text:
Budapest
Budapest (pronunzia ungaraisa ['budɒpɛʃt]) è la chapitala ed a medem temp la pli gronda citad da l’Ungaria. Cun bundant 1,7 milliuns abitants furma Budapest la novavel gronda citad da l’Uniun europeica. Tenor Euromonitor International tutga ella tar las ventg citads europeicas che vegnan frequentadas il pli savens da turists. La vischnanca unitara Budapest è sa furmada l’onn 1873 tras fusiun da las citads fin là independentas Buda, Óbuda, omaduas situadas en il vest dal Danubi, e Pest en l’ost dal Danubi. Il num ‹Budapest› sez na cumpara betg fin là; usità en la lingua da mintgadi era ‹Pest-Buda›.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Posiziun[modifitgar | modifitgar il code]
La citad Budapest è situada al Danubi, il qual banduna en quest lieu la Muntogna Mesauna Ungaraisa e curra en la Planira Ungaraisa. Il pli aut punct da Budapest furma la collina János cun 527 meters; daspera existan numerusas autras collinas, numnadamain la collina dal chastè (Várhegy), la collina da rosas (Rózsadomb), la collina dal sulegl (Naphegy), la collina da l’evla (Sashegy), la collina da Martin (Mártonhegy), la collina dals Svabais (Svábhegy) e la collina Széchenyi (Széchenyi-hegy). Ord vista geotectonica è la citad situada sin ina ruttadira; perquai è surtut Buda ritg da funtaunas termalas.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da la posiziun a l’intern dal pajais e l’effect protegind da las collinas è Budapest segnà d’in clima continental relativamain sitg cun envierns fraids e stads chaudas. La temperatura media munta il schaner a −1,6 °C ed il fanadur a 21 °C. L’entschatta da la stad cuntanschan las precipitaziuns lur maximum. La media annuala da las precipitaziuns munta a 500 fin 600 millimeters.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Emprim millenni[modifitgar | modifitgar il code]
Temp dals Romans[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia da Budapest cumenza vers l’onn 89 cun la fundaziun d’in champ militar roman sin territori populà avant da la stirpa celtica dals Eraviscs.[1] Enturn il champ è alura sa sviluppada pass per pass la colonia romana Aquincum, la quala ha furmà tranter il 106 ed il 296 la chapitala da la provinza Pannonia inferior. Sut domini roman ha la citad prosperà: i sa laschan cumprovar in palaz guvernativ, plirs amfiteaters e bogns; ultra da quai è la citad, situada al Danubi che furmava il cunfin da l’Imperi roman, vegnida protegida tras in mir.
Temp da la migraziun dals pievels[modifitgar | modifitgar il code]
A la fin dal quart tschientaner han gì lieu en rom da la migraziun dals pievels adina dapli invasiuns da stirpas dals Germans e dals Hunns ed Alans. Suenter il declin da l’Imperi roman ed a la fin dal temp da la migraziun dals pievels è sa stabilida qua l’emprim ina populaziun slava; a partir da l’onn 896 è quella però vegnida stgatschada d’Ungarais, pievels urals ch’èn immigrads en il Batschigl Pannonic.
Temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Temp medieval tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Ils Ungarais ch’èn pli tard vegnids cristianisads e daventads sedentars abitavan en vitgs cun baselgias e vivevan da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals. Situà en il center d’impurtantas vias da traffic è Pest daventà adina pli impurtant. Gia da quel temp è sa sviluppà sur il Danubi (ca. sin l’autezza da la punt Elisabet odierna) in viv traffic da navettas vers Buda situà da l’autra vart dal flum. Suenter la curunaziun da Steffan I (il di da Nadal 1000 ubain il prim da schaner 1001) sco emprim retg da l’Ungaria han ils Ungarais extendì lur domini. L’invasiun dals Mongols l’onn 1241 ha però smanatschà seriusamain il reginavel (Battaglia sper Muhi). La residenza roiala han ins l’emprim translocà a Visegrád. L’onn 1308 è la citad vegnida renovada ed il 1361 è ella puspè daventada la chapitala dal reginavel. L’onn 1513 ha gì lieu ina sullevaziun da purs.
Occupaziun tirca[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da l’onn 1446 han ils Osmans adina puspè attatgà ils Ungarais, quai che dueva culminar en l’occupaziun da la gronda part dal pajais. L’onn 1526 è crudà Pest, 15 onns pli tard Buda ch’era protegì in pau tras la fortezza. Chapitala da l’Ungaria betg occupada, la quala consistiva quasi be pli da l’Ungaria Superiura (che correspundeva pli u main al territori odiern da la Slovachia), ha furmà tranter il 1536 ed il 1784 Bratislava. Entant che Buda è daventà la sedia d’in pascha tirc, ha Pest pers sia muntada ed ina gronda part dals abitants èn tratgs davent.
Temp dals Habsburgais[modifitgar | modifitgar il code]
La finala èsi reussì als Habsburgais, ch’eran dapi l’onn 1526 retgs da l’Ungaria, da stgatschar ils Osmans e da restabilir l’Ungaria. Per la populaziun da Buda e da Pest n’è però betg sa midà bler – els vegnivan er vinavant administrads dad esters e stuevan pajar fitg autas taglias. La populaziun ha empruvà da sa dustar cun ina sullevaziun, ma quella è vegnida abattida.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
Sedia dal retg[modifitgar | modifitgar il code]
Pest era dapi il 1723 la sedia da l’administraziun dal reginavel. Malgrà las cundiziuns disfavuraivlas ed in’aua gronda desastrusa l’onn 1838 cun 70 000 unfrendas, è la citad creschida en il decurs dal 18avel e 19avel tschientaner sco strusch in’autra. L’onn 1780 è il tudestg vegnì introducì dals Habsburgais sco lingua uffiziala. Quai han ins er fatg per pudair controllar meglier ils moviments revoluziunars che sa faschevan valair pli e pli. Tras quai han ins er tegnì quint dals colonisaturs tudestgs che vegnivan adina puspè clamads en il pajais e ch’avevan en il fratemp populà vastas parts da la citad. Il territori central dals Croats, che correspunda pli u main al territori da la Croazia odierna, era suttamess a Budapest.
Construcziun da l’emprima punt stabla[modifitgar | modifitgar il code]
In dals motivs principals per il svilup da Budapest ha furmà l’existenza d’ina punt durant la stad; quella sa cumponiva da bartgas fermadas ina vi da l’autra. Sin iniziativa dal refurmatur ungarais cont István Széchenyi han ins remplazzà quella ils onns 1839 fin 1849 tras in’emprima punt stabla. Animà da far quai aveva il fatg ch’el aveva stuì spetgar in’emna per pudair arrivar a la sepultura da ses bab da l’autra vart dal flum. La punt, la pli veglia e pli enconuschenta da las nov punts dad oz, porta alura er cun raschun ses num (Széchenyi Lánchíd).
La revoluziun dal 1848/49[modifitgar | modifitgar il code]
Durant la Revoluziun ungaraisa dal 1848 ha Budapest furmà in dals lieus principals da las sullevaziuns cun las qualas ils Ungarais battevan cunter la suppressiun habsburgaisa drizzada cunter refurmas. Bain è la sullevaziun la finala vegnida abattida sanguinusamain cun agid da la Russia; ma ils eveniments dal 1849 duevan indirectamain tuttina manar il 1867 al Cumpromiss austriac-ungarais. Tras quel ha l’Ungaria cuntanschì pli u main ils medems dretgs entaifer la monarchia dubla Austria-Ungaria. Simbol da quest cumpromiss ha furmà la preschientscha da pliras emnas ad onn da l’imperatur Franz Joseph a Budapest. Sco retg da l’Ungaria residiava el sin il chastè da Buda ed exequiva da quel temp – en lingua ungaraisa e purtond in’unifurma ungaraisa – cun ils ministers e la dieta da l’Ungaria ses uffizis ungarais.
Uniun da Buda e Pest[modifitgar | modifitgar il code]
L’uniun da Buda, Óbuda e Pest era gia vegnida ordinada l’onn 1849 sut la regenza revoluziunara da l’Ungaria. Suenter ch’ils Habsburgais han gì restituì lur pussanza, han els però revocà quest conclus. Pir l’onn 1873, sis onns suenter il Cumpromiss austriac-ungarais, han las duas parts da la citad pudì fusiunar definitivamain. Per preparar quest pass avev’ins gia furmà l’onn 1870 in «cussegl da la chapitala per lavurs publicas», il qual dueva coordinar il svilup da construcziun ed infrastructura da la citad cumplessiva.
20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Cumenzament dal tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Per il millenni da l’arrivada dals Ungarais en il Batschigl Pannonic l’onn 1896 han ins realisà en connex cun l’exposiziun millennara numerus projects gronds sco la Plazza dals eroxs e l’emprima metro da l’Europa continentala. Il dumber d’abitants en l’entir territori da la citad è creschì tranter il 1840 ed il 1900 da bundant 100 000 sin radund 730 000.
Emprima Guerra mundiala e tranterguerras[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la sconfitta en rom da l’Emprima Guerra mundiala è l’Ungaria sortida l’onn 1918 da la monarchia dal Danubi. Cun il contract da Trianon ha l’Ungaria pers bunamain trais quarts da ses territori oriund.
La republica da cussegls communistica, fundada il mars 1919 sut Béla Kun, ha existì be quatter mais. Quella è dada ensemen l’avust dal medem onn cur che truppas rumenas han occupà en rom da la Guerra tranter l’Ungaria e la Rumenia Budapest e vastas parts da l’Ungaria. Sinaquai è il socialist Gyula Peidl stà per curt temp primminister; sia regenza è però vegnida destituida ils 6 d’avust 1919 en rom d’in putsch da la dretga. Stadi successur è daventà il Reginavel da l’Ungaria sut Miklós Horthy. Suenter sia victoria è Horthy entrà ils 16 da november 1919 a la testa da las truppas conservativas en la chapitala ed è daventà regent dictatoric da l’Ungaria, la quala era formalmain anc adina ina monarchia.
Segunda Guerra mundiala[modifitgar | modifitgar il code]
L’occupaziun tudestga da l’Ungaria durant la Segunda Guerra mundiala ha cumenzà ils 19 da mars 1944, e quai suenter che l’Ungaria aveva empruvà da sa schliar da la Germania cun la quala il pajais era stà allià fin qua. Fin la fin da la guerra han ils Tudestgs sinaquai deportà e mazzà – surtut ad Auschwitz – radund in terz da la populaziun gidieua ungaraisa che dumbrava 600 000 persunas. Da l’autra vart ha l’engaschi da plirs diplomats, tranter quels il Svedais Raoul Wallenberg ed il Svizzer Carl Lutz, salvà ad in grond dumber da gidieus da Budapest la vita e protegì els da la deportaziun. Il medem onn èn parts da Budapest vegnidas destruidas tras attatgas or da l’aria americanas e britannicas. Las pli grondas destrucziuns duevan alura avair lieu il temp che forzas armadas sovieticas han assedi Budapest da la fin december 1944 fin l’entschatta 1945, cur che la citad ha pudì vegnir conquistada. Durant lur retratga sin la vart da Buda han las truppas tudestgas ed ungaraisas entschercladas siglientà tut las punts sur il Danubi. 38 000 civilists èn morts en questa fasa da la guerra.
Èra sovietica[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la guerra han ins proclamà il 1946 la republica ed il 1949 la republica populara da l’Ungaria. Ina curta episoda ha furmà ils onns 1945–1951 il project da giuvenils Gaudiopolis. L’onn 1956 è Budapest stà il punct da partenza da la sullevaziun ungaraisa drizzada cunter l’Uniun sovietica. Suenter avair abattì quella sanguinusamain, èn suandadas en l’entir pajais acziuns da purificaziun.
Dapi la vieuta dal 1989[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 23 d’october 1989 han ins proclamà a Budapest la Republica da l’Ungaria. Quest pass ha tranter auter fullà via a la fin da l’Uniun sovietica e da l’entir bloc da l’ost. L’onn 2000 han gì lieu en l’entir pajais festivitads en connex cun il millennari da la fundaziun dal stadi; tranter auter han ins er investì en la chapitala cun eriger il center da cultura Millenáris ed il quartier dal millenni cun il teater naziunal; medemamain è vegnì modernisà da la vart da Buda il campus da l’universitad tecnica. Festivà en l’entir pajais, e surtut en la chapitala, han ins er l’adesiun da l’Ungaria a l’Uniun europeica il prim da matg 2004.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup da la populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1873, cur che las trais citads Buda, Pest ed Óbuda èn vegnidas reunidas, dumbrava Budapest stgars 300 000 abitants. L’onn 1930 ha il dumber da la populaziun surpassà 1 milliun. In grond sigl ha quel alura fatg tranter il 1949 ed il 1960, e quai pervi da l’incorporaziun da set citads e 16 vischnancas cunfinantas. Uschia è la populaziun creschida il prim da schaner 1950 per 582 000 persunas sin 1,64 milliuns, la surfatscha da 206 kilometers quadrat sin 525 kilometers quadrat ed il dumber dals quartiers da la citad da 14 sin 22. Ils onns 1970 fin 1990 ha la citad dumbrà bundant 2 milliuns abitants; dapi lura è la cifra sa reducida sin 1,7 fin 1,8 milliuns (situaziun dal 2019: 1 752 286 abitants).
Svilup da la cumposiziun etnica[modifitgar | modifitgar il code]
En il 15avel tschientaner era la populaziun da Pest per gronda part ungaraisa. Suenter la fin dal domini osmanic en l’Ungaria è surtut Buda vegnì dominà da Tudestgs. Dals radund 178 000 abitants l’onn 1851 eran 56,4 % Tudestgs, 36,6 % Magiars, 5 % Slovacs, 2 % auters. Silsuenter è la cumpart dals Tudestgs sa reducida cuntinuadamain, entant che quella dals Magiars è creschida (1891: 67,1 % Magiars, 23,7 % Tudestgs).[2]
La situaziun actuala sa preschenta sco suonda (cifras dal 2001): 91,2 % Magiars, 1 % Tudestgs, 0,8 % Roma, 0,3 % Slovacs, 1,5 % ulteriurs, 5,2 % naginas indicaziuns.[3]
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1870 vivevan en la citad 72,3 % catolic-romans, 4,8 % refurmads, 5,4 % luterans, 16,6 % gidieus ed 1 % commembers d’autras cuminanzas religiusas. Ils proxims decennis è la cumpart dals refurmads e gidieus creschida cuntinuadamain; la cumpart da quests ultims ha cumpiglià il 1920 23,2 %, è alura però sa sbassada cuntinuadamain fin la fin da la Segunda Guerra mundiala (1930: 20,3 %; 1941: 15,8 %; 1949: 6,4 %).
Administraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Parts da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
La citad sa cumpona da trais citads ch’eran oriundamain independentas e ch’èn pir vegnidas reunidas il 1873 a la vischnanca Budapest.[4] Da la vart orientala, planiva dal Danubi sa chatta Pest che cumpiglia dus terzs da la surfatscha da la citad; da la vart occidentala, muntagnarda cumpiglian Buda ed Óbuda l’ulteriur terz da la citad. Questas duas ultimas parts, che cumpigliavan antruras autas cumparts da populaziun da lingua tudestga, sa numnavan per tudestg Ofen (Buda) resp. Alt-Ofen (Óbuda).
Districts[modifitgar | modifitgar il code]
Administrativamain è Budapest sutdividì en 23 districts. Il prim da schaner 1950 han ins stgaffì 22 districts; il 23avel (XXIII.) è pli tard vegnì separà dal 20avel (XX.). Partind da l’emprim district enturn il quartier dal chastè (Vár) vegnan ils districts numerads en direcziun da l’ura cun cifras romanas, e quai cun sursiglir repetidamain il Danubi.
Attracziuns e cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Edifizis, vias e statuas[modifitgar | modifitgar il code]
Blers impurtants edifizis da la citad èn situads a la riva dal Danubi. Sin la vart occidentala, la vart da Buda, s’auza la collina Gellért grippusa cun la statua da la libertad e la citadella. Al pe da la collina sa chatta il hotel Gellért cun ses famus bogn termal sco er dal flum giu l’edifizi principal da l’universitad tecnica. En il nord da la collina Gellért è situada la collina dal chastè cun l’anteriur chastè roial. En il palaz sa chattan la biblioteca naziunala, la galaria naziunala ed il museum istoric. Sper il chastè ha il president dal stadi ungarais sia sedia en il palais Sándor classicistic. Al pe da la collina dal chastè è situà il Várkert Bazár che furma la finiziun dal cumplex fortifitgà vers il Danubi.
En la part settentriunala da la collina dal chastè s’auza la baselgia da Matteus e davantvart, vers il Danubi, la bastiun dals pestgaders. Il quartier dal chastè da Buda ed il panorama dal Danubi fan part dapi il 1987 dal Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. Sut il quartier dal chastè maina in sistem da labirint ch’è per part accessibel al public.
A la riva orientala dal Danubi, da la vart planiva da Pest, s’auza l’edifizi dal parlament, l’academia da las scienzas, ina retscha da gronds hotels per lung da l’uschenumnà corso dal Danubi, la sala da concert Pesti Vigadó, l’universitad d’economia ed in pau pli vers sid il teater naziunal ed il palaz d’art.
Il Danubi furma per sasez l’attracziun principala da la citad e dumbra en tut nov punts che dattan da lur vart tempra al maletg da la citad. La pli impurtanta, perquai ch’ella è la pli veglia ed a medem temp l’ensaina da la citad, furma la punt da chadainas.
Da qua maina da la vart da Pest il pitschen rintg tar la punt da la libertad, sperasvi la gronda sinagoga, il museum naziunal e la gronda halla da martgà. La sinagoga situada en la Dohány utca marchescha l’access al quartier gidieu istoric, situà tranter il pitschen ed il grond rintg. Il pitschen rintg suonda pli u main il decurs da l’anteriur mir da la citad, dal qual las ultimas portas da la citad èn vegnidas disfatgas la fin dal 18avel tschientaner. Singulas parts dal mir èn però sa mantegnidas. Tranter il pitschen rintg ed il Danubi sa chatta il center da la citad per propi. Parallel tar il flum tanscha la Váci utca, la pli veglia via da commerzi da la citad ed oz la pli enconuschenta via da flanar. Quella collia la halla da martgà gronda cun il Vörösmarty tér. En il nord dal center da la citad, ma anc adina en il 5avel district central, s’auza la pli gronda baselgia da Budapest, la basilica da S. Stefan.
Il grond rintg (Nagykörút) è vegnì erigì tranter il 1872 ed il 1906. Quel maina da la punt Petőfi tar la punt Margreta e furma in dals pli impurtants ensembles architectonics da ses temp en l’entir’Europa. La staziun da viafier dal vest (Nyugati pályaudvar) che sa chatta qua furma ensemen cun la staziun da viafier da l’ost ina perditga imposanta da l’architectura da staziuns.
Al rintg grond, ils tschancuns dal qual portan il num da s. Stefan e dals districts cunfinants Teréz-, Erzsébet-, József- e Ferencváros sa chattan plirs teaters (fin la siglientada l’onn 1965 er il teater naziunal) e kinos (dals quals intgins han stuì serrar cur ch’ins ha avert en auters lieus da la citad kinos multiplexs). Tar la plazza Oktogon vegn il rintg cruschà da l’Andrássy út che collia il center da la citad cun il guaudet da la citad.
L’Andrássy út furma in dals projects urbanistics ils pli ambizius en l’istorgia da la chapitala ungaraisa. En be 14 onns, dal 1871 fin il 1885, han ins erigì in’alea d’ina lunghezza da 2,5 kilometers che vegn flancada da chasas d’abitar da sis auzadas en il stil tipic da quel temp (istorissem), da l’opera statala ungaraisa, da la chasa dal terror e da pliras plazzas. Ella maina vers la plazza dals eroxs, la quala vegn da sia vart flancada da la halla d’art e dal museum dals bels arts. Sin questa plazza sa chatta il monument millennari ch’è vegnì erigì il 1896 a chaschun dal giubileum da l’arrivada dals Magyars en il Batschigl Pannonic. En il sid da la Plazza dals eroxs sa chatta la plazza lunghenta cun il monument che regorda a la sullevaziun dal 1956. Quel è vegnì inaugurà precis 50 onns suenter la sullevaziun e sa chatta al lieu nua ch’ins aveva cupitgà il 1956 in monument da Stalin.
Dapi il 2002 tutga er l’Andrássy út tar il Patrimoni cultural mundial. Sut la via cursescha l’emprima metro da Budapest; igl è quai stà ina da las emprimas metros electricas en tut il mund e suenter la London Underground ina da las pli veglias dal mund.
Vers ost, gist davos la plazza dals eroxs, sa chatta en il guaudet da la citad il chastè Vajdahunyad, ch’è vegnì erigì a chaschun da l’exposiziun millennara l’onn 1896, il zoo, il circus, la patinera ed il bogn da cura Széchenyi. Ensemen cun il bogn Gellért tutga quel tar ils pli enconuschents bogns termals da Budapest.
Il mausoleum da Gül Baba sa chatta sin la collina da rosas a Buda. Quest monument en furma d’octogon è vegnì erigì vers il 1545 e furma il sanctuari da l’islam situà il pli lunsch vers nord. Gül Baba è stà in dervisch e poet tirc dal 16avel tschientaner.
Ordaifer il center da la citad, a la riva dal Danubi occidentala, è situada la colonia romana Aquincum. Ultra da quai sa chatta qua il parc da sculpturas cun statuas dal realissem socialistic.
A la riva orientala è situà il monument commemorativ Chalzers a la riva dal Danubi che regorda als pogroms cunter ils gidieus en la Segunda Guerra mundiala.
Teaters e salas da concert[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli impurtant teater è il teater naziunal ungarais Nemzeti Színház che sa chatta dapi il 2002 en il parc Bajor Gizi. En il decurs da si’istorgia ha questa tribuna, la pli impurtanta dal pajais, midà repetidamain sia sedia. L’emprim edifizi sa chattava tranter il 1837 ed il 1908 a la Kerepesi út, oz Rákóczi út visavi l’hotel Astoria.
Al Hevesi-Sándor-Tér sa chatta il Magyar Színház (teater ungarais). Ad in public giuven sa drizzan las represchentaziuns dal teater Katona József en la Petőfi Sándor-utca. Ina tribuna alternativa per projects da teater extraordinaris porscha il teater Krétakör.
Amis da musical ed operetta visitan gugent l’Operettszínház al ‹broadway ungarais› en la Nagymező utca. Ina tribuna cun ina lunga tradiziun furma il Vígszínház (teater da cumedias) al Körút sin la vart da Pest. Amis da l’opera stiman las represchentaziuns da l’opera statala ungaraisa Magyar Állami Operaház en l’Andrássy-út, in edifizi ch’ha sumeglientschas cun l’opera statala a Vienna.
La pli enconuschenta sala da concerts furma la sala da festa en stil floreal da l’academia da musica a la Plazza da Liszt Ferenc. A las pretensiuns acusticas las pli modernas correspunda la halla da concert da Béla Bartók che sa chatta en vischinanza dal teater naziunal. Er en las localitads dal center da congress da Budapest han lieu concerts.
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
La pli gronda collecziun d’art, il museum dals arts figurativs da Budapest, sa chatta a la Plazza dals eroxs. Quella cumpiglia ina collecziun egipziana, ina collecziun antica, ina galaria dals vegls maisters, ina collecziun or dal 19avel e 20avel tschientaner, ina collecziun da sculpturas baroccas ed ina collecziun da pictura tudestga, austriaca, ollandaisa e flama. Ultra da las exposiziuns permanentas vegnan realisadas regularmain exposiziuns temporaras da muntada internaziunala, sco il 2006 l’exposiziun d’ovras da Vincent van Gogh ch’ha gì in enorm success.
Visavi il museum sa chatta la halla d’art da Budapest che porscha spazi a projects d’art contemporans. La pictura ungaraisa vegn exponida en la galaria naziunala en il palaz dal chastè. Sper il nov teater naziunal sa chatta ultra da quai il palaz dals arts.
A l’Üllői út è situà l’edifizi en stil floreal dal museum ungarais per art applitgà ed a la plazza Kossuth il museum etnografic. Dapi il 2004 sa chatta en la sinagoga Páva e gist daspera en il nov edifizi dad István Mányi il center da documentaziun davart il holocaust.
Sper ils bundant 30 museums da tut gener dispona Budapest sco center cultural da l’Ungaria er da bleras pitschnas galarias, da las qualas la gronda part è situada en il center da la citad u en il quartier dal chastè.
Occurrenzas culturalas[modifitgar | modifitgar il code]
Mintg’onn han lieu a Budapest dus gronds festivals da cultura, en rom dals quals vegnan surtut purschids programs per ils amaturs da la musica classica: il festival da la primavaira da Budapest ed il festival d’atun da Budapest. Per amaturs da film ha lieu il favrer in festival naziunal e l’avrigl il festival internaziunal Titanic ed ultra da quai in festival da teater internaziunal. L’avust ha lieu il festival sin l’insla ‹Sziget› cun blers concerts surtut per in public giuven.
In nov center da cultura da la vart da buda è il Millenáris ch’è vegnì avert l’onn 2000 en rom dal giubileum millennar da la fundaziun dal stadi sin l’areal d’ina veglia fabrica. Qua han lieu la stad concerts, exposiziuns ed autras occurrenzas culturalas. La plazza da gieu per uffants dispona da figuras stgalpradas a maun che derivan d’ina paraula populara. Dapi il 2005 ha er il museum d’uffants ungarais Palaz dals misteris in nov dachasa.
Ulteriuras occupaziuns da temp liber[modifitgar | modifitgar il code]
Il conturn muntagnard da Budapest porscha bleras pussaivladads d’excursiun sco per exempel la citadina pittoresca Szentendre en il nord da la citad u il chastè a Gödöllő, il lieu preferì da la regina ed imperatura Sisi. Il Schanugl dal Danubi s’extenda fin ad Esztergom. En il sid da la citad, sin l’insla Csepel sper Halásztelek, s’auza l’antenna d’emissiun Lakihegy.
En las collinas da Buda, da las qualas la pli auta elevaziun è cun 527 meters la collina János, cursescha ina viafier d’uffants. Qua finescha er la senda da viandar internaziunala che maina dad Eisenach (Turinga) a Budapest. Per la citad ch’ha plitost paucs parcs gioga er l’Insla Margreta ina rolla centrala sco lieu da recreaziun.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
A Budapest existan numerus clubs da ballape. Il pli enconuschent è Ferencváros Budapest; ulteriurs clubs che giogan en la pli auta liga naziunala èn Újpest Budapest, Honvéd Budapest e Vasas Budapest.
Daspera ha Budapest tradiziunalmain ina gronda muntada en il boxar. Tranter auter han gì lieu qua ils campiunadis europeics ils onns 1930, 1934 e 1985 ed ils campiunadis mundials dal 1997. Il boxist László Papp, oriund da Budapest, è ultra da quai stà l’emprim boxist ch’ha gudagnà aur tar trais gieus olimpics successivs.
Dapi il 1984 ha lieu mintg’onn il maraton da Budapest, al qual sa participeschan mintgamai plirs milli curriders.
Impurtantas squadras da hockey da Budapest èn Újpesti TE, Ferencvárosi TC e MAC Budapest.
Economia ed infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Interpresas domiciliadas[modifitgar | modifitgar il code]
Sco che quai è usità en bleras chapitalas, han er a Budapest in grond dumber d’interpresas naziunalas lur sedia principala (t.a. Magyar Telekom, Zwack, Orion Electronics, MOL ed Ikarus) ed èn preschentas qua numerusas interpresas internaziunalas cun lur sedia naziunala ungaraisa.
Commerzi en detagl[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli impurtantas vias da cumpra da Budapest sa chattan en il 5avel cirquit en il center da la citad. La pli enconuschenta e la Váci utca, nua ch’èn represchentads quasi tut ils gronds labels da moda dal mund. Sin la plazza Vörösmarty ha lieu mintg’onn ina gronda fiera da Nadal. Dals gronds negozis tradiziunals han be paucs pudì sa mantegnair; enstagl vegnan endrizzads en ed ordaifer la citad adina dapli gronds centers da cumpra tenor il muster american (plazas).
Bogns[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia dals bogns da Budapest tanscha enavos var 2000 onns. Gia ils Romans han fatg diever da las funtaunas da la citad. Da l’onn 1178 datti indicaziuns davart ina colonia Felhéviz sin il territori da la citad dad Óbuda da pli tard – il num signifitga ‹funtauna termala›. A la collina Gellért vegn menziunada la funtauna dad Elisabet (sontga Elisabet era la figlia dal retg Andreas). Il domini dals Osmans ha tranter auter introducì in’autra cultura da bogn en la citad; ils monuments architectonics da quel temp èn en diever fin oz. En il 18avel tschientaner, a basa d’in decret da Maria Theresia, èn ins s’occupà da l’analisa da las funtaunas termalas da la citad. L’onn 1812 han ins, sin proposta da Pál Kitaibel, cumenzà a sistematisar las funtaunas; el ha er scrit in’idrografia da la citad. L’onn 1930 ha la citad retschet sco citad cun las pli bleras funtaunas curativas il titel ‹citad dals bogns›.
Ils pli impurtants bogns da cura e bogns averts èn: Csepeli (bogn avert), Csillaghegyi (bogn avert), Dagály (bogn da cura e bogn avert), Dandár (bogn da cura), Gellért (bogn da cura, bogn avert e bogn da divertiment), Király (bogn da cura, bogn tirc), Lukács (bogn da cura, bogn da nudar, bogn tirc), Palatinus (bogn da cura e bogn avert, edifizi en stil floreal sin l’insla Margreta), Paskál (bogn avert), Pesterzsébeti (bogn avert), Pünkösdfürdői (bogn avert), Római (bogn avert e bogn da divertiment), Rudas (bogn da cura, bogn tirc), Széchenyi (bogn da cura, bogn da nudar), Újpesti (bogn avert), Veli Bej (bogn da cura, bogn tirc). Intgins dals bogns han ina subcultura specifica: En il bogn Széchenyi vegn giugà uras a la lunga schah en l’aua chauda; il bogn Lukács furma tradiziunalmain in lieu d’inscunter d’acturs ed artists ed il Palatinus, numnà Pala, è tradiziunalmain in bogn per giuvenils.
Daspera datti er blers bogns da nudar a Budapest, ils pli enconuschents èn il Császár a Buda e la halla da nataziun sin l’insla Margreta che porta il num dal victur olimpic Alfréd Hajós. Il 2008 ha ultra da quai avert in dals pli gronds parcs tematics d’aua da l’Europa, il Ramada Resort.
Gastronomia[modifitgar | modifitgar il code]
Tuttina sco Vienna ha er Budapest enconuschì en il 19avel tschientaner ed a la vieuta vers il 20avel tschientaner ina ritga cultura da cafés. In dals centers litterars furmava il kávéház Café New York che dumbra dapli che tschient onns e ch’ha existì dal temp dal communissem sut il num Hungária Kávéház.
In dals lieus d’acziun da la revoluziun dal 1848 ha furmà il café Pilvax, en il qual sa reunivan ils aderents da Sándor Petőfi. Ils cafés han er servì sco plaz da lavur per scripturs, poets e schurnalists – Ferenc Molnár è per exempel stà in visitader frequent da talas chasas da café. Dal temp dal communissem èn quels vegnids statalisads ed han midà lur funcziun, blers èn svanids u en vegnids negligids sur lung temp. Da quel temp furmavan ils pitschens presszós (espressos) ils sulets locals en ils quals ins pudeva giudair in fekete, in pitschen café nair ungarais ch’ins ha laschà coier ditg.
Il Café Centrál al Ferenciek han ins reavert ils onns 1990 en veglia traglischur. Il Café Museum a la Múzeum körút è daventà in restaurant pli nobel. Sco café il pli bel ed exquisit vala il Café Gerbeaud al Vörösmarty tér. Las duas pli veglias conditorias a Buda èn la conditoria Ruszwurm en il quartier dal chastè e la conditoria August sper la fiera Fény-utca.
In’atgnadad a Budapest, cun in dumber che crescha ad in crescher, furman las uschenumnadas bars en ruinas. Ina da las emprimas è stada la Szimpla kert en il quartier gidieu, il 7avel district da Budapest.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà l’enorma ladezza dal Danubi (radund 300 meters) è la citad munida cun numerusas punts. Dal nord vers il sid èn quai:
- Megyeri híd, erigida il 2008 (autostrada)
- Újpesti vasúti híd, erigida il 1896/1955 (viafier)
- Árpád híd, erigida il 1950
- Margit híd, erigida il 1876
- Kossuth híd, erigida il 1945/46, demontada il 1960
- Széchenyi Lánchíd, erigida il 1849
- Erzsébet híd, erigida il 1964
- Szabadság híd, erigida il 1896
- Petőfi híd, erigida il 1937
- Rákóczi híd, erigida il 1995
- Összekötő vasúti híd, erigida il 1953 (viafier)
- Deák Ferenc híd, erigida il 1990 (autostrada)
Cumbain che la cumpart dal traffic individual al traffic general è plitost pitschna, datti mintga di colonnas en ed enturn la chapitala ungaraisa. Engrevgiada vegn la situaziun tras la mancanza da chasas da parcar en la citad. A distgargiar la citad dal traffic da transit serva il rintg d’autostradas che sa chatta en construcziun resp. è per ina buna part gia terminà.
L’enviern patescha la citad da smog, uschia ch’ins ha introducì il 2009 ina lescha tenor la quala l’ir cun auto po vegnir scumandà durant tscherts dis: En cas da concentraziuns da particlas finas memia autas dastgan be cursar ils dis spèrs autos cun cifra spèra, ils auters dis ils autos cun cifra pèra sin il numer da l’auto. La polizia na po betg chastiar cuntravenziuns cun multas, mabain be appellar als automobilists. Cur che quest scumond è vegnì applitgà l’emprima giada è il traffic d’autos sa reducì per radund 18 %.
La cumpart dals velocipedists al traffic general è a Budapest cun ca. 1–2 % relativamain bassa. Sin l’entir territori da la citad datti be stgars 200 kilometers vias da velos (damain ch’in tschintgavel da las vias da velos en la citad da Vienna ch’è pli u main tuttina gronda); tar radund dus terzs da questas vias sa tracti en pli be d’ina lingia da separaziun malegiada sin il trottuar. Duas giadas ad onn demonstreschan a Budapest velocipedists en rom d’ina Critical Mass per meglras cundiziuns. Cun fin a 80 000 participants sa tracti d’ina da las pli grondas occurrenzas da quest gener en tut il mund.
Budapest furma in’impurtanta cruschada dal traffic da viafier e sa chatta al punct final meridiunal da la ‹magistrala per l’Europa›. Tar quella sa tracti d’in impurtant project transeuropeic, en rom dal qual duai vegnir realisada ina viafier ad auta sveltezza tranter Paris e Budapest.
Enstagl d’ina staziun principala dispona Budapest da trais staziuns a chau ch’èn colliadas ina cun l’autra tras la metro. La pli impurtanta staziun furma il Keleti pályaudvar (staziun da l’ost). Da qua davent cursescha la gronda part dals trens internaziunals. Ultra da quai existan qua er bleras colliaziuns naziunalas. En il nord da la staziun da l’ost, medemamain da la vart da Pest, sa chatta la staziun dal vest Nyugati pályaudvar cun ses museum da viafier interactiv; da qua davent curseschan ils trens vers l’ost dal pajais ed en direcziun da l’Ucraina. Da vart da Buda sa chatta la staziun dal sid Déli pályaudvar; qua partan ils trens vers il sidvest dal pajais, per exempel en direcziun dal Lai Balaton.
L’interpresa da transports publics da Budapest (BKV) transporta mintga di 3,8 milliuns passagiers sin ina rait da bundant 2000 kilometers. Quella sa cumpona oravant tut da bus (41 % da tut ils passagiers che vegnan transportads cun il traffic public), da trams (26 %) e da lingias da metro (22 %). L’emprima lingia da metro è gia vegnida terminada il 1896 e furma uschia la pli veglia metro sin l’entir intschess continental da l’Europa. Daspera mainan pendiculara, funiculara resp. viafier a roda dentada sin diversas collinas situadas sin il territori da la citad (János-hegy, collina dal chastè, Svábhegy).
La plazza d’aviaziun internaziunala da Budapest, Ferihegy, è situada ca. 15 kilometers ordaifer il center da la citad. Quella è cuntanschibla bain cun auto, bus u viafier. Dapi il 2004, cur che diversas airlines bunmartgadas èn s’etablidas entaifer il martgà ungarais, è il dumber da passagiers creschì fitg ferm.
La muntada da la navigaziun è s’augmentada ils ultims onns d’in cuntin. Sper viadis d’excursiun organisads da societads da navigaziun indigenas curseschan navs da lingia vers Bratislava e Vienna. Cruscheras fluvialas – dal flum giu per exempel davent da Passau e dal flum si nà da la Mar Naira – mainan mintg’onn tschientmillis passagiers en la citad. Durant la stagiun da stad pon ins dumbrar a las rivas da la citad fin a 100 navs da passagiers a di. Daspera exista in port per transtgargiar martganzia che cuvra ina surfatscha da bundant 150 ha.[5]
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima universitad ungaraisa è vegnida fundada il 1635 dal cardinal Péter Pázmány sco collegi da gesuits a Trnava, Slovachia (ch’appartegneva da quel temp al Reginavel da l’Ungaria).[6] L’emprim existiva be ina facultad da scienzas umanas ed ina facultad teologica. In pass decisiv en il svilup da l’universitad ha furmà la fundaziun da la facultad da giurisprudenza l’onn 1667. Dapi la fundaziun da la facultad da medischina l’onn 1769 sumeglia la structura da l’universitad quella d’autras scolas autas europeicas.
L’onn 1777 ha la regina Maria Theresia dà la lubientscha da transferir l’universitad a Buda. Entaifer la facultad da scienzas umanas han ins fundà l’onn 1782 l’institut per inschigneria, il qual è alura vegnì surpiglià l’onn 1857 da l’universitad politecnica e fa part dapi il 1871 da l’universitad tecnica. Daspera existan a Budapest numerusas ulteriuras universitads e scolas autas statalas e privatas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Las infurmaziuns davart l’istorgia da la citad tenor Hauszmann: Kleine Geschichte Budapests, cf. bibliografia.
- ↑ Pallas Nagylexikon: Budapest.
- ↑ Dumbraziun dal pievel ungaraisa dal 2001.
- ↑ Matthias Eickhoff: Ungarn. DuMont Reiseverlag, 2009, ISBN 978-3-7701-7670-0, p. 35.
- ↑ Donaumetropolen und ihre Häfen, consultà ils 10 d’avust 2010.
- ↑ Memoria universitatum et scholarum maiorum Regni Hungariae.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Janos Hauszmann: Kleine Geschichte Budapests. Pustet 2012, ISBN 978-3-7917-2454-6.
- Arne Hübner, Johannes Schuler e.a.: Architekturführer Budapest. Verlag DOM publishers, 2012, ISBN 978-3-86922-157-1.
- András Székely, fotografias Harald A. Jahn: Jugendstil in Budapest: die Sezession in Ungarns Metropole um die Jahrhundertwende. Harenberg, Francfurt a.M. 1995, ISBN 3-88379-698-0.
- Peter Haber: Budapest. Jüdisches Städtebild. Jüdischer Verlag, Francfurt a.M. 1999, ISBN 3-633-54159-4.


c: text/html

text:
Il detaglist Migros ha reducì marcantamain persunal l’onn passà. Tenor retschertgas da la «NZZ am Sonntag» haja Migros stritgà 1’500 plazzas da lavur en las 10 cooperativas regiunalas. Il detaglist ha confermà d’avair fatg programs da reorganisaziun.
Tenor la NZZ am Sonntag ha uschia la cooperaziun da la Svizra Orientala stritgà 5,6% da tut las plazzas, quai che correspunda a radund 530 plazzas da lavur. Migros Aare ha reducì il dumber da persunal per 3,7% u concret per 430 plazzas da lavur. Be Migros Turitg ha mantegnì il dumber dad impiegads.
En tut occupescha Migros actualmain passa 99'000 persunas. Il 2019 aveva Migros anc passa 106'000 impiegads. L’emna passada ha il directur da Migros, Fabrice Zumbrunnen, anc pretendì che la reducziun da persunal saja per gronda part d’attribuir a la vendita da societads affiliadas sco Globus u Depot.
Ord l'archiv da Radio SRF:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per il clima ha la giuvna Greta Thunberg desistì sin l’aviun è prendì il tren. Quai davent da la Svezia fin a Tavau. Ir cun bun exempel ordavant per il clima è numnadamain in dals messadis da la giuvna svedaisa. Ella pretenda da l'elita d'economia, scienza e cunzunt dals politichers sin l'entir mund dapli engaschi per il clima e l'ambient. Cumenzà ha quai tut durant la stad 2018, cura ch'ina perioda da sitgira e chalira ha tutgà grondas parts da l'Europa. Trais emnas avant las elecziuns dal parlament en la Svezia ha ella protestà durant l'emprim di da scola avant il parlament da Stockholm. Quai cun in placat cun l'inscripziun «Skolstrejk för klimatet», per rumantsch «Chauma da scola per il clima». Dapi lura na va Greta betg pli a scola il venderdi, e quai enfin ch'ils politichers midan insatge vid lur politica.
L'entschatta anc persula – uss in entir moviment
Ils 20 d'avust 2018, cura che Greta ha cumenzà cun ses protest, era ella anc persula. Suenter ses pled a la conferenza dal clima da las Naziuns Unidas a Katowice è Greta dentant vegnida enconuschenta sin l'entir mund. Ed uschia è era sa furmà in moviment mundial enturn la giuvna svedaisa. Uffants da scola han gia protestà en differents pajais cunter la politica actuala. Il venderdi passà han radund 30'000 scolars pretendì dapli protecziun per il clima en l'entira Svizra ed era a Cuira. Almain 150 scolars da la scola chantunala n'èn betg ids il venderdi suentermezdi a lur lecziuns. Il messadi è cler – la politica fa memia pauc per la protecziun dal clima e per ch'insatge sa mida sto la giuventetgna s'engaschar. Greta sezza vul demonstrar uschè ditg, enfin che sia patria la Svezia reducescha las emissiuns da gas cun effects da serra per 15% ad onn.
Nus stuain chapir tge caos che las generaziuns pli veglias han chaschunà. In caos, cun il qual nus stuain uss viver e far urden.
Questa saira live al Forum d'economia mundial
Questa saira a las 18:00 vegn Greta a prender part ad ina discussiun en il «Arctic Basecamp», e venderdi vegn ella ad esser preschenta durant ina discussiun davart il tractament dal clima. Ella na veglia betg pli supplitgar politichers da s'engaschar pli fitg per il futur da las generaziuns giuvnas. Quels stoppian numnadamain realisar ch'i vegnia a dar midadas – cun u senza lur consentiment. Ed uschia vul Greta demonstrar mintga venderdi, enfin che la Svezia reducescha sias emissiuns.
RR Novitads 12:00 +


text:
La Posta Svizra adattescha sia purschida en Val Lumnezia. Probabel a partir dals 22 da november porscha la posta ses servetschs a Vella en la butia dal vitg e remplazza uschia la filiala existenta. Quai scriva la Posta.
A Vignogn introducescha ella a partir dals 2 da november il servetsch da chasa. Pajaments pon vegnir fatgs a partir da lura tar la postina u il postin davant l'isch-chasa.
La Posta Svizra collavura gia en passa 1’200 lieus en l’entira Svizra cun partenaris locals. Er a Vrin funcziuna la purschida gia en collavuraziun cun la stizun dal Volg.


text:
Tge n'è il DEP betg?
Il DEP na cuntegna betg tut las infurmaziuns davart la sanadad d'ina pazienta u d'in pazient ch'èn registradas electronicamain, mabain mo quellas ch'èn relevantas per autras spezialistas e spezialists e per l'ulteriur tractament.
Nagin rapport medical
Ultra dal DEP maina la persuna spezialisada dal sectur da sanadad er vinavant in rapport medical cumplet da sias pazientas e da ses pazients. Quel cuntegna bler dapli infurmaziuns ch'il DEP, sco per exempel las notizias persunalas da la persuna tractanta.
Nagin deposit per las autoritads
En il DEP na vegnan arcunads nagins documents d'autoritads u d'assicuranzas da malsauns. Pervia da quai n'han quellas er nagin access al DEP.


text:
Respundì ha Martin Jäger dentant mo a dumondas formuladas ordavant a scrit. Ed era a quellas ha Jäger da risposta be curt e cnap. Per exempel respunda el sin la critica che la communicaziun saja stada minimala ed haja chaschunà confusiun, ch'els hajan adina communitgà quai che saja stà necessari.
Transparenza manca
Ma pertge na vegn betg numnà transparentamain tge ch'è schabegià en la direcziun dal museum d'art a Cuira? Pertge ha Jäger decis da degradar il directur Stephan Kunz al curatur? Ma qua na vul Jäger betg pregiuditgar l'analisa che vegn fatga da la direcziun dal museum d'art. In'emprima analisa externa hai gia dà. Tge vegn ussa pia concret analisà en quella segunda runda? Tar l'organisaziun sajan sa mussadas anc intginas dumondas avertas e quellas sajan ussa d'analisar, di Martin Jäger.
Il squitsch public e politic è stà massiv – era pervia da quai vulain analisar anc ina giada la situaziun.
Kunz è Seeberger èn scrits malsauns
Cura ch'ils resultats da l'analisa èn sin maisa n'ha Martin Jäger betg vulì tradir. Be tant, ha il cusseglier socialdemocratic ditg: Il directur degradà, Stephan Kunz sco era Nicole Seeberger ch'era previsa sco nova directura, sajan scrits malsauns pervi dal stress actual.
«Uschia na pon ins betg communitgar»
Martin Jäger haja segir gì ses motivs per remplazzar il directur dal museum d'art Stephan Kunz. La communicaziun saja dentant stada manglusa – dian plirs politichers. Cunquai ch'el naja betg declerà sia decisiun, vegnia ussa speculà tant pli fitg.
Per mai èsi in desaster da communicaziun.
Betg dal medem avis èn ils schefs da fracziun sch'i va per la dumonda sche la politica sto vegnir activa. Marcus Caduff (PCD) e Gian Michael (PBD) vulessan pli gugent spetgar giu. Auter Rudolf Kunz (PLD) che vuless gugent intervegnir sche l'entira chaussa sa sclerescha betg.
Degradar ina persuna senza declerar ils motivs – quai n'è betg acceptabel.
Era la PS – la partida da Martin Jäger – crititgescha che la communicaziun è stada insuffizienta. Il president Philipp Wilhelm differenziescha dentant: I saja bun ch'il Cusseglier guvernativ haja tratg il frain e veglia ussa analisar anc ina giada l'entira organisaziun dal museum d'art dal Grischun.
Cun far in stopp demussa Martin Jäger grondezza.
La cumissiun da gestiun dal Cussegl grond na vegn il mument betg activa. I saja in process pendent e perquai na saja betg il mument per la GPK d'intervegnir. Quai ha la presidenta Agnes Brandenburger (PPS) confermà sin dumonda dad RTR.
RR actualitad 17:00


text:
La punt collia Faveras cun Valens. Enfin ussa duvrav’ins mes’ura cun auto, dad in lieu a l’auter, cun la nova punt pon ins ir a pe en in pèr minutas dad in lieu a l’auter.
La punt collia
Per Ferdinand Riederer, president dal comité d’organisaziun ed anteriur president da la vischnanca da Faveras, ha la punt in’enorma muntada. Ella collia las scolas, ils pumpiers e las duas clinicas, dentant era l’agricultura ed il commerzi. La populaziun saja uss unida.
Festa spectaculara
Daditg hajan ils abitants siemià da questa punt. Uschia hajan blers fatg a mogna da sa participar vi da l’organisaziun da la festa. Sper ina festa cun DJs amez la punt datti tranter auter era ina show da velos che sgolan sur ina rampa, musica da tut ils geners, in martgà cun spezialitads regiunalas ed ina concurrenza da marschar da 12 uniuns da musica sin la punt. La populaziun saja intgantada e veglia festivar quai da rudent, di Ferdinand Riederer. Ils 22 da zercladur vegn la punt surdada als autos ed als automobilists.
RR actualitad 11:00


text:
Forlì
Forlì (en romagnöl: Furlé: en latì l'ìa ciamàda: Forum Livii) l'è 'na cità de l'Emilia Romagna, capolöch de la Pruvincia de Forlì-Cesena. La g'ha 118 359 abitàncc (dàto del Desember 2013 [1]), 'na superfìce de 228 km² e 'na densità de popolasiù de 519 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bertinoro, Brisighella (RA), Castrocaro Terme e Terra del Sole, Faenza (RA), Forlimpopoli, Meldola, Predappio, Ravenna (RA), Russi (RA).
Forlì l'è 'na cità de la Romagna, a póch chilòmetri de le prìme culìne del Preapenì Tosco-Romagnöl, a 'na trentìna de chilòmetri de la riviéra romagnöla. La periferìa l'è tocàda del fiöm Montone (che de le bànde del quartér de Vecchiazzano 'l ricéf le àive del fiöm Rabbi, per dòpo sfiurà i mür de la cità de le bànde de la Pórta Schiavonia), e del fiöm Ronco che 'l streèrsa 'l quertér omònim a la perfiferìa de la cità.
La se tróa sö la via Emilia, a 63 km de Bologna, 14 km de Faènsa e 19 de Cesena, e per vìa de la Via Ravegnana l'è colegàda co Ravenna che la se tróa a 25 km.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lorett (Milan)
Piazzal Lorett (Piazza Loreto, in talian) a l'è on pasquee de Milan ch'el se troeuva a la finn del Cors Buenos Aires, al principi del Vial Monscia e de Via Padova, in del Municipi 2, al confin cont el Municipi 3. A l'è on important gropp de la red di strad milanesa, degià che'l se troeva in longh de la circonvallazion esterna.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al temp del Ducaa de Milan, arent al piazzal gh'era la Gesa de Santa Maria de Lorett, dedicada a la Madonna de Lorett, putost frequentada di greches e di zonn visin. In seguit, anca se l'era staa sbatuu-giò el santuari, a l'è restaa el nomm del loeugh che l'era, intant, staa sistemaa comè on rondò e, donca, a l'è staa ciamaa Rondò de Lorett, in su la strada storega cha da Milan la rivava fina a la Villa Real de Monscia. El loeugh l'è staa, infin, ciamaa Piazzal Lorett.
Chì, indel 1857, a l'è staa mettuu in pè on pavion provisori per ricev l'intrada in cità de l'imperador Francesch Giusepp d'Asburgh e la sò miee Elisabetta, duran del sò viagg diplomategh in del Regn Lombard-Venet.[1]
Duran la Segonda guera mondial, indela stragia de Piazzal Lorett, capitada el 10 agost del 1944, on quaj soldaa de la Legion Autonoma Mobile Ettore Muti a hann fusilaa quindes partigian antifassist insul marciapè ch'el se troeva intra el Vial Andrea Doria e el Cors Buenos Aires (el cipp comemorativ el se troeva spostaa de on tocch, in mezz al Vial Andrea Doria).
I corp de Benito Mussolini, ch'a l'era staa mazzaa a Giulin de Mezzegra el 28 april 1945, de la Claretta Petacci e de alter desdott coo de la Republega Social Taliana, rivaa a Milan la sira istessa, a hinn staa esponn in Piazzal Lorett vers a i trii or de la nocc,[2] proppi indue, el 10 agost de on ann prima, a eren staa fusilaa e lassaa esponn al pubblegh i quindes partisan.[3] I Sappisti de la 110ª Bregada Garibaldi a hann montaa la guardia fin a i sett or de la matinna.[2] Cont el passà di or, sempre pussee gent la se trouvava in Piazzal Lorett per assist al spettacquel corasc, tant ch'el servizzi d'orden, componnuu domà de on quaj omen e on quaj vigil del foeugh, ha deciduu de taccà-sù i corp a coo in giò a la tecc del distribudor de benzina al canton cont el Corso Buenos Aires, inscì che poeudeven vess veduu da tucc. I corp, ai quai a l'è staa giontaa chel de l'Achille Starace (che l'era el segretari del PNF ma crodaa in desgrazia e senza carigh indela RSI), fermaa per i strad de Milan menter el faseva ona corsetta e fusilaa a la s'cenna depos on process sommari,[4][5] a hinn restaa espost per ona quaj ora, in ona rassegna de insult, spuv e perarj, fin a inquand, perchè i autoridaa militar a eren preoccupaa. I corp a hinn staa, donca, portaa a l'obitori.[6]
Indel depos-guera, depos la liberazion de Milan, la piazza a l'è stada ciamada per on quaj temp Piazza di Quindes Martir, a ricord di partigian fusilaa, per poeu riciappà el sò nom de prima. Indel magg del 2005, el Steven Zecchi, l'assessor a la Coltura del Comun de Milan del temp, ha parponnuu de rebattezzà el piazzal comè Piazza de la Concordia.
Edifiz important[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Al canton cont el Vial Monscia, n. 2, el se troeuva l'inscì ciamaa Palazz de Foeugh, costruii dal 1959 e ìl 1962 insu progett del Giuli Minoletti e 'l Giusepp Chiodi.[7].
Straport[Modifega | modifica 'l sorgent]
El piazzal a l'è servii da la stazion de la metropolitana milanes cont el nom istess, vona di pussee grand e affollaa de tota la red, si come a l'è pont d'inconter de la linia M1, la rossa, e M2, la verda.
El Piazzal l'è, olter, el capp-linia di lign de corier urban 39, 55, 56 e i lign di filobus circolar 90/91 ghe passen arent, insula Piazza Argentina.
Not e alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Mauro Colombo. La visita dell'imperatore Francesco Giuseppe nel 1857
- ↑ 2,0 2,1 Fondazione ISEC - cronologia dell'insurrezione a Milano 24-30 aprile 1945
- ↑ Vincenzo Costa L'ultimo federale, il Mulino 1999, p. 107
- ↑ Giorgio Pisanò, Storia della guerra civile in Italia, cfr. fotografie alle pp. 1586 e 1587
- ↑ Ibidem, p. 1606
- ↑ Fra i molt testimon, a l'era present anca el giornalista Indro Montanelli.
- ↑ Modell:Cita liber


text:
Miragg
El miràgg l’è on fenòmen òttich che per lù i oggètt i paren deformàa oppur ind on posizion divèrsa de quèlla indo’a hinn ind la realtà. Quèst el succéd perché l’indes de rifrazion de l’aria el dipend de la soa densità, donca i ragg sberlusent emìss di còrp terrèster hinn obbligàa a ‘ndà drèe a on tragìtt piegàa su o piegàa giò se la densità de l’aria l’è nò l’istèssa in cors tragìtt medèmm. Quèst el succed per el fenòmen de la rifrazion, o ben el cambi de direzion fàa de la lus quand che la lus l’intravèrsa di mèzz de densità divèrsa.[1]
Miràgg inferior[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand che sora on terrén de pianura gh’è on strat sottìl de aria molto pussée calda e donca manc densa del strat subit de sora, i ragg de la lus ghe vann adrée a on tragitt incavàa gabband l’osservador perchè che i oggèt paren pussée bass o anca addirittura voltàa in giò. I situazion meteorològich che favorissen el miràgg inferior hinn quaèj d’estàa che ‘l cièl l’è serén in su superfici asfaltàa che rifletten e surbissen pòch el calor.[1]
Miràgg superior[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand che sora on terrén de pianura a gh’è on strat sottil de aria molto pussée frèggia e donca pussée densa rispètt al strat subit de sora, i ragg de lus gh’hànn de andàgh adrée a on tragìtt bombée gabband l’osservador perché i oggètt paren pussée alt e pòden vegnì visìbel anca de la de l’orizzont. I situazion meteorològich che favorisse el miragg superior hinn i inversadur tèrmich.[1]
Vision de la fata Morgana[Modifega | modifica 'l sorgent]
Quand che gh’è di situazion tèrmich irregolà e che cambien, i oggètt paren deformàa e sutten a cambià.[1]
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Mario Giuliacci (2010). Manuale di meteorologia (in italian). Alpha Test, 65-67. ISBN 88-483-1168-7.


text:
Paragraph
Header 1
Header 2
Header 3
Paragraph
Hyperlink
Paragraph
Lorem ipsum dolor sit amet, test link adipiscing elit. Nullam dignissim convallis est. Quisque aliquam. Donec faucibus. Nunc iaculis suscipit dui. Nam sit amet sem. Aliquam libero nisi, imperdiet at, tincidunt nec, gravida vehicula, nisl. Praesent mattis, massa quis luctus fermentum, turpis mi volutpat justo, eu volutpat enim diam eget metus. Maecenas ornare tortor. Donec sed tellus eget sapien fringilla nonummy. Mauris a ante. Suspendisse quam sem, consequat at, commodo vitae, feugiat in, nunc. Morbi imperdiet augue quis tellus.
Lorem ipsum dolor sit amet, emphasis consectetuer adipiscing elit. Nullam dignissim convallis est. Quisque aliquam. Donec faucibus. Nunc iaculis suscipit dui. Nam sit amet sem. Aliquam libero nisi, imperdiet at, tincidunt nec, gravida vehicula, nisl. Praesent mattis, massa quis luctus fermentum, turpis mi volutpat justo, eu volutpat enim diam eget metus. Maecenas ornare tortor. Donec sed tellus eget sapien fringilla nonummy. Mauris a ante. Suspendisse quam sem, consequat at, commodo vitae, feugiat in, nunc. Morbi imperdiet augue quis tellus.
Button primary   Button default

Geboorte en trouwkaarten
Label   Label               Label               Label
Lorem ipsum dolor sit amet, test link adipiscing elit. Nullam dignissim convallis est. Quisque aliquam. Donec faucibus. Nunc iaculis suscipit dui. Nam sit amet sem. Aliquam libero nisi, imperdiet at, tincidunt nec, gravida vehicula, nisl. Praesent mattis, massa quis luctus fermentum, turpis mi volutpat justo, eu volutpat enim diam eget metus.
Lorem ipsum dolor sit amet, test link adipiscing elit. Nullam dignissim convallis est. Quisque aliquam. Donec faucibus. Nunc iaculis suscipit dui.
Lorem ipsum dolor sit amet, test link adipiscing elit. Nullam dignissim convallis est. Quisque aliquam. Donec faucibus. Nunc iaculis suscipit dui. Nam sit amet sem. Aliquam libero nisi, imperdiet at, tincidunt nec, gravida vehicula, nisl.
H3 titel   Lorem ipsum dolor sit amet, test link adipiscing elit. Nullam dignissim convallis est. Quisque aliquam. Donec faucibus. Nunc iaculis suscipit dui. Nam sit amet sem. Aliquam libero nisi, imperdiet at, tincidunt nec, gravida vehicula, nisl. Praesent mattis, massa quis luctus fermentum, turpis mi volutpat justo, eu volutpat enim diam eget metus.       Button                 H3 titel   Lorem ipsum dolor sit amet, test link adipiscing elit. Nullam dignissim convallis est. Quisque aliquam. Donec faucibus. Nunc iaculis suscipit dui.       Button                 H3 titel   Lorem ipsum dolor sit amet, test link adipiscing elit. Nullam dignissim convallis est. Quisque aliquam. Donec faucibus. Nunc iaculis suscipit dui. Nam sit amet sem. Aliquam libero nisi, imperdiet at, tincidunt nec, gravida vehicula, nisl.       Button


text:
Era de giazz
On' Era de Giazz a l' è on' età invernel, donca on moment paleoclimatich frecc e geologich de la Terra. In chel moment che ona part del mond a l'è giazzaa del toeut.
Ere de giazz in de la storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
A gh’hinn staa come minim cinch ere de giazz in de la storia de la Terra, ma dumà quater hinn principal. L’era de giazz pussee veggia, al se cre che la gh’ha avuu loeugh in tra i 2,7 e 2,3 miliard de ann adree, in del prinsipe del Proterozoich.
- L’era de giazz pussee veggia, come la dis on burlomm de document, sedeno, a l’è datada in tra i 800 e i 600 milon de ann adree (Età del Cryogeniano). Al par che a l’è stada l’ era de giazz pussee importanta de l’ ultim miliard de ann. Multomm de storich i disen che in chel moment lì l’aqua del mar s’è giazzada adiritura arent a l’ Equator, in viaa a trasformà la Terra in ona baa de nev.
- Ona serie de glaciazion minor gh’hinn staa in tra i 460 e i 430 milion de ann adree (in la part final de l’Ordovician).
- In tra i 350 e i 260 milion de ann adree, al gh’è staa anca on cospet di calott polar, in l'era del Carbonifero/Permiano.
- L’era de giazz de adess, a l’è tacada 40 miliun de ann adree, cont el cress de la calota giazzal in su l’ Antartich, ma a l’è deventada pussee granda in del Pleistocene, poeu soeu poeu giò 3 milion de ann adree, cont l’ espansion de la calotta giazzal in l'emisfer boreal. Da alora, a gh’hinn stat di moment fregg di 40.000 e 100.000 agn, e i calott hinn dvenetaa pussee grand ciclicament. L’ultima era giazzal, ciamada de “Wurm”, l’è finida poeu soeu poeu gio 10.000 ann adre, anca se al se ciama “Era de giaz picinina” el clima frecc che ha ciapaa l’ Europa.


text:
Scolaras e scolars da l'idiom surmiran en l'emprim e segund stgalim pon uss emprender tenor il Plan d'instrucziun 21 dal Grischun. Per ils stgalims suandants n'èn ils meds anc betg pronts. Quels «duain cumparair dad onn da scola ad onn da scola», scriva l'Uffizi per la scola populara ed il sport.
Supplementarmain è da nov era disponibla ina grammatica da scola dal Surmiran. Ils meds èn cun quai pronts per il cumenzament da l'onn da scola 2022/2023.
Ils novs meds d'instrucziun èn vegnids elavurads da la Scol'auta da pedagogia dal Grischun. Per ils idioms sursilvan, sutsilvan, puter e vallader èn ils meds d'instrucziun gia disponibels per scolaras e scolars. Ils cudeschs da lavur stettian a disposiziun tant en furma stampada, sco er en furma digitala sco e-books. I cumparan cudeschs da scola sco era commentaris per scolastas e scolasts.
Meds d'instrucziun accordads cun il Plan d'instrucziun 21
Il Plan d'instrucziun 21 dal Grischun è vegni introducì a partir da l'onn 2017 e metta paisa sin mussar cumpetenzas e betg be savida. Scolars duajan savair applitgar la savida (e betg mo sa regurdar vid quella) suenter la fin da lur scolaziun. L'uffizi scriva era ch'ils meds resguardan las atgnadads regiunalas e culturalas e tematiseschan dumondas actualas dal mund.


text:
In discurs persunal cun la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair duess sclerir la situaziun, uschia la posiziun da la regenza. Il termin per la sesida cuminaivla tranter ils capos engiadinais ed il cusseglier guvernativ ha lieu la fin da schaner.
Pretendì resposta dal chantun
Il president da la Regiun Engiadina Bassa Val Müstair e capo da Valsot, Victor Peer, aveva pretendì ina resposta dal chantun pertge ch'els n'hajan betg surdà lavurs publicas en Engiadina Bassa durant l'onn 2018. Tenor retschertgas sa tracti d'in donn economic da radund 10 milliuns francs.
RR novitads 06:00


text:
La saida arriva oriundamain da la China e furmava ina martganzia ordvart custaivla che vegniva exportada sur la Via da saida. Las rasulaunas s’impoppan en la saida ch’ellas produceschan cun agid da glondas spezialas. En tut sa stortiglia il fil radund 300 000 giadas enturn la rasulauna. La saida vegn gudagnada cun derullar il cocon. Per obtegnair 250 grams fil dovri radund 3000 cocons. La saida vegn alura elavurada a tailas custaivlas sco chiffon, satin e taft. Taisser fil da saida è ina lavur ordvart pretensiusa. Il fil da saida rumpa numnadamain tgunsch e nufs na sa laschan strusch zuppentar.
(Foto: PD via Wikimedia Commons)


text:
Divers AuturAs
Andri Peer e ses temp en documents audiovisuals istorics CD e DVD
Vallader
Ediziun procurada dad Annetta Ganzoni, 2008, numer d’empustaziun 19471982
Intervistas, recitaziuns da poesias, gieus radiofonics e critica litterara (1947-1982) or dals archivs da RTR. Las emissiuns sin DC: quatter poesias dad Andri Peer, la mort aint il glatsch, confessur cunter veglia Las emissiuns sin DVD: purtrets d’autur en televisiun, recitaziuns da poesias, gieus radiofonics, preschentaziuns e critica litterara.


text:
Ascolta “La curséta – di Davide Re” su Spreaker.
L’era la primavera dul véent. La gent che la parla temé nómm la gh’aveva giamò capì: un ànn bisestìl cunt ul nómm ch’al bufa al sarìa stà sfortunà. Infatti dul més de Febràr l’è sciupàda ona epidemia d’un brüt màl in giir per tucc’ ul mund, e i lumbard l’hann ciapàda in piena facia.
L’era ona spés da brüta févra, che la faséva murìi i pusée vécc’, i tìsic e quei fumaduur esageràa ch’in gh’hann i pulmon négar e pién de séner. Se t’el disét inscìi la par poca roba ma, a cuntài, a inn stà bufà via in tànt nèla primavera dul véent. Ul guvèrn, che sul princìpi al gh’aveva capì nagót, dul més da Marz l’ha seráa tucc’ i cancèi di scòi, di fabrìc ch’eran mia necesàri, di negozi, e l’ha ordinà a tucc’ de quètass in cà. Istess d’ona guèra, se diséva.
Própi in vün da quei prim dì de quarantena, ul Renato l’era in cà da par lù. L’era in pée, cunt i man incrusàa adré dul cù, e cunt la destra al fasea penzulà un giurnàl. Al vardàva fœ de la finèstra, e tucc’ i volt che al vedéva i só occ’ riflèss sul véder, al barbótava bastém mèzz ruminàa.
De tucc’ i disgrazi ch’al gh’aveva legiù in sul giurnàl, cunt la cunta di mort e di malàa, i dànn a l’industria e a l’economia, i preocupaziùn par i ospidài, ghe n’era ona che la ga nàva mia gió e che la restàva piantada temé ‘n cióod indul só cœr orgogliùus: la polizia, per fa che la gént la vàga mìa in giir a cuntagiàss, l’era de ronda a fermà quei che pirlavan senza rasùn. Ul giornalista al diséva anca che la popolaziùn l’era cuntenta del “provvedimento” e che la s’era “scatenata sul web” contra i “runners”, parché eran lùur a purtà in giir ul “virus”. Insomma, per culpa de quater milanés, semper tacàa ai telefunitt, lù al pudéva mia ná a cuur.
Al pontàva i occ’ drizz in mèzz i ràm dul só scirées, pién da fiuur bianc e ciciutèi temé pop-corn, ma al ga vardàva adré, vers la culinèta dul Muntalègher, cunt i só rubìt e cunt ul só sentée che al tàca rampegà vesìn a cà sua, própi adré de l’osteria che la gh’ha ciapà ul so nómm.
La Betìna, la só miée, l’era amó drée laurà a Varées, in città. Se lé la füdèss stàda in cà, la avrìa podù vèss bóna de fàl ragiunà. Il decreto dul guvèrn, però, l’aveva stabilì che ul servìzi de la inferméra Betìna l’era püsée necesàri all’uspedal cunt i malàa, piutòst che a cà sua a fa stà quiéet quel có matt d’ul so ómm.
Ul Renato, lasà da par lù, al sutàva pensà a tucc’ i volt che l’erà nà de cursa su quèl sentée. L’era ul princìpi da tucc’ i girètt indi bosch che al ga piaséva fà a tuta manèta ogni quài volta ch’al pudéva. Adré de la culìna, dopu vèss nà gió da la china, ul sentée al sa slarga temé un turént indul lagh de la Piana di Vegonno, ul cœr de la Valbossa, ona gran radùra de prà e de camp de furmentùn in mèzz al silénzi e ai bosch. Da lì, te pódet nà indù te vóret: in gh’inn sentée che te menan giò al lagh de Varées, cunt i só pescadur che ciapàn pusée frécc che pés e la so pista di biciclètt che la ga gira in giir; sentée che ta rampégan su fin a Caidà, cunt ul cœr ch’al pica indul pécc’ par la fatica de la gran salida, par l’emoziùn de vidée i murèt de sass e i casòtt di caciadùr che inn drée borlà gió da cent ann, e per la cuncentraziùn da stà atént ai àspis e ai bìss de prà; sentée che vàn a quetàss indul scùur de l’umbrìa dela sémper verd pineda de Bosco Grande, che la slarga i pulmùni cunt ul só udur de giàss; sentée vèrs ul Strona, vèrs l’Ulona…
D’un tràtt, intànt che l’era temé in on alter mund, ul Renato a l’è stà destà dal rumùr de la só stèsa vùus. “In saràn dusént pass”. La bóca la séra verdù da par lé temé la vàlvula de ona pentola a pressiùn e la gh’aveva lasà vegnì fœ i pensée che – se no – l’avrìan fà sciupà. L’era mia bón de contrulàss. Ul só có nàva da par lù. Al pensàva ai diviéet, ai cuntroll, ai pulótt e al rivàva semper a la stèsa conclusiòn: al gh’aveva dumà da rivà al sentée, dopu al sarià stà impusìbil vèss catà. Un àtim dopu al gh’aveva giamò sù i scarpètt de cursa e i braghètt curti.
Intànt ch’al nàva su per ul Muntalègher, ul Renato pensava che l’era stà propi ona bèla dicisiùn quèla de a nà a cuur. In giir par quèi boschi gh’era mai nissùn, nànca quand ch’al sa pudéva nà in giir liberamént. L’era propi impusìbil vèss cuntagià in quèl desèrt de ràm e de fœi. Al faséva mìa mal a nissùn, e nissùn se sarìa nanca corgiù che l’era in giir.
L’era cuntént, l’era cunvìnt, ma l’era mia tranquìl. De sòlit, i girètt indi bosch eran i só mumént de paas, quiéet e luntàn da la gént e di pensée. Incœ l’era mia istéss. Al gh’aveva la sensaziùn de vèss vardà malamént d’on quaivùn, de vèss spià e seguì temé on spallun de Montviasch o un caciadùr de sfroos.
L’ha cumencià a calmàss un zic quand ul sentée l’ha tacà a nà gió. Adès che i gambi eran cald, che ul fiàa l’era spezzà, che ul mutur l’era pizz, al pensava ch’al pudéva incuntrà anca l’esercito, che tàant a lù – “denter quèi bosch” – a pudèva catàl nissùn. Al cugnoséva tucc’ i sentée, i stradìt di cacciadur che scàpan fœ di sentée e i tracc’ di animài che scàpan via di stradìt di cacciadur. Pensava che ul só còrp – pée, garùni, gambi, sang’ e pulmuni – l’era vegnù grand intànt ch’al sa adatàva a quèla tèra piena de sàss, senza pianùra e senza cumpagnìa. Tant per cambià, insomma, ul prèzz de la calma l’è stà pagà cunt la munéda de l’ umiltà. Al gh’a pareva quasi de vèss un fuggitivo temé Rambo.
Rivà vesìn a Vegonno, gh’era quaicoss de mìa nurmàl. Intànt ch’al vardàva la radùra sóta da lù, in mèzz ai róver e ai castagn, al s’era corgiù che ul Monterosa l’era semper al só post, tra la tèra e i nìul, ma ‘ndi camp gh’era nanca un tratùr, nanca un contadìn, nanca ona vàca. Brùt ségn.
Ul sentée ch’al mena gió a la Piana al végn fœ dul bosch in discesa, e prìm de rivà a tacàss a la strada pusée larga al traversa per centcinquanta métar un prà. Propi quand ul Renato l’era in mèzz a quel prà, cunt un gran pulveròn l’è rivàa una panda di carabiniéer e la s’è fermàda in fund al sentée. Lù, pién de stremìzi, al s’è impiantà sul pòst temé ona legura. Dù carabiniéer, vün gràss e vün màgher, eran vegnù fœ de la machina, e s’eran metù drée a vusàagh de nà da lùur.
“Végn chì, disgrasià! T’el sét no ch’al sa pœ mìa nà a spàss? Adès te càtet una bèla contraveziùn!”
E lù: “ Ma cusée ch’a gh’hó fà de màl? A som semper stà ‘ndul bosch! A g’ho nanca incuntrà nisùn!”
“Ecco, bravo! Ma a numm ga interèsa no! Tàs e végn chi a catà la tó multa. E dopu ta faràn anca un prucèss.”
Intànt ch’inn parlàvan, i dù in divisa se fasevàn visìn, dasi dasi. Parevàn fiurèi che giùgan a ciapà ona galina. Quand inn rivà a véent metar, ul Renato l’ha tacà a caminà indrée. Lùur in fasévan on pàss, e lù al faséva on pàss; lùur na fasévan dù e lù na faséva dù. Gh’era mìa temp par pensà.
D’un tràtt, ul Renato al s’è corgiù che ul carabiniéer pusé giùin al gh’aveva adòss un pàr da scarpètt temé i só, da curidùr da sentée. Al gh’è scapà da rìid.
“Deh pulòtt – al gh’ha dì – te pensarét mia de cùuram adrée? Mi indul bosch a cùri temé un lùf, ma rampéghi temé ona cavra, me quèti temé ona lusèrta e cambi pèl ‘mé ona bìsa. Te me càtet pü!”
Al gh’aveva nanca finì de parlà ch’al era giamò sparì in mèzz ai fœi giùin de la primavera, sul sentée rìpid e pién da sàss. L’ùltim ricóord ch’al gh’aveva in méent, intànt ch’al curéva e rampegàva, l’era quèl dul carabiniéer-curidùr ch’al partìva a cùuragh adré. Adès gh’era da divertìss.
La sìra, quand l’ha sunàa ul telefono, la Betìna la gh’aveva giamò perdù ul cont di rosàri che l’era drée dì. Quand che l’era turnada a cà, la gh’avéva vist che al gh’era mìa ul só omm, che in gh’eran nanca i só scarpètt e la gh’avéva capì tusscoss.
La curnèta dul telefono la pesava dés chili.
“Pronto?”
“Carabinieri”
Ul só omm l’era nà a cùur de sfroos, quarantena sì o quarantena no, e l’era stà catà d’ona pattuglia. L’era scapà indul bosch, ma dopu vèss stà cercà anca cunt i càn l’era stà truàa quand che l’era giamò scuur, bell’e ciocch dénter un casòtt da caccia. L’era sóta a ona cuèrta de lanàscia ch’al ronfàva temé ‘n cinghiàl. Quand l’han purtà via al sa recurdàva nanca se l’era drée fa.
Intànt che la caminàva al ciàr di lampiùni in direziùn de la casèrma, la Betìna la ripasàva la solita tiritéra. “Par piasée sciùr maresciàll, ga vœr pazienza” – “A savì ul me omm temé l’è fà” – “ Al cumbina semper di gràn marturàa” – “L’è l’ùltima volta, v’al giuri”. La caminàva, la ripàsava e la pensàva che l’era propi stùfa di tucc’ i preoccupaziùn e tucc’ i dispiasée che la ga dàva quèl mona dul só omm.
[Foto di Davide Re]


text:
Il biro da cussegliaziun Infras furnescha a l'Uffizi federal da traffic la basa per in rapport da la planisaziun dal territori che vegn publitgà ils 13 da december 1993. En il center stattan per ina giada regiuns che n'èn betg pertutgadas directamain da la NVTA: il Grischun e la Svizra centrala (Sviz, Lucerna, Zug). Il rapport s'occupa - sco blers auters - da las consequenzas dal trassé per il «sistem territorial» da la Svizra e tematisescha aspects da la politica regiunala, economica e turistica.
« AlpTransit influenzescha la structura dal territori. »Infras SA, Project preliminar AlpTransit, basa per il rapport da la planisaziun dal territori, aspects ordaifer il perimeter dal traject nov, p. 1, 13-12-1993


text:
Saint Paul
Saint Paul (a s lèś /ˌseɪnt ˈpɔːl/ in ingléś da spés scurtâ in St. Paul) l'è na sità dal nòrd di Stat Unî, capitàł dal Minneśòta e secónd sèntar più impurtànt dal stat dòp Minneapolis. La ciàpa 'l sò nóm in unōr ad San Pàvel e l'è divìśa in darsèt quartēr.
La mùcia sù tarśènt-mila abitànt a 'l incìrca e la s cata in dla cuntèa 'd Ramsey a 'l incróś di fiùm Missisìpi e Minneśòta. Al sò clima 'l è cuntinentàł.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su l'indùstria chìmiga (Ecolab) e su qvéla dal màchini (Ford). A livèl pulìtic l'è na sità 'd sinìstra tant che tut i quàtar distrét dal senàt e i òt dla cambra i èṅ cuntrulâ p'r i demucràtic.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 la sò gint la s divìd fra 'n 60,1% ad biànc, un 15,7% ad négar, un 9,6% 'd ispànig e 'n 15,0% 'd aśiàtic. Al sò sìndig, da 'l 2006, 'l è Chris Coleman dal partî demucràtic-cuntadèṅ-laburìsta dal Minneśòta.
Saint Paul l'è na sità śmèla 'd Mòdna da 'l 1989.
Persunàǵ ligâ a Saint Paul
- George Papandreou, pulìtig, èx prim minìstar dla Grécia
- Chad Smith, baterìsta di Red Hot Chili Peppers
- Charles M. Schulz, diśegnadōr ad fumét


text:
Abram
Les religiuns abramitiches á la figöra de Abram (por ebraich "Abraham" אַבְרָהָם) te süa storia sacra. Le conzet de religiuns abramitiches é gnü porté ite tles ultimes desënes d’agn [1] sciöche na definiziun alternativa a “religiuns monoteistes” por le cristianejim, le iudaism y l’Islam.
Abram é n patriarch dl iudaism, dl cristianejim y dl islam. Aladô de süa storia, che é cuntada tla Bibia tl Liber dla Genesi y vëgn ince dant tl Coran ti á Dî baié y ti á dit da lascé süa patria y da jí tla tera che al ti ess mostré. Chël Bel Dî ti fej a Abram trëi impormetödes:
• na gran descendënza
• la benedisciun tres al de düc i popui dla tera
• na tera por süa descendënza
Notes[mudé | muda l codesc]
- ↑ Guy G. Stroumsa, "From Abraham’s Religion to the Abrahamic Religions", Historia Religionum, 3, 2011, pp. 11-22.


text:
Notschtrom
Il dieschavel Top Pop Rumantsch preschenta puspè ina premiera, el dat la vusch ad ina gruppa che chanta normalmain en dialect tudestg. Ils Notschtrom da Cuira fan la «Proxima damonda». La gruppa è naschida l'onn 2005 or dals rests da la band Strike. Da la partida èn la chantanta Daniela «Candy» Candinas, il ghitarrist Marco «Jollo» Tscholl, il tastadur Flavian «Flavi» Gieriet, il bassist Aris «Dögi» Dogas ed il batterist Mario «Stick» Melcher. Il schaner 2006 han ils Notschtrom publitgà lur emprim album «Schära, Schtai, Papier», sortì sin il label da la firma K-tel. Dapli infurmaziuns sin www.notschtrom.ch.
Realisaziun
Cumposiziun: Marco Tscholl, Flavian Gieriet
Text: Daniela Candinas, Benedetto Vigne
Producziun: Manfred Zazzi, Notschtrom
Text da la chanzun: Proxima damonda
proxima damonda: tgi eis ti
e tgei la vita mintga gi?
proxima damonda: sas ti tgei
quei che fa che ti resentas tei
quei che muossa l'olma a ti?
e sche ti rispundas
la verdad ei quei che ti sentas
neu e crei a ti
tut la verdad en tei
proxima damonda: ei l'amur
caussa da mintgin e da mintgina?
proxima damonda: tgei colur
han tes siemis oz sut la glina
e pertgei ein tons buc perina?
e sche ti rispundas
la verdad ei quei che ti sentas
neu e crei a ti
spira verdad en tei


text:
L'aur è stà oz uschè char sco il davos avant sis onns. Ina unza fina dad aur - che paisa radund 31 grams, ha custà dapli che 1'500 dollars. Quai è uschè bler sco la davosa giada la primavaira 2013. Sco raschun principala, per l'augment dal pretsch da l'aur, vala il conflict commerzial tranter ils Stadis Unids e la China.
Dentant er ils tschains bass giogan probabel ina rolla. L'institut d'emissiun american Fed ha sbassà la fin da fanadur per l'emprima giada dapi 10 onns ils tschains directivs. Quels pudessan tenor la banca schizunt anc ina giada vegnir sbassads. Pervia ch'il aur na porta nagin tschains, vegn il metal prezius pli attractivs per investurs. Tenor experts vulan ils investurs era pli e pli savens uschenumnadas «valurs segiras» - tranter quellas tutga l'aur.
RR novitads 20:00


text:
Reconuschientscha vocala, correctura automatica e copy-and-paste: Novas tecnicas da scriver conquistan noss mintgadi. Il scriver sa mida dapi 150 onns adina pli svelt: da la plima sur la maschina da scriver fin a la renconuschientscha vocala ed a l'intelligenza artifiziala.
von
von
Surpiglian maschinas il scriver creativ? Dapi circa in decenni emprendan ils algoritmus adina dapli novs pensums. Els ordineschan, selecziuneschan, communitgeschan – e scrivan. Grondas bancas da datas evalueschan els en moda supersvelta. Dumondas cumplexas respundan els precisamain. Quests algoritmus han l'abilitad d'emprender e vegnan vendids sco «intelligenza artifiziala». Èn els però er abels da scriver litteratura?
En l'exposiziun «Scriver» dat ina intelligenza artifiziala respostas. Ella ha legì enormamain blers texts da Robert Walser e dad Emmy Hennings. Ed ha mussà a sasezza da scriver sco quels dus. En l'exposiziun pon las visitadras ed ils visitaders definir in tema. L'intelligenza artifiziala respunda cun in text en il stil da Walser u da Hennings. Quant bain che quai gartegia, decida la visitadra u il visitader:
Fotografia: Carl Seelig, 1942.
© Keystone SDA / Robert Walser-Stiftung Bern
Chalimar ed utensils (1726). Relasch Peider Lansel, Archiv svizzer da litteratura, Biblioteca naziunala svizra (Fotografia: BN, Simon Schmid)
Intelligenzas artifizialas che scrivan litteratura? Quai pon esser siemis. Durant ils ultims onns è il scriver sa midà fermamain: risplis electronics per il tablet, la funcziun da dictar sin il smartphone u ils chatbots preprogrammads sa chapeschan oz en noss mintgadi. La transfurmaziun digitala ha accelerà questa midada.
Gia durant ils 150 onns precedents è il scriver però adina puspè sa midà. In sguard en l'Archiv svizzer da litteratura mussa, co che la mecanisaziun e l'automaziun dal scriver èn vegnidas pratitgadas e propagadas dapi l'industrialisaziun. Perditga da quai dattan divers instruments da scriver d'auturas ed auturs, uschia er lur confruntaziun litterara cun lur squitschaders a guglias u cun lur chalimars.
Ils novs instruments da scriver pretendan novas rutinas da lavur. Per exempel il dictat: Er qua han programs digitals surpiglià la lavur. Els reconuschan la lingua discurrida e l'elavuran automaticamain en in text. Quant precis che questa tecnologia lavura actualmain, pon las visitadras ed ils visitaders testar en l'exposiziun. Ellas ed els scrivan cuminaivlamain in text cun agid d'ina software da reconuschientscha vocala. Sche questa dira emprova gartegia, sa mussa en il text survart.
Sch'in visitader scriva vinavant vi dal text da sia antecessura, fa quai endament las metodas da scriver dadaisticas sco il Cadavre Exquis. En la collavuraziun duai sa sviluppar insatge nov, insatge nunprevisiblamain creativ. Il dictar ha er ina vart fitg convenziunala. Betg mo en scola, mabain er tar auturs. Durant il 20avel tschientaner dictava l'autur masculin savens a sia secretaria feminina. Ina situaziun da scriver, en la quala ils stereotips usitads da pussanza e da schlattaina vegnivan reproducids. Friedrich Dürrenmatt ha persiflà quests stereotips en sia atgna moda e maniera: En ses fragment «La secretaria» tippescha l'impiegada durant la notg da nov ils sbozs dubius da ses schef scrivent e sa prenda la libertad da far londeror litteratura acceptabla.
Carl Spitteler, Diari stenografic (1867/68). Relasch Carl Spitteler, Archiv svizzer da litteratura, Biblioteca naziunala svizra (Foto: BN, Marco Stalder)
Il scriver giu vegn insumma sutvalità. Rescriver in manuscrit en scrittira da maschina po per exempel esser in grond art. Quai po esser uschia pervia da la realisaziun speziala da la scrittira a maun, sco tar ils micrograms da Robert Walser. U pervia d'ina scrittira nunenconuschenta, sco en il cas dal titular svizzer dal Premi Nobel da litteratura Carl Spitteler. Carl Spitteler stueva transcriver sez las notizias stenograficas da ses diari, per che ses biograf designà Jonas Fränkel las possia insumma leger.
Ozendi funcziuna er la reconuschientscha dals bustabs adina pli savens en moda digitala. Entant che mo anc paucas persunas san leger la «scrittira tudestga», datti en il fratemp programs che renconuschan automaticamain questa scrittira ch'era fitg derasada durant il 19avel tschientaner. Co che quai funcziuna, declera il professer Tobias Hodel en il video.
Karl Gerstner, sbozs per la «Gerstner Original».
Archiv Karl Gerstner, Collecziun grafica, Biblioteca naziunala svizra (Foto: BN, Simon Schmid)
Ina scrittira ha adina er ina grafica. Tge effect ch'in text ha, dependa er da la parita dals bustabs. Correspundentamain s'occupa in'atgna scienza da la creaziun da scrittiras. En quel reguard ha la Svizra ina reputaziun excellenta.
Tar las tipografas ed ils tipografs svizzers da renum internaziunal tutga er Karl Gerstner. Quant precis che Gerstner procediva cun crear ina scrittira e quant exact ch'el glimava vi da mintga furma dals bustabs, resorta da ses archiv che vegn tegnì en salv en la Collecziun grafica da la Biblioteca naziunala. Gerstner fascheva chapaivel, che scriver saja adina er ina dumonda dal design.
Aglaja Veteranyi, vestgì da spusa cun inscripziuns (2001). Relasch Aglaja Veteranyi, Archiv svizzer da litteratura, Biblioteca naziunala svizra (Foto: BN, Simon Schmid)
Tgi che scriva cumpona cun patratgs ina grafica. Igl è central, co ch'i vegn scrit. Trenads autramain na ston betg mo ils mauns vegnir – ch'ins scrivia cun ina plima d'auca, cun ina maschina da scriver u cun in smartphone – er ils patratgs ston currer en in auter ritmus. «Er noss material da scriver lavura vi da noss patratgs», ha Friedrich Nietzsche nudà correspundentamain.
Numerusas auturas ed auturs han scrit davart la collavuraziun da lur utensils da scriver a lur ovras: Blaise Cendrars ha ludà la musicalitad da sia Remington («Ma machine bat en cadence / Elle sonne au bout de chaque ligne»), Hermann Burger ha agiuntà en ses roman «Lokalbericht» – en vista al protagonist, las «beide nigelnagelneuen, meinetwegen jungfräulichen Schreibmaschinen» – in excurs virtuus davart la concurrenza e l'interacziun da la Hermes eleganta cun la Olivetti sportiva, e Paul Nizon ha sviluppà in'entira metaforica da la creaziun ord la mecanica dal process da scriver cun la maschina: «Bella idea, questa! Metter a pèr il charret da la maschina da scriver cun las vias dals binaris dals patratgs e cun las chargias dals patratgs.» Aglaja Veteranyi ha da l'autra vart scrit ses texts davart maternitad, l'esser figlia e la mort directamain sin in vestgi da nozzas. A chaschun d'ina performance la fin da la stad 2001 ha ella legì ils texts directamain giu da quest vestgi.
Scriver, leger, pensar e sentir vegnan savens en cumpagnia. Quai ch'è scrit è lur fastiz cuminaivel.


text:
Artsakh
L'Artsakh a l'è un Stat a recognossiment limitad sit in la region del Nagorno-Karabakh in tra l'Armenia e l'Azerbaigian e recognossud domà de alter Stat a recognossiment limitad.
L'è vegnud su perché el Nagorno-Karabakh a l'éra un oblast de la RSS Azera a magioranza armena e cont el borlà de l'URSS l'ha deciarad l'independenza e dòpo de 'na guerra l'ha otegnud un independenza de facto. In del 2020 l'Azerbaigian, cont un'oltra guerra, l'ha otegnud el controll de 'na mota de territori che prima l'era in man a l'Artsakh.
RiferimentModifega
Alter progetModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Artsakh
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su Artsakh


text:
Rezzagh
Rezzagh (nom ufizial in italian: Rezzago) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 306 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,9 km² e ona densità de 78 ab./km².
El comun el se troeuva in del Triangol Larian, in la Vallassina e l'è tacaa ai cumün de Ass, Caj, Caslin.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Rezzagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Chésopelloz
Chésopelloz a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.67 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 120 abitant.
El cumün de Chésopelloz al se tröva a una altitüden de 620 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Autafond, Avry, Belfaux, Corminboeuf, Noréaz, Ponthaux.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Chésopelloz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Il Böögg ha duvrà in pau pli ditg quest onn fin ch'el è explodì. 17 minutas e 44 secundas – quai vul dir che la proxima stad na vegn betg ad esser propi ina bella.
Pli svelt e meglier che la stad daventa, quai almain tenor la prognosa dal Böögg. Tut quai ch'è sut 5 minutas munta tenor la tradiziun ina stad chauda e sulegliva. Tar in temp sur 15 minutas spetga ina stad bletscha cun naiv.
Temp dals ultims onns
- 2018 – 20 min. 31 sec.
- 2017 – 9 min. 56 sec.
- 2016 – 43 min. 34 sec.
- 2015 –20 min. 39 sec.
RR novitads 20:00


text:
Ina decisiun uschè stretga tar ina fusiun da vischnancas n'hai anc mai dà en il chantun Grischun. Ursin Fetz ch'è expert per fusiuns tar la Scola auta spezialisada dal Grischun, sco era Thomas Kollegger che maina l'Uffizi da vischnancas èn persvadids che la fusiun da Cuira cun Haldenstein vegn a capitar cun in tschert quità, ma che quella vegn segir a gartegiar.
Il resultat munta ch'ins vegn a dar bun quità da la nova vischnanca fusiunada ed ins vegn a resguardar pli fitg ils basegns da Haldenstein
Ussa ston puspè tuts tegnair ensemen e guardar enavant. L'idea da sa rimnar a Haldenstein suenter la proxima radunanza ad ina pitschna festa è buna. Uschia funcziuna democrazia.
Il davos pled ha Cuira
Il resultat da Haldenstein saja stretg, ma tuttina saja la decisiun ussa fatga. Sche Cuira vul era fusiunar cun Haldenstein u betg è anc avert. Il suveran da Cuira prenda la decisiun a l'urna ils 9 da favrer.
RTR actualitad 17:20


text:
Cun la Microlotta sin visita
En il «Vitget da cant», amez Falera sa preschenta la chasa da medias rumantscha cun la Microlotta, l’auto che porta RTR a diversas occurrenzas en las regiuns.
La Microlotta porscha a grond e pitschen ina survista multifara da la lavur quotidiana da RTR che cumpiglia radio, televisiun, online ed er las medias socialas. Era la musica ha ina gronda impurtanza tar RTR. Perquai pon tut las visitadras e tut ils visitaders sa participar al «hits-quiz», engiavinar in dals hits tar RTR e gudagnar.
La festa da chant sin undas rumantschas
Cura che noss chor chantan gizza RTR egls ed ureglias. RTR registrescha tut las producziuns da festa ed emetta quellas en l'emissiun «Noss chors», ils 13/20 e 27-06-2017, a las 19:00. Il concert d’avertura è d`udir en il «Artg musical» dals 18-06-2017, a las 14:00. Plinavant filmescha RTR mintga chor durant sia producziun da festa e mussa il video sin www.rtr.ch


text:
Co eis ei stau?
Tiu meini ei impurtonts per nus!
- sbagl, il questiunari ei vegnius serraus
i-konf:
sviluppar purschidas da formaziun ecclesiasticas per affons e giuvenils basond sin resuns qualificai
i-conf possibiltescha ina sperta e nuncumplicada autoevaluaziun dallas purschidas da formaziun ecclesiasticas per affons e giuvenils entras diever da questiunaris. Ils resultats restan anonims e vegnan evaluai a moda statistica e grafica. Il diever ei gratuits.
Login
Vus vuleis evaluar purschidas da formaziun ecclesiasticas per affons e giuvenils?
Cheu saveis Vus arver in conto per nezegiar il tool da resuns per Vossa purschida. Per il cass che Vus leis evaluar in camp da conf cussegliein nus il tool online i-EVAL Freizeiten. Leu anfleis Vus ils questiunaris adattai.registrar


text:
En var la mesadad dals cas èn persunas u famiglias vegnidas sustegnidas finanzialmain. Ed in tschintgavel dals cas ha survegnì in pachet da vestgadira. E per l’emprima giada ha il surdà a 23 scolars e scolaras da l’emprima classa ina tastga da scola.
Tut en tut ha l’organisaziun impundì per l’agid in import da passa 73'000 francs. Quai sajan 10'000 francs dapli che l’onn da gestiun passà, scriva il Succurs d’enviern dal Grischun. Il secretariat da l’organisaziun sa chatta tar l’Uffizi dal servetsch social chantunal e vegn manà da collavuraturs da quel.
RR novitads 17:00


text:
Fénis
Fénis l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 1 808 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 68 km² e 'na densità de 27 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chambave, Champdepraz, Champorcher, Cogne, Nus, Saint-Marcel, Verrayes.
L'atrasiù türìstica piö 'mportànte de Fénis l'è 'l sò castèl, monümènt nasiunàl italià. I crìtich i pènsa che 'l sàpe 'n sìmbol 'ntra i piö reprezentatìf del medioevo de la Val d'Aòsta. La sò fàma l'è duzìda apò a la 'mpnènsa de la custrusiù.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.