text:
Andorra
L’Andorra (uffizialmain Principat d’Andorra, rumantsch: Principadi da l’Andorra) è in stadi pitschen independent ch’è situà en la part orientala da las Pireneas tranter la Spagna e la Frantscha. Il pajais è vegnì fundà l’onn 1278 e furma oz cun ses radund 468 km² il pli grond dals sis stadis pitschens europeics. L’Andorra è il sulet stadi dal mund, en il qual dus magistrats da l’exteriur exequeschan ensemen la funcziun dal schef da stadi. Igl èn quai l’uvestg d’Urgell (Catalugna) ed il president da la Frantscha. L’Andorra appartegna a las uschenumnadas oasas fiscalas. Ina gronda part dals visitaders dal di arrivan pervi da l’alcohol ed il tubac bunmartgà. Il turissem, surtut il sport d’enviern, furma oz il pli impurtant factur economic.
Cuntegn
- 1 Derivanza dal num
- 2 Geografia
- 3 Populaziun
- 4 Istorgia
- 5 Politica
- 6 Divisiun administrativa
- 7 Sistem da furmaziun
- 8 Economia
- 9 Infrastructura
- 10 Cultura
- 11 Medias
- 12 Sport
- 13 Annotaziuns
- 14 Litteratura
- 15 Colliaziuns
Derivanza dal num[modifitgar | modifitgar il code]
L’origin dal num ‹Andorra› n’è betg enconuschent. I dat però diversas emprovas d’al explitgar. Tenor ina da questas teorias deriva il num dal pajais dal term navarro-basc andurrial che munta tant sco ‹pajais cuvert cun bostgaglia›.[2] Auters collian il term cun anorra che duai arrivar dal term basc ur per ‹aua›.[3] E sco terza teoria vegn fatg valair ch’il num derivia da l’arab al-darra che munta ‹guaud›. Dal temp ch’ils Maurs han conquistà la Peninsla Iberica eran las valladas da las Pireneas cuvertas cun guaud. Sco en autras regiuns e citads nua che regivan ils Maurs, han els er attribuì a questa regiun nums arabs. En il mund da las legendas tutga la decleraziun tenor la quala Carl il Grond haja numnà la regiun sa fundond sin la val biblica En Dor u Andor a Canaan, nua ch’eran vegnids battids ils Midianits.[4]
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
En il sid e vest cunfinescha l’Andorra cun la communitad autonoma spagnola Catalugna. En il nord ed ost sa chattan ils dus departaments franzos Ariège e Pireneas Orientalas. Il cunfin cun la Spagna mesira 63,7 km, quel cun la Frantscha 56,6 km.
L’Andorra sezza sa chatta en ina vallada auta da las Pireneas. La furmaziun da questa vallada va enavos sin il temp da glatsch, en il decurs dal qual ils glatschers han schlargià las valladas ch’eran oriundamain stretgas ed han deponì la glera en furma da morenas. Bundant in terz da l’Andorra è situada sur il cunfin dal guaud. Las regiuns sutvart èn segnadas da guauds da tieus sco er da prads e pastgiras. L’entir pajais è ordvart muntagnard. 65 pizs surpassan il cunfin da 2000 meters. Il pli aut punct dal pajais furma il Coma Pedrosa cun 2942 meters. Il punct il pli bass mesira 840 meters e sa chatta sper Sant Julià de Lòria al cunfin spagnol.
Dus bratschs dal flum Valira, il Valira del Nord ed il Valira d’Orient, s’uneschan ca. en la mesadad dal pajais e curran vinavant vers la Spagna. En furma d’ovras idraulicas furnescha il flum Valira er ina part dal provediment d’energia dal pajais. Ulteriurs flums èn l’Arinsal ed il Riu Madríu.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il pajais è segnà d’in clima alpin cun influenzas mediterranas.[5] La temperatura media mensila tanscha da 0,7 °C il schaner fin a 16,6 °C il fanadur. Las precipitaziuns en media sa splegan tranter 41,6 mm il favrer e 97,4 mm il matg.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Las stresas las pli bassas èn caracterisadas dal conturn mediterran e cumpiglian ruvers semperverds sco er pastgiras e terren nuncultivà. Alura suonda la zona dals guauds da ruvers e da pinias resp. da pigns en lieus sumbrivauns. En la zona subalpina tranter 1600 e 2000 meters domineschan guauds cun tieus e pigns; per part creschan er badugns, fraissens, puzpans, ginaivers, rododendrons e brutg vulgar. Survart il cunfin dal guaud sa derasan pastgiras alpinas. L’Andorra posseda ina ritga flora cun bundant 1150 spezias cumprovadas. Pli baud vegniva la vegetaziun tegnida curta tras animals che pasculavan e las varts da la val orientadas vers sid vegnivan utilisadas en furma d’agricultura a terrassas.
La fauna sumeglia per gronda part quella da l’Europa Centrala cun erizuns, talpas, stgilats, vulps, tais, fiergnas, portgs selvadis, lieurs e numerusas spezias d’utschels. In parent da la talpa, il desmanin da las Pireneas, è da chattar a las rivas d’auals, nua ch’el va en tschertga da vivonda en l’aua clera. En regiuns pli autas èn da chasa chamutschs, muflons, muntanellas e giaglinas da taus; ma er evlas da la pizza, tschess cularins, tschess egipzians e tschess barbets han qua lur spazi da viver.
Protecziun da la cuntrada e da la natira[modifitgar | modifitgar il code]
La regiun Vall del Madriu-Perafita-Claror è vegnida recepida il 2004 sco cuntrada cultivada en il Patrimoni mundial da l’Unesco. Quest territori da protecziun intermediescha tenor l’Unesco co ch’ils umans han tratg a niz en il decurs dals ultims millennis las stgarsas resursas da las Pireneas per crear in ambient da viver che correspunda al territori muntagnard. L’entira regiun s’extenda sur 4247 hectaras e cumpiglia territori da las vischnancas d’Encamp, Escaldes-Engordany, Andorra la Vella e Sant Julià de Lòria.[6]
En l’Andorra existan dus parcs natirals. Il Parc Natural de la Vall de Sorteny ha ina surfatscha da 1080 hectaras e sa chatta en la vischnanca Ordino.[7] Il Parc Natural Comunal de les Valls del Comapedrosa tutga tar la vischnanca La Massana; el cumpiglia la chadaina da muntognas Comapedrosa e s’extenda sur in territori da 1542 hectaras.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun dal pajais sa concentrescha sin la gronda vallada dal principadi, tras la quala curra il flum Gran Valira ed en la quala sa chatta il lieu principal Andorra la Vella.
Structura[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da la populaziun è stà sur lung temp fitg bass, e quai pervi dal potenzial d’agricultura limità.[8] La creschientscha demografica sa regulava da quel temp a moda autonoma (tras emigraziun). En il 19avel tschientaner è la populaziun creschida da 3000 sin 5000 fin 6000. Tranter il 1860 ed il 1930 è il dumber d’emigrants stà fitg aut, uschia che la populaziun è puspè sa sminuida. Blers Andorrans han l’emprim tschertgà lavur stagiunala en Spagna ed en Frantscha ed èn alura sa chasads là per adina. Durant la Guerra burgaisa spagnola e la Segunda Guerra mundiala è il Principadi da l’Andorra restà neutral ed è uschia daventà refugi per numerus fugitivs. L’onn 1950 ha la populaziun puspè cuntanschì il dumber da 6000. Ils proxims decennis èn stads segnads d’in grond augment da la populaziun, il qual cuntinuescha fin oz.
Dals bundant 76 000 abitants la fin dal 2013 eran be stgars 35 000 da provegnientscha andorrana. La creschientscha demografica pli nova è surtut d’attribuir ad immigrants ch’èn arrivads da la Spagna e dal Portugal, per part er da la Frantscha. I dat però er migrants da lavur da pajais fitg divers sco l’Argentinia, il Maroc u las Filippinas. In’ulteriura gruppa d’immigrants furma glieud bainstanta da divers pajais europeics sco la Gronda Britannia, la Germania u ils Pajais Bass che vegn attratga da las bassas taglias da l’Andorra.
88 % da la populaziun viva en citads; in quart da tut ils abitants ad Andorra la Vella ed in ulteriur quart en la vischnanca vischina Escaldes-Engordany, cun la quala la chapitala è creschida ensemen. L’aspectativa da vita munta en media a 82,4 onns, quai ch’è ina da las pli autas en tut il mund.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
La lingua uffiziala da l’Andorra è il catalan. Tenor ina retschertga dal 2005 discurran 38,8 % dals abitants catalan sco lingua materna, 35,4 % castilian, 15,0 % portugais e 5,4 % franzos. Sco lingua che vegn duvrada il pli savens en la communicaziun inditgeschan 58,3 % il catalan.[9]
Pervi dal sistem da scola spagnol e franzos, l’immigraziun nà da la Spagna e da la Frantscha sco er l’influenza da las medias è la lingua uffiziala vegnida in pau sut squitsch. Per dar in cuntrapais a quest svilup ha il stadi fundà il Servei de Política Lingüística e rinforzà la preschientscha dal catalan a las scolas andorranas.[10]
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun garantescha la libertad da religiun. L’Andorra n’ha nagina religiun u baselgia naziunala uffiziala, ma en l’artitgel 11 da la constituziun vegn fatg menziun speziala da la rolla tradiziunala da la baselgia catolic-romana. La baselgia catolica andorrana fa part da la diocesa d’Urgell. L’uvestg, ch’è a medem temp conregent da l’Andorra, ha sia sedia en la citad La Seu d’Urgell, en il nordvest da la Catalugna.
Radund 90 % dals Andorrans appartegnan a la baselgia catolic-romana, daspera datti ca. 1 % testimonis da Jehova, ultra da quai ina cuminanza protestanta ed ina cuminanza gidieua.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Dals origins al temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli vegls chats da vita umana en l’Andorra tanschan enavos en il temp da glatsch. Emprims purs neolitics sa laschan tschiffar al lieu d’exchavaziun Balma Margineda.[11] Tocca da cheramica, chadainas ed auters chats cumprovan ina colonisaziun avant il temp da bronz. Ulteriurs monuments archeologics furman las gravuras sin crap d’Ordino e las picturas da cuvels da La Roca de les Bruixes.
Ils abitants da las valladas vegnan menziunads l’emprima giada en in text da l’istoriograf grec Polybios (segund tschientaner a.C.). Polybios descriva co che Hannibal ha traversà las Pireneas e menziunescha en quest connex las stirpas dals Andosins. Dal temp dad Augustus èn las Pireneas e la part settentriunala da la Peninsla Iberica daventadas definitivamain ina part da l’Imperi roman. I vala sco cumprovà che restanzas da Bascs stgatschads èn sa maschadads en l’antica tardiva cun Romans, conquistaders visigotics e la populaziun originara celtoiberica. Sut domini francon èn vegnids fixads ils cunfins spagnols ch’han er cunfinà il territori andorran.
Igl exista er ina legenda nunistorica tenor la quala Carl il Grond duai avair fundà l’Andorra l’onn 788 sco engraziament per l’agid dals abitants en il cumbat cunter ils Maurs. A medem temp duai el avair relaschà il pievel da l’Andorra en l’independenza. En vardad fascheva il territori part dal temp da Carl il Grond dal contadi spagnol che quel ha fundà suenter avair ‹liberà› il territori dals Maurs. Las vischnancas da l’Andorra vegnan menziunadas l’emprima giada l’onn 839 en in document che sancziunescha ils feuds dal cont d’Urgell. Er en in scriver da l’onn 843 da Carl il Chalv a Sunifred I da Barcelona vegn il territori andorran definì sco possess dal cont d’Urgell ed en il document da consecraziun da la catedrala da La Seu d’Urgell (860) vegn menziunà che la regiun suttastettia ecclesiasticamain a la diocesa d’Urgell.
Ils 27 da schaner 1133 ha il cont Ermengol VI d’Urgell desistì suenter in pajament da 1200 sous (solidi) da ses dretgs feudals en las valladas andorranas a favur da l’uvestg d’Urgell. Ils uvestgs d’Urgell han sinaquai confidà la defensiun e giurisdicziun da l’Andorra a la famiglia aristocratica Caboet che derivava da Cabó, situà en il sid d’Urgell. Persuenter han ils Caboet survegnì da l’uvestg in agen feud en la val d’Andorra e Sant Jaon, il qual els han administrà sco vasals da l’uvestg. La davosa ertavla dals Caboet, Arnaua, ha maridà l’onn 1185 il vicecont da Castelbon, Arnau. Quel era in catar confessant ch’ha empruvà da terminar sia vasalitad envers l’uvestg d’Urgell ed è perquai sa collià cun il cont Raymond Roger da Foix ch’era sesent a la spunda nord da las Pireneas. L’onn 1202 ha Arnau da Castelbon dà en lètg sia figlia ereditara Ermesende al cont futur Roger Bernard II da Foix; uschia èn las possessiuns dals Caboet en l’Andorra vegnidas en ils mauns da questa famiglia pussanta. Damai ch’ils conts da Foix han refusà d’entrar en in vasalladi cun ils uvestgs d’Urgell, è prorut en il 13avel tschientaner in conflict tranter las duas partidas ch’è savens vegnì manà cun las armas.
Pir l’onn 1278 èsi reussì da terminar las rivalitads. En rom d’in inscunter dals 8 da settember a Lleida han l’uvestg Pere d’Urtx ed il cont Roger Bernard III concludì da reger communablamain sur il territori contestà. Las duas partidas han renconuschì ina l’autra sco regents da l’Andorra cun dretgs eguals. Quest contract marchescha il cumenzament dal condomini ch’ha perdurà fin il 1993 e vala facticamain er sco act da fundaziun dal coprincipadi d’Andorra. Il 1288 è il contract vegnì schlargià per divers artitgels. Entant che l’uvestg d’Urgell ha exequì vinavant ses dretgs, èn quels da vart dal cont da Foix passads l’onn 1594 tras l’ascensiun al tron dal davos cont Henri da Bourbon a la curuna franzosa; successur legal da quella è daventà il president da la Frantscha.
Svilup dapi il 15avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1419 è vegnì stgaffì il Consell de la Terra, ina sort parlament tempriv ed a medem temp il pli impurtant organ represchentativ da l’Andorra. Quest gremi ha furmà il predecessur dal Consell General de les Valls odiern e cumpigliava ils chaus da las pli impurtantas famiglias andorranas. La structura politica ch’è sa furmada en il temp medieval è sa stabilisada en il decurs dal 16avel, 17avel e 18avel tschientaner. A medem temp è er creschida la pussanza economica e politica da las famiglias dominantas.
A l’entschatta dal 18avel tschientaner sa chattava l’Andorra en ina greva situaziun economica ed instituziunala, quai ch’era per part d’attribuir a conflicts ch’avevan lieu da quel temp a l’intern da la Spagna. En rom d’ina politica centralistica pli severa ha la Spagna – ch’era sa furmada en il 15avel tschientaner da l’uniun tranter ils dus reginavels Castiglia ed Aragon – mess ord funcziun tut las instituziuns catalanas ed ha smanatschà d’applitgar ils Decretos de Nueva Planta dal 1714 sin tut ils stadis terzs ch’importavan rauba en Spagna. Il decret preveseva ina taxa d’import en l’autezza da 10 % da la valita da la rauba. Ils Andorrans han stuì contractar blers onns, enfin ch’els han pudì segnar ina cunvegna speziala, la Sentència Manutenció dal 1738. Quella ha statuì la liberaziun da taxas per products andorrans.
Er a la fin dal 18avel ed en il decurs dal 19avel tschientaner è la situaziun en l’Andorra stada segnada da conflicts e dispitas; la situaziun era ordvart instabila, e quai tant areguard la situaziun economica e sociala sco er al nivel instituziunal. En Frantscha ha la Revoluziun franzosa gì per consequenza che las forzas revoluziunaras han refusà da renconuscher il statut dal coprincipadi, quai ch’ha bloccà l’Andorra per ils proxims onns. Da vart franzosa ha il pajais pers tut ils privilegis, tranter auter l’exemziun da taglia, la neutralitad da sia giustia e la controlla areguard ils fatgs da l’intern ed il commerzi. Sin dumonda dals Andorrans ha Napoleun restituì il 1806 il status quo ante ed ha renovà tut ils privilegis e las instituziuns ch’avevan collià l’Andorra cun il retg franzos. Dapi lura vegn l’uffizi dal coprinceps exequì da la pli auta autoritad da la Frantscha, vul dir dal president.
L’installaziun da vias da traffic e da communicaziun en il decurs dal 20avel tschientaner ha midà a moda fundamentala la fatscha antica da l’Andorra. Pass per pass èn vegnidas realisadas ina via che collia l’Andorra cun la Spagna (1913), in’ulteriura via che maina vers la Frantscha sco er vers l’intern da las valladas andorranas (1933), ina rait electrica, filialas da la posta spagnola e franzosa, staziuns da radio a partir dal 1935; ultra da quai è vegnida averta il 1934 l’emprima staziun da skis. Dal puntg da vista instituziunal ha la democrazia fatg il 1933 in grond pass enavant cun l’introducziun dal dretg da votar per tut ils umens maiorens. La maiorennitad vegniva però pir cuntanschida cun 27 onns. Il dretg da votar da las dunnas è suandà il 1971, suenter che la conjunctura auta a partir dals onns 1960 aveva purtà al pajais ina gronda creschientscha economica e bainstanza.
L’onn 1934 ha l’aristocrat russ Boris Skossyrew gudagnà adina dapli pussanza en l’Andorra; ils 7 da fanadur ha el laschà proclamar sasez dal cussegl general sco retg Boris I. Ses domini ha però be durà fin ils 21 da fanadur; sin intervenziun da l’uvestg d’Urgell è el vegnì arrestà e bandischà dal pajais.
Ils 25 da settember 1939 ha l’Andorra serrà in contract da pasch cun la Germania, cun la quala il pajais sa chattava tenor il dretg internaziunal anc adina en il stadi da guerra (damai che l’Andorra n’aveva betg segnà il Contract da Versailles). En consequenza da quai ha l’Andorra pudì mantegnair durant la Segunda Guerra mundiala sia neutralitad.
Ils 25 d’avust 1973 èn s’entupads a Cahors (Frantscha) l’uvestg dad Urgell, Joan Martí Alanís, ed il president dal stadi franzos Georges Pompidou. Dapi il 1278 è quai stà l’emprim inscunter dals coprinzis da l’Andorra.
Dretgs da participaziun pli vasts èn vegnids refusads sur lung temp a la populaziun. Bain ha l’Andorra survegnì ina represchentaziun dal pievel en furma dal Cussegl general da las vals; ma quest gremi na possedeva nagina pussanza legislativa. Pir en il decurs dals onns 1990 è l’arranschament instituziunal sa midà. La refurma da las instituziuns andorranas era vegnida planisada la fin dals onns 1970 ed aveva manà il 1981 a la creaziun d’in organ executiv, la Regenza. Parallel è vegnì stgaffì il cussegl general sco organ legislativ. Ils dretgs dals dus coprinzis vegnivan exequids a l’entschatta dal 20avel tschientaner da dus delegads che na residiavan betg en l’Andorra. Quels tramettevan in administratur ad Andorra la Vella, il qual survegliava la legislaziun ed administraziun ed incassava mintg’onn in tribut simbolic per ils regents (per gronda part en furma da natiralias). Ils 25 da schaner 1981 – suenter 703 onns d’independenza – ha il Cussegl general da las vals relaschà l’emprima constituziun. Quella ha statuì la creaziun d’in cussegl executiv sco er ina refurma da l’administraziun.
Svilups dapi l’introducziun da la constituziun[modifitgar | modifitgar il code]
Enfin l’onn 1993 ha l’Andorra enconuschì nagina clera separaziun tranter la pussanza legislativa, executiva e giudicativa. Pir la constituziun dals 14 da mars 1993 ha etablì l’Andorra sco stadi suveran cun in sistem parlamentar-democratic en il senn modern. Ils dus protecturs e coprinzis da l’exteriur èn bain restads schefs dal stadi, ma ad els cumpeta be pli ina funcziun puramain represchentativa. La pussanza executiva è vegnida surdada ad in primminister ch’ha da render quint al parlament.
Oz è l’Andorra commembra da las Naziuns unidas, da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, dal Cussegl da l’Europa e da l’Uniun monetara europeica, betg però da l’Uniun europeica.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Constituziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la constituziun dal 1993 è l’Andorra in coprincipadi parlamentar (artitgel 1 da la constituziun).
Executiva[modifitgar | modifitgar il code]
Schef da stadi communabel furman l’uvestg spagnol da La Seu d’Urgell ed il president dal stadi franzos. Lur uffizi è da natira puramain represchentativa; areguard affars exteriurs possedan els però in dretg da veto. Il parlament d’ina chombra elegia il schef da la regenza (Cap de Govern). La regenza dirigia la politica da l’intern e da l’exteriur e maina l’administraziun. Da quella fa er part il corps da polizia che cumpiglia radund 280 persunas.
Legislativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il cussegl general, il Consell General de les Valls, exequescha la funcziun legislativa, approvescha la bilantscha dal stadi e sustegna e controllescha las mesiras politicas da la regenza. El cumpiglia 28 cussegliers che vegnan elegids per quatter onns. 14 cussegliers vegnan elegids a nivel regiunal (dus cussegliers per mintga vischnanca), ils ulteriurs a nivel naziunal. Ils deputads elegian in Síndic ed in Subsíndic sco president e vicepresident dal parlament.
En rom da las elecziuns parlamentaras dal 2011 èn 15 mandats vegnids occupads da dunnas. L’Andorra ha uschia furmà l’emprim pajais europeic cun ina maioritad da dunnas en il parlament e pir il segund en il mund insumma (suenter Ruanda l’onn 2008).
Spectrum da las partidas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Andorra dispona d’in sistem da pliras partidas. Tradiziunalmain vegn il spectrum dretg represchentà tras il Partit Liberal d’Andorra ed il spectrum sanester tras il Partit Socialdemòcrata. I dat però er ulteriuras partidas pli pitschnas sco ils Verds d’Andorra, Andorra pel Canvi ed Unió Laurediana. La pussanza guvernativa giascha per gronda part en ils mauns dals conservativs, cun excepziun da singuls cabinets ch’èn sut domini dals socialdemocrats.
Naziunalitad e dretg d’eleger[modifitgar | modifitgar il code]
La naziunalitad andorrana – e tras quai il dretg d’eleger activ e passiv – è relativamain greva d’acquistar.[12] Il dretg da naziunalitad tschenta autas pretensiuns areguard la natiralisaziun. Ina naziunalitad multipla n’è per exempel betg lubida. Uschia è be ina minoritad da la populaziun andorrana era burgaisa dal pajais.
En emprima lingia vegn applitgà il ius sanguinis, vul dir che surtut uffants da burgais han il dretg d’obtegnair la naziunalitad andorrana. Er uffants da persunas da l’exteriur ch’èn naschids en l’Andorra u che vivan dapi almain diesch onns en l’Andorra pon daventar burgais dal pajais.
Giudicativa[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun furma la norma suprema da l’urden giuridic. Ella è lianta per tut ils derschaders e tribunals che fan dretgira e ch’applitgeschan las leschas. En lur cumpetenza da far dretgira è garantida l’independenza da las singulas instanzas giudicativas.
Politica da l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Il principadi è commember da diversas organisaziuns internaziunalas; las pli impurtantas èn gia vegnidas enumeradas survart. Ultra da quai trategna il pajais relaziuns diplomaticas cun praticamain tut ils pajais europeics. Ambassadas sa chattan a Paris, Madrid, Brüssel e Lissabon. Missiuns diplomaticas èn plinavant staziunadas a Strassburg (Cussegl da l’Europa), Genevra (Naziuns unidas), New York (Naziuns Unidas) e Vienna (diversas organisaziuns internaziunalas). Ordaifer l’Europa trategna l’Andorra relaziuns diplomaticas cun divers pajais, ma be paucs han accredità ambassadurs. En l’Africa è quai il Maroc, en l’Asia sulettamain la Russia ed en l’America il Canada, ils Stadis Unids ed il Mexico.
En las Pireneas exista l’organ da cooperaziun regiunala Communauté de travail des Pyrénées che cumpiglia las regiuns franzosas Languedoc-Roussillon, Midi-Pyrénées ed Aquitaine sco er las regiuns autonomas spagnolas Catalugna, Aragonia, Navarra, il Pajais Basc ed Andorra. En quest’organisaziun interguvernamentala vegnan tractadas dumondas da l’infrastructura da traffic, da l’energia e da diversas autras branschas. La collavuraziun ha cumenzà l’onn 1983.[13]
L’Andorra na posseda nagin militar. La defensiun naziunala è chaussa da la Spagna e da la Frantscha.
Simbols naziunals[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la bandiera da l’Andorra sa tracti d’ina tricolora che consista da trais sdrimas verticalas en blau, mellen e cotschen. La sdrima da mez porta la vopna da l’Andorra. La vopna statala da l’Andorra è vegnida approvada il 1969. La tavla cumpiglia elements che simboliseschan ils regents dal stadi e la regiun spagnola e franzosa cunfinanta.
El Gran Carlemany (‹Il grond Carl il Grond›) furma dapi il 1914 l’imni naziunal andorran. Il text deriva da Joan Benlloch i Vivo (1864–1926), la musica dad Enric Marfany Bons (1871–1942).
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
L’Andorra consista da sis parròquies (sg. parròquia, verbalmain pravendas, facticamain vischnancas). Andorra la Vella furma la chapitala dal pajais. Intginas vischnancas vegnan sutdivididas supplementarmain en quartiers u vischinadis. Ils comuns èn ils organs che represchentan ed administreschan las vischnancas, ch’approveschan il budget communal, decidan davart la politica locala ed administreschan la proprietad da la vischnanca. Las vischnancas retschaivan meds finanzials or da la cassa statala generala, per che lur independenza finanziala saja garantida.
Sistem da furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem da furmaziun andorran è fitg cumplex. El cumpiglia in sistem andorran, in sistem spagnol, in sistem franzos ed in sistem englais (privat). Plinavant exista in sistem confessiunal ch’è finanzialmain ed instituziunalmain independent dal sistem spagnol, ma che suonda il medem program da furmaziun sco quel.
Il sistem da furmaziun consista da la prescola, da la scola elementara e da las scolas cuntinuantas collegi e gimnasi. Ultra da quai cumpiglia el la furmaziun professiunala, la scolaziun spezialisada e la furmaziun da creschids. L’universitad statala Universitat d’Andorra è vegnida fundada il 1997 cun sedia a Sant Julià de Lòria. Ella porscha studis da bachelor en informatica, tgira da malsauns, economia e scienzas da la furmaziun. L’Universitat de les Valls ha sia sedia ad Andorra la Vella ed è spezialisada sin medischina dentala.[14]
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Secturs[modifitgar | modifitgar il code]
Il pitschen principadi na dispona praticamain da naginas resursas natiralas, cun excepziun dad aua e da plattamorta da granit (per il diever a l’intern dal pajais). Pli baud era Andorra, malgrà sia posiziun muntagnarda, in pajais agrar. En il decurs dal temp è l’agricultura però sa reducida a la tegnida da muvel, a la cultivaziun ed elavuraziun da tubac sco er a la cultivaziun da tartuffels (per il diever a l’intern). Be 2 % dal territori da l’Andorra che n’è betg surbajegià è adattà per intents agrars.
Igl exista be ina pitschna cumpart d’industria; ma la nova strategia da diversificaziun da l’economia promova actualmain la domiciliaziun d’interpresas pitschnas e mesaunas, per exempel en ils secturs da la farmaceutica e da l’industria optica. Ultra da quai furma la vendita da current electric, che vegn surtut producì cun forza idraulica, a la regiun vischina Catalugna in’impurtanta entrada.
Ozendi viva il pajais en emprima lingia dal sectur da servetschs e dal turissem. Il turissem, cun ina ferma cumpart da sport d’enviern, registrescha radund 12 milliuns visitaders ad onn. A disposiziun stattan circa 700 hotels sco er numerus centers da sport e da vacanzas. Er il sectur da bancas è sviluppà fitg ferm. In’ulteriura funtauna d’entrada furman las taxas da concessiun dals radios ch’èn staziunads en l’Andorra. Pervi da la taglia sin la svieuta fitg bassa è il pajais attractiv per artitgels da luxus (aur, bischutaria, rauba da tgirom, vestgadira, cosmetica). Sur lung temp ha l’Andorra furmà per la Spagna ina sort da vitrina europeica; suenter che la Spagna è s’associada il 1986 a la Communitad europeica, ha la politica dal pajais però stuì vegnir adattada. A ses abitants conceda il pajais ina vasta exemziun da taglia.
Commerzi cun l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Las relaziuns cun l’Uniun europeica èn vegnidas regladas il 1990 en ina cunvegna da commerzi. Quella prevesa in’uniun da duana per products industrials e regulaziuns spezialas per products agrars.
Importads vegnan surtut bains da consum da tut gener, exportads vegnan energia electrica, animals, pels-nursa, cheramica e laina. L’economia andorrana dependa fitg ferm da la Spagna (60,4 % da la valur da tut ils imports, situaziun dal 2010); i suondan la Frantscha (17,7 %), la Germania (4,5 %) e la China (4,2 %).[15] Er ils exports van surtut en Spagna (63,1 % il 2010), suandà da la Frantscha (20,7 %) e da la Svizra (7,8 %).[16]
L’Andorra è stada enconuschenta (ed è per part anc adina) sco oasa fiscala. Fin la fin dal 2014 n’existivan naginas taglias generalas sin las entradas u sin l’ierta. L’onn 2011 è vegnida introducida per activitads economicas ina taglia sin il gudogn da 5 %; ina taglia en medema autezza vegn incassada dal gudogn da societads. Dapi il 2006 exista ultra da quai ina taglia sin la plivalita. Las relaziuns da taglia ch’èn anc adina relativamain favuraivlas vegnan tratgas a niz da numerusas ‹firmas da chaschas da brevs›. Ed er il turist profitescha vinavant da pretschs bass per spirituosas, tubac e cosmetica, damai che tut la rauba è libra da dazi.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
La bilantscha dal stadi ha cumpiglià il 2009 expensas en la valita da 650 milliuns dollars ed entradas da 513 milliuns dollars. Da quai resulta in deficit dal quint en l’autezza da 3,6 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi han cumpiglià il 2009 radund 1,19 milliardas dollars u 31,3 % dal product naziunal brut.
Las expensas statalas dals trais secturs da referenza han muntà il 2006 (en procents dal PNB): sanadad 7,4 %; furmaziun 2,3 % e militar 0,0 %.[17]
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
Ina part da si’energia producescha l’Andorra sezza. La producziun na basta però betg per cuvrir l’agen diever. Perquai vegnan importads tant products dad ieli mineral sco er current electric.
La forza idraulica vegn explotada dapi l’onn 1934 e cumpiglia oz radund 85 % da l’entira producziun d’electricitad dal pajais. Ella vegn duvrada per l’agen diever, ma er exportada en Frantscha ed en Spagna. Suenter ch’il consum da forza electrica è creschì fermamain cumpareglià cun il temp d’origin da l’explotaziun, cuvra l’atgna producziun be pli 17 % dal diever da current electric en l’entir pajais.[18]
Valuta[modifitgar | modifitgar il code]
L’Andorra n’è betg commembra da l’Uniun europeica, giauda però in status spezial en sias relaziuns cun l’UE. Il pajais na posseda nagin’atgna valuta. Avant il prim da schaner 2002 eran il franc franzos e la peseta spagnola ils sulets meds da pajament uffizials. Silsuenter è vegnì introducì, sco en Frantscha ed en Spagna, l’euro. Oriundamain n’ediva l’Andorra naginas atgnas munaidas; dapi il 2013 è quai però admess ed igl è er gia vegnì fatg diever da questa pussaivladad.
I dat percunter en l’Andorra – surtut per intents da collectar – munaidas en la valuta artifiziala diner. Quella è vegnida introducida il 1983 e vegn edida da la munaidaria dal coprinzi episcopal. Pajas, chastis etc. vegnan per ordinari inditgads en l’Andorra tant en diners sco en euros.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il turissem ed il commerzi ch’è collià cun il turissem furman las pitgas centralas da l’economia andorrana (ca. 80 % dal PNB). Las butias libras da taglia attiran mintg’onn milliuns da turists. Tar la gronda part da quels sa tracti da turists dal di. Il 2009 èn 57 % dals visitaders arrivads da la Spagna e 40 % da la Frantscha.[18] Il turissem da duty free era surtut da gronda muntada avant che la Spagna è daventada il 1986 commembra da la Communitad europeica. Ma er oz èn anc admessas quantitads considerablas da tubac, alcohol, parfum, mangiativas e products industrials (surtut electronica pitschna) libras da taxas. Tras quai gioga il commerzi en l’Andorra ina rolla surproporziunala areguard l’occupaziun e la svieuta.
Daspera stattan a disposiziun als turists tschients dad hotels e d’autras pussaivladads da dimora sco er funtaunas termalas ad Escaldes-Engordany. L’industria da turissem ha stagiun auta tant la stad sco er l’enviern. L’Andorra furma la pli gronda destinaziun da sport d’enviern en las Pireneas.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
L’Andorra posseda vias d’ina lunghezza totala da 269 kilometers (da quai 198 kilometers vias asfaltadas). La rait da vias statalas consista da sis vias principalas e da vias secundaras; autostradas na datti betg. Tut ils posts per traversar il cunfin giaschan a las vias principalas. La via vers la Frantscha maina sur il Port d’Envalira che furma cun 2408 m il pli aut pass da las Pireneas; sco alternativa exista dapi il 2002 er il Tùnel d’Envalìra d’ina lunghezza da 2850 m.
A l’intern dal pajais na datti nagin traffic da viafier e nagina plazza aviatica. Dapi il 2014 vegn l’eroport La Seu d’Urgell però renconuschì sco plazza aviatica da l’Andorra. Colliaziuns da bus internaziunalas èn avant maun en direcziun L’Hospitalet-près-l’Andorre (nua ch’igl ha ina colliaziun da viafier vers Toulouse), a la plazza aviatica Toulouse-Blagnac ed en direcziun da Barcelona. A l’intern dal pajais exista la rait da bus Clipol che collia las vischnancas cun ils lieus principals dal pajais. Ultra da quai sa laschan ils taxis staziunads ad Andorra la Vella ed Escaldes-Engordany clamar en tut las parts dal pajais.
Posta e telecommunicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
A l’intern dal pajais è la spediziun postala gratuita. Brevs a l’exteriur vegnan spedidas tras la posta franzosa u spagnola. Questas duas postas edeschan er las marcas postalas dal pajais. Numers postals èn vegnids introducids pir il 2004.
En l’Andorra datti ca. 35 000 colliaziuns da telefon e ca. 23 500 telefons mobils. L’internet vegn utilisà da radund 24 500 persunas.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La festa naziunala ha lieu ils 8 da settember (il di da la Verge de Meritxell, la patruna da l’Andorra). Il di da la constituziun vegn festivà ils 14 da mars. La cultura andorrana stat fermamain sut l’influenza dal tschertgel cultural catalan; ella ha er sezza prestà intginas contribuziuns impurtantas a la cultura catalana.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
In dals emprims scripturs dal pajais è stà Antoni Fiter i Rossell dad Ordino. En si’ovra ‹Digest manual de las valls neutras de Andorra› dal 1748 ha el descrit la colonisaziun ed istorgia feudala dal pajais. Il 1763 ha il plevon Antoni Puig edì sut il titel ‹Politar Andorrà› ina versiun redigida e scursanida da quest’ovra.
In’atgna belletristica andorrana è pir sa sviluppada en il decurs da la segunda mesadad dal 20vel tschientaner. Dals auturs fan part Antoni Morell, ch’ha edì prosa curta e divers romans, Robert Pastor i Castillo, autur da lirica ed essais catalans sco er da divers cudeschs en castilian, sco er ils lirichers Josep Enric Dallerès ed Albert Salvadó. Tranter ils auturs da la generaziun giuvna sa chattan Joan Peruga Guerrero (romans), Albert Villaró (romans ed essais), Manel Gibert Vallès (lirica), l’autur e diplomat Juli Minoves Triquell sco er la liricra Teresa Colom. Il cumenzament da la litteratura andorrana moderna croda ensemen cun l’independenza dal 1993. Quella vegn er promovida tras ils dus premis naziunals Premi Carlemany e Premi Fiter i Rossell.
Musica e saut[modifitgar | modifitgar il code]
Enconuschents sauts furman la marratxa ed il contrapàs che vegnan surtut celebrads a chaschun da festas popularas.
L’orchester da chombra naziunal è vegnì fundà il 1992 e sa numna dapi il 2006 Orquestra Nacional Clàssica d’Andorra. Ultra da quai exista in chor da mats naziunal, il Cor Nacional Dels Petits Cantors d’Andorra (dapi il 1991).
Il 2004 è l’Andorra sa participada l’emprima giada a l’Eurovision Song Contest. Cumbain che la chanzun è crudada ora en il mezfinal, ha ella dà da discutar – surtut tar las medias catalanas –, damai che la chanzun ha furmà l’emprima contribuziun insumma ch’è vegnida chantada dal tuttafatg en catalan.
Enconuschent è ultra da quai il festival internaziunal da jazz ad Escaldes-Engordany, al qual èn gia sa preschentads stars sco Miles Davis, Fats Domino e B.B. King.
Art roman[modifitgar | modifitgar il code]
En si’istorgia da milli onns èsi reussì al pajais da stabilir e mantegnair in ritg stgazi architectonic (surtut sacral). Enconuschents edifizis en: la baselgia a Santa Coloma (Andorra la Vella), la punt da la Margineda (Sant Julià de Lòria), la punt e la baselgia da Sant Antoni (La Massana) sco er il sanctuari da Meritxell (Canillo).
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
L’Andorra dispona da numerus museums che documenteschan l’istorgia da quest stadi pitschen. La Casa de la Vall ad Andorra la Vella, che furma la sedia dal Cussegl general, è vegnida erigida il 1580. Là pon ins visitar la sala da dretgira, la sala da sesida dal Cussegl general (nua che sa chatta la stgaffa cun las set clavs, en il qual vegnivan conservadas pli baud ils documents dal Cussegl), la sala nobla e la cuschina endrizzada cun mobiglias tradiziunalas.
Ulteriurs museums furman: il museum dal sculptur Josep Viladomat ed il museum dals models da l’art roman (tuts dus ad Escaldes-Engordany), il museum iconografic Sant Jordi ad Ordino, il museum naziunal da l’automobil ad Encamp sco er museums davart il tubac (a St. Julià de Lòria) e davart il parfum (ad Escaldes-Engordany).
Cuschina andorrana[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina andorrana ha sias ragisch en l’art da cuschinar catalan ed è vegnida influenzada tant da vart da la Spagna sco er da la Frantscha. La cuschina andorrana utilisescha surtut products agriculs or da las trais valladas, sco charnpiertg, pesch, charn (surtut cunigl, agnè e chaura), verdura, furment e fritgs.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Fin il 1981 era l’Andorra la sedia da las duas societads da radio Andorra e Sud Radio. Quellas possedevan ad Encamp e sin il Pic Blanc indrizs da transmissiun ad undas mesaunas ed undas curtas effizients ch’ins pudeva retschaiver en tut l’Europa. Suenter èn ils indrizs da transmissiun vegnids surpigliads da la societad da radio e televisiun publica Ràdio i Televisió d’Andorra. En tut datti otg emetturs da radio (da quai tschintg privats) e l’emettur da televisiun da dretg public Andorra Televisió (ATV). Plinavant pon vegnir recepids ils emetturs spagnols e franzos.
En l’Andorra cumparan trais gasettas dal di, il Diari d’Andorra, El Periodic d’Andorra e la BonDia che vegn offerta gratuitamain.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il comité olimpic da l’Andorra è vegnì fundà il 1971 e renconuschì il 1975. Il 1976 èn ils atlets dal pajais sa participads l’emprima giada als gieus olimpics d’enviern ad Innsbruck ed als gieus olimpics da stad a Montreal. Enfin uss n’ha nagin participant andorran pudì gudagnar ina medaglia olimpica.
En il territori da skis da Soldeu èn gia vegnidas manadas tras cursas dal cup mundial da skis. Sper il sport d’enviern, surtut ski alpin e passlung, datti dus sports ch’han quasi il caracter da sports naziunals: per l’ina è quai rugby, per l’autra hockey sin rollas, nua che l’Andorra ha appartegnì sur blers onns a l’elita mundiala.
La federaziun da ballape andorrana è vegnida fundada il 1994. L’emprim gieu da la squadra naziunala ha gì lieu il 1996. Entaifer la glista mundiala da la Federaziun internaziunala da ballape sa chatta la squadra da l’Andorra ensemen cun quellas dals auters stadis pitschens a la fin da la tabella europeica.
Per part ha la meglra squadra dal pajais la chaschun da sa mesirar en las ligas spagnolas. Quai vala tant per il club da ballape Andorra sco er per il club da ballabasket BC River Andorra.
En il sport da velo è l’Andorra stada diversas giadas lieu d’etappa tant dal Tour de France sco er da la Vuelta. E per il sport motorisà è da muntada il Circuito Grandvalira Andorra.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Departament d’Estadística.
- ↑ Andorra, en: John Everett-Heath: Concise Dictionary of World Place-Names. Oxford University Press, Oxford 2010.
- ↑ José María: Estudis sobre els drets i institucions locals en la Catalunya medieval. Edicions Universitat Barcelona, ISBN 84-7528-174-5.
- ↑ Images of the Medieval Peasant. ISBN 0-8047-3373-2.
- ↑ El clima, andorra.ad.
- ↑ Descripziun englaisa e franzosa dal Vall del Madriu-Perafita-Claror sin la pagina d’internet da l’Unesco.
- ↑ Infurmaziuns da l’Uffizi da turissem andorran.
- ↑ Infurmaziuns davart il svilup demografic tenor Population, Departament d’Estadística.
- ↑ Llengua catalana. Tercer quadrimestre del 2005, consultà ils 16 d’october 2011.
- ↑ Rosabel Ganyet og Montserrat Badia Gomis: The Catalan Language in Andorra, Catalònia culture, nr. 25, 1991, p. 32–33.
- ↑ Daniel Zohary, Maria Hopf, Ehud Weiss: Domestication of Plants in the Old World. The Origin and Spread of Domesticated Plants in Southwest Asia, Europe, and the Mediterranean Basin, 4. ed., Oxford University Press, New York 2012, p. 4.
- ↑ Eulogi Broto: Andorra, en: Gerhard Robbers (red.): Encyclopedia of world constitutions, Volume 1 Afghanistan to France, New York: Facts On File, 2007, p. 19–24.
- ↑ Michael Emerson: Andorra and the European Union, Brüssel: Centre for European Policy Studies, 2007.
- ↑ «Universitat de les Valls», consultà ils 17 da settember 2012.
- ↑ Valur totala dals imports
- ↑ Valur totala dals exports.
- ↑ Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten, Fischer, Francfurt, 8 da settember 2009, ISBN 978-3-596-72910-4.
- ↑ 18.0 18.1 Statistical appendix 2009, Cambra de Comerç, Indústria i Serveis d’Andorra.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Parrilla García, José Antonio (1983). Breu història d’Andorra. Barcelona: NONO-ART, S.A. ISBN 84-85620-07-0.
- Geografia i història d’Andorra. Andorra: Ministeri d’Educació, Cultura i Joventut. 1993.
- Valls Oliva, Àlvar (2006). Diccionari Enciclopèdic d’Andorra. Andorra la Vieja: Fundació Crèdit Andorrà. ISBN 978-99920-1-629-9.
- Andorra. La guía. Andorra: Foment de la comunicació i la imatge. 2008. ISBN 978-99920-1-677-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina uffiziala da l’Andorra
- Uffizi da turissem da l’Andorra
- Infurmaziuns en survista
- Ambassada da l’Andorra a Brüssel
- Infurmaziuns davart il pajais da l’Uffizi da l’exteriur da l’Andorra
- Infurmaziuns statisticas
- Andorra-Intern Portal d’infurmaziun independent
- Infurmaziuns illustradas cun bleras fotografias
- Rapport da viadi illustrà


c: text/html

text:
Scienza
La scienza (dal latin scientia che munta «savida») è in'interpresa sistematica che stgaffescha ed organisescha savida en furma d'explicaziuns cumprovabalas e predicziuns davart l'univers. En ina muntada pli veglia e stretgamain parentada sa referescha «scienza» ad ina collecziun da savida sezza che sa vegnir explitgada raziunalmain ed applitgada fidaivlamain. Dapi l'antica è la scienza sco tip da savida colliada fermamain cun la filosofia. En il temp modern tempriv èn ils pleds «scienza» e «filosofia» vegnids duvrads en maniera remplazzabla l'in cun l'auter. Cun l'entschatta dal 17avel tschientaner è la filosofia da la natira (che ha oz num scienza natirala) vegnida considerada sco rom separat da la filosofia. Il pled «scienza» è dentant vegnì duvrà vivavant en in senn che descriva la savida fidaivla sur d'in tema en la medema maniera ch'el vegn anc oz duvrà en noziuns modernas sco scienza da bibliotecas u scienza politica.
En il diever linguistic modern sa referescha «scienza» il pli savens ad ina tecnica d'acquistar savida e betg mo a la savida sezza. El vegn savens tractà sco sinonim per «scienzas natiralas e fisicalas» ed è cun quai restrenschì sin quels roms che stattan en connex cun ils fenomens da l'univers material e lur leschas, mintgatant cun l'exclusiun implicita da la matematica pura. Quai è uss il senn dominant en il diever general. Quel senn pli stretg da «scienza» è sa sviluppà cur che scienziads sco Johannes Kepler, Galileo Galilei ed Isaac Newton han cumenzà a formular las leschas da la natira sco las leschas da moviment da Newton. En lezza perioda èsi daventà pli commun da sa referir a la filosofia da la natira sco «scienzas natiralas». En il decurs dal 19avel tschientaner è il pled «scienza» vegnì pli e pli associà cun la metoda scientifica, ina maniera disciplinada da perscrutar il mund natiral ch'includa la fisica, la chemia, la geologia e la biologia. Medemamain en il 19avel tschientaner ha il teolog-natiralist William Whewell stgaffì il pled scienzià per differenziar quels che tschertgan savida davart la natira da quels che tschertgan savida sur dad autras disciplinas. Quai ha dentant mess il studi dal partratgar uman e da la societad en ina situaziun linguistica intscherta, quai ch'è vegnì schlià cun classifitgar quests champs dal studi academic sco scienzas socialas. Similarmain datti oz blers auters champs da studi e savida disciplinads sut la noziun generica «scienza», sco la scienza formala e las scienzas applitgadas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nus da la pcd savain exact tge che nus vulain: numnadamain reacquistar il segund sez en la Regenza che nus avain pers 1998. Sper il cusseglier guvernativ en uffizi Mario Cavigelli tramettain nus perquai era il schef da la fracziun, Marcus Caduff, en il cumbat electoral.
Cun dus candidats dain nus a la populaziun grischuna la schanza da pudair cumponer da nov la Regenza. Nus essan pia pronts per insatge nov. E Ti?
Noss Chantun n’astga betg star airi
Il Grischun sto vegnir mantegnì e sviluppà sco Chantun attractiv per l’avegnir. Cun in segund commember da la pcd en nossa Regenza ha la populaziun la schanza ch’insatge sa midia. Omadus candidats èn pronts da procurar ch’il Chantun fetschia progress. Els vulan rinforzar da cuminanza furmaziun e cultura, liberar turissem e mastergn da prescripziuns birocraticas, procurar a las vischnancas dapli dretgs d’autoterminaziun e s’engaschar per il provediment da basa en valladas periferas.
Mario Cavigelli è pront per dapli svilup!
Dapi 2011 è cuss. guv. Mario Cavigelli en uffizi sco schef dal Departament da construcziun, traffic e selvicultura. Durant ils davos 8 onns ha el cumprovà adina puspè sias grondas abilitads e dà damogn a sfidas politicamain difficilas e cumplexas e quai tut cun success e per l’avantatg dal Chantun. Insaquants exempels:
- vegnì vinavant cun l’economia grischuna d’energia
- meglierà la cumpetitivitad e la qualitad dal Grischun tras ina moderna infrastructura da traffic
- fatg ina consequenta politica dad immobilias tras concentrar las unitads administrativas
- rinforzà effizientamain las regiuns
- represchentà durant quels onns d’uffizi ils interess dal Chantun e ses abitants sin plaun federal
Ils davos onns en uffizi ha Mario Cavigelli midà e realisà bler. La pcd grischuna stat fermamain ed entiramain davos cuss. guv. Mario Cavigelli e sustegna sia reelecziun. Fas era Ti quai?
Qua intervegnas Ti dapli da Mario Cavigelli
Marcus Caduff è pront da metter en moviment
Cun Marcus Caduff tramettain nus in segund e qualifitgà candidat en il cumbat electoral. Sco president da la fracziun dispona el dad abilitads ed experientschas per pudair gidar enavant sco cusseglier guvernativ il Grischun en l’avegnir. L’agronom ETH, da 44 onns, è oz activ sco CEO dal Spital regiunal Surselva a Glion. El è fitg avert, ferm ragischà en la regiun e sa cumprovà da guidar cun success collavuraturs ed organisaziuns. El cumpletescha idealmain Mario Cavigelli. Ensemen gidan els il chantun Grischun e ses abitants a vegnir enavant en l’avegnir.
Qua pos Ti intervegnir dapli davart Marcus Caduff


text:
Trais vitgs
- Dumengia, 24.7.2011, 17:25
Il terz Cuntrasts da la seria da stad «Sas anc?» mussa films dals onns 60 e 70 cun purtrets da trais vitgs.
Ils redacturs da la Televisiun Rumantscha faschevan da quel temp fitg gugent visitas a vitgs. Era a vitgets pitschens, in pau giu da via. Forsa gist perquai èsi dad esser surstà tge che vegniva fatg en quels vitgs e tge che quels dal «Balcun tort» han tut filmà l’onn 1967 a Riein, in onn pli tard a Riom, cun il chastè senza tetg, ma cun lavunzas che lavavan anc al bigl. In pau pli tard, l’onn 1978 ha la Televisiun Rumantscha purtretà il vitg Bravuogn che cumbatteva da lez temp per ses surviver.
Arnold Rauch preschenta documents prezius en alv e nair, ch’ans mainan enavos en in mund che para oz gia bunamain nunenconuschent.


text:
Inhalt der Website: Bainvegni sin la pagina d'internet dal museum da la natira dal Grischun! Igl ans fa plaschair che Vus ans visitais. Nossa pagina d'internet As mussa tge che Vus pudais tut scuvrir ed experimentar en il museum da la natira. Laschai As surprender! Il museum grischun da la natira è in center d'infurmaziun per l'etnografia da la scienza natirala. Cun sias activitads variadas preschenta el ad in vast public la natira dal chantun Grischun e sias tipicas caracteristicas. Cun quai gida el a derasar ina furmaziun da la natira e da l'ambient ed a proponer l'utilisaziun da lunga durada da las resursas natiralas. Il medem mument vegn er tschertgà da declerar en moda enclegentaivla fenomens generals sco per exempel la furmaziun da las muntognas u l'evoluziun. Ina pitga impurtanta da la lavur da museum è la documentaziun da la natira dal chantun Grischun e da sias midadas. A quai servan las ritgas collecziuns e l'atgna activitad da perscrutaziun.
Hinweis: Sie haben die von uns definierten Style-Sheets (CSS) abgeschaltet oder Sie nutzen leider einen älteren Browser, daher wird diese Seite anders dargestellt.
Hinweis: Weitere Informationen über die Darstellung dieser Website finden Sie in den Besucherinfos
Las incumbensas variadas e spezialas dal museum fan autas pretaisas al team. Las collavuraturas ed ils collavuraturs disponan sper ina furmaziun da basa solida en lur champ spezial d'ina experientscha da museum specifica. Nossas cumpetenzas centralas èn la planisaziun e la realisaziun d'exposiziuns, l'intermediaziun d'enconuschientschas da la scienza natirala ad in public multifar cun las metodas las pli differentas, la cumposiziun, il mantegniment e l'avertura da collecziuns sco er la perscrutaziun.
7 persunas cun var 600 pertschient da plazzas èn emploiadas fixamain. 12 ulteriuras collavuraturas e collavuraturs prestan sco persunal auxiliar lavur parziala. Divers scienziads e concepiders independents lavuran regularmain per il museum. Vitiers vegnan las praticantas ed ils praticants sco er numerus gidanters voluntaris senza paja. Per curs ed autras occurrenzas vegnan ultra da quai anc engaschads referents. Uschia garanteschan almain 30 persunas ch'il museum funcziunescha.


text:
Novitês
Di dla porta davierta n ucajion dl di nternaziunel di museums ai 21.05.2006L Museum y i jëuni: ai 21 de mei manifestazion tl Museum Ladin n ucajion dl “Di nternaziunel di museums”
N dumënia ai 21 de mei saral l di dla porta davierta tl Museum Ladin Ciastel de Tor n ucajion dl “Di internaziunel di museums”. Coche uni ann mët dant l ICOM, l’associazion internaziunela di museums) nce chëst’ann n tema. Tl 2006 ie l moto: I museums y i jëuni vijitadëures. Nce l Museum Ladin aderesc a chësta iniziativa cun n program dastramp rich y nteressant. Laurà adum vëniel danter l Museum Ladin, Servisc ai Jogn dla Val Badia, l’Ufize de lëur per y cun la junëza y l Cumité valivanza dërc ëi/ëiles. Sun l program iel preudù che l museum gëure si portes dala 14.00 domesdi cun ntreda debant. Duta la populazion, granc y pitli, families y apasciunei ie nviei a vijité l Museum Ladin a San Martin de Tor. Dala 17.00 se presenterà ai jëuni vijitadëures n valguna persones nteressantes dla valedes ladines cun chëles che i jëuni de nosta valedes à l mesum de fé na discuscion dal l titul: Tüa storia te d’atra stories; n valgönes porsones cunta fora de süa vita. Do la discuscion iel sun l program mujiga y aurela curta.
L’idea de basa ie propi chëla dl’ancunteda. I jëuni de nosta valedes dëssa se cunfrunté, se paradlé y ruvé adum. Tres na mëisa turonda y adum ai relatëures Silvia Alfreider, Martin Comploj, Angelica Irsara Craffonara, Aron Demetz, Barbara Pizzinini, Nicol Alberti, Emmi Pezzedi y Manuel Riz (Scedola) uelen mparé a se cunëscer miec.
Nvion duc canc a se nuzië dl’ucajion de vijité l Museum Ladin debant y de sté adum ai jëuni, n dumënia ai 21 de mei a scumencé dala doi domesdì tl Museum Ladin Ciastel de Tor a San Martin de Tor.


text:
Suenter ch'in dals lufs dal Calanda è vegnì sajetta illegalmain e deponì a Seglias en la Tumleasca ils 16 da mars, vuleva il chantun sajettar be pli in dals radund 10 lufs al Calanda.
Cunquai ch'ils lufs èn dentant sa cumportads main problematic l'enviern passà cumpareglià cun ils ultims dus onns na sajan las cundiziuns per pudair sajettar in luf betg stadas ademplidas ha ditg l'inspectur da chatscha grischun, Georg Brosi.
Trais puncts avessan stuì esser ademplids per pudair sajettar in dals lufs:
- ils lufs avessan stuì s'avischinar a vitgs
- latiers esser ensemen en il triep
- e quai durant il di
Che quai n'è stà il cas ni en il Grischun ni en il chantun S. Gagl, è tenor Georg Brosi d'attribuir al fatg ch'i haja navì tard e pauc quest enviern. Perquai na sajan ils tschiervs betg s'avischinads als vitgs ed uschia er betg ils lufs sco lur chatschaders. I n'haja uschia betg dà situaziuns criticas sco ils ultims dus onns.
Il chantun conferma cun quai la posiziun da la Gruppa Luf Svizra ch'è da l'avis ch'ils lufs dal Calanda na sajan nagin problem.
Vinavant sco fin qua
Il chantun n'ha tenor Brosi betg previs dapli controllas al Calanda. Ils lufs vegnian observads sco fin qua. Sch'il chantun vegn puspè a dumandar la Confederaziun per ina lubientscha da sajettar lufs giuvens dal triep dal Calanda dapendia sch'i dettia pitschens. Quai saja necessari per insumma pudair far la dumonda a la Confederaziun.


text:
Altstätten
Altstätten a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rheintal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 39.11 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 10985 abitant.
El cumün de Altstätten al se tröva a una altitüden de 410 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eichberg, Feldkirch (AT-8), Gais (AR), Marbach, Oberegg (AI), Oberriet, Ruggell (LI), Rüte (AI), Rüthi, Sennwald e Trogen (AR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Altstätten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Altstätten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
I è capità spert. Ins va cura cun auto cura ch'i è stgir e sto franar andetgamain, perquai ch’in um vestgì en nair passa davant l’auto. Bunamain avess ins tutgà el. Per evitar tals cas, ha il post per la prevenziun d’accidents BfU fundà avant bunamain 32 onns ina gruppa da lavur cun num «segirezza tras vesaivladad».
Questa gruppa ha lantschà la campagna «See you». La mira: Sensibilisar la glieud d'esser meglier visibel en il stgir. Quai fan els cun placats, cun occurrenzas d’infurmaziun en scolas ed affars ed era cun il «di da la glisch». L’actuala miss Svizra Lauriane Sallin è ambassadura per la campagna.
Purtai reflecturs
Il pli grond giavisch ch’els han a la glieud è, da purtar en il stgir materials che reflecteschan la glisch. Cun tals reflecturs èsi pussibel da vegnir vesì sin ina distanza da 140 meters. Sco congual: Cun vestgids clers èn ins visibels sin ina distanza da be 40 meters, cun vestgids stgirs be anc sin 25 meters. Per franar è quai per il solit memia pauc.
Tge pon ins far per esser visibel?
Per ils organisaturs da la campagna «See you» è la campagna in grond success. Adina dapli glieud guardan dad esser visibel sin via, ed era l’industria da moda utilisescha adina dapli materials che reflecteschan la glisch. Uschia datti ozendi betg mo bindels e vestas, ma era schlingias, chapitschas, bratschlets ed ureglins che reflecteschan la glisch. I dat dimena bleras vias, per sa proteger en il stgir.
En il Grischun guarda la polizia en occasiun dal «di da la glisch» in pau pli bain sin reflecturs e glischs vi da vehichels e persunas. In u l’auter tip han els segir er pront.
RR actualitad 07:00


text:
Dapi l’emna passada hai dà 55 cas novs d’Ebola. Sco che las agenturas scrivan, haja la regenza dal Sierra Leone scumandà als 6 milliuns abitants da sortir enfin la dumengia. En quest temp duajan uffizials ir dad isch tar isch per pudair rimnar infurmaziuns sur da cas d'infecziun u da mortoris, han communitgà las autoritads.
Il Sierra Leone è ferm pertutgà dal virus d'Ebola, en tut han ins annunzià passa 11’888 cas ed il dumber d'infecziuns novas n'è era betg sa sminuì. Sin l’entir mund èn mortas, tenor indicaziuns da l’Organisaziun mundiala da la sanadad WHO, ils ultims 16 mais passa 10’300 persunas tras Ebola.
RR novitads 11:00


text:
La skiunza svizra gudogna cun in avantatg da 13 tschientavels sin Tina Weirather dal Liechtenstein. La Taliana Elena Curtoni cumplettescha il podest.
Er las autras skiunzas svizras han fatg buns resultads: Segund meglra Svizra è Joana Hählen sin l’otgavel plaz. Ella realisescha uschia ses meglier resultat en la cuppa mundiala. Insumma ils emprims puncts da la Coppa mundiala haja dat per la Grischuna Jasmine Flury, che va sin plaz 11. Puncts ha quai era dà per Corinne Suter. Ella è daventada 15avla.
RR novitads 12:00


text:
Hemmiken
Hemmiken a l'è un cumün svizzer del distret de Sissach, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.39 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 272 abitant.
El cumün de Hemmiken al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buus, Hellikon (AG), Ormalingen, Rothenfluh, Wegenstetten (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hemmiken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
L'institut per microbiologia medicinala da l'universitad da Turitg ha scuvert in scherm da tuberculosa nov – in scherm multiresistent. Il scherm è resistent envers antibiotics normals, ma er envers antibiotics spezials. Fin ussa èn vegnids cumprovads otg cas. Perutgads èn requirents d'asil da la Somalia, l’Eritrea e Dschibuti.
Tractament è fitg difficil
Gia la tuberculosa normala è fitg difficila da tractar: Il pazient survegn durant sis mais in coctail dad antibiotica. Tar scherms resistents exista antibiotica da reserva. Quels ston vegnir applitgads perfin durant 24 mais. Il scherm multiresistent che l'universitad da Turitg ha scuvert para dentant dad esser resistent er cunter ils antibiotics da reserva.
Tuberculosa exista er in Grischun
Var 12 fin 20 cas da tuberculosa dumbra il medi chantunal Martin Mani mintg'onn en il chantun Grischun. Dus terz da quels pertutgan persunas da l'exteriur. Ma i dat era Svizzers cun la diagnosa da tuberculosa. Savens vegnan persunas attempadas malsaunas che s'èn infectadas avant decennis sco uffants, cur che la tuberculosa era anc derasada er en Svizra.
Or da l'archiv
RR actualitad 11:00
Las cifras
- En Svizra datti mintg'onn 550 persunas cun diagnosa da tuberculosa.
- En il Grischun èsi mintg'onn 12 fin 20 persunas.
- La gronda part dals cas pertutga migrants, savens requirents d'asil.


text:
Mobilité, proiec por Bornech y Puster
Proiec che reverda la ferata, la varianta dl Riggertal, le zënter de mobilité: 200 porsones á tut pert ala incuntada publica cun Kompatscher y Mussner.
Passé dal auto ala scina, sparagné insciö tëmp y scioldi y mioré la cualité dla vita. Tratan la sëra d'informaziun inviada ia ai 13 de setëmber a Bornech él gnü rajoné dla ferata sciöche alternativa concreta al auto privat. Presciapüch 200 porsones á tut pert al'incuntada olache al ê ince presënc le presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher, l'assessur Florian Mussner, sciöche ince l'ombolt da Bornech y presidënt dla Comunité comprensoriala Roland Griessmair, le presidënt dles strotöres de trasport dl Südtirol (STA/AG) Martin Ausserdorfer y le diretur dla Repartiziun Mobilité Günther Burger. "I un l'inciaria da cherié les infrastrotöres por la mobilité dl dagní deboriada cun la popolaziun ciaran da ciafé de bones soluziuns por l'ambiënt, la sanité, l'economia y la cualité dla vita" á alzé fora le presidënt Kompatscher. Por ci che reverda la trafich se tratera dantadöt da ti dé importanza ales zirconvalaziuns, mo ara nen vá ince da ciaré da fá a na manira che tres de plü porsones toles la ferata, che é le meso de trasport dl dagní, impede tó l'auto. "I orun fá a na moda che al sides na ferata vigni mesora por döt le Südtirol y vigni cherdora ti orars zentrai y sön les trasses prinzipales. Por arjunje chësc él da investí ti gragn proiec de mobilité sciöche tl'eletrificaziun dla ferata dla Val Venosta, tl tunel dl Virgl, tl potenziamënt dla linia dla ferata Maran-Balsan y tla varianta dl Riggertal por Puster" á splighé le presidënt dla Provinzia. Nia da se desmentié n'él sambëgn dl tunel de basa dl Prener che gnará stlüt jö dl 2026.
10 miliuns de passajiers dl 2017
L'assessur por la mobilité se tol a dí che ince la popolaziun mëss dé so contribut y ciaré da se sposté cun mesi plü ecologics. Na bona alternativa é zënzater la ferata che á bele arjunt dër de bogn standarg de cualité por ci che reverda la puntualité y tröpes staziuns dla ferata é ince gnüdes modernisades: al é gnü realisé plazes da lascé jö l'auto y mioré le coliamënt cun i busc. "Sce dl 2012 án podü cumpedé 6,2 miliuns de passajiers, nen él sëgn gnü registré bëgn 10 miliuns, le plü é chersciü le numer te Puster" á recordé l'assessur Mussner. La situaziun gnará ciamó miorada dai proiec sciöche la varianta dl Riggertal, la realisaziun de staziuns dla ferata nöies, sciöche a Vahrn y Schabs, y le tunel de basa dl Prener. Günther Burger, diretur dla repartiziun Mobilité, á impormetü che tl dagní piarál ia da Bornech na ferata vigni mesora tla direziun de Balsan y Sterzing y ara adorará ince 15 menüc demanco. "Chësc oress dí che n pendolar che fej presciapüch 220 iadi al ann, davagnass 110 ores de so tëmp lëde", á splighé Burger. Le presidënt y le diretur de STA/AG Martin Ausserdorfer y Joachim Dejaco á dit che Bornech ciafará ti proscimi agn n zënter de mobilité cun standarg de cualité dër alc y gnará n punt d'incrujada strategich por döt le trasport publich.
Varianta dl Riggertal
Cun la varianta dl Riggertal de 3,5 km, che coliará Schabs y la linia dl Prener cun chëla de Puster zënza messëi mudé ferata a Franzensfeste, gnarál potenzié la ferata te döt chësc raiun sparagnon 15 menüc. An mina che al s'alzes le numer di passajiers a 750.000 porsones. Le pröm toch dla varianta dl Riggertal jará paralelamënter al'autostrada dl Prener y rovará spo te n tunel de 850 metri cina al punt dla strada de Puster. Da chiló inant jará la varianta a per dla strada statala cina pro l'incrujada Natz-Schabs, olache al gnará realisé na staziun nöia. L'ultimo toch jará inant sot tera cina pro la linia dla ferata che coliëia Franzensfeste cun Sanciana. Le proiet dess gní stlüt jö por le 2024.
Zënter de mobilité de Bornech
La proietaziun y la realisaziun dl zënter de mobilité de Bornech da pert dla Provinzia, dl Comun y de STA/AG é un di proiec plü importanc por la mobilité. Döt l'areal dla ferata che tol ite na spersa de 22.000 metri cuadrac gnará organisé danü y gnará trasformé te n punt d'incrujada important por le trafich, nia ma sön scines. Al é indöt 16 linies de bus che röia dailó danter citybus, nightliner y bus extraurbans. Tl dagní sarál ince plü saurí y scëmpl da sfruté i coliamënc cun i atri mesi ince por mirit dl terminal dl bus cun 10 raiuns de architada. Al gnará ince fat sö plazes da lascé jö l'auto y la roda, posć por le car-sharing y sperses vërdes. Ince le frabicat dla staziun gnará resané.
USP


text:
Chenopodioideae
Le Chenopodioideae i è 'na sotafamìa de le Amaranthaceae, cunsideràda 'nfìna a mìa tacc agn fà come 'na famìa (Chenopodiaceae) e reclasificàda che l'è mìa tat come rezültàt de stüde genétich, che i g'ha dimustràt che l'è monofilética co le ótre sotafamìe de le Amaranthaceae.
El sistéma de clasificasiù del Cronquist el ghe asègna amò 'l ranch de famìa.
De le Chenopodiodeae fa part 1400 spéci repartìde endèn sentenér de zèner biològich.
I è perlopiö piànte erbàcee (föra che 'n quach arbùsto e 'na quach rampicànte), i è bastànsa comùni en töte le regiù del pianéta.
Le fòie i è sèmpe, alternàde (endèna quach spéci le mànca del töt). L'òrlo de la fòia l'è 'ntréch.
I fiùr i è pesègn, reünìcc en enfiurescènse, ermafrudìcc e unisesuài.
Divèrse spéci le acùmula sal endèi sò tesùti e vergöne le làsa nà sostànse salìne sö le fòie. Le ezebés fotosìntezi de tipo CAM e de tìpo C4.
Area de distribusiù: Zòne de la còsta del mar de le regiù del mediteràneo e lagùne
Formula fiuràla: P1-5 A1-5 G1 Supero
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sinònim botànich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dysphaniaceae[1]


text:
En il rom da presesidas organisadas da l'uniun d'impressaris grischuns han tenor la WEKO divers impressaris fatg giu pretschs tranter il 1997 ed il 2008 per projects da fabrica. I vegn schazegià che quai sajan tranter 350 e 400 projects ch'èn pertutgads, ed il donn 100 milliuns francs.
Dimensiun betg spetgada
In cartel d'ina dimensiun ch'era Gian-Luca Lardi, il president da l'uniun dals impressaris svizzers, n'ha betg fatg quint. Quai era sch'el saveva ch'i vegn ad ina sentenzia. Il SBV ed la Societad grischuna dals impressaris constructurs hajan gì contact en chaussa gia dapi intgins onns. Da talas sesidas n'haja el dentant nagina enconuschientscha.
Tenor la WEKO è l'uniun d'impressaris grischuns cleramain stada involvida en las cunvegnas. La Societad grischuna dals impressaris refusa las renfatschas e fin ch'ils detagls èn sin maisa na vul il schef dals impressaris svizzers Gian-Luca Lardi betg prender posiziun. Organisar sesidas tutga tar la lezia da la societad. Sch'i dettia dentant cunvegnas da pretschs tar talas sesidas, sche lura saja quai illegal. Però per pudair giuditgar la situaziun stoppian ins spetgar sin ils detagls. Per il mument è pled encunter pled.
Nagina funcziun da controlla a basa naziunala
Mintga societad, pia ils impressaris grischuns ed ils impressaris svizzers, agescha autonom uschè Gian-Luca Lardi. Cun quai n'haja la SBV era betg ina funcziun da controlla. Dentant veglian ins guardar sche las diversas uniuns hajan adattà las leschas als midaments ch'i ha dà ils ultims onns.
Sancziuns encunter la Societad grischuna dals impressaris constructurs n'èn previsas naginas. Dentant pudess quai sa midar tut tenor co la situaziun sa sviluppescha.
RR actualitad 12:00


text:
Atica (periferéa)
L’Atica (Attιkή/Attiké ‘n lèngua gréca) l’è öna di regiù de la Grécia e la sò capitàl l’è Atene che l’è pò la capitàl de töta la Grécia.
L’è öna penizùla töta montagnùza che la se slónga in del Mar Egéo e ‘l mut Parnita l’ la sepàra da la Beòsia che l'è öna prefetüre de la Grécia Sentràla che l'è ön ótra regiù de la Grécia.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm de l’Atica segónt la mitologéa l’ vegnerès da Atide la s-cèta del rè Cranio.
Ol tép[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol tép l’è de tipo mediteraneo tat che i estàt i è bèle cólde e i ‘nvèren de rar frècc ach se l’ pöl fiocà. La temperadüra la pöl pasà da i méno 10 a i quarantòt gradi registràcc a Elèusi e la piògia la pàsa da i 370 mm a i 1.000 mm.
I prefetüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’Atica l’è facia sö da quàter prefetüre:
- Atene
- Atica Orientàla (capitàl: Palène)
- Piréo (capitàl: Piréo)
- Atica Ucidentàla (capitàl: Elèusi)


text:
Thymelaeaceae
Thymelaeaceae l'è 'l nòm de 'na famìa botànica cosmopolita de l'ùrden de le Malvales. La töl dét 50 zèner e 898 spéci.[1]
De chèsta famìa fà part perlopiö piànte a portamènt de àlber o arbùsto, ma h'è pò a 'na quach piànta rampicànt e erbàcea.
El ciclo biològich el pöl véser anöàl o perène. L'altèsa de chèste piànte la pöl nà de póch ghèi e 'n méter per le spéci europèe, pòa de piö per chèle extraeuropèe. Le fùrme biològiche piö frequèncc (sèmper per le zòne temperàde europèe) i è nano-faneròfite (NP) e camèfite sufruticùze (Ch suffr), che völ dì che i è piànte perèni e lignùze a la bàze, coi böcc che pàsa la stagiù frèda colocàcc a 'n altèsa del teré de póch ghèi; le pursiù erbàcee le sèca töcc i agn e scàmpa apéna le pàrcc lignùze. De föra de l'Europa se pöl troà pò a fùrme de tipo faneròfite arbòree (P scap).
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El gamp de sòlit l'è lignùs co la scórsa bèla düra, fibrùza e löstra; se pöl troà de le spéci sènsa ramificasiù (chèle a portamènt prostràt) o coi ram laterài pò a bastànsa cunsistèncc (chèle piö àlte e gaiàrde).
Le fòie le pöl véser de chèle che rèsta sö 'ndèla stagiù frèda o de chèle che cröda. Se tróa spéci che le ghe i ha dré a töt el trónch tat altèrne come opòste. La làmina de sòlet l'è sèmpe (mìa dividìda), a òrlo 'ntréch e de dimensiù piötòst pesène. Le g'ha mìa le stìpole e le g'ha 'l gambì cürt o adiritüra le ghe i ha mìa (sèsii).
La caraterìstica principal dei fiùr de le Thymelaeaceae l'è l'asènsa de 'n pereànse complét (pereànse diclamidàt): el pereànse l'è monoclamidàt (o “apetalo”) cioè l'è furmàt apéna del càles. La funsiù vesilìfera (de reciàm) l'è fàda per mès dei sépali che i è culuràcc ie i se 'nsomèa pròpe a dei pétali e 'n chèsto càzo i vé ciamàcc apùnto petaloidi. I fiùr i è perlopiö tetràmer o pentàmer (a 4 o 5 parcc), el pereànse l'è caduco e de culùr ròza, rós, viòla, zalt, bianch, ma pò a virdizì; i è ermafrudìcc (ma gh'è a 'na quach spéce diòica o unisesuàla) e i g'ha simetrìa atinomòrfa (de rar zigomòrf).
La 'nfiurescènsa la pöl véser de tìpo diferènt: i fiùr i pöl véser portàcc a gratilìna de tìpo racemus o terminàla co póch fiùr, ma gh'è pò a sèrte spéci che le g'ha 'nfiurescènse a ombrèla. 'na quach vergöna le g'ha fiùr sùi.
El fröt l'è 'na drupa, o sedenò 'na nus, o 'na bàga o 'na càpsula. De sòlet l'è de fùrma sférica e monospèrma (conden giandì sul e pié de sostànse oleùze).
Le parcc aèree de divèrse spéci de chèsta famìe i è vilinùze.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famìa de le Thymelaeaceae l'è piö diversificàda endèl emisféro sud che nó 'ndèl nord, co la concentrasiù piö grànda de spéci 'n Àfrica e Austràlia.[2][3]
Zèner[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zèner de Thymelaeaceae segónt el APWeb:[4]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Zachary S. Rogers (2009 onwards). A World Checklist of Thymelaeaceae (version 1). Missouri Botanical Garden Website, St. Louis.
- ↑ Vernon H. Heywood, Richard K. Brummitt, Alastair Culham, and Ole Seberg. Flowering Plant Families of the World. Firefly Books: Ontario, Canada (2007)
- ↑ Marline Rautenbach. Figure 1.2, page 7 In: "Gnidia is not monophyletic: taxonomic implications for Gnidia and its relatives in Thymelaeoideae" Digispace at the University of Johannesburg. 8 Jul 2008. (see External links below).
- ↑ Thymelaeaceae en APWeb consultado el 16 de noviembre de 2011
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
La squadra sut il nov trenader Massimo Rizzi ha battì il FC Son Gagl cun 2:0. Curt avant pausa aveva Buff sajettà Turitg en avantatg. Suenter che Gavranovic aveva manchentà da sajettar il 2:0 cun in penalti, ha Di Gregorio fatg il segund gol per il FCZ pir en il temp supplementar dal gieu.
Young Boys cun emprima victoria
YB gudogna il derby cunter Thun cun 3:1. Quai è stà l’emprim gieu senza il trenader Uli Forte, mirà da la squadra ha l’assistent Harald Gämperle.
Fin curt avant la pausa eri anc pari 1:1, lura ha Milan Gajic sajettà il segund gol per YB. En la segunda mesadad han ils Young Boys controllà il gieu. En la 84avla minuta ha Haris Tabakovic alura finì in conter cun il 3:1 final.
En il terz gieu da la dumengia han il FC Sion e Vaduz giugà parì 1:1.
RR Novitads 16:00


text:
Suenter tschintg onns pausa è la Champions Hockey League puspè vegnida lantschada la stagiun passada. Il titel ha gudagnà Lulea HF che battì en il final svedais l’equipa da Frölunda HC Göteborg. Da las sis equipas svizras han sulet Genevra-Servette e Fribourg-Gottéron cuntanschì la runda da K.o. Per omaduas equipas da la Svizra Franzosa è il turnier dentant stà a fin suenter ils otgavels-finals.
48 enstagl 44 equipas
En cumparegliaziun cun l’onn passà èn quest onn 48 equipas da la partida. I vegn giugà da nov en gruppas da trais equipas enstagl da quatter equipas. Suenter la fasa da gruppa sa qualifitgeschan las meglras duas equipas da mintga gruppa ils sedeschavels-finals che cumenzan ils 22 da settember. Il final da la Champions Hockey League è ils 9 da favrer 2016.
HCD remplazza ils Kloten Flyers
Er quest onn èn sis equipas svizras da la partida en la Champions Hockey League. En cumparegliaziun cun la davosa ediziun remplazza il Club da hockey da Tavau dentant ils Kloten Flyers. Il campiun svizzer cumenza dentant quest turnier cun in cader limità. Dals trais giugaders esters stat sulet Marcus Paulsson a disposiziun. Plinavant mancan er Félicien Du Bois e Dino Wieser. En la fasa da gruppa frunta il HCD l’emprim ordaifer sin Färjestad da la Svezia, sonda suonda il gieu ordaifer encunter l’equipa tscheca Pardubice.


text:
Mario Cavigelli maina dapi il 2010 il departament da construcziun, traffic e selvicultura. En ses otg onns sco cusseglier guvernativ ha el tranter auter gì da sa fatschentar cun la chatscha e cun ils animals da rapina sco luf ed urs. Duas tematicas fitg emoziunalas ch'han er adina puspè chaschunà critica envers il cusseglier guvernativ.
Quai na saja dentant nagin problem per el, cun quai possia el ir enturn bain. Magari saja er da star nà e conceder ch'ins haja fatg in sbagl. Quai è era capità a Mario Cavigelli: El n'aveva betg dà vinavant infurmaziuns d'in scriver da l'uffizi federal per ambient en connex cun l'iniziativa che vul abolir la chatscha supplementara. Silsuenter è el sa perstgisà en il Cussegl grond. I saja stà in sbagl politic, dentant betg in sbagl dal fatg, uschia Mario Cavigelli.
Per quai vul Mario Cavigelli s'engaschar
- plazzas da lavur en regiuns perifericas
- in tschains d'aua fair
- la chatscha sco part da l'identitad grischuna
«Ins sto colliar las regiuns»
La finamira da Mario Cavigelli per la proxima legislatura èsi da colliar las regiuns. Saja quai cun il traffic public u cun vias. Sper quai vul el garantir ina basa economica da surviver per las vischnancas en la periferia e cumbatter per plazzas da lavur en las regiuns. Sco minister d'energia vul el er s'engaschar per ch'i dat vinavant in tschains d'aua fair. Quai muntia era ch'el vegnia a cuntinuar cun las lavurs ch'el haja gia cumenzà, uschia Cavigelli.
RR actualitad 12:00


text:
Il pli impurtant en curt
- En la notg sin mesemna vegn il stemprà Burglind a cuntanscher la Svizra
- Ils meteorologs spetgan che Burglind vegn a cuntanscher ses punct culminant la dumengia damaun
- Ils meteorologs quintan cun sveltezzas da vent tranter 80 e 110 kilometers l'ura en la planira
Mesemna datti in di burascus en Svira. Il stemprà «Burglind» procura a partir da questa notg per vents cun spertadad d'orcan – tranter 80 fin 100 kilometers l'ura. Quai cunzunt en il nord da las Alps. Il pli burascus pudessi vegnir en il Giura e sin il Säntis. Qua quintan ils meterologs cun spertadads da vent da fin 180 km/h.
Pervia dal stemprà Burglind han pliras polizias chantunalas formulà reglas da cumportament. Els cusseglian da betg ir al guaud e da liar chaussas moviblas. Mobiglia dad iert, trampolins e containers da rument duain ins salvar en in lieu segirà u liar. Plinavant duain ins segirar puntanadas e barricadas ch'èn sensiblas sin vent.
Grischun para da mitschar cun in egl blau
Bufs e suffels ferms vegn a dar en il Grischun pir il suentermezdi. Surtut en il Signuradi vegni a pudair dar vent da fin 100 kilometers l'ura. Uschiglio sajan las valladas grischunas protegidas bain dal vent tras las muntognas, di Felix Blumer dad SRF Meteo.
Grond privel da lavinas
En la regiun alpina è il privel da lavinas per il mument «considerabel» – vul dir stgalim trais da tschintg. Il stemprà pudess far mender la situaziun.
Dapi l'entschatta da l'onn hai gia dà trais accidents da lavinas en il Grischun ed a Berna – cun in morts e plirs blessads.
RR novitads 18:00
Privel da lavinas
La previsiun dal privel da lavinas da l'Institut da perscrutaziun da naiv e lavinas SLF a Tavau.


text:
Exteriur
-
OECD avertescha Frantscha
La Frantscha stoppia sa stentar pli fitg per realisar refurmas pli grondas, avertescha l'Organisaziun per la collavuraziun economica ed il svilup en l'Europa. L'economia saja bain vi da sa revegnir, la dischoccupaziun saja però sin aut nivel, uschia il secretari general da l'OECD Angel Gurria.
Las finanzas publicas sajan vinavant deblas en vista als debits dal stadi che creschian vinavant. Prioritad tar las refurmas stoppia avair il martgà da lavur, ha declerà Gurria.
Per l'onn current prognostitgescha la OECD in augment da l'economia en Frantscha dad 1,1%.
RR novitads 18:00


text:
Igis
Igis a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 7868 abitant e una süperfiss de 10.92 km², e al se tröva a una altitüden de 563 meter sura al livel del mar.
El cumün de Igis a l'è tacaa ai cumün de Maienfeld, Malans, Mastrils, Valzeina, Zizers.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Igis l'è staa menziunaa la prima volta inturen a l'ann 840 col nom de Ovinae/Aviuns.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Igis in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mallare
Mallare (en lìgure: Malëre) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 1 178 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 32,6 km² e 'na densità de popolasiù de 36 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Altare, Bormida, Calice Ligure, Carcare, Orco Feglino, Pallare, Quiliano.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Mallare l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ils Curds hajan empruvà da disturbar ina demonstraziun da naziunalists tircs. Malgrà che la polizia haja empruvà da tegnair enavos els, hajan ils Tircs attatgà ils Curds en ina via laterala.
Plinavant haja dà blessads perquai ch'in auto saja charrà en ina gruppa da Curds. La saira sajan policists vegnids blessads durant in'ulteriura demonstraziun.
Procura publica investighescha
La procura publica investighescha en chaussa. La polizia aveva serrà parts dal center da Berna. Pliras ambulanzas èn stadas en acziun ed han stuì transportar ils blessads en l'ospital.


text:
A Ferguson en ils Stadis Unids da l’America hai dà il november 2014 demonstraziuns e cravals. La raschun è ch'il policist ch’ha sajettà il giuven Michael Brown sto betg ir avant dretgira. Ils demonstrants pretendan ch’il policist avessi betg sajettà sch’i fiss betg stà ina persuna da pel stgira. Blers americans èn da l’opiniun che persunas cun pel stgira vegnan discriminadas. Nus declerain pertge.
Lexicon D Discriminaziun
Blers americans èn da l’opiniun che persunas cun pel stgira vegnan discriminadas. Nus declerain pertge.


text:
Sint la pasciun tl Artejanat: Generaziun A
Südtirol ciapa fora tl monn.
I artejagn jogn de Südtirol mostra so savëi por i Campionac WorldSkill.
Te chësta ocajiun röia nüsc partezipanc incërch tl monn: 2015 é sté Sao Paulo tl Brasil staziun di campionac Worldskill. D’otober 2017 jará la misciun a Abu Dhabi, la capitala di Emirac Arabs Unis, y tl ann 2019 sará Kazan tla Ruscia söl program …
Ince sce les medaies é le travert, atíra le barat cun colegs da 70 naziuns l’interes di jogn, ai se fej na esperiënza de vita che döra ince a ciasa y por dagnora.
I mistiers söl program dles gares é ma na pert de döta la palëta dles maestries da imparé. Ci che dötes les maestries mostra é indere indlunch le medem: dinamizité, ingajamënt y le plajëi natural por l’artejanat!


text:
Ils votants e las votantas da Tavau han decidì cun 88,18% d'introducir il principi da transparenza era sin livel communal. Uschia po mintga persuna che pretenda quai a scrit, prender invista en documents uffizials da la vischnanca. Excepziuns datti mo sche la sfera privata d'ina persuna vegn tangada.
Sin livel chantunal è il principi da transparenza , il link avra en ina nova fanestravegnì introducì gia il november 2016. La lescha chantunala lascha dentant avert, schebain las vischnancas introduceschan quest principi era sin livel communal u betg. Vischnancas che pussibiliteschan gia invista en documents uffizials èn Cuira e Domat. Oz ha medemamain Landquart decidì davart il principi da transparenza.
Stretga cursa per plaz en cussegl da scola
Ultra da quai è Rebekka Gadmer-Mathis elegida be cun ina vusch sur la maioritad absoluta. En tut hai dà 1'571 vuschs da candidats valaivlas. Uschia munta la maioritad absoluta a 786 vuschs. Gadmer Mathis ha survegnì ina vusch dapli numnadamain 787.
La concurrenta Linda Zaugg gudagnà 716 vuschs per ella.
Dumengia da votaziuns


text:
Il squitsch sin el saja stà grond ils ultims trais mais, di Ignazio Cassis. Però el haja anc adina grond plaschair da sia nova incumbensa.
La cunvegna da basa saja in instrument e nagina finamira, ha il minister da l’exteriur Ignazio Cassis declerà. Ina da sias pli grondas finamiras saja dad avair bunas relaziuns cun l'exteriur. Tgi che haja spetgà dad el, ch'el midia il mund durant ils emprims 3 mais en uffizi, n'haja betg encletg la Svizra, ha Ignazio Cassis ditg.
Politica da l’exteriur è politica da l’interiur.
Areguard la dumonda da l’Uniun europeica stoppian ins sa dumandar, tge ch’ins veglia, quant tge quai custia e lura pir decider. La politica da l’exteriur haja be success, sch'ella vegnia sustegnida da la politica interna. Politica da l’exteriur saja politica da l’interiur, uschia Ignazio Cassis.
Postin per las minoritads
Era sch’el haja uss, sco minister da l’exteriur da s’engaschar per ils interess da la Svizra dapertut sin il mund ed en spezial per bunas relaziuns cun noss vischins, n'haja el betg emblidà, tge ch'el haja empermess als Rumantschs ed als Italofons dal Grischun. Numnadamain dad esser era ina sort ambassadur per lur interess a Berna.
A la regenza dal Grischun haja el fatg l’offerta da s’inscuntrar e discutar sur da las difficultads da las minoritads e lur pretaisas. E la regenza grischuna haja gia acceptà questa offerta. Els hajan fixà in termin per in emprim barat.
Ch’el ha in’ureglia averta per las minoritads linguisticas han para era ses collavuraturs en l'EDA sentì, di Cassis cun in surrir. Adina dapli rapports vegnian scrits era per talian.
Sez spera Ignazio Cassis da savair mantegnair in stretg contact cun sia patria, il Tessin. Quai saja sco cusseglier federal a Berna buc adina simpel, ha el concedì. El emprovia da silmeins passentar dus dis per emna a chasa tar sia dunna.
RR actualitad 17:00


text:
Rinaldo Jörg gudogna il 5avel turnier da troccas dalla Pro Sagogn
Meinrad Cadruvi (2., seniester), il victur Rinaldo Jörg e Giuanna Beeli (3.)
Cun Rinaldo Jörg ha il pli vegl participont dil turnier (86 onns!) gudignau l'occurenza. "El hagi giu il pli bia temps per exercitar" ha el manegiau. Suenter la victoria digl onn vargau ei Meinrad Cadruvi puspei staus sil podest, Giuanna Beeli sco tiarza ha representau la generaziun giuvna.
Cordialas gratulaziuns alla victura ed als victurs.
In grond engraziament a Renata ed Annalisa Cathomas ed a Johann Cantieni per la stupenta organisaziun e per lur stentas dad encurir participonts.. Cun 36 participonts ha ei danovamein dau in niev record e la sala dall'ustria Sil Plaz era stignada pleina.
Ina gronda honur per Pro Sagogn ei la preschientscha dil pli ault Grischun dil 2016, il president dil cussegl grond, Vitus Dermont stada. El ei vegnius directamein naven dil FEM a Tavau per separticipar al turnier.


text:
L’um da 51 onns che ha attatgà il glindesdi a Schaffusa pliras persunas cun ina resgia a motor sto ir en arrest d’inquisiziun. La procura publica dal chantun Schaffusa ha fatg ina dumonda correspundenta al tribunal da las mesiras repressivas. Ultra da quai saja la procedura penala cunter l’um vegnida instradada. Quai ha communitgà la polizia da Schaffusa.
Davart il motiv da l’um na datti anc naginas indicaziuns uffizialas. L’um aveva blessà l’entschatta da l’emna pliras persunas en ina filiala d’ina cassa da malsauns cun ina resgia a motor.
RR novitads 17:00


text:
In'identitad digitala svizra saja necessaria en connex cun la digitalisaziun. Uschia possian ins communitgar sin via electronica cun il stadi e l'economia, e quai a moda segira, han ils responsabels ditg a la conferenza da medias.
La nova interpresa SwissSign Group SA duai sviluppar la SwissID. Purtada vegn quella da l'economia, dentant certifitgada dal stadi. Da quai èn d'accord la Posta Svizra , la SBB, la Swisscom, la Credit Suisse, la Raiffaisen, la UBS, la Banca chantunala turitgaisa, la Mobiliar sco era l'interpresa da finanzas SIX. Finamira da la SwissID è da porscher in'identitad digitala a moda effizienta, utilisabla e simpla.
Segir en il mund digital
Pussaivel da duvrar la carta duai esser tant en Svizra sco era en l'exteriur. Vinavant duai la SwissID porscher a la populaziun svizra la pussaivladad da sa mover a moda segira en in mund digital adina pli malsegir. Ed il client duai pudair duvrar purschidas online a moda pli simpla.
RR novitads 18:00


text:
Rünenberg
Rünenberg a l'è un cumün svizzer del distret de Sissach, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.98 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 784 abitant.
El cumün de Rünenberg al se tröva a una altitüden de 315 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gelterkinden, Häfelfingen, Kilchberg, Rümlingen, Tecknau, Zeglingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Informazion climateghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Temperature and Precipitation Average Values-Table, 1961-1990 (Todèsch, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009.


text:
Siidà
Siidà (endèla prunùncia locàl: Hiidà; nòm uficiàl en italià: Cividate Camuno; en latì: Civitas Camunnorum) l'è 'n cümü de la bàsa Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 2.633 abitant, 'a süperfìce de 3 km², per 'na densità de 878 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bèrs, Bièn, Bré, Ézen, Malégn, Òsem, Piancógn.
L'é sitüat a 275 meter de altèsa sùra 'l leèl del mar.
Cuurdinade[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Dumondas ad Alexi Monn, documentalist/archivari
Tge rolla ha il documentalist / l’archivari tar RTR?
Er sch’il titel po dar quest’impressiun, n’è il documentalist u l’archivari insumma betg ina persuna ch’è en tschaler tranter cudeschs vegls e tailas filien. Sia rolla è da segirar contribuziuns ed emissiuns dad RTR per generaziuns che vegnan. Plinavant prepara e metta el a disposiziun il material ch’è ì sur l’emettur per novas contribuziuns da redacturs e redacturas. Quai da e per tut ils vecturs, saja quai radio, televisiun u web. Qua tras sa dat magari fitg interessanta lavur ensemen cun ils redacturs e las redacturas.
Quant fitg influenzescha il documentalist / l’archivari in emissiun?
Tar il radio datti l’emissiun “Ord igl archiv” e tar la televisiun l’emissiun «Sas anc?» Duas emissiuns che vivan dal material ord l’archiv. Quai vul dir, ellas consistan cumplainamain or d’emissiuns e contribuziuns da temps vargai. Igl è bain inqual giada il cas che temas da pli baud èn puspè actuals in per onns pli tard. Uschia vegn il material or da l’archiv era duvrà per novas contribuziuns p. ex. en connex cun temas politics sch’i va per mussar in svilup tar ina tematica. Tge politicher ha detg tge cura u tgi ha midà maini? Savens vegn il material da l’archiv era duvrà en connex cun giubileums u per regurdar ad eveniments gronds sco catastrofas da la natira u festas da grond’impurtanza. En questas situaziuns fa ila documentalist savens er retschertgas sin empustaziun da redacturas e redacturs per lur contribuziuns.
Co è questa professiun sa midada ils davos onns?
Ditg curt: Davent da las cartotecas tar bancas da datas digitalas. Il mund dal documentalist – archivari è daventà digital. Pli baud avev’ins tar la musica p. ex. cartas cun il num da la chanzun, cun l’interpret, cun l’album, cun la sort da musica euv. E la platta da vinil, il bindel u il disc cumpact era lura sin ina curuna en l’archiv. Ozendi san ins metter tut las infurmaziuns ensemen cun ils suns, tuns u videos en la medema banca da datas digitala. Qua tiers tutgan er las uschenumnadas metadatas, pia tge ch’è da vesair en il video e da tge ch’ina contribuziun sa tracta. La digitalisaziun ha er purtà nova lavur. P. ex. da digitalisar bindels da musica u cassettas da video. Quai pretenda dentant er dad eleger il material ch’è degn da vegnir digitalisà e munta per il documentalist tadlar, visiunar e copiar quel en bancas da datas.
Co vesa in tipic di da lavur dal documentalist / archivari ora?
Il tipic di na datti betg. Il sulet ch’è regular èn las uras da biro. Ins entschaiva pia la damaun a las 8.00 e chala la saira a las 17.00. Uschiglio èn las lavurs fitg variantas. Uschia miran u taidlan ins in di p. ex. bindels vegls per preparar els per la digitalisaziun. In auter di èsi da tadlar novas contribuziuns da radio, endatar las metadatas ed archivar ils tuns en la banca da datas. Puspè in auter di èsi da far il medem dentant cun contribuziuns da televisiun. Plinavant digitalisescha l’archivari er fotografias ch’èn sin palpiri e tschertga material per clientella che avess gugent insatge or da l’archiv. Quai po magari er esser clients externs sco uniuns da musica u autras medias e betg mo redacturas e redacturs.
Tgeninas èn las bellas e tgeninas las main bellas varts da questa lavur?
Il contact cun redacturas e redacturs e cun clientella d’ordaifer è adina ina buna e bella experientscha. Sa fatschentar cun bancas da datas, retschertgar e cumbinar per chattar quai ch’è giavischà, quai è captivant, quasi sco lavur da detectiv. Plinavant èsi er interessant da lavurar cun da tuttas sorts portatuns e portamaletgs. Uschia survegn in documentalist ina grond’invista en massa differents temas. Main bella è la lavur da diligenza sco p. ex. stampar cun in bul numers d’archiv sin stgatlas da bindels ch’èn vegnids digitalisads en massa e sch’ins sto tadlar contribuziuns per archivar che na plaschan betg u na correspundan insumma betg als interess persunals.
Tge premissas sto la persuna ademplir che s’interessescha per questa plazza?
L’archivari – il documentalist sto savair patratgar analitic e sistematic. Plinavant dovra el in dun da linguatg e l’abilitad da communitgar. El sto esser fitg exact e conscienzius. Igl è er d’avantatg d’avair in senn per urden e gust da far servetschs. E natiralmain na dastga tant l’interess per las tecnologias d’infurmaziun e las novas medias sco er per documents vegls betg mancar. Per daventar documentalist u archivari pon ins far l’emprendissadi sco “um/dunna dal fatg infurmaziun e documentaziun” e lura sa scolar vinavant en ina scol’auta professiunala per il bachelor e master.
Tge perspectivas professiunalas ha il documentalist / l'archivari?
Tar RTR è la partiziun pitschna. Quai porta l’avantatg che tuts pon far tut e na ston betg mo far ina lavur spezialisada, pia betg mo documentar u tschertgar, mabain er guardar e tadlar contribuziuns. Questa gronda variaziun da lavur ha dentant er il dischavantatg ch’i na dat strusch la pussaivladad da far carriera sin questa sparta en chasa RTR. Per quai datti dentant la sora gronda dad RTR, SRF, cun ina fitg gronda partiziun da documentaziun ed archiv.


text:
Chímica
Generaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La chímica a l'è la scénza ca la stüdia la cumpusizziun e i reazziun de la matéria.
A vardà chèla definizziun chí, al paar ca g'è minga un cunfín bèll ciaar tra la chímica e la física; de sòlit sa cunsíderenn cumè chímich i fenòmen ca riguàrdenn i cambiameent de ligàmm chímich tra i difereent cumpuneent de la matéria.
A scaar püssee piscinítt de quii de l'àtum sa va deent in del dumíni de la física (física nücleaar, física dii partisèj).
In tütt i mòdi, sa pö dí ca la física la tègn deent la chímica.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria de la chímica la cumença in de la preistòria, quaant a l è staa descuveert ul fööch, 40.000 ann fà: e l'è pròpi duperaant ul fööch ch'al s'è pudüü cumincià, cunt ul princípi dii teemp antích, a laurà i metàj, ca gh'érenn de vèss tiraa föra da i mineràj natüràj. De menemàn ch'al sa nava inaanz, a vegnéven descuveert ul véder e i primm leech metàlich, cumè l utún.
Invèr ul sécul IX primm de Criist la nasséva, in de la cità de Lissàndria d'Egítt, l'aart cunsiderada la màma de la chímica: l'alchímia. I alchimiist érenn dree, al paar, dumè a cercà la manéra de vultà i metàj nurmaal in òor (cunsideraa ul metàll perfètt); ubietiif secundàri a érenn truà la préa filusufaal, fabricà la panacea üniversaal (una spéci de medesína per guarí tütt i maladii) e creà la vída.
Anca sa i alchimiist i gh'éren di ubietiif impussíbil, e ga curéven adree cunt dii métud ca gh'éren pròpi nigútt de scentífich, in dii sécul ann metüü insèma un patrimòni de cunusceenz fisc gròss (suratütt elemeent, cumpòost chímich e maneer de fabricàii).
In del Renassimeent, Paracèls, cunt i sò ricerch de medesína, l'è cunsideraa ul pà de la chímica mudèrna; da chèl mumeent lí i stüdiuus de chímica ann descuveert un muntun de cumpòost chímich difereent e perfezziunaa sémper püssee i tècnich per utegní i difereent mulécul.
In dii teemp mudèrn sa fann dii gròss pass inaanz:
- in del 1869, Dmitri Mendelejev al büta giú la prima taula periòdica mudèrna, ca la cuntègn tütt i elemeent cugnussüü in dii chii teemp lí;
- in del 1913, Niels Bohr al püblica ul sò líber cunt la strutüra de l'àtum;
- in del 1926, ul físich Erwin Schrödinger al püblica un ólter mudèll de l'àtum, duperaa anca al dí d'incöö;
- 1959, ul Watson e ul Crick a ríven a capí cumè l'è faa ul DNA, ul quadrèll fundamentaal de la vída in sü la Tèra.
I lègg de la chímica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Legg de la cunservasiun de la masa
- Legg de la cunservasiun del'energia
- Legg di prupursiun definii
- Legg di prupursiun mültipl
- Legg del'asiun de masa
- Legg di gass perfett
- Legg del'Hess
- Legg del Gay-Lussac
- Legg del Van der Waals
- Legg del Dalton
- Legg del'Henry
- Principi del Le Chatelier
Divisiun de la chímica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I bròch principàj de la chímica a inn:
- la chímica física, ca la g'à cumè ugètt ul stüdi dii lécc físich aplicaa a i sisteem e a i prucèss chímich;
- la chímica analítica, ca la stüdia i maneer per analizà i difereent materiàj per capí cum'inn faa e la strutüra ca g'ann;
- la chímica urgànica, ca la g'à cumè argumeent de stüdi i cumpòost del carbòni;
- la biuchímica, ca la stüdia la chímica dii sisteem viveent
- la chímica inurgànica, ca la descríff e la stüdia i elemeent chímich e i cumpòost inurgànich.
Indüstria chímica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'indüstria chimica l'è un'impurtanta atività ecunomica: incö materiai sgresg cume l'oli, el gass natüral, l'aqua, l'aria, i metai e i minerai, a hinn trasfurmaa in püsee de 70000 prudott.


text:
L’emprim da december 1967 è vegnida festivada l’avertura dal tunnel dal San Bernardino. Giasts da la Svizra, da l’exteriur ed il president da la Confederaziun Hans-Peter Tschudi Barmier, èn stads preschents a l’avertura.
Valladas dal sid s'avischinan
Cun l’avertura dal tunnel, èn era s’avischinads il Mesauc e la Val Calanca al rest dal Grischun: Avant l’avertura stuevan per exempel ils politichers da las duas vals menziunadas, far l'enviern il viadi sur Turitg, per vegnir a Cuira, perquai ch'il pass dal San Bernardino era serrà. La vernissascha da l’exposiziun en il museum da Spleia è venderdi ils 7 da fanadur, l’exposiziun cuzza enfin l’october.
Or da l'archiv
RR actualitad 07:00


text:
John Garang
Ol John Garang de Mabior (Bor, 23 de zögn del 1945 – New Site, 30 de löi del 2005) l’è stacc ü òm polìtech del Südan che dal 1983 al 2005 l’à fondàt e l’è stacc a càpo del Spla, ol Sudan People's Liberation Army, cioè l'Esercito de Liberasiù de la zèt del Südan, in de la segónda guèra civìl südanéza, cioè l’è stacc a càpo di popolasiù del süd del Südan, cristià e animìscc, che i s’è reoltàcc cóntra ‘l goèrno islàmech integralést de Khartoum. Prima de fondà ‘l Spla l’éra ü colonèl de l’esèrcito südanés.
Dòpo tace agn de guèra ol goèrno de Khartoum l’à capìt che l’ ghe sarès mia riàt a schisà i rioltùs e isé l’à sircàt de troà la manéra de ‘ndà decórde col John Garang e col sò Spla. L’è söcedìt isé che ‘l John Garang l’è dientàt ol vice presidènt del Südan e 'l prim presidènt del Süd Südan, in del zenér del 2005, ma quàze söbet l’è mórt ‘n d’ü misteriùs incidènt co l’elicòter in del löi de l’istès an.


text:
Jau hai vulì mussar ina ferma cursa, qua avant mes publicum da chasa
Zbären ha persvadì
Malgrà ils strapazs da viadi ha Noemi Zbären persvadì al meeting d'atletica leva a Turitg. La Bernaisa ha fatg il sisavel meglier temp da sia carriera e gudagnà suveran la cursa da 100 meters obstachels en 12,89 secundas.
(La cursa na tutga betg al Diamond Race). Zbären ha tarlischà suenter sia cursa ed il temp. Uschia è ella stada per las 16avla giada ils ultims 13 mais sut la marca da 13 secundas.
RR novitads 23:00


text:
Gisula Tscharner è ina da las emprimas teologas libras. Oriundamain preditganta, è ella sortida da la baselgia avant prest 25 onns. Dapi lura porscha ella rituals en la natira. Il film l’accumpogna durant in onn: dal rimnar ervas la stad al batten en la naiv enfin tar il passentar ina notg en il guaud cun la plievgia primavauna.
En ils onns 1990 ha Gisula Tscharner cumenzà cun far rituals ordaifer la baselgia. Da lezzas uras vegnivan plitost famiglias alternativas tar ella. Oz ha ella clients da tuttas classas socialas e da tuttas regiuns da la Svizra.
La plipart dals carstgauns en Svizra crajan vid „insatge superiur“, ma van en baselgia sin il pli da Nadal u en situaziuns da crisa. «Quellas persunas crajan vid insatge ed han il basegn da celebrar muments da transiziun», di Gisula Tscharner. «Ellas tschertgan la dimensiun mistica da la vita.»
Gisula Tscharner cumbinescha en sia lavur la spiritualitad cun sia cuschina da las dunnas selvadias, la „WildeWeiberKüche“. Ella enconuscha ervas selvadias sco paucs, ha creà recepts, scrit cudeschs e dà curs da cuschinar. Il divin na vegnia per ella betg da sisum, ma da la terra: «La savida da la vita è bler pli veglia che l’idea dal divin dal tschiel.»