text:
Wikipedia:Portal:Variant locaj dël piemontèis
Ël but dël Portal ëd le variant locaj dël piemontèis a l'é col d'ambaroné ant un pòst sol tùit j'utiss e tute j'arzòrse ch'a peulo vnì a taj për travajé con le variant locaj dël piemontèis.
An pi, la lista dle variant locaj che la pagina Agiut:Parlà locaj a definìa an fase sperimental e fàita mach con un criteri al 100% pràtich, a ancamin-a a arsèive na prima validassion e sistemassion basà dzora a dla bibiografìa d'arferiment.
Sicurament le variant locaj andividuà a esaurisso pa tute le diferense, sicurament tra na variant e l'autra as podrìa definisse na variant ëd transission; ma ant sa manera sì, com a l'avìa già notà Aristòtil, as podrìa andesse a l'infinì a partissioné. Mèj fërmesse al prim livel, documentà da jë studi d'arferiment.
Antrodussion[modifiché la sorgiss]
Dël 2007 a l'é surtije lë studi Le lingue del Piemonte[1], arserca fàita da la Region Piemont, dont la part lenghìstica a l'ha com autor Tullio Telmon e Consuelo Ferrier.
Ant lë studi a l'é sità prima ëd tut la koiné (o lenga comun-a) piemontèisa, che a l'é formasse për ij motiv stòrich, econòmich e polìtich bin conossù. La koiné a l'é stàita dovrà për la pi part ëd la litratura piemontèisa e a l'é arconossùa dai parlant com la variant ëd riferiment.
Lë studi a elenca peui le variant prinsipaj (ch'as peulo vëddse ant la figura a fianch), con soe particolarità e ij sò confin:
- Monfrin - Ij confin dël monfrin a son: a nord-ovest le colin-e turinèise, a mesaneuit ël fium Pò, a mesdì ël lissandrin, a sud-ovest ël langhèt, a orient ël lombard. Ël monfrin a l'é motobin diversificà, ma sò teritòri a l'avìa ant ël passà n'unità polìtica bin precisa che a l'ha lassaje un sert nùmer ëd caraterìstiche comun-e al confront ëd la koiné piemontèisa.
- Lissandrin - A l'ha dle caraterìstiche comun-e con ël monfrin, ma ij parlant a sento soa particolarità lenghìstica e antlora a venta considerelo autònom. L'estension dël lissandrin a l'é pi cit che la provinsa ëd Lissandria. Rispet a j'àutre variant locaj, ël lissandrin a l'é pi vzin al lìgur e a l'emilian.
- Langhèt - A confin-a a orient con ël monfrin e con ël lissandrin, a mesdì con ël lìgur e a ossident con ël piemontèis sentral. As trata ëd na variant motobin diversificà.
- Canavzan - A l'é parlà a mesaneuit ëd Turin: a ossident a confin-a con le valade franch-provensaj (Val d'Osta e Vaj ëd Lans), a orient con ël bielèis e ël vërslèis. Lenghisticament a l'é caraterisà da dj'ésit fonétich comun al franch-provensal.
- Bielèis - L'aira dla provinsa ëd Biela a l'ha dij caràter pròpi sia për cultura che për economìa. Ël bielèis as diferensia netament dal piemontèis sentral, e a s'avzin-a al valsesian.
- Vërslèis - L'aira dël vërslèis a l'é caraterisà da la presenza ëd variant anté a-i son noanse dël piemontèis sentral e dël lombard, com an tute le zòne ëd transission.
- Valsesian - A son parlà ant la Val Sesia, da Varal a andé an su.
Për contr-preuva i podoma confronté la carta lenghìstica dël piemontèis che, prima d'esse donà da l'autor a Wikimedia, a l'é stàita publicà dzora al dissionari sacociàbil "Il piemontese in tasca"[2]. Andand ant ël midem órdin, le zòne stòriche dël Piemont marcà a son:
- Àut Monfrà e Bass Monfrà, andoa për fòrsa ëd còse as parlerà monfrin;
- Langhe e Roè, andoa volend compliché as podrìa disse ch'as parla langhet-roerin, ma (arcordand ch'a-i é un comun "Rastlèiře. Vocabolari d'Ařba, Langa e Roé"[3]) podoma simplifiché an disend ch'as parla langhet;
- Canavèis, andoa as parla canavzan;
- Valsesia, andoa as parla valsesian.
Se a coste quatr zòne stòriche i-i giontoma lissandrin, bielèis e vërslèis ch'a son parlà ant le provinse dël di d'ancheuj ëd Lissandria, Biela e Vërsèj, i l'oma propi le mideme variant locaj dl'arserca dla Region Piemont.
Partessipant[modifiché la sorgiss]
J'anteressà ch'as marco sì sota.
- Utent:Stevo : a l'ha fàit dle pàgine an astësan e an monfrin;
- Utent:Gian- : a l'ha fàit dle pàgine an lissandrin e an astësan;
- Utent:Cireseu : a l'ha fàit dle pàgine an valsesian;
- Utent:Duvilar : a l'ha fàit dle pàgine an valsusin;
- ...
Categorìe[modifiché la sorgiss]
Lista dle categorìe ch'a cheujo le vos an sle variant locaj dël piemontèis.
Coste-sì sota a son le categorìe dle variant locaj giustificà da la bibliografìa:
- Categorìa:Pàgine an monfrin - a conten 30 vos.
- Categorìa:Pàgine an lissandrin - a conten 1 vos.
- Categorìa:Pàgine an langhèt - a conten 0 vos.
- Categorìa:Pàgine an canavzan - a conten 0 vos.
- Categorìa:Pàgine an bielèis - a conten 0 vos.
- Categorìa:Pàgine an vërslèis - a sarà creà ant ël cas quaidun a creerà na pagina an vërslèis.
- Categorìa:Pàgine an valsesian - a conten 5 vos.
Coste-sì sota a son le categorìe dle variant locaj creà con criteri pràtich o an fase sperimental. A l'é pa dit che soa esistensa a sia giustificà; le vos già scrivùe a saran mantnùe ma, prima dë scrive ëd vos neuve an coste categorìe, a sarìa mej verifiché s'a podèisso pa intré ant le categorìe dë dzora.
- Categorìa:Pàgine an astësan - a conten 15 vos. S'as varda la mapa lenghìstica dël Piemont, as vëdd che la comun-a d'Ast a dovrìa esse pëssià an mes a Àut Monfrà e Bass Monfrà. L'utent Stevo ch'a l'ha travajà tant an sle vos an Astësan, as definìa chiel midem monfrin. Da ten-e present la stòria e le dimension dla comun-a d'Ast.
- Categorìa:Pàgine an noarèis - a conten 3 vos. La variant local noarèis as giustìfica mach se a intend ambaroné le parlade dël Piemont che a son tipologicament lombarde.
- Categorìa:Pàgine an valsusin - a conten 3 vos. A l'é mal fé giustifiché costa variant local. A vorerìa esse na variant periférica, ma as peul pa definisse na variant për minca valada periférica. A-i é da noté che la parlà dla Valsusa a l'é sità ant un cors ëd Lenghìstica General[4].
La categorìa sì-sota a l'era veuida, e a l'é aprofitassne për scanselela:
Categorìa:Pàgine an seban - a conten 0 vos. Considerà che Seva a l'é ant l'Àuta Langa, a ven natural anserì soa parlà ant ël langhèt.
Ròbe da fé[modifiché la sorgiss]
Lista dle ròbe ch'as antend fé an cost proget.
- Pagina d'agiut (Agiut:Parlà locaj) : fàit.
- Stamp për le vos an koiné : fàit


c: text/html

text:
L’advocat vadais Jean-Philippe Rochat ha annunzia da vulair unir ils projects da fin qua dals chantuns Vallais e Vad. Sa participar a la candidatura duain dentant tut ils chantuns da la Svizra franzosa; da Genevra, Friburg, Neuschatel sur il Giura fin a Berna.
S'unir per auzar las schanzas
Il project vallesan era vegnì lantschà dal president dal club da ballape da Sion, Christian Constantin. Al project vadais aveva la chombra da commerzi dà l’impuls inizial. La candidatura porta il titel «The Swiss Made Winter Games 2026» (Ils gieus d’enviern fatgs en Svizra).
Interess als gieus olimpics d'enviern han era anc auters chantuns, tranter auter il Grischun. Enfin la fin dal mais da matg ston ils interessents inoltrar lur intenziun al Comité olimpic svizzer. Il Comité olimpic internaziunal decida lura il fanadur 2019 a tgi ch'ils gieus vegnan surdads.
RR novitads 10:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gia trais rundas avant la fin da la qualificaziun ha Cuira naginas schanzas pli da sa qualifitgar per ils playoffs da l’emprima liga superiura. Ina trumpada, al cumenzament da la stagiun discurrivan ils responsabels da sa rangar tranter las meglras equipas da la nova liga.
In resultat, plirs motivs
Per il schef da sport Andy Grothen datti trais raschuns principalas daco che Cuira ha manchentà ils playoffs. In factur saja il discletg: Nov gieus hajan els pers mo cun in gol differenza. In auter factur saja stà che giugaders-clav sajan stads blessads durant lung temp. Cunquai ch’il cader saja relativamain pitschen saja uschia stà grev da remplazzar quels. E quai saja er gist il terz motiv.
La finamira saja perquai da fortifitgar l’equipa per la nova stagiun. Grothen ha gia cumenzà a tschertgar novs giugaders. Da midar trenader na stettia betg en discussiun. Marcel Habisreutinger fetschia buna lavur e vegnia sustegnì dals giugaders.
RR actualitad 17:00


text:
Vechigen
Vechigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 4608 abitant.
El cumün de Vechigen al se tröva a una altitüden de 583 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bolligen, Hasle bei Burgdorf, Krauchthal, Muri bei Bern, Oberburg, Stettlen, Walkringen, Worb.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Sco post da stab dal Cussegl federal organisescha la Chanzlia federala las sesidas da la regenza ed infurmescha davart ils conclus. Ella publitgescha ils texts uffizials e garantescha ch’ins possia far diever dals dretgs politics e che las elecziuns e votaziuns federalas vegnian realisadas en moda correcta.
Sco post da stab dal Cussegl federal organisescha la Chanzlia federala las sesidas da la regenza ed infurmescha davart ils conclus. Ella publitgescha ils texts uffizials e garantescha ch’ins possia far diever dals dretgs politics e che las elecziuns e votaziuns federalas vegnian realisadas en moda correcta.
Tranter il Cussegl naziunal, l’administraziun, il parlament e la populaziun
La Chanzlia federala (ChF) è il post da stab dal Cussegl federal e funcziuna sco scharnier tranter la regenza, l’administraziun, l’Assamblea federala e la publicitad. Ella prepara ed evaluescha las sesidas dal Cussegl federal. Plinavant coordinescha ella l’infurmaziuns da las medias e da la publicitad davart ils conclus e las posiziuns da la regenza. La Chanzlia federala garantescha er che las burgaisas ed ils burgais possian far diever da lur dretgs politics e che las elecziuns e votaziuns federalas vegnian realisadas en moda correcta
Communicaziun da la regenza
La Chanzlia federala coordinescha la communicaziun da la Confederaziun cun las medias, la publicitad, ils chantuns ed il parlament. En coordinaziun cun ils departaments procura ella ch'il Cussegl federal infurmeschia a temp sco er en moda unitara, cuntinuada e cumplessiva davart sias activitads e davart ses conclus. Il pledader dal Cussegl federal e vicechancelier André Simonazzi maina la conferenza da medias suenter la emnila dal Cussegl federal.
Dretgs politics
Las Svizras ed ils Svizzers han dretgs politics che tanschan zunt lunsch. Els pon lantschar e/u suttascriver iniziativas e referendums. Trais fin quatter giadas per onn pon els votar davart dumondas politicas e mintga 4 onns elegian els las commembras ed ils commembers dal Cussegl naziunal. En la gronda part dals chantuns han lieu a medem temp las elecziuns dal Cussegl dals chantuns. La Chanzlia federala infurmescha la populaziun davart ils dretgs politics en general e davart ils cuntegns da projects da votaziun federals en spezial. Ella procura che las votaziuns federalas hajan lieu senza incaps e publitgescha ils resultats da questas votaziuns.
Publicaziuns uffizialas
En consentiment cun ils departaments ch'èn mintgamai cumpetents en chaussa è la Chanzlia federala responsabla per las explicaziuns dal Cussegl federal avant las votaziuns federalas. Ella publitgescha plinavant ils texts giuridics, il Fegl uffizial federal ed autras publicaziuns uffizialas. Cun broschuras sco "La Confederaziun en furma concisa" sco er cun differentas paginas d'internet infurmescha la Chanzlia federala la publicitad davart il sistem statal svizzer.
Cifras pertutgant la Chanzlia federala
En la Chanzlia federala lavuran circa 270 emploiadas ed emploiads federals. Tenor il preventiv quinta la Chanzlia federala per l'onn 2015 cun custs de 46'000'000 francs.
Ultima midada 03.07.2017


text:
Tenor quella retschertga èn 54% dals dumandads per ina dretgira da cumpromiss. Quella dretgira duai decider tar dispitas tranter la Svizra e l’Uniun europeica e sa cumponer da derschaders svizzers ed europeics. Er simpatisants da la Partida populara svizra sustegnan per gronda part l’idea d’ina dretgira da cumpromiss. Quai malgrà che la partida è da princip cunter ina cunvegna da basa cun l’UE.
Be 35% sustegnan il sistem che vala oz. Là datti in comité maschadà da represchentants da l'Europa e da la Confederaziun che discuteschan temas en rom da las bilateralas. Schliaziuns liantas datti dentant be sch'ins è perina. Be 4% vulan ch'il Tribunal europeic pudess decider.
RR novitads 09:00


text:
Contignü prinzipal
Knoll, Sven (SÜD-TIROLER FREIHEIT)
Nasciù a Bulsan ai 6 de juni. L sta a Dispruch y Schenna y ne ie nia maridà. Scola elementera Goethe a Bulsan, scola mesana a Schenna, maduranza tl lizeum tlassich Beda Weber a Maran. L studieia medejina umana y medejina dentela tl' Università de Dispruch. Cumëmber dla cumpania di scizeri de Maran y dl Heimatpflegeverband. Dal 1995 iel atif tla politica, dal 1996 portausc di jëuni de si partit, l ie un di fundadëures dla Süd-Tiroler Freiheit. Tl 2005 iel unit lità tl cunsëi de chemun de Schenna, tl 2008 iel unit lità per l prim iede tl Cunsëi provinziel. Moto politich y de vita: "Mé sce son boni de ti lascé a nosc descendënc n ncësa dëni de unì vivù pudons dì che son stac al'autëza de nosta respunsabltà politica." Tl 2013 iel unit cunfermà coche cunselier provinziel cun 12.242 ujes de preferënza.
Inćiaries - XV legislatöra
Provinzia autonoma de Balsan
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa provinziala/aconsiadù provinzial
- Dai 22.11.2013 capogrup
- Dai 10.12.2013 comëmber/comëmbra dla comisciun de convalidité
- Dai 21.1.2014 comëmber/comëmbra - Comisciun speziala por le control dles propostes de mudaziun dl Statut de Autonomia
- Dai 12.2.2014 comëmber/comëmbra - Comisciun interregionala
Regiun Trentino-Südtirol
- Dai 22.11.2013 aconsiadëssa/aconsiadù dl Consëi regional
Inćiaries tla legislatöra passada/tles legislatöres passades
- Sven Knoll - In der/den vergangenen Legislatur/en bekleidete Ämter [PDF] - (todësch)


text:
Paiamënt dl assëgn de cura
N sorvisc dl'aministraziun provinziala de Südtirol
Descriziun generala
L'assëgn de cura é na prestaziun economica por porsones nia autosufiziëntes a na moda che ares pois vire sciöche al alda. L'assëgn vëgn paié fora vigni mëis y ma por:
- paié les prestaziuns de assistënza y de cura;
- curì i cosć por l’assiguraziun soziala de parënć che ćiara de porsones nia autosufiziëntes;
- consintì l’atuaziun de mosöres por la “vita independënta”;
- contribuì ai cosć di sorvisc dl’assistënza a ćiasa acredità y la sojornanza te strotöres semiresidenziales y residenziales.
L’assëgn de cura vëgn paié fora independentemënter dal paiamënt y dal patrimone dla porsona nia autosufiziënta.
L'import dl assëgn de cura é partì sö te cater livì de cura aladô dl bojëgn de cura dla porsona:
L'assëgn de cura ti vëgn paié fora ai 25 de vigni mëis sön le cunt corënt dla banca o dla posta dla porsona nia autosufiziënta.
Condiziuns d’azes
Na porsona nia autosufiziënta mëss:
- avëi la residënza zënza interuziuns y stabila tla provinzia de Balsan da almanco cin agn
- o la residënza storica de 15 agn (inće cun interuziuns), mo l’ann dan la presentaziun dla domanda mëssera avëi albü tres la residënza tla provinzia
- avëi l'autorisaziun de sojornanza CE de dorada lungia sce ara se trata de n zitadin extracomunitar/na zitadina extracomunitara
Tl caje de minorenns y adulć sot la responsabilité di geniturs mëss i geniturs avëi i recuisić dër descrić.
Terminns
La domanda por l’assëgn de cura vëgn valutada te 30 dis da canche la domanda é gnüda dada jö. Sce le bojëgn de assistënza vëgn reconesciü se crüzia l'Agenzia por le svilup sozial y economich de paié fora le pröm iade l’assëgn de cura, te alplü 2 mëisc. Chësc pröm paiamënt va derevers al mëis do la data de presentaziun dla domanda.
Na domanda de incadramënt nü po impormò gnì presentada n ann do la data dl’ultima valutaziun dl bojëgn de assistënza. Sce la situaziun de sanité de na porsona peiorëia dassënn, vara da presentè la domanda de incadramënt nü inće dan da n ann, cun laprò n zertificat dl mede da chël che al resultëia avisa che la porsona é peiorada.
Le zertificat dl mede ajuntè ala domanda ne po nia ester gnü relascè dan da passa trëi mëisc.
Documënc che vá debojëgn
- Formular Domanda por ciafè l'assëgn de cura
- Zertificat dl dotur de basa
La domanda (cun le zertificat dl dotur) é da dé jö tl raiun sozial competënt a livel raional competënt o patronat.
Cosć
I doturs de basa po damanè le paiamënt da scrì fora le zertificat.
Referimënt a normes de lege; regolamënc
- Lege Provinziala n. 9 di 12 de otober dl 2007 "Provedimënć por la garanzia dla cura"
- Deliberaziun dla Junta provinziala di 14 de nuvëmber dl 2017, n. 1246 "Criters por le reconescimënt dl stat de nia autosufiziënza, dl paiamënt dl assëgn de cura y dl'aministraziun dl fonds por la nia autosufiziënza"
D’atres informaziuns
Les aspetanzes paiades por ćiarè de porsones te na situaziun de handicap aladô dl art. 3, coma 3 dla lege n. 104/1992, de passa 10 dis de calënder te n mëis da pert de n familiar, vëgn lasciades alsavëi tres na autozertificaziun dl'Agenzia por le svilup sozial y economich. Por chisc mëisc vëgn l'assëgn de cura paié fora aladô dl livel sot chël dl incadramënt.
De plü informaziuns é da ciafè chilò.
Ënt competënt
ASSE Agenzia por le svilup sozial y economich
Unité aministrativa competënta
ASSE Agenzia por le svilup sozial y economich
Misciun
Palazzo 12, via Canonico Michael Gamper 1, 39100 Balsan
Telefonn
0471 41 82 87 (Barbara Ebner)
Fax
0471 41 83 29
PEC
Plata internet
Orar por la jënt:
Lönesc, mertesc, mercui, vëndres: 9.00 - 12.00
Jöbia: 8.30 - 13.00, 14.00 - 17.30


text:
Vita ndependënta y partezipazion soziela
N sorvisc di raiuns soziai
Descriziun generala
La prestazions “Vita ndependënta y partezipazion soziela” ti vën cunzeduda ala persones cun na dejabltà fisica grieva (coche nunzià pra l coma 3 dl articul 3 dla lege di 5 de fauré 1992, 104) che viv o ulerà viver autonomamënter dedora dla familia de pruvenienza per si assistënza persunela.
La prestazion, pian via dala ressurses dl cuntribut de cura, porta pro ala spëises dl’assistënza persunela de njonta per na vita ndependënta y per la partezipazion soziela. L’ëures d’assistënza che possa unì recunesciudes ie de al plu 3.285 al ann.
Per giapé la prestazion iel da damandé do pra:
a) l ciamp sozio-pedagogich dl raion soziel cumpetënt, per la presentazion dla dumanda per la valutazion dl bujën d’ëures d’assistënza
b) l’assistënza economica soziela cumpetënta dl raion soziel cumpetënt, per la valutazion dl davani y dl patrimone.
Recursc: Contra la dezijion dl ënt possel unì prejentà, tl tëmp de 45 dis dala comunicazion, n recurs gerarchich per rejons de legitimità – aldò dl articul 9 dla Lege pruvinziela di 22 de utober 1993, nr. 17 y dl articul 4 dla lege provinziela di 30 d’auril 1991, n. 13 – ala sezion recursc – Repartiziun Politiches soziales.
Condiziuns d’azes
La prestazion vën cunzeduda sce l ie dat chisc recuisic:
a) vester tla cundizions de giapé l cuntribut nunzià tla lege provinziela di 12 d’utober 2007, n. 9: la persona muessa detlaré l’adurvanza dl cuntribut per la soma che superea l cuntribut de cura dl prim livel de nia autosufizienza
b) avëi na dejabltà mé fisica grieva zertificheda aldò dl coma 3 dl articul 3 dla lege di 5 de fauré 1992, n. 104
c) viver te na maniera autonoma dedora dla familia de pruvenienza o cuncretisé la vita autonoma tl tëmp de sies mënsc
d) vester majer d’età y ne avëi no superà i 60 ani d’età
e) la persona muessa vester tla cundizions de gestì dal pont d’ududa finanzier y urganisatif si situazion abitativa.
La persones nunziedes tlo dessot à la rejon de giapé prestazions de assistënza economica sce les sta, dan fé na dumanda, da almanco dodesc mënsc stabilmënter y tresora tl Südtirol:
- i zitadins talians
- i zitadins de n stat dla Union europeica
- i zitadins de stac terc cun na permiscion de permanënza-UE a tëmp lonch data ora dala Talia
- la persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de muciadives
- la persones a chëles che l ti ie unit recunesciù l status de prutezion sussidiera.
Oradechël à la rejon de giapé la prestazions de assistënza economica nce chësta persones, sce les sta da cin ani stabilmënter y zënza interuzion tla provinzia de Bulsan, a cundizion che si permanënza sun l teritore naziunel sibe legal:
- i zitadins de Stac terc;
- la persones zënza zitadinanza.
Terminns
Te uni mumënt iel mesun fé dumanda pra l Servisc soziel cumpetënt.
Documënc che vá debojëgn
A) DOMANDA PRESTAZIUN DE PRÖM LIVEL
B) „Autozertificazion genitor singul“
Cosć
La nuzazion de chësc servisc ie gratis.
Referimënt a normes de lege; regolamënc
Regulamënt d’esecuzion n cont di pruvedimënc d’assistënza economica soziela y dl paiamënt dla tarifes ti servijes soziei: Decrët dl Presidënt dla Jonta pruvinziela di 11 de agost dl 2000, nr. 30, tla verscion en forza
Regulamënt sun l relevamënt unificà dl davani y dl patrimone: Decret dl Presidënt dla Provinzia di 11 de jenà dl 2011, n. 2
Criteres per la cunzescion dla prestazion “Vita ndependënta y partezipazion soziela” aldò dl art. 25 dl D.P.P. di 11 d’agost dl 2000, n. 30, y mudazions suzessives: Deliberaziun di 21 de forá dl 2017, n. 213
Plata internet:
Per d'autra nfurmazions prions bel de jì sun la plata dla istituzion cumpetënta per chësc servisc.
Ënt competënt
Sozialsprengel Obervinschgau
Unité aministrativa competënta
Finanzielle Sozialhilfe
Misciun
Marktweg 4, 39024 Mals
Telefonn
0473 83 60 00
Fax
0473 83 60 06


text:
In chaun da polizia ha ruinà il plan da transportar drogas a Sidney: La polizia australiana ha chattà ils 300 kilograms drogas ch'in um aveva zuppà en marcaders luminus. Ins quinta che l'Ephedrin ch'ins ha chattà haja ina valita da bunamain 89 milliuns franc.
Al supponì cuntrabandist da la China smanatschà in chasti da 25 onns praschun. Dus umens ch'eran vegnids arrestads ensemen cun l'um da 27 onns èn per entant puspè libers.
Bun exempel per la creativitad
Quest cas saja in bun exempel per la creativitad dals cuntrabandist ch'emprovian da manar per il nas las autoritads, manegia l'investigader Garry Low. En ils davos mais han ins chattà dus tonnas Ephedrin en il stadi federativ New South Wales.
RR novitads 09:00


text:
Blessads n’haja dà nagins. Or da l’hotel n’hajan naginas persunas stuì vegnir evacuadas. Dentant or da bajetgs vischinants. Il fieu saja rut ora en la cuschina.Daco ch’il fieu è rut or, n’è anc betg cler.
Ils pumpiers èn vegnids alarmads a las 11:50, ha ditg Sacha Müller dals pumpiers da la citad da Lucerna. Per pudair stizzar il fieu han ils pumpiers stuì avrir il tetg dal hotel. Cunquai ch'i sa tractia d'in bajetg vegl, emprovian ins da betg duvrar memia bler'aua. Cunzunt veglian ins salvar il palantschieu sura dad ina ustaria ch'è tschientaners vegl. Quai han communitgà las autoritads localas.
RR novitads 14:00


text:
Bràlu ad Preigöra
El Brall de Pregoeula (Bràlu ad Preigöra in de la parlada lucal, Brallo di Pregola in Italian,) l'è on comun de la Provincia de Pavia. Al gh'ha 599 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 46,4 km² e ona densità de 13 ab./km².
L'è vun dij comun pussee meridionai de l'Oltrepò paves. Là vesin se troeuva anca el Mont Lesima, el pussee alt de la zòna (1724 meder). Fina al 1859 el Brall se trovava in del Piemont, poeu, in del 1958 l'ha giontaa al sò nòmm anca quèll de Pregoeula, come se ciamava l'antich paes ch'el dava el nòmm al territòri. El nòmm el vegn de Prea Groa che l'era el nòmm di prej tenc che caratterizzen el sitt. El sò territòri el fa part, per la coltura, de la zònna di Quatter Provinz. El confina con la Provincia de Piasenza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Brall de Pregoeula l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Speziala n'è la nova punt d’autos a Schluein betg pervia da sia lunghezza da 20 meters, mabain pervia da la moda da construir ella. Per evitar da stuair manar l’entir traffic tranter Glion e Cuira per in lung temp mo sin in vial, han ins decidì da construir la nova punt 12 meters dasper la punt existenta. Cura che la platta da la nova punt è betunada e pronta, vegn la veglia spazzada. E cun agid da pressas idraulicas vegn la nova punt alura stumplada a ses plaz final.
Construir tenor quest principi n'è dentant nagina premiera. Questa metoda vegn però duvrada pli savens tar la viafier per evitar pli lungas interrupziuns. Ma cunquai che la punt è amez Schluein e frequentada fermamain, ha l’uffizi da construcziun bassa decidì d'era far diever da questa metoda da construir per la punt.
6 meters en ina notg
Betunada vegn la nova punt gia en in’emna. Cun spustar la punt spetgan ins dentant fin proxim avrigl. Lura vegn spazzada la mesadad da la veglia punt per preparar il fundament. Durant quel temp vegn il traffic manà mo sin in vial. Silsuenter vegn la nova punt spustada a questa mesadad libra. En quai mument vegn il traffic svià sur la nova punt. Uschia pon ins disfar l’autra mesadad da la punt veglia e betunar ils fundaments che mancan. Per che la nova punt possia lura vegnir stumplada ils ulteriurs sis meters enfin ses plaz final, vegn alura l’entira via serrada per ina notg.
TR Telesguard 17:40


text:
Ils 27 da december 2016 aveva il guaud sur las vischnancas da Mesauc e Soazza cumenzà a brischar. Ils donns dal incendi èn stads fitg gronds e passa 70% dals bostgs eran brischads, scriva la Chanzlia chantunala. Ultra da quai ha il bau scorsa attatgà blers dals bostgs brischads. Sco mesiras urgentas èn perquai suenter l’incendi vegnids pinads e transportads davent ina gronda part dals pigns pirids per impedir ch’il bau-scorsa sa derasia era sin las ulteriuras parts dal guaud. Tras ils donns considerabels tras l’incendi n’è la funcziun da protecziun betg pli garantida uschia che quai basegna replantaziuns voluminusas, scriva la Chanzlia chantunala.
RR novitads 09:00


text:
Sco il signun ha ditg ad RTR saja quai stà in buna stad. El haja chaschà 1600 kg. Ina part dal chaschiel, 150-200 kg, ed era charn-chaura survegnan ils commembers da l’uniun La Caura.
Purs cuntents cun La Caura
Ils dus purs da Medel che han gì lur animals sin l’Alp Puzzetta èn cuntents cun il project « La Caura ». Placi Venzin da Curaglia ha gì 35 chauras sin l’alp. L’avantatg da l’uniun saja ch’els cumprian in tschert quantum chaschiel ; e ca. 600 kilos hajan els vendì direct.
Dominik Waldmeier (el e sia partenaria Eveline Hauser fan trekking) ha gì 9 chauras sin l’alp. La Caura saja ina gronda schanza e motiveschia da cuntinuar.
Dapli chauras sin l'Alp Puzzetta
Nina Pfaff che maina il project en favur dal guaud da muntogna (ensemen cun il persunal e voluntaris è ella responsabla per l’Alp Puzzetta) giavischass ch’i dess dapli chauras. Ed il signun Christoph Pally di ch’els pudessan producir il dubel e n’avessan betg problems da vender quai. Chaschiel-chaura saja in product fitg tschertgà.
L’uniun La Caura datti dapi l’avust 2014. La finamira è da mantegnair e promover ils products da quest animal en Val Medel.


text:
Coca Cola la possessura da Valserwasser retira l'aua da Val ord la funtauna da son Pieder e questa funtauna pudess esser periclitada sch'i vegn furà en questa regiun.
L’emprima sentupada tranter ils geologs da la 7132 SA e da l'aua da Val, pia Coca Cola, han gì lieu. Il president da vischnanca da Val, Stefan Schmid discurra d’ina regiun sensibla en la quala i duess vegnir furà, per far sondagis. Il scenari preferì da la vischnanca fiss ch’ils geologs da las duas partidas fissan perina. Quai n’è dentant betg il cas suenter l’emprima sentupada ha il pledader da medias da Coca Cola Patrik Bossart ditg, ch’el ha na possia betg sustegnair quella dumonda per sondagis. El sajan dentant vinavant pronts da discurrer cun la 7132 SA.
Ernst Senteler da la 7132 SA ha manegia che la dumonda per ils sondagis sa basia sin il discurs tranter il geolog da la Valserwasser e quel da la 7132 SA.
La dispita pervia dals sondagis retardassi en mintga cas la votaziun da midada da zona per questa regiun, che era previsa quest atun ni sin il pli tard proxima primavaira.


text:
Il premi grischun da la musica populara 2016
- Gievgia, 10.11.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 10.11.2016, 19:00, RTR
Quest onn va quel a Cipriano de Cardenas, president da l'uniun svizra da musica populara, VSV.
Dapi ils onns 90 s'engascha Cipriano de Cardenas a favur da la musica populara. El n'è betg musicant e na suna nagin instrument, è dentant in bun organisatur. Cun divers posts en l'Associaziun svizra da musica populara VSV e sco president dal comitè d'organisaziun da la festa federala dal 2011 a Cuira ha el s'aquistà gronds merits. Uss ha el survegni il premi grischun da musica populara, ed el ans raquinta dapli da ses engaschament e da sias furmaziuns predilettas.


text:
Digitip – Co evitar che Facebook sa nua ch'jau sun
- Glindesdi, 14.11.2016, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 14.11.2016, 10:15, RTR
Facebook para da savair fitg bler sur da nus – schizunt nua ch'ins sa chatta. Quai na plascha dentant betg a tuts. La dumonda è: tge pon ins far?
La registraziun da la posiziun, ils uschenumnads «Ortungsdienste», u per englais «location services», èn omnipreschents en apps. E quai po avair blers avantatgs, per exempel per la navigaziun GPS. Era l'app da Facebook rimna datas da posiziun dals utilisaders. Tut tenor na vul l'utilisader dentant betg tradir sia posiziun.
Uschia pon ins evitar che Facebook sa nua ch'ins è.
Tar l'emprim start da l'app
Cura ch'ins avra l'app da Facebook l'emprima giada dumonda ella, sch'ella dastga registrar la posiziun. En quest lieu pon ins dir «NA» per evitar che l'app sa nua ch'ins sa chatta.
En l'app
En l'app da Facebook datti giudim in'icona cun trais stritgs in sur l'auter. Lura cliccar giudim dal tut sin «Einstellungen», e suenter en il menu da posiziun tschentar ora quella.
Opziuns generalas dal telefonin
En las opziuns generalas dal telefonin pon ins deactivar la posiziun. Tar ils blers telefonins chatt'ins questas opziuns sut «Einstellungen» e lura «Ortungsdienste». Qua datti era la pussaivladad da be dar a singulas apps la permissiun da registrar la posiziun.
Esser attent!
Circa ina giada al mais guardar las opziuns da sfera privata da Facebook. Quellas pon numnadamain sa midar da temp en temp.


text:
Roncafrèr
Roncafrèr (nòm uficiàl en Italià: Roncoferraro) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 7 130 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 63,4 km² e 'na densità de 112 ab./km².
El cunfìna coi cümü de San Vito Bagnöl, Bigarèl, Castlàr, Màntoa, San Sòrs, Sustinént, Vilipénta.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Rincafrèr l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L’anteriura cussegliera federala Ruth Metzler daventa presidenta da la Fundaziun da la Guardia svizra papala en il Vatican. Metzler succeda a l’anteriur cusseglier federal Pascal Couchepin. Lez sa retira suenter 7 onns al timun da la fundaziun. Couchepin era quella giada succedì a l'anteriur cusseglier federal Flavio Cotti.
Metzler surpiglia l’uffizi a partir dal fanadur. Quai communitgescha il cussegl da la fundaziun. La fundaziun è vegnida fundada il 2000. Quai cun l’intenziun da sustegnair la Guardia svizra papala finanzialmain e social.
RR novitads 11:00


text:
Tenor ils iniziants sajan tals experiments delicts criminals nua che animals vegnian maltractads. Per ils animals saja quai ina tortura ed en la scienza sajan tals experiments dispitaivels. Dasper il scumond d’experiments vul l’iniziativa er in scumonda dad importar ed exportar products ch'èn vegnids fatgs cun agid d’experiments cun animals. Empè dad animals duain tenor l’iniziativa vegnir duvrads «dummys» che sa basan sin sistems da computer.
Dal 2016 haja dà radund 630'000 experiments cun animals en svizra – dus terzs dals animals eran mieurs. Tenor l’uffizi federal per la sanadad dad animals sajan tals experiments mo permiss sch'i na dat nagin autra opziun.
Ils iniziants han temp enfin ils trais d'avrigl da ramassar las suttascripziuns.
RR novitads 17:00


text:
Home
Beinvegni silla pagina dalla GIUVENTETGNA!
Sin quella pagina anfl'ins novas davart occurenzas ed autras raubas interessantas. La pagina vala sco representaziun mediala da noss'uniun. Novitads catt'ins denton era en nies fegliet numnaus il Clom Columban che cumpara quater gadas ad onn. Sche zatgi sa bu tgei che nossa uniun fa, sut "historia" anfl'ins entgins fatgs dalla fundaziun entochen il temps dad oz.
In'uniun viva da ses commembers. Vul gi, nus essan adina leds sche zatgi ha interess da vegnir neutier! Nies ziel ei da mantener il conact denter la giuventetgna dil vitg, dallas anteriuras classas da scola e dils vegls amitgs ord il temps da scoletta. Nus sengaschein per events actuals, fagein mintg'onn fiastas e mein era mintg'onn sin viadi mo dasperas empruein nus tuttina aunc da salvar empau tradiziun e cultura en noss'uniun e cunquei che nus stein cun in pei els fastitgs dall'anteriura cumpignia de mats fagein nus la parada. Cun tschel pei stein nus els fastitgs dall'anteriura uniun da mattas e sespruein da segidar allas pleivs schi bein sco ei va.
Sche zatgi ha interess da vegnir commember ni commembra, nus essan libers per tut la giuventetgna da Sagogn e quels che han schiglioc interess da separticipar activ en nies vitg (ed ein aunc avunda giuvens per s'engaschar en quell'uniun)! Tgi che vul survegnir novas localas ni sustegner nus astga fetg bugen abunar il Clom Columban per 20 francs ad onn! Quel dat ei era da cumprar ella stizun dil vitg.
Cordialmein Uolf Candrian, President
Sagogn, 27 da zercladur 2016
Novitads
06/07/15
Gasetta da Giuventetgna Clom Columban
La Giuventetgna ha ediu ina nova gasetta locala cul num "Clom Columban" suenter il sogn el uoppen dil vitg e dall'Uniun. Cunquei vulein nus informar sur da temas che pertuccan ils giuvens mo era promover il diever dil romontsch, cunzun denter la giuventetgna dil vitg. 2015 ei quella vegnida distribuida gratuitamein per tuts habitonts dil vitg. 2016 ei igl emprem onn ch'ils abunents survegnan quella gasetta.
Il Clom Columban cumpara adina all'entschatta d'ina stagiun e cuosta 20.- ad onn. Singuls exemplars mettin nus ora el Volg, leu cuosta il Clom 5.- Francs per exemplar. Contact tier dumondas ni per abunar: uolfcandrian(at)bluewin.ch ni cun pagar directamein sut:
Banca Raiffeisen Surselva, 7130 Glion. IBAN: 18 8107 3000 0015 2330 1 Conto: Uniun da giuventetgna Sagogn, Via da Laax 12, 7152 Sagogn. 20.-
PER COMMEMBERS EI IL FEGLIET GRATUITS
Proximas Activitads
08/01/15
FIASTA D'EMPREM D'UOST
Gliendisgis 1-8-2015 ALLAS 4:00
NATIONAL
FEIERTAG
Montag 1.8.2015 AB 16:00
program provisoric
4:00 avertura cun ustria – festeröffnung
5:00 tscheina dil grill – festwirtschaft
6:00 zambergiar latiarnas – basteln
8:00 til da tizuns – kinderumzug
9:00 fiug artificial – feuerwerk
11:00 fiasta senza fin – open end party
CORDIALA INVITAZIUN
Plan da lavur "actual"
- Plan Da Lavur 2009 def.pdfPlan da lavur Hall of Sounds 0837 K


text:
En il segund da trais curs da final è Podladtchikov stà londervi bain. Er l'ultim sigl, in «Double Alley Oop Backside Rodeo» è gartegià al Turitgais. Suenter sa tschentar a la fin da la mesapipa è Podladtchikov glischnà or e crudà davant vi sin la fatscha. L'emprim mument n'è el betg sa muventà. Dals sanitaris è el lura vegnì transportà en l'ospital per ulteriurs scleriments.
Ils organisaturs han entant communitgà che Podladtchikov n'haja naginas blessuras grevas e saja alert e discurria. La notg sto el passentar en l'ospital.
Gieus olimpics u betg
Tge consequenzas che la crudada ha per ils gieus olimpics a Pyeongchang n'è anc betg cler.
Quai na pudain nus anc betg dir.
Sco en il cas da David Hablützel ch'è crudà al Laax Open pudessi dar in cumbat cun il temp. Hablützel aveva medemamain survegnì ina stremblida dal tscharvè e pliras contusiuns grevas. Podladtchikov aveva gudagnà il Laax Open.
RR novitads 10:00


text:
Ch’al foss gnü ca critiches, ataches brutales, y ince val’stlaf bas, ch’al m’âi bëgn aspetè. I m’à tut dant da ne jì mai cuntra les pursones, mo ma cuntra les ideees. Respetè porsones y natöra, chësc fêji y chësc m’aspeti ince dai atri. Valgönes conscideraziuns (ince chëra de Adi Demetz) tles ultimes Usc ne me dà nia la poscibilité da scutè. Dandadöt oressi dì ch’i a intres metü tröp impëgn tla gestiun dla Union Generela di Ladins dla Dolomites, cun idealism y vëia de fa, y mai ponsan a n secundo fin. Por ci che reverda spo la cuestiun politica, oressi dì che le sotscrit à porvè da portè ite na maiù sensibilité ambientala tl movimënt politich “Ladins Dolomites”. I ne sun nia stè bun. Al é sigü plö saurì da portè ite na buna ladinitè sinziera y daverta ti Vërc – i pröms relutac é bele sot man. Mi pinsiers de cultura, lingaz, identité ladina ne s’à nia mudé. Le movimënt ne sënt nia assà valgügn problems che nes sta dassën a cör. Herbert Prinoth y iö sun cuntra les speculaziuns. Sun pur n vire plö chît y cuntra n trafich zënza limitaziuns söi jûs, i sun por le respet dl ambiënt y cuntra n raiun de n raiun produtif de passa 6.000 m3 a Mirì S.Martin; i sun cuntra i ampliamënc di hotì söla Munt de Suc. Ciudì che nos sun POR la Mont de Suc. Che n’é nia di Vërc y nia di cöci, nia di ladins y nia di todësc. Mo de düc! Nos aratun che n ladin sides n bun ladin nia ciodì che al é scrit ite pro n partì che porta l’inom “Ladins”, mo ciodì che al è na bona porsona, sensibla y respetosa. Spo él tanco anfat sc’al é fosch o bröpm o vërt, o sce al se mët n papagai söl cé.
michil costa, Usc di Ladins 02.08.08


text:
Adina avant la concurrenza d’atletica leva «Weltklasse Zürich» visitan stars da la concurrenza era differentas citads en Svizra. Uschia er Cuira. Ils organisaturs da la saira «uffants treneschan cun Weltklasse Zürich» han pudì beneventar ils curridurs americans Kerron Clement (campiun olimpic e duas giadas campiun mundial sur 400 meters obstachels) e Jennifer Simpson (ha gudagnà argient sur 1500 meters als campiunadis mundials dal 2011). Sportistas svizras èn stadas da la partida Petra Fontanive e Selina Büchel.
Durant in'ura han 100 uffants pudì trenar sin il plaz d’atletica leva Sand a Cuira cun ils stars ch'èn lura da la partida al meeting a Turitg. Ina giada sa stgaudar en cun Kerron Clement, u far il trenament da currer cun Selina Büchel, la campiunessa d’Europa sur 800 meters en halla.
Mo 100 uffants han giu la fortuna dad esser da la partida al trenament fitg spezial. La sort ha decis tgi che po esser da la partida e tgi betg. Ils uffants han gì plaschair vi dal trenament spezial. Per tuts è la saira cun ils stars da l’atletica leva stada ina saira nunemblidaivla.
RR actualitad 07:00


text:
Johnny Cash: «Hurt»
- Venderdi, 24.2.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 24.2.2017, 9:30, RTR
L'ultim album da Johnny Cash è stà in cun reprisas. Ina da quellas reprisas è stada la chanzun Hurt dals «Nine Inch Nails». Quella chanzun tar la quala Johnny Cash ha fatg ses ultim videoclip. In clip impressiunant: ins vesa in Johnny Cash segnà da sia malsogna, in che mora be siat mais pli tard. En il video guarda el enavos sin sia vita e lascha repassar regurdientschas. Ed ins vesa el en ses dachasa – en il Old Hickory Lake house – quella chasa ch'è brischada giu dal tuttafatg avant diesch onns.


text:
De un articul ci scrit in francesi
. Fórsan it vell esser possibil crear un nov vocabul por li término smartphone, ma mem in li articul in francesi on di smartphone por li moment. Un vocabul quam telefon habil
vell esser bon.
In 2009, plu quam un quart de smartphones in li mercate esset vendit a un precie min quam 200 dollares. Ye 2014, li proportion de smartphones con un precie min quam $200 va atinger 45%. Li abassament de precie va esser acompaniat con un augmentation de vendes e un change del atitudes de consumatores vers smartphones, secun un mercate-studie de ABI.
Li diferentie de precie intre telefones traditional e smartphones va abassar in li futur. In fine, smartphones va posser esset vendit al sam precie quam mobil telefones con MP3 o cámeras hodie.
ABI pensa que smartphones vendit inter $100 e $200 va posser atraer plu mult compratores in li venient quin annus.


text:
- exportà durant l'entir onn (2017) rauba per 220,4 milliardas francs
- importà rauba il 2017 per 185,6 milliardas francs
- bilantscha da commerzi serra cun 34,8 milliardas francs
Guardà sur l'entir onn è il commerzi da la Svizra cun l'exteriur anc ina giada s'augmentà. Tar ils exports datti schizunt in nov record cun in plus da 4,7%. Ils imports èn creschids uschè fitg sco dapi il 2010 betg pli.
Suenter la buna situaziun da conjunctura sin l'entir mund, hajan tant il franc svizzer pli flaivel sco er il svilup dals pretschs giugà ina rolla impurtanta. Cun in surpli da 34,8 milliardas francs ha la bilantscha da commerzi serrà radund 6% (2,1 milliardas francs) sut il record dal 2016.
Industria d'uras augmenta ils exports
Suenter dus onns da crisa ha l'industria d'uras svizra dumagnà la midada da tendenza. Ils exports èn s'augmentads per 2,7% sin 19,9 milliardas francs, uschia communitgescha l'Associaziun da l'industria d'uras svizra. En spezial en la segunda mesadad da l'onn saja la dumonda creschida en l'Asia. Il martgà il pli impurtant saja Hongkong nua ch'ins ha furnì uras en ina valita da 2,5 milliardas francs. Il concern d'uras Swatch ha profità dal schlantsch e pudì augmentar la svieuta per 5,4 % sin stgars 8 milliardas francs.
RR novitads 10:00


text:
2° gara Südtirol Cup
Por gauja dles temperatüres masa altes tl ultima edma, ne él nia sté poscibil da fá la gara a Jaufental sciöche ara foss stada programada. Insciö él gnü fat la 2° gara dl Südtirol Cup 2011 a Deutschnofen sön la pista Pfösl Riep. Les condiziuns é stades otimales, chel pon ince udëi dai tëmps che é gnüs fać, prësc te vigni categoria él gnü metü sö en nü record dla pista. Diego Tschaffert (che á bele davagné la prüma gara a Olang) é sté bun da jí le prüm iade sot al menüt a Deutschnofen, cun en tëmp de 59,97 al metü sö le record asolut cht tignî bel dal 2007.
Degügn é stá bugn da ruvé sot al menüt ater co Diego Tschaffert. Hansjörg Ellemunter é ruvé al secundo post y Meinhard Pircher al terzo post. Pro les ëres él sté Rheinhilde Gamper che á davagné, ince cun en nü record dla pista. Cornelia Messner é ruvada secunda y Katarina Pfeifer terza. Pro la gara cun la lüsa dopla á davagné Lantschner Markus y Bernhard Ennemoser. La tlassifica a scuadres é gnüda davagnada da ASV Laugen-Tisens y ASV Steinegg. Pro les jones se á piazé Nagler Elena (U.S. Lungiarü) al bun 3°post y Erlacher Iris (U.S. La Val) atira dedô al 4° post. Pro i Amateure II á porté indô Alton Tone (U.S. La Val) porté a ćiasa en bun 4° post. Tavella Robert (che á scrit storia adüm a Alton Tone tla seziun dla lüsa da La Val) se á piazé al 8° post. Pro i Amateure I se á piazé Carlto Miribung al bun 3°post. Pro i Senioren I él sté Forer Armin (U.S. La Val) che á rajunt en le 4° post.
Por ćiaré ales foto dla gara drüca: FOTO


text:
Minisguard dals 16.12.2017
- Sonda, 16.12.2017, 17:40
Enfin il Mars ed anc pli lunsch.
Quest'emna ha il president dals Stadis Unids da l'America suttascrit in decret per dar l'incumbensa a la NASA da preparar il proxim viadi sin la glina e pli tard sin il Mars. Il Minisguard declera tge che la NASA è e pertge ch'i dat ella.
Avair l'atgna fatschenta
Il bab ha in lavuratori da far boards ord lain. Saja quai boards per far il surfing u era per ir sin pista. Il figl Dea e ses collega Elia han uss era lur atgna fatschenta. Els fan numnadamain portaclavs en furma dad aissas da surf.


text:
La Croazia na veglia betg daventar il champ da fugitivs da l’Uniun europeica. Quai aveva ditg Milanovic. Il pajais na possia betg s’occupar d’ulteriurs fugitivs e perquai hajan ins serrà 7 ad 8 cunfins.
Milanovic ha pretendì dals ulteriurs stadis da distgargiar la Croazia. Ils ultims dis sajan arrivads passa 13’000 fugitivs en il pajais. Tschients da fugitivs emprovian da surpassar il cunfin tranter la Croazia e la Slovenia. Las autoritads slovenas han interrut il traffic da tren tranter la Croazia e la Slovenia.
Critica da l'UE
La Cumissiun da l'UE crititgescha che la Croazia vul transportar fugivitvs vers l'Ungaria. Tenor ina pledadra da la Cumissiun na saja quai betg confurm a las reglas da l'UE da laschar viagiar vinavant ils fugitivs senza registrar els.
RR novitads 14:00 / 18:00 / 20:00


text:
Musica per il mais da matg
- Dumengia, 13.5.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 13.5.2018, 19:00, RTR
La classica senta la primavaira.
Musica plain vita, frestg-fidela; quai è il cuntegn da questa Classica per mez-matg. Nus udin cumposiziuns dals trais da Vienna: Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven e Franz Schmidt, lura dals dus Tudestgs: Christoph Willibald Gluck e Carl Maria von Weber. L'Italia è represchentada cun: Gioacchino Antonio Rossini e Ruggiero Leoncavallo e la Frantscha tras Charles Gounod.
redacziun: Giusep G. Decurtins


text:
Nov stessan uschè a disposiziun 5,2 milliardas francs per il traffic sin via. Tenor ils adherents pudessan uschia vegnir abolidas colonnas e sitgargiadas las citads e las aglomeraziuns. Quai avess era effects positivs per l'economia.
In gea manass ad in disequiliber da la relaziun tranter la via ed il binari
Tenor ils adversaris n'è l'uschenumnada iniziativa da la vatga da latg betg la buna soluziun per ils problems dal traffic sin via. I mucassan a la Confederaziun 1,5 milliardas francs e questa perdita suess vegnir cumpensada cun mesiras da spargn u cun augments da taxas en autras domenas. Cun quest'iniziativa daventass l'ir cun auto pli bunmartgà e quai manass ad in disequiliber da la relaziun tranter la via ed il binari.
Plinavant lavuria il parlament actualmain vi dal fondo per las vias naziunalas ed il traffic d'aglomeraziun, curt NAF. Cun quest fondo, analog al FABI per la viafier pudessan ils problems da las vias naziunals vegnir schliads a moda structurada e durabla, uschia ils adversaris da l'iniziativa.
Tut las partidas grondas auter che la PPS en sa posiziunadas cunter l'iniziativa. Quai vala er per il Cussegl federal, ils chantuns e las vischnancas.
RR actualitad mezdi 11:00


text:
Óme
Óme (Ome en Italià) l'è 'n cümü de 3 205 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a 15 km de la cità de Brèsa, en diresiù Nordòvest.
Óme el fa part de la Franciacürta e 'l se tróa endèna cónca fùrmàda dei torèncc Gandùer e Martignàch a 242 méter söl lièl del mar e delimitàda dei cümü de Montezèi, Rodènch, Gösàch, Polàen e Breó.
El teretóre del cümü al ciàpa dét dèle contràde che le pórta amò dei nòm arcàich (vergü fórse amò presitòrich) compàgn de Fus, Nas, Ertina, Al, Martignàch, Burbù. Ergöne de chèste contrade le g'ha conservàt 'n aspèt medievàl. Óme e le sò contràde i è regordàcc en divèrsi docümèncc del convènt Cluniacènse de San Nicóla de Rodènch a cumincià del sècol XII.
Endèla località de San Mighél se tróa la céza omònima che la g'ha urìgin che risàl a la prezensa longobàrda. Endèla contrada de Al (colocàda sö 'na vìa de cumunicasiù antìca co la val Trómpia) se tróa 'nvéce la céza Diaconàl de San Lorèns che la testemónia de 'n pónt de tràfich importànte co la Val Trómpia e co la Val Camònega.
A Ome ghe nasìt pò a 'l zugadùr de fóbal Daniele Bonera.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il defensur dal titel FC Barcelona ha giugain pari dad 1:1 cunter AS Roma. En la gruppa F hai dà ina nauscha surpraisa per Arsenal. Il club da la chapitala h pers cunter Dinamo Zagreb cun 1:2. Nagina flaivlezza ha perencunter mussà Bayern München cun la victoria da 3:0 cunter Olympiakos Piräus.
En la gruppa H ha Gent giugà in pari dad 1:1 cunter Lyion. Il favurit da la gruppa Valencia ha pers cun 2:3 cunter Zenit St. Petersburg. En la gruppa G ha Chelsea gudagnà cleramain cunter Maccabi Tel Aviv cun 4:0. En l'ulteriura partida hai dà in pari da 2:2 tranter Dynamo Kiew e Porto.
RR Novitads 23:00


text:
Val ad San Fernànd
La Val ad San Fernànd (San Fernando Valley in ingléś) l'è na val a sud dla Califòrgna darènt a la sità 'd Los Angeles, sèntar ch'la gh dipénd anc.
In dal 2004 i gh stàv'n un migliòṅ e òt 'd abitànt a 'l incìrca. Al sò sità più impurtànti, tuti 'd sōvar di sènt-mila cristiàṅ, i èṅ Glendale, North Hollywood, Van Nuys e Burbank, pò a gh'è anc al distrét ad Sherman Oaks.
Al sò clima 'l è séc e pîṅ ad Sōl. In dal 1985 a Canoga Park a s è tucâ i 47°C.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su dimóndi mèdia ch'i gh'aṅ la sēd chè cuma la CBS, la NBC-Universal, la Walt Disney Company c'n al sò canàł televiśìṿ ABC e la Warner Bros. Na vòlta l'andàva dimóndi fòrt anc l'indùstria dal pòran tant ch'la val l'éra anc batśàda cuma „Val ad San Purnànd“ o „Silicòṅ Valley“ (in riferimènt a la Silicon Valley ch'la s cata invéci in dla Val ad Santa Clara sèmp'r in dal Golden State).
In dla val a gh'è 'n asènt califurgnàṅ dimóndi pēś e dal ragasōli minga tant fini tant ch'in di Stat Unî i dìśan ch'al Valley girl i daśvìnan pròpria da chè.


text:
Il Maraton da skis engiadinais festivescha quest onn il giubileum da 50 onns. Ils 16 da mars da l’onn 1969 ha gì lieu l'emprim maraton en Engiadin'Ota. Uss 50 onns pli tard ha il maraton annunzià in record da participants. 14’200 passlunghistas e passlunghists participeschan a la cursa da Malögia a S-chanf. Pervia dal grond interess han ils organisaturs dal maraton stuì limitar il dumber da participants.
Dus sponsurs termineschan collavuraziun
Era sch'il Maraton da skis engiadinais è uschè popular sco anc mai, han ils organisaturs problems da chattar sponsurs. Dus gronds sponsurs termineschan suenter l’ediziun da giubileum la collavuraziun cun il maraton. Uschia ch'ils responsabels dal maraton han dad ir a la tschertga dad auters donaturs. La tschertga è dentant greva, firmas grondas investeschan pli e pli en auters products.
E-sport è per nus segir in dischavantatg
E-sport, ina da las concurrenzas
Blers daners da sponsoring van gia uss en la sparta dad e-sport. Quai èn concurrenzas da sport che in e mintgin sa dar davent da chasa cun ina consola en la rait. Gia uss datti er equipas da ballape u da hockey che dattan per puncts e titels en furma digitala
RR actualitad 07:00


text:
Velos d’emprest
- Mardi, 22.8.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 22.8.2017, 8:40, RTR
Adina pli savens ves'ins velos d'emprest en citads svizras. A Turitg datti danovamain firmas che porschan velos ch'ins sa prender a tschains flexiblamain cun il sistem da Free-Floating.
Ils velos han tuts la medema colur ed il medem stil. Uschia ch'ins enconuscha els sveltamain sin las vias en la citad da Turitg. Els circuleschan adina pli savens sin las vias u èn parcads en ils portavelos. La fatschenta O-Bike da Singapur è per exempel vegnida a Turitg cun 900 velos ch'ins po prender a tschains flexiblamain cun il sistem da Free-Floating.
Lieu d'emprest è flexibel
Il spezial è ch'ils velos na ston betg vegnì dà enavos en in tschert lieu. Ins sa metter els vid in portavelos uffizial en la vischinanza. Far diever da la purschida san ins cun in'applicaziun al telefonin. Suenter la registraziun han ins access sin la rait da velos. Per ch'ils velos vegnan er chattads han els in GPS che inditgescha il lieu. E sch'insatgi less emprestar in velo, sa el localisar in velo cun agid da l'app e dar liber quel. Per radund trais francs per ura pon ins lura duvrar el. Avant duvrar el l'emprima giada èsi anc da pajar in deposit da radund 130 francs.
Ils velos procuran per chaus cotschens
A Turitg han ils velos procurà per discussiuns. Els blocheschian ils portavelos e las vias. Er la citad è gia vegnida activa ed allontanescha velos ch'èn parcads fallì. I dat era concurrenza. Uschia han diversas fatschentas planisà da vegnir a Turitg u er d'expander lur purschida en autras citads svizras.


text:
Sarah Höfflin
- Sonda, 17.2.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 17.2.2018, 8:40, RTR
Ella tutgava tar las favuritas, e tuttina èsi ina sensaziun che Sarah Höfflin ha gudagnà oz la medaglia d'aur tar il freeski en la disciplina slopestyle. Höfflin ha numnadamain percorsch pir tard la passiun tar il freeski, suenter 8 onns senza ir cun skis.
Sarah Höfflin è la figlia d'in Genevrin, la mamma è da la Nova Zelanda. Sco matta è ella ida cun skis tut il temp ch'ella ha gì liber. Cun 12 onns laschan ses geniturs dentant sparter, Höfflin va cun la mamma en la Gronda Bretagna, cun ir cun skis èsi a fin. Pir cun 20 onns cumenza ella puspè ad ir cun skis, ella vegn scuvrida da trenaders svizzers e survegn in plaz en il team svizzer. Ina ruptura dal liom cruschà avess bunamain impedì la carriera da Höfflin che curuna sia carriera singulara cun ina medaglia d'aur tar ils gieus olimpics.


text:
Tar las emprimas ediziuns dal Concours Hippique sin naiv aveva l’eveniment simplamain la lezia d’emplenir la fora da schaner en il lieu da turissem. Blers onns è l’occurrenza er be stada ina per participants envidads. Entant è la concurrenza da sigl sa sviluppada ad in termin fix en l’agenda da blers chavaliers che vulan participar a turniers sut tschiel avert.
Program per tut la famiglia
Sco che la presidenta dal comité d’organisaziun, Ladina Meyer, ha ditg envers RTR saja d’engraziar las bundant 500 partenzas durant l’emna dal Concours Hippique surtut al fatg, ch’i vegn purschì sper ils sigls, er in program per ils confamigliars durant l’emna. Entant che turniers da hockey eran ina part da quel program, ha ins midà quel cun ir dals onns e previs excursiuns main privlusas e pli adattadas a giasts d’ina tscherta vegliadetgna.
Cumenzà be per cas
Ch’i dat uss gia 60 onns il Concours Hippique d’enviern a San Murezzan haja be da far cun il fatg che plirs chavaliers giuvens da la Bassa n’han betg chattà pals per giugar in gieu da hockey. Ensemen cun Ernst Kriemler da San Murezzan han els silsuenter organisà l’emprima concurrenza da sigl sin naiv.
Kulm, lai ed uss sin naiv da chanuns
Las emprimas ediziuns avevan anc lieu sin il prà da l’Hotel Kulm a San Murezzan. Pli tard ha l’occurrenza gì lieu duas giadas sin il lai schelà da San Murezzan. Dapi là è il prà da Polo il dachasa dal Concours Hippique d’enviern, nua ch’i vegn siglì sin ina vetta da naiv producida da chanuns. Grazia a quella è il numer da participants puspè s'augmentà, ha agiunt la presidenta.
Ils chavals han entant in alloschi bunamain uschè bel sco lur chavaliers.
Novas stallas
Grazia a las novas stallas per chavals che la vischnanca da San Murezzan ha realisà l’onn passà, poss ins uss porscher als participants sin quatter chommas novas boxas luxuriusas e pli grondas. Quai saja in ulteriur argument per puspè viagiar en l'Engiadina il schaner or dal punct da vista dals chavaliers, ha declerà la presidenta dal comité.
Vasta paletta da program
Sper ils differents sigls sur obstachels, fan er part cursas pli spezialas dal program dal Concours Hippique d’enviern a San Murezzan. Uschè furma per exempel il Skijöring in punct culminant da l’emna.
Il 60avel Concours Hippique d’enviern a San Murezzan dura dals 14 als 21 da schaner 2018.
RR actualitad 07:00


text:
Sco l’OECD scriva regia en il Panama ina cultura da zuppentar. Il pajais stoppia uss realisar immediat standards internaziunals per la transparenza fiscala, scriva l’OECD. L'organisaziun internaziunala ha reagì sin las scuvertas d'ina rait internaziunala da schurnalists. En ils uschenumnads «PanamaPapers» aveva la rait da schurnalists scuvert passa 200’000 firmas da chaschas da brevs en differentas oasas fiscalas. Ils schurnalists èn sa referids sin datas d'ina chanzlia d'advocatura en il Panama.
In dretgira dal Panama duai sa fatschentar dal cas
Tenor la procura publica dal Panama saja uss vegnì instradà ina inquisiziun. Quella duai mussar, schebain ì haja dà crims e tge donns finanzials ch'i haja propi dà. Las scuvertas han mussà che numerus politichers, sportists e prominents han parcà lur daners en uschenumnadas firmas da chaschas da brevs per zuppentar quels avant las autoritads fiscalas.
Schef da regenza dal Islanda sut squitsch
Pervi da las scuvertas ord ils «PanamaPapers» vegn uss il schef da la regenza islandaisa David Sigmundur Gunlaugson sut squitsch. Millis persunas èn sa radunadas glindesdi saira avant il parlament en la chapitala Reykjavik ed han pretendì che Gunnlaugson sa retiria. El duai esser stà cumpiglià vid ina firma da chascha da brevs. L'opposiziun ha gia pretendì in votum da disfidanza en il parlament. Gunnlaugson na vul dentant betg sa retrair. El n'haja maina zuppà daners en l'exteriur ed er sia dunna che ha ertà da ses bab ina facultad, haja pajà tut la taglia correct en l'Islanda.
RR novitads 06:00


text:
Gist da questas uras han ils Americans bittà giu il 1945 l'emprima bumba atomara ch'è vegnida en funcziun durant ina guerra. Tranter ils preschents a Hiroshima era il primminister giapiunais Shinzo Abe, l'ambassadura americana Caroline Kennedy sco era represchentants da radund 100 pajais.
Il burgamester da Hiroshima, Kazumi Matsui, ha pretendì en in appel che tuttas armas atomars duain vegnir dischmessas. Anc oz patteschian ils survivents fisica- e psichicamain vid las consequenzas da l'irradiaziun. Il primminister giapunais ha annunzià en ses pled ch'el veglia preschentar il settember a la radunanza plenara da l'ONU in nov sboz per ina resoluziun per dischmetter las armas atomaras.
70'000 persunas mortas sin in sfratg
Dals 350'000 abitants da la citad en il vest dal Giapun èn mortas avant 70 onns radund 70'000 persunas. Fin la fin da december da l'onn 1945 è il dumber s'augmentà sin il dubel. Trais dis suenter han ils Americans bittà giu la segunda bumba atomara sur Nagasaki. Fin il december èn mortas là ulteriuras 70'000 persunas. Curt suenter avair bittà giu las duas bumbas ha il Giapun capitulà. Anc oz moran carstgauns vid las consequenzas tardivas da l'irradiaziun atomara.
RR novitads 06:00


text:
Exteriur
-
Showdown enturn la presidenta Rousseff
Il mument debattescha il parlament en la Brasilia davart ina relaschada d'uffizi da la presidenta Dilma Rousseff. Per instradar la procedura dovria ina maioritad da dus terzs en la chombra da represchentants. La votaziun dura pliras uras cunquai che mintga represchentant po s'exprimer.
A la presidenta Rousseff vegn rinfatschà corrupziun. Ella refusa las rinfatschas. - Avant il congress en la chapitala Brasilia ha la polizia tschentà saivs da segirezza per pudair tegnair dapart ils adherents ed ils adversaris da Rousseff.
RR novitads 22:00


text:
Taxas da recepziun
Persunas che abitan en Svizra e che retschaivan programs da radio e da televisiun èn obligadas tenor la lescha da radio e televisiun (LRTV) da pajar taxas da recepziun, independentamain da las emissiuns ch'ellas guardan u taidlan ed er independentamain dal vectur, cun il qual ellas fan quai (antenna, cabel, satellit, telefon, telefonin, internet).
Liberadas da pajar taxas èn sulettamain persunas cun dretg a l'AVS ubain a l'AI ch'obtegnan prestaziuns tenor la Lescha federala davart las prestaziuns supplementaras tar l'assicuranza per vegls, survivents ed invaliditad.
La Confederaziun ha incumbensà la firma Billag d'incassar las taxas enfin la fin dal 2018.
La Confederaziun fixescha las taxas da radio e televisiun. Las entradas da taxas servan per gronda part a finanziar ils programs da radio e televisiun da la SSR (service public). 34 emetturs da radio e televisiun privats obtegnan medemamain ina part da quels daners per ademplir lur prestaziuns concessiunadas. Ina part da las entradas vegn impundida per promover tecnologias novas e per perscrutar il niz. Ultra da quai cuvran las entradas er ils custs per l'administraziun da la frequenza (UFCOM) e per l'incasso da las taxas da recepziun (Billag).
Nova taxa a partir da 2019
A partir dal 1. da schaner 2019 vegn incassada da las chasadas e da las interpresas ina taxa da radio e televisiun. La nova taxa independenta dals apparats remplazza la taxa da recepziun odierna che vegn abolida la fin dal 2018. La taxa da radio e televisiun munta a 365 francs per chasada privata ed onn; in'interpresa cun ina svieuta annuala da passa 500'000 francs paja tut tenor la svieuta tranter 365 e 35'590 francs l'onn.


text:
Las attatgas èn capitadas èn la chapitala da Kabul ed en il vest dal pajais. Là è vegnida attatgada ina pitschna basa militara. Tar quella èn 25 schuldads morts, tenor in commember dal cussegl da la provinza. Il punct da sustegn dal militari saja puspè en mauns da la regenza, dentant hajan ils Talibans prendì cun bleras armas.
La milissa terroristica Stadi Islamic ed ils Talibans han surpiglià la responsabladad per las attatgas. Tranter auter haja da in attentat da suicid e duas bumbas d'auto.
RR novitads 11:00


text:
Irene Cadurisch (26) ha finì surprendentamain l'emprima cursa da Biatlon dals gieus olimpics 2018 cun la plazza 8 ed uschia cun in diplom olimpic per la Svizra.
La Bregagliotta è l'emprima surpraisa positiva svizra
La curridra bregagliotta ha fatg tar il tir il meglier temp da tut las 87 participantas ed ha stuì far be ina runda da chasti. Enfin tar il segund ultim temp era Cadurisch anc sin plazza 4. Sin ils ultims meters ha ella dentant anc perdì intginas secundas.
En la coppa mundiala da questa stagiun n'eri enfin uss betg reussì a Cadurisch da far ina plazza tranter ils emprims 40.
La tudestga Laura Dahlmeier gudogna suveranamain
A Laura Dahlmeier (24) èsi gartegià sco unica favurita da far il sprint senza culp fallà. Uschia gudogna ella cun 24,4 secundas avantatg avant la Norvegiaisa Marte Olsbu e la Tscheca Veronika Vitkova.
Selina Gasparin n'ha betg tutgà en il nair
Gia tar las emprimas duas staziuns da trair en venter n'èsi betg reussì a l'Engiadinaisa da tutgar en il nair. Uschia ha la vice-campiunessa olimpica da Sotschi stuì sa cuntentar suenter 4 rundas da chasti cun la 41avla plazza. Lena Häcki terminescha la cursa sin plazza 26, Elisa Gasparin sin plazza 31.
Ils proxims termins da biatlon
- Dumengia, 11-02: Sprint dals umens. A la partenza è sper Benjamin Weger, il grond trumf svizzer, er il Grischun Serafin Wiestner.
- Glindesdi, 12-02: Cursa da persecuziun sur 10 kilometers da las dunnas.
RR novitads 14:00


text:
Quai han decidì deputadas e deputads dal Cussegl grond cun 62 cunter 41 vuschs, ed èn suandads il parairi da la regenza grischuna.
Lezza ha manegià, ch’il chantun fetschia cun differents uffizis e servetschs, sco il Servetsch psicologic da scola, gia avunda en chaussa. I dettia era curs da scolaziun per geniturs, e programs da prevenziun chantunals da l’uffizi da sanadad.
Il Cussegl grond è sa fatschentà cun questa dumonda suenter in’incumbensa da la deputada Nicoletta Noi-Togni.
RR Novitads 18:00


text:
Unfrenda da curaisma
- Dumengia, 20.3.2016, 8:06
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 20.3.2016, 8:06, RTR
Per l'aur èn entirs vitgs vegnids spustads en Burkina Faso – quai cun nauschas consequenzas. La populaziun indigena patescha massiv. Era responsabla per quest'explotaziun è ina raffinaria svizra: las ovras d'agid «Paun per tuts» ed «Unfrenda da curaisma» han fatg ina retschertga. Nus preschentain il studi e tractain quest fatg.
Il predi da questa dumengia fa Fadri Ratti da Favugn.
Redacziun: Rafael Müller


text:
Vitaparcours
- Venderdi, 18.5.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 18.5.2018, 8:40, RTR
Il Vitaparcours festivescha oz ses 50avel anniversari. Precis oz avant 50 onns è l'emprim Vitaparcours vegnì avert en in guaud a Turitg.
Il Vitaparcours è ina istorgia da success. Aifer tschintg onns èn 100 vegnids inaugurads, oz dat quai rodund 500 en l'entira Svizra. La gronda part dad els è en la Svizra tudestga e romontscha, numnadamain 70%, 23% èn en la Svizra franzosa e 7% èn en la Svizra taliana. Ed ils Vitaparcours èn emigrads ensemen cun Svizzers, schizunt sin las Inslas da Fiji u en la Kenia datti oz in Vitaparcours.


text:
Pietro Peduzzi – Dapli che liongia
- Sonda, 12.5.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 12.5.2018, 9:03, RTR
El è stà 50 onns mazler cun corp ed olma. Ussa ha el surdà la firma da tradiziun en mauns giuvens e di, ch'el na sappia betg anc quant grev ch'i vegn da betg pli esser en fatschenta mintga di.
Sin insatge dentant sa legra el – da finalmain durmir or la damaun. En il Profil raquinta Pietro Peduzzi da tempi passati, sfidas, plaschairs e muments ch'el vess il pli gugent emblidà. Perquai che bler u tut n'è per il mazler betg liongia.
Redacziun: Tona Poltera


text:
Tranter auter è il minister da la guardia naziunala, prinzi Moteib bin Abdullah, minister da l'economia Adel al-Fakieh ed il cumandant da la marina, Abdullah al-Sultan, vegnids relaschads da lur uffizis. En ina decleraziun uffiziala hai num che las persunas hajan mess ils agens interess sur quels da la publicitad per pudair augmentar illegalmain daners.
Il medem mument è vegni creà in comité cunter la corrupziun sut il timun dal prinzi ereditar Mohammed bin Salman.
Nova demananza
Il chanal d novitads arab Al-Arabija rapporta vinavant, che indesch prinzis, quatter ministers en uffizi sco era plirs tozzels anteriurs ministers vegnids arrestads. Quai è succedì sin ordinaziun dal comité cunter la corrupziun.
Tranter ils arrestads duain era esser il milliardari prinzi Al-Walid bin Talal. El maina in imperi d'affar sin l'entir mund. Gia il settember han las autoritads arrestà plirs tozzels persunas, tranter els era spirituals da grond'influenza. Il nov prinzi ereditar Mohammed bin Salman ha la fin d'october a chaschun d'in Forum economic propagà ina modernisaziun da l'apparat statal.
RR novitads 07:00


text:
Giàrdia làmblia
La Giàrdia làmblia (nóm sientìfic “Giardia lamblia”, cgnusùda anc cuma “Giardia intestinalis” o “Giardia duodenalis”) l'è 'n protozoo parasìta flagelâ di èsar vertebrâ dla famìja di “Hexamitidae” ch'al viṿ in dl'àqua. In d'l óm al finìs in dal budèli cauśànd un mâł ciamâ giardìaśi ch'al fà vgnir al cagaròt, mâł a la pansa e diśidratasiòṅ. Al s cata da spés anc in di nimài e in dal simi. Al prim ch'l à studiâ al gènar 'l è stâ Antoni van Leeuwenhoek in dal 1681 ch'l iva guardâ a 'l micruscòpi al sò caghét anc se pò al nóm al daśvèṅ da 'l biòlug francéś Alfred Giard.
La vita dla Giàrdia làmblia la gh'à dū stadi, qvél ad cisti cun quàtar nùccleo (11-15 µm x 7-10 µm, dimóndi reśisténta, anc a 'l clôr o a gl'àcid gàstrig) e qvél ad “trufuśòid”, un vegetàł a fórma 'd pir ch'al s taca a 'l butèli cun la pansa par pò ciuciàr via 'l nutrimènt. La Giàrdia làmblia la s multìplica dvindénd-'s in dū.
Minga sèmpar chi gh'à la Giàrdia, ch'la s pōl ciapàr mandànd śò dal magnàr cuntaminâ o anc bvénd dl'àqua cun dal sò cisti dèntar, a gh fà a mènt ma in dal 10% di caś, dòp un perìud 'd incubasiòṅ ad dódas-daśnóṿ dè, a pōl vgnir al cagaròt (i pét i gh'aṅ dla sćiùma adòs parchè pîni 'd gras), ingòsa, câl ad péś e biśógn ad tiràr dal scuréśi. Tgnénd a drē a qvél ch'la diś l'Urganiśasiòṅ Mundiàla par la Salùt, 'l è abàsta ciapàr-an déś p'r èsar sicûr 'd avér-ag la Giardìaśi.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Giàrdia làmblia
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giàrdia làmblia


text:
Rap italian
Ül Rap italian l'è la traspusisiün dal rap american, legà anca lü a la cùltura hip hop. In Italia al sa svilùpa in di prim ann '80 passand dai testi in ingles (es. Let get dizzy opur Ontha Run dai Radical Stuff, in dal 1992) a quei in lengua italiana, ma l'è in di ann nuvanta che i grupp appartenent a la scèna hip hop incidan i prim CD: Dj Gruff cun la cumpilation Rapadopa (1993) e Sangue Misto cun SxM (1994). In di ann 2000 ül rap italian l'ha riscuntrà una crescita cumercial cun ül lancc mediatic da tanti rapper e la nascita dai cumpetisiün cum'é TecnichePerfette e 2TheBeat.
Cuntegnüü
Gli ann '80: La Old School[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jovanotti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Jovanotti (ver nom: Lorenzo Cherubini), che a Roma l'ha cugnusü ül rap, in dal 1987 incid ül sö prim disc: Jovanotti for President.
Gli ann Nuvanta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primi ann '90[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'inisi di ann '90 sa movan i rapper di "Posse", termin ingles cal significa "grupp".
La fin di ann '90[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
V'un di prutagunist da l'età d'or dal rap italian l'è Joe Cassano, rapper cresüü musicalment tra New York e Bulogna.
Dopu ül 2000[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Categurji[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ül Rap italian udiern l'è divisibil in 3 categurji:
- L'hip hop underground classic
- L'hip hop da massa
- La categuria impegnada


text:
La Brillaz
La Brillaz a l'è un cumün svizzer del distret de Sarine (in tudesch: Saane), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.26 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1752 abitant.
El cumün de La Brillaz al se tröva a una altitüden de 720 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Autigny, Avry, Chénens, Corserey, Cottens, La Folliaz, Neyruz, Prez-vers-Noréaz, Torny.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Inhalt der Website: Bainvegni sin la pagina d'internet dal museum da la natira dal Grischun! Igl ans fa plaschair che Vus ans visitais. Nossa pagina d'internet As mussa tge che Vus pudais tut scuvrir ed experimentar en il museum da la natira. Laschai As surprender! Il museum grischun da la natira è in center d'infurmaziun per l'etnografia da la scienza natirala. Cun sias activitads variadas preschenta el ad in vast public la natira dal chantun Grischun e sias tipicas caracteristicas. Cun quai gida el a derasar ina furmaziun da la natira e da l'ambient ed a proponer l'utilisaziun da lunga durada da las resursas natiralas. Il medem mument vegn er tschertgà da declerar en moda enclegentaivla fenomens generals sco per exempel la furmaziun da las muntognas u l'evoluziun. Ina pitga impurtanta da la lavur da museum è la documentaziun da la natira dal chantun Grischun e da sias midadas. A quai servan las ritgas collecziuns e l'atgna activitad da perscrutaziun.
Hinweis: Sie haben die von uns definierten Style-Sheets (CSS) abgeschaltet oder Sie nutzen leider einen älteren Browser, daher wird diese Seite anders dargestellt.
Hinweis: Weitere Informationen über die Darstellung dieser Website finden Sie in den Besucherinfos
Il plaunterren è deditgà a la geografia da noss chantun ed al tema da l'ecologia en il senn il pli vast. In reliev dal 'chantun da las 150 vals' en la scala 1:50'000 mussa la varietad geografica enorma che lascha supponer ina natira spezialmain ritga. Il guaud da pigns alpin sco spazi vital impurtant per nossa fauna e flora ma er sco spazi da recreaziun apprezià per nus umans serva a declerar ils connexs geologics. Ina chaista da palpar pussibilitescha ina contemplaziun pli profunda d'objects da la natira. Il luf, l'urs, il luf-tscherver, la ludra ed il tschess barbet chattan qua gist tant'attenziun sco ils animals ils pli gronds da noss chantun: ils tschiervs cotschens ed ils capricorns. Ultra da quai vegn tematisada l'extincziun e la repopulaziun da spezias d'animals e da plantas en il chantun.
Qua al plaunterren sa chatta la sala per referats, curs ed exposiziuns temporaras.


text:
Gymnospermae
Le Gimnospèrme (Gymnospermae) i è 'n ensèma de piànte vascolàre (Tracheobionta) che le fa sö 'na somésa mìa prutigìda de 'n ovàre. I è töte piànte spermatòfite lignùze.
La paròla Gymnospermae la é del gréco antìc Yuuvόσ (gymnós, nüt) e σπέpua (sperma, somésa), e 'l völ di "somésa nüda". Difàti, a diferènsa de le Angiospèrme, i granì de somésa de le Gimnospèrme i se fùrma mìa déter endèn ovàre che pò 'l diènta 'n fröt, ma i è nücc e i è sistemàcc sö le schègie de 'na pìgna, o de 'na strütüra de chèl tìpo lé. Le gimnospèrme i è eterosporèe ciè le fa sö dèle microspòre (mascc) che le se svelöpa 'ndèl granì de pòlen e macrospore (fèmine) che le rèsta déter endèl òvulo. Dòpo la fecondasiù se svelöpa 'n embriù che, 'nsèma co le cèlule de l'òvulo, le se trasfurmarà 'ndèn granì de somésa (sporòfita).
Endèn quac càzi, (per ezèmpe, endèl zèner Gingko o 'ndèl musignì) el còno el se sèra del töt entùren al granì de somésa, e 'l vé a furmà 'n cuntenidùr carnùs che sömèa 'n fröt, ma apò a 'n chèsti càzi la somésa 'n urìgin l'è nüda e l'è dòpo de la fecondasiù de l'òvulo che la vé a troàs endèn contenidùr seràt. L'è mìa apropriàt parlà de fröt per chèste strötüre perchè l'ontogènezi l'è töta diferènta.
Le Gimnospèrme e le Angiospèrme i è i ünic ensème de piànte che fa sö 'na somésa e mìa dèle spòre sèmplici; per chèsta rizù le vé reünìde 'ndèle Spermatòfite (piànte che fa sö la somésa).
Sistematica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del pónt de vìsta de la sistemàtica, le Gimnospèrme i è stàde per tradisiù cunsideràde 'n ensèma tasonòmich, a la stèsa maniéra de le Angiospèrme. Però, endèi agn '80, el stüde de l'evulusù de le piànte fòsii el g'ha mostràt che le Angiospèrme le vé de le Gimnospèrme; isé l'ensèma de le Gimnospèrme l'è cunsideràt parafilétich. La sistemàtica modèrna, bazàda sö la cladìstica, la stabelés che i ensèm tasonòmich i sàpes monofilétich, cioè che vé de 'n antenàto cümü e che ghe sàpe dét töta la discendènsa de chèsto antenàto cümü. Per chèsta rizù, le quàter sotadiviziù de le Gimnospèrme i è stàde portàde söl stès lièl de le Angiosperme: encö de sòlit i ensèm de le Pinòfite, Ginkgòfite, Cicadòfite e Gnetòfite i è cunsideràcc de le diviziù al stès lièl de le Magnoliòfite, sinònim de Angiospèrme. Isé, al dé de 'ncö la paròla "Gimnospèrme" la g'ha mìa piö 'n valùr tasonòmic; però se la dopèra amò per riferìs a töte le Spermatòfite che gh'è mìa dét endèle Angiospèrme, e cioè i ensèm tasonòmich ché sóta:
- Diviziù Pinophyta: le conìfere
- Diviziù Ginkgophyta, co l'ünic zèner Ginkgo
- Diviziù Cycadophyta, che g'ha dét le famìe de le Cycadaceae, Stangeriaceae e Zamiaceae
- Diviziù Gnetophyta, co i zèner Gnetum, Ephedra e Welwitschia


text:
Il stgalim alpin tranter 2100 fin 2500 m porscha in spazi da viver varià per plantas ed animals.
Sin ils prads alpins vivan tant plantas che prefereschan lieus pli bass, sco era spezias arcticas alpinas che vivan er en las autas muntognas. Tut segund il terren, il clima local, l’exposiziun e l’autezza sa sviluppan en detagl maschaidas da spezias fitg differentas che nus numnain societads da plantas. Quellas documenteschan in stadi da concurrenza mumentan tranter las spezias. La cumposiziun da las societads da plantas è in process dinamic. Enfaifer quel po sa sviluppar in stadi d’equiliber optimal tranter il terren, il clima e la flora.


text:
Suenter la cunvegna d'atom aveva l'Uniun europeica sperà che l'Iran renconuschia almain l'Israel sco stadi. L'Israel aveva però fatg resistenza cunter la cunvegna ed emprova uss da far cupitgar quella sur il congress american.
La nova politica dal president Hassan Ruhani cumpiglia ina collavuraziun constructiva cun tut ils stadis. In'excepziun saja però l'Israel, uschia il viceminister da l'exteriur iranais Madschid Tacht-Rawanchi.
UE schlucca sancziuns cunter Iran
Per l'emprima giada suenter la cunvegna d'atom cun l'Iran ha l'Uniun Europeica schluccà las sancziuns cunter l'Iran. Quai ha communitgà il servetsch da l'exteriur da Brüssel.Tranter auter duai l'Iran pudair exportar l'uran concentrà per reducir ses program nuclear. Concret duai l'Iran reducir il quantum d’uran da radund 10 t sin 300 kg.
Cun questa schluccada da las sancziuns realisescha l'UE ina resoluziun dal cussegl da segirezza da l'ONU. Questa resoluziun duai pussibilitar a l'Iran da nizzegiar la forza atomara per intents paschaivels.
RR novitads 06:00 / 14:00


text:
La cumissiun per furmaziun e cultura a discutà la fatschenta. Ils avis en la cumissiun davart l’iniziativa sajan fitg differents, scriva il chantun. Suenter discussiun è la maioritad da la cumissiun suandada a la proposta da la regenza da refusar l’iniziativa. In dals arguments da refusar l'iniziativa è tranter auter che la pasch linguistica vegniss periclitada.
Ina minoritad less ina cuntraproposta
Ina minoritad da la cumissiun fa dentant ina cuntraproposta. Tenor lezza duai sulet ina lingua estra vegnir instruida en la scola primara, quai duai dentant esser stringentamain ina lingua chantunala. Il Cussegl grond tracta l'iniziativa en la sessiun da zercladur.
RR actualitad 10:00


text:
La citad da Cuira e la Tgira da monuments chantunala avessan vesì gugent, ch'ils possessurs avessan remplazzà ils 39 barcuns verds cun da quels da lain. Tenor il cusseglier da la citad Tom Leibundgut valian en la citad veglia prescripziuns pli severas per la sanaziun d'edifizis.
I va per evitar in Disneyland nua che tut è mo pli artificial.
Il Tribunal federal ha ussa dentant valità ils arguments dals proprietaris pli aut, e sustegnì ina decisiun da la Dretgira administrativa dal Grischun.
Chasa n'è betg protegida
La chasa dispitaivla sa chatta bain gist dasper la chasa da la regenza en la citad veglia da Cuira. L'object sez n'è dentant betg in edifizi istoric, e betg taxà sco degn da vegnir protegì.
En pli saja la differenza tranter ils barcuns da lain e d’aluminium a curta distanza strusch da vesair, ed ils barcuns da lain sajan 20’000 francs pli chars. Plinavant saja il mantegniment da barcuns d’aluminium bler pli simpel.
Nus essan satisfatgs che tuttas duas dertgiras han surpiglià nossa argumentaziun.
RR novitads 12:00


text:
Il parlament regiunal ha tranter auter approvà il rendaquint 2015 da l’ospital regiunal a Samedan. Las 10 vischnancas da Malögia fin e cun S-chanf han da contribuir 2,6 milliuns francs vid la gestiun. En tut è il quint per 77’000 francs meglier co l’onn 2014.
Finamira resta
Sco ch’il directur da l’ospital Samedan, Heinz Schneider, ha suttastritgà a la radunanza dal cussegl regiunal d’Engiadin’Ota, saja la finamira anc adina da cuntanscher cifras nairas per l’onn 2018. Influenza negativa sin il quint actual hajan gì il numer da cas da pazients pli bass ed er la malsegirtad tar las taxas da tariffas.
Approvà senza grondas discussiuns
Ultra da quai han ils 30 cussegliers regiunals ch’eran preschents a la sesida, er approvà ils rendaquints 2015 da la chasa da tgira Promulins, il traffic public, la plazza aviatica u era la destinaziun turistica Engiadina San Murezzan.


text:
Novas ed istorgias enturn la chatscha
-
Cun il chau anc adina en biro – L'ultima chatscha da Georg Brosi
Questa chatscha è l'ultima che Georg Brosi po far sco manader da l'Uffizi chantunal da chatscha e pestga.
-
Chatscha speziala en il Partenz
Quai pervia da la tuberculosa che smanatscha da vegnir importada da l'Austria ed il grond dumber da tschiervs.
-
Scumond da pavlar selvaschina - da chapientscha fin sancziuns
Il scumond che vala dapi sis mais als cunfins cun l'Austria vegn per gronda part resguardà, ma i ha er dà sancziuns.
-
Denunziants pudessan vegnir denunziads
La publicaziun sin facebook da la denunzia penala cunter l'Uffizi da chatscha e pestga è forsa illegala.
-
Denunzia encunter l'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun
Motiv per la denunzia: Negligientscha dad impediment da delicts sco era sustegn per la periclitaziun da corp e vita.
-
Quest atun duessan vegnir sajettads 5'370 tschiervs
Il catalog da la regenza prevesa ch'i vegn sajettà 160 tschiervs dapli che l'onn passà.
-
«Impurtant è d’admeplir las finamiras»
Ils proprietaris da guaud en il Grischun pretendan ch'i vegnia sajettà tschiervs sco planisà dal chantun.
-
Sajettar bun 500 capricorns
Ils chatschaders da capricorns dastgan quest onn sajettar 502 capricorns en il Grischun.
-
Nagina fevra da chatscha tar chatschaders en Bregaglia
Chatschaders bregagliots han dà enavos lur patenta da chatscha suenter ils schabetgs dals ultims dis a Bondo e conturn.
-
Selvaschina reagescha sin midada dal clima
La selvaschina passenta la fin da la stad en regiuns pli autas, uschia reageschan ellas sin la midada dal clima.
-
Turnea cun in post mobil – ils chatschaders grischuns fan reclama
Cun in pitschen museum da natira sin rodas vul l'Uniun grischuna dals chatschaders far reclama per la chatscha.
-
Adrian Arquint succeda a Georg Brosi
La regenza ha elegì il veterinari da Zezras sco nov manader da l'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun.
-
Chatscha supplementara er senza esser stà a chatsch'auta
Ils chatschaders da capricorns duain pudair ir a chatscha supplementara era sch'els n'èn betg stads a la chatscha auta.
-
Tschierv, nua ès?
Nua stattan ils tschiervs d’enviern, nua viagian els da stad, tge viadi fan els.
-
Chatschaders han sajettà tants tschiervs sco anc mai
Ils chatschaders e las chatschadras dal Grischun han perfin surpassà la finamira il 2016.
-
Lescha revedida vala gia per la proxima chatscha
La revisiun parziala da la lescha chantunala da chatscha vegn messa en vigur il prim da matg 2017.
-
Sajettà dapli tschiervs che previs en Surselva
L’onn passà han ils chatschaders sajettà 75 tocs dapli che previs da l'Uffizi da chatscha e pestga dal Grischun.
-
Pavlar selvaschina l'enviern custa bainprest fin a 20'000 francs
Plirs uffizis chantunals, organisaziuns d’ambient e represchentants da chatscha ed agricultura han lantschà la campagna.
-
Chatscha supplementara – anc hai num sajettar tschiervs
Cunzunt en la vallada dal Rain restan anc blers tschiervs da sajettar.
-
La chatscha etica sto spetgar
La regenza ha spustà il termin da votaziun davart l'iniziativa per ina chatscha etica che sa cumporta cun la natira.
-
Revisiun parziala da la lescha da chatscha ferm crititgada
La revisiun parziala da la lescha da chatscha federala prevesa, tranter auter, da schluccar la protecziun dal luf.
-
Èn las finamiras per chatscha supplementara realisticas?
Ils chatschaders grischuns duain sajettar 1’800 tschiervs e prest 500 chavriels, e quai en mo paucs dis.


text:
Sagogn e sia pumera
- Glindesdi, 4.12.2017, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 4.12.2017, 11:45, RTR
L'uniun Pro Sagogn ha preschentà il cudisch «Sagogn e sia pumera», in cudesch che tracta la quantitad e varietad da pumera a Sagogn.
Per incumbensa da la Pro Sagogn ha l'autur Gion Tumasch Deplazes registrà e classifitgà ils onns 2011 e 2012 exact 514 plantas che sa chattan en la uschè numnada «tschinta da pumera» enturn Sagogn, en il curtin dal Casti Aspermont e sin l'areal da la plazza da golf. Ensemen cun experts ha el classifitgà tut ils fritgs e constatà, ch'i dat tar la maila p.ex. il pli savens la sort maila d'aur (Gravensteiner). En tut èn vegnidas identifitgadas 41 differentas sorts maila a Sagogn.


text:
47°31′N 8°28′E
Neerach a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.01 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3 020 abitant.
El cumün de Neerach al se tröva a una altitüden de 449 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bachs, Hochfelden, Höri, Niederglatt, Stadel bei Niederglatt, Steinmaur. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Lónna
La Lûna l'é l'ónich satèlit naturêl ed la Tèra. Al só nòm al vîn druvê dal vôlti, p'r al significhêt e cun la préma lètra céca ('na lûna), per vrèir dîr "satèlit naturêl" ânca p'r i satèlit 'd êter pianēt.
Al só sègn astronômich l'é 'na rapreşentasiòun disgnêda cun quâter sègn ed quând la crès.
La fâcia ed la Lûna girêda da cl'êtra pêrt ed la Téra l'é cgnusûda ânca cun al nòm fâcia luntâna. Dal vôlti la vîn ciamêda "fâcia scûra", in dó ché al significhêt l'é intèiş cme scgnusû e lughê; as riferés ânch a la mancânsa ed colegamèint (black out) dal comunicasiòun arâdio, ch' a sucēd quând 'na sònda spasiêla as mōv drē da la fâcia luntâna.
Sta fermêda dal comunicasiòun l'é cōlpa ed la mâsa ed la Lûna ch' la blôca i segnêl râdio. Al parôli "fâcia scûra" în despès capîdi, in môd e-sbaliê, cme mancânsa de spēra, mó al Sōl l'inlómina la fâcia luntâna int l'istèsa manēra ed còla girêda vêrs ed nuêter.
La pêrta pió grôsa ed la fâcia luntâna l'an pōl èser mia vésta da la Tèra, perché al gîr ed la Lûna 'd intōrna a la Tèra e al gîr 'd intōrna al só âs a gh'àn l'istès peréiod. 'Na pursiòun céca la pōl èser vésta grâsia a la librazione, ch' la rènd mia pêra al gîr ed la Lûna intōrna al só âs. Int l'insèm da la Tèra as pōl vèder al 59% ed la gròsta ed la Lûna.
La fâcia aşvèin ed la Lûna l'é quacēda da cîrca 30 000 da bòchi (s' as cûnten quî cun un diâmetro 'd almēno 1 chilômeter. La bòca ed la Lûna pió grôsa l'é al bacîn Polo Sud-Aitkenl, la gh'à un diâmetro ed 2500 chilômeter e l'é fònd 13 chilômeter, la ciâpa la pêrta bâs ed la fâcia luntâna.
Urégin dal nòm
Al nòm "Lûna" (ed sôlit céch int l'ûş comûn, mia astronômich) al deşvîm dal latèin lūna, da un pió antîgh *louksna, che a só vôlta al deşvîn da la raîş indoeuropea leik- ch' a vôl dîr "lûş a spèc" ";[1] da l'istèsa raîşa a deşvîn ânca l' avestico raoxšna ("la brilânta"), [2] e êtri fōrmi int al léngui baltiche, slêvi, int l' armeno e int al tocario; [1] as pōlen catêr di significhêt cumpâgn int al sanscrito candramā ("lûna"[3] cunsidrêda cme un dio ("luna"[4] e int al grēch σeλήvn selḗnē (da σέλaς sélas, luşōr, "spiandōr")eşèimpi ch' a mantînen al significhêt ed "(còl) la luşèint" sibèin a sién ed raîşa divêrsa.[5]
Presèinsa ed l'âcva
La Lûna per la grân pêrta ed la só stôria l'éstêda bumbardêda da strèli ch' a câschen e cumèti, dimòndi ed còsti pîni 'd âcva. Al calôr dal Sōl al divéd la pió grôsa pêrt de st' âcva int i sō elemèint principêl, idrôgen e l'oségen, dōve la pió grôsa pêrtt l' as pêrd subét int al spâsi. Però a s'é pinsê che grôsi quantitê de st'âcva a pôsen armâgner insém a la Lûna, insém o dèinter la gròsta.
A câşva ed la schêrsa pîga ed l'âs dal gîr ed la Lûna (sôl 1,5°) soquânti bòchi di pôl pió fònd an ricēven mia la lûs dal Sōl e armâgne sèimper in òmbra. In acôrd cun al j infurmasiòun tôti só int la misiòun Clementine, insém al fònd de sté vêş a prén èser preşèint di depôşiot ed giâş 'd âcva. Al misiòun insém a la Lûna fât dôp àn tintê ed cunfermêr sti rişultê, sèinsa però a dêr 'd j elemèint precîş.[6]
Dèinter al só prugèt ed turnêr insém a la Lûna, la NASA l'à decîş ed finansiêr al Lunar Crater Observation and Sensing Satellite.[7]La sònda l'é stêda prugetêda per guardêr la bôta ed l'ûltem pcòun dal râz Centaur ch' al l'à purtêda in un gîr 'd intōren a la Lûna aşvèin al Polo Sud.[8]
La bôta dal râz l'é sucèsa al 9 otòber 2009, cun a rōda, dôp quâter minût, ed còla ed la sònda che in stà manēra l'à prû traversêr al pnâc, fât da râz, acsé da prèir fêr al nâlişi a la cumpuşisiòun [9]În stê catê di sègn ed l'âcva.È stê catê ânca la preşèinsa ed l' idrossile, prodòt da la divişiòun ed l'âcva invistîda da i râg dal Sōl.
L'âcva (giasêda) la prà, in futûr, èser tirêda fōra e dòunca divîşa in idrôgen e oségen da generadōr 'd energéia solêr. La quanrtitê 'd âcva preşèint insém a la Lûna l'é un elemèint impurtânt per prèir colonisêrla, perché al traspôrt da la Tèra al còsta dimòndi. L'âcva a l'intêren ed la Lûna la pré deşgnîr da quând à ciapê fōrma la Lûna, cm' a vîn dét in un stódi fât da la NASA pôch tèimp fa (mâg 2011) [10]. Al stódi al mèt in vésta che la percentuêla ed l'âcva preşèint in la Lûna la pré èser cumpâgn a còla inséma a la Tèra e dòunca i depôşit catê a prén èser stê fât da erusiòun di tèimp indrē.
Âria
La Lûna l'an gh'à mia un quèl ciamê âria. I pôch âtom ch'a deşvînen da la pêrdita ed gâş (cme al random pêrs da i maségn ed la gròsta ed la Lûna) e dal vèin dal Sōl, ch' al vîn ciapê per pôch dal pèiş ed la Lûna, a vînen mia tratgnû da la fôrsa dal satèlit, dòunca an 's pōl mia parlêr 'd âria vèîra e prôpria.
Taramôt insém a la Lûna
Al misiòun Apòl ch'ân purtê di pilôta 'd astronêva insém a la Lûna àn şbarchê ânca soquânt e-strumèint p'r al taramôt. Sti strumèint àn funsionê per dimòndi ân àn otgnû di rişultê bèin divêrs da quî més insém a la gròsta ed la Tèra. Ânca s' àn registrê soquânt miêr ed taramôt a l'ân, a 's é vést che in mèdia l'energéia libertêda da i taramôt l'é dimòndi bâsa e àn mai andê pió in à dal secònd grêd ed la schêla Richter.
Lûna ròsa
Dal vôlti a câpita ed vèder la Lûna che, int al mumèint ch' la vîn só, la gh'à un culōr rusâster. Tót còst al sucēd perché la só lûş (ch'la deşvîn dal Sōl e spcêda vêrs la Tèra) la dēv traversêr un fôderr 'd âria pió grôs rispèt a còl ch'la câta int al mumèint ch'l'é pió êlta int al cēl. Acsé la lûş la gh'à da traversêr 'na quantitê pió grôsa ed pōlvri e agitasiòun ed l'âria e la subés 'na sparpagnamèint pió grôs. Sté asiòun l'é pió vâlida cun i râg ed frequèinsa pió êlta (ed culōr bló) e mēno cun quîa frequèinsa pió bâsa (ed culōr ròs). Pôst che l'elemèint ròs ed la só lûş l'an vîn mia sparpagnêda e l'arîva dirèta a i nôstr' ôc, nuêter a vdòm la Lûna culōr ròs.
La Lûna int al fôli e int al cultûra popolêra
La Lûna l'é despès prutagonésta in dimòndi fôlo antîghi e cunvinsiòun popolêri. I dimòndi dio în despès fèmni, cme al dèj grēchi Selene e Artemide, e còli cumpâgn a lōr rumâni Lûna e Diâna. As spōlen catêr ânca di dio mâs'c cme Nanna o Sin dio Mesopotanici, Thoth e j Egisiân, Men di Frigi e al dio giapunèiş Tsukuyomi, e ânca Isil, ch'la fà pêrt ed la fôla antîga Arda, mònd inventê fât da J.R.R. Tolkien.
Int la religiòun induesta, 'na sturièla antîga ch'la gh'à cme prutagonésta Ganesha (al dio cun la tèsta 'd elefânt) al spiēga l'urégin dal peréiod ed la Lûna (v. Ganesha e la Luna).
Parôli cme lunâtich a deşvînene da Lûna a câşva ed la cunvinsiòun popolêra che la Lûna la sia 'na câsvâ ed la matâna ògni tânt.
La Lûna la câta dimòndi spâsi ânca int la religiòun işlâmica. Al n'é al sègn, préma ed tót in Éndia, al vîn druvê cme urnamèint.
Grôsa impurtânsa la gh'à la Lûna int al cunvinsiòun popolêri: per i pescadōr bişògna peschêr sèimper int al nôt ed Lûna pîna perché la lûna l'arciâma i pès, mèinter i cuntadèin a dîşen che al mòst al và més int albòti al tèimp ed la Lûna nōva, per fêrel dvintêr vèin. Int j ôrt pó, la Lûna la gh'à un rōl dimòndi impurtânt: bişògna semnêr sèimper quând la Lûna la câla. Per eşèimpi la latûga l'an farémia al mas'c (al fiōr)[11]. Ânch al dé 'd incō a gh'é la cunvinsiòun che quând la Lûna la crès a crèsen anch al nâsiti. Ânch j antîgh pruvêrbi popolêr a 's interèsen dimòndi ed l'impurtânsa ed la Luna insém a tót j aspèt ed la véta cuntadèina, l'é asê pinsêr al pruvêrbi: «Lûna ed grâp a znêr Lûna de s'ciânclèin a fervêr»[12]Sté pruvêrbi l'invîda i cuntadèin a pudêr la vîda cun la Lûna de znêr, p'r avèir 'na vindèmia cun dimòndi grâp 'd'óva, mèinter s'es fà la pudadûra ritardêda al mèiş dôp, a gh'é al rés'c ed tōr só sōl un quêlch s'cianclèin.
Int al fôli antîghi dal Medioēv, la Lûna pîna la gh'à 'na puşisiòun impurtânta: as cherdîva che i lōv manaròun es trasfurmésen a la lûs ed la Lûna e al stréi es riunîven p'r lōr Esbat (fèsti pió céchi ch' a gnîva festegê al peréiod ed la Lûna. Ed sôlit es festegêva la peréiod ed la Lûna pîna, perché as cherdîva ch l'energéia la fós pió grôsa)
Êtri cunvinsiòun popolêri a riguêrden la sunâmbula, che second sté cunvinsiòun la sucēd in preşèinsa ed la Lûna pîna, acsé cm' as crèd che la Lûna la pôsa tirêr i taramôt e la şlêrga j ôc di gât.
Nôti
- ↑ 1,0 1,1 Devoto Giacomo Avviamento all'etimologia italiana – Editōr: Mondadori - Milano 1979
- ↑ Online Etymology Dictionary [1] Vést al 25 setèmber 2011
- ↑ (DE) - spokensanskrit.de - dictionary
- ↑ (DE) - spokensanskrit.de - dictionary
- ↑ Dizionario etimologico - Santarcangelo di Romagna – Editōr: RusconiLibri 2003
- ↑ (EN)From SMART-1 to LRO/LCROSS: precursors for lunar exploration – 17/06/2009 – [2] - Editōr: ESA – Autōr:Bernard H. Foing – Vèst al 14/11/2009
- ↑ (EN) - NASA - John Bluck – New NASA Ames Spacecraft to Look for Ice at Lunar South Pole[3] -10/04/2006 – Vést al 15/06/2009
- ↑ (EN) Mission Overview - LCROSS - Lunar CRater Observation and Sensing Satellite [4] – Editōr: NASA – Vést al: 15/06/2009
- ↑ (EN)NASA'S LCROSS Captures All Phases of Centaur Impact [5] – 16/10/2009 – Editōr: NASA – Vèst al: 14/11/2009
- ↑ (EN) NASA-Funded Scientists Make Watershed Lunar Discovery – 25/05/[6] – Vèst al 09/08/2011
- ↑ Frederick Robert. L'influsso della luna sulle coltivazioni. Bologna, Edagricole 1989
- ↑ Proverbi del mese, ed Carlo Lapucci & Anna Maria Antoni, edisiòun Garzanti, 1985, pag.36-37
Vōş coleghêdi
Colegamèint d'ed fōra
Siĵnsa
- Dizionario della nomenclatura lunare file pdf
- (EN) Fôto ed la Lûna
- (EN) Google Moon
- (EN) The Moon - by Rosanna and Calvin Hamilton
- (EN) The Moon - by Bill Arnett
- (EN) Inconstant Moon - by Kevin Clarke
- (EN) images of Earth's moon
- (EN) Lunar features named after mathematicians insém al sît e-stôrich MacTutor
- (EN) Earth and Moon Viewer
- La Luna dal sito del CODAS (PDF)
- Os Eclipses
Fôli e cunvinsiòun antîghi
- (EN) Do things get crazy when the moon is full? by Cecil Adams
- (EN) Once in a Blue Moon - What is a blue moon? by Ann-Marie Imbornoni
- Influenza delle fasi lunari sulla data di nascita dei bambini - di Stefano Pozzo - 2004
- I parti non aumentano con la luna piena - di Cinzia Colombo - Istituto di Ricerche Farmacologiche Mario Negri - 2005
- La luna e le nascite - CICAP Gruppo Piemonte - 2004
Êter
- Idèj insém al j urégin dal nôster satèlit
- Il ritorno sulla luna: problemi e prospettive (CeMiSS) File pdf
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Lónna
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun 'd un pcòun ed Luna trâta da it.wikipedia.org.


text:
Il directur dal spital regiunal Surselva Urs Kellenberger sa retira la primavaira 2017 da ses post e va cun 62 onns anticipadamain en pensiun. Quai ha Kellenberger ditg a Radiotelevisiun Svizra Rumantscha. Quest pass saja stà planisà davent da l'entschatta, cura ch’el saja entrà en l’ospital il november 2013.
Dal tut na sa retira Urs Kellenberger dentant betg dal sectur da sanadad. En l'avegnir vegn el a lavurar sco cussegliader per interpresas dal sectur da sanadad en la Svizra da l'Ost. Il cussegl d'administraziun è vi da las preparativas per tschertgar ina successura uin successur per il spital regiunal a Glion.
RR novitads 10:00


text:
Saint Kitts e Nevis
Saint Kitts e Nevis (ciamaa anca Saint Christopher e Nevis) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Basseterre.
El gh'ha una süperfiss de 261 km² e una pupulaziun pressapoch de 42.696 abitant (2005).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saint Kitts a l'è stada la prima culonia del inglesa in di Caraib (1624); i ingles hann ucüpaa Nevis in del 1628.
I dò isul a hinn vegnüü indipendent in del 1983.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saint Kitts e Nevis (nom ufiziaj: Federation of Saint Christopher and Nevis e Federation of Saint Kitts and Nevis) a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è el Denzil Douglas (del 1995).