text:
Marìa ad Mòdna
La Maria Beatrice Eleonora Anna Margherita Isabella d'Este, cgnusùda cuma la Marìa ad Mòdna o Marìa Beatrice 'd Este (Mòdna, 5 'd Utóbar dal 1658 – Saint-Germain-en-Laye, 7 ad Maǵ dal 1718), mujér ad Jàcum II Stuart, l'è stada l'ultma regìna catòlica dal Régn Unî, da 'l 6 ad Favràr dal 1685 a 'l 11 ad Dicémbar dal 1688.
Biugrafìa
Luìǵ XIV, cgnusû cun al scutmàj ad Rè Sōl, cun 'l apòǵ dal papa Clemènt X, par di mutìṿ pulìtic al vliva ch'al Catulicéśum al sa stablìs incóra in Inghiltèra. Par far in manéra ch'al ròbi i andìsan cum al vliva lò, 'l iva pinsâ ad far spuśàr al prìnsip ad York, Jàcum II Stuart, ch'l éra catòlic, cun na prinsipésa catòlica. In alóra al rè 'l éra al vèć Carl II, ch'al n gh'iva briśa di fiōi, e a la sò mòrt al sò pòst al sarév stâ tòlt p'r al fradèl Jàcum II ch'al gh'iva quarànt'an e 'l éra véduv cun dū fiōli fémni e sénsa masć.
Luìǵ XIV al vliva na dóna nòbila, 'd un caśâ antìg, catòlica dabòṅ, ch'la piaśìs a 'l duca ad York e ch'la psis dar-ag anc dimóndi fiōi. A vîṅ sarnìda la Maria Beatrice, fiōla ad Fòns IV 'd Este duca ad Mòdna e Réś, ma lē la n in vliva savēr, la vliva far-as sōra. La màdar Làura Martinozzi a 'l inìsi l'éra da la sò part, ma tut 'l éra bèla decìś, al papa stés al séra mòs par cunvìns'r-la a spuśàr-as dgénd che par la Cèsa Catòlica 'l éra méj ch'l'andìs in Inghiltèra piutòst che in cunvènt. Par vulēr dal papa, Maria Beatrice la manda śò al ròsp e la và incòntar a 'l sò destìṅ.
Al spuśalìsi
Al 30 ad Setémbar dal 1673, a Mòdna, Jàcum II al tōś in matrimòni par prucùra la prinsipésa 'd Este ch'la gh'iva quind'ś an, sénsa festegiamènt ch'a paréva ch'al spuśalìsi al fus un segrét. Soquànt dè dòp la màdar, ch'la tgniva pruviśòri al régn dal ducâ p'r al fiōl ad tred'ś an, Fransésc II, la partìs cun sò surèla e sò sio, al cardinâŀ Rinàld, par Lóndra, faghénd na sòsta anc a Parìś. Al parlamènt ingléś al n vliva briśa ch'i rivìsan da lōr parchè i pinsàvan al perìcul ch'al catolicéśum al psis turnàr par via dal matrimòni. Finalmènt, dòp avér-ag dâ còntra p'r un muć ad tèmp, al prim ad Nuvémbar dal 1973 cun al parmés in bisàca, Maria Beatrice e tut chi àtar sèg i aṅ psû śbarcàr a Dover p'r andàr a Lóndra a cgnósar sò marè ch'la n iva mai vdû prima.
La vita in dla córt 'd Inghiltèra
In fîṅ a la mòrt ad Carl II, la vita a còrt par Marìa Beatrice l'è stada un masèl parchè i curtiśàṅ i gh l'ìvan sèg tant da ciamàr-la "la fiōla dal papa" o "la papìsta", dascurénd-ag anc da drē par via di còran ch'al gh fava sò marè e tulénd-la in gir par la mòrt ad quàtar di sò siē fiōl ch'l'iva abû in cal mèntar (un sètim a s śuntarà in sèguit).
In dal 1685, cun la mòrt dal fradèl, Jàcum II al dvénta rè dal Régn Unî e al taca a mustràr d'l afèt par sò mujér, la nóva regìna 'd Inghiltèra. Ma i prutestànt i n la psìvan briśa védar, lē e lò, dū catòlic. E al rè adès al gh'iva anc un fiōl masć.
La glurióśa rivulusiòṅ
'L è acsè ch'la gh'à inìsi la glurióśa rivulusiòṅ (o secónda rivulusiòṅ ingléśa) quand al parlamènt ingléś, cun i Whigs ch'i s daṅ dimóndi da far cun 'l apòǵ anc di Tories, al dmanda a 'l prìnsip ulandéś Gujélum III d'Orange, marè ad Marìa II 'd Inghiltèra, fiōla ad prim lèt ad Jàcum, ad dvintàr rè 'd al pòst ad sò nón. Al ròbi i vànan pròpria acsè e al rè 'l è custrét a 'rparàr, cun sò mujér sèg, a Saint-Germain-en-Laye, davśèṅ a Parìś.
In dal 1701 a mōr Jàcum II e Marìa Beatrice la vrév ch'al fus sò fiōl Jàcum Fransésc Duardo a rgnàr par purtàr avànti la sò misiòṅ vluda da Dio. Quànd però i gh śibìsan ad dvintàr rè a cundisiòṅ ad métar da na banda al cristianéśum par spuśàr al prutestantéśum, sò fiōl al para via dal tut arliâ la prupòsta.
Marìa Beatrice, ultma regìna catòlica dal Régn Unî, arcurdàda da gl'ingléś cuma Mary of Modena, la mōr al 7 ad Maǵ dal 1718 e la vèṅ saplìda insém a 'l marè.
In dal 1793, durànt la rivulusiòṅ francéśa, soquànt scalmanâ i śbràgan la sò tómba, stramnànd in gir i rèst di cadàvar.


c: text/html

text:
Lueges de lëur cun computer y internet
Tl raion de ntreda iel da garat per nosc utënc computeri pra chëi che n po fé nrescides tl catalogh dla biblioteca, cialé "Teßmann Digital", crì tl Internet, scrì nstësc documënc y lauré lessù.
Pra l bancon de nfurmazion possen se mpresté ora n laptop per se nuzé de CD-ROMs che ne possa nia unì tëutes a cësa.
I cosć per la stampes vën trac ju tres la chertes de copia che ie da giapé pra l banch de mprëst.
Tarifa:
Adurvanza de internet
Utënc che à almanco 16 ani possa se nuzé de internet tla Biblioteca provinziela do che i à scrit ora l formuler de registrazion. Chi che ne à mo nia cumplì 16 ani à de bujën de na detlarazion de cunsëns di genitores. Per la registrazion iel de bujën de na cherta d'identità o de n pass. Zitadins che ne ie nia dla UE muessa nce mustré su n'autorisazion de permanënza. I dac de chi che adrova internet muessa unì tëuc su aldò dl decret ministeriel di 16 de agost 2005 (Regulamentazion antiterorism) y salvei te n register aposta. I azesc di utënc de internet vën protocolei y registrei (cëla nce Detlarazion privacy
y Urdinamënt di utënc dla Biblioteca provinziela
n cont dla lueges de lëur cun computer.)
Azes a internet cun la tessera dla biblioteca (per utënc scric ite)
L azes a internet ie puscibl per duc i utënc scric ite. Pudëis jì ite adurvan l numer de vosta tessera dla biblioteca Teßmann y la password de vosc cont de mprëst dla Teßmann.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lengua longubarda
La lengua longubarda l'era la lengua di longubard (ciamà di volt incasí lumbard). I longubard j'eran un popul germanich che j'hinn rivà int l'alt'italia int el sest secul. La so lengua la cumincià a vess druvà poch a partì dal setim secul, ma prubabilment l'è 'ndata avanti fin squasi l'ann 1000 d.S. (dop dal Signur). Al dí d'incö gh'è restà dumà di frament de quela lengua chí, principalment una quai parola chi e là int i scritt latin. Vist che ghe mia tanta testi in lungubard, l'è impussibil induvinà che tipo de murfulugia e de sintassi el gh'ava. E donca la classificassion linguistica l'è basaa dumà ins la funulugia. Vist che el lungubard el mustra un tipo de cambiament de cunsunant che le cumpagn de cul ch'el se veda in tudesch, la classificassion la meta el lungubard con i dialett de l'Elbe germanic. Gh'è un mügg de nom de la familia real lungubarda che i mustran cui cambiament chi di cunsunant, presempi:
- pert < bert: Aripert, Godepert
- perg < berg: Perctarit, Gundperga (tusa del re Agilulf)
- prand < brand: Ansprand, Liutprand
La lengua lungubarda l'à lassà in eredità ai parlà lumbard d'incö un bel pu de paroll, cuma per esempi mucà, vardà, guastà, arnés, guera, trincà, grattà, zanna, marchés, sala, etc.


text:
Nossa capientscha da qualitad.
Negina damonda, nus vein noss’atgna capientscha da qualitad. Quei ha da far bia culla regiun nua che nus essan da casa. Aschia lavuran nos conluvrers per exempel buca per ina gruppa da directurs cun ideas irrealisticas ni per acziunaris anonims, mobein en emprema lingia per l’atgna cuntentientscha e quella da nossa clientella. Quei sentan ins naven digl emprem contact ed ins schazegia ei adina lu, cu ins drova spert enzatgi che capescha ins e che segida bugen. La qualitad semuossa denton era en tut quei che vegn sviluppau e produciu dalla Tarcisi Maissen SA – naven dil sboz per in project tochen tier ina stalla moderna per muvel grond.
Construcziun interna
Nus essan specialisai sin lavurs internas, midadas e renovaziuns.
Lennaria
Nus realisein siemis da habitar e bia auter cun lenn da nossa regiun.
Luvratori da pegnas
Nossas bialas pegnas ord crap scalegl dalla regiun procuran per emperneivla calira.
Crap natural
Il crap natural porscha diversas pusseivladads da diever. Nus luvrein cun crappa dalla regiun.
Fravgia
Nus luvrein buca mo bugen cun lenn e crap, mobein era cun metal.
Resgia
Perquei che nus essan bugen independents, elavurein nus lenn en l’atgna resgia.


text:
Cuméta
La Cuméta 'l è 'n còrp celèst in gènar dimóndi pìcul, a 'l màsim 'n quàlc sentinàr 'd chilómetar, ch'al sumìlia a 'n asteròid anc s'l è furmâ 'd cumpòst giasâ cuma àqua, munòsid 'd carbòni, metâṅ, anidrîd carbònica e amunìaca ch'i s śònt'n a la pólvra e minerài difarènt. Dascurénd dal Sistéma sulàr na qualchidùna la riva da la Fasa 'd Kuiper, al sò òrbiti i pàsan qvéla 'd Plutòṅ, ma dimóndi da incóra più in là, da 'l Nùvul 'd Oort.
Quànd na cuméta la s davśìna a 'l Sōl, i sò giàs i tàc'n a sublimàr diretamènt in gas par via dla temperadùra più élta dand vita a na cóa da drē e a na bòcia 'd sustànsi vulàtili ch'la s fórma tut dintóran, da chè 'l nóm grèc kouήtnς (kométes) ch'a vōl dir “ch'al gh'à na tèsta 'd cavìi”. P'r efèt dal vènt sulàr a s fórma anc na secónda cóa ch'la n è minga fata 'd pólvra ma 'd jôṅ cauśâ da 'l radiasiòṅ ch'i ténd'n a dasfàr la cuméta.
Cuntrariamènt a qvél ch'a s pòsa pinsàr, i nùcleo dal cuméti i èṅ di quèi dimóndi scûr, da spés più négar dal carbòṅ. Par dir-'n una, la Cuméta 'd Halley la riflèt sōl al 4% dla luś ch'la la culpìs méntar 'l asfàlt dal stradi al riva a 'l 7%.


text:
Uśàka
Uśàka (Osaka in Itagliàn, 大阪市 [oːˈsa.ka] in Giapunéś, scólta'l chè) l'è na sità dal Giapòṅ ad dū migliòṅ e sèt abitànt (la secónda dal paéś dòp Tokyo) ch'la s cata in dla regiòṅ dal Kansai, in d'l ìśula 'd Honshu, a la fōś di fiùm Yodo e Yamato. Miténd insém tuta l'àrea metrupulitàna ciamàda Keihanshin (c'n anc al sità ad Kōbe e Kyōto) la fà sù da piò ad darsèt migliòṅ 'd abitànt.
Osaka l'è da sèmpar la capitàla di cumèrs dal Giapòṅ, cun un pòrt grand, e anc adès l'è 'n sèntar industriàl dimóndi impurtànt.
L'è divìśa in vint-quàtar quartēr e la gh'à l'università più antìga dal paéś, misa in pē in dal 1869. L'è na sità śmèla ad Milàṅ e l'è badśàda cuma la "cuśìna dal Paéś" (天下の台所).
Al sìndic 'l è Tōru Hashimoto. I sò sìmbui i èṅ al fiōr dla vióla e 'l àlbar dla sréśa.
Persunàǵ ligâ a Uśàka
- Tadao Ando, architét
- Shinji Nakano, pilòta ad màchini
- Akiko Morigami, tenìsta
- Naomi Ōsaka, tenìsta
- Keisuke Honda, śugadōr ad balòṅ dal Milan
- Kentarō Shimazu, atōr


text:
«La populara» dad oz è ina cun semperverds e tocs enconuschents da la musica populara grischuna. Voss redactur da musica, Jachen Prevost, ha tschernì melodias enconuschentas che Vus tadlais segiramain gugent: «Bündner Maitali», «Im Welschdörfli z'Chur», il «Kämifäger-Schottisch», «Dr Wentalaschieber», «Dia alt Schanfiggerpost», «Im Alta Schyn» e «Furmias aint il chül».
Favurits grischuns
Tocs grischuns che restan en lureglia: «Bündner Maitali», «Im Welschdörfli zChur», «Dr Wentalaschieber».
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
El haja en mira ina cunvegna communabla cun la SPÖ per pudair schliar la coaliziun,ha ditg il minister da l'exteriur austriac Sebasian Kurz da la ÖVP a Vienna. La ÖVP aveva avant elegì Kurz sco nov schef da partida. Tant Kurz sco era il chancelier austriac e schef da la SPÖ Christian Kern pledan per elecziuns dal parlament anticipadas anc quest atun. Tuttas duas partidas han il davos temp pers pli e pli blers votants. La collavuraziun tranter la partida populara e la partida socialdemocratica è ultra da quai disturbada da dispittas. Il chancelier austriac Christian Kern aveva gia il schaner dà in ultimatum a la ÖVP: U che la partida collavuria megler u ch'el vegnia a schliar la coaliziun, aveva admonì Kern.
RR Novitads 23:00


text:
Bob Dylan è in dals musicists, cumponists e poets che han influenzà fermamain la musica da pop e rock. Cun 79 onns preschenta el a la fin puspè atgnas chanzuns, 8 onns suenter il disc remartgabel «Tempest». Dapi là ha el fatg divers discs cun chanzuns veglias americanas, surtut cun tuns da jazz, swing, country e blues. Uss turna el cun in’ovra che integrescha blers stils da musica, da blues fin r’n’b e da rock’n’roll fin gospel, quella musica ch'è adina puspè stada actuala durant sia lunga carriera.
«Rough And Rowdy Ways» - vias gruglias e violentas
Il disc nov cun 10 chanzuns novas è ina buna novitad per tut ses fans che avevan gia quitads che la creativitad da Dylan tschessia. Il titel dal disc è ina reverenza al musicist Jimmie Rodgers e sia chanzun «My Rough And Rowdy Ways». Rodgers ha vivì dal 1897 fin il 1933, ed è sta ina inspiraziun per Dylan.
«Blowin‘ In The Wind» e «Like A Rolling Stone»
Cun quests tocs e blers auters ha el influenza ina generaziun entira ed er la musica dal 20avel tschientaner, ha vendì sur 100 milliuns portatuns – ed il 2016 ha el survegnì il premi Nobel da litteratura.
En sia carriera hai però da blers auts e bass, temps da success e da crisa, sco durant ils onns 70 ed 80. Dylan è però adina turnà cun discs novs, er uss suenter 8 onns cun in album che cuntegn puspè atgnas chanzuns novas.
Intensiv e chanzuns che van sut la pel
«Murder Most Foul» è in toc calm da sur 16 minutas che raquinta dals onns 60, dal assassinat da John F. Kennedy ed il sentiment da vita da quella giada, sco savens cun in text poetic che fa purtrets e raquinta istorgias – e «False Prophet», cun tuns pli rockus mussa che Dylan è anc adina plain energia ed el fa a savair «I ain’t no false prophet/I just know what I know»: jau na sun betg in faus profet, jau sai simplamain quai che jau sai.
In pèr dals 39 discs da Bob Dylan:
1962 Bob Dylan
1963 The Freewheelin’ Bob Dylan
1964 The Times They Are a-Changin’
1965 Highway 61 Revisited
1966 Blonde on Blonde
1967 John Wesley Harding
1976 Desire
1979 Slow Train Coming
1989 Oh Mercy
1997 Time Out of Mind
2012 Tempest


text:
Onurar l'uman
Tour cumgià dad ün uman amà, fa mal. Nus nu pudain surtour per Els la dolur dal cordöli, ma nus pudain accumpagnar ad Els dürant il temp da portar led. Ün funaral güda a far ün pass illa nouva situaziun. Cun musica, silenzi, uraziun ed ün impuls dal punct da vista cristianaivel tiran adimmaint a la famiglia, als amis ed a la raspada funebra la vita dal trapassà. Quai dà forza.
Ch’Els as drizzan per plaschair in cas dad ün mortori a la ravarenda da Lur raspada e ch’Els infuorman l’administraziun cumünala. Pro tscherts cumüns es avant man ün agüd per in cas da mortori e sepultüra chi muossa l’andamaint in cumün. La ravarenda passa jent pro Els per sclerir ils detagls dal cumgià. Ch’Els fetschan il bain dad infuormar scha’l trapassà ha express giavüschs ed ha relaschà alch in scrit per cha quai possa gnir integrà illa ceremonia da cumgià.
Vossa ravarenda Tils sustegna jent.


text:
Ina survista detagliada dals donns manchia dentant anc, uschia GuaudSvizra. Era per il chantun Grischun na dettia quai anc naginas indicaziuns sur da donns, ha confermà l’Uffizi da guaud e privels da la natira sin dumonda da RTR. Ils proxims dis vegn l'Uffizi federal per l'ambient ensemen cun las autoritads chantunalas a far ina survista geografica, e calcular la dimensiun dals donns.
Per part terrà surfatschas grondas
Sporadic haja il vent Burglind terrà surfatschas pli grondas, scriva GuaudSvizra vinavant. Las dimensiuns immensas sco suenter l’orcan Lothar il 1999 na sajan dentant betg cuntanschidas. Suenter Lothar eran entiras spundas a terra.
RR novitads 16:00


text:
In schner da l’an 1951 nu schmettaiva que da naiver in tuot il territori alpin. Güsta in vschinaunchas situedas al pè da costas d’eira creschida ferm la temma da lavinas. «Uschè eir a Zuoz», s’algorda Otto Vital (anneda 1928), «la temma d’eira omnipreschainta. Quaunt lönch resta la naiv fras-cha auncha illas costas sur vschinauncha?, d’eira tuot chi’s dumandaiva.» Ün po da quella temma al es resto fin hoz: «Adüna cur cha que naiva ferm vegn eau ün pô gniervus, e que eir scha sun gnieus fabrichos repars ferms.» Düraunt la not dals 19 als 20 schner d’eira gnieu auncha üna vouta passa ün meter naiv fras-cha.
Salvo suot baunch da stüva
Scu cha Giachem Bott descriva illa cronica da la disgrazcha vaivan ils commembers respunsabels da la cumischiun cumünela da lavinas schlucho cun agüd da lantschaminas püssas lavinas. Quellas d’eiran gnidas giò e vaivan s-chargio ün po las costas prievlusas. «Tuno giò vaivane eir la lavina d’Albanas chi’d es riveda a las 16.05 in vschinauncha», disch Duri Casty chi vaiva quella vouta ses ans, «as vaiva evacuo differentas chesas, quista lavina ho però piglio ün’otra via e desdrüt püssas chesas.» Traunter quellas eir la Villa Monod, inua ch’el as rechattaiva insembel cun duos frers e cun ün ami. «Nus d’eirans in stüva cha faivans ün gö cur cha la lavina ho suoglio tuot», s’algorda’l, «mieus frers e quel ami sun morts ed eir mia nona ed üna duonna inglaisa.» Be el e sia mamma haun survivieu la disgrazcha: «Mia mamma s’ho pudieu deliberer zieva var och uras ed a me ho chatto ün chaun da lavinas zieva 19 uras. Que sun stedas vaira uras», disch el.
«Granda solidarited in quists dis»
Sch’el pensa als 20 schner avaunt 70 ans s’algorda Otto Vital a la bgera glieud in vschinauncha: «A d’eiran vschins, pumpiers, commembers da la cumischiun da lavinas ed oters, tuots güdaivan inua cha faiva dabsögn.» Divers dals abitants da Zuoz nu pudaivan pü ster in lur chesas causa cha quellas d’eiran dannagedas da la naiv. «Quels haun survgnieu suottet tar paraints e cuntschaints.» Cha s’hegia alura cumanzo a metter ad ir darcho que chi d’eira gnieu demolieu da la naiv, manzuna’l, «inandret però s’ho que pudieu fer quellas lavuors pür cur cha la naiv d’eira algueda, que d’eiran ruottas müraglia e tettaglias interas cha s’ho gieu da transporter davent aunz cu refabricher.»
Cronica da la disgrazcha
Per commemorer la disgrazcha da la lavina a Zuoz ho l’anteriur indschegner forestel Giachem Bott cumpilo üna cronica da quella. Quistas infurmaziuns cumpletteschan per part las algordaunzas da Duri Casty ed Otto Vital. In l’archiv cumünel as chatta que diversas fotografias da quella disgrazcha. Quistas muossan da möd fich impreschiunant ils grands dans cha que vaiva do quel inviern a Zuoz.
Text: fmr/fa


text:
«Play RTR» cumpara en in nov layout e cun novas funcziuns. SRF e RTR han nizzegià ina midada tecnica per gist simplifitgar il diever da la plattafurma sin fundament d'ina retschertga tar il public. Il public po uschia persunalisar ed individualisar anc pli fitg ils cuntegns tenor basegns ed interess.
Tge è nov?
- Il cuntegn è pli survesaivel e structurà cun categorias
- Pussaivel da persunalisar «Play RTR» cun favurisar cuntegns e temas
- Ils dievers ils pli relevants (sco per exempel «manchentà emissiun» vegn offrì en la navigaziun principala
- Dapli videos ord l'archiv da RTR
- Ina partida novas funcziuns, p.ex. «cuntinuar a guardar» sch'ins ha stuì interrumper da guardar in video
«Play RTR» è da chattar sin rtr.ch/play, il link avra en ina nova fanestra
Las novaziuns pertutgan il mument sulet la sparta video. Ils cuntegns d'audio èn da chattar sin rtr.ch/audio.


text:
Ultra da quai pretendan ils G20 dapli solidaritad en la crisa da fugitivs e dapli engaschi per il clima. Tar la Siria n'hai dà naginas schliaziuns. Differentas organisaziuns crititgeschan ils resultads maghers da l'inscunter.
Eventualas sancziuns cunter oasas fiscalas
La gruppa dals G20, ils pajais ils pli industrialisads e novs pajais industrials, vulan far frunt ad oasas fiscalas e smanatschan cun sancziuns.
En la decleraziun finala da l'inscunter dal G20 en China conferman ils pajais da vulair accelerar las mesiras cunter trics fiscals. Plinavant vulan ils G20 barattar infurmaziuns fiscalas.
L'organisaziun da cooperaziun e svilup economic en l'Europa, l'OECD, duai ultra da quai preparar ina glista dals pajais che cuntrafan als standards da transparenza internaziunals.
RR novitads 14:00


text:
La procura publica bernaisa ha smess l'examinaziun d'ina emprova d'influenzar il cumportament da votaziun. Las examinaziuns n'hajan betg pudì cumprovar ch'ins haja vendì cedels da votaziun. Per entant resta la votaziun damai senza consequenzas penalas.
Il zercladur 2017 avevan ils abitants da la citad bernaisa Moutier decidì cun ina pitschna maioritad da 137 vuschs da vulair midar tar il chantun Giura.
Otg ulteriurs plants
Otg ulteriurs plants davart la votaziun èn però anc pendents. I vegn tranter auter pretendì ch'ins n'haja betg communitgà ils arguments per e cunter la midada da Moutier tar il chantun Giura a moda neutrala.
RR novitads 11:00


text:
Ils fatgs da furmaziun cumpiglian ils suandants stgalims: stgalim primar (incl. scolina), stgalim secundar I, stgalim secundar II (furmaziun fundamentala professiunala e scolas medias), stgalim terziar (furmaziun professiunala superiura e scolas autas) e la furmaziun supplementara.
Pisa, Harmos, Plan d’instrucziun 21… Ch’il sectur da scola sa chatta en in moviment cuntinuant è quasi gia ina constataziun banala. Ed il fatg ch’ils chantuns defendan lur particularitads e lur autonomia na gida er betg gist ad avair la survista. Per fortuna datti qua la pagina sistemdafurmaziun.educa.ch. Quella vegn purtada da la Confederaziun e da la CDEP (Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l’educaziun publica) e porscha – en las quatter linguas naziunalas ed en englais – ina survista cumplessiva dal sistem da furmaziun svizzer. Tranter auter vegn explitgada la repartiziun da las cumpetenzas sin ils differents stgalims statals:
«Ils chantuns èn responsabels per ils fatgs da furmaziun, uschenavant che la Constituziun federala na declera betg la Confederaziun sco cumpetenta. Las cumpetenzas da la Confederaziun pertutgan il sectur da furmaziun postobligatoric: tar las scolas da maturitad gimnasiala, tar la furmaziun professiunala e tar scolas autas èn la Confederaziun ed ils chantuns partenaris en quai che reguarda la responsabladad per ils fatgs da la furmaziun publica. Cunzunt en la scola obligatorica surpiglian las vischnancas differentas incumbensas.»
La pagina sa divida en ils champs ‹Ils fatgs da furmaziun›, ‹Scola obligatorica›, ‹Scolas autas da pedagogia›, ‹Stgalim secundar II›, ‹Stgalim terziar›, ‹Pedagogia speziala›, ‹Furmaziun supplementara› e ‹Noziuns da clav›. S’orientond a questa structura ha ‹chattà› preschentà il sistem da furmaziun en ‹La Quotidiana› (en rom da la ‹Preschentaziun da l’emna›). Questas totalmain nov preschentaziuns èn vegnidas unidas, ensemen cun la survista grafica dad educa, ad in cudesch en format pdf che porscha ina sort cumpendi dals fatgs da scola en Svizra.
En las preschentaziuns da chattà è vegnì dà bada d’integrar plitost infurmaziuns generalas che mantegnan lur actualitad er a mesa e lunga vista. Medemamain èn las infurmaziuns vegnidas regiunalisadas in pau, uschia ch’ins vegn per exempel a savair tge scolas professiunalas u scolas medias ch’existan en il chantun Grischun. Ed en cumplettaziun da questas infurmaziuns da basa cuntegnidas en il cudesch digital, pon ins visitar la pagina numnada per s’infurmar davart ils svilups e midaments actuals. Che la lezia da tegnair à jour lez portal vegn prendida seriusa mussa la data da l’ultima actualisaziun ch’è inditgada a la fin da mintga pagina.


text:
Simona Waltert ha battì la Chinaisa Xin Yu Wang en dus sets cun 6:2 e 6:4. La giuvna da 16 onns ha adina puspè chaschunà problems a la Chinaisa. In ferm gieu ha la givuvna mussà surtut da la lingia da basa ed en ils returns.
Suenter trais victorias ina suenter l'autra sin il pastget da Wimbledon vegn ina buna posiziun adina pli probabla per Waltert. Il turnier da juniors a Wimbledon è in dals pli renomads turniers per la nova generaziun. Sco sulettas svizras han enfin ussa Martina Hingis (1994) e Belinda Bencic (2013) pudì gudagnar il turnier da junioras a Wimbledon.
Sche Waltert vul suandar l'exempel da lezzas duas sche dovra ella uss anc trais victorias. En il quartfinal frunta Simona Waltert sin l’Americana Sofia Sewing.
RR novitads 15:00


text:
Il pli impurtant en curt:
- Las debattas han cumenzà suenter ch'il president american Donald Trump ha communitgà via Twitter d'avair in bler pli grond buttun atomar ch’il dictatur nordcorean Kim Jong-Un.
- Critichers vesan en talas remartgas ina violaziun cunter las reglas dal diever da Twitter.
- Uss ha Twitter reagì – il servetsch da novitads curtas na vul betg bloccar contos da schefs da stadi e da regenza era sche quels fan tweets dispitaivels.
L’entira debatta stat en connex cun l’ultima remartga dal president dals Stadis Unids. Donald Trump aveva communitgà via Twitter, ch’el haja in bler pli grond buttun atomar ch’il dictatur nordcorean Kim Jong-Un.
@realDonaldTrump
Twitter sa dosta cunter la pretensiun da bloccar il conto da Donald Trump. Sch'ins stizzass tweets dispitaivels, vegnissan uschia impurtantas infurmaziuns tegnidas enavos, che la glieud stuess savair e pudair debattar sur dad ellas. Twitter veglia gidar d'avanzar la conversaziun publica en tut il mund.
Per critichers è la preschientscha permanenta dal president american sin Twitter in privel per la pasch en il mund. Perquai han els pretendì da bloccar il conto da Donald Trump.
RR novitads 09:00


text:
Il cumbat da pussanza tranter il primminister Ahmet Davutoglu ed il president Recep Tayyip Erdogan è para terminà: La partida regenta AKP vul clamar ad in di da partida ils 22 da matg. Quai ha confermà Davutoglu envers medias.
A quest inscunter na veglia el «sut las circumstanzas dadas» betg pli star a disposiziun per l’elecziun sco president da la AKP. Tenor ils statuts da la partida stuess el lura er sa retrair da ses post sco primminister. Ses engaschi per la partida vegnia el a cuntinuar sco represchentant dal parlament tirc, ha ditg Davutoglu.
La decisiun per far in di da partida saja vegnì prendida ad in inscunter extraordinari da la AKP, han rapportà CNN-Türk ed NTV.
Midada da constituziun procura per charplina
Pir l’emna passada aveva la direcziun da l’AKP restrenschì las cumpetenzas da Davutoglu. Columnists e politichers da l’opposiziun avevan valità quest pass sco culp cunter il schef da regenza e president da la partida. Davutoglu aveva surpiglià omadus posts d’Erdogan, suenter che quel era vegnì elegì dal pievel sco president da stadi l’avust 2014.
Adherents d’Erdogan suspectan che Davutoglu veglia sutminar la pussanza dal president. Tenor rapports medias han ils dus politichers ina charplina pervi d’ina midada da constituziun che vul introducir in sistem presidial. La midada procurass per dapli pussanza per Erdogan sco schef dal stadi.
Per pudair far in referendum constituziunal davart il sistem presidial duvrass l’AKP ina maioritad da 60 pertschient en il parlament. Actualmain mancan a la partida 13 sezs per realisar quai.
RR novitads 14:00
Successurs pussaivels
Sco successurs pussaivels da Davutoglu vegnan supponids il minister da traffic Binali Yildirim sco er il schender d’Erdogan e minister d'energia Berat Albayrak, rapporta la gasetta «Cumhuriyet». Omadus valan sco absolutamain loial envers Erdogan.


text:
Nazionalsocialism
El nazionalsocialism, ciamaa anca nazism, a l'è 'n ideja politega che l'ha avuu la soa massima diffusion in Europa intorna a la mità del secol quell de 20 e caratterizzada de 'na vision nazionalista, totalitaria, statalista e razzista.
El sò massim esponent a l'è staa Adolf Hitler, leader del Partii Nazionalsocialista di Lavorent Todesch e cancelliee de la Germania dal 1933 al 1945, quand che i Liaa l'han sconfitt in la segonda guerra mondiala, de lu causada cont l'invasion de la Polonia, e lu el s'è mazzà.


text:
COVID-19 Svizra
Infurmaziuns davart la situaziun actuala, stadi dals 22 d’october 2021
La fin d’emna na publitgain nus naginas novas datas.
Curs epidemiologic,
Schaffusa
Variantas dal virus relevantas
Questas datas sa basan sin annunzias da laboratoris che sequenzieschan il material dal virus u che al examineschan sistematicamain sin mutaziuns. Ils resultats da las examinaziuns vegnan registrads via noss sistem d'annunzia e via in program da surveglianza naziunal SARS-CoV-2.
Survista da variantas dal virus relevantas
Variantas dal virus relevantas, Schaffusa, dals 28.09.2020 fin ils 22.10.2021
L'Organisaziun mundiala da la sanadad ha classifitgà singulas variantas dal virus sco VOC (Variants Of Concern; rumantsch: variantas inquietantas) e sco VOI (Variants Of Interest; rumantsch: variantas d'interess). En Svizra ed en il Principadi dal Liechtenstein po la classificaziun da las variantas dal virus divergiar da quella da l'Organisaziun mundiala da la sanadad, damai che la relevanza da las variantas dependa da lur preschientscha regiunala actuala.
La varianta B.1.1.7– Alpha (documentada l'emprima giada il settember 2020 en Gronda Britannia) cumpara dapi mez favrer 2021 il pli savens en Svizra ed en il Principadi dal Liechtenstein. Per consequenza na vegn ella betg pli classifitgada sco VOC en quests pajais dapi il matg 2021.
Ils laboratoris annunzian a nus ils resultats da l'uschenumnada analisa da variantas specifica tenor cas via il sistem d'annunzia. Ils resultats cumpiglian l'examinaziun sistematica da singulas mutaziuns u il sequenziament parzial resp. cumplet dal genom. La surveglianza sistematica da variantas dal virus circulantas cumpiglia però il sequenziament cumplet e sistematic dal genom sin basa d'ina prova da controlla represchentativa. Las datas permettan da stimar la part da las singulas variantas dal virus. Ultra da quai èsi pussaivel d'identifitgar variantas fin ussa nunenconuschentas.
Sistem d'annunzia: Ils resultats da l'analisa da variantas specifica tenor cas vegnan annunziads a nus via il sistem d'annunzia. Analisas da cas specifics cumpiglian u l'examinaziun sistematica da singulas mutaziuns u in sequenziament parzial resp. cumplet dal genom. Las datas vegnan relevadas principalmain en il rom da scleriments sistematics (per exempel en connex cun examinaziuns d'erupziuns, cas malgrà ina vaccinaziun cumpletta e reinfecziuns). Per quest motiv sa tracti da provas da controlla betg relevadas a moda represchentativa.
Surveglianza: Ils resultats da la surveglianza sa basan sin il sequenziament cumplet dal genom da SARS-CoV-2. En il rom da la surveglianza sequenziescha in laboratori provas da controlla casualas da provas da SARS-CoV-2 positivas. Questa metoda dat ina survista represchentativa per l'entir territori da las variantas dal virus che circuleschan actualmain. Las datas permettan da stimar la part da las singulas variantas dal virus. Ultra da quai èsi pussaivel d'identifitgar variantas fin ussa nunenconuschentas.
Svilup temporal
Variantas dal virus relevantas, Schaffusa, dals 28.09.2020 fin ils 22.10.2021
La grafica mussa il svilup da la part stimada da variantas dal virus relevantas en Svizra ed en il Principadi dal Liechtenstein durant ina perioda selecziunada. La lingia represchenta la media da 7 dis flexibla (media dals 3 dis precedents fin ils 3 dis sequents). Il diagram a travs cumpiglia il dumber da las provas per di ch'èn vegnidas sequenziadas cumplettamain.
Per las singulas variantas selecziunadas èn las valurs dal di cunfinadas cun ina valur superiura ed ina valur inferiura. Quellas represchentan ina probabladad da 95 pertschient.
Datas chantunalas betg disponiblas.Turnar a la vista Svizra e Liechtenstein


text:
Il rempar Vallatscha sur Madulain po vegnir construì. La radunanza communala ha concedì unanimamain il credit da 270'000 francs persuenter. La dumonda è vegnida ina segunda giada sin radunanza, damai ch'i aveva dà sbagls gravants cun calcular il project da detagl.
Il preventiv gulivà per l'auter onn – che prevesa entradas ed expensas d'enturn 3,5 milliuns francs – ha il suveran da Madulain approvà. Medemamain ha el decidì da laschar il pe da taglia tar 85% da la taglia chantunala simpla.
Ord l'archiv
Nus prendain nus sut la marella il surnum da quels da Madulain. In «Madulainer» è in sinonim per in gidieu. Tgi sa danunder che quai deriva?
RTR novitads 15:00


text:
- aur Kelsey Serwa (Canada)
ella ha gia gudagnà avant quatter onns argient a Sotchi
- argient Brittany Phelan (Canada)
- bronz Fanny Smith (Svizra)
Fanny Smith è ida cun grondas ambiziuns a la partenza. La fin finala vegn la skiunza dal chantun Vad terza en in final plain tensiun da la partenza fin l'arrivada. Suenter la cursa ha ella ditg, ch'ella saja fitg cuntenta da finalmain avair gudagnà ina medaglia.
- In diplom olimpic datti per Sanna Lüdi ch'è dada ora en il mezfinal, e la fin finala vegnida 7avla.
Discurs cun Talina Gantenbein da Scuol
Per la giuvna Talina Gantenbein da Scuol è la premiera stada a fin suenter il quart final. Andreas Wieland, reporter per RTR a Pyeongchang, ha discurrì cun Talina Gantenbein suenter la cursa da skicross.
RR novitads 06:00


text:
Beschreibung
Simona Demarmels , Anna Negrini
Semperverd
Rumantsch Grischun, Surmiran
Chasa Editura Rumantscha, 2019, Bestellnummer 978-3-03845-063-4
Lio sa grittenta: tut ses amis van en vacanzas durant la stad, mo el sto ir ad alp! Cura che sia mamma prenda perfin anc davent ad el ses telefonin, al tanschi definitivamain! Lio less mo pli ir davent. Ses chaun Cookie ha però in’autra idea e va a chatscha da muntanellas. Questa chatscha als maina en il pajais magic da Semperverd, nua ch’els ston ademplir intginas incumbensas.
Ediziun en rumantsch grischun cun la versiun originala surmirana
Ähnliche Beiträge


text:
Las viafiers privatas BLS ed SOB vulan manar sezzas tschertas lingias grondas che la SBB maina actualmain. Las discussiuns cun la SBB n'èn dentant betg gartegiadas.
Tar in inscunter dals auts da questas interpresas da viafier saja sa mussà ch'ina schliaziun en enclegientscha na saja betg pussaivla, communitgescha l'uffizi federal da traffic. I na saja pervia da quai betg raschunaivel da cuntinuar las discussiuns. Uss sto l'uffizi sez decider fin la fin da l'onn.
SBB argumentescha cun dapli custs
Il december 2017 scroda numnadamain ina gronda part da las concessiuns per las lingias grondas da viafier. Dapi atun 2016 eran las partidas en discussiun.
La BLS è da l'opiniun ch'il traffic public possia vegnir pli attractiv e pli cumpetitiv sche las viafiers privatas surprendan sez tschertas lingias. La SBB argumentescha ch'ils custs da sistem s’augmentassan per 20 fin 30 milliuns francs per onn. Quests custs stuessan tenor SBB vegni surpiglià da la confederaziun e dals clients.
RR novitads 14:00


text:
La vignetta per l'autostrada electronica duai definitivamain vegnir introducida il 2022. Il Cussegl dals chantuns ha approvà la midada da lescha cun 32 encunter 2 vuschs. La vignetta da tatgar na svanescha però betg: Quella po vinavant vegnir cumprada sco alternativa.
Tgi che sa decida per la varianta electronica sto registrar il numer da ses autos sur ina applicaziun d'internet. . Las controllas na vegnissan betg pli fatgas da la polizia, mabain da cameras da video. Tenor il minister da finanzas - Ueli Maurer hajan ins prendì las mesiras per la protecziun da datas. La fatschenta va uss en il Cussegl naziunal.
Custs da radund 35 milliuns francs ad onn
Tenor il Cussegl federal fissan ils custs per la vignetta digitala tar 35 milliuns francs ad onn – 13 milliuns pli bunmartgà ch'oz. Perquai ch'i fiss era pli grev da cugliunar, quinta il Cussegl federal cun 26 milliuns dapli entradas per onn.
Il concept actual previsa ch'ins desista dad ina vignetta be per curt temp, sco quai che auters pajais porschan. Per tegnair constant ils custs stuess ins lura numnadamain auzar il pretsch da las vignettas regularas.
Per tadlar curt e concis:
RTR novitads 12:00
Ord l'Archiv:
RTR novitads 12:00


text:
Magnitogorsk
Magnitogorsk (in rüss MarHиTorópck) l'è una cità indüstrial de la Rüssia (pruvincia de Čeljabinsk), in di munt Ürai de la part uriental (Siberia), in sül fiüm Ural; la gh'ha una pupulaziun de 418545 abitant (censiment 2002).
La citaa l'è nassüda in di ann '30, cumé cunseguenza de la presenza de un muntun de minier de minerai de fer in de la zona; Stalin gh'ha faa custrüii stabiliment per lavuràll e l'ha pupulada cunt i lavuradur di stabiliment (che eren quasi tücc paisan trapurtaa a lavurà in di fabrich). La citaa l'è dunca muderna, e la gh'ha una strutüra tipica di citaa-stabiliment (ch'hin staa custrüii anca in alter part de la vegia Üniun Suvietica), cunt i abitaziun propi arent di stabiliment.
Daj sò stabiliment a hin vegnüü föra la metà di pruietil duperaa da l'Armada Rusa in dela segunda guera mundial.
Al dì d'incöö de minerai de fer ghe n'è pü; adess i rüss a i importen da i giaciment del visin Kazakistan.
La cità la gh'ha un aeruport e tre üniversità.


text:
A chaschun da sia ultima sesida ha la regenza grischuna tractà differentas fatschentas da las vischnancas. Tranter auter ha ella approvà ulteriuras leschas communalas per diriger la construcziun d'abitaziuns secundaras en il Grischun. Igl è vegnì renvià a la limitaziun pervia da l'iniziativa naziunala cunter las abitaziuns secundaras.
Reglà la gestiun dal center da geodatas dal Grischun en ina cunvegna da prestaziun
En il rom d'ina cunvegna da prestaziun ha il chantun Grischun surdat la gestiun dal center da geodatas dal Grischun a la GeoGR SA. Da la societad anonima fan part per mintgamai in terz l'uniun d'inschigneras geometras e d'inschigners geometers dal Grischun (IGGR), il circul grischun da planisadras e da planisaders (CGP) ed il chantun Grischun sez. L'intent da la societad è l'installaziun e la gestiun d'in post d'intermediaziun da geodatas. Latiers tutgi da manar in portal d'internet, d'installar ina banca da metadatas e da render utilisablas las geodatas ch'èn avant maun.
La GeoGR SA è activa dapi tschintg onns ed ha investì durant quest temp – cun il sustegn dals uffizis chantunals – bler know-how en l'installaziun da l'infrastructura. Ozendi vegnan las geodatas rendidas accessiblas a tut las persunas interessadas sur in center da geodatas en l'internet. Questa purschida vegn duvrada regularmain (www.geogr.ch).
Il rempar da lavinas en la Valle di Lei vegn renovà
Al project "Rempar da lavinas en la Valle di Lei" ch'è vegnì inoltrà da l'uffizi da guaud e privels da la natira per incumbensa da las Ovras electricas dal Rain posteriur SA vegn garantida ina contribuziun chantunala da maximalmain 855'000 francs.
En il rom da las lavurs da projectaziun per renovar cumplettamain ils indrizs da las Ovras electricas dal Rain posteriur SA è er il rempar da lavinas temporar existent dals onns 1950 vegnì examinà. En quest connex èsi vegnì constatà ch'el è donnegià fermamain e che sia efficacitad è limitada. Las lavurs vi da l'ovra electrica ston però vegnir cuntinuadas l'enviern. Per il persunal dal plazzal exista pia durant l'enviern in deficit da protecziun considerabel. Perquai han las Ovras electricas dal Rain posteriur SA dumandà l'uffizi chantunal da guaud e privels da la natira d'elavurar in project da reparaziun forestal per il rempar da lavinas temporar. Quest project è ussa vegnì approvà da la regenza.
Da vischnancas e da regiuns
- Tavau: La revisiun parziala da la planisaziun locala ch'è vegnida concludida da la vischnanca da Tavau ils 13 da zercladur 2010 e che cumpiglia in supplement tar la lescha da construcziun, vegn approvada cun midadas. Il supplement tar la lescha da construcziun cumpiglia disposiziuns per reglamentar e per regular la construcziun d'abitaziuns secundaras cun agid d'ina contingentaziun e d'ina taxa directiva. Sin conclus da la regenza vegn il contingent annual per construir abitaziuns secundaras en la vischnanca da Tavau fixà a maximalmain 4'000 meters quadrat. Questa valur reducida vala a partir da mez da l'onn 2013. La vischnanca aveva previs en ses project ina valur da 6'500 meters quadrat per onn.
- Laax: La revisiun totala da la planisaziun locala, concludida da la vischnanca da Laax ils 4 da november 2011, vegn approvada cun resalvas. La revisiun totala cuntegna ina nova lescha da construcziun sco er adattaziuns e repassaments da tut ils plans d'utilisaziun da la vischnanca. Ultra da quai cuntegna la revisiun totala ina lescha davart restrenscher e diriger la construcziun d'abitaziuns secundaras e per promover emprimas abitaziuns e l'utilisaziun administrada.
- Arosa: La lescha davart la contingentaziun d'abitaziuns secundaras e davart l'incassament d'ina taxa directiva che la vischnanca dad Arosa ha concludì ils 23 d'october 2011 en il rom d'ina revisiun parziala da la planisaziun locala vegn approvada.
- Scuol: La revisiun parziala da la planisaziun locala da la vischnanca da Scuol dals 27 da november 2011, che cumpiglia in plan da zonas 1:1000 "Engrondiment da l'ospital Engiadina bassa", vegn approvada. Il medem mument vegn concedida la permissiun per la runcada permanenta d'areal da guaud per realisar in engrondiment da l'ospital da l'Engiadina bassa.
- Mustér: Al project "Rempars cunter crudada da crappa Ruinas" ch'è vegnì inoltrà da l'uffizi da guaud e privels da la natira per incumbensa da la vischnanca da Mustér vegn garantida ina contribuziun totala da maximalmain 546'000 francs.
- Bregaglia: A la colliaziun per aua persa da la fracziun da Casaccia da la vischnanca da Bregaglia, traject Casaccia fin Pranzaira, vegn concedida – sut tschertas cundiziuns – ina contribuziun da maximalmain 289'002 francs.
- Cauco: Al Comune Parrocchiale Sta. Domenica vegn pajada ina contribuziun da maximalmain 114'000 francs or dal fond per agid d'urgenza da la cassa per donns elementars dal Grischun per il donn vi da la baselgia da Sta. Domenica ch'è vegnì chaschunà d'in bulieu.
- Flearda: La revisiun parziala da la constituziun communala da la vischnanca da Flearda dals 30 da mars 2012 vegn approvada. Cun questa revisiun parziala vegn tranter auter introducì il dretg da votar e d'eleger per persunas estras sin plaun communal.
- Spleia: Als custs supplementars per render accessibla l'Alp Tambo vegn – cun resalva d'ina contribuziun federala – garantida ina contribuziun chantunala da maximalmain 15'206 francs.
- Federaziun da pumpiers dal Partenz central: La revisiun parziala dals statuts dals "Pumpiers dal Partenz central" (nov "Basa da pumpiers dal Partenz central") vegn approvada.
Projects da vias
La regenza ha approvà 965'000 francs per lavurs da construcziun sin il suandant traject:
- via da Brün: lavurs da cuvrida, Zalfeis – Chrüz
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Fubeli
Fubéli (Fobel in Piemuntes; Fobello in Italian; Fubely in Walser) a l'è un cumün valsesian de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 207 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 29,3 km² e ona densità de popolaziun de 7 ab./km².
El paes el se tröva a la fin de vün di dü ram de la Val Mastalun. L'è tacaa ai cumün de Bani Anzin (VB), Carcòfu, Cervàt, Cravajan-a, Rimasch, Rimela e Róssa.
Chì l'è nassüü el Vincenzo Lancia, fundadur de l'umonima cà autumubilistiga.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Fubeli l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La cumpra dal concern svizzer d'agro-chemia Syngenta tras il concern chinais ChemChina è pussaivla. Las autoritads americanas hajan acceptà che ChemChina surpiglia Syngenta, quai annunzian ils dus concerns. La transacziun duai succeder anc quest onn.
La cumpra dal concern cun sedia a Basilea tras ChemChina dovra il consentiment da differentas autoritads da cartel, la posiziun americana vala dentant sco decisiva. Il concern chinais vul pajar passa 41 milliardas francs per Syngenta.
RR novitads 07:30


text:
Caligola
El Cai Giuli Ceser Germanich, mej cognossuu cont el nòmm de Cai Ceser o quèll de Caligola (Caius Iulius Cæsar Germanicus/Caius Cæsar/Caligula; Anzi, 31 agost 12 - Roma, 15 genar 41) l'è staa el ters imperador roman, che l'ha regnaa del 37 al 41. I stòrich l'hann faa conòss comè matt e crudel. L'è l'imperador de la soa fameja men cognossuu. L'è staa massaa dij sò pretorian.
Fameja[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'era el fioeu de l'Agripina Magior e del Germanich, on general assee amaa a Roma. El Germanich, l'era fioeu del Drus, fradel de l'imperador Tiberi, e de l'Antònia Minor (tôsa del March Antòni e de l'Otavia, sorela de l'August). El pader de l'Agripina l'era inveci el Vipsani Agripa, che l'aveva comè miee la Giulia, tôsa de l'August.
Gioventù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand l'era on bagaj, el compagnava el pader duranta i sò spedizion militar. Quand però quèst chì l'è mòrt in Orient, el gh'ha avuu de tornà a Roma. Chì l'è andaa prima a viv a cà de la bisnòna Livia, la miee d'August, poeu a cà de la nòna Antònia Minor. In del 31 l'è diventaa Pontefice e in del 33 questor, finend inscì el sò cursus honorum.
Intant l'imperador Tiberi l'aveva vist comè vun di sò possibil eredi e donca l'aveva ciamaa a Capri, indove la stava la regia. Quand l'è mòrt anca lù, l'ha lassaa comè sò eredi el Caligola e'l Tiberi Gemèll, fioeu del Drus e donca sò nevod.
Ma el Senaa, che l'odiava el Tiberi, l'ha stabilii che 'l testament l'era minga giust, e l'ha nomenaa imperador el sòll Caligola. El Tiberi Gemèll l'è staa adotaa del Caligola 'me fioeu e successor.
I motivazion che aveven spingiuu el Senaa a nomenà domà el Caligola comè imperador eren staa fòrsi la popularitaa del pader (condivisuda anca del popol e de l'esercit) e la sfortuna de la soa familia, che, se diseva, l'era stada perseguitada del Tiberi.
El principaa (37-41)[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi sperava che 'l govern del Caligola fudess simel a quell del pader, el gh'ha avuu de recredes, perchè la soa politega interna l'è stada signada de massacher contra i opositor (Tiberi Gemèll, per esempi, l'è staa faa foeura in del 38, accusaa d'avè cospiraa contra de lù) e de umiliazion ai senator. Se cunten on fracch de stòri sora la soa pazzia, comè quella che la parla de quand l'aveva nomenaa consul el sò cavàll Incitaa (Incitatus) ò de quand l'ha voruu vess consideraa on dio, col causà ribellion a Roma e trai Giudee.
El stòrich Svetòni el dis che i 2.700.000.000.000.000.000.000.000.000 sesterzi che gh'eren in del fiscus roman a la mòrt del Tiberi hinn staa tucc spenduu del Caligola in vun agn, sia per còss inevitabil (comè i stipendi ai soldaa e i spetacoi per el pòpol) ma anca per i sò stravaganz, comè la stalla per el sò cavall (tuta in òr e avòri). L'ha anca toeu via on fracch de danee ai senator, acusaa de vess di cospirator, tradizion segutada anca de alter imperador dòpo de lù.
Ona part di danee el gh'aveva de dàla ai regn leaa cont i quai el gh'aveva però minga ona politega unitaria, ma basada sora i sò preferenz e amicizi personai cont i re. Per esempi, l'ha casciaa via del sò regn el Mitridaa d'Armenia e l'ha faa massà el Tolomee de Mauritania (che l'è diventada donca ona provincia romana). Ma l'ha iuttaa l'Eròde Agrippa I de Giudea e l'ha regalaa di regn a trii princip Tras che l'aveva conosuu quand che 'l viveva con l'Antònia Minor.
L'ha faa minga di guerr, anca se el Svetòni el cunta che l'aveva ciamaa ai arm ben 250.000 òmen, cont i quai l'era passaa per tuta la Gallia finna a la Manega, fòrsi con l'intenzion de tacà la Britania. Ma quand l'esercit l'è rivaa al mar, Caligola el gh'avariss ordenaa de cercà di conchili.
Mòrt[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Caligola l'è staa mazzaa in del 41 de ona congiura de pretorian guidaa de duu tribun, el Cassi Cherea e 'l Corneli Sabin. Insema a lù a hinn staa faa foeura anca la miee Milònia Cesònia e la tôsa Giulia Drusila. El sò successor l'è staa el sò zio Claudi.


text:
cuntegn
Grischun
-
Guido Baselgia – a l'ur dal mund
Guido Baselgia è in dals impurtants fotografs-artists en il Grischun. El è enconuschent per sias ovras misteriusas che mussan las cuntradas las pli extremas da noss planet, sco per exempel glatschers, guauds tropics u lais setgentads.
Guido Baselgia lavura analog. Cun apparats da fotografar da format grond e cun film, ch'el sviluppescha ed engrondescha sez.
Actualmain mussa la Gallaria Loewen a Cuira ina selecziun da l'ovra da Baselgia – per uschè dir ina «tour d'horizon» dals ultims 20 onns.
TR Telesguard 17:40


text:
Henri Dunant
Henri Dunant, (batezàt come Jean-Henri Dunant, Ginevra, 8 de màgio del 1828; Heiden 30 de utùer del 1910), l'è stat en imprendidùr, umanìsta e filòntropo svìser fondadùr de la Crus Rósa internasiunàla e prumutùr de asociasiù cristiàne dei zùegn. Endel 1901 el g'ha risiìt el Prémio Nobel per la Pàce ensèma a Frédéric Passy.
Dòpo ìga ést en prìma persùna i patimèncc dei ferìcc de la batàia de Sulfrì e San Martì del zögn del 1859, endoche gh'è stat alméno 40000 vìtime 'ntra mórcc e ferìcc, Dunant el g'ha sercàt de organizà i socórs, prestàcc de le fomne de Castiù e dei paés vizì ai ferìcc de töcc du i ezèrcicc en batàia. Quach agn dòpo, endel 1862, endel lìber Un Souvenir de Solférino (en lombàrt: memórie de Sulfrì), l'iputìza la formasiù en töte le nasiù de còrp de olontàre la prevensiù e per soleà le soferènse en tép de guèra e 'n tép de pàce, sènsa distinsiù de ràsa o religiù; el g'ha prupunìt apò de rià a 'n acórde internasiunàl per aidià i ferìcc de guèra. Endel 1863 el g'ha fondàt el Cumitàt Internasiunàl Committee per l'Asistènsa dei Ferìcc the Wounded (al dé d'encö deentàt el Cumitàt Internasiunàl de la Crus Rósa), e 'ndei agn dòpo gh'è stat mitìt en pé le prìme società nasiunàle e organizàt la prìma Convensiù de Ginevra.
Per stàga dré ai sò empègn en camp ümanitàre, el g'ha trascüràt i sò afàre che isé i g'ha ciapàt 'na bröta piéga tat che i l'ha portàt a la bancaróta. Dunant el g'ha duzìt lasà Ginévra endel 1867 e 'l g'ha finìt per pasà i öltem agn de la sò vìta en mizéria. El g'ha mìa dismitìt però de alimentà l'enterès per el tratamènt dei prizunér de guèra, l'abulisiù de la schiavitù, l'arbitràt internasiunàl, el dezarmamènt, e la formasiù de 'na patria per i Ebrei. El mör a Heiden, en Svìsera, ai 30 de utùer del 1910.


text:
Rolf Caflisch ans preschenta quatter recepts delizius che fan litgar la bucca. La passiun per buna cuschina è vegnida tschentada en tgina al percussiunist professiunal. Sia tatta e sia mamma da Trin han mussà da cuschinar spaisas da tradiziun sco ravieuls da Trin u capuns. Rolf Caflisch passenta bler temp en cuschina. Las verduras e charn per ses menus cumpra el gugent tar la fiera emnila u tar il pur da bio sco era tar ses mazler da confidenza.
Brat da paluttas – Rolf Caflisch ed ils «Ravieuls da Trin»
Rolf Caflisch, percussiunist da professiun e president da l'Uniun Jazz Cuira, baratta per la cuschina biodiversa da RTR las paluttas da la percussiun cun las paluttas en cuschina durant il mais da zercladur. Oz: ravieuls da Trin u umens cun chapé.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
En la mar tranter l’Italia e l’Africa dal Nord haja quai dà in mardi 30 acziuns da salvament. Quai rapporta la guarda da costa taliana. Il salvament fa ella ensemen cun organisaziuns d’agid e bastiments militars da pajais che fan part a l’Uniun europeica.
Tar l’acziun la pli gronda dal mardi èn vegnidas salvadas 435 persunas – tranter dad ellas 124 dunnas e 18 uffants – dad in bastiment strusch capabel da viagiar sn il mar.
En tut èn quest onn gia radund 70 milli fugitivs arrivads sur la mar en l'Italia. Quai saja circa tuttina blers sco il medem temp l'onn passà - uschia las autoritads talianas.
RR novitads 06:00


text:
La vischnanca da Surses beneventass la construcziun da novs letgs chauds a Savognin. Leo Thomann, il president communal da Surses, ha anc adina la speranza ch'il ressort da vacanzas – ch'è gia pendent pli ditg – possia vegnir realisà pli spert, uschia ch'ins pudess entschaiver a bajegiar quel l'atun.
Ils recurs ch’èn vegnids fatgs cunter l'hotel ed il ressort da vacanzas, derivan da possessurs da segundas abitaziuns che cunfineschan cun il ressort da vacanzas ed il hotel planisà. Tranter auter vegnia crititgà il concept da parcar, l’equipament da la via che maina tar l’hotel, ed era l’estetica dal bajetg.
Dischillusiun tar ils patruns da construcziun
Sin dumonda da RTR ha ditg Marcel Friberg, il manader da fatschenta da la Resalpina GmbH, ch’el deploreschia il recurs che saja vegnì fatg cunter la lubientscha da bajegiar dal ressort da vacanzas. Per quel fiss la finanziaziun stada garantida.
Marcel Winkler, il pledader dal project da Hotel da la Panorama Development SA ha ditg, ch’era els deploreschian il recurs cunter la lubientscha da bajegiar dal hotel, ins saja però anc adina da buna speranza da pudair construir l'hotel che vegniss manà da la firma Mövenpick SA. Per finanziar il project, saja ins anc adina an discussiun cun investiders pussaivels.


text:
Pro - Gea a No Billag
Ils aderents da l'iniziativa No Billag èn persvas che la SRG SSR po er exister senza daners da taxas. Els han preschentà lur plan B che metta en spezial sin abunaments e reclama.
Cun far reclama en il radio ed online sco era cun vender abunaments per emissiuns po la SRG SSR tenor nus era surviver senza taxas.
Il comité s'engascha per abolir las taxas da radio e televisiun cun il slogan «Gea SRG: No Billag Gea». La SRG saja posiziunada bain tar il public sco er en il martgà da reclama. Il service public possia perquai vegnir finanzià per gronda part or da las entradas dal martgà.
Contra - Na a No Billag
L'iniziativa No Billag saja in'attatga radicala sin il service public e la democrazia directa, quai din ils adversaris che han lantschà oz il cumbat da votaziun cunter l'iniziativa che vegn avant il pievel ils 4 da mars. Dal comité «Na a la No Billag» fan part 160 parlamentarias e parlamentaris da la dretga fin la sanestra.
Mal il chau tract'ins era cun aspirin e betg cun la guillotina.
L'iniziativa che vul abolir las taxas da radio e televisiun saja memia extrema, muntia la fin da la solidaritad ed in'attatga frontala sin la SRG SSR ed ils 34 emetturs da radio e televisiun locals ch'èn dependents da la taxa per radio e televisiun, fan ils adversaris a savair. Parlament e Cussegl federal proponan era da dir da na a l'iniziativa.
RR actualitad 18:00


text:
La dumengia saira è in luf vegnì sut in auto a Rehenau/La Punt. Quai ha confermà l’inspectur da chatscha Adrian Arquint sin dumonda da RTR suenter che fotografias cun l’animal mort èn cursadas en las raits socialas. Adrian Arquint suppona ch'i sa tractia dad in luf dal triep dal Calanda. Per eruir definitiv sia derivanza, vegnia il luf transportà en in labor a Berna.
I n’è betg l'emprim accident da quel gener en la regiun. Gia il favrer è in luf vegnì tschiffà mortalmain d’in auto tranter Trin e Flem.
Ord l'archiv
Il luf e nus
Il luf è gia daditg turnà en il Grischun. Mo pir il davos onn ha el entschet a sa derasar pli e pli fitg. La Marella mussa, co nus vegnin a noss maletgs dal luf.
RTR novitads 11:00


text:
Moór
Artìcol in dialètt pramsân
I moór i én dil pianti dal gènór Morus L. origineèri ed l'Âsia. I én pianti ch'in gènór i vénén tradisionalmént scalvädi bâzi bombén, mo ch'i pólén rivèr anca a 20 mètór d'altèsà s'i én lasèdi stär, spécialmént chi biânc. I moór i pólén scampèr anca sé-sént âni in natura, cui scalvè dificilmént i pasén i sént-sinquanta.
Il foij di moór i s'drovèvén in t'il bgäri par där da magnär a il béghi da séda, e par col motiv chi a ghé pinn éd filär ed moór in gîr par al Piàn Padàn. I filär, vist ch'i ghérén, i s'drovevòn anca par tgnîr in pé il vîdi.
I frutt ed moór i vénón ćiamè moór c'me la piânta e i polón isór nigór (in t'la sòrta Morus nigra), biânc (Morus alba) o ròss (Morus rubra). Al frutt in t'la forma e, ätor che par chi nigór e ròss, anca in t'al coloór, al ricorda il mòri dil râsi che parò in gènór i én più zèrbi.


text:
Ils 7 da favrer ha Bruno Ritter retschavì il premi da renconuschientscha da la regiun Maloja. Il pictur, illustratur e cartoonist oriund da Schaffusa è vegnì avant 38 onns en la Val Bregaglia. Sapientivamain guntgescha el la scena d'art per avair uschia dapli temp per lavurar.
Tuttina n'è l'um da 68 onns betg in eremit. El s'interessescha per ils desideris, dubis e deblezzas da l'uman ch'el transfurmescha en ovras d'ieli, da rispli u da tusch. Ina gia regordan las ovras als maisters da la Renaissance, in'autra gia a cartoons or da gasettas da satira.
Nus avain inscuntrà Ritter en ses atelier malordinà a Chiavenna e discurrì cun el davart la fascinaziun per instagram, tge ch'in auto da posta ha da far cun muments religius e tge ch'ins po emprender da dilettants.
En la rubrica litterara sa fatschentain nus cun ina giubilara. Ils 25 da favrer festivescha Erica Pedretti ses 90avel anniversari. Nus dain in sguard sin l'ovra litterara da la scriventa ed artista.


text:
Lingua interslava
L'interslav (medžuslovjansky) è ina lingua auxiliara internaziunala per la communicaziun tranter pledaders da las linguas slavas. Il è essenzialamain ina versiun pli simpla e modernisada dal slav da baselgia vegl, creata cun la mira d'esser uschè chapaivla sco pussaivel senza conuschientscha precedenta per in dumber da Slavs uschè grond sco pussaivel. Per autra glieud el è gidaivel tar l'acquisiziun d'ina lingua slava. L'interslav vegn scrit cun dus alfabets: l’alfabet latin e l’alfabet cirillic.
Quest linguatg ha in'istorgia lunga: l'emprima grammatica da l'interslav è vegnida scritta en il 17avel tschientaner dal spiritual croat Juraj Križanić. Ozendi el è in project collaborativ, cumenzà l'onn 2006 sut il num Slovianski e renumnà l'onn 2011 en interslav suenter la fusiun cun in auter project. Ses auturs principals èn il linguist e translatur ollandais Jan van Steenbergen ed il informaticher tschec Vojtěch Merunka. L'interslav ha plirs tschients utilisaders.[1]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ G. Iliev, Short History of the Cyrillic Alphabet (Plovdiv, 2012), p. 67.


text:
Sgesa
Sgesa (nom ufizial in talian: Chiesa in Valmalenco) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha 2 514 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 115 km² e 'na densità de 22 ab./km². A l’è tacaa a Böi, Capösg, Lanzada, La Tur, Val Màsen, Sils im Engadin/Segl (CH-GR), Bargaja (CH-GR).
Sgesa l'è un center türistegh cognossüü per la pussibilitaa de praticà i sport invernal, el sci alpin in de la "ski area del Palù", e l'alpinismu / escursionismu in di mont. In del so territori gh'è l'"Alta via de la Valmalench", 'na straversada de ott dì che la passa per el grüp del Desgiascia, el Bernina e 'l Grüp del Scalin.
Galeria de foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ina gronda differenza da las cursas internaziunalas dals seniors a Claustra tar la cuppa mundiala dals profis vesa Burgermeister betg. Las cursas vegnian prendidas fitg seriusas ed ils curriders sajan gnervus. El e ses collegas fan tut il pussaivel per procurar per sperts skis per las curridras ed ils curriders.
Cura che quest engaschi è fini, va Reto Burgermeister en Frantscha dal sid sco guid da velo tar in purschider da vacanzas activas. El va da lavur tar lavur per vegnir atras.
La finamira è claramain da turnar en la cuppa mundiala.
Ma la gronda finamira resta dad returnar en la cuppa mundiala da passlung. El ha trasora puspè discurs cun diversas equipas. Il mument na saja dentant betg in bun mument per midadas. Pertge in onn avant ils gieus olimpics d’enviern veglia nagin far midadas en l’equipa. Cura ch’ils gieus èn alura a fin, spera Burgermeister da pudair turnar sco trenader en il circus da passlung. Tgisà, forsa era sco trenader tar Swiss Ski. Fin ussa n’haja betg constà, ma forsa che quai vegnia anc.
RR actualitad 17:00


text:
L’ambassadura americana tar las Naziuns Unidas, Nikki Haley, aveva gia smanatschà avant in onn da sortir dal Cussegl dals dretgs umans. Quai en emprima lingia pervi da la critica cunter l’Israel. L’entschatta da quest’emna aveva il cussegl crititgà ils Stadis Unids pervi da lur pratica d’immigraziun – da separar uffants da lur famiglias.
Il secretari general da l’ONU, Antonio Guterres, deplorescha la decisiun dals Americans. El ha suttastritgà l’impurtanza da las Naziuns Unidas per la structura dals dretgs umans globala. Tenor l’incumbensada per affars exteriurs da l’Uniun europeica, Federica Mogherini, pericliteschia questa decisiun la rolla dals Stadis Unids sco defensur da la democrazia. Percunter cuntent cun la decisiuns dals Stadis Unids è l’Israel.
Il Cussegl dals dretgs umans è vegnì fundà il 2006. Ils Stadis Unids èn daventads commember trais onns pli tard sut president Obama.
RR novitads 06:00


text:
Suenter l’inscunter han omaduas varts declerà envers las medias che la collavuraziun tranter las autoritads durant la pandemia da corona funcziuna bain. Sommaruga ha ditg che l’atmosfera durant l’inscunter saja stada buna e constructiva ed er ch’i na dettia nagina crisa tranter ils chantuns e la Confederaziun.
Detagls betg enconuschents
Tge concret ch’igl è vegnì discutà n’è betg enconuschent. Il cusseglier guvernativ Christian Rathgeb, che presidiescha la Conferenza da las regenzas chantunalas, ha sulet ditg ch’ins haja tematisà cunzunt temas a curta vista, ma er a media e lunga vista. La finala na sappia nagin quant ditg che quella situaziun speziala cuzzia anc vinavant.


text:
L’interpresa Novartis ha fatg il 2017 in gudogn da 7,7 milliardas dollars, quai correspunda a 15% dapli che l’onn passà, communitgescha l’interpresa da farma da Basilea. Il gudogn va dentant surtut enavos sin participaziuns minoritaras. La svieuta è creschida per 1% sin passa 49 milliardas dollars. Sulet en il quart quartal dal 2017 ha il concern nudà in augment da la svieuta da 5%.
En general è surtut il svilup tar la sparta da medischina dals egls Alcon puspè creschent. Pli pauc positiv èsi ì cun la sparta da generica Sandoz. Surtut en ils Stadis Unids patescha Sandoz dal squitsch sin ils pretschs. La svieuta è sa diminuida en valutas localas per 2% e sulet en il quart quartal per 4%.
Joseph Jimenez il schef partent da Norvartis ha survegnì l’onn passà 11,3 milliuns francs, il 2016 eran quai anc 10,6 milliuns. L’augment survegn el pervi dal meglier resultat da concern, ha communitgà Novartis. A partir dal favrer succeda Vas Narasimhan a la testa dal concern svizzer.
RR novitads 07: OO


text:
Regiun Malögia
La regiun Malögia è in'unitad d'administraziun dal chantun Grischun ch'è naschida il 1. da schaner 2016 sco resultat da la refurma territoriala grischuna. La sedia da la regiun è a Samedan en la Chesa Ruppanner.
Vischnancas[modifitgar | modifitgar il code]
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Jenny Kollmar daventa directura da la regiun Malögia sin rtr.ch
- ↑ Geschäftsleiterin der Region Maloja gewählt sin la pagina-web uffiziala da la regiun Malögia


text:
Federalissem
Il term federalissem (da latin foedus, foedera, ‹lia›, ‹allianza›, ‹contract›) designescha ozendi en emprima lingia in princip d’organisaziun tar il qual ils singuls members (stadis commembers) disponan d’in’autonomia e statalitad limitada, ma èn s’unids ad in stadi cumplessiv. Savens vegn la noziun duvrada a moda nundifferenziada ed applitgada tant sin federaziuns en il segn pli stretg sco er sin confederaziuns.
Sco stadi da tempra federalistica designesch’ins in stadi che dispona d’ina constituziun federala. Quel è structurà tenor il princip dal stadi federal e sa cumpona uschia da stadis commembers, ils quals disponan da cumpetenzas statalas limitadas che na derivan betg dal stadi cumplessiv. Ord vista dal dretg public disponan pia, sper il stadi cumplessiv, er ils singuls members da quel d’in’atgna suveranitad originara areguard lur populaziun e lur territori.[1]
Per part vegn concedì als members d’ina tala confederaziun il dretg da sortir da quella. Il dretg constituziunal scrit na sto però betg correspunder necessariamain a la realitad constituziunala. Uschia excluda per exempel la Decleraziun da princips da l’Assamblea generala da las Naziuns unidas dals 24 d’october 1970 per gronda part in dretg da secessiun en rom dal dretg d’autodeterminaziun dals pievels.
Definiziun dal term[modifitgar | modifitgar il code]
Il federalissem odiern deriva dal term latin foedus che manegia l’emprim, en il latin classic, en general in’allianza (tranter stadis) u in contract (tranter persunas privatas).[2] En il decurs dal temp è la muntada da noziuns sco foedus, foederati, ‹federaziun›, ‹federal› sa midada talmain ch’ina definiziun generala n’è betg pussaivla.[3]
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Sco federats valevan en la Republica romana dal temp avant Augustus stirpas e pievels che na furmavan nagina colonia da Roma e che na disponivan er betg dal dretg da burgais roman. Cun quels vegnivan fatgas allianzas (foedera) ch’als obligavan da sustegnair Roma militarmain. En l’ulteriur decurs da l’istorgia è la noziun vegnida applitgada durant il temp da la migraziun dals pievels sin las stirpas barbaras, per il pli germanas, a las quala ins concediva il dretg da sa domiciliar entaifer l’Imperi roman; er en quest cas avevan quellas da furnir sco recumpensa truppas per l’armada romana. En rom dal svilup dals fatgs da militar durant l’antica tardiva è la noziun danovamain sa midada e designava uss il dretg da federats; a basa da quel furmavan truppas da mercenaris multietnicas, che cumpigliavan er burgais romans, las forzas armadas. Questa muntada funcziunala ch’è stada en diever be in tschert temp n’ha nagin connex cun il federalissem odiern.[4]
Il Sontg Imperi roman aveva gia tratgs federals.[5] Uschia dependevan per exempel ils Ottons, Saliers e Staufers d’elements federativs per far valair la pussanza imperiala, damai ch’i mancavan ils instruments necessaris per dominar l’entir territori nà d’ina pussanza centrala (meds da communicaziun adattads, in’administraziun codifitgada exequida da funcziunaris e.a.). Il domini dals retgs ed imperaturs saxons dal temp autmedieval – da Heinrich I sur Otto I fin Otto III – na considerescha la medievistica ozendi betg pli sco execuziun da pussanza centralistica, organisada a moda severa, mabain sco domini consensual; facticamain stuevan ils retgs elegids numnadamain s’arranschar fitg ferm cun las pussanzas regiunalas. Ed en il Sontg Imperi roman dal temp medieval tardiv disponivan prinzis u auters regents regiunals d’ina vasta autonomia ed er da blers dretgs da cundecisiun sco prinzis electurs u en rom da la Dieta imperiala. Ma pir cur che singuls prinzis han cumenzà a sa distanziar dal tuttafatg da l’Imperi è la cooperaziun federala a nivel imperial ida da rendì. Quai ha manà en il decurs dal temp modern tempriv ad in grond dumber da stadis pitschens, segnads plitost da l’isolaziun e dal cumbat tranter pèr che da la collavuraziun.[6]
Federalissem modern[modifitgar | modifitgar il code]
Sco princip da dretg public modern è il federalissem sa sviluppà en Frantscha durant il temp da l’illuminissem, e quai surtut a basa da las lavurs teoreticas da Montesquieu e Proudhon. Montesquieu veseva en il federalissem surtut ina furma da la separaziun da las pussanzas che gidia – sper la spartiziun en legislativa, executiva e giudicativa – a limitar supplementarmain la pussanza centrala absolutistica.[7] Il federalissem dueva uschia sa sviluppar ad in impurtant element constituziunal per structurar stadis moderns sco ils Stadis Unids, il Canada u l’Australia. En l’Europa ha surtut il territori da lingua tudestga sviluppà tradiziuns federalisticas. Ed en il 20avel tschientaner han elements federalistics cumplettà la furma da regenza parlamentar-democratica. Als pajais federativs sco sutdivisiun regiunala dal stadi han ins surdà atgnas cumpetenzas ch’els pon reglar tenor agen dretg. Tras quai è l’execuziun da la pussanza e la procedura da decisiun repartida sin differents nivels; sper il nivel dal stadi cumplessiv è vegnì quel da ses stadis commembers, uschia ch’i dat ulteriuras pussaivladads da far valair l’opiniun politica e da far opposiziun. Per las burgaisas ed ils burgais augmenta questa repartiziun las pussaivladads da sa participar al svilup politic.
Germania ed Austria[modifitgar | modifitgar il code]
En Germania èn sa sviluppads differents models da la collavuraziun ed uniun statala tranter ils dus pols dal particularissem d’ina vart e da l’unitarissem da l’autra vart. Las constituziuns da la Confederaziun tudestga ch’è sa furmada il 1815, da l’Imperi tudestg, da la Republica da Weimar e da la Republica Federala Tudestga èn tuttas segnadas d’elements federalistics. En la constituziun da Weimar eran ils elements federalistics main ferms che quels unitars.
La constituziun austriaca dal 1920 enconuscheva tratgs federalistics be fitg flaivels; ultra da quai è la centralisaziun anc creschida per motivs economics e politics. Pir las revisiuns da la constituziun dal 1974 han mess fin a quest svilup. Ulteriuras revisiuns han augmentà las cumpetenzas dals pajais federativs e la posiziun dal Cussegl federal, vul dir da la chombra parlamentara che represchenta ils pajais federativs.[8]
Stadis Unids da l’America[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la fundaziun dals Stadis Unids da l’America han ins realisà l’emprima giada il federalissem modern en la pratica. A moda programmatica ha la nova constituziun alura er purtà il titel Articles of Confederation; quella è stada en vigur dal 1776 fin il 1789 a basa dals artitgels da confederaziun ch’avevan transfurmà suenter l’independenza il construct statal en in stadi federativ (1783). Entaifer quel era fixada la suveranitad cumplaina dals singuls stadis. Ma gia il 1789 han ins fundà ils Stadis Unids e transfurmà uschia la confederaziun en in stadi federal che sa cumpona da stadis commembers unids sut ina democrazia presidiala. Correspundentamain n’han ins er betg numnà il stadi cumplessiv confederaziun, mabain uniun. Il 1860/61, en rom da la Guerra da secessiun, è la debatta davart il federalissem anc returnada ina giada sin il parchet politic: Sa distanziond sapientivamain d’ina definiziun dal federalissem ch’era per els memia stretga, èn ils stadis dal sid sortids da l’Uniun, èn sa numnads Confederate States of America e lur truppas ‹confederads›.[9]
Diever betg unitar da la terminologia[modifitgar | modifitgar il code]
En il context dal federalissem en ils Stadis Unids (ed en l’entir intschess anglosaxon) è in federalist pia in aderent d’in ferm stadi central che vul extender ils dretgs dal stadi unitar.[10] En il territori da lingua tudestga percunter è, pervi dal svilup istoric fitg different, in federalist ina persuna che s’engascha per extender las cumpetenzas dals pajais federativs. En lingua englaisa vegnan ils terms federation e confederation per part duvrads per las noziuns tudestgas Bundesstaat e Staatenbund; ma la terminologia n’è betg unitara: malgrà ses caracter statal vegn per exempel il Norddeutscher Bund numnà North German Confederation.
La Svizra ha enconuschì ses agen svilup da la terminologia correspundenta e quella s’effectuescha er sin la lingua rumantscha. Per suttastritgar la cuntinuitad istorica dal pajais vegn fatg diever vastamain da las noziuns ‹Confederaziun› e ‹federal›; uschia discurr’ins tant da la Veglia Confederaziun d’avant il 1798, sco er dal contract federal dal 1814 e da la Confederaziun svizra moderna ch’exista dapi il 1848. Per applitgar ina terminologia concisa fissi er da far qua la differenza tranter la Veglia Confederaziun premoderna, il stadi unitar dal temp da la Helvetica, il stadi federativ ch’ha existì ils onns 1803/14–1847 ed il stadi federal modern ch’è entrà en vigur cun la constituziun dal 1848.
Istorgia da las ideas e svilup da la teoria dal federalissem[modifitgar | modifitgar il code]
Federalissem politic[modifitgar | modifitgar il code]
En la perscrutaziun dal federalissem moderna vegn il term dal federalissem savens chapì en in vast senn.[11] Resguard’ins er las structuras surstatalas, surtut l’Uniun europeica, alura tanscha la sutdivisiun territoriala da la communitad mundiala da las organisaziuns supranaziunalas sur ils stadis che fan part da quellas e (en stadis federals) lur stadis commembers ubain las corporaziuns territorialas superiuras (p.ex. las regiuns franzosas) fin als circuls e las vischnancas. Questa sutdivisiun serva en emprima lingia ad elavurar conflicts a moda graduada. Per quest intent vegnan las cumpetenzas da decisiun repartidas sin ils differents plauns statals. La repartiziun da las cumpetenzas decida a moda essenziala davart la structura federativa. Quella vegn per ordinari definida a basa da las relaziuns da pussanza.[12]
En il dretg statal vegn il term federalissem savens duvrà en in senn pli stretg. Qua designescha quel en spezial in princip d’organisaziun statala, tenor il qual singuls stadis commembers (pajais federativs, stadis), furman in stadi federal – en il senn d’in stadi cumplessiv (Bundesstaat, federation) – u (a moda bundant pli lucca) in stadi federativ (Staatenbund, confederation).[13] Las singulas parts d’in stadi federal (tut tenor il stadi per exempel pajais, pajais federativs, chantuns u stadis federals) renunzian a lur suveranitad statala, mantegnan però lur statalitad sco corporaziuns territorialas. Il stadi cumplessiv decida davart tut las dumondas da l’unitad e cuntinuitad da l’entir stadi; las singulas parts da quel han il dretg d’autodeterminaziun sin lur champs da cumpetenza (p.ex. furmaziun, polizia). Per ordinari vegn la noziun dal federalissem applitgada sin stadis suverans che concedan a plirs territoris parzials da lur stadi ina tscherta autonomia politica. Quella na dastga betg senz’auter vegnir retratga ed è fixada en la constituziun dal stadi cumplessiv. Ils singuls stadis commembers definids en questa moda disponan d’agens organs politics e d’atgnas cumpetenzas per reglar lur purschidas, e quai senza stuair deducir quests dretgs dal stadi cumplessiv.
Il federalissem statal sa chatta en in champ da tensiun tranter las cumpetenzas dal stadi cumplessiv e quellas da ses commembers, uschia ch’i po dar moviments pendulars vers dapli centralisaziun ubain vers dapli decentralisaziun. Dapi l’illuminissem èn blers pensaders stads da l’avis ch’il process da federalisaziun mainia, ina giada che quel vegnia lantschà, sur l’uniun da vischnancas independentas, colliaziuns regiunalas e talas che cumpiglian entirs circuls culturals fin a l’uniun mundiala.
Sper l’idea etatistica dal federalissem (federalissem da surengiu), che sa basa sin l’idea dal stadi, datti er in’idea libertara (federalissem da sutensi) che vegn er numnà ‹federalissem persistent›. Tenor quel èn las pli pitschnas structuras da la societad (gruppas, vischnancas) autonomas. Quellas furman or d’agen impuls allianzas d’interess, surdattan a las structuras surordinadas però be las incumbensas ch’ellas sezzas n’èn betg ablas da surpigliar.[14]
La basa dal federalissem furma la pretensiun da l’uman da pudair decider sez tge colliaziuns areguard la societad e la morala ch’el vul furmar (dretg natiral) per pudair cundecider tge che la cuminanza decida (democrazia directa). Las allianzas che vegnan furmadas da communitads autonomas han ina funcziun ch’è liada ad in intent e pon vegnir desditgas (interpretaziun stretga dal princip da subsidiaritad).
Ozendi vegn per part argumentà che la democrazia, l’autodeterminaziun ed il svilup economic a nivel local vegnian impedids tras il centralissem dals stadis naziunals. Magari vegn schizunt argumentà ch’il federalissem furmia ina premissa da basa per ina democrazia che funcziunescha e che las vischnancas stoppian esser il punct da partenza da mintga stadi democratic.
Federalissem instituziunal[modifitgar | modifitgar il code]
Exempels per il federalissem instituziunal èn tschertas partidas, uniuns e.a. che sa furman en ils singuls pajais federativs, chantuns etc. e che surdattan ina part da las incumbensas e cumpetenzas ad in’organisaziun da tetg.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Stadis federals pon sa furmar sco suonda:
- Sco colliaziuns da stadis ch’eran fin qua independents ad in stadi cumplessiv pli grond (p.ex. Svizra, Germania).
- Cun schluccar e sutdivider las structuras d’in stadi central da fin qua (p.ex. Spagna, Belgia, Reginavel Unì).
- Sco cuntinuaziun da l’idea d’ina tscherta independenza entaifer ina monarchia (pajais da la curuna) e transfurmaziun dal territori respectiv en ina furma republicana (p.ex. Austria).
- Sco structura che vegn octroiada per motivs da la politica mundiala (p.ex. Bosnia ed Erzegovina).
Vischnancas autonomas èn sa furmadas:
- Tar la colonisaziun d’in territori ch’era fin qua nunabità (p.ex. Islanda).
- Suenter esser sa liberà d’in domini ester (p.ex. Veglia Confederaziun).
- Suenter ch’in stadi è de facto vegnì schlià (p.ex. en la retroterra da la Somalia).
- Or da la schientscha ch’il stadi na procuria betg per segirezza e na porschia nagin avegnir (p.ex. gated communities, intentional communities, lifeboat communities).
Funcziuns dal federalissem[modifitgar | modifitgar il code]
Sco gudogn politic d’in urden federativ sa laschan allegar surtut ils suandants puncts: En in sistem politic structurà sin plirs plauns organisescha la societad per ina buna part sasezza (regulaziun autonoma); al stadi cumplessiv pervegna l’incumbensa da «regular la regulaziun autonoma». Il federalissem vivifitgescha la collavuraziun democratica, er cun pussibilitar la participaziun politica ‹al lieu›. La furmaziun da l’opiniun politica ha lieu sin differents nivels tenor il princip da subsidiaritad; quai garantescha er che quest process haja lieu datiers dals problems concrets ed a moda flexibla. Als acturs locals e regiunals pussibilitescha il sistem federal da rimnar experientschas politicas ‹en il pitschen›; e tranter las singulas parts dal stadi cumplessiv maina il federalissem ad ina tscherta cumpetitivitad e pussibilitescha da congualar las differentas regiuns ina cun l’autra. E betg il davos prevegna ina separaziun da las pussanzas federativa a concentrar la pussanza be sin in plaun statal.
L’ambivalenza tranter l’autodeterminaziun e la pussanza da regulaziun surordinada[modifitgar | modifitgar il code]
Betg mo stadis federals, mabain en general tut las structuras politicas pli grondas stattan davant la sfida da chattar l’equiliber tranter la pretensiun dal stadi cumplessiv da diriger l’urden politic ed il dretg d’autodeterminaziun da parts da la communitad sutordinadas (regiuns, etnias, cuminanzas religiusas etc.). La via ad in cumpromiss maina d’ina vart sur la decentralisaziun politica (stadi federal u regiuns autonomas), da l’autra vart sur la collavuraziun adequata d’organs da represchentaziun sin il plaun surordinà.
Decentralisaziun politica[modifitgar | modifitgar il code]
Surtut la decentralisaziun politica è, en cumbinaziun cun il princip da subsidiaritad, in impurtant instrument per cultivar e furmar decisiuns politicas datiers dals burgais. A las instanzas da regulaziun surordinadas resta alura da definir las cundiziuns generalas, entaifer las qualas la regulaziun autonoma po sa sviluppar. In exempel che mussa bain questa furma da regulaziun e collavuraziun tranter ils differents plauns politics è il sectur da la scola populara: Tschertas premissas e cundiziuns da basa èn regladas a nivel naziunal, en lur realisaziun èn las singulas parts dal stadi (chantuns, pajais federativs) però vaira libers ed autonoms.
Ambivalenza democratica[modifitgar | modifitgar il code]
Sper la decentralisaziun politica èn organs correspundents a nivel dal stadi cumplessiv indispensabels per pudair garantir la represchentaziun adequata da las singulas parts dal stadi e da sias cuminanzas. Quai vegn illustrà qua a l’exempel dals Stadis Unids da l’America.
Sco tut ils stadis federals sa stentan er ils Stadis Unids d’ina vart da tegnair quint dals dretgs d’autodeterminaziun democratica da las singulas parts dal stadi e da garantir ina represchentaziun federativa da quels sin plaun naziunal. Da l’autra vart han ils burgais il dretg d’esser represchentads sin plaun naziunal a moda egalitara (one man, one vote). Omaduas pretensiuns sa laschan be metter cun stenta sut in tetg: N’ha betg mintga singula vusch da las burgaisas e dals burgais il medem pais, smanatscha in deficit da democrazia; ma ha mintga singula vusch il medem pais, exista il ristg che pitschens stadis commembers vegnian ‹stuschads a l’ur› tras il pais dals stadis commembers fitg populads, quai che manass ad in deficit federativ. Per evitar tant ina maiorisaziun democratica sco er ina maiorisaziun federativa prevesa la constituziun dals Stadis Unids per la legislaziun conclus congruents tant dal Senat sco er da la Chombra dals represchentants. En il Senat è mintga stadi commember represchentà senza resguard da ses dumber da la populaziun cun mintgamai dus senaturs (pia cun medem pais federativ); en la Chombra dals represchentants è mintga burgais (pli precis: mintga electur) represchentà cun in pais pli u main equivalent. Ina situaziun cumparegliabla exista er en auters stadis; en Svizra èn quai il Cussegl naziunal ed il Cussegl dals chantuns. En autras organisaziuns, sco per exempel en l’Uniun europeica, prendan ins percunter en cumpra in deficit democratic per rinforzar la capacitad da decider dals organs europeics.
Furmas dal federalissem[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter auter sa laschan differenziar las suandantas furmas dal federalissem. Singulas noziuns cumpletteschan per part ina l’autra, autras èn plitost da muntada istorica:
- Federalissem unitar, p.ex. Austria
- Federalissem cooperativ, p.ex. Germania. (Las incumbensas a nivel dal stadi cumplessiv e da sias parts èn sapientivamain entretschadas per meglierar la collavuraziun).
- Federalissem cumpetitiv u federalissem dual, p.ex. Stadis Unids da l’America. (Las incumbensas a nivel dal stadi cumplessiv e da sias parts èn spartidas strictamain a basa dal princip da la concurrenza).
- Federalissem simmetric, p.ex. Svizra. (Tut las parts dal stadi cumplessiv disponan precis dals medems dretgs).
- Federalissem asimetric, p.ex. Spagna. (Entaifer las singulas parts dal stadi cumplessiv datti differenzas areguard ils dretgs e las obligaziuns; singulas regiuns disponan da dapli autonomia).
- Federalissem libertar (u persistent): Vischnancas autonomas s’uneschan or d’agen impuls per schliar communablamain quai che surpassas las pussaivladads d’unitads pli pitschnas.
- Federalissem da stirpa: Inscunters associativs/dissociativs da pussanzas politicas localas u regiunalas en cas d’ina autoritad reducida dal stadi naziunal (p.ex. pajais da las Alps).
Stadis federals[modifitgar | modifitgar il code]
Stadi central – stadi federal – stadi federativ[modifitgar | modifitgar il code]
In stadi federal sa differenziescha per l’ina dal stadi central (u unitar), per l’autra dal stadi federativ.
Entant ch’il stadi federativ furma be ina colliaziun lucca da stadis suverans, sa tracti tar il stadi federal d’ina uniun da stadis (betg suverans) ad in stadi cumplessiv (suveran). Las relaziuns tranter il stadi federal e sias parts vegn sclerida en il dretg public naziunal e betg en il dretg internaziunal.[15]
La constituziun dal stadi cumplessiv reparta las cumpetenzas statalas tranter ils organs dal stadi federal e quels da sias singulas parts en quel senn che ni ils organs federals ni ils stadis commembers disponan d’ina pussanza da regulaziun che fiss superiura a l’autra instituziun. Tras questa repartiziun da la suveranitad da las cumpetenzas sa differenziescha il stadi federal tant dal stadi unitar sco er dal stadi federativ.[16]
En in stadi unitar, sco per exempel la Frantscha, è la suveranitad da las cumpetenzas percunter centralisada. Tut las cumpetenzas legalas en il stadi vegnan deducidas da questa suveranitad statala surordinada ed èn suttamessas a la pussanza da disponer da quella. Uschia n’ha per exempel in’autoritad locala naginas cumpetenzas or d’agen dretg ch’impedissan il stadi unitar da puspè retrair questas cumpetenzas u da schliar l’autoritad.
Repartiziun da las cumpetenzas tranter il stadi federal e sias parts[modifitgar | modifitgar il code]
La repartiziun da las incumbensas tranter il stadi federal e sias parts po vegnir fatga tenor criteris tematics ubain tenor ponderaziuns funcziunalas. Tenor criteris tematics è per exempel il stadi federal responsabel per la politica da l’exteriur e da finanzas, entant ch’ils stadis commembers èn responsabels per ils fatgs da scola e la segirezza interna. Tar la repartiziun funcziunala è per exempel il stadi federal responsabel per elavurar leschas e las singulas parts da quel per exequir quellas.[17]
Territori statal[modifitgar | modifitgar il code]
En stadis organisads a moda federala sa tschenta la dumonda davart la relaziun tranter il territori statal dal stadi federal ed il territori statal da ses stadis commembers.
Per ordinari è il territori statal dals dus plauns statals congruent. Ma i po er dar la situaziun che tscherts territoris èn suttamess directamain al stadi federal, senza appartegnair ad in stadi commember da quel. Quai è per exempel il cas tar il Capital Territory da l’Australia, tar ils territoris dal Canada u tar il District of Columbia dals Stadis Unids. In exempel istoric furma il Reichsland Elsass-Lothringen ch’appartegneva directamain a l’Imperi tudestg.
Da l’autra vart poi er dar territoris ch’appartegnan ad in stadi commember, ma che na fan betg part dal stadi federativ. In exempel istoric per questa situaziun furma la part meridiunala dal Gronducadi da Hessen che n’ha, cuntrari al gronducadi sco tal, betg fatg part ils onns 1867–1871 da la Confederaziun da la Germania dal Nord.
Stadis federativs[modifitgar | modifitgar il code]
In’autra furma dal federalissem è il stadi federativ. Tar quel sa tracti d’ina colliaziun da stadis suverans a basa da cunvegnas. Entaifer il stadi federativ poi bain dar instituziuns communablas, a las qualas ils stadis surdattan singuls dretgs da suveranitad. La cumpetenza da suveranitad cumplessiva resta però tar ils singuls stadis commembers. Quels decidan er or d’atgna iniziativa da puspè sortir da la lia. In exempel furma l’Uniun africana.
L’Europa federala[modifitgar | modifitgar il code]
Er tar la Communitad economica europeica (CEE) e la Communitad europeica (CE) han ins pudì discurrer sur lung temp d’in stadi federativ. Ozendi dispona l’Uniun europeica però sper in’atgna administraziun er da cumpetenzas che vegnan survegliadas, a basa dals contracts da l’UE, dal Tribunal da la Communitad europeica. L’Uniun europeica furma in construct supranaziunal sui generis che surpassa in stadi federal; ma ella n’è nagin stadi.[18] La pretensiun da stgaffir per l’entira Europa ina constituziun tenor ils princips d’in stadi federal numnan ins ‹federalissem europeic›.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Christoph Gröpl: Staatsrecht I, 3. ed., C.H. Beck, Minca 2011, coll. 601.
- ↑ Deuerlein: Föderalismus; Bothe: Föderalismus, p. 21–32; Schultze: Föderalismus, p. 95–110.
- ↑ André Thieme: Der Föderalismusbegriff im Wandel der Zeiten – eine Annäherung, en: Michael Richter, Thomas Schaarschmidt, Mike Schmeitzner (ed.): Länder, Gaue und Bezirke. Mitteldeutschland im 20. Jahrhundert. Mitteldeutscher Verlag, Dresden 2007, p. 18.
- ↑ Thieme: Der Föderalismusbegriff im Wandel der Zeiten, p. 15s.
- ↑ Thieme: Der Föderalismusbegriff im Wandel der Zeiten, p. 21.
- ↑ Thieme: Der Föderalismusbegriff im Wandel der Zeiten, p. 22s.
- ↑ Thieme: Der Föderalismusbegriff im Wandel der Zeiten, p. 16s.
- ↑ Theo Öhlinger: Die Verfassungsentwicklung in Österreich seit 1974 Bundesstaat, Rechtsstaat und Demokratie als Thema verfassungsrechtlicher Reformen, en: Zeitschrift für ausländisches öffentliches Recht und Völkerrecht, 37 (1977), p. 405ss.
- ↑ Thieme: Der Föderalismusbegriff im Wandel der Zeiten, p. 17.
- ↑ Peter Pernthaler: Allgemeine Staatslehre und Verfassungslehre. Springer, Vienna/New York 1996, p. 288.
- ↑ Cf. E.A. Hausteiner e.a.: Föderalismus, en: Aus Politik und Zeitgeschichte, 28–30/2015.
- ↑ Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre, 17. ed., §§ 3 III 4; 35 II 2; 38, surtut IV 1.
- ↑ Theodor Schweisfurth: Völkerrecht, Mohr Siebeck, Tübingen 2006, ISBN 3-8252-8339-9, p. 36s.
- ↑ Cf. Helmut Rüdiger: Föderalismus, Beitrag zur Geschichte der Freiheit, AHDE-Verlag, Berlin 1979, ISBN 3-8136-0001-7.
- ↑ Cf. Ingo von Münch, Ute Mager: Staatsrecht I. Staatsorganisationsrecht unter Berücksichtigung der europarechtlichen Bezüge. 7. ed., Stuttgart 2009, p. 370ss.
- ↑ Zippelius: Allgemeine Staatslehre, 17. ed., § 9 IV, § 39 I 1, II.
- ↑ Arthur Benz: Der moderne Staat. Grundlagen der politologischen Analyse, Oldenbourg, Minca 2001, p. 107.
- ↑ Cf. latiers Schweisfurth: Völkerrecht, Tübingen 2006, 1. chap. § 8.II.1 e Katharina Holzinger, en: Christoph Knill, Dirk Peters e.a. (ed.): Die Europäische Union. Theorien und Analysekonzepte, Schöningh/UTB, Paderborn 2005, ISBN 3-8252-2682-4, p. 83.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Introducziun
- Reinhold Zippelius: Allgemeine Staatslehre (Politikwissenschaft), 17. ed., C.H. Beck, Minca 2017, ISBN 978-3-406-71296-8, §§ 38ss.
- Lexicons
- Uwe Andersen: Bundesstaat/Föderalismus. En: Uwe Andersen/Wichard Woyke: Handwörterbuch des politischen Systems. 5avla ediziun actualisada, Opladen 2003, p. 83–91.
- Manfred G. Schmidt: Föderalismus. En: Wörterbuch zur Politik, 2. ediziun repassada ed extendida, Stuttgart 2004, p. 231s.
- Istorgia da las ideas
- Emil Brunner: Gerechtigkeit. Eine Lehre von den Grundgesetzen der Gesellschaftsordnung. Theologischer Verlag, Turitg 1981.
- Ernst Deuerlein: Föderalismus. Die historischen und philosophischen Grundlagen des föderativen Prinzips. Minca 1972.
- Giuseppe Duso, Werner Krawietz, Dieter Wyduckel (ed.): Konsens und Konsoziation in der politischen Theorie des frühen Föderalismus. Berlin 1997.
- Horst Dreitzel: Althusius in der Geschichte des Föderalismus. En: E. Bonfatti, G. Duso, M. Scattola (ed.): Politische Begriffe und historisches Umfeld in der ‹Politica methodice digesta› des Johannes Althusius (= Wolfenbütteler Forschungen, tom 100), Wiesbaden 2002, p. 49–112.
- Constantin Frantz: Der Föderalismus als das leitende Prinzip für die soziale, staatliche und internationale Organisation, unter besonderer Bezugnahme auf Deutschland. Restampa da l’ediziun Magonza 1879. Scientia Verlag, Aalen 1962.
- Carl Joachim Friedrich: Nationaler und internationaler Föderalismus in Theorie und Praxis. En: Politische Vierteljahresschrift, V. annada, Cologna/Opladen 1964, p. 154–187.
- Carl Joachim Friedrich: Trends of Federalism in Theory and Practice. New York/Londra 1968.
- Albert Funk: Föderalismus in Deutschland. Vom Fürstenbund zur Bundesrepublik. Paderborn 2010 (Ediziun da licenza Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn 2010, ISBN 978-3-8389-0097-1).
- Thomas O. Hüglin: Sozietaler Föderalismus. Die politische Theorie des Johannes Althusius. Berlin/New York 1991.
- Eugen Stamm: Ein berühmter Unberühmter. Neue Studien über Konstantin Frantz und den Föderalismus. Curt Weller Verlag, Constanza 1948.
- Barbara Zehnpfennig: Alexander Hamilton, James Madison, John Jay. Die Federalist Papers. Minca 2007.
- Perscrutaziun actuala
- Andreas Heinemann-Grüder: Föderalismus als Konfliktregelung. Indien, Russland, Spanien und Nigeria im Vergleich. Opladen 2012, ISBN 978-3-86649-420-6.
- Ines Härtel (ed.): Handbuch Föderalismus – Föderalismus als demokratische Rechtsordnung und Rechtskultur in Deutschland, Europa und der Welt. 4 toms, Berlin/Heidelberg/New York 2012. Tom 1: Grundlagen des Föderalismus und der deutsche Bundesstaat. Tom 2: Probleme, Reformen, Perspektiven des deutschen Föderalismus. Tom 3: Entfaltungsbereiche des Föderalismus. Tom 4: Föderalismus in Europa und der Welt.
- Fritz W. Scharpf e.a.: Politikverflechtung. Theorie und Empirie des kooperativen Föderalismus in der Bundesrepublik. 2 toms, Kronberg/Ts. 1976.
- Fritz W. Scharpf: Die Politikverflechtungsfalle: Europäische Integration und deutscher Föderalismus im Vergleich. En: Politische Vierteljahresschrift, 21avla annada, 1985, p. 323–356.
- Joachim J. Hesse (ed.): Politikverflechtung im föderativen Staat. Baden-Baden 1978.
- Michael Matheus: Regionen und Föderalismus. 50 Jahre Rheinland-Pfalz (Mainzer Vorträge, 2). Stuttgart 1997.
- Rainer-Olaf Schultze: Föderalismus als Alternative? Überlegungen zur territorialen Reorganisation von Herrschaft. En: Zeitschrift für Parlamentsfragen, 21avla annada, Opladen 1990, p. 475–490.
- Fritz W. Scharpf: Europäisches Demokratiedefizit und deutscher Föderalismus. En: Staatswissenschaften und Staatspraxis, 3. annada, carnet 3, 1992.
- Heidrun Abromeit: Der verkappte Einheitsstaat. Opladen 1992.
- Reinhold Zippelius: Die Modernität des Föderalismus. En: Recht und Gerechtigkeit in der offenen Gesellschaft, 2. ed., Duncker & Humblot, Berlin 1996, ISBN 3-428-08661-9, chap. 20.
- Fritz W. Scharpf: Optionen des Föderalismus in Deutschland und Europa. Francfurt a.M./New York 1994.
- Heinz Laufer, Ursula Münch: Das föderative System der Bundesrepublik Deutschland. Opladen 1998.
- Roland Sturm: Föderalismus in Deutschland. Leske + Budrich, Opladen 2001.
- Klaus von Beyme: Föderalismus und regionales Bewusstsein. Ein internationaler Vergleich. Minca 2007.
- Charles B. Blankart: Föderalismus in Deutschland und in Europa. Baden-Baden 2007.
- Francesco Palermo, Rudolf Hrbek, Elisabeth Alber (ed.): Auf dem Weg zu asymmetrischem Föderalismus? Baden-Baden 2008.
- Winfried Böttcher (ed.): Subsidiarität – Regionalismus – Föderalismus. Münster 2004.
- Carnets tematics / periodica
- Föderalismus. Analysen in entwicklungsgeschichtlicher und vergleichender Perspektive. Ed. dad Arthur Benz e Gerhard Lehmbruch, carnet spezial 32/2001 da la Politische Vierteljahresschrift, Wiesbaden 2002.
- Föderalismus, carnet tematic dals Schweizer Monatshefte, matg 2005.
- Jahrbuch des Föderalismus 2007. Föderalismus, Subsidiarität und Regionen in Europa. 8avla ediziun, ed. da l’Europäisches Zentrum für Föderalismus-Forschung Tübingen, Baden-Baden 2008.


text:
Lavurs
Pendicularistas e pendicularists lavuran a la cassa da pendicularas. Là vegnan els en contact cun giasts da l'entir mund. Els servan la clientella a moda amicabla, vendan bigliets, dattan scleriment e pon dar emprim agid.
Pendicularists accumpognan ils gists durant il viadi, als gidan d'entrar e da sortir da las cabinas da pendiculara e chargian rauba. En las staziuns da la pendiculara tegnan els urden. Els guardan che las localitads da vendita, dal public e dal manaschi sajan nets.
Pendicularists manevreschan differents sistems ed indrizs da pendicularas. Plinavant nettegian els maschinas, utensils e material da manaschi. Els sa gidan cun las reparaturas ed il mantegniment dals implants. Uschia vegn la segirtad augmentada ed ils donns sminuids.
Pendicularists controlleschan las pendicularas e guardan ch'ellas funcziunan senza menda. Els chapeschan co ch'ils instruments da mesirar e las maschinas funcziunan e pon perquai eliminar pitschens disturbis.
Pendicularists resguardan las prescripziuns per la segirezza da lavur, per evitar incendis e per proteger la sanadad e l'ambient. Las incumbensas tecnicas exequeschan els tenor las ordinaziuns dals superiurs.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 25-6-2019
Durada
2 onns
Furmaziun en la pratica
En in'interpresa da la branscha da pendicularas u en in manaschi industrial cun pendicularas che transporta rauba e/u persunas.
Furmaziun en scola
En il Center da furmaziun da Pendicularas Svizra, Meiringen, en furma da curs da bloc dad in'emna.
Roms professiunals
- manaschi da telefericas
- tecnica da pendicularas
- organisaziun dal manaschi (administraziun) e tgira da la clientella
- mantegniment
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas
Diplom
Attest federal professiunal "pendicularist / pendicularista AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- enclegientscha tecnica
- dun da communicaziun ed abilitad da schliar conflicts
- senn per lavurs praticas
- plaschair e finezza en contact cun ils giasts
- flexibladad
- fidadadad
- lavurar a moda autonoma
- plaschair da lavurar sut tschiel avert
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da Pendicularas Svizra e da scolas spezialisadas
Mecatronist / Mecatronista da pendicularas AFQ
Pendicularists/as pon far ina furmaziun da basa scursanida sco mecatronist/a AFQ (access al 2.onn d'emprendissadi).
Silsuenter èsi pussaivel da far las medemas furmaziuns supplementara sco ils mecatronists/as da pendicularas AFQ.
Cundiziuns da lavur
Pendicularists lavuran per indrizs turistics en las muntognas e per pendicularas, però er en manaschis industrials cun pendicularas che transportan rauba e/u persunas.
Ulteriuras infurmaziuns
Center da furmaziun da Pendicularas Svizra SBS
Zeughausstrasse 19
3860 Meiringen
Tel: 033 972 40 00
URL: www.seilbahnen.org


text:
La federaziun svizra da pestga ha elegì l'alet (squalius cephalus) perquai ch'el saja in artist da surviver ed in mussament plain speranza per la resistenza da la natira, hai num en ina communicaziun da medias.
L'alet tutga tar la famiglia carpa, la pli gronda famiglia da peschs dal mund. En Svizra è el fitg derasà ed il pesch che vegn avant il pli savens en auas ecologicamain restrenschidas. L'alet saja furber, disfidant e grev da pigliar, scriva la Federaziun svizra da pestga.
Artist da surviver
L'alet saja in veritabel artist da surviver, bunamain schon in opportunist, hai num en la communicaziun. El possia ir enturn cun zona d'aua destruida megler che tut ses members da la medema spezia. Sia fermezza da surviver saja era tar la redproducziun cun in grond dumber d'ovs.


text:
A Spielberg ed a Silverstone vegni tar in novum en l’istorgia da 70 onns furmla 1. Sin questas duas pistas vegn manà atras gist dus grond premis. En il chalender da cursas figureschan tranter auter er Monza u Francorchamps. Nagina cursa datti quest onn però a Monaco.
Tribunas vidas
Mascras da protecziun, reglas da distanza, tests da corona e tribunas vidas – quai è il mument la realitad en il mund dal sport, ed uschia er en la furmla 1 en questa stagiun. La Federaziun internaziunala d’automobil ha mess ensemen in concept d’igiena da 78 paginas che duai procurar che la stagiun mitschia senza grondas carambolaschas. Las equipas vegnan ina giada isoladas en differents hotels, plinavant ston ellas reducir marcantamain lur persunal a l’ur da la pista per uschia garantir la distanza.
Mercedes en la rolla da favurit
Tut en tut van a la partenza 20 pilots en 10 differents teams. Cumpareglià cun la stagiun passada han sulet las equipas da Williams e Renault barattà in pilot. Il Franzos Esteban Ocon dat suenter in onn pausa puspè in comeback tar Renault ed il Canadais Nicholas Latifi dat ses debut en la furmla 1. Latifi che sesa en il cockpit da Williams è uschia il sulet noviz en quest circus da la furmla 1.
Naginas midadas datti tar las top equipas. Lewis Hamilton e Valtteri Bottas occupan ils cockpits da Mercedes, l’auto ch’è strusch stà da franar ils davos onns. Ferrari va a la partenza cun Sebastian Vettel e Charles Leclerc. Per Vettel èsi dentant la davosa stagiun cun la Scuderia.
Hamilton a la chatscha da records
Il grond favurit sin il titel da campiun mundial 2020 è il Brit Lewis Hamilton ch’è gia stà sis giadas campiun mundial, tschintg giadas ils davos sis onns. Cun in ulteriur titel egualisass Hamilton il record da la legenda Michael Schumacher. Il Tudestg ha gudagnà en sia carriera 91 grond premi. Hamilton è il mument tar 84 victorias. Ed er quai che pertutga il record da podests è Lewis Hamilton sin ils chaltgogns a Schumacher ch’è stà tut en tut 155 giadas sin il podest. A Hamilton è quai reussì fin oz 151 giada. Resta il Brit fit e funcziuna ses auto sco ils davos onns è el sin buna via da batter plirs records da Michael Schumacher ed uschia daventar il meglier pilot da l’istorgia.