text:
Peder Valpreda
El Peder Valpreda, a l'anagrafa taliana Pietro Valpreda, (nassüü a Milan el 22 de Giügn 1933 e murüü semper a Milan el 6 de Lüj 2002) l'è staa un balerin e nuvelista anarchegh nassüü e chersüü int una fameja de uperari de Milan.
Cuntegnüü
"El dudes de Dezember la strag l'è de Staa: 'l Valpreda l'ha faa negot!"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
"El dudes de Dezember la strag l'è de Staa: 'l Valpreda l'ha faa negot!": chesschí 'l ciam de la difesa e di demucrategh milanes e pö talian e urupee. Manifestaziun pupular a sustegn de'l Peder Valpreda vegnen urganizzaa prim a Milan, pö in tüta l'Italia, e infin in tüt' Üropa.
L'acüsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'ciupada la bumba (che l'ha faa 17 mort e 88 ferii) a la banca de la Aghercultüra de piazza Funtana 'l 12 de Dezember del 1969, el Peder Valpreda l'è staa restaa di carabinee sensa nissüna pröa u indizzi, föra de la testimunianza falsa d'un taxista fascista Cornelio Rolandi che l'ha díi de 'vè vedüü 'l Valpreda in Piazza Funtana un quej mignüü inans che l'è s'ciupada la bumba. La testimunianza, pö resültada falsa, l'è stada cüntada sü de'l Peder Valpreda int una intravista a la Televisiun. Chi de suta l'istoria de l'acüsa cunt i parol uriginaj (in Milanes) del Peder Valpreda:
- Int un stil "Sacco & Vanzetti", n'han faa pugiaa tücc lí in riga a un mür int un stanzin de la quistüra, e'l Taxista l'haa puntaa 'l did indes cuntra de mi e l'ha díi: "L'è lü!". El pulòt alura a l'ha svardaa un puu in del fà de ciamagh se l'eva ben segür, e'l Taxista l'ha díi anmò: "Si, sí, l'è lü!" E alura mi, a chel punt lí, huu faa un pass inans e gh'huu dumandaa, ma minga inscí de fagh pagüra nè, ma dumà inscí de vess propi ben segür: "Ma seet propi segür?? Te m'heet vardaa ben in facia???" Alura 'l pulòt la vardaa 'ncamò 'l Taxista e 'l taxista a'l gh'ha díi al pulòt "Eh, sí, l'è lü, l'è propi lü, perchè se l'è minga lü alura chinscí 'l gh'è no!" (quel che l'ha metüü la bumba)
I Giurnaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i dí despö 'l s'ciòp de la bumba, 'l Peder Valpreda l'é staa sbatüü de chí e de lá in sü i pagin di giurnaj indua l'han ciamaa "El Moster de Piazza Funtana"; e un Reporter de la TV l'è riáa fin a esclamà: "Em truaa 'l moster che l'ha metüü la bumba!". Inscí l'è staa trii agn in gatabüja a specià 'l pruzess che in de'l menter l'eva staa menaa sgiò in Bass Italia inscí de "evidà interferens pulitegh". Gh'è vursüü 16 agn inscí de cunclüd che 'l Valpreda l'eva faa propi negot e 32 agn inscí de truà quij che l'even metüda de bun la bumba. Ben 32 agn despö 'l s'ciòp de la bumba l'è staa pruaa che quij che l'even metüda eren staa i fascista, e, che in tüta prubabilidaa i servizzi segret talian gh'even daa na man a urganisà tüsscoss.
El Pinel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anch un olter anarchegh milanes ciamaa Pinin Pinell (Giuseppe Pinelli a l'anagrafa taliana), 'l fundadur del Punt de la Ghisulfa, in quij dí lí l'eva staa menaa in la quistüra de Milan: menter che l'eva tegnüü ilegalment e senza nissüna resun u pröa int i ufizi de la quistüra de Milan, l'è crudaa giò de la fenestra e l'è murüü linscí. El cumissari l'ha cüntaa sü che'l Pinel 'l s'è "tolt la vida deparlü" parchè 'l saeva de vegh la culpa, de vess un moster, ma quij che cugnuseven 'l Pinel l'han semper mantegnüü che 'l Pinel l'è staa cupaa di pulizzaj. Una pröa, un quejcoss l'abia pruaa l'una u l'oltra teuría l'è mai stada truada.


c: text/html

text:
Er per divers auters uffizis èn vegnids confermads ils uffizials vertents. Uschia resta Luzi Stoffel vinavant en la cumissiun da construcziun. Maria Knaus resta presidenta dal cussegl da scola, ensemen cun las cusseglieras da scola Therese Menn, Nicole Soares e Claudia Kunfermann. Qua munta la perioda d’uffizi dal prim d’avrigl 2016 fin ils 31 da mars 2020.
Plinavant ha la radunanza communala da la gievgia saira renvià ina servitut persunala areguard l'ovra electrica cun aua da baiver.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Suenter ina seria da tests da l'uffizi federal dad autos han ils fabricants dad autos para sa decis or da libra voluntad, da clomar enavos 630'000 autos. Ils fabricants vulan adattar in mecanissem che reducescha il process da nettegiar svapurs tar tschertas temperaturas.
Precauziun preventiva en Germania
L’uffizi aveva fatg sin incumbensa dal minister da traffic tudestg Alexander Dobrindt (CSU) ina seria da tests da remesiraziuns tar las svapurs. Ni hajan els chattà autos cun ina software illegala, ni scumandassi la lescha da l’UE dad installar quest mecanissem da nettegiar svapurs.
En la cumissiun dad examinaziun dettia dentant dubis, schebain l’installaziun saja propi necessaria per proteger ils elements da construcziun. Perquai sajan vegnids dumandats ils fabricants, dad adattar il mecanissem.
Daimler aveva gia communitgà, ch’en lur autos vegnia reducì il process da nettegiar las svapurs per proteger il motor, sch’igl è pli fraid che 10 grads.
RR novitads 14:00


text:
Ils davos quatter onns èn vegnids elavurads divers projects en connex cun il studi davart il futur turistic da Valragn. En tut èn vegnids investids passa 300’000 francs. Vi da quels custs è sa participà il chantun e l’agid da Muntogna Svizzer cun var in terz.
La bilantscha dals purtaders da la politica, dal turissem e Parc Beverin è positiva. Uschia è per exempel vegnida fatga ina senda da viandar da Valragn a Sufers, il bigl da Valragn è vegnì inscenà, igl è vegnì elavurà in concept gastronomic regiunal cun il tema aua, igl ha dà in program d’impuls per abitaziuns da vacanzas ed igl èn vegnidas fatgas retschertgas en connex cun l’albiert per gruppas a Spleia. Sin la senda da viandar per lung dal Rain tranter Valragn e Sufers infurmeschan tavlas d’infurmaziun davart temas da l’aua, tranter Medels e Spleia datti infurmaziuns davart il traffic da transit, e tranter Spleia e Sufers vegn infurmà davart l’agricultura.
Nizzegiar turisticamain lai da Sufers
En connex cun il project «Futur turistic Valragn» è vegnì elavurà in studi davart la realisabladad da projects turistics en connex cun il lai da fermada da Sufers. Uschia prevesa quel da far in piogn da lain a la riva dal lai, nua che pestgaders pudessan fittar bartgas. Accessibel duess quai piogn vegnir tras in sutpassadi sut l’autostrada A13. Plinavant pudessi dar ina plazza da giugar ed ina plazza da campar per durmir en tendas en il liber. Il studi prevesa era da far in lai artifizial per ir a far bogn.
Suveran sto decider co vinavant
Sche tut vegniss realisà sco previs en il studi, alura fiss da quintar cun custs da radund 850’000 francs. Anc quest onn vul la radunanza communala da Sufers tractar il tema e guardar quant grond che l’interess per nizzegiar turisticamain il lai è.
RR actualitad 17:00


text:
En il trenament dad glindesdi per la cursa rapida da mesemna a Santa Caterina è Carlo Janka daventà sisavel e meglier Svizzer. Gudagnà il trenament ha il Talian Christof Innerhofer.
Il Norvegiais Aksel Svindall desista da las trais cursas da la cuppa mundiala a Santa Caterina ch'entschaivan il mardi cun in super-G. Suenter la cursa rapida da Val Gardena haja el danovamain gì problems cun il schanugl. El treneschia enstagl cun il velo e speria da vegnir guarì, per uschia avair in «grondius 2017».
Da preschent è Svindall cun 220 puncts sin il settavel rang en il classement general dals skiunz da la FIS. Quai èn anc 14 puncts dapli che Carlo Janka cun 206 puncts. Sin l'emprim plaz è lunsch ordavant l'austriac Marcel Hirscher cun da preschent 633 puncts.
Accident il schaner
A Kitzbühel aveva Svindall stgarpà il schaner il liom cruschà ed il meniscus. Fin tard viaden en la stad n'èsi betg stà cler, schebain el possia insumma cuntinuar cun sia carriera u betg.
RR novitads 14:00


text:
La ETH Turitg, la SBB e l'industria Svizra vulan proseguir communablamain ina finamira: Els vulan promover la mobilitad futuristica. Quai includa cunzunt trens senza manischunz e la mobilitad dad isch tar isch. Sco ch'ils partenaris d'industria han communitgà al WEF a Tavau prevesan els investiziuns da 100 milliuns francs en ils proxims 10 onns per cuntanscher la finamira.
Autos autonoms: pli ecologic e pli segir
Il president da l'ETH Lino Guzella, il schef da la SBB Andreas Meyer, ministra da traffic Doris Leuthard ed experts da l'ETH han lura er preschentà lur ideas durant dal Forum mundial d'economia. Uschia duain per exempel autos autonoms, vul dir autos senza manischunz, remplazzar autos privats. Il sistem funcziunass sumegliant ad in servetsch da taxi local. Il traffic fiss betg mo pli ecologic, mabain er pli segir: Autos autonoms san reagir bler pli spert che umans.
Jau sper che la purschida saja colliada uschè bain ch'ins vegnia betg ina giada sin l'idea da prender l'agen auto sin l'entir traject.
30% dapli trens tras innovaziun
Er la SBB duai profitar d'innovazins. Uschia savessan ins cun la digitalisaziun augmentar il dumber da trens per 30%, uschia Meyer. Las distanzas tranter dus trens pudessan vegnir sminuidas e l'utilisaziun da la rait optimada.
Anc nagin partenaris privats
Partenaris da l'industria privata na datti anc nagins. Leuthard sa mussa dentant optimistica, la fiera mundiala per ina nova furma da mobilitad saja gronda. La ETH hajan in bun resun ed ins chattia uschia ch'ins chattia spert investurs.
Finanziada vegn questa iniziativa dentant sulettamain da la ETH, la SBB e privats. La confederaziun n' investescha tenor SRF betg en l'iniziativa.
RR novitads 10:00


text:
47% avessan ditg Gea u plisost Gea e 47% Na u plitost Na a la lescha da gieus per daners, sch'i fiss vegnì vuschà mez matg. 6% n'èn anc betg sa decidids, uschia la retschertga da la Tamedia. Uschia han ils aderents gudagnà terren dapi la davosa retschertga la fin d'avrigl.
Tar l'iniziativa da daner cumplain sa mussa radund trais emnas avant la votaziun in trend tar in Na. La fin avrigl eran las vuschs anc gulivadas. Il champ dals adversaris è pia creschì: Actualmain mettessan 54% dals votants in Na u plitost in Na en l'urna. La quota dals aderents munta be pli a 39%. 7% n'èn anc betg sa decidids.
Votaziuns federalas 10-06-2018
RR novitads 07:00


text:
Crixus
Crixo o Crisso (latin: Crixus; Gallia – Apulia, 72 A.C.) l'è stò un gladiatur e cundutier gallic e leader da la ribelliun di s'ciavi durant la Tersa guèra servil cun Spartacus, Gannicus, Castus e Oenomaus.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Da urigin gallich (ül sö nom in celtic vòr dì "dai cavéi riss"), l'é diventò s'ciav un quei ann prima da la rivolta dai Romani, ch'han scunfitt gli Allobrogi, esercit in dal qual Crixus al cumbateva. Cum'é tanti sö cumpagn, Crixus al s'é alenò per diventà gladiatur in da la scòla da Capua da pruprietà da Lentulus Batiatus. In di primi scuntri cuntra l'esercit ruman, la sua compagnia da gladiatur celti l'ha cambiò tipulugia da cumbatiment, taccand i parti espost a l'esercit servil, ritegnü cum'é di punt debul. Inisialment l'esercit di scchiavi utenn vari succes, scunfigend l'esercit senatori inviò per fermà la rivòlta. Crixus al sa separa da Spartacus vers la fine da quell'ann; Spartacus infati al vureva arrivà ai terr d'urigin di schiavi in Gallia e in di Balcani, iveci Crixus al vureva sachegià l'Italia dal sud. In da la primavera dal 72 a.C. v'un di 2 consoli inviò a fermà la ribelliun, Lucius Gellius Publicola, al ragiungg Crixus e i sö òmin, ca eran Celti e capi tribù Germanich, sul Munt Gargano in da la regiun da l'Apulia. In da la bataglia Crixus al s'é servì da la fanteria germanica per tentà da decimà i ruman prima da dacc ül via libera ai sö gladiatur d'élite. I sö lutadur germanici in stò sbaraglià e Crixus l'é stà custrett a mett in att una strategia difensiva ca la s'é rivelada inefficass: Crixus l'é stò masö e i sö 30.000 suldà scunfitt. A la manéra dagli aristucratic rumani, Spartacus l'ha unuràà la memòria da l'ex-gladiatur cun di gioch funebri in di quali 300 rumani prigiunier da guera in stò custrett a cumbatt fin a la mort cum'é di gladiatur.
Popularità dopu la Mort[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adatament cinematugrafich e televisiv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Crixus l'è stò interpretà da Jon Ireland in dal 1960 in dal film Spartacus.
- Crixus l'é stò un persunagg dal Jeff Wayne's Musical Version of Spartacus.
- Crixus l'é stò interpretà da Paul Kynman in dal 2004 in dal film Spartacus.
- Crixus l'é stò interpretà da Manu Bennett in di seri TV da la Starz; Spartacus: Blood and Sand, ül prequel Spartacus: Gods of the Arena, ül sequel Spartacus: Vengeance e l'ultima stagiun Spartacus: War of the Damned.


text:
Herbetswil
Herbetswil a l'è un cumün svizzer del distret de Thal. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 555 abitant e una süperfiss de 16.35 km², e al se tröva a una altitüden de 524 meter sura al livel del mar.
El cumün de Herbetswil a l'è tacaa ai cumün de Aedermannsdorf, Balm bei Günsberg, Farnern (BE), Gänsbrunnen, Günsberg, Rumisberg (BE), Seehof (BE), Welschenrohr.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website
- Herbetswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Madiswil
Madiswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 15.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2216 abitant.
El cumün de Madiswil al se tröva a una altitüden de 538 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Auswil, Busswil bei Melchnau, Gondiswil, Lotzwil, Melchnau, Reisiswil, Rütschelen.
Al prim de ginee del 2011 Kleindietwil e Leimiswil hinn staa agregaa al cumün de Madiswil.


text:
Svizra
-
Meglra collavuraziun sin il champ scientific-tecnic cun l'UE
Il Cussegl federal ceda en chaussa dossier per ina cunvegna davart l'access a la fiera da chemicalias cun l'Uniun europeica. Sco quai ch'il cussegl federal communitgescha, laschian ins per il mument crudar el e n’emprovia betg d'entrar en tractativas.
Il mandat era vegnì deliberà avant 5 onns. La cumissiun aveva adina fatg dependentas talas tractativas da dumondas instituziunalas. Ussa vul il Cussegl federal suandar in'autra strategia, enstagl da tractativas ed ina cunvegna. El vul rinforzar la collavuraziun sin il champ scientific-tecnic.
RR novitads 14:00


text:
18 dis avant ch’ils gieus olimpics da stad cumenzan a Rio de Janeiro en la Brasilia è il cader svizzer cumplet. La delegaziun svizra è cun 109 atletas ed atlets uschè gronda sco l’ultima giada il 1996 ad Atlanta (115).
Almain 5 medaglias
Il chef de mission svizzer, Ralph Stöckli, quinta cun 5 medaglias per la Svizra tar ils emprims gieus olimpics da stad sin terren sidamerican. Quai è ina medaglia dapli che quai ch’ils atlets svizzers avevan purtà a chasa tar ils ultims gieus a Londra.
Il glindesdi ha la cumissiun da selecziun da Swiss Olympic nominà anc 20 ulteriurs sportists per Rio de Janeiro, tranter auter ha ella decidì l’equipa da chavaltgar e da l’atletica leva.


text:
Sànga
Sanga (in Italià: Zanica) l'è ü cümü de la pruìnsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la ólta pianüra sö la ria de la Mórla.
El g'ha 'na popolasiù de 8 616 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 14,7 km² e 'na densità de popolasiù de 586 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 7 km de la sità e a 210 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Sà, Caernàch, Cümü Nöf, Grasòbe, Öre, Stezà e Örgnà. Ol teritòre cümünàl de Sànga l'è traersàt fò da la Mórla.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In paìs s'pöl vèt la cà del feracaài o mariscàlf, 'ndóe se dis che la sìes nasìda la màschera bergamàsca del Giupì e la vìla liberty de la famèa Spasciani fàcia sö al presépe del méla e nöf e dai agn '70 palàs cümünàl de Sànga. Fò del paìs in di càp a mèsa stràda tra Sànga e Grasòbe s' tróa la cézina de la Madóna di Cap.
Gh'è nasìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Sanga l'è nasìt ol Felice Moretti, pò dientàt Padre Davide, che l'è stacc ün importànt sunadùr de òrghen e compositùr de müzìca per òrghen.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sànga l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Gallery[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Mudel:Welcome
Benvegnüü/benvegnüda
Ciau, Welcome e benvegnüü/benvegnüda in sü la Wikipedia! Te rengrazium per i tò cuntribüziun. Semm cuntent se te pias el sitt, se te se divertisset a mudificà i vus e se te decidaret de restà e diventà inscì un Wikipedian. Chì gh'è un pu' de pagin che te pudarien jütà:
- I cinch culonn de Wikipedia
- Tutorial
- Cume mudificà una pagina
- Cume scriv una bela vus
- Manüal de stil
Per piasè, firma semper i tò messacc cunt i quater tild ~~~~ che te trövet de suravia de la finestra de mudifica; se te i schiscet, te cumpariran in autumatich el tò nomm e la data. Se te gh'hee bisogn de jütt, varda la pagina di dumand upür dumandigh a un quai ütent che te vedet culegaa.


text:
Digitip – Pli datiers als Campiunadis mundials da skis
- Glindesdi, 6.2.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 6.2.2017, 10:15, RTR
La fevra da skis è arrivada en l'Engiadina - ils Campiunadis mundials da skis alpin han cumenzà a San Murezzan. Per tut tgi che na po betg esser damanaivel al lieu d'acziun datti pussaivladads en il mund digital.
Ils organisaturs dals Campiunadis mundials han tranter auter procurà per in'App che cumpiglia tut las infurmaziuns basegnaivlas. Dasper resultats da cursas e glistas da start chatt'ins er fotografias, videos, agids da s'orientar e schizunt in vocabulari tudestg-rumantsch.


text:
Il president da la Frantscha Emmanuel Macron ha tegnì in pled al WEF. Suenter ses pled en la chasa da congress èsi i vinavant tar in’intervista. Per quella ha il puder stuì vegnir refrestgentà. Quai ha el fatg tar Renata Quinter. Dentant seser giu e giudair ditg n'ha il president betg pudì. Suenter ina minuta è tut stà fatg.
Curt avant che Emmanuel Macron è vegnì, è la tensiun stada gronda.
Il president da la Frantscha saja stà fitg amiaivel ed haja laschà enavos ina bun’impressiun tar Renata Quinter. El haja derasà in’energia che haja prendì en tut la stanza, di ella. Cun il temp s'endisian ins da vesair e smincar tants prominents. E la fin finala sajan quai era mo carstgauns.
RR actualitad 17:00


text:
Svizra
-
UBS è preparà sin bancrut dals Grecs
Per la banca gronda svizra UBS fiss in bancrut da la Grezia in «cas supportabel». Ins fissi preparà sch'il pajais en la crisa na fiss betg pli abel da pajar, ha ditg il president Axel Weber envers la «Neue Zürcher Zeitung». Quests ristgs haja la banca gia daditg sminuì.
Dapli quitads fetschia el però pervi da las consequenzas da la politica da tschains negativs en Svizra. Quai stgaffeschia stimulaziuns falladas per ils spargnaders e las cassas da pensiun, uschia Weber. Ils tschains bass, per part era negativs mainian quels en investiziuns pli ristgadas.
RR novitads 10:00


text:
En la suletta partida da la dumengia han ils da Tavau battì a chasa ils ZSC Lions. Quai gnanc 24 uras suenter la victoria ordaifer cunter Losanna. Suenter ch'ils da Turitg èn ids en avantatg en la 30avla minuta tras in gol da Inti Pestoni, han ils da Tavau mussà ina ferma reacziun. L'attatgader Enzo Corvi ha marcà en la 33avla minuta ed en la 43avla minuta omadus gols per il HCD.
Grazia a questa ulteriura victoria è Tavau vinavant sin buna via da sa qualifitgar per ils playoffs. Il HCD è vinavant sin il tschintgavel plaz da la tabella. Quai cun 72 puncts. A la testa da la tabella è vinavant il SC Berna cun 89 puncts. I suondan Zug e Lugano.
Hockey: Classament liga naziunala A (05-03-2018)
RR novitads 18:00


text:
Co sa cuntegnan gruppas da capricorns? Tgeninas differenzas dat igl tranter animals feminins e masculins? Nua e co creschan orchideas en Val Müstair? Questas eran tranter autras las dumondas ch’ils giuvens e las giuvnas han prova da respunder entras la perscrutaziun champestra.
En 7 gruppas da 2 enfin 4 persunas èn els sa mess vi da lur projects cun agid da scienziads, spievels da champagna e marellas. Hans Schmocker, il responsabel dal project en Val Müstair è stà intgantà da la marveglia e da l'inschign dals perscrutaders-novizs.
I na sa po quasi betg imaginar ch’i dat era oz anc uschè blers giuvenils ch’èn uschia amiaivels e chars.
Tar la scienza tutga era la preschentaziun dals resultats
Quella è stada il venderdi passà en l’auditori dal Parc Naziunal Svizzer a Zernez. Per englais han ils giuvens e las giuvnas descrit lur inscunters cun tavauns, serps e marmottas en ina preschentaziun publica.
Da collavurar cun l’Europa per projects scientifics cun giuvenils saja vegnì pli difficil. Quai ha ditg Karin Suter-Burri, la manadra dal project e vicedirectura da la Fundaziun scienza e giuventetgna, a Zernez envers l’agentura da novitads rumantscha ANR. Tuttina saja vegnì cuntinuà cun il project.
Avrir portas en omaduas direcziuns
La lavur internaziunala cuminaivla resta per Karin Sutter-Bieri ina finamira impurtanta da la Fundaziun scienza e giuventetgna. Ella avra portas en tuttas 2 direcziuns: Dad ina vart organisescha arranschaments sco la «International Wildlife Research Week», nua che giuvenils da l‘Europa survegnan la pussibilità da frequentar in Svizra projects da perscrutaziun.
Da l’autra vart han giuvenils svizzers, che han gudagnà premis da la concurrenza naziunala, la pussibilità da visitar exposiziuns scientificas e concurrenzas en l’ester sco per exempel il «European Contest for Young Scientists».


text:
Il giavisch dals iniziants fiss ch’ins chattass bainspert in lieu adattà uschia ch’ins possia elavurar en in proxim pass in pre-project per ina halla da sport d’enviern en Engiadin’Ota.
Il basegn d’avair ina halla da glatsch en Engiadin’Ota exista gia dapi passa 25 onns. Adina puspè è il tema vegnì stumplà dad ina vischnanca a l’autra, ha declerà Andry Niggli, in dils co-iniziants. Cun surdar l’iniziativa veglian ins ussa far squitsch tar las instanzas responsablas. Tenor Martin Aebli, che presidiescha quest onn tar la Regiun Malögia, na saja la Regiun dentant betg la dretga adressa.
Questa lezia duess surpigliar ina gruppaziun d’interess e betg la Regiun Malögia.
Grond sustegn
Per ils represchentants da la societad «Pro Eishalle Engadin» è dentant cler, ch’il sustegn da la populaziun saja grond. Per inoltrar in’iniziativa avessi numnadamain duvrà be 500 suttascripziuns. L'interess na saja dentant be davart dals commembers dal EHC San Murezzan d'avair bainspert in glatsch cuvernà. Era numerusas autras societads fissan cuntentas d’avair ina halla da glatsch en l'Engiadin’Ota. Uschia na fiss ins betg pli dependent da l’aura e da las temperaturas.
Pass per pass...
Il dossier cun l’iniziativa «halla da glatsch» vegnia uss examinà, ha declerà Aebli. En ina da las proximas sesidas da la Regiun Malögia veglian ils presidents da las 12 vischnancas tranter Bregaglia e S-chanf lura tractar la dumonda. Sche l'iniziativa saja valida, vegnia tschertgà il contact cun ils iniziants.
RR actualitad 17:00


text:
La presidenta brasiliana Dilma Rousseff perda adina dapli sustegn en la coaliziun da regenza: La partida da progress conservativa ha annunzià che ses ministers bandunian il cabinet. Avant duas emnas aveva gia la partida da center PMDB fatg quest pass.
Renfatscha: finanziaziun illegala da cumbat electoral
Uss sto l’emprim la chombra dals deputads decider davart la relaschada d’uffizi, pli tard alura il senat. Per relaschar la presidenta dovra quai ina maioritad da duas terzas en il senat.
A Rousseff vegn renfatschà d’avair finanzià illegalmain ses cumbat electoral dal 2014 cun donaziuns dal concern d’ieli statal «Petrobras» e d’avair preschentà in meglier budget che quai ch'el saja stà en vardad.
RR novitads 06:00


text:
venerdì 17 aprile 2015
"Il Pagéli di Crozè in djalètt Pramzàn": Genoa Pärma 2-0. Testo pubblicato sulla Gazzetta di Parma del 17 aprile 2015
(Testo in dialetto Parmigiano)
Genoa Pärma 2-0
Mirànt séz : la scuädra l’é un po’ artornäda in-t-la sòvva, al prìmm témp i gnävon zò cme dill valanghi, al second un po’ meno mo l’é stè un brutt rizvéli da l’insònni
Varela sètt : Calimero, sémp'r al pù pozitiv ädla scuädra, lùccid, técnich, al né pärda mäj al balón, l’artór'n a dir, un zugadór cón i barbìz, 'rivè un tri/cuatr an' trop tärdi
Santacróza cuàtor : a né mìga sémpor domenica, o méj sabot sìra, la pù béla partida äd la carjéra sabot con lilór, vùnna asolutamént modésta jerdlà a Gènnva
Feddal séz : eh gìrrla e mèzzda la scudéla ( cme còlla ch'a dróva al so barbér ) l’é sémp'r al pù bräv dardè, a 'n sral mìga in préstit anca lù ahn par cäz, no parchè con còll ragas chi un cuälch bagarón al s' pól portär anca a ca' second mi
Lucaréli cuàtor : oh Capitàn, at' sér parècc' ruzznì dòpa un méz äd ripoz oblighè, at' sér infin pù elastich sabot a rampär su par la ramäda cme al bomber, che jerdlà sira a còrror adrè a Boriello e brigäda
Gobbi séz : Massimo su l’onda lónga ädla gran partida äd sabot sira at' si stè ancòrra lùccid e pimpant ; a ’n t’arè mìga robè anca la dòza äd Gerovital al Capitàn che lù l’éra piantè e ti t’andäv ancòrra cme Pluto ?
Lila cuàtor : rizvéli putòst complichè anca par còll ragas chi, tésta e fizich tajè cól maras, ciapè in méza cme un giovedì par tùtta la partìda, a un sèrt pónt al né säva gnanca pù indó l’éra
Nocerino cuàtor : Fra Martino sté gir invéci che sonär il campani i l’àn sonè lù, a metè camp i fävon pròprja còll chi n’ävon vója, sénsa che nisón a gh' l’abia caväda a contrastärja da razón
Lodi cuàtor ; al Genoa l’à tirè su la cadénsa sùbbit, e lù al sparìssa matematicament cuand la partìda la s' zuga su 'd gir; a n’é mìga sémpor l' Udinéz ch' l’à zughè ai du a l’ora
Ghezzal cuàtor : Mircodue l’à patì dal narvóz e basta ! dailà, cól nùmmor lì con la giravòlta e la bala sòtta 'l scärpi j’al fävon al circo vint’ an' fa, mo in-t-un camp da balón al né sarvìssa a njént, vèdda ti ah, ormäj al campionät l’é fnì
Belfodil cuàtor : a 'n särt pónt al telecronista al fa : Ghezzal e Belfodil, 'na copia d’atacant da zéro gol in campionät !! lé, fòrsi, brigant e bagolón a pärta, as' capìssa anca parchè a gh’èmma ch' la clasifica lì : al vèdda la porta benìssim, pchè che dòpa averla vìssta d’ogni tant a gh' vrìss anca casè dént'r un cuälch balón
Donadón séz : scuädra fjaca e l’éra anca da mèttor in preventiv, con la róza ch’ la s’é restäda, fär trèj partìdi in sètt dì l’é c’me scalär al Mont Bjanch in savàti, e a tutt il manéri Mìsster, ormäj ch'a s’é 'cetè äd zugär, tgnir ält al nòmm äd Pärma e dal Pärma fin ala fén e po’ ch’ la vaga indó la pénda
AVANTI CROCIATI
(Tgnèmmos vìsst)
(Testo do Crociato 63)
(Correzione ortografica a cura di Enrico Maletti)
Nessun commento:
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)


text:
Pruvincia de Lecch
- Süperfiss: 816 km²
- Pupulazziun (ISTAT 2001): 311.452 ab.
- Densitaa: 381 ab./km²
- Nümer de cumün: 90
- Capitaal (pup. 2001): Lecch (45.501 ab.)
La Pruvincia de Lech la se tröva in de la Lumbardia ucidental, sübit a urient del lagh de Com; la tegn dent dunca i Prealp de la spunda est del lagh (tajaa da la Valsassina e la Val Varun) insema cunt un tocch di culin de la Brianza setentriunal.
La densitaa de pupulaziun l'è alta; ghe vör dì però che in del süd (la Brianza e la zona de Lech) la densità la se met inturna ai 1000 ab./km², quand inveci i muntagn a hin poch pupulaa. De cunseguenza, in di muntagn a suraviven anca di cantun sügestiv, poch tucaa da la man de l'om. In de la pruvincia, in del Parch regjunal de Muntavegia e de la Val del Cürun a l'è prutegiüü el paesagg de vün di ültim toch poch ürbanizaa restaa in de la pianüra/culina lumbarda.
In de la pruvincia ghh'in nò citaa gross: Lech la riva nanca a 50.000 abitant, e i alter citadin a hinn un poo de suravia a i 10.000: Mandel, Valmadrera, Meraa, Casanöv.
L'ecunumia a l'è basada in sü l'indüstria, cunt aziend medi e piscinit cume in quasi tüta la Lumbardia; ghe resta ammò un poo de agricultüra (üga de vin, agricultüra in sera). El setur dii servizzi l'è semper püssee svilüpaa.
L'ecunumia muntana tradiziunal la gh'è quasi pü; i gent di muntagn e del lagh adess a scampen quasi tüt de türismu.
La Pruvincia de Lech l'è nassüda in del 1992 e la cünta nuvanta cumün: de quest chì, vutantaquater prima faseven part de la Pruvincia de Com, i alter ses (Calolz, Vercüragh, Mont Marenz, Tur di Büs, Erv e Caren) de la Pruvincia de Bergum.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal l'è 'l lumbard, per la precisiun di dialet ucidentai. La Brianza lechesa l'è un poo el cör, strengiüü tra Lamber e l'Ada, del brianzö; anca el dialet de la cità de Lech el gh'ha pü o manch i istess carateristegh del brianzö, anca se in de l'ültem secul el s'è vesinaa un brisinin püssee al mudel milanes. In de la Valsasna e in de la Val Varun (per esempi a Prumana) se parlen di dialet ucidentai cun di carateristegh uriginai, e di carater de transiziun cunt el lumbard uriental. In de la Val San Martin, inscambi, se parla propi un dialet bergamasch, anca per via del ligam secular cun la Pruvincia de Bergum.


text:
Spaggna
Artéccol in dialètt mudnés
La Spaggna (denuminasiòṅ uficiàla: Régn ad Spaggna, in Spagnól: Reino de España, Spagna in Itagliàn) l'è na nasiòṅ dl'Europa dal sud-òvest ch'la s cata in dla penìśula ibèrica (ch'l è sua par 'l 80%).
La gh'à na pupulasiòṅ ad 46.954.694 abitànt e na superfìsi ad 506.030 km². Dal 1561 la capitàla l'è Madrid, na sità ch'la cònta da più ad tri migliòṅ 'd abitànt (i èṅ siē in dl'arèa metrupulitàna).
La lìngua uficiàla dal régn 'l è 'l Spagnól, ch'al sarév pò al castigliàṅ, na lingua ch'la daśvèṅ da 'l Latìṅ (p'r i Rumàṅ antìg la s ciamàva Hispania cuma tuta la penìśula mèntar p'r i grèc ch'la śòna lè l'éra la Iberia).
La cunfìna a òvest cun al Purtugàl, a sud cun al teritòri ad Gibiltéra (pusedimènt dal Régn Unî) e a nord cun la Frància e cuna al Principâ 'd Andòrra. Al sò sità Ceuta e Melilla i s càtan in Àfrica in mèś a 'l Maròc (i èṅ di exclavi).
Al stat 'l è urganiśâ secónd na munarchìa parlamentàra. La Spaggna la fà part dl'Ugnòṅ Europea a far data dal prim ad Śnar dal 1986 e dla NATO dal 1982.
La bandéra e 'l inn
La bandéra spagnóla l'è stada vluda dal rè Carlo III in dal 1785. L'è furmada da dū bandi a la drita rósi e una śala più granda in dal mèś.
Ad dèntar i s pōlan védar al stéma nasiunàl, furmâ da quéi ad Castìglia (un castèl 'd òr su sfónd rós), Leòn (un leòṅ rampànt ad culōr pórpura), Aragóna (quàtar bandi ch'i vaṅ śò para su sfónd 'd òr), Navarra (cadéni 'd òr su sfónd rós) e Granàda (un melugràṅ cun fóji vérdi), sóta na curóna reàla e in mèś a 'l dū culóni 'd Èrcule (i èṅ al strét ad Gibiltèra) cun al distintìṿ Plus Ultra, in riferimènt a l'espansiòṅ imperiàla spagnóla.
'L inn spagnōl 'l è la màrcia reàla (Marcha Real), òṅ di pôc caś a 'l mónd in dua 'n inn 'l è sénsa paròli. Durànt la ditatùra ad Francisco Franco, 'l è stâ druâ anc un tèst mis śò par José María Pemán ma minga in manéra uficiàla. Na vòlta ch'al caudillo al fù mòrt, al rè Juan Carlos I, misa in pē incóra na vòlta la munarchìa, al s è però dat da far par scanślàr-al.
Al cumunità
Cumunità Autònuma 'l è al nóm sarnî p'r indicàr al darsèt regiòṅ spagnóli definìdi in dal 1978 in dal Tìtul VIII dla Custitusiòṅ. Dòp tant an ad ditatùra franchìsta, la Spaggna la cgnós na fórma più demucràtica e ad diviśiòṅ di putēr rispèt a prima.
La Custitusiòṅ la rimàrca al fat che tut al cumunità i èṅ cumpàgni in di dirìt e ch'i n pōlan minga avér di vantàś l'una cun cl'atra. Al Stat al n parmét briśa che soquànti cumunità i s métan insém mèntar 'l è parmis ad lavuràr insém.
Al cuncèt ad Cumunità Autònuma al nas dal fat che in Spaggna i viv'n insém pòpui e cultùri difarènti e l'unificasiòṅ l'è stada un prucès lènt e difìcil.
L'espluśiòṅ di nasiunalìśum, a 'l inìsi dal Nuvsènt, al purtò in dal paéś al nàsar ad fòrsi nasiunalìsti in Catalógna e in di Paéś Basc. La Custitusiòṅ dal 1931 l'à pruâ a risòlvar al prubléma dand vita a 'n stat unî, cumpatìbil cun l'autunumìa dal regiòṅ. Al prim pas 'l è stâ quél ad dar subìt l'autunumìa a la Catalógna e, durànt la guèra sivìla, anc a i Paéś Basc. Par la Galìsia a s éra tacâ a far un percòrs cumpàgn ma 'l arìṿ ad Francisco Franco 'l à farmâ tut.
Al regiòṅ i pōlan far tut quél ch'i vōlan in di lìmit dla Custitusiòṅ, basta ch'a 'l n sia minga pruibî da la léǵ.
- Andaluśìa (Andalucía)
- Aragóna (Aragón)
- Astùri (Asturias)
- Baleàri (Islas Baleares)
- Canàri (Islas Canarias)
- Cantàbria (Cantabria)
- Castìglia-La Mància (Castilla La Mancha)
- Castìglia e Leòn (Castilla y León)
- Catalógna (Cataluña)
- Cumunità ad Madrid (Comunidad de Madrid)
- Cumunità Valensiàna (Comunidad Valencia)
- Estremàdura (Extremadura)
- Galìsia (Galicia)
- La Rioja (La Rioja)
- Mùrsia (Murcia)
- Navàrra (Navarra)
- Paéś Basc (País Vasco)
A gh'è anc dū sità autònumi, in teritòri maruchèṅ:
Al léngui
La lìngua uficiàla dal paéś 'l è al castigliàṅ o Spagnōl (par lōr español), na parlàda ch'la fà part dal grup dal léngui rumànśi dla famìja indo-eurupéa e l'è la quàrta più parlàda in dal mónd cun 330 migliòṅ ad parsòni ch'i la cgnósan.
A s dascór spagnōl anc in bòna part dl'America dal Sud e in quéla sentràla, in dal śòni a sud di Stat Unî cuma la Califòrgna, l'Ariśòna, al Mèsic Nóṿ e al Tèxas e in dal Filipìni.
Al spagnōl 'l è dimóndi sìmil a 'l itagliàṅ ma a gh'è da star aténti a i amìg fals, al paròli ch'i pàran cumpàgni ma ch'i vōlan dir tut 'n àtar quèl.
Eśèmpi: Lo siento a vōl dir A m daspiàś e minga A 'l sènt. Salir a vōl dir Vgnir fóra e minga Andàr sù. Subir a vōl dir Andàr sù e minga Subìr. Sufrir a vōl dir Subìr e minga Sufrìr. Burro a vōl dir Àśan e minga Butér. Chichón a vōl dir Burgnòcla e minga Ciciòṅ. Cara a vōl dir Ghigna e minga Cara. Demandar a vōl dir Denunsiàr e minga Dmandàr. Mesa a vōl dir Tàvul e minga Mésa.
In soquànti cumunità autònumi dla Spaggna a s śònta anc la lìngua dal pòst: al Catalàṅ (Català, in Catalógna, in dla sità sardagnóla 'd Alghero e, cuma dialét majurchìṅ, in dal Baleàri), al Valensiàṅ (Valencià, ch'al s davśina dimóndi a 'l Catalàṅ) in dla Cumunità Valensiàna, al Galisiàṅ (Galego, imparentâ cun al Purtughéś) in Galìsia e al Basc (Euskera) ch'al s dascór in di Paéś Basc e anc in Navàrra.
I telegiurnài regiunài dla televiśiòṅ ad Stat TVE i èṅ traśmìs in dal léngui lucàli. Difàti al Stat spagnōl e gl'aministrasiòṅ perifèrichi i dànan còrda e i tìnan sù 'l uś in àmbit lucàl ad tut al lìngui, anc ad quéli ch'i n gh'aṅ minga al status 'd uficiàl cuma 'l Asturiàṅ-Leunéś, al dialét Estremadûr e 'l Aragunéś. In dla val 'd Aran 'l è arcgnusû uficialmènt, a fianc dal Castigliàṅ e dal Catalàṅ, anc 'l Aranéś, na parlàda imparentàda cun al Guascòṅ dal grup linguìstic d'l Ucitàn.
Stòria
In di tèmp antìg (a partìr da 'l X sècul p.C. a 'l incìrca) al pupulasiòṅ dal pòst i èṅ stadi custréti a lasàr spasi a i duminadōr furastér ch'i daśgnìvan dal mónd dal Mediterraneo (Fenìsi, Grèc e Ibéri) o da l'Europa sentràla (Cèlt).
In di ùltim an dal III sècul p.C. al teritòri ibèric 'l ira dvintâ un camp ad batàja fra Cartagine, ch'la cuntrulàva bòna part ad cal śòni lè, e Róma. Quésta chè a la lunga la gh'à pò abû al sovravènt su 'l nemìg tulénd al cuntról dal pòst par siē sècui, dand-ag la sò lìngua, la sò cultùra, al sò istitusiòṅ pulìtichi e al sò dirìt. L'Hispania antìga la tulìva acsè la sò imprónta par sèmpar.
Al Cristianéśum al rivò dimóndi prèst in dla penìśula (II-III sècul) e al gh'à mis al sò fòrti raìś. In dal V sècul la Spaggna l'è stada invàśa da di pòpui bàrbar cuma gl'Alâṅ e i Vàndai (in Andaluśìa), i Śvēv (in Galìsia) e i Viśigôt (in tut al paéś méno ch'in dal nòrd). Quist chè i ìvan fat (fiṅ a 'l inìsi dal VI sècul) un régn dimóndi vast ch'al gh'iva dèntar di pès grôs dla Gallia e dl'Hispania. In sèguit al régn 'l iva tòlt un mòd 'd èsar tipicamènt ibèric anc parchè la capitàla la s éra spustàda da Tulóśa a Tulēd (che adès l'è la capitàla dla regiòṅ dla Castìglia-La Mància).
In d'l VIII sècul l'Islam al fà la sò cumpàrsa in Spaggna, faghénd scumparìr dal tut al régn viśigôt e duminànd bòna part dla penìśula par di sècui sénsa però cavàr-gh-la a scanślàr al raìś latìni e al cristianéśum dal pupulasiòṅ dal pòst.
A partìr dal XI sècul, i musulmàṅ i tàcan a turnàr indrē sót i cólp di cristiàṅ impgnâ a tōr da la sò banda chi teritòri lè. I àrab però i sparìsan dal tut da 'l Sultanâ ad Granada, in dua i s éran ritirâ, sól in dal Śnar dal 1492 par maṅ ad dū stat cristiàṅ ch'i s éran furmâ in cal mèntar: al Régn ad Castìglia e al Régn 'd Aragóna.
Anc s a n gh è minga na data cèrta ch'la definìsa dabòṅ la nàsita dal Régn ad Spaggna a s è tacâ a dascórar dal paéś in cla manéra lè dòp al spuśalìsi fra Isabella I, la regìna ad Castìglia, e Ferdinànd V, al rè 'd Aragóna. Quand pò 'l è mòrt Carl V (Carl I ad Spaggna), cun la gnuda di Aśbûrg e specialmènt in dla secónda part dal XVI sècul, al régn al s è tacâ a ciamàr acsè in manéra definitìva in tut Europa.
Al sità
La Spaggna la gh'à 145 munisìpi ch'i sùperan i 100.000 abitànt. Ca-i chè al dódas sità più grandi dal paéś.
Àtri futugrafìi
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Schubregiar ils dents cun fil è out
- Gievgia, 3.11.2016, 11:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 3.11.2016, 11:15, RTR
Almain sch'i va tenor il ministeri da sanadad dals Stadis Unids na ston ins betg pli avair schletta conscienza sch'ins na dovra betg il fil da schubregiar dents. Il ministeri ha numnadamain stritgà il fil da la glista da cussegls. Motiv: I n'è betg cumprovà ch'il fil gidia.
L'igienicra da dents Letizia Hendry ha gia 28 onns experientscha e n'ha sezza anc mai duvrà il fil da schubregiar tranter ils dents. Tenor ella è il fil be adattà per glieud giuvna che ha anc pauc spazi tranter ils dents e ch'è abla da duvrar il fil correctamain.
I dovria ina buna imaginaziun dal spazi per pudair manar il fil endretg enturn ils dents, per betg tagliar en la charn e per far davent la merda. Quai na saja betg dà a tuts. Perquai cusseglia la igienicra en ils blers cas alternativas.
Las alternativas èn triangul cun ina furma da trianghel ubain fitg pitschens barschuns cun in toc per tegnair da plastic. Cun quels giaja quai bler pli simpel ed i saja almain uschè effizient sco il fil.


text:
Pervia da surtrenament veva Serafin Wiestner stuì terminar la stagiun gia trais mais pli baud. Ussa saja impurtant ch’el sa revegni, tant mental sco er corporal, menziunescha il schef da biatlon Markus Segessenmann.
En il medem cader sco Serafin Wiestner èn la proxima stagiun er las duas biatletas grischunas Elisa Gasparin ed Irene Cadurisch. Ellas han uschia pudì far in pass dal cader B en il cader A.
Selina Gasparin er la proxima stagiun en il cader naziunal
En l’equipa naziunala resta il trio cun Selina Gasparin, Lena Häcki e Benjamin Weger. Aita Gasparin, la giuvna da las soras Gasparin, ed Eligius Tambornino restan vinavant en il cader B da Swiss Ski.


text:
Statoa
Ona statoa (IPA: ['statua]; plural statov, ['statuf]) l'è on'oeuvera de scultura a tutt riliev.. Poeuden vess de vari materiai, compagn del bronz, del marmor e de la preja.
La pò representà on ogett, ona figura umana, on animal, o anca on queicoss de astratt e idealizaa.
Semm bon de scernì foeura e distingh i statov a segonda de la posizion del sogett representaa e de quell che 'l mostra.
I statov hinn vuna di oeuver d'art pussee antigh e spantegaa del mond, doperaa in tutt i coltur e religion, anca al dì d'incoeu.


text:
Sempervivum montanum
Sempervivum montanum l'è 'na piànta erbàcea suculènta de la famìa de le Crassulaceae.
L'è 'na piànta perène, erbàcea, cespitùza che trà fò dei stulù che fùrma de le rözète fiöle.
Le fòie i è ovài o elìtiche, pelùze, vérde, reünìde 'n rözète de 20-40 mm, che sènt de rézina. I fiùr i è a fùrma de stilìna, de 25÷30 mm de diàmetro, I pétali i è de culùr rós pórpora che fenés a pùta. La piantìna la mör dòpo ìga fiurìt, endèl momènt che la fà sö i fröcc. La fiurés 'n istàt. La crès 'ntra i 1.500 e i 3.100 méter sùra 'l leèl del mar. Del stès zèner fà part apò a 'l Sempervivum arachnoideum e 'l Sempervivum tectorum, spéci che se tróa bastànsa facilmènt endèla zòna alpìna.
Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El crès de preferènsa endèla gèra e 'n mès ai balòcc, de sòlet l'àma mìa tat i teré calcàrei.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se 'l tróa sö le cadéne muntuùze de le Àlpi, söi Pirenei, söi Carpàsi e 'n Còrsica.
Sotaspéci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sempervivum montanum subsp. burnatii Wetts. in Hegi 1922
- Sempervivum montanum subsp. carpaticum
- Sempervivum montanum subsp. montanum
- Sempervivum montanum subsp. stiriacum[1]
Oservasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le spéci de chèsto zèner en sèrte ocaziù i è mìa tat fàcii de discriminà 'ntra de lùre, suratöt quan che 'ndèna stèsa zòna se tróa ezemplàr de spéci diferènte. el fat de mìa ìga mecanìsmi de izolamènt reprodütìf o bariére genétiche 'ntra vergöne de chèste spéci, suratöt 'ntra Sempervivum arachnoideum, Sempervivum montanum e Sempervivum tectorum, el fà che 'l sàpe mìa difìcil troà dei fenòmeni de ibridasiù, e chèsto 'l pórta a fà nàser dei "sam de ìbridi", che i pöl dürà e slargà 'l sò areàl per vìa de la reprudusiù vegetatìva.[2]


text:
Ils commembers da l’uniun teman ch'ils problems d'avant 8 onns sa repetian, sch'il scumond da baiver crodia. Els giavischan da mantegnair la lescha actuala. Vinavant crititgeschan els che la citad veglia patescha dal dumber creschent d’occurrenzas e da problems da canera, sco la radunanza generala da l’uniun da quartier da la citad veglia ha mussà.
Tenor la citad da Cuira è la situaziun dentant sa midada dal tuttafatg cumpareglià cun il temp cura che la lescha è vegnida introducida. Ils giuvens sajan pli pauc en sortida, e la lavur da prevenziun haja purtà fritg, ha il president da la citad Urs Marti ditg a chaschun da la radunanza da l’uniun.
RR novitads 17:00


text:
La ćiasa dà le bëgnodü a düć chi che passa. Te stüa éle documentaziuns y fotografies da odëi sura le Sant, süa vita y sura festes tignides en so onur. La ćiamena olache le Sant é nasciü ofrësc n bun ambiënt da stè a perié y a medité. Por avëi plü informaziuns sura la vita dl Sant, o por scrì sö Mësses o por se confessè él scialdi dagnëra valgügn a disposiziun che an po cherdè sonan la brunsina. Al vëgn aconsié da prenotè prozesciuns o grups che rüva a Oies.
P. IVA: IT02114971001
Ciasa nadè de Sant Ujöp Freinademetz | Str. Oies, 6 | 39036 Badia (BZ) | Tel. +39 0471 839 635 | Email: info@freinademetz.it


text:
Würenlos
Würenlos a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 5 653 abitant e una süperfiss de 9.03 km², e al se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.
El cumün de Würenlos a l'è tacaa ai cumün de Wettingen, Otelfingen, Hüttikon, Oetwil an der Limmat, Spreitenbach, Killwangen, Neuenhof.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Kempfhof in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Digitip – La app Splitwise
- Glindesdi, 20.2.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 20.2.2017, 10:15, RTR
I va per parter a moda raschunaivla. Giais vus regularmain cun la medema glieud a tschaina ubain forsa schizunt en vacanzas? U abitais vus en ina cuminanza d'abitar, ina uschenumnada WG? Lura è questa app insatge per vus.
Essas vus stufs d'adina stuair far or il quint quants debits che voss amis han anc ubain quant che vus avais da pajar a voss amis? La app Splitwise surpiglia quai per vus. Gist uss, durant il temp da tschaiver po questa app esser in bun cumpogn. Il sulet che vus stuais far è: dar en la summa ch'insatgi ha pajà ubain che vus havais pajà e lura quinta questa app or tgi che ha quants debits tar tgi. Voss amis han il medem mument era la survista.


text:
Berg
Berg el pöl vìga chèsti significàcc:
en Germània[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Berg, cümü del circondàre rüràl de Ravensburg, endèl stat federàl del Baden-Württemberg
- Berg, cümü del circondàre rüràl de Hof, endèl stat federàl de la Baviéra
- Berg im Gau, cümü del circondàre rüràl de Neuburg-Schrobenhausen, endèl stat federàl de la Baviéra
- Berg, cümü del circondàre rüràl de Neumarkt, endèl stat federàl de la Baviéra
- Berg, cümü del circondàre rüràl de Starnberg, endèl stat federàl de la Baviéra
- Berg bei Ahrweiler, cümü del circondàre rüràl de Ahrweiler, endèl stat federàl de la Renània-Palatinàto
- Berg, cümü del circondàre rüràl de Germersheim , endèl stat federàl de la Renània-Palatinàto
- Berg, cümü del circondàre rüràl de Rhein-Lahn-Kreis, endèl stat federàl de la Renània-Palatinàto
en Svìsera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Berg cümü del canton Türgovia
- Berg cümü del canton San Gal
- Berg am Irchel cümü del canton Zürigh


text:
Ch'i dat adina dapli tractaments ambulants ha era in'influenza sin ils quints dals ospitals. Ils custs en la sparta ambulanta èn creschids ils davos tschintg onns duas giadas usche fitg sco en la sparta staziunara. Numnadamain per 6.5% sin 7.4 milliardas francs. Vul di: adina dapli pazients sa laschan tractar en l'ospital e van suenter a chasa.
12% da la populaziun èn vegnids ospitalisads
Ils custs per dimoras staziunaras èn il 2016 stads tar 18,6 milliardas francs. En media custa in cas staziunar 12'900 francs. Quai èn 100 francs pli pauc che il 2015. Ils custs staziunars èn ils davos tschintg onns s'augmentads per 3,5%.
Ils 1,5 milliuns tractaments staziunars èn repartidas sin bun 1000 persunas. Damai han 12% da la populaziun gì ina dimora staziunara en in ospital il 2016. Quai èn 0,5% dapli che l'onn passà.
Dapli disturbis psichics e da cumportament
Motiv per bun 190'000 tractaments en l'ospital èn artrosa, problems cun las giugadiras e cun il dies. Però era blessuras e malsognas da la circulaziun èn motivs frequents.
Per l'emprima giada hai il 2016 era dà dapli che 100'000 cas pervia da disturbis psichics e da cumportament. Cunzunt disturbis affectivs sco la depressiun èn il motiv principal ed schi numerus sco aunc mai.
RR novitads 12:00


text:
Il cumbat per las 270 vuschs decisivas dals 538 electurs è vegnì pli stretg che supponì dals observaturs. Che Donald Trump fa la fin la cursa uschè cleramain è ina surpraisa.
Il ticker è a fin
-
8:49
Donald Trump è il 45avel president dals Stadis Unids da l'America.
Il candidat republican Donald Trump ha savì gudagnar 276 vuschs electoralas ed è uschia il 45avel president dals Stadis Unids. Anc uss manca la publicaziun uffiziala. Hillary Clinton haja gratulà a ses concurrent al telefon per la victoria vegn rapportà.
- 8:15
-
8:09
«Sco sch’ils chavaliers da l’apocalipsa vegnissan or dal Trump Tower»
... descriva in analist tenor Reuters la reacziun sin ils martgads da finanzas. Las turbulenzas actualas sajan mo il cumenzament, citescha Reuters in auter analist.
Che Donald Trump stat cun ina chomma en la Chasa Alva fa temma als investiders enturn il mund:
- Els han bittà aczias ed autras investiziuns ristgadas or da lur depots.
- Il Nikkei-Index ha pers 5,4%.
- Las bursas a Hongkong, Seoul e Shanghai han pers fin 2,8%.
- Il dollar croda, il peso mexican n’era anc mai uschia bass.
- Il pretsch da l’aur è creschì per 4,9%.
-
7:53
Anc 6 vuschs tar president Trump
Pennsylvania ha decidì: 20 vuschs van a Trump. Cun quai mancan uss anc sis vuschs tar in president american Donald Trump.
- Donald Trump 264 da 270
- Hillary Clinton 215 da 270
-
7:37
Il congress resta en mauns republicans
Ils republicans han defendì lur maioritad en il senat. Quai rapporta l’agentura da novitads Reuters sa referind sin «pliras medias». Cun quai ch’ils republicans han era savì defender lur maioritad en la chombra dals represchentants resta il congress ils proxims dus onn en maun Republican.
-
7:16
Anc 8 stadis mancan - la cursa è fitg stretga.
Clinton sto gudognar Pennsylvania (20 vuschs) e Michigan (16 vuschs). Il resultat final dals dus stadis manca anc – la cursa va dentant piz a cup:
- Pennsylvania: Trump 48,7% vs. Clinton 47,8%
- Michigan: Trump 48,4% vs. Clinton 46,4%
-
6:29
En il focus: Las 20 vuschs dal stadi Pennsylvania . Clinton vs. Trump stat là pari.
- Donald Trump ha 48,2% - 2’655’960 vuschs
- Hillary Clinton ha 48,2% - 2’653’551
Da 270 vuschs necessarias han al mument:
- Donald Trump 244
- Hillary Clinton 215
-
6:08
- Donald Trump 244 vuschs electoralas
- Hillary Clinton 209 vuschs electoralas
- Per ina victoria èn necesssarias 270 vuschs electoralas
Ils trais impurtants Swing States, Florida, North Carolina ed Ohio ha Donald Trump gudagnà ed ina victoria per il multimilliardari vegn adina pli pussaivla.
Per Hillary Clinton vegni pli e pli stretg. Ella sto silmain gudagnar ils stadis da Pennsylvania e Michigan.
Per la gasetta Washington Post ha Trump ina schanza da 95% da vegnir il nov president dils Stadis Unids. Era las bursas internaziunalas reageschan gnervus e bunamain cun panica. Las valutas dollar, Yen e peso mexican crodan per part fitg.
-
5:08
Uss èsi clar: Florida va a Trump.
Cun decider Florida, in dals Swing States impurtants, per sai fa Trump 29 vuschs. Latiers vegn Ohio (18 vuschs). Er sche nagut è anc decidì fa Trump in dretg pass envers il presidi american.
-
3:36
Ils republicans han defendì lur maioritad en la chombra dals represchentants.
Quai rapportan ils emetturs da televisiun NBC ed ABC. Els sa basan sin emprimas calculaziuns e dumbraziuns.
-
3:17
Enfin quest mument da l’elecziun va tut sco spetgà.
- Clinton ha 97 vuschs
- Trump ha 121 vuschs
Florida (29 vuschs) resta piz a cup. I mida adina puspè giu tranter Clinton e Trump. Tar 8 milliuns vuschs dumbradas or è la differenza sulet 120 vuschs.
Clinton gudogna a Massachussetts, New Jersey, Maryland, Rhode Island, Washington D.C., Delaware ed Illinois. Cun New York gudogna ella 29 vuschs.
Trump gudogna ad Oklahoma, Tennessee, Mississippi, lura Alabama e South Carolina. I seguan Texas, Kansas, North e South Dakota e Nebraska.
-
1:56
Florida è piz a cup.
Suenter avair dumbrà ora 47% da las vuschs a Florida ha Trump 49,7% da las vuschs, Clinton 47,4%.
Nagina gronda surpraisa: Donald Trump gudogna West Virginia (5 vuschs) e cun Kentucky ed Indiana (19 vuschs), stadis ch'elegian tradiziunalmain republican (Kentucky ed Indiana). Hillary Clinton A Vermont (3 vuschs) in stadi ch'elegia adina democratic.
-
0:32
Emprims resultats cleramain per Trump
Ils emprims resultats dals stadis Kentucky ed Indiana mussan ch'ils dus stadis elegian cleramain Donald Trump, quai cun passa 70%. En il stadi New Hampshire survegn il candidat republican 52,5% da las vuschs. Ils resultats èn anc betg represchentativs.
-
0:07
Emprims locals d'elecziun serran
En ils stadis Kentucky ed Indiana han ils locals serrà da mesanotg. Uschespert che las medias americanas èn segiras tgi che ha gudagnà (sin fundament d'enquistas suenter l'elecziun) vegnan ellas a declerar Clinton u Trump sco «victur». Spetgà vegn en quests dus stadis ina clera victoria da Trump.
Rollas decisivas giogan intgins stadis cumbattids (Battleground States e Swing States). La cursa era stada tendida.
Las survista totala da tut ils stadis.


text:
Il president da la Confederaziun Alain Berset ha inscuntrà il president american Donald Trump a l'ur dal Forum mundial d'economia a Tavau. Sur Twitter ha Berset suttastritgà la discussiun excellenta cun il president american. E lez ha manegià che la Svizra profiteschia fermamain dal schlantsch economic en ils Stadis Unids.
Omaduas vart han punctuà da vulair approfundar vinavant las relaziuns stretgas tranter la Svizra ed ils Stadis Unids da l'America. Tranter auter era per schliar communablamain problems globals, ha ditg Alain Berset suenter l'inscunter.
A l'inscunter cun Trump è Alain Berset stà accumpagnà dal minister dals affars exteriurs Ignazio Cassis e dal minister d'economia Johann Schneider-Ammann.
RR novitads 14:00


text:
La dunna da Porchabella
La dunna nunenconuschenta
Da la dunna da Porchabella na san ins betg bler. Tuttina è ella per archeologs e glaziologs fitg interessanta. La corda da paternoss ch’ella aveva cun sai per exempel, inditgescha ch’ella è probablamain catolica. Quai che vul dir che la dunna n’era betg da l’Engiadina ni da Bravuogn. Ella era pia sin in viadi pli lung. Il scienziads supponan che la dunna era en tschertga da lavur. La vestgadira rutta e simpla inditgescha che la dunna era magari paupra.
Betg ina pastera ni pura
Tenor l’equipament che la dunna aveva cun sai, supponan ils experts che la dunna n'era betg ina pastera en tschertga d’ina nursa. Quai han ins l'emprim supponì. En quella regiun na datti era betg alps. L‘equipament para plitost d’esser per in viadi alpin. Sche la dunna era suletta ni en ina gruppa ed en tge direcziun ch’ella era en viadi na han ils scienziads betg pudì eruir.
Glatschers sco mez strategic dal militar
In’autra part da l’exposiziun s’occupa cun la muntada dals glatschers per las armadas. Uschia avevan las armadas en las differentas guerras da passar ils pass per vegnir dal nord al sid. Tgi che controllava ils megliers pass, aveva uschia era in grond avantatg tar ils cumbats. Ils auters avevan da marschar sur pass pli malsegirs cun la consequenzas da perder ina massa schuldads.
Cun cigarettas e sal tras la notg
Durant il temp da pasch pudevan cuntrabandists far gronds gudogns cun lur rutas zuppadas sur ils pass da glatschers. Dasper cigarettas vegniva era savens transportà illegalmain sal u graun: quai durant la notg e savens era sut privel da vita. Tgi che era dentant pront da ristgar la vita, pudeva far blers raps cun quest transport. L’exposiziun cuzza anc fin ils 28 d’avust.
RR actualitad 08:00


text:
Il Cussegl grond ha refusà l'incumbensa da Roland Kunfermann cun 54 cunter 48 vuschs. Tenor cusseglier guvernativ Mario Cavigelli na dettia lingias da tren betg simplamain sin giavisch ed empustaziun.
Qua n'han ils arguments dal deputà Reoland Kunfermann betg gidà che ha punctuà l'impurtanza dal Grischun central, tranter auter er pervi da novs objects sco la praschun da Realta.
Kunfermann vul dentant cumbatter vinavant per il tact da mesura sin la lingia tranter Cuira e Casti. Er sche quai dovra tut tenor bler pazienza perquai che novas lingias da tren vegnan planisadas a fitg lunga vista. Il termin per inoltrar giavischs p. ex. per l'onn 2030 è gia scadì avant mez onn.


text:
En l’affera Hildebrand è vegnì violà il secret bancar. La dretgira districtuala da Turitg concluda che Reto T., l’emploià ch’aveva provocà l’affera, sco er il politicher da la PPS dal chantun Turgovia ed advocat Hermann Lei èn culpants. I resta tar ils chastis cundiziunads, sco proponì da la procura publica.
- Hermann Lei è vegnì sentenzià pervi da cumplicitad da violaziun dal secret bancar e pervi da violaziun dal secret bancar empruvada. El survegn in chasti da 120 taxas per di a 340 francs cun in temp d’emprova da dus onns.
- L’absent Reto T. è vegnì sentenzià pervi da multipla violaziun dal secret bancar ed da fatschenta. El survegn in chasti da 45 taxas per di a 30 francs, medemamain cun in temp d’emprova da dus onns.
Nagins ulteriurs process en il cas Hildebrand
Ulteriurs process en l’affera Hildebrand na datti betg. La procura publica n’ha betg avert in proceder cunter Hildebrand pervi da fatschentas d’insider. Ils proceders cunter Blocher ed auters politichers en connex cun la violaziun dal secret bancar èn vegnids sistids.
Il president da la Banca naziunala svizra aveva demissiunà il schaner 2012. El aveva argumentà ch’el na sappia betg cumprovar senza dubi, che sia dunna da lez temp haja fatg las fatschentas da devisas ch’eran daventadas publicas.
RR novitads 10:00


text:
Las vairas chanzuns popularas n’èn betg quellas pli enconuschentas chantadas da noss chors tar festas ed occurrenzas. La chanzun populara è fitg veglia, savens tradida ad ina vusch ed ha existì ditg avant ils chors. L’autur mussa e chanta sez exempels da questa tradiziun che rimnaders e scienziads dal 19avel tschientaner han salvà da l’emblidanza definitiva.
Redacziun: Tumasch Dolf
Radioscola 13-3-1962
Numer d’archiv: 2056
(Per raschuns da dretg d’auturs è l’emissiun d’udir senza tut las parts musicalas.)


text:
Per il mument han sulettamain magistras e magisters u lavureras e lavurers socials l'obligaziun dad annunziar a la KESB in suspect, ch'in uffant vegnia maltractà. Il Cussegl naziunal ha oz decis da schlargiar il circul da persunas che duain esser obligadas dad annunziar a la KESB, sch'i dat indizis ch'in uffant vegn maltractà corporalmain, psichicamain u sexualmain. Dentant va l'affar sco emprim anc en il Cussegl dals chantuns.
Cun quella decisiun ha il Cussegl naziunal midà sia opiniun. L’onn passà era il cussegl gnanc ì en sin la proposta. La PPS sco era la PLD avevan vuschà encunter. Uss han ils aderents sa mess tras, grazia a singulas vuschs da la PLD che han sustegnì la proposta. Dentant èn las premissas per ina annunzia vegnidas adattadas. La KESB duai mo vegnir infurmada, sch'i dat cumprovas concretas, ch'in uffant vegn maltractà.
Uffants maltractads
En ospitals svizzers vegnan tractads mintg’onn sur 1'400 uffants pervi da las consequenzas da maltractament. La cifra zuppada vegn dentant stimada anc bler pli auta. Bunamain la mesadad da las unfrendas èn uffants sut ses onns.
RR novitads 12:00


text:
Grischun Central
-
450'000 francs per 3 parcellas
La radunanza communala da Savognin ha approvà ils credits per cumprar trais funs en lieus impurtants per il svilup da la vischnanca. Tranter auter sa tracti da duas parcellas a Grava, nua ch'i è planisà da bajegiar in hotel. Il suveran ha concedì per quai in credit da 450'000 francs.
L'autra parcella a Son Mitgel custa 200'000 francs. La radunanza ha ultra da quai approvà credits supplementars per la sanaziun da la Veia Ruignas e per il project d'investiziun per duas suladas. Quests dus credits supplementars muntan ensemen a bun 300'000 francs.
RR novitads 06:00


text:
Il chamutsch è il sulet animal ad ungla che n’è betg stà mort or u extirpà en il Parc Naziunal.
La protecziun dal chamutsch è stà in argument impurtant tar la fundaziun dal Parc Naziunal. Malgrà ch’i na vegn betg fatg chatscha sin ils chamutschs variescha lur effectiv dapi il 1920 tranter 1000 e 1700 animals. Da preschent vegn retschertgà scientificamain pertge ch’il dumber na s’augmenta andetgamain senza la chatscha.
Cun in pau pazienza pon ins observar ils chamutschs quasi dapertut en il Parc Naziunal. Buns puncts da vista èn Murtaröl, Val Cluozza e Margunet.
Da temp en temp sa derasa la tschorvadad da chamutschs. Tar questa malsogna sa turblan ils egls fin ch’ils animals èn per in temp dal tuttafatg tschorvs. La malsogna vegn transmessa tras virus e po er infectar nursas e capricorns.
Chauras-chamutsch vivan l’entir onn cun lur ansiels en trieps.
I n’è betg uschè simpel da differenziar tranter il buc e la chaura-chamutsch, omadus han cornas sumegliantas. Quellas da la chaura èn pli satiglias e main stortas che quellas dal buc. Las cornas consistan, sco quai ch’il num exprima, da substanzas da corn, sumegliant a nossas unglas. Las cornas creschan durant l’entira vita e na vegnan betg bittadas giu.
Las unglas dal chamutsch s’adattan fitg bain per ir en la grippa. Ils urs tagliants e las ballas da gumma chattan era qua ferm tegn. Questa cumbinaziun da dir e lom ha servì antruras sco model per chalzers da muntogna.
Il spazi da viver dals bucs-chamutsch n’èn betg mo las autas muntognas. Ins als inscuntra er en il guaud alpin, nua ch’els chattan avunda vivonda e bunas entgarnas per sa zuppar. Las cornas da quests «bucs dal guaud» han savens ina cuvrida da rascha.
Durant l’emprima stad emprendan ils giuvens chamutschs il pli impurtant per surviver en las muntognas.
Ils ansiels-chamutsch naschan il zercladur e suondan gia suenter paucas uras lur mamma sur munts e vals. Cura ch’il triep è sin la fugia, perdan els mintgatant il contact cun quel e planschan alura mordio ch’ins als auda lunsch enturn.
Mintg’onn il november vegnan ils chamutschs en chalur ed alura datti mintgatant vairas sbarradas.
Ils bucs-chamutsch persequiteschan savens ditg e lung in l’auter. Cumbats da rangaziun tranter ils bucs-chamutsch cun lur cornas gizzas pon finir en singuls cas cun la mort d’in dals rivals.
Ils chamutschs na s’enclegian betg mo cun ils egls e las ureglias, era las odurs èn impurtantas. Da duas glondas (nuschs) davos las cornas sfruschan ils bucs surtut durant il temp da copulaziun in secret mustgus vi da roma e fustis. L’odur è individuala e serva a la communicaziun sociala. Ils auters bucs san tgi che ha laschà enavos il secret e cura.
Il chamutsch è s’adattà optimalmain a ses spazi da viver en las muntognas.
Il spazi da viver dal chamutsch cumpiglia grippa, guaud e pastgiras. El mitscha d’in privel cun fugir en la grippa, sur gondas u en la zundra.
Sch’in chamutsch pertschaiva in’odur, fugia el bler pli spert che sch’el vesa in «object» nunusità.
Ils chamutschs restan era l’enviern en ils auts. Vivonda chattan els sin crests senza naiv u, sco quest chamutsch, sgarond cun las unglas en la naiv.


text:
Stone Temple Pilots
I Stone Temple Pilots (I Pilòta dal Tèmpi 'd Préda), cgnusû anc sōl cun 'l acrònim ad STP, i èṅ un grup grunge e hard rock americàṅ, uriginàri 'd San Diego (Califòrgna). I sò mémbar stòric i èṅ i fradèi Robert e Dean DeLeo (bas e chitàra), Eric Kretz (baterìa) e Scott Weiland (vóś). Chi lò, prima 'd murìr in dal 2015, 'l à anc cantâ p'r i Velvet Revolver.
Cun la firma dal sò prim cuntràt, fat cun qvéi dl'Atlantic Records, al grup 'l à lasâ da na banda 'l nóm uriginàri 'd Mighty Joe Young. Al prim disc in studi, Core, 'l à vdû la luś in dal 1992 e 'l sò tèrs sìngul Plush 'l à vins un Grammy Award in dal 1994. Dòp ès'r-as mulâ in dal 2004, al grup al s è mis insém incóra in dal 2008. In dal 2013 al cantànt Weiland 'l è stâ licensiâ e sustituî par Chester Bennington di Linkin Park.
In dla sò caréra i aṅ fat vgnir fóra siē àlbum in studi e vindû da piò ad darsèt migliòṅ ad disc in di Stat Unî e quarànta in tut al mónd, cun di sìngui ad sucès cuma Vasoline, Interstate Love Song, Big Bang Baby e Sour Girl.
Discugrafìa
Àlbum
- 1992 - Core
- 1994 - Purple
- 1996 - Tiny Music... Songs from the Vatican Gift Shop
- 1999 - No. 4
- 2001 - Shangri-La Dee Da
- 2010 - Stone Temple Pilots
da 'l Viṿ
- 1993 - Unplugged
Racòlti
- 2003 - Thank You
EP
- 2013 - High Rise


text:
Il temp da stad era vegnì introducì per motivs da spargnar energia. Tenor ils critichers è in tal effect però strusch da cumprovar. Il temp da stad dura enfin ils 25 d'october. Lura vegnan las uras puspè messas enavos per in'ura.
Secunda supplementara la stad
L'entschatta da la stad èsi però anc ina giada da metter enavant las uras, quai communitgescha l'insitut federal per meterologia. La fin da zercladur vegn numnadamain mess tranteren in’ulteriura segunda (Schaltsekunde) en il temp da referenza mundial che dat en il tact a tut las zonas da.
Ultima secunda è vegnida vitiers il 2012
La secunda supplementara vegn intorducida perquai che la terra sa mova il mument in zic pli plaun. Dapi il 1972 vegn quella secunda mintgamai introducida ils 31 da december u ils 30 da zercladur. L’ultima secunda è vegnida vitiers il 2012.
RR novitads 06:00


text:
La naiv saja tenor SRF Meteo vegnida nà dal sid. Uschia ch’i haja cunzunt dà blera naiv en l’Engiadina. 39 centimeters èsi vegnì mesirà a San Murezzan e 29 centimeters a Samedan. Pli pauc naiv hai dà en il Grischun Central ed en Surselva. A Tavau èsi vegnì mesirà 15-20 centimeters e sisum la Surselva 10-15 centimeters.
Naiv en l’entira Svizra
Nua ch’i ha dà naiv è stà fitg dependend da las precipitaziuns. Uschia per exempel hai dà en il chantun Glaruna scrottas sut 600 meters. Era alv hai pudì vegnir a Langnau en l’Emmental, a Nossadunnaun u en la citad da Sogn Gagl. En parts dal Vallais percunter èsi restà verd enfin sin 1200 meters sur mar.
En il decurs dal glindesdi naivi u plovi mo pli pauc. Era il cunfin da naiv va puspè ad aut sin bun 800 meters.
RR novitads 12:00


text:
Európa
Artéccol in dialètt mudnés
L’Európa l'è na regiòṅ geugràfica dal mónd, ad sòlit batśàda cuma 'n cuntinènt da par lò separâ da 'l supercuntinènt euroaśiàtic esénd la sò part più a òvest. La gh'à na superfìsi 'd 10.180.000 km² e la mùcia sù 734.183.926 abitànt (dat dal 2014).
La ciàpa 'l sò nóm da 'n persunàǵ dla mitulugìa gréca, Europa, fiōla 'd Agènure, rè ad Tîr.
In dal cōrs dal XVI sécul, gl'abitànt dal „Vèć Cuntinènt“, òṅ di sò scutmàj, i aṅ culuniśâ di àtar pòst in gir p'r al mónd cuma l'Amèrica e l'Uceàgna.
I pòpui ad cal cuntinènt chè i dascóran in léngui difarènti, al più druàdi i èṅ al tedésc (dagnóra sènt migliòṅ ad parsòni), al turc, 'l itagliàṅ, al francéś, 'l ingléś, al rus, al spagnōl, al pulàc e 'l rumên.
La religiòṅ cun più cardènt l'è 'l cristianéśum (555 migliòṅ ad parsòni), pò a gh'è da śuntàr-ag 32 migliòṅ 'd musulmàṅ, tri migliòṅ e quàtar 'd ebrèj e via dascurénd.
I sò cunfîṅ stòrig i èṅ Cap Nòrd (Nurvégia) a nòrd, Punta 'd Tarìfa (Spaggna) a sud, i Mònt Urài a èst e Cap Slea (Irlànda) a òvèst. L’Európa la mét insém sinquànta stat in tut, tirànd dènt'r anc di cunsèṅ dla Rùsia, dla Turchìa e dal Kazàkistan. Vint-i-òt ad qvist chè i s èṅ unî via via dòp la secónda guèra mundiàla dand vita a l'Ugnòṅ Európea ma in dal 2016 al Régn Unî 'l à decìś ad dastacàr-as dòp al referendum dla Brexit.
• A s cònta sōl al teritòri ch'al s cata in Európa e minga in Àśia.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Európa
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Rafz
Rafz a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.74 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 061 abitant.
El cumün de Rafz al se tröva a una altitüden de 419 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buchberg (SH), Dettighofen (DE-BW), Eglisau, Jestetten (DE-BW), Lottstetten (DE-BW), Rüdlingen (SH), Wil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gemeinde Rafz Sit ufizial (in Todesch).


text:
Dermont sesa dapi il 2000 en il Cussegl Grond nua ch’el è commember da la fracziun cristiandemocrata. L’anteriur president communal da Laax è stà blers onns commember da la cumissiun per furmaziun e cultura.
Il presidi dal Cussegl Grond pretenda bler engaschi
Sper manar la sessiun dal Cussegl Grond è il pensum dal president dal parlament grischun cumbinà cun blera preschientscha ad arranschaments publics. Vitus Dermont ha grond plaschair da pudair surpigliar quest uffizi, ha dentant era respect da tut quai che spetga el. Dermont è conscient che l’uffizi vegn era pretender in u l’auter sacrifizi.
“Per dar troccas vi jau prender peda”
Il grond hobi da Vitus Dermont èn las troccas. El è era gia stà campiun grischun da dar troccas. Per quest hobi spera il bab da 4 uffants creschids d’avair temp almain ina giada l’emna durant ses onn da presidi.


text:
A Scuol ston ins chavar or in chavaterra fitg grond che era vegnì cuvrì da material tar las bovas il fanadur. La maschina cun ina valur da plirs 100'000 francs è quasi dal tuttafatg sut il material da las bovas. Ussa prov'ins da construir in chanal per manar l'aua da l'En sper il chavaterra via. Uschia duai l'aua da l'En schlavar il material enturn il chavaterra. Quant grond che il donn material vi dal chavaterra è na pon ins anc betg dir.
Engiadina Acziun da salvament per chavaterra
In chavaterra che è vegnì cuvrì cun material tar las bovas a Scuol sto ussa vegnir deliberà.


text:
Senàt Sóta
Senàt[1] (o ach Senàt Sóta, dal topònem italià Cenate Sotto), l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Caalina.
El g'ha 'na popolasiù de 3 745 abitàncc (dàto del Dicember 2015[2]), cond'öna süperfìce de 4,5 km² e 'na densità de popolasiù de 832 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Senàt Sura, San Pól d'Àrgon, Scans, Trescùr Balneàre.
Ol sò scotöm l'è: i hunì o i corèghe de Senàt.[1]
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Senàt Sóta l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Cenate Sotto in del vocabolare del Dücàt de Piassa Püntida
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sguard enavos
Schaner - Romano Salis ed il perfect mument
Igl è uras per la vardad. Oriundamain era l’idea da filmar a bun’ura las 6 sin il pass dal Bernina. Ma igl era fraid. Fitg fraid, pia -30 grads. Memia fraid per la camera ch’ha la fin finala dà si il spiert. Bun, ella n’era betg la suletta. Per mai (Livio) eri medemamain memia fraid. Nus avain stuì interrumper ed ir en il chaud a baiver in café. Plan B era dad ir a filmar a l’En. Cun quai resultat sun jau era cuntent. :) Remartga da Dominik: La camera ha schon funcziunà, mo il visur fascheva l’impressiun che l’entir apparat n’haja betg pli vulì. Ma jau na vess betg gì schanza da manipular la camera senza guants – e cun mes guants gross na vess quai era betg funcziunà. Redacziun: Livio Chistell, Camera: Dominik Hardegger
Favrer - La meztga - in tabu
Ina filmada sanguinusa. Uschè exact aveva jau (Daniela) anc mai vis l’intern dad ina vatga. Ma il pli crass n`è betg quai ch’ins vesa, mabain quai ch’ins auda. Sco il sajet tranter ils egls dal animal. Ma eba, sch’ins vul mangiar charn, lura èsi necessari da mazzar l’animal. Ed era da sa confruntar cun quella tematica. Redacziun: Oceana Galmarini e Daniela Derungs, Camera: Daniela Derungs
Mars - Pura surura
Ina giuvna impressiunanta. Suenter la mort da ses bab ha Silvana Casaulta surpiglià il bain puril. E quai cun 23 onns! Jau (Daniela) sun stada a filmar durant dus dis cun la giuvna plain schlantsch. E sun stada baff co ch’ella fa il managen il grond pensum da lavur. L’enviern sco la stad. Redacziun: Daniela Derungs, Camera: Daniela Derungs
Avrigl - Frederic Cathomas - il proxim star da golf?
Per mai (Dominik) l’emprima giada per Battaporta en il Tessin. In di chaud e bel, ma tuttina flot da lavurar. Tranter las differentas parts che nus filmain ha Frederic anc scola e nus giudain in café u era in gelato. Igl è schon bel dad ina giada giudair las temperaturas empernaivlas durant pausas da filmar, era sch’jau hai era fitg gugent l’enviern. Tut va bain e nus turnain puspè a chasa, en valischera material per Battaporta e Telesguard. Redacziun: Livio Chistell, Camera: Dominik Hardegger
Matg - Battaporta al Japanimanga
Jau (Livio) aveva legì davart quella “Japanimanga Night” e na saveva betg s’imaginar co quai pudess esser ad uschè ina occurrenza. Ord spira marveglia avev’jau simplamain prendì la camera senza in plan e sun sa mess sin viadi envers Tavau, u plitost envers il Giapun. Redacziun e camera: Livio Chistell
Zercladur - Ina YouTubera rumantscha dat gas!
Darar mainan nossas vias en il Tessin ed anc pli rar a Tesserete. in vitg cun var 1500 abitants. Ed ina da quellas è la Fashionpupa. Ina youtubra cun grond success en Svizra è rumantscha! Anc mai hai jau (Oceana) vis il dachasa meglier ditg la stanza d’ina dretga youtubra. La stanza era natiralmain decorada cun accessoires, super buna glisch e camera. E 3... 2... 1... ACTION Redacziun: Oceana Galmarini, Camera: Daniela Derungs
Fanadur - OAL 16
Hey, quai dat nossa pli gronda chista! Uschè gronda era la euforia dentant era il respect curt avant l’OAL16. Noss plan: Producir in film da 24 minutas entaifer 3 dis ed emetter quel la dumengia saira sin SRF1 e metter online. Per in pitschen team sco nus ina gronda chaussa. Perquai avain nus planisà enfin il pli pitschen detagl. Ma strusch arrivads a Degen schon il emprim grond urizi e Livio e Dominik bletsch enfin las chautschas sut. Pli tard pon ins vesair quai sco emprim indizi. Il chametg ch’ha procurà che l’entira Lumnezia aveva nagina forza electrica ha era fatg in grond stritg atras nossa planisaziun. Per insumma savair far quai en trais dis avain nus taglià a Cumbel, dentant senza forza electrica era nagin tagl! Uschia avain nus pers in entir di da producir. Ed en nossa planisaziun n’avevan nus betg quintà cun quai! Capitular? Na! E vinavant era l’emissiun gia programmada per la dumengia saira. Perquai avain nus propi stuì lavurar tuts lunsch sura 100% per pudair tegnair il termin da la dumengia saira. Futsch sco mustgas avain nus lura guardà communablamain noss film sin SRF1. La sien en quest mument pli gronda ch’il tschaffen. E tuttina sch’jau (scrit ha Mirco, manegià ha el l’entira redacziun) guard oz enavos ha quella experientscha enritgì il spiert dal team bler pli ferm che tut las scolaziuns pussaivlas.
Avust - Enrico Kamer - noss working class hero
Per mai vevi num questa stad: «Elin, ti dastgas ir sin il plazzal, ma betg mo a guardar tiers, na, er propi ir a metter maun vi da la lavur». Mia emprima reacziun è stada «Yeahi», era sche ma er enconuschent che quai vegn dir, ma legrava zunt fitg sin il di da la filmada! Ma arrivada la damaun baud sin il plazzal è tut vegnì in pau auter che planisà e nus vain curtamain stuì midar noss concept da la contribuziun, uschia ch’jau sun la fin finala «scappada» dal lavurar. Ma «partida remessa è betg partida persa»... Redacziun: Elin Batista, Camera: Daniela Derungs
Settember - Livestream ballape Schiers
Nossa grafica interna ha creà in lässig placat per quest’acziun che nus avain lura laschà squitschar. Jeii! Silsuenter è la schefredacziun vegnida ed ha ditg che quel na correspundia betg a las directivas da nossa chasa. Uups. Noss grafichers han stuì striunar entaifer paucas uras ina varianta correcta. Almain ha la medema instanza ludà il livestream e sia preschientscha sin nossa pagina d’internet ed uschia sun jau (Manuela) leda che tut ha anc funcziunà bain. Organisaziun: Manuela Morgenthaler
October - American Football cun power da dunnas
Tar questa contribuziun hai jau (Silvan) dastgà far mia emprima intervista. Nus avevan quella saira trais intervistaders. In da quels n’ha betg adina dà las pli curtas respostas. Suenter in mument sentiv’ins quai schon en il bratsch nua che’il microfon era. E l’ auter di era anc in zichel ;) Redacziun e camera: Daniela Derungs
November - Carlo Caduff – da Sedrun a Berlin
Berlin – ina metropola e mia citad principala. La «Berliner Schnauze» è a mai simpatica. Ma questa giada seseva jau (Oceana) in zic pli inquiet en l’aviun. Ina da mias emprimas filmadas e LA emprima en l’exteriur. Kilos da trair, auzar e purtar. Il highlight: L’eroport a Turitg ha prendì ora in da mes trais accus e barattà quel cun in cedel. Jau possia gugent vegnir per quel, cur ch’jau sun puspè en Svizra. Merci! Vegnì ora èsi tut auter – per exempel ch’jau sun turnada cun in tattoo. Ma quai è in’autra istorgia. Redacziun e camera: Oceana Galmarini
December - Visita en il Afganistan
In bel exempel co integraziun po funcziunar. Sco fugitiv han ins schon betg simpel. Ins sto scappar da la patria ed ir en ina terra nua ch’ins n’è betg propi bainvegnì. Ma ils requirents d’asil da l’Afghanistan dattan gas. Els han envidà la populaziun a tschaina ed ad ina saira da film. Cun success. Ins ha pudì sa discurrer e vesair ina nova cultura. E puspè èsi vegnì cler: Nus essan tuts carstgauns da medema valur. E nus tuts faschain sbagls. Jau sa chapescha era. Suenter la filmada hai jau (Daniela) emblidà la disc cun il material da film a Mustér. A Cuira hai jau lura remartgà quai. Mo jau hai dà in telefon ad ina da las organisaturas, l’auter di ha ella dà la disc al conductur da la Viafier Retica – e schwupps! – la disc era a Cuira :) Redacziun: Daniela Derungs


text:
Nagina colliaziun d'internet!
P.pl. sa colliar cun l'internet per lavurar vinavant.serrar
Sortida automatica en: Vossa sesida è scadida! La sesida actuala è vegnida terminada a basa d'inactivitad. Vus na pudais ussa betg pli memorisar quest formular. Per evitar che datas giajan a perder, memorisai ev. localmain Vossas modificaziuns avant che bandunar la pagina.
Vossa sesida va a fin suenter quel temp e Vus vegnis deconnectà automaticamain dal sistem. Modificaziuns betg memorisadas van eventualmain a perder. Cliccai sin "Prolungar il temp da sesida"per interrumper la sortida automatica e prolungar il temp da sesida.Prolungar il temp da sesida Okay


text:
L’Uniun Disentis Open vegn tranter auter sustegnida dals Surselva Flaigers, l’uniun da parasguladers indigena. Els sa gidan cun metter a disposiziun l’infrastructura ch’i basegna. Sco quai che Marc Demont, il president dals Surselva Flaigers e commember dal comité d’organisaziun di, tanscha quai davent dal drizzar en il biro da cursa, sur ils plazs d’atterrar e da partenza fin tar far transports cun ils pilots. En tut vegnan var 40 persunas a sa gidar durant las cursas da la cuppa mundiala da parasguladers.
Var 120 dals megliers parasguladers dal mund vegnan a sa participar a las differentas cursas. Igl è l’emprima giada ch’ins po manar atras a Mustér cursas da la cuppa mundiala. Tenor Martin Scheel, l’iniziant ed organisatur, tutga Mustér tar las meglras regiuns da sgular da l’entir mund.


text:
Niederreiter resta tar ils Minnesota Wild. Il Grischun e ses club da la NHL èn sa cunvegnids da prolungar ses contract per ulteriurs tschintg onns, quai per 25,45 milliuns francs. Il Svizzer saja sa sviluppà tar in giugader central ils ultims onns, argumentescha il club.
Niederreiter è actualmain il giugader da hockey svizzer che gudogna il pli bler en la NHL. Uschia s'avanza el en la NHL tar l'elita. Enfin il 2022 gudogna Niederreiter 5,45 milliuns francs per stagiun. Durant l'ultima stagiun ha Niederreiter gudagnà 57 puncts cun 25 gols e 32 assists.
Il Svizzer che gudogna il pli bler en la NHL
Roman Josi ha suttascrit in contract per set onns tar Nashville e gudogna passa 28 milliuns dollars, pia quatter milliuns per stagiun. Mark Streit ha survegnì ils ultims quatter onns, er sco Niederreiter 5,45 milliuns per stagiun. Avant paucs dis ha lez dentant suttascrit in contract per in onn e survegn 68'000 francs per quai temp. Uschia è Niederreiter uss a la testa.
RR novitads 08:00


text:
A Panaduz han ils candidats e las candidatas plantà in bostg, ensemen cun cussegliera federala Doris Leuthard. Betg mo discurrer surlonder, mabain era prender en ils mauns, saja la devisa. E la planta duaja simbolisar ina creschientscha persistenta, sco president da partida, Stefan Engler ha ditg.
Las finamiras dals cristiandemocrats per las elecziuns naziunalas da l’atun èn da gudagnar cleramain dapli electurs ed uschia daventar la partida la segund-ferma dal Grischun. Uschia vul la PCD era defender ses 2 sezs a Berna, il mandat da Martin Candinas en il Cussegl naziunal ed il mandat da Stefan Engler en il Cussegl dals chantuns.


text:
Spicer na saja betg stà d’accord cun questa decisiun da persunal dal president american Donald Trump. Spicer haja ditg a Trump, che l’elecziun da Scaramucci saja «in grond sbagl».
Dispitaivel dapi si'emprima cumparsa
Sean Spicer era dispitaivel dapi sia emprima conferenza da medias per la Chasa Alva sut Trump ils 21 da schaner 2017.
Il di suenter l’introducziun en uffizi da Trump aveva el cumenzà ina charplina intensiva cun schurnalists davart quanta glieud che haja visità la ceremonia. Las fotografias mussavan bler damain persunas sco quai che Sean Spicer pretendeva.
Gia nominà ina successura per Spicer
Il directur da communicaziun Anthony Scaramucci ha gia annunzià a Washington la successura da Sean Spicer. Davent da l'emprim da settember è quai sia substituta Sarah Sanders.
Sean Spicer en il focus da satirichers da tut il mund
Er tar autras cumparsas deva el in egl cun in’interpretaziun tut particulara dals fatgs. Uschia è Spicer vegnì en il focus da satirichers en tut il mund. Tranter dad els era er il magazin da satira american «The Daily Show» che ha reagì cun in’omagi (sut en versiun originala en engl.) en la rait:
Cun Sean Spicer sa retira il medem di in segund pledader da medias dal servetsch per il president american Donald Trump. Curt avant era vegnì enconuschent, ch'il pledader dal team d'advocats da Trump Mark Corallo sa retiria.
RR novitads 20:00


text:
Parpàja
Artéccol in dialètt mudnés
La parpàja (farfalla in itagliàṅ) 'l è 'n insèt che, cum la parpajóla, al fà part d'l órdan di Lepidòtar.
La difarénsa fra parpàj e parpajóli la n gh'à minga di mutìṿ sientìfic ma la daśvîṅ da 'l uś ad tut i dè. In gènar al parpàj i faṅ al sò ròbi durànt al dè.
Al sò anténi i èṅ bòni ad far-as sù a difarénsa ad qvéli dal parpajóli ch'i èṅ da spés a pètan o a fórma 'd fil. Quànd i pònsan, al parpàj i sèran gl'ali a lìbar.
Al cicclo 'd vita
La vita dna parpàja la s divìd in quàtar stadi prinsipài: óṿ, ruga, pupa e adùlt.
- Óṿ: Subìt prima ch'n óṿ al taca a vèrar-'s, al dvènta scûr. Guardànd-'l ad fóra a s pōl védar la ruga śóvna mov'r-as ad dèntar. Chi lē la taca a 'l inìsi a tajàr na sòrta ad "quèrć" a fórma 'd sērć in dal rivestimènt dûr ad 'l óṿ, pò la s cùcia fóra faghénd di muimènt da tut al bandi c'n al corp. Quést chè 'l è òṅ di mumènt in dua la parpàja l'è piò a risć. Na vòlta vgnuda fóra, in gènar la ruga la magna al gus vōd d'l óṿ e la tōś al nutrimènt bòṅ par scampàr in fiṅ a 'l mumènt in du la gh la cava a catàr na piànta in du vìvar.
- Ruga: la ruga la sarnìs un gamb adàt e la fà un cusèṅ ad sēda in du la s taca cun la cóa. In séguit la dróa na sìngia fata da lē cun dal materiàl cumpàgn par tacàr-as méj anc parchè la s la fà pasàr tut 'd intóran. La pèla dla ruga la s vèra lung la vita e la pupa la taca a vgnir fóra. Muvénd al sò còrp da tut al bandi, la bèstia la cùcia la pèla in fónd vèrs la cóa parchp la gh sarvìs piò. Dòp èsar-'s-an dasfàda, la pupa la gh'à finalmènt 'l aspèt dla pupa.
- Pupa: Subìt prima dal sparpajamènt, al culōr dla parpàja adùlta al pōl èsar vdû in na quàlc manéra anc ad fóra. Al rivestimènt dla pupa al s vèra e la parpàja la taca a fadìga a vgnir fóra. Quànd l'è vgnuda fóra tuta, la pansa dla parpàja la fà 'n lìquid ciamâ meconi ch'al gh'à dènt'r i prudót da scartàr ch'i s eṅ muciâ durànt al stadi pupàl. Dòp la sćiuśa, la parpàja la stà cun gl'ali pigàdi e la i vèra pumpand emolìnfa in dal nervadùri ch'la gh'à in di ali. 'L è dimóndi impurtànt che gl'ali d'l insèt i s vèran dal tut e in présia prima ch'i dvèntan dûri o sinò a i armagnarévan dasfurmàdi par sèmpar.
- Adùlt: La parpàja svilupàda la gh'à na vita dal tut difarénta da qvéla dla ruga: méntar quésta chè la s cata 'l sò magnàr da 'l fój par crésar, la parpàja la pasa 'l tèmp titànd al nètar da i fiōr. Al sò ubietìṿ da lè a quànd la mōr 'l è qvéla ad far di fiōi.
In gènar la vita dla parpàja l'è dimóndi curta, la và da quàlc giōran a na stmana o dū e, sōl na quàlc vòlta, la scampa 'n méś. Par dir-'n una, la "Vanesa io", o Oć ad Pavòṅ (Inachis io), la pasa 'l Invèr'n a punsàr prima ad far anc sinc-sènt óṿ par vòlta a 'l inìsi 'd primavéra e pò la gh la cava a scampàr par dū stagiòṅ.
La parpàja più granda ch'a sa gh sia l'è la Ornithoptera alexandrae o parpàja dla regìna Lisàndra ch'la pōl rivàr a 'vér di ali ad trént'òṅ cm, na lunghésa 'd òt cm e un peś ad dódas gram.
Culegamènt estéran
- (fraréś) e (FR) Le papillon, na puveśìa ins la parpàja d'l Alfonso Ferraguti in dla reda.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Sempervivum tectorum
Sempervivum tectorum (en bresà: Uricìne[1]) l'è 'na piànta erbàcea, perène, sempervérda e suculènta de la famìa de le Crassulaceae. L'è difundìda en töta l'Euròpa meridiunàla.
Chèsta piànta l'è stàda discriìda la prìma ólta 'ndèl 1753 del Linèo.
Fùrma Biologica: Ch succ - Camèfite suculènte.
Le fòie le fùrma 'na rözèta principàl e dele ótre a l'àpice dei stulù. Le fòie bazài i è vérde ciàre, le pöl tirà 'n bris al celèst, i è bèle carnùze, bislónghe, mucrunàde e göse 'n pùta, co l'òrlo intèrno 'intréch e cigliàt ma sènsa péi sö le fàce. El gamp del fiùr el pöl rià a éser lónch 50 ghèi, l'è cuarciàt de fòie sö töta la longhèsa, lanceolàde e con dei pilizì fì fì sö töte dò le fàce. I fiùr i è ermafrudìcc, de fùrma regolàr, reünìcc en curìmbi che pöl portàn enfìna a 40. l'androcèo el g'ha 'n nömer de stam en nömer dópe, piö de rar precìs, a chèl dei pétali, perlopiö en nömer de 13; El ginecèo l'è furmàt de carpèi lìber, tacc compàgn dei pétali e ognü condena squàma netarìfera sèmpia o bìfida, co divèrsi òvuli. La fiuridüra 'l la fà 'ndèi més càlcc, 'ntra zögn e setèmber.
El fröt l'è cumpunìt de fulìcoi en quantità precìza al nömer dei carpèi, töcc sormontàcc del stil persistènt e con divèrsi granì de somésa picinì picinì.
Habitat: el crès en mès a le préde, söi mür vècc, endèi pràcc sèch e picàcc al sul.
Oservasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le spéci de chèsto zèner en sèrte ocaziù i è mìa tat fàcii de discriminà 'ntra de lùre, suratöt quan che 'ndèna stèsa zòna se tróa ezemplàr de spéci diferènte. el fat de mìa ìga mecanìsmi de izolamènt reprodütìf o bariére genétiche 'ntra vergöne de chèste spéci, suratöt 'ntra Sempervivum arachnoideum, Sempervivum montanum e Sempervivum tectorum, el fà che 'l sàpe mìa difìcil troà dei fenòmeni de ibridasiù, e chèsto 'l pórta a fà nàser dei "sam de ìbridi", che i pöl dürà e slargà 'l sò areàl per vìa de la reprudusiù vegetatìva.[2]
Sempervivum Tectorum "Greenii", Huntington Desert Garden
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Elisa Zersi, Prospetto delle piante vascolari spontaneee o comunemente coltivate nella provincia di Brescia, 1871 - Brescia, in Commentari dell'Ateneo di Brescia, per gli anni 1868 e 1869. (pò a sö google.books)
- ↑ Sempervivum L..


text:
Gnanc in mez di avant è quest termin dentant vegnì annullà. La raschun saja ina collisiun da termins – in termin urgent e na spustabel, ha quai gì num el communitgà da la PPS.
Questa communicaziun ha chaschunà bleras speculaziuns tranter schurnalists:Ha l'elecziun dal commember da la PPS Thomas Rofler sco nov president da l'uniun dals purs grischuna da far insatge cun quai? Èsi forsa capità insatge pli nausch? U ha forsa il capocandidat da la PPS, Heinz Brand fatg in accident da skis?
Tut speculaziuns la fin dal di dementidas. Ma era da quellas viva il cumbat electoral che vegn plaunet adina pli chaud.


text:
Dabu: La fin finala è mintga vitg sumegliant
- Mesemna, 25.4.2018, 17:05
Sin sia mini-turnea da "Min Ort" visita Dabu da Dabu Fantastic vitgs che correspundan a las descripziuns sco che el aveva descrit a ses agen lieu, a Mönchaltorf el chantun Turitg. Sia conclusiun: La fin finala èn blers vitgs gnanc uschia spezials sco ch’ins haja savens il sentiment.
Uschia haja el adina pensà ch’il mazler en ses vitg haja blers uffants, dentant anc blers auters vitgs hajan mazlers cun blers uffants, uschia era la Mazlaria Lozza a Mustér. Perquai ha el dà in dals blers concerts quest’emna a Mustér. In’ulteriur lura era a San Murezzan tar la Mazlaria Heuberger.
Artitgel/s dal tema
-
«Angelina» da Dabu Fantastic emprenda rumantsch
Dabu Fantastic han chantà «Angelina» per rumantsch.9.9.2016


text:
Il dumping saja cunzunt in problem en la branscha da bajegiar dal Tessin. Pitschens impressaris talians hajan fundà firmas fictivas per smatgar las pajas en il Tessin.
Mesiras cunter pajas extrem bassas
La regenza tessinaisa ha reagì sin numerus cas da pajas extrem bassas dals davos mais. Proximamain saja quai pussaivel d’annunziar cas da dumping via l’internet. Ed era nov è la multa maximala tar in surpassament. Ella munta numnadamain a 30’000 empè a 5’000 francs.
Las mesiras da la regenza duain ir en vigur per immediat, ha ditg il Cusseglier guvernativ Christian Vitta ditg a Bellinzona.
RR novitads 18:00


text:
En il conturn dal festival da la festa da Goa a Rona haja la polizia gia tschiffà trais martgadants da drogas, ch’hajan gì enfin 200 grams marihuana per vender al festival. Per far attent sin ils privels dal consum da drogas, ha la fundaziun «Contact Netz» in stan al festival. «Il mument vegnan vendidas pirlas d’Extasy ch’èn dosadas fitg autas», ha ditg Hannes Hergarten, il responsabel dal stan. El emprovia da persvader ils visitaders ch’els consumeschian per exempel mo ina mesa pirla, sch’els na possian betg desister da drogas. Ad el èsi conscient, ch’i n’è betg pussaivel d’evitar il consum da drogas al festival.
Grischun Central Il «Summer Never Ends Festival» fatschenta la polizia
En quasi mintga segund auto ch’è vegnì controllà a Cunter Burvagn quests dis, ha la polizia chattà drogas. Quai di Conradin Cabalzar, il schef dal post da polizia da Savognin. Radund 20 policistas e policists èn actualmain en acziun en il Surses, pervi da la festa da «Goa» ch’ha lieu a Rona.


text:
La raschun è l'affera da tests da svapur che VW aveva manipulà en ils Stadis Unids. La direcziun dal concern aveva concedì quai la dumengia. Las autoritads americanas investigheschan pervi da quai cunter VW.
En il mender cas smanatscha al concern in chastì da passa 18 milliardas dollars. Las aczias da VW han pers glindesdi ina considerabla part da lur valur.
Situaziun en Svizra è nunclera
Schebain l'affera pertutga era la Svizra è il mument intschert. L’interpresa stoppia uss intercurir la chaussa, ha ditg in pledader da l’importader da VW Amag a l’agentura da novitads sda.
Pervi che las leschas sajan uschè differentas, vegnian ils concepts da motors adattads als singuls martgads. Uschia na possia il cas betg vegnir transferì in sin in sin l’Europa, ha ditg il responsabel da l’Amag.
RR novitads 11:00 / 15:00


text:
Anke Senne è actualmain la directura da finanzas da la Clinica Gut. Ella surpiglia las incumbensas da mainagestiun dal CEO actual Adrian Urfer il prim da december. Quai communitgescha la Clinica Gut. Urfer resta schefmedi da la gruppa grischuna da clinicas privatas e delegà dal cussegl administrativ. La clinica saja daventada adina pli gronda ed uschia na saja quai betg pli pussaivel per il schefmedi dad era anc obtegnair las incumbensas da mainagestiun.
Anke Senne ha 53 onns ed è dapi 12 onns commembra da la direcziun da la Clinica Gut. Ella saja fitg bain qualifitgada per il post sco CEO, di il president dal cussegl administrativ, Felix Ammann.


text:
Gia dapli blers onns vegn speculà quai che pertutga la colliaziun dals territoris da skis en Engiadina Bassa. Uss è quella integrada en il nov plan directiv. Ma il problem è ch’i dovra ina pendiculara da radund 9 kilometers.
In project per l'avegnir
Per ils proxims 10 onns na vegn quest project betg sin maisa. Tenor ils responsabels èsi dentant impurtant, d’avair questa colliaziun en il plan directiv era per la proxima generaziun.
Ulteriur project a Motta Naluns
Plinavant è integrada en il plan directiv era l’engrondiment dal territori da skis Motta Naluns. Previs èsi d’engrondir quel cun 2 sutgeras en direcziun Val Laver. Era quest engrondiment na vegn betg realisà ils proxims onns.


text:
Naziunal/Internaziunal
-
Valverde è il retg da las Ardennas
Il Spagnol Alejandro Valverde ha gudagnà la cursa tradiziunala da velo Liège-Bastogne-Liège. Il top-favurit dal team Movistar è sa mess atras suenter 253 km en il sprint avant il Franzos Julian Alaphilippe. Sin plaz 3 è Joaquim Rodriguez da la Spagna.
Per Valverde èsi gia il 3. success en la «Doyenne» suenter 2006 e 2008. La mesemna passada aveva il Sapgnol gia gudagnà la Fleche Wallonne, medemamain avant Alaphilippe.
Meglier Svizzer è Sébastien Reichenbach sco 24avel.
RR sportissimo 17:00


text:
Guerra
La guerra l'è un at colletiv caraterizad da la violenza armada intra di grœp organizads.[1] Ind el so significad tradizional la guerra l'è un conflit intra di stats sovran o intra di coalizion per la risoluzion, d'ordinare in manera definiva, d'una controversia internazional plœ o meno motivata da ver o prossœmads (ma in ogne caso parzial) contrast di interess ideolojeg e economeg.[1] Ind el dirit internazional, ol termen l'è stait sostituid, sobet dopo la Segonda Guerra Mondial, da l'espression "conflit armad", qe al và ben per tœts i combatiments, picoi e grands.
Etimolojia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol termen al vegneress da la parolla werran del volt jermaneg antig qe la vœl dir sqarugada.[2] L'è probabel qe ol termen latin bellum al sies stait plœ dovrad perqè simel al germaneg bello.[2]


text:
Ulgiaa (LC)
Ulgiaa (Olgiate Molgora in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 6 397 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), 'na süperfis de 7,25 km² e 'na densità de 882 ab./km². In Italian al è ciamaa anca "Molgora" par fá mia cunfusiùn cunt alter düü cumün lumbaart cun l'istess nomm: vün al sa tröva in la Pruvincia da Comm, l'alter in chela da Varees.
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ulgiaa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.