text:
Dialett verbanes
Cont el termen dialett verbanes intendom i variant ocidentai del lombard che hinn parlaa in su la riva (soratutt piemontesa) del Lagh Magior.
Difusion e variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Caratteristegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
El dialett de Verbania el s'è semper milanesizaa cont el temp, intant che in di paes del circondari gh'è restaa quaicoss de pussee conservativ.
Fonetega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Respett al milanes, el Verbanes el gh'ha 'sti variazzion:
- Conservazzion de [ts], [dz].
- Mancanza de metafonesi de la Ŏ latina denanz a A, E:
- mil. foeura, moeula, coeur, verb. fòra, mòla, còr.
Comparazzion fonetega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Morfologia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- L'articol determinativ a l'è ol a Verbania, el o o in di paes intorna.
- La formazzion del plural (masculin e feminin) la fonziona in de l'istessa manera del milanes. A bon cunt, in di paes intorna a Verbania a poeudom trovà ancamò di rest de la metafonesi.
- La coniogazzion verbal a l'è l'istessa del milanes, cont ona quai ecezzion:
- Tucc i personn verbai a gh'hann on pronomm clitegh.
- El pronomm clitegh de la III persona singolar a l'è o, e minga el; per esempi o canta, o va, o cred, o pensa, inscambi de el canta, el va, el cred, el pensa.
- La II persona plural la gh'ha la terminazzion in -i (foeura che in de l'indicativ present e in del congiontiv present); per esempi, vialter a pensavi, inscambi de vialter pensavov.
- Se dis fagh(i), stagh(i), dagh(i) inscambi de foo, stoo, doo. A Verbania però a troeuvom anca i formi "milanes".
Lessegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
El lessegh (soratutt a Verbania) el se deslontana minga tant de quell varesott e milanes. A bon cunt, l'è normal che ghe sia di paroll tipegh del sit, e che gh'hann di relazzion con l'ossolan, cont el tesines e cont el noares.
Chì de sotta, ona quai comparazzion lessical:
Esempi de lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ona poesia del 1738[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cumpagnie 'd Fechin dul Lagh Meiuu int ul nà a cà, despò iess stacc a fà 'l Carnevaa chilò a Milan.
Car i nost sür petron, i vöst fevuu
i hen stacc de tal mesüre, che ul pensee
de tücc quancc i fechin dul Lagh Meiuu
a sfegürài numà l'è nut essee.
Nün o restem afacc senza sentuu
vom devrì boche, e 's trövem ben d'indree,
O bogne ch'o füdessem tücc dutuu
par dàv ringreziement, che pür o 's dee.
Baste, o vem, che l'è vure: a revighess!
Al cà de dincc, rivuu lassü 'n Antragne,
narem vusand d'intorne a quel paies
ul lagh, la val, ul pian e la muntagne:
Evive i nost petron, i Milanes!
Vive Milan mijuu dla gran cücagne!"
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, pag. 130
La parabola del Fioeu Trason[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialett de Intra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un omm o gh'eve duu fioeui.
E 'l pussee pinin o gh'ha dicc al soeu pà: “Pà, demm la meja part ch'om tocche!”. E lui o gh'ha spartì fò la sostanze.
Da inò a poch dì, ol pussee pinin l'ha facc su ul fagott, e l'è nacc lontan, e là o s'è mettù a stranaggià, maciand e bevend mej.
Dopo che l'ha bucc facc fò el facc soeu, l'è 'gnù una gran carestie in col pajes, e la 'gh nava maa a la gran putane;
Quand o 'n gh'ha 'vù più 'd danee, l'è nacc da on scior 'd col pajes, ch'o l'ha mandò a ona sova vigne a curà i porscei.
E l'eva tanta la ghèine ch'u pative ch'i saressan stacc bun i giandrògol di porscèi; ma gnanca 'd quil i gh'an davan assee.
U gh'è 'gnüü in ment e l'ha dicc: "Quant servitù in cà dul mè pà i gh'han pan fin ch'in vólen, e mì chì crapi 'd fam!
A tornarò a cà dul mè pà e a 'gh dirò: Al mè pà, a som stacc un gran balossùn!
A 'n mèrit pröpi piü ch'a 'm tegnìghi par fiö; fèm fà ul servitù".
E facc e dicc l'è tornò a cà. Quand l'è stacc a un scert post, ul sö pà u l'ha vist, u gh'ha 'vüü compassiùn, u gh'è curüü incontre, u l'ha brasciò, u l'ha basò sü tüt.
E ul tus u gh'ha dicc: "Car pà, a som stacc un gran balossùn! A 'n mèrit pröpi piü ch'a 'm tegnìghi par fiö".
E 'l pà l'ha domandò i servitù e ul gh'ha dicc: "Prest, nee a tó i pagn piü bèl, vistìl, mitìgh sü i anèi e calsèl;
Corì, mazzee ul vidèl piü grass, macèmal, stèm alégar;
Parchè 'sto mè tus l'eva mört, e l'è risciüscitò; a l'évom perdüü e a l'èm tornò a trovà!". E i han comensò a portà in tavole.
Ul fiö magiór u l'eve in campagne e in dul tornà a cà l'ha sentii a sonà e fà festin.
U gh'ha domandò a un servitù cosse l'eve cól catabül.
E cól u gh'ha dicc: "Cat! L'è 'gnüü a cà sö fradèl e ul sö pà l'ha facc mazzà ul vidèl piü grass, parchè l'è tornò san.
A sentì insì l'è 'gnüü rabiò cume un can, e u 'n voleve mia 'gnì in cà. Ul pà l'è 'gnüü fó lüi e u 'gh nava 'dree com i bunn.
Ma lüi u l'ha rogantò sü: "L'è tancc agn ch'a som in cà, a 'n v'hò mai disübidii ona volta, e 'n m'ii mai dacc ganca un cravèt da stà un po' alegar com i mè compagn.
Ma quand l'è 'gnüü cól, ch'a maciò tüt ul facc sö com i peland, a ii sübit facc past e piantò festin!".
E ul pà u gh'ha rispundüü: "Sent, car ul mè tus, tì te steet sèmpar chilò con mì, tüt cól ch'è mè l'è tö;
Ma l'eva bè di giüst da stà un po' alégar, parchè 'sto tö fradèl che l'eva mört l'è risciüscitò; a l'évom perdüü e l'em tornò a trovà.
(Traa de Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti Gallo-Italici, pag. 48).
Alter variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Arona: Gh'è stai 'na volta 'n pà che gh'aveva düü fiö. Vün da 'sti düü chì un dì 'l fa cunt el sò pà: "Dì, pà, dam la part di danee che ma tuca a mì, che vöj nà via". Al sò pà, senza stà lì a cinquantà, gh'ha daa la sua part e 'l fiö, tranquil cume 'n Batista, al tö sü e 'l va via. E 'l va e 'l va, finch s'trova in d'una gran cità.
- Belgiraa: Un om al gh'aveva düü fiöi. Al püssee giuvan da lur al gh'ha dii a sò padar: "Dam, al fa mè!" e al padar al gh'ha dai a ciaschedün la sò part. E poch dì dopu al fiö püssee giuvan, messa insema la sò part, l'è andai luntan, duve l'ha mangiaa tüt vivend malament.
- Canöbi: Um om u gh'aveva düü fiö. El püssee gioven di düü ugh dis al sò pà: "Dam la part di ben ch'um vegn!" e 'l pà u gh'ha dividüd el sò. E, poch dì dop, el fiö püssee gioven, fai sü tücc i sò rob, us n'è andai in d'un pais luntan luntan, e là l'ha cunsümaa tücc i sò danee in una vita da scapà de cà.


c: text/html

text:
Inauguraziun 2003
Ai 31 de agost, apëna n mëis dô che i laûrs de realisaziun él ste l’ inauguraziun y benedisciun dla plaza dal palè nöia de erba sintetica tla zona dl sport Plans.
En chësta ocajiun él rové adalerch les autoritês politiches provinziales y locales plü altes sciöche ince autoritês y funzionars fora dl ambiënt sportîf de nosta provinzia y valada. Al é ince rové adalerch tröpa jënt da La Val che por gauja dl bur tëmp da danmisdé n'é nia piada ia sö por munt y á insciö tut l'ocajiun por tó pert ala festa y por conscidré plü daimprò la plaza nöia. Le fat che la plaza dal palé á tl tëmp de püces edemes ciafè n bel guant vërt, deperpo ch'an ê ausá dala odëi trés cun le corú ross-cöce, ti á sambëgn fat demorvöia a tröc. La jënt rovada adalerch á sambëgn podü jí íte söl bel tepih morjel che ê assuié sö a tëmp de record dô la plöia abondanta dla nöt y de düt le danmisdé. La festa á bele metü man danmisdé cun na partida dl palè di "Altherren" danter la scuadra da La Val, metüda sö por le prüm iade chësc ann, y la scuadra esperta di "Barantli" dl'Alta Badia, che á ince davagné le match. Chësta partida é gnüda sogada por düta süa durada sot la plöia cun i sogadus che n'á imbazilé nia da soghé. La plöia ne orô propi nia lascé dô y canche ince damisdé ne lasciâl nia, parôl propi che la manifestaziun manaciass da tomè t'ega. Mo porfortüna dô la üna âl lascè bel plan da plovëi y tl tëmp de mes'ora él gnü fora bel sorëdl, a na maníera ch'an á podü jí inant cun le program sciöche preodü. Dales döes él gnü fat na defilada cun ingrès söla plaza nöia, cun danfora la musiga da La Val, seguida dai sogadus y funzionars dl'Uniun dl Sport y dai ghesc d'onur rová adalerch. La plaza nöia s'á presentè te so guant nü bel vërt y infornida sö da festa sciöche al alda te chëstes ocajiuns.
Imprüma él stè l'ombolt da La Val, Franz Complojer ch'á tut la parora y á splighé porciudí che le Comun á daidé finanzié chësta infrastrutüra, che por valgügn podess gní aratada sciöche n caprize, assiguran che da pert dl Comun ne vëgnel porchël nia lascè indô d'atri laûrs.
Al é spo stè le ghest d'onur plü aspetè ch'á dut la parora, le presidënt dla Junta Provinziala Luis Durnwalder. Vël á giustifiché la realisaziun y le finanziamënt de chësta plaza sintetica cun sò prîsc bindebò alt, cun la nezescité da ti jí dô al progrès mo dantadüt cun le fat che la zona sportiva Plans é te na situaziun climatica dër desvantajosa por fá crësce erba naturala. Al á dit che mâ te te' posc olache ara ne vá nia da tigní na plaza de erba naturala gnarâl finanzié plazes sintetiches. Le maiú aplaus s'á ciafè le Presidënt Durnwalder canche al á impormetü de surantó a ciaria dla Provinzia la spëisa nia ciamò curida por le finanziamënt dl'opera. Inultima ti al ciamò metü a cör ai funzionars dla uniun da ciarè de mantigní indortüra ti agn che vëgn chësta infrastrutüra tan bela y moderna.
La parora ti é spo güda passada a siur Ploan Iaco Ploner che á perié jö la benedisciun dal Cîl sura la plaza dal palè nöia y sura düc chi che l'anuzëia.
Le program dla festa é spo jü inant cun le buffet sponsorisé dala firma Eybl Sportbau y acumpagné dal bel sonè dla Musiga che ti á dè na atmosfera dër da festa a düta la manifestaziun. Dartan le buffet él stè i ghesc che s'á mosoré pro les trates dai ünescmetri, olache un o l'ater á lascè odëi sües capazitês dai tëmps passá tl jüch dl palè. Le Presidënt Durnwalder á desmostrè de avëi n gran "dërt" y l'Assessur Mussner á metü en mostra süa abilité sciöche portíer. Dô le buffet é la festa spo jüda inant cun na partida danter la scuadra da La Val cuntra na seleziun de sogadus dla Val Badia, olache la formaziun de ciasa á albü la miú. Le dé é spo gnü stlüt jö dô les sies cun l'estraziun di bí pesc dla lotteria (ciara cheder a pert).
Ciamo valgünes foto dla bela festa.
La plaza dal palè Plans:
La plaza dal palè tla zona sportiva Plans é gnüda realisada dan da 10 agn sciöche plaza de saurun. La plaza ê ti ultims agn te condiziuns dër stletes y al ess messè gní baratè fora le saurun y implü essel messü gní fat danü na pert dl implant da bagné che ne funzionâ nia indortüra, cî che ess costé indüt ca. 150.000,00 euro. A na te' plaza de saurun ti vëgnel dè na durada mesana de 6-7 agn, dô da chi ch'al mëss indô gní baratè fora le saurun. Le tepih sintetich "Top Soccer" che vëgn venü dala firma Eybl Sportbau da Wels (Austria) y che é gnü metü jö söla plaza dl palè a La Val á na garanzia totala de 8 agn y al dess avëi na durada de 15 fina 20 agn. Le cost total dla infrastrutüra realisada tla zona dl sport Plans röia söles 300.000,00 euro, mo sc'an confrontëia le cost y la durada dles döes plazes spo vëigon che ala fin di cunc ne costa la plaza sintetica nia deplü. Implü se sparagnun ciamò l'implant da bagné y i cosc de manutenziun y ince valgamia basc. Le tepih "Top Soccer" é metü adüm da fîs d'erba cun na lunghëza de ca. 5,5 cm. Söl tepih vëgnel metü ca. 1 cm de saurun al cuarz y spo lassura ciamò ca. 3 cm de graní de gume che fej le funz bel morjel. Les linees dla plaza é gnüdes taiades fòra y inculades íte cun n tepih dal corú blanch. La realisaziun dla plaza nöia é gnüda finanziada in gran pert cun contribuc publics: la maiú sona é gnüda conzedüda dala Provinzia cun indüt 150.000,00 euro. Le comun á contribuí cun n contribut de 90.000,00 euro. Na bela soma é ince gnüda metüda a disposiziun dala Cassa Raiffeisen dla Val Badia, plü avisa 10.000,00 euro.
Pur udei les foto dla realisaziun dl campo clicca. FOTO
Pur udei les foto dl campo nü clicca. FOTO

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'onn 1988 preschenta la direcziun dal project NVTA al cusseglier federal Adolf Ogi tschintg variantas per la NVTA: Lötschberg-Simplon, Gottard, ipsilon e - dubel - Spleia. Questa lavur è ina basa impurtanta per la missiva dal Cussegl federal dals 23 da matg 1990 a favur da la construcziun da la «lingia svizra da viafier tras las Alps». Il Cussegl federal propona da cuntinuar cun las variantas Gottard e Lötschberg-Simplon.
« La varianta Gottard e Lötschberg/Simplon è meglra che la varianta Y cun il Spleia. »Direcziun dal project da la NVTA, Uffizi federal da traffic, Basas da decisiun per ina transversala da viafier tras las Alps, p. 3, 12-07-1988


text:
Dus procuraturs publics, in da Washington ed ina da Maryland han communablamain purta plant cunter Donald Trump, quai han communitgà ils dus procuraturs publics.
Trump saja s'enritgì a moda nunlubida. El haja duvrà ses uffizi da president per interess commerzials. Concret sa basa il plant sin il «Trump International Hotel» che sa chatta datiers da la Chasa alva a Washington. Quai hotel saja fitg populars tar commembers da regenzas estras.
Il plant sa referescha sin rapports da medias. Tenor quellas sajan diplomats dal Orient Proxim e da l'Asia sa chasads là per sa far bainvis tar Trump.
RR novitads 23:00


text:
Masamènt
Al masamènt, cgnusû anc cuma omisìdi o sasinamènt, l'è n'asiòṅ fata da una o più parsòni par masàr qualchidòṅ. Al masamènt al pōl èsar dulóś o vuluntàri, strulgâ prima o anc fat lè par lè, o sinò culpóś, se sénsa vlēr, o preterintensiunàł, quànd a s fà quèl ad mâł apòsta che però al và da 'd là dgl'intensiòṅ ad masàr dabòṅ. Quànd na parsòna la s tōś la vita da par lē, a s dascór ad suicìdi. Par la Céśa al suicìdi 'l è 'n pcâ dimóndi grâṿ e in fiṅ a 'l 1983 'l éra pruibî saplìr-i.
In gèn'r i masamènt i èṅ sèmpar di reàt penài ma dal vòlti al sucietà i 'l acètan cum in guèra, quànd a gh'è la péna 'd mòrt p'r i criminài (dònca minga contra legem) o quànd 'l è fat par difénd'r-as.
A secónda dal gènar dla vitma, a s pōl dascórar ad madarsìdi (quànd a s masa la màdar), padarsìdi (quànd a s masa 'l pàdar), uxurisìdi (quànd a s masa 'l marè o la mujēr), infantisìdi (quànd a s masa 'n putèṅ) o femnisìdi (quànd a s masa na dóna). Na vòlta in Itàglia i gh'ér'n i masamènt 'd unōr, punî cun soquànt an ad méno 'd parśòṅ, quànd a s cupàva na mujēr, na fiōla o na surèla malnéta bcada a far sès fóra dal matrimòni, un quèl ch'al psiva śvargugnàr al nóm dla famìja in dla sucietà.


text:
En il Puschlav è la chavorgia da Cavaglia da nov accessibla. Oz sonda è stà l'avertura da la senda. Il concept ed ils plans per las puntinas da granit da quella via tras la chavorgia en la Val Puschlav, deriva dal construider da punts grischun Jürg Conzett. Entras quellas maina la senda uss er en lieus che n'eran fin uss betg accessibels. Ed igl è pussibel d'era entrar en la chavorgia. Quella fa part dal curtin da glatschers a la fin da la planira auta da Cavaglia. Là pon ins vesair furmas d'erosiun spezialas. La construcziun cun il granit Campascio è vegnì consturì en bliers lieus senza maulta.
Enturn 40'000 persunas visitan mintg'onn la planira. Custà ha quest project radund in milliun francs.
Rimnà danners
Per pudair finanziar il project, ha la societad lantschà in’acziun da crowdfunding.


text:
Ragg atòmich
Ul racc atòmich a l'è la distànza ca g'è dal cénter del nücli fin a l'urbitaal püssee de föra, in d'un àtum isulaa; de sòlit, al sa misüra in picòmeter (1 pm=10-12 m) upüür in Ångström (1 pm=10-10 m).
I partisèj del nücli e i eletrúni a inn partisèj quàntich, e dunca ga ubedíssenn al princípi de indeterminazziun de Heisenberg; inscí i misür dirètt g'ann minga significaa e dunca, per cunvenziun, sa díss ca ul racc atòmich a l'è la metà de la distànza ca g'è tra i cénter de dü àtum ligaa.
A segunda de cum'inn ligaa sü i àtum, sa pödenn catà föra difereent tiip de racc:
- Racc atòmich, ul racc de un àtum isulaa.
- Racc cuvaleent, ul racc dii elemeent minga metàlich;
- Racc metàlich, ul racc dii elemeent metàlich.
- Racc iònich, quèll de un àtum ciapaa deent in d'un ligàmm iònich.
- Racc de Van der Waals, ul racc de una sféra sòlida imaginària, duperàda pe mudelà ul cumpurtameent dii àtum.
I racc atòmich dii elemeent a crèssenn dal vóolt al bass e da la drita a la manzína de la taula periòdica: elemeent cunt püssee eletrúni a inn uviameent püssee graant; invéci, demenemàn ca sa va inver drita in sü la taula, cunt l'istèss livèll energétich a g'inn püssee eletrúni e püssee prutúni, dunca a g'è püssee fòrza de atrazziun: ul racc atòmich al diminüirà dunca cunt l'aümeent del nümer atòmich.


text:
I tuna bain bel, dentant co la Val Müstair vul realisar quella visiun da daventar persistentamain il pli attractiv lieu da natira e d’abitar en las Alps, è il mument tut auter che cler. «Nus sviluppain quai ussa per l'avegnir ed i vegn ad ir pass per pass», manegia il president communal Rico Lamprecht.
Dal tuttafatg serius cun daventar il lieu il pli attractiv en las alps n’è quai dentant betg manegià, sco la suprastanta Gabriella Binkert Becchetti lascha sentir. «Jau pens ch’ins sto adina avair ina finamira pli auta, che quai ch’ins crai da pudair realisar.» I dettia bain blers auters bellezza lieus - cunzunt en il Grischun. Dentant la Val Müstair saja en in lieu uschè quiet, uschè davent da tut, ch’ins stoppia nizzegiar quai ussa positiv, e betg dir ch’ins saja a la fin dal mund.
Perquai vul la suprastanza da Val Müstair tranter auter er animar la populaziun da s’integrar pli fitg en quest process da sviluppar vinavant la vischnanca ed il parc da natira, la Biosfera Val Müstair. Sch’ins veglia avair success, lura stoppian ins far quai communablamain: «Sche tuts van en la medema direcziun, lura cuntanschain nus era las finamiras», concluda il president Rico Lamprecht.
Emprim resultat da l’analisa
La visiun «Val Müstair 2025» è in emprim resultat da l'analisa che la vischnanca ha laschà far dad ina firma externa per guardar nua ch’ils problems ed era las fermezzas da la vischnanca, dal parc da natira e da la vallada sco entir sistem èn.
Uschia che Rico Lamprecht ha era survegnì emprimas respostas or da l’analisa da las bun 40 intervistas fatgas, tge che n’ha betg funcziunà uschè bain en vischnanca: per exempel ch'i manca ina clera posiziun, in profil u insumma ina strategia da la Val Müstair, che las structuras en vischnanca ed en il turissem èn ineffizientas e betg adina cleras, ch'i n' è er betg cler, tge rolla ch'il parc da natira «Biosfera Val Müstair» gioga propi u era che la communicaziun è insuffizienta.
«Biosfera Val Müstair» è intschert
E perquai vul la vischnanca sco ina da sias emprimas mesiras, empruvar d'infurmar e communitgar meglier en l’avegnir: quai tant en Val Müstair, sco era anorvers. In auter punct ch’è era gia clers or da l'analisa, è ch'il parc da natira vegn era en l’avegnir a giugar ina rolla centrala per il svilup da la val. Sch'il parc vegn dentant anc adina ad avair num «Biosfera Val Müstair», lascha Rico Lamprecht anc avert. Quai saja era ina dumonda d'identificaziun. Pussibel saja era ch'el haja lura num da nov «Val Müstair - Parc da natira». Val Müstair fiss lura la marca ed il parc ina part da la Val Müstair.
La lavur cumenza pir ussa
La lavur sco tala entschaivia dentant per ussa, cun avair l'analisa dals problems e da las fermezzas da la Val Müstair sin maisa, constatescha il president communal. Il proxim mez onn vegnia la suprastanza ad elavurar ensemen cun gruppas da lavur in plan da master ed uschia sviluppar pli concret la visiun «Val Müstair 2025».
Cun las gruppas da lavur vul la suprastanza vegnir pli datiers da la populaziun ed uschia era sviluppar chausas che constattan per tuts. Che quai è era in desideri da la populaziun, gliez senta Rico Lamprecht vid il resun dals dumandads.
Plan da master fin l'atun 2017
La vischnanca ha ussa ina giada instradà in process cun la finamira da sviluppar in plan da master cun concrets champs d’acziun e mesiras per il svilup da la vallada sco era dal parc da natira Bisofera Val Müstair. Pli concret co i va vinavant cun la Val Müstair e ses parc, duessi lura vegnir quest atun, cura ch’il plan da master vegn preschentà a la populaziun
La populaziun reagescha cun bainvulientscha
La populaziun da la Val Müstair ha pudì s'infurmar durant ina radunanza communala davart la nova visiun e dal fatg che il parc da natira Biosfera Val Müstair duai restar in element central en Val Müstair. Las reacziuns èn stadas per gronda part bainvulentas. Ins saja cuntent che la Biosfera survegnia in nov schlantsch e che la Val Müstair possia sa profilar da nov. Dentant: tuts, era la suprastanza communala san che i dat anc fitg blera lavur per concretisar la visiun da restar in parc da natira e da daventar il pli bel lieu natiral en las alps.
Tge è capità fin ussa
RR actualitad 07:00
Basa da l'analisa
Dal favrer fin il matg 2017 ha ina firma externa fatg sin incumbensa da la vischnanca da Val Müstair radund 40 intervistas cun represchentants da la politica, dal turissem, da l’agricultura, da la cultura, da la gastronomia, da l’industria, dal commerzi e mastergn sco era cun ils uffizis dal chantun e da la confederaziun.


text:
program da promoziun
Cun quei program da promoziun ‘durabilitad’ vul la Societad Ovra electrica Lumbrein promover l’efficienza d’energia ed energias regenerablas. Ils clients sin nies intschess da provediment duein vegnir sensibilisai entras quei programm per il tema dall’utilisaziun durabla d’energia, sco era vegnir motivai entras stimulaziuns finanzialas da cumprar apparaturas spargnusas e sanar edifecis efficientamein, ord vesta dall’utilisaziun d’energia. Quellas mesiras duein era dar impuls per investiziuns ed aschia sustener l’economia regiunala.
Naven digl 01.01.2015 va il program da promoziun sur la vischnaunca Lumnezia ora. Aschia che nus supplichein vus da tschentar tut las damondas directamein alla vischnaunca.


text:
Fòia
En botànica, la fòia (dal latì folia, plüràl de folium) l'è 'n órghen de le piànte, specializàt per fa la fotosìntezi. Per chèsta rizù, 'na fòia de sòlit l'è piàta e sitìla, isé la pöl mostràga i cloroplàsti, cuntignìcc endèle cèlule del parenchìma fotosintétic, ai ràgi del sul e fa sé che la lùce la fìltre dét bé bé 'ndèi tesùti.
La se 'nserés endel gamp de la piànta a l'altèsa dei gróp. A la sèa de la fòia se tróa 'l böt scundìt ciamàt böt de la sèa.
Le fòie però i è apò dei órghegn endóche 'ndèla magiùr part de le piànte, se té 'l procès de la respirasiù, la traspirasiù e la gotasiù (procès de eliminasiù de l'àiva che 'l permèt la traspirasiù quan che le cundisiù del tép i è mìa favorèvoi).
Le fòie le pöl apò 'nmagazinà i nütrimèncc e l'àiva e, 'n sèrte piànte, la fùrma la se mudìfica per svòlger de le ótre funsiù e isé le pöl ciapà la fùrma de spì, scàie, cavreöi (compàgn de chèi de la ìcc o del roaiòt), ecc. Strütüre che se 'nsömèa a fòie se le tróa 'ndèle féles e i è ciamàde frónde.
AnatumìaModifega
El gambìModifega
El gambì de la fòia (endèla terminulugìa scentìfica l'è de sòlit ciamàt con dei nòm derivàcc del latì petiolus cioè pè picinì) l'è la part che la coléga a la làmina de la fòia al gàmp o al ram de la piànta. La strütüra anatòmica del gambì, coi masöi dei cundutùr dispunìcc segónt 'na simetrìa bilatéràl i testemógna sènsa döbe de la natüra coerènta có la fòia e mìa col gamp de la piànta.
Quan che 'l se slàrga fò 'nfìna a sostetöéser la fòia endèle sò funsiù, se pàrla de filóde. 'Na fòia sènsa gambì o col gambì cürt fés la se ciàma sèsila.
El gambì de sèrte piànte 'l g'ha dele funsiù specìfiche. Per ezèmpe:
- endèla Mimosa pudica, el permèt el müimènt de le fòie;
- endèla Trapa natans, el permèt a la pànta de stà a gàla.
La làmina de la fòiaModifega
La làmina de 'na fòia l'è furmàda de 'na fìbra vegetàl che la g'ha le parcc discriìde ché sóta:
- l'Epidèrmide de protesiù che la cuàrcia zó töta la superfìce de la fòia, de sùra e de sóta; de sòlit l'è furmàda d'en stràto ünic de cèlule che g'ha mìa dét dei cloroplàsti, àle ólte l'è cuarciàda zó apò a lé d'en óter stràto de protesiù estèrno, la cutìcola. Sèrte cèlule de l'epidèrmide le pöl trasfurmàs en péi.
Sö l'epidèrmide inferiùr gh'è i stòm, che i è dele spéci de puritì, furmàcc de dò cèlule a fùrma de mèze lüne, che i làsa 'ntramès 'ntra giöna e l'ótra 'na apertüra;
- El parenchìma, che l'è furmàt de du stràti:
- sóta l'epidèrmide süperiura, en parenchìma palisàdic, fìbra furmàda de divèrse fìle de cèlule dispunìde en perpendicolàr a la superfìce de la làmina e mitìde bèle strète giöna cùtra a l'ótra, sènsa lasà büs.
- entramès entrà chèsto e l'epidèrmide inferiùra gh'è 'n parenchìma lacunùs, con cèlule piö grànde che g'ha 'ntra de lùre 'na rét de büs (lacùne), che l'è colegàt ai stòm, e 'l permèt i scàmbe de gas co l'estèrno.
L'epidèrmideModifega
L'epidèrmide l'è 'l stràto de cèlule estèrne de la fòia. L'è 'n stràto che de sòlit l'è trasperènte (le cèlule le g'ha mìa de cloroplàsti) e cuarciàda de 'na cutìcole che g'ha 'n aspèt cerùs e che 'l permèt mìa pèrder tròp tàta àiva quan che fa tròp calt. Endèle piàmte che vé sö 'ndèi clìmi sèc, chèsta cutìcola l'è piö spèsa. Ale ólte chèsta cutìcola l'è piö fìna sö l'epidèrmide inferiùra che 'n chèla süperiùra.
L'epidèrmide inferiùra l'è piéna de puritì ciamàcc stòm. Chèsti stòm i permèt a l'osìgeno e a l'anidrìde carbònica de nà dét e fò de la fòia. Pò a 'l vapùr el pàsa per i stòm durànte la traspirasiù. El dèrver e 'l sarà el stòm el dipènt de le cundisiù climàtiche (calùr, ümidità, ciarùr). Sèrte piànte (compàgn de le Crassulaceae) le dèrf i stòm apéna de nòt per fa isé che se despèrde mìa tròp tàta àiva.
El parenchìmaModifega
El gròs de l'intèrno de la fòia , (cioè la part che gh'è 'ntramès entrà l'epidèrmide inferiùra e chèla süperiùra, l'è furmàt del parenchìma. Chèsta fìbra la g'ha 'n ruòlo 'n grànt importànte endèla fotosìntezi. L'è cumpunìt de dò parcc:
- vèrs la fàcia d'ensìma: el parenchìma palisàdic cumpunìt de cèlule verticàle, bislóghe e tacàde 'nsèma; le cèlule che i la costetöés le g'ha dét en möcc de cloroplàsti, L'è en chèsto parenchìma che vé fat la fotosìntezi;
- vérs la fàcia de sóta: el parenchìma lacunùs (o spugnùs), endóche le cèlule le g'ha 'na fùrma piö tónda e i è méno tacàde 'nsèma 'ntrà de lùre. I büs 'ntrà 'na cèlula e l'ótra i sèrf per emagazinà i gas che la fòia la scàmbia co l'atmosféra.
Le nervadüreModifega
Le nervadüre de 'na fòia i è 'l prolongamènt del gambì endèla làmina. Se pöl distìnguer la nervadüra centràl de chèle segondàrie che le se destàca de la primària. L'è al leèl de le nervadüre che 'l se tróa 'l gròs dei tübizì cundutùr de la lìnfa (xilémi e floémi), urganizàcc en masöi.
La dispuzisiù de le nervadüre l'è diferènta a segónda de la spéce o de la famìa botànica.
Descrisiù morfològicaModifega
Morfologìa generàlModifega
La fòia la vé ciamàda sèmpe semai che la làmina l'è 'ntréga, o compòsta semài che l'è retaiàda en divèrse fòie piö pesène che le vé ciamàde fuiulìne. A segónda de la dispuzisiù de le fuiulìne sö l'as principàl de la fòia o ràchide, se dis che la fòia l'è:
- penàda, semài che le fuiulìne i è dispunìde compàgn de i pilizì de 'na piöma;
- imparipenàda se i è de nömer dìsper (la fòia la fenés condèna fuiulìna 'nsìma) ;
- paripenàda se i è de nömer pér;
- tripartìda semài che le fuiulìne i è trè (compàgn del trefòi) ;
- palmàda o digitàda semài che le fuiulìne i è dispunìde pompàgn dei dicc de 'na mà.
- pedàda semài che ògna fuiulìna la se 'nserés ensìma a la fuiulìna 'n bànda (compàgn del bucanéve) ;
La fòia la pöl vìga apò a le fuiulìne cumpunìde a divèrsi leèi;
- bipenàde semài che le fuiùlìne i è cumpunìde apò a lùre de fuiulìne piö picinìne amò;
- tripennée semài che le fuiulìne de segónt leèl i è cumpunìne apò a lùre.
Diviziù de la làminaModifega
La làmina la pöl véser entréga u piö o méno retaiàda. En chèsto öltem càzo, se pöl precizà se la fòia l'è:
- lobàda (a), quan che i lòbi è mìa tat profóncc e i rìa a piö o méno 1/8 de la larghèsa de la fòia,
- penatolobàda (b), quan che i lòbi i è dispunìcc compàgn d'en pèten,
- palmatilobàda quan che i lòbi i g'ha 'na dispuzisiù palmàda.
- penatìfide o palmatìfide quan che le diviziù le rìa a 1/4 de la larghèsa de la fòia o adognimòdo de méno de la metà;
- penatipartìda (c), ou palmatipartìda quan che le scanaladüre le sorpàsa la metà de la fòia;
- penatisecàde (sinònim de compòsta penàda) o palmatisecàde (sinònim de compòste palmàde) semài che le diviziù le rìa 'nfìna al ràchide;
- laciniàde semài che la làmina l'è dividìda en sesiù filifórmi (compàgne de sèrte piànte aquàtiche).
L'òrlo de la làminaModifega
L'òrlo de la làmina el pöl véser entréc, ondulàt, sinuàt, capetàt, a capitìne fìne, dentàt o crenàt.
Tìpi de làminaModifega
La làmina la vé ciamàda: cordifórme, quan che la g'ha la fùrma d'en cör, ovàl quan che la g'ha la fùrma d'en öf, lanceolàda, o palmàda quan che la g'ha la fùrma de 'na pàlma.
Divèrse ótre caraterìstiche le vé cunsideràde quan che se descrìf la fùrma de 'na fòia: falciforme (quan che la g'ha la fùrma d'en fiochèl), auriculàda (quan che la fòia la g'ha come de le uricìne a la bàze de la làmina), sagitàda (quan che la g'ha la fùrma de 'na frècia), peltàde (quan che 'l gambì el se 'nserés en mès a la làmina), decorènta quan che la làmina la se prolóngha söl gamp con dele alète, perfoiàda quan che le uricìne le se sàlda e le dà l'impresiù che 'l gamp el streèrse la làmina, conàde quan che dò fòie opòste le 'ha la làmina saldàda 'nsèma (compàgn de sèrte spéci del zèner Caprifolium).
NervadüreModifega
Se pöl distìnguer tré tìpi principài de nervadüre:
- Le fòie a nervadüra penàda (peninèrve), endóche 'na nervadüra principàla, cuntinuasiù del gambì, la divìt la làmina 'n dò parcc idèntiche dré a 'n às de simetrìa e a pàrter de la qual le nervadüre segondàrie le se destàca segónt 'na dispuzisiù alternàda o opòsta.
- Le fòie a nervadüra palmàda (palmatinèrve) endóche divèrse nervadüre, en nömer dìsper, le se destàca del gambì endèl pónt de contàt co la làmina (ezèmpe: la fòia de la ìcc)
- Le fòie a nervadüra paraléla (paralelinèrve), che g'ha le nervadüre paraléle, compàgn che 'ndèle graminàcee (Poaceae), e de sòlit i è fòie sènsa gambì.
Dispuzisiù söl gampModifega
A segónda de cóme che le fòie le se tàca al gamp o al ram, se pàrla de:
- fòie alternàde, quan che le vé fò a giöna a giöna, giöna de 'na bànda e piö 'n sö, giöna de l'ótra bànda del gamp;
- fòie opòste, quan che le vé fò a dò a dò giöna 'n mìra a l'ótra;
- vertezelàde, semài che le vé fò a trè o de piö, en sércol töt entùren al gamp, a leèi diferèncc.


text:
direcziun dal project
Marco Solmi e Christoph Correll èn ils medis responsabels cun ina istorgia lunga e productiva da collaburaziun, da maschadar curusiadad, ideas e rait. Per motivs da la pandemia COVID-19 tuts dus sentivan la necessitad da midar la posiziun passiva ed activar resursas internas ed exteriuras per far ina differenza durant e suenter la pandemia COVID-19. Tuts dus èn fortunà per esser accumpagnà da blers excellent collavuraturs mundials che cumparter il medem sentiment da responsabladad e che furman il team COH-FIT.
Prof. Christoph U. Correll
Christoph U. Correll, MD è professer da pschiatria infantil in la “Charité Universitätsmedizin”, Berlin, Germania.
Ses retschertgas e lavur clinic focusseschan sin las malsognas psichicas da ils giuvenils e uffants, la psicofarmacologia, epidemiologia, e l’intersecziun da la sanadad fisica e psichica.
El ha scrit pli che 600 artitgel e obtegnì pli che 40 premis naziunals ed internaziunals. Dapi 2014, el stà proclamà “one of the most influential scientific minds” e “top 1% cited scientists in the area of psychiatry” da Clarivate/Web of Science.
Dr. Marco Solmi
Marco Solmi, MD, PhD, is a Psychiatrist at The Ottawa Hospital, Investigator at Ottawa Health and Research Institute, and Associate Professor of Psychiatry at University of Ottawa.
His main areas of clinical and research interest include physical health of people suffering from mental disorders, as well as prevention and early intervention of mental disorders.
He has authored over 260 international publications in peer-reviewed journals since 2013.


text:
Ils davos temp èn surtut telefonins, sistems da navigaziun e bursas vegnì engulads or dals autos. Quai ha la Polizia chantunala observà.
Evitar problems cun l'assicuranza
Tgi che na serra betg l'auto, lascha en la clav u lascha objects da valur visibel en l'auto, er sche quai è be in curt temp, sto quintar che l'assicuranza scursanescha las prestaziuns, pervi da greva negligientscha.
La polizia cusseglia:
- adina serrar giu l'auto, era sch'i è mo per in curt temp
- betg laschar objects da valur visibel en l'auto
- sche insatgi ha gia sfuglià en l'auto, lura betg pli tutgar en insatge per la protecziun dals fastizs


text:
Florence Nightingale
La Florence Nightingale (Firèins, 12 ed mâǵ 1820 - Lòndra, 13 'd agòst dal 1910) l'è stèda n'inferméra ingléśa edl Otsèint.
El só teoriśasiòun e inovasiòun in sìm'a 'l manéri 'd śvinèrs a 'l malê e 'd curèrel, dôp che anc al só tirèr śò dal statìstichi per capìr méj el quistiòun difìcil, i àn fât ed lē ùna dal pionéri dal curàinti 'd pinsér in sìm'a la siàinsa inferméra e n'inisiadóra dali aplicasiòun statìstichi in dal camp sanitàri.
Grasi a chi stùdi chè, la Nightingale la gh'la cavèva ed dimostrèr che i suldê, in dal batàj, i móren de più pr al scomoditê e 'l malatìi che pr el fridi e dòunca lē la psiva anc sperimentèr sul camp che órdin, pulisìa e atensiòun, i giustèven dimòndi lavōr.
Biugrafìa
Nèda in na famìja rìca e dla nobiltê, a la Nightingale a n'gh'calèva minga i mêś e gnanca li oportunitê per tōr marì, mo lē la vliva a tùt i còst andèr a curèr i malê e i puvrèt e più têrd i frî in guèra.
In dal 1854 la Nightingale l'andèva in Crimèa per capìr e vèder perchè l'ìva lśû ch'a gh'era tant mort, e dòunca la vdiva el cundisiòn diśastróśi del curi ch'a s dèva ai frî ded là. Tulènd anc eśèimpi da la manéra 'd curèr i malê ch'l'ìva bele vdû in Germàgna, la Nightingale la tachèva a insgnèr a dagli ètri inferméri la manéra giùsta 'd curèr i frî cun dl órdin, pulisìa e métod. La scrivìva soquànt librèt, in 'n ingléś facil, perchè i la psìsen capìr anc chel persòuni mìa tant scolariśèdi.
Turnèda in Inghiltèra, la Nightingale la fundèva na scóla p'r inferméri in dl uspidêl St. Thomas e in dal 1859 la scrivìva al liber "Notes on Nursing: What it is and What it is Not",[1] dôp che dimòndi èter liber 'd argumèint sàimper sanitàri.[2]
In dal 1907, la Florence Nightingale la gniva premièda, prìma da mêś a 'l dòni in Inghiltèra, cun 'l Ordin a 'l Merit da 'l só rè Eduêrd VII.
I do not pretend to teach her how, I ask her to teach herself, and for this purpose I venture to give her some hints.»
Mè a n'pretènd brìśa 'd insgnèrghen la manéra, mè a ghe dmànd 'd insgnèrsla da per lē, e per cal motìv chè mè a prōv a dèregh soquànt cunsìli.»
Vōś lighèdi
Noti e referèinsi
Èter progèt
- Wikisource contiene opere originali di o su Florence Nightingale
- Wikiquote contiene citazioni di o su Florence Nightingale
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Florence Nightingale
Colegamèint estèren
- (EN) Al só diàri spirituêl "Florence Nightingale’s Spiritual Journey: Biblical Annotations" in sìm'a Google books.
- (EN) Al liber "Note on nursing" in dal sit archive.org.


text:
La «Tante Ju» era oriundamain in aviun tudestg da guerra. L'empriva giada en l'aria era ina Tante Ju ils 7 da mars 1932, però betg en Germania, mabain en Bolivia. Bunamain 5'000 aviuns dal tip Junkers 52 èn vegnids producids. Suenter il temp da guerra han ins duvrà ils aviuns per turists u er en films. En la seria «Zwei himmlische Töchter» ha in da quests aviuns ina rolla centrala. Ozendi chatt'ins las pli bleras Junkers 52 en museums.
«JU-52»
La Junkers 52 – er enconuschenta sut il num «Tante Ju» è enfin oz in aviun fetg bainvis.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Sche reporters vegnian impedids d'entrar en il pajais n'haja quai da far nagut cun lur opiniun u reportaschas, ha ditg in represchentant da la regenza trica envers l'agentura da novitads tudestga DPA.
En ils cas da scumond d’entrar en la Tirchia sajan intgins schurnalists sa cumportads a moda suspectusa.
Els hajan cuntrafatg al dretg tirc cun passar illegalmain ils cunfins per ir en la Siria. Auters plinavant sajan entrads en la Tirchia sco turists, senza s’accreditar tar la regenza.
Ordavant aveva il schef dal parlament da l'UE Martin Schulz avertì la Tirchia d'ina tala glista. Quella n'haja pers nagut en ina democrazia. Ils ultims dis era quai vegnì refusà a dus schurnalists tudestgs d'entrar en la Tirchia
Sin dumonda dals Verds sa fatschenta il Bundestag a Berlin la mesemna cun la situaziun da la libertad da pressa ed opiniun en la Tirchia.
RR novitads 06:00


text:
Co jí inant do la scora mesana?
Scritto da Red.azione il 2 Novembre 2021
Tosc se ruvará indô la scora mesana y tröpes scolares y tröc scolars se damanará: co vara pa inant cun mi stüdi? Tröc sá avisa te ci scora che ai ó jí, mo d’atri á ciamó dübi sön ci direziun che ai ó tó y te ci scora alta che ai dess se scrí ite. Chësta plata ó informé scolars, scolares y geniturs sura l’oferta formativa dles scores altes ladines y dé n aiüt concret ales mitans y ai mituns dles terzes classes dla scora mesana che mëss se chirí fora na scora alta o profescionala, por daidé te chësta dezijiun tan importanta por le dagní de nüsc jogn y de nostes jones.
Por gauja dla pandemia Covid-19 nes porta ince l’ann de scora 2021/22 tresfora desfides nöies y nia saurides. Danter ater ne pó ince en chësc ann les scores altes nia mëte a jí i dis de informaziun y dla porta daverta che é tres stá ti agn passá na buna ocajiun por se informé diretamënter tles scores sura les ofertes formatives esistëntes.
Porchël oress l’Intendënza ladina recordé te chësta manira l’oferta formativa che vëgn pitada dales scores altes ladines y dala scora profescionala por l’artejanat da Urtijëi. Chëstes scores garantësc na buna formaziun te ciamps desvalis, pita azënc inovatifs tla didatica y ti dá ales studëntes y ai studënc ladins la poscibilité da jí inant cun suzes sön so tru formatif tl sistem scolastich paritetich y plurilinguistich.
Sön la scheda d’infromaziun ciafëise na lista de dötes les scores altes ladines cun referimënc a sües seziuns y a sü azënc particolars. Tres i links dá dant rovëise diretamënter sön la plata internet de vigni scora alta, olache i ciafarëis deplü informaziuns monüdes sura les singoles ofertes de formaziun.


text:
En l’emprima runda dal turnier dad ATP a Montreal frunta il Svizzer sin Grigor Dimitrov (ATP 57) da la Bulgaria. I sa tracta gia dal 10avel duel tranter ils dus giugaders. Da quels duels ha Wawrinka gudagnà tschintg. Sche Wawrinka gudogna la partida cunter Dimitrov, ha ses adversari da la segunda runda num Karen Chatschanow (ATP 8).
Suletta Svizra a Toronto
Tar las dunnas svizras è be Belinda Bencic (WTA 12) en acziun en il Canada. En il turnier da WTA a Toronto frunta ella sin la qualificanta. En l’otgavelfinal pudess ella lura fruntar sin l’Ucranaisa Elina Switolina (WTA 7) ch’ha cuntanschì il mezfinal da Wimbledon.
RR novitads 09:00


text:
Oz, gievgia tracta il Cussegl dals stadis in decret general che pertutga la lescha d’energia e la lescha dal provediment d’energia. Quel vul rinforzar l’energia regenerabla en Svizra e far daventar la Svizra pli independenta da l’exteriur. Dentant èn speras era auters projects sumegliants en lavur. Da tegnair la survista tar tut quai che curra e passa è per il mument difficil concedan er ils cussegliers dals stadis grischuns Stefan Engler e Martin Schmid. Sco commember da la cumissiun d’energia haja Martin Schmid almain la survista tge projects ch’en sin maisa , ha el ditg cun in surir.
Diversas fatschentas en discussiun
Uschia vegn per il mument era discutà davart la cuntraproposta indirecta a l’iniziativa dals glatschers nua ch'i va per levgiar da midar sin energia regenerabla. Duas milliardas francs duain per exempel vegnir mess a disposiziun per remplazzar stgaudaments da gas ed ieli e per sanaziuns energeticas d’edifizis. In punct che vegn era intenziunà da sustegnair tras la lescha da CO2. Ina revisiun correspundenta è vegnida preschentada l’emna passada da la ministra d’energia Simonetta Sommaruga.
Projects che sa cruschan e per part sa cumpletteschan. Quai fa vegnir cumplitgà la chaussa. Era perquai ch'i vegn discutà parallel davart las iniziativas da la cuntrada e da biodiversitad. Entant che quellas vulan proteger pli fitg las cuntradas emprova uss ina part dal parlament da levgiar la fabrica d’implants per energia regenerabla cun indeblir las leschas che protegian la natira. E quai tut en in tempo chaschunà da la crisa d’energia. Il privel è qua che las leschas pudessan era cuntradir ina l'autra. Stefan Engler di che la crisa ha duas varts da la medaglia. Dad ina vart va uss tut pli spert, quai ch'è necessari per daventar pli independents da forza da l’exteriur e per far la midada sin energias regenerablas. Da l’autra vart è quai il privel ch’ins decida chaussas a la svelta: Intents ch'avant n’han gì schanza vegnan uss tras la crisa smatgà tras. I è da far attenziun ch’ins na chaschuna betg cun mesiras a curta vista donns a lunga vista.
I saja uss la lezia da la politica da chattar ina buna bilantscha e da far leschas che resguardan tant la crisa d’energia ma era la protecziun dal clima di Martin Schmid e Stefan Engler agiuntescha ch'il parlament sto emprender da ponderar ensemen davart la protecziun da la natira ed il provediment d’energia.


text:
Il grev accident sin la punt sur la Val Mulinaun ha chaschuna in mortori. Sco quai che la Polizia chantunala communitgescha, sajan dus autos collidads frontal. L'accident è capità la sonda curt avant las 16.00. Il manischunz ch'era sin viadi envers Trun e sia passagiera èn vegnì blessads grevamain e sgulads cun la Rega en l'ospital. Il manischunz è mort la saira en l'ospital a consequenza da sias grevas blessuras. Ils passagiers en l'auto che charrava en direcziun Mustér, sajan vegnids blessads levamain.
Trais accidents da moto aifer duas uras
Enturn mezdi hai dà trais accidents da traffic cun motociclists.
A Schiers è in motociclist cun passagiera curt avant mezdi vegnì en ina collisiun cun in auto, nua che omadus èn crudads. Suenter in tractament ambulant han omadus puspè pudì bandunar il ospital a Schiers.
Da viadi aval da Breil a Dardin è ina motociclista collidada las 12:15 cun in mir da sustegn. Cun blessuras levas è ella vegnida transportada cun il servetsch da salvament Surselva en il ospital a Glion.
Sin la vart sid dal Pass da Flüela ha las 13:30 in auto cun char annex surpassà in velocipedist. In motociclist è sinaquai collidà cun il char annex e crudà. El è vegnì transportà cun blessuras mezgrevas en il ospital a Scuol.


text:
Tar l'attatga da hackers sin il concern d'armament Ruag èn passa 20 gigabyte datas vegnidas enguladas. L'inquisiziun actuala emprova da reconstruir il volum da datas ch'è vegnì engulà, communitgescha il Departament federal per la defensiun DDPS.
Tranter las datas pudessan er esser datas or dal register dals administraturs. Tenor il departament na dettia quai en quest register naginas datas persunalas.
Probabel spiunasch’economica
Tuts indizis laschan supponer ch’i sa tracta d’ina sort spiunasch’economica. Uschia saja quai concret vegnì tschertgà projects actuals da la Ruag. Anc adina betg enconuschent è co ils hackers han pudì entrar en il sistem da la Ruag. Probabel sa basia l’attatga sin e-mails, quai na saja però betg cumprovà.
Per il manader d’informatica èsi cler ch’i sa tracta da la lavur da profis: «Igl è fatg excellent, i na dat betg en egl e na cuntegna nagins sbagls da programmar.» Uschia possian ins sclauder che be ina persuna singula haja attatgà la Ruag.
RR novitads 14:00


text:
Curt e concis
- Fin 2020 restan 32 postas tradiziunalas en il Grischun.
- 4 postas tradiziunalas restan en Surselva: a Mustér, Glion, Vella e Flem.
- En Surselva vegnan 15 postas examinadas (stan mars 2018).
En Surselva ha la Posta gia serrà trais filialas l’onn passà: ils 18 da settember a Versomi (la posta è integrada uss en la stizun dal vitg), ils 2 d’october a Sursaissa (la posta è en la stizun Maxi) ed ils 8 da november a Val s. Pieder (la posta è en il biro da turissem).
En discussiun cun Breil, Laax, Tujetsch e Trun
Cun quatter vischnancas saja la Posta en discussiun, sco la responsabla per la communicaziun da la regiun ost Carmen Lama ha ditg ad RTR: cun Laax, Breil, Trun e Tujetsch. Cun questas vischnancas tschertgian els ina schliaziun.
En connex cun las plazzas di la responsabla per la communicaziun, che la Posta veglia impedir da relaschar persunal nua che quai è pussaivel. Sch’ils plans da restructuraziun pertutgian collavuraturs dettia quai dad ina vart il contract da lavur collectiv cun il plan social. E da l’autra vart offria la posta la pussaivladad da chattar ina funcziun sumeglianta en l’interpresa, ubain ch’ins gidia in collavuratur da chattar ina schliaziun.
32 postas tradiziunalas restan fin 2020
En il Grischun restan 32 filialas da posta cun il model tradiziunal almain fin il december 2020. Era en Surselva è quai il cas cun quatter filialas: Mustér, Glion, Vella e Flem.
Critica dal sindicat
Mo il concept «Rait da postas 2020» ha chaschunà critica. Il sindicat syndicom crititgescha ils puncts suandants, sco il secretari central Roland Lamprecht ha ditg ad RTR:
- La Posta pratitgeschia dumping da pajas; ella dischlocheschia lavur dad in sectur cun bunas pajas tar la posta en in sectur cun pajas bassas sco per exempel en ina stizun dal vitg.
- En Svizra vegnian 1'200 plazzas reducidas. Quantas ch'èn pertutgadas en il Grischun n'è betg anc enconuschent.
- En ina retschertga ch’il Cussegl federal ha laschà far èsi sa mussà, che las interpresas pitschnas e mesaunas n'èn betg cuntentas cun ils servetschs en las agenturas da la Posta.
Tschertgar schliaziuns cun ils pertutgads
La pledadra da medias da la Posta Jacqueline Bühlmann refusescha las reproschas.
- Els na midian betg filialas en agenturas per cuntanscher cundiziuns favuraivlas. Mo la Posta stoppia s’adattar, perquai ch’ils clients hajan auters basegns e perquai che la societad e las structuras sa midian. La Posta stoppia eleger tranter schliar las postas tradiziunalas ubain porscher alternativas.
- La Posta haja adina communitgà che 1'200 plazzas en Svizra sajan pertutgadas dal concept «Rait da postas 2020». Quai na veglia dentant betg dir che questas plazzas vegnian reducidas. I dettia la pussaivladad ch’in collavuratur chattia lavur en in auter sectur. Uschia dettia en la regiun da Landquart fin l'onn 2020 in nov center regiunal da pachets, e là dettia quai plazzas novas.
- La Posta veglia meglierar cuntinuadamain ils servetschs per las interpresas pitschnas e mesauns, di Jacqueline Bühlmann. Per exempel ch’ins possia trametter blers pacs ubain bleras brevs enina. E la finala hajan las agenturas avert pli ditg ch’ina posta. Ed els sajan adina pronts da tschertgar schliaziuns cun ils pertutgads, e da prender resguard dals basegns regiunals e locals.
RR actualitad 07:00


text:
Cordial bainvegni!
Vus consultais probablamain questa pagina-web, perquai che Vossa figlia u Voss figl frequenta l’onn proxim questa scola. Sco che Vus savais forsa, n’èsi en il Tessin per regla betg pussaivel da tscherner la scola per ils agens uffants: las scolaras ed ils scolars futurs ston frequentar la scola da l’atgna regiun da domicil.
Vus chattais qua numerusas infurmaziuns nizzaivlas e las modalitads necessarias per entrar en contact cun la scola.
A la fin da mintga pagina chattais vus ils contacts da la sedia e da la direcziun che As stat gugent a disposiziun per ulteriuras infurmaziuns e per rispunder a Vossas dumondas. Sche Vossa figlia u Voss figl ha per exempel gia cumenzà la scola media en in auter chantun svizzer u en in auter pajais, pudais Vus As drizzar a la direcziun u al secretariat per As infurmar davart las equivalenzas dals attestats.
La scola porscha in «corso per alloglotti», damai in curs per tut las studentas ed ils students da la Svizra u da l’exteriur che abiteschan en il Tessin, ma che na discurran betg talian. Ina persuna impurtanta che fa part da la vita quotidiana da las studentas e dals students, è il scolast da classa ch’è era la persuna da referiment per la communicaziun cun la famiglia.
Vus chattais ultra da quai numerusas infurmaziuns nizzaivlas sin la pagina-web da la Sezione dell’insegnamento medio del DECS (il departament d’educaziun, cultura e sport da la republica e dal chantun Tessin).


text:
Fisarmonega
La fisarmonega cromatega, o plussee comunement, fisarmonega, ( del greg fissò + armonikòs, φuσώ + apuovιkός, bof + armoneg ) in frances accordéon, ( a + còrdion, a + xόpδιov, donca senza corda ) a l'è un strument musegal aerofon cont mantex a ancia livera ; a l'è staita per tants agn un strument folcloristeg ligad a la tradizion de la danza popolar.
El prim brevet de un accordion, termen incœ drovad in tante lengove (pur cont variant grafege) per indegar la fisarmonega, l'è stait lassad jo el 6 de maj del 1829 a Viena del creador de orgen e piano Cyrill Demian e dei so fiœi Carl e Guido.
Strutura & Tecnega[Modifega | modifica 'l sorgent]
I evoluzion de la tecnega e de la creazion del strument i hann semper plussee perfezionad el so timber e la so intonazion, insì de far in mœd de meter dent' el strument anca in ambits musegai plussee istruids.
La fisarmonega la tœ dent' do botonere, vœna a dreita e l'oltra a mancina, qe i se sonen cont i relative man. La botonera mancina la g'ha de solet ( ma miga semp' ) el rœl de dar-g el compagnament musegal e scandir el ritm, ind el sonar soratut cont un rejister plussee grav rispet a qell de la botonera de dreita, indove inscambi se sonen tipegament i melodie.
Qella botonera qì de mancina l'è tipegament faita sœ de do file de boton relativ a'l rejister bass ( ciamad respetivament dei "Bass" e dei "Contrabass" ) indove a ogne boton ge correspond una nota, e qei note lé i enn metude jo per orden de quinta ; i seguta tre o quater file de boton tipegament relativ a'l rejister subit plussee sguz, qests ultem qì i pœden haver-g un mester diferent in bas a'l strument, ma in jeneral ge prevalen do filosofie : qella dei bass deslenguads e qella dei bass standards.
Ind la manera a bass standards i file de boton apos dei bass e contrabass i sonen miga domà una singola nota per ognedun, ma plutost un acord ( de do o plussee note ), e i enn tœlde insema in bas a grup de tri o de quater qe i permet de formar in sociazion cont el boton de bass subit lineads : la comun posizion de esecuzion l'è cont el quart did (anular) sœl bass ( qe tipegament a l'è la tonega de l'acord ), e del terz e segond did in sœ i boton dei acords aprœv.
Ind la manera a bass deslinguads inscambi anca i file de boton apus a basse contrabassi sonen anca lor domà una nota per ognedun, e in qei file qì ind tut i se ved desposizion tipegament cromateg dei note, anca se cont disposizion variegade respet a la fila dei bass : qella disposizion qì a l'è preferida ind la musega tradizional, ma a bon cunt la plussee spantegada.
Ind ogne cas el didon l'è l'uneg did qe al ven no drovad sœ qella botonera, ma 'l se drova domà per meter in orden la man e per sqiçar 'l boton de costa a'l mantex, qe, ind el dervir i bux de l'aria, al permet una major velocitaa de serament e de overdura del mantex istess. I fisarmonege cromatege i pœden haver-g de 48 a 120 bass : qest qì al misura l'estension total dei file de la botonera, e donca l'estension total de l'intonazion de l'istessa.
La segonda botonera, in sœ la costa dreita, l'è ciamada botonera cantabel, e la pœ vesser ind una manera alternativa faita cont una tastera a model orgenisteg ( ciamada anca modell piano, faita de 41 tasts, indove 17 i è neger e 24 bianc ) o de un sistema de boton metuds jo cromategament. La botonera in formad orgen ( o model piano) la g'ha un metod d'us del tut ingual a qell de un normal orgen, tutavia la disposizion vertegal dei tasts ge n' tira sœ la dificoltaa d'us e d'esecuzion. Qella lé l'è diferenta de qella del piano, sia per i carateristege mecanege de azionament del tast, sia per corsa del tast ( qe l'è minor ), sia per el fait qe la denamega dei son ( donca el so volum a nivell d'individov ) la ven no faita de la diferenta pression dei dids ins' el strument ma l'è l'efet del devers temp de overdura del mantex, e donca un'overdura plussee lenta la farà sœ un son plussee fiac, menter de un'overdura enerjegaal vegnarà fora un son plussee fort.
La botonera cont sistema a boton, inscambi, al figura 3, 4, 5 o 6 file de boton, l'è ciamada fisarmonega a boton e de quaivœlta in error fisarmonega cromatega anca se pur qe la version cont tastere de modell organisteg l'è ingual cromatega. A g'enn difarente posizion de boton, i plussee spantegade i enn el C-Griff ( sistema talian ) e el B-Griff ( sistema russ ).
A g'enn pœ i fisarmonege diatonege, ciamade anca armonege a mantex ( termen q' al ven – ind un territori governad de l'Imper Austrieg – de l'influenza lenguistega cont el jermaneg harmonika). Lumenanta l'esperienza del don Giuseppe Greggiati, qe 'l g'ha lassad ind el mantovan testimonianz storege incredibele ind el so Metodo per l'armonica a mantice, scrivud a man ind el 1842, incœ al se trœva a Ostilia (MN) ind el Fondo Musicale Giuseppe Greggiati e nunc publegad ind el liber de l'Attilio Amitrano, Il Metodo per l'Armonica a Mantice di Don Giuseppe Greggiati (La Grafica, 2012). I armonege a mantex i eren caraterizade de un minor numer de bass ( jeneralment 2, 4, 8 o 12 ), del poder sonar in mœd facil doma ind una quai tonalitaa.
Qests struments qì i enn tipegament bitoneg, val a dir ind el sqiçar l'istess boton i sonen do note devers ind bas a'l vers del mantex ( q' al pœ vesser in overdura o in sarament ).
I fisarmonege cromatege tradizional ( sia a piano sia a boton ) i enn inscambi struments unitoneg ( un boton al fa domà una nota indipendentement del vers del mantex ), anca se g'enn struments q'i sœmea a la fisarmonega ( 'me un quai Bandoneon ) qe anca se enn cromateg, donca permeten de sonar ind tute i tonalitaa, i enn a l'istess temp bitoneg.
El cœr de la fisarmonega l'è 'l mantex, q' al ven azionad del sonador per far vegnir dent' assee aria a far vibrar i anz. I anz i enn lame picinine de açal, intonade e controllade de valve ligade insema ai tasts, qe ind el vibrar fann sœ el son; i anz i enn pœ faite sœ insœ i soner, q' i enn dei suports de legn e, in bas a'l so timber, i vegnen spartide in rejister. El rejister plussee bass al se ciama 16 e l'è trasposer, val a dir qe 'l sbassa jo la volteza dei son de un'otava, qell de miz al se ciama 8 e qell volt al se ciama 4. El 8 e 'l 4 i enn no rejister trasposer, defat i combinazion dei rejister i enn metude in orden del rejister plussee bass.
I fisarmonege i pœden vesser classifegade ind tre grande categorie : fisarmonege de liss, de concert e de studi. Ogneduna de qeste categorie la g'ha dei carateristege propi.
De solet una media fisarmonega de liss la g'ha 3 vox a la man dreita ( otava bassa, otava central, otava central batenta, donca un zic stonada) e 5 a la mancina, per qest la ven ciamada ind terza e quinta. In jener qeste fisarmonege qì i enn colorade cont color devera sbalenad e imbellad cont scrite in madreperla. Qest per una question d'aspet.
A g'enn anca struments de concert qe i g'hann fin a 5 vox a la dreita e 7 a la mancina. I rejister i enn combinazion de vox, val a dir qei leve in sœ la cassa armonega q' i muden istantaneament plussee vox ind l'istess temp. Un quai nom de combinazion q' i se pœden catar fœra i enn: Master ( tute i vox metude denter ); Bassoon ( domà otava bassa ); Clarinet ( domà otava real ); Flute ( domà otava real ma cont un timber diferent ); Piccolo ( domà otava volta ); Bandoneon ( otava bassa + central ); Violin, Musette, Voce celeste ( otava central plussee vun o duu rejister batents ); Accordion ( otava bassa + real + real batenta ); Organ ( otava bassa + real + volta ). Ind termen plussee precis, qei rejister qì i se ciamen 16-8-4 ( master ); 16 ( bassoon ); 4 (piccolo); 16-8 ( bandoneon ) ecc.. I combinazion de rejister muden in bas a la fisarmonega : i fisarmonege de liss, come qei de studi, i g'hann 7 rejister in media. I fisarmonege de concert inscambi, ge n'hann fin a 11, perqè in qeste fisarmonege al ven jœntad de quai vœlta l'otav cassot q' a l'è un rejister del son ovatad e devera dolç. Ind i fisarmonege de studi e in qei de concert g'è no l'otava batenta per el fait qe tut i otav i enn acordads a la perfezion.
I fisarmonege se spartissen in Bass Standard e Bass Deslenguads in bas a'l fonzionament de la botonera de la man mancina : ind i prim, come jamò diit de sora, la man mancina la sona el compagnament ( bass e acord ), menter ind i bass deslenguads a g'è un convertidor qe 'l fa possibel sonar note singole cont la botonera mancina, in mœd de poder sonar bindei complesse a do man come sœ de un orgen o de un piano. Qella categoria qì de struments l'è drovada soratut de i concertista de musega classega e la ven studiada ind i conservatori indove a l'è stait piazad dent' el post per insegnar de fisarmonega, metud dent' ind i programa ministeriai talian domà ind el 1993.
Regordom el prim post de fisarmonega metud dent' a Pesaro del Maester Sergio Scappini qe 'dess al insegna a'l Conservatori Giuseppe Verdi ( Milan ). A g'enn fisarmonege q' i g'hann sia i Bass deslenguads qe qei standards : in qei fisarmonege lé la botonera mancina la g'ha dei file dedegade ai bass deslenguads e olter dedegade ai bass standards.
El maester Salvatore di Gesualdo, professor a'l Conservatori Cherubini de Fiorenza, l'ha scrivud la vox fisarmonega ind el "Nuovo Dizionario dell'UTET". A la fin dei agn 2000 l'ha idead la fisarmonega de Concert "VI SdG", insema a olter composidor del dé d'incœ, come l'Adamo Volpi, el Lino Liviabella, el Luciano Fancelli, l'Efrem Casagrande, el Luigi Ferrari Trecate, el Vittorio Melocchi, el Gianfelice Fugazza, el Gervasio Marcosignori, el Bio Boccosi, l'Astor Piazzolla e tants olter, cont i soe composizion orijinai e trascrizion dei grands composidor del '700, '800 e '900 g'hann dait 'na man e dervid i œss ai antege e nœve sonoritaa. Cont l'evoluzion de la tecnolojia, i enn staits faits sœ tants sistema eletroneg MIDI de aplegar ai fisarmonege.
Ind i temp anteg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un istrument qe al sœmea tant a la fisarmonega, cont i 'stess sistema mecaneg, a l'è stait fait sœ in sœ la bas de un projet del Leonard de Vinci, contegnud ind el codex Fol.76r del Codex Madrid II[1]. El strument a l'è stait fait sœ del liuter Mario Buonoconto, e sonad ind el Salone degli Stemmidel Municipi de Castelfidardo, del fisarmonexista Denis Biasin. El liuter Buonconto l'ha insì diit : "Un dissegn qe nissœn al cognosseva fin a'l 1970, ma de qe se n' sentiva 'l valor. De fait, l'anticipa de "breg" trixent agn l'invenzion de la fisarmonega. I indegazion qe el Leonard l'ha lassad i enn essenziale ma importante : una tastera vertegal, un mantex a dobia azion qe 'l fonziona ind tuts duu i vers, una serie de cane de legn o de carta, indove la jenialitaa la se trœva ind el jenerar una corrent d'aria qe la fa son." [2]. El son de qella recostruzion a l'è debon diferent, perqè a l'è jenerad de cane de legn. El strument l'è stait lavorad intregament a man; l'è stait metud fœr in esibizion press el Musee Internazional de la Fisarmonega fin a la fin de l'ann 2009.
Riferiments[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ La Fisarmonica di Leonardo da Vinci al Festival Internazionale Fisarmonica. 14 gennaio 2009. URL consultato in data 21 ottobre 2009.
- ↑ La Fisarmonica di Leonardo Da Vinci. 16 ottobre 2009. URL consultato in data 21 ottobre 2009.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Attilio Amitrano, Metodo per l'Armonica a Mantice di Don Giuseppe Greggiati del 1842, ed. La Grafica, Mori (TN) 2012, ISBN 9788897402114
- Pier Paolo Sancin, Il libro dell'armonica, ed. Pizzicato, Udine 1990, ISBN 8877361832


text:
Entaifer ils ultims 20 onns ha la Svizra dà ina mesa milliarda francs a l’Afganistan. Er suenter ch’ils Talibans hajan surpiglià la pussanza, duajan las subvenziuns vegnir pajadas vinavant. Quai ha confermà il Departament federal d’affars exteriurs envers las gasettas «Sonntagszeitung» e «Sonntagsblick».
Reponderar tscherts projects
La Direcziun da svilup e da collavuraziun DEZA examineschia uss, sche projects actuals stoppian eventualmain vegnir adattads. Partenaris da la Svizra sajan dentant gia stads activs en regiuns, ch’ils Talibans controlleschian gia daditg. Areguard l’agid al svilup è l’Afganistan in pajais prioritar da la Svizra.
Situaziun caotica a l'eroport da Kabul
La situaziun malsegira a Kabul ed a l’eroport da Kabul daventa adina pli problematica per tgi che vul bandunar il pajais. Ils Stadis Unids e la Germania averteschan lur burgaisas e burgais en l’Afganistan dad ir persuls a l’eroport da Kabul.
La Germania ha publitgà ina brev che cusseglia a Tudestgas e Tudestgs da restar a chasa pervi da la situaziun enturn l’eroport ed en l’entira citad. Tenor agenturas da novitads blocheschan anc adina millis persunas las differentas entradas da l’eroport da Kabul. La situaziun saja caotica. Ins audia adina puspè sajets e las forzas da segirezza dovrian gas lacrimogen.


text:
L’onn 2017 saja vegnida fatga l'entschatta per in nov curs, scriva il schef da Valora en ina communicaziun. Quai perquai che la fatschenta saja vegnida rinforzada tras acquists d’autras interpresas sco la fatschenta BackWerk en Germania u Pretzel Baron en ils Stadis Unids. Malgrà ch’il gudogn net è sa sminuì saja la fatschenta creschida. Ch’il gudogn saja ì enavos haja er da far cun effects da taglia. Sin stgalim Ebit haja Valora pudì crescher e meglierar la rentabilitad. Il gudogn Ebit è creschì per 9,3% sin 79 milliuns francs.
RR novitads 09:00


text:
Sarezére
Sarezére (italiàn: Ceresara) l'è 'n cumün ad la Pruìncia ad Màntua. Al g'ha 'na pupulasión ad 2.670 abitànt.
Al paìs as tröa an da l'Alt Mantuàn, e l'è ün ad cói cumün indù ch'as parla 'n lumbàrd. An dal teritòri dal cumün a gh'è li frasión ad San Martìn e Vìla Capèla.
Aquanégra · Àzula · Bagnöl · Bigarèl · Borchfòrt · Bòsul · Bufrànch · Cané · Carbunèra · i Castèi · Castiù · Castlàr · Castlücc · Cavriàna · Cazalmòr · Cazalòlt · Cazarimà · Cumsàch · Cürtatùn · Dözul · Felònica · Gazòlt · Gasöl · Ghidisöl · Gùit · Gunzàga · Magnacavàl · Màntua · Marcarìa · Mariàna · Marmiröl · Médule · la Mòja · Mosambàn · Munticiàna · la Ólta · Pegügnàga · la Péf · Piübega · al Pós · Pónti · Pòrt Mantuàn · Pumpunésch · Quingéntuli · Quistèl · Redundèsch · Réar · Rivaröl · Roarbèla · Rödegh · Roncafrèr · Sabiunèda · San Banadèt · San Giuàn dal Dòs · San Iàcum dli Sgnàdi · San Martèn · San Zòrs · Sarezére · Schivnòia · Sèrmad · Seravàl · Sulfrì · Süstinént · Süsèra · Viadàna · Ustìlia · Vergìli · Vìla Póma · Vilimpénta ·


text:
La Scheulte
La Scheulte (en tudesch: Schelten) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.61 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 41 abitant.
El cumün de Schelten al se tröva a una altitüden de 746 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Mervelier, Vermes (JU), Aedermannsdorf (SO), Beinwil (SO).
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Regula Battaglia è fundatura dal club, bun'olma, motor e la «scheffa» betg mo da ses chaun. Avant 15 onns ha ella fundà il club «Agility Viamala» – in'uniun che s'engascha per il sport da chauns. Il punct da partenza sajan stads set giuvenils motivads che vulevan far concurrenzas cun lur chauns. Ella haja nizzegià la chaschun e fundà il club. Ussa dumbra il club 80 commembers e 60 sajan activs. E mo uschia saja ina vita d'uniun activa insumma pussaivla, tradescha Regula Battaglia ch'è la bun'olma dal club.
Sco manadra tecnica ha Regula Battaglia la survista da quai che curra e passa. Ella saja eba ina persuna adina plain ideas ed uschia saja la vita d'uniun er fitg dinamica. Ma senza tut ils commembers engaschads na saja il club er betg dapli ch'in club sco tut ils auters era.
Integrar giuventetgna ed organisar concurrenzas
E per garantir ina cuntinuaziun è la manadra tecnica gia ussa vi d'integrar persunas giuvnas en suprastanza e sco manaders ni manadras da gruppa. «Agility Viamala» è, quai mussa in sguard sin la homepage, in club cun success e fitg activ. Ussa dumengia organiseschan els per exempel il Campiunadi svizzer da giuventetgna en la disciplina Rule.


text:
Quai è stà in mument nunditg emoziunal e la paja per tut quai ch’jau hai investì en quest sport ils davos bun 30 onns.
Per il team «Haegeli by T2 Racing» da Trun è quai l’emprima victoria en la segunda cursa da questa seria da cursas «24H Series». A Hockenheim han Pieder Decurtins e collegas gudagnà suenter 12 uras piz a cup avant in team da Ferrari. Suenter bunamain 400 rundas e passa 4’500 kilometers sin il Hockenheimring ha l’equipa svizra la finala gì in avantatg da be 53 secundas sin ils segunds, quai er grazia ad ina buna strategia ed in stop en la boxa gist en il dretg mument.
Tar l’emprima cursa da distanza en la classa da GT3 era Pieder Decurtins vegnì cun il Porsche 911 la fin mars a Mugello en l’Italia 5avel. La gronda finamira ed il punct culminant da l’onn è la cursa da 24 uras a Spa-Francorchamps en la Belgia che stat sin il program la fin d’emna dals 31-7/1-8.


text:
Dialét miranduléś
Artéccol in dialètt mudnés
Al Dialét Miranduléś l'è na varietà dialetàla d'l Emigliàṅ ch'la fà part dal grup linguìstic gal-itàlic. L'è anc, insém a tut chi àtar dialét emigliàṅ, la lìngua dla versiòṅ dla Wikipedia ch'a sî drē a léśar.
Al s dascór in dal sircundàri ad La Miràndla, in dla basa mudnéśa a 'l cunfìṅ cun al Mantṿàṅ.
Sistéma TupulògicModifica
Tgnénd a mènt cal siggli chè, S=Sugèt, V=Vèrub, O=Ugèt (n=Nóm, p=Prunóm), al Miranduléś 'l è na lìngua ch'la dróa i custrùt chè 'd sóta:
Fórmi Atìvi (SSVO / SSOV)Modifica
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (dal sugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [Sn]Sp1VOn eśémpi: [Stévan] al magna al pui (itagliàṅ: [Stefano] mangia il pollo)
- cun al prunóm ad sécónd livèl al pòst dal sugèt: [Sp2]Sp1VOn eśémpi: [Lò] al magna al pui (itagliàṅ: [Egli] mangia il pollo)
- cun al prunóm al pòst d'l ugèt: [Sn]Sp1OpV eśémpi: [Stévan] al al magna (itagliàṅ: [Stefano] lo mangia)
- cun i prunóm al pòst dal sugèt e d'l ugèt: [Sp2]Sp1OpV eśémpi: [Lò] al al magna (itagliàṅ: [Egli] lo mangia)
Fórmi Pasìvi (OOVS)Modifica
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (d'l ugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [On]Op1VSn eśémpi: [al pui] 'l è magnâ da Stévan (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da Stefano)
- cun al prunóm al pòst dal sugèt: [On]Op1VSp2 eśémpi: [al pui] 'l è magnâ da lò (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da lui)
Fórmi Atìvi Interugatìvi (VSSO)Modifica
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (dal sugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: VSp1[Sn]On eśémpi: magna'l [Stévan] al pui? (itagliàṅ: [Stefano] mangia il pollo?)
- cun prunóm al pòst dal sugèt: VSp1[Sp2]On eśémpi: magna'l [lò] al pui? (itagliàṅ: [Egli] mangia il pollo?)
Fórmi Pasìvi Interugatìvi (OVOVS)Modifica
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (d'l ugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [On]V1Op1V2Sn eśémpi: [al pui] è'l magnâ da Stévan? (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da Stefano?)
- cun al prunóm al pòst dal sugèt: [On]V1Op1V2Sp2 eśémpi: [al pui] è'l magnâ da lò? (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da lui?)
N.B. Al paròli fra parénteśi i èṅ facultatìvi.
FunèticaModifica
VucàliModifica
Al Miranduleś, cuma al dialét fraréś e a difarensa dal mudnéś e dal mantṿàṅ, al dróa al sèt vucàli cumpàgn a 'l Itagliaṅ, faghénd però difarénsa fra curti e lunghi.
- [a] → Śgranfgnàr ([zgraŋ'fɲar] Graffiare) • (['albar] albero) àlbar
- [a:] → Dvintâ ([dviŋ'ta:] Diventato) • ([ma'ɲa:] mangiato) magnâ
- [e] → Védar (['vedar] Vedere) • (['sem] scemo) sém
- [e:] → Vēdar (['ve:dar] Vetro)
- [ɛ] → Uśèl ([u'zɛl] Uccello) • (['beŋ] bene) bèṅ
- [ɛ:] → Fêṅ (['fɛ:ŋ] Fieno)
- [i] → Pist (['pist] Ripieno) • ([iŋ'sem] insieme) insém
- [i:] → Pîṅ (['pi:ŋ] Pieno) • ([siŋ'ti:] sentito) sintî
- [o] → Rója (['roja] Scrofa)
- [o:] → Tṿajōł ([tvfa'jo:ɫ] Tovagliolo) • (['fōg] fuoco) fōg
- [ɔ] → Śnòć (['znɔʧ] Ginocchio) • (['ɔra] ombra) òra
- [ɔ:] → Pôc (['pɔ:k] Poco) •
- [u] → Sangiùt ([saŋ'ʤut] Singhiozzo) • (['ua] uva) ùa
- [u:] → Tgnû (['tɲu:] Tenuto) • ([kɲu'su:] conosciuto) cgnusû
I funéma in blù i gh pōl'n èsar sèmpar anc s'i n gh'àṅ minga 'l asènt in sìma a difarénsa ad quéi in rós. Par quéi in vérd invéci a dipénd da i caś.
Eśèmpi:
- cûl ['ku:l] (culo) → a t incûl [atiŋ'ku:l] (t'inculo) → inculàr [iŋku'lar] (inculare)
- pîṅ ['pi:ŋ] (pieno) → a 'l impinìs [aliɱpi'nis] (lo riempio) → impinìr [iɱpi'nir] (riempire)
Cuma p'r al fraréś pò, al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.
- Mòdna (Modena) → Mudnéś (Modenese)
- Són (Sonno) → Sunèṅ (Sonnellino)
- Dènt (Dente) → Dintéra (Dentiera)
- Bicér (Bicchiere) → Bicirèṅ (Bicchierino)
- Ségn (Segno) → Sgnar (Segnare)
- Bulógna (Bologna) → Bulgnéś (Bolognese)
CunsunàntiModifica
Al cunsunànti dal Miranduléś i èṅ cumpàgni a quéli d'l itagliàṅ foravìa p'r al fat ch'i n gh'aṅ briśa gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (scriti Z in itagliàṅ) e la fricàda [ʃ] (scrita SCI o SCE in itagliàṅ). Par cónt'r al Miranduléś al gh'à da piò al funéma [ɫ] (dit "dark L" cuma in d'l ingléś Peel [pʰiːɫ]).
- ALÒFUN • Al Miranduléś al tîṅ i funéma alòfun [c] [ɟ] ad [k] [g] cuma in itagliàṅ (i sarésan al C e G duri prima 'd I e E, cuma CHIOSCO e GHIOTTO). Al naśàli [ɱ] / [ŋ] invéci i n èṅ minga sōl di alòfun ad [m] / [n] cuma in itagliàṅ: in Miranduléś a gh'è ['an]=anno ma anc ['aŋ]=hanno, ['pan]=panno ma anc ['paŋ]=pane. Vlénd a gh sarés anc ['paɲ]=panni stesi ch'i sarésan i pan dastéś a 'l Sōl par scar-as.
- S • La S dal Miranduléś la pōl èsar sórda [s] (cuma in sał ['sa:ɫ] → sale) o sunòra [z] (cuma in śal ['zal] → giallo), a 'l inìsi, in mèś o a la fiṅ, sénsa dal règhli cuma in itagliàṅ. Eśèmpi: śéndar=genero, séndra=cenere, Śnar=Gennaio, snar=cenare, insgnàr=insegnare, inśgnàr-as=arrangiarsi, pès=pezzo, pèś=peggio.
- Z • Anc se in Miranduléś gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (ch'i sarésan scriti cun na Z in itagliàṅ) i n gh'èṅ briśa, quést al n vōl minga dir ch'a n sia mia pusìbil catàr pò òṅ tacâ a c'l àtar i funéma t+s (cuma in tsévad, insipido) o d+z (cuma in madśìna, medicina).
- N • Se dòp a gh'è na vucàla, la N l'è sèmpar l'alveulàra latìna [n] → naśàr (fiutare). Se dòp a gh'è na F/V, la N la dvénta la labardentàla [ɱ] → anvlùp (confezione). Se dòp a gh'è n'atra cunsunànta, la N la dvénta velàra [ŋ] → insfilsàr (infilare). Se prima a gh'è na G, la N la dvénta na cunsunànta palatàla [ɲ] → pugn (pugno). La N a fiṅ ad paròla la pōl èsar l'alveulàra latìna [n] → an (anno) o la velàra [ŋ] → aṅ (hanno). In cal caś chè, p'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar un puntèṅ in sima a la N (ṅ) acsè a s capìs méj. Par dir-'n una, “I an scavśâ” (=Gli anni spezzati in itagliàn) 'l è dimóndi difarènt da “I aṅ scavśâ” (=Essi hanno spezzato in itagliàn).
- M • La M la ś lèś sèmpar [m] (lum → lume) ma in fiṅ ad paròla la pōl anc dvintàr la labar-dintàla [ɱ] (mujàṁ → mollica).
- L • Se prima a gh'è na G, la L la dvénta na cunsunànta palatàla [λ] → Sicìglia (Sicilia), in chi àtar caś la ś lèś [l] (laséna → ascella, vìgil → vigile). Soquànti vòlti in fiṅ ad paròla però la L la dvénta na cunsunànta velàra [ɫ] cuma in dla paròla ingléśa PEEL → finàł (finale). In cal caś chè, p'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar na stanga ad travèrs dla L (ł).
- V • La V la s prunùncia [v] (vèć=vecchio, prév=potrebbe) o [vf] (óṿ=uovo, nóṿ=nove/nuovo, viṿ=vivo, néṿ=neve, tṿaja=tovaglia, spurtìṿ=sportivo, Mantṿàṅ=Mantovano) a dipénd da i caś. P'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar un puntèṅ ad sóta a la V (ṿ).
- B [b] → Butér ([bu'ter] Burro) butér
- -CH- [c] → Chiét (['cjet] Calmo) CH prima ad E o I
- -C/-CH [k] → Cuc/Cuch (['kuk] Cuculo) cuc • Rusc/Rusch (['rusk] Spazzatura)
- C [k] → Cgnusû ([kɲu'su:] Conosciuto) cgnusû tut al vòlti che dòp la C a gh'è na létra difarénta da I o E
- -Ć/-C’ [ʧ] → Cuć/Cuc’ (['kuʧ] Spinta) cuć • Musć/Musc’ (['musʧ] Muschio) musć
- CE [ʧ] → Bicér ([bi'ʧer] Bicchiere) bicér
- CI [ʧ] → Àcid (['aʧid] Acido) àcid
- SĆE [ʧ] → Masćèṅ ([mas'ʧeŋ] Maschietto) masćèṅ
- SĆI [ʧ] → Sćiùma (['sʧuma] Schiuma) sćiùma
- D [d] → Dur (['dur] Duro) dur
- F [f] → Fam (['fam] Fame) fam
- -GH- [ɟ] → Ghignóś ([ɟi'ɲoz] Antipatico) GH prima ad I
- -G/-GH [g] → Fōg/Fōgh (['fog] Fuoco) fōg
- G [g] → Gróp (['grop] Nodo) gróp
- -Ǵ/-G’ [ʤ] → Maǵ/Mag’ (['maʤ] Maggio) maǵ
- GE [ʤ] → Gèra (['ʤera] Ghiaia) gèra
- GI [ʤ] → Gir (['ʤir] Giro) gir
- I [j] → Biasàr ([bja'sar] Masticare) Dòp na cunsunànt, prima dna vucàla
- J [j] → Jutàr ([ju'tar] Aiutare) jutàr
- L [l] → Lat (['lat] Latte) lat
- -Ł [ɫ] → Sał (['sa:ɫ] Sale) saɫ
- GLI [λ] → Itàglia ([i'taλa] Italia) Itàglia
- M [m] → Mój (['moj] Bagnato) mój
- -M [m] → Fam (['fam] Fame) fam
- -Ṁ [ɱ] → Mujàṁ ([mu'jaɱ] Mollica)
- NF [ɱ] → Runfàr ([ruɱ'far] Russare)
- NV [ɱ] → Anvàr ([aɱ'var] Nevicare) anvàr
- NC [ŋ] → Incóra ([iŋ'kora] Ancora)
- NG [ŋ] → Ślungàr ([zluŋ'gar] Passare)
- NŚ [ŋ] → Manś (['maŋz] Manzo)
- NS [ŋ] → Insùni ([iŋ'suni] Sogno)
- NT [ŋ] → Mantṿàṅ ([maŋ'tvfaŋ] Mantovano)
- -Ṅ [ŋ] → Paṅ (['paŋ] pane) paṅ
- N [n] → Pan (['pan] panno) pan
- GN [ɲ] → Légn (['leɲ] legno) légn
- P [p] → Póm (['pom] mela) póm
- Q [k] → Quàtar (['kwatar] quattro) quàtar
- R [r] → Ram (['ram] rame/ramo) ram
- R [ɾ] → Miranduléś ([miɾaŋdu'lez] mirandolese) tut al vòlti che la R la s cata in mèś a dū vucàli
- S [s] → Sał (['sa:ɫ] Sale) saɫ
- Ś [z] → Śal (['zal] Giallo) śal
- T [t] → Téǵ (['teʤ] Tetto) téǵ
- U [w] → Guèra (['gwera] Guerra) guèra U àtuna prima ad vucàla
- V [v] → Vól (['vol] Volo) vól
- Ṿ [vf] → Viṿ (['vivf] Vivo)
GramàticaModifica
ArtìcuiModifica
In dal Miranduléś, cuma in itagliàṅ, i s càtan tri gènar 'd artìcui: determinatìṿ, indeterminatìṿ e partitìṿ ch'i tènan cònt dal gènar (masć e fémna) e dal nùmar (singulàr e pluràl).
» Artìcui DeterminatìṿModifica
'L artìcul determinatìṿ al s dróa, insém a 'l nóm ch'al gh stà davśèṅ, p'r indicàr un quèl ad definî.
- AL gat (m.s.)
- I gat (m.p.)
- LA gata (f.s.)
- AL gati (f.p.)
- ’L àśan (m.s.)
- GL’àśan (m.p.)
- L’aśna (f.s.)
- GL’aśni (f.p.)
» Artìcui IndeterminatìṿModifica
In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ, 'l artìcul indeterminatìṿ a s dróa sōl a 'l singulàr. A 'l pòst dal pluràl al và druâ 'l artìcul partitìṿ (di lìbar...) o 'l 'agetìṿ minga definî (soquànt lìbar...).
- UN gat (m.s.)
- NA gata (f.s.)
- ’N àśan (m.s.)
- N’aśna (f.s.)
» Artìcui PartitiṿModifica
In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ e in francéś, 'l artìcul partitìṿ a s dróa p'r indicàr na part dal tut (singulàr) o 'n insém minga definî ad ròbi, da dū in sù (pluràl).
- A magn DAL paṅ (m.s.)
- A magn DLA mnèstra (f.s.)
- A véd DI gat (m.p.)
- A véd DAL gati (f.p.)
- A bév D’L òli (m.s.)
- A bév DL’àqua (f.s.)
- A véd DI àśan (m.p.)
- A véd DAGL’aśni (f.p.)
Nóm e AgetìṿModifica
» Singulàr e PluràlModifica
In Miranduléś in gènar 'l agetìṿ al vèṅ sèmpar dòp a 'l nóm a part quél pusesìṿ (al sò gat) e numeràl (i tri gat). I nóm e gl'agetìṿ masć i finìsan da spés par cunsunànt a part soquànt in -I (prèmi, uràri, pòdi). I nóm e gl'agetìṿ fémni invéci i finìsan da spés p'r A (śuntàda in fónd) a part sòquànti paròli minga regulàri (la mòrt). I plurài, anc dal paròli furastéri, i rèstan cumpàgni rispèt a i singulàr, a part i finài L (m.s.) ch'i dvèntan I (un gòl/dū gòi, un vìgil/dū vìgii) e i finài A (f.s.) ch'i dvèntan I (na patàca/dū patàchi).
» NùmarModifica
» Dè dla StmanaModifica
» Méś d'l AnModifica
» Ségn ŚudiacàiModifica
» CulōrModifica
» FrutaModifica
» VardùraModifica
» Agetìṿ DimustratìṿModifica
In Miranduléś gl'agetìṿ dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar) i ś dróan sèmpar insém a gl'avèrub ad puśisiòṅ cuma in francéś.
» Agetìṿ PusesìṿModifica
A difarénsa d'l itagliàṅ, in dua 'l agetìṿ pusesìṿ al dipénd sèmpar dla parsòna, dal gènar e dal nùmar, in Miranduléś a cònta sōl la parsòna, a part al pusesìṿ dal prima e secónda persòna pluràla in dua 'l agetìṿ p'r al fémni al cambia.
'L agetìṿ 'l è da spés cumpagnâ da 'l artìcul (Al mè gat 'l è rós) ma prima di nóm singulàr ad parènt al n gh vōl briśa (Mè pàdar, Tò śéndar, Sò fardèl, I nòstar genitōr, Al vòstri surèli, I lōr anvō).
» Agetìṿ Minga DefinîModifica
'L agetìṿ minga definî a s dróa quànd a s dascór ad quèi, ad bèsti o ad parsòni sénsa indicàr-'n al nùmar precìś e al qualità. In Miranduléś al s dróa sèmpar a 'l pluràl a part gnanc un ch'al và sèmpar a 'l sigulàr.
» Agetìṿ Interugatìṿ e EslamatìṿModifica
Gl'agetìṿ interugatìṿ i sarvìsan par tacàr na dmanda e in Miranduléś in èṅ dū, che e quànt, druâ sèmpar sénsa artìcul e prima di nóm. I pōlan èsar mis in dmandi dirèti (Che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà? • Che animale tiene Elide in casa?) o minga dirèti (Dì-'m che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà. • Dimmi che animale tiene Elide in casa.). Quànd i agetìṿ ad prima i sarvìsan par furmàr di eslamasiòṅ, i tōśan al nóm 'd agetìṿ eslamatìṿ ma a gh'è da tgnir a mènt che al che interugatìṿ in Miranduléś al dvénta ac.
PrunómModifica
» Prunóm persunàlModifica
I prunóm persunài i èṅ chi prunóm ch'i s métan a 'l pòst dla parsòna ch'la dascór, dla parsòna ch'la scólta o dla parsòna, dla bèstia o dal quèl ugèt dla discusiòṅ, sénsa dir-'n al nóm.
I càmbian a secónda dla parsòna, dal gènar e dla funsiòṅ, sugèt o cumplemènt. Qvist chè i gh'àṅ dū fórmi:
- fòrta o tònica;
- débula o àtuna.
Eśèmpi:
- [mè] a pić tè (io picchio te) = [mè] a t pić (io ti picchio)
- [lò] al vistìs lē (lui veste lei) = [lò] al la vistìs (lui la veste)
- [tè] at pètan mè (tu pettini me) = [tè] ta m pètan (tu mi pettini)
- [lē] la s cava śò (lei si sveste) [lit. lei ella si toglie giù]
- [nuàtar] a in magném luntéra (noi ne mangiamo volentieri)
- [lōr] i i cgnósan (essi li conoscono)
In Miranduléś al prunóm ubligatòri a gh vōl sèmpar anc s'al sugèt al gh'è listés (Marco al magna → Marco mangia • al gat ’l è bèl → il gatto è bello) o prima di vérub minga persunài (a piōṿ → piove • a gh'è al Sōl → c'è il Sole • a gh'è da lauràr → bisogna lavorare).
Al prunóm sugèt facultatìṿ (ch'al s pōl mètar prima ad quél ubligatòri) 'l è fat a la stésa manéra dal cumplèment tònic.
La tèrsa parsóna pluràra, a difarénsa d'l itagliàṅ, la n càmbia mia a secónd dal gènar. S'a s vōl réndar ciàr s'al grup ad parsóni i èṅ di masć o dal fémni, a gh'è da métar prima ad lōr:
- chi - s'a s trata ad masć davśèṅ a chi dascór • chi lōr i …
- lì - s'a s trata ad masć luntàṅ da chi dascór • lì lōr i …
- che - s'a s trata ad fémni davśèṅ a chi dascór • che lōr i …
- lé - s'a s trata ad fémni luntàṅ da chi dascór • lé lōr i …
Dascórs cuntràri par chi atri parsóni pluràli: in itagliàṅ NOI e VOI i n càmbian mai a secónd dal gènar. In Miranduléś invéci a s dróa NUÀTRI e VUÀTRI s'al grup l'è fat sōl ad fémni.
S'a s vōl réndar ciàr al nùmar ad parsóni ch'i fànan part dal grup, a s pōl métar in mèś a i dū prunóm al nùmar ad gint:
- nuàtar tri a dascurém da spés ad dóni;
- vuàtri dū a pasàv dimóndi tèmp da la paruchéra;
- lōr quàtar i èṅ pîṅ ad sćiòcli a i pē.
» Prunóm dimustratìṿModifica
In Miranduléś i prunóm dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar), a difarénsa d'l itagliàṅ, i èṅ fat in na manéra difarènta da gl'agetìṿ dimustratìṿ ma i dróan listés gl'avèrub ad puśisiòṅ. I ènan dū al manéri ad prununciàr chi punóm lè a 'l inìsi, [kw] o [kv], quésta chè l'è quéla più vècia e l'è drē a dascumparìr dal tut.
PrepuśisiòṅModifica
Al Miranduléś al dróa nóṿ prepuśisiòṅ cuma 'l itagliàṅ ma, prima dal paròli ch'i tàcan par vucàla, i pōlan patìr l'eliśiòṅ, na ròba ch'la n sucéd briśa in dla léngua ad Dante.
Eśèmpi:
- La surèla ad Jàcum l'è puta (La sorella di Giacomo è nubile)
- Al 15 ’d Agóst a sa stà a cà da lauràr (Il 15 di Agosto si sta a casa da lavorare)
- A vag a Mantṿa a tōr dal sis (Vado a Mantova a prendere del letame liquido)
- Da in du daśvèṅ-al chi lò? (Da dove viene costui?)
- Al becamòrt 'l è in cēśa a mét'r a pòst la casa (Il becchino è in chiesa a sistemare il feretro)
- A végn cun la Cinsia (Vengo con Cinzia)
- At pó cuntàr su nuàtar (Puoi contare su di noi)
- A sòṅ andâ in banca par tiràr via tut i mè bèsi (Sono andato in banca per prelevare tutti i miei soldi)
- P'r avér cuntâ na bala a sòṅ finî in parśòṅ (Per avere raccontato una bugia sono finito in prigione)
- Tra dū an a finìs ad pagàr al mutṿo dla cà (Tra due anni finirò di pagare il mutuo della casa)
- Cuśa sarnìs-at fra 'l óṿ e la balòta? (Cosa scegli fra l'uovo e il tuorlo?)
Nòti:
- Al prepuśisiòṅ tra e fra i èṅ cumpàgni, pròpria cuma in itagliàṅ;
- In Miranduléś, a difarénsa d'l itagliàṅ, p'r indicàr un pòst ch'a gh'è da pasàr par rivàr da n'atra banda, a n s dróa minga la prepuśisiòṅ DA ma PAR, cuma in francéś (A sòṅ gnû dèntar par la fnèstra → Je suis venu par la fenêtre → Sono entrato dalla finestra);
- Stés quèl anc quànd a gh'è da dascrìvar la parsòna ch'la fà patìr n'asiòṅ a 'l sugèt dla fraś, anca chè a gh vōl PAR e minga DA (A m fag purtàr par Stēvan → Mi faccio accompagnare da Stefano).
» Prepuśisiòṅ articulàdiModifica
VérubModifica
I vérub in Miranduléś i s cògnugan par parsòna (1ª, 2ª o 3ª) e par nùmar (singulàr o pluràl) dal sugèt, par tèmp (preśènt, pasâ, futùr), par manéra (indicatìṿ, cungiuntìṿ, cundisiunàl, imperatìṿ, infinî, gerùndi e partisìpi) e dal vòlti par gènar (masć o femni) dal sugèt o d'l ugèt. A difarénsa d'l Itagliàṅ, un prunóm persùnal almànc a gh vōl sèmpar (a s pōl śuntàr prima anc al nóm o un secónd prunóm). In dal dmandi, al prunóm 'l è mis dòp dal vérub, cuma in Francéś.
Tri i èṅ al cugnugasiòṅ di vérub (-àr, -ar e -ìr).
I tèmp i pōl'n èsar baś o cumpòst, qvist chè i èṅ fat sù miténd insém al vérub auśiliàri (cugnugâ par parsòna, nùmar e manéra) e pò al partisìpi pasâ dal vérub.
- Al vérub auśiliàri 'l è èsar p'r i vérub minga tranśitìṿ o in dal fórmi pasìvi o riflesìvi;
- Al vérub auśiliàri 'l è avér in di àtar caś (sèmpar quànd al vérub 'l è tranśitìṿ).
» Manéra “Infinî”Modifica
Al cungnugasiòṅ di vérub in Miranduléś i èṅ tri:
- -àr → naśàr (it. annusare);
- -ar → nàsar (it. nascere);
- -ìr → finìr (it. finire).
A gh'è pò di vérub ch'i finìsan in -ér: savér (it. sapere), psér (it. potere), vlér (it. volere) e àtar incóra (tōr → prendere) ch'i n èṅ briśa regulàr.
Al gh'à dū tèmp e al n vōl mai al prunóm:
- preśènt;
- pasâ, fat miténd insém 'l infinî preśènt d'l auśiliàri e pò al partisìpi pasâ dal vérub (ÈSAR STÂ a cà sua 'l è un bèl quèl • AVÉR CGNUSÛ la fam al t à insgnâ a star a 'l mónd).
'L infinî al pōl èsar druâ in na manéra sustantivàda par dar un giudìsi in sal vérub (LÈŚAR 'l è bèl) o par dar di órdan ad n far minga quèl (Minga MAGNÀR!).
» Manéra “Indicatìṿ”Modifica
'L indicatìṿ al s dróa quànd a gh'è da dascórar ad fat e quèi ugetìṿ. Al gh'à tri tèmp baś:
- preśènt, druâ quànt un quèl al sucéd mént'r a s dascór (A magn un póm → Mangio una mela) o anc p'r indicàr un fat da 'd là da vgnir ma prévìst (Fra déś an a vag in pensiòṅ → Fra dieci anni vado in pensione);
- imparfèt, druâ quànd un quèl 'l è bèla sucès in 'd là da 'l tèmp (A magnàva un pèrśag → Mangiavo una pesca);
- futùr, druâ p'r indicàr un fat da 'd là da vgnir, anc sénsa savér quànd (A magnarò na brugna → Mangerò una prugna).
Al Passato remoto d'l Itagliàṅ al n gh'è mia.
Chi tri tèmp baś lè i pōlan pò dar vita a di tèmp cumpòst druànd 'l auśiliàri cugnugâ insém a 'l partisìpi pasâ:
- pasâ pròsim (preśènt+p.p.), druâ quànd un quèl 'l è péna sucès (A-j-ò magnâ na sréśa → Ho mangiato una ciliegia)
- trapasâ pròsim (imparfèt+p.p.), druâ quànd un quèl 'l è sucès da dimóndi tèmp (A iva magnâ na mugnàga → Avevo mangiato un'albicocca)
- futùr anteriōr (futùr+p.p.), druâ p'r indicàr un fat incóra da far ch'al darà vita a 'n àtar quèl (Quànd a 'rò magnâ, a dasparéć → Quando avrò mangiato, sparecchierò, lit. Quando avrò mangiato, sparecchio).
PREŚÈNT (Presente)
A riguàrd dal dmandi a gh'è da far soquànti cunsiderasiòṅ:
- In dal primi parsòni a gh'è da śuntàr na J eufónica fra 'l vérub e 'l prunóm (A), pròpria cum a sucéd in Francéś cun la T dla tèrsa parsòna (Que reste-t-il de nos amours?);
- In dal tèrsi parsòni dal primi dū cugnugasiòṅ i s dróan sōl al raìś di vérub prima di prunóm (AL/LA/I) e minga al deśinénsi;
- La secónda parsòna pluràla la vōl al prunóm ubligatòri V dòp al vérub;
- In di vérub dla 3ª cugnugasiòṅ, la deśinénsa dla tèrsa parsòna pluràla la sa scurta, pasànd da -ìsan a -ìs.
Òcio a 'l difarénsi:
- I vérub dal primi dū parsòni singulàri (eś. A t magn e At magn) i s dìśan sèmpar a la stésa manéra ([at maɲ]) ma i vōlan dir dū quèi difarènt (Ti mangio • Mangi);
- I vérub dal tèrsi parsòni, quànd a s fà na dmanda (eś. Magn-al?, Magn-la? e Magn-i? → [egli] Mangia?, [ella] Mangia? e [essi] Mangiano?), i èṅ cumpagn a i imperatìṿ cun al cumplemènt ugèt śuntâ in fónd (eś. Magn-al!, Magn-la! e Magn-i! → Mangialo!, Mangiala! e Mangiali!). 'L ùnic quèl ch'a càmbia 'l è l'intunasiòṅ.
Dagnóra tut i vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ i èṅ incuatìṿ, a part durmìr, sintìr e soquànt àtar ch'i s cògnugan in na manéra difarénta, cum a s pōl védar in dla tabèla chè 'd sóta.
Cugnugànd i vérub a gh'è sèmpar da tgnir a mènt che in Miranduléś al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.
Par via dal cambi ad vucàla, la fraś "a m piàś inculàr" la pōl vlér dir dū quèi difarènt: "mi piace incollare" (da còla cun la "o" ch'la s arbàsa ad tòṅ parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla) ma anc "mi piace inculare" da cûl cun la "u" lunga ch'la dvènta curta parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla).
I vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ minga incuatìṿ i s cògnugan cuma quéi dla 2ª cugnugasiòṅ.
Chè 'd sōvar a gh'è na lista di vérub minga regulàr più impurtànt.
- Al vérub AVÉR in tabèla 'l è in dla sò fórma 'd auśiliàri. In Miranduléś, p'r avér-al in dla sò fórma ad vérub nurmàl, a gh'è da śuntàr-ag prima 'l avérub GH’ (A gh'ò → Io ho, At gh'à → Tu hai, …) ch'al sarév al CI d'l Itagliàṅ;
- Al vérub DOVERE d'l Itagliàṅ in Miranduléś a n gh'è minga. A 'l sò pòst a s dróa sèmp'r al vérub AVÉR e pò la prepuśiòṅ DA, cuma in Ingléś (A gh'ò da scapàr via → I have to escape → Devo fuggire);
- Al vérub AMARE d'l Itagliàṅ in Miranduléś a n gh'è minga. A 'l sò pòst a s dróa sèmp'r al vérub VLÉR e pò BÈṄ (A t vój bèṅ → Ti voglio bene → Ti amo);
IMPARFÈT (Imperfetto)
In d'l Imparfèt dla prima parsòna pluràla, in dal dmandi, a n gh vōl mai al prunóm ubligatòri, acsè cum a sucéd ad sòlit par la secónda parsòna pluràla.
FUTÙR (Futuro Semplice)
Al futùr di vérub in Miranduléś al s fà cumpagn a 'l Francéś: a s tōś al vérub AVÉR a 'l preśènt e pò a 'l s śònta a 'l vérub da cugnugàr a 'l infinî.
PASÂ PRÒSIM (Passato Prossimo)
Cuma p'r 'l Itagliàṅ, al pasâ pròsim al descrìv n'asiòṅ ch'la gh'è bèla stada e ch'l'è anc finìda. Al s fà miténd insém al preśènt indicatìṿ dal vérub ÈSAR (in gènar p'r i vérub riflesìṿ o i vérub ad cundisiòṅ o ad muimènt ch'i èṅ minga tranśitìṿ) o AVÉR (ad sòlit p'r i vérub tranśitìṿ) cun al partisìpi pasâ dal vérub in quistiòṅ. Quànd a 'l inìsi a s dróa al vérub ÈSAR e al sugèt l'è na fémna, al partisìpi pasâ al gh'à da tgnir cònt dal gènar e dal nùmar.
» Vérub sintagmàticModifica
I vérub sintagmàtic i èṅ di vérub ch'i èṅ fat sù miténd insém più elemènt, prima un vérub è pò 'n avérub lucatìṿ, dand-ag un valōr difarènt. Chi vérub chè, ch'i sarésan pò i phrasal verb d'l Ingléś e ch'i èṅ druâ dimóndi anc in dal Tedésc, i n s càtan minga facilmènt invéci in dal Léngui rumànśi a part 'l Itagliàṅ e, incóra da piò, in di Dialét Gal-Itàlic cum 'l è pò anc al Miranduléś.
In dla tabèla chè 'd sōvar i s pōlan védar soquànt di vérub sintagmàtic dal Miranduléś, cun la tradusiòṅ in Itagliàṅ. Se anc quàla lè la gh'à dèntar un vérub sintagmàtic, 'l è scrit in blù.
EliśiòṅModifica
In Miranduléś, a difarénsa d'l Itagliàn, a gh pōl èsar eliśiòṅ dna vucàla sénsa par fòrsa ch'i sìan tacàdi l'una cun cl'atra. A sucéd anc quànd l'ultma sìlaba dna paròla la gh'à dèntar na vucàla sénsa tòṅ e l'è misa in custlét cun na paròla ch'la taca par vucàla.
Eśèmpi:
- La òra → L'òra • La ombra → L'ombra
- Al armàri → 'L armàri • Lo armadio → L'armadio
- Na anma → N'anma • Una anima → un'anima
- Un amìg → 'N amìg • Un amico
- Quìndas an → Quìnd'ś an • Quindici anni
- I s dìsfan in maṅ → I s dìsf'n in maṅ • Si sciolgono in mano
- I vànan a cà → I van'n a cà • Vanno a casa
- I méśdan in bisàca → I méśd'n in bisàca • Rovistano in tasca
- A sòṅ incóra a al uśdàl → A sòṅ incór' a 'l uśdàl • Sono ancora a l'ospedale
- I śgrànfgnan i bèsi ad nascòst → I śgrànfgn'n i bèsi ad nascòst ['zgraŋfɳn i bɛsi] (!) • Si fregano i soldi di nascosto
- I vēdar i èṅ śbragâ → I vēd'r i èṅ śbragâ • I vetri sono rotti
- Se a is savû che la gata e i gatèṅ che i éran in dal ciûś i éran tuo, a n i arév briśa andgâ → S'a is savû ch'la gata e i gatèṅ ch'i ér'n in dal ciûś i éran tuo, a n i arév briśa andgâ • Se avessi saputo che la gatta e i gattini che erano nella stalla erano tuoi, non li avrei annegati
- A al prim tùran la Mattek-Sands la pésca incóra la Vinci → A 'l prim tùran la Mattek-Sands la pésc' incóra la Vinci ['pesk iŋ'kora] • Al primo turno la Mattek-Sands trova ancora la Vinci
L'eliśiòṅ la s cat' anc in di àtar dialét emigliàṅ.
- Bulgnéś, cum in dla canta La Raza Bulgnaisa → I nas'n acsè!
- Arśàṅ, cum in dla canta Al valzer di Mudant → I s mét'n e i s chèv'n in tant
Formi interugativiModifica
In dal fraśi interugatìvi al sugèt a s mét sèmpar dòp a 'l vèrub. Eśémpi: Diś-al dal cavulàdi? (Dice delle fesserie?, lett. Dice egli delle cavolate?) - Fà'l a mōd? (Si comporta bene?, lett. Fa egli a modo?) - Tîṅ-at al Milan? (Tifi il Milan?, lett. Tieni tu il Milan?) - Sî'v vò ch'a vindî di stras? (Siete voi che vendete degli stracci?/E' lei che vende degli stracci? - in miranduléś a n s dà minga dal "lei" ma dal vò in ségn ad rispèt) - Gh'ò-j-a da dar-'g-i? (Devo darglieli?, lett. C'ho io da dare gli li?) - Gh i ò-j-a da dar-ag? (Devo darglieli?, forma alternativa rispetto alla precedente, lett. Ci li ho io da dare gli?). "J" 'l è un sòṅ eufònic ch'a s dróa prima ad "A" (IO/NOI) in dal fórmi interugatìvi.
Formi imperativiModifica
Sol in dal mod imperativ al suget a n s met minga. Eśempi: Tin t in a ment ch'at gh'ha da murir! (Ricordati che devi morire!, lett. Tieni ti in mente che tu c'hai da morire!).
NegasiòṅModifica
Al formi negativi i s fanan mitend N prima dal verb e la parola MINGA dopa al verb. Eśempi: A n voj minga ch'at dascor (non voglio che parli, lett. io non voglio mica che tu parli). Al post ad MINGA a s pol druar anc MIA o BRIŚA (ch'i en i sò sinonim) o di atar averb cun acesioṅ negativa/rafursativa (GNANC, MAI, GNINT, …). 'L imperativ negativ a s fa mitend MINGA/MIA/BRIŚA e pò al verb. Eśempi: Minga magnar! Briśa durmir! Mia far 'l aśan!
Difarensi a 'l intéran dal miranduleśModifica
Al miranduleś 'l è uniform a basta in tuta la basa mudneśa ma a gh'è un pò ad varianti:
- I diminutiv i gh'anan la forma IN/INA o EṄ/INA (es. putin/putina - puteṅ/putina)
- 'L articul da druar in di plurai dal paroli feminili 'l è LI/AL (es. li galini/al galini)
- In sert caś, śunta facultativa dal sufis -AṄ in di verb ad la tersa parsona plurala (es. I gh'aṅ ragioṅ/I gh'anaṅ ragioṅ - I pol cambiar/I polaṅ cambiar - I vól sempar tut/I vólaṅ sempar tut). Ma par Esar e Magnar a gh'è na forma sola (eṅ/magnaṅ).
Cumplemènt ad cumpagnìaModifica
Al cumplemènt ad cumpagnìa 'l è druâ a la manéra latìna, a secónd ch'al faga riferimènt a di prunóm o diretamènt a di nóm ad parsòni (o dal bèsti).
Invéci prima di nóm a ś dróa sèmpar cun ch'l è rivâ a nuàtar dal latìn cum.
Eśèmpi: A vag a 'l mar cun la Cìnsia e a m fag purtàr par Stēvan (Vado al mare con Cinzia e mi faccio portare da Stefano).
Culegamènt estéranModifica
- Al Barnardon - Lunàri cun l'indicasiòṅ dal fèsti, dal sagri e dal fēri dal Miranduléś e dintóraṅ
- Scrìvar, lèźar, rezitàr - Cultura dialettale ferrarese - règhli ch'i pōlaṅ valér anc p'r al Miranduléś
- Rapreśentasiòṅ c'n al graféma latîṅ e diacrìtic ṅ dla Naśàla Velàra ŋ
- Al dialét Miranduléś in dla Wikipedia nasiunàla
- Cuma scrìvar in dialét Mudnèś
- La Divino Commedia: Interpretazione un po’ libera, in Mirandules, del poema Dantesco - Gianni Bellini
- Un pcòṅ dla cumèdia S'a la cat a la cóp
- La pueśìa ’L imbutigliamènt lèta par la Brunetta Panzani
- Al Diàvul 'l inségna a rubàr ma briśa a lugàr
- Néṿ a Favràr, fèsta dal granàr
- Al mónd al và a l'arvèrsa
- 'L è nâ tant furtunâ che s'al vinsìs di capèi i putèṅ i nasrésan sénsa tèsta
- 'L à tant laurâ ch'al gh'à incóra i bras nóṿ
- I masć i śmadréśan e al fémni i spadréśan
- Scólta, guàrda e taś s'at vō viv'r in paś
- A sòṅ gnû dar al Bòṅ Cavdàn
- 'L è méj sudàr 'd Istâ che tósar 'd Invèran
- 'L è più fàcil catàr di quatrèṅ ch'imbrujàr di cuntadèṅ
- Paròla dita la n tórna indrē
- Al tira avànti a fòrsa ad cuć e śburlòṅ
Eśémpi ad dialétModifica
La paràbula dal fiōl pròdigModifica
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 238
Na nuvélaModifica
Dialét dla CuncòrdiaModifica
A digh donca che in di temp dal prim re 'd Cipri, dop al cunquist fat dla Tera Santa da Gofredo 'd Buglion, a sucedé che una sgnora 'd Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcr, da dova turnand indree, arivada in Cipri, da suquant birbon la fu vilanament ultragiada. 'D quest chì lee, sensa nissuna cunsulasion dasprandos, la pensé d'andar a ricorar dal re; ma 'gh fu dit da sertun che la pardrev la fadiga par gnent, parchè l'era acsì da poch che non sol al na vendicava brisa i insult fat ai altr, ma che al tolerava vigliacament anch quei ch'i 'gh favan a lù; intant che chiunque gh'aveva un dispiaser al la sfugava col faragh un qualch insult o vergogna a lù. Avend sentii quest la dona, desprada dla vendeta, par cunsularas un poch dla sò noia, la propos da vler dar 'na stucada a la miseria del re; e andada pianzend davanti a lù, la diss: "Al mè sgnor, an vegn minga a la tò presensa par vendeta che m'aspeta dla ingiuria ch'am è staa fat ma, in sudisfasion 'd quela, at pregh ch'at m'insegn cuma 't sofr queli che mì a sent ch'i 't fan, afinché imparand da tì a possa con pasiensa supurtar la mia; la qual, Dio al sa lù, se al psess far, vluntera at la darev, zà che tì at see un sì bon purtador".
Al re, fin alora ch'l'era staa acsì tard e pigr, cumè s'al s'fuss dasdaa dal son, prinsipiand da l'ingiuria fata a 'sta dona, che asprament al vendiché, al dvinté un persecutor grandissim 'd tut quei che contra l'unor dla curona i cumitess qualcosa d'alora in avanti.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 290-291
Dialét ad FinàlModifica
A dgiva donca ch'ai gioran dal prim re 'd Cipr, dop la cunquista dla Tera Santa da Gufred 'd Buglion, a sussdì ch'na gran sgnora 'd Guascogna, ch'l'era in pelagrinagg, l'andò al Sepolcar 'd Nostar Sgnor, e quand la turnò indree, 'gnuda ch'la fu un'altra volta in Cipr, la fu ufesa ind l'unor da di birichin e da di birbon d'om. E l'era fora 'd liee da la rabia e da la disparasion; dasprada e an savend più ach capel metras, la pinsò ben d'andar a udiensa dal re par diragh pian e fort al sò sentiment e tut quel ch'agh era sussess dree la strada; ma la zent i 'gh diss ch'l'arev butaa viè 'l fiaa e la fadiga, parchè 'l re an fieva giustisia par chil matieri lì, parchè an la fieva gnanch par lù, quand la zent da 'st mond, par sfugaras dil gnol ch'i aviva par la testa i 'gh fieva di afront. 'Sta povra dona, quand la sintì acsì, dasprada e fora 'd liee da la vargogna e da la voja 'd vendicaras, par cunsularas dla sò disgrasia la pinsò d'andar a far arabir un puctin anch al re; e, pianzend cmè un putlet e zigand a la crusiata, la s'agh piantò davanti e la 'gh dsì: "Sacra Curona, re, mì an vien brisa chì da lù parchè a spera rason dla birbunada ch'i m'ha fat, ma a vien solament parchè ch'am faga grasia d'insgnaram (s'l'è vera quel ch'i dis) com lù al fa a supurtar in santa pas i afront e gli ufes che chil canaji i 'gh fan, parchè acsì a prev supurtar mej anch il miè, ch'agh garantiss ch'agh rinunsiarev tant e pò tant vluntiera a lù".
Al re, ch'in tut al temp da 'sta gran ciacarada, e stuf da 'sta mandga 'd ciacarad, com s'al sdassdass in cal mument, al saltò su tut int un colp e al diè subit ordan ch'as vendicass 'sta povra sgnora 'd tut igli ufes ch'i gh'ivan fat, e da cl'ora e quela 'l dvintò al più gran persecutor ad tut quei ch'i 'gh fievan di insult, e al gmitì al servel a partì che an agh vins più voja 'd far i bei umor.
ibidem, pagg. 292-293
Dialét dla MiràndlaModifica
A digh donca che ai temp dal prim re 'd Zepri, da cla via che Gufred Buglion l'abé fat la conquista ed Tera Santa, as dia 'l cas ch'una sgnora ed Cuscogna l'andò in pelegrinazz al Sepulcher, e dand ed volta, quand la fo arivada a Zepri, agh fu di bardasson ch'i 'gh fen quel ch'a ne 'v digh. In causa 'd 'sta bruta asion, cla sgnora, avenden poca vuja, agh vins in ament d'andar dal re par denunsiargh al cas, ma agh fu ch'i 'gh diss: "Sgnurina, l'è temp e fiaa strussiaa, parchè cal re l'è un om acsì indolent e bon da niant che in cambi ed far giustisia ai magon di ater, una gran part ed quili ch'i fan a lù al s'li bev cmud un sumari; in 'sta moda, tut quii ch'han dla rogna da gratars i 's la gratan incontr'a lù fasandghen ed tot el fata". Abend santii la sgnora cmud andava la fassenda e 'n abend piò speransa 'd vendicars, per cunsolars in qualch manera 'd cla passion, la 's mess ed tor in zogh cal re di mè cucù e, smergland, essend andada al sò cuspet: "Sgnor" la diss "an son zà chè pr'asptar rason dla rifa ch'i m'han fat. Ojabò! Mi an voj sna che a m'insegnadi cmud a fa a sufrir tut chii brut mustass ch'i 'v fan. As prev dar che, cun la vostra scola, anca mì a psiss cumpurtar el mè desgrassi. Vò al savii, al bon Gesò Lazareno, s'agh li dunaree vluntera, s'a se psess, daspoch ch'al gh'ha csè boni spali".
Al re, ch'infin alora l'era staa un imbambii, un vis 'd ricota, a pars ch'al s'desdass da un'insonia, e prinsipiand da la figura patida da cla sgnora, la qual l'abè tut el sudisfasion pussebli e impussebli, al s'mitè propri a grinta dura con tut i bech e via che, da cal giorn andand inans, i 's fossan azzardaa 'd far del bricunadi incontr'a l'unor dla sò curona.
ibidem, pag. 296-297


text:
Fürth l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. La fà mìa part del circondàre omònim.
L'è sitüàda a 7 km de Norimbèrga, a 10 km de la cità de Erlangen e a 17 km de la cità de Schwabach, e 'nsèma a chèste trè cità la fùrma l'àrea metropolitàna de Norimbèrga, giöna de le piö 'mportànte de la Germania.
La cità de Fürth l'è mensiunàda la prìma ólta 'ndèn docümènt del 1007 quan che Enrico II del Sacro Romano Impér el g'ha cidìt la sò proprietà ciamàda "locum Furti dictum" al vèscof de Bambèrga. De alùra l'autorità sö la cità la g'ha cambiàt divèrse ólte 'ntrà vèscof de Bambèrga , 'l Margràve de Ansbach e i goernàncc de Norimbèrga. Chèsta cunfigürasiù l'è reprezentàda söl stèma de Fürth, endóche fà móstra 'n trefòi.


text:
L'Ucraina...
Bun 6 emnas suenter l'attatga globala da cyber "WannaCry" ha ina ulteriura attatga bloccà plirs tozzels interpresas surtut en l'Ucraina. Era la Russia, l'Engalterra e l'India èn pertutgads da l'attatga da cyber. Tenor emprimas enconuschientschas sa tracti d'in virus che blocchescha computers. Cun ina summa da daners pon ins lascher debloccar ils computers.
...ed era la Svizra
Da la Svizra è fin ussa la firma da reclama Admeira pertutgada dal virus, quai ha l'interpresa communitgà per twitter.