text:
Peder Valpreda
El Peder Valpreda, a l'anagrafa taliana Pietro Valpreda, (nassüü a Milan el 22 de Giügn 1933 e murüü semper a Milan el 6 de Lüj 2002) l'è staa un balerin e nuvelista anarchegh nassüü e chersüü int una fameja de uperari de Milan.
"El dudes de Dezember la strag l'è de Staa: 'l Valpreda l'ha faa negot!"[Modifega | modifica 'l sorgent]
"El dudes de Dezember la strag l'è de Staa: 'l Valpreda l'ha faa negot!": chesschí 'l ciam de la difesa e di demucrategh milanes e pö talian e urupee. Manifestaziun pupular a sustegn de'l Peder Valpreda vegnen urganizzaa prim a Milan, pö in tüta l'Italia, e infin in tüt' Üropa.
L'acüsa[Modifega | modifica 'l sorgent]
S'ciupada la bumba (che l'ha faa 17 mort e 88 ferii) a la banca de la Aghercultüra de piazza Funtana 'l 12 de Dezember del 1969, el Peder Valpreda l'è staa restaa di carabinee sensa nissüna pröa u indizzi, föra de la testimunianza falsa d'un taxista fascista Cornelio Rolandi che l'ha díi de 'vè vedüü 'l Valpreda in Piazza Funtana un quej mignüü inans che l'è s'ciupada la bumba. La testimunianza, pö resültada falsa, l'è stada cüntada sü de'l Peder Valpreda int una intravista a la Televisiun. Chi de suta l'istoria de l'acüsa cunt i parol uriginaj (in Milanes) del Peder Valpreda:
- Int un stil "Sacco & Vanzetti", n'han faa pugiaa tücc lí in riga a un mür int un stanzin de la quistüra, e'l Taxista l'haa puntaa 'l did indes cuntra de mi e l'ha díi: "L'è lü!". El pulòt alura a l'ha svardaa un puu in del fà de ciamagh se l'eva ben segür, e'l Taxista l'ha díi anmò: "Si, sí, l'è lü!" E alura mi, a chel punt lí, huu faa un pass inans e gh'huu dumandaa, ma minga inscí de fagh pagüra nè, ma dumà inscí de vess propi ben segür: "Ma seet propi segür?? Te m'heet vardaa ben in facia???" Alura 'l pulòt la vardaa 'ncamò 'l Taxista e 'l taxista a'l gh'ha díi al pulòt "Eh, sí, l'è lü, l'è propi lü, perchè se l'è minga lü alura chinscí 'l gh'è no!" (quel che l'ha metüü la bumba)
I Giurnaj[Modifega | modifica 'l sorgent]
Int i dí despö 'l s'ciòp de la bumba, 'l Peder Valpreda l'é staa sbatüü de chí e de lá in sü i pagin di giurnaj indua l'han ciamaa "El Moster de Piazza Funtana"; e un Reporter de la TV l'è riáa fin a esclamà: "Em truaa 'l moster che l'ha metüü la bumba!". Inscí l'è staa trii agn in gatabüja a specià 'l pruzess che in de'l menter l'eva staa menaa sgiò in Bass Italia inscí de "evidà interferens pulitegh". Gh'è vursüü 16 agn inscí de cunclüd che 'l Valpreda l'eva faa propi negot e 32 agn inscí de truà quij che l'even metüda de bun la bumba. Ben 32 agn despö 'l s'ciòp de la bumba l'è staa pruaa che quij che l'even metüda eren staa i fascista, e, che in tüta prubabilidaa i servizzi segret talian gh'even daa na man a urganisà tüsscoss.
El Pinel[Modifega | modifica 'l sorgent]
Anch un olter anarchegh milanes ciamaa Pinin Pinell (Giuseppe Pinelli a l'anagrafa taliana), 'l fundadur del Punt de la Ghisulfa, in quij dí lí l'eva staa menaa in la quistüra de Milan: menter che l'eva tegnüü ilegalment e senza nissüna resun u pröa int i ufizi de la quistüra de Milan, l'è crudaa giò de la fenestra e l'è murüü linscí. El cumissari l'ha cüntaa sü che'l Pinel 'l s'è "tolt la vita deparlü" parchè 'l saeva de vegh la culpa, de vess un moster, ma quij che cugnuseven 'l Pinel l'han semper mantegnüü che 'l Pinel l'è staa cupaa di pulizzaj. Una pröa, un quejcoss l'abia pruaa l'una u l'oltra teuría l'è mai stada truada.


c: text/html

text:
Als «Fetters-Sursetters» èn duas chaussas fitg impurtantas durant il temp da tschaiver. Per l’ina è quai l’organisaziun dal NAGT, il «Nationales Alp Guggenmusik Treffen» e per l’autra il mantegniment dal tschaiver en il Surses.
Ils «Fetters-Sursetters» sa preschentan
Num: Fetters-Sursetters
Motto: Vatgas blauas
Onn da fundaziun: 1999
Via da fundaziun: Avant blers onns hai dà in inscunter da musicas da tschaiver a Savognin, insatge dal tuttafatg nov en la vallada. In pèr indigens han sa laschà inspirar dals tuns torts ed han era vulì fundar ina gugga en il Surses. Bain spert èn plirs fans da tschaiver stà chattads ed els han uschia pudì fundar ils «Fetters-Sursetters» cun 20 commembers. A l’entschatta eran els organisads plitost simpel. Mo onn per onn ha la musica survegnì dapli structura. Ussa èn ils «Fetters-Sursetters» in'uniun sauna ed engaschada.
Dirigent: Flavio Guetg
Commembers: 25
Danunder èn ils musicants: La gronda part dals commembers vegnan dal Surses. Dentant han ils «Fetters-Sursetters» adina puspè in u l’auter commember da la Val d’Alvra.
Vegliadetgna media: 24
Toc preferì: «Bought and Sold» dals Rag Dolls
Tschaiver preferì: La gievgia grassa a Surses, il NAGT a Savognin e la «Wartauer-Fasnacht»
Tschaivers per onn: Els prendan part als tschaivers en la regiun, sco era a Salouf e Riom. Duas fin trais giadas ad onn van els sur ils cunfins dal Grischun per sa participar a tschaivers.
Onns decisivs: L’onn vargà è stà da gronda impurtanza per la musica da Savognin. Els han surprendì l’organisaziun dal NAGT. Cun passa 500 musicants ed anc ina giada uschè blers aspectaturs è quai ina da las grondas occurrenzas en la val Surses.
Actual fin en ils onns novanta
La schelta da musica dals «Fetters-Sursetters» cuntegn bleras chanzuns ord ils charts dals davos onns. Ma tuttina chattan ins era insaquantas ch’èn in zichel pli veglias. Natiralmain è era la chanzun ch’els sunan il pli gugent, «Bought and Sold» da la band svizra Rag Dolls, en lur playlist.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per sanar las vias da transport a Seewis en il Partenz dovri dapli meds. Las calculaziuns han mussà ch'il project custass 900'000 empè da 700'000 francs. Perquai ha la radunanza communala gì da decider davart il credit da supplementar ed ha approvà quel.
Plinavant ha la radunanza approvà l'iniziativa ch'abitants da Seewis avevan inoltrà ils 14 da zercladur. L'iniziativa pretenda la promoziun da pussaivladads da parcar. La cumissiun da bajegiar, respectivamain la suprastanza duai vegnir obligada da schlargiar la pratica da lubir parcadis. Suenter la revisiun totala da la lescha da bajegiar l'onn 2009 n'eri numnadamain betg pli pussaivel da construir novs parcadis en vischnanca. Uss ha il suveran da Seewis pia schlià quest problem cun dir gea a l'iniziativa.
RR novitads 6:00


text:
L ladin tles aministrazions comunales
Curs de 20 ores per ensegné i terms aministratifs per introduje de gre en gre l ladin tles aministrazions publiches
L Istitut Cultural Ladin "Cesa de Jan" sighiteia ence chest ann con les ativités de formazion, en atuazion di projec finanziars conzedus da la lege n° 482/99. Eniann végnel metù a jí n curs de lingaz per chi che laora tles aministrazions publiches y per duc i interessés. Les lezions é finalisedes a renforzé y amplié les competenzes tl ciamp dl lingaz aministratif con l ensegnament di terms de uega.
L program dl curs per l'aisciuda 2006 se tol dant chisc obietifs:
adatament y ciancé tl ladin tesc' aministratifs curc;
enjigné ca schedes, formulars y modiei per l'aministrazion de comun sun la basa dles esperienzes bele fates tla Val de Fascia tl 2004;
mete ju fascicui o stampes per les relazions con la jent che descor ladin (modiei, schedes, ez..);
fé na lista di terms aministratifs per scomencé damprovia de introduje ti ac aministratifs dl luech l bilinguism, tres sun la basa dles esperienzes bele fates tla Val de Fascia y tla Val Badia.
L curs é de 20 ores endut y la partezipazion é debant. Al vegnirà metù a jí te doi luesc desvalifs:
a Cortina d'Ampez tl salf dl consei o tl salf dla cultura dl comun de Cortina la juebia domesdì da les 2.30 enfin a les 5.00 da seira te chisc dis: 9 e 23 de merz; 6, 13 y 27 de auril; 4, 11 y 18 de mei 2006.
a Fodom l mercui domesdì da les 2.30 enfin a les 5.00 da seira tl salf dla Scola Elementara de La Plié, te chisc dis: 15 y 29 de merz; 5, 12 y 26 de auril; 3, 10 y 17 de mei 2006.
Per la realisazion dl curs à l Istitut volù aprofité dla colaborazion dl personal con cualifica metù a disposizion dal Ofize Linguistich dla Union Generela di Ladins dles Dolomites, adum a pratics dl luech.
Chi che é interessés a partezipé o che vuel de autres informazions pò clamé l Istitut Cultural Ladin "Cesa de Jan" al numer de telefon 0437/720609.
-
-
- Istitut Ladin Cesa de Jan: curs de lingaz aministratif
- Prejentazion dl vocabular dl ladin-fodom / talian-todesch
- Vocabular ladin-fodom: Relazion dl dr. Giovanni Mischì
La pruma publicazion dl Istitut Ladin Cesa de Jan
- Col de Santa Lizia: Istitut Ladin Cesa de Jan
- Enaudazion dl Istitut Ladin Cesa de Jan a Col Santa Lizia
- Istitut Cultural Ladon: an ponta sun l ladin standard
- Istitut Ladin Ciasa de Jan a Col de Santa Lizia
- N terz Istitut Cultural Ladin
-


text:
Sin il pass dal Susten è in recrut mort oz pervi d'in accident da traffic ed in segund è vegnì blessà grevamain. Els èn ids cun lur vehichel sur la via or e crudads 100 meters a val. Ils dus recruts eran sin via cun in vehichel dal tip Puch e faschevan la scola d'ir cun auto. Quai ha confermà l'Armada svizra.
Ils confamigliars dals dus recruts sajan vegnids infurmads e vegnian uss accumpagnads dad in care-team. La giustia da l'armada ha instradà ina inquisiziun.
Trenà da manischar
Aifer la scola Richtstrahl datti 62 manischunzs da pionier. Ils dus recruts sa disgraziads eran gist vid la scolaziun. Tenor il pledader da medias da l'armada Daniel Reist possedian tut ils manischunzs il permiss d'ir cun auto e vegnian scolads vinavant en la scola da recruts.
Ils dus recruts eran en la 7avla emna da la scola da recruts. Els eran omadus en il vehichel. La mesemna è vegnì trenà da manischar en il convoi. Co ch'igl è vegnì tar l'accident n'è anc betg enconuschent. L'accident ha giu lieu sur la vischnanca da Gadmen sin la vart bernaisa dal Pass dal Susten.
RR novitads 14:00


text:
Petrozavodsk
Petrozavodsk (ПeTpoзaBoдck in abecee cirilligh; Petroskoi in finlandes e carelian; Onegaborg in svedes storigh) l'è ona città de la Russia del nord-ovest con 266.000 personn che ghe viven.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Petrozavodsk la se troeuva in la Repubbliga de la Carelia, de la qual a l'è la capital, oltra a vess capploeugh del Prionežskij rajon. L'è bagnada di aqui del Lagh Onega (e de scià el vegn el sò nomm svedes).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La storia offizial de la città la scomincia in del XIII secol, e i sò primm notizzi vegnen de ona carta geografiga che la segna là indove adess gh'è Petrozavodsk on sitt ciamaa Onegaborg.
El primm insediament russ l'è del 29 agost 1703 e l'è staa ciamaa Petrozavodsk (cioè fabbriga de Peder), perchè 'l serviva per la costruzion de San Pederburgh.
Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è stada occupada di Finlandes (1941-1944) e l'è stada ciamada Äänislinna.
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Echmiadzin, Armenia.
- Brest, Bielorussia.
- Finlandia:
- La Rochelle, Francia.
- Germania:
- Portomaggiore, Italia.
- Lituania:
- Umeå, Svezia.
- Nikolaev, Ucraina.
- Duluth, Statt Unii.
- Mo i Rana, Norvegia.
- Narva, Estonia.
- Russia:


text:
Multitasking
El multitasking l'è la technega che la permett de fà andà , a l'istess temp, pussee task in su 'n computer. El concett l'è different de quell de esecuzion parallela, vist che el multitasking a l'è fondaa in sul raped passagg de on process a l'alter.
Tip de multitasking[Modifega | modifica 'l sorgent]
Multitasking cooperativ[Modifega | modifica 'l sorgent]
El multitasking cooperativ a l'è pussee antigh e 'l preved che sien i software a compartìss l'us del processor e de dà 'l controll ai alter applicazion quand che 'n applicazion a l'è inattiva, per esempi perché dree a speccià on input.
A l'è fondamentalment fondaa in su la collavorazion di applicazion, che i gh'ha de vess desviluppaa ben per evità de monopolizzà el processor.
Multitasking preemptiv[Modifega | modifica 'l sorgent]
El multitasking preemptiv inveci el ved el sistema operativ, tipigament el kernel, el ciappà e 'l dà el controll ai applicazion per permettégh de fà i sò operazion.


text:
Il sboz, preschentà dal minister da l'exteriur franzos e manader da la conferenza Laurent Fabius, è vegnì acceptà dal plenum dals 195 stadis participants unanimamain. Suenter diras contractivas ha Fabius annunzià quai la sonda saira.
Las finamiras principalas
La cunvegna preveda da limitar il stgaudament dal clima sche pussaivel sin 1,5°, cumpareglià il temp pre-industrial. Ed in fond d'agid per pajais da svilup, ch'èn pertutgads particularmain da la midada dal clima, duai vegnir alimentà cun 100 milliardas dollars fin il 2020.
La cunvegna va en vigur cura ch'almain 55 stadis han ratifitgà ella. Quests stadis ston dentant era esser responsabels per almain 55 pertschient da las emissiuns globalas dals gas cun effect da serra.
La Svizra è cuntenta
Per Cussegliera federala Doris Leuthard è la cunvegna davart il clima in bun cumpromiss. Il pli impurtant saja che per l'emprima giada hajan tut ils pajais surpiglià responsabladad, ha Leuthard ditg a las medias svizras. La Svizra avess dentant preferì, che pajais en svilup avessan stuì sbassar pli fitg lur emissiuns.
Per reducir ils gas cun effect da serra haja la Svizra sa mess finamiras ambiziusas, ha declerà la cussegliera federala. Ella saja spanegiada co il parlament svizzer reageschia l’onn che vegn, cura che la lescha dal CO2 saja da reveder.
RR novitads 20.00/06.00


text:
Dal schaner fin il november 2017 han passa 4'200 firmas stuì annunziar l'insolvenza. Il pli savens èn quai stadas firmas da la branscha da construcziun. Là è il ristg d'in concurs stà bunamain trais giadas pli aut che la media da tut las autras branschas. Quai tenor las cifras che l'interpresa da consultaziun Bisnode D&B ha publitgà il venderdi. Tenor questa analisa èn era la gastronomia e manaschis da mastergns periclitads d'ina insolvenza.
Dapli novas firmas
In augment hai però er dà tar las fundaziuns da novas firmas. Quellas èn creschidas per 5% sin passa 39'000 novas firmas. Il pli savens èn vegnidas fundadas firmas en la branscha d'industria da laina e mobiglias.
Damain novas firmas èn vegnidas fundadas en ils chantuns Sursilvania (- 15%), Glaruna (- 14%), Appenzell Dadens (- 12%), Sutsilvania (- 9%), Tessin (- 6%) e Grischun (- 4%). En tut ils auters chantuns è la cifra creschida en cumparegliaziun cun l'onn avant. En egl croda il creschament en il chantuns Zug (+ 17%), Schaffusa (+ 15%) e Basilea-Champagna (+ 13%).
RR novitads 11:00


text:
Erithacus rubecula
El Rusmagot o barbaross o picet, e anca l'üselìn de la neu (insübrich), sbeset o sbösèt (bressan) o piciàl (bergamasch), (Erithacus rubecula, Linnaeus, 1758), l'è un üsél passerifurm, in precedensa inserid ind la famiglia d'i Turdidae e incö classificad 'me part d'le Muscicapidae.
Caraterìstich[Modifega | modifica 'l sorgent]
El rusmagot l'è un üsél cantur particularment cumün ind l'Europa. L'è lungh generalment dai 13 ai 14 ghei e'l pesa dai 10 ai 20 gram. L’apertüra d'i al la misüra dai 6,8 ai 7,7 ghei e’l pöd viu fin a 4 an.
Anca se l'è pìcul, l'è famus par el sò cumpurtament da bülu. El gh'ha 'na facia cicenta e sensa col. Da grand el gh'ha el magot culurad de arancion. Le altre pene i en de culur brün uliva. Ai giùin ghe manca la culurassion arancion e i en de sòlit a mace.
Cumpurtament[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Rusmagot l'è sucévul cun l'om e'l gh'ha un cumportament viu. De sòlit, quand se laura in giardin e se rigira la tera, el rusmagot el vegn visin par cercà i begh e le càmule purtade a la lüs. L'è teriturial anca ind el curs dal svernament. In Itàlia l'è present tüt l'an, anca se l'è un migradù a cürt rag.
Indùe el viu[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Rusmagot el viu ind i giardin, ind i ses, ind i buschet e ind i busch cun macion.
L'üsél el fa el nin ind i büs o ind le crepe di àlbor, ind i macion, ai pé d'la ses, ind el édera o anca in vec catanài lasadi da l'om. El nin el gh'ha la furma de na gamela tunda.


text:
Poesie (Porta)/78 - Per soa desgrazia on orb l'eva ammalaa
Per soa desgrazia on orb l’eva ammalaa
D’on mal infiammatori, e el se trovava
lecc a lecc in crosera a l’Ospedaa
cont on etegh spedii che spolmonava.
Al pover orb ch’aveven ordenaa5
la dietta più granda, e se ghe dava
trii pantriditt al dì tant mesuraa
che, signor! el borlava e el straborlava.
De moeud che ona mattina sto meschin
el sent in la streccioeura on certo son10
come d’on piatt pondaa sul tavolin,
e lu foeura la sciampa inscì a taston,
inscambi del pantrid ranca el spuvin,
e giò tucc i margaj: Peh! che porcon!


text:
Calcògen
I calcògen a inn i elemeent chímich del grupp 16 de la taula periòdica:
I sò cumpòost, suratütt i sulfüür, seleniüür e telurüür, ga dísenn calcugenüür. Ul nòmm calcògen al vègn dal greech antích, e al vöör dí generaduur de mineràj.
L'ussígen, ul zuulf e ul seléni a inn minga metàj, invéci ul telüri e ul pulòni a inn mèzz-metàj.
Ul staat de ussidazziun püssee cumüün per o calcògen a l'è -2 in dii calcogenüür, anca sa pödenn vècch ul -1; in dii sulfaa, selenaa e telüraa al devénta invéci +6 (per esémpi, Na2SO4, ul sulfaa de sòdi).


text:
A Laax vegn il center dal vitg deliberà da las lingias d'auta tensiun al liber. Sco quai che la Repower communitgescha hajan cumenzà las lavurs da construcziun per metter sut terra la lingia da 60 kV tranter Prau Petschen e Staderas.
Cun metter sut terra questa lingia da bun 6 km lunghezza svaneschan a Laax 20 pitgas d'electricitad ultra da quai 270 tonnas betun sco era 78 tonnas atschal e aluminium. Ils custs d'investiziun muntan a radund 7,6 milliuns francs. La vichnanca da Laax surpiglia 0,7 milliuns francs. Las lavurs duain esser terminadas la stad 2023.


text:
Il mund sa chatta tenor il secretari general da l'ONU Antonio Guterres en ina «crisa da furmaziun globala». La situaziun saja bler pli mala che quai ch'i saja conscient a blers, ha Guterres ditg a l'ur da l'inscunter suprem davart la furmaziun a New York. Bleras finamiras grondas da l'ONU en connex cun la midada dal clima, la democrazia u ils dretgs umans hajan numnadamain er da far cun la furmaziun u cun la mancanza da quella.
Perquai vul l'ONU lantschar in'iniziativa per la furmaziun. Per mussar l'urgenza da quella èn vegnidas numnadas trais cifras frappantas davart la situaziun mundiala:
- 260 milliuns uffants na van betg a scola
- 400 milliuns uffants sut 11 onns na sappian betg leger ni scriver.
- 840 milliuns uffants n'han la fin da la scola naginas qualificaziuns per la vita da lavur
La finamira da l'ONU è da metter a disposiziun 10 milliardas dollars per investir en la furmaziun en pajais povers fin il 2030.


text:
Fatg pussaivla quella roschada da prers en Surselva ha il plevon da la plaiv Sursaissa-Mundaun, Sur Adam Pradela. El ha surpiglià la plaiv Sursès ed ha bandunà la fin da l'onn passà Sursaissa. Sco successur ha la plaiv elegì Sur Markus Domeisen, che maina actualmain anc la plaiv catolica-romana da Lumnezia cun las pravendas Cumbel, Suraua, Lumbrein e Vrin.
Midada pervia dal linguatg
La proposta da midar plaiv ha Sur Markus Domeisen acceptà pervia dal linguatg. El na discurra betg rumantsch, quai che saja dentant impurtant per esser prer en Lumnezia. Sursaissa-Mundaun è ina plaiv tudestga, e quai vegnia encunter ad el ed el possia far meglra lavur en sia lingua materna. Sur Markus Domeisen surpiglia la plaiv Sursaissa-Mundaun il prim da mars. Il medem di entschaiva era ses successur en la plaiv catolica-romana da Lumnezia, Sur Dirk Jasinski.
Ina atgna plaiv per Sur Jasinski
Sur Dirk Jasinski lavura dapi 2001 en Surselva, actualmain sco prer ad Andiast, Rueun e Siat. La plaiv d'Andiast è en tractativas da fusiun cun la plaiv da Breil, baud ni tard avess el pia stuì dar giu quella plaiv. Rueun e Siat èn duas pravendas da la plaiv Rueun-Ruschein-Siat-Pigniu. Quella plaiv parta Sur Jasinski cun Sur Tomasz Arkuszewski. Sur Arkuszewski (actual plevon da Ruschein, Ladir e Pigniu) vegn a surpigliar l'entira plaiv suenter la partenza da Sur Jasinski. Cun la plaiv catolica-romana da Lumnezia sa Sur Jasinski sez era surpigliar ina entira plaiv.
Quella roschada da prers è betg la davosa midada en Surselva. La plaiv da Sumvitg tschertga numnadamain anc in successur per Sur Benny Varghese, che ha dà giu sia plazza sin la fin da zercladur.
RR actualitad 07:00


text:
Curt e concis
- En il Tessin duai vegnir stgaffì in nov parc naziunal. Quel duai era cumpigliar terren sin la vart da l'Italia.
- Otg vischnancas dal chantun Tessin han planisà quest parc naziunal ch'includa era terren da la la Valle dei Bagni en l’Italia.
- Las otg vischnancas dal Tessin decidan davart quest nov parc.
Crear il parc naziunal vulan las vischnancas Ascona, Brissago, Bosco Gurin, Centovalli, Losone, Onsernone, Ronco s/Ascona e Terre di Pedemonte. La finala a decider vegn la populaziun locala en ina votaziun. Il nov parc naziunal duai avair ina surfatscha totala da 218 km², la zona centrala cumpigliass 61 km².
Il contract duai lura ir en vigur cura che las vischnancas pertutgadas en il Tessin han approvà il nov parc. Lura po la Confederaziun surdar al parc il label «Parc cun muntada naziunala».
RR novitads 14:00


text:
A Steffisburg ha brischà ina chasa da pliras famiglias la dumengia marvegl. In uffant saja mort en las flommas, communitgescha la Polizia chantunala da Berna. Pliras persunas ch’eran en la chasa èn vegnidas da fugir en il liber. Duas dad ellas èn vegnidas transportadas en l’ospital sin controlla.
La notg a las 3:30 eran vegnids alarmads polizia e pumpiers. La chasa da pliras famiglias brischavia gia cumplainamain. Persunas ch'avevan pudì han inditgà ch'ina persuna minorenna saja anc sparida. Tras il fieu cumplain n'han ils pumpiers però stuì spetgar cun la lavur da salvament e stizzar il fieu. Il fieu è lura bainprest stà sut controlla – l'uffant hani chattà mort.
La raschun per il brischament n'è betg clera – las investigaziuns marschan.
RR novitads 16:00


text:
Sasól
Artéccol in dialètt mudnés
Sasól (Sassuolo, in italiàn) l'è un cumùn ed 41.746 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.
Luntàn 17 km da Mòdna, al cumùn l'è un di prinsipèli sèinter dl'indóstria dl'Emélia, al sèinter del cusidèt cumprensòri dal ceràmichi, un'indóstria dal urégin antighi che a partìr dal dopguèra l'à vést un grand crassimèint lóngh la vàl dla Sèccia.
I én ed Sasól trî cantant dimondi importànt: Pierangelo Bertoli, Caterina Caselli e Nek; e mons. Luciano Monari.
Artécol in dialèt arzân
Sasōl (Sassuolo, in italiân) l'è un cmûn ed 41.746 abitânt ed la pruvîncia ed Mòdna.
Luntân 17 km dal Cèinter pió impurtânt, al cmûn l'è ûn di principêl cèinter industriêl ed l'Emélia, al cèinter ed l' acsé dét cumprensorî dal cerâmichi, un'indóstria dal j urégin antîghi che, a partîr dal dopguèra, l'à cgnusù 'na grôsa espansiòun lòungh la vâl dal Sècia.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Gieri Schmed
Gieri Schmed ei naschius ils 3 da schaner 1943 a Trun. 1958 emprendissadi da pictur a Tavau. 1970 empremas lavurs artisticas. La sentupada cun Alois Carigiet dat a Schmed il sustegn necessari e la perschuasiun dall’atgna forza artistica, aschia ch’el sefatschenta intensivamein cun la pictura. 1988 premi da promoziun dil Cantun Grischun. 1993 publicaziun dil cudisch Konstellationen. 1997 recepziun ella GSMBA, 1999 dimora ella Cité Internationale des Arts Paris, 2007 dimora el Center Frans Masereel Kasterlee en Belgia.
Per Gieri Schmed e siu art ei igl onn 1993 staus d’impurtonza essenziala. Ensemen cun pader Daniel Schönbächler, bein il meglier enconuschider digl art da Gieri Schmed, ha igl artist da Gravas realisau il cudisch Konstellationen. Ils exempels e maletgs presentai en quellla publicaziun muossan en moda e maniera impressiunonta la via che Gieri Schmed ha percurriu sco artist duront decennis.
Gieri Schmed sefatschenta da maniera verdeivla e sincera cun siu art, ch’ei ina part dad el sez. El resta buca alla surfatscha, suandond ina vusch interna perscrutescha e reducescha el. Sco el di sez stat il carstgaun e siu intern el center da siu operar, era sch’ins percorscha forsa buca quei a prima vesta. La maniera ruasseivla e mudesta da Gieri Schmed irradiescha ord sias ovras vi sil contemplader, sche quel selai en in dialog. Daniel Schönbächler ha caracterisau la lavur artistica da Gieri Schmed sco suonda: „En la reducziun sin segns elementars semanifestescha la qualitad digl art da Gieri Schmed“.
Gieri Schmed ei morts ils 13 d'october 2019 ed ha anflau siu davos ruaus el santeri a Trun.
Dapli digl artist sin www.gieri-schmed.ch
Ina pintga schelta ord l’ovra da Gieri Schmed:


text:
Il World economic forum, WEF, ha il 2022 definitivamain puspè lieu a Tavau. Quai han ils organisaturs communitgà oz. Suenter ch'il WEF 2021 è vegnì manà tras a moda virtuala, turna el l'auter onn puspè enavos en il Grischun a Tavau. Quai davent ils 17 enfin ils 22 da schaner. Ils temas sin la glista da tractandas èn tranter auter la midada dal clima ed il futur dal martgà da lavur che sa mida.
Enfin oz n'eri betg cler sch'il WEF ha puspè lieu en Svizra u betg. Era Singapur avess numnadamain gì interess dad esser il lieu d'occurrenza per il Forum mundial d'economia.
Il landamma da Tavau Philipp Wilhelm è cuntent che il WEF turna. I saja in grond plaschair ed ina onur da puspè dastgar beneventar ils osps dal Forum mundial d'economia. Er la regenza grischuna è satisfatga.
Era la politica Svizra è cuntenta ch'il WEF ha puspè lieu a Tavau. Il president da la Confederaziun Guy Parmelin ha laschà citar ch'il dialog tranter ils acturs e las acturas ord da las differentas branschas saja gist en temps da crisa fitg impurtant.


text:
Romana Ganzoni (*1967) ha studegià germanistica ed istorgia a lUniversitad da Turitg e publitgescha raquints, poesias ed auter. Tranter auter ha ella publitgà il cudesch cun raquints «Granada Grischun» (2017, Rotpunktverlag), il roman «Tod in Genua» (2019, Rotpunktverlag), il roman per giuvenils «Die Torte» (2020, da bux), il cudesch cun prosa curta e poesias «Vent per mia vela» (2020, Uniun dals Grischs) ed il roman «Magdalenas Sünde» (2021, Telegramme). Romana Ganzoni ha retschavì tranter auter il Premi da litteratura Grischun 2020. Per lemissiun «Impuls» scriva ella dapi lonn 2016.
«Il schleppun paternalistic» da Romana Ganzoni
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Directory
La directory a l'è la struttura doperada del file system per organizzà i file e che la gh'ha dent di riferiment in su la localizzazion di file o di alter directory.
In di filesystem gerarchich i directory se pòden contegnì vuna dent de 'n altra: la directory che l'è dent nissuna directory a l'è ciamada root (radis).
Anca se informaticament falaa, a l'è despess ciamada "cartella", per on "paradigma de la scrivania" doperaa in di agn '80, comé tentativ de fà el computer pussee fazil per la gent.


text:
Cun quai tutgava il Grischun tar in dals emprims chantuns che disponiva da talas mesiras repressivas per motivs da provediment.
Sin incumbensa da la regenza grischuna han Tanja Rietmann ed il center interdisciplinar per la perscrutaziun da las schlattainas da l’universitad da Berna intercurì las actas uffizialas en connex cun las mesiras repressivas per motivs da provediment.
Proxima primavaira vegnan publitgads ils resultats dals studis, che è pensads sco lavur da basa per ulteriuras lavurs scientificas sin il champ da las mesiras repressivas e dals plazzaments d’uffants en il Grischun.
RR actualitad 08:00


text:
Marc Amacher è musicist da blues, oriund da Brienz en il chantun da Berna ed enconuschent tar in public pli grond dapi il 2016, cura ch’el aveva fatg il pass en il final da «The Voice Of Germany». Malgrà dubiusas offertas suenter la show ed il fauss manager, saja quel palc stà ina buna reclama.
La show m'ha gidà dad esser nua che jau sun oz.
Suenter in emprim album «8 Days» cun pauc success ha Marc Amacher decis da registrar da nov intginas chanzuns cun ina nova band. Uschia è il 2019 cumparì «Roadhouse». Il medem onn hai lura puspè dà in punct culminant: Trais concerts en il program preliminar dad Eric Clapton.
Quai e stà ina gronda surpraisa da pudair sunar cun in da mes idols
Durant l’emprim lockdown han Marc Amacher e sia Band registrà in nov album en il Grand Hotel Giessbach, ch'era da quel temp senza giasts. 12 chanzuns han ils musicists registrà durant set dis, ina da quellas la nova single «STFU», ch’è naschida or dal frust da l’emprim lockdown.
STFU duai era esser in messadi per quellas persunas che na taidlan betg pli ina sin l’autra.
L’album «Grand Hotel» cumpara ils 7 da schaner. Enfin lura datti anc intgins concerts acustics da Marc Amacher e ses musicists Norman Süsstrunk (bass) e Dave Flütsch (battaria).


text:
Sche las votantas ed ils votants èn cunter il conclus dal parlament, pon els far in referendum. Las votantas ed ils votants ston rimnar entaifer 100 dis 50 000 suttascripziuns valaivlas. Quest termin cumenza il di ch'il decret respectiv vegn publitgà uffizialmain. Il referendum po er vegnir pretendì cuminaivlamain dad 8 chantuns. Questa lescha entra mo en vigur, sche la maioritad da las votantas e dals votants l'accepta.
Co fan ins in referendum?
La votaziun dal pievel sto vegnir fatga, sch'il parlament deliberescha tscherts decrets, spezialmain sch'el mida la Constituziun federala. Midadas da la constituziun entran mo en vigur, sch'ellas vegnan acceptadas en la votaziun dal pievel da la maioritad da las votantas e dals votants sco er da la maioritad dals chantuns.
Art. 140 da la Constituziun federala – referendum obligatoric


text:
La runda da discussiun
- Reto Attenhofer, anteriur lutgader activ e manader tecnic dals lutgaders grischuns tar la Festa federala da Zug. Victur d'in cranz federal tar la festa dal 2004 a Lucerna.
- Paul Orlik, anteriur judoka e lutgader activ, participant da la festa federala l'onn 1995 a Cuira e bab dals lutgaders da classa Armon e Curdin Orlik.
- Il giuven Claudio Regli. Giuven da 18 onns che ha gist cumenzà cun quest sport.
- Jon Fadri Carpanetti, anteriur lutgader e trenader. Actualmain manader tecnic da la Societad da lutga engiadinaisa.
La festa federala da lutga è mintga trais onns il punct culminant da l’onn da lutga. Be ils megliers lutgaders da las tschintg differentas federaziuns da lutga svizras pon far part a la festa federala. Dals 66 lutgaders che la federaziun da la Svizra dal Nordost NOS po trametter a Pratteln èn quatter grischuns. Il leader Armon Orlik, lura il rutinà Roman Hochholdinger, Marc Jörger e per finir anc Christian Biäsch. Corsin Jörger è nominà sco segunda reserva e po be far part a la festa federala sch'i avess anc da dar ferids.
Pli paucs, dentant anc adina ina buna basa
La testa dals lutgaders grischuns è vegnida in zichel pli pitschna. Quai ha dentant er da far cun feridas. Gist in pèr lutgaders grischuns ch'avessan la classa dad ir a la festa federala èn ferids. Sper la testa datti anc adina in bun dumber da lutgaders d’amez e lutgaders giuvens che vegnan suenter. Cler, uss èn las annadas cun damain naschientschas plaunet en la vegliadetgna ch'ins po far la lutga tar l’elita. Er qua datti damain lutgaders sco pli baud, quai ha dentant er da far cun la vasta purschida da pussaivladads en noss chantun e cun quai che blers giuvens chalan cur ch’els cumenzan cun in emprendissadi u cun ina scolaziun.
Infrastructura è impurtanta, dentant betg decisiva
La differenza da l’infrastructura en il chantun Grischun è frappanta. Ad Vaz Sut han ils lutgaders construì ils davos dus onns ina stupenta halla da trenament, senza in sulet franc dal maun public. Qua èn las pussaivladads da trenament perfetgas e perquai emprovan ils giuvens lutgaders engiadinais da vegnir almain ina giada il mais ad Untervaz en il trenament. Tar auters clubs da lutga en il Grischun n'è l’infrastructura betg uschè avanzada. Tar mitga club en Grischun han ins dentant la pussaivladad da trenar quest sport. Il pli impurtant è en mintga cas il plaschair.


text:
Parscé
Parscee (nom ufizial in italian: Paruzzaro) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 2 158 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 5,4 km² e ona densità de popolaziun de 400 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Arona, Gatich, Invó e Ulesc Castel.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Parscé l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
DEUTSCH | RUMANTSCH | ITALIANO
Uschia prendain nus influenza
- Represchentanzas permanentas en la Cumissiun dal persunal ed en la Cumissiun administrativa da la Cassa da pensiun chantunala.
- Posiziun davart projects da lescha actuals en ils secturs da la politica da persunal, da famiglia e sociala.
- Cooperaziun en differents gremis spezialisads ed en gruppas da lavur davart temas actuals.
- Commembranza en la suprastanza da l’Uniun centrala dals emploiads dal sectur public da la Svizra (www.zentral.ch).
Qua profitais Vus directamain
- Assicuranza da protecziun giuridica collectiva gratuita che surpiglia cumplainamain ils custs d’advocat e da dretgira en cas da conflicts da lavur.
- Premias reducidas resp. rabats tar differentas cassas da malsauns ed assicuranzas sco er tar diversas fatschentas grischunas.
- Infurmaziuns actualas tar dumondas dal dretg da persunal sin nossa pagina d’internet www.vbsgr.ch.
- Organisaziun d’occurrenzas infurmativas e divertentas.
La UPC – ina ferma partenaria
Mo cun ina represchentanza ferma pon las collavuraturas ed ils collavuraturs da las vischnancas e dal chantun defender lur interess giustifitgads. Spezialmain ozendi cun las pretensiuns per part polemicas da reducir il stadi, cun mesiras da spargn e cun privatisaziuns en il ser- vetsch public, ma er en reguard a proximas fusiuns da vischnancas èsi impurtant d’avair ina partenaria fidada. Cun var 1900 commembras e commembers è l’Uniun dal persunal chantunal grischun (UPC) la represchentanta la pli gronda da las lavurantas e dals lavurants dal servetsch public dal chantun Grischun.
Las finamiras da la UPC
- Engaschament per cundiziuns da lavur modernas tar il servetsch public dal chantun Grischun.
- Defensiun dals interess da las commembras e dals commembers da la UPC envers ils patruns.
- Promoziun da la solidaritad e colleghialitad tranter las collavuraturas ed ils collavuraturs dal servetsch public.
- Infurmaziuns actualas davart dumondas da la politica da persunal.
Faschai part da la UPC!
Mo in’uniun cun bleras commembras e cun blers commembers è abla da far valair efficaziamain ils interess da nus lavurantas e lavurants.
Cun ina contribuziun annuala da mo 45 francs demussais Vus Vossa solidaritad e profitais da noss divers servetschs.
Ulteriuras infurmaziuns davart nossa uniun chattais Vus sin nossa pagina d’internet www.vbsgr.ch. Qua pudais Vus er annunziar online Vossa commembranza.
Sur info@vbsgr.ch As infurmescha noss secretariat er gugent en moda individuala.


text:
La PPS vul crescher en las regiuns, nua ch’ella n’è betg uschè ferma sco per exempbel en il Surmeir u en la Surselva. Finamira centrala resta dentant d’augmentar la preschientscha en il Cussegl grond sco era da dumagnar en dus onns il sigl en la regenza. Quai han accentuà Heinz Brand, cusseglier naziunal e president da la PPS grischuna sco era Albert Rösti, president da la PPS Svizra a chaschun dal di da partida.
Mo cun la midada dal sistem electoral da proporz survegna la PPS tants sezs sco ella avess da bun en il Cussegl grond.
Avant dus onns aveva la PPS pudì dublegiar lur dumber da sezs en il Cussegl grond da quatter sin nov. Schebain quai gartegia anc ina giada dapenda tenor Heinz Brand fitg dal sistem electoral.
Midar il sistem electoral
La PPS grischuna vul per tut pretsch midar l’actual sistem electoral. Ella vul remplazzar il sistem da maiorz cun il sistem da proporz. Uschia vegnissan ils sezs numnadamain repartids tenor fermezza da la partida. Quai muntass che la PPS avess il dretg sin dapli sezs cunquai ch’ella è la pli ferma partida en il chantun Grischun. Sch’il parlament e la regenza na vegnian betg sez activ, lura vegnia la PPS eventualmain ad inoltrar in’intervenziun parlamentara u in’iniziativa per midar quest sistem electoral.
Recaltgar in sez en la regenza n’è betg simpel
Medemamain vul la PPS recaltgar in sez en la regenza per er esser preschenta là. Schebain quai saja il sez da la cussegliera guvernativa Barbara Janom Steiner u in auter n’emportia betg bler, di Heinz Brand. Impurtant saja quai che la politica da la PPS fetschia er part da la regenza.
Cuntanscher in tal sez n’è dentant betg simpel. Quai han ins era vis avant dus onns cura che Heinz Brand aveva candidà per la regenza e lura betg cuntanschì in sez.
Finamiras da la PPS Svizra
La PPS grischuna persequitescha – daspera las finamiras chantunalas – er las finamiras da la PPS Svizra. Era quellas èn stadas tema al di da partida. Uschia vul Albert Rösti d’ina vart nagina dependenza da l’Uniun europeica. Da l’autra vart vul el dentant mantegnair ils contracts bilaterals.
La PPS grischuna ha cun sia ferma basa contribuì bler al success da la PPS Svizra.
La segunda finamira è da be dar asil a persunas che dovran propi schurmetg, e betg a fugitivs che fugian ord motivs economics. Sco terza finamira vul la PPS tegnair bass la taglia per che l’economia possia sa sviluppar vinavant.
RR actualitad 07:00


text:
Cuira duai daventar ina citad senza autos. Quai ha il moviment per il clima da Cuira pretendì a sia terza demonstraziun. Sco il moviment scriva, èn radund 150 persunas sa participadas a la demonstraziun sin l'Alexanderplatz a Cuira. Suenter èn ellas idas cun velo tras citad per render attent ad auta vusch sin lur pretensiun.
Suenter la demonstraziun hai dà en la Biblioteca da la citad da Cuira ina runda da discussiun davart il tema citad senza autos. Ins haja discussiunà la visiun senza autos e tschertgà schliaziuns per problems pussaivels. Divers experts da traffic hajan purtà en lur savida dal fatg.


text:
Mintga onn surdat l'Uffizi federal d'energia il premi Watt d'Or. Cun il premi vegnan ils megliers projects d'energia d'interpresas e da scolas autas onurads. Il Watt d'Or n'è betg dotà e duai simplamain procurar per dapli popularitad ed attenziun als projects. Il premi vegn surdà en quatter differentas categorias.
- Tecnologias d'energia: DEPsys SA ed IBB Energie AG cun il project «GridEye»
- Mobilitad cun effizienza energetica: BLS AG ed universitad Basel cun il project «NINA»
- Edifizi e spazi: Fundaziun Habitat e ADEV societad d'energia cun il project «Erlenmatt Ost»
- Energias regenerablas: dhp technology ed IBC Cuera cun il project «HORIZON»
Watt d'Or per ina firma grischuna
In tetg da solar ch'ins po faudar, quai è il project «HORIZON» da la firma da start-up dhp technology che ha gudagnà in dals premis. Il tetg solar è vegnì installà l'avust per incumbensa da la firma IBC, il furnitur d'energia ed aua da Cuira, sur la serenera ARA a Cuira. La serenera producescha mintg'onn 540'000 uras kilowatt. Quai è circa 20% da l'energia che la serenera ARA dovra. Il tetg solar ha ina surfatscha da 4'150 meters quadrat.
RR actualitad 07:00


text:
Litteratura 36: Biografias
20.00 CHF
plus Shipping Costs
Biografias
Litteratura 36
Prosa, lirica, essais
idioms, RG, tudestg
october 2017
160 paginas, illustrà
frs. 20.00
ISSN 1016–9458
Uniun per la Litteratura Rumantscha, Cuira
Beschreibung
En la retscha Litteratura cumpara dapi passa 30 onns regularmain in tom cun novs texts rumantschs (prosa curta fictiva, essais, lirica, translaziuns). Questa ediziun nr. 36, sut la redacziun da Silvana Derungs e Benedetto Vigne, sa deditgescha a texts biografics en divers senns, p.ex. datti la biografia dal sutlitinent Dentant, naschì pervi d’in sbagl da comma ed ina scena cun il Josef da café en l’ustria Tödi. La megldra matematicra dal mund revelescha la spira vardad da sia vita ed i vegn raquintà, co ch’il militar svizzer fa amaturs da latg chavra. Vitiers datti era texts libers dal tema principal, sco p.ex. ils texts dal Premi Term Bel 2016, l’omagi per la surdada dal Premi SRG.R als Dis da litteratura, ina regurdientscha a l’autur defunct Dumeni Capeder. Auturas ed auturs dal numer 36 èn tranter auter Romana Ganzoni, Fadrina Hofmann, Iso Camartin, Hubert Giger, Göri Klainguti, Claudio Spescha, Walter Rosselli ed auters. La revista è illustrada cun maletgs da Jaromir Kreiliger.
Diese Ausgabe Nr. 36 der Litteratura – die jährliche Publikation mit neuen rätoromanischen Texten – widmet sich dem Thema „Biografien“. Verschiedene Autorinnen und Autoren – z.B. Romana Ganzoni, Iso Camartin – widmen sich in Essays, Gedichten, Kurzprosa diesem, aber auch anderen Themen.
Biografias
Litteratura 36
Prosa, lirica, essais
idioms, RG, tudestg
october 2017
160 paginas, illustrà
frs. 20.00
ISSN 1016–9458
Uniun per la Litteratura Rumantscha, Cuira


text:
Ina «populara» dal mais settember è adina reservada per sauts e musica che han da far cun la chatscha ch'ha gist cumenzà. Per il pli bel temp da l'onn preschentain nus perquai tocs deditgads a la chatscha, tschiervs e chamutschs, star da cumpagnia e giudair la vita in chamona – ina populara per chatschadras e chatschaders – e per quels e quellas che taidlan gugent nossa emissiun.
I dat bleras cumposiziuns che tractan la pli gronda passiun grischuna cun schottischs, polcas, e valsers – e Vus udis las chapellas Stelser Buaba, Oberalp, Vadret e Grischuna, ils Schwyzerörgeli-Fründa Felsberg ed Ils Jauers Arno ed Aldo.
La musica populara dal Grischun e da la Svizra chatta ses lieu en questa emissiun.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Ils 15 commenbers dal cussegl da segirtad da l'ONU han nominà uffizialmain a New York l'anteriur primminister portugais Antonio Guterres, sco proxim secretari general da l'ONU. Quai è vegnì annunzià dal president dal cussegl - il russ Witali Tschurkin.
Il plenari da las Naziuns Unidas sto anc confermar l'emna proxima formalmain la decisiun. Guterres duai daventar successur da Ban Ki Moon. Ses temp d'uffizi va suenter duas periodas a fin ils 31 da december. El è stà 10 onns secretari general da l'ONU.
RR novitads 18:00


text:
Simon Ammann n'è oz betg mo siglì sur la schanza, mabain er siglì enavos tar la rangaziun: Cun ses 130,5 meters sa cruda en il segund percurs da plaz 10 sin plaz 13. E di cun quest sigl adia als gieus olimpics ed a la tschintgavla medaglia d'aur. Plans per il futur n'haja il da Toggenburg anc betg.
Jau na sai betg sche jau vegn ad analisar mes sigls. Jau vul simplamain engraziar a mia dunna ed a mes team, ch'jau hai pudì ma participar anc ina giada ad Olimpia. jau hai uschia pudì ma siemiar da quai ch'i capitia anc ina giada insatge stupent.
Aur per Stoch
Victur sin la schanza gronda è, sco gia a Sotschi, il polac Kamil Stoch. El ha la sonda gudagnà sia terza medaglia d'aur tar Olimpia ed ha bittà il victur da la schanza normala sin plazza dus. Quai cun in avantatg da 3,4 puncts. La medaglia da bronz va al Norvegiais Robert Johansson.
Deschwanden manchenta final
Per Gregor Deschwanden era la concurrenza gia suenter l'emprim percurs a fin. Cun in sigl da 123 meters ha Deschwanden stuì sa dar cuntent cun il 26 avel plaz ed n'è uschia betg sa qualifitgà per in final.
RR novitads 16:00


text:
Lavurs
Dissegnaders dissegnan e construeschan plans, skizzas e models per projects da construcziun. Els sa tegnan vi da sbozs da spezialists, p. ex. architects, inschigners da construcziun u planisaders dal territori. En cas da basegn fan els l’emprim registraziuns al lieu. A basa da quellas datas ed a basada plans existents fan els lura cun agid da programs CAD u a maun dissegns tecnics, plans tridimensiunals e models che correspundan a la scala.
La glieud da professiun surpiglia era pensums tecnic-professiunals e planisatorics. Dissegnadras sustegnan ils experts da la planisaziun da construcziun e da la planisaziun dal territori sin tut ils nivels dal project. Cun elavurar soluziuns per projects da construcziun fan ellas calculaziuns matematicas e resguardan las leschas da las scienzas natiralas sco era lad prescripziuns concernent il dretg da construcziun. Ellas enconuschan las caracteristicas chemicas e fisicalas dal material da construcziun e fan attenziun che la moda da construir saja adattada a l’ambient. Ultra da quai han dissegnadras incumbensas administrativas, fan preschentaziuns sco era controllas da construcziun. Tut tenor lur direcziun da scolaziun sa spezialiseschan ellas en in sectur.
Dissegnaders da la direcziun architectura elavuran plans da projects e plans d’execuziun da construcziuns autas da tuts geners, sco per exempel da chasas d’abitar, centers da cumpra, edifizis da biro u d’industria.
Dissegnadras da la direcziun construcziun d’inschigneria s’occuppan da construcziuns purtantas da construcziuns autas (da betun armà, atschal u lain) sco era da la planisaziun da construcziuns bassas (infrastructura per il traffic, construcziun idraulica, protecziun da l’ambient, provediment ed allontanament).
Dissegnaders da la direcziun architectura d'interiurs sa participeschan a projects da renovaziun e da reconstrucziun, p.ex. d’abitaziuns, locals commerzials, locals da negozi u stans da fiera.
Sin basa da lur enconuschientschas da plantas realiseschan dissegnadras da la direcziun architectura da cuntradas plans per zonas verdas e cuntradas en spazis vitals differents, saja quai en secturs d’abitar, da lavurar, da sa recrear sco era en secturs dal temp liber, dal turissem u da la protecziun da la natira.
Dissegnaders e dissegnadras da la direcziun planisaziun dal territori s’occuppan da la planisaziun d’abitadis, dal traffic, da las cuntradas e da l’ambient. Els gidan a sviluppar ed a concepir quartiers, vitgs, citads u entiras regiuns.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 28-9-2009 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
4 onns
Direcziuns
-
architectura
- construcziun d’inschigneria
- architectura d'interiurs
- architectura da cuntradas
- planisaziun dal territori
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da la direcziun respectiva, p.ex. en in biro d’architectura u d'inschigneria da construcziun
Furmaziun en scola
Durant l’emprim onn d’emprendissadi 2 dis, suenter 1-1½ dis per emna ad ina scola professiunala, tut tenor chantun e/u tenor direcziun er instrucziun en bloc
Roms professiunals
- basa matematica e basa da las scienzas natiralas
- planisaziun
- visualisaziun
- lavur da project
Curs ordaifer il manaschi
Davart differents temas
Maturitad professiunala
Cun fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "dissegnader / dissegnadra AFQ" (Direcziun architectura, inschigneria da construcziun, architectura d'interiurs, architectura da cuntradas, planisaziun dal territori)
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun grondas pretensiuns
- bunas prestaziun en matematica, geometria, dissegn tecnic e linguas
Pretensiuns
- abilitad exprimida da s'imaginar il spazi
- pensar abstract-logic
- chapientscha per relaziuns cumplexas
- abilitad da crear dissegns e skizzas a maun
- interess da reglas matematicas e da reglas e connexs da las scienzas natiralas
- plaschair da lavurar al computer
- moda da lavurar exacta e conscienziusa
- talent d’organisar
- abilitad da lavurar en in team
- plaschair dal contact cun umans e dun da contractar
- per las direcziuns architectura da cuntradas e planisaziun dal territori: grond interess per la natira e l’ambient
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas d’associaziuns professiunalas, da scolas spezialisadas superiuras e da scolas autas spezialisadas
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: ecobiolog / ecobiologa da construcziun, manader / manadra da construcziun paraids e mirs exteriurs, planisader / planisadra da glisch, expert / experta da la protecziun cunter incendis
Examen professiunal superiur (EPS)
cun diplom federal: ecobiolog / ecobiologa da construcziun, manader / manadra da construcziuns autas, manader / manadra da construcziuns bassas
expert / experta da la protecziun cunter incendis
Scola spezialisada superiura (SSS)
p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS planisaziun da construcziun u tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS surveglianza da construcziun
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science en inschigneria da construcziun, Bachelor of Arts en architectura, Bachelor of Science en architectura da cuntradas u en planisaziun dal territori, Bachelor of Arts en architectura d'interiurs
Cundiziuns da lavur
Dissegnaders e dissegnadras lavuran tenor lur direcziun en biros d’architectura, d’inschigneria da construcziun, da planisaziun u en uffizis communals da construcziun. La purschida da plazzas d'emprendissadisa differenziescha tut tenor la direcziun da scolaziun. Per la tschertga da plazzas ston ins mussar bler engaschament. Suenter la finiziun da lur furmaziun han els bunas schanzas sin il martgà da lavur. Cun furmaziuns supplementars ed experientscha da lavur adequata san els manar projects e surpigliar funcziuns da cader.
Ulteriuras infurmaziuns
Plavenir
Eichistrasse 1
6055 Alpnach Dorf
Tel: +41 41 670 02 02
URL: https://zeichnerberuf.ch


text:
Tests sperts per far a chasa datti a partir dals 7 d'avrigl. Quai ha il Cusseglier federal Alain Berset ditg envers la «Samstagsrundschau» dad SRF. Ils tests datti lura da cumprar en las apotecas.
La strategia da la Confederaziun prevesa, che mintga persuna po retrair tschintg tests sperts al mais. Sch'il test è positiv sto quel vegnir confermà cun in test da PCR en il labor.
Il Cusseglier federal n'ha betg numnà in dumber concret da tests che stattan a disposiziun. A l'entschatta saja tut tenor dumandà pazienza. Il dumber da tests vegnia a crescher cuntinuadamain.


text:
Fèrs
La Fèrs (in latìn morbus, mâł), cgnusùda anc cuma Murbìl o Sfèrs, l'è 'n mâł dimóndi cuntagióś cauśâ da 'n vìrus c'n un sōl filamènt RNA, al Paramyxovirus dal gènar Morbillivirus.
'L è pusìbil far-'s inśdìr da cal mâł chè, un quèl ch'l à arbasâ dal 75% i caś ad mòrt fra 'l 2000 e 'l 2013.
Descrisiòṅ
Al mórub dla Fèrs a 'l inìsi al fà vgnir na févra élta, da spés ad sōvar di 40 °C, tós, miròla lìquida a 'l naś e òć rós ma in dal gir ad dū o tri dè da i prim sìntum i sàltan fóra dal maci biànci dènt'r a la bóca (cgnusùdi cuma maci 'd Köplik) e pò dal maci rósi dapartùt su la pèla ch'i sparìsan da par lōr quànd a s guarìs. In dal 30% a 'l incìrca di caś a gh'è dal cumplicasiòṅ ch'i pōlan purtàr al sugèt a dvintàr sōrd o òrub. In di putèṅ, i più a risć insém a 'l parsòni c'n al diféśi imunitàri arbasàdi, i pōlan cumparìr anc al caghét e di infiamasiòṅ a gl'uréci o a 'l sarvèl.
I èṅ da trénta a sènt su sènt-mila i malâ ch'i gh mōran, cun soquànt caś tut i an anc in Itàglia[1].
Al mórub al pasa da 'n sugèt a c'l àtar c'n i cōlp ad tós, i starnûd, la salìa o la miròla. Nóṿ parsòni su déś ch'i spartìsan la stésa cambra i armàgnan cuntagiâ, faghénd cònt ch'al vìrus 'l è bòṅ ad pasàr da quàtar dè prima a quàtar dè dòp 'l inìsi dal rash.
Nòti
- ↑ Mòrt ad fèrs a Catàgna, al n éra minga inśdî. 'L è 'l quàrt caś in Itàglia in dal 2017 Huffington Post, 26 ad Setémbar dal 2017


text:
Sidonia Pazeller (*1998) è creschida si a Tarasp. Ella studegia etnologia e romanistica a l'Universitad da Turitg, scriva artitgels per gasettas ed instruescha rumantsch. Per lemissiun «Impuls» scriva ella dapi l'onn 2018 e l'onn 2020 è in text dad ella stà nominà per il Premi Term Bel.
«Sül post» da Sidonia Pazeller
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
La cultura ha fat rudè illa cuort dal Chastè Planta-Wildenberg a Zernez – üna vainchina da rapreschantantas e rapreschantants dad instituziuns culturalas da la regiun s’han imprais a cugnuoscher (fotografia: David Truttmann).
In mardi s’han inscuntrats a Zernez rapreschantantas e rapreschantants dad instituziuns culturalas da l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Sün invid da la sviluppadra regiunala ha üna vainchina da persunas i’l vair sen dal pled «s’imprais a cugnuoscher». Ed els sun stats satisfats dal «speed-dating».


text:
Dr. med. Claudine Nagy e Dr. med.
Christoph Nagy han menau varga 26 onns ina pratica a Zernez. 2009 hai jeu astgau luvrar en lur pratica.
Fin dil 2021 ein els i en pensiun anticipada. Sco miedis passiunai lessan els bugen aunc tegner in pei ella medischina ed aschia hai jeu saviu carmalar els da substituir Pia Burger e mei duront nossas absenzas.
Christoph und Claudine discuoran Vallader, capeschan denton Sursilvan. Els lavuran ella pratica Lumnezia dils 27-6 tochen 1-7 e dils 10-10 tochen 21-10. En quei temps ei la pratica aviarta sco usitau.
Jeu selegrel d'haver anflau dus miedis rutinai ed integhers sco substituts e giavischel ad els bia cuntentientscha cun nos emperneivels pazients ch'ein leds che nossa pratica ha mai vacanzas da menaschi.
Dr. med. Mario Venzin


text:
Babylon 2
Einzelheiten
GenerSocietad
Ein türkischer Eishockeyspieler erzählt, warum er sich in der Schweiz nur in eine Italienerin verlieben konnte. Eine junge Italienerin erklärt, weshalb sie lieber auf Englisch rappt. Ein Hip-Hop-Sänger mit spanischen Wurzeln fordert seine politischen Rechte ein und der Regisseur erinnert sich, wie er trotz seiner arabischen Herkunft, als Jude attackiert wurde. Eine Reflexion über das Entstehen einer neuen urbanen Kultur in der Schweiz durch die zweite Generation der Emigranten mit Hilfe der elektronischen Medien.
Samir
Dschoint Ventschr
Samir
Pierre-François Mennel
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Olòna
L'Olòna ò anca Oròna e Olona (Olona anca in Italian) l'è on fiumm de l'Italia del nòrd.
El nass a la Rasa, in provincia de Vares, el corr vers meridion in Valganna, e poeu vers Milan, per finì la soa corsa in del Pò, a San Zenon visin a Pavia.
Comun traversaa de l'Olòna[Modifega | modifica 'l sorgent]
Provincia de Vares[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vares, Valganna, Indun, Malnaa, Lòzza, Vedan, Gornaa, Castion, Castel Sever, Lonaa, Cairaa, Gòrla Maggior, Fagnan, Gòrla Minor, Solbiaa Olòna, Olgiaa, Marnaa, Castellanza.
Provincia de Milan[Modifega | modifica 'l sorgent]
Legnan, San Vittor, Canegraa, Parabiagh, Nervian, Pojan, Pregnana, Rò, Per, Milan, Rozzan, Basili, Piev, Lacciarella.
Provincia de Pavia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Bornasch, Giussagh, Zeccon, San Genesi, Lardiragh, Sant'Alessi con Vialon, Cura Carpignan, Albuzzan, Vistarin, Copian, Filighera, Genzon, Belgioios, Cort Olòna, Còsta di Nòbil, San Zenon.


text:
Wie ich den Berg überlebte
Einzelheiten
GenerMuntognas
Die Ski-Saison 2018 war dreimal tödlicher als die vorherige. Zum ersten Mal haben Überlebende eines Unfalls oder einer Lawine ihre Geschichten erzählt. Zeugenaussagen aus erster Hand und klare Worte der Retter, Patrouillenfahrer und Wissenschaftler, die alle Alarm schlagen.
Yannick Tenet
Gary Crosilla
Yvan Illi
Benedikt Fruttiger
Claire Taurisson
Temps Présent (RTS)
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Martedé
El Martedé (apò Martedì, Martadì o Mardì) l'è giü dei dé de la setemàna. El vé prìma del Mercoldé, e dòpo del Lönesdé.
Endèle lèngue neo-latìne, la paròla « Martedé » la derìa del latì martes dies che signìfica dé de Marte. Dimòdo che se dis martedi 'n Italià, martes en Spagnöl (Castillan), dimars en Ocità, Mart,i 'n Ruméno, ecc. En portoghés envéce la se ciàma Terça Feira cioè tèrs dé
Apò a le lèngue cèltiche le dopèra la derivasiù del latì: isé 'n Irlandés se dis dé máirt, en Brétone se dis Meurzh, en Galés se dis dydd Mawrth e 'ndèl gaélic scosés se dis Dimàirt.
L'inglés e le lèngue scandìnave le derìa 'l nòm del martedé de la divinità nòrdica Týr (Inglés antìc: Tiw), isé g'hóm: Tirsdag per el Danés e 'l Norvegés, Tuesday per l'Inglés modèrno, Tisdag per el Svedés e Týsdagur en Islandés.
La paròla todèsca Dienstag e chèla olandésa Dinsdag se pènsa che le vègne de 'na interpretasiù de dies judicii (dé del thing, la asemblèa 'ndoche se ciapàa le deciziù 'ndèi pòpoi germànic). 'N ótra posibiltà l'è 'na dervasiù dirèta de la divinità che i Romà i ciamàa Mars Thingsus, el dio del thing, che facilmènt l'éra ac amò Tyr.