text:
L'augment declera el cun la malsegirezza en ed enturn l'Europa, da l'attatga a Nizza fin a l'emprova da putsch en la Tirchia. Adina dapli Svizzers e Svizras tschertgan il cussegl avant che partir en vacanzas en l'exteriur. Las dumondas vegnan per gronda part per telefon ni era per mail. Savens vegnan dumondas er en connex cun viadis organisads da biros da viadi perquai ch'ina annulaziun vegn en blers cas be pajada sche l'EDA ha scusseglià dal viadi.
La helpline ha l'EDA endrizzà avant tschintg onns, dapi lura crescha il dumber da dumondas cuntinuadamain. Dapi il cumenzament da l'onn ha l'EDA registrà 18% dapli dumondas cumpareglià cun il 2015. Fin la fin da quest onn spetga il Departement federal per affars exteriurs cun radund 65'000 dumondas.
RR novitads 09:00


c: text/html

text:
Tut en tut ha il survegliader da pretschs tractà il 2018 bunamain 2000 reclamaziuns da la populaziun, quai èn 29 pertschient dapli ch'igl onn avon.
Cunzunt il svilup dals pretschs en il sectur da sanadad chaschuna gronds quitads. Il survegliader da pretschs ha tranter auter publitgà in rapport, che duess esser la basa per in nov sistem da referenza per pretschs da medicaments. Er ils custs dad abitar en chasas da tgira èn vegnids controllads. Areguard quests custs spetga il survegliader ch'ils chantuns reguleschian quellas taxas pli gist.
Medemamain fatschenta il traffic public fitg la populaziun. Il survegliader da pretschs ha negozià cun las Viafiers federalas. Tar quels discurs èn ils participants sa cunvegnids sin in pachet da mesiras cun rabats e reducziuns da pretschs en valita da 80 milliuns francs.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L’associaziun H+ argumentescha che la structura da tariffas actualas «Tarmed» saja antiquada e bloccada dapi radund 10 onns. Cun la tariffa nova ambulanta «ats-tms» duajan vegnir adattadas las prestaziuns ambulantas en praticas, ospitals e clinicas als custs reals.
Per il president da l’associaziun H+, Charles Favre, saja ina nova structura da tariffa indispensabla per avair ina indemnisaziun gista en il sectur ambulant. Uschia possia er vegnir impedì in’ulteriura acziun dal Cussegl federal en chaussa.
La nova tariffa è dispitaivla. L'uniun tetgala da las cassas da malsauns Santésuisse tema ch'i dettia custs bler pli auts. Ella pretenda che las tariffas vegnan adattadas regularmain. Uschia vul l’uniun impedir che adina daplirs medis quintan giu adina daplirs custs ed enchareschan uschia las premias da las cassas da malsauns.
La fin da zercladur duai la nova tariffa vegnir inoltrada al Cussegl federal.
RR novitads 12:00


text:
Per regla vegn Robert Furrer sgulà la damaun sin il Piz da l'Ova Cotschna, e da là puspè engiu. Là fiss el dentant drizzà èn per star sur notg. In container da sis meters quadrat cun en il letg; igl è chaud e proviant ha el pli che avunda.
Robert Furrer era gia d'uffant gugent sulet. Quai n'è betg sa midà fin oz ch'el ha 63 onns. Igl n'è era betg l'emprima giada ch'el fa ils purtrets da l'auta vart da la muntogna. Furrer è gia stà da la partida als gieus olimpics a Turin e Sotchi.
Ses grond giavisch per la lavur a San Murezzan è da star sur notg en il container. Sche quai na vess betg da capitar pervi da l'aura, vegn el tuttina a star là ina u l'autra notg, quai per propi pudair giudair la quietezza la quala el ha tschertgà durant ils Campiunadis mundials da skis.
RR actualitad 11:00


text:
Mund (VS)
Mund a l'è staa un cumün svizzer del distret de Brig, in del Canton Vales. Dal prim de sgenee del 2013 l'è staa agregaa al cumün de Naters. Al mument de passaa sotaa Naters, la süperfis del teritori del cumün l'eva de 40.2 km² e in del dicember del 2011 al gh'eva una popolazion de 540 abitant.
L'abitaa de Mund al se tröva a una altitüden de 1188 meter sura al livel del mar e 'l so territori l'eva tacaa ai cumün de Baltschieder, Birgisch, Brig-Glis, Eggerberg, Lalden e Naters.
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Official website (Todesch)


text:
In'expertisa duai sclerir ils avantatgs e dischavantatgs da la procedura d'admissiun en las scolas medias grischunas cun e senza examen. La regenza grischuna respunda uschia ad in'incumbensa ord il Cussegl grond. 45 deputadas e deputads han suttascrit quest'incumbensa. Quella pretenda da stgaffir la basa legala per pudair entrar en scolas medias grischunas senza examen d'admissiun.
La regenza scriva ch'ella preferiss da restar tar il proceder cun examen. Quella saja, er tenor experientschas scientificas, la meglra varianta per il Grischun. Per decider ina midada d'admissiun dovria en scadin cas ina basa da decisiun e questa duai l'expertisa purtar.


text:
Nôt (pêrt dal giōren)
Artécol in dialèt arzân
Int al sèins astonômich dal nòm, la nôt (notte in italiân), ch'la dà al câmbi al dé, l'é pêrt dal giōren (in soquânt significhêt, invēci, al giōren l'é in cuntrâst a la nôt). As trâta ed l'intervâl ed tèimp tr' al tramûnt e l'êlba, in dōv' al Sōl l'armâgn dedsòt ed l'urizûnt e dōv' in gèner, j èser vivèint a s' arpûnsen in un mumèint ciamê sòn. In gèner ed nôt, invēci dal sōl, as vèd la Lûna
La durêda ed la nōt la câmbia in funsiòun dal câbi dal stagiòun, a la latitódin, a la longitódin e al fûş orâri. Ind i dé quând al dé l'é cumpâgn a la nôt tót dû a gh'àn, ind la teoréia, l'istèsa durêda in realtê, al luşōr ed l'âria la fà sé che al dé al rişûlta pió lòngh ed la nôt.
In soquânti léngui, tra còsti al francèîş e l'italiân, as gh'à l'abitódin ed ciamêr la préma pêrt ed la nōt, còla préma ed la mezanôt, cun 'na parôla a pôsta, oséia sîra.
Insém a la Tèra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ai pôl[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al mònd a gh'é dû pûnt in dó per sē mèiş l'é nôt. A i dû pôl difâti a gh'é sōl dō stagiòun, istê e invêren, che cumbînen a sē mèis ed dé e sē mèiş ed nôt. Quând, per eşèimpi, al pôlo nord l'é istê, al pôlo sud l'é invêren, e a câşva ed la pigadûra ed l'âs ed la Tèra la lûş dal sōl l'an rîva mia. Per sté mutîv as pêrla dal Sōl ed mezanôt quând l'é istê in ûn di dû pôl, perché i râg dal sōl a rîven per tót al tèimp dal giōren. Al fenômen invēce al dûra mēno man di mân che ûn al se spôsta vêrs i dû cîrcol polêr.
A l'equatōr[modifica | mudéfica la surzéia]
A l'equatōr la nôt e al dé a gh'àn l'istèsa durêda in tót l'ân.
In chiêter mònd[modifica | mudéfica la surzéia]
Al fenômen ed la nôt l'é duvû al gîr ch' al fà al mònd d'intōr'n al sól l' âş, ch' al dà l'inluşiòun ed l'alvêr e dal calêr dal sōl. Pôst che ògni mònd ed l'univêrs al gîra a 'na só velocitê la durêda ed la nôt la cambia da pianēta a pianēta. Dal mumèint che ânca l'âria 'd ògni mònd ed l'univêrs l'é diferèint, a gh'é di pianēta e di satèlit ch' în sèins' âria dóv' as vèd bèin e l'é nèta la lénia ed divişioum tra la nôt e al dé.
Efèt insém a la véta[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt la gh'à impurtânsa p'r j èser vivèint. Al piânti, per eşèimpi, ed nôt în mia bòuni ed liberêr l'uségen, mèinter la grôsa pêrt dal bèsti la drōva la nôt p'r arpunsêres. Al bèsti notûrni, cme per eşèimpi i papastrē, a gh'àn invēce al só peréiod ed vèg, e în atîv dôp dal tramûnt a préma ed l' êlba.
Efèt insém a l'òm[modifica | mudéfica la surzéia]
Fîn a l'nvensiòun e al şvilóp ed la corèint elètrica e 'd l'inluminasiòun artificêla la nôt l'ēra cunsiderêda per l' òm peréiod 'd arpûns. Dôp invēce l'ativitê nutûrna l'é chersûda e còsta al gh' à 'vû ânch un efèt impurtân per la cunuméia; a gh'é dimòndi ativitê lighêdi a la nôt, cme nightclub, pub, e discotēchi.
Fôli antîghi[modifica | mudéfica la surzéia]
La nôt l'é stêda despès rapreşentêda cm' un dío o cm' un valōr da divêrsi fôli antîghi, cme in còli di pôpol ed la Scandinavia, 'd l' Egét e 'd la Grēcia, cun di dío cumpâgn ânca a còla rumâna. Int al fôli antîghi dal pôpol ed la Scandinavia, "Nótt" l'é la nôt fât a persòuna, cme speighê int al Gylfaginning. Al prém capétol ed l'Edda in prosa ed Snorri Sturluson, al cânt 10.
Int al fôli antîghi ed l'Egèt an gh'é mia un dío notûren, mó l'é la dèja Nu ch' l'é al cēl pîn de strèli fât persòuna e, pió in lêregh, la rapreşèint ânch al peréiod notûren.[1].
Nyx, int l'uşânsa antîga, l'é la nôt insém a la tèra fâta persòuna, incuntrâst a só fradèl Erebo ch'al rapreşèinta la nôt int al mònd infernêl.[2]sté dèja l'é pó stêda mésa ânch int al fôli antîghi rumâni cun al nòm ed Nox[3]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Nut URL vést al 28-04-09
- ↑ (EN) Nyx insém a Theoi.com URL vést al 28-04-09
- ↑ Infurmasiòun insém a la dèja Nox URL vést al 28-04-09
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nôt (pêrt dal giōren)
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Notte trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Duminica 10 Magg 2020 - Quinta duminica 'd Pasca
Orassion: Nosgnor tut-potent! Conòsse Ti përdabon a l'é vita eterna! Acòrdane 'd conòsse Tò Fieul ëd manera tant përfeta ch'a peussa esse për noi ël senté, la vrità e la vita, e che nojàutri i séguito Soe pianà arlongh la vìa ch'a mën-a a la vita eterna; për Gesù Crist, Tò Fieul, nòst Signor, ch'a viv e regna con Ti e con lë Spirit Sant, un sol Dé, pr' ij sécoj dij sécoj. Amen.
I.
I la trovoma soens ant ij Salm l'idèja 'd na rocafòrt, na sitadela, d'un castel anté ch'as peul trovesse sosta da j'atach dël nemis. Për sò pòpol Nosgnor Dé a l'é l'arfugi ël pì sicur possìbil, la sosta da dovresse an tute j'ocasion e dzurtut quand che nòstra vita a l'é an privo. Ëd vòlte, contut, fin-a 'l pòpol ëd Nosgnor a l'é tentà d'arcore mach a d'arsorse uman-e ch'as arveleran, tutun fàusse e sensa fòrsa com a lo son tùit j'idoj. Pregoma ancheuj con le paròle sugerìje da cost tòch dël Salm 31.
"1Nosgnor, i l’hai trovà na sosta an ti! Lassme maj confonde! Delivr-me: cola-lì a sarà toa arvangia! 2Scotme! Delivr-me an pressa! Sie ti mè protetor e arpàr, na fortëssa andoa ch’i peuda sté sicur! 3Ti’t ses mia rocafòrt e fortëssa! Delivr-me e compagn-me: toa reputassion a l’é an discussion! 4Tirme fòra da la rèj ch’a l’avìo stërmà për ciapeme, përché ti’t ses mia fòrsa. 5An toe man i dago an goerna mia vita. Ti ‘t ‘m delivrëras, o Nosgnor, përché ti ‘t ses un Dé fidel! [...] 15It ses ti ch’it fisse ij termo ‘d mè destin. Delivr-me da la potensa dij mè nemis e da coj ch’am dan adòss. 16Sorid a tò sërvent! Delivr-me për motiv ëd toa fidelità!" (Salm 31:1-5, 15-16).
II.
Ij cristian a selebro Stevo [San Ëstevo] coma 'l prim màrtir, ël prim che, al pressi 'd soa vita medésima, a l'ha nunsià ciàir e net, sensa tëmma, che Gesù 'd Nasaret a l'é 'l Messìa, ël Salvator dël mond, l'ùnich. Ël mond soens a së stopa j'orije e as buta a crijé mach për nen ësté a sente costa vrità incòmoda e a-j dà adòss a coj ch'a-j la diso. La vrità, contut, a podrà mai esse crasà. Scotoma, dal lìber dj'At dj'Apòstoj, la fin ëd la vicenda dë Stevo.
La lapidassion dë Stevo "54Quand ch’a l’han sentì tut lòn, a son anfiammasse ‘d rabia e a argrignavo ij dent contra 'd chiel. 55Stevo, nopà, ch’a l’era pien dë Spìrit Sant e ch'a l’avìa j’euj fìssà al cél, a l’ha vëddù la glòria ‘d Nosgnor, e Gesù ch’a l’era a la drita ‘d Nosgnor. 56“Vardé-là” a l’ha dit, “i vëddo ij céj duvert e ‘l Fieul ëd l’Òm ch’a sta a la drita ‘d Nosgnor!”. 57Anlora, a son butasse a crijé fòrt, e a son stopasse j’orije, e tuti d’acòrdi, a son campassje adòss për ciapelo. 58Parej, avendlo rablà fòra dla sità, a l’han comensà a tireje a còl ëd pere për masselo, e ij testimòni a l’han butà ij sò mantej ai pé d’un giovo, për nòm Sàul. 59A seguitavo a tiré ‘d pere contra Stevo mentre che chiel a pregava e a disìa: “Signor Gesù! Arsèiv mè spìrit!”. 60E essendse butasse an gionojon, a l’ha crijà a àuta vos: “Signor, ancolpje nen dë sto pëccà”. E dit lòn, a l’é andurmisse ant la mòrt" (At 7:55-60).
III.
La grassia 'd Nosgnor a conferiss, a coj ch'as fido al Salvator Gesù Crist, ëd grand privilegi spirituaj e granda dignità. A son coj che Nosgnor Dé a l'avìa acordà a le prime creature uman-e e che nojàutri i l'oma përdù cora ch'i soma slontanasse da chiel e da le lege che chiel a l'avìa dane për nòst boneur. Foma la dëscoverta 'd costi privilegi spirituaj da le paròle dl'apòstol Pero ant soa prima epìstola.
Na pera viva - un pòpol sernù. 4Ansì, an avzinand-ve a chiel, ch’a l’é la pera viva, arfudà da j’òm, ma sernùa e pressiosa a j’euj ‘d Nosgnor, 5ëdcò vojàutri, coma ‘d pere vive, i seve edificà ‘mè na ca spiritual, për esse un sacerdòssi ch’a l’é sant e për ësmon-e dij sacrifissi spirituaj ch’a son agreàbij a Nosgnor për ël mojen ëd Gesù Crist. 6A l’é për lòn ch’i treuve 'nt la Scritura: “Vardé-sì, mi i pòso an Sion na pera, na pera ëd canton sernùa e pressiosa, e col ch’a chërdrà an chiel a sarà mai dësvërgognà”. 7A l’é donca pressiosa për vojàutri ch’i chërde, ma për coj ch’a chërdo nen, la pera che ij murador a l’han arfudà a l’é dventà la pera ‘d canton 8e na pera d’antrap, na pera ch’a-j fà mach antrapé. A-i s’antrapo përchè a scoto nen la paròla, e për lòn a l’ero ‘dcò destinaje. 9Ma vojàutri i seve na gent sernùa, un sacerdossi regal, na nassion santa, un pòpol riscatà, për ch’i nunsie le virtù ‘d col ch’a l’ha ciamave a seurte fòra dal top për esse anluminà da sò ciàir maravijos. 10Na vòlta vojàutri i j’ere nen un pòpol, ma adèss i seve ‘l pòpol ëd Nosgnor; voi ch’i l'avìe nen otnù misericòrdia, ma ch’i l’eve adess otnù misericòrdia" (1 Pero 2:4-10).
IV.
Nosgnor Gesù Crist a proclama d'esse la vìa, la vrità e la vita. Gnun d'àutri al mond a l'era mai ancalasse a dì na ròba parèj. Ëdnans a cost fàit i l'oma da serne: dì che Gesù a l'era mach un mat, un fòl, un ch'a l'avìa nen la testa a pòst, o che chiel a l'avìa rason e tirene le conseguense. Le paròle e j'euvre 'd Gesù a l'han dimostrà che chiel a l'avìa rason. Quand ch'i lassoma tombé ij nòstri pregiudissi anvers ëd chiel, nen mach ël visagi 'd Dé an as arvela an tuta soa magnificensa, ma per nojàutri as doverto prospetive e abilità strasordinarie. Lesoma a cost riguard lòn ch'i trovoma ant ël vangel scond Gioann ant ël capìtol 14.
Discors d’adiù ‘d Gesù. 1“Crussieve nen. Vojàutri i l’eve fej an Nosgnor Dé, abie ‘d féj ëdcò an mi. 2A-i-é motobin d’alogg ant la ca ‘d mè Pare; s’a fussa divers i l’avrìa già divlo; përchè i vad a pronteve ‘l pòst, 3e s’i vad a pronteve ‘l pòst, i torneraj për pijeve ansema mi, parèj che là ‘ndoa ch’i son mi, i ven-e peui a sté ‘dcò vojàutri. 4E vojàutri i seve bin andoa ch’i vado, i na conòsse la vìa”. 5Tomà a-j dis: “Signor, i savoma nen andoa ch’it vas; com é-lo donca ch’i podoma conòss-ne la vìa?”. 6Gesù a-j rëspond: “La vìa, la vrità, e la vita a l’é mi; gnun a peul ven-e al Pare fòra che për mi. 7S’im conòsse, i conossrìe ‘dcò mè Pare; bel e adess i lo conòsse e i l’eve vëddùlo. 8Flip a-j dis: “Signor, fane vëdde ‘l Pare, e tant a sarìa pro për nojàutri”. 9Gesù a l’ha dije: “A l’é tant ëd col temp che mi i son ansem a vojàutri e ti ‘t l’has ancora nen conossume? Flip, col ch’a l’ha vëddù mi, a l’ha vëddù ‘dcò mè Pare. Com’ é-lo ch’ it dise: “Fa-ne vëdde ‘l Pare? 10Chërdes-to nen ch’i son an mè Pare e mè Pare a l’é an mi? Le paròle ch’iv diso, i le diso nen daspërmì medésim, ma a l’é ‘l Pare ch’a sta an mi col ch’a fà soe euvre miracolose. 11Chërdme ch’i son ant ël Pare e ‘l Pare a l’é an mi, sëdnò chërdme për motiv dj’euvre miracolose ch’i faso. 12An vrità, an vrità iv diso: Col ch’a chërd an mi, a farà 'dcò chiel j’euvre ch’i faso mi, ansi, a na farà ‘d pì grand ancora che ste-sì, për motiv ch’i vad al Pare. 13E qualsëssìa còsa ch’i ciame a mè nòm, i la farai, parèj che ‘l Pare a sia glorificà dal Fieul. 14S’im ciame queicòsa a mè nòm, i la faraj" (Gioan 14:1-14).


text:
Ell'avertescha las regenzas dals stadis commembers d'in agir memia rigurus cunter interpresas ch'intermedieschan sur l'internet da parter proprietad privata.
In scumond da talas interpresas sco il portal d'abitaziuns da vacanzas Airbnb u il servetsch da passagiers Uber recumonda la cumissiun da l'UE mo en il mender cas. Airbnb ed Uber èn confruntads en plirs pajais cun cuntraversas giuridicas.
Er il Cussegl federal ponderescha, schebain i dovra novas reglas per questa sort da locaziun.
RR novitads 08:00


text:
Ils 202 novs cas da corona èn cleramain sut la media da 264 dals davos set dis. Il glindesdi eran stads 157 cas, la dumengia 276 e la sonda 295.
En il Grischun hai dà aifer 24 uras 3 novs cas d’infecziuns. Actualmain è ina persuna en ospital pervi da corona, 176 han da star en quarantina e 25 èn en isolaziun.
Concurrenza tras butias online
L’organisaziun da butias Swiss Retail Federation quinta cun frequenzas pli bassas, perquai ch'ils clients èn mo pli curt en la stizun e guntgeschan anc dapli sin stizuns online.
Spezialmain gronda saja il quità che la forza da cumpra svaneschia en butias online da l'exteriur, scriva la Swiss Retail Federation en ina communicaziun. En la sparta betg mangiativas quinta ella cun 10 fin 30% damain svieuta.


text:
La fotografia tradiziunala saja vegnida transmidada uschia per l'emprima giada en in maletg muventà per las medias digitalas, citescha l'agentura da novitads svizra SDA la communicaziun dal Cussegl federal.
L'animaziun è vegnida creada tenor il concept «Bundesart» ch'il president da la Confederaziun e minister da cultura Alain Berset ha dà en incumbensa. Ils artists èn oriunds dal chantun patria dad Alain Berset, da Fribourg.
Il maletg uffizial duai dentant er vegnir stampà e quai en 55'000 exemplars. A partir dals trais da schaner stat el a disposiziun en las loschas da la Chasa federala.
RR novitads 18:00


text:
Nìchel
El nìchel l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol Ni. El g'ha nömer atòmich 28, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de nìchel el g'ha 28 prutù.
L'è 'n metal de tranzisiù de color biànch arzentàt condena sfömadüra lezéra de culùr ór. L'è 'n bù cundutùr elètrich e tèrmich. Se 'l laùra bé e per chèsta rizù se pöl apò a laminàl, snetàl e forzàl. L'è feromagnétich a temperadüra ambiènt. L'è 'n materiàl dèns compàgn de 'l fèr, l'iridio e l'osmio. Se 'l càta en divèrsi materiài, endei meteurìti (en léga col fèr) e, segónt chèl che se pöl iputizà, g'harès de éseghen en abondànsa endèla part piö intèrna del nòst pianeta, endóche 'l sarès el segónt metàl piö bondànte dòpo de 'l fèr, metal condel qual el cindivìt tàte caraterìstiche. El patés mìa tat la curuziù e se 'l dòpra de spès come coertüra, per mès del procès de eletro-depuzisiù. L'è 'n elemènt esensiàl per le atività indüstriàle e giü de chèi piö domandàcc e piö car. El reagés póch apò a 'n ambièncc agresìf e se 'l cunsìdera rezistènt a la curuziù.
L'è dopràt de spès endèla léga co la quàla se fàbrica le monéde de töt el mónt.


text:
Montèl
Montèl (Montello in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 11 km de la sità e a 229 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 3 260 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 1,7 km² e 'na densità de popolasiù de 1 918 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Bagnàdega, Costamesàt, Gorlàgh e San Pól d'Àrgon.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Montèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Il plan d'instrucziun prevesa da mussar ils princips dals linguatgs da programmar, a tecnica da basa da las raits da computers ed aspects da segirezza da la communicaziun digitala. Il rom vegn parti tiers a la partiziun da matematica e scienzas natiralas (biologia, chemia e fisica).
La muntada da questas disciplinas en la societad è adina puspè s'augmentada ils davos onns. Perquai duai era la cumpart vid il temp da scolaziun s'augmentar sin 27% fin 37%. Er ils roms economia e dretg vegnan en il catalog da roms obligatorics.
Enfin l'onn 2022/23 daventa il rom obligatoric. Il rom po dentant vegnir inoltrà gia avant.
RR novitads 12:00


text:
Quest tschancun tranter Madernal e Mustér è registrà en l'inventari federal da las vias da communicaziun istoricas da la Svizra.
Stà perplex, co questa via istorica è sa midada
Durant ina tura da velo è Leo Tuor stà perplex, co il caracter da la cuntrada è sa midà. En in scriver a la vischnanca da Mustér supplitgescha el da franar las lavurs da destrucziun e da salvar quest tschancun istoric.
La cumissiun da meglieraziun conferma a Tuor e pli tard er a RTR che tut las lubientschas sajan avant maun. Che tut giaja tiers endretg.
Tschancun delicat
Encunter il project da meglieraziun tranter Madernal e Mustér avevan la Pro Natura, il WWF e la fundaziun svizra per la protecziun da la cuntrada inoltrà ina protesta communabla. Il 2015 èn las autoritads dal chantun, la cumissiun da la meglieraziun e las uniuns per l'ambient perquai s'inscuntradas al lieu. Era da la partida è stà il manader da l'inventari federal da las vias da communicaziun istoricas da la Svizra, l'IVS
Decisiv ch'i dettia insumma ina lubientscha da bajegiar ora quest tschancun istoric è la finala la posiziun da l'IVS stada. Suenter che lez ha dà glisch verda sut la cundiziun che pretensiuns rigurusas vegnian resguardadas, han las uniuns per l'ambient retratg lur protesta.
Uniuns per l'ambient èn indignadas
Il scriver ed ils maletgs da Tuor èn era idas a la regenza ed a las differentas uniuns d'ambient. Las uniuns partan l'avis da Tuor. Ludmilla Seifert, manadra da la protecziun da la patria:
Quai è ina situaziun nunpussaivla. In exempel co destrucziun vegn subvenziunada.
Franziska Grossenbacher vicemanadra da la fundaziun Svizra per la protecziun da la cuntrada:
Nus avain retratg nossa protesta en confidenza che las pretensiuns rigurusas vegnian resguardadas. Quai è in ferm abus da confidenza.
Schoccà è er il manader da l'IVS.
Nossas pretensiuns n'èn insumma betg vegnidas resguardadas. Ellas èn vegnidas interpretadas fauss.
Nagin stop da bajegiar
La reclamaziun da l'IVS è uss tar l'Uffizi d'agricultura e da geoinfurmaziun dal Grischun. Sin dumonda da RTR di l'uffizi, ch'i na dettia betg in motiv d'interrumper las lavurs. Las pretensiuns fatgas da l'IVS vegnian tenor els resguardadas.
Nus na destruin betg ina via istorica
Walter Deplazes, il president da la cumissiun da la meglieraziun da Mustér, refusescha las renfatschas. Els na destrueschian betg ina via istorica:
Nus faschain quella pli lada e mettain ella puspè en il stan, sco quai ch'ella è uss, jeu less dir schizunt meglier cun ils mirs sitgs da mintga vart.
La cumissiun haja resguardà las pretensiuns ch'ils uffizis chantunals e federals hajan fatg, cura ch'il project da meglieraziun è vegnì exponi. Tuts, era las organisaziuns da l'ambient, hajan approvà la finala il project ed els hajan survegnì la lubientscha da bajegiar.
Nus essan sensibilisads e perquai vegnin nus a sclerir, schebain nus avain negligì insatge.
Perquai vulan els s'inscuntrar cun represchentants dals uffizis per sclerir quai. Dal reminent n'hajan els anc betg fatg insatge vid ils mirs sitgs, di il president da la cumissiun da meglieraziun. La finamira fiss da cuntinuar cun las lavurs vers la fin d'avust.


text:
Avon las elecziuns vegn dau ora bia recumandaziuns d’elecziun, certas ein capeivlas, autras meins. Aschia capeschel jeu buca la recumandaziun dalla Federaziun grischuna da spitals e da casas da tgira. Cusseglier naziunal Martin Candinas representa buca mo nies cantun a Berna, mobein s’engascha activamein ella sparta da sanadad e fatgs socials en nies cantun. Aschia eis el dapi dus onns el cussegl da fundaziun dall’Argo, dapi siat onns el cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira evangelica a Glion e dapi uonn el cussegl da fundaziun dalla Casa sogn Giusep a Cumpadials. Tenor mei eis ei impurtont che politichers giudicheschien buca mo instituziuns, mobein ch’els enconuschien era talas. Vitier vegn l’impuronza dalla lavur communizeivla, cunzun per las casas pintgas. Cheu ei lavur communizeivla dumandada. Politichers duein buca mo discuorer surlunder, mobein era prestar lavur communizeivla. Da quels representants meretan nies sustegn cumplein. Jeu elegiel gliesta 11 per che cusseglier naziunal Martin Candinas sappi cuntinuar sia lavur a Berna e selegrel da siu ulteriur ferm engaschi per nossa Casa sogn Giusep a Cumpadials.
Ignaz Fry, Rabius,
president cussegl da fundaziun
Casa sogn Giusep CumpadialsAvon las elecziuns vegn dau ora bia recumandaziuns d’elecziun, certas ein capeivlas, autras meins. Aschia capeschel jeu buca la recumandaziun dalla Federaziun grischuna da spitals e da casas da tgira. Cusseglier naziunal Martin Candinas representa buca mo nies cantun a Berna, mobein s’engascha activamein ella sparta da sanadad e fatgs socials en nies cantun. Aschia eis el dapi dus onns el cussegl da fundaziun dall’Argo, dapi siat onns el cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira evangelica a Glion e dapi uonn el cussegl da fundaziun dalla Casa sogn Giusep a Cumpadials. Tenor mei eis ei impurtont che politichers giudicheschien buca mo instituziuns, mobein ch’els enconuschien era talas. Vitier vegn l’impuronza dalla lavur communizeivla, cunzun per las casas pintgas. Cheu ei lavur communizeivla dumandada. Politichers duein buca mo discuorer surlunder, mobein era prestar lavur communizeivla. Da quels representants meretan nies sustegn cumplein. Jeu elegiel gliesta 11 per che cusseglier naziunal Martin Candinas sappi cuntinuar sia lavur a Berna e selegrel da siu ulteriur ferm engaschi per nossa Casa sogn Giusep a Cumpadials.
Ignaz Fry, Rabius,
president cussegl da fundaziun
Casa sogn Giusep CumpadialsAvon las elecziuns vegn dau ora bia recumandaziuns d’elecziun, certas ein capeivlas, autras meins. Aschia capeschel jeu buca la recumandaziun dalla Federaziun grischuna da spitals e da casas da tgira. Cusseglier naziunal Martin Candinas representa buca mo nies cantun a Berna, mobein s’engascha activamein ella sparta da sanadad e fatgs socials en nies cantun. Aschia eis el dapi dus onns el cussegl da fundaziun dall’Argo, dapi siat onns el cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira evangelica a Glion e dapi uonn el cussegl da fundaziun dalla Casa sogn Giusep a Cumpadials. Tenor mei eis ei impurtont che politichers giudicheschien buca mo instituziuns, mobein ch’els enconuschien era talas. Vitier vegn l’impuronza dalla lavur communizeivla, cunzun per las casas pintgas. Cheu ei lavur communizeivla dumandada. Politichers duein buca mo discuorer surlunder, mobein era prestar lavur communizeivla. Da quels representants meretan nies sustegn cumplein. Jeu elegiel gliesta 11 per che cusseglier naziunal Martin Candinas sappi cuntinuar sia lavur a Berna e selegrel da siu ulteriur ferm engaschi per nossa Casa sogn Giusep a Cumpadials.
Ignaz Fry, Rabius,
president cussegl da fundaziun
Casa sogn Giusep Cumpadials
23.09.2015 / Medien / /
Engaschi communizeivel ei dumandausEngaschi communizeivel ei dumandausEngaschi communizeivel ei dumandaus
Avon las elecziuns vegn dau ora bia recumandaziuns d’elecziun, certas ein capeivlas, autras meins. Aschia capeschel jeu buca la recumandaziun dalla Federaziun grischuna da spitals e da casas da tgira. Cusseglier naziunal Martin Candinas representa buca mo nies cantun a Berna, mobein s’engascha activamein ella sparta da sanadad e fatgs socials en nies cantun. Aschia eis el dapi dus onns el cussegl da fundaziun dall’Argo, dapi siat onns el cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira evangelica a Glion e dapi uonn el cussegl da fundaziun dalla Casa sogn Giusep a Cumpadials. Tenor mei eis ei impurtont che politichers giudicheschien buca mo instituziuns, mobein ch’els enconuschien era talas. Vitier vegn l’impuronza dalla lavur communizeivla, cunzun per las casas pintgas. Cheu ei lavur communizeivla dumandada. Politichers duein buca mo discuorer surlunder, mobein era prestar lavur communizeivla. Da quels representants meretan nies sustegn cumplein. Jeu elegiel gliesta 11 per che cusseglier naziunal Martin Candinas sappi cuntinuar sia lavur a Berna e selegrel da siu ulteriur ferm engaschi per nossa Casa sogn Giusep a Cumpadials.


text:
La senda da viandar tranter Segl ed Isola sper il Lej da Segl vegn duvrada adina dapli er da velos sper ils viandants durant la stad. Durant l'enviern pon ins duvrar il lai per loipas e sendas da viandar – durant in spazi da temp che vegn adina pli curt.
Ina senda nova è in'idea difficila da realisar
Perquai vulan las vischnancas da Segl e Bregaglia reagir e construir ina nova senda sin in traject da radund 800 meters tranter Segl ed Isola. Il nov toc da la senda duai esser 2,5 meters lad. In'idea betg simpla en ina cuntrada ch'è en l'inventari da las cuntradas da muntada naziunala.
Visita sin il lieu duai gidar a chattar ina soluziun
Per evaluar opziuns han las vischnancas envidà ils uffizis chantunals e l'organisaziun da protecziun Pro Lej da Segl ad ina visita oculara. Quai per guardar da princip tge ch'ins savess realisar.
Las vischnancas han retschavì signals positivs per duas variantas: Schlargiar la senda existenta u construir ina senda propi lung la riva dal lai. Quella stuess'ins per part pender vid il grip.
Ina gruppa da lavur duai ussa examinar pli en detagl las duas variantas.
RR actualitad 12:10


text:
Persunas che han durant lavurar contact cun uffants, duain avair l’obligaziun en il futur d’infurmar las autoritads sch’ellas percorschan segns da violenza. Perquai vul il Cussegl dals chantuns da schlargiar l’obligaziun d’annunzia.
Ozendi ston sulettamain persunas cun incumbensas uffizialas, sco magisters u lavurers socials, far in’annunzia a las autoritads, sch’i dat in suspect ch’il bainstar dal uffant è en privel. En il futur valess questa regla era per emploiadas da canortas, per mammas dal di, per scolasts da musica u per trenaders da sport professiunals.
Questa fatschenta va uss enavos en il Cussegl naziunal. Lez n’era insumma betg entrà en la fatschenta, fa el quai ina ulteriura giada alura è la fatschenta giud maisa.
RR novitads 12:00


text:
Igl è stà cler davent da l'entschatta: Il Grischun sto reducir las zonas da bajegiar ed introducir in sistem da gulivaziun tranter perdents e victurs. La via per cuntanscher quella finamira è dentant stada lunga e crappusa – cunquai che las partidas avevan fitg differentas opiniuns. La finala è sa resultà in cumpromiss.
La lescha prescriva...
- ch'il Cussegl grond è responsabel per la strategia davart la planisaziun dal territori (e betg mo la regenza)
- ina taxa per possessurs che profiteschan sche terren vegn enzonà da nov sco zona da bajegiar (30% da la plivalur)
- ina cumpensaziun da 100% per possessurs da terren che perdan e per ils custs da vischnancas che ston reducir zonas da bajegiar
- instruments per las vischnancas per sfurzar possessurs da terren da construir sin lur zonas da bajegiar
- che bajetgs novs cun passa 4 abitaziuns ston vegnir construids adattà per persunas cun impediments
- che proceduras per lubientschas da bajegiar daventian pli spertas e pli simplas
Interessant èn surtut dus puncts stads: Mesiras per mobilisar terren da bajegiar ed in sistem da gulivaziun:
Taxa da 30% sin plivalita
L'instrument principal per gulivar avantatgs e dischavantatgs enten reducir zonas da bajegiar è in sistem da gulivaziun: Tgi che profitescha sto pajar ina taxa. Il Cussegl grond ha decidì che quella duai valair mo per terren che vegn enzonà da nov sco zona da bajegiar – betg per midadas da zonas. Deputadas e deputads èn sa tegnids vi dal minimum che la Confederaziun prescriva – la regenza avess vulì ina taxa pli vasta.
La taxa sco tala vegn fixada sin 30% da la plivalita. Quai è in cumpromiss: La Partida socialdemocratica vuleva perfin 40% la Partida liberaldemocratica mo il minimum che la Confederaziun pretenda, numnadamain 20%.
Las entradas ord questa taxa van en in fonds per cumpensar possessurs da terren che perdan (p.ex. sche lur terren vegn prendì ord zona da bajegiar) e per curclar ils custs da las 67 vischnancas che ston reducir lur zonas da bajegiar.
Motivar da surbajegiar terren da bajegiar
L'idea è d'evitar terren da bajegiar che resta sur onns ora vid. Perquai descriva la lescha chantunala pussaivladads per las vischnancas, co motivar possessurs da propi nizzegiar lur terren e surbajegiar quel. La vischnanca po pretender ch’il possessur bajegia aifer 8 resp. 10 onns. Sch’el na fa betg quai, po la vischnanca cumprar il terren ubain pigliar quel ord zona da bajegiar. La lescha è dentant formulada uschia che las vischnancas PON far quei – na STON dentant betg.
Lunga debatta d'entrada
Che las partidas han opiniuns fitg differentas tar la planisaziun dal territori è sa mussà gia en la debatta d'entrada, ch'è stada lunga e per part emoziunala. La finala ha il Cussegl grond decidì mesemna suentermezdi cun 86 cunter 31 vuschs d'entrar en la materia e tractar la lescha – quai cunter la veglia da la PPS e circa duas terzas da la fracziun da la PLD.
La maioritad da las deputadas e dals deputads è stada da l’avis ch’i dovria ina discussiun davart las dumondas co reducir zonas da bajegiar – spustar ubain refusar la debatta na saja nagin’opziun.
Il president da la cumissiun che ha preparà la revisiun, Emil Müller (PBD), ha fatg attent che la lescha davart la planisaziun dal territori saja ina da las tractandas las pli impurtantas e cumplexas da l'entira legislatura. La cumissiun haja discutà las propostas da la regenza durant passa 20 uras.
Realisar pretensiuns dal dretg federal
Insumma stuì reveder sia lescha davart la planisaziun dal territori ha il chantun stuì per s'adattar al dretg federal. Il mars 2013 aveva il suveran svizzer numnadamain acceptà ina revisiun da la lescha federala davart la planisaziun dal territori. Tut ils chantuns han temp per far lur adattaziuns enfin l'avrigl 2019. La lescha grischuna va probabel en vigur l'entschatta 2019.
RR actualitad 07:00


text:
Al timun da la Cussegliaziun da professiun, studi e carriera dal Grischun datti ina midada sin l'entschatta avust. Nov manader da la partiziun cun var 25 collavuraturs daventa Bruno Juhasz. Quai annunzia il Departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient.
Bruno Juhasz succeda a Vendelin Cabernard che banduna la partiziun suenter 10 onns sco manader da partiziun e cussegliader. Il nov manader da la Cussegliaziun da professiun ha 47 onns ed è stà fin uss manader da la politica da furmaziun tar la Federaziun da las cooperativas Migros.


text:
Natalie Bearth succeda uschia a Christian Mehli ch'è vegnì vice-campiun grischun quest onn cun ses chaval Samarand.Bearth e Mehli eran ils unics ch'avevan dumagnà ils quatter percurs senza far dar giu in obstachel.
Dumagnà il defensur dal titel
En in percurs decisiv per il titel ha Natalie Bearth lura battì il defensur dal titel. Terza è vegnida Andrea Hardegger da Zuoz cun ses chaval Radja. L'Engiadinaisa ha battì en in percurs decisiv per la medaglia da bronz Michaela Schorro cun Clair de Lune e Tatjana Arpagaus cun Cartanis Lady.


text:
Las davosas trais stads han dus rangers tranter auter sensibilisà ils giasts per la natira e fatg attent tge ch'els dastgan e tge betg. Er l'auter onn vegnan quels dus rangers ad esser preschents en la Ruinaulta, quai en il rom dal project da pilot che l'Uniun Ruinaulta ha lantschà, ha ditg Christian Theus, il president da l'uniun envers il schurnal regiunal da SRF.
Anc nagin servetsch fix
Ch'ins prolungheschia per in'ulteriur onn provisoricamain il servetsch haja tranter auter da far cun ina sentenzia dal Tribunal federal che na saja anc betg sin maisa, uschia Theus. Quel decidia numnadamain davart ina via da viandar senza interrupziun tras la chavorgia da la Ruinaulta.
Uschè ditg ch'ins na sappia betg, sche quella via vegnia u betg less l'uniun spetgar cun installar fix ils rangers. Da principi è l'Uniun Ruinaulta dentant cuntenta cun la lavur dals rangers ed è persvadida ch'i dovria quai per mantegnair la natira, l'infrastructura ed er per sensibilisar ils giasts.
RR actualitad 11:45


text:
L'istorgia ha gia cumenzà avant in temp. Il mars ha il center da democrazia dad Aarau crititgà la transparenza manglusa da subvenziuns e las structuras pauc democraticas da la Lia Rumantscha (LR). Dapi la stad passada lavura la LR vid ina nova strategia. La finamira è da daventar pli democratic. Il rapport ha la LR lascha far.
Da stad ha la LR ramassà propostas ed ideas latiers. Dapi lura lavura ella vid in sboz per ina nova strategia. Quel sboz vegnia er contemplà d'ina pitschna gruppa. En quella sesan commembers da las uniuns affiliadas sco er ina persuna da la Pro Svizra Rumantscha (PSR).
Commembers da la «gruppa pitschna»
- Lorenz Alig, gruppa rumantscha dal Cussegl grond
- Hermann Tom, Uniun dals Grischs
- Manuela Ballet, Uniun per la litteratura rumantscha
- Christian Collenberg, Societad retorumantscha (l'uniun purtadra dal Dicziunari Rumantsch Grischun)
- Lisa Dermont, Pro Svizra Rumantscha
Il schaner u favrer avess quel sboz da vegnir tractà in'emprima giada en la suprastanza da la LR, uschia il president da la LR. Avant ch'i vegn decidì davart la nova strategia, sto la radunanza da delegads anc approvar quella.
«Schanza manchentada»
Che la LR prenda serius la critica beneventa era la Pro Svizra Rumantscha (PSR). A l'uniun disturba dentant il process fin là. Quel process saja mo «mez-avert», di Flurin Bundi da la PSR.
Sch'ella (LR) prenda si quella critica duess ella prender si ella fin a la fin ed avrir e democratisar (il process).
Persunas che n'èn betg en il process n'hajan strusch la pussaivladad da influenzar il sboz. La PSR pretenda perquai in proceder da consultaziun. Mintgin duess avair access al sboz, pudair dar in feedback e far atgnas propostas.
Nus sperain or da quai ina debatta davart la direcziun che la Lia Rumantscha duess ir.
Vinavant, uschia il suprastant da la PSR, haja ina strategia ch'è ida tras in process da consultaziun ina pli auta legitimaziun. Cun betg far public il process haja el il sentiment, che la LR sa zuppia.
«Jau na savess betg tge che nus avain da zuppar»
La critica da la PSR na chapescha il president da la LR Johannes Flury betg dal tut. Il proceder actual saja «ordvart democratic». Tut las uniuns affiliadas da la LR sajan integradas. In proceder da consultaziun è per il president da LR nunrealistic.
In proceder da consultaziun public è ina enorma lavur. Là sto jau dir: pli probabel n'avessan nus betg ils meds e las resursas per far quella lavur.
Tenor Johannes Flury haja er mintgin la schanza da commentar e da prender invista en il sboz – cura che quel è pront. El garantescha:
Mintgin ch'è interessà po far valair ses interess.
I constettia dentant che quels commentaris na giajan betg directamain tar la LR. Dentant sajan là las uniuns affiliadas dumandadas. Sur las uniuns po mintgin dar en ses giavischs e sia critica. Las uniun duessan lura purtar tut quai a la LR.
Daco va la Pro Svizra Rumantscha tar las medias?
La PSR fa era part dal process per ina nova strategia. Ch'ella preferiss en quel ina consultaziun publica han els gia pretendì la fin november. Lura han els scrit in e-mail a Martin Gabriel ed a Johannes Flury. En quel scriver pretendan els er che dus commembers da la PSR dastgan far part a la gruppa accumpagnanta.
Dapi lura è Lisa Dermont en la gruppa accumpagnanta. Davart il proceder da consultaziun n'haja la PSR survegnì nagina resposta, ha ditg Flurin Bundi envers RTR. Pir il di suenter ch'els han communitgà lur giavischs sur las medias haja la LR respundì.
Co vai vinavant?
Vid il process da la LR na sa midia nagut. Cura ch'in sboz è pront vegn quel ad ir tar las uniuns accessoricas sco er tar intginas autras. Quellas han la schanza da rimnar feedbacks e da dar vinavant quels a la LR. Sche e cura ch'il sboz vegn mess enturn decida finalmain la radunanza da delegads.
Tut tenor tge che la strategia vegn ad esser, stoppian ins lura adattar las structuras da la LR, di Johannes Flury vers la fin da l'intervista cun RTR.
RTR actualitad 12:00


text:
Il 2016 ha Gion Tscharner edì ils cudeschs istorics dal Nov Testament (Evangelis da Matteus, Marcus, Lucas e Joannes, Fatgs dals Apostels). La publicaziun cumpiglia er in’introducziun en ils tschintg cudeschs istorics, in pèr fatgs da l’istorgia dal Nov Testament ed in disc cumpact.
En il pled sin via scriva l’autur: «Ils cudeschs istorics dal Nov Testament hai jau translatà ils onns 2006–2014. Hans-Peter Schreich, reverenda refurmà da la Val Müstair, ha publitgà sin in DC mias traducziuns ensemen cun novas versiuns da la Bibla en puter ed en vallader da reverenda Gion Gaudenz.» Quai à stà il 2014. Gia avant, il 2006, avevan Gion Tscharner (translaziun) e Hans-Peter Schreich (lectorat) edì l’Evangeli tenor Marcus en furma stampada. La versiun dal 2014 sa differenziescha da quest’emprima ediziun tras in’ulteriura repassada (correctorat); e sper il text integral dals quatter Evangelis e dals Fatgs dals apostels cuntegna il DC dal 2014 er las trais sinopsas dals Evangelis da Marcus, Matteus e Lucas. Davart la muntada da las sinopsas vegn ins a savair il suandant: «Il Nov Testament cuntegna quatter Evangelis (Matteus, Marcus, Lucas e Joannes). Ils emprims trais sa sumeglian en lur structura e per part er areguard la formulaziun. Probabel han Matteus e Lucas fatg diever da differentas funtaunas, ma surtut da l’Evangeli da Marcus. Perquai numn’ins ils emprims trais ‹Evangelists sinpotics›. Tuts quatter Evangelis rapportan da l’operar da Jesus. Matteus e Lucas cumenzan cun la naschientscha da Jesus, Marcus e Joannes pir cun la cumparsa da Joannes Battista.»
Uschia èsi tuttavia giustifitgà che precis l’Evangeli da Marcus è cumparì il 2006 sco emprim en stampa: I sa tracta da l’Evangeli il pli curt e (probablamain) il pli vegl, il qual ha furmà in’impurtanta basa per l’elavuraziun da dus ulteriurs Evangelis.
La versiun dals texts cumparida il 2016 en furma da cudesch correspunda areguard il lectorat precisamain al DC dal 2014. Per la stampa è percunter vegnì adattà il layout (duas colonnas per pagina, quai ch’è surtut d’avantatg consultond la versiun digitala). Il DC agiuntà a la publicaziun dal 2016 cuntegna il cudesch sco tal en format pdf, en pli las trais sinopsas sco sin il DC dal 2014 e, sco nov document, ina preziusa ‹Glista da parallelas dals quatter Evangelis›.
Areguard la lavur da translaziun e lectorat scriva Gion Tscharner en l’ediziun dal 2016: «Questa versiun sa basa surtut sin il text original grec, ma er sin las differentas versiuns rumantschas, las versiuns tudestgas da Turitg, l’uschenumnada ‹Einheitsübersetzung›, alura ‹La Bible reformée da Neuchtel› e ‹La Sacre Bibbia, Versione Nuova Riveduta› 2000 da Roma.»
Gion Tscharner, ch’abita a Zernez, è naschì il 1933 a Sched. Suenter avair frequentà il seminari da magisters a Cuira ha el dà scola en divers lieus. Alura è el sa decidì per ina nova via ed è s’inscrit a la facultad da teologia a Turitg. Suenter avair terminà il studi è el vegnì elegì reverenda a S-chanf, pli tard a Fuldera. Bainbaud è el puspè returnà tar sia veglia professiun: el ha surpiglià la plazza da magister da rumantsch al Liceum Alpinum a Zuoz, nua ch’el ha lavurà fin sia pensiun. Sper diversas autras activitads entaifer il moviment rumantsch, è Tscharner surtut vegnì enconuschent sco cumpilader dals pledaris vallader e puter.


text:
Indiscreziuns: eco la proposta de Junta dl ombolt Frenademetz
La pröma convocaziun dl consëi de Comun nü a Badia sará ai 6 de otober. Intratan á le ombolt Iaco Frenademetz fat i pröms inoms por la Junta. L’aprovaziun sará n compit nia saurì.
I numeri – al momënt – n’é nia dala pert de Iaco Frenademetz che – recordun – á ciafé 866 usc (le 43,4%). O, te atres parores: 25 usc demanco dl sfidant Manfred Canins. Cun süa lista “Manfred Canins Ombolt” á l’ex diretur dl Assoziaziun Turistica ciafé le 37,2% dles usc y bëgn 7 mandac te Consëi. “Badia – La Ila – San Ciascian” de Frenademetz á arjunt le 24,9% dles usc cun 4 mandac y la lista “Deburiada”, cun a cé Thomas Pescollderungg, 5 mandac. La sentada costituënta é söl program en mertesc ai 6 d’otober dales 9 da doman, tla Ciasa J.B. Runcher. Le punt plö important al ordin dl de: la confermaziun dl ombolt, la confermaziun di mëmbri dl Consëi y ince le joramënt da pert dl pröm zitadin.
Mëter sö na Junta ne sará nia scëmpl, él pö na costelaziun dër particolara a Badia do les lites di 20 y 21 de setëmber ch’é stades dassën “combatüdes”. Impó ó Frenademetz, 72 agn, porvé ciafé la crëta por resté inant le pröm zitadin. Y insciö rodel bele les prömes usc por ci che reverda les propostes por la Junta. Y ciügn él pa chisc inoms? Pescollderungg Thomas da San Ciascian (lista Deburiada, 425 usc), l’assessur atual ai laurs publics; Dapoz Valentini Edit (vizeombolta atuala y assessuria al sozial y por les families, Lista Badia – La Ila – San Ciascian, 229 usc) Werner Pescosta de Badia (assessur atual, lista Deburiada, 335 usc); Pedevilla Christian da La Ila (avocat cun stüde a Bornech y candidat a ombolt por la Lista Zivica Por Düc, 288 usc); Mussner Elide da San Ciascian (159 usc).
Da sotrissé él che chësta é ma na proposta, che pó tosc ince mudé. Da odëi sarál ince le documënt programatich che Frenademetz presentará por i proscims cinch agn y sce tla lista dles operes da fá sarál da ciafé la tan debatüda zirconvalaziun a La Ila por desgropé le problem dl trafich: la lista de Pedevilla â proponü en tunel sot paisc; la lista de Canins s’â dit cuntra le proiet de n tunel deperpo che l’ombolt Frenademetz â alzé fora che “n tunel te süa legislatöra ne gnará nia realisé, ince sce al é dërt che an n’en vëgnes baié”. N ater tema ti programs de dütes cater les listes a Badia ê sté chël di jogn, plö avisa dl frabiché alisiré. Ince chiló, vignun cun n atra idea co l’afronté.
A chësta mansciun ciafes düc i resultac definitifs dles lites comunales 2020 a Badia.


text:
En il center da l'emissiun stattan dus cudeschs, ch'accumpognan dunnas sin lur vias fitg differentas vers la libertad.
«Magdalenas Sünde» è in roman curt da la scriventa engiadinaisa Romana Ganzoni. El raquinta l'istorgia d'ina dunna, che banduna l'Engiadina per tschertgar sia libertad giu Turitg. En in mund plain violenza ed obsessiuns sexualas viva ella muments dad amicizia e da desideri d'amur.
«2610 m ü. M.» èn las regurdanzas dad Irma Clavadetscher, ch'è stada blers onns guardiachamona si Coaz. Sco dunna ha el stuì chattar sia posiziun en in mund dad umens.
Nus dain in cuc davos las culissas, explitgain e mettain en context, sajan quai fenomens novs, u istorgias pac enconuschentas.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Ina relaziun speziala cun il rumantsch u cun il Grischun n’haja el betg, di Raphaël Comte. El haja dentant grond plaschair dals linguatgs, haja emprendì latin e grec ed uschia chapeschia el inqual frasa rumantscha, di il cusseglier dals chantuns da Neuchâtel. La raschun per sia intervenziun a favur dal rumantsch vesa el dentant en emprima lingia en la responsabladad da mintga Svizra e mintga Svizzer da s’interessar per ils linguatgs da noss pajais.
«Per mai è il rumantsch fitg impurtant per la coesiun naziunala. Nus avain ina naziun che sa basa sin il plurilinguissem ed jau crai era ch’igl è impurtant che quels ch’èn part d’in linguatg minoritar sa gidan ed èn solidarics. Sco francofon èsi per mai era impurtant da defender ils differents linguatgs naziunals.»
Mantegnair in entir mund
In linguatg saja numnadamain dapli che mo ina pussaivladad da communitgar, da barattar infurmaziuns. Davos mintga linguatg stettia era ina cultura, ina chapientscha tut speziala per il mund ed uschia in entir model da patratgar. E tut quai valia da conservar è il liberaldemocrat da 39 onns persvas.
El ha perquai vulì savair dal Cussegl federal, co lez giuditgescha il fatg ch’il rapport dal Center per democrazia ad Aarau vegn a la conclusiun ch’il chantun Grischun s’engaschia memia pauc per il mantegniment e la promoziun dal rumantsch. Ultra da quai ha el vulì savair tge mesiras che la Confederaziun vegnia ussa a prender per meglierar la situaziun.
Sustegn per famiglias rumantschas en la Bassa
En sia resposta scriva il Cussegl federal ch’el partia ils quitads dals auturs dal rapport. En il messadi da cultura per ils onns 2021 enfin 2024 che cuntegn era las mesiras per la promoziun dals linguatgs hajan els perquai tranter auter era previs da sustegnair las Rumantschas ed ils Rumantschs ordaifer il Grischun. Per exempel uffants da famiglias rumantschas en la Bassa, per che quels possian profitar da curs da linguatg e cultura rumantscha.
Per Raphaël Comte in pass en la dretga direcziun, era sch’ins possia schon anc far dapli.
«Jau crai che quai ch’è ussa proponì è raschunaivel. Quellas mesiras duessan avair in tschert effect. Impurtant è dentant era ch’il chantun Grischun s’engascha a moda particulara ed è conscient da las sfidas ch’existan en quest sectur.»
Sez na vegn el dentant betg pli ad influenzar il proxim messadi da cultura e uschia era betg quants daners che stattan la finala a disposiziun per il rumantsch. Cun la fin da la sessiun banduna el il Cussegl dals chantuns e na candidescha betg pli per in’ulteriura perioda da quatter onns. Ses engaschi per ils linguatgs naziunals vegnia el dentant a cuntinuar, ha el empermess.
RR actualitad 17:00


text:
El ha dà il maun a dictaturs en Rumenia, ha gì da far cun drogas en Ollanda ed ha passentà la Revoluziun da neglas en il Portugal. Curdin Duriet ha passentà 30 onns en otg differents pajais en l'Europa ed Africa sco consul.
Uschia ha el emprendì d'enconuscher la birocrazia dal sistem communistic e da guardar davos las fatschadas pumpusas da Bucarest. El ha vis baras en ils flums da Lagos, ha emprendì da sa lavar à la franzosa a Lissabon ed ha exportà la tradiziun da far sauna da la Finlanda a Susch. Ses post il pli difficil haja el però gì en Svizra a Berna. Là avess el stuì relaschar bler persunal. Ma Curdin Duriet ha chattà in tric per evitar quai.
En quest Profil udin nus be in per da bleras istorgias ed experientschas da sia vita sco biro communal dals Svizzers e Svizras a l'ester. Tranter auter era pertge ch'il program d'autocorrectura sin il computer ha midà ses mintgadi e daco ch'el ha adina profità d'esser in figl da pur.


text:
Fenesc 0 a 0 la endesfida tra Fascia balon e porfido albian, na partida pera de ocaqjion da gol. Te l prum temp no le da segnalèr ocajion de gran emportanza con la doi schedres che se studiea e no era bone de ofener o meter sot la defendures che se scursea dalvers. Tel secondo temp l Fascia a tacà a spenjer de più de gra a n espulsion dei ghesc zenza però troer l’usc, col passar dei menuc la endesfida la se a enervosì per i ghesc che i e ruè a jier n ot contro i 11 fascegn che però no i e stac bogn de sotmeter i ghesc. La soules trate che a dat festidech al portier dal porfido è stat na trata da cet del solito Sebastiano Rasom, na trata dal limite dell’area de Lorenz Massimo devieda dala defendura aversaria e na trata da vejin de Lorenz Matteo, da segnalèr ence n remenant aut ciapà dai ghesc. Chesta setemèna taca ence i campionac de la schedres mendres, de fat la pruma schedra jierà a pardac contra la Dolomitica n domenia 20 de setember da meses les 4, la juniores jierà n cesa contra l Telve n sabeda 19 da les cinch, i arleves jierà contra l Pergine B a perjen n sabeda 19 da meses les 6 e i giovanissimes jierà sul ciamp de cèsa n domenia 20 da meses les undesc contra l’Aldeno
Pierpaolo Rasom
Colusso Alessandro, Petrone Michele (dal 44’st Barcatta Mirko), Loewe Gregor (dal 35’st Rasom Alessandro), Bernard Matteo (dal 15’ st Cincelli Patrick), Deflorian Giovanni, Trottner Luca, Lorenz Matteo, Riz Gianni, Rasom Sebastiano, Lorenz Massimo, Deville Patrizio (dal 10’ st Riz Gabriele)
FASSA – PORFIDO ALBIANO 13 settembre 2020
Fenesc 0 a 0 la endesfida tra Fascia balon e porfido albian, na partida pera de ocaqjion da gol. Te l prum temp no le da segnalèr ocajion de gran emportanza con la doi schedres che se studiea e no era bone de ofener o meter sot la defendures che se scursea dalvers. Tel secondo temp l Fascia a tacà a spenjer de più de gra a n espulsion dei ghesc zenza però troer l’usc, col passar dei menuc la endesfida la se a enervosì per i ghesc che i e ruè a jier n ot contro i 11 fascegn che però no i e stac bogn de sotmeter i ghesc. La soules trate che a dat festidech al portier dal porfido è stat na trata da cet del solito Sebastiano Rasom, na trata dal limite dell’area de Lorenz Massimo devieda dala defendura aversaria e na trata da vejin de Lorenz Matteo, da segnalèr ence n remenant aut ciapà dai ghesc. Chesta setemèna taca ence i campionac de la schedres mendres, de fat la pruma schedra jierà a pardac contra la Dolomitica n domenia 20 de setember da meses les 4, la juniores jierà n cesa contra l Telve n sabeda 19 da les cinch, i arleves jierà contra l Pergine B a perjen n sabeda 19 da meses les 6 e i giovanissimes jierà sul ciamp de cèsa n domenia 20 da meses les undesc contra l’Aldeno


text:
Sassari
Sassari (en sasarés: Sàssari;, en lèngua sàrda: Tàtari o Tàthari; en català Sàsser; en spagnöl antich: Saçer; en latì: Sassaris) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Sassari 'l g'ha presapóch 130.656 abitàncc, 'na superfìce de 545 km² e 'na densità de 238 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alghero, Muros, Olmedo, Osilo, Ossi, Porto Torres, Sennori, Sorso, Stintino, Tissi, Uri, Usini.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Cigarettas electronicas cun substanzas aromaticas èn a partir dad immediat scumandadas en il stadi federativ da New York. Quai ha decis l’uffizi da sanadad. Il guvernatur da New York, Andrew Cuomo, aveva annunzià il scumond la fin d’emna.
New York è cunquai l’emprim stadi federativ che scumonda tschertas cigarettas electronicas. Er ulteriurs stadis planiseschan però da scumandar quellas. Ils ultims mais hai dà en ils Stadis Unids passa 400 cas da malsognas dal lom betg scleridas. Pliras persunas èn mortas.
Ord l'archiv
RR novitads 06:00


text:
Fertant ch’il post s’aveva occupà dal 2005 fin il 2015 cun in total da 94 cas da maridaglia sfurzada, è quella cifra creschida sulettamain l’onn 2016 sin 64 cas.
Mintga tschintgavel cas vegnia dal sectur d’asil, ha ditg Anu Sivaganesan a l'agentura da novitads SDA. Sco quai che l'evaluaziun mussia vegnan il pli savens dunnas giuvnas, savens schizunt minorennas, maridadas cunter lur veglia.
Maridaglia da minorennas sco «protecziun» sin la fugia
Il pli savens derivan ellas da la Siria, l’Afghanistan, l’Eritrea, l’Irac, l’Iran e la Somalia. Quai èn er actualmain ils pajais, danunder che blers requirents d’asil vegnan.
Anc adina valia la maridaglia sfurzada sco meglra protecziun per mattas minorennas en fugia. Tenor l’organisaziun per ils dretgs da las dunnas da l’ONU vegnian maridads sirians ed oravant tut sirianas minorennas en fugia quatter giadas pli savens ch’en il pajais sez.
Dunnas sa dustan pli e pli
Ch’i dettia tants cas na sa laschia dentant betg mo declerar cun la fugia, citescha l’agentura la presidenta dal post spezialisà. Anu Sivaganesan observa che las dunnas giuvnas èn pli e pli prontas da sa dustar per lur dretgs – quai er pervi ch’il stadi da dretg Svizra funcziuneschia bain.
Maridaglias sfurzadas or da tradiziun u sco mesira disciplinara
I dettia dentant er en Svizra maridaglias sfurzadas. Quasi adina è l’atgna famiglia quella che metta las dunnas giuvnas sut squitsch. Quai pervi che maridar giuven è tradiziun en lur pajais origin, u er per tegnair las dunnas giuvnas en lur agen circul cultural e na betg exponer ellas a la societad «decadenta» dal vest.
RR novitads 10:00


text:
Seghita l moment positif del Fascia Balon che n sabeda ai 29 de aost a venjù par 4 a 0 contra l Paganella. No à tacà muie ben la endesfida par i fascegn che per i prumes 20 menuc se a fat sotmeter dai trentinoc che però no i e stac bon de jir sora, do che l Fascia a ciapà la mesures e i e stac bogn de imponer l so jech i e stac bogn de jir inant con l capitan Luca Trottner che le stat bon de desfrutèr n gran rebalton te area do na trata dai 20 metres batuda te mez all’area da Sebastiano Rasom. Do l gol, i fascegn a ciapà coraje e se no fosà stat per l’imprecision de i jiadores de mister Chelodi i fosa jir a pausèr sul 2 a 0. Tel secondo temp le stat dut n’autra musega con i fascegn che a seghità desche i a fenì l prum e de fat i e stac bogne de se portar sul 2 a 0 con na gran azion solitaria del classe 2004 Massimo Lorenz. 5 menuc più tart è ruà l 3 a 0 con Massimo Lorenz che a metù te sach l balon do n gran passaje de Matteo Lorenz, autres 5 menuc e l joen fascian cala l tris do che l se n’a emprevenù de na dormida de la defendura aversaria. La partida la seghita zenza autra azion de emportanza e l Fascia a portà a ciasa n bon resultat che fas moral perché n domenia 6 de setember i jiarà sul ciamp de ciasa contra la Garibaldina par la pruma partida del campionat de pruma categoria.
Formazion : Colusso Alessandro, Petrone Michele, Gloder Tommaso (dal 15’ st Rasom Pierpaolo), Bernard Matteo ( dal 25’ st Rasom Lorenzo), Deflorian Giovanni, Trottner Luca, Lorenz Matteo( dal 20’ st Barcatta Mirko), Riz Gianni, Rasom Sebastiano, Lorenz Massimo (dal 35’ Deflorian Giacomo), Riz Gabriele (dal 5’ st Rasom Alessandro)
PAGANELLA – FASSA 29 agosto 2020
Seghita l moment positif del Fascia Balon che n sabeda ai 29 de aost a venjù par 4 a 0 contra l Paganella. No à tacà muie ben la endesfida par i fascegn che per i prumes 20 menuc se a fat sotmeter dai trentinoc che però no i e stac bon de jir sora, do che l Fascia a ciapà la mesures e i e stac bogn de imponer l so jech i e stac bogn de jir inant con l capitan Luca Trottner che le stat bon de desfrutèr n gran rebalton te area do na trata dai 20 metres batuda te mez all’area da Sebastiano Rasom. Do l gol, i fascegn a ciapà coraje e se no fosà stat per l’imprecision de i jiadores de mister Chelodi i fosa jir a pausèr sul 2 a 0. Tel secondo temp le stat dut n’autra musega con i fascegn che a seghità desche i a fenì l prum e de fat i e stac bogne de se portar sul 2 a 0 con na gran azion solitaria del classe 2004 Massimo Lorenz. 5 menuc più tart è ruà l 3 a 0 con Massimo Lorenz che a metù te sach l balon do n gran passaje de Matteo Lorenz, autres 5 menuc e l joen fascian cala l tris do che l se n’a emprevenù de na dormida de la defendura aversaria. La partida la seghita zenza autra azion de emportanza e l Fascia a portà a ciasa n bon resultat che fas moral perché n domenia 6 de setember i jiarà sul ciamp de ciasa contra la Garibaldina par la pruma partida del campionat de pruma categoria.


text:
Las VFF manchentan uschia pretaisas en l’autezza da plirs diesch milliuns francs. Gia dapi tschintg onns observa l’interpresa quest trend – che para da cuntinuar.
Da multas fin denunzias
Radund in tschintgavel dals passagiers han emblidà lur abunament. Custs: 5 francs. Ils auters viageschan dal tuttafatg senza u cun nunvalaivels bigliets. En quests cas dat quai directamain ina denunzia.
Er delinquents per disa vegnan denunziads da las Viafiers federalas. L’onn passà eran quai plirs dieschmilli persunas, uschia las VFF.
Soluziun anc betg avant maun
Ina soluziun per il problem pudess eventualmain esser in register naziunal per passagiers senza bigliet. Ma in tal n’è anc betg palpabel. La lescha ch’è entrada en vigur il prim da schaner 2016 surlascha numnadamain a las interpresas dal traffic public la decisiun, schebain ellas vulan manar in tal register. Exact questa decisiun sto prender l’associaziun tetgala dal traffic public.
RR novitads 12:00


text:
Linguas retoromanas
Las linguas retoromanas (en in senn vast; er numnadas ‹rumantsch da las Alps›) furman – tenor tscherts scienziads, dentant insumma betg a moda unanima – ina gruppa da linguas e dialects retoromans che vegnan anc discurrids en las vals da las Alps en Svizra (enconuschent sco rumantsch) ed en l’Italia (ladin, furlan). Ellas èn sa sviluppadas or dal latin vulgar da l’anteriura provinza romana Raetia ed han salvà causa las circumstanzas geograficas ina massa tratgs caracteristics.
Trais gruppas linguisticasEdit
La noziun ‹retorumantsch› deriva da la linguistica dal 19avel tschientaner e descriva tant il rumantsch discurrì en il Grischun, sco er in ensemble da trais linguas pitschnas discurridas en la regiun alpina. La dumonda co ch’igl è da classifitgar questas linguas è enconuschenta dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner sut il num Questione ladina.
Tenor ils scienziads Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907) e Theodor Gartner (1843–1925) vala suandanta classificaziun:
- rumantsch dal Grischun
- ladin
- mareo e badiot
- gherdëina
- fascian
- fodom
- ampezan
- furlan
Svilup istoricEdit
Las linguas retorumantschas èn sa sviluppadas en emprima lingia a basa dal latin vulgar. Quant sperta che la romanisaziun da la populaziun regiunala è succedida suenter l’integraziun en l’Imperi roman n’è betg enconuschent. Las linguas daventan ‹palpablas› a l’entschatta dal temp modern, cura ch’il rumantsch ed il furlan sviluppan ina lingua da scrittira cun ovras per part stampadas e fan uschia part da las radund tschuncanta linguas cun ina sumeglianta profilaziun en l’Europa.[1] La litteratura retorumantscha per propi è naschida a partir dal 19avel tschientaner durant il temp da la romantica e dal naziunalissem.
En il decurs dal 19avel tschientaner han linguas grondas, codadas sin plaun naziunal, cumenzà a stgatschar pli fermamain che avant las linguas minoritaras retorumantschas. Da l’autra vart èn sa furmads en ils trais territoris cuntramoviments regiunals en uniuns linguisticas e culturalas, en il Grischun per exempel la Societad Retorumantscha (1885) e la Lia Rumantscha (1919).
Cun l’internaziunalisaziun e regiunalisaziun dal 20avel tschientaner tardiv ha quest moviment linguistic survegnì ina nova dimensiun. La Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras, approvada dal Cussegl da l’Europa il 1992, sa referescha er al rumantsch, al ladin ed al furlan. Dapi intgin temp vegnan las trais linguas minoritaras retorumantschas mintgatant er numnadas ‹rumantsch da las Alps›. Lur svilup politic e cultural è marcà particularmain dal fatg che la regiun alpina è daventada in lieu da cunfin e spazi simbolic. Perquai han ellas in’impurtanza speziala per l’istorgia da las Alps.[2]
Questione ladinaEdit
La dumonda, schebain ins pudess reunir las gruppas betg colliadas territorialmain sut in num collectiv, vegn discutada a moda cuntraversa dapi il 19avel tschientaner (‹Questione ladina›). Per la classificaziun da las linguas e dals dialects giogan ultra dals fatgs linguistics interns er motivs politics in’impurtanta rolla. Il cumbat per la valur da linguas da differenta grondezza è, surtut en il 20avel tschientaner, stà marcà savens d’arguments istorics. En il cas da las trais gruppas retorumantschas na part’ins linguisticamain betg senz’auter d’in origin communabel.[3]
Problematic ord vista da l’istorgia da la lingua è surtut il referiment ad in substrat retic, il qual n’è betg dà senz’auter per il furlan. Da l’autra vart mussan il rumantsch dal Grischun, il ladin ed il furlan tuttavia intgins tratgs cuminaivels che differenzieschan questas trais linguas dal talian e da ses dialects. Il tratg il pli caracteristic è probabel la palatalisaziun dal sun inizial latin ca-, sco per exempel latin casa > Val Badia ćiasa ([ˈʨaza]), Val Gherdeïna cësa ([ˈʧəza]). Da menziunar è en quest connex er la realisaziun fonetica [ʨ] che cumpara sper singuls dialects ladins er en diversas varietads dal rumantsch (p.ex. chasa) ed en il furlan (cjase).
Il 1998 èn vegnids publitgads ils resultats d’ina classificaziun filogenetica provisorica che sa basa sin in’analisa dal stgazi da pleds fundamental.[4] Quest studi ha identifitgà ina spartiziun primara tranter il rumantsch dal Grischun en Svizra ed il ladin en l’Italia. En pli mussa l’analisa ina spartiziun secundara entaifer la Svizra tranter il ladin da l’Engiadina e las ulteriuras varietads dal rumantsch dal Grischun. En l’Italia sa manifestescha medemamain ina spartiziun secundara – colliada evidentamain cun la chadaina da muntognas da las Dolomitas – che sparta il ladin da l’Italia en in rom settentriunal ed en in meridiunal; il furlan vegn attribuì al rom meridiunal.
En quest studi munta la divergenza da las linguas retoromanas da lur perdavant lexical reconstruì en media ca. 7 %. Quai correspundess ad in spazi da temp da radund 500 onns, sch’ins applitgescha la rata da decumposiziun glottocronologica da 14 % per millenni (la quala è però contestada). Ils pli vegls texts en las linguas retoromanas èn però in pau pli vegls e vegnan datads sin ca. 1200.[5]
Situaziun actualaEdit
La situaziun actuala da las trais linguas retorumantschas è la suandanta:
- Il rumantsch vegn discurrì enturn l’onn 2000 da var 60 000 persunas; dapi il 1982 exista er la lingua unifitgada rumantsch grischun.
- Il ladin vegn discurrì enturn l’onn 2000 da var 30 000 persunas; dapi il 1998 datti er la lingua unifitgada ladin dolomitan.
- Il furlan vegn discurrì enturn l’onn 2000 da var 600 000 persunas; tranter ils quatter dialects ademplescha il furlan central tschertas funcziuns d’ina lingua da standard.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Peter Burke: Languages and Communities in Early Modern Europe. Cambridge 2004, p. XI, 8.
- ↑ Iwar Werlen (ed.): Mehrsprachigkeit im Alpenraum. Aarau 1998.
- ↑ Thomas Krefeld: Geschichte der Reflexion über die romanischen Sprachen: Friaulisch, Ladinisch, Bündnerromanisch, en: Romanische Sprachgeschichte, ed. da Gerhard Ernst e.a., tom 1, Berlin 2003, p. 197–208.
- ↑ Peter Forster, Alfred Toth, Hans-Jurgen Bandelt: Evolutionary Network Analysis of Word Lists: Visualising the Relationships between Alpine Romance Languages. En: Journal of Quantitative Linguistics, 5: (1998), p. 174–187.
- ↑ Theodor Gartner: Handbuch der rätoromanischen Sprache und Literatur. Niemeyer, Halle 1910.
LitteraturaEdit
- Georg Bossong: Die romanischen Sprachen. Eine vergleichende Einführung. Buske, Hamburg 2008, ISBN 978-3-87548-518-9 (+ 1 CD-ROM).
- Martin Harris, Nigel Vincent (ed.): The Romance Languages. Routledge, Londra 2000, ISBN 0-415-16417-6 (restampa da l’ediziun Londra 1988).
- Ricarda Liver: Rätoromanisch. Eine Einführung in das Bündnerromanische. 2. ed. Narr, Tübingen 2010, ISBN 978-3-8233-6556-3.
- Lorenzo Renzi: Einführung in die romanische Sprachwissenschaft (‹Introduzione alla filologia romanza›, 1978). Narr, Tübingen 1981, ISBN 3-484-50139-1.
- Carlo Tagliavini: Einführung in die romanische Philologie (‹Le origini delle lingue neolatine›, 1972). Francke Berna 1998 (emprim’ediziun 1973).
ColliaziunsEdit
- Dossier Contacts interladins sin chattà.ch


text:
Cun il velo da cursa va Matteo Badilatti pir dapi intgins onns. Durant ses studi d’economia ha el en sasez cumenzà cun quest sport. L’emprim mo per avair anc insatge sper il studi. E dapi in per onns sco profi da ciclissem. Sia premiera tar ina «gronda» cursa ha il Grischun gì avant dus onns tar il Tour de Suisse. Lura anc sco part d'ina equipa svizra, quasi ina equipa naziunala. La stagiun passada ha el alura pudì partir a la Vuelta d’España propi cun sia equipa. Quest onn spetga il Giro d’Italia.
Cumenzament difficil dentant cun il leader en il team
L’aura durant l’emprima emna dal Giro d’Italia ha fatg fadia a Matteo Badilatti. Tuttina ha sia equipa Groupama-FDJ pudì gidar ad Attila Valter dad avanzar fin a la testa dal classament general – e quel ha purtà in pèr dis il tricot dal meglier, la Maglia Rosa. Quai dà sa chapescha fiduzia en sai. E cun questa fiduzia cuntinuescha la cursa durant las proximas duas emnas. Valter n'è betg pli a la testa da la cursa, tuttina emprovan sia equipa ed era Matteo Badilatti da sustegnair vinavant el, che para dad avair durant quest Giro las meglras chommas.
Suenter ils emprims dis spetgan uss las muntognas
Durant l’emprima part dal Giro d’Italia han ils profis gia stuì superar in pèr muntognas. La part greva spetga dentant anc sin ils ciclists. Perquai èsi uss impurtant da parter en bain las forzas, da sa recrear uschè bain sco pussaivel e da betg vegnir involvà en crudadas. Quai è il mender tar ina cursa che dura trais emnas e che va sur ventgin etappas. La finamira principala per tuts èsi, dad arrivar ils 30 da matg saun en l’arrivada a Milaun.


text:
En mintga sessiun han las deputadas ed ils deputads la pussaivladad da tschentar dumondas actualas. A Mario Salis da la PPS fa quai quitads, che ils pestgaders dal'Engiadin'Ota peglian adina damain pèschs. Pertutgads èn ils pestgaders cun bartga - la preda che manca ad els è il salmelin da lag. Mario Cavigelli ha lura dà resposta: Ina retschertga en differents lags en Svizra - tranter auter er en il lag da Segl ed en il lago di Poschiavo - haja mussà, ch'il dumber da pèschs a Poschiavo e quasi il medem sco en il lag da Segl. Dentant las cifras da preda creschan a Poschiavo. Ils experts supponian, che quai saja pli grev da pigliar ils pèschs a Segl perquai che quels hajan midà lur nutriment. Els maglian dapli plancton e betg pli tants insects. Uscha na tira la estga dals pestgaders betg pli tant.
RR Actualitad 12:00


text:
Engiadina - Institut Otalpin Ftan tschertga nov CEO
Sco quai che la commembra dal cussegl administrativ Beatrice Tschanz ha ditg sin dumonda da RTR na vegnia quest pass dentant betg nunspetgà. Stefan Prebil il CEO actual da l'Institut Otalpin Ftan era numnadamain vegnì elegì mo ad interim per quest post il settember da l’onn passà.
La scola tschertga ussa ina soluziun a lunga vista che duai danovamain purtar stabilitad suenter ils mais turbulents. Quai è era il motiv ch’ins ha plazzà in'annunzia en la gasetta.
Tenor Tschanz han ins gia intgins candidats empermettents. Ina decisiun vegnia a dar en il decurs dals proxims mais.
Anc avant betg uschè ditg …
Ils 3 da november 2014 ha RTR infurmà ch'il CEO da l'Institut Otalpin a Ftan, Bruno Büchi, ha demissiunà durant il temp d'emprova.
03:25
video
CEO Bruno Büchi ha demissiunà
Or da RTR dals 07.03.2016.
laschar ir
Büchi saja dentant pront d'ademplir sias funcziuns fin la fin 2014 e tut tenor situaziun stettia el er a disposiziun pli ditg al cussegl d'administraziun. Uschia hajan ins temp avunda per chattar ina soluziun definitiva per l'onn da scola 2015/16 ed ina soluziun interimistica per l'onn da scola current.
Las fluctuaziuns da directurs ils davos 45 onns a l'Institut


text:
I regia ina disfidanza tranter la suprastanza ed ils purtaders da la societad - ils clubs da skis. Da sa retrair saja la consequenza, ha ditg il presient da la suprastanza Ivo Damaso. Avant questa decisiun aveva quai dà diversas discussiuns.
Cumenzà cun il fatg ch'ils clubs da skis levan reveder ils statuts. Davart la realisaziun n'è la suprastanza però betg vegnida perina. Sinaquai ha la suprastanza decis da sa retrair e da surdar l'oganisaziun dal maraton a quels che vulan ils midaments, als purtaders da la societad - ils clubs da skis.
RR novitads 06:00


text:
La regenza grischuna ha avert la consultaziun tar ina revisiun parziala da la lescha davart l'assicuranza da malsauns e la reducziun da las premias. Tras questa revisiun parziala duain vegnir adattadas las premissas per il dretg da survegnir ina reducziun da las premias. Deducziuns fiscalas che n'han betg motivs socials u famigliars na duain avair nagins effects sin il dretg da survegnir ina reducziun.
Tenor la lescha vertenta davart l'assicuranza da malsauns e la reducziun da las premias (LARP) vegnan reducidas las premias da las cassas da malsauns, sch'ellas surpassan ina resalva persunala graduada tenor categorias d'entrada. L'entrada imputabla correspunda a l'entrada imponibla ch'è decisiva per fixar la tariffa plus 20 pertschient da la facultad imponibla ch'è decisiva per fixar la tariffa. Tras questa concepziun da la reducziun individuala da las premias n'han las deducziuns fiscalas betg mo consequenzas per las taglias. Perquai che las deducziuns fiscalas chaschunan in'entrada imputabla pli pitschna, han ellas er ina influenza directa sin il dretg da survegnir ina reducziun da las premias.
Questa problematica duai vegnir schliada tras ina revisiun parziala da la lescha. Deducziuns fiscalas che n'han betg motivs socials u famigliars na duain betg vegnir resguardadas per eruir l'entrada ch'è decisiva per fixar il dretg da survegnir ina reducziun da las premias. Concretamain pertutga quai ils pajaments voluntars ad instituziuns da la prevenziun professiunala, las contribuziuns a la prevenziun liada, ils custs per l'administraziun da la facultad tras terzas persunas, las prestaziuns voluntaras ad organisaziuns d'utilitad publica ed ils custs da reparatura d'immobiglias.
Effect nunintenziunà da l'augment dals imports da facultad libers da taglia sin il dretg da reducziun
Tras la revisiun parziala da la lescha da taglia per il chantun Grischun – ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2010 e ch'è s'effectuada a partir da l'onn 2011 – èn ils imports libers da taglia vegnids augmentads tar la taglia sin la facultad. Quest augment è vegnì fatg oravant tut cun l'intent da render il Grischun pli attractiv sco lieu da domicil per pajataglias bainstants. Cunquai che l'entrada ch'è decisiva per fixar il dretg da survegnir ina reducziun da las premias na vegn betg mo calculada sin basa da l'entrada suttamessa a la taglia, mabain er sin basa da la facultad suttamessa a la taglia, sa reducescha la facultad suttamessa a la taglia, perquai ch'ils imports da facultad libers da taglia èn vegnids auzads, ed uschia sa sminuescha er l'entrada ch'è decisiva per fixar il dretg da survegnir ina reducziun da las premias.
Quest effect nunintenziunà sin il dretg da survegnir ina reducziun da las premias duai medemamain vegnir eliminà. La reducziun da las premias na duai betg pli vegnir calculada sin basa dals novs imports da facultad libers da taglia pli auts, mabain puspè sin basa dals imports da facultad libers da taglia che pudevan vegnir deducids avant la revisiun parziala da la lescha da taglia.
Remartga:
La consultaziun dura fin ils 31 da schaner 2013
. Ils documents da consultaziun stattan a disposiziun sin www.gr.ch
(publicaziuns / consultaziuns).
Infurmaziuns:
- cusseglier guvernativ dr. Christian Rathgeb, schef dal departament da giustia, segirezza e sanadad, tel. 081 257 25 01
- dr. Rudolf Leuthold, manader da l'uffizi da sanadad, tel. 081 257 26 41
Gremi: regenza
Funtauna: rg chanzlia chantunala dal Grischun


text:
Resultats da las votaziuns 2021
Dumengia, 7 da mars 2021
Projects federals
- Iniziativa dal pievel «Gea al scumond da cuvrir la fatscha»
- Lescha federala davart ils servetschs d’identificaziun electronica (Lescha e-ID)
- Cunvegna davart il partenadi economic cun l’Indonesia
Projects chantunals
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, 13 da zercladur 2021
Projects federals
- Iniziativa dal pievel per aua da baiver netta e vivonda sauna
- Iniziativa dal pievel «Per ina Svizra senza pesticids sintetics»
- Lescha COVID-19
- Lescha davart il CO2
- Lescha federala davart las mesiras polizialas per cumbatter cunter il terrorissem (MPT)
Projects chantunals
- Revisiun parziala da la Constituziun chantunala (art. 27 al. 2 CC; nov sistem electoral per il Cussegl grond)
- Iniziativa chantunala dal pievel «Per ina chatscha etica che sa cumporta cun la natira»
- Rinforz da la tgira d'uffants cumplementara a la famiglia – aboliziun da la Lescha davart contribuziuns da maternitad
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, 26 da settember 2021
Projects federals
- Iniziativa dal pievel «Distgargiar ils salaris, imponer taglias gistas sin il chapital»
- Lètg per tuts
Projects chantunals
Resultats GR
Resultats CH


text:
La regenza ha la finala gudogna las votaziuns en il parlament suenter lungas debattas cun 369 cunter 193 vuschs. Il sboz da lescha è in cumpromiss tranter la partida democrata da Renzi e la partida da colliaziun conservativa.
Da discutar ha dà surtut il dretg d’adopziun ch’è alura vegnir stritgà, ma be dal tut en singuls cas po la giustia decider en favur dal uffant, scrivan las agenturas da novitads.
L’Italia era fin qua in dals ultims pajais en l’UE nua ch’in partenadi omosexual n’era betg renoconuschì giuridicamain.
RR novitads 17:00


text:
Cumbain che l'augment da la populaziun grischuna, inizià il 1950, è s'approximà plaun a plaun a la media svizra, han pers ils territoris periferics per part massivamain populaziun. Tranter il 1941 ed il 2000 è sa reducida la part da las persunas activas en l'agricultura da 38,4% a 5,7%. Las regiuns autsituadas han cumenzà a sa depopular e bleras culegnas da muntogna èn vegnidas bandunadas. Quest process da «desertificaziun» e la concentraziun dals abitadis en ils funs da las vals furman dapi il temp modern tempriv constantas en l'istorgia da la populaziun dal Grischun. [Tenor e-lir].
(Foto: berggeist007 / pixelio)


text:
Duvin - Pitasch
liug da scola
La casa da scola da Duvin ei la pli pintga unitad da scola dalla scola Ilanz/Glion. La singularitad da quest pign menaschi da scola posseda in charm unic. El vargau han diversas emissiuns dalla televisiun Svizzera rapportau dalla pintga scola da Duvin. In motiv per quei grond interess ei segir e franc igl architect renomau Gion A. Caminada che ha planisau la casa da scola da Duvin.
La scola da Duvin vegn menada sco scola cumplessiva (1.- 6. classa) dallas qualas ei dat mo pli paucas el cantun Grischun.
historia
Enzatgei ord la historia
La historia dils dus loghens da scola da Duvin e Pitasch ei ualti speciala. Tut tenor il diember da scolaras e scolars dallas duas vischnauncas da Duvin e Pitasch ha il liug da scola adina puspei midau d'in vitg a l'auter. Naven dil 1975 entochen il 1987 ein ils affons da Duvin i a scola a Pitasch, cunquei ch'ei deva da quei temps memia paucs affons a Duvin per saver menar in'atgna scola. Naven dil 1987 entochen il 2003 han omisduas vischnauncas saviu tarmetter lur affons a scola egl agen vitg. Dapi igl onn 2003 han las duas scolas cumplessivas da Pitasch e Duvin sco era lur persunas d'instrucziun Monica Calonder e Curdin Christoffel collaborau stretgamein. Dapi igl onn 2012 ei Curdin Christoffel il sulet scolast dalla scola cumplessiva che dumbra il mument 8 scolars (7 affons da Duvin, 1 affon da Pitasch).
Entochen igl onn 1996 ein ils affons vegni instrui en la casa da scola veglia da Duvin.
A Duvin han denter auter dau scola: Christian Capeder (duront 48 onns!), Barbara Candinas, Gion Battesta Spescha, Alice Caduff, Andrea Veraguth e naven dil 1998 entochen il 2012 Monica Calonder.
La nova casa da scola
Il 1996 ha Duvin survegniu ina nova casa da scola ch'ei vegnida concepida dil renomau architect da Vrin Gion Antoni Caminada. Quella nova casa da scola ei enconuschenta lunsch entuorn e carmala adina puspei persunas ed instituziuns interessadas ella regiun. Era students d'architectura dalla Svizra e digl entir mund visetan savens Duvin per contemplar la casa da scola e studegiar sia architectura.
Las classas
Quei che pertucca il diember da classas e da scolars ei la scola da Duvin in cass pli u meins unic el cantun Grischun.
Il diember da scolars vegn a semuentar ils proxims 8-9 onns denter 8 e 13 affons. Tenor lescha da scola e contract da fusiun sa la scola pia vegnir mantenida vinavon. Per Duvin ei l'atgna scola ina dallas davosas petgas dil vitg, per la quala ei vala la peina da cumbatter.
scoletta
Dapi igl onn da scola 2014/15 vegnan ils affons da scoletta instrui ella scoletta a Glion.
classas
A Duvin vegn menau ina scola cumplessiva dall'emprema entochen la sisavla classa per ils affons da Pitasch e Duvin.
Scolaras e scolars dalla siatavla tochen novavla classa vegnan instrui a Glion.
Ord motivs dalla protecziun da datas desistin nus da publicar las fotografias da classa.
team
Qualitad da scola
Valetaziun e promoziun 2015 - 2019 (inspectorat da scola)
Clima/cultura da scola
Alla scola da Duvin regia in bien clima da scola. Ils cumpigliai sesentan bein ed ein cuntents cun la scola.
Las scolaras ed ils scolars van bugen a scola. Las persunas d'instrucziun tractan els/ellas a moda curteseivla e gesta. Quellas indicaziuns vegnan sutlingiadas entras las datas ella retscherca tier ils geniturs. Fetg positiva ei l’indicaziun dils geniturs pertuccont la cuntentientscha generala cun la scola.
Nus constatein che las persunas d’instrucziun instrueschan bugen alla scola da Duvin. Ellas sesentan bein ed ein cuntentas cun las cundiziuns da luvrar. Quella cuntentientscha seresulta era entras in bien sustegn davart dil cussegl da scola e dil meinascola. La communicaziun ei signada dad aviartadad e stema sin tut ils livels. Las localitads da scola ed il plaz da scola satisfan als basegns dall’instrucziun.
Instruir/Emprender: Direcziun dalla classa
Nus giudichein la direcziun dalla classa allas scolas da Duvin e Ruschein sco buna.
Las persunas d’instrucziun possedan per fetg gronda part ina autoritad naturala ed ina aulta cumpetenza da menar las classas. Quei semuossa en ina instrucziun senza disturbis ed en reglas claras che vegnan acceptadas e risguardadas per gronda part bein dallas scolaras e dils scolars.
Ils geniturs sco era las scolaras ed ils scolars sutlingeschan quei giudicament entras lur opiniun pertuccont il mintgadi en l'instrucziun.
Ellas lecziuns visitadas ei il temps d’instrucziun vegnius nezegiaus bein per emprender e promover las scolaras ed ils scolars. Las lecziuns entscheivan per part cun retard, perquei che il scalin coincidescha cun l'entschatta dalla lecziun (Ruschein) ni perquei ch'ei dat buc in scalin (Duvin).
Instruir/Emprender: Clima d'instrucziun
Il clima ell’instrucziun dallas scolas da Duvin e Ruschein ei signaus da stema e respect. Ei regia ina buna atmosfera d’emprender.
Denter las persunas d’instrucziun e las scolaras ed ils scolars regia ina buna relaziun vicendeivla che lubescha d’emprender e luvrar concentradamein e senza tema. Ils resultats dalla retscherca tier las scolaras ed ils scolars sco era tier ils geniturs cumprovan quella constataziun.
Nossas observaziuns muossan ch’ei vegn nezegiau sbagls a moda constructiva en la pli gronda part dallas lecziuns. Negin vegn blamaus ell’instrucziun, sch’el ni ella fa enzatgei falliu.
Las reglas vegnan tenor indicaziun dils geniturs risguardadas meglier en l'instrucziun che ordeifer la stanza da scola (Ruschein).
Instruir/Emprender: Structuras/Evidenza
L’instrucziun ei structurada bein ellas scolas da Duvin e Ruschein. Las incaricas ein claras e capeivlas. L’orientaziun allas finamiras e l’examinaziun da talas suenter il process ein sviluppadas pli pauc e dependentas dallas singulas persunas d'instrucziun.
Las lecziuns visitadas ein stadas ritmisadas e structuradas bein. Il fil tgietschen ei staus vesibels e las activitads, ils cuntegns e las fuormas socialas ein s'accordadas bein. Ils resuns da scolaras e scolars sco era dils geniturs cumprovan quei giudicament.
Las persunas d’instrucziun persequiteschan per gronda part claras finamiras ell’instrucziun. Quellas vegnan denton fatgas transparentas allas scolaras ed als scolars e controlladas mo da duas tiarzas dallas persunas d'instrucziun. La retrospectiva sin las finamiras tschentadas e la controlla da haver contonschiu quellas han en consequenza muncau per part.
Instruir/Emprender: Activaziun cognitiva
La pratica dall’activaziun cognitiva allas scolas da Duvin e Ruschein valetein nus suandontamein: Las scolaras ed ils scolars separticipeschan bein all’instrucziun. Las incaricas e las fasas per exercitar e consolidar la materia ell’instrucziun ein da buna qualitad. Tier il feedback arisguard il process d'emprender e la reflexiun d’emprender dat ei in pulit potenzial per far in svilup.
Las scolaras ed ils scolars separticipeschan bein e lavuran a moda concentrada ell’instrucziun. Las incumbensas e materialias d'emprender aviartas e pretensiusas promovan igl emprender en atgna responsabladad. Las scolaras ed ils scolars san suandar ils agens fastitgs d’emprender en lur agen tempo. L’organisaziun dallas activitads garantescha avunda temps per exercitar e consolidar la materia.
Il feedback dallas persunas d’instrucziun sedrezza savens alla realisaziun dil pensum e dat allas scolaras ed als scolars clars avis correctivs. Feedback arisguard il process d’emprender e feedback dils scolars e dallas scolaras drizzaus alla persuna d’instrucziun vegnan praticai en general pli pauc ella scola e la pratica divergescha d’ina persuna d’instrucziun a l’autra.
Praticamein tut ils geniturs attestan allas scolas da Duvin e Ruschein che lur affon empren bia ell’instrucziun e che la scola tracta tematicas interessantas.
Instruir/Emprender: Pratica cun heterogenitad
La promoziun speciala dallas scolaras e dils scolars cun basegns specials e la collaboraziun denter las persunas d’instrucziun da classa e la pedagoga curativa resp. il pedagog curativ ein aunc buca sesviluppadas avunda en las scolas da Duvin e Ruschein.
En las lecziuns visitadas han las persunas d'instrucziun surtut differenziau enten dar dapli temps allas scolaras ed als scolars ni cun variar la quantitad dils pensums. Memia pauc havein nus entupau pensums ed incaricas cun different grad da difficultad.
L'instrucziun ha surtut giu liug el plenum ni en lavur singula, aschia ch'igl emprender in da l'auter ed in cun l'auter ha giu pauc plaz en las lecziuns.
Nus constatein che la pedagoga curativa resp. il pedagog curativ ein fetg engaschai.Lur instrucziun ha denton per gronda part giu liug cun ina classa en in'autra stanza da scola, quei ch'ils discuors davart l'instrucziun han era confirmau. Quella fuorma tegn mo per part quen alla promoziun da scolars cun basegns specials sco ella ei stipulada ella nova lescha da scola.
contact
Scola Ilanz/Glion
Scola primara Duvin
Buortga 55
7112 Duvin
telefon 075 434 83 33
coordinatura locala Duvin: Beatrice Wenzin
mail coordinatura locala: beatrice.wenzinscola-ilanzch


text:
La radunanza communala giavischa che la suprastanza surlavuria il reglament davart cumpensaziun da la plivalur ed il fond da gulivaziun communal. Quai reglement procura ch'in avantatg ni in disavantatg tras ina midada da zonas dal terren, vegnia gulivà. Cun la nova lescha davart la planisaziun dals 01.05.2014 aveva la suprastanza survegnì il pensum d'elavurar in reglament.
Approvà ha il suveran da Andeer ina midada da la constituziun communala. Da nov vala in temp d'uffizi da trais onns enstagl da dus. Per suprastants per la cumissiun da gestiun e per delegads. Il temp d'uffizi maximal cuzza da nov 12 onns.
RR novitads 06:00


text:
La fin dals onns 50 ha cumenzà a crescher la concentraziun da CO2 en l'atmosfera. La raschun: In'unda d'ieli fitg bunmartgà è sa derasada sin l'entir mund ed i vegniva sfarlattà energia, sa regorda il perscrutader Christian Pfister ch'era da lezzas uras in giuven da 15 onns: «Da lezzas uras na era nagin conscient da las consequenzas». Pir ils onns 1988/89 vegn remartgà che las temperaturas sin il mund creschan svelt e l'onn 2001 è vegnì cumprovà ch'il midament rasant dal clima è fatg dad umans.
Igl è minimalisà il problem sch'ins discurra d'in midament dal clima. Per il mument èsi ina acceleraziun dal clima.
Sche l'energia avess gì in pretsch adequat na vegniss ella betg sfarlattada e lura avess il mund gì dapli temp da chattar soluziuns per il problem. Ils problems che sajan sa furmads cun las emissiuns dals ultims 60 onns hajan in'influenza sur bler daplirs onns – era sch'ins prendess ussa mesiras radicalas.
Sch'ins po emprender insatge ord l'istorgia en general, lura ch'i dat en la politica be midaments fundamentals, sch'i dat catastrofas, di Pfister. E pir lura saja la politica pronta d'agir.
Christian Pfister
Il perscrutader vala sco pionier da l'istorgia dal clima. El na vegn dentant betg gugent reducì sin la descripziun «istoricher dal clima»: El saja era s'approfundà en la perscrutaziun da l'istorgia da la populaziun, l'istorgia agrara, l'istorgia dal nutriment, da guaud e da l'economia- tut tematicas per pudair reconstruir la situaziun dal clima.
Christian Pfister (1944) è professer emerità da l'universitad da Berna. El lavura dentant anc adina sco perscrutader liber en il Center per la perscrutaziun dal clima da l'universitad (Oeschger-Zentrum für Klimaforschung (OCCR)).
Generaziun Greta
Dapi mais va la giuventetgna sin via per protestar cunter ina societad che buffa massas da CO2 en l'atmosfera. In moviment ch'ha cumenzà en Svezia cun la giuvna activista Greta Thunberg.
Il moviment è uschè dad aut ch'era la politica na po betg ignorar u sutvalitar el. Era las elecziuns naziunalas dals 20 d'october vegnan probabel influenzadas dad in'unda verda – quai mussan almain pliras retschertgas. Quant persistenta che l'unda verda è, sa mussa suenter las elecziuns cura che la lescha da CO2 vegn debattada a fin en il parlament.
Dapli da l'istorgia dal clima
RR actualitad 12.00


text:
Canton Berna
El Canton Berna l'è 'l segónt piö grant dei vintisés cantù de la Svizzera, l'è sitüàt endèla part centràl-ocidentàla del paés. El cunfìna a nòrt coi cantù Giüra e Soleta, ucidènt coi cantù de Neuchâtel, Vaud e Friburgo, a sud el cunfìna col Canton Vales e a èst el cunfìna coi cantù de Uri, Nidwalden, Obwalden, Lucerna e Argovia.
El Canton Berna l'è bilìngue (todèsch 84% de la popolasiù e fransés 7,6%)
La popolasiù del cantù l'è 'n magiurànsa de religiù cristiàna protestànta (73%), ma gh'è apò 'na minurànsa consistènte de cristià catòlich (16%).
Südiviziù aministratìvaModifega
Del prim de zenér, i vintisés distrècc (Amtsbezirke) i è stacc reorganizàcc en 10 distrècc nöf (Verwaltungskreise) elencàcc endèla tabèla ché sóta:
Colegamèncc estèrniModifega
- Content in English and other languages - Canton of Bern
- Canton of Bern (Todesch) (Franzés)
- Official statistics
- Bernr Oberland Tourism
- Biel/Bienne and Seeland Tourism
- Bernse Jura Tourism
-
- Media relaa a Canton Berna su Wikimedia Commons


text:
En vista ad in’acziun da protest annunziada avevan ils responsabels dentant spustà quest termin per in di. Sco quai ch'il responsabel dal departament, Tom Leibundgut, aveva ditg ad RTR, n'hajan els betg vulì ir sin confruntaziun. La finala èn lura stadas 2 fin 3 persunas en il lieu per discutar cun Leibundgut.
16 plantas èn davent
Il mardi èsi lura tuttina stà uschè lunsch, il tagl da las totalmain 16 plantas è succedì sco planisà. Per quest intent è ina part da la via da la staziun stada serrada per tut il traffic ed era per ils peduns.
«gronda bahautscha,...»
Cura ch'igl era vegnì enconuschent che la citad veglia smerscher las plantas en la via da la staziun, avevi dà blers resuns en brevs da lecturs en las gasettas. Era Tom Leibundgut ha ditg, ch'el haja survegnì ina pluna e-mails. El haja respundì a tuts e declerà ils motivs per smerscher las plantas.


text:
Ultra da quai pretenda l'iniziativa ch’il gudogn vegn reinvestì entaifer la firma sezza e na sbucca betg en la chascha dal stadi per subvenziunar auters secturs da l'administraziun. E la terza pretaisa da l'iniziativa è ch’ils schefs e las scheffas da gestiuns liadas al stadi na duain betg pli pudair gudagnar dapli ch’in commember dal Cussegl federal.
Anna Serarda Campell ed Adrian Camartin ha ramassà ils arguments ils pli chapitals per e cunter l'iniziativa, davart la quala nus decidain ils 5 da zercladur 2016 a l'urna.
RR actualitad 17:00


text:
Il center da commando da la guardia costala haja coordinà 40 acziuns da salvament ed uschia purschì agid a millis umans en tschertga da segirezza davant la Libia. Quai saja in dals auts dumbers da salvads durant in sulet di.
Tenor il tweet èn bastiments da la guardia costala sco er da la marina taliana stads en acziun. Er la missiun da marina da l’UE «Sophia» en cumbat cunter cuntrabandists, l’agentura per la protecziun dals cunfins da l’UE Frontex ed organisaziuns umanitaras han gidà da salvar ils fugitivs.
Ils ultims quatter dis sajan vegnids salvads circa 10’000 umans tranter la costa da la Libia e l’Italia. Pervi da l’aura da stad vegnan actualmain dapli persunas da l’Africa vers l’Europa sur la Mar Mediterrana.
RR novitads 06:00


text:
Quests dis sa mesiran radund 150 parasguladers da differents pajais a Mustér – la gronda part dad els vegn da pajais europeics. Mustér vala sco hotspot da quest sport en l’aria. Però sch’i n’è gist ina cuppa mundiala, lura n’è l’interess per quest sport betg pli uschè grond a Mustér.
La scola manca
Ils onns 1990 valeva Mustér anc sco «il Mecca» per ils parasguladers. Il club indigen ils Surselva Flaigers dumbravan lura enturn 90 commembers, oz èn quai mo pli var 40.
In motiv per quest svilup saja, che la scola da parasgular n’existia betg pli a Mustér. Uschia ston ils giuvens che vulan emprender da sgular ir ordaifer a far la scolaziun. Quai è natiralmain collià cun custs supplementars.


text:
Gujana Francesa
La Gujana Francesa (dumà Guyane in frances) la fa part del America del Süd e a l'è una Regiun d'Ultramar e, a l'istess temp, un Dipartiment d'Ultramar de la Francia.
La cunfina cunt el Suriname e'l Brasil. L'Ucean Atlantich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Cajena.
La gh'ha una süperfiss de 86.504 km² e una pupulaziun de quas 190.000 abitant.
A Kourou a gh'è del 1964, el Centre Spatial Guyanais (Center Spazial de la Gujana).
L'Agenzia Spaziala Eurupea (ESA) la fà partì i sò mìssil Ariane a Kourou.


text:
di: Mediolanum
La mia vita l’è mai stada on gran che de soddisfazion:
son nassuu in ona contrada in mèzz al ruff, la spuzza
e i barbon.
Seri piccol gh’avevi cinch ann
quand scappavi in strada a giugà
el mè règn eren camp pien de palta
e in sul Dòmm la Madònna a guardà.
La mia scòla l’è stada la strada
i mè banch hinn staa i marciapee,
i mè compagn eren quèi de la mala
e i bidèi tucc i ghisa e i pollee…
Guarda giò, guarda giò Madonnina del Dòmm de Milan
tì te see la mia mama fin da quand mì gh’avevi cinch ann
e dimm tì se l’è giusta andà dent in galera a vint ann
mì adèss piangi, son pentii
che destin l’è staa el mè inscì infamm:
vuttom tì, vuttom tì Madonnina del Dòmm de Milan.
Ma dimm on poo indoe te seret, sù dai: parla,
parla che sèmm domà mì e tì
dimm perchè t’hee me minga fermaa
quand mì ona sera hoo sortii de robà.
Te podevet fermà quèsta man
finchè temp anmò ghe n’era
quèsta man che l’è sporca de sangh
de che l’òmm che hoo mazzaa come on can.
Mì t’el giuri l’è staa ona disgrazzia
l’è staa on attim e l’è borlaa giò
se hoo sbagliaa l’è giust che mì paghi,
ma tì, mamma, adèss lassom nò.
Guarda giò, guarda giò Madonnina del Dòmm de Milan
tì te see la mia mama fin da quand mì gh’avevi cinch ann
e dimm tì se l’è giusta andà dent in galera a vint ann
mì adèss piangi, son pentii
che destin l’è staa el mè inscì infamm:
vuttom tì, vuttom tì Madonnina del Dòmm de Milan,
vuttom tì, vuttom tì mama d’òra del Dòmm de Milan.


text:
Monica Lewinsky
La Monica Lewinsky (San Francisco, 23 'd lùj 1973) l'è na psicòloga americàna e cgnusùda masimamèint p'r avér avû soquànt escanbi 'd sês orêl col presidèint americàn Bill Clinton in dal mèinter ch'la fèva la stagìsta dàint'r in dla Cà biànca a partìr da 'l 1995.
Chersùda in na famìia cun di bési e tolta la làvrea a Portland in dal 1995, la Lewinsky la gniva tolta subìt a servìsi ala Cà Biànca mo a s è pò savû ind un secònd mumèint che lē la catèva anc la manéra ed fèr soquànt èter servìsi specêl a 'l Presidèint Clinton.
A nn'era minga facil nè taśér-el e gnanc sputanèr incòsa, mo la só cgnusìnta Linda Tripp la cata la manéra 'd tōr sù 'l cunfidèinsi dla Lewinsky e purtèr-i a 'l giùdes dal procês ch'a s tgniva a 'l Presidèint Clinton per dal molèsti sesuêl ala Paula Jones in dal tèimp che 'l Presidèint al governèva ind 'l Arkansas. Che caśèin! Al Presidèint al giva ch'a nn'era vera gnint, mo es'r-egh scapèda la buśìa mèinter che invéci lò 'l era sòta giuramèint, 'l al porta infìn a 'l procedùri 'd impeachment, che però i n'van minga a sègn perchè pò lò a 'l gh'iva dala só pèrt la magiorànsa di vōt.
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Monica Lewinsky
Colegamèint estèren
- (EN) La Lewinsky in sìm'a 'l IMDb.


text:
Il president da la PCD, Gerhard Pfister, vul repeter la votaziun davart l'iniziativa cunter la discriminaziun da pèrs maridads – dentant be, sche quella vegnia anc ina giada discutada en il parlament. Quai ha Pfister ditg en la «Samstagsrundschau» da radio SRF.
Ina votaziun directa suenter ch'il Tribunal federal ha declerà la votaziun sco nunvalaivla, fiss per Pfister in problem. Il parlament stoppia avair las cifras correctas e guardar, sch’el vegnia ad in’autra recumandaziun.
L'emna passada aveva il Tribunal federal annullà la votaziun federala davart l’iniziativa ch’era stada avant 3 onns. Quai perquai ch’il carnet da votar cuntegneva cifras betg correctas davart ils pèrs maridads pertutgads.
RR novitads 15:00


text:
Preschent a Rona è stà sper 9'000 visitaders er in’equipa mobila da la duana: Sco quai che Martin Tschirren, il pledader dal corp da guardias da cunfin regiun trais ha ditg, haja dà pliras controllas sin l’areal da la festa da Goa a Rona. Ins haja controllà ils vendiders dals stans da l’exteriur per guardar sch’els han pajà la taglia per la Svizra, ed i haja era dà controllas da lavur nunlubida. Plinavant hajan ins fatg controllas, sche generaturs da forza electrica vegnan betg duvrads cun ieli da stgaudar ch’è pli bunmartgà che diesel. Tar tut ils cas numnads hajan ins constatà intgins fallaments, ha ditg Martin Tschirren. Differentas persunas sajan vegnidas denunziadas.
Bilantscha mediocra dals organisaturs
Ils organisaturs dal festival «Summer Nevers Ends» fan ina bilantscha mediocra. Bain saja l’atmosfera sin l’areal da festa stada fitg buna, ma il dumber da 10’000 visitaders n'haja ins betg cuntanschì. Circa 9’000 visitaders sajan stads presents. Sco quai che Corinne Rageth, la presidenta da l’uniun Klangwerk ch’organisescha il festival ha ditg, na saja il mument betg anc cler, sch’i dettia en dus onns il 10avel festival da Goa a Rona: «L’emprim pajain nus tut ils quints, e guardain sch’igl èn anc avant maun daners». Ins s’accorschia bain la concurrenza dals divers festivals da Goa, pir avant in’emna saja ì a fin il festival da Goa Shankra a Lostallo. Plinavant saja en Svizra fitg char, dad organisar in festival. Perquai che festivals da Goa sajan mintgamai fitg internaziunals, stoppian ins dar adatg da betg avair pretschs memia auts, uschia Corinne Rageth.
Polizia tschiffa dealers
La Polizia chantunala fa en general ina bilantscha positiva dal festival. Il public saja per gronda part stà paschaivel, incaps pli gronds n’haja quai dà nagins. Sin l’areal da festa hajan ins però scuvert divers delicts da drogas, ha ditg il pledader Markus Walser: «Ins ha observà persunas cun quantitads pli grondas da meds narcotics». Differentas persunas vegnian ussa denunziadas. Denunzias haja quai era dà en las differentas controllas da drogas.
RR novitads 17:00


text:
Aczias, obligaziuns ed autras investiziuns en il fond da gulivaziun hajan registrà quest onn in resultat positiv, uschia Manuel Leuthold, il president da Compenswiss, en l'intervista cun la «Handelszeitung». Perquai saja il 2019 in fitg, fitg bun onn. La rendita muntia a 9%. Cun quel resultat vegnia il deficit pli che gulivà tar la AVS. Quai valia dentant be per quel onn.
Il fond da gulivaziun da la AVS na vegn betg ad esser vid il 2030, mabain pir il 2035.
Problems d'AVS betg schliads
Tuttina na sajan ils problems da la AVS uschia betg schliads, di il president da Compenswiss. A lunga vista stoppia la AVS puspè star sin chommas segiras. Cun il Gea a l'urna il matg passà per il pachet fiscal e da l'AVS survegn l'AVS a partir dal onn nov duas milliardas francs dapli. Cunquai vegnian ils problems da l'AVS spustads per quatter u tschintg onns, uschia Leuthold.
Ord l'archiv:
RTR novitads 06:00