text:
Spaggna
Artéccol in dialètt mudnés
La Spaggna (denuminasiòṅ uficiàla: Régn ad Spaggna, in Spagnól: Reino de España, Spagna in Itagliàn) l'è na nasiòṅ dl'Europa dal sud-òvest ch'la s cata in dla penìśula ibèrica (ch'l è sua par 'l 80%).
La gh'à na pupulasiòṅ ad 46.954.694 abitànt e na superfìsi ad 506.030 km². Dal 1561 la capitàla l'è Madrid, na sità ch'la cònta da più ad tri migliòṅ 'd abitànt (i èṅ siē in dl'arèa metrupulitàna).
La lìngua uficiàla dal régn 'l è 'l Spagnól, ch'al sarév pò al castigliàṅ, na lingua ch'la daśvèṅ da 'l Latìṅ (p'r i Rumàṅ antìg la s ciamàva Hispania cuma tuta la penìśula mèntar p'r i grèc ch'la śòna lè l'éra la Iberia).
La cunfìna a òvest cun al Purtugàl, a sud cun al teritòri ad Gibiltéra (pusedimènt dal Régn Unî) e a nord cun la Frància e cuna al Principâ 'd Andòrra. Al sò sità Ceuta e Melilla i s càtan in Àfrica in mèś a 'l Maròc (i èṅ di exclavi).
Al stat 'l è urganiśâ secónd na munarchìa parlamentàra. La Spaggna la fà part dl'Ugnòṅ Europea a far data dal prim ad Śnar dal 1986 e dla NATO dal 1982.
La bandéra e 'l inn
La bandéra spagnóla l'è stada vluda dal rè Carlo III in dal 1785. L'è furmada da dū bandi a la drita rósi e una śala più granda in dal mèś.
Ad dèntar i s pōlan védar al stéma nasiunàl, furmâ da quéi ad Castìglia (un castèl 'd òr su sfónd rós), Leòn (un leòṅ rampànt ad culōr pórpura), Aragóna (quàtar bandi ch'i vaṅ śò para su sfónd 'd òr), Navarra (cadéni 'd òr su sfónd rós) e Granàda (un melugràṅ cun fóji vérdi), sóta na curóna reàla e in mèś a 'l dū culóni 'd Èrcule (i èṅ al strét ad Gibiltèra) cun al distintìṿ Plus Ultra, in riferimènt a l'espansiòṅ imperiàla spagnóla.
'L inn spagnōl 'l è la màrcia reàla (Marcha Real), òṅ di pôc caś a 'l mónd in dua 'n inn 'l è sénsa paròli. Durànt la ditatùra ad Francisco Franco, 'l è stâ druâ anc un tèst mis śò par José María Pemán ma minga in manéra uficiàla. Na vòlta ch'al caudillo al fù mòrt, al rè Juan Carlos I, misa in pē incóra na vòlta la munarchìa, al s è però dat da far par scanślàr-al.
Al cumunità
Cumunità Autònuma 'l è al nóm sarnî p'r indicàr al darsèt regiòṅ spagnóli definìdi in dal 1978 in dal Tìtul VIII dla Custitusiòṅ. Dòp tant an ad ditatùra franchìsta, la Spaggna la cgnós na fórma più demucràtica e ad diviśiòṅ di putēr rispèt a prima.
La Custitusiòṅ la rimàrca al fat che tut al cumunità i èṅ cumpàgni in di dirìt e ch'i n pōlan minga avér di vantàś l'una cun cl'atra. Al Stat al n parmét briśa che soquànti cumunità i s métan insém mèntar 'l è parmis ad lavuràr insém.
Al cuncèt ad Cumunità Autònuma al nas dal fat che in Spaggna i viv'n insém pòpui e cultùri difarènti e l'unificasiòṅ l'è stada un prucès lènt e difìcil.
L'espluśiòṅ di nasiunalìśum, a 'l inìsi dal Nuvsènt, al purtò in dal paéś al nàsar ad fòrsi nasiunalìsti in Catalógna e in di Paéś Basc. La Custitusiòṅ dal 1931 l'à pruâ a risòlvar al prubléma dand vita a 'n stat unî, cumpatìbil cun l'autunumìa dal regiòṅ. Al prim pas 'l è stâ quél ad dar subìt l'autunumìa a la Catalógna e, durànt la guèra sivìla, anc a i Paéś Basc. Par la Galìsia a s éra tacâ a far un percòrs cumpàgn ma 'l arìṿ ad Francisco Franco 'l à farmâ tut.
Al regiòṅ i pōlan far tut quél ch'i vōlan in di lìmit dla Custitusiòṅ, basta ch'a 'l n sia minga pruibî da la léǵ.
- Andaluśìa (Andalucía)
- Aragóna (Aragón)
- Astùri (Asturias)
- Baleàri (Islas Baleares)
- Canàri (Islas Canarias)
- Cantàbria (Cantabria)
- Castìglia-La Mància (Castilla La Mancha)
- Castìglia e Leòn (Castilla y León)
- Catalógna (Cataluña)
- Cumunità ad Madrid (Comunidad de Madrid)
- Cumunità Valensiàna (Comunidad Valencia)
- Estremàdura (Extremadura)
- Galìsia (Galicia)
- La Rioja (La Rioja)
- Mùrsia (Murcia)
- Navàrra (Navarra)
- Paéś Basc (País Vasco)
A gh'è anc dū sità autònumi, in teritòri maruchèṅ:
Al léngui
La lìngua uficiàla dal paéś 'l è al castigliàṅ o Spagnōl (par lōr español), na parlàda ch'la fà part dal grup dal léngui rumànśi dla famìja indo-eurupéa e l'è la quàrta più parlàda in dal mónd cun 330 migliòṅ ad parsòni ch'i la cgnósan.
A s dascór spagnōl anc in bòna part dl'America dal Sud e in quéla sentràla, in dal śòni a sud di Stat Unî cuma la Califòrgna, l'Ariśòna, al Mèsic Nóṿ e al Tèxas e in dal Filipìni.
In soquànti cumunità autònumi dla Spaggna a s śònta anc la lìngua dal pòst: al Catalàṅ (Català, in Catalógna, in dla sità sardagnóla 'd Alghero e, cuma dialét majurchìṅ, in dal Baleàri), al Valensiàṅ (Valencià, ch'al s davśina dimóndi a 'l Catalàṅ) in dla Cumunità Valensiàna, al Galisiàṅ (Galego, imparentâ cun al Purtughéś) in Galìsia e al Basc (Euskera) ch'al s dascór in di Paéś Basc e anc in Navàrra.
I telegiurnài regiunài dla televiśiòṅ ad Stat TVE i èṅ traśmìs in dal léngui lucàli. Difàti al Stat spagnōl e gl'aministrasiòṅ perifèrichi i dànan còrda e i tìnan sù 'l uś in àmbit lucàl ad tut al lìngui, anc ad qvéli ch'i n gh'aṅ minga al status 'd uficiàl cuma 'l Asturiàṅ-Leunéś, al dialét Estremadûr e 'l Aragunéś. In dla val 'd Aran 'l è arcgnusû uficialmènt, a fianc dal Castigliàṅ e dal Catalàṅ, anc 'l Aranéś, na parlàda imparentàda c'n al Guascòṅ dal grup linguìstic d'l Ucitàn.
Al spagnōl 'l è dimóndi sìmil a 'l itagliàṅ ma a gh'è da star aténti a i amìg fals, al paròli ch'i pàran cumpàgni ma ch'i vōlan dir tut 'n àtar quèl, cum a s pōl védar dand 'n òć a la tabèla chè 'd sóta.
Stòria
In di tèmp antìg (a partìr da 'l X sècul p.C. a 'l incìrca) al pupulasiòṅ dal pòst i èṅ stadi custréti a lasàr spasi a i duminadōr furastér ch'i daśgnìvan dal mónd dal Mediterraneo (Fenìsi, Grèc e Ibéri) o da l'Europa sentràla (Cèlt).
In di ùltim an dal III sècul p.C. al teritòri ibèric 'l ira dvintâ un camp ad batàja fra Cartagine, ch'la cuntrulàva bòna part ad cal śòni lè, e Róma. Quésta chè a la lunga la gh'à pò abû al sovravènt su 'l nemìg tulénd al cuntról dal pòst par siē sècui, dand-ag la sò lìngua, la sò cultùra, al sò istitusiòṅ pulìtichi e al sò dirìt. L'Hispania antìga la tulìva acsè la sò imprónta par sèmpar.
Al Cristianéśum al rivò dimóndi prèst in dla penìśula (II-III sècul) e al gh'à mis al sò fòrti raìś. In dal V sècul la Spaggna l'è stada invàśa da di pòpui bàrbar cuma gl'Alâṅ e i Vàndai (in Andaluśìa), i Śvēv (in Galìsia) e i Viśigôt (in tut al paéś méno ch'in dal nòrd). Quist chè i ìvan fat (fiṅ a 'l inìsi dal VI sècul) un régn dimóndi vast ch'al gh'iva dèntar di pès grôs dla Gallia e dl'Hispania. In sèguit al régn 'l iva tòlt un mòd 'd èsar tipicamènt ibèric anc parchè la capitàla la s éra spustàda da Tulóśa a Tulēd (che adès l'è la capitàla dla regiòṅ dla Castìglia-La Mància).
In d'l VIII sècul l'Islam al fà la sò cumpàrsa in Spaggna, faghénd scumparìr dal tut al régn viśigôt e duminànd bòna part dla penìśula par di sècui sénsa però cavàr-gh-la a scanślàr al raìś latìni e al cristianéśum dal pupulasiòṅ dal pòst.
A partìr dal XI sècul, i musulmàṅ i tàcan a turnàr indrē sót i cólp di cristiàṅ impgnâ a tōr da la sò banda chi teritòri lè. I àrab però i sparìsan dal tut da 'l Sultanâ ad Granada, in dua i s éran ritirâ, sól in dal Śnar dal 1492 par maṅ ad dū stat cristiàṅ ch'i s éran furmâ in cal mèntar: al Régn ad Castìglia e al Régn 'd Aragóna.
Anc s a n gh è minga na data cèrta ch'la definìsa dabòṅ la nàsita dal Régn ad Spaggna a s è tacâ a dascórar dal paéś in cla manéra lè dòp al spuśalìsi fra Isabella I, la regìna ad Castìglia, e Ferdinànd V, al rè 'd Aragóna. Quand pò 'l è mòrt Carl V (Carl I ad Spaggna), cun la gnuda di Aśbûrg e specialmènt in dla secónda part dal XVI sècul, al régn al s è tacâ a ciamàr acsè in manéra definitìva in tut Europa.
Al sità
La Spaggna la gh'à 145 munisìpi ch'i sùperan i 100.000 abitànt. Ca-i chè al dódas sità più grandi dal paéś.
Àtri futugrafìi
Albania
Andorra
Armenia
Austria
Belgio
Bielorussia
Bosnia-Ezegovina
Bulgaria
Cipro
Croazia
Danimarca
Estonia Finlandia Francia Germania Grecia Irlanda Islanda Italia Lettonia (manca)
Lituania Lussemburgo Macedonia Malta Moldavia Monaco Montenegro Norvegia Polonia Portogallo
Regno Unito Repubblica ceca Romania Russia San Marino Serbia Slovacchia Slovenia Spagna
Svezia Svizzera Turchia Ucraina Olanda Ungheria Città del Vaticano


c: text/html

text:
Uga
L'uga (del latin uva) l'è el frutt del vidor.
Descrizzion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per vess pussee precis, l'uga l'è on'infruttescenza, che 'l saria on rosc de frutt, ciamaa grappell. El grappell l'è faa su d'ona sgrazza (che l'è 'l sò ass central) e de tanti grann, anca ciamàa pincireou, pussee piscininn e de color ciar o scur a segonda de la qualità de l'uga.
L'uga la vegna doperada per fà el vin, ma anca per vess mangiada. La pò vess mangiada sia 'me frutt fresch che secch: in 'sto cas la troeuvom despess dent ai bombon, ai tort o al panatton.
A se cognossen tanti speci de uga.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En Svizra è il dumber da persunas dependentas da dar gieus s’augmentà marcantamain. Il 2020 sajan passa 10'000 novs scumonds da giugar en casinos vegnids ordinads. En media dals ultims onns sajan quai adina stads enturn 400 scumonds, scriva la «NZZ am Sonntag». La fin da l’onn passà sajan 72'322 persunas stadas pertutgadas d’in tal scumond. Tranter auter haja l’avertura da trais novs casinos online contribuì a quest trend, ha ditg la pledadra da la Cumissiun federala da gieus, Marjorie Perusset.
Tenor rapport fan ils casinos en Svizra mintg’onn ina svieuta da radund 650 milliuns francs. Per lottarias e scumessas da sport dattan ils giugaders or bunamain ina milliarda francs.


text:
«Na!» quai n'haja el mai fatg, di il cusseglier naziunal grischun Martin Candinas. Anc mai haja el consumà cannabis. Entant che la cussegliera naziunala grischuna Anna Giacometti di, ch'en sasez na vul ella betg dar resposta a la dumonda, ma ch'ella na possia betg excluder dad avair empruvà il cannabis cura ch'ella era giuvna.
Uschè different ch'il rapport cun il cannabis è per ils dus parlamentaris grischuns è era lur opiniun tar ils projects da pilot. Persunas che consumeschan regularmain cannabis duain survegnir quel per exempel dad apotecas, per la paja fissan quellas persunas part d'in studi. Martin Candinas è cunter tals tests cun la substanza illegala ch'èn finanziads cun raps d'impostas ed Anna Giacometti sustegna ils projects da pilot, perquai che quels sajan ina schanza per cumbatter il martgà illegal da cannabis.
Il Cussegl federal discurra da radund 200'000 persunas che consumeschan cannabis regularmain sin via illegala. Perquai vul ins empruvar in'autra via. Dentant na sajan ils tests nagin pass per ina legalisaziun da la substanza, aveva il minister da sanadad, Alain Berset, ditg. Ins vuless survegnir datas dal consum per la scienza. Maximal tschintg onns pudess in project durar ed avair maximal 5'000 persunas. Quellas survegnissan chonv che basta per 40 joints il mais.
Il cristiandemocrat Martin Candinas vesa tar ils projects era in problem per la protecziun da la giuventetgna. Cun ils tests tramettess ins in fauss signal vers ils giuvens. Entant che Anna Giacometti pensa che la prevenziun ch'ins fa vegn percepida tar la giuventetgna ed uschè u uschia van quels per consumar cannabis vias illegalas. Ils projects na vesa ella sco impediment per la prevenziun.
Ed ils projects da pilot han schanzas en il Cussegl naziunal. Sper il PLD èn era PS, GLP ed ils Verds per ils projects. E cun quai avessan quels la maioritad cunter ils adversaris dals projects en il Cussegl naziunal che èn sper il PCD, PBD, PPS e PEV.
RTR actualitad 06:00


text:
Nas
Il nas (latin nasus; grec vegl ῥίς rhīs) furma entaifer l’anatomia l’organ dals vertebrats che cumpiglia las foras-nas (u ils narischs) e la chava dal nas. Tar l’uman e tar la gronda part dals ulteriurs mammals è il nas situà en il center da la fatscha resp. orasum il piz dal gniv. Davos la zona dal nas sa chatta la gula, en la quala sbuccan da sutensi la trachea (pop. giargiatta) ed il schiliez.
Svilup evolutiv da l’oduratEdit
InvertebratsEdit
Il corp dals invertebrats è construì tut auter che quel dals vertebrats. Tuttina disponan blers invertebrats d’ina ‹tecnica› fitg sumeglianta da percepir odurs. Quella è be pachetada in pau autramain. Lur organ da l’odurat n’è betg il nas, mabain las antennas u autras parts dal corp expostas. Sin las antennas sa chattan bleras millis sensillas da l’odurat, quai èn chavellins che pon percepir odurs a moda sumeglianta sco las cellas sensitivas dals vertebrats.
Tar tschertas tgirallas producescha per exempel la femella ch’è pronta da sa paregliar il feromon bombicol – en glondas che sa chattan vi da la part davos dal corp – e lascha derasar quel en l’aria. Sco ch’ins ha pudì observar èn mastgels abels da percepir quest signal fin en ina distanza d’in kilometer.
Er en in stadi da furmiclas succeda ina gronda part da la communicaziun sur differentas substanzas odurusas. Furmiclas sa servan da vias d’odur per arrivar a funtaunas da nutriment e puspè enavos. A basa da messadis d’odurs vegnan las larvas nutridas differentamain e sur substanzas odurusas vegnan las furmiclas er a savair sch’il stadi vegn attatgà. Las furmiclas disponan vi dal chau, vi dal pèz e vi da la part davos dal corp da radund in tozzel differentas glondas d’odur. E mintgina da quellas na producescha betg be ina substanza chemica, mabain ina maschaida da pliras.
PeschsEdit
Il nas dals peschs sa cumpona per ordinari da quatter foras-nas exteriuras e da las duas chavas dal nas. En questa structura sa chatta l’organ sensitiv chemic che vegn er numnà tar ils peschs odurat. Per blers peschs è il senn olfactoric da pli gronda muntada che la vesida, e quai tant per percepir funtaunas da nutriment sco er per avertir d’inimis. Tar nagins dals peschs recents serva il nas però a respirar; a la gronda part dals peschs manca schizunt ina colliaziun tranter il nas e la chavorgia da la bucca. La respiraziun succeda tar els exclusivamain sur las branschas; pir tar ils amfibis è sa sviluppada la respiraziun tras il nas.
Amfibis e reptilsEdit
Tar ils amfibis e reptils sa cumpona l’odurat da dus sistems independents cun organs ch’èn spartids in da l’auter: per l’ina dal senn olfactoric originar, per l’autra da l’uschenumnà organ da Jacobson u organ vomeronasal situà en la chavorgia da la bucca. Quest ultim cumpara en l’evoluziun l’emprima giada tar ils amfibis e dueva cuntanscher tar ils reptils ses pli aut stadi da svilup. Cun stender la lieunga or da la bucca e muventar quella sin tut las varts vegnan recepidas da las serps e da blers luschards substanzas odurusas e preschentadas a l’organ vomeronasal che sa chatta dad omaduas varts da la chavorgia da la bucca (perquai è la lieunga savens dividida en la part davant). L’organ vegn er numnà suenter il chirurg danais Ludwig Levin Jacobson (1783–1843), il qual ha rescuvert il 1809 quest organ che Frederik Ruysch aveva descrit l’emprima giada tar serps.
UtschelsEdit
Tar blers utschels n’èn las foras-nas betg visiblas ed uschia èn ins stà ditg da l’avis che utschels na disponian da nagin odurat. Sco excepziun valeva il kiwi da la Nova Zelanda, tar il qual las foras-nas sa chattan orasum il bec, ed il qual s’orientescha surtut suenter l’odur. En il fratemp san ins che l’odurat è sviluppà – pli pauc u er pli fitg – er tar ulteriuras spezias d’utschels.
MammalsEdit
Sumegliant als amfibis e reptils dispona er ina gronda part dals mammals tant dals recepturs olfactorics situads en la pel mutschignusa da l’odurat sco er da l’organ vomeronasal. L’organ da l’odurat sco tal – situà en la part superiura da la chava dal nas (l’uschenumnà tetg dal nas) – serva en emprima lingia a percepir odurs che derivan dal conturn e che servan a chattar funtaunas da nutriment u ad avertir da privels (savur dad ars) u d’inimis. L’organ vomeronasal percunter è sa sviluppà tar ils mammals surtut ad in med da recepir signals olfactorics che servan a la communicaziun tranter members da la medema spezia. Cun agid da feromons u d’auters odorants specifics po in individi per exempel signalisar sia situaziun reproductiva u sia posiziun ierarchica. Per pudair percepir spezialmain bain odurs sur l’organ vomeronasal han tschertas spezias sviluppà schemas da moviment specifics (per exempel l’auzar il lef superiur che sa lascha observar tar numerus mammals sco chamutschs, tschiervs, chavals, chauns, giats, elefants, chamels; quest cumportament vegn numnà en tut las linguas tenor il tudestg ‹flehmen›).
La noziun ‹feromon› è vegnida introducida en ils onns 1950 per ina substanza che vegn secretada cun l’intenziun da svegliar sur il sistem olfactoric d’in auter animal da la medema spezia ina reacziun specifica.
Il nas dals mammalsEdit
A l’exteriur differenziesch’ins tar il nas tranter la ragisch dal nas (scientific er glabella), il dies dal nas, il piz dal nas e las alas dal nas. Tar l’uman è situada a l’intern da la ragisch dal nas la Spina nasalis anterior. La part superiura dal dies dal nas vegn sustegnida tar l’uman tras l’oss dal nas, entant ch’il piz dal nas vegn be stabilisà tras carlac.
Anatomicamain fa il nas part da las vias respiratoricas exteriuras e superiuras. Las foras-nas mainan a l’intern dal nas, mintgamai l’emprim en l’atrium dal nas ch’è cuvert cun ina pel exteriura pailusa e silsuenter en la chava dal nas sco tala. La chava dal nas vegn separada tras la spartida dal nas en duas partiziuns separadas ed è cuverta d’ina pel mucosa cun chavellins. La chava dal nas dretga e sanestra èn mintgamai sutdivididas tras las conchiglias nasalas che vegnan sustegnidas da parts ossusas. Tranter las conchiglias nasalas sa chattan trais chavas dal nas.
Tar l’uman exista ina stretgezza natirala a l’entrada dal nas che vegn numnada aletta dal nas. Questa stretgezza sa chatta tranter l’ur inferiur dal triangul laringial e la spartida dal nas; da dadora è ella visibla en furma d’ina foppa survart ils carlacs da las alas che stabiliseschan l’entrada exteriura dal nas.
Tar intginas gruppas da mammals èn sa sviluppadas furmas dal nas che varieschan marcantamain dal model usità: Tar las balenas è il nas sa spustà sin la vart sura dal chau ed è munì cun foras-nas che sa laschan serrar. Tar ils elefants èn il nas ed il lef sura sa sviluppads ensemen ad in lung e musculus organ da palpar e da manipular, la tromba.
FuncziunEdit
Tras il nas vegn respirà ed expirà il flad. Aria fraida vegn stgaudada a la surfatscha da la pel mucosa dal nas, aria sitga vegn umidifitgada. Ils chavels dal nas filtreschan particlas estras pli groppas, il secret dal nas particlas pli finas. Il secret dal nas vegn transportà cuntinuadamain tras il moviment dals chavellins en direcziun da la gula. Secret ch’è danvanz, particlas estras ed allergens sco pollen pon vegnir transportads andetgamain vers anora tras il reflex da starnidar.
Grazia al nas pon ins er trair flad cun bucca serrada. Da quai profita gia in poppin cura ch’el vegn tezzà: durant ch’el baiva il latg da la mamma respira ed expira el tras il nas. Tut ils mammals (cun excepziuns da las balenas e da las vatgas da mar) èn dependents suenter lur naschientscha – uschè ditg sco che la mamma lascha tettar – da la respiraziun tras il nas.
Las conchiglias nasalas da l’uman furman uschenumnads corps erectils fauss che pon midar considerablamain lur grondezza.
En stadi da paus na respira l’uman betg regularmain tras omaduas foras-nas. Quest fenomen numnan ins il ciclus dal nas. Il current d’aria entra mintgamai d’ina vart a moda reducida, uschia che la mucosa po sa generar. Suenter in temp mida il current principal tar l’autra fora-nas; tar in nas saun che funcziuna normal succeda questa midada senza ch’ins la percorschia.[1]
En la regio olfactoria dal nas sa chatta l’organ da l’odurat (popular er organ dal fried u organ da l’iesen) nua ch’ha lieu la percepziun olfactorica (cf. sutvart).
Aspects medicinalsEdit
Malsognas dal nas fan part da l’otorinolaringologia (la medischina dal culiez, dal nas e da las ureglias). Dumandada è savens ina participaziun interdisciplinara tranter la dermatologia e la chirurgia da la bucca, missella e fatscha.
Il nas po er servir sco entrada per medicaments (daguts, sprays, inhalaziuns) e per products da giudiment e drogas (tubac da trair, cocain). En cas d’alimentaziun artifiziala po vegnir messa al pazient ina sonda tras il nas (transnasal) fin en il magun.
Funcziunament da la recepziun olfactoricaEdit
Tar l’odurat u la recepziun olfactorica (dal latin olfacere ‹odurar/savurar›) sa tracti da la recepziun d’odurs. Il funcziunament da quest organ sensitiv ordvart cumplex vegn perscrutà da l’osmologia u osfresiologia.
A la recepziun olfactorica pon esser participads divers sistems sensorics: sper il sistem olfactoric sco tal (stimuls d’odurs) er il sistem nasal-trigeminal (stimuls tactils e chemics) sco er per part il palat (stimuls gustativs).
Tar la recepziun olfactorica sa tracti dal senn chemic il pli cumplex. Las cellas sensitivas da l’odurat èn munidas cun recepturs d’odurs specificas e sa chattan tar ils vertebrats per ordinari en il nas. Intginas odurs na vegnan betg recepidas a moda conscienta (cf. organ da Jacobson).
Tar la naschientscha è la recepziun olfactorica gia pli u main sviluppada a fin. Las cellas sensitivas correspundentas en la stresa d’epitel vegnan remplazzadas tar l’uman mintga 30 fin 60 dis. Las cellas da l’odurat che moran vegnan remplazzadas tras giuvens neurons che sa sviluppan da la divisiun da cellas basalas.
Recepziun da stimulsEdit
En la pel mutschignusa da l’odurat pon moleculs da substanzas odurusas sa cumbinar cun moleculs receptivs che sa chattan en la membrana da cellas d’odur. Questa colliaziun activescha in protein che metta ad ir ina cascada da signals intracellulara.
L’uman dispona da radund 10 milliuns cellas d’odur. Quellas sa laschan divider en ca. 350–400 differents tips (tar chauns e ratuns dapli che 1000) ch’èn tuts munids cun in protein da recepziun d’odur specific. In tal protein reagescha sin ina caracteristica da structura entaifer in molecul d’odur (odorant). Sa cumbinescha in molecul d’odur cun ses receptur specific, vegn mess ad ir en la cella d’odur correspundenta la cascada menziunada che rinforza il signal.
Sur ils neurits da las cellas d’odur arrivan ils signals tras las foras da l’oss perfurà a l’intern da la chavazza. Da qua davent vegnan quels tramess a sinapsas cumplexas che sa chattan en il bulbus olfactorius (ina part vieuta ora dal tscharvè). Qua transmettan savens dapli che 1000 axons (da recepturs d’odur dal medem tip) l’infurmaziun ad in singul neuron che maina vinavant il signal.
Colliaziuns entaifer il sistem central da la gnervaEdit
Gia ils dus bulbi olfactorii vegnan attribuids al tscharvè d’odur resp. tscharvè final. Sper colliaziuns tranter questas duas parts existan en furma da la via d’odur projecziuns en il cortex olfactoric primar e da là davent en autras regiuns dal tscharvè, surtut en talas da l’ipotalamus e dal sistem limbic.
Tut en tut elavuran las colliaziuns entaifer il sistem central da la gnerva stimuls che derivan da substanzas odurusas en trais differentas modas: Sper la lavur d’identificaziun da l’odur sco tala vegn arcunada en la memoria il lieu e la situaziun ed en pli vegn attribuì a la recepziun da signals d’odur in aspect emoziunal.
Atgnadads tar mammalsEdit
La zona da recepziun dal sistem olfactoric sa chatta a l’intern dal nas. En mintga chava dal nas tanschan trais structuras scufladas nà da las varts exteriuras dal nas vers l’intern, numnadamain las conchiglias nasalas che dirigian il current da l’aria. La regiun olfactoric sa restrenscha a la pel mucosa situada survart la conchiglia nasala superiura, l’uschenumnada regio olfactoria, e vegn er numnada organ da l’odurat.
Quest sectur, che sa distingua da ses conturn tras sia colur melna fin brina, ha tar l’uman ina grondezza da be 2 × 5 cm² (tar il chaun 2 × 25 cm²). Qua sa chattan tut las cellas sensitivas ch’èn sa spezialisadas sin moleculs da substanzas odurusas.
Normalmain arrivan be pitschnas quantitads d’aria en la regio olfactoria. Il current d’aria sa lascha augmentar cun fufragnar, vul dir cun tschitschar l’aria en pitschens stauschs tras il nas. Da quai sa servan tant l’uman sco er ils animals per intensivar l’analisa sensorica.
Ils stimuls ch’arrivan en il tscharvè vegnan l’emprim analisads ed elavurads en ils dus bulbi. Il bulbus olfactorius è collià sur gnerva cun l’ipotalamus che gioga ina rolla centrala areguard l’ingestiun ed il cumportament sexual.
La percepziun sapientiva da las singulas odurs, la quala po esser colliada fermamain cun emoziuns, regurdientschas e giudicats edonistics, ha alura lieu en parts dal tscharvè plitost nunspecificas ch’èn sa furmadas relativamain baud entaifer il svilup evolutiv. En la medema part dal tscharvè ha lieu tant l’analisa da la cumposiziun chemosensorica dal flad sco er dals aromas da spaisas che derivan da la regiun retronasala.
Per pudair vegnir recepida sco odur sto ina substanza esser volatila. La relaziun tranter las caracteristicas chemicas e fisicalas dals singuls aromas ed il sentiment d’odur che vegn percepì n’è anc betg perscrutada a fund. Tar la gronda part da las substanzas volatilas sa tracti en tutta cas da cumposiziuns da carbon.
Co ch’ils singuls aromas vegnan percepids dependa fermamain dal status dals ormons e da la motivaziun mumentana. In aut spievel d’estrogen augmenta per exempel la sensibilitad, entant ch’in aut grad da saziada sbassa la tenuta edonistica envers singuls aromas. Sco che retschertgas han mussà, sa furma il giudicat edonistic areguard ils aromas volatils tar l’uman per gronda part en il decurs dals emprims 5 fin 10 onns da vita; tar ils aromas che vegnan percepids sur il palat/gust sa furma e sa mida il giudicat percunter sur in spazi da temp bundant pli lung.
Tuttina sco tar la percepziun gustatorica ha er lieu tar la percepziun olfactorica ina codificaziun vectoriala da las impressiuns. Questa codificaziun explitgescha l’immensa variaziun da las impressiuns olfactoricas ed er quant ferm ch’il mund da las percepziuns d’ina creatira s’engrondescha sch’i dat be ina furma da recepturs dapli (p.ex. 7 enstagl 6) u ina pli auta resoluziun (p.ex. 30 stgalims differenziabels enstagl da 10). Er d’in uman a l’auter s’effectueschan pitschnas differenzas en la recepziun a moda drastica. Pli baud valevan l’uman ed auters primats sco ‹microsmats› (‹creatiras che savuran pauc›) en congual cun ils ‹macrosmats› sco chauns u ratuns. En il fratemp san ins però che la prestaziun da savurar dals primats è areguard tschertas savurs superiura a quella da chauns u ratuns. Uschia reageschan chauns bain extremamain sensibel sin la savur d’acids da grass (ch’èn p.ex. cuntegnids en il suaditsch da la preda); cumpareglià cun tscherts primats èn els però bundant main sensibilisads envers savurs da fritgs.
Emprender/memoriaEdit
I vegn stimà che l’uman saja abel da differenziar radund 1 billiun maschaidas da savurs.[2] La mancanza d’expressiuns linguisticas correspundentas limitescha però nossa abilitad da communitgar a moda differenziada las nianzas olfactoricas. Entant che persunas senza exercizi èn ablas da reconuscher e d’attribuir correctamain radund 50 % d’odurs che las vegnan preschentadas, pon persunas trenadas augmentar considerablamain questa quota (fin a 98 %). Savens èn experientschas intensivas cun savurs specificas colliadas cun in tschert lieu u cun in eveniment (uschenumnada memoria episodica-autobiografica). Co ch’ina savur vegn valitada, po pia sa differenziar da persuna tar persuna; questa valitaziun d’ina savur ha lieu avant che la savur sco tala vegn reconuschida.
Per il pli fan ins la differenza tranter la memoria da savurs implicita, presemantica, e quella semantica. Tar la memoria presemantica cloma ina savur specifica directamain en memoria in lieu. Quai succeda savens cun agid dal sistem visual, en quel senn che nus ans imaginain in lieu/ina situaziun e l’atmosfera correspundenta (p.ex. Nadal). En il cortex olfactoric sez na vegnan las singulas savurs betg visualisadas; perquai vegnan quellas colliadas cun attribuziuns spazialas e represchentadas per ina buna part cun agid dal cortex visual, uschia ch’ellas daventan quasi plasticas. Per pudair reproducir ina savur linguisticamain dovri in ulteriur referiment semantic, cun agid dal qual la savur vegn identifitgada resp. cun agid dal qual vegn attribuì a la savur in num (p.ex. chanella).
Olfactorica ed emoziunsEdit
Per la cumponenta emoziunala da la percepziun da savurs è responsabel in cirquit da faschs da gnerva che collia tranter auter l’ipotalamus lateral cun la part basala dal tscharvè davant e cun parts dal cortex. Infurmaziuns ch’èn colliadas cun emoziuns sa laschan emprender meglier, damai ch’ellas na vegnan betg be arcunadas a moda explicita sur la memoria semantica, mabain er implicitamain sur la memoria episodica.
Cundiziunament en l’olfactoricaEdit
Tar l’uman pon tschertas odurs malempernaivlas manar a reflexs da protecziun (il magun che sa tira ensemen e.a.). La stretga connexiun da l’odurat cun il sistem limbic e l’ipotalamus ha per consequenza ch’ils process d’emprender funcziuneschan qua in pau auter: Cuntrari a quai ch’igl è usità tar il cundiziunament classic, pon ils intervals tranter il stimul nuncundiziunà ed il stimul cundiziunà vegnir extendids extremamain. Malgrà fitg gronds intervals poi uschia dar ina reacziun cundiziunada (per exempel malesser e vomitar pervi da disgust) a basa d’in stimul ch’era oriundamain neutral (p.ex. in’odur specifica) ch’è restà arcunà sur fitg lung temp sco stimul cundiziunà.
FeromonsEdit
Tar feromons sa tracti da substanzas olfactoricas che vegnan percepidas a moda inconscienta. Quellas pon influenzar process fisiologics u cumportaments ch’èn colliads cun la multiplicaziun. Ils stimuls da feromons na vegnan betg percepids cun l’organ da l’odurat ch’è situà en la part superiura da la chava dal nas, mabain sur in sistem accessoric. Quel è per part – ma betg adina – sviluppà en furma da l’uschenumnà organ vomeronasal, vul dir d’ina gruppa da recepturs sensorics ch’èn ordinads enturn ina pel mucosa ch’è colliada cun la chavorgia da la bucca e dal nas. Quest organ sa sviluppa en la fasa embrionala, ma regredescha silsuenter puspè tar ina buna part da las persunas creschidas. Feromons influenzeschan il cumportament sexual, la simpatia ed antipatia ed ils contacts socials.
PercepziunEdit
In uman posseda radund 30 milliuns cellas da l’odurat sin ina surfatscha da 2×5 cm² pel mucosa che sa chatta en la part superiura da la chava dal nas e che furma l’organ da l’odurat. Sin questas cellas sa chattan radund 400 differents tips da recepturs olfactorics (sin ina singula cella da l’odurat per ordinari be in tip).[3] Las cellas dal medem tip – mintgamai plirs millis – èn repartidas sur l’entir organ da l’odurat. Per percepir substanzas cun in’odur spezialmain intensiva bastan 10–100 milliuns moleculs, quai èn 10−15 fin 10−14 mol d’ina substanza. Substanzas odurusas vegnan enconuschidas a basa da lur structura chemica e pledentan per ordinari plirs differents tips da recepturs specifics resp. cellas da l’odurat. Las cellas vegnan excitadas tras colliaziuns chemicas che sa sumeglian e ch’èn segnadas da las medemas caracteristicas; il grad da sensibilitad per talas classas po però esser sviluppà a moda fitg differenta. La gronda part da las substanzas odurusas han ina massa molara sut 300 g/mol.[4]
Cunfin da percepziun e d’identificaziun d’odursEdit
Areguard la prestaziun da l’odurat uman differenziesch’ins tranter la quantitad minimala d’ina substanza odurusa ch’è necessaria per percepir in’odur e la concentraziun ch’è necessaria per pudair distinguer quella.
Sa chattan en ina halla da 500·100·20 (= 106 m³ aria) quatter micrograms da la substanza metilmercaptan ch’è cuntegnida en l’agl, sche basta quai gia per dar a l’uman l’impressiun «ch’i savuria». Da tals stimuls fitg pitschens u schizunt inconscients fa er diever la publicitad subliminala.
Per ch’ina substanza specifica sa laschia distinguer a basa da si’odur, dovri però concentraziuns bundant pli autas. Tar il metilmercaptan è quai per exempel ina valur ch’è radund tschuncanta giadas pli auta che tar il cunfin da percepziun e munta a ca. 4·10−15g/dm³. Blers mammals disponan d’ina percepziun olfactorica bundant pli fina che l’uman (tar il chaun-nurser per exempel per il factur 1000).
Qualitads da las odursEdit
Ina classificaziun da las qualitads da las odurs tenor Günther Ohloff, ch’è stà in dals pli impurtants scienzads sin il sectur da las substanzas aromaticas, preschenta la suandanta tabella:
AnnotaziunsEdit
- ↑ Nasenzyklus – Dissertaziun FU Berlin.
- ↑ C. Bushdid, M.O. Magnasco, L.B. Vosshall, A. Keller: Humans Can Discriminate More than 1 Trillion Olfactory Stimuli, en: Science 2014, 343 (6177), p. 1370–1372.
- ↑ Gottfried Schatz: Jenseits der Gene, NZZ Libro, 2008, ISBN 978-3-03823-453-1, p. 38–40.
- ↑ Gerd Scharfenberger, Helmut Römer, Volker Lorbach: Immer der Nase nach, en: GIT Labor-Fachzeitschrift 1/2013, p. 19ss.
- ↑ Günther Ohloff: Irdische Düfte, Himmlische Lust. Eine Kulturgeschichte der Duftstoffe. Birkhäuser, Basilea, ISBN 3-7643-2753-7, p. 11.
LitteraturaEdit
- Chapitel Chemische Sinne, en: Thomas Braun e.a.: Kurzlehrbuch Physiologie. Elsevier, Urban und Fischer, Minca 2006, ISBN 3-437-41777-0.
- Monika Pritzel, Matthias Brand, Hans Joachim Markowitsch: Gehirn und Verhalten. Ein Grundkurs der physiologischen Psychologie. Spektrum, Heidelberg 2003, ISBN 978-3-8274-0248-6.
- Luca Turin: Secret of Scent. Faber & Faber, 2006, ISBN 0-571-21537-8.
- Robert Hamilton Wright: The Science of Smell. George Allen & Unwin Ltd., Londra 1964, LCCN Permalink [1].
- Hanns Hatt: Das Maiglöckchen-Phänomen. Alles über das Riechen und wie es unser Leben bestimmt. Piper, 09/2008, ISBN 978-3-492-05224-5.
ColliaziunsEdit
- Hirnforschung: Duftstoffe www.wissenschaft.de


text:
Nouvas regulaziuns chantunalas in connex culla gestiun da scoula
La Conferenza svizra dals directurs chantunals da l’educaziun publica (CDEP) ha relaschà differents princips e masüras per ils singuls secturs da fuormaziun. Quella decisiun es gnüda tratta als 2 avrigl 2020. Il Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambiaint ha sün quella basa relaschà las regulaziuns in connex cun vacanzas, attestats e survaglianza chi sun valablas pel chantun Grischun. Quia suotvart as poja teles-chargiar il documaint correspundent dal schef dal departamaint, dr. Jon Domenic Parolini.


text:
Bözen
Bözen (Böze in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 699 abitant e una süperfiss de 3.95 km², e al se tröva a una altitüden de 407 meter sura al livel del mar.
El cumün de Bözen a l'è tacaa ai cumün de Effingen, Elfingen, Hornussen, Zeihen.
L'andament storegh de la popolazion de Bözen l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Bözen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Bözen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Potenza sonòra
La potenza sonòra or potenza acustica a l’è la quantità de energia sonòra mandada foeura, reflettuda, transmissa o recevuda, per unitàa de temp .[1] A l’è definida [2] come "el prodòtt de la pressión sonòra e la componént de la velocità di partìcol, ind on pont in su la superfice adrée a la direzión perpendicolàr a la superfice medèsima, integrada sora quèlla superfice là". L’unità de misura in del Sistèma internazional de la potenza sonòra l’è el watt (W).[1] La potenza sonòra l’è definida come la potènza che la sortìss de ‘na superfice che la circuìss la sorgént. Per ona sorgént sonòra, diversamènt de la pression sonòra, la potenza sonòra la dipend né de l’ambiént né de la distanza ma domà de la sorgént. La pression sonòra a l’è ona proprietà del camp sonòr ind on cèrt pont del spazzi, ligada a la potenza totàl emissa de la sorgént sonòra in tucc i direzión. La potenza sonòra che la passa travèrs on’area la ven di vòlt ciamada fluss sonòr o fluss acustich travèrs quèll’area là.
Vos correlad[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 Ronald J. Baken, Robert F. Orlikoff (2000). Clinical Measurement of Speech and Voice. Cengage Learning, 94. ISBN 9781565938694.
- ↑ ISO 80000-8(en) Quantities and Units - Acoustics. [ISO].


text:
Cuneo
Cuneo (en fransés, ucità, e 'ndèi dialècc locài Coni) L'è 'na cità del Piemónt (Italia) capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Cuneo 'l g'ha 55 972 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 119 km² e 'na densità de 470 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boves, Cervasca, Vignolo, Beinette, Peveragno, Castelletto Stura, Caraglio, Tarantasca.
La se tróa ai pè de le Alpi Marìtime, sö le spónde del fiöm Stura endóche chèsto 'l sbóca de la Val de Stura.
Cità 'nzemelàde[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Santa Fe de la Vera Cruz, Argentina
- Nisa, Francia
- Richard Toll, Senegal
- Fürstenberg/Havel, Germania[2]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Cùneo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/storia/gemellaggi.html Sit del cümü de Cuneo


text:
El saja in da trens e quai cun pel ed ossa. Perquai saja l'unica chaussa che disturbi el vid ses nov biro ch'el na vesi betg ils trens. Il biro da Renato Fasciati è en l'edifizi da la Retica amez la citad da Cuira.
Renato Fasciati haja surpendì ina organisaziun cun collavuraturs motivads che s'identificheschian fermamain cun la Retica. Quai saja la meglra basa per lavurar.
Pliras sfidas spetgan
Per manar cun success il tren grischun detta quai però intginas sfidas. Dasper il grond plazzal dal nov tunnel da l'Alvra saja quai da sanar e renovar la rait cun tut ils tunnels e las punts. Ed i saja dad augmentar las cifras da passaschiers ch'èn sa sbassadas ils ultims onns.
Nus stuain cuntanscher novs martgads sco per exempel turists dal di da Turitg.
Ina mesira per quai saja da crear novas purschidas e da vender quellas meglier. In'autra da far pli attractiv ils viadis sez.
E lura stoppian era ils trens vegnir modernisads. Blers sajan enturn 30 onns vegls e stoppian ussa vegnir remplazzads. Uschia ha Renato Fasciati gia pudì pustar 27 novs trens per 320 milliuns francs. Ulteriurs vegnian a seguir.
RR actualitad 17:00


text:
Curt e concis
- La via tranter Rueun e Tavanasa ha entant puspè pudì vegnir averta.
- Samignun n'è betg pli cuntanschibel pervia dal privel da lavinas.
- L'Engiadina Bassa è mo cuntanschibla sur il Veraina.
- La Val Müstair è sulet accessibla via il Tirol dal Sid.
Suenter in discurs cun la polizia chantunala da glindesdi en damaun regian cundiziuns invernalas sin las vias grischunas, quai vala era per la A13. Accidents plitost pitschens èn vegnids annunziads – cun donns da material. Tenor la polizia n'haja dentant dà nagins ferids.
Surselva
La via tranter Rueun e Danis ha entant puspè pudì vegnir averta. Il glindesdi a mezdi era la Surselva be pli da cuntanscher fin a Rueun. A Mustér n'èn pliras fracziuns betg cuntanschiblas. Territori abità è ni a Mustér ni en Tujetsch periclità.
La via tranter Mustér e Sumvitg è vegnida averta il glindesdi suenter las 16:00 fin las 18:00. Ord raschuns da segirtad vegn la via serrada durant la notg. La situaziun vegn il mardi a bun'ura evaluada da nov. La part sura da la Surselva è stada isolada dapi la dumengia saira. Anc adina serradas èn las vias da Rueun a Pigniu, tranter Versomi e Stussavgia ed en il Tujetsch il tschancun tranter Rueras e Dieni.
Lavina Matergia
Glindesdi a las 15.51 è la lavina da Matergia ida a val (video da Gerold Lutz).
Engiadina
En l'Engiadina Bassa, la Val Müstair ed il Samignun restan las vias fin almain mardi serradas. Uschia èn serradas las vias da Vinadi a Samignun, da Martina fin al cunfin cun l'Austria, dad Ardez a Ftan, tranter Brail e Susch sco er tranter Cinuos-chel e Brail. En l'Engiadina Bassa arrivan ins mo pli tras il tunnel dal Veraina e la Val Müstair è sulet accessibla via il Tirol dal Sid. Zernez è dentant puspè cuntanschibel.
Grischun central
En il Grischun central hai bain er dà ina massa naiv. Las vias han ins dentant betg stuì serrar.
Ulteriur Grischun
Era en l'ulteriur Grischun datti restricziuns da traffic; pliras vias èn serradas, il link avra en ina nova fanestra. Tranter auter è era la regiun da Tavau pertutgada. En il Partenz è la via d'access da Pany a St. Antönien serrada, sco era pliras vias localas.
Meds da transport publics
Causa il privel da lavinas na curseschan er ils trens da la Viafier retica per il mument per part betg. Uschia na datti tranter Glion e Mustér nagins trens. Da Glion fin Sumvitg van bus da reserva, fin Mustér n'è quai dentant betg pussaivel. Tranter Scuol e Cinuos-chel Brail resta ils traject vinavant serrà, bus da reserva van tranter Scuol e Sagliains, dentant be fin las 19.30. Tanter Landquart e Claustra curseschan ils trens tenor urari. Anc fin las 19.30 datti per viagiaturs en l'Engiadina ina colliaziun tras il Vereina fin a Saglians. Ils trajects da Filisur a Tavau sco er da Cuira ad Arosa restan serradas tut il di. Sco la Viafier retica communitgescha pon quests dus trajects puspè vegnids averts il mardi a bun'ura. Viagiants ston en mintga cas far quint cun gronds retards.
Situaziun actuala
Svizra - Anc dapli naiv en las Alps
Pervi da la blera naiv e la situaziun tendida da lavinas n'è suenter Zermatt dapi dumengia saira era Andermatt betg pli cuntanschibel ni sin via ni cun la viafier.
La vischnanca da Zermatt appellescha a tut las persunas da restar pervi dal privel da lavinas en lur chasas u da betg bandunar il center dal vitg. Il mument desist'ins era da sgols da helicopter en ils lieus betg cuntanschibels sin via u cun la viafier. Ils sgols da transport sajan stritgads pervi da la schletta vista e lavinas da pulvra, hai num sin la pagina d'internet da Zermatt Turissem.
Tenor il responsabel per privels da la natira dal Vallais spetgan els oz in di privlus per il chantun.
Fin mardi en damaun quinta SRF Meteo cun anc bler dapli naiv en las Alps. Il Vallais e las regiuns en il nord da las Alps ston spetgar 50 fin 80 centimeters. En intgins territoris hai dà fin uss gia fin a trais meters naiv. Entant crescha en la Bassa il privel d'inundaziuns e da bovas.
RR novitads 06:00


text:
Per sviluppar vinavant la politica d'integraziun chantunala è vegnida stgaffida ina nova basa: Per incumbensa da la regenza ha ina cumissiun d'integraziun sustegnida da differentas varts elavurà directivas per promover l'integraziun da persunas estras en il Grischun. Las directivas cuntegnan recumandaziuns per tut las acturas ed ils acturs ch'èn pertutgads da l'integraziun.
L'integraziun è ina incumbensa principala dal stadi e da la societad. La confederaziun, ils chantuns e las vischnancas ston stgaffir cuminaivlamain cundiziuns favuraivlas per l'egualitad da las schanzas e per la participaziun da la populaziun estra a la vita publica. Per la direcziun strategica da la promoziun da l'integraziun da persunas estras en il Grischun ha la regenza installà il mars 2010 ina cumissiun d'integraziun manada da Patricia Ganter, l'incumbensada chantunala d'integraziun. Represchentantas e represchentants da las vischnancas, da l'economia, da las baselgias chantunalas e cuminanzas religiusas, da federaziuns, uniuns ed organisaziuns sco er da la populaziun residenta estra han resumà las directivas per promover l'integraziun en in rapport. Questas directivas èn decisivas ils proxims onns per las activitads dal chantun e da las vischnancas. Ellas servan sco basa per elavurar normas giuridicamain liantas eventualmain necessarias sin plaun chantunal e communal.
Documents
Directivas per promover l'integraziun da persunas estras en Grischun
Resumaziun da las directivas per promover l'integraziun
Finamiras
En ses rapport ha la cumissiun enumerà ils champs d'acziun ils pli impurtants ch'èn relevants per l'integraziun en il futur e formulà recumandaziuns respectivas. Questas recumandaziuns han las suandantas finamiras:
- promover la chapientscha da las linguas e la communicaziun tranter las culturas sin tut ils plauns;
- intermediar infurmaziuns che s'orienteschan als basegns tant a persunas immigradas sco er a persunas indigenas;
- ina politica da furmaziun che stgaffescha las premissas meglras pussaivlas per avair success en scola e per entrar en il mund professiunal;
- in'economia che surpiglia sia responsabladad sociala en il sectur da l'integraziun e che avra perspectivas professiunalas per sias collavuraturas e per ses collavuraturs esters;
- posts d'administraziun ch'èn sensibilisads per l'interculturalitad e che rendan accessiblas lur prestaziuns a tuttas ed a tuts.
Princips da la politica d'integraziun dal chantun Grischun
Integraziun – ina incumbensa per tut la societad
La premissa per ina cuminanza paschaivla èn il respect vicendaivel sco er la vicendaivladad da dretgs e d'obligaziuns. Ina integraziun cun success pretenda da las persunas immigradas in engaschament activ per sa participar – tut tenor lur pussaivladads – a la vita economica e sociala. Correspundentamain sto la societad che las recepescha renconuscher la contribuziun sociala ed economica da la populaziun estra, esser averta per il barat e pronta per la participaziun.
Integraziun − esser conscient da la varietad
La varietad culturala e sociala è ina part integrala da nossa societad. Las persunas estras vegnan prendidas seriusas sco individis socials e pauschalisaziuns plain pregiudizis areguard l'appartegnientscha culturala, etnica, religiusa u naziunala èn d'evitar. Differenzas che derivan da l'origin na dastgan betg chaschunar inegualitads socialas en ils secturs impurtants da la vita, sco p.ex. la scola, la furmaziun, la lavur e la situaziun d'abitar.
Integraziun – realisar l'egualitad da las schanzas
L'integraziun ha sco finamira che tut las gruppas da la populaziun hajan las medemas schanzas per l'access a la vita economica e sociala. Per che las persunas indigenas e las persunas immigradas hajan pussaivladads equivalentas da sa fixar finamiras ed er da cuntanscher quellas, ston eventuals impediments per l'access vegnir eliminads, q.v.d. ils access instituziunals ston esser garantids per tuts.
Integraziun – profitar da potenzials e da resursas
Las persunas estras duain vegnir percepidas areguard lur abilitads ed areguard lur potenzials e betg sut l'aspect da deficits, sco p.ex. enconuschientschas linguisticas manglusas. Ina promoziun sistematica e persistenta da l'integraziun s'orientescha vi dals basegns, vi da las cumpetenzas e vi da las resursas da tut las parts ch'èn participadas al process d'integraziun, ed ella profita dals potenzials, da las abilitads e da las cumpetenzas avant maun. Uschia creescha ella perspectivas da svilup per tut las parts da la populaziun.
Integraziun – ina incumbensa da las structuras regularas
L'integraziun vegn promovida en il rom da las structuras regularas, q.v.d. ella ha lieu en tut ils secturs socials e tutga a la responsabladad dals posts cumpetents. Quels dattan l'attenziun necessaria a la circumstanza che la situaziun da partenza per las persunas estras n'è betg tuttina sco quella da las persunas indigenas, ed els han la finamira da drizzar la paletta da lur prestaziuns e da lur purschidas tenor ils differents basegns.
Integraziun – promover las cumpetenzas socialas
La promoziun specifica da l'integraziun vegn fatga en moda subsidiara e sa drizza a persunas che n'han nagin access a las structuras regularas. Ella iniziescha il process d'integraziun cun promover abilitads socialas e culturalas sco la cumpetenza linguistica e las enconuschientschas da las reglas da cumportament e da las normas. Ella cumplettescha e sustegna en quest connex las purschidas da las structuras regularas.
Integraziun – ina premissa per la natiralisaziun
L'integraziun descriva – ultra dal process social – er in cumportament individual ch'è caracterisà d'in engaschament activ d'ina tscherta durada e che po chattar sia fin positiva en la natiralisaziun cun la participaziun activa a las votaziuns ed a las elecziuns communalas, chantunalas e federalas.


text:
L'alternativa da dar en locaziun las butias a terz è cunquai vegnida refusada cleramain. Per pudair porscher a la clientella ina butia attractiva è vegnì deliberà in credit da 500'000 francs per renovar la butia a Falera l'onn proxim. Tge che schabegia cun la butia deficitara a Sagogn è anc avert. L'associaziun è en contractivas cun la vischnanca da Sagogn.
Damain svieuta ils ultims onns
La suprastanza da l'associaziun consum Falera-Laax cun butias a Falera, Laax e Sagogn ha clamà a la radunanza extraordinaria perquai che la svieuta è sa sminuida ils davos 5 onns per 8.5%. Ils motivs per quest svilup èn la situaziun dal turissem ed ils blers concurrents en la regiun. Cun dar en locaziun las butias avess l'associaziun da consum pudì dar giu las ristga, avess dentant pers la controlla da las butias.
RR novitads 22:00


text:
Sin in program 2016 da l’uniun è tranter auter la Biennale a Sagogn dals 15 e 16 d’october. I sa tracta da teater d’amaturs en quatter linguatgs. Sco la presidenta dal comité d’organisaziun Martina Beeli ha ditg a la radunanza èsi previs da preschentar 8 tocs da teater. In auter eveniment è il champ d’uffants e da giuvenils dals 16. – 22.10.2016 a Bravuogn.
La situaziun dal teater popular en il Grischun è fitg buna
Sco Manfred Veraguth saja sia finamira da tegnair ensemen las trais regiuns linguisticas en il Grischun e da esser qua per tut quels che dovran agid da l’uniun. Impurtant saja ch’i vegnia fatg vinavant ina massa teater en il Grischun. La situaziun dal teater popular en il grischun saja fitg buna. Il mument dettia bleras uniuns e bleras persunas che sajan activas. In svilup positiv constatescha el era tar uffants e giuvenils. El na veglia betg discutar da qualitad, impurtant saja ch’il teater popular saja ina tribuna per persunas che han plaschair da far teater.


text:
Il club finlandais da HPK Hämeenlinna vegn quest onn ad esser per l'emprima giada da la partida a la Cuppa Spengler. La davosa giada ch'ina equipa finlandaisa ha giugà a Tavau è stà il 2004 cun l'IFK Helsinki.
Mountfield HK per la Tschechia
Sco il comité d'organisaziun communitgescha, vegn Mountfield HK da la Tschechia medemamain ad esser a la Cuppa Spengler tranter Nadal e Bumaun. Per il club tschec èsi la segunda participaziun suenter il 2016.
Squadra naziunala er da la partida
Ultra da quai fa la squadra naziunala svizra quest onn part da la Cuppa Spengler a Tavau. Il turnier da tradiziun servia sco preparaziun per ils gieus olimpics il 2018 a Pyeongchang. Quai aveva communitgà la federaziun Swiss Ice Hockey gia la stad passada. Igl è l'emprima giada dapi il 1979 che la naziunala svizra gioga puspè a la Cuppa Spengler.
RR novitads 08:00


text:
Il cussegl da vischnanca da Trun ha elegì il glindesdi saira Beat Pfister sco nov president e Rita Wolf sco nova vice-presidenta dal cussegl da vischnanca per il 2018. Vice-president da vischnanca è fin il 2020 Lucas Arpagaus. Quai scriva il Bündner Tagblatt.
Medemamain ha il cussegl da vischnanca elegì tut las cumissiuns e tut ils represchentants da las autoritads en autras instituziuns fin il 2020. En la cumissiun da bajegiar èn uschia: Gion Andrea Nay, Remo Giger, Marcus Schmed e Thomas Wolf sco era il schef dal departament da construcziun Kurt Wolf.
Ultra da quai ha il cussegl approvà ina revisiun parziala da la planisaziun locala per la via Ferrera, Schlans-Tujals, Caltgeras e Campliun. Ils votants e las votantas da Trun decidan ils 4 da mars davart la revisiun.


text:
Exteriur - Discurs davart corridor da fugitivs tras la Croazia
La Croazia vul s'accordar cun ses vischin Slovenia davart in corridor per ils fugitivs. Quai communitgescha il minister da l’intern croat, Ranko Ostojić via twitter: «Jau ha discurrì cun il minister da l’intern da la Slovenia, e sch’i fa da basegn, lura vegnin nus ad organisar in corridor.»
L'Ungaria aveva serrà ier ses cunfin cun la Serbia per fugitivs. Perquai emprovan tschients da fugitivs da cuntinuar lur viadi or da la Serbia en direcziun Europa dal Vest atras la Croazia. La Croazia è bain commember da l'Uniun europeica, na tutga dentant anc betg tar il spazi da Schengen.


text:
Cun vers, poesias e fotografias publitgeschan persunas patratgs e sgnoccas davart il Piz Muchetta en Val Alvra. Gia avant passa in onn avevan persunas dal Grischun Central cumenzà a far posts davart «lur» Piz Muchetta. Tranter ellas era il cusseglier dals chantuns Stefan Engler ch'è oriund da Surava. Ad el plascha quai ch'era persunas dad autras regiuns e chantuns sa participeschan sin Twitter vid la discussiun davart il Muchetta.
Era ina persuna fitg activa è il manader da l'Uffizi da vischnancas dal chantun Grischun Thomas Kollegger. Er el abitescha en la Val Alvra e vesa uschia mintga di il Piz Muchetta. Gugent vegn lura empruvà d'interpretar l'aura.


text:
Quai èn 12'000 persunas dapli che l'onn da corona 2020. Onn da record era l'onn 2019. Lura aveva l'organisatur Pro Velo dumbrà bunamain 72'000 velocipedists e velocipedistas.
39 giadas da la terra tar la glina
Exact 60'255 persunas da 2'150 fatschentas han prendì part. Ellas han fatg en total 15,6 milliuns kilometers vias da lavur cun il velo. Quai èn 39 giadas la distanza da la terra tar la glina.
Interpresas grischunas n'èn quest onn betg stadas en ils top 10 da las differentas categorias. L'acziun naziunala datti dapi il 2005.


text:
Nickless
Nickless è il sunnyboy da 20 onns cun bler talent sin il palc da l’Open Air Lumnezia.
Nicola Kneringer, alias Nickess, sà fitg precis tge ch’el vul: Scriver chanzuns, far musica, esser sil palc – e far carriera. Suenter la scola ha el fatg in practicum tar il producent da musica Thomas Fessler, e quel è lura daventà ses mentur. En il studio da Fessler ha el er registrà sias emprimas chanzuns «Waiting» e «Looking for your Love» che han immediatamain gì success, er tar ils radios.
Oz è Nickless per l’emprima giada a l’Open Air Lumnezia, però la regiun enconuscha el gia.
Manillio
Manillio festivescha sia premiera a l’Open Air Lumnezia. Qua ha el visità ses emprim festival – e l’emprima pagina en l’internet.
Da la pagina na po el betg pli sa regurdar, ma igl era impurtant da dar en ina pagina cun la finiziun «.com». Per Manillio èsi in gieu a chasa a Degen. Ses geniturs avevan numnadamain ina chasina da vacanzas a Camuns, e là ha el passentà bleras uras.
Manillio è apostà vegnì en Lumnezia gia il venderdi per guardar Wanda, ed è stà impressiunà. Sias chautschas èn plain buglia ed uschia vul el er sa preschentar sin tribuna, realness 200. Nus ta giavischain ina buna premiera Manillio, e bainvegni a chasa!
The Subways
Els èn vegnids, han purtà il sulegl ed han fatg il rocken: The Subways da la Gronda Britannia.
The Subways n’han betg gugent sch’ins dumonda els en in’intervista davart il gigant da sandwichs «Subway». Plievgia u betg, sco els dian en la Gronda Britannia: I na dat betg mal’aura, mo la fallada vestgadira. Malgrà tut la buglia han els fatg ina festa da rock. Ed er sch’els n’avessan betg gì electricitad avessan els gugent fatg l’experientscha da sunar unplugged.
Bad Religion
Els tutgan tar il bain cultural dal punk, Bad Religion da Los Angeles. Gia dapi 33 onns èn els da chasa sin las tribunas da quest mund.
Suenter tut quest temp èsi anc adina il pli impurtant ad els che tut funcziunescha sin tribuna, nagins rituals – i sto simplamain funcziunar. E tge fuss in’intervista cun ins dinosaurs dal punk senza prender temp per discutar davart la politica. Actualmain èn discurran els en il bus da turnea sur da las elecziuns en ils Stadis Unids, per tschintg secundas davart il Brexit. Uschia èn els; sin ils proxims 33 onns.
77 Bombay Street
77 Bombay Street fan returanar il sulegl e la stad al OAL16 suenter blera plievgia.
Il quatter frars, Joe, Matt, Esra e Simri Buchli èn per la terza giada sin il palc da l’Open Air Lumnezia, e questa giada la sonda saira. Avant intgins onns han els anc pudì sunar il suentermezdi, però uss èn 77 Bombay Street ina da las bands svizras cun il pli grond success, er cun il terz disc «Seven Mountains» . Ed adina cura ch’els preschentan in nov disc vegnan els engaschads dal pli grond festival grischun.


text:
La cundiziun per esters fiss stada ch'els vivan dapli 10 onns en Svizra e da quels almain 3 onns a Cuira. En il Grischun datti 18 vischnancas ch'han in tal dretg da vuschar per persunas da l’ester. Per exempel Sumvitg ed Arosa.
La Partida socialdemocratica è trumpada dal resultat, dentant han els fatg quint ch'i na dettia nagin resultat positiv. Ins studegia d'ir a ramassar vuschs tar ils da Cuira per pudair realisar in'iniziativa per ch'ils esters pon tuttina ir a vuschar.
En la citad da Cuira vivan 30’000 persunas cun in pass svizzer e 7'500 persunas estras. Da quellas han 3'877 persunas ina permissiun da domicil a Cuira.
NA al Sennhof
La citad da Cuira na cumpra betg l'areal dal Sennhof a Cuira. Cun 15 encunter 6 vuschs ha il parlament da Cuira ditg na. La Partida burgais-democratica vuleva che la citad haja dapli influenza en la citad veglia cun cumprar l’areal. Cun il NA dal parlament a quella proposta è l'areal dal Sennhof vinavant en ils mauns dal chantun Grischun.


text:
- La SBB pa preschentà il sboz per il nov urari.
- Lavurs da construcziun pli grondas restrenschan la purschida sin la rait da la viafier.
Cun l'urari da tren 2018 da la SBB datti ina purschida pli gronda, dentant er dapli lavurs da construcziun. La SBB porscha dapli colliaziuns directas e dapli plazs da seser. En il focus spezial saja la Svizra franzosa. Quai communitgescha la SBB.
En connex cun lavurs da construcziun e mantegniment datti durant il 2018 dapli intervals da construcziun e per part vegnan tscherts trajects serrads dal tut. Sco quai che la SBB scriva possia ella uschia reducir il temp da construcziun dad otg mais sin set emnas – ed ils custs da 46 sin 27 milliuns francs.
Per il Grischun e la Svizra Orientala en general na porta il nov urari da la SBB naginas midadas.
RR novitads 10:00


text:
Ils proxims dis dettia plirs sgols organisads da la Confederaziun, ils blers da quels en l'America dal Sid e l'Asia dal Sidost. Betg tut ils Svizzers e las Svizras possian vegnir repatriadas. Intgins sajan bloccads pervi da vias serradas u sgols annulads ordaifer ils centers. Quels survegnian agid finanzial per il provediment da la sanadad ed alloschis.
Ins veglia guardar mintga cas singul, pertge ch'ina persuna saja restada en l'exteriur. Ins na possia però er betg ademplir tuttas spetgas. Uschia na saja per exempel betg pussaivel d'organisar in helicopter per in'insla solitaria avant la Venezuela. Quai na vegnia er betg adina chapì, ha ditg Matyassy.


text:
Per la Russia hai num 4 onns ni gieus olimpics ni campiunadis mundials.
L'agentura anti-doping WADA ha decis d'excluder la Russia tar sia sesida a Losanna, sco in pledader ha infurmà las medias. Uschia dastgan sportists russ mo sa participar a grondas occurrenzas internaziunalas sco atlets neutrals senza la bandiera russa. Quai dentant be sch'els pon cumprovar, ch'els sa participeschan ad in program da test independent.
La WADA renfatscha a la Russia d'avair manipulà datas or da ses labor anti-doping avant surdar ellas a l'agentura. La decisiun da la WADA correspunda a la sentenzia dad in gremi d'experts ch'aveva sa fatschentà durant plirs onns cun il tema. La Russia po trair enavant la decisiun al Tribunal internaziunal dal sport.
RTR novitads 12:00


text:
Madlaina Bundi
charas aspectaturas, chars aspectaturs
Rumantsch Grischun, Deutsch
Chasa Editura Rumantscha, 2013, numer d’empustaziun 978-3-905956-15-3
50 onns Televisiun Rumantscha! A chaschun da quest giubileum particular cumpara quest cudesch cun numerusas illustraziuns ed intervistas.
Ils 17 da favrer 1963 è vegnida transmessa l’emprima emissiun en lingua rumantscha; il ‹Balcun tort› or dal studio da la Televisiun DRS a Turitg. Numerusas persunas activas davant e davos la camera vegnan a pled e laschan repassar l‘entir svilup e la lavur enfin al medium dad oz. Ed era in sguard sin la televisiun dal futur na manca betg.


text:
Il Premi grischun da litteratura 2021 vegn repartì sin duas auturas ed in autur che represchentan tant la varietad linguistica sco era litterara en tut sias furmas d’expressiun – texts scrits ed orals, poetics e satirics, romans e chanzuns, teaters e texts schurnalistics – e quai en furma analoga sco era digitala.
- Asa S. Hendry survegn il premi per ses emprim roman remartgabel «Sin lautget» en lingua rumantscha. Quel tracta da maniera poetica e cun gronda sensibilitad ed intelligenza tematicas fitg sensiblas ed actualas.
- Ursina Trautmann survegn il premi per sia activitad litterara multifara ed engaschada sco schurnalista libra, autura e slammadra da lieunga tudestga.
- Luca Maurizio, il chantautur e cabarettist da lingua taliana e bregagliotta, survegn il premi per il tun poetic da sias chanzuns e per la satira lucida da la societad che s’exprima en sias preschentaziuns divertentas e murdentas.
Il premi ch'è dotà cun 10’000 francs è vegnì surdà da la Fundaziun premi grischun da litteratura. L’act festiv-ludic-litterar ha gì lieu en la biblioteca da la chasa von Sprecher a Maiavilla che vala sco la pli gronda biblioteca privata dal Grischun. Il cabarettist Flurin Caviezel ha moderà ed enramà musicalmain la surdada dal premi ch'è vegnì surdà ils 7 d'avrigl 2021.
Premi grischun da litteratura 1999-2021
- 2021 Asa S. Hendry, Ursina Trautmann e Luca Maurizio
- 2020 Romana Ganzoni
- 2019 Andri Perl
- 2018 Melita Breznik
- 2017 Massimo Lardi
- 2016 Mariella Mehr
- 2015 Angelika Overath
- 2014 Oscar Peer
- 2013 Silvio Huonder
- 2012 Andrea Paganini
- 2011 Leta Semadeni
- 2010 Peter Michael-Caflisch
- 2009 Leo Tuor
- 2008 Margrit Sprecher
- 2007 Benedetto Vigne
- 2006 Andrea Bellasi ed Ursula Riederer
- 2005 Vincenzo Todisco
- 2004 Cesare Santi
- 2003 Bernadette Lerjen-Sarbach
- 2002 Robert Vieli
- 2001 Rut Plouda
- 2000 Kurt Wanner
- 1999 Rita Cathomas-Bearth, Marianne Fischbacher, Ursula Jecklin-Schmid e.a.


text:
La Credit Suisse ha il terz quartal da quest onn fatg marcantamain dapli gudogn che durant il medem temp da l'onn avant. Il gudogn net è s'augmentà da 424 milliuns francs l'onn passà sin 881 milliuns francs. Tenor communicaziun ha la banca gronda plinavant registrà in'afflusiun da novs daners en l'autezza da 12,8 milliardas francs.
Las cifras che la Credit Suisse ha preschentà la mesemna han superà tut las aspectativas dals analists. Per il quart quartal dal 2019 quinta la CS cun in regress stagiunal sco usità che stat en connex cun ils firads la fin da l'onn en tut las regiuns mundialas. A lunga vista vesa la banca sasezza dentant en ina situaziun attractiva che pussibilitescha da crescher a moda profitabla.
Ord l'archiv da SRF:
RR novitads 08:00


text:
Da la Bundesliga enconuscha il «Hamburger Sport-Verein» mo plazzas da ballape perfetgas. Cler che quai sto era esser il cas durant il champ da trenament a Schluein. La lunghezza dal pastget è fitg impurtanta. Perquai vegn la plazza segada, per regla, ina giada per di.
In greenkeeper che sega la plazza durant il champ dal HSV è Ronny Della Morte da Glion. Sco quai ch’el di, saja impurtant da segar ina giada per di la plazza. Ils giugaders e trenaders dal HSV veglian numnadamain vesair il muster dal pastget.
Per segar la plazza principala plus la plazza da trenament dasperas dovri bun in'ura e mez, di Ronny Della Morte.
Per in club da la Bundesliga fan ins gugent questa lavur
Il HSV è in club da tradiziun en Germania. Uschia saja quai era ina lavur ch’ins fetschia gugent, di il giuven da 24 onns. I saja schon ina pitschna onur. In club sco il HSV na saja betg mintga di sin visita.
Jau hai segà ina plazza per in club da la Bundesliga, quai na sa betg mintgin dir.
Cun in’equipa rinforzada cunter il HSV
Pli che diesch giugaders da differents clubs grischuns e dal Principadi dal Liechtenstein dattan cun la US Schluein-Glion il gieu cunter l’equipa da la Bundesliga.
Quai èn giugaders da las equipas da Domat, Tusaun, Laax, Eschen-Mauren e Balzers. Dad Eschen-Mauren, in’equipa d’emprima liga, vegn Marco Colocci. El ha sajettà 16 gols en la stagiun passada, e davent da la stagiun che suonda dat el en la Promotion League cun Zürich United. In auter rinforzament vegn da l’equipa d’emprima liga da Balzers, il giuven talent da la Cadi Rafael Deplazes.
Insaco han ins il sentiment, ch’els hajan 3 giugaders dapli sin la plazza.
Sper vulair rinforzar l’equipa datti anc in segund motiv che Schluein-Glion ha dumandà auters giugaders da dar quest gieu. A l’equipa da Schluein-Glion mancan blers giugaders pervi da vacanzas. Auters han gì in program fitg pulpì cun il campiunadi, e silsuenter anc l’Europeada en il Tirol dal sid.
RR actualitad 17:00


text:
- La partida VVD dal primminister Mark Rutte gudogna las elecziuns parlamentaras.
- Suenter che 95% da las vuschs èn dumbradas, na po ses avantatg betg pli vegnir prendì suenter.
- Rutte dastga quintar cun 33 dals 150 sezs. Segund ferma partida è quella dal populist da dretga Geert Wilders cun 20 sezs.
- La participaziun a las elecziuns è stada fitg auta cun actualmain bun 80%. 13 milliuns Ollandais èn stads clamads a l'urna.
La partida da la lavur PvdA da Lodewijk Asscher che furma actualmain la regenza ensemen cun la partida VVD dal dretgliberal Mark Rutte perda probablamain uschè blers sezs sco anc mai. Ella cuntanscha be 9 sezs, il 2012 tar las davosas elecziuns aveva ella anc cuntanschì 38. Uschia na po Mark Rutte betg cuntinuar cun la coaliziun gronda cun ils socialdemocrats (PvdA).
Er la partida liberala da la sanestra (D66) ed ils cristiandemocrats (CDA) cuntantschan in bun resultat. Ellas èn cun mintgamai 19 sezs datiers da la partida dal populist da la dretga Geert Wilders.
Grond success per ils verds sanesters
La partida verd sanestra cun ses top-candidat Jesse Klaver ha tenor las ultimas prognosas gudagnà diesch sezs cumpareglià cun il 2012. Plirs commentaders a la televisiun dal dretg public dals Pajais Bass argumenteschan quest success d'ina vart cun blers giuvens che hajan votà per ils verds sanesters. Da l'autra vart er generalmain cun l'auta participaziun a las votaziuns ch'è tar passa 80%.
I vegn spetgà grevas contractivas per furmar la regenza
Per formar la regenza dovri 76 dals 150 sezs. Cun la situaziun actuala duvrassi quatter fin tschintg partidas per cuntanscher questa maioritad. Vegn vitiers che las partidas sanestras na vulan betg exnum furmar ina regenza cun partidas dretgas ed il cuntrari. Uschia spetgan ins lungas contractivas da coaliziun.
Reacziuns internaziunalas
Intginas medias valiteschan il resultat da las elecziuns parlamentaras en ils Pajais Bass sco terrada per populists da dretga, er en auters pajais. «Tagesanzeiger.ch» manegia che la malsegirezza en connex cun il Brexit e l'elecziun da Donald Trump na mainian betg a moda directa ad in «Nexit».
La maioritad dals Ollandais na vul ni sortir da l'UE ni in Trump ollandais.
Tenor «Faz.net» ha il primminister Rutte profità il pli fitg da l'escalaziun cun la Tirchia. I saja dentant tuttina difficil da furmar ina nova regenza.
Ed er «Spiegel Online» dat en la medema crenna: il resultat da Den Haag saja in cuntraculp per Le Pen. I na dettia nagin effect da domino en l'Europa - quai hajan gia las elecziuns en l'Austria mussà. Le Pen haja dentant tuttina schanzas realas da daventar presidenta da la Frantscha. Ses Front National saja bler pli entretschà en la societad che la partida d'in um selvadi en l'Ollanda.
RR novitads 22:00+


text:
Enfiurescènsa
Endèle Angiospermae, i fiùr i pöl véser sùi o reünìcc en enfiurescènse.
El fiùr sul el reprezènta la cundisiù piö sèmpia e del pont de vìsta de l'evulusiù, chel piö antìch. Co l'evulusiù 'nvéce s'è nit a svelöpàs le 'nfiurescènse, furmàde de divèrsi fiùr.
I vantàgi evulutìf de le 'nfiurescènse 'n sostànsa i è du: el prim l'è che i è piö vistùze e le tìra piö tacc insècc per l'empulinasiù; el segónt l'è ligat al fat che i fiùr i se dèrf mìa töcc ensèma ma de menemà e isé la piànta la g'ha la pusibilità de reséer el pòlen per en tép piö lónch.
A segónt de la progresiù de la fiuridüra se pöl defenése du tìpi principài de 'nfiurescènse:
- enfiorescènse definìde endóche l'as principàl de la 'nfiurescènsa el fenés condèn àpice fiuràl che prèst el deènta 'n primórde fiuràl e isé 'l fà desmèter de crèser el ramilì. En chèsta sórt de 'nfiurescènse, de sòlet i fiùr i se dèrf a pàrter de 'nsìma a nì isé 'n zó.
- enfiurescènse indefinìde endóche l'as de svelöp el fà sö apéna fiùr laterài o pursiù de 'nfiurescènsa; en chèsto tìpo de 'nfiurescènse se dèrf prìma i fiùr piö 'n bas e chèi piö estèrni, e al stès tép se 'n fùrma de nöf en mès e 'nsìma.
Se pöl fà 'n ótra distinsiù 'ntrà:
- enfiorescènse sèmpie, che g'ha apéna 'n as de ramificasiù (p.es.: gràte, spìghe, ombrèle)
- enfiorescènse cumpunìde, con du o piö ùrdegn de ramificasiù (p.es.: sìme, panòcie)
Tìpi de 'nfiurescènse[Modifega | modifica 'l sorgent]
Capulì, enfiorescènsa furmàda de 'n aglomeràt spès spès de fiùr sèsii. Ciàse, tìpich de le piànte de la famìa de le Euphorbiaceae Spìga, enfiurescènsa furmàde de divèrsi fiùr enserìcc söndèn ràchide centràl
'Na 'nfiurescènsa che g'ha l'aspèt de 'n fiùr ünech l'è ciamàda pseudànse.


text:
Diversas producziuns dal festival han in connex cun la lingua rumantscha. Uschia èn per exempel da vesair a Bravuogn il clarinettist Domenic Janett ed il ghitarrist Robert Grossmann, che fan in concert cuminaivel e raquintan anecdotas. Er da la partida èn Leo Tuor, che legia or da ses pli nov roman, u Aliesch Vital, che creescha entaifer trais dis ina sculptura da fier vegl. Bibi Vaplan vegn a chantar chanzuns da ses nov album rumantsch «Cler cler».
Il festival ha in preventiv da radund 240’000 francs. Tar la davosa ediziun ch'è stada l’emprima ediziun dal «Bergfahrt Festival» han radund 700 persunas visità il festival. Tenor il comité d’organisaziun duai quel en l’avegnir avair lieu mintga dus onns.
RR actualitad 17:00


text:
- La fin d'emna vegn prognostitgà plievgia en la regiun - quai pudess agravar la situaziun ed emplenir la tauna cun aua.
- Sche l'aua crescha fitg sche stoppian las forzas da salvament empruvar da salvar l'equipa na da la tauna - quai vul di ch'ils giuvens stuessan sfunsar.
- Tar in'acziun da salvament era mort il venderdi in sfunsader tailandais en la vegliadetgna da 37 onns.
Per pudair salvar ils uffants bloccads en ina tauna en la Tailanda han ils gidanters fatg pli che 100 foras. Anc n’han las forzas da salvament dentant betg gì success. Dapi duas emnas èn ils uffants da 11 fin 16 onns ed il trenader bloccads en la tauna pervi da la bler'aua. Ed il temp da plievgia actual fa la situaziun anc pli critica. Sco il manader da las forzas da salvament di sajan ils uffants memia flaivels per sfunsar ord la tauna.
RR novitads 09:00


text:
Il comité d’organisaziun aveva dumandà quest sustegn finanzial - cunquai ch’ils custs per polizia, sanitad e traffic public sajan creschids. La situaziun da segirezza saja sa midada envers il 2015, uschia ch'i saja necessari d'engaschar dapli forzas polizialas d'auters chantuns, communitgescha la regenza. Era il circul Engiadin’Ota ha gia auzà sia garanzia da deficit per 250'000 francs.
La regenza grischuna aveva gia il schaner decidì d’augmentar la contribuziun al deficit per l’Uniun Campiunadi mundial da skis a San Murezzan per 860'000 sin maximalmain 1,62 milliuns francs. Premissa era dentant ch'era il Cussegl grond ditgia da gea.
RR actualitad 10:00


text:
Liegt die Lösung für ein billigeres und besseres Wohnen in geselligeren und umweltfreundlicheren Räumen? Dies bieten die neuen Wohnungsbaugenossenschaften, die in der Westschweiz einen beeindruckenden Erfolg verzeichnen. In diesem neuen partizipatorischen Modell werden die Bewohner der Genossenschaft an allen Entscheidungen beteiligt. Was wie ein Paradies aussieht ist alles andere als einfach.
Catherine Gerber
Temps Présent (RTS)
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Dapi che nus avain ina cultura scritta è ina da las dumondas centralas dals filosofs: Co daventa l’uman ventiraivel? Ils proxims Forums da tempra filosofica tematiseschan quella lunga tschertga da la fortuna, ventira e beadientscha. Iso Camartin presenta las differentas respostas che ins ha dà en il decurs da l’istorgia. A l’entschatta stà la dumonda: Tge vul quai dir, esser ventiraivel? Fiss il carstgaun gia fortunà sche el savess la resposta?
Il forum 2007-2008 Daventar ventiraivel
Dapi che nus avain ina cultura scritta è ina da las dumondas centralas dals filosofs: Co daventa l’uman ventiraivel?


text:
Musicantas e musicants e lur dirigents(as) èn pronts è sunan per vus marschs, ma era tocs da divertiment. Per part èn las registraziuns live, sunà da las diversas festas da musica da giuvenils ni da lur concerts annuals.
Ils titels en l'emissiun
L’emissiun preschenta furmaziuns da brass, armonias, fanfaras, musicas militaras, furmaziuns pitschnas ed auter pli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Tenor Damiano Bormolini fiss Livigno pront d’incassar ina taxa per tut ils vehichels sin territori talian che charreschan sin la via che collia il pass dal Bernina cun Livigno. Sco mesira da cumpensaziun pretendess Livigno dentant ch’il pass da la Forcola di Livigno restass avert durant l'entir onn, pia er l’enviern.
Poschiavo surpiglia rolla passiva
La proposta da Livigno n’ha betg procurà per gronda euforia en la Val Puschlav. Il president communal da Poschiavo, Alessandro Della Vedova è s'exprimì fitg sceptic davart la proposta da Bormolini. Ins na possia betg ignorar l’idea, mabain laschar tractar e sclerir las pussaivladads tranter l’Italia, il chantun Grischun e la Confederaziun, ch'ha la cumpetenza davart in pussaivel dazi.
Turissem da benzin tras la Valposchiavo
Il «traffic da benzin» durant la stad en direcziun Livigno è per la Val Puschlav in grond problem che chaschuna dapi in pèr onns chaus cotschens en val. Durant la stagiun auta han ins gia quintà fin 900 autos l’ura che passan il Puschlav en direcziun Livigno. Quai correspunda a 6’000 fin 7’000 autos che charreschan mintgadi tras la val.
Involver er ils Puschlavins
Per il cas ch’ins realisass ina taxa da via per il traject che maina a Livigno, duess la populaziun da la Valposchiavo decider en ina votaziun consultativa davart la proposta. Ultra da quai giavischass Alessandro Della Vedova ch’ins introduciss la taxa pir suenter in temp da prova. Sco ch’il president communal da Livigno ha declerà ad RTR, vul ins tschertgar il dialog cun la Regione Lombardia ed er cun il Chantun Grischun, quai las proximas emnas.
RR actualitad 17:00


text:
Las sis uniuns da giuventetgnas da Scuol e fracziuns han inoltrà ina petiziun che pretenda ina nova soluziun per ina disco a Scuol. Ussa pari da dar moviment en chaussa. La vischnanca da Scuol è en tschertga d’in locatari per la disco Trü.
Tenor il president communal Christian Fanzun sa tracti tar questa varianta d’ina soluziun a media vista. La vischnanca prevesa d’avrir las portas la proxima stagiun d’enviern. Cun il nov locatari stoppia la vischnanca en emprima lingia discutar davart las mesiras per diminuir la canera. Quai oravant tut cura che la giuventetgna bandunia la disco per ir a chasa.
A lunga vista vul la vischnanca però chattar ina soluziun definitiva. Duas variantas sajan sin maisa. Il president communal è en tractativas cun las sis uniuns da giuventetgna. Actualmain na dastga el però anc betg tradir ils detagls.
Curdin Tomas, in dals iniziants da la petiziun, è cuntent cun il proceder da la vischnanca. Els na prevesan perquai betg ch'i fa da basegn d’instradar ulteriurs pass.
RR actualitad 11:30


text:
Questa situaziun privlusa avessan ins pudì evitar, sch’ils aviuns da cumbat da l’armada avessan in sistem tecnic per far attent sin collisiuns eventualas, scriva il Servetsch svizzer d'inquisiziun da segirezza SUST en ses rapport final. Ins haja gia pliras giadas fatg attent l’armada sin quest problem. Che quai sistem manchia, saja surtut ina ristga tar sgols sbass cun auta sveltezza en spazis d’aria che vegnan duvrads da l’aviatica civila. I saja be d’engraziar ad in fatg fortunà, ch’ils aviuns na sajan betg anc vegnids pli datiers u schizunt collidads cun l'helicopter.
I dovra in sistem cumpatibel per aviatica militara e civila
L’Uffizi federal per l’aviatica civila stoppia ussa garantir ensemen cun l’aviatica militara, ch’ils aviuns da cumbat vegnian er equipads cun ils sistems d’avertiment che sajan cumpatibels cun ils standards per aviuns civils.
L’avischinaziun privlusa era capitada ils 20 da favrer 2018 sin in’autezza da radund 700 meters sur l’insla Ufenau. Il helicopter era partì da l’insla per in transport en direcziun Pfäffikon.


text:
En Grischun sco er en Svizra n’haja betg pli dà dapi l’onn 2007 uschè paucas dumondas d'asil sco il 2018. En total sajan vegnidas inoltradas en l'entira Svizra passa 15'200 dumondas d'asil, quai èn bundant 16% pli pauc che l'onn avant. Motiv per la diminuziun saja ch'i dettia pli pauca migraziun sur la mar mediterran e la cunvegna da fugitivs tranter la Tirchia e l'Uniun europeica.
Tant en Svizra sco era en Grischun vegnan las pli bleras dumondas da persunas da l’Eritrea e da la Siria. Oravant tut dumondas da l'Eritrea hajan ina tendenza regressiva. Da las 2'825 dumondas da persunas da l'Eritrea sajan be 492 persunas fugidas en Svizra.
Per il 2019 vegn spetgà cun in augment da dumondas d’asil da var 2'000 persunas. Quai causa las crisas ed ils conflicts en il Proxim Orient ed en l'Africa.
Svizra adina pli pauc pajais da mira
La cifras actualas correspundian al pli bass dumber dapi 11 onns. Quai ha ditg Mario Gattiker, directur dal secretariat da stadi per la migraziun, en in'intervista cun la gasetta Blick. La Svizra saja adina pli pauc il pajais da mira per persunas che vulan asil, n'hajan dentant nagin dretg sin protecziun. In motiv per questa reducziun saja era che la Svizra decida spert davart las dumondas d'asil e las persunas stoppian lura spert bandunar la Svizra.
RR novitads 06:00+


text:
Avant pli ch'in onn aveva il suveran da Cuira approvà las premissas per stgaffir in resort da sanadad sin l’areal dal vegl ospital Fontana. Atgnamain era planisà da stgaffir anc quest onn in plan per l’areal, e l’onn proxim avess gì lieu ina concurrenza d’architectura.
Successiun da lavurs è vegnida midada
Uss haja midà la citad da Cuira quest urari: La concurrenza duai avair lieu avant la planisaziun da l'areal – quai tranter auter per ch’ils architects sajan libers en lur ideas, rapporta SRF.
Tenor il CEO da l'ospital chantunal, Arnold Bachmann, vegnia l’entir project a sa spustar per almain in onn. Actualmain na saja betg cler, ni cura ch'ins possia cumenzar cun la construcziun ni tgi che surpiglia la gestiun da l'hotel.
RR novitads 18:00


text:
Sforza
La fameja Sforza l'è stada una fameja nòbil che da la fin del XIV secul l'ha inflüenzaa la storia lumbarda, taliana, e urupea.
In principi[Modifega | modifica 'l sorgent]
'L nom de la fameja 'l vegn zü dal suranom del so fundadur, Müzi Aténdul (Cutignöla, 1369 - arent a Ravenna, 1424), ciamaa Sforza (Fort) per la sua prestanza fisega, un capitani de ventüra de la Rumagna al servizzi di re Angiuin de Napul.
'L ram de Milan[Modifega | modifica 'l sorgent]
'L prim düca de Milan l'è staa l' prim fiö de Müzi Atendul, Francesch (1401-1466), che l'ha ciapaa 'l titul dücal per via del so matrimoni cun Bianca Maria Viscunt, l'ültima ered del düca Filip Maria Viscunt, mort del 1447. Da quel matrimoni lì l'è partii 'l ram principal de la fameja. Apress de Francesch 'l gh'è sraa Galeazz Maria (1444-1476), düca dal 1466 fin a la mort, che l'ha spusaa Bona de Savoia. Intra i so tusann mia legitim gh'è da regurdà Caterina Sforza, che l'ha spusaa Geronim Riario, diventand inscì Sciura de Forlì e Imola, e l'è pöö stada la mader de Giovann dai Band Negher.
Apress a Galeazz Maria gh'è staa 'l so fiö Gian Galeazz (1469-1494), che l'ha spusaa Isabella d'Araguna. Per via de la so incapacità se pö dì che l'ha mai guernaa diretament, e giamò da sübet 'l resaduu del dücat l'è staa Lüduvich Sforza det 'l Moru, che l'ha pöö ciapaa 'l titul de düca dumà a la mort del nevud. Ludovico 'l Moru l'ha spusaa Beatris d'Este. Cume pröva del prestisg che 'l gh'aveva a quij temp là la casada milanesa gh'è 'l matrimoni intra Bianca Maria Sforza, surela de Gian Galeazz, e l’imperadur Massimilian I d’Asburgh.
'L Moru l'ha guvernaa 'l Dücaa fin al 1500, l'ann che l'è staa scunfit e metüü in person dai franzes. Dop che i franzes i henn staa caciaa via da l'esercit di mercenari svizzer de l'imper (1512), 'l Dücat de Milan l'è turnaa per un quaj ann int i man di fiö de Ludovico 'l Moru, Massimilian Sforza (1493-1530) e Francesch II Sforza (1495-1535), marii de Cristina de Danimarca e nevud de l'imperadur Carl V. Quij chì, restaa ciapaa denter int i guer intra Franza e Imper, i hann regnaa a s'giangón e suta la prutezion di Asbürgich, ai quaj l'è pöö passa 'l Dücaa, per via del fat che gh'era pü mia d'ered dop la mort de Francesch II.
Da Giovann Paol I Sforza (1497-1535), fiö natüral de Ludovico 'l Moru e de Lücrezia Crivelli, l'è vegnüü zü 'l ram di Marches di Caravagg, estint del 1717. Da Sforza Secondo, fiö natüral de Francesco I, l'è vegnüü zü 'l ram di cont de Borgonovo Val Tidone, estint del 1680; da Jacopetto, fiö natüral de Sforza Secondo, l'è vegnüü zü 'l ram di Cont de Castel San Giuann, che l'ha resistüü fin al XX secul e del qual 'l faseva part 'l minister Carlo Sforza.


text:
Ils Muslims vegnan darar a pled en las medias, dentant vegn savens rapportà dad els, il pli savens cun il focus da radicalisaziun e terrorissem. Quai resulta d'in studi da la cumissiun cunter rassissem. Il studi ha examinà co las gasettas stampadas ed online van enturn cun la minoritad dal Muslims.
I sa mussa ch'ils rapports ch'augmentan la distanza envers Muslims èn creschids da 22% il 2009 sin actualmain 69%. Temas sco integraziun gartegiada u il mintgadi da Muslims sajan marginals cun mintgamai 2%.
Pauschalisaziuns e persunas che polariseschan
L'autur dal studi, Patrik Ettinger, declera ch'i saja problematic, sche las infurmaziuns en las medias sajan colliadas cun pauschalisaziuns. Fitg savens sajan ils Muslims be object dals rapports medials, senza ch'els vegnian sez a pled. E da quels paucs che vegnian a pled, sajan ils blers persunas che polariseschian sco represchentants dal Cussegl central islamic svizzer.
La cumissiun cunter rassissem appellescha perquai er a la rolla che medias pon avair per cumbatter discriminaziun.
RR novitads 14:00


text:
Cun spért fair e cumbativ al di da sport cantunal d' unihockey a Domat
Ils 2 d'avrel 2016 ein la scolaras ed ils scolars dalla 3. classa superiura dil Consorzi da scola da Sumvitg-Trun semiserai l'emprema ga cun la ferma concurrenza cantunala el giug d' unihockey. L' equipa dallas giuvnas ha contonschiu il miez-final e l'equipa dils giuvens ha per la lètga buca contonschiu il quart-final.
Cun motivaziun e grond engaschi ein las duas equipas dil scalem superiur da Sumvitg-Trun sebessas el cumbat encunter la ferma concurrenza cantunala el giug d 'unihochey.
Las giuvnas ein encaminadas da victoria tier victoria ed han spiars mo in giug ella runda da gruppa e quei cun 2:3 encunter la ferma equipa da Cuera dalla scola Quader. Aschia han ellas contonschiu suveranamein il quart-final. Leu han ellas battiu en in giug pleina tensiun l'equipa dallas scolaras da Domat cun 3:2. El miez- final han las giugaduras dall' equipa "Las Truvitgas" battiu sco liunessas encunter las adversarias da Claustra. Il davos han las forzas ed il cletg da giug denton decidiu en disfavur da noss' equipa.
Malgrad quella sperdita amara san las giuvnas esser loschas da figurar enteifer las quater meglieras equipas da scola populara d'unihockey dil Grischun, dil reminent ina bastiun digl unihockey svizzer.
Era l'equipa dils giuvens ei partida el turnier cun buns resultats. Denton han ils giugadurs stuiu seperschuader ch'il nivel da giug d'unihochey ei ella capitala ed ella regiun dils Tschun Vitgs surprendenta. Malgrad che l'equipa ha tratg tut ses registers ha ella per pauc buca cuntonschiu il quart-final. Denton sa l'equipa dils "Sutrucs" esser loscha d'esser ina dallas meglieras equipas da scola enteifer las regiuns cantunalas.
Las equipas d'unihockey dalla 3. superiura dil Consorzi da scola Sumvitg-
Trun han representau nossa scola formidablamein al di da sport cantunal d'unihockey. Cun lur prestaziuns e lur simpatica e faira preschientscha al turnier han els dau perdetga per l' impurtonza dall'educaziun e scolaziun sportiva en scola.
Allas giugaduras ed als giugadurs s'auda perquei nossa gratulaziun, reconuschientscha ed engraziament.


text:
Turitg
Turitg (tudestg: Zürich, franzos/englais: Zurich, talian: Zurigo, tudestg svizzer: Züri, latin: Turicum) è ina citad da la Svizra, cun 400.000 abitants (cun aglomaraziun 1,1 milliuns) la pli gronda da la Svizra e ses center economic e cultural. La citad schai al flum Limmat ed a la sortida da lez or dal Lai da Turitg ed è la chapitala dal chantun Turitg. Ils abitants sa numnan Turitgais per rumantsch e Zürcher per tudestg.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Turitg schai sin 408 m.s.m. a la fin dal Lai da Turitg, tranter ils bots Üetliberg en il vest e Zürichberg en l'ost. La citad veglia giascha da domasduas varts dal flum Limmat, che sorta qua dal Lai da Turitg, flessegia l'emprim encunter nord e fa lura ina lunga storta vers vest. Curt suenter che la Limmat sorta dal lai da Turitg vegn ella gia unida cun il flum Sihl, che furma uschia in plaz en furma d'ina peninsla, sin la quala sa chattan la staziun principala e la via da la staziun. Da l'autra vart da la Limmat sa chatta il Nieder- ed il Oberdörfli cun la baselgia marcanta "Grossmünster" enamez.
Vita da notg, parties, clubs[modifitgar | modifitgar il code]
La vita da notg a Turitg è - en cumparegliaziun cun la grondzzia da la citad - fitg varianta. Entant ch'il Niederdörfli era pli baud fitg admirà per ir en sortida, è quai ozendi plitost il quartier da "Züri-West" il center da la vita da notg. Sin ils anteriurs lieus industrials sco l'areal Maag u l'areal Löwenbräu èn ils davos onns il clubs creschids sco bulieus or da la tiara, uschia p.ex. la "Säulenhalle" en l'edifici da la Löwenbräu, il werk21 ni il code club. In dals pli gronds clubs da Turitg, l'X-tra è medemamain en la vischinanza.
A la riva dal Lai da Turitg, en direcziun da Cuira, sa chatta il local alternativ da la "Rote Fabrik" che è in cunterpol envers tut ils clubs trendys da techno e house.


text:
Sch'in pign cuntanscha ina vegliadetgna da 200 onns, alura è quai gea fantastic. Sch’in pign cuntanscha ina lunghezza da 48 meters sco quel sut Luven, alura è quai impressiunant. Sch’in pign survegn perfin in num, en quest cas la «Panera», alura è quai remartgabel.
E sche quella Panera vegn alura schizunt anc declerada sco monument svizzer da la natira, sche quella Panera survegn in artitgel en Wikipedia, sche quella Panera daventa in lieu da scuntrada per ina entira vischnanca, sche quella Panera attira medias e fullas da glieud cura ch’ella sto vegnir derschida la fin finala pervi dad ina malsogna, gea alura...!
Gea, sch'in pign cuntanscha tut quai che la Panera ha cuntanschì, alura avess el atgnamain merità da pudair star dretg si enfin ch’el cupitga da sasez.


text:
Il scriptur svizzer Adolf Muschg vegn undrà cun il premi da la societad internaziunala Hermann Hesse per ses merits per il dialog intercultural e sia occupaziun cun l’ovra dil scriptur Hermann Hesse. Quai ha declerà quest mardi il manader da fatschenta da la societad, Hans-Martin Dittus.
Il premi dotà cun 10’000 Euro vegn surdà ils 13 da matg a Calw. Adolf Muschg che vegn gest quai di 83 onns haja planisà da prender encunter sez il premi.
Il scriptur Muschg è era enconuschent sco scienzà da litteratura e vala sco expert ed admiratur da Hesse.
Promover la discussiun sur da l’ovra da Hermann Hesse
Il scriptur e titular dal Premi Nobel Hermann Hesse è naschì 1877 a Calw en Germania e mort 1962 a Montagnola en Svizra. Sias ovras principalas èn tranter auter «Siddhartha» ubain «Der Steppenwolf».
Il nov premi less promover la discussiun sur da l’ovra da Hermann Hesse e vegn surdà mintga dus onns alternant cun il premi da la Fundaziun Hermann Hesse a Calw.
RR novitads 15:00


text:
Seran
Sèran (nom ufizial in talian: Sernio) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 486 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 9,6 km² e ona densità de 51 ab./km².
A l’è tacaa a Cùrten (BS), Édol (BS), Lùar, Tiran e Verv.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Seran l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.