text:
Vesuv
Il Vesuv (talian Vesuvio, latin Vesuvius) è in vulcan activ situà sin la terra franca europeica. El giascha al Golf da Napoli en la regiun taliana Campania, en ina distanza da nov kilometers da la citad da Napoli.
Ins suppona ch’il num Vesuv derivia da la ragisch indoeuropeica *aues- (‹traglischar›) u *eus- (‹brischar›).
La muntogna ha oz in’autezza da 1281 m. Ella consista da las restanzas d’in anteriur stratovulcan bundant pli aut, l’uschenumnà Somma. Tar si’ultima erupziun l’onn 79 s.C. era quel dà ensemen ad ina chaldera. A l’intern da quest batschigl da scrudada è sa furmà il cugn dal Vesuv sco ch’el sa preschenta oz.
L’activitad dal Vesuv maina adina puspè ad erupziuns plinianas. L’ensaina da questas erupziuns explosivas è ina pitga d’erupziun da plirs kilometers autezza e l’emissiun fitg svelta da grondas quantitads da material vulcanic. Las grondas erupziuns dal Vesuv vegnan ultra da quai accumpagnadas da fluss piroclastics, ils quals tutgan tar las pli privlusas furmas dal vulcanissem. A quests gronds eveniments suondan fasas activas cun erupziuns dal tip Stromboli e la sortida effusiva da lava. Alura datti ina fasa da ruaus che po perdurar plirs tschient onns e che va puspè a finir en ina nova erupziun gronda.
La denominaziun ‹erupziun pliniana› sa referescha a Plinius il Giuven. Il senatur roman da pli tard ha observà sco um giuven la davosa erupziun gronda dal Vesuv l’onn 79 s.C., la quala ha manà a la scumparsa da las citads anticas Pompei, Herculaneum, Stabiae ed Oplontis. Onns pli tard ha el descrit l’erupziun en sias brevs . La vulcanologia dovra oz quest term sco caracteristica da classificaziun generala (che po pia er vegnir applitgada sin l’activitad d’auters vulcans). En il decurs dal 20avel tschientaner èn plirs vulcans ruts ora en furma d’erupziuns plinianas, tranter auter il Mount St. Helens il 1980 ed il Pinatubo il 1991.
Suenter l’erupziun da l’onn 79 s.C. è il Vesuv stà activ sur blers tschientaners. Dapi si’ultima erupziun l’onn 1944 sa chatta el en ina fasa da paus.
Svilup geologic[modifitgar | modifitgar il code]
Il Vesuv è situà sur ina zona da subducziun tranter las duas plattas continentalas da l’Africa e da l’Eurasia ch’è vulcanicamain activa. El fa part da la tschinta da vulcans che s’extenda dal Monte Amiata sper Siena fin al Monte Vulture sper Potenza. Il Vesuv sez cunfinescha en il sid e vest cun il Golf da Napoli, ha al pe ina circumferenza da ca. 80 km e cuvra ina surfatscha da radund 480 km². Il stratovulcan che vegn er numnà cumplex da Somma-Vesuv consista da dus cugns concentrics, dal qual l’exteriur n’è strusch pli avant maun. Il piz dal Somma da pli baud è dà ensemen l’onn 79 s.C. ad ina chaldera d’in diameter da radund 4 km; quella è quasi s’emplenida dal tuttafatg cun products da las erupziuns successivas. Be la part da l’ur dal crater situada en il nordost è anc vesaivla sco rempar en furma da farcla. Quel surpassa il fund dal batschigl da sbuvada per 200 m e cuntanscha a la Punta Nasone in’autezza da 1132 m. Questa restanza dal cugn pli vegl porta il num Monte Somma. En la chaldera è sa furmà, quasi sco vulcan en il vulcan, il cugn dal Vesuv sco tal (talian er Gran Cono ‹cugn grond›). El ha oz in’autezza da 1281 m. Il Monte Somma ed il Vesuv èn spartids in da l’auter tras la Valle del Gigante d’ina lunghezza da 5 km. La part occidentala da questa val vegn numnada Atrio del Cavallo, la part orientala Valle dell’Inferno. Da la particularitad da questa furmaziun vulcanica deriva il term ‹vulcan da Somma›, il qual vegn er duvrà per auters vulcans che consistan d’ina chaldera da tschima ch’enserra in vulcan d’emplenida pli giuven.[1]
Il fundament dal Somma-Vesuv giascha radund 1000 m sut il livel da la mar odiern. Il cugn sa chatta sin ina successiun sedimentara da plirs kilometers grossezza che deriva dal mesozoicum e dal terziar. En il material d’erupziun vulcanic sa chattan crap da sablun, marna ed arschiglia dal terziar, crap da chaltschina dal temp da crida e dal giura sco er dolomits dal trias. La grossezza da las singulas stresas mesozoicas vegn mintgamai inditgada cun 1500 fin 1700 m. Tranter ils sediments ed il fundament dal vulcan è situada ina stresa da tuf; quella deriva d’in territori vulcanic vischinant ed ha ina vegliadetgna da radund 39 000 onns.
Mesiraziuns seismicas han mussà ch’il tetg da la chombra da magma è situà en ina profunditad da radund 5,5 km en ils dolomits dal trias. Al medem resultat era gia vegnì il geolog Alfred Rittmann (1893–1980). El aveva intercurì craps d’erupziun e constatà che be ils dolomits eran transfurmads spezialmain ferm; quels stuevan pia esser stads pli ditg en contact cun il magma. Il volumen da la chombra ha Rittmann calculà sin 50 km³, il radius vegn inditgà cun ca. 3 km.
Istorgia da las erupziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Fasas d’erupziun[modifitgar | modifitgar il code]
Las activitads vulcanicas en il territori dal Vesuv han cumenzà avant 400 000 onns.
Avant 39 000 fin 20 000 onns[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor indicaziuns dal vulcanolog Francesco Bruno da l’observatori dal Vesuv ha gì lieu avant ca. 39 000 onns la pli gronda erupziun dal Vesuv cun l’index d’explosivitad vulcanica 7 ed in volumen d’erupziun da 250 km³. Sco che Ulrich Hambach da l’universitad da Bayreuth mussa, è tschendra dal vulcan vegnida purtada davent fin en la Planira Bassa Russa, en la part orientala da la Mar Mediterrana ed en l’Africa dal Nord; en la part inferiura dal Danubi, en Rumenia, han ins pudì cumprovar ina stresa d’in meter grossezza. Suenter che la chombra da magma è stada svidada, è la surfatscha sa sbassada per dapli che 100 m. En in conturn d’almain 100 km enturn il Vesuv è vegnida extincta tutta vita. La lava è pli u main fluida cuntinuadamain fin avant 20 000 onns ed ha furmà il Somma.[2]
Avant 18 000 fin 16 000 onns[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi lura è l’activitad vulcanica segnada d’erupziuns plinianas e subplinianas che vegnan mintgamai interruttas da fasas da ruaus. Avant 18 300 ± 180 onns hai dà in’erupziun pliniana, l’uschenumnà Pomici di Base. Quella ha manà ad ina pitga d’erupziun d’in’autezza da 20 km e ses deposits cuntanschan anc oz en ina distanza da 10 km ina grossezza da 6,5 m. Suenter ina retscha d’erupziuns effusivas pli pitschnas è quest’epoca d’erupziuns plinianas ida a fin avant 16 130 ± 110 onns cun la Pomici Verdoline.
Avant 12 000 onns[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor Francesco Bruno hai dà avant 12 000 onns in’ulteriura erupziun gronda cun l’index d’explosivitad vulcanica 6 ed in volumen d’erupziun da 40 km³.
Avant 8000 fin 3000 onns[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter ina fasa da ruaus pli lunga ha gì lieu avant 8010 ± 40 onns in’erupziun pliniana che vegn numnada la Pomici di Mercato u l’erupziun d’Ottaviano. Quella ha mess ad ir ina nova fasa d’activitad vulcanica. Ils deposits da quest’erupziun mesiran anc en ina distanza da 30 km radund 50 cm. Probablamain hai puspè dà silsuenter ina fasa da ruaus pli lunga. Avant 3780 ± 70 onns ha alura in’ulteriura erupziun pliniana, la Pomici di Avellino, destruì ils abitadis dal temp da bronz en il conturn. Quest’erupziun è stada ordvart ferma ed ha manà a fluss proclastics che sa laschan anc cumprovar en ina distanza da 15 km.[3]
Dapi l’onn 79 s.C.[modifitgar | modifitgar il code]
Sco davosa erupziun gronda vala l’erupziun da Pompei dals 24 d’avust da l’onn 79 s.C. Cun quella ha cumenzà la perioda d’activitad postpliniana che perdura fin oz. Quella è segnada da duas erupziuns subplinianas ils onns 472 e 1631 sco er da numerusas activitads vulcanicas pli pitschnas. L’ultima erupziun dal Vesuv ha gì lieu ils 18 da mars 1944.[4]
Erupziun d’Avellino[modifitgar | modifitgar il code]
La quarta erupziun pliniana, la Pomici di Avellino, è stada l’emprima erupziun, da la quala sa laschan cumprovar consequenzas sin las persunas che vivevan al pe dal Vesuv. Quella ha gì lieu avant ca. 3800 onns ed è passada en direcziun nordost sur ils abitadis odierns Avellino, Nola ed il vitg San Paolo Bel Sito.
Il territori d’Avellino, situà ca. 35 km davent dal vulcan, è vegnì cuvert cun ina stresa da tschendra da 50 cm. En proxima vischinanza dal Vesuv muntava la grossezza da la stresa da tschendra schizunt a plirs meters. Cun chavar il fundament per ina nova autostrada en vischinanza d’Avellino l’onn 1972 èn ins fruntà sin veglias stresas da material d’erupziun; sut quellas han ins chattà per l’emprima giada cheramica dal temp da bronz. En connex cun l’erecziun d’in supermartgà a Nola l’onn 2001 è vegnì a la glisch in furn da luentar da la medema epoca. Ulteriuras exchavaziuns han dà liber restanzas d’in pitschen vitg. Tut las chasas eran cuvertas d’ina grossa stresa da tschendra dal medem temp. En proxima vischinanza han ins chattà bleras restanzas d’objects da diever sco er skelets d’animals da chasa e da niz. Las chasas eran vegnidas bandunadas en prescha e cuvertas pauc suenter da grossas stresas da tschendra e lava. Uschia è il vitg vegnì conservà e porscha invistas unicas en in abitadi dal temp da bronz da questa regiun. Ils archeologs han pudì trair conclusiuns davart il mintgadi dals purs ch’abitavan là, ma er en connex cun la structura sociala e las relaziuns da possess.
En il vitg vischin San Paolo Bel Sito han ils archeologs gia chattà il 1970 ils skelets d’in um da ca. 45 onns – cun defurmaziuns da l’ossa chaschunadas d’artritis – e d’ina dunna da ca. 20 onns. L’antropolog Pier Paolo Petrone ha identifitgà quels sco unfrendas da questa catastrofa d’erupziun.
A chaschun da lavurs da construcziun per il nov traject dal tren ad auta sveltezza tranter Napoli e Roma èn ins fruntà la stad 2004 en vischinanza da la citad Afragola sin millis pass umans. Analisas geologicas han cumprovà ch’i sa tracta da passidas d’abitants dal temp da bronz che fugivan da l’erupziun d’Avellino.
Erupziun da Pompei[modifitgar | modifitgar il code]
L’ultima erupziun pliniana dal Vesuv ha gì lieu ils 24 d’avust da l’onn 79 s.C. Tras quella èn ils lieus Pompei, Herculaneum ed Oplontis sco er Stabiae ch’è situà en ina distanza da radund dudesch kilometers vegnids sutterrads dal tuttafatg sut stresas da pulvra e tschendra.
La catastrofa ha tutgà ils abitants senza che quels fissan stads preparads. L’ultima pli gronda erupziun subpliniana dal Vesuv aveva gì lieu ca. l’onn 800 a.C.; suenter ha il vulcan ruassà sur tschientaners e valeva sco stiz. Al Golf da Napoli èn sa sviluppads abitadis romans bainstants, villas e chasas da champagna e las spundas dal Vesuv eran enconuschentas per bun vin ed aria sauna. I dat però er perditgas che mussan che la forza da destrucziun dal vulcan n’era betg ida a perder dal tuttafatg: il geograf Strabon ha descrit vers l’onn 20 s.C. la crappa da la tschima, rendend attent che quella saja «magliada dal fieu» e gia Vitruv menziunescha l’onn 25 a.C. fieus e flommas che la muntogna haja bittà pli baud sur la prada.
Documentaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La data dals 24 d’avust 79 deriva d’in rapport dal scriptur roman Plinius il Giuven. En la vegliadetgna da 18 onns era el daventà a Misenum (al vest dal Golf da Napoli) perditga da quest’erupziun. Blers onns pli tard ha el descrit en duas brevs ch’èn drizzadas a l’istoriograf Tacitus la mort da ses aug, il scienzià e prefect da la flotta romana Plinius il Vegl. Plinius il Giuven descriva numerus detagls da l’erupziun: co che la pitga d’erupziun crescha adina pli ad aut, las precipitaziuns da tschendra e craps-spungia, squassadas da la terra ed il spievel da la mar che sa retira. L’erupziun da Pompei furma uschia l’emprima catastrofa da la natira ch’ina perditga ha documentà en scrit.[5] Las duas brevs pussibiliteschan ina dataziun precisa en l’onn 79; la data dals 24 d’avust n’è però betg incontestada. Analisas da munaidas e chats da fritgs d’atun sco mails granats, chastognas, nuschs ed ulivas sco er da recipients da vin serrads (en ils quals vegniva conservà most) permettan er l’interpretaziun che l’erupziun haja gì lieu pir l’atun.
Quest rapport en scrit coincida fitg bain cun la stratigrafia dals deposits vulcanics en il territori dal Vesuv, uschia ch’ins po far ina reconstrucziun vaira precisa da l’erupziun. Sco ‹perditga oculara› po Plinius il Giuven però valair be a moda indirecta. Ils eveniments en proxima vischinanza dal vulcan descriva el sa basond sin las notizias che ses aug aveva dictà. Quel era navigà cun in bastiment a Stabiae per pudair observar da datiers quest spectacul da la natira e per gidar ils abitants. Entant che Plinius il Vegl è mort a Stabiae, èsi reussì al nev da sa render en segirezza ensemen cun ils ulteriurs abitants da Misenum.
Decurs da l’erupziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 5 da favrer 62 ha in grev terratrembel annunzià il cumenzament d’ina nova fasa d’activitad vulcanica. Quel è eventualmain vegnì chaschunà tras ina part dal tetg da la fuaina ch’è dà ensemen u tras ina sfessa ch’è sa furmada en il sutterran. Ils abitants n’han però betg realisà ch’i pudess vegnir en il proxim temp tar in’erupziun cun consequenzas fatalas. Cura ch’il Vesuv è rut ora l’onn 79 n’eran las lavurs da restauraziun a Pompei ed en auters lieus anc betg terminadas.
En consequenza dal terratrembel è sa schluccà il cucun che serrava il chamin dal vulcan. A l’intern han ils gas e la pressiun creschenta en la chombra da magma sviluppà adina dapli forza. Ils 24 d’avust 79 vers las 13 uras ha la pressiun a l’intern surmuntà la resistenza dal cucun. Cun in sfratg è quel vegnì destruì e bittà ora; a medem temp è il piz dal vulcan vegnì siglientà davent.
En il decurs da las proximas uras è s’auzada ina pitga d’erupziun che consistiva da vapur d’aua, da carbon e da material d’erupziun vulcanic. Il magma da 700–800 °C è muntà cun sveltezza suprasonica. Sper tschendra vulcanica, craps-spungia e lapilli èn er sortids dal vulcan dolomits. Quels cumprovan ch’il chamin è vegnì svidà fin en ina profunditad da plirs kilometers. Silsuenter ha in radi da gas suflà la crappa pulverisada da las paraids dal chamin fin siadora en la stratosfera. Products vulcanics pli levs d’in volumen da radund in kilometer cubic ha il vent purtà vers sidost. En questa direcziun eran situads ils lieus Pompei, Oplontis e Stabiae sco er bleras chasas da champagna e villas; l’entira cuntrada è vegnida cuverta cun ina spessa precipitaziun da tschendra e craps-spungia. Tranter il material d’erupziun pli fin che crudava be plaun sa chattavan adina puspè er craps pli gronds che sa muvevan cun ina sveltezza da 200 km/h. Suenter ca. in’ura era il tschiel sa stgirentà e la vista fitg restrenschida. La pitga d’erupziun aveva cuntanschì en il fratemp in’autezza da ca. 20 km. Chats archeologics cumprovan ch’intgins abitants dals lieus periclitads han bandunà lur chasas durant l’erupziun. Quantas persunas ch’han pudì sa salvar n’è betg enconuschent; sche insumma, ha ina fugia be pudì reussir durant las emprimas uras suenter l’erupziun.
Il suentermezdi, radund tschintg uras suenter il cumenzament da l’erupziun, era Pompei cuvert cun ina stresa da radund 50 cm da material vulcanic ed ils tetgs da la citad han cumenzà a sfratgar. Il chamin vid dal vulcan è crudà ensemen pliras giadas ed è alura mintgamai puspè vegnì svidà en furma da fermas explosiuns; l’erupziun da tschendra è s’augmentada.
Vers mesanotg, radund 12 uras suenter il cumenzament, ha l’emprima fasa d’erupziun cuntanschì sia culminaziun. Quella è probablamain stada accumpagnada da ferms terratrembels vulcanics e la pitga d’erupziun ha uss gì in’autezza da 30 km. A medem temp ha ina plievgia d’erupziun en furma d’ina daratgada transfurmà sin la spunda vers vest grondas quantitads da tschendra en fluss da glitta.
Curt suenter mesanotg è la pitga d’erupziun dada ensemen. L’emprim dals fluss piroclastics ch’èn suandads ha cuntanschì Herculaneum e mazzà glieud ch’avevan tschertgà refugi a la riva en remisas da bartgas. Il collaps da la pitga d’erupziun è succedì en pliras fasas ed ha manà en tut a sis fluss che cuntegnevan er bler material pli grev. Lur vehemenza ha destruì las chasas che vargavan anc or ils deposits ed ha purtà la mort als davos survivents a Pompei. La sisavla lavina da burnida ha terminà la damaun dals 25 d’avust la segunda fasa d’erupziun.
L’erupziun d’enormas massas da material piroclastic aveva svidà il chamin e la part superiura da la chombra da magma. Sinaquai è il tetg da la chombra collabà per lung da las lingias da ruttadira. Or dad ina da questas lingias da ruttadira è sortì magma fin a la surfatscha ed è sa derasà en las palids al pe nord dal Monte Somma. Tras quai che la tschima dal vulcan è dada ensemen, hai dà ina chaldera, en la quala è sa furmà silsuenter il cugn dal Vesuv odiern.
En il decurs da las 18 uras da l’erupziun ha il vulcan bittà ora dapli che 3,3 km³ material piroclastic (craps-spungia, tocs da grippa e tschendra). L’erupziun da Pompei ha uschia cuntanschì ina valur da 5 sin la scala da l’index d’explosivitad vulcanica. La plievgia da tschendra ed ils fluss piroclastics han mantunà sur ils abitadis destruids ina stresa d’ina autezza da var 20 meters. Il dumber total da las unfrendas vegn inditgà cun fin a 5000. Las restanzas da 1150 persunas èn vegnidas exchavadas be a Pompei. En il decurs dal temp è il material vulcanic s’endirì ad ina massa cumpacta da crap da tuf.[6]
Fasa postpliniana[modifitgar | modifitgar il code]
L’erupziun da Pompei ha inizià l’ultima fasa postpliniana che dura fin oz. Il vulcan para d’esser stà activ fin la fin dal temp medieval; surtut per il temp medieval tempriv èn ils rapports però malsegirs e be fragmentars. Cassius Dio menziunescha in’erupziun l’onn 203; erupziuns pli grondas èn cumprovadas ils onns 472 e 512. Dal temp dal domini dals Ostrogots descriva ina brev dal retg Theoderich il Grond detagliadamain l’activitad da la muntogna ed er Prokopios da Caesarea la descriva en sia ‹Guerra dals Gots›. Ulteriuras erupziuns èn percunter be cumprovadas en furma da curtas menziuns en annalas. Per il 1139 rapporta ina cronica da Benevento che la muntogna haja spidà otg dis fieu e flommas. A partir dal 14avel tschientaner ha l’activitad vulcanica laschà suenter. Vers la mesadad dal 16avel tschientaner valeva il Vesuv sco stizzà. En la ‹Cosmographia› da Sebastian Münster hai num ch’el haja «vor Zeiten Feur gespeuwen».[7] Ils lieus nua che sortivan anc vapurs chaudas vegnivan visitadas per intents terapeutics.
Il 1631 è il vulcan puspè sa sveglià cun la pli ferma erupziun dapi la spariziun da Pompei. Quella era gia s’annunziada il fanadur cun in terratrembel. A partir da la fin november è il fund dal crater s’auzà ed il livel da l’aua sutterrana è sa midà. La damaun dals 16 da december ha l’activitad vulcanica cumenzà cun erupziuns explosivas da lava e cun nivels da tschendra. La damaun dals 17 da december è la tschima dal vulcan vegnida siglientada davent. In fluss da glitta è culà sur la spunda vest fin a la mar; da sfessas sin las spundas è sortì lava. L’erupziun ch’è stada accumpagnada da ferms terratrembels e d’undadas ha durà fin ils 18 da december ed ha cuntinuà fin l’entschatta 1632 cun squass da la terra pli pitschens ed erupziuns da tschendra. Lava, crudada da tschendra e fluss da glitta han chaschunà donns a Torre Annunziata, Torre del Greco, Pugliano, Portici ed auters lieus en il conturn; ed er la citad da Napoli è vegnida cuverta cun ina stresa da tschendra da 30 cm. La pulvra vulcanica han ins registrà fin ad Istanbul. Cumbain che 40 000 persunas èn fugidas or da la proxima vischinanza dal vulcan ed en sa rendidas a Napoli, ha l’erupziun chaschunà la mort a 4000 umans e 6000 animals da chasa.
Dal 17avel fin il 20avel tschientaner è il Vesuv rut ora radund 20 ulteriuras giadas. Tranter auter hai era dà puspè erupziuns pli grondas ch’èn stadas colliadas cun la sortida da lava, cun explosiuns e terratrembels ch’han muntà in privel per ils abitants da la regiun. Ils 15 da fanadur 1794 ha in fluss da lava devastà Torre del Greco ed ils 28 da matg 1858 èn ils vitgs Fosso della Vetrana, Fosso Grande e Piano delle Ginestre vegnids sepulids. Ils 26 d’avrigl 1872 ha in’erupziun destruì ils vitgs Massa di Somma e San Sebastiano e mazzà 20 persunas malprecautas che vulevan observar il spectacul da pitschna distanza. Suenter quest’erupziun èsi vegnì tar ina da las pli lungas periodas d’activitad. A partir dal 1878 è lava sortida da las spundas da la muntogna furmond dus muts che n’èn oz betg pli vesibels. Fin il 1899 èn sortids en tut 86 milliuns meters cubic lava.
L’avrigl 1906 – a chaschun da la pli gronda erupziun dapi il 1631 – èn mortas 105 persunas en la baselgia da San Giuseppe cura ch’il tetgom è crudà ensemen. Quest’erupziun, ch’era s’annunziada a partir dal 1904 cun la sortida da luadiras, ha durà dals 4 fin ils 22 d’avrigl ed ha culminà ils 8 d’avrigl cun tschendra ch’è muntada fin en in’autezza da 1300 m. Il piz dal cugn da la muntogna è crudà davent ed il Vesuv ha pers radund 200 m d’autezza. Il 1929 èn ils vitgs Pagano e Campitelli vegnids destruids cumplettamain.
L’ultima erupziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’ultima giada ch’il Vesuv è rut ora è stà mez mars da l’onn 1944. La fasa da la pli gronda activitad ha durà dals 18 fin ils 29 da mars. Quella è stada accumpagnada da flums da lava e fermas precipitaziuns piroclasticas, ultra da quai hai dà ina funtauna siglienta da lava e fluss piroclastics pli pitschens. Malgrà l’evacuaziun da 26 000 persunas èn 26 umans vegnids per la vita; las citadinas Massa di Somma e San Sebastiano èn danovamain vegnidas sutterradas dal tuttafatg sut massas da lava. Sin la plazza aviatica Pompeii Airfield a Terzigno han las precipitaziuns piroclasticas destruì radund 80 bumbardaders B-25 da las United States Army Air Forces. Igl è quai stà la pli gronda sperdita da maschinas che la 340th BG da la 12th USAAF ch’era staziunada en l’Europa dal Sid ha insumma gì da subir durant la Segunda Guerra mundiala.
Situaziun actuala[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1944 è il Vesuv ruassaivel; i dat be in’activitad fumarolica e levas squassadas da la terra. Il vulcan n’è però betg stiz e resta privlus. Igl existan bain plans d’evacuaziun per ils radund in milliun abitants che fissan pertutgads d’ina erupziun sco quella da l’onn 79; ma preavertiments èn grevs da far. Ils plans d’evacuaziun actuals partan d’in temp da preavertiment da duas emnas, quai ch’è fitg ambizius. Oz sa chattan lieus abitads fitg spess schizunt a las spundas dal Vesuv, uschia er en la regiun da l’antica citad da Herculaneum. Il center da la citad da Napoli ed ils novs sgrattatschiels en il quartier da la staziun sa chattan en la medema distanza dal vulcan sco Stabiae ch’è vegnì destruì da ses temp; percunter porscha il rempar dal Somma, la restanza dal vegl ur dal crater, ina tscherta protecziun. Il plan d’evacuaziun da la regenza regiunala da la Campania prevesa da reducir marcantamain la populaziun en la zona cotschna dal vulcan. En quest territori da 200 km² dal pli aut stgalim da periclitaziun vivan 600 000 persunas; 150 000 duain vegnir recolonisadas. Cun premias en l’autezza da € 30 000 per famiglia vul ins motivar ils abitants da translocar – fin uss però be cun pitschen success.[8] Il cuntrari: Cumbain che novas enconuschientschas rendan attent al fatg che la chombra da magma dal Vesuv sa dasda puspè, han ins – tenor indicaziuns da l’organisaziun per la protecziun da l’ambient Legambiente – erigì ils ultims ventg onns en la zona cotschna 50 000 chasas illegalas.[9]
Perscrutaziun scientifica dal vulcan[modifitgar | modifitgar il code]
En l’antica vegniva la regiun d’activitad vulcanica al Golf da Neapel considerada sco colliaziun tar l’auter mund mitologic. Ils Campi Flegrei en vischinanza dal Vesuv valevan sco abitaziuns dals gigants e dal dieu da fieu Vulcanus; il Lago d’Averno vischin dueva avair furmà per Aeneas il lieu d’entrada en il reginavel dals morts. Entant ch’i deva però en l’antica er vuschs criticas sco Seneca che tschertgavan suenter explicaziuns raziunalas per ils terratrembels ed il vulcanissem, è il vulcan stà collià per ils scienziads dal temp medieval dal tuttafatg cun l’auter mund. Petrus Damiani ha raquintà en il 11avel tschientaner da demunis che fughian en il Vesuv il fieu per ils condemnads. En consequenza da quai è la muntogna da fieu e zulper daventada il mussament visibel per l’existenza dal purgiatieri, sche betg schizunt sco porta d’entrada en l’enfiern. Er per sa proteger cunter ils privels èn vegnidas clamadas en agid forzas surnatiralas. En il temp medieval vegniva surtut venerà il poet Vergil sco grond striun. Dapi l’erupziun dals 16 da december 1631 ha il sontg San Gennaro surpiglià la rolla da protectur. A la processiun dals 17 da december 1631, a chaschun da la quala ins ha duvrà las reliquias dal sontg sco arma cunter il Vesuv, duain esser sa participadas 100 000 persunas. Suenter avair survivì diversas erupziuns en il 18avel tschientaner al han ils abitants da Napoli erigì altars votivs.
En il 17avel tschientaner ha però er gia cumenzà l’exploraziun scientifica dal vulcan. Il gesuit Athanasius Kircher è muntà l’onn 1638 sin la muntogna. Sias observaziuns ed examinaziuns ha el cumpiglià il 1665 en si’ovra ‹Mundus subterraneus› ad ina teoria tenor la quala ils territoris vulcanics dal mund sajan colliads in cun l’auter tras in sistem sutterran da chanals da fieu. Cun quest’ovra ha inizià ina vasta activitad da perscrutaziun che dueva far dal Vesuv il vulcan explorà il meglier en tut il mund. La tesa da Kircher n’ha però betg pudì sa far valair: ils perscrutaders dal temp modern tempriv eran – sco lur antecessurs antics – da l’avis che la terra saja plaina da taunas emplenidas cun aria ed aua. Ils moviments e stemprads che derivavan da quellas valevan sco raschun tant per ils terratrembels sco er per il vulcanissem. Er process d’explosiun chemics èn vegnids discutads sco motiv per il vulcanissem. Anc en l’‹Universal-Lexicon› che Johann Heinrich Zedler ha edì ils onns 1732–1754 vegn il vulcanissem attribuì als vents sutterrans sco er al «schwefflichten und salpeterischen Dampf» che s’envidia a l’intern da la terra.
Er Giovanni Maria Della Torre e Giuseppe Maria Mecatti han anc defendì la posiziun che process da fermentaziun minerala mainian a l’erupziun da vulcans. Quests dus scienziads spirituals han publitgà en il 18avel tschientaner, suenter vastas examinaziuns ed experiments al Vesuv, rapports scientifics ch’han chattà in grond resun. Surtut areguard lur proceder metodic vegnan quels considerads sco lavurs fundamentalas per il svilup da la vulcanologia. In’autra tenuta ha pir cumenzà a sa metter tras cun la lavur da William Hamilton. Il diplomat britannic è stà dal 1764 fin il 1799 sco mess a la curt da Napoli. Durant quest temp ha el perscrutà ils vulcans talians; sia Villa Angelica sper Torre Annunziata, in lieu al pe dal Vesuv, al serviva sco punct da partenza per sias excursiuns scientificas ch’el fascheva regularmain sin la muntogna. Ultra da quai ha el laschà manar Padre Piaggio – in muntg erudit – in diari, en il qual èn vegnidas fixadas sur bundant 14 onns minuziusamain tuttas activitads da la muntogna. Las lavurs da Hamilton n’èn betg be stadas da muntada per il svilup d’ina nova teoria davart l’origin da la Terra; sco in dals emprims è el sa deditgà ad ina da las incumbensas che vegn considerada oz sco finamira centrala da la vulcanologia, numnadamain la predicziun d’erupziuns e la protecziun cunter catastrofas.
Per Hamilton e per tut ils ulteriurs scienziads da questa fasa tempriva èn il Vesuv e l’Etna stads en il center da la perscrutaziun dals fenomens vulcanics. Pir a l’entschatta dal 19avel tschientaner, cun las publicaziuns dad Alexander von Humboldt, han ins schlargià l’orizont ed il Vesuv è daventà in vulcan tranter blers auters. L’onn 1822 ha Humboldt observà in’erupziun ed ha descrit co ch’il cugn d’erupziun è dà ensemen e co ch’ils urs dal crater èn sa midads. A basa da quai ha el formulà la tesa che vulcans sajan colliads tras in chamin cun l’intern da la terra. En congual cun ils vulcans da l’America dal Sid ch’el aveva perscrutà ils onns precedents, era il Vesuv per el però be «ina collina pittoresca».[10]
Tuttina n’ha il Vesuv betg pers sia muntada per la scienza: Il 1841 han ins endrizzà da la vart meridiunala da la muntogna l’Observatori dal Vesuv; quel surveglia e documentescha fin oz senza interrupziun tut si’activitad. L’Observatori trategna ina rait da staziuns da mesiraziun geodeticas, geochemicas e seismicas; questas datas vegnan messas a disposiziun a la scienza ed a la protecziun civila.[11]
En ils onns 1990 han ins construì a basa da mesiraziuns seismicas in model tridimensiunal dal Vesuv e dals territoris vulcanics da la Campania che tanscha fin a 300 km en la profunditad. Las retschas da mesiraziun han tranter auter manà a la scuverta d’in champ da magma planiv che sa chatta 11–15 km sut la surfatscha da la terra e che s’extenda sut l’entir territori vulcanic da la Campania. Entant che la chombra da magma en ina profunditad da 5–6 km è responsabla per las erupziuns plinianas, mainan ils reservuars situads pli a bass a l’activitad ‹interpliniana›. Quest champ ha pudì vegnir identifitgà sco lieu d’origin da las erupziuns dals onns 1631–1944. El vegn spisgentà d’ina terza stresa magmatica che sa chatta en ina profunditad da ca. 20 km. Las datas seismicas vegnan er elavuradas a scenaris da periclitaziun; quests models mussan la probabilitad da vegnir tutgà en il conturn dal Vesuv d’in fluss piroclastic u d’erupziun vulcanica. Entant ch’ils fluss piroclastics sa derasan a moda relativamain guliva, è il privel da precipitaziuns piroclasticas bundant pli grond en l’ost, damai ch’i regian en il territori dal Vesuv vents dal vest.[12]
Structuraziun classica[modifitgar | modifitgar il code]
La structuraziun ‹classica› dal Vesuv ha sviluppà Alfred Rittmann ch’ha perscrutà il vulcan dapi ils onns 1930 e ch’ha mess il fundament per tut las lavurs da successiun. El ha elavurà quatter fasas da svilup: il Somma primar, il Somma vegl, il Somma giuven ed il Vesuv.
Il Somma primar è sa furmà a chaschun d’ina prorupziun primara avant 12 000 onns, cura che magma or d’ina chombra situada en ina profunditad da ca. 6 km ha cuntanschì la surfatscha. Alura è suandada ina pausa en l’activitad vulcanica d’almain 2000 onns. Il tetg da la chombra da magma ch’era svidada parzialmain è sa sbassà, quai ch’ha manà localmain ad ina transgressiun da la mar (vul dir ad in avanzament da quella vers la terra). Il medem mument è la chombra da magma s’auzada per ca. 5000 m en ils dolomits dal trias. Il magma è sa cristallisà ed ha dà liber gas ch’èn muntads plaunsieu (H2O, HCl, H2S e.a.). Ensemen cun ils gas dals sediments assimiliads ha quai fatg crescher cuntinuadamain la pressiun a l’intern da la chombra.
Avant 8000 onns ha gì lieu ina nova erupziun e durant la fasa d’activitad sequenta ch’ha durà radund 2500 onns è sa furmà il Somma vegl, in stratovulcan d’in’autezza da radund 1000 m. Alura è il chamin crudà ensemen ed il vulcan è stà plirs tschientaners inactiv. Or en il liber han cumenzà process d’erosiun e da furmaziun da terra; a l’intern da la chombra ha l’assimilaziun dals dolomits dal trias però cuntinuà. Suenter che la concentraziun da gas era danovamain creschida, hai dà ina nova erupziun ch’ha bittà ora la part superiura da la chombra da magma – ritga da gas – en furma da craps-spungia (talian: pomici). Cun quai ha cumenzà avant ca. 500 onns l’activitad dal Somma giuven. Durant questa perioda han gì lieu duas ulteriuras erupziuns pli grondas ed a la fin ha il vulcan cuntanschì in’autezza da bundant 2000 m.
Suenter ina fasa da ruaus da plirs tschientaners è alura suandada l’onn 79 s.C. l’ultima erupziun dal Somma giuven, a chaschun da la quala èn vegnids destruids Pompei, Herculaneum e divers abitadis pli pitschens. En la chaldera da tschima dal Somma giuven è sa furmada a partir dal terz tschientaner s.C. il cugn dal Vesuv odiern.[13]
Questa structuraziun classica n’ha betg pers sia muntada; la perscrutaziun pli nova ha però spustà la furmaziun dal Somma sin in temp bundant pli vegl ed ha ultra da quai precisà il dumber e la dataziun da las grondas erupziuns.
Viadis sin il Vesuv[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’entschatta dal temp modern tempriv ha il Vesuv attirà viagiaturs. Il pli vegl rapport da viadi deriva da l’uffizier spagnol e perscrutader da la natira Gonzalo Fernández de Oviedo, il qual è sa trategnì il 1501 a Napoli. L’interess d’in public pli vast è però pir stà sveglià suenter l’erupziun dal 1631. Las emprimas excursiuns han gia gì lieu paucs mais suenter la catastrofa. Vers il 1700 tutgava la muntogna tar il program classic da la Grand Tour ed è vegnida recepida sco attracziun en ils guids da viadi. Vers la mesadad dal 18avel tschientaner furmava l’ascensiun dal Vesuv in punct dal program fix tar mintga segiurn a Napoli. Il mars 1787 ha Johann Wolfgang Goethe visità las exchavaziuns a Pompei e Herculaneum ed ha ascendì repetidamain il Vesuv.
L’ascensiun suandava dapi la segunda mesadad dal 18avel tschientaner ina ruta fixa ch’ins po considerar sco in dals emprims trutgs da massa turistics. Gia l’onn 1829 ha Wilhelm Waiblinger deplorà che la muntogna saja memia frequentada. Da Napoli fin al pe dal Vesuv gievan ils turists en charrotscha ed a partir dal 1839 cun la viafier Circumvesuviana fin a Resino, l’Ercolano odiern. Da là davent cuntinuava il viadi cun asen, mil, chaval u a pe. In’attracziun enconuschenta en tut l’Europa ha furmà l’eremitadi che sa chattava tranter il 1730 ed il 1850 sin il Colle San Salvatore a la spunda vest dal Vesuv. Tar l’eremit pudevan ils viandants sa nutrir, cumprar souvenirs e s’inscriver en in cudesch dals giasts.
A partir dal 1880 han ils visitaders pudì viagiar cun la Funicolare del Vesuvio fin bunamain sin la tschima. A chaschun da l’inauguraziun da la funiculara è vegnida cumponida la chanzun populara ‹Funiculì, Funiculà› da Peppino Turco (text) e Luigi Denza (melodia). Entant che la chanzun è oz enconuschenta en tut il mund, n’exista la funiculara betg pli. L’onn 1888 ha la firma Thomas Cook surpiglià quella, cumplettond la purschida turistica dal Vesuv cun in hotel ed ina lingia da viafier da Pugliano fin a Herculaneum a la staziun sut da la funiculara (lunghezza 7,7 km). Tar l’erupziun dal Vesuv l’onn 1906 èn las lingias da viafier vegnidas donnegiadas e suenter l’erupziun desastrusa dal 1944 han ins decidì d’eriger ina via d’autos fin sin 1000 meters e da remplazzar per motivs finanzials la funiculara destruida tras ina sutgera. Suenter avair terminà omadus projects l’onn 1955 èn las veglias lingias vegnidas serradas definitivamain; be a l’ur dal crater èn anc visiblas intginas restanzas da metal da la funiculara. Er la sutgera è stada en funcziun be fin l’onn 1984; alura han ins dà si il manaschi perquai che la capacitad na bastava betg per dar dumogn a las rotschas da turists e damai che vents traversals manavan savens ad interrupziuns. Ozendi cuntanschan ins il crater a pe davent da la fin da la via d’autos sin 1017 meters autezza.
Represchentaziuns en l’art[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da sia fascinaziun ed attracziun è il Vesuv adina puspè vegnì represchentà en l’art figurativ. Exempels furman (en successiun cronologica):
- Jakob Philipp Hackert, Il Vesuv da notg
- Johan Christian Clausen Dahl, Erupziun dal Vesuv
- Michael Wutky, pliras represchentaziuns dal Vesuv tranter il 1772 ed il 1785
- Carl Götzloff, divers maletgs sco pictur da la curt a partir dal 1835
- Clarkson Stanfield, Erupziun dal Vesuv 1839
- Gavril Pavlovic Kondratenko, Il vegl port da Sorrent cun il Vesuv davosvart
- Il Vesuv da Wörlitz, in vulcan artifizial
- Giorgio Sommer, numerusas fotografias dal Vesuv, tranter auter er da l’erupziun dals 26 d’avrigl 1872
- Andy Warhol, Vesuvius (1985)
Protecziun da la cuntrada[modifitgar | modifitgar il code]
Per la tgira ed il mantegniment dal territori dal Vesuv è vegnì fundà l’onn 1995 il Parco Nazionale del Vesuvio. Quel cumpiglia ina surfatscha da 8482 ha situadas en las 13 vischnancas Boscoreale, Boscotrecase, Ercolano, Massa di Somma, Ottaviano, Pollena Trocchia, Sant’Anastasia, San Giuseppe Vesuviano, San Sebastiano al Vesuvio, Somma Vesuviana, Terzigno, Torre del Greco e Trecase. Il parc sa cumpona da dus territoris da protecziun: il reservat da biosfera Somma-Vesuvio e Miglio d’Oro – en il qual sa chattan er las restanzas da Pompei – ed il reservat da guaud Tirone Alto Vesuvio che cumpiglia radund 1000 ha.
Il territori dal parc è abità spessamain; la zona surbajegiada tanscha fin en in’autezza da 700 meters. En l’agricultura domineschan la viticultura e la pumicultura. Las spundas dal Vesuv èn sitgas. In litgen da colur grisch argentina, il Stereocaulon vesuvianum, prepara il fund per che ulteriuras plantas da piunier possian sa derasar sin il terren da lava e furmar la macchia. La stad è il clima pli umid. Perquai pon er crescher là guauds maschadads cun chastagners, ruvers, ogns, ischis, ruvers verds e badugns; quests ultims furman ina veritabla raritad en il territori da la Mar Mediterrana.
L’administraziun dal parc trategna ina rait da sendas da viandar e sustegna occurrenzas culturalas da las vischnancas. Sper la tgira da tradiziuns culturalas, purilas ed artisanalas ha ella la finamira da proteger la tipica cuntrada cultivada ch’è stada preservada dapi il 1944 da la forza dal vulcan.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Alfred Rittmann: Vulkane und ihre Tätigkeit. Ferdinand Enke Verlag Stuttgart 1981, p. 20.
- ↑ G. Orsi, M.A. Di Vito, R. Isaia: Volcanic hazard assessment at the restless Campi Flegrei caldera. En: Bull. Volcanol., tom 66, 2004, p. 514–530.
- ↑ D. Andronico, G. Calderoni, R. Cioni, A. Sbrana, R. Sulpizio, R. Santacroce: Geological map of Somma-Vesuvius volcano. En: Per Mineral, tom 64, nr. 1–2, 1995, p. 77–78.
- ↑ Osservatorio Vesuviano: Summary of the eruptive history of Mt. Vesuvius.
- ↑ Dieter Richter: Der Vesuv, p. 19.
- ↑ Descripziun tenor Giuseppe Mastrolorenzo, en: Der Zorn des Vesuv. Die Katastrophe des Jahres 79 n. Chr., p. 30–36.
- ↑ Sebastian Münster: Von dem Berg Vesuvio. En: Cosmographey, 1578, p. 302.
- ↑ Axel Bojanowski: Zukunftsszenario: Forscher simulieren Vesuv-Ausbruch. En: Spiegel Online, 27 d’avrigl 2012.
- ↑ Cf. la charta da las zonas da privel sut protezionecivile.it.
- ↑ Dieter Richter: Der Vesuv. Geschichte eines Berges, p. 17–18, 41–47, 55–59, 124–126, 129–136, 140–145.
- ↑ Ils signals seismics al Vesuv vegnan registrads da 12 staziuns. Accessiblas online èn las staziuns OVO V e BKE V.
- ↑ G. De Natale e.a.: The Somma–Vesuvius volcano (Southern Italy): Structure, dynamics and hazard evaluation. En: Earth-Science Reviews 74 (2006), p. 73–111.
- ↑ Tenor: Hans Pichler: Italienische Vulkan-Gebiete I, p. 125–136.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Christof Hug-Fleck: Italiens Vulkane – Vesuv, Campi Flegrei, Stromboli, Vulcano, Ätna. CHF-Verlag 2012, ISBN 978-3-942838-05-4.
- Elio Abatino: Vesuvio. Ein Vulkan und seine Geschichte. Carcavallo, Napoli 2002.
- Giovanni Battista Alfano, Immanuel Friedlaender: Die Geschichte des Vesuv. Dietrich Reimer, Berlin 1929.
- Raffaello Cioni e.a.: Plinian and Subplinian Eruptions. En: Encyclopedia of Volcanoes. Ed. Haraldur Sigurdsson, Academic Press, San Diego 2000, ISBN 0-12-643140-X.
- Giuseppe Mastrolorenzo: Der Zorn des Vesuv. Die Katastrophe des Jahres 79 n. Chr. En: Verschüttet vom Vesuv – Die letzten Stunden von Herculaneum, ed. Josef Mühlenbrock & Dieter Richter, Mainz 2006, ISBN 3-8053-3445-1.
- Hans Pichler: Sammlung Geologischer Führer 51 – Italienische Vulkan-Gebiete I: Somma-Vesuv, Latium, Toskana. Borntraeger, Berlin 1970, 1990, ISBN 3-443-15061-6.
- Dieter Richter: Der Vesuv. Geschichten und Gedichte über den brennenden Berg. Insel Verlag, Francfurt 1990, ISBN 3-458-32945-5.
- Dieter Richter: Der Vesuv. Geschichte eines Berges. Wagenbach, Berlin 2007, ISBN 3-8031-3622-9.
- Alfred Rittmann: Die geologisch bedingte Evolution und Differentiation des Somma-Vesuvmagmas. Vulkanologie 15, 1933/34.
- Rollo Steffens: Italiens Vulkane – Die schönsten Wanderungen vom Vesuv zum Ätna. Bruckmann Verlag, Minca 2004, ISBN 3-7654-3990-8.
- Horst-Günter Wagner: Die Kulturlandschaft am Vesuv. Eine agrargeographische Strukturanalyse mit Berücksichtigung der jungen Wandlungen. Hannover 1967 (Jahrbuch der Geographischen Gesellschaft Hannover, 1966).
- Chris Kilburn, Bill McGuire: Italian volcanoes. Classic Geology in Europe 1. Terra, Harpenden 2001, ISBN 1-903544-04-1.
- Horst-Günter Wagner: Innovative Wandlungen der Agrarlandschaft am Golf von Neapel. Erdkunde 44, 1990, p. 180–192.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Osservatorio vesuviano
- Maletgs, panoramas, girs virtuals
- Las duas brevs da Plinius il Giuven davart l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 s.C., ediziun illustrada (latin)
- Il Vesuv tar naturgewalten.de
- Istorgia da la funiculara sin il Vesuv
- Parc naziunal dal Vesuv (PDF; 808 KiB)
- Il Vesuv en maletgs e texts istorics


c: text/html

text:
Sitting next to Zoe
Einzelheiten
GenerDrama
Zoe träumt davon, Make-up-Artistin zu werden. Und Asal wünscht sich nichts sehnlicher, als einen Freund zu haben. Obwohl sich ihre Wege nach diesem Sommer trennen werden, glauben die beiden fest daran, dass sie für immer Freundinnen bleiben werden - bis der 18-jährige Kai im Ort auftaucht.
Ivana Lalovic
Runa Greiner
Lea Bloch
Charlie Gustafsson
Bettina Stucky
Roeland Wiesnekker
Siir Eloglu
Adnan Maral
Victoria Vlajkovic
Miriam Japp
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La situaziun tl Südtirol
-
Scolines y scores ladines: 8 infeziuns nöies tl’edema passada
Indöt 8 caji de infenziuns nöies da Sars-Cov-2 él gnü registré tles scolines y scores ladines.
-
Zënter scolastich La Ila: Convenziun firmada danter Provinzia y Comun
Por la realisiaziun dl Zënter scolastich da La Ila él gnü fat le proscim vare: l’assessur Massimo Bessone y l’ombolt Iaco Frenademetz á firmé la conveziun.
-
Bilanz 2021: Scombaté corona y jí inant por ajunje obietifs importanc
Solidarieté y coejiun soziala: chëstes é les fondamëntes por afronté al miú les desfides che reverda la sconanza dl clima, digitalisaziun, mudamënt demografich. La relaziun dl presidënt Kompatscher.
-
Val Badia: Intervënt de prescia rové, strada daverta dales 18 inant
La strada statala dla Val Badia gnará daurida dales 18 por le trafich te entrames les direziuns. Do l’intervënt de prescia é la segurëza stradala indô garantida.
-
Iesta nöia por les plates internet de cater scores profescionales
De setëmber é jüdes online les prömes plates internet dles scores profescionales dla Provinzia. Sëgn él ciamó cater scores che se presentëia sön internet cun na iesta plü moderna.
-
Ferates y corieres, orars nüs dal 13 de dezëmber inant
L’oferta di coliamënc dles corieres vëgn ampliada tl Südtirol ince por tigní ite les normes cuntra le coronavirus. De plü novités tles valades ladines.
-
Dala Junta: Le sostëgn economich por astistes y artisć vëgn alzé
La Provinzia de Balsan á alzé le contribut por artisć profescionisć lëdi da 2000 a 3000 euro. Al é ciamó tëmp cina la fin dl ann por fá la domanda de contribut.
-
Coraggio-Mut tut gut–For inant da snait: operes te vidrina
Les operes de önesc artistes y artisć dl Südtirol gnará mostrades tles vidrines de Young Inside y Spazio a Balsan. Le proiet é nasciü da na colaboraziun danter i trëi grups de lingaz.
-
Iscriziuns al secundo curs de formaziun por l'abilitaziun da insigné
Les iscriziuns por le secundo curs de formaziun por arjunje l’abilitaziun da insigné por insegnantes y insegnanc dles materies MINT y dl lingaz talian é davertes.
-
Scola: Apel y nvit à to pert ai tesć de massa dl Sudtirol
I trëi assessëures per la furmazion y i sindacac per la scolines, la scoles y i maestri fej n apel a se lascé testé n chësc fin dl’ena.


text:
Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya
I Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya a hinn ona società pubblica de la Generalità de Catalogna che la gestiss di servizzi de straport publich in Catalogna, principalment su rodaia.
A hinn sò la pupart di straport suburban de Barcelona, quater lign de la metropolitana de Barcelona e di lign regionai desconnettuu in tra de lor.
Gestissen anca di stazion de schi e de funicolar.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La società la nass el 5 de settember del 1979, per gestì i lign publich de la Catalogna. A l'è stada la prima impresa pubblica fada su de la Generalità de Catalogna restaurada.


text:
A Tokio èn vegnids averts mardi ils gieus paralimpics da stad. A partir da mesemna sa mesiran var 4’400 atletas ed atlets en differentas disciplinas. Pervi da corona han era questas cumpetiziuns lieu senza public.
La Svizra è da la partida cun ina delegaziun da 21 atletas ed atlets. Tranter quels è era Heinz Frei. El è gia la novavla giada da la partida ed ha gudagnà fin uss 15 medaglias d'aur.
«Nus avain alas»
Il motto dals gieus paralimpics da quest onn duess dar speranza e curaschi, uschia Andrew Parson, il president dal Comité paralimpic internaziunal. La festa d'avertura ha gì lieu senza public, dentant cun l'imperatur giapunais Nahurito ed il president dal Comité olimpic internaziunal Thomas Bach.
2'700 atlets ed 1'700 atletas cumpetan davent da mesemna per 540 sets da medaglias en 22 disciplinas.
Roger Getzmann, Chef de Mission, spetga sis medaglias svizras.
Nora Meister vegn en acziun sco emprima atleta svizra ils 25 d'avust. Ella noda ils 50 meters crawl. Silvio Keller entschaiva il medem di cun pingpong.


text:
En cumparegliaziun cun la media dals davos tschintg onns è l'enviern actual in bun enviern per ils territoris da skis svizzers: Tenor las pendicularas svizras munta il plus a 5,7%. Ins possia dentant betg emblidar, ch'ils davos trais onns sajan stads difficils per las pendicularas svizras.
Trais giadas dapli entradas en il Tessin
Pudì profitar han tut las regiuns, il pli fitg dentant il Tessin cun in plus da 302% e las Alps dal Vad/ Friburg cun in augment da 48%. La raschun che exact questas regiuns hajan profità uschè fitg saja quella, ch'ils territoris da skis en las regiuns sajan bass ed ellas hajan perquai patì pli fitg da la mancanza da naiv ils davos trais onns. Il Grischun ha registrà in plus dad 8,6%.
Prognosa positiva
Las prognosas per la segunda mesadad da la stagiun èn optimisticas. Quai cunzunt en vista a las vacanzas da sport. Pervia da las navaglias sajan las cundiziuns grondiusas sin las pistas.
RR novitads 15:00


text:
Era en l'avegnir vul la vischnanca da Val Müstair sustegnair finanzialmain l’etappa dal Tour de Ski en Val Müstair. Ina da las occurrenzas las pli enconuschentas en il sport da passlung. Pia in signal cler envers il comité d’organisaziun ch'è actualmain senza timun. Avant diesch dis avevan plirs commembers dal comité d’organisaziun, tranter quels il president e vicepresident, demissiunà ord motivs nunenconuschents.
Finamira è da furmar in nov comité
Uss è la balla dentant puspè tar ils organisaturs. Clà Filip Pitsch, il president dal comité retratg, ha ditg envers RTR ch’ins saja ussa vidlonder da furmar in nov comité d’organisaziun. Sch'el faschess puspè part da quest nov comité è dentant anc avert.
La proxima etappa dal Tour de Ski en Val Müstair è planisada l'emprim da schaner 2019.
RR novitads 12:00


text:
L'Uniun svizra d'artisanadi e mastergn SGV refusa da prolungar las restricziuns fin ils 28 da favrer ed è cleramain cunter in lockdown sever, in'obligaziun da homeoffice e mesiras pli rigurusas per stizuns. I na saja betg cumprovà che quellas mesiras pli rigurusas sajan effectivas.
Las cifras da l'Uffizi federal da sanadad cumprovian che las infecziuns novas restian en spazis determinads bain avunda. En sia posiziun a la consultaziun da la Confederaziun scriva il SGV plinavant che restaurants, clubs da fitness etc. na sajan betg gnieus d'infecziuns.
Per restricziuns en il sectur privat
Percunter beneventa il SGV restricziuns per occurenzas privatas. Uschia duajan maximal 10 persunas or da duas chasadas pudair s'inscuntrar – quai cun dumbrar er ils uffants.
Ultra da quai vul il SGV er che l'obligatori da purtar mascrina vegnia precisà. Per deliberar ina persuna da quel obligatori, pretenda l'uniun in attest d'in medi ubain d'in psicolog tar il qual la persuna è propi er en tractament.
Ord l'archiv:


text:
L'Aquila
L'Aquila (Ll'Àquila 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la regiù de l'Abruzzo e de la Pruvincia omònima. El cümü de L'Aquila g'ha presapóch 73.000 abitàncc, 'na superfìce de 466,87 km² e 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Antrodoco (RI), Barete, Barisciano, Borgorose (RI), Cagnano Amiterno, Campotosto, Capitignano, Crognaleto (TE), Fano Adriano (TE), Fossa, Isola del Gran Sasso d'Italia (TE), Lucoli, Magliano de' Marsi, Ocre, Pietracamela (TE), Pizzoli, Rocca di Cambio, Rocca di Mezzo, Santo Stefano di Sessanio, Scoppito, Tornimparte.
Colocasiù geogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sitüàda a 721 méter söl leèl del mar, sö le còste de 'na culìna, a la sinìstra del fiöm Aterno en puzisiù duminànta respèt al masìcio del Gran Sasso, endèl'Itàlia Centràla, la cönta töcc i dé 'na prezènsa söl teretóre de piö de 100.000 persùne per stüdià, per le atività del tersiàre, per laurà e per turìsmo[1].
El centro stòrich el vé sö söndèn altipià en puzisiù presapóch baricèntrica respèt a la cónca 'ndóche l'è sitüàt el teretóre del cümü; divèrse i è le frasiù colocàde sö la còsta e sö le sìme de le culìne töt entùren. Endèl dopoguèra, l'espansiù ürbanìstica la s'è svelöpàda suratöt endèla part ucidentàl de la cità, piö piàna, e al dé d'encö, el tesùto ürbà el se destènt en maniéra mìa omogènea sö la diretrìce est-ovest, paraléla al percórs del fiöm Aterno.
El teretóre del cümü, spartìt en 12 circuscrisiù, l'è giü dei piö grancc d'Italia per estensiù. Coi sò 467 km² el töl dét divèrsi paizì o frasiù e 'n quach cèntro piö gròs che 'na ólta i gh'ìa l'autonomìa de cümü, compàgn de Paganica.
Le urìgign[Modifega | modifica 'l sorgent]
La zòna 'ndóche adès gh'è la cità de L'Aquila l'è stat abitàt fin de l'antichità. Prìm che i la cunquistàes i Romani, töta la àl de l'Aterno l'ìa ocupàda dei pòpoi dei Sabini e dei Vestini, i cui teretóre i cunfinàa pròpe endèla zòna 'ndóche sècoi dòpo sarès stat fat sö la cità.
Dòpo de la cunquista dei Romani, avignìda endèl III sècol prìma del Signùr, endèla località che adès corespónt a San Vittorino, póch chilòmetri a ovest de l'Aquila, vé fondàda la cità de Amiternum, de la quàla, amò 'ncö, se pöl véder i rèscc: en teatro e 'n anfiteatro che i testemógna la 'mportànsa che la gh'ìa de ìga a chèl tép là la cità. A Amiternum gh'è nasìt apò a giü dei stòrch piö 'mportàncc de l'antica Roma, Sallustio. L'è stàda séde de diòcezi ensèma a le cità vizìne de Forcona e Pitinum. Piö tàrde, scampàda a la ruìna del Impero Romano de ucidènt, Amiternum la g'ha patìt en perìodo de gran decadènsa, enfìna a sparéser del töt endèl sècol X.
La fondasiù de la cità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Endèl an 1229 i abitàncc dei castèi de la zòna i g'ha dicidìt de ribelàs a le angherìe dei barù feudài. I s'è rivulgìcc a papa Gregorio IX, e i g'ha utignìt, l'an dòpo, el permès de la part de Federico II de fà sö 'na cità nöa. De chèsto permès gh'è restàt testemognànsa 'ndèl Diploma de Federico II, en docümènt cinservàt en dò còpie endèi archivi de la cità, endèl quaàl se préga i castèi de le borgàde antìche de Amiternum e Forcona a mitìs ensèma per furmà en cèntro ünech[2].
La stória de la fondasiù de l'Aquila l'è cöntàda sö de Buccio di Ranallo de Poppleto (autùr de 'na "Cronica" 'n rìma che la cönta sö la stória de la cità del 1254 enfìna al 1362, l'an prìma de la sò mórt) e Anton Ludovico Antinori, che 'l n'ha scriìt en detài, co tat de riferimèncc ducümentài. Piö döbe i è le nutìsie söl nömer dei castèi che g'ha cuntribüìt a la fondasiù: la tradisiù la öl che i sape stacc noantanöf, ma l'è piö fàcil che el nömer real l'ìes entùren a 'na sesantìna.
A memória dela fondasiù, la campàna de la Tor Civica (la Reatinella) la bat amò 'ncö 99 bòcc e 'l monüment sìmbol de la cità, la fontana de le 99 canèle, la par contreböéser a alimentà chèsta legènda.
La cità l'è stàda ciamàda Aquila del topònim del pòsto endóche l'è stàda fondàda (Accula) ma apò perchè el nòm el riciamàa el stèma dei Hohenstaufen che l'è n'aquila. Piö tàrde la deentarà Aquila degli Abruzzi e a la fì, endèl 1939, per decrét del Ministero de l'Interno, la ciaparà el nòm che la g'ha adès de L'Aquila.
El teremòt del 2009[Modifega | modifica 'l sorgent]
La nòt del 6 de bril del 2009, a le 3:32, L'Aquila l'è stàda culpìda de 'n teremòt de 5.9 (6.3 Mw) gràdi de la Scala Richter, clasificàbil tra 'l gràdo 8 e 'l 9 de distrüsiù d ela Scala Mercalli, co l'epicèntro colocàt entrà le località de Roio, Santa Rufina e Collefracido[3]. El rendicönt finàl l'è de 308 mórcc de de piö de 1.500 ferìcc. L'evaquasiù quàze totàla de la cità la g'ha comportàt en nöme de sfolàcc de 65.000.
Endèi dé dòpo 'l sìsma principàl, dele ótre scòse fòrti, aisebé che 'n bris méno fòrti de la principàla, le g'ha culpìt amò la zòna: giöna de 5.3 gradi de la Scala Richter a le 19.47 del 7 de bril, giöna de 5,1 gradi de la Scala Richter a le 2:52 del 9 aprile e amò giöna de 4,9 gradi de la Scala Richter a le 21:38 del 9 de bril.
El teremòt el g'ha scatenàt la sò fórsa söl cèntro abitàt e söi paés vizì, 'ntra i quaài Onna, Villa Sant'Angelo, Castelnuovo, Tempera, San Gregorio e Paganica. El capolöch stès el prezènta cà e palàs crödàcc apò a del töt en divèrse zòne e dagn gròs fés a 'n gran nömer de i edifìci de valùr stòrich e cülturàl.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cità de L'Aquila a 'nzemelàda co le cità de:
- Baalbek, Lìbano
- Bernalda, Italia
- Bistriţa, Rumania
- Cuenca, Spagna
- Hobart, Australia
- Rottweil, Germania
- York, Canada
- Zielona Góra, Polònia
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Stima bazàda söi flusi de pendolàr utignìda de 'n stüde del 2009 de l'Institute of Regional and Metropolitan Studies de Barcellona
- ↑ La fondazione della città dell'Aquila:le origini
- ↑ El teremòt segónt el INGV


text:
Piev milanes
In del Medioev, el termin piev (del Latin plebs, plebis) l'indicava ona circoscrizion ecclesiastiga inferior ai diòcesi. Del XII secol, in età comunal, la piev l'ha ciappaa anca di fonzion civil per el contròll del territòri de part di città maggior, che hann doperaa anca i vegg aggregazion territoriai. In Lombardia quei aggregazion chì hann ciappaa el nòmm de piev, cort e squader. In particolar, el territòri de la diòcesi de Milan l'è staa per tant temp spartii in piev (che hinn rivaa al numer de 65) che a la sò vòlta hinn staa dividuu in borgh, cassinn e loeugh che hinn staa i antenaa di comun moderni. In alternativa ai piev gh'eren ona quai cort ('me la Cort de Monza), vicariaa (el Vicariaa de Binasch) o squader (la Squadra de Nibiònn).
I piev gh'hann avuu competenz politigh fina al 1797 ed eren raggruppaa a soa vòlta in quatter contad (Martesana, Sever, Burgaria e Bazzana). I piev milanes se troeuven in d'on territòri che 'l comprend i attual provincc de Milan (a eccezion de Milan), de Monza, de Lecch, de Vares e on quai comun de la Provincia de Còmm e de la Gera d'Adda bergamasca.
La fin definitiva di piev, anca del pont de vista religios, l'è rivada in del 1972, quand che hinn staa sostituii cont i vicariaa.
Lista di piev milanes[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Piev de Agliaa, patròn San Peder.
- Piev de Angera, patròna Santa Maria Assunta.
- Piev de Appian, patròn San Steven.
- Piev de Arcisaa, patròn San Vittor.
- Piev de Bellan, patròn Sant Nazzar e Cels.
- Piev de Biegrass, patròna la Madònna.
- Piev de Bollaa, patròn San Martin.
- Piev de Brebbia, patròn Sant Peder e Paol.
- Piev de Brivi, patròn Sant Sisini, Martiri e Lissander.
- Piev de Bruscian, patròna Beada Vergin Assunta.
- Piev de Bust, patròn San Giovann Battista.
- Piev de Castel Sever, patròn San Giovann.
- Piev de Cesan Boscon, patròn San Giovann Battista.
- Piev de Corbetta
- Piev de Cornelian
- Piev de Dairagh
- Piev de Derv
- Piev de Des
- Piev de Gallaraa
- Piev de Gallian
- Piev de Garlaa
- Piev de Gera d'Adda
- Piev de Gorgonzoeula
- Piev d'Incin
- Piev de Lecch
- Piev de Leggiun
- Piev de Legnan
- Piev de Linaa
- Piev de Locaa
- Pev de Mandell
- Piev de Marian
- Piev de Mezzaa
- Piev de Massaja
- Piev de Nervian
- Piev de Oggiòn
- Piev de Olgiaa
- Piev de Parabiagh
- Piev de Pontiroeu
- Piev de Porlezza
- Piev de Rosaa
- Piev de San Donaa
- Piev de San Giulian
- Piev de Segraa
- Piev de Settara
- Piev de Seves
- Piev de Somma
- Piev de Trenn
- Piev de Vall Assina
- Piev de Valsassina
- Piev de Valsòlda
- Piev de Valcuvia (de la diòcesi de Còmm)
- Piev de Valtravaja
- Piev de Varenna
- Piev de Vares
- Piev de Vimercaa
Vicariaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cort[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Cort de Casal (giamò Cort de Canz): Canz, Carella, Caslin, Cassina de Mariaga con Boffalòra, Molin de la Red, Morcius, Camp Longh, Bindella e Cagaratt, Castel Mart, Mariaga, Penzan con Vignarca, Cornen e Gallian, Preserp.
- Cort de Monza (patrònn: San Giovann Battista): Cassina di Gatt, Cològn, Moncucch, Monza, San Lissander, San Damian, San Giulian, Sest San Giovann, Villa San Fioran, Vimodron.


text:
In augment dal pè da taglia stoppia esser tema hai num dal president communal sco era da divers commembers dal cussegl communal. Uss ch'ina cifra cotschna è realitad, stoppia quai vegnir discutà spert.
Motiv per questa situaziun saja surtut il fatg che las entradas da las impostas spezialas van enavos fermamain dapi il gea a l'iniziativa encunter segundas abitaziuns.
Il mument ha San Murezzan in pè da taglia da 60% e cunquai in dals pli bass en il chantun. Cun in augment da 10% giess ins ed direcziun d'in quint equilibrà, uschia il president communal Sigi Asprion. Questa discussiun vegn ad esser part da la segunda lectura dal preventiv ch'è ils 3 da november.
RR novitads 06:00


text:
La sportista da Cuira Nina Zoller ha persvadì tar sia emprima cursa da currer en il tricot da la naziunala svizra d‘atletica leva. La spezialista da cursas da distanza ed anteriura campiunessa mundiala da duatlon è stada la meglra Svizra a la cursa da trail dal «Nations Cup» a Chiavenna. Zoller ch‘ha 34 onns ha terminà la cursa da 19 kilometers sco 12avla. Gudagnà la cursa ha la Taliana Franzesca Ghelfi.
La cursa cun partenza a Bondo ha remplazzà las cursas dal campiunadi mundial e campiunadi d‘Europa ch‘eran vegnidas annuladas pervi da la pandemi da corona.


text:
Roncobèl
Roncobèl (Roncobello in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 47 km de la sità e a 1007 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Ardés, Brans, Doséna, Fundra, Lèna, Mòi, Ultra 'l Còl, Serina.
El g'ha 'na popolasiù de 424 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 25,5 km² e 'na densità de popolasiù de 17 ab./km².
Evulusiù demogràfegaModifega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Roncobèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il Katar vul sustegn svizzer en la dispita cun ses vischins. Ina advocatura svizra duaja represchentar l'emirat ha ditg Ali ben Smaik Al-Marri, il parsura dal comité naziunal dals dretgs umans da l'ONU en il Katar. Ses pajais vegnia a proceder giuridicamain cunter l’Arabia Saudita, Emirats Arabs Unids e Bahrain. Ses pajais pretendia indemnisaziuns per donns ch'i dettia entras la bloccada economica.
Tge chanzlia svizra che duai represchentar il Katar en la dispita n'è anc betg enconuschent. Il cumenzament da zercladur avevan differents pajais arabs interrut lur relaziuns diplomaticas cun il Katar. Els reproschan al Katar da sustegnair extremists.
RR novitads 07:00


text:
Glogn 19, p 40ss (Detgas e praulas propi da Medel)
Quella detga ch’ ei probabel la pli enconuschenta ord la Val Medel, lein nus schar raquiutar sur Giohen Venzin en «dialect da s. Roc»: «Cur tge la veia mava sur Vergera, stev’ei lo sper quella in bi tgaplut. In da, usche di ins, e in um ius speras o cun ina breinta groma se dies, per purtar o Musteir. Ei era il fenadur e fetg tgeud. Empau pie en se enturn las muschnas er ei bia farbeuns. El veva seit e per dustar quella ha el mess giu la breinta el tgaplut ed e ius se e magliau farbeuns. Denton ei in euter vegnius per quella veia, ha aviert se gl’uvierchel e magliau bravamein groma, epi strihau enturn la bucca da Niessegner. Cur tg’il da Medel e vegnius anavos per la breinta ed ha viu tge Niessegner veva groma enturn bucca, ha el cartiu tge quel hagi magliau la groma ed ha priu e tratg el dallas pleuncas giu sehend: «Sehe te eis betga pie prus tge quei, sehe va da co giu!» (Il raquintader fa la fetg buna remarca: Quella detga ei probabel vegnida si a motiv dalla translocaziun dil caplut giu dasperas il stradun niev dadens ils tunnels!)


text:
Las pajas vegnan a crescher cleramain il 2022. Tenor ina stimaziun da l'Uffizi federal da statistica èn las pajas nominalas creschidas per 2%. La valur sa basa sin las datas da paja cumuladas e po anc sa midar cun far ulteriuras stimaziuns.
La Banca naziunala svizra quinta cun ina chareschia da 2,8% per l'entir onn. Pervia da l'augment da pretschs vanza dentant nagut per lavurers e lavureras. L'augment da paja è dentant vegnì negozià avant la stgarsezza d'energia, chaschunada tras la guerra en l'Ucraina e l'auzament dals pretschs.
Cumpareglià cun l'onn davos è il svilup positiv: lura eran las pajas crudadas per 0,8%.


text:
Ina mamma che sa chatta en las stretgas suenter ina naschientscha – duai empè da retrair contribuziuns da maternitad dal chantun dumandar agid social.
Spustar custs d'ina cassa a l'autra
Empè da la cassa chantunala vegn il sustegn rembursà da la cassa communala. I na sa tractia betg d'in spustament da custs a disfavur da las vischnancas, stat scrit en il carnet da votaziun.
Il chantun surpiglia ina part dals custs entras la gulivaziun da finanzas. Plinavant sa participeschia il chantun als custs da canorta dad uffants da quatter onns.
Las vischnancas èn las perdidras da quest project
La citad da Cuira stoppia sustegnair cira 20 fin 30 mammas dapli ad onn, sch'il suveran ditgia Gea da stritgar las contribuziuns da maternitad, di Patrik Degiacomi, cau dal socialesser da la citad da Cuira.
El discurra d'ina uschènumnada «Mogelpackung». Ins prendia davent a las famiglias paupras daners. Suenter repartian ins intginas brustgas sin las canortas. Las canortas retschaivian be pitschens imports entras quest project da votaziun, di Patrik Degiacomi. Quests daners na gidian betg las canortas.


text:
Cunfiensa
Cunfiensa (nom ufizial: Confienza) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 649 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 26,7 km² e ona densità de 62 ab./km². Al cunfìna coi comün de Casalin (NO), Granòss (NO), Palestar, Ròbi, Vispulaa (NO), Vinsaj (NO).
Se tröva in del nòrd-òvest de la Ümléna, al cunfin con la Provincia de Nuara e arent a la riva de manzina del Sesia.
StòriaModifega
El sò nòmm deriva fòrsi de confluentia. A partì del 999 el paes l'è staa dominaa del vescov de Vercej, per donazion de l'imperador Otton III. Confienza, come anca el vesin comun de Ròbbi, l'è restaa leada de Vercej duranta el Medioev finna a che el Federich II, alter imperador, l'ha deciduu minga de affidàla a Pavia. Finida sòtta i Milanes prima e i Savòia del 1743, in del 1859 l'è tornada a la Provincia de Pavia.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Cunfiensa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Fèrr de soppressà
El fèrr de soppressà a l’è ‘n pìccol elettrodomèstich che ‘l ven dopràa in ca’ per "soppressà", o ben per fà via i piegh di tessuu che se fann adrée a la lavadura (in lavatrìs o a man) e a la sugadura. Ancaben el nòmm el vegna del materiál che ghe vegniven costruìi sti apparècc chì in antighità (el fèrr), i piàster di fèrr de soppressà modèrni hinn fàd su soratùtt de alumini e di vòlt vegnen sottopòst a ‘n trattamént special per fa minga taccà i tessùu e faj scarligà pussée facilmént.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
El primm attrèzz compàgn d’on fèrr de soppressà l'è del temp de la dinastìa Han (206 i.C. – 221 d.C.) e l’era on recipiént de bronz destinàa a contegnì la brasa incandescenta e 'l gh'aveva on mànich de lègn. De spèss i recipiént éren ornàa in manera assosènn curada. El mànich l’éra de lègn per i fèrr pussée sempliz e d’avòri per chi di famili pussée ricch e nòbil. I román, per soppressà, i éren sòlit a scaldà di piáster de bronz fornìi de mànich e a passàj in sul tessùu.
Fina al medioevo gh’è stà minga de svilupp; i fèrr de soppressàa de fèrr battùu risalissen al sècol quèll di trèdes, e domà 'n sècol pussée tard se riva ai fèrr ottegnùu de la fusion del metàll de forma pussée fonzionál. In del sècol quèll di desnoeuv gh’è stada ‘na quaj innovazión de la forma e di materiàj ma i fèrr vegnìven anmò scaldàa in del forno e poeu doperàa a la svèlta e de spèss i sporcàven de scendra i tessùu. La maggiór part di fèrr de soppressà di primm ann del sècol quèll di vint l’era anmò fada su d’on recipiént che ghe vegniva missa denter la brasa del carbon e se gh'aveva de seguità a boffàgh denter per mèzz d’on boffètt. El primm de lor l’è staà fabricàa de l’Isaac Wilkinson in del 1737.El primm fèrr de soppressà con piastra scaldada con l’elettricità l’è stàa brevettàa in del 1891, inveci la nascita del fèrr a vapór la risalìss al 1926.
Fonzionament[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fèrr de soppressà a l’è ‘n elettrodomèstich che ‘l dopera per el sò fonzionamént ona resistenza elettrica, alimentada a 230 volt, per el riscaldament de la piastra e de l'acqua in di modèj dotàa de caldera.
La soppressadura la va innánz grazie a la smolladura di ligámm intermolecolár infra i cadén de polìmer di fiber de tessidura del material. Intanta che i molécol vegnen scaldàa, i fiber vegnen sottopòst a la pressión de la piastra, che la definìss la noeuva forma del tessùu (e inscì la fà via i piegh), che poeu la se mantén intanta che i fiber se reffrèggen. On quaj materiál, compagn del coton el gh'hà besògn anca de l’acqua al fin de smollà anmò pussée i ligàmm infra i molécol. Al dì d’incoeu a gh’è tanti tessùu che gh'hànn denter di furbarìj speciàj per fa foeura o comunque sbassà el besògn de la suppressadura dòpo de la lavadura.
Caratteristich de costruzion e classificazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fèrr de soppressà modèrni se pòden suddivìd in:
- Fèrr a sècch che produsen minga de vapór. Per 'na bòna riessida de la soppressadùra on quaj tipo de fibra, in particolar i fìber naturàj, i gh'hànn, innanz de tutt, de vèss inumedìd.La potenza elèttrica massima surbida, generalmént l’è compresa intra i 900 W e i 1200W. Quèll grupp chì el gh’hà denter anca in inscì ciamaà fèrr de viagg che gh’hànn on pés o ona grandèzza pìscinìtt.
- I fèrr a vapór che gh'hànn denter on serbatòi d'acqua in del còrp del fèrr. El vapór el ven ottegnùu per via del passàgg controllàa de l’acqua travèrs di condòtt piscinìnn denter la piastra de fèrr medésima. Grazie al calór a se ottèn a la svèlta la vaporizzazion. On tal sistèma, però l’è minga capàzz quand che ‘l fèrr el ven regolàa a ‘na bassa temperadura. La potenza elèttrica massima surbida generalmént l’è compresa infra 1800W e i 2400W. L'emissión de vapór raramént la sùpera i 45g/minùt, e la dipént soratùtt de la potenza. La capacità limitada del serbatòi la fa avègh de besògn de spèss de rabboccadùr.
- Férr a vapór con base-serbatòi d'acqua indipendént. El vapór a l’è prodòtt a alta pressión, de nòrma infra i 4 bar e i 6 bar, in d’on só generadór, on recipiént a alta temperadura isolàa in manera giusta e loggiàa denter in de la base. Manemán che gh’è de besògn de invià el vapór al fèrr (travèrs on tubo piscinìn che l’è comprés in de l’istèss cordón che ‘l servìss de dagh la fòrza al fèrr) ona pompa elèttrica a membrana anca lee compresa ind la base la provvéd a fornìgh de l'altra acqua al generatór de vapór. Donca la pompa la gh’hà de prodù 'na pressión superiora de quèlla giamò presenta in del generatór e per quèst de spèss la fà frecàss. De sòlit la massima potenza elettrica surbida l’è de 2400W. L’emissión de vapór l’è in sui 120 gramm al minùt. Quèll tipo de fèrr chì el gh’hà di temp iniziàj de riscaldamént bass sia del fèrr sia del generatór de vapór e 'na autonomia longa infra dò rabboccadùr del serbatòi d’acqua. L’operazión de la rabboccadura la pò vèss fada in qualsesia momént, degià che el serbatòi l’è minga in pressión.
- Fèrr a vapór con caldera in pressión. In sti fèrr chì tutta la caldera insèma a la quantità de acqua che gh’è denter (in gener infra i 0,6 e i 12 lìter) la ven scaldada prima e mategnuda a alta pressión (3bar - 3,5bar) e alta temperadura (135°C - 140°C). El vapór el ven prelavà direttament de la caldera e inviàa al fèrr travèrs on tubo compres in de l’istèss cordón elèttrich. El passàgg del vapór travèrs la prima piastra innanz de la soa sortida l’è bon de alzànn la temperadura anmò pussée, se ‘l fèrr l’è impostàa per 'na temperadura alta. El fluss de vapór l’è de presszppòch 80 g/minùt e la potenza elèttrica de sòlit tra 2000W e 2400W.
Normativa de riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
La misurada e verifica di caratterìstich de on fèrr da soppressada l’è incoeù definida del standard internazionál IEC 60311:2016 versión 5.0[1]. I misùr principai riguàrden: el temp de riscaldament del fèrr e quèll per la produzión de vapór, l’uniformità de la temperadura in su la piastra e la soa stabilità in del cors del temp, el fluss de vapór e la quantità del colp de vapor, la capacità de ridù i piegh, la potenza massima (nominál) surbida e ‘l consumm medi de energia elèttrica in di normàj condizión d’uso, el vess pian de la piastra, la resistenza de la superfice de la piastra contra di sgraffignad e del distàcch, la stabilità e la possibilità de regolà la temperadura, la duràda de l’utilizzazion infra du vòlt che gh'è de trà vià el calcàr (con durèzza de l’acqua normalizzada).
I dettali, anca sommari, de la normativa hinn minga de pùbblich domini. De sorapù, i aziénd costruttrìs gh’hànn nagòtt de òbligh de mètt in gir i caratteristich complètt di sò prodòtt. A livèll de l’Euròpa l’è sta minga previst de definì la classificazion energetica di fèrr de soppressà. L’usanza di costruttór pussèe adottad, incoeu, a l’è quèlla de pubblicà e marcà i caratterìstich che vegnen considerà de l’acquirént come di qualità (la potenza elèttrica, l'emission de vapor, el colp de vapór, la presenza de la manera "eco" per el risparmi energétich) ma a l’istèss temp i costruttór fann minga savè di àlter dati ùtil compágn del consùmm medi in del cors de l’utilizzazion, de la frequenza che se gh’hà de nettà via el calcár, eccètera.
Sicurèzza[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fèrr de soppressà, degià che ‘l mètt insèma la presenza de la corrént elèttrica, del calór e de l'acqua a l’è vun di elèttrodomèstich pussée tiràd denter in di episòdi anca gravi de incident domèstich.
- Ris’c de brusadura. La temperadura de la piastra l’è molt alta
- Ric’s de restà fulminàa. El cav el va in malora con l’uso e l'è bon de diventà pericolós se i fil hinn senza protezión. La resistenza elèttrica la pò perd l’isolamént e fagh acquistà a la carcassa del fèrr in di confront de la tèrra ona differenza de potenzial pericolósa.
- Alter ris’c. El fèrr de soppressà, de spèss, el ven doperàa senza allestì 'na postazión comoda e stàbil. On ass de soppressà miss mal el pò borlà giò, soratutt se ‘l ven ciapàa denter di bagaìtt, de manera de fà stravaccà anca la caldera o el fèrr de soppressà medésim. A l’è minga de consillià l’utilizzazión de prolongh cont el fèrr de soppressà elèttrich. La sostituzión del cordon de alimentazión a l’è 'n'operazión che la pò vèss svòlta domà d’on tèrnich.
Risparmi energetich[Modifega | modifica 'l sorgent]
Degià che l’energia consumada d’on fèrr de doppressà l’è assée elevàda, a l’è mèj adottà di furbarij:
- A l’è mèj doperà quèll elettrodomèstich chì lontán di or me massim utilizzazion de l’energìa elettrica.
- Doperà nò el fèrr de soppressà insèma di àlter elèttrodomèstich che surbbìssen on mucc de energia elèttrica, per esempi la lavatris, la lavapiattarii e el scaldabagn.
- omorzà semper el fèrr de soppressà quand che'l ven doperàa pù, per mèzz de l’interruttor e cont el toeu via la spia de la presa.
- Soppressà prima i tessùu sintetich e poeu quèj de orìgin animál (lana, seda) e a la fenitiva i tessùu d'orìgin vegetál (cotón e lin), de manera che la temperadura impostada la venga alzada intanta che se và adée a soprressà.
La massima potenza surbida – quèlla esprèssa in Watt indicada in su l’apparècc — e la potenza media surbida in condizión de uso normál, che de sòlit l’è compresa infra ‘l 25% e ‘l 50% de la potenza massima gh'hànn de vèss minga sconfondùu. L'assorbimént de potenza, de fàtt, el succéd in manera descontinoa, per via di fasi de accensión (pussée curt) e de smorzada (pussée longh) voeuna adrée a l’altra regolàd per mèzz del tèrmostato. A l’è ver senza ingànn, che in del cors di fasi de accensión, semai che ‘l sia giamò in uso on alter elettrodomèstich che ‘l mangia on mucc de energia, el pòda capità el distàcch de l’elettricità per via del superamént de la soeuja de potenza màssima permettuda a contoeùr. De sorapù di risultàa internazionàj hinn d’accòrd che l'uso tipìch del fèrr de soppressà el sìa de dò or a la settimana, che ‘l voeur dì, a considerà la potenza media, che 'l consùmm l'è in sui 90kWh/ann.
Temperadur consiliad per la soppressadura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lin: 230 °C
- Cotón: 204 °C
- Triacetàa: 200 °C
- Viscósa: 190 °C
- Lana: 148 °C
- Polièster: 148 °C
- Séda: 148 °C
- Acetàa: 143 °C
- Acrìlich: 135 °C
- Lycra/Spandex: 135 °C
- Nàilon 6.6: 135 °C
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ (EN) IEC 60311:2016 Electric irons for household or similar use - Methods for measuring performance, International Electrotechnical Commission, 16 dicembre 2016.


text:
40 ONNS CHOR SURSELVA
PROJECT DA GIUBILEUM
In pèr patratgs dil project niev
Igl onn 2023 eisi aschi lunsch ch’il CHOR SURSELVA sa festivar 40 onns d’existenza.
En tut quels onns ha il chor concertau cun las pli variontas cumposiziuns per chor mischedau – adina tschercau novas sfidas da far musica. Naven dil program a capella cun canzuns ord il bellezia scazi da canzuns romontschas sur cumposiziuns dalla romantica tudestga, cantauturs talians sco era ritmus africans, premaudiziuns dil famus cumponist Gion Antoni Derungs tochen chors dalla opera taliana, ovras da Mozart cun orchester tochen cumposiziuns accumpignadas cun clavazin, band da jazz ed autras formaziuns.
Per il project da giubileum lein nus cumbinar musica tradiziunala cun musica nova – musica che derasa ina atmosfera positiva sco era daquella che duei envidar da reflectar!
La messa KV 257 da Wolfgang Amadeus Mozart, la schinumnada messa da «Credo» accentuescha cun siu ritmus plein slontsch ina tenuta affirmativa e positiva. 1776 eis ella vegnida cantada per l’emprema ga el dom da Salzburg, pia dil temps che Mozart fuva aunc el survetsch tier igl uestg da leu ed haveva da cumponer principalmein musica da baselgia. Cun il cuoz da bunamein mes’ura vala ella buca pli sco schinumnada «missa brevis» mobein ei gia ina messa liunga, festiva. Il chor vegn perquei accumpignaus dad in orchester e da 4 solists.
Per la secunda part dil concert vegn igl orchester engrondius tier in orchester sinfonic. La partitura dil Stabat Mater da Karl Jenkins pretenda in orchester cun tut ils instruments da cordas e da flad – ultra da quei ina percussiun empau extendida. Nus vegnin a cantar ord quell’ovra gronda entginas parts. Karl Jenkins ha cumponiu l’oraziun dil Stabat Mater cun 20 strofas 2006-2007. La premaudiziun ei stada 2008 a Liverpool. La musica homofona derasa in sentiment da ruasseivladad ed unitad. Ei va per sesentir units e supplicar communablamein per la pasch … per il spindrament … forsa era mo per la pasch interna ….. – pertgei mo en unitad contonschin nus in bien futur…
***


text:
La Gevag quinta cun in plus da 55'000 francs per il 2022. Quai tar entradas da passa 24 milliuns francs, sco ils responsabels da la Corporaziun da vischnancas per l'allontanament da rument en il Grischun han infurmà a chaschun da la radunanza dals proprietaris.
Ils custs da persunal sajan pli auts damai che plazzas vegnian occupadas parzialmain dubel pervi da pensiunaments. Investir vul la Gevag il 2022 radund 7,8 milliuns francs, tranter auter duai il furnel «1», ch'è passa 30 onns vegl, vegnì controllà.
Il project grond per la distribuziun da restanzas da rument brischà setg («Schlackentrockenaustrag») saja sin buna via e custia enturn 10% dapli. Quai pervi da pretschs pli auts per material.
Ord l'Archiv
La Gevag ha era vulì stgaudar serras.


text:
Glindesdi è in mises brischà cumplettamain en Val Lumnezia. Sco la Polizia chantunala scriva, haja ina da trais persunas ch'eran en la tegia annunzià la saira da las 10 il fieu. Ellas han empruvà da stizzar, quai che n'è betg gartegià. La tegia a Vrin è mo cuntanschibla a pe e vegn duvrada per la chatscha. Per far examinaziuns medicinalas ha la Rega sgulà ora las trais persunas. La polizia chantunala sclerescha la raschun da l'incendi.
Val Lumnezia Mises a Vrin brischà cumplettamain
RTR novitads 18:00


text:
Il cusseglier federal Alain Berset ha cumpareglià il mund digital cun la statua da Wilhelm Tell, che sa chatta en il chantun dal di da partida, l'Uri. Tell mettia ses maun protegind enturn ses figl. Quai stoppia er valair per la digitalisaziun: Ins stoppia proteger ils pli flaivels.
Il mund digital porschia a la societad schanzas per in svilup economic. Ma ella possia er chaschunar gronda paupradad. Berset regorda a la revoluziun industriala. I saja impurtant ch'ins integreschia ils acquists socials en il mund digital. La rolla da la politica na saja betg da franar il svilup, mabain dad integrar el.
RR novitads 15:00


text:
Per la Partida socialdemocratica ha la liberalisaziun dal martgà da forza electrica fatg naufragi. Quai mussia l’explosiun dals pretschs actuala. En consequenza pretendia la partida da restructurar il martgà dal tuttafatg, rapporta la «SonntagsZeitung».
Naginas speculaziuns pli
Il punct central dal plan da refurma saja in scumond da specular per furniturs da forza electrica. Quels duajan vegnir obligads da cumprar il current sin basa da contracts a lunga vista per pretschs fairs e custs da producziun indigens. Cumpras speculativas a la bursa duajan percunter de facto vegnir scumandadas. Il schef da la fracziun da la PS, Roger Nordmann, spera che questas mesiras portian pretschs stabils e raschunaivels per chasadas ed interpresas sco er dapli investiziuns en energias regenerablas.


text:
Buchs (ZH)
Buchs a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.87 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 695 abitant.
El cumün de Buchs al se tröva a una altitüden de 442 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boppelsen, Dällikon, Dänikon, Dielsdorf, Niederhasli, Otelfingen, Regensberg, Regensdorf. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Buchs l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 870 col nom de Pusaha. In del 1219 l'eva menzionaa col nom de Buhsa.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Buchs in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Carta salvàdga
La Carta salvàdga (wild card in Ingléś) l'è al tèrmin ch'a s dróa in d'l àmbit spurtìṿ quànd in na manifestasiòṅ spurtìva a s ciàma òṅ a cumpétar sénsa tgnir cònt dal règhli ad parecipasiòṅ o ad qualificasiòṅ.
L'è druàda in di spòrt in dua i spurtìṿ i śōgan da par lōr (par dir'-n una, al tènis o al cursi in mòta) ma la vèṅ bòna anc in di spòrt ad squàdra cum al vòley o al balòṅsést.
In dal tènis l'è na règla che gl'uraniśadōr 'd un turnèo i pōlan ciamàr diretamènt a śugàr cun na carta salvàdga di tenìsta dla federasiòṅ dal sò paéś, p'r a n far-i minga pasàr p'r al qualificasiòṅ quànd i èṅ dimóndi indrē in clasìfica e i n gh'aṅ minga punt abàsta p'r andàr dènt'r ad dirìt in dal tablòṅ prinsìpal.
A sucéd anc che cal carti lè i sìan dadi a di śugadōr famóś ch'i sarnìsan a 'l ùltim mumènt ad partecipàr (sénsa prima ès'r-as iscrìt) o a dal glòri vèci che però dal vòlti vèci i n èṅ pròpria minga, cum è sucès a Goran Ivanišević ch'l à vins Wimbledon in dal 2001 o la Kim Clijsters ch'l'à purtâ a cà i US Open dal 2009 dòp dū an ad férum e cun la sò putìna adrē.
Dal vòlti pò al carti salvàdghi i èṅ druàdi par dar n'ucaśiòṅ a di śōvan cun dal talènt par far-as védar e la Monica Seles la 'l à fat dabòṅ in dal 1989 quànd, a quìnd'ś an, l'à vins al turnèo ad Houston baténd in finàl la Chris Evert par 3–6, 6–1, 6–4.


text:
Diagram dl föhn
Can iel pa da s’aspité l föhn da nord?
La grafica mostra la defrënzia de prescion dl’aria preududa te hektopascal [hPa] danter Bulsan y Dispruch. Tres la defrënzia de prescion vëijen ce cundizions de vënt che n possa se aspité tla Elpes.
Tl cajo de valores negatifs, uel dì, sce Bulsan à n valor plu bas che Dispruch, iel tl Südtirol da se aspité föhn dal nord. Majera che ie la defrënzia de prescion y plu che l ie da vënt, y plu che l ie da sentì tla valedes tl sud.
Aldò dla esperienza muessa la defrënzia de prescion vester de almanco 3 hPa acioche l föhn se feje sentì tla valedes daujin ala cresta dl cunfin (Val Venuesta auta, Val dl Isarch auta). Tl cajo de na defrënzia de plu che 6 hPa ruva l föhn tla majera pert di caji nchin ju tla Val dl Adesc bassa.
Tl cajo cuntrer, chël uel dì, canche i valores ie positifs, muessen tenì cont de föhn da sud sun la pert a nord dla Elpes. Tl medemo tëmp iel tl Südtirol plu suvënz n vënt sterch che sofla da sud ite tla valedes.
L diagram dl föhn vën atualisà doi iedesc al di: dala 10:00 y dala 22:00.


text:
Cinetica chimica
La cinetiga chimiga a l'è un broch de la chimiga fisiga che 'l stüdia la velucità di reaziun chimich e cumè che la dipend de:
- la natüra del reativ e del sò stat fisich;
- la cuncentraziun di reativ;
- la temperadüra;
- se'l gh'è un catalizadur.
Esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
In natüra a gh'è di reaziun cunt un AG<0, (che a hinn permetüü per la termudinamiga) ma che al pòst de rivà a la fin i van inscì adasi che a la fin de la fera süceden minga, se veden nanca. El mutiv a l'è che questi reaziun chì gh'hann una cinetiga che la va propi adasi. Dü esempi a hinn la carta che la brüsa a l'aria e la trasfurmaziun de la grafit in diamant. Reaziun che duarien süced senza prublema ma che inscambi süceden minga in cundiziun nurmaj. La carta e el diamant a hinn dunca ciamaa cumpost metastabil: cumpost minga stabil per la termudinamiga ma stabil per la cinetiga.
Stüdi de la cinetiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
Stüdià la velucità d'una reaziun al vör dì:
- misürà la custant cinetica e la sua dipendenza de la temperadüra e di catalizadur;
- misürà l'urdin de la reaziun rispet ai cuncentraziun di reativ;
- dà una spiegaziun teoriga di dat sperimental cunt el la pustülaziun:
- del mecanism de la reaziun;
- del stadi de transiziun.
L'impurtanza de la cinetiga chimiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
La cinetiga chimiga a l'è impurtanta perchè a l'è a la bas di prucess chimigh de l'indüstria per la progetaziun di impiant e per la sigüreza di prucess indüstriaj.


text:
Sin basa da quests discurs cun las differentas organisaziuns da turissem vul Jürg Schmid lura elavurar ideas co promover il turissem. Avant che dar respostas stoppia el pudair tschentar dumondas e discurrer cun ils responsabels, uschia Jürg Schmid. In terz dal viadi ha el gia fatg, actual è el stà en la Surselva.
La tgina dal Rain è unica
La Surselva disponia, sco era autras regiuns dal Grischun, d’ina natira intacta che vegnia era tschertgada da turists. Unic en Surselva saja dentant il Rain Anteriur, meglier detg la funtauna dal Rain. Sch’ins patratgia quants milliuns persunas che vivian a las rivas dal Rain e che hajan forsa il giavisch da vesair ina giada danunder che l’aua dal Rain vegnia, saja quai ina istorgia che stoppia vegnir raquintada anc pli savens.
Finanzas e collavuraziuns
Ils problems da la Surselva sajan ils medems sco era en autras regiuns dal Grischun. Interpresas turisticas sajan strusch pli profitablas, quai pervia dals pretschs bass da la concurrenza internaziunala, ed uschia n'hajan ellas era betg daners per investir e modernisar l’infrastructura.
Plinavant stoppian las destinaziuns collavurar dapli. Sin la fiera internaziunala sajan las destinaziuns che valan per il Grischun sco destinaziuns grondas, mo destinaziuns mesaunas ni pitschnas. Entras collavuraziuns possian ellas dentant augmentar lur influenza.
100 dis peda
En detagl vul Jürg Schmid dentant anc betg ir. Avant ch'annunziar mesiras e priorisar temas vul el l’emprim terminar ses viadi tras il Grischun e discurrer cun tut ils partenaris. Pir suenter 100 dis en sia nova funcziun sco president da Grischun Vacanzas saja el pront da discurrer sur da quellas chaussas.
RR actualitad 07:00


text: Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; MoTTa-CaHTa-Лyчия; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; MoTTa-CaHTa-Лyчия; Motta Santa Lucia; Մոտա-Սանտա-Լուչիյա; MoTa CaHTa Лyчия; Motta Santa Lucia; モッタ・サンタ・ルチーア; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; MoTTa-CaHTa-Лyчiя; Mota Sanctae Luciae; Motta Santa Lucia; MoTTa-CaHTa-Лyчия; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Sanda Lucie; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; 莫塔圣卢恰; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; موتا سانتا لوسیا; Motta Santa Lucìa; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Luçia; موتا سانتا لوسیا; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; MoTTa-CaHTa-Лyчия; Motta Santa Lucia; Motta Santa Lucia; municipio italiano; cumuna taliana; Āltepēcalpōlli; udalerri italiako; un municipi Italià; komyun Italyanong; italienische Gemeinde; comun italian; Italian comune; иTaлиaHcka oбщиHa; 'nu comune tagliáne; コムーネ; municipalitate italian; kommun i Italien; MyHiципaлiTeT B ITaлiï; cumòn italièn; कोमूने; Italiya kommunalari; komuna u Italiji; komunumo de Italio; italská obec; ståd in Itálien; chemun de la Talia; monicípiu italianu; commune italienne; kumun Italia; Talijanske općine; kunta Italiassa; Italian comune; δήuoς tnς Itaλίaς; komunë italian; Italiae municipium; nu cumuni di Tàlia; comuna italiana; 'nu comune italiano; کمونے; munisipaliteit in die Italiaanse; komuna Italijoje; İtalya'nın Komünleri; kommune i Italia; comune italyano; koMMyHa ИTaлии; munisipyo sa Italya; włoska gmina; kommune i Italia; Italiaanse gemeente; Italian comune; 意大利的一个市镇; comuna italiana; comună din Italia; comuna italiana; كومونا; comune itałian; comune italiano


text:
A Malans haì dà en il ravugl da la scola 26 persunas ch'èn vegnidas testadas positiv. Da quai 25 uffants da la scola primara. Perquei resta la scola serrada enfin almain mardi saira ed ad interim vala en tut ils bajetgs in obligatori da mascra.
Las scolas da la citad da Cuira cumenzan pir a testar ils scolars l'entschatta settember. Era sch'i vala per il mument nagin obligatori da mascras en las scolas. Tenor il manader dal Departement da furmaziun da la citad da Cuira Patrik Degiacomi, dovri l'emprim la conferma dals geniturs. Survegnir lezza na saja, en il temp da vacanzas cun passa 3'000 scolaras e scolars, betg uschè simpel. I saja pli impurtant da cuntanscher uschè blers geniturs sco pussibel che da far uschè svelt sco pussaivel.
Da la vart dals geniturs sco era da scolastas e scolasts n'haja tenor Patrik Degiacomi betg dà ina reclamaziun ch'ils tests cumenzan pir l'entschatta settember. Era in obligatori da mascras saja vegnì considerà, ma quella mesira saja tenor el cun la situaziun actuala anc betg necessaria. La finala sajan era ils geniturs ch'èn stads en vacanzas responsabels da sa tegnair vid las mesiras da la Confederaziun ed ir sche necessari en quarantina u da sa laschar testar.


text:
Etrusch
I etrusch hinn staa on popol de l'Italia central, originari de la terra in tra l'Arno e 'l Tever. I eren ciamaa di Roman Tusci, e 'l nomm de la Toscana el vegn de li. I etrusch parlaven 'na lengua minga indoeuropea, anmò misteriosa per i lenguista. Han avuu el sò period de spendor in tra el secol quell de 7 e quell de 6 a.C, cont on domini che 'l rivava da la Campania a la bassa Lombardia: però dopo de la fin del Regn de Roma, cont ona monarchia etrusca, i Roman han scominciaa a slargàss in terra etrusca, e hinn descomparuu intorna al segond secol a.C.


text:
Cun fegls sgulants tschertga il pèr da Savognin il giat, ch’è stà mo radund in mais. Anc n’han els però gì nagin success. La speranza n’han els però betg anc dà si. Cun raschun. Sco quai che la veterinaria d’Alvaschagn Barbara Liesch ha ditg envers RTR, capitia quai savens che giats vegnan chattads anc plirs mais suenter ch’els sajan sparids. Ella è da buna speranza che Yuki ch’è stada tar ella en la pratica da veterinari, vegnia anc chattà. La schanza saja era pli gronda perquai ch’il giat haja implantà in chip cun las datas dal possessur. Plinavant saja il giat annunzià tar la centrala Svizra d’animals sparids STMZ (Schweizerische Tiermeldestelle).
Savognin «Yuki» è in vair vagabund
En il Grischun è mintgamai la vischnanca politica responsabla per giats senza dachasa. Il suprastant da Surses Adrian Ballat ha gì in cor per Yuki, ch’è vegnì chattà da turists a Cunter/Burvagn. Uschia han el e sia amia prendì si il giat. Dapi in mais è el però gia puspè sparì.
RTR actualitad 10:30


text:
Renu
El Ren (pr: reen) (Italian, Reno (pr: réno); Ingles, Rhine (pr: ràain); Ulandes, Rhijn (pr: rain); Tudesch, Rhein (pr: rain); Rumanc, Rein; Frances, Rhin) l'è un fiüm de l'Europa central. Al nass in Svízzera, in dii Grigion, quand sa meten insema i dü turent Hinterrhein e Vorderrhein (arent al paes de Reichenau); da lì, ul fiüm al curr in direzziun nort cunt ul nòmm de Alpenrhein, al marca ul cunfín Svízzera-Liechtenstein e Svízzera-Austria fin a che al sa pucja dent in del Lach de Custanza.
Dopu ca l'è vegnüü fö dal lach, ga sa büta dent l'Aare, vün di sò aflüent püssee impurtant. Ul Renu al marca chì ul cunfin Germània-Svízzera, prima de piegà inver N al ginöcc de Basiléa; al fà da cunfin fra la Francja e la Germània, dopu de che al va dent in Germània per minga vegnì fö püü.
In del teritòri tudesch ul Renu al ricef i sò aflüent püssee impurtant, saría a dì ul Neckar, ul Mèn e la Musèla.
Fra Bingen e Bonn ul fiüm al traversa ul sò trat püsse spetacular, in d'un paes de brich, runch e gur; a l'è ul tòch ciamaa Renu rumantich, prutegiüü da l'UNESCO, quataa de vign e busch. Sübet dopu, inveci, ul Renu al cumencia a curr in de la regiun de la Ruhr, al tuca vüna dopu l'oltra i citaa de Culònia, Düsseldorf e Duisburg e al ciapa dent ul fiüm Ruhr. Chell tòch chì a l'è ul püssee indüstrializaa del sò camín, e l'è dunca anca ul tòcch indué ul fiüm a l'è püsse inquinaa e la sò aqua püssee vuncia.
Dopu de chì, ul fiüm al gira a òvest e al va dent in dii Paes Bass; propi cuma l'è entraa ul fiüm al tuca la sò larghèzza massima (300 meter), perché sübet dopu al sa spartiss in trì bròch: Waal, Nederrijn (Bass Renu) e IJssel, ca vann ognidün per la sò strada fin ca sa trann dent in del Maar del Nòort, furmant un delta insema a la Musa.
In del sò curs al passa per un badalücch de citaa impurtaant; via Culònia, Düsseldorf, Bonn e Duisburg, gemò minzunaa, sa incuntrenn:
- Basilea
- Strasbürgh
- Karlsruhe
- Mannheim
- Ludwigshafen
- Wiesbaden
- Magunza
- Cublenza
- Rotterdam
- Niméga
- Utrecht


text:
San Murezzan ed Arosa hajan ademplì las premissas necessarias per pudair dar mintgamai 20'000 francs a favur dal comité per gieus olimpics d'enviern 2026.
Avant che pudair dar ils raps han las duas vischnancas stuì cumprovar a la regenza, ch'ellas sappian garantir ch'ils raps vegnan duvrads uschia sco empermess – perquai che:
Senza ina tala pussaivladad da prender influenza n'èn donaziuns da daners a comités privats percunter betg permessas tenor la giurisdicziun.
Recurrents na chapeschan betg: vischnancas pajan cun «noss raps»
En ina communicaziun a las medias sa mussan ils dus recurrents betg d'accord cun l'argumentaziun da la regenza, che la finanziaziun saja legitima. Els hajan gronds dubis. Perquai duajan tant la regenza sco er las vischnancas cumprovar cun tgeninas mesiras ch'ellas han garantì il diever adequat dals raps.
Sin basa da questa resposta pondereschan ils recurrents da trair vinavant la decisiun da la regenza a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun, scrivan els en lur communicaziun.
La PS sa ravgia dal «scandal da raps da taglias»
En la medema crenna dat er la PS: En ina communicaziun sa mussa la PS Grischun fitg indignada dal fatg, che ulteriuras vischancas investessian millis da francs da taglia en ina campagna da votaziun «ordvart contestada».
Igl è scandalus, che la campagna-Olimpia-gea vegn finanziada cun talmain blers raps da taglia.
La partida na saja dentant betg surprendida da la resposta da la regenza, cun quai che quella saja parziala en quai che pertutga la votaziun dad Olimpia. Perquai pretenda la PS transparenza da las vischnancas pertutgadas e las societads economicas entretschadas.
En pli deducescha ella da l'argumentaziun da la regenza, che tut las vischnancas che n'èn betg prevesidas sco lieus d'occurrenzas, han da pajar enavos immediatamain lur raps.
Recurs 1 - cunter San Murezzan
L’architect Robert Obrist da San Murezzan cumbatta gia dapi ils onns 80 cunter gieus olimpics.Uss ha el inoltrà in recurs a la regenza Grischuna: I na giaja betg che daners da taglia vegnian duvrads per in cumbat da votaziun e quai lura anc dad in comité privat. Obrist pretenda da la regenza ch’ella impedeschia talas donaziuns.
La vischnanca da San Murezzan ha empermess 20’000 francs als promoturs, sco la vischnanca ha confirmà al schurnal regiunal da Radio SRF.
Recurs 2 - cunter Arosa
Il segund recurs, ch’è vegnì inoltrà tar la regenza, sa drizza cunter Arosa. Er ad Arosa èn prevesidas occurrenzas olimpicas ed era ad Arosa sa tracti dad in import pli grond.
RR novitads 07:00+


text:
Yemen
El Yemen (ليمن/al-Yaman in arab) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a l'Arabia Saudita e a l'Oman. El Mar Russ e'l Gulf d'Aden bagnen i sò cost.
La capital a l'è San'a.
Al gh'ha una süperfiss de 527.970 km² e una pupulaziun de pressapoch 21 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Yemen (nom ufizial: الجمهورية اليمنية, Al-Jumhūriyyah al-Yamaniyyah) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Mohammed Basindawa (del 2011).


text:
Per cumbatter ils custs da sanadad che s’augmentan, vulan ils acturs involvids probablamain anc quest onn fundar in’organisaziun da tariffa. Quai ha ditg il president da Santésuisse, Martin Landolt, envers il «SonntagsBlick». Dal stadi actual dal sistem da sanadad svizzer saja el be per part persvadì.
Ozendi vegniss il sistem construì a moda differenta. Confederaziun e chantuns fetschian memia pauc cunter ils custs che s’augmentian. Landolt saja persvadì ch’i saja pussibel da sbassar ils custs da sanadad cun dapli pauschalas che vegnian cumplettadas da tariffas per prestaziuns singulas.


text:
En discussiun cun il Club da Hockey Engiadina ha l’anteriur trenader Dany Gschwind inoltrà sia desditga. La mira dal midament è da restar en segunda liga e dad era motivar ils giugaders mentalmain.
Per il mument è la squadra sin il segund ultim plaz da la tabella. Els han in retard da 10 puncts sin la plazza che salvass da la relegaziun en terza liga.
Per cuntanscher la mira ha il CdHE anc tschintg gieus dal campiunadi. Sche quai na grategia betg han els anc la pussaivladad da gudagnar ils gieus da relegaziun per restar en segunda liga.