text:
Piaṡëinsa
Artìcol in dialët piasintëin
Piaṡëinsa (Italian: Piacenza) l'é un cumoin ad 103.487 abitant, capitäla d'la sò stësa pruvincia. Mìsa ṡu in Emilia.
Evoluzione demografica
Indice
Geugrafìa[modifica | mudéfica la surzéia]
Piaṡëinsa l'é in d' la Pianüra Padana a 61 metar in sal livél dal mär e l'é nasì in s' la riva destra dal Po, in dua i van föra al Trèbia a ovest e la Nür a est ad la citä.
Pö u menu a 15 chilòmetar in vër süd, i tacan i Colli Piacentini (Culëini Piaṡintëin), 'l prinsipi d' l'Appennino Ligür. La so pusision geugrafica la g'ha sëimpar fat la so furtoina militära e l'ha fata dvintä impurtanta par ves un sid in dua i s'incrùsan la feruvìa e i autusträ.
I sid interesant[modifica | mudéfica la surzéia]
Piaṡëinsa l'é 'na citä d'ärt, e la g'ha un gran patrimonii artistic, par via d'la so storia milenäria.
I palàsi[modifica | mudéfica la surzéia]
I s' pölan truä bota palasi nubiliär cun un gran valur ch' i g'han di giardëin bèi a bota. Piaṡëinsa a l'é una "Citä ad palasi" posé ca tüt i ätar ad la Val Padana. Vist ca la gh'era mia 'na curt fissa (al Palass Farnés l'é mia stä sëimpar al sëintar d'la famiglia parchè dop d'un sert periud la capitäla dal dücä l'é stä spustä a Pärma), atsé i nobil i han pudì fä vëd la so pusisiòn cun i so opar architetonich. I posé impurtant i en:
- Palasi Mulazzani
- Palasi Scotti
- Palasi Landi
- Palasi Costa
- Palasi Somaglia
Ätar palassi ch' i dan blësa e impurtansa a la citä i en:
- al Palasi Gotich (al ver num al sarìs Palasi Comünäl)
- al Palasi Farnés
Ätar palassi ch'i s' pölan ricurdä i en:
- Palasi dal Guernatur
- Palasi di Mercant
I palàsi Gotic, dal Guernatur e di Marcànt i en in d'la Piasa Caväi, ca l'é sëimpar stä cunsiderä al sëintar d'la citä e d'la so vita. La piasa la ciapa al num dai dü statui ad Ranuccio e Alessandro Farnés in s'i caväi, c' l'ha fat Francesco Mochi in dal perìud tra 'l 1612 e 'l 1628.
Il cesi[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al Dom
- La basilica ad Sant'Antunëin
- La cesa ad San Francesco
- La cesa ad San Giuàn in Canäl
- La cesa ad San Güstëin
- La cesa ad Santa Maria d' Campagna
- La basilica ad San Savëin
- La cesa ad San Sepùlcar
- La cesa ad San Sisto
Teatar, müsei e üniversitä[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al Teàtar Münicipäl inaugürä in dal 1804, l'é stä custrüì al post dal Teatar d'la Citadela ca l'äva tacä fög e l'é stä distrügì in dal 1798.
- In dal Palasi Farnès i s' pölan truä i Müsei Civich ad Palasi Farnés
- Al Müseo ad Storia Natüräla ca l'é in dal Palasi Scotti
- In d'la citä a s' pöl truä anca la Galeria d'Ärt Muderna "Ricci Oddi", vüna dil principäli d'Italia.
- I en impurtant anca la Biblioteca Comünäla Passerini-Landi e pö d' tüt al Culeg' Alberoni
- In citä i gh'en anca 'na sede d'l Üniversitä Catolica dal Sacar Cör ad Milan, vüna dal Pulitecnic ad Milan e a s' pöl truä anca al Cunservatori ad Müsica "Giuseppe Nicolini"
Ecunumia[modifica | mudéfica la surzéia]
La fera d' Piasëinsa l'é vüna dil pö antig d'la region Emilia-Rumagna. Al növ cumples espusitiv c'a l'é apena föra d'la citä, ades l'é gestì da Piacenza Expo. Vöin di vant ad Piasëinsa l'é ca l'era stä la prima sede d'la Federconsorzi, fundä in dal 1892, ca l'é mäi pö andä in crisi dop un secul ad vita.
Trasport[modifica | mudéfica la surzéia]
La pusision d'la citä tra Türëin, Bulògna e Genua e al fat ca g'he taca Milan i han fat dvintä Piasëinsa un impurtant sëintar feruviäri e d' l'autusträ. Par Piasëinsa i g'pàsan l'autusträ A1 (Milan-Nàpuli) e l'autusträ A21 (Türëin-Piasëinsa-Brësa). Par al trasport aereo, i aeruport püsè taca i en l'Aeruport ad Pärma e i tre aeruport lumbärd: Aeruport ad Milan-Malpensa, Arport ad Milan-Linate e l'Aeruport ad Bergam-Orio al Serio, taca a Bêrgum.
Sport[modifica | mudéfica la surzéia]
A Piasëinsa i gh'en il squädri ad balon Piacenza Calcio, ad pallavolo ad Serie A1 Copra Volley Piacenza. I gh'en anca dü squädri ad Rugby, ca i en asè famus: 'l Termoraggi Piacenza Rugby e al Piacenza Lyons Rugby. In dal baseball Piasëinsa l'é rapresentä dal Piacenza Baseball e dai Red Devils Piacenza, in d'la pallacanestro da l'Unione Cestistica Piacentina, e in d'la pallanuoto da la Rarinantes Everest.
Persunag' famus[modifica | mudéfica la surzéia]
Il parsoni püsè famus ad Piasëinsa citä i'en:
- Al dutùr e prufesùr ad Sociologia Francesco Alberoni
- Al stilista Giorgio Armani
- I cantant Fiordaliso e Gianni Pettenati e la showgirl Barbara Chiappini.
- I cardinäi Giulio Alberoni, Prim ministar da Spagna; Giovanni Battista Nasalli Rocca di Corneliano, arcivèsc ad Bulògna; Mario Nasalli Rocca di Corneliano; Luigi Poggi, archivista d'la Sitê dal Vaticân
- Al literä Pietro Giordani
- Al scritur e pulitich Melchiorre Gioia
- Al Papa Gregori X
- Al regista d' la television Beppe Recchia
- I sant Curäd Confalonieri e Gerärd
- I zügadur d' balòn Filippo e sò fradèl Simone Inzaghi
- I en nasì in pruvincia al regista Marco Bellocchio, al patinadur Ippolito Sanfratello e l'atùra Isabella Ferrari.
- Sert stüdius i disan ch'al navigatur Cristofar Culomb (Cristoforo Colombo in italian) al sia nasì a La Bëtla.
- I en nasì in pruvincia al regista Marco Bellocchio, al patinadur Ippolito Sanfratello e l'atùra Isabella Ferrari.
Ätar futugrafii[modifica | mudéfica la surzéia]
-
Al Dom
-
-
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialatt bulgnais
Piesänza (Piacenza in itagliàn) l'é na cmònna ed 99.150 abitànt, capitèla d'na pruvénzia c' l à al stèss nomm. Stratta stra l'Emégglia e la Lunbardî, la zitè e la so pruvénzia ali sénten 'na mòccia d'l influänza ed Milàn: ali én culeghè a la so regiån ecunòmica par tant mutîv e in d' la stòria î àn spès lighè i låur destén.
Geografî[modifica | mudéfica la surzéia]
Piesänza l'è in d' la Basa Padèna a 61 meter in vatta al livél dal mèr e l'é nè såura alla riva dèstra dal Po, indòvv i van fòra al Trèbia a sîra e la Nür a maténna d'la zitè. Stra sé e nå a 15 kilométer pio sò, i tachen i "Colli Piacentini" (Culén Piasinténi), al cminzéppi d'l Apenén Léggur. La so pusiziån geografica l a sänper fat la so furtònna militèr e l'à fata advintèr impurtanta pr al fat ch'l è un sît indòvv i s cråusen la ferovî e ali autostrè.
Alsëin · Bṡinson · La Bëtla · Bòbi · Burgnöv · La Cadé · Calindàsch · Caminä · Caùrs · Carpané · Castél San Giuàn · Castél Arcuä · Castelvédar · Còr · Curt ad Bargnél · Curtmagiùr · I Farëin · Fiurinsöla · Al Frér · Gasàn · Gaṡöla · Gragnàn · Gruparél · Lügagnàn · Muntṡéi · Murfàs · Nibiàn · Uton · Pügrèra · Piaṡëinsa · Pianél · Piusàn · Pudinsàn · Al Pont da l'Oli · Pontnür · Al Vargàr · Al Tufrèi · San Ṡòrṡ · San Pédar · Särmat · Ṡèrba · Cerignäl · Ṡiàn . Träv · Uslëingh · La Varnàsca · Vigulsòn · Vilanöva ·


c: text/html

text:
Rorschach (distret)
El Distret de Rorschach l'è 'n distret eletural (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera,
L'è sitüàt enèla endèla regiù del Lach de Costànsa e 'l cunfìna al nort coi distrècc todèsch de Bodensee e Lindau, a nordèst co la regiù autrìaca del Vorarlberg (distrèt de Bregenz), a sudèst col distrèt de Rheintal, a sud col cantù Canton Apenzel de Föra, a sudòvest col distrèt de San Gal, e a nordèst col distrèt de Arbon (Canton Türgovia).
El distret de Rorschach el g'ha 'na popolasiù de 41 275 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 9 cümü:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
15 09
Ol dé 15 de setèmber l'è 'l 258 ( 259 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 108 dé a finí l'an.
Ul dí 15 de setèmber al è ul dí da pòost 258 ( 259 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 108 dí a finí l'an.
Avenimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 608 - Ilisiù de papa Bonifacio IV
- 1682 - XXVI pasàda cunusìda de la cometa de Halley al periélio, oservàda del stès astrònomo Edmund Halley, che 'l la coléga matematicamènt e orbitalmènt a le sò tré pasàde precedèncc.
- 1821 - Costa Rica, Guatemala, Honduras, Nicaragua, e El Salvador i proclàma la 'ndipendènsa
- 1902 - Sorrento: la cansù Torna a Surriento la vé cumpunìda 'n unùr al presidènt del conséi Giuseppe Zanardelli, en vìzita a la cità
- 1916 - El car armàt el vé dopràt per la prìma ólta endèla Batàia de la Somme
- 1935
- Le Légi de Norimberga le ghe töl la citadinànsa ai ebrei todèsc
- La bandiéra nazìsta la vé adotàda come bandiéra todesca uficiàl
- 1940 - Segónda Guèra Mondiàl. Batàia de Inghiltèra: la RAF britànica la stabelés el rècort de aparèchi nemìci sbatìcc zó 'ndèn dé apéna
- 1959 - Nikita Khruščëv el deènta 'l prim leader soviètic a vizità i Stàti Ünìcc de America
- 1966 - Papa Pàol VI l'emàna l'encìclica Christi Matri
- 1975 - Álvaro del Portillo el ghe söcét a Josemaría Escrivá de Balaguer come càpo de l'Opus Dei
- 1993 - A Palermo, endèl quartér Brancaccio, 'na bànda de Cosa Nostra comandàda de Salvatore Grigoli, ciamàt U Cacciatori, la còpa don Giuseppe Puglisi en piàsa Anita Garibaldi, deànti al purtù de la sò cà
- 1996 - A Venésia, el leader de la Lega Nord Umberto Bossi, el proclàma la 'ndipendènsa de la Padania
- 2000 - Cumìncia a Sydney i zöc de la XXVII Olimpìade
- 2001 - Alex Zanardi, pilòta de màchine, el g'ha 'n bröt 'ncidènt endèna gàra CART en Germania, e per le conseguènse de chèsto incidènt ghe vegnarà taiàt vià le gàmbe.
Chi che ch'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1883 - Barcelona: Esteban Terradas i Illa, físegh, matemàtegh e inzegnér Català.
Chi che gh'è mórt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1978 - Barcelona: Ricard Zamora, portér de futbol.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Magòtt
Artìcol in dialët piasintëin
Magòtt a l’é un suarnum tradisiunäl ca i piaṡintëin i g' dan a ché lur ch' i stan apena a nord dal Po e pö ad tüt ai ludṡan dal Basso Lodigiano. Ad solit a s' crëda ca cun cul num ché a s' ia tudìva in gìr parchè, par via d'la puërtä, i mangiävan admè la pulëinta, ca la g' fäva vegn al gòṡ in sal còl (al magòtt), una malatia c' la vegna par mancansa ad iodio in d' l'alimentasion. A dì la vritä, l'alimentasion di ludṡan a l'era mia bota diversa da cula di piaṡintëin, e al suarnum al vegna da "magunëin", l'organ ca gh'é dëintar la gula dil galëini (e di uṡéi in generäl). A völ dì ca i ludṡan i en gint c' la väl gnint, tant cmé s' i fisan i scärt ad la galëina.
Par rispondag, i ludṡan i g'han sëimpar dit pesgat da l'ostrega ai piaṡintëin, par dì ca i en d' la gintäia e di delinquëint.


text:
Avicenna
Avicenna (latinizasiù del sò véro nòm: Abū ‘Alī al-Husayn ibn ‘Abd Allāh ibn Sīnā, en àrabo: ابو علی الحسين بن عبد الله بن سينا), cunusìt apò a col nòm de Ibn Sīnā , l'è stat en filòzofo, scritùr, dutùr en midizìna e scensiàt de la Pèrsia. El s'è 'nteresàt a divèrse scènse, sura de töt l'astronomìa, l'alchimìa, la e la psicologìa.
L'è nasìt ai 7 de óst del an 980 a Afshena, de le bànde Bukhara, che alùra la fàa part de la pruvìncia de Khorasan, en Pèrsia, e al dé d'encö 'nvéce l'è 'n Uzbekistan, e l'è mórt a Hamadan, endèl més de zögn del 1037[1] .
I sò discèpoi i la ciamàa Cheikh el-Raïs, el prìncipe dei sàe, el piö grant dei dutùr, el maèstro per ecelènsa o el tèrs maèstro (dòpo de Aristotele e Al-Farabi).
La sò òpera l'è enòrme, quàze 270 tìtoi sùra la filizofìa e la scènsa, 'ntra i quài gh'è la sò autobiografìa, completada del sò discèpol al-Juzjani.
La sò òpera de midizìna piö 'mportànta l'è 'l al-Qanun (o "el Cànone"), che al sò tép l'ìa piö cunsideràt amò che i lìber de Razés o del Galeno.
El Cànone l'è stat ambiàt a Gorgan, proseguìt a Rayy e completàt a Hamadan e l'è 'l piö gran laurà che 'l g'ha mitìt ensèma, con presapóch en miliù de paròle. Al sò tép el Cànone l'è stàt risiìt bé de la cumunità scentìfica de l'época e la cumprindìa 5 lìber (I- Generalità, II- Matéria mèdica, III- Malatìe del có ai pè, IV- Malatìe mìa specìfiche dei òrgani, V- Dróghe compòste)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Benoït Patar, Dictionnaire des philosophes médiévaux, Québec : éd. Fides, 2006, p. 91


text:
El princip piscinin
El princip piscinin (Le Petit Prince) l'è l'opera pussee cognussuda de l'Antoine de Saint-Exupéry.
L'è staa pubblicaa in del 1943 e l'è on raccont poetich che el parla del sens de la vida, de l'amor e de l'amicizia. El princip piscinin l'è consideraa vun di raccont pussee famos del XX secol e 'l gh'ha 'vuu on grandissem success de vendita, tant che hinn staa faa traduzion in pussee de 180 lengov different e l'è staa stampaa in pussee de 50 milion de còbi in tutt el mond.
L'edizion in dialett milanes l'è staa curada del Lorenz Banfi in del 2001 per i edizion Wesak.


text:
Architetüra
L'architetüra l'è la disciplina che g'ha come propózet l'organizasiù del spàsio endóche vif i òm. A semplificà, se pöl dì che la riguàrda suratöt la progetasiù e la custrusiù de 'n imòbil ma apò de töt l'ambiènt custrüìt.
L'architetüra l'è nasìda prim de töt per sudisfà dei bezògn biològich de l'òm compàgn de la protesiù de le 'ntempérie e pròpe per chèsto l'è ,tra le disciplìne piö prezènte en töte le civiltà. Apéne endène segónt momènt, col svilüpàs de la diviziù del laurà endèla società, a la funsiù primària s'è zontàt dele funsiù segondàrie en nömer sèmper piö grant.
Co l'aparisiù de caràter estétich s'è cuminciàt a concepì l'achitetüra apò a come 'n'art vizìva, condèle caraterìstiche sò particolàr.
'Na definisiù làrga del concèt de architetüra la ciaparès dét apò 'l progèt de töt l'ambiènt custrüìt: de l'urbanìstica, al progèt ürbà 'nfìna al progèt dei mòbii. l'è giöna de le sés bèle arcc. Sèrte palàs o ótre custrusiù i è percepìde come dei sìmboi cültürài e pulìtich e 'n sèrte càzi come de le òpere d'art, dato che le pöl véser cunsideràde prim de töt en funsiù de la sò fùrma o strütüra sensìbil o de la sò estética.
El progèt architetònich l'è caraterizàt suratöt de la manipolasiù de la màsa, del spàsio, dei vülüm, la strütüra e la consistènsa, de la lùce, i materiài, e i elemèncc pragmàtich, copmàgn dei cósti, la custrusiù e la tecnologìa, per rià 'n obietìf che l'è estétich, funsiunàl e de spès artìstich. Chèsto 'l diferènsia l'architetüra de la' ngenierìa, che 'nvéce la se caraterìza principalmènt per la manipulasiù creativa dei materiài e de le fùrme, per mès de prensépe scentìfich e matemàtich.


text:
Venezuela
El Venezuela a l'é un paes del America del Süd.
El cunfina cun la Culumbia, la Gujana e'l Brasil. Bagnen i sò cost l'Ucean Atlantich e'l Mar di Caraib.
La capital a l'é Caracas.
El gh'ha una süperfiss de 916.445 km² una pupulaziun de quas 25.750.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Venezuela (nòm ufizial: República Bolivariana del Venezuela) a l'é una repübliga.
El president ad interim a l'é 'l Nicolas Maduro (del 2013)
Patròna nasionàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La patròna del Venezuela dal 1950 l'è la Madóna de Coromoto.


text:
Bourg-Saint-Pierre
Bourg-Saint-Pierre a l'è un cumün svizzer del distret de Entremont, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 90.2 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 219 abitant.
El cumün de Bourg-Saint-Pierre al se tröva a una altitüden de 1632 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bagnes, Etroubles (IT-AO), Liddes, Ollomont (IT-AO), Orsières, Saint-Oyen (IT-AO), Saint-Rhémy-en-Bosses (IT-AO).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bourg-Saint-Pierre in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Venian
Venian (nom ufizial in italian: Veniano) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 2 930 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 3,2 km² e ona densità de 916 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Appian, Fenegrò, Guanzaa e Luragh Marinon.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Venian l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Wetzikon
Wetzikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Hinwil, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.73 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 22 669 abitant.
El cumün de Wetzikon al se tröva a una altitüden de 535 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bäretswil, Gossau, Hinwil, Mönchaltorf, Pfäffikon, Seegräben. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
Aabach in Wetzikon
-
Auslikon and its Strandbad (lido) on Lake Pfäffikon shore
-
-


text:
Lorsica
Lorsica (en lìgure: Lòrsega) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 487 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 17,8 km² e 'na densità de popolasiù de 27 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Cicagna, Favale di Malvaro, Moconesi, Montebruno, Neirone, Orero, Rezzoaglio, Torriglia.
El cümü l'è sitüàt endèla val Fontanabuona arènt al torènt Tirello, a 41 km de Genova.
El sò teretóre el fà part de la Comunità Montana Fontanabuona.
El cümü l'è furmàt de öndes frasiù: Figarolo, Rossarino, Acqua, Verzi, Castagnelo, Monteghirfo (che l'è a metà sóta 'l cümü de Favale di Malvaro), Barbagelata, Costafinale, Scorticata e Pian della Chiesa. Le ölteme quàter le fà part de l'exclave de Barbagelata, che la se svelöpa 'n val Trebbia e, per en tuchilì picinì, en val d'Aveto.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Lorsica l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
F.C. Inter
L'Internazional (o semplicement, Inter, scorciada) l'è ona squadra del ballon de Milan. L'è nassuda in del 1908, e la gh'ha la divisa nera e azzurra, e el sò simbol l'è el bisson. L'hann ciamada Ambrosiana in di temp del fascismo. In del sò palmares g'ann 18 scudett, 3 Copp di Campion, 2 Copp Intercontinentaj, 1 Copa del Mond par Club, 7 Copp Italia, 5 Supercopp de Lega; l'Inter l'è l'unica formazion italiana che l'ha semper giugaa in serie A.
El sò stadi l'è 'l Meazza che gh'ha 82.995 pòst a sedè. El sò prim scudett l'ha vingiuu in del campionaa del 1909-1910 e l'ultim, che l'è 'l 18esim, in del 2010.
Cuntegnüü
La triplèta del 2009 - 2010
Ol 2009 - 2010 l'è stai l'an di récord per L'Inter che l'è riàda a fà la triplèta, cioè èns ol Campiunàt, la Copa Italia e la Còpa di Campiù, töt in del istès an.
Còpa Itàlia 2009 - 2010
Ol 5 de Mas del 2010 - A Roma l'Inter là èns la finàl de la Còpa Itàlia cóntra la Roma per 1 a 0, gol in del prim tép del Diego Milito. La Roma la fenés i 10, dezà che 'l Francesco Totti l' ciàpa 'l cartelì rós per ìga dacc ü gran pesadù al Mario Balotèl.
Campiunàt 2009 - 2010
Ol 16 de Mas l'Inter la èns l'öltima partìda del Campiunàt 2009 - 2010 a Siéna per ü a zéro cóntra 'l Siéna, gol del Diego Milito, e la èns ol campiunàt italià con 82 póncc, segónda la Roma con 80. L'è l' sò campiunàt nömer 18.
Còpa di Campiù 2009 - 2010
Ol 22 de Mas l'Inter la èns al Bernabeu de Madrid la Còpa di Campiù cóntra 'l Bayern Munchen, con dò gòal del Diego Milito. L'è la tèrsa Còpa di Campiù de la sò stòria.
2010 - 2011
Dòpo che 'l Josè Murinho l'è 'ndàcc al Real Madrid, l'Inter l'à ciamàt al sò pòst ol Rafa Benitez e 'n de l'éstàt l'à endìt ol Mario Balotelli al Manchester City.
Süper Còpa Italiana
Ol 21 de Aóst l'à enzìt, a San Siro, la Süper Còpa Italiana còntra la A.S. Roma per 3 a 1.
Süper Còpa Eüropéa
Ol 27 de Aóst l'à perdìt, cóntra l'Atletico Madrid, la Süper Còpa Eüropéa per 2 a 0.


text:
Hermance
:For the river see Hermance (river) Cuurdinàde: 46°18′N 06°14′E
Hermance a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.46 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 984 abitant.
El cumün de Hermance al se tröva a una altitüden de 380 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Anières, Chens-sur-Léman (FR-74), Coppet (VD), Tannay (VD), Veigy-Foncenex (FR-74). La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Hermance in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Nasino
Nasino (en lìgure: Naxin) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 215 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 21,6 km² e 'na densità de popolasiù de 10 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Alto (CN), Aquila di Arroscia (IM), Castelbianco, Erli, Garessio (CN), Onzo, Ormea (CN), Ranzo (IM).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Nasino l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
800
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
25 de dicember: ul Papa Leun III al nòmina Carlu Magn imperaduur
Sa scumenza a scriif ul Líbar da Kluur, bàsich par la lengua celta
I bantús i ucüpa Zàmbia
Primm ducümeent indúe al pariss ul nomm da Castella
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alkindi, filòsuf àrab
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Razza buvina piemuntesa
La Razza buvina piemuntesa l'è una raza de vaca che la s'è uriginada dal mesculament da uri e zebu pakistan.
A l'è 'na razza da vach che sa levan in Piemunt. Gh'han ul pel ciar, squasi bianch, i tor inveci hin püssee scür, cun quaicoss de gris (pü che altar in sül col).
La piemuntesa l'è ben pientada, cunt ul coo gross, i corni in sü l'urdinari e ul col rubüst. Denanz a l'è larga e ul dadree l'è rutund. La vaca l'è alta al gares 145 cm e la pesa circa 600 kg, el tor l'è alt 150 cm per 900 kg.
A sun besti da becaria: la carna da la razza piemuntesa l'è la püssee vendüda in Italia par via di sò qualità: a l'è tendra, la gh'ha poch grass e un rendiment eceziunal (68% par i bucit giamò cressüü, 72% per i vach).


text:
L'occhio del gatto
L'occhio del gatto (’L òć dal gat) 'l è 'n film fantàstic dal 1984 ad Lewis Teague ch'a tōś ispirasiòṅ da dū stòri ad Stephen King ch'i fànan part dla sò racòlta Dal vòlti i tórn'n indrē (Quitter inc. e Al curniśòṅ) e da 'n sugèt uriginàl scrit apòsta par 'l ucaśiòṅ.
Sunt
Al film al mét insém tri epiśòdi difarènt ch'i eṅ ligâ fra lōr p'r al fat che 'n gat griś al s móṿ lè dèntar par dar al sò ajùt, specialmènt in dal tèrs in du al dvénta anc prutagunìsta.
Quitters Inc
Un fumadōr ch'a n gh'è vèrs, Dick Morrison (James Woods), al tîṅ a drē a 'n cunsìli di sò amìg e al decìd 'd andàr a la Quitters Inc par pèrd'r al visi dal fum. Quél ch'al n sà minga 'l è che cla clìnica lè, purtàda avànti da 'l dutōr Vinnie Donatti (Alan King), al dróa la turtùra par far pasàr la vója a i sò pasiènt. Dòp avér-ag fat védar ch'al fà dabòṅ e mia da burla, miténd un gat insìma a na gradéla ch'la gh fà ciapàr la scòsa sōl pugiànd-as insìma, Donatti al gh diś ciàr e tónd che s'al fumarà incóra, al farà al stés quèl anc a sò mujér. Spavintâ, Morrison al al tōś in paròla e al śmét subìt ad fumàr ma un dè al rèsta intraplâ in mèś a 'l tràfic e p'r al stress 'l impìsa na cica. I óm ad Donatti, ch'i èṅ sèmpar dapartùt, i al védan e acsè sò mujér l'è custréta dabòṅ a patìr la turtùra dla scòsa lètrica méntar sò marè 'l è lè davànti a lē e al véd incòsa. Al pròsim pas al sarà quél dal taj dal dî manvèṅ. A cal punt lè però Dick al mét da na banda par sèmpar al sigaréti, cavànd-gh-la a guarìr dal tut. Na sira pò al s véd cun i sò amìg par far fèsta e al fà 'n brènds cun chi àtar: 'l è lè ch'al véd ch'a la mujér ad quél ch'a gh'iva cunsiliâ 'd andàr a la Quitters Inc a gh manca un dî.
Al curniśòṅ
Un śugadōr ad tènis, Johnny Norris (Robert Hays), al s mét cun la dóna 'd un malavitōś dimóndi periculōś e catìṿ, Cressner (Kenneth McMillan), 'n óm ch'a gh piàś scumétar e ch'al s pòrta a cà, pròpria par cal mutìṿ lè, un gat ch'al gh l'iva cavàda a pasàr la strada in mèś a 'l tràfic dla sità, pròpria cuma 'l iva dit lò. Quànd al gangster al vèṅ a savér che la sò amànta la gh'iva mis i còran, incasâ négar al s fà purtàr al tenìsta e 'l al custrìnś a far un śóg tràgic: se chi lò al gh la cavarà a far un gir cumplèt 'd intóran a 'l sò apartamènt pòst a 'l ùltim piàṅ 'd un gratacēl, stand ad fóra in sal curniśòṅ, al gh'arà salv la vita, lò insém a la dóna. Norris al taca acsè al sò gir ma al gh'à da patìr i schèrs ad Cressner, ch'al gh sòna la trómba par disturbàr-al, e anc al vènt dimóndi fòrt e un clómb ghignóś ch'a n cata mia quél àtar 'd méj da far che bcar-al in di pē ad cuntìnuv méntar lò al và avànti. La scumésa però al la vins lò parchè 'l è bòṅ ad finìr tut al gir. Ma 'l boss al n gh'à pròpria minga vója ad rispetàr i pat. 'L à bèla fat cupàr la dóna tajànd-la a pès. Adès a tucarév a lò parchè 'n sicàri 'l è drē a sparàr-ag ma 'l gat 'l al fà strabucàr, parmiténd a Johnny ad masàr-al. Adès 'l è lò ch'al gh'à al curtèl da la part dal mànag: Cressner 'l è custrét a far al sò gir in sal curniśòṅ, catànt incóra 'l vènt e 'l clómb ma lì lò al n è minga acsè furtunâ e al casca śò spaplànd-as sóta i òć dal gat.
Al Generàl
Al gat al riva, viaśànd in un vagòṅ dal tréno, in na sità in du al vèṅ catâ e tòlt in cà da na putìna, Amanda (Drew Barrymore) ch'al gh dà 'l nóm ad Generàl. Sò màdar (Candy Clark) però la n è briśa 'd acòrd parchè la gh'à paùra ch'al pòsa far dal mâl a 'l sò papagàl e acsè la fà star al gat fóra. Generàl però al stà sèmpar lè 'd intóran parchè 'l à vdû un troll pìcul e mustruóś andàr dèntar e lugàr-as in dla cambra 'd Amanda. Na nòt al móstar al próa a 'ndàr adòs a la putìna méntar l'è drē a durmìr ma 'l gat 'l è śvélt e al al para via ma sōl dòp ch'al troll 'l iva cupâ 'l papagàl. Quànd pò la màdar la 'l vèṅ a savér, la dà la cólpa a Generàl e la 'l manda via, in un negòsi par bèsti, par far-al masàr. La sira dòp, al troll al vèṅ incóra fóra da 'l mur par rubàr al fiâ a l’Amanda ma 'l gat 'l è incóra lè a diféndar-la, esénd gnû dèntar p'r al camèṅ. Dòp na lòta dura, Generàl al buta 'l móstar còntar 'l ventiladōr, spaplànd-al dal tut. Sinténd i sîg dla putìna, i genitōr i rìvan subìt in dla sò cambra da lèt. Vdénd i rèst dal troll i capìsan che l’Amanda la la cuntàva giusta quànd la dgiva ch'al gat al l'iva salvàda la nòt prima. Generàl al pōl star acsè a vìvar sèg.


text:
Sórag
Al sórag (Mus musculus) (topo in italiàn) 'l è 'n mamìfar ruditōr dla famìja di Murìdi. 'L è anc ciamâ sórag dumèstic par difarénsa da quél salvàdag (Apodemus sylvaticus) o da quél dal fóggni e di fiùm, dimóndi più grand, ch'l'è la Póndga.
I màgnan da tut, più che àtar ròba vegetàla ma anc carna e derivâ dal lat. Dal vòlti, par cambiàr al sò magnàr, i n s faṅ minga prubléma a magnàr dla mèrda.
I eṅ al bèsti più cumùni dal gènar Mus e a gh n è na quarantìna da spéci.
I sórag i s càtan in tut i paéś dal mónd, dimóndi vòlti a fianc d'l óm ch'a gh dà, sensa vlér-al, cà e magnàr.
Purtròp i sórag i pōlan purtàr sèg anc dal malatìi cuma la leptospirosi.
Distribusioṅ
A s créd ch'i daśvégnan da l'Àśia sentràla e i s eṅ stramnâ dapartùt in dal mónd par via di cumèrs ad tèra e ad mâr.
L'è na spéce ch'la s adàta dimóndi bèṅ e la viṿ praticamènt in tut i post in du a gh'è dal magnàr e di sit adàt par lugàr-as, p'r eśèmpi in di ambînt urbàṅ e suburbàṅ méntar 'l è dimóndi difìcil catàr-al in di pòst rurài dla muntàgna e in di bòsc.
A s pōl dir ch'i sórag i patìsan la cuncurénsa ad gl'atri bèsti ch'i pàran lōr (i ruditōr) parchè i n eṅ minga na spéce ch'la gh la cava a vìvar bèṅ sénsa di prubléma davśèṅ cumpàgni a lōr.
Descrisiòṅ
Al pēl 'l è curt e luśènt ad culór griś scûr e al quàcia al còrp fiṅ in fónd a part śampi, uréci, cóa e punta dal muś in du a s véd la pèla ch'lè ad culōr griś-ròśa. Al còrp 'l è divìś in tri part: tèsta, bust e cóa. La maṅ dal sórag la gh'à quàtar dida, quéla di pē sinc.
Al sèns d'l udìt 'l è dimóndi śvilupâ. I sórag i pōlan sintìr dal frequènsi fiṅ a 100 kHz, e anc da piò a s pōl dar, e dònchina bèṅ da 'd là di ultrasòṅ. Par far-as capìr al dróa di sòṅ che anc gl'urèci di óm i pólan sintìr. I sórag i i dróan da spés p'r i arciàm da luntàṅ, o di ultrasòṅ par cumunicàr cun chi àtar datéś.
Biulugìa
I eṅ dal bèsti ch'i s mét'n in mót dòp al tramònt e i s tìnan luntàṅ da la luś fòrta. Durànt al dè, i sórag i pònsan in di sò tanabùś, da spés impinî ad quèi cuma 'l cartòṅ, la stòfa o l'èrba.
Al sórag al n và minga in letàrg a difarènsa di àtar ruditōr parchè al n patìs minga tant al fréd, basta ch'a gh sia dal magnàr e lò 'l è a pòst.
I eṅ dal bèsti ch'a gh piàś vìvar insém furmànd di grup, arcgnusénd-as in baś a cum i èṅ fat a livèl genètic e par via di udōr. Par far capìr a chi àtar ch'i s càtan lè, i sórag i dróan di segnài ulfatìṿ, marcànd da spés al teritòri cun la pisa e i pét, in genàr lung 3mm e ad culór négar.
Di studiōś dl'Università dla Florida i aṅ capî ch'al fémni i vōl'n arcupiàr-as cun di masć ch'i gh'ànan di udór difarènt e pò i fànan i gnai in cumùṅ cun da gl'atri fémni cun 'n udōr cumpàgn. Quést a vōl dir ch'a s dà 'l caś ch'i gh sìan anc dal surèli lè in mèś.
Riprudusiòṅ
I sórag i gh la càvan a far di fiōi durànt tut 'l an: la fémna la pōl parturìr in cuntinuasiòṅ, anc quìndas vòlti in 'n an. 'L èstar al dura vint óri mént'r al cicclo sinc dè. Quànd un muć ad fémni i vìvan insém i téndan a n andàr minga in èstar ma l'è a basta met'r-i in cuntàt cun la pisa dal masć e 'l èstar al vèṅ in tri dè.
Dòp 'l acupiamènt, la fémna la mét sù un tap vaginàl ch'al dura un dè e che 'l impedìs a i masć ad muntàr-la incóra. Dòp tri stmani, i nàsan i surghèṅ, da 3 a 14. La fémna la i crès da par lē e la para via i masć par far in manéra che lì lōr i n i màgni minga.
I pìcui péna nâ i eṅ òrub e nûd: al pēl al taca a crésar dòp tri dè mént'r i òć i vènan vèrt dòp dū stmani. Dòp 5/8 stmani 'd vita, i sórag i pōlan tacàr a far di fiōi a sò vòlta.
In gènar un sórag al campa 'n an ma al pōl rivàr anc a 3.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Zillis-Reischen
Zillis-Reischen a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch 423 abitant e una süperfiss de 24.46 km², e al se tröva a una altitüden de 945 meter sura al livel del mar.
El cumün de Zillis-Reischen a l'è tacaa ai cumün de Donat, Lohn, Mutten, Pignia, Rongellen, Salouf, Sils im Domleschg, Stierva.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
GR_Numbers
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Zillis-Reischen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Reischen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Zillis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- St Martin's official site


text:
Qualcuno volò sul nido del cuculo
Qualcuno volò sul nido del cuculo (Qualchidòṅ 'l è vulâ in sal gnal dal cuc) 'l è 'n film dramàtic dal 1975 ad Miloš Forman trat da 'n rumànś ad Ken Kesey.
'L è stâ òṅ di pôc film dla stòria a 'vér vins i sinc Prèmi Òscar più impurtànt tut insém.
Sunt
Al delinquènt Randle Patrick McMurphy (Jack Nicholson), cundanâ a pasàr soquànt an in parśòṅ, al vèṅ mandâ a 'l uśdàl prichiàtric dal Stat ad Sàlem (Òregon) par dascórar cun al Dutōr John Spivey (Dean R. Brooks) par védar s'l è mat dabòṅ o al fà sōl finta. McMurphy al stà a 'l śōg e al taca a far di quèi minga nurmài cuma spudaciàr al madśìni in fàcia a 'n àtar e tōr in gir 'l indianòṅ Bromden, dit "Gran Cap" (Will Sampson). Quànd i n gh faṅ minga védar na partìda ad baseball a la televiśiòṅ al dvénta mat miténd-as còntar la dóna ch'la cmanda al repàrt, la sgnóra Mildred Ratched (Louise Fletcher).
Ma Patrick al cuntìnua listés, dvintànd sèmpar più arvèrs, e al scapa via insìma a na barca rubàda insém a di àtar pasiènt. In séguit al vins tut al sigaréti di malâ a poker cauśànd na casutarìa ch'la gh cósta 'l èsar mis da na banda fra i scalmanâ e al patìs anc 'n elettroshock.
Tulénd eśèmpi da lò, i àtar pasiènt i impàran a cumpurtàr-as da parsòni dgénd liberamènt i sò biśógn, miténd anc al deciśiòṅ a i vōt par decìdar cuśa far, pròpria cuma la fava la Ratched quànd la gh'iva da custrìnś'r-i a parìr i sò vulér, sénsa dar-ag rispèt par gnint.
McMurphy al dvénta amìg cun Billy Bibit (Brad Dourif), un śóvan timuróś ch'al tartàja, e cun 'l indiàṅ che però 'l à capî che Patrick 'l è òṅ ch'al fà finta 'd èsar mat.
Arcgnusimènt
- Prèmi Òscar dal 1976:
- Mijór film a Michael Douglas e Saul Zaentz
- Mijóra regìa a Miloš Forman
- Mijór atōr prutagunìsta a Jack Nicholson
- Mijóra atōra prutagunìsta a Louise Fletcher
- Mijóra senegiadùra minga uriginàla a Lawrence Hauben e Bo Goldman
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ L'infarméra catìva ad „Qualchidòṅ 'l è vulâ in sal gnal dal cuc“ la s pintìs 35 an dòp corriere.it, 4 'd Utóbar dal 2012


text:
Cree
Cree o Clar (parnunzia [krɛː]; ciamaa Craa a Biasca, Crè in Leventina, Crar a Gurdün[1]; nomm ufizial: Claro) a l'è un cumün svizzer del distret de Riviera. in del Canton Tesin. Al gh’ha 2 753 abitant (dato del 31 Dicember 2013[2]) e una süperfiss de 21 km², e al se tröva a una altitüden de 270 meter sura al livel del mar.
El cumün de Clar a l'è tacaa ai cumün de Arbed-Cagion, Carsciäi, Gnosca, Lümin, Próns e San Vitor (GR).
A l'è ingiümelaa cunt el cumün de Valle di Cadore
Cuntegnüü
Pruverbi in del dialet de Cree[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I castegn da riscere i ‘s conserve fin in primivere.
- La nev che vegn da Santa Catalini la va vii tutu finch a la scimi.
- Amór e gelosii i ‘s fa sempro compagnii.
- Quand marz al tóco gnì Pasqua gnì Carnavä, l’è um cativ ann da regulä.
Evolüziun demugràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Pays de la Loire
El Pays-de-la-Loire (nòm uficiàl en fransés: Région Pays-de-la-Loire ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 3,344,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 32,082 km², per 'na densità de 104 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Pays-de-la-Loire l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Loire-Atlantique, Mayenne, Maine-et-Loire, Sarthe, Vendée che i ragrùpa 17 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1.503 cümü. La capital de la regiù l'è Nantes.


text:
Ortografia classega
Cont ortografia classica s'intenden quij moeud tradizionai de scriv i vari dialett del Lombard. In particolar, quella denominazion chì la pò vess collegada a l'ortografia milanesa, doprada in tutta la litteradura milanesa a partì, con vari evoluzion longh el temp, del secol quell de quindes.
A partì del secol passaa, i ortografii classegh, esclusa quella milanesa, hinn staa costrengiuu a dà pòst a ortografii pussee semplificaa e fonetichegh, d'ispirazion tisinesa. Quij ortografii chì gh'hann despess el nòmm de unificaa, perchè voeuren rend unitaria la scrittura del Lombard.


text:
Saint-Alban-d'Hurtières
Saint-Alban-d'Hurtières l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Aiguebelle, del circondàre (arrondissement) de Saint-Jean-de-Maurienne e del dipartimènt de la Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 324 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 19,4 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 341 méter a 'na altèsa màsima de 2069 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mudel:Demografia/Saint-Alban-d'Hurtières (FR-73)
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
INRI
INRI l'è la sìgla de la fàze latìna Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum che l'éra sùra la crus de Nòst Signùr e che s'pöl tradüzela con Gezü de Nàzaret, ol Rè di Giüdèi. L'è regordàda in del Nöf Testamènt in töcc i quàter Vangéi, chèl del San Matéo (27:37), del San March (15:26), del San Lüca (23:38) e del San Gioàn (19:19).
Quàze töcc i crucifése i gh'à tacàt sö ü cartèl de lègn metìt apéna sùra 'l có del Signùr, 'ndóe gh'è scricc pròpe INRI. Chèsto cartèl l'éra ciamàt Titulus Crucis e segónt la lège romàna l'éra ubligatòre mètel e 'l servìa a spiegà 'l perchè de la condàna. A la stèsa manéra i crucifése di ortodòs i gh'à scricc söl titulus INBI, che l'è la sìgla de la fràze gréca «Ἰnσoῦς ὁ NaZwpaῖoς ὁ Baσιλeὺς tῶv Ἰouδaίwv» che, compàgn de chèla latìna, la öl dì: Gezü de Nàzaret, ol Rè di Giüdèi.


text:
Libertarism
Cun la parola Libertarism se cunsideren principalment dü significaa pulitigh diferent:
- al vegn dupraa in cuntrapusiziun al liberalism 'me sinonim de anarchism perchè fin del Votcent 'l gh'aveva quel significaa lì;
- al vegn dupraa per Libertarianism.
A l'è evident dunca che i do definiziun a hinn despess in upusiziun. I libertari de manzina sustegnen rob 'me l'abuliziun del stat, de la prupietà privata, de la religiun e de la familia. A l'incuntrari i libertarian vören limità el rol del stat al minim (o anca eliminàl, se hinn anarco-capitalista e dann impurtanza a la pussibilità de urganizzà una sucietà senza 'l Stat per la tendenza de l'om de furmà istitüziun spuntani 'me la familia e per el dirit natüral a la prupietà privata.


text:
Neuheim
Neuheim a l'è un cumün svizzer del Canton Zug. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.90 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1969 abitant.
El cumün de Neuheim al se tröva a una altitüden de 666 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Baar, Hausen am Albis (ZH), Hirzel (ZH), Menzingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Neuheim l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1080 col nom de Niuheim.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Alpnach
Alpnach a l'è un cumün svizzer del Canton Obwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 56.98 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 5449 abitant.
El cumün de Alpnach al se tröva a una altitüden de 464 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ennetmoos (NW), Entlebuch (LU), Hergiswil (NW), Kerns, Sarnen, Schwarzenberg (LU), Stansstad (NW). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alpnach l'è menziunaa la prima volta in del 870 col nom de Alpenacho.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alpnach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Alpnachstad in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Beàt John Henry Newman
Ol John Henry Newman (Londra, 21 de Fevrér del 1801 – 11 de Aóst del 1890, Edgbaston) l’è ü beàt de la Céza Catòlega.
Nasìt a Londra ol 21 de Fevrér del 1801 l’éra ‘l is-cèt d’ü banchér, menimà sò màder la egnìa d’öna famèa de Ugonòcc francés. In del 1817 l’è ‘ndàcc a stödià al Trinity College de Oxford ‘ndóe l’à ciapàt ol tìtol de baccellierato of arts. Ol 13 de Zögn del 1824 l’è stacc urdinàt diàcon de la Céza d’Inghiltèra e dal Mars del 1828 infina al [[1843] l’è stacc ol pàroco de la céza üniersitària de Saint Mary.
In del 1832 l’è partìt per ü viàgio ‘n Eüròpa, riàt a Roma l’à cognusìt in del Colégio ‘nglès ol Nicholas Wiseman che l’ sarès dientàt ‘l Arcièscof de Westminster, pò riàt in Sicilia l’ s’è malàt e l’éra metìt pròpe mal tat che l’ se l’ispetàa gna lü de riàga a guarì e quando l’è turnàt a stà bé l’à ciapàt ol vése de pregà ‘n chèst manéra: Insègnem la stràda, Lüce gentile, in del fósch insègnem té la stràda.
Turnàt a Oxford l’è s’è metìt insèma a di óter anglicà che i ragiunàa sö di argomèncc de céza, ma i sò pensér i è stài sconfesàcc da öna quarantìna de èscof anglicà. Rinünciàt a la sò paròchia, ‘l 8 de Utùer del 1845 l’à pronünciàt l’abiüra del anglicanézem in di mà del pasionìsta Domenico Barbieri, l’è dientàt catòlech e l’è turnàt a Roma l’àn dòpo per indà dét in del Oratòre del San Filippo Neri e dientà sacerdòt ol 2 de Fevrér del 1847 .
In del 1864 l’à scricc ol sò lìber piö ‘mportànt, ol sò capolaùr, intitolàt Apologia pro vita sua e nel 1879 ol Papa Leù XIII l’à luminàt cardinàl.
De regordà che in di sò öltem agn l’è s’è fai sènt e mia póch cóntra 'l relativìsm e ‘l liberalìsm che in del cap de la religiù i pórta a considerà piö la fede compàgn d’ü laùr concrèt e miracolùs, ma i l’ la sbàsa a öna manéra de pensà.
Ol John Henry Newman l’è mórt a Edgbaston (Birmingham) ‘l 11 de Aóst del 1890.
Ol Papa Benedèt XVI l’ l’à luminàt beàt ol 19 de setèmber del 2010 a Rednal.
Referense[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Domenica, 19 settembre 2010


text:
Lita Ford
La Lita Ford (Streatham al 19 ad Setémbar dal 1958), in cumùṅ la s ciàma Lita Rossana Ford, l'è na cantànta e chitarìsta heavy metal americàna cun di urìgini ingléśi e itagliàni. Sò màdar la s ciàma Isabella (Lisa) mèntar sò pàdar 'l éra 'n militàr ingléś.
L'à tacâ la sò caréra in dal grup dal Runaways dla Joan Jett ma pò l'à cuntinuâ da par lē, tucànd al màsim dal sucès c'n al disc Lita e 'l sìngul Kiss me deadly.
In dal cōrs dal tèmp la s è misa insém a Nikki Sixx di Mötley Crüe, a Tony Iommi di Black Sabbath, a Joe Lynn Turner di Rainbow, a Chris Holmes di W.A.S.P. e a Jim Gillette di Nitro e cun chi lò la gh'à abû anc dū fiōi anc se pò l'à divursiâ in dal 2011.
Biugrafìa
Gl'Inìsi
Dòp ch'al Runaways i s éran mulàdi in dal 1979, la Lita la taca na caréra sulìsta firmànd par la Mercury Records e miténd insém al sò grup, al basìsta canadéś Neil Merryweather e al baterìsta Dusty Watson. Cun chi dū lè la regìstra al sò prim disc in dal 1983, Out for Blood (Fóra p'r al sangṿ), 'n àlbum pēś ma pasâ sénsa lasàr trasa anc parchè la sò cà discugràfica la n s éra minga impgnàda dimóndi par cuciàr-'l in élt.
In séguit la tōś al basìsta Hugh McDonald e al baterìsta Randy Castillo e in dal 1984 la fà gnir fóra al secónd disc Dancin' On The Edge (Balànd a 'l lìmit). 'L àlbum al véd la partecipasiòṅ ad Jeff Lieb in dla scritùra di braṅ e 'l uś ad sintetiśadōr al rénd al sòṅ più alśēr. I sìngui i èṅ Gotta let go, Dressed to kill e Fire in my heart. La Lita la gh la cava a partìr par di cuncèrt in Europa a fiànc di Rainbow e di Black Sabbath ma, durànt al tour, Castillo al la mòla e al vèṅ rimpiasâ p'r Eric Singer, in séguit c'n i Kiss.
Al sucès
Al sò tèrs àlbum al s ciàma Lita e al véd la luś in dal 1988 par la RCA Records. La Lita l'iva tòlt in cal perìud lè la Sharon Osbourne, mujér 'd Ozzy, cuma manager e l'iva dâ a mènt a i sò cunsìli ad tōr di artista bòṅ par lauràr in dal disc, cuma Myron Grombacher, baterìsta ad Pat Benatar e di Vinnie Vincent Invasion, David Ezrin a 'l tastéri e Ozzy Osbourne stés p'r un duét. Al chitarìsta 'l éra Steve Fister, ch'in pasâ 'l iva tintâ, sénsa sucès, ad sunàr pròpria c'n al “Madman”. Anc a livèl ad scritùri, al disc al mét in fila di pès gròs: Nikki Sixx di Motley Crue (un tèmp sò muróś) e Lemmy Kilmister di Motörhead.
Al disc 'l è più melòdic ad chi àtar e, anc par via ad sìngui ad sucès cuma Kiss me deadly (dimóndi traśmìs a la raddio), Back to the cave e Close my eyes forever (cantâ insém a Ozzy), al vénd un muć. Insém a chi pès lè, al disc al pōl cuntàr anc su la rabìda Can't catch me e su la dura Blueberry. Anc par via dal sucès dimóndi grôs ad cal lavōr chè, la Ford la pōl sunàr insém a i Poison in di Stat Unî e a i Bon Jovi in Europa in dua la tira śò, p'r al marcâ d'l home video, un sò cuncèrt ingléś dal 1989 a 'l stadi ad Wembley.
I an Nuànta
Al 26 ad Śugn dal 1990 la Lita Ford la spóśa Chris Holmes, al chitarìsta di W.A.S.P., e sèmpar in c'l an lè la fà vgnir fóra al sò quart disc intitulâ Stiletto, 'n àlbum fat bèṅ ch'al gh'à dènt'r i sìngui Hungry (dimóndi malisióśa) e Lisa (p'r arcurdàr sò màdar), la cover 'd Alice Cooper Only women bleed e di àtar braṅ sòlid cuma Stiletto, Dedication e Cherry red, quésta chè druàda anc in 'n epiśòdi dla telenuvéla Beautiful sensa che lē la saìs gnint.
Purtròp al disc al n à minga abû di riscóntar bòṅ in dal vénditi anc se pò la Lita la s è tòlta listés la sudisfasiòṅ ad cumparìr in dal Circus Rock Hall of Fame, prima dóna dla stòria dal rock a psēr dir 'd avér-g-la cavàda a mét'r-as in bisàca cal tìtul lè.
In dal 1991 la Lita la divòrsia e la taca a lauràr a 'l disc nóṿ, Dangerous Curves (Curvi periculóśi), nóm tòlt in prèst da 'l tìtul dna canta ad Sammy Hagar di Van Halen ch'al l'iva scrita pinsànd a lē. Ma 'l pùblic in cal perìud lè al gh'à di àtar gust, al va adrē a i Nirvana e a 'l grunge, e anc c'l àlbum chè, pîṅ ad côr in di riturnèi e dedicâ a sò genitór mòrt, al n vénd minga abàsta e 'l è 'n pcâ parchè al gh'iva dèntar di braṅ minga mâł cuma i sìngui Shot of poison, Playing with fire, Larger than life, la canta Bad love, ch'la dascurìva di prubléma cun sò marè, e 'l braṅ Little too early, scrit cun Joe Lynn Turner e Ritchie Blackmore.
In dal 1994 la Carmelita la cgnós Jim Gillette (ex cantànt di Nitro) in un club ad Dallas e la 'l spósa dòp dū stmani. Chi lò al fà pò i côr in dal disc nóṿ ad sò mujér, Black (Négar), 'n àlbum pîṅ ad sòṅ grunge e alternative rock, ch'al vèṅ fóra sóta n'etichéta tedésca, la ZYX Records.
In dal 1997 a nas sò fiōl James Leonard Gillette e la Lita la regìstra dū cover di Led Zeppelin, Whole lotta love e Rock & roll, par la compilation Stairway to Heaven. La sa stablìs in Florida e in dal 2001, la gh'à 'n àtar putèṅ.
I an Dumìla
In dal Maǵ dal 2000 la Lita la fà vgnir fóra al sò prim disc da 'l viṿ Greatest Hits Live ch'a ś vèra però cun 'n inèdit in studi, Nobody's Child. I àtar trédas braṅ i èṅ live e i èṅ stâ rigistrâ in dal sud dla Califòrgna, 'l è fàcil durànt al tour dal disc Dangerous Curves.
In dal Mars dal 2009 la firma 'n cuntràt par la Collier Entertainment ad New York e la diś a tut ch'l'è prònta a far gnir fóra un disc nóṿ, a quìnd'ś an da 'l àlbum precedènt.
In d'l Agóst dal 2009 a véd la luś Wicked Wonderland (Paéś dal maravìi catìvi), cun quìndas braṅ dèntar e in du a canta anc sò marè. Al cansòṅ più impurtànti i èṅ al sìngul Crave, Patriotic SOB (in dua la sòna p'r un mumènt un pès d'l inn americaṅ cun la sò chitàra lètrica), Scream 4 me e Bed. Na versiòṅ limitàda in vinîl la vèṅ fóra in Utóbar, cun dū pès tòlt via e i àtar misćiâ in na manéra difarénta.
In dal Favràr dal 2011 la Lita la diś in n'intervìsta ch'l'è drē a pasàr un brut mumènt parchè l'è drē a divìd'r-as da sò marè dòp sed'ś-an ad matrimòni e ch'un sò àlbum nóṿ 'l è bèla prònt par vgnir fóra. Al tìtul al gh'arà da èsar The Healing e al dascurarà ad càncar, malatìi, pèrdidi e separasiòṅ ma cun la vója ad dar curàǵ a chi àtar. Invéci a n và mia acsè parchè al sò utàṿ lavōr in studi al pòrta 'l nóm ad Living Like a Runaway e 'l è prònt in dal Śugn dal 2012. La versiòṅ digipak la gh'à anc na bonus track, la cover 'd Elton John The Bitch Is Back.
Discugrafìa
In studi
- 1983 Out for Blood
- 1984 Dancin' On The Edge
- 1988 Lita
- 1990 Stiletto
- 1991 Dangerous Curves
- 1994 Black
- 2009 Wicked Wonderland
- 2012 Living Like a Runaway
Da 'l viṿ
- 2000 Greatest Hits Live
- 2013 The Bitch Is Back
Racòlti
- 1992 The Best Of Lita Ford
- 1999 Greatest Hits
- 2001 Kiss Me Deadly
- 2004 Platinum and Gold Collection - The Best of Lita Ford
Videugrafìa
- 1989 Lita Video
- 1990 A Midnight Snack
- 1991 Dangerous Videos Vol.1
- 2003 Complete Video Collection


text:
Tutto su mia madre
Tutto su mia madre (Tut su mè màdar) 'l è 'n film dramàtic dal 1999 ad Pedro Almodóvar ch'l à vins al prèmi par la mijór regìa a 'l Fèstival ad Cannes ad c'l an lè e 'l Prèmi Òscar dal 2000 p'r al mijór film furastēr.
In Itâglia 'l è vgnû fóra al 17 ad Setémbar dal 1999.
Sunt
In dal dè dal cumpléan ad sò fiōl Esteban (Eloy Azorin), la Manuela (Cecilia Roth) la 'l pòrta sèg a véd'r a teàtar la pièce "Un tram ch'al s ciàma deśidèri" in dua la rècita la Huma Rojo (Marisa Paredes), n'atōra ch'a lò a gh piàś dimóndi. Finî al spetàcul, durànt na nòt in dua a piōṿ che Dio al la manda, Esteban al gh cur adrē par far-as far 'n autògraf ma al vèṅ mis sóta da na màchina a 'n incrōś e al mōr. Manuela la decìd alóra ad lasàr Madrid p'r andàr a pascàr al pàdar ad sò fiōl a Barcelóna. Adès al fà al trans e al tira avànti baténd i marciapē cun al nóm ad Lola (Toni Cantó). La Manuela la n iva mai dit a Esteban chi al fus sò pàdar dabòṅ e a lò al gh'éra sèmpar rincarsû.
Rivàda in Catalógna, la dóna la cata subìt un sò amìg dna vòlta, Agrado (Antonia San Juan), anca lò un trans che par scampàr al fà la putàna, e la cgnós la sōra Rosa (Penélope Cruz) ch'l'è drē a partìr p'r al misiòṅ anc s'l'è sierupuśitìva e la gh'à 'd avér fiōl anca lē da la Lola.


text:
Bagheria
Bagheria (en sicilià: Baharìa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. Dòpo de Palermo l'è 'l cümü piö pupulùs de la pruvìncia, el g'ha presapóch 50.321 abitàncc, 'na superfìce de 29 km², e 'na densità de popolasiù de 1.735 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ficarazzi, Misilmeri, Santa Flavia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Persùne ligàde a Bagheria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Renato Guttuso, pitùr
- Giuseppe Tornatore, regìsta.


text:
Albà Sant Alisànt
Albà Sant Alisànt piö de spès adóma Albà (Albano Sant'Alessandro in Italià) l'è ü cümü de 8 320 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la pruinsa de Bèrghem a 8 Km de la sità e a 243 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bagnàdega, Brüsa, Costamesàt, Montèl, Pedrèngh, San Pól d'Àrgon, Seriat, Tur de Ròer.
Ol paìs l'è traersàt fò da la strada statàl 42 che la part de Treì e la ria 'nfina al Pas del Tonàl e da la ferovia Bèrghem-Brèsa.
Santöare[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ad Albà gh'è 'l Santöare de la Madóna di Röze, che l'è 'n fèsta ol 4 de Zenér, l'öltima dümìnica de Mas e pò 'l 8 de Setèmber quan che se regórda l'aparisiù de la Sànta Érgine.
Seriöle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per Albà la pàsa la seriöla Borgògna.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è ilüstràt in de la tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Galerìa de fóto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- Wikimedia Commons al gh'ha dent roba culegada a: Albano Sant'Alessandro.


text:
Dialett alsazian
El dialett alsazian (nòmm local: Elsassisch o Elsässerditsch; in todesch: Elsässisch, o Elsässerdeutsch) l'è on dialett del todesch alemann parlaa in la pupart de la region francesa de l'Alsazia (in del tocch pussee a nòrd de l'Alsazia, la lengua del loeugh, inscambi, l'è 'l Franch, on dialett todesch central e minga del sud come l'Aleman).
L'area alsaziana, oltra che col mond neolatin di lengov d'oïl, la confina cont i parlad todesch centrai, compagn del Lothringer Platt. L'alsazian el ris'cia l'estinzion.
Cuntegnüü
Classificazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lengov indoeuropei
- Lengov germanigh
- Lengov germanigh occidentai
- Todesch de sora (Hochdeutsch)
- Todesch alemann (Alemannisch)
- Bass alemann (Niederalemannisch)
- Alsazian
- Bass alemann (Niederalemannisch)
- Todesch alemann (Alemannisch)
- Todesch de sora (Hochdeutsch)
- Lengov germanigh occidentai
- Lengov germanigh
Esempi de Paroll Alsazian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Toponomastiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nòmm de città alsaziann cont el nòmm frances e todesch de ona part e quell alsazian de l'altra:
- Strasburgh (Strasbourg/Straßburg): Strossburi
- Colmar/Kolmar: Colmer
- Mulhouse/Mülhausen: Mehlhüsa
- Altkirch: Àltkírech
- Soultzbach-les-Bains/Bad Sulzbach: Sulzbach
- Bellemagny/Baronsweiler: Baretswiller
S'Elsässisch hitt: l'Alsazian al didincoeu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incoeu l'Alsazian l'è parlaa de manch del 40% di gent de la region (soratutt i grand, che l'insegnen pròppi pòcch ai sò bagai), vist i agn e i agn de azion centralista del Statt frances, applicada vers tutt i parlà regionai.
Besogna poeu anca dì che a part l'azion de "francesizzazion" scomenciada del governa frances in del 1918 (ciovè l'ann che l'Alsazia l'è passada per la primma voeulta sota 'l controll frances e quand che 'l pensà nazionalista l'era in gran voga in de l'Euròpa intrega). Despoeu la segonda guerra mondial, l'Alsazian l'è devegnüü la langue de l'ennemi, ciovè la lengua del nemis (di Todesch). Tancc Alsazian hann inscì traa a monton la soa lengua, la soa coltura e gh'hann daa dent a provà in tucc i moeud de devegnì "Frances". I gioven de la minoranza todescòfena alsaziana se senten in del sò coeur "Frances" e minga on quejcòss d'òlter, al contrari di gioven de òlter minoranz, come per esempi i gioven todescòfen in provincia de Bolzan (Italia) che se senten nò Talian. Dessora quell lor el todesch l'imparen nò in sù i banch de scoeura e allora, in di oeugg de tancc gioven, la soa lengua mader l'è domà une langue de vieux (ona lengua de vegg) o une langue de paysans (ona lengua de villan). Per esempi quand che vun el và in d'ona bottia e 'l tacca sù a parlà Alsazian, anca se la commessa l'Alsazian el capiss, la resposta l'e squas semper in Frances. Perchè? Perche lee la se vergògna, compagn de tanc Lombard, de parlà la sova lengua mader. L'Alsazian, allora, l'è minga domà on parla di vegg e di villan, ma anch e soratutt on parlà "privaa": vun l'Alsazian, se 'l parla, 'l parla in de la soa cà o cont on circol bell stregg de amis e parent, e minga in pubblegh.
A bon cunt l'è anmò parlaa cont ona certa vitalità in confront ad alter lengov minoritari frances. Poeu, d'on para d'agn, hann anca taccaa su e insegnàll in d'ona quaj scoeura e, del 2002, tucc i agn fann su ol festival ciamaa "E Friejohr fer unseri Sproch" (ciovè "una primavera per la nosta lengua") cont fest, padijon, fer e marcaa in tutta l'Alsazia che se cruzzien de la promozion e del mantegniment de la lengua mader. L'è pacifigh che 'l declin de l'Alsazian se ved prima de tutt in di città grand 'me Strasburgh puttòst che in campagna.
Anca se l'Alsazian l'è dree a sparì come lengua viva, la soa influenza la se sent 'me substraa in del frances regional, che l'è on frances cont on quai costrutt de origin germaniga.


text:
No wave
La No Wave a l'è stada una scena artistiga inflüenta nassüda a New York a la metà di agn '70 e durada fina al scuminci di agn '80, che la tirava dent cinema sperimental, performance, art cuntempuranea e müsega. La No Wave la ciapa el nichilism e la füria senza resun del punk e la liga a la alienaziun e la nevrus de la vita de la metropul.
La parola no wave la sona cume l'upost de New Wave e la se pö pensà cume el refüd di sò element cumerciaj e pupular. La se ciama New Wave anca l'impurtanta racolta No New York del Brian Eno, che la gh'aveva dent sedes canzun de quater grüp: i Teenage Jesus & The Jerks, i Mars (grüp), i DNA (grüp) e i Contortions.
Carateristich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I carateristich de la No Wave a hinn:
- riff de la ghitara che se ripeten
- atunalità e müsega noise
- istrüment che vegnen picaa pütost che sunaa
- test cuntra el cunfurmism del sistema
De tüta manera, diferent gener ispiraven i grüp del temp: per esempi, funky, blues, teater e spoken word per la Lydia Lunch, el free jazz per i DNA (grüp), minimalism e cacufunia per i Mars (grüp).
Artista principaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Glenn Branca
- Rhys Chatham
- Bush Tetras
- James Chance/James White and the Blacks
- The Contortions
- Dark Day
- The Del-Byzanteens
- Lizzy Mercier Descloux
- DNA
- 8-Eyed Spy
- Friction
- J. G. Thirlwell
- Lydia Lunch
- Jody Harris
- Mars
- Massacre
- Judy Nylon
- Rosa Yemen
- Sonic Youth
- The Static
- Swans
- Teenage Jesus & the Jerks
- Theoretical Girls
- Ut


text:
GNU
GNU ("GNU is Not Unix") a l'è un sistema uperatif che l'è faa tütt de software liber. El nomm a l'è un acronim de GNU's Not Unix perchè'l sumeja al Unix, ma a diferensa del Unix, a l'è un software liber e'l gh'ha minga dent codes Unix.
El desvilüpp del GNU l'ha scuminciaa el Richard Stallman e l'era el laurà principal de la Free Software Foundation (FSF).
El prugett de desvilüpp del GNU l'è cugnusüü 'me GNU Project, e i prugramm relasaa per el GNU Project a hinn ciamaa GNU packages (Pachett GNU) o GNU programs (Prugramm GNU).
Cume cumpunent de bas del sistema a gh'hinn el GNU Compiler Collection (GCC), el GNU Binary Utilities (binutils), el bash shell, la GNU C library (glibc), e i GNU Core Utilities (coreutils).
Garda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Hauptmenü
MUSEUM STAMPARIA STRADA
Strada es üna da las fracziuns dal cumün da Tschlin. Quista comunità cun seis 430 abitants es giosom l'Engiadina e fuorma il cunfin vers daman cull'Austria e vers mezdi cull'Italia. A medem temp separa quist cunfin eir las duos linguas da la regiun, nempe il ladin chi vain tschantschà in Engiadina e'l tudais-
La chasa da la stamparia deriva dal 16 avel secul. Ella fuormaiva l'abitaziun da la famiglia dals stampaduors e spordschaiva eir il lö necessari per drizzar aint üna modesta ufficina per stampar e liar cudeschs. Davo la mort da l'ultim descendent da la famiglia dals stampaduors Scharplatz (1987), ha pudü gnir acquistada quista chasa da la Fundaziun Stamparia Strada cul intent da drizzar aint ün museum.


text:
George Berkeley
Ol George Berkeley (Dysert, 12 mars 1685; Oxford 14 zenér 1753) a l'è stàcc ol pensadùr piö importàt a leèl anglosassone del Setsènt che, impegnàt in prema persona cuntra ol materialismo e l'ateismo e cuntra i libèr pensadùr, l'à tràcc in pé 'na dutréna uriginala féss, idealistéga e che la varda al Platù.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassìt in Irlanda indel 1685, de religiù anglicana, l' istüdìa a Düblì, doe pò l' à 'nsegnàt inféna al 1713, an che el vèd pò la fì de la prema laborassiù de la sò filoseféa, che l'è ducümentàda prensepalmét in trì scrécc de sto tép ché: Sagio sö 'na teoréa nöa de la isiù (1709), Tratàt in sö i prénsepe de la cugnussénsia ümana (1710), Ciciarade in tra l'Hylas e ol Filonous (1713); ol Berkeley al trà di righe bele ciare zamò co ste spissigade de zuèn.
Dopo sèrte agn dedegàcc a di laùr püblègh a Lundra e in zìr a strösa per l'Öropa, ol Berkeley al manda in stampa ol tratat in latì "De motu" (1721) doe gh' i a càssa là a i dutrene del Newton. L'è prope adess che al Berkeley ghe salta 'n mét de fundà ü colegio a i Bermüde per invià là i Nativ 'meregànegh; la sò idea de lü l'è tegnida sö de la persüasiù che la Bretagna Granda e l' Öropa intrega i era 'dré a scadì moralmèt, dóca meava guadegnaga a siiltà e religiù i forse nöe di zécc zuegn.
Issé indel 1729 ol Berkeley al va là in 'Merega, e 'ntat che 'l spiciaa i sólcc ch' i gh' ia stacc 'mprometicc d'ol parlamét bretanegh, a'l gh' è stacc adré a la campagna e l' à tracc insema i ciciarade de l'Alcifrù doe ghe teca zo la marsena a i dutrene di liber pensadur.
L'óvra la vé föra a Lundra indel 1732, dopo che ol filosef l' ia stacc buserat del parlamét che ghe n'à mandat là gnà ü, e issé gh'è tocat de turnà in Irlanda. Indel 1734 al vé nüminat vescov de Cloyne in Irlanda, e 'ntat che l'è lé in de sta sità l' istüdìa i platonegh andigh e moderni; e ol scrìt che a ' l vé fò indel 1744 e che 'l parla de 'na «cadena de riflessiù e de resérche filosofeghe sö i vertü de l' aqua de catràm» l'öbedes prope debù a di persüasiù ligade al platonismo. A 'l dìs defat che l' aqua de catràm, dovrada a brondò di Nativ 'mereganegh per cürà i malatee, la gh' à ü potére special che a' l ghe ria de Dio per mès de l' etere. In di ültem tép de la sò eta a'l va a sta de cà a Oxford doe 'l mör indel 1753.
Pensér[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'enderéss de pensér che ol Berkeley a 'l 'brassa fin de zuen l'è ligat a la cunvinsiù che «la caüsa de töcc i laur materiai a l'è domà Dio» e doca «l' interesas di caüse segonde a l'è töt tép strasat». Dio l'è inviamét sensa fì che a'l ghe rüga det söbet indel mónd di fenomeni; i caüse segonde i ghe serviss a ü bel negót a Dio che a 'l se met in mostra diretamét co la realtà. Se però l' inviamét diì a 'l mena a tö zo valur de sostansa a i realtà del mónd, chesto el var miga per i spirècc fenicc che, acassibé in manera sótordenada rispèt a Dio, a i gh' à pò a lur inviamét e desidére.
Domà Dio e i spirècc fenicc a i è sènter de atiità; al cuntrare la natüra l'è pasìa e la gh' è perchè l' è ol tèrmen de l' atiità diina, i fenomeni e i fati natürai, prope perchè tèrmen de l' atiità diina, a i rend pasìv pò a 'l sentimét di omègn. In di sò scrécc de lü, ol Berkeley, a 'l ciariss i pucc cardinài de 'sto sistema de 'ntind la realtà che 'l ghe dà a met insema ü ciàr ategiamént religiùs e öna considerassiù sèntefega di fenomeni.
Ol prìm pónt a l'è chel che salta fò indela resérca sö la teorea de la isiù; «la mè idéa de mé, a l' iscriv ol Berkeley, l'è de spigà cumè che 'm fa nóter ed, co i öcc, distansa, grandessa e posissiù di laur»; distansa, grandessa e posissiù di laur i è domà ü vergót di tancc caratèr piö importancc del mónd de fò, i è sertedüne di face piö considerevole de chela realtà de fò e libera che a 's cred la ghe sées in di laur föra de nóter. Moral, la nosta percessiù de la distansa l'è fada issé:
- «Quan che notèr a 'm ghe arda co töcc e dù i öcc a ü laur apröv, a segond che lü a 'l se vesina o che 'l se slontana de notèr, notèr a 'm cambia la disposissiù di öcc, indel tö zó o cress sö ol spasse in tra i burline, 'sta disposissiù o müimét di öcc la se compagna viadré a ü sentì e l'è lü che 'l ghe da al servèl l'idéa de 'na distansa piö o meno granda»;
- «pö ü laur sistemat a öna sèrta distansa de l' öcc, che la larghessa di burline l'è con lé in d'ü rapòrt che 'l dis vergót, quand che a 'l vé isinat, l'è piö tat ciàr , e co piö a 'l vé derènt, piö la sò figüra l'è miga ciàra; dezà che se ed che a'l capita issé töte i ólte, a 's pöl pensà che 'l ghe sées ü ligam üsüàl in tra i tancc basèi de miga ed ciàr e de distansa, de manera che ol miga ed ciàr piö grand a'l ciame sèmper la distansa piö pisséna e ol miga ed ciàr piö pissén la distansa piö granda d'ol laur»;
- «tèrs pónt, quand che ü laur l'è de lontà e pò dopo a'l vé derènt a l' öcc, a'm pöl miga impedìga, almànch per ü petinì de tép, che la figüra la deènte miga ciàra e chèsto con de 'na sèrta tensiù de l' öcc; e alura 'sto sentì a 'l se cambia dét con chèl del ved mia tat ciàr indel ötà la crapa a zödegà la distansa d' ol laur, che l'è zödegat tat piö isì quat piö l'è granda la fadiga o la tensiù de l' öcc per rià a èdega ciàr>>.
Segónd ol Berkeley, chèl che 'l cünta l'è che:«gna ü di tacc cas ch' i ghe öta a fas l' idéa de distansa a ' l gh 'à, per natüra, di ligam che s' vöia co la distansa; 'sti cas a i è bù de cöntaga sö i basei de la distansa domà perchè la maléssia gh 'i à facc ved ligacc a i basei stèss». Dóca la percessiù de la distansa l' è miga ligada a öna distansa ira e la ghe fa mia de spècc; sichè gnà la percessiù de la distansa a 'm ghe da ol permèss de zürà sö öna distansa ira.
Ol Cartesio e ol Galilei a i gh'ìa riacc a la distinsiù di qualità ogetìe e sogetìe di laur pròpe co l' insest söl fat che sertedüne nòste percessiù i è miga ligade a öna realtà stèssa e corispondénta; ma 'ntàt che ol Cartesio e ol Galilei a i ghe rìa a chèsta conclüsiù col parlà de la natüra ciàra e quantitatìa o qualitatìa e miga ciàra di idée. Ol Berkeley a' l ghe rìa al stèss resöltàt co l' analés psicologega del cognóss; pò a lé la fa ed che aspècc importàncc de la percessiù del mónd de fò i ciama pròpe mia ü ligam col mónd de fò, ma i è ligade a di fùrme de atiìtà dol sogèt. Issé l' è francada la premèssa per l' imaterialìsmo d' ol Berkeley, var a dì per la negassiù de l' esistènsa d' öna sostànsa materiàl, che la té sö i facc che a 's dìs ess de fò.
I ogècc de la cognossènsa de l'òmen i è, a 'l dis amò ol Berkeley, o idèe stampade adèss in di sèns o idée percepide co 'l fa atensiù a i emossiù o a i acc d' ol sérvel, o pò a idée trade insèma de la memória e da l' imaginassiù söl teré di idèe risiìde indele dò fòze spigade prima.In piö di idée «a 'l gh' è pò ergót che 'l cognóss o 'l ricév chèle idèe e a 'l ghe fà adré di acc; chèst éser che 'l ricév e che 'l fà l'è ol mé; ol mé a l'è pròpe ü laùr del töt diferènt de töte i idée e i idée a i è in d' ol mé; var a dì i è risiìde; defat l'esistensa de 'n idéa la stà indel véss risiìda: esse est percipi».
Teoréa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dóca, mia domà i nòscc pensér e i nòscc sentimécc e i idée de l' imaginassiù i pö mia èssega sènsa la mét, ma chèsto a'l var pò a per i sensassiù: :«dise che ol taól che dovre per scrìv a 'l gh' è, var a dì che a 'l vede e a 'l toche; e se mé födèss fò del mè stöde diserèss che 'l gh' è: issè 'ntinde dì che pöderess percepél se mé födèss indel mè stöde, o mèi che 'l gh 'è quach otèr spirèt che 'l percepéss adèss; a'l gh 'ìa ün udùr, var a dì l' ìa sintìt; a 'l gh ' ìa ü sun, var a dì l' ìa ödìt; a 'l gh' ìa ü culùr o öna fórma e l' ìa ésta co i öcc o tocada co i mà; ecola, töt chèl che 's pöl intìnd co espressiù del zèner»; dóca a l'è «del töt incomprensìbel chèl che 'l se dìs de l' esistènsa sènsa fal di laùr ch ' i pensa mia, e sènsa gnach ü riferimét al fat ch 'i è percepécc; l' esse di laùr l' è ü percipi e l' è mia possebèl ch 'i pöde ìga üna quach esistènsa che se öl fò di có o di laùr inteligéncc ch 'i a percepéss».
Dóca, se notèr a 'm pénsa che di ogècc sensebél a i ghe seès sènsa besògn de ess percepécc, l' è fòrbe perchè notèr a 'm fà òvra de astrassiù che la deslìga la sò esistènsa dal sò èss percepécc; ma per ol Berkeley la teoréa del Locke de l' astrassiù l' è falàda; töte i nòste idée a i gh 'è pròpe debù e i è singóle; mé pöde mia ìga l' idèa o represantassiù de ü triangól che 'l seès gnach co i bande töte compàgne (equilatéro)o gnà co dù bande compàgne e üna dièrsa (isoscéle) o gnà co i trì bande töte dièrse (scaléno); ògne idèa l'è chèla particolàr idèa che l'è; notèr a 'm dìs che ön' idèa l'è zeneràl quan che 'm ciàpa ön' idèa particolàr e 'm la dovra per vardaga a töte i idée compàgne; dóca a 'm pöl mia fàs l' idéa de öna percessiù che la cömbase mia co i tate impressiù di sènsi: >. Móral, > La dutréna l' è confermàda di contradissiù ch 'i se nìa dét sia indela distinsiù tra qualità prìmare e segóndare, sia indela concessiù de la sóstansa materiàl. I idée di culùr, di saùr, di sùn etc..., i dìs i sostegnidùr de la distinsiù di qualità primàre e segóndare, a i rispècia mia di laùr ch 'i gh ' è fò del có; ma i idée de estensiù, de fórma, de muimét i rispècia di laùr ch' i gh 'è indela matéria. Ma mé pöde mia, a 'l dìs ol Berkeley >. Quat a l' idéa corént de la sostànsa materiàl, ol Berkeley a'l ciàma : >,  >. Del rèst, >. Netàt ol terè da la matéria , notèr a 'm gh 'à de fà üna distinsiù importànt fess tra i nòste idèe; sertedüne i è ligade pròpe debù a la fantàsia e i pöl vèss dessedade e cambiade come se öl; ma  >. I idée del séns i è mia domà piö fòrcc de chèle de l' imaginassiù; lùre a i gh 'à pò > e i dà lögh a >i bèle mage de chèsta cadèna, a 'l fenèss ol Berkeley, a i fà èd deperlùre ol saì e la bontà diìna, defàt i rególe fìsse, i möd dovràcc de la Mét, che notèr a' m ghe s'è ligàcc, per daga i idée del séns, a i se ciàma lége de natüra; e notèr m' i a impàra co la 'speriènsa che la ghe dìs che chèste o chèle idée a i se compàgna viadré con chèste o chèle oltre, indel córs normàl di laùr, chèsto a 'l ghe dà öna sèrta capassità de preisiù , che la ghe mèt in cas de regolà i nòscc acc a segónd di ocorènse de la eta; sènsa chèsta capassità a 'm sarèss sèmper in imbaràss e 'm pödarèss mai saì come dovrà i laùr che 's völ, che ol mangià a l' impienéss, che ol sónch a 'l póssa, che 'l fögh a 'l rescólda, che sómnà con furma l' è l' önègh sistèma per regòi ol gré ol mìs de zögn, in zeneràl che chèscc e chèscc mèssi i pórta a ìga 'sti resöltàcc, töt chèst notèr a 'm la sà mia perchè a 'm descovrìss ü quach lìgàm nesessare in tra i nòste idée, ma domà perchè 'm ghe stà atécc tat fess a i lege de natüra, che sènsa de lùre a 'm sarèss töcc mai sèrte de nigót e confüs, e ün omèn a 'l savarèss mia se fà indela eta de töcc i dé mèi de 'n s-cetì 'pena nassìt.
Dóca l' intensiù d' ol Berkeley l' è mia chèla de töga vià realtà a la natüra: >; l'önegh laùr che se dìs che 'l gh 'è mia l' è chèl  >; issé ghe se fà mia dispèt a l' ümanità, che la se n' incorzerà gnach del mancà de la sostànsa materiàl; e specialmét ghe se tö vià a l'ateo öna giöstificassiù >. Indel insèma i dutréne d' ol Berkeley a i è derécc a chèle d' ol Malebranche, ma al contràre de lü, ol Berkeley a 'l dìs che pò a i spirècc fenìcc i è atìv, issè come l'è atìv Dio, fossura, intat che ol Malebranche a 'l se möv dét indel cap del rassionalismo matematègh, ol Berkeley a'l rèsta ligàt a öna cognossènsa del reàl fondàda sö l' esperiènsa.
Sénsia e religiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Berkeley a 'l se ciàma se la sò concessiù idealistèga la scasse >e la ghe rüghe sö i ....(bösèche?)a > el fòrbe mia ìra che töcc i pass inacc fa de la sénsia i partéss del crèd che la ghe seès debù la sostànsa corporéa o matéria?  >. La sénsia de la natüra però la pöl piö, segónd ol Berkeley, distinguì fra tacc caratèr ch 'i tè sö ol mónd, de considerà obietiv, e di oltèr dati sensebèi de sbiótà, per fà saltà fò giöstomènta a ün ordenamét matematègh de la realtà; töt ol sensebèl e persepebèl l'è, adèss, de tegnéss per ugetìv issé cumè töt l' ubietiv l' è tal a l' istèss titól e a l' istèss leèl. Ol mónd fisègh a ' l vé issé svödat de la sostàssa, var a dì deleguat fò in di sò tacc elemènt sensebèi, töcc particular e mia metìcc insèma in sènter reai fèrmi; l' üniù di fenomèni l' è piö consideràda cumè determinada di sostasse, dóca de sostègni sconosicc; Lè la se risòlv, zà, in di sèmpe  > ligàcc in tra de lùr de l' ordèn stèss che 'l paregia pò a i fenoméni indela 'speriénsia. Ol mónd de la sénsia a 'l pèrd issé töcc i caratèr de sostassialità, de necesità, de 'solütèssa; la sénsia stèssa la rìa a èss üna sèmpe preisiù de chèl che 'l sarà, ligada a i tacc cas doe m' à tocàt con mà che a ü fenoméno ghe n' à egn dré ün oltèr; scassà la sostàssa materiàl l'öl dì scassà pò a 'l ligàm de caüsalità, 'ntìs cumè sègn de ü putér segréto in mà a i fósche sostàsse materiài, defat la caüsalità la é conservàda d' ol Berkeley domà in quat cadéna salda de fenoméni, var a dì quan che notèr a 'm dìs che A l' è caüsa de B, a 'm 'ntìnd dì domà che A e B i è mage sistemade üna in fila a chèl' oltra in chèla cadéna che 'm tóca co i mà.
I beghe d' ol Berkeley cóntra ol Newton i è domà ol resöltat de la manera nöa d' ol Berkeley de 'ntìnd la resèrca senteféga. Come se sà, ol Newton l' ìa dìcc che 's gh 'à de dàga piö realtà al spasse, al tép e al muimét sènsa fal de la matematéga, che gnach al spasse, tép e muimét relatìv, issè comè a i vé catàcc indela percessiù sensibèl. Al contrare per ol Berkeley ol tép, ol spasse e 'l muimét sènsa fal ai è domà laùr caiacc fò de la realtà o, mèi amò, paròle, che notèr a 'm ghe teca dré di percessiù particolàr, dóca a i se gh ' à mia oltèr spasse, tép e muimécc de chèi che 'm persepéss söbèt e 'm misüra indela 'speriènsia, pò a l' atrassiù üniversàl per lü l'è mia che ü nóm per ciamà la percessiù de sèrte ligàm.
Ciaramét indel Newton la matematéga, pör che la gh 'abìe mia ü particolàr significàt ontologègh, la se lìga là a üna isiù de la sénsia doe la sèmpe 'speriènsia la gh 'à besògn de èss intregàda (mia >  >), e l'è pròpe indela diressiù de chèsta intregassiù matematéga de la 'speriensia che la sènsia la deénta ressèrca di caüse, al contrare per ol Berkeley, scancelacc töcc i lìgàm in tra i laùr e i fenoméni, scancelade töte i prodüssiù caüsai, la sènsia la deénta descrissiù e mesürassiù püra e sèmpe di fenoméni.
Intensiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ültéma intensiù d' ol Berkeley, in chèsta ridüssiù fenomenéga de la portada de la sénsia, l'è de natüra religiusa, defat, quat piö la sénsia la se ristréns a cattà ol ligàm pür di fenoméni e la sò cadéna salda, tat piö l' è garantìda la isinansa de Dio a la natüra e a l' omèn e tat piö sigür ol passà dal fenìt a l' infenìt; pò a l' imaterialismo d' ol Berkeley a ' l gh ' à la sò raìs indel fat che la sostàssa matériàl la pöl servéga a i atèi e a i libèr pensadùr per tö vià ol mónd a l' assiù de Dio e ligàl là a ü prensépe fósch che l' iscancela la spiretüalità. La lòta cóntra i libèr pensadùr e i deisti l' è al sénter de töta la riflessiù d' ol vescóv de Cloyne; pò a se de 'na banda la crèss sö indel sircà de daga a la céra religiùsa ü pé sald indela cognossensa ümana e de chèl' oltra la se dèrvess fò indel reciàm fórt del valùr de la rivelassiù e del sò cumpèt de intregà i vedìde de la sénsia. Pò a 'l tentatìv de rend libéra l' etica del séns moràl, a 'l gh' à per ol Berkeley, ü significàt contràre a la religiù; defat lü l' è del parèr che domà la rivelassiù la seés in cas de daga a la lege moràl chèla stabilità che la ghe ocórr per pödì èss de aiöt indela lòta cóntra istìnti e passiù.Dio, issé, l' intervé a guidà l' omèn per dù diverse strade. chèla che, col stabilì i lege de natüra, la ghe dà stabilità e indà inàcc a i fenoméni, e chèla che la ghe sègna a l' omèn la strada de ciapà per rià a gòd la ìra contetèssa. Per chèl che 'l rearda la preöcupassiù de stabilé ü lìgàm sald in tra sénsia e religiù, a 's pöl dì che la strada de pensér ciapàda dal Berkeley la seés mia tròp de lontà de chèla d' ol Leibniz, pò a se ol vescóv anglicano a 'l rìa a cà con d' ün empirismo bel marcàt. Ol mèret piö gròss al spirèt de la cultüra 'lömenestéga l' è chèl che 'l vé fò, indel Berkeley, del sò daga 'dré a l' impiànt realistégh de la sénsia e dal sò vóltà la sènsia stèssa da ressèrca in sö i caüse a nèta descrissiù di fenoméni; ma per ol quadèr intrégh de la filosefea, per la sò preöcupassiù de brassà Dio e l' ünivèrs töt insèma, ol Berkely a 'l se rifà piötòst a i caratèr che la ressèrca filosofega a 'l la gh 'ìa ìt indel secól prima; miga per negót lü l' è ol pensadùr che, caiada fò in partènsa l' ispirassiù da la tradissiù nöa-platonèga de Cambridge, a 'l ghe tórna amò indré a lè in di ültèm agn de la sò eta co 'n d' üna nöa contetèssa, ol mónd a 'l ghe par sempèr piö com è ün organismo rödit insèma e viv doe Dio a 'l gh e cassa dèt la sò vertü mia fenìda.
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mario M. Rossi, Saggio su Berkeley, Edizioni Laterza, Bari 1955
- Mario M. Rossi, Introduzione a Berkeley, Edizioni Laterza, Bari 1970
- Paolo Mugnai, Segno e linguaggio in George Berkeley, Edizioni dell'Ateneo, Ruma 1979
- Luigi Neri, George Berkeley. Filosofia e critica dei linguaggi scientifici, CLUEB, Bulogna 1992
- Paolo Spinicci, La visione e il linguaggio. Considerazioni sull'applicabilità del modello linguistico all'esperienza, Guerini e Associati, Milàn 1992
- Silvia Parigi, Il mondo visibile. George Berkeley e la "perspectiva", Olschki, Firéns 1995
- Gaetano Chiurazzi, L'essere inutile. Il problema della mediazione in George Berkeley, nella rivista Filosofia, n.1, 1998 pp. 53-75
- Ornella Bellini, Berkeley e la critica al tempo assoluto newtoniano, in: Il tempo, pp. 199-215, Gesp, Città Di Castello 1999
- Daniele Bertini, Sentire Dio. L'immaterialismo come via per una interpretazione mistica dell'esperienza, Cittadella, Assisi 2007


text:
Hauptinhalt
Previjion per ncuei, sada 07/03/2015
Sorëdl
Situazion dl tëmp n generel
La fin dl'edema él n tëmp meste cun na presciun alta.
L tëmp ncuei
Te döta la provinzia dàl sorëdl , vignitant pàssel niores a slaier altes. Le vënt lascia bel plan do y an le sënt ma plü tles valades a nord. Les temperatöres mascimes é danter 6° y 16°.
Previjion di proscimi dis
Da sorëdl cun niores
En domënia y en lönesc dàl sorëdl cun n valgügn banć de niores alć. Le vënt da nord lascia inće do tles valades a nord. Ćina la fin dl'edema s'alza les temperatöres y al é tëmp d'aisciöda.
Dat ora ai: 07/03/2015, 11:00 | Previjion tl format PDF


text:
Göschenen
Göschenen (in Schwytzerdütsch: Geschenä) al é un cumün int al canton d'Uri in Svizzera. S'al trœuva al portal nòrd dal tunnel dal San Gotard e dal tunnel feroviari dal San Gotard a una altitüden de 1111 meter s.l.m.. Al é int la part da la Svízzera che la parla in Todesch . Segon l'Ofis federal da la statistiga, Göschenen al mesura 104.16 km² e int al Dicember 2010 al gh'eva 410 abitant
El cumün de Göschenen a l'è tacaa ai cumün de Andermatt, Gadmen (BE), Gurtnellen, Hospental, Oberwald (VS), Realp, Wassen.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Transport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ligna ferroviaria dal Gothard, portal nord
- Cò da la ligna ferroviaria Göschenen - Andermatt
- Autostrada A2, Basilea-Chiasso Sortía 40 Göschenen
- Entrada nord dal tunnel stradal
- Comenzament dal col dal Saint-Gothard
Lian da fòra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ofizial (Todesch)
- Göschenen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
1923
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de setember: inver ul mezdì, un teremòtt da forta intensitaa al trà gju la gran part de la citaa de Tokyo in Gjapuun.
- 09 01 - Madrid (Spagna): Juan da la Cierva ga fa ul primm guur in autugiir.
- 22 02 - Barcelona: Albert Einstein al vísita la citaa, invidaa pal sientífich Esteban Teradas i Illa, cuma paart di cuurs munugràfich d'Aalt Stüdi e d'Interscambi urganizaa par la Mancomunitaa da Catalunya e dirigii par Rafael da Campalans.
- 25 03 – Santiago (Cili): sa ga la inízzia la V Cunferenza Internazziunala indúe sa al signa ul Trataa da Gondra, par regulá i conflitt intra i diferernt Statt american.
- 13 09 - Spagna: Cuulp da Statt da Primo da Rivera che al suspeent la Custitüzziun, dissolta ul Parlameent e al instaura la ditadüra.
- 21 12 - ul Nepal: cheest paees, fin alura un pruteturaa Britànegh, al deventa independent.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 26 10 - Lleida (ul Segrià (Catalunya)): Joan Oró, biochímich Catalan (m. 2004).
- 28 05 - Dicsőszentmárton, in la resgjun da Transilvània, Romania: György Ligeti, cumpusituur gjüdée Ungarées (incöö residesnt e citadin d'Àustria).
- 18 09 - Stockton-on-Tees (Durham, Anglatera): Peter Smithson, architett (m. 2003).
- 02 12 - Növa York (i Statt Ünii): Maria Kalogeropoulos, cugnussüda cuma Maria Callas, soprano Noort-americana (m. 1977).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 03 - Barcelona: Salvador Seguí ul Noi dal Sucre, avucaa laburalista Catalan, sassinaa (n. 1886).
- 26 03 - París (Francja): Henriette Rosine Bernard, cugnussüda cuma Sarah Bernhardt, atura teatral e cinematogràfica Francesa (n. 1844).
- 27 12 - Gustave Eiffel, ingegneer civiil. (n. 1832)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bresèl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Bresèl o Bersèl (Barsèl ind al dialèt dal pôst) (Brescello in italiân) l’é un cmûn ed 5.604 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz. Sistemêda atâch al Po, luntâna 30 chilômeter da Rèz, (lòng a la statêla 358) e circa 20 chilômeter da Pèrma. Al cmûn l’é l' insèm ed l’uniòun ed trèi localitê: al Cèinter principêl e al frasiòun ed Lentzòun e Sôrb'l a Man, che se şlêrghen, a sîra, vêrs la pruvîncia ed Pèrma.
Stôria
L’é ind al teramêri ed Ravisa ed S. Genesio e Motta Balestri ch’ a’s pōl fisêr la nâsita ed Bresèl, cun i lōr rèst antîgh es dân la prōva che ‘d la gînta, che stêven int al cà insèma al góci, a s’în fermê in sté zôni bèle da l’etê ed la prēda. Int al turnêr indrē, insém a i sègn di nòm Brixellum (Brèsa cèca), Brixia (Brèsa) Brixen (Bresanòun), a’s pōl dîr cun sicurèsa che i prém pôpol a fermêres in stê i Galli Cenomani ed râsa Cimbrica. Ind al III secolo a.C. i Galli Boi, ch' îven fât ed Bresèl un cèinter impurtânt, àn fât frûnt cun ustinasiòun al j invasiòun ed l’esêrcit rumân, mó intōren al 220 a.C. al Cônsol Quinto Manlio a gh’l’à cavêda a bâter i Cêlti e l’é dvintê padròun ed tót al teritôri Cispâdan, e cme l’arcôrda Plinio al Vèc ind la só Naturalis Historia (III, 15, 115), Bresèl l’é dvintê ‘na colônia ed Ròma e da còl mumèint l’à patî al trasfurmasiòun carateréstichi ed l’ûṣ rumân che j àn bonifichê e divîş al teritôri breselèiş in cardi e decumani ch’ a’s vèden incòra al dé d’incō.
Int al prém sècolo d.C. dòunca, fôrt ed la dinâmica véta lochêla, istitusiònêla, cunômica, socêla, l’é cumincê un peréiod ed grând spiandōr, sgnê ânca da la costrusiòun d’impiânt ed servési póblich cme al pôrt insém al sbòch ed l' Èinsa e al famōṣ acvidòt. Dôp la vicènda ed Marco Savio Ottone, ch’ al s’é masê dôp avèir pêrs la guèra ed Bedriaco per côlpa 'd Aulo Vitelio só aversâri ind la sucesiòun imperiêla, Bresèl al dvèinta ûn di cèinter pió impurtânt ed la zôna per la só poşisiòun stratégica, difèişa in môd naturêl da i râm dal fióm Po. Al III sècolo d.C. al cumbîna per Bresèl cun al calêr pôch a la vôlta ed l'impēr, ch’al mét in prâtica saczédi e şguastamèint, ânca in pideméi ed pèsta che àn şvudê la sitê e al campâgni. Sibèin che la situasiòun l’an fós mìa sicûra, Bresèl l’é dvintê, int al 389, pôst dal Veschév e Sân Genesio (incō Sânt Prutetōr) l’é stê incarichê, cme prém veschév, cun al cûmpit ed cumbâter al reséi purtêdi da i pôpol furastêr. Int al 572 la sitê l’é stêda ocupêda da i Longobêrd e da quisché promòsa a Duchêt.
Tr’ al VI e al VII sècol Bresèl l’é stêda tirêda dèinter in ‘na fadigōşa discusiòun ch' la més in mèz l’Esarchê Bişantèin ed Ravèna e i Potentê Bârber che îven ocupê la Pianûra Padâna. Al trópi guidêdi dal rè longobêrd Agilulfo (int al 603) e ‘na şfîlsa ed disastrôşi aluviòun (int al 589 e intōren al 605-610) àn butê zò quêsi dal tót la sitê cun arduşîrla in ‘na séngia ed pantân e sâbia.
L’é stê acsé ch’l’é finîda la véta ed la Brixellum gâl-rumâna.
Dal Medioēv al dé d’incō
Bisògna spetêr l’època medievêla per vèderla arvivîr, grâsia al gvêren ed Matélda ed Canòsa e a la presèinsa benedetèina: a i frê la cuntèsa la gh’à dê al castèl e, a l’intēra sitê, pîna indipendèinsa dal cuntròl dal veschvêl. Int al XII sècol Bresèl, puliticamèint, al dipendîva da Pèrma, mèinter ind i sècol dôp la stôria dal paèiş la vèd al câmbi dal divêrsi Sgnuréi: i Correggeschi, i Rossi, i Visconti, i Sforza, fîn a j Estèins int al 1479. Al batàli, cun môrt e frî, per cunquistêr al pusès ed la sitê àn cunvînt j Estèins a prugetêr e tirêr só un gîr ed mûri a sînch lê cun fusòun, e fêr ed Bresèl ‘na sitê-furtèsa. Int al 1704 al mûri e la rôca ed Bresèl in stêdi butêdi zò da i Spagnōl e al paèiş l’é andê zò ed nōv cun pôca impurtânsa per pió ‘d un sècol. Al gvêren estèins l’é cuntinvê fîn al 1861, l’ân in dó Bresèl, insèm al j êtri sitê arzâni, l’é andê a fêr pêrta dal Règn d’Itâlia. Ind al 1866 l’éstê fât al famôş pûnt ed barcòun insém al Po, ch’ unîva la rîva Mantvâna cun còla Arzâna ch’ l’ é stê pó cambiê int al 1969. Ind la Reşistèinsa Bresèl l’é impgnêda cun al gróp dal C.L.N. e l’ ativitê ed la 68° Brighêda Garibaldi.
I rèst dal pasê
L'antîga Brixellum rumâna la mantîn i sègn dal só pasê ind l'Antiquarium in via Cavallotti 12 ( al vèc cunvèint benedetèin) in dōv' a’s pōlen mirêr interesânti testimuniânsi e scultûri del peréiod rumân, tra quisché la stâtva ‘d un personâg cun al mantèl (lacerna), dal I sècol dôp Crést. Dègna ed nôta ânca la stâtva d’ Ercole mésa ind la piâsa centrêla, ôvra dal famōş scultōr Jacopo Sansovino (1553), fâta fêr dal dóca Ercole II Este.
Ind al cinéma
Mó pió che pr’ al só antîgh pasê, Bresèl l’é famōş pr’ èser stêda ind al dôp guèra al teâter ed pôşa ‘d un cōrs dal cinéma chêr a la gînta: còl ed Pepòun e Don Camél, interpretê int al félm da Gino Cervi e Fernandel e inspirê da i scrét ed Giovanni Guareschi. A i dû personâg, figûri ed l' Emélia quistionadōra dal dôp guèra, Bresèl la gh’à dedichê un vèir e prôpria muşéo, in dōv' în tgnû da cât dimòndi bagâj ed sēna, tra cuisché ânca… un câr armê. (Al Crucifés ch’ al pêrla a Don Camillo l’é invêci, ânca adès, al só pôst, ind la cêṣa ed Sânta Maria Magiōr), davânti a la 'stèsa cēşa a gh'é dō stâtvi di prutagonésta in altêsa naturêla che a’s salóten da luntân; a la fîn, ind al paèiş, dimòndi pôst arcordên etertânti situasiòun ed la stôria dal félm.
Cunuméia
Bresèl cun: Burèt, Gualtēr, Guastâla e Lusêra al fà pêrt ed la fâsa, lònga 20 chilômeter, ed cmûn ed la bâsa arzâna, cèch e mzân, che dân insém al Po. Al pôrt ed Burèt, ch’ l’é més a mèz dal trât navighê, al pemèt ‘n grôsa ativitê mìa sôl turéstica dal fiòm. L’e-cunuméia dal paèiş l’é còla ‘d la Bâsa arzâna: un setōr agrécol tra i pió favurèvel d’Itâlia, in dōv' al şvilóp l’é stê favurî da la preşèinsa ed dimòndi cōrs d’âcva, prém fra tót al Po, e da ‘na sèria ed bunéfichi fâti lòng i sècol (da i Benedetèin ind al Medioēv, da j Estèins int al Rinasimèint e incòra ind l’Itâlia repoblicâna fîn a la metê dal ’900). Dimòndi şvilupê în l’ativitê zotènica, lighêda préma ed tót a l’alevamèint di nimêl, e tót al setōr alimentêr (da i salóm, al pió ed valōr l’é al Culatèl, a i furmâj, an s’ pōl mìa numinêr al Grâna (Parmigiano-Reggiano), al tót compagnê da un bòun bicêr ed vèin, (al Lambrósch Arzân naturalmèint). Ind al secònd dôp guèra l’é andê sèimper pió a şvilupêres al setōr industriêl, lighê a l’indóstria mecânica e metalmecânica. Atâch a un nómer cèch ed grôsi imprèişi, a s’é a drē vèder al fiurîr 'd indóstri céchi e mzâni , soquânti cun prestasiòun sèins’ êter ed celèinsa.
I personâg famōş
- Antonio Panizzi (Brescello, 1787 – Londra 1870), inteletvêl, pateriôta, senadōr dal Règn d'Itâlia, esiliê, diretōr dal British Museum ed Lòndra. La biblitotēca comunêla, cme còla ed Rèz, la pôrta al só nòm.
- Mario Nizzoli (Brescello, 1498 – 1576), studiōş dal savèir e leterê, al s’é dê a l'insegnamèint e a la publicasiòun dal j ôvri insém a Cicerone, stimê dal mònd ed la cultura italiân e ânca dal pensadōr tedèsch Leibniz.
- Carlo Zatti (Brescello, 1809 – 1899), pitōr, inteletvêl, s’ arcôrden ôvri ind la cêşa fiurintèina ed Fiumalbo, al côpi dal Tiziano fâti a Venèsia,i quêder e al pêli presèint ind la Cêşa parochiêla ed Bresèl.
- Carlo Pisi (Poviglio, 1897 - Brescello1979), scultōr, artésta, s’ arcôrden al famōşi stâtvi dal pêpa Giovanni XXIII, tgnûda da cât a Ròma, e ‘d Padre Pio da Petralcina.
- Carlo Bisi (Brescello, 1890 - 1984), âvtōr ed figûri, al fà dimòndi personâg ed sucès pr’ al Corriere dei Piccoli, cme al Dotor Piramidone (1927), Sor Pampurio (fât ind al 1928) e la Famiglia Doggidì (1953).
Êtri fotograféi
Colegamèint d’ed fôra
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Mario Degani - Scavi preistorici alla Motta Balestri di Brescello - Milano : Istituto Lombardo di Scienze e lettere, 1967
- Carlo Zatti - Cenni storici ed iscrizioni di Brescello antica - Reggio Emilia : Tipo-Litografia degli Artigianelli, 1881
- Anselmo Mori - Gli uomini illustri di Brescello e sua antica castellanza- Parma : premiate tip. riunite Donati, 1929
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Al Turbi
Al Turbi (Retorbido in talian) l'è un cumün de la pruvincia de Pavia che'l fà 1 522 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,7 km² e ona densità de 130 ab./km². U se tröva int l'Ultrepò Paves, arent a indè che la Vala Stafura la sbuca fö int la pianüra.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun dal Turbi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
-


text:
A donne con gli amici
A donne con gli amici (A muróśi cun gl'amìg) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1980 'd Adrian Lyne, chè a 'l sò debùt. La pelìcula l'è stada distribuìda in Itâglia sōl in dal 1987.
A i butghèṅ 'l à fat sù 7,4 migliòṅ ad dòlar.
Sunt
Un grup ad quàtar ragasōli i vìv'n in di dintór'n ad Los Angeles a la fiṅ di an Stanta. La Deirdre (Kandice Stroh) l'è na spurcaciòna ch'la pasa 'l sò tèmp in discutéca e a cambiàr da spés muróś. La Madge (Marilyn Kagan) l'è un pôc ciciòna e l'è in pinsēr parchè ninsòṅ al l'à incóra gusàda. I sò genitōr i gh stan sèmp'r adòs e l'à gh'à anc na surèla più pìcula dimóndi pēśa. L’Annie (Cherie Currie) la bév dimóndi e la tōś dal madśìni, la scapa sèmpar da sò pàdar ch'al gh in dà da spés e al fà al pulisiòt. La Jeanie (Jodie Foster) la gh'à da tgnir-'g adrē e la s bat cun sò màdar ch'la s è mulàda da sò pàdar, òṅ ch'al fà 'l manager p'r al grup rock di Angel.
Gl'amìghi i s pas'n al tèmp faghénd dal fèsti e i crédan ch'andàr a scōla a sia tèmp butâ via (i gh inségnan anc a far al bagnét a di bambulòt acsè i saràṅ prònti quànd i dvintaràṅ madri). Quànd l’Annie la mōr in 'n incidènt in màchina, la vita ad chi atri la càmbia dimóndi. La Madge la spóśa Jay (Randy Quaid), 'n óm più vèć ad lē, la Deirdre la la finìs 'd andàr drē a di masć fóra ad tèsta e la Jeannie la tōś al diplòma. La Jeanie la và a catàr la fòsa dl’Annie. Fumànd na cica, la pénsa a quànd chi lē l'iva dit ch'la vliva èsar saplìda sóta 'n àlbar ad pir e minga in na scatla parchè quànd tut i an al sò amìghi i l'andàv'n a catàr, magnànd un pir, i pìvan dir: «'St an l'Annie la sà 'd bòṅ, véra?».


text:
Liechtenstein
El Liechtenstein a l'è un paes piscinin de l'Europa.
El cunfina cun la Svizzera e l'Austria.
La capital a l'è Vaduz.
El gh'ha una süperfiss de 160,40 km² e una pupulaziun de pressapoch 35.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Principaa del Liechtenstein (nom ufizial: Fürstentum Liechtenstein) a l'è una munarchia custitüziunala.
El princip a l'è Hans-Adam II (Giuan Adam II) del 1989.
El Prim Minister a l'è 'l Adrian Hasler (del 2013).
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Una part granda de l'ecunumia del Liechtenstein la vegn del sò sistema bancari.
Muneda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Liechtenstein al gh'ha minga una sua muneda e'l dupra el franch svizzer.


text:
Umbert I d'Italia
L'Umbert I de Savoia (Turin, 1844 - Monscia, 1900) l'è staa on monarca italian, el segond dopo de la fondazion del Regn d'Italia. L'è staa re d'Italia del 1878 finn a la sova mort, in del 1900. Duranta 'l sò regn la s'è realizzada on'union in tra Italian, Todesch e Austriegh (la Tripliz Allianza) e gh'è stada l'espansion colonial vorsuda del primm minister Francesco Crispi.
Anca se l'era staa ciamaa el re bon, invers la fin del secol, denanz ai protest di moviment socialista, l'ha miss in att ona politiga de forta repression; quella robba chì l'ha spingiuu l'anarchigh Gaetano Bresci a coppàll a Monscia.


text:
Collecziuns spezialas
La Fonoteca Naziunala Svizra ha acquistà divers relaschs e differentas collecziuns cun documents sonors da persunas privatas e dad instituziuns. I sa tracta da collecziuns represchentativas da la vita artistica e culturala en Svizra.
Ils relaschs e las collecziuns èn vegnids documentads, cataloghisads e cumplettads cun biografias ed auters texts explicativs e cun material fotografic per pudair chapir las collecziuns en lur context istoric.
I dat in inventari davart las collecziuns che n’èn betg anc cataloghisadas per il mument. Era questas collecziuns stattan a disposiziun al public interessà ed als scienziads. La consultaziun è pussaivla sin dumonda a la Fonoteca.
Grazia a noss catalog èsi pussaivel da far retschertgas limitadas ad ina singula collecziun. Catalog
A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z
A
B
C
D
F
G
H
J
K
L
M
O
P
S
V


text:
Abdelmajid Lakhal
Abdelmajid Lakhal, ànca scrit cume Abdel Majid Lakhal, (Biserta, 29 de nuémber 1939 - Tunis, 27 de setèmber 2014) l'è stài un atur e un regista Tünisìn.
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasìd a Biseta el 29 de nuémber 1939, el passa quasi tüta la giuentü a Hammam-Lif. L'ha cumnicàa a recità in d'el 1948 quàn l'era amò un fiulìn in Khatimatou Ennafaf (La fin d'un morfinomane).
A sédes ann el dìs "...la pasiòn per el Teàter la m'ha ciapà definitvament..." La sò prima regia de profesiunista a l'è d'el 1971. In d'el 1974 el dirigg el Mercànt de Venèzia de Güglièlm Shakepseare.
In Italia l'è famus suratüt per i sò part indì film religiùs: in d'el Gesü de Frànco Zeffirelli, 1976, l’è stai el Zelota; el Fariseo ind’el Messia de Rubért Rossellini, in d'el 1975; el prìm guardiàn de Sedéq in d' Un fiulìn de nùm Gesü de Francésc Rosi in d'el 1990.
In d’i ültimm ann, el s’è dedicà particülarment al Teater, e in paticular manéra a fàà i tradüsiòn di grandi Classici in Àrab.
In del 2000 l’à fai i Barüf a Chioggia de Càrlu Goldoni, e in d’ell 2001 el Gabiàn de Antóni Tchechov. Ièn stà recità prima al Festival Internasiunal de Cartàgin e dòpu al Teàter Münicipal de Tünis.
L'è mòrt el 27 de setèmber 2014[1] el l'hann purtàd sü el stèss dì.[2]
Altre futugrafíe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimént[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Actor and Director Abdelmajid Lakhal Passes Away
- ↑ « Nécrologie : décès de l'acteur Abdelmajid Lakhal », Tunivisions, 28 septembre 2014


text:
Altendorf (SZ)
Altendorf a l'è un cumün svizzer del distret de March, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 23.50 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 6036 abitant.
El cumün de Altendorf al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Einsiedeln, Freienbach, Galgenen, Rapperswil-Jona (SG), Lachen e Vorderthal.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Altendorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 972 col nom de Rahprehteswilare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Altendorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Regn Lombard-Venet
El règn Lombard-Vènet (Talian: Regno Lombardo-Veneto - Todesch: Königreich Lombardo-Venetien) l'è nassuu sotta el controll de l'Austria dopo de la restaurazion che l'è vegnuda a la fin del period Napoleonigh. L'è staa instituii el 9 de giugn del 1815 del Congress de Vienna, cont el Francesch II Duca de Milan e de Mantova ch'el divegn Francesch I del Lombard-Venet. Francesch I l'haa regnaa fina al 1835, e dopo de lù l'è vegnuu Ferdinand I de Asburgh-Lorena fina al 1848.
El 22 de marz del 1848, a la fin di cinqu giornad de Milan la popolazion milanesa l'ha casciaa via i austriegh e l'haa nominaa un Govern Provvisori che l'è poeu entraa a fa part del Govern Provvisori de Lombardia. In di dì seguent anca Venezzia la casciava via i austriach e la nominava un govern provvisori. L'esercit piemontes el vegniva in socors di Lombard (prima guèra de indipendenza) ma a la fin de luj el vegniva sconfitt a Custoza di Austriegh comandaa del Maresciall Radetzky che el dì 6 de agost e podeva rientrà a Milan desmantegand el Govern Provvisori. Venezzia la riesiva a resist on ann ancamò, ma el 24 de agost del 1849 la gh'aveva de capitolà anca lee.
El regn Lombard-Venet el vegniva inscì ricostruii sotta el comand de l'imperador Francesch Giusepp I de Asburg-Lorena (soranominaa el Cecco Beppe del popol milanes), che l'era rappresentaa del Radetzky fina che quest l'è mort in del 1858.
In del 1859 el Piemont, dopo de la Segonda guerra de Indipendenza taliana, l'ha proceduu ad annettess la Lombardia e in del 1866, diventaa in del frattemp Regn d'Italia, l'ha incorporaa anca al Venet a la fin de la Terza guerra de Indipendenza col mett fin a quell ch'el rimaneva del Regn Lombard-Venet.


text:
Épendes (CH-FR)
Ependes a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.63 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1071 abitant.
El cumün de Ependes al se tröva a una altitüden de 750 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arconciel, Ferpicloz, Le Mouret, Marly, Senèdes, Villarsel-sur-Marly.
El risülta citaa la prima volta in del ann 1150 col nom de Spindes.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ependes in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)
- Sit de la parochia de Ependes en frances


text:
Cürsel
Cürsel (Curso e Oress in Piemuntes; Cursolo-Orasso in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 99 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 21,0 km² e ona densità de popolaziun de 5 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Cavaj (VB), Cussögn, Gür, Malesch, Misgina, Re e cunt el Cantun Tisin (cumün de Cent Vai).
A l'è nassüü da la füsiun di dü cumün de Cürsel e de Urass, in del 1928.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Cürsel l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pietro Badoglio
Pèder Badoglio (Grazzano Badoglio 1871-1956) l'è staa on general e òmm politich talian.
Dòpo de la prima guerra mondial l'è staa nominaa al comand del stat magior de l'esercit. Del 1925 al 1940 l'è staa al comand del stat magior general; in del menter nel 1926 l'era nominaa 'Maresciall de Italia' e in del 1936, a la fin de la guèra de Etiopia quand che l'era entraa per prim in de la capital nemisa Addis Abeba, anca vicerè de Etiopia. El 25 de luj del 1943 l'haa formaa el prim govèrno dòpo de la caduda del Mussolini per tentà de salvà la monarchia. El 8 de setember el se rendeva aj leaa e el rimaneva al comand del govèrno finna a la liberazion de Ròma in del giugn del 1944.