text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la stad – ch’i saja ballape, tennis u tuttas spartas dals gieus olimpics (e ch’i saja lura active u tuttina be passiv). Perquai ans deditgain nus quest mais al pled «sport». Ma damai che l’artitgel SPORT n’è anc betg scrit en il DRG (nus essan a mesa pista tar il M), dain nus simplamain in pitschen cuc en il material criv dal DRG, guardond co la litteratura rumantscha ha commentà il sport.
1. sport vs. cultura
Igl è in classicher: Ston ins sa decider tranter sport u cultura? «Nossa giuventetgna, preoccupada digl avegnir, ha savens breigia de capir las ovras classicas de Muoth, ed ella para de s’interessar pli fetg per damondas de sport e d’existenza», deplorescha il linguist e scolast Ramun Vieli l’onn 1941 en «Nossa ierta e nies duer», cumparì en Igl Ischi. Ma bain, vi da quest foss dad interess n’è betg sa midà bler, er 80 onns pli tard betg. Ins sa schon deplorar ch’il sport haja dapli prestige ed amaturs che la litteratura, però pretender che perfin dumondas d’existenza duajan sa suttametter a la litteratura? Quai eran anc ideals …
2. il clerus cun buna cundiziun
En la cultura purila da pli baud cun lavur corporala à gogo era far sport obsolet. Quai sa mussa er en il roman «Caumsura» da Toni Halter (1967): Marco da Turitg è asmaticher e va perquai per sis mais a star tar ses barba Geli e sia onda Mengia che fan ils purs en in lieu sper Glion. In di dastga Marco ir a dar ballape cun ils uffants dal vitg. In’iniziativa dal prer, quai che procura per discussiuns a chasa: «Oz eisi mo sport, perfin ils prers che fan sport», marmugna Geli. Sia dunna sper la platta fa buca fei. Marco che ha adina mo udiu ch’il sport seigi sanadeivels e necessaris capescha buca igl aug. «El marcau, sch’ei dess buc ils stadions, fussen tut ils giuvenils mo ellas bars», di el francamein. «Cheu per las treuflas», secundescha sia onda. «Nus savevan buca novas da bal a pei e da sports ed essan era vegni gronds», insista Geli. […] Pervia dil sport e pervia digl augsegner che muossa alla buobanaglia da far sport ein els bia secattinai, el ed ella.
Gea, dispitas n’avessi forsa betg dà, sch’els avessan da quel temp gia gì sco exempel episcopal in «Bischof mit Bizeps» (citat da la Rundschau). L’uvestg Bonnemain mussa ses musculs trenads, demonstrond che era serviturs da Dieu pon (e ston?) far sport per mantegnair la mens sana en il corpore sano.
3. far sport sin u suenter la pizza?
Vi da tge pensais vus, sche vus legiais la suandanta frasa valladra, senza avair il connex? «La chatscha da chamuotschs, ch’el executaiva … sco sport per giodair la bellezza da la pizza.» Forsa era ch’in tip fetschia chatscha sco sport per cumpensar las calorias da la pizza? Gea … la «pizza» ladina e surmirana ha gia procurà per diversas malchapientschas interidiomaticas. In sguard en la funtauna dal citat, las Annalas da la Societad Retorumantscha 1942, ans maina tar il necrolog per il reverenda ed autur ladin Schimun Vonmoos (1868–1940). Quel gieva numnadamain gugent a chatscha, però betg «culla schmaina da far sang», mabain considerava quai apunta sco sport per rinforzar la sanadad, giudend las muntognas, pia la pizza. Quai èn bain motivs pli nobels ed estetics che quel da sa sadular cun fastfood.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
4. l’accident da sport sportiv
Sportistas e sportists èn – per definiziun – sportivs. Quai na munta dentant betg che lur accidents sajan era quai. U co as imaginais vus l’accident, legend ina frasa sco en ina brev da lecturs en La Quotidiana il 2019: «Muort in accident sportiv […] ha il sutsignau deplorablamein buca saviu separticipar all’inauguraziun.» Gea, qua pon ins be admirar la prestaziun da l’accident sportiv, vul dir atleticamain ambizius, svelt e spectacular, che pretenda fitness e forza … e forsa – per finir – anc in hospital flip suren? Insumma: accidents sportivs pretendan abilitads sportivas. Però blers accidents da sport capitan gist pervi da la mancanza da quellas.
5. il daletg franco-englais
Gea, e danunder insumma deriva il pled «sport»? Da l’englais, scriva gia Gion Cahannes il 1924 en sia «Grammatica Romontscha per Surselva e Sutselva», e ch’ins dastgia schon duvrar il pled, nua ch’i fetschia da basegns. Però atgnamain deriva il sport englais dal franzos vegl «deporter» signifitgond «se divertir, s’amuser» (quasi en il senn da «purtar davent l’attenziun»). L’englais l’ha lura importà, «to disport», sco er il substantiv «disport» en il senn da «passatemp, divertiment, sulaz» … e lura – voilà – è’l qua: il sport. Quai è la versiun curta, però vus vesais: il divertiment (sportiv) ha fatg il parcours davent dal franzos sur l’englais e viaden en il rumantsch, probabel sur il detur tudestg. Sur questa lunga via na fai betg smirvegliar che la muntada dal plaschair è ida magari in pau a perder.
Ma apropos daletg sportiv: il «disport» franzos muntava per part er in «plaisir amoureux». Tgi sa, sche era quella disciplina daventa olimpica in di …?
Text e fotografia: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: In cedel dal DRG ord da las Ovras dal Sutsilvan Curo Mani. Maletgs dals cedels cun ils citats qua sura datti sin il chanal dad instagram dal DRG (drg_dicziunari).
Forsa er insatge per vus:
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai…18 d'avust 2021436 giadas
-
5 giadas sport tranter las lingias Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la…21 da fanadur 2021571 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Anc adina, era stgars trais onns suenter l’emprima publicaziun da…16 da zercladur 2021618 giadas
-
5 giadas in chau ed ina cua Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Era durant la primavaira en ils puzs, nua ch’i bricl’e…19 da matg 2021790 giadas


c: text/html

text:
Anc avant il Forum mundial d’economia WEF han ils ministers da cultura suttascrit a Tavau ina decleraziun che mussa, co che l’Europa po vegnir francada politicamain e strategicamain en la cultura da bajegiar.
Radund 70 persunas han visità la Clavadeira da Monsieur Carisch, il teater d’enviern dad Origen. La sopranista Sybille Diethelm ha chantà duas chanzuns en rumantsch. Isabelle Chassot, la directura da l’Uffizi federal da cultura ha beneventà ils giasts. L’onn dal patrimoni mundial ed il premi Wakker per Origen sajan raschun avunda da far ina pausa a Riom. L’intendant Giovanni Netzer ha accentuà las schanzas culturalas, che l’uschenumnada regiun cun pauc potenzial porschia. Mintgatant saja la flaivlezza structurala ina buna basa per la libertad artistica e per nova creativitad. Suenter in apero en la Villa Carisch han ils giasts mangià en l’ustaria Taratsch che vegn manada dad Origen. Da la partida a l’inscunter èn tranter auter stads il minister da cultura da la Pologna, e la ministra da cultura la Grezia.
RR actualitad 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Purtaders da «find-help GR»
Sco purtaders dal project chantunal èn l'Uffizi da sanadad e l'Uffizi dal servetsch social responsabels cuminaivlamain per la schelta e per l'administraziun da las unitads da datas da «find-help GR». En collavuraziun cun ils purschiders vegnan las purschidas e las indicaziuns da contact controlladas ed actualisadas mintga mez onn.
Grazia a questa collavuraziun pudain nus sustegnair cuminaivlamain persunas che tschertgan agid da chattar simpel e svelt purschidas da cussegliaziun e da sustegn.
Avais Vus dumondas u propostas per meglierar la glista online?
Nus ans legrain da Voss contact.


text:
Terren cultivabel, cuntradas natiralas ed il spazi verd na duain betg vegnir surbajegiads senz'auter – quai stoppian ins franar. Quai l'intent da l'iniziativa che delegadas e delegads da la Partida evangelica populara da la Svizra (PEP) han decis la parola da gea 64 cunter 30 vuschs. En spezial sustegna la PEP che Confederaziun, chantuns e vischnancas duain esser obligads da promover furmas d'abitar e lavurar pli persistentas.
L'iniziativa dals Giuvens verds va en votaziun dal pievel ils 10 da favrer.
Per realisar il cumpromis cun l'UE davart armas
Cun 94 cunter 2 vuschs han delegadas e delegads votà per realisar la directiva da l'UE davart armas. La proposta da cumpromiss che l'Uniun europeica acceptia saja confurm a la tradiziun svizra e l'access ad armas mez-automaticas saja limità. Quai saja bun per augmentar la segirtad da la populaziun svizra.
RR novitads 20:00


text:
Oblast de Charkiv
L'Oblast de Charkiv (XapkiBcbka oблacTb in ucrain) a l'è un oblast de l'Ucraina con caploeugh Charkiv, in pè del 9 febrar 1932. El so governator a l'è Oleksiy Kucher e 'l confina con oblast' di Sumy, oblast' di Poltava, oblast' di Dnipropetrovs'k, oblast' di Donec'k, oblast' di Luhans'k e oblast' di Belgorod.
El gh'ha 2694007 abitant e l'è grand 31415 chilometer quadrad.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su oblast' di Charkiv


text:
I ha dà blera naiv ils davos dis, quai senza dubis. Tenor l'Institut per la perscrutaziun da naiv e lavinas a Tavau (SLF) sapp'ins en tscherts reguards schizunt discurrer da records. Uschia haja il SLF anc mai mesirà en il nord dal Grischun uschè baud l'enviern (mez schaner) uschè blera naiv, uschia Kurt Winkler dal SLF. Per exempel ad Arosa. Là hai actualmain en tut 180 cm naiv, uschè bler sco anc mai dapi l'entschatta da las mesiraziuns avant 66 onns. En la media da quels onns haja quai dà 75cm naiv.
Er ch'i haja dà entaifer uschè curt temp - 10 enfin 15 dis – uschè blera naiv saja extraordinari. Tanta naiv dettia quai be mintga 30-200 onns aifer uschè curt temp.
Anc nagina cumparegliaziun cun l'onn extraordinari 1998/99
Da l'onn da records 1998/99 sajan ins dentant anc lunsch davent, di Winkler. Lura eri la situaziun da lavinas lung temp fitg privlusa (stgalim 5). Quest enviern ed er l'enviern passà saja il privel be stà in curt temp fitg grond (stgalim 5). Perquai sajan er bler pli paucas lavinas idas a val che l'enviern 1998/99. Plinavant accentuescha l'expert da lavinas er ch'il privel da lavinas dependia er anc dad auters facturs che la quantitad da naiv, uschia per exempel da las temperaturas u dals vents.
RR actualitad 17:00


text:
Avant in’emna saja in geometer vegnì attent sin il donn, perquai ch'in dals divers indriz da mesiraziun a Brinzauls n’haja betg pli emess las datas. Ussa funcziunia puspè tut sco usità, pervi da l’incap saja ina da las staziuns però stada ord funcziun per quatter dis.
La Polizia chantunala investighescha en chaussa. Persunas ch’hajan observà insatge vegnan supplitgadas da s’annunziar tar il post da polizia da Lai.
Nagina infurmaziun publica davart la bova
Pervi dal coronavirus pon las infurmaziuns publicas che la vischnanca Albula/Alvra organisescha regularmain, per il mument betg vegnir manadas tras. Sco quai che Daniel Albertin ha confermà, saja perquai l’infurmaziun ch’era planisada per ils 9 d’avrigl annullada. La populaziun vegnia però infurmada en scrit, ed era sin la pagina d’internet da la vischnanca, il link avra en ina nova fanestra ins vegnia adina infurmà davart il stan actual da la bova da Brinzauls. Tar dumondas ins possia adina sa drizzar envers la vischnanca, uschia il president communal.


text:
Tenor il titular dal Premi Nobel Daniel Kahneman n’emprendan investiders tendenzialmain betg da lur sbagls. Ils inputs cuntegnids en questa publicaziun duain gidar a midar quai – tips e trics per il martgà da bursa, l’emprim pass per daventar in pitschen retg da la Wallstreet…
Co dar en egl en la massa d’inserats e reclamas che cumparan en las medias? Per exempel cun porscher a las lecturas ed als lecturs in cuntegn infurmativ che sa preschenta be a moda indirecta sco mesira d’acquistar nova clientella. Quai è stà la devisa d’ina seria d’inserats da la banca Raiffeisen ch’èn cumparids (e per part sa repetids) en ‹La Quotidiana› ils onns 2009/2010.
Sut il titel ‹Sbagls d’investiders› preschentan ils radund 20 texts cussegls per il martgà da bursa. I sa tracta qua enconuschentamain d’in mund che funcziunescha tenor sias atgnas reglas. Magari hai num d’investir a moda anticiclica e da far gist il cuntrari da quai che manass a l’emprima egliada svelt ad in aut gudogn. Qua dus exempels or dal cuntegn ch’approfundeschan precis questas duas tematicas:
Sut il titel ‹Il preschent engianus› vegn ins a savair ch’investiders han la tendenza da s’orientar tenor il preschent u perfin tenor il passà. Ma quai è precis in dals ‹sbagls d’investiders› als quals il titel sa referescha. Pertge che la bursa s’orientescha tenor l’avegnir:
«Betg quai ch’è scrit oz en gasetta decida il curs da la bursa, mabain la lingia grassa da damaun resp. quella che vegn stampada en sis fin nov mais.»
Ils experts din schizunt che quai saja precis l’avantatg dals martgads envers l’economia. Uschia èsi numnadamain pussaivel ch’ils curs s’augmentan er sche las novitads èn nauschas. Savens è pia gist il temp cura che la tema dominescha il parchet da la bursa il pli adattà per investir.
In segund exempel: «A la bursa pon ins gudagnar 1000 %, dentant perder mo 100 %.» Quai è bain correct, ma en questa sabientscha sa zuppa er il privel da sa laschar engianar d’autas renditas. Las perspectivas da pudair far quint cun in fitg aut gudogn carmalan ed animeschan la fantasia – ins siemia d’autos, da villas u da vacanzas…
«Uschia capiti ch’ils investiders emblidan la ristga. La finala porschan emprests dal stadi da diesch onns pauc per noss mund emoziunal, schegea che nus gudagnassan uschia – sche nus restain objectivs – forsa dapli daners.»


text:
Dakòta dal Nòrd
Al Dakòta dal Nòrd (North Dakota in ingléś, a s lèś [ˌnɔrθ dəˈkoʊtə] scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî dla regiòṅ dal Midwest ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1889. Al gh'à na pupulasiòṅ ad setsènt-mila abitànt, al quàrt cun manc gint dèntar, par na superfìsi ad 183.272 km². Al sò mòt 'l è „Liberty and Union, Now and Forever, One and Inseparable“ ch'a vōl dir „Libertà e Ugnòṅ, Adès e Par Sèmpar, Òṅ e Minga Separàbil“.
Al cunfìna a nòrd c'n al Cànada, a èst c'n al Minneśòta, a sud c'n al Dakòta dal Sud e a òvest c'n al Muntàna. Al Dakòta dal Nòrd 'l è divìś in sinquànta-tri cuntèi e in tarśènt-sinquantasiē cumùn. Al sò clima 'l è cuntinentàł, cun di Invèran dimóndi fréd (a s è rivâ anc a -51,1 °C) e dgl'Istâ bujènti a 49 °C.
La capitàl l'è Bismarck ma la sò sità più granda l'è Fargo ch'la pasa i nuànta-mila cristiàṅ. In fat ad céśi i èṅ a 'l prim pòst par parsòna fórsi parchè fra i sò abitànd a gh'è la persentuàla più basa ad gint minga cardènta di Stat Unî. Al sò guvernadōr, da 'l 2010, 'l è 'l republicàṅ Jack Dalrymple.
Al Dakòta dal Nòrd l'è 'l stat federàł ch'al prudùś da piò ad tut chi àtar órś, faśōi, mēl, òli 'd mirasōi, grâṅ dûr e ch'al tira sù più tòc. 'L à tgnû bòta bèṅ a la criśi ecunòmica dal XXI sécul par via dal sò risórsi naturàli ch'i aṅ catâ sót-tèra, in particulàr al petròli in dal nòrd-òvest dal stat. Da 'l punt ad vista dal turìśum invéci 'l è dimóndi lòfi parchè al s cata a 'l ùltim pòst dla federasiòṅ esénd ch'a n gh'è gnint da védar lè.


text:
La novella da Bambi raquinta la vita d'in chavriel. La vita dals animals para bain reglada, mo l'uman porta inquietezza e terrur en l'idilla. Questa novella fiss probablamain ida en emblidanza, sche Walt Disney na vess betg fatg in film animà tut spezial. Quest film ha gì in grond resun ed influenzà nossa moda da percepir la natira.
L'effect da Bambi gioga ina gronda rolla en discussiuns davart la chatscha sin animals innocents. Il film è era in mussavia per la moda e maniera sco che ins po preschentar problems da maniera fitg simplifitgada e mussar uschia ina discrepanza tranter bun e nausch.


text:
Diocesi ad Lòd
Artìcol in dialët piaṡintëin
La dioceṡi ad Lòd (Dioecesis Laudensis in latëin) l'é ‘na circuscrision d'la ceṡa catòlica italiana, che la dipëinda dala pruvìncia d'la Lumbardìa, da la dioceṡi metrupulitana ad Milàn e la fa part ad la Cunferëinsa Episcupälä Italiana.
I fann pärt ad la dioceṡi il citä ad Lòd, un quäl cumoin d'la Pruvìncia ad Milan, d'la Pruvìncia ad Pavia e al cumoin ad Spìn d’Ada, in Pruvìncia ad Cremona.
In tutäl, 894 kmq e 126 paròchi.
Al véscuv, dal 26 d'agòst 2014 a l’é Mons. Maurizio Malvestiti. I dü véscuv emérit a i en Giüsépp Merisi e Giàcum Capuzzi.


text:
L'istorgia da Silvaplauna
Daspö la spartiziun territoriela l'an 1538 as cumpuona la vschinauncha politica da Silvaplauna da: Silvaplauna e las fracziuns Surlej, Champfèr cun Albana.
Silvaplauna vain documento la prüma vouta l'an 1288. Già quella vouta vain discurrieu da s'unir cun "Surleich" e "Chiamfer". Pü prubabel es que sto il cumanzamaint da la situaziun dad hoz , Champfèr e Surlej sun fracziuns da Silvaplauna. L'Ova da Suvretta es gnida fixeda scu cunfin traunter las vschinaunchas San Murezzan e Silvaplauna. Champfèr es cun que politicamaing separo in Champfèr sur e Champfèr suot. Ils abitants da la vart da San Murezzan sun però gnieus invidos a las radunanzas cumünelas da Silvaplauna fin l'an 1877. Pür la radunanza cumünela dals 25 gün 1877 ho decis cun 17 cunter 2 vuschs dad abolir quist dret. A Silvaplauna vain discurrieu rumauntsch. Cul grand augmaint da la populaziun (famiglias dad otras linguas) sun ils Rumauntschs uossa üna minorited. Il stedi e'l chantun faun per furtüna grands sforzs per mantegner il rumauntsch.
Cò seguan varquauntas expressiuns rumauntschas.
Fuormaziun
Cur cha'ls vadrets s'haun retrats s'ho furmeda la cuntredgia da l'Engiadin'Ota cun sieus lejs. Quels eiran üna vouta collios ün cun l'oter. Silvaplauna as rechatta sün ün delta, sül materiel chi saro rivo cun üna bouda giò dal Piz Güglia , da pü bod Piz Munteratsch. L' Ova da Vallun l'ho mno in milliuns d'ans giò la val. Tar diversas chesas s'ho chatto il crap cotschen scu ch'ün il chatta sül Pass dal Güglia.
Il delta separa il Lej Sur dal Lej Suot , üna punt collia tal lö il pü stret Silvaplauna cun Surlej. Tar la penisla Piz vain il Lej Suot separo dal Lej da Champfèr.
Derivanza dals noms
Silvaplana Üna da las versiuns disch cha'l nom Silvaplauna derivaro da "Planüra Sêla". L'ova chi ho sia funtauna tal Lej Longhin ho nom la Sêla fin tar la sbuochadüra tal Lej da San Murezzan. Pür da lo davent es que l'En.
Surlej voul dir da l'otra vart dal lej.
Champfèr pudess avair da chefer cul fier chi gniva exploto tal Piz Nair. Dal 1139 vain nomno Campofare, dal 1471 Campher e dal 1519 Chiamfer (Campus ferri). Ün'otra pussibilited "champ früttaivel" u "er da chanv"?
Silvaplauna ho surpiglio stambuoch per sia vappa dal buol da vschinauncha, il pè blov dal s-chüd simbolisescha il lejs.
Baselgias
Dal 1975 es gnida restoreda la baselgia evengelica da Silvaplauna. Fand s-chevamaints ho chatto il servezzan archeologic restaunzas d'ün object drizzo vers ost, la nev da la baselgia rectangulera, il cor a fuorma da fier da chavagl. Per l'expert datescha quista prüma baselgia dal 11evel secul. Cun que as po bod garantir cha Silvaplauna eir populo già l'an 1000 ma pü prubabel già aunz. In üna scrittüra veglia es documenteda la tscherna d'ün abat l'an 1233, que voul dir cha a Silvaplauna vaiva que üna clostra da muongs. As suppuona cha la clostra vess pudieu esser ün ospiz, hoz la Chesa Riz à Porta.
Sül territori da Silvaplauna ho que hoz trais baselgias. La baselgia evangelica immez vschinauncha vain manzuneda la prüma vouta dal 1356. Ella es consacreda a la Sencha Maria. La reformaziun es gnida introdütta pü prubabel dal 1556. A Champfèr sto la baselgia da San Rochus, gnida fabricheda dal 1521. Daspö il 1962 ho Silvaplauna eir üna baselgia catolica, Sencha Anna. Eir Surlej vaiva üna vouta sia baselgia, San Niculo, fabricheda l'an 1757 e steda in adöver fin dal 1834. Quel an det que ovazuns chi inundettan eir la baselgia. La chanzla , ils baunchs e'l sain pudettan gnir salvos e rivettan illa baselgia da Champfèr. Fin dal 1955 algordettan las ruinas a la basegina da San Niculo, alura gnittan ellas aluntanedas.
La Chesa da Pravenda da Silvaplauna ho eir sia istorgia. Jürg Jenatsch es pü prubabel naschieu in quella. In mincha cas ho el passanto cò sieus ans d'infanzia dal 1599-1612.
Mumaints decisivs
Dal 1891 vain missa in adöver l'impraisa electrica da Silvaplauna
Dal 1963 es l'avertüra da la pendiculera dal Corvatsch, a cumainza ün grand svilup. L'intrapraisa procura per plazzas da lavur, a Surlej- be pü singulas chesas e ruinas- creschan las chesas da vacanzas scu funschs our dal terrain. Que demuossan eir las cifras dal numer d'abitants. Silvaplauna cun sias fracziuns vaiva dal 1645 347 abitants, dal 1960 be 347 e desch ans pü tard dal 1970 714, ün augmaint da 106%. Duos stüvas da scoula nu taundschan pü, dal 1972 vain inaugureda la nouva chesa da scoula.
Daspö il 1973 posseda Silvaplauna sia egna sarinera. Dal 2000 es quella gnida rimplazzeda da la sarinera cun quatter s-chelins ed es zuppeda aint il muot da Crestalta. La planisaziun ho düro ses ans. Eir il provedimaint d'ova es gnieu moderniso e planiso uschè ch'el vess da bastair per bgers ans. La chanalisaziun da Segl e da Champfèr riva daspö il 2004 aint illa sarinera da Silvaplauna. Las lingias passan tres il lej.
Ün implaunt da sport e da surf e la plazza da champer spordschan daspö il 1983 divertimaint ad esters ed ad indigens.
Als 1. december dal 1987 es gnida inaugureda la nouva Chesa Cumünela.
Silvaplauna ho daspö il 2002 üna chesa da parker cun 280 plazzas cultivedas. Ella as rechatta i'l center da la vschinauncha.
Fin dal 2004 vaiva Silvaplauna sieu implaunt da tir our a Champfèr. Quel gnit levo e cun que eir la societed da tregants Julia. Uossa po gnir trat a San Murezzan ed a Samedan.
Cul pè d'impostas da 67% po la vschinauncha accumplir sieus dovairs dad uossa e da l'avegnir.
Cronica
Cudeschs dad Arturo Reich
Schnestra: «Silvaplana – Chronik einer Gemeinde in Graubünden», dretta: «Silvaplana – Flurnamen einer Gemeinde»
Quists cudeschs as po cumprer in cumün da Silvaplauna. Il cuntgnieu istoric da quista Pagina as funda süls cudeschs dad Arturo Reich. Grazcha fich per l'immensa lavur!
CD purtrets istorics
La CD culs purtrets istorics da Silvaplauna, Surlej e Champfèr as po cumprer in cumün da Silvaplauna per 45.- francs.


text:
Villaperuccio
Villaperuccio (el nòm endèla lèngua locàl l'è: Sa Baronia) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha 1 100 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Narcao, Nuxis, Perdaxius, Piscinas, Santadi, Tratalias.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nathalie Wappler
Copyright: SRG SSR
Directura Schweizer Radio und Fernsehen e vicedirectura generala SSR
En la direcziun generala dapi il 2019,
vicedirectura generala dapi il 2020,
naschida il 1968, Svizra
Carriera
Nathalie Wappler ha studegià istorgia, politica e germanistica a l'Universitad da Constanza. Studis a l'exteriur han manà ella a l'Universitad da Bristol en la Gronda Britannia ed a l'Universitad da Stanford en la California. Sia carriera professiunala ha Nathalie Wappler cumenzà sco redactura da 3sat («Kulturzeit»), silsuenter ha ella lavurà per ils emetturs ARD/WDR («Joachim Gauck») e ZDF («aspekte», «Maybrit Illner»). Il 2005 ha la Televisiun svizra tschernì Nathalie Wappler sco redactura dal «Kulturplatz», il 2008 è ella daventada manadra da redacziun da l'emissiun «Sternstunden» ed il 2011 ha ella surpiglià la partiziun da cultura. Sco manadra da la cultura ha ella reunì las redacziuns da televisiun, radio ed online, ha modernisà il radio SRF 2 Kultur ed ha sviluppà novas strategias per films e serias. L'onn 2016 è Nathalie Wappler daventada directura da program da l'emettur MDR, nua ch'ella è stada responsabla per ils secturs cultura, giuventetgna, furmaziun e savida dal program da televisiun, radio ed online sco era per ils ensembles da musica dal MDR. Il mars 2019 è ella returnada tar la SSR sco directura.
Mandats
Mediapulse AG (commembra dal cussegl d'administraziun); SSCM (commembra dal cussegl d'administraziun); Fundaziun Patrimoni cultural SRF (presidenta dal cussegl da fundaziun); cussegl universitar da l'Universitad Bauhaus Weimar (commembra).


text:
Al turnier da tennis da las junioras U18 a Claustra ha la Grischuna Simona Waltert cuntanschì la 3. runda. Ella ha gudagnà cunter la Taliana Lisa Piccinetti en 3 sets cun 6:1, 5:7 e 6:3.
Tar il turnier da las junioras da Wimbledon è Simona Waltert da Cuira vegnida enfin il mezfinal . La giuvna da 16 onns vala uschia sco ina da las favuritas a Claustra. Sin il palpiri è Simona Waltert il numer trais dal turnier. Bun pussibel ch’ella gioga anc la fin d’emna, vul dir ch’ella dumogna il pass en ils mezfinals.
RR novitads 20:00


text:
Curt e concis
- En la Svizra taliana crescha il mument la simpatia per l'iniziativa, quai ord il motiv da parolas da la Lega e la PPS.
- Naginas grondas differenzas da vegliadetgna pli.
- Ils arguments per l'iniziativa No Billag n'èn betg sa midads.
Da las persunas ch'èn sa participads a l'enquista da gfs.berna èn 78% gia sa decididas definitivamain tge dir ils 4 da mars 2018 a l'iniziativa da No Billag. Quai è ina valur surproporziunal auta. Tar quellas persunas mainan quellas che din «na» a l'iniziativa cun 56% (9% plitost na) cunter las vuschs da «gea» cun 22% (11% plitost gea). Anc betg sa decidids èn 2% dals participants. Cumpareglià cun l'enquista dals 12 da schaner (là eran 60% encunter u plitost encunter la No Billag) è la cumpart da persunas ch'avessan ditg na u plitost na a la No Billag creschì per 5% sin 65%.
La schanza per in «na» a l'iniziativa crescha uschia. Tranter las persunas che avessan ditg ils 11 da favrer plitost na a l'iniziativa, èn 41% persunas che han inditgà ch'i hajan l'entschatta anc gì simpatia per l'iniziativa.
Svizra taliana pudess dar votum da protest
L'impressiun generala en direcziun dal «na» è surtut da vesair en Svizra tudestga (CHT: 33%, CHF: 31%, CHI: 48% plitost/segir persuenter). En la Svizra franzosa èn las relaziuns stabilas e cunter l'iniziativa. En la Svizra taliana crescha il mument la simpatia per l'iniziativa. Qua èsi grazia a las parolas da la Lega e la PPS pussaivel ch'i dat in votum da protest per la No Billag.
Naginas grondas differenzas da vegliadetgna pli
Cumpareglià cun l'emprima enquista è strusch pli da vesair ina tendenza tar la vegliadetgna dals dumandads. Anc adina mussa la tendenza dals giuvens pli ferm cunter in «gea» a l'iniziativa che tar las persunas pli veglias. Ma er tar ils giuvens n'avess l'iniziativa betg avunda vuschs.
Arguments n'èn betg sa midads
Ils aderents per l'iniziativa ha vinavant dus arguments ferms per la No Billag. 60% da la populaziun beneventassan in'incumbensa da spargnar tar la SRG SSR. Plinavant è la chargia dubla cun taxas per interpresas in argument ferm cun 56% dals dumandads che sustegnan quest punct.
Ils adversaris da l'iniziativa han quatter arguments ferms cunter la No Billag. L'argument il pli acceptà è ch'ins possia be cun taxas da radio e televisiun finanziar ina purschida equivalenta en tuttas parts dal pajais (71% èn d'accord cun quest argument). Suenter suondan ils arguments che la qualitad pudess patir e ch'ins pudess daventar dependents d'investiders privats, quai cun 69% che sustegnan quest argument). Ch'i fiss a fin cun la SRG SSR e blers emetturs da radio e televisiun teman 61% dals dumandads.
Segunda enquista
Segunda unda da l'enquista da la SRG SSR davart las votaziuns dals 4 da mars 2018 da l'institut da perscrutaziun gfs.bern. Realisà tranter ils 7 ed ils 14 da favrer 2018, tar 1'400 persunas cun dretg da votar, elegidas a moda represchentativa.
RR novitads 06:00


text:
Il fossil chattà è 20 centimeters lung. Il chau è pli grond ed il corp è pli curt che tar las sorts enconuschentas. Foreyia maxkuhni è il num da la razza nova chattada en Grischun tar la Ducanfurgga a Tavau sin 2'740 meters sur mar.
Las stresas da chaltschina sin la Ducanfurgga tranter Tavau e Bravugn èn in paradis per paleontologs. Dapi radund 30 onns chattan ils scienziads là fossils da dinosauriers, plantas e peschs.
Il paleontolog da hobi Christian Obrist ha s'occupà dal fossil
La platta da crap cun en ils fastiz è vegnida transportada cun l'helicopter davent da Tavau. En lavur da detagl ha lura Christian Obrist preparà il fossil. En differents pass ha el pulì e «fatg bella» sia scuverta.
Lionel Cavin, expert per peschs fossils en il museum d'istorgia natirala da Genevra, ha lura congualà il pesch grischun cun auters fossils.
Betg be x in pesch-barlocca, ma ina razza nova
La diagnosa da l'expert: Il pesch chattà avant trais onns en Grischun tutga tar razza da pesch-barlocca. Tenor Heinz Furrer, l'anteriur curatur da l'institut paleontologic da l'Universitad da Turitg, è la nova razza surtut interessanta per l'istorgia da l'evoluziun.
Als 20 d'october era il pesch vegnì preschentà a Genevra per l'emprima giada a la publicitad. Il fossil è pel mument mess ora en il Museum da la Natira a Cuira, ensemen cun auters fossils chattads en Grischun.
RR actualitad 17:10
Ils peschs-barlocca
Tar il pesch chattà na sa tractia quai betg mo dad ina spezia nova, ma schizunt dad in gener nov da peschs-barlocca. Ditg aveva la scienza pensà, ch’ils peschs sajan morts ora en il temp dals dinosaurs. En il 20avel tschientaner han scienziads dentant puspè chattà peschs-barlocca.


text:
Dapi 30 onns ramassa l’archiv cultural da l’Engiadin’Ota documents sur da la cultura da la populaziun engiadinaisa. Ils documents ed objects nundumbraivels èn archivads enfin oz en las localitads da la chesa Planta a Samedan. Cun quai che l’archiv crescha ad in crescher, èn las localitads a Samedan però daventadas massa pitschnas. Uss han ils responsabels da l’archiv cultural chattà in nov dachasa en la chesa Planta a Zuoz.
Renovaziun totala
La chasa ch’è passa 400 onns veglia stat numnadamain gia plirs onns vida e duai ils proxims onns vegnir renovada. Cun quest’occasiun è la famiglia von Planta sa decidida d’integrar en avegnir l’archiv cultural da l’Engiadin’Ota.
Per nossa famiglia e la fundaziun èsi fitg impurtant che nossa chasa stat a disposiziun al public. In meglier fittadin che l’archiv cultural na pudessan nus chattar.
La renovaziun totala da la chesa Planta a Zuoz custa var 5.5 milliuns francs. Prevesidas èn duas abitaziuns privatas, e la part publica nua che l’archiv cultural duai vegnir. Quella part custa var 2.1 milliuns francs. Finanziada vegn la sanaziun da pliras fundaziuns.
Midada l’onn 2023
Sche tut va tenor plan, duai en in proxim pass vegnir inoltrada la dumonda da fabrica tar la vischnanca. Uschia che las lavurs da construcziun pudessan cumenzar anc quest onn. Prevesida è la midada da l’archiv cultural d’Engiadin’Ota da Samedan a Zuoz l’onn 2023.


text:
Per Armin Giossi che maina a Tschamutt in champ da vacanzas èsi in grond levgiament, che las mesiras strictas per champs scrodan. La decisiun saja vegnida tard avunda. Ma sche tut quels che hajan reservà vegnian lura era – pudess el mitschar cun in egl blau, uschia Giossi. Las sperditas per l’entira branscha sajan dentant grondas.
Var 250 annulaziuns
La fin d'avrigl ha il chantun mess en vigur l'ordinaziun pli stricta. Quella prevesan tranter auter ina limita dal dumber da participants sco er ch'i ston vegnir fatgs tests da corona regularmain. Sinaquai han pliras gruppas annullà lur reservaziuns ed èn ids en auters chantuns. 200 fin 250 gruppas sajan quai stadas. Quai ha ditg Christina Aenishäuslin envers RTR. Ella è manadra da groups.swiss, ina plattafurma ch'intermediescha chasas per champs en tut la Svizra. Er ch'ins annullescha uss las prescripziuns na gidia pli a salvar la stagiun da stad.
Forsa van anc gruppas pitschnas spontan en ina chasa da champs. [...] dentant la gronda part da las gruppas planisescha a lunga vista.
Ed ils champs da vacanzas sajan savens era in motor per il turissem, perquai ch'ils champs vegnian da tut aura e dovrian alura l’infrastructura, sco pendicularas u era purschidas da sport e cultura.
Prescripziuns da la Confederaziun valan vinavant
Perquai che la situaziun epidemiologica è sa meglierada, vegn la disposiziun dal chantun abolida. Uschia scrodan l'obligaziun d'annunzia sco er la cumprova da tests dal coronavirus negativs. Las prescripziuns da la Confederaziun restan però vinavant valaivlas.
Observar las regals
Sco champ vala mintga occurrenza organisada cun dapli che ina pernottaziun. Concepts da protecziun ston vinavant vegnir elavurads e realisads. L'Uffizi da sanadad appellescha da realisar quests concepts da protecziun e d'observar las reglas da distanza e d'igiena.


text:
Gia avant in onn aveva Seraina Ulber, ch’ha giugà ils davos 14 onns per Piranha Cuira, annunzià ch’ella vegnia a terminar sia lunga carriera a la fin da la stagiun 2019/2020. Ma suenter quella fin abrupta vegnia ella anc a ponderar ina gia tge far, schebain metter il pal d’unihockey da la vart u anc pender vidlonder ina stagiun. Chalar ina carriera sin quella moda fetschia mal, uschia la sportista da 29 onns.
Intginas cifras ord il palmarès da Seraina Ulber:
- 14 stagiuns en il tricot da Piranha Cuira
- 7 titels da campiun svizzer cun Piranha Cuira
- 3 titels en la Cuppa Svizra cun Piranha Cuira
- campiunessa mundiala cun la naziunala svizra U19 il 2008
- 5 medaglias (2 gia argient e 3 giadas bronz) a campiunadis mundials
Ussa saja da far il meglier ord la situaziun actuala. La sanadad haja absoluta prioritad. En in tal mument na gioghia il sport nagina rolla di Ulber che resta il proxim temp a chasa e sa tegna vid las directivas dal Cussegl federal per dumagnar questa crisa da Corona.


text:
Dapi curt datti en la Val Müstair, pli exact en il territori da skis Minschuns – in nov implant per trenar da spendrar persunas da lavinas. Quel permettia da duvrar l'equipament d'urdains d'urgenza sut cundiziuns quasi realisticas – scriva la Biosfera Val Müstair.
Trenar cun agen equipament
Scenaris simpels e cumplex cun persunas sutterradas pon interessads exercitar cun l'agen equipament. Quai pon esser apparats da tschertgar disgraziads en lavinas (LVS) u sondas per lavinas. L'implant è avert l'entira stagiun d'enviern ed è public e gratuit.
Il nov implant per trenar da spendrar persunas da lavinas è in project dal parc natiral Biosfera Val Müstair, cun sustegn da la vischnanca Val Müstair, dal territori da skis Minschuns ed ulteriurs sponsurs.


text: Questa rimnada da materialas sa drizza al stgalim superiur e cumpiglia texts tematics e lecturas per l'avischinaziun al rumantsch grischun. Ils texts tematics èn adattads per duvrar en furma digitala u per stampar, sco lectura communabla u individuala ed er sco basa per referats. Las lecturas cumpiglian tant cudeschs stampads sco er e-books; il material è gruppà en las suandantas rubricas: texts didactisads (da lecturas curtas fin a romans) – raquints – vita da mintgadi – antruras en terra rumantscha – comics – audio – film/video.


text:
Ils davos dis èn bun 180 atletas ed atlets sa participads a cursas dals campiunadis svizzers en la Val Tujetsch. Dasper l’entira elita svizra èn er bleras passlungistas e passlungists da la naziunala tudestga sa participadas. Aura perfetga, loipas da siemi e cursas spectacularas: uschia pon ins resumar quests dis da cursa, manegia il president dal comité d’organisaziun. Pervia da la pandemia da corona han las cursas dentant gì lieu senza public.
Campiunadis svizzers en duas parts
Gia mez schaner era vegnì organisà l’emprima part dals campiunadis svizzers a Sedrun. Lura eran stadas sin il program las cursas da distanza curta e quellas da persecuziun. A la fin da la stagiun uss la fin mars han Dario Cologna e collegas anc cumbattì a Sedrun per medaglias en las cursas da sprint ed en las cursas da distanza.


text:
Ils 19 da fanadur 2021 sa participescha cusseglier federal Ignazio Cassis a l'avertura da l'emna dal curs da rumantsch intensiv a Scuol. E betg mo quai: cusseglier federal Ignazio Cassis frequenta gist sez il curs da lingua e cuntinuescha uschia ses engaschament vivì per il rumantsch che l'ha manà gia il zercladur a Glion. Il cusseglier guvernativ e minister grischun d'educaziun e da cultura Jon Domenic Parolini, sez in Rumantsch, beneventa Cassis en ses lieu d'origin Scuol.
Savair ir enturn cun la diversitad linguistica e culturala è ina cumpetenza dumandada adina pli fitg sin quest mund. La Svizra ed en spezial il Grischun pon sa basar en quest reguard sin experientschas spezialmain ritgas e cumprovadas. En vista a quests fatgs promova il Departament federal d'affars exteriurs (DFAE) il dialog tranter las quatter cuminanzas linguisticas da la Svizra.
Sco represchentant da la minoritad linguistica taliana en la regenza naziunala enconuscha cusseglier federal Ignazio Cassis fitg bain la situaziun linguistica en il Grischun. Uschia s'occupa el er da la pli pitschna da las quatter linguas naziunalas – dal rumantsch. Ils 19 da fanadur 2021 sa participescha el a l'avertura da l'emna dal curs da rumantsch intensiv a Scuol. Beneventà ed accumpagnà vegn cusseglier federal Cassis da cusseglier guvernativ e minister grischun d'educaziun e da cultura Jon Domenic Parolini sco er dal president communal Christian Fanzun.
Da la «Emna rumantscha» als curs da lingua en Surselva ed en Engiadina
Il favrer 2021 ha il DFAE inaugurà l'emprima «Emna rumantscha» en preschientscha dal president da la regenza Mario Cavigelli e dal cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini. Dad ussa davent duai quella daventar in punct fix annual en il chalender, cun la finamira da render attent a la situaziun da la quarta lingua naziunala sco er da suttastritgar l'impurtanza da la plurilinguitad per la coesiun naziunala.
A chaschun da la lantschada online da la «Emna rumantscha» aveva cusseglier federal Cassis declerà da vulair approfundar sias enconuschientschas dals tschintg idioms rumantschs. Sin quai ha el visità il zercladur 2021 la classa da Glion che l'aveva envidà spontanamain ad in curs da lingua en sursilvan. Il fanadur approfundescha ussa Ignazio Cassis sias enconuschientschas da l'idiom da l'Engiadina Bassa (vallader).
Curs da lingua en rumantsch vegnan purschids en furma da curs emnils e da curs da lingua intensivs en tut las parts rumantschas dal Grischun. Organisads vegnan quels da l'organisaziun linguistica Lia Rumantscha sco er da purtaders regiunals. Els vegnan cofinanziads cun daners da promoziun da la Confederaziun e dal chantun. Ulteriuras infurmaziuns stattan a disposiziun sin www.curs.ch.
Promover e trair a niz da la diversitad linguistica chantunala sco schanza
Cun mesiras concretas vul il chantun procurar che la lingua e cultura rumantscha e taliana vegnan mantegnidas en il chantun Grischun a lunga vista. Pervia da quai èn vegnidas elavuradas 80 mesiras per promover las linguas minoritaras en il chantun Grischun. Dacurt èn vegnidas realisadas las mesiras per promover las linguas en il rom da las novas incaricas da prestaziun cun las scolas medias privatas grischunas. Ultra da quai tschertga il Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient ina delegada u in delegà per il Post spezialisà per la plurilinguitad ch'è vegnì stgaffì da nov e cun il qual duai vegnir rinforzada la trilinguitad sco caracteristica dal chantun.
Fotografia agiuntada:
Da sanestra a dretga: Chr. Fanzun, president communal da Scuol; D. Deplazes, secretari general da la LR; cusseglier federal Ignazio Cassis; M. Stadler, directura dal turissem; J. D. Parolini, cusseglier guvernativ dal Grischun
©Dominik Täuber
Infurmaziuns:
cusseglier guvernativ dr. Jon Domenic Parolini, schef dal Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient, tel. +41 81 257 27 01, e‑mail Jondomenic.Parolini@ekud.gr.ch
Responsabladad: Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient


text:
Las lavurs da construcziun per la sutgera da 6 davent dad Untermatt sin il Stein han cumenzà. Cun la nova sutgera vegn dismess l'ultim impediment per la lingia directa dal territori Misanenga-Untermatt-Stein, communitgeschan las pendicularas Sursaissa SA e Piz Mundaun SA.
La nova sutgera da sis po transportar fin 2'600 persunas per ura. Construir la nova sutgera ed engrondir l'implant d'ennavaziun custa passa 10 milliuns francs. Las pendicularas Sursaissa e Piz Mundaun surpiglian mintgamai la mesadad da quests custs. Sche tut las lavurs proseguan senza incaps, vegn quintà che la pendiculara po vegnir messa en funcziun l'enviern proxim.
RR novitads 17:00


text:
Curt e cumpact:
- Il Cussegl federal ha schluccà las cundiziuns ch'ina interpresa sto ademplir per survegnir daners sco cas da direzza.
- Da nov vala ina interpresa sco cas da direzza, sch'ella ha dapi il prim da november stuì serrar uffizialmain durant almain 40 dis.
- Questas interpresas duajan survegnir a moda nunbirocratica daners, pia senza in mussament che la svieuta è sa reducida per 40 pertschient.
- Ultra da quai vegn augmentada la limita maximala da contribuziuns a- fonds-perdu da 10 sin 20 pertschient da la svieuta respectivamain da 500'000 sin 750'000 francs per interpresa.
Co ch'ils daners per ils cas da direzza vegnan repartids è en ils mauns dals chantuns. Quels ston er decider davart l’agid per il cas singul. Fin uss ston interpresas ademplir criteris stricts per survegnir daners. Il Cussegl schlucca uss quests criteris, ha el communitgà la mesemna.
Restaurants valan sco cas da direzza
Restaurants ed autras fatschentas ch’han stuì serrar dapi il prim da november 2020 per dapli che 40 dis pervia da las autoritads, valan da nov sco cas da direzza. Er senza ina cumprova che la svieuta è sa reducida. Els na ston betg pli cumprovar che la svieuta è sa reducida per passa 40%.
Dapli daners per interpresas e manaschis
Er il 2021 pon interpresas far valair ina regressiun tar la svieuta. Concret: Sche la stagiun d'enviern n'è betg stada buna, crodan per exempel er interpresas da turissem en ils territoris da muntogna tar ils cas da direzza.
La limita maximala per contribuziuns a-fonds-perdu vegn augmentada da 10 sin 20% da la svieuta u da 500'000 sin 750'000 francs per interpresas. Ils chantuns pon schizunt augmentar la limita maximala sin 1,5 milliuns francs. Cun questa mesira veglian ins er resguardar interpresas cun pli auts custs fixs.
Interpresas duain bainbaud survegnir daners
Interpresas duain er bainbaud survegnir daners. La mesadad dals chantuns paja gia durant il schaner per cas da direzza, il favrer duain tut ils chantuns esser pronts, ha communitgà il Cussegl federal. Per ils programs da sustegn en ils chantuns stattan a disposiziun 2,5 milliardas francs, la Confederaziun surpiglia 1,9 milliardas.
Quellas 2,5 milliardas francs na vegnian pli probabel dentant betg a tanscher, ha ditg il Cusseglier federal Ueli Maurer. Il Cussegl federal veglia en la sessiun da primavaira dumandar per credits supplementars.


text:
Cun talas frasas* salidavan ils purs da tartuffels in l’auter pli baud en Rumantschia. Savens era quai il cas avant 250 onns, damai che alura – cun la fomina dals onns 1771 enfin 1773 – han ils tartuffels conquistà las maisas en il Grischun.
Per vegnir sin ils plats dals Grischuns e da las Grischunas ha il tartuffel dentant stuì surmuntar ina via stentusa. Ina lunga via da lontan, flancada da sceptica, dolurs e fomaz. Ed era varsaquantas sfidas linguisticas ha il tartuffel stuì dumagnar.
Pir las miserias da fomaz han effectuà ina midada, ins ha finalmain apprezià il tartuffel.
Suenter ch’il tartuffel era dentant s’etablì sco mangiativa, è el avanzà pli e pli ad in dals aliments centrals en l’entira Europa. Ins pudess dir, in vair drama da tartuffels.
Planta e bulba misteriusa
Tgi che di uss anc ch’il tartuffel saja in legum lungurus ed antiquà, raquinta ina detga buglia! Primo n’è il tartuffel per propi gnanc in legum. Secundo datti vairamain da scuvrir numerus misteris davart ils uschenumnads patatis – uschiglio avessan nus strusch pudì emplenir in’entira Marella cun quel tema.
Sche jau contemplel la planta dal tartuffel, bad jau ch'ella ha insatge exotic. Ch'ella na vegn oriundamain betg da qua.
In viadi gustus e varià en il mund dal tartuffel
E perquai fa la Marella ina decleraziun d'amur al tartuffel cun in viadi culinaric ed istoric-cultural en il mund da la bulba mistica. Ella raquinta, pertge ch’il tartuffel è daventà uschè impurtant en l’economia e la sociocultura grischuna, pertge ch’el ha tants nums, pertge ch’el ha gì e ha er oz anc blers inimis, pertge che cunzunt sorts veglias dal tartuffel han in agen caracter e pertge ch’il tartuffel porta ina chamischa en tschertas parts da la Rumantschia.
Il tartuffel ha fatg ina carriera remarcabla en noss lungatg, e quai en plirs connex.
Il tartuffel – da la racolta enfin sin il plat
Il tartuffel – fotografias istoricas da las lavurs sin l'er


text:
Confidenza en ils products da nischa. Era sche chaschiel da chaura e nursa valan anc adina sco products da nischa sa focusescha il Partenz sin exact questas spezialitads. Demussà han els quai cun l’avertura d’ina nova chascharia da bio a Jenaz. Ils iniziants da quella chascharia, in signun ed ina gruppa d’allevaturs da nursas e chauras, èn persvas che la chascharia nova rendia.
Ulteriur Grischun Nova chascharia da bio en il Partenz
En il Partenz datti ina chascharia che sa focusescha sin products da chaura e nursa. Ils iniziants èn persvas che la chascharia nova rendia.
RTR/cf/ma


text:
La concessiun cumpiglia tranter auter la lingia da Domat e Cuira fin la plazza aviatica da Turitg. Plinavant er lingias da la Svizra Centrala a la plazza aviatica da Turitg respectiv a Basilea. Dapi zercladur cuzza in project da test sin la lingia grischuna, che dura anc fin la fin da quest mais. L’interpresa quinta ch’ins sappia sin il pli tard cumenzar la primavaira 2019 cun las lingias.
Tge è Flugbus.ch?
Flugbus.ch è in project communabel da pliras interpresas dal traffic public en Svizra. Tranter quellas er il Bus da Cuira. L'idea è da porscher colliaziuns a l'ur da l'urari cura ch'i dat naginas lingias da tren e bus.
RR novitads 20:00


text:
Gaggian
Gaggian (Gaggiano; conossuda anca 'me Gasgian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha 9 032 abitant.
El paes el se troeuva a sud-òvest del capploeugh, in direzion de Mortara. L'è traversaa del Navili Grand.
La gh'ha cinqu frazion: Baraa, Boniroeula (indipendent fina al 27 genar 1867), San Vit, Vigan e Fagnan.
Ai temp di piev el feva part de la Piev de Rosaa.
On temp, i Milanes ciamaven quei che vegniven de foeura de la città gaggianes.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Gaggian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Compact-INFO cun simulaziun dla proa scrita
Al scomenciamënt ves gnarál damané da fá na pert dla proa scrita y plü avisa da scrí n test (c. ultimo punt dl sföi de laur dla proa scrita). Dal'ora dada dant sön la tabela che i ciafëis defora dal salf podarëise jí dala comisciun por ciafé n feedback individual de ca diesc menüc.
L'obietif n’é nia chël da se fá dí i singui fai, mo bëgn da ciafé sö olache i ne se stentëis nia y olache i fajëis plü fadia da scrí, por podëi spo s’arjigné ca al ejam scrit a na moda plü mirada.
Tratan les coreziuns, o a vigni moda danmisdé ia, podarëise se dé jö cun les atres ativités sön le program: presentaziun dl ejam de bilinguism, consëis por l’autoaprendimënt o incuntada por le barat de conversaziun.


text:
Uschia pussibilitescha la regenza al team da project ch'è vegnì nominà da l'uniun «Olimpia Grischun 2026» da sa participar als lavuratoris che vegnan realisads da Swiss Olympic.
Durant las proximas emnas sto vegnir sviluppà vinavant il concept general ch'è vegnì elavurà dal team da project. Quai resguardond ils resultats dals lavuratoris che vegnan realisads da Swiss Olympic.
Tenor il dossier olimpic vul ins duvrar l'infrastructura ed il know-how ch'i dat en il Grischun areguard manifestatziuns grondas. Cun reparter l'infrastructura a moda decentrala, er en lieus ordaifer il chantun, po la persistenza dal project vegnir influenzada a moda positiva.
RR novitads 14:00


text:
Gia tar sia emprima participaziun al campiunadi mundial dal 1998 en Frantscha era el part da l’equipa naziunala taliana. Quasi 20 onns pli tard è el anc adina il numer in en il gol da la squadra «Azzurra».
En la vegliadetgna da 38 onns vul Gianluigi Buffon anc ina giada avair success. Suenter il titel da campiun mundial l’onn 2006 vul el uss il titel da campiun d’Europa. Gianlugi Buffon gioga dapi il 2001 tar Juventus Torino. Cun Juventus ha el gudagnà 7 giadas il campiunadi talian e 6 giadas La Coppa d'Italia.
RR Actualitad 07:00


text:
Künstliche Intelligenz durchforstet Daten mit einem Ziel, noch genauere Vorhersagen machen zu können. Wie funktionieren diese Prognosen? Und wie dramatisch verändern sie die Welt? Kann Künstliche Intelligenz neue Wunder bewirken oder steckt der Teufel auch hier einfach im Code?
Christian Bachmann
Kathrin Hönegger
Einstein (SRF)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Società MOVIMENTO
Lö da lavur,
Spazi per viver.
Donaziuns per
MOVIMENTO
3 motivs per üna donaziun a nossa società
- El/Ella güda al lö illas regiuns dal Grischun. Cun üna donaziun per ün intent tschernü dad El/Ella, sustegna El/Ella directamaing nossas spüertas e noss progets.
- El/Ella striunan ün surrier sün la fatscha da las persunas chi vegnan assistidas ed occupadas da MOVIMENTO.
- Apropo surrier: El/Ella as renda svess furtünà/furtünada cun üna donaziun.
Intents da donaziun
Donaziuns dan a nus la pussibiltà da pudair accumplir ils giavüschs da persunas cun impedimaints e da fuormar las spüertas tenor lur bsögns. Grazcha a las donaziuns pudain nus far las investiziuns necessarias, realisar progets, finanziar regularmaing arrandschamaints specials sco vacanzas, excursiuns o spüertas da fuormaziun sco eir anniversaris e nozzas.
Cun üna donaziun in cas da mortori po El/Ella sustegner directamaing a famiglias in led. Nus giavüschain da manzunar il defunt sün Seis pajamaint. Ultra da quai po El/Ella racumandar il MOVIMENTO in ün'annunzcha da mort o dedichar la collecta dal cult divin funeber a la società.
Sch'El/Ella less sustegner la Società MOVIMENTO sur la mort oura, po El/Ella far quai cun üna contribuziun in fuorma d'ün legat, d'ün relasch o d'üna ierta.
Datas dal conto
Verein Movimento
Post Finance: IBAN CH27 0900 0000 7000 0811 4
Banca Chantunala Grischuna: IBAN: CH37 0077 4410 1369 9030 0
Contact per donaziuns
Ha El/Ella dumondas in reguard a las donaziuns e l'intent d'ütilisaziun respectiv? Prisca Anand, presidenta da la Società MOVIMENTO, Til/Tilla dà gugent persunalmaing infuormaziuns.
Prisca Anand
presidenta Società Movimento
Via Tinus 36, CH-7500 San Murezzan
Tel. +41 81 833 92 30
prisca@anand.ch


text:
Era il donn da material munta a plirs 10’000 francs. Pertutga èn surtut chasas d’ina famiglia, biros da pendicularas, plazzas da campar, restaurants ed autos. La polizia chantunala va da quai anora che gruppas organisadas da l’exteriur sajan responsablas per quests enguladitschs. Era la Vuclina sco il Tirol dal sid sajan pertutgads da sumegliantas cas.
Chantun Rut en 20 giadas aifer 2 mais
En la regiun da l’Engiadin’Ota, Bregaglia e Puschlav è vegnì rut en dapi l’entschatta da l’onn radund 20 giadas. Engulà è vegnì bischutaria e daners en la summa da radund 100’000 francs, communitgescha la Polizia chantunala dal Grischun.
Pocha GR/fc


text:
Lavurs
Lainaris e lainarias èn las persunas dal fatg per edifizis da lain da tut gener. Els auzan tetgaglias, bajegian chasas da lain, clavads e hallas da sport e construeschan punts e fatschadas. Els construeschan stgalas, ischs e portas, tavlegian paraids e funds, mettan palantschieus sura, installeschan fanestras ed isoleschan paraids e tetgs. Tut tenor diever elegian els il lain adattà ed al elavuran fin al product final.
Lainaris dissegnan e construeschan elements da construcziun a maun u al computer cun agid da CAD. Tut ils elements – travs, lattas, plattas da fibras da lain, plattas cumprimidas e plattas da lain cruschà – vegnan transferids dal plan da construcziun sin il lain. En in proxim pass vegnan ils elements resgiads, fresads, splanads e furads. En il lavuratori prefabritgeschan els era elements sco entirs funds ed entiras paraids. Latiers tutga era d'installar cabels e lingias e da laschar chavas per fanestras e chamins. Ozendi han els per quest intent maschinas modernas: resgia, fresa, splauna da trav, splauna, maschinas da stgalprar e furar.
Ils elements preparads monteschan ils lainaris silsuenter sin il plazzal. En lavur da team collian els ils elements cun struvas e guttas. Indispensabel èsi per mintga lainari da lavurar exact ed en buna collavuraziun cun il team al plazzal, mintga acziun sto seser. Il product final po esser ina tetgaglia, ina chasa entira u ina stgala.
Sper lur lavur da construir edifizis novs e da far construcziuns d’interiurs renoveschan ils lainarias era chasas veglias. Ultra da quai isoleschan els edifizis ed èn versads en products da cleantech. Lainaris san montar sistems da fotovoltaica e da solar.
Lainaris èn conscients dals privels en lur professiun e sa protegian bain. En il mintgadi da lavur resguardan els normas e reglaments che han da far cun la segirtad, prendan mesiras per evitar accidents e portan l’equipament da protecziun. Els respectan reglaments da protecziun da l’ambient e dismettan il material restant tenor prescripziun.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 5-8-2013 (Versiun dal 1-1-2018)
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En ina lainaria resp. en ina interpresa da construcziun en lain
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- preparar las lavurs
- prefabritgar elements da construcziun
- auzar las construcziuns da lain
- prefabritgar elements da construcziun
- montar stresas da protecziun edisolaziuns
- montar tavlegiadas / sutconstrucziuns
- montar elements prefabritgads
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar en moda pratica las basas professiunalas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "lainari / lainaria AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola obligatorica terminada cun prestaziuns mesaunas u grondas
Pretensiuns
- inschign manual
- imaginaziun dal spazi
- chapientscha tecnica
- gronda abilitad da lavurar en in team
- sanadad robusta
- forza corporala e movibladad
- nagin sturnizi
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco era da l’Associaziun svizra dals maisters scrinaris e fabricants da mobiglias ASSFM
Furmaziun da basa scursanida
p.ex. scrinari / scrinaria AFQ, dissegnader / dissegnadra AFQ
Examen professiunal (EP)
polier / poliera da construcziuns en lain cun certificat professiunal federal,
capolavurer / capolavurera da construcziuns en lain cun certificat professiunal federal
spezialist / spezialista da lain cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra da construcziuns en lain
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist / tecnicista dipl. SSS en tecnica da laina, approfundaziun construcziuns en lain
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en secturs spezials parentads, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en tecnica da laina, architectura u inschigneria per fatgs da construcziun
Cundiziuns da lavur
Lainaris e lainarias lavuran en lainarias, interpresas da construcziun en lain sco era en interpresas da construcziun auta e bassa.
Ulteriuras infurmaziuns
Holzbau Schweiz
Schaffhauserstr. 315
8050 Turitg
Tel: +41 44 253 63 93
URL: www.holzbau-schweiz.ch
Revista professiunala:
"Wir Holzbauer"
"First"


text:
Ils trais amis Tschuetta Rut, Not la Vulp e Lina Lieur sa chattan la saira davant il Pign Grond e taidlan il concert dals utschels. Not la Vulp e Lina Lieur han in detg plaschair e giaudan il chant - ma Tschuetta Rut fa si ina tschera da prender e fugir. Tgi sa be, tge che è capità cun Tschuetta Rut? Forsa chella nha betg durmì bain ed avunda? Text: Dominique Dosch
Gôt Miraculous: Sein disturbada - Sursilvan
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sabiunèda
Sabiunèda (nòm uficiàl en Italià: Sabbioneta) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 4 251 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), con de 'na superfìce de 37,4 km² e 'na densità de popolasiù de 114 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalmaggiore (CR), Cumsàch, Rivarolo del Re ed Uniti (CR), Spineda (CR), Viadàna.
Ai 7 de löi del 2008, Sabiuneda l'è stàda 'nserìda — 'nsèma a Màntoa — endèla lìsta dei patremóne de l'umanità de l'UNESCO, per la sò caraterìstica ecesiunàla de éser 'na cità de fondasiù, fàda sö 'n poch de piö de 30 agn, sö ùrden del prìncipe Vespasiano I Gonzaga. Segont l'UNESCO Sabionéda la reprezènta 'n ezèmpe perfèt de aplicasiù de le edèe rinascimentài sö come che la g'harès de éser progetàda 'na cità ideàla.
Galerìa de foti[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sabiunèda l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Praticamain en l’entir Tessin e vastas parts dal Grischun dal Sid saja vegnì registrà il december il pli pauc sulegl, dapi l’entschatta da las mesiraziuns. Ordvart extrema saja la situaziun stada sur la Cimetta sur Locarno. Là hai dà il december 54 uras da sulegl. Fin ussa era il december dal 2002 stà il mais cun las pli paucas uras sulegl, cun 85 uras da sulegl.
Gnanc in soli radi il 2021
En il Giura sin il Chasseral hai medemamain dà in record negativ – cun be nov uras e nov minutas sulegl il december, scriva SRF Meteo. L’onn nov n’hai anc dà gnanc in singul radi da sulegl là.
Er en la Bassa èsi però stà fitg grisch. En il chantun Argovia hai sulet dà 11 uras sulegl.


text:
Passa 29 milliuns uffants èn naschids l'onn passà en territoris da crisa sco l'Afganistan, la Siria u il Jemen, scriva l'Ovra d'agid per uffants da las Naziuns Unidas, Unicef. Quai vul dir, che mintga 5avel uffant passenta ses emprims onns da vita en malsegirtad, caos, conflict e stress. Sco l'Unicef ha communitgà il venderdi a New York, chaschuna quai savens ch'ils pops sajan tementads e sutnutrids.
Sper ils privels directs possian ils effects durabels d'ina tala partenza en la vita esser catastrofals, ha ditg la schefa da l'Unicef, Henrietta Fore. Las famiglias pertutgadas dovrian urgentamain dapli sustegn.
RR novitads 06:00


text:
L'accident è capità la mesemna saira vers las 17:30. L'um charrava da Cunter en direcziun Casti. sin la via da sviament curt avant Casti, en ina curva, è il camiun glischnà e rut tras ina saiv directiva. Il vehichel è lura arrivà sin l'auter maun ed è cupitgà. Il manischunz è vegnì serrà en. El è mort anc en il lieu da l'accident.
Il vehichel è donnegià dal tut, la carga è vegnida sdarmenada sin in prà dasper. Confamigliars dal disgrazià èn charrads davos il camiun. Els èn vegnids tgirads psicologicamain dal Care Team Grischun.
RR novitads 12:00


text:
L’impurtanza chapitala da planisaziun mussa l’autur cun exempels da l’ecologia e l’economia. I deva periodas en l’istorgia cura ch’il guaud grischun era fermamain surexplotà cun runcar e procurar laina dad arder per l’industria. Las consequenzas eran grevas inundaziuns, la soluziun introducir ina legislaziun specifica e planisar l’explotaziun. Sumegliantas disposiziuns e protecziun dovran ozendi era ils terrens agrars, l’aua da baiver e l’aria pervia da la creschientscha demografica.
Redacziun: Niculin Bischoff
Radioscola 7-2-1973
Numer d'archiv: 2120
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza las parts musicalas.)


text:
Parlament chantunal: Rolla e cumposiziun
Uschia sco sin plaun federal vegnan exequidas er sin plaun chantunal las trais pussanzas – legislativa, executiva, giudicativa – da trais differentas autoritads. La pussanza legislativa ha il parlament chantunal.
Cumposiziun dal parlament chantunal
Il dumber da commembras e commembers dals singuls parlaments chantunals variescha. En la gronda part dals cas dependa el dal dumber d'abitantas e d'abitants. Actualmain sa chatta el tranter 50 commembras e commembers en il chantun Appenzell Dadens e 180 en il chantun Turitg.
Sco il parlament federal èn tut ils parlaments chantunals parlaments da milissa. Quai vul dir ch'ils commembers pon pratitgar sper lur activitad parlamentara anc in'autra activitad da gudogn.
Faschai attenziun a la designaziun
Tut tenor il chantun sa numna il parlament chantunal Cussegl grond, “Grosser Rat”, “Gran Consiglio”, “Landrat” u “Kantonsrat”. Tut ils parlaments chantunals han però la medema pussanza legislativa.
Las incumbensas las pli impurtantas
In parlament chantunal ha en emprima lingia l'incumbensa da decider (acceptar, refusar u midar) davart las leschas chantunalas e da prender posiziun tar iniziativas e petiziuns che vegnan inoltradas da burgaisas e burgais, da vischnancas u d'in u da plirs deputads.
Ultra da quai decida il parlament chantunal davart il preventiv che la regenza chantunala preschenta ed approvescha l'incassament da taxas e taglias.
La finala surveglia il parlament l'activitad da la regenza.
Sesidas publicas regularas
Ils deputads sa scuntran regularmain – circa ina giada il mais – tenor in chalender fix. Questas sesidas èn – tant sco ils protocols da quellas – per regla publicas.
Els sa radunan plinavant en cumissiuns ad hoc (per exempel cumissiun da traffic, cumissiun d'economia), analiseschan dumondas specificas e preparan fatschentas che vegnan alura tractadas en il parlament (plenum) u suttamessas a la regenza.
President dal parlament
Mintga onn vegn in commember dal parlament elegì sco president. La persuna pertutgada ha en spezial l'incumbensa da manar las sesidas dal parlament.


text:
Converse
Converse è in offerent d‘artitgels da sport ch‘è vegnì fundà l‘onn 1908 cun il domicil da la firma a Massachusetts.
Cuntegn[modifitgar | modifitgar il code]
- L‘istorgia
- Recepziun clturala
L‘istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Marquis M. Converse è l’um che ha fundá l‘onn 1908 la Converse Rubber Shoe Company a Malden, Massachusetts. A l‘entschatta eran il s Converse chalzers d‘unviern, pli tard èn els alura era vegnì fatg or da taila da vela. 1917 ha la Converse Rubber Shoe Company introducì ils chalzers da ballabasket che sa numnan Converse All Star.
L‘onn 1923 ha il Converse All Star survegnì la suttascripziun da Chuck Taylor sin l‘ensaina da gumma. Pervia da quai vegnan ils Converse per part era numnà „Chucks“.
L‘Oxford, ina versiun bassa dal chalzer vegn inventà l‘onn 1966 ed otg onns pli tard, 1974 era anc il Converse One Star, in bass Converse per occurenzas da ballabasket.