text:
Naster
Al naster 'l è na banda sutìla 'd soquànt materiē diferèint, cùma la stòfa, la plàstica u la cherta, ch' la pōl servìr per lighèr di quèl, fer dal decurasiòun, u anca p'r un quèlc significhê simbòlic, cùma furmèr dal cuchèrdi, dal porta-m'dàj, e vgnîr tajê in dagli inavgurasiòun e ai traguèrd 'd soquànti impréśi spurtìvi.
I naster ed stòfa
I naster ed stòfa, cùma 'd cutòun, 'd lèin, 'd polièster u 'd poliamìde, i pólen vgnìr tisû in sìma a di tlèr ch' i prepèren piò pês in dal stès mumèint, cun dal cimóśi ai fiànc p'r ognùn, u piotòst, per qui 'd polièster, in na pèsa sóla, ch' l' a'rà pò da gnìr tajèda p'r al lung in tanti bandi sutìli (i naster) cun 'na tècnica a ultra-sòun, ch' la ferma i sbavamèint 'd fil 'd polièster u sintètic.
Egli armadûri di naster i pólen èser a tela per quèla piò śèimpia, a canvàs, a dir piò sustgnùda, a gro grèin, a fórma 'd spighê (lisca 'd pès), a rèś u dòpi rèś p'r avér 'l efèt lìs, e vìa descurènd. I naster i càmbien anca in dl' altèsa, vìst ch' a s in càta da quī elt 3 mm, 5 mm, 8 mm, 10 mm, su su infìn ai 66 u anca ai 100 mm.
I naster tisû i vinen druê in dal decurasiòun 'd pachèt ed preśèint, per blìr di vistî u per sustgnîr e der robustèsa a soquànti cuśdûri, cum' a quìli dal fònda del brèghi e 'dl arvultamèint in dèinter edla stófa 'd soquànt giachèt u vistî.
El scrìti in sìma ai naster
I naster, ch' i sìen ed stòfa, ed cherta u 'd plàstica, i pólen purtèr seg dal scrìti, mesàġ 'd areclàm u 'd avgùri u 'd na quelc ètra sorta: el scrìti in sìma ai naster i gh' pólen vgnìr stampèdi (rotatìva, tampugrafìa, sérigrafìa, termotrasferimèint, impresiòun a chèld, sublimasiòun) u in dal chèś di naster tisû, gnìr calèdi in dal stès mèinter ch' a s è drē a tès'r-i.
Al naster stampê u intarsiê cun già el scrìti ség, strulghèdi in dla giùsta manéra, 'l è la premèsa per cavèr-gh-en fòra, tajènd-el in pcunsèin cìc, el diferèinti etichèti 'd infurmasiòun da cuśìr pò atàc dèinter i gulèt del camìśi u dal màj u di vistî, etichèti ch' i staràn lè a dìr-es al nòm edla fàbrica 'd produsiòun, la tàja 'd vistibilitê, la cumpuśisiòun dal tisû e gli acortèsi p'r i lavàģ.


c: text/html

text:
Canton San Gal
El Canton San Gal (en todèsch: Kanton St. Gallen (Jutt·infurmaziòn)) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'òcupa 'n àrea de 2,026 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 483156 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La capitàl del cantù l'è la cità de San Gal
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de San Gal l'è sitüàt endèla part nordorientàla de la Svìsera. L'è delimitàt a nòrt del Lach de Costànsa (Bodensee). A èst la àl del Réno la sègna 'l cunfì co l'Austria (Vorarlberg) e col Principàt del Liechtenstein. A sud el cunfìna col Cantù dei Grigioni, col Canton Glaruna e col Canton Svit. A ucidènt el cunfìna col Cantù de Zurìgo e col Canton Türgovia. I dù cantù de l'Apenzèl (Apenzèl de Dét e Apenzèl de Föra) i è circondàcc completamènt dei teretóre del Cantù de San Gal.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I teretóre del cantù de San Gal i reprezènta le aquizisiù utignìde 'ndèl arch dei sècoi de l'abasìa de San Gal. La fondasiù l'è bazàda sö la legènda ligàda al frà irlandés Gallus (presapóch 550–620 o 640), che 'l gh'ìa stabilìt en éremo de le bànde del fiöm Steinach endèl'an 612. Entùren al 720, en sentenér de agn dòpo de la mórt de Gallus, el prét alemànno Othmar el fà fà sö 'na abasìa e 'l ghe dà nòm Abasìa de San Gal. Endel'an 926, i invazùr ungherés i g'ha atacàt l'abasìa e i paés tacàcc. Entùren a l'ann 1205 l'abàta 'l vé 'ndignìt del tìtol de prìncipe de la céza endèl Sacro Romano Impero. Endèl 1311, la cità de San Gal la deènta 'na lìbera cità imperiàla. A pàrter piö o méno del 1353, le corporasiù, guidàde dei tesidùr, le g'ha utignìt el contròl del goèrno de la cità. Endèl 1415 la g'ga crumpàt la sò pròia libertà del Rè todèsch. Endèl 1405 la regiù de Appenzell, posedimèncc de l'Abasìa la s'è ribelàda e 'ndèl 1411 l'è deentàda aleàda de la Confederasiù Svìsera . Quach més piö tàrde, pò a la cità de San Gal la se önés a l'aleànsa.come mèmbro pié de la Confederasiù e 'ndèl 1457 la se lìbera del töt del contròl del l'Abàte. Endèl 1451 però l'abasìa de San Gal la deènta pò a lé aleàda de Zurìgo, Lucèrna, Svit e Glaruna che i éra ach mèmber de la Confederasiù. Al prensépe del 1490 i quàter cantù, i vé apogiàcc del Abàte cùtra la cità de San Gal e 'l cantù de Appenzell. La Confederasiù la èns e la ciàpa posès de la cità. A pàrter del 1526 el sìndech Joachim von Watt el g'ha 'ntruducìt la refùrma endèla cità de San Gal. La cità la vegnarà isé cunvertìda a la nöa religù refurmàda ma l'Abasìa la restarà 'nvéce catòlica e la restarà 'n baluàrt catòlich en confrónt a la cità protestànta 'nfìna al 1803. Ai tép de la Repüblica Elvética l'è deentàt part del cantù de Säntis. Chèsto l'è stat pusìbil apéna dòpo la secolarizasiù de l'abasià avignìda 'ndèl 1798. Endèl 1803, segónt i acòrdi ciapàcc co l'At de Mediasiù la regiù la s'è ünìda a la Confederasiù Svìsera come Canton San Gal. La custitüsiù la egnarà 'n vigùr endèl 1890.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A pàrter del 2003, el cantù de San Gal l'è spartìt en 8 distrècc eleturài (en todèsch: Wahlkreise) en sustitüsiù dei distrècc (Bezirke) en vigùr 'nfìna a alùra.
- Rheintal, che g'ha per capitàl la citadìna de Altstätten
- Rorschach, che g'ha per capitàl la citadìna de Rorschach
- Sarganserland, che g'ha per capitàl la citadìna de Sargans
- See-Gaster, che g'ha per capitàl Rapperswil-Jona
- San Gal, che g'ha per capitàl la cità de San Gal
- Toggenburg, che g'ha per capitàl la citadìna de Lichtensteig
- Werdenberg, che g'ha per capitàl la citadìna de Buchs
- Wil, che g'ha per capitàl la citadìna de Wil

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'Uomo che verrà
L'uomo che verrà (L óm ch'al vgnarà) 'l è 'n film dal 2009 ad Giorgio Diritti gnû fóra in dal sali itagliàni al 22 ad Śnar dal 2010. 'L è stâ girâ in Dialètt bulgnais, cun di pès in itagliàṅ e in tedésc.
Ambintâ in dal 1944, al film al cònta gl'avenimènt ch'i èṅ gnû prima dal masàcar ad Marzabòt, vist cun i òć dna putìna 'd òt an. 'L è stâ girâ a Radicondoli in pruvìnsa ad Siena e in Pruvénzia ed Bulåggna, cun un budget ad 3 migliòṅ 'd euro e 'l apòǵ ad Rai Cinema e dal Ministér di bèṅ culturài.
L'uomo che verrà 'l è stâ preśentâ al Festival dal film ad Róma in dal 2009 in du 'l à vins al prèmi Marc'Aurelio 'd òr dal pùblic e anc al prèmi dla giurìa. 'L à anc vins tri David di Donatello e tri Nàstar 'd argènt.
In dla cupertìna dal disiunàri di film dal 2011 di Morandini, ch'i gh'an dat 4 stéli, a gh'è in sima na foto dal film.
Sunt
In d'l invèran dal 1943 in s'l apenèṅ emigliàṅ, la pìcula Martina (Greta Zuccheri Montanari), 'd òt an, la viṿ cun i genitór e cun la sò famìja numróśa, ch'la fà fadìga a tiràr avànti. Da quànd al sò fradlèṅ più pìcul 'l è mòrt, Martina l'à śmis ad dascórar e i sò amig i la tóśan in gir, ma al sò duciàdi dal mónd ch'a gh'è lè 'd intóran i èṅ dimóndi prufóndi. Purtròp la guèra la riva anc in dal sò muntàgni quaciàdi dla néṿ, i rìvan i tedésc, sèmpar più invadènt, e anc di grup ad partigiàṅ.
Lena (Maya Sansa), la màdar dla putìna, la rèsta incóra préggna e Martina la tèṅ 'd òć i nóṿ méś dla gestasiòṅ. In cal mèntar al vicéndi dla guèra i ś mìsćian sèmpar da piò cun quéli dla vita ad tut i dè: al bucâ, i sést fat in dla stala, i caplét fat in cà p'r al dóni cun tant ad tulér e canèla, la pcarìa dal ninèṅ, i amór di śóvan e la prima cumugnòṅ.
Al fradèl ad Martina al nas in cà a la fiṅ ad Setémbar dal 1944, ma quand a nas al dè, i naśìsta i rìvan in cal campàgni lè faghénd di rastrelamènt e i màsan sensa cór 560 parsòni, principalmènt di vèć, dal dóni e di putèṅ dòp ch'i i aṅ muciâ sù in di simitèri, in dal cèśi e in di caśulàr, par quél ch'l è pasâ a la stòria cuma al masàcar ad Marzabòt.
Martina, ch'la gh l'iva fata a scapàr via, la vèṅ catàda li stés e saràda dèntar a na ciślìna insém a di àtri parsòni. Dòp avér sarâ i us, i tedésc i gh fìcan dèntar dal bómbi e i faṅ na carnificìna. La putìna, p'r un mìracul, la n s fà gnint e la tórna a cà ma la cata sól sò fradlèṅ e al cambri vódi. Dòp avér catâ sù la sésta cun al putèṅ dèntar e avér-ag cantâ la nana, la cata incóra la paròla.
Fra la véra e la finsiòṅ
Anc s'in di tìtui dal film a s diś ch'i persunàǵ e i fat i èṅ frut ad fantaśìa, al regìsta e al scritór i aṅ sercâ ad métar insém verità e finsiòṅ, cuma méj i psìvan. Difàti, soquànt di prutagunìsta dla pelìcula i èṅ visû dabòṅ:
- Don Giovanni Fornasini 'l éra un śóvan prevòst antifasìsta.
- Don Ubaldo Marchioni 'l è stâ masâ in s'l altâr dla céśa ad Casaglia. La pìsside ch'al tgniva in maṅ in cal mumènt la gh'à incóra un buś e un bòsul dèntar e l'è tgnuda da cat anc incō in dla céśa.
- Al partigiàṅ Lupo (Lóv), dla brigàda Stella Rossa.
- L'è véra la stòria ad dla dóna sòpa masàda in céśa parchè la n éra minga bòna 'd andàr fóra subìt cuma i gh'ìvan urdnâ i suldâ.
- 'L è vér al fat ch'utantaquàtar parsòni i èṅ stadi fati fóra cun al midrajadór in dal simitèri ad Casaglia e che un grup ad na stantìna ad dóni, vèć e putèṅ i èṅ stâ masacrâ a 'l intèran dna céśa dòp ch'i tedésc i gh'aṅ butâ adòs dal bómbi.


text:
Cità de Dìu
Cità de Dìu (in Portoghés se dis Cidade de Deus) l'è un quarté (bairro) de la part Zona Ovest a Rio de Janeiro, in Brasil.
L'è, prubabilment, el quartér püssè malandad e degradà de la Cità.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El quartér l'è stài custrüid in del 1960 quan gh'era amò el Stat de Guanabara, e Rio de Janeiro l'era la sò capital. El pruposit l'era quel de tirà via i puaret da le favelas de la cità.
Cul passà dal temp, però, la zona l'è diventada semper püsè pora e periculusa, e vüna de quele cun püssè viulensa de la cità.
Da i'ann '80 i han tiràd in pé d'le Asuciasiòn de vuluntariàd per salvà el quartér. Par fà quest, in dal 2002 i hann anca giràd el film Cidade de Deus, che'l cünta sü d'i prublema de la sò gent.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vivaldo, Coarcy: Memória da Cidade do Rio de Janeiro, 1988, Ed. Itatiaia, Rio de Janeiro, 401 pp., ISBN 8531902215


text:
Aadorf
Aadorf a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.0 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 8418 abitant.
El cumün de Aadorf al se tröva a una altitüden de 517 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bichelsee-Balterswil, Frauenfeld, Hofstetten bei Elgg (ZH), Elgg (ZH), Hagenbuch (ZH), Matzingen, Turbenthal (ZH), Wängi.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial of Aadorf (Todesch)
- Aadorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Aawangen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Ettenhausen TG in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Website of Ettenhausen (Todesch)
- Guntershausen bei Aadorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Website of Guntershausen (Todesch)
- Website of Wittenwil (Todesch)


text:
Vicebsk
Vicebsk (Biцeбck in abecee cirilligh; Vitebsk/BиTeбck in russ; Vitebsk/וויטעבסק in yiddish) l'è ona città de la Bielorussia del nord cont ona popolazion de circa 347.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la se troeuva in del nord del Paes, minga lontan del confin con la Russia e con la Lettonia. L'è 'l capploeugh de la voblasc' con l'istess nomm e l'è la quarta città del Paes per numer de gent che ghe viv.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vicebsk la ciappaa el sò nomm del fiumm Vic'ba, che 'l passa lì arent, prima de buttàss dent a la Dvina occidental. El primm document che ne parla de la città a l'è del 1021, ma el par che la soa fondazion la poda vess portada al 974, quand che la Olga de Kiev l'aveva ordinaa de fà sù ona città là indove prima el viveva el popol di Kriviči.
Vicebsk la s'è sviluppada perchè la se trovava in sù la strada tra el Mar Baltigh e 'l Mar Negher. In del 1320 l'è entrada a fà part de la Lituania, in del 1659 del regn lituan-polacch. L'era la capital de on voivodad. In del 1697 la ciappaa i diritt de Brandeburgh, che ghe daven a lee on bell poo de libertà comunai. Rivaa el 1772, l'è passada sotta a la Russia: anca in quella occasion chì l'è stada el cappoloeugh de ona provincia.
In quell temp la popolazion giudea l'è cressuda de bon: al princippi del XX secol la metà di gent che viveven a Vicebsk l'era giudea: tra quei gent là podom cuntà el pittor Marc Chagall (Mark Zacharovič Šagalov).
L'ha segutaa la storia de la Russia fina a la fin de l'URSS: in del 1991 l'è passada in la Bielorussia. Tra el 1941-1944 l'è stada occupada di todesch, che hann coppaa quasi tucc i giudee che viveva in del ghetto.


text:
UNESCO
L’UNESCO (a s lèś /juːˈnɛskoʊ/ in inglés) 'l è n'urganiśasiòṅ mundiàla misa in pē al 16 ad Nuvémbar dal 1945 ch'la s fà càrag ad tgnir a drē a 'l patrimòni culturàl dal mónd ch'a gh'è bèla e a purtàr avànti l'educasiòṅ, al siénsi e la cultùra. Al léngui ch'i dróan uficialmènt i èṅ 'l Ingléś, al Cinéś, al Francéś, 'l Àrab, al Spagnôl e al Rus.
'L è 'l acrònim 'd United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization ch'a vōl dir Urganiśasiòṅ di Paéś Unî par l'Educasiòṅ, la Siénsa e la Cultùra.
I èṅ mémbar dl'UNESCO (a 'l Utóbar dal 2011) 194 paéś più 7 mémbar śuntâ. Al sò quartēr generàl al s cata a Parì e al gh'à anc ssanta ufìsi regiunài stramnâ par tut al mónd.
Òṅ di còmpit dl'UNESCO 'l è quél ad tiràr śò na lista di patrimòni mundiài dal gèn'r umàṅ cuma l'è la Piàsa Granda ad Mòdna in dua a gh'è la Ghirlandèina o Frara cuma sità d'l Arnasamènt.
Da 'l 2009 la sò presidénta l'è la bùlgara Irina Bokova.
L'UNESCO l'à patî da spés di daspèt da part di Stat Unî (e anc dal Régn Unî) parchè i pinsàvan ch'la fus 'n òrgan in dal maṅ di cumunìsta e di paéś dal tèrs mónd, druâ par tiràr-'g adòs dal dascrédit. Gl'Americàṅ i s èṅ acsè tirâ via in dal 1984 par pò turnàr in dal 2003. Quànd pò al 31 'd Utóbar dal 2011 l'UNESCO l'à 'rcgnusû fra i sò mémbar anc la Palestìna, chi lōr, insém a Iśraēl, i aṅ tacâ a tgnir férum bèsi e finansiamènt.


text:
29 10
Ol dé 29 de utùer l'è 'l 302 ( 303 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 64 dé a finí l'an.
Ul dí 29 de utùer al è ul dí da pòost 302 ( 303 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 64 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Barcelona: Pasqual Maragall, Jaume Matas, Marcelí Iglésias e Martin Malvi, in representassiú de Catalunya, i ísole Baleare, l'Aragó e ol Migdia Pirineus (Mesdé Piriné), ghe i signa la Declarassiú costitütía de l'Euroresú Piriné-Mediteràne.
2004 - Spagna: ol goèrn al apröa ü decret ch'al permetrà aj sientífegh de fer resserca con sèlöle màder d’embriú
2005 - Terassa: La Federassiú Catalana de Korfbal la conseguiss ol pié recognussement de la Federassiú Internassiunala de Korfbal (IKF) de che a l'era mémber provisional a partí de l'an 1997, e se la convertiss in la pröma Selessiú Catalana.
1933 - Madrid (Spagna): s'al sélebra l'at fundassional de le Falange al teatro de la Comedia.
1969 - Califòrnia (i Stacc Ünicc): l'equip dirigit per l'informàtegh Leonard Kleinrock al envia ol pröm messas eletrònegh d'ün ordinadur de la Henry Samueli School of Engineering and Applied Science (Los Angeles) fí a ü óter sitüat al stanford Research Institute (apröf San Francisco), a travèrs d'Arpanet, l'embriú del Internet.
2004 - Roma (Itàlia): i cap de goèrn de la Üniú Öropea gh'i signa ol tratat cognossit come la Costitüssiú Öropea.
2004 - Clamart (Hauts-de-Seine, l'Ísola de Fransa, Fransa): Jasser Arafat al ingressa a l'ospedal militar de la sità.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi gh'è mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 29 de otober: Georges Brassens, cantant frances (n. 1981).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Basic Instinct 2
Basic Instinct 2 (Istìnt primàri 2) 'l è 'n thriller eròtic dal 2006 ad Michael Caton-Jones, séguit dal film campiòṅ 'd incàs dal 1992 Basic Instinct ad Paul Verhoeven. Qvést chè invéci 'l à muciâ sù dimóndi pôc. Custâ stanta migliòṅ ad dòlar, in di Stat Unî 'l è stâ 'n flòp clamuróś e 'l è stâ tirâ via da 'l sali dòp sōi darsèt dè ad prugramasiòṅ e gnanc siē migliòṅ fat sù. In dal rést dal mónd 'l à fat méj ma minga asè par parśàr i cònt, rivànd a trént'òt migliòṅ e siē in tut.
In dal 2006 'l à purtâ a cà quàtar Razzie Awards, p'r al film, par la Sharon Stone, par la senegiadùra e p'r al séguit più brut.
Sunt
La scritōra ad lìbar śai Catherine Tramell (Sharon Stone), dòp ès'r andàda a vìvar a Lóndra, la gh finìś in mèś incóra. Quànd a mōr cupâ un spurtìṿ, lì lē la s cata i òć adòs da qvéi ad Scotland Yard, cun 'l ispetōr Roy Washburn (David Thewlis) ch'l è cunvìns dabòṅ ch'la sia stada lē. La dóna la s catàva in màchina sèg, cun lò ch'al guidàva a tuta mént'r al gh dava anc na gratadìna in mèś a 'l mudàndi.
Al psicòlug Michael Glass (David Morrissey) al gh'à da far na perìsia par cònt di giùdas par védar s'l'è a pòst cun la tèsta ma l'è lē ch'la s fà śbavśàr adrē.


text:
Fernando Alonso
Fernando Alonso Díaz (Uviêd, 29 ad Luj dal 1981) 'l è un pilòta ad màchini spagnōl ad Formula 1 e 'l à vins i campiunâ mundiài dal 2005 e 2006 cun la scuderìa Renault. 'L Asturiàṅ adès al cór par la nòstra Scuderia Ferrari ad Maranèl e al n gh'à minga di prubléma a far-as inténdar parchè al dascór dimóndi bèṅ in itagliàn óltre che in ingléś.
Biugrafìa
Gl'inìsi
Alonso al taca a cùrar in màchina cun i kart, vinsénd 13 tìtui fra i śóvan, a rivàr a 'l 1997. In dal 1998 al vèṅ aduciâ p'r Adrián Campos, ex pilòta dla Minardi, ch'al gh fà pruàr na Formula 1 in dal sircùit 'd Albacete e 'l Asturiàṅ al fà védar ch'al gh sà far faghénd al stés tèmp dal vèć pilòta Marc Gené.
In segùit Campos al al fà cùrar in dal campiunàt World Series by Nissan e Alonso al riva prim baténd al rivàl Manuel Giao p'r un punt.
Alonso al fà pò da culaudadór par la scuderìa Minardi ad Fënza e al cur p'r al Team Astromega in dla Formula 3000 finénd quàrt, péna da drē a un śóvan Mark Webber.
2001: al debùt in Formula 1 cun la Minardi
In dal 2001 Fernando al fà al sò debùt in Formula 1 al vulànt dna Minardi: la màchina l'éra quél ch'l'éra, Alonso al mùcia śèr punt a la fiṅ d'l an, ma Flavio Briatore, al manager dla Benetton, al gh véd in lung e al al mét sóta cuntràt cuma culaudór p'r al 2002. Par la Renault, che in cal mèntar l'iva tòlt al pòst dla scuderìa ad Trevìś, al Spagnōl al fà sù quèl cuma 1642 gir ad test. Briatore al al tóś acsè par 'l an ch'al gh'à da gnir, a fiànc ad Jarno Trulli al pòst ad Jenson Button.
2003-2006: I sucès cun la cà francéśa
In dal 2003 Fernando al taca a catàr sù i prim riśultâ dla sò caréra: in dal gran prèmi dla Maléśia al partìs in Pole Position, in Braśìl al riva tèrs in na gara suspindùda prima dal tèmp mèntar in Ungherìa al vins la sò prima gara dupiànd la Ferrari dal futùr campiòṅ dal mónd Michael Schumacher. Alonso al finìs 'l an al sèst pòst in clasìfica cun 55 punt e quàtar pòdi.
In dal 2004 al mucia incóra quàtar pòdi ma sénsa vìnsar gnanc na gara ma tulénd la Pole Position in dal gran prèmi ad Francia.
Al 2005 'l è 'n an 'd òr par 'l Asturiàṅ ch'al riva tèrs in Austràglia ('l éra partî tredicéśum!) ma pò al mét in fila tri sucès òṅ a drē a c'l àtar parténd da la Pole Position (Maléśia, Bahrain e San Marèṅ) e piasànd-as in sima a la clasìfica. Al rivàl più impurtànt par lò 'l è al Finlandéś Kimi Räikkönen ma a Fernando a gh basta vìnsar in Francia, Germàgna (Nürburgring e Hockenheim) e in Cina, śuntànd-ag soquànt pòdi, par dvintàr al 25 ad Setémbar dal 2005 campiòṅ dal mónd in Braśìl. Anc par via di punt purtâ par Giancarlo Fisichella, la Renault la vins anc al tìtul di custrutór.
Fernando al vins al tìtul anc 'l an dòp, sèmpar cun al vulànt dla Renault in dal sò maṅ, cla vòlta chè còntra 'l ferarìsta Michael Schumacher. Al spagnól al partìs bèṅ vinsénd subìt in Bahrain e in Austràglia e rivànd secónd in Malèśia, muciànd acsè 28 punt còntra i 11 dal tedésc in rós. Turnâ in Europa al parìva ch'al ròbi però i psìsan cambiàr anc parchè Schumacher al vins a Iommla e a cà sua a 'l Nurburgring ma pò Alonso al gh rispónd a la sò manéra rivànd prim in Spaggna, Mònac, Gran Bretàggna e Cànada. La Ferrari la próa a far-as sóta vinsénd in di Stat Unî, Frància e Germàgna, sfrutànd anc al fat che in cal mèntar al gumi druàdi da lē (al Bridgestone) i anàvan méj ad quéli dla Renault (al Michelin) e che la federasiòṅ l'iva pruibî a la cà francéśa ad druàr un śavàj ciamâ Mass Damper ch'al la fava andràr più in présia spustànd i péś da na banda a cl'atra. A tri gari da la fiṅ 'l Asturiàṅ al gh'iva sōl dū punt ad vantàś su 'l rivàl quand Michael al vins in Cina e al gh và para ma 'l è pò prim par via di riśultâ più bèi. La śvòlta la riva in Giapòṅ quand Schumacher al śbraga al mutór quand 'l éra prim e Alonso al vins al mundiàl rivànd pò secónd in Braśìl da drē a Felipe Massa. Anc la Renault la vins al sò tìtul.


text:
Centre
La Centre (nòm uficiàl en fransés: Centre-Val de Loire) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 2,480,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 39,151 km², per 'na densità de 62 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Centre l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Cher, Eure-et-Loir, Indre, Indre-et-Loire, Loir-et-Cher, Loiret che i ragrùpa 20 circondàre (en fransés: arrondissements) e 842 cümü. La capital de la regiù l'è Orléans.


text:
Obfelden
Obfelden a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.54 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 761 abitant.
El cumün de Obfelden al se tröva a una altitüden de 430 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Affoltern am Albis, Hünenberg (ZG), Maschwanden, Merenschwand (AG), Mettmenstetten, Ottenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Obfelden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1246 col nom de Bickewilare. In del 1257 l'è staa menziunaa col nom de Lundenerun and Lunderun inferioris, in del 1311 col nom de Wolunsun e in del 1325 col nom de Tunsen.[1]
Infina al 1847 l'eva part del cumün de Ottenbach.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
845
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Vichingh i sachegen Paris, Melun e Ambürgh.
- Irlanda: el regn del Thorgest el Vichingh el finiss cunt el sò negament da part del re de Mide.
- Sicilia: i arab i cunquisten Ragüsa.
- 3 magg: l'Incmar el diventa arcivescuv de Reims.
- 22 nuvember: bataja de Ballon. El cunt de Vannes, el bretun Nominoe, el bat el re frances Carl II. La Bretagna la restarà indipendent da la Francia per alter ses'cent ann.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Carl de Pruvenza (m. 863).
- Rhodri, suvran gales (m. 905).
- Richild de Pruvenza, regina de Francia (m. 910).
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Abu Tamman, pueta e filolugh arab (n. 805).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Setèmber
Artécol in dialèt arzân
Setèmber (settembre in italiân) l' é còl di nōv di mèiş ed l'ân secònd al Lunâri Gregoriân, al cûnta 30 dé e l'é int la secònda metê 'd un ân civîl.
I sègn dal strèli ed setèmber în la Vêrgin e la Balânsa (dal 23 ), mèinter al stagiòun în l' îstê e l'avtûn (dal 22 o 23), difâti setèmber l'é l' ûltem mèiş ed l' istê e al prém ed l'avtûn.
Al nòm al deşvîn dal latèin "september", che a só vôlta al deşvîn da"septem", sèt, perché l'ēra al sètim mèiş dal lunari rumân, ch' al cumincêva cun al mèiş ed mêrs. Int al 37 l'imperadōr Caligola l'à cambiê al nòm dal mèiş cun "Germanico" in unōr ed só pêder ch' al gh' îva cól nòm, mó dôp la môrt ed l'imperadōr, al vîn masê, al nòm dal mèiş al tōrna còl uriginêl.
Ind l' 89 al nòm l'é stê cambiê incòra cun "Germanico", stà vôlta per festegêr 'na vitôria ed l'imperadōr Domiziano insém a i Chatti, mó ânca Domiziano al mōr, ânca ló masê, e al nòm dal mèiş l'é turnê còl ed è préma.
'Na véta cûrta l' à 'vû la rifōrma dal lunâri fâta da Commodo, dóve a setèmber a 'gh gnîva dê al nòm "Amazonius". Int al Lunari ed rivulusiòun francèişa l'ân al finîva a cavâl dal mèiş ed setèmber: fîn al 16/17 ed setèmber a 's ēra int al mèiş ed "Fruttidoro", pó a gh'ēra sînch dé ciamê "Sanculottidi", sê ind j ân bişestîl, dal 22 ed setèmber a la fîn dal mèiş a 's caschêva int al prém mèiş dal lunâri ed la rivulusiòun: "Vendemmiaio"
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Settembre trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Setèmber
Gennaio | Febbraio | Marzo | Aprile | Maggio | Giugno | Luglio | Agosto | Settembre | Ottobre | Novembre | Dicembre


text:
Oberriet
Oberriet a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rheintal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 34.51 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 8351 abitant.
El cumün de Oberriet al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altach (AT-8), Altstätten, Balgach, Diepoldsau, Eichberg, Koblach (AT-8), Mäder (AT-8), Marbach, Meiningen (AT-8), Rebstein, Rüte (AI), Rüthi. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberriet l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 891 col nom de Cobolo. Inturen a l'ann 1290 l'eva menziunaa col nom de Chobilwalt e in del 1417 el compar per la prima völta col nom de Oberriet.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Oberriet in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
San Zemiàn
Artéccol in dialètt mudnés
Sàn Žemiàn (Cugnìnt, 312 – Mòdna, 397), l'è stê väschev ed Mòdna e al vin cunsiderè un sànt da la Césa Catòlica.
L'è al sant protetór ed Mòdna e la sô fèsta l'è al 31 ed žnèr.
La vétta[modifica | mudéfica la surzéia]
Žemiàn l'éra ed famìa romàna. Al fò al diàcon dal väschev Antonio e al dvinté väschev quànd Antonio al muré. Al fò un ämm vutè a la religiòun, i fedél i l'arcórden pr'al potér ch'a s'giva ch'al gh'éssa sui dièvel; al fò per quäst ch'al gné ciamê a la córt ed Costantinòpoli, in-do l'andé a curèr la fióla dl'imperatór Gioviano. In dal 390 l'andé a un cuncéli cun Sant'Ambròš còuntra i ariàn: turnè indrê al s'fé aiutèr còuntra l'erešìa da di èter väschev ed la Rumàgna.
Miràcol[modifica | mudéfica la surzéia]
In pió dal viàž per curèr la fióla dl'imperatór, Sàn Žemiàn l'è cgnussù per èter dû miràcol.
In dal 452 Attila, al "flagèl ed Dio", gnù žò in Itàlia dal Vènet, al s'avšiné a Mòdna e al minaciò ed mätterla a fèr e fógh: i Mudnéš i dmandén aiùt a Sàn Žemiàn che cun del preghièr al fé gnìr žò la fumàna a lughèr la zitê: Attila a-n la vdé e al turnè indrê.
L'èter miràcol al fò quànd, in dal 1511, i francéš cmandè da Carlo d'Amboise i éren pròunt a atachèr Mòdna: la nòt tra 'l 17 e 'l 18 ed fervèr Sàn Žemiàn al s'parè davànti ai òç di francéš cùn l'aspèt dal dièvel. Inspavintè da ste apariziòun al capitàni e i suldè i scapén vìa a gàmb in spàla vérs Rubéra; e dimändi i murén andghè in Sèccia. Pòch tèimp däp anch al cmandànt al s'mazè a Curäžž.
Lébber[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- G. Boccolari, Aspetti di religiosita popolare nel culto di San Geminiano e di altri santi del modenese , Modena, ENAL-Universita del tempo libero, 1966.
- J. Molza, Alcuni miracoli e fatti all'ombra di San Geminiano, Modena, Stig, 1981.
- W. Montorsi, Geminiano e Zenone: due santi per una leggenda: con un cenno sulla Civitas Geminiana , Modena, Mucchi, 1993.


text:
Lengua ingriana
L'ingrian (nomm local: ižoran keeli) l'è ona lengua baltofinnega parlada in de la region istorega de l'Ingria, in Russia. Al dì d'incoeu l'è dree a descomparì, e l'è parlada domà de on centenee de personn. Quei che parla l'ingrian hinn recognossuu 'me minoranza del Statt russ.
Esempi de lengua: la deciarazion universal di Diritt de l'Omm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Kyik' inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät üts'tõõsõgaq vele muudu läbi käümä.


text:
Pief d'Ulmi
Pief d'Ulmi (nòm uficiàl en Italià: Pieve d'Olmi) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha 1 324 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) e 'l g'ha 'na superfìce de 19,4 km² e 'na densità de popolasiù de 68 ab./km² ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bunemers, Malagnin, San Daniel, Suspir, Stagn e Zibello (PR).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt de la popolasiù del cümü de Pief d'Ulmi l'è ilüstràda in de la tabela ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Mui'itɨ mu meri maɨjna cɨn a'utyajhuii maj ra'usɨɨmua'an tyamua'a naa ti'itɨ tɨ a'ij huarɨj itejmi jemi, 2mej mi meyan titaata'ixaate'en a'ij tɨ eenya'a a'araa. Ai mu aɨn pueen ɨ maj rujɨ'ɨ cɨn raaseij, ai mu majta maɨn pueen ɨ maj tyu'utyavaɨ mej hua'uta'ixaate'en ɨ tyaɨte ɨ nyuucari tɨ Dioj jemi e'ema'acan. Aɨ mu majta maun a'utyáuuca'a tɨ'ɨj huataseijre aɨjna ɨ Jesús tɨj na'a yu tɨ e'ire'enye. 3- 4Aɨ mu majta raatyajtuaa itejmi jemi maɨjna ɨ nyuucari. Me nyajta inyaa, a'ini nu'uri a'atyee nyej neyan ti'inmua'ate tyamua'a naa nyaɨjna cɨme'en, ayaa pu tina'amitejtya'acaa ineetzi tɨ i'ixa'apɨ'ɨn nyej timuaataiti'i yu'uxari jetze naijmi'i tɨj na'a ti'itɨ tɨ a'ij huarɨj pej pi raamua'aree, muaa Teófilo, mɨ pej va'acan cɨn ti'ityejvee, pej pi peyan tiraamua'aree tɨ ayan ti'ayajna a'ij mej meri timuaata'ixaa. 5Tɨ'ɨj aɨn Herodes auj ti'ityavaaca'a rey cɨme'e tɨj na'a aun tɨ huatacá'a u Judeeya, aa pu a'ahua'a e'echajca'a seij tɨ ti'ivaɨre'e teyujta'a. Ayaa pu antyahuaaca'a tɨcɨn Zacarías. Aɨme jetze pu ajtyama'acan Abiatar mej jetzen huanye. Ajta aɨn ɨra'ara'an, ayaa pu antyahuaaca'a tɨcɨn Elisabet. Ajta, aɨn, aɨme jetze pu ajtyama'acan Aarón mej jetzen huanyej. 6Rɨ'ɨ mu ti'ityetyaɨtestaca'a ɨ Dioj jemi aɨme ɨ maj hua'apua. Nain mu cɨn tya'arauraste ɨ tɨ tyu'utaijtaca'a ɨ tavastara'a, ajta ɨ tɨ cɨn tihuéijca. Capu ti'itɨj a'ij hua'aturaatya'acaa. 7Ma majta camu seij tiyaujca'a a'ini capu che'e rɨ'ɨriistaca'a tɨ Elisabet tiyauu a'ara'ani, a'ini mu'uri eihua vaujsicɨra'icaa aɨme ɨ maj hua'apua. 8Ayaa pu'u a'anaj tiraaruu aɨjna tɨ'ɨj auj va'acan cɨn ti'ivaɨra'acaa ɨ Dioj jemi aɨjna ɨ Zacarías, tɨ'ɨj raacɨ́'ɨ tɨ tyu'utyavaɨre'en u teyujta'a seica jamuan mej tiraatamuaɨ'ɨvejte'en ɨ Dioj. 9Matɨ'ɨj mi ra'antihuau maɨjna ɨ Zacarías tɨ ij aɨn utyarutya u teyujta'a tɨ'ij aun cuaane'e huátaira ɨ tavastara'a jemi a'ij mej ti'ijrɨ'ɨrajcaa. 10Tɨ'ɨj ari tyaja'ure'enye a'atzaj maj pua'a rata'iraca ɨ cuaane'e, aa mu e'etyu'uuca'a ɨ tyaɨte a pua'aque, metyenyuusime'en ɨ Dioj jemi. 11Aj pu i seij huataseijre ɨ Zacarías jemi tɨ'ɨj aun teyujta'a unú'ujvaaca'a. Au pu ɨrɨɨta'an pu pujme'en a'utyavaaca'a aɨjna jetze maj japuan rata'iraca ɨ cuaane'e aɨjna ɨ tevi tɨ huataseijre ɨ Zacarías jemi. 12Tɨ'ɨj raaseij, tyamua'a pu tyu'utatzɨn aɨjna ɨ Zacarías. Eecan pu ratzɨɨnya'acaa. 13Ajta aɨn tɨ huataseijre, au pu tajapua ti'ivaɨra'acaa ɨ tavastara'a jemi. Aj pu'i ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Zacarías, capej ti'itzɨɨnya'a. Dioj pu raanamuajri'i a'ij pej tyu'utyejnyuu ɨ jemin. Ayaa pu hui te'eme ijii, mɨ sej naijmi'i, aɨjna ɨ Elisabet, aɨ pu tiyauj a'ame mueetzi jemi. Ayaa pu nu'u ruxe'eve'e paj nu'u peyan raatámua'ati tɨcɨn Juan. 14- 15’Eecan pu rɨ'ɨ timuaata'asin, pajta huata'atyamua'ave'esin paɨjna cɨme'e ɨ pa'arɨ'ɨ. Majta ɨ tyaɨte, eihua mu huataujtyamua'ave'esin maɨjna cɨme'e tɨ'ɨj huanu'eihuan ɨ pa'arɨ'ɨ, a'ini va'acan pu cɨn tityaváa a'ame ɨ tavastara'a jemi. Che'e nu'u cai nahuaj ye'e nusu tejuin. Tɨ'ɨj hui huanu'eihuan tɨ yu auca'itɨ a'ame, aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj, aɨ pu jetzen ru'utya'a. 16Ayaa pu rɨ'ɨ hua'aruuren mui'icaca aɨme ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan mej mi majtahua'a raataxe'eve'en ɨ ruvastara'a ɨ Dioj ɨ mej mejmi'i ma ruurai. 17’Aɨ pu hui anacai huama'a a'ame cai ɨ tavastara'a. Ayaa pu che'eta na'a aɨjna jetze pu araujca'anyáa a'ame ɨ xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj tɨj aɨn tya'aráujca'anyajca'a ɨ Elías aɨjna tɨ ajmi'i ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan. Ajta ayaa pu che'eta na'a tye'entyujmua'areera a'ame tɨj tye'entyujmua'areeraca'a ɨ Elías. Aɨ pu rɨ'ɨ hua'aruuren aɨme ɨ mej hua'avaujsimua'a pueen ɨ tɨ'ɨrii mej mi majtahua'a hua'utaxe'eve'en ɨ ruyaujmua'a. Majta aɨme ɨ maj cai hua'atzaahuate'e ɨ ruvaujsimua'a, aɨ pu rɨ'ɨ hua'aruuren mej mi meyan rɨ'ɨ me tyítyaumuámua'araa mua'ara'ani matɨj aɨme ɨ mej rɨ'ɨ ti'ityetyaɨte. Ayaa pu huarɨni tɨ'ij rɨ'ɨ hua'uruuren ɨ tyaɨte mej mi ra'ancure'evi'itɨn ɨ tavastara'a. ―Yaa pu'u tiraata'ixaa. 18Aj pu i Zacarías pu ayan tiraataihua'uri'i aɨjna tɨ jemin huataseijre tɨcɨn: ―A'ini ye'i ti'irɨ'ɨri nyaj raamua'aree tɨ pua'a ayan ti'ayajna nusu cai, a'ini nu'uri vastacɨra'i inyaa. Ajta, aɨn tɨ nyaa jamuan, pu'uri ajta ucarij. 19Aj pu i aɨn tɨ ti'ivaɨre'e ɨ tavastara'a jemi, ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Ayaa nu antyahuaa inyaa tɨcɨn Gabriel. Au nu a'utyejvee Dioj tɨ e'eseijre'e. Aɨ pu nyaja'utaityaca'a nyej yatanyen, nyej ni timue'ixaate'en nyeijna cɨme'e ɨ nyuucari ɨ paj cɨn huata'atyamua'ave'esin. 20’Cunquijii, a'ini capaj tya'antzaahua a'ij nyej timuaata'ixaa, capaj che'e atanyuuva'a pua'ame. Ni capu che'e rɨ'ɨriista a'ame pej tyu'utaxaj tɨ yu auca'itɨ a'ame hasta na'a cai huanu'eihuan ɨ pa'arɨ'ɨ. Aj pu araurastejsin a'ij nyej timuaata'ixaa. ―Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Gabriel. 21Majta maɨn ɨ tyaɨte, majchu'eva'acaa maɨjna ɨ Zacarías a'atzaj tɨ huiraame u teyujta'a. Ayaa mu tyu'urihua'uraca'a a'iqui een cɨn ari a'atee tɨ mu nu'ujvee. 22Tɨ'ɨqui xaa huiirajraa. Tɨ'ɨj huiirajraa, capu che'e rɨ'ɨristacaa tɨ tyu'utaxaj. Ayaa pu'u rumuajca'a cɨn tihue'ixaatya'acaa a'ini capu che'e rɨ'ɨristacaa tɨ huatanyuuni. Aɨj mu cɨn raamua'areeri'i tɨ ti'itɨ huataseijre ɨ jemin u teyujta'a. 23Tɨ'ɨj ra'antipua'ari tɨ raacɨ́'ɨ tɨ tyu'utyavaɨre'en u teyujta'a, tɨ'ɨqui á'uraa ɨ ruche. 24Tɨ'ɨqui ayan a'utájucataca'a aɨjna ɨ ɨra'ara'an ɨ Elisabet. Aj pu i huatáuravaataca'a aujna u ruche. Ayaa pu a'atee tɨ cai huiraye'icaa ɨ ruchi'ita a'achu cumu anxɨ maxcɨra'i cɨme'e. 25Ayaa pu ti'imuajcaa tɨcɨn: ―Tavastara'a pu hui ayan naaruu ineetzi. Pu'uri ayan ra'aranajchaca'a tɨ ayan naaruuren nyej ni cai che'e ti'ityevi'ira'a ɨ tyaɨte jemi nyaɨjna cɨme'e nyaj cai tiyauj na'ara'ani. 26Tɨ'ɨjta tyajauma'aca arájsevi maxcɨra'i, Dioj pu raataityaca'a aɨjna ɨ Gabriel tɨ u a'atanyén aujna Nazaret, chajta'a tɨ jetzen ajtyama'acan au tɨ huatacá'a Galileeya. 27Raataityaca'a tɨ u a'atanyén aa tɨ e'eche aɨjna ɨ Mariiya ɨ tɨ ari tɨmua'a huatyeviche'esin aɨjna jamuan ɨ José, aɨj tɨ jetzen huanyej ɨ David tyaacan. Capu xɨ a'atɨ jamuan huahuii aɨjna ɨ Mariiya. 28Tɨ'ɨqui aun a'utyajrupi a'u tɨ e'eche. Aj pu i aɨn tɨ ti'ivaɨre'e ɨ tavastara'a jemi, ayaa pu tiraatataujte tɨcɨn: ―Aja'ɨmɨ, Mariiya, mɨ pej Dioj jemi tya'ancura'asin. Tavastara'a pu a jemi huatyejvee. 29Eecan pu utyaavatzɨ ɨ tzajta'an tɨ'ɨj ayan tiraata'ixaa. Eihua pu ti'imuajcaa a'iqui huataujmua'a ɨ nyuucari tɨ raataxajtaca'a. 30Tɨ'ɨqui ayan tiraata'ixaa aɨjna ɨ a'atɨ tɨcɨn: ―Capej ti'itzɨɨnya'a, Mariiya. Muaa pa rɨ'ɨ raata'a ɨ Dioj. 31Muaa pa a'utajucata. Muaa pa tiyauj pua'ame, tyaatacan. Ayaa paj raatámua'ati tɨcɨn Jesús. 32Ajta, aɨ pu va'acan cɨn ti'ityavaa a'ame. Ayaa mu hui majta raatamuá'amuatya'a mua'aju'un tɨcɨn Yaujra'an ɨ Dioj tɨ nain cɨn antyujmua'aree. Ajta, Dioj tɨ ta'ivastara'a, aɨ pu raata'asin tɨ te'entyarute aɨjna cɨme'e tɨ David tyaacan cɨn ti'ityavaaca'a. 33Ajta aɨn pu tihua'utaijte'esin tɨj na'a rusen cɨme'e aɨme jemi ɨ maj Jacobo jetze huanye. Ajta capu a'anaj ra'antipua'ari tɨ aɨn tihueitya'a a'ame. ―Ayaa pu'u tiraata'ixaa. 34Tɨ'ɨqui ayan tiraataihua'uri'i aɨjna ɨ Mariiya tɨcɨn: ―A'ini ti'irɨ'ɨri tɨ ayan tyaja'ure'enyen a'ini canu a'anaj tyaata'a jamuan huahuii. 35Ajta aɨn tɨ ti'ivaɨre'e ɨ tajapua, ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj aɨ pu a jetze rávaɨjtzi. Ajta aɨjna cɨme'e tɨ muaacánajsin, aɨj pu cɨn, aɨjna ɨ pa'arɨ'ɨ tɨ nú'eihuan, tavastara'a pu huatyáura'ate'esin. Ayaa mu majta raatamuá'amuatya'a mua'aju'un tɨcɨn Yaujra'an ɨ Dioj. 36’Ajta aɨn a'ihuaara'a, aɨjna ɨ Elisabet, aɨ pu hui tiyauj a'ame tɨj ajta ari ucarij. Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn yee capu che'e rɨ'ɨri tɨ tiyauj a'ara'ani. Ma ajta, pu'uri a'atee arájsevi maxcɨra'i tɨ autajuca. 37’Ayaa pu'u a'ini nain pu ti'irɨ'ɨri ɨ Dioj jemi. Capu me'e e'e ti'itɨ tɨ muare'eri ɨ jemin. 38Tɨ'ɨqui Mariiya ayaa tyu'utanyúu tɨcɨn: ―Nain nu cɨn tiraatyavaɨre'esin ɨ nyavastara'a. Che'e ayan tyaja'ure'enye a'ij pej peri tinaata'ixaa. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Mariiya. Tɨ'ɨqui á'uraa aɨjna ɨ tɨ ti'ivaɨre'e ɨ tajapua. 39Ajna'ɨmɨ, ca'anacan pu a'umej ɨ Mariiya a'ahua'a chajta'ana jetze ɨrij tɨ a'ava'aca au tɨ huatyacá'a u Judeeya. 40Tɨ'ɨqui aun a'ará'a a'u tɨ e'eche'e aɨjna ɨ Zacarías. Tɨ'ɨj a'utyajrupi u chi'ita, aj pu i raatataujte aɨjna ɨ Elisabet. 41Ajta aɨn ɨ Elisabet, tɨ'ɨj raanamuajri'i tɨ raatataujte ɨ Mariiya, tɨ'ɨqui huataujruuraxɨ ɨ pa'arɨ'ɨ ɨ jucaatze'en. Tɨ'ɨqui aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj, jemin pu huatyajturaa ɨ Elisabet jemi. 42Tɨ'ɨj ayan huarɨj, Elisabet pu a'ujca'anyaacan cɨn raata'ixaa aɨjna ɨ Mariiya. Ayan tɨcɨn: ―Dioj pu rɨ'ɨ timuaata'a mueetzi macai ɨ seica ɨ juuca. Ajta pu rɨ'ɨ tiraata'a ɨ pa'arɨ'ɨ tɨ arajca ɨ mua'ajucaatze'e. 43’¿A'ini tɨ i Dioj ayan rɨ'ɨ tinaata'a tɨ ayan mu a'uve'eme neetzi jemi ɨ naanajra'an ɨ nyavastara'a? 44Cɨme'en nu'u raanamuajri'i paj naatataujte, aj pu i huataujruuraxɨ ɨ pa'arɨ'ɨ tɨ arajca ɨ nyajucaatze'e. Aɨ pu huataujtyamua'ave. 45’Rɨ'ɨ pu timuaata'a a'ini muaa pa ra'atzaahuate'e tɨ ayan aráurasten a'ij tɨ tavastara'a timuaata'ixaa. ―Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Elisabet. 46Ajta aɨn ɨ Mariiya, ayaa pu tyu'utanyúu tɨcɨn: Eecan pu rɨ'ɨ tinaatyajtuaa ɨ nyatzajta'a ɨ nyavastara'a. 47- 48Ajta nyaxaijnyu'uca pu rutyamua'ave'e ɨ Dioj jemi tɨ nu'irajtuaa a'ini aɨ pu ramua'areeraca'a ɨ nyaj cai a'ij ti'ijviicue'i, inyaa i nyej ravaɨre'e. Ijii tɨ yu auca'itɨ a'ame, naijmi'i ɨ mej tyaamua, ayaa mu tyu'utaxajta neetzi cɨme'e yee Dioj pu rɨ'ɨ tinaata'a. 49Ayaa mu ti'ixaata mua'aju'un maɨjna cɨme'e tɨcɨn pu'uri Dioj eihua ayan ti'itɨj cɨn naaruu tɨ i'ire'en aɨjna cɨme'e ɨ tɨ raayɨ'ɨtɨ ɨ rumuare'eri'ira'a cɨme'e. Che'e rɨ'ɨ me'e tyajjua'a a'ara'ani ɨ tɨ cɨn antyahuaa. 50Aɨ pu hua'acu'uve naijmi'ica ɨ tyaɨte a'achu maj caj pua'amua ɨ mej ra'aste. Tɨj mana'a maj anacai huataseijre, tɨ yu auca'itɨ a'ame, aɨ pu hua'ancu'uvajxɨ'ɨsin. 51Va'acan pu cɨn tyu'umuarej ɨ rumuare'eri'ira'a cɨme'e. Aɨ pu hua'antimue'itɨ aɨme ɨ mej á'ujtzaahuate'e ɨ rutevi cɨme'e. 52Ajta aɨme ɨ mej tie'ijta, aɨ pu hua'ari'iri'i ɨ maj cɨn títyatatyá'acaa. Ma majta aɨme ɨ maj cai a'ij ti'ijviicue'i, aɨ pu tihua'antyaarujte va'acan cɨme'e. 53Ajta aɨme ɨ mej tajcuca'a, aɨ pu rɨ'ɨ tihua'uta'a ti'itɨj cɨme'e tɨ re'en. Majta aɨme ɨ mej chijtyaani pueen, aɨ pu hua'utaityaca'a maj á'ucɨɨnye macai ti'itɨ anyaɨ́'ɨn. 54Aɨ pu hua'utavaɨ aɨme ɨ maj Israel jetze e'ema'acan, aɨme ɨ mej ravaɨre'e. Aɨ pu ra'utamua'areeri'i ɨ tɨ cɨn tya'ataujratziiri'i tɨ nu'u hua'ancu'uvajxɨ'ɨn tɨj na'a rusen cɨme'e aɨme ɨ maj Abraham jetze a'iraanye. 55Ayaa pu tyuju'urɨj a'ij tɨ ajmi'i tihua'uta'ixaa aɨme ɨ tavaujsimua'a tyaacan. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Mariiya. 56Ajta, aɨn ɨ Mariiya, au pu a a'utyajturaa a'achu cumu hueica maxcɨra'i jamuan ɨ Elisabet. Tɨ'ɨqui á'uraa ɨ ruche. 57Tɨ'ɨjta tyaja'ure'enye tɨ tiyauj a'ara'ani ɨ Elisabet, tyaatacan pu tiyauj a'araa. 58Majta ɨ tyaɨte ɨ maj vejli'i antacháatɨma'acaa, majta ihuaamua'ame'en ɨ pa'arɨ'ɨ vaujsimua'a, aɨ mu cura'acɨjxɨ matɨ'ɨj raamua'areeri'i tɨ rá'ancu'uvajxɨ ɨ tavastara'a. Aj mu mi huataujtyamua'ave ɨ jemin. 59Tɨ'ɨj tyajauma'aca arahueica xɨcaj jetze tɨ huanu'eihuaca'a, aɨ mu a'uju'un mej mi ra'antisijche ɨ naviira'an ɨ pa'arɨ'ɨ. Majta, ayaa mu raatamuá'amuacujca'a tɨj antyahuaaca'a ɨ taatajra'an ɨ pa'arɨ'ɨ. 60Ajta aɨn naanajra'an, ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Capu ayan antyahuaa a'ame tɨcɨn Zacarías, silu ayaa pu antyahuaa a'ame tɨcɨn Juan. 61Matɨ'ɨj mi meyan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―A'ini tɨ i. Capu ma'a a'atɨ tɨ ayan antyahuaa tɨ ajtyama'acan muejmi jemi. 62Matɨ'ɨj mi rumuajca'a cɨn raataihua'uri'i ɨ taatajra'an mej mi raamua'aree a'ij tɨ ye'i ti'ijxe'eve'e tɨ ayan antyahuaa a'ara'ani. 63Ajta aɨn taatajra'an, aɨ pu ti'itɨ taabla hua'utahuaviiri'i tɨ jetzen ra'uyu'uxan a'ij tɨ antyahuaa a'ame. Aj pu i ayan tira'utéyu'uxaca'a tɨcɨn: “Ayaa pu antyahuaa tɨcɨn Juan.” Eecan mu naa rɨ'ɨ tira'utaseij ɨ tyaɨte. 64Cɨme'en pu'u ayan tira'utyeyu'uxaca'a, aj pu i huatarɨ'ɨristaraca'a tɨ tyu'utaxaj. Tɨ'ɨj i autyejche tɨ huatejnyuuni ɨ Dioj jemi; rɨ'ɨ pu tiraata'acaa. 65Tɨ'ɨj ayan tyuju'urɨj, eecan pu utyaavatzɨ ɨ hua'a tzajta'a aɨme ɨ mej a vejli'i antachaatɨme. Ajta nainjapua aun tɨ jɨri a'ucaitɨme, Judeeya tɨ jetzen ajtyama'acan, eihua mu tyú'urixaatya'acaa a'ij tɨ ti'itɨ huarɨj. 66A'atɨ tɨ na'a tɨ raamua'areeri'i, ayaa pu ti'ihua'ucaa tɨcɨn: ―¿Ti'itaqui pueenya'a a'ame aɨjna ɨ pa'arɨ'ɨ? Ayaa mu ti'ihua'ucaa, a'ini tavastara'a pu ravaɨra'acaa ɨ pa'arɨ'ɨ. 67Ajta aɨn xaijnyu'ucara'ara'an ɨ Dioj, Zacarías pu jemin huatyajturaa, ɨ tɨ taatajra'an pueen ɨ pa'arɨ'ɨ. Tɨ'ɨqui ayan tyu'utaxajtaca'a ɨ Dioj jetze ma'acan. 68Ayan tɨcɨn: Miche'e rɨ'ɨ tiraata'an ɨ tavastara'a, ɨ hua'a Dioj aɨme ɨ maj Israel jetze ajtyama'acan, aɨjna cɨme'e tɨ ari huataseijre, ajta ari hue'irajtuaa ɨ rutyaɨtestyamua'a. 69Aɨ pu hui seij te'entyarute, seij tɨ hua'a jetze ajtyama'acan ɨ tyaɨtestyamua'ame'en ɨ David tyaacan. Aɨ pu tu'irajtuaasin itejmi ɨ rumuare'eri'ira'a cɨme'e. 70Ayaa pu Dioj ajmi'i tya'ataujratziiri'i. Ayaa mu tyu'utaxajtaca'a aɨme ɨ mej Dioj jetze ma'acan ti'ixaxa'ata'a, aɨme ɨ tɨ Dioj huataura'ate. 71Ayaa pu hui huarɨj tɨ ij tu'irajtuaani, mej mi cai taamué'itɨn aɨme ɨ maj tajchaɨre'e, naijmi'i a'achu maj pua'amua ɨ maj cai taseijracu. 72Ayaa pu ajta huarɨj tɨ ij hua'acu'uvaa ɨ tavaujsimua'a tyaacan, ajta tu ij ra'utamua'aree ɨ nyuucari tɨ hua'uta'a tzaahuati'ira'a cɨme'e, tɨ ma'a jua'a ɨ tɨ cɨn ti'ihuaurijca. 73- 75Ayaa pu tya'ataujratziiri'i tzaahuati'ira'a cɨme'e aɨjna jemi ɨ taya'upuacɨ'ɨ, aɨjna ɨ Abraham tyaacan, tɨ ij tu'irajtuaani aɨme jemi ɨ maj tajchaɨre'e, mej mi cai ta'antipua'arite'en, tej tij raatyavaɨre'en tyaj cai ti'itzɨɨnya'a, tej ti teyan uraré'enya'a ta'ara'ani ɨ tatzajta'a, tyata'aj teyan xa'apɨ'ɨn rɨjcaa ɨ Dioj jemi nain xɨcaj tzajta'a, a'achu tyaj pua'a a'ateeri. 76Pajta muaa niyauj, ayaa mu muaatámua'atzi tɨcɨn Tɨ ti'ixaxa'a aɨjna jetze ma'acan ɨ tɨ nain cɨn antyujmua'aree. A'ini muaa pa anacai huama'a pua'ame cai ɨ tavastara'a pata'aj rɨ'ɨ hua'uruuren ɨ tyaɨte. 77Muaa pa tihua'uta'ixaate'esin aɨme ɨ tyaɨtestyamua'ame'en ɨ tavastara'a a'ij tɨ aɨn tihue'iratuaasin, aɨjna cɨme'e tɨ tihua'utauuni'ira ɨ maj cɨn autyajturaa ɨ Dioj jemi. 78- 79Ayaa paj rɨni a'ini eecan pu ta'acu'uve ɨ taDioj. Amɨ pu ya va'acányejsin iiyan chaanaca japua tɨ'ij taamuaare itejmi. Au pu hui nain xɨcaj tzajta'a tatzava'a a'ara'ani tɨ ij huanyeeri'icɨ a'ara'ani tyamua'a naa aɨme jemi ɨ maj huachaatɨme tɨca'amiste'e, aɨme jemi ɨ mej ti'itzɨɨne'e ajna xɨcajra'a mej jetzen cui'ini, mej yee cumu tɨca'amiste'e mu seijre'e. Aɨ pu ajta taata'itiira tyej ti rɨ'ɨ tí'ityechajca. ―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Zacarías. 80Ajta aɨn ɨ pa'arɨ'ɨ, aɨ pu huave'ese. Ajta ru tzajta'a huataujca'anye. Au pu e'echajca'a a'u tɨ cai me'e e'e ti'itɨ asta na'a cai huataseijre'en eijre'e aɨme jemi ɨ maj Israel jetze ajtyama'acan.


text:
Poaceae
Le Poaceae Barnhart (ciamàde apò Gramineae) i è ìna famìa botànica de piànte erbàcee, o de rar fés lignùze, che le aparté al ùrden de le Poales, (Liliopsida). Con de piö de 670 zèner e quàze 10.000 spéci discriìde, le Poaceae i è la quàrta famìa con piö tàta richèsa de spéci dòpo de le Asteraceae, le Orchidaceae e le Fabaceae (leguminùze); però, i è la prìma per emportànsa económica globàl.[1] De fat, la diéta dei òm l'è furmàda per 'na gran part de derivàcc de le poaceae. En piö se se cunsìdera che apò a le bès•ce i è alimentàde suratöt co le granàie o col fé che i è ac per lo piö de la famìa de le poaceae, se capés che se tràta de 'na famìa de piànte de 'mportànsa capitàl.
L'è 'na famìa cosmopolìta, che la g'ha cunquistàt la gran part de i ambièncc ecològic dispunìbii söl nòst pianéta, de le zòne dezèrtiche 'nfìna ai ecosistémi de àiva salàda, e de le depresiù palüdùze 'nfìna ai sistémi muntagùs piö alcc. Chèsta braüra 'ndèl adatàs la g'ha dat come rezültàt 'na biodiversità enòrme che la s'è manifestàda ta endèla morfologìa, che 'ndèla fiziulugìa, che 'ndèi sistémi de reprudusiù e 'ndèle asociasiù condei óter organìsmi, isé che le graminàcee i è de cunsiderà 'na famìa 'nteresànte, m,ìa apéna per la sò 'mportànsa económica, ma apò a per la releànsa biológica.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Caraterìstiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En generàl i è èrbe, che de rar le pöl rià a véser lignùze compàgn dei bambú tropicài, cespitùze, rizomatùze o stulunìfere. El cìclo vitàl el pöl véser anuàl, bienàl o perène. Chèle anöàle, come che se pöl capì, le se reprodùce apéna 'na ólta endèl sò ciclo vitàl (compàgn che 'l formét o avena, per ezèmpe). Le spéci perèni 'nvéce le pöl reprodücìs divèrse ólte o 'na ólta apéna.
El gàmp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp l'è cilìndric o condèna sesiù trasversàl elìtica, condèi gróp pié e la part tra 'n gróp e l'óter (internódo) öda (però quac spéci le g'ha 'l gamp töt pié compàgn del furmintù o 'n quac bambú). I gróp i è 'n bris piö gròs che i internòdi e söi gróp vé fò le fòie e i böcc. I internòdi àle ólte i è 'n pó schisàcc endóche se svelöpa le ramificasiù. En brizinì piö 'n alt del gróp gh'è 'n meristema intercalàr a fùrma de anèl che 'l detèrmina el slongamènt del gamp. Endèn quac zèner gh'è de 2 a 6 gróp bei tacàcc 'ntra de lur (che i se ciàma gróp compòsti), ognü co la sò fòia. Endèl Cynodon dactylon, per ezèmpe, i gróp i stà 'nsèma a dù a dù isé le fòie le sömèa opòste. En general i internòdi bazài i è piö cürcc de chèi ensìma; quan che gh'è divèrsi gróp bazài tacàcc giü a l'óter, le fòie le sömèa dispunìde endèna rözèta, che sömèa le rözète bazài tìpiche de 'n quac ótra famìa botànica. Le sórcc de gamp de le poaceae i è chèsti:
- Gamp aèrei:
- Gamp erèti o ascendèncc, de sòlit co internòdi cürcc a la bàze de de menemà piö lónc envèr la sìma. I pöl véser sèmpe o ramificàcc.
- Gamp rampicànte: che crès postàt al teré, che trà fò raìs a l'altèsa dei gróp; de spès i g'ha i gróp compòsti, compàgn che 'ndèi Stenotaphrum e i Cynodon. Quan de i gamp rampicanti vé sö piantìne nöe a ògna gróp alùra se i giàma stulù.
- Gamp galegiàncc, i quài i galègia sö l'àiva gràsie a i internódi öcc o a prezènsa de aerenchyma.
- Gamp soterànei:
- Rizòmi: gh'è dò sórcc de rizòmi 'ndèle gramineae. En prim tìpo cürt e 'ncürvàt, de svelöp definìt, che 'l zènera piantìne nöe arènt a la pianta uriginàla isé che 'l sò diàmetro 'l crès, per ezèmpe la Arundo donax e la Spartina densiflora. L'óter tìpo de rizòma l'è lónc, a svelöp indefinìt isé che la piànta la se propàga a 'na sèrta distànsa de la piànta uriginàla. Ezèmpe de chèsto segónt tìpo i è 'l Sorghum halepense e 'l Panicum racemosum.
- Pseudobulbi, i è 'ngrosamèncc de i internòdi bazài enciurciàcc sö 'ndèle sò guàine foliàre. I piötòst ràre 'ndèle gramineae, 'n quac ezèmpe i è l'Amphibromus scabrivalvis e 'l Phalaris tuberosa.[2][3]
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le g'ha fòie a dispuzosiù alternàda, dìstiche, furmàde de sòlit de guàina, lígula e làmina. La làmina la stà bèla tacàda töt entùren al gamp, i sò òrli i se 'ncaàla però i se fónt mìa 'nsèma (l'è rar fés che se tróe spéci 'ndóche i se tàca onsèma a furmà 'n tübo). La lígula l'è 'na apendìce picinìna membranùza, o de rar n grüpèt de pilizì, sitüàt endèla zòna de üniù de la làmina co la guàina. La làmina l'è sèmpia, de sòlit lineàr, co la nervadüra paraléla. La pöl véser piàta o 'n quac vólte 'nridulàda sö a furmà come 'n tübo. La pöl véser cuntìnuasiù de la guàina o ìga 'n gambì. En piö, se pöl troà 'na sèrta variabilità per ognü de chèsti órghegn:
Ciöf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ciöf i è l'unità strütüràla tìpica de quàze töte le spéci de poaceae. I se fùrma a pàrter dei böcc a le sèe o de chèi segondàre del meristéma bazàl del as principàl. Ognü de chèst böcc segondàre i àmbia a furmàs quan che la piànta la g'ha dò o tré fòie. Ognö de chèsti böcc, dòpo che i g'ha fat fò le prìme fòie, 'l fùrma 'l sò stès sistéma de raìs. La sóma de töcc chèsti böcc l'è chèl che dà strütüra e la la fùrma de ciöf de 'na piànta de le poaceae. Quan che la piànta l'è 'ndèl peìodo de vegetasiù la seghéta a fa sö ciöf e fòie nöe. Ògna ciöf, quan che l'è 'l sò momènt, el cuminciarà a fa sö ciöfècc nöf.
La spighèta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nfiurescènsa elementàr de le gramineae l'è 'na spìga picinìna furmada de giü o piö fiùr sùra 'n ràchide articolàt (ciamàt rachìla), de spès cürt fés e prutigìt de le bràtee stérii ciamàde glöme. Chesto tìpo de 'nfiurescènsa la ciàpa 'l nòm de spighèta. I fiùr i pöl véser ermafrodìcc o unisesuài e i g'ha 'n pereànse rüdimentàl de 2 o 3 elemèncc, le glömète. Chèste glömète i è i órghegn che, quan che i vé gròs, i fà dèrver la cazèla fiuràla a la fiuridüra, per permèter de mèter fò 'l stìgma piümùs e i stam. Le cazèle fioràle i è furmàde de la lèma, tacàda a la rachìla, e de la pàlea 'nserìda sùra l'as fiuràl che 'l nas sùra a la rachìla a la sèa de la lèma e 'l té sö i órghegn fiurài véri e pròpri. La lèma (o glömèta inferiùra) la g'ha la fùrma de 'na chìglia e coi sò òrli la bràsa sà la pàlea. La arìsta la nàs ensìma a la lèma o söl sò dòrs. La pàlea o glömèta superiùra l'è lanceolàda, binervàda e l'è come 'n coèrcc che 'l cuàrcia zó 'l fiùr. Le glöme i è 'nserìde sùra la rachìla, giöna de sóta de l'ótra.
Enfiurescènsa segundària[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le spighète i è a sò ólta reünìde en enfiurescènse compòste a la maniéra de 'na gratèla. Le sórcc piö frequènte i è:
- panòcie làse, i è gratèle de spighète con pedezèi bèi lónc. Ezèmpe: Avena.
- Panòcie dènse, i è gratèle de spighètre con pedezèi cürcc cürcc. I pöl véser contìnui o interumpìcc. En ezèmp del prim tìpo l'è el Phalaris, e del segónt el Dactylis.
- Panòcie spateolàde, endóche ògna gratèla terminàla o ògna panucìna la g'ha 'na bràtea che la la té destacàda de le ótre. Ezèmpe: Schizachyrium.
- Gratèle spicifùrme, co le spighète póc pedezelàde dispunìde de le dò bànde o de 'na bànda apéna del ràchide. Ezèmpe: Paspalum.
- Spìga de spighète, co le spìghe sèsii dispunìde de 'na bànda apéna del ràchide o spìghe unilaterài; en dò sfìlse che le se altèrna de le dò bànde del ràchide, o spìghe dìstiche (Lolium), o en vàrie sfìlse sùra 'l ràchide, o spìghe cilìindriche (Zea).[2][3]
Fröt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El fröt o grà de le gramineae l'è cariòside, fröt sèc indeiscènt, condèna somésa co la capöcia saldàda al perecàrpe 'nfìna a furmà 'na copertüra sitìla. Chèsta copertüra la stà töta 'ntùren a l'embriù e a l'endospèrma. Chèsto fröt l'è 'n sostànsa la variasiù del achénio, aisebé che gh'è 'na bèla varietà de fröcc endèla famìa (éder apò Werker 1997). Endèn quac zèner, cóme Zizianopsis o Eleusine, el perecàrpe l'è mìa saldàt enséma a la somésa, isé che 'l fröt l'è de fat 'n achénio (o en utrícol a segónda del autùr). Endèn quac Bambùseae el fröt l'è 'na nus o 'na bàca, envéce 'ndèl zèner Sporobolus el perecàrpe l'è mucilaginùs e 'l làsa nà fò la somésa quan che 'l se 'mpiómba de àiva. Divèrse zèner, compàgn de Aristida, Stipa, Piptochaetium, Oryza e quàze töte le Paníceae lew g'ha i carióse che se destàca de la piànta 'nciurciàcc sö 'ndèla lèma e 'ndèla pàlea. Endèle Andropogoneae i è le glöme che rèsta 'nseràde dét endèl carióse. Endèl Pennisetum e 'ndèl Cenchrus se destàca töta la spighèta con entùren 'n invòlucro de spìne. La fùrma del carióse la vària fés a segónda del zèner, e 'l pöl véser quàze rotónt come 'ndèl Briza, bilónc come 'ndèl Hordeum, lanceolàt compàgn che chèl de la Poa o adiritüra quàze lineàr come 'ndèla Vulpia. Endèla part bàsa del carióse a vardàl de schéna, se èt l'embriù piö o méno elìtic cuarciàt zó del perecàrpe trasparènt. De l'ótra bànda, a l'altèsa de la sütüra carpelàr, se pöl véder, ac en trasparènsa, la mácula filar o fil (o zòna de uniù de la somésa col carpèl), che la pöl vése puntifórme, compàgn che 'ndèla Poa e 'ndèle Paniceae, a öf, compàgn che 'ndèla Briza subaristata, o lineàra, compàgn che 'ndèl Hordeum, Vulpia o Festuca.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Universidad Politécnica de Valencia, Biología, Gramíneas o Poáceas
- Universidad Politécnica de Valencia, Córs de Biulugìa, Tema Gramineae, powerpoint con tàte ilüstrasiù
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Judd, W. S., Campbell, C. S. Kellogg, E. A. Stevens, P.F. Donoghue, M. J. (2002), «Poaceae» Plant systematics: a phylogenetic approach, Sinauer Axxoc, 287-292. ISBN 0-87893-403-0.
- ↑ 2,0 2,1 Parodi, L.R. 1987. Gramíneas. En: Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Tomo I. Descripción de plantas cultivadas. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires, PP: 108-182
- ↑ 3,0 3,1 Cabrera, A. L., Cámara Hernández, J., Caro, J.; Covas, G.; Fabris, H., Hunziker, J., Nicora, E., Rugolo, Z., Sánchez, E., Torres, M. (1970), «Gramineae, parte general.» Flora de la Provincia de Buenos Aires: Gramíneas., Colección Científica del INTA. Tomo IV, parte II., 1-18.


text:
Salàdega
Salàdega (Cellatica en Italià) l'è 'n cümü de 4 980 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa, colocàt al prensépe de la zòna a òvest de la cità ciamàda Franciacürta, a 7 chilòmetri de la cità.
El teretóre de Salàdega 'l vànta 'na produsiù de vì ciamada col stès nòm del paés (Cellatica), ma 'l fa part apò a del consòrse de prudusiù del Franciacürta D.O.C..
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Wikipedia:Aministradur
Aministraduur (regulament, candidaa - lista) - Büròcrat (candidaa - lista) - Bot (uturizzazziun - lista) - Steward (lista su meta) - Svilupaduur (lista su meta)
Un aministraduur l è un üteent da la Wikipedia che l gh'a di cumpít particulaar e (püssè impurtaant) al gh'a la fidücja dala cumünitaa.
Véss un aministraduur l è mia un titul da merit che ta reent differeent dai altar wikipediani, l è pütòst una fünziun da servizzi che la preveet püssè respunsabilitaa e tant lauur da vuluntariaa. Dafatt un aministraduur al gh'a mia püssè diritt dai altar üteent o agevulazziun particulaar ma, inveci, al gh'a di duveer ben preciis.
Par pudé fá al sò lauur ga vegnan daa di fünziunalitaa da aministrazziún che i altar üteent i gh'ann mia.
La fünziun da aministraduur la gh'a mia una dürava fissa e vün al pò dimétass quan che l vöör upüür, par seri prublema, al pò véss scaregaa da üffizzi.
Cuntegnüü
- 1 Cusa al pò/deef fá un aministraduur
- 2 Cuma sa diventa o sa dismètt da véss aministraduur
- 3 Archivi elezziun
- 4 La lista dij aministraduur attiv in su la wikipedia lombarda
- 5 Aministraduur che gh'era prima
Cusa al pò/deef fá un aministraduur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un aministraduur l è un üteent registraa che al gh'a la pussibilitaa de fá uperazziun che pòdan vess periculuus ma che suveent inn necessari parchè la wikipedia la pòda fünzioná sempar ben:
Prutecc i pagin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aministraduur a pòdan prutecc una pagina par impedí che i üteent (a eccezziun da un altar aministraduur), i pòda mudificala. I pagin i vegn prutegjüü dumá in certi (rarameent) ucasiun.
Scancelá e Ripristiná[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I aministraduur a pòdan scancelá e ripristiná di pagin, scancelá di figüür, tirá via di articui mia válit in manera rapida.
- Scancelá una pagina (cumprees anca i redirect): par vidé una lista dii pagin che a verán scancelaa prussimameent nii a vidé Wikipedia:Pagin de scancelá, inveci par vech la lista dii pagin gjamò scancelaa: Deletion log
- Ricüperá una pagina gjamò scancelava: l è l'uperazziun cuntraria ala scancelazziun; la parmètt de ricüperá anca tüta la stòria dii mudifech
- Scancelá una figüra: quèsta uperazziun l è mia reversibil, dafatt quaant che i figüür in staa scancelaa sa pò pü turná indré par rimétai al sò pòst (a gh'è mia una particulaar resum par un cumpurtament dal genar, al prugrama semplicemeent al preveet mia chésta pussibilitaa)
- Anülá in prèssa i mudifech faa dii altar üteent: vardaant la difarenza tra l'ültima versiún e vüna precedenta da un articul, o indai cuntribüzziún da un üteent se l è staa lü l ültim a cuntribüí a un articul, i aministraduur a vedan anca al cumaant [rollback]. L efètt da chest cumaant l è al ripristin dèla versiún precedenta ai mudifech dal üteent, che la vegn registrava in dala stòria dala pagina (e, donca, in dii Ültim mudifech) cume mudifega menu impurtanta, cunt al cumeent: "Repurtava ala versiún precedenta da autuur_precedeent"
- Mudifegá l aspètt e l'interfacja dala wikipedia (senza esagerá, parchè a gh'inn di limit anca par i mudifech a l'interfacja)
- Blucá l acèss a üteent registraa o a adrèss IP
Uviameent tücc i uperazziún inn registraa, i pagin scancelaa a van mia perdüü par sempar ma sa pò ricüperai, e via inscí. L è valit al principi da catáss la respunsabilitaa di pròpi azziún.
L è mia ubligatòri che un aministraduur al partecipa cuntinuameent ala wikipedia (anca se la elezziun deparlé la deriva da chest aspètt chi...), l è assè che un nümar minim da aministraduur (a segunda dala dimensiún dala wikipedia) al sia sempar preseent. Par esempi, süsa versiun inglesa dala wikipedia che la cunta püssè de 640.000 articui che i aümenta a la velocitaa da 1000 al dí, a gh'inn püssè de 500 aministraduur.
Impurtaant: Un aministraduur al duvaria dá al bun esempi. La geent la pensa che "se un aministraduur al fa o al diis una cèrta ròba, mi a gh'ú de rispetáll parchè mi a pòdi mia fá nagótt cuntra un aministraduur...". Par chéla resum chi, i aministraduur i gh'a una graant respunsabilitaa duvüva pröpi a la manéra da vidé Wikipedia da part dèla geent.
Turná indré ala versiún precedenta da vüna pagina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fá rapidameent al "Rollback" da vüna pagina. Videent i cuntribüzziun da vün üteent, sa notará che visin ai mudifech in tèsta ala stòria dala pagina, a gh'è un ligamm che ga sumeia a cheschí: [rollback] –. Clicaant sü chest ligamm sa pòrta la pagina a l'ültima versiún precedenta ai mudifech dal üteent interessaa. Indála pagina dai Ültim Mudifech al "rollback" ga sará cuma mudifega menu impurtanta cun Ugètt (Tirava indré ala revisiún precedenta da X). Chesta fünziún la acelera l'eliminazziún dai mudifech faa dai vandai. Gh'è de tegn a meent che tücc i üteent, anca quèi anonimi, pòdan ripristiná una versún precedenta da vüna pagina.
Blucá e sblucá üteent e adrèss IP[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Blucá adrèss IP, inseem da adrèss IP e üteent, par un periut da teemp determinaa o par sempar.
- Vidé pulitega da bloch dai üteent par vech püssè infurmazziún sü cuma vegnan gestii i blocchi. Vidé Special:Ipblocklist par vech la lista dii üteent e dii adrèss IP gjamò blucaa.
Ligamm vütil par i aministraduur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Par fá la tradüzziún in Lumbaart da tücc i mesacc da l'interfacja MediaWiki:
Dumaant ai developer, che a rivardan mia prugètt nööf:
- Non-development tasks for developers (cuma, par esempi, l abilitazziún al bloch dii üteent)
Cuma sa diventa o sa dismètt da véss aministraduur[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In dala pagina Candidadüür par aministraduur ti pòdatt métt al tò nómm, se ti vörat diventá aministraduur, upüür ti pòdat fá al nómm da un quaivün che, seguunt ti, al saréss a l'altéza dal cumpit.
- Par pudéss candidá o véss candidaa l è necessari rispetá dii regul che sa trövan sempar indala pagina dii Candidadüür par aministraduur.
- Al sistema da vutazziún al preveet che par vess vutaa un candidaa al deef riceef almen al 80% da voti favurevui entro un teemp determinaa.
- Ala vutazziún pòdan partecipá tücc i üteent registraa.
- Un aministraduur al pò rinünziá a la sò carica puneent dumanda a un steward.
- La revoca la pò vess dumandava anca da altar üteent se sa duvess verificá prublema cun l aministraduur, la procedüra la vegnará definiva püssè innanz indal teemp.
Archivi elezziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se vurii l è pussibil vidé i risültaa dii vutazziún preçedeent.
La lista dij aministraduur attiv in su la wikipedia lombarda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per vedé la lista aggiornada dij aministraduur lombard, varda chì.


text:
Balabi
Balabi (nom ufizial in italian Ballabio) al è ün cumün cun 4 082 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 15,0 km² e ona densità de 272 ab./km² de la Pruvincia de Lecch, vesin al capplöch.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Balabi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Solbiaa (CO)
Solbiaa (nom ufizial in italian: Solbiate in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 2 542 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,1 km² e ona densità de 620 ab./km².
L'è different daj duu comun con l'istess nòmm che se troeuven in de la Provincia de Vares.
L'è tacaa ai cumün de Albioeu, Beregazz, Binagh, Cagn, Malnaa (VA) e Olgiaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Solbiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tour de France 2010
Ol Tour de France del 2010 l'è stacc ol Tour nömer 97 e l'è partìt ol 3 de löi col pròlogo da Roterdam in di Paìs Bas per rià a Parigi ol 25 de löi dòpo i giràt per 3.640,9 Km in 20 tàpe piö 'l pròlogo; chèsto Tour l'à ölìt regordà i sènto agn de la prima ólta che i coridùr i è pasàcc sö i Pirenei in del 1910.
I è partìcc in 197 dividìcc in 22 squàdre, ma n'è riàcc a Parigi dóma in 170 e mai prìma i n'è riàcc isé 'n tacc a là fì del Tour.
La córsa l'è partìda col pròlogo de 8 km da Rotterdam in di Paìs Bas e adóma co la tèrsa tàpa l'è riàda 'n Fransa e per fàl l'è pasàda ach sö i stràde de la Parigi-Roubaix. Riàcc a la tàpa nömer 8 i coridùr i è 'ndài sö sö i Alp e da la tàpa 14 a la 18 i à corìt sö e zó di Pirenei, per rià a Parigi dòpo i fàcc 52,9 km de cròno giöst ol dé prima.
Ol Tour 2010 l'è stài venzìt dal Alberto Contador, che l'à enzìt isé ol sò tèrs Tour, ma l' gh'à üt ol sò bèl de fà per tègnega tèsta al Andy Schleck che l'è riàt segónt e l'è stài màglia zàlda per 6 dé. Ol Andy Schleck l'à perdìt la maglia zàlda dezà che, quando 'l Alberto Contador l'là atacàt in salìda, al Andy la gh'è saltàda zó la cadéna de la bìci. Chèsta smàgia sö la sò maglia zàlda l'è però stàcia netàda vià ol dé de la tàpa del Tourmalet in de la quàl l'à tegnìt la röda del Andy Schleck sènsa fadìga e, anse, l'à proàt pò a 'ndà vià desperlü e l'à fai vèt de ès ol piö fórt e pò l'là batìt in de la cròno.
Tèrs l'è riàt ol Denis Menchov, che pròpe in de l'öltima cròno l' gh'è riàt a pasàga denàcc al Samuel Sánchez.
Per ol rèst ol Anthony Charteau l'è enzìt la màglia a balì rós di scaladùr, ol Alessandro Petacchi la màglia érda a póncc, 'l Andy Schleck la màglia biànca di zùegn, ol Sylvain Chavanel chèla del piö grintùs e la RadioShack la clasìfica a squàdre.
Ol coridùr che l'à enzìt piö tàpe l'è stacc ol Mark Cavendish che l'à enzìt sich vólte, menimà 'l Alberto Contador l' n'à enzìda gnà öna.
Cuntegnüü
I tàpe del Tour[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La clasìfica finàl - Màglia zàlda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La clasìfica a póncc - Màglia érda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La clasìfica di scaladùr - Màglia a balì rós[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La clasìfica di zùegn - Màglia biànca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La clasìfica a squàdre - Nömer zalt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Àrda ach[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Mestruasiòuṅ
El mestruasiòuṅ egl'ìn la vgnùda fóra 'd sanghev da 'l ùter edla dòna e gl'ìn quìli ch'i finìsen tùt al cambiamèint mensìl edla só pansa se lē la nn'è mìa stèda ingrevdèda. Al sanghev pers al n'è èter che 'l desfèr-es, cmandê dai ormòun, edl endométri edl ùter, che ogni soquànt 27/28 dè al s arcànbia se 'l n'è mìa servî p'r al crèser ed 'n embriòun. El mestruasiòuṅ i gh'i àn tùti el dòni in dla só etê fèrtil, fóra ch'i 'n gh'àpien un quèlc distùreb c'ma 'd tròpa magrèsa o na quèlc patulugìa.
Quand la ragasóla la dvèinta ragàsa, vers i só dòdes o trèd'ś an, la taca a 'vér-egh el mestruasiòuṅ, e quistichè i la cumpagnaràn in dla só vita 'd dòna per tùt al tèimp ch'la nn'armagnarà mìa in stêt, e infintànt ch'la nn'andrà in menopàvśa vers i só 50 o 53 an.
In dal tèimp ed chi 3 o 5 dè ch'i se ślunghen el mestruasiòun, a gh'è biśògn che la dòna la dróva di asorbèint per catèr sù al sànghev pers e n'stèr mia lè a macèr i vistî.
Vóś lighèdi
Ligàm a fōra
- (IT) D' in dû al deśvìn al só nòm ins a etimo.it
- (EN) (formê pdf) "Serchènd ed capìr la tó fertilitê" in sìm'a la reda


text:
Castaneda
Castaneda a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 226 abitant e una süperfiss de 3.94 km², e al se tröva a una altitüden de 750 meter sura al livel del mar.
El cumün de Castaneda a l'è tacaa ai cumün de Buseno, Gron, Rorè, Santa Maria in Calanca, San Vitor, Verdabi.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Castaneda l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1295.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Castaneda l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Género: Aventuras, Fantástico.
OPCION 1
OPCION 2
tags : VER El Hobbit ONLINE, YA ESTA DISPONIBLE ONLINE SUBTITULADA, El Hobbit BUENA CALIDAD, El Hobbit taringa, El Hobbit ver online, pelicula online El Hobbit , El Hobbit online vk, pelicula VK El Hobbit , ver El Hobbit en VOSE, Pelicula Online vk El Hobbit , ver estreno Online El Hobbit , VER pelicula El Hobbit , sinopsis de El Hobbit , ver gratis online El Hobbit , pelicula El Hobbit online, El Hobbit online y subtitulada, estreno El Hobbit online, ver cine gratis El Hobbit , gratis El Hobbit vk online, ver pelicula completa El Hobbit online, ver en vk El Hobit subtitulada online, estreno online El Hobbit , Pelicula El Hobbit 2012, El Hobbit buena calidad online, ver online en buena calidad El Hobbit , ver El Hobbit online sub VK, ver El Hobbit divx online, Pelicula online El Hobbit en HD, El Hobbit online subtitulada completa, Cine VK El Hobbit, Pelicula El Hobbit online Español, Pelicula sub. Español.


text:
Soldanella alpina
Soldanella alpina l'è 'na spéce de piànta erbàcea de la famìa botànica de le Primulaceae.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta de 30 ghèi de altèsa, co fòie dispunìde endèna rüzitìna bazàl, col gambì lónch de 1 a 6 ghèi co pilizì glandulàr cürcc cürcc, che va vià prèst e che düra mìa 'nfìna a la madürasiù de la piànta. La làmina de la fòia l'è spèsa, a fùrma de rugnù, quàze circolàr, làrga de 1,5 a 6 ghèi, condena scaadüra a la bàze, a ólte de 1/6 de la longhèsa, vérde scüre, löstre, de spès entréghe, co l'òrlo pià e scorzégne a tocàle. El gambì del fiùr l'è lónch dei 5 ai 15 ghèi quan che l'è fiurìt, 'nfìna a 30 ghèi quan che 'l pórta 'l fröt. La 'nfiurescènsa l'è a ombrèla de 2 a 5 fiùr ermafrudìcc, de culùr celèst-viòla, co pedezèi de 3 a 15 mm.
El càles el g'ha 5 sépali tacàcc ensèma, de culùr maròn-rós. La coròla l'è de 8 a 13 mm, de lar biànca, dividìda 'nfìna a la metà de la longhèsa o pò a de piö en 4, 5 o 6 lòbi o lacìnie lineàre e strète, con 5 pétali tacàcc ensèma endèla zòna inferiùra a fùrma de turtaröl, de 7 a 15 mm de longhèsa, 5 stam mìa pilùs saldàcc edèla tèrsa part bàsa, co filamèncc piö cürcc dei sachèi del pòlen. L'ovàre l'è súpero. El fröt l'è 'na càpsula de 10 a 15 mm de longhèsa, deisènta, che se dèrf en 10 décc. La pulinizasiù la se fà per mès dei insècc.
Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La preferés i teré frèsch, piö o méno gras. La é sö 'ndèi pracc alpì ömecc per enfiltrasiù, valète nevùze e depresiù. Se la tróa dei 1350 a 2600 méter söl leèl del mar.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'N Europa, se la tróa 'n Spàgna, Francia, Germània, Svìsera, Austria, Italia, Bulgaria e Repüblica Céca.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Soldanella alpina subsp. alpina L.
- Soldanella alpina subsp. cantabrica Kress
Bibliografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sandro Pignatti, Flora d'Italia, Bologna, Edagricole, 1982. ISBN 8850624492
- González Corregidor J. & Parejo Ana, (1999): Plantas Silvestres de la Flora Ibérica, Toledo : Grijalbo, ISBN 84-253-3336-9


text:
Munt Ciap
El Ciap 1.699 m. (in talian Monte Chiappo; in ligür: Monte Ciappo) l'è una muntagna erbusa indè che s'incontren i cunfin aministrativ di region del Piemont, Lumbardia e Emilia-Rumagna. L'è la terza muntagna püssè alta del grüp de l'Andula, dop el Lesima e l'Ebro.
La straa püssè cürta per rivà al Ciap l'è un sentee ch'el parta da i Caban de Cösla.
La Via dla saa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ins el Ciap ghe pasava la via dla saa lumbarda che la partiva da Pavia e la rampegava sü per la vala Stafura fin insima al Buglej e pö l'andava a ridoss tra la val Boreca e la val Burbera per vegnì zü a Turilia e pö fin a Genua, indè che i cumerciant i cargaven sach de saa insima d'asi e mül per pö fa 'ncura tüt el percurs a l'incuntrari e 'ndà indree a vend la saa. Per cumpletà 'stu viag chì gh'andava dai 6 ai 8 dì.


text:
Canada
El Cànada a l'é el stat püssé a nord del America del Nord. A l'è el segund paes püssè grand del mund cume estensiun, e l'è spantegaa in d'una tera intra l'Ucean Atlantich, l'Ucean Pacifich e l'Ucean Artich. A l'è tacaa a ovest e a süd cunt i Stat Ünì.
I lenguv püssé parlaa a hinn l'ingles e'l frances, che hinn anca i lenguv ufissiaj. La sua capital a l'é Ottawa (808.391 abitant). Alter cità impurtant a hinn Toronto, Montreal, Vancouver, Calgary, Edmonton, Québec e Winnipeg.
El 75% del popul canades al viv a men de 250 km del cunfin american.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canadà a l'é nassüü cume füsiun de un poo de culoni ingles, anca una quaj de lur a l'era stada una culonia francesa.
El paes l'ha ciapaa l'indipendenza del Regn Ünì cunt un prucess scuminciaa in del 1867 e finii in del 1982. El paes el fa part del Commonwealth e dunca el ricugnuss cume munarca la regina del Regn Ünì Elisabeta II.
Urganizaziun pulitiga e aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Canadà a l'é una munarchìa custitüzziunal, federal e parlamentar. La gh'ha dent des pruinc e trì teritòri. I pruinc a hinn püssé autonum di teritòri rispet al guern federal.
El prim minister a l'é el Stephen Harper (del 2006).


text:
Interseziun
In la teuria di cungiunt, l'interseziun de düü cungiunt A e B al è 'l cungiunt che 'l cuntegn tücc i element che partegnen cuntempuraniament a A e a B, e dumà a quij là.
L'interseziun de A e B a l’è nutada .
In de l'algebra booleana, l'interseziun a l’è suciada a l'uperadur logich
e.
Geumetria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In geumetria :
- l'interseziun de dò drit cuncurent a l’è un punt;
- l'interseziun d’una drita e un pian minga paralej a l'è un punt ;
- l'interseziun de düü plà minga paralej a l’è una drita.
In geumetría analitica, el sistema d'equaziun de l'interseziun de düü uget a l'è la reüniun di equaziun de ogni uget.


text:
COMUNICÀ
N’àutr arzultà amportant portà da la Prima Manifestassion për ël Piemontèis ufissial dij 26 d’otóber
AN CONSEJ REGIONAL MAGIORANSA E OPOSISSION A SOTSIGNO L’ÓRDIN DËL DI PROPONÙ DA GIOVENTURA PIEMONTÈISA PËR UFISSIALISÉ LA LENGA PIEMONTÈISA
La 1a Manifestassion për ël Piemontèis ufissial ch’a l’é fasse an facia a la Sede dël Consej Regional dël Piemont a Turin ai 26 d’otóber passà a l’ha portà a n’àutr arzultà ch’a slarga le pòrte a na speransa për l’avnì dla lenga piemontèisa.
La Manifestassion a l’era concludusse con la consëgna ‘d na propòsta d’Órdin dël Di al Consej Regional – da part ëd Gioventura Piemontèisa (a l’han aderì a la Manifestassion ëdcò l’Associassion Coltural Piemontèisa ‘d Rafaela, Piemont Dev Vive, ël Sènter dë Studi Don Minzoni-Piemontèis Ancheuj e la Familia Piemontesa de Arroyito) a tuti ij Grup polìtich dël Consèj, con l’anvit a dëscutlo e a aprovelo, dëdlà dle posission ëd partì.
Ant ij di apress na delegassion ëd Gioventura Piemontèisa a l’é peui stàita arseivùa da la Pressidensa dël Consej e, an cola ocasion, a l’ha avù ancor na vira la possibilità d’arcomandé ‘l rëspet dij drit linguìstich dij Piemontèis.
Ancheuj, 17 ëd novèmber, col Órdin dël Di a l’é stàit presentà con la firma dël vice-pressident dël Grup regional ëd la Lega Nord, Michele Marinello, e dla consijera dël PD Angela Motta.
Ël document, che tòst a sarà portà an àula për la votassion, a ciama ‘d passé dëdlà dla discriminassion che da pì ‘d des ani a patiss la lenga piemontèisa – lassà fòra sensa gnun sust da la legislassion a tùa dle minoranse linguìstiche – angagiand la Region a antërven-e apreu dël Govern e dël Parlament përchè ch’a sio mandà an dëscussion le propòste ‘d lej ch’a ciamo la parificassion dël piemontèis a j’àutre lenghe minoritarie: a-i na j’é tre, tute elaborà da Gioventura Piemontèisa, an Senat (prima sotsignataria la Sen. Mirella Giai), a la Cambra (prim sotsignatari l’On. Gianni Vernetti) e an Region (prima sotsignataria la Cons. Angela Motta).
Nòstr piasì a l’é col ëd pijé at che, dantorn a n’arcesta sì pressanta e fondamental për l’avnì ‘d Piemont, l’acòrdi a passa oltra j’ideje polìtiche e la Region Piemont a s’anviara a presentesse unìa an su cost argoment.
Dëdlà dle polémiche dësdeuite e dle speculassion ëstrumentaj ch’a duro pòchi di, ant ël concret a l’é giust fé armarché l’utilità d’inissiative portà anans con corage e determinassion për fé sente ciàira e fòrta la vos ëd la lenga piemontèisa ch’a reclama ij sò drit sachërsant.
Antratan ch’a armersia ancor na vira ij sò militant e j’associassion ch’a l’han aderì a la Manifestassion, ël Moviment Gioventura Piemontèisa a peul nen fé che auguresse sempe pì ‘d colaborassion ëdcò da j’associassion ch’a l’han nen partessipà e che costa inissiativa a sia la primalba ‘d na neuva consiensa ‘d tuti nòsti rapresentant polìtich.


text:
The Tower of Babel (Genesis 11: 1-9)
Rumantsch Grischun (Romansch Grischun)
Turr da Babel a confusiun dils linguaigs
- Mo lura haveva tut il mund in plaid ad in linguaig.
- Ad ei daventà, ca els, partint da la damaun, afflanan ina planira en la terra da Sinear, ad avdanan lou;
- A schenan in ancunter 'l auter: Mai lou! Nus volein paregiar ad arder tegulas. Ad els prendenan tegulas par crappa, ad arschilla par caltschina.
- Ad els schenan: Pir lou! nus volein edificar in mercau ad ina turr, il piz da la quala tonschi antrocan sin tschiel, par ca nus fargeien á nusez in num, avont ca forsa vegnir spatatschai par tutta la terra.
- Mo il Segner descendet, par mirar quei mercau a la turr, ca ils figls dils carstiauns edificavan.
- Ad il Segner schet: Mire igl ei in pievel ad in linguaig denter els tuts, a quei han els antschiett á far; ad els vegnan buc ad esser impedî da far tut quei ca els interprendan.
- Pir lou! nus volein descender a lou confunder lur linguaig, ca nagin intelligi il linguaig da 'l auter.
- Aschia ils spatatschà il Segner da lounavend par tuttas las terras, ad els stovenan calar de edificar il mercau.
- Da counou il han ei numnau Babel, damai ca il Segner ha lou confundiu il linguaig da tutta la terra, ad ils spatatschau da lou en tuttas terras.
Source: La Bibla U La Sontga Scartira Dil Veder A Niew Testament
Vertida En Romonsch Da La Ligia Grischa. Stampau á Francfort al Main.
Sin Ordinaziun ad á Cust da la Societad Biblica Britannica ad Externa. Anno M.DCCC.LXX (1870).
Romansch Engadine
La tuor da Babilon
- Ma'l muond inter avaiva be üna lingua e'ls medems pleds.
- E partind da l'oriant chattettan ils uman üna planüra aint il pajais da Sinear, ed els as domiciliettan là.
- Ed els dschettan l'ün a l'oter: Tschà, fain quadrels e'ls ardain a dür! Uschè als servivan ils quadrels per crappa, e l'ardschiglia als serviva per molta.
- Ed els dschettan: Sü, fabrichain üna cità ed üna tuor chi tendscha cun seis piz fin sün tschêl; e nus vulain far ün monumaint, per cha nus nun ans sperdan sur l'intera terra via.
- E'l Segner descendet da tschêl per contemplar la cità e la tuor cha'ls figls dals crastians avaivan edifichà.
- E'l Segner dschet: I sun ün pövel ed han tuots la medemma lingua.
- E quaist ais be il principi da lur far. Uossa nu'ls sarà inguotta impussibel, che eir ch'els pigliaran per mans.
- Ebain, schi decendain e mettain sgurdin in lur lingua, ch'ingün nun inclegia plü la lingua da l'oter!
- Uschè ils sparpagliet il Segner da là sur l'intera terra via, da möd ch'els stuvettan desister dad edifichar la cità.
- Perquai as nomna ella Babilon (sgurdin), pervia cha'l Segner ha sgurdinà là la lingua dal mound inter e'ls ha sparpagliats da là sur l'intera terra via.
Source: La Soncha Scrittüra. Vegl e Nouv Testamaint. Ediziun Tras Ils Colloquis D'Engiadina, 1980.
Contributed by Wolfgang Kuhl
Information about Romansh |
Useful phrases in Romansh |
Numbers in Romansh |
Tower of Babel in Romansh
Tower of Babel in Romance languages
Aragonese,
Aromanian,
Asturian,
Catalan,
Corsican,
French,
Galician,
Italian,
Ladino,
Latin,
Portuguese,
Romanian,
Romansh,
Sicilian,
Spanish,
Valencian
Other Tower of Babel translations
By language |
By language family


text:
Vangél
Ol Santo Vangél l'è 'l lìber che l' cónta sö la èta, i miràcoi, i 'nsegnamèncc, la mórt e la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést.
I vangéi üficiài, cioè chèi acetàcc cóme giös'cc da la Césa Catòlega e da töte i ótre Cése cristiane, i è quàter:
- ol Vangél de San March (Katὰ Mᾶpkov eὐaYYέλιov - segónt March) fòrse del 70 d.C.;
- ol Vangél de San Matéo (Katὰ Matθaῖov eὐaYYέλιov - segónt Matéo) scricc tra 'l 70 e l' 100 d.C.;
- ol Vangél de San Lüca (Katὰ Aoukᾶv eὐaYYέλιov - segónt Lüca) scricc tra 'l 80 e 'l 90 d.C;
- ol Vangél de San Gioàn finìt de scrif vèrs ol 100 o 'mpó dòpo.
töcc i óter Vangèi i è mia acetàc da la Césa Catòlega e e da töte i ótre Cése cristiane i è ciamàcc apòcrifi.
Ol nòm Vangél[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm Vangél l' vé dal gréch antìch euaYYέλιov (euanghélion) che l' völ dì la buna notissia.
La lèngua di Vangéi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se pènsa che i Vangéi i sìes istàcc iscricc 'n gréch antìch, fò che 'l Vangél del San Matéo scricc fórse 'n Aramàich e per chèsto ciamàt Ol Vangél di Ebrèi, ma l'è mia sigür, de fati gh'è riàt dóma di tèsti 'n gréch antìch.
Tradussiù en Lumbàrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Vangél de San March l'è stacc tradüsìt in Bergamàsch dal Gioancarlo Giaàss e dal Ümbèrt Minèl.
Ol Cìrcol Filològich Milanés l'ha facc öna tradüsiù de töcc i quàter Vangéi.


text:
Rafz
Rafz a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.74 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 061 abitant.
El cumün de Rafz al se tröva a una altitüden de 419 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchberg (SH), Dettighofen (DE-BW), Eglisau, Jestetten (DE-BW), Lottstetten (DE-BW), Rüdlingen (SH), Wil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gemeinde Rafz Sit ufizial (in Todesch).


text:
797
Aveniment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I Franch ocüpen Barcelona
- 17 lüj: l'imperadur bizantin Custantin VI el ven catüraa per urdin de la sua mader Irene.
- 15 agust: l'imperadur Custantin Vi el ven rendüü sguercc per urdin de la sua mader. L'Irene la diventa ufizialment imperadris de Bisanz.
Nassid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bermüd I di Astüri (n. 750).
- Donnchad Midi mac Domnail, suvran irlandes.
- 19 agust: Custantin VI de Bisanz, imperadur (n. 771)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Püntìda
Püntìda (Pontida in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö i culine de la Al San Martì. L'è a mesa strada tra Bèrghem e Lèch, e in dèl pais la pasa e la fà fermada la ferovìa Bèrghem - Lèch.
Ol paìs l' se tróa a 16 km de la sità e a 313 méter söl lièl del mar. El g'ha 'na popolasiù de 3 283 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 10,1 km² e 'na densità de popolasiù de 325 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Imbìer, Brivi (LC), Calch (LC), Cavrì, Carvìch, Cisà, Palasàch, Sóta 'l Mut, Éla d'Ada.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Püntìda l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Alicante
Alicante (ins anca in spagnoeu; Alacant in catalan; Alicant in aragones; Lucentum in latin) a l'è ona città de la Spagna.
La se troeuva in de la Comunità Valenzana in de la provincia e la comarca omònima. I abitant a hinn 331.750 (2008). L'è sede de ona diòcesi, insema a Orihuela. A l'è on pòrt econòmigh important.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città la gh'era giamò in del 237 a. C., quand che 'l general Milcare Barca el gh'ha faa sù ona fortezza. Lì vesin i Roman gh'hann fondaa el municipi de Lucentum.
Dòpo la fin de Ròma la città l'è passada sòtta el domini di Visigòtt, di Bizantin e di Arab, che l'hann tegnuda per cinch cent ann (VIII-XIII secol). De quell moment l'è andada dree ai sòrt de la Spagna.
In del 1936 ad Alicante l'è staa fusilaa el dittador spagnoeu José Antonio Primo de Rivera.


text:
Vanuatu
Vanuatu a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è un rosc de 83 isul.
La capital a l'è Port Vila.
Al gh'ha una süperfiss de 12.189 km² e una pupulaziun de pressapoch 210.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vanuatu a l'è staa un "Condominium" del Regn Ünii e de la Francia, cunt el nom de Növ Èbrid, del 1906 al 1980, quand che hann utegnüü l'indipendenza.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vanuatu al gh'ha trì lenguv ufiziaj: el bislama, l'ingles e 'l frances.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vanuatu (nom ufizial: Ripablik blong Vanuatu / Republic of Vanuatu / République de Vanuatu) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Iolu Johnson Abil (del 2009).
El prim minister a l'è l'Sato Kilman (del 2011).


text:
Prēda ed Bişmântva
Artécol in dialèt arzân
La Prēda ed Bişmântva ( Pietra di Bismantova in italiân) l’é ‘na carateréstica furmasiòun geolôgica ed l' Apenèin arzân, ind al cmûn ed Castelnōv di Mûnt, paèiṣ ch' a 's câta al só pē e in pruvîncia ed Rèz, a 45 km dal Cèinter principêl. A’s presèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt, ch’ al 's vèd işolê tr’ al muntâgni ed j Apenèin.
Indice
Geologéia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Prēda l’é fâta da ‘na rôcia ed prēda da depôsit ed séngia sōvra un livèl ed mêrni, al tót al s’è uriginê cme fònd marèin int al peréiod miocènich. A gh’în dèinter di gós ed cunchéli i e rèst insasî carateréstich ed ‘n’ambiĵnt ‘d un paèis africân.
La sfisurasiòun e la rutûra a pès e pcòun gnûdi dôp dal livèl ed la prēda, gnûda dôp la ruṣghêda, l’à lassê intât la pursiòun lé aṣvèin. La séma ‘d la Prēda la rîva a 1047 mēter insém al livèl dal mêr.
Al piânti, al j êrbi e al bèsti ed la zôna[modifica | mudéfica la surzéia]
La séma spiâna ed la rôcia l’é in grând pêrta a prê e parsialmèint buschîva. În presèint albarèin cme la linsōla, al zèiver, al bôch biânch, la znèstra, la brógna e la rōsa salvâdegh. Êlber da séma, per la pêrta pió grôsa, în la rurèla, al sèr, l' âser, al carpanèin e al téli. Insém al spurgînsi ed la rôcia a s’ în adatê di gèner gióst per ambiĵnt sèch cme al tém.
L'êlta spianêda e la zôna d’atōrna în pîn ed bèsti salvâdegh cme al cinghiêl, vōlpi, tâs, caveirōl, lêvri, rés e uṣê zanfadōr.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Catêdi ed lavōr fât a mân in prēda e pcòun cerâmich catê insém a la rôcia testimônien la preşèinsa ed l'òm in tèmp antîgh.
In època rumâna insém al rîvi ed la Prēda gh’é stê tirê só ‘na furtèsa ed difèişa. Insém al ruvîni de sté costrusiòun, int al XVIII sècol, a gh’é stê tirê só, al gh’é incòra al dé d’incô, l’èrem bedetèin cun atâch ‘na cēṣa avêrta al póblich.
Al teritôri l’é stê fèdev ed la faméja Dallo da Bismantova fîn al XVI sècol , quând l’é dvintê pêrt dal pusès ed j Este. Int al 1859 l’é dvintê pêrt dal nōv cmûn ed Castelnōv di Mûnt.
Al prémi scalêdi, in època modêrna, àn cumîncen da l'inési dal XX sècolo, quând a vînen sgnêdi al véi e i sintēr druvê incòra al dé 'd incō.
Stôria dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Insém al j urégin dal nòm Bişmântva în stê dê divêrs parèir. Còl ch’ al sèmbra pió credébil al fà deşgnîr al nòm da la parôla ‘d urégi bişantèina: "Oysàmbaton" ch’a vré dîr 'difécil da rivêreg'. Cun al pasêr dal tèimp, la gînta l'à cambiê al nòm, fîna a rivêr a còl dal dé d'incō, è stê cambiê soquânti vuchêli, è stê zuntê "bis" davanti al nòm, ch' al gh'à gnînt da spartîr cun al "biş" latèin.
Per rivêregh insém[modifica | mudéfica la surzéia]
Dal parchèg dal mâchini in Piâsa Dante, a’s va só facilmèint in pôch minût ed pasegêda insém a ‘na strêda sfaltêda al Rifûg ed la Prēda e a l'Èrem, dōve a cumîncen i sintêr vèir e prôpri.
Divêrs percôrs sgnê dân diferèint livê ed dificoltê. La via pió cômda, e che la pōlen fêr ânca al persòuni mìa prâtichi e sèinsa particulêr atrès se mìa ‘na nurmêla tachêda cme un pêr de schêrpi robósti e un bastòun, la và a drē la parèida mezdé-sîra e la finés vêrs la séma cun un trât a gradòun. Al tèimp ed viâz stimê l’é ‘d un quêrt d' ōra, atravêrs trât buschîv e zôni ed bèli vidûdi.
La via pió d’impègn l’é la ferâta, ch’ la cumîncia dôp avèir traversê un trât ed sintêr e ‘na grôta naturêla. La scalêda la vîn fâta insém a la parèida ed mezanôt, preparêda cun ciôld, insém a di trât a strapiòmb e soquânti néci ed fermêda. Al tèimp ed viâz stimê în mìa mēno 'd 1 ōra e mèz.
‘Na vôlta rivê insém a la pianûra ch’ la stà sōvra a la Prēda a’s pōl vèder luntēra ‘na grandiōşa vésta insém a l’ Apenèin arzân. A gh’é da stêr atèinti a i mêrzen ed la lâstra che finésen a strapiòmb a i lémit di bôsc, che în sèinsa spòndi.
Citasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Divîna Cumèdia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Prēda ed Bişmântva la vîn citêda da Dante che al la nômina int la Divina Cumèdia, e probabilmèint al l’à inspirê ind la spiegasiòun dal Mûnt dal Purgatōri.
montasi su in Bismantova e ’n Cacume
con esso i piè; ma qui convien ch’om voli;
dico con l'ale snelle e con le piume
del gran disio, di retro a quel condotto
che speranza mi dava e facea lume »
'D âlmi e 'd bèsti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al gróp musichêl PGR (Per Grazia Ricevuta), prugèt ed Giovanni Lindo Ferretti, ind al désch D'anime e d'animali al dèdica ‘na cansòun, Alla pietra - la préma ed l'âlbum, a la Prēda ed Bişmântva
area occitana del sud
anno di riferimento locale: 2003, inizio estate
Pietra di Bismantova
Un temporale a scrosci, violento, tramonto
due arcobaleni splendenti
il concerto non si fa, non ci sarà
qui comanda l'acqua, comanda il vento
moderno è un ruolo subalterno»
I prê ed Bişmântva[modifica | mudéfica la surzéia]
I Modena City Ramblers ind al désc Dopo il lungo inverno a dèdichen a la Prēda la cansòun I prati di Bismantova
fino all'orizzonte
un falco risale
la cima del monte
è una nuova alba che avanza dentro di me»


text:
Hashish
El Hascisc, ciamaa anca füm u sciculat, l'è na pasta düra, i püvölt de culur marun, fada cunt i tuchelít feminij de la canuv pressaa insema. Un toch de hascisc, grand u piscin che'l sia, 'l vegn anca ciamaa "cioch".
El Hascisc, cunt e'l so efet sedativ, l'e vöna d'inscí ciamaa "drogh linger". El vegn fümaa in chilom, bongh, u anca faa sü in di palpee de sigaret. Gh'è anca quij che'l Hascisc 'l maien messedaa in galet, turtit, e.i.v.
La püpart de'l hascisc cunsümaa in Üropa 'l vegn de'l Maroch, ma gh'è in gir anca 'l Libanes, che l'è püssee russaster, e 'l negher Afgan che l'è cunsideraa 'l füm püssee fort in sü'l marcaa.


text:
Kaia Kanepi
La Kaia Kanepi (Tallinn, 10 ad Śugn dal 1985, a s lèś [ˈkɑiɑ ˈkɑnepi] in Èstun) l'è na tenìsta èstuna prufesiunìsta da 'l 2000. L'è élta 181 cm, la péśa 74 chilo e la stà a Haapsalu. A gh piàś dimóndi śugàr in sla tèra e la śōga 'l arvèrs a dū maṅ.
In dla sò caréra l'è stada la nùmar 15 dal mónd (al 20 'd Agóst dal 2012), vinsénd tri tìtui WTA cun anc quàtar finàli. L'è stada bòna ad rivàr a i quàrt in tut i turnèo dal Gran Slam a part l'Austràglia.
Caréra
Dòp un bèl 2008 (in dua la riva a 'l 35śum pòst dal ranking), la finìs par śliciàr śò in clasìfica, da 'd là da 'l sènt. In dal 2010 la pasa al qualificasiòṅ ad Wimbledon e in dal prim tùran la bat subìt la finalìsta dal Roland Garros, la Samantha Stosur, cun un dópi 6-4. L'in fà fóra àtri tri par pò rivàr in di quàrt cóntar la Petra Kvitová. Sèg la buta in dal rusc siē match point par pò cédar 4-6 7-6 8-6. La gh và méj a Palèrum in dua la vins al sò prim tìtul baténd la Flavia Pennetta cun al puntéǵ ad 6-4 6-3.
Al 23 'd Utóbar dal 2011 la pèrd la finàl ad Mósca, in sal cimènt a 'l quèrt, cóntar la śluvàca Dominika Cibulková par 6-3 6-7 5-7.
In dal 2012 la pòrta a cà dū tìtui: a Brisbane a 'l inìsi 'd an la bat la Daniela Hantuchová par 6–2, 6–1 mént'r in Maǵ la vins al turnèo 'd Estoril cóntar la Carla Suárez Navarro par 3–6 7–6 6–4. La ciàpa pò la paga da la danéśa Caroline Wozniacki, tenìsta ch'l'è stada bòna ad bàtar a Tokyo quànd l'éra la nùmar òṅ dal mónd e pò anc n'atra vòlta, in dla finàl ad Seùl in Setémbar in dū sét facìi, 1–6 0–6.


text:
Auvergne
L'Alvernia (nòm uficiàl en fransés: Région Auvergne ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1.327.000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 26.013 km², per 'na densità de 51 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de l'Alvernia l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Allier, Cantal, Haute-Loire, Puy-de-Dôme che i ragrùpa 14 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1310 cümü. La capital de la regiù l'è Clermont-Ferrand.


text:
Pica pica
La sgasa u anca berta[1]; chèca en lumbard uriental (Pica pica, Linnaeus 1758), l'è un üsell d'la famija di crou.
Cuntegnüü
Descrission[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sò penagg l'è bianch e negher cun d'le sfümadüre che, a scunda d'la lüs, i van dal gris al verd metalich. El sess l'inflüensa miga l'aspet esteriur. Le sgase, da grand, le rivun a pesà tra i 200 e i 250 gram e i en lunghe pressapoch 45 ghei.
Rapresentassion artisteghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La sgasa l'è staia artisticament imurtalada dal pitur cines d'la Dinastia Song, Cui Bai che, in del 1061, l'ha cread la famusa tela La legur e le dü sgase.
Mitulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In d'la mitulogia germanica la sgasa l'è messagera di Dei e l'è anca l’üsell d'la Dea d'la mort Hel, e par cal mutiu chi l'è cunsiderada cume un üsell menagram. In de l'età de mezz, in Germania, l'era anca famusa cume l'üsell d'le streghe u anca üsell d'la furca.
A le sgase ghe piasun i uget sbarlüssighent, roba che l'è cumün a tanti üsei rapass. De la sò nüminansa de ladra ghe cunta anche el Giuachin Russin in de l'opera La gazza ladra dal 1817.
Par che la scumagna de Ladra la vegna dal fat che despess i han vist d'le sgase che scundevun di arnes de ferr sbarlussighent, ma l'è anca pussibil che la vegna dal mutiu che i en solite gratà i nin di altor üsei.
Sistematica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Pica pica la gh'à nöu sutaspes:
- Pica pica
- Pica pica galliae
- Pica pica melanotos
- Pica pica fennorum
- Pica pica mauritanica
- Pica pica asirensis
- Pica pica bactriana
- Pica pica hemileucoptera
- Pica pica leucoptera
- Pica pica sericea
- Pica pica bottanensis
- Pica pica camtschatica
Biulogia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mangià[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sgase i paciun carogne, frütt, ragn, fenaröl, ma anca öu e nidiade de altor üsei.
Riprudüssion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le sgase i mantegnun i picinin e i öu in nin fai sü in sü i albor, indue i tegnun d'ögg la zona. I fan dai quator ai vot öu par volta. Papà e mama i mategnun la caruana par 22-24 dì, dopu de che i picinin i imparun a sgulà e i molun el nin.
El nin l'è furmad da dü part:
- la cupa, faia da un intrecc de ram tegnüdi insiema da molta e rivestida internament cun di fil d'erba;
- el quarciament, l'è fai apena de ram intreciad.
I ramet che i en d'inturna a la cupa i gh'an l'ubietiu de tegn la strutüra tacada ai rami d'la pianta che la tegn sü el nin. El nin l'è fai in culaburassion tra il mas'c e la femina d'la copia: v'ün el tegn in pusission el ram da cuatà e l'altor pensa a intrecial cun i altor ramet dal nin e cun i ram de l'albor.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gerhard Kooiker und Claudia Verena Buckow: Die Elster. Ein Rabenvogel im Visier. 144 S.; Aula, Wiesbaden 1999, ISBN 3-89104-633-2


text:
Küssnacht
Küssnacht a l'è un cumün e distret svizzer, in del Canton Svit. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 36.20 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 12224 abitant.
El cumün de Küssnacht al se tröva a una altitüden de 442 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Greppen, Meggen, Adligenswil, Udligenswil, Meierskappel, Risch, Walchwil and Arth.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Küssnacht l'è menziunaa la prima volta in d'un docüment dataa inturen a l'ann 840 col nom de in Chussenacho.[1]
In del 1424 Küssnacht l'è diventaa un distret del Canton Svit.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Pruvincia de Pavia
- Süperfis: 2.965 km²
- Pupulaziun (2001): 493.753 ab.
- Densità: 167 ab./km²
- Nümer de cumün: 190
- Capital (pup. 2004): Pavìa (71.486 ab.)
La Pruvincia de Pavia l'è una pruvincia de la Lumbardia ucidentala, traversada dai fiüm Po e Tisin, che se incuntren a quater chilometer a val de la cità de Pavia. La cunfina a nord cun la pruvincia de Milan, a est cun quela de Lod, a ovest cunt el Piemunt (pruvinc de Lissandria e Nuara), a süd cun l'Emilia-Rumagna (pruvincia de Piasenza).
El teritori l'è spartii in trì dai dü fiümm magiur che la traversen:
- la Lumelina, a ucident del Tisin e a nord del Po, l'è un piatun cultivaa per la magiur part a ris;
- l'Ultrepò, a süd del Po, l'è pianüra a nord e al cumeicia a luvà sü (runch de l'ultrepò) fin a rivà a tucà i Apenit a süd (Mont Penes);
- el Paves, in tütt el rest de la pruvincia, da la part de Milan e Lod.
L'ecunumia l'è simel a quii di alter pruvinc de la bassa lumbarda: l'agricultüra la porta via un nümer piscinin de lavuradur, ma l'è intensiva, cürada e se pö rivà a gross risültaa: el ris, el furment e 'l furmentun a hin cultivaa in de la pianüra, la vid in di runch de l'Ultrepò; i muntagn a hinn quataa de busch e pastür. Tipich de la pruvincia a l'è l'alevameent di och. Aziend medi e piscinit a rapresenten el gross de l'indüstria pavesa.
La pruvincia la gh'ha una densità de pupulaziun un poo püssee bassa del rest de la regiun, vist anca che gh'hin i muntagn; i center püssee impurtant a hin la capital Pavia, Vigeven (la "capital" de la Lumelina), Vughera (la "capital" de l'Ultrepò), Stradèla e Murtara.


text:
Samnaun
Samnaun (Samignun in rumancc) l'è un cumün sgüisser del distret de l'Inn, in del Cantun Grisun. El gh’ha pressapoch 785 abitant e una süperfiss de 56.18 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1846 meter sura 'l nivel del mar. El cumün de Samnaun l'è tacaa ai cumün de Ischgl (AT-7), Kappl (AT-7), Ramosch, See (AT-7), Spiss (AT-7), Tschlin.
A Samnaun l'è parlaa un dialet bavares, cas ünigh in Svizzera, induve i parlad regiunai germanigh hinn tüt de tip aleman. Fina al secul XVIII o XIX però i abitant de Samnaun i parlaven el Vallader, pö dopu, per via de la posizion geugrafega particolar che la favuriva i scambi col Tirol püssee che cunt el Grison, i l'hann abandunaa per adutà el dialet bavares parlaa in del Tirol.
Üsans e Tradissiun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di temp andaa a Samnaun de tradissiun ghe n’eva na mota. Al didincö de tradissiun ghe n’è restaa dumà do, reservaa ai bagaj. Vöna di üsans che l’è ancamò in vida l’è quela che ‘l prim de l’ann i bagaj, despö de la Messa, vann in gir per i cà a ingüragh un bun ann ai grand cunt la fras in dialet "Mir winscha ench a glickseiligs nuis Jour" (Nüm ve ingürum un beaa növ ann). Ai bagaj, cuma rengrassiament simbolegh, ghe tuca alura un cicininn de danee.
Un’üsansa de la Val de Samnaun ch’al didincö l’è andada perdüda l’è vöna ligada al fidansass. El fidansass, segund una vegia tradissiun del lögh el se pudeva festegià dumà ‘l dí de San Steven. Na völta prumetüü ‘l propi amur l’un a l’oltra, la regula l’eva che ‘l spus e la spusa gh’even no de dervì boca a proposet finn al dí de San Steven. Una setemana inans del Nedal la spusa la urdinava un gran toch de [pan cun pera] d’un parent fidaa u d’un prestinee, e la sira inans del Nedal chel toch de pan chi ‘l vegnía traa in de la cà de la spusa de scundun. La matina del dí de San Steven el spus, in cumpagnia de olter omen de la sua fameja e d’un para de pestunitt de vin, el bateva a l’üss de la cà de la spusa. Na völta dervii l’üss tücc i omen in de la cumpagnia del spus ghe andaven dent in de la cà de la spusa a festegià: a la spusa ghe tucava el driss de infirà ‘l curtel in del toch de pan, e al spus quel de tajàl in tanc tuchelít inscí de daghen un toch, insem’ ad un bicerin de vin, a tücc i present. Chel’üsansa chi l’è finida in di anaj de l’istoria de Samnaun cunt el nom de “Birnbrotschneiden” (“El tajà del pan cun pera”).
L'andament istoregh de la pupulassiun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Samnaun in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Samnaun Turìsmo
- Storia de Samnaun
- Samnaun in Romansh, Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Media relaa a Samnaun al Wikimedia Commons