text:
Finlàndia
Artéccol in dialètt mudnés
La Finlàndia (a s diś Suomi in Finlandéś) l'è na nasiòṅ dl'Europa dal nòrd ch'la s cata in dla Scandinàvia, penìśula ch'la spartìs cun la Nurvégia (a Nòrd) e cun la Śvèsia (a òvest) cunfinànd pò anc cun la Rùsia a èst.
La gh'à sinc migliòṅ e quàtar 'd abitànt, dagnóra tut cunsintrâ a sud, e na superfìsi ad 338.424,38 km². In fiṅ a 'l 4 ad Śnar dal 1918 l'à fat part d'l impēr rus méntar prima l'éra dènt'r a 'l régn ad Śvèsia.
L'è urganiśàda cuma na repùblica parlamentàra e la sò capitàł 'l è Helsinki cun Tampere, Turku, Oulu, Jyväskylä, Lahti e Kuopio atri sità impurtànti. Cun quarànta-novmìla dòlar americàṅ a crani, i finlandéś i èṅ òṅ di pòpui più ric a 'l mónd.
La sò léngua ufisiàla l'è 'l Finlandéś ma anc al Śvedéś e di atri léngui più cichi i èṅ druàdi da la gint. La fà part dl'Ugnòṅ Européa da 'l 1 ad Śnar dal 1995 e 'l è anc 'l ùnic paéś scandinàṿ a druàr 'l euro.
L'è divìśa in siē regiòṅ: Finlàndia meridiunàla, Finlàndia usidentàla, Finlàndia urientàla, Oulu, Lapògna e Åland. Al sò presidènt 'l è Sauli Niinistö mént'r al prim minìst'r al s ciàma Juha Sipilä.
Culegamènt estéran
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


c: text/html

text:
D. H. Lawrence
David Herbert Richards Lawrence (11 Setember 1885 – 2 Mars 1930) l'è stat un autur, pueta, scritur, sagista e critich leterari ingles. El so laur el rapresenta una riflession sura di efet de la de-ümanizzazion che l'è purtaa da la mudernità e da l'indüstrializzazion. Lawrence l'ha cunfruntaa question de salüt, vitalità, spuntaneità, sessüalità e istint.
I so upinion i gh'han fat guadagnaa tant nemis, e de suent l'è stat vitima de la censüra. Al periud de la so mort l'era stimaa ben poch, e tanta gent i la cunsideraven un autur purnugrafich. Ma al mument de la so mort, el E. M. Forster l'ha criticaa quel pont de vedüda chì, quand che l'ha scrivüü che Lawrence l'era "El püssee grand e imaginativ nuvelista de la nossa generazion". Al dì d'incö Lawrence l'è cunsideraa un pensatur visiunari e un gran resgiuu del mudernism de la leteradüra inglesa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Elio (element chimich)
L'Élio l'è 'n element chìmich che g'ha nömer atòmich 2 (cioè endel nùcleo el g'ha dù prutù) e sìmbol He. L'è 'l prim dei gas nòbii, cioè chèi elemèncc che g'ha i leèi energétich complécc, e chèsto 'l völ dì che l'è mìa reatìf perchè el g'ha mìa eletrù de mèter en cundiviziù condei óter àtom.
En cundisiù stàndard l'élio l'è un gas monoatòmich sènsa gne culùr gne udùr; el g'ha ek pónt de evaporasiù piö bas de töcc i elemèncc de la tàola periòdica, e 'l pöl deentà lìquit apéna sóta àlta presiù (entùren ai 100 MPa) e temperadüra bàsa (entùren ai 0 K). A presiù normàla l'è al stat gasùs pò al zéro asolùto. L'élio 'l g'ha 'na capacità calorìfica àlta, cioè el sò vulüm el crès en frèsa al crèser de la temperadüra. La sò temperadüra crìtica l'è de apéna 5,2 K.
L'élio 'l pöl apò a deentà sòlido a 'na presiù de 100 MPa e temperadüra entùren ei 15 K; en chèste cundisiù l'élio 'l ciàpa 'na strutüra cristalìna, cübica o ezagonàla.
Dopo de l'idrògeno, l'è l'elemènt piö difundìt endel Ünivèrso. L'è generàt del procès de füziù nücleàra endel intèrno de le stèle.
Aplicasiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'élio al dé d'encö l'è dopràt enden möcc de camp diferèncc:
- l'è 'n bèl pó piö lezér de l'ària e, a diferèns del idrògeno, el ciàpa mìa föch e per chèsta rizù l'è dopràt per empienéser i dirigìbii e i balù sónda dopràcc en meteorolugìa e per üzi militàr;
- ensèma a l'osìgeno, l'è dopràt endela miscèla osìgeno-élio per imersiù en profondità, dàto che l'è inèrte, el se delégua de méno de l'azòto endel sànch e l'è eliminàt dò ólte e mèza piö a la svèlta (i tép de decopresiù i se sbàsa);
- l'è dopràt per rafredà i materiài en chèle laorasiù che g'ha bezògn de temperadüre bàse fés (supercundutùr, criogenìa);
- in crumatugrafía gasusa, al sa dupéra cumé gas inèert purtaduur;
- endela fabricasiù de cristài silìcio e germànio, l'è dopràt per creà 'n atmosféra inèrte;
- endele galerìe del vènt supersòniche;
- refrigerànt endei reatùr nücleàr
- en medizìna, l'è dopràt per fà la resonànsa magnética.
Fuunt de éli[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'éli, cumè gemò dí chí de suravía, a l'è ul seguunt elemeent per abundànza in de l'Ünivèers, vist c'al custitüíss ul 20% de la matéria dii stèll; l'éli, uviameent, a l'è ingabulaa in dii prucèss de füsiun nücleaar stelaar.
In de l'atmusféra de la Tèra l'éli a l'è preseent a stèmm in 5 ppm (paart per miliun), cumè resültaa de la desintregazziun de mineràj radiuatiif de l'uràni e tòri; a l'è preseent
anca in d'una quaj fuunt de aqua mineraal, in d'un quaj gas vülcànich e in d'un quaj giacimeent de gas natüraal in dii Staat Ünii de América, ch'inn la fuunt mundiaal püssee impurtànta de éli.
In dii ültimm ann, i SUA ann cataa ul 90% de l'éli mundiaal; dal princípi del sécul XXI anca dii ólter nazziun (cumè Algéria e Qatar)ann cuminciaa a crèss de impurtànza in del mercà.
A l'è pussíbil sintetizaa l'éli anca in laburatòri, bumbardaant dii nücli de liti u de bòor cunt prutún a vólta velucità.
Cumpòost[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vist ca l'éli a l'è deent in del grupp dii gas nòbil, in pràtica al ciàpa minga paart in dii reazziun chímich; dumè in d'un quaj caas, suta dii cureent elétrich upüür un bumbardameent de eletrún al pö rivà a furmà cumpòost cunt ul tüngstéen, ul jòdi, ul flüòor e ul fòsfur.
Izòtop[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'izòtop piö cümü cumün de l'élio l'è 'l 4He, col nùcleo furmàt de du prutù e du neütrù; l'è 'n izòtop stàbil fés. La sò fónt principàla l'è 'l decadimènt de nùclei piö gréf: chèsta fùrma de decadimènt ela se ciàma decadimènt àlfa e la partezèla che é fò l'è ciamàda partezèla alfa (apò a se 'n pràtica l'è 'n nùcleo de élio).
'N óter izòtop l'è el 3He, ma l'è praticamènte mìa prezènt sö la Tèra.
Töcc du chèsti izòtop i éra stacc generàcc apò al momènt del Big Bang, e dòpo i g'ha seghetàt a éser pruducìcc al intèrno de le stèle.
Furme[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'élio lìquit el se tróa sóta dò fùrme diferènte, élio-4 I e élio-4 II, 'ntra le quàle gh'è 'na tranzisiù brösca a la temperadüra de 2.18 K (pónt lambda) e a la presiù de vapùr. L'élio I l'è 'n líquit normàl, envéce l'élio II, de sóta del pónt lambda, l'è 'n superflùido: chèsta caraterìstica l'è uriginàda de efècc quantìstich. La superfluidità de l'élio II l'è stàda giöna de le prìme a éser oservàda sö scàla macroscòpica.
Stória[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'élio l'è stat scuprìt en maniéra endependènta dei scensiàcc Pierre Janssen e Norman Lockyer; l'ìa 'l 1868 e i éra dré a oservà el spétro de le radiasiù de la lùce del sùl al momènt de 'na eclìsi. I sò rezütàcc i è stacc confermàcc quach agn dòpo del Eduard Frankland, che 'l g'ha apò prupunìt el nòm helium en unùr a la divinità gréca del Sul. Però alùra se pensàa che l'élio el födès en metàl; per rià a capì che 'nvéce l'ìa 'n gas gh'è ülìt spetà 'nfìna al 1895, l'autùr de la scopèrta l'è stat el William Ramsay.
Endedel 1907 l'Ernest Rutherford e 'l Thomas Royds i g'ha demustràt che le partizèle alfa i éra nùclei de élio. Endel 1908 el fìzich todèsch Heike Kamerlingh Onnes l'è riàt a rafredà l'élio 'nfìna a fàl vègner lìquit a la temperadüra de 0,9 K; per rià a fal nì sòlit bezognerà spetà 'nfìna al 1926, coi esperimèncc del Willem Hendrik Keesom.
Endel 1938 el fìzich rùso Pyotr Leonidovich Kapitsa el se nencórs che l'izòtop 4 de l'élio (élio-4) 'l g'ha 'na viscozità praticamente a zéro, a temperadüra arènt ai 0 K; al dé d'encö chèl fenòmeno ché l'è cunusìt col nòm de süperflüidità. Endel 1972, la stèsa proprietà l'è stàda utignìda col élio-3, dei físich americà Douglas D. Osheroff, David M. Lee, e Robert C. Richardson.
Precausiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'élio l'è mìa velenùs ma a respiràl en gra quantità el pórta a asfisìa. I contenidùr empinìcc de élio gasùs a 5÷10K i g'ha de éser tignìcc compagn che se i födès empinìcc de elio lìquit per vìa de la gran espansiù che 'l g'ha al crèser de la temperadÞra e dóca el créa presiù àlte fés semài che vé portàt a temperadüra amiènt. Se 'l vé 'n contàt co la pèl de l'òm, l'elio liquit el pöl dà brüzadüre de frèt gràvi per vìa de scàmbe de calùr repentì provocàt de levaporasiù imediàda.
Colegamèncc estèrni[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Aire-la-Ville
Aire-la-Ville a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.89 km² e in del Lüi 2013 al gh'eva una popolazion de 1119 abitant.
El cumün de Aire-la-Ville al se tröva a una altitüden de 326 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bernex, Cartigny, Russin, Satigny. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa. L'abitaa l'è sitüaa in sü la sponda manzina del fiüm Rodan.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Aire-la-Ville in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Starméṅni ed Månt Såul
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
Al starméṅni ed Månt Såul, o anc amazamänt ed Månt Såul (in itagliàn Eccidio di Monte Sole o pûr Strage di Marzabotto, dla cmóṅna culpîda pió inpurtânta) l é stè óṅna rapreṡâglia fâta däli nazifasésst int i cunfrónt dla populaziån zivîl däl cmóṅni ed Marzabòt, Munżón, Griżèna e Camugnàn ca cruvîva äl azión partigiàn. Äli én stè scanè 1830 parsóṅni, dòni, òm, vîc' e fangéṅni, tótt 'n óṅna stmâna, dal 29 ed setänber a l 5 ed utåbber dal 1944.
Incû, int i sît dal masâcher e äl âri ataiṡ, a i é ón pârc regiunèl, inpurtànt a livèl stòric cum a livèl naturalésstc.


text:
fm vf ih dg ds hn de gt fw sm vd fb cc de jk gw fx dr ck ge hh ew jb gc bk dr hw ff tv ux fc bc dt vt fv dg ns gz tj jm eh hj jd hr nr cz ng fb im he fn bb aa gj ag fm jw zb tn ef hw hm dn uf dd sa hk ee rr jz dg kj fe rv ss hv bz eh nd nb fr dd ej tr tt fh ue ff ga dr fh ky ee be je vy eh hs um jn nx gm uj rr ry dj fw cr ed vd sg vw bb hr ne rj gd gd rr re fb bc se gh gg rj un ss rn br sr fe gj bh va nh tr ur vx hs hk jj gh xx tv he sw ch ze rs er se je gr da ef nw cb rn xf hh vg uj hs gf fr fs as zz hm ty br fe cw ct gr dj gw tn nd xj nn tm vj gh hf hg gw tr
Гopoд: Moжaйck
PerиoH: MockoBckaя oблacTb
ФeдepaлbHый okpyr: ЦeHTpaлbHый
HaceлeHиe: 31388
OcHoBaHиe или пepBoe yпoMиHaHиe: 1231
CTaTyc ropoдa: 1708


text:
Provedimënc dl personal dirigënt
Publicaziun dles mosöres decretades dal personal dirigenzial, dantadöt dles mosöres finales de chisc provedimënc:
- Lita di partners de contrat por la surandada de laurs, fornidöres y sorvisc
- Acordanzes stlütes jö cun sogec privac o d'atres aministraziuns
- Autorisaziuns y conzesciuns (cina ai 22.6.2016 – dovëi de publicaziun abroghé cun d.lgs. n. 97/2016)
- Concursc y proes de seleziun por tó sö personal y por fá cariera (cina ai 22.6.2016 – dovëi de publicaziun abroghé cun d.lgs. n. 97/2016)
D'atres mosöres:
- Decrec dl presidënt dla Provinzia, di componënc dla junta provinziala y di direturs dles strotöres organisatives provinziales
Clican sön le link chiló dessura ti röion pormez a düc i decrec dl presidënt dla Provinzia y di componënc dla junta provinziala sciöche ince ai decrec dl personal dirigenzial dles strotöres organisatives provinziales, publicá aladô dl articul 23 dl decret legislatif n. 33/2013. I provedimënc nominá pó gní filtrá dala banca dac tres la funziun d’inrescida aposta, chirin fora la sort de provedimënt chirí.
- link ala sot-seziun Bandides y contrac
Provedimënc dla Repartiziun Sanité:
Publicaziun semestrala dles acordanzes cun organisaziuns de volontariat manajades dal Ofize Proteziun zivila:*
- Lista dles convenziuns (ajorné a novëmber dl 2015)
*Dal 1° de jená dl 2016 incá é les competënzes dl Ofize Proteziun zivila passades al’Agenzia por la Proteziun zivila nöia.


text:
Rätselraten um unbekannten Text
am 02. November 2012
Was ist das? Großes Rätselraten bei unseren SprachexpertInnen: Bei der Übersetzung des Initiativen-Textes ist unvermutet eine fremdartige Version aufgetaucht. Sicher ist nur: Zu den 23 Amtssprachen gehört die nicht! Aber welche Sprache ist es dann?Wir geben die Frage weiter: Wer kennt diese Sprache? Kontakt
Titul: “30 km al’ëura – la stredes devënta plu segures”
Tema purtà dant:
Fajon la pruposta per duta la UE de n lim de velozità de 30 km al’ëura (20mph) per la ziteies y i raions abitei. L’autoriteies dl post possa fé ora n auter lim de velozità, sce les ie bones de desmustré coche i bujëns dl ambient y dla segurtà di partezipanc plu dëibli al trafich vën respetei.
Descrizion di fins per chëi che la Cumiscion dassëssa se ativé
La Union Europea à fins tlers n cont de securëza dl trafich sun streda y l ambient, ma chisc ne n’ie mo nia unic arjonc. N lim de velozità de 30 km al’ëura (20mph) sciche standard judëssa pro a arjonjer plu saurì i fins metui dant, davia che l se à desmustrà si fazion positiva per smendrì morc y inzidënc, la fuera, l mpaziamënt dl’aria y l smendrimënt dl’emisions de C02 y na mieura regulamentazion dl trafich. La persones possa jì ncantëur cun manco tëma.
Per respeté l prinzip de solidarietà, muessel vester i chemuns a avëi l’ultima parola n cont dl scrì dant de d’autri lims de velozità sun la stredes per arjonjer i fins tres azions alternatives.
Articul tl Tratat de Lisbona, sun chëi che la pruposta se stiza
AEUV, articul 91 c): Politica dl trafich, dantaldut securëza tl trafich
AEUV, articul 191 : Defendura dl ambient
siehe auch den Medienspiegel


text:
Nòcc de Samòni, Nocc de Demòni
In di campagn del Sevar e della Brianza, tra Sarònn e Còmm, tra Tradàa e Serègn, el girava in di ann indrèe on biroccin caregh de gerli, trainàa da on somarell gris. Ol padròn l’era on omètt piscinin e giald, cont certi barbis bianch e long e tutt vestìi coi abit tradizionai del sò paès, che el doveva vess lontan debon.
Quand el vedeva in mezz ai campagn on moron, vunn de quei che da semper vegniven piantàa per segnà ol confin tra la terra de on padron e quella de on alter, l’omètt el fermava ol biroccin, el ligava ol somar e taccava a rampegàss in su la pianta, con la gerla voeja in sui spall. Domà rarament el se vuttava cont ona scaletta de legn che el gh’aveva in sul biròcc, perché l’era agil debon, e anca perché i moroni eran vegg e bei sald. Quand che el vegniva giò la soa gerla l’era piena de quei bozzett bianch indoe che se fann su i bruch prima de diventà farfaij. L’è pròppi quella la materia prima per fà la seda: la sira, quand l’omètt tornava a cà, el metteva in sul feough del sò camin ona pentola piscinina cont ol sò mangià per lu, e ona pussèe granda indoè el metteva a buij i bozzett che l’eva cattàa tutt ol dì.
El viveva a Guanzàa insemma a tucc i Mangiacoscienza, in d’ona cà bassa e recintada da on mur alt alt, cont ona stalla piscinina in sul de drèe per tegnigh ol biroccin e ol somar. I gent del paès eran content de veggal come visin de cà, perché ol scior Lì l’era pròppi gentil e a tucc el regalava on fazzolett, ona cravatta o on quai alter peciòtt de seda vera per convincei a lassall rampegà in soi sò moroni, e poeu el saludava sempar tucc e l’era bon e de bòna creanza, anca se el parlava pòcch e mal la nòstra lengoa.
Ma ai fieou, specialment a quei de Guanzàa, el scior Lì el ghe stava minga inscì simpatich come ai sò gent. Intrattant che giogaven al balon in del cortil, el vedevan passà e tornà a cà la sira e ona quai volta ghe andavan adrèe fin a cà soa per vardagh dentar in di finester e capì sa’l faseva. Per lor el podeva benissim vess on stregòn che in dal dì l’andava in gir a cercà i ingredient per ona quai poziòn magica, e la sira el se sarava su in cà a fà on quai malefizzi. De sigur saveven che l’era pròppi lù a regalagh ai sò gent i cravàtt che eren obbligàa a mett su alla domenega per andà a Messa e che i strozzaven ol gargaròzz e ghe faseven mancà ol fiàa tutt ol dì.
“Ve’l disi mì”, el diseva giamò a metà Magg ai sò amis ol Luisin, ol navot della Perpetua, “gh’è minga tròpp de fidass de quell lì! Ma l’ha dì anca ol Don Pedar. El va mai in gesa, e el g’ha de vess on stregon o on quai còss del gènar.” E ol Giovannin, che de cà el ghe stava minga tròpp lontan al scior Lì: “Per fòrza, el g’ha de vess on senzadio de sicur, perché tanti volt da cà soa el ven feoura on odor, che mi ho mai sentìi, e se sent on lament, on vosà che el par pròppi quell de ona quai pòra bestia che la soffriss. Mi hoo pensàa al sò somar, ma tucc i dì l’è viv e veget che el tira ol biroccin…”
“Per mi l’è on servitor del Demòni!”, sentenziava ol Chicco, “I romor che te sentet, Giovann, g’han pròppi de vess i lament dei vittim di sò malefizzi… anzi, per mì l’è on diavol anca lu!”
I fieou però eren ben lontan dal vess stremìi: “E allora? Se femm?”, domandava ol Martin, “podom minga speccià che el faga ona quai diavoleria e me tira drèe a l’inferna a numm tucc! Bisògna fermall!”
E inscì, per tutta l’estàa, i quatter amis faseven finta de giogà al balon fin a sira tardi, quand l’omètt el tornava, e peou senza fass vidè ghe correven adrèe. S’eren miss a studià che strada el faseva pussèe de spèss, a vardagh adoss per vidè sa’l faseva. Eren fortunàa che el podeva minga girà cont ol biroccin se l’era scur, sicchè el tornava a cà sempar all’ora che ol Sò andava giò; inscì podeven fà quell mistée senza fà inrebì i sò gent, o fai stà in pensèr.
On dì che vers i cinqu or l’era taccàa a pieouv e che l’omètt l’era tornà a cà pussèe prest del solit, eren stà bon anca de rampegass anca in sul mur e vardàgh dentar al giardin. L’even veduu mett ol somar in della stalla e voejà ol biròcc, poeu l’era andàa dentar in cà. Dopo on quai minut, eren cominciàa a sentì quei romor che el diseva ol Giovannin, ma even minga veduu da indoe che rivaven, perché ai finestar gh’eren certi tend bleu scur. “Sì content?”, l’ha domandàa ol Giovannin. “Adess almen savìi che mi de ball ne cunti su minga!”
“Mi t’hòo sempar credùu”, rispondeva ol Chicco, “e anca adess te disi che gh’è de vess pròppi stremì a veggal come visin de cà.”
Per fà finta de vess minga on tremacoa nanca lù, ol Luisin l’eva dì: “Ier ho provà a fagh vedè ol Crocifiss del Don Pedar, ma lu el m’ha sorris e l’ha dì:  >, e dopo ma l’ha dàa indrèe e l’è andà via.” Se capiva no se l’eva contà sù ona balla o l’era vera, ma i alter bagaji gh’eren credùu perché el Luisin el ripeteva sempar i paròll del sò Don Pedar:  >. Ma sòtta sòtta, el sperava disend inscì de convinc ol Martin e ol Chicco che quell lì l’era no on demòni de bon, sicché podeven lassà stà quel che cominciaven a vegh in ment. Spià l’omètt andava ben (anca perché al gh’aveva la benediziòn del Don Pedar, che ghe dispiaseva no de savè i affari de l’unich in del paès che l’era minga stà battezzàa…), ma de ris’cià de fass mal o anca on quai còss de pesg, lu el g’aveva pròppi pagura. Sicché ol Luisin l’eva riessì a fa in mòdo de tegnìi bòni fin quasi alla fin de l’estàa, ma anca se in Settembar even cominciàa la scòla e gh’even semper men temp per stagh adrèe al scior Lì, se podeva minga dì che ol Martin e ol Chicco in particolar even cambià idea; on bel dì, pròppi alla fin de Ottober, ol Martin el salta sù: “Evem minga dì che gh’emm de fà on quai còss per quel demòni lì? Adess l’è ol temp giust, se specciom tucc inverna chissà se l’è bòn de tramà cosè!”
I fieou even capìi che l’omètt, da on quai dì, l’era minga a cà. Sarada sù la pòrta e i finestar e caregà ol biròcc de seda colorada, l’era partìi per andà a Còmm o a Milan, indoe che gh’era on bel mercàa e la gent podeva comprà la soa ròba. L’idea del Chicco l’era de approfittà della soa assenza per entrà dent in della cà e portà via o s’ceppà tucc i ròbb che podeven vessigh necessari per fà i sò malefizzi. Ol Luisin el restava contrari, ma appena l’eva provàa a dill, ol Chicco e ol Martin gh’eren dì che se el voreva el podeva stà a cà, ma dòpo el doveva pùu fass vidè, e che l’era on tremacoa. Sicchè eren partìi dal centar del paès per andà a cà dell’omètt, intant che ol dòpomezzdì l’era gemò diventà sira e che ol Sò l’era drèe andà a dormì come on vegg che el g’ha pressa. “Mi sont no on tremacoa!”, el vosava ol Luisin, intant che ghe correva adrèe ai alter trì. Ol sò vosà l’eva attiràa l’attenziòn del Scior Aldo, cervellèe del paes e zio del Giovannin, che l’era drèe a nettà su cont la scova ol tocchellin de strada de front al sò negòzzi. “Sa sìi drèe fà cosè, malnàtt?”, eva domandàa. “Andìi a cà, ch’el vegn scur!” A rispond ghe toccava al Giovannin: “Preoccupass no, zio, gh’hemm de fà ona ròba, ma fèmm svelta!” E ol cervellèe, intant che el taccava ammò a scovà: “Stagh attent: nòcc de Samòni, nòcc de Demòni!”.
Quell dì lì l’era pròppi ol dì de Samòni, quand che gh’è pùu on inizzi e gh’è pùu ona fin, quand tusscoss l’è negar, sospes e anca i mòrt pòden tornà indrèe. Ma quand el parlava de quei ròbb lì, ol cervellèe el gh’eva de stagh attent: se diseva in paès che la nònna della soa nònna l’era ona stria e l’evan brusada in piazza Sant’Eustorgio a Milan. Sicchè, prima de dervì bocca, el s’era vardà ben ben intorna, e quand l’eva vedùu ol Luisin, l’eva pensàa che forsi el saria stà mej fà citto del tutt.
“Allora, bagaij, femm inscì,” l’era dì ol Martin, intrattant che fasevan strada, “Giovannin, ti te a fagh la scaletta a mi e ol Chicco, che andemm dentar in cà per primm. Quand semm dentar te dervom la pòrta e te vegnet dentar anca ti. E ti, Luisin, gira intorna alla cà per controllà se riva on quai vunn. Come te vedet on quai coss che el se moeuv, vosa fòrt e nunch scappom via.” Rivàa al mur de cinta della cà dell’omètt, i fieou s’eren miss drèe a fà quell che ol Martin l’eva architettàa. Ol Martin, in genoeugg sul murett, el g’ha dà ona man al Chicco a vegnì su anca lu, peou, ona vòlta dentar, l’era andàa a scassinà la pòrta della cà, intant che ol Chicco el derviva quella del cancellett per fà vegnì dentar anca ol Giovannin. In cà, i trì amis even vedùu ol pentolon per fa la seda, pien d’acqua. “Quest chi”, l’eva dì ol Martin, “l’è quell che el dopera per fà i sò pozion magich. Voejemmal!” Ona ruzzadina e –tram!- acqua dappartutt. Peou, in cusina, even trovàa i bogett cont i spezzi e i ingredient che l’omètt el dopprava per dagh gust al mangià, che el s’era portàa drèe fin dal sò Paes, ma che lor even mai vist. “Questi hinn i ingredient de on quai intruj dei sò! Adess ghe i femm sparì!”: i even ciappàa e s’i eren mettuu in saccoccia, per traij dentar in della Lura pussèe tardi e faghei minga doprà.
In quella, anca ol Luisin l’era entràa dentar in cà. L’eva vist da feoura, dalla porta che ol Giovannin l’eva lassà verta, che la cà dell’omett l’era tutta piena de soramobil, vas, orelogg, e altar ròbb tutt d’ora e de argent. Tutta quella ròba la costava daperlè forsi come tutt ol Paes. L’era ol guadagn de ona vita de sacrifizzi e lavorà dell’omètt; e sotta la spinta de ona curiosità irresistibil, l’era vegnùu dent in cà per videi mej, rimirai, toccai...
“Luisin! Luisin!”, el ciamava ol Chicco, “Se te set drèe a fa? Movess, che chicchinscì emm finì!”
“Sont drèe a vardagh addoss a ‘sti belèe”, l’eva rispost ol Luisin, “Perché lassai chi a quel diavol senzadio? Se pensìi cosè, che inn on padelòtt e quatter polverin che g’ha fann fà i sò stregonerìi? No, hinn senz’alter chi òrigh chi, che ghe dann la fòrza! Ma se mi i ciappi e i pòrti in cà del prevet, ol demòni el sarà minga bon de vegnì a toesseij indrèe!” Anca i alter fieou, dòppo che s’eren fermàa on quai segond a pensagh a sora, hinn stàa d’accord; ol Don Pedar l’avariss sigurament perdonàa la marachella, se i òrigh sarissen stàa sòtta la soa custòdia; sicché tucc insema s’eren miss drèe a ciappai e scondessei sòtta i camis e in di saccòcc dei colzonitt.
Ona vòlta finìi (ma ghe sarìss stàa de portà via altra ròba), i quatter malnàtt even fà finta de sarà su la pòrta e hinn corùu via pussèe fòrt che podeven, cont ol Luisin che el pareva vegh adess pussèe pressa de tucc. La soa idea l’era quella de andà vers alla gesa, e fass vegnì drèe dai sò amis. Ma intrattant che el faseva strada, on penser el ghe rodeva la ment: “Perché daghel al Don Pedar? Perché podi no tegnì tusscoss par mi? Adess al tegnarissi scondùu sotta ol mè lett, e quand che vegni grand assèe podarissi vendall feoura, comprass on negòzzi e diventà sciòr.”
A l’ultim moment, l’ha voltà dentar in d’on vicol, e el s’è girà a speccià i sò amis per dagghi ona tappada in cò cont ona statuina d’òr, vun alla volta, per ciappà tutt l’òr per lu. Ma ona vision spaventosa l’ha bloccàa la soa man. In on attim, el Giovannin, ol Martin e ol Chicco eren rivàa anca lor in del vicol, e s’eren trovàa dinnanz una ròba che la pareva ona nigola verda, che la casciava una lus strana, e anca tròn, fulmin sbarlussent e on vent fregg che el faseva vegnì la pell de cappon. Gerà dalla pagura, nissoeun dei quatter amis podeven moeuv on did. Ol romor del vent che el tempestava, a ona certa, el pareva trasformass in d’ona vos, ona vos inrebida, che el Giovannin el cognosseva ben. L’era quella de el sò nònno Franch, che l’era mòrt quand lu l’era ancamò piscinin. El ghe voreva ben debon, e ol Giovannin instess. Ma adess, el pareva vess pròppi feoura di strasc. Anca la nigola la pareva cambià de forma, e adess la gh’era pròppi la faccia del Nonno Franch. In on attim, da part alla soa figura, l’era comparida anca un’oltra, poeu anmò on’oltra, e alla fin anca quella di quatter. Eren quei dei bisnònni del Martin e del Chicco, ma la pussèe inviperida l’era la faccia del Battista, ol nònno del Luisin. Eren tucc e quatter mòrt da on quai ann, ma quella sira, la sira de Samòni, anca i mòrt podeven tornà indrèe.
Dapprima ogni vos la pareva dì ona ròba diversa, anca se se capiva che i spirit dei Nonni eren minga drèe a fà i compliment ai nevot. Dòpo on pòo, i quatter vòs s’eren giontàa in ona vòs sola, che la diseva: “Gh’ìi no vergògna? Sìi andà a robà in d’ona cà de on òmm che el lavora tutt ol dì, e con che scusa? E ti, Luisin, te vorevet minga coppà i tò amis pròppi adess? Sìi ona vergògna e on’omiliazion per i voster familii! Volentera farann a men de viòlter malnàtt!” In quella, ol vent el se volzava semper pussèe fòrt. On turbin el s’gigottava i nigol, e vun adrèe a l’alter, investiva i quatter bagaji, ghe staccava i pèe da terra e i boffava via lontan, lontan, senza nanca fà sentì ol tremend vosà de pagura che lor eren drèe cascià.
Ancamò al dì d’incoeu, nissoeun el sà indoe che ol Giovannin, ol Chicco, ol Martin e ol Luisin hinn andà a finì: se dis che i Mòrt quella nòcc, i hann menà drèe insema a lor in del sò Reamm, e lor hinn anmò là imprisonàa fin a quand riessirann no a salvagh la pell a on forestée che l’è drèe a lavorà, e a regalagh tutt l’òr del scior Lì.


text:
Las purschidas da sport da scola voluntar che vegnan sustegnidas cun daners chantunals sun obligadas tenor las cundiziuns e ils princips per survegnir daners da sustegn chantunals da duvrar il logo schulsport.gr sin las publicaziuns sco er sin in'eventuala pagina d'internet ed da render attent en in lieu adattà al sustegn da grischunSPORT.
Tut ils logos pon vegnir chargiads giu sco datotecas da .png da las survistas qua sutvart. Tgi che giavischa auters formats cun ina dissoluziun pli gronda, po empustar quels sut sport@avs.gr.ch. Nus pudain er metter a disposiziun ils logos en il format .eps.
Logos da graubündenSPORT e da schulsport.gr en il format .png
Cliccar sin la survista "logo" ed alura sin il logo giavischà. Lura arcunar la datoteca cun "speichern unter".
Duvrai per plaschair unicamain quests logos per preschentar schulsport.gr e graubündenSPORT.


text:
Emilie Kempin-Spyri
- Venderdi, 1.7.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 1.7.2016, 8:40, RTR
Emili Kempin-Spyri (1853-1901) era l'emprima giurista da l'Europa. Ella era l'emprima dunna che ha studegià dretg en Svizra, ed a New York ha ella avert sco emprima dunna ina scola da furmaziun da dretg mo per dunnas.
Ina vita entira ha Emilie Kempin-Spyri cumbattì per ils dretgs da las dunnas. Fin davant dretgira federala è ella ida per pudair pratitgar en Svizra sco giurista. Ella ha però pers e n'ha betg pudì lavurar sco giurista.
Suenter anc in cumbat ha ella pudì instruir dretg a l'Universitad da Turitg. Dentant per in minimum. Pli tard ha Emilie Kempin-Spyri pudì docir dretg a Berlin.
La vita dad Emilie Kempin-Spyri ha ina tragica fin. Ella è vegnida declerada sco malsauna da spiert e vegnida messa en ina clinica psichiatrica. Là è Emilie Kempin-Spyri morta pervi da cancer cun mo 48 onns.
Igl è dentant dispitaivel schebain Emilie Kempin-Spyri era propi malsauna da spiert u sche quai è mo vegnì ditg...
Emili Kempin-Spyri era ina nezza da l'autura Johanna Spyri, l'autura dals cudeschs da Heidi.


text:
Las lieurs alvas èn adattadas perfetgamain per viver en il fraid.
Cuntrari a la lieur grischa, è la lieur alva fitg derasada en il Parc Naziunal. Ella ha tut ils segns tipics d’in animal da muntogna: ina postura bratga, toppas davos ladas ed ureglias curtas. La lieur alva viva en il guaud, en la zundra ed en gondas da crappa grossa. Savens dattan mo las passidas en la naiv perditga da l’existenza da la lieur alva. Las passidas da las toppas davant pli pitschnas èn fitg datiers ina da l’autra, quellas da las toppas ladas davos pli dapart. Las lungas pattas davos da la lieur alva èn fitg pailusas. Ella las po ultra da quai era sbrajattar fitg bain.
L’enviern porta la lieur alva in pail alv sco la naiv, mo ils pizs da las ureglias èn nairs. Durant il temp da midada è il pail taclà cun flatgs alvs e flatgs brin grischs.
Avant che la lieura partureschia la primavaira ses pitschnins, sa copulescha ella danovamain. Era quai è ina strategia da surviver. Perquai che la stad en muntogna è fitg curta, pon nascher dapli lieurets durant la stagiun grazia a questa superfetaziun.


text:
Kiki Bertens
La Kiki Bertens (Wateringen, 10 ad Dicémbar dal 1991, a s lèś ['kiki 'bɛrtəns] in Ulandéś) l'è na tenìsta ulandéśa prufesiunìsta da 'l 2009. Al sò ranking più bèl l'è al nùmar quarànt'òṅ, tucâ al 15 'd Avrìl dal 2013.
La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è élta 182 cm.
In dla sò caréra l'à vins in d'l Avrìl dal 2012 al turnèo WTA ad Fès in Maròc baténd la spagnōla Laura Pous Tió par 7-5 6-0. In bisàca la gh'à anc siē tìtui ad qvéi ITF.
Caréra
L'ulandéśa la śōga 'l ITF ad Torhout (al nùmar dū) in d'l Utóbar dal 2010. A 'l prim tùran la fà fóra la Kirsten Flipkens par 6-7 6-4 6-1 e pò la fà cumpàgn anc cun la Lourdes Domínguez Lino par 6-7 6-0 7-5. In di quàrt la céd a la Simona Halep par 6-7 2-6. In dal 2011 la śōga a 'S-Hertogenbosch cun na carta salvàdga ma la pèrd subìt da la Sara Errani cun al puntéǵ ad 6-7 1-6. In Luj e Agóst la pèrd in di quàrt ad dū turnèo ITF da la Carla Suárez Navarro e da la Nastassja Burnett ma pò la ś mét in bisàca 'l ITF ad Koksijde.
La Kiki la vins àtar dū ITF in Mèsic e in dal Régn Unî in dal Mars dal 2012 baténd in finàl la Jaroslava Švedova par 6-4 2-6 6-1 e l'Annika Beck par 6-4 3-6 6-3. In Avrìl la vins al WTA ad Fès parténd da 'l qualificasiòṅ e pigànd una a drē c'l atra l'Urszula Radwańska 6-4 7-5, la Chanelle Scheepers 7-5 1-6 6-3, la Garbiñe Muguruza Blanco 6-1 6-4, la Simona Halep 6-3 6-4 e in finàl la Laura Pous Tió par 7-5 6-0. Anc a 'l Roland Garros la pasa 'l qualificasiòṅ ma pò la pèrd subìt da la Christina McHale 6-2 4-6 4-6. A Wimbledon l'è bòna ad bàtar la Lucie Šafářová ma minga la Jaroslava Švedova. In d'l ITF ad Bjèla la mùcia sù n'atra scunfìta da la Nastassja Burnett par 2-6 5-7. In Luj la và fóra subìt a Båstad da la Mona Barthel, a Montreal invéci la fà secónd tùran (5-7 1-6 da la Caroline Wozniacki). A Seùl la pèrd in di quàrt da la Kaia Kanepi par 4-6 4-6.
In dal 2013 la taca 'l an mandànd a cà la Svetlana Kuznecova a Auckland e pò anc la Heather Watson, prima ad far lē al valìś cun la Jamie Hampton in tri sét. A Parì a 'l quèrt la riva in fiṅ a la semifinàl in dua però l'è custréta a bandunàr cun la Sara Errani quànd l'éra sóta 0-5. La rumagnóla la la bat incóra al méś dòp in di quàrt 'd Acapûlc par 6-4 6-4. A Indian Wells, a Miami e a Katowice la và fóra a 'l secónd tùran ad òpra dla Mona Barthel, dla Na Li e dla Roberta Vinci. A Marrakesh la bat la Flavia Pennetta 7-6 4-6 6-4 prima ad cédar in di quàrt a la Lourdes Domínguez Lino 4-6 6-4 3-6. A Róma la fà piànśar la Francesca Schiavone prima ad lasàr-'g al péni cun la Sloane Stephens in tri sét. A 'l Roland Garros, a 'S-Hertogenbosch e a Wimbledon la mùcia sù tri scunfìti a 'l prim tùran cun la Sorana Cîrstea, cun l'Anabel Medina Garrigues e cun la Jaroslava Švedova.


text:
Cronica giuvenils
Sper l’educaziun, la scoula, il sport etc. es sgüra eir üna scolaziun ed instrucziun musicala da grond’importanza per la fuormaziun generala d’ün uffant. Quista persvasiun mo eir il böt da spordscher als uffants da nos cumün ün’occupaziun radschunaivla in lur temp liber, sun stats ils argumaints decisivs per magister Mario Oswald da fuondar l’on 1972 la musica da giuvenils.
Instrumaints gronds pels gronds, instrumaints pitschens pels pitschens, tenor quist motto han ils prüms scolars tut in consegn lur instrumaints cun gronda baja ed uschea es gnüda missa la basa per la società. Amo aint illa sala veglia da radunanzas s’haja lura cumanzà cun grond schlantsch a far musica. Cun trumbettas, tubas e posaunas plain verdarom e da pac buna qualità gniva sunà a tuot pudair. Davo cuort temp ha la società lura fingià gnü la prüma rapreschantaziun davant il public. In occasiun da la festa da l’Uniun dals Grischs dal 1972 illa sala dal Restorant da la posta gio’l stradun sün gnüts sunats ils tocs “Anna da Tharau”, “A Trun suot igl ischi” e la marcha “San Carlo”. Quist pitschen concertin es stat incurunà da success ed ha dat curaschi da cuntinuar culla lavur.
Fingià in december 1973 ha pudü gnir registrà ün coral per la televisiun. Per quella jada d’eira quai ün evenimaint tuottafat special. Diversas uras han ils musicants stuvü patir fraid aint il sunteri da la baselgia, fin cha’l tun e’l purtret d’eiran finalmaing in chaista. Ün ulteriur evenimaint important es statta la festa da musica districtuala a Müstair, a la quala la società s’ha partecipada sco unica musica da giuvenils. I’ls ons seguaints cur chi nun es plü stat pussibel da tour part a simils arrandschamaints per musicas d’uffants, es la società statta preschainta a divers inscunters e plüssas festas per musicas da giuvenils. Sper tuot quists ingaschamaints ha la musica cun sias producziuns eir adüna imbelli arrandschamaints e festas politicas in cumün. Ella s’ha eir ingaschada sco organisatura da bleras festas ed ha uschea eir in quist reguard pudü contribuir ün servezzan a bön da la cumünanza.
Il dirigent e’ls oters respunsabels han adüna miss pais cha, sper la musica e l’imprender, vegnan cultivadas eir l’amicizcha e la colleghialità. Perquai sun i’l cuors dal temp gnüts organisats eir viadis da divertimaint plü gronds sco per exaimpel in Germania ed in Italia. Eir ils divers chomps da musica han güdà a promover il spiert da cumünanza e’l svilup dals musicants.
Insembel culla musica da giuvenils da Zernez es quella da Ramosch la plü veglia da l’Engiadina. Tanter 15 e 30 scolaras e scolars da la terza fin novavla classa frequaintan in differentas categorias las lecziuns e las prouvas da musica. Üna jada l’eivna vain salvada üna prouva cumünaivla. Sco illa vita da minchadi haja dat eir pro la musica da giuvenils puncts culminants e grond’euforia, però eir crisas chi han pudü gnir superadas be grazcha a l’ingaschamaint instancabel dal fundatur e dirigent da la musica, Mario Oswald.
Dal 1992 ha la musica festagià il giubileum da 20 ons cun üna gronda festa insembel culla musica da giuvenils da Lai e cun tuot quels chi d’eiran stats commembers fin quella jada. Il giubileum da 25 ons es gnü festagià cun ün pa retard in ün rom plü modest, da prümavaira 1998. La partecipaziun a la Festa Federala da musica 2003 a Cuoira sarà statta il punct culminant aint ill’istorgia da la musica da giuvenils.
Cha la musica es insomma gnüda fuondada, ch’ella ha daspö il 1972 grond success, cha dunzainas d’uffants da nos cumün han insomma imprais a sunar ün instrumaint, tuot quai es stat pussibel be grazcha a l’ingaschamaint perserverant ed exemplaric da nos magister Mario Oswald.
La Musica da giuvenils Ramosch exista sainza interrupziun daspö l'on 1972. Dürant quists 4 decennis ha ella dat a fich blers uffants la pussibiltà d’imprender a sunar ün instrumaint e sport ün’occupaziun radschunaivla pel temp liber. Dürant ils ultims ons s’ha la musica prosperada talmaing ch’ella po quintar regularmaing cun ün grond nomer da commembers. Davo la fusiun da las scoulas da Ramosch e Tschlin piglian part eir singuls uffants da Tschlin, Strada e Martina e dafatta da Sent a la musica da giuvenils Ramosch.
Daspö blers ons collavurescha la Musica da giuvenils Ramosch strettamaing culla Scoula da Musica Engiadina Bassa/Val Müstair. Las lecziuns illas differentas categories vegnan salvadas üna jada l’eivna professiunalmaing tras ils magisters da la scoula da musica. Las prouvas cumünaivlas chi han lö üna jada l’eivna, sco eir ils concerts,las festas da musica ed ils arrandschamaints publics sun stattas dürant 40 ons infin dal 2012 suot la bachetta da l’instancabel fundatur e dirigent Mario Oswald.
A partir dal on da musica 2011/2012 ha Jon Flurin Kienz surtut il post da vicedirigent. Jon Flurin Kienz, musicant activ da la Musica Ramosch diriga dürant ün on insembel cun Mario Oswald la musica da giuvenils. Als 22 da gün 2012 ha lura gnü lö la gronda festa da giubileum e da cumgià pel fundatur e dirigent da la musica da giuvenils Ramosch. 40 ons musica da giuvenils Ramosch, 40 ons suot la bachetta da Mario Oswald. Mario Oswald es gnü onurà da l’uniun chantunala da musica dal Grischun per seis gronds merits e seis ingaschamaint extraordinari sco eir onurà da la musica da giuvenils Ramosch e nominà sco dirigent d’onur. Als 22 gün 2012 a las 21.30 ha Mario Oswald diret seis ultim toc cun „sia“ musica da giuvenils Ramosch e surdat la bachetta da dirigent a seis vicedirigent e successur Jon Flurin Kienz.
Daspö l’on da musica 2012/2013 sta la musica da giuvenils Ramosch suot la direcziun cumpetenta dal nouv dirigent Jon Flurin Kienz e dal vicedirigent Nicolo Bass.
Culla fusiun dal 2013 s'han ils duos cumüns da Ramosch e da Tschlin units al cumün da Valsot. Motiv avuonda eir pella musica da giuvenils Ramosch da s'adattar al temp e da's dar üna identità cumünaivla. Uschè ha decis la radunanza generala dal 2014 da müdar il nom ed eir da's preschantar in avegnir in ün nouv "Outfit". Davo passa 40 ons cun grond success strasunan uossa ils tuns da la Musica da giuvenils Ramosch suot il nom "Musica giuvenila Valsot" ed eir in nouva unifuorma moderna e da culur frais-cha.


text:
Scolas spezialisadas superiuras
Noziuns-clav : Furmaziun professiunala svizra / Regulaziun da la furmaziun professiunala
Las scolas spezialisadas superiuras intermedieschan a las absolventas ed als absolvents las cumpetenzas da surpigliar en lur sectur independentamain la responsabladad professiunala e directiva. Las scolaziuns ed ils studis supplementars ad in diplom èn orientads a la pratica e promovan spezialmain in pensar metodic e cumbinatoric. Ultra da quai porschan els ulteriuras qualificaziuns che permettan d'analisar incumbensas che sa refereschan a la professiun e da realisar en la pratica las enconuschientschas acquistadas.
Las scolas spezialisadas superiuras porschan scolaziuns ch'èn renconuschidas sin plaun federal per ils suandants secturs:
-
tecnica
-
hotellaria, turissem ed economia da chasa
-
economia
-
agricultura e selvicultura
-
sanadad
-
fatgs socials e furmaziun da persunas creschidas
-
art, art applitgà e design
-
traffic e transport
L'Ordinaziun dal Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga (DEFR) davart las prescripziuns minimalas per la renconuschientscha da furmaziuns e da studis da diplom supplementars da las scolas spezialisadas superiuras dals 11 da mars 2005 regla las premissas, sut las qualas las scolaziuns ed ils studis supplementars ad in diplom a las scolas spezialisadas superiuras vegnan renconuschids sin plaun federal. Il Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun (SEFRI) è cumpetent per la renconuschientscha da las scolaziuns. La Cumissiun federala per scolas spezialisadas superiuras giuditgescha las dumondas per mauns dal SEFRI. Scolaziuns vegnan purschidas d'instituziuns da scolaziun chantunalas u privatas. Ils chantuns han la surveglianza da las scolaziuns da las scolas spezialisadas superiuras.
Cundiziuns d'admissiun
Supplementarmain al diplom dal stgalim secundar II (attestat federal da qualificaziun, scola media spezialisada terminada, maturitad gimnasiala) pon vegnir pretendidas experientscha professiunala ed in'examinaziun da la qualificaziun per pudair entrar en ina scola spezialisada superiura. Per ils differents secturs da furmaziun èn las cundiziuns d'admissiun regladas en l'agiunta a l'Ordinaziun dal DEFR davart las prescripziuns minimalas per la renconuschientscha da furmaziuns e da studis da diplom supplementar da las scolas spezialisadas superiuras. La dimensiun ed il cuntegn dals scleriments da qualificaziun vegnan reglads da las purschidras e dals purschiders da furmaziun.
Plans d'instrucziun generals
Mintga scolaziun sa basa sin il plan d'instrucziun general che vala sin nivel naziunal e che las purschidras ed ils purschiders da furmaziun sviluppan en collavuraziun cun las organisaziuns dal mund da lavur (OdML). Il Secretariat da stadi per furmaziun, retschertga ed innovaziun (SEFRI) approvescha ils plans d'instrucziun generals sin proposta da la Cumissiun federala per scolas spezialisadas superiuras (CFSSS). Ils plans d'instrucziun generals determineschan tranter auter il profil professiunal e las cumpetenzas che duain vegnir cuntanschidas, ils champs da furmaziun e lur procentualas temporalas sco er ils cuntegns da la procedura da qualificaziun. La lingua d'instrucziun è la lingua naziunala respectiva. Ina instrucziun bilingua ed englais en l'instrucziun è pussaivel.
Organisaziun da la scolaziun e diplom
La furmaziun a temp cumplain dura – cumprais ils praticums – almain 2 onns, la furmaziun cumplementara a la professiun almain 3 onns. Per la scolaziun cumplementara a la professiun è prescritta in'activitad professiunala sin il champ respectiv d'almain 50%. Per las scolaziuns valan dumbers minimals d'uras d'emprender. Las purschidras ed ils purschiders da furmaziun decreteschan in agen urden da promoziun. La procedura da qualificaziun per il diplom final è reglada en l'Ordinaziun dal DEFR davart las prescripziuns minimalas per la renconuschientscha da furmaziuns e da studis da diplom supplementar da las scolas spezialisadas superiuras. La procedura da qualificaziun consista almain d'ina lavur da diplom u d'ina lavur da project pratica e d'examens a bucca u en scrit.
Ils titels da scolas spezialisadas superiuras renconuschidas èn protegids tras lescha: En il diplom vegnan la scolaziun ed il titel respectiv menziunads cun «dipl.» e cun la cumplettaziun «SSS» (p.ex. tecnicista dipl. SSS construcziun en lain / tecnicist dipl. SSS construcziun en lain). In diplom d'ina scola spezialisada superiura permetta da cumenzar cun in studi da bachelor ad ina scola auta spezialisada en il medem sectur specific u en in sectur specific parentà. Studis supplementars ad in diplom a scolas spezialisadas superiuras serran cun in diplom renconuschì. Al tip da furmaziun vegn agiuntada la cumplettaziun SDS SSS (p.ex. controlladra dipl. SDS SSS / controllader dipl. SDS SSS).


text:
La protecziun da la cuntrada è sa sviluppada a l’entschatta dal 20avel tschientaner en il context da la protecziun da la patria ed aveva en egl il mantegniment e la reconstrucziun da la fatscha da la cuntrada natirala e culturala. Quasi a medem temp è naschida la protecziun da la natira en favur d’in svilup persistent da la cuntrada cultivada e d’ina protecziun globala da la fauna e flora spezialmain periclitada. La protecziun da l’ambient è alura sa fatga valair vers la mesadad dal 20avel tschientaner. Ils documents en agiunta preschentan l'andament da questas stentas en il chantun Grischun. [Tenor e-lir].
(Foto: Hansueli Krapf / CC BY-SA 3.0)


text:
Uschia pussibilitescha la regenza al team da project ch'è vegnì nominà da l'uniun «Olimpia Grischun 2026» da sa participar als lavuratoris che vegnan realisads da Swiss Olympic.
Durant las proximas emnas sto vegnir sviluppà vinavant il concept general ch'è vegnì elavurà dal team da project. Quai resguardond ils resultats dals lavuratoris che vegnan realisads da Swiss Olympic.
Tenor il dossier olimpic vul ins duvrar l'infrastructura ed il know-how ch'i dat en il Grischun areguard manifestatziuns grondas. Cun reparter l'infrastructura a moda decentrala, er en lieus ordaifer il chantun, po la persistenza dal project vegnir influenzada a moda positiva.
RR novitads 14:00


text:
L'uffizi federal per segirtad da mangiativas e fatgs veterinars communitgescha che las mesiras da prevenziun pervi da la grippa d'utschels vegnan abolidas davent da sonda. Las temperaturas pli miaivlas dapi l'entschatta mars ed ils blers utschels-migrants hajan bandunà lur quartiers d'enviern. Uschia sa reduceschia il privel da s'infectar per giagliom da chasa.
Las mesiras da prevenziun èn stadas en funcziun dapi ils 12 da november da l'onn passà. La maglia ed il da baiver per ils giagliom da chasa n'ha betg pudì esser accessibel per utschels selvadis. Plinavant han ins stuì tegnair separà aucas ed auters utschels curridurs dals auters utschels da chasa.
RR novitads 12:00


text:
1949
Avenimeent:Modifiché
25 10 - London (Inglatera): ul De Havilland Comet, ul primm aviun a reazziun destinaa al traspòort da passageer, al fa un guur da pröva London-Trípoli-London in 6 uur e 36 minütt, dò vöölt püssee ràpit che i aviun cunvenziunaal.
25 10 - Londra (Anglatera): el De Havilland Comet, el primm aviun a reazziun destinaa al traspòort de viagjaduur, al fa un guur de pröva Lundra-Trípoli-Lundra in 6 uur e 36 minüt, el dobi de velocitaa che i aviun convenziunaj.
NassimeentModifiché
29 06 - Parets del Vallès (ul Vallès Oriental, a Catalunya): Joan Clos i Matheu, pulítich, batlle da Barcelona dal 26 de setembre 1997.
29 06 - Parets del Vallès (el Vallès Uriental): Joan Clos e Matheu, polítegh, síndech de Barcelona del 26 09 de 1997.
NecrulogiModifiché
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ils 16 da november 2002 è in di che resta a blers da Rueun en memoria. Ferma plievgia aveva chaschunà pliras bovas en la Surselva. Igl aveva pluvì da la gievgia enfin la sonda – en tut bun 400 liters per meter quadrat. En tschintg vischnancas da la Surselva avevi dà fitg grevs donns. Bovas avevi dà a Trun, Schlans, Pigniu, Tersnaus ed a Rueun. Tranter auter eran duas punts vegnidas devastadas ed ils trajects da la Viafier Retica eran vegnì inundads. Morts n'avevi per cletg betg dà.
Las bovas da la ual da Valdun
A Rueun eran gist duas bovas vegnidas giuadora quest di. L'emprima da mezdi e la segunda enturn las 4 il suentermezdi. Tschertas chasas avevan stuì vegnir evacuadas – en tut eran 70 persunas pertutgadas. Il quartier da s. Clau era vegnì curclà da la bova. Oz è Rueun protegì cun rempars da 300 meters lunghezza e bun 10 meters autezza. Ils rempars èn marcants per il maletg da Rueun e regordan anc oz vid la catastrofa da natira.
3 anghels pertgiraders
Suenter che l'emprima bova era vegnida avevan ins entschet a rumir cun excavaturs per ch'ì na dettia betg inundaziuns. Lura è dentant ina segunda bova pli gronda e pli ferma vegnida. Per trais dals maschinist era l'alarm vegnì memia tard e la bova aveva serrà els en lur maschinas. In dad els era Paulo Marques Rodrigues che nus avain visità avant 3 onns:


text:
Dad Annatina Nay -
Ei dat tontas caussas ch'ein pendentas e ch'ins stuess atgnamein far, mo savens han ins insumma negina motivaziun. Las pendenzas accumpognan ins dis en e dis ora – fan mal il venter, lain buca ruaus, entochen ch'ins pren l'iniziativa ed entscheiva a luvrar giu ellas. Mo adina va quei buca aschi tgunsch. Tgei cletg ch'ei dat divers trics.
Ellas schain cheu avon mei, sin meisa. Ellas schain a mi sil magun – per propi, mias pendenzas! Admonend e pitgiv miran ellas sin mei, cun tun da reproscha malemperneivel cloman ellas: „Cura has ti atgnamein el senn da far a fin tia lavur? Ha?“ „Jeu sai, jeu sai!“, clomel jeu plein tema. Jeu vegnel nervusa e siuel. Gia daditg vess jeu da luvrar giu il mantun che daventa adina pli e pli aults – cun far nuot, semplamein aschia, da di tier di, automaticamein. Strusch ch'jeu hai luvrau giu ina pendenza, anflel sil mantun duas novas, in semultiplicar exponenzial. Las pendenzas accumpognan mei trasora. Ellas fan mal il tgau a mi. Sco sperts seschluetan ellas sper mei vi e fan endamen ch'ei fuss buc d'ir en sortida, ni a beiber caffè, ni a far bogn.
Na!
Ei fuss bein da star a casa e pagar en quens, scriver brevs, far a fin lavurs. Ei fuss da schubergiar la habitaziun, ni da finalmein purtar anavos las stivlas da gumma alla vischina visavis! Ei fuss da metter naven il dress da skis, ei fuss da telefonar al dentist e far giu in termin, ni da cumprar tenta pil squitschader, ni puorla da lavar resti!
Gl'emprem la lavur e suenter viver dolce vita!
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Gl'ei buc ch'jeu vuless buc – gl'ei era buca ch'jeu emblidass, igl ei semplamein aschia ch'ei dat tontas caussas ch'ein bia pli interessantas! Mintgaton, en scarts muments damognel tonaton miu frein intern e semotiveschel. Tenor il motto: gl'emprem la lavur e suenter viver dolce vita. Jeu semettel alla lavur, sc'ina narra, sc'ina furmicla – lavurel giu toc per toc, fegl per fegl – rubas e strubas, entochen che tut ei en uorden. Jeu patratgel buc vid damaun e buc vid il mantun che vegn puspei a crescher e far mal il venter a mi. Jeu patratgel mo vid il glatsch da vaniglia cun puaunas cauldas ch'jeu vegnel a magliar sco pagaglia per mia lavur fatga e vid il niev t-shirt ch'jeu vegnel finalmein a cumprar cun buna cunsczienzia – quei tut hai jeu bein meritau, suenter tonta lavur!
Fotografia: absfreepic.com (CC0)
Text: A. Nay, Turitg
Emprima publicaziun sin latabla.ch: 13 d'avust 2016
Suonda LATABLA!
-
5 giadas in chazzer cunfar Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Ils ultims mais avain nus ponderà…16 da zercladur 2020351 giadas
-
Quiz culinaric: Far part e gudagnar in bun da 50.- Las ustarias èn puspè avertas! Demonstrai pertge che VUS avais merità noss bun da 50.- per in restaurant en vossa vischinanza. Il…11 da zercladur 2020482 giadas
-
5 mals magari mals Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Damai che nus restain anc in…13 da matg 2020571 giadas
-
Quiz culinaric: Far part e gudagnar in bun da 50.- Ils 11 da matg pon ustarias finalmain puspè avrir lur portas. Demonstrai pertge che VUS avais merità noss bun da 50.- per…06 da matg 2020921 giadas


text:
Fascia – Predaia 2 – 0 (goi de Daniele Lorenz e Matteo Lorenz)
Formazion del Fascia: Colusso Alessandro, Deflorian Giovanni, Debertol Cristoforo, Bernard Manuel, Rasom Sebastiano, Lorenz Matteo, Lorenz Daniele, Rasom Lorenzo, Toma Nicolas (35’ s.t. Cincelli Patrick), Riz Gabriele (15’ s.t. Aleksi Julian), Deluca Daniele (42’ s.t. Lastei Mattia)
L’era da la quarta partida de campionat che l Fascia no metea ensema doi ventes de seghit e, dò aer vent contra la Cauriol domenia ai 11, l’obietif dei ladins apede sessaben ai trei ponc, l’era proprie chel de desmostrèr che se pel dèr seghit ai resultac ence co na formazion jona e zenza gran esperienza.
E enstouta no l’era dassen sorì, ajache sul ciamp de Vich ruèa na squadra zaca desche l Predaia e anter i joegn de cèsa mencèa cater jiadores che jia semper, desche Torttner, Cigolla, Pezzei e Gianni Riz.
Ampò i fascegn, zenza pissèr massa a chi che mencèa, à scomenzà sobito con gran gaissa troan dò pec menuc l vantac de gra a n gran gol de Daniele Lorenz. Daniele, dò aer recuperà bala te mezciamp, à slarià su la dreta envers Lorenzo Rasom e l se à petà sobito dedant usc, olache pec secondi più tèrt, prezis l’é ruà l cross de Lorenzo. Trata de tach e un a nia. Dassen na gran azion che à dat ai bec de cèsa l spirit giust per duta la endesfida. I ghesć no se à petà jù e à proà sobito a se fèr inant ampò la fasa de defendura fascèna à responet semper delvers coi doi “veiac” Debertol e Bernard dessema a Giovanni Deflorian che no i se à mai fat passèr via dai atacanc nonejes. De contrà a poder fèr ite amò n gol fossa stat proprie chi de cèsa che dotrei ocajions i les à abudes, con Riz e soraldut con Rasom con doi trates da cet. Una de chestes dò aer ciapà l remenat aut la é sutèda ite e fora de usc ma l diretor de jech no à vedù coscì, al carantacincheisem menut la squadres les é jites te deregoladoi sul un a nia.
Tel secondo temp se se spetèa na reazion amò più forta del Predaia, ampò l scomenz l’é stat na copia del prum. Autra bala recuperèda a mezciamp da Daniele Lorenz, slarièda enstouta su la cencia olache Deluca, dò aer sutà l’aversarie à petà dedant usc na bala che domanèa demò de essere spenta ite. A responer prejent ge à pissa danef Matteo Lorenz, al terzo gol te trei partides. Doi a nia.
Sot de doi goi i ghesć à mudà dotrei jiadores metan te ciamp neves atacanc che à defat dat mingol de gaissa al jech ma i ladins se à dat jù un più che l’auter per blochèr i aversaries. La soula dopia gran ocajion ruèda aldò de n forajech no scigolà, la é ruèda a vint menuc da la fin canche dant l remenat de dreta e dò chel aut, à dat na man al portier ladin a tegnir serà l’usc. Se podessa dir che zacan la bona sort la se à fat veder ence sa l Cotura de Vich, ampò la resta semper en debita envers l Fascia.
Dò chest spaent, i bec del President Ghetta aessa podù slarièr l resultat ma dotrei contrataches i é stac desfruté malamenter. Aboncont per chest’outa conta pech ajache la venta, i trei ponc e la bona luna i resta te Fascia.
Chesta domenia, ai 25 de november, l Fascia paussa. L’ultima partida de l’an se l temp lo conzet, vegn jièda endò sa Vich ai 2 de dezember.
L mior: Daniele Lorenz
Chel che aessa podù fèr miec: Nicolas Toma
En cont de la squadra mendres, la Juniores à perdù 2a0 contra l’Audace ampò l resultat l’é da confermèr ajache podessa esser stat na iregolarità te la formazion de Caldonazzo. I Arleves à pussà, i Giovanissimi “A” à vent 5a1 contra l Lavis (goi de Michele Zulian, Christian Tocco, Sebastian Cassan e doi Massimo Lorenz), i Giovanissimi “B” à perdù 3a1 contra l Levico (gol de Murtezi Erion), i Esordienc à vent 3a2 contra l’Auta Valsugana.
Chesta sabeda, 24 de november, la Juniores jia a Vich da les sie contra l Civezzano, i Giovanissimi “A” a Bedol da mesa les sie contra l Piné, e i Giovanissimi “B” da la medema ora a Ponte Arche contra l Comano.
Domenia, da mesa les unesc a Vich, i Arleves jia contra la Virtus Trento.


text:
Forte dei Marmi
Forte dei Marmi l'è ü cümü italià, de la regiù de la Toscana, 'n Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 8.280 abitàncc, 'na superfìce de 9 km² e 'na densità de 920 ab./km². El cunfìna coi cümü de Montignoso (MS), Pietrasanta, Seravezza.
L’è ü paìs de la Ersilia stòrega che l’ se tróa sö la còsta del mar Ligure e mia del mar Tiréno cóme s’è portàcc a pensà.
Fòrte dei Marmi ‘l nas a la fì del sécol XVIII quando ‘l Gran Düca de Toscana Péder Leopòld l’à decidìt de fà sö ü fòrte söl cunfì e ‘ntùren al fòrte l'è cresìt ‘l paìs. Ol fòrte, a dì la erità, l'è, alméno al dè de 'ncö, piö che óter öna cà con denàcc ü bastiù de matù.
I stràde del paìs ì è töte a perpendìcol tra de lure e i cà i è quaze töte de l’Otsènto o Liberty prim Nöfsènto. L’ótra metà del nòm l’ vé dal fàto che ‘l màrmo che se tirà fò da i Alp Apuane l’ venìa portàt pròpe a Forte dei Marmi per ès imbarcàt.
In del Otsènto Forte dei Marmi l’éra ciamàt Magazzino dei Marmi.
Al dé de ‘ncö Forte de i Marmi l’è ü pòst de mar famùs e cognusìt ‘n töt ol mónt, ‘ndóe i và ‘n vacansa tace vip.
Ol marModifiché
L’aqua l’è basa, ma pròpe basa per tace méter, per i prim 20 méter de sólet la ria piö o méno al zenöcc; s’pöl ‘ndà ‘n là ‘n del mar per 50 – 100 méter e se tóca amò e ‘l fónt l’è töt de sàbia. L’aqua l’è ciàra, ma apéna i unde i vé ü falì piö fórte o apéna gh’è tata zét ‘n aqua, söbét la é tróbia.
La spiàgiaModifiché
La spiàgia de Fòrte dei Marmi l’è töta de sàbia fìna e zaldìna e l’è grànda, ma pròpe grànda, tat che cóme negót ghe sarà tra i 100 e i 150 méter de spiagia tra ‘l mar e ‘l lungomàr.
I stabilimènc balneàr i ghà de prensépe ol parchègio per i màchine e de sólet i ghe stà da i 20 a i 40 màchine per stabilimènt parchegiàde sö la spiàgia, a ‘ndà ‘nacc vèrs ol mar se tróa la cà del concesiunàr de l’istabilimènt opör ü locàl o öna discotéca.
Lé apröf gh’è pò l’öfese del concesiunàr, ol bar, i cabine, i bagn, i dòce, i zöch per i s-cetì e ‘n di bagn piö bèi pò la piscìna. A ‘ndà ‘nacc gh’è alméno 20 file de ombrelù e 'n spiàgia se stà bèi larch, mia schisàcc e tacàcc ü co l’óter, e pò denàcc a la prima fila gh’è amò alméno 30 mèter de spiàgia, ‘ndó ghe stà ‘l bagnino.
La Capannina di FrancèschiModifiché
Söl lungomàr de Forte dei Marmi gh’è la Capannina di Francèschi, ü locàl che l’è dientàt famùs ach gràsie a di film che i è stai giràcc a Fòrte e a la Capannina, film compàgn de Sapore di Mare col Jerry Calà.
ColegamènccModifiché
Forte dei Marmi l’è colegàt con Marina di Pietrasanta e i óter paìs de la Ersilia grasie a öna pìsta di bici söl lungomàr e a ü servése de pülman che i gira pò de nòcc 'nfina a la dé per portà i zùegn da öna discotéca a l’ótra.


text:
Informationen Coronavirus
Aktuelles
24.06.2020
«Per mintga pensum drova ei persunas scoladas»Dapi biebein diesch onns fuorman ils corps da pumpiers da Mustér, Tujetsch e Medel in’unitad.
22.06.2020
Plazza d'emprendissadi tier la vischnaunca Disentis/MustérDapli informaziuns anfleis Vus cheu.
19.06.2020
In milliun francs dil cantun pil Center Fontauna(cm/fmr) La regenza ha concediu alla vischnaunca da Mustér ina contribuziun cantunala da maximalmein in milliun francs pil project d’engrondaziun e sanaziun dil Center Fontauna.
17.06.2020
Rapport da gestiun 2019Il rapport da gestiun dalla vischnaunca da Disentis/Mustér
08.06.2020
Diesch milliuns francs en in plumIl project e credit pil Center da sport e cultura a Mustér ha passau las tortas dil cussegl
Anlässe
27.09.2020, - Uhr
Disentis/Mustér


text:
2016
GenarModifiché
- 1 de genar: I Pais Bass toeuven la presidenza de turn del Union Europea.
- 2 de genar: in Arabia Saudita vegnen coppaa 47 personn con la pena capital; in tra de lor a gh'è on mugg de sciita, e quest fà s'ceppà i relazzion diplomategh con l'Iran.
- 4 de genar: el vegna ciappaa el Joaquín Guzmán (ciamaa El Chapo), vun di trafegant de droga pussee ricercaa in del mond.
- 12 de genar: s'cioppa ona bomba in del center de Istanbul, e moeuren 10 personn, tra i quai 9 torista todesch.
- 14 de genar: atentaa a Giacarta.
- 15 de genar: atentaa de al Qaida in del center de Ouadadogou, in Burkina Faso; moeuren 30 personn, e anca de la gent de l'Europa (trai quai on fiolin italian).
- 16 de genar:
- l'ISIS el coppa almanch tresent civil (soratutt bagai, donn, vegg) a Deir Ezzor, Siria.
- acordi tra l'Iran e i paes de l'Ocident in sul controll de l'energia nuclear.
- 17 de genar:
- el papa Francesch el visita la sinagoga de Roma.
- a Kabul i tiren on razz arent a l'ambassada italiana.
FebrarModifiché
- 7 de febrar: el Giusepp Sala el vengg i primari del center-sinistra per i elezzion a sindegh de Milan cont el 41% di preferenz.
MarzModifiché
- 22 de marz: Attentaa a Bruxelles de l'ISIS in de la metropolitana e al reoport
- 27 de marz: Pasqua.
AprilModifiché
- 3 de april: Scomincia el scandol di Panama Papers
- 17 de april: Referendum abrogativ del 2016 in Italia in su la trinvellazion in tra i 12 mij arent a la costa italiana
MaggModifiché
- 12 de magg: El Senad del Brasil el vota per l'impeachment de la presidenta Dilma Roussef
- 22-23 de magg: Elezion presidenziai in Austria, vengiuu dal Alexander Van der Bellen ma nullaa da la Cort Suprema
GiugnModifiché
- 7 de giugn: La Hillary Clinton l'è la prima donna candidada a President di Stat Unii con vun di Partii maggior
- 10 de giugn: Scomuncia l'europee del folbàll
- 23 de giugn: Referendum in su la permanenza del Regn Unii in de l'Union Europea, indova a sorpresa el vengg ol Leave, ossia lassà l'Union.
LujModifiché
- 1 de luj: La Slovacchia la ciappa la Presidenza de l'Union Europea
- 10 de luj: Finissen i Europee del Folbàll, el veng ol Portogall
- 13 de luj: la Thesera May la vegn noeuva prima ministra del Regn Unii
- 14 de luj: Attacch terroristegh a Nizza
- 15 de luj: l'esercit de la Turchia el ciappa Istanbul e Ankara in d'on tentativ de Colp de Stat
- 22 de luj: Strage in d'on supermercaa a Monegh
AgostModifiché
- 5 de agost: scomincia i Olimpiad de Rio de Janeiro.
- 21 de agost: finiss i Olimpiad de Rio de Janeiro.
- 24 de agost: Taramott de l'Italia centrala del 2016
SetemberModifiché
- 4 de settember: Canonizada la Mader Teresa
- 15 de settember: Giornada del dialett milanes.
- 18 de settember: elezzion politegh in Russia.
OtoberModifiché
- 26 de ottober: Alter taramott devastant in del Center Italia
- 30 de ottober: Alter taramott in del Center Italia
NovemberModifiché
- 8 de november: se vota el president noeuv di Statt Unii, vengiuu dal Donald Trump
- 20 de november: el finiss del Giubilee de la Misericordia.
DicemberModifiché
- 4 de dicember: Referendum Costituzional in Italia, vengiuu dal No, che 'l mena ai dimission del premier Matteo Renzi
- 12 de dicember: El Paolo Gentiloni l'è nominaa primm minister de l'Italia.
- 19 de dicember: Attentaa a Berlin
Chi gh'è nassuuModifiché
- Jigme Namgyel Wangchuck, prinzep del Buthan
- Oscar de Svezia, prinzep svedes
Chi gh'è mortModifiché
- 6 de genar: Silvana Pampanini, attriz italiana (n. 1925).
- 10 de genar: David Bowie, cantant ingles (n. 1947).
- 14 de genar: Alan Rickman, ator ingles (n. 1946).
- 18 de genar: Glenn Frey, ghitarrista american (n. 1948).
- 19 de genar: Ettore Scola, regista italian (n. 1931).
- 4 de febrar: Maurice White, cantant american (n. 1942).
- 19 de febrar: Umberto Eco, scritor italian (n. 1932).


text:
Preistòria
La preistòria (dal latì præ "prima, inàcc" e historia "stòria")[1] l'è 'l perìodo de la stòria ümàna che (de convensiù) l' vé prima de l'invensiù de la scritüra, che l'indà da sirca 2,5-2,6 miliù de agn fa fina 'l IV milèn a.C.[2] Di ólte ach la protostòria l'è consideràda part de la preistòria.
L'agetìv Préhistorique l'è stàcc dovràt la prima ólta in di agn trènta de l'Otsènt da Paul Tournal, fondatùr de la Commission Archéologique e del müséo de Narbonne.
DatassiùModifiché
Per ol prensépe l' se dóvra l'aparissiù di prim arnés de préda lauràcc dai australopitéch in Africa, sirca 2,5 miliù de agn fa.[2]
Per la fì l'è dovràda l'invensiù de la scritüra in del Vesì Oriènt, sirca in del mès del IV milèn a.C. In di ótre zòne del mónd però, la scritüra la ga sarà mia ach per di milègn: chèl perìodo chè de transissiù l'è ciamàt protostòria.[3]
DivisiùModifiché
La preistòria l'è dividìda in:
In de la protostòria, ma mia in de la preistòria in del significàt piö strécc:


text:
1977
AvenimeentModifiché
03 05 - Catalunya: el governameent Spagnöö al legaliza el PSUC.
01 08 - Catalunya: el governameent Spagnöö al legaliza Esquerra Republicana de Catalunya.
11 09 - Barcelona: profitant de la Diada Nacional de Catalunya, se ghe la fa öna manifestassiú de massa a favur del Statüt (tranzissiú democràtega).
29 09 - Catalunya: el governameent Spagnöö al restaura la Generalitat (Generalitat provisional).
23 10 - el Prat de Llobregat (el Baix Llobregat): el presideent Tarradellas al turna indrée de l'esili.
06 12, Barcelona - Se ghe cositüiss ol pröm Consej Esecütif de la Generalitat de Catalunya daspus ol franchism.
24 01 - Madrid (Spagna): un cechin d'ültradrita Spagnöla al sassina ciinch avucaa laburaliist da CCOO.
10 03 - Ithaca (Növa York, SÜA): una echip d'astrònom de la Üniversitaa de Cornell, dirigjüda par James L. Elliot, la confirma l'esistenza d'anej inturna al pianeta Üran.
25 03 – l'Argentina: el generaal Alejandro Lanusse al è designaa presideent.
27 03 - Los Rodeos (Tenerife, ísul Canàrii): düü Boeing 747 a cjòcan int una pista de l'aeropoort e pròvacan la moort de 583 personn.
01 04 - Spagna: el governameent al süprimm la Segretaría Generala del Movimiento Nacional.
01 04 - Spagna: el governameent al autoriza la libertaa de sindicazziun d'impresari e lauraduur.
09 04 - Spagna: a sorpresa (al era ol sàbet sant), ol goèrn al legalisa ol PCE.
11 04 - Spagna: Gabriel Pita de Veiga y Sanz, miníster de Marina, al dimissiuna a causa de la legalisassiú del PCE du dé pröma.
30 04 - Spagna: ol goèrn al signa i pacc internassiunaj di drecc civil, polítegh, econòmegh e sossiaj, ch'i inclüd ol drecc de libertà sindicala e ol drecc de negossiassiú coletía.
11 05 - Spagna: ol goèrn al ratífega i pat internassiunaj signacc ol dé 30 04.
02 06 - Spagna: ol goèrn al àbroga la sindicassiú obligatòria al sindicat vertical franchesta.
04 06 - Nederland (Colorado, SÜA): Supertramp i resitra, a Caribou Studios, Even in the Quietest Moments, che conté ol sò sössess Give a Little Bit.
15 06 - Spagna: se ghe i sélebra i prime elessiú democràteghe de la Segonda Repüblega Spagnöla: UCD i adagna con masöransa relatia.
04 07 - Spagna: Adolfo Suárez al züra a la càrega de president del goèrn per la segonda ölta.
27 07 - Ol stat Spagnöl al ratifica ol Pat Internassiunal di Drecc Civils e Polítegh, che, in del sò Artícol 1, al proclama: Töcc i pòpol i gh'a ol drecc a l'autodeterminassiú
29 11 - sée di Nazziun Üniit (Növa York): i Nazziun Üniit a scernissan chesta dada coma Dí internazziunaal de solidaritaa con Palestina.
NassimeentModifiché
01 04 - Nador (el Marroch): Laila Karrouch, scritura Catalana d'urígen Bèrbera.
NecrulogiModifiché
19 01 - Barcelona: Josep Trueta, medi traumatòlegh Catalan (n. 1897).
04 03 - Cali (Colòmbia): Andrés Caicedo, scrituur Colombian (n. 1951).
04 08 - Madrid (Spagna): Antonio Lugo Machín cognossüü coma Antonio Machín, cantaant Spagnöö d'orígen Cubana (n. 1903 o 1904).
16 08 - Memphis (Tennessee, SÜA): Elvis Aaron Presley cognossüü coma Elvis Presley, cantaant de rock Noort-american (n. 1935).
19 08 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Julius Henry Marx cognossüü coma Groucho Marx, atuur de cínema e ümorista Noort-american (n. 1890).
14 10 - La Moraleja (Madrid, Spagna): Harry Lillis Crosby, cognossüü coma Bing Crosby, cantaant e atuur de cínema Noort-american (n. 1903).
25 12 – Corsier-sur-Vevey (Lausana, Svízzera): Sir Charles Spencer Chaplin, atuur, diretuur, copionista e composituur Anglées (n. 1889).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Il pli grond investider è la CS Real Estate Switzerland cun 100 milliuns, la firma Senn SA che ha planisà l'entir object investescha ver 40 milliuns francs. ls ulteriurs investiders èn tranter auter l'Arena alva, che participescha vid la nova chasa da parcar.
Fin l'atun 2018 vegni investì 170 milliuns francs en ina surbajegiada en la Val Stenna entamez il vitg da Flem.
En il crap da fundament - ch'è vegnì betunà en il venderdi - han ils manaders da project mess en ina chista cun tut ils plans dal bajetg, l'obligata gasetta dal di, in telefonin che era anc funcziun - ed ins ha pudì trametter messadis sin il qual.
La finala ha Reto Gurtner da l'Arena alva anc mess en ina carta dal di ed ina glista da precis actuala. El ha fatg quai cun la remartga, che ils proxims 300 onns vegnia il pli probabel nagin a far diever da quella carta gratuita.


text:
Provincia de Ast
La Provincia de Ast (Provincia di Asti in Italian; Provincia ëd Ast in Piemontes) a l'è ona provincia italiana del Piemont, con capploeugh Ast. Ghe viven circa 220.000 abitant.
La confina a nord-ovest con la Provincia de Turin, a est con la Provincia de Lissandria, a sud con la Provincia de Savona (Liguria) e a ovest con la Provincia de Coni.
GeografiaModifiché
La Provincia de Ast la catta dent part di region storigh del Monferraa e di Langh.
L'è ona zona de pianura, anca se a sud gh'è on tocchelin de Appennin Ligur. L'è traversada di fiumm Bormida e Taner.
StoriaModifiché
La provincia l'è nassuda in del 1620 dent al Ducaa de Savoia. L'era formada de 42 comun, la pupart di quai al dì d'incoeu en fann pù part.
Ai temp del Napoleon, Ast e la soa provincia hinn finii sotta el dipartiment de Marengh, sotta la giurisdizion de Lissandria. Dopo la Restaurazion (1814) l'è tornada provincia; ma in del 1859, con la riforma ministrativa de l'Urbano Rattazzi, l'Astesan l'è vegnuu vun di circondari de la Provincia de Lissandria. La situazion l'è restada inscì fina al 1935, quand finalment Ast l'è tornada ona provincia.
Situazion lenguistigaModifiché
I parlà de la Provincia de Ast partegnen tucc a la lengua piemontesa, pussee precisament al sò brocch oriental. Poden vess spartii in trii tocch: a nord gh'è 'l dialett monferrin, in del centro l'astesan (pussee compagn a la koiné turinesa) e pussee a sud el langaroeu (o langhett), che 'l gh'ha ona quai influenza ligur.


text:
Suenter in incendi da guaud èsi impurtant da registrar e d'annunziar ils donns resultads, per che quels possian vegnir eliminads uschè svelt sco pussaivel. En quest connex duain vegnir resguardads ils suandants puncts:
Annunziar immediatamain a l'assicuranza d'edifizis donns vi d'edifizis:
- sur e-mail u cun il formular online
- per telefon
- cun in formular
Proceder correct per registrar ils donns:
- dismetter las parts da l'edifizi, ils indrizs ed ils objects donnegiads pir suenter che l'experta u l'expert d'assicuranzas ha fatg l'inspecziun (excepziun: mesiras immediatas).
- sa procurar offertas per tut las parts da l'edifizi che ston vegnir reparadas u remplazzadas (las assicuranzas d'edifizis sa resalvan il dretg da sa procurar segundas offertas).
- examinar cun l'experta u l'expert da donns mesiras pussaivlas per evitar donns futurs (ev. inoltrar ina dumonda da contribuziuns a la Fundaziun per la prevenziun da donns d'edifizis).


text:
Cunquai che las guglias dal pign èn er durant l’enviern da colur verda, valeva il pign tar ils pievels germans sco planta da la vita. Enconuschent è er ch’ins decorava durant il temp medieval mailers en baselgia. Tge connex che quels usits han cun ils pignols da Nadal n'è dentant betg cler.
Chatsch dal 19avel tschientaner
La tradiziun da decorar per Nadal in pignol è pli giuvna ch’ins pudess pensar ed è vegnida il 19avel tschientaner da la Germania en Svizra. Alura han ins entschet a drizzar pignols en baselgias, chasas parochialas e scolas refurmadas. Ils catolics avevan l’entschatta anc fatg resistenza cunter la nova moda.
1 milliun pignols e dapli
Oz èn ils pignols ina part fixa da la festa da Nadal e da la commerzialisaziun da la festa. En Svizra vegnan vendids mintg’onn passa 1 milliun pignols. Bun la mesadad da quels vegn da l’exteriur. E prest tuts vegnan suenter las festas puspè dismess.
Ord l'archiv
Il 2017 ha RTR accumpagnà durant in di l'uffizi forestal da la vischnanca da Surses en il guaud.
In pignol sin temp
In pignol da Nadal - quel s’auda tar blers en stiva durant il temp da festa. Ma suenter quels dis èsi savens finì cun il pignol e quel vegn dismess. I dat dentant era l’opziun da prender a fit il pignol e suenter laschar crescher vinavant el. La via dal sem enfin ad il pignol ornà – il Minisguard declera.
RR actualitad 07:00


text:
Da Flavia Hobi - Mintgaton, sch’el hagi in tec mal il venter, lu mondi el sin tualetta e fetschi in pups e suenter seigi puspei bien. Perquei mondi el ussa sin tualetta a far in pups. Segir sun jeu buc la suletta ch’ei adina puspei surstada con aviarts ch’ils affons san esser. Quei buob da l’emprema classa ch’enconuscha mei atgnamein gnanc. Haveva el semplamein il basegn da raquintar quei, il basegn suenter attenziun ni leva el dar a mi in tip (engraziel fetg!), muossar tgei ch’el sa ni veramein restar en memoria cun sia historia? Jeu sai buc, en mintga cass ha el tut auter giu ch’il cac ellas caultschas cun menziunar quei enviers mei.
In cac ei tenor vocabularisursilvan.ch era ina „Umschreibung für etwas Wertloses“, eba „scheisse“, denton ston ins forsa esser precauts cun l’expressiun „wertlos“. Tgigiar, also „die Notdurft verrichten“ (ei viva il lungatg elevaus) funcziuna mo aschi ditg ch’il carstgaun maglia e beiba ed ha enzatgei el magun – e sch’el cala cun quei cala el in di era da viver. Pia ha quei buob schon sefatg en endretg: nus havein veramein meglier sche nus savein pupsar ni caccar, ed aunc meglier sin tualetta che sch’ei va en las caultschas.
Per tudestg svizzer drov’ins quell’expressiun era en connex cun tema, ina munconza da curascha ni malmadironza: „de het doch eifach de Gag in de Hose“ (per exempel in tip che finescha in techtelmechtel tras WhatsApp enstagl duront in discuors persunal). Tudestg da scartira fussi lu plitost „sich in die Hosen machen“ (per buc dir „scheissen“), eba buc saver tener anavos enzatgei plitost grusig, esser memia fleivels. Il tgierp ha gie enconuschenta- mein mintgaton tuttina aunc dapli pussonza che quei ch’ins ei cunscient – e quei eisi dad emprender, per puspei vegnir anavos sin quei buob.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Pia eisi decisiv da saver cura ch’i ei da schar giu las caultschas e tenor vocabularisursilvan.ch -
„Stuhl haben“ (per schar reviver il lungatg antiquau). Ed entscheiver da buc haver il cac ellas caultschas san ins ensasez schon baul. Jeu crei jeu emblidel mai pli ina scena en il parc da Tivoli a Ljubljana nua che mia collega da viadi ed jeu levan in tec palandrar.
Leu hai jeu per l’emprema gada en mia veta viu sco ch’ina mumma (ni jeu supponel ch’ei era la mumma) ha teniu siu pop pign sur in canaster da miarda public, il pop cun tgil blut. E quei buc mo in cuort mument, na matei ch’ella ha spitgau entginas minutas tochen ch’el ha fatg siu cac, sche insumma. Caccar va doch buc sin camond e sch’ins ei in heimscheisser grad so- wieso buc (probabel ch’ei sa schon esser pli pratic dad esser in public-scheisser!?). Nus ha- vein lu secapescha buc saviu mirar tier memia fetg - mo gie, per esser sincera hai duvrau siu temps tochen che nus essan serevegnidas dil rir.
En mintga cass ei emprender co, nua e cura da far cac segir negin cac. E tgi sa, forsa ha quei pop che ha trenau da sesvidar el canaster da miarda public gia avon che ir a pei pli tard in- agada veramein pli pauc il cac ellas caultschas - tgei che savess segir esser da gronda valeta.
Text: Flavia Hobi
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
-
5 giadas in chazzer cunfar Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Ils ultims mais avain nus ponderà…16 da zercladur 2020373 giadas
-
Quiz culinaric: Far part e gudagnar in bun da 50.- Las ustarias èn puspè avertas! Demonstrai pertge che VUS avais merità noss bun da 50.- per in restaurant en vossa vischinanza. Il…11 da zercladur 2020505 giadas
-
5 mals magari mals Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus ussa bain avunda. Damai che nus restain anc in…13 da matg 2020587 giadas
-
Quiz culinaric: Far part e gudagnar in bun da 50.- Ils 11 da matg pon ustarias finalmain puspè avrir lur portas. Demonstrai pertge che VUS avais merità noss bun da 50.- per…06 da matg 2020960 giadas


text:
Runsëch
Runsëch (Ronsuch in Piemuntes; Ronsecco in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 588 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 24,6 km² e ona densità de popolaziun de 24 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Biansé, Cröva, Dsan-a, Gnan-a, Trisèr, Trin e Trunsan.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Runsëch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Benvegnui
L’Union di Ladins de Fascia
L’Union di Ladins de Fascia l’é na sezion de l’Union Generèla di Ladins dla Dolomites.
La é nasciuda dò da la gran radunanza di ladins sun Sela del 1946, e la é stata costituida legalmenter con at del nodèr ai 19 de mé del 1955.
Aldò de l’art. 1 del Statut, la sociazion: “...se cruzia de duc i problemes e i enteresc ladins e la vèrda de descedèr fora na coscienza ladina col defener e rencurèr l comun patrimonie de rejonèda, de cultura e de folclor. ...la ge va dò a la diretives de l'Union Generèla, la chier de binèr e tegnir ensema i ladins fascegn e la laora dessema coi autres ladins dla Dolomites. ...la conscidra frèdes i ladins del Friul e di Grijons.”
Anter la ativitèdes de maor emportanza de la sociazion, apede a la publicazion de libres o CD ladins e a l’endrez e la partezipazion a manifestazions e evenc de la comunanza, l’é la gran colaborazion sporta ogne setemèna per enjignèr la piates de Fascia del sfoi “La Usc di Ladins”, che vegn dat fora te duta la valèdes ladines entorn l Sela.


text:
Biography
deutsch/english: bulais.ch!
La band
Ils „bulais“ sun üna band rumantscha da rock, fuormada intuorn Olivier Pernet e Corsin Bisaz. Ils texts da las chanzuns sun tuots rumantschs – ils “bulais” toccan daspö divers ons pro la „crème“ da la scena da la musica rumantscha da rock.
L’istorgia
La band es gnüda fundada da l’on 1992 cun il nom “bulais sexuals”, a la testa d’eiran tschinch gimnasiasts da l’Institut otalpin Ftan. A partir da quel mumaint ha dat la band numerus concerts in Svizra ed i’l exteriur cunfinant. Ils “bulais” han registrà duos singles, trais albums ed ün clip da video. Alchüns da lur concerts sun gnüts registrats live dal Radio Rumantsch. Ils concerts e las registraziuns han tschüf trasoura buna criticas illas medias.
Il nom
Hoz as nomna la band be plü “bulais”. Quella müdada ha stuvü gnir fatta, perquai cha’l nom vegl gniva inclet illa Svizra tudais-cha tuottafat oter co illa Rumantschia. Rumantschas e Rumantschs colliaivan il nom cun adjectivs sco “simpatic, divertent, original”, intant cha persunas da lingua tudais-cha – dasper difficultats da pronunzcha à l’inglaisa – faivan tuot otras associaziuns e vaivan tuot otras aspettativas musicalas chi tiran forsa adimmaint ils “Sex Pistols”. Perquai be amo “bulais” – e basta.
La musica
Il stil da musica special dal “bulais” as cumpuona da rock ed elemaints da jazz, blues e soul, ed algorda al rock da “mundart” da diversas bands svizras. Ils texts sun però exclusivamaing rumantschs, quai chi dà a la musica amo supplementarmaing üna nota exotica. La musica parta dal piano e vain sustgnüda dad instrumaints da flà (saxofon e trumbetta) sco eir dad üna guitarra bluesesca. Il chant algorda a Joe Cocker ed a Herbert Grönemeyer. La fundamainta groovusa dan la batteria ed il bass. E na d’invlidar, ils “bulais” han simplamaing ün plaschairun enorm da far musica, saja quai pro las prouvas o pro’ls concerts.
Statement
”Dasper il plaschair vi da la musica vaina eir böts ideals: Nus lain muossar cha la lingua rumantscha nun es be da chattar in bibliotecas anticas e sün sgrafits, mabain ch’ella viva – e co!
“Scha la lingua rumantscha dess surviver, sto gnir amegldrà seis image impustüt pro la generaziun giuvna. Nus sperain da pudair contribuir cun nossa musica almain per part ad ün purtret modern da nossa lingua – dimena da far promoziun da lingua in möd insolit, ma sco cha nus crajain in möd efficazi.


text:
In lündeschdi, ils 23 marz, a las 18.00, es scrodà il termin d’annunzcha per candidats pel presidi dal tribunal regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair. Al listess mumaint d’eiran d’annunzchar eir candidaturas pels ot posts da güdischs regiunals. Infra quist termin es entrada pro’l Tribunal regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair unicamaing la candidatura dad Orlando Zegg sco president. Otras candidaturas pel presidi nu sun entradas. Perquai es reelet Orlando Zegg sco president dal Tribunal regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair in silenzi pels prossems quatter ons. La ledscha chantunala pels drets politics prevezza nempe, cha schi aintran be tantas candidaturas sco chi sun sezs d’occupar, schi vala l’elecziun in silenzi sainza chi sto gnir manada tras ün’elecziun a l’urna. «Eu sun fich cuntaint da quista reelecziun», disch Orlando Zegg sün dumonda. Impustüt causa tuot las turbulenzas dals ultims mais, es el cuntaint da pudair cuntinuar uossa culla lavur. La populaziun da l’Engiadina Bassa e da la Val Müstair ha demuossà fiduzcha i’l president dal güdisch regiunal actual cun desister da propuoner ün cuntracandidat.
Per la tscherna dals commembers dal Tribunal regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair sun entradas set candidaturas pels ot sezs da güdischs. Ils candidats sun: Not Carl, Ursina Cuorad-Steiner, Claudia Duschletta-Müller e Jon Armon Strimer. Quists candidats d’eiran eir fin uossa in carica ed as mettan a disposiziun per üna reeleziuns. Propostas per nouvs candidats sun entradas per Flurin Crüzer da Scuol, Reto Rauch da Sent e Kurt Stecher da Scuol. Causa chi sun avantman damain candidaturas co sezs d’occupar, nu vala la regla da l’elecziun in silenzi. In quist cas vain manada tras ün’elecziun publica libra. Quella d’eira vairamaing previsa pels 17 mai. In venderdi passà ha decis però la Regenza grischuna da spostar quist termin da votaziuns ed elecziuns. Cur cha l’elecziun a l’urna varà lö nun es amo cuntschaint. Il termin gnarà dat cuntschaint a temp ütil.
In mincha cas po uossa minchün candidar pels posts da güdisch regiunal, sco cha’l president dal Tribunal regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair Orlando Zegg ha declerà. Causa cha’ls commembers Jauers dal güdisch Albin Prevost e Marco Fallet nu’s mettan plü a disposiziun per üna reelecziun, füss la Val Müstair tenor las candidaturas actualas, in avegnir sainza rapreschantanza i’l Tribunal regiunal Engiadina Bassa/Val Müstair. Eir las commembras dal güdisch Corsina Feuerstein da Scuol ed Ursla Pedotti da Ftan nu’s mettan plü a disposiziun per ün’ulteriura perioda d’uffizi.
Text: Nicolo Bass


text:
La regenza lantscha la consultaziun tar la revisiun totala da la lescha chantunala da sanadad. Ultra da quai approvescha ella il nov concessiunament da l'ovra electrica Morteratsch da la Repower SA sco er l'introducziun da la scolaziun da bachelor "architectura" a la scola auta da tecnica ed economia SATE a Cuira.
Lantschada da la consultaziun tar la revisiun totala da la lescha chantunala da sanadad
La regenza ha lantschà la consultaziun tar il sboz per ina revisiun totala da la lescha da sanadad. La nova lescha da sanadad remplazza la lescha vertenta che datescha da l'onn 1984 e tegna quint dal svilup che ha gì lieu en ils fatgs da sanadad publics.
Il dretg chantunal vegn adattà a las prescripziuns dal dretg federal en ils secturs da la prevenziun, dal cumbat cunter epidemias e da la pratica da la professiun da las persunas spezialisadas dal sectur da sanadad. En la nova lescha da sanadad vegnan ultra da quai reglads pli detagliadamain ils dretgs e las obligaziuns da las pazientas e dals pazients envers il dretg vertent e la repartiziun da las incumbensas tranter las vischnancas ed il chantun vegn fixada en moda pli cumplessiva. La realisaziun dal servetsch d'urgenza, ch'è fin ussa stada chaussa da las medias e dals medis sco er da las dentistas e dals dentists, vegn surdada a las organisaziuns professiunalas respectivas. Plinavant èn vegnidas serradas largias ch'eran vegnidas constatadas en connex cun las disposiziuns pertutgant la surveglianza da la polizia da sanadad tras il chantun, en connex cun las disposiziuns penalas sco er en connex cun las mesiras disciplinaras.
La procedura da consultaziun tar il sboz per ina revisiun totala da la lescha davart ils fatgs da sanadad dal chantun Grischun (lescha da sanadad) vegn fatga dal departament da giustia, segirezza e sanadad. La consultaziun dura fin ils 31 da schaner 2016.
Consultaziuns currentas chantun Grischun
Approvà la revisiun parziala da l'ordinaziun chantunala davart l'examinaziun ecologica
La regenza ha approvà la revisiun parziala da l'ordinaziun chantunala davart l'examinaziun ecologica (OCEE). Questa ordinaziun chantunala regla las cumpetenzas da las persunas e dals uffizis ch'èn participads ad in'examinaziun ecologica e concretisescha lur dretgs e lur obligaziuns. Ultra da quai vegnan inditgadas las proceduras decisivas per organisar la EE per ils singuls tips da stabiliments. Cun la revisiun parziala vegn amplifitgada la glista dals stabiliments che dovran ina EE. Da nov vegnan integrads cunzunt manaschis industrials en la OCEE. Per quests stabiliments novs vegnan inditgadas las proceduras decisivas e las autoritads cumpetentas.
Il motiv per la revisiun parziala da la OCEE è la participaziun da la Svizra a la convenziun d'Aarhus. En questa convenziun sa tracti da l'access ad infurmaziuns e da la participaziun da la publicitad a las proceduras da decisiun en il sectur da l'ambient. Il zercladur 2014 èn entradas en vigur sin plaun federal midadas da la lescha davart la protecziun da l'ambient ch'èn colliadas cun la participaziun a la convenziun d'Aarhus. Pia è ussa vegnida adattada l'ordinaziun chantunala al dretg federal.
Approvà il nov concessiunament per l'ovra electrica Morteratsch da la Repower SA
La regenza ha approvà la concessiun dal dretg da las auas sco er il project da renovaziun per l'ovra electrica Morteratsch da la Repower SA. Il project per renovar l'ovra electrica Morteratsch prevesa in augment da la quantitad d'aua utilisada e pia in augment da la producziun annuala da 3,6 a 7 milliuns uras da kilowatt. Cun quai po en l'avegnir vegnir furnì current a circa 1500 chasadas per onn. L'ovra electrica Morteratsch po funcziunar a partir da l'avertura da la centrala da l'ovra electrica renovada per ulteriurs 60 onns. L'ovra electrica Morteratsch è vegnida messa en funcziun l'onn 1891 sco ina da las emprimas ovras idraulicas dal Grischun ed è il stabiliment il pli vegl dal parc d'ovras idraulicas da l'odierna Repower SA.
L'institut svizzer da retschertgas davart allergias ed asma survegn ina incarica da prestaziun
La regenza ha concedì a l'institut svizzer da retschertgas davart allergias ed asma (ISRA), in institut da la fundaziun instituziun da perscrutaziun dal clima autalpin e da la medischina (ISP), ina incarica da prestaziun per ils onns 2015 fin 2016. Per l'onn 2015 vegn pajada ina contribuziun chantunala da 143 950 francs e per l'onn 2016 vegnan garantids 290 000 francs. Quests pajaments da la contribuziun valan dentant cun la resalva ch'il preventiv vegnia acceptà dal cussegl grond. L'incarica da prestaziun vegn surdada sin basa da la nova lescha chantunala davart las scolas autas e la perscrutaziun.
Las activitads da perscrutaziun dal ISRA sa concentreschan sin l'analisa da las basas per malsognas allergicas ed asmaticas sco er da malsognas allergicas da la pel. Il ISRA surpiglia ina rolla directiva en la perscrutaziun dentant er en la colliaziun da fitg differents centers da cumpetenza naziunals. L'interess chantunal per ina finanziaziun fundamentala dal ISRA e quel da mantegnair a Tavau sco lieu da staziunament l'institut da perscrutaziun ch'è directiv sin plaun mundial e ch'è renconuschì.
La SATE po porscher la scolaziun da bachelor "architectura"
La regenza approvescha l'introducziun da la scolaziun da bachelor "architectura" a la scola auta da tecnica ed economia (SATE a Cuira). La scolaziun è vegnida elavurada en cooperaziun cun la scola auta spezialisada da Son Gagl (SAS). La scolaziun d'architectura previsa metta ils accents da scolaziun en ils secturs construcziun en il territori alpin, planisaziun dal maletg dal lieu ed edifizis turistics. La scolaziun vegn purschida sco studi cumplain da trais onns, sco studi parzial da quatter onns e sco cumbinaziun da studi cumplain e parzial da quatter onns. La nova scolaziun po vegnir realisada a partir da l'onn da scola 2017/18. Quai cun la resalva ch'er il cussegl da scola auta da la scola auta spezialisada da la Svizra orientala (SASSO) approveschia la scolaziun.
Garanzia da la contribuziun chantunala e federala per la Punt crap a Savogin
Per restaurar la Punt crap a Savognin ha la regenza deliberà ina contribuziun chantunala da maximalmain 39 000 francs. Da la cunvegna da program 2016-2020 vegn medemamain garantida ina contribuziun federala da 39 000 francs. La punt vegn ultra da quai messa sut protecziun da monuments chantunala.
La veglia punt a dus artgs che datescha da l'onn 1682 è in element impurtant dal maletg dal lieu da Savognin, ch'è valità sco d'impurtanza regiunala. La Punt crap collia dapi il 17. tschientaner las singulas parts dal vitg da Savognin. Ord vista dal chantun sto questa punt preziusa stuair vegnir mantegnida e tgirada sco caracteristica dal maletg dal lieu.
Punt Crap a Savognin
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Sur
Sur è situo dasperas la veia digl Gelgia sen ena costa exponeida vers sid. Sur la vischnanca è la culegna Tgacrest, sot vischnanca Furnatsch.
La depopulaziun siva dalla sagonda ghera mondiala è marcanta. Sulettamaintg durant l'erecziun digl rampar digl lai da Marmorera igls onns 1950 è igl andomber d'abitants carschia per en curt taimp sen radond 200 persungas.
Sen ca. 2000 meters sur mar schea l'alp Flex. La planeira s'extenda sen bunamaintg tschintg kolometers an direcziun nord-sid e dus kilometers an direcziun ost-vest. L'alp Flex era en abitadi classic digls Gualsers. I vign supponia tgi la colononisaziun seia stada la mesadad digl 14avel tschentaner e tgi igls colonists seian viandos d'Avras sur igl Stallerberg sen l'alp Flex. Gio ainten la mesadad digl 17avel tschentaner è la populaziun eida anavos marcantamaintg, prubabel perveia d'ena epidemia dalla pesta. Alla fegn digl madem tschentaner ins ò do se la colonisaziun stabla ed igls Gualsers èn ias a star ainten la vischnanca da Sur ed òn uscheia er surpiglia igl lungatg rumantsch. L'alp Flex è ena cuntrada da pale da muntada naziunala e posseda ena varietad da spezias remarcabla. Oz vign l'alp Flex utilisada per scoppo puril e turistic. Mademamaintg remarcabla è la tgaplotta da Son Roc.


text:
L'uffizi per la valitaziun d'immobiglias fa las valitaziuns uffizialas dals bains immobigliars e da las immobiglias en il chantun.
Ils 31 da december 2017 è il num "uffizi da stimaziun" daventà suenter 45 onns istorgia. La nova designaziun a partir dal 1. da schaner 2018 è "uffizi per la valitaziun d'immobiglias". Ultra dal num datti differentas autras midadas. La basa per quai è la nova lescha davart las valitaziuns uffizialas d'immobiglias (LVI). L'obligaziun da valitaziun en cas d'investiziuns essenzialas vegn reducida considerablamain a favur da las proprietarias e dals proprietaris, e l'urden da taxas vegn medemamain adattà. Las valitaziuns da revisiun che vegnan fatgas mintga 10 onns tenor vischnanca han lieu er vinavant. Las valitaziuns vegnan realisadas sco fin ussa en las filialas a Cuira, Tavau, Glion, Tusaun, Samedan e Scuol.


text:
A Brüssel resta l'alarm da terror vinavant sin il stgalim 4, il pli aut nivel pussibel. Quai almain enfin glindesdi proxim, ha ditg il primminister beltg, Charles Michel. Las scolas e la metro en la chapitala da la Belgia duain dentant avrir puspè plaun a plaun a partir da mesemna.
Arrestà quart suspectà
Entant ha la polizia da la Belgia arrestà in quart um suspectà da terrorissem. L'um duai esser involvì en las attatgas da Paris. Ad el vegnia rinfatschà da far part d'ina gruppa da terror e d'avair participà ad in act terroristic, communitgescha la procura publica da la Belgia. La polizia aveva piglià l'um ier saira tar ina razzia a Brüssel. 15 persunas ch'eran medemamain vegnidas arrestadas èn uss puspè libras. E duas da las 5 persunas arrestadas oz da la polizia beltga èn era puspè libras.
RR novitads 20:00


text:
Inghiltèra
L’Inghiltèra (inglés: England) l’è öna di 4 nasiù (co la Scòsia, ‘l Gàles e ‘l Nord Irlanda) che metide ‘nsèma a i fà ol Regn Ünìt.
Ol nòmModifiché
L’Inghiltèra la ciapa ‘l nòm dal pòpol di Angli, ü pòpol germanegh che, ‘nsèma a di óter pòpoli germanegh (Sasoni, Juti, Friśi) i è riàcc sö i còste a mesdé (sud) in del sécol V e l' völ dì tèra di Angli. In Inglés antìch l'è Englaland che pò l'è dientàt England.
La bandéraModifiché
La bandéra ‘ngléśa, a partì dal sécol XIII, l’è chèla di cruśiàcc, bianca co la crus rósa, la crus de San Śórs, stèsa a chèla de la Lumbardéa, de Milà, de Gènoa e de tate ótre sità.
Per dovrala sö i naf ‘ngléśe ol rè de l’Inghiltèra l’à pagàt ü tribüt al Dòge de Gènoa e mèt la bandera de San Śórs l’ völìa dì che i naf ‘ngleśe ‘n del Mar Mediteraneo i éra sóta la protesiù de i Genovés.
I fiömModifiché
I fiöm piö ‘mportàncc
Regiù e contéeModifiché
L’Inghiltèra l’è facia da nöf regiù che i è face da 35 contée


text:
Lavurs agricolas da gis da ruaus locals e publics
Sco gis da ruaus publics valan las dumengias, ils firaus sco era ils gis da ruaus locals tenor art. 23 dalla lescha da polizia dalla vischnaunca Ilanz/Glion. Sebasond sin art. 4 dalla lescha cantunala davart ils gis da paus publics ein tuttas activitads che disturban il ruaus e la dignitad adequata da quest gi ni il survetsch divin ni che offendan ils sentiments religius d'autras persunas scumandadas quels gis. Lavurs agricolas ein lubidas sulettamein sch’il prighel exista che la raccolta vegn svaletada ni ruinada pervia da macort'aura. Deplorablamein havein survegniu differentas reclamaziuns pervia da lavurs agricolas las dumengias. Ultra da quei havein intervegniu ch’ei vegn entschiet cun lavurs agricolas memia baul la damaun ni era tard la sera. Cun las lavurs astga buca vegnir entschiet avon las 07.00 (temps da ruaus general). Nus supplichein perquei instantamein da respectar las prescripziuns legalas ed engraziein per la capientscha. Cass cuntrari vegnan surpassaments dallas prescripziuns communalas castigiai cun ina multa disciplinara.
Direcziun communala Ilanz/Glion


text:
Lengua uficiala
Una lengua uficiala l'è una lengua che la gh'ha un status special int un quaj pajis, Stat, o teritori. De suvent, la lengua uficial d'una nazion l'è la lengua druvaa da i magistraa, dal parlament e da l'aministrazion. Di volt però un status uficial el pö servì per da un status legal a una quaj lengua, anca se quela lengua l'è mia tanta parlà. Presempi, in Növa Zelanda el maori el gh'ha un status uficial ma l'è parlà dumà dal 5% de la pupulazion. I urganizazion non naziunal o sura-naziunal i pören anca lur vegh di lenguv uficial, cume süceda cun i Nazion Ünì o la Cumunità Eurupea.


text:
Pej
Pej (nom ufizial in italian: Peglio) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 167 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,8 km² e ona densità de 15 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Domas, Dòss, Gravedona e Liv.
El paes el gh'ha ona frazion, ciamada Arbes.
Evoluzion demografegaModifiché
L'andament del numer de abitant del comun de Pej l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifiché
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La spiunascha cun agid da novas tecnologias d'infurmaziun e communicaziun saja s'extendida fitg en Svizra. E quai fetschia fastidi al Cussegl federal, ha ditg il minister da defensiun Guy Parmelin envers radio SRF. Miras sajan la politica, l'economia, l'armada sco era organisaziuns cun sedia en Svizra. I saja cler, ch'intgins pajais emprovian da defender meglier lur agens interess.
Il rapport 2017 dal Cussegl federal discurra d'in considerabel dumber da spiuns che sa dettian ora sco diplomats. Dad in stadi vegnia supponì fermamain che pli che in quart dal persunal diplomatic saja activ per il servetsch d'infurmaziun. Il rapport na numna dentant betg il num dal stadi ed er il minister da defensiun Parmelin n'ha betg vulì tradir da tge pajais ch'i sa tractia.
RR novitads 10:00


text:
Tar in motor termic sa tracti d’in generatur che transfurma energia chemica en lavur mecanica. Per quest intent vegn brischà en il spazi da combustiun ina maschaida inflammabla da carburant ed aria. Il segn caracteristic dals motors termics è il fatg che la chalur da combustiun vegn generada en il motor sez. L’extensiun termica dal gas chaud che sa furma uschia, vegn tratg a niz per metter en moviment pistuns (tar il motor Wankel roturs). Ils motors termics ils pli frequents èn il motor da benzin ed il motor da diesel. In’applicaziun tipica da tals motors è la tracziun d’automobils. [Tenor Vichipedia].
(Foto: Wapcaplet / CC BY-SA 3.0)