text:
8. I ani '90
L servisc soziel fova de utl nce ti ani ‘90 per garantì inant na bela atività. Te chëi ani iel unì fat truepa de bela mostres de livel aut, p.ej. de Oskar Dariz, Kurt Ryslavy, Hugo Vallazza y truepes d’autres. Daujin ala mostres metova la Lia Mostra d’Ert nce a jì cuncorsc de mujiga, de ert o design y n iede monce n lincant. Sëuraprò pitova l Circolo workshops d’uni sort: de cujiné, de rampinelé y nsci inant. L festival dl teater y l Cineforum, che à bele abù suzes ti ani ‘80, trajova truepa jënt nce tl dejené nuef.
Tl local di jëuni, che fova bele unì metù su ti ani ‘80 y che fova la sënta dl Filmclub, fòvel for truep jëuni che s’ancuntova a fé juesc d’uni sort, a cialé films, a s’la ciaculé o a se bever zeche. L Circolo ova perchël na funzion soziela mpurtanta dantaldut per i jëuni. Do che l ie unì metù su la Nëus Jëuni Gherdëina, à chësta lia scumencià a cuordiné l’atività cun y per i jëuni. Permò te n segondo mumënt à la NJG scumencià nstëssa a pité manifestazions. Datrai unìvel metù a jì scumenciadives per i jëuni n cunlaurazion cun l Circolo.
Ntan l tëmp da carnescià unìvel metù ora na cronica ironica dl ann. L bal dla mascres, che fova for n merdi de carnescià, trajova adalerch jënt da dut Südtirol. La jënt se purvova dassënn a fé la mascres, ajache chiche ova la plu bela mascra pudova jì pea debant pra n viac dl Circolo. Per chisc viages culturei se scrijova for ite truep nteressei.
Permez ai ani ‘80 unìvel ti ani ‘90 metù a jì manco mostres, ma perchël plu cunzerc, de chëi che l se cruziova dantaldut Patrick Obletter. N gran suzes à dantaldut abù l Rockfestival, che univa urganisà tla Cësa di Cungresc uni ann ntan na sëira de jené dal 1998 inant. Chësc festival, che fova la majera manifestazion dl Circolo, à abù n gran suzes y da ann a ann unìvel plu jënt. N l ova metù a jì cin’ ani ndolauter, for cun plu cumedia. L ultimo ann àn monce metù su na grupa de lëur aposta, che se cruziova dl festival. Davia che l ie pona unì fat lëures de restruturazion pra la Cësa di Cungresc, ne n’àn nia plu metù a jì chësc festival.
Nteressantes fova nce la “Chaoswochen”, che univa urganisedes uni ann d’autonn. L fova na variazion de mujiga y cabaret.
Tl 1998 à tan che dut l cunsëi lascià, mé Patrick Obletter y Lukas Malsiner à fat inant. L ie ruvà n valgun jëuni tl Circolo. Davia che te chëi ani iel unit a mancë jënt che fajova l servisc soziel, fòven sfurzei a fé mpue’ na mëndra atività. Purempò iesen stac boni de nvië via n valguna mostres drët nteressantes. La mostres fova dantaldut d’instà, ajache d’inviern fòvel mpue’ n problem pervia dl sciaudamënt.


c: text/html

text:
Per l'emprima giada ha l'Uniun Europeica dà ora er per camiuns finamiras liantas davart la protecziun dal clima. Novs models da camiuns duain avair fin il 2025 15% damain emissiuns da CO2 e fin il 2030 almain 30% damain che camiuns che vegnan construids ozendi. Constructurs da camiuns che n'adempleschan betg las novas finamiras ston quintar cun multas da plirs millis euros.
Perquai ch'adina dapli camiuns èn da viadi en Europa, chaschunan quels ozendi 25% dapli gas nuschaivels al clima ch'anc il 1990. Per franar il stgaudament dal clima ha la UE empermess en la cunvegna dal clima da Paris da reducir marcantamain las emissiuns da gas cun effect da serra.
Il parlament d'Europa ha la gievgia approvà las prescripziuns per camiuns concludidas il favrer cun ils pajas da l'UE. Uss dovri anc la votaziun formala dals pajais e lura pon las novas reglas ir en vigur.
RR novitads 15:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Jau hai num Nina Schuler e deriv da la patria da Guglielm Tell, il chantun Uri. Durant l’emna viv jau a Friburg, cunquai che jau studegel là dapi l’atun passà medischina umana. La diversitad linguistica da la Svizra fascinescha mai adina danovamain. En la citad bilingua da Friburg è questa diversitad da sentir tant pli ferm. Tuttina m’allegrel jau mintga fin d’emna da returnar en il chantun Uri. Betg mo la natira da la Svizra Centrala, mabain era sia tradiziun ed istorgia ma fascineschan. Sco Uranaisa superbia sun jau creschida si cun l’istorgia da Guglielm Tell. I ma stat fitg a cor da render enconuschenta questa grondiusa istorgia a tut ils uffants en Svizra.


text:
Papastrèl
Artéccol in dialètt mudnés
Al papastrèl (Chiroptera) (pipistrello in italiàn) 'l è un mamìfar nutùran ch'al fa part dla famìja di Chiròtar. Al sò nom al daśvèṅ da 'l latèn vespertilio ch'a vōl dir "sira". La paròla Chiroptera invéci la daśvèṅ da 'l gréc cheir (maṅ) e pteron (ala).
Descrisiòṅ
I eṅ dal bèsti vèci cum al cuc: i daṅ al lat a i sò fiōi e la sò pèla l'è pîna ad pēi. Invéci ad giràr par tèra e cùrar, lōr i vólan par via 'd un cambiamènt speciàl dal maṅ e di bras ch'i eṅ dvintâ dagl'ali in dal cōrs dal tèmp.
I lōr òć i eṅ dimóndi pìcui e i gh'aṅ di prubléma a véd'r-ag bèṅ, par furtùna a 'l sò pòst i aṅ mis sù 'n udî dimóndi śvilupâ. Par vìvar, i papastrèi i aṅ muciâ un sèns "ràdar": durànt al vōl i bùtan fóra ad cuntìnuṿ di ultrasòṅ che, ciapànd atàc a i quèi, i daṅ vita a di éco. Scultànd chi éco lè ad ritóraṅ, i gh la càvan a figuràr-as gl'ustàcui e al bistiulìni da magnàr anc in dal buj pèst.
Gl'ali di papastrèi i eṅ difarénti da quéli di uśèi parchè i eṅ fati dna pèla ad fóra sutìla ciamàda patàgi.
Ad dè i papastrèi i pònsan in di śbrag di mur, in di anfràt di àrbul e in dal gròti méntar ad nòt i vànan a casàr al magnàr. I papastrèi i màgnan da tut: a gh 'n è ad quéi ch'i màgnan gl'insèt, ad quéi ch'i màgnan 'l antàr e la fruta e ad quéi ch'i màgnan di pés, di sórag e dal rani. Sōl in Amèrica dal Sèntar e dal Sud a gh è dal spéci ch'i bévan al sangṿ dal bèsti ch'i vìvan nòsc.
Dal nòstri bandi a gh'è na vintìna da spéci (30 in tut in Itàglia) e tut i màgnan d'insèt: oṅ ad lì lōr al pōl magnàr anc dumìla sinsàli par nòt!
Un papastrèl al pōl vìvar anc par vint o trént'aṅ.
Cardénsi e Superstisiòṅ
A n è minga véra che i papastrèi i eṅ di sórag, i n faṅ minga dvintàr òrub o sórd, i n s tàcan mia a i cavìi e i n gh'anan gnanc vója ad far-al. La sò pisa la n fa minga crudàr i cavìi e i n pòrtan minga dasfurtùna a la gint!
Cà artifisàli ciamàdi bat box
Par dar na maṅ a cal bèsti chè e par far in manéra ch'i sa śvilùpan bèṅ anc da nuàtar, i s pōlan muntàr sù dal cà artifisàli ciamàdi bat box. A s trata ad scatli ad légn ch'i gh dànan prutesiòṅ e 'n pòst par durmìr durànt al dè. I papastrèi i gh pōlan andàr dèntar in Primavéra par stablìr-as in fiṅ a 'l Aṿtòṅ, a dipénd dal temperadùri. Prima d'l Invèran, i làsan i bat box p'r andàr a catàr rifùǵ in dal gròti o in di anfràt naturài in du a gh'è di ambiènt dimóndi ùmid e sénsa di śbals tèrmic.
Òcio però: a n è minga dit che i papastrèi i gh'àppian da druàr i bat box: i pōlan anc sarnìr 'd andàr a star da di atri bandi. A n gh'è minga da śibìr-ag dal magnàr par persuàd'r-i o, incóra pèś, met'r-gh i dèntar cun la fòrsa. Piutòst a s pōl métar mej la bat box: minga a nord, minga davśèṅ a di spròc, minga in fàcia a la luś e a quàtar mètar 'd altésa. I bat box i s càtan in di supermarcâ o in di negòsi ad feraménta.
S'a s fà quèl par gnir-gh incòntar, pò lōr i s dànan na maṅ masànd un muć 'd insèt sénsa druàr di vlèṅ o dal sustànsi chìmichi!
In Invèran i papastrèi i vànan in letàrg e i vìvan druànd al gras mis sù in dla bèla stagiòṅ. In Primavéra i s darsédan e al fémni, dòp un pôc ad tèmp, i s càtan insém in pòst sicùr, fra Śugn e Luj, par parturìr (generalmènt un pìcul sōl a la vòlta).
Culegamènt estéran
- (IT) Chiroptera Italia - SOS Chirotteri
- (IT) Centro fauna selvatica "Il Pettirosso"
- (IT) Centro Italiano Studi Nidi Artificiali
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Las junioras da l'US Schluein Glion han enfin l'onn passà giugà cun l'equipa E. Quai vul dir, cun ils juniors ensemen. Tenor Vitus Gartmann, in dals trenaders, hajan ins vesì ch'i dettia ina meglra dinamica sch'ins fetschia in «pool» da be ballapedistas. Sin iniziativa e cun l'engaschi da la trenadra Ester Vonplon è la squadra da las junioras vegnida messa ensemen. Las ballapedistas sajan fitg cuntentas da pudair giugar tranter ellas. En la squadra mischedada n'hajan ellas survegnì pli pauc la balla ch'ils buobs. Per l'auter vegnian ellas savens partidas en sin posiziuns defensivas.
Il ballape da dunnas ha prendì chatsch ils davos onns. Il campiunadi europeic da quest onn ha plinavant gidà da popularisar il sport tar las dunnas. Enfin qua n'avevan ballapedistas che vulevan giugar en in'equipa da junioras betg la pussaivladad da far quai. Uss è quai sa midà.
Jau hai il sentiment ch'il ballape da dunnas n'è betg pli da tegnair si. L'acceptanza ed il respect vegnan adina pli gronds.
Era sch'il ballape da dunnas ha prendì chatsch na saja il sustegn per las junioras anc betg uschè grond sco tar ils juniors, di Ester Vonplon. Ella numna per exempel la pussavladad da giugar en ina selecziun grischuna. Il ballape da dunnas n'haja mai lieu sin la plazza da ballape «Crap Gries» a Schluein. Forsa sa mida quai cun il svilup naziunal ed internaziunal.


text:
Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas
L’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas, UICN (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN), è in organisaziun nunguvernamentala internaziunala e federaziun tetgala da diversas organisaziuns guvernamentalas e nunguvernamentalas da tut il mund.[1] Sia finamira è da sensibilisar la societad umana per la protecziun da la natira e da las spezias e d’influenzar quella en quel senn che las resursas vegnan duvradas cun quità ed a moda perdurabla.
L’UICN elavura tranter auter la Glista cotschna da las spezias periclitadas e categorisescha territoris da protecziun cun agid da la Cumissiun mundiala per territoris protegids (World Commission on Protected Areas). Ultra da quai publitgescha l’UICN numerus documents da posiziun tar dumondas da la protecziun da l’ambient e da la natira e sviluppa normas internaziunals, sco per exempel il standard per identifitgar territoris-clav da la biodiversitad (Key Biodiversity Areas).[2] L’UICN ha il statut d’observatura tar l’Assamblea generala da las Naziuns unidas.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’UICN è vegnida fundada ils 5 d’october 1948 suenter ina conferenza internaziunala a Fontainebleau, Frantscha, e quai sco International Union for the Protection of Nature (IUPN). L’onn 1956 ha l’organisaziun midà ses num en International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN); quel è oz bain anc valaivel, ma vegn per il solit er duvrà da l’UICN sezza mo pli en la furma scursanida International Union for Conservation of Nature.
La sedia sa chatta a Gland en Svizra (chantun Vad). Daspera trategna l’UICN filialas en 62 pajais.
Commembers[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da commembers actual munta a 1373 e sa cumpona sco suonda:
- 89 commembers statals (per ordinari ministeris, però be il stadi sez sco tar las Naziuns unidas; tranter auter ils ministers respectivs dals stadis da l’Uniun europeica, il ministeri da l’exteriur dals Stadis Unids, il ministeri da l’ambient da la Russia ed il ministeri da l’exteriur da la Republica populara da la China),
- 129 organisaziuns guvernamentalas (sco p.ex. uffizis per la natira)
- 110 organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas
- 997 organisaziuns nunguvernamentalas naziunalas
- 48 organisaziuns affiliadas.
Commembers naziunals da la Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la banca da datas dals commembers da l’UICN èn las suandantas instanzas commembras sco represchentantas da la Svizra u ch’ellas han lur sedia en Svizra:
- sco commember statal:
- Uffizi federal d’ambient
- sco organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas:
- European Association of Zoo and Wildlife Veterinarians
- Fondation Internationale du Banc d’Arguin
- Programme for the Endorsement of Forest Certification Schemes
- Save Our Seas Foundation
- World Association of Zoos and Aquariums
- World Business Council for Sustainable Development
- World Wide Fund for Nature (WWF)
- sco organisaziuns nunguvernamentalas naziunalas:
- Academia svizra da las scienzas natiralas
- Borneo Tropical Rainforest Foundation
- European Outdoor Conservation Association
- Helvetas Swiss Intercooperation
- Pro Natura
- Associaziun svizra per la protecziun dals utschels
- WWF Svizra
- Zoosvizra
Ultra dals commembers che pajan consista l’organisaziun d’ina rait d’experts (Knowledge Network) da ca. 16 000 voluntaris en tut il mund ch’èn organisads en sis cumissiuns.[3] La pli gronda cumissiun è la Cumissiun per la survivenza da las spezias (Species Survival Commission, SSC) cun dapli che 10 000 commembers.
Incumbensas ed activitads[modifitgar | modifitgar il code]
Congress[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1948 sa scuntran ils commembers regularmain tar ina radunanza generala, la quala vegn organisada dapi il 1994 sco congress per la protecziun da la natira mundial (World Conservation Congress). Actualmain ha questa conferenza lieu mintga quatter onns, il 2016 per exempel a Hawai, Stadis Unids. A la conferenza sa participeschan radund 10 000 represchentants d’autoritads statalas e d’organisaziuns nunguvernamentalas or da bunamain tut ils pajais dal mund. En il decurs dal congress vegnan mintgamai relaschadas numerusas resoluziuns, la qualas defineschan las prioritads da lavur da l’UICN e da ses commembers per ils proxims quatter onns.
Dapi il 1962 realisescha l’UICN mintga diesch onns il congress da parcs mundial (World Parks Congress), a chaschun dal qual vegnan definidas las strategias per proteger la natira en territoris da protecziun. Il 2014 ha quel gì lieu a Sydney, Australia.
Grad da periclitaziun tenor la Glista cotschna[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il 1963 maina l’UICN la Glista cotschna da las spezias d’animals e da plantas periclitadas. Evaluadas vegnan tant spezias periclitadas sco er spezias che n’èn betg periclitadas.
Tar ils utschels, mammals ed amfibis è gia vegnì eruì il stadi da periclitaziun da tut las spezias. Tar ils invertebrads èn però vegnidas evaluadas be 18 000 spezias (da ca. 1,4 milliuns spezias ch’èn vegnidas descrittas). Attribuidas ad in stgalim da periclitaziun – periclità, fermamain periclità, en privel da svanir – eran l’onn 2017 8170 vertebrats, 4553 invertebrads e 11 674 plantas. Tut en tut valevan 24 440 spezias d’animals e da plantas sco periclitadas.
Valitaziuns per la glista cotschna vegnan fatgas strictamain tenor criteris scientifics; quels èn vegnids sviluppads cuntinuadamain e fixads a moda lianta l’onn 2001. Las valitaziuns vegnan fatgas d’experts per la gruppa da spezias pertutgada e giuditgadas mintgamai d’in segund expert (Peer-Review), avant ch’ellas vegnan publitgadas en ina banca da datas online. Per la gronda part da las gruppas da spezias èn responsabels ils experts da la cumissiun per la survivenza da las spezias. La glista cotschna da las spezias d’utschels periclitadas fa l’organisaziun da protecziun dals utschels BirdLife International per incumbensa da l’UICN. (Per dapli infurmaziuns davart la Glista cotschna cf. a la fin da quest artitgel).
Categorisaziun da territoris da protecziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’UICN fa diever d’in sistem ch’è vegnì introducì il 1978, l’UICN Protected Areas Categories System, cun agid dal qual territoris da protecziun en tut il mund vegnan categorisads a moda cumparegliabla. Cun quest sistem na vegn stabilida nagina ierarchia, mabain vegnan classifitgadas las finamiras da protecziun e dal management.
Daspera datti er ulteriurs concepts da territoris da protecziun pli novs, vi dal svilup dals quals l’UICN ha collavurà, sco per exempel ils territoris da protecziun cunter la glisch (Dark sky places, DSP) sco categoria da territoris da protecziun cunter la polluziun luminusa.
Program da dretg da l’ambient[modifitgar | modifitgar il code]
Il program da dretg da l’ambient cumpiglia ina retscha d’activitads a nivel global, naziunala e regiunal che serva a furnir als purtaders da decisiuns infurmaziuns, analisas giuridicas, cussegliaziuns e sbozs da leschas, sco er a la furmaziun correspundenta. Il program da dretg da l’ambient furma er in forum da stgomi d’infurmaziuns ed experientschas tranter regenzas, organisaziuns nunstatalas ed auters.
Ulteriurs projects[modifitgar | modifitgar il code]
L’UICN cusseglia il comité dal Patrimoni mundial en tut las dumondas da la protecziun da la natira. Avant ch’in lieu vegn renconuschì sco Patrimoni natiral mundial da l’Unesco, evaluescha l’UICN la proposta. A basa da quest’expertisa prenda alura il comité dal patrimoni mundial sia decisiun. Per tut ils lieus dal Patrimoni natiral mundial trategna l’UICN ultra da quai in monitoring e publitgescha regularmain rapports areguard il grad da mantegniment.
Il biro regiunal da l’UICN per l’Europa a Brüssel coordinescha dapi il 2004 las activitads areguard la Tschinta verda europeica, in project per stgaffir ina colliaziun da biotops per lung l’anteriura tenda da fier sco er per stgaffir ina glista cotschna europeica.
L’onn 2000 ha la gruppa da spezialists da las spezias invasivas da l’UICN relaschà per l’emprima giada ina glista cun il titel 100 of the World’s Worst Invasive Alien Species.
La Glista cotschna da las spezias d’animals e da plantas periclitadas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar glistas cotschnas da las spezias d’animals e da plantas periclitadas a nivel internaziunal, naziunal u regiunal sa tracti d’expertisas areguard il risico che spezias morian ora. Ellas servan als legislaturs ed a las autoritads sco fundament per lur agir areguard la protecziun da las spezias, da la natira e da l’ambient. Be en paucs stadis han ellas però validitad giuridica (p.ex. en Svizra).
L’onn 1962 ha l’UICN publitgà l’emprima glista cotschna; quella sa numnava l’emprim Red Data Book ed è vegnida edida da S. Boyle, Sir P. Scott, B. Grzimek ed auters. Il num Red Data Book va enavos sin il catalog d’assicuranza per bastiments sparids da l’assicuranza da Londra Lloyds. L’emprima versiun cuntegneva descripziuns detagliadas da 211 mammal e 312 spezias d’utschels.
Dapi lura è suandada in grond dumber d’actualisaziuns e cumplettaziuns e dapi l’èra da l’internet sa lascha la glista la pli actuala mintgamai clamar giu directamain sur la pagina d’internet da l’UICN.
Ils grads da periclitaziun tenor l’UICN èn ils suandants:[4]
- EX Extinct (be dapi l’onn 1500) (svanì)
- EW Extinct in the Wild (svanì en la natira)
- CR Critically Endangered (en privel da svanir)
- EN Endangered (fermamain periclità)
- VU Vulnerable (periclità)
- NT Near Threatened (potenzialmain periclità)
- LC Least Concern (betg periclità)
- RE Regionally Extinct (svanì a nivel regiunal u naziunal)
- DD Data Deficient (basa da datas insuffizienta)
- NE Not Evaluated (betg evaluà)
Las Glistas cotschnas da l’UICN sa basan sin evaluaziuns scientificas che vegnan fatgas tras scienziads ch’èn sa spezialisads sin las gruppas da spezias respectivas. Giuditgada vegn, cun agid da criteris quantitativs, la probabilitad cun la quala ina spezia vegn a svanir en il proxim avegnir. Tratgs en consideraziun vegnan in u plirs dals suandants facturs:
- Il svilup da la populaziun en il decurs da las ultimas trais generaziuns (ubain sur ils ultims diesch onn, tut tenor tge valur ch’è pli lunga).
- La grondezza dal territori da derasaziun da la spezia en cumbinaziun cun la dumonda sche l’effectiv sa diminuescha resp. sche la populaziun è fragmentada e/u variescha fitg ferm.
- La grondezza absoluta da la populaziun en cumbinaziun cun ina sminuziun cuntinuanta.
- Tar populaziuns fitg pitschnas vegn per part er considerada be la grondezza da la populaziun.
Tut tenor co che quests criteris sa preschentan per ina singula spezia vegn il grad da periclitaziun eruì a basa da valurs da sava. Ina populaziun pli pitschna, in territori da derasaziun pli pitschen u ina sminuziun fitg ferma da la grondezza da la populaziun pon avair per consequenza ch’ina spezia vegn classifitgada en ina categoria da periclitaziun pli auta. Per far quai basta mintgamai in sulet criteri; cuntanscha ina spezia pliras limitas, vegn resguardada la categoria tenor la quala la spezia cuntanscha il pli aut grad da periclitaziun. Adina dapli vegn l’idea da las Glistas cotschnas applitgada betg be sin singulas spezias d’animals u da plantas, mabain er sin biotops.
Tar las glistas cotschnas da l’UICN sa tracti per ordinari da glistas globalas. Tar las glistas regiunalas che l’UICN ha sez edì tutga per exempel quella davart la fauna d’aua dultscha da l’Africa da l’Ost. Daspera edeschan adina dapli stadis u organisaziuns surnaziunalas sco per exempel l’Uniun europeica glistas per lur intschess. Quellas resguardan atgnadads regiunalas e furman perquai impurtants instruments da lavur per la protecziun da las spezias al lieu.
Glistas cotschnas en Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
En Svizra è vegnida creada il 1977 in’emprima glista cotschna dals utschels periclitads. Il 1982 èn suandadas glistas dals amfibis e reptils sco er da las plantas vascularas. Fin il 1990 èn er vegnidas publitgadas glisas davart libellas, tgirallas dal di, peschs, plantas ruderalas e.a. Tut questas glistas èn vegnidas elavuradas da persunas dal fatg e publitgadas sco broschuras u sco publicaziuns scientificas.
Renconuschientscha uffiziala han questas glistas cuntanschì la fin dals onns 1980 cun la fundaziun da l’Uffizi federal d’ambient, guaud e cuntrada, in dals precursurs da l’Uffizi federal d’ambient odiern. Medemamain ina muntada centrala han las glistas giugà il 1991 cura che la Confederaziun ha integrà en l’Ordinaziun davart la protecziun da la natira e da la patria in artitgel davart la protecziun dals biotops; en quest connex èn ils biotops numnadamain vegnids caracterisads sco degns da vegnir protegids, sch’els servivan a mantegnair spezias ch’eran cuntegnidas en las glistas cotschnas. A basa da questas novas cundiziuns generalas ha l’Uffizi federal relaschà il 1991 in’ulteriura glista cotschna da la fletga e da las plantas cun flur. Il 1994 è suandada ina publicaziun cumplessiva che cumpigliava indesch glistas cotschnas cun in total da 2400 invertebrads e 376 spezias da vertebrads.
Dapi il 1999 vegn la lavur cuntinuada en furma dal program da las glistas cotschnas da l’Uffizi federal da l’ambient ed a partir dal 2000 vegnan applitgads ils criteris da l’UICN. Senza metter tras quai en dumonda la qualitad da las glistas cumparidas pli baud, sa laschan uschia cumparegliar tranter pèr las glistas cotschnas da differentas gruppas d’organissems resp. da differents stadis.
Da las 45 890 spezias enconuschentas en Svizra han ins giuditgà fin l’onn 2010 10 350 per las glistas cotschnas. Da quellas èn 3741 (36 %) vegnidas classifitgadas sco periclitadas u svanidas regiunalmain. Da quest temp existivan 27 glistas cotschnas; sper tut las classas dals vertebrats èn vegnidas giuditgadas 15 gruppas d’invertebrats, plantas vascularas, mistgels, algas-chandalier, bulieus e litgens.
Cuntrari a la situaziun en blers auters pajais vegnan manadas en Svizra be paucas glistas chantunalas u regiunalas. Il 1983 è vegnida fatga ina tala per il territori da l’Aletsch ed il 1986 per in chantun Argovia. Fin il 2010 èn suandadas glistas per ils chantuns Basilea-Citad, Basilea-Champagna, Vad, Genevra, Schaffusa e Turitg. I dat dus motivs daco ch’i na vegn betg fatg dapli glistas regiunalas: per l’ina è la Svizra in pajais relativamain pitschen e survesaivel, uschia che la glista naziunala resguarda – en cumparegliaziun cun auters pajais – gia vaira ferm las singulas regiuns; per l’autra èn ils criteris da periclitaziun da l’UICN vegnids specifitgads per unitads dal spazi pli grondas, a las qualas singulas regiuns u chantuns da la Svizra na pudessan betg correspunder.
Sa fundond sin l’idea da las Glistas cotschnas han ins er prendì en mira dapi il 1998 ina Glista blaua da las spezias d’animals e da plantas ch’han pudì vegnir mantegnidas u promovidas cun success, vul dir ch’ins ha pudì allontanar da la Glista cotschna. La Glista blaua ch’ins ha realisà en rom d’in project da pilot ha cumpiglià ils chantuns Argovia, Schaffusa e Turitg. La finamira era quella, da mussar ch’i valia la paina da promover la biodiversitad e ch’i sa laschian cuntanscher success visibels. Il concept da Glistas blauas independentas n’ha bain betg pudì sa metter tras; l’idea da basa è però vegnida integrada en las Glistas cotschnas cun renviar al svilup ch’ha gì lieu en cumparegliaziun cun ediziuns pli veglias.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ About IUCN. En: iucn.org, consultà ils 18 da matg 2017.
- ↑ Key Biodiversity Areas. En: iucn.org, consultà ils 18 da matg 2017.
- ↑ Commissions. En: iucn.org, consultà ils 18 da matg 2017.
- ↑ Jean-Claude Monney, Andreas Meyer: Die Roten Listen der IUCN. En: Rote Liste der gefährdeten Reptilien der Schweiz. Ausgabe 2005, Uffizi federal d’ambient, guaud e cuntrada, Berna 2005, p. 15–21, PDF online 230 kB, consultà ils 13 da schaner 2014.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Evzen Kus, Vaclav Pfleger: Seltene und bedrohte Tiere. Gondrom, Prag 2000, ISBN 3-8112-1830-1.
- EUROPARC ed UICN (ed.): Richtlinien für Management-Kategorien von Schutzgebieten. Interpretation und Anwendung der Management Kategorien in Europa. Grafenau 2000.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- [1] – pagina d’internet da l’UICN
- The IUCN Red List of Threatened Species
- [2] – glista cotschna da l’UICN munida cun maletgs
- Explore Protected Areas – banca da datas dals territoris protegids
- BirdLife International
- Glistas cotschnas da la Svizra


text:
Lia Rumantscha
Dicziunari Explorer Rumantsch
Rumantsch Grischun, Deutsch
Lia Rumantscha, 2012, numer d’empustaziun 978-3-03900-095-1
Il dicziunari cuntegna il stgazi da pleds activ dal mintgadi d’uffants, giuvenils e creschids, radund 60’000 chavazzins, frasas, locuziuns u modas da dir e translaziuns. En pli porscha il dicziunari numerusas fanestras d’infurmaziun davart il stgazi da pleds, la grammatica u la cultura. Sper l’infurmaziun duain quellas fanestras era far punts linguisticas e culturalas tranter las regiuns idiomaticas. Bleras fotografias illustreschan pleds u aspects specifics dal Grischun rumantsch.
Las paginas en colur ed in layout absolutamain nov per vocabularis, concepì analog a quel da Windows Explorer, duain gidar da chattar spert il pled tschertgà e sia translaziun correcta.


text:
Lir (PV)
Lir (nomm uficial: Lirio) a l'è un comun italian, de la region de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 10 091 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 51,5 km² e ona densità de 196 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Muntalt, Muncalv, Préda di Giorg e La Madòna.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Lir l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Montòrfen
Montòrfen (nom ufizial in italian: Montorfano in Italian) l'è on comun de 2 603 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,5 km² e ona densità de 744 ab./km² de la Provincia de Còmm.
El se troeuva arent a on lach e a on mont che gh'hann el sò istess nòmm.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Montòrfen l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Scua nova scua bain? Quai proverbi na saja probabel betg il dretg per declerar quella vieuta decisiva ch'il turissem svizzer haja fatg l'onn passà, di Martin Nydegger. Dapi dus mais ès el al timun da Svizra Turissem. Cun l'economia giaja bain, cunzunt era en l'Europa, ed era il curs da stgomi dal franc svizzer saja pli u main puspè là, nua ch'el era avant che la Banca naziunala svizra ha gì abolì il curs fix tar l'euro. «Lura avain nus era gì bun cun l’aura, ina fitg bella e chauda stad, in atun fenomenal e l’enviern ha cumenzà baud cun naiv enfin en la Bassa. E la fin finala essan nus era abels da concurrenzar cun noss pretschs cun l’exteriur, la branscha ha investì da bler ils ultims onns. Igl è la cumbinaziun da tut quels facturs.»
Grischun ha cun in plus da 4,9% anc potenzial
Dapli pernottaziuns – in plus da varga dudesch pertschient – hai dà da giasts dals Stadis Unids da l'America e da l'Asia. Era s’augmentà è il dumber da giasts svizzers, plus 4,2 pertschient, e da l'Europa, plus 2,2 pertschient. Che quellas duas fieras impurtantas creschan in pau pli pauc spert, decleria era pertge ch'il Grischun n’haja cun in plus da 4,9 pertschient betg pudì profitar uschè ferm da la creschientscha da las pernottaziuns, di Nydegger. «Nus n’essan anc betg là nua che nus vulessan esser. Nus avain gì in bel 2017, ma nus essan anc lunsch davent da las cifras da record dal 2008. La finamira è vinavant da reconquistar ils giasts da l’Europa, en spezial quels da la Germania e dals stadis BeNeLux.»
L'atun sco schanza per il Grischun
Gidar da puspè carmalar dapli giasts en il Grischun duai l’atun. Il nov directur da Svizra Turissem vul metter là in accent ils proxims onns e lantschar quella stagiun sco temps ideal da far vacanzas, cunzunt per ils giasts indigens. I vali da far gust a las Svizras ed als Svizzers sin l’agen pajais. «Il Parc Naziunal Svizzer è en il Grischun, il “Indian Summer” cun ils lareschs che glischan en tuttas colurs. Il Grischun è LA destinaziun d’atun da la Svizra.»
Accents tar turissem da medischina...
Novs accents vul Martin Nydegger era metter en il sectur dal turissem da sanadad. «Nus avain en Svizra ina offerta grondiusa da medischina ed ospitals. Nus tschantschain bleras linguas, nus avain ils medis. Sche nus cumbinain quels dus avantatgs, l’offerta excellenta en il turissem cun l’offerta excellenta en la medischina, lura avain nus ina gronda schanza da posiziunar la Svizra sco destinaziun da medical turissem.»
... e las dunnas
Midar less el era il stil e la tonalitad da la reclama e da la communicaziun da Svizra Turissem. En mira ha el qua cunzunt las dunnas. «Ellas influenzeschan fitg en tge regiun e pajais la famiglia fa vacanzas. Perquai stuain nus era adattar nossa communicaziun. In pau pli sensitiv, cun dapli fantasia e cordial.»
L'entschatta ha il nov directur da Svizra Turissem pia fatg. Quai cun success. Mo sco quai che Martin Nydegger ha sez ditg: Il turissem è dependents da blers facturs ch'ins na po per ina buna part betg influenzar. Impurtant saja ch'il product constettia.
RR actualitad 12:00


text:
České dráhy
České dráhy, despess breviaa in ČD, a l'è la principal compagnia ferroviaria de la Cechia e che la se occupa del servizzi suburban Esko, di servizzi regionai, nazionai e internazionai.
StoriaModifega
La compagnia la nass in del 1993 'me successora de part ceca di Československé státní dráhy, i ferrovij del Stat cecoslovacch. Han tolt part ai pussee important organizzazion internazionai e cont i sò 24'000 impiegaa a l'è vuna di aziend pussee important del Stat.
Dal 2008 a l'è men sussidiada del Stat e l'ha elaboraa di noeuv pian de strapòrt per guadagnà pussee. In del 2014 a l'è parpognuu de unì i Ferrovij, che se occupen domà di servizzi, e di Správa železniční dopravní cesty, ossia el gestor de infrastruttura.
ServizziModifega
Longa percorrenzaModifega
I servizzi de ponta de l'azienda a hinn el SuperCity Pendolino che 'l conliga i città pussee important de la Cechia cont di treni a pendolament e i Railjet, a volta velocità, che conlighen direttament la Cechia a l'Austria, e i InterCity e EuroCity, che conlighen respettivament i città cecch e internazionai. A hinn offert anca di treni espress, de differenta qualità, e i treni rapid, che hinn interregionai. A gh'è anca el servizzi EuroNight e 'l trasport di automobij via treno.
Slovácký expresModifega
Slovácký expres a l'è on servizzi special che 'l conliga i pussee important città cecch cont la Slovacchia morava, ossia el tocch de la Cechia de lengua e coltura slovacca.
RegionalModifega
L'azienda la se occupa anca del servizzi regional in Cechia, cont i treni regionai, disponibij anca velos, e i treni suburban de l'Esko Praha e del servizzi ferroviari suburban de la Moravia-Silesia.
AlterModifega
L'azienda la gestiss 'na connession bus ciamada "Airport Express" che la mena de la Stazion Centrala de Praga a l'Aeroport Václav Havel direttament e la funivia Ještěd.
Material rotabilModifega
El material rotabil di České dráhy, dividuu per servizzi, a l'è:
- Railjet
- Composizion fondaa in sui EuroSprinter
- SuperCity Pendolino:
- Treni rapid
- InterPanter
- RegioPanter
- Composizion fondaa in su la locomotiva ČD 380
- Composizion fondaa in su la locomotiva ČD 854
- Composizion fondaa in su la locomotiva ČD 843
- Treni regionai
CarrozzModifega
I carrozz doperaa de l'azienda a hinn:
- Carrozz ČD Bmz (IC, EC)
- Carrozz ČD ARmpee (IC, EC)
- Carrozz ČD WRmz (IC, EC)
- Carrozz ČD Bdpee 231 (IC, EC)
- Carrozz ČD Ampz (IC, EC)
- Carrozz ČD Apee (IC, EC)
- Carrozz ČD Bee 238 (IC, EC, LD)
- Carrozz ČD Bdmpee 233 (IC, EC, LD)
- Carrozz ČD Bbdgmee (IC, EC, RAP)
- Carrozz ČD Abmz (LD)
- Carrozz ČD Bmz 229 (LD)
- Carrozz ČD Bpee 237 (LD, RAP)
- Carrozz ČD Bdtee 276 (LD, RAP)
- Carrozz ČD ABpee 347 (LD, RAP)
- Carrozz ČD Bfhpvee "Sysel" (REG)


text:
Pojan
Poian (Pogliano Milanese in Italian; Publii Agmina in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 8 379 abitant.
El paes el se troeuva a nord-ovest de Milan e 'l gh'ha ona frazion ciamada Bettorin. Al temp di piev, el faseva part de la Piev de Nervian.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
El nomm Pojan el ven del Latin Publii Agmina, val a dì "i camp del Publi", perchè fòrsi chì staven di soldaa, sotta el comand de on tal Publi, che poeu hinn andaa a combatt contra i tribù germanigh di Cimber e Teuton.
In Italian, el nomm "Milanese" l'è staa giontaa in del 1926, perché gh'eren anca di alter comun ciamaa inscì.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Pojan l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Top-Weine zum Preis 20 - 50 € aus »Weinguide 2015/2016 - Südtirol«
-
2012 Südtirol Chardonnay Riserva Baron Salvadori DOCNals MargreidNals MargreidSüdtirol, Südtirol, Italien94
-
2013 Südtirol Gewürztraminer Lunare DOCKellerei TerlanKellerei TerlanSüdtirol, Südtirol, Italien94
-
2012 Südtirol Pinot Nero Barthenau Vigna S. Urbano DOCWeingut J. HofstätterWeingut J. HofstätterSüdtirol, Südtirol, Italien94
-
2012 Südtirol Pinot Nero Mason DOCManincorManincorSüdtirol, Südtirol, Italien94
-
2013 Südtirol Terlaner Sauvignon Blanc Quarz DOCKellerei TerlanKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, Italien94
-
2013 Südtirol Terlaner Sauvignon Blanc Quarz DOCKellerei TerlanKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, Italien94
-
2012 Südtirol Terlaner Weißburgunder Riserva Vorberg DOCKellerei TerlanKellerei TerlanSüdtirol Terlaner, Südtirol, Südtirol, Italien94
-
2012 Cassiano Dolomiti IGTManincorManincorSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2010 Col de Réy Cuvée Dolomiti IGTLandesweingut LaimburgLandesweingut LaimburgSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2013 Südtiorl Cornell Chardonnay Formigar DOCSchreckbichl - ColterenzioSchreckbichl - ColterenzioSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2012 Südtirol Anticus Merlot Cabernet Riserva Baron Salvadori DOCNals MargreidNals MargreidSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2011 Südtirol Cabernet Sauvignon Cor Römigberg DOCAlois LagederAlois LagederSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2012 Südtirol Chardonnay Löwengang DOCAlois LagederAlois LagederSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2014 Südtirol Gewürztraminer Kolbenhof DOCWeingut J. HofstätterWeingut J. HofstätterSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2012 Südtirol Gewürztraminer Passito Cresta DOCWeingut Hans RottensteinerWeingut Hans RottensteinerSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2012 Südtirol Lagrein Riserva Abtei Muri DOCKlosterkellerei Muri-GriesKlosterkellerei Muri-GriesSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2012 Südtirol Pinot Noir Riserva Trattmann Mazon DOCKellerei GirlanKellerei GirlanSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2012 Südtirol Pinot Noir Riserva Trattmann Mazon DOCKellerei GirlanKellerei GirlanSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2013 Südtirol Sanct Valentin Chardonnay DOCKellerei St. Michael-EppanKellerei St. Michael-EppanSüdtirol, Südtirol, Italien93
-
2014 Südtirol Sanct Valentin Sauvignon DOCKellerei St. Michael-EppanKellerei St. Michael-EppanSüdtirol, Südtirol, Italien93


text:
Brischà ha il plaun sutterran da la posta veglia nua ch'era la butia Alpen-Hirt sa chatta. La butia da spezialitads d'alp è gest sper la baselgia da Tschiertschen. L'incendi è rut ora curt avant las duas, i saja era stà d'udir ina explosiun. Daco ch'igl ha brischà n'è anc betg cler.
Tenor la polizia chantunala hai dà dus blessads. In um da 66 onns ha pudì mitschar sur ina terrassa d'ina chasa vischinanta. L'auter um da 65 onns ha pudì ir en il liber dal plaunterren. Cura ch'el era en il liber gievi adina pli mal ad el. Ins ha silsuenter transportà quella persuna en l'ospital a Turitg. La persuna cun arsentadas è vegnida transporta en l'ospital a Cuira.
Ils pumpiers da Tschiertschen-Praden e Cuira eran cun total 60 persunas en acziun ed han pudì stizzar il fieu.
RR novitads 17:00


text:
Medicina da Scuola
Medicina da Scuola trâs Joan P. Saluz. Anno 16 Scuol 61. Tras Jac. Dorta & Andr. Saluz.
SVOMMA da quai ch’in ilg sequent TRACTAT vain contenüed.
I.
NB. INFORMATIUN per ils Infaunts chi vaun à Scoula, per ngnir da lur Magisters ordinariamaing informads.
II.
Per la Iuventüm craschüda, ch’el . . . . sfa à Chiasa imprender à gnir in cognitiun d’ils cudeschs da la Biblia chi sun oder pudessan gnir stampads in nos linguack: Et chiapir la ziffra d’ils psalms & d’auters cudeschs d’ilg Veider & Nouf Testamaint.
III.
Per tuottas persunnas in qualunque . . . . . . . & qualited, las qualas giavüschan da savair . . . . . . . . . forma componer ünna Scrittüra: . . . . . . . . . . . gronds oder pitschans tuots mis in lur . . . . . . . cun las virgulas, puctums ù tittels.
NUOVA INFORMATIUN
La Prima Part.
Davart l’Informatiun d’infaunts chi vaun à Scoula.
Cur ch’ün va à Scoula per imprender à ler, schi sto el ilg prüm ouravant tuot imprender diligiaintamaing à savair e cungiuoscher ils custabs ilg a b c tuots, ils pitschens & gronds chi vengen scrits in questa forma.
Ils pitschens uschea
a b c d f g h i k l m n o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . v x z. . . . . . . chi vain nomnad ipsalon . . . . . scrit in quista forma (y y)
. . . . . . ingiün custab, ne ha . . . . . . injün, co per ün (i) duobbel.
[f. 2b] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
::. . . . . . . . . . (1z) nun ais ün, mo dus custabs ün t et ün z. Et perquai nun . . . . . . . . per ün custab sulet.
Et ils gronds uschea:
A. B C D E F E G H I K L M N R S l’U V X . . . . . . . . . Z
Da quists custabs tuots vêgnan tsching . . . . . . . . a e i o u nominads
Vocals . . . . . chia dêge ün da quels sulet fa üna . . . . ba, ù vusch intêra. Ils auter tuots vegen nominads Consonents, perche da quels ingiüns, . . . un . . . . no plüs insembel, poun far . . . . . mo stouven saimper esser . . . . . . con ün ù plüs dals Vocals . . . . . . . . ., & con quels, ingual sco a sar ünna vusch. .
.: . Quist dessen eir quels chi . . . . . . . . . . els chi imprender bain tuot . . [f. 3a] . . chi sun compilgiads in la Biblia tuots.
A cognoscer la ziffra, chi s’fa ù ils custabs gronds, sto ün ilg prüm cognoscer, ché custabs végnen pro quella duvrads: Et lura, ché Iminchün da quels manaigia, & dett’ad inclér.
Custabs gronds vegnen à quella requisciun duvrads ils sequents: IVXLCDM da quels ha iminchün seis mainigiamaint & quantitet da seis innumber.
Ilg I manaigia & denoteicha ün. Ilg . V. denota . tschingk. Ilg . X . denota . dêsch. Ilg . L. denota tschinquaunta. Ilg . C. denota. tschient. Ilg . D. . tsching - tschient. Et ilg. M. denota. milli.
Aquia stoua oravaunt tuota . . . . far bain gnir tut à cour, & tngir . . . (Fehlen mehrere Blätter).
[f. 3b] Ünna soinchia, commüna, Christiouna Baselgia, chi ais ünna commu . . . . dals Soings.
10Remissiun d’ils puchiads
11 Resustaunza da la chiarn
12 Et la vitt œtuna. — Amen
La Secunda Part.
Da informar la juventúnna
per chi possen chönsch & leifmaing imprender à chiàsa à cungoscher la 25 ziffra . . . . . s’fa cun custebs gronds, la quella
[f. 4a] . . .: chia da quista ziffra cun quels custabs gronds, cura chi vain mis la ziffra gronda avaunt, & la pitschna davo, schi ha iminchün sia valur & grandescha ilg nuomber, tenor sia quantitad. Mo scha ünna ziffra pitschna vain missa avant ün’autra plü gronda, saia da principi, oder in mez, û . . . . plü davo; schi vain quella saimper tratta giuo da quella chi sieuga, taunt co ais seis nuomber & valütta da quantitad sco our da quists subsequents exaimpels s’po chönsch vair, cunguoscher & chiapir
Quist. VI. ais sees. Mo quist IV. deck quatter, perche in ilg prüm vain . 1. mis Pro V. & fa sees: In ilg secund vain 1. trat giuo d V. & resta quatter.
Uschea . XI. ais desch & ün chi fa . . . ndesch, Mo . IX. fa dêsch main ün . . . . nouv. LV ais tschiquaunta & [f. 4b] tschinck. Mo. VL. ais tschinquaunta main tschingk, quai ês quaraunta & tschingk. DX. ais tschingtschient & desch. Mo XD. ais tschingtschient main desch MC. ais milli & tschient. Mo CM. ais milli main tschient, siond chia ünna ziffra pitschna auvaunt gronda impitschnescha saimper & vain tratta giuo da la gronda.
Uschea. Psal. IV. voul dir il quart psalm. Psal. IIX voul dir il ottavel psalm. XII ilg dudeschavel. XX. ilg vaingchiavel. IIXX. ilg daschdottavel. XXIX ilg vaing e novavel. LV. ilg tschinquaunt - et - tsching. CIX tschient e nouf. CXLI ilg tschient & quaraunt - ün. CXXXIX ilg tschient quaraunt e nof. CL ilg tschient e tschinquaunta.
NB. Ils capittels da la Biblia vengen eir in quel möd notads & cogn . . . .
qq. Quai ais novanta & nouf: parchè ch’ in lœ da la nolla ais ün ziffer chi ha seis nuom nouf: & et quel davaunt ais nouf gia désch, chi fa ils novaunta. Et in quel mœd pousch huossa leifmaing imprender à cognoscser & far la ziffra infin’à tschént, da tai sves, cun pauc auter t’informar.
NB. Cura chi vain trais ziffers insembel, zainza ingiüna virgula taunter aint schi manaja la prüma ziffra saimper ma tschient, la secunda désch, sco vivant és declarad: la terza & la plü davo, quai ch’ ell ais & quai ch’ella, cu. . ais suletta.
Exempli gratia; quista ziffra, 876. Qua s’ achiatten trais ziffers, chi nun haun virgula, u tütel taunter aint & auden insembel. Cun tuot denotat ilg prüm ziffer tschient, & siond u [f. 5b] 8 schi s’dischia otttschient. Lauter ziffer denota dèsch, & siond un set, schi airi Sett vota désch, chi fa settaunta. Ilg plü davo ais & vain nominad sês, cuntuot eis quella ziffra . 876. ott tschient & settanta & sês. Uschea chiapescha ilg reist.
Cura chi ais duas nollas pro ilg prüm ziffer, schi ais ilg prüm saimper, & vain nominad tschient, mo sco el ha seis nom & valütta. Exempli gratia in quist möd s’fa tschient 100, duatschient 200. trayatschient 300. quatertschient uschea 400. Et uschea va inavant infinna Milli.
NB. A fâr milli Stouan Saimper esser quaters ziffers, dals quals ilg prüm vain dit milli, û tantas milli, co el ilg prüm ziffer ais; lauter vain nominad tschient . . . . taunta gia co el ha seis nom, ilg . . . . vain nominad dêsch, eir tantas [f. 6a] gia dêsch, co el vain dit, & ha sia valütta. Ilg quart; & ultim ciffer s’disch quai ch’ el vain nominad, & pagia, cur ch’ el és sulet. Exempli grazia.
Quista ziffra, 1659; ais milli ses-tschient tschiquaunta-i-nouf. 1661 ais ses-tschient-sasaunt-un, nos millaisen d’inguon. In quel mœd po ün cun pauca fadia, leifmaing, & in cuort témp imprendar à cognoscer, co far, & tschantar la ziffra, ch’el a bsœng da svair.
ICUOSSA aise bsœng eir chia im . . . . chia fidela & zelusa persunna . . . . . . . . amma da udir, et chiapir sün . . . . . . preidgias, & ils lous chi vegnen da quellas citats, our d’ils cudeschs da . . . . . Biblia; Sco eir brickmain à ler cognoscer clet il cudeschs chi sun fats, ù . . . . . . . . fats stampar in nossa lingua [f. 6b] lous da la S. Scrittüra, chi s’chiatten in quels, mis per declaraunza, oder confirmatiun da la vardat; dad havair cognitiun, co quels cudeschs hagen nom, & vegnen designads cun ilg scriver, & quaunts chi hagien Capittels Cudeschs dalg Veider Testamaint sun da trais sorts, sco e Sieuguen
Cudeschs da Moses 5
Noms scursunids Noms intêrs Capitels quaunts
Genesis 50 Exodus 40 Leviticus 27 Numeri 36 20 Deuteronomium 34 Josua 24 Jüdischs ù Mastrels 21 Ruth 4 prüm da Samuel 31 25 Secund da Samuel 24 prüm d’ils Raigs 1 secund dils Raigs 1. da la Chronica 20 30 2. da la Chronica 1 Esdras 1 Nchemias 1 Ester
Gen. Exod. Levit. Num Deu 1. Jos. Jud. Rut. 1. Sam. 2. Sam. 1. Reg. 2. Reg. 1. Paral 2. Paral Esd. Nche Est
aisais
470
Joan Pitschen Salutz
[f. 7b] Ils secunds sun cudeschs Poeties 5
Noms sunsnids Noms intérs Capitels quaunts
Job.
Psal.
5Prove.
Eule.
Cant.
ais Job. 42
Psalms da David. 150
Proverbis da Salo. 31
Eulesiastes 12
Canzuns da Salo. 8
Ils terz avels sun cudeschs prophetics:
Da queus sun
10Ilg prùm ils 4 Prophets gronds
Esa.
Terem.
Plont.
Ezech.
15Dan.
Esaias 66
Jeremias 52
Plonts da Jeremias 5
Ezecchiel 48
Daniel 12
ais
L hura sun ils prophets pitschens
[f. 8a] Noms scursnids Noms intèrs Capitels quaunts
Hos.
Joel
20Am
Hoba
Jon.
Mich.
Nach.
25Hab.
Zeph.
Hag.
Zach.
Malac
Hoseas 14
Joel 3
Amos 9
Hobadia 1
Jonas 4
Micheas 7
Nachum 3
Habacuc 3
Zephonias 3
Haggeus 2
Zacharias 14
Malachias 4
ais
30Summa da tuots ils cudeschs Canonics d' ilg Veider testamaint 39 & dils
Capittels, insembel cun ils Psalms 929
[f. 8b] Cudeschs Apocryphi
Noms scursnids Noms intèrs Capitels quaunts
[f. 9a] Cudeschs dalg Nouf Testamaint sun da trais sorts
Ilg prüm sun 5. cudeschs Historics.
4. Evangelia.
Noms scursnid Noms intèrs Capitels quaunts 20
Math. Matheus ?
Marc Marcus 16
Luc ais Lucas 24
Joh Johannes 21
Acta Fats d' ils Apostels 28 25
Per ilg secund sun scrittüras Doctrinalas:
21. Epistolas Apostolicas
Dalg Apostel Paulus 14.
Rom à' ls Romauns 16
1 Cor 1 à' ls Corinthers 16 30
2 Cor 2 à' ls Corinthers 13
ais
Tobias 14
Oratiun da Manasses 1
Juditta 16 5
Baruch 5
Adjectiuns pro Daniel 3
ilg terg da Esdras 9
ilg quart da Esdras 16
Adject pro Ester 6 10
1 dils Machabæers 16
2 dils Machabæers 15
3 dils Machabæers 7
Sapientia da Salom. 10
Ecclesiasticus oder Jesus 15
Sirach 51
Tob.
Or. ma.
Judi.
Bar.
Adje Dan
3. Esd
4. Esd
Ad. Est
. . . Mac.
. . . Mac.
3 Mac
Sap.
Eccles.
472
Joan Pitschen Salutz
[f. 9b] Gall à’ ls Gallatter 6
Ephes à’ ls Ephesers 6
Philip à’ ls Philippensers 4
Coloss à’ ls Colossensers 4
51 Thes. 1 à’ ls Thessalonicen 3
2 Ths 2 à’ ls Thessalonicen 3
1 Tim 1 à Timotheum 6
2 Tim 2 à Timotheum 4
Tit à Titum 3
10Phil á Philemon 1
Hebr á’ ls Hebreers 13
Dalg Apostel Jacobi 1
Jac … Jacobus 5
Dalg Apostel Petri 2
15
1 Pet … Prima da Petri 5 ais …
2 Pet … Secunda da Petri?
Dalg Apostel Johannis 3
[f. 10a] Lucifer, Sathan, Belzebub & c.
Nuoms da masculs sco sun Andrea,
Johannes, Jacobus & c.
Noms d’ officis gualmaing pro nuo . . . Mastral, Iürader, Cheu d’comœn, Convid, Mascalg. Et in las guerras: Generals, Colonels, Capitanis, & c.
Noms da nœblias: Plantauns, Sali . . . . Viezels, Môurs, Saluts & c.
Noms da femnas: Anna, Maria, Catarina & c.
Noms da las parts d’ ilg mund quals sun: Asia, Affrica, America, Europa
Noms da raginoms: Francia Austria & c., da Düchiadis, republicas, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ., sco sun Basel, Turi, Curia . . . . . . . . . . . Fuentes . . . . . . . . . . . . . . . . da Comüns Laguin, Guarda, [f. 10b] Scuol & c. Da maars sco sun ilg Màr . . . cean, Mediteran, Adriatic, Baltic & c. Flums, quals Sun Æn, Rhain, Tonna. Cuolms, cioe: Alba, Flöa, Barninna & c. Munts Muots, & Alps sun pro nuo blers da partuot, & cun divers nuoms, ils quals tuots végnen nominads Nuoms agiens & propis. Ngniond quels cun custabs gronds scrits in lur debit lœ’ schi su . . . . üna chiarta û scritüra ün fitamaint & al scrivaunt ün hunur: sco las listas & cardellas sun ad ün Artischaun un scrivloez da sia lavur. Mo fallond aquia ün scrivaunt & circa ilg lœ, & circ’ ilg möd da metter ils custabs sea gronds, sea manüds, ais lura quai mala insaina, je visibla, & infallibla, da groba ignorantia u da trida negligentia, u d’amasduos insembel
Par ilg quart & per ilg plü davo, dess eir quist bain ngir observad, chia in [f. 11a] . (Fehlen mehrere Seiten) . . ., zainza chia ingiün auter ans possa cumandar inguota
Tras gratia da Dieu eschens rivads vitta & sandad, infinna quist praschaint dy, in ilg qual nuo suainter l’isaunza da noss prûs vêgls, usita da infina huossa, sulain müdar & meter nos convids, ù redschamaint da Comün. Dieu volgia imprastar gratia chia quels chi vengen, possen in tal möd far e satisfar a lur ofizi, chia tras quai, Dieu vengia glorifichia, ilg honorad Comön vengia bain & cun justia regulad & gubernad, & chia els & tuot honorads vschins hagien hunur & üttel la daventHuossa honorads Singuors, eschad ids vinavaunt, & havai büttadora Convids (suainter l’üsaunza diminchia Camön, vain eir manzunad ils oficis, se . . . . . . . . sees, dals dudesch, ch . . u d’Comön bursôrs, oder auters) co ais, ilg [f. 11b] N. oder N. & cun el oder els, insembel era mai. Taunt co chi partengia alg honorad N. sun eug cun vo insembel da quel medem parair; perche el es ün hom inclegiantaivel, sabi & prudent, ilg qual sa bain redscher sia chiasa, & auters, nū ais dubi ingiün, chel sapia & vengia à redscher bain eir nos honorad Comön, cun contenteza d’ùn & scodùn. Quaunt lhura chi partengia à mai, reconguosch eug bain vossa amur & benevolentia vers mia persunna; permur dalg qual eug s’ ingrazg realmang & da cour, reist oblig dad amur, servir, & ammussar recontschaint, tuot ilg temp da mia vitta, brick deck via da tuot ilg intêr Comön, mo eir via da vuo tuots, ùn & scodùn, ingiùn reservâ & tut oura. Impro aisi à vuo zuond bain cognoschaint, chia ilg honorad Comön nun ngis ad eser satisfat cun mai, mo manchiantad: [f. 12a] perche eug sun ünna persuña da dyts bain blers, mo da scientia pauqua, nhaig bsöng da ngir redschüd dad auters, ilg servezen dals quals eug manguel, cur eug nhaig da far qualchia fatschenda, dad alchünna consideratiun; ne sun bastaunt da savair redscher auters, taschiar ün intêr honorad Comön. Cuntuot per chia ilg honorad Comün nun sea manchiantad, s’vœlg eug havair ruguad, vo vœlget in meis lö, bütar oura ün auter, & metter qualchün chi sea plü bain parschurgiad co sün mai. Cun quai völg eug à Dieu ruguar, ch’el völgia cun ilg ölg da sia misericordia da Bab, guardar sur tots nuo, benedir noss honorad Comün, vossas honoratas persunas, tuottas honoratas chiasadas, cun quels chi vengen in offici insembel, cun temporala & æterna benedictiun, tras Christum Jesum Amen.
I. Admonitiun
Via d’ils Magisters da Scoula chi mossen.
- Ilg prüm deiv’quist savair,
- Ilg prüm deiv’quist savair,
Sch’vuo vlai bain informar.
Metter bun fundamaint,
In tuot ilg vôs mussar,
5Schi stai bain savair sves,
Aunt co mussar ad auters,
Tuot quai ch’imprender den,
Sean vos ù dad auters.
Uschlœ ais quist per tschert
10Chia quai chia ün nun saa,
Ad ingiün po’l mussar,
Schel bain fuos fick ludâ.
Che nüz ha ün da quai,
Scha bain ch’lha ün grond nuom,
[f. 13a] 15Ne ha però ilg fat,
Et ais schorfnad dalg puom.
LURA cur vos sculars,
Las lezchias dischen sü,
Cun lêr ù custabiar,
20Eir exponir ù plü.
Guarda quai pro zuond bain,
Sün tuot manüdamaing,
Chi nun pilgen ’lg adüs,
Da dir sü fausamaing.
25Sch’vuo quai laschad dvantar
Da prüm in naun contün,
Schi ha sgür vos mussar,
Vn fundamaint da füm.
Els nun imprendn’indret,
30Mo vaun fick ad errur,
Et vuo tras quai survngi,
Eir brichia grond’hunur.
EIR quist nun smanchiarai,
D’algs mussar ad urar.
35Chi sapchian ilg BAB NOS,
[f. 13a] Chia Christ ha vlgüd mussar,
Eir ils commondamaints,
Dèsch, da Deis dats à nuo.
Cun cretta dals Apostels,
40Et auter plü la pro.
Say’aunt, davo mangiar,
Alvar, yr à durmir,
Et autras urazgiuns
Quai tuot sapchian prompt dyr.
45Quai main’à vuo grond laud,
Et ad eus üttel pro,
Et ngi tras quai amads,
Et hoz & qui davo.
BRICK main tngai ad imaint,
50Da metter stüdi grond,
Ilg Catechismus tuots
’Lg imprender, pudiond.
Plü bod chia dvantar po,
Mo bain à pauck à pauck,
55Els imprendan suot vusch,
A vuo digien da daut.
[f. 14a] Cun ardimaint chi possen,
Eir in Baselgia dyr,
Chia tuot sa smüravalgia,
60Ingiün hagia da ryr.
Da quai s’alleigra Deis.
Sco eir brick main’ls Aungels,
Et eir tuots vairs fidels,
Lauden à Deis brick staunguels.
65ULTIM vai da guardar,
Da tngair bain disciplinna,
Chia vossas Juvnas plauntas
Nun vengen da ruvinna.
Mo stetten in mastria,
70Taunt in, co our d’la Scoula,
Chia ’ncontra vos commond,
Ingiün ün pê nun smouva.
Badaischks intanter els,
Sean alvads davent,
75In pasch chi viven tuots,
Invidas ù gugent.
Bragirs in ingiün lö,
[f. 14b] ’Dad’eus? chi s’ auden brick,
Dir mal, ne sa smorvar,
80Nun ascien brick ün zick,
Scha quai da vossa vart,
Con fay ngivet á far,
Schi ngi vuo in tuots fats,
Zuond bain sgür á mussar.
II. Admonitiun.
Via dals Sculars chi dessen imprender.
- Juvens & juvnas bain,
- Juvens & juvnas bain,
Tadla qui quai cheug s’ dy,
Vlai vuo à Deis plaschair,
5Vantüra havair qui
Schi stai havair dalet,
Da cunguoscher seis plæd,
Chi s’maina grond cuffort,
Surleifgia tuot ilg læd.
10Quel à cunguoscher bain
Schi stai vuo savair lêr,
[f. 15a] Lg qual fat da natüra,
Nun po Savair ilg pêr.
Mo quai à pudair far,
15Vain Scoulas sü drizad,
Chia d’quai ch’ün hagia bsöng,
Poss’el ngir informad.
Cuntuot seat diligiaints
Ad ir à Scoul’à temp,
20Et suffrir eir bain bler,
Cumbain brick zainz’astent.
A voss Magisters tuots,
Seat obediaints,
Eir à voss padernuors,
25Et tuots voss buns paraints.
In Scoula seat quaits,
Las lezchias imprendai,
Chi sun dat sü d’imprender,
Da voss Magisters d’fay.
30Nun stad bler á favlar,
Cun guardar vi’ e naun,
Guardad sün vossas lezgias,
[f. 15b] Et ’ls cudeschs tngai in maun.
Cungnuoscher dei vuo ’lg prüm,
35Dalg a b c ’ls custabs
Tuots, chia vuo sapiat bain,
Co quels vegnen nomnads.
Lhura á custabiar
Cun ünna sylb’ù plüs
40Indret á metr’insembl’,
Pilgai ilg prüm adüs.
Finna ch’vuo nun savai,
Indret bain custabiar;
Schi nun giavüscharai,
45A lêr da s’far müdar.
Aunt co ngir sün lg Tudaisck,
Chiapy bain nos Ladin,
Usche vain vos imprendr’,
Ad ünna bunna fin.
50Magisters da las Scoulas
Lur plæds deivs bain tadlar,
Lur buns avisamaints,
In tuot desset sgundar.
[f. 16a] Las lezchias imprendai,
55Mo saimper deck suot vusch,
Nun dâd cun quai á vuo,
Ne eir ad auters crusch.
Da dmandar nun tmarai,
Cura chi ma bsöng fâ,
60A chi s’infuorma dfai,
Schi sapchiat eir grond grâ.
Urar imprendai bain,
Et Catechsimus pro,
Prompt da savair dis tuot,
65S’ mattai fick la davo.
Seat modests in giassas,
Cun vos yr, & tschantschar.
Nun yd currond, salgond,
Saimper cun bler bagiar.
70A chiasa bain guardaa,
Sün voss cudeschs gugent,
Recupera las lezchias,
Cun stüdi & suvent.
A preidgia s’daleta,
[f. 16b] 75Dad yr & da tadlar,
Ilg plæd da Deis gugent;
Nun ngiv’a s’inrüglar.
Deis vos Babuns, Magisters,
Vegnen à s’amar zuond,
80Vuo eir vantür’havair,
In quist & l’auter muond.
III. Admonitiun.
Via da padernurs, & quels chi dessan far yr ils lur á Scoula.
Chi giavüscha a vuo, & ’ls voß grondas hunuors?
Che möd vlai vuo chiattar, à ngir à voß desseng?
Chi guard’in quai sülg mond, ais orb p tschert eug teng.
5Vlai hunur congiüstar, à vuo et ’ls vos cun fuond?
Judeus, Törcks, Tarters, faun ingual quai in quist mōnd
Lai hunur conjüstar, cun survngir daners blers
Törcks Tarters faun eir quai brick main eir ils Judeus?
A ngir ludads dalg mond, pisais chi sai hunur?
10Zund blers haun quai survngid, cun grond’ lur tuorp & zngur.
Schi stai guardar ilg prüm, quai chel comond als seis!
15Scha vuo saimper guardai, deck quai chi plasch al corp,
Nun eschét sco quels dsura, dalg tot in vos fats orbs?
Chi es dret Christiaū, schi po’ l quai chönsch savair,
Che quel ans ha mussad, pertuot in seis plæd vair.
Seis Raginom ilg prüm, ordvart tuot dens tscherchiar,
20Per Nuo et eir ils Noß, sulet da congiüstar.
Aint in ilg plæd da Deis, ans vain quel mis avant,
Quel fâd imprender vuo, chi ais voß chiar uffaunt.
Nun desset tmair da spender, à Scoula palgs far yr,
Er che chia qua vain spais, pissar chi veng a prir.
’Ls infaunts pro mai lascha ngir naun, disch nos Singur
Siond ilg raginom, da meis bab tschert eir lur.
Deß raba impedir, à nun vulair quai far?
30Schi che ma ais quai auter, co Christ vulair spredschar?
Par auters fats vauns, vöds, suvent nuschaivels pro,
Spandains gialgardemaing, ne’ ns impissain brick co,
Schnuo quai nun vulain far, per ils nos chiar ufants,
Schi co nun desnuo ngir, nomnads pêrs co pagiauns?
35Cur nos mual ha bsöng, da ngir mis cuost per ell.
Chün sparngia lura cuost, ingio vain chiattad quel?
Huoi! deß nuo tngair main quint, da ils noß chia[r]s infauns?
Cuntot ô padernurs! pilgain quai bain à cour,
Schnuo ’ls hagien informads, in tema da Deis trats,
Cun ils far yr à Scoula, & eir dals auters fats.
Schnuo vain quai manchiantad, per sparngiar noßa Raba,
45Schi fuossens pouvers Nuo, sch’ bain rick fuoß la bragiada.
Tuot sparngar nun ais bun, & tuot dsfar mal nun ais.
Judas eira sparnguoß, Maria dsfond h’vet ’l brais.
Imprender voß uffaunts, intaunt ch’ ais temp schi fad,
Ingiün fidel da quai, nun s’ha maa inrüglad.
50Ilg cuost quel nun ais grond, mo grond l’ hunur et ütel,
Quel chi nun tscherchia quist, nun ha brick ün bun tüttel,
Magisters Sculars, völgias Deis benedir
Da pertuot tanter nuo, las Scoulas far schflurir
Chia noßa juventüm, Vengia bain informada,
55Crescha in pietad’da tuotta sort d’bragiada.
Chia Deis glorifichiad, vengia d’ün & scodün,
Tenor ilg seis soing plæd, splandur’eir quella lgiüm.
Chia la Baselg’da Christ, crescha saimper in flur,
Sieugua huossa sün la Conclusiun, ün Giavüsch cordial, dalg Authur, via Deis.
- O JESU Christ, vair filg da Deis,
- O JESU Christ, vair filg da Deis,
Exauda quist ilg chiaud rö meis.
Tengia quint d’nossa Engadinna,
Parchürans da tuotta ruinna.
5Fa splendurir teis plæd sur nuo,
Et rasalg oura eir utruo.
Quel ais ilg mez da nos salüd,
Scha tras teis spiert das ilg agiüd,
Exauda Deis tras teis filg chiar,
10Teis spiert ans völgia cuffartar.
Tü esch sulet ilg noß vair Deis,
Ilg Bab, & ’lg Filg, cun ilg Spier seis.
[f. 18b] D’Essentia ün, Persunnas Trais,
Senger, & Raig, da tuot ils Raigs,
15Da tuot nos cour, nuo t’adurain,
Pro tai, ch’tü’ ns mainas no spetain.
Baut völgias pro nuo t’aprosmar,
Da qui in Tschel pro tai ’ns manar,
A qua t’ludar ch’nuo possen saimper,
20Et t’adurar cun ’lg dret attaimper.
Da tuot meis cour quel meis rö ais,
D’ün bain contschaint in nos pajais,
Vair amatur da tuot fidels,
Vain eir amad da tuotta quels.
25Scha qualchün fuos d’auter parair,
Alg müda Deis ilg seis vulair.
Ch’nuo tuots sco nembra da d’ün corp
Aint in tuot bön sean adacort.
Taunt ch’nuo vivain, aunt co murir,
30E lhura tuots insembel ngir.
Pro tuots tschernüds & Aungls buns,
Da Deis giudair in tschel tuots duns.
Amen, amen, exauda Deis,
[f. 19a] Tras Christum ilg Salvader meis,
35Laud, & hunur sea à quel dat,
Huos’& in tuot æternitad.
Amen.
Soli Deo gloria.
Finis.


text:
Moritz Leuenberger
Moritz Leuenberger (naschì ils 21 da september 1946 a Bienna en il chantun Berna), è in politicher svizzer da la Partida socialdemocratica da la Svizra (PSS). Dapi il 27. da october 1995 presidiescha el sco commember dal Cussegl federal svizzer il Departament federal da l'ambient, dals transports, da l'energia e da la communicaziun (DFATEC).
Ils 27 da december da l'onn 1995 el vegni elect al cussegl federal suenter la demissiun dal cusseglier federal Otto Stich.
En l'onns 2000 e 2005, el era il vice-President da la Confederaziun e president en l'onns 2001 e 2006.


text:
I's mangia cun l'├Âgl! Quista veglia vard├á tradischa, co cha culuors, fuormas e creaziuns influenzeschan eir nos sentimaint e noss organs. Perquai decoreschan las scenas m├╝ravgliusas d'├╝sanzas diversas specialitats culinaricas grischunas e collian per dir usch├Ę il stimul spiertal cun quel culinar. Chi fetschan la prouva!
Las adressas da link suotvart g├╝dan a plaschairs culinars e s'afan excellentamaing a dar cun alch passager ├╝n ambiaint agreabel ed inschmanchabel ad Ellas/Els ed a lur amias ed amis. S'inclegia cha quista metoda vala eir per lur prodots d'├╝na relaziun cun la tradiziun grischuna e / o cul muond alpin e sias bes-chas po be esser d'avantag. S├╝n giav├╝sch pittura l'artista eir motivs giav├╝schats da la cliantella.


text:
Calcina
La calcina (o colcina o calsina[1][2][3]) l'è on material doperaa in de la muradura per fà vegnì i mur de color bianch.
La se otegn cont el coeus a 'na temperadura bella volta el calcar. Del pont de vista chimegh, a l'è on ossid del calcc.
L'è cognossuda fin di temp antigh, e l'era doperaa anca di Fenis, di Grech e di Roman.
Materia primaModifega
In de la Svizzera italiana la calcina la troeuvom soratutt in del Mendrisiott e in del Luganes, ma la gh’è anca in de la banda setentrional de Sorascender e del Moesan, in d’ona fassa de sediment metamorfegh che la partiss del Vales e la passa per la region del Basoden fina a quell del San Bernardin: donca parlom de l’olta Val Masgia, de la Leventina (soratutt la Val Bidree), de la Val de Bregn (i region del Lucomagn, de Doeutra, de la val de Camp e la Greina), part de la Calanca e ona strissa in sul fianch de mancina de la Mesolcina. Alter venn de calcina je troeuvom in la Bregaja e a Pos’ciav.
Fina al XIX secol el calcar el veniva doperaa, oltra ‘me preja per i cà, anca per fà su la calcina: l’era doperaa sia a nivell di privaa, che ogni tant podeven mett in pee di fornas, sia a nivell industrial. La produzion de calcina l’ha scominciaa a perdes cont el rivà del cement, giamò a partì di primm desenni del Noeuvcent.
Preparazion de la calcinaModifega
El sass de calcina, per vess trasformaa in calcina viva (o calda), el gh’ha de coeus. Per fàll, on temp in Tesin vegniven faa su di fornas aposta, ciamaa anca fornas de calcina, opur canon, forn. Per coeus la calcina ghe voreva on mucc de legna (tronch o fassinn, a segonda di zonn). La cotta de calcina la sortiva foeura de la fornas anmò in tocch o in blocch, e l’era venduda inscì.
Gh’è di varietà de calcina, a segonda de la qualità del calcar: calcina grassa, magra, bianca o grisa.
A mettegh de l’aqua in su la calcina viva se otegn la calcina bagnada (o corada, freggia, inaquada, morta, muta, sfiorida). L’impast el vegn filtraa a travers ona red che per minga lassà passà i sass minga cott, e donca el vegn reversaa in de la busa de calcina, che l’è bona de conservàlla anca per agn. La calcina bagnada e filtrada polido l’è ciamada fior de calcina.
La calcina la vegniva trasportada fina ai magazen per la distribuzion con di carr portaa di bò, ma anca con di barconi. In di zonn de montagna l'eva portada cont i gerl.
UsaggModifega
Fina al rivà del cement, come emm giamò dit, la calcina la se doperava sia per la muradura che per l'intonacadura, insemma a la molta. Quest el vareva soratutt per i costruzion pussee important, compagn di ges.
La calcina l'era doperada anca per imbiancà: in quell cas lì la se toveva de la calcina inaquada. Ma la calcina la podeva servì anca per conscià i pell o per pescà.
El nommModifega
La parolla calcina la riva del latin "calx, calcis". El nomm original el se conserva in italian (calce), frances (chaux), catalan (calç), portoghes e spagnoeu (cal). De lì el s'è spantegaa anca in alter lenguagg, compagn del galles (calch), todesch e olandes (kalk).
El nomm cont el diminutiv, oltra che in lombard, el troeuvom anca in piemontes (caussin-a), emilian (calzèina), forlan (cjalcine), romanc (caltschina), sicilian (caucina), sardegnoeu (garcina)[4].
BibliografiaModifega
- Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, vol. III, Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona, 1991-1998.
ReferimentModifega
- ↑ Stefano Zappettini. Vocabolario bergamasco-italiano per ogni classe di persone e specialmente per la gioventù - Bèrghem 1859 Ed. Pagnoncelli,
- ↑ Giovan Battista Melchiori, "Vocabolario bresciano - italiano", 1817, [1]; scaricàbil per entréch ché: [2] (rist. anast. del Giornale di Brescia, 1985)
- ↑ Velise Bonfante. Vocabolando: ricerca lessicale su parole e modi di dire, dalla lingua italiana al dialetto bresciano e del Basso Garda - Dezensà 2012 Dipende Editrice
- ↑ NavigAIS, carta numer 414.


text:
Web browser
Un web browser (ciamaa anca, cont on neologism, curiosador[1]) a l'è on programa che'l serviss per fà vidè e per interagì cont el test, i immagin e i informazion che gh'hinn in d'ona pagina web d'on sit internet (o dent in d'ona red locala).[2]
El browser a l'è bon de capì el codes HTML (e quel pussee recent XHTML) e de fal vidè 'me on ipertest. Vist che la pussee part di paginn web doperen el codes HTML, el browser el permet de andà in de l'internet. Al dì d'incoeu la pupart
I browser lavoren minga domà in su i computer tradizionai ma anca cont alter dispositiv 'me i palmar e i smartphone.
On quaj browser[Modifega | modifica 'l sorgent]
In lombard[Modifega | modifica 'l sorgent]
Offizialment, domà el browser Firefox el gh'ha ona traduzion in lombard, anca se l'è fiss incompleta. I utent han voltaa anca ona veggia version del Firefox e del Maxthon in Lombard Occidental.


text:
Cursc de ladin – Servisc online per l nseniamënt dl ladin da dalonc
LADIN GHERDËINA
L curs de ladin gherdëina per prinzipianc pieta la puscibltà de mparé te na maniera plajëula y intuitiva.
L ie partì su te 12 lezions cun cunversazions y tesć da scuté su, animazions da ti cialé, eserzizies interatifs cun la soluzions da cialé do y uniteies didatiches: ortografiches, gramaticheles y sintatiches.
LADIN DLA VAL BADIA
Le curs de ladin dla Val Badia por prinzipianc ó pité la poscibilité da imparé le lingaz te na manira plajora y intuitiva. Le curs é partí sö te 12 leziuns cun conversaziuns y tesć da ascuté sö, animaziuns da ti ciaré, eserzizi interatifs y unités didatiches: de ortografia, gramatica y de sintassa..


text:
Europa
En l'Europa èn cunzunt la Spagna, la Frantscha e l'Italia fitg pertutgads. En quellas terras datti blers cas da corona ed era blers mortoris. Era la Russia ha autas cifras d'infectads. Là datti dentant en relaziun pauc mortoris. Las cifras da la Russia èn dispitaivlas.
Asia
En la China, nua ch'il coronavirus è derivà, è l'unda ida enavos. En la provinza Hubei nua che tut ha entschet, datti strusch pli novas infecziuns. Dapi ils 1. da matg pon ins puspè viagiar entaifer la terra.
Puspè dapli infecziuns hai dà en la Corea dal Sid, perquai èn las mesiras vegnidas pli severas. Era en l'India datti adina dapli infecziuns.
America dal Sid
L'Amercia dal Sid è il mument pertutgada ferm dal coronavirus. Tenor l'organisaziun mundiala da sanadad WHO è l'America dal Sid daventada il nov epicenter da la pandemia da corona. Il pli pertutgads èn la Brasilia ed il Peru. En la Brasilia mancan ils letgs sin la staziun intensiva.
America dal Nord
En ils Stadis Unids crescha la cifra d'infectads ed è la cifra la pli auta insumma. Bleras infecziuns datti cunzunt en las metropolas da la terra. Cunzunt a New York datti blers cas. En ils singuls stadis federativs vegn la situaziun tractada different.
Australia
En l'Australia è la cifra d'infecziuns plitost bassa. Davent ils 1. da zercladur èsi puspè pussaivel da viagiar entaifer ils stadis commembers.
Africa
En l'Africa è la situaziun in zichel autra ch'èn las autras terras. Tenor l'Organisaziun mundiala da sanadad WHO èn varga 100'000 persunas infectadas. La rata da mortoris è dentant fitg bassa cunquai che fitg blers Africans èn sut 25 onns vegls.


text:
da sur Alfred Cavelti
La levada dil Cristus metta carstgauns en moviment. Las empremas perdetgas dallas Pastgas semettan sin via: Paulus, Barnabas ed auters. Els portan la nuviala pascala viado el mund. Els contonschan carstgauns ell’Asia minora e pli tard en auters pievels.
Els han lur program: annunziar il Cristus, perschauder carstgauns per igl evangeli e baghegiar cuminonzas els differents loghens ch’els visetan. Els surdattan la responsabladad per la cuminonza als «vegls», ils schinumnai «presbyter». Quels meinan la cuminonza el spért dils apostels. A caschun d’in retuorn en quels loghens fortificheschan els ils responsabels ed ils cartents e recamondan els alla grazia da Diu.
Fatgs 14,21–27
Lezs dis ein Paulus e Barnabas returnai a Listra, Iconium ed Antiochia. Els han fortificau il cor dils giuvnals ed admoniu els da star statteivels ella cardientscha. Els han detg: Tras bia tribulaziuns stuein nus entrar el reginavel da Diu.
En mintga cuminonza han ei destinau vegls e recumandau els cun oraziun e gigina al Segner, el qual ei vevan cartiu.
Lu han ei traversau la Pisidia ed ein arrivai en Pamfilia. Suenter ver perdegau a Perge ein els i giu ad Attalia. Da leu ein els navigai ad Antiochia, nua ch’ins veva recumandau els alla grazia da Diu per l’ovra ch’els vevan ussa cumpleniu. Arrivai leu, han els clamau ensemen la cuminonza e rapportau tut quei che Dieus veva fatg cun els, e ch’el hagi aviert als pagauns la porta dalla cardientscha.
☛ evangeli dalla dumengia: Gn 13,31–33a.34–35


text:
Sin incumbensa da la Protecziun da la patria grischuna ha l’architect da Haldenstein fatg plans, co ch’ins savess transfurmar l’anteriura chasa e la stalla da Tumasch Dolf, en ina chasa culturala.
Ils plans prevesan da far ord la stalla in salv, nua che musicas da l’entira Svizra pon vegnir ad exercitar. La chasa duai vegnir renovada e duvrada sco museum da la musica rumantscha. Ultra da quai duai dar in’abitaziun, che po vegnir prendida a tschains da persunas, che vulan per exempel realisar projects culturals.
Tenor Julian Reich, che maina il project ed incumbensà da la Cultura Viamala, ins saja actualmain vi da elavurar in businessplan. Quel duai esser a fin la fin da quest onn. Cun la finanziaziun ins veglia cumenzar l’entschatta da l’auter onn. Ils custs da renovaziun muntan a 2.8 milliuns francs.
Purtader dal project è il Parc Natiral Beverin. Tenor Lilian Würth ins haja fatg ina retschertga tar 140 chors da la Svizra. Igl haja dà blers resuns positivs, blers hajan gia mussà l’interess da vegnir a Maton per intgins dis a chantar.


text:
En si'emprima partida singula tar la cuppa Davis, ha Adrian Bodmer (ATP 485) cumenzà fitg bain la partida cunter Michail Kukuschkin, il numer 73 dal mund. Davent dal segund set ha il Casac dentant dominà la partida, e la finala ha il Svizzer pers cun 6:3, 3:6, 2:6 e 3:6.
Avant aveva Henri Laaksonen, il numer 1 svizzer, pers cunter il numer 2 dals Casacs Dimitri Popko. Laaksonen ch’è il numer 123 dal mund ha pers cunter Popko, il numer 231, en quatter sets cun 2:6, 6:7 (7:9), 6:3 e 5:7. Igl è stà la suletta partida, nua che la Svizra era favurisada sin fundament da la rangaziun dals giugaders.
Cun il retard da 0:2 fissi ina gronda surpraisa, sche l’equipa svizra pudess anc sa qualifitgar per ils quart-finals da la cuppa Davis.
RR novitads 14:00


text:
Cultura da bogns antica.
Nos bogn roman-irlandais
Recreaziun e detensiun
Pel bogn roman-irlandais stuvessan Ellas/Els as dar bun temp. Ün passagi düra nempe var 3.5 uras, fa però fich bain a corp ed orma e regenerescha sco ün pêr dis vacanzas. El stimulescha quaidamaing la circulaziun, pürifichescha il corp e rinforza il sistem d'immunità. Il chod ümid da la vapur penetrescha chafuol illas bronchias ed amegldrescha la circulaziun dal sang da la via respiratorica. Güst dürant la stagiun fraida, illa quala i capitan suvent dafraids, fa quai specialmaing bain.
Lur taimpel da wellness persunal
Pro mincha entrada salüdain nus consciaintamaing be a duos giasts e l'andamaint dal divertimaint da bogn roman-irlandais es coordinà uschè ch'Ellas/Els inscuntran be d'inrar ulteriurs visitadurs dürant Lur sogiuorn. Ellas/Els giodan pro nus dimena per uschè dir ün «spa privat» – be bler plü grond!
Uras d'avertüra e tariffas
Il bogn roman-irlandais es avert mincha di. Ils termins libers vegnan Ellas/Els a savair dürant il process da reservaziun online o per telefon suot il nomer da telefon +41 81 861 26 00.
Reservaziuns sun pussiblas pel mais sco eir pels prossems trais mais.
Portal online per l'annunzcha
Entradas singulas
Abunamaints
Infuormaziuns importantas
- Tuot il bogn roman-irlandais es üna zona per nudists e's drizza a persunas a partir da 18 ons.
- Ch'Ellas/Els mainan cun sai Lur aigna roba da nodar. Ellas/Els survegnan al retschaivimaint dal bogn roman-irlandais üna toga (süaintamans da bogn) e s-charpas da bogn, ston però portar da la gardaroba fin pro'l retschaivimaint büschmainta da bogn o ün süaintamans da bogn.
- Ch'Ellas/Els s'annunzchan almain 15 minuts avant il termin reservà a la chascha dal Bogn Engiadina.
- In cas d'ün pajamaint cun ün bun sto gnir preschantà il bun original a la chascha.
- Roba da nodar po eir gnir tutta a fit a la chascha cunter üna taxa ed ün deposit.
- Per tuot l'implant vala ün scumond da fotografar e filmar.
L'andamaint es uschè
Il divertimaint da bogn cun richa tradiziun e salüdaivel Tillas/Tils maina sur 10 staziuns coordinadas üna cun tschella ad ün bainesser absolut. Lur organissem vain s-chodà planet, stimulà da süar e pürifichar, sfradantà darcheu quaidamaing e manà in üna detensiun profuonda. Intant ch'Ellas/Els giodan ün tè squisit, pon Ellas/Els metter sü crema da nossa loziun pel corp exclusiva e natürala, avant co cha nus Tillas/Tils plajain aint in süaintamans bain s-chodats in nossa zona da pos cun vista sül panorama muntagnard extraordinari. Per finir Tillas/Tils preschantain nus üna schelta preziusa da prodots regiunals exquisits.
Las 10 staziuns
Massascha tenor giavüsch: Nossas trais applicaziuns
Lur opiniun es importanta per nus!
L’Associaziun da bogns da cura e chasas da cura da la Svizra (HKS) ha sviluppà üna retschercha da giasts in collavuraziun cun la Scoula ota da Lucerna per seis commembers, uschè eir pel Bogn Engiadina Scuol.
Nus Tilla/Til lessan interrogar davart Seis sogiuorn pro nus i’l Bogn Engiadina Scuol e quai ans fess plaschair sch’Ella/El pigliess ils 10 minuts temp per respuonder a las dumondas. Ella/El po in quist connex eir as partecipar ad üna concurrenza cun premis. Grazcha fich!
Retschercha da giasts
Bainesser genuin.
Ils prodots da chüra exclusivs dal Bogn Engiadina.
In nossa butia online pon Ellas/Els postar ils prodots da chüra da la lingia Bainesser genuin.


text:
Marios Schatz
Einzelheiten
GenerPurtrets
Die vierzigjährige Tätigkeit des Önologen und Kunstliebhabers Mario Matasci hat eine Sammlung von Kunstwerken ins Leben gerufen, die 2009 in der Nähe der Weinberge von Riazzino einen geeigneten Standort gefunden hat, um seinem kleinen Schatz eine Zukunft zu sichern.
Krysia Binek
Vito Robbiani
MediaTREE Produzioni
RSI Radiotelevisione svizzera
Mario Matasci
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Pliras chasas ston probablamain vegnir sbuvadas a Bondo, Spino e Sottoponte. I sa tracta da set fin otg chasas en la zona da privel ch'èn vegnidas donnegiadas da las bovas. Betg tut ils abitants han pudì turnar en lur dachasas. Las plajas èn anc dapertut visiblas. Las autoritads prevesan ulteriuras bovas.
Situaziun è sa calmada
Malgrà tut è turnada era la normalitad en vischnanca. La gronda part dals abitants è turnada en las fracziuns. Las mesiraziuns da radar demussan che radund 1,5 milliuns meters cubic èn anc adina en moviment, però fitg plan.
Situaziun intscherta
Tenor Martin Kaiser da l’uffizi da privel da la natira na san ins betg far prognosas, cura che nov material savess puspè vegnir vers il vitg. Las mesiras da segirezza duessan però esser suffizientas. Il batschigl da retegniment è vegni engrondì per in terz da la grondezza oriunda sin radund 300’000 meters cubics. En pli fa Thomas Kaiser attent che la muntogna saja la muntogna pli bain survegliada en tut la Svizra e munida cun sistems d’alarm. Segund ils responsabels saja la glieud segira e vegniss alarmada a temps en cas da privel.
Chronologia:
- Mesemna, ils 23 avust a las 9:30 sa distatgan radund 3 milliuns meters cubic dal Piz Cengalo. Material vegn fin en la fracziun da Bondo.
- Helicopters evacueschan 32 persunas or da la Val Bondasca.
- Otg persunas che sa chattavan en la Val Bondasca èn sparidas.
- Radund 100 persunas da Bondo vegnan evacuadas.
- Venderdi, ils 25 d'avust po la populaziun turnar per in temp limità en las chasas ch'èn en las zonas da privel.
- A las 16:27 vegn ina segunda bova en il vitg e fa gronds donns. Persunas na vegnan feridas naginas.
- Quatter chasas a Bondo vegnan destruidas da la bova. En la Val Bondasca tschiffa la bova 12 aclas e stallas.
- La tschertga da las 8 persunas sparidas en la Val Bondasca vegn terminada senza success.
- Venderdi, il prim da settember vegn la terza bova che chaschuna donns era a Promontogno, Spino e Sottoponte.
- Sonda, ils 14 d'october po returnar la populaziun en la zona verda.
- Sonda, ils 21 d'october turnan 25 abitants da Spino e da Sottoponte en lur chasas.
- Sonda, ils 4 da november pon ulteriurs 46 abitants returnar en lur chasas. 142 da 147 evacuads èn puspè a chasa.
Bondo avant in mez onn
RR actualitad 17:00


text:
En Svizra po mintga persuna, independentamain da la vagliadetgna, da la schlattaina, da la naziunalitad u dal (lieu da) domicil (en Svizra u a l’ester), lantschar e suttascriver ina petiziun.
Il cuntegn d'ina petiziun po esser mintga activitad statala u mintga tema dal mintgadi. Las abitantas ed ils abitants pon gudagnar lur attenziun cun lantschar ina petiziun e cun inoltrar quella a las autoritads cumpetentas.
Ina petiziun po vegnir inoltrada a las autoritads communalas, chantunalas u federalas. Per quest intent datti duas pussaivladads:
glista da petiziun
petiziun online
Ina petiziun consista per regla d'in titel e d'in text. La furma n'è però betg prescritta. La petiziun po vegnir formulada sco supplica, sco pretensiun u sco proposta simpla.
Per gronda part ha la petiziun la furma d'ina glista da suttascripziuns. Las suttascripziuns vegnan savens rimnadas sin via. Pussaivel èsi però er da las rimnar sur l'internet.
In termin, entaifer il qual las suttascripziuns ston esser rimnadas, na datti betg. Er in dumber minimal da suttascripziuns n'è betg prescrit.
Tenor l'artitgel 33 da la Constituziun federala po mintga persuna inoltrar petiziuns a las autoritads. Independentamain dal fatg, sche la petiziun vegn inoltrada en scrit u sur l'internet, n'ha ella nagina vigur giuridica lianta. L'autoritad che survegn la petiziun sto prender enconuschientscha da tala. Ella n'è dentant betg obligada da tractar u da respunder la petiziun. En la pratica è quai però quasi adina il cas.


text:
La zona da mantegniment pertutgada n'adempleschia betg divers criteris per ina tala zona. Plinavant ha il tribunal dentant argumentà cun la lescha da segundas abitaziuns. La vischnanca pertutgada, Arosa, haja gia memia bleras ed ulteriuras na possian perquai betg vegnir lubidas.
80 pertschient da las stallas pertutgadas èn gia transfurmadas
Per il cusseglier guvernativ Marcus Caduff vegn questa sentenzia nunspetgadamain. Pertutgadas da la sentenzia sajan tuttas stallas en zonas da mantegniment.
30 onns avain nus fatg quai, ed uss tuttenina questa sentenzia. Quai è nunspetgà.
Tenor stimaziuns dal chantun dettia quai 800 stallas en las zonas da mantegniment. «Nus supponin che enturn 80% da las stallas en quellas zonas èn gia vegnidas reutilisadas en ils davos 30 onns», uschia Caduff.
Consequenzas ha la decisiun per radund 100 fin 150 ulteriuras stallas ch'èn anc betg midadas.
RR novitads 20:00


text:
El na craja betg ch’i saja gist d’identifitgar l’islam cun violenza. En mintga religiun dettia quai pitschnas gruppas da fundamentalists. Er persunas catolicas commettian crims. Betg tut ils muslims sajan violents.
«Nagina autra opziun»
Il papa ha punctuà che tenor el na saja betg la religiun saja la forza motorica davos ils acts da violenza. Umans giuvens sa collian al terrorissem, sch’els hajan nagina autra opziun.
L’emna passada avevan dus islamists mazzà in spiritual en ina baselgia en il nord da la Frantscha. La polizia aveva sajettà giu omadus attatgaders.
RR novitads 09:00


text:
Il Club da Hockey da Tavau ha pers la partida ordaifer cunter Fribourg-Gottéron cun 3:6. Il club da la Svizra franzosa, cun il trenader Christian Dubé, ha gudagnà la 5avla partida en seria.
Fribourg ha dà fitg offensiv ed ha gia manà suenter 87 secundas cun 1:0 cunter il HCD. Dapi il favrer 2018 ed ussa gia per la 6avla giada è il club da hockey da Tavau turnà da Fribourg cun mauns vids.
Ils ulteriurs gieus dad oz:
- HC Ajoie cunter SCL Tigers 3:2
- EHC Biel-Bienne cunter EV Zug 4:2
- Genève-Servette HC cunter HC Ambri-Piotta 4:10
- HC Lugano cunter Lausanne HC 1:4
- ZSC Lions cunter SC Berna 0:1


text:
échéna
schiena nel Dizionario del patois francoprovenzale del comune di Ayasn f
échéna sing
échéne pl
Testi
L’ ouya è lo ravèrot
... È ora, l’ouya a saéi pa tsenque sè dire, lo ravèrot ou sè y engrapéyéi so l’échéna. ...Leggi tutto
La vatcha a méità
... A féra, apré què y avon viù totte li vatche, a modà di nére éntó la téhta biantcha i cachtagnà, i réne di corne è dou léitsél è a tsèle entó li corne crotchouè tanque a tsèle entó li corne bén rèbécà, i vatche entó l’ehpalón bas a tsèle entó l’échéna què a féi artsón, i nen tsernon euna, Lenetta, euna biantcha è rossa bén grasa è i la pagon entó li sôt què y avon béttà ...Leggi tutto


text:
San Sòrs
San Sòrs (nòm uficiàl en Italià: San Giorgio di Mantova) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 9 519 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 24,5 km² e 'na densità de 389 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bigarèl, Castèi, Màntoa, Pòrt Mantuàn, Roncafrèr e Roarbèla.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de San Sòrs l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
di: G. Mangano
Col sô e con la luna
fee vedè di gibigiann
col sô e con la luna
a nassen i penser.
Paròll che se diseven ona vòlta
e situazion che adèss se viven pù,
ma proeuva tì a sentì dent ona scòla
gh’è nanca vun che parla milanes
se senten i bagai on poo in difètt
a gh’è nissun che ghe insègna el sò dialètt.
Nel mè coeur gibigiann
verità de Milan
verità de Milan
nel mè coeur gibigiann.
Per vun ‘me mì nassuu a Pòrta Cicca
e milanes de sètt generazion
a l’è normal de vèss innamoraa
del gran Milan, sì de la mia città
del dì come de nòtt però se sa
andà in gir bisògna vèss assicuraa.
Nel mè coeur gibigiann
verità de Milan
verità de Milan
nel mè coeur gibigiann.
La Sisal, el Totip e l’Enalotto
i lotterii e tanti alter ròbb
la vita toa la pò cambià in on bòtt
l’è assee ch’ el vègna on numer giust al lòtt
e, all’improvvis, l’è tutt on brascià sù
parent e amis mai vist nè conossuu.
Nel mè coeur gibigiann
verità de Milan
verità de Milan
nel mè coeur gibigiann.
Quanti paròll, promèss, proponiment,
iniziativ de solidarietà
in cèrti dì de l’ann per bòna sòrt
Natal, Epifania e dì di mòrt
magnen i poveritt e i senza tècc
per ricordà i nòst’ mòrt, i nòster vègg;
se smòrza el sô, gh’è andaa via la luna
anca i penser hinn stracch vann a dormì
sparissen per on poo i gibigiann,
ma tornerann a parlà del nòst’ Milan.
musica
Ròbb che vègnen e che vann
hinn domà gibigiann.