c: text/html

text:
Il Parc Adula saja sin buna via, quai ha ditg la cussegliera federala Dors Leuthard a l'ur d'in inscunter culs responsabels dal Parc Adula e la regenza grischuna e tessinaisa.
I dettia mo singuls detagls da sclerir, uschia la cussegliera federala. Tenor Leuthard haja dà malchapientschas da pliras varts l'ultim temp. Per la zona circumdanta dal Parc Adula na dettia naginas novas restricziuns. I valia l'ordinaziun da parcs federala.
Chapientscha per la situaziun da l’Uniun Parc Adula
L’Uniun Parc Adula discurra en ina communicaziun d’in clima e dialog constructiv cun la Confederaziun. La cussegliera federala Doris Leuthard haja prendì enconuschientscha dals quitads da l’uniun ed ensemen hajan ins chattà in'enclegientscha.
Trais puncts che la Confederaziun ha suttastritgà tenor il scriver da l'uniun:
- La Confederaziun na vul naginas novas restricziuns giuridicas per la zona circumdanta
- Il Piz Adula/Rheinwaldhorn resta cumplainamain en la zona centrala dal futur parc naziunal, quai en cunvegnientscha cun il Departament federal da la defensiun VBS e cun la vischnanca Valragn
- La Confederaziun sustegna era vinavant la realisaziun dal Parc Adula cun resguardar il princip «bottom-up» da sutensi, sco l’Uniun Parc Adula che represchenta las 17 vischnancas involvidas e las tschintg regiuns ha instradà il project.
RR novitads 18:00 / 14:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il directur da l'administraziun d'antica a Palmyra, Maamun Abdulkarim, è levgià. El aveva quintà cun destrucziuns pli radicalas en la part antica da la citad. Quai ha el ditg a l'agentura da novitads AFP. Curt suenter che l'armada siriana ha deliberà la citad ord ils mauns da la gruppa da terror Stadi Islamic han ils responsabels prendì invista. Tenor il directur èsi pussibel da reconstruir ils scazis destruids.
Dapi il matg en mauns da terrorists
Palmyra era dapi il matg passà en ils mauns da la gruppa da terror Stadi Islamic. La milissa aveva schoccà il mund entras assassinadas brutalas en las ruinas da la citad antica ed entras la destrucziun da dus tempels da grond'impurtanza, dal artg da triumf e da numerusas fossas.
La dumengia da Pasca ha l'armada siriana rapportà ch'ella haja reconquistà la citad Palmyra.
RR novitads 12:00


text:
Avant 20 onns era quai finì cun la via a Tschamutt ed a Fuorns en Val Medel. Per megliurar quella situaziun ed era per carmalar dapli gists nà dal sid en la regiun da skis da Sedrun-Mustér han plirs iniziants sustegnì l’avertura dal Pass dal Lucmagn durant l’enviern. Ma per realisar quai, hai duvrà lavur da persvasiun. Sco Walter Decurtins, anteriur deputà e cusseglier naziunal, ha raquintà, hajan ins l’emprim stuì persvader il cusseglier guvernativ grischun Luzi Bärtsch. Lez n’èra l’entschatta insumma betg persvas che quai saja pussaivel. Ma cun bleras discussiuns saja el stà pronts da discurrer cun ses collega d’uffizi tessinais, Marco Borradori. E lez saja stà averts per far quai pass. Quai haja la finala fatg surstar tuts.
Midar la lescha da protecziun
Sin la vart tessinaisa saja stà l’emprim necessari da midar la lescha da protecziun. Quai saja alura succedì suenter blers discurs ed era visitas sin la vart tessinaisa dal Pass dal Lucmagn, raquinta Walter Decurtins. Ma cura che tut saja stà atras, saja surtut il contact cun la Val dal Blegn stà en buna memoria e quai saja era ina da las finamiras da rinforzar ils contacts culturals ma era economics tranter las duas valladas periferas. E quai contact vegnia anc rinforzà surtut era cun la gruppa da lavur dal barat cultural che duai metter dapli impuls ils proxims onns.
Replantaziun sto uss vegnir
Surtut sin la vart dal sid fa quai basegn che la replantaziun sur Aquacalda vegn realisada. Il proxim ha il Cussegl grond dal chantun Tessin da tractar la fatschenta ed alura approvar ils 13 milliuns francs necessaris per realisar las mesiras da protecziun. Dapi passa 10 onns sajan ins uss vida discutar sur da quellas mesiras da la vart dal sid dal Lucmagn, di Martin Candinas, il president actual. Uss stoppia finalmain vegnir mess fil en guglia per realisar quai project ed uschia tegnair avert pli savens il Pass dal Lucmagn che fin uss.
Matteo Baggi ha chalà suenter 22 onns en suprastanza
Il vice-president da l’uniun, Matteo Baggi, è sa retratg da ses uffizi. Quai quai suenter ch’el è stà en suprastanza dapi l’entschatta. El saja persvas che tut las stentas dals ultims onns hajan purtà fritg. Uschia saja quai tut normal per ses uffants dad ir cun skis en Surselva, ni era da frequentar il gimnasi da la claustra da Mustér. Uschia saja ina da las finamiras da la Pro Lucmagn cuntanschidas gia suenter 20 onns, quai vul dir da megliurar la colliaziun tranter las duas valladas la Surselva e la Val dal Blegn. Sco vice-president nov è vegnì elegi Loris Beretta, ch’è en ina funcziun da sviluppader regiunal en las regiuns da las «Valli».


text:
Il fieu bacterial è la pli nauscha malsogna da mailers e pairers. Il virus na sa lascha betg pli extirpar. Ord quai motiv è vegnì midà il cumbat cunter il fieu bacterial ad in management dal fieu bacterial, uschia scriva il BAFU. Experts da tut il mund èn interessads vid novas vias per cumbatter la bacteria, uschia era Agroscope.
Da mail a mail
Finamira da l'emprova sut cundiziuns realas (Feldversuch) è da guardar, sch'i gartegia da producir ord ina sort mail suttaposta al fieu bacterial, ina sort mail resistenta a la malsogna. E quai senza midar autras caracteristicas da la sort. I va per il gen resistent al fieu bacterial FB_MR5 dal mail selvadi Malus x robusta 5. La gruppa d'experts da l'ETH Turitg ha integrà quest gen a la sort da mail «Gala Galaxy».
L'emprova sut cundiziuns realas vegn fatga a Reckenholz a Turitg e sut la premissa ch'i na dat nagin sgol da pollen.
RR novitads 14:00


text:
El ha gia vesì blers ch'èn vegnids ed era blers ch'èn puspè svanids. 1998 ha el gì ses success decisiv cun la single «Jeudi Amour». Scrit quella chanzun ha sia bun'amia Corin Curschellas. Michael von der Heide visita ella anc adina regularmain a Rueun.
Album nov
Uss ha el publitgà ses album nov «Rio, Amden, Amsterdam». In album tipic per Michael von der Heide che s'occupa oravant tut dal gener jazz. El sez descriva quel uschia: «Smooth, musica da jazz per sienentar.» Da sia excursiun en la musica da jazz ha von der Heide gì respect.
Jau hai pensà che la «polizia da jazz» vegnia e di che quai na saja betg endretg jazz. Dentant èsi vegnì retschavì cun bainvulientscha.
El chanta en trais linguas, tudestg, franzos e tudestg svizzer e quai en sia moda ch'ins enconuscha bain. In album nua che mintga tun è là nua ch'el ha dad esser, che tira ins ord il mintgadi e ch'ins giauda il meglier ina saira cun in magiel vin sin balcun u avant il cheminé. Ins auda, l'album quel tuna sco la glischur d'in magazin luxurius. Nagina miracla, Michael è er in «Kontrollfreak».
Ils 10 semperverds da...
Michael von der Heide n'è betg gist chantadur mabain el charezza era la musica dad auters. «Mia collecziun da plattas e DCs è stada enorma. Deplorablamain hai jau pervia da motivs da spazi stuì dar davent bleras plattas. Oz stun jau mal pervi da quai.» Or dals egls dentant betg or dal cor, Michael von der Heide ha mess ensemen per vus ses 10 semperverds preferids.
Quels èn vegnids preschentads en l'ura dals semperverds: Venderdi ils 20-09-2019, 16:00 uras.


text:
Les Ponts-de-Martel
Les Ponts-de-Martel a l'è un cumün svizzer del distret de Le Locle, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.23 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1264 abitant.
El cumün de Les Ponts-de-Martel al se tröva a una altitüden de 1009 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brot-Plamboz, La Brévine, La Chaux-du-Milieu, La Sagne, Le Locle, Travers. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
L'è 'l paes de urigin del urulugee svizzer Mathey-Tissot.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ils organisaturs dal Tir chantunal èn cuntents cun l'andament da la festa. Sco quai che Hubert Tomaschett il manader dal tir ha sincerà sajan els suenter duas fins d'emna exact en il plan.
La pli gronda surpraisa per el saja stà, cura ch’el haja vis che Heidi Diethelm l'olimpionica dal chantun Turgovia saja s’annunziada per sajettar al Tir chantunal grischun. Ella ha sajettà ier a Mustér cun la pistola sin la schiba da 25 meters. La grondiusa aura haja procurà per blers buns resultats. Uschia hajan plirs tiradurs e tiraduras cuntanschì il maximum en differentas categorias.
La proxima fin d'emna vegn anc ina giada sajettà sin tut ils 14 stans. La dumengia èn lura ils finals al stan da sajettar da Pardiala.
RR novitads 06:00


text:
La cumissiun per politica da l'exteriur dal cussegl dals chantuns è cun sia decisiun suandada il Cussegl naziunal. Là era la decisiun stada pli stgarsa: La Partida populara (PPS) e parts da la fracziun da la Partida liberaldemocratica (PLD) vulevan reducir il budget.
Nagin auzament da la summa
Nagina maioritad hai dà per la proposta d'auzar ils meds da l'agid da svilup public fin il 2028 sin 0,7% da l'entrada naziunala brutta. La summa actuala da 11,11 milliardas francs correspunda a 0,48% da l'entrada naziunala brutta.
Dapli controlla e transparenza
Ultra da quai vul la cumissiun dal cussegl dals chantuns che l'agid da svilup vegnia collià pli fitg cun la politica da migraziun. Era la transparenza duai vegnir meglierada. Perquai pretenda la cumissiun cun vusch unanima rapports regulars davart l'effect dals projects - quai en collavuraziun cun instanzas externas.
RR novitads 16:00


text:
Pest Nobel
L pest Nobel ie na uneranza, metuda su dal nventëur svedesc Alfred Nobel (1833–1896), che vën data ora uni ann dal 1901 incà. Te si testamënt ovel scrit che si avëi dëssa unì dat a na fundazion che dëssa dé i fic coche pest a na persona che tl ann passà à dat l majer contribut ala umanità.
L vën dac ora cin pesć: chei per la fisica, chimica, medejina, leteratura y per la pesc.
L pest Nobel ie udù coche la uneranza plu granda te l ciamp che l reverda. L Pest Nobel per la pesc vën dat a Oslo, duc i autri a Stockholm.


text:
di: Popolare
Ona Balilla me seri compraa
quand mì seri anmò on sbarbaa,
ma l’è durada pòcch
me l’hann rostida a tòcch a tòcch.
Avevi faa sù ona pigna de grana
vendevi gelati cont sù tanta panera
vegniva i fiolètt de tutt i rion
ògni dì ne vendevi trii ò quatter bidon.
In del meccanich de macchin usaa
sta bèlla Balilla me seri compraa
a l’era lustra col pomis stirada
e mì content a cà l’hoo portada.
Foo nò in temp a lassala de foeura on moment
a guardalla se ferma tutta la gent
se ved che a on quaivunn ghe tira la gola
e lì, sù i duu pee, el còfen el vola.
Ohvei che mì che di lader a gh’hoo paura
pianti ona corsa e voo in Questura
quand torni indree doo i numer al lòtt
gh’è lì la mia macchina senza cruscòtt.
In del tragitto Loreto-Lambraa
la gòmma de scòrta m’hann già spaventaa
e nel ritorno Lambrate-Loreto
i fari li prese un certo Anacleto.
El paraurti le pèrdi per via
insèmma al rèst de la carrozzeria
el spinterogeno inscì delicaa
l’è andaa finì in de la borsa d’on disperaa.
Pòrca miseria che confusion
el radiator el me va sul ballon
amici miei, voi forse non credete
me se dislengua de colp el magnete.
On alpinista de quèi de cordada
el ved la Balilla el fa la scalada
el strèppa el volant, le guarda, le pesa
e poeu, con calma, el fa la discesa.
Foo ona cioccada cont on tramvier
el ven giò de corsa el me strèppa i porter
el sò contròll l’è lì che le guarda
e con fà elegante el me frega la targa.
L’avevi tòlta per andà a spass,
ma varda tì la pareva de giazz
l’è nanca trii dì che l’avevi comprada
e per trii quart la sera già dislenguada.
Me gratten l’òli, s’ingrippa el motor
me ròben l’acqua col sò radiator
resta el motor senza pù la testada
la guarnizion la s’è tutta brusada.
Me spariss la tromba, ven via el còll d’òca
i fodrin con la pelle de fòca
me rèsta lì domà duu ò trii tocchèi
beh, mì i hoo ciappa e hoo traa via anca quèi.
Se gh'hoo de fà?


text:
Sper ina veglia tegia d'alp che vegniva betg pli duvrada ed ina tegia da mises, ha la lavina era destruì ina part d'in guaud da protecziun da circa 300 onns. Tge che schabegia cun las tegias na saja aunc betg sclerì. Tenor Mattias Cadruvi, il selvicultur da la vischnanca Trun, èsi dentant gia cler, ch'i na vegn betg plantà novs pegns ni bajegià rempars nua ch'il guaud da protecziun era.
Custs da circa 200'000 francs
Total quinta Mattias Cadruvi cun donns da circa 200'000 francs, quai inclusiv ils custs da rumida. Reducir quels custs cun vender la laina derschida da la lavina na possia la vischnanca dentant strusch. Quai na saja betg buna laina, cun blera roma e donns pervi da la forza da la lavina. Dus terzs da la laina stoppia vegnir nizzada e transportada en furma da zinsla a val.
RR actualitad 11:00


text:
Julie Zogg ha gudagnà il slalom parallel da snowboard a Bannoje en la Russia. En il final ha la Svizra battì la Tudestga Cheyenne Loch. Per Zogg èsi la sisavla victoria en la cuppa mundiala.
Plinavant è Patrizia Kummer vegnida 7avla, Ladina Jenny 13avla e
Jessica Keiser 2aavla.
Caviezel ha manchentà per pauc il podest
Tar ils umens ha Dario Caviezel be manchentà il podest per pauc. Il Grischun ha pers il final pitschen cunter il Russ Andrej Sobolew ed è vegnì quart. Nevin Galmarini è crudà en l'otgavelfinal.


text:
Il president da la Confederaziun ha prendì posiziun en il Cussegl naziunal davart ils assagls sin transports da daners en la Svizra franzosa. La fracziun da la PPS aveva inoltrà ina dumonda urgenta. La Posta ha stritgà tut ils transports da daners al e davent dal center da logistica a Daillens/VD.
Il Cussegl federal prendia serius quests assagls, ha ditg Maurer. Ins haja augmentà il dumber da persunal al cunfin ed applitgeschia uss er novas mesiras da surveglianza tecnicas.
L'Uffizi federal da polizia saja en contact cun las polizias chantunalas ed il corps da la guardia da cunfin, ha ditg Maurer.
RTR novitads 12:00


text:
Lavurs
Vernischaders e vernischadras da carossaria tractan carossarias da vehichels utilitars, autos da persunas, vehichels spezials e vehichels da rodaglias sco er surfatschas da motos, bartgas, aviuns euv. Els surlavuran surtut donns d’accidents e donns da lacs ch’èn sa dads tras isadas, influenzas da l’aura e segns d’isada, els mainan dentant er tras vernischs novas e midadas da vernischs vi da vehichels.
L’emprim analiseschan vernischaders da carossaria adina la cumposiziun dal lac original e determineschan lura ils singuls pass da lavur. Il fund che duai vegnir dà si cun lac preparan els a moda conscienziusa. Els guliveschan malgulivezzas cun massa da spategliar, puleschan a moda guliva ils lieus che duain vegnir tractads enfin che tuttas malgulivezzas èn gulivas ed allontaneschan rests da pulvra e da grass. Suenter cuvran els las parts dal vehichel, che na duain betg vegnir vernischadas, a moda exacta.
Cun agid dal code da colur, che sa chatta vi da mintg’auto, determineschan vernischaders da carossaria la colur originala dal vehichel. Cunquai che la colur sa mida en il decurs dal temp, ston els l’adattar levamain. Els calculeschan la quantitad da lac e maschaidan las colurs cun ina stadaira da precisiun enfin che la nianza da colur constat. Tut tenor intenziun dovran els lacs solvibels en l’aua u lacs cun duas cumponentas. Il dar si il lac succeda en ina cabina da squittar senza pulvra cun ina pistola da sprizzar. Suenter vegn la colur brischada en. A la fin fan ils vernischaders traglischar l’auto e protegian il lac cun products spezials.
Tar la lavur da vernischaders da carossaria tutgi era da far inscripziuns e da decorar vehichels. Ils vernischaders tatgan folias tagliadas dal computer sin il vehichel u preparan schablonas ch’els tatgan si u ch’els sprizzan ora. Ulteriuras incumbensas èn p. ex. la demontascha e la montascha da parts d’elements montabels en connex cun lavurs da vernischar, il far or las bottas suenter donns pitschens vi da la carossaria senza donnegiar il lac u il controllar e regular il viertgel dal motor, las portas e las serras.
Durant la lavur sa tegnan vernischaders da carossaria vi da las prescripziuns davart la protecziun cunter tissis e la protecziun da l’ambient. Cunter la pulvra e las vapurs da colurs sa protegian els cun ina mascra per la protecziun da respiraziun. Cunquai ch’i vegn sviluppà adina novs materials e novas tecnologias, emprendan els adina novas tecnicas d’elavuraziun.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 31-3-2005
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En ina vernischaria d’autos
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- elavuraziun da la surtratga da basa, determinaziun dal vernisch da basa, dal vernisch d’effect e dal vernisch da cuverta
- exequir lavurs da creaziun e da restauraziun sco era lavurs da finiziun
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentà la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "vernischader / vernischadra da carossaria AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- senn per creaziun, per colurs e furmas
- persuna inschignaivla e lavurar a moda exacta
- fidadadad
- abilitad da lavurar en ina gruppa
- buna sanadad (naginas allergias en connex cun chemicalias, nagin asma)
- nagin disturbi da la vesida da colurs
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas dal Schweiz. Carrosserieverband VSCI, da produciders per isegls spezials, da furniturs da colurs e da scolas professiunalas
Examen professiunal (EP)
manader / manadra da lavuratori d’autos cun certificat professiunal federal, direcziun speziala vernischaria
Examen professiunal superiur (EPS)
mainagestiun carossaria
Scola spezialisada superiura (SSS)
cun furmaziun preliminara correspundenta, p.ex. Bachelor of Science (SSS) en tecnologia d’automobils (BFH, Bienna)
Exteriur / scola spezialisada
tecnicher / tecnicra direcziun speziala tecnica da colurs e da lac cun diplom federal, a la scola spezialisada per tecnica da vernischar, SFG Stuttgart, Germania
Spezialisaziun
sco expert / experta da donns, furmaziun supplementara tar ina societad d’assicuranzas
Cundiziuns da lavur
Vernischaders da carossaria lavuran il pli savens en vernischarias d’autos pitschnas u mesaunas u en manaschis da carossarias. Suenter ina furmaziun supplementara èsi er pussaivel da lavurar sco expert da donns per assicuranzas u sco cussegliader da clientella en in manaschi da carossarias.
La purschida da plazzas d’emprendissadi è gronda.
Vernischaders da carossaria da professiun han bunas schanzas sin il martgà da lavur. Las cundiziuns da lavur vegnan regladas tras in contract collectiv da lavur.
Ulteriuras infurmaziuns
Carrosserie Schweiz
Forstackerstr. 2B
4800 Zofingen
Tel: +41 62 745 90 80
URL: www.carrosserie-suisse.ch
Revista professiunala:
"Carrossier"


text:
L’onn 1500 è l’urs sa derasà en Svizra. Il 1885 ha vivì ina populaziun da var 30 urs en la regiun dal Pass dal Furn. Il 1904 suenter che 2 chaschaders grischuns han sajettà in urs cun ses pitschen, n’han ins 101 onns betg pli vis in. Ina curta cronica.
L'onn 2010: L’urs è returnà en il Grischun. El va per ils guauds enturn en tschertga dad insatge da mangiar. Pudì tiers ha el er intginas nursas. Chapaivel che quai na plascha insumma betg als purs. Nus giain a la tschertga dal grond animal stgarpant.
L'onn 2012: La famiglia Albertin viva a Ramosch en l'Engiadina Bassa. Dapi curt han els in giast en la vischinanza. L’urs M13 visita adina puspè las vischnancas da l’Engiadina Bassa. Ma co van els enturn cun il fatg ch’in urs da tala grondezza va per las pitgognas en lur vischinanza? Han els tema? U han els forsa plaschair d’in giast uschè spezial?
L'onn 2013: L’urs M13 è vegnì sajettà ils 19 da favrer 2013 en la Val Poschiavo. El valeva sco urs da risico. El n'aveva betg fatg mal ad umans ma el è adina vegnì pli datiers als vitgs. El ha dentant fatg problems ed è rut en chasas, fatg donns e stgarpà nursas.
L'onn 2014: Il matg 2014 han ins vis in urs en l'Engiadina. L’urs M25 ha be fatg ina curta visita ed è lura puspè turnà enavos en l'Italia.
In sguard enavos en il temp da l'urs en il Grischun.
L'onn 1904: L'emprim da settember 1904 schluppettan ils dus chatschaders Jon Sarott Bischoff e Padruot Fried en la Val S-charl al pe dal Piz Pisoc l’ultim Urs en il chantun Grischun. Els eran erox pertge l'urs valeva da gliez temp sco bestia fitg malsegira.
Il return da l'urs en il Grischun
L'onn 2005: Suenter 101 onns vegn puspè observà in urs en il Grischun. Ils 26 da zercladur 2005 sa mussa JJ2 ch'è plitost enconuschents sco "Lumpaz" sin il Pass dal Fuorn. In urs giuven da 20 mais.
Il Lumpaz è sparì
L'onn 2005: Ils 29 da settember vegn il Lumpaz vis per l’ultima giada. Sut Strada en l'Engiadina bassa. Davent da lura es el sparì. Probablamain es el vegnì schluppettà senza lubientscha.
Classificaziun dals urs
L'onn 2006: Ils 25 da zercladur 2006 preschenta la confederaziun svizra trais categorias d'urs. L'urs discret, l'urs da problem e sco ultim l'urs da risico. L'urs da risico pudess attatgar u mazzar umans. El vegn perquai schluppettà.
Puspè urs, mo quella gia en dus
L'onn 2007: Ils 3 ed ils 15 da zercladur 2007 turna l'urs per ina ulteriura giada en il Grischun. Ils mezs frars JJ3 e MJ4 vegnan el sid dal Grischun sur ils cunfins. Tuts dus han il medem bab sco il "Lumpaz", il Joze.
JJ3 fa problems
L'onn 2007: Durant ch'il MJ4 resta discrets en il territori enturn Zernez ed il Pass dal Fuorn, procura il JJ3 per problems. Pliras giadas ès el vegnì en abitadis ed ha uschia pers la tema dals umans. Ils 12 d'avust 2007 vegn el piglià ed equipà cun dus emetturs da GPS.
JJ3 vegn spaventà
L'onn 2007: L'october vegn il JJ3 spaventà cun ballins da gumma or da la vischnanca da Lai nua ch'el aveva fufragnà en chanasters da merda. Il MJ4 tegn anc adina distanza d'abitadis.
La sien d'enviern na gida nagut
Il mars 2008, curt suenter la sien d'enviern turna il JJ3 en la Val d'Alvra en territori abità e spoglia chanasters da merda. Curt pli tard vegn el classifitgà sco urs da risico.
La fin da JJ3
L'onn 2008: Ils 14 d' Avrigl vegn il JJ3 sajettà en il territori enturn Savognin. El era daventà in memia grond risico per ils umans.
Nunspetgadamain in urs sin 150 meters
L'onn 2010: Ils 17 da zercladur 2010 vesa in policist chantunal in urs en la val Müstair. Quai sin ina distanza da mo 150 meters. I n’è betg cler da tge urs ch’i sa tracta. Pacs dis pli tard vegn l’urs vis da purs en l'Alp Laisch a Tarasp. Ins ha chattà pail, quel dovr'ins per identifitgar l'animal che vegn dal Tirol dal Sid; il resultat hajan ins però pir en circa duas emnas.
L’urs nunenconuschent fa inimis
La notg dals 22 sin ils 23 da zercladur scarpa l'urs nunenconuschent pliras nursas en la Val Plavna sin il territori da Tarasp. Il medem urs ch'è da preschent en il Grischun, ha era stgarpà 7 nursas a Trafoi en il Tirol dal Sid ed al Pèz Minschuns. Be perquai ch'el ha stgarpà nursas, saja quai memia baud da discurrer d'in urs da problems, di Hannes Jenny dal l'Uffizi da chatscha e pestga Grischun.
Per survegnir ulteriuras infurmaziuns sur da l’urs pon ins prender intgins pails da l’urs e far in test da DNA en in labor. Nus declerain tge che la DNA è insumma.


text:
Ils organisaturs dal champ èn vegnids infurmads pir cura ch'il champ è stà a fin ch'in uffant è vegnì testà positiv sin il coronavirus. Sinaquai sajan ils radund 100 participants ids en quarantina. La gronda part dals uffants ch'han participà al champ èn dal Grischun, sco il pledader da Adonia ha ditg sin dumonda da RTR.
Ulteriur cas tar il concert final dal champ
Il champ da musica a Parpan ha finì cun dus concerts final – in a Sursaissa ed in a Tavau. Tranter ils visitaders dal concert a Tavau era medemamain ina persuna infectada. Grazia al concept da protecziun, ch'ha partì ils visitaders en secturs, ston «sulet» 42 persunas ir en quarantina – e betg tut ils visitaders.
Proxims champs da Adonia han lieu
Ils ulteriurs champs da musica da l'uniun Adonia hajan lieu tenor plan, ha Patrick Neeser da Adonia confermà. Adonia organisescha en l'entira Svizra champs per giuvenils. Da nov veglian ins introducir in obligatori da mascras per ils aspectaturs dals concerts finals dals champs. A Sursaissa e Tavau haja Adonia mess a disposiziun mascras gratuitas per ils aspectaturs, tgi ch'ha vulì ha pudì sa servir.


text:
I vegn ad esser ina da las pli grondas sfidas da sia vita, manegia Rey Keller paucs dis avant sia partenza. A Carrera, ina fracziun da la Val Stussavgia, nua ch’el abita dapi 8 onns prepara el sia bagascha per l’expediziun. Mintga gram paisa ch’el sto prender cun sai sto esser bain calculà. Per l’ina sto el trair tut quai durant 16 dis en ina schlitra suenter sai, per l’autra è era la paisa ch’ins astga insumma prender cun sai en l’aviun da propeller da l’Islanda a la Grönlanda limità.
E gist pervi da sia protesa sto el prender cun sai anc divers material spezial. Ina protesa da reserva, iseglias per cumadar en cas d’in defect e battarias spezialas cun qualas ch’el è bun da chargiar sia protesa. Mo grazia quella protesa cun schanugl intelligent riva el insumma dad ir cun ils skis da passlung. Ina protesa che reagescha tut tenor squitsch ch’el dat sin la chomma e simulescha uschia il far schanugl.
Da Scuol a Canada ed enavos en Svizra
Creschì si a Scuol è Rey Keller emigrà avant passa 30 onns a Canada. 20 onns ha el vivì là, ha lavurà durant las stads sco lainari e scrinari, e d’enviern era el activ sco guid da muntogna. Gia là, relativ al cumenzament da sia aventura a Canada ha el gì in grev accident da muntogna. Sco consequenza tardiva han ins stuì amputar il 2003 sia chomma sur il schanugl. Ma nua ch'auters van en malura fa Rey Keller frunt a ses destin e sa cumbatta enavos en sia nova normalitad. E svelt è per el stà cler. El ha bain pers sia chomma, ma gist grazia quella marcanta storta en sia vita ha el dapi là mo pli gudagnà en sia vita.
Quatter mais preparaziun en Grischun
Gia avant 30 onns ha el sco emprim sportist insumma fatg in'expediziun da passlung en il Himalaia. Ed ussa spetga puspè in’aventura sin el. Trenà ha el tutta stad cun diversas turas en Europa. Ed ils mais d’enviern ha el passentà sin las loipas Grischunas cun strair suenter sai ina schlitra cun 30kg laina. Ma era diversas notgs sisum ils pass e durant grondas navadas ha el trenà da metter si tenda, ni trair en ed or sia protesa.
Era sin ils privels che spetgan sin el è el pli che preparà. Cun ses 62 onns, sia gronda experientscha sco guid da muntogna, ma era sco expert da lavinas e sviluppader da «Risiko management» per salvaments da muntogna internaziunals tar il SLF a Tavau sa el, tge privels che spetgan sin el e ses team. Ir na va el sulet. Sia collega d’ir en muntogna Kat Ducaiova ed in auter team d’expediziun accumpognan el. E sco ultima opziun han ins era in telefon da satellit cun sai.
Atgnamain nun è quai pussibel da far uschia insatge cun mia chomma, ma quai nun accept jau.
I na va per cumprovar ad el u ad auters che quai è pussibel, di Rey Keller. I va per far curaschi a tut quels che han in sumegliant destin sco el, che malgrà l’impediment è anc bler dapli pussaivel sco quai ch’ins craja.
Ils 20 da mars è partenza. Suenter in stop da 5 dis en Islanda vala lura serius. 16 dis davent da la civilisaziun, circumdà da naiv, glatsch, temperaturas fin minus 30 grads ed auters privels. Per RTR documentescha Rey Keller si ’aventura tras la Grönlanda. En il radio udiss el anc curt avant ch’el parta davent da Reykjavik e speranza udinsa era l’emprim segn da vita suenter ch’el è puspè da return. Suenter ils dis da pasqua mussa il Telesguard lura en ina seria las aventuras che Rey Keller ha passenta durant si‘expediziun.
RR actualitad 17:00


text:
En l'Australia è il dumber da las unfrendas pervi dals incendis da chagliom s’augmentà sin almain 27. In pumpier saja mort la sonda durant in'acziun en il stadi federativ da Victoria. Quai han communitgà las autoritads localas. La notg avant eran trais incendis s'unids tar in gigantic. L’incendi al cunfin da New South Wales e Victoria ha ina surfatscha ch’è bunamain uschè gronda sco il chantun Grischun.
A partir dad oz vegnì spetgà temperaturas in zic main chaudas. Quai suenter che quellas eran creschidas il venderdi sin fin 44 grads. Il incendis che furieschan dapi l'october han fin ussa destruì ina surfatscha ch'è duas giadas e mez uschè gronda sco la Svizra.
In grond incendi sut controlla
Entant è en l'Australia in dals gronds incendis da chagliom sut controlla. Quai han communitgà las autoritads localas. L’incendi en il nordvest da la metropola Sydney haja furià dapi l’october sin ina surfatscha d’in mez milliun hectaras. Quai correspunda a la surfatscha dal chantun Vallais.
Il medem mument averteschan las autoritads dentant, ch’i vegnia anc ad arder mais en l’Australia. Ils incendis che furieschan dapi l'october han fin ussa devastà ina surfatscha ch'è duas giadas e mez uschè gronda sco la Svizra.
Ord l'archiv da SRF:
RTR novitads 12:00


text:
La proposta dal Cussegl federal prevesa ina renta transitorica fin a la pensiun ordinaria. Il Cussegl dals chantuns vul dentant mo pajar quella fin il pensiunament anticipà – fin ch’igl è pussaivel da retrair prematuramain la renta. El ha approvà ina proposta da Ruedi Noser (PLD Turitg) cun 23 cunter 21 vuschs, tar ina abstenziun.
Divers cussegliers burgais na vulevan betg entrar en la fatschenta. Il stadi social saja bajegià ora bain avunda, ha ditg Alex Kuprecht (PPS Sviz).
Proteger dischoccupads pli vegls
Il Cussegl federal vul meglierar cun la renta transitorica la segirtad sociala da las persunas pertutgadas. Ils custs per l’introducziun d’ina tala renta sajan minimals, ha argumentà il cusseglier federal Alain Berset. Ils effects per las persunas sajan dentant gronds. Enfin l'onn 2030 quinta il Cussegl federal cun custs da 230 miu. francs.
La votaziun finala è lura stada detg clera. Il Cussegl dals chantuns ha ditg gea cun 33 cunter 11 vuschs. Sco proxim sa fatschenta il Cussegl naziunal cun la fatschenta.
RTR novitads 17:00


text:
World Athletics
L'Associaziun internaziunala da las Fedaraziuns Atleticas (IAAF - International Association of Athletics Federations) è ina organisaziun internaziunala che coordinescha las federaziuns atleticas da l'entir mund. La sedia da la federaziun sa chatta a Monaco. La IAAF organisescha differentas arranschaments atletics, sco per exempel ils campiunadis mundials d'atletica en il liber u ils campiunadis mundials d'atletica en sala. Il president actual da la IAAF è il senegalais Lamine Diack.
Federaziuns continentalas[modifitgar | modifitgar il code]
- CAA - Africa
- CONSUDATLE - America dal Sid
- NACACAA - America dal Nord
- AAA - Asia
- EAA - Europa
- OAA - Oceania


text:
Ensemen cun las Pendicularas d'Arosa han las entradas dals giasts pudì vegnir augmentadas per radund 50'000 sin passa 1,3 milliuns. Er quai saja tenor la communicaziun in nov record.
Il gudogn è uschia creschì per 1,5% sin radund 475'000 francs. Auter ch'ils onns passads n'hajan ins betg stuì producir tanta naiv artifiziala. Grazia a las bunas relaziuns sajan las cundiziuns da las pistas stadas fin la fin da la stagiun fitg bunas.
Er la fatschenta durant la stad saja stada uschè buna sco anc mai. Cumpareglià cun l'onn avant è la svieuta creschida per passa 30% sin 2 milliuns francs. Per l'ina saja quai d'engraziar a la bun'aura, per l'autra al campiunadi mundial da mountainbike ch'è stà l'entschatta settember. Da quai è Peter Engler, CEO da las pendicularas Lai, persvas. Las fatschentas da stad èn però be responsablas per stgars 8% da la svieuta annuala.
RR novitads 10:00


text:
Segunda Guerra mundiala
La Segunda Guerra mundiala (1939–1945) è stada in conflict tranter las Pussanzas da l’axa (Germania, Italia e Giapun) ed ils Alliads (Frantscha, Gronda Britannia, Stadis Unids da l’America ed Uniun Sovietica). La Segunda Guerra mundiala è stada la pli crudaivla e sanguinusa guerra da l’umanitad. 55–60 milliuns umans han pers la vita, da quai 6 milliuns Gidieus ch’èn daventads unfrendas dal holocaust.[1]
PreistorgiaEdit
Suenter l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) ha l’economia tudestga fatg tras ina gronda crisa, tranter auter pervia dals pajaments da reparaziun als victurs da guerra. Il crash da la bursa a New York l’onn 1929 ha be anc pegiurà la situaziun e chaschunà en Germania in’immensa inflaziun. Sin quest terrain ha l’avanzament da la Partida naziunalsocialistica (NSDAP) cumenzà. Suenter las elecziuns dals 1933 han ils nazis surprendì la regenza ensemen cun lur alliads conservativs. Adolf Hitler è daventà chancelier da la Germania ed ha manà il pajais en ina dictatura. Sia finamira era da prender en ina posiziun centrala entaifer l’Europa.
L’onn 1935 ha Hitler occupà il territori demilitarisà situà al cunfin cun la Frantscha. In onn pli tard è l’Austria vegnida annectada u integrada en il Reich tudestg. Il medem onn è er il territori sudetic en Tschechoslovachia vegnì annectà da la Germania. Il mars 1939 ha Hitler la finala occupà l’entira Tschechia, e la Slovachia è daventada in stadi da satellit da la Germania. Curt suenter ha la Lituania cedì il territori da Memel als nazis.
Per evitar l’engrondiment da la Germania han la Frantscha e la Gronda Britannia furmà in’allianza ensemen cun la Pologna. In gieu dubel ha giugà en quella fasa l’Uniun Sovietica. Suenter la Revoluziun da favrer encunter il zar era la Russia sa retirada l’onn 1917 da l’Emprima Guerra mundiala. En la Revoluziun da l’october avevan ils communists surpiglià il stadi russ. Cur che Stalin è arrivà a la pussanza, ha el midà l’Uniun Sovietica en ina dictatura. L’avust 1939 han Hitler e Stalin suttascrit surprendentamain in pact da betg attatgar in l’auter. En in’agiunta secreta è vegnì definì pli u main la partiziun da la Pologna, l’expansiun russa en il Balticum e l’attatga russa en Finlanda.
1922 è Benito Mussolini marschà vers Roma ed ha surpiglià l’Italia ch’è s’alliada pli tard cun la Germania. Durant la Guerra civila spagnola (1936–1939) ha general Franco battì las forzas republicanas, socialistas e communistas cun agid dals naziunalsocialists tudestgs ed ha medemamain installà ina dictatura militara.
L’expansiun dal Giapun ha entschet ils onns 1930 cun l’intenziun da dominar l’Asia. L’onn 1931 ha il Giapun annectà la Mandschuria ch’appartegneva a la China. L’onn 1936 è il Giapun entrà en ina coaliziun cun la Germania ed in onn pli tard ha la Segunda Guerra giapunaisa-chinaisa cumenzà.
La Germania attatga la PolognaEdit
Il prim da settember 1939 a las 4.45 uras ha l’attatga tudestga sin la Pologna cumenzà, e quai senza decleraziun da guerra formala. La citad da Danzig è vegnida attatgada da bastiments da guerra tudestgs e quasi per lung da l’entir cunfin èn bumbas crudadas. La Frantscha e la Gronda Britannia (ensemen cun il Canada, l’Australia e la Nova Zelanda) han sinaquai declerà ils 3 da settember la guerra a la Germania. Ils Alliads han dentant desistì d’attatgar la Germania nà dal vest e surlaschà cunquai la Pologna a ses destin. Ils 17 da settember è la Pologna crudada e vegnida occupada en il vest dals nazis ed en l’ost dals soviets. Ina decleraziun da guerra da vart da la Frantscha e da l’Engalterra a l’Uniun Sovietica n’ha betg lieu. Ils 28 da settember ha la chapitala Varsovia capitulà suenter ina battaglia da 10 dis. Ils 8 d’october han nazis e russ partì la Pologna cun ina lingia da demarcaziun. Sut l’occupaziun è la populaziun da la Pologna vegnida terrorisada e Gidieus èn vegnids stgatschads, serrads en ghettos ed assassinads.
Guerra da posiziun a la front dal vestEdit
Sco reacziun sin la sutmissiun da la Pologna ha l’armada franzosa cumenzà a far preparativas al cunfin cun la Germania. Cunquai ch’i na ha dà naginas attatgas pli grondas, vegn questa fasa numnada guerra da posiziun.
Guerra d’enviern en FinlandaEdit
Ils 30 da november 1939 han ils Russ attatgà la Finlanda. Las sperditas russas en dentant stadas pli grondas che spetgà. Ils 12 da mars 1940 è vegnì suttascrit in contract da pasch, en il qual la Finlanda ha stuì surdar a la Russia parts da la Carelia e la peninsla Kalastajansaarento. En las diras battaglias cunter ils Fins ha l’armada russa fatg experientschas ch’èn sa mussadas sco preziusas e ch’han pli tard influenzà lur strategia da defensiun cunter ils Tudestgs.
Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia 1940Edit
La Norvegia e la Svezia eran impurtants furniturs da materia prima per la Germania. Ils Brits vulevan interrumper questas furniziuns cun occupar il port da mar da Narvik en Norvegia. Ils nazis han intervegnì da quest plan ed han vulì vegnir avant als Brits. Ils 5 d’avrigl è la mar avant la Norvegia vegnida surtratga cun minas, in di pli tard è ina gronda part da la flotta tudestga sa muvida vers Narvik. Ils 9 d’avrigl èn divisiun tudestgas sa tschentadas en la Norvegia. Gia in di pli tard controllavan ils nazis er Stavanger e Trondheim, latiers il Danemarc che na veva betg fatg resistenza. La Gronda Britannia ha occupà ils 12 d’avrigl las Inslas Faröer ch’appartegnevan al Danemarc. Ils proxims dis hai dà plirs grevs cumbats maritims. Ils 17 d’avrigl èn truppas alliadas sa tschentadas en la Norvegia. Il success dals nazis en la Frantscha ha dentant sfurzà ils Alliads da partir da la Norvegia. Ils 10 da zercladur ha la finala er l’armada norvegiaisa capitulà. Ils nazis han sin quai installà ina regenza da marionetta.
La campagna en il vest 1940Edit
L’armada franzosa era sa postada lung la Lingia da Maginot ch’era vegnida rinforzada cun fortezzas e foss. La chadaina da muntognas da las Ardennas furmava quasi la prolungaziun natirala da quella. Il prim plan d’in sviament dals Tudestgs sur il nord è crudà en mauns alliads ed è uschia daventà irrealisabel. Il segund plan preveseva in’attatga tras las Ardennas. Ils 10 da matg 1940 ha la Germania cumenzà l’attatga vers ils stadis neutrals Belgia, Ollanda e Luxemburg. Ils 14 da matg ha l’Ollanda capitulà; ils 17 da matg è la citad da Brüssel crudada. L’avanzament dals nazis ha cuntinuà vers la Frantscha. Ils 19 da matg è l’armada tudestga arrivada ad Abbeville ed ha serrà en las divisiuns franzosa e britannicas a Dünkirchen. Ils nazis han interrut lur attatgas e pussibilità als Alliads l’evacuaziun da sur 300 000 schuldads. Senza quest’armada britannica cun grond’experientscha fiss la Gronda Britannia stada en ina situaziun pauc favuraivla. Il stop da l’attatga tudestga è probablamain d’attribuir ad ina malchapientscha tranter ils manaders militars e politics.
Ils Franzos èn sinaquai sa preparads persuls sin la defensiun da lur pajais. Ils 5 da zercladur ha l’attatga tudestga cumenzà, ils 9 da zercladur han els surpassà la Seine. Ils 11 da zercladur ha er l’Italia declerà la guerra a la Frantscha e l’Engalterra. Ils 14 da zercladur 1940 èn ils nazis la finala arrivads a Paris. Ils 17 da zercladur ha la Frantscha capitulà ed a partir dals 25 da zercladur han las armas taschì. La campagna en il vest ha durà be 6 emnas e 3 dis. La Frantscha è vegnida partida en duas zonas: il nord ed il vest èn vegnids occupads dals nazis; la part dal sid e da l’ost èn restadas sut controlla franzosa, er pervia cha las divisiuns da muntogna da la Frantscha ch’han resistì a las attatgas talianas. La Frantscha da Vichy è dentant daventada in stadi da marionetta dals nazis.
Battaglia en l’AtlanticEdit
La battaglia en l’Atlantic cumpiglia tut las acziuns da la marina tudestga cunter bastiments da battaglia e da transport dals Alliads en l’Ocean Atlantic durant la Segunda Guerra mundiala. Sco insla era l’Imperi britannic fermamain dependent d’imports dals stadis dal Commonwealth e dals Stadis Unids da l’America. Suenter l’occupaziun da la Frantscha ha la Royal Navy englaisa stuì proteger la riva al Chanal e reducir la surveglianza da bastiments da transport. Il medem mument han ils nazis gudagnà novas pussaivladads strategicas entras ils ports atlantics conquistads en il vest da la Frantscha. En quest’emprima fasa da la battaglia en l’Atlantic ha la Gronda Britannia stuì subir grondas sperditas da bastiments da vitgira.
Suenter che plirs bastiments da guerra da la Germania èn vegnids sfundrads – e cunzunt suenter la sperdita da lur bastiment da prestige Bismarck ils 27 da matg 1941 – han ils nazis quasi mo pli attatgà cun sutmarins. L’emprim èsi reussì als Tudestgs da tutgar effectivamain ils convois dals Englais. En il decurs da la guerra è la situaziun da la marina tudestga dentant vegnida pli e pli desolata, cunzunt pervia da novaziuns tecnicas per localisar sutmarins (p.ex. il radar). La sfundrada da bastiments alliads è sa sminuida cuntinuadamain da 5,7 miu. tonnas da register il 1942 sin 175 013 l’onn 1944.
Tranter il 1939 ed il 1945 èn 36 000 mariners daventads unfrendas da guerra sin la vart dals Alliads. Sur 5000 bastiments, da quels 175 da battaglia, èn vegnids sfunsads. La vart tudestga ha pers varga 30 000 mariners, 783 sutmarins e quasi tut ils bastiments da battaglia. Il pli datiers a lur finamira – l’isolaziun da las inslas britannicas – è la marina tudestga stada l’onn 1941 avant l’entrada en guerra dals Stadis Unids. Ma cun ina durada da la guerra maritima da 6 onns eran las abilitads da prestaziun economicas dal Reich tudestg surdumandadas.
Acziuns enturn la Mar MediterranaEdit
Ils 28 d’october 1940 han divisiuns talianas attatgà da l’Albania ennà la Grezia, èn dentant vegnidas bittads enavos. Hitler n’era betg vegnì orientà davart quest’attatga. Tuttina ha el gidà ils Talians or da lur miserabla situaziun cun lantschar la campagna sin il Balcan.
Campagna sin il BalcanEdit
Ils nazis han l’emprim empruvà da gudagnar il Balcan sco stadis alliads. La Rumenia ha acceptà in tal contract, la Jugoslavia e la Grezia perencunter betg. Ils 6 d’avrigl 1941 ha l’attatga tudestga cunter la Jugoslavia cumenzà; quella è ida a fin ils 17 d’avrigl cun la capitulaziun. Medemamain ils 6 d’avrigl han ils Tudestgs lantschà l’assagl sin la Grezia. La resistenza greca è dentant stada dira e lunga. En spezial en ils territoris muntagnards da la Grezia dal Nord èn las sperditas dals nazis stadas fitg grondas. Ils Brits staziunads en Grezia han fatg resistenza a las Termopilas, èn dentant tuttina vegnids battids. Ils 27 d’avrigl 1941 èn ils nazis arrivads ad Athen. L’invasiun da l’insla Creta ha durà in’emna pli ditg ed ha purtà autas sperditas als nazis.
Guerra cunter l’Uniun Sovietica 1941–1943Edit
La campagna en il Balcan ha retardà l’attatga sin la Russia per quatter emnas. Ils 22 da zercladur 1941 ha l'imperi tudestg cumenzà cun la campagna militara en l’ost. Il retard ed in’entschatta prematura da l’enviern han procurà per difficultads betg spetgadas da vart tudestga. Malgrà la situaziun da provediment malsegira ha Hitler declerà l’occupaziun da Moscau sco finamira da la campagna en l’ost.
Ils manaders sovietics n’eran a l’entschatta betg preparads sin l’attatga. Al cunfin n’èsi betg vegnì fatg gronda resistenza. Pir ils 29 da zercladur ha la Russia proclamà la gronda guerra per la patria. Fin la fin settember eran las citads da Minsk e Kiew dentant gia crudadas en mauns dals nazis. Gia l’october hai entschet a naiver e l’offensiva tudestga n’è betg pli vegnida enavant. Ils 5 da december ha ina cunteroffensiva dals Russ decidì la situaziun da la citad da Moscau che n’è betg vegnida occupada dals nazis. La Finlanda perencunter ha pudì reconquistar territoris pers il 1940 e latiers parts da la Carelia. Sin quai han ils Russ translocà lur industria da guerra davos las muntognas da l’Ural. Ils 16 da december ha Hitler dà il cumond a sias truppas da sa fermar; l’armada tudestga è dentant vegnida bittada adina pli lunsch enavos. Pir las battaglias da la proxima primavaira han purtà novs success als nazis. Ils 28 da matg è la citad da Charkow vegnida occupada, ils 5 da fanadur Sewastopol ed ils 4 d’avust Stawropol. Ils 21 d’avust 1941 sgulatschava la bandiera dal Reich tudestg sin la muntogna da l’Elbrus en il Caucasus. Ils 6 da settember han ils nazis en pli occupà las citads a la Mar Naira Anapa e Noworossijsk.
Entrada en la guerra dals Stadis Unids da l’AmericaEdit
Ils Stadis Unids da l’America eran formalmain neutrals, sustegnevan dentant la Gronda Britannia cun material ed armas. Durant la guerra en l’Europa ha il Giapun occupà vasts territoris en il sidost da l’Asia, per exempel l’Indochina franzosa. Ils 7 da december 1941 han aviuns giapunais attatgà nunspetgadamain il port american Perl Harbour situà en l’Ocean Pacific. Ils 11 da december ha era la Germania declerà la guerra als Stadis Unids. Or da la guerra europeica è sa sviluppà uschia la Segunda Guerra mundiala. Malgrà las attatgas giapunaisas èn ils Americans sa decidids da batter l’emprim la Germania.
Las battaglias en l’Africa dal Nord 1940–1943Edit
Sco en l’Europa han ils Talians era subì en l’Africa dal Nord grondas sperditas en lur battaglias cunter ils Brits, cunzunt en la Libia. Ils Tudestgs han perquai tramess il 1941 in’armada sut il commando d’Erwin Rommel per sustegnair lur alliads. Cun ina tactica offensiva èsi reussì ad els da bittar enavos ils Englais e da reconquistar la Libia. Ussa vulevan ils Tudestgs era occupar l’Egipta ed il Chanal da Suez; l’offensiva è dentant vegnida bittada enavos dals Englais. Sut il nov cumandant Bernard Montgomery ha entschet la cunteroffensiva ed ils Tudestgs èn stads necessitads da sa retrair. Cun l’arrivada da truppas americanas a Casablanca ed Algier èn ils Tudestgs stads enserrads ed han capitulà ils 13 da matg 1943 en Tunesia.
Stalingrad e la vieuta en l’ostEdit
Encunter il maini d’ina part da la generalitad ha Hitler ordinà sper las attatgas en il Caucasus er l’attatga sin la citad da Stalingrad. Ils 23 d’avust 1942 ha il bumbardament or da l’aria cumenzà. En diras battaglias per vias e chasas è l’armada russa sa defendida stinadamain. Ils Tudestgs han occupà radund 90 % da la citad destruida, l’occupaziun totala n’è dentant betg reussida. Ils 19 da november ha la Russia lantschà la cunteroffensiva. Igl è reussì a l’armada russa d’enserrar la sisavla armada tudestga a Stalingrad e da distatgar ella da furniziuns da material, nutriment ed umens. A partir dals 10 da schaner 1943 han in milliun schuldads russ attatgà e battì ils Tudestgs. 100 000 Tudestgs èn daventads praschuniers, be 6000 dad els duevan returnar pli tard or dals champs da lavur en Sibiria.
La battaglia da Stalingrad ha manà natiers la vieuta en la guerra tudestga-russa. Las battaglias per la citad Charkow e la pli gronda battaglia da chars armads da l’istorgia a Kursk han ils Russ decidì en lur favur. La fin dal 1943 era Kiew puspè en mauns sovietics. L’arrivada da truppas alliadas en la Sicilia ha sfurzà la Germania da sa retrair; l’armada sovietica è avanzada vinavant encunter vest. La fin da fanadur stevan truppas russas avant l’anteriur cunfin finlandais e sin l’autezza da la citad da Minsk. Il prim d’avust 1944 ha la citad da Varsovia revoltà encunter ils occupants. Ils soviets èn marschads en la Rumenia ch’ha sinaquai cumenzà a collavurar cun Moscau. Ils 5 da settember ha l’armada cotschna era occupà la Bulgaria. En consequenza da l’avanzament russ ha l’armada tudestga era stuì sa retrair da la Grezia, divisiuns britannicas han surpiglià Athen ils 13 d’october. Ils 20 d’october èn Belgrad e la Jugoslavia vegnids liberads da l’armada russa e da partisans jugoslavs sut Tito. A Varsovia èn ils Russ arrivads ils 17 da schaner 1945, a Budapest ils 11 da favrer. Vienna è crudà ils 13 d’avrigl en mauns russ, ils 10 da matg èn chars armads russ entrads a Prag. La davosa battaglia da defensiun al cunfin tudestg ha gì lieu ils 18 d’avrigl en vischinanza da Seelow, ils 25 d’avrigl era la citad da Berlin circumdada da l’armada russa. Adolf Hitler è sa suicidà ils 30 d’avrigl ed ils davos defensurs da Berlin han capitulà ils 2 da matg 1945.
L’Italia 1943/44Edit
Ils 10 da fanadur 1943 èn furmaziuns alliadas sa tschentadas en Sicilia ed han entschet a stgatschar nazis e faschists vers nord. Sin cumond da la curuna taliana è il duce Benito Mussolini vegnì arrestà. Ils 8 da settember ha l’Italia fatg pasch cun ils Alliads; sinaquai è ella vegnida occupada dals Tudestgs ch’èn entrads ils 10 da settember a Roma. Pervia da la dira defensiun dals Tudestgs han ils Alliads, sustegnids da l’armada taliana e da var 250 000 partisans, pudì avanzar mo plaun. Il marschal tudestg Albert Kesselring ha refusà da cumbatter en la citad eterna ed ha bandunà Roma ils 4 da zercladur 1944 cun sias truppas. Fin la fin da la guerra na han ils Alliads dentant betg dumagnà da deliberar l’entira Italia, tranter auter era territoris alpins sco la Vuclina.
La front dal vest 1944/45Edit
L’entschatta 1944 ha Erwin Rommel surpiglià il commando da la defensiun en il vest. Dal schaner enfin l’avrigl han aviuns tudestgs puspè bumbardà Londra. Ils 6 da zercladur èn ils Alliads sa tschentads en la Normandia. Ils Tudestgs avevan installà fermas posiziuns da defensiun. Ils Alliads han perquai pudì avanzar be plaun, malgrà ch’els avevan attatgà cun fitg blers umens. Ils 15 d’avust èn ulteriuras forzas alliadas sa tschentadas en il sid da la Frantscha (en vischinanza da Cannes). Ils 25 d’avust èn divisiuns franzosas entradas a Paris. Il general Dietrich von Choltitz ha refusà il cumond da Hitler da destruir Paris.
Gia ils 3 da settember è Brüssel vegnì deliberà, il di suenter Antwerpen. Aachen, l’emprima citad tudestga, han ils Alliads conquistà ils 21 d’october suenter grevs cumbats. Ils 7 da mars 1945 han ils Alliads surpassà il Rain, ils 18 e 19 d’avrigl èn las citads da Magdeburg e Lipsia crudadas. Ils 25 d’avrigl èn las armadas alliadas ed ils Russ s’entupads. Ils 26 d’avrigl è la citad da Bremen crudada, ils 2 da matg Lübeck ed ils 3 da matg Hamburg crudadas en ils mauns dals Brits. Entant eran ils Americans arrivads ils 30 d’avrigl a Minca ed ils Franzos ils 22 d’avrigl a Stuttgart. Ils 3 da matg èn ils Americans s’entupads al Pass dal Brenner cun lur cumpatriots che vegnivan si da l’Italia. A Dongo al Lai da Como avevan partisans tschiffà e schluppettà Benito Mussolini ils 28 d’avrigl. Ils 2 da matg han las truppas tudestgas en l’Italia capitulà.
Fin da la guerra en l’EuropaEdit
Avant che Adolf Hitler ha fatg suicidi, ha el elegì l’admiral Karl Dönitz sco ses successur che dueva cuntinuar cun ils cumbats. Ma gia la damaun dals 7 da matg ha il colonel en il rang da general Alfred Jodl suttascrit la capitulaziun senza cundiziuns da tut las truppas tudestgas. Quella è entrada en vigur ils 8 da matg 1945 a las 23.01 uras. L’Uniun Sovietica ha dentant schlià pir ils 25 da matg il stadi da guerra cunter la Germania.
Fin da la guerra en l’Asia ed en il PacificEdit
L’ambiziun dal Giapun era la dominanza en l’Asia. Ils schuldads giapunais cumbattevan a moda ordvart stinada. Pliras giadas è er la populaziun civila vegnida attatgada crudaivlamain (p.ex. tar la mazzacra da Nanjing). Suenter l’attatga sin il port american Pearl Harbor ils 7 da december 1941 e l’entrada en guerra dals Stadis Unids da l’America ha il Giapun occupà vastas parts da l’Ocean Pacific. Pir la mesadad dal 1942 è la situaziun sa midada a disfavur dal Giapun. Enfin l’onn 1944 hai dà regularmain dirs cumbats per inslas e territoris maritims. A partir dal 1944 èn ils Americans adina vegnids pli datiers al Giapun. Ils 6 d’avust 1945 han els bittà giu l’emprima bumba atomara sur la citad da Hiroshima, ils 9 d’avust ina segunda sur la citad da Nagasaki. Ils 15 d’avust ha il manader giapunais annunzià la capitulaziun. Quella è vegnida suttascritta ils 2 da settember 1945 sin la mar avant Tokio.
Crim da guerraEdit
Durant la Segunda Guerra mundiala hai dà nundumbraivels crims da guerra. Ils Tudestgs, tschorvs tras lur ideologia, han assassinà carstgauns da gruppas etnicas, religiusas, politicas u socialas (Gidieus, Sinti e Roma, Europeans da l’ost, communists, socialdemocrats, adversaris dal régime, intellectuals, omosexuals, impedids da spiert etc.) a moda crudaivla ed inumana en tut ils territoris ch’èn insacura stads sut lur controlla.
Ils nazis avevan installà champs da concentraziun per assassinar sistematicamain quels carstgauns (tranter auter ad Auschwitz-Birkenau, Buchenwald, Dachau, Lublin, Sobibor, Treblinka e Theresienstadt). Radund 6 milliuns Gidieus èn daventads unfrendas dals nazis, sper blers auters umans. Cifras exactas n’èn betg eruiblas, perquai ch’ils Tudestgs n’han betg registrà tut ils morts e destruì actas vers la fin da la guerra. Latiers vegnan ils bumbardaments sin citads britannicas.
Ils schuldads russ han commess differents crims da guerra en lur territoris occupads, tranter auter violaziuns da ver 400 000 dunnas en l’Europa, da quai 200 000 en Germania. Ils Giapunais èn cunzunt stads criminals vers ils Chinais (mazzacra da Nanjing). En tut duain 20 milliuns carstgauns esser daventads unfrendas da las agressiuns giapunaisas. Ils Americans ed ils Brits han bumbardà la Germania en grond stil, destruì entiras citads e mazzà blers civilists. Ils Americans han er bumbardà citads giapunaisas e latiers sa chargià la culpa d’avair bittà giu duas bumbas atomaras.
ConsequenzasEdit
En la Segunda Guerra mundiala han la Germania, l’Italia ed il Giapun pers lur posiziun militara. La Frantscha, la Gronda Britannia e l’Ollanda han diminuì tala uschè ferm ch’els han stuì dar si lur colonias. Militarmain dominavan a partir da 1945 ils Stadis Unids e l’Uniun Sovietica. L’Europa (e la Germania) è vegnida partida en territoris d’influenza da questas pussanzas mundialas. Il vest (Germania dal Vest, Austria, Italia, Scandinavia, Grezia, Britannia, Frantscha e Spagna) è sa drizzà vers l’America, l’ost (Germania da l’Ost, Pologna, Tschecoslovachia, Ungaria e Jugoslavia) è vegni sut il domini da l’Uniun Sovietica. Questa partiziun ha durà fin l’onn 1989 (Germania) respectivamain 1991 (implosiun da l’Uniun Sovietica). Dapi lura exista sin bunamain l’entir continent europeic in’uniun interstatala (Uniun Europeica) che dat stabilitad a l’Europa ch’ha ina fitg lunga istorgia da charplinas e guerras.
Blers Gidieus èn emigrads avant, durant e suenter la guerra vers l’America u vers l’anteriura colonia britannica en Palestina. Là han els fundà il 1948 il stadi Israel. Dapi lura è l’Israel involvì cuntinuadamain èn conflicts violents cun ils stadis arabs ch’al circumdeschan.
AnnotaziunsEdit
- ↑ Cifras tenor Source List and Detailed Death Tolls
LitteraturaEdit
- tudestg
- Alexander Brakel: Der Holocaust. Judenverfolgung und Völkermord. Augsburg 2012, ISBN 978-3-8289-4527-2.
- Jörg Echternkamp: Der Zweite Weltkrieg – Die 101 wichtigsten Fragen. C.H. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-59314-7.
- Jörg Friedrich: Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945. Propyläen, München 2002, ISBN 3-549-07165-5.
- Lothar Gruchmann: Totaler Krieg. Vom Blitzkrieg zur bedingungslosen Kapitulation. dtv, München 1991, ISBN 3-423-04521-3.
- Lothar Gruchmann: Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik (dtv-Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts). dtv, München 1985, ISBN 3-423-04010-6.
- Christian Hartmann: Unternehmen Barbarossa. Der deutsche Krieg im Osten 1941–1945. C.H. Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-61226-8.
- David Jordan, Andrew Wiest: Atlas des Zweiten Weltkrieges. Tosa, Wien 2005, ISBN 3-85492-972-2.
- John Keegan: Der Zweite Weltkrieg. Rowohlt, Reinbek 2004, ISBN 3-87134-511-3.
- Ian Kershaw: Das Ende. Kampf bis in den Untergang. NS-Deutschland 1944/45. DVA, München 2011, ISBN 978-3-421-05807-2.
- Ian Kershaw: Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg 1940/41. 2. ed., DVA, München 2008, ISBN 978-3-421-05806-5.
- James Lucas: Die Wehrmacht von 1939 bis 1945. Tosa, Wien 2004, ISBN 3-85492-880-7.
- Birgit Morgenrath (ed.): Unsere Opfer zählen nicht. Die Dritte Welt im Zweiten Weltkrieg. Assoziation A, Berlin 2005, ISBN 3-935936-26-5.
- Richard Overy: Die Wurzeln des Sieges: Warum die Alliierten den Zweiten Weltkrieg gewannen. rororo, Reinbek 2002, ISBN 3-499-61314-X.
- Michael Sontheimer (ed.): Bilder des Zweiten Weltkrieges. DVA, München 2005, ISBN 3-421-05872-5.
- Hedley Paul Willmott: Der Zweite Weltkrieg. Gerstenberg Verlag, 2005, ISBN 3-8067-2561-6.
- Heinrich August Winkler: Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945. C.H. Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-59236-2.
- Adam Tooze: Ökonomie der Zerstörung. Die Geschichte der Wirtschaft im Nationalsozialismus. Siedler Verlag, 2007, ISBN 978-3-88680-857-1.
- Christian Zentner (ed.): Der Zweite Weltkrieg. Ein Lexikon. Tosa, Wien 2005, ISBN 3-85492-818-1.
- englais
- Michael Armitage e.a.: World War II Day by Day. DK Publishing, London 2004, ISBN 0-7566-0296-3.
- Robin Cross: World War II. DK Adult, New York 2004, ISBN 0-7566-0521-0.
- Jon E. Lewis: The Mammoth Book of Eyewitness World War II. Carroll & Graf, London 2002, ISBN 0-7867-1071-3.
- Kelly S. Tunney (ed.): Memories of World War II. Photographs from the archives of the Associated Press. Abrams, New York 2004, ISBN 0-8109-5013-8.
- Gerhard L. Weinberg: A world at arms. A global history of World War II. University Pr., Cambridge 2005, ISBN 0-521-85316-8.
ColliaziunsEdit
- Guerras mundialas en il Lexicon istoric retic
- Segunda Guerra mundiala en il Lebendiges virtuelles Museum Online (LeMO)
- Segunda Guerra mundiala en la Virtual Library Zeitgeschichte
- Segunda Guerra mundiala en il Informationsportal zur politischen Bildung
- Collections Online dal Imperial War Museum
- World War II Multimedia Database
- World War II Archiv american da maletgs e da tun


text:
Sin incumbensa dal chantun Grischun ha l'Ospital chantunal a Cuira avert il glindesdi il nov center da test. Il center sa chatta sin la plazza davant l'ospital en la via Loë. Tgi che vul sa laschar far in test sin Covid-19, sto dentant s’annunziar ordavant per telefon.
Annunzia
Il center da test n'è nagin center ch'ins po simplamain ir sperasvi. Ins sto s'annunziar avant che ir sur il numer da telefon
081 256 72 07
Il center da test è avert tranter las 08:00 e las 17:30. La hotline da corona (081 245 72 07) è cuntanschibla da las 08:00 fin las 20:00.
Via la hotline survegnan pazientas e pazients lura in termin. En il center vegnan be testadas persunas cun levs sintoms da corona. Tgi che ha sintoms grevs, survegn er vinavant in termin tar la staziun da scleriment en l'Ospital chantunal da Cuira. Er qua vala, ch'igl è sco emprim telefonar al numer inditgà sura.
Anc uss be tests da PCR
En in’emprima fasa stattan er en il nov center mo tests da PCR a disposiziun. En regla saja il resultat dal test enconuschent entaifer 24 uras. Quel vegnia lura communitgà a moda electronica via telefonin. Uschespert ch’ils uschenumnads «tests svelts» sajan segirs ed avant maun en ina quantitad suffizienta, vegnian era quels duvrads.


text:
Ils restaurants duain survegnir agid finanzial a moda pli simpla. La Confederaziun examinescha, schebain ins pudess schluccar las reglas da cas da direzza. Quai rapportan las gasettas NZZ, Schweiz am Wochenende e Blick.
Proposta è en lavur
Ins pudessi per exempel stritgar la regulaziun, che la svieuta da l'onn passà stoppia esser sa sminuida per 40% per pudair vegnir taxà sco cas da direzza.
Il Departament da finanzas dal cusseglier federal Ueli Maurer saja londervi da preparar questa proposta. Mesemna che vegn duaja lura il Cussegl federal discutar quella, hai num en ils rapports.
Cun scriver brevs al nov president da la Confederaziun, Guy Parmelin, avevan uniuns gastronomicas e turisticas, sco er sindicats il venderdi supplitgà il Cussegl federal da finalmain prestar agid finanzial. Blers restaurants hajan gia stuì serrar.
Cavigelli pretenda agid da la Confederaziun
Cun serrar ils manaschis gastronomics il december e schaner giajan a perder al chantun radund 20% dal product naziunal brut. Quai ha cusseglier guvernativ Mario Cavigelli ditg en in'intervista cun las gasettas da Somedia. Damai ch'il Grischun prestia cun las restricziuns en il turissem ina contribuziun spezial solidarica per la sanadad en l'entir pajais valia: Tgi che profitescha duai er pajar. Perquai stoppia la Confederaziun surpigliar ils custs per las perditas da la branscha.
Adattà al tema:


text:
Cun ils suandants candidats va La Verda en il cumbat electoral per in sez en il Cussegl naziunal:
- Anita Mazzetta (Cuira)
- Gian Linard Nicolay (Ardez)
- Seraina Schwab (Haldenstein)
- Martin Tucek (Peist)
- Gianna Catrina (Haldenstein)
Ditg èsi stà fitg ruassaivel enturn La Verda dal Grischun. En il parlament chantunal sesa nagin dad els e la davosa giada ha la Verda tschentà il 2011 ina glista per las elecziuns naziunalas. Uss dentant vulan els sensibilisar per temas en connex cun la protecziun dal clima, energias regenerablas e meglra integraziun da fugitivs e migrants e van perquai en il cumbat electoral per recaltgar in sez en il Cussegl naziunal. Las chaumas da scolars en connex cun il clima hajan dà in ulteriur stausch da s'engaschar.
Nus essan dapi decennis sin l'unda verda. Mo uss pudain profitar dal schlantsch.
En discussiun per sa colliar
Per insumma avair ina schanza vul La Verda sa colliar. En discussiun saja ina colliaziun cun ils socialdemocrats u ils verd liberals. Anc uss na saja dentant nagut concret. Sch'i tanscha betg per in sez vul La Verda almain far attent ch'els existan er en il Grischun e profitar dal schlantsch che temas verds han il mument.
Partida senza president
Il mument vegnia la partida manada da la suprastanza e dal secretari, uschia ha ditg Nicolas Zogg. El era daventà il schaner president da La Verda, aveva dentant stuì dar giu quest post pervia d'in conflict d'interess professiunal. El è engaschà parzialmain tar l'administraziun chantunala. Il mument saja la partida senza president, quai na saja betg ideal, ma Anita Mazzetta na vesa qua nagin dischavantatg per lur cumbat electoral.
RR novitads 10:00


text:
Agid per il Nepal
Avon 3 onns ha la tiara da Nepal tremblau e mellis han piars lur decasa. In tiaratriembel che ha devastau ina gronda part dalla tiara. La populaziun ei aunc oz bu serevegnida da quei sgarscheivel tiaratriembel.
Mauro Loretz e Nora Honegger han immediat vuliu gidar ed han rimnau daners. Els havessan mai tertgau ch’ei vegnan da rimnar tons raps ch’ei ha tunschiu da baghegiar si niev treis scolas.
Da lur project e co els vulan gidar vinavon la glieud da Nepal, tradeschan els ella Saira Rumantscha.
Co quei ha viu ora a Nepal, saveis vus mirar cheu il video.
Jessica Caprez


text:
Las vischnancas da Brusio e Poschiavo han ditg GEA al nov center da sanadad. Poschiavo cun 1157 encunter 92 vuschs e Brusio cun 309 encunter 34 vuschs. Grazia a la fusiun da l'ospital regiunal cun la spitex e la chasa d'attempads pon ins trair a niz sinergias, surtut en ils secturs da l'administraziun, da l'acquisiziun da material ed en il sectur dal persunal.
Agir avant da stuair reagir
Il nov center integrescha tut ils servetschs ch’èn gia avant maun ed unescha l’Ospedale San Sisto e la Casa Anziani. En in segund pass capita l’integraziun da la Spitex en l’organisaziun. La reorganisaziun duai garantir la cuntinuitad da la purschida da sanadad en la regiun tenor las directivas dal chantun Grischun.
Naginas plazzas na van a perder
Il nov project duai surtut permetter da pudair controllar ils custs en l'avegnir. Sco quai ch’il vicepresident dal cussegl da fundaziun da l’ospital, Donato Fanconi, ha ditg envers RTR na duessan ir a perder naginas plazzas da lavur cun ina fusiun da las organisaziuns ch’èn tuttas a Poschiavo.


text:
Sco mintg'onn cumenzà er quest'onn da Son Steffan la Cuppa Spengler. Enfin Silvester sa duelleschan sis teams al pli vegl turnier d'equipas da la Svizra. Tranter ellas er il club da hockey da Tavau. Ils da Tavau vulan prender il schlantsch ord las duas davosas victorias da campiunadi sut il nov trenader Harijs Witolinsch.
La Cuppa Spengler live al Radio Rumantsch
Radio Rumantsch rapport live da divers gieus da gruppa, sco er dals mezfinals e dal final da la Cuppa Spengler.
Il di da Son Steffan stattan las suandantas partidas sin il program:
- 15:10: HC Ocelari Trinec – HK Metallurg Magnitogorsk
- 20:15: Tavau - Team Canada
En la guppa Cattini giogan sper Tavau il Team Canada sco er il representant da la liga tudestga, ils Ice Tigers da Nürnberg. En la gruppa Torriani gioga il favurit russ Metallurg Magnitogorsk cunter il club tschec Ocelari Trinec sco er ils finlandais da KalPa Kuopio.
RR actualitad 12:00


text:
Dialet frignanes
El Frignanes a l'è un dialet de l'Emilian, parlaa in de l'Apenin mudenes.
DifüsiunModifega
'Stu dialet a l'è parlaa in di desdot cumün di cumünità muntann del Frignano, de l'Appennino Ovest e de l'Appennino Est.
CarateristighModifega
Al dì d'incö, cumpagn de tanti alter zonn emiliann, el son ü a l'esist pü, però. Inultra gh'è de savè che una quai parlada del Frignan, già che l'è vesina a la Tuscana, la gh'ha una quai inflüenza del pistuies.
El dialet de FiumalboModifega
El cumün de Fiumalbo el gh'ha un dialet propi particular, perchè, vista la sua vesinanza cun la Pruvincia de Pistoia, el gh'ha di fort inflüenz tuscann. Anzi, se pò quasi dì che 'l sia un dialet tuscan, o un dialet emilian de transiziun o cunt una mota de trat cunservativ, che le fan vegnì quasi cumpagn del Venezian.
Esempi de lenguaModifega
La parabula del Fiö Trasun (dialet de Sestola)Modifega
Al gh'era un om ch'l'ava dü fió.
E al piü sgiovn 'd lor diss a sò padr: "Papà, dam la part dla roba che 'm toca!" e lü 'gh divis la sò roba.
E da lì a quaich dì, al fiól piü sgiovn, quando l'hai amüciaa tüt al sò, 's n'andò fura dla patria int un paes luntan; e quì al strüsciò tüt quel ch'l'ava, vivend int i bagord.
E dop ch'l'aì consümaa 'gni cosa, as fè una gran carestia in quel paes; e lü principiò a sentir la miseria.
Alora l'andò e s'ès miss con un citadin 'd quel paes, ch'al mandò int 'na sò vila, perchè al dass da mangiar ai porch.
E al desiderava d'ampirs la panza 'd quela gianda ch'i porcè mangiavn; e ngün gh'in dava.
Alora al tornò in sì e 's diss: "Quant garzon hen in cà 'd mè padr, ch'abondan 'd pan, e mì m'in stagh qui a mürir 'd fam!"
Torò sü e 's tornarò da mè padr es gh'dirò: Papà, i ho ofes Dii, e v'ho ofes vü;
Già en son più degn d'esser ciamaa vostr fiol; ma tolim cmud un di vostr garzon";
E al toss sü, es s'in vins da sò padr. E mentr ch'l'era ancamò da la lontana, sò padr al vist, es s'moss a misericordia, e corendgh incontra, al se 'gh bütò al col es al basò.
Al fiol agh diss: "Papà, i ho fat pcaa contr'al ciel e a la vostra presenza; e 'n son più degn d'esser ciamaa vostr fiol".
Al padr ciamò i servitor e al 'gh diss: "Prest, portà 'l piü bel abit, e vestìl; mtìgh un anel al did e 'l scarp in pee;
Condusì un vdel grass, amazzàl, mangien e fen invid;
Perchè 'st fiol l'era mort, e l'è tornaa in vita; al s'era pers, e l'è staa 'rcataa". E i den principi al banchet.
Al fiol piü grand l'era 'mò in campagna e, int al tornar a cà e avsinandas, al sintì di son e di bal.
E al ciamò un servitor e 'gh dmandò cosa gh'era 'd nuv.
E lü 'gh respos: ""L'è tornaa vostr fradel e vostr padr l'ha mazzaa un videl grass perch'l'è tornaa a cà san e svelt".
Al s'istizzì alora, es 'n vreva gnanch andar dentr'in cà; bsognò ch'vegnissa fura sò padr e ch'al prgassa.
Ma quel al 'gh respos es 'gh diss: "I hen tant an che 'v serv, e mai e v'ho dsübidii; e vü mai e m'hii daa un caurezz da mangiar con i mè amigh.
Ma 'dess ch'è vegnüü a cà 'st vostr fiol, ch'ha divoraa tüt al sò con del donn 'd mala vita, hii mazzaa un videl grass!"
Ma lü 'gh respos: "Fiol mè, vü e sii sempr con mì, e tüt quel ch'è mè l'è anch vostr;
L'era pò necessari star alegr e far banchet, perchè 'st vostr fradel l'era mort e l'è arsüscitaa; al s'era smarii e i l'han artrovaa".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 235
Una nuvela de BucascModifega
- Fanano: Ev digh donca che int i temp del prim re 'd Cipr, dop la conquista fata dla Tera Santa da Gofredo 'd Buglion, l'aven ch'na gentil dona 'd Guascogna l'andò in pelegrinagg al San Sepolcr, da dov tornand, quand la fu arivaa in Cipr, la fu da cert birbon vilanament oltragiaa.
- Fiumalbo: I digo donca che al tempo del primo re de Cipro, dopo che fu conquistaa Tera Santa, successe che una gran signora di Guascogna andò in pellegrinaggio al Santo Sepolcro. E tornando de là, arivada che la fu in Cipro, certi birbon i ghe ferno de la cosacce da non dire.
- Pavullo: A degh donca che al temp dal prem re 'd Zipr, quand Gotifrè 'd Buglion l'avè fät la conquesta 'd Tera Sänta, a sucess ch'una sgnora 'd Guascogna l'andò in pelegrinazz al Sepolcr, e int al tornär, quänd la fu a Zipr, zert baron fotû i 'gh fèn violensa ed vilän.
- Pievepelago: E digh donca ch'ai temp dal prim re 'd Cipro, dop al conquist dla Tera Santa fat da Gofred 'd Buglion, a sucess ch'una gentildóna 'd Guascogna l'andó in pelegrinagg al San Sepolcro, e artornand indree dlà, quand la fu arivaa a Cipro, cert canaje i 'gh fènane del porcarie da forca.
- Sestola: E digh donca che ai temp dal prim re 'd Cipri, dop fat al conquist dla Tera Santa da Gofred 'd Buglion, a sucess che una gentildona 'd Guascogna l'andò in pelegrinagg al Sepolcr, dlà tornand arivaa a Cipri, da alcun scelerat òmën la fu vilanament oltragiaa.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875; de pag. 291 in pö


text:
Quai cun las colurs, quai è in clisché, sche era il pli famus. Anc avant pli pauc che 100 onns era quai numnadamain anc viceversa cun las colurs. Lura valeva rosa sco colur tipic masculina e blau sco colur tipic feminina.
Auter èsi dentant cun ils giugarets. Uschia saja quai propi uschia che mats s'interesseschian pli ferm per autos e mattas per poppas, di la psicologa d'uffants e giuvenils da Cuira, Denise Nay.
Genetica ed evoluziun
En pli datti chaussas, ch'èn dadas avant geneticamain ni han sa sviluppadas tras l'evoluziun. Sco chatschaders han ils umens pli baud stuì esser ferms ed avair success, entant che las dunnas han stuì s'occupar dals uffants ed il da chasa. Perquai èsi anc oz uschia, che mats èn pli cumbattants e pli spert aggressivs, entant che mattas provan da chattar cumpromiss en il discurs e d'avair urden.
Auters interess
Tge dentant far, sche la figlia s'interessescha pli fitg per autos ed il figl per poppas? Laschar pruvar ora, manegia la psicologa. Uffants hajan da chattar ora, tge ch'els veglian e tgi ch'els sajan. Dad interrumper damai quai na fetschia nagin segn. Sch'il figl veglia dentant ir anc en la terza classa a scola cun la schocca rosa as stoppia mussar si il cunfin sco geniturs, di Denise Nay. Quai per proteger il mat dals conscolars che pudessan zaclinar el.
Impurtant saja dentant adina, dad ir en sin ils basegns ed ils giavischs da ses uffants. E da tegnair ora e sustegnair els era sche quels èn auters sco quai ch'ins spetga dad els.


text:
La firma Resalpina, ch’ha gia construì a Breil il resort da vacanzas Pradas, vul construir sur la spunda dal Lai Barnagn a Savognin in resort da vacanzas cun 80 abitaziuns administradas en sis chasas. Davart ils investiders na sappian ins anc dir nagut per il mument ha ditg Marcel Friberg, il manader da fatschenta da la Resalpina.
Dumonda da bajegiar da l'hotel suonda
Gist dasper il ressort da vacanzas planisà duessi dar, en in segund project ch’è independent dal ressort, in hotel da quatter stailas cun 240 letgs che vegniss manà da la gruppa d'hotels Mövenpick. Sco quai ch’il sviluppader dal project Andreas Winkler da la firma Panorama Development ha ditg, vegnia era la dumonda da bajegiar per l'hotel inoltrada anc l’entschatta da quest atun. Era per l'hotel planisà na datti actualmain naginas infurmaziuns davart investiders pussaivels.
RR novitads 06:00


text:
La capsla spaziala «Crew Dragon» ha cuntanschì sia finamira e sbartgà la dumengia a la staziun internaziunala ISS. Quai han communitgà l’agenzia astronautica americana NASA e l’interpresa astronautica privata SpaceX.
Ils astronauts han entant bandunà lur capsla ed han fatg il pass en la ISS. Là vegnan els a restar per intginas emnas. Igl è l’emprima giada dapi nov onns che astronauts èn partids davent dals Stadis Unids en direcziun da la ISS. Quai cun agid da l'interpresa SpaceX. Dapi la fin dals sgols dal space-shuttle èn ils Stadis Unids adina stads dependents da las capslas russas sojus per transportar astronauts sin la ISS.


text:
Simśa
La Simśa 'l è 'n insèt parasìta che par vìv'r al ciùcia via 'l sangṿ da 'l bèsti, uśèi e mamìfar. I n vìvan mia adòs a 'l sò vitmi cuma i piōć ma in di sò ambînt lè dintóran cuma 'l sfési dal cà o in di gnai, pò ad nòt i sàltan fóra. Soquànt spéci 'd simśi i aṅ sarnî 'l óm cuma fònt ad nutrimènt, la più impurtànta l'è la Simśa di stramàs (Cimex lectularius).
Ólt'r a 'l simśi ch'i càmpan bvénd al sangṿ a gh 'n è ad qvéli ch'i ciùcian via la linfa da i fiōr e da 'l piànti. In gènar i èṅ bòni anc ad far dla pusa quànd a s gh dà adòs cuma la Simśa vérda (Palomena prasina o anc Nezara viridula), un perìcul grand dimóndi par 'l àrbul dla nisōla, o la Simśa rósa-négra [1].
Al fémni ad cla bestiulìna chè i n gh'aṅ minga la figa dònca 'l masć par fecundàr-la 'l è custrét a śbuśìr-ag diretamènt la pansa in diresiòṅ d'l òrgan ad Ribàga faghénd na cupulasiòṅ traumàtica. I masć dla simśa dla spéce Xylocoris maculipennis i èṅ bòṅ ad far àtar tant c'n i masć in manéra, a s pènsa, ad misćiàr la sò śbòra cun qvéla dal sò òspit acsè la vòlta dòp chi lò al farà far di fiōi druànd al sò patrimòni genètic[2] [3].
In gènar a far spiùra l'è la salìa dla simśa, a part qvést chè di prubléma a n ag 'n è briśa a part na simśa ch'la viṿ in dl'Amèrica dal Sud ch'la s ciàma Vinchuca (Triatoma infestans) che quànd la magna la t caga in dla ghigna lasànd in dla pèl i sò pét impinî 'd un parasìta ciamâ Tripanuśòma cruzi ch'al fà vgnir al Mâł ad Chagas.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Simśa
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Simśa


text:
Da lur radunanza da delegads digitala ha il president da la Partida verd-liberala, Jürg Grossen, crititgà il Cussegl federal. Quai pervi da la cunvegna da basa cun l’Uniun europeica. Il Cussegl federal targlinia, enstagl da mussar fermezza da manar. Il Cussegl federal blocheschia la cunvegna bilaterala dapi mais. La cunvegna stoppia vegnir surdada al parlament, uschia Grossen. La cunvegna da basa stgaffeschia segirezza dal dretg e rinforzia l’economia da la Svizra.
Era corona era in tema
Era il tema corona ha occupà la Partida verd-liberala. Tenor Grossen ha il Cussegl federal surpiglià il scepter memia tard e sutvalità la pandemia. Era crititgà ha el il plan da vaccinar. La strategia da vaccinar stoppia esser pli ambiziunada. Il sustegn economic stoppia vegnir extendì per tranter auter impedir ina unda da concurs.
Decisiuns da parolas
La PVL ha decis la parola Gea areguard la lescha davart l'e-ID. Medemamain sustegn la PVL la cunvegna economica tranter ils stadis da l'EFTA e l'Indonesia. La parola Na han las delegadas ed ils delegads decis per l'iniziativa per scumandar da cuvrir la fatscha. Davart quests trais projects da votaziun decida il suveran svizzer ils 7 da mars 2021.
L'iniziativa per aua da baiver netta ha dà da discutar. La finala èn las delegadas ed delegads suandads a la suprastanza e la fracziun ed han decis la parola Gea. Davart quel project decidan votantas e votants svizzers ils 13 da zercladur. Per l'iniziativa «ina Svizra senza pesticids sintetics» ha la PVL decis libertad da votar. Gia avant aveva la suprastanza e la fracziun pledà per dar liber la vusch. Quella iniziativa na saja betg liberala, sco la iniziativa per aua da baiver netta.


text:
Quai che vala per l'urs duai era valair per il luf: Sche l'animal fa problems duai el vegnir sajettà. Duri Campell ha perquai dumandà il Cussegl federal sch'i saja previs la taxaziun «luf da problem» en la revisiun da la lescha federala da chatscha.
En sia resposta fa la cussegliera federala Doris Leuthard federal attent ch'i saja gia ozendi pussaivel da sajetter in luf - sut tschertas circumstanzas. E cun la revisiun da la lescha da chatscha vegnia la protecziun dal luf uschè u uschia sluccada - quai pretendia la moziun dal cusseglier dals chantuns Stefan Engler.
Jau avess spetgà ch'il Cussegl federal piglia posiziun davart il "luf da problem"
Il politicher da S-chanf è sa mussà in zic trumpà da la resposta dal Cussegl federal. Tant pli veglia el guardar co che la revisiun da la lescha federala da chatscha vegnia realisada. Probabel po il parlament tractar anc quest onn la revisiun.
RR actualitad 07.00


text:
Quai è radund tschintg mais pli baud che prevesì. Il davos abitavan anc quatter cussedents en la chasa da tgira a Sedrun. Sco quai che Diego Deplazes, il manader dal manaschi principal Puntreis a Mustér, communitgescha saja la midada vegnida fatga pli spert, perquai che quatter chombras singulas a Mustér sajan vegnidas libras.
Fin la fin da l'onn vegn la Tgèsa S.Vigeli surdada a la vischnanca da Tujetsch.
Nova utilisaziun
En avegnir duai la Tgèsa S.Vigeli servir sco chasa per abitar e d’occupaziun per persunas cun impediments. Sch'il project vegn realisà, remplazzass questa chasa la Chasa Soldanella da Rueras.
RR actualitad 16:00


text:
En ina communicaziun scriva la conferenza da procuraturs publics svizzers, che la Svizra haja cun Lauber in um a la testa che haja procurà per ina fitg buna collavuraziun tranter Confederaziun e chantuns. D'eleger giu Lauber flaivlentass questa collavuraziun u periclitass perfin quella, uschia ils procuraturs publics.
Cumissiun da la dretgira s'exprimida cunter el
Mesemna era la cumissiun da la dretgira da l'Assamblea federala s'exprimida cunter ina reelecziun da Michael Lauber. Il parlament decida ils 25 da settember.
RR novitads 11:00


text:
Federigh II de Svevia
El Federigh Ruggee de Hohenstaufen (Jesi, 26 de dicember del 1194 – Fiorentino di Puglia, 13 de dicember del 1250) l'è staa el Re de Sicilia, de Gerusalemm, Duca de Svevia e Sacher Roman Imperator. Grand fautor de la coltura in Sicilia, l'ha recolt i trobador in fuga de l'Occitania che poeu han daa origin a la scoeula poetica siciliana, vun di primm esempi de poesia letteraria in d'ona lengua romanza.
A nivell politegh l'era avversari del feudalesim, e l'ha minasciaa tant el Stat Pontifizzi, tant de ciappà dò scomunegh. Se in Sicilia l'è staa bon de sostituì la nobiltà cont i sò fonzionari, in Lombardia l'è staa fermaa de la Liga Lombarda.


text:
Nino Schurter scriva istorgia cun questa victoria. El è per la 7avla giada campiun mundial: e quai quatter giadas en seria. El ha era pudì sa preparar optimal sin questa impurtanta cursa, ina cursa ch'el enconuscha sco nagin auter. 24'000 fans eran preschents e han sustegnì Nino Schurter. L'emprima che ha gratulà per sia grondiusa prestaziun a Lai era sia feglia Lisa.
Igl è fitg spezial da gudagnar sche la famiglia è qua.
Segund è vegnì Gerhard Kerschbaumer (+0:11) da l'Italia e terz Mathieu van der Poel (+1:14) da l'Ollanda.
Ulteriurs svizzers:
- 5avel – Florian Vogel
- 6avel – Mathias Flückiger
- 10avel – Thomas Litscher
RR novitads 17:00


text:
Las Viafiers federalas han transportà l'onn passà uschè blers persunas sco anc mai. Cun 1,3 milliuns passagiers mintga di è il dumber creschì per 6% cumpareglià cun l'onn avant, communitgescha la SBB. Cun 463 milliuns francs è il resultat da concern però sa reducì per 18,5%. Quai malgrà che la SBB ha vendì 15% dapli bigliets che l'onn avant. S'augmentà è er la vendita d'abunaments generals e da mesa taxa.
Durant il medem temp èn però damain trens da la SBB arrivads a temp. Raschuns sajan ch'i vegnia transportà dapli passagiers aifer in stretg urari, blers plazzals da lavur u memia pauc persunal e trens. Per augmentar la punctualitad vul la SBB stgaffir dapli reservas en il sistem, e meglierar l'infurmaziun dals clients.
Bigliets da spargn fan effect
La strategia da las Viafiers federalas cun vender bigliets da spargn pli bunmartgads mussan in effect positiv sin l'occupaziun dals trens. L'onn passà hajan uschia radund 1,5 milliuns clients midà da trens surchargiads sin tals cun ina pitschna occupaziun, communitgescha la SBB.
Tut en tut ha la SBB vendì passa 8,8 milliuns bigliets da spargn, uschè blers sco anc mai dapi ch'ins ha introducì il sistem avant 3 onns. Per quest onn vul la viafier metter a disposiziun tals bigliets da spargn per 100 milliuns francs.


text:
Cun ina furmaziun supplementara avessan 40% dals creschids che retiran agid social en Svizra meglras schanzas da vegnir integrads en la professiun, uschia ils servetschs socials.
Cun lur strategia ch'è vegnida preschentada glindesdi vulan els cuntanscher ina midada dal punct da vista. Da la Confederaziun pretendan ils servetschs tranter auter dapli daners dals chantuns e ch'i dettia stipendis per mintga vegliadetgna.
Quella furmaziun supplementara na portia betg mo avantatgs a las persunas che dovran agid social, mabain er a l'economia ed a la societad, uschia ils servetschs socials vinavant.
RR novitads 12:00
273'000
L'onn 2016 han 273'000 persunas retschavì agid social. Da quellas èn 194'000 maiorennas. La mesadad da lezs n'han nagin examen professiunal. 30% han difficultads da leger, scriver e quintar. Ina furmaziun supplementara duai gidar a 75'000 persunas dependentas da l'agid social da chattar ina plazza. Quai han ils servetschs socials communitgà.


text:
Luana Flütsch na va betg pli cursas da skis. Ella chala cun il sport professiunal. Sin las medias socialas ha la skiunza grischuna scrit «Adios Amigos».
«Mes corp e mia psica sa dostan constant e cler cunter in tschintgavel combeback. I dovra temp per laschar valair quai ed oravant tut d'acceptar quai.
Avant in mez onn ha Luana Flütsch stgarpà il liom cruschà. Quai è gia stà la tschintg-avla blessura greva en la carriera da la skiunza da 26 onns. En la Cuppa d'Europa è Luana Flütsch stada duas giadas sin il podest. Tut en tut ha ella participà ad otg cursas da la cuppa mundiala. Ussa sa concentrescha ella sin il studium da psicologia.
Ord l'archiv


text:
La Fundaziun Premi grischun da litteratura onurescha l'autura Melitta Breznik per sia producziun litterara da raquints e romans. L'autura haja l'abilitad d'implitgar ils lecturs en las istorgias persunalas dals protagonists. Istorgias che sajan entretschadas sapientivamain cun eveniments istorics, scriva il cussegl da fundaziun.
Il referiment a la psichiatria è ina caracteristica da l’autura che – cun ina prosa mintgatant sensibla e delicata e mintgatant distanziada e fraida – vegnia adina da stgaffir ina gronda intensitad en ses texts.
Autura e media
Melitta Breznik è naschida il 1961 en l'Austria e creschida si a Krapfenberg, ina pitschna citad industriala en l'Austria. A Graz ed Innsbruck ha ella studegià medischina. Ella abita a Sent ed è la media principala da la Clinica curativa a Scuol. Dapi il 1993 scriva Breznik romans e raquints.
Publicaziuns da cudeschs da Melitta Breznik
- 1995 Nachtdienst
- 1998 Figuren
- 2002 Das Umstellformat
- 2009 Nordlicht
- 2013 Der Sommer hat lange auf sich warten lassen
La surdada publica dal Premi da litteratura grischun ha lieu ils 14 da favrer a las 18:00 en la Biblioteca chantunala. La laudatio vegn Manfred Papst, redactur cultura da la NZZ a tegnair.
RR novitads 11:00
Premi da litteratura grischun
La Fundaziun Premi grischun da litteratura, fundada da la Soroptimista Milly Enderlin, conceda mintg’onn ina distincziun dotada cun 10 '000 francs.


text:
Rèz
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rèz (Reggio nell'Emilia in italiân) l'é 'na sitê ed 172.886 abitânt, e cèinter pió impurtânt dla pruvîncia cun al 'stés nôm. L’é a cavâl ‘d la Via Emélia tr’al Sècia e l’Èinsa, a méza via tra Pèrma e Mòdna.
L'é famōsa pr'èser la sitê in dô l'é nê al Triculôr Italiân e pr' al só Teâter Municipêl. La zôna comunêla l'é tóta in pianûra, sistemêda ind la Pianûra Padâna, e l'é traversêda dal turèint Cróstel. La sitê la cgnós un avméint stabîl ch’al riguêrda sia l’andamèint ed la popolasiòun sia la sitê 'stèsa a fêres da i prém dal XX secól al dé d’incô.
Al strêdi principêli, oltre la Via Emélia ch’l' atravêrsa da matèina a sîra, a gh'é l’ Avtostrêda dal Sōl ch’la cór pêra a la Via Emélia, la Statêla 63 che al’albasèin la và vêrs Mântva, a mezdé la và vêrs La Spésia, po’ ghé la SS467 vêrs Sasōl, la SS468 vêrs Curèz in diresiòun ed Chèrp.
Un pô de stóriaModifica
Ai tèimp di rumân l'ēra ciamêda Regium Lepidi, al nôm al deṣvin da còl ed Marco Emilio Lepido (cônsol 187 a.C.) cól ch'l'à fât la sitê e la via ch'la dà al nôm a la regiòun dal dé d'incô.
Dôp la cunquésta longobêrda (VI sec. d.C.) e pó ind al tèimp dal Medioêv, la sitê l'à tôt al nôm ed Rèz ed Lumbardìa. Ste nôm ché l'armâgn cól uficêl per tót al tèimp dal Duchêt ed Mòdna e Rèz, fîn al'uniòun di Teritôri Estèins al Règn ed Sardègna ind al 1859 (l'ân ed quând l'é stê inventê al nôm dal dé d'incô). Rèz dal vôlti l'é ciamêda "Sitê dal Triculôr" dôp ed la préma vésta dla bandêra in sitê (ind al téimp dl'occupasiòun Napoleònica).
La sitê l'é stêda municépi rumân. Cun la rèiṣa dl'Impêr Rumân la sitê l'é stêda quêsi abandunêda. Dvintêda pôst veschvêl, ind al tèimp dal medioêv l'è stê ûn cmun léber, ma cun dal guêri civîli al d'ed dèinter in continvasiòun, che j àn purtê al cambiamèint in sgnuría sót a j Este, e dôp a Duchê; in sté peréiod la sitê la tôt al nôm ed Rèz ed Lûmbardìa, al nôm al gh'à al sô urégin ind l'Êlt Medioêv, e gh'é dal prôvi in bundânsa, fîn al mumèint dal só scanslamèint dôp al guêri dal 1859.
Int al XIX sècol Rèz l'à tôt pêrta a la Repóblica Ciṣalpèina e a la Repóblica Cispadâna. L'é stêda pò unîda, dôp 'na parénteṣi sót a la faméja reéla d’Austria-Este, al Règn ed Sardègna.
Int al XX sècol, dôp la Secónda Guèra mundiêla, Rèz l'é stêda gvernêda da 'na magiurânsa ónica dal Partî Comunésta Italiân e, da j ân Nuvânta, da l'unióun dl'Ulîv.
I tétol d’unōrModifica
Réz l'é tr'al sitê italiâni decorêdi al Valôr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun, gh'é sté dê la Mdaja d'Ôr al Valôr Militêr pr'al sacrifési dla só gînta e per l'ativitê fâta ind la lôta partigiâna al tèimp dla secònda guèra mundièla e al 1 d'avrîl dal 1950, l'è stêda decorêda cun al segvèint mutîv:[1]
CunuméiaModifica
A Rèz gh’é ‘na robósta zôna cun tânti fâbrichi che lavûren ind la mecànica, ónica ind dal sô géner e un impurtânt nōmer d’aziêndi cooperatîvi in diferèint câmp. L' agricultûra e l'alevamèint j in flôra, préma ed tót l'alevamèint di nimêl (Fêra Internasionêla dal Nimêl), la lavurasiòun dal lât e la produsiòun dal furmâj (Grâna) e la coltûra dla frûta e dla verdûra.
Al fâbrichi j in ed grandèsa céca o mzâna e lavûren in diferèint câmp. In môd particulêr j in svilupêdi ind al câmp dla mecànica, dal mâchini avtomâtichi, dla cerâmica (Casalgrând e Castlarân) e ind la tesdûra (masmamèint in pruvîncia).
In pruvîcia as câten dal indóstri ed la purtêda ed Ferrarini, Veroni, Smeg, Landini e Lombardini sōl per numinêr al pió grôsi. In pió a gh' é un móc 'd imprèişi ed gèner coperatîv, ânca lōr dimòndi impurtânti cme Coopsette, Coopservice, Unieco e la centrêla 'd òna dal pió grôsi coperatîvi d'Itâlia la Coop Consumatori Nordest.
La disocupasiòun l’é ridòta (grêd ed disocupasiòun atâch al 3,5%); préma ed tót cóst al fà arivêr, da la Bâs’ Itâlia e dal’èster, di lavuradōr furastêr vêrs la sitê e vêrs la pruvîncia. Secónd a j ûltem contróll statéstich la sitê l’è ai prém pôst a livèll nasionêl per lavuradōr furastêr presèint in zôna.
L’intrêda dal stipéndi mzân l’é piotôst êlt grâsia a‘na disocupasiòun che in sustânsa l’an gh’è mìa, la pruvîncia l’a’s mètt despèss ai prém pôst ind la gradvatôria dla qualitê dl’ andamèint dla véta, secónd soquânt famôs giurnêl la sitê l’è sèimper tr’al prémi 10 sitê italiâni.
I savōr ed RèzModifica
La tradisiòun dla bòuna cuṣèina arzâna, scèta e naturêla, l'a's câta ânca in dimòndi ristorânt e tratoréi in dōv l'è pusébil gustêr di bòun magnêr purtê avânti d’in pêder in fiôl. I prodòt prinsipêl deṣvînen da la tèra e dal bèsti, per còst a's pêrla ed “cuṣèina pôvra”. A's trâta ed savour fôrt nasû da la necesitê ed rimediêr a la mancânsa ed còl ch'égh va més chêr e delichê. Prèma tra tót la fujêda, fâta cun la farèina, j-ôv di cuntadèin, ‘na canèla rubósta e… dal mân cun al calôr gióst. Al caplèt in brôd l'è al rè dal mnèstri, mó s’in câta ânch cunsê in môd divêrs. Tót i piât, da i pió famous ai pió stimê, în insavûri e cumpagnê cun al parmsân, ch'al só urègin as fân indrê ai tèimp di Gaj. Per chi an savess mìa, l'è un furmâj a pâsta dûra, mèz grâs, côt, a lèinta stagiunadûra, cun dimòndi sustânsi bòuni, al vîn fât ind i casê in manera artigianêla. Ind i secònd piât i cmânden al chêrn ed nimêl (a Rèz tót j-ân a gh'è la Fêra Internasionêl dal Nimêl). A tèvla a catòm al carèl dal lès cun sampèt, cudghîn, sampòun, ecc.., in sèma al bânch di salumêr la vaschèta di grasōl, salâm e persót. Al turésta ch'al vîn a Rèz e al vôl fêr brènda a's égh pōl cunsiliêr 'na specialitê tóta arzâna: al scarpasòun. As trâta 'd'n'impâst, côt al fouren, cun spinâs o bēdi, sigulôt, lêrd e parmsân, més tra dû fodêr ed pâsta sutîla e môrbida. Tra i vâri douls a gh'è: la spunghêda, e al bisòun, un douls cun al mandòrli, sócher, ôv frèsch, ch'al vîn preparê per Nadêl. La spunghêda uriginêla, ed Bresèl, lê adiritûra dal XV sécolo. Sèimper a Nadêl j arzân a prepêren i turtlèin, frèt o al fouren, cun dèinter al pést, o cun la marmêlata ed nôsi o ed castâgni. Finî ed magnér a’s cunsèlia ed gustêr la famôsa sópa inglèisa, sibèin al nòm al sia furastêr, l'è un dôls arzanèsim. Al vèin 'd la cusèina arzâna, che bèin a's acumpâgna al sô bâgni l'é al Lambrósch Arzân, ròs ch'al spóma naturêl, incô protèt da un mêrch D.O.C. Al Biânch de Scandiân, ed góst dôls e mèz sèch, l'é fât ind al tîpo ch'al spóma e al spumânt.
Al cèinter stôricModifica
Al cèinter stôric dal dé d'incô ed la sitê al gh'à 'na piânta cun 'na fourma geomètrica ed sê lê slunghêda, atraversê da la via Emélia, carateréstich dal sînch - setséint. I principél munumèint, d'ed là dal Teâter Municipêl, j în al basélichi ed San Prôsper e dla Beêda Vergin dla Gêra, al Dôm e soquant palâs.
In môd particulêr interesânt l'è al colegamèint tr'al piâsi. Al colegamèint tra la piâsa principêla, in dō gh'è al Dôm e al Municépi, ciamêda Piâsa grânda o Piâsa Prampulèin [2], cun Piâsa céca (Piâsa San Prôsper), in dō gh'è al marchê, al vîn fât cun 'na strêda a purtghêl ciamêda Via dal Brulèt. Piâsa Prampulèin l'a's colêga ânca cun Piâsa Casôt, che 'na vôlta l'êra la piâsa dal marchê dal pólghi (Pìasa di Savaj) cun n'êtra strêda a purtghêl. Da nutêr ânca Piâsa Fontanèis arfâta nōva da pôch cun d’atourna di pôrdegh. Ed valour ânca: la via Emélia c'la gh'à, da tóti al dô pêrt, di palâs d’architetura ed valour cun ind al mèz Piâsa dal Mount, l'antîgh cours davanti a la cēsa dla Madòna dla Gêra, ciamê Cours Garibeld, in dō 'na vôlta agh pasêva al Cróstel, desviê fôra dal mûr, in dō gh'è ânca al palâs duchêl (adèsa a gh'ân pôst la Provîncia e la Prefetûra). Impurtânt ânch i giardèin póblich, un pérch ed l’Otsèint cun stâtvi e funtâni méss sō ind la zôna dl'antîga sitadèla militêra.
Ind la sèla dal Setsèint dal Municèpi, ciamêda Sèla del Triculôr, al 7 de znêr dal 1797 l'è stê siēlt al prém triculôr dla Repóblica Cisalpèina, d'ed lé desvîn la bandêra dal dé d'incô dla Repóblica Italiâna.
Pôst impurtântModifica
La zôna comunêlaModifica
La zôna comunêla l’è aministrêda da 8 circoscrisiòun, che unesén al j antîghi "Véli", oséja la divisiòun 'l a zôna ed campâgna cun al cèinter la cēṣa ed la parôchia. Al dé d’incô soquânti ed cósti j in stêdi unîdi a la sitê ch’la s’è slarghêda dôp la secònda guèra mundiêla , masmamèint: l’Uspési, Sânta Crōṣ, Sân Pelgrèin, San Prôsper Strinê, e tót o in pêrt al sô zôni a pôlem èsser cunsidrêdi cme di quartêr ed periferéia 'd la sitê.
Al VéliModifica
- Bagno
- Cadè
- Canali
- Castellazzo
- Cavazzoli
- Cella
- Codemondo
- Coviolo
- Fogliano
- Gaida
- Gavassa
- Gavasseto
- Mancasale
- Marmirolo
- Masone
- Massenzatico
- Ospizio
- Pieve Modolena
- Pratofontana
- Rivalta
- Roncadella
- Roncocesi
- Sabbione
- San Bartolomeo
- San Maurizio
- San Pellegrino
- San Prospero Strinati
- Santa Croce
- Sesso
Al circoscrisiòunModifica
IstrusiòunModifica
A Rèz gh’è presèint 'na centrêla e di dipartimèint ed dô universitê: l'Universitê ed Mòdna e Rèz e l'Universitê ed Bològna. La sitê l’è al cèintr ed la sperijnsa ciamêda Reggio Children pr’al prém cuntât cun la manêra d’insgnêr ind al scôli comunêli di prém ân, inspirêda ai stódi iséma a l’argomèint ed l’arsàn Loris Malaguzzi e l’è cgnusûda e stimêda da tót al mônd per l'êlt livél dl’insegamèint ed l’educasiòun ind al scôli ed l’esîlo. Ind al licéo Ariôst al s’è diplumê al presidèint dal cunséli dal dé d’incô Romani Prodi.
SportModifica
- A.C. Regiâna, nêda ind al 1919 e falîda ind al 2005. La tôrna nâser da la categorèia C-2 sfrutând al Lodo Petrucci. In tàl 2009, l'è in testa à la clasifica p'rander in B
- Bâschet Regiâna
- Regiâna Fódbal a Sînch
A Rèz a’s câta un impurtânt câmp e-spurtîv pr’ un zôgh americân che lôr ciamên baseball, druvê ind j ûltem campiunêt mundiêl fât in Itâlia e ciamê coliseum da j americân per la fatûra dal tribûni che s’arvîsen al teâter al’avêrta ed Ròma ciamê Colosseo.
Lésta di SéndechModifica
Al gvêren estèins dla sitê al finés al 12 ed zôgn dal 1859 e dôp che quâter câp provisôri j an gvernê la sitè per pôch tèimp e pò ‘na Comisiòun cumunêla cun Podestê Pietro Manodori, s’êra rivê al prémi elesiòun cumunêli al 25 ed setèmber dal 1859.
Cósta l’è la lêsta di câp dl'aministrasiòun cumunêla ch’ in pasê a Rèz .
J arzân famōsModifica
TraspôrtModifica
Servési nasionêlModifica
Rèz l'é unîda cun tóti al grôsi sitê dal Nord Itâlia per mèz ed l' Avtostrêda dal Sōl (A1 Milân-Napoli, usîda ed Rèz e Terre di Canossa-Valdenza a Cavrêra int al cmûn ed Capèşen. I traspôrt feroviâri în garantî per mèz ed la stasiòun F.S., ind la zôna tra mezanôt e matèina ed la sitê, aşvèin al cèinter stôrich dóve în garantî i colegamèint cun Bològna e Milân per mèz ed trêno Interregionali e Intercity e colegamèint dirèt cun Napoli e Milân per mèz d' Eurostar. In pió a s' é drê fêr la nōva stasiòun pr' al trêno a êlta velocitê (T.A.V.) ch' la gh' à al nòm de Stasiòun Mèdio Padâna dóve al prugèt l'é stê firmê dal famōş architèst spagnôl Santiago Calatrava ch' l' à prugetê, dèinter in un grôs prugèt ciamê Le Vele, anca i trî pûnt a campêda ònica (bèle fât) e la futuréstica quaciadûra (mìa ancòra fâta) dal casèl ed l'usîda a Rèz ed l'Avtostrêda dal Sōl.
Traspôrt ind la sitêModifica
I servési ed traspôrt ind la sitê în fât da l'aşièda municipalişêda ACT (Aşiènda Cunsorsiêla Traspôrt [3]) che in pió ed garantîr al traspôrt póblich in sitê cun di trâm a metâno, l'é impgnêda ind al traspôrt fôra sitê da e vêrs tóta la pruvîncia (cun colegamèint ânca cun al pruvînci ed Mòdna, Pèrma e Mântva) e dal traspôrt feroviâri per mèz dal Ferovèi Arzâni cun la gestiòun dal léni Rèz-Ciân, Rèz-Sasôl e Rèz-Guastâla. În in gestiòun ed l'ACT ânca i parchèg scambiadōr pr'al cèinter (cun servési gratuî ed Minibus e nolèg biciclèti) e al nolèg ed mèz elètrich. Al trâfich privê só gòma al cunténva a 'd èsregh insém a la Via Emélia (la vècia S.S.9) ch'la travêrsa la sitê da matèina a sîra, insém a la strêda dal Pâs da Cerêto ch' la tâja la sitê da mezdé a mezanôt ch'l'unés Guastâla cun Aóla in pruvînca ed Massa Carrara, e insém al strêdi pruvincêli ed colegamèint cun i cmûn aşvèin.
Trâfic e intuşgamèintModifica
Al trâfich sitadèin l'é dimòndi sostgû e, in soquânti ōri ed la giurnêda, ingumbrê, a câşva ed sèimper pió gînta ch'la và a lavurêr in mâchina, i dimòndi câmion che vân int al j aşièndi dal distrèt industriêl arzân e la crèsita ed la popolasiòn ind i dêş ân tr'al 1997 e al 2007. Rèz l' as câta despès ind al prémi dês puşisiòun ed la claséfica nasionêla ch'la riguêrda la preşèinsa ed pōlvra (PM10) ind l' âria (fât ch' l' é preşèint in tóta la Pianûra Padâna). L'é in prugèt, bèle da divêrs ân, l' arnōv e al cumpimèint dal tangensiêli e dal strêdi per traversêr la sitê. Un impurtânt investimèin in sté sèins l'é stê l'avêrta al trâfich ed la nōva tangensiêla ch'la và da Sîra a Matèina (cun 'n' ònica corséia per sèins ed mêrcia e cun dimòndi incrōş), despès impidîda ânca lê. L' ònica vèira tangesiêla, còla a mezanôt (la nōva S.S.9), da divêrs ân an n'é mìa finîda dal tót.
Sitê imparentêdiModifica
Rèz l’è imparentêda cun:
Dal j êtri fotograféiModifica
Materiêl pr'andêrgh in fòndaModifica
(manca):
- Baricchi, Rolando Cavandoli, Attilio Marchesini - Reggio Emilia : la città dall'età romana al 20. secolo - Walter - Reggio Emilia : [S.n.], 1978
- Reggio Emilia : medaglia d'oro al valor militare per la Resistenza : 8 settembre 1943-25 aprile 1945. - Reggio Emilia : [S.n.], 1950.
- Ugo Bellocchi - Reggio Emilia : vicende e protagonisti - Bologna : Edison, 1970
- Paolo Camellini. Reggio Emilia antica e moderna e i suoi comuni - Reggio Emilia : Centro studi di storia Regionale per l'Emilia-Romagna, 1972
- Reggio Emilia Circuito Castelli Matildici e Corti Reggiane. - [s.l.] : Matilde di Canossa SpA, 2002.
- Reggio Emilia la città gemella : la storia, l'economia, il Comune. - Reggio Emilia : Comune di Reggio Emilia, 1983
- Ugo Bellocchi. Reggio Emilia nell'Ottocento - Roma : Editalia, 1994
Nôti, informasiòun e êter sîtModifica
- La cmûna la scrév al fòj "Rèz in nómer".
- Al sît ed l'anâgrafe dla cmûna: [4]
- Al sît dal giurnêl dal cmûn: "Reggio Comune"
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Cuira davent gettans saimper in diligenza, our d’ vart il traget sül lej da Wallenstadt. Passand per Basel, Mülhausen, Nancy e Metz arrivettans 7 dis zieva nos depart da Cuira a Bruxelles.“
A Bruxelles, da que temp eiran fich bgers grischuns stabilieus scu pastizziers: Salzgeber da S-chanf, Tschander, Madlaina, Betsch, Mathis, Descher, Marugg, Burger, Thöni, Beeli, e Robbi etc.
Giovannes Mathis entrett sco giarzun nella pastizzeria Robbi.
Vair lossupra las memorias:
„A Bruxelles get sco giarsun tar Sar Nicola Robbi da Surleih. Sieu bap eira vschin da Surleih, ed eira sto bgers anns pastriner a Vienna. El as avaiva poi stabilieu pastriner a Surleih, chi aunz l’ovazun del 1834 eira üna bella vschinaunchetta. Ma mamma s’algordaiva auncha cha mieu patrun e sieus duos frers gnivan giò per l’Engiadina vendand michas e biscutins fats da lur bap a Surleih.
A Bruxelles, mieu patrun, cun sia pastizeria, fabrica da liquors e da schocolatta as avaiva aquisto üna granda faculted. El possedaiva trais chesas sün la plazza del grand teater, inua eiran sieus negozis, e duos otras in cited. El as avaiva marido lò, e daspö ch’el eira partieu giuvnet da chesa, nun ais me pü gnieu in partia.“
Intaunt cha Giovannes Mathis eira a Bruxelles, sieus 4 fradlunz eiran minchün in ün oter pajais: 5 fradlunz eiran in 5 pajais;
Sa(r) sour Deta in Frauntscha, a Toulon,
Sa sour Anna in Svizzra, a Schlarigna,
Sieu frer Cristian in Austria, a Trieste,
Sieu frer Peter in Prussia, a Berlin,
El svess in Belgio, a Bruxelles —
e me pü nun as haun chattos insembel a Schlarigna!
Que ais il destin dels Engiadinais.
Quist destin, Mathis l’ho dechanto in sieu Ovel della Bernina.
Lò quinta ’l cu cha giò dal Bernina ün ovel vo nell’Adria e l’oter nel mer nair, e aggiundscha:
. . . . . . . .
„Tel, sco ’ls duos ovels d’ Bernina
Suvenz frers, figls d’Engiadina
Stos ninos d’ l’istessa chüna
Voss infanzia, giuventüna,
Vais passo nel lö natel,
Saimper unieus, ma ’l di fatel
Vain per vus, del trist depart,
Nun giais nell’ d’ l’istessa vart,
34*