text:
Vegliadetgna
Cun la vegliadetgna è manegiada la part da la vita situada enturn l’aspectativa da vita media da l’uman, pia ils onns tranter la vegliadetgna da creschì mesauna e la mort. Il daventar vegl è savens collià en questa fasa da la vita cun ina diminuziun da l’activitad ed in regress corporal general (senescenza).
Abstrahà da quests fatgs fundamentals – renconuschids en tuttas societads – è il maletg da la vegliadetgna influenzà fermamain tras la cultura. Ina rolla centrala giogan en quest connex tradiziuns religiusas, e quai schizunt en societads secularas, ils commembers da las qualas n’èn savens gnanc conscient da questas tradiziuns. A moda betg unitara vegn er valitada la reputaziun da la vegliadetgna. En bleras culturas vegn quella respectada ed onurada spezialmain; en intginas, sco il giudaissem, vala l’esser vegl schizunt sco cundiziun da viver quasi ideala. En autras percunter, per exempel ad Athen dal temp da l’antica, vegnivan umans vegls exclus sistematicamain. En il Giapun percunter exista dapi il 1966 in di da festa naziunal en onur da las persunas veglias. A tals cuntrasts culturals correspundan a nivel filosofic e psicologic models d’activitad, cumpetenza e schanzas da la vegliadetgna d’ina vart e models da deficit da l’autra vart.
La vegliadetgna vegn tractada e perscrutada en la biologia, medischina, psicologia dal svilup, filosofia, antropologia culturala e sociologia e vegn considerada sut aspects culturals, politics, economics e giuridics. A moda interdisciplinara s’occupa la gerontologia da la vegliadetgna.
Perspectiva biologica[modifitgar | modifitgar il code]
En rom da la biogerontologia – pia da la disciplina parziala da la biologia dal svilup che perscrutescha las raschuns e las consequenzas dal vegnir vegl – vegnan discutadas oz dapli che 300 raschuns pussaivlas per il vegnir vegl. Tranter auter èn quai teorias d’isada ubain teorias da la biologia cellulara che partan da motivs genetics (cf. sutvart).
Perspectiva medicinala[modifitgar | modifitgar il code]
Be paucas malsognas sa mussan exclusivamain u quasi be en la vegliadetgna; bleras cumparan però en la vegliadetgna pli savens. La geriatria – la disciplina da la medischina che s’occupa da las malsognas d’umans vegls – differenziescha tranter malsognas che vegnan associadas cun la vegliadetgna d’ina vart e sindroms da vegliadetgna da l’autra vart. Tar las malsognas che vegnan associadas cun la vegliadetgna tutgan arteriosclerosa (cun infarct dal cor e culp), artrosa, demenza, diabetes mellitus, cateracta (pop. nivla grischa), cancer ed osteoporosa. Als sindroms da vegliadetgna vegnan attribuids reducziun da l’intelligenza, immobilitad, instabilitad (p.ex. cupitga en la vegliadetgna), incontinenza e la reducziun da las prestaziuns sensitivas.
Perspectiva religiusa[modifitgar | modifitgar il code]
Giudaissem e cristianissem[modifitgar | modifitgar il code]
La sentenza da basa dal Vegl Testament areguard la vegliadetgna, la quala vala tant per la religiun giudaica sco er per la religiun cristiana, sa cloma: ‹Ina vita lunga e cumplenida è in regal da Dieu.› Sco fortunà vegn considerà tgi che mora «vegl e sazià da la vita».
Bleras da las ideas areguard la vegliadetgna ch’èn derasadas fin oz en l’Occident derivan – senza ch’ins saja conscient da quai – dal Vegl Testament. Là vegn la vegliadetgna connotada cun fermezzas sco sabientscha ed experientscha, ma er cun flaivlezzas sco la prestaziun sensitiva e la sanadad che sa sminueschan. Cumbain che las flaivlezzas e limitaziuns ch’èn colliadas cun la vegliadetgna na vegnan betg taschentadas, è quella connotada en il giudaissem tras e tras a moda positiva. Il Nov Testament cuntegna be paucas passaschas che s’occupan explicitamain cun la vegliadetgna; quellas sa differenzieschan strusch dal Vegl Testament, uschia che er il cristianissem ha recepì in maletg da la vegliadetgna che sumeglia quel dal giudaissem.
Islam[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las paucas passaschas en il Coran che tractan la vegliadetgna tutga quella ch’i dependia dad Allah sche l’uman haja ina curta ubain ina lunga vita. Sco en il giudaissem e cristianissem èn ils uffants er dumandads en l’islam da tractar lur geniturs en la vegliadetgna cun buntad e stima.
Francà culturalmain en la societad muslima è il cumond da respectar l’experientscha da vita da la veglia generaziun. L’auta stima che quella giauda qua deriva tranter auter dal fatg ch’igl è pussaivel a blers cartents pir en l’auta vegliadetgna da far il pelegrinada a Mecca.
Budissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il budissem, il qual concepescha la vita resp. il ciclus da renaschientschas sco suffrientscha, vegn er la vegliadetgna (jarā) chapida sco suffrientscha (dukkha); quella cumpara uschia en ina retscha cun la suffrientscha p.ex. da la naschientscha, da la malsogna u da la mort. Il motiv per la suffrientscha èn ils trais tissis spiertals engurdientscha, gritta e tschorventada resp. il vulair sa tegnair vi dal passager. Per che la suffrientscha sa stizzia, ston questas mendas vegnir surmuntadas tras la Nobla Senda octupla. La vegliadetgna vala en il budissem – tuttina sco malsogna e mort – sco «currier dals dieus» ch’admonescha ils umans da reflectar seriusamain davart la vita.
Hinduissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il hinduissem è parentà stretgamain cun il budissem e parta cun quel tranter auter ils concepts da renaschientscha e spendrament. Ina differenza tranter las duas religiuns è tranter auter da vesair en quai ch’il hinduissem na considerescha l’aspiraziun occidentala d’avair success, da giudair e da cuntanscher bainstanza betg sco invana. Las obligaziuns socialas dals cartents èn fixadas en la Manusmriti, in cudesch da leschas che descriva er las obligaziuns da las differentas fasas da la vita. Duas da las quatter fasas correspundan a la vegliadetgna: Vanaprastha ‹quel che va en la solitariadad dal guaud› e Sannyasin (‹quel che dat si il mund›). L’expressiun Vanaprastha sa referescha ad in um tranter 50 e 74 onns che sa retira da la vita mundana per viver sco in eremit; Sannyasin manegia in stadi en il qual la transiziun tranter vita materiala e vita spirituala è anc pli avanzà.
Confuzianissem[modifitgar | modifitgar il code]
Las ductrinas da Confuzius cumpiglian in grond dumber da perscripziuns co sa cumportar envers ils geniturs; en il center stat però la referenza genealogica (veneraziun dals antenats). Las paucas passaschas che discurran explicitamain da la vegliadetgna (dals geniturs) dumondan dals giuvens da respectar e tgirar quels. Cumbain che la vegliadetgna na vegn betg be colliada cun sabientscha, mabain er cun flaivlezza, vala ina lunga vita sco motiv da sa legrar.
Perspectiva filosofica[modifitgar | modifitgar il code]
Cicero[modifitgar | modifitgar il code]
En sia scrittira ‹Cato maior de senectute› (45/44 a.C.) sa drizza il scriptur e filosof roman Marcus Tullius Cicero cunter las lamentaschuns che vegnian adina fatgas valair envers la vegliadetgna. Tranter auter renda el attent che surtut quels resentian la vegliadetgna sco stentusa che sajan er gia stads malcuntents en autras fasas da la vita. Ins na duaja er betg sa lamentar d’effectivamain avair cuntanschì ina vegliadetgna ch’ins haja vulì cuntanscher dapi daditg. Cicero pledescha per ina vegliadetgna activa che mantegna e fa diever da sias resursas (forza spiertala, raschun, intelligenza, sabientscha, memoria, premura, diligenza) e che chatta senn en l’occupaziun cun l’art e la scienza. Ch’ils desideris e garegiaments da la giuventetgna laschian suenter en la vegliadetgna considerescha Cicero sco benedicziun, pertge che quels mainian gea be a sventira. Schizunt la vischinanza da la vegliadetgna tar la mort na considerescha el betg sco disgrazia, pertge che tut en la natira saja passager, e n’emportia betg sch’ins craja en ina vita suenter la mort u betg: in stadi en il qual ins sa sentia mal na portia la mort per franc betg.[1]
Michel de Montaigne[modifitgar | modifitgar il code]
En ses essai davart la vegliadetgna (1580) pledescha er il filosof franzos Michel de Montaigne per ina vegliadetgna activa, en la quala ins duaja s’occupar uschè ditg sco pussaivel da sia professiun u d’autras activitads a favur dal bainstar general.
Perspectiva da la psicologia da svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Charlotte Bühler, ina da las fundaturas tant da la psicologia da svilup sco er da la gerotopsicologia, ha gia rendì attent l’onn 1933 che l’uman sa sviluppia l’entira vita. Ella è però stada da l’avis che l’occupaziun psicologica principala en la vegliadetgna saja quella da sa preparar sin la fin, ed ha perquai concepì il svilup psicologic da l’uman sco curva che creschia fin la mesadad da la vita e crodia silsuenter cuntinuadamain. Quest model da deficit da la vegliadetgna vala en la gerontologia dapi ils onns 1980 sco antiquà.[2]
Il psicanaliticher Erik H. Erikson ha descrit la vegliadetgna en ses model da stgalims dal svilup psicosocial sco fasa da la vita, en la quala la vita interna sa spleghia en il champ da tensiun tranter ils dus pols «integritad» e «desperaziun». Il conflict da basa da la vegliadetgna consistia en la sfida d’acceptar tant la vita sin la quala ins guardia enavos sco er la mort ch’ans spetgia.[3]
Perspectiva sociologica[modifitgar | modifitgar il code]
La sociologia da la vegliadetgna – ina disciplina relativamain nova che s’occupa da las cundiziuns da viver socialas da la glieud veglia – descriva la situaziun da famiglia, da lavur, da temp liber e d’abitar da glieud veglia, e quai surtut en pajais ritgs occidentals.
[modifitgar | modifitgar il code]
En las societads industrialas modernas è la noziun da la vegliadetgna colliada stretgamain cun la sortida da la vita professiunala resp. il cumenzament da la pensiun. Premissa per l’identificaziun da ‹vegliadetgna› e ‹pensiun› – sco er per l’extensiun absoluta e relativa da questa fasa da la vita – ha furmà la creaziun d’instituziuns da provediment social da vegliadetgna. En quel mument ch’il stadi social ha surpiglià quest’incumbensa, èn a medem temp vegnids distgargiads ils sistems da segirezza tradiziunals, surtut ils perdavant ch’han uschia pudì s’adattar meglier als martgads da lavur moderns.[4]
L’emprim pajais dal mund ch’ha introducì tras lescha in’assicuranza da rentas è stà l’Imperi tudestg (1889). En Svizra è l’Assicuranza per vegls vegnida introducida il 1948.
Per approfundar: il vegnir vegl[modifitgar | modifitgar il code]
La noziun ‹vegliadetgna› sa referescha per ordinari a la fasa da vita d’umans pli vegls e manegia il resultat dal vegnir vegl. Cuntrari a quai designescha la noziun ‹vegnir/daventar vegl› surtut ils process e mecanissems che mainan a la vegliadetgna e che furman uschia la basa da l’esser vegl.
Il vegnir vegl è in process biologic cuntinuant ed irreversibel da la gronda part dals organissems multicellulars che maina gradualmain a la perdita da las funcziuns dal corp e dals organs saunas e chaschuna la finala la mort biologica. Il vegnir vegl è per lunschor il pli grond factur da risico per diversas malsognas sco cancer, malsognas dal cor coronaras, malsogna d’Alzheimer, malsogna da Parkinson ed insuffizienza dals gnirunchels cronica.[5] La durada da vita maximala ch’in individi po cuntanscher, vegn limitada a moda essenziala tras il vegnir vegl.
Il vegnir vegl furma sco process fisiologic ina part integrala da la vita da tuts organissems superiurs ed in dals fenomens da la biologia che vegn fin uss chapì il pli pauc. Acceptà en general en la perscrutaziun èsi ch’ina retscha da mecanissems autamain cumplexs, fin uss per gronda part anc betg sclerids, è responsabla per il vegnir vegl. Quels influenzeschan e limiteschan la durada da vita da sistems biologics sco cellas ed ils organs, tessids ed organissems che sa basan sin quellas. Sin la dumonda daco che organissems daventan vegls datti in grond dumber da respostas fitg differentas, ma fin uss nagina resposta cumplessiva renconuschida scientificamain.
Definiziun e cunfinaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Per il vegnir vegl sez na datti nagina definiziun scientifica acceptada generalmain.[6] Ina definiziun pli nova considerescha mintga midada temporala ch’ha lieu en il decurs da la vita d’in organissem sco vegnir vegl. Latiers tutgan tant process da madiraziun en l’uffanza che vegnan giuditgads sco positivs sco er svilups degenerativs tar creschids pli vegls che vegnan considerads sco negativs. Partind da questa definiziun cumenza il vegnir vegl tar creatiras superiuras immediat suenter che la cella da sperma e la cella d’ov èn s’unidas e maina a la mort da l’organissem.[7] Auters gerontologs defineschan il vegnir vegl be sur midaments temporals negativs, per exempel la sperdita da funcziun d’organs u il process da senescenza che suonda a l’adolescenza.
Il mediciner tudestg e fundatur da la gerontologia, Max Bürger, ha definì il 1960 il daventar vegl sco midada irreversibla, temporala da structuras e funcziuns da sistems vivents. La summa da las midadas corporalas e spiertalas davent da la cella sexuala fin la mort numna Bürger biomorfosa. Tgenins da quests midaments ch’ins vul attribuir al vegnir vegl lascha però bler spazi per interpretaziuns. Il gerontolog american Leonard Hayflick definescha il vegnir vegl sco summa da tut las midadas che succedan en in organissem durant sia vita e che mainan a la sperdita da funcziun da cellas, tessids, organs e la finala a la mort. Per Bernard L. Strehler sa lascha il vegnir vegl d’organissems da pliras cellas definir sur trais caracteristicas:
- Universal: Ils process dal vegnir vegl èn avant maun e concepids tar tut ils individis d’ina spezia a medema moda.
- Immanent al sistem: Il daventar vegl è ina furma en la quala tutta vita sa manifestescha baud ni tard. Ils process dal vegnir vegl han er lieu senza facturs exogens.
- Irreversibel: Il vegnir vegl succeda adina be en ina direcziun. Ils midaments ch’han lieu en quest connex èn irreversibels.[8]
Sur questa definiziun da la scienza natirala or è il vegnir vegl tar l’uman il process socialmain cumplex e da bleras dimensiuns dal percurrer las fasas da la vita da la naschientscha fin la mort. La disposiziun genetica ed ils midaments biologics furman ils elements centrals da l’interacziun cumplexa tranter uman ed ambient. Ils process dal daventar vegl èn suttamess a giudicaments subjectivs, biologics, biografics, socials e culturals. Il vegnir vegl sez è in fenomen cun aspects tant biologics sco er fisics e socials.[9]
Il vegnir vegl primar e secundar[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard il vegnir vegl vegn fatg la differenza tranter duas furmas, il vegnir vegl primar ed il vegnir vegl secundar:
- Il vegnir vegl primar, er vegnir vegl fisiologic, vegn chaschunà tras process cellulars ch’han lieu en absenza da malsognas. Questa furma dal vegnir vegl definescha per in organissem sia durada da vita maximala. Tar l’uman giascha questa valur tar radund 120 onns e vegn designada cun il bustab grec w (omega, simbol per la fin). Auters auturs prendan per w 122,45 onns. Igl è quai la vegliadetgna che Jeanne Calment ha cuntanschì – fin uss la pli auta vegliadetgna da l’uman verifitgada. Fin uss n’èn enconuschents nagins meds u metodas tras ils quals il vegnir vegl primar da l’uman sa laschass retardar u schizunt impedir. En divers models d’animals èsi stà pussaivel da retardar il vegnir vegl primar tras diversas mesiras sco per exempel la restricziun da calorias u tras meds sco rapamicin.
- Sco vegnir vegl secundar – che na vegn betg tractà en quest artitgel – designeschan ins percunter las consequenzas d’influenzas exteriuras che reduceschan la durada da vita maximala. Quai pon esser malsognas, mancanza da moviment, in’alimentaziun sbagliada u il consum da tissis enivrants. Il vegnir vegl secundar sa lascha pia influenzar tras la moda da viver.[10]
Senescenza[modifitgar | modifitgar il code]
Senescenza (lat. senescere ‹vegnir vegl›) n’è nagin sinonim per il vegnir vegl. Senescenza sa lascha definir sco creschientscha da la mortalitad e/u diminuziun da la fertilitad ch’èn colliadas cun la vegliadetgna.[11] Il vegnir vegl po manar a la senescenza: La senescenza è la fasa degenerativa dal vegnir vegl. Be sch’ils effects nuschaivels s’accumuleschan a moda graduala èsi inditgà da discurrer da senescenza. Savens na sa lascha betg distinguer cler tranter vegnir vegl e senescenza. Il cumenzament da la senescenza vegn per il pli fixà suenter la fin da la fasa da reproducziun; igl è quai ina determinaziun arbitrara che na tegna betg quint dals process ch’han lieu tar differentas spezias. Uschia mussan vertebrads fenomens da senescenza sco per exempel la concentraziun dal pigment da vegliadetgna lipofuscin anc durant la fasa reproductiva e pileschs d’aua mettan malgrà senescenza fin lur mort ovs fertils. In segn caracteristic da la senescenza è che la rata da mortalitad crescha durant quest temp.
Blers midaments en organissems creschids per raschuns da vegliadetgna, sco per exempel ils chavels che vegnan grischs, n’han nagina u strusch in’influenza sin la vitalitad u sin la durada da vita.
Aspectativa da vita e potenzial da vita[modifitgar | modifitgar il code]
Tant l’aspectativa da vita media sco er la durada da vita maximala w sa differenzieschan fermamain da spezia tar spezia. Sco exempels extrems pon valair las mustgas efemeras d’ina vart e las tartarugas gigantas da l’autra. L’aspectativa da vita statistica d’in singul individi è tar mintga spezia bundant pli bassa che la durada da vita maximala pussaivla. La mort tras catastrofas sco malsognas, accidents u animals da preda ha per consequenza che la gronda part da las spezias n’arrivan en libertad betg datiers da lur valur per w. Be ina pitschna part dals mortoris èn d’attribuir al vegnir vegl. Tar l’uman sa lascha observar en l’istorgia da ses svilup, surtut dals ultims 100 onns, in’avischinaziun cuntinuanta da l’aspectativa da vita media da la populaziun a la durada da vita maximala.
Furmas dal vegnir vegl betg biologicas[modifitgar | modifitgar il code]
Sper il vegnir vegl biologic datti tar l’uman anc autras furmas dal daventar vegl. Tar quellas tutga il vegnir vegl psicologic. Cun quai èn manegiads ils midaments da las funcziuns cognitivas, da l’experientscha e da la savida sco er dal resentir subjectiv areguard las pretensiuns, incumbensas e pussaivladads da la vita. En quest connex pon er sa furmar tras la vegliadetgna fermezzas, sco per exempel experientschas, strategias d’agir e sistems da savida sin champs specifics.
Cun il vegnir vegl social èn manegiads ils midaments en la posiziun sociala che resultan cun avair cuntanschì ina tscherta vegliadetgna u in tschert passadi da status. Il mument che la vita professiunala va a fin e che cumenza la vegliadetgna da pensiun, furma en la societad industriala il passadi da status cun il qual cumenza il vegnir vegl social. L’Organisaziun mundiala da la sanadad promova dapi ils onns 1990 tras il concept dal vegnir vegl activ la finamira da mantegnair tar persunas veglias cumpetenzas e da dar chaschun d’applitgar quellas en la societad.
Organissems che n’èn betg pertutgads dal vegnir vegl[modifitgar | modifitgar il code]
Vegnir vegl è in process ch’accumpogna blers organissems superiurs durant lur entira vita e che po la finala manar a lur mort. Blers organissems cun cellas somaticas differenziadas (cellas dal corp ‹normalas›, diploidas) e gamets (cellas sexualas, haploidas) vegnan vegls e moran.
Plantas perennas (da plirs onns) furman qua in’impurtanta excepziun, damai ch’ellas èn tras multiplicaziun vegetativa potenzialmain immortalas. En la flora exista in grond dumber da spezias che na daventa – tenor il stadi d’enconuschientschas actual – betg veglia. Per exempel producescha in ruver da milli onns mintg’onn feglia e glondas da precis la medema qualitad. Sche la planta mora, alura pervi d’influenzas exteriuras sco incendi u infecziun da bulieus.
Blers organissems pli bass, senza gamets, na vegnan betg vegls ed èn potenzialmain immortals. Ins discurra en quest connex er d’ina immortalitad somatica. Tar quests organissems ch’èn potenzialmain immortals tutgan ils procariots, blers protozons (p.ex. amebas ed algas) sco er spezias cun divisiun da la cella asexuala (p.ex. er multicellulars sco polips d’aua dultscha[12]). Facticamain han quests organissems però tuttavia ina durada da vita limitada. Facturs exteriurs sco midaments ecologics u animals da preda limiteschan considerablamain l’aspectativa da vita e mainan a l’uschenumnada mort tras catastrofa.
Da spezial interess scientific èn spezias superiuras che, suenter esser daventads adults, na vegnan evidentamain betg veglias e na mussan praticamain nagins indizis da senescenza. La caracteristica da talas spezias è il fatg che lur rata da reproducziun e da mortalitad resta constanta sur tut ils onns; cuntrari a spezias che vegnan veglias resta lur mortalitad specifica pia constanta er en la vegliadetgna. Per intginas spezias vegn questa caracteristica supponida, uschia per exempel per la spezia da pertga Sebastes aleutianus, da la quala ha pudì vegnir cumprovada in exemplar da 205 onns, e per la tartaruga da palì americana. Intgins auturs vesan er tar il ratun niv da sablun – sco sulet mammal fin qua – ina senescenza negligibla. Da cumprovar ch’ina spezia superiura dispona insumma d’ina senescenza negligibla è fitg difficil: exemplars extrem vegls èn fitg rars, damai che nagina spezia è immuna cunter la mort tras catastrofa, e datas d’animals che vegnan tegnids en fermanza n’existan betg anc per in spazi da temp suffizient. Il postulat da la senescenza negligibla è pir vegnì formulà l’onn 1990.
La medusa Turritopsos Nutricula duai esser abla da renovar sias cellas, cur che las funcziuns vitalas laschan suenter. Tenor il perscrutader Ferdinando Boero sfundra ella sin il fund da la mar cur che quest stadi è cuntanschì e regenerescha là ses volumen da cellas. Sche questas supposiziuns èn correctas, viva questa medusa teoreticamain infinitamain sch’ella na vegn betg per exempel mazzada tras auters animals.
Tar spezias che na vegnan betg veglias è la probabilitad da la mort independenta da la vegliadetgna. La rata da mortalitad tenor vegliadetgna è perquai constanta. La curva da surviver da talas spezias è, en represchentaziun mez logoritmica, ina lingia guliva.
Tar las bacterias ‹immortalas› ubain tar levons che sa dividan èn las cellas filialas copias quasi identicas da las cellas d’origin. I vegn discutà, schebain i sa lascha propi discurrer en quest connex d’immortalitad, la finala naschan dus novs individis.[13] Independentamain da questa dumonda filosofica na dastgan talas cellas mussar nagins segns da vegliadetgna: quels vegnissan dads vinavant ins las cellas filialas, s’accumular en quellas da generaziun tar generaziun e la finala eliminar l’entira spezia. En organissems da bleras cellas ed en levon che fa chatschs po percunter avair lieu in’inveteraziun en las cellas somaticas resp. en las cellas-mamma. Las cellas schermigliantas ch’èn impurtantas per il mantegniment da la spezia – en il cas dal levon las cellas filialas – ston percunter restar intactas.
Organissems da model da la perscrutaziun dal vegnir vegl[modifitgar | modifitgar il code]
Per la perscrutaziun da basa davart ils process e las raschuns dal vegnir vegl vegn per ordinari fatg diever da spezias da curta vita sco drosofilas, fils-serp e mieurs. Intercurids vegnan tranter auter ils effects da substanzas activas potenzialas, dal nutriment e d’autras cundiziuns da viver exteriuras sco er da la manipulaziun dal genom.[14] Process da vegnir vegl da l’uman ch’han lieu sur decennis na sa laschan percunter betg analisar bain en questa moda; tar las drosofilas èn per exempel associadas cun la vegliadetgna autras malsognas che tar l’uman.
Intginas gruppas da perscrutaders van in’autra via. Ellas intercureschan il genom e las cundiziuns da viver da spezias che vegnan relativamain veglias. Tranter quellas tutgan surtut il ratun niv da sablun e la spezia d’utschè-mezmieur Myotis lucifugus. Ils ratuns nivs da sablun surpassan areguard la durada da vita maximala ruiders da medema grondezza per il factur nov. Els n’enconuschan nagin augment da la mortalitad lià a la vegliadetgna, sco che quai è uschiglio il cas tar tut ils auters mammals. Ultra da quai mussan ratuns nivs da sablun durant l’entir decurs da la vita be fitg paucs midaments liads a la vegliadetgna. Las femellas reproductivas han fin en la terza decada da la vita ina fertilitad tuttina auta. Fin uss n’han ins er observà tar nagin ratun niv da sablun tumors spontans.[15] La spezia d’utschè-mezmieur da l’autra vart cuntanscha in pais maximal da 14 grams e daventa en libertad fin 34 onns veglia. Er il genom da la balena da la Grönlanda, che po vegnir fin 200 onns veglia, è d’interess scientific.
Patologia dal vegnir vegl[modifitgar | modifitgar il code]
Vegnir vegl è in process fisiologic e nagina malsogna.[16] La vegliadetgna furma però in impurtant factur da risico per la sanadad. Il fatg che l’organissem na po betg pli s’adattar uschè bain en la vegliadetgna e che la forza da resistenza è pli pitschna, ha per consequenza che quel daventa pli flaivel envers disturbis. Malsognas cronicas vegnan pli frequentas, cumparan savens communablamain ed augmentan la mortalitad. La rata da mortalitad crescha a moda exponenziala cun l’augment da deficits corporals.[17] Tipicamain s’accelerescha l’accumulaziun da tals deficits tar glieud veglia avant lur mort.
Il vegnir vegl n’è per ordinari betg la raschun da la mort primara: Ils midaments cellulars e, sa basond sin quai, organics augmentan la probabilitad da murir d’ina malsogna da vegliadetgna ubain d’ina malsogna ch’è en giuvens onns plitost nuncritica. Tipicas malsognas da vegliadetgna èn malsognas cardiovascularas, malsognas da las avainas dal tscharvè, bronchitis, diabetes mellitus tip II, osteoporosa, artrosa ed er cancer. Malsognas da vegliadetgna èn in dals motivs principals, daco che la durada da vita maximala po be vegnir cuntanschida darar.[18]
Ord vista fisiologica è il vegnir vegl segnà d’ina sperdita plauna, progressiva da las funcziuns corporalas, da la quala tut ils sistems d’organs èn pertutgads. Cura che questas funcziuns laschan suenter, è fitg different d’organ tar organ. Uschia sa sbassa per exempel la prestaziun dals gnirunchels tar l’uman gia en il decurs da l’uffanza, entant che la sveltezza dal sistem da la gnerva sa diminuescha pir a partir da 30 onns. Cun l’ir dal temp sa lascha per exempel observar ina diminuziun da la capacitad vitala da la funcziun dal lom, da la capacitad d’absorpziun d’oxigen maximala, da la flussiun da sang en il tscharvè ed en il dir sco er dal volumen da las battidas dal cor. Il pli impurtant midament neurologic è ina diminuziun da la funcziun da la memoria. Il sistem ormonal producescha damain ormons ed il tract digestiv reducescha la secreziun d’encims da digestiun e l’utilisaziun da substanzas nutritivas. Ultra da quests midaments liads ad organs specifics sa lascha er constatar ina sperdita sistematica da proteins da structura, quai che sa mussa surtut en ina reducziun da la massa musculara, dal tessì colliant e dal tessì da grass da l’ipodermis.
En la gronda part da las naziuns industrialas è l’aspectativa da vita quasi sa dublegiada ils ultims 100 onns. Il motiv furman surtut cundiziuns igienicas bundant meglras, la reducziun da la rata da mortalitad tar novnaschids e terapias effectivas sco er la prevenziun en connex cun in grond dumber da malsognas acutas. En ils Stadis Unids eran las trais raschuns da la mort las pli frequentas, cun ina cumpart da 31 %: malcostas, tuberculosa e diarrea; il 2002 percunter eran quai malsognas dal cor, cancer ed apoplexia (culp), trais malsognas ch’èn associadas cleramain cun la vegliadetgna, e quai cun ina cumpart da 61 % da tut ils mortoris.[19] La consequenza da quest svilup è che adina dapli umans vegnan vegls. La durada da vita maximala da ca. 120 onns n’è però betg sa midada tras quai. Il gerontolog Leonard Hayflick suppona che questa valur saja restada constanta ils ultims 100 000 onns da l’istorgia da l’umanitad.
Influenzas geneticas[modifitgar | modifitgar il code]
Las extremas differenzas per w tar las singulas spezias vegnan argumentadas da vart da la gronda part dals scienzads cun determinaziuns geneticas, quai ch’è però contestà. Sco vegnir vegl programmà designesch’ins la biomorfosa (er ontogenesa) e la differenziaziun che vegnan dirigidas tras ils gens. Fitg cuntravers vegn percunter discussiunà, schebain i dettia er ina senescenza programmada e schebain quella furmia la raschun per las differenzas dad w tranter las singulas spezias.[20]
In vast consens regia percunter areguard il fatg ch’il vegnir vegl e l’aspectativa da vita entaifer ina spezia vegnan influenzads da tscherts gens. Uschia vegnan er tar l’uman omadus aspects determinads, sper il stil da viver ed autras influenzas exteriuras, per part tras sia genetica. Ins suppona che la cumpart da la disposiziun genetica a l’aspectativa da vita muntia a 20 fin 30 %.[21]
Da l’autra vart na sa lascha betg concluder d’ina disposiziun genetica areguard il daventar vegl ch’igl existia in program genetic en connex cun il vegnir vegl u schizunt in gen specific che promovia quest process. Almain tar l’uman na datti nagins gens che fissan responsabels per il vegnir vegl; ma i dat indizis ch’il vegnir vegl pudess vegnir regulà tras tscherts gens.
En spazis da viver natirals sa lascha la mortalitad da spezias – cun excepziun da l’uman – surtut manar enavos sin raschuns externas (mort tras catastrofa). Vegnir vegl è in fenomen secundar che na cumpara strusch en abitadis natirals, damai che la gronda part dals individis moran gia avant. Or da quest fatg sa lascha concluder ch’in ‹program mortal genetic› sco resultat d’ina selecziun evoluziunara è pauc probabel. Il vegnir vegl sa lascha manar enavos main sin process deterministics (v.d. sin eveniments futurs che fissan predestinads), mabain plitost sin process stocastics (v.d. sin process casuals ch’han lieu en il decurs dal temp).[22]
Teorias davart il vegnir vegl[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard la dumonda, daco che tut ils organissems pli sviluppads vegnan vegls, datti fin oz nagina resposta ch’avess chattà in’acceptanza scientifica generala. Per il vegnir vegl e per la mort ch’è colliada cun quai datti er per organissems pli cumplexs – inclus l’uman – nagina lescha da la natira che ‹prescrivess› necessariamain quest process. Il biolog american George C. Williams ha formulà quai il 1957 cun ils suandants pleds: «I fa propi surstar – suenter che l’ovra miraculusa da l’embriogenesa è terminada – ch’in metazoon cumplex fa naufragi vi da la sfida, che para bler pli simpla, da mantegnair quai ch’è gia vegnì creà.»[23]
Las raschuns dal vegnir vegl primar èn eterogenas ed ordvart cumplexas. En consequenza da quai han ins gia dumbrà il 1990 radund 300 teorias areguard il vegnir vegn; ma nagina da quellas è abla d’explitgar suletta il process. Las teorias davart il vegnir vegl sa laschan parter en duas gruppas principalas: teorias da donns e teorias che stattan en connex cun l’evoluziun. Actualmain è la gronda part dals scienziads da l’avis che surtut l’evoluziun gioga qua in’impurtanta rolla.
La sveltezza dal vegnir vegl determinescha l’aspectativa da vita maximala d’in individi. D’ina spezia a l’autra datti qua grondas differenzas. Tranter ils dus mammals mieur da chasa e balena da Grönlanda datti per exempel ina differenza da quasi dus urdens da grondezza. La construcziun da las cellas dal corp, dals elements constitutivs da las duas spezias, è quasi identica. Er tar ils organs e tessids ch’èn furmads or da cellas existan ord vista funcziunala strusch differenzas. Las differenzas essenzialas èn da chattar en il genom, er sche schizunt quel è tut en tut fitg sumegliant.
La durada da vita maximala vegn determinada d’in grond dumber da fitg differents gens. Quests gens na vegnan evidentamain betg selecziunads ed els n’influenzeschan betg directamain il process da vegnir vegl. Il daventar vegl sco tal furma per gronda part la consequenza da l’accumulaziun da donns somatics, damai ch’i vegnan impundids per il mantegniment da quel be resursas (energia) limitadas. Las resursas ch’èn avant maun ston numnadamain vegnir repartidas tranter la conservaziun da sasez, la creschientscha e la reproducziun. Ultra da quai existan gens pleiotrops (v.d. ch’effectueschan differentas caracteristicas fenotipicas), ils quals èn en giuvens onns d’avantatg per l’organissem, ma s’effectueschan cun la vegliadetgna a moda negativa.
Teorias da donns[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las teorias las pli popularas areguard il vegnir vegl tutgan quellas che focuseschan sin donns. Tenor quellas resulta il daventar vegl da la summa da donns che vegnan effectuads da process destructivs sco oxidaziun, isada u l’accumulaziun da products secundars nuschaivels dal metabolissem. Tenor questas teorias vegnan organissems – ditg a moda simplifitgada – vegls tuttina sco in auto u sco la fatschada externa d’in edifizi.
La pli enconuschenta teoria en quest connex è quella dals radicals libers da Denham Harman. Quellas serva er sco model explicativ per la furmaziun da malsognas sco per exempel cancer, arteriosclerosa, diabetes mellitus ed Alzheimer. Antioxidants ch’èn abels en il labor da tschiffar radicals libers, vegnan considerads sco substanza activa potenziala cunter il vegnir vegl e cunter malsognas colliadas cun il vegnir vegl.[24]
Sco teoria explicativa furman questa e diversas autras teorias da donns bain in’avischinaziun pussaivla als process dal vegnir vegl; ma ellas na respundan betg la dumonda, daco che organissems vegnan vegls. Ultra da quai n’è la cumparegliaziun cun il vegnir vegl d’in object senza vita (auto, fatschada) da princip betg correcta: Organissems furman sistems dinamics cun in metabolissem permanent; els cumbattan lur entira vita cunter l’entropia (Henri Bergson).[25]
En l’interval da circa set onns remplazza il corp uman radund 90 % da las cumparts or da las qualas el exista.[26] Cellas dal corp disponan d’in grond dumber da mecanissems da reparatura. En il genom da mintga singula cella dal corp da l’uman han per exempel lieu mintga di bleras rupturas, sperditas ed auters donns che pon per gronda part vegnir reparads tras mecanissems correspundents. Cellas mortas en organs pon vegnir remplazzadas tras novas ed intginas spezias èn schizunt ablas da reconstruir dal tuttafatg parts dal corp ch’èn idas a perder. Ina resposta sin la dumonda daco che quests process da reparaziun ch’èn senza dubi avant maun en blers organissems vegnan tratgs a niz be a moda insuffizienta, na porschan las teorias da donns betg.
Teorias evoluziunaras areguard il vegnir vegl[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari a las teorias da donns ch’explitgeschan co ch’in organissem vegn vegl, emprovan las teorias che sa basan sin l’evoluziun da respunder la dumonda daco che quest process ha lieu. Il vegnir vegl furma tenor questas teorias ina consequenza dal svilup da l’evoluziun. Las emprimas creatiras ch’èn sa furmadas sin terra na vegnivan betg veglias. Il vegnir vegl è sa furmà en il decurs da l’evoluziun sco caracteristica da creatiras superiuras.
Questas teorias èn ablas d’explitgar ina retscha da fenomens che stattan en connex cun il vegnir vegl. Er en divers organissems da model ha pudì vegnir cumprovada ina relaziun tranter teoria ed experiment.
Fin oz na datti anc nagina explicaziun generala per il vegnir vegl a basa da la biologia evoluziunara. Ina caracteristica che limitescha la durada da la vita e restrenscha ultra da quai la fasa da la fritgaivladad, ha effects negativs sin la fitness da Darwin. Schizunt Charles Darwin sez era conscient da quest problem ed ha supponì che la durada da vita limitada dals organissems superiurs stoppia avair in niz che cumpenseschia il dischavantatg dal vegnir vegl e da la mort. Tge niz che quai duai esser, n’è Darwin betg stà bun d’explitgar.
Il daventar vegl programmà[modifitgar | modifitgar il code]
Las emprimas teorias evoluziunaras areguard il vegnir vegl han ins formulà en il 19avel tschientaner immediat suenter che la teoria da l’evoluziun è vegnida publitgada. Il biolog tudestg August Weismann ha considerà l’onn 1881 il vegnir vegl ed – en consequenza da quai – il murir sco necessitad che resultia da l’evoluziun, perquai che quella servia al surviver da la spezia.[27] Tenor quai procuria il vegnir vegl che las generaziuns precursuras na stettian betg en concurrenza cun lur descendents per nutriment e spazi da viver. Ils vegls fan per uschè dir plazza als giuvens, per che quels hajan meglras schanzas en il cumbat d’existenza.[28] Weismann ha argumentà che l’immortalitad saja senza niz per in individi, damai che quel vegniss tuttina mazzà baud ni tard tras in accident u tras blessuras betg guaridas dal tuttafatg. Gist quest ultim cas manass ad organissems pli vegls che fissan main fit ch’ils giuvens. Ils vegls duvrassan alura resursas che vegnissan investidas meglier en ils giuvens. La mort d’organissems vegls en consequenza da senescenza furmia uschia in avantatg da selecziun per la spezia. Dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner enconuscha la teoria dal vegnir vegl programmà ina renaschientscha.
Ideas da basa da las teorias evoluziunaras actualas[modifitgar | modifitgar il code]
La discussiun actuala areguard l’influenza da l’evoluziun sin il vegnir vegl sa lascha – cumbinond diversas teorias e simplifitgond fermamain – descriver sco suonda:
A mintga organissem stattan be a disposiziun resursas limitadas. Quellas sto el reparter sin creschientscha, conservaziun da sasez e multiplicaziun. Mintg’investiziun en in da quests process che stattan en concurrenza in cun l’auter maina ad ina stgarsezza da resursas tar in dals dus auters process. Mintga organissem adattescha sia strategia da ciclus da vita a la quantitad e repartiziun da las resursas ch’èn disponiblas en ses habitat.
Las curvas da survivenza da tut las creatiras che vivan en libertad mussan che la mort tras catastrofa – per exempel tras animals da preda, malsognas u cundiziuns da viver che sa midan a moda dramatica – furma il cas normal. In’investiziun en in’immortalitad potenziala fiss sut talas cundiziuns in’investiziun fallada. Per la survivenza da la spezia è in’investiziun en l’atgna creschientscha (per exempel per vegnir chatschà da main animals da preda) u – quai ch’è surtut il cas – en dapli descendenza ina moda pli effizienta d’impunder las resursas. Perquai che la gronda part dals individis moran avant ch’els cuntanschan l’aspectativa da vita maximala, exista ina memia pitschna pressiun da selecziun sin organissems vegls per ch’i pudessan sa metter tras mecanissems da reparatura.
Tenor la teoria da l’evoluziun descritta stuessan però spezias ch’han ina pli pitschna probabilitad da murir tras ina catastrofa, per exempel perquai ch’els vegnan chatschads da damain inimis, viver pli ditg. Talas spezias avessan gì avunda temp da sviluppar mecanissems da protecziun per mantegnair a lunga vista las funcziuns vitalas, per exempel en furma da mecanissems da protecziun antioxidativs. Quai è tranter auter il cas tar ils utschels, ils quals han – cumpareglià cun auters mammals da medema grondezza – in’aspectativa da vita ch’è tschintg fin diesch giadas pli auta. Il medem vala er per utschels-mezmieur, per tartarugas u per l’uman. E schizunt entaifer la medema spezia po l’evoluziun vegnir manada tras la mancanza d’animals da preda en direcziun d’in vegnir vegl ralentà. In exempel furma l’opossum da Virginia (Didelphis virginiana): Ina populaziun ch’è separada dapi 4500 onns da la terra franca vegn chatschada d’in dumber d’animals da preda bundant pli pitschen; e propi vegnan quests exemplars cleramain pli plaun vegls che la populaziun sin la terra franca.[29]
La curva da survivenza da l’uman sa distingua – ord vista da l’istorgia da l’evoluziun – pir dapi in memia curt spazi da temp da quella d’autras spezias che vivan en libertad. En quest pitschen interval n’han pudì avair lieu tras selecziun natirala naginas midadas fundamentalas concernent la strategia dal ciclus da vita.
Differenzas tranter las schlattainas areguard il vegnir vegl[modifitgar | modifitgar il code]
Tar ils insects e tar la gronda part dals mammals, inclus l’uman, è l’aspectativa da vita signifitgantamain pli bassa tar il mastgel che tar la femella. Tar la gronda part dals utschels èsi percunter precis il cuntrari. Qua vegn la gronda part dals mastgels pli vegls che las femellas.[30][31]
Per explitgar quest fenomen vegnan tranter auter tratgs a strada musters d’ereditad asimetrics: tar mammals masculins existan dus differents cromosoms sexuals (X e Y), tar las femellas percunter dus identics (X e X). Mutaziuns negativas che sa mussan sin il cromosom X s’effectueschan uschia en mintga cas tar il mastgel, entant che quellas pon tut tenor vegnir mitigiadas u neutralisadas tar las femellas tras l’auter cromosom dad X. In ferm argument a favur da quest’ipotesa furma il fatg ch’igl èn tar ils utschels las femellas che disponan da dus differents cromosoms sexuals.[32]
Tenor in auter model exista tar mastgels da spezias poliginas in cumbat vehement per las femellas. Quel s’effectueschia sin la creschientscha ed il cumportament dals mastgels, ils quals investeschan bleras resursas en strategias da paregliaziun. La pressiun da selecziun saja uschia pli auta tar ils mastgels che tar las femellas, quai che mainia a pli autas ratas da mortalitad en tuttas fasas da la vita. Tar spezias monogamas – uschia la conclusiun – stuessan las differenzas tranter las spezias esser main grondas; e propi ha la cumparegliaziun tranter sis spezias monogamas e sis spezias poliginas confirma quest’ipotesa.[33]
Tar l’uman è ultra da quai da trair en consideraziun in ulteriur aspect, numnadamain differenzas betg biologics che s’effectueschan statisticamain sin l’aspectativa da vita da las duas schlattainas (fimar, baiver, mort en il traffic sin via, mort tras engaschaments da guerra e.a.). Cun resguardar er tals aspects è la differenza tranter las duas schlattainas areguard l’aspectativa da vita main gronda che quai ch’i para a l’emprim’egliada.
Psicologia dal vegnir vegl[modifitgar | modifitgar il code]
Ils aspects fisics e psichics dal vegnir vegl na sa sviluppan betg exnum a moda sincrona. Process degenerativs corporals pon tut tenor avair lieu en ina fasa ch’è segnada d’in augment da l’agilitad mentala.
Midaments areguard las abilitads cognitivas[modifitgar | modifitgar il code]
Ins suppona che las differentas abilitads cognitivas suondan differents process da vegnir vegl. Sco che retschertgas han mussà, resta l’intelligenza cristallina (p.ex. il stgazi da pleds u la ‹sabientscha da vegliadetgna›) stabila fin en l’auta vegliadetgna u sa sviluppa schizunt vinavant, entant che l’intelligenza fluida (p.ex. la memoria da lavur) sa diminuescha cun la vegliadetgna.[34] Cun agid d’in trenament intenziunà (‹jogging dal tscharvè›) sa laschan però er mobilisar en la vegliadetgna reservas da prestaziun cognitivas.
Aspects da la psicologia da svilup[modifitgar | modifitgar il code]
Las pussaivladads da svilup da la persunalitad na dependan per gronda part betg da facturs exteriurs sco vegliadetgna, la fasa da la vita, sanadad u malsogna. Ord vista da la psicologia da svilup furma il vegnir vegl l’interacziun tranter regressiun d’ina vart ed il svilup e la stabilisaziun da caracteristicas da la persunalitad e da prestaziun da l’autra.
Aspects sociopsicologics[modifitgar | modifitgar il code]
La rolla da la glieud veglia en la societad sa mida actualmain fitg ferm tras l’augment da la vegliadetgna media e pervi da las quotas da naschientscha che sa sbassan en la gronda part dals stadis industrials occidentals. Perquai che las proporziuns sa spostan, sa mida la relaziun da las generaziun ina tar l’autra e la chapientscha da la rolla respectiva. Tut en tut èn la preschientscha da persunas pli veglias e lur conscienza da sasez creschidas en la societad. Quai sa mussa per exempel en l’augment da purschidas da temp liber per seniors ubain en il fatg che la sexualitad en la vegliadetgna, in tema ch’è stà tabuisà sur lung temp, vegn discutada publicamain.
Aspects clinic-psicologics[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la durada da vita che daventa adina pli lunga, sa midan er las perspectivas areguard la sanadad, l’integraziun sociala, la mobilitad e.a. Quai pretenda da l’individi in’abilitad augmentada da pudair elavurar ils svilups respectivs ed eveniments – er dolurus – ch’èn colliads cun quai. La malsogna psichica la pli frequenta en la vegliadetgna è la depressiun. Da mantegnair in’activitad che dat cuntentientscha e da tgirar contacts socials èn dus aspects che giogan ina rolla centrala per pudair surmuntar las crisas.[35]
Mesiras cunter il vegnir vegl[modifitgar | modifitgar il code]
La situaziun dal vegnir vegl – che vegn savens descritta cun ils pleds ‹Mintgin vul vegnir vegl, ma nagin na vul esser vegl› – furma la basa per in’entira branscha economica: anti-aging. Areguard las mesiras cunter il vegnir vegl sto vegnir fatg la differenza tranter il vegnir vegl primar ed il vegnir vegl secundar. Ina gronda part dals cussegls che vegnan dads en quest connex – e quai fa senn – focuseschan sin minimar il vegnir vegl secundar e vulan promover ina moda da viver uschè sauna e cuntenta sco pussaivel: tras mesiras sco in nutriment equilibrà, desister sin il consum da tubac e sa mover regularmain.[36]
Tar las mesiras che prendan en mira il vegnir vegl primar tutgan la metoda da la restricziun da calorias (ascesa)[37] u squittas d’ormons[38], da las qualas l’effect n’è però betg cumprovà scientificamain. Dapi ch’il genom da l’uman è vegnì decifrà a l’entschatta dal 21avel tschientaner, sa tschenta er la dumonda tge pussaivladads che resultassan da la tecnica da gens – ma questa tematica è ordvart contestada.
Pli evidentas èn las influenzas mentalas: Sco che divers studis mussan, han persunas cun ina tenuta positiva envers il vegnir vegl e la vegliadetgna bunas perspectivas d’er daventar pli veglias.[39]
Il vegnir vegl ord vista da l’istorgia medicinala[modifitgar | modifitgar il code]
L’interess vi dal vegnir vegl ed il cumbat cunter ils effects negativs dastgassan esser tuttina vegls sco l’umanitad sezza. Da mantegnair la giuventetgna, prolungar la vita u schizunt cuntanscher la vita perpetna furman siemis da l’umanitad che sa laschan manar enavos sin temps preistorics e ch’èn sa mantegnids en in grond dumber da tradiziuns miticas e religiusas.
In’erva che regala vita perpetna tschertga per exempel Gilgamesch en l’epos da medem num che deriva da 3000 a.C. Ils mails dad aur da las Hesperidas devan en la mitologia greca als dieus la giuventetgna perpetna. Ed a l’entschatta dal Vegl Testament vegnan Adam ed Eva stgatschads dal parvis suenter avair sagià dals fritgs da la planta da la vita.
Il Papirus Edwin Smith cuntegna recepts cunter flatgs da vegliadetgna e faudas da la pel. Ippocrates da Kos, Aristoteles e Galenos descrivan mesiras cunter il vegnir vegl en furma da dietas e tempranza.
A moda cuntraversa è er adina puspè vegnida discutada la dumonda, schebain la vegliadetgna saja da considerar sco ina malsogna u betg. Per Aristoteles era il vegnir vegl ina malsogna natirala, per Seneca ina malsogna nuncurabla; Terentius ha manegià: «Senectus ipsa morbus est» («La vegliadetgna sezza è ina malsogna»). Per Galenus percunter na furmava la vegliadetgna nagina malsogna, damai ch’el considerava ina malsogna sco insatge drizzà cunter la natira. Pli tard ha Ignatz Leo Nascher, il bab da la geriatria moderna, adina accentuà ch’il vegnir vegl na saja nagina malsogna.
Vers la fin dal 18avel tschientaner ha il medi tudestg Christoph Wilhelm Hufeland fundà la macrobiotica. Sia publicaziun dal 1796 ‹Makrobiotik oder Die Kunst das menschliche Leben zu verlängern› è daventada in grond success.[40]
Fin en il 20avel tschientaner èn intgins medis stads da l’avis ch’il vegnir vegl saja d’attribuir ad ina «reducziun da las glondas sexualas». Quai ha per part manà a ‹terapias› abstrusas sco per exempel l’injecziun d’extract da testiculs da diversas spezias. E cur ch’ins ha identifitgà testosteron sco substanza activa dals testiculs, è danovamain creschida la speranza da pudair revitalisar e regiuvinar l’um. Ma l’effect giavischà n’è betg sa mussà; pervi da l’effect pleiotrop dal testosteron è plitost il cuntrari il cas.[41]
Ina via cumparegliabla ha suandà il medi svizzer Paul Niehans, il qual ha inventà il 1931 la terapia cellulara. Questa metoda ha gì fin ils onns 1980 ina tscherta popularitad, betg il davos er tras divers prominents sco Konrad Adenauer, Pius XII e Hirohito ch’han sa laschà tractar. Fin oz n’exista però nagina cumprova scientifica per l’effect da la terapia cellulara.[42]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Renáta Ellermann: Aktiv Altern: Eine ethische Einschätzung des politischen Konzepts ‹Active Ageing›. Diplomica Verlag, Hamburg 2014, p. 4.
- ↑ Charlotte Bühler: Der menschliche Lebenslauf als psychologisches Problem. 1933; Heinz-Hermann Krüger: Handbuch erziehungswissenschaftlicher Biographieforschung. 2006, p. 345; Annegret Möser: Mein Eigenes finden dürfen ‒ im Konflikt der Generationen. Impulse für eine neue Wahrnehmung der Kommunikation zwischen Jung und Alt in den Mitarbeitergruppen der Telefonseelsorge. Lit Verlag, 2002, p. 102s.
- ↑ Erik K. Erikson: Identity and the life circle. 1994.
- ↑ Andreas Motel-Klingebiel: Alter und Generationenvertrag im Wandel des Sozialstaats. Alterssicherung und private Generationenbeziehungen in der zweiten Lebenshälfte. Weißensee-Verlag (Diss. FU Berlin), Berlin 2000, ISBN 3-934479-39-1.
- ↑ M. Kaeberlein, P.S. Rabinovitch, G.M. Martin: Healthy aging: The ultimate preventative medicine. En: Science, tom 350, nr. 6265, december 2015, p. 1191–1193.
- ↑ Paul B. Baltes, Jürgen Mittelstraß, Ursula Staudinger: Alter und Altern: Ein interdisziplinarer Studientext zur Gerontologie. Verlag Walter de Gruyter, 1994, ISBN 3-11-014408-5, p. 96.
- ↑ P.M. Kappeler: Verhaltensbiologie. Verlag Springer, 2008, ISBN 978-3-540-68776-4, p. 62.
- ↑ Bernard Louis Strehler: Time, cells, and aging. 2. ed., Academic Press, 1977, ISBN 0-12-673260-4.
- ↑ Paul B. Baltes, Margret Maria Baltes: Gerontologie: Begriff, Herausforderung und Brennpunkte. En: P.B. Baltes, J. Mittelstraß (ed.): Zukunft des Alterns und gesellschaftliche Entwicklung. Verlag W. de Gruyter, 1992, ISBN 3-11-013248-6, p. 1–34.
- ↑ M.J. Levitt: Biology of Aging. Florida International University, consultà il prim da schaner 2010.
- ↑ A. Baudisch: Hamilton’s indicators of the force of selection. En: PNAS, 102, 2005, p. 8263–8268.
- ↑ D.E. Martinez: Mortality patterns suggest lack of senescence in hydra. En: Exp Gerontol, 33, 1998, p. 217–225.
- ↑ L. Hayflick: The illusion of cell immortality. En: British Journal of Cancer, 83, 2000, p. 841–846.
- ↑ A. Antebi: Ageing: when less is more. En: Nature 447, 2007, p. 536–537.
- ↑ R. Buffenstein: The naked mole-rat: a new long-living model for human aging research. En: J Gerontol A Biol Sci Med Sci, 60, 2005, p. 1369–1377.
- ↑ R.F. Schmidt, F. Lang, G. Thews: Physiologie des Menschen. Verlag Springer, 2005, ISBN 3-540-21882-3, 2005, p. 933.
- ↑ K. Rockwood, A. Mitnitski: Frailty in relation to the accumulation of deficits. En: J Gerontol Biol Sci Med Sci, 62A, 2007, p. 722–727.
- ↑ G. Grupe e.a.: Anthropologie. Verlag Springer, 2004, ISBN 3-540-21159-4, p. 287.
- ↑ Y. Gorina e.a.: Trends in Causes of Death among Older Persons in the United States. (PDF; 359 kB) En: Aging Trends, nr. 6, National Center for Health Statistics, 2006, tenor datas da Deaths: Leading Causes of 2002. NVSR, tom 53, nr. 17.
- ↑ A. Ruiz-Torres: Einführung. En: D. Ganten, K. Ruckpaul (ed.): Molekularmedizinische Grundlagen von altersspezifischen Erkrankungen. Verlag Springer, 2004, ISBN 3-540-00858-6, p. 4.
- ↑ Eberhard Nieschlag: Andrologie: Grundlagen und Klinik der reproduktiven Gesundheit des Mannes. Verlag, Springer, 2009, ISBN 978-3-540-92962-8, p. 246.
- ↑ Hans-Werner Wahl, Andreas Kruse Zukunft altern: Individuelle und gesellschaftliche Weichenstellungen. Verlag Springer, 2009, ISBN 978-3-8274-2058-9, p. 112s.
- ↑ G.C. Williams: Pleiotropy, Natural Selection, and the Evolution of Senescence. En: Evolution, nr. 11, 1957, p. 398–411.
- ↑ M. Gilca e.a.: The oxidative hypothesis of senescence. En: J Postgrad Med, 53, 2007, p. 207–213.
- ↑ V. Becker, Heinrich Schipperger: Entropie und Pathogenese. Verlag Springer, 1993, ISBN 3-540-56528-0, p. 50.
- ↑ Roland Prinzinger: Programmed ageing: the theory of maximal metabolic scope. How does the biological clock tick? En: EMBO Rep. 6, 2005, p. S1419.
- ↑ A. Weismann: Ueber die Dauer des Lebens. Verlag G. Fischer, Jena, 1882, (ediziun 2008: ISBN 978-0-559-76312-0).
- ↑ S. Knell, M. Weber: Menschliches Leben. Verlag Walter de Gruyter, 2009, p. 55–108, ISBN 978-3-11-021983-8.
- ↑ S.N. Austad: Retarded senescence in an insular population of Virginia opossums. En: J Zool, 229, 1993, p. 695–708.
- ↑ D.E. Promislow: Costs of Sexual Selection in Natural Populations of Mammals. En: Proc R Soc Lond B, 247, 1992, p. 203–210.
- ↑ A.A. Maklakov e.a.: Sexual selection affects lifespan and aging in the seed beetle. En: Aging Cell, 6, 2007, p. 739–744.
- ↑ Robert Trivers: Social evolution. Verlag Benjamin/Cummings, 1985, ISBN 0-8053-8507-X.
- ↑ T.H. Clutton-Brock e K. Isvaran: Sex differences in ageing in natural populations of vertebrates. En: Proc Biol Sci 274, 2007, p. 3097–3104.
- ↑ J.L. Horn, R.B. Cattell: Refinement and test of the theory of fluid and crystallized general intelligences. En: Journal of educational psychology, tom 57, nr. 5, october 1966, p. 253–270.
- ↑ Andreas Maercker & Simon Forstmeier (ed.): Der Lebensrückblick in Therapie und Beratung. Berlin, Springer, 2013.
- ↑ W. Köhler (ed.): Altern und Lebenszeit. En: Nova acta Leopoldina, tom 81, 314, 1999, Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina, ISBN 3-8304-5073-7.
- ↑ R. Weindruch e.a.: The retardation of aging in mice by dietary restriction: longevity, cancer, immunity and lifetime energy intake. En: Journal of Nutrition, nr. 116, 1986, p. 641–654
- ↑ D. Heutling, Hendrik Lehnert: Hormontherapie und Anti-Aging – Gibt es eine Indikation? En: Der Internist, 49, 2008, p. 570–580.
- ↑ B.R. Levy, M.D. Slade e.a.: Longevity increased by positive self-perceptions of aging. En: Journal of personality and social psychology, tom 83, nr. 2, avust 2002, p. 261–270.
- ↑ C.W. Hufeland: Makrobiotik oder Die Kunst das menschliche Leben zu verlängern. 8. ed., Verlag Georg Reimer, 1860.
- ↑ D. Schultheiss: Eine kurze Geschichte des Testosterons. En: Der Urologe, 49, p. 51–55.
- ↑ P. Niehans: 20 Jahre Zellulartherapie. Verlag Urban und Schwarzenberg, 1952.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Norman S. Wolf (ed.): Comparative Biology of Aging. Springer, 2010, ISBN 978-90-481-3464-9.
- V.L. Bengtson e.a.: Handbook of theories of aging. Springer, 2009, ISBN 978-0-8261-6251-9.
- A. Baudisch: Inevitable aging?: Contributions to evolutionary-demographic theory. Springer, 2008, ISBN 978-3-540-76655-1.
- Peter Gruss (ed.): Die Zukunft des Alterns: die Antwort der Wissenschaft. Verlag C.H. Beck, 2007, ISBN 978-3-406-55746-0.
- Andreas Kruse: Alter: Was stimmt? Herder, 2007, ISBN 978-3-451-05750-2.
- Ursula Lehr: Psychologie des Alterns. 11avla ed., Quelle & Meyer, 2006, ISBN 3-494-01432-9.
- E.J. Masoro e S.N. Austad (ed.): Handbook of the biology of aging. 6avla ed., Academic Press, 2006, ISBN 0-12-088387-2.
- R. Arking: The biology of ageing. 3. ed., Oxford University Press, 2006, ISBN 0-19-516739-2
- R. Schulz: The Encyclopedia of Aging. Toms 1+2, 4. ed., Springer, 2006, ISBN 0-8261-4843-3.
- Andreas Kruse: Enzyklopädie der Gerontologie. Huber Verlag, 2004, ISBN 3-456-83108-0.
- Michael R. Rose: Evolutionary Biology of Aging. Oxford University Press, 1994, ISBN 0-19-509530-8.
- Jean Améry: Über das Altern. Revolte und Resignation. Klett, Stuttgart 1968.
- Silvia Bovenschen: Älter werden. Fischer, Francfurt a.M. 2008, ISBN 978-3-596-17532-1.
- Friedrich Wilhelm Graf: Über Glück und Unglück des Alters. Beck, Minca 2010, ISBN 978-3-406-59783-1.
- Klaus-Peter Hertzsch: Chancen des Alters: Sieben Thesen. Radius, 2008, ISBN 978-3-87173-109-9.
- Horst W. Opaschowski, Ulrich Reinhardt: Altersträume: Illusion und Wirklichkeit. Primus, 2007, ISBN 978-3-89678-361-5.
- Silke van Dyk: Soziologie des Alters. transcript, Bielefeld 2015, ISBN 978-3-8376-1632-3.
- Simone de Beauvoir: Das Alter. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2000, ISBN 3-499-22749-5, (ediziun originala 1970).
- Pat Thane (ed.): Das Alter. Eine Kulturgeschichte. Primus, 2005, ISBN 3-89678-270-3.
- Thomas Rentsch, Morris Vollmann (ed.): Gutes Leben im Alter. Die philosophischen Grundlagen. Reclam, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-15-020253-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- N. Podbregar: Was lässt uns altern? , sin: scinexx.de, 16 d’avrigl 2010
- M. Platzer: Warum altern wir? Möglichkeiten & Grenzen der Alternsforschung. (PDF; 3,8 MB) Leibniz-Institut für Altersforschung
- Deutsches Zentrum für Altersfragen
- Deutsche Gesellschaft für Gerontologie und Geriatrie
- American Federation for Aging Research


c: text/html

text:
A chaschun d’ina visita al davos mulin d’aua anc en funcziun a Salouf decleran il muliner e ses gidanter il mecanissem. I vegn era discutà davart la lunga istorgia dals mulins d’aua che tanscha enavos enfin l’antica. Nus realisain con ferm mulins han caracterisà noss spazi cultural alpin. Numerus èn nums locals che regordan l’existenza d’in ni plirs mulins. Plinavant exista ina ritga tradiziun da proverbis, poesias, raquints e chanzuns che han per tema il mulin, il muliner u la mulinera.
Participants: Antonia Sonder, Franz Demarmels, Baba Demarmels, Franz Stocker, Regula Thöni, Urban Thöni
Redacziun: Gion Peder Thöni
Radioscola 10-1-1975
Numer d’archiv: 2152
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Al é ben suzedù plu gonot che atletes da chiló (ladines y todesces) se ae declaré talianes o da se sentì talianes. Na tel afermazion gnuda fora dant da puech á endespré la politica. Ala é gnuda contesteda dal aconsiadour provinzial Bernhard Zimmerhofer dl parti STF; al á mané fora na sia touta de posizion publicheda tla „ Neue Südtiroler Tageszeitung“ di 22 de jené 2018 sun cie che la atleta Dorothea Wierer da Valdaura dess avei dit da puech te na intervista al foliet “ Gazzetta dello Sport:
“ La mia passione è tutta italiana, sul cuore il tricolore che ho appeso sul mio fucile; non vorrei essera rigida come una tedesca. Per me – Viva l´Italia. Io mi sento al cento per cento italiana. Molti pensano che noi altoatesini non ci sentiamo italiani. Macché”!
Paroles fortes da na atleta de lingaz todesch de Südtirol arata Zimmerhofer; al veid chiló l gran pericul che duc chi milions che auda chestes paroles nes arate bele talianisés y al se damana, sce Bulsan dess ben ciamó sostegnì de tel sportifs che dij da se sentì tant talians. Al enjonta dijan che Bulsan dess sourantó dut ci che á da fé con sport.
Vignun pò se declaré cie che al arata dret, mo inanter me se sentì talian y l ester talian él n gran aghel sot. A de tel afermazions da se sentì talians porta dessegur truep pro l fat che les atletes da chilò fej pert de scuadres nazionales talianes y porta sun si guanc la bandiera taliana, vegn paiedes dal stat sciche ence si trainers y dut cie che é enceria. Na pert á bonamenter abù pueces lezions de formazion politica, él pu na gran desfarenzia inanter ester zitadin talian y dì che an se sent talian; chilò végnel fat confujion y chest foss da clarí y da splié bele tles scoles. Chel ladin o todesch che fej pert de na scuadra taliana ne é perchel nia n talian, mo ben zitadin talian dal lingaz dla oma ladin o todesch. Ence l fat che atlec de Südtirol garejeia contra atlec dl’Austria renforzeia dessegur la minonga da se sentì plu talians, ciàfei pu da la Talia l gran sostegn che ai adora. Ence sce n ladin o todesch se declareia de volei ester talian, romàgnel empò ladin o todesch; al conta pu sie lingaz dla oma y vigni ladin y todesch fej pert de sia nazionalité – ladina, todescia.
Lois Trebo
2579 iadesc liet


text:
Capulì
En botànica, el capulì l'è 'na sórt de 'nfiurecènsa deèrta (o recemùza) endóche 'l pedùncol el se slarga fò a l'estremità e 'l vé a furmà 'n disch piötòst gròs, ciamàt resetàcol cümü o clinànt. Chèsto resetàcol cümü l'è curunàt de 'na (o divèrse) séri de bràtee. Ensìma a chèsto resetàcol gh'è sistemàcc i fiùr sèsii (che g'ha mìa 'l pedezèl) compagnàcc o mìa de le sò bràtee.
El capulì l'è la 'nfiurescènsa tìpica de le piànte de la famìa de le Asteraceae, isé come de ótre famìe compàgn de le Dipsacaceae.
RiferimènccModifega
- Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs.
- Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.


text:
Suenter il terratrembel a Haiti crescha il dumber da las unfrendas vinavant, uss discurran las autoritads da bunamain 2'000 morts. Circa 10'000 persunas èn vegnidas blessadas, uschia la protecziun civila dal pajais da la Caribica. Bleras persunas sajan anc sparidas. Bunamain 13’000 chasas sajan destruidas cumplettamain u per part.
Il terratrembel cun ina fermezza da 7,2 è stà la sonda a bun’ura var 125 km en il vest da la chapitala Port-au-Prince. Blers pajas han empermess agid. Ins quinta ch’in stemprà tropic, che va oz sur Haiti ora, rendia pli grevas las lavurs da salvament.


text:
Tschel di suna i vers la staziun. Our d’üna porta d’chasa sun gnüts oura trais uffants, tuots trais amo pitschens, il plü pitschen ouravant. E tuot in üna jada s’ha miss in movimaint quel bruozzelet, es currü a tuot pudair e cun fatscha riainta sur la plazzetta via. Pür davo ün mumaint n’haja realisà che chi d’eira capità. El ha vis a la vaschina chi gniva eir ella our da porta. E’l pitschen es i a branclar a quella ed a’s laschar branclar.
El ha vis a la vaschina chi gniva eir ella our da porta. E’l pitschen es i a branclar a quella ed a’s laschar branclar.
Eu sa chi’s sto dir als uffants da brich cuorrer oura sün via sainza verer il prüm a dret ed a schnestra, da brich as fidar da minchün, ed in temps da corona da brich branclar a persunas dadour il ravuogl da famiglia.
Ma in quel mumaint nun haja pensà vi da tuot quai, ma spontanamaing m’es gnü adimmaint il pled da Gesu: Scha vo nun as müdaivat e dvantaivat sco ils pitschens uffants, schi nu gnivat vo ad entrar aint il reginam dals tschêls.
El ha portà via seis dalet, sia algrezcha a la vaschina attempada, e quella ha artschvü quist dalet. Ed il pitschen ha artschvü lura il dalet da la vaschina. Ün gest tuot simpel: Eu n’ha jent a tai. Dar ed artschaiver e da tuottas duos varts sainza dumandar: Che tschüf eu, sch’eu dun? No creschüts fain pel solit quel quint: Che survegn eu inavo, sch’eu dun, renda quai da dar alch? E scha inchün am dà alch, schi es fich suvent meis prüm impissamaint: Che pudess eu dar inavo? Uschè lain no in fuond cha’l quint saja egualisà. Almain egualisà, scha nö ün pa cun ün plus da nossa vart.
Quist pled difficil, che voul dir Gesu cun «dvantar sco ils pitschens uffants», quist pled ha survgni dandettamaing segn e culur e cuntgnü per mai. Sco ch’eu n’ha survgni da Dieu vita e plaschair ed ün lö per star e’m mouver, uschè possa dar inavant quai. Sainza cundiziuns e cuntrats e sainza am dumandar ouravant: Chi sa, scha quai renda?
Minchatant sarà quai propcha sainza rimbomb, minchatant üna dischillusiun. E lura es massa suvent la consequenza ch’eu nu fetsch plü quai, ch’eu dvaint precaut e cumainz am sgürar giò. E lura suna darcheu aint in quista tenuta da contabiltà dubla. E forsa voul dir Gesu precis quai: Lura at serrast oura a tai svess. Dat, dat cun mans plains, cun fatscha riainta, in cuorsa vers ils vaschins, schi sajan struschs o distants.
Ed amo plü greiv co dar, am para artschaiver. Simplamaing artschaiver e s’allegrar. Drivir ils mans, sainza far quints, sainza pensar che mâ varà pensà l’oter, sgüra ch’el am voul tschüffer. Illa persuna da Gesu disch Dieu: Eu n’ha jent a vo, vo pudaivat acceptar, artschaiver quai. E precis quai es: entrar aint il reginam dals tschêls.


text:
Adina dapli glieud en Svizra ha dapli che be ina lavur. E quai cun ina tendenza creschenta. Quai mussan, tenor in rapport dal «SonntagsBlick», las novas cifras da l’Uffizi federal da statistica.
En ils emprims 3 mais da l'onn lavuravan en Svizra 393’000 persunas per dus u plirs patruns. Quai sajan 8,7% da tut las persunas che lavuran ed uschè bleras sco anc mai, uschia il «SonntagsBlick». Eran quai l'onn 1991 anc radund 4%, èn quai oz il dubel uschè blers.
Pertutgà èn oravant tut dunnas
Dunnas èn cleramain pertutgads pli savens che umens. Passa mintga 10avla dunna che lavuria haja duas u pliras lavurs. Tar ils umens è quai mintga 20avel. Sin nagin martgà da lavur en Europa è la differenza tranter las schlattainas uschè gronda. Savens èn raschuns economicas u famigliaras responsablas per questa situaziun. Il pli savens lavuran persunas senza scolaziun en pliras plazzas, sco per exempel en la branscha da nettegiament u sin plazzals.
RR novitads 06:00


text:
da sur Alfred Cavelti
Il Vierv ch’ei Dieus e che vegn annunziaus als carstgauns, ei daventaus carn. El ei seunius cun in carstgaun concret, cun Jesus da Nazaret. Consequentamein ei il Vierv da Diu buca mo plaid, mobein veta, in carstgaun. El ei glisch ella stgiradetgna humana. Quei Vierv, in carstgaun concret, ha priu avdonza denter nus, resta cun nus. Cartents vesan la maiestad dil Vierv, dil Fegl ch’el ha retschiert dil Bab. Quei ei ovra da Diu, buca da nus carstgauns. Nossa missiun ei da daventar carstgaun, q.v.d. da daventar pli humans ed esser glisch e schar radiar quella glisch dil Vierv, dil Cristus, en nies mund.
Gn 1,1–18
1All’entschatta era il Vierv,
ed il Vierv era tier Diu,
e Dieus era il Vierv.
2El era all’entschatta tier Diu.
3Tut ei daventau tras el,
e senza el ei nuot daventau.
4En el era la veta,
e la veta era la glisch dils carstgauns.
5E la glisch sclarescha ella stgiradetgna,
e la stgiradetgna ha buca tschaffau ella.
6Vegnius ei in carstgaun tarmess da Diu, cun num Gion. 7Quel ei vegnius sco perdetga, per dar perdetga dalla glisch, sinaquei che tuts creigien tras el. 8El era buca la glisch, mobein dueva dar perdetga dalla glisch.
9La vera glisch
che sclarescha tut ils carstgauns
ei vegnida sil mund.
10Il Vierv era sil mund,
ed il mund era daventaus entras el,
mo il mund ha buca enconuschiu el.
11En siu agen eis el vegnius,
mo ils ses han buca retschiert el.
12A tut quels denton che han retschiert el, ha el dau il dretg da daventar affons da Diu. Quei ein quels che creian en siu num, 13quels ch’ein buca naschi ord il saung, buca ord il vuler dalla carn e buca ord il vuler digl um, mobein orda Diu.
14Ed il Vierv ei daventaus carn
ed ha avdau en nies miez,
e nus vein viu sia gloria,
la gloria ch’el ha da siu Bab sco unic Fegl,
pleins da grazia e verdad.
15Gion dat perdetga dad el. El ha clamau cun aulta vusch: Gest da quel hai jeu detg: Quel che vegn suenter mei, ei ordavon a mi, perquei ch’el ei staus avon che jeu.
16Da sia plenezia vein nus tuts retschiert: Grazia sin grazia.
17La lescha ei dada entras Moses, la grazia e la verdad ei vegnida entras Jesus Cristus. 18Diu negin che ha viu enzacu; igl unic Fegl ch’ei el Bab, lez ha purtau novas.


text:
Nicolas Zogg sa retira per la fin d'avrigl suenter ch'el è stà be trais mais a la testa da la partida. Ses nov patrun da lavur vesia en l'engaschi politic in conflict d'interess evident, hai num en la communicaziun. Plinavant veglia el sa deditgar pli fitg a ses uffants. Zogg resta però vinavant commember da la partida, dentant betg pli en l'emprima retscha.
Nicolas Zogg era vegnì elegì il schaner 2019 sco president dals Verds grischuns.
Parolas da votaziun
La suprastanza da la partida Verda ha era decidì las parolas da votaziun. Per las votaziuns dals 19 da matg propona la partida Verda ...
- ... da refusar la refurma fiscala e la finanziaziun da l'AVS.
- ... dad acceptar il midament da la lescha d'armas.
Per l'iniziativa che vul abolir la chatscha speziala na dat la partida Verda nagina parola.
RR novitads 09:00


text:
Gia avant era vegnì enconuschent ch'ils autos giajan a partir da proxim onn cun motors da Ferrari. Tenor Sauber cumpiglia il partenadi ina collavuraziun strategica, commerziala e tecnologica.
Per Alfa Romeo è quai in return tar furmla 1 suenter pli che 30 onns: Ils emprims dus campiuns mundials charravan gia in Alfa Romeo. Numnadamain Giuseppe Farina il 1950 ed era Juan Manuel Fangio ha gudagnà l'emprim da ses tschintg titels cun in Alfa Romeo il 1951.
Ils passagiers èn anc malsegirs
Davent da l'auter'onn ha il team num «Alfa Romeo Sauber». Tgi che vegn a seser en l'auto da furmla 1 n'è betg anc enconuschent. Il duo pudess dentant sa metter ensemen dal pilot svedais Marcus Ericcson e dal monegass Charles Leclerc da la scola d'autos Ferrari.
RR novitads 12:00


text:
Contignü prinzipal
Aministrazion de Cunsëi provinziel
Tl'aministrazion lëura ntëur n 60 cunlaurantes y cunlauranc, che se cruzia, do la cultrines, che duta l'ativiteies dl Cunsëi provinziel y de si organs vënie dejëuc sciche toca. L lëur se damanda n gran mpëni, da una pert, ajache i cunselieres svilupea n'atività scialdi viva cun i mesuns che i à da garat, sciche dessënies de lege, mozions, nterogazions, y dal'autra pert ënghe ajache, pervia di regulamënc segurei dala costituzion n cont dl'adurvanza dla rujenedes taliana y tudëscia tla Provinzia de Bulsan-Südtirol muessa duta la ates dl Cunsëi provinziel unì scrites tla doi rujenes y nce ciancedes simultanmënter tla sentedes dl plenum, dla cumiscions legislatives y d'autra cumiscions. Chësta situazion se damanda, sce n la cunfruntea cun d'autri parlamënc regiunei o provinziei, n lëur scialdi majer y giustifichea nce la istituzion de n ufize de traduzion aposta.
Strutura dl'aministrazion
A cë dl'aministrazion dl Cunsëi provinziel ie l secreter generel che sotstà diretamënter al Preidënt dl Cunsëi. L secreter generel mëina l secretariat dl Cunsëi provinziel y coordinëia l'ativiteies de dut l aparat aministratif. Dlongia l secretariat generel vëij l model de urganisazion nce danora cater ufizies che fossa: l ufize legal y per la cuestions de legislazion, l ufize per la cuestions aministratives, l ufize zeremonies, comunicazion y relazions cun la jënt y l ufize traduzions. A chisc ufizies sta a cë n diretëur o na diretëura.
Manifestazion
Ënghe sce l'atività dl Cunsëi provinziel ie cunzentrà sun si funzions y duvieres istituzionei, restel nce l tëmp per manifestazions y scumenciadives de uni sort. Sce y ciuna manifestazion che vën iust fata uniëis al savëi sun chësta plata.
Graduatories (tò su per n cër tëmp)
Per tò su per n tëmp determinà cunlauranc y cunlaurantes cun cualificazions prufesciuneles defrëntes vëniel fat graduatories sun la basa de criteres aldò. Sun chësta plata abinëis i criteres, l model per la dumanda y na lingia d'autri formulares.
Mobilité inanter i ënc y cuncorsc
Im Stellenplan des Personals des Südtiroler Landtages freie Stellen können laut bereichsübergreifendem Kollektivvertrag über das Rechtsinstrument der Mobilität und/oder über öffentliche Wettbewerbe besetzt werden. Auf dieser Seite finden Sie die Informationen zu gerade laufenden Mobilitäts- und Wettbewerbsverfahren.


text:
Lissander Volta
El Lissander Volta (italian: Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta; Comm, 18 de febrar del 1745 - Camnagh, 5 de marz del 1827) l'è staa on fisegh lombard.
A l'è cognossuu per avè inventaa el primm generator elettregh de la storia (la pila), e per la descoverta del metan.
L'ha studiaa a Comm, e lilinscì l'è vegnuu professor de fisega de la Scoeula Real in del 1774. La soa passion l'è semper stada el studi e l'elettricitaa: quand che l'era anmò on student, l'ha scrivuu on poema in latin in su 'sto fenomen noeuv.
In del 1775 l'ha mettuu in pee l'elettrofor, on arnes che 'l fa 'na carega elettrega statega. In del 1776-1777 l'ha studiaa la chimega di gas e, on dì che l'era a l'Isolin de Angera, l'ha descovert el metan. In del 1779 l'è deventaa professor de fisega a l'Università de Pavia, e l'è restaa lì per vintiduu agn.


text:
Silvia ed Edi Hess èn ils emprims che dastgan prender encunter il premi turistic da l’Uniun Gruppa d’interess Tujetsch. In premi creads da l'artist indigen Hubert Venzin.
Daco gest in bain puril?
Il bain puril da Silvia ed Edi Hees a Rueras è in bain puril da bio innovativ. Uschia è Edi Hess vegnì enconuschent cun ses runal da skis da chavals, è qua sur il cunfin da noss chantun.
Lur bain puril è avert per in e scadin che ha interess dal puresser e dals animals. Sco purs da bio han ils Hess sin lur bain puril chavals chauras e vatgas.
Giuria ha elegì il victur
Ils 300 commembers da l'uniun IG Tujetsch han inoltrà varga 20 projects per il premi. Ord da quals ha ina giuria fatg ina selecziun e restads èn tschintg projects. La finala han puspè tut ils commembers da l'uniun savì eleger online tgenin da quels tschintg che plascha il meglier.
Ils trais emprims
Il Lai da Claus, la tegia da Maighels ed il bain puril da bio da Silvia ed Edi Hess a Rueras han survegnì ensemen 80% da la vuschs. Werner Strebel commember da la suprastanza da l'uniun che ha preschentà la surdada dal premi, ha detg che 60 % dals commembers, bunamain 200 sajan sa participads a questa votaziun online. L'Uniun IG Tujetsch vegn en dus onns puspè a surdar in tal premi.
RR novitads 12:00


text:
Ils puncts impurtants en survista:
- Il Grischun survegn dals emprims 100'000 vaccins che la Svizra ha empustà, proporziunalmain a la populaziun 2'500 vaccins. Fin la terz'emna da schaner duain arrivar bun 9'000 dosas.
- Entant ha la media chantunala confermà ch'i vegn cumenzà ils 4 da schaner cun las vaccinaziuns. Sco emprim vegnan vaccinadas persunas en chasas da vegls e a tgira en la regiun da Cuira.
- Vaccinà vegn en ina cumbinaziun da centers ed equipas mobilas. Ospitals na duain betg vegnir strapatschads.
- Medis da chasa na pon betg vaccinar cunquai ch'il vaccin sto vegnir frestgentà sin -70°C.
- Prioritad da vaccinar han pazients da risico.
- Ils detagls da l'acziun da vaccinar en il Grischun èn anc en planisaziun e vegnan communitgads l'entschatta schaner.
- Il vaccin è gratuit, sa laschar vaccinar è voluntari.
- Uffants sut 16 na pon betg sa laschar vaccinar.
Emprimas vaccinaziuns: mesadad schaner
Ils proxims dis arriva l'emprima empustaziun dals vaccins da la firma Pfizer/Biontech en Svizra e lura pon ils emprims pazients da risico gia vegnir vaccinads anc il december. Per l'entira Svizra è sco er per il Grischun è planisà dad esser pront ils 4 da schaner per vaccinar. Rudolf Leuthold, il manader da l'Uffizi chantunal da sanadad, quinta ch'i dat las emprimas vaccinaziuns la mesadad da schaner. Il temp dals 4 da schaner fin mesadad schaner veglian ins infurmar dapli e far las ultimas preparaziuns.
Il Grischun na sa participeschia betg ad ina cursa per esser l'emprim che cumenza a vaccinar, uschia il minister da sanadad Peter Peyer. Ins veglia garantir la segirtad e la fidanza da la populaziun e perquai er garantir en in emprim pass tut la logistica necessaria. La strategia grischuna saja cleramain «segirtad avant tempo» ed i saja perquai er da reducir in zic las grondas speranzas che vegnian fatgas l'ultim temp enturn il vaccin. Quai na giaja tut ensemen betg dad oz sin damaun.
9'000 dosas fin terz'emna da schaner
Er il Grischun ha gia ina strategia co e cura vaccinar, dentant ils ultims detagls èn anc en planisaziun e duain vegnir communitgads l'entschatta da l'onn. Cler è dentant, ch'il Grischun survegn en in'emprima purziun 2'500 vaccins e fin la terz'emna da schaner duain arrivar bun 9'000 vaccins. Quai correspunda en l'emprima transcha a 1250 persunas che survegnan il vaccin ed en la secunda 4'500 persunas. En ils mais favrer e mars quinta il Uffizi chantunal da sanadad cun var 3'000 dosas novas mintga duas emnas. Fin la stad duai quel numer s'augmentar cuntinuadamain.
Tgi che po sa laschar vaccinar sco emprim è definì da l'Uffizi federal per sanadad. Prioritad han persunas da risico, lura suonda il persunal da sanadad sco er persunas che han stretg contact cun pazients da risico, sco proxim persunas che vivan en instituziuns cun aut ristg da s'infectar e sco ultim mintgin che vul sa laschar vaccinar.
Cumbinaziun da centers ed equipas mobilas
Ord motivs logistics na fetschia quai nagin senn da far gronds centers da vaccinar sco auters chantuns sco per exempel Berna han gia preparà. Perquai preferescha il chantun Grischun ina cumbinaziun da centers ed equipas mobilas, che duain cunzunt purtar il vaccin en chasas d'attempads ubain en regiuns perifericas.
Ils centers vegnan probablamain a star en vischinanza dals ospitals, dentant l'uffizi da sanadad na vul betg strapatschar quels anc pli fitg cunquai ch'els hajan gia avunda da far cun corona, di Marina Jamnicki, la media chantunala. Dentant ella agiunta er: «En Gronda Britannia han ins vaccinà en salas da gimnastica, i n'emporta pia betg uschè bler, nua ch'ins vaccinescha.» Medis da chasa na vegnan dentant betg en dumonda per vaccinar, cunquai ch'il vaccin da Pfizer/Biontech sto vegnir frestgentà sin - 70°C. Il Grischun haja dentant gia in partenari da logistica certifitgà che sappia co tractar las ampullas delicatas.
Las emprimas dosas èn svelt davent
Il vaccin sto vegnir sprizzà duas giadas cun in temp da minimum 3 emnas tranteren. Sch'ins veglia pia far la segira che las persunas vaccinadas tschiffan er in segund vaccin muntia quai, che be 1'250 persunas possian vegnir vaccinadas en in'emprima etappa. Er perquai na vul il chantun betg far in grond center: «Quai na faschess nagin senn sche nus avain in center ch'è adina avert nua ch'il persunal ha lura nagut da far». Ella tschantscha er da «centers da pop up», ch'ins sappia lura exact tge di ch'ins po ir nua per il vaccin. Ils detagls ston dentant anc vegnir elavurads.
Suenter l'emprima part dals vaccins survegn la Svizra mintga mais 250'000 ampullas da Pfizer/Biontec, dapli na po la firma betg furnir. Quantas da quellas che van lura mintgamai al Grischun è er anc da sclerir.
Il vaccin da Pfizer/Biontech
Il vaccin da Pfizer/Biontech che la Svizra ha empustà è vegnì testà en in studi cun passa 43'000 participantas e participants e permetta ina protecziun da passa 90% 7 dis suenter ch'ins ha survegnì la segunda squitta. Tranter l'emprima e la segunda vaccinaziun dovra quai minimum 21 dis.
Persunas da tut las vegliadetgnas èn vegnidas testadas, dentant anc betg avunda uffants, uschia che uffants sut 16 onns na dastgan anc betg laschar vaccinar.
La vaccinaziun po chaschunar effects laterals sco ina vaccinaziun da la grippa, dentant tar persunas ch'èn allergicas sin ina da las ingredienzas er ina reacziun allergica.
Dumondas avertas èn anc tranter auter, quant ditg che la vaccinaziun porscha ina protecziun e schebain persunas vaccinadas pon retschaiver il virus senza sintoms e dar enavant quel u betg.
En l'entira Svizra pon ins vaccinar cun 250'000 ampullas per mais 120'000 persunas. En Svizra tutgan 2 milliuns persunas tar la gruppa da risico, uschia che quai cuzzass passa in onn da vaccinar tuts. En ina conferenza da pressa ha l'Uffizi federal da sanadad dentant infurmà, ch'er auters vaccins sajan curt avant da survegnir la lubientscha da Swissmedic, uschia che quai po en il futur er dar auters vaccins.
Anne Lévy, la directura da l'uffizi, quinta cun quai, ch'in e scadin, pia la quarta gruppa da prioritad, possia vegnir vaccinada proxima primavaira. Enfin lura avertescha ella, da vinavant sa tegnair vid las mesiras d'igiena e purtar la mascrina – quai che vala er per persunas ch'èn vaccinadas. Igl è numnadamain anc betg cler, sch'il vaccin protegia be la persuna ubain impedescha er in'infecziun respectiv ina contagiun cun il virus.


text:
La Lia dles uniuns dl sport de Südtirol
La Lia dles uniuns dl sport de Südtirol Verband der Sportvereine Südtirols (VSS) é gnüda metüda sö ai 28 de novëmber dl 1970 sciöche organisaziun tët dles uniuns dl sport todësces y ladines de Südtirol. Aladô dl statut é le compit prinzipal dl VSS chël de tó sö y fá valëi les ghiranzes de sü mëmbri te dötes les chestiuns che á da nen fá cun le sport. Sc’al ê tl ann dla fondaziun 91 uniuns, é sëgn le numer dles uniuns che fej pert dl VSS bele rové a 517, cun 1.124 seziuns y rodunt 86.000 mëmbri. Tres la colaboraziun cun organisaziuns y grups soziai, cun la politica, cun les autorités y cun d’atres organisaziuns sportives dëida la lia da cherié les condiziuns che vá debojëgn por les ativités sportives dles uniuns dl sport. La direziun dl VSS é tles mans dla Surastanza cun le presidënt dr. Günther Andergassen, le vize presidënt dr. Michael Pichler y i ot rapresentanc di raiuns. Le VSS é sciöche organisaziun tët dl sport te Südtirol le portausc y le rapresentant di interesc dles uniuns, al dëida cherié les condiziuns che é debojëgn por les ativités sportives y la vita dles uniuns tres la colaboraziun cun organisaziuns y grups soziai, cun la politica, cun les autorités y cun d’atres organisaziuns sportives. Implü organisëia la lia n’ativité de jüch y de sport regolara y ordinara tla forma de programs por la promoziun dl’ativité jonila y promöi a chësta manira le sport de massa. Tres i cursc de formaziun y de ajornamënt profescionai y interdisciplinars y i cursc de spezialisaziun por maestri de sport, arbitri y alenadus se fistidiëia le VSS dla cualificaziun di dirigënc, di colaboradus y di tecnics.
Sambëgn ti dá la Lia dles uniuns dl sport de Südtirol ince n aiüt concret te chestiuns iuridiches, fiscales y de assiguraziun y ara pita consulënza sön chestiuns che á da nen fá cun la medejina sportiva, la costruziun de strotöres sportives, les finanzes, l’organisaziun de manifestaziuns sportives, la presentaziun de domandes ales autorités, contrac y convenziuns. Ara dá consëis da mëte sö uniuns, da lauré fora statuc y regolamënc y ara á contac internazionai cun organisaziuns sportives y cun assoziaziuns y se dá da fá da agn incá te na manira intensiva por arjunje l’autonomia dl sport y süa sconanza iuridica.
Programs sportifs
La Lia dles uniuns dl sport de Südtirol mët a jí programs por la promoziun dl’ativité jonila te disciplines sportives desvalies. Al vëgn organisé campionac, turniers, sojornanzes da d’isté por jogn y tröp d’ater. Les ativités vëgn metüdes a jí dales seziuns dl VSS. Al momënt se fistidiëia la lia dles uniuns dl sport de Südtirol de 17 seziuns:
Vignun de chisc programs sportifs á n so presidënt che laora sciöche volontar y che é la pröma porsona de referimënt por les uniuns/scuadres che toca lapró. L’ofize VSS cun a ce so aministradú Klaus von Dellemann se fistidiëia de düc i programs sportifs.
Formaziun
I cursc de formaziun y de ajornamënt profescionai y interdisciplinars y i cursc de spezialisaziun por maestri de sport, arbitri y alenadus vëgn organisá por garantí la cualificaziun di dirigënc, colaboradus y tecnics. Implü dá le VSS informaziuns sura i svilups nüs ti seturs plü desvalis tratan convëgns y seminars. Tl setur dla consulënza ales uniuns dá le VSS n aiüt concret te chestiuns legales, fiscales y de assiguraziun, y al pita consulënza te chestiuns che reverda la medejina sportiva, la costruziun de strotöres sportives, i finanziamënc, l’organisaziun de manifestaziuns sportives, la presentaziun de domandes ales autorités, contrac y convenziuns y implü dál consëis da mëte sö uniuns, da lauré fora statuc dles uniuns y regolamënc.
Proteziun che vëgn pitada dal’assiguraziun
Da agn incá ti stál a cör al VSS dantadöt da ti pité a sü mëmbri na proteziun che vëgn pitada dal’assiguraziun aladô di bojëgns y di cos?. Les uniuns che fej pert dl VSS é automaticamënter curides da n’assiguraziun de responsabilité zivila globala cuntra terzi y da n’assiguraziun de proteziun iuridica, olache la lia dles uniuns dl sport de Südtirol se surantol döta la premia d’assiguraziun, zënza cos? por les uniuns. Implü él la poscibilité da fá n’assiguraziun facoltativa cuntra inizidënc.
Proiec y iniziatives
La Lia dles uniuns dl sport de Südtirol mët tres indô a jí scomenciadies nöies. Dal 2000 incá vëgnel metü a jí vigni ann l’aziun laur ejemplar cun i jogn tl’uniun dl sport. Les uniuns che fej pert dl VSS pó mené ite sü proiec fac por la promoziun dl’ativité jonila. Na iuria nominëia les 3 uniuns che á fat n laur ejemplar por i jogn y che á albü tröp suzes. A chëstes ti vëgnel surandé na premia de incorajamënt de 5.000, respetivamënter 2.500 y 1.500 euro metüda a desposiziun dala Cassa Raiffeisen.
Dal 2004 incá vëgnel ince premié l’alenadú y l’alenadëssa dl ann. Les uniuns pó mené ite sües propostes y na iuria chir fora i davagnadus. Cun chësc pest dessel gní onoré cun n trofé particolar l’ativité preziosa di alenadus/dles alenadësses tl setur jonil.


text:
Troja
Troja (grec vegl: Troia u Troiē, er Ilios u Ilion; latin: Troia, Ilium; tirc: Truva; en las scienzas da l’antica vegn per regla duvrada la denominaziun latina) è ina citad antica. Ella è situada en la regiun Troas en il nordvest da la Tirchia al Hellespont en la provinza Çanakkale.
GeografiaEdit
Koordinaten: 39° 57′ 26″ N, 26° 14′ 19″ O
Troja sa chattava sin la collina da 15 m autezza cun num Hisarlık (tirc: crest dal chastè) situada sper las Dardanellas. Dapi il temp da bronz controllava la citad l’access a la Mar Naira. Da quel temp n’eran ils bastiments anc betg abels da cruschar cunter il vent; perquai spetgavan els al port da Troja sin bunas relaziuns da vent. Ils dazis da via sco er las taxas da pilotadi e da protecziun han fatg daventar ritga la fortezza da Troja.
Renumada è la citad daventada en l’antica tras l’epos Ilias da Homer. En quel descriva l’autur la Guerra da Troja manada da l’allianza greca dals Acheans sut il retg Agamemnon. Homer sez numna Troja per regla Ilion u Ilios. La veneraziun per Troja e ses erox mitics è sa mantegnida enfin l’antica tardiva (mira l’epos Aeneis da Virgil). La collina Ilium era dal quel temp enconuschenta lunsch enturn. A l’entschatta dal temp medieval cristian èn la legenda da Troja e la posiziun da la citad dentant idas en emblidanza.
Dapi dus tschientaners tutgan l’existenza e la posiziun da Troja tar las tematicas las pli discutadas e contestadas entaifer l’archeologia. Ina maioritad dals scienziads da l’antica sustegna ozendi la tesa che Hisarlık saja identic cun la fortezza da Troja antica e furmia il lieu d’acziun da la guerra descritta tar Homer.
Istorgia da la rescuverta da TrojaEdit
Emprimas emprovas da localisar la citadEdit
A l’entschatta dal temp modern han adina dapli viagiaturs sa laschà inspirar da l’Ilias e visità la regiun da Troas. Uschia per exempel l’autura englaisa Mary Wortley Montagu che scriva l’onn 1718:
«Plain plaschair guard jau sur la vallada, nua che – sco jau m’imaginesch – Menelaos e Paris han battì in encunter l’auter e nua che la gronda citad era situada; fascinada legel jau davart la fin da Troja sesend en la sumbriva d’ina ruina trojanica.»[1]
Ma en vardad eran ruinas trojanicas plitost rauba stgarsa. Bain devi las ruinas marcantas d’Alexandria Troas, situadas in pau pli al sid. A partir dal 16avel tschientaner han ins dentant cumenzà a crititgar la tesa ch’i sa tractia qua da las ruinas da Troja. Per l’ina appartegnevan las restanzas evidentamain a l’epoca romana, per l’autra eran ellas situadas memia datiers da la mar per pudair correspunder a la descripziun antica.[2] En la planira dal flum Scamander eran percunter da vesair naginas ruinas.
L’onn 1716 è cumparì il segund tom da la translaziun englaisa da l’Ilias fatga d’Alexander Pope. Quest cudesch cuntegna in’illustraziun ch’emprova da reconstruir la posiziun da la Troja antica: Or da la perspectiva d’utschè ves’ins na dal Hellespont la flotta dals Acheans, davosvart il champ da battaglia enramà dals dus flums Scamander e Simois, e davant la chadaina da muntognas Ida ils mirs imposants da Troja. Quest’illustraziun ha influenzà generaziuns d’exploraturs. Enturn l’onn 1750 ha ina gruppa englaisa sut l’egida da Robert Wood retschertgà sistematicamain l’entira planira dal Scamander ed enturn 1790 ha il cont franzos Choiseul-Gouffier laschà far l’emprima giada chartas da la Troas che sa basan sin mesiraziuns exactas. L’onn 1791 ha el transponì la reconstrucziun da Pope sin la cuntrada reala e supponì che l’emprima collina davant la chadaina da muntogna Ida stoppia correspunder a la Troja antica. Encunter questa tesa da Bunarbaschi respectivamain Balli Dağ ha pli tard Schliemann stuì sa defender. Er sin la collina da Hisarlık han ins scuvert da quel temp emprimas ruinas e tratg en consideraziun che quai pudessan esser las restanzas da Troja.[3]
Ils emprims perscrutaders da TrojaEdit
L’onn 1821 ha Charles Maclaren, in editur da gasetta e geolog amatur da la Scozia, edì in emprim essai davart Troja. L’onn 1824 ha el amplifitgà questa lavur ad ina dissertaziun voluminusa e localisà la collina da Hisarlık sco lieu d’acziun dals eveniments da la Troja antica. Ina part da la collina era da quel temp en possess dals Calvert, ina famiglia da gronds proprietaris da terren e diplomats englaisa. Suenter che Maclaren aveva publitgà l’onn 1863 ulteriurs mussaments per cumprovar sia tesa davart Troja, ha il figl il pli giuven da la famiglia, Frank Calvert, pruvà da vegnir en possess da l’entira collina. Quai n’al è betg reussì, ma las pitschnas exchavaziuns ch’el sez ha fatg al han impressiunà talmain, ch’el ha contactà il British Museum en chaussa. Ma da lezza vart na hai per il mument dà nagin sustegn, uschia che Schliemann è stà l’emprim che ha persequità a moda sistematica las supposiziuns da Maclaren e da Calvert.[4]
Heinrich SchliemannEdit
Heinrich Schliemann, in archeolog tudestg ch’aveva pudì rimnar enfin qua be paucas experientschas, è arrivà ils 9 d’avust 1868 en la planira da Troas. En tschertga da la citad da Troja ha el l’emprim persequità la tesa prevalenta e perscrutà la collina Balli Dağ. Damai ch’el e ses tschintg gidanters n’han chattà nagut, vulevan els returnar en Germania. Ma Schliemann ha manchentà ses bastiment, è fruntà per casualitad sin Frank Calvert ed è vegnì envidà da lez da passentar la notg en sia chasa. Calvert è vegnì da persvader Schliemann che las ruinas da Troja sa chattian sut il Hisarlık. Schliemann ha pli tard adina rendì attent che Calvert al haja furnì las indicaziuns decisivas per chattar la citad antica.[5] Medemamain ha Schliemann adina sutlingià che l’autur da l’Ilias haja laschà giugar sia libertad poetica. En pli era el conscient d’exchavar la fortezza da Troja e betg la citad sco tala.
L’onn 1873 ha Schliemann communitgà a la publicitad ch’el haja chattà las ruinas da Troja. La scuverta la pli sensaziunala è dentant stada il stgazi d’aur che Schliemann ha numnà il Stgazi da Priamos. Quest stgazi ha sigillà la reputaziun da Schliemann sco scienzià e manà en l’Imperi tudestg ad in’euforia per Troja e per l’archeologia en general. Grazia a quest’attenziun ha l’archeologia pudì sa transfurmar d’in hobi per amaturs e viagiaturs ad ina disciplina scientifica per propi. Igl è dentant sa mussà gia dal temp da Schliemann – tras perscrutaziuns da ses collavuratur Wilhelm Dörpfeld – ch’il stgazi stoppia esser radund 1000 onns pli vegls che supponì da Schliemann. Il stgazi è vegnì mussa blers onns en il Museum da l’antica a Berlin. Suenter la Segunda Guerra mundiala han las truppas sovieticas manà il stgazi a Moscau, nua ch’el sa chatta anc oz.
Wilhelm Dörpfeld e Carl BlegenEdit
Ulteriuras exchavaziuns fatgas ils onns 1893/94 e 1924 tras Wilhelm Dörpfeld respectivamain 1932–1938 tras Carl Blegen han mussà che Troja era abità a partir dal temp da bronz tempriv (ca. 3000 a.C.) enfin en l’antica tardiva. Dacurt han ins chattà indizis anc pli vegls che tanschan enavos enfin en il 5avel millenni a.C. Cun il cumenzament da la cristianisaziun è l’interess per ils eroxs pajauns e lur abitadis tschessà plaunet. A l’invasiun dals Gots l’onn 276 ha la citad bain anc pudì s’opponer, suenter ina retscha da terratrembels desastrus è la colonisaziun dentant ida a fin enturn 500 s.C.
Enfin oz han ins pudì distinguer diesch stresas da colonisaziun principalas (Troja I enfin Troja X) che vegnan sutdivididas en bundant 40 stresas parzialas. Troja I (2950–2550 a.C.) e II (2550–2200) appartegnan al temp da bronz tempriv, Troja III enfin V (2200–1700) al temp da bronz mesaun, Troja VI enfin VIIa (1700–1200) al temp da bronz tardiv. Troja VIIb (1200–1000) tutga en il temp da fier tempriv, Troja VIII e IX en ils proxims tschientaners enfin al temp roman e Troja X – ina sedia episcopala bizantina – tanscha enfin en il cumenzament dal temp medieval.
Troja I – quai in pèr dals resultats da las perscrutaziuns – era anc situà directamain sper la mar. La citadella Troja II cumpigliava ina surfatscha da radund 9000 m² (ed è vegnida destruida quatter giadas tras incendis), Troja IV aveva ina surfatscha dubel gronda e Troja VI aveva cuntanschì en direcziun sidost in’expansiun sin radund 50 000 m² (senza quintar la citad sut). La fortezza descritta da l’autur da l’Ilias pudess esser identica cun Troja VI (u cun VIIa sco auters supponan). Quest’epoca da l’istorgia da colonisaziun è ida a fin enturn 1300 a.C. I n’è dentant betg cler, schebain quai è succedì tras terratrembels u tras acts guerrils.
Medemamain èsi contestà vinavant, schebain la guerra da Troja sa basia propi sin eveniments istorics u betg. En egl dat en mintga cas che Homer localisescha la citad da Troja en moda detagliada: El menziunescha las Dardanellas (numnadas lura Hellespont) ed il culm Ida sco elevaziun la pli auta. Plinavant vegnan descrits ils dus flums Scamander e Simois che s’uneschan sper Troja e las inslas Tenedos ed Imroz. Forsa gidan perscrutaziuns futuras a sclerir ina u l’autra dumonda ch’è anc averta. Enfin oz han ins numnadamain pir perscrutà la fortezza da Troja. Ins po dir cun tutta segirtad ch’ina gronda part da la citad sa chattava ordaifer la part fortifitgada.
Schliemann sez era da l’avis che las fortificaziuns imposantas da Troja II correspundian a la descripziun da Homer. Er l’uschenumnada Mascra d’aur dad Agamenon che Schliemann ha chattà l’onn 1876 tar exchavaziuns a Mykene aveva el attribuì al temp da la Guerra da Troja. Oz san ins che sia dataziun era en omadus cas memia giuvna: Troja II ha existì tranter 2550 e 2200 a.C.; las fossas chattadas a Mykene dateschan da 1500 a.C. Per Dörpfeld furmava Troja VI la citad omerica. Oz suppon’ins dentant che la stresa VIh saja vegnida destruida enturn 1300 a.C. tras in ferm terratrembel. Per quel motiv ha Carl Blegen declerà Troja VIIa sco stresa probabla dals eveniments mitologics. Questa tesa vegn sustegnida enfin oz da la pluralitad dals scienziads. Tenor examinaziuns da cheramica pli novas ha la fin (probablamain violenta) da Troja VIIa gì lieu enturn 1200 a.C. A questa dataziun correspundan las indicaziuns davart la Guerra da Troja ch’èn cuntegnidas en las ovras d’auturs da l’antica.
Cuntraversas actualasEdit
Ils davos decennis han duas differentas tesas dominà la perscrutaziun da Troja. L’emprima sa lascha descriver sco cuntinuaziun da la tendenza da spustar la citad omerica en epocas pli giuvnas, da VI (Dörpfeld) tar VIIa (Blegen) e pli tard en direcziun da VIIb1. En questa stresa cumparan novas furmas da cheramica che laschan supponer midadas entaifer la populaziun da la citad. Quai e las constellaziuns politicas dal 12avel tschientaner coincideschan cun las descripziuns da Homer. Er la cultura da Mykene ha existì vinavant durant il 12 ed 11avel tschientaner, uschia ch’ina guerra dals Acheans cunter Troja pir en il 12avel tschientaner fiss tuttavia stada pussaivla. Perencunter – uschia argumenteschan ils aderents da questa tesa vinavant – avess ina guerra en il decurs dal 14 u 13avel tschientaner stuì provocar ils Hetits che dominavan da quel temp l’Asia Minura. En lur funtaunas scrittas na saja dentant da leger nagut davart ina tala guerra. Blers istoriografs, sco il professer d’istorgia antica a Tübingen Frank Kolb, relativeschan a medem temp la muntada economica e la grondezza da Troja insumma e mettan en dumonda la muntada da Homer sco funtauna per eveniments istorics succedids durant il temp da bronz tardiv.
Cun questa critica è Kolb sa drizzà en emprima lingia encunter la segunda tesa che dominescha la discussiun actuala. Quella sa basa sin las exchavaziuns che ses collega da Tübingen Manfred Korfmann ha fatg a partir dal 1988 a Troja. Per l’emprima giada han ins perscrutà er parts da la citad che giascha en la planira situada sut la fortificaziun. A basa da questas scuvertas ha Korfmann identifitgà la stresa VII sco fasa tardiva da Troja VI ed è returna argumentativamain sur Blegen or en direcziun da Dörpfeld. Korfmann è vegnì sustegnì dal filolog Joachim Latacz ch’ha identifitgà Troja VI e Troja VII cun la citad Wilusa, ina citad vasala che cumpara en funtaunas dals Hetits. Cun in’exposiziun realisada il 2001/2002 han Korfmann e ses collavuraturs pruvà da dar enavos a Troja la muntada surregiunala che generaziuns da perscrutaders precedentas avevan attribuì a questa citad e da prender per il pled las descripziuns da Homer. En la vasta populaziun è quest maletg da Troja renconuschì ed incontestà; istoriografs da l’antica, filologs classics ed archeologs èn perencunter dividids en aderents ed adversaris da la tesa tradiziunala.
Suenter la mort da Korfmann l’onn 2005 è ses collega da Tübingen Ernst Pernicka vegnì incumbensà cun la cuntinuaziun da las lavurs d’exchavaziun. L’onn 2006 ha la Tirchia concedì per quest intent ina licenza da 18 onns. Dapi l’onn 1996 furma Troja plinavant il Parc naziunal istoric Truva e tutga dapi l’onn 1998 tar il Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. En il decurs dals proxims onns duai er vegnir stgaffì a Troja in museum che preschenta l’istorgia dal lieu ed ils resultats da las exchavaziuns.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Lady Wortley Montagu: Briefe. Mannheim 1784, p. 77. Cità tenor Christoph Ulf (ed.): Der neue Streit um Troja. Beck, Minca 2003, p. 22s.
- ↑ Jacob Spon: Curieuse Reise durch Italien, Dalmatien […]. Nürnberg 1681.
- ↑ Justus Cobet: Vom Text zur Ruine. En: Christoph Ulf (ed.): Der neue Streit um Troia. Eine Bilanz. Beck, Minca 2003, p. 22ss.
- ↑ Manfred Flügge: Heinrich Schliemanns Weg nach Troja – Die Geschichte eines Mythomanen. Dtv, Minca 2001, p. 155s.
- ↑ Flügge 2001, p. 176.