text:
Schi va tenor il Cussegl federal ston aczias al purtader vegnir transfurmadas en aczias da num. Aczias al purtader fissan mo anc permessas sut diversas cundiziuns. Per exempel sche la societad ha titels da participaziun quotadas a la bursa.
Quai duai evitar cha la Svizra vegn sin ina glista naira da l'OECD. Sch’ins riva numnadamain sin quella glista, po quai dar sancziuns argumentescha il Cussegl federal.
Il Cussegl naziunal ha però decis auter. Bain na duain pudair vegnir fundadas novas societads cun aczias al purtader. Ma per aczias al purtader existentas duajan valair vinavant las reglas dad oz. L'affar va sco proxim en il Cussegl dals stadis.
RR novitads 17:00


c: text/html

text:
La situaziun actuala na saja il mument betg dramatica, dentant saja ils purs sco sin spinas. Fin ussa haja pluvì gist anc avunda per las cultiras. Per ils tartuffels e las ravas da zutger saja existenziala la plievgia, uschia Helfenstein.
Blers purs hajan anc da sbatter cun la setgira da l'onn passà. Il nivel da l'aua sutterrana saja anc adina bass.
Purs fan dapli assicuranzas
Adina dapli purs fetschian assicuranzas encunter la mancanza da racolta pervia da la setgira. Era per quest onn quintan ins cun ulteriurs contracts d'assicuranza per sa proteger da la setgira, uschia l'assicuranza «Hagel Schweiz».
RR novitads 18:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tirol (Bundesland)
El Bundesland (Stáa Federál) Tirol 'l pertuca a l'Austria e'l representa 'l toch austriegh de'l Tirol istoregh. El cunfina cunt el Vorarlberg, el Salzburg e la Carinsia, e a nord cunt la Bavaría (Germania), a südovest cunt i Grisun (Sgüissera) e a süd cunt el Südtirol e a südest cunt la Pruvinzia de Belün (Italia).
Geugrafía[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cunt una süperfiss de 12.647,71 chilometer quadráa, 'l Stáa Federál Tirol l'è 'l terz püssée grand de tüta l'Austria.
Divisiun Aministrativ[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Stáa federál Tirol l'è fáa sü de 9 distret. De nord a süd e de ovest a est, i distret hín:
- Nordtirol
- Osttirol
I des Cumün püssée grand in Tirol[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cultüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'eroe naziunal del Tirol l'è Andreas Hofer, e l'inn Andreas-Hofer-Lied l'è dedicaa a lü.


text:
Sco Rolf Engler, dal cussegl d'administraziun da la Disentiserhof Betriebs AG ha ditg a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha vegn quintà cun custs da 20 milliuns francs e var 60 plazzas da lavur novas a Mustér. La finamira è ch’il hotel daventa commember da l’Associaziun da bogns curativs e la finala era vegnir sin la glista da spitals dal Grischun, declera Rolf Engler. Cun il hotel da cura quinta el da pudair occupar fitg bain l’hotel durant l’entir onn e betg mo durant las stagiuns autas.
Disentiserhof fa mintg’onn deficit
Ch’ins vul puspè ir enavos tar las ragischs dal vegl hotel Disentiserhof ch’è stà davent da sia avertura 1887 fin ch’el è vegnì disfatg 1978 in hotel da cura è fitg simpla. La Disentiserhof Betriebs AG fa mintg’onn in deficit cun il hotel Disentiserhof. Quai perquai ch’il hotel sez po disponer be da var 25 da total 157 abitaziuns da vacanzas. Vul dir, la gronda part dals possessurs d’abitaziuns na metta betg a disposiziun lur abitaziuns al hotel cura ch’els na dovran betg ellas. L’entir cumplex è uschia occupà fitg mal ed ils custs d’infrastructura na pon uschia betg vegnir cuverts. Cun il nov hotel pudess l’infrastructura existenta vegnir nizzegiada meglier ed ils custs pon vegnir cuverts declera Rolf Engler.
Planisaziun locala
Per ch’il hotel possia dentant vegnir bajegià sper il hotel cun abitaziuns existent, dovra quai dentant ina revisiun da la planisaziun locala. Davart quella vegn il pievel da Mustér probabel a votar l’october. Sche questa vegn approvada ed i va tut senza incaps pudess l’hotel esser construì sin la fin 2018.


text:
La dunna dal chantun Sviz resta per dus ulteriurs onns la scheffa da la Partida liberala svizra (PLD). Quai han ils delegads confermà la sonda cun in grond applaus.
En ses pled ha Petra Gössi ditg che la Partida liberala svizra (PLD) na stoppia betg plaschair a tuts. Ella na spetgia betg 100%, ma ella veglia surpassar la Partida socialdemocrata. Ella sa legria sin las elecziuns, la PLD saja sin ina buna via.
La Partida socialdemocrata sa retira en las citads, la Partida populara sa retira en la campagna – nus essan la suletta partida che s'engascha per ils votants en tut las regiuns.
Naginas midadas tar ils vicepresidents
Er ils vicepresidents èn vegnids elegids per in'ulteriura perioda d'uffizi. Quai pertutga: cusseglier naziunal Christian Lüscher (GE), cusseglier naziunal Philippe Nantermod (VS), cusseglier naziunal Christian Wasserfallen (BE), cusseglier guvernativ Christian Vitta (TI) e cusseglier dals chantuns Andrea Caroni (AR).
RR novitads 13:00


text:
1. Il stretg ligiom dalla Baselgia cun l’entira famiglia humana
La legria e speronza, la tristezia e tema dils carstgauns dad oz, oravontut dils paupers e squitschai, ein era legria e speronza, tristezia e tema dils giuvnals da Cristus. Ei exista nuot human che fuss senza resun en lur cors. Lur atgna cuminonza secumpona gie da carstgauns che vegnan – uni en Cristus – menai entras il Spert Sogn sin lur pelegrinadi viers il reginavel dil Bab e che han retschiert in messadi dil salit per presentar quel a scadin e scadina. Perquei sesenta quella cuminonza stretgamein ligiada cun l’entira carstgaunadad e sia historia.
[…]
11. Il carstgaun sto rispunder all’inspiraziun dil Spert
Il pievel de Diu, muentaus dal Spert dil Segner ch’empleina l’entira tiara, sedat breigia dad eruir els eveniments, els basegns e desideris ch’el condivida cun ils auters carstgauns de nies temps, tgei ch’ei vers segns della preschientscha ni dil plan de Diu. […]
[…]
21. Co duei la Baselgia setener viers igl ateissem?
[…]
La Baselgia fa valer che renconuscher Diu stat buc en opposiziun alla dignitad dil carstgaun. Ei gie quella dignitad fundada en Diu e vegn cumplenida en el. […] La Baselgia docescha ultra da quei che la speronza escatologica sminuescha buca l’impurtonza dils pensums terresters. Biaronz vegn igl ademplir de quels pensums sustenius entras novas motivaziuns. Sch’il fundament divin e la speronza en la veta perpetna svaneschan, vegn la dignitad humana offendida grevamein, sco quei ch’ei seresulta oz savens, ed ils legns partenent veta e mort, cuolpa e dolur restan senza sligiaziun. Aschia ch’ils carstgauns crodan buca da rar ella desperaziun.
[…]
22. Cristus, il niev carstgaun
Pilver sesclarescha il misteri dil carstgaun sulettamein en il misteri dil Plaid incarnau. Pertgei Adam, igl emprem carstgaun, era la semeglia da quel che dueva vegnir (cfr. Ro 5,14), pia da Cristus, il Signur. Cristus, il niev/davos Adam, paleisa en sia revelaziun dil misteri dil Bab e da sia carezia al carstgaun cumpleinamein il carstgaun e sia suprema vocaziun. Ei fa pia buca surstar che quellas verdads numnadas han lur origin e lur culminaziun en el.
Quel ch’ei «il maletg dil Diu nunveseivel» (Col 1,15), quel ei era il carstgaun perfetg, che ha turnau als affons dad Adam la semeglia da Diu, che fuva deformada dapi igl emprem puccau. Perquei che la natira humana ei vegnida surprida, senza vegnir absorbida, eis ella era vegnida alzada en nus ad ina dignitad sublima. El, il Fegl da Diu, ei aschidadir s’unius entras sia incarnaziun cun tut ils carstgauns. El ha luvrau cun ils mauns d’in carstgaun, ha patertgau cun igl entelletg d’in carstgaun, ha agiu cun la voluntad d’in carstgaun ed ha carezau cun il cor d’in carstgaun. Entras sia naschientscha dalla purschala Maria eis el veramein daventaus in da nus, semeglionts a nus en tuts graus dano il puccau (cfr. Heb 4,15).
[…]
Il carstgaun cristian, ch’ei daventaus conforms al maletg dil Fegl ed empremnaschiu denter biars fargliuns (cfr. Ro 8,29), retscheiva «ils emprems duns dil Spert» (Ro 8,23), entras ils quals el daventa capavels d’ademplir la nova lescha dalla carezia. […] Tier in cristian auda senza dubi la necessitad e l’obligaziun da cumbatter il mal atras biaras tribulaziuns ed era da supportar la mort; mo attaschaus al misteri pascal e semeglionts a Cristus en sia mort, va el plein speronza viers la levada (cfr. Fil 3,10; Ro 8,17).
Quei vala buca mo per ils cristifideivels, mobein per tut ils carstgauns da buna voluntad, en il cor dils quals la grazia lavura a moda nunveseivla. Cristus ei morts per tuts (cfr. Ro 8,32) e la davosa vocaziun dil carstgaun ei veramein ina suletta, numnadamein la divina; perquei stuein nus tener avon egl, ch’il Spert Sogn porscha a tuts la pusseivladad dad esser colligiaus – sin ina moda ch’ei enconuschenta a Diu – cun quei misteri pascal.
[…]
[…]
39. La tiara nova ed il niev tschiel
Nus enconuschin buc il temps della cumplenida dil mund e della carstgaunadad (cfr. Fatgs 1,7). Nus savein è buc sin tgei moda ch’igl univers vegn a vegnir transformaus. Segir passa igl aspect de quest mund, deformaus dal puccau (cfr. 1 Cor 7,31). Nus savein denton dalla revelaziun che Dieus prepara ina nova habitaziun ed ina nova tiara, nua che la giustia avdescha (cfr. 2 Pd 3,13). Sia beadadad vegn a saziar abundontamein tut ils desideris de pasch che neschan dal cor dil carstgaun. Lu, cu la mort ei ventschida, vegnan ils fegls de Diu clamai da mort en veta en Cristus. E quei ch’era vegniu semnau en fleivlezia e corrupziun, vegn a sevestgir cun forza e cun la nuncorrumpeivladad. La carezia resta cun ses fretgs ch’ella ha purtau inagada; e tut quei che Dieus ha scaffiu per il carstgaun vegn liberau dalla sclavaria della vanitad e vargheivladad.
[…] La spetga d’ina nova tiara astga buca sminuir il quitau per la tgira de questa tiara […]. Malgrad ch’il progress terrester sto vegnir distinguius claramein dalla carschientscha dil reginavel de Cristus, ha el tuttina ina gronda impurtonza per il reginavel de Diu, schi lunsch ch’el sa contribuir per in meglier uorden della societad humana.
[…]
[…]
44. Igl agid che la Baselgia survegn dal mund contemporan
Sco igl ei impurtont per il mund ch’el renconuschi la Baselgia sco realitad sociala e ferment della historia, ual aschia ignorescha la baselgia buca con ch’ella ha retschiert dalla historia e dall’evoluziun della schlatteina humana.
L’experientscha dils tschentaners vargai, il progress dellas scienzias, ils scazis zuppai ellas pli diversas fuormas della cultura humana, entras ils quals la natira sezza dil carstgaun vegn paleisa en moda pli cumpleina, ed entras il quals sesarvan novas vias della verdad, tut quei ei d’avantatg era per la Baselgia. Facticamein ha ella empriu dalla biala entschatta enneu de sia historia d’exprimer il messadi de Cristus cun agid dellas noziuns e dil lungatg dils differents pievels; ultra da quei eis ella sesfurzada dad illustrar quei cun agid della sabientscha dils filosofs, e quei cun la finamira d’adattar igl evangeli enteifer cunfins cunvegnents, ton per esser capeivels a tuts, e corrispunder als basegns dils savieivels. Ina tala adaptaziun della predicaziun dil plaid revelau sto restar lescha de scadina evangelisaziun. Aschia vegn en scadin pievel svegliada la capacitad d’exprimer il messadi de Cristus en sia atgna fuorma. El medem temps vegn in scomi fritgeivel e vital promovius denter la Baselgia e las differentas culturas dils pievels (cfr. LG 13). Per augmentar in tal scomi, oravontut oz che las midadas ein aschi spertas e schi differentas las modas da patertgar, ha la Baselgia basegns particular digl agid de quels che vivan el mund, enconuschan sias differentas instituziuns e disciplinas ed enconuschan sia mentalitad, seigi da vart da cartents ni da nuncartents. Igl ei obligaziun digl entir pievel de Diu, oravontut dils pasturs e teologs, da tedlar attentamein cun agid dil Sogn Spert, differenziar ed interpretar ils differents lungatgs de nies temps.
[…]
Cun agid da quei simbol san las contribuziuns davart ils texts biblics vegnir abonnadas cun il sistem da RSS.


text:
Forsa n'è Vossa abitaziun nova betg anc pronta. U che Vus vulais vesair insatge dal mund u avais pauca plazza sin il palantschin. U forsa vulais Vus magasinar temporarmain ils maletgs da Vossa galaria fin la proxima exposiziun. En cabinas da lain per serrar giu en noss magasin per mobiglia surveglià pudais Vus magasinar Voss bains. L'ambient sitg e bain temprà procura che Voss possess saja en in bun stadi era suenter plirs mais. Dal reminent: a noss magasin per mobiglia – l'unic en il Grischun – arrivais Vus fitg simpel sur l'autostrada A13.
Dumandai per in'offerta per magasinar Voss objects – per telefon sut 081 286 30 45 u electronicamain.


text:
Scores
Scores de musiga todësces y ladines
Les scores de musiga todësces y ladines á sciöche compit prinzipal chël da sostigní les capazités musicales y dé inant les capazités desvalies. Ares é le zënter de competënza dla musiga y dá impulsc por la vita culturala tl Südtirol da ciaré dla tradiziun, y é tl medemo tëmp davertes por dötes les direziuns de musiga y trus nüs.Inant
Scora de musiga taliana "A. Vivaldi"
La scora de musiga taliana "A. Vivaldi" é na scora particolara a livel nazional. Ara é gnüda metüda sö dl 1977 cun la lege provinziala cun la scora de musiga todëscia y ladina. La scora de musiga "A. Vivaldi" á porté pro dassënn cun sües scomenciadies ala difujiun de na cultura musicala.Inant


text:
Madignà
Madignà (Madignano in Italià) l’è ‘n paìs da 2 925 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) da la Pruincia da Cremuna.
Teritòre[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al cümü l'è töt lielàt a matina, ma a séra gh'è le còste dal Sère e dal Sère Mòrt, che le rìa fin a dés méter sóta la pianüra. Sa va da 59 a 71 méter söl lièl dal mar.
La temperatüra media da genàr l'è 'nturne a 'n grado, chèla media da löi l'è da 24,5 gradi. Da sòlet 'l pióf püsé 'n aütön e an primaéra e meno an estàt e an invèrne.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Madignà[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sa ‘l sa mia bé quant l’è nasit al pais, forse ai témp quant gh’era che i rumà. La prima carta che la parla da Madignà la porta la data dal 5 d’agost da l’an méla, quant a Türà Ludezà, an d’an prucès sa parla da Lanfranch da Madignà. An dal 1095 sa comincia a parlà di fracc, ch’i dipendia da San Paolo d’Argon, e che i è stacc a Madignà fin a dopo al 1400, quand al paìs l’è dientat ‘na cuménda (‘l pröm cumendatare l’è stacc Giülià della Rovere, che dopo l’è dientat papa Giulio II). La cumenda l’è terminada ‘n dal 1797.
Riólta Magra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dopo al 1100 Vinisù da Riultèla al g’ha lasat i solcc per fa sö do céze da ‘ntitulà a Santa Maréa (Marsal) e Sant’Imére. L'è propre ‘nturne a la céza da Sant’Imére che l’è nasit ‘l paìs da Riólta. Gh’è da dì che ‘n di temp andré ‘l Sère l’era püsé spustat e Riólta ‘al sa truàa sö la ria déstra. Al Sère ‘l g’ha cambiàt ‘l so lecc tra al 1100 e al 1400, quant sa cumincia a parlà da Riólta “Magra”, mentre da l’otra banda dal Sère l’è nasida Riólta “Grasa”. An dal 1868 il cümü da Riólta Magra l’è stac suprès e metit ‘nsèma a chèl da Madignà.
Marsal[Modifega | modifica 'l sorgent]
L’è ‘l pòst püsé ‘mpurtant dal Cümü da Madignà: che i ga truat tri tumbe con di petàss dal 300 o 400 dopo Gésö. An dal 1965 i g’ha truat amò tri tumbe e ansèma a cheste i g’ha truat pò ‘n bracialet che l'è druàa le dóne lungumbarde. Sa pensa che la parola Marsal la è da do parole lungubarde: “marka” la ol dì cunfì (argü i dis po’ che la ol dì Maria) e “sale” la ol dì la costa dal Sère. E pròpe sö la costa dal Sére che Vinisù da Riultèla al g’ha urìt la céza ‘n dal 1100. A chi témp la, an di pòst che 'nturne, Crèma (‘nsèma a Milà) e Cremuna i sütàa a fas la guèra per 'urì cuntrulà l’Isola Fulcheria; an da l’an 1202 che vizì al Marzal le do cità le g’ha firmat la pröma carta per ricuncilias. An dal 1403 gh’è stacia ‘n otra guèra tra guelfi e ghibelì e i morcc i a sutracc prope che al Marsal. La cesa ‘n di témp andré l’era püsé lunga: l’è stacc al Sère che al ga n’ha sbatìt zo ‘na part, forse pröma dal 1500 e l'è per chesto che 'l campanil l'è isé sprupursiunat rispèt a la ceza.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è mustràt in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Pagine tacade[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Davent dals onns 1935 enfin enturn l’onn 1980 devi gia in lai da nudar en quel lieu. Quella giada oravant tut per las scolaras dal «Höheres Töchterinstitut Ftan», oz Institut Otalpin che sa chatta en vischinanza.
La «Pro Ftan», responsabla per il turissem en la fracziun da Ftan ha piglià l’iniziativa. Cun agid d’in Crowdfunding e cun agid da Scuol han els ramassà ils 360’000 francs necessaris per realisar danovamain in lai da nudar.
Ils recurrents han retratg ils recurs
L’onn passà avevan tschintg recurs franà il project. Canera e bler trafic eran ils arguments per ils recurs. Ils iniziants han però pudì persvader quellas persunas da retrair ils recurs.
Avertura dal 2019
Realisà vegn in lai natiral cun plantas che nettegian l’aua, ina chamona per sa midar, bancs per seser, ina tualetta sco era in fuclar. L’avertura è previsa per la stad 2019.
RR novitads 06:00


text:
trun/rabius schocchescha il capogruppa
Il CB Trun/Rabius para actual dad esser en fuorma e gudogna in tec surprendent denton fadegiau a Bogn Ragaz encunter il capogruppa. Mo l’entschatta dalla partida gartegia insumma buc all’equipa dalla Cadi. Gia suenter treis minutas va Bogn Ragaz entras Orlando Caluori en avantatg. Nauschas regurdientschas vid la terrada ad Eschenbach avon duas jamnas vegnan tgunsch gia si tier enqualin. Mo na na, cheu ei tut in’autra equipa sil plaz che aunc avon duas jamnas. Trun/Rabius anfla meglier e meglier ella partida e vegn da remisar entras Gianin Derungs suenter in culp liber ed ina truscha avon gol. Quater minutas pli tard setta Livio Janka in da ses renomai culps libers sco in streh el cantun liung ed aulza il resultat sin 1:2. Il giug ei vulvius e Bogn Ragaz ei perplex.
Suenter pausa vegn l’equipa da casa denton pli ferma ô da cabina e vegn aschia entras Anian Roffler tier lur secund gol. Mo Trun/Rabius lai buc irritar da quei ed anfla puspei anavos ella partida. Ella 70. minuta vegn ei schizun aunc meglier per il CBTR. Suenter ina corna ei Gianin Derungs postaus leu nua ch’in attaccader cun saung freid ha dad esser e setta ils hosps en avantatg. Dil reminent ei quei il 6avel gol da Gianin ellas davosas treis partidas. Sco ins ei endisai da Bogn Ragaz emprovan els uss cun tut ils trics – schizun l’ura vegn tenida eri tier 88:39 (!) – da remisar, mo Trun/Rabius sedefenda cun tut lur pusseivladads e procura aschia per l’emprema sperdita dalla sesiun per Bogn Ragaz.


text:
L'entschatta da schaner 2016 e vegnida inoltrada la refurma dal territori. La presidenta da la regenza grischuna vul vegnir infurmada sur da las lavurs da las 11 regiuns.
La 9avla ina nunusitada
Normalmain han lieu las conferenzas dals president da las vischnancas da Scuol, Valsot, Samignun, Zernez e Val Müstair en biro da la regiun a Scuol. Betg questa giada, la sesida è stada en la chamona Heidelberg sin territori da Valsot. Radund 2 uras a pè ston ins quintar, da Vnà en direcziun Chöglias e lura amunt fin sin 2600 meter sur il pass da Fenga (Fimberpass) fin tar la chamona.
Surpraisa sisum il pass
Cafè e sandwich e musica cun la tiba, sunà dal schef dal uffizi da vischnancas, Thomas Kollegger. Ina surpraisa per ils presidents communals e era per la regenta Barbara Janom Steiner.
Chaminar è bun per studegiar
Vairamain leva Barbara Janom Steiner visitar la sesida, ma ella è era persvasa da la chaminada. Sin viadi dettia bunas discussiuns, chaminar saja bun per studegiar, uschia Janom Steiner.
RR actualitad 08:00


text:
René Hantke vala sco in dals pli impurtants perscrutaders dal temp da glatsch en las Alps. En la versiun rumantscha d’in da ses texts – cumparida oriundamain en las ‹Annalas› – descriva Hantke las singulas epocas glazialas en Svizra durant l’ultim temp da glatsch dal quartar.
Areguard l’istorgia da la Terra ans chattain nus oz en l’olocen. Quel ha cumenzà avant radund 11 700 onns, cura ch’il clima è daventà pli chaud. Olocen e pleistocen ensemen furman la perioda geologica quartar ch’ha cumenzà avant radund 2,6 milliuns onns. Quartar e terziar vegnan numnads cenozoicum (dapi ca. 66 milliuns onns) e quel furma ensemen cun il mesozoicum ed il paleozoicum l’èra dal fanerozoicum (dapi ca. 541 milliuns onns). Sco ch’il num di (grec vegl φavepός phanerós ‹vesaivel›, Zῷov zôon ‹creatira›) sa tracti da quella part da l’istorgia da la Terra ch’è segnada d’in vast svilup da las pli differentas furmas da vita. L’èra che preceda il fanerozoicum (e ch’ha durà prest otg giadas uschè ditg sco quella!) sa numna precambrium.
Temps da glatsch hai adina puspè dà en l’istorgia da la Terra: l’emprima – e pli lunga – ha gì lieu en il precambrium avant ca. 2,2 milliardas onns; las ulteriuras sis èn suandadas avant 735, 650, 582, 450, 360 e 33,5 milliuns onns. Dals radund 4,6 milliardas onns che la Terra exista, sa laschan attribuir tut en tut radund 500 milliuns onns a las epocas da glatsch (da quai radund 300 a l’emprima, las ulteriuras varieschan tranter 2 e 100 milliuns onns).
Sco temp da glatsch vala ina perioda en l’istorgia da la Terra, durant la quala almain in dals dus pols è stà englatschà. Sch’ins applitgescha la definiziun pli severa che omadus pols stoppian esser cuverts cun glatsch, alura na dura l’ultima epoca da glatsch betg dapi 33,5 milliuns onns, mabain dapi 2,7 milliuns onns (cura ch’era il Pol dal Nord è vegnì cuvert cun glatsch). Questa epoca da glatsch pli nova è pia quasi identica cun la perioda geologica quartar e dura fin oz. Cura che Karl Friedrich Schimper ha creà il 1837 il term ‹temp da glatsch› ha el er applitgà quel oriundamain sin la perioda dal quartar. Pli tard han ins constatà ch’igl ha dà gia pli baud temps da glatsch e plinavant ina successiun da plirs temps fraids e temps chauds entaifer il temp da glatsch actual. En il territori da las Alps vegnan ils temps fraids da l’ultim temp da glatsch numnads – tenor il stadi da la perscrutaziun actuala – Biber, Danubi, Günz, Mindel, Riss e Würm.
Da quest temp da glatsch en il senn dal quartar tractan las expectoraziuns da René Hantke. Hantke è stà blers onns professer a la Scola politecnica federala a Turitg. El è sa fatschentà durant decennis cun las glazialisaziuns dal quartar ed è daventà in spezialist da renum internaziunal sin quest champ. Dad el derivan numerusas publicaziuns davart il temp da glatsch en Svizra ed en il territori da las Alps en general.
«Durant las surglatschadas las pli grondas da la terzultima e da la penultima epoca, numnadas Mindel e Riss, èn ils glatschers creschids sur la Svizra Bassa or ed èn s’unids cun ils glatschers al sid dal Guaud Nair ch’eran medemamain creschids fermamain. Tut en tut cuvrivan ils glatschers uschia passa 95 % da la surfatscha da la Svizra.»
Il text rumantsch mussa a l’exempel da furmaziuns topograficas (surtut dal Grischun) co che la scienza arriva a sias enconuschientschas davart il temp da glatsch. Hantke descriva il decurs dals singuls temps fraids e preschenta teorias co che temps da glatsch pon insumma sa furmar. La perscrutaziun fa bain adina puspè novas enconuschientschas sin quest champ – quai che sa manifestescha per exempel en ina u l’autra adattaziun areguard la successiun resp. ils nums dals singuls temps fraids. Ma tut en tut han las expectoraziuns da Hantke mantegnì lur actualitad e porschan er oz in’invista fascinanta en in mund ch’ans para forsa a l’emprima egliada ester e lontan, ma ch’è en realitad preschent en praticamain tut las furmas topograficas ch’ans circumdeschan.


text:
En «Mein Herz öffnet sich deiner Stimme» fa Iso Camartin in viadi tras l’istorgia da l’opera e preschenta 50 arias ch'èn muments-clav dal sentir musical. Camartin tradescha era, tge rolla ch’el sez avess chantà gugent.
«Capricho» da l’autur svizzer Beat Sterchi descriva ina stad ch’il protagonist passenta en in vitg giud via en Spagna. Là lavura el en iert e cumenza a discurrer cun sasez e cun la natira.
Nus dain in cuc davos las culissas, explitgain e mettain en context, sajan quai fenomens novs, u istorgias pac enconuschentas.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
L'istorgia è part dal program da famiglia da la Lia Rumantscha cun il num «kidsfits», per ch'ils uffants emprendian tgunsch rumantsch. Uschia datti er las aventuras dals Babulins en tut ils idioms rumantschs. Las aventuras da la famiglia pon ins leger en cudeschs, mirar en videos u tadlar sco gieu auditiv. Plinavant datti er dapi circa in onn in'applicaziun da la famiglia Babulin per emprender rumantsch.
Quai vai tar
L'applicaziun è vegnida installada pli che 5'000 giadas, uschia pon ins propi di ch'ils «Babulins» han grond success.
Ils Babulins èn ina famiglia rumantscha (bab Arno e mamma Claudia) cun dus uffants (Nic e Luisa), in chaun (Lupo) ed in giat (Brutus). L'istorgia ha Flurina Plouda da la Lia Rumantscha scrit e per ils maletgs è Yvonne Gienal stada responsabla.
«Luisa cuschina» e «Luisa, la mussadra»
En collavuraziun cun la Lia Rumantscha ha RTR publitgà dus novs videos dals Babulins en tut ils idioms. En in filmin emprova la feglia Luisa da cuschinar ed en l'auter gioga ella la mussadra. Er ils animals da chasa Lupo e Brutus vegnan avant en las duas novas istorgias.
RR actualitad 06:00


text:
de la Simona Scuri e del Maurizio Pasquali
Far Lombard, associazion per la lengua lombarda, a la fin del 2019 l’ha principiad a contatar diverse associazion ative in sul territori per far informazion in su la justa terminolojia lenguistega relativa a’l lombard e ai so variant locai. Comè qe sann tuts, la Lengua Lombarda a l’è catalogada de l’UNESCO cont el codex ISO 639-3Lmo.
Intra i impegn de l’associazion a g’è quell de catar su, insema ai oltre associazion, i firme per el recognossiment de la Lengua Lombarda a nivell nazional. El Lombard a l’è una lengua in pericol d’estinzion qe la g’ha de vesser protejuda cont dei iniziative concrete de tutella. Qei iniziative qì g’hann de vesser necessariament guidade de recercador titolads esperts de revitalizazion lenguistega, qe hann dimostrads cont i so contributs scientifeg e publegazion academege, de voler sostegnir esplicitament e concretament la Lengua Lombarda.
A tal proposit, considerom pertinent l’informazion qe reportom sota qì, segnalada del noster associad de Far Lombard, el Maurizio Pasquali. Ve invidom a sotascriver denter del 07/05/2021 a’l link qe trovii qì in fond a l’articol, per esprimer la convinzion qe el sistema per catar su i firme al g’ha de vesser modernizad. De fait, un sistema modernizad al ne permetarà, ind el temp a vegnir, de catar su plussee facilment i firme anca per dei oltre iniziative important, tant mè, per esempi, propi quella del recognossiment de la Lengua Lombarda. (Simona Scuri)
Del prim de Jener 2021 al sarà possibol catar su i firme per promœver i referendum e i lej de iniziativa popolar per mez de piataforme dijitale. Difat, cont una modifega de la Lej 352/1970, relativa ai “Norme sui referendum previste de la Costituzion e su l’iniziativa lejislativa del popol”, se va a riformar in ciav plussee moderna e tecnolojega dei regolle qe de spess a i è staite considerade superade a livell europee.
I capovers 341 e sucessiv de la Lej 178/2020, la lej del bilanç 2020, i dix ciarament i novitaa: per tirar via i impediments a la piena inclusion sociala dei persone cont disabilitaa, i firme e i dats i pœl vesser catads su in manera dijitala senza haver-g bisogn de modui de carta e de far autenticar i firme de un publeg oficial. Concretament, cont l’ann nœv, al sarà possibol firmar online atravers dei instruments eletroneg (com el SPID), ai sens del Codex de l’Aministrazion Dijitala CAD (art. 20, co. 1-bis) o per mez d’una piataforma faita aposta, qe la g’havrà de vesser realizada del Govern dent la fin del 2021, grazie a un fond de 100.000 euro (se pensa a un sit internet, sul modell dei petizion de l’Union Europa, com la “Citizen’s initiative for National Regions”, qe l’è in favor d’una Europa plussee democratega, rispetosa dei diversitaa dei rejon, de la riqeza culturala e del pluralism lenguisteg europee. Per qi a l’è interessad, qest qé a l’è el ligam per firmar: https://eci.ec.europa.eu/010/public/#/initiative).
I so sostenidor i pensa qe la riforma la slarga i garanzie – poqe fin al dé d’incœ – in favor de una partecipazion democratega plussee ativa dei persone e, in particolar, de qelle cont un handicap. (Maurizi Pasquali)


text:
Sco che la Südostschweiz rapporta, ha il pledader da medias da Remo Stoffel, Peter Hartmeier, communitgà che l'hotel existent saja avanzà ad in hotel en la categoria da 5 stailas. L'hotel «7132» che dat architectonicamain en egl, pledenta plitost persunas interessadas a l'art ed a la cultura. Totalmain han ins investì var 60 milliuns francs, da quai sulet 20 milliuns questa primavaira.
Era contribuì da cuntanscher questa 5avla staila ha la cuschina cun lur topcuschinier Sven Wassmer. Wassmer tutga tar ils megliers cuschiniers da la Svizra.
Cun questas investiziuns tutga l'hotel «7132» ussa tar la gruppa pli pitschna «top hotel da 5 stailas». Tenor «hotelsuisse» datti en l'entir chantun Grischun be 62 hotels che tutgan en questa categoria ed en l'entira Svizra èn quai 343 hotels.
La gronda part dals giasts plitost giuvens da l'hotel «7132» èn da l'exteriur.


text:
La denunzia na sa drizza betg encunter «Auto Da Posta» mabain encunter nunenconuschent. L'Uffizi federal per traffic sco organ da surveglianza da fatschentas subvenziunadas ,ha sper quai era anc denunzià tut ils organs da lla «Posta Svizra SA» e da la «Auto da Posta SA».
Pussaivels delicts penals pudessan esser la violaziun dal dretg penal administrativ, delicts da cugliunaria e da documents uffizials sco è administraziun nuncorrecta.
La «Auto da posta SA» aveva durant plirs onns transferì gudogns da la sparta subvenziunada en la sparta betg subvenziunada. Da far gudogns en la sparta subvenziunada è però scumandà.
RR novitads 16:00


text:
Forza Italia (1994)
Forza Italia l'è staa on partii politegh italian attiv dal 18 de genar del 1994 al 27 de marz del 2009. Fondator e president del partii l'è semper staa el Silvio Berlusconi.
L'era on partii liberista in del camp economegh ma pussee vesin al cristianesim democrategh in del camp social. L'era l'esponent pussee grand in Italia del Partii Popolar Europee.
L'è stada disligada in del 2009 dopo de la vittoria di elezion de Il Popolo della Libertà, ma a fin 2013 Forza Italia l'è refondada e la ciappa la pupart di deputaa e senator del Popolo della Libertà.


text:
Nossa reportra Prisca Bundi è bain ida savens sper il Gonzen or – dentant en el n'è ella anc mai stada. Nairas uras pia da midar quai.
L'istorgia dal Gonzen
Gia avant radund 2'000 onns han noss antenats scuvrì il crap cun en fier al Gonzen. Da quai temp han ils umans er cumenzà ad explotar il mineral da fier. Enturn l'onn 1300 hai dà en la regiun emprims implants per luentar il crap. Davent da quai temp èsi adina vegnì explotà material or dal Gonzen. Il 1919 è lura la «Eisenbergwerk Gonzen SA» vegnida fundada. Lura lavuravan tranter 150 e 180 persunas en il culm. Il 1942 eran quai 380 lavurers.
Il 1966 èsi stà finì cun explotar, ils pretschs mundials èn crudads ed i n'ha betg pli rendì dad explotar il mineral da fier. Or da quel han ins gudagnà hematit, magnetit e hausmannit. Dapi il 1983 pon ins grazia a la «Pro Gonzenbergwerk» ir a visitar almain ina part da la veglia miniera.
RR actualitad 08:00


text:
Che placats da campagnas electoralas vegnan tschufragnads è nagut nov. Ch'i dat in'istorgia enturn ils placats è in zic spezial. Uschia è quai schabegià a Castrisch nua che Carmelia Maissen, la presidenta da la vischnanca da Glion e candidata per il cussegl naziunal, è vegnida transfurmada sin in tal placat da nunenconuschents en in tgiet. Ernst Hänny sa distanziescha da quest act da vandalissem. Carmelia Maissen reagescha suveran:
Quai prend jau per enconuschientscha, quai è stà in'attatga anonima.
Questa istorgia ha cumenzà la primavaira cura che Ernst Hänny ha cumprà in tgiet per sias giaglinas. Il tgiet ha fatg sia lavur sco i descha, cun chantar la damaun baud avant las tschintg. La vischina Carmelia Maissen e ses partenari han sinaquai reclamà tar il pur e supplitgà quel dad isolar il giagliner.
Emprova da sa cunvegnir
La isolaziun ha gidà – dentant para betg avunda. Ulteriuras propostas èn vegnidas fatgas, ma la finala haja ina brev recumandada cun smanatschas tementà il pur, uschia ch’el ha dà davent il tgiet.
Dapi quest di na vul Ernst Hänny avair da far nagut pli cun sia vischina Carmelia Maissen. Lezza da sia vart ha empruvà da contactar il pur, ma senza success.
Jau n'hai nagin interess da seser ensemen cun els e discurrer. Els mo pretendan da nus e din a nus tge che nus duain far, per ch'i saja la finala meglier per els.
Il tgiet ch'ha chattà ina nova dimora tar in pur a Duin, n'ha dentant gì nagin cletg. Ina vulp ha stgarpà el, uschia ch'el chanta definitiv betg pli.
RR actualitad 17:00


text:
Cun la nova furma giuridica, la Regiun Malögia, n’era la promoziun da cultura regiunala betg reglada. Sco ch’il president communal da Bever, Fadri Guidon ha concedì, haja la conferenza dals 11 presidents midà opiniun er sin squitsch d’ina iniziativa inoltrada l’onn passà cun passa 800 suttascripziuns.
Votaziun a l’urna na tanscha betg
Era suenter in probabel gea a la missiva la dumengia da votaziun, n’è la promoziun da cultura regiunala betg anc sut tetg. Mintga singula vischnanca ha numnadamain da decider sch’ella vul sa participar a l’incumbensa da la Regiun Malögia u betg. Bever e Segl han gia fatg quai.
Jau pens er per ils auters lieus: tant sto la cultura valair a nus!
En cas d’in gea, vegnia publitgà gia il di suenter la votaziun in inserat per tschertgar commembers da la nova cumissiun da cultura. Finamira saja numnadamain ch’ils presidents communals possian eleger il gremi gia en lur sesida dals 5 da fanadur.
RR actualitad 12:00


text:
S-chanf
Il suveran ha approvà il concept d'electricitad cun 184 encunter 25 vuschs. Uss pon vegnir fatgas investiziuns da CHF 6 milliuns ils onns 2018 fin 2024. Era la revisiun parziala da la constituziun communala è vegnida approvada cun 168 encunter 32 vuschs.
Val Müstair approva lescha da polizia
Val Müstair approva nova lescha da polizia da la vischnanca cun 466 encunter 113 vuschs. Quella furma la basa legala per far controllas e per dar chastis sin il territori da la vischnanca Val Müstair.
Roveredo regla ils fatgs da pumpiers
Roveredo accepta ils statuts dal corp da pumpiers da la Mesolcina Bassa cun 782 cunter 83 vuschs, ed approva la nova lescha communala per fatgs dals pumpiers a Roveredo cun 745 cunter 111 vuschs.
Favugn prolunghescha contract cun tiradurs
Favugn approva da prolungar il contract da dretg da construcziun cun l'Uniun dals tiradurs Favugn.
Grono reveda corporaziun da scola dal Moesano
Grono approva la revisiun parziala dals statuts da la corporaziun da scola dal Moesano cun 367 cunter 48 vuschs.
Cuira creescha basa per sviluppar implants da sport Obere Au
Cuira approva revisiun parziala da l'urden fundamental per sviluppar enavant ils implants da sport Obere Au, e per pussibilitar ina halla d'events – quai cun 9937 cunter 1743 vuschs.
Tavau approva transparenza
Tavau approva il princip da transparenza cun 2388 cunter 320 vuschs, ed ha elegì Rebekka Gadmer-Matthis en il cussegl da scola cun 787 vuschs.
Scuol approva revisiun ed omaduas cuntrapropostas
Scuol approva la revisiun parziala da la constituziun communala ed omaduas cuntrapropostas da la suprastanza a las iniziativas «midament artitgel 34 al. 4 da la constituziun communala» e «dapli per cumprar – damain per parcar».
Landquart approva sanaziun ad Igis ed il princip da transparenza
Landquart ha approvà il credit da CHF 4,5 milliuns per sanar la veglia chasa da scola primara ad Igis, e decida era il princip da transparenza.
Domat renovescha ed engrondescha chasa communala
Comat ha approvà il credit da CHF 5 milliuns per renovar ed engrondir la chasa communala.
Arosa ha elegì ed approvà project Valmischein
Arosa ha approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala per explotar e deponer dapli material a Valmischein – quai cun 847 cunter 68 vuschs. Lura ha Arosa elegì Cinzia Hediger (PLD) sco presidenta dal cussegl da scola e Noldi Heiz (PLD) sco commember dal cussegl da scola or da l'anteriura vischnanca Arosa.
San Murezzan dat credit per ennevar loipa Pro San Gian
San Murezzan approva il credit da CHF 1,8 milliuns per installar ils indrizs necessaris per ennevar la loipa da passlung Pro San Gian – quai cun 865 cunter 382 vuschs.
Claustra-Serneus sbitta runal Heid ed approva urden d'alp
Claustra di na a l'iniziativa dal pievel che pretenda in runal en il territori Heid, ed approva la revisiun totala da l'urden d'alp e pastgira.
Zernez approva planisaziun locala a Lavin
Zernez ha approvà la revisiun da la planisaziun locala a Lavin cun 386 encunter 103 vuschs. Uschia vegn pussibilitada in'annexa ad ina stalla d'in manaschi puril.
Val modernisescha servetsch da salvament
Val Son Pieder ha approvà l'adattaziun dal reglament dal servetsch da salvament cun 357 encunter 12 vuschs.
Trun approva planisaziun locala
Trun ha approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala cun 404 cunter 45 vuschs. Quella pertutga tranter auter ina nova enzonaziun en il territori Ferrera per pussibilitar ina pratica da fisioterapia.
Bravuogn Filisur ha elegì la cumissiun da l'ovra electrica
Bravuogn Filisur ha elegì Erwin Caviezel en la cumissiun da l'ovra electrica cun 259 vuschs.
Mesocco auza credit per replantar guaud ars
Mesocco approva l'augment dal credit per las lavurs da replantar il guaud ars il december 2016 da CHF 780'000 sin CHF 3'000'000 francs – quai cun 371 encunter 84 vuschs.
Vaz / Obervaz ha elegì
Vaz ha elegì Ernst Meier en la cumissiun da gestiun cun 348 vuschs. In segund sez resta vacant per mancanza d'ulteriuras candidaturas.
Lumnezia simplifitgescha orvras da meglieraziun
Lumnezia approva la lescha per unifitgar il mantegniment da las ovras da meglieraziun – quai cun 736 cunter 91 na. (actualmain valan anc ils otg reglaments da las anteriuras vischnancas).
Votaziuns Survista dals resultats communals
Ils resultats da las votaziuns, uschè spert ch'els èn enconuschents.


text:
2019
Flurin Bisig (*1982) viva e lavura actualmain a Glaruna. Suenter ses studi a la scola auta d’art da Lucerna ed a l’universitad dals arts a Berlin ha el vivì per pli ditg a Brüssel. Bisig n’è fin ussa quasi betg enconuschent sco artist en Svizra. Sia participaziun a l’exposiziun annuala a Lucerna ha però gì per consequenza ch’el è sa participà al Swiss Art Award. Il museum d’art dal Grischun dat a l’artist l’occasiun da mussar sias ovras sculpturalas autonomas ad in public pli grond.
Per il museum d’art dal Grischun vegn Flurin Bisig a crear ina nova gruppa d’ovras. Las sculpturas che vegnan stgaffidas aposta per l’exposiziun vegnan fatgas or da tola ondulada. Ellas confruntescha Flurin Bisig cun ina sculptura da marmel. La lavur cun marmel è in vegl giavisch da Bisig. Ils divers materials premettan modas e manieras da lavurar ch’èn differentas ed uschiain auter tractament da la sculptura e dal spazi. Questa tensiun è il punct da partenza da l’exposiziun.
Bisig lavura en moda abstracta ed intercurescha co che furmas sa sviluppan ed influenzeschan sco sculpturas nossa percepziun e noss sentiment per il spazi. El s’orientescha als constructivists, integrescha però er bleras influenzas da l’art dal temp modern e da l’architectura. Sper la lavur sculpturala ha Flurin Bisig sviluppà durant blers onns in cumplex d’ovras da lavurs da palpiri da colur ch’el numna faudaziuns. Las serias che tiran endament dissegns e ch’èn per gronda part enramadas, èn in transferiment dal pensar sculptural en ina furma bidimensiunala. En il museum d’art dal Grischun mussa Flurin Bisig tuttas duas parts ensemen en ina preschentaziun che sa referescha al local d’exposiziun.


text:
Curija Monteviasch
Curija Monteviasch (nom ufizial in italian: Curiglia con Monteviasco) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de .182 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11 km² e 'na densità de 17 ab./km².
El paes, situaa in di Vai del Luines, el se troeuva al confin con la Svizzera (comun de Malcanton Alt, Gambarögn e Mieja). Inoltra a hinn present vari frazion: Cà del Sass, Cort, Alp Cortett, Alp Fontanella, Alp Merigett, Pian Cavurich, Polusa, Rattaioeula, Riv, Alpon, Curija, Madònna de la Guardia, Mont Lema, Molin, Pier, Pont de Pier, Saròna, Viasch.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Curija Monteviasch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Resposta ala cherta de Richard Clara, publicada te La Usc di Ladins di 8 d’agost 2009
Richard Clara scri tla ultima Usc: “Le penultim president metu a će dla Uniun Generela di Ladins a desmostre sua ’ladinite’ cun le ji son lista dl parti di Verć, che n’a por natora degona simpatia pro chestiuns etniches y n’a mai armeru n deit por la cossa ladina.”Ći che reverda mia porsona el dessigu vei ch’i ess podu fa deplu por la chestiun ladina, mo an ne po nia m’incolpe dijon ch’i n’a nia tigni y ch’i ne tegni nia son la cossa ladina. Vei el inće che MA i Verć s’a metu a desposiziun y a ince sburle por le referendum dl 2007. Duć i atri partis dl consei provinzial s’a tigni fora. Clara scri che i messun nes stravarde dala germanisaziun/italianisaziun. Al e dessigu vei che la situaziun dl lingaz n’e nia otimala, mo personalmenter me temi deplu da na zementifi caziun ćiamo maiu. Jon a desdruje nosc raiun junse dessigu inće a lasce son strada n bel toch de identite ladina. Na sconanza ambientala n’e nia manco importanta de nosc bel lingaz. Ći valuta po pa avei n lingaz sce i n’un plu degona tera? Duć adom messassun avei plu consapevoleza globala dla responsabilite por le begn dl ladin, dla ladinite y dla Ladinia; spo el propi bel anfat sce an se foma n zigare scioche n cuban, sce an ascuta ion le rock scioche n american, sce an ne va nia a messa vigni domenia scioche n “bun” cristian, sce an ne baia gnanca na parora n iade al’edema scioche n indian o sce an e n Vert por convinziun.
michil costa, La Usc di Ladins Nr. 31 dl 14 agost 2009


text:
ll concern d’internet Google sto pajar in chasti da passa 2,4 milliardas euros. Ddecretà il chasti da record ha la cumissiun da l’UE. Sch’utilisaders tschertgian products da cumpra sin Google, dischavantageschia Google la concurrenza. Uschia argumentescha la cumissiun. Google maldovria cun quai sia posiziun predominanta al martgà. Il concern ha uss 90 dis peda da midar ses cumportament. Uschiglio smanatschan ulteriuras sancziuns.
Il concern Google ha declerà en in’emprima reacziun che l'interpresa na saja betg d’accord cun quest’argumentaziun da l’UE. E Google vegnia ad examinar in’appelaziun cunter il chasti.
RR novitads 12:00


text:
Tge consequenzas ha quai per nossa natira en il Grischun?
L'october 2018 è vegnì preschentà in nov rapport dal cussegl mundial dal clima IPCC. Tenor quel sto il mund reducir dramaticamain la producziun da CO2. Ma nua è il problem, sche noss mund daventa in zic pli chaud e daco dovri grondas midadas per evitar quai?
Ina da las raschuns è l’effect da serra. Mo tge è quai?
Club of Rome – studi midada dal clima
Il «Club of Rome», ina gruppa da scienziads, ha preschentà il matg 2012 in studi en connex cun la midada dal clima. En quest studi han els quintà quant ferm ch'il mund sa stgauda en il futur. Il resultat: anc bler pli ferm che fatg quint. La culpa saja l'effect da serra ch'è vegnì pli e pli intensiv. Tge munta quai effect da serra e tge èn ils privels?
Il settember 2014 èn tut las terras dal mund s‘entupadas per discutar sur dal clima. Ins vuless scriver in contract che vala per tut ils stadis dal mund. Cun quest contract less ins cuntanscher ch’il mund na vegni betg pli e pli chaud e ch’i giaja puspè meglier cun il clima dal mund.
Greta Thunberg - s'engascha per il clima
La matta svedaisa da 15 onns ha dastgà discurrer a la conferenza dal clima en la Pologna. Ed ella è schizunt vegnida envidada al WEF e tegna là in pled.


text:
Il Corpus catholicum è la legislativa da la Baselgia catolica dal Grischun. El decretescha las leschas e las ordinaziuns necessarias per ademplir las incumbensas da la Baselgia catolica dal Grischun. A medem temp ha il Corpus catholicum la surveglianza suprema da l’administraziun generala e da l’administraziun da finanzas da la baselgia chantunala. El deliberescha ed approvescha il rapport annual da la cumissiun administrativa sco er il quint annual ed il preventiv. El sa cumpona:
- da dus delegads elegids da l’Ordinariat episcopal;
- dals commembers da la Regenza e dal Cussegl grond dal chantun Grischun da confessiun catolic-romana;
- da 60 delegadas e delegads dals cumins-baselgia che vegnan repartids sin ils circuls electorals en relaziun cun la populaziun catolica.
Il Corpus catholicum sa raduna per regla ina giada l’onn l’atun. Las radunanzas èn publicas. Ils commembers dal Corpus catholicum han il dretg d’inoltrar moziuns, postulats, interpellaziuns e dumondas en scrit tenor l’urden da gestiun dal Cussegl grond.
Il president ed il vicepresident dal Corpus catholicum, ils trais dumbravuschs sco era la presidenta ed il vicepresident da la cumissiun da gestiun furman il biro dal Corpus catholicum. Il biro prepara las elecziuns dal Corpus catholicum, elegia la cumissiun predeliberanta necessaria per las fatschentas dal Corpus catholicum e decida davart il tractament e l’urgenza d’intervenziuns dals commembers dal Corpus catholicum.
Las delegadas ed ils delegads dals cumins-baselgia 2017/2021
Glista da las delegadas e dals delegads dals cumins-baselgia
Glista dals delegads episcopals
Commembers da la Regenza e dal Cussegl grond dal chantun Grischun durant la perioda d’uffizi 2018/2022
Glista dals commembers dal Cussegl grond


text:
Dapi che Marcus Caduff è politicher s'engascha el per las regiuns. Daco ch'ils uffizis stoppian adina vegnir centralisads a Cuira è ina dumonda ch'el fa savens. Tscherts uffizis pudessan ins era laschar en las regiuns, accentuescha il politicher da la PCD. Per il bab da famiglia èsi impurtant che las vischnancas restian uschè autonomas sco pussaivel.
Per quai vul Marcus Caduff s'engaschar
- fermas regiuns
- encunter la centralisaziun
- turissem
- ina ferma economia
Tge midass cun Caduff en la regenza?
El na vegnia betg ad inventar la roda da nov e metter tut sin il chau. Chaussas sco l'infrastructura da vias fin il sectur da sanadad funcziunan bain en noss chantun, di l'um da 44 onns.
Ina finamira dal Lumnezian fiss dentant da promover il Grischun sco lieu economic e lieu d'abitar. Perquai saja era la scolaziun en noss chantun insatge impurtant. Per exempel da scolar ils uffants per il futur. En la digitalisaziun stoppian las scolas vegnir pli fittas, manegia Marcus Caduff: «Noss uffants ston esser pinads per las clamadas dal futur».
En 20 onns vegnia relativ bler ad avair da far cun l'informatica e la digitalisaziun. Ina buna scolaziun e furmaziun creeschia perspectivas, promovia l’economia e las instituziuns socialas, è el persvadì.
RR actualitad 07:00


text:
di: Walter Di Gemma
El milanes, se sa, l’è minga facil
bisògna ‘vegh la vèrv e la dizion
mèj vèss nassuu a Milan, l’è consigliabil,
per scriv in bon vernacol ona canzon
però l’è minga assee vèss milanes
per vèss esent completament de spes
perchè certi dottor del meneghin
vann a cercà paròll col lanternin, oh yeah….
Se tì con la toa “girl” t’hee faa l’amor
digh minga “amor t'ho amaa”, che l’è on error
e per vèss meneghin veggia manera
la nèbbia la se dev ciamà scighera
hinn guai se te ve foeura de binari
deciden lor la toa destinazion
col permèss di sò vocabolari
contesten i tò scritt e i tò canzon, oh yeah…
El milanes, el milanes de l’università
El milanes, el milanes de l’università.
Mì che pensavi che ‘sto meneghin
el fuss ormai de rivitalizzà
hoo pròppi capii nient, pòr pattanin,
per la question de l’università, o yeah.


text:
Il 1988 è vegnida realisada – sin iniziativa da l'artist Steivan Liun Könz da Guarda – la chasa d’art che sa chatta a Nairs a l'ur da l'En. Betg mo l'artist Könz aveva quella giada interess vi da quest project, mabain era l’hotelier dal Scuol Palace che sa chatta gist en vischinanza. Per el era quai in’attractiva purschida per ils giasts da l'hotel.
Dapi 20 onns maina Christof Rösch sco directur e manader artistic il center contemporan d’art. Il 2016 è vegnida realisada in gronda renovaziun ed or d’in manaschi ch'era avert sulettamain la stad è daventà in manaschi ch'è avert l'entir onn.
In egl sin l’hotel Scuol Palace
Gia il 2012 aveva la fundaziun Nairs, la purtadra dal center contemporan, laschà far in concept d’utilisaziun cun la dumonda, co integrar l’hotel en il concept d’art. Quel è enfin oz restà en la chaschutta. Dapi ch'igl è enconuschent che l’hotel resta vinavant serrà, ha il directur Rösch puspè avert questa chaschutta. La fundaziun vul far patratgs per l'avegnir. Plans concrets na datti però anc betg.
RR actualitad 12:00


text:
Il segund quartal da quest onn ha la Svizra survegnì 1'314 dumondas d'asil. Quai sajan bunamain 60% pli paucas ch'avant in onn, communitgescha il SEM, il secretariat da stadi per la migraziun. Il motiv per questa gronda reducziun sajan las mesiras per cumbaatter il coronavirus, per exempel controllas als cunfins u scumonds da viagiar en tscherts pajais.
Durant il prim mez onn èn vegnidas inoltradas 4'592 dumondas d'asil. Cumpareglià cun ils emprims sis mais dal 2019 è quai ina reducziun da 34,7%. Il zercladur ha il SEM liquidà 1'225 dumondas d'asil en emprim'instanza. Latiers hai dà 109 cas che na vegnan betg tractads da la Svizra pervi da la cunvegna da Dublin.
Repatriaments difficils
Per repatriar requirents d'asil cun ina decisiun negativa èn responsabels ils chantuns. La pandemia da Covid-19 haja dentant grondas influenzas. Repatriaments eran e sajan anc adina fermamain restrenschids, scriva il secretariat. Dal mars fin il matg hajan ins stuì annullar passa 600 repatriaments sin via da sgol.


text:
Suenter sia visita dal set da film «Uorsin» en l’Engiadina Bassa, ha il cusseglier federal Alain Berset visità RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha a Cuira. El ha nizzegià l’inscunter per in guid tras la chasa da medias e per ina runda da discussiun cun las collavuraturas ed ils collavuraturs da RTR. En il center èn stadas dumondas tar il film «Uorsin», ma era auters temas actuals da la politica culturala. Plinavant ha Berset respundì dumondas davart la refurma da l'urden da rentas e dals aspects da la politica da famiglia.
Medias 2015 Allegra, signur cusseglier federal
La Svizra Rumantscha è oz stada en il focus tar il cusseglier federal Alain Berset.
RTR/al


text:
438 deputads da la chombra da deputads han vuschà per novas elecziuns e be 20 cunter. La regenza dal primminister Boris Johnson è uschia vegnida tras cun sia proposta da far ils 12 da december elecziuns anticipadas.
L'opposiziun che vuleva novas elecziuns gia ils 9 da december, n'ha betg gì success. Er la dumonda da midar il dretg d'eleger britannic, n'ha betg chattà ina maioritad en il parlament. L'opposiziun vuleva il dretg d'eleger er per giuvens da 16 e 17 onns sco er per vischins da l'UE che vivan gia pli ditg en la Gronda Britannia.
Johnson dovra maioritad per realisar il Brexit
Il primminister Boris Johnson spera da cuntanscher en las elecziuns dal december ina maioritad per finalmain pudair purtar il pajais or da l'UE. Sia partida conservativa n'ha actualmain numnadamain nagina maioritad en la chombra da deputads.
RR novitads 06:00


text:
Stazion de Roma Termini
La stazion de Roma Termini a l'è l'unica stazion del center storich de Roma, la prima in Italia e la quinta in Europa.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El 25 de febrar del 1863 el Papa 'l inaugura i primm ferrovij del Stat Pontifizzi e a differenza del modell de Paris, indova ògni ligna la gh'ha el sò capoligna, voreven 'vègh ona stazion unica per tucc i lign.
In del 1937, in occasion de l'Esposizion Universala del 1942, a l'è renoeuvada parzialment in stil fassista, ma la fin del fassism in del 1943 l'ha permittuu no la fin del progett.
Struttur[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion la gh'ha 32 binari tronch de che 22 riven a la galleria gommada. Di àlter binari a hinn doperaa per el servizzi suburban di Ferrovie Laziali e di servizzi men important.
Moviment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Termini a l'è la stazion pussee trafficada d'Italia cont 850 e 480'000 passegee el dì. A Termini ghe passen sia i treni a longa percorrenza de l'alta velocità (sia Le Frecce sia Italo) sia i treni regionai ordinari e suburban di Ferrovie Laziali e anca el Leonardo Express per l'Aeroport de Fiumicino.
Servizzi[Modifega | modifica 'l sorgent]
La stazion a l'è gestida di Grandi Stazioni e la gh'ha:
Interscambi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Stazion Termini de la metropolitana


text:
Ils activists han appellà via medias socialas da bloccar las vias a Paris. La polizia tema acts da violenza sco gia avant in'emna ed ha perquai mobilisà radund 5'000 policists. En spezial duain ils access al boulevard Champs Elysées en la chapitala franzosa vegnir controllads rigurus.
Ils Gilets jaunes pretendan tranter auter sbassaments da taglia sco er in auzament da las pajas minimalas e da las rentas. Macron ha entant consentì d'adattar la taxa ecologica dispitaivla sin diesel al pretsch da carburant. Per ils activists è quai dentant anc memia pauc.
Dapi l'entschatta da las protestas èn duas persunas vegnidas mazzadas tar bloccadas da vias ed enturn 600 èn vegnidas blessadas.
RR novitads 11:00


text:
Alfons Tuor nascha mo paucas emnas avant Flurin Camathias. Omadus creschan si en in vitget sursilvan. Omadus s'engaschan per il rumantsch. Omadus èn umens dals pleds. Omadus èn cartents (e venereschan cunzunt Nossadunna). Omadus èn fitg attaschads a lur patria. Omadus vegnan er anc legids e cunzunt chantads ozendi.
Ma malgrà questas numerusas analogias: i fiss fallà da considerar els sco sumegliants!
Ensemen cun Renzo Caduff, Rico Valär e Remo Arpagaus cumpareglia La Marella la vita e l'ovra da quests dus auturs che han marcà la litteratura rumantscha. Durant la stad preschenta la Marella er quest onn inquala perla radiofonica ord noss archiv – ina repetiziun dal favrer 2021.
Tuor e Camathias - «Tranter els devi per franc era concurrenza»
Per il 150avel anniversari da Flurin Camathias ed Alfons Tuor.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.
Alfons Tuor nascha mo paucas emnas avant Flurin Camathias. Omadus creschan si en in vitget sursilvan. Omadus s'engaschan per il rumantsch. Omadus èn umens dals pleds. Omadus èn cartents (e venereschan cunzunt Nossadunna). Omadus èn fitg attaschads a lur patria. Omadus vegnan er anc legids e cunzunt chantads ozendi.


text:
Il bab dal triep dal Piz Bargias ha stuì vegnir sajettà l'entschatta da matg en la regiun da Val S. Pieder e la mamma è gia vegnida mazzada il schaner a Pigniu d'in u da plirs auters lufs.
Luf cun emettur da GPS è emigrà en Austria
En il rapport pon ins er leger d'in luf dal triep da Beverin ch'aveva survegnì la fin da mars in emettur da GPS. Quel saja emigrà via Livigno e Vnuost e sa chattia actualmain en il Pitztal en Austria.
Quest luf aveva survegnì in emettur d'ina vart per spaventar el, perquai ch'el era vegnì pliras giadas datiers da vitgs e da l'autra vart er per survegnir infurmaziuns da ses viadis. La registraziun dals lieus mussa en moda impressiunanta, tge distanzas che lufs pon far entaifer curt temp.
Stgarps d'animals da niz
Mez matg èn vegnidas stgarpadas 15 nursas d'in luf en Surselva. Tschintg dals animals stgarpads èn morts immediatamain, diesch ulteriurs han stuì vegnir mazzads pervia da las blessuras. Otg ulteriuras nursas èn vegnidas blessadas, han dentant survivì l'incident, e duas autras nursas èn svanidas dapi lura. La saira suandanta han ins pudì narcotisar e munir cun in emettur da GPS in luf al lieu, nua che las nursas èn vegnidas stgarpadas.
Tenor il rapport èn vegnids confermads l'onn 2021 enfin uss 17 animals da niz stgarpads da lufs, numnadamain 15 nursas e 2 chauras.
Curta visita d'in urs en Grischun
Il cumenzament da matg ha l'Uffizi da chatscha e pestga plinavant survegnì differentas annunzias davart la preschientscha d'in urs brin en Grischun. Constatads èn vegnids mo ses fastizs. A maun da la successiun temporala da las annunzias è quest urs immigrà da l'Italia tras la Val Müstair en l'Engiadina ed ha probablamain puspè bandunà l'Engiadina suenter paucs dis en direcziun da l'Italia u da l'Austria.
Ord l'archiv:


text:
Merzligen
Merzligen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 406 abitant.
El cumün de Merzligen al se tröva a una altitüden de 509 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bellmund, Hermrigen, Jens, Kappelen.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Merzligen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1278 col nom de Merzelingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ina «populara» cun chapellas da tut la Svizra e lur sauts deditgads al resvegl da la natira, fluras en bleras colurs e temperaturas agreablas. Vus udis la chapella Echo vom Gätterli cun la mazurca «Maienzauber», ils Ländlerfründa Fürstenau cun il valzer «Maientraum», ils Schwyzerörgeli-Fründe Bärn cun il schottisch «Uf dr Bluemewiese», il Schanfigger Schwyzerörgeliquartett cun la polca «Churer Maiesässfahrt», la Chapella Erni cun il valser «Fiore di primavera» e bleras autras furmaziuns cun lur sauts da primavaira.
Ils tocs da l'emissiun
La musica populara dal Grischun e da la Svizra chatta ses lieu en questa emissiun.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Cuppa Spengler: Lugano ha mess a terra Tavau
Il HC Lugano stat danovamain en il final da la Cuppa Spengler. Ils Bianconeri han gudagnà il duel svizzer cunter il HCD cun 4:0 (1:0, 2:0, 1:0). En il final frunta Lugano sin il Team Canada.
En il final datti uschia la schanza per Lugano da prender revantscha per la terrada da l'onn passà. Lura era l'adversari en il final medemamain il Team Canada.
En il final cunter il Team Canada
Il gieu da gruppa aveva Dinamo Minsk anc gudagnà cun 7:4 cunter il Team Canada. En il mezfinal ha l'equipa dal Canada dentant giugà meglier e gudagnà cunter l'equipa da la Bielorussia cun 3:2 (2:0, 1:0,1:1). Il Team Canada stat uschia per la 21avla giada en il final dal turnier da tradiziun a Tavau. Quai dapi il 1986. Dapi lura han els gudagnà 13 giadas il titel.
RR novitads 18:00
Cuppa Spengler 2016 Resultats
Ils gieus vegnan commentads live al Radio Rumantsch.
Squadras a la Cuppa Spengler 2016


text:
La qualitad dal traffic tras las Alps na saja betg cuntentaivla e la situaziun saja anc sa pegiurada durant l’onn passà. Quai mussa in rapport da l'Uffizi federal da traffic. Sulettamain la mesadad dals trens da vitgira cuntanschian lur finamira pli u main senza retard – vul dir pli pauc che 30 minutas pli tard che previs. Mintga dieschavel tren haja in retard da passa 12 uras. Ils motivs per ils retards en tenor l’uffizi da traffic cunzunt dad tschertgar en l’exteriur. Las raschuns principalas èn plazzals e mancanzas da persunal.
RR novitads 10:00


text:
Jolanda Neff ha mussà ina cursa perfetga e gia baud pudì sa distanziar da l'entira concurrenza. Ella è vegnida il meglier a frida cun il percurs fitg tecnic a Tokio e la finala triumfà cun in avantatg da passa ina minuta sin sias cumpatriotas Sina Frei e Linda Indergand.
Per Jolanda Neff èsi l’encurunaziun d'ina grondiusa carriera, quai cun 28 onns. Cun quest titel olimpic ha ella gudagnà il sulet titel che mancava anc en ses palmarès, e quai suenter dus onns nua ch'ella ha cumbattì encunter diversas blessuras. Avant bun in onn e mez era Neff cupitgada fitg en il trenament en ils Stadis Unids, avant sis emnas aveva ella plinavant rut in maun.
In grond success èsi er per Sina Frei che gudogna argient tar ses emprims gieus olimpics insumma. Ed er per Linda Indergand dal chantun Uri è la medaglia da bronz il pli grond success da la carriera. Per l'entir trio èsi la pajaglia per las tschients e millis uras lavur e trenament.
Trumpada per las favuritas franzosas
Ina dira frida han las Franzosas stuì magunar en la cursa olimpica a Tokio. Loana Lecomte ch’aveva gudagnà tut las cursas da la cuppa mundiala da la stagiun è vegnida sisavla. Er la segunda favurita, la campiunessa mundiala Pauline Ferrand-Prévot n'ha betg persvadì. Suenter in bun cumenzament è la Franzosa crudada enavos sin il 9avel plaz.


text:
Cevi
Cevi o anca Scevi (Cevio in italian; Tschaabi in del walser de Busch) a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Valmagia, in del Canton Tesin. El gh'ha 1 163 abitant (dato del 31 Dicember 2013[2]) e una süperfiss de 14 km². El se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.
El cumün de Cevi a l'è tacaa ai cumün de Büdree, Bosch/Gürin, Briom, Camp, Cerentin, Furmazza (IT-VB), Lavizzara, Linesc e Magia.
Geografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cevi el se tröva a 23 km a nordovest de Locarn in de la Valmagia superiura. La gran part del teritori del cumün (64.6 percent) l'è de furesta. Un quart (25.1 percent) l'è montagnus, 5.2 percent l'è sfrütaa per l'agricultüra, e 5.1 percent a l'è residensial.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cumün l'è staa per un bel po' el paes principal de tüt el distret. In del 1858 la frazziun de Linesc la s'è destacada e l'è diventada cumün de per sò cünt.
In del 2006, i cumün de Cavergn e Bignasch i henn staa incurpuraa al cumün de Cevi.
Referenz[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Morges
Morges a l'è un cumün svizzer del distret de Morges, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.86 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 14890 abitant.
El cumün de Morges al se tröva a una altitüden de 374 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chigny, Echichens, Lonay, Monnaz, Préverenges, Publier (FR-74), Tolochenaz, Vufflens-le-Château.
References[Modifega | modifica 'l sorgent]
External links[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Media relaa a Morges su Wikimedia Commons


text:
Datiers da Domat ha ars sin l'areal da l'implant per far energia ord laina da l'Axpo. Quai ha la Polizia chantunala confermà envers RTR.
Tenor la polizia n'èn naginas persunas vegnidas blessadas. Datiers passa il traject da la Viafier retica, quella annunzia dentant nagin disturbi. Entant ha il pledader da la Polizia chantunala confermà ch'il fieu saja sut controlla.
Pliras truppas da pumpiers han gidà da stizzar il fieu. Tranter auter pumpiers da Domat/Favugn, da l’Ems-Chemie e divers Pumpiers da Cuira.


text:
La GVG è da l'avis che sch'i dat in ferm terratrembel, na basta betg pli l'agid dal pool. Il pool e in'uniun da 17 assicuranzas chantunalas. Il pool possia però be gidar cun 4 milliardas francs per onn. Tar in ferm terratrembel sco quel da Churwalden dal 1295 pudess quai però dar donns en l'autezza da 12 milliardas francs. Er sche la GVG quinta be mintga 500 onns cun in ferm terratrembel èn els da l'avis ch'ina assicuranza da terratrembels saja impurtanta.
Proprietaris da chasas cunter assicuranza obligatorica
Il grond adversari da l'assicuranza obligatorica è l'uniun dals proprietaris da chasas. L'uniun è cunter in'assicuranza che mantuna per 500 onns ils raps. Plinavant na vul l'uniun in'assicuranza obligatorica. Sur in'assicuranza privata saja quai er pussaivel da segirar ina chasa.
In model che tuttas dus varts chattan ina varianta pussaivla è l'uschenumnada «segirada cunter terratrembels cun ina obligaziun eventuala». Là ins paja be – en cas ch'i dat in terratrembel – in pitschen import da solidaritad.
RR actualitad 17.00


text:
Enfin che quel n’è anc betg vegnì giuadora na po la val betg vegnir averta. Tut tenor possia quai cuzzar insaquants dis u er in onn, di il geolog.
Ina bova da crappa ha bloccà ier saira enturn las 20:00 la Val Strem circa 1 km sur il vitg da Sedrun. Dapi lura è la val, ch'è cunzunt enconuschenta tar skiunzs da turas, serrada per tut traffic da persunas.
Fin a 200’000 m3 material
Vegnids a val sajan 120’000 - 200’000 m3 crappa grossa cun bler material fin. Ulteriurs 30’000 – 50’000 m3 material sajan schluccads ed en moviment. Ils proxims dis saja da quintar cun ulteriura crappa. Zonas d’abitar na sajan dentant betg periclitadas.
Tschiffada d’aua e reservuar cuverts
Plinavant èn vegnidas cuvertas la tschiffada d’aua da l’energia alpina en la Val Strem. L’ovra electrica Val Strem saja ord funcziun. Il provediment d’electricitad da la populaziun saja dentant segirà. L'infrastructura da l'Ovra electrica Val Strem ch'è sut la bova vegnia probablamain a restar per adina sut la massa da material, scriva l'Agentura da novitads rumantscha.
Era cuverta èn duas tschiffadas d’aua da l’Aua Cristalla, la corporaziun d’aua da la Val Tujetsch. Il provediment d’aua da la populaziun saja dentant era segirà. Sco il president communal da Tujetsch, Beat Roeschlin, ha ditg a l'Agentura da novitads rumantscha quintia el cun donns da milliuns francs.
Appel da spargnar aua
La vischnanca vegnia ad appellar la populaziun da spargnar aua, uschia Roeschlin vinavant. Bun la mesadad da l'aua da la vischnanca vegnia da questas funtaunas. L'aua che maunchi, na possia betg vegnir cumpensada daltuttafatg cun autras funtaunas.
La bova vegn!
Filmà da Samuel e Jeanette Giossi, Sedrun.
10 milliuns francs sut la bova
Sut la bova è vegnida la tschiffada d'aua da l'ovra electrica Val Strem ch'è vegnida renovada l'onn 2008 per var 10 milliuns francs.
Geologicamain interessant
La Val Strem è in object geologicamain interessant. Florian Amann, geolog a lETH a Turitg ha scrit sia dissertaziun davart la geologia en Val Strem. (guarda chaschetta)
RR novitads 11:00


text:
«Il kino da stad per Daniel Schmid» a Flem ha mussà e mussa anc films dal reschissur indigen. Quests films vegnan mussads sin il paz sper la Chasa Melna. Ulteriurs film èn da vesair en il Hotel Schweizerhof.
Reschissur da films ed operas
Daniel Schmid è naschì ils 26 da december 1941 a Flem. El è creschì si en l’Hotel Schweizerhof da ses geniturs Arthur e Carla Schmidt-Bivetti. Il film «Zwischensaison» (1992) regorda a quest temp. Durant ses studis ha Schmid lavurà sco schurnalist e translatur. A partir da 1966 ha el lura studegià a l’academia da film e televisiun a Berlin. Bainbaud ha el cumenzà a realisar films per la televisiun ed agens films.
A l’entschatta dals onns 1970 ha Schmid lavurà ensemen cun Rainer Werner Fassbinder, Rosa von Praunheim e Werner Schroeter. Enconuschent è el vegnì 1976 cun «Schatten der Engel», in film tenor in toc teater da Fassbinder. Grond success ha Schmidt gì cun il film satiric «Beresina oder Die letzten Tage der Schweiz» da 1999. Dal 1984 fin il 2001 ha Daniel Schmid era lavurà sco reschissur d'operas. Ils 5 d’avust 2006 è el mort cun 64 onns en consequenza da cancer.


text:
Ill Baccaiäd
Ai mé teimp… (di Pietro “Pedar” Rebecchi)
Gh’é dill rob ca pürtropp i giuan dal dé d’incö propi i san gn’an da che pärt ien vutä, al mond al và inans ma mé mia seimpar agh vagh adré.
Parlumm dill fotu, mé g’ho un album ca gh’é insima la mé vita in urdin crunulogich e di man in man port la mé ciavëta dal futograf par fänna stampä qualdüna e am sa cär, d’ogni tant, immagunim a guardäia e fä i coint cul teimp c’al passa inesurabil, i giuan no. I siguitan a fä di selfi dopa quand as rompa ‘l telefunein i trann dill marianass parché gh’é po’ gninta. Una vota gh’éra ‘l güst d’aspettä parché magäri al rüllein al gäva ancura tri fotu da fä ma s’at’ta śardäva a fä una fotu a un tond ad turtei o a un pär da scärp quand tò mär l’andäva a pagä svilüpp t’éra bon da ciappä un lävadeint parché t’äva trat via seint franch, o magäri t’incuminciäva un rüllein a Nadäl e t’al finiva in spiaggia cui tò amis chi luiävan parché i’aspettävan al negativ par fä un düpplicä.
Cmé difatti la Polaroid l’äva stüdiä ‘l sistema da fä dill fotu ca gniva föra sübit, cun dill macchin ca psäva di quintäi, i flash chi custävan un patrimoni e it fävan vegn’ i’occ’ ca parimma tütt di demoni, bisugnäva scrullä la fotu par fägh ciappä äria seinsa tuccäla e gh’era di culur ca sa t’iaviss pittürä cui pastéll i sarissan astä pössé lüstar e gh’éra seimpar vöin, ciuè mé,ca ciappäva dal luch parché l’äva fatt ill coran a quäldoin. Adèss tütt e sübit. Una vota t’andäva in gir e gh’era seimpar quälcadöin c’al t’arfiläva la macchina par fägh la fotu e mé, regularmeint, la fäva seinsa ciapägh deintar la tésta, chissà quant num ho ciappä.
Ai mé teimp par fä un videogioco gh’éra d’andä al bar, fä muneda, aspettä ca finiva i’ätar e sperä ca in sal pö bèll andass mia via la lüs, as śügäva cun dadré i’amis ca fäva ‘l tifu o i güfävan parché i vurivan smanatä lur, al padron dal lucäl ca sbraiäva parchè ciuccämma tropp e i vecc’ cul cärt in man ätartant parché i gävan da vusä fort par däs di num tra un tri ad baston e un Pulla śügä in dal mumeint sbagliä, una füméra ca pariva da stä in sl’ärśan dal Po ma cuncentratissim parché quand at vadiva gheimover sa gh’éra mia ‘d tulein in sacośa…finì ‘l divertimeint. La nossa ciat l’era una quälca mürèla o bancheina in giardein, al frëdd d’inveran e al cäd in estä, la mereinda pan e oli e quand propi l’andäva da lüssu pan, bütter e sücar, ätar che merende biologiche e bifidus regularis.
Buimma tütt in dla stéssa butteglia eppür é mäi mort ansöi, i s’nocc’ ieran plä cmé di pum da tèrra e magäri al fasulëtt par sügä ‘l sangu l’era seimpar cull. Al güst d’aspettä quälcosa e dopa godasla al gh’é po’, noi aspetämma un film al cinu pr’un ann e guäi a perdal parché ura c’al gniva föra in television na passäva tri, che po’ perdal l’era anca difficil parchè i stävan sö di mes.
Adessa ? T’al catt in dla réd intant cl’é sö. I film in tele i cuminciävan a ott e meśś, iar sira n’ho aspetä vöin ma tra reclam, una balla e cl’ätra quand l’é iniśiä Morfeo l’era sà sutta la piga c’al durmiva, figurumas mé, träva di badaion c’am lagrimäva anca ill tunsill Par cugniuss una fiuleina bisugnäva fä di gir c’at pirläva la tésta, pr’invidäla föra i sält murtäl e par tütt al rest pargä l’Ave Maria intant c’at süffläva l’Aida al cunträri, adèssa basta un click.
Ma la sudisfasion ? Anca andä a städi l’era un’ätra roba, alla duminca a trè ur e bonanott sartur, incö agh vuriss una segretäria parché i śögan a uräri impussibil, al dop disnä quand fa cäd e alla sira quand gh’é da barblä. La mé generasion l’ha vist chi cambiameint che e quälcadöin al sa meraviglia ca sum di nustalgich, par forsa, pär che ‘l mond al gira al cunträri, noi dvintum vecc’ e la nossa manera da viv la sparissa, menu mäl ca gh’é ill fotu, anca se abota ien in bianch e negar, i culur dla nustalgia. Par la prossima baccaiäda as vadum da ché veint dé parchè alla metä ad Farvär vagh in scena cun la növa cummedia ad la Famiglia Piasinteina e l’é un periud ca sum un brisinein impegnä a pruä. Gnan fäl apposta g’ho d’interpeträ vöin c’al sa ciama Pedar, almenu quälcosa resta seimpr’uguäl.
di Pietro “Pedar” Rebecchi


text:
Zaa
Azzaa (nom ufizial in italian: Azzate) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de 4 648 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,7 km² e 'na densità de 989 ab./km².
El paes el gh'ha tre frazion, var a dì Castell, Erba Mòll e Vegònn, e 'l se troeuva pròppi arent a Vares.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Azzaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Varianta nova
- Cabina da 150 plaz enstagl da 250
- Emprima etappa Nagens – Cassons, secunda etappa Flem – Nagens.
- Custs dad 80 milliuns enstagl da 150 milliuns.
Quatter indrizs ston vegnir bajegias enavos
Sco quai che Arno Krucker il president da la Pro Cassons di, haja el tema che quels quatter indriz sajan tuts sin la vart da Flem. La finala restass per Flem be la nova pendiculara sco ella è planisada davent da Flem si Nagens. Quai na fiss betg acceptabel per la Pro Cassons. Flem – Foppa e Foppa – Naraus stoppian restar, sche Flem vul esser attractiv.
Infurmaziun l'atun
Previs èsi d'orientar la populaziun e cun quai era la Pro Cassons quest atun. La dumonda da credit tar la vischnanca da Flem savess lura vegnir il fevrer a l'urna.
RR actualitad 07:00


text:
Cumissiun da scola
La cumissiun da scola seconstituescha sezza. Il cau dil departament dalla suprastonza communala fa part dad ella ex officio ed ademplescha per regla la funcziun da president. La cumissiun da scola ha quitau dil diever dalla legislaziun davart la scola dalla Confederaziun, dil cantun e dalla vischnaunca. Ella diregia e surveglia il menaschi da scola dallas scolas che vegnan menadas dalla vischnaunca.
Alla cumissiun da scola cumpeta sper las cumpetenzas menziunadas ella lescha da scola cantunala il sequent:
1. sco autoritad electorala l'elecziun e la visada dallas persunas d'instrucziun;
2. la preparaziun digl uorden da scola e digl uorden disciplinar per mauns dalla radunonza communala.
Per cumprar mieds d'instrucziun e material da scola dispona la cumissiun da scola dil credit fixaus el preventiv. Ultra da quei suttastattan las cumpetenzas finanzialas dalla formaziun als organs ordinaris dalla vischnaunca.
Ulteriuras informaziuns sut Formaziun.


text:
Presepi
I urìgin dal Presepi i en cristiane e i fan riferiment a 'na tradission dal II sécul dopu Crist, de festegià la nassüda de Gesü ind la grota de Betlèm, ind la qual se penseva che lü l’era vegnüd a la lüs. Ind al Vangel de San Lüca se cünta che la Madona, dopu avel fai nass, l’ha fai sü el pìcul ind una fassa e l’ha miss ind un "praesepe", donca ind un travis d’la stala.
Urìgin[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nom el par che 'l vegna de la vegia parola lumbarda persef (che 'l vör dì "mangiatoja di bes'c").
Ind i Vangel Apòcrif se parla invece de 'na grota cun el bö e l’àsin, tacadi al fiulin par scaldal cun el lur fiat. Ch’la rapresentassion chi l’ha gh’ha avüd un grand sücèss pupular. I frà cistercens i en stai i püssè fort sustenidù dal presepi, parchè i pensèvun che l’era impurtant de fà cunuss ben a la gent tüti i mument de la vita de Gesü.
L'invension dal presepi insì 'me l'è cunussüd al dì d'incö l'è invece de San Francesch d'Assisi. I particular i en cuntadi ind la biugrafìa dal Sant, scrivüda da Tumas da Celano. Lü l'ha scrit che dù smane prima dal dì de Nadal dal 1223, San Francesch el s’era acurdad cun Giuan Velita, signur de Greccio par celebrà lì la festività e fà ved a tüti i paisan i prublema che’l gh’ha avüd Gesü par fass acetà quand l’è vegnüd al mund.
Velita, vec e grass, impusibilitad a caminà l’ha dumandad de fà la rapresentassion a poca distansa dal sò castel, miga püssè luntan d'la gitada d’un tisson da part d'un fiöl. Stranament el tisson l’è sgulad a 'na distansa de püssè de 250 pèrteghe pissand el fögh ind un busch par rigulà pö sura d'i mass: l'è lì che l’è stai miss in pé el prim presepi vivent.
Artigianad[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tanti post i han fai dal presepi 'na vera art, cume Bèrghem, Nàpuli e la Val Gardena indùe l'abilità d'i artigiàn l’ha fai nass miràbil cumpusission. Anca incö gh'en artista ch'i fan sü Presepi in tanti stil: i rapresentun la natività ambientada in bàite de muntagna, spiage, cassine d'la bassa padana, capanine africane e quarté citadin de tüti i temp e de tüt al mund. I drövun i material püssè disparad, cume el sügher, el legn, la carta, el carton, el pulistirol, la teracota, i güss de nus de coch e quant àltor pöd ispirà la fantasìa.
Tradission[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Presepi, scund la tradission, el g'ha da es fai ind el dì de San Nicola o de Santa Lüsìa (Sant'Ambrös a Milan), par lassà però la grepia vöda. Ind la not de Nadal se metarà el butanin ind al travìs. La cumpusission la se cumpleta el 6 de genar, cun l'arìu d'i tri Re Mag vegnüdi da urient a purtà regal de or, incens e mira a quel che la stela cumeta l'ha indicad cume la lüs dal mund.
Bibiugrafìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gerhard Bogner: Das neue Krippenlexikon. Wissen - Symbolik - Glaube. Ein Handbuch für den Krippenfreund. Fink, Lindenberg 2003 ISBN 3-89870-053-4
- Erich Egg, Herlinde Menardi: Das Tiroler Krippenbuch. Die Krippe von den Anfängen bis zur Gegenwart. 2. Aufl. Tyrolia, Innsbruck 2004 ISBN 3-7022-2604-4
- Ursula Pfistermeister: Barockkrippen in Bayern. Theiss, Stuttgart 1984 ISBN 3-8062-0398-9
- Alfons Rudolph, Josef Anselm Adelmann von Adelmannsfelden: Schwäbische Barockkrippen. Theiss, Stuttgart 1989 ISBN 3-8062-0815-8


text:
Il Grischun ha gì il 2018 exact 2'674 persunas che han retratg agid social. Quai èn 23 persunas damain ch'il 2017. Il pli aut dumber da persunas che han duvrà ils davos onns agid social en il Grischun, èn stadas 2'738 l'onn 2016.
Situaziun en Svizra
En Svizra è tant il dumber da persunas che dovran agid social – sco era lur relaziun envers il dumber d’abitants, la quota da l’agid social – sa reducì. La quota è tenor l’Uffizi federal da statistica ida enavos da 3,3 sin 3,2 pertschient.
272'700 persunas an survegnì il 2018 almain ina giada ina prestaziun finanziala da l'agid social, quai èn 5'600 damain che l'onn avant. Pli u main vala la regla: pli grond che la vischnanca è, e pli auta è la quota da l'agid social.
Dapli en parts da la Svizra franzosa
En otg chantuns è la quota da l'agid social s'augmentà levet, tenor las cifras da l'Uffizi federal da statistica: Sviz, Glaruna, Schaffusa, Appenzell Dadora, Tessin, Vallais, Genevra e Giura. Da l'autra vart las pli bassas quotas han plirs chantuns da la Svizra Centrala e l'Appenzell Dadens.
RTR novitads 11:00


text:
Per Ornella Poltéra è il sport dapli che mo in hobi. Lantschà sia carriera sportiva ha ella cun il sport da passlung. Poltera ha era frequentà il gimnasi da sport a Tavau. Mo gia baud ha ella vesì che las cursas da passlung èn memia curtas. Cura ch’auters vegnivan gia al cunfin era il motor da la giuvna pir a chaud. Oz è il sport da passlung simplamain in grond hobi ed ella sa participescha sulet pli al maraton da l’Engiadina.
Maraton sut 3 uras
Sia gronda passiun è il sport da currer. Ils davos onns ha Poltéra er demonstrà tge classa ch’ella ha en quai sport, oravant tut sur las distanzas extremas. Ella è gia stada sin il podest al Swissalpine a Tavau, ina cursa da 78 kilometers sur culms e vals. Plinavant ha ella er gudagnà l’onn passà las cursas dal Transruinaulta e Transviamala. Per ina surpraisa ha Ornella Poltéra lura procurà il 2016 als campiunadis svizzers sur 100 kilometers a Bienna. En in temp sut nov uras ha ella cuntanschì l’arrivada sco segunda dunna e sco emprima en sia categoria. E dacurt è la giuvna da 26 onns currida l’emprima giada in maraton sut trais uras. Per ils 42,195 kilometers al city maraton da Vienna ha Poltéra duvrà 2:58:51 uras.
Trenadra persunala
Da professiun è Ornella Poltéra oz trenadra persunala a Domat. Il sport duai far plaschair, quai il motto da la giuvna sportista. Mintga trenament duai er esser in’aventura. Il pli gugent e sche pussibel trenescha ella giuadora. Per Ornella Poltéra è la natira la meglra arena per in trenament cumplet. Ed in sportist cumplet saja in sportist cun blera forza e cundiziun e vitiers ina buna coordinaziun. Poltéra na trenescha en emprima lingia betg sportists da classa, mabain persunas cun plaschair vid il sport, persunas che vulan er viver pli saun, mo ch’han franc era tschertas ambiziuns.
RR Sportissimo 17:00


text:
Dialet leventines
Variant e carateristighModifega
El dialet leventines el gh'ha di punt in cumün cui lenguv returumanz (che un temp eren spantegaa in d'un teritori ben püssee grand de quel del dì d'incö). Quela roba la süced suratüt in di dialet de la val püssee alta.
Tra i vari carateristigh del Leventines a trövum:
- La A toniga despess la se müda in d'una E averta (chì scrita 'me una Ä).
- La gh'è la prepalatizzaziun de la /k/ in d'una quai parola (cumpagn anca d'una quai parlada de la Val Magia e de la Val Verzasca): el ven föra un son che l'è cumpagn del tg di Rumancc.
- In de la val alta el gh'è nò la Ü, che l'è sustitüida de una U nurmala (inveci la Ö la resist anmò).
- Tanti N che in del Milanes gh'han un son nasal, chì vegnen di GN.
Esempi de dialet del VotcentModifega
La parabula de Fiö TrasunModifega
Ün sert om l'ha avüd düi fiöi.
U püssee giovan de chii l'ha dicc al pà: "Pà, dam la mè part dla roba cu 'm vegn!" e lüi l'ha dividüd a lò la roba.
E passoo mia täncc dì, essend ünid tücc, u fiö püssee giovan l'è näcc in pais luntan, e ignò l'ha träcc via o fäcc sò cul viv da scandalos.
E quand l'ha cunsümoo tütcoss u j'è stäcc üna gran fam in chel pais, e l'ha cumenzoo a 'vèi bisogn.
L'è näcc via e u s'è mess da ün abitant da chel pais ch'u l'ha mandaa in un sò logh a pasculä i animai.
E 'l vureva impinì la sò büsäcia dei giand ch'u mangiäva i animai, e nissün u ja 'n däva.
Essend nicc in sè, l'ha dicc: "Quäncc famei in ciä 'd mè pà vanzan pan, e mì möri da fam!
Am levarò e varò dal mè pà e aj dirò: Pà, hoo fäcc pecät contra 'l siel e contra tì;
Giä sun mia degn d'ess ciamoo tò fiö; fam com ün di tò famei".
E, levandus, l'è näcc dal sò pà. Essend amò begn da lunsg, u sè pà u l'ha vist, e u s'è moss a cumpassion e, nasendul incontra, u j'è cadüd a col e u l'ha basoo.
U fiö u j'ha dicc: "Pà, hoo fäcc pecät vers u siel e vers a tì; giä mì son mia degn d'ess ciamoo tò fiö".
U pà l'ha dicc ai sò famei: "Prest, purtè u prim abat, vestìl e dèj l'anel in la sò man, e i cauzet in pee;
e menèj ün videl grass, mazzèl, mangem e stem alegar!
Parchè 'stu mè fiö l'era mort e l'è resüssitoo; l'era perz e l'è stäcc truvoo"; e han cumenzoo a mangiä.
U sò fiö püssee vegg l'era in i camp; essend nicc e avisinoo a la ciä, l'ha sentüd a sunä e cantä.
L'ha ciamoo ün di famei e u j'ha dumandoo coss'eran 'sti rob.
E chest u j'ha dicc: "L'è nicc u tò fradel e u tò pà l'ha mazzoo ün videl grass perchè u l'ha truvoo salv".
U fiö u s'è rabioo, e u vureva mia nä ind; u sò pà donch l'è nicc fò e l'ha cumenzoo a pregäl.
Ma lüi u j'ha rispundüd e l'ha dicc a sò pà: "Eccomo, mi at servissi täncc ägn, e ho mai mencioo ai tò ordan; e te m'hee mai däcc ün ciavret par stä alegar coi mè amis.
Ma dapos che 'stu tò fiö, ch'u l'ha divuroo la sò part coi feman, l'è nicc, ta l'heet mazzoo ün videl grass".
Lü u j'ha dicc: "Fiö, tì ta seet sempra con mì, e tücc i mè begn hin toi;
e cunvegniva mangiä e stä alegar parchè 'stu tò fradel l'era mort e l'è resüssitoo; l'era perz e l'è stäcc truvoo".
Bernardino Biondelli, Saggi sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 45
Una nuvela del BucascModifega
Dialet de FaidModifega
A disi dunca che nii temp du prim prim re de Cipru, dopu che Gufree u j'ha cunquistoo la Tera Santa, l'è suceduu che una dama de Guascogna l'è näcia in pelegrinagg al Sepolcro e quand l'è nicia indree, ruväda in Cipru, la j'ha incuntroo quäi baloss ch'i l'han maltratäda. Sicome la pudeva mia dàss päs de 'stu tort, l'ha pensoo da nä a lamentàss dal re. Ma queidun i j'han dicc che la butava via la sò fadia, parchè lui l'era de vida inscì rilassäda e inscì poch de begn, che mia dumà u lassava passä chii di autri, ma tanti ch'i j'han fasevan a lui, u 'j supurtava tantu da gnuch, che l'era fign 'na vergogna; e intant quii che a i evan quäi cruzzi i se sfugavan col fäjen a più pudé. Quand la j'ha sentid inscì chela femna, disperäda da mia pudé vendicàss, tant par rebecàss un poo, l'ha fissoo de pizziä quel re; l'è näcia là pieisgend inanz a lui e la j'ha dicc: "Ul mé cjär scior, mì a vegni mia inanz a tì parchè ch'a speci vendeta du dispressi ch'i m'han fäcc a mì, ma in päga 't preghi da dìm com'è che ti feet a soportä quii ch'i 't fa a tì, che inscì impäri da tì a soportä u mé, che 'l sa 'l Signor, se mì 'l pudess fä, ta 'l daress intera, da sgià ch'a ti seet un bon purtadoo".
Ul re, ch'l'è sempra stäcc una lumäia, comè ch'u 's dassonass alora, u j'ha cuminzoo a vendicä la balussäda ch'i han fäcc a chela femna e l'è diventoo dopu d'alora un gran persecutor de tut quii che fasevan queicoss contra lui.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 627
Dialet de SgiurniiModifega
In dü temp dü prim re 'd Cipru, dopu cu Gofredu 'd Boglion l'ha fäcc la cunquista dla Tera Sänta, üna femna l'è näcia par devuzion a Gerusalem par visitä u Sepolcru dü Signor. Quand l'è turnäda indree, l'è passäda da Cipru, indova l'è stäcia insültäda e disunuräda da quai birboi. L'è bee näcia dal giüdas, lei, ma l'ha ebiüü mia d'evasion: alora cuss l'ha fäcc? L'ha pensou 'd nä a lümantäss cünt u re, propi cün lüi. U j'é bee stäcc quii cu ghi han dicc cu la saress näcia par nota, parché u re l'era un poutron, gnänca un bris temu, un pòuru ner, infin, cu l'era gnänca bon a castiä quii ch'u insultauan a lüi, fign u punt cu 'n pudeva purtä. Iscì avisäda, la femna la cumenzava a perd la sparänza 'd pudei vendicäss dü dispressi ch'ugh i avevan fäcc. Tut a un bot, l'ha pensou 'd nä lei stessa dü re par däj, umen, una bona sgurlia. L'è näcia e u j'ha dicc coi gutoi ai ögg: "Incöi mì sem nicia chiö mia in la sparänza 'd vess vendicäda di maltratament cu mi han fäcc i vöss oman; sem nicia par pregäu d'insegnäm cum l'è cu fed vüi a purtä, senza mäi lamentäu, tücc i insült cu 'v fän sempra: nota 'd pionda, fazil cu possi fä autretant änca mì, 'dree u vöss esempi".
U re, cu fign a chel dì u s'era stäcc vidéi poutron, senza sängh, u s'è cumè dassonou a quisti parol; l'ha cumenzou dal castiä quii cu i avevan fäcc i dispressi a la femna, e dapous l'è sempra stäcc parou a fäss respetä e fä respetä i autri.
ibidem, pag. 628
I nümerModifega
I mes de l'annModifega
Pruverbi per paesModifega
ParsóniModifega
- A cà sò, véisc la vaca dal bò.
- Om pädri a mantignìi cent fiéi l'è bón, cent fiéi a mantignìi om pädri hénn mia bói.
- Se piòu al dì dl'Ascensión, i vach van sgiù pal valón.
BéidModifega
- A 's pò mia cantàa e portàa la cróus.
- L'è méj un bón amis che cent parent.
- Per nota, canta mia l'orb.
- Persónn di cavéi róss, chi no i crómpa no i conóss.
- Se a 's vòu ricév on s'giaf o una pasciada, a 's gh'va nà da un amis.
SgiurnìModifega
- A 'gh ua om centesim a cominciä e déis a finì.
- Al padrón al rüva adoss senza savèl e senza vedèl.
- Ancéi in man a canaj, féman in man ai saudäd e cavai in man di fräi, guaia!
- Cärn cürva fa bón sangu.
- I oman a gh'hann i ägn ch'a sentan e i feman chii ch'a mossan.
- L'è l'om, ch'a cüra i camp.
- Vardägh int in do cör a la sgent a 's pò mia.
CavagnäjModifega
- A Natal, al sbadagg d'un gal.
CiróniModifega
- Änn de nev, änn de fen.
- Ci l'é cuntent, l'é sciór.
- Fà del begn ai äsan u 's vegn mal inconträi.
- I ciòch e j'han sémpre sed.
- I nuri niri ä fann tupu l'aria.
- Per unu cata u se 's taja vìi migni una piänte.
- Sa l'é um bel bò, de 'd bel pér e grand, u vegn bei inci i vidéi.
- Sa no è 'l luf, al sarà can.
- Tanti gugiäd ä fänn um cumascél.
- Une femne par cimin, un prevet par campanin.
- U ved piondo pulid um prèved e un ciavréi che um prèved deparlù.
ChisgiögnaModifega
RossüraModifega
- A 'j va malfidàss du can ch'u boia mia.
- A Sant Andrea u monta l'invern in cadréa.
- I amis i henn i sold.
- Lavä la testa a l'äsan, u 's perd la brüs'cia e ul savón.
- Quänd ch'a l'è ann basest, a 's maridan tücc i carogn e tampest.
- Quänd che tücc i präi a fann radasì, tücc i sciüch a fann mia castegn.
- Se i ärbri a fiorissan de 'd mäisg, u 's fa castegn cul dräisg; se i ärbri a fiorissan de 'd giügn, u 's fa castegn cul pügn.
- Tücc i mis u 's fa la lüna e tücc i quajói i vónn dìn üna.
- Ul can d'aurì u l'ha mäi majóo 'l lüu.
- Ul tredasin d'aurì u tegn quaränta dì.
- U pò mia mancä ul can d'aurì!
CalpiögnaModifega
- Ai set l'è 'mò bunóra, ai derset l'è 'na bel'óra, ai vintiset o cantä o crapä.
- Cu la prim'aqua ch'u pióu d'aurì, lavè begn la cjà s'a vurì mia dasgräzzi in quantità.
- I zòp e i róss, gnä 'l diàuru u 'j cunóss.
- La fam, l'amór e la tóss, i péissan lóu a fàss cunóss.
- Nissün u 's cunóss daparlüi.
- Par nota u canta gnä 'l merlu.
- Sant Andrea marcant da néu, e Sant Ambrös marcant pionda gröss.
- Santa Catelini l'è 'nä marcantini, Sant André u sta migni indré e Sant Ambrös l'è 'n marcant gross.
- Se t'u ciapä una pasciäda, va' da un äsan.
- Ul can d'aurì u l'ha mäi majó 'l lüu.
- Ul mes fauréi m'ha dumà vintot, ma s'u n'ess dimà déis saréss méj cent bòt.
- U 's pò cumadä tüt, fórz che 'l cöl.
- Varda mäi 'n bóca a 'n caval se u 't l'ha dacc cumè regal.
QuintModifega
- A Carendaurì, l'è bon se u vegn sgiü i stii.
- A un camp u 'j va tre rob: bel temp, bona semenza e bói bräsc.
- A vess trop bói u 's passa par cojói.
- Büsögna tacä sot l'äsan andó ch'u comanda ul padrón.
- Cun püssee l'è mäiro l'äsan, püssee u 'j va dree i moscj.
- Gnè 'd marz gnè d'aurì tö fò mia i tö vistì; im maisg fa cum ti vö tì.
- I légg e i prasói i hénn pai pòvri cojói.
- In ogni cjä u j’é ‘l sö dafä e ul sö paissä.
- I pruverbi di vigg i hénn boi da fä cavigg.
- La colpa l'è 'na bela tosa, ma nissügn i la vónn.
- La néu d'aurì l'è tanto ledam.
- Pan e nós, mangiä di spós, pan e curtel, mangiä da cägn.
- Piesgì um bel marz, ma ghignee s'u piäsg aurì.
- Quand che la bedra la büta ul bütón, la cjàura la scüsa senza ul padrón.
- Quand che ul ciel u fa fanestra, u vegn sgiü aqua sü la testa.
- Santa Catarina, se la trova la néu a la scima la porta a la cassina, e se la la trova al pian la la porta sui montagn.
- Se la Fibia la met u capel, büta la fàucc e ciapa u rastel.
- Se sgianéi nu sgèra, se fauréi nu fregia, se marz nu fa ul mat, aurì u farà per tücc tri.
- Se u piòu u dì dl'Ascensión, u va tütcòss in perdizión.
- Terza aurianza, tira dré quaranta.
- U 'j va sentì tücc i campann prima da giüdicä.
- U 's conóss la castégna a la pèrtia, ul pörcj dòpo mazzóo e ul neguzziant dòpo crapóo.
DalpModifega
- Cjàura che mängia la vegn a cjä daparlei.
- La vaca a cjä sò la fa stä ul bò.
- Par nota o canta gnä ul cucù.
- Se aurì no maniss, mäisg non compariss.
OschModifega
- I böi a 's ciapan pai cörn, i feman pai cuvazz e i oman pa la parola.
- Scóva nòva a scóva begn, ma scóva piü iscì l'änn ch'u vegn.
- Dré l'älba róssa, o ch'u fioca o ch'u bófa.
- Carnavä tüzzón, Pasqua gentil.
- Sa l'é mia um bò, l'é una vaca.
- Santa Catalina, marcanta da farina.
- Chi ch'as marida in bona lüna in térman 'd növ mis mena la cüna.
BidreeModifega
- A la Madona Candelora de 'd l'invern sem fora.
- A maä da crapä u sa sta mal da murì.
- Cand cje l'è róss u ciel, u Signór u fa u pan d'òr.
- L'änn basest l'è gram par gent e bes'cc.
- Mäi nä cuntr'aqua a tö la spusa!
- Santa Barbura e San Simon, ch' 'm cüran da la saeta e dal tron.
BibliugrafiaModifega
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan/ Bellinzona, 1952.