text:
Lengua greca
'L Grech, nom nativ Eλλnvιkά (Eliniká), l'è una lengua Indo-urupea. L'è la lengua ufiziala de la Grecia e de Cipru. Int la sò furma antiga l'era parlaa anca ins i cost de l'Asia minur, de l'Italia del süd e in Sicilia.
Cuntegnüü
Evulüzion de la lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prutugrech[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pò cumincià a parlà de una lengua greca giamò a partì del II mileni prima del Signur: de fat se pensa che in quel temp chì la ghe füss giamò una quai furma embirunal de grech, che pö l'ha purtaa a la nassida di vari dialet de l'edà storiga. El prutugrech el saria staa parlaa in di Balcan, per pö difundes in Grecia, in di isul del Mar Egee e in di cost de l'Asia minur.
El Micenee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'l dialet grech püssee antigh cunussüü, grazie a vari iscrizion pruveninent da una quai zona de la Grecia cuntinental e da Creta, scrivüü in Linear B, una scritüra de tipu silabich. El Micenee, per di sò carater particular, el pò minga vess cunsideraa l'antenaa di tücc i alter dialet sücessiv, asca, forsi, el dialet arcadu-cipriota.
Grech arcaich e classich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopu i migrazion di Dor, Ion ed Eul e la fin de l'edà micenea, la gh'è stada un'epuca de division lenguistiga forta. I lenguista de norma dividen i dialet grech del temp in cinch grup: dialet nord-ucidentai, dialet dorich, dialet ionich, dialet eolich e dialet arcadich-cipriota. In 'stu periud el nass l'abecee grech (derivaa da quel feniciu) e la leteradüra in lengua, scrivüda suratüt in d'un dialet leterari ciamaa umerich, cun carateristich ciapaa da l'Eolich e dal Ionich.
A causa de la culunizazion, el grech el se difund in tüt el Mediterani, suratüt in Italia del Süd. Dopu i guer Persian, la nass l'egemunia de Atene, che la diventa el center pulitich e cultüral püssee impurtant de la Grecia. El dialet atich, variant del Ionich, el s'è difundüü dapertüt.
La Koiné[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand che el Lissander III de Macedonia l'ha cunquistaa una buna part del mund cunussüü, gh'è staa 'l besogn de una lengua cumün a tücc, almanch per la scritüra e per fàss capì tra etnii diferent. L'è nassüda dunca una furma de Grech püssee slegaa dai dialet parlaa in Grecia (ma basaa in sü l'Atich, che lera el dialet püssee "internaziunal"), ciamaa koiné diálektos. La koiné l'è resistida anca sota el dumini ruman, cunt el diventà la lengua franca de tüt el toch uriental de l'Imperi, ultra a vessen l'ünica altra lengua leteraria ultra al latin.
Grech bizantin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bizantin l'è l'evulüzion natüral de la koiné düranta el Mediuev. In quel periud chì scumincen a fàss nudà vari müdament funetich, gramaticai e lessicai. In particular, l'aumenta la diferenza tra la lengua parlada e la lengua scrivüda, che l'è restada legada a canun püssee tradiziunai e arcaicizant.
El Grech mudernu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La diferenza tra scrit e parlaa la cress sota la duminazion türca: menter el Patriarcaa Ecümenich de Custantinopul el següta una tradizion leteraria legada a quela antiga, el Grech parlaa el se semplifiga anmò e 'l ciapa vari termin che vegnen de alter lenguv, cumpagn del Türch, el Latin, l'Italian e 'l Venezian.
Cun l'indipendenza de la Grecia, el nass el prublema de la lengua: la ven creada inscì una barera tra la lengua uficiala, la kathareúousa (o katharévusa) e la lengua parlada tücc i dì, la dēmotiké (o dhimotikí), e i sò dialet. La prima l'era una lengua leteraria e artificiala, "pürificada" dai inflüenz esterni al grech, la segunda l'era el früt di vari evulüzion gramaticai, lessicai e sintatich che gh'eren staa lungh el curs di secui. Pratigament eren dò lenguv diferent, tantu che di volt per dì la medema parola gh'eren dò vucabui divers. Dumà in del 1976 una refurma lenguistiga la fà diventà la dhimotikí la lengua uficiala. In del 1982 un'altra refurma lenguistiga l'ha semplificaa anmò püssee el sistema de acentazion, che l'è quel del dì d'incö.
Scritüra e parnunzia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech el dupra l'umonim abecee, che tra l'alter l'è quel che l'ha ispiraa quel latin, che l'è cumpost da 24 leter, set vucai e derset cunsunant.
A a, B B, Γ Y, A δ, E e, Z Z, H n, Θ θ, I ι, K k, A λ, M u, N v, E E, O o, Π π, P p, E σ/ς, T t, Y u, Φ φ, X x, Ψ ψ, Ω w.
Lungh i secui la parnunzia de una quai letera e di ditungh gh'han avüü di müdazion, e se pò dì che el möd antigh de parnunzià i parol l'è multu diferenta de quel mudernu (e giamò in l'antichità gh'era staa tanti müdament, cume la scumparsa de leter cume 'l digama o 'l sampi).
Gramatica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gramatica de la lengua greca l'è multu semplificada rispet al grech antich. La custrüzion de la fras l'è cumpagna de quela di lenguv neulatinn, vist che la següta el schema suget-verb-cumplement uget. La presenza di declinazion però la cunsent una certa libertà che la ven duprada suratüt per reson stilistigh. In di cas in di quai el cumplement uget el sia un verb sustantivaa, el grech el dupra el cungiuntiv inscambi de l'infinii lumbard.
I sustantiv se dividen in trii gener: mascülin, feminin e neuter; el gener del sustantiv el determina minga semper el sess: per esempi, gh'è di parol neuter che varen cume mascülin o feminin (cume el sücedeva anca in del grech antich).
Ogni sustantiv se declina a segunda del cas e del nümer. Per la nümerusità gh'è di desinenz singular e plüral (altra carateristiga cumün al grech classich, ma anca al Latin, a l'Albanes e ai lenguv slav). Per quel che 'l reguarda i cas, n'esisten dumà cinch, e vün l'è dupraa propi de rar. I cas hinn indicaa da la desinenza del sustantiv.
- Numinativ: l'indica el suget de l'azion.
- Genitiv: el respund a la dumanda de chi?. L'indica el pussess o la partegnenza.
- Dativ: el respund a la dumanda a chi?. L'è dupraa dumà in de la lengua culta e in d'una quai fras fada.
- Acüsativ: l'indica l'uget de l'azion.
- Vucativ: edl vucativ el gh'ha una sua desinenza dumà per i nom mascülin de la segunda declinazion.
I sustantiv che hin prestit da i lenguv furest vegnen minga declinaa, e se capiss qual el sia el sò rol in de la fras a segunda del cuntest in del qual se tröven, o mej, a segunda de l'articul che j'acumpagna.
I articui hin ubligatori. Esisten sia quij determinativ che quij indeterminativ, ma dumà per numinativ, genitiv e acüsativ: el dativ, cume emm giamò dii, in del grech mudernu el cünta poch, menter el vucativ l'è per definizion determinaa semper, e dunca 'l gh'ha minga besogn d'articul. I articui determinativ poden vess integraa da i prepusizion de mot a lögh o lucativa "σe"; inveci i articui indeterminativ se poden minga cuniügà cunt i prepusizion. Per esempi:
- Πaue σe eva Eevoδoxeιo: Andemm a un albergu.
- Πaue σto Eevoδoxeιo: Andemm a l'albergu.
In 'stu cas, σto l'è l'ünion tra la prepusizion σe e l'articul neuter to.
In Grech gh'hin dò cuniügazion e dumà un ausiliar, el verb avègh, che 'l furma temp verbai divers.
Distribüzion geugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Grech el gh'ha avüü cume prim sit de difüsion la Grecia e i sò isul, per pö rivà in Asia Minur e Cipru (prima culunizazion) e anca in Italia, Libia, Egit e Pruvenza (segunda culunizazion). El mument de magiur difüsion del Grech però el gh'ha de vess cercaa in seguitt ai cunquist del Lissander Magn, grazie al qual l'è rivaa fina in India, ultra a vess, cume emm giamò dii, lengua cumün in bona part del Visin Urient, sia cume lengua parlada (Lissandria d'Egit e Antiochia eren cità a magiuranza greca) che cume lengua franca. Se cun la nassida de l'Imperi Partich in Asia l'üs del Grech l'è scumparii in manera velus, in del basin del Mediterani uriental la sua impurtanza l'è dürada fina al VIII secul dopu Crist. Cunt el rivà di pupulazion müsülmann (arab e türch) la zona grecofuna la s'è redota gradüalment. Fina a medà del secul passaa el Grech, ultra che in di arei tradiziunalment grecofunn, l'era parlaa in tüt quij cità utumann induve gh'eren di fort cumünità grech, cume Lissandria d'Egit, Antiochia, in Liban, in Palestina.
Dopu la Prima Guera Mundial e 'l faliment de la pulitiga de la Mégalē Idéa (el sugn naziunalistigh de reunì sota un Stat unigh tücc i teritori abitaa da Grech) el s'è rivaa a la distribüzion geugrafica atüala. Al dì d'incö, el Grech l'è parlaa in Grecia e in d'una quai zona de cunfin di paes arent (Albania, Macedonia e Bülgaria), in d'una quai lucalità del Mar Negher in Rumania, Ücraina, Rüssia e Georgia, a Cipru, a Custantinopul e in certi zon de la Türchia (cume a Trebisunda). In Italia, in Calabria e Salent, hin present di cumünità che parlen di dialet grech.
Inultra, el Grech l'è parlaa in tücc quij paes ucidentai tucaa de l'imigrazion elenica, cume i Stat Ünii, el Canada e l'Australia. L'ültim censiment australian (2006) l'ha segnalaa che 'l Grech l'è la terza lengua püssee parlada a cà dopu l'Ingles e l'Italian (252.200 personn).
In del cumpless, i personn che al dì d'incö parlen el Grech cume lengua mader hin circa 15 milion.
Dialet[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El grech, sia quel antich che quel mudernu, hann avüü una lunga serie de dialet. I dialet de l'antichità (eolich, dorich e ionich) hin scumparii gradüalment cunt el rivà de la koiné senza lassà di eredi muderni (se cüntum minga el tsacònich, de ciara derivazion dorica). De la koiné hin derivaa quij dialet chì:
- La Dēmotiké: la lengua uficiala de tücc i paes grecofun. L'è la lengua cumünement definida grech.
- El Cipriota, simel ai variant meridiunal de la dēmotiké.
- El Tsaconich, parlaa in d'un tuchelin de la Laconia, in del Pelupunes, l'è l'ünich dialet mudernu che 'l ven föra da vün antigh, el Dorich.
- El Puntich e 'l Capadoci, cun carateristich de urigin ionica, eren parlaa lungh i cost türch del Mar Negher (cume in de la cità de Trebisunda). La magiur part di sò parlant hin scapaa in Grecia dopu i guer tra 'l Stat elenich e la Repüblica Türca.
- El Griko, parlaa in del Salent, in de la Püja meridiunal.
- El Grecanich, parlaa in de la zona de Rez de Calabria, in d'un teritori ciamaa Buvesia.
I dialet grecu-talian hin scrivüü cun l'abecee latin.


c: text/html

text:
Cortina d'Ampezzo
Cortina d'Ampezzo (en ladì: Anpezo o Ampez; en vèneto: Cortina d'Anpezo; en todèsch Hayden; en latì: Cortina Ampecanorum) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 5.954 abitàncc, e l'è cugnusìda per véser öna famùza stasiù sciìstega. La se estènt per ön'àrea de 254,51 km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Auronzo di Cadore, Badia (BZ), Braies (BZ), Colle Santa Lucia, Dobbiaco (BZ), Livinallongo del Col di Lana, Marebbe (BZ), San Vito di Cadore.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Reykjavik
La citaa de Reykjavik l'è la capitaal e la citaa püssee pupulada de l'Islànda; la sa tröva in sü la Baja de Faxaflòi, in del südovest de l'isula. In de l'ann 2005, la gh'era 114.800 abitaant, anca se cunt la sò area metrupulitana la riva a quasi 190.000.
Ul sò nòmm al vöör dì Baja de la fümera, vist la presenza de surgeent còolt in de l'area inturnu.
La citaa l'è stada prubabilmeent fundada da Ingólfur Arnarson inturnu a l'ann 845 e praticameent fin al sécul XVIII l'era staa un paesinn de pescaduur e cuntaditt. Inturnu al 1750 al cumencja un cicinin de svilüpp indüstriaal (indüstria furestaal, pesca, minieer de zuulf, custrüzziun de naaf).
In del 1845 l'è staa spustaa ul parlameent islandees, l' Althingi, cha fin da l'ann 930 al surgeva a Thingvellir.
In dii ann '20 e '30 la citaa la s'è svilüpada cumé center de pesca; in de la segunda guèra mundiaal l'è stada ucüpada in d'una quaj ura da i aleaa, ca g'ann pöö fundaa dü aerupoort. Ul gròss de la sò pupulazziun de adess a l'è rivaa in dii ann dopu la guèra, quand la citaa l'è diventada meta de un muntun de gjuvin imigraant da i campagn de tüta l'Islànda, svujaa da l'emigrazziun pruvucada da la mecanizazziun (e cunsegueent disücupazziun) de l'agricultüra.
In dii ultim trent ann l'è cressüda l'impurtanza internazziunaal de la citaa.


text:
Guido da Velate
Guido da Velate l' éra stê 'n arsivèscuv ed Milàṅ (m. 1071). Al vgnìva dòp 'd al vèscuv Aribèrt in dal 1045 per vlér 'dl imperadōr Enrîc III; al s' era catê ad avér da cumbàter cal mujmèint religiōś populèr ciamê dla patarìa, ch' la dèva còunter a soquànt aspèt litùrgic e 'd réghli, dòp che anc' a la simunìa, ed la Céśa 'd Milàṅ. In cl' arsérca chè d' piò purèsa in dal clēr, la patarìa la catèva dl' ajùt in dla Céśa d' Ròma e in soquànti curèinti arfurmadóri.
Dòp d' avér'gh'la cavèda ed catèr al cmandànt di pàtar Arièld, Guido 'l al 'l fèva masèr in dal 1066, mo sèinsa per quèst avergh'la vìnta in sìm' pâtar, ch' invéci i alśìven a lôr cmandànt 'l Erlembèld. Smintî in dal sô operèr, l' arsivèscuv Guido al duìva lasèr l' arsivescovê e turnèr in dal sô privê.


text:
Battalia de Vauchamps
La Battalia de Vauchamps l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh.
Menter che 'l Maresciall Mortier el tegniva sotta pression el Johann Yorck e 'l Osten-Sacken, el Napoleon l'ha deciduu de taccà anmò i Prussian del Blücher, che 'l gh'aveva 20.000 omen. Menter i Prussian i marciaven vers Vauchamps, el quattordes de febrar del 1814, i Frances comandaa de l'Auguste Marmont hinn rivaa, col ris'cià de travoeulggej tucc.
El vegg maresciall el s'è stremii quand l'ha savuu che anca el Napoleon l'era 'dree a rivà a dàggh man forta al Marmont, e l'ha ordinaa la retirada, col lassà sul camp settmilla mort. I alter hinn scappaa domà perchè la vanzada de Grouchy l'è stada rallentada del terren minga bon ai despiazzament. In quella battalia chì i Frances hann perduu ses'cent omen.


text:
1997
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 13 09 - Sueca (l'Horta): dij baloss i prufana la tumba da Joan Fuster.
- 27 10 - Barcelona: sa ga püblica ul primm nümar in Català da l'edizziun da "El Periódico de Catalunya".
- 23 02 - Edimbuurgh (Scòzzia): un grup da genetiist dal Istitüt Roslinde, dirigii par Ian Wilmut, i núnzia che ul 05 07 dal 1996 i a reüssii a fá nass ul primm mamífer clònich: una feda (pégura) numenada Dolly.
- 02 05 - Oviedo (Astúries, Spagna): l'echipp sientífega d'Atapuerca la vadagna ul premi Príncep d'Astúries d'investigazziun.
- 25 10 - ul Congo-Brazaville: par úrden dal Tribünaal Süpremm ristabilii, i inveest Denis Sassou Nguesso presideent dal paees.
- 04 12: La UNESCO la declara Patrimoni da la Ümanitaa ul Palau de la Música Catalana e l'Hospital de la Santa Creu i Sant Pau, tücc-e-düü a Barcelona (Catalunya).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Sisteron
Sisteron (isé apò 'n ucità) l'è 'na citadìna franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è 'l capolöch del cantù omònim e la fa part del circondàre (arrondissement) de Forcalquier e del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa.
La g'ha 'na popolasiù de 7 408 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El cèntro abitàt de Sisteron el se tróa a 485 méter de altèsa s.l.m., sö le spónde de la Durance, a 45 km de Forcalquier, 133 de Marseja, 145 de Grenoble e 180 km de Nìsa.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 50,25 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 448 méter a 'na altèsa màsima de 1145 méter s.l.m.
La citadìna l'è colocàda 'ndèna puzisiù privilegiàda, arènt a la conflüènsa del fiöm Buëch endèla Durance, endèl pòst endóche chèst'öltema la pàsa la strèta de la Baume, endèna puzisiù fàcil de protèger conden quach furtificasiù.
Ciàmada apò «la Pórta de la Provènsa», l'è pròpe söl cunfì col Delfinàt. La citadìna la g'ha divèrsi póncc de 'nterès, a cumincià de la citadèla, en mìra al "curnù de la Baume" coi sò leèi stratificàcc quàze verticài. E pò amò, gh'è 'na catedràl del sècol XII, Notre-Dame des Pommiers, sich tór, e i rèscc de 'n convènt.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Altbüron
Altbüron a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.80 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 947 abitant.
El cumün de Altbüron al se tröva a una altitüden de 545 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ebersecken, Grossdietwil, Melchnau (BE), Pfaffnau, Roggliswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Altbüron l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1194 col nom de Alpurron.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Altbüron in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Carcare
Carcare (en lìgure: Cancre) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 5 601 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 10,4 km² e 'na densità de popolasiù de 539 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Altare, Cairo Montenotte, Cosseria, Mallare, Pallare, Plodio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Carcare l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Corbetta
Corbetta (Corbetta anca in Italian; Curia Pincta in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan con 18 167 abitant.
Cuntegnüü
- 1 Geografia
- 2 Stòria
- 3 Evoluzion demografica
- 4 Edifizzi notevol
- 5 Amministrazion
- 6 Font
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Geografia fisica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città da Corbetta l'è caratterizzaa da on ambient in pian tipich da la Pianura padana, prevalentement adatt a bosch o coltivazion, che òccupan quasi i 3/4 dal territòri comunal, pussee compatt par la soa forma che la richiama on quadrilater. L'aspett orografich del pòst l'è nò caratterizzaa da riliev rilevant, dal moment che al sò pont pussee bass l'è da 127 metar e quel pussee vòlt l'è da 147 metar.
Idrograficament l'è notevol la presenza da ona gran quantità da fontanitt e risorgiv che a costituissan vun di aspett principai da Corbetta; quisti, che una voeulta aveva on'ampia rilevanza ecnòmica par l'agricoltura, incoeu a costituissan ona di attrazion principai dal Parch Agricol Sud Milan.
Corbetta la fa part, inoltre, par la soa vicinanza al Niviri Grand, dal Polo dai Niviri istituii da la Provincia da Milan.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Corbetta la gh'ha on clima caratteristich di pianur settentrionai italian cont inverna fregg e abbastanza rigid e estat che a risentan da temperadur elevaa; la piovosità l'è concentraa principalment in autunn e in primavera. Al paes l'è part da la zòna climatica E.
Fenòmen estrem s'hinn verificaa durant la famusa nevicada dal 1956 che l'aveva investii la Pianura Padana ma anca in occasion di ondadi dal còld di ultim ann.
Geografia pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al territòri da Corbetta al confina a òvest e a sud-òvest con Magenta e Robecch sul Niviri, a sud con Cassinetta da Lugagnan e Albairaa, a sud-est cont Cislian, a es-nord-est con Vittuòn e infin a nòrd cunt Sastevan e Arlun.
Dent i sò confin sa troeuvan divers località e quattar frazion: Scorian, Castillasc (de' Stampi), Sciarell e Battuel; chii ultim chì a vòlte hinn denuminaa come ona sola frazion cont al nòmm da Sciarell-Battuel, derivaa dal fatto ch'hinn duu pòst visinn.
Milan l'è al centar pussee visin, dal qual dista ona ventina da chilòmetri anca se par importanza e disponibilità da servizzi al centar pussee visin al pò vess consideraa la confinant Magenta.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'epoca romana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal IV secul a.C. a Corbetta gh'eva on primm insediament gall-celtic, sostituii poeu da ona tribù da celt-ligur e, atorna al II secol, da ona colònia romana (e chì s'hinn trovaa altar votiv dedicaa ai dei Mani, a Gioeuv e ai matròn sacre, divinità tutelar da la famiglia). La vicinanza da Milan, che poeu l'è divenuu sed imperial, e l'ubicazion su vie romann a podevan nò cert favorì al svilupp civil da Curia Picta (ò Curia Pincta), in da la qual la gh'eva la sed fòrsi on magistrat pubblich (Curia=senaa).
Dai Longobard a Carlo Magno[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo al cròll de l'impero roman e l'assedi da Milan ad òpera da Uraia, nevod da Vitis, capp di Gòtt, in dal 539 d.C., la città l'ha conossuu on aument da la popolaziòn, accogliend i esul provenient dal capploeugh.
L'è da cal period chì la diffusiòn in dal nòrd Italia dal cristianesim, al qual l'eva rivaa anca a Corbetta, coma l'è dimostraa anca dal ritruoament in dal 1971 da la basilica paleocristiana sòtta al paviment da la gesa da San Vittor.
In dal 569 d.C., l'arirv di longobard segnaa da ona miglior legislaziòn e da la comparsa di primm document che parlan espressament da la presenza dal borgh.[2] On document dal 1162 l'è la prima voeulta in cui Curia Picta la vegn ufficialment indicaa cont al nòmm da Corbetta: la vegn definii Curbitum dal stòrich Vippon,[3] Corio-picta dal stòrich Landolfo[4] e ancamò Curia-pincta.
El medioev[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal IX secul la borgada e al castell da Corbetta a passevan sòtta la signoria da l'Arcivescuo da Milan e in di att pubblich da l'epoca fin al XII secul hinn denominaa Curia Picta Sanctii Ambrosii ò anca Castrum Sanctii Ambrosii. In d'ona bolla dal 1162, papa Alessandar III conferma a l'arcivescov Umbert I da Pirovano e a la soa gesa tucc i diritt e possess, senza tuttavia menzionà al pòst ed al castell da Corbetta, che sa pensa fussan giamò perduu a favor da l'Impero. In dal 1037 l'ardeva fiera la lòtta tra l'Arcivescouv Aribert d'Intimian e l'Imperador Corrad II al qual, vedendo ca l'eva inutil l'assedi da Milan par la tròppa presenza da difensor, al 28 magg al s'è dirigiuu vers Corbetta e chì l'ha òccupaa al castell cont i pròppi trupp. Corbetta l'è ristaa cont i ann fedel ai Milanes cuntra i Imperadur e in dal 1100 la borgada l'ha acquisii noeuva importanza come pòst principal da la Burgaria, vun di quattar contad milanes, la qual la sa diseva divisa in dô part con capoloeugh rispettivament Rosaa e Corbetta. On secol dòpo la visita dal Corrad, in dal 1154, ecco on òltar imperador ch'al vegn a Corbetta: l'è Federico Barbarossa che, in lòtta cont i coalizzaa comun lombard, al mett a ferr e fògh la borgada. Ona sòrt inscì trista la gh'è toccaa anca a Rosaa, a Biegrass, a Magenta e a bòna part dal milanes. I corbettes evan present in di trupp da l'esercit milanes in dal 1239 contra Federich II in da la famosa Battaglia da Legnan. Federich, sconfiggiuu a Rosaa, al s'è riversaa ancamò cont i pròppi trupp a Corbetta, passando poeu al Pò e spustandoss in Toscana.
L'epoca viscontea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A seguì i sòrt da Milan, Corbetta in dal 1270 l'eva passà sòtta la dominazion viscontea, ca l'è staa quasi on ritornà a la signoria arcivescovil, parchè Otton Viscont elegiuu arcivescov in dal 1262, con la famosa battaglia da Des in dal 1277, l'eva divignuu effettivament arbiter da Milan, sebbene fussan mantegnuu i prerogativ comunai.
Scarsio (ò Squarcin) da Lanfranch dai Borri, capitan general di nòbili esul milanes, par i servizzi dai a Mateo Viscunt, l'eva ottignuu in dal 1275 ricompensa cont on bell poo da fond in dal borgh da Corbetta, così che i Borri na divegnevan i proppietari principai. In dal luj dal 1289 a Corbetta convegnevan i rappresentant da la Repubblica Milanesa e al Marches Guglielm VII dal Monferaa al fin da conclud on'alleanza in funzion anti-viscontea. In dal 1292, riottignuu al podè a Milano, Mateo Viscunt, mòrt Guglielm dal Monferraa e trovandos al fioeu da quindas ann a la corta da Carl II da Napoli, dòpo vess faa preced dal Podestà da Milan a Barnaa, a Corbetta l'eva raggruppaa al gròss dal sò esercit par poeu passà in vera a Novara al fin da conquistàlla. Cont al success da l'impresa al fioeu dal Viscont, Galeazz, l'è stai nominaa dal pà podestà ò vicari a Novara; ma chì, in dal 1299 s'è compii la congiura di sostenidor dal Monferraa che hann conquistaa la città: Galeazz Viscont al gh'ha 'vuu appena 'l temp da scappà e da rifugiàss in dal castell da Corbetta. Al 4 genar dal 1363 Magenta e Corbetta hinn vignuu conquistaa da ona part da la compagnia da ingles pagaa dal Marches dal Monferraa ma domà al fin da robà: par cal motiv chì, Gian Galeass Viscunt, Cont da Virtù, l'è stai mandaa dal pà Galeazz II in dal 1376 contra l'esercit dal Monferraa in d'ona sfortunada campagna che l'ha costringiuu al Viscont a ritiràss cont al pròppi antenaa a Corbetta indovè l'ha dovuu sopportà on assedi. Gian Galeazz, divegnuu primm Duca da Milan in dal 1385 par prima ròbba l'ha tiraa via al paes da la giurisdizion da la Burgaria, ponendol sòtta quela dal Pudestà da Milan insema a Cislian, Sidrian, Baregg, San Vit, Bestass e San Pedar da Bestass. I gran progett politich dal Gian Galeazz minaccevan da crollà inveci sòtta al rovinos govern dal fioeu Giovann Maria che l'ha finii i sò dì mazzaa di congiuraa, su la sòglia da la gesa da San Gottard a Milan, al 16 magg dal 1412: in dal 1407 lù l'eva pagaa on poo d'avventurer spagnò par la difesa dal Tisin e j'eva mituu in dal castell da Corbetta. In dal XIV secul da quattar contad sa n'evan formaa domà duu, a nòmm abbinaa: Sever-Burgaria e Martesana-Barzana, poeu cambiaa (sòtta al govern da Carl V) in Sever e Martesana.
Al govern di Sfòrza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Con la salida al poter dal Francesch Sfòrza, Corbetta l'eva cambiaa signoria e l'è stai fedel anca ai princip noeuv. La politica estera dal Lodovich al Mòro l'eva nò tròppa filisa quant quella interna: in dal 1499 i trupp frances dal Luis XII invadevan al territòri milanes e al territòri da Corbetta, trovando debol difesa in di mercenari svizzar assoldaa dal Mòro par la difesa dal Ducaa. Par quest al Sfòrza al s'eva rifugiaa in d'on primm moment in Germania e poeu, in dal febrari dal 1500, con l'autt di imperial, l'è riussii a riottegnì al governo dal ducaa mantignendal domà par duu mes: quand i frances hann sconfiggiuu i trupp milanes a Novara l'hann mandaa prisonee in Francia, dove l'è mòrt. Al Luis XII l'eva tornaa inscì padron da Milan ma par pòch temp. In dal 1513 al cumandant di trupp svizzar Mateo Schiner, Vescov da Sion e cardinal, assoldaa da Massimilian Sfòrza, primm fioeu da Lodovich al Mòro, l'ha riconquistaa al ducaa e l'ha ciduu ai sforzesch. Duu ann dòpo, Francesch I da Francia al ciappeva anmò Milan, cedendo al governa dal Carlo da Borbon a l'Odett da Foix, Con da Lautrec. Par l'ultima voeulta Milan la vigneva restituida par opera dal Carl V e dal Leon X ad on òltar fioeu dal Mòro, al Francesch II, a la mòrt dal qual i territòri dal ducaa milanes hinn passaa definitivament sòtta al domini imperial.
Al domini spagnoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Carl V l'eva unii al Milanes ai domini spagnò inaugurand vun di period pussee brutt par la città da Milan e al sò territòri. Anca se i spagnò hinn stai di cattiv governant e peggior amministrador, par arginà l'influenza spagnòla dominant hann dai grand impols duu grand arcivescov, al Carlo e al Federico Boromeo. Al 17 april 1555 l'è la data dal famos event dal prim miracol. Al 22 novembar 1577 al Carlo Boromeo, in occasion da ona soa visita, l'ha consacraa sollenement la noeuva campana maggior da la gesa da Corbetta e l'ha aministraa la cresima sul sagraa da la gesa. Quattar ann dòpo, in dal 1581, al 17 giugn, sa rigòrda un'òltra visita dal cardinal. In dal 1582 la popolazion corbettes la s'è rivoltaa contra al domini spagnò, andando 'dòss ai spagnò in di lor quartier e mettendas a robà anca la gesa che l'è stai riconsacraa al 29 luj dal stess ann. In dal 1631 i milizzi todesch, da riturna da l'assedi da Mantova, hann sfogaa l'ingordigia soa de lor cont al sacchegg dal paes e in dal 1650 al castell, giamò in part dranaa di assalt sostignuu, l'è stai quasi totalment smantillaa e i pòcch avanz hinn stai adibii ad abitazion privaa. A cal period chì la risal anca l'edificazion da certi cà stòrich da l'attual cors Garibaldi definii "Quartiere Spagnolo" o "degli Umiliati" in quanto chii proprietà lì a risultevan inscrivuu come proppietà da la compagnia di fraa Umiliaa da Brera.[5]
Dal period austriach a la conquista napoleònica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al primm period da la dominazion austriaca sòtta Giusepp I (1711) e Carlo VI a l'è stai nò tròpp filis rispetto al precedent e manch pussee pacifich: par i mir espansiunistic dal Filipp V da Spagna e da l'alleaa Carlo Emanuel III da Savòia, al ducaa da Milan l'è vignuu occupaa novament di Spagnò ma, con la pas da Vienna (1736) al statt da Milan al tornava a l'Austria da Maria Teresa d'Asburgh. In cal period chì Corbetta la s'abbelliss di sò villl e palazzi pussee bei e la ritroeuva al splendor perduu. Al 15 magg dal 1796, però, al General Napoleon Bonaparte l'entrava a Milan, vincitor di austriach, succedend al governo da la I^ e da la II^ Republica Cisalpina, da la Republica Italiana e infin dal Regn d'Italia cont al qual Milan el gh'ha 'vuu on noeuv period da preminenza politica e civil. A Corbetta al vegn soppress al Capitol e la vegn eretta l'attual gesa parrocchial. [6]
Da la battalia da Magenta a l'Unità d'Italia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al 3 giugn dal 1859, a la vigilia da la Battalia da Magenta, Corbetta l'eva quartier general dal Feldmaresciall austriach Ferencs Gyulaj (situaa allora dentar la Villa Massari), arretraa poeu a Biegrass al 5 giugn dòpo che i bersaglier piemontes e i soldaa frances avevan sconfiggiuu la sigonda armada austriaca, permettendo al Vittòri Emanuel II e al Napoleon III da entrà trionfant a Milan al 8 giugn dal stess ann.[7] Ona division da cavaleria austro-ungarica, la Lilia dal 7° corp, l'eva de stanza in di stall dal Castell, mentar in da la frazion da Sciarell al sosteva al reggiment da riserva da cavaleria dal Cont Alexander von Mensdorff che però l'è mai stai adoperaa in operazion militar.
La stòria contemporanea da la Prima guera mondial[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dal 1891 la vegn inauguraa la noeuva gesa, ma 'l rovinos cròll dal campanin dovuu all'altezza da 81 metar e al pes di noeuv campann (2 giugn dal 1902) n'eva ritardaa 'l completament fina al 1908. Duranta la Prima Guerra Mondial Corbetta la gh'ha 'vuu 160 mòrt. In dal 1921 al comun al gh'eva 7.689 abitant e in cal period lì la struttura urbanistica dal paes la subiss cambiament radicai. La fòrza dal lavorà l'eva principalment occupaa in di industri in sul terittòri da moeud da fa cress inscì al comun rispett a quei confinant in di quai l'industria l'eva pòcca sviluppaa; malgrado quest grand part di lavorador evan impiegaa in l'agricoltura.
A Corbetta in l'agost dal 1944, hinn stai fusilaa par ordin dal capitan todesch Theodor Saevecke, responsabil da la Strag da Piazzal Loret a Milan, vòtt civil, trai quai al partigian local Pierino Beretta, ritegnuu al responsabil insema ai sò compagn da on attacch a dò trupp todesch.[8]
Da la fin da la sigonda guerra mondial al paes al viv in d'on stat da benessar cume tucc i città italiann a cusa dal Boom econòmich e da la conseguent introduzion da noeuv tecnologii. Cont al passà di ann al paes al ved svilupass la pròppia importanza diventando vun di maggior center naturalistich e colturai da la provincia da Milan, specie in di ann 80. A dimostrazion da quest in dal 1981 Corbetta la s'è dervuu a l'Euròpa gemellando la citadinansa cunt al cumun frances da Corbas, in dal liones. Par celebrà l'event ona piazza da la città l'è stai intitolaa pròppi alla cità gemella. Finalment in dal 1988 a Corbetta la vegn conferida al titol da città dal president da la repubblica italiana Francesco Cossiga.
In dal 2002 l'è stai fai on noeuv gemelagg, questa voulta con Târgovişte, on'importanta città romena da novantamila abitant, centar econòmich e industrial.
Incò Corbetta l'è 'dree a consolidàss sempar pù come on centar coltural e naturalistich, e a rend ancamò pussee realisti chii prerogativ chì in dal 2007 l'ha ciappaa al via al progett "ecosostenibilità" che al sa propònn da riussì a rend al comun ecosostenibil e a bass impatt ambiental.
Evoluzion demografica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Durant l'ultim censiment dal 2001 Corbetta la gh'eva 13.735 abitant suddivis in 6.664 ma'sc e 7.071 femminn.
In da la soa stària, la città la gh'ha sempar 'vuu on'evoluzion demografica a cress, in da la qual sa registra un picch inizial dal 1881 al 1911 par via da l'industrializzazion dal paes che l'aveva portaa noeuv abitant e noeuv pòst dal laurà, tra i dò guerr al s'è vist on period da ferma che al finirà cont al Boom econòmich, dove la popolazion l'andarà a salì da tremila abitant dal 1951 al 1971.
I ultim duu censiment hann registra on poo d'aument da 500 resident circa, menter dal 2001 fin a incò hinn lievità fin a 15.500, dato giustificaa da la costruzion da noeuv compless residenziai, in particolar in di frazion.
Abitàncc censìcc
Gent forest a Corbetta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città da Curbèta la da on tecc in dal sò territòri ad ona comunità piscinina da romeni ca l'è situaa in divers parti dal paes, cont certi costruzion riservaa esclusivament a quei che anca incò hinn citaditt da l'Union Europea.
Cala comunità chi l'è stai la causa principal dal gemellagg con la cità da Tărgovişte.
Edifizzi notevol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Ges[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gesa Prepositural da San Vittor Martir[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al primm nucli del templi l'eva nassuu probabilment in dal III secol par overa da Mona (vescov)|Mona, che l'eva edificaa da sora da on altar pagan precedent. Dopo numeros ampliament la gesa l'è stai completament restrutturaa in epoca longobarda, col ciappà i form romanigh in dal 1037, quand la vegn completaa con la gionta de ona cripta dedicaa a San Materno. Cont al passà di secol la gesa la s'eva deterioraa notevolment al pont che in dal 1535 al tecc l'eva crodaa, col s'ceppà l'altar maggior e col permett però al retrovament da certi reliqui donaa al capitol da Arnolfo di Donnino in dal XIII secol.
In dal 1570 al San Carlo Borromee l'aministreva la cresima in sul piazzal, col promoeuv noeuv lavorà da restauro, che a ristarann finii tra 'l 1588 e al 1592, mentar al noeuv campanin l'è stai completaa in dal 1612, inalzaa novament tra 'l 1697 e al 1699.[9] La gesa l'è stai ristrutturaa del tutt in dal 1727, quand hinn stai sbiancaa certi afresch che vegnivan da la gesa da prima. In dal 1727 l'è stai fai sù la sacristia attual, ornada da stucch e pittur a fresch. In dal 1750 la gesa l'eva ormai borlaa giò in rovina, e n'hann deciduu l'ampliament grazzia a on progett da l'architett Pietro Taglioretti, ch'a l'ha poduu trovà lus domà in dal 1792. Dopo che al governa revoluzzionari l'aveva sarraa sù al capitol, i lavorà par la costruzion da l'edifizzi hinn taccaa anmò in dal 1806, e hinn terminaa in dal 1809, mentar tra 'l 1845 e al 1848 l'è stai fai sù la facciada, par overa da l'architett Luigi Cerasoli.
In da l'ottober dal 1891 la canoniga l'è stai offizialment consacraa par overa da Paolo Angelo Ballerini, Patriarca da Lissandria d'Egitt. I lavorà hinn ricominciaa in dal 1898, quand s'eva diciduu d'alzà a 81 metar al campanin, che al crodarà rovinosament al duu da giugn dal 1902 (ironia da la sort, pocch dì dopo al saria crodaa anca 'l campanin da la gesa da San March a Venezia). [10] In dal 1908 al campanin l'è stai fai sù anmò a 71 metar. In dal 1921 hinn stai fai i afresch da part dal presbiteri, che fann vedè la vita da San Vittor. Durant i lavorà da rifaciment da la pavimentazion, in dal 1971, hinn stai ritrovaa, sotta l'altar maggior, i rest di costruzion precedent e on cimiteri pagan; curiosament, al scav precedent (dal 1906) l'eva registraa nanca on repert, anca per colpa da la scomparsa dal prevost da chii ann là che l'aveva fai desmett i lavorà: al prett infatti l'eva autorizzaa i scav e a bon cunt al Carlo Dossi (l'organizzador) l'eva riessii a rivà fina a pocch prima da la cripta da San Materno.[11] La primma notizzia da on organ present in la Collegiada l'è dal 22 da luj dal 1590: al strument poeu l'è stai restauraa on bell poo da voeult in di secol XVII e XVIII dai fradei Prestinee da Corbetta (parent di pussee famos organari da la vesina Magenta), fin a quand al strument l'è nò stai sostituii dal tutt con l'inaugurazion da la noeuva gesa sul finì dal XIX secol. Tra 'l 1907 e al 1910 infatt, al Capitol da la Collegiada l'eva quistaa on organ fai sù dal Barnascon (1895), dopo 'na disdetta dal Santuari da Rò. L'organ l'è stai restauraa, modificaa a grandii in dal 1921 dal milanes Edoardo Rossi, e poeu in dal 1985 dai Pedrini da Cremona.[12]
A la Gesa da San Vittor l'è legaa la Confraternita dal Santissim Sacrament.
Prevost da la Gesa Prepositural da San Vittor da Corbetta (1170-incoeu) ...
- 1)Madius (Maggio) (in carica in dal 1170)
...
- 2)Pietro Villano (Villani) (c. 1270- c. 1289), Prevost e Ordinari dal Domm
...
- 3)Enrico Borri (Burro) (1398 - ?)
- 4)Ambrogio de' Borri (? - 1467)
- 5)Antonio Cimiliano (1467)
- 6)Pietro Casola (1467 - 1507, deceduu)
- 7)Traiano de Alicornis (1507 - 1530), Cameriee Segrett da S.S.
- 8)Pompeo Maggi (1530 - 1532)
- 9)Giacomo Filippo Borri (1532 - 1576)
- Sed Vacant (1576 - 1578)
- 10)Giovanni Maria Carisano (1578 - 1587)
- 11)Orsino Spadense di Orvieto (1588 - 1620)
- Sed Vacant (1620 - 1623)
- 12)Francesco Caponago (1623 - 1630)
- 13)Paolo Filippo Muttoni (1631 - 1679)
- 14)Pietro Antonio Vigorè (1680 - 1696)
- 15)Giuseppe Rusca (1696 - 1722)
- 16)Gian Antonio Bellotto (1722 - 1749)
- 17)Gerolamo Banfi (1750 - 1779)
- 18)Jacopo Antonio Cattaneo (1779 - 1797)
- 19)Filippo Molo Bellinzona Ticinese (1798 - 1800)
- 20)Giovanni Battista Castelnovo (1800 - 1820, nominaa Vescov da Comm)
- 21)Luigi Vittadini (1820 - 1824)
- 22)Giuseppe Rodriguez (1825 - 1850)
- Sede Vacante (1850 - 1852)
- 23)Nazaro Vitali (1852 - 1872)
- 24)Giacomo Zaccheo (1873 - 1906), da Luin
- 25)Pasquale Carnaghi (1906 - 1933), Camerier Segret da S.S.
- 26)Attilio Barera (1933 - 1958, deceduu)
- 27)Italo Zat (1958 - 1972, deceduu)
- 28)Giovanni Cipolla (1972 - 1980, nominaa Prevost da Biegrass)
- 29)Edoardo Sacchi (1980 - 1992, ritiraa)
- 30)Bruno Pegoraro (1992 - 1 setembar 2008, ritiraa)
- 31)Giuseppe Angiari (1 setembar 2008 - ad multos annos), anca Rettor dal Santuari
Santuari arcivescovil da la Beada Vergin di Miracol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia e l'evoluzion artistica dal santuari da la Madonna di Miracol, al pussee important edifizzi da cult da Corbetta, hinn legaa a l'apparizion miracolosa dal dersett d'april dal 1555. In quell dì lì infatt, primm giovedì dopo de la Pasqua, in da la piazzetta dananz la gisetta da San Nicolao (che incoeu l'è la part bassa dal Santuari), trii fioeu (Cesare dello Stampino, Angelo della Torre e al fradillin da quest, Giovanni, sord e mut da la nassida) a giughevan ai bocc sotta 'l ritratt da la Madonna cont al Fiolin freacaa sù la facciada da la gesa. A l'improvvis Giovanni Angelo, dopo avè riaquistaa udii e parola, l'indicheva ai compagn la vision celest dal Fiolin che, dopo vesses distaccaa da la puttura, l'è vignuu giò in tra da lor par giugà. La Madonna l'è vignuu giò par riciappà al fioeu e l'è ritornaa in la pittura.[13]
A quell primm miracol hinn sigutaa alter; i grazzi numeros ricevuu, infatt, oltra a vess documentaa e conservaa in di archivi dal Santuari, hinn mostraa a l'interna da la Cappella di Benedizion, post indoce sa pò ammirà oltra dusent ex voto, tradizional forma da riconoscenza e divozion popolar. Dopo da l'apparizion, e par contignì i pellegrinagg continov, la gisetta l'è stai ampiaa e fai pussee bella dai nomm miglior da l'archittettuta italian, come ad esempi Francesco Croce, Fabio Mangone, Vincenzo Seregni, Francesco Pessina, Carlo Francesco Nuvolone, Giulio Cesare Procaccini, Giovan Battista Discepoli, Mosè Bianchi, al Perugino.[14]
L'immagin miracolosa la sa troeuva ancamò incoeu in dal santuari de sota, esempi bellissim da barocch lombard, sarraa in d'ona teca da cristall, ancamò sù la pared originaria indove l'è stai pitturaa da Grigoeu Zavattee in dal 1475. A lù l'è legaa la Confraternita dal Santissim Rosari, che la gh'ha la proppia sede in dal Santuari.
In dal 1824, a overa dal rettor Francesco Porroni, l'è stai mittuu sù on bellissim organ Prestinee, restauaraa tra 'l 1874 e al 1875 da Giusepp Prestinee, sigonda i suggeriment dal famos organista Giuseppe Della Valle. L'organ l'è stai poeu tiraa via durant i restauri da la gesa in di ann '50 dal XX secol.[15]
Dal 1913 al santuari l'è stai ricognossuu "Edifizzi da interess monumental nazional.[16]
Subit dopo i giamò citaa lavorà da restuaro, avvegnuu tra 'l 1948 e al 1955, durant i quai hinn stai riportaa a la lus i antigh decurazion e afresch dal Cincent, l'è stai riproposta l'idea da dedicà 'l santuari al cult dal Signor e da la Vergin, avanzaa on poo prima dal cardinal Alfredo Ildefonso Schuster, ma missa in attesa per on poo dopo la mort da quest in dal 1954. Quand l'è stai nominaa al noeuv arcivescov da Milan, hinn poduu scomincià de noeuv i preparazion e finalment, al dersett d'april dal 1955, quattarcent ann dopo al miracol, Giovanni Battista Montini l'ha incoronaa l'immagin da la Madonna cont al ciamàlla Beada Vergin di Miracol veneraa in dal Santuari da Corbetta, patrona da la zona.[17]
L'è da vedè anca al musee dal santuari, in di stanz sora al ciostar, ch'a l'ospita on fracch d'ovar d'art da gran valor, oltra a la camera ciamaa da san Carlo indove, appunto, l'è stai al San Carlo Borromeo, in visita a Corbetta a la fin dal XVI secol. La sala, fai sà da on lecc a baldocchin, da mobil e vestiari apartignuu a l'arcivescov, la sa trovava a l'epoca in da la Villa Frisian Mereghett Magg, indovè ancamò incoeu l'è infissa ona lapid commemorativa. Al temp da la vista dal Cardinal Borromee, infatt, i cronach i ricorda non vi era un palazzo adatto ad ospitare una così grande personalità e come tale l'unico s'era trovato nella casa dell'Ecc.mo Sig. Dom. Frisiani... [18]
Rettor dal Santuari da la Beada Vergin di Miracol da Corbetta (c. 1725 - incoeu) Sin dal XVI secol, al Santuari l'ha ottignuu da disponn come proppi rappresentant on canonigh da la collegiada, cont al titol da cappellan, ma l'è stai domà in princippi dal Vottcent che la gesa l'ha poduu disponn d'on rettor specifigh con l'obbligh da residenza arent a la gesa.
...
- Francesco Bonanome (viv. nel 1725)
- Gaspare Tosi
- Giuseppe Melchiorre Castoldi (1749-?)
...
- Giuseppe Castoldi (?-1793)
- Sed Vacant (1793-1795)
- Carlo Antonio Ganna (1795-1812), canonigh da la Collegiada
- Sed Vacant (1812-1813)
- Gaetano Luigi Bianchi (1813-1814), dumenican
- Francesco Porroni (1814-1827)
- Pietro Rigoli (1827-1835, dimess)
- Giuseppe Mettica (1835-1861)
- Carlo Chierichetti (1861-1898, deceduu), canonigh da la Culegiada
- Felice Sigurtà (1898-1902)
- Ercole Trecchi (1902-1928)
- Guido Vismara (1928-1930), Oblaa
- Giovanni Milani (1930-1968), prelaa domestigh da S.S.
- Alessandro Cattaneo (1968-1996), cognossuu come Sandro
- Mario Motta (1996-1 setembar 2008, ritiraa)
- Giuseppe Angiari (1 setembar 2008-ad multos annos), anca Prevost da la Collegiada
Gesa da Sant Ambroeus[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'oratori da la Beada Vergin da Sant Ambroeus l'è part d'on gran numar da costruzion religios fai sù in dal XVII secol in da la Piev da Corbetta. La costruzion dal dì d'incoeu l'è stai fai in sù on'area occupaa in da la sigonda metà dal Cincent da on fabbricaa piscinin e brutt ch'a l'eva drovaa come edifizzi religios. Ona vista pastoral la descriveva inscì: non v'era pavimento, il tetto era rotto, l'altare distrutto e di conseguenza non vi si celebrava la messa...[19].
La costruzion l'è stai completament fai sù da noeuv a partì dal 1667 e l'è stai 'nauguraa in dal 1680 dal prevost dal temp, Pietro Antonio Vigorè. In dal 1732 i deputaa da chell oratori chì hann diciduu da fà sù anca on campanin ch'a l'è stai traa giò in dal 1938, parché l'eva pericolant. Dal 1835 fin a la fin dal XIX secol, la sacristia da la gesa l'eva destinaa a lavatoi e lazzarett par l'epidemia da colera. Al dì d'incoeu la gesa da Sant Ambroeus la gh'ha in funzion da gesa offizial dal quartier Isola Bellaria, in dal qual al sa troeuva. L'è ciamaa simpaticament dai gent dal sit Gesa da Sant Ambrosin.
La part da foeura la costituiss de ona struttura sempliz, movuda domà da ona soluzion ideaa dal Francesco Maria Richini, progettista da la cappella, che 'l consist in d'on pronao sostignuu da colonn e lesen granitigh. [20]. Al portal da legn l'è sovrastaa da ona targa da marmo negar e lettar doraa intitolaa al San Carlo Borromee, riformador da la gesa, inveci da part da la porta sa troeuvan ancamò incoeu duu sedii da sass piscinitt, che on temp evan sovrastaa da finestrei che davan in sù l'interno da la gesa, sigond la tradizion dopo al Concili da Trent, par permett da seguì la funzion anca ai peccator minga comunicaa.
La part da dent, ampia assee, la sa derva in sù on'uniga navada ch'a la riva sin al presbiteri, ottagonal, ch'al conced on bel poo da spazzi a l'altar e a dô navadi piscinit ch'a sa congiungian con l'area dal cor, indove al sa troeuva l'organ, da fattura moderna. La pared sovra la porta l'è decoraa cont ona pittura ch'a la rappresenta Sant Ambroeus insemma a duu quadron in sui mur ch'a cuntan i gesta dal vescov milanes. Al plafon l'è tutt decoraa con stucch bianch e d'or (per quest al sa ved contrast con la semplicità dal stil da la cappella). L'altar maggior l'è proppi da gust barocch e al gh'ha, in d'ona nicchia lavorada, ona cros de legn e on sudari da linn, simbol da la passion.
Gesa da San Sebastian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I origin da la gesa da San Sebastian a podan vess portaa al 1609, quand al cont Carlo Borri e Giovan Battista Lampugnan hann mittuu rispettivament la primma e la sigonda preia da l'oratori[21]. Hinn rivaa di grand donazion al capitol anca dal testament dal prevost Orsino Spadense da Urbino, mort al 28 da marz dal 1620. In dal 1635 la struttta l'eva ona gesa sussidiaria e donca la gh'eva nanca on prett; la gesa l'è ristaa inscì fin al 1787, quand l'è stai profanaa ona voeulta per tutt. In dal 1880 la gisetta l'è stai abbellii e ristrutturaa in dal da dentar e par poeu vess vinduu al capitol da la parrocchia in dal 1921, con l'inaugurà on altar noeuv in dal 1927.
La part da foeura l'è costituii da ona struttura sempliz, preceduu da on cortin piscinin cont on cancell, mentar la facciada da la gisetta l'è fai sù con la struttura classica ca la finiss cont on timpan, con sora ona crosa in preia. I unigh decorazion present, oltra ai lesen volt, hinn dô statov mittuu in dô nicc in da la part volta da la facciada, ca rappresentan San Rocch e San Fermo.
L'interna, strutturaa cont ona solla navada ca la porta al presbiteri, l'è tutt decoraa con fresch: in sul soffitt da la gesa hinn rappresentaa quattar scenn da la vita da San Sebastian. In sù la contrafacciada sa troeuvan dô grand affresch: al primm, proppri da sora da la porta d'entrada, al rappresenta San Pedar e sora da lù, in gloria, la spicca l'immagina da San Fermo (da part sa troeuvan dô targh commemorativ di lavorà fai prima).
I pareti a presenta dô cappei devozionai decoraa con struttur fint de gust barocch, vunna dedicaa a la Madonna e qualolla a San Giusepp.
Al presbiteri l'è distint da la navada da ona balaustra in marmo rosa e da on'arcada trasversal decoraa a vista con di medajoni pitturaa cont i facc da San Carlo Borromee (a sinistra), Sant Attili (in mezz) e Sant Ambroeus (a destra). Pussee in bass, da part da l'arcada, sa troeuvan dô nicc con dentar i statov da San Sebastian e Sant Antoni.
L'area da l'altar l'è decoraa cont ona volta a crociera dal soffitt con quattar grand affresch ca rappresentan i quattar evangelista, inveci i paret da part hinn completaa da duu quadroni cont i moment principai da la vita da San Sebastian: San Sebastian al sa porta da l'imperador Dioclezian e Al martiri da San Sebastian, pitturaa dal pittor corbittin Natale Penati in dal period 1948-1949.
L'altar normal, l'è tutt da legn e pituraa a paré marmo.
Gesa da San Vincenz a Sciarell[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La gesa da San Vincenz, missa in da la frazion da Sciarell, l'è stai fai in princippi dal Vottcent par vess ona cappella da la famiglia di nobil Casnaa. Domà dopo l'è stai dervuu al culto di abitna da Sciarell e da la confinant Battuell. In dal 1939 la struttura l'è stai ampliaa con la costruzion da la sagrestia e dal campanin.
Par i esigens dai abitant da la frasion, in dal 1953 in da la gesa l'è stai istituij una vicaria curata e dal 15 utobar 1956 l'arcivescuv da Milan Giovanni Battista Montini l'ha istituì la parochia da Sciarel e Batuell.[22]
Esternament la gesa la da una furma muderna e semplice, cunt un portig e un campanin ca riprendan i furm da la gesa paruchial da Curbéta. In dal 2006 la gesa l'è stai cumpletament ristruturaà; in ca la ucasion la, i Post Italian hann imitu un francuboll in dueè ca l'è staij rafiguraà San Vincens.
Amministrazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Amministrazion precedent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chì l'è staa riportaa la serie cronologica di sindigh dal Comun da Corbetta da l'Unità d'Italia a incoeu.
Sindigh durant al Regno d'Italia [Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sindigh durant la Repubblica Italiana [Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Font[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Da ona canzon popolar racolta da Livio Aina in dal sò volum "Ndém dònn".
- ↑ Muratori, Antichità italiane
- ↑ Vippon, Gesta Chuonradi II imperatoris, Capitulum XXXVI - De miraculo, quod accidit in die pentecostes.
- ↑ Landolfo "Seniore"
- ↑ Andrea Balzarotti, Castellazzo de' Stampi - volti di un borgo tra storia e natura op. cit.
- ↑ Archivio Collegiata San Vittore Martire di Corbetta, ordinazioni capitolari 1767-1799 cart. IV fasc. 1º.
- ↑ Ambrogio Viviani, Magenta, 4 Giugno 1859 - Dalle ricerche la prima storia vera, Milano, 1997.
- ↑ Al comun da Corbetta l'ha incò dedicaa una piazza dal centar e un monument al partigian Beretta.
- ↑ Archivio della Collegiata di San Vittore Martire di Corbetta, registro delle cresime - sez. anagrafica.
- ↑ Corriere della Sera, 3 giugno 1902
- ↑ Curia Picta - anno III, n. 3 articolo "La vecchia basilica di San Vittore".
- ↑ Andrea Balzarotti, Saggio sull'Organo Bernasconi.
- ↑ Santino Langé, Corbetta - cenni illustrativi op. cit.
- ↑ Il Santuario di Corbetta, a cura di Maria Luisa Gatti Perer, testi di Giuseppe Moreno Vazzoler, Giuliana Algeri, Andrea Spiriti, Istituto per la Storia dell'Arte Lombarda, 1995.
- ↑ Archivio Plebano della Collegiata e Archivio del Santuario Arcivescovile.
- ↑ V. decreto del Ministero dei Beni Culturali e per la tutela del patrimonio artistico italiano, santuari mariani, 1913.
- ↑ altar informazion e foto ja podee trovà cont la consultazion da ca la pagina chi
- ↑ Resoconto delle visite di san Carlo Borromeo, Archivio Plebano della Collegiata di san Vittore martire, archivio citato
- ↑ Archivio Plebano della Collegiata di San Vittore Martire di Corbetta, Visite pastorali 1550-1620
- ↑ Grandi somijanz hinn stai rilevaa con l'oratori da Sant Antoni d'Albairaa, al qual l'eva colaboraa anca 'l Richini.
- ↑ Archivio Borri-Manzoli, Cat. III fogl. 40 - Proprietà e terreni
- ↑ Altar infurmasion e foto da la gesa a poudan vess trouvaà chi
- ↑ guarda chi e [1]; l'ha fai di musigh anca par cantant da riliev coma Adriano Celentano, Teddy Reno, Toni Renis, Peppino di Capri e Caterina Valente
- ↑ guarda chi
- ↑ Detaj decoraa


text:
El Piree
El Piree (Πeιpaιάς/Peiraiás in grech mudernu; Πιpaιeύς/Peiraieús in grech antigh; Piræus in latin; Il Pireo in italian; Le Pirée in frances; El Pireo in spagnö; Pireu in purtughes e catalan; Piräus in tudesch; Пиpeй/Pirej o Pireus in di lenguv slav; Pire in türch) a l'è una cità de l'Atica, in Grecia. L'è 'l caplögh de la Prefetüra del Piree.
El se tröva a des chilometri a süd-est dal centru de Atene, de la qual fundamentalment l'è 'l port. L'è la segunda cità püssee granda de la regiun e 'l cünta püssee de 465.000 abitant.
L'è 'l port püssee grand de la Grecia e 'l terz al mund.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia del Piree l'è legada stregiament a quela de Atene: de fat l'è semper staa el port de la cità, cun la qual in età classiga l'era culegaa cunt una lunga furtificaziun ciamaa i Mür Lungh. Quela furtificaziun chì l'è stada trada giò dai Spartan dopu la fin de la Guera del Pelupunes. Un temp el Piree el gh'eva tri port minur: Canter, Zea e Münichia. El prim a l'era cumercial, i alter dü inveci militar.


text:
Ociu fioe che la nona l'è una strìa l'hann veduuda sgarlà nell foech cun't i mann
Ociu fioe perché adèss la gula via cun't un mànegh de scùa in mèzz ai gaamb
.RIT x2
Trona e tempesta, la loena l'è scapaada,
nocc d'infernu nocc indemuniaada,
varda la mia nona e varda anca la tua
suta la gona i moeven la cùa
Nona Lucia, nona strìa
la cambia la sua pèll, la cambia la sua umbriia,
al sabato sera si veste di nero
e fa il Karaoke su al cimitero
RIT ..
Nona Lucia la fa scapà i serpeent
La parla cun't i sàss e la fa cambià anca el veent
Pulènta e sciguèta..la pentula stravàca
La va' a balà soe al Praa de la Tàca
Nona Lucia, gioca a scacchi col prete
Sia lei che lui hannò sempre sete
Prepara intrugli dalla sera al mattino,
sia lei che lui bevon solo vino
RIT ..


text:
Briga (distret)
El Distret de Briga (nòm uficiàl en todèsch: Bezirk Brig) l'è giü dei quatórdes distrècc de Canton Vales, endèla Svizzera meridiunàla. Endèl Dicember 2011 el gh'ìa 'na popolasiù totàl de 25 137. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Brig-Glis.
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cümü del distrèt de Briga i è:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data (Todesch) accessed 25 March 2010
External links[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brig District in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Cà
Par cà a s dascór dna strutùra basta ch'a sia, druàda da 'l óm par quaciàr-as durànt al dè e la nòt (par magnàr, punsàr o durmìr) e in dua a viṿ tuta la famìja in gènar, dal vòlti cun anc dal bèsti.
La cà la pōl èsar da par lē (s'l'è ad lus la s ciàma vila) o insém a di atri in un cundumìni o in un palàs. In cal caś chè la tōś al nóm 'd apartamènt. Dal nòstri bandi al cà i èṅ fati druànd dal prédi, di matòṅ e dal cimènt ma in di àtar paéś i s pōlan druàr di àtar materiài cum al légn.
Par tiràr sù na cà a gh vōl al parmés. Un tècnic ('n inśgnér, 'n architét o un geométar) al gh'à da far un prugèt e pò purtàr la dmanda in cumùn p'r avér al parmés ad custruìr. Cun cal fój ad carta lè, al pruprietàri al pōl finalmènt dar inìsi a i lavōr. Quànd la cà l'è prònta, a gh'è da scrìv'r-la in catàst (Agensìa dal Teritòri), druànd i còdas A/1/A/9 p'r al cà (a secónd dal finidùri e dal valōr), C/2 p'r al cantìni e al sufìti e C/6 p'r i garàǵ.
Ambînt
In na cà i s pōlan catàr chi ambînt chè:
- Bśól/Balcòṅ/Teràsa: i èṅ di spasi a i piàṅ élt avèrt ad sōvar (esénd sénsa téǵ) ch'i vaṅ da 'd là dla sàguma d'l edifìsi e i sarvìsan par ciapàr dl'ària ad fóra. I s càtan da spés in di cundumìni
- Àndit: 'l è 'l ambînt da in du a ś vèṅ dèntar
- Salòt/Salòṅ/Tinèl: 'l è 'l ambînt in du a s pasa al dè
- Cuśìna: 'l è 'l ambînt in du a s fà da magnàr; quànd 'l è pìcul, al s ciàma Cuśinòt
- Sala da pranś: 'l è 'l ambînt in du a s magna
- Curidōr/Andavèṅ: 'l è 'l ambînt druâ par pasàr da na cambra a n'atra
- Bagn/Lìcit: 'l è 'l ambînt druâ par lavàr-as o p'r andàr ad còrp o pisàr
- Lavandarìa: 'l è 'l ambînt in du a s lava i pagn
- Cambra da lèt: l'è la cambra in du a s dòrum o a s pònsa
- Tanabùś: 'l è 'n spasi pìcul ch'al sarvìs par métar via dla ròba
- Garàǵ: 'l è 'n spasi in du a s mét dèntar la màchina
- Cantìna: 'l è 'n ambînt frésc in dua a n s viv minga ma ch'al sarvìs par métar via di śavàj o di àtar lavōr. Al s cata sèmpar a 'l piàṅ tèra di edifìsi o anc più sóta incóra
- Sufìta: 'l è 'n ambînt ch'al s cata a 'l ùltim piàṅ, còmad par métar via la ròba
- Tasèl mòrt/Tasèl: 'l è 'l ambînt ch'al s cata sóta 'l téǵ
- Mansàrda: 'l è un tasèl mòrt in du a s pōl vìvar
Manéri ad dir
- (EGL) A cà mia, (IT) A parer mio; secondo me.
- (EGL) Avèr-ag na cà cun tut i còmad, (IT) Avere una casa agiata.
- (EGL) Tgnìr la testa a cà, (IT) Essere molto ragionevoli.
- (EGL) Ès'r ad cà, (IT) Essere di casa, quand a s è dimòndi amìg ad na famìja.
- (EGL) Andàr in cà, (IT) Andare in cucina.


text:
Kandersteg
Kandersteg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 133.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1231 abitant.
El cumün de Kandersteg al se tröva a una altitüden de 1174 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adelboden, Blatten (Lötschen) (VS), Ferden (VS), Frutigen, Kandergrund, Kippel (VS), Lauterbrunnen, Leukerbad (VS), Reichenbach im Kandertal, Wiler (Lötschen) (VS).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kandersteg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Village of Kandersteg
- Media relaa a Kandersteg al Wikimedia Commons
- Scout Centre
- This website gives some suggested hikes from Kandersteg


text:
Terra crea
La terra crea (variant: creda, crena, greda, cleda[1][2]), ciamada anca terra rossa o gisc[3] l'è on deposet che 'l vegn de la decomposizion di sass che contegnen el feldspad (per esempi el granii). La nass in d'on process natural de temp variabel de desenn de mier de agn. Ona voeulta generada, la terra crea la se produs in su lisivazion a oriziont de cumulazion.
Del pont de vista fisegh a l'è on coloid, cont ona particola proppi piscinina e 'na superfis lissa. El diameter di particoi el gh'ha de vess sotta i 0,002 mm. In la frazion testural la terra crea la pò 'vèggh anca di particoi minga minerai, i fitolitt. Del pont de vista chimegh, inscambi, l'è on silicad idrataa de l'alumini.
A l'è ona terra ladina che la ven doperada despess per fa su di vas e di laterizzi.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm crea el vegn del latin "crēta", in del sens de "terra che la riva de l'isola de Creta"[4]. El termen l'è cognossuu in lombard, piemontes, arpitan, venet e romagnoeu, oltra che in napoletan e sicilian. Inscambi, in italian la creta l'è apena vuna di varietà de la crea. A l'è spantegaa anca l'italianism argilla (de origin greca), che l'è 'l termen pussee doperaa in di lengov romanz.
Inoltra cre(d)a l'ha faa nass di nomm de sit, indè che probabilment a ghe n'era ona motta: per esempi Credera, in del Cremasch.


text:
Canton Neuchâtel
El Canton Neuchâtel (denominasiù uficiàla en fransés: République et Canton de Neuchâtel e 'n todèsch: Republik und Kanton Neuenburg) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'è giü dei cantù de la Svìsera Romànda, cioè la part ocidentàl de la Svìsera, 'ndoche se pàrla en magiorànsa 'l fransés.
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Neuchâtel el se tróa 'ndèla part ocidentàl de la Svìsera, e 'l cunfìna a nordèst col cantù de Berna, a nòrt e nordèst co la Francia. A sudòvest el cunfìna via tèra col Canton Vaud. Endèla part sud-orientàla del cantù gh'è 'l Lach de Neuchâtel e sö l'ótra spónda del lach gh'è 'l cantù, ensèma a 'n quach cümü del Canton Vaud, gh'è apò 'n pér de distrècc del Canton Fribùrgo che i vé a cunfinà col Cantù de Neuchâtel mìa vìa tèra ma vìa àiva.
El teretóre de Neuchâtel l'è dividìt en dò regiù geogràfiche: chèla àlta l'è colocàda söl masìcio del Giüra e chèla bàsa ciamàda Plateau. La part àlta la cunfìna co la Frància, la se tróa a 'na altèsa de presapóch 1000 méter sùra 'l leèl del mar e l'è cunusìda per vìa dei paés de fabricàncc de orolòi (suratöt Le Locle e La Chaux-de-Fonds). La part bàsa la cuàrcia zó 'na bùna part de la còsta nordocidentàl del Lach de Neuchâtel. ?na part del cümü de Neuchâtel la rìa a tocà pò a 'l Lach de Bienne. El punto piö alt del cantù l'è 'l Chasseral, che 'l rìa a 1552 méter de altèsa söl leèl del mar.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'òm el g'ha popolàt la regiù zamò 'n época antìca fés. 'Ntrà 'l 3.800 e 'l 3.500 prìma del Signùr. Söl teretóre del cantù de Neuchâtel g'ha ìt urìgin civiltà de Cortaillod, endèla quàl i òm i g'ha cuminciàt a fà sö dei cènter abitàcc, cultià i cereài e fabricà la ceràmica. Le scopèrte archeològiche ecesiunài fàde 'n ocaziù dei laurà de deviasiù de le àive del Giüra (1874-1881) endèl sit de La Tène (Marin-Epagnier) i è stàde de 'mpotànsa tal che la segónda Età del Fèr la vé ciamàda apò a col nòm de cültüra de La Tène (500÷50 prìma del Signùr).
A pàrte la preistória, 'nfìna a l'an mìla, rèsta póch materiàl che pàrle de la regiù. Se sà che 'ndèl an 998, i frà de Cluny i g'ha fondàt 'na capèla a Bevaix, e piö o méno 'ndèi stès agn gh'è stat fondàt apò a la cità de Neuchâtel. El nòm de Neuchâtel l'è mensiunàt la prìma ólta endèn at de donasiù che Rodolfo III de Borgògna 'l g'ha fat en favùr de sò moér Irmengarda.
Endèl 1531, Guillaume Farel el g'ha istindìt la rifùrma protestànta 'ndèl cantù che isé 'l s'è separàt de la diòcezi de Nantes. La part setentriunàla del cantù la g'ha ambiàt isé a popolàs a la svèlta. I rè che regnàa al época — i Orleans-Longueville — e suratöt Enrìco II i g'ha prestàt tàta atensiù a la regiù. Dòpo la mórt endèl 1707 de Marìa de Nemours, i abitàncc de Neuchâtel i g'ha catàt fò come sovrà 'l Rè de Prüsia.
Endèl sècol XVIII, el cantù 'l sè svelöpàt economicamènt gràsie a la fabricasiù dei orolòi e la creasiù de manüfàcc tèsii. La società tipogràfica de Neuchâtel la stampàa zó i lìber che gh'ìa prüibìt en Frància.
El principàt de Neuchâtel el g'ha aderìt a la Confederasiù Elvética 'ndèl 1815. El prim de Màrs del 1848, el cantù 'l se ìntegra del töt endèla Svìsera modèrna e 'l rómp ògna relasiù co la monarchìa prüsiana. El stès dé el cantù l'è turnàt a éser 'na repüblica. Chèsto perìodo de tranzisiù, cunusìt come quistiù de Neuchâtel, l'è regordàt per la fòrte tensiù 'ntra 'l goèrno svìser e 'l rè prüsià Federico Guglièlmo, che 'l vülìa recüperà 'l sò principàt.
Demografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La popolasiù totàl del cantù l'è de 172085 (dato del Dicember 2010 e l'è quàze del töt de lèngua franséza (endèl 2000 i éra l'83%). El cantù l'è stàt storicamènt en fòrte magiurànsa de religiù Cristiàna Protestanta, ma 'ndèi öltem decèni gh'è stat 'n aflüènsa 'mportànta de Catòlich: endèl 2000, la popolasiù l'ìa quàze dividìda 'n dò parcc precìze: i Protestàncc i reprezentàa 'l 38% e i Catòlich el 31% del totàl de la popolasiù.
Sistéma aministratìf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de Neuchâtel l'è furmàt de 53 cümü, ragrüpàcc endèi sés distrècc elencàcc ché sóta:
- Boudry, che g'ha per capolöch la citadìna de Boudry
- La Chaux-de-Fonds, che g'ha per capolöch la cità de La Chaux-de-Fonds
- Le Locle, che g'ha per capolöch la citadìna de Le Locle
- Neuchâtel, che g'ha per capolöch la cità de Neuchâtel
- Val-de-Ruz, che g'ha per capolöch la citadìna de Cernier
- Val-de-Travers, che g'ha per capolöch la citadìna de Val-de-Travers


text:
Giuseppina Strepponi
La Giuseppina Strepponi (in dialètt: la Strepon'na), o pu precizament Clelia Maria Josepha Strepponi (Lôd, 8 setembor dal 1815 – Sant'Agata 'd Vilanóva , 14 novembor dal 1897), l'è städa na soprano italiana, primma äd dvintär la mojera 'd Giuseppe Verdi (dal 1859).
Vitta
Nasuda in t'la famija d'un muzicista, l'à studiè a Milàn e l'à fatt 'na béla cariera dal 1834 al 1846. Mo la so voza l'andäva bén par cantär Rosén, Blén, Donizetti, miga il pärti 'd forsa ch'la vrèva fär quand l'a cognossù Verdi, cme l'Abigaille dal Nabucco che, a dir la veritè, l'è stè al so pu gran sucés, a Milàn mo anca al Teator Regio 'd Pärma. Dòpa l'Ernani (dal 1846) la s'è ritiräda par fär la maéstra 'd muzica.
A partir dal 1847 la s'è misa a vivor con Verdi sensa spozäros (parché l'äva avù du fiól col tenor Moriani): l'è stè un scandol. Verdi l'ariss volsù stär con lè a Busé, mo primma al s'era spozè propria lì con Margherita Barezzi (morta dal 1840): l'à dvu andär via, compräros 'na ca a Sant'Agata e stärogh da lu con la Strepon'na.
I s'en spozè solament dal 1859 e j an pasè tutta la vitta insèmma. Giuseppina l'è morta dal 1897.


text:
Feltre
Feltre (en vèneto: Feltre) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Belluno. El g'ha presapóch 19.400 abitàncc, 'na superfìce de 100 km² e 'na densità de 191 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cesiomaggiore, Fonzaso, Lentiai, Mezzano (TN), Pedavena, Quero, Seren del Grappa, Sovramonte, Vas.
L'è colocàt söndena culìna a 325 méter de altèsa, söl fiöm Stizzon poch delóns de 'ndóche chèsto 'l se sböta 'ndèl Piave.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bagnols-sur-Cèze (Frància)
- Newbury (Inghiltèra)
- Braunfels (Allemagne)
- Carcaixent (Spàgna)
- Kiskunfélegyháza (Ungherìa)
- Eeklo (Bèlgio)


text:
Guarda là 'n cula pianura
Guarda là 'n cula pianura, le ciminéie fan pì nèn füm fan pì nèn füm Guarda là 'n cula pianura, le ciminéie fan pì nèn füm fan pì nèn füm sa l'è 'na cosa straurdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan sa l'è 'na cosa straurdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan Ant l’officina ai manca l’aria ant le süfiette ant le süfiette ai manca ‘l pan ai manca 'l pan Ant l’officina ai manca l’aria ant le süfiette ant le süfiette ai manca ‘l pan ai manca 'l pan sa l'è 'na cosa urdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan sa l'è 'na cosa urdinaria i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan E cule fìe cal travàiu e cal travàiu cal travàiu al fabricùn al fabricùn e cule fìe cal travàiu e cal travàiu cal travàiu al fabricùn al fabricùn e cule bèle e ben turnìe a sun le gioie sun le gioie di padrùn cui lasarùn e cule bèle e ben turnìe a sun le gioie sun le gioie di padrùn cui lasarùn.
La Guarda là 'n cula pianura, Mi le ciminéie fan pì nèn füm La fan pì nèn füm La Guarda là 'n cula pianura, Mi le ciminéie fan pì nèn füm La fan pì nèn füm Re La sa l'è 'na cosa straurdinaria Mi La i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan Re La sa l'è 'na cosa straurdinaria Mi La i lavurié i lavurié i la fan tüt l'an tüt l'an i la fan
Per il presente canto sono disponibili le seguenti traduzioni:
Informazioni
Una delle molte versioni di questa canzone, attribuita per altro a diversi autori, con diverse datazioni, e riferita a svariati contesti di lotte operaie a cavallo tra '800 e '900.
Questa versione è stata raccolta da Roberto Leydi e Amerigo Vigliermo, nel 1972 a Perosa Canavese (TO).
Per ulteriori approfondimenti e altre versioni:
Gustavo Buratti
Le canzoni ed un poeta della protesta operaia in piemontese
"l'impegno", a. VIII, n. 3, dicembre 1988© Istituto per la storia della Resistenza e della società contemporanea nelle province di Biella e Vercelli.
Cesare Bermani
Guarda giù an cola pianura
Un canto sociale di non facile razionalizzazione
"l'impegno", a. IX, n. 1, aprile 1989© Istituto per la storia della Resistenza e della società contemporanea nelle province di Biella e Vercelli.
Gustavo Buratti
A Bermani rispondo che...
"l'impegno", a. IX, n. 2, agosto 1989© Istituto per la storia della Resistenza e della società contemporanea nelle province di Biella e Vercelli.
(Violadelpensiero)
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


text:
Lengua ulandesa
L'Ulandes (nom nativ Nederlands) el fa part di lenguv germanich ucidental, e l'è parlaa principalment in Ulanda, Belgio e in Surinam, ma incasì da grüpp püssè picinitt in Francja, Germania e int i ex culoni ulandes. L'è imparentaa cun lenguv cume l'ingles, el frisian ucidental e el tudesch, e el gh'ha una parentela püssè a la luntana cun i lenguv nord germanich. L'ulandes muderen el vena zü da un grüpp de dialet franch che j'eran parlaa int el medio-evo, e anca un po' dal frisian che l'era parlaa da i prim gent che j'hinn vissüü in Ulanda. L'ulandes l'è incasì la mader d'un bel po' de lenguv creul e de l'afrikaans, che l'è vüna di lenguv uficial del Süd Africa e l'è parlaa da tanta gent anca in Namibia. L'ulandes e l'afrikaans j'hinn mütualment intelegibil, ma i g'han di standard urtugrafich diferent.
Al Pader Noster in Ulandes (version de la Gesa Catolega)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Onze Vader Die in de Hemelen zijt,
geheiligd zij Uw Naam.
Uw Rijk kome,
Uw Wil geschiede
op aarde als in de Hemel.
Geef ons heden ons dagelijks brood
en vergeef ons onze schulden,
gelijk ook wij vergeven aan onze schuldenaren.
En leid ons niet in bekoring,
maar verlos ons van het kwade.
Amen.


text:
Galiaa (NO)
Gajaa (Piemuntes: Gajà u Galià; Italian: Galliate) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 15 602 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 29,5 km² e ona densità de popolaziun de 529 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Bernaa (MI), Camra, Cuggion (MI), Nuara, Robecchetto con Induno (MI), Armantin, Turbigh (MI).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist el sò süfìss in -aa l'è prubabil la sua urigin celtega. El nòm Galeatum el vegn föra per la prima völta in del 840, quand el vescuf nuares Adalgis l'ha dunaa i decimm de quest löch al Capitul de Nuara. In del 911 el re d'Italia Berengrari I l'ha acunsentii a la custrüsiun de un castell per difendes cuntra i Üngar (in lucalitaa Gajà Vecc).
A la metaa del XI secul l'arcidiocesi de Milan l'ha faa sü un nöf center, ciamaa Gajà Nöf, per cuntrastà l'influensa nuaresa. In del 1154, l'imperadur Federich I de Hohenstaufen, nemis di Milanes, l'ha traa giò quest nöf paes, ma giamò düü agn dopu quest chì a l'era staa recustruii.
La lota per Gajà tra Nuares e Milanes l'è 'ndada innanz tra i secui XIII e XIV. In d'un primm mument, i Nuares hinn riessii a trà giò i castei de Gajà Nöf, ma in del 1356 el Galeass Viscunt, düca de Milan, l'ha ciapaa de nöf el cuntròl del teritori. Inscì, la zona l'è divegnüda impurtanta per la sua pusisiun arent al fiümm Tisin. L'ha seguii i sòrt del Dücaa de Milan finna al 1738, quand che l'è staa daa, cume tütt el teritori de l'udierna Pruincia de Nuara, al Regn di Savoia. Düranta la segunda guera d'indipendensa (1859), l'è staa el löch del quartee general del Vitori Emanuel II, prima de la bataja de Magenta.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Galiaa (NO) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Étienne Jacques Joseph Alexandre MacDonald
L'Étienne Jacques Joseph Alexandre MacDonald (Sedan, 1765 - 1840), duca de Tarent, l'è staa un general frances anca se 'l nomm el mostra che 'l gh'aveva on'origin scozzesa.
L'ha scominciaa la carrera militar in del 1786: Insema al general Dumouriez l'ha combattuu a Jemappes e poeu, vegnuu general de brigada in del 1793, a Tourcoing e Hondeschoote.
In la Campagna d'Italia l'ha vinciuu a Modena; poeu l'è andaa sù in Germania insema al general Moreau.
Quand che 'l Moreau l'ha tradii, el MacDonald l'ha difenduu: inscì Napoleon a l'ha scasciaa foeura de l'esercit. Gh'è voruu cinch ann prima che 'l riciamass indree, e quand quella robba chì l'è succeduda, lù l'ha battuu l'esercit austriegh a Wagram.
Inoltra l'ha combattuu cont onor in Spagna, Russia, Germania e Francia, col toeu part ai battali Lützen, de Bautzen, Katzbach, Lipsia (indove che l'è staa quasi ciappaa presonee del nemis) e Hanau.
In del 1814 l'è staa vun de quei che hann convinciuu l'imperador a retiràss e l'ha negozziaa la pas cont i Leaa. In di Cent Dì l'ha vuttaa el re Luis XVIII a scappà foeura de la Francia e l'ha refudaa de tornà a combatt cont el Napoleon.


text:
Cimone
Cimone (Zimón endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 578 abitàncc, 'na süperfìce de 9 km², per 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna coi cümü de Trènt, Garniga Terme, Cavedine, Naldém, Villa Lagarina, Pomarolo.
El cümü de Cimone l'è furmàt de divèrse frasiù, ciamàde: Battistoni, Buzzi, Chiàusa, Cimòneri, Costa, Còvelo, Dossi, Finestrella, Frizzi, Gazzi, Molino, Petrolli, Pietra, Pìfferi, Postal, San Giorgio, Sant'Anna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Kentucky
El Kentucky a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 104.749 km² e una pupulaziun de 4.145.922 abitant.
A l'è tacaa a nord al Illinois, a l'Indiana e a l'Ohio, a ovest al Missouri, a süd al Tennessee, a est a la Virginia e a la Virginia Ucidentala.
La capital a l'è Frankfort (27.741 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Louisville (256.231 abitant). L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Lexington.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kentucky a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1792.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Kentucky al gh'ha 8 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Caserta
Caserta l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Campania, capolöch de la pruvincia omònima. El cümü de Caserta 'l g'ha presapóch 85000 abitàncc, 'na superfìce de 53.07 km² e 'na densità de 1415 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capua, Casagiove, Castel Morrone, Limatola, Maddaloni, San Nicola la Strada, San Prisco, Sant'Agata de' Goti, Valle di Maddaloni.
La cità l'è cunusìda suratöt per la sò règia borbònica, ciamàda «la Versailles d'Italia» che, 'nsèma al Reale Belvedere de San Leucio, l'è 'nserìda (del 1997) 'ndèl Patrmóne de l'Umanità de l'Unesco.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caserta l'è 'nzemelàda co le cità de:


text:
Santissima Trinità
La Trinità a l'è un dogma cristian. La parola la vegn del latin Trìnitas (che'l deriva pöö lü de trinus = tripel), una parola che l'aveva cuniaa el Tertullian che, insema a l'ünicità de Diu, al furma una dogma del cristianesim, in particular de la Gesa Catoliga, de quela Urtudossa e di ges Prutestant storigh 'me i luteran, calvinist, anglican.
Quij ges chì disen che la dutrina de l'ünicità de Diu e de la Trinità di personn de Diu la sia un'esplicitaziun di infurmaziun teulogigh che gh'hinn dent in del Növ Testament e in di laurà di prim Pader de la Gesa.
La dutrina de la Santissima Trinità la s'è desvilüpada in del Cristianesim antigh. In del prim cuncili de Nicea in del 325 d.C. a l'era staa dii cumè prim articul de fed l'ünicità de Diu e la divinità del Logos, in cunseguenza de la cuntraversia nassüda per la teulugia de Ari, che l'diseva de nò a la divinità del Logos.
El dogma de la Trinità a l'è in relaziun a la natüra divina: al dis che Diu a l'è dumà vün, ünega e assulütament semplis a l'è la sò Sustanza, ma cumün a trì Personn, che hinn istess (consüstanziaj) e distint. I trì personn (o, segund el lenguagg mütuaa de la tradiziun greca, ipostas), a hinn:
- Diu Pader, creadur del cel e de la tera;
- el Fiö: che l'ha generaa el Pader prima de la creaziun del mund, faa om in de la persona de Gesü Crist in del sen de la Vergin Maria, el Redentur.
- el Spirit Sant che'l Pader 'l a manda in del nom de Crist ai sò discepuj per fagh capì e testimunià i verità revelaa.
Al misteri de la Trinità a l'è dedicada, in de la Gesa Catoligaa, la sulenità de la Santissima Trinità, che l'è ogni an, la dumeniga dopu de la Pentecost.


text:
Ocrida
Ocrida (Oxpид/Ohrid in macedun; Ohër o Ohri in albanes; Aύxvιδoς/Lúchnidos in grech antigh; Oxpίδa/Ochrída o Axpίδa/Achrída in grech mudernu; Ohri in türch; L'Ocrida in italian storigh; Ocrida in italian mudernu) l'è una cità de la Macedonia cunt una pupulaziun de circa 55.000 abitant. L'è vöna di cità püssee antigh di Balcan. In del 1979 la cità e 'l sò lagh hin staa deciaraa Patrimoni de l'Ümanità da l'UNESCO. La gh'è una minuranza albanesa de 3300 personn.
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se tröva in sül lagh umonim, al cunfin cun Albania e Grecia. El cata dent i fraziun Šipokno, Dolno Lakočerej, Gorno Lakočerej, Elšani, Elešec, Konjsko, Lagadin, Leskoec, Orman, Peštani, Ljubaništa, Rača, Ramne, Sveti Stefan, Trpejca, Velestovo, Velgošti, Kosel, Kuratica, Livoišta, Openica, Plakje, Rasino, Rečica, Sirula, Skrebatno, Sviništa, Vapila e Zavoj.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è pupulada giamò dal Neulitigh, cume testimonien i ricerch archeulogigh. L'Erodut el dis che i prim che gh'han vivüü chichinscì e di quai se sa quaicoss hin staa i Ilir. De fat vün di prim nom cul qual el sit l'è cunussüü l'è Dyassarites, che l'è un nom de ciara urigin iliriga (e 'l vör dì gent che la viv lungh el lagh).
El nom de l'età classiga l'è Licnid, cume che disen i bizantin. La cità la se truvava in sü la strada che la culegava Dürazz a Bisanz.
In l'età paleucristiana Ocrida l'era giamò una diocesi, tant che i sò vescuv han tolt part a cuncili ecümenigh. La cità l'è stada cunquistada dai Bülgher in del 867 e gh'han daa el nom del dì d'incö (vegnüü föra la prima völta in del 879). Tra el 990-1015 l'è stada la capital de l'Imperu Bülgher, ultra che la sede del Patriarcaa de Ocrida. In del 1018 hin turnaa i Bizantin, che han sbassaa el Patriarcaa ad arcidiocesi.
I carigh püssee impurtant de l'arcidiocesi hin staa semper tegnüü da gent de lengua greca, anca sota l'ucupaziun utumana. In del XVI secul l'ha ciapaa la sua impurtanza magiur, cul catà dent i eparchii de Sofia, Vidin, Valachia e Muldavia, ultra che part del Patriarcaa de Peć e i distret urtudoss in Püja, Calabria, Sicilia, Venetu e Dalmazia. Cume cità vescuvil l'è vegnüda dunca un centru cultüral e religius impurtant. L'è staa chì che l'è nassüü l'abecee ciriligh mudernu, creaa dal San Clement de Ocrida in sü la bas de quel di Sant Ciril e Metodi. In del Mediuev la cità l'era cunussüda tant 'me la Gerüsalem slava.
I crusaa hin passaa de chì in del 1083. Dopu l'è finida sota el dumini de vari alter pudenz (Bülgaria, Serbia e pö anmò i Bizantin). A la fin del XVI secul hin rivaa i Türch, che hin restaa fina al 1912. L'arcidiocesi l'è stada supressa in del 1767 (a opera del patriarca bizantin e per urdin del sültan Müstafà III), menter giamò in del 1664 a gh'eren urmai dumà 142 cà cristiann. A la fin del XIX secul el 45% de la pupulaziun l'era müsülmana.
In del 1913 finalment el dumini utuman l'è finii, e Ocrida l'è entrada a fà part de la Serbia, de la qual l'ha segütaa tüt i sort fina a la nassida de la Jugüslavia. A partì dal 1991 l'è finida, cul rest de la Repübliga Sucialista de Macedonia, in de la növa Macedonia indipendenta.
Munüment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un viagiadur türch del XVI l'ha dit cha a Ocrida a gh'era 365 ges, vöna per ogni dì de l'an.
I ges püssee impurtant a hin:
- Catedral de Santa Sufia
- Munastee del Sant Pantheleimon
- Gesa de San Nicola
- Gesa de San Clement
- Gesa de San Giuvan Caneu
- Gesa de San Giorg
- Munastee de San Naum
- Gesa da San Zaum
- Gesa de San Petka
- Gesa de San Steven
- Gesa di Sant Custantin e Elena
- Gesa de San Demetri
- I rüvin de la vegia basiliga de Sant Erasmu
- Furtezza del zar Samuel
- El teater antigh


text:
Evolène
Evolène (Evolênna in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Hérens, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 210.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1712 abitant.
El cumün de Evolène al se tröva a una altitüden de 1371 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ayer, Bagnes, Bionaz (IT-AO), Grimentz, Hérémence, Saint-Martin, Zermatt.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)
- Official tourisme website (Franzés)
- Official Evolene webcam (Franzés)
- Evolène in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Max Planck
Max Karl Ernest Ludwig Planck (Kiel, Germania, 23 de abril del 1858 – Göttingen, Germania, 4 de utùer del 1947) l'è stat en fìzich todèsch cunsideràt el fondadùr de la teoría quantìstica e insidùr del Prémio Nobel per la Fìzica 'ndèl 1918.
Biografía[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Planck el vignìa de 'na famìa conde 'na gran tradisiù académica: el sò bisnóno Gottlieb Jakob Planck (1751-1833) e 'l sò nóno Heirich Ludwig Planck (1785-1831) i è stacc profesùr de teologìa a Göttingen, sò pàder Wilhem Johann Julius von Planck (1817-1900) l'ìa profesùr de dirìt a Kiel e Mònaco, sò zìo Gottlieb Karl Georg Planck (1824-1910) l'ìa ach en giürìsta a Göttingen e giü dei pàder del Còdes Civìl de la Germania.
Max l'è nasìt ai 23 de Bril del 1858 a Kiel, fiöl de Julius Wilhem e de Emma Patzig (1821-1914) che lìa la sò segónda spùza. El gh'ìa quàter fredèi (Hermann, Hildegard, Adalbert e Otto) e du fredelàster (Hugo e Emma), fiöi de sò pàder co la prìma moér. El g'ha pasàt a Kiel i sò prim agn prìma che la sò famìa la se trasferìes a Mònaco, 'n Baviera. Lé 'l g'ha stüdiàt al Maximiliansgymnasium. I sò compàgn de clas i éra fiöi de le famìe 'n vìsta de Mònaco. A sédez'agn el g'ha utignìt el sò Schulabschluss cioè 'l diplóma. Dàto che 'l dàa sègn de éser portàt per la müzica (el sunàa l'orghen, el piano e 'l violonsèl), per la filologìa clàsica e per le scènse, l'è stàt endèi döbe quan che s'è tratàt de catà fò l'orientamènt académich. Quan che 'l g'ha cunsultàt el profesùr de fìzica Philipp von Jolly chèsto 'l g'ha rispundìt che 'n fìzica töt l'esensiàl l'ìa zabèla stat scuprìt, e che restàa póch büs de stopà, edèa chèsta cundividìda pò a de divèrsi óter fìzich del tép. Planck però 'l vülìa mìa scopréser móndi nöf ma capéser i fondamèncc de la fìzica isé a la fì el decidarà per chèsta matéria.
Planck el s'è iscriìt per el córs del 1874/75 a la Facoltà de Filozofìa de l'üniversità de Mònaco. Lé, sóta l'ala del profesùr Jolly, Planck el g'ha portàt aànti i sò esperimèncc (per ezèmpe sùra la difuziù de l'idrògeno a traèrs del platino calt) prìma de 'nderesà i sò stüde vers la fìzica teòrica. Óltre che stüdià, l'è stat apò a mèmber del còro de l'üniversità endóche 'ndèl 1876/77 el g'ha cumpunìt 'n operèta col tìtol de «Die Liebe im Walde» e 'ndèl 1877, ensèma conden quach óter compàgn de scöla, en viàs en Italia. El g'ha vizitàt Venésia, Firènse, Gènova, Pavia, el lach de Cóm, chèl de Lügà, el Lach Magiur, Brèsa e 'l Lach de Gàrda.
El córs del 1877/78 el l'ha fat a e Berlìno, a l'Üniversità Friedrich-Willhems, endóche 'l g'ha risiìt le lisiù de fìzich famùs come Hermann von Helmholtz e Gustav Kirchhoff. Del Helmholtz el g'ha dit Planck che l'ìa mìa brào a preparà i sò stüdèncc, che 'l seghetàa a cambià chel che 'l scriìa a la lavàgna e che 'l sömeàa pò a lü stöf compàgn dei stüdèncc che la scultàa. El rezültàt l'ìa che poch dei stüdèncc i restàa 'n clas. A la fì 'n restarà apéna tré, e Planck l'ìa giü de chèsti, ensèma al Rudolf Lehmann-Filhés che dòpo 'l deentarà atrònomo. Envéce del Kirchhoff el dizìa che i sò córs i éra preparàcc con cüra, ma che de spès i parìa sènsa stìmol e monòtoni, e che i stüdèncc i amiràa l'oradùr e mìa el discórs che 'l fàa.[1]. Con töt che la sò upiniù come profesùr l'ìes mìa granchè bùna, col Helmholtz el g'ha ligàt estès 'na bùna amicìsia. A chèl tép lé 'l s'è dedicàt de per sò cönt apò a stüdià l'òpera de Rudolf Clausius, del qual l'amiràa el sò discórs, ciàr e fàcil de comprènder, sùra i prensépe de la termodinàmica. L'è stat sö chèsta matéria che 'l g'ha lauràt per preparà la tézi de duturàt, che g'harà per tìtol «Über den zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie» (Sùra 'l segónt prensépe de la termodinàmica) e che 'l g'ha prezentàt endèl 1879 a Mònaco quan che 'l gh'ìa 21 agn. L'è pò turnàt a Mònaco 'ndèl 1880 per fà 'l profesùr a l'üniversità. Endèl 1889, l'è turnàt a Berlino, endóche 'nfìna al 1892 l'è stat diretùr de la càtedra de fìzica teòrica.
Del 1905 'nfìna al 1909, Planck l'è stat a la cundusiù de la Deutsche Physikalische Gesellschaft (Società Todèsca de Fìzica). Endèl 1913, el s'è mitìt a la diresiù de l'Üniversidad de Berlino. Endèl 1918 el g'ha risiìt el Premio Nobel per la Fìzica per la scopèrta de la mecànica quantìstica. Del 1930 'fìna al 1937, Planck el g'ha dirigìt la Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (KWG, Società del Imperadùr Guglièlmo per l'aansamènt de la scènsa).
Endèla Segónda guèra mondiàl, Planck el g'ha sercàt de convìncer Adolf Hitler de perdunà i scensiàcc ebrèi. Dòpo la mórt del Max Planck, ai 4 de utùer del 1947 a Göttingen, la KWG la g'ha cambiàt el sò nòm e l'è deentàda Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften (MPG, Società Max Planck).
Le scopèrte de Planck, che i è stàde verificàde piö tàrde de óter scensiàcc, le g'ha segnàt l'inìsio de 'n camp töt nof per la fìzica, cunusìt come mecànica quantìstica e i è stàde 'na bàze fondamentàl per le ricérche en matérie come l'energìa atòmica. El g'ha capìt endèl 1905 l'impotànsa de le edèe sùra la quantificasiù de le radiasiù eletromagnétiche spiegàde de Albert Einstein, col qual el g'ha colaboràt endèla sò cariéra.
La teurìa quantìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Planck el g'ha ideàt la teorìa dei quànti, che 'nsèma a la teorìa de la relatività de Einstein l'è giü dei pilàster de la fìzica del dé d'encö.
Endèl 1900 Planck el g'ha rindìt püblica la sò ipòtezi endèla qual el dizìa che i scàmbe de energìa endèi fenòmeni de emisiù e de asorbimènt de le radiasiù eletromagnétiche i söcét en fùrma discréta (en prupursiù a la sò frequènsa de uscilasiù, segónt 'na costànt üniversàl), e mìa 'n fùrma cuntìnua, come la dizìa 'nvéce la teurìa eletromagnética clàsica.
Endèl 1901 Planck l'è pasàt de l'ipòtezi a la Teurìa Quantistica éra e pròpia, segónt la quàla i àtom i sorbés e i emèt radiasiù 'n maniéra discuntìnua, per pachècc de energìa (ciamàcc "quànti"), cioè quantità de energìa finìde e discréte. Isé pò a l'energìa la pöl véser pensàda e reprezentàda, isé come la matéria, sóta fùrma granulùza: i "quanti" se pöl pensài apùnto come se i fös dei granì de energìa indivizìbii.
La sò teurìa la g'ha fat vènser el prémio Nobel per la Fìsica 'ndel 1918.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Hermann, Armin (löi del 2000) (en Todèsch). Max Planck, mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten (7ª edisiù). Rienbeck bei Hamburg: rororo. ISBN 3-499-50198-8


text:
Randogne
Randogne a l'è un cumün svizzer del distret de Sierre, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.8 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4201 abitant.
El cumün de Randogne al se tröva a una altitüden de 1220 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Icogne, Lenk im Simmental (BE), Lens, Mollens, Montana, Sierre, Venthône.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)
- Webcam in Randogne (Inglés)


text:
07 04
Ol dé 7 de bril l'è 'l 97 ( 98 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 269 dé a finí l'an.
Ul dí 7 de bril al è ul dí da pòost 97 ( 98 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 269 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1261 - València: Jaume I al züra i furs de València daànt di Corte Valenciane reönide per la pröma ölta.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Vicuña (Coquimbo, Sile): Lucila Godoy Alcayaga, cognossida come Gabriela Mistral, poetessa Silesa, Premi Nobel de Literadüra de 1945.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
1967
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
11 09 - la Lüna: la sunda Surveyor V la manda indrée da la süperfiis dal satèlit i resültaa di anàlisi chímeg realizaat íntal söö dal àstar.
30 11 - ul Jemen sa al independiza dal Imperi Britànegh.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
20 02 - Hoquaim (statt da Washington, SÜA): Kurt Donald Cobain, cugnussüü cuma Kurt Cobain, cantaant da Nirvana (m. 1994).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
05 03 - Montreal (ul Québec): Georges Vanier, pulítegh Quebequées, guvernaduur generaal dal Canadà (n. 1888).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Corylus avellana
Ol Corylus avellana (in Bergamàsch Nisöl o ach Còler[1]; en Bresà: Nisöl, Nisöla, Nösöl o Nösöla; in Lumbard Ucidental Pianta di nisciöl), specie de la faméa di Betulaceae, lè ü boscàl ólt fina a 5/6 méter, che l' vé da l'Euròpa e da l'Asia Minùr e l' crès selvàdech da la pianüra fina ai 1.300 méter.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lónghe fina a 12 ghèi, i è piö o méno tónde, ma con öna bèla pónta che la signa fò e i è pò 'mpó a cör a la base; l'órlo l'è dò ólte dentàt (l'gh'à dò ùrdegn de décc). Sura i è érde, sóta i è piö ciare e 'mpó peluse.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Corylus avellana l'è monòich, cioè 'l gh'à di fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr gh'è de parlà de 'nfiurescènsa, ön insèma de tace fiùr.
L'enfiurescensa mas·cc del nisöl l'è öna sórt particulàr de spiga, l'è ön spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada amènt. L'è zalda, lónga 'nfina a dés ghèi e la böta ü bèl tòch prima di fòie, de spès zamò 'n zenér i amèncc i è zamò bötàcc.
La 'nfiurescensa fèmina la sömèa a ü böt, l'è picinìna e la gh'à 'n sima ü ciöf rós.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc (i nisöle) i si a maia, i è grande piö o méno 2/3 ghèi, i gh'à 'l sò gös de lègn de spàca per tirà fò l'arma.
Ol Nisöl de Dalmasia e 'l Nisöl de Costantinopoli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Nisöl l'è mia de confónt col Nisöl de Dalmasia, 'l Corylus maxima e gnà col Nisöl de Costantinopoli, ol Corylus colurna che i è dò ótre spéce ach se 'mpó i ghe sömèa al Nisöl.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ I quaderni del Parco, Vol.9 - Le piante selvatiche commestibili. Consorzio Parco Oglio Nord


text:
Taranto
Tàranto (Tarde 'n dialèt tarantì; Tàrantu 'n salentì; Tarentum en latì; Tάpaς/Táras en gréch antìch; Tάpavtaς/Tárantas in gréch modèrno; Tarent en todèsch; Tarente 'n fransés e olandés; Tarento 'n spagnöl e portoghés) l'è 'na cità italiàna de la regiù de la Puglia, capolöch de la pruvincia omònima.
El cümü de Tàranto 'l cönta 194.795 abitàncc (stìma del més de óst del 2008), e 'l cuàrcia zó 'n àrea de 209.64 km² per 'na densità de 898 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carosino, Faggiano, Fragagnano, Grottaglie, Leporano, Lizzano, Massafra, Monteiasi, Montemesola, Monteparano, Pulsano, Roccaforzata, San Giorgio Ionico, San Marzano di San Giuseppe, Sava, Statte, Villa Castelli (BR).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tàranto, 'ndèl'antichità, l'è stàda giöna de le cità piö 'mportàncc de la Magna Grecia. La gh'ìa nòm Taras e l'è riàda al apogèo 'ndèl IV sècol prìma del signùr sóta Archita.
La vegnarà cunquitàda dei Romani endèl an 272 prìma del Signùr, che i la rebatezarà come Tarentum. ma coi romani la riarà mìa piö a ìga la 'mportànsa de prìma.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Domm de Milan
El Domm de Milan l'è la gesa la pu granda de Milan, e la se troeuva in mezz a la Piazza del Domm, in del center de la cittaa. L'è vunna di costruziun gotich pussee famos e pussee grand del mond.
El Domm l'è dedicaa a la Santa Maria Nassent, e in scima a la gulia pu alta del Domm gh'è ona statoa tutta d'ora de la Madonna (ciamada, per l'appunt, La Madonnina).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dove che gh'è adess el domm, ona voeulta gh'era la cattedral veggissima de Santa Maria Maggior e la Basilica de Santa Tecla, la pussee granda di dò.
Quij che han decis de fabricà el Domm hin staa l'arcivescov Antoni de Saluzz e el padron de Milan Gian Galeazzo Visconti. In del 1418 el papa Martin V l'ha consecraa l'altar maggior.
In del 1400, dopo Filippin di Organi e Giorgio di Organi gh'è staa Marco Solari e Giovan Solari de Carona, in del XV secol Giovan Antoni Amadeo che l'ha faa sù el lanternin de la cupola, Gian Giacom Dolcebuono e Pellegrin Tibaldi, finna a tant che, in del 1572 San Carlo Borromeo l'ha consecraa la gesa, ancaben che la fabbrica l'era nanmò finida.
In del XV secol gh'han lavoraa dent Martin Bassi, Francesch Maria Richino, Lelio Buzzi e Carlo Buzzi, i Quadrio. In del XVIII secol han faa sù la gulia pussee alta, dove che gh'han miss desoravia la statua dora de la Madonnina.
Finalment, in del 1813 s'hin decis a finì anca la facciada, squas cinqcent ann dopo ch'hann mettuu giò la primma preja, dal moment che Napoleon el voreva toeu chì la corona de re d'Italia.
Per tutt el XIX secol el lavorà principal l'è staa quell de finii i guli, i decorazion de architettura e mett a post el porton principal, de bronz, faa de Ludovich Pogliaghi: tra quej che gh'hann lavoraa in di primm ann del Vottcent, podom regordà Luigi Acquisti.
In temp de la Seconda guerra mondial la Madonnina l'è staa coverta de strasc, per minga corr el ris'c de fà la gibigianna che la podess vess vista di aeroplan che vegneven a lassà giò i bomb. Dopo la guerra, el Domm, che gh'aveva avuu di dagn, l'è staa restauraa e al post di ultim port che eren anmò de legn gh'hann miss di port de bronz, faa di scultor Arrigo Minerbi, Giannino Castiglioni e Luciano Minguzzi.
La manutenzion de la cattedrala la pertocca a la Veneranda fabbrica del Domm, che la desmett mai de lavorà, e l'è per quest che a Milan se dis "la Fabbrica del Domm" per tutt quej lavorà che finissen pù.


text:
Rapiment dunna svizra: EDA en contact cun rapinaders da Mali
La dunna svizra, ch'è vegnida rapinada avant in'emna a Mali, è sco ch’i para en ils mauns da la gruppa islamistica armada Ansar Dine.
Il departament federal per affars exteriurs EDA è tenor atgnas indicaziuns en contact cun ils rapinaders.
In pledader dals Islamists ha ditg a Radio France Internationale, ch'els sajan pronts da laschar liber la dunna, la cundiziun saja ch'ella na turnia betg enavos a Mali.
Tenor rapports da medias è la dunna rapinada ina missiunara che viva dapi onns a Timbuktu en il Mali.
(fa/sda)


text:
Uccelli 2 - La paura
Uccelli 2 - La paura (Uśèi 2 - La paùra) 'l è 'n film ad scarésa mesicàṅ e spagnōl dal 1987 ad René Cardona Jr., recitâ in Ingléś, ch'al tōś ispirasiòṅ da 'l film Gli uccelli 'd Alfred Hitchcock.
A 'l èstar 'l è cgnusû anc cuma Birds of Prey (in dal Régn Unî), Falco Terror (in Frància), Rov fåglar (in Śvèsia) e Beaks: The Movie (in di Stat Unî).
Sunt
La Vanessa Cartwright (Michelle Johnson) l'è na giurnalìsta ch'la lavóra par la televiśiòṅ insém a 'l sò muróś Peter (Christopher Atkins) ch'al fà 'l cameraman. Chi lē la gh vōl andàr a fónd par capìr cum è-la che di pui i s ér'n arvultâ cónt'r al sò padròṅ, un cuntadèṅ bcâ a mòrt. A pâr che gl'uśèi i àppian pardû la tèsta parchè anc da gl'àquili i ìvan dâ adòs soquànt tèmp prima a dū śóv'n in aliànt (al masć al pèrd 'n òć).
Rivàda in Spaggna chi lē la gh'à la manéra ad cgnósar dū parsòni che trént'an prima i s éran salvàdi da 'n atàc cumpàgn ad gabiàṅ in di Stat Unî a Bodega Bay.
Adès però al perìcul a riva da di pisòṅ. Na mùcia ad clómb difàti la taca a runiàr na fèsta 'd cumpléan, cun cal bestiàsi lè ch'i cópan 'n alevadōr ad galìni e sò mujér. A pèrd la vita anc n'infarméra (Carole James). La Vanessa la capìs che gl'uśèi i èṅ dimóndi arliâ cun al gèn'r umàṅ p'r i dan ch'i èṅ drē a far a la natùra. Sōl i putèṅ i la scàmpan.


text:
Dakota del Nord
El Dakota del Nord a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 183.272 km² e una pupulaziun de 634.360 abitant.
Al fa part del Midwest. A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest al Montana, a süd al Dakota del Süd, a est al Minnesota.
La capital a l'è Bismarck (55.532 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Fargo (90.599 abitant).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Dakota del Nord a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1889.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Dakota del Nord al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Dakota del Nord


text:
Besasc
Besasc a l'è un cumün svizzer del distret de Mendris. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 603 abitant e una süperfiss de 0.90 km², e al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar.
Co la votaziun popular del 20 de november del 2011 (303 vot a favur e 37 contra), i abitant del cumün i hann acetaa la fusion col cumün de Mendris. El resültaa de questa votaziun l'è staa acetaa dal Gran Cunsej e 'l diventaraa uperativ cunt i eleziun cumünal del mes de april del 2013.
El cumün de Besasc a l'è tacaa ai cumün de Mendris, Civ (IT-VA) e Ligornet.


text:
Trentén
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Trentén l'è una regiån ch'l è po fâta da la pruvénzia autònoma ed Tränt, ch'l è pèrt d'la regiån dal Trentén Elt-Egg’. Al so chèplôgh ł'è Tränt.
Al Trentén al cunfénna pió só con la pruvénzia autònoma ed Bulzàn, a maténna e pió zå col Vènet (Pruvénzia ed Belón, Pruvénzia ed Vizänza e Pruvénzia ed Verånna), a sîra con la Lunbardî (pruvénzia ed Brêsia e Pruvénzia ed Sondri).
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Dal prinzéppi fén ai Rumàn[modifica | mudéfica la surzéia]
La canbiaziån dal clémma stra sé e nå 10.000 ân fa, ch'al vanzé pió s-ciàvvd e mänc règgid, al g'à fât in môd ch' äl popolaziån sedentèri i gnéssen a vîver int'al Trentén, såura tott atais ai fiómm e ai lègh pió cinén.
I schèv archeològich fât int'i ân 30 atais a la rîva meridiunèl dal sponda meridional del Lègh 'd Lêder, int'la cmónna ed Mulénna 'd Lêder, i g'àn purtè a la lûs un insediamänt di mondi inpurtant che queldón dîs ch'l è 'd 2000 ân prémma ed Crésst.


text:
Birrwil
Birrwil (Birrbu in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 637 abitant e una süperfiss de 3.42 km², e al se tröva a una altitüden de 560 meter sura al livel del mar.
El cumün de Birrwil a l'è tacaa ai cumün de Beinwil am See, Boniswil, Leutwil, Meisterschwanden, Reinach, Seengen, Zetzwil.
L'andament storegh de la popolazion de Birrwil l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Birrwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Website of Birrwil
- Birrwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bortigiadas
Bortigiadas l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 794 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 76 km² e 'na densità de 10 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aggius, Perfugas, Santa Maria Coghinas, Tempio Pausania, Viddalba.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.