text:
Tenebre
Tenebre (Tènebri) 'l è 'n film śal e ad scarésa dal 1982 ad Dario Argento.
Cun cla pelìcula chè Argento al tórna a 'l gènar thriller dgl'inìsi, miténd da na banda la scarésa di dū film precedènt, Suspiria e Inferno. Chè i gh dànan 'n ajùt a la regìa, faghénd anc dū cameo pìcui, Lamberto Bava e Michele Soavi, in séguit regìsta 'd scarésa anc lōr.
Sunt
Anne (Daria Nicolodi) la fà l'asisténta d'l agìnt Bullmer (John Saxon) che, insém a 'l sò culéga Gianni (Christian Borromeo), al fà in manéra ad spìnś'r in élt in Itâglia i lìbar śai dal scritōr americàṅ Peter Neal (Anthony Franciosa), 'l ùltim di quài al pòrta 'l tìtul ad Tenebrae. Rivâ a Róma chi lò al taca a ricévar dal telefunàdi 'd òṅ ch'l à lèt al sò rumànś e ch'al gh diś ch'al masarà tgnénd cònt ad quél ch'a gh'è scrit insìma.
La prima a pèrdar la vita l'è na ladra (Ania Pieroni) ch'la vèṅ masàda a cà sua a cólp ad raśōr, cun la bóca impinìda ad paǵni ad Tenebrae. In cal mèntar Neal al rispónd a dal dmandi di giurnalìsta in sal sò lìbar, cun al crìtic Cristiano Berti (John Steiner) ch'al vōl savér incòsa a riguàrd dal mutivasiòṅ di masamènt e s'a gh'è dla difarénsa fra i cumpurtamènt deviànt e quéi parvèrs, méntar la Tilde (Mirella D'Angelo) la gh dà adòs par cum al trata 'l dóni in di sò lìbar („cal lèśbichi lè i śbràgan tant i cajòṅ parchè i vrévan avér-gh-i lōr“ al bacàja Bullmer in di sò riguàrd).
Cla sira lè l'amànta ad Tilde la s pòrta a cà un masć catâ sù in un bar ma, pròpria mént'r al dū dóni i èṅ drē a litgàr-as, i èṅ fati fóra da 'l killer misterióś ch'al n supòrta minga al dóni ch'i s làs'n andàr a di cumpurtamènt deviànt.
Na śóvna amìga 'd Ann, Maria (Lara Wendel), par scapàr via da 'n dobermann rabî mat, la và dèntar a na vila mudernìsta e lè la cata al fòto dal dóni masàdi e par cal mutìṿ lè la vèṅ cupàda anca lē a cólp ad manàra. Al sasèṅ al manda pò na létra a Neal dmandànd-ag scuśa p'r avér masâ na śuvnòta ch'la n gh in 'ntràva gnint e pò al fà savér ch'al purtarà avànti listés la sò òpra par far sparìr via la perversiòṅ umàna e pò al sarà al tùran dal grand curutōr, ch'al sarév pò lò. Neal, arcurdànd-'s al paròli dla sò intervìsta, al pènsa ch'al manìac al prév èsar Berti parchè al dascór pròpria cuma lò, fisâ cun la perversiòṅ cuntàda in dal sò rumànś. Al decìd acsè 'd andàr a cà sua cun Gianni sèg. Rivâ lè, i dū i s divìdan e Gianni al sènt al crìtic dir «A i ò cupàdi tuti mè» prima ad ciapàr-'s un cólp ad manàra in dal crani. Turnâ in présia in si sò pas, al cata Peter par tèra ch'al gh diś 'd avér ciapâ na śgiarunàda in tèsta p'r òpra dal sasèṅ ch'l éra drē a scapàr via.
In cal méntar la muróśa americàna ad Neal, la Jane McKerrow (Veronica Lario), la riva a Róma par star insém a 'l sò amànt Bullmer. I dū i s dànan apuntamènt p'r al dè dòp in na piàsa dal quartēr ma pròpria lè 'l óm al s ciàpa dal curtlàdi in dla pansa e al mōr. Su indicasiòṅ dal capitàṅ Germani (Giuliano Gemma), ch'al tîṅ a drē a gl'indàgini, Peter al decìd ad śluntanàr-as da lē par mét'r-as a 'l sicûr méntar Gianni al vèṅ strusâ cun na lasa in dla sò màchina parchè 'l iva capî, turnànd in dla vila ad Cristiano, ch'a gh'éra quél ch'a traśàva, parchè al manìac 'l éra lò e qualchidòṅ àtar al 'l iva masâ.
In mèś a cal masèl lè, la Jane, ch'la s catàva in piàsa cun al sò scarpi rósi adòs che qualchidòṅ al gh'iva regalâ al dè prima, la dmanda par telèfun a 'l Ann ad gnir a catàr-la a cà ad Bullmer parchè la gh'à da cuntàr-ag quèl e dir-ag parchè l'à fat cal ròbi lè.


c: text/html

text:
La cuminanza internaziunala stoppia rinforzar ses cumbat cunter il sindrom d'immunitad defizienta acquistada (SIDA). Quai ha ditg il secretari general da l'ONU Ban Ki Moon a la conferenza mundiala dad Aids a Durban en l'Africa dal Sid. Be uschia saja pussaivel d’eliminar la SIDA fin l'onn 2030, ina da las finamiras da l'ONU.
37 milliuns han HIV
Passa la mesadad dals 37 milliuns che han HIV n'hajan anc adina nagin access a medicaments, ha ditg Ban. Mintg'onn moran passa 1 milliun persunas pervia da SIDA. E mintg'onn s'infecteschan 2,1 milliuns cun il virus da HIV.
RR novitads 14:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il resort Pradas a Breil cumpiglia 83 abitaziuns cun da quai da 400 letgs.
Da preschent èn ils parcadis dal resort plains. Gia la stad entira è il resort occupà fin sut il tetg. E quella occupaziun cuntinuescha era per il rest da la stagiun.
Ils giasts derivian oravant tut ord la Svizra, però era da la Germania, da la Frantscha e da la China. Il manader dal resort Gerard Carigiet è in zichel surprendì dal success gia en l'emprima stagiun.
Nus essan fitg cuntent, ch'igl è gartegià gia l'emprima stad. Davos il success stat ina massa lavur.
Il success haja divers facturs: Per l'ina saja Pradas in resort nov e modern, per lautra haja Brail ina buna tradiziun per vacanzas da famiglias e collavuria bain cun ils partenaris da la regiun.


text:
Durant l'enviern che va uss a fin han dapliras persunas pers lur vita en lavinas ch'en la media da blers onns avant. L'Institut federal per la perscrutaziun da naiv e lavinas ha enfin uss annunzià 27 mortoris ed ina persuna sparida. En la media da 20 onns hajan mintgamai 18 persunas pers lur vita en lavinas, ha l'institut da Tavau annunzià la mesemna en ina bilantscha provisorica.
Er il dumber da persunas ch'èn vegnidas tschiffadas da persunas è s'augmentà. Enfin uss èn 296 persunas vegnidas quest enviern en lavinas. En la media dals ultims 20 onns eran quai durant in enviern mintgamai 177 persunas.
Blera naiv quest enviern
Durant l'enviern 20/21 hai cunzunt dà sut il cunfin da 2000 meters sur mar dapli naiv che auters onns. En blers lieus è la quantitad da naiv nova stada sur la media. Cunzunt en il Puschlav ed en parts da la Val dal Rain Grischuna hai dà surproporziunalmain blera naiv.


text:
Details:
Talent, resca e pissiun
Campiuns da ballapei cura ch’els fan striegn culla balla va quei sco da far nuot.
Denton la via tochen cheu ei fadigiusa. Lionel Messi era sco affon aschi pigns
che negin quintava cun el. Gianluigi Buffon ei curdaus en ina nauscha crisa sco
giuven giugadur. Era da Ramona Bachmann spitgavan ins ch’ella emprendi ina
clamada raschuneivla. Da dar si lur finamiras pervia da quei fuss denton buca
vegniu en damonda, a buc in: Quei ha fatg ord els campiuns.
40 paginas, Sursilvan
Il cudesch è cumparì: 2018


text:
Vorasecca
Vorasecca o Gorasecca (Golasecca in italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 699 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 386 ab./km²..
El paes, situaa in de l'Alt Milanes, el confina con Sest, Somma, Vergiaa e Castellett (NO).
Vorasecca l'è stada el loeugh indove la s'è sviluppada ona coltura pre-istòriga durada fina al V secol prima de Crist. In vari musei in tutta la val del Tisin a hinn conservaa testimonianz de quella civiltà chì, conossuda soratutt per la soa art funeraria raffinada.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Vorasecca l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Budissem
Il budissem è ina tradiziun ductrinala e religiun che deriva oriundamain da l’India. En tut il mund sa decleran radund 500 milliuns sco aderents dal budissem che furma uschia la quart gronda religiun dal mund (suenter il cristianissem, l’islam ed il hinduissem).[1] Il budissem è derasà surtut en l’Asia dal Sid, dal Sidost e da l’Ost; radund la mesadad da tut ils budists vivan en China.[2]
Ils budists sa refereschan a la ductrina da Siddhartha Gautama ch’ha vivì en il 5avel u a l’entschatta dal quart tschientaner a.C. en l’India dal Nord. El vegn numnà ‹Buda istoric› per al differenziar da las figuras da Buda miticas che n’èn betg attestadas istoricamain. ‹Buda› (verbalmain ‹il sveglià›) è in titel d’onur ch’è collià cun in eveniment che vegn numnà bodhi (‹sa svegliar›). Manegiada è l’enconuschientscha profunda e liberanta dals fatgs fundamentals da tut la vita, cun agid da la quala l’esser suffrint sa lascha surmuntar. La finamira dal budissem è da cuntanscher quest stadi da resvegl spiritual tenor l’exempel dal Buda istoric cun suandar sia ductrina. I vegn dentant scusseglià da prender las vias extremas da l’ascesa u da l’edonissem u autras furmas radicalas; anzi duai vegnir suandada la Via d’amez.[3]
Survista[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Il budissem è sa sviluppà sin il subcontinent indic partind da la persuna da Siddhartha Gautama. Tenor la tradiziun duai el avair cuntanschì en la vegliadetgna da 35 onns tras l’eveniment dal ‹resvegl› ina successiun d’experientschas ch’al han pussibilità da formular la ductrina dal budissem. Curt suenter ha el cumenzà a derasar la ductrina, ha gudagnà ils emprims scolars e fundà la communitad budistica. Fin a sia mort en la vegliadetgna da 80 onns – cun la quala ha gì lieu tar el il nirvana definitiv (parinirvana, ‹spirar›) – è Siddhartha viandà missiunond tras l’India dal Nord.
Dal nord dal subcontinent è il budissem l’emprim sa derasà sur l’entira India, a Sri Lanka ed en l’Asia Centrala. Sis concils budistics han gidà a ‹canonisar› las ductrinas ed han manà en il decurs da l’ulteriura derasaziun en l’Asia da l’Ost e dal Sidost al svilup da differentas tradiziuns. Il budissem dal nord (mahayana) ha cuntanschì sur la Via da saida l’Asia Centrala e da l’Ost, nua ch’èn sa sviluppadas ulteriuras tradiziuns sco chan (China), zen (Giapun) e budissem amitabha (Asia da l’Ost). En la regiun dal Himalaia è il budissem er arrivà directamain nà da l’India dal Nord; là è sa sviluppà il vajrayana (Tibet, Bhutan, Nepal, Mongolia e.a.). Tscherts aspects dal budissem èn penetrads en autras tradiziuns religiusas u han dà l’impuls d’instituziunalisar quellas (cf. bön e shintō resp. shinbutsu-shūgō). Da l’India dal Sid e da Sri Lanka è arrivà il budissem meridiunal (theravada) en l’Asia dal Sidost, nua ch’el ha remplazzà il mahayana. Il budissem ha interagì a moda multifara cun las religiuns e filosofias dals pajais, en ils quals el è vegnì derasà. Questas recumbinaziuns han er manà a variantas dal budissem che sa differenzieschan per part marcantamain dal budissem oriund.
Ductrina[modifitgar | modifitgar il code]
Il fundament da tutta teoria e pratica dal budissem furman las Quatter Noblas vardads: L’Emprima Nobla vardad è quella che la vita vegn per regla dominada da la suffrientscha (dukkha) che tanscha da la naschientscha sur malsognas fin a la vegliadetgna e mort. La Segunda Nobla vardad è che quest suffrir vegn chaschunà dals Trais Tissis spiertals engurdientscha, gritta e tschorventada. La Terza Nobla vardad constatescha che cun ir ord via a las causas menziunadas sa lascha evitar suffrientscha futura resp. ch’i nascha tras quai ventira. E la Quarta Nobla vardad di che la clav per evitar la suffrientscha e promover la ventira giaschia en il pratitgar ils exercizis da la Nobla Senda octupla. Quella consista da: dretga enconuschientscha, dretga intenziun, dretg discurs, dretg agir, dretga lavur, dretg exercizi, dretga premura e dretga meditaziun. Cun ‹dretg› è mintgamai manegià che la pratica duaja s’accordar a las Quatter Noblas vardads, pia gidar ad evitar suffrientscha.
Tenor la tradiziun budistica èn tut las creatiras che n’èn betg illuminadas suttamessas ad in ciclus infinit da nascher e renascher (samsara). La finamira da la pratica budistica è da pudair sortir da quest stadi da suffrientscha cuntinuant. Questa finamira duai vegnir cuntanschida tras evitar suffrientscha pratitgond la Nobla Senda octupla, pia tras in cumportament etic, la cultivaziun da virtids (las tschintg silas), la pratica da la contemplaziun (samadhi, cf. meditaziun), tras sviluppar simpatia (betg be cumpassiun) per tut las creatiras ed ina sabientscha cumplessiva (prajna). En questa maniera vegn surmuntà tant la suffrientscha sco l’imperfecziun e cuntanschì tras illuminaziun (resvegl spiritual) il stadi dal nirvana che vegn er circumscrit sco absenza da suffrientscha resp. sco stadi da ventira.
Tgi che tschertga refugi tar buda (il stadi d’esser), tar il dharma (sco ductrina e via a quest stadi d’esser) e tar la sangha (la cuminanza dals pratitgants), confessa sia voluntad da renconuscher e da pratitgar las Quatter noblas vardads. La sangha sco tala è dividida en ils pratitgants laics ed en ils pratitgants ordinads en furma dad urdens da muntgs e da mungias.
Siddhartha Gautama[modifitgar | modifitgar il code]
Las datas da vita da Siddhartha Gautama valan tradiziunalmain sco punct da partenza per la cronologia da l’istorgia da l’Asia dal Sidost; ellas èn dentant contestadas. La dataziun tradiziunala (563–483 a.C.) na vegn strusch pli allegada. La perscrutaziun pli nova è da l’avis che Siddhartha saja naschì plirs decennis u forsa schizunt in tschientaner pli tard. Areguard la data da la mort varieschan las supposiziuns tranter ca. 420 e ca. 368 a.C.[4]
Tenor la tradiziun è Siddhartha naschì a Lumbini en il Principadi da Kapilavastu che fa oz part dal Nepal. El duai esser stà in figl da la dinastia da Shakya; perquai porta el er il surnum Shakyamuni, ‹sabi or da la chasa Shakya›.
En la vegliadetgna da 29 onns ha Siddhartha realisà che ritgezza e luxus na pon betg esser il fundament da la ventira. Ed el è s’accorschì che la vita è colliada inseparablamain cun suffrientscha en furma da dolur, malsogna, vegliadetgna e mort. Perquai è el sa mess en viadi per explorar differentas ductrinas religiusas e filosofias en tschertga da la vaira natira da la fortuna umana. Sis onns d’ascesa, da studi e da meditaziun al han la finala manà sin la Via d’amez. Sut ina planta dal gener dals fighers (la spezia correspundenta ha num Ficus religiosa u planta da Buda) a Bodhgaya en l’India dal Nord duai el avair fatg l’experientscha dal resvegl (bodhi). Pauc suenter ha el predegià per l’emprima giada ad Isipatana (la citad da Sarnath odierna) ed ha mess uschia en moviment la Roda da la ductrina (dharmachakra).[5]
Silsuenter ha Buda passentà il rest da sia vita cun instruir e dar vinavant la ductrina budistica, il dharma, a la cuminanza ch’el aveva fundà. Questa Cuminanza quadrupla consistiva dals muntgs (bhikkhu), da las mungias (bhikkhuni), dals laics masculins (upāsaka) e dals laics feminins (upasika). Cun l’onn da sia mort (presumtiv) en la vegliadetgna da 80 onns cumenza la cronologia budistica.
Istorgia e derasaziun dal budissem[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims trais concils[modifitgar | modifitgar il code]
Trais mais suenter la mort da Buda èn ses scolars sa reunids a Rajagarha a l’emprim concil (sangiti).[6] Els han discutà ed empruvà da fixar il dhamma (la ductrina) e la vinaya (las reglas monasticas) tenor las instrucziuns da Buda. L’ulteriura tradiziun è succedida a bucca. Radund 100 onns pli tard ha gì lieu a Vesali il segund concil. Qua han ins surtut tematisà las reglas monasticas, damai ch’igl era gia vegnì a la furmaziun da pliras gruppaziuns ch’interpretavan quellas en moda differenta.
En il decurs dal segund concil e da las ulteriuras reuniuns èn sa furmadas fin 18 differentas scolas (scolas da nikaya) che sa referivan tuttas a la ductrina oriunda da Buda. Daspera è er sa constituida la mahasanghika ch’è s’exprimida a favur d’ina adattaziun da las reglas a las novas circumstanzas e che po valair sco precursur dal mahayana. Ils emprims dus concils vegnan renconuschids da tut las scolas budisticas; ils ulteriurs concils be d’ina part da las scolas. I dat però er scienziads moderns che dubiteschan, schebain i saja insumma giustifitgà d’attribuir istoricitad als emprims concils.
En il terz tschientaner a.C. ha gì lieu a Pataliputra (oz Patna) il terz concil. Quel è vegnì manà tras sut il protecturat dal retg Ashoka e sut l’egida dal muntg Moggaliputta Tissa. La finamira da questa reuniun è stada da puspè s’unir ed ina ductrina budistica unitara. Surtut duevan vegnir exclus eretichers da la cuminanza e refutadas faussas ideas. Per quest intent è vegnì scrit en il decurs dal concil il cudesch Kathavatthu che cumpigliava las expectoraziuns filosoficas e scolasticas. Quest text è daventà l’element central da l’Abhidhammapitaka, ina collecziun da texts filosofica. Ensemen cun il Suttapitaka – ils pleds da Buda – ed il Vinayapitaka – ina collecziun da reglas monasticas – furma el l’uschenumnà Tipitaka (u sanscrit: Tripitaka, per rumantsch: ‹trais chanasters›, er numnà Canon pali) ch’è vegnì scrit en pali e che furma la pli veglia collecziun cumplessiva da texts budistics. La lingua (litterara) pali era sa furmada, sco il sanscrit, or dal sanscrit vedic. Anc oz vegn il pali per part duvrà sco lingua sacrala en il budissem theravada (cumparegliabel al latin entaifer la baselgia catolica).
Sulettamain questas scrittiras èn vegnidas renconuschidas sco fundament autentica da la ductrina budistica, quai ch’ha be anc accentuà la divisiun tranter las differentas communitads monasticas. Entant ch’il theravada, la ductrina dals vegls, è stada d’accord da surpigliar la savida e las reglas oriundas senza nagins midaments, ha la mahasanghika desistì da definir in canon ed ha er resguardà scrittiras che na sa laschan betg attribuir cun tutta segirtad a Buda.
Derasaziun en l’Asia dal Sid e da l’Ost[modifitgar | modifitgar il code]
Ils proxims tschientaners è la ductrina dal budissem sa derasada en l’Asia dal Sid e da l’Ost. Durant il temp da regenza dal retg Ashoka (terz tschientaner a.C.) vegniva il budissem pratitgà en tut l’India e lunsch sur quella ora. Er parts da l’Afganistan tutgavan tar ses reginavel. En il territori da cunfin vers il Pakistan è sa sviluppada – sut l’influenza da sculpturs ch’eran arrivads en il pajais cun Alexander il Grond – a Gandhara la cultura greco-budistica, ina maschaida d’elements indics ed hellenistics. En questa tradiziun èn tranter auter vegnidas creadas las Statuas da Buda da Bamiyan.
Ashoka ha tramess deputads en numerus reginavels da ses temp. Uschia è il budissem sa derasà pass per pass sur la regiun ora, en la quala Buda aveva vivì ed instruì. Vers vest èn ils mess dad Ashoka viagiads fin en il Proxim Orient, en l’Egipta, tar las inslas grecas ed en la Macedonia. Sur Sri Lanka è la ductrina da Buda arrivada successivamain en l’archipel malaisic (Indonesia, Borobudur) ed en l’Asia dal Sidost, numnadamain a Cambodscha (Funan, Angkor), en la Tailanda, a Myanmar (Pegu) e Laos. En il nord e nordost è il budissem daventà enconuschent en l’Auta planira dal Himalaja (Tibet) sco er en China, Corea ed en il Giapun.
Regress en l’India[modifitgar | modifitgar il code]
Entant ch’il budissem è uschia penetrà en adina dapli pajais e reginavels, è el tschessentà en l’India sezza a partir dal 10avel tschientaner. Per l’ina èn blers umans s’orientads vers il hinduissem, per l’autra eri relativamain simpel da flaivlentar ils aderents dal dharma cun mazzar ils muntgs ed islamisar sfurzadamain ils commembers da la cuminanza budistica. Perquai han las davosas bastiuns dal budissem sin il subcontinent indic (Sindh, Bengala) er fatg part relativamain spert da las zonas islamisadas. Er en l’archipel malaisic (Malaisia, Indonesia) regordan oz (cun excepziun da Bali) be pli ruinas a l’anteriura cultura budistica.
Ulteriur svilup[modifitgar | modifitgar il code]
L’ulteriur svilup multifar dal budissem è stà predestinà tras ils pleds da Buda sez: sco ductrina che po explicitamain vegnir messa en dumonda, è el sa maschadà quasi a moda natirala cun autras religiuns, per part er preservond l’idea da divinitads u observond main sever ils cumonds da la tempranza.
Il theravada (‹ductrina dals vegls›) sa tegna vi da la ductrina da Buda sco ch’ella è vegnida fixada en rom dal Concil da Patna. Questa furma dal budissem è derasada fermamain en ils pajais da l’Asia dal Sid e dal Sidost (Sri Lanka, Myanmar, Tailanda, Laos e Cambodscha). Il mahayana (‹grond vehichel›) è sa maschadà pli ferm cun las religiuns e filosofias da las culturas en las qualas il budissem è entrà. En China èn per exempel vegnids vitiers elements dal daoissem, quai ch’ha manà al budissem da chan e pli tard en il Giapun al zen.
Il colonialissem dal 19avel tschientaner ha manà en blers pajais asiatics ad ina renaschientscha dal budissem. Expressiun simbolica ha quest svilup chattà il 1885 en furma da la bandiera budistica. Sin iniziativa surtut da la Tailanda e da Sri Lanka è vegnida fundada il 1950 la World Fellowship of Buddhists (WFB).
Derasaziun odierna en l’Asia[modifitgar | modifitgar il code]
Oz vivan en tut il mund radund 500 milliuns budists. Questa cifra (maximala) n’è però betg lianta, damai che las singulas statisticas divergeschan fermamain ina da l’autra. Ils pajais cun la pli gronda derasaziun dal budissem èn: China, Bhutan, Giapun, Cambodscha, Laos, Mongolia, Myanmar, Sri Lanka, Corea dal Sid, Taiwan, Tailanda, Tibet e Vietnam.
En l’India declera main ch’in procent da la populaziun d’appartegnair al budissem. Ultimamain è però puspè sa fatg valair en tschertgels scolads in interess intellectual areguard la ductrina budistica. Er entaifer ils dalit (ils nuntutgabels) datti in moviment che vesa en la conversiun al budissem ina via da mitschar da la suppressiun ch’è colliada cun il sistem da castas. Quest’idea è vegnida iniziada il 1956 da Bhimrao Ramji Ambedkar, il ‹bab da la constituziun indica›.
Situaziun en autras parts dal mund[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 19avel tschientaner ed en spezial en il decurs dal 20avel tschientaner è creschida en ils stadis industrialisads da l’Europa, en ils Stadis Unids ed en l’Australia la tendenza da sa volver al budissem. Cuntrari a la situaziun en ils pajais asiatics cumparan las differentas furmas e ductrinas dal budissem en il vest savens ina sper l’autra.
Organisaziuns sco l’Uniun europeica budistica (ch’è vegnida fundada il 1975) sa stentan da colliar questas gruppas ina cun l’autra. A lunga vista vul ins promover uschia in process d’inculturaziun che duai favurisar la furmaziun d’in budissem europeic. In’ulteriura finamira è l’integraziun en la societad europeica per che las organisaziuns budisticas possian viver lur engaschament spiritual, umanitar, cultural e social senza nagins impediments.
En blers pajais da l’Europa è il budissem vegnì renconuschì vers la fin dal 20avel tschientaner sco religiun publica e statala. L’emprim stadi ch’ha fatg quest pass è stà l’Austria (1983).[7] En Germania ed en Svizra n’ha il budissem percunter betg anc retschet la renconuschientscha statala.
Il fundament dal budissem[modifitgar | modifitgar il code]
Tant en sia furma oriunda – che sa lascha però reconstruir be parzialmain or da las tradiziuns las pli veglias ch’èn sa mantegnidas – sco er en las variantas multifaras ch’èn sa sviluppadas en il decurs dal temp, sumeglia il budissem ina filosofia u tradiziun da pensar applitgada en la pratica.
Buda sez na sa resentiva ni sco Dieu ni sco purtader d’ina ductrina da Dieu. El di cleramain ch’el n’haja betg retschet la ductrina, dhamma (pali) resp. dharma (sanscrit) tras revelaziun divina, mabain ch’el saja arrivà tras contemplaziun meditativa a sia chapientscha dal spiert uman e da la natira. Questas enconuschientschas sajan accessiblas a mintgin che suondia sia ductrina e sia metodica. Quella na saja dentant betg d’applitgar a moda dogmatica. Il cuntrari avertescha el da suandar autoritads a moda tschorva ed appellescha a l’atgna responsabladad da l’uman. Medemamain ha el declerà ch’i saja invan da vulair chapir il mund cun agid da noziuns e da la lingua. Envers il pled scrit e ductrinas prefixadas ha el recumandà ina sceptica radicala sco ch’ella è strusch da chattar en autras religiuns.
Da las religiuns monoteisticas (giudaissem, cristianissem, islam) sa differenziescha il budissem a moda fundamentala. Il budissem n’enconuscha ni in Dieu tutpussant ni in’olma eterna. Quai, sco er la nunobservaziun dal sistem da castas, al differenziescha er dal hinduissem e dal brahmanissem; percunter enconuschan tant il budissem sco er questas duas religiuns la ductrina dal karma. Naschì en l’ambient da questa ductrina, vegn il budissem per part er vesì sco in cuntramoviment als sistems da cretta vedics ch’eran derasads en l’India.
La ductrina: dharma[modifitgar | modifitgar il code]
Dharma (sanscrit) resp. dhamma (pali) designescha entaifer il budissem duas chaussas:
- La ductrina da Buda (en il theravada sa restrenscha quella sin Buda sez; en il mahayana e vajrayana tutgan er tiers las sentenzias dals bodhisattvas e dals gronds maisters dal budissem). La basa dal dharma furman las Quatter noblas vardads. Il dharma furma in dals Trais giuvels, dals uschenumnads ‹objects da refugi› che consistan dal magister, da la ductrina e da la communitads dals muntgs (buda, dharma e sangha). Il dharma fa er part da las Diesch Contemplaziuns (anussati).
- La totalitad da tut ils fenomens dal mund, da la natira sco tala e da las reglas a la quala ella è suttamessa (cf. sutvart ‹Origin en dependenza›).
Las Quatter noblas vardads e la Senda octupla[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la ductrina da Buda stattan las Quatter noblas vardads ch’el sez ha denominà. Da la quarta da questas vardads resulta la Senda octupla sco via da sortir dal ciclus da suffrientscha. L’element central da las Quatter noblas vardads furma la suffrientscha (dukkha), sias causas e la via da la far spirar. La Senda octupla è partida en trais parts: la chapientscha da la ductrina, ses fundaments etics ed il trenament spiertal (meditaziun/attenziun).
Origin en dependenza[modifitgar | modifitgar il code]
L’Origin en dependenza, er numnà nexus cundiziunà (pali: Paticcasamuppada, sanscrit: Pratityasamutpada) è in dals concepts centrals dal budissem.[8] El descriva l’esser da tut ils fenomens, lur genesa e svilup en furma d’ina chadaina da 12 elements entretschads in en l’auter. L’essenza da questa ductrina sa lascha resumar en la sentenza: «Quai è perquai che l’auter è.»
Causa ed effect: karma[modifitgar | modifitgar il code]
Kamma (pali) resp. karma (sanscrit) munta ‹ovra, acziun› e designescha il garegiament sensual e l’esser orientà a las apparientschas dal mund (engurdientscha, gritta, egocentrissem) sco er las ovras ed ils effects morals che resultan d’acziuns e da pensaments correspundents, en spezial areguard lur repercussiuns sin l’actur sez. Il karma correspunda pli u main al princip da causa ed effect e sa referescha a tut las furmas d’agir sco er a tut ils livels dal pensar e sentir. Tut quai schendra bun u nausch karma u po esser neutral areguard il karma.
Tant il bun sco il nausch karma effectueschan la successiun da las renaschientschas, il samsara. La finamira absoluta dal budissem è da mitschar da questa circulaziun tras schendrar nagin karma – acziuns na laschan alura enavos nagins fastizs pli en il mund. En il budissem vala quai sco entrada en il nirvana.
En il decurs da l’istorgia dal budissem hai adina puspè gì num ch’i na saja strusch pussaivel da cuntanscher questa finamira en il decurs d’ina vita. Perquai vegn il senn da la vita – surtut tar laics – savens definì sco accumulaziun da tant bun karma sco pussaivel e main da vulair cuntanscher il nirvana anc en questa vita. Collià cun quai è la cretta ch’i saja er pussaivel da dar vinavant ils merits accumulads (far bunas ovras, appartegnair temporalmain al sangha, dar almosnas a muntgs, copiar sutras e.a.) a moda rituala ad autras persunas, er a defuncts ed ad entiras naziuns.
Il ciclus da la vita: samsara[modifitgar | modifitgar il code]
Il term samsara enconuschan tut las impurtantas religiuns da l’India. El munta ‹chaminar cuntinuant› e designescha il ciclus permanent da nascher e murir. La finamira da la pratica budistica è da bandunar quest ciclus. Samsara cumpiglia tut ils livels da l’existenza, tant quels che nus enconuschain sco umans sco er tut ils auters dals abitants da l’enfiern (niraya) fin als Dieus (devas). Tut las creatiras èn empraschunadas en il ciclus da la vita e liadas vi da quel tras il karma che nascha dad ovras, patratgs ed emoziuns, da giavischs e garegiaments. Be tras enconuscher e surmuntar questas forzas carmicas èsi pussaivel da bandunar il ciclus. En il mahayana è ultra da quai naschida la teoria da l’identitad da samsara e nirvana (tenor ils terms da la filosofia occidentala pia immanenza enstagl transcendenza).
Na-sez e renaschientscha[modifitgar | modifitgar il code]
Las scolas d’astika da la filosofia indica docivan il ‹sez› (pali attā, sanscrit ātman) ch’è cumparegliabel cun l’idea d’in olma persunala. Buda percunter ha snegà l’existenza dad ātta sco entitad persunala e cuntinuanta. Il cuntrari ha el discurrì dal ‹na-sez› (pali anattā, sanscrit anātman). L’impressiun d’in ‹sez› perdurant fetschia part da l’illusiun davart la constituziun dal mund. Tenor Buda consista la persunalitad cun tut sias experientschas e percepziuns en il mund da las Tschintg gruppas (pali khandhā, sanscrit skandhas): corp, sentiments, percepziuns, impressiuns mentalas e schientscha. Ord vista dal budissem na furma il ‹sez› nagina entitad constanta, mabain è segnà d’in process cuntinuant da daventar, sa transfurmar e svanir.
Sut l’influenza da questa concepziun è l’idea da la renaschientscha (pali punabbhava; puna ‹puspè›, bhava ‹vegnir›) – ch’existiva gia dal temp da Buda – vegnida redefinida en il budissem. Entaifer la tradiziun vedica era il concept da la reincarnaziun lià a l’idea da la migraziun da l’olma. Il budissem na chapescha la reincarnaziun però betg sco cuntinuitad d’in esser individual ed er betg sco migraziun d’ina schientscha suenter la mort. Il cuntrari radieschan impuls carmics nunpersunals d’ina existenza vi sin l’autra ed influenzeschan quella a moda indirecta.
Il resvegl (bodhi)[modifitgar | modifitgar il code]
Bodhi denominescha il process da ‹resvegl› che vegn savens circumscrit cun il term nunbudistic da l’‹illuminaziun›. Premissas èn la chapientscha cumpletta da las Quatter noblas vardads, da surmuntar tut ils basegns e las illusiuns liads a quest mund e da dissolver uschia tut las forzas carmicas. Cun agid dal bodhi vegn bandunà il ciclus da la vita e da la suffrientscha (samsara) e cuntanschì il nirvana.
Las tradiziuns budisticas enconuschan trais furmas da bodhi:
- Pacceka-bodhi vegn cuntanschì or d’agen impuls, senza agid da magisters. Tgi ch’è sveglià en questa moda vegn numnà pratyeka-buda.
- Savaka-bodhi denominescha il resvegl cun agid da magisters. Tgi ch’è sveglià en questa moda vegn numnà arhat.
- Samma-sambodhi vegn cuntanschì d’in bamma-bambuddha (‹sveglià cumplettamain›). Ina tala persuna svegliada cumplettamain vala sco furma perfetga, empatica e tutsaviaivla d’in Buda. Er il Buda istoric vala sco samma-sambuddha.
Sa stizzar: nirvana[modifitgar | modifitgar il code]
Nirwana (sanscrit) resp. Nibbana (pali) vegn numnà il pli aut stgalim da realisaziun da la schientscha, en il qual tut l’individualissem e tuttas concepziuns correspundentas èn stizzads. Il nirvana na sa lascha betg descriver cun pleds, el sa lascha be resentir sco resultat da meditaziun e d’attenziun intensiva e constanta. Il nirvana n’è betg in lieu; el na sa lascha pia betg cumparegliar cun l’imaginaziun d’in paradis en autras religiuns, el n’è er betg ina sort tschiel ed er betg ina beadientscha en l’auter mund. Da l’autra vart na sa lascha il nirvana er betg declerar cun in concept nihilistic, cun in ‹nagut› – sco quai ch’interprets dal vest han pensà a l’entschatta da la recepziun dal budissem. Anzi descriva il nirvana la dimensiun dal pli profund ch’è perceptibel per la schientscha. Il Buda istoric sez ha anc vivì ed instruì 45 onns suenter avair cuntanschì il nirvana. La dissoluziun finala en il nirvana suenter la mort vegn numnada parinirvana.
Meditaziun ed attenziun[modifitgar | modifitgar il code]
Ni la chapientscha intellectuala da la ductrina ni il suandar directivas eticas bastan per pratitgar il budissem cun success. En il center dal buddha-dharma stattan perquai la meditaziun e l’attenziun. Las differentas scolas budisticas han sviluppà fitg differentas furmas da meditaziun che tanschan da la respiraziun attentiva sur la recitaziun da mantras e visualisaziuns fin a contemplaziuns tematicas. La finamira da la meditaziun è da rimnar e quietar il spiert (samatha), d’exercitar ina percepziun clera e sapientiva, da ‹vesair profund› (vipassana), da cultivar simpatia envers tut las creatiras, da scolar l’attenziun (vul dir dad esser dal tuttafatg en il preschent e da percepir tut a moda clera e senza giuditgar) e da schliar pass per pass tutta fixaziun a sasez.
Scolas budisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer il budissem datti trais direcziuns principalas: hinayana (‹vehichel pitschen›) – da la quala tradiziun exista fin oz la furma dal theravada (‹ductrina dals vegls›) –, mahayana (‹vehichel grond›) e vajrayana (ch’è enconuschent en il vest sco budissem tibetan). En tut ils trais ‹vehichels› èn urdens monastics ils purtaders principals da la ductrina e responsabels da dar vinavant quella a las proximas generaziuns. Per regla vegn er il vajrayana definì sco part dal ‹vehichel grond›. Il term hinayana vegn refusà da las scolas correspundentas, damai ch’el deriva dal mahayana.
Hinayana[modifitgar | modifitgar il code]
Il budissem hinayana (sanscrit हीनयान, hīnayāna, ‹vehichel pitschen›) designescha ina da las duas direcziuns principalas dal budissem. Il hinayana è pli vegl che l’autra direcziun principala, il mahayana. En il hinayana sa sfadia l’uman da cuntanscher il resvegl per sez betg pli stuair suffrir. Il hinayana sa referescha pia be ad ina singula persuna ch’emprova da daventar perfetga. En quest reguard sa differenziescha el dal mahayana, en il qual vegn empruvà d’er manar autras creatiras vers il resvegl.
Theravada[modifitgar | modifitgar il code]
Theravada munta ‹ductrina dals vegls da l’urden monastic›. Il term sa referescha als muntgs ch’avevan anc udì directamain ils pleds e las ductrinas da Buda, sco per exempel Ananda, Kassapa ed Upali. Il budissem theravada è la suletta scola da las differentas direcziuns dal hinayana ch’exista anc oz. Sia tradiziun sa nutrescha tant en la ductrina sco er en la pratica exclusivamain da las pli veglias scrittiras dal budissem ch’èn vegnidas rimnadas en il Tipitaka (pali) (era Tripitaka (sanscrit) u Canon pali). Quest ‹chanaster tripel› (pitaka: chanaster) consista da las reglas per las communitads monasticas da muntgs e mungias, da las ductrinas da Buda e d’ina sistematisaziun filosofica da las ductrinas da Buda (abhidhamma).
Entaifer il theravada vegn l’accent mess sin la via da liberaziun da mintgin or d’atgna iniziativa tenor l’ideal da l’arhat sco er sin il mantegniment e la promoziun dal sangha. Theravada è surtut derasà en ils pajais da l’Asia dal Sid e Sidost (Sri Lanka, Myanmar, Tailanda, Laos e Cambodscha) e furma là la varianta dominanta dal budissem.
Mahayana[modifitgar | modifitgar il code]
Il budissem mahayana (‹vehichel grond›) deriva surtut da la mahasanghika (‹cuminanza gronda›), ina tradiziun ch’è sa sviluppada suenter il segund concil budistic (ca. 100 onns suenter la mort da Buda). Sper il Triptaka fa il mahayana er diever d’ina retscha da texts scrits en sanscrit (‹Sutras›) che furman il Canon sanscrit. Ina part da questas scrittiras èn sa mantegnidas be en furma da translaziuns chinaisas u tibetanas.
Cuntrari a la tradiziun dal theravada, nua ch’il cuntanscher bodhi or d’atgna iniziativa stat en il center, occupa entaifer il mahayana l’ideal dal bodhisattva ina rolla centrala. Bodhisattvas èn creatiras ch’han gia cuntanschì pli baud bodhi, ma ch’han desistì d’entrar en il parinirvana per pudair gidar auters umans e tut las creatiras da medemamain cuntanscher questa finamira.
Impurtantas scolas dal mahayana èn per exempel quellas dal budissem zen, dal budissem nichiren e dal budissem amitabha.
Vajrayana[modifitgar | modifitgar il code]
Il vajrayana (‹vehichel diamant›) fa atgnamain part dal mahayana. En il vest è el enconuschent sut las denominaziuns budissem tibetan u lamaissem, ma en vardad sa tracti d’ina noziun collectiva per differentas scolas ch’èn er preschentas – sper il Tibet – en il Giapun, en China ed en la Mongolia (istoricamain er en l’India ed en l’Asia dal Sidost).
Il vajrayana sa basa sin ils fundaments filosofics dal mahayana. Quels vegnan cumplettads tras tecnicas da tantra che duajan gidar a scursanir la via al resvegl. Da questas tecnicas fan part projecziuns spiertalas, recitar mantras ed ulteriurs exercizis tantrics, rituals ed iniziaziuns.
Questa vart dal mahayana dat pais a rituals, scrittiras e praticas secrets, en ils quals ils praticants vegnan introducids be pass per pass. Perquai vegn il vajrayana numnà entaifer il mahayana ‹ductrina esoterica› per al cunfinar da las ‹ductrinas exotericas› che cumpiglian praticas accessiblas per tuts (sco per exempel il nenbutsu dal budissem amitabha).
Il budissem tibetan dat pais al transfer da savida direct tranter magister e scolar. Las quatter scolas principalas dal budissem tibetan èn sa furmadas tranter il 8avel ed il 14avel tschientaner. In’autoritad impurtanta entaifer il budissem tibetan è il Dalai Lama. Oz è il budissem tibetan derasà en ils suandants pajais e regiuns: Tibet, Bhutan, Nepal, India, Ladakh, Sikkim, Mongolia, Buriazia, Kalmukia sco er a Tuwa ed en la Republica Altai.
A partir dal 9avel tschientaner è il vajrayana er sa derasà en China. Là n’ha el betg pudì sa far valair sco atgna scola, ma ha influenzà autras tradiziuns. Pir durant la dinastia Qing (17avel fin 20avel tschientaner) è il vajrayana dals Mandschu vegnì renconuschì sco religiun statala.
Medemamain en il decurs dal 9avel tschientaner è il vajrayana arrivà en il Giapun. Là vegn el docì en la scola shingon. Daspera ha el dentant er influenzà il tendai e tut las direcziuns principalas dal budissem giapunais ch’èn sa sviluppadas pli tard.
Festas e firads dal budissem[modifitgar | modifitgar il code]
Ceremonias, festas e firads dal budissem vegnan celebrads a moda differenta. Intginas han la furma d’ina puja, quai che correspundess entaifer il cristianissem ad ina devoziun. Autras festas vegnan organisadas sco processiuns e pon er avair il caracter da festas popularas cun stans da vendita, fieus artifizials e.a. Ils termins per las festas sa drizzavan oriundamain surtut tenor il chalender lunisolar. Oz percunter enconuschan intginas festas datas fixas entaifer il chalender solar.[9]
Las festas las pli impurtantas, che vegnan festivadas en tut ils pajais budistics, èn:
- Visakha Puja (Vesakh): Questa festa che vegn er numnada ‹di da Buda› ha lieu la fin matg u l’entschatta zercladur. I vegn festivà la naschientscha da Buda, ses resvegl spiritual e si’entrada en il nirvana. Igl è quai la pli auta festa budistica da tut l’onn.
- Uposatha: Quest di da la retratga interna e da la renovaziun da la pratica dal dhamma ha lieu – tut tenor chalender – mintga 5 fin 7 dis. El vegn suandà surtut en il budissem theravada e sa lascha cumparegliar cun il sabbat giudaic u cun la dumengia cristiana.
- Vassa: Temp da retratga dals muntgs budistics che dura trais mais (fanadur fin october); ina sort ‹curaisma› budistica.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Religions by adherents: Buddhism, consultà ils 26 da schaner 2010.
- ↑ Johnson, Todd M.; Grim, Brian J. (2013). The World's Religions in Figures: An Introduction to International Religious Demography. Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell, p. 35. Internet Archive.
- ↑ Hans Wolfgang Schumann: Der historische Buddha. Leben und Lehre des Gotama, Minca 2004, p. 82s. (cun funtauna).
- ↑ Heinz Bechert: The Date of the Buddha Reconsidered. En: Indologica Taurinensia 10, 1982, p. 29-36; Richard Gombrich: recensiun da Heinz Bechert: Die Lebenszeit des Buddha. En: Göttingische gelehrte Anzeigen 246, 1994, nr. 1/2, p. 86-96.
- ↑ Klaus-Josef Notz: Herders Lexikon des Buddhismus, p. 133, 2007, Erftstadt: Hohe.
- ↑ Davart ils emprims trais concils cf. Schmidt-Glintzer, Helwig (2005). Der Buddhismus, p. 42. Minca: C.H. Beck.
- ↑ Buddhismus in Österreich, consultà ils 16 da schaner 2010.
- ↑ Cf. Hans Wolfgang Schumann: Buddhismus. Stifter, Schulen und Systeme (p. 87–98.). Eugen Diederichs Verlag, Olten 1998, ISBN 3-424-01461-3.
- ↑ Buddhistische Fest- und Feiertage, consultà ils 16 da schaner 2010.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Ovras da consultaziun
- Robert E. Buswell: Encyclopedia of Buddhism. Macmillan Reference 2003, ISBN 0-02-865910-4.
- Damien Keown (ed.): Encyclopedia of Buddhism. Routledge, Londra e.a. 2009, ISBN 0-415-55624-4.
- Tomohiro Matsuda (ed.): A Dictionary of Buddhist Terms and Concepts. Nichiren Shoshu International Center, Tokio 3. ed. 1988, ISBN 4-88872-014-2.
- Nyanatiloka (1988): Buddhist Dictionary – Manual of Buddhist Terms and Doctrines, Kandy/Sri Lanka: Buddhist Publication Society. ISBN 9552400198 PDF.
- Sutra Translation Committee of the United States and Canada, The Seeker's Glossary of Buddhism, Taipei: The Corporate Body of the Buddha Educational Foundation/Buddha Dharma Education Association Inc., 2. ed. 1998.
- Ovras biograficas
- Helwig Schmidt-Glintzer: Die Reden des Buddha. dtv C.H. Beck, Minca 2005, ISBN 3-423-34242-0.
- Hans W. Schumann: Der historische Buddha – Leben und Lehre des Gotama. Diederichs, Minca 2004, ISBN 3-89631-439-4.
- Introducziuns ed ideas fundamentalas
- Michael von Brück: Einführung in den Buddhismus. Verlag der Weltreligionen. Francfurt/Lipsia 2007, ISBN 978-3-458-71001-1.
- Hansjörg Pfister: Philosophische Einführung in den frühen Buddhismus. Verlag Reith & Pfister, Bötzingen 2004, ISBN 3-9805629-9-9.
- Verena Reichle: Die Grundgedanken des Buddhismus. 11. ed. Fischer, Francfurt 2003, ISBN 3-596-12146-9.
- Istorgia e ductrina
- Heinz Bechert / Richard Gombrich: Der Buddhismus: Geschichte und Gegenwart. 2. ed. Beck, Minca 2002, ISBN 3-406-42138-5.
- Edward Conze: Der Buddhismus: Wesen und Entwicklung. 10. ed. Kohlhammer, Stuttgart 1995, ISBN 3-17-013505-8.
- Wilhelm K. Essler, Ulrich Mamat: Die Philosophie des Buddhismus. 1. ed. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2005, ISBN 3-534-17211-6.
- Oliver Freiberger, Christoph Kleine: Buddhismus. Handbuch und kritische Einführung. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2011, ISBN 978-3-525-50004-0.
- Lambert Schmithausen: Buddhismus und Glaubenskriege. En: Peter Herrmann (ed.): Glaubenskriege der Vergangenheit und Gegenwart. Referate, gehalten auf dem Symposium der Joachim-Jungius-Gesellschaft der Wissenschaften. Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1996, ISBN 3-525-86272-5.
- Hans W. Schumann: Handbuch Buddhismus: Die zentralen Lehren – Ursprung und Gegenwart. Diederichs, Minca 2000, ISBN 3-7205-2153-2.
- Gerhard Szczesny: Die eine Botschaft und die vielen Irrwege. Notizen zur Geschichte buddhistischer Erkenntnis- und Erlösungssuche. Königshausen und Neumann, Würzburg 2004, ISBN 3-8260-2707-8.
- Volker Zotz: Geschichte der buddhistischen Philosophie. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1996, ISBN 3-499-55537-9.
- Geo Epoche, ediziun nr. 26, 05/07: Geschichte des Buddhismus.
- India
- Heinz Bechert: Der Buddhismus I: Der indische Buddhismus und seine Verzweigungen. Kohlhammer, Stuttgart 2000, ISBN 3-17-015333-1.
- Edward Conze: Buddhistisches Denken. Drei Phasen buddhistischer Philosophie in Indien. 2. ed., Insel, Francfurt a.M. e Lipsia 1988.
- Sukumar Dutt: Buddhist Monks and Monasteries in India. Their History and their Contribution to Indian Culture. Allen & Unwin, Londra 1962.
- Aspects interculturals
- Christian Thomas Kohl: Buddhismus und Quantenphysik – Schlussfolgerungen über die Wirklichkeit. Windpferd-Vlg., 3. ed., Oberstdorf 2013, ISBN 978-3-86410-033-8.http://philpapers.org/rec/KOHPIE
- Marco S. Torini: Apophatische Theologie und göttliches Nichts. Über Traditionen negativer Begrifflichkeit in der abendländischen und buddhistischen Mystik. En: Tradition und Translation. Zum Problem der interkulturellen Übersetzbarkeit religiöser Phänomene. De Gruyter, Berlin e.a. 1994, p. 493–520.
- Recepziun dal budissem en il vest
- Roger-Pol Droit: L’oubli de l’Inde, une amnésie philosophique. Presses universitaires de France, Paris 1989.
- Roger-Pol Droit: Le culte du néant, les philosophes et le Bouddha. Le Seuil, Paris, 1997.
- Volker Zotz: Auf den glückseligen Inseln. Buddhismus in der deutschen Kultur. Theseus, 2000, ISBN 3-89620-151-4.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Charles Muller (schefredactur): Digital Dictionary of Buddhism
- Internet Sacred Text Archive: Buddhism
- Online Netzwerk der DBU (Deutsche Buddhistische Union)
- Axel Michaels: Kommentierte Bibliographie zum Buddhismus, Heidelberg, 5. ed. 2001.
- Dossier budissem – Weltreligionen tar wdr.de


text:
Durant ils davos diesch onns è vegni construì il sviament ed il tunnel da sviament da Silvaplauna. Il 5avel project concret è vegni realisà il davos decenni. Paucs dis avant ch'il sviament ed il tunnel da Silvaplauna vegn surdà al traffic da transit ha la populaziun indigena gì la chaschun da prender en egl il tunnel.
Ina buna chaussa
Ditg ha la vischnanca da Silvaplauna cumbattì per in sviament che sviescha il traffic da transit da la rundella Piz dador Silvaplauna atras il tunnel da Silvaplauna fin tar il portal Pignia nua ch'il traffic da transit sbucca puspè en la via dal pass dal Gelgia. Nunemblidaivel è l’acziun dals scolars da Silvaplauna ch'han fatg avant varga 20 onns il viadi a Cuira per demonstrar paschaivel davant la Chasa Grischa per in sviament.
Ultimas lavurs e surdada al traffic
Stgars duas emnas avant ch'il sviament vegn surdà al traffic da transit ha la populaziun pudì prender en egl il fabricat. Tut para gia ussa dad esser pront. Mo pli pitschnas lavurs en da finir fin tar il grond mument. Il di nua che il sviament vegn surdà al traffic. Quai capita ils 28 da zercladur. La gronda festa d’avertura dal sviament è planisada in di avant ils 27 da zercladur.


text:
Cun 16'300 schuldadas e schuldads è il dumber da recruts sa sbassà l'onn passà sin in nov nivel bass, communitgescha il departament da defensiun. Per pudair mantegnair l'armada dovri dentant mintg'onn radund 18'000 recrutas e recruts.
Servetsch civil e cas medicinals
Ina raschun per la digren saja il servetsch civil. In'evaluaziun mussia che bain la mesadad dals schuldads sortian da l'armada avant che avair 26 onns. Il 2018 ha l'armada pers 6'200 schuldads perquai ch'els han pudì midar en il servetsch civil. Vitiers sajan 3'300 schuldads crudads davent per motivs medicinals.
Strategias ston nà
L'armada stoppia uss spertamain sviluppar strategias per recrutar giuvnas svizras e giuvens svizzers. In urari na possia l'armada dentant betg preschentar perquai che tuttas mesiras stoppian vegnir acceptadas da la politica.
RR novitads 17:00


text:
Igl è in project spectacular. A l'ur da la citad veglia, betg lunsch davent da la staziun da la viafier federala, vul il curtin zoologic bajegiar l'Ozeanium, in aquari grond che duai dar dimora a passa 5'000 animals da la mar da tut las regiuns dal mund. En 40 aquaris ch'èn enfin otg meters auts duain ils visitaders pudair observar peschs, squagls, pinguins, choralas e bler auter e perscrutar quai che schabegia e viva sut la surfatscha da l'aua. Ils 100 milliuns francs che l'Ozeanium custa vul il curtin zoologic rimnar cun donaziuns privatas. Gia è la mesadad dals daners ensemen.
Mo cunter ils plans sa dostan organisaziuns d'ambient ed ils verds. L'Ozeanium na saja betg in project a favur da la natira mabain gist il cuntrari, di Vera Weber da la Fundaziun Franz Weber.
Prender dad ina vart animals ord la mar e sgular els a Basilea nua ch’ins serra en els davos in vaider e quai per proteger las mars è per mai ina cuntradicziun
I saja era enconuschent che prest 80% da tut ils peschs che vegnian pigliai per aquaris giajan a frusta sin il transport, di Weber.
Sensibilisar la populaziun
Quai constettia mo per part, respunda il directur dal curtin zoologic da Basilea, Olivier Pagan. I dettia gronds problems cun il commerzi cun peschs per aquaris. Quai dentant en emprima lingia pervia dals aquaris privats. Qua stoppian ins prender mesiras.
Il «Zolli» posseda dentant schon dapi bunamain 50 onns in aquari ed ha ina grond'experientscha en la tgira e tratga da peschs ed auters organissems da la mar.
Ultra da quai collavureschian els cun auters aquaris gronds da tut il mund ed els enconuschian la pli gronda part da quels che piglian per els animals.
L'Ozeanium saja plinavant in lieu ideal per sensibilisar la populaziun per dumondas da la protecziun dals oceans, di Pagan. «Nus avain 50’000 scolaras e scolars mintg’onn, nus avain 2’500 classas che visitan il «Zolli», nus avain programs zoologics. L’Ozeanium è en quai connex in’ approfundaziun e schlargiament da l’offerta actuala».
Meglier investir en projects concrets
Che l’Ozeanium planisà possia propi midar la tenuta da la populaziun dubita dentant il deputà verd Thomas Grossenbacher. «Tut quels ch’èn creschids si a Basilea èn gia stads ina giada en il Zolli. Mo nus n’essan betg tuts daventads protecturs d’animals. Quai mussa ch’il Zolli na cuntanscha betg quai effect ch’el pretenda d’avair». Enstagl d'investir 100 milliuns francs en in bajetg amez la citad da Basilea fissi meglier d'investir quels daners direct en projects per la protecziun dals oceans, pretenda Grossenbacher.
Auter vesa quai la deputada socialdemocratica Toja Krummenacher. Natiralmain dovri era projects concrets ed era leschas per proteger l'ecosistem da flums e da las mars. In Ozeanium en il qual ins possia vesair la bellezza e la fragilitad da las mars gidia dentant schon era a sensibilisar ils visitaders per la protecziun da quai mund unic. «Cun l’Ozeanium pudain nus cuntanscher autras persunas a moda differenta e da sensibilisar ellas per la protecziun da l’ambient. I vala perquai da far ina chaussa senza tralaschar l’autra».
Sche l’Ozeanium a Basilea po vegnir bajegià decida la populaziun ils 19 da matg. Tar in gea duain las lavurs da construcziun entschaiver l'auter onn. Ils emprims giasts duain lura il 2024 pudair sfunsar en il mund maritim.
RR actualitad 12:00


text:
Cantiere '900
Cantiere '900 é n ensemble de musiga da ciamena che sona dal 2006. Al é gnü metü sö dantadöt da scolars y scolares dla scora de musiga “Vivaldi” y vëgn coordiné dala professuria Silvia Cesco.
Dl ensemble pó fá pert vigni porsona che á abilités musicales discretes y n'independënza da studié süa pert, y sambëgn la coriosité por la musiga dl seculo passé.
Le repertore de chësta formaziun daverta, metüda adöm da n numer che pó mudé aladô dles ocajiuns de stromënc desvalis, ti dá la priorité a musighes de tradiziun acorta dl XX secul, tradiziun che á odü de gragn mudamënc tles tecniches compositives y esecutives, da adoré timbri y tla definiziun de stii.
Tles tröpes esibiziuns publiches a Balsan, a pert tla sënta dla scora de musiga ince te posć sciöche le Museion y l'Université, Cantiere '900 á porté dant te formaziuns desvalies toc de De Falla, Debussy, Cage, Ibert, Martinu, Poulenc, Berberian, Britten, Pärt, Poulenc, Castiglioni, por zité i plü conesciüs. I stromënc trac ite cina sëgn é stá la chitara, usc, erpa, vidora, violoncello y clavier.
Les esecuziuns é datrai gnüdes intervalades dala proieziun de video, sciöche “Entr'acte” de Eric Satie y Renè Claire, y datrai é i video gnüs cheriá aposta por acompagné i toc sciöche le video de Elena Faggioli por les “Chansons de Don Quichotte” de Jaques Ibert.
Contac:
Secretariat Scora de musiga 0471 973695
Prof. Silvia Cesco: silvia.cesco@provincia.bz.it


text:
Sco quai che la Polizia chantunala scriva eria la dunna da viadi da l'ustaria «Nagens» en direcziun da la staziun «Grauberg». La dunna da 77 onns haja vulì passar tranter il muvel che sa chattava sin ina pastgira cun ina saiv. Qua hajan pliras vatgas attatgà e bittà ella giun plaun.
In mountainbiker ch'ha observà l'accident ha alarmà la Rega. Malgrà las emprovas da reanimaziun è la dunna anc morta al lieu.
Emprimas mesiras da la vischnanca da Laax
Il president da vischnanca da Laax, Franz Gschwend, ha dà scleriment ad SRF.
Sco emprima mesira hajan ins uss spustà la saiv, numnadamain davent da la senda principala da viandar. La vischnanca vegnia ad evaluar ulteriuras mesiras da segirtad.
Tenor Geschwend haja fin qua anc mai dà in tal accident. El haja visità il lieu da l'accident per sa persvader che las mesiras da segirtad necessarias sajan stadas ademplidas. Gschwend ha accentuà che la saiv saja stada erigida tenor prescripziuns e tuttina sco autras saivs en il chantun Grischun.
RR novitads 14:00 / 17:00


text:
Ina part dals 50'000 edifizis en il Grischun ch'èn pli vegls che 25 onns vegn sanada energeticamain ils proxims onns. Cun quai quinta in studi ch'è vegnì fatg sin incumbensa da l'Uffizi d'energia e da traffic, l'Uffizi per economia e turissem e da la Josias Gasser materialias da construcziun SA.
Plazzas pudessan vegnir dublegiadas
Questas sanaziuns energeticas sajan colliadas cun investiziuns da passa 200 milliuns francs per onn, uschia il studi da Infras e Bakbasel. D'in terz da questas investiziuns (var 70 milliuns francs) dastgassan profitar las interpresas grischunas cun la planisaziun, la montascha e l'installaziun.
Tenor il studi mainan quellas investaziuns a 650 plazzas a temp cumplain. Plazzas che pudessan vegnir dublegiadas, sche pignas ed elements da construcziun vegnissan sanads consequentamain a la fin da lur durada da vita tecnica, concludan ils auturs dal studi.
Respargns da fin 8 milliuns francs ad onn
Il mument importa il Grischun ieli da stgaudar e gas en la valur da 130 milliuns francs. Grazia a las sanaziuns energeticas quinta il studi ch’ins pudess spargnar uschia fin a 2,6 milliuns francs (var 2%) ad onn tar l’import. Vegniss sanà consequentamain, lura quinta il studi cun respargns da schizunt 6% tar l’import dad ieli e gas, quai che fiss lura in respargn da prest 8 milliuns francs ad onn.
Il Grischun spargnassi uschia, vegnissi pli independent da l’ieli e gas e contribuissi a la protecziun dal clima.
RR novitads 11:00


text:
L'ultima perioda d’uffizi è Donato Fanconi stà vice-president da la vischnanca da Brusio. L'october 2019 è el vegni reelegì sco cusseglier communal per la perioda d’uffizi dal 2020 fin il 2023.
En l'emprima seduta dal cussegl communal è lura però vegnì elegì Eugenio Zanolari sco vice-president. Sin quai ha Donato Fanconi sa retratg sco cusseglier communal.
Quatter persunas sa mettan uss a disposiziun per il post vacant, Annette Albertini, Gino Bonguelielmi, Pietro Della Cà e Marcello Dorsa. L’elecziun ha lieu ils 22 da mars.
RTR novitads 17:00


text:
La 'New York Times' aveva rapportà che la software saja vegnida duvrada en plirs pajais. Uber ha confermà dad avair cugliunà las autoritads ed ils concurrents cun ina software secreta. Tenor quellas po la software 'Greyball' identifitgar funcziunaris e persunas ch'empostan in manischunz dad Uber che vulan en verdad però agir cunter l'interpresa.
È uschia ina persuna ina giada identifitgada vegnia communitgà a quella falladas infurmaziuns. Per exempel ch'i na dettia il mument nagins autos libers.
RR novitads 14:00


text:
L'atun 2019 han las vischnancas dà l'incumbensa per in plan da management, quel pon ins cumparegliar cun in plan da construcziun detaglià. Quel vegn preschentà la fin settember a las vischnancas. Silsuenter decida la populaziun sch'il parc internaziunal Rätikon po vegnir realisà en il Partenz u betg.
Mintga vischnanca decida per sa sezza
Sch'ina vischnanca decida Gea, sche lura fa il territori da quella vischnanca part dal parc natiral, tar in Na betg. Uschia na po ina vischnanca betg decider davart il futur d'ina autra vischnanca. Il resultat total n'ha nagina valur.
Suenter las decisiuns a nivel communal, dovri il consentiment chantunal e federal. Sche tut va tenor plan vegnia il parc da natira realisà l'emprim per trais onns. Sch'i duai dar in manaschi a lunga vista, lura ston las vischnancas anc ina giada decider.
Custs annuals da 1 fin 1,5 milliuns francs
Tenor la communicaziun da la regiun Partenz/Tavau muntan ils custs per ils emprims trais onns a 1 milliun francs, e silsuenter ad 1,5 milliuns francs. Dus terzs da quels custs duain il chantun e la Confederaziun surpigliar. Las vischnancas na stoppian betg quintar cun dapli expensas, cunquai ch'il parc da natira surpiglia lavurs che giajan uss sur il turissem Partenz u sur la regiun.
1'100 kilometers quadrats
10 vischnancas en il Partenz, tuttas 11 vischnancas en il Principadi da Liechtenstein e 9 vischnancas en il Vorarlberg sa participeschan al project. Sche tuttas èn la finala da la partida avess il parc natiral internaziunal ina surfatscha da 1'100 kilometers quadrats e fiss il pli grond parc natiral en las Alps.


text:
Ils organisaturs da las trais etappas dal Tour de Ski a Lai èn cuntents. Quai er grazia a las trais victorias svizras. Tenor il president dal comité d'organisaziun, Hannes Parpan, sajan quests success svizzers da gronda valur. L'atmosfera en il stadion a Lantsch sco er per lung il traject saja stada grondiusa, uschia Parpan. Ed era ils resuns da giasts, las medias e las equipa pertutgant l'organisaziun e l'infrastructura sajan positivs.
Pli pacs visitants pervia da la naiv
Il dumber da visitants è dentant cun 15‘000 persunas sut las spetgas. Per Parpan è la naiv il motiv. Las cundiziuns sin las vias pudessan avair motivà l’in u l’auter da desister ad ina visita.
La FIS e la Swiss-Ski han gia ditg tiers da manar tras il Tour de Ski 2019/20 danovamain a Lai. E Parpan è persvadì ch'ins possia entusiasmar ses partenadis suenter l'occurenza gartegiada da quest onn.
RR novitads 11:00


text:
Avon (Bristol)
L'Avon (parnonzia: ['eɪvən]), ciamaa anca Bristol Avon o Lower Avon, l'è on fiumm de l'Inghilterra del sud-ovest.
L'è longh 117 km e 'l gh'ha on basin idrografegh de 2308 km quadraa. El traversa i contei del Gloucestershire, Wiltshire, Somerset e Bristol. El nass in de la region di coi Costworlds e 'l finiss denter a l'estuari del Severn arent a Avonmouth, arent a Bristol e al sò canal. El traversa anca i città de Chippenham, Malmesbury, Bradford on Avon e Bath.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
Compagn de tucc i alter Avon spantegaa per el Regn Unii, anca quell fiumm chì el ciappa el sò nomm de ona parolla celtega (*abona), che la voeur dì proppi "fiumm": varda el galles afon, l'irlandes e scozzes abhainn e 'l manx awin.


text:
Curt e concis
- Tujetsch na paja betg 65'000 francs sco daners da sponsuradi per ils dis da schlagher.
- I dat in cas da dretgira perquai che la vischnanca da Tujetsch haja visà il contract pli baud che previs.
- L'organisatur, MB Mountain Events tschertga uss in auter lieu adattà en Grischun.
Obligaziun da precauziun
La vischnanca da Tujetsch na paja betg ils 65’000 francs sco daners da sponsuradi per ils dis da schlagher e Pimp My Schlitte. Els hajan in'obligaziun da precauziun, perquai ch’i sa tractia da daners dal maun public, ha il gerau Renato Decurtins ditg ad RTR. Els deplorassan dentant, sch’ils dis da schlagher giessan ord la val, mo questa decisiun na saja betg en lur mauns.
«Audiatur ed altera pars»
Stefan Birri da MB Mountain Events di che Tujetsch haja visà il contract pervi dad in extract da scussiuns che mussia ch’els n'hajan betg pajà quints dal 2015. Mo quest extract n'existia betg pli.
Suenter la decisiun dals Tuatschins sajan els vegnì en difficultads finanzialas, perquai ch’els stoppian pajar ordavant ina tscherta summa ad artists ubain auters collavuraturs.
Plinavant n'haja la vischnanca da Tujetsch er betg pajà 5'400 francs per bigliets dals dis da schlagher.
I dat in cas per ina dretgira, perquai che Tujetsch haja visà il contract da sponsuradi pli baud che previs. Quel avess stuì valair enfin la fin da favrer. Ins haja era cuntrafatg al dretg da tadlar ils auters. Quai tenor il princip giuridic da «audiatur et altera pars».
Restar en il Grischun
Il contract è vegnì visà ils 2 da november. Uss tschertga la MB Mountain Events in auter lieu, mo els veglian restar en il Grischun. Intgins artists èn gia enconuschents.
Tenor ina calculaziun da l'organisatur han ils dis da schlagher da Sedrun generà ina valur da 130’000 francs. Mo pervi da quest eveniment sajan passa 500 persunas (artists, gidanters, giasts da la Germania) vegnids en ils hotels da la regiun.
RR actualitad 07:00


text:
- Greva accident d'in autocar a Sigirino sin l'autostrada A2.
- Ina dunna da 27 onns è morta vid sias blessuras.
- 14 persunas èn vegnidas blessadas, duas grevamain.
- 25 persunas sa chattavan en il bus. 10 n'èn betg sa blessadas.
- Pervi da las lavurs da salvament è l’autostrada stada serrada tranter Rivera e Lugano nord en direcziun sid.
L'accident è capità dumengia en damaun curt avant las 08:00. In car da la Germania ch'èra en via en direcziun Italia è charrà en ina pitga sin l'autostrada A2. En il car sa chattavan 25 passagiers, quai ha communitgà la polizia tessinaisa. 14 persunas èn vegnidas blessadas, duas grevamain. Cunter saira è ina ulteriura persuna morta vid sias blessuras. Sco i ha num, sa tracti d'ina gruppa da giuvenils da 16 fin 23 onns cun trais accumpagnaders. Era il manischunz è tranter ils blessads.
Pervi da las lavurs da salvament è l’autostrada stada serrada tranter Rivera e Lugano nord en direcziun sid. Pertge ch’il accident è capità n’è betg enconuschent.
RR novitads 10:00+


text:
Questas chaussas èn impurtantas, sco la psicologa Lucrezia Berther di:
- ina structura dal di
- temp per sasez per avair pausa da la famiglia
- temp communabel, per exempel durant gentar
Conferenza da famiglia
Bun saja era da far conferenzas da famiglia per avair endament co schliar problems.
Cunzunt per famiglias cun uffants pitschens saja ina structura regulara impurtanta – cun tschaveras communablas e forsa in gieu mintga saira. Quai dettia segirtad ad in uffant.
Lucrezia Berther enconuscha famiglias che structureschan il mintgadi uss en il temp da corona pli u main tuttina sco uschiglio era.
Lavar da las medemas uras, sa lavar, sa vestgir e betg star l’entir di en pigiama.
Uffants pli vegls duajan ils geniturs includer en ils pensums dal perchasa: metter a maisa, dustar giu, lavar giu etc. Sper la vita digitala dettia uschia anc ina vita analoga – ina vita da famiglia.


text:
In sta pâgina qué a vói spieghèruv cum as fà la Napoletèna in cà, mo s’t è bèle lèt cum as fà a fèr la mòca, l é scuèṡi cunpâgn.
- prémma d ónna, al cafà l à da èser bån e frassc, mo maṡnè pió gròs che par la mòca, pió gròs anc che al zóccher bianc;
- rinpî al fîlter, bèl cåulum in manîra ch’al fâga la pirócca int al mèż;
- ciapè int un curtèl (dala pèrt ch’la n tâja brîṡa) e strumnè pulidén al maṡnè däntr int al fîlter, pò srèl pulidén;
- scaldè la caldèra con l’âcua dal rubinàtt e pò cazèla vî;
- scaldè dl’âcua bôna e rinpî la caldèra bèle chèlda infén a arivèr al livèl dla vèlvola, mo stè bän in uraccia d an crûverla brîṡa;
- srè mò la caftîra e mitîla in vatta al fûg èlt;
- apanna ch’la tâca a spruzèr fòra l’âcua, prilè la Napoletèna e tirèla vî dal fûg;
- al cafà l à da vgnîr żå in dû / quâter minûd, anc méi s’i fóssen dû o trî, acsé al vgnaré pió arumâtic;
- a cal pónt lé avî da armiṡdèr e da sarvîr int la chicaréṅna;
- apanna arî finé ed bàvver, vudè mò la napoletèna, cazè vî l’âcua e al cafà bèle druvè e pò lavè pulidén incôsa dapartótt sänza druvèr inción detersîv, mo såul dl’âcua chèlda. E pò ṡgurè pulîd, avîv capé?
- mitî vî la napoletèna quand l’é bèle sótta, par vî ch’la n fâga brîṡa la móffa;
- l é méi s’a druvè dl’âcua minerèl piotòst alżîra. Se pò la srà un pô pió fôrta, ai vgnarà fòra un cafà pió profumè; mäntr invêzi s’la srà un pô pió alcaléṅna al cafà al srà pió dåulz, mo con manc amåur.


text:
Gran Stlaf
Le Gran Stlaf (Big Bang por inglesc) é n model cosmologich che se basëia sön l’idea che l’univers ais metü man da se svilupé cun na velozité dër grana te n tëmp definí tl passé a pié ia da condiziuns estremes en cunt de ota, temperatöra y densité y che chësc prozes vais inant cina sëgn. Ara se trata dl model predominant tla comunité dles sciënzes, che arata sön la basa de deplü osservaziuns che n evënt che ti somëia al Gran Stlaf sides sozedü dan da ca. 14 miliarc de agn [1].
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Planck reveals an almost perfect Universe, sön esa.int, 21 de merz 2013
Fontanas[mudé | muda l codesc]
- Wright, Edward L., "Brief History of the Universe"


text:
Las 20 postas periclitadas vul la Posta prender sut la marella, quai en stretg contact cun las vischnancas pertutgadas, sco ella scriva. Els veglian cuntanscher il meglier provediment per las regiun. 32 uffizis postals garantescha la Posta da mantegnair almain fin il 2020.
Vinavant vul la Posta augmentar ulteriuras furmas da servetschs, sco puncts d’access per clients da fatschenta u ils automats che porschan in servetsch da 24 uras, “My Post 24”.
Regenza n’ha nagina influenza directa
Il chantun Grischun spera ch’ils responsabels da la Posta examineschan propi mintga serrada d’in uffizi da posta. Ed el spetga che la Posta entria en dialog cun las vischnancas ed auters pertutgads, ha ditg cusseglier guvernativa Jon Domenic Parolini ad RTR.
La qualitad dal service public na dastga betg vegnir diminuida.
Tenor Parolini na dastgan las decisiuns da la Posta betg manar ad ina reducziun da las plazzas da lavur. Dentant la finala haja la Confederaziun in’incumbensa da prestaziun cun la Posta, e betg ils chantuns.
Il proxim temp serran plirs uffizis postals
Gia davent dals 22 da matg resta serrada la posta da Trimmis, enstagl datti in servetsch da chasa. Filialas en collavuraziun cun partenaris datti a S. Bernardino (davent dals 6 da zercladur) ed a Churwalden (davent dals 11 da settember). Avant curt gia serrà sias portas ha l'uffizi postal da Malögia.
Sustegn per ils emploiads pertutgads
La Posta prevesa pliras mesiras per gidar persunas pertutgadas da las serradas, ed els s'engaschian d'evitar relaschadas. Mesiras menziunadas èn ina bursa da plazzas (plazzas libras entaifer la Posta), scolaziuns e sustegn per schliaziuns ordaifer la Posta.
Per il sindicat ina reducziun
Per il sindicat Syndicom n'èn las agenturas postalas ed auters novs servetschs da la Posta nagin remplazzament per uffizis postals serrads, là porschia quella mo in servetsch fitg restrenschì. E sco il Syndicom scriva, fa el quint che var 80 plazzas da lavur van a perder en il Grischun.
RR novitads 12:00


text:
Taèrnole
Taèrnole (pronunciàt [taˈɛrnole] endèl dialèt del pòst. En Italià: Tavernole sul Mella) l'è 'n cümü de 1 303 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) dèla Pruvìncia de Brèsa.
El se tróa 'ndèla àlta Val Trompia e 'l g'ha dò frasiù: Sém e Pezór. El cümü de Taèrnole 'l fa part de la comunità montana dèla Val Trompia.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il project per midar il flum Flem (che vegn ord la Val Frisal) pertutga in tschancun da ca. 200 meters a Chischarolas. Sco emprim han ins stuì empruvar da pestgar ora ils peschs. Quai fetschian els per evitar ch’ils peschs vegnian blessads, cura che las maschinas cumenzan a lavurar, ha Roland Tomaschett da l’uffizi chantunal da chatscha e pestga ditg. Mo la finala han els pestgà nagins peschs. Il motiv saja che l’aua dal flum saja memia sperta ed ils peschs na chattian betg in plaz da star.
Dar dapli spazi als peschs
A Chischarolas vul ins far dus vaus per il flum cun ina insla entamez, sco l’inschignera da construcziun dal biro Eichenberger Revital SA, Marti Richter, declera. I dettia era lieus, nua ch’ils peschs possian metter ova.
Per la natira e per ils peschs
Era intgins pescadurs da l’uniun Pardiala èn stads preschents, tranter auter Tadeus Cathomas. El cumbattia dapi almain 5 onns per quest project; ed el saja led che quel vegnia finalmain realisà. I saja insatge per la natira e per ils peschs.
RR Total local 11:40


text:
Diocesi de Cremuna
La Diocesi de Cremuna (Dioecesis Cremonensis in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la Cunferensa Episcupàl Italiana.
Teritòri[Modifega | modifica 'l sorgent]
La diocesi lè strutürada in 224 paròchie e la va da Casalmagiùr, a est, fin a Casàn, quasi visìn a Milan.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bèle in del 55 gh'era di cristiann in del teritòri. Vün di vesch püsee famùs de Cremuna l'è stài Liutprando.
Dal 1962, la Madòna de Caravàgg l'è stai numinada co-patrona dla diocesi, dal vesch Danio Bolognini.


text:
J
J (minuscol j), je[1] in lombard, l'è una letera de l'abecee latin.
Ol simbol [j] al representa una consonant aprossimant palatal ind l'abecee foneteg internazional.
In lombard[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ind i grafie lombarde, la je l'è dovrada de la grafia milanesa e de la insubrega unifegada per representar ol son /j/ (domà ind un qualc cas).
Inscambe, ind la Scriver Lombard, l'è vuna dei letere insé-diite polinomege: la pœl vesser lejida /ʒ/, /dʒ/ o /z/ a segonda del contest e del dialet de qell qe 'l lej.


text:
Te chesta undejeisema edizion che taca via n nef dejené, i protagonisć l’é i bec dessema con sia families, per fèr na reflescion en cont de la gran emportanza che à la trasmiscion linguistica anter generazions. La scola da man sia la sporc sie contribut fondamentèl per portèr endò l ladin te la families tras i scolees e i studenc. Sion donca te n moment olache l ladin l’é descorì endodanef e portà a cèsa dai bec, che i doventa a chesta vida i paladins de n lengaz che podarà jir inant demò se la neva generazions seghitarà a l’emparèr.
Da l’autra giaves e genitores tol su la endesfida de descorir endodanef chesta identità desche pèrt de na ritajon de familia, se i é fascegn de naa, o desche na bela neva per se fèr ite te Fascia, se i vegn da foradecà.
Enjontes
Scomenzadives e video
- Il corso di canto “Ciantèr ensema … amò più bel!”Per se enjignèr a l’Aisciuda ladina l’é stat endrezà n cors per ladin per ciantèr, en colaborazion co la scola […]
- La pazienza di sascL liber l’é stat scrit da la giornalista e ensegnanta Ierma Sega, i dessegnes i é de Michela Molinari, la […]
- I video fac endèna l’Aisciuda Ladina 2019PROGRAM PEDIES
- I video promozionèi fac per l’Aisciuda ladina 2019Te chesta sezion publicon i video promozionèi fac endèna l’Aisciuda ladina 2019 – Festival del lengaz. Druca i link e […]
- Foto edizion 2019Te chesta sezion podede veder dotrei foti fates endèna i evenc de l’Aisciuda ladina 2019.


text:
El ha refusà las giustificaziuns israelianas, che las forzas da segirtad emprovian da tegnair bass il dumber d’unfrendas. Tar las demonstraziuns al cunfin tranter Israel e Gaza datti gia dapi la fin da mars adina puspè unfrendas.
Fin uss hajan forzas israelianas mazzà 87 Palestinais, tranter quels era 12 uffants, ha ditg il responsabel da l’ONU. Latiers vegnan anc 29 unfrendas betg palestinaisas. Ils responsabels israelianas refusan las reproschas sco betg correctas.
Egipta vul tegnair liber in passadi durant il Ramadan
L’Egipta vul tegnair liber in passadi da cunfin cun la Strivla da Gaza durant l’entir mais da Ramadan. Quai saja il pli lung temp che la bloccada da la Strivla da Gaza vegn schluccada, scrivan las agenturas da novitads. Il president egipzian Abdel Fattah al-Sisi haja ordinà questa avertura per ch’ils frars palestinais possian sa revegnir, scriva il president via las medias socialas.
RR novitads 14:00


text:
Uschia vegn Angelino Alfano cità da l’agentura da novitads svizra sda tenor in radio talian. Enfin uss rapportan las autoritads numnadamain dad in unic cas mortal. In um da 73 onns è mort dad in infarct da cor, probablamain causà entras in schoc dal terratrembel.
Il mument na vegnian naginas persunas tschertgadas sut ruinas, ha ditg il schef da la protecziun civila. Bleras persunas eran para gia sa rendidas sin via suenter l'emprima stremblida. Pliras scolas en la regiun duajan restar serradas.
Ils terratrembels la mesemna saira
Omadus terratrembels han gì lur epicenter datiers da la citad Perugia. Las stremblidas sajan stadas er da sentir en la chapitala Roma. Ina survista davart donns ed unfrendas eventualas manca il mument. L'emprima stremblida è capitada a las 19:11, la segunda a las 21:00.
Panica ed interrupziuns dal current
Surtut èn la provinza da Macerata en la regiun da la Marche èsi vegnì rapportà che chasas sajan crudadas ensemen suenter l'emprim terratrembel. Quai hai er dà interrupziuns dal current electric e da las lingias da telefon. Ils pumpiers han survegnì numerus telefons da burgais tementads. Bleras persunas èn curridas en panica sin via.
«Ina situaziun apocaliptica»
En la vischnanca da Ussita, datiers da l'epicenter dal ferm terratrembel posteriur, regia tenor il burgamester in'atmosfera sco la fin dal mund. «Igl è ina situaziun apocaliptica», ha ditg Marco Rinaldi envers l'emettur da televisiun Sky TG24.
Pervia da l'emprim terratrembel sajan dentant tut las persunas gia stada sin via tar il segund. El saja perquai da buna speranza che nagin na saja vegnì blessà. I saja stà il pli ferm terratrembel ch'el haja insacura fatg tras, uschia il burgamester. Quel saja stà «sgarschaivel lung».
Era Amatrice è pertutgà
Ad Amatrice, la citad ch'era vegnida destruida dal tuttafatg dal terratrembel ils 24 d'avust, èn dadas ensemen chasas ch'eran vegnidas donnegiadas. Lura aveva la terra stremblì cun ina fermezza da 6,0.
Prest 300 umans eran morts. Pliras citads eran vegnidas destruidas dal tuttafatg. Lezza giada era l’epicenter stà tar la vischnanca dad Amatrice en la regiun Lazio.
RR novitads 20:00


text:
cuntegn
Exteriur
-
Nov drama da fugitivs en la Mar mediterrana - almain 40 morts
La marina taliana ha chattà almain 40 baras da fugitivs sin ina bartga en la Mar mediterrana. Ils migrants sajan probabel stenschentads. Numerus migrants sajan vegnids salvads, communitgescha la marina via il servetsch da novitads curtas Twitter.
Tenor l'agentura da novitads Ansa eran tranter 300 e 400 persunas a bord da la bartga ch'ha fatg naufragi avant la costa da la Libia.
Il minister da l'intern talian Angelino Alfano ha avertì che questa disgrazia na vegnia betg ad esser l'ultima sch'ils problems en la Libia na vegnian betg schliads.
RR novitads 14:00


text:
En vista al secret da taglia na possian ins betg respunder dumondas concretas davart persunas suttamessas a la taglia, uschia respunda la regenza il postulat ord il Cussegl grond.
Defraudaziun da taglia il 2003
L'interprendider era vegnì sentenzià ad in chasti dad otg milliuns francs pervia da defraudaziun da taglia il 2003. Stoffel ha però tratg vinavant il cas a Losanna. Na decida il tribunal betg fin la fin da quest onn pudess il cas scader pervia da surannaziun.
Plirs deputads dal Cussegl grond levan savair sch'ulteriurs cas sumegliants èn pendents.
RR novitads 09:00


text:
Frank Stüssi, vicedirectur da la Weko ha ditg envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha che la Weko restia tar ils fatgs che ella haja communitgà la fin d'avrigl. Roland Conrad, il president dal cussegl administrativ da la gruppa Foffa Conrad aveva ditg che sia interpresa haja bain fatg cunvegnas, ma ch’els n’hajan betg auzà ils pretschs. Plinavant ha el ditg ch'i sajan stads damain che 400 cas. Vitiers vegnia che la collavuraziun cun l’interpresa Lazzarini na saja betg stada sistematica e perquai betg illegala.
Quadroni sa defenda
L’anteriur derschader federal Giusep Nay ha prendì posiziun per Adam Quadroni davart la renfatscha da Roland Conrad che Quadroni saja stà l’impressari che haja vulì auzar ils pretschs tar las cunvegnas e betg la gruppa Foffa Conrad. Nay di che quai saja ina manzegna. Quadroni n’haja betg vulì auzar ils pretschs sur quels da la concurrenza. El haja stuì auzar ils pretschs pervia ch'el saja stà il pli bunmartgà.
RR novitads 16:00


text:
La procura publica franzosa ha instradà investigaziuns provisoricas cunter il minister da l’intern Bruno Le Roux. Le Roux duai avair occupà sias duas figlias sco collavuraturas parlamentaras durant dis nua ch’ellas eran en sasez occupadas cun praticums u cun lur furmaziun. Tenor la procura publica pudess quai esser in indizi per in’ occupaziun fictiva illegala.
Le Roux aveva ditg avant en in emettur da televisiun franzos che sias figlias hajan lavurà per el surtut durant las vacanzas da scola. Da principi n'è quai betg scumandà da laschar lavurar parents. Ma, per uffants valan reglas fitg strictas e las figlias da Le Roux sajan stadas be 15 e 16 cura ch'ellas han cumenzà a lavurar là. En tut giaja quai per ina summa da radund 55'000 euros.
Pir il december aveva Le Roux cumenzà en il ministeri da l'intern. Succeder a Le Roux duai Matthias Fekl, quel e stà sco davos secretari da stadi per il commerzi cun l'exteriur.
RR novitads 18:00


text:
Il club da hockey d'Arosa ha stuì suttacumber a Huttwil cun 3:6, il club da la chapitala l'EHC Cuira ha pers la partida encunter Martigny cun 2:4.
Resultats da la MySports League
Ina terrada grischuna hai era dà en l'emprima liga. Signuradi Partenz ha pers encunter l'SC Rheintal cun 2:3.
Resultats da l'emprima liga
Il derbi grischun en segunda liga tranter Lai Valbella e San Murezzan han ils Engiadinais gudagnà cun 5:2. Ed il Cdh Engiadina ha battài il HC Eisbären St. Gallen cun 4:2.
Resultats da la segunda liga
RTR novitads 21:00


text:
cuntegn
Festivals
-
Label Suisse 2016
Il «Label Suisse» è il pli grond festival da musica svizzer. 70 bands svizras han preschentà questa fin d’emna lur musica a Losanna sin 10 differentas tribunas. Era musica rumantscha ha resunà a Losanna. Pascal Gamboni ensemen cun Rees Coray, Bibi Vaplan ed Ursina Giger.
Ils artists rumantschs Bibi Vaplan, Ursina Giger e Pascal Gamgoni han ponderà bain, tge pachetar per Losanna. Però era nossa moderatura Alice Bertogg che preschenta a vus il festival ha la cofra pli che plaina.
Maletg
1 / 4
Legenda:
Pascal Gamboni
Per cas ch'i vess da plover hai jau era cun in pèr egliers per ir a sfunsar. Ed en sasez avess jau gugent in sorbet da vaniglia avant e suenter il concert ;-).
Pascal Gamboni
Maletg
2 / 4
Legenda:
Bibi Vaplan
In pèr outfits hai jau en mia valischa, però tge ch'jau tir en na sa jau anc betg exact. Quai decid jau spontan avant il concert a Losanna.
Bibi Vaplan
Maletg
3 / 4
Legenda:
Ursina Giger
En la valisch dad Ursina è da chattar blera, blera musica.
Ursina Giger
Maletg
4 / 4
Legenda:
Alice Bertogg
«Dovr jau plitost in bogn da Perskindol per ma recrear u èsi meglier da far in bogn da lavandra?» Jau prend cun mai omadus e lura sun jau «tiefenentspannt» per las emissiuns live al Radio Rumantsch.
RTR, Alice Bertogg
Et voilà, Alice è arrivada a Losanna. E sto sco emprim chattar tutti quanti.
Bibi Vaplan è era arrivada a Losanna. Dentant ha Bibi anc auters quitads avant il concert.
E para che Bibi Vaplan ha tschernì il il gist vesti. Ella ha attratg dapli auditurs che Patent Ochsner che han sunà avant ella.Vus pudais tadlar qua tut il concert da Bibi Vaplan.
Medemamain ha Pascal Gamboni pudì persvader l'auditori. Ma avant che el ha sunà per il Label Suisse ha el dà in concert exclusiv per vus.
Da las vias da Losanna èsi lura ì sin la tribuna.
Il medem temp è era Ursina Giger stada sin tribuna.
Ils Rumantschs han mussà tgi che sa chantar. Dentant san era ils da Losanna chantar – e quai sin rumantsch.
L'atmosfera sin las vias sco era al festival è stada geniala.
Maletg
1 / 8
Legenda:
La musica svizra attira las massas a Losanna.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
2 / 8
Legenda:
Las plazzas èn stgarsas sin il «Place de l'Europe».
RTR, Fabia Caduff
Maletg
3 / 8
Legenda:
Bibi Vaplan.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
4 / 8
Legenda:
Patent Ochsner.
RTR, Danilo Bavier
Maletg
5 / 8
Legenda:
Faber.
RTR, Alice Bertogg
Maletg
6 / 8
Legenda:
Rootwords.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
7 / 8
Legenda:
The Rambling Wheels.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
8 / 8
Legenda:
La plazza sa chatta amez Losanna.
RTR, Fabia Caduff
Nus schain «merci beaucoup» Losanna e fin en 2 onns.
Maletg
1 / 4
Legenda:
Ils proxims 3 dis mida Alice dal studio en la tenda. Las emissiuns datti da dudir live en il Radio Rumantsch.
RTR, Fabia Caduff
Maletg
2 / 4
Legenda:
E cun tanta musica datti ina massa da lavurar...
RTR, Fabia Caduff
Maletg
3 / 4
Legenda:
Alice fa tut pussaivel per manar la musica e l'atmosfera dal Label Suisse en Vossas stivas.
RTR, Danilo Bavier
Maletg
4 / 4
Legenda:
En il studio provisoric dastga Alice tscherner tge colur da microfon ch'ella vul per discurrer.
RTR, Fabia Caduff
RR actualitad


text:
Tant il project sco er il manaschi dal parc d'urs vegn finanzià nundeterminadamain da l'organisaziun Vier Pfoten e da dus donaturs privats. La vischnanca d'Arosa na porta nagin ristg finanzial. Las motivaziuns per il project èn dentant dal tuttafatg differentas. Als investurs vai en emprima lingia per la protecziun d'animals e da la natira. Al directur da turissem d'Arosa percunter vai per attrair dapli turists. En il project ad Arosa vegnan ils interess dad omaduas varts cumbinads.
Motivaziun protecziun d'animals
Il «pajais d'urs» duai porscher in nov da chasa per urs da circus, da saut u da cumbat ch'han vivì sut schlettas circumstanzas. Tenor il biolog dal zoo da Turitg Hans Schmid, ch'è in dals mainaproject, pajassan ils investurs er tut sch'il project vegniss realisà insanua tut auter or en la natira nua ch'i n'avess nagina glieud.
Motivaziun turistica
Arosa Turissem vul en emprima lingia attrair dapli giasts durant la stad. Enturn il territori duai dar sco en il zoo ina saiv da 3,20 meters. La glieud duai pudair guardar en il territori per exempel davent dal trutg che passa speravi u d'ina sort plattafurma. I duai dar tavlas d'infurmaziun sco er guidas per classas da scola e turists.
Las ideas dals turistichers van dentant anc bler pli lunsch. Els vesan en il «pajais d'urs» in grond potezial da marketing per la regiun. Las ideas tanschan da panins en furma d'urs fin tar ils urs sin il glatsch sco equipa da hockey l'enviern.
Intginas cifras :
- quatter milliuns francs custa l'entir project
- 320'000 francs custa il manaschi mintg'onn
- 2,5 hectaras porschan plaz a tschintg urs
- trais tgiraders d'animals guardan dals urs
- ina saiv da 3,20 meters circumdat il territori
- bunamain 100'000 giasts duain ils urs attrair mintga stad
Be leva critica ord la populaziun
A la preschentaziun dal project a chaschun da la radunanza generala d'Arosa Turissem èn ils resuns da la populaziun stads per gronda part positivs. Sulettamain la dumonda da la segirezza ha dà da discurrer in zic. Las saivs che vegnissan bajegiadas ad Arosa, sajan quella che vegnian gia duvradas decennis en ils zoos. Quellas sajan sa cumprovadas, uschia il biolog Hans Schmid.
Sin la dumonda sch'ils urs dad Arosa pudessian attrair urs selvadis, ha Hans Schmid respundì che quai saja pussaivel. Dentant il pli grond problem na sajan en quest connex betg ils urs en il «pajais d'urs». Urs selavadis vegnian cunzunt attratgs da rument dals umans ch'è bain cuntanschibel. Plinavant na duai er betg dar pitschens urs ad Arosa.
Dus ulteriurs puncts ch'èn vegnids crititgads da singulas persunas: La purschida na duai betg esser gratuita. Plinavant sajan las cifras da bunamain 100'000 turists che duain vegnir mintga stad be pervì dals urs probablamain betg realisticas.
Ils d'Arosa voteschan ils 27 da november 2016 davart la midada da zona per il territori dasper la staziun da mez da la pendiculara – pia per u cunter ils urs.
RR actualitad 08:00


text:
La regenza grischuna ha decidì da tuttina serrar las terrassas da las ustarias en ils territoris da skis, quai a partir da sonda proxima. Per Marcus Caduff, cusseglier guvernativ dal Grischun è quai in frust. Cun las terrassas avertas sesia la glieud en ils territoris a moda coordinada, cun distanza. Senza las terrassas avertas vegnia sesì crusch e travers e resguardà nagut.
I n'è betg gist ch'ils chantuns ch'èn activs vegnan tractads tuttina sco quels che na fan nagut.
Il Grischun n'è dentant er betg cuntent, che la Confederaziun na vul en l'avegnir betg laschar ir tscherts chantuns cun meglras cifras in'autra via ch'ils auters. Quai saja in frust. Uschia perdian las interpresas l'interess da sa participar als tests da massa. Gist per animar las interpresas surpiglia il chantun ils ultims 8 francs e 50 dals tests.
«Politica da chajachautschas»
Enfin la fin avevan ins sperà che las terrassas pon restar avertas. Er Martin Hug da las Pendicularas grischunas è trumpà da la decisiun dal Cussegl federal. Prest otg emnas ha il Cussegl federal laschà avert las terrassas. Plinavant haja il Grischun, sco pilot, mussà cun testar en massa, cun virolar, cun terrassas avertas e concepts da segirezza – ch'els na sajan betg il chatschader da la pandemia. Entaifer ils chantuns da turissem saja il Grischun cun distanza il meglier vidlonder. Ma il Cussegl federal haja decidì d'ignorar quai.
«Ina catastrofa per il turissem»
I na saja stà nagina surpraisa ma ins saja tuttina trumpà. Quai ha declerà Annalisa Giger, suprastanta da Gastrosuisse a RTR. Quai saja ina catastrofa per ils lieus da turissem d'enviern, er sch'ins n'haja betg gì fatg quint ch'ins possia avrir a partir dal 1. da mars.
Quai è per nus nunchapibel che las stizuns pon avrir e nus betg, malgrà concepts da segirezza.
Ma tuttina, da sperar sin l'avrigl saja memia tard, lura saja gia Pasca ed ins n'haja gì avert betg in singul di.
Tge è Vossa opiniun? As participai a la discussiun en ils commentaris!


text:
Pascal Gamboni n'ha anc vis gnanc’ina cursa
Sco Tuatschin è Pascal Gamboni creschì si en las muntognas. Sia gronda passiun è dentant la musica – uschia ch'el n'ha anc vis gnanc ina cursa da quests campiunadis mundials a San Murezzan. Cunquai ch’el na guardia betg televisiun saja quai ì spersavi ad el. El ha sunà da las 16:00 e las 17:00 sin la Plazza Mauritius davant la chasa communala.
«Quai faschain ina giada en nossa vita»
Prefix existan dapi il 1999. En tut quels onns han els pudì dar numerus concerts. Il concert questa saira sco preband da las Liricas Analas sin il Kulm Parc saja dentant schon in punct culminant en l’istorgia da lur band. Perquai ha la band era filmà lur concert ed edescha lura ina DVD per ils fans ch'han sustegnì els durant tut quels onns. Il film vegn lura publitgà questa primavaira. A l'entschatta han els dentant vulì giudair la saira musicala tut speciala.
«Quai puter n'è betg uschè simpel»
Las Liricas Analas èn probablamain la pli famusa band rumantscha. Els han gia pudì star sin ils pli gronds palcs da festival en Svizra ed han era gia attratg attenziun sur ils cunfins ora. Hits sco «Siemis» ni «Back cun Slang» enconusch’ins era en la Bassa. Venderdi saira han els sunà en il Kulm Park. Curt avant han els visità nus en il studio per in quiz engiadinais.
«Ils proxims onns fa mintgin sia musica»
Giganto & Mattiu han durant l'ultim onn procurà per numerusas festas rumantschas, quai era sur ils cunfins dal chantun ora. Il mix da chant e rap ha era chattà interess tar emetturs da radio ella bassa. Ussa vul Mattiu far in album sulet ed era Giganto va en l'exteriur per trais emnas a far nova musica. Ch’els na fan betg pli ensemen musica na vul betg dir ch’els na han pli bun in cun l’auter, mabain ch’els vulan simplamain realisar lur siemis persunals.
Suenter quests projects da solo èsi bun pussibel ch’els vegnan puspè a far ensemen musica. Quai vegn dentant per ad esser en in pèr onns. Tgi che vul anc ina giada ir a tadlar els sto far quai anc questa primavaira tar in da lur ultims concerts communabels.
RR actualitad 15:00 - 17:00


text:
40 ulteriuras persunas èn vegnidas mazzadas quella saira tar attatgas sin cafés e restaurants en la vischinanza. Passa 350 persunas èn vegnidas blessadas tar tut questas attatgas.
Igl è in curius sentiment dad esser avant il Bataclan e savair che qua è capitada avant intgins mais ina tala catastrofa. Quai fa tut mal il venter.
Oz, bun 7 mais pli tard, ha noss reporter da sport Andreas Wieland visità il Bataclan a Paris, quai a l’ur dal segund gieu da la naziunala svizra a l’EURO encunter la Rumenia. I saja vegnì ruassaivel enturn il Bataclan, di Andreas. L’entir bajetg vegnia il mument renovà e sa chattia davos ina taila. Il sulet che regordia vid l’attentat saja ina rosa alva pendida vid in palancà.
RR Actualitad 11:00


text:
Rovaniemi
Rovaniemi (Roavvenjárga o Roavenjárga in sami del nord i Ruä'vnjargg en sami di Skolt) a l'è una cità de la Finlandia a 10 km al süd del circul pular, che la se tröa a la cunflüenza di fiüm Kemijoki e l'Ounasjoki, intra i muntagn Ounasvaara e Korkalovaara. El port de Kemi a l'è a 115 km.
A l'è la capital aministrativa e el center de comerc de la Laponia, la pruincia püssee setentriunala de la Finlandia. Cume Rovaniemen maalaiskunta (cumün rüral de Rovaniemi) el gh'ha pressapoch 58.000 abitant, per un'area de 8 016 km² (la cità cun l'area püssee granda de l'hemisferi nord). A Ruvaniemi a gh'è l'Üniversità de la Laponia.
Rovaniemi a l'è famusa per el sò müsee artich e suratüt perchè l'è la cità del Pà Nadal.


text:
L'institut Alfred Wegner, per la perscrutaziun polara e dal mar a Bremerhaven ha communitgà ch'ina muntogna da glatsch, ina da las pli grondas ch'i ha dà insacura, saja sa statgada da l'Antarctica.
Gia l'entschatta zercladur avevan ils perscrutaders avertì che la muntogna possia sa statgar. Gia tras quai saja il privel qua ch'il livel da la mar possia s'auzar. Quai possia dentant plinavant destabilisar la plattafurma da glatsch Larsen C, e procurar che lezza crodia ensemen cumplettamain. Sche tut ils glatschers che vegnan oz pigliads si da Larsen C culassan en la mar, sche s'auzass il livel da la mar per radund 10 centimeters.
Larsen C è la pli gronda plattafurma da glatsch en l'Antarctica. La muntogna da glatsch sa statgada ha ina surfatscha da 5’800 kilometers quadrat. Quai è radund in dieschavel da la surfatscha da Larsen C e pli u main uschè grond sco il chantun da Berna. Tenor ils perscrutaders sa muventa la muntogna da glatsch ussa vers nord. I vegnia a cuzzar 2 fin 3 onns fin ch’ella saja luada.
Duas plattafurmas pli pitschnas da la vart da l'ost da l'Antarctica èn gia collabadas. 1995 è quai stà Larsen A, set onns pli tard Larsen B. L'Antarctica è pertutgada fitg ferm dal clima che sa stgauda. Ella tutga tar las parts sin il planet che sa stgaudan il pli svelt.
RR novitads 14:00


text:
A Basilea han demonstrà dapli che 5'000 persunas cunter rassissem e violenza da polizia. Quai cun il slogan «Black Lives Matter». La demonstraziun n'è betg stada lubida. La polizia ha mussà preschientscha senza intervegnir. Ella ha repartì figls sgulants cun las dirctivas da cumportament dal Cussegl federal, rapporta l'agentura da novitads Keystone-SDA.
L'atmosfera saja stada paschaivla. Ils demonstrants hajan purtà tavlas cun scrit si «Black Lives Matter» u «White silence = violence». Pledaders e pledadras han rapportà da lur atgnas experientschas rassisticas en Svizra.
Polizia da Turitg ha arrestà organisatura
A Turitg èn passa 1'000 persunas sa participadas a la demonstraziun. La polizia ha accumpagnà quella enfin ch'ella saja puspè sa schliada. La manifestaziun han els tolerà. La polizia ha dentant arrestà la dunna che duai avair organisà la demonstraziun illegala. Ina segunda persuna saja vegnida arrestada pervi da violenza e smanatschas envers uffiziants.
Bain pon manifestaziuns politicas e da dretg civil puspè avair lieu dapi oz, dentant be fin tar in dumber da 300 persunas. Plinavant ston ils organisaturs elavurar in concept da protecziun e numnar ina persuna responsabla.
Acziun simbolica a Berna
A Berna han protestà intgins tozzels da persunas a moda simbolica encunter il rassissem. Els èn sesids nà en in mez rudè a la plazza da la staziun ed han purtà mascras da protecziun cun scrit si «I can't breathe», quai che munta «jau na poss betg trais flà» – ils pleds che George Floyd ha clamà.
Neuschatel cun concept da protecziun
En la Svizra franzosa, a Neuschatel hai dà ina manifestaziun lubida cun 500 persunas, repartidas en duas gruppas. Uschia hajan ins pudì resguardar la limita da 300 persunas da las autoritads. Tenor la polizia saja la demonstraziun stada paschaivla. Ils demonstrants hajan tuts purtà mascras da protecziun.
Malgrà scumonds e restricziuns pervi da la pandemia da corona èsi vegnì demonstrà ils ultims dis en diversas citads europeicas. La raschun è il mazzament da l'Afroamerican George Floyd en ils Stadis Undis, tar in'acziun da polizia. Cun «Black Lives Matter» vegn fatg attent a la brutalitad da polizia ch'è en ils Stadis Unids surproporziunalmain drizzada envers persunas da pel stgira.


text:
Persunas che vulan cugliunar la Suva fan adina dapli sforzs. Quai mussa in’analisa dal 2019 che l’Institut svizzer d’assicuranzas d’accidents ha fatg. Pli baud hajan cunzunt persunas singulas empruvà da retrair daners nungiustifitgadamain cun far indicaziuns faussas u manglusas. Ozendi dettia firmas faussas, lavur nunlubida, concurs fauss e schizunt quints da medis sfalsifitgads.
Ils cas da fraud sajan s’augmentads entaifer in onn da 400 sin 520. En tut haja la Suva impedì pajaments nungiustifitgads da passa 17 milliuns francs.


text:
Tenor ina novitad da l'Agentura da Novitads Rumantscha èn ils responsabels da la Banca Raiffeisen Tumpiv cuntents cun l'onn da gestiun 2016. Cun radund 42'000 francs è il gudogn annual mo levamain sut quel da l'onn precedent.
La banca che cumpiglia l’intschess da las vischnancas Breil e Vuorz, ha pudì augmentar las ipotecas per 4,1% sin 72,3 milliuns francs ed era ils deposits da clients èn creschids per 3,3% sin 72,4 milliuns francs.
La svieuta munta a 1,17 milliuns francs e la summa da bilantscha è creschida l’onn 2016 per 3,9% sin 91,5 milliuns francs.
RR novitads 16:00


text:
I manca insatge, i manca insatge grond ed jau sper ch’jau possia puspè parter l’onn proxim davant ina culissa da fans.
Er a l’ur da la pista sa chattan sulet intgins funcziunaris e trenaders. Per tut ils fans è l’access a l’areal da cursas serrà. Plinavant datti controllas sin tuts mauns. Las prescripziuns da corona èn immensas.
Quella giada poss jau ir a spass tras il vitg dad Adelboden senza vegnir disturbà.
La festa da skis manca quest onn ad Adelboden. Donn, pertge tut fiss stà pront. L’aura è perfetga, la pista al Chuenisbärgli cumpacta ed en in stadi sensaziunal, e lura èn er ils Svizzers en furma. Tant en la disciplina slalom sco er en la disciplina slalom gigant ha Swiss Ski uss atlets che pon gudagnar, insatge ch’ha mancà sur onns.


text:
Ina mesiraziun da controlla haja mussà ch'il glatsch dal Obersee saja anc memia satigl per pudair far las cursas da chavals ils 13 da schaner ad Arosa, communitgeschan ils organisaturs da las cursas.
Perquai hajan els decidì da spustar las fin d'emnas da cursa: L'emprima fin d'emna duai avair lieu ils 20 da schaner, la segunda lura ils 27 da schaner.
Gia il cumenzament da quest onn avevan ils dad Arosa stuì desister sin las cursas da chavals. Pervi da las temperaturas autas e la blera plievgia aveva Arosa stuì stritgar las duas fin d'emnas da cursa ils 21 e 28 da schaner 2018.
RR novitads 14:00


text:
Ils 27 da november han 17 vischnancas da decider schebain ellas vulan daventar part dal Parc Adula ed acceptan uschia il contract dal parc. Ussa dus mais avant èn ils dus comités dal Grischun e Tessin sa mess ensemen per reunir lur forzas e cumbatter communablamain cun quest parc.
«Nus avain da cumbatter per nossa libertad che nus avain qua. La libertad dad ir or en la natira, la libertad da giudair nossa natira. Quai na va betg pli cun in parc naziunal» declera Pablo Maissen dal comité Na, No, Nein Parc Adula. En in tal parc dettia quai leschas e reglas che impedeschian quai. I giaja ussa per infurmar la populaziun davart la vista dal comité cunter il Parc Adula.
Quai conferma era Marcello Monighetti dal comité cunter il Parc Adula en il Tessin. La populaziun n’haja betg il temp e probabel n’era betg l’interess da leger las var 400 paginas da la charta, il contract per il parc. «Nus avain legi questas 400 paginas ed avain vis las cuntradicziun e las passaschas davart las qualas la glieud ha da far ponderaziuns» di Marcello Monighetti. Sin questas cuntradicziuns vul il comité far attent la populaziun. Pablo Maissen fa in exempel: en la charta stettia scrit ch’i saja lubì tut en la zona circumdanta. Intginas lingias pli tard stettia scrit che sch’ins veglia far novs sport ordavert stoppian ins l’emprim contactar il Parc Adula ed elavurar questa purschida. «Ins na sa betg dir ch’i saja tut lubì en la zona circumdanta ed dasperas statti gia scrit en la charta che betg tut è lubì» argumentescha Pablo Maissen.
La versiun finala da la charta n’è dentant anc betg publica, ma era quella vegnia legida attentamain dals comité cunter il Parc Adula per uschia pudair infurmar la populaziun. Quai vul il comité far cun ir tranter la glieud, scriver brevs da lecturs ubain era cun organisar discussiuns da podium.


text:
«L'iniziativa da linguas estras attatga la trilinguitad grischuna» è in da differents arguments ch'il comité Na ha preschentà. Per Martin Candinas (PCD) e Silva Semadeni (PS) è l'iniziativa in'affrunt cunter la realitad grischuna. «A Berna scuassan ils collegas las testas, sch'il Grischun triling accepta quella iniziativa» resumescha Candinas ses arguments. Co savess el cumbatter per ina politica da linguatgs sche l'agen chantun sa decidess per sulettamain ina lingua estra.
Silva Semadeni argumentescha tranter auter cun la discriminaziun da tuts: «Per tuts che vulessan, stuess ina scola porscher la pussaivladad da tscherner ina lingua estra – na fiss quai betg il cas, fiss quai ina discriminaziun».
Dischavantatg per Talians e Rumantschs
Tenor l'iniziativa emprendessan ils scolars e las scolaras rumantschas e talianas englais pir en il stgalim superiur. Quai crititgescha surtut la Lia Rumantscha e la Pro Grigioni Italiano. Per il president da la PGI, Franco Milani è er l'argument economic in argument che quinta. «En l'economia grischuna è il talian pli impurtant che l'englais» e numna ils exempels Banca Chantunala, Viafier retica ni administraziun chantunala. E betg d'emblidar sajan ils custs per ina midada dal sistem.
Johannes Flury, il president da la LR ed anteriur rectur da la Scol'auta da pedagogia dal Grischun ha intimà da laschar lavurar en paus ils scolasts e las scolastas tenor il sistem actual. «In disturbi en l'instrucziun da linguas porta puspè inquietezza en scola» e sche la Dretgira federala vess da s'occupar da plants ins perdess enfin 10 onns.
Davart l'iniziativa per mo ina lingua en scola primara decida il suveran grischun ils 23 da settember.
RR actualitad 12:00


text:
Sco quai che Rainer Good, in dals iniziants da la Pro Lagalb, ha ditg sin dumonda, hajan els survegnì bleras respostas positivas dals acziunaris potenzials sin il nov svilup. Blers hajan era schon ditg ch'els vegnan era a sa participar a la societad d'aczias Diavolezza Lagalb, uschè spert che questa vegn fundada.
Investiders potents
La Pro Lagalb ha en il passà adina puspè ditg ch'els sajan en tractativas cun investiders potents che duain contribuir la gronda part dal chapital d'aczias da 5 milliuns francs che avess fatg da basegn per fundar la societad. Las tractativas eran per part bain avanzadas di Rainer Good. Ed era dad in u l'auter da quests investiders haja el udì ch'els sa vegnan forsa a participar a la nova societad.
RR actualitad