text:
Tranter las figuras fascinantas da la renaschientscha taliana s’auda il filosof Pico della Mirandola (1463-1493). Oz è el enconuschent a nus surtut pervia d’ina scrittira: ses tractat De hominis dignitate – sur da la dignitad dal carstgaun (publitgà posthum 1496). Sco in dals emprims ha Pico analisà quai che dat al carstgaun ina posiziun unica tranter essers celestials ed essers terresters, tranter anghels ed animals: sia libertad d’eleger la via ensi ni quella engiu. Pico viveva en in temps da burascas politicas e da radicalisaziuns religiusas. El veseva la funcziun dal filosof era en il pacificar ils chaus stgaudads ed en l'animar a la convivenza – cun regurdar ils adversaris al pli grond stgazi che nus avain: la libertad.
Il forum 2007-2008 La dignitad dal uman
Tranter las figuras fascinantas da la renaschientscha taliana s’auda il filosof Pico della Mirandola (1463-1493).


c: text/html

text:
Gersau
Gersau a l'è un cumün e un distret svizzer, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.70 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2094 abitant.
El cumün de Gersau al se tröva a una altitüden de 435 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arth, Beckenried (NW), Buochs (NW), Emmetten (NW), Ennetbürgen (NW), Ingenbohl, Lauerz, Vitznau (LU).
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gersau l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1064 col nom de Gersouwe.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a la popolazion l'è calada per via de la crisi de la produzion de la seda
- ^b la popolazion l'è cresüda per via de la ripresa de la produzion de la seda
Person ligaa a Gersau[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Walter Nigg (1903–1988), Teologh
- Josef Maria Camenzind (1904–1984), pret catolegh e scritur
- Benno Ammann (1904–1986), Diretur d'orchestra e cumpisidur
- Oskar Camenzind (1971– ), curidur en bici, campion del mond in de l'ann 1998
Galeria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gersau, seen from the opposite shore of Lake Lucerne
Gersau Rathaus
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligamm de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gersau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Independent dal resultat en la Gronda Britannia: L'Uniun europeica dovria refurmas sch'ella veglia exister vinavant. Ed ord quest punct da vista saja quai bun ch'i dettia la votaziun Brexit e cunquai er ina discussiun davart l'avegnir da l'UE. Quai di Stefanie Walter da l'Institut per scienza da politica a l'Universitad da Turitg.
L'Uniun europeica stoppia sa dumandar, en tge secturs ch'i fetschia senn d'avair schliaziuns centralas e nua ch'ils stadis commembers sajan autonoms en lur decisiuns.
Era auters stadis commembers pudessan far valair dapli libertads da Brüssel.
Andreas Glaser, directur dal Center per democrazia ad Aarau, avertescha che la votaziun dals 23 da zercladur en la Gronda Britannia pudess avair effect era sin ils auters 28 stadis commembers: In u l'auter pudess medemamain pretender dapli autonomia da Brüssel. Perquai èn omadus experts per dumondas internaziunalas da l'avis: In'integraziun anc pli gronda, pia dapli pussonza centrala a Brüssel, na saja betg giavischà tar ina maioritad da la populaziun en l'Europa.
Dat l'Uniun Europeica dapart pervi da Brexit?
Suenter la crisa da daivets, la crisa da l'euro e la crisa da fugitivs è la votaziun Brexit en Gronda Britannia be in da plirs puncts da discussiun aifer l'Uniun europeica.
L'UE è en la pli greva fasa dapi sia fundaziun.
Mo era sche las dispitas vegnian discutadas avertamain na dettia l'Uniun europeica betg dapart pervia da quai, di la politologa Stefanie Walter. Ella vesa duas raschuns per la crisa: Per l'ina fetschia l'entira globalisaziun e la digitalisaziun tema a la populaziun, aschia che blers giavischan anavos il temp avant l'UE e sustegnan uschia era las posiziuns da partidas populisticas. Per l'autra saja l'Uniun europeica carschida fitg spert e saja sa midada - surtut cun ils pajais da l'ost.
Brexit e las consequenzas per l'UE
Che gist la Gronda Britannia votescha davart restar u sortir da l'Uniun europeica fa surstar be per part Stefanie Walter: Bain saja la Gronda Britannia gia adina stada scheptica envers l'UE - il pajais haja dentant era gia cuntanschì bleras cundiziuns spezialas da Brüssel. Ma era cun quellas n'haja il primminister David Cameron betg pudì persvader ils critichers - surtut quels da la partida UKIP.
Las consequenzas da Brexit n'èn betg mo nair-alv.
Las consequenzas exactas che la votaziun Brexit ha sin l'Uniun Europeica èn difficilas da prevesair. Il spezialist per dumondas da democrazia, Andreas Glaser, fa attent ch'i na dettia betg mo las opziuns da restar u sortir per la Gronda Britannia. Gist sco la Svizra dettia quai er pussaivladads da contractar, quant fitg ch'il pajais veglia esser integrà en l'UE.
RR actualitad 12:00


text:
Cun plirs plazs da podest en la cuppa mundiala ha Benjamin Weger mussà ils davos onns tge potenzial e classa ch’el ha. Per far il pass sisum il podest en la cuppa mundiala n’hai dentant anc mai tanschì.
Il biatlet vallesan parta cun buna speranza en la nova stagiun. El haja pudì trenar bain durant la stad ed er pudì perfecziunar intginas chaussas, tant en la loipa sco er en il stan da sajettar. La finamira saja da mussar ina stagiun constanta cun resultats en ils top 10, di il biatlet da 26 onns.
La gronda finamira durant la stagiun 2015/2016 è lura il campiunadi mundial da biatlon. L’entschatta mars vegn cumbattì ad Oslo en la Norvegia, al pe dal Holmenkollen, per medaglias.


text:
Ils portals dal tunnel existent vegnan mantegnids vinavant e duain era servir al tunnel nov, quai tant a Göschenen sco era ad Airolo. Era las basas principalas per il mantegniment dal tunnel vegnan en futur ad esser responsablas per omadus tunnels, scriva l’Uffizi federal per vias (ASTRA). Era surpigliads e nizzegiads per omadus tunnels duain vegnir ils tumbins da ventilaziun existents. Sut la via dal tunnel nov vegn construida ina galaria per ina lingia industriala, nua che per exempel ina lingia d’auta tensiun po vegnir tratga en.
Material ord il tunnel vegn duvrà per renaturar il lai
Tenor ils plans dal ASTRA vegnan durant las lavurs per il segund tunnel exchavà radund 6,3 milliuns tonnas material. Cun radund 2,8 milliuns tonnas material duai il Lai d’Uri vegnir renaturà. Da l’autra vart dal tunnel ad Airolo duai radund 2,5 tonnas material vegnir duvrà per modellar la cuntrada e per part per cuvrir l’autostrada.
Il project uss sin maisa è l’emprim pass
Il mument è sulet vegnì preschentà il plan general per il project, pia l’emprima etappa suenter las votaziuns dal pievel il favrer 2016. Quest plan general cuntegn sulet las valurs directivas. Tar l’elavuraziun vegnan uss ils chantuns Uri e Tessin sco era las vischnancas en il nord ed il sid dal tunnel cumpigliadas. Sche quai dat protestas vegnan quellas tractadas pir suenter ch’il plan detaglià vegn preschentà dal ASTRA la primavaira 2018. Cura che las lavurs duain cumenzar, dependa dal temp da planisaziun e da la procedura da recurs.
En il meglier cas cumenzan las lavurs il 2020
En il meglier cas pon las lavurs cumenzar il 2020, alura pudess la construcziun da basa esser a fin il 2025. L’avertura fiss uschia il pli baud la fin dal 2027. Il tunnel existent pudess vegnir sanà tranter ils onns 2028 e 2030. Silsuenter pudess il traffic vegnir manà tras omadus tunnels, ma la capacitad na duai uschia betg vegnir augmentada.
RR novitads 12:00


text:
Gian Marco Crameri n'è betg pli trenader da l'equipa naziunala da las dunnas dal hockey sin glatsch. Tenor ina communicaziun da la Federaziun Swiss Ice Hockey na saja betg grategià a Crameri da purtar vinavant avunda l'equipa da las dunnas svizras.
Successura da Crameri vegn l'anteriura giugadra da l'equipa naziunala Daniela Diaz. Suenter France Montour e Diane Michaud è ella la terza dunna a la testa da l'equipa naziunala.
Il campiunadi mundial è dals 28 da mars fin ils 04 d'avrigl a Kamloops en il Canada. Quel vala era sco qualificaziun per ils gieus olimpics 2018 en la Corea dal Sid.
RR novitads 06:00


text:
SuXbad - Tre menti sopra il pelo
SuXbad - Tre menti sopra il pelo (SuXcatìṿ - Tri mènt sōv'r a 'l pēl), cgnusû anc c'n al tìtul ad Superbad - Maiali dietro ai banchi, l'è na cumèdia vulgaròta americàna dal 2007 ad Greg Mottola. In dal tìtul itagliàṅ la paròla Superbad d'l uriginàł l'è scurtàda miténd na X a 'l pòst ad per, druànd al linguàǵ di śōvan quànd i mànd'n i mesagèṅ c'n i telefunèṅ.
Custàda vint migliòṅ ad dòlar, al film al gh'à abû pò un sucès clamuróś e al 'n à fat sù sènt-a-stanta. In dal film i s sèntan soquànti canti che però i n s càtan briśa in culòna sunóra dla pelìcula cuma Ace of Spades di Motörhead e Panama di Van Halen.
Sunt
Al ciciòṅ Seth (Jonah Hill) e Evan (Michael Cera) i èṅ amìg da quànd i éran pìcui, adès ch'la scōla l'è drē a finìr i gh'aṅ però da divìd'r-as parchè Evan 'l è prònt p'r andàr a Dartmouth, culéǵ ch'invéci al n à minga tòlt Seth. I dū i s lamèntan sèmpar dal fat ch'i n aṅ minga incóra gusâ e ch'i sò amìg i n i ciàman mai a 'l sò fèsti in du al ragàsi i bévan cuma dal puòsi e pò i vèr'n al gambi ch'l'è na belésa, piutòst Seth al s bèca di scaràć da lōr.
Durànt al cōrs ad cuśìna, l'insgnànta sgnōra Hayworth (Brooke Dillman) la mét Seth a far un tiramisù cun la Jules (Emma Stone) e chi lē la 'l invìda a na fèsta ch'la gh'à da far cla nòt lè. Più tard a riva lè 'n sò amìg, al sfigâ ch'al piga Edward Fogell (Christopher Mintz-Plasse), ch'al s è fat far na carta 'd identità falsa par sembràr più grand, miténd-'g insìma 'l cugnóm "McLovin" sénsa nóm. Seth al vrév che lò al la druìs par tōr di liquōr da purtàr a la fèsta, al 'l à prumìs a la Jules, p'r al fat ch'in di Stat Unî sōl qvéi c'n almànc vint-i-òṅ an i i pōlan cumpràr. Evan al gh vgnarév vluntéra anc lò insém a la Becca (Martha MacIsaac), na studènta dla sò scóla ch'la gh piàś dimóndi ma ch'la stà su 'l cas a Seth da quànd spavintàda a mòrt l'iva cunsgnâ 'n diségn fat da lò c'n un cas insìma a la mistra quànd i éran pìcui. In alóra quàl lè 'l éra 'l visi 'd Seth, disgnàr dal béghi dapartùt, una adrē a cl'atra.
Cal dòpmeśdè lè i tri ragàs i partìsan p'r andàr a cumpràr da bévar in soquànt negòsi ma a gh'è sèmpar quèl ch'a và a l'arvèrsa. Quànd finalmènt na caséra (Erica Vittina Phillips) la vénd di liquōr e dal biri a Fogell, a riva a 'l impruvìś un làdar ch'al śgranfgna via di bèsi da la casa subìt dòp avér mulâ 'n casòt a 'l ragasèṅ. I rìvan dū pulisiòt minga tant a pòst, Slater (Bill Hader) e Michaels (Seth Rogen) ch'i al pòrtan sèg par far-ag dal dmandi.
In dal parchéǵ invéci 'n óm cun di prubléma cun la giustìsia, Francis (Joe Lo Truglio), al mét sóta Seth sénsa vlēr. Par métar-'s a pòst sénsa avér di guàj chi lò al gh śibìs 'd andàr insém a na fèsta 'd un sò amìg in du i gh sarév'n un muć ad butìgli prònti da purtàr via. Rivâ a cà d'l amìg, Seth al s mét a balàr cun na ciùca ch'la taca s sfargàr-'s atàc a la sò gamba, maciànd-'g al braghi c'n al sangṿ dal sò mestruasiòṅ.


text:
BOEING BOEING
Ina cumedia da Marc Camoletti
Bernard habitescha a Turitg ed ha fatg spusalezi cun gest treis dunnas. Mintgina crei naturalmein ch’ella seigi la suletta ella veta digl attractiv architect. Co quei ei pusseivel? Bien, tuttas treis spusas ein flight attendant: Sche Judith, la Svizra, tuorna la sera da Stockholm, ei Jacqueline, la Franzosa gest partida per Cairo, ferton che Janet, l'Americana tuorna pér l’auter di da New York. Aschi sempel funcziuna il sistem da Bernard. Tochen il di ch’ei dat disturbis ed ils aviuns sgolan buch tenor plan. Cheu gidan era las stentas digl amitg Robert e dalla fidada casarina Sofia nuot…


text:
Naschentscha a l'ospidal
Naschentschas als ospidals regiunals a Scuol ed a Sta. Maria vegnan annunzchadas directamaing a l'uffizi da stadi civil EBVM. Pro l'entrada a l'ospidal sun da deponar seguaints documaints a man da l'uffizi da stadi civil:
- Cudesch da famiglia / attest da famiglia
- Mammas na maridadas: certificat da stadi civil, o scha avantman arcugnuschentscha da paternità
Genituors esters
Scha na amo registrà i'l register electronic Svizzer:
- Attest da naschentscha internaziunal (CIEC) da tuots duos genituors, na plü vegl co 6 mais
- Attest da matrimoni internaziunal (CIEC) dals genituors, na plü vegl co 6 mais
- Legitimaziun d'esters e pass
- Attest da stadi civil per mammas na maridadas, evtl. documaint da divorzi
- Ch'els s'infuorman pro temp sur dals documaints bsögnats, quels pon variar da pajais a pajais e'l procurar ils documaints douvra seis temp.
Naschentscha a chasa
Ch'els postan pro temp pro no il formular attest da naschentscha. Davo la naschentscha s'annunzchan els infra 3 dis persunalmaing pro no.


text:
En il vitget Fläsch sa preschenta questa fin d’emna, ils 22 e 23 da settember 2018, la chasa da medias rumantscha cun la Microlotta, l’auto che porta RTR a diversas occurrenzas en las regiuns. Ella porscha a grond e pitschen ina survista multifara da la lavur quotidiana da RTR e da la purschida per famiglias ed uffants.
Sper la Microlotta porscha RTR a las visitadras ed ils visitaders la pussaivladad da far ina fotografia cun la «Photocab» e da sa participar a la concurrenza annuala da RTR ed uschia gudagnar ina fin d'emna da divertiment cun lur famiglia. Ils pli pitschens pon tschertgar e chattar sbagls en in maletg e gudagnar ina DVD u ina stgatla da colurs.
Microlotta per Vus a Fläsch
- sonda, ils 22-09-2018, da las 13:00 – 17:00
- dumengia, ils 23-09-2018, da las 11:00 – 17:00
Nus ans legrain da Vossa visita!


text:
Dad Annatina Nay - Mintgaton s’imaginel ina creatira che sesa vid ina meisa da lavur. Sin quella meisa ha ei nundumbreivel biars pupials cun notizas e cartas geograficas, forsa in giug cun figuras, tocs da cumbinialas, vid las preits pendan moniturs da computers che muossan situaziuns ord il mintgadi. Ina imaginaziun humana – ina creatira cun tratgs humans – aschi humans sco jeu mezza sai s’imaginar ella.
Tgi ei quella creatira e tgei fa ella? Ina risposta concreta enconuschel jeu buc. Ella savess esser nies destin – ni forsa gioga ella la pura casualitad en nossas vetas.
Ina veta casuala
Ils ins pretendan ch’ei detti negina casualitad, ils auters rin sur dil destin. Nus essan mo in toc puorla el mund gigant, en ina galaxia senza cunfins. Ed uss? Dat ei per mintgina e mintgin da nus enzanua in script cun in toc da teater cul num „mia veta“? Quei ei bein absurd? Tons tocs da teater che giogan parallelmein – carstgauns che han da giugar pliras rollas el medem mument, rollas principalas, rollas lateralas, statists. „Nuot ella veta ei casual“, ha ina dunna detg a mi tschei di. Jeu sesevel casualmein sin in baun e spitgavel sil bus. „Miu tema“, hai jeu tertgau ed entschiet a discutar. Ella creigi vid karma, ha ella detg. Tut il bien ch’ins fetschi vegni anavos tier ins. Da quei seigi ella perschuadida. En quei mument ei il bus vegnius ed jeu sun ida. Curiosa situaziun casuala ni veva quella forsa in senn? Il senn da patertgar suenter puspei pli intensiv sur da tals temas?
Tut destin ni tut casualitad?
Mintga pintga decisiun ei in motiv per ina consequenza. Sch’jeu vess priu igl ascensur enstagl dad ir a pei da scala si, vess jeu buca entupau la vischina ch’jeu hai daditg buc pli viu – ed ella vess era buca raquintau a mi che siu fegl vendi (gest oz) in velo da cuorsa – naturalmein exact aschia in ch’jeu level gia adina cumprar! Ed uss sun jeu casualmein daventada possesura dad in velo da siemi! Destin! Ston ins forsa esser cartents per saver crer vid il destin? Forsa ch’ins sa era influenzar in tec igl agen destin cun metter fil en guila – cun sepreparar sin differentas situaziuns, per exempel da mai pli prender gl’ascensur!
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Dus dis pli tard sesel cun in amitg egl auto. En cuort va el a star a Madrid. Pervia dall’amur. Els ein casualmein puspei sentupai suenter siat onns. El era daniev single, sin viadi, casualmein en Spagna ed enzanua sin via a Madrid ein lur vias secruschadas. Ella era è single. Aschia seigi tut mo stau ina damonda dil temps. Avon siat onns eran els s’entupai en in parc. Ella veva natalezi. Els vevien festivau ditg e liung. Suenter veigien els mai pli udiu ni viu in l’auter! „Tgei casualitad da puspei s’entupar. A Madrid vivan treis milliuns carstgauns!“, hai jeu detg. „Propablamein ha ei stuiu esser aschia“, ha gl’amitg detg. „Creis ti vid destin?“, hai jeu dumandau. „Jeu sai buc. Mintgaton hai jeu il sentiment ch’ei fetschi cun mei il dretg e mintgaton va tut da l’aua giu. Gest uss ei tut bien!“
Annexa:
Maletgs casuals – ina exposiziun.
E tgei schabegia sche la casualitad daventa mied da creaziun. La creadra visuala Annatina Nay muossa placats ord in mund visual abstract. Ils maletgs ein vegni creai cun glisch, umbriva, moviment e colur. Tut casual – ni forsa tuttina buc.
La Nische ei in liug da cultura amiez il marcau da Turitg, aviarta entochen fin zercladur 18.
Nische, Brauerstrasse 80, 8004 Turitg, nischezuerich.ch
Text e fotografia: (c) Annatina Nay, http://www.annatinanay.ch/
Suonda LATABLA!


text:
Il cumpliment
- Venderdi, 2.3.2018, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 2.3.2018, 10:15, RTR
Cumpliments èn bels pleds cun grond effect. Adina puspè entaup'ins glieud ch'avessan merità tals pleds: la vendidra dal Volg che serva adina cun in surrir, l'amia che gida en il perchasa, il vischin che dat da magliar al giat u simplamain insatgi che merita daditg in cumpliment che fa bain al cor.
Oz ha Sonja Cavegn udì bels pleds da sia mumma Ventira Albertina. Sia mumma ha engrazià ad ella per tut quai ch'ella haja fatg per ella cura ch'ella saja stada malsauna. Sia figlia Sonja è s'occupada durant quel temp da l'Ustria a Vigogn. Er a la famiglia da Sonja Cavegn vul ella engraziar. Pertge chella haja uschia stuì desister pli savens ad ella.
Ma era sch'els consistan mo d'in pèr pleds, vegnan cumpliments savens a la curta. RTR rimna e surdat quests cumpliments e gida uschia da dar enavos insatge a la glieud ch'ans embellescha mintga di la vita.
Audituras ed auditurs pon annunziar ad RTR lur cumpliment. Mintga gievgia decida la moderaziun tgenin che vegn resguardà. La moderatura registrescha lura in curt discurs cun la persuna che fa il cumpliment ed il venderdi telefonescha ella a la persuna che survegn il cumpliment.


text:
Menu principale:
Letteratura
All'epoca dei Liberi Comuni risalgono gli Statuti dell'Ospizio della Compagnia di San Giorgio di Chieri (1321), scritti in un piemontese già in via di assestamento e differente da quello dei Sermoni .
Sono conservati nell'Archivio del Comune di Chieri.
Ancora al secolo XIV risalgono I Parlamenti e le Epistole, modelli di lettere scritte in piemontese con relativa traduzione in latino conservati nella Biblioteca nazionale di Firenze e varie Laude Sacre, fra le quali la Lamentatio lacrimosa che si trova alla Collegiata di Santa Maria della Scala in Chieri.
Le Laudi Sacre piemontesi si differenziano da quelli italiane perché in esse non vi è quasi mai cenno al 'castigo divino' ma irradiano speranza e fiducia in Nosgnor (in Dio).
Dallo Statuto della compagnia di S. Giorgio a Chieri (25 luglio 1321)
Chieri, Archivio Municipale, Statuto Compagnia Di S. Giorgio, II, f. 3 segg.
Ed. C. Salvioni, Antichi testi dialettali chieresi, in “Miscell. Caix-Canello”, Firenze 1886, pp.345-55, righe 1-25.
A lo nom del nostr Segnor Yhesu Christ amen. A l’an de la ssoa natività MCCCXXI a la quarta indicion, en saba a XXV dì del meis de loign, en lo pien e general consegl de la compagnia de messer saint Georç de Cher a son de campana e a vox de crior en la chaxa de lo dit comun de Cher al mod uxà e congregà, el fu statuì e ordonà per col consegl e per gle consegler de lo dit consegl e per gle rezior de la dicta compagnia, gle qual adonch li eren en granda quantità e gniun de lor discrepant, fait apres solemn partì, che gly infrascript quatrcent homegn de la ditta compagnia seen e debien esser perpetuarmeint e se debien nominer un hospicii [co] ço è hospicii de la compagnia de sein Georç, i quagl homegn debien e seen entegnù perpetuarmeint consegler a adrit e learmeint la ditta compagnia e i consol e gli homegn de colla compagnia a bona fay no declinand a alcunna voluntà se no a chunna utilità del corp de colla compagnia.
Menu di sezione:


text:
L'indicatur da consum da la banca gronda svizra UBS è creschì il settember sin 1,56 puncts ed è uschia levet sur la media dals ultims onns. Per il mais d’avust è l’indicatur vegni curregì levet engiu sin 1,50 puncts. La raschun per l'augment dal consum saja surtut il commerzi en detagl, scrivan ils experts da la banca gronda. Per la prima giada dapi il schaner 2015 èn las stimaziuns da las fatschentas en il commerzi en detagl numnadamain puspè en il sectur positiv.
Franc pli bass en cumparegliaziun cun l’euro
Era grazia a la svalitaziun dal franc en cumparegliaziun cun l’euro è la cumpatibilitad dal commerzi en detagl sa megliurada, quai ha procurà per questa tendenza ensi. Il mument prevesa l’indicatur in pli aut consum che quai ch’ils experts han prognostitgà per l’entir onn. Pervi dal carschen franà tar l’occupaziun en l’emprima mesadad da l'onn e pervi da l'inflaziun èsi da quintar cun in augment dal consum da 1,3%, scrivan ils economs da l’UBS.
RR novitads 12:00


text:
Da far han ins avunda e la tendenza giaja en direcziun adina dapli. Ils cas da cuntrabanda, ni dad armas u da persunas che vegnan illegalmain en svizra creschia onn per onn di Mario Fässler, il maior da la regiun da guardia da cunfin 3 che includa il Grischun. Era il Grischun e pertutgà, dentant main che autras regiuns.
2.1 milliuns persunas, 1.1 milliuns autos ed 24’000 camiuns passan mintga di sur ils cunfins svizzers. Per controllar stattan a disposiziun var 2'000 guardias da cunfin declera Mario Fässler.
Sche nus giavischain dapli guardias da cunfin u betg è irrelevant. La politica sto far la discussiun. Nus essan profis e lavurain cun quai che nus survegnin.
La politica stoppia far las discussiuns e decider sch'i vul dapli guardias u betg. Ed il schef dal departament da polizia beneventass dapli guardias da cunfin. Sch'i dat dapli armas, dapli cuntrabanda e dapli migraziun less quai era dapli guardias da cunfin.
Nus avain vis en ils ultims onns che la situaziun als cunfins po sa midar svelt e ch’ins sto esser preparà. Perquai ans engaschain nus per dapli guardias da cunfin en nossa regiun sco era en tut la Svizra.
Dentant fetschian ils da la guardia da cunfin ina lavur excellenta en collavuraziun cun la polizia chantunala, intuna il cusseglier guvernativ.
Era il cussegl grond dal Grischun è s'exprimì per pli bleras guardias als cunfins Grischuns. Cun in'iniziativa dals chantuns han els fatg attent il cussegl federal. Quel na vul betg auzar il dumber, cun quai che la Confederaziun duai spargnar. En la sessiun d’enviern decida il parlament davart il budget ed uschia era davart il dumber da las guardias da cunfin.
Avant curt aveva la cumissiun da segirezza dal cussegl naziunal decis ch'il corp da la guardia da cunfin duai survegnir 30 plazzas dapli. In motiv è quel, ch'i detta adina dapli violenza e smanatschas envers las guardias da cunfin en il Tessin ed a Genevra. En il grischun na saja quai uschia. La situaziun è stabila era sch'i dat daplirs cas che cuntrafan la lescha, violenza na datti betg dapli.
RR actualitad 17:00


text:
Dapi il na a la refurma da la taglia sin interpresas trais (USR III) han la Confederaziun ed ils chantuns lavurà intensivamain vi dad ina nova proposta per refurmar il sistem da taglia sin interpresas.
Uss gievgia avantmezdi è vegnida preschentada l’idea nova. L'uschenumnà project da taglia 17 è redimensiunà e cuntegna las pli impurtantas pretaisas dals adversaris.
Uschia desista il project da taglia 17 dad elements dispitaivels sco per exempel la pussaivladad per las interpraisas da trair giu in tschains fictiv sin l'agen chapital. Da l'autra vart duain ils supplements per famiglias minimals vegnir auzads per 30 francs sin 230 francs. En pli duai vegnir refurmà il sistem da taglias sin dividendas.
Las emprimas reacziuns da las partidas e da las gruppas d'interess mussan che nagin è propi cuntents cun la proposta da la gruppa da lavur.
Per la ps n’è la taglia sin las dividendas betg auta avunda. Enstagl da 70% pretendan els ina taxa da 100%. Memia pitschen è per ella sco era per ils verds l’augment dals supplements da famiglia. La ps pretenda in augment da 100 francs e na betg mo da 30 francs.
L’Uniun sindicala Svizra vesa en l’augment dals supplements da famiglia bain in pass en la dretga direcziun. Il medem mument tema ella dentant che las taglias d’interpresas vegnan pervia dal project da taglia 17 sbassadas anc pli fitg che tar la davosa refurma.
La pps vul l’emprim prender sut la marella las propostas da la gruppa da lavur. Ussa stoppian ils chantuns elavurar e preschentar lur mesiras da taglia e far adatg che betg ils pajataglia stoppian star botta per interpresas che bandunan la Svizra.
Cuntents cun las propostas è dentant l’Uniun da las citads svizras. La direcziun saja la dretga. Pretensiuns centralas da las citads sco per exempel la cumpensaziun da sperditas da taglia per citads e vischnancas duain dentant vegnir fixadas en la lescha.
Ed era la pcd vesa dapli positiv che negativ en la proposta ch’è ussa sin maisa. Ils puncts principals correspundian per gronda part a lur pretensiuns. Positiv saja che la cumpart pli auta da la taglia federala directa per ils chantuns fetschia vinavant part dal project. Impurtant saja era ch’ils basegns dals chantuns e da las vischnancas vegnian resguardads ella revisiun.
RR novitads 11:00


text:
Tram a cav
El Tram a cav a l'è on tram che 'l gh'ha 'me font de trazion con cav che 'l se moeuv a 'na velocità costanta in del terren. A l'è different de la funicolar perchè i sò convoeuj a hinn no taccaa permanentement al fil.
A l'è staa assee spantegaa in del passa in di Paes de lengua inglesa, cont di esempi a Melbourne, Londra e anca in la Metropolitana de Glasgow, inveci incoeu a l'è tipicament doperaa in di lign di turista.
A bon cunt però la tecnologia a cav l'ha avuu ona renassita in di ultim agn per i people mover, di sistema ettometrich per fà di tragitt brev.
Tecnega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El moviment a l'è daa de on cav che 'l gira a velocità costanta in d'ona sed protegiuda, e i tram se tacchen a 'sto cav quand che i gh'ha de moeuves, e se destacchen quand che gh'è de fà i fermaa, process che 'l gh'ha de vess gradual per dà no di scosson ai passegee.


text:
Cuira: Ils ligns dal Adventureroom fan tschaffen
- Glindesdi, 26.10.2015, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 26.10.2015, 11:45, RTR
Igl Adventureroom è in grond success che fa plaschair a grond e pitschen.
Il zercladur 2014 ha igl Adventureroom da Cuira avert sias portas. Igl enviern han ils dus possessurs Sascha Zwischenbrugger e Riccardo Kocher avert in ulteriura versiun a Tavau. Igl Adventureroom è in grond success che fa plaschair a grond e pign.
Igl Adventureroom è ina stanza decorada cun ligns ed obstachels zuppads. Ils participants ston schliar ils ligns per chattar la clav. Mo uschè san els bandunar la stanza. Quest es dentant betg uschè simpel. Mo 25 % dumognan da bandunar la stanza senza agid. Ils ligns en il highlight per ils visitaders. Els ston esser ina sfida ed interessants per grond e pign. Suenter in onn han ils possessur engrondi lur purschida. La secunda stanza e reloaded dapi il 1. doctober 2015 dat i ina nova stanza da cifras cun blers novs ligns. Igl Adventureroom e fitg popular ed ils dus possessurs pon beneventar quest mais il 10000avel visitader.
Redacziun: Luisa Cadonau


text:
Respundì ha Martin Jäger dentant mo a dumondas formuladas ordavant a scrit. Ed era a quellas ha Jäger da risposta be curt e cnap. Per exempel respunda el sin la critica che la communicaziun saja stada minimala ed haja chaschunà confusiun, ch'els hajan adina communitgà quai che saja stà necessari.
Transparenza manca
Ma pertge na vegn betg numnà transparentamain tge ch'è schabegià en la direcziun dal museum d'art a Cuira? Pertge ha Jäger decis da degradar il directur Stephan Kunz al curatur? Ma qua na vul Jäger betg pregiuditgar l'analisa che vegn fatga da la direcziun dal museum d'art. In'emprima analisa externa hai gia dà. Tge vegn ussa pia concret analisà en quella segunda runda? Tar l'organisaziun sajan sa mussadas anc intginas dumondas avertas e quellas sajan ussa d'analisar, di Martin Jäger.
Il squitsch public e politic è stà massiv – era pervia da quai vulain analisar anc ina giada la situaziun.
Kunz è Seeberger èn scrits malsauns
Cura ch'ils resultats da l'analisa èn sin maisa n'ha Martin Jäger betg vulì tradir. Be tant, ha il cusseglier socialdemocratic ditg: Il directur degradà, Stephan Kunz sco era Nicole Seeberger ch'era previsa sco nova directura, sajan scrits malsauns pervi dal stress actual.
«Uschia na pon ins betg communitgar»
Martin Jäger haja segir gì ses motivs per remplazzar il directur dal museum d'art Stephan Kunz. La communicaziun saja dentant stada manglusa – dian plirs politichers. Cunquai ch'el naja betg declerà sia decisiun, vegnia ussa speculà tant pli fitg.
Per mai èsi in desaster da communicaziun.
Betg dal medem avis èn ils schefs da fracziun sch'i va per la dumonda sche la politica sto vegnir activa. Marcus Caduff (PCD) e Gian Michael (PBD) vulessan pli gugent spetgar giu. Auter Rudolf Kunz (PLD) che vuless gugent intervegnir sche l'entira chaussa sa sclerescha betg.
Degradar ina persuna senza declerar ils motivs – quai n'è betg acceptabel.
Era la PS – la partida da Martin Jäger – crititgescha che la communicaziun è stada insuffizienta. Il president Philipp Wilhelm differenziescha dentant: I saja bun ch'il Cusseglier guvernativ haja tratg il frain e veglia ussa analisar anc ina giada l'entira organisaziun dal museum d'art dal Grischun.
Cun far in stopp demussa Martin Jäger grondezza.
La cumissiun da gestiun dal Cussegl grond na vegn il mument betg activa. I saja in process pendent e perquai na saja betg il mument per la GPK d'intervegnir. Quai ha la presidenta Agnes Brandenburger (PPS) confermà sin dumonda dad RTR.
RR actualitad 17:00


text:
Lazzaro Spallanzani
Artécol in dialèt arzân
Lazzaro Spallanzani ( Scandiân 10 znêr 1729 – Pavia, 12 fervêr 1799) l'é stê un biôlegh italiân. L'é nasû da Gian Luca e da Lucia Zigliani; a quéndş ân l'è andê ind al colèg di geşvéta ed Rèz, dóve l'é andê adrê a i cōrs ed Filoşoféia e Retōrica.
A Bològna l'à fât i stódi ed Dirèt, mó l'à bandunê dôp ed pôch sté Facoltê per dêres a la filoşoféia naturêla. L'à cumincê cme sinsiê cun al Lettere due sopra un viaggio nell’Appennino Reggiano e al lago di Ventasso, che tratêven al prublêma ed l'urégin dal surzéi. Int al 1757 l'à insgnê Grêch int al Seminâri e Fèşica e Matemâtica a l'Universitê ed Rèz. Int al 1761 l'à cumincê a interesêres ed la nâsita naturêla, al pricipêl problêma alōra discós da i naturalésta, e, dôp quâtr ân de stódi, int al Saggio di Osservazioni Microscopiche sul Sistema della Generazione de’ Signori di Needham e Buffon (1765), a gh' l' à cavêda a stabilîr ch' l' êra sèinsa fundamèint. Sté lavōr al l'à fât cgnòser in tóta Eurôpa. Int al 1762 al s'é fât prêt e int al 1763 al s'é spustê a Mòdna, dóve l'à insgnê Filoşoféia a l'Universitê e Matemâtica e Grêch int al colèg ed Sân Chêrel. Int al 1768 al s'è interesê a la circolasiòun dal sânghev e só sté argumèint l'à publichê Dell’azione del cuore nei vasi sanguigni.
Int al novèmber 1769 l'é stê ciamê a l'Universitê ed Pavia, per insgnêr Stôria naturêla e l'à tôt in mân la diresiòun dal Muséo ed l'Universitê, dóve l'é stê retōr int l' ân 1777-1778. Tr'al 1777 e al 1780 l'é andê in fònd al prublêma ed la râsa e fîn dal 1777 per prém l'à imprignê cun la sirénga di ôv ed râna e rôsp. L'à unî i rişultê di só sperimèint in Dissertazioni di fisica animale e vegetale. Al s'é dê, in pió, a i stódi che riguêrden la digestiòun e la respirasiòun. I só stódi ed fişologéia dal stòmegh e 'd la pânsa în stêdi fundamentêli per spieghêr cme l'andamèint ed la digestiòun an n'é mìa sōl ind la tridadûra mecânica dal magnêr, mó ânca in 'na manēra ed lavōr chémich int al stòmegh, necesâri per digerîr i nutrièint.
Fîn dal 1771 l'êra ariusî a fêr un Muséo de Stôria Naturêla, che, cun l'andêr d' j ân l'à mucê 'na grân nòmina, ânca internasiònêla, e l'é andê a vèdrel ânca l'imperadōr Giuseppe d' Austria. Int al 1785, mèinter l'êra in viâş de stódi a Costantinopoli e ind i Balcani, l'é stê inculpê dal guardiân dal Muséo ed Pavia (més só da soquânt colēga) 'd avèir rubê di rèst dal Muséo: la vicènda l'é finîda ûn ân dôp cun la prōva ed l'inusèinsa cumplēta de Spalanşân e la cundâna di sparladōr. L'é môrt ind la nôt tra l'11 e al 12 fervêr 1799 ind la só cà a Pavia. In pió dal Muséo ed Pavia, Spalanşân l'à fât ind la só cà de Scandiân 'na colesiòun privêda, che incô l' as câta ind i Musèi Cèvich ed Rèz.
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Aderito Belli - Lazzaro Spallanzani Nella vita, negli studi e nel culto dei posteri, con notizie inedite sulla famiglia del sommo naturalista. - Reggio Emilia : Anonima Poligrafica Emiliana, 1929.
- Aderito Belli - Lazzaro Spallanzani illustrato al popolo - Reggio Emilia : Poligrafica Reggiana, 1939
- Silvia Chicchi - Ricerche naturalistiche di Lazzaro Spallanzani nel territorio reggiano - S.l. : S.n., 2005
- Pericle Di Pietro - Lazzaro Spallanzani - Modena : Aedes Muratoriana, 1979
- Pericle Di Pietro - Il periodo modenese della vita di Lazzaro Spallanzani (1763-1769) - Modena : Stabilimento Tipografico Paolo Toschi e C., 1960
- G. Montalenti - Lazzaro Spallanzani : le origini della biologia sperimentale - Roma : Editori riuniti, 1981


text:
Poltergeist - Demoniache presenze
Poltergeist - Demoniache presenze (Poltergeist - Preśénsi dal Demòni) 'l è 'n film ad scarésa girâ in dal 1982 par Tobe Hooper e prudót par Steven Spielberg e Frank Marshall. 'L à fat sù da piò ad sèntvint-i-òṅ migliòṅ ad dòlar in tut a frònt 'd un cóst ad déś e sèt.
Al film 'l è stâ numinâ p'r i Prèmi Òscar dal 1983 par vìns'r-an tri ma al n à purtâ a cà gnint. Al gh'à abû dū séguit, Poltergeist II - L'altra dimensione dal 1986 e Poltergeist III - Ci risiamo dal 1988, e 'n arfacimènt dal 2015, Poltergeist.
Sunt
Steve Freelings (Craig T. Nelson) al viṿ in dla sitadìna ad Cuesta Verde in Califòrgna inséma a sò mujér Diane (JoBeth Williams) e a i sò tri fiōi, Robbie (Oliver Robins), la Dana (Dominique Dunne) e la putìna Carol Anne (Heather O'Rourke). Na nòt i genitōr i bècan pròpria lì lē in dal méntar ch'la guàrda 'l schérum impìs ma vōd dal televiśōr dgénd «I èṅ rivâ!».
Da cal mumènt lè in cà i tàc'n a sucédar di fat strâṅ in fiṅ tant che, durànt un tempuràł, Robbie al vîṅ tirâ fóra a fòrsa da 'l lèt dla sò cambra da di ram 'd 'n àlbar dal giardèṅ. Mèntar Steve e Diane i vaṅ in sò ajùt, la Carol Anne la finìs in un stravènt ad luś ch'al la ciùcia dèntar faghénd-la sparìr.


text:
La nova halla da trenament è 65 meters lunga, 45 meters lada e 10 meters auta. 500 meters cubic lenn èn vegnids duvrads per la construcziun da la nova halla da trenament dil club da hockey da Tavau. Medemamain vegni producì solar sin il tetg e vid la fatschada. Architect da l'entir project è stà Gian Fanzun. El ha dastgà construì la halla sin la patinera da glatsch gia existenta gist tar il stadion da hockey Vaillant Arena. La halla ha en tut custà 8 milliuns francs.
Surmuntar la sanaziun da la Vaillant Arena
Bajegiada è la halla da trenament vegnida pervia da la sanaziun dil stadion da Tavau. Suenter questa stagiun, pia la primavaira, n'èsi betg pli pussibel da trenar en la Vaillant Arena enfin la fin november. Durant la stad vegn sanà il stadion grond ed uschia han ins stuì construir in'alternativa, per ch'ils profis possian vinavant trenar. La sanaziun vid il stadion grond duai esser terminada sin l'onn 2021.
Betg mo in project a curta vista
Il nov edifizi è equipà cun differentas installaziuns: Uschia è per exempel vegnì montà ina construcziun speziala per trenar sajets, in center da trenar golis ed in indriz per mesirar spertadad. Pia en emprima lingia per ils profis. Dentant vulan ins duvrar enavant la halla nova era cura ch'ils profis turnan en il stadion grond:
Pervi da la naiv e la plievgia n'han ils juniors betg pudì trenar bleras giadas. Uss cun ina halla da trenament po era la giuventetgna trenar independent da l'aura.
RR Sportissimo 12:00


text:
Densità
La densità, de símbul p (lètera rho de l'alfabeet greech), una quaj völta scrivüda d, a l'è la relazziun ca g'è tra la massa e ul vulüüm d'un ròpp; la densità a l'è uviameent diretameent prupurziunaal al valur de la massa, u prupurziunaal al cuntràri cunt ul vulüüm.
Furmüla generaal:
L'ünità de misüra, in del Sistéma Internazziunaal, a l'è ul kg/m3; per resún pràtich al sa misüra anca in g/cm3. Per esémpi, la densita de l'aqua a 3.98 °C a l'è iguaal a 1000 kg/m3 = 1 g/cm3.
Densità de una quaj sustànza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Densità de un pünt P in d'un mèzz cuntín[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La densità in d'un mèzz cuntín a l'è una grandèzza scalaar, definída in tütt i pünt materiàj.
Al sia P un pünt materiaal de un mèzz cuntín, ga sia una sücessiun de vulüüm materiàj cunt vulüüm Vi e massa mi, taal ca tütt a cuntègnenn ul pünt P; a ciàmum densità del pünt P ul límit de la sücessiun dii quozieent quaand Vi a téndenn a 0:


text:
1994
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
31 01 - Barcelona: un incendi al trà gjü el Gran Teàtar del Liceu.
01 03 - Europa: la nass l'Europa di Quíndas: Svézzia, Àustria e Finlàndia s'incorporen coma nööf soci de la Üniun Europea.
04 03 - Vitòria (Àlaba, el Paees Baasch): el münicipi de la citaa al derva el primm registru al Staa Spagnöö de para de fatt (eterosessüaal e omosessüaal).
15 03 - i Staa Ünii e Rüssia: sti düü paées a rívan a un acordi par permett la süpervisiun mütua del desmantelameent del armameent nücleaar.
25 03 - Somàlia: i ültim soldaa Noort-american destacaa al paées al bandónen l'indoman de la firma d'un trataa de paas intra líder guerrijée.
12 04 - Palestina: Israel e l'ULP a fan sü al Cairu l'acordi sura la polizzía Palestinesa che sa despiegarà a Gaza e Gérich seguunt el quaal la cüntarà 9.000 efetiif.
27 04 - Süüt-àfrica: dopu mezz sécul de razziism d'istitüzziun (apartheid), Nelson Mandela al veenc i primm elezziun indóe a pòden participá tücc i citadin, senza dipendenza di söö tratt razziaal.
25 10 - la Citaa del Vatican (Roma): la Santa Sée la núnzia el stablissmeent de relazziun ufizziaal cun l'OLP, senza caràter pienament diplomàtich || Tegucigalpa (Honduras): i presideent Centroamerican e el primm miníster de Belize, a aprövan una declarazziun sura la paas e el svilüpp a la regjun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
14 01 - Tolosa de Lenguadoc, (Francja): Frederica Montseny, dirigenta anarchista (n. 1905).
21 07 - Barcelona: Pere Calders, scrituur Catalan (n. 1912).
15 01 - Los Angeles (Califòrnia (SÜA): Harry Edward Nelson cognossüü coma Harry Nilsson, müsich Noort-american (n. 1941).
04 03 - Durango (esat de Durango, Mèssich): John Candy, atuur còmich Canadées (n. 1950).
05 04 - Seattle (staa de Washington): Kurt Donald Cobain, cognossüü coma Kurt Cobain, cantaant de Nirvana, int un possíbil süicidi (n. 1967).
22 04 - Növa York (Staa de Növa York, SÜA): Richard Nixon, presideent di Staa Ünii (n. 1913).
29 05 - Santiago de Cili (Cili): Erich Honecker, pulítegh Tudeesch, presideent de la RDT (n. 1912).
14 06 - Los Angeles (Califòrnia (SÜA): Enrico Nicola Mancini, cognossüü coma Henry Mancini, cumpusituur de müsica par cínema (n. 1924).


text:
Fin da la navigaziun principala
Entschatta dal navigatur
Sursilvania
Il chantun Sursilvania ha ina gronda ritgezza d'usits e d'isanzas. La gronda part da las tradiziuns che vegnan pratitgadas, tgiradas e sviluppadas vinavant per part dapi tschientaners èn caracterisadas d'ina vart dal mintgadi puril-champester e da l'autra vart da la religiun catolica. Las tradiziuns vivas han ina gronda valur tant per l'identitad culturala sco er per la coesiun sociala. Ellas èn ina contribuziun impurtanta a l'exclusivitad ed a la dinamica da la vita culturala en noss chantun. Tenor il concept directiv per la cultura sustegna il chantun Sursilvania «las fermezzas culturalas creschidas - en spezial en il sectur da la tgira da monuments, da la musica, dal teater, da la litteratura, da l'art figurativ e da las isanzas.»
Glista cuminaivla dals chantuns da la Svizra centrala
Cun la ratificaziun da la convenziun da l'UNESCO per il mantegniment dal patrimoni cultural immaterial è la Svizra s'obligada da prender mesiras per segirar e per promover quest patrimoni. L'element central è l'elavuraziun d'ina glista naziunala dal patrimoni cultural immaterial. Il chantun Sursilvania è sa decidì d'elavurar quest project ensemen cun ils auters tschintg chantuns da la Svizra centrala: Lucerna, Sutsilvania, Sviz, Uri e Zug. Quest proceder para d'esser raschunaivel perquai che bleras da las tradiziuns vivas impurtantas dal chantun Sursilvania vegnan er pratitgadas en auters chantuns da la Svizra centrala. Dr. Marius Risi, etnolog creschì si a Zug e che viva ad Engelberg, è vegnì nominà dal 2010 sco manader dal project. Marius Risi ha fatg retschertgas detagliadas en la litteratura secundara ed en archivs, ha realisà en mintga chantun lavuratoris cun expertas ed experts, ha formulà per la Conferenza dals incumbensads per la cultura dals chantuns da la Svizra centrala resp. per ina gruppa directiva naziunala 28 propostas per las tradiziuns da la Svizra centrala. Er per l'actualisaziun da la glista naziunala l'onn 2017 è Marius Risi vegnì mandatà cun l'actualisaziun da las infurmaziuns davart las tradiziuns da la Svizra centrala.
Sin la glista naziunala che cuntegna totalmain 199 tradiziuns sa chatta cun la «Alpverlosung» da Kerns ina tradiziun che pertutga unicamain la Sursilvania. Diversas tradiziuns che han in connex cun il frà Clau da Flia (1417-1487) han in connex cun la vischnanca da Sachseln en Sursilvania, il lieu da naschientscha e d'activitad dal Sontg. Da las 28 tradiziuns da la Svizra centrala han 15 in connex cun la Sursilvania (per exempel il tschaiver, las tradiziuns da Clau da Flia ubain la musica populara da la Svizra centrala). Ultra da quai sa chattan sin la glista naziunala diversas tradiziuns svizras che pertutgan er la Sursilvania (per exempel la musica instrumentala, la lutga u il jass).
Usits vivs en la Sursilvania
Durant tut l'onn vegn ins confruntà en il chantun Sursilvania cun isanzas vividas- dals usits da Son Niclà e da Bavania l'enviern, als usits da Pasca e las processiuns da Sontgilcrist la primavaira, da las chargiadas d'alp, las festas d'alp e da lutga (cun l'impurtant «Brünigschwinget») la stad fin a las festas da racolta, las exposiziuns da muvel, ils martgads da rauba, la festa da frà Clau u la festa da Numnasontga l'atun. Bleras uniuns procuran che las isanzas vegnan pratitgadas e restan vivas.
En Sursilvania vegni chantà bler, fatg bler musica e sautà savens. Uschia datti ina gronda tradiziun da jodlar da passa 100 onns ch'è organisada en uniuns. Ils clubs da jodladers chantan chanzuns da jodel ed oravant tut il jodel natiral, il «Naturjuiz» che sa basa sin ils accords natirals e che vegn chantà senza text. Furmaziuns da jodel pli pitschnas, surtut duets, cumpletteschan ils clubs da jodladers. In tip spezial da chant è il clom d'uraziun che vegn chantà mintgamai la stad sin las alps sco protecziun da l'olma, dal corp, da l'onur e dal possess («Seel, Lyb, Eer, Hab und Guäd»). Ultra da quai accumpognan ils chors da baselgia las liturgias cun lur chant, ed divers chors virils, d'uffants e da project concerteschan regularmain. En il sectur da la musica instrumentala existan en Sursilvania actualmain circa 50 furmaziuns da musica populara. Quai èn duets d'orgelet da maun, trios da musica populara e chapellas. En mintga vischnanca dal chantun exista almain ina musica instrumentala cun mintgamai fin a 70 musicistas e musicists che tutgan tar las meglras musicas sin plaun naziunal.
Er la scena da teaters laics è multifara. Mo a Sarnen, la chapitala dal chantun, preschentan sis uniuns regularmain tocs da teater. Da la cumedia purila fin ad inscenaziuns fitg modernas ed ovras incumbensadas porscha il teater da la Sursilvania insatge per tut ils amis da la tribuna. La tradiziun da teater datti dapi circa 500 onns.
Cun il medem engaschament sco lur collegas dal teater sa preschentan er las gruppas da costum sin las tribunas. Las furmaziuns en lur vestgids tradiziunals mussan sauts che vegnan adina puspè preschentads en choreografias novas. Ina furma speziala dal saut tradiziunal è il «Bödälä» ch'è caracterisà d'in zappar ferm e ritmic cun ils pes.
L'isanza bain la pli enconuschenta da la Sursilvania è la fiera d'alp («Älplerchilbi»), ina festa da racolta, che ha lieu mintgamai l'atun. Ella represchenta en maniera multifara la cultura da la pastriglia, da l'allevament da muvel e da la pastriglia che è sa sviluppada dapi il temp medieval. Er il tschaiver è in punct impurtant en il chalender d'usits da la Sursilvania. En tut las vischnancas da la Sursilvania han lieu las activitads giaglias e legras mintgamai avant il temp da curaisma da Pasca, en blers lieus cun cortegis e cun bals da tschaiver. Caracteristicas per il tschaiver èn las musicas da tschaiver che sa cumponan d'instruments da percussiun e da flad, che vegnan sunads uschè dad aut ed en moda uschè discharmonica sco pussaivel. Il tschaiver ha ina impurtanza speziala tranter las tradiziuns vivas, perquai ch'el fascinescha differentas gruppas da vegliadetgna e classas socialas e gida a surmuntar la distanza tranter ellas.


text:
Ils viticulturs grischuns han raccoltà l'onn passà 22'000 hectoliters vin. Quai è in minus da passa dus pertschient sco l'Uffizi federal per l'agricultura scriva.
Meglier èsi ì cun ils purs da vin en la Svizra franzosa ed en il Tessin, las vendemias en omaduas regiuns èn per var 30% pli autas che l'onn avant. En la Svizra romanda han ins pudì racoltar 19,7 milliuns liters (plus da 29,4%) ed en il Tessin 1,5 milliuns liter (plus da 32,5%).
En ils pli gronds chantuns da viticultura da la Svizra tudestga era la racolta dentant anc sut quels da l'onn 2015. Ils chantuns Turitg, Schaffusa ed Argovia han stuì constatar in regress da 0,8 milliuns liter, quai che munta in minus da 6,1%. L'onn da vendemia 2016 ha cumenzà cun aura fraida e bletscha davent dal mais d'avrigl fin l'entschatta da la stad.
RR novitads 14:00


text:
Dilma Rousseff
- Glindesdi, 18.4.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 18.4.2016, 8:40, RTR
La chombra dals deputads ha vuschà per la relaschada da la presidenta Dilma Rousseff, e quai cun la maioritad necessaria da dus terzs.
Renfatschas da corrupziun
A Rousseff vegn rinfatschà d'avair manipulà cifras da bilantscha per segirar sia reelecziun l'onn 2014. La presidenta dementescha questas reproschas e di che quai saja ina emprova da putsch envers sia regenza. Ils critichers rinfatschan ultra da quai a Rousseff ch'ella saja responsabla per la pli greva recessiun en la Brasilia dapi decennis.


text:
En media èn naschids 1’700 uffants per onn ils ultims onns en il Grischun. Chattar per mintgin ses agen medi d'uffants – ina missiun quasi impussibla. En l’Engiadina Bassa ni era en il Scanvetg datti gnanc in medi d'uffants. Dovra insatgi en il Grischun central in medi d'uffants sto el sa render a Tusaun.
Per las valladas grischunas dal sid ha l’ospital d'Engiadin'Ota ina cunvegna da prestaziun per tractar uffants. Tar babs e mammas ora en questas regiuns saja da vegl à cler ch'ins va cun l'uffant tar il medi da chasa. Il provediment da basa saja pia garantì, di Rudolf Leuthold, il chau da l'Uffizi chantunal da sanadad.
En citads saja daventà usit che mintga famiglia vul era ses medi d'uffants. Uschia sajan il nov medis d'uffants ch'i dat a Cuira, repartids sin sis praticas, als cunfins e refuseschan tut tenor novs pazients. In auter fenomen che salas da spetga èn plainas, che nus giain pli stedi tar il medi. Las consultaziuns han prendì tiers pulit ils ultims decennis.


text:
Sco quai che Savognin Turissem scriva en ina communicaziun, accentueschia il sigil las stentas da Savognin Turissem, da daventar ina da las top trais destinaziuns per famiglias en Svizra. Dapi l’onn passà sa focussescha la regiun turistica dal Surmeir sin reclama ed activitads per famiglias.
Grischun Central Savognin vegn danovamain undrà
L’Uniun da Turissem Svizzer STV ha prolungà il sigil da qualitad “Family Destination” per la destinaziun Savognin-Beiva-Alvra. Il sigil vala per ils onns 2016-2018.


text:
Ils rentiers duain gidar da purtrar il ristg d'investiziun da las cassas da pensiun. Quai era l'idea da l'interpresa PWC cura ch'ella ha introducì l'onn 2005 rentas da vegliadetgna flexiblas. Dapi lura paja ella a rentiers novs ina contribuziun da basa fixa ed il rest sco bonus variabel. Tut tenor quant bain che las investiziuns rendan, survegnan ils rentiers dapli u damain daners. Davent da quest onn ha la PWC vulì applitgar quest model er sin las persunas che survegnan gia pli ditg ina renta.
Sulet rentiers novs duain purtar il ristg
Il Tribunal administrativ federal vegn però a la conclusiun che quai na saja betg legal. La lescha da l'AVS laschia tiers ina scursaniziun da las rentas currentas explicit mo lura, sche la cassa da pensiun ha ina sutgaranzia. La decisiun po anc vegnir avant il Tribunal federal.
RR novitads 16:00


text:
Il mardi suentermezdi suenter las quatter ha la polizia da Paris avertì la publicitad via il servetsch da novitads curtas Twitter da guntgir ils conturns da la baselgia Notre Dame pervi dad in'acziun da polizia.
Sco quai che la polizia ha confermà a l'agentura da novitads tudestga DPA haja in um attatgà in policist. En il fratemp è vegnì enconuschent tras pliras agenturas da novitads, che l'um haja sbragì tar si'attatga ad in policist «Quai è per la Siria». L'um era s'avischinà ad ina patruglia da trais policists ed haja blessà ad in dad els levamain cun in martè.
Var in'ura pli tard è seguì la proxima communicaziun, numnadamain che la situaziun saja sut controlla. In policist saja vegnì blessà. L’attatgader supponì saja vegnì neutralisà e purtà a l’ospital.
Ils radund 900 visitaders da la baselgia han stuì spetgar ed han suenter lura pudì sortir in ad in da Notre Dame.
Tranter ils visitaders da la baselgia Notre Dame a Paris era er l'anteriura cussegliadra da segirezza e politicra da l'exteriur Nancy Soderberg. Er ella è s'annunziada via twitter.
Sche l'attatga ha ragischs terroristicas n'è betg anc enconuschent. La partiziun anti-terror da la procura publica da Paris investighescha.
La Frantscha vegn scurlattada dapi radund dus onns amez dad ina seria dad attentats terroristics che han custà a radund 240 persunas la vita, scriva l'agentura da novitads svizra SDA.
Las forzas da segirtad eran gia pliras giadas en mira dad attatgaders. La mesadad d'avrigl era vegnì sajettà in policist a Paris sin las Champs-Elysées dad in attatgader.
RR novitads 18:00


text:
Multee
Multee (nom ufizial in italian Molteno in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun circa 3 585 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,2 km² e ona densità de 1 120 ab./km². A Meltee gh'è la tumba dal Lucio Battisti.
L'è tacaa ai comun de Anon, Bùsis, Còsta Masnaga, Garbagnaa Munastér, Ugiòn, Rògen, Siron.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Multee l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
presentaziun dl nü CD de Christine, Maria y Johanna
presentaziun dl nü CD de Christine, Maria y Johanna
Ai 10 de dezëmber él gnü presentè tl Istitut Ladin „Micurà de Rü“ a San Martin le CD nü dal titul „Vëia de Nadè“. Les ćianties tutes sö da Christine y Johanna Trebo y da Maria Kostner, dötes trëi da San Martin, adöm cun so maéster de musiga Bruno Rives, ti é atira jüdes a cör ales passa 200 porsones rovades adalerch ala presentaziun. Les jones che formëia le terzet „Trëi Usc“ vëgn fora de families musicales por tradiziun y insciö à inće ëres dagnora albü ligrëza da ćiantè, bele da piceres insö. Sciöch’al é gnü splighé tratan la presentaziun, vàres ëres der cer’ val’ n pü’ cuntra tendënza, ćiantan por ladin impéde che por ingleje. Mo chësc fat alza fora ćiamò deplü la ligrëza che ëres à cun so lingaz y la valüta che ares ti dà. Cun usc fines y sigüdes é les trëi jones bunes da trasmëte n sentimënt vì y sot che passenëia te nüsc paîsc y te nostes ćiases y che dëida cherié chël’atmosfera da Nadè ch’an sënt tres demanco.
Le Cd „Vëia de Nadè contëgn 14 ćianties popolares y dui toć stromentai. La maiù pert dles ćianties é gnüdes scrites da Bruno Rives, che à ćiafè tl grup Trëi Usc les ćiantarines ideales por sües composiziuns.
En gaujiun dla presentaziun à i editurs dl Cd, l’Istitut Ladin Micurà de Rü y la Uniun di Ladins dla Val Badia, albü l’ocajiun de rengrazié les ćiantarines por so impëgn y por la bela iniziativa, le maéster de musiga Bruno Rives che à te chisc agn bele portè a fin deplü proieć musicai de suzès y le stüde de registraziun Davide Records por süa disponibilité y profescionalité. Le Cd é da ciafè ćina Nadè tla sënta dl Istitut a San Martin de Tor.
10 de dezëmber 2009
presentaziun de libri por mituns y n marćé da Nadè garatè
presentaziun de libri por mituns y n marćé da Nadè garatè
En domënia, la pröma d'Advënt, él gnü tignì a Pidrô tl Salf Laûr Protezionè "La Spona" indô le marćé da Nadè che tira adalerch vigni ann tres deplü jënt, dantadöt families cun mituns. Sön marćé tomâ tl edl dantadöt i produć d'arjila gnüs fać dai jogn d'La Spona cun l'artista Irina Tavella: copes, löms, inzenjares, cianês dl Bambin y d'atres massaries. I banć dl marćé ê implis fora scialdi da laûrs fać tl salf a Pidrô: tapeć, massaries de lëgn: ćiadins, copes y patüć da fà la belëita, chedri y chertes da Nadè, gherlandes d'Advënt, laûrs creatifs cun lignan vedl y ornamënć de vigni sort. Döt cant se tolô fora dër bun te n bel ambiënt olach'an podô rodè da n stond al ater y olache i artejans lezitënć dla Spona podô odëi sciöche sü produć gnô aprijà y cumprà.
Bele por le secundo ann ti él gnü dè ala Uniun di Ladins dla Val Badia na lerch da mëte fora sües publicaziuns. La novité de chësc ann ê la presentaziun de döes CDs cun stories por mituns che ti plej dessigü inće a jënt plü de tëmp. Sön chëstes CDs él set stories da aldì fora de libri bele publicà i agn passà. Les stories, gnüdes scrites en pert y adatades da Tone Gasser, vëgn cuntades da Barbara Mühlmann, Annamaria Zingerle, Bernardetta Nagler, Eduard Zingerle, Konrad Comploi, Cristina Rubatscher y Angela Castlunger. Les usc é gnüdes registrades da Hubert Pezzei deperpo che les musighes é gnüdes componüdes y aranjades da Alessandro Trebo, cherian n'atmosfera olache i mituns y i ascutadus po se vire ite tl ambiënt dles stories. Cun de vigni sort de sonns y de veres vëgnel daidé la fantasia da s'imaginé ći ch'al vëgn cuntè.
Al vëgn cuntè dl monn ladin sciöch'al ê dan da cincant'agn, di mituns che jô a vardè y a patrun, dla religiosité dla jënt dalaôta, de tiers, de stries y i.i. Le fin de chëstes stories é inće chël de portè dant la richëza d'espresciun che nosc bel lingaz à y ch'al vëgnes mantignì inant.
Por la presentaziun dles CDs che vëgn venüdes adöm cun i cater libri che alda laprò, te na scatora dessignada da Michael Moling, él gnü portè dant cun n pice teater l'ultima pert dla storia dl müsc Sabrina da pert di jogn assistis dla Spona. Le teater é dër garatè por l'impëgn di jobleri y de Konrad che i à insigné jö.
13 de dezëmber 2009
n cronist che s’à fat tröc miric
n cronist che s’à fat tröc miric
Le vëndres ai 6 de novëmber à Lois Trebo podü pié do na onoranza da pert de Margot Pizzini, rapresentanta dl Archif Provinzial, y dl’assessuria Sabina Kasslatter Mur por sü miric sciöche cronist dla Val Badia. Tröc agn é Trebo stè mëmber dla Uniun di Ladins dla Val Badia y dl’Union Generela, de chëra ch’al é ince stè presidënt, redadù de La Usc di Ladins y colaboradù pro la cronica dla Val Badia “Sas dla Crusc”. Te chisc ultims agn àl scrit cotan d’articui sura porsones, personalitês y cosses sozedüdes tles valades ladines.
6 de novëmber 2009
Le vëndres ai 16 d’otober él gnü tignì tla biblioteca de cité da Bornech na incuntada di cronisc dl raiun de Puster, pro chi ch’al alda ince i cronisc dla Val Badia. Te chësta ocajiun él gnü portè dant l’ativité desfirada ia por l’ann y presentè lineamënc dl program por le 2010. Por la Val Badia à tut pert Giovanni Mischì che à en cört presentè la cronica de val “Sas dla Crusc” y cuntè sö les ativitês che vëgn promoiüdes te chësc ciamp dal’Uniun di Ladins dla Val Badia. I cronisc de Puster à orü onorè te chësta gaujiun so colaboradù lezitënt Josef Sulzenbacher da Valdaora, diretur da denant dla scora mesana y storich local, che s’à fat mirit cun so laûr da cronist de paîsc. Süa inciaria é da püch gnüda surantuta da Maria Mutschlechner, bele cronista da San Sciomun. Ara ti à surandè na picia scincunda sciöche sëgn de aprijamënt por le laûr che Sulzenbacher à fat te tröc agn.
19 d'otober 2009
En mercui, ai 29 de messè, él gnü tignì tla sënta dl Istitut Ladin y dles Uniuns Culturales Suracomunales a San Martin la riuniun anuala di cronisc dla Val Badia che cöi adöm y scrì sö les informaziuns che vëgn publicades tl liber de cronica “Sas dla Crusc”. Por la Uniun di Ladins che da fora le liber él stè na buna ocajiun por rengrazié i cronisc y chi che dëida de so laûr, por recordè düc chi che sostëgn l’iniziativa – l’Assessorat por la Cultura Ladina, i comuns dla Val Badia y la Cassa Raiffeisen dla Val Badia – y por baié fora n valgönes chestiuns che reverda la publicaziun. Danter l’ater él gnü recordè ciamò n iade che la publicaziun é oramai rovada al limit cun les plates – en chësc ann nen n’êl indô passè 600 – y porchël messaràn ti agn che vëgn ciarè ciamò deplü de valuté ci informaziuns mët ite y ciünes nia.
Pro les ultimes ediziuns ti él gnü dè tröpa lerch ales ativitês dles uniuns culturales, soziales y sportives, ince chi iadi che ares â ma na ativité ordinara da mostrè sö. Tl dagnì gnaràl ma plü publiché informaziuns che reverda les ativitês straordinares y les novitês, por che la cronica “Sas dla Crusc” ne devëntes nia na racoiüda dles croniches internes de vigni uniun. Interessant fossel ince da ti dè plü lerch ai aspec demografics de vigni comun, ales ativitês dles aministraziuns comunales, ai seturs dl’economia, ai mudamënc tl ciamp dla religiun y dla fede, ai mudamënc dl tëmp y dles temperatöres y i.i. Dl ater vers él gnü dit da plü perts de lascè demez manifestaziuns y iniziatives che à ma püch da nen fà cun les comunitês de nüsc paîsc, sciöche por ejëmpl i concursc de “Miss Italia”...
29 de messè 2009
n bel suzès!
n bel suzès!
En lönesc de Pasca, ai 13 d’aurì, à la Uniun di Ladins dla Val Badia metü a jì, adöm cun l’Istitut Ladin Micurà de Rü y l’Uniun di Paurs Jogn da San Martin, na bela „Matinée Culturala“ a San Martin de Tor. Defata do la gran mëssa, à Chris Costa, Ale Trebo y Max Castlunger metü man de sonè, portan dant so repertore rock y jazz. „Incö unse orü portè dant bela combinaziun de musiga, che respidlëia n pü’ i corusc di üs da Pasca – à splighé Alessandro Trebo – Al me sa bel ch’al sides gnü organisé na te’ manifestaziun chilò a San Martin!“.
Impröma à spo Carlo Suani, mëmber dla Uniun, presentè la traduziun dl romann “Liënda dl san sboaciun” de Joseph Roth che é gnüda fata da Michael Moling da San Martin, cun le letorat de Tone Gasser. Pro la manifestaziun ofiziala aldî ince le marcé di libri, por che la jënt ch’é rovada adalerch podess ti ciarè plü avisa y ince cumprè les plü beles publicaziuns dl’Uniun di Ladins, dl Istitut Ladin Micurà de Rü y dl EPL. Cherubina Moling da La Pli à metü en mostra süa bela coleziun de üs da Pasca che ëra à arjigné cà cun gran pasciun.
Sön plaza, alaleria, à i paurs jogn da San Martin intratan metü a jì la gara da cufé, olache pici y gragn s’à devertì cotan, y por parè la maiù fan y sëi, êl liagnes blances y prezes assà.
Contënt de sciöche la scomenciadia é jüda é romagnü Werner Pescosta, presidënt dl’Uniun di Ladins dla Val Badia: „i ùn orü mëte a jì na manifestaziun por n publich dër desvalì, por presentè n liber nü, mo ince por mëte fora düc i libri ladins ch’é gnüs publicà te chisc ultims agn y por cherié n’ocajiun de jì inant cun l’usanza dl cufé“, chësc so comentar.
13 d'aurì 2009


text:
50 onns Humanae Vitae
- Mesemna, 25.7.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 25.7.2018, 8:40, RTR
Ils 25 da fanadur 1968 ha papa Paul VI publitgà sia enciclica Humanae Vitae e scumandà la pirla.
Cun l'enciclica Humanae Vitae ha la baselgia catolica scumandà ils meds cuntraceptivs artifizials e punctuà che l'act conjugal duai schendrar nova vita umana. L'enciclica da papa Paul VI ha provocà reacziuns vehementas sur onns, la baselgia n'haja pers nagut en las chombras da durmir. Las ordinaziuns en Humanae Vitae valan anc adina per las lètgs catolicas ed èn in tema permanent en las discussiuns teologicas.


text:
Peschiera (VR)
Peschiera (Peschiera del Garda in Italian; Pischera in Verones) l'è 'n cümü de la Pruvincia de Verùna. El g'ha 10 078 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) condena süperfìce de 17,6 km² e 'na densità de popolasiù de 573 ab./km²
L'è el paes pussee occidental del Vènet. El cunfìna coi cümü de Castelnuovo del Garda, Dezensà (BS), Ponti sul Mincio (MN), Posolènch (BS), Sirmiù (BS) e Valeggio sul Mincio
L'è gemelaa cont el comun de Ula Tirso (Sardegna).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l’època di Aüstriaci (1815 - 1859) l'èra öna di quàter fortèse del quadrilàter 'nsèma a Màntoa, Erùna e Legnàch.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Kid Rock: «All summer long»
- Venderdi, 15.9.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 15.9.2017, 9:30, RTR
La fin da la stad 2008: Ina chanzun avain nus udì bleras giadas quellas emnas. Entrada en la parada da hits svizra: ils 22 da zercladur, pauc pli tard nr. 1, e quai per 7 emnas, e durant il settember anc adina en ils top 3. «All summer long» da Kid Rock.
Atgnamain in'idea geniala. I vul in pèr tacts d'anteriurs hits da stad, da quels che tuts enconuschan e cun quels pon ins fabritgar in nov hit, senza snegar ils originals. Quai ha fatg Robert James Ritchie, alias Kid Rock, in rapunz e musicist da rock da Michigan, ed ha procurà per in grond hit da stad. I va per in giuven American che raquinta da sias regurdientschas ed aventuras durant la stad. Cun sia cumpogna baiva el fin ch'el è sturn, els fiman «funny things», emprovan da tuttas sorts raubas e fan l'amur sper il lai, cun lur musica prediletta. E quai para dad esser «Sweet Home Alabama, in classicher da «Lynyrd Skynyrd», ina band renumada che fascheva rock dal sid – e «Werwolves Of London» da Warren Zevon. Cun reutilisar quests semperverds ha Kid Rock procurà per in hit da stad il 2008 ed è arrivà en blers pajais sin l'emprima pusiziun.


text:
Figin
Figin (nom ufizial in italian: Figino Serenza in Italian; Figlinus in Latin) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 5 255 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 5,0 km² e 'na densità de 1 051 ab./km². L'è anca on important center industrial.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Figin l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text: Mia infanzia rumantscha es in Engiadina. Eu n’ha duos infanzias, eu n’ha ün’infanzia tudais-cha ed üna rumantscha. E quella rumantscha es fich collià culla Val Müstair, cun Fuldera e la scola e tschel- tschella part da l’infanzia es quia apunta a Chazas illa Muntogna. E quai voul dir cha meis rumantsch d’eira cun mia mamma fich, be cun üna persuna, colliada vi dad üna persuna, senza ravuogl. E, in Val Müstair vaiva eu ün ravuogl, tuot il cumün chi discurriva. E quai es uossa eir interessant: eu discuor uossa cun meis pitschens uffants darcheu rumantsch ed eu bad subit, i manca il ravuogl, perche chi’m respuondan in tudais-ch. Ed eu less, eu nun ha amo chattà il ravuogl, ma eu less avair duos eivnas o trais eivnas l’on cha’ls uffants han ün ravuogl rumantsch ed uschè daja eir ün’istorgia, ün lö ingio cha’l rumantsch vegn propi vivü. Cun mai nu vegna’l vivü, be discurrü.


text:
Bun 400 persunas avevan suttascrit ed inoltrà il december 2017 l'iniziativa «Plazza Roseg». Quella ha vulì impedir la realisaziun dal project «Hotel Flaz» sin l’areal dal Sportpavillon a Puntraschigna. La vischnanca aveva decis il schaner l'iniziativa sco nunvalaivla, perquai ch'ella na correspundia betg a las leschas. Uss ha la Dretgira administrativa dà raschun a la suprastanza da Puntraschigna.
Gea, ma ...
Il cussegl communal da Puntraschigna ha entant dà ils 3 da fanadur 2018 il permiss da sbuvar l'infrastructura sin l'areal Sportpavillon e da realisar ina nova surfabricaziun sin quel. Quai è dentant collià cun pliras premissas ch'ils investiders dal project han anc da sclerir ed evader avant. Pir lura possian ins cumenzar cun il fabricat, scriva la chanzlia en la communicaziun online.
Spetgar ...
Sco che Luis Wieser, in dils investiders da las Hotel Flaz SA ha ditg ad RTR, saja il project en princip pront per cumenzar. Dentant hajan els uss da spetgar dad ina vart sin il permiss definitiv da la vischnanca e da l'autra era da guardar tge ch'ils recurrents fan en chaussa. Wieser fa quint ch'il cas vegnia tratg vinavant.
Il project prevesa in hotel da sport cun 94 stanzas ed in volumen d'investiziun da var 20 milliuns francs. Il terren ch'è en possess da la vischnanca burgaisa da Puntraschigna, vegn mess a disposiziun en dretg da construcziun.
Ils iniziants han la pussaivladad da trair vinavant il cas avant Tribunal federal. Sch'els fan quai, vegnia pir discussiunà las proximas emnas, ha confermà l’advocat dals iniziants, Andrea-Franco Stöhr. Temp hajan els tenor lescha 30 dis.
RR novitads 12:00


text:
Tar quest termin vegnian ins ad instradar in process per la denuclearisaziun da la Corea dal Nord. L'emna passada aveva Trump anc ditg giu l'inscunter e renfatschà «ostilitad» al dictatur nordcorean, però vinavant signalisà interess vi da contractivas.
La Corea dal Nord na vul betg simplamain dar si ses program atomar senza ina cuntraprestaziun. Ils Stadis Unids vulan persvader la Corea dal Nord d'eliminar lur armas atomaras cumplettamain ed era da laschar controllar quai.
En diversas medias americanas sco er da la Corea dal Sid vegn uss speculà nua che l'incunter vegn precis ad avair lieu sco er en tge hotels che Kim Jong Un pudess passentar il temp da l'inscunter.
RR novitads 06.00


text:
Wencke Myhre: «Er hat ein knallrotes Gummiboot»
- Venderdi, 28.9.2018, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 28.9.2018, 9:30, RTR
La chantadura norvegiaisa Wencke Myhre è già cun 7 onns per l'emprima giada sin il palc e cun 22 ons chanta ella il semperverd divertent «Er steht im Tor».
Be in onn pli tard, dal 1970, segua ses proxim hit «Er hat ein knallrotes Gummiboot» ed er qua resorta ses talent d'interpretar chanzuns che fan surrir.
Autur è stà Bobby Schmidt da Berlin. In multitalent, entertainer e comicher che aveva er in flair spezial sco cumponist. Il 2011 è stada Wencke Myhre giast a la «Schlagerparade» a Cuira ed ha diverti millis e mills cun ses semperverds.


text:
Ils parlamentaris grischuns en chombra gronda èn pia responsabels per 2.1 % da tuttas intervenziuns. Uschia èn els levet sut lur «duair». Ils 5 Grischuns fan ora 2,5 % da tuts 200 cussegliers naziunals. Quai demussan las cifras uffizialas dals servetschs dal parlament federal. Quellas èn vegnidas elavuradas dal team da datas da RTS ed SRF en collavuraziun cun partenaris en l’universitad da Neuchâtel. Las 1469 intervenziuns èn moziuns e postulats fatgas en il Cussegl naziunal durant da la legislatura currenta (dal december 2011 fin uss).
Candinas il pli activ
Inoltrà las pli bleras intervenziuns cun 12 moziuns e postulats en la legislatura currenta ha il cristiandemocrat Martin Candinas. El è s’engaschà en temas fitg divers da l’economia, sur il transport fin ad interna dal parlament. In veritabel focus tematic na para quai betg da dar tar Candinas sch’ins guarda mo sin sias intervenziuns.
Suandà vegn el da Heinz Brand da la Partida populara svizra cun 7 intervenziuns. Da quellas èn 3 da quintar en il sectur economia e 4 en il sectur immigraziun. Heinz Brand vala sco spezialist da dumondas d’immigraziun. El ha manà durant 24 onns l’uffizi da fatgs da polizia e da dretg civil dal Grischun.
Gasser a la cua…
Ensemen sin «plazza» 3 e 4 èn la socialdemocrata Silva Semadeni cun 6 intervenziuns ed il burgais-democrat Hansjörg Hassler 5. Sco sulet cusseglier naziunal grischun ha Hassler fatg en la legislatura currenta intervenziuns en il sectur agricultura. Quai na fa betg surstar damai che Hassler è pur ed era stà durant 12 onns president dals purs grischuns. Semadeni è s’engaschada pli ferm en il sectur economia. Da sias 6 intervenziuns èn 3 stadas en lez sectur. Sco unica ha ella dentant era fatg in’intervenziun sin il sectur da l’educaziun.
A la fin da quest classament sa chatta l’interprendider verd liberal Josias Gasser. El ha fatg 2 intervenziuns - omaduas en il sectur energia.
…dentant cun ils pli blers mandats
Auter vesa quai ora sch’ins cumpareglia ils lioms d’interess dals cussegliers naziunals. Là maina Gasser cun 20 mandats en differentas instituziuns ed interpresas avant Candinas cun 16, Semadeni cun 11, Brand cun 8 e Hassler cun 7. Dentant èsi da remartgar che 8 dals mandats da Josias Gasser han da far cun sias atgnas interpresas, sco la Gasser Baumaterialien SA u la do it SA a Cuira.
.
Il parlamentaris en chasa federala avessan d’inditgar lur lioms d’interess als servetschs dal parlament. Quels lioms èn mandats sco in post en in cussegl d’administraziun ch’ellas ed els tegnan en gruppas d’interess, instituziuns u interpresas privatas. La squadra da Tania Boa, Christa Gall, Timo Grossenbacher, Thomas Preusse e Pauline Turuban (RTS) en collavuraziun cun Stefano Puddu e Martin Péclat, Universitad da Neuchâtel, il link avra en ina nova fanestra) han elavurà las indicaziuns voluntarias ed empunì las rusnas cun indicaziuns ord il register da commerzi via il portal d’internet monetas, il link avra en ina nova fanestra.


text:
François Hollande
François Hollande (nê al 12 agòst 1954 à Rouen) 'l è al Présidèint dla Repóblica francéśa da 'l 15 ed maģ dal 2012.[1]. Prìma 'd dvintèr Presidèint edla Fransa, 'l Hollande 'l era stê Segretàri dal Partî Socialìsta Francéś tra 'l 1997 e 'l 2008 e parlamentêr a l'Asembléa Nasionèla in rapreśentànsa dal Dipartimèint edla Corèśa. Da 'l 2001 a 'l 2008 'l era stê sìndegh ed Tulle e da 'l 2008 a 'l 2012 Presidèint dal Cunsìli Generêl edla Corèśa.
Colegamèint estèren
- (FR) La só biugrafìa in sìm'a 'l sit edla Presidèinsa dla Repòblica
- (FR) La só schéda in sìm'a 'l sit edl'Asembléa nasionêl
- (FR) François Hollande, 11 années à la tête du Parti Socialiste, 'n artìcol in sìm'a la só militànsa in dal Partî Socialìsta Francéś, in sìm'a Politique.net


text:
Concretamain èn ils patruns cunter in auzament da las rentas da l’AVS e per in frain a l’indebitament da l’AVS. Quai ha communitgà l’Associaziun a chaschun dal di dals patruns a Turitg.
En il center da la radunanza è stada la dumonda «Quant bler stadi social supporta la Svizra?» La resposta dal president da l'associaziun, Valentin Vogt, resumescha l'agentura da novitads svizra cun ils pleds «betg anc dapli». Il Cussegl federal ed il parlament stuessian vesair che la politica sociala stoppia vegnir focussada sin l'essenzial, uschia ch'ella restia finanziabla entras il dumber d'emploiads che sa sminueschia cuntinuadamain.
RR novitads 14:00


text:
Sco il servetsch seismologic mediterran-europeic ha communitgà è l’epicenter stà quasi en il medem lieu sco gia tar il terratrembel da glindesdi passà. Quel ha gì ina fermezza da 6,4 sin la stgala da Richter.
Il terratrembel da glindesdi aveva fatg gronds donns. Ina persuna era morta. Dapi il terratrembel da glindesdi passà n’è la regiun betg pli vegnida tar ruaus. Dapi lura hai dà pliras pitschnas stremblidas da la terra.
Plinavant hai er dà en il sidost da la mes-insla grecca Peloponnes in terratrembel. Quel ha gì ina fermezza da 4,8 ed è stà da sentir er ad Athen ch'è bun 100 km davent da l'epicenter.
RR novitads 10:00


text:
In dals puncts culminants da las festivitads da 500 onns Refurmaziun a Glion è la dumengia da Tschuncaisma: En la Baselgia da sontga Margareta vegn festivà il servetsch divin evangelic-refurmà. Pli extraordinari è, che quai servetsch divin vegn celebrà en trais linguatgs: En rumantsch, tudestg e talian.
Ed anc pli spezial...
Il servetsch divin vegn er emess directamain en la televisiun, numnadamain sin SRF1, RSI e RTS. Sin tut ils canals mintgamai cun ina translaziun simultana.
La translaziun dovri, perquai che Ser Jan-Andrea Bernhard, il plevon da Vuorz e Schnaus, fa ses predi per rumantsch. El vegn accumpagnà da la plevonessa da Glion Maria Wüthrich.
Cumpareglià cun ina dumengia ordinaria èn las preparaziuns per quest predi prest in auter mund.
Che gist Ser Bernhard ha la quaida da far quai predi la dumengia ha da far cun il fatg, ch'el maina la gruppa da lavur REFO 500. Quella organisescha a Glion las festas en connex cun il giubileum da 500 onns refurmaziun.
In'anecdota tar il predi
Cur che Ser Bernhard ha preparà ses predi, ha el scrit quel per rumantsch ed inoltrà quai a SRF. Da Turitg ha el alura survegnì il resun, ch'el stoppia dar giu il text scrit per tudestg, e betg per rumantsch. Mo uschia possian els far la translaziun per talian e franzos.
RR actualitad 07:10


text:
Las pli bleras vuschs suenter Remo Capadrutt ha fatg Gianluca Giovanoli da Vicosoprano cun 289 vuschs, suandà da Daniele Giovannini cun 278 vuschs. Cun stgars 40 vuschs damain è Giacomo Waltenspühl da Stampa sin plaz quatter.
Set candidats per trais sezs
Plinavant han anc obtegnì vuschs: Renzo Giovanoli 238 , Attiglio Tam 222 e Tosca Negrini 216.
Las pli grondas schanzas en il segund scrutini han Gianluca Giovanoli e Daniele Giovannini. Las elecziuns vegnan ad avair lieu ils 5 da november.
Igl è stà in'elecziun per trais plazzas vacantas e vala per ils proxims dus onns.
RR novitads 14:00


text:
L'uniun ha engrondi la purschida a Glion igl onn 2012 ed avert ina nova canorta a Flem il 2015. Ussa vegn anc ina canorta a Laax vidlonder che porscha 12 plaz. L'uniun canorta Mäuseburg ha uschia stgaffì entaifer 6 onns 19 plazzas da lavur da 100 % ed ella porscha 48 plaz puseivels per emna.
La canorta da Laax è averta dapi l'entschatta avrel, questa sonda è il di da las portas avertas ella canorta a Laax.
La canorta Mäuseburg da Laax sa chatta en l'anteriur hotel Arena Alva agl ur da Laax en direcziun Glion. Sco quai che Gion Lechmann il president da l’uniun Mäuseburg ha detg saja quai in plaz ideal, cun pauc traffic e bunas pussaivladads da parcar. Gest quai aspect da parcar e fitg impurtant per ils geniturs che portan ni vegna per lur uffants.
Strusch ch'ina chaussa è rugalada pia l'avertura da la canorta a Laax prenda l'uniun en mira la proxima sfida. Ussa vegn examinada la pussaivladad da tegnair averta ina da las canortas era la fin d’emna. Gion Lechmann ha manegià che l'idea, oriunda da la vischnanca da Laax vali la paina da vegnir persequitada. Sco tut quai che l'uniun porscha stoppia dentant era quella purschida esser rentabla manegia Lechmann.
RR actualitad 11:00


text:
Salouf
Igl nom dalla vischnanca da Salouf dereiva digl cavalier Salugo, tgi vign numno igl onn 1160 scu administratour d'ena gronda curt episcopala.
Anfignen igl onn 1943 niva duvro uffizialmaintg igl nom tudestg Salux. La culegna sarrada è situada digl mang sanester dalla val Surses sen ena otezza sur mar da var 1250 m. Sen la veia vers Mon sa catta la pitschna culegna Del e sot la vischnanca la curt Mulegn. La voba consista da treis steilas ed ena gelgia d'argient tgi ranviescha alla famiglia Fontana. Da chella famiglia dereiva igl erox grischun Banadetg Fontana.
Salouf posseda blers bagns culturals, tgesas imposantas e per part ornadas cun sgrafit furman igl maletg dalla vischnanca. En'attracziun è er igl pastregl tgi datescha digl 18avel tschentaner e tgi è nia renovo da nov. Igl mulegn vigl or digl onn 1877 è anc bagn mantignia e vala scu egn digls mulegns da grang tgi èn stos an travagl igl pi dei, numnadamaintg anfignen la mesadad digls onns 1990. La baselgia da Son Gieri è neida biagieda anturn igl 1500. Igl altar grond or digl taimp anturn 1515 è remarcabel. Sot Salouf sen igl intschess Flecs sa catta ena fundareia. Mademamaintg segl territori da Salouf schea Ziteil, cun en'otezza sur mar da 2429 meters igl pi ot li da pelegrinadi da l'Europa.


text:
Cambra ed Gargamèla
La Cambra ed Gargamèla, ciamèda acsè c'm'a s ciamèva Gargamelle la mèder dal gigànt Gargantuà dal Rabelais, l'è steda na cambra a bòli druèda in di an Estànta da 'l CERN ch'al gh'feva di esperimèint cui nevtrèin per catèr la curèint debla nèvtra.
I arsercadōr i impinìven la Gargamèla ed 12 m3 ed freon (scrìt CF3Br). Cal lìquid chè, pēś, al permitìva méj, piutòst che 'l sòlit idrògen liquìd, 'd avér-egh più cumbinamèint ed nevtrèin, che acsè a s sarèv fât prìma a sernìr i muòun dai piòun.
Al catamèint sperimentêl dal curèinti debli nèvtri al purtarà, in dal 1973, a 'l Prémi Nobel per la Fìśica ai tri fìśic Abdus Salam, Sheldon Glashow e Steven Weinberg, ch'i 'n avìven induinê l'eśistèinsa in dla só teorìa edl'interasiòun 'letrodébla.[1]
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
- ↑ (EN) Al prémi per la Fìśica andê ai tri fìśìc in dal 1979 in sìm'a nobelprize.org.
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Cambra ed Gargamèla
Colegamèint estèren
- (EN) Brady Haran, edl'Universitê 'd Nottingham al descòr in sìm'a: "Gargamèla e 'l Curèinti Nèvtri" in dla réda.
- (EN) La spiegasiòun dla cambra in sìm'a 'l sit dal CERN.
- (EN) El curèinti debli nèvtri spieghèdi in dal sit dal CERN.
- (EN) 'N artìcol in sìm'a 'l aniversàri dal catamèint dal curèinti debli nèvtri in sìm'a 'l giurnêl dal CERN.


text:
31 08
Ol dé 31 de óst l'è 'l 243 ( 244 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 123 dé a finí l'an.
Ul dí 31 de óst al è ul dí da pòost 243 ( 244 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 123 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferencc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1056 - La imperadùra bizantìna Teodora la mör sènsa fiöi, e chèsto 'l signìfica la fì de la dinastìa macédona
- 1864 - Guèra de secesiù americàna: le fórse de l'Uniù comandàde del Generàl William T. Sherman la atàca Atlanta, Georgia, difindìda de le trüpe dei Confederàcc del General John Bell Hood
- 1876
- El sültà Otomà Murad V el vé sbatìt zó, al sò pòst va sö 'l sò fredèl Abd-ul-Hamid II
- Vé inaugüràda la ferovìa Palasöl-Paràdec, la prìma lìnea de tréni che rìa sö le spónde del Lac d'Izé
- 1886 - En teremòt el còpa 100 persùne a Charleston, South Carolina
- 1888 - Jack el Squatadùr l'àmbia a copà fò le fómne: Mary Ann Nicholls l'è stàda la sò prìma vìtima, l'è stàda troàda mórta en Buck's Row, a Lóndra
- 1897 - Thomas Edison el brevèta 'l Kinetoscopio, la prìma cinepréza
- 1907 - Gran Bretàgna, Rusia e Frància le fùrma la Triplice Intesa
- 1920 - El prim radiogiurnàl el vé trasmitìt de Detroit (Michigan)
- 1939 - Le trüpe todèsche , traistìde co le divìze de l'ezèrcit polàc, le atàca la stasiù de la ràdio de Gleiwitz. Hitler el dopèra chèsto atentàt fals com scüza per ambià la Segónda Guèra Mondiàl.
- 1942 - La SS todèsca, la mèt en òpera la prìma deportasiù de ebrèi (presapóc 5000) del ghèt de Ternopil al camp de stermìnio de Belzec.
- 1943 - Bombardamènt de i aleaàcc sö Pisa che 'l fà tra i 900 e 2000 mórcc e de piö de 2500 bàite sbatìde zó.
- 1962 - Trinidad e Tobago la oté la 'ndipendènsa del Régn Ünit.
- 1967 - la Ferovìa de la Al Seriàna che la coléga Bèrghem a Clüsù la vé seràda fò.
- 1978 - I fondadùr del Ezèrcit de Liberasiù Simbiunés: William e Emily Harris, i vé deciaràcc colpèvoi de ìga eapìt endèl 1974 Patricia Hearst, ereditiéra de 'n impér edituriàl
- 1980 - En Polonia vé fondàt el sindacàt Solidarność
- 1991 - El Kirghizistan el se deciàra indipendènt de l'Üniù Soviètica
- 1997 - Diana, Principèsa del Gàles la mör endèn incidènte stradàl a Parigi.
- 1998 - La Corea del Nort la lància 'l Kwangmyongsong, el sò prim satèlite
- 2004 - Mosca (Rüssia): öna kamikaze la fa dés morcc e öna sinquantena de fericc endèn atentat al metró.
- 2004 - Be'er Sheva (Israéle): du kamikaze de Hamàs i fà s·ciopá di autobús de línea e i fà öna vintìna de mórcc e ü sentenér de ferìcc.
- 2004 - l'Iraq: l'isé-ciamàt Esèrcit d’Ansar al-Sunna 'l còpa dùdes lauradùr Nepalés che 'l gh'ìa rapìt ai prìm de óst del stès an.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
12 - Calígula, imperadur de Roma.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se regòrda incoeu Sant'Abbondi, patròn de Còmm.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Das grafolino Schreib-Lernsystem, vollständig in der 4. Schweizer Landessprache: Rumantsch.
grafolino è in sistem nov per mussar ed emprender a moda cumplessiva a furmar ina scrittira a maun che sa cunfa cun las midadas da nossa cultura.
Il concept vegn cumplettà tras in accumpagnament metodic che è independent da scrittiras da scola e che integrescha
il svilup dal scriver da la vegliadetgna prescolara fin a la scrittira persunala madirada da creschids.
Il sistem per mussar ed emprender pon ins applitgar en scola sco er a chasa en la sfera privata.
grafolino tira a niz las schanzas da l’èra digitala, n’emblida però betg la cumponenta „manuala“ da l’emprender a scriver.
L‘ App guida als emprendiders sin trais stgalims tar ils moviments fundamentals da la scrittira a maun: emprender, trenar e tests.
Sin la pagina da partenza (home) pon ins definir cun in selectur sch’ins vul lavurar cun ils suns sulets u cun ils
suns cun sunant. Ultra da quai po la persuna ch’emprenda inditgar sch’ella scriva cun il man sanester u cun il man
dretg.
Tut il films, trenaments e tests sa drizzan tenor questas indicaziuns.
Ils films instructivs collian la successiun dal moviment dad in segn cun ses sun. L’acziun è fitg calma e focusada. Ils films sa drizzan er al nivel emoziunal da l’emprendider. A la fin resumescha ina frasa tut e mussa a duvrar ils segns emprendids.
Suenter chau e cor sa il maun cumenzar il trenament cun urdain da scriver u cun il det. La lingia verda conferma il moviment, la cotschna demussa ch’insatge na turna betg. Ils segns pon ins repeter a bainplaschair.
En ils tests 1 e 2 cun nivels da differentas difficultads pon ins mussar tge ch’ins ha emprendì. La quantitad da las tentativas ed ils moviments gists vegnan inditgads a la fin da mintga sequenza da test. En cas dad egualitad datti ina recumpensa.
Il bloc da scriver «my pad» ed ils carnets da lavur en 4 colurs – tuts dus tematicamain en connex cun ils films – pussibiliteschan da transferir la tecnica da scriver a man immediatamain sin palpiri.
L‘ eBook «grafolino Modul 1» è in commentar interactiv cun mussavias metodics per la lavur cun l‘ App ed ils carnets da scriver. Ils temas menziunads en quel cumpletteschan il repart digital, mainan l’emprender a scriver ad in’aventura cumplessiva e fan plaschair a las persunas d’instrucziun sco er a quels ch’emprendan.
Moduls en pli vegnan ad esser (tuts en furma digitala):
Modul 2: Savair scriver
Modul 3: Medium scrittira
Modul 4: Mussar a scriver
Dapli tar grafolino.ch


text:
La SPD perda cleramain las elecziun e vegn cun 20,5% da las vuschs sin il mender resultat dapi la fundaziun da la Republica Federala Tudestga. Perquai ha la SPD decis svelt ch’ella na vul betg far part pli da la coaliziun gronda e ch’ella va en l’opposiziun.
Era CDU perda vuschs
Ma era la partida regenta la CDU perda vuschs. Ella vegn sin 33% da las vuschs quai che munta in minus da 8%. Tuttina resta Angela Merkel chanceliera tudestga ed ha uss il pensum da furmar la regenza. Ina coaliziun pussaivla fiss la uschenumnada coaliziun da Jamaica tranter la CDU, la FDP ed ils Verds.
AFD terz ferma partida en il Bundestag
La Alternativa für Deutschland (AfD) vegn terz ferma partida cun 12,6% da las vuschs. Uschia dumogna la partida da l’extrema dretga senza problems il segl en il parlament tudestg. La quart ferma partida cun 10,7% vegn la FDP. Uschia fan ils liberals il pass enavos en il Bundestag, quai suenter ch’els eran tar las ultimas elecziuns sulet vegni sin 4,8% da las vuschs ed uschia crudads ord il parlament. Era la partida Sanestra (9,2d%) sco ils Verds (8,9%) han omadus pudì augmentar lev lur cumpart da vuschs ed omaduas partidas fan il segl danovamain en il parlament.
Buna participaziun
La participaziun a las elecziuns en Germania è stada lev sur quella dal onn 2013. Uschia èn la fin d’emna passada 76,2% ids ad eleger, il 2013 eran quai anc 71,5%. En tut eran radund 61,5 milliuns Tudestgas e Tudestgs clamads a l’urna. Da sa decider han els giu tranter 42 partidas e 4’828 candidatas e candidats.
RR novitads 06:00


text:
Contignü prinzipal
Moziun por dessëgns de lege
Pro na moziun por n dessëgn de lege (ordinn dl dé) se trâtera de n documënt politich che ti somëia a na moziun y che se desfarenziëia dala moziun ma por via che ara é portada ite te na prozedöra de legislaziun. Denant che al vëgnes stlüt jö la debata generala sön n dessëgn de lege po vigni aconsiadëssa y vigni aconsiadù presentè cina a trëi moziuns (ordinn dl dé) che reverda la chestiun tratada. Na moziun por n dessëgn de lege po avëi sciöche fin chël de dè ala Junta provinziala istruziuns por l'aplicaziun dla lege tratada; ara po ince tó ite d'atri temesc a condiziun che ai reverdes le contignü dl dessëgn de lege che vëgn tratè.
Sciöche pro les moziuns à la presidënta o le presidënt dl Consëi ince pro les moziuns por n dessëgn de lege (ordinn dl dé) la competënza de mëte en evidënza i impëgns lià ales moziuns aprovades y informè i sogec competënc di eventuai terminns da tignì ite.


text:
La votaziun avant 80 onns haja dà nov senn e schlantsch a la schientscha rumantscha, di Martin Gabriel, il secretari general da la Lia Rumantscha. Pli tard haja lura la lescha da linguatgs gidà da meglierar la situaziun dal rumantsch. «Nus avain instituziuns e regiuns che funcziuneschan. Igl è puspè il mument da far endament ch’i vegn ina nov’etappa.»
Sforzs pli gronds dovri tenor Gabriel en il territori da tschep. Ins stoppia guardar ch'il rumantsch vivia en las valladas ed en las vischnancas, che la cultura rumantscha, tant la populara sco la professiunala, vegnia promovida. Qua manchian oz ils daners ed uschia era las persunas. «Ina plazza da 60 pertschient en la Surselva è memia pauc. Nus stuessan avair almain 100 u 150 pertschient. La promoziun da la cultura en las valladas sto vegnir optimada.»
Dapli engaschament per la diaspora
In auter punct, nua ch'ins stoppia exnum s'engaschar dapli, saja la diaspora. Ils rumantschs na vivian betg mo en il Grischun. Almain in terz dad els vivian en tschellas parts da la Svizra, en la Bassa. E là stoppian ins franar la digren dal rumantsch en las famiglias, di Gabriel. «In um u ina dunna che ha fundà ina famiglia e che na chatta nagina plazza en il Grischun central u en la Surselva sto ir en la Bassa. Munta quai ch’ella u ch’el na dastga betg pli viver la vita sco Rumantscha u Rumantsch? Qua stuain nus empruvar da crear ed optimar structuras.»
En la responsabladad vesa el il chantun e la Confederaziun. La Lia Rumantscha dovria urgentamain ulteriurs meds finanzials per sustegnair e crear purschidas sco canortas ed occurrenzas da cultura e linguatg rumantsch.
Chantun pudess far dapli
Chapientscha per las pretensiuns da la Lia ha Mario Cavigelli, il president da la regenza grischuna. I dettia in'incumbensa da la Confederaziun da promover il rumantsch. Enfin ussa sajan ils daners simplamain vegnids tramess en il Grischun. «I dat discussiuns tranter las instituziuns che promovan il rumantsch, era cun l'uffizi cumpetent chantunal e cun la Confederaziun. Lezza enconuscha quella sfida. Jau sun era persvas ch’i dat ina via da schliar quella sfida.» Il chantun Grischun vesia el era sco portavusch e ferm ambassadur per ils interess dals Rumantschs. Qua possia il chantun dentant segir e franc anc far dapli, di Cavigelli.
Tant Martin Gabriel sco era Mario Cavigelli èn da buna speranza ch'ins vegnia era anc en 80 onns a discurrer rumantsch en Svizra. I saja però era en ils mauns da las Rumantschas e dals Rumantschs da crear in futur fritgaivel per il quart linguatg naziunal da la Svizra.
RR actualitad 17:00+


text:
La bischutaria, oravant tut uras, è stada zuppada en in foss en il guaud. La viandanta Ruth S. dal chantun Son Gagl era vid tschertgar bulieus ensemen cun ses ami. Empè da bulieus han els dentant chattà bischutaria en la valita da plirs 100'000 francs. Per ella saja quai stà ina situaziun sco en in film. Suenter questa scuverta han ils dus turists immediat alarmà la polizia.
La polizia chantunala ha confermà l'istorgia da Ruth S. Tenor Roman Rüegg, da la polizia, saja quai propi bischutaria ch'è vegnida engulada ils 16 d'avust a Samignun. Daco ch'ils laders han empruvà da zuppar la rauba engulada en il guaud, n'è betg cler. Tenor Roman Rüegg na sajan las investigaziuns anc betg finidas.
Ils 16 d'avust avevan trais persunas rut en en ina bischutaria a Samignun e quasi sblundregià l'entira butia. Ils laders eran dentant vegnids arrestads paucs dis pli tard en l'Italia.
RR actualitad 17:00


text:
Strusch arrivads en Frantscha han ils giugaders svizzers gia lur emprim trenament. Igl è in trenament public en il Stade de la Mosson, quai è il stadion dal HSC Montpellier, il campiun franzos da ballape da l’onn 2012. Dimora prenda l’equipa svizra en il Vichy Spa Hotel a Juvignac a l’ur da Montpellier. En quest hotel han ils giugaders tut quai ch’els basegnan, tranter auter in grond center da fitness e schizunt ina stanza da fradaglia ch’empermetta ina sperta regeneraziun.
L’Albania è l’emprim adversari
23 giugaders ha il trenader naziunal Vladimir Petkovic nominà per l’EURO 2016. L’emprim gieu ha la Svizra sonda, ils 11 da zercladur a Lens encunter l’Albania. I suonda lura mesemna, ils 15 da zercladur a Paris il gieu encunter la Rumenia e dumengia, ils 19 da zercladur a Paris il gieu encunter la Frantscha.
RR actualitad 17:00


text:
Atlet top, material top. Quai èn ils dus facturs principals per avair success en il sport da passlung. Cun ses bun 13avel plaz en il skiatlon a Lahti ha Jonas Baumann mussà ch'el ademplescha quels dus criteris: Ton el sco atlet è stà top ed era ils skis sajan stads svelts.
Cun buns sentiments a la partenza dals 15 km
Grazia a sia bun’emprima cursa va Jonas Baumann cun buns sentiments a la partenza dals 15 kilometers classic, ina cursa cun partenza singula. Cuntrari als blers da ses collegas d’equipa è Baumann pli ferms en il stil classic ch’en il stil liber. En quai senn è l’atlet da Lon sin la Muntogna da Schons quasi in exot en l’equipa svizra.
Sa revegnir bain è impurtant
Mo dus dis suenter la cursa da 15 kilometers parta Baumann lura era anc en la staffetta da 4 x 10 kilometers. Igl è sia terza cursa a Lahti entaifer gnanc in’emna, perquai saja impurtant da sa revegnir bain.
RR actualitad 07:00


text:
Zignau: Martin Martini - in artist pauc enconuschent
- Mardi, 22.3.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 22.3.2016, 11:45, RTR
El ha creà plans detagliads (vedutas) da las citads da Lucerna e Friburg: l'artist Martin Martini ch'è naschì 1566 a Trun/Zignau e mort 1610 en l'Italia.
Per sias gravuras darom ha el duvrà ina tecnica speziala da cumbinar maletg e text sin la medema pagina, sco Georges Capol declera. El ha scrit in artitgel sur da Martini ed è scolast ed intermediatur da cultura. I fetschia smirvegliar, con perfetg e detaglià che las vedutas sajan, di Capol. Quai saja il cumenzament da la cartografia e da la tecnica da mesirar en Svizra.
Maletgs da sontg Clau da Flüe e Johannes Guler
L'artist da Zignau ha era creà in maletg da la battaglia da Murten e maletgs religius e purtrets da prominents sco il sontg Clau da Flüe ubain l'istoricher e politicher grischun Johannes Guler. Mo tuttina è Martin Martini strusch enconuschent en Surselva. In motiv è ch'el ha lavurà surtut ordaifer la Surselva, per exempel a Cuira, Lucerna, Friburg, Altdorf ed en l'Italia.
Exposiziun en il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa
Uss vul il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa a Trun exponer il 2017 ovras da l'artist indigen. Quai conferma il curatur dal museum, Giusep Decurtins, a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. La finamira saja era da preschentar ovras originalas da l'artist (sin las plattas darom).


text:
Da nov fa Nino Schurter reclama per la regiun turistica da Lugano. Quai pervia che l'organisaziun turistica Grischun Vacanzas n'ha betg vulì collavurar cun il dominatur da la scena da mountainbike indigen. I na saja betg pussaivel da collavurar cun persunas singulas pervi dal mandat da prestaziun e la strategia da Grischun Vacanzas, declera Martin Vincenz, il directur da Grischun Vacanzas. In sponsoring na fetschian ins betg. Projects cun persunas singulas vegnian dentant adina puspè fatgs.
Nus avessan era gugent fatg in project cun Nino Schurter. Nus n'essan dentant betg vegnids da realisar quai ed uschia avain nus stuì desister da quai.
Ils giavischs da las duas partidas gievan pia dapart: Ina partida giavischava in project e l'autra partida vess gugent collavurà cun in sponsoring. Uschia n'èsi betg vegnì tar ina collavuraziun.
In Scot enstagl dal matador local
Dentant collavura Grischun Vacanzas cun il renumà biker da la Scozia Danny MacAskill. Cun lez è vegnì producì in video per il chanal da Youtube per preschentar la cuntrada dal Grischun.
Tenor Martin Vincenz haja quai da far cun la gruppa en mira da Grischun Vacanzas ed insumma nagut cun la persuna Nino Schurter. En il chantun Grischun dettia quai diversas spartas da mountainbike. Per la sparta sportiva, nua che Nino Schurter è il superstar, saja quai gia vegnì fatg bler. Latiers dettia quai er differents eveniments en il chantun, sco per exempel ils campiunadis mundials a Lai.
Da l'autra vart dettia quai en il chantun era numerus uschè numnads «trails», quai èn trutgs da velo. E cun MacAskill ch'è sin quest champ in dals gronds stars dal mund emprova l'organisaziun turistica da fascinar uschè bleras persunas sco pussaivel per quest sport.


text:
Il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli sa legria sin ses biro nov, ha el fatg a savair a la ventschida da l'edifizi d'administraziun chantunal «sinergia»:
Jau ves davent da mes plaz direct vi Domat, en la Surselva, il Calanda... ina bellezza survista. Pli impurtanta è dentant la structura da l'edifizi.
18 mais suenter il cumenzament dal bajetg ha il chantun envidà a la ventschida. La construcziun brutta è vegnida terminada la fin da fanadur e l'entschatta da l'onn 2020 quintan ils responsabels, ch'ils novs biros possian vegnir duvrads.
Gronds biros averts
Suenter la construcziun brutta vegnan uss londervi las construcziuns internas. Tenor il chantun vegn il edifizi a porscher spazis per tut las furmas da lavurar - tant per lavurar persul da maniera concentrada sco er per barattar ideas. I vegn a dar gronds biros cun ina structura averta, ils plazs da lavur n'èn pia betg serrads giu in da l'auter cun paraids. Sin mintga auzada vegn i era a dar zonas da sentupada e sin la tschintgavla auzada ina terrassa.
Il pli grond avantatg dals novs biros è la communicaziun, il lavurar communabel ed è ch'ins vesa e sentia in l'auter pli fitg, tras quella structura.
I dat er vuschs pli criticas, ma quai saja normal. Tenor l'architect chantunal procurian midadas adina er per sceptica. Per el saja impurtant ch'ins haja ina colliaziun directa tar ils collavuraturs. L'entschatta saja la communicaziun betg stada buna. En il davos temps ha i dentant dà differents lavuratoris, nua ch'i haja er dà inputs co ch'ils spazis da lavur duajan vesair ora.
L'edifizi «sinergia»
- Il center d'administraziun «sinergia» sa chatta tar la Ring-/Salvatorenstrasse a Cuera.
- Cumenzà aveva tut cun l'idea da centralisar la maioritad dals passa 40 biros d'administraziun da la citad da Cuera.
- Il resultat tar la votaziun dal project è dentant stà fitg stretg: Cun 27'206 cunter 27'168 vuschs è il credit da 69 milliuns francs vegnids dat liber dal pievel grischun l'onn 2012.
- L'edifizi porscha plaz per 400 plazzas da lavur per 14 differentas unitads d'organisaziuns – tranter auter il departament d'economia publica e turissem ed il departament da construcziun, traffic e selvicultura.
RR actualitad 06:20


text:
Lügan (distret)
El distrèt de Lugàno (nòm uficiàl: Distretto di Lugano) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticìno, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Lugàno.
L'è 'l quint distrèt piö grant del Cantù per estensiù condèna superfìce totàl de 305.2 km², ma l'è 'l prim per popolasiù coi sò 148 833 abitant (dato del 31 Dicember 2013[1]).
Diviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Lugan l'è dividìt en 12 cìrcoi e 70 cümü:
Lagh de Urij
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter
- ↑ I cìrcoi de Lügà est e Lügà òvest i comprènt i quartiér de Lügà colocàcc, rispetivamènt, so la rìa sinìstra e sö la rìa dèstra del fiöm Cassarate.


text:
This must be the place
This must be the place (Al pòst al gh'à da èsar qvést chè) l'è na cumèdia dramàtica dal 2011 ad Paolo Sorrentino, al prim film in Ingléś dal regìsta napulitàṅ. 'L è custâ vint-i-òt migliòṅ ad dòlar.
'L è stâ preśentâ a 'l 64śum Fèstival ad Cannes e 'l à vins siē Dàvid ad Dunatèl. Al tìtul ad cl'òpra chè la tōś al nóm da na canta dal 1982 di Talking Heads.
Sunt
John Smith, dit Cheyenne (Sean Penn), 'l è na rock star dal grup muśicàł di Cheyenne & The Fellows, na banda ch'la gh'à abû dimóndi sucès in di an Utànta. Adès al gh'à dâ 'n taj e al viṿ in na vila a Dublîn insém a sò mujér Jane (Frances McDormand) tgnénd a drē a qvél ch'a sucéd in bórsa. Anc s'al n fà piò al cantànt rock al cuntìnua listés a druàr al truc di tèmp indrē e al gh'à sèmp'r i làbar pîṅ ad rusét. La sò amìga mijóra l'è na ragasōla ch'la scólta la mùśica dark e ch'la s ciàma Mary (Eve Hewson).
Un dè i gh dìśan che sò pàdar, 'n ebrèi ch'al stà in di Stat Unî e che lò al n véd piò da trént'an, 'l è mis mâł e 'l è drē a murìr. Cheyenne al decìd acsè 'd andàr-'l a catàr ma quànd 'l è là al fà in sōl tèmp a tōr part a 'l sò funeràł anc parchè 'l iva sarnî na naṿ p'r al viàś e minga 'n aparéć par la sò paùra ad vulàr. In di ùlt'm an ad vita, sò pàdar al s éra mis a pascàr 'l uficiàł naśìsta ch'al gh 'n iva fat pasàr ad tut i culōr in di camp ad cuncentramènt durànt la secónda guèra mundiàla, Aloise Lange (Heinz Lieven). Cheyenne al decìd ad cuntinuàr al sò lavōr.