text:
Ferdinand II d'Aragona
El Ferdinand II de Trastámara ciamaa el Catolegh (spagnoeu: Fernando II o Fernán; Sos, 10 de marz del 1452 - Madrigalejo, 25 de genar del 1516) l'è staa on re spagnoeu.
L'ha governaa la Sicilia, l'Aragona e, per via del sò matrimoni con la Isabella de Casteja, anca quella region lì. Con quell matrimoni chì la s'è compida l'unificazion de la Spagna, e 'l sò, sucessor, el Carlo V d'Asburgh (sò nevod) a l'è staa el primm re de tutt el Paes.
Sotta el sò regn l'è stada fenida la Reconquista, hinn scominciaa i Guerr d'Italia e, soratutt, la descoverta del Mond Noeuv cont i viagg del Cristofen Colomb (1492).


c: text/html

text: 1Dücax, Pa Chaueneẽgüx, rü pemaã tá nüxü̃ chixu i wüxi i ore. Rü ngẽma ore i pemaã tá nüxü̃ chixuxü̃ rü aixcüma nixĩ erü Cristuarü duü̃xü̃ chixĩ. Rü tama chidora. Rü chauãẽwatama nüxü̃ chacua̱x na aixcüma na yiĩxü̃ i ngẽma ore erü Tupanaãẽ i Üünexü̃ nixĩ i chauãẽmaã icuáxü̃. 2Rü poraãcü changechaü̃, rü choxü̃́ nangúecha i chauãẽwa, erü tama nayaxõgü i chautanüxü̃gü i Yudíugü. 3Rü aixcüma pemaã nüxü̃ chixu rü guxü̃guma ngẽma chautanüxü̃gu charüxĩnü, rü poraãcü chanaxwa̱xe na Cristuaxü̃́ yaxõgüãxü̃. Rü choma rü aixcüma íchamemare na poxcuwa choxü̃ namuxü̃ ya Tupana rü Cristuna choxü̃ yaxũgachixẽẽxü̃ ega ngẽmaãcü chi nüxü̃ chayaxõgüxẽẽgu rü chanamaxẽxẽẽgu i ngẽma chautanüxü̃gü i Yudíugü. 4Rü nümagü rü chauxrüü̃ Yudíugü nixĩgü. Rü Tupana rü nuxcümaxü̃chima namaã inaxuneta na naxãcügü yixĩgüxü̃ca̱x. Rü norü o̱xigü rü nüxü̃ nadaugü na ñuxãcü namexẽchixü̃ ga Tupana ga yexguma naxca̱x nango̱xgux. Rü Tupana rü norü o̱xigümaã inaxuneta rü ñanagürü nüxü̃: “Rü ngẽxguma chauga pexĩnüẽgu rü tá pexü̃ charüngü̃xẽẽ”, ñanagürü nüxü̃. Rü Tupana rü nüxna nanaxã ga yema mugü ga Moĩché ümatüxü̃. Rü nanangúexẽẽ na ñuxãcü nüxü̃ yacua̱xüü̃güxü̃ca̱x. Rü meãma namaã inaxuneta na Cristu rü naxca̱x núma tá namuãxü̃ na namaxẽxẽẽãxü̃ca̱x rü nüxna na naxããxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 5Rü yema nuxcümaü̃güxü̃ ga tórü o̱xigütaa nixĩgü i ngẽma Yudíugü, rü ngẽmaca̱x naxca̱x ta nixĩ ga yema uneta ga tórü o̱xigümaã nüxü̃ yaxuxü̃ ga Tupana. Rü ngẽma Yudíugütanüxü̃watama nixĩ ga nabuxü̃ ga Cristu ya Tupanaxü̃chi ixĩcü ya guxü̃ẽ́tüwa ngẽxmacü. Rü tanaxwa̱xe i guxü̃guma nüxü̃ ticua̱xüü̃gü. Rü ngẽmaãcü yiĩ. 6Rü ñu̱xma rü woo tama guxü̃ i Yudíugü na yaxõgüxü̃, natürü taxucürüwama texé nüxü̃ tixu na Tupana rü tama yanguxẽẽãxü̃ i ngẽma norü uneta. Erü ngẽma Yudíugü rü tama aixcüma guxü̃ma Tupanaãrü duü̃xü̃gü nixĩgü. 7Rü tama guxü̃ma i duü̃xü̃gü i Abráü̃taagü ixĩgüxü̃, rü aixcüma Abráü̃tanüxü̃ nixĩgü i Tupanape̱xewa. Yerü ga Tupana rü Abráü̃maã nüxü̃ nixu, rü ñanagürü: “Rü cune ya Ichaátanüxü̃gü tá nixĩ i aixcüma cutanüxü̃gü ixĩgüxü̃ i chope̱xewa”, ñanagürü. Rü yemaãcü namaã inaxuneta woo na nayexmaxü̃ ga togü ga Abráü̃xãcügü. 8Rü ngẽmawa meãma nüxü̃ tacua̱x rü tama ngẽma na Abráü̃taa tixĩgüxü̃ca̱x nixĩ i Tupanaxãcügü tixĩgüxü̃. Natürü yíxema aixcüma Tupanaãrü uneta nüxü̃ ixuxü̃rüü̃ãcüma yaxõgüxe waxi tixĩ ya aixcüma Abráü̃taa ixĩgüxe i Tupanape̱xewa. 9Yerü naxü̃pa ga na nabuxü̃ ga Abráü̃ nane, rü yema Tupanaãrü uneta ga Abráü̃maã nüxü̃ yaxuxü̃, rü ñanagürü: “Rü naĩ ya taunecüarü ñúxgumaãcü tá wena nuã chaxũ, rü cuxma̱x i Chara rü tá ixãxãcü i ngẽxguma”, ñanagürü. 10Natürü tama Abráü̃maãxĩcatama nixĩ ga yemaãcü yadexaxü̃ ga Tupana. Yerü tórü o̱xi ga Ichaá nama̱x ga Rebecamaã rü ta nidexa ga Tupana. Rü ngĩma rü ngĩteaxü̃́ ixãxãcü rü nataxree̱xpü̱x ga ngĩne. 11Natürü yexguma tauta nabuegu rü taxuü̃ma ga mexü̃ rü e̱xna chixexü̃ naxüegu ga yema ngĩnegü, rü Rebecamaã nidexa ga Tupana, rü ñanagürü: “Rü ngẽma nüxĩra buxü̃ i cune, rü ngẽma wixweama buxü̃ãrü duü̃xü̃ tá nixĩ”, ñanagürü ngĩxü̃. Rü yema dexa rü namaã nawüxigu i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Marü chanayaxu ya Acobu, natürü nüxü̃ chaxo ya Echaú”, ñaxü̃. Rü yemaãcü ga Tupana rü ngĩmaã nanango̱xẽẽ na name̱xwa nangẽxmaxü̃ na tüxü̃ yadexechixü̃ ya yíxema woetama nüxü̃́ ngúchaü̃xẽ na tümaca̱x nac̱axü̃ tama nagu naxĩnüãcüma i ṯacü na taxüxü̃. 14¿Rü ñuxũ ñagüxü̃ i ñu̱xmax? ¿Pexca̱x rü Tupana rü chixexü̃ naxüxü̃ ga yexguma tama Acobuxü̃ nangechaü̃xü̃rüü̃ nüxü̃ na nangechaü̃gu ga Echaú? Rü dücax, tama chixexü̃ naxü. 15Yerü norü orewa rü Tupana rü Moĩchéxü̃ ñanagürü: “Rü ngẽxguma chi texémaã chamecümachaü̃gu, rü tümamaã tá chamecüma. Rü choxü̃́ tá tangechaü̃tümüü̃ ya yíxema choxü̃́ ngechaü̃tümüü̃chaü̃xẽ”, ñanagürü. 16Rü ngẽmaãcü tama ngẽma tümatama tanaxwa̱xexü̃gagu rü e̱xna ngẽma taxüxü̃gagu nixĩ i Tupana tüxü̃ yaxuxü̃ ya texé. Natürü tüxü̃ nayaxu erü nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃. 17Rü yexgumarüü̃ ta ga Tupana rü norü ore i ümatüxü̃wa rü ñanagürü nüxü̃ ga Equituaneãrü ãẽ̱xgacü: “Rü ãẽ̱xgacüxü̃ cuxü̃ chingucuchixẽẽ na cuwa duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ chadauxẽẽxü̃ca̱x i ñuxãcü na chaporaxü̃. Rü ngẽmaãcü chanaxü na guxü̃ i duü̃xü̃gü i guxü̃ i naãnewa ngẽxmagüxü̃, nüxü̃ na cuáxü̃ca̱x i chauchiga”, ñanagürü. 18Rü ngẽmaãcü ya Tupana rü nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃ ya yíxema nüxü̃́ ngechaü̃tümüü̃chaü̃xẽ. Rü ngẽxguma tüxü̃ nataiãchiarü maxü̃ã̱xẽẽchaü̃gu rü tüxü̃ nanataiãchiarü maxü̃ã̱xẽẽ ya yíxema tama nüxü̃ cuáxchaü̃xẽ. 19Natürü bexmana tá ñacurügü choxü̃: “Rü ngẽxguma chi ngẽmaãcü yixĩgu ya Tupana, ¿rü tü̱xcüü̃ nüxü̃ nixu na tagagu yiĩxü̃ na chixexü̃ ixügüxü̃ rü tama naga ixĩnüẽxü̃? ¿Rü texé tapora na itayanaxoxẽẽxü̃ca̱x i Tupanaãrü ngúchaü̃?” ñacurügü tá. 20Natürü Pa Duü̃xü̃x, ¿texé quixĩ i cuma rü ngẽmaca̱x ngẽmaãcü Tupanaxü̃ cuyaxũgaxü̃? ¿Cuxca̱x rü e̱xna wüxi i tü̃xü̃ i waixü̃müwa üxü̃ rü namexü̃ i ngẽma norü üruü̃maã na ñaxü̃? “¿Rü tü̱xcüü̃ ngẽmaãcü choxü̃ cuxü na ngẽmaãcü chixĩxü̃ca̱x i ñu̱xmax?” ñaxü̃. 21Rü ngẽma tü̃xü̃ãrü üruü̃ rü waixü̃müwa nanaxü i ṯacü i nüma naxüxchaü̃xü̃. Rü ngẽxguma nanaxwa̱xegu, rü ngẽma waixü̃müwa nanaxü i wüxi i tü̃xü̃ na norü meruü̃ yiĩxü̃ca̱x. Rü ngẽxguma nanaxwa̱xegu, rü ngẽmatama waixü̃müwa nanaxü i wüxi i tü̃xü̃ na norü guxchirechixü̃ yiĩxü̃ca̱x. 22Rü ngẽxgumarüü̃tama nixĩ i naxüãxü̃ ya Tupana. Erü tüxü̃ nanawéxchaü̃ na ñuxãcü naporaxü̃ i nüma rü ñuxãcü napoxcueãxü̃ i ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃, natürü poraãcü yaxna namaã naxĩnü i ngẽma duü̃xü̃gü, rü tama paxa nanapoxcue i ngẽma ímemaregüxü̃ na napoxcuexü̃. 23Natürü ga Tupana rü inanawéxchaü̃ na ñuxãcü poraãcü tamaã namecümaxü̃ i yixema na yaxõgüxü̃. Rü ngẽmaca̱x nixĩ i nüxü̃́ ingechaü̃tümüü̃güxü̃, rü nuxcümamatama tüxü̃ yadexechixü̃ na naxü̃tawa ingẽxmagüxü̃ca̱x i daxũguxü̃ i naãnewa i ngextá ínamexẽchixü̃wa. 24Rü ngẽmaãcü i yixema na Yudíugü ixĩgüxü̃, rü tatanüwa Tupana tüxü̃ nidexechi ya ñuxre na norü duü̃xü̃gü tixĩgüxü̃ca̱x. Rü ngẽxgumarüü̃ ta i ngẽma tama Yudíugü ixĩgüxü̃tanüwa rü nayadexechi i togü. 25Rü ngẽmaca̱x rü Tupanaãrü ore ga Ochéa ümatüxü̃wa rü ñanagürü: “Rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama chorü duü̃xü̃güchire̱x ixĩgüxü̃, rü: ‘Pema rü chorü duü̃xü̃gü pixĩgü i ñu̱xmax’, ñacharügü tá nüxü̃. Rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugürüü̃ nüxü̃ changechaü̃chiréxü̃, rü: ‘Pexü̃ changechaü̃ i ñu̱xmax’, ñacharügü tá nüxü̃. 26Rü noxri ga Tupana rü yema duü̃xü̃gü ga tama Yudíugü ixĩgüxü̃maã nüxü̃ nixu, rü ñanagürü nüxü̃: ‘Pema rü tama chorü duü̃xü̃gü pixĩgü’, ñanagürü nüxü̃. Natürü yematama nachica ga ngextá nüxü̃ íyemañaxü̃wa, rü wenaxãrü yema duü̃xü̃gü ga tama Yudíugü ixĩgüxü̃maã nidexa ga Tupana ya Maxẽxẽẽruü̃, rü ñanagürü nüxü̃: ‘Pema rü chauxacügü tá pixĩgü’, ñanagürü nüxü̃”. Rü yema nixĩ ga Tupanaãrü ore ga Ochéa ümatüxü̃. 27Rü Yudíugüchiga rü ta nidexa i Tupanaãrü ore, yerü nuxcümaü̃cü ga norü orearü uruü̃ ga Ichaía rü ñanagürü: “Rü woo namuxũchichire̱x i Yudíugü yima naxnücü ya taxtüpechinüwa yimacürüü̃, natürü noxre tátama nixĩ i aixcüma nayauxgüxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü paxa tá ínangu ya tórü Cori na napoxcueãxü̃ca̱x i guxü̃ma i ngẽma tama noxrü ixĩgüxü̃”, ñanagürü ga Ichaía. 29Rü nümatama ga Ichaía, rü ñanagürü ga ü̃pa: “Rü ngẽxguma chi nüma ya tórü Cori ya guxü̃ i naãneãrü yora rü tãũ chima íyaxügüxẽẽãgu i ñuxre i tatanüxü̃gü i Yudíugü, rü chi itayarüxoxochi, yexgumarüü̃ ga na iyanaxogüxü̃ ga guma ĩãnegü ga Chodoma rü Gomora namaã ga guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃”, ñanagürü ga Ichaía. 30¿Rü ñuxũ ñagüxü̃ i ñu̱xmax? Rü pemaã nüxü̃ chixu rü ngẽma duü̃xü̃gü i tama Yudíugü ixĩgüxü̃ ga tama Tupanaca̱x daugüxü̃ ga noxrix, rü ngẽmatama duü̃xü̃gü nixĩ i ñu̱xma Tupanape̱xewa imexü̃ yerü nayaxõgü. 31Natürü yema Yudíugü ga nagu ĩxchaü̃xü̃ ga yema Moĩchéarü mugü na Tupanape̱xewa yamexü̃ca̱x, rü ínatüe. 32¿Rü ñuxãcü ínatüe? Dücax, ínatüe yerü yema mugüguama naxĩ na Tupanape̱xewa yamexü̃ca̱x, rü tama Ngechuchuaxü̃́ nayaxõgüchaü̃. Rü yemaãcü ga Ngechuchu rü yema duü̃xü̃güca̱x rü wüxi ga guxchaxü̃ nixĩ. 33Rü ngẽmachiga nixĩ i Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ i ñaxü̃: “Choma rü Yudíugütanüwa chanamu ya Cristu. Rü nüma rü ngẽma Yudíugüca̱x rü wüxi i guxchaxü̃ tá nixĩ erü ngẽxguma tama nüxü̃́ yaxõgüãgu rü tá inayarütauxe. Natürü ngẽma duü̃xü̃gü i nüxü̃́ yaxõgüxü̃, rü aixcüma tá namaxẽ”, ñanagürü.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 1Pa Timutéux, choma i Pauru nixĩ i cuxca̱x chanaxümatüxü̃ i ñaã popera. Rü choxü̃ nixĩ ga yamuxü̃ ga Ngechuchu ya Cristu na norü puracü chaxüxü̃ca̱x, yerü yemaãcü nanaxwa̱xe ga Tupana ya tüxü̃ maxẽxẽẽcü rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu ya ínaṉg̱uxẽẽgücü. Rü cuma Pa Timutéux, rü chaune quixĩ i Tupanaãrü orewa yerü chauxü̃tawa nixĩ ga cunayaxuxü̃ ga Tupanaãrü ore ga noxrix. Rü chanaxwa̱xe ya Tanatü ya Tupana rü tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu rü poraãcü cuxü̃ narüngü̃xẽẽgü rü nüxü̃́ cungechaü̃tümüü̃ rü cuxü̃ nataãẽxẽẽgü. 3Yexguma cuxna ichaxũãchigu na Machedóniããnewa na chaxũxü̃ca̱x rü cumaã nüxü̃ chixu na Epéchiuarü ĩãnegu na curüxã́ũxü̃ca̱x. Rü chanaxwa̱xe i ngẽ́ma cungẽxmaẽcha erü nangẽxmagü i duü̃xü̃gü i doramaremaã ngẽ́ma nangúexẽẽxü̃ i ngẽma yaxõgüxü̃, rü chanaxwa̱xe i cuyanaxoxẽẽ i guxü̃ma i ngẽma ngu̱xẽẽtaegü i doragümare ixĩgüxü̃. 4Rü chanaxwa̱xe i ngẽma duü̃xü̃gümaã nüxü̃ quixu na nüxü̃ naxoexü̃ca̱x na namaã nangúexẽẽãxü̃ i ngẽma oregü rü nacümagü ga nuxcümaü̃güxü̃ ga duü̃xü̃gü nagu ĩxü̃. Erü guxü̃ma i ngẽma oregü rü doramare nixĩ, rü ngẽmagagu düxwa nügümaã nanuẽ i duü̃xü̃gü. Rü ngẽma oregü rü tama aixcüma nüxü̃ narüngü̃xẽẽ i duü̃xü̃gü na meã Tupanaãxü̃́ yaxõgüãxü̃ca̱x. 5Natürü Tupana nanaxwa̱xe i tórü maxü̃newa na ingearü pecaduã̱xgüxü̃, rü na mexü̃gu rüxĩnüẽxü̃, rü aixcüma meã na yaxõgüxü̃. Rü nüma tüxü̃ namu na ngẽmaãcü imaxẽãcüma yigü na ingechaü̃güxü̃. 6Natürü ñuxre i duü̃xü̃gü rü marü nüxna nixĩgachi i Tupanaãrü ore na nawe naxĩxü̃ca̱x i ngẽma ore i taxuwama mexü̃ i nuẽwa nagagümarexü̃. 7Erü nümagü tüxü̃ nangúexẽẽchaü̃ i ngẽma mugü ga Moĩché tüxna ãxü̃, natürü tama nüxü̃ nacua̱xgü i ṯacüchiga na yiĩxü̃ i ngẽma tamaã nüxü̃ yaxugüexü̃ rü tüxü̃ nangúexẽẽxü̃ woo nüma nagu naxĩnüẽgu rü meãma nüxü̃ nacua̱xgü. 8Rü nüxü̃ tacua̱x rü ngẽma mugü ga Moĩché tüxna ãxü̃ rü tüxü̃́ name ega Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma naga ixĩnüẽgu. 9Natürü nüxü̃ tacua̱xgü rü guxü̃ma i mugü rü ngẽma duü̃xü̃gü i chixexü̃ ügüxü̃ca̱x nixĩ. Rü ngẽma nixĩ i ngẽma duü̃xü̃gü i tama irüxĩnüẽchaü̃xü̃, rü ngẽma tama norü ãẽ̱xgacüga ĩnüẽxü̃, rü ngẽma chixexü̃ ügüxü̃, rü ngẽma pecaduã̱xgüxü̃, rü ngẽma tama Tupanaga ĩnüẽxü̃, rü ngẽma nanatüxü̃ rü naẽxü̃ ima̱xgüxü̃, rü guxü̃ma i ngẽma máẽtagüxü̃, rü ngẽma naxü̃neãrü ngúchaü̃we rüxĩxü̃, rü ngẽma yatügü rü ngexü̃gü i naxrüü̃ yatüxü̃ rü ngexü̃maã ngẽãẽgüxü̃, rü ngẽma duü̃xẽgümaã taxegüxü̃, rü ngẽma idorata̱a̱xgüxü̃, rü ngẽma ãẽ̱xgacügümaã idoragüxü̃, rü guxü̃ma i ngẽma duü̃xü̃gü i naxügüxü̃ i ṯacü rü togü i chixexü̃gü i tama Tupanaãrü ngu̱xẽẽtaemaã wüxiguxü̃. 11Rü ngẽma Tupanaãrü ngu̱xẽẽtae, rü nüxü̃ itayangau nagu i norü ore i mexü̃ i tüxü̃ nüxü̃ cua̱xẽẽxü̃ i ñuxãcü tüxü̃́ na nangẽxmaxü̃ i maxü̃ i taguma gúxü̃. Rü ngẽmaxü̃ na chixuxü̃ca̱x nixĩ ga choxü̃ namuxü̃ ga nüma ya Tupana ya aixcüma mexẽchicü. 12Rü moxẽ nüxna chaxã ya Ngechuchu ya Cristu ya tórü Cori erü nüma choxü̃ nangugü rü wüxi i mexü̃ i norü duü̃xü̃ chixĩ, rü ngẽmaca̱x choxü̃ naxuneta na norü puracü chaxüxü̃ca̱x. Rü nüma guxü̃guma choxü̃ narüngü̃xẽẽ na nüxü̃ chixuxü̃ca̱x i ngẽma norü ore. 13Ü̃pa ga choma rü chixri nachiga chidexa ga Cristu, rü naxchi chaxai ga yema duü̃xü̃gü ga nüxü̃́ yaxõgüxü̃, rü poraãcü chixexü̃ namaã chaxü. Natürü woo yemaãcü na chamaxü̃xü̃, rü Tupana choxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ ga yema chorü chixexü̃, yerü tama aixcüma nüxü̃ chacua̱x ga ṯacü na chaxüxü̃, yerü tauta nüxü̃́ chayaxõ ga Cristu ga yexguma. 14Rü yemaãcü ga tórü Cori ya Ngechuchu rü poraãcüxüchima chomaã namecüma yerü choxü̃ narüngü̃xẽẽ na nüxü̃́ chayaxõxü̃ca̱x rü nagagu nüxü̃ changechaü̃xü̃ca̱x i guxü̃ma i duü̃xü̃gü. 15Rü pemaã nüxü̃ chixuxchaü̃ i wüxi i ore i aixcümaxü̃chi ixĩxü̃ i inaxwa̱xegüxü̃ na guxãma nüxü̃ cuáxü̃. Rü Ngechuchu ya Cristu rü ñoma ga naãnewa nangu na namaxẽxẽẽãxü̃ca̱x i pecaduã̱xgüxü̃. Rü natanüwa rü choma nixĩ ga guxü̃ãrü yexera na chixexü̃ chaxüxü̃. 16Natürü Tupana choxü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ ga yema chorü chixexü̃ na chowa duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nadauxẽẽxü̃ca̱x ga ñuxãcü nüma ga Ngechuchu ya Cristu yaxna chomaã na naxĩnüxü̃ ga woo guxü̃ ga pecaduã̱xgüxü̃ãrü yexera chixecü na chiĩxü̃. Rü ngẽmaãcü wüxi i cua̱xruü̃ chixĩ naxca̱x i guxü̃ma i duü̃xü̃gü na nümagü rü ta nüxü̃́ nangẽxmaxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 17Rü ñu̱xma tanaxwa̱xe i guxü̃gutáma nüxü̃ ticua̱xüü̃gü rü tanataxẽẽgü ya yima nüxĩcatama Tupana ixĩcü. Rü woo tama nüxü̃ tadaugü i ñu̱xma natürü guxü̃guma tórü Ãẽ̱xgacü ya Rei nixĩ rü tagutáma nayu. Rü ngẽmaãcü yiĩ. 18Pa Chaune, Pa Timutéux, ñaã nixĩ i chorü ore i cumaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü ü̃pa ga yexguma Tupana yadexaxẽẽgu ga ñuxre ga taeneẽgü, rü nüxü̃ nixugügü na cuma rü tá mexü̃ i Tupanaãrü orearü uruü̃ quiĩxü̃. Rü ñu̱xma chanaxwa̱xe i yemagü nüxü̃ ixuxü̃rüü̃ meã cuyanguxẽẽ i ngẽma puracü i mexü̃ i Tupana nawa cuxü̃ muxü̃. Rü chanaxwa̱xe na aixcüma cuyaxõxü̃ rü cuãẽwa cumatama nüxü̃ cucuáxü̃ na aixcüma namexü̃ i ngẽma puracü i ícuxüxü̃. Ñuxre i duü̃xü̃gü rü nüxü̃ nacua̱xgüchire̱x i ṯacü nixĩ i mexü̃ na naxügüãxü̃, natürü chixexü̃ãma naxügü. Rü ngẽmaca̱x düxwa nüxü̃ narüxoe na Cristuaxü̃́ yaxõgüãxü̃. 20Rü yemaãcü nüxü̃ naxüpetü ga Imenéũ rü Aleyã́dru. Rü düxwa choma Chatanána chanawogü ga yema taxre na Chataná ngúxü̃ nüxü̃ ingexẽẽgüxü̃ca̱x na ngẽmawa nüxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x na tama namexü̃ na chixri Tupanachiga yadexagüxü̃.


text:
Pitura a oli
La pitura a oli l'è na teghnica de piturà che la sa fà mettend insèma un pigment e vuna bàs inerta e dell'oli.
I sò origin eren minga cognossuu: i ruman Galen, Vitruvi e il Plini ul Vecc. Il Diversarum Artium Schedula del Teofil l'è el pussee vecc ricettari di tecnich per l'art parlava dassè dela pitura a oli.
La tecnica l'è poi stata perfezionada dai pituri ulandes nel milases'cènt (el Vasari invece el pensava che l'aveven inventada i ulandes, ma l'è minga ver).
Cuntegnüü
Oli[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una voolta s'adupevan var oli: oli de lin crud, oli de nus, oli de papaver e anca l'oli d'ulif.I enn da preferì gli oli vegetai, mea pesant e che sa ossidan mea tropp: il pusè usaàl'è quel de lin. L'è usà crud per fa su i culur, anca con dei siccatif. L'oli de lin cucinà al sa seca prima, ma in del tèemp el fa diventà gial tuch i culur.
Support[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pitura a oli la se pò fà su svarià suport.Ul lègn l'è sta ul prim (piopp, fagg e l'abete i enn i pusè usaà). In del XVI seculal sè iniziaà a pitùrà su la tèla (il lin le la pusè indicada ma anca la pusè custusa, ma ghhe inn anca il cotone, la juta eda quei ann de poliester da met de foe ma l'oli s'attaca mea tant ben).
Preparaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prima de piturà con l'ooli ta ghè de preparà ul suport, se tal fet minga il culur scure mea ben e l'asorb tuch. La pussè usada l'è quela fatta de gess de Bològna e colla de cunigli.Nei negozi ta pudet truvà anca ul gess prunt per preparài suport ma l'è mea gess l'è del bianc de titanio cunt un medium acrilic. La carta la se poe preparà cunt l'oli de lin cucinàa o cunt del culur ben ipastàa.
Tecnica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tecnica l'è mea facil. L'oli al s'asciuga in sett dì(anca se l'dipend dal pigment queivoen s'asciuga pussè velus). L'oli sa poe usà in pussè de un moed ta poedet fa i velatur o usal a impast.


text:
Bristol
Bristol (Bryste in galles; Briostó in irlandes; Bricgstōw in ingles antigh) l'è ona città de l'Inghilterra del sud-ovest, cont ona popolazion de pussee de 430.000 personn.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in de la region del Sud-Ovest, la gh'ha el status de city e l'è anca ona contea e on distrett minga metropolitan.
L'è traversada del fiumm Avon e la confina cont i contee del Gloucestershire e del Somerset.
L'è minga lontana del Galles, e la se troeuva in sui spond del Canal de Bristol (part de l'Ocean Atlantigh).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm antigh, Bricgstōw, el voeur dì piazza in sul pont.
Bristol l'esist giamò del XI secol; ai temp di Normann a Bristol el gh'era vun di castei pussee important de l'Inghilterra del sud.
In del XII secol Bristol l'è vegnuda on port important, perchè l'era chì che la partiva la pupart di nav che l'andava in Irlanda.
El genoves Giovanni Caboto l'è partii de chì quand l'è andaa in America in del 1497.
Oltra a vess on port bell grand, Bristol l'era anca on centro de la tessidura, e per quest, a partì del 1760, l'è entrada in concorrenza con Liverpool.
El blocch contra l'Inghilterra voruu del Napoleon, insema a l'abolizion de la s'ciavitù (1807), la gh'ha portaa via a Bristol on bell poo de ricchezza: a bon cunt, dopo la guerra cont i Frances, la città l'ha conossuu la Rivoluzion Industrial, e la popolazion l'è cressuda de brutt in del Vottcent.
Duranta la Segonda Guerra Mondial, Bristol l'è stada bombardada on fracch de volt.
Gent nassuda a Bristol[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cary Grant, attor.
- Bansky, artista.


text: 1Pa Mecü Pa Teóquirux, nayexma ga ṯacü ga totanüwa ngupetüxü̃. Rü muxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü marü nanaxümatügü ga yemachiga, yexgumarüü̃ ga tomaã nüxü̃ na yaxugüexü̃rüü̃ ga yema duü̃xü̃gü ga noxriarü ügügumama Ngechuchuxü̃ daugüxü̃ rü nüxü̃ rüngü̃xẽẽgüxü̃ ga norü orearü uchigawa. 3Rü ngẽmaca̱x, Pa Teóquirux, rü choma rü ta meãma naxca̱x íchaca ga nachiga ga guxü̃ma ga yema Ngechuchu üxü̃. Rü ñu̱xma rü chauxca̱x rü name na meãma cuxca̱x chanaxümatüxü̃ i ngẽma na meãma nüxü̃ cucuáxü̃ca̱x na aixcüma yiĩxü̃ ga yema ore ga marüchire̱x cuxü̃ nangu̱xẽẽgüxü̃ ga togü. 5Rü yexguma Erode ãẽ̱xgacü ixĩxgu ga Yudéaanewa, rü yéma nayexma ga wüxi ga Yudíugüarü pai ga Zacaríagu ãẽ́gacü. Rü pai ga Arã́ũtaa ga Abíatanüxü̃ nixĩ ga nümax. Rü nama̱xéga rü Erichabé nixĩ. Rü tüma rü ta pai ga Arã́ũtanüxü̃ tixĩ. 6Rü nüma ga Zacaría rü nama̱x ga Erichabé rü meãma Tupanape̱xewa, namaxẽ rü aixcüma naga naxĩnüẽ ga norü mugü. Rü yemaãcü taxucürüwa texé chixri nachiga tidexagü. 7Natürü nangexacügü yerü nama̱x rü ingexacü. Rü ñu̱xũchi ga nümagü rü marü yaguã̱xgü nixĩgü. 8Rü wüxi ga ngunexü̃gu rü yema paigütücumü ga Zacaría natanüwa üxü̃gu nangu na tupauca ga taxü̃newa Tupanaãrü puracü naxügüxü̃ca̱x. 9Rü yema paigü rü nacüma nixĩ ga nüxü̃ na naxunetagüxü̃ ga wüxi ga natanüxü̃ na tupaucaarü aixepegu naxücuxü̃ca̱x rü yéma Tupanaca̱x na yaguãxü̃ca̱x ga pumara ga yixixü̃. Rü yema ngunexü̃gu rü Zacaríagu nangu na tupaucaarü aixepegu naxücuxü̃ca̱x na yéma yaguãxü̃ca̱x ga pumara. 10Rü yema pumara íyaguyane rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga düxétüwa yexmagüxü̃ rü ínayumüxẽgü. 11Rü ngürüãchi Zacaríaca̱x nango̱x ga wüxi ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃ ga daxũcü̱̃ã̱x. Rü yema nachica ga pumara nawa yagugüü̃xü̃ãrü tügünecüwagu nachi. 12Rü yexguma Zacaría nüxü̃ da̱u̱xgu ga yema Tupanaãrü orearü ngeruü̃ ga daxũcü̱̃ã̱x, rü poraãcü naḇaixãchiãẽ, rü poraãcü namuü̃. 13Natürü yema daxũcü̱̃ã̱x ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃ rü ñanagürü nüxü̃: —Pa Zacaríax, ¡tãxṹ i cumuü̃xü̃! Erü Tupana rü marü nüxü̃ naxĩnü i curü yumüxẽ. Rü cuxma̱x i Erichabé rü cuxü̃́ tá ixãxãcü, rü Cuáü̃maã tá cunaxüéga. 14—Rü cuma rü tá poraãcü cutaãẽxü̃chi i ngẽxguma nabuxgu. Rü muxü̃ma i togü i duü̃xü̃gü rü tá ta nataãẽgüxüchi. 15—Erü yima cune rü Tupanape̱xewa rü tá wüxi ya mexẽchicü nixĩ. Rü tãũtáma binu nayaxaxü, rü taxuü̃ma to i ṯacü rü ngúchi̱xáxü̃ tá nixaxü. Rü tauta nabuyane rü Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü tá nüxna nangu. 16—Rü nüma tá muxü̃ma i Yudíugüxü̃ narüngü̃xẽẽ na norü Cori ya Tupanaca̱x nawoeguxü̃ca̱x. 17—Rü nüma ya Cuáü̃ rü tá Cori ya Cristupe̱xegu nixũ. Rü nuxcümaü̃cü ga Tupanaãrü orearü uruü̃ ga Eríarüü̃ tá nixĩ erü tá nüxü̃́ nangẽxma i Tupanaãẽ i poraxü̃. Rü ngẽmaãcü tá nüxü̃ narüngü̃xẽẽ i papagü na naxãcügüxü̃ nangechaü̃xü̃, rü ngẽma tama Tupanaga ĩnüẽchaü̃xü̃ rü na aixcüma inaxĩnüẽxü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü tá duü̃xü̃güxü̃ ínamexẽẽ naxca̱x ya Cori ya Cristu —ñanagürü ga yema daxũcü̱̃ã̱x. 18Rü Zacaría rü yema daxũcü̱̃ã̱xna naca, rü ñanagürü: —¿Ñuxãcü tá nixĩ i ngẽma na naxãxãcüxü̃ i choxma̱x? Erü marü chayaxüchi i chomax rü ngĩma rü ta marü iya —ñanagürü. 19Rü Zacaríaxü̃ nangãxü̃ ga yema daxũcü̱̃ã̱x, rü ñanagürü: —Choma nixĩ i Gabi i Tupanaãrü puracü chaxüxü̃. Rü nüma núma choxü̃ namu na cumaã nüxü̃ na chixuxü̃ca̱x i ñaã ore i mexü̃. 20—Natürü ñu̱xma i cuma rü tama choxü̃́ cuyaxõ i ngẽma ore i cumaã nüxü̃ chixuxü̃. Rü ngẽmaca̱x i ñu̱xma rü tá cungega ñu̱xmatáta nabu i ngẽma cune. Natürü ngẽma cumaã nüxü̃ chixuxü̃, rü aixcüma tá ningu nagu i ngẽma ngunexü̃ i Tupana ixunetaxü̃ —ñanagürü. 21Rü yoxni ga duü̃xü̃gü rü tupaucaarü düxétüwa Zacaríaxü̃ nanaṉg̱uxẽẽgü. Rü nügüna nacagüe ga ṯacüca̱x na tama paxa yéma ínaxũxũxü̃. 22Rü yexguma Zacaría tupaucawa íxũũxgu, rü taxucürüwa duü̃xü̃gümaã nidexa, yerü nangega. Rü nümagü ga duü̃xü̃gü rü nüxü̃ nicua̱xãchitanü ga ṯacüxü̃ na nadauxü̃ ga Zacaría ga tupaucaarü aixepena. Rü Zacaría rü naxme̱xmaã duü̃xü̃güxü̃ nüxü̃ nacua̱xẽẽ ga ṯacü nüxü̃ na üpetüxü̃, yerü nangega. 23Rü yexguma Zacaría nagu̱xẽẽgu ga na naxüãxü̃ ga Tupanaãrü puracü ga tupauca ga taxü̃newa, rü wenaxãrü napataca̱x nataegu. 24Rü yemawena rü Zacaría nama̱x ga Erichabé rü ixãxãcü. Rü ngĩpatagu irüxã́ũẽcha, rü wüxime̱ẽ̱xpü̱x ga tauemacü taguma düxétüwa ixũ. 25Rü ngĩxĩcatama ngĩgürügü: —Cori ya Tupana rü poraãcü choxü̃ narüngü̃xẽẽ. Rü ñu̱xma rü marü tãũtáma chixri chauchiga nidexagü i duü̃xü̃gü naxca̱x na changexacüxü̃ —ngĩgürügü. 26Rü 6 ga tauemacü marü ngĩxü̃́ mexgu ga Erichabé ga yema na naxãxãcüxü̃, rü Gariréaanewa yexmane ga ĩãne ga Nacharétuwa Tupana nanamu ga norü orearü ngeruü̃ ga Gabi. 27Rü ngĩxü̃tawa naxũ ga wüxi ga pacü ga taguma yatü ngĩmaã maü̃xcü. Rü María nixĩ ga ngĩẽ́ga. Rü ngĩma rü ixãtechaü̃ namaã ga wüxi ga yatü ga Yuchegu ãẽ́gacü. Rü nüma ga Yuche rü nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabítanüxü̃ nixĩ. 28Rü yema nachica ga María nawa yexmaxü̃gu naxücu ga Gabi, rü ñanagürü ngĩxü̃: —Nuxmaẽ Pa Maríax. Tupana rü poraãcü cumaã nataãẽ. Rü Cori ya Tupana rü cuxü̃tawa nangẽxma, rü guxü̃ i ngexü̃güarü yexera marü cuxü̃ narüngü̃xẽẽ —ñanagürü. 29Natürü yexguma María nüxü̃ da̱u̱xgu ga yema daxũcü̱̃ã̱x ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃, rü namaã iḇaixãchiãẽ ga yema norü ore ga ngĩmaã nüxü̃ yaxuxü̃. Rü ngĩgüãẽwa nagu irüxĩnü ga tü̱xcüü̃ yemaãcü ngĩxü̃ na namoxẽxü̃. 30Rü yexguma ga Gabi rü ñanagürü ngĩxü̃: —Pa Maríax, tama name na cumuü̃xü̃, erü Tupana rü poraãcü cumaã nataãẽ. 31—Rü ñu̱xma rü tá tauemacü cuxü̃ inayarütaxu, rü tá cuxãxãcü, rü tá nayatü i cuxacü. Rü Ngechuchugu tá cunaxüéga. 32—Rü nüma rü wüxi ya ãẽ̱xgacü ya taxüchicü tá nixĩ. Rü Tupana ya Taxüchicü Nane tá nixĩ i naẽ́ga. Rü Cori ya Tupana rü tá nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabírüü̃ ãẽ̱xgacüxü̃ nayaxĩxẽẽ. 33—Rü nüma rü guxü̃gutáma Yudíugüarü ãẽ̱xgacü nixĩ. Rü tagutáma ínanguxuchi na ãẽ̱xgacü na yiĩxü̃ —ñanagürü. 34Rü yexguma ga María rü Gabina ica, rü ngĩgürügü: —¿Ñuxãcü tá nixĩ i ngẽma na chaxãxãcüxü̃, erü tauta chaxãte? —ngĩgürügü. 35Rü nüma ga Gabi rü ngĩxü̃ nangãxü̃, rü ñanagürü: —Tupanaãẽ i Üünexü̃ tá cuxna nangu. Rü Tupana ya Tacüarü pora rü wüxi i caixanexü̃rüü̃ tá cugu nayangaixema. Rü ngẽmaca̱x ngẽma õxchana i namaã cuxãxãcüxü̃ rü Tupanape̱xewa mecüxüchi tá nixĩ, rü Tupana Nanemaã tá nanaxugü i duü̃xü̃gü. 36—Rü cutanüxü̃ i Erichabé rü marü ixãxãcü woo marü yaguã̱xchire̱x na yiĩxü̃. Rü woo ga duü̃xü̃gü rü: “Tagutáma ixãxãcü” ñanagürügü ngĩxü̃, natürü i ñu̱xma rü marü 6 ya tauemacü ngĩxü̃́ name na marü naxãxãcüxü̃. 37—Erü Tupanaãxü̃́ rü taxuü̃ma naguxcha —ñanagürü. 38Rü yexguma ga María rü ngĩgürügü: —Chorü Cori ya Tupanaãrü duü̃xü̃ chixĩ i chomax. Rü marü name i chomaã nanaxü i ngẽma chomaã nüxü̃ quixuxü̃ãcüma —ngĩgürügü. Rü yexguma ngĩxna ínixũ ga yema Tupanaãrü orearü ngeruü̃ ga daxũcü̱̃ã̱x ga Gabi. 39Rü yexgumaü̃cüü ga María rü paxama nawa ixũ ga guma ĩãne ga Zacaríapata nawa yexmane ga Yudéaaneãrü dauxchitawa. 40Rü Zacaríapatawa ingu, rü iyaxücu, rü Erichabéxü̃ irümoxẽ. 41Rü yexguma Erichabé nüxü̃ ĩnügu ga Maríaarü moxẽ, rü ngĩrü õxchana ga ngĩãnüwa yexmaxü̃ rü nixĩã̱xcüü. Rü Tupanaãẽ ga Üünexü̃ rü Erichabéna nangu. 42Rü yexguma ga Erichabé rü tagaãcü Maríaxü̃ ngĩgürügü: —Guxü̃ i ngexü̃güarü yexera Tupana cuxü̃ narüngü̃xẽẽ. Rü ngẽxgumarüü̃ ta cunexü̃ narüngü̃xẽẽ. 43—¿Ṯacüwa chame na nuã chauxü̃tagu cunaxũãnexü̃? Pa Chorü Cori Naẽx. 44—Erü ngẽxguma nüxü̃ chaxĩnügu i curü moxẽ, rü chauxacü i chauanüwa ngẽxmaxü̃ rü norü taãẽmaã nixĩã̱xcüü. 45—Cuma rü cutaãẽ erü nüxü̃́ cuyaxõ i norü ore ya Tupana. Rü ngẽmaca̱x Tupana tá nayanguxẽẽ i ngẽma ore i cumaã nüxü̃ yaxuxü̃ —ngĩgürügü ga Erichabé. 46Rü yexguma ga María rü ngĩgürügü: —Choma rü chauãẽwa poraãcü Tupanaxü̃ chicua̱xüü̃. 47—Rü chorü Cori ya chorü Maxẽẽruü̃maã chataãẽxü̃chi. 48—Rü woo wüxi i Tupanaãrü duü̃xü̃ i ngearü dĩẽruã́xẽ chixĩ, natürü Tupana chaugu narüxĩnü. Rü ñu̱xmaü̃cüü i duü̃xü̃gü rü taãẽ̱xcümaã guxü̃gutáma choxü̃ naxugüe. 49—Erü Tupana ya Poracü rü taxü̃ i mexü̃ chauxca̱x naxü. Rü naxüüne i naẽ́ga ya Tupana. 50—Rü nüma ya Tupana rü guxü̃gutáma nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü ya guxãma ya yíxema aixcüma nüxü̃ muü̃ẽxẽ. 51—Rü guxü̃ ga norü poramaã tüxü̃ narüyexera ga guxema tügütama icua̱xüü̃güxe. 52—Rü marü ínanawoxü̃ ga yema ãẽ̱xgacügü ga nügü írütagüxü̃. Natürü guxema duü̃xẽgü ga tügü írüxíragüxe, rü poraãcü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ. 53—Rü guxema tüxü̃́ nataxúxe, rü muxü̃ma tüxna naxã. Natürü guxema muãrü dĩẽruã̱xgüxe rü taxuü̃ma tüxna naxããcüma tüxü̃ ínimugü. 54—Rü poraãcü nüxü̃ narüngü̃xẽẽ ga norü duü̃xü̃gü ga Yudíugü. Rü tama nüxü̃ inarüngüma na nüxü̃́ ingechaü̃tümüü̃güxü̃, yexgumarüü̃ ga nuxcümaü̃güxü̃ ga tatanüxü̃maã na inaxunetaxü̃. 55—Yerü yemaãcü inaxuneta namaã ga tórü o̱xi ga Abráü̃ rü namaã ga tatanüxü̃gü na guxü̃gutáma tüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ —ngĩgürügü ga María. 56Rü tomaẽ̱xpü̱x ga tauemacü Erichabéxü̃tagu irüxã̱ũ̱x ga María. Rü ñu̱xũchi ngĩpataca̱x itaegu. 57Rü nawa nangu ga ngunexü̃ ga na naxíraxacüxü̃ ga Erichabé. Rü nayatü ga ngĩxãcü. 58Rü yexguma nüxü̃ nacua̱xgügu na ñuxãcü Tupana ngĩmaã mecümaxü̃, rü ngĩrü ngaicamagu pegüxü̃ ga duü̃xü̃gü rü ngĩtanüxü̃gü rü ngĩxü̃ ínayadaugü, rü ngĩxü̃ narümoxẽgü rü ngĩxü̃ nayataãẽgüxẽẽ. 59Rü 8 ga ngunexü̃guwena rü ínayawiecha̱xmüpe̱xechiraü̃gü ga guma ngĩne. Rü nanatü ga Zacaríagu nanaxüégagüchaü̃ ga duü̃xü̃gü. 60Natürü naẽ ga Erichabé rü tama inaxwa̱xe. Rü ngĩgürügü: —Narümemaẽ nixĩ i Cuáü̃gu tanaxüéga —ngĩgürügü. 61Rü duü̃xü̃gü rü ñanagürügü ngĩxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ cunaxwa̱xe i ngẽma naẽ́ga? Erü cutanüxü̃tanüwa rü tataxuma ya texé ya ngẽmagu ãẽ́gaxe —ñanagürügü. 62Rü yexguma ga duü̃xü̃gü rü naxme̱xwa nanatü ga Zacaríana nacagüe ga ṯacü rü naẽ́gagu tá na naxüégaãxü̃. 63Rü yexguma ga Zacaría rü poperaxü̃ naxuneta na yexma na naxümatüãxü̃ca̱x ga naẽ́ga. Rü yexma nanaxümatü, rü ñanagürü: “Cuáü̃ tá nixĩ i naẽ́ga”, ñanagürü ga namatü. Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü naḇaixãchiãẽgü ga yexguma yema naẽ́gaxü̃ nadaugügu. 64Rü yexgumatama wenaxãrü nidexa ga Zacaría. Rü inanaxügü ga Tupanaxü̃ na yacua̱xüü̃xü̃. 65Rü yemaca̱x guxü̃ma ga yema duü̃xü̃gü ga norü ngaicamagu ãpatagüxü̃ rü poraãcü naḇaixãchiãẽgü. Rü guxü̃wama ga yema naãnewa ga Yudéaanewa rü duü̃xü̃gü nüxü̃ nixuchigagü ga yema ngupetüxü̃. 66Rü guxü̃ma ga nüxü̃ cuáchigagüxü̃ ga yema ngupetüxü̃, rü nagu narüxĩnüẽẽcha. Rü nügümücügüna nacagüe, rü ñanagürügü: —¿Ṯacü tá nixĩ i ngẽma õxchana? Erü Tupana rü aixcüma naxü̃tawa nangẽxma —ñanagürügü. 67Rü nanatü ga Zacaríana nangu ga Tupanaãẽ i Üünexü̃. Rü nüxü̃ nixu ga yema ore ga Tupana namaã nüxü̃ ixuxü̃. 68Rü ñanagürü: —Name nixĩ i nüxü̃ ticua̱xüü̃gü ya tórü Cori ga nuxcümaü̃cü ga tórü o̱xi ga Iraéarü Tupana. Erü núma tatanüwa nangu na tüxü̃ yamaxẽxẽẽxü̃ca̱x i yixema i norü duü̃xü̃gü na ixĩgüxü̃. 69—Rü ngẽmaca̱x tüxna nanamu ya wüxi ya poracü ya tórü maxẽxẽẽruü̃ ga nuxcümaü̃cü ga norü duü̃xü̃ ga Dabítanüxü̃wa ne ũcü. 70—Rü yemaãcü Tupana tamaã inaxuneta nawa ga yema nuxcümaü̃güxü̃ ga norü orearü uruü̃gü ga üünegüxü̃. 71—Rü Tupana rü namaã nüxü̃ nixu rü nüxna tá tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ i tórü uwanügü rü guxü̃ma i duü̃xü̃gü i taxchi aiexü̃. 72—Rü nuxcümaü̃güxe ga tórü o̱xigümaã nüxü̃ nixu na nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃güxü̃ rü tagutáma nüxü̃ iyanangümaxü̃ ga yema tümamaã inaxunetaxü̃. 73—Rü yemaãcü ga Tupana rü nuxcümaü̃cü ga tórü o̱xi ga Abráü̃maã inaxuneta. Rü namaã nüxü̃ nixu rü tá tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ nüxna i tórü uwanügü na tama imuü̃ẽãcüma naxüxü̃ca̱x i Tupanaãrü puracü rü aixcüma mecü na ixĩgüxü̃ nape̱xewa i guxü̃ i tórü maxü̃wa i wüxichigü i ngunexü̃gu —ñanagürü ga Zacaría. 76Rü ñanagürü ta: —Cumax, Pa Chaunex, rü Tupana ya Taxüchicüarü orearü uruü̃maã tá cuxü̃ naxugü. Erü cuma rü tá Corixü̃pa yoxni duü̃xü̃gümaã nüxü̃ quixu i nachiga ya Cori. 77—Cuma rü Coriarü duü̃xü̃güxü̃ tá nüxü̃ cucua̱xẽẽ na Tupana tá nüxü̃́ nüxü̃ ngechaü̃xü̃ i norü pecadugü na ngẽmaãcü nayauxgüãxü̃ca̱x i maxü̃ i taguma gúxü̃. 78—Erü nüxü̃́ tangechaü̃tümüü̃gü ya Tupana ya poraãcü tüxü̃ ngechaü̃cü. Rü ngẽmaca̱x daxũguxü̃ i naãnewa taxca̱x ne nanamu i ñoma i naãneãrü ngóonexẽẽruü̃ i ngexwacaxü̃xü̃ na nangóonetanüxẽẽãxü̃ca̱x i ngẽma duü̃xü̃gü ga noxri guxü̃guma norü chixexü̃gagu ãũcümaxü̃wa yexmagüxü̃. Rü nüma tá tüxü̃ narüngü̃xẽẽ na Tupanamaã rüngüxmüẽxü̃ca̱x —ñanagürü ga Zacaría. 80Rü yema õxchana rü niyachigü rü wüxichigü ga ngunexü̃gu yexeraãcü Tupanaxü̃ nicuáchigü. Rü dauxchita ga ngextá taxúema íxãpataxü̃wa nayexma ñu̱xmata yema ngunexü̃wa nangu ga na Yudíugüxü̃ nügü nacua̱xẽẽxü̃.


text:
Matemàtega
La matemàtega al è chela sienza che la stüdia di mudell da strütüra da còorp astrata e da le relazziú che s'i stabiliss intra da luur (da la parola derivada dal Greech uάθnua, máthema: sienza, cugnussenza, aprentissagg, uaθnuatιkoς).
Malgraa che la gh’àbies di mültipel üüs in d’otre sienze e dissipline (fisc particülarmeent in la Físega), e la tràtes di relazziú ch’i pöö sembrá evidente, i matemàtich da prima i pustüla (vidé assioma), e dapress i dedüiss e demustra. La matemàtega l’è mia cunsiderada una sienza sperimentala. I matemàtich i söö definí e investigá strütüre e cuncett astratt par da le resú pürameent da deent a la matemàtega, gja che tale strütüre i pöö pruvidé, par esempi, una generalizazziú eleganta, u un utiil ütil par di càlcüj frequeent. Da plüü, un bell puu da matemàtich i stüdia le suve àree da preferenza simplismeent par da le resú estétiche, videent inscí la matemàtega cuma una furma d'aart in cüünt d'una sienza pràtega u aplicada (apó si le strütüre che i matemàtich i investiga i gh’a fisc da spess la suva urígen in usservazziú da la natüra).
La matemàtega a l’è una aart, però apó una sienza da stüdi. Infurmalameent, sa pöö afirmá che la matemàtega al è ul stüdi di «nümar e símbuj», i.e., la investigazziú da strütüre astrate definide da manera assiumàtica duvraant la lògica e la nutazziú matemàtega.
Al è apó la sienza da le relazziú spazziale e quantitative. Sa trata da relazziú esate che i esiist intra quantitaa e magnitüde, e di métude par le quale, d'acordi cun cheste relazziú, le quantitaa cercade i è dedüíbile a partí d'otre quantitaa cugnussüde u pressüposte. Di òolt puunt da vista sa i pöö truvar in la filusufía matemàtega
Al è frequeent truvá vargü ch’al descriif la matemàtega cuma una sémplis estensiú di linguagg natüraj ümà, che la dövra una gramàtica e un vocabülari definii cunt estrema precisiú, ul prupòsit da la quala al è la descrizziú e esplurazziú da relazziú cuncetüale e físiche. Da recent, malgraa cheest, i prugress íntal stüdi dal lenguagg ümà i apunta a una otra furma da i analizá: i linguagg natüraj (cuma ul Lumbaart, ul Català e ul Francées) e i linguagg furmaj (cuma la matemàtega e i linguagg da prugramazziú) i è da le strütüre da la nata bàsicameent diferenta.
Cuntegnüü
Categuríe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa diis che a la matemàtega i è assée tré àmbit:
- Àlgebra (cun l'Aritmética).
- Geumetría, (cun trigunumetría e sezziú còniche).
- Anàlisi matemàtega, in la quala sa i dövra lètere e símbuj; sa töö deent la geumetría analítica e ul càlcül.
(Vargü, spescjalameent i prubabiliist, i gjunta a chesta lista ul càlcül da prubabilitat).
Cadascüna da cheste categuríe sa la dividiss al sò tuurn in:
- püra u astrata, indúe sa i cunsidera le magnitüde u quantitaa astratameent, senza relazziú cun la matéria;
- aplicada, che la trata le magnitüde cuma süstanza da còorp materiaaj, e par cunsegueent sa la relazziuna cun cunsiderazziú físiche.
Malgraa le nümeruse branche da la matemàtega i síes fisc interelazziunade; a gh’è chí una lista da sezziú che a pudemm cunsiderá íntal sò stüdi:
Fundameent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Filusufía da le matemàtega - Intüizziú matemàtega - Custrutiviism matemàtich - Fundameent da la matemàtega - Teuría di cungjuunt - Lògica simbòlica - Lògica difüsa - - Teuría da le categuríe - Pröva di teureem - Assiumàtega - Indüzziú
Nümar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nümar - Nümar natüraal - Nümar intreegh - Nümar razziunaal - Nümar irazziunaal - Nümar reaal - Nümar cumpless - Quaterniú - Utoniú - Sedeniú - Nümar ipereaal - Nümar infinii - Dígit - Sistema da nümerazziú - Nümar p-àdich
Matemàtega dal scambi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Càlcül - Càlcül veturiaal - Anàlisi - Equazziú diferenziala - Sisteme dinàmich e teuría dal caos - Lista da funziú - Lugariitm
Anàlisi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Strütüre matemàteghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Àlgebra astrata - Teuría di nümaar - Àlgebra cumütativa - Geumetría algebràica - Teuría di grupp - Munòit - Anàlisi - Tupulugía - Àlgebra lineara - Teuría di graaf - Teuría da le categuríe
Spazzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Teuría da feixos (tradüzziun)
- Geumetría algebràica - Geumetría diferenziala - Tupulugía diferenziala - Tupulugía algebràica - Àlgebra lineara - Quaterniú e rutazziú íntal spazzi
Matemàtega finita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cumbinatòria - Teuría di cungjuunt - Stadística e Prubabilitaa - Teuría da la Cumpütazziú - Matemàtega discreta - Criptugrafía - Teuría di graaf - Teuría di zöögh
Matemàtega aplicada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Teureem e cungetüre famuse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Darée teurema da Fermat - Ipòtesi da Rieman - Ipòtesi dal cuntínü - Classa da cumplessitaa P e NP - Cungetüra da Goldbach - Cungetüra di nümar primm gjümej - Teureem d'incumpletezza da Gödel - Cungetüra da Poincaré - Argumeent da la diagunala da Cantor - Teurema da Pitàgura - Teurema fundamentaal dal càlcül - Teurema Fundamentaal da l'àlgebra - Teurema di quàtar culuur - Lema da Zorn - Identitaa d'Euler.
Stòria da la matemàtega. Ul muunt di matemàtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stòria da la matemàtega - Matemàtich - Medaja Fields - Millenium Prize Problems - International Mathematical Union - Matemàtega íntal muunt - Matemàtega a Bisanzi - Matemàtega in l'Islam da l'etaa mediana
Matemàtega recreativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vidée apó l'artícul principaal sura Stòria da la matemàtega
Stòricameent, la matemàtega la töö furma cun la finalitaa da fá i càlcüj íntal cumeerz, par mesürá la tera e par previdé i avenimeent astrunòmich. Cheste tré necessitaa i pöö vess relazziunade in certa furma cun la südivisiú àmpia da la matemàtega íntal stüdi da la strütüra, ul spazzi e ul scambi.
Ul stüdi da la strutüra al scumenza cuj nümar, inizzialameent i nümar natüraj e i nümar intreegh.
Le régule ch'i cumanda le uperazziú aritméteghe s'i stüdia in l'àlgebra elementara, e le prupieta plüü prufunde di nümar intreegh s'i stüdia in la teuría da nümaar. La investigazziú da métude par resòolf equazziú la porta al caamp da l'àlgebra astrata. L'impurtaant cuncett da vetuur, generaalizaa a spazzi veturiaal, al è stüdiaa in l'àlgebra lineara, e al partegn a le dò branche da la strutüra e dal spazzi. Ul stüdi dal spazzi al urígina la geumetría, prima la geumetría euclidéa e dapress la trigunumetría.
La cumprensiú e descrizziú dal scambi in variàbila mesüràbila al è ul tema centraal da le sienze natürale, e dal càlcül. Par resòolf dij prubleem ch'i sa dirigiss in furma natürala a da le relazziú intra una quantitaa e la suva tassa da scambi, e da le sulüzziú a cheste equazziú, s'i stüdia le equazziú diferenziale.
I nümar druvaa par representá le quantitaa cuntínue i è i nümar reaj. Par stüdiá i prucess da scambi s'al dövra ul cuncett da funziú matemàtega. I cuncett da derivada e integrala, intrudüii par Newton e Leibniz, i representa un palpée cjaaf in cheest stüdi, che sa al denomina Anàlisi.
Par da le resú matemàteghe, al è cunvenieent par un bell puu da fí d'intrudüí i nümar cumpless, vargot ch'al dà löögh a l'anàlisi cumplessa.
L'anàlisi funziunala la cunsistiss a stüdiá prubleem la incògnita di quaj al è una funziú, la pensaant cuma un puunt d'un spazzi funziunaal astrat.
Un caamp impurtaant in matemàtega aplicada al è la prubabilitaa e la stadística, ch'i permett da dá la descrizziú, l'anàlisi e la predizziú da fenòmen ch'i cumporta variàbil aleatòrie e che s'i dröva in tüte le sienze.
L'anàlisi nümérica la investiga le métude par realizá i càlcüj int i urdinaduur.


text:
Meneghin
Meneghin l'è ona maschera milanesa de origin incerta, introducida in del teater in del '600 dal Carl Maria Maggi ch'el gh'ha daa l'imagin popolar che tucc cognossen anca al dì d'incoeu. El Carl Porta l'haa cuntribuii a fall diventà pussee popolar. Se pensa ch'el nòmm el vegn de Domenico.
A la mità del '800 el Meneghin l'è diventaa on simbol de libertaa contra la dominazion forestera de la Lumbardia.
In del Carnaval ambrosian el Meneghino el se compagna cont on'altra maschera popolar milanesa: la Cecca.


text:
Sergnà
Sergnà (Sergnano in Italian) l'è 'n cümü de 3 626 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) che sa tröa 'n Pruincia da Cremuna. El g'ha 'na frasiù ciamada Tresulasch.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è mustràt in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Pagine tacade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pruvincia de Bèrghem
- Süperfiss: 2.723 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2010): 1.098.740 ab.
- Densitaa: 404 ab./km²
- Nümer de cumün: 244
- Capitaal (pup. 2010): Bèrghem (120.694 ab.)
La Provincia de Bergom (Pruìnsa de Bèrghem in Bergamasch) l'è mettuda in del center de la Lombardia; la confina cont i provinz de Lecch, de Monscia e Brianza e de Milan a òvest, con quèlla de Sondri a nòrd, quella de Brèssa a est e quella de Cremona a sud.
El sò territòri l'è spartii fra la montagna, la colina e la pianura.
La part de montagna l'è la pussee granda (pussee del 60% del total) e l'è occupada di Alp Oròbi, tajaa da tré gròss valad profond: la Val Brembana, la Val Seriana e la Val Cavalina, con tutt i sò valètt lateraj (Val Talegg, Val Brembila, Val Serina, Val de Scalf).
Tra la pianura e la montagna gh'è ona zenta de ronch, cont i Coll de Bergom e el Parch di Coll de Bergom, la Val Calepi e la Val San Martin; tutta la part meridional l'è inveci pianura, de origin alluvional e compresa trai fiumm Ada e Òli. Tutta la part bassa la gh'ha on ambient oramai antropizzaa, anca se in d'on quaj sitt gh'è ammò dii paesagg minga tròpp ruinaa; a bon cunt, la densitaa l'è minor de quella de la provinza de Monscia ò Milan.
L'ambient de la montagna l'è inveci puttòst ben tegnuu: se regòrden a quèll propòset chì tutt i zòn protett (bell grand a l'è el Parch di Oròbi Bergamasch, al confin settentrional).
L'economia de la provincia l'è dominada de l'industria, fada per el gròss (comè in del rest de la Lombardia) de aziendi medi e piscinitt; i settor pussee in forma a hinn el tessil, la mecaniga, la siderurgìa (se regòrda la Dalmen).
L'agricoltura l'è oramai marginal, anca se in pianura l'è eficent e la consent di produzion elevaa; in montagna l'è inveci trascurabil, vist el fenòmen de l'abbandon de part de la popolazion.
Ona risorsa di montagn a l'è el turismo.
In de la Provincia de Bergom gh'è vun di pussee important aeropòrt in Itàlia: quell de Ori (in bergamasch Öre), che l'è diventaa el 4° in Itàlia per i persònn e adiritura ul 3° per i merci.
Collegament[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Holziken
Holziken (Houzike in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 244 abitant e una süperfiss de 2.86 km², e al se tröva a una altitüden de 443 meter sura al livel del mar.
El cumün de Holziken a l'è tacaa ai cumün de Hirschthal, Kölliken, Muhen, Schöftland, Uerkheim.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Holziken l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1306 as Helzinkon.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Holziken l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Holziken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Catolicesim
El Catolicesim a l'è el grüp cristian püssee nümerus, cun pressapoch 1,1 miliàrd de member. La recugnuss el primaa del Papa, el vescuv de Roma.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gesa Catoliga la gh'ha set Sacrament, che hinn el (Batesim, l'Eucarestia, la Cunfermaziun o Cresima, la cunfessiun o penitenza, el Matrimoni, l'Urdin sacerdutal e l'Ünziun di malaa). A travers i Sacrament la diva la grazia divina al credent.
La Gesa Catoliga la gh'ha una strütüra piramidala ma la recugnuss impurtanza ai ges particular, impurtanza segnada anca in del Cuncili Vatican II. Gesa particulara al sa pö duprà in dò maner:
- in riferiment a una diocesi;
- upüra a una chiesa sui iuris che la sa diferenzia per una sò utunumia püssee granda, 'me recugnussüü anca del Cuncili Vatican II in del decret sü i ges catoligh urientaj Orientalium Ecclesiarum[1].
Atribüü de la Gesa Catoliga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In acordi al Catechism de la Gesa Catoliga, la Gesa a l'è Vüna, Santa, Catoliga e Apustoliga. Quij quater atribüü chì, minga separabij, indichen i trat essenziaj de la Gesa e de la sò missiun (CIC, 811). I catoligh prufessen la sò fed in di quater atribüü de la Gesa a travers el Cred di Apostuj e'l Cred de Nicea-Custantinopul.


text:
La Péna
Artìcol in dialètt rumagnòl
La Péna (Pennabilli in italièn) l'è un cumòn ad 3.098 abitìnt. Fin al 2009 la era dal Marchi ma in seguit ad un referendum con altr 6 comòn (Castèl d'Elci, Marcaden dla Marecia, Majòl, San Lè, Sant'Egta e Talamel) la e paseda sot la Rumagna.
Belèria · Catòlga · Castèl d'Elci · Curièn · Gimèn · Misèn · Majôl · Munt Fior · Mundaìn · Munt Clòmb · Turièna · Montgridólf · Marcaden dla Marecia · Montescùd · Murzèn · E Puz · Arzö · La Péna · Rèmin · Saludèc · San Climènt · San Lé · Sant'Êgta · San Zuàn in Marignèn · Santarcànzul . Talamèl . Vróc ·


text:
Oh Bej! Oh Bej!
La fera di Oh bej! Oh bej! l'è el mercatin caratterìstich del prenzipi del mes de dicember a Milan. La comenza el 7 dicember, dì de la fèsta de Sant'Ambroeus, patron de la cittaa, e la seguta fin a la domenega dopo.
Origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'origin de la festa la se fà risalì [1] a la vegnuda a Milan, in del 1510, de Giannetto Castiglione (o Giannotto), Gran Maester de l'Ordin di Sant Maurizi e Lazar e fedel del Pio IV, che l'era andaa in cittaa per riportà nei milanes el spirit de devozion in di Sant. Giannotto el gh'aveva pagura de trovass denanz l'ostilitaa de la popolazion, che l'era minga tropp favorevol al Papa, e allora l'ha decis de vegnì denter a Milan per primm, cont dree el so seguito, e quand l'è rivaa denanz al popol e ai bagaj, l'ha comenzaa a distribuì di regall.
El nomm el derivaria dal vosà soddisfaa di fioeu a la vista di bellee e di dolz distribuii da l'ecclesiastich: Oh, bej! Oh, bej!. l'era el 7 de dicember, anniversari de l'elezion a Vescov de Milan de Ambroeus (nel 374), e de quell dì comenza la tradizion de la fera intorna a la Basilica de Sant'Ambroeus.
Quand che gh'è la fera di Oh bej! Oh bej!, gh'è semper di problemm per via de la gran quantitaa de gent che ghe và per comprà e per vend di robb, e gh'è semper on fora-fora che rovina on poo la festa. Per gionta, l'è minga facil tegnì foeura quej che gh'hann minga la licenza, e del spess gh'è di lit per trovà on sit per mett i banchett, e i ghisa gh'hann el sò de fà per mett on poo d'ordin. Nel 2006 el sit de la fera è staa spostaa perché in piazza Sant'Ambroeus gh'è di lavorà, e i banchett hinn staa miss intorna al Castell Sforzesch.


text:
Elba
L'Elba (Cech: Labe; Tudesch: Elbe; Pulacch: Łaba; Suraab: Łobjo) a l'è un fiümm de l'Europa centraal; a l'è lünch 1.091 km e al quata suta un basin de circa 148.000 km². I sò surgeent a inn in dii Muntagn dii Gigaant, al cunfin nurdovest céch, a un altèzza de 1.400 m, da la cunflüenza dii dü tureent Bílé Labé e Malé Labé. Dopu la surgeent al va in direzziun süüt, pö dopu al gira inver òvest e ammò nurdovest; in dii chilometer ca vegnen dopu, al cjapa l'acqua de trì aflüeent: ul Jizera, la Muldava (Vltava) e l'Ohre.
Dopu passaa ul cunfin Céchia-Germania al cjapa una direzziun nurdovest, c'al tegnarà fin a la fin, al bagna Dresda e Meissen e pö al ga va deeent a la pianüra de la Germania setentriunaal; chì al bagna, in fila, i citaa de Torgau, Wittenberg, Dessau, Magdebüürg, Wittenberge, Ambüürg, Holstein primm de bütass deent in del Maar del Nòort tacaa a Cuxhaven. In de chel tocch chì al riceff i fiümm Mulde, Saale, Elster Negher, Havel, Elde. L'Elba l'è culegaa, cunt una reet de canaj navigabil, a i magjuur zòn prudütiff tudesch.
Quaand a gh'era ammò la Germania Urientaal, l'Elba al marcava per un tocch ul cunfin cunt la part òvest; quell lì l'è minga staa però l'ünich cunfin marcaa dal fiümm, vist che l'era anca ul limit urientaal de l'impeer de Carlu Magn.


text:
Lengua longubarda
La lengua longubarda l'era la lengua di longubard (ciamà di volt incasí lumbard). I longubard j'eran un popul germanich che j'hinn rivà int l'alt'italia int el sest secul. La so lengua la cumincià a vess druvà poch a partì dal setim secul, ma prubabilment l'è 'ndata avanti fin squasi l'ann 1000 d.S. (dop dal Signur). Al dí d'incö gh'è restà dumà di frament de quela lengua chí, principalment una quai parola chi e là int i scritt latin. Vist che ghe mia tanta testi in lungubard, l'è impussibil induvinà che tipo de murfulugia e de sintassi el gh'ava. E donca la classificassion linguistica l'è basaa dumà ins la funulugia. Vist che el lungubard el mustra un tipo de cambiament de cunsunant che le cumpagn de cul ch'el se veda in tudesch, la classificassion la meta el lungubard con i dialett de l'Elbe germanic. Gh'è un mügg de nom de la familia real lungubarda che i mustran cui cambiament chi di cunsunant, presempi:
- pert < bert: Aripert, Godepert
- perg < berg: Perctarit, Gundperga (tusa del re Agilulf)
- prand < brand: Ansprand, Liutprand
La lengua lungubarda l'à lassà in eredità ai parlà lumbard d'incö un bel pu de paroll, cuma per esempi mucà, vardà, guastà, arnés, guera, trincà, grattà, zanna, marchés, sala, etc.


text:
TIP: Proteger il computer
Protegia tes computer ed uschia er tut tes documents e tut tias regurdientschas impurtantas: installescha in program d'antivirus ed ina firewall ed actualisescha regularmain quests programs. Fa stim sch'i dat updates da segirezza per il sistem operativ e per la software, ed exequescha adina puspè quests updates. Fa copias da segirezza da tut las datas ch'èn impurtantas per tai, p.ex. sin in disc cumpact u sin in disc dir extern. Tegna en salv questas copias en in lieu segir.


text:
Cinch Giornad de Milan
Cont el nomm de Cinch Giornad de Milan (italian: Cinque Giornate di Milano) intendom ona revolta popolar s'cioppada a Milan in del marz del 1848, che l'ha portaa a la liberazion de Milan del domini austriegh. A l'è vun di episodi pussee cognossuu del Risorgiment italian.
La storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1848, in quella che tutta l'Europa gh'era dree a s'cioppà la revoluzion, anch a Milàn el 18 de marz de quell ann lì la popolazion la tacava a fà su baricad e a sparà di tecc e di fenester contra el presidi austriegh comandaa del Radetzky, che dopo el primm dì de la revolta el s'è baricaa denter el Castell.
La resistenza l'è stada trada insemma del Podestà Gabrio Casati e del Consej de Guerra comandaa del Carlo Cattaneo, che 'l menava i sò messagg in gir per la città grazzia ai Martinitt (come se disen i fioeu de l'orfanotrofi milanes). El Radetzky, che 'l gh'aveva paura de vess taccaa di spall de l'esercit piemontes che l'era in sul fà de cobbiàss ai milanes, l'ha deciduu de ciappà el largh e retiràss invers al Quadrilater, indove la se trovava la pupart di sò armad. I austriegh vegniven donca foeura de la Porta Tosa, che de quell dì lì l'ha mudaa el sò nomm in Porta Vittoria.
I Cinch Giornad in de la poesia milanesa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El poeta milanes Giovanni Rajberti l'ha scrivuu on componiment dedicaa ai Cinch Giornad. Chì de sotta, ona soa citazion:
18-22 MARZO 1848
...L'è staa de quel moment
Ch'è comenzaa ona guerra disperada
D'on popol disarmaa contra on'armada:
Roba che fa spavent!
I s'ciopp contra i baston,
I sass contra i cannon,
E ona cittadinanza sueffada
A tutti i comoditt,
E a scoeud tutti i petitt,
Moresina e pacifica de coeur,
Che tutta insemma salta sù in d'on tratt
A fa quell che Dio voeur.
Fieri come leon,
Svelti come legoratt,
E senza distinzion
De pitocch, sciori o nobil...


text:
Perito Moreno
Ol Perito Moreno l’è ü giasér de l’Argentina che 'l se tróa ‘n del parch nasiunàl de Los Glaciares in de la pruìnsa de Santa Cruz in de la Patagonia argentìna.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è stài ciamàt Perito Moreno in unùr del Francisco Moreno, ün esploradùr argentì del sécol XIX, che l’éra ün espèrt, cioè ü perito ‘n spagnöl, de la Patagònia.
I sò mizüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è lónch 30 chilòmeter, l’è grant piö o méno 250 chilòmeter quadràcc e l’è spès 170 méter, 70 de chès-ce i è sùra 'l lièl del lach Argentì, dezà che la particolarità del Perito Moreno l’è pròpe chèla de finì 'n del lach Argentino.
Ol giasér e ‘l lach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A belàze 'l giasér 'l và ‘nacc e 'l ghe traèrsa fò la stràda al làch, 'l la tèa ‘n dù; de la bànda a mut l’àqua, che la rèsta seràda dét dal giasér e la ghe rìa mia a 'ndà vià, la crès de lièl, 'nfìna a rià a 30 méter sùra ‘l lièl normàl del lach. Isé, sóta 'l pis de l’àqua, ol giàs a l’ se s-cèpa e l’àqua a la fì la ghe rìa a scapà fò da chèsta dìga de giàs: l’è ü spetàcol de èt.
Ol Perito Moreno l’è öna gran atrasiù per i türisti, dezà che l’è bèl grant, l'è belfà giràga sùra pò a pé e l'è adóma a dò ùre de coriéra da El Calafate.


text:
Lach de Garda
El lach de Garda, (ciamàt apò Benaco), l'è 'l piö grant dei lach de l'Italia e giü de chèi piö cunusìcc e sfrötacc per el turìsmo. El g'ha 'na superfìce 370 km² presapóch e 'l se tróa a 65 méter sùra 'l leèl del mar, ai pè de le Alpi. L'è 'n lach de urìgin glaciàl. che s'è furmàt 'nvèrs la fì de l'öltema glaciasiù.
Le sò spónde i è spartìde 'n trè pruvìnce de trè regiù diferènte: a nòrt gh'è la pruvìncia de Trènt (regiù del Trentì-Alto Adige), a òvest gh'è la pruvìncia de Brèsa (regiù de la Lombardìa) e a èst gh'è la pruvìncia de Verùna (regiù del Vèneto). La cità de Verùna la rèsta a 25 km a èst del lach e la cità de Brèsa la rèsta a 30km a òvest.
La part setentriunàla del lach l'è strèta e lónga, enseràda dét entrà 'l grùpo del mut Bàldo a èst e le preàlpi del Garda Alt a òvest. La part meridiunàla 'nvéce la se slàrga fò e ndò ànse separàde de la penìzola de Sirmiù. L'imisàre principàl l'è 'l fiöm Sarca, che 'l nas del grùpo de l'Adamèl e 'l se sböta 'ndèl lach de le bànde de Torbole, a l'estremità setentriunàla del lach. L'ünich emisàre 'nvéce l'è 'l Mincio e 'l vé fò del Lach de le bànde de Peschiera del Garda, a l'estremità sud-orientàl de l'ansa orientàl (cioè 'ndèla part verunéza).
Cümü postàcc söl lach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
Panoràma a vardà de Gargnà
-
Panoràma a vardà de Malcesine
-
Malcesine endèn quàder de Gustav Klimt (1913)
-
-
Tramónt a Torri del Benaco
-
El pórt de Lazise
-
Salò al tramónt
-
Panoràma de Tórbole
-
Panoràma a vardà de Peschiera del Garda
-


text:
03 08
Ol dé 3 de óst l'è 'l 215 ( 216 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 151 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de óst al è ul dí da pòost 215 ( 216 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 151 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1907, Barcelona - Se la cositüiss "Solidarità Obrera".
1914 - Zermania la declara la guèra a Fransa (Pröma Guèra Mondiala).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Rìa del Garda
Rìa del Garda (nòm uficiàl en italià: Riva del Garda; en todèsch: Reiff am Gartsee) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha 16 733 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 42 km², per 'na densità de 398 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arch, Concei, Ten, Léder, Nago Torbole, Limù (BS), Malcesine (VR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gabon
El Gabòn (Gabon in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.
A l'è tacaa a la Guinea Equaturiala, al Camerun e al Congo e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Libreville.
Al gh'ha una süperfiss de 267.668 km² una pupulaziun de pressapoch 1.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Gabon a l'è staa un possediment de la Francia del 1885 al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Gabòn (nom ufizial: République Gabonaise) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Ali Bongo Ondimba (del 2009).
El prim minister a l'è el Daniel Ona Ondo (del 2014).


text:
Acaia
L'Acaia (Axaΐa/Achaía in Grech, sia antigh che mudernu; Achæa in Latin; Achaïe in Frances) l'è una prefetüra de la Grecia ucidentala. La cunfina a est cun la Curinzia, a süd cun l'Arcadia e a ovest cun l'Elid. A nord l'è bagnada dai aqui del Gulf de Curint. El sò caplögh l'è 'l port de Patrass. L'è dunca sitüada in de la penisula del Pelupunes.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiun l'è ciamada inscì perchè antigament se credeva che 'l popul di Achee el gh'avess chì la sua urigin. In epuca antiga, i pupulaziun achee hin staa trai primm de la Grecia a culunizà l'Italia, cun la fundaziun de la cità de Sibari.
Al temp di Crusad, la s'è truvada in del Principaa de Acaia (1210-1432), vün di stat creaa dai Venezian in upusiziun a l'Imperi Bizantin.
I cumün[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aigeíra, Aígio, Akráta, Aroánia, Diakoptó, Dúmē, Erineós, Fárres, Kalabrúta, Laríssos, Leukásio, Messátida, Móbrē, Ōlenía, Paíōn, Paralía, Patrass, Río, Sumpoliteía, Tritaía, Brachnaíika.


text:
Saint Kitts e Nevis
Saint Kitts e Nevis (ciamaa anca Saint Christopher e Nevis) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Basseterre.
El gh'ha una süperfiss de 261 km² e una pupulaziun pressapoch de 42.696 abitant (2005).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saint Kitts a l'è stada la prima culonia del inglesa in di Caraib (1624); i ingles hann ucüpaa Nevis in del 1628.
I dò isul a hinn vegnüü indipendent in del 1983.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saint Kitts e Nevis (nom ufiziaj: Federation of Saint Christopher and Nevis e Federation of Saint Kitts and Nevis) a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è el Denzil Douglas (del 1995).


text:
Colònn
Colònn (nom ufizial in italian: Colonno) l'è on comun del Comasch cont ona popolazion de 528 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5,7 km² e 'na densità de 93 ab./km². L'è situaa in sü i spond del Lagh de Còmm.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Colònn l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
2010
L'ONU l'à decidìt che 'l 2010 l'è l'àn internasiunàl de la Biodiersità.
Cuntegnüü
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zenér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 12 de Zenér - Ü teremòt del 7 grado de la scala Richter, a i ure 16.53 l'à culpìt l'ìzola de Haiti e sura de töt la capitàl Port-au-Prince.
Fevrér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 18 de Fevrér - Ol Presidènt di Stacc Ünìcc, Barack Obama l'à 'ncontràt a la Cà Bianca ol Dalai Lama la güida del Tibet e de töcc i Büdisti. La Cina l'à protestàt 'n manéra üficiàl.
- 23 de Fevrér - In del cör de la nòcc ergü mia identificàt l’à facc ‘ndà dét in del fiöm Làmber miliù de lìter de idrocarbür da la Lombarda Petroli a Munscia. Ol petròle l’è pò pasàt in del Pò, ma l’è stacc fermàt prima de rià al delta, ‘n töte i manére l’è stacc ü dizàstr ambientàl.
- 27 de Fevrér - Ü teremòt de 8,8 gradi de la scala Richter, l'à culpìt ol Cile e töt ol Pacìfech meridiunàl. L'epicèntr l'éra di bande de la sità de Conception e i mórcc i è piö de 800.
- 27 de Fevrér - Ol Giuliano Razzoli, a i Ulimpìadi d’Invèren de Vancuver in Canada, l’à enzìt la medàia d’ór in del islàlom speciàl denàcc al Ivica Kostelic, segónt, e al André Myhrer, tèrs.
Mars[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 20 de Mars - ol coridùr de bici Óscar Freire l' vèns la Milà San Remu, segónt ol Tom Boonen tèrs ol Alesànder Petacchi.
- 21 de Mars - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama l' ghe rìa a fà aproà la sò rifórma de la sanità. La sanidaa in Ameriga la resta a bun cünt privada, ma i dit de asicüraziun poden pü refütà de assicürà la gent che la gh'ha di "pre-existing conditions", ciuè "cundiziun (medegh) pre-esistent". Pö l'assicüraziun la vegnaraa ubligatoria e se vün 'l ghe l'ha no 'l gh'ha de pagà 700 dolar a la finn de l'ann. Però 'l guerna 'l ghe daraa una man e 'n pagaraa un tuchelin a quij che gh'hann pocch danee.
- 29 de Mars - a Mosca dò dòne i se fà saltà 'n aria in del metró a l'ura de pónta e i fà 38 mórcc e piö de sènto ferìcc; se pènsa che i sìes teroréscc del Caucaso.
- 29 de Mars - a i elesiù regiunàle de la Lombardéa ol Robèrt Formigù 'l vèns cóntra 'l Filipo Penati e 'l diènta, per la quarta ólta, goernadùr de la regiù.
- 29 de Mars - in Iraq, a Mossul, öna bómba tiràda contra öna famèa de cristià la cópa ü s-cetì.
- 29 de Mars - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama, l'à anünciàt che l' permeterà de turnerà a trielà in del mar per sircà 'l petròle.
Avrìl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 8 de Avrìl - ol presidènt di Stacc Ünìcc, ol Barack Obama e 'l presidènt de la Rüsia, ol Dmitrij Anatol'evič Medvedev i firma a Praga ol tratàt Start 2 per ol dizàrm nücleàr.
- 10 de Avrìl - L'aereoplà del presidènt de la Polònia l' se schiànta a tèra intàt che l' sircàa de aterà a l'areopórt de Smolensk in Rüsia: i mör ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér Maria, ol capo de stat magiùr de l'ezèrcit Franciszek Gagor, el vice minìstro di èsteri Andrzej Kremer, ol goernadùr de la banca centràl polàca Slawomir Skrzypek, e töta la delegasiù üficiàla che l'ìa dré a 'ndà a Katyń per prezensià a i selebrasiù 'n memoria de la stràge soviètega de polàch per mà de Stalin.
- 11 d'Avril - El pilota Mattia Pasini el dà un'intervista ins Italia 1 cumpletament in lengua Emiliana-Rumagnöla. L'è vön di puchissim esempi de üsagg d'una lengua regiunala ins una television italiana.
- 12 d'Avril - Ol tréno Mals - Meran de la Sad partìt a i 8.20 l'è restàt sóta öna frana e l'è finìt fò di binàre: i mórcc i è 9 e i ferìcc 28. (Articul Prinzipal)
- 14 d'Avril - Teremòt in Cina de 7,2 gradi de la scala Richter piö de méla mórcc.
- 14 de Avrìl e dé seguèncc - Ol vülcà che l'se tróa sóta ‘l giasèr Eyjafallajokull in Islanda l’à tacàt a erütà de bröt e l’à bötàt fò öna nìola de sènder isé granda che ‘l tràfech aèreo l’è stai fermàt in mèza Eüròpa, a partì prima dal nòrt Eüròpa prima per rià pò fina al cèntro e süd Eüròpa in di dè dòpo.
- 16 de Avrìl - Semper per la nìola de sènder del vülcà islandés i è stai scancalàcc di gùi pò da l’areopòrt de Enésia 53 pò da l'areopòrt de Öre al Sère e di 28.000 gùi giurnalìer che se fà ‘n Eüròpa i n’è partìcc dóma 11.000, i óter i è stai töcc scancelàcc.
- 18 de Avrìl - Töt o spàsio aèreo de la Al Padana e de mèza Eüròpa l'è stai seràt fò per la nìola de sènder.
- 18 de Avrìl - I se té i fünerài del presidènt polàch Lech Kaczyński, ma tace capi de stat i ghe ria mia a èsga per la nìola de sènder del vülcà islandés che i permèt mia a i aèrei de gulà.
- 19 de Avrìl - Melér e melér de persune blocade da dè e dé in di areopòrt de töta Eüròpa i sirca de partì o de turnà a cà co la coriera o col tréno. La Gran Bretagna la möf tri naf de guèra per indà a ciapà i sò citadini che i è restài blocàcc in Fransa e Spagna.
- 22 de Avrìl - In del Gólf del Mèsico la s-ciòpa fò öna piatafùrma per ol petròle ciamada Deepwater Horizon de la società Transocean, ólta 122 méter che la se tróa a 50 chilòmeter da i còste de la Lüisiana. I mör öndes perùne e l'è ü di piö bröcc dizàster ambientài che ghe sìes mai capitàcc, dezà che per dé e dé s'ghe rìa mia a fermà 'l petròle che sènsa piö la piatafùrma 'l vé fò desperlü 'n del mar compàgn de l'aqua de ü tübo restàt sènsa 'l sò rübinèt. Per fermà 'l petròle prima che l' rie 'nfina sö i còste del la Lüisiàna se próa ach a daga föch.
- 27 de Avrìl - La Standard & Poors la sbàsa ol rating del dèbet di stacc de la Grécia e del Portogàl e i cròla töte i bórse del mónt.
- 28 de Avrìl - La Standard & Poors la sbàsa ach ol rating del dèbet de la Spagna da AA+ a AA e töte i bórse del mónt i và zó amò tùrna; la crès la pùra che la crisi de la Grécia la contàgie sö töcc.
- 29 de Avrìl - La canceliéra todèsca, la Angela Merkel, dòpo i 'ncontràt ol presidènt del FMI l'à finalmènt decidìt de ötà e de prestàga di palànche, 'nsèma a töcc i óter paìs de l'Eüròpa e la FMI, la Grécia: la bórsa de Atene la sèra fò con ü +7%.
Mas[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de Mas - A Nöa York l' falés ün atentàt a Time Square, 'ndóe öna machina 'mbutìda de esplosìf la é troàda e disinescàda prima che la pöde saltà 'n aria.
- 2 de Mas - Ol Papa Benedictus XVI l' và 'n pelegrinàg a Türì per la ostensiù de la Sacra Sindone.
- 4 de Mas - Claudio Scajola l' rasègna le dimisiù da minìster del laùr del IV goèrno Berlusconi. Ol sò ministér l' sarà ciapàt ad interim pròpe dal Presidènt del Consèi italià.
- 5 de Mas - In Grécia sciòpero generàl de töcc i lauradùr che i và 'n piasa a protestà cóntra i mizüre del Goèrno che l' sìrca de salvà l' paìs dal falimènt e per fal l'à teàt i stipèndi di statài e liberalizàt i licensiamèncc in del setùr privàt. La zét la sìrca de 'ndà dét in del Parlamènt e i se pìca co la polisìa. Öna quach manifestàncc col müs iscondìt i ghe dà l'asàlt a la filiàl de öna bànca e i ghe tìra dèt ach di molotof: tri dipendèncc de la bànca i mör dét in del föch.
- 5 de Mas - A Roma l'Inter là èns la finàl de la Còpa Itàlia cóntra la Roma per 1 a 0, gol in del prim tép del Diego Milito. La Roma la fenés i 10, dezà che 'l Francesco Totti l' ciàpa 'l cartelì rós per ìga dacc ü gran pesadù al Mario Balotèl.
- 6 de Mas - Elesiù 'n Gran Bretagna, i vèns i Tory, i Conservadùr del David Cameron, che i ria a 305 sègi, ma i ghe rìa mia a ìga ol 50% piö ü di sègi per pödì goernà desperlùr, ol parlamènt l' rèsta isé "hung", che 'l völ dì "tacàt vià per aria", manéra de dì che gh'è nisü che l' pöl goernà desperlü e i è töi lè che i spéta de capì chèl che l' söcederà.
- 6 de Mas - Ol parlamènt de la Grécia l'vóta a faùr di poredimèncc del goèrno che i sirca de salvà 'l paìs dal falimènt.
- 6 de Mas - Ol Dow Jones e 'l Nasdaq, per la pura che i dèbecc de la Grécia i tire dét in di fastöde töcc i paìs de l'Eüròpa, i pèrt ol 3,5%, ma a ün ura de la fì i perdìa adiritüra 'l 9%; se pènsa però che ghe sìes stacc ün erùr del compiuter o ün erùr de quach operadùr che i à sbaiàt a mèt dèt ün ùrden.
- 7, 8 e 9 de Mas - Adünada di Alpì nömer 83 a Bèrghem; 500.000 alpì i à sfilàt da i 9 de matina a i 9 e mèsa de sira 'n mès a la zét töta 'n fèsta.
- 8 de Mas - L' part ol Giro d'Italia nömer 93 da Amsterdam col "Crono Prologo".
- 8 e 9 de Mas - Dopo che la speculasiù internasiunàla la metìt sóta atàch i stacc de l'Eüròpa e i gràne de la Grécia i rés-cia de tirà dét 'n di fastöde töta l'Eüròpa i capi de stat e i minìster di finanse i laurà dù dé per riàga a 'ndà decórde e i per das de fà töcc 'nsèma per tègn sö l'Eüro e i stacc piö 'ndebitàcc.
- 11 de Mas - I Borse i fà fèsta, dòpo che i capi de stat e i minìster di finanse de l'Eüròpa i è 'ndàcc decórde: Milà la sèra fò adiritüra con ü +11,28%.
- 11 - 12 de Mas - Ol Papa Benedictus XVI 'l và pelegrì 'n Portogàl per visità la Madóna de Fatima.
- 12 de Mas - 'l Altetico Madrid l' vèns la prima finàl de la Eüropa League cóntra 'l Fulham per 2 a 1 a i tép süplementàr: gol de Diego Forlan (Atletico) e de Davies (Fulham) in del prim tép e gol finàl in del segónt tép süplementàr amò del Diego Forlan.
- 16 de Mas - L'Inter la èns l'öltima partìda del Campiunàt 2009 - 2010 a Siéna per ü a zéro cóntra 'l Siéna, gol del Diego Milito, e la èns ol campiunàt italià con 82 póncc, segónda la Roma con 80. I và 'n Còpa di Campiù ach ol A.C. Milan e la Sampdòria. 'n B menimà i fenés ol Siena, Ol Liórn e l'Atalanta.
- 22 de Mas - L'Inter la èns al Bernabeu de Madrid la Còpa di Campiù cóntra 'l Bayern Munchen, con dò gòal del Diego Milito.
- 30 de Mas - Ol coridùr de bici de Varés Ivan Basso l' vèns ol Giro 2010 che partìt de Amsterdam l'8 de Mas l' fenés a Verùna.
- 30 de Mas - L' fenés ol campiunàt de Serie B, Lecce e Cesena söbet in Serie A, Salernitana, Gallipoli e Mantova söbet in Serie A; Brescia, Sassuolo, Torino e Cittadella i và a i play off, menimà Triestina e Padova i và a i play out.
- 31 de Mas - In de la nòcc di ativìsti filo palestinés e di pacifisti i sirca de foorsà 'l blòch de Israél sö Gaza. Sö trè bàrche i part da la Türchia e i sìrca de rià via mar a Gaza e portà di gèner de prima necesità, ma la marìna de Israél la ghe à cóntra i repàrcc speciài i ràmpa sö sö i bàrche e l'is-ciòpa fò öna batàia, i mör di pacifisti e töt ol mónt l' se lamènta con Israél.
Zögn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 4 de Zögn - L’vé copàt ‘n Türchìa 'l vèscof lumbàrt Luigi Padovese;
- 5 de Zögn - La Padania la èns la finàl cóntra 'l Kurdistan per 1 - 0 e isé la èns l'edisiù nömer 4 de la Viva World Cup, zögàda a Gozo. La Padania l'è campiù del mónt per la tèrsa ólta.
- 5 de Zögn - Ol Valentino Rossi l’ s’è rómp öna gàmba ‘n di próe lìbere del sàbat matina al Mugèlo;
- 09 de Zögn - Elesiù in di Paìs Bas, i vèns i Liberài (VVD) del Mark Rutte che i rìa prim con dóma ü sègio denàcc a i Socialìst del Job Cohen, ex sìndech de Amsterdam, ma sura de töt l'à enzìt ol Geert Wilders e 'l sò partìt anti islàmech, ol PVV che l'è dientàt ol tèrs partìt del paìs. Menimà l'è 'ndàcia pròpe mal a i Cristià Democràtech del Jan Peter Balkenende, ex capo del goèrno che l' s'éra apéna dimetìt che i è pasàcc da 41 a 21 pòst in parlamènt. Chès-ce i risültàcc: 1) V.V.D.; da 22 a 31 pòst col 20.06%; 2) PvdA da 33 a 30 pòst col 20%; 3) PVV da 9 a 24 pòst col 16%; 4) CDA da 41 a 21 pòst col 14%; 5) SP da 25 a 15 pòst col 10%; 6) GroenLinks da 7 a 10 pòst col 6.6%; 7) D66 da 3 a 10 pòst col 6.6%; 8) ChristenUnie da 6 a 5 pòst col 3.3%;
- 11 de Zögn - I è cüminsàcc i Mondià de Fùbal in Süd Áfriga, la prima partida l'è pròpe Süd Áfriga - Mèsico, finìda 1 a 1.
- 13 de Zögn - Elesiù 'n Bèlgio. In di Fiandré ol prim partìt l'è la Nöa Aleànsa Fiamìnga (N-VA), ol partìt del Bart De Wever. La Nöa Aleànsa Fiamìnga la öl la secesiù di Fiàndre e gh'è la pusibilità che 'l Bèlgio l' se divide 'n dù: Fiàndre e Valònia.
- 18 de Zögn (e dé dòpo): l'è numinàt Minìstro del Federalìs, tra i döbe de la Léga Nòrt, 'l Aldo Brancher esponènt del PDL. Söbet ol nöf minìstro l' domànda 'l legìtimo 'mpedimènt per rimandà i procès 'ndo che l' gh'à de comparì. Dòpo i polémighe nasìde 'ntùren a chèsta situasiù e dòpo che 'l Presidènt de la Repübliga l'à dìcc che l'éra mia ü laùr giöst, ol Brancher l' renüncia al legìtimo 'mpedimènt.
- 24 de Zögn - Dòpo dù pàri de fìla col Paraguay (1 - 1) e co la Nöa Zelànda (1 -1), la nasiunàl de balù italiana la pèrt co la Sloàchia per 3 a 2 e la tùrna a cà sènsa riàga a pasà ‘l girù eliminatòre ‘ndo che la rìa adiritüra öltima: Paraguay 5, Sloàchia 4, Nöa Zelànda 3, Italia 2.
- 24 de Zögn - Ol Masimo Tartaglia l'è asòlt co la giustificasiù che l'éra mia bù de ragiunà 'n del momènt che l'à tiràt la statüìna söl müs al Berluscù.
- 28 de Zögn: Ol Pietro Taricone, óm de spetàcol e atùr italià, l' mör in de la nòcc dòpo ìga üt ün incidènt col paracadüte.
- 29 de Zögn - Ol Marcello Dell'Utri, senatùr del PDL e cofondadùr de Fórsa Itàlia, l'è condanàt in Apèl dal tribünàl de Palèrm a sèt agn de galéra per concórs estèrn in asociasiù mafiùza (periodo fin al 1992); l'avrès tratàt pò co la mafia per ès ötàt o mia ostacolàt in di afàre econòmech (supermercàcc e antène tv). Asolüsiù per i facc dòpo ol 1992, cioè da l'acüza de ès istàcc ol legàm tra mafia e politega, per ès piö precìs tra mafia e Fòrsa Itàlia, asolüsiù dezà che il fatto non sussiste che l' völ dì che chès-ce laùr i è mai söcedìt.
Löi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 de Löi: da Rotterdam 'n di Paìs Bas l' pàrt ol Tour de France nömer 96 e l' pròlogo l'è enzìt dal coridùr sguìser Fabian Cancellara.
- 4 de Löi: endèle elesiù 'n Polònia, 'l vèns ol Bronisław Komorowski, candidàt cóntra ol Jarosław Kaczyński, fradèl del presidènt mórt a Smolensk en avrìl.
- 5 de Löi: ol minìstro del Federalìsmo Aldo Brancher, en tribünal, el dis de ülì rasegnà le sò dimisiù.
- 10 de Löi: Uruguay e Germània i zöga la finàl per ol tèrs e quart pòst di Campiunàcc del Mónt de fùbal - Süd Africa 2010. La èns la Germania per 3 a 2.
- 11 de Löi: Spagna e Olànda i zöga la finàl di Campiunàcc del Mónt de fùbal - Süd Africa 2010. La èns la Spagna per 1 a 0 a i tép suplementàr con ü goal de Andrés Iniesta.
- 18 de Löi: dòpo l'incidènt ol Valentino Rossi l' tùrna a cór con d'ü ciót in de la gàmba e l' rìa quàrt al Gran Premio de Germània söl circuìto del Sachsenring, dré al Dani Pedrosa, prim, al Jorge Lorenzo, segónt, e al Casey Stoner, tèrs.
- 25 de Löi: l' fenés ol Tour de France 2010, 'l Alberto Contador l' rìa a Parigi co la màglia zàlda el' vèns ol sò tèrso Tour, segónt ol Andy Schleck e tèrs ol Denis Menchov.
Aóst[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Del prim de Aust l'è scumenzaa l'insci ciamaa SWIFT": un prugrama che'l revarda la trasmissiun forzada ai servizzi federaj segret american di infurmaziun in sü i cünt in banca (e di so detentur) de tücc quij che viven in de l'EU. El Jan Korte, representant del partii pulitegh tudesch Die Linke l'ha ciamaa "un nöf scandal perpetraa de la rugansa americana ai dagn de la gent üropeja".
- 04 de Aóst: ol presidènt de l'Iran, Mahmoud Ahmadinejad, l' iscàpa a ün atentàt di bande de la sità de Hamadan sènsa fas gna 'mpó de mal.
- 07 de Aóst: i Talebà i fà saì de ì copàt ol dé prima 9 "misiunare cristià". I persune copàde i éra 8 dutùr, öna dutùra todèsca, öna dutùra 'nglésa e 6 dutùr americà, 5 òmegn e 1 dòna, piö ü tradutùr afgà. I dutùr, che i éra di volontàre del la International Assistance Mission, i éra 'ndàcc a cürà di persùne in del Nuristan ciamàcc da la zét del pòst e finìt l'intervènt i éra dré che i turnàa a Kabùl, quando i è stai ciapàcc da i Talebà che i à metìcc in fìla, i gh'à sbaràt e i gh'à robàt töt. S'è salvàt adóma ü di dù tradutùr afgà, dezà che 'l s'è metìt a uzà che l'ìa müsülmà e l'à tacàt a recità 'l Corano, menimà gh'è stài negót de fà per i dutùr che i gh'à üt la "cólpa" de portàs dré di Bibie.
- 19 de Aóst: dòpo 7 agn de guèra i öltem soldàcc americà mandàcc in Iraq per combàt i làsa 'l paìs e i tùrna a cà; i è partìcc piö de dès dé prima del dé stabilìt che l'éra 'l 31 de Aóst, 'n töte i manére i rèsta 'n del paìs amò 50.000 soldàcc americà che i è mia lé per combàt ma per insegnàga a combàt a i soldàcc de l'ezèrcito irachéno.
- 21 de Aóst: l'Inter la èns, a San Sir la Süper Còpa Italiana còntra la A.S. Roma, per 3 a 1.
- 27 de Aóst: l'Atletico Madrid l'vèns la Süper Còpa Eüropéa còntra la Inter, per 2 a 0.
Setèmber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 5 de Setèmber: ol pilòta giapunés de Moto2, Shoya Tomizawa 'l pèrt ol contròl de la sò mòto e 'l vé 'nvestìt da dù óter pilòti, ol Scott Redding e 'l Alex De Angelis in de la gara de Misano Adriatico; portàt in ospedàl 'l mör de lé a póch.
- 19 de Setèmber: ol Papa Benedèt XVI l’ l’ lümìna beàt ol cardinàl John Henry Newman a Rednal.
Utùer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 de Utùer - söl circuìto de Sepang in Malesia ol Jorge Lorenzo l' rìa tèrs e l' diènta campiù del mónt de Moto Gp.
- 12 de Utùer - i scomìncia le uperasiù de sucùrs che i portarà 'n süperfìce i 33 minadùr restàcc sòta 700 meter de profondità per 69 dé 'ndèna minéra 'n Cìle.
- 31 de Utùer - Dilma Vana Rousseff del Partìt di Laoradùr (Partido dos Trabalhadores, PT) la èns ol balotàgio di elesiù presidensiài 'n Brazìl col 55% e la ciapa 'l pòst del Luiz Inácio Lula da Silva.
Noèmber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 3 de Noèmber - Söl circuìto de Interlagos in Brazìl la Red Bull la èns per la prima ólta 'l campiunàt del mónt a squadre de Formula 1.
- 3 de Noèmber - Asia Bibi, dòna pakistana de religiù cristiàna e màder de 5 is-cècc l'è condànda a mòrt per blasfemia dòpo ès istàcia mètida 'n galéra nel Zögn del 2009.
- 14 de Noèmber - Söl circuìto de Abu Dhabi in di Emiràcc Àrabi Ünìcc ol Sebastian Vettel pilòta de la Red Bull l' vèns la gara e 'l diènta per la prima ólta 'l campiù del mónt de Formula 1 e co i sò 23 agn 'l diènta 'l piö zùen campiù del mónt de Formula 1
- 24 de Noèmber - Al Cairo cristià còpti d'öna banda, polisiòcc e müsülmà de l'ótra i sé pica in di strade de la sità, dòpo che i aütorità i à fermàt la costrüsiù d'öna cèza, l' mör ü s-cèt cristià de 19 agn.
- 26 de Noèmber - La sparés da Brembàt de Sura öna s-cèta de 13 agn de nòm Yara Gambirasio.
- 28 de Noèmber - In Sguìsera l'è aproàt col 52,9 % de sé ü referèndum che l' rènt obigatòre casà vià dal paìs töi chèi che i forestér che i è stài condanàcc per ü reàt penàl.
- 28 de Noèmber - Elesiù 'n Catalògna, l' vèns ol partìt nasiunalést CIU guidàt dal Artur Mas con 62 ségi sö 135 del parlamènt català.
Dezèmber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 de Dezèmber - A Stocólma, ün integralést islàmech l' se fà saltà 'n ària in del cör de la sità tra la zét che la gira i negòse per i regài del Nedàl, ma l'atentàt l'falès e l'mör adóma l'atentadùr. In de la rivendicasiù gh'è di minacé per la Svésia, dezà che l'à fai negóta cóntra ü dizegnadùr de vignète che, segónt i 'ntegralèsch islàmech, l'à ofendìt la sò religù de lur.
- 14 de Dezèmber - A Roma se óta la sfidücia al Goèrno Berlüscù: a la Camera i vóta cóntra 'l goèrno 'n 311, menimà i vóta per ol goèrno 'n 314 e 2 i vóta mia, al Senàt i vóta cóntra 'l goèrno 'n 135, menimà i vóta per ol goèrno 'n 162 e 11 i vóta mia: ol goèrno l'gh'è rià isé a ìga la fidücia dal Parlamènt.
Chi gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 8 de Mars - Ol Tonino Carino giurnalìsta sportìf de la Rai.
- 3 de Avrìl - Ol Maurizio Mosca giurnalìsta sportìf de la Gazzetta e de la televisiù.
- 8 de Avrìl - Ol Malcolm McLaren, produtùr discogràfech, müzicista e manager di Sex Pistols nasìt in del 1946.
- 10 de Avrìl - Ol presidènt de la Polònia, Lech Kaczyński, la sò moér ol capo de stat magiùr de l'ezèrcit Franciszek Gagor, el vice minìstro di èsteri Andrzej Kremer, ol goernadùr de la banca centràl polàca Slawomir Skrzypek in d'ü dizàster aèreo a l'areopórt de Smolensk in Rüsia.
- 15 de Avrìl - Ol Raimondo Vianello atùr e condutùr televizìf.
- 3 de Zögn - Ol Monsignùr Luigi Padovese, vèscof lumbàrt de la Céza Catòlega.
- 4 de Zögn - Ol Carmélo Francia, poéta e gramàtech del Dücàt de Piassa Puntida.
- 29 de Zögn - Ol Pietro Taricone, atùr e concorènt del prim Grande Fratello.
- 16 de Löi - Ol Mino Damato, giurnalìsta e condutùrt de la televisiù.
- 17 de Aóst - Ol Francesco Cossiga, presidènt, capo de goèrno e minìster de la Repüblica Italiana.
- 5 de Setèmber - Ol Shoya Tomizawa, pilòta giapunés de Moto2.
- 21 de Setèmber - La Sandra Mondaini, atrìce e moér del Raimondo Vianello.
- 29 de Setèmber - Ol Vincenzo Crocitti, atùr.
- 30 de Setèmber - Ol Tony Curtis, atùr americà.
- 27 de Utùer - Ol Néstor Carlos Kirchner, ex presidènt de l'Argentina.
- 11 de Noèmber a Los Angeles - Agostino de Laurentiis, ciamàt Dino, produtùr cinematogràfech.
- 11 de Noèmber - Leslie Nielsen, atùr americà.
- 11 de Noèmber - Mario Monicelli, regìsta toscà.
- 18 de Dezèmber - Blake Edwards, regìsta americà, Oscar a la cariéra, famùs per i sò film compàgn de Breakfast at Tiffany's (colasiù da Tiffany), Hollywood Party e sura de töt chèi de la Pantéra Ròza.
- 18 de Dezèmber - Tommaso Padoa Schioppa economista e ex minìster del Goèrno Prodi.
- 21 de Dezèmber - Enzo Bearzot, alenadùr de la squàdra de balù de l'Itàlia che 'n del 1982 l'à enzìt ol Campiunàt del Mónt de Fùbal.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Kleines Wiesental
Kleines Wiesental l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Lörrach. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 77.84 km² e 'ndel Dicember 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 2 862 abitàncc.
El cümü de Kleines Wiesental el se tróa 'ndèla Germània sud-ocidentàl, a póch chilòmetri del cunfì co la Svìsera e la Frància.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
15 03
Ol dé 15 de mars l'è 'l 74 ( 75 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 292 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de mars al è ul dí da pòost 74 ( 75 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 292 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1311 - Cefis (Gréssia): i Català i ghe trà zò l'esèrsit Franses: è la darera granda bataja di almogàver.
1992 - Catalunya: CiU la adagna i elessiú al Parlament de Catalunya per la tersa ölta: ghe la otegn masöransa assolüda.
1493 - Palos de la Frontera (Huelva, Andalusia, Spagna): Cristòfor Colomb al ghe ría daspus de descuvrí l'América.
1848 - Budapest (Ungària) Sándor Petöfi al ghe les ol sò poema Nemzeti Del (Cant Nassiunal), che descadena la reölta contra l'ocüpassiú austríaca.
1922 - Madrid (Spagna): ol Partit Comünesta de Spagna al sélebral pröm congress.
1939 - Séchia: daspus de l'ocüpassiú de Praga, i nazzi i convertiss ol paes in del "protetorat Todèsch" de Boémia e Moràvia.
1957 - Santo Domingo (la Repüblega Dominicana): in del III Congress Iberoamericà d'Edücassiú al se cositüiss l'Organisassiú de stacc Iberoamericà per l' Edücassiú la Siensa e la Cültüra (OEI), a partí de l'Ofissina d'Edücassiú Iberoamericana.
1990 - ol Brasil: Fernando Color de Melo al è sernit president del paes.
1994 - i Stacc Ünicc e Rössia: chès·c du paes i ría a ün acord per permett la söpervisiú mütua del desmantelament de l'armament nüclear.
1996 - Malabo (Guinea Equatorial): Teodoro Obiangh, fí alura president del paes, se proclama cap del stat.
2006 - Madrid - Ol Tribunal Suprem al amet mial recurs presentat al 02 11 del 2005 contral Pruset de Nöf Statüt de Catalunya.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1825 - Santiago (Sile): Aníbal Pinto, aocat e polítegh Siles, president del paes intra 1876 e 1881 (m. 1884).
1977 - Glendale, Califòrnia (SÜA): Joe Hahn, DJ e editor audiovisüal de Linkin Park.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
44 aC - Roma: Züli Sésar, polítegh, militar e scritur romà, sassinat per ü gröp de senadur (n. 100 aC).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé mondial di drecc di consumadur
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
400
Gh'è success[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Stilicon el vegn consol per la prima voeulta.
- Ravenna la vegn la capital de l'Imperi Roman d'Occident.
Chi gh'è nassuu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ardaburi Asper, general roman de origin germaniga (m. 471)
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gainas, general roman de origin germaniga
- San Sever de Napoli
- San Teodor de Sion
- Tribigild, general bizantin de origin germaniga
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Bràtea
La bràtea (o ipsofìl) endèla terminulugìa botànica, l'è 'na fòia mudificàda che compàgna fiùr o 'nfiurescènse.
De l'atacadüra a la sèa de la bràtea se svelöpa 'n fiùr o na 'nfiurescènsa. La pöl vìga fùrme e dimensiù diferènte. La funsiù de la bràtea l'è de sòlet chèla de protèger el böt del fiùr del zél e dei atàch dei parasìcc.
Le bràtee de sòlet le g'ha culùr vért e se pöl cunfundìle co le fòie; en sèrte spéci le pöl véser culuràde e se pöl scunfundìle col fiùr e alùra se dis che le g'ha funsiù vesilìfera perché le fà de reciàm per i insècc empulinadùr. 'N ezèmpe tìpech de bràtea vesilìfera i è la stèla de nedàl (Euphorbia pulcherrima Willd.) e la Bougainvillea.
-
-
-
Invòlucro de bràtee de la 'nfiurescènsa a capulì de la margaréta. L'è mìa 'n càles perchè 'l capulì l'è mìa 'n fiùr ma 'n ensèma de fiùr, ognü col sò calizì.
-


text:
Venerdé
Artécol in dialèt arzân
Venerdé (Venerdi in italiân) l'é al dé ed la stmâna tr' al Giovedé e al Sâbet, dal latèin Venĕris dies, giōren ed Vèner
Al parôli inglèişi Friday e tedèsch Freitag a 's arfân quând, un tèimp, l'ēra al dé sâcher ed la dèja Freyja, quêşi cumpâgna a la dèja latèina Vèner.
I venerdé specêl:
- Venerdé Sânt: dû dé préma ed la Pâsqua, la cristianitê l'arcôrda la môrt ed Crést.
- Venerdé işlâmich: per l' Islam al venerdé l'é al dé sânt e as và int al muschéj per l'urasiòun.
- Venerdé ebrâich: a la calêda dal venerdé a cumîncia al shabbath ebrâich, ch' al dûra fîn a la calêda dal dé dôp.
Superstisiòun
Secònd 'na superstisiòun, che gh'é int i paèiş cristiân, al venerdé l'é un giōren ed melavgóri perché as pèinsa che in cól dé ché a sia môrt Gesó.
In cêrti cultûri în cunsidrêdi ed dimòndi melavgóti al dâti venerdé 13 e venerdé 17.
A gh'é invēci chi cunsîdra al venerdé un dé fortunê a pêrt in dó al câsca cme dâta dal calendâri: al famōş navigadōr Cristoforo Colombo, per eşèimpi, l'é partî dal pôrt ed Palos un venerdé[1]. P'r i siciliân invēci chi nâs in venerdé l'é un "vinnirinu" (ch' al pré èser tradòt in "venerdèin"), e al srà un òm valurōş e furtunê[2].
Vōş coleghêdi
Nôti
- ↑ Venerdì 17, una giornata temuta - Tgcom
- ↑ Artécol insém a Le tradizioni.net ch' al pêrla dal superstisiòun
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Venerdé
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Venerdi trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Castiel
Castiel a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 125 abitant e una süperfiss de 5.41 km², e al se tröva a una altitüden de 1174 meter sura al livel del mar.
El cumün de Castiel a l'è tacaa ai cumün de Calfreisen, Lüen, St. Peter-Pagig, Praden, Says, Trimmis.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Castiel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1132 col nom de Castellum.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Castiel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Abelard
La éta d'ol Abelard la ridüs simbolicamét i cambiamécc e i türbamécc de l' età nöa, che la donda tra el cunvént e la scöla. Lü stèss a l' n' à fà ol racónt indela  >, che dopo ghe vegnén dré öna fila de papér scambiàcc in tra de lü e l' Eloisa, e pò a in d' öna rególa per ol cunvént del Paraclèt. Se trata de öna recoströssiù  > a distansa di fassènde, in doe l' Abelard a l' presenta lü stèss comè ìtima de invìdie e complòcc e la sò stòria, sö la rìga d'ol Göstì, comè ü viàs del pecàt a la salvèssa. Ma la stòria la ghe cönta sö pò a de serte fassènde importàcc de la éta d' ol Abelard che el nass indel 1079 a Pallet, a süd-èst de Nantes, indela Bretagna; fiöl d' ü caaliér, l'abandóna la richèssa e la cariéra di armi per indà a stödìà prima a Loches (sìt de la Loira) doe l' inségna ol Roscellino e pò dopo a Parìs, doe i fiorìss i stüdi de dialetéga. Ché a l' seguìss i lessiù d' ol Guglielmo de Champeaux, ma l'ólsa critegà i tesi sö i üniversài, dóca l'è custrèt a scapà prìma a Melun e pò a Corbeil, doe a l' se mèt dré a insegnà e l' iscöd ü gran caècc. Dopo quach agn in Bretàgna, a l' torna là amò a Parìs e l' iscólta de növ ol Guglielmo, che intàt l' è deentàt canonègh de San Vitùr, ma i salta fò di oltèr ràcole; ol Guglielmo a l' se ritìra indela badìa de San Vitùr e indel 1113 a l' deénta vescóv de Châlons, intàt che l' Abelard a l' té scöla a Parìs, in sö la rìa mansìna de la Sèna, a Sainte-Geneviève, che a chèi tép lé l' ìa fò di müra de la sità. Dopo quach oltèr viàs in Bretàgna, indel 1113 a l' và là a Laon, per istödìà sénsia sacra co l' Ansèlm de Laon, ma indel stèss an a l' torna a Parìs, a la scöla escoàl indel curtìl de Nôtre-Dame, per insegnàga mia domà la dialetéga, ma pò a la teologéa. In de sto tép, co i sólcc di scolàr, a l' pöl vìv fò del contròl di ütorità söperiùr de la cesa. L è chechissé che l' à conossìt l' Eloisa, neuda de ön canonègh de Nôtre-Dame, ol Fölbèrt, che l' Abelard a l' ìa deentàt maèst a sissapaga. l' amùr l' is'-ciòpa fò a l' improìs dré a la fì del 1115 o in prénsepe del 1116; quan che ol Fölbèrt a l' ghe ria adòss, lé gh' è zamò egnìt ol bogiù. Alura l'Abelard la mena là in Bretàgna arént a la sò faméa; chechissé dré a la fì del 1116 la fà paiölà ü s'-cetì, ch' i ghe dà nom de Astrolabio. Tornàcc a Parìs, l'Eloisa e l' Abelard a i se spusa sö de sóta mà 'n véa, ma ol Fölbèrt ghe la dìs a töcc; la cóbia la nega e la se spartìss, lé la se ritìra a Argenteuil, doe pò la se farà monéga. Ol Fölbèrt e i parécc, per pura che l' Abelard a l' vöia desliberàss de l' Eloisa, a i se vendìca e i ghe l' la fà teià vià di sassì. Dré a la fì del 1117 o al prénsepe del 1118 a l' se fà monègh pò a l' Abelard, ma l' và inacc a insegnà logìca e teologèa in d' öna scöla dervìda indela Champagne. Ché, i maèscc de la scöla escoàl de Reims i ghe pensa pò lur a dàga i sò bèle rógne de gratà per via di tesi sö la Trinità sostegnìde indel scrìt  >, l' è ciamàt in caösa al Concorde de Soissons, doe l' arcivescóv e l' inviàt del papa a i l' la condana a brüsà ol libèr e a seràs de dèt in d' ol cunvént de Soissons. Pò dopo però, l' inviàt del papa ghe dà ol permèss de rientrà indela Badìa de Saint-Denis, ma ché a i saltà fò di nöe racóle col priùr, che l' völ cüsal denàcc al re. Alura l' Abelard l' iscàpa a Provins, ma öna donassiù la ghe permèt de stabilìss comè römét con d' ü scolàr a Quincey ( apröv Nogent-sur-Seine), doe el funda ön oratòre, dìcc ol Paraclèt, var a dì ol Spiritussànt, e pò a ché a l' ghe dervìss öna scöla, pagàda di scolàr. Tra ol 1125 e ol 1128 a l' làssa ol Paraclèt per deentà priùr de Saint-Gildas indela diocèsi de Vannes in Bretàgna:chechissé a l' tröa di monègh ignoràncc, zacù e vissiùs, ch' i sìrca de fal sassinà. A l' rebösca amò i contàcc con d' l'Eloisa, che intàt l'è deentàda priùra de Argenteuil, e la invìda a stabilìss co i sò monéghe al Paraclèt, doe l' Abelard dèt per dét a l' và a tröala e a predegà. A chèsto pónt a i fenìss i fati cöntacc sö de l' istèss Abelard, ma notèr a m' sà che indel 1136 a l' té de növ öna libéra scöla de dialetéga e teologéa a Parìs, doe a l' gh' à in tra i sò scolàr pò a l' Arnàld de Brèssa e ol Gioàn de Salisbury. In de sti agn la s'-ciòpa fò l' aversiù d' ol Guglielmo de Saint-Thierry e d' ol Bernàrd de Ciaraàl dré a i sò dutréne. Indel 1140, ol Bernàrd a l' ghe ria a ìga del Concorde de Sens la sò cundana, che l' è aproàda pò a del papa, alura l' Abelard a l' se ritìra arént a 'l Pedèr ol Venerabèl indela badìa de Cluny, in Burgùgna, doe l' mör indel 1142. Ol San Bernàrd de Ciaraàl l' à definìt l' Abelard comè ü combatét fin de s'-cet. In d'öna letèra a l' Eloisa, l' istèss Abelard a l' confèssa:  > In d'ü consèns esensiàl al Vangél, l' Abelard a l' gh'à mai però ìt di döbe söl fato che lü l' ìa fess bù de resunà e de parlà. Ol sò insegnamét e i sò prìm scrécc a i rearda la logìca; ghe và dré a l' urdèn de la logica vetus, e l' invìa con d' ol léns l' Introdussiù d' ol Porfirio a i Categorée d' ol Restotèl. L' Abelard a l' ghe taca pò là di comécc a chèsto scrìt, forbe catàcc sö in tra i ascoltadùr e pò dopo corensìcc de lü, pò öna Logìca per i noèi e öna Logica nostrorum, e demenemà öna Dialetéga.In seguèt, lü l' islàrga fò l' üs de la dialetéga pò a l' esàm di quistiù teologìche e a partì del 1118 a l' trà insèma, pós a la Dialetéga, la Teologéa del Massèm Bé, la teologéa cristiàna e ol Sic et non. L' Abelard l' à scrècc pò a di comécc a la Letèra a i romani de S. Paól, prèdiche, lódi religiùse e forbe a di poesée d' amùr. In tra i sò öltèm scrécc i gh' è Cugnóss té stèss o Etìca e, mia fenìt, la Ciciaràda tra ü giüdé, ü filosèf e ü cristià.


text:
Gap
Gap l'è 'na citadìna franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del circondàre (arrondissement) omònim e la fa part del dipartimènt Hautes-Alpes. Gap la g'ha 'na popolasiù de 40 654 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre 'l g'ha 'na superfìce de 110,43 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 625 méter a 'na altèsa màsima de 2360 méter s.l.m. ma 'l cèntro abitàt principàl el se tróa a 745 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Cernösch (LC)
Cernüsch al è un cumün da 3 842 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,8 km² e ona densità de 1 011 ab./km² da la Pruvincia da Lecch. In Italian al sa ciama Cernusco Lombardone parchè sinò sa pöö cunfuunt cunt un oltar Cernüsch ch'al sa tröva in Pruvincia da Milàn (Cernusco sul Naviglio).
L'è tacaa ai comun de Meraa, Muntavégia, Usnach.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Cernösch (LC) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Imboden (distret)
El distrèt de Imboden (en todèsch: Bezirk Imboden; en rumanc: District dal Plaun) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera.
El cunfìna a nòrt col distrèt de Sarganserland (Canton San Gal), a nordèst col distrèt de Landquart, a èst col distrèt de Plessur, a sudèst col distrèt de Hinterrhein, a sudòvest col distrèt de Surselva, e a nordòvest col canton Glaruna.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 203.81 km² e la popolasiù l'è de 18993 abitàncc (dàto del 2011).
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de Imboden l'è dividìt en 2 cìrcoi e 7 cümü:


text:
IUPAC
La IUPAC (in inglees, International Union of Pure and Applied Chemistry, Üniun Internazziunaal de la Chímica Püra e Aplicàda) a l'è una urganizazziun minga guvernatíva dedicàda a i prugrèss de la chímica; l'è l'ünica auturità recugnussüda a livèll internazziunaal per ul desvilüpp de standard per i nòmm dii cumpòost chímich (numencladüra chimica).
La IUPAC a l'è un mèmber del Cunsíli Internazziunaal per la Scénza (ICSU, da l'inglees International Council for Science).
Ul sítt üficiaal (in lengua inglésa) a l'è chí.


text:
Sesia
El Sesia (il Sesia int i dialet setentriunal del Talian, la Sesia in Talian standard e in Piemuntes; Tseschra in Walser) l'è vün di fiüm püssee longh del Piemont (che però el bagna un po' anca la Lumbardia, in la Pruvincia de Pavia), e ch'el va a finì int la sponda manzina del Po. L'è longh 138 km.
Cumün traversaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pruvincia de Vercei: Lagna, La Riva, La Moja, Campertögn, Piovi, Pila, Scupel, Scua, Balmücia, Vuca, Varal, Quarona, El Burgh, Saraval, Gatinera, Lenta, Ghislarengh, Arbö, Gregg, La Vilata, Caresana Blot, Vercei, Pezzana, Caresana, La Mota.
- Pruvincia de Nuvara: Grignasch, Praa, Rumagnan, Ghem, Carpignan, Scilavengh, Landiona, Vidlungh, Riscat.
- Pruvincia de Pavia: Palester, Rusasch, Langusch, Candia.
- Pruvincia de Lissandria: Casal Munferaa, Frassinee.


text:
America
L'Amèrica l'è vun dy countinent, counstitouïd de una part al Nord, vuna al Sud, e un touchel al cènter, che l'è en pràctica un istmo.
La se estend en latitùden del 82° parallel N (en Groenlandia) jo fina el 56° S (Cap Horn, ent la Terra del Foeg, Patagonia); en loungitùden envex la va del meridian 29° W (un'isouleta che la fa part del Brasil) al 178° E (la pusseir oucidentala de le ìsoule Aleutine, che se troeven per un toc ent l'emisfer est del mount). La couata coumpleissivament una superfix de 42.224.000 km².
Territori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sia la part a nord, che quella a sud èn caracterisad de l'aveir-g le mountagne a oucident (le Mountagne Rouçouse ent el nord e la Courdeyeira de le Ande ent el sud) e una pyanura (ou magara, coum ent el nort, un aultopyan che el se sbassa un grizinin a la voelta man-a-man che se va envers oul mar) a ourient.
L'Amèrica Centrala l'è faita de una part countinentala (cyamada ìstmica) e de una part in mez al Mar dy Caraibi; la part countinentala l'è per la part pu granda mountagnousa, e ent un quay pouint l'è ensì strença che l'è stà poussìbel tayar-g dénter un canal (canal de Panamá) che el met en coumunicazioun l'Oucean Atlàntic e l'Oucean Pacìfic. En Amèrica, vist y grand spazi, gh'èn dy fyum ch'èn y pusseir impourtant del mount, sia coum loungheza, sia per la superfix del baxin imbrìfer, sia per la pourtada; y dou pusseir gross èn oul Mississippi ent el Nord e oul Riou de le Amàzune ent el sud, ma ghe n'èn anca dy àulter un poc mein spectacoular ma sèmper de una certa dimensioun coum oul Colorado, oul Yukon, oul Mackenzie, oul Riou Grand, oul Sant Lourenz, oul Missouri ent l'Amèrica del Nord e l'Orinoco, oul Tocantins, oul São Francisco, oul Uruguay e oul Paranà ent l'Amèrica del Sud.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Amèrica, vist y so dimensioun, la tegn dénter tuit y varietad de clima che gh'è al mount, de quel poular ent l'Àrctic, quel temperad freid ent le doue zone subàrctiche (Patagonia e Canada central e septentriounal), quel temperad (latitùden medie, sia a N che a S), quy subtroupical (Pampa argentina e Stad Unid meridiounay), poe man-a-man che se va envers l'Ecuador coumpàren y clima troupicay e enfin quel equatourial ent l'Amazonia.
Poupulazioun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Amèrica la g'ha coumpleissivament pusseir de 800 milioun de abitant; oul gross de la so poupulazioun l'è fait de trei grup ètnic: y nativ american, y discendent dy euroupei ch'èn andad a coulounisar-la ent y sègoul passad (angleis, spagnoey, pourtugheis, italian, touïsc, scandìnav) e y discendent dy african transpourtad ent el countinent coum scyav.
Tuita sta varietad de gent la se reflect anca en su le lengoue, ch'èn per la majour part de ourìgen euroupeia (angleis al Nord e spagnoel al Centro-Sud), anca se souravìven anca al dì d'encoe le lengoue indìgene (per exempy oul quechua, l'aymarà, oul guaranì).
Per un pù pusseir de detay, varda:


text:
Bordeaux
Bordeaux (Bordèu in guascun e ucitan; Burdigala in latin; Burdeos in spagnö; Bordeus in aragunes e catalan; Bordele in basch; Bordéus in purtughes) a l'è una cità francesa, el caplögh de la Regiun Aquitania e del dipartiment Girunda.
Al gh'ha 229.500 abitant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In cità el passa el fiüm Garona prima che la diventa la Girunda. Bordeaux a l'è un impurtant port de fiüm.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Alain Juppé (del 2006).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bordeaux a l'è gemelaa cun:
- Ashdod, Israel
- Baku, Azerbaigian
- Bristol, Regn Ünì
- Casablanca, Maroch
- Fukuoka, Giapun
- Lima, Perù
- Los Angeles, Stat Ünì d'America
- Madrid, Spagna
- Monegh de Baviera, Germania
- Oran, Algeria
- Porto, Purtugal
- Québec, Canada
- Wuhan, Cina


text:
Brig-Glis
Brig-Glis (Briga-Glis 'n italià; Brigue-Glis en fransés) a l'è un cumün svizzer del destret de Briga, in del Canton Vales. La süperfis del teritori del cumün l'è de 38.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 12511 abitant.
El cumün de Brig-Glis al se tröva a una altitüden de 691 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lalden, Mund, Naters, Ried-Brig, Simplon, Termen, Visp, Visperterminen.
L'Istoria del Paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cumün de Brig-Glis l'è nassüü 'l 1° de Sgenee del 1973 de la füsiun di cumün de Brig, Glis (insem al vilasgin ciamaa Gamsen) e Brigerbad. De chel di li el paes la'ha müdaa cera grazzia al desvelüp edilizzi pütost fort, suratüt in de la frassiun de Glis. Già in de l'etaa de mezz el riaa del lögh, ciamaa Saltina, 'l straripava e 'l lagava tüt el paes. L'ültema volta che la Saltina l'è gnüda föra de l'àrgen l'è staa in del 1993 quand che l'agua l'è rivada sü finn in scima a la stassiun. La roba menada sü de l'agua l'ha faa sü un mutin adoss a la stassiun che l'era volt 3 meter. In del 1997 l'han faa sü in paes vün de quij punc che 'l va sü e sgiò insci de limità i dagn de l'agua volta.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brig-Glis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Brig-Glis municipal website (Todesch)


text:
Lendinara
Lendinara (en vèneto: łendinara) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 12 006 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 55,4 km² e 'na densità de popolasiù de 217 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Badia Polesine, Canda, Castelguglielmo, Fratta Polesine, Lusia, Piacenza d'Adige (PD), San Bellino, Sant'Urbano (PD), Villanova del Ghebbo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Lendinara l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.