text:
Dialet piasentin
El dialet piasentin (dialët piasintëin) l'è el dialet parlaa int la pruincia de Piasenza e el fa part de la familia di lenguv gallo-italich. L'è una parlada de cunfin tra la lengua emilian rumagnöla e el lumbard insübrich, e l'è quindi dificil de classificà. Seconda el Biondelli el fa part de l'emilian-rumagnöl.
Difüsion e variantModifiché
El piasentin ver e propi, cont una quai diversità lesicala o legada a la parnunzia di vucai, l'è parlaa int la cità de Piasensa, in Val Nür fina pü o men al Punt de l'Oli , in Val Trebia fina a Trau, int i cumün de Carpanee e Cadé, int la Val Tidon, int la Val Lüreta, indue se registra un quai müdament vucaligh. Un temp, int la sula Piasenza esisteven ben quater variant diferent, menter int i frazion l'era difüsa la parnunzia vucaliga de la campagna, che i piasentin a ciamen dialët ariùs.
Int'la Val d'Arda (zonn de Castél Arquà e Fiurenzöla), cume incasì int un quai cumün de la Pruvincia de Parma cumpagn de Fidenza e Sàls, el dialet el pò vess anmò cunsideraa piasentin, anca se 'l gh'ha di particularità che 'l socien al parmesan.
Int la zona de la pianüra nord-ucidentala, quela de Muntsei e Castelveder, la parlada la diventa asquas cremunesa.
I parlad lumbard de un quai paes de la Pruvincia de Lod (San Roch, Caseli Landi e Guardamei) el gh'ha giamò carateristich piasentin.
El PeninModifiché
I dialet del Penin piasentin (int l'alta Val Nür, Val Cen, Val Trebia e Val d'Avet) resülten despess intelegibil per i abitant di coi e de la pianüra, perchè la parlada la se vesina a la lengua ligür, a 'na sua variant o a bun cünt a 'na furma de transizion tra piasentin e genues. Per esempi, a Piasenza "malaa" se dis malä, int el cumün di Farin inveci marottu.
Int i paes del Penin indue i frazion hen semper püssee distant dai caplögh cumünai o se tröven al cunfin cun la Ligüria, i cadenz genues hin semper püssee fort. Per esempi la parola piasentina al gat la diventa u gat al Ferèr e u gattu int i sò frazion. A Uton se pò dì che 'l dialet el sia propi ligür.
A Bobi, infin, se parla un dialet un poo diferent dal piasentin, perchè Bobi l'è semper staa un center de scambi sitüaa longh la Via de la Saa, al cunfin tra l'Ultrepò, la Ligüria e 'l Piemont: l'è la zona di Quater Pruinc.
CarateristichModifiché
Un fenomen lenguistich tipich del Piasentin l'è la prostesi de la a, e per quest un poo de parol giunten questa vucala a la furma tradiziunala, per esempi:
- Bsont > absont (= bisont)
- Sporch > asporch (= spurch)
Un alter trat del piasentin, cumün a tüt i parlad emiliann (ma chì un poo men marcaa) l'è la sincup di vucai minga acentad, specialment la e, per esempi:
- Rësga (= resega).
- Lcä > alcä (= lecà).
- Rsintä > arsintä (= resentà).
Una terza specificità del Piasentin, questa volta rispet ai alter dialet emilian, l'è la presenza di vucai türbaa ö e ü: la prima l'è presenta suratüt föra de Piasenza, la seconda inveci la se tröva depertüt.
Fenomen funetich se 'stu tipu poden vess truaa incasì in del Piemuntes e in del Lumbard meridiunal (cumpagn del dialet paves, alter dialet de dificil classificazion lenguistiga).
FuneticaModifiché
El piasentin el gh'ha minga una cudificazion urtugrafica definitiva. Per esempi, l'è staa minga ciarii se 'l son de la s sunora el vaga scrit con la s o con la z (se scriv cesa o ceza? Piasëinsa o Piazëinsa?); o se 'l son /k/ in fin de parola el vaga scrit c o ch (se scriv pratich o pratic?).
Int un impurtant diziunari piasentin-italian s'è decidüü de met i cunsunant dubi, in analugia con l'Italian (ma anca con l'urtugrafia classica milanesa), anca se in realtà hen parnunziaa cume sempliz: decision che l'è stada ciapada in bas ai cumpuniment di dü pueta dialetai püssee impurtant.
I cunvenzion urtugrafigh chì sota gh'han minga pretesa de vess precis e curet, e anzi hen staa tolt da vari font. Inultra reguarden dumà i variant citadinn e de la pianüra, lassanda perd i dialet di munt Penin, che a volt hen trop diferent.
- a: in final de parol la sumeja indistinta, sfümaa, poch acenaa. L'istess fenomen pò süced a inizi de parola, per esempi in al (l'articul determinativ mascülin singular) o adiritüra pò vess scunfundüü con la ë (La Varnasca/La Vërnasca).
- ä: de norma le 'na via de mez tra 'na a e 'na e multu averta. In Val Tidon (che lè influenzada dal Dialet de l'Ultrepò) l'è 'na a longa, menter in Val d'Arda e int la bassa nord-uriental l'è parnunziaa 'me 'na a nurmala. Int la zona de Vigulzon e del Pont de l'Oli l'è de parnunziàla 'me a nurmala dumà in di ditungh con la i (es.: mäi, caväi, tuäia).
- e: gh'è di diferenz de la parnunzia de Piasenza con quela di paes inturna. In cità la e l'è quasi semper serada (suréla), menter föra di mür citadinn l'è despess averta (surèla). Uviament però gh'è di parol che hen parnunziaa int l'istess möd sia in cità che in campagna (cumpagn de vérd).
- ë: a Piasenza e a Curt Magiur (che 'l gh'ha un dialet poch diferent da quel del caplögh) la gh'ha un son che l'è quel de 'na o sarada. Föra de la cità inveci l'è 'na semivucala, despess present sota la furma de 'n ditungh (Piasëinsa). Di volt el pò 'vegh un son intermedi tra 'na a e 'na o. Certi volt gh'è indecision se un son el sia a o ë, e in quei cas la parola pò vess scrita in tücc e düü i maner (bëgulëin o bagulëin).
- ö: in cità e a Curt Magiur quel son chì el gh'ha minga diferenz da quel de la ë, e donca l'è parnunziaa cumpagn de 'na o sarada: per 'sta reson, i parol pont, biciclëta e vöia gh'han la medema parnunzia. Inveci in campagna 'stu funema l'è dit cume int el Lumbard e int el Piemuntes.
- ü: l'è l'istess son del Lumbard.
- n: in fin de parola l'è nasala, cume in Frances. Quand che l'è segütaa dal ditongh ëi la va minga parnunziada.
- cc': l'è un son cumpagn del lumbard c de "tücc".
- gg': el gh'ha i medem carateristich de quel de sura.
Esempi de piasentinModifiché
Deciarazion üniversala di dirit de l'om, articul n. 1:
Tüt i om e il don i nàsan lìbar e cumpagn in dignitä e dirit. Tüt i g'han la ragion e la cusciinsa e i g'han da cumpurtäs voin cun l'ätar cmé sa fìsan fradei.
Un quai pruerbi:
- Se april an metta l'üga, gnanca stëimbar an la marüda.
- Utubar in cantëina da la sira a la matëina.
- Pri Sant la nev l'è pri camp.
- Santa Lüzia, la giurnä pö cürta c'ag sia.
- Märs mat, al na fa ad tüt il raz.
- Chi 'g n'ha mia ad quinzëina a 'g n'ha mia ad trintëina.
- La prima galëina ca canta l'ha fat l'öv.
- Val mia cur, ma rivàg in temp.
I mes de l'anModifiché
- Znar
- Farvar
- Mars
- April
- Magg
- Giügn
- Lüj
- Agust
- Stëimbar
- Utubar
- Nuvëimbar
- Dzëimbar
La parabula del Fiö TrasunModifiché
Atezion: prubabilment i norm urtugrafigh i hen minga quei marcaa püssee sura. Inultra a gh'è anmò el passaa remot, che al dì d'incö l'è sparii
Un òm al gh’ava dü fiö.
E ‘l pö gióvan al diss a só pädar: "Papä, dèm la porziòn di mè bèin ch’a ‘m tócan!" E ‘l pädar al ga fé la pärt a tüt dü.
E dä lé a poch dé al pö gióvan, miss insöm tüt al só, al ‘s n’andé via ind un pais lontàn, e lamò al dsüpé tüt al só in stravizzi.
E dop d’avìl consümä tüt, vèins una gran calastrìa ind cól pais e lü al prinsipié a troväss ins la süta.
E l’andé e ‘l s’ha miss con vöin ad cól pais ch’a la mandé ind una só campägna a mnä föra i animäl.
E lü l’ariss vorì leimpass la pansa dil giänd ch’ mangiävan i grèin; ma nsöin gh’in däva.
Finalmèint, mtèind zä testa, al diss: "Quanta sarvitór in cà ‘d mè pädar i gh’han dal pän da trassen adree, e mé son ché ch’a mör ad fäm!
Ma mé a ‘m todrò süsa e andrò da mé pädar e ‘gh dirò: Papä, mé vöd ch’a i ho falä contra Dio e dnänz a vó.
Mé zä a ‘n son pö degn d’iess ciämä voss fiö; tgnìm cmé vöin di vòstar sarvitór."
E ‘l s‘ toss sö, e ‘l vèins da só pädar; e l’era ancamò da lontàn, che só pädar el l’ha vist, e ‘l s’ha gomi, el gh’ha cors incontra, e ‘l ga tré i brass al col e ‘l la basé.
E ‘l fiö al ga diss: "Papä, a i ho falä incontra la Signór e incontra ‘d vó; e ‘n son pö degn d’iess ciämä voss fiö".
Ma al pädar al diss ai sarvitór: "Svelti, tiree föra al vistii pö bèl e mitìgal sö, e dègh l’anèl in man, e mtìgh il scärp in pè!
E todi un vidél grass e mazzél, ch’a vöi ‘ch mangióm e ‘ch fóm altolè.
Parché al mé fiö ‘ch l’era mort l’è risüssitä; n’a ‘s sava dova ‘l fiss, e ‘l s’è trovä". E i prinsipièn a sganassà.
Ma ‘l fiö pö grand l’era pr’i camp; e cm’al vèins indree, quand al fé arand a cà, al sintì ch’i sonavän e i cantavän.
E ‘l ciamé vöin di só òm e ‘l ga dmandé coss l’era.
E cóst al ga rispondé ch’era gnii só fradél e só pädar l’ava mazzä un vidél grass, parché al fiö l’era tornä a cà san e sälav.
E lü al vèins nech, e ‘l n’a vriva pö andä in cà; e ‘l pädar gnì föra lü e ‘l cminsé a imbonìl.
Ma al fiö a rispondé a só pädar: "Tól, l’è tanta n ch’a ‘v sèrav e ch’a fagh tüt a vòstar möd e ‘n m’hii mäi dat gnan un cravöt tant ch’a podiss gódal coi mé compàgn,
Ma ‘pena ch’è gnii ‘st vòstar fiö ch’al s’è mangiä tüt al só con dil varän, hii bèin mazzä par lü un vidél grass!"
Ma ‘l pädar al ga diss: "Al mè fiö, tè ta stee sèimpar con mé, e cól ch’è mé l’è anca tó;
Donca l’era bèin giüst ch’ fassam festa e stèssam alégar, parché ‘st tó fradél ch’ l’era mort, l’è risüssitä, al s’era pers e ‘l s’è catä".
Una nuvela del BucascModifiché
Dialet de FiurenzölaModifiché
Fiurenzöla (Fiurinsöla) l'è un paes de la Val d'Arda, minga luntan de la Pruvincia de Parma.
Donca a digh che ind i temp dal prim re ad Cipro, dop che Gutifrè 'd Büglion l'ha tot la Tera Santa, è sücess che üna bela siura 'd Guascogna l'è andaa in pelegrinagg al Sepulcar e, in dal turnà indree, di baloss ad vilan i l'ha insültaa fandgan ad mil generasion; e lee, in colra par na pudèss miga sfugà, l'ha pensaa bin d'andà dal re; ma i gh'han dit ch'l'era timp pers e rev cunsüm, parché al l'era ün umera e tant sinsa caratar, ch'al lassava cur tant s'i 'gh pardivan al rispet a lü, cmè s'i favan üna quaich asion ai sò südit; ansi, se a quaich d'on i 'gh favan dil munadi, al sa sfugava adoss a lü. Lee, quand l'ha sintii csì, rabiusa d'an pudèss vendicà, gh'è 'gnii in mint d'andà dal re a tucàgh al timp e stüssigàl; e la 's gh'è missa dadnans a caragnà ind asta manera: "Ch'al diga: mì 'n vegn miga da lü cun la speransa ch'al la faga pagà a quii baloss ch'i m'han insültaa; ma, tant pr'avè üna sudisfasion, vurev ch'al m'insegnes cm'al fa a passà sovar a tüt cul ch'i 'gh fan e ch'i 'gh disan, parché csì impararò anca mì a supurtà cun pasinsa la birichinada ch'i m'han fat; e 'l sa 'l Signur sa 'gh la matrev ad cör ind al sò spali, post ch'al gh'iva csì boni".
Al re, che fin alora l'ava durmii dla grossa, quasi ch'al sa fiss dassdaa d'ün sogn, l'ha prinsipiaa, a quii ch'han fat la truiada a cla siura, a fàgla pagà agra e salaa; dop pò al la tota ins al seri da bon, e a quii ch'n'astavan miga in regula tant cun lü, cmè cun i atar, a dàgl'adoss sinsa tant ciaciar.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 356-357
Dialet de MuntiseiModifiché
Muntisei (Muntsé) l'è un paes de la bassa piasentina, minga luntan del Pò e de la cità lumbarda de Cremona.
Dighi donca che ind i temp dal prim re ad Cipri, dop che Gotifrè ad Büglion l'ha cunquistaa la Tera Santa, è 'gnii che üna gran sciöra 'd Guascogna l'è andata in pelegrinagg al Sepulcar e, ind al turnà indree dal Sepulcar e rivada in Cipri, l'ha cataa di sciancon ch'i agh n'han fat üna carta 'd tüt i giögh; lee, dasprada e ciarida dal dulor, l'ha pensaa ben da ricur al re; ma da cui i gh'han dit ch'l'era tüt fiaa trat via, parchè lü l'era acsè stüpid e imbecile che al s'na tudiva poch par lü, e men par i atar; e pò av dirò fin tant che tüt cui a gh'andava mal i sò intaress, an savend miga con chi sfugàss i sa sfugavan cuntra 'd lü. La dona, sentend acsè dandas persa d'an pudìss vendicà, par sgüràss almen ün dent, la s'è missa in testa d'andàgh'n a dì ad tüt li sort, e lee la gh'è andata dadnans ch'la cridava, e la gh'ha dit: "Cara 'l mè sciör, mé vegni miga chì da lü par fà ch'al ma faga fà vendeta ad tüt i insült ch'i m'han fat a mé; ma, par 'vìggh almen üna qualch sudisfasion, al preghi che lü al m'insegna cm'al fa a purtà pasiensa ad tüt col che mé senti ch'i fan a lü; parchè acsè impararò da lü a purtà con pasiensa tüt col ch'i m'ha fat a mé; ma 'l Signor a la sa lü, sa pudiss, cma vuluntera a gh'al dariss a lü da purtà, parchè a ved ch'al gh'ha li boni spali".
El re, che fin a col dé l'era acsè imbecile, cmè vön ch'a 's dasdess alora alora, cuminciand dal tort fat fat a cla dona, ch'a l'ha vendicä ben, ma ben dò volte, l'è 'gnii rigurus contra tüti cui che contra l'unur dla sò curona i avissan fat quaicoss da col de lee andand avanti.
ibidem, pag. 356-357
Dialet de PiasenzaModifiché
A digh donca che al tëimp dal prim re 'd Cipri, dop la presa 'd Tera Santa fata da Gufred ad Bulion, vëins che üna siora 'd Guascogna l'andé in piligrinagg al Sipolcar e, ind al turnä indree, rivä che la fé in Cipri, di balusson infam i 'gh fen üna figüra; tant che lee, lamintandas sëinsa pudéss dà pas, agh vëins in mëint d'andä a fà riport al re; ma quarcdöi agh diss ch'la saré stä fadiga trata via, parché l'era tant ün lasagnon e csè 'd poch spirit, che miga almà 'l fava giüstisia ad quii ch'i favan a lü; al pont che chi gh'ava un quarch magon al s'la sfugava con lü, fandagh quarch daspet o vargogna. Sintëind acsé la siora, an cüntand mai pö d'avé sudisfasion, tant par fäss passä la maga, la 's miss in testa 'd vuré trägh ind i ogg a 'stu re la sò miseria: e, fatas inans a lü pianzëind, la 'gh diss: "Al mè sior, me 'n vegn miga dadnans a té parché m'aspeta vindöta dla figüra ch'm'è stä fata ma, tant pr'ün bris ad cunsulasion, at pregh ch'at m'insegn com'at fee a purtät via quili ch'i 'm disan ch'i 't fan, che csé imparand da té, mé pössa purtä cun pasinsa la mia: che (al Signor al sa) s'a pudiss, at la dunarev bëin vluntera, zà ch'at ja port acsé bëin".
Al re, che fëina alora l'era stä ün liscon, un pissafröd, cmé s'al sa dasdass, prinsipiand da la figüra fata a 'sta siora, ch'al la fé pagä bëin salä, al n'in lassé pö passä vüna a chissisia, ch'n'in fäss par l'avegn contra l'unor dla sò curona.
ibidem, pagg. 357-358
BibliugrafiaModifiché
- Piccolo Dizionario del Dialetto Piacentino, Luigi Bearesi, Editrice Berti, 1982
- Vocabolario Piacentino-Italiano, Lorenzo Foresti, Piacenza, 1883
- L'ottonese: un dialetto ligure, in: Studi linguistici sull'anfizona ligure-padana, L. Zörner, Alessandria, 1992
- Vocabolario Piacentino - Italiano, Guido Tammi, Ed. Banca di Piacenza, Piacenza, 1998
- Piasintinäda coi barbis, Luigi Paraboschi, Editrice Sigem, Modena, 2000


c: text/html

text:
Sergio Perez banduna la squadra da Racing Point anticipadamain la fin da questa stagiun. Quai ha communitgà il Mexican da 30 onns via Twitter. En sasez avess el anc gì in contract valaivel fin la fin dal 2022. Davart ses avegnir sportiv n’ha Perez fatg naginas indicaziuns.
Perez ha cumenzà sia carriera en la furmla 1 tar Sauber il 2011. Tar 182 partenzas ha el cuntanschì quatter giadas il podest.
Schanza per Vettel?
Uschia pudess quest sez tar Racing Point vegnir liber per Sebastian Vettel che n’ha betg survegnì in nov contract tar Ferrari per la proxima stagiun.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Talia
La Talia ie n paesc dl'Europa meridiunela y n cumëmber dl'Union Europea. Si inuem uffiziel ie Republica Taliana. Posizioneda tl zënter dl Mer Mediterran, iela ijuleda dal rest dl cuntinënt tres l massif dl'Elpes.
L cuntribut dla Talia ala zivilisazion uzidentela ie dastramb grand. La ie stata la cuna dl Empere roman y dla Renasciuda taliana. La Talia ie un di majeri atëures dla entraunides a livel internaziunel, cun si 60 milions de abitanc, fejela pert dla organisations internaziuneles plu imputrantes (Organisation dl Tratat de l Atlantich dl Nord, Union Europea, Grupa di Set).


text:
Entadem la stretga Val Sumvitg cun sia fuorma d’in V croda il Rein en bialas casacadas a Val. Duront che la neiv liua ni suenter in grond urezi sepresentan las auas e la cuntrada dalla Frontscha cun bialas colurs. Questa vesta sin la cuntrada ei nunemblideivla.
Sin la vart dretga sin las plauncas vegnis Vus perdetga dalla senda da sauma e da viandar che s’integrescha cun sia moda sempla perfetgamein ella cuntrada. Ei entscheiva ina strentga e teissa ascensiun. L’aua da cascada cun lur spema ei malgrad la canera ina frestgentada beinvegnida.
Sin il trutg saveis Vus contemplar in ambient il qual porscha malgrad las grevas cundiziuns dall’aura in spazi da viver per flurs ed animals pigns. Duront ina pausa saveis Vus guder ils izuns che sesanflan agl ur dalla senda.


text:
04 08
Ol dé 4 de óst l'è 'l 216 ( 217 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 150 dé a finí l'an.
Ul dí 4 de óst al è ul dí da pòost 216 ( 217 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 150 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Palma (Mallorca): s'al pöblega ol pröm nümar de la Segonda época del setmanari "La Roqueta".
Nassimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1792 - Field Place, apröf Horsham (Sussex, Anglatèra): Percy Bysshe Sheley, pueta e pensadur Angles.
1900 - Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon, reina d'Anglatèra.
1901 - Nöa Orleans (la Louisiana, SÜA): Louis Armstrong, mösegh e cantant de jazz Stadünindench.
1929 - ol Cair (Esit) [o Gaza o Zerösalèm (Palestina), in acorde a ergöne fonte, e de töta manera ün óter dé del istess mes d'agost]: Jasser Arafat, president de la Organisassiú per la Liberassiú de Palestina e president del paes.
1960 - Valladolid (Spagna): José Luis Rodríguez Zapatero, president del Goèrn de Spagna del 16 04 del 2004 e segretare zeneral del PSOE del 22 07 del 2000.
Necrolòse[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1526 - Osseà Passífegh: Juan Sebastián Elcano, navegant Basch.
1977 - Madrid (Spagna): Antonio Lugo Machín cognossit come Antonio Machín, cantant melòdich Spagnöl d'orísen Cubana.
Feste[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Clavaleyres
Clavaleyres a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes. Al representa un enclav inseraa dent intra el Canton Vaud e el Canton Friburgh. La popolazzion l'è a magioranza linguistega francesa.
La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 48 abitant.
El cumün de Clavaleyres al se tröva a una altitüden de 454 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courgevaux (FR), Faoug (VD), Villarepos (FR).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Clavaleyres in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Clavaleyres in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Spam
El spam l'è 'n messagg mandaa senza el consens del destinatari e massivament. Tipicament hinn mandaa in gir via e-mail e newsgroup, ma al di d'incoeu hinn doperaa anca i software IM, i comment di blog e di social network. Per spantegàj hinn doperaa soratutt di computer zombifegaa, ossia infettaa cont on malware che mett part di resors a disposizion del spammer cont ona botnet, ma hinn anca doperaa di server SMPT configuraa mal per mandà i email de tucc, ciamaa open-relay.
El nomm el vegn da on sketch di Monty Python indova in d'on restorant gh'eren domà piatt de la carna SPAM.


text:
In occasion de l anniversee d el Battasg de Legnan che el gh à vu sit el 29 de magg 1176, quan che l armada de la Lombardia communala l à desconfii l armada d el Barbarossa, in sossen ambient lombardist el se regoeurda quest event chi coma ona festa de l etnonazion lombarda. Nepunemanch, gh inn e gh inn anca staa sossen olter interpretazion e purtropp manchen mia gnanca quei in d i che a quest battasg chi el vegn daa on varè superfizial oppura d el tutt fallaa.
Quaivunn la vid semplesement coma ona vittorria d i lombard in su l invasoo germanegh nepunemanch el faa che anca in d el contest alpino-padan l è on event da el varè putòst parzial, desgià che da ona part, in d la Liga Lombarda, sota la Cros d el Sant Giòrg s eren giontaa zittà coma Milan, Bresa, Res de Lombardia, Bologna, Versei e Zena, menter da l oltra part i gh inn staa Pavia, Lodd, Comm e el Marchesaa d el Monfraa che inn restaa fidei a el Sacher Roman Imperiom. Pensom anca a el faa che mia domà quiist zittà chi coma Visensa, Novara, Ast e l istess Piemont gh ann coma stemma/bannee la Cros d el San Gioann Battista che l è staa proeuppi el drappò d el Sacher Romman Imperiom. Per olter iscambi, el battasg de Legnan el covriss on roll negativ, desgià che la Liga Lombarda l è staa dovrada da el Papa per contrastà el poeud imperial e che cont la vittorria d i autonommi communai el s è daa vida a quell campanilism fratricida basaa in su el commerz, grazzie a el che gh ann guadagnaa i fuduu invasoo, da i spagnoeui a i ostriech, finna a el staa taian d incoeu.
Nepunemanch, tucc dò i anemm storregh de la Lombardia, idest quella communala e quella imperiala, rappresenten on patrimonni irrinunziabel de la nòstra terra. Se vardom i faa da on olter punt de viduda el se poeud capì che la Cros d el San Giòrg la rappresenta i lombard che s inn giontaa anca cont el mett da part i campanilism, per la proeupria Patria (la se ciamava Liga Lombarda, mia a cas), la libbertà e la proeupria dignità e donca a la necessità de fà questa impresa chi anca contra i invasoo d incoeu, menter da l oltra la Cros d el San Gioann Battista la rappresenta mia domà la potanta entità, avversaria d el parassita clerical che l è adree a occupà Romma da 2000 agn, ma anca on imperiom d el che la Lombardia l è staa part da secoi e defaa regoeurdom che anca poo el battasg de Legnan, la Lombardia l è restada sota el SRI e el Barbarossa el gh à vu de fà su i cunt cont i esigenz d i lombard.
Donca la dada l è de seguu importanta, ma se gh emm de bon de troeuvà ona dada che la rappresenta ona festa che la poeud revardà tucc i (Gran)lombard e che la rappresenta la vera nassuda de la nòstra etnonazion, quella li la poeud mia vess nagott olter che el 2 avrill 568, dada in d la che i Langobard de l Alboin inn vegnuu giò in Gallia Zisalpina e l ann libberada da i bizantitt cont el mett i bas per la creazion d el nòst Poppol e de la Ziviltà Lombarda. Mia guelf, mia ghibellitt, ma semplesement Lombard!


text:
Christian Schneller, sia dunna Katja e lur trais uffants pitschens èn sa disads da viver ensemen cun ils lufs.
Ins sa disa vi dals lufs.
Ils lufs vegnan plitost vers saira, cura ch’i vegn stgir. Mintgatant ves’ins els be da dalunsch, mintgatant vegnan els pli datiers e guardan perfin en da la fanestra da stalla.
Pauc tema dal luf, ma adattà il mintgadi
Ma tema n’han il pur e sia dunna betg. Ed ils dus pitschens n’enconuschan anc betg la tema. Els van sulets, ensemen cun lur chaun en il guaud a giugar, sco sch’i na fiss nagut.
Tut auter la pli gronda figlia. La matta da radund 10 onns ha tema e respect dals lufs. Ella aveva inscuntrà in luf dad ir a scola cun il velo. Dapi lura ston ils geniturs purtar la matta cun l’auto a scola, perquai che ella ha tema.
La famiglia Schneller ha stuì adattar tscherts punct da lur mintgadi als lufs. Per exempel guardan els ch’i na laschan betg enturn pavel dals animals; quel pudess numnadamain attrair ils lufs. Er laschan els envidà las glischs da la stalla sur notg per proteger ils animals.
Uschia è la famiglia Schneller da Favugn sa disada plaun a plaun da viver ensemen cun ils lufs.
Igl è stà in luf
Georg Brosi (Uffizi da chatscha e pestga grischun) ha confermà, ch'in luf ha stgarpà il vadè da tschierv en la notg dals 4 sin ils 5 da favrer. Era 3 ulteriurs animals sajan vegnids stgarpads dad in luf. Il december passà aveva l'Uffizi federal d'ambient lubì da sajettar 2 lufs dal triep dal Calanda. La lubientscha vala mo enfin la fin da mars.


text:
Sportissimo
RR infurmescha actual e cumpetent da tut ils temas che pertutgan il sport. Sportistas e sportists dal Grischun ed occurrenzas da sport en nossa regiun han prioritad en las emissiuns da sport da...
RR infurmescha actual e cumpetent da tut ils temas che pertutgan il sport. Sportistas e sportists dal Grischun ed occurrenzas da sport en nossa regiun han prioritad en las emissiuns da sport da RR.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Ulrich Fichtner è quel che aveva scuvrì Relotius per il magazin, Geyer saja quel che haja engaschà el ferm ed haja manà el fin la fin, declera Klusmann. Omadus hajan fatg a mogna a Klusmann lur demissiun, sch'el chattia che quai fetschia basegn.
Jau chat ch'ins sto surpigliar responsabladad lura cura ch'ins ha insatge da renfatschar a sa sez.
Klusmann na vul dentant er betg laschar ir memia tgunsch il cas Relotius. Per far quai saja il cas memia grond e memia malsegir. Klusmann ha fixà cun Fichtner e Geyer ch'ils novs contracts vegnan mess a paus per il mument, almain fin che la cumissiun per l'examinaziun dal scandal ha serrà giu sia lavur.
Scandal Relotius
Il «Spiegel» aveva communitgà avant in'emna ch'il schurnalist premià da 33 onns, Claas Relotius aveva sfalsifitgà reportaschas a moda sistematica u per part er cumplet. El haja inventà figuras, citats u er fatgs u ch'el haja sfalsifitgà las biografias da protagonists reals. Dapi il 2011 ha Relotius scrit prest 60 texts ed ha er lavurà per autras medias.
RR novitads 06:00


text:
cuschinar culla scoletta
Inagada astgar esser cuschiniers ensemen culs scolars gronds plaschess franc a mintgin…… e nus havein astgau far quei in di……
Venderdis, ils 15 da schaner, eis ei stau aschi lunsch che nus essan s'entupai culs scolars dil 2. scalem ault e lur scolasta Barla en cuschina dalla scola. Mintgin da nus haveva si in prima scussal per gie buc far tschuf il resti e massa uorden era gia pinau. Ils scolars e nus affons da scoletta essan vegni parti en gruppas e lu eis ei iu liber.
Tgi haveva da far il dessert, auters eran vid la spisa principala ni la salata. Mintgin saveva tgei ch’el haveva da far. In’uriala ei vegniu luvrau intensivamein ed ei ferdava adina meglier e meglier ord il furnel ni ord la cazzetta.
Ils scolars gronds han propi schau gidar nus pignets tier tut las lavurs. Quei ei stau fetg carin ed ha naturalmein era plaschiu a nus.
La finala ein suenter varga duas uras tuts semess a meisa ed han gudiu igl oreifer bien gentar. Ei ha dau salata, pommes frites cun chicken nuggets e sco dessert zugliau da meila cun crèma da vanilla. E quei tut havein nus fatg sezs dad A-Z. Il gentar ha gustau excellent e las scadialas eran vitas.
Per nus pignets ei quei stau in tut special e nunemblideivel eveniment. Engraziel fetg a tuts !!!
fotografias da Romana Deragisch-Hendry


text:
La Svizra ha in nov cas da la malsogna bovina dal tscharvè, BSE. , il link avra en ina nova fanestraQuai ha communitgà l'organisaziun mundiala per sanadad d'animals cun sedia a Paris. I sa tracta da l'emprim cas confermà en Svizra dapi il 2012.
La malsogna è vegnida constatada tar ina vatga da 13 onns sin in bain puril a Nossadunaun/Einsiedeln. I sa tracta d'in cas atipic da BSE che vegn darar avant spontan tar animals pli vegls. Entant è la vatga vegnida meztgada urgentamain e dismessa a moda cumpetenta.
La malsogna bovina BSE perfora il tscharvè da vatgas. Tar umans po la malsogna evocar la malsogna medemamain mortala da Creuzfeld-Jakob.
Ord l'archiv:
Surtut ils onns 1990 ed er anc l'entschatta dals onns 2000 hai adina puspè dà cas da BSE tar vatgas er en Grischun. En l'entira Svizra èn dapi il 1990, cura ch'igl ha dà l'emprim cas, vegnids registrads 468 cas da BSE tar vatgas.
RTR novitads 06:00


text:
Las basas legalas regleschan la tgira da las relaziuns da la Del-FL da l'Assamblea federala cun parlaments d'auters stadis.
Basas legalas
La basa legala da la Delegaziun per las relaziuns cun la dieta dal Principadi da Liechtenstein chatt'ins en artitgel 60 da la Lescha dal parlament (SR 171.10) ed en artitgel 4 da l'Ordinaziun da l'Assamblea federala davart las relaziuns internaziunalas dal parlament (ORInt) dals 28 da settember 2012 (SR 171.117).
Cumposiziun da la delegaziun
Tenor artitgel 6 alinea 2 da l'Ordinaziun davart las relaziuns internaziunalas dal parlament (ORInt) (SR 171.117) sa cumpona la Delegaziun per las relaziuns cun il Landtag tudestg da trais commembers dal Cussegl naziunal e da dus commembers dal Cussegl dals chantuns. Sco suppleants vegnan fixads trais commembers dal Cussegl naziunal e dus commembers dal Cussegl dals chantuns.


text:
En memoria a Pader Flurin Maissen
Ella vegliadetgna de bunamein 93 onns ha Pader Flurin priu cumiau ils 3 d’avrel 1999 da quest terrester. In dils gronds enconuschiders e promoturs dil lungatg romontsch ei buca pli. Cura che la biografia de Pader Flurin Maissen vegn a vegnir scretta, cumpeglia ella capetels dellas pli differentas domenas e fetg diversas l’ina da l’autra, sco la litteratura, la fisica, la teologia, la linguistica, l’ecologia, la musica, la filosofia, l’agricultura, il dretg ed en particular ils dretgs humans. Il Cuors de romontsch e la Fundaziun Retoromana ein in fretg, denton mo in dils fretgs de sias nundumbreivlas activitads.
Statgnas biograficas
Pader Flurin ei naschius ils 22 d’avrel 1906 a Glion e battegiaus Gion Fidel Luis, numnaus Fideli, magari era mo Deli. Suenter il gimnasi ad Engelberg (1919 – 1927) ha el fatg ina sort studi de fuffergnadi all’Universitad de Friburg en differents roms sco filosofia, pedagogia, historia, musica, per lu returnar en sia patria ed entrar ella claustra de Mustér. Igl onn 1929 fa Pader Flurin il profess ed elegia il num Flurin. Silsuenter suonda il studi de filosofia e teologia a Nossadunnaun ed alla claustra de Mustér. Igl onn 1933 ei Pader Flurin vegnius ordinaus spiritual e fa sia messa nuviala. Al gimnasi della claustra eis el silsuenter staus scolast de franzos e de romontsch. Ils onns 1934 – 1937 suondan ils studis dellas scienzias naturalas all’Universitad de Friburg, nua ch’el siara sco scolast de fisica, matematica, geografia e mineralogia. Igl onn 1944 promova Pader Flurin cun la dissertaziun «Mineralklüfte und Strahler der Surselva», reedida 1988 ed aunc oz in cudisch de standard davart la mineralogia. Tochen igl onn 1981, duront 45 onns, instruescha Pader Flurin al gimnasi della claustra de Mustér. Igl onn 1965 pren el dimora sco beneficiat a Rumein. Cheu viva el sia veta e fa orda Rumein quei che Rumein ei stau tochen al mument che Pader Flurin ha stuiu prender cumiau igl onn 1998 per raschuns de sanadad, e serender en claustra a Mustér per schar tgirar. El decuors digl onn 98, 99 seconsumeschan las forzas de Pader Flurin plaun, plaunsiu. Ils 3 d’avrel 1999 pren il Pader en gronda tgeuadad cumiau da nus per adina.
Promoziun dil lungatg
Pader Flurin ha cumbattiu sia veta duronta per migliurar il status dil romontsch, sco era per render enconuschents siu lungatg e per contonscher renconuschientscha per tal. Il romontsch haveva de survegnir l’entiradad de ses dretgs e siu post natural, aduals diltuttafatg a quel dils auters lungatgs naziunals (sebasond era sigl art. 12 della Charta dils lungatgs de Friburg: “Dal pugn de vesta dil dretg natural ei l’adualitad morala e culturala de tut ils lungatgs absoluta.”)
Il Pader ei entraus fetg baul ella Romania ed ei separticipaus activamein a sias activitads. En claustra ha el promoviu il teater romontsch ed amiez l’uiara fundau la revista La Talina sco organ el qual ils giuvens Romontschs savevan s’exprimer e far lur experientschas, «metter sin talina per schar madirar», sco el haveva per moda de dir.
Naven digl onn 1965, dal mument che Pader Flurin ei daventaus beneficiat a Rumein, ha el giu pli bia pusseivladads d’agir en favur dil romontsch. La fundaziun dellas Ediziuns della Revista Retoromontscha (RRR), realisada cun ses frars Alfons ed Augustin, ei bein stada caschunada oriundamein dalla tentativa de better agl ur lur gruppa pervia de questiuns de politica linguistica. Mo igl intent profund fuva de saver cuntinuar e sviluppar la promoziun dil romontsch, sco quei ch’ins constatescha ord lur numerusas publicaziuns scientificas e litteraras. 1969 ha il Pader lu creau ensemen cun siu frar Augustin Maissen igl Institut de Cuors Retoromontschs (ICR), e lantschau ils emprems cuors romontschs insumma, ils quals ein semanteni e sesviluppai senza cal tochen il di ded oz.
Els onns 70 ha il pader giu la caschun de crear il Fondo cultural P. Placi a Spescha, alimentaus cun daners ch’han denter auter lubiu ina gronda activitad de stampa – stada nizeivla era alla Talina. Il success dellas acziuns interpridas ei staus fenomenals. Ina conferenza de pressa a Berna il zercladur 1981 sur della situaziun dil romontsch ha giu in eco buca mo ell’entira pressa svizra (gasettas, radio, televisiun), mobein era ell’entira Europa ed en biaras autras tiaras. Quei success ei era staus in element fundamental ch’ha svegliau ils Romontschs e sfurzau ils politichers cantunals e federals de s’occupar dil tema. Igl entir moviment romontsch ha profitau de quei duront onns.
Per far meglier frunt alla situaziun secreada ed ellas lavurs ed obligaziuns resultontas, ha il Pader fundau gl’onn 1982, ensemen cun Aluis Maissen, Toja Isenring-Maissen, Mariano Tschuor e Gion-Giachen Furer, la Fundaziun Retoromana Placi a Spescha (FRR), integrond en ella il Fondo cultural ed igl Institut de Cuors Retoromontschs. Sut il presidi dil Pader tochen 1997 ha la fundaziun cuntinuau d’organisar mintg’onn e cun success carschent ils Cuors de romontsch sursilvan, ed entginas gadas ina jamna de studis romontschs. In auter grond success vegn quest onn a muntar, cura che la FRR sa presentar suenter liungs onns de sforzs endinai il Vocabulari romontsch (sursilvan) franzos, il qual Pader Flurin haveva projectau cun G.-G. Furer, e ch’el vegn deplorablamein buca pli a veser.
A caschun dell’avertura dil 30avel Cuors de romontsch, ils 10 de fenadur 1999, ei il num della FRR vegnius midaus da Fundaziun Retoromana Placi a Spescha en Fundaziun Retoromana Pader Flurin Maissen.
Il relasch dil Pader ei immens, ed ei d’anflar ellas domenas las pli differentas. La Fundaziun Retoromana, sia fundaziun, vegn a tener ault siu relasch romontsch.
Gion-Giachen Furer e Francestg Friberg
commembers dil cussegl de fundaziun FRR
schaner 2002
Ulteriuras informaziuns davart la veta de Pader Flurin e sia ovra
ein d’anflar el Calender Romontsch 2000


text:
Atualità
Tematica dl lu, incuntada por chirí soluziuns
Rapresentanc di seturs dla politica, agricoltöra y ciacia s’á incunté dan da püch por chirí soluziuns ala chestiun dla presënza dl lu tl Südtirol.
La chestiun dla presënza dl lu tl Südtirol é stada tl zënter de n’incuntada danter rapresentanc dla politica, dl’agricoltöra y dla ciacia metüda da jí inier, ai 9 d’aurí dal assessur provinzial por l’agricoltöra Arnold Schuler. “Al é preodü de plü proiec cun mosöres de prevenziun sön döt le teritore, sciöche por ejëmpl tla Val Venosta”, á dit Schuler. Ince l’assessur provinzial por l’ambiënt Richard Theiner á sotligné che “al ne sará nia poscibl da detlaré che al n’é te döt le Südtirol degügn lus, gnanca tl dagní. Al é porchël fondamental da porvé da limité le status de sconanza dl lu”, spliga Theiner.
Le parlamentar europeich Herbet Dorfmann á anunzié che al é söl program na conferënza dedicada ala chestiun dl lu ai 15 de ma a Bruxelles. Dorfmann á ince sotligné che la popolaziun di lus ne é nia plü al prigo y che porchël podess la diretiva sön le habitat flora y fauna gní elaborada danü smendrin le livel de proteziun atual dl lu a livel europeich conscidran les esigënzes a livel local.
Le diretur dl Ofize Ciacia y pëscia Luigi Spagnolli á recordé i trëi punc nezesciars por tó demez ejemplars de lus. La popolaziun mëss ester te de bunes condiziuns, denant co tó fora n lu da na popolaziun mëssel gní atué mosöres de prevenziun y al pó ma gní prelevé lus da na certa pericolosité. “La diretiva habitat gniss insciö respetada, ince deache la popolaziun ne foss nia en prigo”, spliga Spagnolli.
Le diretur dl’Assoziaziun di jagri, Heinrich Auckenthaler, á orü recordé che la popolaziun dl lu ne é bele dal 2011 nia en prigo y che porchël é, do so arat, le livel de proteziun atual massa alt. “Dantadöt por les pastöres sö por munt él nezesciar da ciafé soluziuns por la problematica dl lu”, á dit le presidënt dla Lia di paurs (Bauernbund) Leo Tiefenthaler. “I paurs se damana da avëi n teritore lëde dai lus, la politica á l’inciarida da ciafé mosöres da apliché”, insciö Tiefenthaler.
USP


text:
Actualitad
La damaun, a mezdi e la saira rapporta il Radio Rumantsch da quai che capita sin noss mund - dal mund local en nossas vals enfin sin il livel internaziunal. Nus infurmain, declerain, approfundain...
La damaun, a mezdi e la saira rapporta il Radio Rumantsch da quai che capita sin noss mund - dal mund local en nossas vals enfin sin il livel internaziunal. Nus infurmain, declerain, approfundain ed analisain. Nus raquintain a vus tut las istorgias actualas e relevantas or dals champs politica, economia, cultura, ambient, societad, sport e boulevard. Tenor noss motto: «Al puls dal Grischun»
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
occasiun da discurrer cun la [p. 253] giuvna, la quala stava la sera nella stüva dell’osteria, fin che tot se haveva mess a ruaus (repos), per allura aunc regular la stüva per il di proxim e per serrar la casa.
Marinella se musset serveçeivla, gentila e curteseivla vers il hosp sursilvan, observava però semper la plü extrema decenza, da maniera che siu admiratur stoveva restar nels limits, che üna giuvna honesta po pretender. Scodüna snoca triviala, che el fageva, cattava oreglias surdas, aschia che el sez se turpegiava, cur el la haveva proferida, vezend che tals discurs vulneravan il sentiment moral della giuvna. La simpla fançella Marinella era la prima giuvna, la quala cun sia modestia e nobla maniera da se conversar, haveva capiu da domesticar il viv Sursilvan e gli imponeva tras sia nobla e naturala simplicitad. Vezend che el stoppi intonar autras cordas per arrivar a siu scopo, el comenzet a simular plü granda seriusitad; ma Marinella era precauta, havend gia formada üna idea dalla valur de quest hum, e tots sforzs, da se far plascheiveil et agreabel a questa timida columbina, eran invans, e quei l’iritet. El se resolvet da formalmein demandar la giuvna per spusa. Ün di cur Marinella se recattava soletta avant casa, el s’approximet a quella e schet: „Dunque mia bella Marinella, in dus dis jeu partirà per casa; sche vus voleis vegnir cun mei, sche podeis vus comenzar a far vos fagott“. „Jeu non giavüscha da bandunar Alvagni“, respundet Marinella, qua mi plascha meglier che in qualunque auter löc“. Ma sche vus savesses vegnir in Surselva et il prim di intrar sco patruna in üna bella casa, tgei schesses vus allura?“continuet il Sursilvan, fixand cun granda attenziun la matta. Marinella gli respundet: „Las bellas casas non seran semnadas in Survelva plü spessas, che in autras valladas e quellas, che se recattan là, catteran er cert in Surselva lur patrunas“. Questa resposta ironica della giuvna il faget perplex, che el il prim moment non saveva, co continuar siu discurs; tandem però el pigliet curascha e schet: „Mia buna Marinella, jeu non hai fatg questas demandas be per passatemps, dimperse cun tota seriusitad. Jeu posseda in mia vischnaunca S. üna bella casa et ün bel funds; essend uss arrivau all’etad da 30 anns, jeu non pos returnar plü in terras estras, anzi jeu sun intenzionau da fondar üna propria öconomia, e volend far quei, jeu sto çercar üna brava muglier; üna tala jeu havess er cattada, sche vus, Marinella, volesses exaudir mes giavüschs. [p. 254] Vus podeis esser persvasa, che je vus sai porscher üna bella existenza e preparar vus bels dis.“Senza reflectar ün moment, Marinella gli replichet: „Jeu vus ingrazia per questa honur e buntad; ma jeu non sun amò intenzionada da maridar; jeu sun obligada da sustener mia mamma e mes fradegliuns e non vögl er mai bandunar questa contrada per sequitar ad ün hum, il qual jeu non conoscha. Que


text:
Il matg è cumparì il fascichel dubel 188/189 dal DRG cun la cuntinuaziun dal pled METTER fin al cumenzament dal num MICHEL.
Tranter quests dus pleds sa chattan exempels interessants e surprendents davart pleds sco MEZ, MEZCHAR, MEZZANOT u la MICHA.
En l’artitgel MEZCHAR pon ins leger da las lumparias che la giuventetgna fascheva il di da la meztga. E legend l’artitgel MICHA emprendan ins che mitgas n’èn betg mo paun, mabain era cac chaval, tgiluttas, diversas sorts da flurs, chaschiel, lumpazis e, e, e...
Il nov fascichel pudais Vus retrair en nossa butia online.


text:
Guastâla
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Guastâla (Guastalla in italiân) L’è un comûn ed 15.230 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz in dó 's pêrla al Dialèt guastalèiş un dialèt asê divêrs dal Dialèt arzân.
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Guastâla l’é la pió impurtânt sitadèina ‘d la bâsa arzâna a’s câta a pôca distânsa da la rîva dréta del fióm Po, e a 30 km, cîrca, da Rèz, da Pèrma e da Mântva. Al prémi testimoniâsi ed l’antichitê relatîvi ad un cèinter cun ed j abitânt pēra che a s’arfâghen al peréiod etrósch. Còst an dév mìa sembrêr strân perché a’s déve al fióm cme via ed comunicasiòun cun al mêr se a’s câten di sègn d’ j Etruschi e ânca di Rumân, cun al lōr sistèma ed centóri, in sté zôni. D’urégin probabilmèint longobêrda, al nòm l’arvîṣa un "wardistall", pôst ed guêrdia in avânti cûntra i Biṣantèin che s’ēren fermê a Mântva. Però l’é in època ed l’êlt medioēv (864 dC) che al nòm ed la sitê al vîn numinê per la préma vôlta ind la stória quând l'imperadōr Ludovico II al regâla Guastâla a la mujêra Angilberga. L’é cun i Canòsa, atōren a l’ân mél, che la burghêda, nasûda intōren a la Cēṣa ed la Pēv, la gh’à al privilèg dal "nullius dioecesis", e la comîncia ad avèir impurtânsa per la presèinsa ed lêrghi zôni cultivêdi insém a al tèri réchi a dû pâs dal Po. I dû cuncéli tgnû ind la Cēṣa ed la Pēve, préma int al 1095 cun Urbano II, al pêpa dal cruṣêdi e dôp int al 1106 cun al pêpa Pasquale II, sègnen l’impurtânsa ch’ la gh’îva Guastâla int al Medioēv. Cun l’arîv ed la Sgnuría di Torelli, dal 1406 al 1539, al cumîncia còl ch’ as pōl ciamêr al peréiod ed la creasiòun ed l’architetûra ed la sitê cun la costrusiòun dal palâs di nôbil, dal castèl, dal divêrsi cēṣi e ‘d la piâsa. Sta nōva realtê nêda insém a la rîva drèta dal Po la fà vòja a Ferrante Gonzaga maresiêl ed câmp ed l'Imperadōtor de Spâgna Carlo V, che al la cûmpra, int al 1539, da la Cuntèsa Ludovica Torelli cun la mîra ed fêren ‘na properietê dègna ed la só râsa. D’ alōra Guastâla la mócia ‘na sicûra impurtânsa cme capitêl dal duchê di Gonzaga, fîn a la fîn dal '600. A gh’ é stê invidê di artésta cme al Campi e al Guercino, e povēti cme al Torquato Tasso e al Guarini. A câvṣa ed la só pusisiòun stratègica, Guastâla l’ēra dvintêda óna dal furtèsi pió impurtânti dal tèimp. Còst l’é ânch al mutîv ed la só ruvîna, difâti int al 1689 l’é stêda asaltêda da i Spagnôl che gh’àn butê zò al mûri e la rôca. Da sté dâta Guastâla la s’invèia vêrs un deperimèint polétich e militêr. Cun i Borbone , che în gnû dôp di Gonzaga, la sitê la pâsa sóta a Pèrma, e cun l’ arîv ed Napoleòun (1801) e Maria Luigia (1814) Guastâla la fà pêrt dal Duchêt ed Pèrma, Piaṣèinsa e Guastâla, fîn a l' Unitê d' Itâlia int al 1861. Al ‘900 al vèd la realtê ed la produsiòun ed Guastâla cambiêres da agrécola a industriêla e artigianêla la mantî però un ligâm cun la tèra atravêrs la fabricasiòun dal vèin Lambrósch Arzân, dal Grâna e cun jalevamèint. Incō l’é ‘na sitê dóve la dimensiòn la permèt ‘na bòuna qualitê ‘d la véta, grâsia ai lêregh spâsi vèird lighê al fióm, a la burghêda stôrica, ai servési preşèint e a un livèl ed l’ocupasiòun tra i pió êlt.
Monumèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cōr ed la sitê l’é Piâsa Mazzini, ‘na carateréstica piâsa emiliâna circundêda da pôrdegh, al fà da padròun al Monumèint a Ferrante Gonzaga, ôpra ed Leone Leoni. Dân ind la piâsa la al Dôm dal sinchsèint, ôpra ed Francesco da Volterra (mó la facêda l’é ed dû sècol pió têrd), al palâs Duchêl (1567) in grân pêrte arfât, e al Municépi, che al gh’à sóta al pôrdegh i mudê dal j antîghi unitê d’ amzûra. Da la piâsa a’s va ai pôrdegh dal quatersèint ed cōrs Garibaldi, che a portèn a la Biblioteca Maldotti, réca ed manuscrét, antîghi edisiòun a stâmpa e ‘na grôsa colesiòun ed quêder. Al cōrs al s’arvés pó inséma a piâsa Garibaldi, in dó 's pōl amirêr la Madonna della Concezione, un uratôri cun piânta d’ôt lê, e la cēṣa ed S. Maria dei Servi (o Sânta Maria Annunciata), tirêda só a la fîn dal Sinchsèint da un disègn ed Francesco da Volterra: impurtânt, a l’intêren, la Deposizione, tèila ed Giuseppe M. Crespi.
Da Piâsa Garibaldi, per via Verdi a’s rîva al Teâter Comunêl in stîl ed la secònda metê dal ‘700, da pôch restavrê; se invēci a’s va per via Volturno a’s rîva a Piâsa Matteotti, in dó gh’è la Tòr Cèvica o "campanòun" dal setsèint, in dôve ‘na vôlta a gh’ēra l'antîga Rôca butêda zò dai Spagnôl (int al 1689). Pió avânti, in via Piave, al Santvâri Beata Vergine della Porta dal sesèint la gh’à incòra di paliôt in scajōla ed tânt culōr, ôpra d’artigianê carpṣân. S' a's tōrna in Strêda Gonṣêga (Via Gonzaga),'d impurtânt agh'é la vècia Cēṣa ed Sân Francèsch, incō destinêda a sêla mòstri.
Ind la zôna comunêla ed Guastâla în incòra dègn ed nôta l’Oratorio ed San Giorgio, céch gioièl rumânich (secònd soquânti testimuniânsi al sré dal IX sècol), e la Basilica ed S. Pietro ed la Pēve ed Guastâla, ânca lē tirêda só int al IX sècol mó completamèint arfâta ind al sècol dôp. A l’intêren è pusébil amirêr ‘na vâsca dal batèz dimòndi antîga (nôn o dècim sècol) e ‘na teracôta piturêda, figurânt la Madonna col Bambino, fōrsi ôpra dal scultōr Guido Mazzoni.
Celebrasiòun e fēri[modifica | mudéfica la surzéia]
Al 25 novèmbere a’s festègia la Fēra e Sânta Caterèina; mercordé e sâbet în i dé ed marchê.
La têrsa Dumènica ed mâg a’s festègia la Fēra ed Sân Felîş.
L'ultèm fîn de smâna ed setèmber, "Fēra dal Piânti e Bèsti Pêrsi", apuntamèint d’ impurtânsa pió che regionêl cumbinê insém a la protesiòun ed la diversitê di èser vivèint.
Ògni 3 ân, a la fîn dal mèiṣ ed mâg a’s festègia La Gnuchêda, bòuna d’arciamêr 30.000 spetadōr ògni edisiòun.
La Gnuchêda[modifica | mudéfica la surzéia]
La Gnuchêda ( Gnoccata in italiân) l’é ‘na fèsta vècia ed Guastâla ch’ la gh’à urègin ind la metê dal XIX sècolo quând l’é stêda urganiṣêda dai munêr che lavurêven insém al fióm Po. Chilōr îven decîṣ d’urganiṣêr ‘na fèsta popolêra e baracadōra, dóve dêr fōra a grâtis di gnôch fât cun al farèini ed la maṣndûra. Sté idèja la ciâpa pió sèins se liṣûda ind l’insèm socêl ed povertê dal teritôri in dóve l’ êra nêda la festa. La Gnuchêda l’é dvintêda in môd cêr ‘na fèsta polética vêrs la fîn dal XIX sècol, quând la s’é cambiêda in ‘na manifestasiòun cûntra la tâsa insém al maṣnêsul, mésa só dal gvêren Menabrea int al 1868 e tirêda via dal gvêren Cairoli int al 1880. Ind al dôp guèra sta fèsta l’îven ṣmésa ed fêrla fîn a j ân Utânta, mó da alōra la vîn fâta ògni trî ân ind al méiṣ ed mâg. Mumèint impurtânt ed la Gnuchêda ed Guastâla în la sfilêda stôrica divîṣa in dō sesiòun, la préma di "sgnōr" (sfilêda di personâg stôrich che àn cmandê insém al teritôri ) e la secònda dal "popolèin" (sfilêda insém a i câr di rapresentânt d’j antîgh mistêr); a vînen dê fōra a grâtis 2500 kg ed gnôch (côt, naturalmèint) e l'incoronasiòun dal "Rè di gnôch", figûra legôrica ch’ l’ armânda a d’êtri tradisiòun dal carenvêl (la pió antîga ed còli l’é al rex saturnaliorum d’ època rumâna), che, ind l’insèm stôrich ed quând l’é nêda la fèsta, la sgnêva l’avgóri ed l’arîv ed ‘na nōva etê ed l’ôr ch’ la tirés só al pôpol ed la Bâsa da la só antîga misèria e da la pió nōva preputèinsa fischêla.
Sitê imparintêda[modifica | mudéfica la surzéia]
Colegamèint d’ed fôra[modifica | mudéfica la surzéia]
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Maria Bertolani Del Rio - Il "Castrum" medioevale e la rocca di Guastalla - Reggio Emilia : Editrice Age, 1968
- Gianni Dallasta - Guastalla e le sue origini - 2. ed. - [Reggiolo] : E. Lui, [2006]
- Guastalla : I monumenti e i luoghi della storia. Ottobre 1989. - Brescello : Tipo Lito "Valpadana", 1989
- Tommaso Lauri - Guida storica della Pieve di Guastalla - Guastalla : Arti Grafiche Guastalla, 1931
- Aldo Mossina - Storia di Guastalla - Reggiolo : E. Lui, 2004
- Francesca Roversi Monaco - La corte di Guastalla nell'alto medioevo - Bologna : CLUEB, 1995
- Stefano Storchi - Guastalla città dei Gonzaga e dei Borbone - Guastalla : Amm.ne Comunale, 1982
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
27 05
Ol dé 27 de magio l'è 'l 147 ( 148 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 219 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de magio al è ul dí da pòost 147 ( 148 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 219 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialeccModifiché
AenimencModifiché
NassimencModifiché
NecrolòseModifiché
1076 - Barcelona?: Ramon Berenguer I, ol Vecc, cunt de Barcelona, Girona e Osona.
FesteModifiché
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ramsen
Ramsen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 1283 abitant e una süperfiss de 13.45 km², e al se tröva a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar.
El cumün de Ramsen a l'è tacaa ai cumün de Buch, Diessenhofen (TG), Gailingen am Hochrhein (DE-BW), Gottmadingen (DE-BW), Hemishofen, Rielasingen-Worblingen (DE-BW), Wagenhausen (TG).
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ramsen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 846 col nom de Rammesheim.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
grand glaid dad easters à dommestis, hummens à dunnauns, iuvens à velgs, cun ver kumber à laid, culs œlgs bungiaus, cun larmas cauldas, las qualas cuorran à scadin par las gaultas giu. Mò chei duvein nus damai far, nus, nus lein nus combriar à la mortt. Ach chars frars à sarrurs en Christo Jesu, nus ils quals stein ussa cun granda truriadad, stuvein bucca ver malacurrada, sco ils nun cartents pagauns, ils quals han nagina spranza (f. 110a) da la lavada dils morts, mò nus stuvein partarchiar à nus conforttar ca Deus, sco ilg pievel gi ent ilg soing evangeli, haigig tutt faig bein andreg.
Par quella caschun schi dei niess laid esser cun masira, ca nus lgi scuvian bucca sieu ruvaus à sieu sien. Mò lau tras veigian spranza, ca Deus ilg vengig à schi maneivel, ell ilg qual tuttas caussas tiers la hanur da Deus, à da la baselgia, à vantira da la cummina patria bein vengig à laschar ir à cor, ilg qual nus lein dacormeng rogar, ch’ell sez velgig si ovra banadir à fardriar. A parchei duvessan nus damai buc esser bein contents, ch’ilg ei stau en quella la graziusa bunna veglia da Deus, senza la quala po bucca curdar ün cavelg da noss cheaus.
Ell ei sez staus pleins da questa vitta, ad ha giu ses partrachiaments suenter la vitta perpettna. Ell ha pò faig ün beau à ruvasseivel commi, enstailg da staungladad à lavur, paus à ruvaus, par 70 pauper ons la perpettnadad, à par temporala richezia la (f. 110b) nunstulleivla richezia, par hanur dilg mund, quella la quala ei ünna crunna dad hanur, ca maina stulesche ne schmartschsescha, la quala Jesus Christus nus ha gurbieu à survangieu cun sia crunna d’spinnas. Ô ch’ei ünna granda hanur à gliergia suenter la quala tuts uffants da Deus suspiran ad han grand arsantim, mò enten ell eis ella schan scuveartta, la quala ell gauda schan cun ilg faig sez. Quei ch’ell ha cartieu à mussau, quei ei ussa enten ell cumplanieu, quei ca Davit gi, ils mussaders vengian à tarlgischar sco la splendur dilg tschiel à quels ch’an mussau bears tiers la gistia, sco las steilas en perpetten. Ô cò vengian ses cavels grischs, ils quals ell ha porttau cun hanur sutt la terra, lau lgi esser ünna hanur, à bi tarlgischar. Ach cun chei latezia vengian ses audithurs silg gi adessa à lgi ir ancunter, ilg ancanuscher à gir, ach quest ei nies mussader, ô quant bein nus ha ell mussau, ussa gudein nus ansemmel la gliergia perpettna, à la lagreivla (f. 111a) vista da Deus, à da nies senger Jesu Christi, sin ilg qual ell nus ha antruidau. Deus dettig la grazia, ca nus silg gi adessa pudeian ledameng lavar cun niess mussader barmier, ell era da nossa vartt possig dar quint cun latezia à bucca cun suspirs, à pudeian ir enten la perpettna vitta, la quala Jesus Christus cun sieu cietschen saung à custeivla passiun à martueri nus ha gurbieu. A lgi cun ilg bab à soing spirtt seig dau laud ad angraziament dad uss anvia antraqua semper Amen.


text:
Analisas, cifras, valitaziuns – expertas ed experts vegnan betg be a pled di per di, ma ura per ura. La derasaziun dal coronavirus fa midar la situaziun ad in midar. Ma tge fan las Grischunas ed ils Grischuns en, cun e da questa situaziun?
Per vegnir a savair quai han trais teams da RTR fatg ils 19 da mars in viadi da reportascha tras il Grischun.
3 lieus, 1 tema – co vai uss cun Vus?
Il virus ha sveglià dapertut il basegn da communitgar e da survegnir communicaziuns – quai sentin nus en tut ils trais vitgs che nus vain visità la mesemna passada. Perquai èsi cler ch'il coronavirus è penetrà er profundamain en las vitas a Breil, Susch e Savognin.
Breil: «Petgas suttatschiel san ins buc metter»
Ina resposta, che nus survegnin da la pli blera glieud che nus scuntrain sin via: Tema han ils pli paucs, respect dal virus malign han dentant giuven e vegl.
Ed adina puspè vegn er rendì attent ch'i dettia en il mund anc dapli che be adina vinavant e vinavant:
A Susch aud'ins puspè ils utschels amez vitg
Amez Susch pendan dus placats per in sviament. Tgi che n'è fin uss betg stà a Susch na riva strusch da s'imaginar, pertge che quels pendan là – ins auda utschels, il bigl e qua u là la glieud che salida sur via via. Traffic quasi nagin.
Quai udin nus da bunamain mintgin che nus inscuntrain a Susch cun pitgar sin porta, dar in cuc en ufficina u dumandar per via:
Savognin prenda di per di
Era a Savognin èsi daventà pli ruassaivel. Ils uffants èn sin terrassa e zambregian, las lavurs en iert han cumenzà e qua e là va insatgi a spass e giauda il sulegl. Malgrà che l’atmosfera è tendida, è la glieud per gronda part optimista e prenda di per di.
Tut sut il motto – far il meglier ord la situaziun:
Adatg – emissiun unica
Cunquai ch'il coronavirus mida tut cun tala spertezza ch'il maletg dad oz n'è betg pli quel da damaun. Perquai na vegnan quests Cuntrasts betg repetids.
Els èn ina registraziun da la situaziun da mesemna, ils 18 da mars.
Vus pudais guardar l'emissiun «Co vai cun Vus?» la dumengia, ils 22 da mars, las 17:25 sin SRF1 – sche nagut sa mida. Ella vegn dentant arcunada en la rait. Il link chattais Vus qua, apaina che l'emissiun è pronta.


text:
Scöla
La scöla (del Grech σxoλή, ozi), ciamada anca scöra in lumbard ucidental e in certi zonn talianizaa cun scola, a l'è l'istitüziun induè che i stüdent poden imprent növ rop cunt i maester che ghe dann una man.
La püssee part di paes la gh'ha un sistema d'edücaziun che de solit l'è cumpulsori, ubligatori. In 'sti sistema chì el stüdent el stüdia in d'un insema de scör, che gh'hann nom diferent, per esempi scör primari, secundari, etc...
I scör poden vess del guern (ciamaa anca scör stataj) o privaa, e tücc e düü poden vess anca scör religius.


text:
La regenza grischuna ha disponì la sanaziun da l’aua restanta che la lescha prescriva per las Ovras electricas dal Grischun central da l’EWZ, per l’Ovra electrica Rain anteriur e per las Ovras electricas da Beiva.
Questas trais sanaziuns sajan in pass impurtant en connex cun las sanaziuns da l’aua restanta en il Grischun, scriva la regenza. Per 169 da totalmain 224 tschiffadas d’aua saja uschia reglada la sanaziun da l’aua restanta.
Ils detagls
- L'ORA vegn obligada da dosar tenor stagiun l'aua a las tschiffadas dal Rain da Tuma, dal Rain anteriur sper Sedrun e dal Rain da Medel sco er da serrar ina tschiffada laterala en la Val Val.
- La EWZ vegn obligada da dosar tenor stagiun l'aua a la tschiffada da la Gelgia sper il mir da serra da Murmarera e da l'Ava da Faller. Ultra da quai sto vegnir previsa en l'avegnir ina restituziun d'aua al sparta-auas Tgeps en direcziun dals Lais da Flix. Plinavant stoppia vegnir 'augmentada la valur ecologica' sin l'Alp Flix.
- La finala ston er ils IEB restituir aua da dotaziun en la Gelgia a partir da la tschiffada a Platta.
Tut en tut cumpiglian las ovras electricas che ston vegnir sanadas, ma ch'èn gia regladas var 85% da la producziun totala en il chantun.
RR novitads 11:00


text:
Fürth
Fürth (en francóne: Färdd) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Média Francònia (Mittelfranken). La g'ha 125 403 abitàncc (dato del 31. Dic 2016)
Fürth l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. La fà mìa part del circondàre omònim.
L'è sitüàda a 7 km de Norimbèrga, a 10 km de la cità de Erlangen e a 17 km de la cità de Schwabach, e 'nsèma a chèste trè cità la fùrma l'àrea metropolitàna de Norimbèrga, giöna de le piö 'mportànte de la Germania.
Stória[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità de Fürth l'è mensiunàda la prìma ólta 'ndèn docümènt del 1007 quan che Enrico II del Sacro Romano Impér el g'ha cidìt la sò proprietà ciamàda "locum Furti dictum" al vèscof de Bambèrga. De alùra l'autorità sö la cità la g'ha cambiàt divèrse ólte 'ntrà vèscof de Bambèrga , 'l Margràve de Ansbach e i goernàncc de Norimbèrga. Chèsta cunfigürasiù l'è reprezentàda söl stèma de Fürth, endóche fà móstra 'n trefòi.
L'ex-segretàre de stat americà Henry Kissinger sóta le presidènse de Richard Nixon e de Gerald Ford l'è nasìt a Fürth.
Südiviziù 'n circuscrisiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità 'nzemelàde[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
La votaziun davart l'iniziativa per mantegnair il center da sport Prau la Selva è vegnida spustada pervia dal corona sin ils 29 da november.
Nov termin
La suprastanza communala haja decidì il nov termin da votaziun senza contactar u discurrer cun ils iniziants. La cuminanza d'interess ch'ha inoltrà l'iniziativa n’acceptia betg quella decisiun da la suprastanza. Quai damai ch'il temp dad otg mais nua ch'in'iniziativa stuess vegnir a Flem davant il pievel vegniss uschia surpassà per passa il dubel. Quai ha communitgà la cuminanza. Ella pretenda da la suprastanza da midar il termin fixà per la votaziun e da laschar votar la populaziun da Flem gia ils 27 da settember sur da la iniziativa.
Ord l'archiv
A la radunanza communala è la populaziun critica fruntada sin in president communal optimistic.


text:
Graz
Graz (a s lèś [ˈɡʁaːt͡s] in Tedésc) l'è na sità dl'Àustria ad tarśènt-mila abitànt ch'la s cata in dal stat federâ dla Stìria. La gh'à na superfìsi ad 127,58 km², a dū óri 'd màchina da Vièna. L'è bagnàda da 'l fiùm Mur e tut 'd intóran la gh'à dal culìni ch'i gh fànan vgnir da spés la fumàna.
Al sìndic 'l è 'l pupulàr Siegfried Nagl. La sità l'è divìśa in darsèt distrét (Stadtbezirken) e 'l sèntar stòric al fà part dal “Patrimòni mundiàł dl'umanità” d'l UNESCO.
La squàdra 'd balòṅ dla sità 'l è 'l Sturm Graz.
Persunàǵ ligâ a Graz
- Fransésc Ferdinànd 'd Aśbûrg, arcidùca masâ a Sarajéṿ
- Marisa Mell, atōra
- Mick Blue, atōr pòran


text:
Issime
Issime (Eischeme endèla variànt töitschu de la lèngua walser; Eséima endèl patois de Gaby; Eichima endèl patois valdostà) l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 439 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 35 km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arnad, Brusson, Challand-Saint-Anselme, Challand-Saint-Victor, Fontainemore, Gaby, Lillianes, Perloz, Sagliano Micca (BI).
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Fabian Schär ha suttascrit in contract da quatter onns. Il ballapedist da 25 onns ha anc d'absolver ils tests medicinals.
Che Schär banduna Hoffenheim n'è nagina surpraisa. Durant l'ultima stagiun ha il Svizzer giugà sulet set gieus, sis en la Bundesliga ed in en la cuppa.
Schär aveva midà l’onn 2015 dal FC Basilea tar 1899 Hoffenheim. El banduna il club tudestg anticipadamain. Ses contract fiss numnadamain anc valaivel fin il 2019. Davart la summa da transfer na datti naginas indicaziuns.
RR novitads 14:00


text:
L flurì dla leteratura ladina
I ladins dla Dolomites à purtà inant seculi alalongia si tradizions y lijëndes a usc. I prim tesć letereres per ladin ie dla segonda metà dl Otcënt. La se à ntardivà n chësc cont ajache n fova sfurzei à fé lëures sfadiëusc per mantenì la familia y vester boni de sëuraviver te n raion da mont desman. L manciova n zënter de referimënt linguistich y culturel per duta la cumenanza.
La prima opres ie traduzions ora dla Bibia, manieres de dì, lijëndes y n scumëncia a se dé ju cun la gramatica. I prim scritëures ladins ie prevesc ora dl seminar de Persenon. Danter la personaliteies dl Otcënt iel da auzé ora per la Val Badia Micurà de Rü y Jambatista Alton, per Fascia Giuseppe Brunel y Hugo de Rossi, per Gherdëina Wilhelm Moroder-Lusenberg y Archangelus Lardschneider-Ciampac. Angelo Trebo (1862-1888), nasciù a Mareo y maester de scola elementera, ie stat un di prim poec dla Val Badia.
Do la segonda viera mundiela vëniel ora la prima traduzions per ladin de opres fulestieres y n grum de scric letereres, dantaldut poejies. N puech al iede vëniel a se l dé de d'autra formes de scritura daujin ala poejies d'ucajion y ala tradizion di calëndri.
Vel' scritëur scumëncia a scrì te na rujeneda che spidlea for deplù l viver y l pensé dla generazions de al didancuei. Cun l passé di ani nen iel nce de tei che scrij romanns. L mët man n tëmp tla leteratura che se gëura al mond ntëur via y i scritëures scumëncia a se ancunté y se giamië ora ideies.
1631 - L prim documënt de n ladin scrit y ufiziel ie n protlam dl 1631
1864 - L ann 1864 scrij l pluan de Urtijëi, l fascian Ujep Antone Vian, la prima gramatica dl ladin de Gherdëina.
1878 - L prim liber scrit per ladin ie la "Storia d'S. Genofefa" de Jan Matî Declara.
1905 - A Dispruch vëniel metù su la "Union Ladina", la prima lia nterladina de Tirol. Wilhelm Moroder dà ora la zaita "L'amik di Ladins" (trëi numeri).
1908 - L vën ora la zaita "Der Ladiner" (doi numeri)
1911 - Te Gherdëina vëniel ora, n iede al ann, i prim calëndri (1911-1915). I ie pensei coche libri per la families. Chësta publicazion vën inò ora dal 1948 inant.
1920 - Reprejentanc de duta la valedes ladines se anconta sun l Jëuf de Frea per damandé l dërt ala autodeterminazion.
1946 - L vën metù su l muvimënt pulitich "Zent Ladina Dolomites", ma l ie atif mé puech tëmp.


text:
Torgnon
Torgnon l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 546 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 42 km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Antey-Saint-André, Bionaz, Châtillon, Nus, Saint-Denis, Valtournenche, Verrayes.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pòsta eletrônica
Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ
L'e-mail, ciamè anca pòsta eletrônica o mail, l'è un sarvézzi dla Raid par mandèr e arzàvver dî messâg'. L'è l'aplicaziån dla Raid che incû l'è la pió cgnossó e druè. L'è stè inventè dal 1972, quand che Ray Tomlinson l'aveva installè in vatta a ARPANET un sistamma par dscanbièr mesâg' sträli universitè, anca s'l'era stè Jon Postel a definîr al só funzionamänt.
Un esänpi d'indirézzi email l'è nomm@postaeletroniga.com, indovv nom l'è al nómm o'l såuranóm ed quall ch'al drôva la mail, e postaeletronica.com l'è al sît dal sarvézzi email.
La mail spass che la à dänter messâg' ch'i n s vôlen, ed sòlit ed reclâm, l'è ciamè in inglais spam. Par furtónna a i én dî prugrâm chi lavåuren cme filter per bluchèr in manîra automâtica la spam.


text:
Treviso
Treviso L'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònma endèla regiù del Vèneto, El cümü de Treviiso 'l g'ha 82.000 abitàncc, 'na superfìce de 55 km² e 'na densità de 1452 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carbonera, Casier, Paese, Ponzano Veneto, Preganziol, Quinto di Treviso, Silea, Villorba, Zero Branco.
Stória[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I rèscc piö antìchi ritroàcc endèla zòna de la cità de Treviso i testemógna che 'l pòst l'è stat abitàt zà de l'età del bróns. Al tép dei romani, la cità la se ciamàa Tarvisium, e l'ìa ascriìda a la gens Claudia. L'è stàda custitüìda 'n municipium se sà mìa de precìzo 'n che an endèl perìodo 'ntrà 'l 49 prìma del signùr e 'l prìm sècol dòpo 'l Signùr.
La cità l'è stàda sachegiàda de Àtila e piö tàrde cunquistàda de Giustiniano I, che co la Pragmàtica Sansiù del 554, el reintegràa töta l'Italia al Impér Romàno, el ratificàa la situasiù de facto co la consègna ai vèscof el contròl dei vàri aspècc de la vìta civìl e isé 'l fàa deentà 'l vèscof l'autorità de riferimènt de la cità. Isé, quan che i Longobàrdi i g'ha 'nvadìt l'Italia 'ndel an 568 e i è riàcc a Treviso comandàcc del sò re Alboino, l'è stat el vèscof che g'ha negosiàt l'acórde per schiàga a la cità le péne de 'n óter sachègio.[1]
Sóta 'l contròl dei Longobàrdi (ma pò a prìma sóta i Gòti) la cità l'è stàda 'n dücàt prusperùs. Coi carolingi la deènta la capitàl de 'na màrca.
Endèl 1164 l'imperadùr Federico Barbarósa 'l g'ha fat at de ricunusimènt de la carta del urdinamènt del cümü, isé che Trevis la s'è schieràda de la bànda del Impér; ma 'ndèi agn sücesìf de menemà la sè schieràda 'nvéce prìma co la Léga Verunéza e piö tàrde co la Léga Lombàrda.
L'è 'n chèl perìodo ché che gh'è cuminciàt la sò época piö gluriùza e dàto che l'ìa 'na cità piötòst prusperùza del pónt de vìsta econòmich, la g'ha acuglìt 'na möcia de poéti, toadùr e cavaliér, che gh'è valìt el scötöm de Marca gioiosa et amorosa.
Endèl 1339 l'è stàda crompàda de Venesia. Endèl 1381 la vé ocupàde de Leopoldo d'Austria, che 'ndèl 1384 'l l'ha indìda a la famìa dei Carraresi de Pàdova, e piö tàrde chèst i ghe la endarà ai Visconti de Milà. A la fì, endèl 1389, i treisà i s'è consegnàcc per sò pròpe olontà a la Repüblica de Venésia, operasiù chèsta che g'ha prucuràt 'n perìodo de pàce prusperùza, a la quàl Treviso la g'ha rispundìt co 'na fedeltà totàl a Venésia.
Endèl 1797 la vegnarà ocupàda dei Fransés, e piö tàrde la pasarà a l'Austria e dòpo amò al Regn d'Italia e pò amò tùrna a l'Austria 'ndèl 1813. Endèl 1848 la cità la s'è ribelàda cùtra i Austrìaci che i g'ha sofocàt la ribeliù 'l 14 de zögn del stès an. La turnarà a éser part del Regn d'Italia ai 15 de zögn del 1866.
Cità 'nzemelàde[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ DUTOUR, THIERRY: La ciudad medieval. Orígenes y triunfo de la Europa urbana (pág. 90-91). Buenos Aires: Paidós, 2005. ISBN 950-12-5043-1.


text:
Cuntrari a las furmas narrativas parentadas sco ditga, legenda, fabla u paraula vegn il mitus – il qual stgaffescha identitad, explitgescha il mund a moda cumplessiva, dat senn a la vita e serva sco orientaziun religiusa – considerà sco raquint ch’intermediescha in’experientscha da la vita pli u main coerenta, cumplessiva. La summa da tut ils mitus d’in pievel, d’ina cultura, d’ina religiun vegn numnà mitologia. Uschia discurr’ins per exempel da la mitologia dals Grecs, dals Romans, dals Germans. [Tenor Vichipedia].
(Foto: PD via Wikimedia Commons)


text:
Conservatissem
Il conservatissem (er conservativissem; da latin conservare, ‹conservar›, ‹mantegnair› u er ‹mantegnair insatge en ses connex›) furma ina noziun collectiva per moviments socials da tempra politica u spiertala ch’intendan da mantegnair l’existent u da restabilir urdens socials d’antruras.[1] Sper il liberalissem ed il socialissem furma il conservatissem ina da las trais grondas ideologias politicas resp. concepziuns dal mund ch’èn vegnidas definidas e sviluppadas en l’Europa en il decurs dal 18avel e 19avel tschientaner. Cuntrari a las duas autras represchenta il conservatissem politic però plitost ina tenuta en ina situaziun istorica specifica ch’ina filosofia politica serrada.
En ses origin sco concepziun dal mund politica è il conservatissem vegnì descrit sco cuntramoviment a l’epoca da l’illuminissem e da las ideas da la Revoluziun franzosa sco er dal liberalissem e dal radicalissem.[2] I dat ozendi però er scienziads che fan valair la tesa ch’il conservatissem na saja betg be sa sviluppà sco cuntramoviment, mabain sa chapeschia sco reformulaziun da las ideas da la societas civilis[3] (cf. sutvart).
Origin ed istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sco moviment politic è in pensar da tempra conservativa sa furmà l’emprima giada en il temp modern tempriv, en il cumbat politic dals stans cunter la pretensiun da pussanza dal stadi absolutistic. Il conservatissem è l’emprim vegnì purtà da las forzas da l’aristocrazia e da las classas dirigentas regiunalas tradiziunalas. Las ideas dal moviment han ins gia baud manà enavos sin l’imaginaziun da la societas civilis (societad burgaisa u societad da burgais)[4], sa basond tranter auter sin la teoria politica dad Aristoteles. Quella represchenta il maletg ideal d’ina societad «bain ordinada» confurm a la natira, en la quala prevegna a mintgin la posiziun ch’al cumpeta ed en la quala nagin – er betg il monarc – duai survegnir dapli che quai.
En il 18avel tschientaner han pensaders conservativs temprivs cumbattì il raziunalissem da l’illuminissem, il qual propagava la cretta en l’autonomia manada da la raschun da l’uman ed en l’abilitad da quella d’ordinar da nov confurm a la raschun tut ils champs da la politica. Il conservatissem da sia vart ha resguardà quai sco intervenziun da l’uman cunter dretg e cunter la natira en l’urden dal mund natiral e divin. Er è sa consolidada uschia la tendenza antiabsolutistica dal conservatissem, damai ch’il domini da l’«absolutissem illuminà» sa legitimava adina dapli a moda raziunala. En la confruntaziun critica cun la Revoluziun franzosa e las consequenzas da quella èn alura vegnidas scrittas las emprimas grondas scrittiras programmaticas dal conservatissem (surtut dad Edmund Burke, Joseph de Maistre, Ernst Brandes, Adam Heinrich Müller e Karl Ludwig von Haller).
Il term politic ‹conservativ› è sa furmà vers il 1800 en l’Engalterra ed en Frantscha (conservative; conservateur) ed è (suenter che la Tory-Party aveva midà num il 1832 en Conservative Party) er vegnì surpiglià dapi l’entschatta dals onns 1830 en auters pajais (p.ex. en Germania). Dapi la Revoluziun franzosa na sa drizzava il conservatissem betg pli be cunter l’absolutissem, mabain surtut – ed en emprima lingia – cunter las differentas furmas da teoria e pratica politica revoluziunara, a las qualas ins attribuiva sper il liberalissem ed il constituziunalissem tempriv er las ideas da la democrazia radicala e (pli tard) dal socialissem.
Ideas dal conservatissem[modifitgar | modifitgar il code]
Ideas fundamentalas[modifitgar | modifitgar il code]
Al conservatissem vegnan da princip attribuidas las suandantas posiziuns fundamentalas:
- La cretta en l’agir da la providientscha en l’istorgia e la persvasiun da l’insuffizienza da la raschun umana.
- La contemplaziun concreta e l’experientscha gudagnada or da l’istorgia enstagl d’ina sistematica abstracta.
- La pluralitad da quai ch’è creschì a moda istorica enstagl da la libertad unifurma per tuts.
- La tradiziun en furma da la sabientscha inconscienta dals perdavants.
- La stima da l’autoritad en vista a l’inegualitad natirala dals umans al lieu dal pensar egalitar.
- L’unitad da libertad burgaisa e da possess privat.[5]
Il conservatissem sco moviment spiertal-politic en l’Europa è en sia quintessenza ina teoria co ordinar l’urden politic ch’ha sias ragischs en ideas medievalas e cristianas. Il conservatissem è partì istoricamain da l’idea ch’igl existia in urden divin determinà e fixà davant la raschun umana, ils tratgs dal qual s’exprimian surtut en l’idea d’in dretg perpeten, garantì a moda transcendenta ed inviolabel (dretg natiral/dretg divin). Al princip d’ina novaziun radicala (‹avantgarda›) è vegnida opponida l’idea d’ina cuntinuitad politica e spirituala e l’orientaziun a la tradiziun cumprovada, creschida istoricamain.
L’autodenominaziun ‹conservativ› è oriundamain s’orientada als terms romans conservator rei publicae e conservator populi (‹conservatur dal stadi›, ‹conservatur dal pievel›), quai che vegniva chapì sco prevenziun u defensiun cunter ina situaziun u tendenza privlusa u destructiva. Aderents dal conservatissem n’han betg pretendì da princip ina discrepanza tranter lur ideas ed il progress, quai che cumprova per exempel la gasetta dal di viennaisa d’enturn il 1880 (cun il schefredactur Karl von Vogelsang), la quala designava sasezza en il suttitel sco «conservativ-progressiva». Refusada vegniva però la gronda part da las midadas che vegnivan pretendidas da las forzas revoluziunaras; refurmas na duevan betg succeder cun la forza, mabain a moda cuntinuanta. Ils conservativs sa stentavan da mantegnair e d’extender quai ch’als pareva degn da vegnir conservà (inclusiv valurs eticas) e per quest intent han ins savens er propagà atgnas ideas areguard la concepziun da la societad e refurmas socialas.
Intgins auturs, sco per exempel Hans-Joachim Schoeps, attribueschan a la tenuta conservativa tuttavia er in element ‹acziunistic›: Tenor quest’idea na saja la finamira betg simplamain stada be da conservar a moda passiva l’existent, mabain da stabilir resp. da renovar activamain situaziuns ed instituziuns degnas da vegnir mantegnidas: «Ina tenuta conservativa è insatge pli aut e pli profund ch’il giavisch temelitg da perder quai ch’ins ha uschè plaun sco pussaivel.»[6] Sco exemplaric per questa moda d’agir po vegnir considerà Otto von Bismarck, dal qual las refurmas da la politica interna e politica exteriura èn succedidas sut l’ensaina d’ina tenuta fundamentala conservativa.
Edmund Burke e ses successurs[modifitgar | modifitgar il code]
Cunter la pretensiun da la Revoluziun franzosa da vulair realisar l’egualitad per tuts, ha il conservatissem surtut accentuà ils elements ierarchics e da libertad che sajan colliads cun in urden armonic, tschentà da Dieu (Edmund Burke). Quest urden social «natiral» vesa Burke sco in entir organic, visavi il qual pretensiuns individualisticas-egoisticas ston star enavos. La cuminanza vegn messa en posiziun cunter ina societad atomisada e senza nagin urden e dretg. La cuminanza è segnada da tradiziun, usits, isanzas e lioms. Al lieu da la teoria dal contract social – tenor il dretg natiral modern – passa l’idea d’in continuum che cumpiglia tut las generaziuns. Envers tut las generaziuns dal passà sa chatta la generaziun actuala adina en la posiziun da la minoritad. Co duess la generaziun dal temp preschent pia ristgar da far refurmas e maiorisar uschia tut las generaziuns d’antruras?
In ulteriur punct da partenza dal conservatissem da lingua tudestga ha furmà il pensar politic dal scienzià da dretg public e restauratur Karl Ludwig von Haller (1768–1854). En si’ovra principala da plirs toms ‹Restauration der Staatswissenschaft› (1816ss.), la quala ha cuntanschì a ses temp grond renum, ha quel fatg valair ina posiziun per part extrema d’ina ferma pussanza da prinzis autonoms, e quai sco cuntraproject direct al pensar politic da l’illuminissem e dals revoluziunars dal 1789. El è partì da la pretensiun ch’il pensar revoluziunar sa basia sin falsificaziun da la realitad politica e da dretg e ch’ils prinzis disponian en vardad tras lur possessiun oriunda dal stadi er dal dretg nundividì da la pussanza statala superiura. Nà da quest punct ha el sviluppà ina teoria dal stadi patrimonial, entaifer il qual tuttas relaziuns socialas e politicas tranter ils umans èn da natira puramain da dretg privat e betg da dretg public. Cumbain che ses concept è vegnì crititgà vastamain e n’ha er betg influenzà grondamain la furmaziun da teoria conservativa da pli tard, ha la lectura da si’ovra tuttina gì in grond effect da mobilisaziun sin divers politichers conservativs dals proxims decennis.
Tar Friedrich Carl von Savigny, il pli impurtant giurist da la scola istorica, vegn per gronda part refusà al temp preschent il dretg d’insumma legiferir. Ils intermediaturs essenzials tranter las generaziuns sajan da natira ennà la tradiziun, las isanzas, ma surtut er l’ierta ed il possess ertà. Libertad e possess sajan perquai adina da chapir sco colliads in cun l’auter. Vitiers vegn, surtut tar Burke, ina gronda sceptica envers la teoria. Al lieu da la teoria vegnan tschentads l’experientscha, la sauna raschun, las ideas tradiziunalas ch’èn sa cumprovadas. Uschia è gist l’ovra da Burke tut auter che sistematisada a fund e structurada a moda concisa. Midadas e progress na vegnan betg exclus a moda categorica, èn però suttamess a l’acceptanza tras la societad ed a l’integraziun en il sistem da valurs existent. Tar Burke duain esser garantidas main las relaziuns da pussanza e da domini tradiziunalas che l’entretschament da valurs fundamental-ideal; uschia defenda el per exempel la Glorious Revolution sco protecziun legitima da tschertas valurs (surtut la libertad da cretta) cunter las relaziuns da lez temp che n’eran tenor si’opiniun betg legitimas. Consequentamain na resguarda el la Glorious Revolution perquai betg sco revoluziun, mabain sco restauraziun.
La pussanza, il domini ed il stadi èn per il pli las categorias centralas dal conservatissem continentaleuropeic da pli tard. Il stadi è per regla connotà a moda positiva e savens concepì a moda autoritara, per exempel cur che quel è pensà sco mecanissem da defensiun cunter l’immoralitad da l’uman, il qual vegn chapì sco nausch da natira ennà (cf. putgà original, Thomas Hobbes), e ses egoissems privatistics. Tutta stenta da vart conservativa da crear urden è focusada sin il stadi. Quel vegn chapì sco il lieu natiral, nua che vegnan ensemen la pussanza politica, las decisiuns inappellablas e la responsabladad sociala (confurm a l’idea dal monopol da pussanza). Daspera hai però dà da l’entschatta ennà entaifer il conservatissem posiziuns cun ina tenuta critica envers la pretensiun da pussanza dal stadi (p.ex. en il vegl conservatissem d’orientaziun cristiana dal 19avel tschientaner), las qualas sa refereschan a l’orientaziun da basa antiabsolutistica dal pensar conservativ.
Conservatissem anglosaxon[modifitgar | modifitgar il code]
Istoricamain sa laschan eruir areguard l’orientaziun continentaleuropeica ed anglosaxona dal conservatissem duas direcziuns principalas, las qualas sa distinguan areguard la valitaziun dal stadi e da l’individualissem:[7]
- Entaifer il conservatissem continentaleuropeic ha l’orientaziun al stadi sco lieu central da tut urden giugà ina rolla relativamain impurtanta. Il stadi valeva sco lieu ‹natiral› da la pussanza e decisiun politica ed aveva er da surpigliar responsabladad sociala.
- Entaifer il conservatissem angloamerican gioga percunter l’individi ina rolla centrala, connotada a moda positiva; quel duai vegnir sustegnì tras valurs e finamiras communablas, represchentadas tras l’identitad e simbolica naziunala. Da l’autra vart vegn il stadi giuditgà a moda negativa sco persunificaziun da pussanza anonima e da nunlibertad. Segirezza resulta tenor quest pensar da fermezza e capacitad da sa far valair individuala; responsabladad individuala e princips da l’economia privata èn colliads a moda positiva cun il conservatissem.
Cuntrari al conservatissem continentaleuropeic attribuescha pia il conservatissem angloamerican a l’individi ina funcziun positiva. Quel avanza schizunt en il center dal mund d’ideas politic e survegn attribuida la funcziun da stgaffir urden, la quala cumpeta tenor il conservatissem europeic al stadi. Tras identitad naziunala e simbols politics vegn l’individi obligà ad ideas da las valurs communablas ed affirmà en sia funcziun da stgaffir urden. Il stadi cumpara percunter sco incorporaziun da forzas anonimas e sco funtauna da nunlibertad. Ultra da quai è questa furma individualistica dal pensar conservativ colliada cun in’auta stima per furmas economicas privatas e per l’augment persunal da la bainstanza.
Teorias pli novas[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi ils onns 1970 vegn fatg, sa basond sin Erhard Eppler, la differenza tranter in conservatissem da structura ed in conservatissem da valurs:
- Cun conservatissem da structura è manegiada ina concepziun dal mund che vul defender cunter tutta critica e cunter midadas in urden politic u organisatoric e la repartiziun da pussanza e da resursas che sa basa sin quel ubain er ina concepziun d’urden idealistica ch’è vegnida sviluppada en il passà.
- Il conservatissem da valurs accentuescha tschertas posiziuns areguard cuntegns, sco per exempel la muntada da la dignitad umana, da la fidaivladad e da l’assistenza vicendaivla en famiglia u autras virtids. Per pudair conservar questas valurs èn aderents d’in conservatissem da las valurs pronts da midar structuras, per exempel en furma d’ina refurma dal dretg da taglia che serva a promover la famiglia.
Ord vista da l’istorgia da las ideas è oravant tut manegià cun il term conservatissem la posiziun dal conservatissem da las valurs.
Conservatissem sco moviment politic[modifitgar | modifitgar il code]
Avant las revoluziuns dal 1848/49 ha il conservatissem plitost furmà en l’Europa in’uniun lucca da singulas persunas u da forzas politicas da differenta orientaziun ch’in moviment unitar per propi. Partidas conservativas en il senn modern n’existivan per ordinari betg anc; ils tories britannics furman qua l’excepziun. Avant la Revoluziun franzosa e durant ils decennis suenter quella è il pensar conservativ tempriv surtut vegnì derasà da singuls pensaders politics (p.ex. Justus Möser), e politica conservativa (v.d. antirevoluziunara) han surtut fatg singulas persunas centralas – oravant tut il prinzi von Metternich durant il temp da la restauraziun –, ils quals na pudevan però betg sa basar sin ina gruppa politica serrada.
Conservatissem en Svizra[modifitgar | modifitgar il code]
Il conservatissem en Svizra è l’emprim sa chapì sco cuntramoviment al liberalissem e radicalissem ed ha sviluppà sias conturas ideologicas e sia furma organisatorica en rom dals conflicts d’unificaziun, da constituziun e da baselgia dals onns 1830 e 1840. Da quel temp è il term ‹conservativ› er daventà ina part da la lingua da mintgadi politica en Svizra. Ils catolic-conservativs, er numnads ‹democrats rurals› han bain tutgà il 1847/48 tar ils perdents politics (en rom da la Guerra da la Lia Privata e da la fundaziun dal stadi federal modern); tuttina han els, ensemen cun ils socialists temprivs, pudì attribuir a moda essenziala che la Svizra è daventada in stadi federalistic e directdemocratic. Cun lur ideas en connex cun la suveranitad dal pievel avevan els fatg frunt als elements liberals, anticlericals e per part centralistics ed uschia cuntanschì in cumpromiss federal.
Igl è ultra da quai da far la differenza tranter in conservatissem utopic-restaurativ ed in conservatissem realistic-evoluziunar. L’emprim è s’orientà a las utopias da l’urden da stans prerevoluziunar. Il segund, plitost moderà, ha percunter recepì princips liberals e pretendì refurmas socialas, economicas e da la politica da furmaziun.
Entaifer l’Assamblea naziunala è la dretga catolica sa numnada l’onn 1882 uffizialmain Partida catolic-conservativa da la Svizra; il predicat conservativ è pir svanì il 1971 cur che la partida è sa renumnada en Partida cristiandemocratica (PCD).
Conservatissem en Germania[modifitgar | modifitgar il code]
En la Prussia, il pli impurtant stadi da la Germania dal Nord en il 19avel tschientaner, è ina partida conservativa sa sviluppada l’emprima giada en rom da la Revoluziun tudestga dal 1848/1849 or da l’uniun relativamain lucca da gruppaziuns e deputads da tenuta conservativa.
Dapi il 1848 eran represchentadas en ils parlaments dals singuls stadis tudestgs (surtut en la Prussia) e pli tard er en il Reichstag tudestg pliras partidas conservativas. Da numnar è en spezial la Partida dal center tudestga ch’è sa furmada il 1871.
La furma specificamain tudestga dal conservatissem è liada oravant tut cun la persuna da Bismarck. Durant ses temp da regenza ha el empruvà da schliar l’uschenumnada ‹dumonda sociala›, pia il conflict tranter il moviment da lavurants ed liberalissem economic, e quai cun scumandar d’ina vart la democrazia sociala (leschas da socialists) e per l’autra cun etablir in agen sistem da segirezza statala (leschas socialas). Ultra da quai ha el fatg valair en rom dal cumbat cultural interess statals cunter la pretensiun da pussanza seculara tradiziunala da la baselgia catolica, e quai er a donn e cust da la baselgia evangelica ch’era liada stretgamain cun ils conservativs e ch’ha medemamain pers si’influenza areguard la surveglianza da scola. Omaduas iniziativas han be manà parzialmain al success giavischà ed han a la fin dals quints rinforzà tant la Partida sociala, d’orientaziun antimonarchica, sco er la Partida dal center catolica. Ellas han però schlargià la pussanza statala ed han mess ad ir in nov svilup cun la legislaziun sociala.
Perquai ch’igl è reussì a Bismarck da stabilisar l’idea statala conservativa, èn ils princips e las instituziuns democraticas vegnids installads relativamain tard en Germania. Pir il 1918 ha pudì sa far valair la furma da regenza parlamentara. Dal temp da l’Imperi tudestg n’era l’agir politic da las partidas betg stà tolerà dal tuttafatg.
La fin da la monarchia en Germania ha er muntà per il conservatissem ina vieuta: Al lieu da la tradiziun è uss passada l’idea da crear in nov urden. Per part han las forzas conservativas gidà Hitler a vegnir a la pussanza, per part èn ellas er sa messas en opposiziun tar quel ed èn stadas activas en la resistenza (surtut en rom da la gruppa dals 20 da fanadur 1944).
Suenter il 1945 e l’experientscha da la dictatura totalitara ha il conservatissem en Germania suandà ils princips dal stadi da dretg democratic. Suenter avair surmuntà las differenzas confessiunalas dueva la CDU s’etablir sco la pli impurtanta partida d’orientaziun conservativa.
Conservatissem en Gronda Britannia[modifitgar | modifitgar il code]
Il moviment dominant dal conservatissem britannic e da la Conservative Party furma dapi la fin dals onns 1970 il thatcherissem che represchenta in liberalissem economic ed ina programmatica da tenuta sceptica envers l’Europa. Ina minoritad substanziala da la partida e da la publicitad conservativa represchenta però ina varianta dal conservatissem orientada pli ferm al consens, al stadi social ed a las ideas economicas dal keynesianissem; quest’ala s’engascha per la solidaritad naziunala e tranter las singulas gruppas socialas ed è da tenuta pli positiva envers l’Europa.[8]
Conservatissem en ils Stadis Unids[modifitgar | modifitgar il code]
En ils Stadis Unids represchenta la Partida republicana il conservatissem. Ils republicans vulan mantegnair valurs cristianas; da l’autra vart datti però er aderents d’autras religiuns, p.ex. gidieus ortodoxs, che s’identifitgeschan cun il moviment conservativ. La gronda part dals conservativs èn adversaris d’aborts, sustegnan il dretg da purtar armas ch’è francà en la constituziun e propagheschan in’economia liberala. In’ulteriura direcziun derasada vastamain en ils Stadis Unids è il neoconservatissem che sustegna intervenziuns militaras a l’exteriur.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Urs Altermatt, Martin Pfister: Konservatismus, en: Lexicon Istoric da la Svizra.
- ↑ Cf. Martin Greiffenhagen: Das Dilemma des deutschen Konservatismus. Piper, Minca 1971, p. 40–44.
- ↑ Panajotis Kondylis: Konservativismus. Klett-Cotta, Stuttgart 1986, p. 11.
- ↑ Vgl. Schmitz, Sven-Uwe: Konservativismus. VS Verlag, Wiesbaden 2009, p. 22ss.
- ↑ Gustav Eduard Kafka: Konservatismus, en: Staatslexikon, 6avla ed., tom 4, Freiburg i. Br. 1959, col. 1239.
- ↑ Hans-Joachim Schoeps: Konservative Erneuerung. Stuttgart 1958, p. 51.
- ↑ Schubert, Klaus/Martina Klein: Das Politiklexikon. 4. ed. actualisada, Dietz, Bonn 2006.
- ↑ Emil Hübner, Ursula Münch: Das politische System Großbritanniens. Eine Einführung. C.H. Beck, Minca 1999, ISBN 3-406-45651-0, p. 47s.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Frank Bösch: Das konservative Milieu. Wallstein, Göttingen 2002, ISBN 3-89244-501-X (Eine Sozialgeschichte des deutschen Konservatismus im 20. Jahrhundert).
- Klaus Epstein: Die Ursprünge des Konservativismus in Deutschland. Der Ausgangspunkt: Die Herausforderung durch die Französische Revolution 1770–1806. Propyläen-Verlag, Berlin 1973, ISBN 3-550-07288-0 (englais: The genesis of German conservatism. Princeton University Press, Princeton 1966).
- Bernd Heidenreich (ed.): Politische Theorien des 19. Jahrhunderts. Tom 1: Konservatismus. Wiesbaden 1999. (Sammelband der Hessischen Landeszentrale für Politische Bildung).
- Philipp W. Hildmann: Von der Freiheit des konservativen Denkens. Grundlagen eines modernen Konservatismus, Minca 2009 (= Aktuelle Analysen, tom 52), ISBN 978-3-88795-347-8.
- Peter Uwe Hohendahl, Erhard Schütz: Perspektiven konservativen Denkens. Deutschland und die Vereinigten Staaten nach 1945 (= Publikationen zur Zeitschrift für Germanistik, tom 26). Berna 2012, ISBN 978-3-0343-1139-7.
- Ted Honderich: Das Elend des Konservativismus. Eine Kritik. Rotbuch Verlag, Hamburg 2000, ISBN 3-88022-807-8.
- Russell Kirk: The Conservative Mind. 7avla ed., 2001, ISBN 0-89526-171-5.
- Friedrich Koch: Gegenaufklärung: Zur Kritik restaurativer Tendenzen in der Gegenwartspädagogik. Päd.-Forschung, Bensheim 1979, ISBN 3-921450-74-8.
- Panajotis Kondylis: Konservatismus. Geschichtlicher Gehalt und Untergang. 1986.
- Kurt Lenk: Deutscher Konservatismus. Francfurt 1989, ISBN 3-593-34074-7.
- Karl Mannheim: Konservatismus. Ein Beitrag zur Soziologie des Wissens (= Suhrkamp Taschenbücher Wissenschaft, nr. 478). Suhrkamp, Francfurt a.M. 1984, ISBN 3-518-28078-3.
- Johann Baptist Müller: Konservativismus – Konturen einer Ordnungsvorstellung. Duncker & Humblot, Berlin 2007, ISBN 978-3-428-12336-0.
- Markus Porsche-Ludwig, Jürgen Bellers (ed.): Was ist konservativ? Eine Spurensuche in Politik, Philosophie, Wissenschaft, Literatur. Verlag Traugott Bautz, Nordhausen 2013, ISBN 978-3-88309-785-5.
- Günter Rohrmoser: Geistige Wende. Christliches Denken als Fundament des Modernen Konservativismus. Olzog, Minca 2000, ISBN 3-7892-8025-9.
- Richard Saage: Rückkehr zum starken Staat? Studien über Konservativismus, Faschismus und Demokratie. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1983. ISBN 3-518-11133-7.
- Axel Schildt: Konservatismus in Deutschland. Von den Anfängen im 18. Jahrhundert bis zur Gegenwart. C.H. Beck, Minca 1998.
- Sven-Uwe Schmitz: Konservativismus. VS Verlag, Wiesbaden 2009.
- Hans-Gerd Schumann (ed.): Konservativismus (= Neue Wissenschaftliche Bibliothek, tom 68). Kiepenheuer & Witsch, Cologna 1974, ISBN 3-462-00993-1.
- Rudolf Vierhaus: Konservativ, Konservatismus, en: Otto Brunner e.a. (ed.): Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland, tom 3, Klett-Cotta, Stuttgart 1982, ISBN 3-608-91500-1.
- Michael Weinzierl: Freiheit, Eigentum und keine Gleichheit. Die Transformation der englischen politischen Kultur und die Anfänge des modernen Konservativismus 1791–1812 (= Ancien Régime, Aufklärung und Revolution, tom 26). Oldenbourg, Vienna e.a. 1993, ISBN 3-7029-0355-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Conservativissem, sin bpb.de
- Friedrich A. Hayek: Why I Am Not a Conservative
- Günter Rohrmoser: Konservativ – ein Überlebensimperativ
- Andreas Rödder: Was heißt konservativ heute? Part 1 Part 2 (Die politische Meinung)
- Was ist konservativ? da Jens Jessen. En: Zeit, nr. 26 dals 24 da zercladur 2010, p. 51.
- Urs Altermatt, Martin Pfister: Konservatismus, en: Lexicon Istoric da la Svizra.


text:
Umbert II d'Italia
Umbert II de Savoia (Racconigi, 1904 - Zenevra, 1983) l'è staa on monarca italian, el quart de la nassida del regn.
L'è staa l'ultim re d'Italia prima del referendum istituzional che l'ha proclamaa la Repubbliga, col governà per pocch dì in del mes de magg del 1946, despoeu che 'l sò pader, Vittori Emanuel, l'era partii per l'esili a Lissandria d'Egitt.
Giamò in del 1944 el desvolgeva i fonzion de re al post del pader, cont el titol provvisori de loeugh tenent del Regn. In del mes de giugn del 1946 l'è partii per l'esili anca lù e l'ha vivuu la pupart di sò agn a Cascais in Portogall.
L'è staa soranomenaa re de magg.


text:
Con le vos ëd Paul Castlin-a, Massimo Marietta, Gianni Marietta, Anin Ferrero, Marco Moretti
Leture bìbliche: Salm 105:1-22; Génesi 37:1-30; Roman 10:5-15; Maté 14:22-33
Coj che Nosgnor a ciama për fé part ëd sò pòpol, tant ai temp ëd la Bibia che ancheuj, a fan l’esperiensa ‘d coma che Dé a sìa fedel a soe promësse. Nosgnor, an efet, an soa providensa, a bogia j’aveniment ëd soa vita ‘d lor përchè tut a contribuissa a la fin për ël bin, a fà nen se la situassion a peussa esse considerà negativa o a sò dëscapit. Coma ch’a dis l’Apòstol: “I savoma ‘dcò che tute le còse a contribuisso al bin ëd coj ch’a veulo bin a Nosgnor, lor ch’a son ciamà conform ai sò propòsit” (Roman 8:28). Ant le leture bìbliche ‘d costa duminica i lo trovoma ant la vicenda dël patriarca Giusèp, mensionà ant la làuda a Dé dël Salm 105 e peui da la letura d’un tòch dël capìtol 37 dla Génesi. Ant la letura ch’a-i ven dapress, cola dal capìtol 10 dl’epistola ai Roman, i trovoma che costa ciamà a riva ancheuj a ‘d gent ëd tute le nassion për ël mojen dl’anonsi dl’Evangeli. Coj ch’a son ciamà a formo ‘n pòpol caraterisà da la pien-a fiusa ch’a l’han an Dé e ant ël Crist. A l’é pa sèmpe belfé deje fiusa, coma ch’a dimostra la letura dël capìtol 14 dël vangel ëscond San Maté. An costa letura i trovoma Pero (San Pé) ch’a aceta na dësfida impossìbila che Gesù a-i propon. Pero a ‘mprendrà a fidesse dël tut e për tut an Gesù e as rendrà cont che l’avèj anvestì tuta sua vita an Gesù a mérita sèmpe la pen-a.
I.
Ël Salm 105, dont i lesoma ancheuj mach un tòch, a ciama ‘l pòpol d’Israel, ël pòpol dj’Elet ëd Nosgnor, a laudé e ringrassié Dé an arciamand a la memòria dj’aveniment ij pì amportant ëd soa stòria, ch’a dimostro che Chiel a l’é stàit fedel a tute soe promësse, cole ch’a l’ha gravà ant ël Pat che Chiel a l’ha stabilì con lor. Sossì a dventa ciàir dzurtut ant ij moment che tut për lor a smijava përdù përchè a j’ero crasà da le circostanse e dai sò nemis ch’a l’avìo votaje a lë stermini. Nosgnor a antërven ëd manera providensial e a-j lìbera, a-j salva e a-j guerna. La letura ancheuj as antëromp con la vicenda ‘d Giusèp che, anghignonà e peuj vendù tanme në s-ciav, a monta fin-a a dventé ël consijé ‘l pì important dël Faraon d’Egit. Ëd sossì a na parlera nòstra sconda letura.
“Ringrassié Nosgnor! Invoché Sò Nòm! Fé conòsse a tùit ij pòpoj lòn che Chiel a l’ha fàit! Canté e fé ‘d mùsica an Sò onor! Dé notissia dij miràcoj che Chiel a l’ha fàit! Andé fier ëd Sò Nòm sant! Che ij cheur ëd coj ch’a serco Nosgnor as arlegro! Serché Nosgnor e la fòrsa che mach Chiel a peul dene! Serché sèmper Soa presensa! Arciamé a la ment ij segn miracolos che Chiel a l’ha fàit, soe assion potente e ij giudissi ch’a l’ha emanà. Fieuj d’Abram, servitor ëd Nosgnor! Vojàutri ij dissendent ëd Giacòb, j’Elet ëd Nosgnor! Chiel a l’é Nosgnor, nòst Dé; Chiel a dà esecussion ai Sò giudissi an tuta la tèra. Chiel as arcòrda sèmper dij decret sigilà an Sò Pat, le promësse che Chiel a l’ha fàit a mila generassion – la promëssa che Chiel a l’ha fàit a Abram, la promëssa ch’a l’ha giurà ‘d realisé për Isaach! Chiel a l’ha dàita a Giacòb tanme ‘n decret, a Israel coma na promëssa ch’a val për sèmper, e ch’a disìa: “A ti it darai la tèra ‘d Canaan coma na part ëd toa ardità”. Quand che lor a j’ero pòchi, mach pòchi ‘d nùmer, e ch’a vivìo ambelelà tanme ‘d forësté, lor a andasìo dëdsà e dëlà, da nassion a nassion, da ‘n règn a n’àutr. Nosgnor a l’ha nen lassà che quajdun a-j crasèissa; për lor a l’ha dissiplinà dij rè. A l’ha dit: “Toché nen coj ch’i l’hai sernù! Fé nen ëd mal ai mè profeta!”. Nosgnor a l’ha fàit rivé na famin-a ‘n tuta la tèra, a l’ha fàit calé le proviste. A l’ha mandà ‘n’òm ch’a l’é ‘ndaje danans – Giusèp, ch’a l’era stàit vendù tanme në s-ciav. Le caden-e a-j fasìo mal ai sò pé; a l’avìa ‘n colarin ëd fer; fin-a ‘l temp che la predission a l’é realisasse. La paròla ‘d Nosgnor a l’é comprovasse vera. Ël rè a l’ha consentì ch’a fussa torna butà ‘n libertà; col ch’a dominava ‘d nassion a l’ha liberalo. A l’ha nominalo gerent ëd soa ca e aministrator ëd soe proprietà” […] (Salm 105:1-22).
II.
La vicenda dël patriarca Giusèp, contà dal capìtol 37 al 50 a la fin dël lìber ëd la Génesi…


text:
Il post da medias da la banca cunferma quai envers RTR: «La Banca Chantunala Grischuna applitgescha tschains negativs tut tenor situaziun da refinanziaziun actuala per clients instituziunals cun grond basegn da finanziaziun a curta vista.»
Tge significa quai precis? Fact è: Quel svilup pudess avair consequenzas per nus tuts en avegnir.
Pli auts tschains dad abitar
Tenor Damian Gliott, spezialist da finanzas tar la Vermögens Partner SA, savess quel svilup pertutgar insacura er la clientella privata: Alura pajassan clients privats er in tschain sin ils dabuns. Immobiglias vegnissan dad oz sin damaun in toc pli charas: Il simpel fittader stuess pajar pli auts tschains. La probabilitad valitescha el però sco pitschna.
RR actualitad 08:00


text:
Gratulaziuns
Las gratulaziuns èn in punct apprezià da las audituras e dals auditurs dal Radio Rumantsch.
La gratulaziun spontana dat la pussaivladad da gratular gia l’avantmezdi ad insatgi e da laschar...
Las gratulaziuns èn in punct apprezià da las audituras e dals auditurs dal Radio Rumantsch.
La gratulaziun spontana dat la pussaivladad da gratular gia l’avantmezdi ad insatgi e da laschar regalar il Radio Rumantsch ina cuppina/a la giubilara u al giubilar.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.