text:
"Prima ‘d tut, it racomando ch’as fassa ‘d preghiere, d’orassion, ëd supliche e d’assion ëd grassie për d’ogni sòrt ëd gent, për ij rè e për tuti coj ch’a son ëstabilì coma d’autorità, afin ch’i podoma mné na vita chieta e seren-a, marcà da la divossion a Nosgnor e da l’onorevolëssa. Lolì a l’é bon e agreàbil a Nosgnor, nòst salvator, ch’a veul che d’ògni sòrt ëd gent a sia salvà e ch’a ven-a a la conossensa dla vrità. A-i é un Dé sol, e un sol Antërmediari an tra j’òm e Nosgnor, visadì l’òm Gesù Crist. A l’é Chiel ch’a l’ha pagà con soa vita ël pressi dël riscat për tuti confòrm a lòn ch’a l’é stàit testimonià a sò temp. I diso la vrità, i diso nen ël fàuss: i na son ëstait fàit predicator e apòstol, për mostré a tute le gent cost mëssagi ‘d fej e ‘d vrità. I veuj, donch, che tùit j’òm, a-i n’anfà nen andova, ch’a prego con ëd man sante alvà al cél, sensa ch’a sio anrabià o ch’a faso ‘d polémiche" (1 Timòt 2:1-8).A l’é n’esortassion a la preghiera, a fé ‘d preghiere d’antërcession an favor d’ògni sòrt ëd gent. A cost riguard, armarché bin lòn ch’a dis l’apòstol al vers sinch: “A-i é un Dé sol, e un sol Antërmediari an tra j’òm e Nosgnor, visadì l’òm Gesù Crist. A l’é Chiel ch’a l’ha pagà con soa vita ël pressi dël riscat për tuti confòrm a lòn ch’a l’é stàit testimonià a sò temp”.
Costa diciarassion a stabiliss doe ròbe essensiaj. La prima: la preghiera a l’é da alvesse nen a na quaj divinità dël cél macassìa, ma a Nosgnor, ël Dé ver e viv, ch’a l’é un. La sconda: a-i è mach n’antërmediari ch’a peussa fene da pont an tra nojàutri e Nosgnor Dé, ch’a peussa butene an comunicassion, an relassion con Chiel, visadì Gesù Crist. A l’é Gesù ch’a l’ha arvelalo a j’òm tanme ch’a l’é e ch’a peul fene arsèive a soa presensa, ch’a peul feje rivé nòstre preghiere.
Probàbil ch’a-i sia gnun-e d’àutre diciarassion pì ‘d costa-sì ch’a rëscontro ancheuj tanta resistensa e fin-a d’oposission ghignonà. Costa diciarassion dla Paròla ‘d Nosgnor a l’é considerà da tanti “tròp ëstrèita”, intranzigenta, malgrassiosa. An efet i soma stàit anlagà ancheuj da la mira che vàire a sio lë stra ch’a pòrto al cél e che Nosgnor a sia nen ansì “strèit” da pretende ch’a s’abia da seguité na sola stra ch’a men-a a la salvëssa. Ëd diciarassion coma ste-sì a son vardà tanme d’assulà a le rèis dl’erbo dël pluralism e dël relativism. A l’é “la pretèisa” ëd na religion - lor a diso - a l’esclusività, a la privativa, e lòn i podoma nen acetelo.... L’apòstol a fortiss ambelessì quajcòsa ch’a l’é considerà bisòch e ghignonant. Nen vera?
Ëd sicur Pàul ambelessì a dà espression a gnun-a bisocarìa o ghignon. A veul mach armarché la vrità che Nosgnor Gesù Crist medésim a l’ha fortì quand ch’a l’ha dit: “Mi i son la via, e la vrità, e la vita; gnun a peul ven-e al Pare fòra che për mi” (Gioann 14:6). Pàul a fortiss - e lolì a l’é da pijesse an sël sério - che ‘l Crist a l’é ùnich, precis an lòn che chiel a l’é ‘l pont ch’a buta a comunicassion doe part ch’a son an contrast, an oposission l’un-a con l’àutra: Nosgnor Dé e le creature uman-e.
Për tuta la Bibia i trovoma d’antërmediari. Mosé, për esempi, a l’era l’antërmediari dla veja aleansa. A l’era chiel ch’a l’avìa la fonsion ëd rapresentansa dël pòpol d’Israel an soe relassion ëd lor con Nosgnor Dé, e chiel a l’era ‘l pòrta-vos ëd Nosgnor al pòpol. Ij profeta dël Testament Vej a l’avìo ‘dcò na fonsion d’antermediassion. A-i era ‘dcò ‘l Gran Sacerdòt ch’a fasìa da antërmediari: a parlava a Nosgnor an nòm dël pòpol. Fin-a ‘l rè d’Israel a fasìa da antërmediari; a l’era considerà ël rapresentant ëd Nosgnor anvers ël pòpol. A l’é për lòn che Nosgnor a lo rendìa responsabil ëd governé con giustissia conforma la lej del Testament Vej.
Përchè, antlora, Pàul ambelessì a scriv ch’a-i é mach un d’antërmediari an tra Nosgnor e l’òm? L’antërmediassion ëd Crist a l’é ùnica pròpi përchè ùnica a l’é soa përson-a. Ël Crist a l’é parèj ëd gnun d’àutri. Gesù Crist a l’é ‘l Dé-òm, visadì Nosgnor Dé ch’a l’é fasse òm. Sossì gnun d’àutro a l’ha mai pretendulo, mach Chiel. Për podèj realisé l’arconciliassion an tra Nosgnor e l’umanità, la sconda Person-a dla Trinità a l’avìa da esse unìa a la natura uman-a. A l’é parèj che Gesù, e gnun d’àutri, a l’ha tute le qualifiche, le qualità, për realisé l’arconciliassion - a l’é chiel ch’a rapresenta tute le doe part ëd manera përfeta: Nosgnor Dé e l’òm.
.
Quand che la gent am ciama: “Përchè Nosgnor a l’é stàit ansì strèit da dane mach un Salvator?”, i penso nen che cola-lì a sìa la domanda giusta da fesse. Al opòst, i dovrìo ciamè: “Përchè Nosgnor avrìa-lo da dene na manera për salvesse?”. An d’àutre paròle: Përché a l’ha nen condanane tuti për ij nòstri pecà, coma ch’i l’avrìo bin merità? Përchè Nosgnor, an Soa grassia, a l’ha dane un Antërmediari ch’a pijèissa nòst pòst, e chiel a l’ha pijasse ‘l giudissi che nojàutri i meritoma, e a l’ha dane la giustissia che dësasperà i l’oma da manca? Lòn ch’an fà stupì pì ‘d tut a l’é nen che chiel a l’abia nen fàit lòn an manera mùltipla, ma ch’a l’abia falo fin-a ant na sola manera! Përché lolì i l’avrio nen da spetess-lo.
Armarché coma Pàul, quand ch’a fortiss l’unissità ‘d Crist, a fortiss ëdcò l’unissità ‘d Nosgnor Dé: “A-i é un Dé sol”. Costa unissità ‘d Nosgnor a l’é diciarà daspërtut ant ël Testament Vej; ël prim comandament medésim a l’é ‘n comandament d’unissità: “It l’avras nen d’àutri dé ‘dnans a mi” (Surtìa 20:3).
A l’é parèj che l’Apòstol a gionta ansema costi doi fij. A-i é un Dé sol, e Dé a l’ha mach un Fieul, e ‘l Fieul a l’é l’antërmediari ùnich ant tra Nosgnor Dé e l’umanità.
Coma ch’i l’hai dila anans, a l’é motobin malfé për ëd gent ch’a l’é stàita fongà ant ël pluralism da aceté lolì, ma an sù col punt-lì a l’han da rusaté con Nosgnor Gesù Crist e con ij sò apòstoj, nen con mi… La Bibia a dà gnun-a speransa che ëd chërdent d’àutre religion a podran esse salvà sensa na fej përsonal an Gesù Crist. Coma ch’a disìa Pàul a Atene: “...contut che Nosgnor Dé a l’abia fàit a pòsta nen cas ai temp dla gnoransa, adèss a comanda a tùit, a fà nen andoa ch’a sio, ch’as pentisso” (At 17:30). La condission ambelessì a prevëd gnun-e alternative: a l’é universal. Ch’a piasa o ch’a piasa nen, la Paròla ‘d Nosgnor an ciama a fidesse ‘d tùt cheur a Gesù Crist, a-i é gnun-e d’àutre alternative. ...e fasoma nen ij furb disand che lolì a sarìa “na question d’antërpretassion” përché la Bibia a l’é bin ciàira ant lòn ch’a dis a sto riguard. ...e gnun rasonament sofìstich ch’a dëstòrz a pòsta lòn ch’a dis la Bibia për feje dì lòn ch’a pias a nojàutri. A sarìa nen onest. O tut o gnente.
A l’é probàbil che a tanti a-j piasa nen che mi i parlo ‘d sossì an dij termo ansì strèit. S’a l’é parèj, é-lo ch’iv rende cont përdabon ëd lòn ch’a sotantend buté an sl’istess livel Gesù Crist e ij fondator d’àutre religion? Ant un sens, a-i é gnun-a pì granda ofèisa anvers Gesù Crist che mensionelo con l’istess fià dacant a Maomet, për esempi. Se Crist a l’é lòn che chiel a dis ch’a l’é, gnun d’àutri a podrìa esse na stra ch’a pòrta a Nosgnor. Da pì, s’a l’é vera ch-a-i é dë stra diverse ch’a men-o a Nosgnor Dé, cola ‘d Crist a podrìa nen butesse an tra ‘d cole-lì, përchè a-i è gnun-a rason përchè un-a ‘d cole stra a diciara al mond che Chiel, Gesù, a l’é la sola stra ch’a pòrta a Nosgnor Dé. A l’avrìa gnun sens. Se peuj a sbalia la Scritura Santa ch’a lo fortiss, antlora fasomse da noi istess la religion ch’an piasa da pì, e pijomse la responsaabilità ‘d dëscontradì la sola sorgiss ch’i l’oma ch’an dëspiega lòn che Gesù Crist a l’ha dit e l’ha fàit. A tocarìa peuj a noi ëd dimostré coma ch’a l’è ch’i l’avrìo rason nojàutri e nen la Bibia e an sù che base, përchè mai i pretendoma ‘d savèjne da pì che lòn ch’a dis la Bibia.
A la finitiva: a-i é sèmper chi ch’a vorìa avèj rason contra tute le evidense, contra mijé d’agn ëd fej ebràica e cristian-a ch’a diso divers. Për lòn ch’a riguarda nojàutri, ij nòstri pè a son bin piantà an sù lòn ch’a dis la Bibia; i-j chërdoma. Che d’àutri a diso pura tut lòn ch’a veulo, ch’as na pijo l’arzigh, s’a l’han ëd col coragi!
Leture bìbliche dël lessionari - 18 dë Stèmber 2016 - Duminica apress Pancòsta ch'a fà 18
Geremìa 8:18-9:1; Salm 79:1-9; 1 Timòt 2:1-7; Luca 16:1-13
Orassion: Nosgnor! Acòrdane ëd nen afanesse per le còse 'd cost mond, ma d'amé le còse dël cél; e bele ancheuj, ch'i soma piassà an tra 'd còse transitorie, ch'i podoma tense strèit a cole ch'a duro; për Gesù Crist, nòst Signor, ch'a viv e regna con Ti con lë Spirit Sant, un sol Dé, për ij sécoj dij sécolj. Amen.


c: text/html

text:
1 Ò, se mach it squarsèisse ij cej e calèisse giù! Le montagne a tramblerìo dënars a Ti! 2 Coma ch'a fà ël feugh quand ch' a brusa 'l bòsch sèch o ch'a fà beuje l'eva, ch' ij tò aversari a sapio coma ch' it ses e che le nassion a tërmolo an Toa presensa. 3 Quand che Ti 't l'avìe ciapane 'd surprèisa con ëd portent afros, Ti 't j'ere calà giù e le montagne a l'avìo tremblà dëdnans a Ti. 4 Da quand ch'a l'é nà 'l mond gnun a l'avìa mai sentù o vëddù n'àutr Dé coma Ti, un Dé ch'a fasa 'd còse parèj për coj ch'a l'han fiusa an Chiel. 5 Ti 't das ël bin ëvnù a coj ch'a l'han piasì a fé lòn ch'a l'é giust e ch'a scoto ij tò comandament. Varda, it j'ere anrabiate quand che noi con costansa i-j trasgredìo. Coma podrìa mai esse salvà 'd gent coma nojàutri?
giovedì 20 novembre 2014
Dëdnans a tut sòn, coma che peudes-to seguité a fé finta 'd gnente? [Proget Bibia Piemontèisa]
Dal liber dël profeta Isaia, capìtol 64:
1 Ò, se mach it squarsèisse ij cej e calèisse giù! Le montagne a tramblerìo dënars a Ti! 2 Coma ch'a fà ël feugh quand ch' a brusa 'l bòsch sèch o ch'a fà beuje l'eva, ch' ij tò aversari a sapio coma ch' it ses e che le nassion a tërmolo an Toa presensa. 3 Quand che Ti 't l'avìe ciapane 'd surprèisa con ëd portent afros, Ti 't j'ere calà giù e le montagne a l'avìo tremblà dëdnans a Ti. 4 Da quand ch'a l'é nà 'l mond gnun a l'avìa mai sentù o vëddù n'àutr Dé coma Ti, un Dé ch'a fasa 'd còse parèj për coj ch'a l'han fiusa an Chiel. 5 Ti 't das ël bin ëvnù a coj ch'a l'han piasì a fé lòn ch'a l'é giust e ch'a scoto ij tò comandament. Varda, it j'ere anrabiate quand che noi con costansa i-j trasgredìo. Coma podrìa mai esse salvà 'd gent coma nojàutri?
1 Ò, se mach it squarsèisse ij cej e calèisse giù! Le montagne a tramblerìo dënars a Ti! 2 Coma ch'a fà ël feugh quand ch' a brusa 'l bòsch sèch o ch'a fà beuje l'eva, ch' ij tò aversari a sapio coma ch' it ses e che le nassion a tërmolo an Toa presensa. 3 Quand che Ti 't l'avìe ciapane 'd surprèisa con ëd portent afros, Ti 't j'ere calà giù e le montagne a l'avìo tremblà dëdnans a Ti. 4 Da quand ch'a l'é nà 'l mond gnun a l'avìa mai sentù o vëddù n'àutr Dé coma Ti, un Dé ch'a fasa 'd còse parèj për coj ch'a l'han fiusa an Chiel. 5 Ti 't das ël bin ëvnù a coj ch'a l'han piasì a fé lòn ch'a l'é giust e ch'a scoto ij tò comandament. Varda, it j'ere anrabiate quand che noi con costansa i-j trasgredìo. Coma podrìa mai esse salvà 'd gent coma nojàutri?
6 I soma tùit anfetà e antamnà dal pecà. Fin-a i nòstri mej ësfòrs, dëdnans a Ti, a son gnent' àutr che 'd ëstrass anfià 'd grass. Tanme 'd feuje d'otogn, i vnoma sèch e crojoma, e ij nòstri pecà an porto vìa coma 'l vent.
7 Epura gnun a invòca tò Nom, ni at suplica misericòrdia. A l'é për lòn ch' it ses slontanate da nojàutri e 't has bandonane ant ij nòstri pecà. 8 Tutun, Ti 't ses nòstr Pare. Nojàutri i soma la crèja e Ti 't ses ël vasé. Tùit nojàutri i soma 'l prodòt ëd Tò travaj. 9 Sie nen tant anrabià con nojàutri! Arcordete nen për sèmper ëd nòstri pecà. Vardene bin: tùit nojàutri i soma tò pòpol! 10 Toe sità sante a son dventà 'n desert. Sion a l'é dventà na desolassion. A-i son mach ëd ruin-e a Gerusalem. 11 Nòstr templ sant, ch'a l'era nòstr orgheuj e gòj, ël leugh anté nòstri vej at laudavo, a l'han daje feu e tute le ròbe 'd valor ch' a-i ero a son stàite portà via. 12 Dëdnans a tut sòn, coma che peudes-to seguité a fé finta 'd gnente? Seguitaras-tu a sté ciuto e a castighene? (Isaia 64).
Iscriviti a: Commenti sul post (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tenor in studi da l'interpresa da cussegliaziun Deloitte èn las bleras firmas svizras vegnidas cumpradas d'interpresas americanas e franzosas. En vista a l'augment da la valita dal dollar pudess quai trend cuntinuar, scriva Deloitte.
Manaschis industrials èn memia chars
Tenor il studi deva quai avant il 2015 las pli bleras surpigliadas da firmas svizras pitschnas e mesaunas en il sectur da l’industria. Quest trend è però sa midà cun la fermezza dal franc. Investurs da l’exteriur prefereschan uss ils secturs da servetsch e da tecnologia.
Cuntrari sa preschenta il maletg viceversa: firmas svizras pitschnas e mesaunas han surpiglià en l’exteriur cunzunt manaschis industrials. Da totalmain 18 surpigliadas han 6 pertutgà la Germania.
Prognosa optimistica per il 2016
Per l’onn 2016 prognostitgescha il studi in moviment pli dinamic da fusiuns e surpigliadas ch’il 2015. Anc adina saja la Svizra in lieu attractiv per investurs svizzers e da l’exteriur. Quai pervi da la cumpetitivitad e la bainstanza dal pajais.
RR novitads 16:00


text:
Villeret (BE)
Villeret a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.22 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 887 abitant.
El cumün de Villeret al se tröva a una altitüden de 740 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Saint-Imier, Nods, Cormoret, Les Breuleux, Muriaux, Villiers.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Mercui, 31.01.2018 da les 19.05-19.30
N portabandiera ladin per i Jeghes Paralimpics
L jiador de sledgehockey Florian Planker da Selva é vegnù chierì fora coche portabandiera ufiziel de la Telia ai Jeghes Paralimpics de te Corea del Sud. Florian à tout pèrt jà 6 outes a le paralimpiadi dant coi schi e dò te la squadra de hockey sun lesa. L sport fesc pèrt de si vita e te n intervista l ne contarà ence coche l sport i l'à didà a reagir a n burt azident che l'à abù da joegn olache l'à perdù na giama.
Program de Anna Mazzel
Foto: Ufficio Stampa Quirinale/Frances


text:
Unterbäch
Unterbäch a l'è un cumün svizzer del distret de Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 398 abitant.
El cumün de Unterbäch al se tröva a una altitüden de 1193 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bürchen, Eischoll, Embd, Ergisch, Niedergesteln, Raron, Törbel.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)
- Media relaa a Unterbäch al Wikimedia Commons
- Unterbäch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Swiss remember first step in women's suffrage, Neue Zürcher Zeitung (NZZ), 3.3.2007


text:
Annecy
Annecy l'è 'na citadìna franséza de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è capolöch dei cantù de Annecy-Centre e Annecy-Nord-Est e del circondàre (arrondissement) de Annecy. La se tróa 'ndèl dipartimènt de l'Alta Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 51 012 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 16,02 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 418 méter a 'na altèsa màsima de 926 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bayreuth, Germania
- Cheltenham, Regn Ünit
- Liptovský Mikuláš, Slovàchia
- Sainte-Thérèse, Cànada
- Vicenza, Italia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Liuteria tradizionala cremonesa
La liuteria tradizionala cremonesa l'è un'antiga forma de artijanad tipiga de Cremona, indove i è costruids i struments ad arc, come i violin, i viole, i violoncell e i contrabass.
I savir e ol savir far liutare de la tradizion cremonesa (italian: Saperi e saper fare liutario della tradizione cremonese - ingles: Traditional violin craftsmanship in Cremona) l'è deventada part de la lesta di Patrimoni orai e mìa materiai de l'umanità de l'UNESCO[1] indela VII conferenza de Paris del Comitat Intergovernativ.[2]
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La liuteria l'ha començad a svilupar-s a Cremona indel XVI secol, grazie a la famea Amati, poi evolude coi famee Stradivari, Guarneri e Bergonzi. Qelle famee qé, qi i lavorava ind i so botege, i se tramandava i segrets de la lavorazion di pader in fiœl. Ol plœ famos di artisti cremones l'è Antonio Stradivari, e la so cà al dé d'incœ l'è deventada un museo, coi so arnes e disegn orijinai.[3][4]
Tenica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I struments ad arc i pœl vesser realizads in manera diversa, ma i liutai cremones i ha svilupad una tenica considerada come unega al mond.[5]
Per ogne strument i è modellads e metids insema a man plœ de 70 divers toc de legn, ognun di quai al g'ha besogn de una lavorazion diversa sœ la bas de la risposta acustiga qe al g'ha: per qell motiv qé i ga sarà mai do violin uguai. Ogne part del violin la g'ha de vesser faita con un legn particolar, selezionad e stajonad al natural, perqè la so preparazion la pœl mìa vesser forzada o faita in manera artifiçala.[4]
I pœl mìa vesser dovrads di parts industriai, e l'è vietad ol dovrar di verniç a sbrof. Tants elements de l'istrument, qe i somea adoma de veder, i è in realtaa funzionai per l'amplificazion del son o per protejer-l da rotura: dobia carateristica tipiga di prim violin.[4]
Ol liutae al sta dree a tœta la costruzion di struments, da l'arbor a la fin: per qesto i riva a far sœ adoma dai 3 ai 6 istruments l'ann.[4]
Galleria d'imajin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Violin esponids al Museo del violin de Cremona
-
-
-
-
-
-
La violinista Olga Kholodnaya la sona un Stradivari
Tutela[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'antiga tradizion de la liuteria cremonesa l'è tutelada da do organism: ol Consorzio Liutai Stradivari e l'Associazione Italiana Liutaria, qe i representa plœ de 140 artijan[4]. G'è anc la Scœla Internazional de Liuteria de Cremona, fondada ol 21 de setember del 1938[6]
Dopo qe l'è stait recognossid da l'UNESCO, l'è stait dervid, indel 2013, ol museo del violin indel Palaz de l'Art de Cremona, ristruturad tœt e a l'interno del qual l'è stait realizad un nœv auditorium per scoltar la musiga sonada coi strument realizads indela citaa.[7]
Riferiments[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ (EN) Traditional violin craftsmanship in Cremona
- ↑ (EN) Decision of the Intergovernmental Committee: 7.COM 11.18
- ↑ (IT) Saper fare liutario cremonese
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 (EN) Nomination file no. 00719
- ↑ (IT) La liuteria di Cremona iscritta nella Lista UNESCO del Patrimonio Immateriale
- ↑ (IT) Scuola Internazionale di Liuteria
- ↑ (IT) Museo del violino


text:
Nedàl
El Nedal a l'è una festivitaa cristiana qe la g'ha in tema la nassida de Jesuu (qe i cristian creden 'me el fiœl de Dio), e un dì de festa cultural per qii qe è mia credents.
El dì cognossud 'me Nedal al ven festejad el 25 de December. A l'è vun di pussee importants dì de l'ann per i cristian, insema a la Pasqua, quand qe la mort e la resurezion de Jesuu i vegnen festejade. La stajon de preparazion del Nedal a l'è ciamada avent e la scomença una domenega puu o manc quater setemane prima del Nedal. El temp natalizzi al moca el 6 de Jener, el dì de l'Epifania.
El Nedal al ven festejad in tutt el mond tant 'me dì relijos o 'me festivitaa de i cristian e qii qe è mia cristian. I tradizion inn devers de paes a paes, ma asquas tute i g'ha dent una cena, far-g ai olter regai, nar a messa, e tœr part ind ativitaa publege compagne de cants di canzon tradizionai. Santa Claus a l'è una tradizion in vari pais del mond (in Italia l'è cognossud cont el nomm de Babbo Natale, qe in lombard al vœl dir Popaa Nedal).
El temp natalizzi al ven festejad durant l'invern ind l'emisfer nord, ind un moment de l'ann indè qe g'è semper staite, fin di temp passads, antige feste e celebrazion. Una quai tradizion del Nedal a l'è pussee antiga de la festivitaa d'incœ, o la ven de oltre tradizion q'i era no cristian, compagne del Yule.
I tradizion d'incœ del Nedal despess a meten a fœg el far-g regai, fruit de 'n penser materialista. La stajon perfeita indè qe i botege taca su a vend pussee (regai, majar, cartoline d'auguri, erbor de Nedal, e decorazion de Nedal) a l'è propi el mes prima del dì de Nedal.


text:
Atualité
Comentar de Pruma
Y sëgn les atletes dla Copa dl Monn
Do les cater gares de Copa dl Monn FIS di ëi te Gherdëna y tl'Alta Badia dan Nadé fej les ëres tapa a Cortina y Al Plan. Por Ampëz él n evënt tradizional, y la routine di organisadus reconfermëia vigni ann danü la classa sportiva y ospitala dla „Reína dles Dolomites". Por Al Plan saral le secundo iade indolater che al vëgn metü da jí söl'Erta n slalom lerch. La pista d'Al Plan é öna dles plü ries dal punt d'odüda agonistich, porchël öna dles plü asveltes y desfidëntes. Y da odëi al start saral ...
Do les cater gares de Copa dl Monn FIS di ëi te Gherdëna y tl'Alta Badia dan Nadé fej les ëres tapa a Cortina y Al Plan. Por Ampëz él n evënt tradizional, y la routine di organisadus reconfermëia vigni ann danü la classa sportiva y ospitala dla „Reína dles Dolomites". Por Al Plan saral le secundo iade indolater che al vëgn metü da jí söl'Erta n slalom lerch. La pista d'Al Plan é öna dles plü ries dal punt d'odüda agonistich, porchël öna dles plü asveltes y desfidëntes. Y da odëi al start saral ...
Ejam de ladin dl’Intendënza ladina: Iscriziuns cina ai 23 de jená
Ciamó cina ai 23 de jená él poscibl da se scrí ite al ejam de ladin dl’Intendënza ladina por le sorvisc tles scolines y scores dles localités ladines.
Por insegnanc y insegnantes che ó se scrí ite tles graduatories por insigné tles scores elementares, mesanes, altes, profescionales o de musiga y tles scolines dles localités ladines él nezesciar da avëi superé l’ejam de ladin organisé dal’Intendënza ladina da Balsan.
La proa scrita dl ejam gnará fata ai 19 de forá 2018 dales 9:00 tla scora mesana “Tita Alton” da La Ila. La domanda mëss gní fata cun le formular aposta che é da ciafé te vigni direziun de scolina y scora y che mëss gní ...
Por insegnanc y insegnantes che ó se scrí ite tles graduatories por insigné tles scores elementares, mesanes, altes, profescionales o de musiga y tles scolines dles localités ladines él nezesciar da avëi superé l’ejam de ladin organisé dal’Intendënza ladina da Balsan.
La proa scrita dl ejam gnará fata ai 19 de forá 2018 dales 9:00 tla scora mesana “Tita Alton” da La Ila. La domanda mëss gní fata cun le formular aposta che é da ciafé te vigni direziun de scolina y scora y che mëss gní ...
Dumandes per la cultura ladina 2018
La Repartizion Cultura ladina dla Provinzia de Bulsan lascia al savëi che la dumandes per n contribut provinziel per l’atività 2018 muessa unì dates ju nchina ai 31 de jené 2018. L ie nce la puscibltà de dé ju la dumandes te Gherdëina (Sëlva) y tla Val Badia (Picolin).
Nce chëst ann ti vëniel pità ai zitadins y ala zitadines la puscibltà de dé ju la dumandes diretamënter tla valedes a n culaburadëur / na culaburadëura dl Ufize Cultura y Scola ladina.
Chësc servisc vën pità n lunesc, ai 29 de jené 2018 dala 16.00 ala 18.00 tl Ufize Inovazion y consulënza (1 partimënt) dl zënter pedagogich a Picolin/Val Badia.
Te Gherdëina vëniel pità l servisc tla sala de cunsëi dl chemun de Sëlva, n merdi ai 30 de jené dala 16.00 ala 18.00.
La dumandes possa sambën nce ...
Nce chëst ann ti vëniel pità ai zitadins y ala zitadines la puscibltà de dé ju la dumandes diretamënter tla valedes a n culaburadëur / na culaburadëura dl Ufize Cultura y Scola ladina.
Chësc servisc vën pità n lunesc, ai 29 de jené 2018 dala 16.00 ala 18.00 tl Ufize Inovazion y consulënza (1 partimënt) dl zënter pedagogich a Picolin/Val Badia.
Te Gherdëina vëniel pità l servisc tla sala de cunsëi dl chemun de Sëlva, n merdi ai 30 de jené dala 16.00 ala 18.00.
La dumandes possa sambën nce ...
Comisciun de ejam dl ladin cun mëmbra nöia
La Junta provinziala a Balsan á aprové la nominaziun de Monica Moroder sciöche mëmbra nöia dla comisciun d’ejam de conescënza dl ladin
Por podëi rové tles gradatöres dles scolines, scores elementares, mesanes, altes, profescionales y de musiga dles localité ladines él nezesciar por i insegnanc y les insegnantes da avëi fat l’ejam de conescënza dl ladin dl'Intendënza ladina. Chësc ejam vëgn organisé da pert dl Departimënt Educaziun y Cultura ladina. Ai 16 de jená 2018 á la Junta provinziala aprové sön proposta dl assessur por la scora y cultura ladina Florian Mussner la sosituziun de n mëmber efetif dla comisciun de ...
“Mami pënsa al daunì”: lingia de ancuntedes de nfurmazion per families
Südtirol: 14 sëires de nfurmazion sun pusciblteies de sustëni a livel finanzier y de pension vën metudes a jì dal’assessëura Deeg. Ai 6 de merz saral n’ancunteda te Sëlva
“Mami pënsa al daunì” chësc ie l slogan de na lingia de sëires de nfurmazion sun l sustëni finanzier ala families y sun la previdënza dla terza età metudes a jì dal assessëura Waltraud Deeg. La 14 ancuntedes che unirà a se l dé te luesc defrënc te nosta Provinzia , meterà man a Lana ai 15 de jené y unirà stlutes ju a Sterzing ai 28 de merz. Ai 6 de merz dala 20.00 uniral nce a se l dé n’ancunteda tl Tublà da Nives te Sëlva.
La Provinzia sustën ...
“Mami pënsa al daunì” chësc ie l slogan de na lingia de sëires de nfurmazion sun l sustëni finanzier ala families y sun la previdënza dla terza età metudes a jì dal assessëura Waltraud Deeg. La 14 ancuntedes che unirà a se l dé te luesc defrënc te nosta Provinzia , meterà man a Lana ai 15 de jené y unirà stlutes ju a Sterzing ai 28 de merz. Ai 6 de merz dala 20.00 uniral nce a se l dé n’ancunteda tl Tublà da Nives te Sëlva.
La Provinzia sustën ...
Südtirol: scioldi por mantigní les strades provinziales
Na rëi de 2.826 chilometri cun 1.662 punc y 206 tuní. Por la manutenziun dles strades de competënza dla Provinzia mët la Junta a desposiziun 32 miliuns de euro.
Löm vërda da pert dla Junta provinziala de dezëmber ala deliberaziun proponüda dal assessur Florian Mussner por mëte a desposiziun i fonds por le mantegnimënt ordinar y straordinar dla rëi stradala südtiroleja de competënza dla Provinzia. Por le 2018 él preodü 32 miliuns de euro che gnará adorá por intervënc che reverda 2.826 chilometri de strades, 1.662 galaries y 206 punc. I laurs gnará fac tignin cunt dla lista de priorités de de plü agn elaborada dai ...
Löm vërda da pert dla Junta provinziala de dezëmber ala deliberaziun proponüda dal assessur Florian Mussner por mëte a desposiziun i fonds por le mantegnimënt ordinar y straordinar dla rëi stradala südtiroleja de competënza dla Provinzia. Por le 2018 él preodü 32 miliuns de euro che gnará adorá por intervënc che reverda 2.826 chilometri de strades, 1.662 galaries y 206 punc. I laurs gnará fac tignin cunt dla lista de priorités de de plü agn elaborada dai ...
Eghes minerales alzades
Les tarifes ê dassënn basses!
Les tarifes idriches nöies por l’adoranza de ega minerala é gnüdes aprovades dala Junta provinziala sön proposta dl assessur por l’ambiënt y l’energia Richard Theiner. La proposta é gnüda elaborada dal’Agenzia por l’ambiënt en referimënt al’adoranza de ega minerala sciöche ega da bëre tles bozes, por le termes o por terapies o ince bagns locai. La proposta á bele ciafé l’arat positif dl Consëi di Comuns. Les tarifes nöies jará en forza cun la publicaziun dla deliberaziun sön le ...
Les tarifes idriches nöies por l’adoranza de ega minerala é gnüdes aprovades dala Junta provinziala sön proposta dl assessur por l’ambiënt y l’energia Richard Theiner. La proposta é gnüda elaborada dal’Agenzia por l’ambiënt en referimënt al’adoranza de ega minerala sciöche ega da bëre tles bozes, por le termes o por terapies o ince bagns locai. La proposta á bele ciafé l’arat positif dl Consëi di Comuns. Les tarifes nöies jará en forza cun la publicaziun dla deliberaziun sön le ...
Comentar de Pruma
Alfreider: cësa y scunanza
Sce posse dì bel la urità. La cuestion de Alfreider (c. nce ntervista tla plates Val Badia) n con' dl derturamënt o dl frabicat nuef da d'ël a cësa, me sà na cossa unida trata su dai media naziunei, sambën sun vel' ndicazion de vel' bastian cuntrer de nosc raions.
La cuestion ie jita tres duta la istanzes aministratives, y sce l ie vel' pitla cossa tlo o iló che ne va nia bën iel una na cossa, ma prinzipalmënter à Alfreider sciche trueps d'autri la rejon de se fé ora si cësa, aldò dla ...
Sce posse dì bel la urità. La cuestion de Alfreider (c. nce ntervista tla plates Val Badia) n con' dl derturamënt o dl frabicat nuef da d'ël a cësa, me sà na cossa unida trata su dai media naziunei, sambën sun vel' ndicazion de vel' bastian cuntrer de nosc raions.
La cuestion ie jita tres duta la istanzes aministratives, y sce l ie vel' pitla cossa tlo o iló che ne va nia bën iel una na cossa, ma prinzipalmënter à Alfreider sciche trueps d'autri la rejon de se fé ora si cësa, aldò dla ...
L cuarto an de scola foravia co le borse de studio de la region Trentin – Südtirol
L muot de studié n an foravia incia per i jovegn dei trei comugn da Souramont. Sarà temp fin a la fin de febraro per dà ju le domande.
Coche oramai suzede da calche an, incia per l an de scola 2018/2019 i jovegn de le scole aute che i vif a Col, Fodom e Anpezo (auna a chi dei comugn de Pedemonte, Magasa e Valvestino, ndr) i podarà ruà permez a le borse de studio che la region Trentin-Südtirol la dà fora per chi che vol fà l cuarto an de scola auta foravia: chest chel che se liez nte la delibera nr. 265 del 31.10.2017 de la jonta regional de la region Trentin – Südtirol. Le famee interessade i avarà da scrive fora na domanda e ...
Coche oramai suzede da calche an, incia per l an de scola 2018/2019 i jovegn de le scole aute che i vif a Col, Fodom e Anpezo (auna a chi dei comugn de Pedemonte, Magasa e Valvestino, ndr) i podarà ruà permez a le borse de studio che la region Trentin-Südtirol la dà fora per chi che vol fà l cuarto an de scola auta foravia: chest chel che se liez nte la delibera nr. 265 del 31.10.2017 de la jonta regional de la region Trentin – Südtirol. Le famee interessade i avarà da scrive fora na domanda e ...
Carles Puigdemont indô presidënt?
La Catalunya do les lites regionales stades de dezëmber: Carles Puigdemont y Marta Rovira se unësc.
Desche le cuotidian "El Periodico" scri incö da doman á Carles Puigdemont y Marta Rovira fat n acort por mëte man la legislatöra nöia che tol ite la lita de Carles Puigdemont a presidënt dla Generalitat (le parlamënt catalan) y la formaziun dl govern cun maioranza independentista. I dui dirigënc, de Junts per Catalunya resp. de ERC, á fat fora chësc acort pro na cëna insëra a Bruxelles. Puigdemont vir en esil, y söa lita gniss tignida eventualmënter tres proieziun telematica tl salf dl ...
Desche le cuotidian "El Periodico" scri incö da doman á Carles Puigdemont y Marta Rovira fat n acort por mëte man la legislatöra nöia che tol ite la lita de Carles Puigdemont a presidënt dla Generalitat (le parlamënt catalan) y la formaziun dl govern cun maioranza independentista. I dui dirigënc, de Junts per Catalunya resp. de ERC, á fat fora chësc acort pro na cëna insëra a Bruxelles. Puigdemont vir en esil, y söa lita gniss tignida eventualmënter tres proieziun telematica tl salf dl ...
200 posć por practicums dla Provinzia: domandes cina la fin de jená
La Provinzia dl Südtirol mët a desposiziun 200 posć por studënc dles scores altes y dl’université. Les domandes pó gní presentades cina ai 31 de jená 2018.
I practicums da d’isté é por tröc studënc le pröm contat cun le monn dl laur, porchël él la Provinzia de Balsan che mët a desposiziun ince por le 2018 indöt 200 posć por i scolars y studënc dles scores altes y profescionales, dl'Université y por i studënc che á stlüt jö da püch so percurs academich. Düc i interessá po presenté süa domanda cina les 12:00 ai 31 de jená dl 2018 pro l'Ofize Assunziuns Personal dla Repartiziun Personal dla Provinzia. Le practicum da d’isté vëgn paié cun na ...
I practicums da d’isté é por tröc studënc le pröm contat cun le monn dl laur, porchël él la Provinzia de Balsan che mët a desposiziun ince por le 2018 indöt 200 posć por i scolars y studënc dles scores altes y profescionales, dl'Université y por i studënc che á stlüt jö da püch so percurs academich. Düc i interessá po presenté süa domanda cina les 12:00 ai 31 de jená dl 2018 pro l'Ofize Assunziuns Personal dla Repartiziun Personal dla Provinzia. Le practicum da d’isté vëgn paié cun na ...
Südtirol nia atraënt assá?
N comentar dl redadú Iaco Rigo
Zacan na sëra á l’Assoziaziun di impresars de Südtirol cun so presidënt Federico Giudiceandrea invié ala festa tradizionala de bëgnodü, en chësc iade a Tramin te na destileria. Incër 500 porsones danter impresars y manajadus dles aziëndes assoziades y rapresentanc dl monn politich y economich y dla sozieté á tut pert. La festa de bëgnodü é tres ince ocajiun da analisé la situaziun dl laur atuala y ciaré inant. Da dac manifestá vëgnel a löm che Südtirol devënta chisc agn tres plü atratif por ...
Zacan na sëra á l’Assoziaziun di impresars de Südtirol cun so presidënt Federico Giudiceandrea invié ala festa tradizionala de bëgnodü, en chësc iade a Tramin te na destileria. Incër 500 porsones danter impresars y manajadus dles aziëndes assoziades y rapresentanc dl monn politich y economich y dla sozieté á tut pert. La festa de bëgnodü é tres ince ocajiun da analisé la situaziun dl laur atuala y ciaré inant. Da dac manifestá vëgnel a löm che Südtirol devënta chisc agn tres plü atratif por ...
Na roa sprigorëia la ferata
Inier da doman á na roa gnüda jö dales 6:10 tla localité Holzbrugg a Göflan tla Venusta archité la ferata. La locomotiva é gnüda alzada fora dles scines: por fortüna degügn feris. Incö vá indô döt regolarmënter
Sön na trassa de zirca diesc metri é la trassa dles scines gnüda implida da na roa zirca 40 cm alta. La ferata piada ia dales 5:42 a Mals á incunté le material y é gnüda atira blocada. La locomotiva é cun l’assa dant saltada fora dles scines. Por fortüna n’él sté degügn feris!
Incö é le plann dles ferates indô regolar.
Sön na trassa de zirca diesc metri é la trassa dles scines gnüda implida da na roa zirca 40 cm alta. La ferata piada ia dales 5:42 a Mals á incunté le material y é gnüda atira blocada. La locomotiva é cun l’assa dant saltada fora dles scines. Por fortüna n’él sté degügn feris!
Incö é le plann dles ferates indô regolar.
Les mendranzes se mirita n „dërt europeich“
Plü garanzies y poscibilités de svilup por les mendranzes te Europa dess porté le „Minority Safe Pack“, l’iniziativa dla FUEN che se tol dant da cöie adöm 1 miliun de firmes a livel di statesc dla Uniun Europeica.
La sconanza dles mendranzes dess ester ince por les istituziuns europeiches tres plü important. Daniel Alfreider, parlamentarier a Roma y vizepresidënt dla FUEN, dij che ti ultimi agn él da odëi te Europa n mudamënt de direziun a bëgn dles mendranzes. Chësc ti dá ales istituziuns sciöche la FUEN (Uniun federalistica dles nazionalités europeiches), che rapresentëia les mendranzes te Europa, tres n dialogh plü sterch cun les istituziuns europeiches, la poscibilité da ciafé plü reconescënza y ...
La sconanza dles mendranzes dess ester ince por les istituziuns europeiches tres plü important. Daniel Alfreider, parlamentarier a Roma y vizepresidënt dla FUEN, dij che ti ultimi agn él da odëi te Europa n mudamënt de direziun a bëgn dles mendranzes. Chësc ti dá ales istituziuns sciöche la FUEN (Uniun federalistica dles nazionalités europeiches), che rapresentëia les mendranzes te Europa, tres n dialogh plü sterch cun les istituziuns europeiches, la poscibilité da ciafé plü reconescënza y ...
Trëi Reínes á porté la Buna Noela
Incër Santaguania él sté indô sön tru te döt Südtirol y altró i Trëi Resc y les Trëi Reínes. N grup da San Laurënz á vijité la Junta provinziala a Balsan.
Sciöche da tradiziun él vigni ann la Schira jonila dl Südtirol (SKJ) che oragnisëia les vijites di trëi Resc, y dai ultims agn tres deplü dles trëi Regines, fora por döta la Provinzia cun le fin da sostigní proiec de colaboraziun te döt le monn. Tl tëmp danter Nadé y la festa di Trëi Resc él insciö deplü grups de mitans, mituns, jogn y jones che passa da porta a porta por porté la benedisciun y por damané do n'oferta por porsones che adora aiüt te raiuns desvalis sön döt le monn. Ai 4 de jená á ...
Sciöche da tradiziun él vigni ann la Schira jonila dl Südtirol (SKJ) che oragnisëia les vijites di trëi Resc, y dai ultims agn tres deplü dles trëi Regines, fora por döta la Provinzia cun le fin da sostigní proiec de colaboraziun te döt le monn. Tl tëmp danter Nadé y la festa di Trëi Resc él insciö deplü grups de mitans, mituns, jogn y jones che passa da porta a porta por porté la benedisciun y por damané do n'oferta por porsones che adora aiüt te raiuns desvalis sön döt le monn. Ai 4 de jená á ...
Sèn Jan di Fassa: lengaz ofizial e toponomastica
L Consei di Ministres se à oponù a la lege regionèla che à metù sù l nef Comun de “Sèn Jan/Sen Jan di Fassa”. Su la costion aon sentù l diretor de l’Istitut Cultural Ladin Fabio Chiocchetti.
La neva, ruèda fora giusta inant Nadèl, no l’à ampò ferà l percors da pèrt di doi Comuns de Vich e Poza con l’aproazion del statut del nef comun de Sèn Jan. L Consei di Ministres se à oponù a la lege regionèla che à metù sù l nef Comun con l’inom “Sèn Jan/Sen Jan di Fassa” e l l’à manèda inant al giudizie de la Cort Costituzionèla. Da chel che se à podù lejer, la motivazions l’é che l’inom, che no l’à apede chel talian de “San Giovanni” l jissa contra a l’articol 99 del Statut de autonomìa ...
La neva, ruèda fora giusta inant Nadèl, no l’à ampò ferà l percors da pèrt di doi Comuns de Vich e Poza con l’aproazion del statut del nef comun de Sèn Jan. L Consei di Ministres se à oponù a la lege regionèla che à metù sù l nef Comun con l’inom “Sèn Jan/Sen Jan di Fassa” e l l’à manèda inant al giudizie de la Cort Costituzionèla. Da chel che se à podù lejer, la motivazions l’é che l’inom, che no l’à apede chel talian de “San Giovanni” l jissa contra a l’articol 99 del Statut de autonomìa ...
Comentar de Pruma
Vita per l Ann Nuef
L ann nuef à scumencià, 2018. Nia da crëier, per nëus che fan usei a 1970, 1980 y nscila inant. Son bele ruvei tl daunì.
Per l Ann Nuef Ve mbinci, a dutes y a duc, vita. Ajache, da coche l me sà, ie massa persones mortes, l ann passà. De teles de tëmp, ma nce jëuni, massa jëuni. Mbince vita, savan che dan o do messons duc murì. Mbince mpo vita, che la posse duré plu giut, che jëuni, che peresc y umans de familia ntëur ai 40-50 ani ne muesse nia murì. Massa grant ie l duel.
Me y Ve mbince vita, ...
L ann nuef à scumencià, 2018. Nia da crëier, per nëus che fan usei a 1970, 1980 y nscila inant. Son bele ruvei tl daunì.
Per l Ann Nuef Ve mbinci, a dutes y a duc, vita. Ajache, da coche l me sà, ie massa persones mortes, l ann passà. De teles de tëmp, ma nce jëuni, massa jëuni. Mbince vita, savan che dan o do messons duc murì. Mbince mpo vita, che la posse duré plu giut, che jëuni, che peresc y umans de familia ntëur ai 40-50 ani ne muesse nia murì. Massa grant ie l duel.
Me y Ve mbince vita, ...
Iscriziuns ales scolines ladines de Südtirol
Dai 15 ai 19 de jená dl 2018 podarán scrí ite mitans y mituns tles scolines dles valades ladines.
L’Ispetorat por les scolines ladines dl’Intendënza ladina lascia alsavëi che dai 15 ai 19 de jená dl 2018 sarál meso da fá les iscriziuns dles mitans y di mituns tles scolines dles valades ladines por l’ann de scolina 2018/19.
An pó scrí ite les mitans y i mituns nasciüs danter le 01/09/2012 y i 29/02/2016. Pro l’iscriziun él da se tó para le codesc fiscal dla möta o dl möt. Les iscriziuns por l’ann 2018/19 vëgn tutes sö dai 15 ai 19 de jenà diretamënter tles singules scolines.
Informaziuns plü ...
L’Ispetorat por les scolines ladines dl’Intendënza ladina lascia alsavëi che dai 15 ai 19 de jená dl 2018 sarál meso da fá les iscriziuns dles mitans y di mituns tles scolines dles valades ladines por l’ann de scolina 2018/19.
An pó scrí ite les mitans y i mituns nasciüs danter le 01/09/2012 y i 29/02/2016. Pro l’iscriziun él da se tó para le codesc fiscal dla möta o dl möt. Les iscriziuns por l’ann 2018/19 vëgn tutes sö dai 15 ai 19 de jenà diretamënter tles singules scolines.
Informaziuns plü ...


text:
Canson ëd guèra ch’a armonta a l’assedi e a la bataja ‘d Turin dël 1706.
Da la mità dël Sessent j’Ëstat ëd Savòja, sota ‘l govern ëd Vitòrio Amedé II, a j’ero an camin ch’as dëstacavo da l’influensa fransèisa ant ij sò afé, ch’a durava da na sinquanten-a d’ani. Con n’atenta polìtica d’alianse a pijavo part a vàire guère, còmod alià ant na posission stratégica dl’Europa ossidental. Un-a ‘d coste a l’é stàita la guèra ‘d sucession ëspagneula, anandià dël 1701: butasse da la part dla Lija ch’a sostnìa ‘l candidà dla cà d’Asburgh a la sucession dla coron-a d’Ëspagna, j’Ëstat ëd Savòja a son invadù daj Fransèis, an cola ch’as peul disse la pì mënassanta campagna mai fàita daj transalpin an Piemont.
Dij primi dël 1706 la situassion për la survivensa djë Stat ëd Savòja a l’era disastrosa: tut ël sistema dij fòrt a l’era dësblasse: Nissa, Savòja, Osta e un bel tòch ëd Piemont a j’ero an man dij Fransèis e dj’Ëspagneuj; a-i restava mach pì un tòch dël Vej Piemont, d’Ast e cheiche comba sle montagne.
L’ùltim rampar a l’era Turin, con soa Sitadela e con col pòch che a-i restava dl’armeja dël Duca. Se ij Fransèis a l’avèisso riussì a pijé dcò Turin j’Ëstat ëd Savoja a sarìo slinguasse parèj ‘d fiòca al sol. L’ùnica possibilità për drissesse a l’era cola che Turin a resistèissa fintant ch’a fussa rivà l’armeja imperial, comandà dal prinsi Eugeni ‘d Savoja.
Ai 12 ëd magg a ancamin-a l’assedi dij Franseis e dj’Ëspagneuj comandà dal general La Fojada (Louis d’Aubusson, duc de La Feuillade) e, da col moment, Turin a l’é bombardà sensa rechie. Ij soldà Piemontèis, Savoìn, Nissard, Alman e ij sitadin ëd Turin a son na ròba sola con l’istess but: dësfende la Capital e l’indipendensa. Tuti ansema a s’arcomando con fiusa e divossion a la Consolà, ch’a-j daga la volontà e la fòrsa. Pare Bastian Valfré a assist ij ferì e ij pòver e a dis mëssa për lor an sla piassa Real. Mare Maria dj’Àngej, ant ël convent ëd Santa Cristin-a, a fà fé le provision mach fin-a a j’8 dë stèmber, përchè la Madòna a l’ha dije che për col di Turin a sarà lìber. Arlongh ëd n’eclisse ‘d sol su Turin as vëd bin ciàira la costeilassion dël Tòr.
Ai 30 d’aost un grup ëd granadié fransèis a riess a intré ant le galërìe dla sitadela: un soldà mineur, Pero Mica, as n’ancòrz e a fërma l’invasion fasand s-ciopé na min-a, giontandje la vita.
Eugeni ‘d Savòja e nòst Duca Vitòrio Amédé II a s’ancontro a Vilastlon e ai 2 dë Stèmber a monto sël brich ëd Soperga për combiné ‘l pian dla bataja. Ant la cita capela dla Madòna dle Grassie, ch’a-i era fin-a da l’Età ‘d Mes, a fan vot che se a l’aveisso vagnà, ël Duca a l’avrìa fàit costrùe na Basìlica ambelelì.
Ai 7 d’ëstembèr a-i é staje la bataja e la Vitòria, e col di a l’é stàit – e a l’é – nòsta Festa Nassional.
Publicà dal Ferraro e dal Nigra, le lession ch’a son rivane a goerno pòch dël lengage dël sécol XVIII. Nigra a scriv che dël 1888 la canson as cantava an tut Piemont, ëd costuma an sl’aria dla Monfrin-a.
Dròlo ‘d n’afé che na canson tant significanta a sia nen intrà ant ël repertòri dij grup ëd mùsica piemontèisa. L’ùnica version ch’i conossoma a l’ha gravala la Camerata Corale La Grangia dël 1975.
.
L’ASSEDI DË TURIN
Turin a l’é un bel giardin,
rè dë Fransa a-j veul gran bin.
S’a podèissa mai avejlo,
an pagand ij só dëné,
a sarìa rè dë Fransa,
rè dë Fransa giardiné.
Col giardin l’ha ‘d bej sitron,
‘d bele reuse, ‘d bej limon.
An fasend la limonada
costi sgnori sitadin,
j’é rivaje La Fojada
për vënì assedié Turin.
Turin, Turin, guardeve ben,
rè dë Fransa l’é lì ch’a ven.
Con sinquantamila òmni
a veul vnì sedié Turin.
A ven bate la sitadela,
për fé seurte ij sitadin.
lj sitadin son pa smarì
quand l’han vist ël duca partì,
partì ‘l duca e la duchëssa
con tuta la soa cort.
Son partì da la soa tèra
për dé scors a l’imperator.
La Fojada s’é ‘ncaminà,
j’ha dà apress fin-a Civass.
A Civass che lor son staje
savìo pa pì dov andé.
La Fojada e soa armada
l’han dovù torné andaré.
– La Fojada, guardé bin,
i lassroma pa pijé Turin.
Con le vòstre canonade
féi pa por a le masnà,
bati pur la sitadela,
che Turin as guarnërà. –
Prinsi Genio a lé rivé
Con desmila Granadié,
Granadié, Cavalarìa,
Dragon e fantassin,
për liberé la sitadela
e l’assedi dë Turin.
Prinsi Genio dis ai soldà,
con ël sàber a la man:
– Mè soldà, feve corage,
Alëman e Piemontèis!
Guadagnroma la bataja,
batëroma sti Fransèis. –
Alëman e Piemontèis
l’han marcià contra ij Fransèis,
l’han marcià su le trincere,
ij Fransèis l’han arpossé,
con dle bombe e dle granade
le montagne j’han fàit passé.


text:
In dó l'é
Sânt'Ilâri l'é insém a la Via Emélia, tra nôt e sîra e a 17 chilômeter dal cèinter ed Rèz e a 14 chilômeter da Pèrma. Al fióm Èinsa, ch al dà al nòm al paèiş, al cór per pôch chilômetr dèinter al teritôri dal cmûn tra sire e mezdé. Al cmûn, in pió dal cèinter Sânt'Ilâri, l'é fât da frasiòun dal Betlèin, Cà Biânca, Calêren, Cantòun, Cà Paterlèin, Cà Zinân, Castlâna, Ciavgòun, Falcunêra, Gâl, Gaşêr, Gêra, Partidôr, Rampêda e Sân Rôch.
Al cunfîna a nôt cun Campēşen, a nôt e a sîra cun Gatâtich, a matèina cun Rèz, a mezdé cun Muntèc e tra sîra e mezdé cun Pèrma.
Al cmûn l'é traversê da matèina a sîr da la strêda statela SS 9 - Via Emélia, da la ferovéia Milân Bològna, cun la stasiòun. Arîven int al cmûn al strêdi pruvincêli SP67 da Cavrêra e la SP12 da Muntèc.


text:
Dapli producziun, dapli gudogn
- Venderdi, 6.3.2015, 15:42
Las ovras electricas Rain Posteriur han fatg l'onn passà ina svieuta da passa 72 milliuns francs. Sut il stritg resta in gudogn da 2,3 milliuns.
Grazia a bunas relaziuns da l'aura è la producziun s'augmentada il 2014 per 16% sin passa 1'600 uras gigawat. Sco quai ch'igl è vegnì infurmà a la radunanza generala saja il project per la renovaziun totala da l'ovra anc adina sin curs malgrà intginas difficultads. Per tschains d'aua han las ovras electricas Rain Posteriur pajà radund 20milliuns
Elegì en cussegl d’administraziun
Da nov elegì en il cussegl d'administraziun da las ovras electricas Rain Posteriur èn Roger Lüond e Marco Nideröst.
Va tut tenor plan duai la sanaziun da 300 milliuns francs esser a fin il 2017.
RR novitads las 15:00


text:
Implenia - optimistic malgrà damain gudogn
- Mardi, 24.2.2015, 9:06
Il pli grond concern da construcziun svizzer Implenia ha gudagnà damain l'onn passà. Cumpareglià cun l’onn passà è il gudogn net sa reducir per 12% sin 73 milliuns francs
Per l'onn current è l'interpresa dentant optimistica, era sche la malsegirtad sin il martgà s'augmenta. Sco quai che Implenia communitgescha quintian ins che l'economia da construcziun svizra tegnia l'aut nivel. Cun in augment saja surtut da quintar tar la construcziun d'abitaziuns e las investiziuns en l'infrastructura dal maun public.
4,5% damain svieuta
La svieuta dal concern è sa reducida per 4,5% sin 2,92 milliardas francs. Sulet en la sparta da construcziun en Svizra muntia la reducziun a 3%.
RR novitads 08:00


text:
Per l'emprima dumengia d'advent
- Dumengia, 29.11.2015, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 29.11.2015, 19:00, RTR
«Siehe, ich stehe vor der Tür und klopfe an» - uschia il text ord ina cantata che Johann Sebastian Bach ha scrit gist per l'emprima dumengia d'advent. Nus tadlain quella cantata, lura chanzuns e motettas per il temp da spetga e da sa preparar per l'arrivada, per Nadal. Dus dals bijoux musicals en nossa Classica: «Maria durch ein Dornwald ging» da Heinrich Kaminski, u «Candlelight Carol» da John Rutter.
Redacziun: Rosvita Barenius


text:
Raiffeisen Surselva en l’avegnir senza radunanza generala?
- Gievgia, 2.6.2016, 6:30
La banca Raiffeisen Surselva festivescha quest onn il giubileum da 75 onns. La radunanza generala dals 11 da zercladur pudess dentant esser la davosa radunanza en questa furma.
Actualmain ha la banca Raiffeisen Surselva circa 7'400 commembras e commembers.
La radunanza generala è mintgamai in grond eveniment, che ha lieu dapi onns en la halla da curling a Flem, perquai che lezza è il sulet lieu en l’intschess da la banca che ha plaz per tantas persunas.
Questa radunanza custa mintg'onn var 70’000 francs, custs che la banca vul spargnar en l’avegnir.
Votaziun en scrit
A la proxima radunanza generala dals 11 da zercladur propona il cussegl d’administraziun a las commembras ed als commembers ina midada tar il sistem da la radunanza generala. La radunanza generala fisica duai vegnir abolida e las votaziuns respectiv elecziuns necessarias duain succeder en l’avegnir mo pli en scrit per posta ubain en l’internet. Ils statuts da la banca lubeschan ina tala midada da la procedura a partir da 500 commembras e commembers.
Daners en favur d’artists indigens
Sche la radunanza generala accepta la proposta dal cussegl d’administraziun, vegn gia la proxima radunanza generala dal 2017 ad esser ina radunanza virtuala. Cun ils 70’000 francs che la banca spargna uschia, duai vegnir organisada ina saira culturala Surselva cun artistas ed artists ord la regiun.
RR actualitad 07:00


text:
Dapli policists per la Svizra
- Dumengia, 15.3.2015, 14:53
En Svizra èsi vegnì creà l'onn passà 400 novas plazzas da polizia. Cumpareglià cun l'onn avant è quai in plus da passa 2% u passa 17'700 plazzas.
Tenor las novas cifras da la conferenza dals cumandants da polizia è il dumber praticamain creschì en tut ils chantuns. Sulettamain en ils chantuns Lucerna, Sviz ed Uri sajan quels ids enavos.
Ordvart bleras plazzas èn vegnidas creadas en il Tessin, quai cun bunamain 60.
L'associaziun dals policists svizzers aveva crititgà la stad ch'i manchia en l'entira Svizra almain 7’000 policists.
RR novitads 15:00


text:
Bainvgnü
Ün cordial bainvgnü a Sent
Stabilimaints cun ün'architectura classicistica (Palazzi) dan a Sent üna taimpra tuot speciala. Blers Sentiners han vivü plü bod in Italia e vaivan sucess impustüt sco pastiziers. A chasa hana lura fabrichà lur residenza. Las culmainas cun stil baroc invezza han portà mansterans tirolais in Engiadina Bassa. Ellas existan bod be a Sent ed han nom perquai "culmainas da Sent".
Ils da Sent nu chüran però be lur ierta istorica, els sun eir innovativs. Il label "cità d'energia" dà perdütta da quai.
A Sent daja ourdvart bleras societats fich activas ed üna sporta culturala multifaria. La populaziun s'indentifichescha fermamaing culla lingua rumantscha e's dà gronda fadia dad integrar linguisticamaing ils nouvs abitants sco eir ils giasts.


text:
Elizabeth Short
L’Elizabeth Ann Short (Boston, 29 ad Luj dal 1924 - Los Angeles, 15 ad Śnar dal 1947), cgusùda méj c'n al scutmàj ad La Giurgìna Négra (Black Dahlia in ingléś) parchè a gh piaśìva 'l film La dalia azzurra e la s vistìva 'd négar, l'è stada na vitma 'd un caś famóś minga risòlt ad masamènt dal XX sécul in di Stat Unî.
Su la sò vita i èṅ stâ scrit soquànt rumànś cuma Verità confessate ad John Gregory Dunne dal 1977 e Dalia Nera ad James Ellroy dal 1987 e girâ soquànt film cuma L'assoluzione, pelìcula dal 1981 cun Robert De Niro e Robert Duvall, e Black Dahlia ad Brian De Palma.
Biugrafìa
L’Elizabeth Short la nas in di an Vint in un quartēr ad Boston, Hyde Park, ma da baghéta la spatìna a Medford (Massachusetts) insém a sò màdar, la Phoebe Mae, e a 'l sò quàtar surèli méntar sò pàdar Cleo 'l iva mulâ la famìja p'r andàr a star in Califòrgna.
Malàda 'd aśma l’Elizabeth la pasàva 'l Invèran in Flòrida par curàr-as, pò dvintàda śuvnòta, a daśnóṿ an, la và a star cun sò pàdar a Los Angeles. A séguit dna litgàda sèg l’Elizabeth la và via 'd cà catànd lavōr in 'n ufìsi pustàł a Camp Cooke e pò la và a star a Santa Bàrbara in dua, al 23 ad Setémbar dal 1943, la finìs in arèst parchè catàda ciùca. La pulisìa la la spedìs pò da sò màd'r incóra a Medford. La ragàsa la taca a lauràr in dla ménsa dl'università 'd Harvard pò la và a star in Flòrida in du la cgnós al magiōr dl'aeronàutica Matthew M. Gordon Jr. ch'al gh admànda ad spuśàr-al prima 'd murìr in 'n incidènt in aparéć in dal 1945.
L’Elizabeth la mòla incòsa e la và a star incóra in Califòrgna in du la próa a catàr pòst a Hollywood in dal mónd dal spetàcul ma la gh la cava sōl a giràr di film pòran, in alóra pruibî da la léǵ in di Stat Unî.
Al 15 ad Śnar al sò còrp al vîṅ catâ nûd e tajâ a mèś lung la vita in un parc bandunâ a Leimert Park, un quartēr a sud ad Los Angeles. Prima 'd murìr l'è stada turturàda e la gh'iva i cavìi tint ad rós e la bóca tajàda da 'n uréć a c'l àtar a la manéra dal Glasgow smile. Al sò còrp l'éra stâ lavâ par scanślàr al maci 'd sangṿ.
L'è stada saplìda in dal Mountain View Cemetery 'd Oakland (Califòrgna) e 'l sò sasèṅ al n è mai stâ catâ anc s'i suspetâ dal masamènt i èṅ stâ dimóndi.


text:
Jon Domenic Parolini
President communal da Scuol
- President communal da Scuol
- Deputà en il cussegl grond
- President da la PBD Grischun
Liom d'interess:
- Cussegl d’administraziun Bogn Engiadina Scuol
- Cussegl d’administraziun Pendicularas Motta Naluns Scuol Ftan Sent
- Cussegl d’administraziun Turissem Engiadina Scuol Samnaun Val Müstair
- Suprastant Center da sandà Engiadina Bassa
- President cussegl d’administraziun Gurlaina Scuol, Halla da glatsch
- Cussegl d’administraziun Grischelectra SA Cuira
- President cussegl da fundaziun ANR
-
1 PBD nominescha Jon Domenic Parolini e Barbara Janom Steiner 26.06.2013 4:01 min
-
2 Discurs cun Jon Domenic Parolini PBD che candidescha per in sez en la regenza grischuna 10 min
-
Candi Cartoon cun Jon Domenic Parolini
2:26 min, dals 17.2.2015
-
7 candidats - 7 dumondas
2:43 min, Telesguard dals 23.4.2014
La posiziun politica tenor RTR e Smartvote
Il smartspider elavura ina survista grafica da las posiziuns politicas. Ina valur da 100 signifitgescha in'auta accordanza cun la finamira formulada, 0 signifitgescha nagina accordanza.


text:
UHC Desertina Bulls – UHC Herisau 2:3 (1:2)
Encunter igl adversari da Herisau havevan ils Desertina Bulls in’uliva bilanza. En dus giugs ha mintga squadra gudignau inagada. Aschia eran ils Sursilvans naven dall’entschatta dil giug motivai da midar quella bilanza sin lur vart.
Il giug ei naven dall’entschatta fetg ulivs ed omisduas equipas han bunas pusseivladads da marcar gols, mo ils dus golis pareschan tut ils siets ch’anflan la via sin gol. Suenter siat mintuas ein ils da Herisau che vegnan da marcar igl emprem gol dil giug. Ils Sursilvan restan denton vinavon activs ed emprovan cun tutta forza dad egalisar. Ella 11avla minuta dat ei in castitg da duas minutas encunter ils Desertina Bulls. Duront quellas duas minutas han denton ils Sursilvans la megliera pusseivladad da marcar gols. Dario Schuoler vegn lanschaus ord l’atgna defensiva cun in bi pass dad Ursin Deflorin. Persuls avon il goli gartegia ei denton buca ad el dad egalisar. Ella 17avla minutas dat ei in castitg da duas minutas encunter igl adversari ed aunc in penalti per ils Bulls. Era quella buna pusseivladad dad egalisar cun in penalti gartegia buca ad Angelo Vincenz. Ils Sursilvans han denton aunc la pusseivlad dad egalisar cun in um dapli sil plaz. Sin pass dil goli Sursilvan Flavio Schuoler gartegia ei al capitani Andreas Huonder finalmein dad egalisar cun in bi siet da distanza. Deplorablamein eis ei Herisau che vegn aunc da marcar lur secund gol trentas secundas avon pausa.
Ils Desertina Bulls entscheivan era la secunda mesadad fetg concentrau e cun bia squetsch sin il goli digl adversari. Ella 26avla minuta gartegia ei a Dario Schuoler d’egalisar suenter in bi pass liung ord la defensiun dad Ursin Deflorin. Il giug resta ulivs. Deplorablamein eis danovamein igl adversari che vegn dad ir cun in gol en avantatg. E quei cun in siet da distanza ch’in Sursilvan mida sa buca bloccar e mida aschia tupamein la direcziun sin gol. Tuttas stentas dad edalisar gidan nuot. Ils Desertina Bulls spiardan il giug encunter Herisau.
La victoria fuss stada pusseivla, sch’ils Sursilvans fussen stai pli freids avon gol digl adversari.
UHC Desertina Bulls – UHC Tuggen-Reichenburg 5:2 (3:1)
El secund giug dil di spetga cun Tugen-Reichenburg il victur dalla gruppa dalla sesiun vargada. Per els giugs da promoziun per la tiarza ligia han ei spiars ed aschia restai en quarta ligia. Aschia che la rolla da favorit era clar schon avon il giug.
Quella rolla da favorit semuossa lu suenter 30 secundas dil giug, nua ch’ei gartegia a Tuggen dad ir cun igl emprem siet sin gol en avantatg. Ils Desertina Bulls ein buca schoccai da quei e vegnan dad egalisar mo trenta secundas pli tard. In siet da Severino Giger vegn Cedric Zanin aunc da menar giu en gol. Il giug resta interessants perquei che omisudas equipas vulan marcar ulteriurs gols, mo ils dus golis e la buna lavur defensiva laian pil mument buca tier ulteriurs gols. Ella 11avla minuta eis ei lu puspei aschi lunsch. La balla va fetg bein ellas retschas dils Sursilvans ed aschia vegn Dario Schuoler, sin pass da Sergio Sac, da marcar il meritau 2:1. Il favorit vegn ussa empau nervus e survegn ella 17avla minuta in castitg da duas minutas. Quella invitaziun da marcar in ulteriur gol cun in um dapli sil plaz prendan ils Sursilvans bugen encunter. La balla circulescha fetg bein e spert ellas retschas dils Bulls. Suenter in siet da distanza da Severino Giger eis ei Livio Cajochen che sa dar avon gol la necessaria midada da direcziun e la balla croda en gol. Cun in meritau avantatg da 3:1 pils Desertina Bulls vegn iu ella pausa.
Suenter pausa surpren l’equipa da Tuggen il commando. La defensiun Sursilvan stat denton fetg bein e lai tier fetg paucs siets sin gol. Otg minutas va quei bein ella secunda mesadad, mo lu gartegia ei a Tuggen da scursanir il resultat sin 2:3. Laian ils Desertina Bulls ussa pender e piardan lur rythmus? Na! Mo ina minuta pli tard eis ei Andreas Huonder che vegn cun in bi siet da distanza da baghegiar ora il resultat sin 4:2 pils Bulls. Il adversari da Tuggen sto ussa arver pli fetg lur defensiva, quei che dat dapli plaz per ils Sursilvans. Quater minutas suenter il 4:2 nazzegia Yanick Flepp in da quels conters per marcar il 5:2 per ils Desertina Bulls. Quei ei la fin pigl adversari! Ellas davosas sis minutas dil giug han ei dapli la balla, mo vegnan buca pli malsegirs avon il goli Sursilvan Flavio Schuoler che muossa ina excellenta prestaziun. Cun ina buna lavura defensiva, in bien goli ed il saung freid avon il gol da Tuggen han ils Desertina Bulls gudignau quei giug meritadamein.
Cun dus ulteriurs puncts ein ils Desertina Bulls semess sin via a casa. Actualmein sesanflan ils Sursilvans sin plaz tschun ella tabella cun in punct pli pauc ch’il capo-gruppa. Quater dils tschun puncts ein vegni reclatgai en questa sesiun encunter las duas equipas che sesanflan sin paz 1 e 2 ella tabella. Lein sperar ch’ils Desertina Bulls vegnan era da mussar ella proxima runda da fin october aschia ina buna prestaziun cu ei va encunter Cuera e Dürnten, che han actualmein tuttina bia puncts sco ils Sursilvans.
Desertina Bulls: Flavio Schuoler, Andreas Huonder, Ursin Deflorin, Adrian Flepp, Sergio Sac, Dario Schuoler, Angelo Vincenz, Andri Nay, Severino Giger, Cedric Zanin, Yanick Flepp, Rico Bearth, Livio Cajochen. Senza: Simon Decurtins, Joey Manetsch e Arno Pfister.
News
Victoria encunter il favorit dalla gruppa
UHC Desertina Bulls – UHC Herisau 2:3 (1:2)


text:
Benunìi
Chësta plates Ve porta ala scuvierta dla realtà transfruntaliera nueva dl’Europaregion Tirol-Südtirol-Trentin y a cunëscer la storia, la mires y la formes dla culaborazion danter i trëi teritoresc.
Tlo giapëis la nfurmazions atueles online sun l’Europaregion y dut cie che ie de nteres n cont di proiec che vën iust dejëuc y che ie prugramei, n cont de scumenciadives y manifestazions, ma nce publicazions y documënc ufiziei – n curt: sun dut chël che fej ora la culaborazion sëura i cunfins ora danter Dispruch, Bulsan y Trënt te chësta Europa nueva. Cun n tlich dl mouse pudëis nce cherdé ju la plates web ufizieles di trëi teritoresc.
La plates web tla trëi rujenedes Ve dà riesc na sëuraududa tlera y cumpleta dl’ativiteies dl’Europaregion.
Chësta plata web sotrissea la culaborazion di trëi teritoresc Tirol-Südtirol-Trentin y Ve nviëia a tò pert a chësta nosta jita che fajon deberieda.
A chësta moda Vë mbincions na bona navigazion tres l’ Europaregion Tirol-Südtirol-Trentin tl cuer dl’Europa!
Arno Kompatscher
Presidënt dla Provinzia autonoma de Bulsan
Presidënt dla GECT "Europaregion Tirol-Südtirol-Trentin"
Ugo Rossi
Presidënt dla Provinzia autonoma de Trënt
Günther Platter
Presidënt dl Tirol


text:
Il cumbat cun ils placats ha cumenzà
- Venderdi, 11.9.2015, 15:55
Dapi quest'emna pendan els dapertut: Ils placats per il cumbat electoral dal parlament naziunal. Ed i vegn anc a pender dapli placats. La gronda scharscha da placats vegn pendida si las proximas duas emnas.
Entschet ha la fatschenta cun ils placats dentant gia il favrer. Lura ha la APG, la societad generala da placats, vendì ils emprims plaz da placats a las partidas. Tge placat cun tge candidat che stat lura nua, gliez decida la APG. «Dentant pon las partidas far giavischs e per il solit vegn la APG dad ademplir quels», di Massimo Bonotto, manader regiunal da la vendita Svizra da l'Ost.
Placats en las regiuns n'èn betg menders
Il pli grond effect hajan placats sin vias e staziuns, dentant era en centers da cumpras e chasas da parcar. Dentant ils placats en las regiuns n'èn betg menders, cunzunt betg, sch'els èn bain vesaivels dal traffic.
Daners restan in misteri
Per tractar las partidas tuttina, metta la APG a disposiziun a tuttas partidas 4 emnas avant l'elecziun il medem dumber da placats pigns. Ils placats classics, pia ils gronds, cumpran las partidas individualmain - tut tenor budget. E quel è differents. Quant che mintga partida dat or per lur placats, na ha Massimo Bonotto dentant betg tradì.


text:
En l’Argovia fa il pachet da spargn naufragi
- Dumengia, 8.3.2015, 14:49
Il chantun Argovia ha renvià il pachet da spargn ch'avess purtà respargns da 17 milliuns francs, quai cun 55,9% da las vuschs.
Quest resultat è ina terrada per la regenza e las partidas burgaisas ch'avevan sustegnì il pachet da spargn.
La Partida socialdemocratica ed ils Verds èn stads cunter il pachet da spargn «analisa da la prestaziun».
Argovians dastgan vinavant far fieus artifizials
Er naufragi ha fatg l’iniziativa che ha vulì scumandar fieus artifizials per persunas privatas. 102’294 votantas e votants han ditg na, quai èn 64,5%. La regenza sco era il parlament avevan declerà l’iniziativa «per proteger carstgauns, animals ed ambient» sco exagerada.
RR novitads 15:00


text:
Incubus
Incubus l'è un film American horror dal 1965 diret da Leslie Stevens
L'è stài cumpletamènt giràd in Esperanto e l’è vün di primìsim del gener. El resgista Leslie Stevens dìs che l’ha vursüd l’Esperanto per creà püsè suspence in del film. [1]
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia la par da gnènt, ma l'è nò insì, perchè la cünta del diàul che'l cerca de tentà el suldà Marc. El diàul el s'inamùra de Marc e, a la fìn, el bèn e l'amùr i vènsun cuntra el màl.
El film l'è pièn de suspence. El regista par che'l gh'eva l'idea de vurì un püblic esperantista in tütt el mund.


text:
Stadis G7 dattan dapli daners per ils fugitivs
- Mesemna, 30.9.2015, 6:49
Ils pajais industrials G7, ils Stadis Unids, la Gronda Britannia, il Canada, il Giapun, la Frantscha, la Germania e l’Italia, han empermess a las Naziuns Unidas 1,8 milliardas dollars supplementars per ils fugitivs.
Quai è vegnì enconuschent a l'ur da l'inscunter plenar da l'ONU. Ils daners duain cunzunt vegnir dabun a l'ovra d'agid per fugitivs UNHCR ed al program alimentar mundial WFP. Plinavant èn ils daners previs per pajais che prendan si fugitivs sco la Tirchia, il Libanon e la Jordania.
RR novitads 06:00


text:
Andrea Petković
L’Andrea Petković (Tuzla, 9 ad Setémbar dal 1987) l'è na tenìsta tedésca prufesiunìsta da 'l 2006 nada in Bòśgna. La s è stablìda a Darmstadt in dl'Àssia. L'è élta 180 cm e la péśa 69 chilo, la dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
L'è bòna ad dascórar in Tedésc, in Ingléś, in Francéś e in Sèrb. A gh piàś lèś'r i scrit 'd Oscar Wilde e ad Johann Wolfgang von Goethe. Al film dla sò vita 'l è 300. L'à dit ch'a gh piaśrév far pulìtica ma minga in di partî tedésc ch'i gh'èṅ bèla ma in òṅ suo tut nóṿ, ch'al tgnis a drē a i śóvan.
L'è stada la nùmar nóṿ dal mónd al 10 'd Utóbar dal 2011 e in dla sò caréra l'à vins dū tìtui WTA (tut in sla tèra rósa mént'r i èṅ quàt'r al finàli pardùdi) e òt ad qvéi d'l ITF.
In di Gran Slam l'è rivàda in dal 2011 in di quàrt a gl'Australian Open, a 'l Roland Garros e a gl'US Open.
Caréra
In dal 2004 i tedésc i gh dànan na carta salvàdga par mét'r-la a la próa a Buchèṅ e lē la riva in di quàrt dòp ch'in dal 2003 la s éra farmàda a gl'utàṿ. La gh và a śugàr anc in dal 2005 ma la fà védar 'd ès'r incóra un pôc aśèrba parchè la n pasa gnanc un tùran. In Śugn però la fà suo 'n ITF da dèś-mila dòlar in Śvisra, ch'a s và a śuntàr a i dū mis in bisàca 'l an prima. In dal 2006 la śōga al sò prim turnèo WTA a Hasselt (Bélgi), dòp avér batû l'Angelique Kerber in dal qualificasiòṅ, ma la pèrd subìt 3-6 5-7 da l'Ana Ivanović.
In dal 2007 la pasa 'l qualificasiòṅ a Berlîṅ ma pò la gh'à da pigàr-as 3-6 5-7 a la Shuai Peng. A la fiṅ 'd Maǵ la i pasa anc a 'l Roland Garros e a Parì la vins anc al sò prim incónt'r in un turnèo WTA dand un 4-6 6-3 6-3 a l'austragliàna Jarmila Gajdošová. A 'l secónd tùran la taca a la granda cun la Marion Bartoli, mulànd-ag un 6-0 clamuróś, ma pò la francéśa l'arbàlta la situasiòṅ sèg par 6-2 6-3. In Agóst la riva a 'l secónd tùran anc a gl'US Open in dua la pèrd par 3-6 3-6 da la Lucie Šafářová. L’Andrea la finìs 'l an a la puśisiòṅ sènt dal mónd.
In dal 2008 la cata sù pôc anc parchè prima la n pasa minga al qualificasiòṅ a Gold Coast e Sydney e pò la patìs na leśiòṅ a 'l legamènt cruśâ dal śnòć dèstar durànt 'l Australian Open e par cal mutìṿ lè la n śōga gnanc al prim incóntar cóntar la rusa Anna Čakvetadze. La gh'à biśógn 'd òt méś par turnàr a śugàr a tènis e la 'l fà in d'l ITF ad Màribor in dua la s férma in di quàrt. La próa a 'ndàr dèntar a i tablòṅ prinsipài ad Stucàrda e dal Lussembûrgh ma la n gh la cava mia. La s fà nutàr sōl vinsénd in Nuvémbar 'n ITF da vintsìnc-mila dòlar in Turchìa.
'L inìsi dal 2009 'l è difìcil par lē pò in primavéra la riva in finàl in dal turnèo ITF ad Sivtavècia (2-6 4-6 da la Polona Hercog), la pasa 'l qualificasiòṅ a Stucàrda (par perdàr pò a 'l prim tùran 4-6 7-5 1-6 da la Svetlana Kuznecova) e la vins 'l ITF ad Bùcarest dand la paga a la Simona Halep in di quàrt, a la Jelena Dokić in semifinàl e a la Stefanie Vögele in finàl. In Luj la s pòrta a cà al sò prim tìtul WTA a Bad Gastein, 6-2 6-3 a la ruména Ioana Raluca Olaru. La stmana dòp la fà bèla figùra anc a Ìstanbul parchè l'è bòna ad rivàr in semifinàl in dua la céd a la Lucie Hradecká 7-6 5-7 5-7. Dòp avér fat al valìś a 'l prim tùr'n a gl'US Open (4-6 7-5 3-6 da l'Angelique Kerber) e a Seùl (3-6 4-6 da la spagnōla Anabel Medina Garrigues), la riva in di utàṿ a Tokyo tacànd da 'l qualificasiòṅ. La tedésca la mét in riga prima la Sybille Bammer 7-5 6-4 e pò la Svetlana Kuznecova 7-5 4-6 6-3, pardénd sōl da la nùmar dódas dal mónd, l'Agnieszka Radwańska, cun al puntéǵ ad 4-6 6-3 3-6. La finìs 'l an a 'l nùmar sinquànta-siē.
La taca al 2010 cun na semifinàl pardùda a Brisbane cun la Kim Clijsters 4-6 2-6 dòp avér batû l'Iveta Benešová 6-7 6-2 6-1, la Vania King 4-6 6-2 6-1 e la Daniela Hantuchová 6-4 6-2. A gl'Australian Open la céd a 'l secónd tùran a la Carla Suárez Navarro 1-6 4-6 par pò rivàr in di quàrt a Parì a 'l quèrt in dua la pèrd par 6-3 4-6 2-6 da l'Elena Dement'eva. In Favràr la gh'à la pèś a 'l secónd tùran cun la Flavia Pennetta in Dubai ma pò la la bat 6-3 3-6 6-0 a Miami prima ad far al valìś a 'l tèrs tùran cun la Jaroslava Švedova. In Maǵ la tōś part a 'l turnèo ad Róma e in Itâglia la tedésca la bat la Vera Duševina par 6-3 6-0 e pò anc la Petra Kvitová par 6-3 6-4 prima 'd alvàr la bandéra biànca cun la Serena Williams, nùmar òṅ dal mónd, par 2-6 6-3 0-6. La stmana dòp la mét in riga gl'itagliàni Sara Errani e Flavia Pennetta a Madrid andànd pò fóra cun l'Aravane Rezaï. A 'l Roland Garros e a Birmingham la śōga cun al rusi Elena Vesnina, Svetlana Kuznecova e Anna Čakvetadze, vinsénd sōl cun la prima. Cun l’Anna la gh pèrd anc a 'l prim tùran ad Wimbledon, in mèś na finàla pardùda a 'S-Hertogenbosch cun la Justine Henin par 6-3 3-6 4-6 dòp avér mis in riga la Petra Kvitová, l'Ana Ivanović, la Sandra Záhlavová e la Kirsten Flipkens. A Ìstanbul, Cincinnati, Montreal e US Open la s piga a 'l rusi Elena Vesnina (semifinàl), Marija Šarapova (secónd tùran), Dinara Safina (prim tùran) e Vera Zvonarëva (utàṿ). La tedésca la cata sù di punt bòṅ a Tokyo (utàṿ cun l'Agnieszka Radwańska) e a Linz (semifinàl cun la Patty Schnyder). La sèra 'l an da nùmar trénta-dū dal mónd, pardénd 4-6 6-2 1-6 a 'l secónd tùran a Mósca cun la Viktoryja Azaranka.
La Petković la và a la granda a 'l inìsi dal 2011 parchè la riva in finàl a Brisbane sénsa lasàr par strada gnanc un sét e dand la paga a la Marion Bartoli in semifinàl par 6-4 6-2 ma pò al tìtul la 'l vins la Petra Kvitová. A gl'Australian Open la s imprufìta dal bandòṅ dla Venus Williams par rivàr in di utàṿ in dua la dà la paga a la Marija Šarapova 6-2 6-3. In di quàrt però la và avànti la Na Li cun al puntéǵ ad 6-2 6-4. A Parì a 'l quèrt la règla l'Angelique Kerber 7-5 3-6 6-2 e la Kristína Kučová 6-4 6-2 ma pò la céd in di quàrt a la Bethanie Mattek-Sands 6-7 6-2 3-6. A Miami la fà fóra la nùmar òṅ dal mónd Caroline Wozniacki 7-5 3-6 6-3 e la nùmar sèt Jelena Janković prima ad lasàr strada in semifinàl a la Marija Šarapova 6-3 0-6 2-6. A Stucàrda la bat incóra la Jelena Janković ma minga la Caroline Wozniacki ch'la la fà fóra in di quàrt. In Maǵ la vins al sò secónd tìtul WTA dand un daspiaśēr in finàl a la padròna 'd cà Marion Bartoli par 6-4 1-0 bandòṅ. L’Andrea la riva in di quàrt anc in dal secónd Gran Slam d'l an a Parì. Prima la fà fóra la rusa Marija Kirilenko par 6-2 2-6 6-4 ma pò la patìs un 0-6 3-6 da la siberiàna Marija Šarapova. In Agóst la bat fàcil la carta salvàdga Sloane Stephens in di quàrt dal turnèo ad Carlsbad ma in semifinàl la pèrd in tri sét da l'Agnieszka Radwańska. La pèrd cun la pulàca anc in di quàrt ad Turònt, pròpria dòp avér sćiancâ par 6-1 6-2 la nùmar sèt dal mónd, la Petra Kvitová. La stagiòṅ 'd Istâ la gh pòrta incóra dimóndi sudisfasiòṅ. A Cincinnati la bat via via la Jarmila Gajdošová 5-7 7-6 6-2, la Sofia Arvidsson 6-2 6-4, la Petra Kvitová 6-3 6-3 e la Nadia Petrova 7-5 6-1, rivànd in cla manéra lè in semifinàl in dua la pèrd par 6-7 1-6 da la Jelena Janković. A gl'US Open la fà incóra i quàrt, cun al vinsìdi su la Roberta Vinci 6-4 6-0 e su la Carla Suárez Navarro 6-1 6-4. In sal più bèl la s férma cun la Caroline Wozniacki cun al puntéǵ ad 1-6 6-7. La sèra 'l an miténd-'s in bisàca sèt-sènt punt cun la finàl ad Pechîn pardùda cun l'Agnieszka Radwańska 5-7 6-0 4-6, dòp na sfilaràda ad sucès cun la Lucie Šafářová, la Carla Suárez Navarro, la Marion Bartoli, l'Anastasija Pavljučenkova e la Monica Niculescu.
Al 2012 par lē 'l è 'n an dasfurtunâ parchè la gh'à da farmàr-as p'r un mâl a la schina (da top déś) dòp avér pardû in di quàrt a Brisbane (1-6 6-7 da la Kaia Kanepi) e a 'l secónd tùran a Sydney da l'Agnieszka Radwańska. La tórna a śugàr in Fed Cup in Avrìl, pardénd al sò incóntar cun la Samantha Stosur par 4-6 1-6, ma la rèsta in śōg par gnanc na stmana parchè pò la s fà incóra mâl a la férla durànt 'l incóntar dal secónd tùran cun la Viktoryja Azaranka a Stucàrda e l'è custréta a star fóra p'r àtar quàtar méś crudànd sò a 'l 43śum pòst in clasìfica. La tórna a pistàr i camp dal sircùit WTA in Agóst a New Haven vinsénd cun l'ungheréśa Tímea Babos ma pò la in pèrd quàt'r ad fila, cun la Dominika Cibulková, cun la Romina Oprandi a gl'US Open, cun la Petra Martić a Tokyo e cun la Jelena Janković a Pechîn. A Linz i gh dànan na carta salvàdga par śugàr e lē la và fóra a 'l secónd tùran cun l'Ana Ivanović. In Utóbar la tōś part a 'l turnèo dal Lussembûrgh in dua la riva in semifinàl par pò pèrdar 7-5 4-6 4-6 da la Venus Williams. La sèra 'l an cun na semifinàla pardùda in d'l ITF ad Pune da l'Elina Svitolina e la s piàsa acsè a 'l 143śum pòst dal ranking.
La tedésca la n pōl briśa tacàr la stagiòṅ 2013 cum a ś dév parché a la fiṅ ad Dicémbar la s fà mâl incóra, 'sta vòlta a 'n śnòć. La próa a tùrnar in Mars ma la n pasa minga al qualificasiòṅ a Indian Wells. A Miami i gh daṅ na carta salvàdga e lē la bat la Bojana Jovanovski 6-3 6-1 e la Marion Bartoli 6-3 4-1 bandòṅ ma pò la và a pèrdar da la nùmar 242 dal mónd, l'Ajla Tomljanović, dòp avér purtâ a cà al prim sét 6-0. Anc a Charleston e a Stucàrda i gh śibìsan na carta salvàdga e la Petković la riva in di utàṿ in di Stat Unî (ma la n pōl minga śugàr cun la Caroline Wozniacki p'r un prubléma a 'l pulpàs dèstar) ma pò la s férma subìt in cà sua p'r òpra dl'Ana Ivanović. A Madrid la tedésca l'incróśa la Bethanie Mattek-Sands e la fà incóra fagòt a 'l prim tùran par 6-3 7-5. In Śugn la s tira sù vinsénd 'l ITF ad Marsìglia da sènt-mila dòlar, sćiancànd la pòvra Mónica Puig in semifinàl 6-0 6-0 e l'Anabel Medina Garrigues in finàl 6-4 6-2. A Nurinbèrga, cun na carta salvàdga in bisàca, la bat via via la Sofia Arvidsson 6-3 6-2, la Julia Görges 6-1 7-5, l'Annika Beck 4-6 6-3 7-5 e la Jelena Janković 6-4 6-3 par pò cédar in finàl a la śugadōra dal mumènt, la Simona Halep, par 3-6 3-6. Turnàda in dal primi sènt, la tedésca la pèrd però in di prim tùran a Wimbledon (6-7 6-2 8-6 da la Sloane Stephens) e a Bad Gastein (7-6 5-7 3-6 da la Petra Martić) ma in dal turnèo sucesìṿ la riva in finàl a Washington baténd la Jessica Pegula, la Mona Barthel, la Paula Ormaechea e l'Alizé Cornet e pardénd pò par 4-6 6-7 da la Magdaléna Rybáriková. A Cincinnati, dòp ès'r-as qualificàda, la và fóra a 'l secónd tùran cun la Roberta Vinci mént'r a Seùl l'è n'atra itagliàna, la Francesca Schiavone, a bat'r-la a 'l prim tùran par 6-1 2-6 6-4. A Pechîn l’Andrea la fà la vóś grôsa baténd la Viktoryja Azaranka par 6-4 2-6 6-4 e la rusa Svetlana Kuznecova par 4-6 6-4 6-1 prima ad lasàr strada in di utàṿ a la Lucie Šafářová pardénd par 7-9 al tie-break dal tèrs sét. La sèra la stagiòṅ cun tri secónd tùr'n a Tokyo (6-7 3-6 da la Simona Halep), a Linz (6-7 6-4 3-6 da la Sloane Stephens) e in Lussembûrgh (5-7 5-7 da la Karin Knapp) ch'i gh parmétan però ad rivàr a 'l 39śum pòst dal ranking WTA.
In dal 2014 la vèra 'l an c'n al turnèo ad Brisbane in Austràglia. A 'l prim tùran la manda a cà l'americàna Bethanie Mattek-Sands par 6-4 7-5 ma pò la céd par 4-6 4-6 a la nùm'r òṅ dal mónd Serena Williams. A gl'Australian Open la patìs subìt un 2-6 3-6 da la Magdaléna Rybáriková faghénd pò méj in dal turnèo ad Parì a 'l quèrt. Chè la bat la Bojana Jovanovski par 6-2 6-3 e la Kristina Mladenovic par 6-4 6-2. In di quàrt cun l'Alizé Cornet a sucéd da tut: la tedésca la pèrd al prim sét dòp ès'r-as purtàda avànti par 5-1 e pò anc 6-4 in dal tie-break ma la vins al secónd tirànd-as sù da 5-6 15-40 in sal servìsi dla francéśa. In dal tèrs la gh'à la bucìna dal 4-1 ma pò la pèrd i ùltim sinc śōg ad fila e 6-7 7-5 3-6 la partìda.


text:
Lamboing
Lamboing a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 674 abitant.
El cumün de Lamboing al se tröva a una altitüden de 820 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Nods, Diesse, Prêles, Twann-Tüscherz, Evilard e Orvin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lamboing l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1179 col nom de Lamboens ma el docüment en question l'è cunsideraa un fals del secul XII. A bon cünt, in del 1235 l'è pö staa menziunaa col nom de Lamboens.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lamboing in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Il raggio verde
Il raggio verde (Al raǵ vérd) 'l è na cumèdia rumàntica dal 1986 diréta p'r Éric Rohmer ch'la fà part dal cicclo Cumèdi e pruvèrub (Comédies et proverbes) dal regìsta francéś, dòp Le notti della luna piena dal 1984 e prima ad L'amico della mia amica dal 1987.
Al film, ch'al tōś al nóm da 'n rumànś dal 1882 ad Jules Verne, 'l à vins al Lèòṅ 'd Òr a la 43śma edisiòṅ dal Fèstival ad Venèsia. Al raǵ vérd 'l è cal luśōr ad culōr vérd/aśùr ch'a s véd dal vòlti 'd istâ quànd al sōl al cala a 'l tramònt, prima ad sparìr dal tut.
Sunt
La Delphine (Marie Rivière) l'è na ragàsa ch'la viṿ da par lē a Parì. In Luj la n sà minga cuma pasàr-'s al vacànsi parchè na sò amìga, ch'la gh'iva 'd andàr sèg in Grécia, la s tira indrē a 'l ùltim minùt.
Di amìg e di parènt i gh śibìsan soquànt pòst, mâr e muntàgna, ma lē la n s cata bèṅ in 'sòṅ sit, quél ch'la gh manca dabòṅ 'l è 'l amōr p'r impinìr al vōd ch'la gh'à dèntar.
Pròpria quànd l'è drē a dar-ag sù, la cgnós in dla stasiòṅ di trèn un sóvan simpàtic, Jacques (Vincent Gauthier), ch'al dvènta sò amìg e al gh śibìs ad pasàr dū o tri dè sèg. Dòp avér sintî da soquànt vèć dascórar in strada a Biarritz dal fenòmen dal "raǵ vérd" che, a dita lōr, al prév rèndar ciàr i sentimènt che òṅ al gh'à dèntar e anc ad qvéi dla gint ch'i gh'èṅ davśèṅ, lē la decìd 'd andàr a véd'r-al a 'l mâr insém a Jacques. Giusà s'al raǵ vérd al gnarà fóra anc par lōr...


text:
01 03
Ol dé 1 de mars l'è 'l 60 ( 61 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 306 dé a finí l'an.
Ul dí 1 de mars al è ul dí da pòost 60 ( 61 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 306 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1951 - Barcelona: la scumensa la " Greva di tram", come resposta a l'increment del press del tram che ol goèrn Spagnöl ía apröat ol 19 12 del 1950.
1974 - Ol Pardo (Comunitat de Madrid, Spagna): ol consej di miníster presidit per Franco al confirma la pena de mort per Puig Antich e Heinz Ches (che ol sò nom real al era Georg Michael Welzel): i esegüta l'indomà a Barcelona e Tarragona, respetivament.
1983 - i ísole Baleare: al entra in igur ol statüt d'autonoméa.
1991 - Madrid: ol Tribünal Costitüssional Spagnöl posa mia di objessiú a l'esigensa del cognussement del Català aj funsionare de la Generalitat de Catalunya.
1993 - i Paes Català: ol press del líter de gasolina söper al ría a i 100 pessete.
2002 i munede e bijecc di valüde locale i desmet da circölá: l'euro al n'è l'önega muneda da curs legal.
2005 - Calvià (Mallorca): la scumensa a emett la Radiotelevisiú de Baleare IB3.
1493 - Baiona (Galíssia): la ghe ría la caravèla "La Pinta" daspus del pröm viagg a l'América de Cristòfor Colomb.
1871 - Fransa: la cressent impopülarità e ol desaster de Sedan i pròvoca l'abatiment de Napoleú III, ch'al scapa éa a Anglatèra.
1896 - Paris (Fransa): Henri Becquerel al descuvriss öna propietà nöa de la matéria: la radioati·ità.
1983 - Spagna: al entra in igur ol Statüt d'Autonoméa de la Comünità de Madrid.
1994 - Öròpa: Suéssia, Àustria e Finlàndia si incòrpora come nöf sossi de la Üniú Öropea: la sarà l'Öròpa di Quíndes.
2005 - Montevideo (l'Uruguaj): Tabaré Vázquez, adagnadur di elessiú del 31 10 del 2004, al tö possessiú come president del paes.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1870 - Barcelona: Eduard Fontserè i Riba, meteoròlegh e sismòlegh Català (m. 1970).
1852 - Petila de Aragó (Navarra): Santiago Ramón y Cajal, biòlegh Spagnöl, Premi Nobel de Medesina (m. 1934).
1904 - Clarinda, (Iowa, SÜA): Glenn Miler, compositur Stadünindench (m. 1944).
1922 - Zerösalèm (Palestina): Isaach Rabin, cap de stat d'Israel (m. 1995).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
China: Leschas per proteger ambient
- Sonda, 7.3.2015, 17:11
Il minister da l'ambient da la China Chen Jining pretenda leschas pli severas ed ina collavuraziun internaziunala per far frunt a la polluziun da l'ambient. Pervia da la ravgia da blers Chinais en connex cun la polluziun da l'aria e da l'aua vesa Jining che la pasch sociala è periclitada en China.
Pervia da smog e flums tissientads datti adina puspè protestas en China.
Greenpeace avertescha
L’organisaziun per la protecziun da l’ambient Greenpeace beneventa novas leschas pli severas per meglierar la qualitad da l’ambient. Ella avertescha dentant ch’i na saja betg fatg mo cun pleds.
RR novitads 18:00


text:
Giovanni Boccaccio
El Giovanni Boccaccio (Certaldo, 16 de giugn del 1313 – Certaldo, 21 de dicember del 1375) l'è staa on poetta e scrittor, vuna di figur pussee important in la letteradura del secol quell de 14 e vuna di "trè coron" de la lengua toscana.
L'è staa vun di primm scrittor a dedicàss a di tema laich, e l'è ritegnuu vun di precursor de l'umanesim, insema al sò amis Francesco Petrarca. L'ha ancaa daa l'aggettiv "Divina" a la Commedia del Dante Alighieri.
La soa oeuvra pussee importanta l'è 'l Decameron, ma poeudom recordà anca Elegia di Madonna Fiammetta, dedicaa a la soa vegia morosa Maria d'Aquino, Filostrato e Filocolo.


text:
Alessandro Della Vedova - victima da hackers
- Actualisà Glindesdi, 23.2.2015, 9:48
Il deputà e president communal da Poschiavo ha stuì far ina nauscha experientscha. Mardi en damaun ha el sentì che ses account da mails è vegnì hackà. Ils nunenconuschents han tramess a tut ses contacts in mail ch'el saja en vacanzas, haja pers tut e ch'el dovria 1'000 euros per pudair turnar.
Alessandro Della Vedova ha pensà che quai saja in mal stinchel, cura ch'el ha avert in mail ch'el ha survegnì da si'atgna adressa. En quel stevi ch'el saja en vacanzas a Cipra ed haja pers tut ses daners e documents. Ch'el dovria 1'000 euros per pudair turnar.
Pers tut ils contacts d'e-mails existents
I dettia chaussas pli malas en la vita, ma i saja ina chaussa fitg stentusa, uschia Della Vedova. I saja gartegià da salvar mo paucs mails e contacts e tut la chaussa haja custà ina massa temp. El haja dentant emprais da sa segirar meglier e spetga ussa sin resultats da las retschertgas da la polizia.


text:
«Cun corns e cornets»: 4 societads da musica sa preparan
- Actualisà Mardi, 14.6.2016, 7:54
Ils 10 da zercladur cumenza la Festa da musica federala a Montreux. I vegn spetgà 500 societads ed uniuns, 25’000 musicistas e musicists e probablamain passa 200’000 visitadras e visitaders.
La Festa federala da musica è il pli grond eveniment da quest gener en l’Europa. Ella ha lieu mintga 5 onns. Quest onn ils 10 enfin 12 ed ils 17 enfin 19 da zercladur a Montreux.
SRF, RTS, RSI ed RTR realiseschan communablamain ina seria da 4 emissiuns. Quellas mussan co quatter societads da musica, ina da mintga regiun linguistica, sa preparan per ir a Montreux a la Festa federala da musica. Sagogn, Schlieren, Saxon e Mendrisio – quatter uniuns en differentas classas e furmaziuns, mo tuttas cun la medema finamira: sa preparar uschè bain sco pussaivel per far il meglier rang pussaivel.


text:
10 11
Ol dé 10 de noèmber l'è 'l 314 ( 315 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 52 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de noèmber al è ul dí da pòost 314 ( 315 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 52 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1314 - Catalunya: l'infant Alfons, ol futur Alfuns III, s'al casa con Teresa d'Entença, con che ol cuntat d'Urgell al torna indré a la famèja del Casal de Barcelona, daspus de quàter sécoj (Borrel II al era stat ol darér cunt de Barcelona e apó d'Urgell).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Il Parc Naziunal Svizzer è in veritabel paradis da viandar cun sia rait da sendas da total 80 km.
Las 21 rutas porschan insatge per in e scadin. Per che Vus possias giudair la natira en tut sia bellezza e diversitad, ans èsi impurtant d’As render attent a las suandantas reglas da cumportament.
Il Parc Naziunal Svizzer è in parc alpin situà tranter 1400 e 3200 m s.m. Bleras turas includan grondas differenzas d’autezza e van fin sur il cunfin dal guaud.
Per la plipart da las turas dovri chalzers da trekking u da muntogna cun in bun profil. Els èn indispensabels sch’i plova u naiva. En las autas muntognas ed en la naiv pon ins viandar cun pass segir mo cun chalzers da muntogna solids.
En il satgados tutgan crema ed egliers da sulegl, mantè da plievgia, vestgadira chauda e vestgadira da reserva, charta e guid da viandar, perspectiv, ina pitschna apoteca ed avunda proviant e da baiver.


text:
Gotthard: Benedì tunnel da basa
- Mesemna, 1.6.2016, 10:05
Spirituals da trais religiuns han da cuminanza fatg ina ceremonia en il culm avant l’inauguraziun uffiziala.
Il tunnel da basa dal Gottard è vegnì benedì mesemna a bun’ura. Spirituals da trais religiuns han da cuminanza fatg ina ceremonia en il culm avant l’inauguraziun uffiziala. Pader Martin Werlen ha springì l’uschenumnà tunnel da model cun aua benedida.
Dus kilometers sut terra han ils spirituals benedì il tunnel da basa ch’è mo intgins meters lontan. In pader, ina plevonessa, in imam ed in rabin han ensemen fatg oraziun per ils viagiaturs ed lavurers dal nov tunnel. Er in ateist è stà da la partida.
Cun questa ceremonia inter-religiusa vulan ils organisaturs accentuar quai che collia era er sin il sectur religius.
Per motivs da segirezza n’è la ceremonia betg stada en il tunnel sez, mabain en l’uschenumnà tunnel da model.
Oriundamain n’era betg planisà ch’in spiritual protestant sa participescha a la benedicziun. Quai aveva procurà per grondas cuntraversas, uschia ch’ils responsabels han surlavurà lur concept.
L'inauguraziun uffiziala è da mezdi.
RR actualitad 08:00


text:
Osservassion ëd la difrassion
As peul osservesse la difrassion ëd la lus an beicand na sorgiss luminosa leugna, tanme n'ansëgna al
néon, a travers na filura fàita con doi dij, opura an beicand a travers la tèila d'un parapieuva un lampion ëstradal. Për sòlit j'efet ëd la difrassion a son motobin cit e a venta sërcheje con atension. An dzorpì, la pì part ëd le sorgiss luminose a l'han n'àrea spantià, donca la plancia ëd difrassion produvùa da 'n pont ëd la sorgiss as dzorpon a cola produvùa da j'àutri pont. E ancor, le sorgiss luminose comun-e a son nen monocromàtiche, donca le plance ëd difrassion corëspondente a le vàire
longheur d'
onda as dzorpon-o, an rendend l'efet men evident.


text:
Liberalism social
El liberalism social l'è 'na corrent del liberalism che la integra on quaj element de la coltura socialdemocratica, principalment per l'influenza del pensee del John Stuart Mill e del John Maynard Keynes. A differenza del liberalism classich el liberalism social el ved la libertà no comé la mancanza de restrizion, ma comé la capacità de fà.
Politicament l'è oppost a l'autoritarism e fautor de la democrazia e in l'ambit economich e social l'è a favor de 'na soluzion de compromess in tra la libertà e l'uguaglianza e de favorì 'na concorrenza leal. A nivell social l'è tipicament a favor del secolarism e del progress social.
L'è consideraa la manzina del pensee liberal.
Esempi de partii liberalista sociai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Italia: Radicali Italiani, Partito Democratico
- Franza: En Marche!
- Russia: Jabloko
- Stat Unii: Partii Democrategh
- Canada: Partii Liberal
Vos corelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Socialism liberal, ossia el socialism cont dent di element de la coltura liberal.
- Radicalism


text:
Quî ed la faméja Ariosto în uriginâri ed Castèl Riosto ind al bulgnèiş andê a stêr a Frèra dóve a 's mèten insèm a j Este e cun lōr a fân i sôld.
Int al znêr dal 1472 al pêder dal Poēta, Nicolò (1433 - 1500), al ricêv da Ercole I d'Este l' incâregh dal cmând ed la sitadèla ed Rèz, dóve ind al 1473 al cngòs e al spōşa Daria Malaguzzi Valeri (1453 - 1521 cîrca) che l' 8 ed setèmber dal 1474 la mèt al mònd Ludovico, al prém ed dêş fiō.
Ind al 1481 tóta la faméja la se spôsta a Ruvîgh, dóve Nicolò, mandê là dal Dóca d'Este, al gh' à l'incâregh ed cmandêr al destacamèint.
Ind al 1484, dōp al scòpi ed la guèra tra Frèra e Venèsia, la faméja la tōrna per un pô ed tèimp a Rèz pó la tōrna incòra a Frèra, ind i spustamèint a vînen pêrs quêşi tót i bèin ed faméja.
Ind al 1489 a Nicolò a 'gh vîn dê al capitanê ed Mòdna in dóve al se spôsta incòra cun tóta la faméja e ché l' armâgn fîn al 1492 e dóve a nâs 'n êter fiōl: Alessandro.
Ludovico a Mòdna al ghe stà pôch, al pêder a 'gh fa tōr dal lesiòun di prinsépi ed la léngua da un mèister ed gramâtica stimê.
Al Poēta, turnê a Frèra fōrsi da i sō sío, al cumîncia, cucê dal pêder e cûntra la só volontê, i stódi ed lèg per tōr só 'na carêra ed funsionâri e aministadōr dal patrimòni ed faméja.
A la fîn dal 1489 al rişûlta inscrét per sînch ân a l'Universitê ed Frèra dóve al ciâpa al tétol ed jurisperitus (perît in lèg).
Mó intânt al tōş pêrta a la véta ed la cōrt 'd Ercole I, dóve al cgnòs di famōş leterê e umanésta cme Ercole Strozzi (1473 - 1508) e Pietro Bembo (1470 - 1547) e dimòndi êter.
Al fa trêga cun 'na cumpagnìa ed teâter, vrûda dal dóca Ercole, e ind al 1493 al scrév la Tragedia di Tisbe. Al manuscrét de sté cumèdia, che ind al XVIII sècol l'êra incòra in mân ed j erêd ed l'Ariôst, l'é stê pêrs e an n'é mâi rivê fîn a nuêter.
Al pêder a 'gh dà al permès ed pasêr da i stódi ed lèg a i stódi umanéstich e al cumîncia a studiêr leteratûra latèina, al s' impègna ânca in 'na produsiòun poètica sìa in latèin: lérichi d' amōr, lérichi malinconichi e sentimentêli, pigrâmla cme: De laudibus Sophiae ad Herculem Ferrariae ducem primum, Epithalamium; sìa in popolêr: Rime , publichêdi ind al 1546 dôp la só môrt. Mèinter al mócia prâtica ind la poşéia, al và al servési dal dóca Ercole da dóv' al cumîncia la carêra ed curtzân ch' al ghe srà lighê per tóta la véta
Cun la môrt dal pêder, int al 1500, a finésen j ân ed la giovetó e a cumîncen j ân dal responsabilitê prâtichi e aministratîvi ed la faméja.
Al pêder al lêsa a ló ch' l' é al fiōl pió grând, in pió ed 'na bróta situasiòun conômica, ânca la prutesiòun dal sînch surèli e di quâter fradê, trî în minōr e al grând, Gabriele, l'é paralétich (l'armâgn sêgh tóta la véta).
Per fêr cûntra al necesitê ed la faméja, l'é ublighê, per quéndi, a tōr i pió divêrs incâregh póblichi e privê.
Tr' al 1502 e al 1503 l'utîn al capitanêt ed Canòsa e ché al scrév la lérica in latèin De diversis amoribus, ind al 1503 al mócia un fiōl, Giovanbattista, cun 'na dòna ed servési ed nòm Maréia.
Ind l'istès ân al ciâpa servési dal cardinêl Ippolito d' Este, fiōl 'd Ercole I e fradèl dal dóca Alfonso, al cardinêl l'é un òm mîser, tirê e indiferèint a la cultûra e a la poeşéia; Ludovico al fà divêrs lavôr mêl luntêra perché êren: fadigōş, mêl paghê e nujōş cme: dêr 'na mân al sgnōr a cavêrs zò, tgnîr adrê al facèndi aministratîvi, fêr al funsiòun ed ricevimèint e rapreşentânsa, purtêr a bòun fîn al delichêdi e pericolōşi misiòun polétichi e diplomâtichi, in tóti al manēri di lavōr ch' an piaşîven mìa.
Int al 1504 al scrév l’Obizzeide (mìa finîda), còst l'é l' avîş ed la vòja dal poēta de scréver 'n' ôpra ch' la cûnta di fât eròich, sèinsa bandunêr sìa l'ativitê dal teâter: al scrév al comèdi La Cassariae, I Suppositi, sìa l'ativitê lérica (al preferés al poeséi in popolêr a còli in latèin).
Tr ' al 1507 e al 1515 l'é despès ublighê a fêr di viâş a cavâl pr' andêr a Urbino, a Venèsia, a Firèinsa, a Bològna, a Mòdna, a Mântva e a Ròma.
Ind al 1509 al mócia, da Olimpia Sassomarino 'na dòna ed bâsi cundisiòun, al secònd fiōl bastêrd, Virginio, ânca ló l'armâgn cun só pêder per tóta la véta. Sèimper int al 1509 al và a drê al cardinêl ind la guèra cûntra Venèsia.
Ind al 1510 al và a Ròma pr' avèir, dal pêpa Giulio II (1443 - 1513), la dişdèta ed la scomónica dêda al cardinêl, mó ché al vîn minacê 'd èser butê a i pès.
Ind al mèinter tr' al 1503 e al 1512 al scrév bòuna pêrt ed l' Orlando Furioso
Ind al 1513, cun al fât che Leone X (1475 - 1521) al ciâpa al pôst ed Giulio II, l'Ariôst al spêra, cun la prutesiòun dal pêpa, ed tōres vìa da j incâregh al servési ed j Este, mó al sō sperânsi a vînen delûşi. In cl'ân lé al tōrna a Firèinsa, dóve al fà la dichiarasiòun d'amōr a la dòna ed la só véta, Alessandra Benucci, 'na dòna fiurintèina spuşêda cun al frarèiş Tito Strozzi. Quând Alessandra Benucci l'armâgn vèdva la và a stêr Frèra, mó l'Ariôst, pr' an pêrder mìa ló al stipèndi ed la cēşa e lê l'ereditê dal marî, al la spōşa in grând secrêt sōl ind al 1528, sibèin al marî l' êra bèlo môrt dal 1515.
Ind al 1516 a vîn fōra la préma edisiòun ed l' OrlandoFurioso, dedichêda al cardinêl Ippolito d'Este, ch' an la stéma gnân.
Ind al 1517 l' Ariôst al vōl mìa andêr cun al cardinêl Ippolito in Ungheria ind la sitê 'd Agria dóve l'êra dvintê vèschev e al pâsa al servési dal dóca Alfonso.
Tr' al 1517 e al 1520 al scrév trèi Satire e la cumèdia Il Negromante, mèinter al léma e 'l jósta l’Orlando furioso, ch' al vîn publichê in 'na secònda edisiòun int al 1521.
Ind al 1522, sèinsa pió al stipèndi da curtzân, l'é ublighê, ânca se mêl luntēra, a tōres l' impègn, ch' al gh' à dê al dóca Alfonso e şluntanêres per trî ân da Frèra pr' avèir al difécil incâregh ed cumisâri ed la regiòun salvâdga e pîna ed muntâgni 'd la Garfagnâna, e in sté peréiod a s' asrfân al j êtri quâter Satire.
Ind al 1525 l'Ariôst al dà al dimisiòun da cumisâri e al tōrna per sèimper a Frèra dóve al Dóca a 'gh dà divêrsi cârichi aministratîvi mó ânch ed j incâregh pió adât a ló, tra l'êter al vîn ciamê a fêr pêrta dal Maestrato dei Savi e al vîn numinê diretōr di spetâcol ed la cōrt.
Cun un rôgit dal 30 ed zògn dal 1526 dal nudêr Ercole Pistoia al cûmpra da Bartolomeo Cavalieri la cà ind la Cuntrêda dal Mirasōl, a i prém de zêr dal 1528 al cûmpra la tèra drêda a la cà per fêregh un giardèin.
Dôp avèirla fâta sistemêr cm' ech parîva ló al dé ed Sân Michêl dal 1529 a'gh và stêr ed cà.
Al tōrna a scréver in vêrs la Cassaria e I Suppositi, al tōrna a tōr in mân Il Negromante e int al 1528 al scrév 'na cumèdia nōva: la Lena.
Ind al 1528 l'é a Mòdna cun al Dóca per cumpagnêr l'imperadōr Carlo V (1500 - 1558) ed pasâg ind al Stêt estèins
Ind al 1531, dōp èser stê a Firèinsa, a Abano e a Venèsia, al marchèis ed Vasto, Alfonso d' Avalos, al 's incûtra cun Ludovico a Curèz: al marchèiş a dòuna al poēta, cme prōva ed sincēra stéma, 'na pensiòun anvêla ed sèint duchêt d' ôr da tōr cun 'na râta ôgni sê mèiş da j incâs ed la dugâna e dal dâsi ed Casteleòun, ind al cremunèiş, teritôri ed só proprietê.
Ind al 1532 al dirég al rèciti ed 'na cumpagìa padvâna mandêda a Frèra dal Ruzzante (Angelo Beolco 1496 - 1542)
Al 6 ed lój 1533, malê d' infiamasiòun dal budèl céch, al mōr ind la caslèina, a ló tânt chêra, in cuntrêda Mirasōl tra l'afèt 'd Alessandra Benucci, dal fiōl Virginio e dal Fradèl Gabriele.
Ind al 1801 la tòmba ed Ludovico Ariosto, pr' al vrèir dal generêl francèiş François de Miollis (1759 - 1828), la vîn spustêda da la cēşa scunsacrêda ed Sân Benedèt in Frèra ind la Bibliotêca Comunêla Ariostea, ch' l' é ind al Palâs Paradîş, cà dal mél e-terşèint ed j Estèins.
Al j ôpri pió impurtânti:
I "Carmina" în 67 lériche in latèin scréti fr' al 1494 e al 1503 e publichêdi dôp la só môrt ind al 1546.
Al "Rime" în 58 lérichi (quarât' ûn sunèt, dodéş inserenêdi e sînch cansòun) in italiân scréti fr' al 1493 e al 1525 e publichêdi dôp la só môrt ind al 1546.
"La Cassaria" 'na cumèdia scréta préma in prôşa e preşentêda a Frèra al 5 ed mêrs 1508, turnêda a tōr in mân e turnêda a scréver l'é stêda preşentêda ed nōv al 19 ed fervêr dal 1531 sèimper a Frèra
"I Suppositi" 'na cumèdia scréta in prôşa e preşentêda a Frèra al 6 ed fervêr dal 1509 e a Ròma, davânti al pêpa Leone X, al 6 ed mêrs dal 1519; turnêda a scréver tr' al 1529 e al 1531
"Il Negromante" 'na cumèdia cumincêda ind al 1509 e finîda ind al 1520, a richièsta ed Leone X, che però an l'à mìa fâta recitêr. Turnêda a tōr in mân, l' é stêda mésa in sēna a Frèra ind al caranvêl dal 1528.
"La Lena" 'na cumèdia recitêda la préma vôlta a Frèra, ind al caranvêl dal 1529, turnêda a dêr ind al 1532 cun la zûnta ed dō sēni e un nōv prôlegh.
"Gli Studenti" cumèdia mìa finîda, al l'à finîda al fradèl Gabriele e dal fiōl Virginio mó publichêda cun al tétol ''Scolastica''
''Satire'' (lètri scréti in tersèini) în sèt, în stêdi scréti fr' al 1517 e al 1525, mó publichêdi de sfrûş dôp la só môrt, ind al zògn dal 1534 a Frèra:
La Satira prima, l'é indrisêda al fradèl Alessandro e a Ludovico da Bagno, segretâri dal cardinêl Ippolito d' Este.
La Satira seconda, l'é indrisêda al fradèl Galasso, scréta a la fîn dal 1517, préma 'd un viâş a Ròma.
La Satira terza, scréta ind al mâg dal 1518, l'é indrisêda al cuşèin Annibale Malaguzzi
La Satira quarta, scréta ind al 1523 l'é dedichêda a só cuşèin Sigismondo Malaguzzi
La Satira quinta, a 's pèinsa scréta tr' al 1519 e al 1521, l'é indrisêda incòra a Annibale Malaguzzi
La Satira sesta, scréta ind al 1524-25 l'é indrisêda a Pietro Bembo
La Satira settima, indrisêda a Bonaventura Pistolfo, segretâri dal dóca Alfonso d'Este, l'é stêda scréta quând l'êra in Garfagnana ind la premavèira dal 1524.
L’''Erbolato'' l'é 'na sôrta ed recìta 'd un ch' al pêrla da per ló in prôşa, publichêda dôp la só môrt a Venèsia int al 1545. Scréta fōrsi dôp al 1524 o adiritûra dôp al 1530. In tóti al manēri l'é òna dal j ûltmi ôpri ed Ludovico Ariosto.
''Orlando Furioso'' poēma di cavalēr ambientê sòta al gvêren di Franchi cun l'imperadōr Carlo Magno. L'intêra vicènda la sucêd ind l'800. Tōta la stôria la gîra d' atōrna a dû personâg: Orlando anvōd ed l'imperadōr e ânca al pió valorōş paladèin ch' al dvèinta mât per Angelica pricipèsa dal Catai rivêda cun tōt i sō incantèişem per fêr inamurêr e ingeluşîr i cristiân e acsé da tgnîri luntân da la guèra cûntra i Mori 'd Africa e de Spagna.