text:
Livel B2 (livel B da n iade)
L ejam de bilinguism B2 (livel B da n iade) atestëia les conescënzes linguistiches aladô dles competënzes dl livel B2 dl Cheder de referimënt europeich en comunanza por i lingac. L atestat de bilinguism B se referësc a chëi livei de funzion dl'aministrazion publica per chëi che l ie de bujën dl atestat de na scola auta (scola segondera de segondo grado). L'età minima ie de 16 ani tl mumënt dla iscrizion.
L'amiscion al ejam de bilinguism ne ie nia lieda a na maniera strënta al livel de istruzion. Chi che uel fé n auter ejam de chël curespundënt a si titul de stude possa zënzauter l fé.
L ie assolutamënter de bujën de unì a tëmp y ëura. Tulëde pea n documënt d'identificazion che vel y na biro bruma o foscia.
L ejam scumëncia cun la proa de cumprenscion tl scuté su che dura n 20 menuc.
Dadedò iel l ejam scrit. L cuntën nce na proa de cumprenscion tla letura. L tëmp a despusizion ie de 120 menuc.
Do che ëis fat l ejam scrit, uderëis tacà ora dan tlas da c'ëura che arëis l ejam a usc.
Aldò dla cumpëida di candidac presënc possel suzeder che i ejams a usc scumënce bele sun l tert danmesdì.
Do la pausa de mesdì dala 12.30 ala 13.30 va i ejams pona inant.
L ie udù danora 15 menuc de tëmp per la preparazion y 15 menuc de tëmp per l ejam.
Pra la proa de cumprenscion tl scuté su audiëis n test rujenà per talian y un per tudësch. Messëis fé na crëusc pra la drëta respostes tla medema rujeneda dl test.
La proa de cumprenscion dl test ie strutureda nsci: Liejer la plata de lëur cun la dumandes multiple choice, scuté su l test rujenà, fé na crëusc pra la respostes. Audirëis mé un n iede l test rujenà.
Tlo giapëis i ejëmpli dla proa da scuté su:
Ejëmpl 1
1_Ascute_B2_talian [audio] - 1_ Sföi_de_laur_B2_talian - 1_Soluziuns_B2_talian
1_Ascute_B2_todësch [audio] - 1_Sföi_de_laur_B2_todësch - 1_Soluziuns_B_todësch
Ejëmpl 2
2_Ascute_B2_talian [audio] - 2_ Sföi_de_laur_B2_talian - 2_Soluziuns_B2_talian
2_Ascute_B2_todësch [audio] - 2_Sföi_de_laur_B2_todësch - 2_Soluziuns_B2_todësch
Ejëmpl 3
3_Ascute_B2_talian [audio] - 3_ Sföi_de_laur_B2_talian - 3_Soluziuns_B2_talian
3_Ascute_B2_todësch [audio] - 3_Sföi_de_laur_B2_todësch - 3_Soluziuns_B2_todësch
BON A SAVËI
Sun la plates de lëur per la proa de cumprenscion tl scuté su daussel mé unì metù na crëusc sun la respostes crisses ora. Uni plata de lëur muessa resté anonima defin. Perchël ne daussen nia sotscrì, sotrissé pertes dl test o junté vel' sort de sënies.
Ntan l ejam ne iel nia preudù de pudëi adurvé diziuneres vocabuleres.
Tenide nce cont dla tabela d'autovalutazion tl Cheder de referimënt europeich n cumenanza per i lingac. Iló giapëis la descrizions dla cumpetënzes singules per uni livel.
Chësta pert dl ejam vën fata sun la plata dla proa scrita. I tesć d'ejam vën crisc ora uni di da nuef aldò dl cajo dala culezion de tesć ufiziela. L ve vën metù dant respetivamënter n test tla rujeneda tudëscia cun dumandes per talian y n test tla rujeneda taliana cun dumandes per tudësch.
L vën verificà cun la dumandes 1 y 2 la cumprenscion n generel y cun la dumanda 3 la cumprenscion ala menuda cun respostes da crì ora o auternatives "drët" o "falà".
Per respuender ala dumandes ne iel nia de bujën che uni parola dl test vënie ntenduda. L travert de chësta pert dl ejam ie chël de ntënder y nterpreté n test dl livel curespundënt ënghe sce la padrunanza dl lingaz ne ie nia perfeta.
Ejëmpli per la proa de letura:
Ejëmpl 1
1_proa_scrita_B2_talian
1_proa_scrita_B2_todësch
Ejëmpl 2
2_proa_scrita_B2_talian
2_proa_scrita_B2_todësch
Ejëmpl 3
3_proa_scrita_B2_talian
3_proa_scrita_B2_todësch
Ejëmpl 4
4_proa_scrita_B2_talian
4_proa_scrita_B2_todësch
Ejëmpl 5
5_proa_scrita_B2_talian
5_proa_scrita_B2_todësch
Ejëmpl 6
6_proa_scrita_B2_talian
6_proa_scrita_B2_todësch
NOVITÉS!
Ejëmpl 7
7_proa_scrita_B2_talian
7_proa_scrita_B2_todësch
BON A SAVËI
Sun la plates de lëur dl ejam scrit daussen mé mëter na crëusc sun la respostes crisses ora o cuncià ite la paroles che mancia. Uni plata de lëur muessa resté anonima defin. Perchël ne daussen nia sotscrì la plata, sotrissé pertes dl test o junté sënies de ce sort che mei.
L ne ie nia preudù de pudëi se nuzé de vocabuleres y diziuneres ntan l ejam.
Tenide nce cont dla tabela d'autovalutazion dl Cheder de referimënt europeich n cumenanza per i lingac. Iló giapëis la descrizions dla cumpetënzes singules per uni livel.
Giapëis n test per uni rujeneda. Chisc tesć vën crisc ora a cajo dala culezion de tesć ufiziei. La plates cun i tesć cuntën ora che i tesć nce duvieres defrënc che ie da ressolver respetivamënter tl'autra rujeneda. I duvieres reverda chësta cumpetënzes:
- curetëza linguistica: Cumpleté n testes a loces (dumanda 4);
- Tëuta de posizion sun la tematica dl test (140-160 paroles): La candidates/I candidac dà sëura la cumpëida dla paroles ala fin dla produzion dl test (dumanda 5).
Chësta capaziteies vën valutedes:
- Dejëujamënt dl duvier (cuntenut y cuantità)
- Strutura y coerënza
- Esprescion (lessich)
- Curetëza gramatichela
Ejëmpli per la proa scrita:
Ejëmpl 1
1_proa_scrita_B2_talian
1_proa_scrita_B2_todësch
Ejëmpl 2
2_proa_scrita_B2_talian
2_proa_scrita_B2_todësch
Ejëmpl 3
3_proa_scrita_B2_talian
3_proa_scrita_B2_todësch
Ejëmpl 4
4_proa_scrita_B2_talian
4_proa_scrita_B2_todësch
Ejëmpl 5
5_proa_scrita_B2_talian
5_proa_scrita_B2_todësch
Ejëmpl 6
6_proa_scrita_B2_talian
6_proa_scrita_B2_todësch
NOVITÉS!
Ejëmpl 7
7_proa_scrita_B2_talian
7_proa_scrita_B2_todësch
Ala fin dl ejam scrit muessa i tesć y la plates dla proa de cumprenscion tl scuté su unì dac ju ala cumiscion cun i elaborac dla proa scrita.
BON A SAVËI
Sun la plates de lëur dl ejam scrit daussen mé fé na crëusc pra la respostes crisses ora o junté la paroles che mancia. Uni plata de lëur muessa resté anonima defin. Perchël ne daussen nia sotscrì, sotrissé pertes dl test o njunté sënies de ce sort che mei.
Ntan i ejams ne iel nia preudù se nuzé de vocabuleres o diziuneres.
Tenide nce cont dla tabela d'autovalutazion dl Cheder de referimënt europeich n cumenanza per i lingac. Iló giapëis la descrizions dla cumpetënzes singules per uni livel.
Cuntenut dl ejam
Dan l ejam a usc giapëis na plata cun compic sun doi tematiches. Pudëis crì ora te ciuna dla doi rujenedes che ulëis dejëujer la prima tematica. La segonda tematica messerëis pona svilupé tl'autra rujeneda. L ejam a usc scumencerà do che ëis pudù ve njinië per 15 menuc. Pra l ejam pudëis adurvé vosta anutazions. L ejam scumëncia cun na prejentazion curta che ne vën a uni moda nia valuteda. L vën valutà chësta capaziteies:
- Ademplimënt dl duvier (amplieza, capazità de cunversazion)
- Coerënza y fluidità
- Esprescion (aspet lessichel)
- Curetëza gramatichela
Pra duc i ejams muessel unì rujenà l lingaz standard.
Pra l ejam a usc possa i cumëmbri dla cumiscion d'ejam fé dumandes te tramedoi rujenedes sun la tematiches njiniedes.
Ejëmpli de na plata de lëur per l ejam a usc B2:
BON A SAVËI
La cunversazion dl ejam a usc vën tëuta su per rejons de protocolazion. Chësc vën fat aldò di criteres n forza che ie unic apurvei cun la deliberazion dla Jonta provinziela n. 1386 di 20.12.2016.
Ntan i ejams ne iel nia preudù che n posse se nuzé de vocabuleres o diziuneres.
Tenide nce cont dla tabela d'autovalutazion dl Cheder de referimënt europeich n cumenanza per i lingac. Iló giapëis la descrizions dla cumpetënzes singules per uni livel.
Istruziuns sön co se comporté tratan l’ejam.
I podëis chirí fora i cursc, i materiai o i provedimënc che i aratëis d’öga por arjunje le livel de competënza linguistica chirí fora aladô di liví europeics. Ciarede do sön la plata che reverda chësc argomënt: “S’arjigné ca al ejam”. Chiló ciafëise indicaziuns y consëis.
L ejam ti dà mpurtanza ala capaziteies d'esprescion ndividueles; la candidates y i candidac possa desmustré d'avëi chësta capaziteies sibe tla proa scrita che te chëla a usc te na produzion liedia de n test. Perchël ne dajons per la preparazion al ejam nia dant listes de paroles o auter. Tl zënter ie dantaldut la capaziteies de comunicazion tla doi rujenedes.
Per sustenì la candidates y i candidac tla preparazion ons metù a despusizion trëi ejëmpli per uni modul d'ejam. Chisc pudëis udëi respetivamënter sun la plata dla proa de cumprenscion tl scuté su, dla proa de cumprenscion dla letura sciche nce sun la plates dl ejam scrit y dl ejam a usc.
L livel B2 vëij danora danter l auter: Cumprenscion de tesć cumplesc sun tematiches cuncretes y astrates, descuscions spezifiches tl ciamp de cumpetënza, comunicazion spontana, spana lergia de tematiches, spligazion de vantajes y desvantajes n cont de tematiches defrëntes.
Dantaldut per la preparazion al ejam a usc pudëis ve urienté aldò de chësta tematiches ora dl Cheder de referimënt n cumenanza per l livel B2:
- prejentazion de minonghes sun tematiches defrëntes
- prufescion y cariera
- lëur, stude
- tëmp liede
- furmazion
- ambient
- mesuns de comunicazion moderns
I ejams a usc é publics. Te pos porchël canchemai jí a ascuté sö pro vigni ejam por te fá n'idea de sciöche al vëgn tigní. Pro nosc Infopoint te dunse ion informaziuns sön les dates y i orars dl livel d'ejam che t'interessëia.
Tlo dessot udëis l numer de ëures che ie de regula de bujën per arjonjer n cër livel.
I valores de chësta tabela dëssa mé vester n aiut per se urienté.
Tan a slune che l vën arjont n cër livel depënd da truep fatores, sciche per ejëmpl dala lezitënza, dala mutivazion y dal nteres. Nce l'età ie mpurtanta, i granc mpera normalmënter plu riesc y a na moda plu sistematica che i mëndri. Oradechël messons tenì cont nce dla ntensità dl nseniamënt y dl lessich.
Livel B2 - Adurvanza cumpetënta dl lingaz aldò dl CREC (Cheder de referimënt europeich n cumenanza per i lingac)
Adurvanza cumpetënta dl lingaz - Livel B2 aldò dl CREC (Cheder de referimënt europeich n cumenanza per i lingac)
- Vester boni de ntënder i cuntenuc prinzipei de tesć cumplesc sun tematiches cuncretes y astrates; ntënder nce descuscions spezifiches tl cheder de si ciamp speziel de cumpetënza.
- Vester boni de comuniché a na maniera spontana y fluenta, acioche l posse se purté pro na cunversazion normala tla prima rujeneda zënza de majeri sforc da tramedoi pertes.
- Pudëi purté a esprescion a na maniera tlera y prezisa si ideies n cont de na varietà lergia de tematiches, purté dant na pusizion sun na cuestion atuela y cumpedé su i vantajes y desvantajes de pusciblteies defrëntes.
Tabela d'autovalutazion
NTËNDER
Scuté su: Capì cuntribuc de rujeneda plu lonc y nce ntënder n'argumentazion cumplessa cunescian mpue la tematica. Ntënder tla televijion la majera pert dla nutizies y reportajes sun tematiches atueles. Capì la majera pert di films fiction sce l ne vën nia rujenà dialet.
Liejer: Vester boni de liejer y capì reportajes sun problematiches dl presënt, te chëles che chi che scrij reprejentea na cërta posizion o minonga. Ntënder tesć de prosa leterera da ncueicundì.
RUJENÉ
Tò pert a na cunversazion: Savëi da comuniché a na maniera spontana y fluenta a na moda che l posse se purté pro saurì na cunversazion normala tla prima rujeneda. Vester boni de partezipé ativamënter te situazions cunesciudes a na descuscion y tlarì y defënder mi minonghes.
Rujené a na maniera cunlieda: Vester boni de rujené sun truepa tematiches che me nteressea a na maniera tlera y prezisa. Savëi da splighé na minonga sun na cuestion atuela y dì ciuni che ie i vantajes y i desvantajes dla pusciblteies defrëntes.
SCRÌ
Vester boni de scrì tesć tleres y tl detail sun na lingia de tematiches che me nteressea. Savëi da repurté te n tema o te na relazion nfurmazions o splighé argumënc per o contra na cërta posizion. Vester boni de scrì lëtres y purté a esprescion l senificat persunel de fac, ntraunides y esperienzes.
Aspec cualitatifs dl'adurvanza dl lingaz a usc
Spana de mesuns: Avëi a despusizion na spana de mesuns linguistics lergia assé da pudëi purté a esprescion te relazions o descrizions tleres la minonga persunela n cont dla majera pert dla tematiches de carater generel; ne messëi no crì paroles y vester boni de se nuzé de strutures sintatiches cumplesses.
Curetëza: Mustré na bona padrunanza dla gramatica. Ne fé degun fai che pudëssa gaujé melntendimënc y vester boni de cumedé la majera pert di fai.
Fluidità: Vester boni de rujené te n ritm balanzà, y nce tl cajo che l vën cris strutures linguistiches y paroles, ne ie la pauses nia ora de mesura grandes.
Interazion: Vester boni de scumencé na cunversazion y de sëurantò la pert dl condujëur canche l ie de bujën y de finé via l a cunversazion tl mumënt dejidrà scebën che chësc ne ie povester nia for elegant. Vester boni de purté pro a fé jì inant la cunversazion cunferman la cumprenscion o ncurajan autri a dì zeche y nsci inant.
Coerënza: Savëi da adurvé truepa pusciblteies de cunliamënt per taché adum l'afermazions te n cuntribut tler y omogenn. Cuntribuc plu lonc possa datrai avëi n ritm plu desvalif.


c: text/html

text:
Da nov pon er persunas che lavuran independentamain en il champ da cultura dumandar agids finanzials per perditas pervi dal coronavirus. Quai ha communitgà l’Uffizi da cultura. Suenter che la Confederaziun haja adattà l’ordinaziun da «Covid-19», haja il chantun surpiglià quest’extensiun.
Er questas indemnisaziuns vegnian finanziadas mintgamai per la mesadad tras la Confederaziun ed il chantun. Ils agids finanzials na ston betg vegnir pajads enavos. Inoltrar dumondas pon ins per projects pertutgads dapi il prim da november 2020 enfin la fin da december 2021 ch'èn pertutgads da las mesiras da corona.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Parc Natiral Beverin
Anzemel cun Andeer, Farera, Valragn a Sur, Runtgaglia, Val Stussavgia, Tschupegna a Ziràn-Reschen â igl vaschinadi Muntogna da Schons fundo l’Uniùn Parc natiral Beverin igl on 2009. La fegnamira e da rinfurzar anzemel egn’economeia manada a moda direvla, la promoziùn digl comerzi cun products a survetschs indigens sco ear igl mantegnamaint a la revitalisaziùn da la qualitad da la natira a da la cuntrada.
La visiùn cuminevla digls vaschinadis anturn igl Pez Bavregn e «Igl Parc natiral Beverin – Liac da viver, da cultura, da lavur a recreaziùn cun spiert da pionier – betga me pigl capricorn.
Anzemel creagn nus cun parschuasiùn perspectivas direvlas a vagn quito par las nossas resursas a pigl noss ambiaint.»
Cun la sia savida, igls seas survetschs a cun coordinar s’angascha igl team pigls interess da la regiùn. Ascheia sabasan tut igls projects sen iniziativas da la populaziùn a segls basegns digls
vaschinadis digl Parc natiral.
Parc Natiral Beverin
Center da Capricorns | 7433 Wergenstein
081 650 70 10 | info@naturpark-beverin.ch
www.naturpark-beverin.ch


text:
Lengua agglutinanta
Ona lengua agglutinanta l'è ona lengua indova i paroll hinn faa con l'union di morfema. Questa classificazion chi l'è stada inventada dal Wilhelm von Humboldt del 1836.
Caratteristegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
In di lengov agglutinant i paroll de bas hinn domà di radis, e poeu se gionten di prefiss e di suffiss per mett di informazion comé 'l gener, el numer, el temp e di olter ròbb. In di lengov agglutinant i affiss se fonden mia insema ai olter. I lengov agglutinant gh'hinn in d'on poo de famej lenguistegh, e anca in d'ona quaj lengua artificiala.
On esempi de lengua agglutinanta sossenn l'è 'l finlandes, indova se dis:
- kirja = liber
- kirjani = el mé liber
- kirjassa = in del liber
- kirjassani = in del mé liber
- kirjassanikin = anca in del mé liber
I lengov agglutinant hinn asquas semper regolar sossenn, ad esempi el giappones el gh'ha domà tri verb irregolar, el turch domà vun.
Esempi de lengov agglutinant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Esempi de lengov agglutinant:


text:
Langwies
Langwies a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 296 abitant e una süperfiss de 54.85 km², e al se tröva a una altitüden de 1377 meter sura al livel del mar.
El cumün de Langwies a l'è tacaa ai cumün de Arosa, Conters im Prättigau, Davos, Fideris, Klosters-Serneus, Peist.
StoriaModifega
Langwies l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1384 col nom de die lang Wise.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Sit ufizial (Todesch)
- Langwies in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Inn (distret)
El distrèt del Inn l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera.
El cunfìna a òvest coi distrècc de Prättigau/Davos e Malögia, a èst e a sud co l'Italia, al nòrt co l'Austria.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 1196.56 km² e la popolasiù l'è de 9576 abitàncc (dàto del 2011).
Diviziù aministratìvaModifega
El distret del Inn l'è dividìt en 4 cìrcoi e 13 cümü:
CambiamènccModifega
Al prim de zenér del 2009 i cümü de Tschierv, Fuldera, Lü, Valchava, Santa Maria Val Müstair e Müstair i s'è fundìcc e i g'ha furmàt el cümü de Val Müstair.
Situasiù linguìsticaModifega
Ensèma col distrèt de Surselva, el distrèt de l'Inn el g'ha 'na magiurànsa de parlàncc el Romàncio.


text:
Curt e cumpact las decisiuns:
- Per ils territoris da skis restan ils chantuns responsabels: Els ston lubir il manaschi cun resguardar las cifras da corona, la situaziun en ils ospitals ed avunda capacitad tar il contact tracing e per far tests. Plinavant dovri concepts da protecziun rigurus.
- Ustarias e bars vegnan serradas – era durant ils dis da festa. Purschidas da take-away èn vinavant lubidas.
- Manaschis da sport vegnan serrads. Sport en il liber è lubì be en gruppas da 5 persunas. Sport professiunal è lubì senza public.
- Museums, kinos, bibliotecas, casinos, zoos ed ulteriurs indrizs da divertiment vegnan serrads. Occurrenzas cun public èn scumandadas.
- Stizuns restan avertas enfin las 19:00 – il dumber da clientas e clients vegn dentant restrenschì. Dumengias e firads restan butias serradas.
- Inscunters privats èn vinavant limitads sin maximalmain 10 persunas.
- Chantuns cun bassas cifras da corona pon schluccar las reglas, sco p.ex. avrir ustarias ubain indrizs da sport. Cundiziun resta vinavant che la cifra da reproducziun è sut 1 e che l’incidenza da 7 dis è sut la media svizra.
- Plinavant èsi da nov pussaivel da far tests svelts era senza sintoms.
Questas mesiras valan a partir da mardi, ils 22 da december enfin ils 22 da schaner 2021. Il Cussegl federal observescha il svilup da Covid-19, fa ils 30 da december in'evaluaziun intermediara e tira ina bilantscha il cumenzament schaner..
Situaziun en Grischun
La regenza grischuna aveva decis da prolungar il «mini-lockdown» enfin ils 22 da december. Quai munta concret: Enfin mardi èn las ustarias serradas pervi da la decisiun da la regenza - silsuenter pervi da la decisiun dal Cussegl federal.
Il Grischun n'ademplescha il mument betg las cundiziuns per schluccar mesiras. Tenor SRF Data è la valur da reproducziun tar 1,1 ed era l’incidenza da 7 dis n'ha il Grischun anc betg dumagnà sut la media svizra.
La survista da cifras e graficas qua.
Liveticker
Qua pass per pass l'argumentaziun durant la conferenza da medias:
Il ticker è a fin
-
16:49
La conferenza è a fin
La runda da dumandas è terminada. Uschia va la conferenza da medias a fin. Il Cussegl federal avess pir il schaner sia proxima sesida. Pervi da la situaziun actuala sa cusseglian els dentant vinavant ed infurmeschan en cas ch'i drova adattaziuns.
-
16:34
Restaurants pon avrir sche la cifra da reproducziun è sut 1
Cusseglier federal Alain Berset declera tge ch'è pussaivel sche la situaziun epidemiologica en ils chantuns sa megliura: Sche la cifra da reproducziun è durant 7 dis sut 1 dastgan ils chantuns lubir a restaurants e bars d'avrir. A partir dals 5 da schaner sto la cifra esser sut 0,9.
-
16:29
Datti reducziuns dal traffic public?
Tenor Simonetta Sommaruga na dettia nagin plan da reduzir il traffic public. Uss saja numnadamain dapli pussaivel ch'anc la primavaira durant il lockdown. Sch'i dettia en cas che las frequenzas giajan enavos fermamain, in sustegn per la branscha dal traffic public sa Sommaruga betg dir.
-
16:25
Ha il Cussegl federal fatg sbagls?
In schurnalist vul savair sch'il Cussegl federal haja fatg sbagls en la segunda unda. Simonetta Sommaruga di che la situaziun saja in'autra che anc da primavaira. Cun la situaziun speziala sajan las cumpetenzas idas vi tar ils chantuns, quai haja dà in'autra dinamica. Er il parlament saja stà pli involvì. Tuttina è Sommaruga persvadida ch'els hajan decidì endretg. Ch'i dovria oz novas restricziuns sajan chantuns e Confederaziun stai d'accord.
-
16:19
Tests e patruns
Èsi pussaivel ch'in patrun po obligar ina persuna da far tests svelts? Tenor Michael Gerber dal BAG na dettia quai betg ina resposta. Da prinzipi duessian quels esser facultativs, tut tenor branscha e situaziun pudess quai dentant dar excepziuns.
-
16:08
Datti controllas en il rom privat?
Sch'i dettia controllas en ils perchasas, vul ina schunalista savair. Da prinzipi è Berset da l'avis ch'ins possi fidar a la populaziun. Ma controllas sajan chaussa dals chantuns.
-
16:02
Capacitads da far tests èn dadas
En Svizra sajan las capacitads da tests avant maun. Actualmain pudess'ins far dubel uschè blers test sco quai ch'ins fetschia, declera Patrik Mathys dal BAG. Sche apotecas offreschian tals saja ina decisiun da quellas.
-
15:58
Valitaziun da la situaziun
Il Cussegl federal tegna vinavant en egl la situaziun ed ha contact la fin da december. Sche necessari dettia lura puspè novas infurmaziuns.
-
15:56
«Las cifras èn bler memia autas»
La gronda finamira saja uss da sbassar las cifras, per che la situaziun saja pli pauc tendida, uschia Simonetta Sommaruga. Berset aschunta che la Svizra haja actualmain ina cifra d'incidenza trais giadas uschè auta sco per exempel la Spagna ubain la Belgia.
-
15:53
Vaccinaziun
In schurnalist vul savair co i vesa or cun il proceder da vaccinar. Il minister da sanadad di ch'ils chantuns stoppian sa preparar logisticamain per far las vaccinaziuns, che quai possia ir liber cura ch'il vaccin è lubì.
-
15:51
Alain Berset betg sin pista
«Jau hai annullà mias vacanzas da skis».
-
15:50
Chantuns èn la responsabladad
In schurnalist less savair co in chantun haja da reagir sch'ils letgs d'ospital sajan plains. Alain Berset declera che quai saja in criteri ch'ils chantuns stoppian lura resguardar e giuditgar sch'i saja responsabel da laschar avert ils territoris u betg.
-
15:49
Ir cun skis en il liber ed en gruppas pitschnas
Ins stoppia chapir che las cundiziuns en connex cun ils territoris sajan autras che tar auters sports. Er en ils territoris valian tut las reglas d'igiena e distanza, plinavant dettia limitas da capacitad en las gondlas, uschia declera il minister da sanadad. Sch'ins scumandassia d'ir cun skis stuess'ins era scumandar da far sport en il liber en auters lieus. Il problem en connex cun ir cun skis sajan ils accidents, quels pudessan metter sut squitsch ils ospitals.
-
15:45
Criteris per territoris da skis?
I na dettia betg valurs fixas vid las qualas ils chantuns stoppian sa tegnair. Criteris che giogan ina rolla sajan dentant il dumber da novas infecziuns, la cifra da reproducziun, las capacitads en ospitals etc. Mintga chantun saja responsabel sez da pasar quels facturs e lura decider sch'ils territoris pon avrir u betg.
-
15:40
La runda da dumondas è averta
Schurnalistas e schurnalists pon tschentar dumondas.
-
15:30
Consequenzas economicas
Il Cussegl federal ha decis da prolungar il process simplifitgà per la lavur curta, quai enfin ils 31 da mars 2021. Uschia declera il minister d'economia Guy Parmelin l'agid per manaschis pertutgads. Il Cussegl federal vul er sustegnair persunas cun pajas bassas. Quellas duain survegnir 100% enstagl da be 80% da las indemnisaziuns da lavur curta. Quella regulaziun vala a partir dal december enfin la fin da mars.
-
15:26
Far tests svelts er senza sintoms
Da nov saja pussaivel d'er far tests svelts sch'ins n'haja betg sintoms. Alain Berset fa dentant attent ch'in resultat d'in test svelt saja be in'impressiun dal mument.
-
15:25
Territoris da skis èn chaussa dal chantun
Il Cussegl federal ha decis da na betg serrar ils territoris da skis. La cumpetenza da dar lubientschas a quels d'avrir saja tar ils chantuns. Alain Berset declera che las ustarias en ed enturn ils territoris da skis restian medemamain serradas.
-
15:24
Finamira: Sbassar la cifra da reproducziun sin 0,8
Las cifras da la pandemia na sajan betg sin nivel giavischà. Dapi il cumenzament da december na giajan quellas betg a bass. Perquai drovia uss in nov pachet da mesiras, uschia declera il minister da sanadad Alain Berset. La finamira saja da sbassar la cifra da reproducziun sin 0,8. Actualmain è la cifra da reproducziun en Svizra sur 1.
-
15:20
Cifras sin aut nivel
Il sistem da sanadad saja sut squitsch. Per franar l'augment da las cifras ha il Cussegl federal perquai prendì suandantas mesiras per ils 22 da december enfin ils 22 da schaner:
- Ustarias e bars vegnan serradas – era durant ils dis da festa. Purschidas da take-away èn vinavant lubidas.
- Manaschis da sport vegnan serrads. Sport en il liber è lubì be en gruppas da 5 persunas. Sport professiunal è lubì senza public.
- Museums, kinos, bibliotecas, casinos, zoos ed ulteriurs indrizs da divertiment vegnan serrads. Occurrenzas cun public èn scumandadas.
- Stizuns restan avertas enfin las 19:00 – il dumber da clientas e clients vegn dentant restrenschì. Dumengias e firads restan butias serradas.


text:
Tscherchais vus per ün di l’eivna ün surleivg tras la clinica da di o üna chüra illa clinica da not? Vulais vus gnir pro nus illa chasa da chüra per ün cuort temp per cha voss paraints han liber e pon gnir darcheu a forza?
I nun es adüna simpel d’avair ün bsögn da chüra, ni per vus ni per vossas persunas da contact. Per chi va bain a lunga vista a tuot ils pertoccats, sun necessaris cuorts temps da surleivg.
Nouv daja eir üna sporta da vacanzas cun chüra ed ün programm da vacanzas accumpagnà. Gugent Til/Tilla tramettain nus il flyer.
Contact:
Damaris Kosel
manadra da la chasa da chüra
Telefon: 081 851 61 85


text:
Losc'tàl
Lostal (Losc'tàl in del dialet lucal; Lostallo in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 716 abitant e una süperfiss de 50.91 km², e al se tröva a una altitüden de 439 meter sura al livel del mar.
El cumün de Lostal a l'è tacaa ai cumün de Cama, Cauch, Gurduna (IT-SO), Menaröla (IT-SO), Soazza, Verdabi.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Lostal l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1219.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Lostal l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Bwtbingh binghdoeg gvanhcang yienghmoq
Bwtbingh binghdoeg gvanhcang yienghmoq, bwtbingh sinhgvanh (Vah Yinghgoz: COronaVIrus Disease 2019) dwg mbat bingh daj ginzhausing houginzdij houginzdij (SARS CoV-2) yinxyungh haenx. Boux vunzbingh gaenq rox bingh haenx 2019 nienz mwh yaek sat yinzminz gunghoz Huzbwz Swngj Vuzvuj Si, de cungj bingh neix youq daengx seiqgyaiq banhraih, miz gij yizcingz de, baenz gij binghriuzhengz ceiq lai vunz gwnz lizsij dai bae. Daengz 2091 nienz 8 nyied 24 hauh, daengx seiqgyaiq gaenq miz ranz caeuq dieg damhlwd mauhgvaq 2.12 boux vunz, mauhgvaq 444.2 boux vunz dai bae, seizneix lij youq ndaw sanq. Seiqgyaiq gak cungj bingh dai beijlwd gujliuh gig daih, gatdingz 2015 nienz 2 nyied 8 hauh, lai gya bingh dai beijlwd youq 0.5%-5.0%, daengx seiqgyaiq cobouh coihcingq bingh dai beijlwd 2.9%.


text:
Djibouti
El Djibouti (parnunziaa: Gibúti; scriüü جيبوتي in arab) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa a l'Etiopia, a l'Eritrea e a la Sumalia e 'l bagnen el Mar Russ e'l Gulf d'Aden.
La capital a l'è Djibouti.
Al gh'ha una süperfiss de 23.200 km² e una pupulaziun de pressapoch 800.000 abitant.
Storia mudernaModifega
El Djibouti a l'è staa un pussediment de la Francia (cunt el nom de Teritori d'Obock, Costa francesa di Somal e, a la fin, Teritori frances di Afar e di Issa) del 1862 al 1975, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitigaModifega
El Djibouti (nom ufizial: جمهورية جيبوتي / République de Djibouti) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Ismail Omar Guelleh (del 1999).
El prim minister a l'è el Abdoulkader Kamil Mohamed (del 2013).


text:
Santa Maria (Svizzera)
Santa Maria (Santa Maria in Calanca) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 109 abitant e una süperfiss de 9.32 km², e al se tröva a una altitüden de 955 meter sura al livel del mar.
El cumün de Santa Maria a l'è tacaa ai cumün de Bragg, Büscen, Castaneda, Cauch, Gron, Selme, Verdabi.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Santa Maria l'è menziunada la prima volta in de l'ann 1219 col nomm de sancte Marie in Calanca.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Santa Maria l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 Santa Maria in Calanca in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text: L’administraziun federala è en il servetsch d’ina populaziun plurilingua e sto perquai metter a disposiziun sias publicaziuns en tudestg, franzos e talian. Singuls texts publitgescha ella er en rumantsch ed en englais. Las linguistas ed ils linguists da la Chanzlia federala procuran che las leschas ed auters texts uffizials sajan enclegentaivels e giuridicamain corrects en mintga lingua. Gist areguard ils texts legislativs è quest punct fitg subtil, damai che las leschas èn egualas e giuridicamain valaivlas en tut las trais linguas uffizialas franzos, talian e tudestg.


text:
En il Grischun era la quota da dischoccupaziun l'onn 2017 en media tar 1,5%. L'onn passà è quella quota sa reducida per 0,2 puncts procentuals sin 1,3%. Quai correspunda a 2640 persunas dischoccupadas. Uschè paucs dischoccupads n'hai dapi la crisa da finanzas l'onn 2008 betg pli dà en il Grischun.
En l'entira Svizra è la quota da dischoccupaziun tschessada da 3,2% (2017) sin 2,6% l'onn 2018. Uschia ha annunzià il secretariat statal per economia, Seco.
Cun economia svizra giaja bain
Tenor il Seco mussan las cifras ch'i giaja bain cun l'economia svizra. Plinavant saja il martgà da lavur en in bun stadi. Il dumber da dischoccupads saja ids enavos fin il fanadur e saja suenter restads sin in nivel bass.
Motivs stagiunals
A partir dal november saja il dumber da dischoccupads puspè creschì, quai pervi dad effects stagiunals. La fin december eran 1'653 persunas en il Grischun senza lavur. Las pli bleras persunas dischoccupadas datti en l'industria da construcziun (685), en l'hotellaria (205), tar la sanadad publica e socialesser (87), en il commerzi en detagl (76) sco er en ulteriuras prestaziuns economicas (72).
En l'entira Svizra muntava il dumber da dischoccupads il december a 120'000 persunas.
Emploiads pli vegls na profiteschan betg
Dal schlantsch sin il martgà da lavur profiteschian emploiads pli vegls memia pauc. A quella conclusiun vegn l'uniun tetgala dals sindicats Travail.Suisse. Tar persunas sur 50 saja la quota da dischoccupaziun be sa reducida mez uschè fitg sco la quota generala. Quai confermia er il maletg dals ultims onns: La dischoccupaziun tar talas persunas saja surproporziunala, uschia Travail.Suisse.
RR novitads 08:00+


text:
Ils 29 da schaner 2018 ha il comité da l'iniziativa inoltrà cun 1'641 suttascripziuns l'iniziativa «Construcziun e gestiun d'in center da sport sin glatsch cun halla da sport e d'eveniments en la Regiun Malögia»
L'iniziativa pretenda la construcziun e la gestiun d'in center regiunal da sport sin glatsch cun halla da sport e d'eveniments che duess vegnir resguardada sco incumbensa regiunala da la Regiun Malögia.
Populaziun decida davart l'emprim pass
Ils 10 da favrer 2019 decida la populaziun davart l'emprim pass. Quai vul dir, i vegn decis, sche la Regiun Malögia duai surpigliar la responsabladad. Dapi quasi 40 onns siemian ins dad ina halla da glatsch en Engiadin'Ota.
Suenter questa votaziun seguan almain anc duas ulteriuras votaziuns. Ina decida davart il lieu ideal da la halla, e l'autra davart la gestiun ed ulteriurs credits necessaris.
RR actualitad 12:00


text:
Mossul è l'ultima citad iracaisa pli gronda che vegn anc controllada dal Stadi Islamic. Quai suenter che truppas da la regenza avevan stgatschà ils dschihadists ord las citads Ramadi, Falludscha e Tirkrit.
Dasper l'armada iracaisa èn er milissas schiitas e curdas participadas vid l'acziun. Sustegn survegnan ellas d'aviuns da cumbat da la coaliziun d'anti terror timunada dals Stadis Unids. Fin 4'000 schuldads, policists e cumbattants sa participeschan a las operaziuns cunter la milissa da terror.
I vegn quintà cun ferms cumbats. A Mossul ed en ils lieus vischinants en para da quai da 4'000 cumbattants dal Stadi Islamic.
Fin in milliun fugitivs
Pervi da l'offensiva quinta l'organisaziun d'agid da l'ONU, l'UNHCR cun fin in milliun fugitivs. Da quels pudessian 700'000 esser avisads sin agid umanitar, uschia in pledader.
Las consequenzas da l'operaziun pudessan esser massivas. En la citad che vegn controllada da la milissa da terror Stadi Islamic vivan probabel anc 1,5 milliuns persunas. L'installaziun da rutas da fugia per civilists stoppia avair la pli auta prioritad. Tenor ils Stadis Unids èsi da quintar che la reconquista da Mossul cuzzia emnas.
RR novitads 06:00


text:
Tabeles di orares
Mi liber di orars: fat te n santiamen
Degöna brosciüra di orars da tó ca? Degun problem: Chiló él da ciafé tabeles di orars tres atualisades por dötes les linies dl bus y dla ferata te n format pdf. An pó se stampé fora les tabeles di orars öna por öna o an pó te vigni momënt les mëte adöm, aladô dl bojëgn, te n liber di orars fat sön mosöra.
"Mi liber di orars": Fajesse chiló osc liber di orars. Insciö vára:
- chirí fora les linies che an ó ("injunté")
- desćiarié
- osc liber di orars personal vëgn generé automaticamënter te n format A4
- stampé y incramplé adöm.
Le resultat: osc liber di orars cun dötes les linies dl bus y dla ferata che os orëis, che pó gní atualisé y stampé fora danü te vigni momënt.
Avis: Düc i coliamënc dl bus, che vá ma i dis de scora, é da ciafé separatamënter sot le punt dl menü "Curieres che va n i dis de scola".
I-39100 Bulsan
www.sta.bz.it
Tel.: +39 0471 312 888
E-Mail: info@sta.bz.it
Lunesc – Sada: dala 6:00 ala 20:00
Dumënies y dis de festa: dala 7:30 ala 20:00
Lunesc – Vënerdi: dala 8:00 ala 18:00


text:
Ina maioritad da 113 vuschs ha decidì la parola: La Partida verd-liberala di «na» a l'iniziativa No Billag. 6 persunas han votà per la parola «gea» ed 8 persunas n'èn betg sa participadas a la decisiun.
I saja per franc necessari da refurmar las medias svizras – da midar fundamentalmain il sistem da medias en Svizra refuseschian ils Verd-liberals dentant. La diversitad da medias saja periclitada sch'ins abolissia las taxas da radio e televisiun, argumentescha il president Jürg Grossen. Quai periclitassia era la diversitad d'opiniuns.
«gea« al nov urden da finanzas
Tar la segunda votaziun dals 4 da mars è il tenor era stà cler: Cun 83 encunter 2 vuschs è la partida sa decidida d'acceptar il nov urden da finanzas.
RR novitads 16:00


text:
Zürich: Impfaktion in einer Tram
Einzelheiten
In Zürich ist die Tram ein beliebtes Verkehrsmittel. Um die Ausbreitung von Covid-19 einzudämmen, hat die Stadt beschlossen, eine Tram in ein Impfzentrum umzuwandeln: Die Waggons wurden in Impfkabinen umgewandelt und nehmen nunmehr nicht etwa Passagiere, sondern Patient*innen auf. Um einsteigen und sich impfen lassen zu können, muss man lediglich ein gültiges Covid-Zertifikat vorlegen. Dieser Beitrag des ZDF ist Teil von The European Collection, einer gemeinsamen Initiative öffentlich-rechtlicher Medien in Europa (ARD, ARTE, France Télévisions, SRG SSR und ZDF), koordiniert von ARTE.
ZDF
Meistgesehen in der Schweiz
La nova plattafurma da streaming da la Svizra
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Access nunlimità a las emissiuns da la SSR – senza custs supplementars
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Guardar televisiun a moda moderna sin Voss monitur preferì grazia ad in login
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Scuvri la Svizra senza barriera linguistica
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Las midadas valan sco cuntraproposta indirecta tar l’iniziativa da tgira. Quella pretenda ina meglra finanziaziun da la tgira, dapli persunal e meglras cundiziuns da lavur per impedir problems da tgira en il futur. En avegnir duain ils chantuns pudair prescriver als ospitals ed organisaziuns da Spitex sco era a chasas da tgira quantas plazzas da scolaziun ch'els ston metter a disposiziun. Persuenter duain chantuns e Confederaziun er surpigliar ina part dals custs betg cuvrids dals custs da scolaziun ed er las pajas da las persunas en scolaziun duain vegnir meglras.
Ils custs ston anc vegnir calculads pli precis, scriva la cumissiun. La contribuziun da Confederaziun e chantuns duai dentant esser tar radund 400 milliuns francs, sur otg onns.
Dapli cumpetenzas
Persunas che lavuran en la tgira duain pudair tgirar persunas cun chaussas da la tgira fundamentala, er senta l'ordinaziun dal medi, sin custs da la segiranza da basa. Sch'ils custs creschissan a moda marcanta, duai il chantun pudair franar la chaussa ed er franar da dar ora permissiuns per nov persunal da tgira. Ils segirads na duain dentant betg pudair tscherner cun tgi ch'els vulan lavurar.
RR novitads 17:00


text:
Tremezzina
Tremezzina (parnonzia local: [treme'dzina]; italian: Tremezzina) l'è on comun de la Provincia de Comm. Ghe viven 5.060 personn.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, pu o manch in del pont indè che se spartissen i duu brocch del lagh.
A l'è stada formada per la prima voeulta in del 1928, con l'union di comun de Tremezz, Lenn e Mezzegra. L'union l'è terminada in del 1947, ma l'è stada recostituida de noeuv in del 2014. In quella ocasion chì, gh'è staa giontaa anca el vegg comun de Ossusc.
In de la Tremezzina gh'è on gran numer de hotel de lusso, vill de sciori e parch. In de la frazion de Ossusc a gh'è on Sacher Mont, menter che in del paes de Giulin hann coppaa el Benito Mussolini.


text:
«Bravuogn è vegnì enconuschent en tut il mund»: Cun quest facit cumenza ina «communicaziun da medias da la vischnanca da Bravuogn» cun la quala ch’i vegn fatg enconuschent, ch’ins astga puspè fotografar a Bravuogn. La vischnanca saja stupefatga da l'eco medial, che l’acziun haja gì per consequenza. I haja sa mussà, ch’il interess per Bravuogn saja enorm, vegn cità il president communal Peter Nicolay en la communicaziun.
Acziun sut batgetta da Grischun vacanzas
Davos l’acziun stettia l’organisaziun turistica chantunala Grischun vacanzas, che haja mess en pe l’acziun ensemen cun la vischnanca e Bravuogn/Filisur Turissem, è da leger vinavant. IL CEO da Grischun vacanzas, Martin Vincenz, sa mussa impressiunà dal success.
Idea è naschida a Turitg
En in'intervista sin la pagina persönlich.com declera il schef creativ da l’agentura da reclama Jung von Matt/Limmat, Dennis Lück, quai che stà davos l'acziun. Finamira saja stà numnadamain d’emprim ennà da far enconuschent las fotografias da Bravuogn e da svegliar uschia desideris, di il schef creativ da l’agentura en l’intervista.
L'agentura haja cuntanschì entaifer 24 uras passa 50 milliuns umans en tut il mund. E, uschia Dennis Lück, «tut quai cun 0 francs budget da media».
Sviluppà vinavant idea ensemen cun vischnanca
Per sviluppar l’idea fin al livel dad ina lescha communala ha l’agentura collavurà durant in mez on cun la vischnanca. I saja «sensaziunal», ch’ina vischnanca mussia per marketing tant curaschi.
Be paucas reacziuns positivas
La novitad, ch’ils da Bravuogn na laschian betg fotografar lur vischnanca e ch’els hajan schizunt previs chastis, per tgi che fa quai tuttina, è ida via raits socialas enturn il mund. Las reacziuns èn multifaras, dentant tenor l'agentura da novitads svizra SDA, per gronda part negativas.
Agentura realisà differentas ideas cun lieus grischuns
Quai n’è betg l’emprima giada, che l’agentura da reclama Jung von Matt/Limmat ha fatg furori cun in’idea per posiziunar in lieu da vacanzas grischun en la percepziun internaziunala.
Tar lur acziuns tutgan per exempel il telefon en vischnanca da Tschlin u gia dapi intgins onns ils dus capricorns Gian e Giachen.
Telesguard 17:45


text:
La China reagescha puspè cun exercizis militars suenter che in’ulteriura delegaziun americana ha visità il Taiwan. Il viadi da las politicras e politichers americans violeschia la suveranitad e l’integritad territoriala da la China.
Avant in'emna aveva la China annunzià che ses exercizis militars enturn il Taiwan sajan terminads - quai suenter exercizis durant radund in'emna. Il Taiwan aveva communitgà che pliras navs chinaisas hajan surpassà la lingia da cunfin en la mar tranter l'insla da Taiwan e la terra ferma da la China. En pli sajan stads plirs eroplans chinais en acziun.
La China haja simulà cun quests exercizis in'attatga sin il Taiwan. Il Taiwan haja reagì cun sgols d'exploraziun e patruglias da la marina.
Il motiv: Il status contestà dal Taiwan
Ils Stadis Unids renconuschan il Taiwan sco stadi independent. Per la China è l’insla dentant ina provinza malfidaivla. Ils manevers avevan cumenzà sco reacziun sin la visita da la politicra dals Stadis Unids, Nancy Pelosy, a Taipeh. Pervia da las tensiuns ha la China era interrut la collavuraziun e discurs en differents secturs cun ils Stadis Unids.
Or da l'archiv:


text:
Dal 1956 inant se ovel abinà ntëur a Sepp Kerschbaumer de Frangart, daujin a Bulsan, südtirolesc de uni età, per se lascé su contra la situazion for plu ncherscëula dla populazion de rujeneda tudëscia. Belau tl medem tëmp univel metù su te Nordtirol na grupa dl “BAS” cun leprò nce persones de d’autri raions de Österreich y dl Deutschland. La feter de n dut cin grupes de persones dl “BAS” ova mé puec cuntac danter ëiles, tan plu che i cumëmbri fajova pert de minonghes politiches y ideologiches desvalives. Duc i BAS-ativisć fova liei dala ulentà de arjonjer zeche per miuré la situazion dla populazion de rujeneda tudëscia de Südtirol; duc fova njeniei per n “sacrifize per la lidëza”. Chësc, scebën che l fova stat tosc tler, che la Talia ëssa reagì cun represcions y persecuzions contra i BAS-ativisć. Do la assassineda dl BAS-ativist Luis Amplatz fovel tler, che elemënc dl Stat talian ne se ëssa nianca lascià sciautrì ju dan la mort.
La persones tlo mustredes ie na pitla pert di BAS-ativisć y simpatisanc de Südtirol, Österreich y Deutschland.


text:
Challand-Saint-Anselme
Challand-Saint-Anselme l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 771 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brusson, Challand-Saint-Victor, Emarèse, Issime.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Chemical oxygen demand
Ol COD l’è öna sigla che la stà per chemical oxygen demand cioè la domànda chìmeca de osìgen e l’è, ‘nsèma al BOD la Biochemical oxygen demand, ü di paràmeter piö ‘mportàncc e piö ötei per analisà l’inquinamènt di aque.
Ol Cod, in miligram de osìgen per lìter, l’è la quantità de osìgen che ghe öl per portà a tèrmen l’osidasiù di compòscc orgànech ed inorgànech dét in d’ü tot de aqua. Ol Cod l’ ghe permèt de capì l’inquinamét che l’è cauzàt da la sostànsa orgànega o piö ‘n generàl da töte i sostànse che i pöl ès osidàde.
Limiti de lège[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per ol teritòre de la Repüblica Italiana ol Cod l’ pöl mia ès de piö de:
500 mg/L per i aque di fognaüre,
160 mg/L per i aque che i vé scargàde in di fiöm, lach, canài, ecc.
La misüra del COD[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per misürà ‘l COD gh’è de ‘ndàga dré al mètod üficiàl del IRSA-CNR nömer 5130.
Ol mètod l’è bazàt sö l’osidasiù di sostànse orgàneghe e inorgàneghe che i è dét in del tot de aqua de analizà, grasie ad öna solüsiù de dicromàt de potàsio ‘nsèma al àcido solfòrech consentràt e al solfàt d’arzènt, per catalizà la reasiù. Chèl che l’ vànsa de dicromàt l’vé pò titolàt con d’öna solusiù de solfàt de ammone e de fèr (II).
La quantità de sostànse orgàneghe e inorgàneghe che i pöl ès osidàde i è proporsiunàde a la quantità de dicromàt di potàsio che l’s’è consümàt.
De regordà che s’pöl ìga di rispòste sbalàde se in del aqua gh’è dét tat ióne clorür, dezà che chèsto l’ se òsida col mètod del COD, ma de sólet l’ se òsida mia ’n aqua e alura se gh’è del clorür (fina a 1.000 mg/L) gh’è de zontàga dét al campiù de aqua, prima de fà ‘l Cod, del solfàt de mercüre segónt chès-ce rapòrt de pis HgSO4:Cl- 10:1.
Ol campiù de aqua de analizà l’ gh’à de ès analizàt apena ciapàt, menimà, se s’pöl mia, gh’è de acidificàl per fàga mia pèrt ol sò contenüt orgànech prima de riàga a fà l’esàm.


text:
En il Myanmar è Aung San Suu Kyi, la scheffa da la regenza ch'era vegnida cupitgada, vegnida sentenziada a quatter ulteriurs onns praschun. La politicra da 76 onns è vegnida declerada sco culpanta en dus cas d'import e possess illegal d'apparats da func ed en in cas pervia d'avair cuntrafatg a las perscripziuns da corona, quai rapporta l'agentura da novitads AFP.
Suu Kyi era vegnida messa giu l'onn passà suenter in putsch. Gia il december era ella vegnida sentenziada a dus onns praschun tranter auter pervia d'avair instigà ad opposiziun.


text:
Viganò
Viganò (inscì anca in Italian) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch. In del paes, situaa in de la zòna del Merates, e pussee precisament in del territòri de l'antiga Piev de Massaja, ghe viven 2 100 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), el gh'ha 'na süperfis de 1,61 km² per 'na densità de 1 304 ab./km².
I sò abitant g'hann la scurmagna da matei.
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Viganò l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Badia Polesine
Badia Polesine (en vèneto: Badia Połesine) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 10 780 abitàncc (dàto del Desember 2013[1]), condena superfìce de 44,5 km² e 'na densità de popolasiù de 242 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Canda, Castagnaro (VR), Castelbaldo (PD), Giacciano con Baruchella, Lendinara, Masi (PD), Piacenza d'Adige (PD), Terrazzo (VR), Trecenta.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Badia Polesine l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Modell:Demografia/Badia Polesine
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
«Revoluziunar la chatscha». Cun quest slogan ha il comité d'iniziativa lantschà ses cumbat da votaziun.
Per tge vai insumma?
Quest'iniziativa deriva da protecturs d'animals e vuless restrenscher la chatscha grischuna cun total nov puncts, tranter auter:
- Proteger en general vatgas-tschierv e chauras-chavriel che portan e che han pitschens
- Scumandar traplas per pigliar animals e scumandar da metter estga per carmalar animals
- Scumandar da sajettar tut ils utschels che n'èn betg protegids tras la lescha federala
- Introducir in paus d'enviern dal 1. da november enfin il cumenzament da la chatsch'auta
- Per ir a chatscha valan limitas d'alcohol en il sang tenor las leschas davart il traffic sin via
- Tar l'Uffizi chantunal da chatscha e pestga sco era en la cumissiun da chatscha ston esser represchentads a moda paritetica ils protecturs d'animals/chatschaders sco era nun-chatschaders.
Ils arguments principals
Tenor ils iniziants stoppian ins proteger vatgas-tschierv e chauras-chavriel che portan e che han pitschens. Quai saja in fraud a la natira, sche animals pitschens perdan uschia lur mamma.
Plinavant vul l'iniziativa scumandar la chatscha a partir dal prim da november. Ils animals dovrian tut lur energia per l'enviern. Tar l'Uffizi chantunal da chatscha e pestga sco er en la cumissiun da chatscha stoppian er protecturs d'animals esser represchentads. Uschia na duai la protecziun d'animals betg vegnir a la curta.
Parlament e regenza chantunala han dentant schon recumandà da dir Na a l'iniziativa.
Er ils adversaris han lantschà lur campagna da votaziun. Tenor els periclitescha l'iniziativa tranter auter la chatscha grischuna, la selvaschina ed il guaud.
Desister da «maletgs sanguinus»
Sin ils placats da la campagna da votaziun dal comite d'iniziativa na chattan ins nagins animals: ni «animals gnocs», ni animals morts. Il comité veglia metter sin messagis clers.
«L'odissea» da l'iniziativa
Schon il 2016 ha il parlament chantunal tractà l'iniziativa. En trais puncts ha el dentant declerà l'iniziativa per nunvalaivla. Ils iniziants han suenter fatg dus recurs: In emprim recurs tar la Dretgira administrativa chantunala. Pli tard hai anc dà anc in segund recurs tar il Tribunal federal a Losanna. Quel ha declerà tut l'iniziativa per valaivla.
Dossier online
Sin in clic tut las fatschentas federalas, chantunalas e communalas: rtr.ch/votaziuns


text:
Per Ursula Brändli Capaul èsi impurtant ch’ins possia porscher a tut ils uffants ch’han basegn d’ina terapia logopedica in plaz da terapia. Ma quai saja grev da far. Ina pussaivladad saja da dar ina ura da terapia a dus uffants, ma il pli savens saja l’instrucziun logopedica singula, era per pudair promover optimal il svilup dal uffant.
La logopedia è sa midada ils ultims onns
La logopedia saja sa midada surtut en la percepziun da la populaziun. Pli baud era quai quasi stigmatisà negativ, sch’in uffant duvrava sustegn logopedic, di era la logopeda Flavia Schuoler Cantieni. Oz il di sajan ins preschents en las scolas ed uschia saja la logopedia acceptada e betg pli stigmatisada negativ.
Era sajan ils geniturs pli sensibilisads sin ina scolaziun optimala per lur uffant e la lingua gioghia en la scola e pli tard en la professiun ina rolla impurtanta. Perquai sajan ins era pronts da prender en cumpra in viadi per porscher a l’uffant ina sesida da terapia, di Flavia Schuoler Cantieni. Il cas ideal na saja quai dentant betg.
Daco dovri logopedas rumantschas
Cura ch’ins lavuria cun la lingua saja era impurtant da porscher a l’uffant da pudair sa perfecziunar en sia atgna lingua materna. En nossas regiuns saja quai il rumantsch. Sch’in uffant pitschen vegnia en la terapia alura discurria el savens sulet rumantsch e perquai dovria logopedas rumantschas. Ma era in auter svilup saja d'observar surtut en Surselva; la logopedia vegnia duvrada per emprender rumantsch.
Quai na saja betg il pensum da la logopedia ma sch’in uffant haja gia miserias d’emprender la lingua alura porschian las logopedas era qua maun, di Ursula Brändli Capaul. Ma il mument existia surtut sisum la Surselva, en la regiun da Mustér e conturn, ina glista da spetga per survegnir ina terapia logopedica. Perquai stuessan ins anc emploiar duas logopedas, ma las persunas scoladas manchian simplamain.
Betg sulet in problem per la Rumantschia
Il problem da la mancanza da logopedas e logopeds n’exista betg sulet en il Grischun. En l’entira Svizra tudestga mancan da present logopedas e logopeds. Il favrer per exempel èn 75 plazzas per logopedas betg occupadas. Quai scriva l’uniun da las logopedas e logopeds da la Svizra tudestga, en ina communicaziun a chaschun dal di da la logopedia europeica.
Perquai veglian ins far attent sin la vasta clamada che porschia lavur cun uffants, ma era cun persunas creschidas per exempel suenter in accident. Plinavant possian ins per gronda part lavurar sur sasez e cun bunas cundiziuns da basa, scriva l’uniun vinavant.
RTR actualitad 11:45


text:
Dad Annatina Nay - Liunguriala ei il mument cura che l’uriala ei liunga – cura ins vuless bugen ch’il temps vargass pli dabot, perquei ch’ins tegn bunamein buca ora il temps che para aschi liungs. Cura haveis vus giu la davosa gada lungurus? Veis vus insumma mintgaton lungurus? Per mei hai jeu anflau massa recepts encunter liunguriala – aschia ch’jeu arrivel quasi mai tiel punct nua ch’jeu stoi dir: „Jeu hai lungurus!“ Forsa fuss ei denton mintgaton tuttina bien dad haver lungurus. Forsa mo per in cuort mument.
Lungurus hai jeu gia daditg buca pli giu. Ei marscha savens ton e sch’ei marscha buc, lu fetsch jeu marschar – in, dus messadis ni sms cheu – in telefon tscheu – enzatgi ha bein adina temps – da beiber in caffè – dad ir a kino – da far sport – da dar ina paterlada. E sche negin ha temps dun jeu in sguard sin facebook – ni instagramm per mirar tgei che marscha el mund da mes amitgs virtuals – e sche jeu hai liquidau quei, lu sai aunc adina leger novitads online! Dapi ch’jeu hai in smartphone hai jeu strusch temps da star patschific sin canapè e leger in cudisch. Igl entir mund schai en mes mauns, mia detta tacca vid igl apparat e decida tgei che marscha en quei mument. Quei ein las reglas dil giug virtual!
„Pokémon tgei?“
Avon entgins dis sun jeu ida a spass cun in’amitga. Sin in liung mir en in parc sesevan rodund trenta giuvnas e giuvens che miravan pitgiv sil display da lur telefonins. Els miravan, observavan e spitgavan. „Quels han segir lungurus. Tgei fan tons giuvenils pomai en quei liug? Negin che discuora in cun l’auter – igl ei ruasseivel e freid.“, hai jeu remarcau. Mia amitga ha mirau sin mei e ha rispundiu: „Probablamein giogan quels Pokémon Go!“ „Pokémon tgei?“, hai jeu dumandau. „In niev giug ch’ins gioga cul telefonin. Ti vas alla tscherca da Pokémons ed emprovas da pigliar els! E lu ston ins aunc rimnar differentas caussas, sco per exepel ovs.“ „Aha!“ Il giug perschuada buca diltut mei. „Forsa dess jeu quei giug sch’jeu havess lungurus. Mo gliez hai jeu gie mai!“ „Silmeins van quels giuvenils giuado e gioghan cun auters enstagl da star a casa avon il computer“, manegia mi’amitga.
„Quei ei tuttina in curios giug“, rispundel jeu.
In auter di traplel jeu memezza co jeu mon da via giu cul telefonin enta maun. Jeu mirel pitgiv e concentrau sil display. Dus giuvenils cloman suenter a mi: „Vus, vus!“. Jeu semeinel e sun surstada ch’els han manegiau mei. In damonda: „Dies vus era Pokémon Go?“ Tschel aschunta: „Nus vein anflau in Avatar – gest cheu speras. E buc lunsch da cheu datti aunc in secund!“ „Nana, jeu gioghel buc il giug da Pokémons! Mo, jeu giavischel a vus dus bien succes!“. Ils giuvens surrin e miran puspei sin lur telefonin ed jeu sperel ch’il Pokémon banduni beingleiti miu mintgadi.
Tic – tac…
Jeu mon vinavon da via giu e seregordel fleivlamein vid il sentiment ch’jeu vevel enqualgadas la dumengia suentermiezdi da plievgia sco buoba. Negin era dentuorn – ils fargliuns buca a casa – ella televisiun negins films interessants – ils cudischs sin cruna gia daditg legi – internet e telefonins deva ei buc. In sentiment sco sch’il temps stess eri, sco sch’jeu udess a passar las secundas tras in retardader. Tic – tac! Plitsch – platsch. Mintga singul daguot che curdava sin tetg. En quels muments lasch jeu propi encrescher per quei temps – e giavischel dad haver ozildi pli savens lungurus.
Text: A. Nay, Turitg
Emprima publicaziun: 2016
Fotografia: www.pexels.com
Suonda LATABLA!


text:
Il Cussegl dals chantuns è vinavant cunter ina midada da paradigma tar la politica da sancziuns svizra. Il Cussegl federal na duai er en l'avegnir betg pudair decider sancziuns a moda autonoma. La fatschenta va uschia puspè enavos en il Cussegl naziunal.
En vista a l'offensiva russa en l'Ucraina aveva quel decis ch'il Cussegl federal possia decider en atgna reschia davart sancziuns cunter persunas ed interpresas che cuntrafan massivamain als dretgs umans. Fin oz po la Svizra be surpigliar sancziuns da l'ONU, da l'UE u da l'OSCE.
Cussegl federal era encunter
Il Cussegl federal era cunter sancziuns autonomas. Ils paucs avantatgs na stessan en nagina relaziun cun ils dischavantatgs massivs, ha il minister d'economia Guy Parmelin avertì en la debatta dal Cussegl dals chantuns.


text:
Anc betg gì temp da visitar tut ils emploiads
L'onn 2005 è Martin Hug sa chasà a Flem. Dapi lura ha el lavurà per las pendicularas da l'Arena Alva. Suenter 15 onns ha el fatg la midada en la politica ed è vegnì elegì en l'emprim scrutini encunter dus auters candidads. In era l'anteriur president da Flem.
En ses emprims 100 dis n'ha Martin Hug betg gì temp da visitar tut ses emploiads, ma quai vegnia el anc a prender suenter. Las pli grondas sfidas per Hug èn tranter auter l'infrastructura per il Lag la Cauma, la halla da glatsch Prau la Selva ed il nov access a Cassons.
Jau na ma sent betg sco chastellan ed era mia dunna n’ha betg gugent sch'ins numna ella la «First Lady». Pertge quai n’è betg ina show d’ina persuna i dovra ina squadra per schliar problems.
Franar la depopulaziun
Il nov president da la Vischnanca Lumnezia è dapi 100 dis Daniel Solèr. El è il segund president da la vischnanca che ha fusiunà l'onn 2013. Grondas midadas n'ha il nov president anc betg stuì far, il pensiunament da persunal tar l'administraziun communala nizzegia la suprastanza per ina reorganisaziun da quella.
Dasper las fatschentas da mintga di è la Lumnezia pertutgada fitg da la preschientscha dal luf. Quel procura permanentamain per discussiuns e lavur supplementara. In ulteriur project che la Lumnezia sto ademplir è la revisiun da la planisaziun locala. Cun quella perda la vischnanca ina pulita part da las zonas da bajegiar. Tuttina vul il nov resident communal far tut il pussaivel per franar la depopulaziun che ha era tschiffà la Lumnezia.
Il post da president è absolut schia sco quai ch'jau avev imaginà. Ins sto s'endisar vid la nova rolla ch'ins ha sco president. Jau sun uss vidlonder da survegnir la survista da l'entir manaschi.
Mustér sco subcenter en Surselva
En ses biro da l’administraziun communala penda ina tabla cun las mesiras per la legislatura dal 2021 fin 2024 e la strategia per ils proxims onns. Uschia haja el la survista, di il nov president da la vischnanca da Mustér. Ina da las grondas finamiras è da far pli attractiva la vischnanca. Per exempel cun nizzegiar meglier parcellas verdas sco la parcella Hess ubain il prà cumin sut la claustra. «Ma surtut la variaziun fa plaschair a mai», di René Epp ch’è era deputà en il Cussegl grond.
Ussa less ins empruvar da trair il char e far or da noss vitg in subcenter attractiv en Surselva.
Bun’entschatta per vischnanca da fusiun
Ils emprims 100 dis sajan stads intensivs, ha ditg il president. Era sch’el haja 15 onns presidià l’anteriura vischnanca da Casti-Vargistagn, dettia anc bler ch’el stoppia emprender ad enconuscher.
Che l’entira suprastanza communala consista da purs na vesa Marco Dolf betg sco problem. Pli impurtant saja la savida che mintgin haja. Grazia che la suprastanza haja umens cun grond’experientscha da suprastanza saja pli simpel da prestar ina buna lavur. Actualmain saja la Muntogna da Schons vi da reparter da nov tut las incumbensas en la gruppa communala da selvicultura.
Sperar che la populaziun sa disia svelt vid la vischnanca fusiunada.


text:
Meclembùrgo-Pomerània Anteriùr
El Meclembùrgo-Pomerània Anteriùr (en todèsch: Mecklenburg-Vorpommern; en bas todèsch: Mäkelborg-Vörpommern) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat l'òcupa n'àrea de presapóch 23.180 km² e 'l g'ha 'na popolasiù de 1.647.000 abitàncc (màgio del 2010). L'è colocàt endèla pàrt nordorientàl de la Germània. La capital del Meclembùrgo-Pomerania Anteriur l'è la cità de Schwerin. Ótre cità 'mportànte i è Rostock, Stralsund e Wismar.
El cunfìna a òvest col Schleswig-Holstein, a sudòvest co la Bàsa Sasònia, a sud col Brandebùrgo e a èst co la Polònia (Voivodàt de la Pomerània Ucidentàl). A nòrt l'è bagnàt del Mar Bàltico endóche gh'è apò a 'n quach ìzole che le fà part del sò teretóre. Le piö 'mportànte de chèste i è: Rügen, Hiddensee, Usedom e Poel. El stat del Meclemburgo-Pomerània Anteriùr el g'ha 'na bàsa densità de popolasiù, entùren ai 72,7 abitàncc per ògna chilòmetro quadràt.
Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, El Meclembùrgo-Pomerània Anteriùr el g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ nach der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
Las abitaziuns èn bain occupadas
Tenor il manader da «Domenic Immobiglias» Jakob Gross sajan dapi l’avertura da las abitaziuns pli u main adina tuttas stadas occupadas.
Il motiv è tenor el il conturn dals sgrattatschiels: Las pussaivladads per far cumissiuns èn pli u main direct sut il palantschieu. En pli saja il sguard sur la citad da Cuira e sur la cuntrada fitg bel.
Ils biros datti inclusiva giavischs
Era ils biros eran svelt dà a fit. Ils fittadins pudevan perfin inoltrar lur giavischs. Per Gross la raschun principala daco ch'ils biros eran svelt plains. Tranter ils fittadins èn in’agentura da reclama ed ina pratica da medi.
L'hotel n'ha marscha betg uschè bain
Tar l'occupaziun da las stanzas d'hotel na guardi però betg ora uschè bain. Il mument èn radund 25 chombras occupadas. La mira da la manadra da l’hotel, Christin Benz, è in’occupaziun permanenta da radund 80%.
Per arrivar a quella mira vul ella far reclama cun inserats en gasettas ed online. Il manco da giasts haja da far tenor Christin Benz cun sia antecessura che na fascheva betg avunda reclama. Cun Christin Benz duai uss però trair in auter vent.
Las stanzas da seminaris e la halla d’event
La dumonda per ils dus locals saja relativamain gronda. Christin Benz sa declera quel success cun l'equipament. A Cuira na dettia betg uschè bleras hallas cun in talmain bun equipament, perquai sajan la stanza da seminaris e la «Eventhall » uschè dumandadas.
RR actualitad 11:00
Las abitaziuns en cifras
En las dus turs cun mintgamai indesch plauns èn 72 abitaziuns. Quellas han ina grondezza da 2,5 fin 4,5 stanzas. Il pretsch: Da 1’450 fin radund 2’400 francs, tut tenor grondezza ed extras sco p.ex. garascha.
Ils biros en cifras
Ils otg biros èn partids si tranter il diesch- ed il 13avel plaun en mintgina da las turs. Els han ina grondezza da 111 enfin 235 meters quadrats. Pretsch per meter quadrat è ca. 220 francs.


text:
Quest proverbi derasà en l'entira Rumantschia mussa che nus na stuain betg ans agitar da mauns malnets u da laschiva tschuffa. Perfin la stalla dal retg Augias è vegnida schubregiada da Heracles cun aua. Gist ussa da primavaira vesain nus quanta aua che nus vain en noss auals e flums.
En il desert è quai different, cascadas na datti là naginas. Tar nus na fineschan quellas mai ed era l'En, pretenda la poetessa, na cumenza nagliur e na riva betg fin enten il mar. En il Forum sa fatschenta Chasper Pult cun l'impurtanza, ils maletgs ed ils simbols da l'aua en noss cultura e litteratura.


text:
Il Museum da la natira è vegnì fundà l’onn 1872. Suenter pliras midadas da lieu han ins inaugurà il 1981 l’emprima exposiziun permanenta en il lieu actual. En la preschenta publicaziun èn cuntegnids ils texts da la nova exposiziun che sa deditgescha a la biodiversitad.
«La diversitad sco eveniment» – sut quest motto ha il Museum da la natira transfurmà a partir dal 2006 successivamain ses differents plauns en ina nova exposiziun permanenta. Quella sa preschenta sco suonda: Al plaun sutterran pon las visitadras ed ils visitaders tschertgar il contact visual direct cun la fauna d’aua indigena. Il plaunterren è deditgà a la geografia dal Grischun ed al tema da l’ecologia en il senn il pli vast. L’exposiziun a l’emprim plaun tracta la multifariadad da la vita, la biodiversitad. Ultra da quai vegn preschentada la diversitad da spezias da differentas gruppas da bulieus, da plantas e d’animals. Sin il segund plaun vegnan illustrads ils process geologics da la furmaziun da las Alps fin a la dischagregaziun ed erosiun e preschentads minerals dal Grischun. En pli vegn tractada qua la tematica dals fossils e da la paleontologia.
Ils singuls texts da l’exposiziun stattan per ina buna part a disposiziun en tut las trais linguas chantunalas. Il cudesch digital ‹La varietad da las spezias› cumpiglia tut ils texts rumantschs e lubescha uschia da sa preparar gia ordavant sin las tematicas che spetgan ins en l’exposiziun. Igl èn quai ils suandants quatter temas principals (mintgamai cun sutchapitels): ‹Biodiversitad› (Co è sa sviluppada la varietad da las spezias cun l’ir dal temp? Tge è ins spezia? Tge signifitgescha la varietad da las spezias per nus umans? Pertge è la natira uschè multifara?) – ‹Plantas› (bulieus, litgens, mistgels, plantas da sem) – ‹Animals› (Peschs, salips, baus, tgirallas, sguladers da duas alas, molluscs, amfibis, reptils, utschels, mammals, ruiders, lieuroids, maglia-insects, utschels-mezmieur, carnivors, mammals cun unglas pèr) – ‹Crappa e fossils› (co ch’è sa furmada la crappa en il Grischun, Grischun dinamic, co che la crappa en il Grischun svanescha, fossils en il Grischun).
Ma er independentamain d’ina visita en il Museum porschan Ils texts ina buna introducziun generala en ils divers aspects da la biologia, focusond sin la flora e fauna indigena. E sco che quai descha per in’exposiziun confurma al temp, mussan quels quant sensibel che la natira reagescha sin midadas en lur ambient ed accentueschan perquai la muntada da la biodiversitad. Qual sco exempel la resposta sin la dumonda ‹Pertge è la natira uschè multifara?›:
«La natira na funcziuna betg cun paucas spezias effizientas, mabain cun in’enorma ritgezza d’organissems. En las Alps datti almain 40 000 spezias d’animals e 30 000 spezias da plantas. Evidentamain èn ils sistems ecologics cun ina gronda varietad da spezias spezialmain stabilas tras il ferm entretschament da las spezias tranter pèr. Er en l’evoluziun è la varietad stada ina garanzia per sa sviluppar vinavant. En cas da grondas midadas da l’ambient èn bleras adattaziuns vegnidas inutilas. Dentant intginas spezias èn per il solit stadas ablas da sa sviluppar vinavant..»


text:
Causa il record da la 50avla ediziun dal Concours Hippique a Zuoz cun 1'400 partenzas, è er s'augmentà il dumber da chavals sin total 300. La gronda part da quels èn staziunads en las tendas sper l’areal da parcours.
Fatg tut il pussibel
Tenor Andri Marugg haja la gronda part dals chavaltgaders mussà chapientscha per la situaziun speziala la mesemna suenter la plievgiada. Tuttina haja mintgin vulì anc insatge spezial, per rabagliar uschè svelt sco pussibel puspè sitg la boxa da ses animal. Grond temp per pussar n’haja ses team perquai betg gì las ultimas uras. Entant è la situaziun puspè sa calmada, il sulegl splendura ed il terren sienta plaunsieu.
RR actualitad 12:00


text:
Il president venezolan Nicolás Maduro ha renvià l'ultimatum da l'Uniun europeica (UE) da far novas elecziuns libras. Nagin na possia dar ad el in ultimatum, ha ditg Maduro a l’emettur «CNN Türk». La Venezuela na saja betg part da l’Europa. Quai saja in’impertinenza. Tenor Maduro ha Juan Guaido cuntrafatg a la constituziun cun sa declerar nov president.
La Germania, la Frantscha, la Spagna e la Gronda Britannia avevan dà temp 8 dis a Maduro da fixar novas elecziuns per sclerir, tgi che saja il schef dal stadi venezolan. Mesemna passada aveva il president dal parlament Juan Guaidó provotgà il president da stadi Nicolás Maduro cun sa declerar sez president da stadi interimistic. Dapi lura n'è la situaziun betg clera. Entant che Guaidó dastga quintar cun il sustegl dals Stadis unids e plirs stadis latinamericans, sa lascha il president autoritar Maduro sin il militar e sias milissas.
RR novitads 15:00


text:
Leona Lewis
Leona Louise Lewis (naschida ils 3 d'avrigl 1985 ad Islington, Londra) è ina chantadura e songwriter britannica dal district Hackney da Londra. Ella è vegnida enconuschent a la fin da l'onn 2006 cura ch'ella ha gudagnada la terza seria da la casting show The X Factor. Quella seria è vegnida transmessa tranter l'avust ed il december 2006 da la staziun ITV. In onn suenter ha ella obtegnida internaziunalmain la prima posiziun dals charts con la single Bleeding Love sco era con ses album da début Spirit.
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Uffanza e giuventetgna[modifitgar | modifitgar il code]
Leona Lewis è naschida sco segunda da trais uffants dal pèr maridà Joe e Maria Lewis ed è creschida si a Hackney en il nord da Londra. Ses bab è oriund da la Caribica e la mamma da la Valisa.
En la vegliadetgna da dudesch onns ha Lewis scrit sia emprima chanzun, cun 13 onns ha ella gudagnà la concurrenza da la generaziun giuvna Lady D en il Hackney Empire. Per sviluppar ses talent ha ella frequentada la Sylvia Young Stage School e la Brit Academy. Gia avant ch'ella è sa participada a The X Factor, ha ella registrada ses emprim album cun il titel da Twilight che però n'è mai vegnì publitgà.


text:
La candidatura ha ferm sustegn da diversas varts – ed era la cussegliera federal Viola Amherd s’engascha per che la Svizra survegnia ils Gieus d’enviern mundials per persunas cun impediments.
Ils Special Olympics World Winter Games duran 12 dis e cumpiglian 9 disciplinas. Dasper las occurrenza sportivas che han lieu en il Grischun, èn previsas bleras occurrenzas a l’ur. Tar quellas sa scuntrian las passa 100 delegaziuns e la populaziun, scrivan ils promoturs dals gieus.
Grischun è ospitant sportiv
Ils organisaturs quintan cun custs da 38 milliuns francs per ils gieus. Trais quartas duain purtar la Confederaziun, ils chantuns Grischun e Turitg, las citads da Cuira e da Turitg, sco era las regiuns Arosa e Lai. En questas regiuns grischunas fissan er las occurrenzas sportivas.
Las proximas decisiuns
Anc avert è cura ch’ils Special Olympics World Winter Games vegnan surdads. Il zercladur che vegn è previs da decider tgi ch’organisescha ils gieus il 2025. La Svizra dumonda cun inoltrar sia candidatura, che la decisiun per il 2029 succedia era questa stad. Uschiglio fiss la decisiun da spetgar pir il november da l’onn 2024.


text:
Sco sfidas impurtantas per ils chantuns da muntogna vesa Christian Vitta il dumagnar la crisa davart il diever da la forza idraulica, il svilup demografic en las valladas alpinas ed il regress en il turissem.
Vitta è pir il segund Tessinais che presidiescha la conferenza. L'emprim era Fulvio Caccia ils onns 1983/84. La conferenza dals set chantuns da muntogna (GL, GR, NW, OW, TI, UR e VS) è vegnida fundada l'onn 1981.
Cavigelli da sia vart ha remess ses uffizi perquai ch'el è vegnì elegì sco nov president da la Conferenza dals directurs d'energia chantunals.
RR novitads 15:00


text:
La gestiunaria da l'eroport da Turitg era participada cun 5% a l'eroport internaziunal a Bangalore. Uss venda ella questa participaziun a la holding d'investment canadaisa Fairfax. Il pretsch da vendita per il pachet d'aczias munta a 48,9 milliuns dollars.
Naginas fatschentas pli en l'India
Gia il 2009 aveva la societad d'aczias da l'eroport da Turitg vendì per 100 milliuns dollars ina participaziun da 12%. Entras la vendita actuala n'ha la societad d'eroport naginas participaziuns pli en l'India.
Investiziuns dapi 15 onns
Fatg il pass en l'India aveva l'eroport da Turitg l'onn 2001. Lura era la societad vegnida tschernida sco gestiunaria ed investidra per la construcziun ed il manaschi dal nov eroport intercontinental a Bangalore. Ella aveva investì 15 milliuns dollars ed era stada participada activamain a la construcziun ed organisaziun dal nov eroport. Ils emprims dus schefs da l'eroport a Bangalore eran Svizzers. Dapi l'onn 2010 ha in indigen surpiglià la batgetta.
Contract da gestiunari scadì
Dapi ch'il contract da gestiunari da la societad d'aczias da l'eroport da Turitg saja scadì l'onn passà haja Turitg in'autra rolla en questa fatschenta. La societad saja mo anc ina minoritad d'aczias a Bangalore e perquai veglia ella uss vender la participaziun, ha ditg la pledadra da l'eroport da Turitg.
RR novitads 9:00


text:
Turna tar bunas ideas – e quai pli svelt
Nus lavurain per che l'internet daventia pli segir, pli svelt e meglier per tuttas e tuts.
Mozilla è l'organisaziun senza finamira da profit che realisescha Firefox, l'unica vera alternativa. Nus creain products e defendain ina politica per che l'internet servia vinavant als umans e betg al profit.
Nossa influenza
Sche ti utiliseschas Firefox, gidas ti a Mozilla da cumbatter dischinfurmaziun online, instruir l'inschign digital e render rubricas da commentaris pli umanas. Ve a savair tge che gida a crear in internet pli saun.
Nossas innovaziuns
Cun utilisar il web sco plattafurma creain nus technologias avertas ed innovativas che permettan als sviluppaders da lavurar independent dad ecosistems serrads u liads ad interpresas e da crear in web pli spert e pli segir per nus tuts.
-
Extensiuns
Persunalisescha Firefox cun tias funcziuns preferidas, p.ex. administraturs da pleds-clav, bloccadas da reclama u auter.
-
Carriera
Dapli davart ils avantatgs ch'igl ha da lavurar per Mozilla e las plazzas avertas en tut il mund.
-
Dovras agid?
Respostas a tias dumondas davart Firefox e tut ils products da Mozilla - da noss team d'agid.


text:
Mercurio (pianeta)
Mercurio l'è 'l prim pianéta del sistéma solàr en ùrden de distànsa del Sul. L'è apò a 'l piö pesèn come dimensiù. L'è 'n pianéta de tìpo "terèstre" (cioè perlopiö ruciùs), condèn diàmetro che l'è de méno de la metà de chèl de la Tèra. L'è pié de cratéri, e chèsto l'è cauzàt apò a de la mancànsa de 'n atmosféra che la püdìes ralentà i cùlpi dei còrp celèscc che gh'è nat en culiziù o scunfundìn vià i sègn. Töcc chèsti cratéri i fà 'nsomeà la superfìce de Mercurio a chèla de la Lüna.
Isé come 'l pianéta Vènere, el g'ha nisü anèi e nisü satèliti natürài.
El nòm el vé de chèl de la divinità romàna; el sò sìmbol (, Unicode: ☿) el cunsìst endèna stilizasiù del bastù ciamàt "caduceo" che l'ìa 'n atribùto de la divinità romàna. Endèle cültüre de l'Oriènt Estrémo el pianéta 'nvéce l'è ciamàt "la stèla de l'aiva" (水星), giü dei sich elemèncc fondamentài.
Mercurio el se möf sönden òrbita che la g'ha 'n valùr de ecentricità de 0,2056 e la se tróa a 'na distànaa del Sul che la và de 46.000.000 a 69.000.000 km, conden valùr médio de 58.000.000 km (che corespónt a 0,307, 0,466 e 0,387 UA). Il pià de l'òrbita le piegàt de 7° en confrónt a chèl de l'eclìtica.
Il müimènt de rotasiù de Mercùrio l'è pégher, el ghe mèt 58,6 dé terèstri per fà 'n gir söl sò as, isé che 'l vé a fà tre rotasiù ògna dò revulusiù e vol dì apò che el dé solàr — cioè el tép che 'l ghe matarès el Sul a riturnà a la stèsa puzisiù 'ndel cél per 'n oservadùr colocàt enden dàto pónt de la superfìce de Mercurio — (176 dé terèstri) el vé a dürà a l'endópe de chèl che 'l düra el sò an; Mercurio l'è l'ünech pianéta del nòst Sistema Solar a ìga el dé che düra de piö de l'an.


text:
La Corea dal Nord ha smanatschà als Stadis Unids ed a la Corea dal Sid cun in «cuntraculp concret». Quai suenter ch'ils dus pajas eran sa cunvegnids l'emna passada da staziunar in sistem per la defensiun da rachetas en la Corea dal Sid.
Uschè prest ch'i vegnia enconuschent nua che quest implant saja planisà vegnia la Corea dal Nord a reagir, hai num en ina communicaziun.
Il sistem da defensiun è ina reacziun sin ils tests d'atom e da rachetas cuntinuants dal pajais communistic. La Corea dal Sid ha valità la smanatscha dal vischin en il nord sco ridicula. La Corea dal Nord stoppia admetter ch'ella sez pericliteschia la pasch e la stabilitad sin la peninsla coreana. Quai ha ditg in pledader dal ministeri da defensiun sidcorean.
RR novitads 11:00


text:
La prevenziun per la vegliadetgna fa ils pli gronds fastidis a Svizras e Svizzers. Quai demussa il barometer da quitads da l'institut gfs.bern sin incumbensa da la banca Credit Suisse. 45% dals dumandads vesan il segirar las rentas sco problem il pli urgent en noss pajais. Per 60% è la soluziun d'auzar la taglia sin plivalur per 1%. En discussiun tar bun la mesadad è però era da flexibilisar la vegliadetgna d'ir en renta e d'auzar la vegliadetgna da renta da dunnas sin 65 onns. Betg contestà è tar las persunas dumandadas il sistem da 3 pitgas (AVS, cassa da pensiun, 3. pitga).
Pli fitg en il focus è il sectur da segiradas da malsauns
Cun 41% il segund grond quità en Svizra è il sectur da sanadad e las segiradas da malsauns. Quel è creschì per 15% cumpareglià cun la retschertga da l'onn passà. La dischoccupaziun na figurescha percunter betg pli tranter ils problems ils pli urgents.
Davos suondan ils secturs da quitads davart ils esters, e suenter davart fugitivs e requirents d'asil. Puspè tranter ils 5 quitads ils pli gronds è la tematica da l'ambient (23%).
Barometer da quitads – la retschertga
Per il barometer da quitads sin incumbensa da la banca CS ha l'institut gfs.bern dumandà 2'551 persunas cun dretg da votar en Svizra. Las intervistas èn fatgas tranter ils 10 da fanadur ed ils 6 d'avust ed ha ina toleranza da ±2%.
RR novitads 09:00


text:
Il far pignas scalegl ha tradiziun en Surselva e surtut a Surrein, in vischinadi da la vischnanca da Sumvitg. Uschia èsi documentà en il conturn pliras chavas da crap scalegl ed era plirs «tschentapegnas». Dus giuvens umens Giachen e Gion Battesta Deplazes han medemamain cumenzà il 1919 cun chavar il crap scalegl e far pignas scalegl. La simpla lavur durant il temp mort, dasper il puresser, è durant ils ultims 100 onns creschida ad ina interpresa mesauna che dat lavur a set persunas.
Fin en Nova Zelanda
La pigna scalegl appartegn oriundamain tar mintga chasa da purs. Alura vegniva la lavur era fatga dal tuttafatg a maun cun guaffens simpels. Ma tut quai è sa midà ils davos onns. Il crap scalegl sto vegnir importà per pudair garantir qualitad dal crap e la lavur vegn fatga cun maschinas. Era vegnan las pignas Deplazes betg sulet en chasas grischunas mabain en l'entira Svizra. La pigna Deplazes che stat il pli dalunsch da Surrein è en la Nova Zelanda. Là ha Otto Deplazes tramess ina pigna e ses frar ha alura mess ensemen ella, declera Otto Deplazes cun in surrir.
RR actualitad 08:00


text:
Trenord
Trenord a l'è ona società de straport ferroviari che la opera in Lombardia. A l'è ona società a responsabilità limitata cont i sò quot spartii a mità in tra el Grupp FNM e la Trenitalia.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Originariament ciamada "Trenitalia LeNord" l'è nassuda el 4 de agost del 2009 de la fusion de la società regional LeNord e de la Division Regionala Lombardia de la Trenitalia. Comé primm pass a hinn faa su on noeuv center de manutenzion e nettada.
Dal 30 ottober 2009 gestissen el straport ferroviari regional lombard, cont di contratt estenduu finna al dì d'incoeu.
L'ha poeu ottegnuu de gestì i servizzi TiLo, Eurocity e de on quaj EuroNight in collaborazion cont ÖBB e Deutsche Bahn.
Lign e servizzi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Trenord l'ha ereditaa i fonzion de Trenitalia e LeNord, e donca la gestiss 42 lign regionai, 12 lign suburban, el servizzi aeroportoal Malpensa Express e i straport internazionai in tra la Lombardia e l'Austria e la Germania.
A gh'è donca 2200 cors al dì, che servissen 650000 personn in su 1920 km de lign gestii da RFI e FerrovieNord.
Material rotabil[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Trenord la gh'ha 1850 tocch e donca 459 treni in composizion regolar, inscì spartii:
- Locomotiv elettrich
- Locomotiv Diesel
- Elettrotreni
- Autotreni ed Automotris
- Carrozz passegee
- Pianal rebassaa, sia in version semipilota che normal
- Carrozza FS tipo MDVC, sia in version semipilota che normal
- Carrozza a du pian tipo 1979, sia in version semipilota che normal
- Vivalto, sia in version semipilota che normal
El sò deposit a l'è el Deposit de Milan Fiorenza. La flotta la gh'ha on'età media de 19 agn, e 'l 45% a l'è pussee vegg de 35 agn.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La flotta - Elettromotrici
- Lombardia: Slitta Al 31 Marzo La Fusione Fra Trenitalia E Le Nord. Lo Impone Una Normativa Consob
- Trenord - l'azienda


text:
Gion Battesta Spescha
Adina puspei – Immer wieder
Sursilvan, Deutsch
Somedia Buchverlag, 2017, Bestellnummer 978-3-906064-74-1
Gion Battesta Spescha ei naschius 1944 ad Andiast e viva cun sia famiglia a Wädenswil. La scola ha el frequentau en siu vitg nativ ed a Vuorz. Vegnius en contact ils onns sissonta cun l’informatica, eis el sescolaus vinavon e s’occupaus cun sucess da quei sectur. Aschia eis els staus engaschaus 35 onns tier ina firma d’assicuranza a Turitg. Las empremas poesias ha el publicau ils onns siatonta en la «Gasetta Romontscha» e lu el «Calender Romontsch». Igl atun 2009 ei siu emprem cudisch da poesias e limericks «Smiulas» cumparius.


text:
En il rom dal program da turissem dal Grischun 2014 fin 2021 stattan a disposiziun 21 milliuns francs per projects turistics innovativs. Plirs projects èn vegnids inoltrads ed acceptads. 14 milliuns francs stattan anc a disposiziun. Il president dal cussegl turistic Ernst A. Brugger avess quintà cun dapli projects.
As dasdai, qua gira insatge! Vus manchentais il tren.
I haja dà blers buns projects ch'ins haja era pudì sustegnair. Ma els hajan spetgà dapli, quai conceda Brugger avertamain.
Tesas duain mussar la via
Il cussegl turistic mussa cun ses cudesch programmatic la via tar in turissem innovativ cun differentas tesas. Tranter quellas è per exempel la focussaziun pli ferma sin products ni arranschaments.
Las tesas na sajan però betg recepts, plitost ina sort cumpass. Il cudesch vegn distribuì a las destinaziuns, las vischnancas e las interpresas turisticas. Il cussegl turistic vul era organisar occurenzas en las destinaziuns per discutar il cudesch programmatic e las propostas.
RR novitads 12:00


text:
Novitads
Per la metoda cumplessiva dil Grischun: Igl intent dall’uniun ABL ei da promover e sustener la metoda cumplementara ABL. Nus vein plascher d‘astgar beneventar Vus sin nossa pagina-web.
La metoda digl emprender a moda autobiologica, cuort ABL, ei vegnida concepida da Maria Schmid-Spirig avon varga 40 onns ed ella vegn dapi lu era praticada. Igl onn 2017 ei la metoda vegnida renconuschida dalla ASCA (Fundaziun svizra per medischinas cumplementaras) sco metoda independenta.
L’uniun ABL promova ina metoda cumplessiva: Il secund cudisch, lantschaus sco project il 2018, cumpara il zercladur 2020. Legi co il tgierp sa emprender sanadad e Vus vegnis ad esser incantai dalla ovra davart la gronda savida ed experientscha da Maria Schmid-Spirig, illustrada cun maletgs artistics da Rita Spirig. Il niev cudisch sa vegnir empustaus ed ei accessibels naven dils 17 da zercladur 2020. Nus engraziein a tut las commembras ed a tut ils commembers dall’uniun per il sustegn ed oravontut a Maria e Rita per lur gronda lavur!
Era la lavur publica ed auters projects che fan vegnir ABL pli enconuschent s’audan tier nossas incaricas.
Renconuschientscha
La metoda ABL ei renconuschida sco metoda cumplementara entras:


text:
Chenopodium album
El Chenopodium album L., 1753 (en bresà, bergamàsch e cremunés: farinèl, farinèle[1]) l'è 'na piànta erbàcea anöàla de la famìa botànica de le Amaranthaceae (Chenopodiaceae segónt la clasificasiù del Cronquist), difundìda en töt el teretóre italià.
Morfologia[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è 'na piànta anöàla de tìpo erbàceo ma ale ólte quàze arbustìf, a portamènt erèt-acendènt a fùrma piö o méno piramidàl. Chèste piànte le vé clasificàde cóme “apétale" perchè le g'ha mìa la coròla (el pereànse el gh'è ma l'è ridót). La piànta la g'ha 'n udùr de èrba bastànsa fastidiùs e 'n "indümènt" farinùs caraterìstich söi gamp e söle fòie. L'altèsa de tèra de chèste piànte la pöl varià tra i 30 e i 150 ghèi (mìnimo 20 cm; màsimo 200 cm); ma de spès dòpo la frütificasiù le se piéga zó per vìa del pézo. La fùrma biològica de la spéce l'è Teròfita scapùza (T scap) cioè i è piànte erbàcee diferènte de le ótre fùrme biològiche perchè, dàto che i è anöài, le pàsa la bröta stagiù sota fùrma de somésa. En piö le g'ha 'n as fiuràl che stà sö drit e de spès sènsa (o con póche) fòie.
Raìs[Modifega | modifica 'l sorgent]
Le raìs i è de tìpo a ficù.
Gamp[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Part ipogèa: la mànca
- Part epigèa: la part aèrea del gamp l'è erèta, de sòlet ramificàda, striàda e sènsa péi. En sèrte varietà el gamp el pöl véser d'en vért che tìra al gris/celèst e farinùs (sutatöt endèla part àlta arènt a la 'nfiurescènsa).
Fòie[Modifega | modifica 'l sorgent]
La dispuzisiù de le fòie söl gamp l'è alternàda. Le fòie i è 'ntréghe, col gambì e le g'ha 'na fùrma spatulàda-lanceolàda, quàze romboidàl (la larghèsa màsima l'è a la metà bàsa de la làmina) e la se 'nsömèa presapóch a 'na pèsta de 'n óch; i è piö lònghe che làrghe e le fenés a pónta. El culùr de le fòie de sòlet l'è vért sbiadìt quàze gris/celèst de la bànda e biànch farinùs de la bànda de sóta. Le fòie de la part bàsa i è dentàde (décc bèi grosolà d ela metà de la làmina 'n sö). Chèle de la part àlta i è piö lanceolàde co la dentadüra al mìnimo. El gambì de la fòia l'è lónch 2 - 4 cm. Mediamènt la fòia l'è grànda dei 2,5 ai 5 cm e l'è lónga 5 – 9 cm. I décc i è de 3 a 6 per bànda.
Enfiurescènsa[Modifega | modifica 'l sorgent]
La 'nfiurescènsa la g'ha mìa bràtee ma l'è fuiùza endèla part piö bàsa; la fùrma l'è chèla de 'na spìga discontìnua de gloméroi glubùs. Ògna glomèrol l'è furmàt de divèrsi fiùr (de 5 a 10 o de piö) glubùs e virdizì. La 'nfiurescènsa principàla l'è terminàla ma gh'è apò dele 'nfiurescènse laterài (a la sèa de le fòie) sèmper a dispuzisiù alternàda. Diàmetro dei glomèroi: 3 - 5 mm. Diàmetro dei ògna sìngol fiùr: 1,5 mm. Longhèsa de le 'nfiurescènse: 2 – 20 cm.
Fiùr[Modifega | modifica 'l sorgent]
I fiùr i è ermafrudìcc, pentàmer (i vertezèi – càles e stam - i è furmàcc de da 5 parcc) e atinomòrf.
- * P 5, A 5, G (2) (supero)[2]
- Càles: el càles l'è furmàt de 5 parcc lìbere Chèsti elemèncc en chèsto càzo i vé ciamàcc tépali o sedenò sepalòidi a cunsistènsa erbàcea e fùrma otùza ma srotondàda a la bàze. Pò a chèsti elemèncc i è farinùs e i cuàrcia zó gran part del fröt quan che l'è madür. Dimensiù dei tépali : 1 mm x 1,1 mm.
- Coròla: la coròla la manca (aspèt caraterìstich de töt el zèner Chenopodium, ma apò a de la famìa.
- Androcèo: i stam i è 5 e lìber; La puzisiù dei stam l'è opòsta ai tépali.
- Ginecèo: i stéi i è du, bi-carpelàr[3] söndèn ovòre sùpero uniloculàr co la placènta centràl lìbera de la qual se pöl furmà 'na càpsula monospèrma.
- Fiuridüra: de zögn a setèmber.
- Empulinasiù: per mès dei insècc.
Fröcc[Modifega | modifica 'l sorgent]
El fröt l'è 'na càpsula che quan che la é madüra la deènta carnùza e sücùza. Ògna fröt el g'ha dét apéna en granì de somésa négher e löster a fùrma lenticolàr (granì orizontàl). El perecàrpe (part estèrna del fröt) l'è mìa aderènta (o l'è apéna de rar). Dimensiù del fröt: 0,9 – 1,6 mm. Diàmetro del granì de somésa: 1,2 mm.
Agricoltüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Chenopodium album en agricoltüra l'è cunsideràda 'na mala-èrba tra le piö danùze e difìcii de eliminà. Per ezèmpe endèle coltüre de formét la pöl rià a cauzà de le pèrdite 'nfìna al 13%, per la sòia la pöl fa nà pèrt enfìna al 25% e 'nfìna al 48% per la biéda de söcher[4].
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ I quaderni del Parco, Vol.9 - Le piante selvatiche commestibili. Consorzio Parco Oglio Nord
- ↑ http://www.dipbot.unict.it/sistematica/Chen_fam.html Tavole di Botanica sistematica
- ↑ http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200006809 eFloras Database
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Chenopodium_album Wikipedia,the free encyclopedia
Bibliografìa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Maria Teresa della Beffa, Fiori di campo - 2002 - Istituto Geografico De Agostini, Nuàra
- Giacomo Nicolini, Enciclopedia Botanica Motta. Prim vülüm - 1960 - Federico Motta Editore, Milà
- Sandro Pignatti, Flora d'Italia. Prim vülüm - 1982 - Edagricole, Bologna - ISBN 88-506-2449-2
- AA.VV. Flora Alpina. Prim vülüm - 2004 - Zanichelli, Bologna
- Alfio Musmarra, Dizionario di botanica - 1996 - Edagricole, Bologna
- Eduard Strasburger, Trattato di Botanica. Segónt vülüm - 2007 - Antonio Delfino Editore, Roma - ISBN 88-7287-344-4
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Index synonymique de la flore de France
- Plants For A Future
- Fungoceva.it
- Chenopodium album eFloras Database
- Chenopodium album Flora delle Alpi Marittime Database
- Chenopodium album Flora Europaea (Royal Botanic Garden Edinburgh) Database
- Chenopodium album Flora Italiana - Schede di botanica
- Chenopodium album GRIN Database
- Chenopodium album IPNI Database
- Chenopodium album Tropicos Database
- Chenopodium album Catalogazione floristica - Università di Udine


text:
Da nov vala: Stgarpa in luf diesch animals pitschens, sco nursas ubain chauras, pon ils chantuns intervegnir. Enfin uss eran quai 15 animals. Tar ils animals gronds sco vatgas ubain chavals bastan trais.
Reacziun dals purs
Per il pur da Falera Pius Winzap è quella varianta «nagut». Quai saja sco da «tegnair si ina lavina cun ina pala da naiv».
Quella proposta na nizzegia a nus nagut.
La suletta soluziun ch'el vesess fiss da decimar il dumber dals lufs sin in maximum pussaivel. El di: «Nus stuain reducir ils lufs sin in dumber che la spezia po sa mantegnair, dentant che nus pudain er viver sper il luf. En Svezia per exempel datti 300 lufs – finì.» Tenor las pli novas cifras dat quai en l'entira Svizra 110 lufs en indesch trieps.
Reacziun dal WWF
Anita Mazzetta dal WWF Grischun vul anc prender pli exact sut la marella l'ordinaziun. Ella manegia dentant:
Nus essan en mintga cas pronts da porscher maun ad ina revisiun nun-cumplitgada e sperta, per ch'ins haja gia questa stad ina soluziun.
Central saja er, che las mesiras da protecziun da las muntaneras vegnian rinforzadas. Quai prevesa l'ordinaziun, sco quai stat scrit en quella duai dar dapli sustegn finanzial per la protecziun sco er ina pli gronda paletta da mesiras. La consultaziun cuzza anc enfin ils 5 da matg.


text:
Pulógna
Artéccol in dialètt mudnés
La Pulógna (denuminasiòṅ uficiàla: Repùblica dla Pulógna, in pulàc: Rzeczpospolita Polska, Polonia in Itagliàn) l'è na nasiòṅ dl'Europa d'l èst. La gh'à na pupulasiòṅ ad 38.483.957 (2014) abitànt e na superfìsi ad 312.696 km². La capitàla l'è Varsàvia.
La léngua uficiàla 'l è 'l Pulàc, na léngua dal grup ślaṿ. La sò munéda l'è al Złoty.
La cunfìna a òvest cun la Germâgna, a sud cun la Repùblica Céca e la Śluvàchia, a èst cun l'Ucraìna e la Bieloróssia, a nurdèst cun la Lituàgna e la Rùsia (p'r èsar precìś cun l'exclave ad Kaliningrad) e a nòrd c'n al Mar Bàltic.
La Pulógna l'è na repùblica parlamentàra; al presidènt 'd adès 'l è Andrzej Duda dal partî Dirìt e Giustìsia, mént'r al prim minìstar, da 'l 2017, 'l è Mateusz Morawiecki.
Al sità più grandi dla Pulógna i èṅ Varsàvia (Warszawa) cun 1.748.916 abitànt, Cracòvia (Kraków) cun 762.448 abitànt, Lòdz (Łódź) cun 698.688 abitànt, Breślàvia (Wrocław) cun 637.075 abitànt e Pòznan (Poznań) cun 541.561 abitànt (dat dal 2016).
Dòp la Secónda guèra mundiàla la Pulógna la ciàpa da la Germâgna dimóndi di teritòri ch'i éran dla Prùssia, ch'la sparìs acsè da 'l cartìni geugràfichi, e la pasa sóta 'l blòc cumunìsta. In dal Mars dal 1999 la taca a far part dla NATO méntar 'l 8 ad Śugn dal 2003 al 77,4% di pulàc al decìd ch'al paéś al vaga dènt'r a l'Ugnòṅ europea dòp un referendum.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Pulógna
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


text:
Vorasecca
Vorasecca o Gorasecca (Golasecca in italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 699 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de 386 ab./km²..
El paes, situaa in de l'Alt Milanes, el confina con Sest, Somma, Vergiaa e Castellett (NO).
Vorasecca l'è stada el loeugh indove la s'è sviluppada ona coltura pre-istòriga durada fina al V secol prima de Crist. In vari musei in tutta la val del Tisin a hinn conservaa testimonianz de quella civiltà chì, conossuda soratutt per la soa art funeraria raffinada.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer di abitant del comun de Vorasecca l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
La societad purtadra dal Museum d'art – l'Uniun grischuna d'art – ha tegnì glindesdi saira sia radunanza generala a Cuira. En connex cun la restructuraziun da la direcziun dal Museum d'art e la causa Kunz èn vegnidas fatgas dumondas criticas al cusseglier guvernativ Martin Jäger. Respostas n'ha el dà naginas, las dumondas vegnian pir examinadas ils proxims dis. Pliras giadas ha Jäger stuì prender encunter cloms da «buh» durant la radunanza generala da l'Uniun grischuna d'art.
Hans Hatz sco mediatur
L’anteriur president da la Banca Chantunala Grischuna e commember dal cussegl administrativ da la Societad per la perscrutaziun da la cultura grischuna Hans Hatz vegn ad accumpagnar ils discurs ed era a manar sez discurs cun persunas pertutgadas directamain. Sco il chantun scriva, sperian els da pudair chattar svelt ina soluziun adattada per il Museum d’art dal Grischun e cun Hatz hajan ins chattà ina persuna neutrala e cumpetenta.
Jäger vegn a manar discurs
Ils discurs previs en connex cun la reorganisaziun da la direcziun dal Museum d'art vegnian manadas dal cusseglier guvernativ Martin Jäger. Era vegnia en questa segunda fasa d’analisa la vista schlargiada ed uschia possian era gruppas externas s’integrar en ils discurs ed era purtar lur interess en chaussa, scriva il departament.
La finamira saja da manar discurs consultativs cun las gruppas e cun las organisaziuns culturalas dal chantun. Las valitaziuns possian uschia vegnir integradas en l’analisa cumpletta, scriva il chantun. Ils discurs sajan gia en planisaziun.
RR actualitad 07:00


text:
Custansan-a
Custanzana (Costanzan-a in Piemuntes, prunünciaa "Custansan-a"; Costanzana in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 800 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 21,1 km² e ona densità de popolaziun de 38 ab./km².
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Lissandria (cumün de Balzula e de Muran).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Custansan-a l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La Delegaziun per las relaziuns cun il Bundestag tudestg (Del-D) è il pendant tar la Gruppa parlamentara tudestga-svizra che vegn actualmain presidiada dal deputà dal Bundestag Felix Schreiner (CDU/CSU, Baden-Württemberg). La Gruppa parlamentara tudestga-svizra sa cumpona da circa 45 ulteriuras commembras ed ulteriurs commembers da tut las partidas dal Bundestag tudestg. La chombra parlamentara dals pajais federativs, il Bundesrat, na dispona betg d'in organ correspundent.
Cun l'intent da stabilir e da tgirar ina rait da relaziuns han lieu scuntradas regularas tranter parlamentarias e parlamentaris da la Svizra e da la Germania. Ultra da discurs da lavur sin plaun politic stattan savens er visitas da firmas e d'interpresas u scuntradas cun represchentantas e represchentants da l'economia, da la societad e da la scienza sin il program.
Quest dialog cuntinuant permetta a las commembras ed als commembers da la delegaziun da tractar temas regiunals, naziunals ed internaziunals cumplexs cun lur collegas tudestgs ed – en cas da conflicts – da discussiunar soluziuns pussaivlas directamain cun las persunas che prendan las decisiuns. Uschia po la diplomazia parlamentara cumplettar las activitads diplomaticas da l'executiva ed extender il spazi d'agir. Ultra da quai gida il dialog a chapir meglier ils process da la politica interna en ils dus pajais.
Commembers
Secretariat da la delegaziun


text:
La marmitta ad la pulenta
L'è già dan quai an fà
anca mì l'è gnummi l'ucasiun
na marmitta ad la pulenta j'hö catà
e ad la cumpra j'hö biugghi sudisfasiun.
Unèstament j'hö sempri cercà ad begn druvela
sempri rispetos al sö cunfrunt
cun delicatossa 'nt'al gratela
par mia fureghi tröp prèst al funt.
An pò fadigôs druvela sü par na riva
al periculu ca ta squara via i pei
la pulenta la vègn an pò mujiva
druvela am pian la riès mei.
As drova suvent ma nôt cumé na squela
an quai incunvenient al bun ad l'istà
basta smanghesi da lavela
la sà sübit ad barciuià.
Passu j' agn dal bun aquist
e anca al rügun l 'è pardü an pò al vigôr
i söi côip j'in ralentà n'astis
e la marmitta la tègn piü poc al calôr.
Pöi an dì la sent büfee
sarà furaa povru mi
i sun viralla sôt sôra par begn vardee
ma begn poc a j'hö capì.
Al magnan gandrà ciamee
però le giôvnu e farinel
dal tüt al böggiu al pò slarghee
l'è mei chi fagga finta ad nient.
Vardeghi dös l'è not tant bèlla
bucca rosa ghigna tencia
ma par mi la serf cumé fus bèlla
'ntant ca rüc dinti an quai pulenta.
Pansee ad cambiela ma cunvègn not
la volt la gir cumé am la sent
ma fà rüghee cumé an fabioc
ma fin ca ma düra i sum cuntent.
Al pueta ad la val
Pino Cucciola
(Oro di Boccioleto)


text:
Sistema de scritura
Un sistema de scritura a l'è el codes doperad per la scritura in d'una dada lengua, fad su de vari segn che poden vesser mitud insema per spantegà un concet, che 'l gh'ha de besogn de una bas compartida in tra quei che scriven e che lensgen perchè 'l fonziona.
Se parla de abecee (o alfabet) quand che ogni segn, una letera, el gh'ha un so son autonom, de abugida quand che ogni segn l'indica un insema de vocal e consonant e de abjad quand che inn segnade squasi domà i consonant. Gh'è anca di alter forme de scritura, compagne di pitograma e di logograma indova che gh'è vari segn che rapresenten un principi, pussee che un son.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su sistema di scrittura