sias posiziuns claras. Martin Candinas ei bein in dils pli enconuschents politichers sil palancau naziunal. Martin Candinas ei s’engaschaus en quels quater onns naturalmein en special per ils interess e l’economia dallas muntognas, il service public e per la politica da famiglia. Sco responsabel dalla Regiun Surselva per fatgs da culura, sport e sanadad e president dalla Pro Infirmis dil Grischun enconuscha il giuven politicher ils interess, quitaus e basegns d’ina vasta gruppa dalla populaziun sco giuvenils, carschi, persunas impedidas ed attempadas ni era parents che tgiran lur confamiliars. Lein schar cuntinuar il giuven politicher dalla Surselva cun sia buna ed exemplarica lavur el parlament e tarmetter el per ina ulteriura perioda a Berna.


text:
Raeto Raffainer s'annunzia per ina plazza tar il IIHF Council, l'executiva da la Federaziun da hockey internaziunala.Quai ha il Grischun da 38 onns tradì en il chat dad Instagram da SRF. Avant in onn era Raffainer vegnì da la federaziun svizra tar il Club da hockey da Tavau. Il mument na saja dentant anc betg cler sche las elecziuns hajan lieu l'atun u sche quels a la testa ston restar anc in zic pli ditg, pervi da la crisa da corona.
Raffainer ha plinavant declerà ch'el saja sez s'infectà la fin mars vi dal virus e ses corp haja gì da cumbatter pulit. Uss saja el dentant puspè cumplainamain saun.


text:
L'FC Basilea è cun quai crudà in pass enavos en la cursa per il titel da campiun. A Lucerna han els pers cun 1:2 e cun quai han els pers il contact tar ils dus emprims, Son Gagl ed ils Young Boys. Ils da Lucerna han dentant cuntinuà lur bun curs, dapi ch'els han puspè pudì dar suenter la crisa da corona.
Igl ha duvrà in retard da o:2 per l'FC Basilea fin ch'els han pudì scursanir la distanza. Ma igl è gia stà memia tard cura ch'els èn vegnids neunavon. La fasa finala ha be pli tanschì per il gol dad Arthur Cabral.


text:
Sch'i vegn fatg guerra e cumattì cun armas è quai brutal. Dentant sch'i vegn fatg diever dad armas chemicas è quai anc bler mender, cunzunt per la populaziun. Armas chemicas consiten ord gas toxics. Il gas toxic po far tschorv u paralisar. Vegn ina persuna en contact cun bler gas toxic sto el schizunt murir.
Lexicon A Armas chemicas
Las armas chemicas destrueschan. Il diever da gas toxic ha per la ppulaziun catastrofalas consequenzas. Vegn ina persuna en contact cun bler gas toxic sto el murir.
az


text:
Roma
Roma l'è la capitàl de la Repüblica Italiàna e 'l capolöc de la Regiù Làsio e de la pruvincia de Roma. Có i sò 2 863 322 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) distribüìcc sö'nden'àrea de 1.285 km², l'è apò 'l cümü piö pupulùs e piö grant de l'Italia. La densità de popolasiù l'è de 2 228 ab./km².
Roma la se tróa 'ndèla zòna centro-ucidentàla de la Penìzola Itàlica, l'è postàda sö le culìne 'ntùren al fiöm Tévere che 'l la streèrsa 'na vintìna de chilòmetri prìma che chèsto 'l sbötes endèl Mar Tiréno. Endèla pàrt ucidentàla de la cità gh'è la Citá del Vaticano, en stat indipendènt e sovrà 'ndóche g'ha rezidènsa la Santa Sede del Papa de la Céza Catòlica.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segónt la tradisiù l'è stàda fondàda de Ròmolo ai 21 de bril de l'an 753 prìma del Signùr, e l'è stàda la capitàl de la Repüblica prìma (del 509 prìma del Signùr enfìna 'ntùren al 30 prìma del Signùr) e de l'Impér Romàno dòpo. Endèl sècol III dòpo del Signùr, quan che 'l cristianèzimo 'l g'ha ambiàt a ciapà pè, el Vèscof de Roma (che piö tàrde el g'ha cuminciàt a éser ciamàt Papa) l'è deentàt l'autorità religiùza piö 'mportànta de töta l'Europa Ocidentàla, 'nfìna a la fondasiù del Stat Pontifìcio (752 ÷ 1870) del quàl l'è stàda la capitàl per piö de 'n miér de agn quàze sènsa 'nterusiù. L'è deentàda la capitàl del Regn d'Itàlia 'ndèl 1870 e l'è la capitàl de la Repüblica Italiana zamò de la sò fondasiù endèl més de zögn del 1946.
La sò 'mportànsa stòrica l'è grànda fés. L'è cunsideràda giöna de le cüne de la civilizasiù ucidentàla e cèntro spiritüàl del Catolicézimo. El sò cèntro stòrich, endóche se tróa testemognànse de quàze tré miér de agn, l'è stat deciaràt de l'UNESCO Patremóne de l'Umanità. Per chèsta sò 'mportànsa stòrica e artìstica la cità de Roma l'è vizitàda ògna an de miliù de türìsti che rìa de töt el mónt.
Munümencc piö 'mportàncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La Bazìlica de San Piéro
- El Colosèo
- Piàsa Navóna
- El Pantheon
- El Fòro
- ecc.
Galerìa de foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Musee[Modifega | modifica 'l sorgent]
Persunàgg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Trilüsa (1879-1950), pueta de dialètt rumàn
- Milena Miconi (1971), atùra
- Brigitta Boccoli (1972), atùra
- Mariana Madia (1981), ministra in del guèrn de Matteo Renzi e de Paolo Gentiloni.
Edücasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
A Roma g'ha séde 17 üniversità.
Aministrasiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
El sìndech l'è Virginia Raggi (M5S)
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
Roma l'è 'nzemelàda co:
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
I squader de balù principal de Roma sòn la Società Sportiva Lazio, la squadra pussee vegia, e la Associazione Sportiva Roma.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.