text:
Sco successur da Maurus Tomaschett han las Pendicularas Surselva elegì Markus Good sco nov president. El è stà engaschà blers onns en la branscha, il davos sco manader tecnic da las pendicularas da Tavau-Claustra. A partir da l'october è Good er manader da fatschenta da las pendicularas Sursaissa. Era en suprastanza è vegnì elegì Beat Zenklusen da las pendicularas da Breil. El remplazza Josef Brunner.
Buna stagiun fin ils 14 da mars
Fin ils 14 da mars han las pendicularas da la Surselva gì in bun onn da fatschenta. Ma alura è il «lockdown» vegni ed uss mancan a las pendicularas fin a 20% da las entradas primaras.
L'abunament da l’uniun il «Surselvapass» è vegnì vendì meglier che l’onn passà. Uschia èn vegnids vendids 776 pass da la Surselva. Quai è bun 10% dapli che l’onn passà. La pli gronda part è vegnida vendida en il territori da skis da Sursaissa-Mundaun.
Per la stagiun da stad regia optimissem
Per la stagiun da stad sa mussan tuts fitg optimistics. Uschia saja da quintar cun bunas cifras era perquai che la populaziun svizra saja per gronda part sfurzada da far vacanzas en Svizra. Uschia possian vegnir rimnadas experientschas cun las mesiras da segirtad era per la stagiun d’enviern.
Ma alura vegnia la situaziun pli cumplitgada pertge l'enviern sajan era dapli persunas en las pendicularas ed en il territori da skis, accentueschan tant Silvio Schmid da las pendicularas dad Andermatt-Sedrun sco era Martin Hug da las pendicularas da Flem-Laax. Ma impurtant saja d’evitar ch’i dettia in ulteriur «lockdown» perquai che gliez na vegnia l’economia betg pli a surmuntar senza avair propi problems economics.


c: text/html

text:
La muntogna en la Val Bondasca en Bergiaglia è anc quieta. Durant ils ultims mais n’han ins mesirà nagins moviments marcants da la grippa e crappa. Tenor Martin Keiser da l’Uffizi per guaud e privels da natira, dettia trais scenaris pussaivels per ulteriuras bovas en la regiun:
- Absorbaziun dal glatscher e schliaziun dal glatsch causa l’energia termica producida da la collisiun da las particlas ch’èn en la bova.
- Absorbaziun da material ch’era gia en moviment l'onn 2011.
- Pressiun da las poras inducidas a maniera dinamica en ils sediments.
La gronda dumonda: èn las accumulaziuns da material propi impregnadas d'aua e sche gea, tge dimensiuns po la bova sviluppar?
Il sistem da pre-avertiment vegnia entant puspè observà mintga di regularmain. Durant l’enviern aveva l’uffizi reducì la controlla da las mesiraziuns. Uss cura che la primavaira cumenza plaunet er enturn il Piz Cengalo dovri puspè ina buna controlla. Per esser segir che tut funcziunia, datti ina emprova d’alarm per la populaziun bergiagliotta ils 9 da matg.
Renovar concessiun
Il permiss per il sistem da pre-avertiment dura anc fin la fin 2019. La vischnanca saja dentant gia vid instradar ils pass necessaris per prolungar el per ulteriurs tschintg onns. 80% dals custs vegnian surprendids dal chantun e da la Confederaziun, ha declerà la presidenta communala da la Bregaglia, Anna Giacometti. Ils custs per quella concessiun muntan a ca. in milliun francs.
Sasc Furä e bainbaud er Sciora ?
Ina nova senda d’access per la chamona dal CAS Sasc Furä vegn realisada apaina che l’aura permetta. La senda marcada blau-alv (autalpin) passa dador la zona da privel e custa tranter 45’000 e 50’000 francs. Ch’ins saja er vid tschertgar ina soluziun per la segunda chamona en la Val Bondasca. Ina via d’access per quella n’è anc betg realistica, uschia il deputà responsabel Gian Luca Giovanoli.
Concurrenza da project per Bondo
18 teams hajan inoltrà lur ideas, ina giuria ha entant selecziunà 10 projects e preschentà quests a la vischnanca da Bregaglia. Quella ha envidà ils finalists d'inoltrar fin la fin d’october lur projects concrets. Il november vegn decis tgenina varianta che vegn realisada per reconstruir la zona destruida da las bovas ils 23 d’avust 2017. Ils custs totals per la reconstrucziun muntan a 23 fin 25 milliuns francs. La vischnanca da Bregaglia ha da far quint cun custs da stgars 7 milliuns francs, uschia Anna Giacometti. La vischnanca po dentant far quint cun sustegn ord la cassa da donaziuns.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Au in der Hallertau
Au in der Hallertau l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera. El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Freising. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 54.99 km² e 'ndel Dicember 2016 el gh'ìa 'na popolasiù de 5 944 abitàncc.
El cümü de Au in der Hallertau el se tróa a 'na altèsa de 452 méter sura 'l leèl del mar.
L'è 'n cèntro importànte per la prudusiù e la distribusiù del fiur de luertìs, doperàt endel'indüstria de la bìra.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ina gronda part da sias ovras èn era vegnidas filmadas, sco «Strangers on the train» u «The talented Mr Ripley», uschia ch'ella è enconuschenta sin l'entir mund. Ma quai che blers na san betg è, ch'ella ha ina relaziun cun il Tessin. Patricia Highsmith ha passentà ses ultims onns en la Vallemaggia, en il Tessin.
Il Tessin da Patricia Highsmith
Patricia Highsmith è ina da las pli famusas scripturas americanas. Quasi sin mintga curuna da cudeschs sa chatta in da ses thrillers.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Viena
Viena (tudësch: Wien, austro-bavaresc: Wean) ie la capitela y majera zità de l'Austria y ënghe un de i 9 stac federei (Bundesländer). La zità à na populazion de zirca 2 milions, cun 2,6 milions tl raion urban, cie che ie belau n terz de la populazion de l'Austria. L ie la sesta majera zità de l'Union Europea ncont de abitanc te i cunfins dl chemun. Viena ie te l'est de l'Austria daujin al cunfin cun la Slovachia, la Republica Ceca y l'Ungaria, cun chëi che Viena lëura scialdi adum.
Nfin al scumenciamënt dl 20ejim secul fova Viena la majera zità tl mond tudësch y la ova ntëur ai 2 milions de abitanc dan la tumeda de l'Austria-Ungaria. Al didancuei iel la segonda majera zità tl mond tudësch do Berlin. A Viena à si sënta n grum de organisazions nternaziuneles, organisazions de la Nazions Unides, la OPEC y la OSCE.
Viena ie cunesciuda per avëi na cualità de vita scialdi auta. Tl 2005 ova na nrescida de la Economist Intelligence Unit de 127 ziteies al mond metù Viena al prim post (adum cun Vancouver y San Francisco) ncont de cualità de vita. Dal 2011 al 2015 fova Viena segonda do Melbourne.
Geografia[mudé | muda l codesc]
Tlima[mudé | muda l codesc]
Storia[mudé | muda l codesc]
Galaria dala fotografies[mudé | muda l codesc]
- ↑ Klimadaten von Österreich 1971–2000. In: zamg.ac.at, abgerufen am 26. Februar 2020.


text:
Spóś
Al spóś (Libellula in italiàn) 'l è 'n insèt ch'al fà part dal gènar di Udunâ. Al nóm 'l è stâ sarnî par Carl Nilsson Linnaeus dit Linneo in dal 1758 faghénd-al derivàr da 'l latìn "libra" ch'a vōl dir balànsa par via dla sò manéra ad vulàr, cun gl'ali vèrti da 'l dū bandi.
Descrisiòṅ
Al spóś al gh'à na tèsta bèla granda, cun i òć ch'i métan insém sinquànta-mila ommatidi a 'l incìrca e di anténi curti asè. Al dū para 'd ali, ch'i s davśìnan dimóndi in lunghésa, dal vòlti i èṅ culuràdi e i gh parmétan ad vulàr in présia. La pansa, fata da ùndas pès, l'è lunga e sutìla. Anc s'al gh'à dal śampi, al spóś al n gira minga tant da spés.
Al gh'à na bóca par biasàr tuta sua: al làbar più bas al finìs cun dū pinsi ch'i èṅ druàdi par tgnir stric al magnàr, di insèt ciapâ a 'l vōl in dl'ària e in dl'àqua, anc p'r al fat ch'al n fà minga di stus quànd al s mōv.
Al spóś al fà i óṿ in dl'àqua e dòp i nàsan al neanidi ch'i madùran lè, magnànd quél ch'i càtan in c'l ambìnt lè, dal vòlti anc di pés pìcui druànd na ganàsa speciàla dita "mascra" ch'la s pōl ślargàr quànd a gh'è da culpìr. Dòp soquànt méś pasâ lè a crésar (da 'n an a tri o anc da piò), al ninfi i èṅ prònti a vulàr via, esénd dvintàdi grandi.
A Mòdna i spóś i s ciàman anc cavaòć o pavarèla, mènt'r in dal Mantṿàṅ i al ciàman spóś vért.


text:
La surfatscha d'abitar per persuna è s'augmentada davent da 32 meters quadrat il 1980 sin 46 meters quadrat il 2019. Per l'ambient è quai in problem: Pli gronda l'abitaziun e pli bler energia che vegn duvrada per stgaudar quella. En il studi da l'ETH han 40% da las persunas dumandadas inditgà ch'els hajan midà en in'abitaziun pli gronda, malgrà che lur perchasa è vegnì pli pitschen. Be in quart fiss pront da midar en avegnir en in'abitaziun pli pitschna e radund in terz eran da l'avis che l'abitaziun nua ch'i stattan uss, saja gia memia pitschna.
Simbol da status, vischins, sfera privata
Sin fundament da las respostas han ils perscrutaders constatà plirs obstachels per midar en in'abitaziun pli pitschna. Vitiers tutga er il simbol da status che vegn collià cun ina grond'abitaziun, il conturn cun ils vischins e ch'i dettia dapli sfera privata en abitaziuns pli grondas.
Differentas schliaziuns
Il team propona pliras schliaziuns per motivar dad ir a star en abitaziuns pli pitschnas. Per exempel datti dapli abitaziuns pitschnas en il center da citads. Quellas èn colliadas bain cun il traffic public ed er ch'i dat savens en il medem bajetg pliras abitaziuns da differenta grondezza, quai fa pussibel da midar chasa senza perder il contact tar collegas u famiglia. Plinavant proponan ils perscrutaders che persunas che vulan ir d'ina abitaziun gronda en ina pli pitschna, duessan survegnir precedenza.
Tar il simbol da status fan ils perscrutaders cler ch'architectas ed architects sco er designers hajan ina rolla impurtanta da stgaffir simbols da status persistents, per exempel cun abitaziuns pli pitschnas che han dentant in aut standard da viver.


text:
Il svilup tecnic ha daditg surpassà il dretg vertent. I dat bain prescripziuns per consultaziuns medicinalas, auters tests han però lieu en in sectur grisch quai che pertutga las leschas. Tuttina vegni adina offert dapli da quels tests, per regla en l’internet. Quels dattan infurmaziuns davart la derivanza, ina dieta adattada u la disposiziun sportiva.
En vista a questas purschidas ha il Cussegl federal proponì ina revisiun totala da la lescha per examinaziuns geneticas tar l'uman. Il Cussegl naziunal ha approvà quella cun 175 encunter 3 vuschs.
Da discutar ha sulet in punct dà. La cumissiun leva stritgar il scumond che las assicuranzas dastgan pretender ils resultats da tests genetics ch'èn gia vegnids fatgs. Il Cussegl federal aveva proponì quai per assicuranzas da vita sut 400’000 francs e per assicuranzas d’invaliditad sut 40’000 francs per onn.
Tests prenatals restan scumandads
Determinaziuns da la schlattaina tar embrios avant la 12avla emna da la gravidanza restan scumandadas. Uschia duai vegnir impedì ch'uffants vegnan stgatschads perquai ch'els n'han betg la schlattaina giavischada.
RR novitads 20:00


text:
L'Associaziun svizra per la furmaziun supplementara ha surdà per la novavla gia il 'Prix Alice'. Quel vegn surdà per l'emprender digital e per la cumpetenza da medias. Tranter ils victurs è er l'Associaziun 'CompiSternli' da Tavau. Ella ha inoltrà in project dad iPad. Uffants vegnan scolads durant 15 lecziuns per ch'els sajan abels da mussar a seniors co duvrar l'iPad.
Da quest emprender sur generaziuns possian profitar omaduas varts, argumentescha l'associaziun il premi. Tut en tut eran vegnids inoltrads 120 projects.
RR novitads 18:00


text:
Raiffeisen e Helvetia van puspè vias separadas. Suenter avair lavurà passa 20 onns ensemen, vegnan la banca e l'assicuranza a terminar lur cooperaziun per il commerzi cun products d'assicuranzas cun la fin da quest onn. Uschia possian las duas interpresas puspè persequitar independentamain ina da l'autra lur atgnas miras strategicas.
Raiffeisen vul persequitar vinavant ina cooperaziun en la sparta assicuranza, quai cun auters interessents. Helvetia vul extender ses champ da fatschenta e tranter auter dar dapli prioritad al tema abitar.


text:
Mobilcard
Vacanzes tl Südtirol: tòlete liede dal auto!
Cun la Mobilcard possa duc i mesuns de trasport publich te nosta provinzia, nce la ferates regiuneles y regiunels-express nchin Trënt y l auto dla posta svizer (PostAuto Schweiz) danter Mals y Müstair unì nuzei tan suvënz che n uel. La Mobilcard ie da avëi per 1 n di, per 3 o per 7 dis ndolauter. Mutons/Mutans danter 6 y 13 ani giapa duta la Mobilcards a n priesc arbassà tla forma de chertes-junior.
La chertes Mobilcard ne vel nia per viages cun la ferates a destanza longia (p.ej. la ferates-EC, Railjet, Frecciargento, Italo) coche nce nia sun chësta linies dla curieres: servisc shuttle cun la curiera 444 Toblach – Trëi Pizes de Lavarëi / Rifugio Auronzo, linia 442 Toblach – Niederdorf – Braies tl tëmp dai 10.07. ai 10.09.2022, servisc shuttle cun curiera 439 Valsperch – Lech de Braies y servisc shuttle 440 Fischleintal / Val Fiscalina.
La mobilcard ie da giapé
- pra la lueges de venduda südtirolmubiltà,
- ti ufizies dl turism,
- pra i automac de chertes südtirolmubiltà tla stazions,
- pra la purteles de chertes de viac tla stazion de Trënt.
La Mobilcard ie na cherta de viac persunela y nia trasferibla tla forma de na cherta contactless o de na cherta cun vëta magnetica. La Mobilcard muessa unì cunvalideda dan uni viac pra i njins de cunvalidazion brums tla curiera o tla stazions. L tleca tenì permez la cherta contactless dancà pra l sensor o mëter ite la cherta cun la vëta magnetica da lassù ju tl cunvalidadëur.
Sun la pert dovia dla cherta contactless iel, dan che n l’adrova per l prim iede, da scrì l inuem dl tituler/dla titulera dla cherta y la data de validità (l medemo di o 3 o 7 dis de calënder dala prima cunvalidazion). Pra la cherta cun vëta magnetica vën la data de destumeda stampeda sun la cherta pra la prima cunvalidazion.
“Südtirol erleben mit Bahn, Bus und Rad“ – Flyer zum Download
„Alla scoperta dell’Alto Adige in treno, autobus e bicicletta” – download flyer


text:
Selezzion del folball de la Slovachia
La Selezzion del folball de la Slovachia (Slovenské národné futbalové mužstvo in lengua local, sornomenada Sokoli) la rapresenta la Slovachia en di competizzion del ballon e l'è gestida da la . L'è dent a la UEFA e a la FIFA.
In pè del 1939, ol so mistar l'è Štefan Tarkovič e la sgiuga i partide in cà al Tehelné Pole e al Štadión Antona Malatinského.
Ligam da foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oltar proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su nazionale di calcio della Slovacchia


text:
L'hotel Vallatscha è in hotel da tradiziun en la Val Medel. Il 2008 han Peter Binz e sia dunna Imelda cumprà l’anteriur hotel Scopi e renovà l’entir bajetg. Dapi il 2017 han els tschertgà in cumprader per lur manaschi. Uss han Mila e Daniel Gildenhorn da Hamburg cumprà il manaschi ed els vulan realisar cun quel lur siemi.
Pass per pass
L’emprim vegnia el sulet, sin la fin d’avrigl, entschatta matg, di Daniel Gildenhorn. Sin la stad vegnia alura l’entira famiglia cun ils dus buobs dad 8 e 10 onns a midar il dachasa da Hamburg a Curaglia. Els sa legrian gia da vegnir a star pli datiers da la natira, di l’um enturn ils 50. Els hajan ditg tschertgà in manaschi d'hotel en Svizra. Per sia dunna ch’haja manà ils ultims onns ina chasa d’attempads a Hamburg na saja la gastronomia betg dal tut nova. El sco econom saja surtut versà cun las cifras.
Tschertgà ditg
La tschertga na saja betg vegnida pli simpla cun la pandemia actuala, ed era betg ils pretschs pli bass, di Daniel Gildenhorn. Els hajan guardà manaschis er en il Tessin ed en auters lieus. La finala haja il Vallatscha persvas cun ses scharm ed er Curaglia haja plaschì. L’entira famiglia n’è dentant fin uss anc betg stada a guardar l’hotel cumprà. Ma per els saja temp da far quella midada e perquai vegnia quai er a gartegiar, di l’econom. Il rumantscha na vegnia betg ad esser in obstachel per els, anzi ina plivalur er per lur uffants ed els sajan persvas da pudair emprender la lingua.


text:
Il Cussegl federal vul reglamentar pli fitg las intermediaturas ed ils intermediaturs d'assicuranzas da malsauns. El ha perquai surdà ina midada da la lescha al parlament. Tranter auter duai vegnir scumandà la reclama per telefon. Ils assicurads ston uschia betg pli prender encunter telefons nungiavischads d'assicuranzas. E sche quai na vegn betg risguardà, èn previs sancziuns. Era il dumber dals intermediaturs duai vegnir limità. Plinavant duai esser obligatoric da registar e suttascriver in protocal dal discurs cun la clienta u il client.
Il Cussegl federal vul che quellas reglas èn obligatoricas tant per assicuranzas da malasuns obligatoricas sco er per las supplementaras.


text:
Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».
I dat bels albums. I dat grondius albums. «When I Let Go», la nova ovra dad Ursina, fa part da omaduas categorias. Quai ha da far cun la vusch straordinaria da la chantautura sursilvana – ina vusch fina ma zunt modulabla, subtila ma tuttina cutizzanta. Quai ha da far cun ina musicalitad expressiva, iertada ed optimada en tantas etappas, l’art cantica en famiglia e scola a Mustér, las choristas Crambambuli da Claudio Simonet, ils studis da jazz a Lucerna, il segiurn musical en Scandinavia, l’aventura vocala cun la Triada. Quai ha da far cun in dun cumpositori excuisit dad Ursina, cumpartì danov cun ses consort e cunmusicant turitgais Florian Egli. E quai n’ha betg l’ultim da far cun ina producziun da camifo per ovras poppusas da quests dis, curatada dad in maister da fama internaziunala, l’irlandais David Odlum.
L’album, per duas terzas en englais, cumenza cun ina decleraziun ch’ins po udir sco motto, «Lay Low», ubain «(Betg) dar si!». Sur figuras electronicas ligeras-zaclinas chanta Ursina en vusch velusa da na vulair succumber, ni a nauschaspierts, ni a rusnas nairas, ni ad urizis vizius, ni a glischs trumpantas. E baindalunga capriola sia vusch si e giu d’autezzas temerarias per lura sa platgar en il plimatsch dad agens chors multiplitgads en eternitads sfericas. E quel tun sa derasa tras l’entir album, saja en ils texts e titels che varieschan l’appel inizial en in «Hold On» u en in «Let Go», saja en las atmosferas siemiusas plain armunia e tensiuns mez zuppadas.
Ma nus udin adina puspè erupziuns or da quella textura che pudess magari er parair repetitiva. Gia la segunda chanzun, rumantscha, deditgada a «la mar», pia a sentiments marins, ans confrunta cun ina tunalitad differenta, pli bassa, pli calma, che cumprova quasi la constataziun da la chantadura ch’il linguatg matern evocheschia autras tempras musicalas che l’englais. Ina calma che cula or en ina coda da ramurs ambientalas che laschan litteralmain resentir las undas da la mar. Ma er l’encreschadetgna da las Alps.
En la chanzun «Let Go», che dat er il titel a l’album, suonda, suenter in intro retegnì, ina bella ritmica da saut tecnoid, rinforzada qua e là d’in bass invers (in bass sunà cunter la logica armonica). Frestg er il tact da «Miu cor», ina chanzun d’amur bunamain maternala, la melodia la pli poppusa da l’album, cun in refrain da qualitad abbaesca u schizunt beatleana. Ed uschia sa splega er il rest da la nova ovra dad Ursina en moda varianta, cun sturs jazzus sintetics en «Tut semida», cun clavazins arpeggiants classicistics en «Finally», cun accords impressiunistics en la ballada «Feelings», accords che laschan chaminar ora l’album en in finale avert.
E concernent «feelings», la lirica dad Ursina ha propi ina tendenza introspectiva, magari entaup’ins abstractums sentimentals – emptiness, speronza, compassion; ella operescha però cun bleras allegorias e metafras, meteorologicas u seismicas, mintgatant datti terratrembels e fieus artificials, mintgatant datti brentinas u burascas. Ed or da la mar cloman, malgrà calma, spérts, demunis e sirenas. Tut maletgs ch’ins po er considerar in pau stereotipics. Mabain, betg mintga chantautura sto exnum raquintar lungas istorgias ultra-poeticas. Mintgatant tanschi er sch’ins po «connect your body and soul», sco ch’igl ha num en «Let Go». E quai gartegi stupentamain ad Ursina Giger, surtut grazia a sia vusch pelvaira dialica.
Ursina: When I Let Go (Radicalis/Bandcamp)
Dapli & infos: https://www.ursinamusic.com/
Text: B. Vigne, Turitg
Fotografias: (c) ursinamusic, (c) Angelika Annen
PROXIMS CONCERTS:
16.09: Fribourg, Fri-Son @21:00
28.10: Parterre Basel @20.00
03.11: Werkstatt Cuera @20.30
06.11: Cinema Sil Plaz Glion @20.00
Suonda LATABLA!
Da Benedetto Vigne - Il nov album da la chantautura sursilvana è in invit al cor.
«You Have My Heart» – il titel dal nov album dad Ursina, quasi ses segund album, tuna sco in’invitaziun, in invit dad entrar en il mund musical da la chantautura sursilvana: Ti es part da mes cor e da mia cordialitad. Ma malgrà tut quella ospitalitad evidenta, la vusch strafina, las texturas filigranas, n’èsi betg usché lev da suandar il clom da la giuvna musicista. Ins sto vaira sa lavurar en ed approfundar en l’ovra. Gia l’emprima chanzun da l’album, il titel principal, ans irritescha cun sias tschintg quartas, ses glissandis fints e sias progressiuns semitonalas.
Ursina na vul betg ans render la vita simpletta e monocromica, ella sa mova lunsch dals mollissems e tralalas usitads da la musica pop, ella creescha in univers musical zunt ritg e variant, animà da folk, jazz e classica, purtà da melodias inspiradas ed embellì dad inqual tun da sturs forestal.
Ella maina l’auditori en in ambient magic, in ambient da dialas e nanins, da chavriels ed ursins.
E mintgatant para l’artista schizunt dad surmuntar sasezza, en las cadenzas «walrusianas» da «I’ll Fight For You», en l’erupziun ramurusa da «One Two Three». Nundir da las duas perlas rumantschas, omaduas en in tac da trais quartas respectiv da sis otgavlas ed in’atmosfera intima - silpli ins giavischassi dapli chanzuns en l’agen idiom. Ma Ursina s’orientescha evidentamain ad ina carriera internaziunala e preferescha il chant englais.
Ils noss cors ha ella tuttina gia conquistà.
.:. Tips: CD e video youtube:
https://www.youtube.com/user/ucalein
Dapli & infos: https://www.ursinamusic.com/
Text: B. Vigne, Turitg Fotografia: (c) ursinamusic
PROXIMS CONCERTS:
22.03 Lucerna
Schüür
24.03. Aarau
Kiff
31.03. Turitg
M4M Music Festival
12.04. Basel
Cafè Singer
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era mai sin banca. Sch'ella fuss buca daventada musicista, fuss ella oz forsa cuschiniera ni fotografa.
You Have My Heart – ti has miu cor
Igl onn 2017 ha prest entschiet. Ei vegn a daventar igl onn d’Ursina e sia band. Igl album da debut ei sin rucca e cumpara beinprest. En Romontschia ei la cantautura Ursina bein enconuschenta, el rest dalla Svizra e sil camp europeic forsa aunc buc ton. Quei vegn segir a semidar suenter ils 27 da schaner 2017. Entgins onns ein vargai dapi la publicaziun dallas EPs «Time Is A Thief» (2013) e «Hiding Behind A Mask» (2014). Sin nus spetgan diesch canzuns novas, duas romontschas ed otg englesas. Canzuns che raquentan a nus historias da novas entschattas, novas fasas dalla veta, da partenzas, da libertad e dall'affonza. La musica da «You Have My Heart» arva ina porta tier in mund profund – emoziunal e sentimental.
Ursina sezuppa buca pli davos ina mascra. Ella porscha a nus siu cor, mo admonescha en «You Have My Heart» da far adatg da quel – il cor seigi rumpeivels. Ina canzun cun in confess intim. Tgei historia schai davostier?
Davos «You Have My Heart» sezuppan differentas historias e buc mo las mias, mo oravontut era il dilemma: Mussar ni snegar sentiments? Quei ei era empau il fil tgietschen atras igl album. Mussar sentiments ei curaschus e curascha porta ins vinavon.
La musica sigl album niev ei melodiusa, electronica, forsa empau pli ritmica che la musica che nus enconuschin tochen ussa d’Ursina.
La musica ei propi carschida empau. Nus havein enrihiu ils arranschaments cun novas colurs e novs instruments. Ins auda tscheu e leu ina violina, differents suffladers ni synthisizers.
Tgei spetgas has ti enviers tiu niev album?
Jeu emprovel dad esser affon e da haver neginas spetgas.
Tgei munta per tei esser affon?
Esser affon munta per mei la habilitad da viver diltutafatg el mument, dad exprimer sentiments senza retenientschas, da sepiarder ell'atgna fantasia e dad esser libers da spetgas e squetsch da prestaziun.
Tgei caracterisescha tia musica?
Ina certa melaconia ed ina ferma affinitad per melodias e harmonias. Mintgaton giogel jeu era cun fuormas nunusitadas. «I'll fight for you» ha per exempel in refrain senza plaids ni «Question Untold» ha buc propi in refrain.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Tgi e tgei inspirescha tei musicalmein?
Mes amitgs ch'ein musicists, musica ch'jeu teidlel, la cantautura Feist.
Has tia ina canzun preferida sin tiu album niev e daco?
«Question Untold» ei ina da mias canzuns preferidas. Ella ha ina tempra ch'ei nova per mia musica cunquei ch'ell'ei pli sperta e pli ritmica che tschellas canzuns e tuttina va ella a prau.
Tgei nescha tier tia musica gl’emprem? La musica, il text?
Quei dependa dil mument ed ei buc adina tuttina. Per las canzuns dil niev album hai jeu savens improvisau al clavazin ed encuretg accords e melodias. Mintgaton hai jeu era in'idea per ina melodia ch'ei gia colligiada cun plaids. En gliez cas eis ei grev da sedistaccar da quels plaids. Els fuorman lu savens il coc ni il tema dalla canzun.
Tes texts ein ferms e van profund. Nua anflas ti tia inspiraziun?
Inspiraziun anflel jeu dapertut: en discuors, entupadas, ella natira, il mintgadi, novitads, cudischs ni films.
Con persunals ein quels?
In text ha adina ina tempra persunala, schiglioc havessel jeu probabel buc il desideri da scriver surdlunder. Quei vul denton buc dir che la historia dalla canzun ei mia historia.
«Love is a loosing game, if you’re not willing to play your part – love is a wasteland if you’re not able to give your heart». Con real!?
Carezia ei in dar e prender, schiglioc funcziuna ei buc. Pia fetg real.
La canzun «Behind Us» muenta en mei il sentiment d’encarschadetgna e partenza. Ursina, cun ragischs els cuolms meina dapresent ina veta plitost urbana. Co stat igl in en relaziun cun l’auter?
Jeu drovel omisdus. Els cuolms anflel jeu ruaus e quell'energia aschi unica ch'ins senta mo leu. L'energia dil marcau ei in'autra, mo era ina fetg fascinonta.
Sin turnea cun tia band vegnas ti era a sunar entgins concerts egl exteriur. Tgei munta la presenza sin tribu»nas internaziunalas per Ursina?
Quei munta in grond pass, biaras uras da viadi e semplamein ina nov'exeprientscha. Jeu sun spannegiada sin las reacziuns egl exteriur.
Il pli grond giavisch per Ursina e sia band ei da saver mirar anavos en 10 onns e dir ch'ella seigi adina stada autentica cun la musica ch'ella ha fatg. Perquei cusseglia ella als giuvens musicists che stattan avon la decisiun da metter tut sin la carta musica dad esser autentics, curaschus e crer en quei ch'els fan. Els duein buca dar si sch'ei va buca sco giavischau.
Text – Annatina Nay, www.annatinanay.ch
Fotografia – Angelika Annen, www.angelikaannen.ch
www.ursinamusic.com
.:. Tips: CD e video youtube:
NIEV VIDEO
NOVA CANZUN
EMPUSTAR GL’ALBUM
Suonda LATABLA!
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
Quists sentimaints pisseran eir per l’instinct da proteger ün uffant in mincha situaziun, tant a l’agen sco eir ad ün uffant adoptà. Eir las bes-chas cungnuoschan quist sentimaint extrem. Uschè as chatta illa rait digitala l’istorgia da la liunessa chi ha adoptà e trat sü ün’antilopa. Ma forsa hana imprais quai eir dals umans: il prüm nudrir ils chucalins, vadelins, cunigls, per tils finalmaing mangiar. Dal rest – eir l’antilopa adoptada es insacura gnüda magliada d’ün oter liun ...
Però pro ün’otra istorgia in Kenia nu sarà quai stat pussibel. I’s po nempe propcha leger pro Dr. Google chüna tartaruga gronda e veglia da 130 ons haja salvà ün pitschen ipopotam ed haja pisserà per quel sco üna mamma per seis uffant. Amo blers ons plü tard sun quistas bes-chas ils meglders amis. Cha la tartaruga vess maglià l’ipopotam nun es propcha realistic. Neir viceversa brich.
Ma basta: in dumengia es il Di da la mamma e nus onurain las prestaziuns da nossas mammas. L’amur es vicendaivla – grazcha fichun per tuot!
... e mangiar, nu mangiaina nügli’oter co be il bun giantar in buna cumpagnia.
Columna: Nicolo Bass


text:
La Banda dei Jovegn da Fodom l é stada metuda su de fauré del 2005 per enteresciament den valgugn apascionèi de mujica, e co l sosten de le fameie, che recugnësc a chësta l gran valour che l’ á per la socialisazion, l divertiment , la cultura e l turismo de la val.
Ncuoi la banda la tòl ite 32 jovegn musicànc, tosac e tosate dai 8 agn nsu, che dute le sabede davòmesdì i frecuenta la scòla de mujica e le prove de banda dal meis de setembre fin de jugn, a la fin de la scòla d’obligo. La scòla de mujica l é gestida da la "Nuova Didattica Musicale " de l'Accademia Giocachino Rossini " de Belum che provede a l'ensegnament con cater profescionisc de mujica per banda : la maestra de ance Laura Zallot, la maestra de flauti Luisa Nalato , l maestro Andrea d'Incà per i ottoni ( trombe, trombons, flicorgn, corgn e basc) e l maestro de oboe Davide Mori. La mujica da Fodom l é diretta, bele da siech agn da la Prof.ssa Laura Argenta. Sostitut diretor l é Giuliano Federa , en joven da Fodom che à fat en corso de diretor organisé da la region del Friaul. L'ensegnament de la teoria a chi pichi l é dé su a la brava cornista Eleonora Demattia.
La banda ades la s'à slargé fora. L é nasciuda ence na "Minibanda" direta da Giuliano Federa che tòl ite i pichi aspirànc sonadous da la tèrza elementar nsu. Davànt puoch l é stè metù su , per nteresciament dei maestri Andrea D'Incà e Laura Zallot l grop mujical '"Ics Wind Ensemble ", en otet co nen flauto, trei clarinec, en sax contralt, en sax tenor, en corn e n trombon. Sto grop l à tout pèrt an concors nazional de strumenc a flé che l é sté tegnù a Bertiolo en provinzia de Udine ite per Auril, ulache l'à otegnù l tèrzo pòsto en graduatòria.
La banda l'è mpegnada a fè prove per la registrazion del prum CD /DVD che vignarà fàra via per l'auton 2011.


text:
Il directur dal servetsch secret american Mike Pompeo dementescha ch'il CIA saja involvì en ils protests en l'Iran. Quai saja fauss. Ils protests sajan vegnids dal pievel iranais, ha declerà Pompeo envers l'emettur american Fox News. El ha reagì cun quai sin las renfatschas da l'Iran, ch'il CIA haja inscenà las demonstraziuns en il pajais.
Ils protests sajan vegnids iniziads dal pievel da l'Iran e quel pretendia uschia meglras relaziuns da viver en l'Iran e veglia rumper cun il reschim teocratic. En l'Iran protestan millis da persunas dapi la fin da december cunter pretschs da victualias auts, corrupziun ed il sistem da stadi autoritar.
RR novitads 06:00


text:
Iudaism
Le iudaism o ebraism (por ebraich: יהדות) é na religiun monoteista abramitica y ince n stil de vita y na tradiziun culturala dl popul ebraich tles comunités desvalies fora por le monn. Le iudaism d’aldedaincö é l’evoluziun dla religiun biblica aladô de chëra che Chël Bel Dî, Yahwhe, á fat na alianza cun le popul ebraich (o popul d'Israel). I tesć fondamentai dl iudaism é la Torah, le Tanakh, le Talmud y la Mishnah. Abram vëgn araté le pröm ebreo y pere dl popul ebraich. Le rëgn dl poul ebraich ê gnü costruí sot a Saul y i resc David y Salomon cun la capitala a Ierusalem. Do le rëgn de Salomon é la naziun gnüda partida sö te dui rëgns, le Rëgn d’Israel (tl nord) y le Rëgn de Iüda (a süd). Tl’Eté medievala ál metü man la diaspora dl popul ebraich, l’antisemitism sciöche forma de porsecuziun religioja y la ghetisaziun. Tratan la Secunda Vera dl Monn él gnü a se le dé sot al Nazism üna dles maius persecuziuns dl popul ebraich a chëra che al ti vëgn dit Shoah.


text:
3 dis, 80'000 persunas, in program da festa cun passa 50 bands e radund 50 stans da mangiar – quai è la festa da Cuira. E tar questa festa sa rimnan bun 20 tonnas rument.
Dentant betg sin il Hegisplatz. La vulan las uniuns IG Sennhof ed il cabinet dals visiunaris festivar quest onn be cun vaschella reutilisabla e cun products durabels.
Per tut la festa dentant betg uschè simpel
Tenor la presidenta dal comité d'organisaziun, Andrea Thür-Suter, na saja quai betg uschè simpel d'introducir in sistem reutilisabel per tut la festa da Cuira. Gia avant dus onns saja il comité sa fatschentà cun quella idea.
Cunquai che la festa vivia dentant da gronda part dad uniuns privatas, che mainan ils stans da gastronomia, e che la citad veglia da Cuira na saja betg cuntanschibla cun auto durant quels dis, saja strusch pussaivel d'organisar in sistem da lavar la vaschella pauc cumplitgà.
Dal tut vul Andrea Thür-Suter dentant betg sclauder l'idea, perquai vegn ella a persequitar, co ch'il sistem funcziuna sin il Hegisplaz.
Festa be pli cun sistems reutilisabels – l'emprova politica
Il parlament giuven da Cuira aveva gia inoltrà ina petiziun per elavurar in rapport, che mussia als organisaturs da festas grondas, tgenins sistems da vaschella reutilisabla che pon vegnir duvrads tar talas festas.
Il parlament da la citad da Cuira ha dentant refusà las proposta dal parlament giuven cun 9 cunter 11 vuschs. Cun ina nova petiziun vul il parlament giuven uss danovamain far squitsch politic.
RR actualitad 07:20


text:
Il squitsch sin el saja stà grond ils ultims trais mais, di Ignazio Cassis. Però el haja anc adina grond plaschair da sia nova incumbensa.
La cunvegna da basa saja in instrument e nagina finamira, ha il minister da l’exteriur Ignazio Cassis declerà. Ina da sias pli grondas finamiras saja dad avair bunas relaziuns cun l'exteriur. Tgi che haja spetgà dad el, ch'el midia il mund durant ils emprims 3 mais en uffizi, n'haja betg encletg la Svizra, ha Ignazio Cassis ditg.
Politica da l’exteriur è politica da l’interiur.
Areguard la dumonda da l’Uniun europeica stoppian ins sa dumandar, tge ch’ins veglia, quant tge quai custia e lura pir decider. La politica da l’exteriur haja be success, sch'ella vegnia sustegnida da la politica interna. Politica da l’exteriur saja politica da l’interiur, uschia Ignazio Cassis.
Postin per las minoritads
Era sch’el haja uss, sco minister da l’exteriur da s’engaschar per ils interess da la Svizra dapertut sin il mund ed en spezial per bunas relaziuns cun noss vischins, n'haja el betg emblidà, tge ch'el haja empermess als Rumantschs ed als Italofons dal Grischun. Numnadamain dad esser era ina sort ambassadur per lur interess a Berna.
A la regenza dal Grischun haja el fatg l’offerta da s’inscuntrar e discutar sur da las difficultads da las minoritads e lur pretaisas. E la regenza grischuna haja gia acceptà questa offerta. Els hajan fixà in termin per in emprim barat.
Ch’el ha in’ureglia averta per las minoritads linguisticas han para era ses collavuraturs en l'EDA sentì, di Cassis cun in surrir. Adina dapli rapports vegnian scrits era per talian.
Sez spera Ignazio Cassis da savair mantegnair in stretg contact cun sia patria, il Tessin. Quai saja sco cusseglier federal a Berna buc adina simpel, ha el concedì. El emprovia da silmeins passentar dus dis per emna a chasa tar sia dunna.
RR actualitad 17:00


text:
Gottfried Leibniz
Gottfried Wilhelm von Leibniz o piö de spès semplicemènte Gottfried Leibniz (Lipsia, 1 de löi del 1646 - Hannover, 14 de noèmber del 1716) l'è stat en filòzofo, matemàtich, giürìsta, bibliotecàre e polìtich todèsch.
L'è stat giü dei gran pensadùr del sècol XVII e XVIII, e l'è recunusìt come l'"öltem génio üniversàl". Le sò cuntribüsiù i è stàde fondamentài en metafìzica, epistemologìa, lògica, filozofìa de la religù, isé come 'n matemàtica, fìzica, geologìa, giürisprüdènsa e stória. Enfìna apò a 'l Denis Diderot, el filòzofo fransés del dècol XVIII, che 'l gh'ìa de le upiniù che le püdìa mìa éser piö opòste a chèle de Leibniz, el püdìa mìa fà a méno de sintìs en südisiù denàcc a le sò scopèrte, e 'l g'ha scriìt endèla sò Inciclopedìa: "Fórse mai gh'è stàt en òm che 'l g'hape lizìt isé tat, stüdiàt isé tat, meditàt isé tat, e scriìt isé tat come 'l Leibniz... Chèl che 'l g'ha elboràt söl mónt, sö Dio, la natüra e l'ànema l'è de 'n eloquènsa de la piö sublìme. Se 'l sò pensér el födès stat isprimìt col fiùto de Platón, el filòzofo de Lìpsia el sarès inferiùr en negót al filòzofo de Atene."[1] De fat, el tòno de Diderot l'è quàze de disperasiù endèn ótra oservasiù, che la g'ha dét però mìa póca verità: "Quan che giü 'l se paragùna i sò talécc con chèi del Leibniz, el g'ha la tentasiù de sbàter vià töcc i sò lìber e nà a mörer en silènsio e 'ndèl fósch de 'n quach cantù desmentegàt." La reverènsa de Diderot, la fà a pégn coi atàch che 'n óter filòzofo fransés, el Voltaire, el ghe casàa dré al pensér del Leibniz; apò a se 'l recunusìa la vastità de l'òpera de chèsto, el Voltaire el sustignìa che en töta la sò òpera gh'ìa negót de ütel che 'l födès uriginàl, e negót de uriginàl che 'l födès mìa asùrdo o ridìcol.
El g'ha 'n pòst importànte tat endèla stória de la filozofìa come 'n chèla de la matemàtica. El g'ha scuprìt el càlcol infinitezimàl, indipendentement del Newton, e la sò notasiù l'è chèla che se dopèra amò 'ncö. El g'ha scuprìt apò 'l sistéma binàre, fondamentàl per töte le architetüre dei compiùter del dé d'encö. L'è stat giü de i prim inteletuài europèi che g'ha recunusìt el valùr e la 'mportànsa del pensér cinés e de la Cina come potènsa de töcc i póncc de vìsta.
Ensèma al René Descartes e al Baruch Spinoza, l'è giü dei tré gràn rasionalìsti del sècol XVII. La sò filozofìa la se lìga apò a la tradisiù scolàstica e la antìcipa la lògica modèrna e la filozofìa analìtica. Leibniz el g'ha cuntribüìt apò a la tecnologìa, e 'l g'ha anticipàt dele nusiù che le comparesarà en tòch piö tàrde en biologìa, midizìna, geologìa, teorìa de le probabilità, psicologìa, engegnerìa e scènse de la 'nformasiù. I sò cuntribùti a chèsta lìsta lónga de setùr de la conoscènsa ümàna l'è sparnegàda en diàri e donzéne de miér de lètere e manuscrìcc mìa püblicàcc. Al dé d'encö, gh'è stat gnemò realizàt 'na edisiù compléta de töcc i sò scricc, e per chèsta rizù l'è mìa gnach pusìbol fà 'n rendicönt integràl de töte le sò scopèrte e dei sò rezültàcc.
Òpere[Modifega | modifica 'l sorgent]
Leibniz el g'ha scriìt suratöt en tré idiòmi: latì scolàstich (presapóch el 40%), fransés (presapóch el 35%) e todèsch (méno del 25%). Endèla sò vìta el g'ha püblicàt nömerùs librècc e artìcoi académich, ma apéna du lìber filozòfich, el De Ars combinatoria e la Théodicée. Dei librècc, divèrsi i è stacc püblicàcc anònim, en nòm de la Cà de Brunswick, 'ntra i quài rizàlta 'l "De jure suprematum", 'na cunsiderasiù 'mportànta sùra la natüra de la sovranità. ?n óter lìber fondamentàl l'è comparìt pòstumo: le sò Nouveaux essais sur l'entendement humain (Sàgi nöf sö l'intelèt ümà), che 'l gh'ìa mìa ülìt püblicàl dòpo la mórt de John Locke.
Apéna 'ndèl 1895, quan che Bodemann el g'ha completàt el sò catàlogo dei manüscrìcc e la corespondènsa de Liebniz, s'è püdìt rindìs cönt de l'estensiù enòrme del sò Nachlass: presapóch 15,000 lètere a piö de 1000 destinatàre, e pò amò 40,000 us adisiunàle, sènsa cöntà che divèrse de chèste càrte le g'ha la longhèsa de 'n sàgio. La pàrt piö gròsa de la sò enòrme curispondensa, en particolòr le lètere scriìde dòpo 'l 1685, i è amò de püblicà, e 'n mòcc de ròba che gh'è stat pübicàt l'è stàda püblicàda endèi öltem decèni. La quantità, la varietà e 'l dezùrden dei scrìcc de Leibniz i è 'l rezültàt prevedìbil de 'na situasiù che lü stès el discriìa isé:
Le parcc ezistènti dei scrìcc de Leibniz critical edition i è organizàde isé:
- Serie 1. Corespondènsa polìtica, stòrica e generàl. 21 vülüm 1666-1701.
- Serie 2. Corespondènsa filozòfica. 1 vülüm 1663-1685.
- Serie 3. Corespondènsa matemàtica, scentìfica e tècnica. 6 vülüm 1672-1696.
- Serie 4. Corespondènsa pulìtica, stòrica e generàl. 21 vülüm 1666-1701.
- Serie 5. Scrìcc polìtich. 6 vülüm 1667-1698.
- Serie 6. Scrìcc stòrich e linguìstich. Inatìf.
- Serie 7. Scrìcc filozòfich. 7 vülüm 1663-1690 e Nouveaux essais sur l'entendement humain.
- Serie 8. Scrìcc scentìfich, mèdich e tècnich. en preparasiù.
La catalogasiù de la totalitòà dei sò Nachlass l'è ambiàda 'ndèl 1901. Dò guère mondiài (col olocàusto dei ebrèi en mès) e decèni de diviziù de la Germània che g'ha separàt i académich e desperdìt apò a part de la sò eredità leterària) le g'ha ostacolàt en gran tat el progèt ambisiùs de edisiù che g'ha de fà i cöncc co l'üzo de sèt lèngue en presapóch 200,000 pàgine de materiàl stampàt. Endèl 1985 l'è stat organizàt e inclüdìt endèn progràma colaboratìf de académie federài e statài todèsche. De alùra i ram de Potsdam, Münster, Hannover e Berlino i g'ha püblicàt töt ensèma 25 vülüm de l'edisiù crìtica ('nfìna al 2006), condèna média de 870 páginas per vülüm, piö la preparasiù dei ìndici e l'òpera de concordànsa.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Diderot, Vol. 9, pág. 379.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Quach tèscc uriginài de Leibniz segónt l'edisiù de la Akademie
- Monadología en spagnöl, versiù a gràtis en PDF.
- L'edisiù de Gerhardt de le òpere de Leibniz
- Julián Marías: Conferènsa sùra Leibniz
- Julián Marías: Amicìsia col Leibniz
- Artìcol inciclopédich de l'Università de Stanford sùra Leibniz (Stanford Encyclopedia of Philosophy). En inglés.


text:
Lorena Cadalbert è partida cun il numer 57 ed ha gia sin l’emprima runda pudì surpassar concurrenta per concurrenta. Silsuenter ha ella adina tegnì in plaz sut las top 25. La finala ha Lorena Cadalbert, ina da las pli giuvnas insumma a la partenza, pers 6:28 minutas sin la campiunessa mundiala franzosa Line Burquier.
Franzosas han procurà per la musica
Sco gia en la cursa da staffetta han las Franzosas er dà en il tun en la cursa da las junioras. Sut las emprimas quatter èn classadas gist trais mountainbikeras franzosas. Campiunessa mundiala è vegnida la favurita Line Burquier. Meglra svizra è stada Lea Huber sco 5aval cun in retard da bunamain duas minutas.
Emprima medaglia per la Svizra
En la cursa da cross country dals juniors sut 19 onns hai dà l'emprima medaglia per la Svizra al campiunadi mundial da mountainbike a Val di Sole. Il Bernais Nils Aebersold ha gudagnà bronz. Campiun mundial è daventà il Franzos Adrien Boichis. El è stà passa ina minuta pli svelt ch'il Columbian Camilo Andres Gomez che gudogna argient. Nils Aebersold ha pers 1:21 minuta sin il Adrien Boichis ch'ha procurà per la terza medaglia d'aur per la Frantscha en la terza cursa.


text:
Radund 40% da las persunas en Svizra ch’han gì ina greva infecziun cun il coronavirus èn sut 60 onns. Quai mussan cifras da la Societad svizra per medischina intensiva che la «Tagesschau» ha evaluà. Bunamain in terz da quels 40% n’avevan nagina malsogna preexistenta. Il coronavirus tutga tenor l’evaluaziun pia er persunas pli giuvnas e saunas. Dentant: Persunas sut 60 onns han per regla survivì in'infecziun.
2% da collavuraturs d'ospitals èn s'infectads
Ils ospitals en Svizra èn mitschads senza pli gronds problems tras la crisa da corona. Sco quai ch'ina retschertga da la «SonntagsZeitung» tar ils ospitals gronds mussa, hai dà fin la fin da matg 2100 cas da corona tar medis, persunal da tgira ed ulteriurs emploiads. La quota d'infecziun tar il persunal è cunquai in zic pli auta che 2%.
Il pli ferm pertutgads èn stads ils ospitals en la Svizra romanda nua ch'er il dumber dals cas è pli aut. Las infecziuns èn però passadas senza grondas cumplicaziuns. A la retschertga han fatg part 20 ospitals cun prest 100'000 emploiads.


text:
Ruth Schweikert è naschida l’onn 1964 a Lörrach ed è creschida si en Svizra.
Oz viva l’autura da prosa e da teater cun sia famiglia a Turitg. Ruth Schweikert scriva romans e per la tribuna. Il 1994 ha ella publitgà la collecziun da raquints Erdnüsse. L’onn 1998 cumpara ses emprim roman Totschlagen suandà dad Ohio l’onn 2005.
«U eran quai las chaussas imponderablas da la vita che sa manifesteschan cun l’ir dal temp?» Da moda detagliada e cumponida a maun lev sviluppa Ruth Schweikert cun transparenza cristallina ina vista panoramica sin ina rait largia e cumplexa da pliras vettas da relaziuns famigliaras. La narraziun lascha sviluppar las chaussas imponderablas da la vita provocond stremblidas cun malas consequenzas, uschia ch’er las chaussas taschentadas ston vegnir a la surfatscha.
Frankfurt a. M., Fischer Verlage 2015
ISBN 978-3-10-002263-9
Premis
1994 Ingeborg-Bachmann-Preis per 50 Franken
1998 Dun d’onur da la citad e dal chantun da Turitg per Augen zu
1999 Premi Schiller per Augen zu
2015 Stadtschreiber da Bergen-Enkheim
2016 Premi svizzer da litteratura


text:
Pervi da las ordinaziuns da Covid-19 n'èn il demonstrants betg stads chastiabels. La polizia ha dentant smanatschà cun plants perquai ch'els han bloccà il traffic public e pervi da sforz, perquai ch'il traffic è stà bloccà per passa 3 uras.
Cun radund 250 persunas ha la demonstraziun gì pli pauc che 300 persunas, quai ch'è anc fin glindesdi il dumber maximal per sa participar a demonstraziuns. Tut ils participants e las participantas han plinavant purtà mascras. La regla da distanza da 2 meters n'han ils demonstrants dentant betg tegnì en.
Colurà verd la Limmat
Ils activists han vulì far attent cun lur acziun ch'ins na possia betg turnar a la normalitad suenter Coid-19. Uschiglio na vegnian ins betg pli d'evitar il collaps dal clima.
La gruppaziun d'Extinction Rebellion datti en numerus pajais ed els mettan tar lur acziuns il bler sin la malobedientscha civila, sco sin bloccadas da vias. A Turitg ha la gruppaziun colurà il settember passà verd la Limmat.


text:
Nosc fredesc, i rumanc dl Grijon à dant puec meisc podù festejé la majera eté de sie foliet dl di “La Quotidiana”. Deplù fatours ova porté pro che La Quotidiana ova giaté na majera garanzia da podei vegnì al mond, da vegnì azeteda y da podei souravive:
-
Dl 1994 ova l govern federal a Bern lascé fé na enrescida anter i rumanc dl Grijon per vegnì lassoura, cie idiom che ai essa l plu gen che vegnissa raté l lingaz aministratif, n idiom local o l lingaz unifiché? Na gran maioranza ova chirì fora l “Rumantsch Grischun “ – rg, l lingaz rumanc unifiché; chest fova vegnù cherié dal prof. Heinrich Schmidt dla université de Turic con paroles toutes da duc i idioms rumanc; chest lingaz tet gniva adoré bele dal 1982 ensù da istituzions privates sciche dala Lia Rumantscha y autres lies.
-
Do chesta lita da pert di rumanc ova l govern federal a Bern deliberé ai 2 de messel dl 1996 da adoré l “Rumantsch Grischun “ / rg / sciche lingaz aministratif te sies publicazions, comunicazions, decrec y leges che reverda i rumanc. La medema delibera à spo ence fat l medem di l Cianton Grijon: sie lingaz aministratif fossa ence l lingaz rumanc unifiché.
-
Dl 1996 fovel spo ence vegnù metù su con na lege federala la Agentura Novitads Rumantscha ANR, finanzieda dal govern federal a Bern y dal Cianton Grijon a Coira; chesta Ajentura i pieta da laouta encà a duc i media rumanc i tesć de noeles y i retrac lapró.
-
Ma con integré i foliec edemai – Fögl ladin (1841 – 1996), Gasetta Romontscha (1857 – 1969), Casa Paterna/La Punt (1920 – 1996) te La Quotidiana fova la nasciuda dl foliet La Quotidiana vegnuda garantida.
Dl 1997 fovel vegnù fora l prum numer dl foliet La Quotidiana che fova bele da agn aspeté; al ova abù giut da nasce, les dories fova stedes longes y sfadiouses, se tratovela pu da vegnì con n foliet che essa podù jì ben per duc i rumanc. Per ti jì adincontra ai rumanc adora La Quotidiana duc i cinch idioms rumanc (sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter, valader) per comuniché les noeles y i articui che reverda les singoles valedes rumances; i tesć che trata argomenc souraregionai, per deplù regions rumances, scriv La Quotidiana tl lingaz rumanc unifiché, l rg. Chest fova vegnù metù adum da paroles toutes da duc i cinch idioms rumanc y al vegn liet y entenù da duc saurì. Enscila él ence vegnù metù adum da paroles de deplù dialec l lingaz todesch – Hochdeutsch – che an empara te scola y l talian à abù la medema streda. L rg é n lingaz de scritura y da lieje. Rg é na prova per mioré la situazion dl rumanc y per ti garantì al rumanc na majera presenza tl mond di media. I comuns fej fora, sce ai vuel adoré l lingaz unifiché y sce al dess vegnì ensegné te scola. La Quotidiana é l soul foliet dl di tl lingaz rumanc.Con l aiut dla Ajentura Noeles Rumances él vegnù cherié n foliet dl di che pò se lascé vedei. La redazion é motiveda, engajeda, competenta y intenzioneda a lauré l miour per mantegnì l rumanc, sibe i cinch idioms che l rumanc unifiché.
La funzion primara de La Quotidiana é enformé y prejenté l rumanc vigni di per scrit; ala promuev l lingaz y la cultura rumancia con renforzé la coscienza y la identité interrumancia. Ala porta pro a na majera vejinanza y capida anter i idioms rumanc y la capida passiva dl lingaz tet di rumanc. Che l rumanc sibe bon da souravive val debujen dl foliet dl di. Funzion de La Quotidiana él ence, renové l lingaz y fé ponc anter i idioms rumanc y enscila daidé cherié na identité deberieda, anter duc i rumanc y nia ma locala. L rg ne vuel nia rogosé i idioms, mo i arichì con n lessich modern. Neologisms vegn dantaldut fac conescius y slargés fora con material scrit; manciassel l foliet, spo ne podessa l lingaz nia se svilupé inant y al manaciassa con l temp da sparì. La Quotidiana é dret emportanta, ajache tl radio y tla televijion aud la jent ma les paroles nueves, depierpul che ala pò vedei te La Quotidiana sciche ales vegn scrites. L spidic di idioms rumanc é ence l pericul che na pert di idioms vegn rejonés tres manco y che i idioms vegn plu sauri bastardes tres deplù da paroles forestes. Al va debujen de na coscienza, na identité rumancia souraregionala y che i rumanc mostre deplù enteres per la situazion linguistica y culturala de duc i rumanc, che ai ne se tache nia ma a sie idiom local. Con la adoranza dl lingaz unifiché / Rumantsch Grischun/ crescel la identité interrumancia y la capida anter les valedes, cie che deida i rumanc tegnì adum y se renforzé y se raté deberieda na popolazion. La Quotidiana é dret emportanta ence per mantegnì la varieté dl rumanc, giati pu dal rg n gran aiut tres neologisms. La Quotidiana é la portaousc dla Rumancia; ala tol ite les regions rumances linguistiches zenza perchel scluje i uedli defront al auter mond. Che La Quotidiana vive inant trueps agn con l aiut finanziar de trueps abonés, dl govern federal a Bern y dl govern a Coira ti aoda i ladins dles Dolomites!
Lois Trebo
62655 iadesc liet


text:
Il dumber da commembras e commembers dals singuls parlaments chantunals variescha. En la gronda part dals cas dependa el dal dumber d'abitantas e d'abitants. Actualmain importa il dumber tranter 50 commembras e commembers en il chantun Appenzell Dadens e 180 en il chantun Turitg.
Sco il parlament federal èn tut ils parlaments chantunals parlaments da milissa. Quai vul dir ch'ils commembers pon pratitgar sper lur activitad parlamentara anc in'autra activitad da gudogn.
In parlament chantunal ha en emprima lingia l'incumbensa da decider (acceptar, refusar u midar) davart las leschas chantunalas e da prender posiziun tar iniziativas e petiziuns che vegnan inoltradas da burgaisas e burgais, da vischnancas u d'in u da plirs deputads.
Ultra da quai decida il parlament chantunal davart il preventiv che la regenza chantunala preschenta ed approvescha l'incassament da taxas e taglias.
La finala surveglia il parlament l'activitad da la regenza.
Las deputadas ed ils deputads sa scuntran regularmain – circa ina giada il mais – tenor in chalender fix. Questas sesidas èn – tant sco ils protocols da quellas – per regla publicas.
Ellas ed els sa radunan plinavant en cumissiuns ad hoc (per exempel cumissiun da traffic, cumissiun d'economia), analiseschan dumondas specificas e preparan fatschentas che vegnan alura tractadas en il parlament (plenum) u suttamessas a la regenza
Mintga onn vegn ina commembra u in commember dal parlament elegì sco presidenta u president. La persuna pertutgada ha en spezial l'incumbensa da manar las sesidas dal parlament.


text:
Sche Vus surdais la vendita ad in agent e sch'el As intermediescha in cumprader, stuais Vus pajar per regla in onurari da 2-3 % dal pretsch da vendita. Sche Vus chattais sez in cumprader, stuais Vus pajar a l'agent incumbensà in onurari da perdita che vegn fixà en il contract (per regla 0,5 % dal pretsch da vendita).
Sco vendider stuais Vus render attent a mancanzas che Vossa chasa u Vossa abitaziun ha. Sch'il vendider po numnadamain cumprovar che Vus avais taschentà sapientivamain las mancanzas, pudais Vus vegnir obligà da star bun.
Tgi che venda ina chasa, in'abitaziun u in bain immobigliar, sto suttametter a la taglia il gudogn ch'el obtegna. Ulteriuras infurmaziuns davart la taglia sin il gudogn tras la vendita da bains immobigliars chattais Vus sin la pagina correspundenta da ch.ch.
En cas d'ina donaziun sto eventualmain vegnir pajada ina taglia. Ulteriuras infurmaziuns davart la taglia sin donaziuns chattais Vus sin la pagina correspundenta da ch.ch.
Igl è raschunaivel da fixar gia durant la vita tge che capita cun Voss possess suenter Vossa mort – pia per exempel cun in bain immobigliar. Infurmaziuns davart l'ierta, il testament, in contract d'ierta u ina donaziun chattais Vus sin la pagina d'internet correspundenta da ch.ch.


text:
Grenoble
Grenoble (Grenoblo in arpitan; Gratianopolis in latin) a l'è ona città de la Francia sud-oriental. Per popolazion, Grenoble l'eva in del 2009 quela dei 16 se se cunsidera el cumun con 160 215 abitant, e la soa area urbana l'eva quela dei 10 in Francia cun 664 832 abitant (2008).
.
La città l'è 'l capploeugh del departiment de l'Isère, in de la region Ròden-Alp.
El 20% de la popolazion l'è de origin siciliana.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Grenoble la se troeuva arent a l'arch alpin, e per quest i frances le ciamen capital di Alp. Intorna a lee se troeuven el Vercors, i prealp de la Chartreuse e la cadena de Belledonne.
El sò clima l'è puttòst variegaa: in inverna l'è voeuna di zònn pussee fregg de la Francia, ma in estaa i montagn intorna fann on effett basinella e pòrten on fracch de cald.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città l'era on insediament di Gai quand che in del 379 l'è diventada ona città romana ciamada Gratianopolis, in onor de l'imperador Grazian. De Gratianopolis a Grenoble el pass l'è facil.
In del XII secol l'era sòtta ai cont de Albon, conossuu anca col nòmm de delfin: quei lì hann estenduu el pròppi domini (ciamaa Delfinaa) a bòna part di departiment de l'Isère, di Alt Alp e de la Drôme. El titol e 'l feud del Delfinaa hinn poeu passaa ai eredi al tròno frances in del 1349: anca al dì d'incoeu delfin l'è sinònim de erede. In del 1447 l'era el signor del loeugh el Luis II (poeu Luis IX de Francia), che l'ha portaa on parlament a Grenoble.
L'autonomia de la provincia l'è stada scancellada del cardinal Richelieu in del 1628.
In temp pussee recent, Grenoble l'ha ospitaa i X Olimpiad invernai (1968).
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Catania, Italia.
- Innsbruck, Austria.
- Essen, Germania.
- Halle in sul Saale, Germania.
- Kišinëv, Moldavia.
- Oxford, Regn Unii.
- Rehovot, Israel.
- Phoenix, Statt Unii.
- Stendal, Germania.
- Pécs, Ungheria.
- Betlemm, Palestina.
- Kaunas, Lituania.
- Sfax, Tunisia.
- Suzhou, Cina.
- Costantina, Algeria.
- Ouagadougou, Burkina Faso.
- Corato, Italia.


text:
da Flurina Cavegn-Tomaschett
Cun ils versets da questa dumengia entscheiva la via da Jesus naven da Galilea viers Jerusalem. Igl evangelist Lucas descriva liung e lad quei viadi, exactamein enteifer 10 capetels. La via meina tras la regiun da Samaria. Denter ils Samaritans ed ils Gedius regevan tensiuns religiusas e culturalas, aschia ch’igl ei buca stau da far curvien, ch’ils Samaritans han refusau la damonda da dar albiert a Jesus ed a sia truppa. Ils viandonts eran gie sin via viers Jerusalem, pia tier in liug sogn che steva en concurrenza cun lur cuolm sogn, il Garizim.
Il raquent dat inaga dapli perdetga, che Jesus era buca persuls sin via. El vegneva accumpignaus da giuvnalas e giuvnals, in cerchel d’accumpignaders che vegnevan pli e pli gronds. Nus legin oz da carstgauns che vulan entrar en quei cerchel e suandar Jesus. Las pretensiuns che Jesus tschenta muossan, ch’il suandar el ei buc in ir a spass. Daventar sia giuvnala ni siu giuvnal pretenda ina tenuta radicala. Esser cun el sin via vul dir metter novas prioritads e piarder segirtads mundanas. Tgi che mira denton anavon e pren il reginavel da Diu en mira, va encunter alla veta nova.
Lc 9,51–62
51Cunquei ch’il temps fuva damaneivel ch’el dueva vegnir alzaus, ha el priu decisivamein la via viers Jerusalem. 52El ha tarmess nunzis ordavon. Quels ein i e vegni en in vitg da Samaritans per preparar albiert per el. 53Mo ins ha buca retschiert el, perquei ch’el era sin via viers Jerusalem. 54Vesend quei, han ils giuvnals Giachen e Gion detg ad el: Segner, vul ti che nus scheien: Fiug crodi giu da tschiel e consumeschi els? 55Mo el ei seviults ed ha sevilau sin els. 56Lu ein els i en in auter vitg.
57Ferton ch’els mavan per via, ha in detg ad el: Jeu vi suandar tei, nua che ti vas. 58Jesus ha rispundiu ad el: Las uolps han taunas, ed ils utschals dil tschiel han ignivs; il Fegl dil carstgaun denton ha nuot per pusar siu tgau.
59Ad in auter ha el detg: Suonda mei! Quel ha detg: Lai ir mei igl emprem a satrar miu bab. 60Mo el ha detg: Lai satrar ils morts lur morts, mo ti va ed annunzia il reginavel da Diu.
61Aunc in auter ha detg ad el: Jeu suondel tei, Segner, mo lubescha a mi igl emprem da prender cumiau dils da casa. 62Mo Jesus ha rispundiu ad el: Quel che metta il maun vid il criec e mira anavos ei buc adattaus per il reginavel da Diu.


text:
Il cudesch ‹Hallo, pumpiers!› ha la Federaziun dals pumpiers da la Svizra Orientala edì il 2016. Sco ch’i resorta gia da la cuverta, sa tracti d’in cudesch per ‹engiavinar, leger, dissegnar e scuvrir›. Il cudesch regalan ils pumpiers locals als uffants a chaschun da lur visitas en scola.
En il comic ‹Nagin n’è memia pitschen per gidar!› vegn ins a savair tge far cur ch’i brischa: avertir tut las persunas, serrar ils ischs cura ch’ins banduna l’edifizi, alarmar ils pumpiers e sa rimnar al lieu da reuniun. E gea betg vulair entrar en ina stanza da la quala sorta fim, pertge che fim è tissi! Sulettamain ils pumpiers, munids cun il dretg equipament, pon trair flad en il fim.
Sin las proximas paginas, entituladas ‹In chaun mirveglius›, accumpogna il chaun Flo ils pumpiers. Ins vegn a savair tge colurs ch’ils autos da pumpiers han, cun tge apparats ch’è munì in auto-cisterna e da tge ulteriur equipagi ch’ils pumpiers disponan (vestgadira da protecziun, apparats da respiraziun etc.).
Alura èn ils uffants dumandads da schliar in gieu da labirint. Cun agid da quel vegnan resumadas las incumbensas principalas dals pumpiers che cumpiglian bundant dapli ch’il servetsch da stizzar fieus:
«Salvar e proteger signifitga gidar en differents cas d’urgenza. Sch’in uman u in animal è en las stretgas, sch’i brischa, sch’i dat in accident cun chemia, cun gas u cun ieli, sch’ina via è bloccada u inundada suenter ina malaura, vegnan adina ils pumpiers en agid.»
En la part centrala dal cudesch suonda in gieu d’aventura da volver ora. Ils giugaders legian mintgamai il text e tschernan tranter duas pussaivladads co che l’istorgia pudess cuntinuar per Flo. Uschia suondan els la via da text a text, da lieu a lieu, da decisiun a decisiun e mainan Flo directamain a sia finamira sisum l’auto-stgala.
Uss èn dumandadas las abilitads manualas: sin las paginas 20/21 pon ins crear ina carta popup che mussa il post da pumpiers pront per il proxim cas urgent. E dal reminent sa chatta davos la cuverta dal cudesch in’agiunta che pussibilitescha da zambregiar dus autos da pumpiers!
Alura suonda in text pli lung che tracta la tematica d’alarm d’ieli – sco adina puspè cun il chaun Flo, il qual fa qua da veritabel detectiv. Ed il comic ‹Anniversari en las muntognas› (p. 24–28) sensibilisesch er uffants pli gronds e giuvenils d’ir enturn precaut cun fieu en la natira ed a chasa.
La fin dal cudesch porscha spazi per illustrar atgnas experientschas, preschenta las soluziuns e respostas tar tut ils quizs e gieus dal cudesch e lascha anc entrar ina giada en acziun Flo a moda divertenta.
Uschia va a fin quest gir tras il mund dals pumpiers, sin il qual las lecturas ed ils lecturs vegnan accumpagnads dals trais amis Nino Fontana, Alex Berger e Flurina Rauch – e sa chapescha dal chaun Flo. La publicaziun porscha pelvaira in mix reussì tranter divertiment ed instrucziun. E la finala vul il cudesch er contribuir a recrutar la proxima generaziun da pumpiers: «Mattettas e mattets pon far part dals pumpiers giuvens. Telefona al cumandant da tes pumpiers per vegnir a savair dapli! Ils pumpiers giuvens sa legran sin tai!»


text:
Trofeo Pichichi
Ol Trofeo Pichichi (se dis picici) l'è 'l prémio che töcc i agn ol giurnàl sportìf Marca 'l dà al zögadùr de la Primera división de la Liga spagnöla de balù che 'l fà piö gòai in del campiunàt e che per chèsto l'è ciamàt pò a lü El Pichichi. Ol prémio 'l ciàpa 'l nòm da ü zögadùr del Athletic Club de Bilbao, ol Rafael Moreno Aranzadi, che l'éra suernomiàt Pichichi e che l'à fài vèt de ès ü gran goleadòr tra 'l 1910 e 'l 1920, prima amò che la nasès la Liga.
In Spàgna i zögadùr i ghe té tat a èns ol Pichichi, ach se l'è mia ü prémio üficiàl e de fati per vèns ol prémio se té mia de cónt chèl che i scrif i àrbitri söl sò taquì, ma adóma i crònache de i corispondèncc del giurnàl Marca.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol 18 de fevrèr del 1953, la Delegasiù Nasionàla de Sport, presiedìda dal Generàl Moscardó, la dacc ol permès a la Federasiù Spagnöla de Fùbal de mèt in pé chèsto prémio, nasìt da ön idéa del giurnàl Marca e del giurnàl Arriba. Isé 'l troféo l'è stài consegnàt per la prìma ólta in del campiunàt 1952 - 53 e 'l prim a ènzel l'è stacc ol Telmo Zarra, che l'è ach ol zögadùr che 'l l'à enzìt piö tàte ólte de töcc, per sès vólte.
Fò sùra ol giurnàl màrca l'à premiàt pò ach töcc i zögadùr che i 'l l'à enzìt prima del campiunàt 1952 - 53 a partì dal 1928 - 29.


text:
Istorgia
Cun il term istorgia vegnan en general designads quels aspects dal passà, dals quals ils umans sa regordan ed ils quals els interpreteschan; quai succeda cun l’intent da s’orientar davart il caracter da las midadas dal temp e las influenzas da quellas sin il temp preschent ed il futur.[1]
En il senn il pli vast cumpiglia il term istorgia er l’istorgia da l’univers, l’istorgia da la terra e l’istorgia natirala. Ma per ordinari sa referescha ‹istorgia› al svilup da l’umanitad (e sa lascha perquai chapir implicitamain sco furma curta da ‹istorgia da l’umanitad›). Savens vegn ‹istorgia› duvrà qua sco noziun generala per il passà en sia totalitad. Ma ‹istorgia› per propi daventa il passà pir en quel mument che quel vegn ‹actualisà›, vul dir clamà en memoria, saja quai a moda individuala u collectiva (commemoraziuns, raquints, istoriografia).
Introducziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sch’ins resguarda l’istorgia sco tut quai ch’è passà, sa laschan differenziar ils suandants secturs:
- L’istorgia da l’univers: Quella tracta il sfratg primar, la cosmologia, l’istorgia da la terra e l’istorgia natirala. Da quests champs s’occupan astronoms, astrofisichers, geologs, biologs ed auters scienziads da la natira, betg però ils istoriografs. Quai vala er per l’origin dal Homo sapiens.
- L’istorgia da l’uman: Da l’entschatta ennà ha l’uman midà ses ambient ed adattà quel a ses basegns. D’ina istorgia da l’uman per propi sa lascha perquai discurrer a partir da quel mument che quella cumpiglia er facturs culturals. A quests svilups e fenomens sa deditgeschan l’archeologia, l’etnologia e la geografia sociala. Las epocas da las qualas èn avant maun naginas funtaunas scrittas vegnan attribuidas a la preistorgia; periodas cun be paucas funtaunas scrittas (e savens betg indigenas) furman la preistorgia.
- L’istorgia da l’uman dapi la fundaziun da la scrittira (en il decurs dal 4 millenni a.C.).
Be en quest terz e pli stretg senn daventa l’istorgia l’object da l’istoriografia cun sias metodas specificas. Pir a basa da funtaunas scrittas sa lascha numnadamain percepir, tge che l’uman resguarda sco si’istorgia e co ch’el è s’approprià da quella. En il center da l’occupaziun cun l’istorgia – da l’exploraziun (grec: ἱσtopίa, ‹historia›) dal passà – stattan las funtaunas, vul dir documents en furma scritta che rapportan (per ordinari da pitschna distanza) davart il passà.
En quest connex sto vegnir differenzià tranter l’istorgia en il senn dals fatgs da basa (‹quai ch’è succedì›) e la schientscha istorica, vul dir il maletg che vegn fatg dal passà. L’enconuschientscha posteriura sa basa sin funtaunas istoricas e sin la tradiziun. Ella vegn influenzada tant dal maletg che las persunas istoricas sezzas han fatg d’in eveniment u d’in svilup, sco er dal maletg che l’observatur posteriur fa cun perscrutar e preschentar ils ‹fatgs›. Quest’enconuschientscha n’è pia mai dal tuttafatg objectiva, mabain dependa da la situaziun istorica, da la perspectiva da l’observatur e da las funtaunas avant maun. L’istoriografia sto perquai vegnir chapida sco process da reconstrucziun e betg sco stenta (invana) da vulair fastizar ‹vardads›. Il medem vala er per l’intermediaziun da savida istorica (p.ex. en scola u en las medias).
Differentas modas da s’avischinar a l’istorgia e lur funcziuns[modifitgar | modifitgar il code]
L’istorgia po vegnir resguardada sco il resultat da la perscrutaziun scientifica. L’istoriograf sa stenta da preschentar al lectur a moda chapibla, transparenta e persvadenta l’andament dals eveniments sco er ils motivs ch’han manà a quels e lur consequenzas. Impurtants criteris d’orientaziun èn la cronologia e la periodisaziun.
Istorgia sco reconstrucziun[modifitgar | modifitgar il code]
La scienza da l’istorgia discuta er la dumonda, quant enavant ch’il maletg ch’ella stgaffescha dal passà saja insumma abel da correspunder al succedì. Questa dumonda na sa tschenta betg be perquai ch’igl è nunpussaivel da vulair represchentar situaziuns e process istorics en lur totalitad, mabain er perquai che las funtaunas sezzas pon cuntegnair puntgs da vista cuntradictorics. Entant ch’ins sa spruvava en il 19avel tschientaner d’armonisar tant sco pussaivel talas posiziuns oppostas, èn ins oz plitost da l’avis ch’ellas duajan er cumparair en il tractat istoric ina sper l’autra.
In enconuschent exempel per illustrar questa midada d’opiniun furma la curunaziun da Carl il Grond sco imperatur (a Roma, da Nadal l’onn 800). En las funtaunas che derivan dal nord da las Alps vegn quella descritta a moda tut autra che en las funtaunas papalas. Oz sa stentan ins main d’eruir tgenina da questas tenutas che saja la ‹genuina› u ‹correcta›, mabain emprova plitost da concluder da las tenutas da las singulas partidas sin ils motivs ed interess divergents ch’eran colliads cun la curunaziun.
Sco maxima generalisanta areguard l’act da reconstruir l’istorgia po valair che la realitad reconstruida sa lascha considerar uschè ditg sco ‹realitad›, fin che novas enconuschientschas dumondan suenter ina correctura da quella. (Areguard l’istoriografia cf. er il chapitel d’approfundaziun a la fin da quest artitgel).
Reconstrucziun da l’istorgia cun meds linguistics[modifitgar | modifitgar il code]
Damai che l’istorgia vegn intermediada en furma narrativa, giogan er aspects dal raquintar (structura dal text, perspectiva etc.) ina rolla centrala. En pli resulta da quai che tuttas furmas da raquintar (davart) l’istorgia cuntegnan da lur vart aspects construids: il material da l’istorgia, numnadamain la totalitad dal passà, sa lascha be tschiffar e render visibel en il medium da la lingua cun denominar, reducir, giuditgar e stgaffir in urden spiertal. En quest senn è istorgia adina er il product da l’istoriograf sco persuna che reflectescha davart il passà.
Avischinaziuns artisticas[modifitgar | modifitgar il code]
Da represchentar l’istorgia po er vegnir resguardà sco ina sfida artistica. Perquai datti ina gronda variaziun d’avischinaziuns – per exempel da l’art figurativ, da la litteratura u dal film – a las pli diversas tematicas istoricas.
Cun quai na sto betg exnum esser colliada l’intenziun da vulair augmentar la savida davart l’epoca correspundenta u da represchentar quella a moda uschè objectiva sco pussaivel. Ma gist questa libertad da l’avischinaziun artistica (p.ex. en il senn da Kant che definescha l’experientscha estetica sco gieu liber tranter la sensualitad e l’intelletg) po manar tar il lectur u aspectatur ad ina confruntaziun pli directa cun ils eveniments, las persunas u las epocas che vegnan descrits.
D’intermediar ils fatgs betg be sur il chau, mabain a moda ludica e perceptibla cun tut ils senns daventa in aspect adina pli central er entaifer la pedagogia da museum. Il medem vala per occurrenzas da histotainment sco spectaculs dal temp medieval, emissiuns da televisiun che laschan reviver temps passads (living history) etc. Il privel è però quel che l’aspect dal divertiment prendia suramaun e che l’intermediaziun da savida – che serva a chapir connexs pli vasts – vegnia tras quai a la curta.
Avischinaziun politica[modifitgar | modifitgar il code]
Tutta avischinaziun a l’istorgia è necessariamain segnada d’ina cumponenta subjectiva, d’ina valitaziun da vart da l’observatur: L’istoriografia è bain obligada – confurm a ses caracter scientific – da reconstruir il passà a moda uschè objectiva e vardaivla sco pussaivel, ma ella na represchenta nagina ‹vardad›. Ed entaifer l’avischinaziun artistica furma ina tscherta subjectivitad savens schizunt in med stilistic cun funcziun centrala.
Perquai na fai betg surstar che er la politica è gia sa servida da vegl ennà da l’istorgia e da l’istoriografia per influenzar intenziunadamain la furmaziun da l’opiniun. A moda la pli evidenta – savens cun l’intenziun da manipular l’opiniun generala – succeda quai en sistems totalitars. Ma er l’istoriografia naziunala da pajais republicans ha adina puspè enconuschì tals fenomens (cf. p.ex. en Svizra il mitus da fundaziun/da liberaziun dal 15avel/16avel tschientaner u il temp da la Segunda Guerra mundiala ch’è stà segnà da la defensiun naziunala spiertala).
Istoriografia[modifitgar | modifitgar il code]
Structuraziun territoriala e temporala[modifitgar | modifitgar il code]
L’istoriografia sa lascha definir sco act d’«intermediaziun d’enconuschientschas istoricas cun agid da la lingua». L’istoriografia moderna che lavura tenor criteris scientifics appartegna a la scienza da l’istorgia (cf. il chapitel correspundent a la fin da quest artitgel).
Problems da l’istoriografia[modifitgar | modifitgar il code]
D’istoriografia sa tracti adina en quel mument che eveniments istorics vegnan fixads en furma scritta (pia er tar cronicas, annalas etc.). Quai vala tuttavia er en tals cas, nua che la descripziun na correspunda en nagina furma als criteris scientifics moderns. Istoriografs elegian quai ch’als para degn da vegnir descrit e fan quai tenor princips che correspundan a lur maletg da l’istorgia. L’egliada tant sin eveniments sco er sin relaziuns e structuras istoricas è pia adina suttamessa a midadas; quai engrevgescha u renda schizunt impussibel da vulair fixar decleraziuns impegnativas. Er l’istoriografia scientifica elegia a la fin datas istoricas tenor criteris subjectivs ed ideologics, als ordinescha ed interpretescha da nov e na po en quest senn mai esser dal tuttafatg neutrala. Ovras scientificas modernas ston però satisfar a la pretensiun che tant lur metoda sco er lur cuntegn stoppia sa laschar controllar/examinar da tut temp. En quest senn èsi impurtant che la lavur scientifica ‹sa laschia guardar en las chartas›, vul dir rendia transparenta al lectur co ch’i vegn lavurà ed a basa da tge. Da la metoda scientifica fan er part la critica da las funtaunas ed il discurs scientific entaifer la direcziun respectiva.
Mintga istoriograf propona necessariamain in’interpretaziun dal passà e postulescha per quest intent causalitads e connexs. Quai vala betg il davos per las ovras d’auturs sco Herodot e Thukydides che stattan a l’origin da l’istoriografia. Ils istoriografs da l’antica consideravan numnadamain sasezs sco litterats, uschia ch’igl è necessari da reconstruir lur tendenzas sch’ins vul far diever da lur ovras entaifer l’istoriografia moderna. Ils cumenzaments d’ina istoriografia scientifica en il senn pli stretg èn pir da chattar a l’entschatta dal 19avel tschientaner. Ma er suenter avair stgaffì in’istoriografia che correspunda a criteris scientifics resta quella confruntada cun la dumonda: En tge senn vegn scrit istorgia e da tgi? Er l’istorgia moderna reconstruescha datas istoricas ed attribuescha a quellas necessariamain in senn. Problematic daventa quai en quel mument che eveniments istorics vegnan glorifitgads u ch’i vegn fatg politica cun l’istorgia (cf. survart). Perquai porscha in’istoriografia scientifica ch’è metodicamain fundada adina la pussaivladad da verifitgar/controllar tant la moda da represchentaziun sco er l’argumentaziun.
Sco gia menziunà na sa laschan betg be ils fatgs istorics interpretar a moda differenta, mabain sto er vegnir resguardada la perspectiva individuala da l’istoriograf. A quest problem è surtut sa deditgà Hayden White. El ha analisà il problem dal raquint entaifer l’istoriografia moderna e descriva co che las structuras narrativas dirigian (e pon er manipular) la reconstrucziun da l’istorgia. Elfriede Müller ed Alexander Ruoff resumeschan il resultat da l’analisa da White cun ils suandants pleds: «Cun raquintar istorgia l’interpreteschan ins necessariamain en la moda e maniera co ch’ins structurescha las datas.»
Structuraziun e disciplinas da l’istoriografia[modifitgar | modifitgar il code]
Structuraziun territoriala e temporala[modifitgar | modifitgar il code]
Areguard aspects territorials/geografics sa lascha l’istoriografia divider en l’istorgia mundiala ed en l’istorgia dals singuls continents. Entaifer quella suonda l’istorgia naziunala, regiunala e locala. Vitiers vegn l’istoriografia che tracta aspects da migraziun.
Areguard il decurs temporal vegn l’istorgia dividida en epocas. Da l’istorgia sco tala è da differenziar la pre- e protoistorgia. Quella finescha en quel mument che vegn sviluppada u introducida la scrittira e po uschia variar fitg ferm da cultura tar cultura. Ils emprims documents scrits insumma derivan da la fasa da las culturas autas a partir da ca. 4000 a.C.
Dapi Christoph Cellarius (1638–1707) vegn l’istorgia europeica e da la regiun da la Mar Mediterrana sutdivida en l’antica (fin ca. 600 s.C.), il temp medieval (ca. 500/600 fin ca. 1500) ed il temp modern (a partir da ca. 1500). Questa periodisaziun europeica è oz per part contestada e na sa lascha p.ex. betg applitgar senz’auter sin culturas autas ordaifer l’Europa (China, Giapun, India, America Centrala e dal Sid e.a.).
Singulas disciplinas[modifitgar | modifitgar il code]
D’istorgia generala discurr’ins en quel mument ch’i na vegn betg differenzià tranter singulas disciplinas tematicas. Savens vegn però tractà in aspect specific; blers da quels èn er sa sviluppads a scienzas spezialisadas (istorgia politica, istorgia sociala, istorgia dal dretg, istorgia culturala, istorgia da las schlattainas, istorgia economica, istorgia dal mintgadi e.a.).
Tschertas disciplinas na tractan betg in sectur spezial, mabain sa laschan caracterisar tras quai ch’ellas mettan l’accent sin in catalog da dumondas specific. Quai vala per exempel per l’istorgia d’eveniments, l’istorgia da structuras, l’istorgia da mentalitads u l’istorgia da las noziuns.
Scienza da l’istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La scienza da l’istorgia (per rumantsch savens er be istorgia) è la perscrutaziun metodica d’aspects dal passà da l’uman resp. da l’istorgia; ella fa quai a basa d’ina analisa ed interpretaziun critica da las funtaunas ed applitgond ina formulaziun da la dumonda specifica resp. cun denominar l’enconuschientscha ch’ella intenda da s’acquistar.
En il center da la lavur da l’istoriograf stat il perscrutar, interpretar, colliar ed approfundar l’istorgia e la savida davart l’istorgia. A moda schematica sa lascha il proceder ch’il perscrutader applitgescha descriver sco suonda:
- Definir l’intent/la finamira da la perscrutaziun e formular las dumondas centralas.
- Rimnar ed examinar/excerpar las funtaunas che stattan a disposiziun.
- Interpretar quellas tenor las reglas metodicas dal fatg.
- Formular en scrit ils resultats e publitgar quels per ch’els possian vegnir discutads en la publicitad.
Istorgia da la scienza da l’istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La scienza da l’istorgia ha si’atgna istorgia. Herodot vala sco bab da l’istoriografia. Sias ‹Historiai› na suondan però betg anc las reglas da la perscrutaziun moderna, mabain sa chapivan sco ovra d’art litterara e filosofica. Bain ha gia l’istoriografia da l’antica mess impurtants accents, p.ex. cun auturs sco Thukydides, als quals er Giambattista Vico dueva sa referir a l’entschatta dal temp modern. Ma pir en il 19avel tschientaner (istorissem) han istoriografs europeics cumenzà a s’occupar pli ferm cun l’istorgia resguardond criteris scientifics (heuristica, critica da las funtaunas, objectivitad).
Metodas da la scienza da l’istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La metoda critica entaifer l’istoriografia è sa sviluppada en il 18avel e 19avel tschientaner a basa da l’occupaziun cun funtaunas scrittas. En il center da questa metoda stattan las suandantas ponderaziuns: Las premissas, metodas, ponderaziuns ed ils resultats da la perscrutaziun ston pudair vegnir discutads a moda raziunala resp. esser controllabels a moda intersubjectiva (ed almain da princip ston els er esser falsifitgabels). L’istoriograf proceda adina cun verifitgar tant quai ch’el chatta sco er quai ch’el pretenda e sa stenta da preschentar ils fatgs a moda uschè objectiva sco pussaivel. Las reglas metodicas servan a differenziar interpretaziuns plausiblas e logicas da talas che n’èn betg vardaivlas.
Sco en mintga scienza po in gudogn d’enconuschientscha er resultar en l’istoriografia da quai ch’i vegnan scuverts e curregids sbagls u represchentaziuns unilateralas da la perscrutaziun d’enfin qua. Las dumondas che vegnan tschentadas al passà sa midan adina puspè en il decurs dal temp. Savens èn quellas colliadas cun novas teorias che sa sviluppan entaifer las scienzas socialas e che tschentan las funtaunas e lur context istoric en in’autra glisch.
Ultra da la metoda critic-istorica applitgescha l’istoriografia metodas quantitativas (statistica) e sa serva er da scienzas auxiliaras che lavuran cun metodas da las scienzas natiralas – per exempel la metoda C14, la dendrocronologia u l’analisa ADN (surtut tar chats da fossas).
Funtaunas, litteratura secundara e meds auxiliars[modifitgar | modifitgar il code]
Il fundament da tutta perscrutaziun istoriografica furman funtaunas istoricas che vegnan rimnadas ed evaluadas tenor las reglas dal fatg. Ils resultats da sia perscrutaziun publitgescha l’istoriograf en monografias u sco artitgels en revistas spezialisadas; la summa da questas publicaziuns vegn numnada litteratura secundara. Ultra da quai sa serva il perscrutader per sia lavur da meds auxiliars (bibliografias, lexicons, atlas, manuals etc.) e dals resultats da las scienzas auxiliaras (epigrafica, genealogia, eraldica, paleografia e.a.).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Friedrich Jaeger: Lexikon Philosophie – Hundert Grundbegriffe. Reclam, 2011, p. 109.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- John H. Arnold: Geschichte. Eine kurze Einführung. Reclam, Ditzingen 2001, ISBN 978-3-15-017026-7.
- Jörg Baberowski: Der Sinn der Geschichte: Geschichtstheorien von Hegel bis Foucault. Beck, Minca 2005, ISBN 3-406-52793-0.
- Erich Bayer e Frank Wende (ed.): Wörterbuch der Geschichte. 5. ed., Kroener Verlag, Stuttgart 1995, ISBN 3-520-28905-9.
- Marc Bloch, Peter Schöttler, Jacques Le Goff, Wolfram Bayer: Apologie der Geschichtswissenschaft oder Der Beruf des Historikers. (Restampa), Klett-Cotta, Stuttgart 2002, ISBN 3-608-94170-3.
- Otto Brunner e.a. (ed.): Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland. 8 toms, Stuttgart 1972–1992.
- Jacob Burckhardt: Weltgeschichtliche Betrachtungen. Ed. da Jacob Oeri, Berlin/Stuttgart 1905.
- Johannes Fried: Der Schleier der Erinnerung. Grundzüge einer historischen Memorik. C.H. Beck Verlag, Minca 2004, ISBN 978-3-406-52211-6.
- Manfred Mai: Weltgeschichte. Hanser, Minca/Vienna 2002, ISBN 3-446-20191-2.
- Carl Ploetz (ed.): Der große Ploetz: Die Daten-Enzyklopädie der Weltgeschichte; Daten, Fakten, Zusammenhänge. 34. ed., Komet, Cologna 2005, ISBN 3-89836-460-7.
- Lutz Raphael: Geschichtswissenschaft im Zeitalter der Extreme. Theorien, Methoden, Tendenzen von 1900 bis zur Gegenwart. Minca 2003, ISBN 3-406-49472-2.
- Pietro Rossi (ed.): Theorie der modernen Geschichtsschreibung. Francfurt a.M. 1987, ISBN 3-518-11390-9.
- Jörn Rüsen: Grundzüge einer Historik. Trais toms, Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1983–1989 (Tom 1: Historische Vernunft. Die Grundlagen der Geschichtswissenschaft, ISBN 3-525-33482-6; tom 2: Rekonstruktion der Vergangenheit: Die Prinzipien der historischen Forschung, ISBN 3-525-33517-2; tom 3: Lebendige Geschichte: Formen und Funktionen des historischen Wissens, ISBN 3-525-33554-7).
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Lotse Geschichte – Wegweiser zur Literatursuche und zum wissenschaftlichen Arbeiten
- Virtual Library Geschichte – survista da las purschidas online davart l’istorgia en lingua tudestga
- www.hsozkult.de – Kommunikation und Fachinformation für die Geschichtswissenschaften
- www.historicum.net – scienza da l’istorgia en l’internet


text:
Rubens Barrichello
El Rubens Gonçalves Barrichello (San Paolo, 23 de magg del 1972) l'è un pilota de Formula 1 brasilian, che l'ha gemò desmetüü de corr. L'è ancamò el pilota che l'ha curüü püssee Gran Premi de tücc (323).
I prem agn de carieraModifega
El Barrichello el cumincia a corr nel 1993 cun la Jordan, che però chel ann lè l'ha g'ha minga una machina tant forta. La Jordan la migliura l'ann dopu e el Barrichello el ghe riess a salì una volta in sül podi e el finiss la stagion sest in del Campiunaa Piloti. Nel 1995 el rüva segund al Gran Premi del Canada, de dree dumà al Jean Alesi, che el vinc l'ünica gara cun la Ferrari. Nel 1997 el va a la Stewart, in due el tröva una machina che la g'ha una marea de prublemi e la se ritira quasi semper. El ghe riess a fà segund nel Gran Premi de Montecarlo del 1997, ma per el rest i prem du agn in de la scüderia inglesa i porten pochi risultaa. I ropp i cambien nel 1999, cun la Stewart SF3 che la va propi ben. El Barrichello el va tri volt in sül podi e 'l rua setim in del Campiunaa Piloti.
La Ferrari e i ültem agn prima de ritirassModifega
Nel 2000 el Barrichello dis de sè a l'uferta de la Ferrari che l'era dree a cercà una segunda guida per el campiòn tudesch Michael Schumacher. La Ferrari in chi agn lè l'è la machina püssee forta de tücc: el Barrichello el rüa dü volt segund in del Campiunaa Piloti (2002, 2004) e 'l vinc növ Gran Premi. Inscè el jüda la squadra a vinc cinch titui di Scüderei de fila, tra el 2000 e el 2004. Nel 2006, quand la Ferrari l'era piö inscè forta, el pasa a la Honda, che però la sudisfa mia i aspetativ. Nel 2009 la Honda la diventa Brawn GP: la machina, la BGP 001, l'è vüna di surpres püssee grandi de la storia de la Formula 1 e la venc ul Campiunaa Piloti cunt el Jenson Button e anca quell di Scüderei. El Barrichello el vinc amò dü Gran Premi, chel d'Europa e chel d'Italia. Nel 2010 el va a la Williams, in due che 'l pasa i ültem dü agn de la sua cariera senza grandi risultaa.


text:
Gia in’emna avant aveva Nino Schurter pers il duel encunter Mathias Flückiger ad ina cursa a Nals en l’Italia. Per Flückiger ch’è adina stà en la sumbriva da Schurter èsi uschia la segunda victoria en sia segunda cursa il 2021. A Haiming ha el la finala battì Schurter per quatter secundas. Cumplettà il podest sco terz ha il Tschec Ondrej Cink. Ina buna prestaziun ha er Lars Forster, il collega d’equipa da Schurter, mussà. Forster è vegnì 5avel cun in retard da 41 secundas.
Schurter e Flückiger han mussà in grondius duel en la davosa runda. Flückiger ha mintgamai pudì restar sin ils chaltgogns a Schurter tar diversas attatgas. Bun 400 meters avant l’arrivada ha il mountainbiker Bernais pudì decider la cursa e distanziar levet ses pli grond rival oriund da Tersnaus.
Vital Albin ha persvadì
Ina cursa fitg solida ha er mussà Vital Albin. El ha pers 5:22 minutas sin Mathias Flückiger ed è vegnì 22avel. Tranter auter ha Albin er battì il Brasilian Henrique Avancini ch’ha sco 27avel stuì magunar ina terrada. Avancini aveva tranter auter gudagnà l’emprima cursa da la stagiun l’entschatta dal mais sin l’insla Elba en l’Italia, quai avant Nino Schurter.
Andrin Beeli da Sagogn ha pers bun 7 minutas ed è vegnì 30avel a quest festival da mountainbike a Haiming en l’Austria ed Ursin Spescha da Sevgein è vegnì 47avel. En la categoria dals umens U23 è il Grischun Janis Baumann vegnì 6avel ed en la categoria da las dunnas d’elita èn Alessandra Keller e Sina Frei classadas sin ils plazs 7 ed 8. Gudagnà tar las dunnas ha l’Ollandaisa Anne Terpstra.
En trais emnas stattan lura sin il program las emprimas cursas da la cuppa mundiala en questa stagiun, quai ad Albstadt en Germania.


text:
Macao
Macao a l'è una Region Ministrativa Special de la Cina, fina al 1999 colonia del Portogall. Cità-Region, la soa economia la depend soratut del sgioeugh d'azzard e l'è autonoma del governo de Pechin, foeura che per la difesa e la politega foresta. I lengov ofizziai a inn el cines, scrivud in manera tradizzionala, e 'l portoghes.
A diferenza sia de la Cina che del Portogall la cità la guida a sinistra, compagn però de Hong Kong, de che l'è conligada del pont Hong Kong-Zhuhai-Macao. La cità l'è anca servida de 'na linea de metropolitana.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikinotizie el gh'ha dent notizzie in su Macao
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Macao
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su Macao


text:
Il december 2019 ha la famiglia Raciti Schmid da Zezras survegnì la diagnosa che lur figlia gronda Julia haja il sindrom da Sanfilippo - ina sort Alzheimer d'uffants .
La diagnosa è stada in schoc enorm.
A Julia manca in encim che gida da bajegiar giu cellas nuschaivlas ord il corp. Sco consequenza moran questas cellas e Julia emblida chaussas ch'ella ha enfin ussa savì. Cunquai che questa malsogna è fitg rara n'è la perscrutaziun betg interessanta per l'industria da farmazia. La famiglia Raciti Schmid sto perquai sezza daventar activa ed ha perquai fundà l'uniun «Hope for Julia».


text:
Cler, giugaders da hockey dattan pli gugent gieus che trenar. La pausa haja dentant era sias avantatgs, manegia il defensur dal HCD Claude-Curdin Paschoud. I saja impurtant da puspè vegnir buna furma. Ils davos quatter gieus avant la pausa olimpica ha Tavau numnadamain pers. Tranter auter era il final da la cuppa Svizra encunter Rapperswil da la Swiss League – e quai gist cun 2:7.
Nus lain chattar nossa furma durant questa lunga pausa.
Quatter giugaders mancan dentant al HCD durant la pausa olimpica. Andres Ambühl, Enzo Corvi e Félicien Du Bois èn en acziun cun la Svizra a Pyeongchang. E Broc Little è sin il glatsch per ils Stadis Unids da l’America.
Tenor l'attatgader Marc Wieser èsi perquai grev da trenar chaussas specificas. «Sche quatter dals megliers giugaders mancan èsi grev da trenar il powerplay u il boxplay». Dentant han giugaders pli giuvens la pussaivladad da trenar durant questas emnas cun l’emprima equipa dal HCD. Quai saja bun per els ed els possian era gia sa disar vi dal tempo pli aut.
La finamira è da puspè vegnir en furma enfin fin favrer. Suenter la pausa olimpica stattan anc trais gieus da qualificaziun sin il program e lura cumenzan gia ils playoffs.
RR actualitad 11:00


text:
Foligno
Foligno (Fulginium en latì; Fuligni 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 56.036 abitàncc, 'na superfìce de 263 km² e 'na densità de 274,7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bevagna, Montefalco, Nocera Umbra, Sellano, Serravalle di Chienti (MC), Spello, Trevi, Valtopina, Visso (MC).
La Cità de Foligno l'è 'l cèntro 'ndüstriàl e comerciàl piö 'mportànt de la Valle Umbra e 'l centro de comümicasiù principàl de töta la regiù.


text:
Iustizia de reparaziun – na manira nöia da ponsé la “iustizia”
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
Por la ressoluziun internazionala „UN Basic Principles on Restorative Justice“ vëgn la iustizia de reparaziun definida insciö: “Vigni prozedimënt olache la vitima y la porsona che á cometü le reat, sciöche ince i atri sogec eventuai o les comunités danejá da n reat tol pert ativamënter y adöm ala ressoluziun dles chestiuns che é gnüdes dal reat, generalmënter cun l’aiüt de na porsona esperta”. La Iustizia de reparaziun n’á nia da nen fá cun les logiches de sanziuns y paiamënc, y an mëss jí sura la logica dl castighe y dla puniziun fora por se daurí ala dimenjiun dl ressanamënt dla soferënza y dla reparaziun dles faziuns negatives che vëgn dal evënt criminal.
-
Ativaziun dl sorvisc tres la Magistratöra di mëndri,
-
por la mediaziun vál debojëgn dl consëns dl mënder autur dl reat y dla vitima,
-
le personal cualifiché che laora pro l’assoziaziun „La Strada-Der Weg“ tl ciamp dla Iustizia de reparaziun controlëia y valutëia sce al é les condiziuns por ativé n percurs de ressanamënt.
Tla Iustizia de reparaziun ne vëgn le reat nia plü odü sciöche violaziun de na norma, mo sciöche la violaziun de na porsona y dles relaziuns interpersonales. Da chësc depënn le dovëi da medié i torc fac.
- Mediaziun scolastica: ara s’adressëia ales mitans y ai mituns cun manco de catordesc agn segnalá dala scora ala Procura dla Republica pro le Tribunal di mëndri. Les vitimes pó ester d'atri mituns y d'atres mitans, personal dozënt y nia dozënt o la scora. Al é na sort de mediaziun olache les perts é coliades dassënn y spartësc lercs y obietifs. L’obietif é le ressanamënt dl conflit y la reparaziun dl dann.
- Mediaziun penala di mëndri: ara se trata dla mediaziun classica danter autur y vitima de n reat. Ara ativëia n percurs de responsabilisaziun ti confrunc dles perts en conflit, de reconescimënt dl ater y dla coletivité.
- Colaboraziun cun l’USSM: ara á l’obietif da sensibilisé l’autur de n reat sön l’esistënza de na porsona ofenüda, da costruí la cosciënza di dagns y dl’ofenüda fata y da alisiré la desponibilité a incunté la porsona ofenüda, da ti pité ai mituns y ales mitans na poscibilité concreta de reparaziun tres l’acordanza danter istituziuns dl volontariat: assoziaziun “La Strada-Der Weg”, cooperativa soziala “Eureka”, Caritas, assoziaziun “Volontarius”.
D’atres informaziuns
-
Assoziaziun “La Strada-Der Weg”, via Visitazione 42, 39100 Balsan, tel. 0471 20 31 11, e-mail mediation@lastrada-derweg.org
-
USSM, Piazza Vittoria 47, 39100 Balsan, tel. 0471 26 28 54, e-mail ussm.bolzano.dgm@giustizia.it
-
Procura pro le Tribunal di mëndri
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
(Sorvisc actualisá ai: 31/03/2022)
Ënt competëntOfize por la Sconanza di mëndri y l'inclujiun soziala
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefono: 0471 41 82 30
0471 41 82 31
Fax: 0471 41 82 49
E-mail: minoriinclusione@provincia.bz.it
PEC: kinderjugendinklusion.minoriinclusione@pec.prov.bz.it


text:
Petra Gössi resta per almain dus onns presidenta da la partida liberal-democratica PLD. Suenter esser stada 4 onns en uffizi è ella vegnida reelegida cleramain, quai cun 276 da totalmain 283 vuschs.
Jau m'allegrel fitg davart mia clera reelecziun. Ella conferma mai sin mia via e dat forza e curaschi per il futur.
Er ils vicepresidents, il cusseglier dals chantuns Andrea Caroni (AR) ed il cusseglier naziunal Philippe Nantermod (VS) èn vegnids reelegids.
PLD vul sviluppar ina «strategia da biadis»
A la radunanza da delegads da la PLD èsi l'emprim ì per l'uschenumnada strategia da biadis. La Svizra dovria ina plazza economica che garanteschia er en l'avegnir ina plazza da lavur, ha ditg la president da la partida Petra Gössi.
In stoppia laschar enavos in lieu da viver intact per ils uffants e biadi. Quai valia tant per l'ambient sco era per l'infrastructura. Perquai vegnia la partida ad elavurar sia strategia da biadis ils proxims mais.
La Svizra dovria ina plazza economica che garanteschia era en il futur a tuts ina plazza da lavur.
Pervia da la pandemia da corona è la radunanza e las elecziuns en furma digitala.


text:
En total han las partidas gì da reparter 85 sezs da cumissiun – dentant sin 120 deputadas e deputads. La repartiziun per ils proxims quatter onns han las scheffas ed ils schefs da fracziun fatg, quai tenor fermezza da las partidas.
Cura ch'il dumber total è enconuschent, cumenza aifer las fracziuns la dumonda tge deputada e tge deputà survegn in sez? Ed en tge cumissiun?
Per las fracziuns ch'èn creschidas (p.ex. PPS u PVL) è la repartiziun pli simpla che per fracziuns che han stuì laschar plimas tar las elecziuns da la primavaira (p.ex. PLD u AdC). Ils schefs da fracziun han confermà ad RTR che deputadas e deputads en uffizi hajan precedenza, prender davent ad els in mandat en ina cumissiun na saja nagin'opziun. Cler che er novizas e novizs veglian recaltgar in dals sezs – els stoppian dentant avair in zic pazienza ils emprims quatter onns. Il Cussegl grond elegia dentant adina puspè cumissiuns ad-hoc per tscherts projects e là vegnian novizas e novizs persuenter resguardads.
Dapli dunnas – dentant betg en cumissiuns
La cumpart da dunnas en il Cussegl grond è creschida sin 33% – l'ultima legislatura muntava la cumpart anc a 22%. Questa tendenza na sa mussa dentant betg tar las cumissiuns: Là munta la cumpart da dunnas actualmain a 25%, cumpareglià cun 26% avant quatter onns.
La grafica mussa la cumpart da las dunnas che han survegnì in sez en ina cumissiun. La PPS ha per exempel be 4 dunnas en la gronda fracziun da 25 – tuttas 4 han dentant recaltgà in sez en ina cumissiun.
Cumissiuns permanentas
Ils 85 sezs da cumissiuns èn repartids sin 8 cumissiuns permanentas:
- cumissiun per politica da stadi e strategia
- cumissiun da gestiun
- cumissiun da redacziun
- cumissiun per giustia e segirezza
- cumissiun per furmaziun e cultura
- cumissiun per sanadad e fatgs socials
- cumissiun per ambient, traffic ed energia
- cumissiun per economia e taxas


text:
«Las uniuns per l'ambient survegnan memia blera pussanza entras il Parc Adula». Questa opiniun n'èn ils promoturs dal Parc Adula betg vegnids da bandischar ord ils chaus dals da Val. Las dumondas han quasi adina gì da far insatge cun ils projects turistics.
Era Res Cabalzar e Remo Fehr da l'uffizi per natira ed ambient n'èn betg vegnids da persvader. Ils arguments che las uniuns per l'ambient sco WWF e pro Natura na survegnian betg dapli pussanza sche Val S. Pieder saja ina part dal parc, n'han betg persvadì.
Procuran las uniuns per l'ambient per in Na?
Malgrà ch'il recurs da la Pro Natura cunter il project d'ennavar en Val S. Pieder ha da far nagut cun il Parc Adula, è quel vegnì duvrà sco exempel che mussia la pussanza da las uniuns per l'ambient.
La preschentaziun dals promoturs dal Parc Adula è stada cumplessiva. La part cun las dumondas è vegnida moderada senza grondas emoziuns.
Las parolas n'èn anc betg sin maisa
Davart dals turistichers è stà d’udir, che l'uniun turistica «VisitVals» ponderescha da dar ora ina parola co votar. Moritz Schmid il president da VisitVals ha manegià, ch'el na tradeschia anc betg tge parola che quai vegn ad esser. La 7132 SA ha manegià vers RTR ch'els na commenteschian betg quests fatgs.
La finala ha Robert Berni il president da las pendicularas da Val S. Pieder manegià, ch'els na recumondian betg co votar ils 27 da november, ils acziunaris sajan dentant vegnids avertids che la cumplettaziun da las pendicularas ed ils plans per in resort sajan periclitads cun il parc. Plinavant ha el fatg valair il recurs encunter il project d'ennavar sco la situaziun che pudessi daventar la regla sche Val daventia part dal parc.
RR actualitad 07:00


text:
La cumissiun per ambient dal Cussegl dals chantuns vul ina taxa sin bigliets da sgol. Dentant er il benzin ed il diesel duain vegnir pli chars.
Il liter benzin duai vegnir fin a 12 raps pli char e per sgular duain ins pajar 30.- fin 120.- francs dapli. Cun quai duai vegnir cumpensà tranter auter il CO2, che vegn chaschunà. Uschè argumentescha la cumissiun dal Cussegl dals chantuns la decisiun. Quella saja persvasa che questas mesiras gidian a reducir las emissiuns.
Cun ils raps, che vegnan gudagnads, duain vegnir sustegnidas mesiras per la protecziun dal clima. Il Cussegl dals chantuns debattescha en la sessiun d’atun davart la revisiun da la lescha da CO2.
RR novitads 18:00